·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·शिशुपालवधम् । महाकवि श्रीमाघ-विरचितम् । महामहोपाध्याय- कोलाचलमल्लिनाथसूरिकृतसर्वकषाख्यया व्याख्यया समेतम्। पण्डितकुलपति- वि, ए, उपाधिधारि- श्रीमज्जौवानन्दविद्यासागरभट्टाचार्यात्मजाभ्यां पण्डित श्रीमदाशुबोधविद्याभूषण- पण्डित श्रीमवित्यबोधविद्यारनाभ्यां मृवामान्वर्यानर्देश-मंक्षिप्तकथा-टिप्पन्यादिना संस्कृतं प्रकाशितच्च । षष्ठम्करणम् । कलिकातानगयां मिडेश्वरयन्त्रे मुद्रितम् । ६१९२० सर्व सत्वं संरक्षितम

·Calcutta :
PRINTED BY ARXASII CHANDRA MANDAL,
AT THE SIDDESLAR PRESS,
11. Jardunath Seni Lun.

·भूमिका। नाना इह खलु सुविशाले तुहिनाचलाऽऽलिङ्गितचारुभाले पारावार- विधौतपादतले बहुलपण्डितकुल कीर्तिमालानिलये पुण्यभूमौ भारते वर्षे, वर्षान्तरेषु च वास्तव्यैः संस्कृतभाषारमतत्त्वं विशेषतया विवि- दिपभिः विद्भिः सहृदयेः, जिज्ञासुभिः अन्तेवामिभिः, अपरैश्च प्रेक्षा- वद्भिः राजपुवाऽऽदिभिः प्रथमं साग्रहं काव्यशास्त्रभेवाधीयते; तत्र मत्म्वपि मपमिद्देष मुबहुष गघव-पाण्डवौयाऽऽदिषु हरविजयाऽऽदिषु च काव्यममहेषु "लघवयो" इति ममाख्यया प्रमिदं कविकुलशिरोमणि- महाकविकालिदामप्रगीतं रघवंश-कुमारसम्भव-मेघदूताख्यकाव्यत्रयं, "वृहत्त्रयो" इति प्रथितं प्रमिङमहाकविनयप्रणीतं किरातार्जनौयशिशपालबधनेषधचरिताख्य काव्यत्रयच्च क्रमेण तैः मानुगगमभ्यम्यते, वङ्गेष इत्येषा प्राचीनानुसता मरणिः प्रतिग्रह चिरमेवावर्तत। तत्र वृहत्वय्यामपि सकलमहाकाव्यलक्षणसत्त्वेन अलङ्गाग्पाचव्ये गा कवित्वाऽऽधायकविविधगुणविभूषिततया व्याकरण- प्रयोगबाहुल्येनातिव्युत्पत्त्याधायकतया च, शिशुपालबधं महाकाव्य- मेव सर्वथा मर्वेषु काव्येषु प्राधान्यं लेभे, इत्येव बहनां मनीषिणामभि- मतं, तत्प्रमाणार्थञ्च तैरभिहितम्,- “उपमा कालिदासस्य भारवेरर्थगौरवम् । नैषधे पदलालित्यं माघे सन्ति त्रयो गुणाः ॥ पष्येषु जाती नगरेषु काञ्ची नारोषु रम्भा पुरुषेषु विष्णुः । नदोष गङ्गा नृपतौ च रामः काव्येषु माघः कविकालिदासः ॥"

·भूमिका। गुर्जरदेशान्तर्गतश्रीमालाऽऽख्यदेशवास्तव्यः, तद्देशाधिपते:* श्रीधम्म- नाभस्य मन्त्रिण: पूतचरित्रस्य सर्वकार्यनिपुणस्य सर्वाधिकारिपदभाजः सुप्रभदेवस्य पौलः, सर्वगुणाऽऽधारस्य दत्तकस्य तनयः, धाराऽधीश्वर- श्रीभोजभूपालबालमित्नं, महामहोपाध्यायपदभाक् वैष्णवो महा- कविर्माघः शैवेन महाकविना भारविणा कृतं किरातार्ज नौयं महा- काव्यं समालोक्य, तदयशोजिहीर्घ या तच्छायामवलम्बा शिशुपाल- बधाऽऽख्यं महाकाव्यमिदं विरचितवान् ; एतत्तु ग्रन्थहयपाठेन स्फुटं प्रतीयते तथा हि, शिशुपालवधकिराताजनीययोः रचनाप्रणालौ तुल्या एव,-किरात यथा पाण्डवोपदेशार्थ महर्षिव्यासस्योपथितिः, तथा शिशुपालबधेऽपि कृत्यवस्तुनि श्रीकृष्णस्य नियोगाय देवर्षिनारदस्था- गमनम् । अपि च, किरातार्जुनौये यथा युधिष्ठिरादीनां राजनीतिविषय- समालोचनम्, एवमेव शिशुपालवधऽपि श्रीकृष्णवलरामादौनां राज- नौतिविषयानुशीलनम्। किराते यथा तपस्यार्थं महावीरस्याज्जुनस्य इन्द्रकोलपर्वतावस्थानं, शिशुपालवधेऽपि तथैव इन्द्रप्रस्थप्रस्थानपरस्य वासुदेवस्य रैवतकपर्वता- धिष्ठानम् । किरात यमकालङ्कृतिभिः पद्यबन्धः हिमालयवर्णनमिव शिशुपाल यमकालङ्कारः रैवतकाद्रिवर्णनमपि दृश्यते । किराते यथा सुराङ्गनानां वनविहार-जलविहार-नायकममागम- विरह-मानादौनां विचित्रा वर्णना, एवमेव माघेऽपि वनविहारा- ऽऽटौनां चारुतरा वर्णना विलोकात । * महाकाव्यस्यास्वान्त ववंशवर्णन प्रसङ्ग महाकविना माघेन धम्मनाभाख्यमही- पतिवर्णितः । एतस्य तु गन्नः क्षमा नाम:, धमनाथः, धमालाम:, धम्मलात:, धम्मदव:, वम्मलाग्य:, वमलातः, वमनाम:, निम्मलान्तः इति बहुविधानि नामानि विभिन्नेष गयेष दृश्यन्ते, तम्य तु याथायं मुधौभिर्विचारणीयम् ।

·भूमिका। तपस्यतो धनञ्जयस्य समुत्तेजनार्थ किराते किरातटपति तमुखेन तिरस्कृतिसूचकं वचनजातं प्रायुक्त, एवमेव माघेऽपि भगवतो वासुदेवस्य तिरस्कारार्थं चेदिपतिर्दूतमुखेनातिपरुषार्थ वचनमभि- हितवान्। किगते यथा पञ्चदशसगै एकाक्षरयमकालङ्कृतैः पद्यैः विनिवघ्य युद्धमुपवर्णितं, तथैव माघेऽपि ऊनविंशसर्ग तादृशैः श्लोकः समर- वर्णना चित्रिता। अपि च किरातार्जनौये महाकविना भागविणा यथा सर्गाऽऽदौ श्रौशब्दप्रयोगगा, प्रतिमर्गान्ते च लक्ष्मीशब्दप्रयोगण स्वकाव्ये वर्गगगा. दिशुद्धिः प्रदर्शिता, शिशुपालवधेऽपि माघकविना तथैव स एव पन्था अवलम्बितः; केवलं सर्गान्त्यश्लोके लक्ष्मौशब्दं विहाय तत्पर्य्यायक- श्रौशब्दप्रयोगः कृत इति। दृश्यन्ते च ग्रन्थहये बहवोऽपि अनुरूपाः श्लोकाः ; तथा हि, तत्र किरात यथा,-"ततः शरच्चन्द्रकगभिरामैः” इत्यादिश्लोकः, एवमेव माघेऽपि,-"दधानमम्भोरुहकेशरातोः” इत्यादि। किराते यथा,- "श्रियं विकर्षत्यपहन्त्यघानि", तथा माघेऽपि,-"हरत्यचं सम्प्रति हेतुरेष्यतः” इति । यथा च किरात,-"निरास्पदं प्रश्नकुतूहलित्वम्", तथैव माधेऽपि,-"गतम्यहोऽप्यागमनप्रयोजनम्” इति। एवमेव यथा किराते,-"अनुभाववता गुरु स्थिरत्वात्” इति, तथा माघे,–“न नौतमन्येन नतिं कदाचित्" इत्यादिषु श्लोकेषु अर्थानां मोसादृश्यं पर्याप्ततया परिदृश्यते एवेति । अत्र हि कविना वासुदेवीदवबलरामाणां चैद्याभियानन्द्रप्रस्थगम- नयोरन्यतरस्थ कर्तव्यनिहारणमन्त्रण मिषेण अतीव मनोहारिणी श्रेयसी च राजनौतिः प्रदर्शिता ; किञ्च, तदनन्तरं भगवतो हरेरिन्द्रप्रस्थ प्रया- णावसरे नगनदौनभाता दिवर्णनाऽपि चारुतयैव कता; शिशुपाल- प्रेषितस्य दूतस्य शान्तपरुषाऽऽत्मकदार्थवचनविन्यासेन स्वकाव्ये मधुर- तायाः पराकाष्ठा प्रतिपादिता च ; एवं गाढ़तरपदविन्यासेनार्थगौरवेश ·20 भूमिका। रमणीयोपमा द्यलकृतिसन्निवेशेन च मनोहरमिदं महाकाव्यं सुधौ- जनानां परमप्रीतिकरं सञ्जातम् । अस्य च महाकवेः दोषोऽपि कश्चित् परिलक्ष्यते ; तथा हि,-एकस्य सुललितपदस्यानुरोधन अमुना तादृशः श्लोक एवैको निरमायि, यम्य तत्रान्यत् किमपि प्रयोजनं नोपलक्ष्यते ; अप्रस्ततवर्णनबाहुल्यञ्चात्र दृश्यते । महाकविरमो माघः कस्मिन् ममये किमाख्यं जनपदं ममलङ्गतवान्, एतदेव निर्णेतुमिदानौं प्रस्तयते ; तत्र प्रथमन्तावदम्पत्मलित पण्डितप्रवरवलालविरचिते भोजप्रबन्धे समाहितं मतमपन्यम्यते; तथा हि- गुजरदेशवास्तव्यो महाकविग्यमतियितसुनासोरममृद्धिरामोत्, परन्तु विप्रत्वजातिदोषाच्च नामो राजपदवीमध्यरुक्षत् । भोज- राजस्तु कदाचिदस्य सदनमुपागतोऽनन कताऽऽतिथ्यों लक्ष्मीसरस्वत्योः सहावस्थानमवलोक्य परं पिप्राय, नितरां विमिम्मिये च । कालक्रमेण अतिवदान्यतया च माघकविः तथाविधाविपुलादपि विभवादिच्युतो बभूव ; ततो दुर्भिक्षनिपीड़ितं च स्वदेशे शरण मागतेभ्यः अर्थिभ्यः किञ्चिदपि दातुमशकतया नितगं निर्विमोऽमी तदानों भोजराजमेव धनामारवर्षगणे: दारिद्रादावदहननिर्वाचनमतया मम्- चितं शरणं मन्यमानः पत्नया सह तनगरं धागऽऽख्यमयाययों ; ततश्च वहिः कल्पिताऽऽवमथः शिशुपालवधमहाकाव्यम्याग्य कवितानका विलिख्य पत्नीहस्तेन नपान्तिकं प्रेषयामास । सा च स्वामिनियोगस्या- विचारणीयतया पत्रमादाय कथमपि भोजराजसमीपमुपगम्य आशिषा तं संवर्दयामास । राज्ञा च,-"का त्वं भद्रे ? किमर्थमागता?" इति सादरं पृष्ठासा नाघपत्नी यथावत्सर्वमम्मै निवद्य पत्रं ममपितवती राजा तदादाय वाचति, "कुमुदवनमपनि योमदम्भोजषण्ड त्यजति मुदमुलूकः प्रोतिमांश्चक्रवाकः । अथ ·भूमिका। ५ उदयमहिमश्मिर्याति शीतांशुरस्तं हतविधिलसितानां ही विचित्रो विपाकः ॥" इति (शिशुपालबध १११६४ )। ततश्चासौ “विचित्रमिदं प्रभातवर्णनम्" इत्युक्वा दोनाराणां लक्षत्रयं तस्यै दत्त्वा अब्रवीत्,-"मातः ! मदन्तिकं किमिदमपूर्व रत्नमानौतम् ? कोऽस्य विनिमयः ? मदीयं ममग्रं राज्यमपि नास्य षोड़शौमपि कला- मुपभोक्तमहतोति मन्ये, तथाऽपि प्रातराशाय वो यत्किञ्चिदधुना दोयते, प्रातरहं महात्मानं माधपण्डितं स्वयमुपगम्य नमस्कृत्य च पूर्णमनोरथं करिष्यामि" इति। ततः सा तदादाय प्रत्यागच्छन्ती पथि याचकेभ्यः स्वभत्तः भारदचन्द्रकिरणधवलान् गुणान् श्रुत्वा प्रमुदितान्तःकरणा तभ्य एव भोजदत्तं धनमखिलं दत्तवती। ततः भर्तारमुपगम्य सर्व- मुदन्तजातं यथावत् न्यवेदयत् । कविन्तु वदाकर्ण्य प्रोतिभरण पुलकि- ताजयष्टिरर्थाभावादपराधियः किमपि दातुमसमर्थतया च चिन्तित- मानसः प्रत्यवदन्,-"प्रिये ! माधु कतम् ; परमते चान्ये याचकाः समायान्ति, एतन्यः किं दयम् ?" इत्यत्वा नितरां निर्विमः क्षणं तूणों स्थित्वा शयनमधिशिश्ये। अत्रान्तर केनचिदर्थना तदन्तिकमुपगम्य तस्य तादृशौं दशामवलोक्य उक्तम्,- 'आश्वास्य पर्वतकुलं तपनोष्णतप्त- मुद्दामदावविधुराणि च काननानि । नानानदौनदशतानि च पूरयित्वा रिक्तोऽसि यज्जलद ! सैव तवोत्तमौः ॥" इत्येतदा कर्ण्य माधः स्वपत्नौमाह,-“देवि ! अर्था न सन्ति न च मुच्चति मां दुराशा त्यागे रतिं वहति दुर्ललितं मनो मे । याचञा च लाघवकरी खबधे च पापं प्राणाः स्वयं व्रजत किं परिदेवनेन ? ॥

·है भूमिका। दारिद्रयानलसन्तापः शान्तः सन्तोषवारिणा। याचकाऽऽशाविघातान्तहः केनोपशाम्यति ? ॥” इति । ततः माघपण्डितस्य तादृशोमवस्थां विलोक्य सर्वे याचका यथा- स्थानं जग्मः। एवं गच्छत्सु च तेषु माघः प्राह,- "व्रजत व्रजत प्राणाः ! अर्थिभियंतां गतः । पश्चादपि च गन्तव्यं व सोऽर्थः पुनरीदृशः ? ॥" इति विलपत एव तस्य प्राणा: परलोकाय निरगमन् । ततो माघ- पत्नी स्वामिनि परलोकमुपगते,- "सेवन्ते स्म ग्रहं यस्य दासबद्भुजः सदा । स खभाऱ्यांसहायोऽयं म्रियते माघपण्डितः ॥" इत्युक्त्वा गुरुतरशोकादतिमात्रं यावत् विललाप, तावत् राजा माचं विपन्नमाकलय्य निजनगराद्विशतपरिवतो रालावेव तत्राऽऽजगाम । माघपत्नो च तं वोक्ष्य सर्वमुदन्तजातं यथावत् वणयित्वा गहुदस्वरेण प्राह,-"राजन् ! क्रियतामपुत्रस्यास्य मे पत्युः पुत्रकृत्यं भवता सम्राजा" इति। एवमाकण्य भोजभूपतिरात्मानं तादृशसुधौजनपुलकत्यसोभाग्य- भाक्तया धन्यं मन्यमान: "तथा" इत्यत्वा तं महाकविं माघं नम्मदा- तौरमानाय्य यथाक्तन विधिना सुत इव तस्य सर्वाः ओईदैहिकाः क्रिया: समकारयत्। अपांशुल ललनाकुलललामभूता माघपत्नो अपि प्रज्व- लिचितावही निखिलगुणाऽऽधारं तादृशं मृतं खामिनं ममासाद्य तदन्वारोहणं कृतवती। भोजप्रबन्धादधिगतादस्मात् प्रबन्धात् एतदेवानुमोयते यत्, कवि- ग्यं भोजराजसमसामयिक एवाभवदित। भोजराजस्य राज्य स्थिति- कालस्तु षधिकदशशतस्रष्टाब्दमारण्य त्रिचत्वारिंशदधिकदशशत- खुष्टाब्दं यावदवधायत । एवञ्च खुष्टोय कादशशताब्दाप्रथमाई नाघकविरासौदिति सिद्धान्तः । जैनमेरुतुङ्गाऽऽचार्येण खुष्टोयचतुरधिकत्रयोदशशतवत्सरप्रणोतं प्रबन्धचिन्तामणो पुनः एवं दृश्यत; तथा हि,--भोजभूपतिः पण्डित- ·भूमिका। प्रवरस्य महाकवेर्माघस्य गुणराशीन् विद्वत्ताच्च सततं समाकण्यं तद्दर्शनौ- त्सुक्यात् हिमसमये श्रीमालनगरात् तमानीय भोजनादिभिः सत्कृत्य च चिरं तेन साई प्रियालापान् कुर्वाणः सुखं सुष्वाप। तत्परदिवसे च टपानुज्ञातोऽसौ स्वदेशमगमत्। तदनु कतिपयदिवसः तहिभव- दिदृक्षया च श्रीमालनगरमसो भोजराजः आजगाम; माघकविम्तु यथोचितप्रत्युगमाद्युपचारस्तं सत्कृत्ध राजोचितामेव परिचयां व्यद- धात्, अनाखादितपूर्वम् आकालिकं देशान्तरजच्च विचित्रमशनजातं तमाकण्ठमभोजयच्च । म च तस्य सोधमध्यास्य काञ्चनबड़ा सच्चरणभुवं विचित्रमणिमरकताऽऽदिमण्डितं कुटिमजातच विलोक्य परं विस्मयं भेजे। अनुचरजनैः मदैव सेव्यमानः, माघपण्डितस्य विचित्रमैश्वयं प्रत्यक्षीकुर्वाणश्च स कति दिनानि तत्रावस्थाय मालवमण्डलं प्रति प्रतस्थे। ततो गच्छता च कालेन विधिनियोगस्याबध्यतया ग्राज्य- साम्राज्योऽप्यसो माघः अमानैर्दा नैरथिसाथै कृतार्थो कुर्वन् विद्वज्जन- भ्यश्च विभवं यच्छन् क्रमेणातिमात्रमेव क्षीणविभवो बभूव । एवंविध- विभवक्षयजनितदशाविपर्यये सञ्जातं च स्वदेशवसतिं नितगं तिर- कियाकरौं विभाव्य, अधिशतानां याचज्ञाशतञ्च सोढुमशक्नुवन् मपत्नीको मालवमण्डलं गत्वा धारामामवसत् । ततश्च धागऽधीश्वरात् भोजदेवात् कियदपि दैन्यदूरीकरणक्षम द्रव्यमानयमिति निश्चित्य, दैन्यनिपौड़ितचेताः महाकविः माघस्तदानों स्वरचिशिशुपालबधाऽऽख्यमहाकाव्यग्रन्यमेकं गुणग्राहिण धाराऽधी- शाय दानशीण्डाय राजे पत्नीहस्तेन प्रेषयामास। सा तु सतो पत्युर्निदेश- मविचारयन्त्येव वस्त्रखण्डसमाच्छादितं तत् पुस्तकं राज्ञे दत्तवती। राजा च पुस्तकस्याऽऽवरणमुहाट्य उपरिलिखितं तस्यैव महाकाव्यस्य "कुमुदवनमपनि.. इत्यादि पद्यमेकमालोक्यातीव प्रौतो बभूव। “का कथाऽस्य ग्रन्यस्य समग्रस्य ? केवलमस्यैव पद्यस्थ ससागरा विश्वम्भराऽपि मूल्यमसम्" इत्येवं विमृशनसो नरपतिः तत्काव्यान्तर्गतस्य केनाप्यव्यवहृतपूर्वस्य कालोपयोगिनः 'हो' शब्दस्यैव केवलं पारि- . " .........

·८ भूमिका ।। अन्यत् सर्वं भोज- तोषिकं लक्षदीनाररूपं दत्त्वा तां विससर्ज। प्रबन्धानुरूपम्। एतेनापि खुष्टोयचतुरधिकत्रयोदशशतवत्सरात् पूर्वमेव कविरय- माविरासौदिति नूनमेव प्रतीयते, भोजराजसमकालिकत्वेन च पूर्व- बदेवास्य कवेः समयनिरूपणं सम्भवति; अधस्तनन्यतयुक्त्या कविससय- निरूपणसिद्धान्तमिमं न खलु बहुमन्यन्ते केचन मनीषिणः । तथा हि,-काश्मौरदेशवास्तव्यः वृष्टीयनवमशतवत्सरोत्तरभागे वर्तमानः श्रीमदानन्दवर्द्धनाऽऽचार्यो ध्वन्यालोकग्रन्थस्य हितोयोद्योते "लासाऽऽकुलः परिपतन्” (५।२६ ) "ग्म्या इति प्राप्तवतीः” (१३) इत्यादि पद्यं शिशुपालबधादुद्धृतवान् । तेन दृढ़मेव प्रतीयते यत्, खुष्टीयनवमशताब्दयाः परमसौ कथमपि न जातवानिति । भोजराजसमकालीनत्वे खुष्टीयैकादशशताब्दी एव जन्मकालो भवतीति कथं युज्यते ? किञ्च, चतुस्विंशदधिकत्रयोदशशतविक्रमाब्दे श्रीप्रभाचन्द्रप्रणीत- प्रभावकचरितस्य चतुर्दशष्टऽपि भोजराजस्य बाल्यसुहृदासौदमौ माघकविरिति दृश्यते ; तथा चौताम,- "तस्य श्रीभोजभूपालबालमित्रं कवीश्वरः । श्रीमाधो नन्दनो ब्राह्मोस्यन्दनः शौलचन्दनः ॥” इति । अस्य १ - बहवोऽपि भोजराजसमसामयिकोऽयमिति वदन्ति, प्रचरति च एवंविधैव किंवदन्ती, परन्तु ध्वन्यालोकप्रामाण्यादितदसङ्गतमेव प्रतिभाति। केचित्तु, षष्ठशताब्दया मध्यभागजातोऽयमिति वदन्ति, न च तदपि वयं साधु मन्यामही यतो हि भारविनानो महाकवेः अनन्तरजोऽयमित्यत्र कस्यापि नास्ति विप्रतिपत्तिः। भारविम्त खुष्टीयचतुस्त्रिंशदधिक- षष्ठशतवत्सरात् परमजायत। तेन हि हेतुना सप्तमशताब्दोशेषदशायां कविप्रवरश्रीभारविनामा पण्डितः किरातार्जनौयं नाम महाकाव्यं ·भूमिका। 2 व्यरचयदित्येवावगम्यते। तत्परवर्तिनी माघस्य षष्ठशताब्दीमध्य- भागजातत्वमिति तु न खलु युज्यते । तदनन्तरमष्टमशताब्दयां माघकविरजायतेत्येव वक्त सर्वथा शक्यत। आमौद्धि भारवेः परवत्तौ चासो माघ इत्यत्र तु,- "भारती भारवर्भाति यावन्माघस्य नोदयः । उदित नैषधे काव्ये क्व माघः क्व च भारविः ॥" इत्याद्युद्भटश्लोक एव प्रामाण्यं प्रतिपादयति। तेन हि शामण्यटेश- वासो “याकोवो” पण्डितः, अपरं च यद्ददन्ति खष्टाब्दीयषष्ठशतक- मध्यभागात्राचिौनी माघकविरिति, तदप्यमङ्गतमिव प्रतिभाति । एतत्ममाधानन्तु तत्तन्मतानुसारिण एव यथायधं विदधौरन् । वयन्तु मन्यामहे यदष्टमशताब्दयां माघकविर्जातवानिति । अयन्तु गुर्जरदेशान्तर्गतश्रीमाला ख्यदेशनिवासी, एतत्तु प्रभावक- चरितात् जनश्रुतितश्च स्फर्ट प्रतीयते । तथा चोक्तं प्रभावकचरिते,- "अजर्जरश्रियां धाम वेषालक्ष्यजरज्जरः । अस्ति गुर्जरदेशोऽन्यसज्जराजन्यदर्जरः ॥ ५ ॥ तत्र श्रीमालमित्यस्ति पुरं मुखमिव क्षितः । चैत्योपरिस्थकुम्भालियंत्र चड़ामणीयते” ॥ ६ ॥ इति एतद्न्यावसान स्ववंशवर्णनप्रसङ्गे कविरसी वसतिस्थानस्योल्लेख- मपि न कृतवान्, केवलमतिपवित्रचरित्र: काय॑निपुण: "सुप्रभवः" इति नामा स्वपितामहः आसीत्, स च धर्मनाभाऽऽख्य नरपतः मर्वाधि- कागै बभूव, तहुगणमुग्धश्चानो राजा तदुपदेशवचनं मर्वथा स्वौचकार; मुप्रभदेवस्य तु दत्तकनामा युधिष्ठिर इव धार्मिकः पुत्रो बभूव ; तदात्मजश्चायमित्येतावन्मात्रं वर्णितवान् । धर्मनाभराजपरिचयात् गजधान्याः प्रमिद्धतया वसतिस्थानस्योल्लेखनं नवासी प्रयोजनौयतया मेन इति मन्यामहै। प्रभावकचरित तु सुप्रभदेवस्य दत्तः शुभङ्गर श्चेति हो पुत्री व्यजाये- ताम् इत्याद्युल्लेखो दृश्यते। विश्वविश्वप्रियङ्गरात् शुभरात् सिद्धनामा .

·भूमिका। पुत्रो कल्पद्रुम इवापरः बभूव, स च रम्यामुपमितिभवनपञ्चायां महाकथां विरचितवानिति । तथा चोक्तं प्रभावकचरिते १४ टने,- "तत्रास्ति हस्तिकाश्वोयापहस्तितरिपुव्रजः । नृपः श्रौवम्मलाताऽऽख्यः शत्रुमम्मभिदाक्षमः ॥ ॥ तस्य सुप्रभदेवोऽस्ति मन्त्रो मिततपाः किल । तस्य पुलावुभावंसाविव विश्वभरक्षमो ॥ १० ॥ आद्यो दत्तः स्फरवृत्ती द्वितीयश्च शुभङ्गरः १ "तथा शुभकरः श्रेष्ठी विश्वविश्वप्रियङ्करः । यस्य दानातैौतेहर्यश्वो हर्षभूरभूत् ॥ १५ ॥ तस्याभूरुहिनी लक्ष्मौलक्ष्मीलक्ष्मौपतेरिव । यया सत्यापिताः सत्यासौताद्या विश्वविश्रुताः ॥ १६ ॥ नन्दनी नन्दनोत्तंसः कल्पद्रुम इवापरः । यथेच्छादानतोऽर्थिभ्यः प्रथितः सिद्धनामतः" ॥ १७ ॥ अनन्तरञ्च,- “इत्यमुद्देजितखान्तस्तेनासो निर्ममे बुधः । अन्यदुर्बोधसंबद्धां प्रस्तावाष्टकसम्भृताम् ॥ ५ ॥ रम्यामुपमितिभवप्रपञ्चाऽऽख्यां महाकथाम् । सुबोधकधितां विहदुत्तमाङ्गविधूननौम” ॥ २६ ॥ इत्यादिकं सिद्दर्षिचरितं वर्णितमास्ते ; चरितान्ते च- "नौमत्सुप्रभवटेवनिर्मलकुलालङ्कारचड़ामणिः श्रीमन्माघकवीश्वरस्य सहजः प्रेक्षापरीक्षानिधिः । तदृत्तं परिचिन्त्य कुग्रहपरिष्वङ्गं कथञ्चित्कलि- प्रागल्भ्यादपि सङ्कतं त्यजत भोः ! लोकदये शुद्धये ॥ १५६ ॥ एतत् पद्यं दृश्यते। एतद्न्थसमाप्तौ च खष्टीयहिषष्टितमाधिकनव- शतवत्सरमितो ग्रनिर्माणसंवत्सरो लिखितः। एतदवलोक्य च केनचित् पण्डितेन माधकवेरपि सत्ता दशमशताब्दीप्रारम्भे इति स्थिरौचक्रे । किन्तु !

·भूमिका। - प्रभावकचरितमन्तरेण शुभङ्गरस्य सिद्धबैश्च उपाख्यानं कुत्रापि नोप- लभ्यते। एतन्मानप्रमाणेन वा कथं नि:संशयं कालनिर्णयो भवितु- महति ? तत् सुदूरमास्तामयं पन्याः । महाकवेः श्रीमन्माघस्य प्रणीतं ग्रन्थान्तरमस्ति न वा इति पा- लोचनायां वल्लभदेवेन सुभाषितावलौ,- "शोलं शैलतटात् पतत्वभिजनः सन्दह्यतां वह्निना मा श्रौषं जगति श्रुतस्य विफलक्लेशस्य नामाप्यहम् । शौर्य दैरिणि वज्रमाशु निपतत्वर्थस्तु मे सर्वदा येनकेन विना गुणास्तुणवुषप्रायाः समस्ता अमौ ॥" "नारोनितम्बफलके प्रतिबध्यमाना हंसीव हेमरशना मधुरं रास । तन्मोचनार्थमिव नूपुरराजहंसा- शक्रन्दुग़र्तमुखरं चरणाबलग्नाः ।" एतत्पद्ययं शिशुपालबधेऽनुपलभ्यमानमपि माघकतमिति समुद्धृत- मस्ति ; तथा औचित्यविचारचर्चायां क्षेमेन्द्रेणापि, "बुभुक्षितळकरणं न भुज्यत पिपासितैः काव्यरसो न पौयत । न विद्यया केनचिद्धृतं कुलं हिरण्यमेवार्जय निष्फलाः कलाः ॥" एतत् पद्यमपि माघनाम्नैव समुद्धृतम् ; तेन च माधकविकृतं ग्रन्था- न्तरमप्यस्ति इति प्रतीयते । शिशुपालबधाख्यमहाकाव्य स्थास्य धीरोदात्तो नायको वासुदेवः, प्रतिनायकः शिशपालचालम्बनविभावी। दूतोक्तानि शिशुपालोक्तानि वाक्यानि तयोश्चेष्टा दौनि चोद्दीपनविभावाः । धृत्यादयो व्यभि- चारिणः, उत्साहः स्थायौ, वीररसोऽङ्गो, अङ्गरसाः श्टङ्गारादयः, गैतिौड़ी, ओजो गुणः। शिशुपालप्रहितो दूतो निसृष्टार्थः । अस्य च महाकाव्यस्य मल्लिनाथकता सर्वङ्गषाऽऽख्या, वल्लभदेवकता मन्देहविषौषधाऽऽख्या, भरतमल्लिककता सुबोधाऽभिधाना, दिनकर- मिश्रकता सुबोधिनौनामधेया, गोपालकता इसन्तीनाम्नौ च च ·भूमिका। एव 3B पञ्चसङ्खाकाः; तथा रङ्गराजकता, एकनाथकता, चारित्रवईनकता च तिनः इति मिलित्वा अष्टो टोकाः सन्ति इति ज्ञायते । आसु च टोकासु सर्वथैव सर्वाङ्गसम्पूर्णतया माधौयसौति तत्- सहितमेव विद्वज्जनसमादृतं पुस्तकमेतदेकोनमप्तत्यधिकमप्तदशशत- शकाब्दे पण्डितप्रवरेणास्मत्पितामहन महात्मना तारानाथतर्कवाच- स्पतिमहोदयेन कतिपयहस्तलिखितपुस्तकानि सङ्गृह्य बहुलायास- मौकत्य संशोध्य प्रथम मुद्रितम् । तथाऽप्यस्य सर्वेऽभावास्तदानों न पूर्णा इति तानिदानों यथाशक्ति पूरयितुम्, अस्माकं पूज्यपादपितामह- प्रदर्शिता कुमारसम्भवपूर्वाईव्याख्यानपद्धतिरिहाप्यनुसृता- ऽस्माभिः मन्जिनाथकतमङ्गलाऽऽचरणपद्यानां, तथा पञ्चदशसर्ग प्रक्षिप्तानां चतुस्विंशच्छोकानां, विंशसगै च शेषयोईयोः पद्ययोः, कवि- वंशवर्णनस्य च प्रायशः सर्वत्र हस्तलिखितेष्वपि पुस्तकेषु दल्लमं व्याख्यान- मप्यत्र सनिवेशितम् । परीक्षाप्रदानसमत्सुकानां सुकुमारधियामन्ते. वासिनां कर्मान्तराऽऽसतानामपि मुधियां काव्यरसाऽऽम्वादलोलुपाना- माझ्यजनानाञ्चाल्येनैव कालेन कायार्थबोधसोकाध प्रतिसगमंस्थित- विवरणञ्च सरलसंस्कृतभाषया मंक्षेपेण निवेश्य, श्लोकेषु टोकामु च लिपिकरप्रमादवशादायाताः यथासम्भवमशडौः संशोध्य, असङ्गतेष स्थानेषु युक्तान् पाठानधो विलिख्य मल्लिनाथेनाप्रदर्शितान् दोषानलङ्कागंश्च प्रायशः प्रदर्श्य तदेव पुस्तकं पुन: प्रतिसंस्कृतम्। अभिनवया रोत्था मुद्रितमिदं पुस्तकं यदि लेशतोऽपि विदधामन्तेवामिनामुपकागय सञ्जायेत, तदेवायं यत्नः सफलतां यायात् इत्यलमतिपक्षवितेन । पण्डितश्रीमदाशुबोधविद्याभूषण- पण्डित श्रीमनित्यबोधविद्यारत्नाभ्याम।

·शिशुपालबधस्य विवरणसंक्षेपः प्रथमसर्गे नारदस्य श्रीकृष्णभवनोपस्थितिः । तत्रभवान् भगवान् कुक्षिस्थाखिलभुवनः लक्ष्मीपतिः श्रीविष्णुः लोक- शासनाय वसुदेववेश्मनि रुक्मिणीरूपया लक्ष्ममा समेतः कृष्णरूपेणावति- ष्ठमानः इन्द्रसन्देशसम्भाषणार्थ गगनमण्डलादायान्तं नारदं दृष्ट्वा प्रथम तेजःपुञ्जमात्रममुमवधार्य, क्रमेण आकारवान् पुमान् नारदोऽयमित्य- बोधि । जनास्तु तदानों "किमयमहिमांशुः ? अथवा हुताशनः ? अपूर्वमिदं धाम किमधः पतति ?" इति वितकयन्तो विस्मयात् ससम्भुममोक्षाम्प्र- चक्रुः । रजतशुभ्रेण शम्भुना स्फुटसादृश्यः, पिशङ्गोः जटा: धारयन्, मुञ्जमेखलायुक्, अञ्जनाऽऽभनष्णाजिनमाछादयंश्च, यज्ञोपवीतवान्, खच्छस्फटिकजपमालाशोभमानोऽसो नारदः मुहुर्मुहुर्महतौनानौं वोणा- मवलोकयन् सन् कृतप्रणामाननुव्रजतश्च मुनिप्रवरान् निवर्त्य इन्द्र- भवनवदतिरमणीयं शोकभवनं समाययो। अच्युतश्च तत्क्षणमेव शैलशिखरात् तडित्वानिव निजाऽऽसनादुत्थाय त्रिलोकपूज्यं तम- •दिपूजोपचारेण सम्यक् पर्यपूपुजत, स्वहस्तसमर्पिताऽऽसने तं समुपा- वैशयच्च। समुपविश्य च तस्य पुरतस्तदासने मुनिरसो नानातीर्थोप- हताः कलुषराशिविनाशपटीयसौरपः कमण्डलोः पाणो निधाय, तदप- चितिविधानादतिप्रीतिमन्तमानतशिरसञ्च तमच्युतमभिषिषेच, अनुज्ञया काञ्चनमयाऽऽसने न्यवौविधच्च । उपविष्टचासो खभवने नारदा- ऽऽगमनातिप्रमुदितः सन् अनन्तरोदोरितां वाचं सप्रश्रयमभाषत।. नारदं प्रति श्रीकृष्णोक्तिः । "भवदवलोकनं हि शरीरधारिणां द्रष्टणां वर्तमानभूतभविष्यत्कालेषु ·शिशुपालवधस्य विवरणसंक्षेपः । . भावि कुशलम्। पवित्रतामेव प्रकटयति, यतः प्रागनुष्ठितैः प्रचुरैः सुक्रतैरेव तत् कृतं भवति, दर्शनकाले च निखिलं पापं विनाशयति, सूचयति च विपुल तथा सहसकिरणोऽपि यदन्धकारजालं निवारयितुं न शशाक, तदज्ञानसम्भतं तमस्त्वयैव छिन्नम्। है मुने ! यद्यपि श्रुति- सम्प्रदायहारा धमाधर्मव्यवस्थापकतया जगत्प्रतिष्ठाहेतुभूतस्य तव अमुना दर्शनेनैव कृतार्थोकतोऽस्मि, तथापि त्वदाक्यमहं श्रोत- मिच्छामि, श्रेयसि कस्यापि दृप्तिरेव नास्ति । निस्पृहोऽपि त्वमागमन- कारणं कथय, इति यत् वक्तमिच्छामि, तत्र तवेहाऽऽगमनेन जनिता ऽऽत्मगौरव एव कारणम्" । कृष्णं प्रति नारदवाक्यम् । ! "हे पुरुषश्रेष्ठ ! योगिनामपि साक्षात्करणीयेन त्वया नैवं भाष्येत, यतस्त्वदर्शनमेवातिमहत्प्रयोजनम्। दुर्गममोक्षपथसञ्चरणैषिणां मन- खिनामपि न स पुनरावर्त्तते" "तमेव विदित्वाऽतिमृत्युमेति, नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय” इत्यादि श्रुतिभिः त्वमेव निरपायस्थानमुदीरितम् । त्वामेव च कपिलादयः महर्षयः महदादिभ्यः पृथग्भतं पुरातनम् उदा- सौनञ्च पुरुषं विदन्ति । वराहरूपिणा त्वया हेलया समुद्धृतं भूतलं पुनः त्वमेवाद्वितीयशिल्यौ पुरा शेषफणासहस्रेषु स्तम्भभूतेषु निवेशितवान् । दानवपीड़ितमिदं विश्वञ्च नैशतमोविघटनपटीयान् रविरिव त्वमेव पातुं समर्थः। हिरण्याक्षपुरःसरासुरदिपविनाशिनस्तव हरेः कमादि- पतिमगविनाशस्त्वकिञ्चित्कर एव । हे उपेन्द्र ! इन्द्रसन्देशादि- दानीमहमुपागतः, सर्वकार्यधुरन्धरेण भवता विश्वजनहितकरं हि तवचनं निशम्यताम्। पुरा यो हि सूयंवदतितेजखौ निर्भीक: देवानामुत्पौड़कश्च हिरण्यकशिपुनामा महासुरः नृसिंहावतारभाजा त्वयैव नवोढ़कामिनीकुचसङ्गभङ्गैः नखैरुरो विदार्य विनाशितः, अथ स एव हिरण्यकशिपुजन्मान्तरमासाद्य निदर्शयुयुत्सुः रावणो नाम राक्षसो मृत्वा त्रिलोकस्य प्रभुभवितुमिच्छुः पशुपतेः प्रीतये स्वकीयानि ·शिशुपालबधस्य विवरणसंक्षेपः। नव शिरांसि अग्नी हुत्वा, दशमं शिरः समाहोतुं प्रवृत्तः सन्तुष्टात् तस्मात् देवात् त्रैलोक्याऽऽधिपत्यं वत्रे। ततोऽसौ युद्धे कोशिकं विजित्य, देवा- नन्यांश्च वशौकत्व अहर्दिवं दिवः प्रभूतमखास्थ्यं विदधे। भवानपि तदा दाशरधिर्भवन् जलधिलकुन्नेन लकामासाद्य दण्डकारण्यमध्या- इनिताऽपहारिणं तं विनाशितवान् । तत् किमिदानों स्मरसि ? पुनरप्यदः रक्षः राक्षसदेहमुत्सृज्य नाटकीयवस्तुनि नटस्य भूमिका- परिग्रहवत जन्मान्तरमामाद्य दमधोषसुतः शिशपालसंज्ञकोऽभूत् । शैशवे चतुर्भुजस्त्रिलोचनश्च भूत्वा जातोऽसौ सम्प्रति योवने रविरिव तंजम्वी स्वेच्छया च देवदानवरक्षमा प्रमादानुग्रहो विदधत् बलगर्वात् सती योषित् स्वपतिमिव स्वां प्रकृति प्रागिव ममासाद्य जगत् प्रबाधते। अतस्त्वममुमतिक्रान्तदैवशासनं शिशुपालं शीघ्रमेव विनाशय"। इत्यभिधाय महर्षिनारद गगनमण्डलमारोहति सति "तथाऽस्तु” इति तद्दचनमङ्गोकतवतः कृष्णस्याऽऽनने चन्द्रसमुत्थितः धूम- केतुरिव रिपुविनाशपिशुनः भौषणाऽऽकारः भ्रमङ्गः समजायतेति । इति प्रथमः सर्गः। हितोयसर्ग उद्दवबलरामाभ्यामच्यतस्य सभायां मन्त्रणम् । अथ तत्रभवान् लोकानुग्राहकः परमकारुणिकश्च परमात्मा श्रीकृष्ण: कर्तव्यबुद्धिपरायणोऽपि लोकशिक्षाऽर्थ सन्दिग्धे कार्य्यवस्तनि मन्त्रस्यौ- चित्यं दयितुमिच्छुः, इन्द्रसन्देशश्रवणानन्तरं चैद्यं प्रति च प्रतिष्ठासुः, यज्ञमनुतिष्ठता युधिष्ठिरणाऽऽइतश्च सन् विवर्णितकार्यहयाभ्यां पर्या- कुलो भवन् मन्त्रणाऽर्थमुद्धवबलरामाभ्यां सह सभावेद्यां समुपविश्य तयोः सुरकार्यसुहृत्कार्ययोर्विप्रतिषेधं यथायथं ताभ्यां न्यवेदयत्। तत्र श्रीकृष्णवाक्यम् । "नाटकीयवस्तुप्रवर्तनाऽथं पूर्वरङ्गवत् युष्माकं वचनानामवसरप्रदा- ·शिशुपालबधस्य विवरणसंक्षेपः । नार्थमेव मदीयभाषणां, न खलु पाण्डित्यप्रकटनाय ; तेन हि प्रस्तयत यत, दिग्विजयिभिर्वशीक़तराजमण्डलैः भौमादिभिर्धाटभिरेव धर्मपुत्रस्य युधिष्ठिरस्य यज्ञकर्म विनाऽप्यस्माभिः सुटसलतया सम्पत्स्यत एव, हिताभिलाषिणा पुरुषेण तु वर्द्धिष्यमाणव्याधिरिव प्रवर्द्धमानः शत्र: शीघ्रमेव प्रतिकार्यः, न तूपेक्षणीयः कदाचिदपि । वेद्यो यन्मह्यं द्रुह्यति, तेन नाहं कियदपि परितप्ये ; किन्तु यदिह लोकं भृशमुत्पीड़यति, तदेव मां दुःखमनुभावयति ; तेन च पुरत एवासो यातव्यः इति ; इदं तावन्ममाभिमतम् । विषये चैतस्मिन् युवयोरपि मतं श्रोतव्यं, यतः विदिततत्त्वार्थस्थापि जनस्य कर्तव्यार्थे प्रायशः सन्देहः समुत्पद्यत एव, मयाऽप्यत्र मन्दियेवं भवन्तो पृच्छति इति । कृष्णं प्रति बलरामवाक्यम् । 3 अभिधेयसम्मिताक्षरतया परिमितां वाचमभिधाय विरतं च माधव, रिपुक्तापकारस्मरणेन परितप्तो हि बलरामो वृद्धत्वादग्रे वक्तमिष्ट- मप्युद्धवस्य वाक्यमपवार्य वक्तुमिच्छन्, मदिरापान-पाटलितनयन विधर्णयन्, अहङ्कारपरितप्र्वदनमारुतैर्वनमालाञ्च स्नापयन्, रिपं प्रति कोपादपरक्ताङ्गसंसक्तान् म्वेदविन्दश्च धारयन्निदं वक्तुमुपचक्रमे । "निर्दोषं हि वासुदेवभाषितमम्माभिः सिद्धान्ततया स्वौकर्त्तव्यम : केवलं तदनुष्ठानमेव सम्पति करणीयम् ; अत्यल्पादपि तद्दचनात् भृयम्या- ऽपि वाचा किमप्यधिकं वक्तं न खलु कश्चित् समर्थतगे भवेत् । इन्धन- गशिविनाशो वह्निरपि तेजमा पूषाणं नातिकामति । गुवर्थ वदल्पाक्षरस्य तहचमः प्रपञ्चतराणि व्याख्यानरूपाणि हि भवन्तु ममैतानि वचनानि । निपुणानां हि भाषितैः वृहस्पतिसमा अपि प्रतिकूलवादिनो निर्वाच: एव क्रियन्ते, क्रियन्ते चानुकूलवकागे जड़ा अपि प्रवाचः । अधौतग्रन्था हि मन्दमतयोऽपि षड्गुणादौन् व्याख्यातुमलं भवन्तु, किन्तु कार्याकार्यमजानतामविमष्यकारिणां वाग्मिनामपि वागाड़- म्बरः व्यर्थ एव भवति, इति दृश्यते । भूपतीनां हि सौगतानामिव सन्ध्या- ·शिशुपालबधस्य विवरणसंक्षेपः । १७ . शत्रु .. दिषु कार्येषु पञ्चाङ्गस्कन्धेभ्यो अपरो मन्त्र एव नास्ति। सुगुप्त स्थापि मन्त्रस्य परेभ्यो भेदशया, मन्त्रभेद सति कार्यहानिर्भवेदिति सम्भावनया च मन्त्रितार्थक्रिया सतामचिरेणैव साधनीया। आत्मोदयः परहानि- श्चेति यो एव नौतिः, षाडण्यादिवर्णनमस्य हि प्रपञ्चः ; तस्मादात्मो- दया) कैरपि विलम्बो नैव विधेयः । पूर्णचन्द्रोदयमभिलष्यतः महोदधे- रिव लम्बोदयस्यापि पुंसः अल्पसम्पदा परितृप्ति व युक्ता । अभि- मानिनो हि समूलमेव शत्रन् हत्वा खोयां ममुन्नतिं वाञ्छन्ति, विनाशमकत्वा सर्वेषामेव दुर्घटैव भवति प्रतिष्ठा तेन हि एकस्यापि शिशुपालस्य शत्रौरवस्थितौ नास्येव सुखम् । अस्माकं पैटवलेयस्य शिशुपालस्य महजमित्रतया करणीयोऽपि सन्धिरपकारितया तस्मिन् न खलु सम्यगुपयुज्यते, वरमुपकारिशत्रुणाऽपि सन्धिः, न पुनरपकारिणा बन्धना; यत: उपकर्त्तव मित्रम्, अपकर्ता च शत्रुरिति ; तेन हि उपकागपकारघटितमेव मित्रामित्रयोलक्षणमधिगन्तव्यम् । है हरे ! बन्ध भिस्तस्मै चैदिपतये प्रदत्तां रुक्मिणौं गक्षसधर्मेणोद्दहता त्वया असावतितरामेव प्रकोपितः । स्त्रिय एव हि भवति गाढवैरितायाः प्रधानं निदानम्, अत एव नरकासुरविजयार्थं गतवति च त्वयि अमावपि तत्क्षणात् अस्तमिततपनां मेरुतटों तमोगशिरिव पुगे- मिमामवरुइवान्, अपहतवांश्च बभ्रनाम्नः यादवस्य दारान् । एवं परम्परविरुक्रियया मित्रमप्यसो कृत्रिमः शत्रुरेव कृतः प्रार्गव । मरोषे रिपी स्वयञ्च वैरं विधाय उदासौनवदवस्थितस्य तु विपद- वश्यम्भाविनी ; के वा कर्व प्रज्वलितमग्निं प्रक्षिप्य मारुताभिमुखं शेरते ? क्षमाशीलश्चेत् सक्दपकुर्वाणं भृशं क्षमतां, पौन:पुन्येन विग- ध्यन्तं रिपुन कोऽपि क्षमेत । क्षमा हि नाम पुंसां परिभवातिरिक्त काले एव भवति भूषणं, परिभवे तु पौरुषमेव समीचीनमाभरणम् । पाददलितमचैतनं रजोऽपि नाम उडडीय आइन्तुरेव मूढानमधिरोहति, का कथा चैतन- वतां प्राणिनाम् ? जातिक्रियागुणैः सुकतको.दिपोरुषार्थमस- ·शिशुपालवधस्य विवरणसंक्षेपः । म्पादयतः पुरुषस्य व्यर्थमेव भवति जननम्। समुन्नतशत्रुमस्तकेषु पादमसंस्थाप्य कथमाधारहौना कौत्तिः स्वर्गमधिगे, शक्नुयात् ? तेजखिजनश्च दवौयानपि तेजस्विनामेव मध्ये सद्भिः सङ्खयायत, पञ्चाग्निमध्ये तपस्यतः जनस्य तपनश्च पञ्चमो जातवेदा भवति । हिमांशुः खलु मृगमले निधाय स्वमुटुतयैव कलङ्गौ जातः, सिंहस्तु मृगसमूहान् विनाशयन्नपि खपौरुषतया तेषामधिपतिरेव भवति । दण्डसाध्ये च रिपो सामप्रयोगोऽपि भवत्यपकाराय, न कोऽपि प्रात: खेद्यनपक्कज्वरं प्राप्य सलिलेन सिञ्चति। कोपवति च तस्मिन् प्रियो- तयस्तु, उपणे सर्पिषि सलिलविन्दव इव प्रत्युत प्रदीपका एव भविष्यन्ति, न तु शान्तिकराः। ये च मन्त्रिण: सन्ध्यादौनयथातथं प्रयुज्य सिद्धिं विघ्नन्ति, तानमात्यवेशधारिण: रिपूनवश्यमेव गजानः परि- त्यजेयुः। स्वस्य सामर्थ्यातिरेके, विपक्षत्र्यसने वा युद्धयात्राया: प्रशस्त- तया तदुभयस्यापोह सत्त्वात् साम्प्रतमेव त्वया रियुधिगन्तव्यः । भवतः क्षमैव वेला अम्भोनिधीनिव युयुत्मन् दुर्लक्षयान् यादवानधुना प्रतिबनाति । तथा चोदामौन: मायोक्तः पुरुषः यथा बुद्धिकतं कम उपभुङ्क्ते, एवमेव फलभोक्ता भवान् स्वसैन्यकृतं रिपुविजयफलं लभ- ताम् । भौमसेनेन विनाशितं च महावीरे जरासन्धे बन्धुव्यमनात् चंदि- पतिरिदानौं सुखेनैव दमनीयः । किन्तु एवमापदि रिपोराक्रमणं लज्जा- जनकमेव भवति वौरजनानाम्। यथा गहुरपि पूर्णमण्डलमेव सुधांश ग्रसते, एवमेव हि बलवता च जिगीषुणा बलवानव रिपुरभियातव्यः, नौतिरेषेव मुष्ठतया प्रतिभाति। “तदा यायायियैव व्यसने चोत्थित रिपोः" इति मनुवचनमुलवयापि प्रसह्यपीडनक्षमा बलवन्तः बलवन्त- मेव हि गच्छेयुः। न हि भवति कुतश्चित् तेजस्तिमिरयोरेकाऽऽश्रयत्वम् । अतस्त्वयाऽपि साम्प्रतमिन्द्रप्रस्थगमनं विहाय चेदिपयात्रैव विधी- यताम्। यादवा हि माहिमतौं पुरोमरीनुपरुन्धन्तु, युधिष्ठिरश्च यजतां, वासवश्च वर्ग रक्षतु, तपनश्च तपतु, वयन्तु रिपूर्नव हनाम, जगत्यस्मिन् सर्व एव खार्थान्वेषिणः, शशिरश्छेदनशोणितैनास्माक- ·शिशुपालबधस्य विवरणसंक्षेपः । मस्वाणि सूर्यकिरणसम्बन्धात् सौदामनौशोभामिव शोभामधि- गच्छन्तु"। उद्धववाक्यम्। अनन्तरमतिमात्रं क्षभितस्य बलरामस्य वाक्यमाकर्ण यता च हरिणा नयनभङ्गया वक्तु प्रेरितस्तावदुइवोऽनु इतभावेन यथार्थ वचन- जातमिदमुवाच। “बलरामवचनानन्तरं मादृशजनानां भाषणमयुक्त- मेव, तथाऽपि त्वदीयाऽऽग्रहातिशयावक्ष्यामि किपि, न खलु केनचित् सादरं पृष्टस्य कस्यचिदज्ञवत्तष्णोम्भावो युक्तः । यद्यपि रामेण मम् प्रपञ्चेनोक्तं, तथापि कतिपयवर्ण गुम्फितशब्दजालस्य सङ्गीतस्येवा- परिमितवैचिलपादन ममापि वक्तव्यमस्ति । वप्रतिभाऽनुसारेण लोक- रसङ्गतमेव प्रायशः व्याहियते । पदार्थसङ्गतियुक्तः सन्दर्भस्तु दुर्वच एव भवति ; निपुणा हि वक्तार: सुकुमाराक्षरं गुवधवत् श्लेषादि- गुगाबहुलं विचित्रं वाक्यजालं विचित्रां भाटीमिव प्रसारयन्ति । भवदन्तिके नोतिशास्त्रोत्कोत्तनन्तु मादृशामन्यासदाार्थमानेड़ित- प्रायमेव। मन्त्रीत्माहशक्ती हि जिगोषणां बईमानप्रभुशक्तनिदानम्, अती जिगोपुभिस्ते स्वस्मिन् सम्पादयितुमवश्यमेव यतितव्यम् । तीक्षणबुड्यश्च स्वप्रतिभया शरा इव स्तोक स्पृष्ट्वाऽपि अम्यन्तरं प्रविशन्ति, महदपि कार्यमारभ्य महोद्योगा निराकुलाचावतिष्ठन्ते। मन्दमतयश्च यत्- किञ्चिदल्पमारत्यापि प्रभूतव्यग्रा भवन्ति, स्थ लपाषाणसदृशाश्च वहि- रेवावतिष्ठन्ते, केवलं परिहासाऽऽस्पदं भवन्ति च। उपायेन कार्य माधयतोऽपि प्रमादेन कार्यहानि: स्यादव । निद्रालुर्हि व्याधः उपशय- ग्थोऽपि न खलु मृगान् निहन्ति । द्वादशाऽऽदित्येषु दिनकदिव 'अरिर्मि- त्रमरर्मितं मित्रमित्रमतः परम्' इत्याद्युक्तद्दादशटपेषु सम्यगुत्साह- वान् जिगीषुरेव नरपतिरुदयाय प्रभवति । यः खलु पार्थिवः बुद्धि शस्त्रतया, स्वाम्यादिराज्याङ्गानि खाङ्गतया, मन्त्रगुप्तिं वर्मतया, चार- पुरुषान् ईक्षणतया, सन्देशहरान् वदनतया च परिकल्पयितुं शक्नोति, ·शिशुपालबधस्य विवरणसंक्षेपः । भवति खलु स लोकविलक्षण एव पुमान् । समयाभिज्ञस्य महीपतः तंज: क्षमा वा इत्येकान्तं नास्ति नियमः, समयानुसारेण तेन राज्ञा एतद्यमप्याश्रयणीयम्। रसभाववित् कविरपि ओजःप्रसादयोरेकतरं न खलु भजत, असो सुकविस्त रसानुकूलमेतदुभयमपि यथायोगं समाश्रयत्येव। रिपुभिरपकत: अन्तगूढविकार: नरपति: व्याधिरिव बलक्षयावसर अप्रतिविधयमेव कोपं करोति। दालं तंजो हि नाम क्षान्तिपूर्वमेव फलति ; प्रदीपो हि मध्यस्थया वा तैलादिकमर्थ- मादत्ते । विद्वांस्तावत् न केवलं दैवमेवावलम्बते, न च पुरुषकारऽपि नियतमवतिष्ठते ; सत्कविः शब्दार्थाविवासो दयमेवापेक्षते । क्षमया समयमपेक्षमाणस्य तु नृपस्यापरे भूयांसो राजानः प्रयोजनानि साधयन्ति । तथा स्वपरराष्ट्राभिज्ञेन सामाद्युपायकुशलन च नरेन्द्रण, विषवैद्येन फणीन्द्रा इव भवन्ति रिपवः मुनिग्रहाः। भवन्ति च प्रभावादिशक्तित्रयानुसारेगा, सन्धिविग्रहादिषट्क सेवमानस्य महोपतः स्वाम्याद्यङ्गानि बलवन्ति स्थिराणि च । शका विषये हि क्षमावतां नौणीपतौनां प्रभावाद्यनुसारेण षागुण्यप्रयोगः सम्यगभ्युदयायैव भवति। अयथाबलप्रयोगस्तु नूनमेव विनाशनिदानम् । तदधुना नावमन्यतां भवान् चेदिपतिम्। बलवता च तेन रिपविनाशनमा बलवान् बाणोऽपि सन्धिमेष्यति, कालयवनशाल्वरुक्मिद्रुमादयोऽपि गजानः तनह्या एव भविष्यन्ति ; अगुरपि चैद्यविहितोपजापः त्वयि प्रकोपवत: बाणादौन् सद्य एव प्रज्वालयिष्यति । तथा ये तस्य मित्राणि, ये वा तव शत्रवः, उभयेऽपि ते चेदिपतिमेवानुयास्यन्ति । तदवशिष्टा- शापरे त्वामनुगमिष्यन्ति । तथा च महामहायवानसौ चैदिपतिः क्षुद्रतगेऽपि, महानदौमासाद्य एकीभावं लभमाना: गिरिणिपिण्यः यथा महासमुद्रमवतरन्ति, तथैवानायासन कार्याणि साधयित प्रक्ष्यति । इत्थं राजममूहं क्षोभयित्वा मखं विघ्नन् अजातशत्रोरपि युधिष्ठि- रस्य त्वमेव प्रथमः शत्रुभविष्यसि । स खलु बान्धवो युधिष्ठिरो भवन्त.

·शिशुपालवधस्य विवरणसंक्षेपः । मतिमारवहनक्षममासाद्य यज्ञभारं वोढ़मभिलषति ; ; महात्मानस्तु शरणाऽऽगतान् रिपूनप्यनुग्रहन्ति । महानद्यश्च सपनौरपि गिरिणिरि- गौरब्धि प्रापयन्ति। कालान्तरेऽपि शत्रुविनाशः सम्भवति, किन्तु माहिमनोकताः सुहृदन्तु आज्जवयितुमशक्या एव। देवताप्रीत्यर्थ- मरिबधः श्रेयानिति यदि त्वं मन्यसे, तथापि मविघातमधुना मा कार्बोः, यज्ञभोजिनो हि विबुधा यज्ञेनापि प्रौतिं लभन्ते । किञ्च, प्राक् पूज्यायै पितृखसे यदङ्गोकतं त्वया तत्पुत्रस्य चैद्यम्य शतापराधसहनं, तदपि प्रतीक्षणीयमेव ; अङ्गीकतपालनं हि सतामवश्य- मेव विधेयम् । स्वयं कृतानुग्रहस्य तम्य विनाशाय ममयमनपेक्ष्य भवानपि नैव समर्थः । कार्यज्ञान् गूढचारिणश्चगन् कार्येषु नियुज्य, मन्त्राद्य- टादश स्थानानि ज्ञात्वा त्वया कार्य मिडिविधेया। चारहीना हि राज- नौतिः कदाचिदपि नैव शोभते। अतः परमम्माभिः, अन्यैरविदित- खकर्मभिः, उभयस्मात् जीविकाग्राहिभिः; भेद्यस्थाग्रे प्रकटितकूटलेख- नैश्च प्रणिधिभिः सचिवादयः दूषयित्वा भेदनीयाः । किञ्च, कार्यमाधन- कुशलैस्तव सचिवादिभिश्च “इन्द्रप्रस्थे अस्माकं महत् कार्य भविष्यति, तदध्वग्यानाव्याजेन भवद्भिः सन्नद्धैरतश्यमागन्तव्यम्" इति गूढं सन्दिश्य गजसमूहाः इन्द्रप्रस्थप्राप्ताः करिष्यन्ते । तत्र यज्ञसंसदि तत्रभवत्सु भवत्स युधिष्ठिरस्य समधिकां भक्तिं ममौक्ष्य, विद्वेष बुद्धयश्चपलाश्च तव शत्रवो नूनमेव वैरमाचरिष्यन्ति ; एवञ्च लप्सात तवैव युद्दावसरः । ये चेदिपतिना सममैश्वर्यमुपगताः अपि स्वाभिजनवेदिनश्च . तत्रा- वतिष्ठन्ते, ते काककूलात् कोकिला इव विपक्षमध्यादचिरेण पृथग्मता भविष्यन्ति । स्वाभाविकचापलदोषदृप्ताः अस्थिरदुर्बलपक्षावलम्बिनः तस्य चैद्यस्य शत्रुवर्गास्तव दुःसहतेजसि विभावसौ शीघ्रमेव शलभवत् विलयं गच्छन्तु" । इत्थं नौतिमार्गानुसारिणौं रामोक्तिप्रतिबन्धिका- मोडवौं रमणीयां वागावलों समाकण्य निर्जनसंसदः समुत्तस्थो भगवान् हरिः, तदनुसारतश्च कार्यसम्पदं प्रचक्रमे इति । इति द्वितीयः सर्गः ।

·२२ शिशुपालबधस्य विवरणसंक्षेपः । तृतीयमग हरेरिन्द्रप्रस्थप्रस्थानोद्योगवर्णनम् । अथ तत्रभवता कविना उडववाक्यप्रवणानन्तरं युद्धाभिनिवेशं परित्यज्य इन्द्रप्रस्थं प्रति प्रतिष्ठासोहरेः प्रस्थानोद्योगं समवताय्य, प्रथमं पूर्णेन्दुसुन्दरं तस्याऽऽतपत्नं, विसतन्तुविशदं चामरहयञ्च, प्रभाबह- लोज्वलमणिसंवलितं मुकुटं, मरकतमणिशोभितं काञ्चनकुण्डलञ्च, मणिप्रभापटलशोभि केयग्युगलं, तमालनौलवक्षःस्थलधतमुक्ताहारन, तथा दिगन्तविश्वान्ततेजसं समुद्रमन्यनोत्थं कोस्तुभमणिं प्रमाधयतः हरेरङ्गलावण्यैः विविधभूषणैश मुग्धाभिरङ्गनाभिः सम्बन्ध, तासां तस्मिन् प्रगाढ़मनुरागच्च रचनानैपुण्येन प्रत्यक्षमिव दर्शयता, चक्र- कौमोदकीनन्दकशाङ्गपाञ्चजन्याऽऽख्यदिव्यास्त्र पञ्चक निवेशयता च सता, पुष्यरथं , ध्वजाग्रावस्थितपन्नगारिम्, अतिमहान्तच्च पटहप्रणादं, ससैन्यस्य हरेरिन्द्रप्रस्थप्रचलनच्च चारुतया निबध्य, प्रतिस्थ्यमवस्थितानां जनौधानां तद्दशनौत्सुक्यञ्च सम्यगुपवर्णितम् । समनन्तरञ्च जलधिमध्यावस्थिता, समुन्नतप्राकारपरिव्रता, विश्व- कम्मण: शिल्पविज्ञानप्रसरमौमेवावस्थिता, बणिकपथै पञ्चोकतरत्न- निचया, अमगवतोस्थरमणोपरिभाविललनाजनसुशोभिता रम्यचन्द्रकान्तमणिमयप्रकोष्ठविगजितमेरुवदन्नतहर्म्यगजिविभूषिता, कल्पनाऽतीतसमृद्धिशालिनी, स्वर्गादप्यतिरमणीया च द्वारका नाम नगगै प्रदर्शिता। ततश्च निषेव्यमाणमन्दमरुता स्वेनैवाधिष्ठीयमानां, मेरुस्थिता- मगवत्या अपि उत्कर्षायमाणां, परेरलइनौयां हारकामौक्षमाग: अतुलप्रतापः श्रीकृष्ण: रथ्यां प्रापत् ; तदीयसेना अपि तस्याः पुरः निर्गताः। परस्परमुखाग्रसङ्गखलत्खलौनमाश्लिष्यभिचपलरश्रश्वा- रोहिणश्च अन्योऽन्यैरुत्पीडितजानुप्रदेशाः सन्तः दुःखेन निर्जग्मुः। दोप- च, .

·शिशुपालबधस्य विवरणसंक्षेपः । २ ३ इतस्ततः रिव दिपैश्चातिप्रबलैः अतिसङ्गटेऽपि पथि भयात् तिमिरिव जनै- विमुच्यमाने सति निर्बाधमेव जग्मे । अथ क्रमेण पथि गच्छन्नसो मुगरिरवलोकयामास जलनिधेरपरतौर पोवलसदृशौः हरितपर्ण पूर्णाः बनाऽऽवलौः। आलिङ्गितभूतलम्, उच्चैः शब्दायमानम्. पतजाऽऽकारवहत्तरङ्गमालासङ्कुलितं, फनायमानं जलनिधिञ्च असो अपस्माररोगिणं शङ्कितवान् । तस्य च जलधेर्जलम् एकदेशान्निभृतं पिबद्भिर्मचैः सम्प्रणौताः तमेव आपगापति प्रविशन्तीः नदोश्च हरिः, मुनीन्द्रैः वेदात् वेदार्थमेवोद्धृत्य सङ्ग्रथिताः वेदमेवाभिपतन्तीः स्मृतीरिव ददर्श । ततः दिगन्तराऽऽनौतानि नाना- द्रव्याणि विक्रीय अत्यर्थ लाभवतः, तत्रत्यं हैप्यं सारवत् पण्यद्रव्यं नोषु स्थापयतश्च समुद्रौपवासिनः पोतबणिज: समीक्ष्य च मुरारिर- भ्यनन्दत्, अपनुनुदिरे चानुवेलं जललवसंसर्गिणा एलालतासङ्घ- जनितसुगन्धेन समुद्र वायुना वेलायां व्रजतो हरेः स्वेदविन्दवः । ततश्च मुगरिचमूचरैः उन्नततालोवनसमुहतसमौरणेन सौमन्तित- केतकोकान् लवण सिन्धोग्नूपभूमिप्रदेशान् प्राप्य लवङ्गकुसुममाल्यैः आत्मानं भूषयित्वा, नारिकेलाभ्यन्तरस्थितजलानि पौत्वा च आई- पृगफलानि भक्षितानि। तदा तु तुरगशतसमाकुलैः, प्रतिपथं प्रमथिताशेषभूभृद्भिः, धृत- तैः प्रचलभिः एकतुरङ्गजन्मा, भृभूहिमथितः, विगतलक्ष्मी. कश्चासौ जलधिमइदन्तरमनायौति । इति तृतीयः सर्गः । श्रीकंच पुरः चतुर्थसमें कविक्रतं रैवतकपर्वतवर्णनम् । अथ इन्द्रप्रस्थं प्रचलितः महात्मा हरिः, इन्द्रनौलमणिप्रोत-नानावण- धातुरचितम्, अत एव भूमि भित्त्वोत्थितं सरत्नप्रभमुरगनिःश्वासधूमिव महाशिलातटौसमीपे समुन्नतैर्मेचवितानः सूर्य्यस्य पन्यानं पुनारोडुमिव ·शिशुपालवधस्य विवरणसंक्षेपः । विधायमानं, नवीनप्रभावतां मणौनां वर्णसानुषु प्रसतया दीपा परिव्याप्तं, मेचकोपलानां श्यामलतया च मनोहरं, तथा मकरन्द- लोभसमागतषट्पदाऽऽवलीसमाश्रित-लतिकाभिः परिव्याप्तम्, अमला- शिखरैः गगनं, पादश्च पृधिवौं व्याप्य अवतिष्ठमानं, नयनयोग्यदेशाव- स्थितचन्द्रसूर्यम्, अत एव सहस्रशीर्षाणं सहस्रपादं ब्रह्माणमिवानुभूय. मानं, कचिच्च धोतोत्तरौयसदृश-शुभ्राममण्डलतया अर्द्धनारीश्वरसविभ, प्रभूतकमलाऽऽकरसम्रद्धिसम्मत्वं, स्कन्धाधिरूढ़-विचित्र-नीलकण्ठमण्डल- मण्डिततया भुजगेन्द्राऽऽश्लिष्टतनुराजिविराजमानतया चानकान् रुद्रा- निव महत: महोरुहान् धारयन्तं, लोध्रकुसुमरजोधवलाः शैवलयतौरपो दधानं, कमनीयाऽऽकृतिभिः सुरललनाभिरध्युषितं चैवतकाऽऽख्यं पर्वतं व्यलोकयत्। काव्यरचनानिपुणेन कविना, अतिमहतः यस्मात् तरात् बणिज इव, नानाविधान्यपरिमितानि रत्नजातानि नित्यं जन- रगद्यन्त, तादृशम्, अत्युनतत्वात् सूर्य्यसानिध्यमधिगतम्, अरविन्दाना- माकरञ्च, तथा राजतगण्डशैलसमन्वितं, समुन्नतमेघमण्डलेः अभिवष्य- माञ्च, अर्ककरसम्पर्कादाग्नेयधामोहारि-रविकान्तमणिमण्डितं, तमचलराज हरये दर्शयता च पुनरसौ गिरि: दारुकोत्या विवर्णितः तथा हि, पर्वतं द्रष्टुमुत्कण्ठितं श्रीकृष्ण प्रति दारुको वक्ष्यमाणमुवाच । दारुककतरैवतकवर्णनम् । पाढा. "आताऽऽयतदिगम्बरं, समुन्नतविशालशिखरं, शिखरपरिस्फर- दिन्दुमण्डलमिममचलराज समीक्ष्य जगति को न विस्मयत ? य एष समन्तात् दीप्यमाननवांशुकः सर्वाः खणभूमौर्वहन् पीतवासा भवा- निव शोभते। समुन्नततमेषु अस्य सानुषु स्थितास्तावत् जनाः प्रशलाञ्छ- नस्य कलङ्करहितममलं पश्चाद्भागमेव पश्यन्ति । तथा अत्र गिरिणदौ- प्रवाहा उच्चैः शिलानामुपरि पतित्वा जर्जरोभूताः दामुत्पतन्तः सन्तः कामसन्तप्तानां खेचरीणामप्सरसां शरीरशान्तिं जनयन्ति। क्वचित ·शिशुपालबधस्य विवरणसंक्षेपः । २५ चातकानामुत्कण्ठाऽपनोदकाः तडिदुपमितकाञ्चनाश्च जलदा भृमि- माच्छादयन्ति, क्वचिदुलमितचामीकरा: सवितुः कराश्च तां कपि- शयन्ति। इह कस्मिंश्चित् प्रदेशे स्फटिकमयतटांशुसंवलिततया शुभ्राणि, कस्मिंश्च इन्द्रनीलमणिकिरण भिन्नतया नौलानि सलिलानि वहन्त्यः मरितः गङ्गायमुनामङ्गमसादृश्यमतिमात्रमेव भजन्ते। तथाऽत्र सुमेरुममसानो परस्परानुरागिण: विलासिजनाः, तेषा- मनुरूपाणि विहारस्थलानि च वतन्ते, वर्तते च काञ्चनरेखापरि- शोभिता समुन्नता रजतगाजविराजिता मनोहरा भित्तिः। तथाऽसौ हिजवय॑ इव निधिकल्पमन्त्रसाधनविधानपटुभिः कथञ्चित् प्रकाशितम्, अशास्त्रनैश्च समाकर्ष्यापि दग्रहमतिगूढं मन्त्र गणमिव निधिमपि बिभर्ति । अमुच रमगौयतरं गिरि गिरीशोऽपि गजचम्माऽऽवतशरीरः सन्नधिशेते। मवर्गसुखे चैतम्मिन् निवमन्त: दौनजना अपि शीतोष्णदुःखं किञ्चि- दपि नानुभवन्ति । एतदनुतटच्च विस्तृतबहुलतमालतालसङ्घलतया तिरो- हिताऽऽतपं पुष्पितनिखिललतापरिशोभितञ्च विशालं वनं विभाति । तथाऽस्मिन्नन्तौनमहानौलमगिखण्डशोभितासु वापौषु मेघमुक्त मौक्तिकाभ्रमत एव चौरमिव संस्थितं सलिलं शस्त्रीश्यामेन्द्रनील- मगैचिभिपितं सत् मपदि नौलौरसस्य खच्छां छायां वहति । इहोच्चावचरत्नकिरणमिश्रितचन्द्रकिरणेषु सहस्रसंख्यामुपगतेषु रज- न्यामपि नलिन्यः महमांशुभ्रान्त्या विकचपद्मतां नूनमेव दधते । एष च रैवतक: पर्वतः कुसुमवसनमाच्छाद्य अगुरुधमकान्तिमाद- धानैः नवनौरदपटलैः स्वकीयशरीराणि धपायतीव। अमुष्मिंश्च परम्परव्यतिकरचारुभिनवमणिमयदंगकाशे रचितमनाधारं चित्र- कर्म गगनचरान् विम्मितान् विदधाति । समोरशिशिरश्चायमदिरना- वृतेष्वपि शिखरेषु कौड़नां पुण्यवतां मेघेरावरणतां विधाय मुदं विद- धाति। योगिनश्चेह मैनौकरुणामुदितीपेक्षारूपाणि चत्वारि चित्तशोधक- कम्माणि मम्यगवगम्य, अविद्याऽस्मितारागद्देषाभिनिवेशरूपान् निहत्य ·शिशुपालवधस्य विवरणसंक्षेपः । च पञ्च क्लेशान्, मबीजयोगच्च सम्यगुपलव्य, प्रकृतिपुरुषो भिन्नाविति ज्ञानमधिगम्य च, तदपि ज्ञानं निवर्त्य "प्रकतावुपरतायां पुरुषम्वरूपे- णावस्थानं मुक्तिः” इति साससिद्धान्तमनुस्मरन्त: मन्तः स्वयंप्रकाश- तयैव स्थातुमभिलषन्ति । इह मरकतमयभूमिषु पल्लवान्तर पातिनो भानुमयखाश्च मयरकन्धगया: श्रियं दधति । सानवश्च निशा शशाङ्गकिरणाऽऽहतचन्द्रकान्तनिस्यन्दिजलप्रवाहकतनानाः, दिवा च सूर्यकिरण-प्रतिफलित-सूर्यकान्तमगि-ममुत्थित-वङ्गिपरितप्तास्तीव्रत महाव्रतमिव चरन्ति । अपि चेह दिशि दिशि मुदितकरि- शावकसमृहैमधुरभीषणवंहणध्वनिमहुरेव क्रियते । वन वने च चमरौचयाः तथा काञ्चनभूमिमरीचयश्च स्फुरन्ति । किं बहुना, एष खलु धौलः नवनगवनलेखया श्यामलमयैः, म्फटिककटकाटेशश्च नागवेष्टितस्य भस्मधवलदेहस्य च शूलपागो: शोभामनुकरोति । माधवाश्चेह प्रफुल्लवारिजसुरभिभिः अम्बुप्रवाहेरपनौताऽऽनिक- सन्तापाः कनकभूषगौः क्रतशोभाश्च सन्तः सम्मकादम्बरं मठ निषेव्य प्रियतमानामङ्गकात् अम्बरमपहरन्ति । एष हि रेवतकः त्वयि समुपस्थित मति मारुतप्रेरितैः श्यामलेरम्बवाहे: मंबईना सरभसमभ्युत्तिष्ठतोव"। इति चतुर्थः सर्गः । पञ्चममगे मसैन्यस्य श्रीकपणस्य रैवतकवमतिवर्णनम् । अथ कविकुलतिलकेन भगवता माघकविना, अतिमनोहर रैवतकवर्णनं दारुकमुखादपश्रुत्य तवैवावस्थातुमभिलषतो भगवतः श्रीकणास्य, मैनिकानाञ्च अवस्थानपरिपाटी मविशेषमेव वर्णिता। तत्र सञ्चलनन दिगन्तव्यापि कपिणं पृथ्वीरज: समुन्थापयतां शुभ- लक्षणानामतिर्वगवतां सेनातुरगाणां शौघ्रगतिश्च दर्शिता, दर्शिता व ·शिशुपालबधस्य विवरणसंचपः । पथि गच्छतोः गजोल्योरन्योन्यतः म्वभावसुलभा भौतिः। इभौभौति- विवलम्य खरस्य, तदपरिस्थितानाञ्चावरोधबधनां भूमों पातनं प्रदश्य, मृगेन्द्रविनाशकानां, तन्नखाग्रमुक्रवन्चगशिरःस्थमुक्काजालशोभित- रहेष उपेन्द्रानुचरनरपतीनामवस्थानञ्च सन्निवेशितम् । प्रार्गव गत्वा ग्म्यां वसतिं निहारयतः कस्यचित् उद्दाहोः, अन्यतो गच्छतामात्मवाणां तत्राऽऽगमनामुच्चंगवानं प्रदव, राजीनां यानावतरणक्षण मभयकौतुक जनानां तन्मुखावलोकनञ्च चारुतया वर्णितम् । नौरन्ध्र मंस्थितानां रथममृहानां रेवतकपादिप मंस्थापन, तथा पटमण्डपेषु अकृत्रिमा दूर्वाशय्यामधिश य थान्तानां मन्दमारुतप्रशमितम्वेदलवानां गज- दागगां स्वपनच्च प्रकटोत्य, मेनानिवेशमनये तत्र अगण्यपण्य- ट्यपरिपूर्णविपगि निम्मारणं प्रदर्शितम्। मैन्यानां, तैः महाऽऽगतानां गजादौनाच जलाशवावगाहनं विचित्रतया समुद्भास्य, गजतुरंगमहोच- दामग्काणां तदानोन्तनं म्वाभाविकचलनावस्थानभोजनतर्जन- प्रभृतिक, हस्तिपकादिभिः हस्तिनां मान्वनादिकच्च मुठुतया संयोजितम्। ततश्च कलगिगं तालिकानां यथाऽवमरं स्तुतिपाठं मम प्रवर्य शिविरस्य मनोहरवं मंसाधितम् । इति पञ्चमः मगः। षष्ठमग ऋतुवर्णनम् । मर्गेऽम्मिन् तत्रभवता माघकविना ऋतुपटकेषु प्रथमं वसन्तः, ततो ग्रौमः, ततो वर्षाः, तदनन्तरं शरत्, तदनु हेमन्तः, पश्चाच्च शिशिर इत्येवं क्रमेण मन्निवश्य, हरिं तहतमुषमां दर्शयता, अन्तरा च यमकसन्निवेश- वशादतीव वैचित्रामाविष्कृतं खरचनामु । द्वितीय लोकादेकविंश- श्लोकपर्यन्तं वसन्तवर्णनम्। तत्र हि अभिनवपत्रोइमेन किंशुककान- ·२८ शिशुपालवधस्य विवरणसंक्षेपः । नानामतिमनोहरत्वं, पड़जानां विकसितानां परागरमणीयतां, पल- वानां कोमलत्वं, सुरभिकुसुमानां विकासनेन मनोहरगन्धत्वमनिलस्य शीतलत्वञ्च सम्यक् प्रकटीकतम्। तथा रसालवनानाञ्च परागवणे: पधिकानामत्यन्तसन्तापकरत्वं, वकुल कुसुममधुपानमत्तमधुपानाञ्च मनो- हरगुञ्जितपुरःसरं विटपानिर्गतत्वं, कोकिलकुलानाञ्च कुहरवेग स्मरपरतन्त्राणां विरहिणां मरोत्पीड़ितत्वं बहुलतया प्रदर्शितम् ततश्च हाविंशश्लोकाच्चतुर्विंशश्लोकान्तं ग्रीष्मवर्णनम्। तत्र हि शिरीषरजसां हरिहर्णत्वं, नवमल्लिकानां स्थिरसुगन्धित्वं, विलामि- जनानामत्युन्मादकत्वञ्च प्रकटीकतम् । अनन्तरञ्च चतुर्विशश्लोका- चत्वारिंशश्लोकपर्यन्तं वर्षावर्णनम् । तासु च जलदाऽऽवते हि दिनण्डले, स्फरति च चलत्सोदामनीसमूह, मृत्यति च शिखण्डिकुले, प्रवहति च सुगन्धे गन्धवह, विकसिते च नवकदम्बकुसुमकलापे विलासिजनानां मन्मथसन्तापजनितातिशोचनीयता सम्यक् प्रतिपादिता । तदनु च एक- चत्वारिंशश्लोकमारभ्य चतुःपञ्चाशश्लोकान्तं शरहर्णनम् । तदागमे च जलदाऽऽवरणानामपगमात् दिशां निर्मलत्वं, हंसानां मधुरस्वरत्वं, कलापिकुलानाञ्च परुषोकतनिखनत्वं, बालाऽऽतपताम्रस्थलकमलानां मनोहरशोभया जनानामुत्सुकम्वच्च सुचारुतया प्रस्फुटीकतम्। इत्य- मतिरमणीयां शरत्समागमशोभां समीक्ष्य शोरिगतितरामेय मुदमगमत् । ततश्च पञ्चपञ्चाशश्लोकादेकषष्टितमश्लोकं यावत् हेमन्तवर्णनं कृतम् । तस्य तु कालस्य शिशिरदवायुभि: मानवतीनामपि भामिनोनां मानभङ्गः सञ्जात इति दर्शितम्। विषष्टितमश्लोकात् षट्षष्टितम- श्लोकपर्यन्तञ्च शिशिरवर्णनम् । तत्र हि प्रियङ्गुलतानां मदनोद्दीपकफुल्ल- कुसुमवत्त्वम्, उन्मदभृङ्गावलौहुङ्कृतीनां शिशिरानिलानाञ्च युवजनमान- सोन्मायकत्वं, सूर्य्यस्य च मन्दाश्मित्वं, शुभ्रलोधरजश्चयानाच कामाऽवेश- जनकत्वं, विकसितेषु लवङ्गकुसुमेषु परागमलिनानां मधुपानां पतनं, कुन्दकुसुमानां विकसनच्च विचित्रतया चित्रितम्। ततश्च पुनरपि हादभिः श्लोकः ऋतुं समवतार्य कविः प्रथमं चतुर्भिर्वसन्तम्, एकेन ·शिशुपालबधस्य विवरणसंक्षेपः । २८ ग्रोष्णं, हाभ्यां वर्षत, विभिश्च शरदम, एकेन हेमन्तम्, एकेन च शिशिरमुपवर्णितवान् । इति षष्ठः सर्गः। सप्तमसमें वनविहारवर्यानम् । ततश्च सकलत्तुंप्रादुर्भावात् परतः भगवान् हरिरनुगिरं विततां वनान्तश्रियं निरौक्षितुं निगंतवान् ; निर्गतवन्तश्च तेन सह युवतिगण- समेता यदवः । ततश्च ताः युवतयः स्वभावसुन्दरमूर्तयः यथाऽवसर- मवनिषु मन्दमन्दं गच्छन्त्यः सत्यः निविड़नितम्बमारनिपीड़ितधरण- युगलात् पादन्यासस्थानेषु समलङ्गतमलतकं द्रवोभावाहिगलितं स्वरस- मिव समस्थापयन् । कस्याश्चित् सख्याः प्रकुपितां मखौं प्रति अनुनयवर्णनम् । "हे सौभाग्यशालिनि ! 'मत्सखों सपदि तव समीपमानयिष्यामि' इति कान्तं प्रति कुपिताया अपि तव अत्युत्कण्ठितकान्तसन्निधौ मया त्वरावशात् प्रतिज्ञातं, त्वं मामन्तभाषिणोन्तत्र मा कार्षीः। हे सुतनु ! स्वप्रतिज्ञाभने सञ्चातऽपि मयि प्रेमवती त्वं मत्प्रतिज्ञामवश्यं पाल- यिसि, इत्यहङ्कारान्मया निःशङ्कमेतत् प्रतिज्ञातम्। यदि च भवतों तत्र नेतुं न शक्ष्यामि, तदा भवत्या सह नाहं सम्भाषिष्ये, इत्यपि मया परिपणितम् ; 'तथाऽस्तु' इति निश्चितविरोधायान्तु त्वयि विपक्षजनः सकामः भवेदिति। किन्तु भवत्याः सम्भाषणमन्तरेण नाहं क्षण- मपि प्राणिमि, यद्यपि स्वप्रेयसि न ते प्रसादबुद्धिः, तथाऽपि मम जीविते क्रपावती सती तत्र गच्छ" । इत्थं कयाचित् सख्या, कान्ताय कुप्यन्ती काऽपि सखी सातिशयमनुनौता । अथ सा सखौ प्रियमनुजग्राईति । ..

·शिशुपालवधस्य विवरणसंक्षेपः । अग्रे शीघ्रगामिनं नायकं सखायं प्रति सख्या अनुयोगः । "हे वयस्य ! न खलु युज्यते त्वामनुगच्छन्त्याः कान्तायाः स्तन- जधनयोरतिगुरुत्वं जानतोऽपि तव तत्प्रतीक्षणमन्तरेण द्रुतपदं प्रया- णम्" इति वदति च सखोजने कश्चित् नायकः तां दयिततमा चिरं प्रतीक्ष्य भूमिं मिमान व अनायतपादक्षेपपुरःसरमगच्छत् । सखों प्रति सख्या वर्णनम् । "हे सखि ! मयि कान्तं प्रति स्वयंगमनलघुतां प्राप्तायां यदि तव तृप्तिभवेत्, तदाऽहमस्मिवेव क्षणे गताऽस्मि" इति वदन्तो काचित् द्रुततरपदक्षेपं वदभमन्वधावत् । पथि गच्छन्तौनां वर्णनम् । काचन विलासिनी रमणौ पुलकितेन भत्तुंर्वामबाहुना व्यतिषक्तं कोमलं खदक्षिणभुजं भत्तुः कण्ठे समासन्य, नितम्बस्थलेन प्रणदित- काञ्चौदामा प्राणेशमत्यर्थं ताड्यन्तो, तदुरःस्थले च दक्षिणं कुचं विषमौकतहारयष्टि यथा तथा तिर्यक् निपौड्य जगाम । च पार्श्वगामिनी प्रियस्यांसहये पाणिपनवो निधाय नूपुरनिनादमधुर- मलसच ययो। अन्याऽपि पौनस्तनजघनवती दयितग्रौवान्यस्तस्वभुज- युगला गतवती ; अनुसृत्य जगाम च कश्चिदपरः दनं प्रति मखौभिः मह पुरः प्रस्थितायाः स्वकान्तायाः सुरत खोरःस्थलस्थलाक्षारसाड़ित- पादरेखामाया पदवीम् । ततश्च काचित् पुष्यचयनमकरोत्, काचित् तत्नेव मन्मथोद्दीपिकामनचेष्टां विदधो। काचिदग्रपुष्पग्रहणाय शरीर- विजृम्भणात् स्वभावकशमपि मध्यं पुनः तनुतां नयन्ती जहदृष्टिश्च सतो कुसुमान्यचिनोत् । अपराश्च काथन कामभावं व्यनयन्त्यः विचितेगा नानाविधभावेन कुसुमावचयनगकाषः। काचिच किसलयाकलेषु विरहतापशान्तये मन्मथभावाऽऽवेदकानि प्रियसविधावक्षराणि लिलेख। काचित् कृतकृत्रिमरोषा च "त्वं माल्यग्रथने नैव कुशला" इति सखौं निरस्यन्तौ स्वयमेव प्रियाभिमुखं प्रकाशितकक्षप्रदेशं यथा स्यात्तथा शिरसि कुसुममालामबन्नात् । अपग ·शिशुपालबधस्य विवरणसंक्षेपः । काञ्चिन्नायिका प्रति सख्या वर्णनम् । "हे सखि ! तवाभिमुखमागते च मधुपपटले तूणों त्वया स्थातव्यं, यदसो चिरपरिचितमपि कुसुममकरन्दं विहाय नूनममृतपानाभि- वान्छया पीयूषमयं मधुसुरभि तवाधरं मा निपप्तत्" इति नायिका काचिदभिदधे तदीयसख्या परिहासकुशलया कयाचित् । अङ्गनानां विविधावस्थावर्णनम् । एवं वदति च सखोजने मुकुलिताक्षिपक्षममाला काचिदलिपतन- भयेन भत्तुरङ्देशममिश्रियत्। यूना च केनचिदभिनवोढ़ा काचि- दाना मुखकमलकमुद्यम्य बलाञ्चुम्बिता, चतुरसख्या च तद बालपनव- ग्रहणाऽऽसक्तया विदित्वाऽप्यजानत्येवावस्थितम् । लताजालतिरोहि- तायां सपनाां, प्रियेण कृतं गूढं स्वाधरपानं तज्जनितव्यथया चलत्करयोः कणध्वनिना च कयाचित् प्रकटीकृतम्। काचित् वृक्षाधिरूढ़- लताऽऽश्लेषप्रकारमभिनयन्ती सरलबुद्धितया सखौनां पुरत एव अनुचित- मपि प्रियेणाऽलिङ्गनं विदधो। अन्या च उचतस्तवकजिएचया सवि- लासं करेण प्रियं सहचरमवलम्बा रागात् स्तनाभ्यामाच्छादयामास । अपरा च "कुसुमानामिदं ग्राह्यमिदं ग्राद्यम्" इत्युक्त्वा खाभोष्टपूरणाय क्रमेण कान्तेनेकान्तमनायि। अपरा च निज्जनमिति हेतोः प्रियं बलादाकृष्य, समोपे च सपनों समौक्ष्य सत्वरमपसर्तकामाऽपि सपत्नी- मपश्यति प्रियामत्यजति च वल्लभ सपत्नीसविधावतौव सुभगा सञ्जाता। सापराधं पल्लवदानन च प्रसादयन्तं कान्तं प्रति कस्याचित् वर्णनम् । “हे धत्तं ! न खलु वयं तवैतत्पञ्चवदानयोग्या:, तस्यै तव रह:-प्रियतमायै समर्पय पनवं, सैव रहसि त्वां विटपं पिबति रक्षति च । अथवा मत्कर्णभूषणार्थं पक्षवार्पणप्रयासस्तव व्यर्थ एव, यतस्तत्त कर्णयुग्मं सततं जनविदितभवदप्रियवचनपूर्णमेवाऽऽस्ते ; कान्तासदन- भधिवसन् महत्कलिं (कलई) दत्त्वाऽपि मह्यं कथमेनां कलिकां दातु- ·शिशुपालबधस्य विवरणसंक्षेपः । m मिच्छसि?" रुपैवं वचनजातमभिव्याहरन्तौ च काचिदङ्गना श्रोत्रा- र्पितासिताम्बुरुहेण नयनेन च कान्तमतिमात्रमताड़यत् । वनविहारोद्भवमवर्णनम् । वनविहारतिष्टानां तासां रमणौनामुज्ज्वलगण्डमण्डलेषु स्थू लमुक्ता- सदृशं श्रमजलं क्रमेण कठिनकुचतटप्रपाति सत् शतखण्डत्वमधिजगाम । निरन्तरकुसुमावच यखेदात् भर्तु कण्ठे निहितभुजलता विपुलतरस्तन- पिडितप्रियवक्षःस्थला च काचित् अवतस्थे । अपरा च काचित् श्रमाप- नोदकचेष्टाव्याजेन कठिनोबतकुचयुगलमुत्तुङ्गोकत्य, मिथो तभुजलत चोद्यम्य गाबविजम्भणं कृत्वा आलिङ्गनादिकं वाभिलषितं प्रकटित- वतो। एवं यदा तासां प्रियकरस्पर्शात् पुनरप्यतितरां हिमलव- सदृशस्वेदोहमः समजायत, तदा ताः सर्वा वनविहारखेदलिष्टं भरो सलिलैरभिषेकुमैच्छन् । इंति सप्तमः सर्गः । प्रष्टमसर्ग शान्तयदरमणौनां क्लिष्टगमनवर्णनम् । जलविहारं वर्णयिष्यता तत्रभवता महाकविना माघेन प्रथम, वनविहारजनितके विवशानां योषितां स्तनजधनादः पृथुत्वादेव पुनः क्लिष्टतरमलसञ्च प्रयाणं प्रदी, कस्याश्चित् शीतांशुरूपेण श्वेताऽऽत पत्रेण उष्ण करकिरणकेशापनोदनं, कस्याश्चिहा सानुरागकान्ततोत्तरी- येण आतपदःखनिवारणं वर्णितम् । परिकल्पितञ्च नदौरयेण नुन्न- शुक्तिकोशविलितमुक्ताभिः शोभितस्य सैकतस्य कस्या अपि गलित- हारमनोहरेण पल्थडेन सादृश्यं चारुतया। दर्शितः पुनः तामां सुन्दरीणां निश्वासवायुमाघ्राय भृक्षाणां पुष्येष्वप्यनभिलाषः । विवतञ्च मधुरतरेस्तासामालापैः तिरस्कृतस्तानां हंस कुलानामुत्पजपत्रावलोष सुगुप्तं लज्जयाऽवस्थानम् ।

·शिशुपालवधस्य विवरणसंक्षेपः । २ तासां जलविहारवर्णनम् । अथ विकसितारविन्दभेवायें, विहगरुतमेवाऽऽलापं, फेनमेव हामं विद्धतीव सरसो ऊर्मिभिरेव हस्तः प्रौत्येव ताभ्यः माधवरमणीभ्यः व्यतनुतव पाद्यमिति प्रतोतमासीत्। तास्तु प्रथमं तहतं जलं, सच- कितं पादमुपन्यस्य गमनन, ततश्चाग्रप्रविष्टपुरुषमुखेण गाधमिति विभाव्य, पश्चात् मृदुपदविन्यासेन तत्र प्रविष्टाः सत्यः गात्राणामनरागे- शानुरज्य तहर्णाऽऽक्रान्तमकुर्वन्। तासां महेमकुम्भसोभाग्यभाजा मम्- बतकुचयुगलेन मुहुः संक्षोभं प्रापितञ्च तज्जलं चक्रवाकमिथुनं वियोग- मनयत् । शीतभौरुश्च काचित् सरसि अवतरितुमनभिलाषिणौ सैकतै समुपविष्टा स्वयं सलिलं प्रविष्टेन सस्मितेन तो करयुगं धुन्वानाऽपि सिता । खभर्ता सह सगेऽवगाहितुमनिच्छन्त्यपि काचन नवोढ़ा सखीभिः तटात् जलं प्रति प्रेषिता च भयेन सम्भान्तदृष्टिः तमेव भर्तारं लज्जामपहाय समालिङ्गितवती। अंसप्रमाणे पर्यास तिष्ठन्तं पुमांस समौक्ष्य, स्वस्या अपि तावत्प्रमाणं जलमेव तत्रेति विभाव्य मौग्धात् तमेव पुरुषमभ्येतुमभिलषन्तौ काचित् निमज्जतौति पश्यता प्रियेण तु द्रुतं समाश्लिष्टा । कयाचित् नाभिपर्यन्तं ससि प्रविष्टे सति, पयोभि- श्चञ्चलतया करिव तरङ्गरुन्नतं कुचमण्डलमधिरूढ़म् । शफरौविडोरु- प्रदेशा च काचित् सातिशयं बिभ्यतो सतौ विलासस्यातिशयमवाप। ततश्च गम्भोगेऽप्यम्भोधिः अङ्गनाभिर्विहरन्तीभिः जघनविघट्टनन संक्षोभ नौतः सन् सपदि मर्यादामलङ्घयत् । कनकगौरच कस्थाश्चित् वपुः जलमग्नपि निर्मलतया लक्ष्यमेव प्रतिभाति स्म। कचिदिलामो "किमेतत् पुरोवर्ति कमलम् ? उत वा युवत्या मुखं प्रकाशत" ? तदा त्वेवं सन्देहविषयतामभजत ; परन्तु पद्मे विलासाभावात् मुखे च तस्य सद्भावात् मुखमेवेदमिति विलासादिभिः निश्चिकाय । जलकौड़ासम्भारवर्णनम् । द्रवौकतकनकरञ्जितक्रोडाजलयन्त्राणि, चन्दनकुडुमादिगन्धद्रव्याणि, स्तनाऽऽवरणसाधकं कुसुम्भकुसुमरञ्जितं वस्त्रं, द्राक्षामद्यं, सर्वसाफल्य- ·४ शिशुपालबधस्य विवरणसंक्षेपः । कारगाच प्रियतमसन्निधानमित्येतानि तदा तासां नागणां जल- कैलिमाधनान्यामन् । जलकेलिवर्गानम्। ततश ताः वायुवेगेन चलहसनाः अङ्गनाः अनर्थाऽऽशङ्गिनां प्रियागां चेतीभिः सह उन्नततटप्रदेशात् योगीभारतया मन्दं मन्दं समुत्पतन्त्यः दुततरं जलेषु न्यपतन् । मुग्धम्वभावतया च कैतवप्रयोगानिएगााः पुनस्ताः कान्तै: मह स्वयमभिसरना पणेन तिउन्त्यः, करकमलैः परम्परं जलान्यक्षणं कुब्वन्त्यश्च सत्यः कोड़नमकुब्वन् ; अवागलच्च तदा कस्या- श्चित् कामपौड़िततया दृब्बलायाः कश्चित् बाहुमुद्यम्य प्रियतमं सप- यन्याः कराग्रात् हिरण्मयं कङ्कणम् । कान्तेन श्यामाया: कम्याश्चि- बदन प्रफुल्ले कराम्बुना सियमान च, अन्य स्था: असहमानाया: मपत्नयाः मुखममिकमपि ईप्याक्रतम्वेदानमेन मिक्तमेवाजायत। प्रियपागिग- पटमिकः पयोभिरभिपितं काम्याश्चित् कुचयुगलमवलोकयन्त्याः मपत्नाः कुचयुगलं तदानों नयनमलिलमितमभवत्। प्रियतमाङ्गात् मसान्त- मङ्गगगं सपनोभयात् ममि प्रबालयन्त्याः कस्याश्चित् स्फटलक्ष्य मागां नखक्षतं वीन्य मपत्नयाः मन्तापातिशय एव प्रियंगा प्रथमं मपत्नोमभिषिच्च पश्चात् मिक्ताया अपरम्पाः रमण्याः मुखं रुपा वैवण्वं प्राप्तम् । निरन्तरजलावगाहभाजां तामां मेखलाकलापः भूयिष्ठ- श्रेष्ठकिङ्किणोनिबद्धोऽपि जलाऽऽद्रतया न च ध्वनि व्यतनुत । चञ्चलैः मगेवरजलैः अतिस्वच्छः स्वपरिधान स्थानादपमारित मति, कान्त च श्रोण्यासक्तदृष्टी लज्जितया कयाचित् स्त्रिया तरङ्गाऽऽनोतन नलिनो- दलन लज्जानिवारण मकारि। अप्यङ्गनाया जलप्रवाहै: अङ्गममक्तं रक्तचन्दनं निवालितं, कुचयुगलात् हारलता च त्रुटिता। तदा मरमौनामापः तरङ्गहस्तः समुत्तालितः वधूनां तामां जल- केलिममय कण युतमसितोत्पलं तटप्रर्दशं प्रति चिक्षिपुः । तोये प्रक्षा- लिताङ्गरागं निसर्गरमगौयं तासां जल केलिरतानां रमणानां शरीरं नवीनाः सुरतकालकताः नखानाः, तथा विधातलाक्षाराग- समजायत। कम्या ·शिशुपालवधम्य विवरणसंपः । ३५ मधरपन्नवं तत्कालकतानि प्रत्यग्राणि दन्तपदानि च विचित्रां शोभां प्रापयामासः। जलावगाहाऽऽसतानां पुंसात्र यद्यपि सान्द्रतरमङ्गगगं वक्षःस्थलात् सपदि वियतं, शिरोरुहेभ्यः शेखराश्च भ्रष्टाः, तथाऽपि जलविहारस्य गगजनकतया केवलम् अक्षिषु मदगगः अविक्रतः एवावस्थितः । तदानौं केलिमौकर्याय विगतभूषणानामपि जलविहारनिरतानां रमगीनां पर्याप्तमेवाकविमं विभूषण मञ्जातम् ; तथा हि, तनमयान्ता फैनपतिरेव हारावलौशीमां, पौवलावली जनेषु नौलाम्बरप्रियं, कपोलप पद्मपत्राणि पत्रावलीशोभाच ममजनयत् ; एवञ्च यद्यपि जल: अङ्गगग: तामामपाकृतः, पलशोभा च विनष्टा, माला अपि निरस्ता, वमनमपि जलैनौरक्रमेव कृतं, तथापि जलावगाहनात पृर्वतोऽपि ग्मगौयतगः थियम्तामा समभवन् । तासां जलोत्तरगा वर्णनम्। इत्यं जलकौड़ाऽनन्तरं ता रमण्यः प्रगैरसम्बन्धात् संसक्तं, ममधिकं, मृतिमलावण्यमित्र मंस्थितमम्ब भरद्भिः तरलतरङ्गलोलाकुंशलैसना: चलरूपता: मरमः तौरमुदतरन् । शौरिस्तु काच्चित् नारौं सौन्दाति- रंकंग जनिताद्भुतरसां, जलादुत्तरन्तौं, कमल हस्तां, मध्यमानात् क्षौर- ममुद्रात् मद्यः प्रादुर्भवन्तौं श्रियमिव ममौक्ष्य समुद्र मन्थनस्य स्मृतवान् । ततश्च ता: आदवासांसि परिहत्य, नवानि शुभ्रामधवलानि वसनानि नाय्यङ्गमङ्गमवाप्य हसन्तीव स्थितानि परिदधुः। काचन अंसयोः विकोण- केश कलापा मतौ नानाऽऽद्र यत् शरीरं चिरमशोषयत्, परं नाजानाच यत्, समीपे समागतं कान्तमवलोक्य पुनः तस्याः तत् वपुः स्वेदाऽऽद्र- मेवाभवत् । अपरा च स्वमूईजमध्यपतिं हस्ताम्यां विभजन्ती, अत एव बाहुमृलम्तनतटान् प्रियाय प्रकाशयन्तौ तदेवाभिलषता प्रियेण पुनः दृष्टा। निम्मलजलन पनविमलमडूं, ताम्बूलरागोज्वलश्चाधरः, सूक्ष्म विमलं वासच, तथा निज्जनस्थानं, विलासिनोनामेतावानेव प्रकष्टः नेपथ्यविभवः, यदि पञ्चशरविरहितो न भवेत्। ततश्च सूर्यदेवः अस्ता- .

·३ शिशुपालबधस्य विवरण संक्षेपः । इत्यमेव रमणीनां विहरणं कविना चारुतया चलमशिश्रियत्। वर्णितम् । इति अष्टमः सर्गः। . नवमसगै सूर्यास्तनयवर्णनम् । प्रदोषसमयं वर्णयितुमभिलषता श्रीमता महता कविप्रवरेण प्रथमं प्रखरकिरणस्यास्ताचलशिखरावलम्बनं प्रदर्य, निवासशाखि- गमनोन्मुखानां विहगकुलानां कूजनं, क्रमेण रविकिरणानां निम्रतर- प्रटेशपरित्यागानन्तरमुच्चै स्तरसानुमछिखरावस्थानच्च प्रकटोकतं, दर्शि- तच्च प्रतिकूलदैवतया महतोऽपि विवस्वत: अवश्यम्भावि पतनं, नवसन्ध्यारुणमेघया खकिरणाऽऽक्रान्तरुचिराकाशया पश्चिमदिशा सह अतिसन्निकर्षमासाद्य लोहितवर्णत्वच्च कविक्रतसन्ध्यावर्णनम् । ततश्च नलिन्यः अञ्जनयनानि न्यमिमौलन्, मधुकरकुलानि च ततः अपासरन् । अन्तरीचे च तदा भानुरस्तङ्गतः, नक्षत्राणि तु सम्यग- लक्ष्याणि सन्ति स्थितानि, चन्द्रविम्बञ्च न दृष्टिपघमधिगतं, सन्तापाच प्रशान्ता:, अन्धकाराच नोदिताः; विकसितकुसुम्भ कुममवदरुणतां दधती जनसमूहन कतप्रणामा च सन्ध्यारूपिणो ब्रह्मणो मूर्तिरभ्यङ्गता आमोत् । अथ चक्रवाकहन्दं क्रमेण विर्घाटतं, मित्रेण सह दिवसोऽपि नाशमुपगतः, सभ्याऽपि दूरौभूता, सान्द्रकईमच्छवौनि दिवसावसानपटूनि तमांमि च गिरिगुहाप्रदेशादेत्य वहिः, उत वाह्यप्रदेशादागत्य गिरिगुहाः अधि- कमाच्छादयामासुः। जनानां नयनानि भृशमन्धयति अम्बरक्षिति. तलानि च आच्छादयति सत्यपि तिमिरे, सिडाञ्जनरूपमभिनवं राग- मधिगतवत्यः रमण्यः प्रियग्रहवत्म अनिर्बाधमवलोकयामासुश्च । गादान्धतमसमपि शुभाडोनां प्रियाभिसरणे सम्भोगकार्यस्थाऽऽवश्यक . .. .

·शिशुपालवधस्य विवरणसंक्षेपः । निश्चित्य स्थितम् । तेन हि सर्वप्राणिभयङ्करमपि तत् तदानौं तासां योषितां भौतये नाभवत् । दिवसे दिवाकरकिरणसम्पर्कात् मन्दीभूत- तेजःप्रसरतया य एव ग्रहगणो नैव लक्षितः, स खलु तमोव्याप्तां रजनौं प्राप्य सम्यगेव व्यद्योतिष्ट; जगति चैतदनुक्षणमेव दृश्यते यत्, पापिजनानां संसर्गमागत्य नौचा: नितरां प्रकटौभवन्तौति। असो तु मन्यासमयः कुमुमचन्दनाद्यनुलेपनानि, माल्यादौनि, पतिषु क्रतकोपाः कामिनौः, दीपशिखाच मदनोबोधनपुर:सरं मममेवो- होधयामास; इत्यादिप्रकारेण कविना प्रदोषसमयं समुपवण्ये चन्द्रोदयवर्णनं कृतम्। चन्द्रोदयवणनम् । ममनन्तरच्च हिमांशोहिमविशदमंशुजालं प्राच्यां दिशि समलक्ष्यत । कलामालोदिते च तस्मिन् तुषारकिरणे, नूनं गगनमष्टानां शिवमूर्ती- नामन्यतममेवेति जनैरभिपन्नम्। प्रथममसी कलानाथः कलामात्र, ततः अईमात्रं, परच्च माकल्याददितो भूत्वा तिमिरसमूहं विमेदयामास, व्यभूषयञ्च रजनौं, तामवाप्य स्वयमप्यतितरां शोभा लेभे; उषणांशु- कलिष्टां कुमुदिनौच्च अलिरुतैः मदतौमिव स्थितामग्रकरैः परामश्य ममुच्छामयति स्म। ततश्चामौ चन्द्रः चन्द्रकान्तमणिं किरणेन गलदम्बु- ममद्भासितं विदधत्, अमृतवैः करैः मानिनौनां सन्तापकर मानञ्च निगकर्वन्, निसर्गनिर्मलेषु तरुणीकपोलफलकेषु च मुहुः प्रतिफलन्, तथा स्वभावादक्षोभ्यं समुद्रं यदगणञ्च क्षोभयन्, सुप्तालसं मदनं जागरयन्, दिशामवकाशांश्च महसा समुद्भासयन्, रतये च रागिणाम् औत्मक्याधिक्यं जनयन्, मममेव कुसुमेषमदिदीपत् ; स्त्रियश्च प्रियतमाऽऽगमननवश्यं निश्चित्य अलमर्त्तमुपचक्रमिरे । स्त्रीणां भूषणवर्णनम्। तथा हि, तन्वङ्गा: स्तनयुगलयोः एकमेव हार, जघनस्थले च ग्शनाकलापम्, अधरेषु च लाक्षारसं, गण्डस्थले च शुभ्र लोध्ररजः, ४ ·शिशुपालवधस्य विवरणसंक्षेपः । नेत्रेषु च नवौनमञ्जनं समयोजयन् । प्रियतमो गहमागमिष्यति इति चिन्तया श्रोत्सुक्येन च तत्वराणां निपुणानामपि रमणीनां मनांसि वस्वगन्धमाल्येषु, इदं वसनम्, एतदनुलेपनम्, इदं कुसुम- मिति, अम्माकमिदं पुरोवत्ति धारणाहमिति च न निरधारयन् । काचन आलिङ्गनसुखविच्छेदभौरुतया वपुषि अनुलेपनमपि व्यव- धानकर मत्वा नापितवतो, अपरा च स्वहस्ततलाभिघातात् नासा- गन्धं प्रति समुत्पतितं पद्मगन्धं स्वमुखमारुतमाघ्राय प्रौताऽभवत् । अन्या च काधन करे कपोलतलं संस्थाप्य, करञ्च जानुनि निधाय, कालक्षेपार्थ मन्दकण्ठेनैव गायन्ती कान्तार्थमत्कण्ठामवाप । ततश्च अत्यन्त काममोहिता काचन मधुरभाषिणों रम्याऽऽक तिम अनुरागव्यञ्जनचतुरां सखौं प्रियं प्रति प्रेषितवती। अन्यया च मान- वत्था अनादिष्टाऽपि सखौ तस्याः मरणशया दयितमानतुं शौघ्रमेव तत्र गतवती । अपरा च काचित् कलहान्तरिता नायिका "प्राक् सापराध प्रियं कथमपि निगकत्य, पश्चात् पतिव्रतानां तदनुसरणमुचितमेवेति विभाव्य तथा कतै, मामभिमानहौनां म मन्येत इति निश्चिन्यापि, तेन विना स्थातुमहं क्षणमपि नैव समर्थाऽम्मि, है मखि ! अतस्त्वं त्वरितमेव तत्समीपमुपेत्य तदपराधशतमविगण व्यैव मां प्रति प्रिय मनुनयौथाः” इति अभिधाय, क्रतापराधायापि कान्ताय विरहा- महिष्णुतया मखौं विसमज । अन्या च "प्रियं प्रति किं वक्तव्यम् ?" इति दृत्या पृष्टाऽपि लज्जया किमपि नीवा केवलं निशिताशरोर- शरकशौकतं स्वशरीरमेव ददर्श । इत्या उक्तिवर्णनम् । नायिकाभिरुपदिष्टा दूत्यश्च तदा दयितसमोपमुपसृत्य पुंभिस्तुल्य- मेव वचनजातमब्रुवन् । नथा हि,-"त्वदर्धमत्कलिता मदनपीड़िता मम मखी नितरां कृशतामलभत ! भवगुणराशिपरिपूरितश्रवण विवरा मा ताबहुगानामवकाशं दातुमक्षमतया अतृप्ता सती, बहुतण्डुल- मानार्थे प्रस्थादिवद् भूयो गुग्ग प्रवेशाय तव गुण कीर्तनेषु अङ्गल्यग्रेण ·शिशुपालबधस्य विवरणसंचेपः। ३४ प्रोत्रविवरं परिघट्टयति। मातिशयसन्तापजनितोष्णनिश्वासवायुभिश्च अनिशमुपतप्यमानं खाधरं नवनागवलिदलरागरसेनापि आद्रतां नतुं नैव शक्नोति। निष्कुपो हि कुसुमेषुः कुसुमादपि सुकुमारतरं तछरौर- मनिशमेव विशिखैः तापयति। अमृतमपि विपरीतप्रयोगण निषेवितं विषवदहितत्वमेव ममुपैति, यतो हि, अमृतमया अपि चन्द्रकिरणाः त्वया विना सेवनात् त्वत्प्रियामतितरां सन्तापयन्ति”। प्रियामुद्दिश्य ममेहमेवं दूत्या भाषितं वचनं प्रियेण ममाकाथ विश्वस्य च तत् तल प्रयये। यनि ग्रहप्राप्ते तात्कालिकवृत्तान्तवर्णनम् । सभुपागते च दयिततमे तदवलोकनोत्सुक्यत्वरया श्रवणात् अष्ट- मपि कर्णभूषणभूतं महोत्पलं कयाचिदङ्गनया नैव परिलक्षितम् । पश्चादागतवतश्च कस्यापि प्रेयसः प्रतिबिम्बं दर्पणेन पश्यन्त्याः कस्याश्चित् नवोढ़ाया: झारभयाभ्यां कम्पमानादपि पाणितलात् प्रयत्नधारित- तयैवासो दर्पण: कथमपि भुवि नैवापतत्। उन्नतशरीरतया च केनचिदवनम्य गाढ़मालिङ्गितवता अत एव वक्षोनिविष्टकुहितयेन यूना तत्क्षणे रशनाया उद्तकलकिङ्किणौरवपूर्वकं काचिदङ्गना हस्व- शगैरत्वादूईमुत्त्रिप्ता। दयिताऽगमनजनित वग्या च काचिदासनं सन्त्यज्य द्रुतमुत्थिततया सस्तम्, अत एव करतबन्ध वसनं क्षणदृष्टोरु- देशं यथा तथा ममाछादयामास । अपरा च काचित् नवबधः, पश्चा- दुपगम्य नयन समाच्छादयन्तं कान्तं, “कोऽयम् ?" इति पृच्छते जनाय वाक्येन वक्तं लज्जया नोत्सहे. किन्तु तदङ्गस्पर्शजनितपुलकैः कान्त एवायमिति प्रकटितवतौ। काचिदपरा ललना पत्युः प्रत्युत्थानाद्युपचार- कम्मणि ऊर्वोर्गुरुभारतया मन्यराभिः सवलिताभिरपि गतिभिः प्रेमप्रकर्ष प्रादर्शयत् । अपरा काचित् सपत्नौनामग्रहणाऽऽइता च कान्तं तिरस्कृत्य पुरो जिगमिषुर्णायिका नायकेन करग्रहणपूर्वकमवरुरुधे । काचन प्रियं प्रति कोपवती जाता, काऽपि निविड़ीबतकुचमण्डला कामसन्तप्त- हृदया च अप्रतिमेन मुखेन शोभते स्म । ततच चन्द्ररुचयस्तदानी ·४० शिशुपालबधस्य विवरणसंक्षेपः । दूत्य इव इत्थं विगतकोपाः कामिनीः कामिभिः सह घटयितुमल- मेवाभवन् । इति नवमः सर्ग: दशमसमें आदो मधुपानवर्णनम्। मर्गेऽस्मिन् कविकुलशिरोमगिना माईन सुरतप्रमङ्गमवतारयित तदनुकूलं मधुपानमेव प्रथममुपवर्णितम् । तत्र च मज्जितानि सुरभौगिा च कान्तावदनान्येव सुरापात्राणि परिकल्पितानि। ततश्च ते युवजनाः निवृत्तशङ्ख ता बधः क्षणं मानमवधय सुरा अपौप्यन्। मत्तः भ्रमपश्च पानपात्रे विनिहितं कमलं मधुपानसुगन्धि च कामिनीमखमाघ्रातं, प्रागिदं भजामौदं भजामि वेत्थमुभयलोभात् दोलायमानचेता बभव ; अपिबच्च कश्चित् प्रियतमाऽर्पितमिति अतिम्वाद मद्यम् । कम्याश्चिन्मधुसम- स्वादमोष्ठं प्रियतमे पिबति च, अपगच्छताऽपि लाक्षारागंगा दशनक्षत- कतरागतया पूर्ववदेव स्थितम् । त्रिवारमधुपानोत्कटमदोडु इसंस्कारप्रभावितप्रगल्भमतौनां कासाञ्चित् रमणीनां प्रतिकूलवाक्यरचनागमणीयः, आदो लज्जामंवतो- ऽपि मदन प्रकाशितरहस्यः सहामः परिहासश्च सम्यक् प्रकाशितोऽभूत्, जनयामास च तदा तदानीन्तनमदातिरेकः मुग्धाया अपि बध्वाः प्रोढ़ा- वत् विलासमनोहरं हसितं, वचनविन्यासकोशल, नयनविकारविशेषच युगपदेव। अपि च मधुपर्यायैः सापगधे म्वामिनि कलुषितम्य कोपप्रज्वलितस्य स्खौकतकाठिन्यस्य च बधूनां हृदयस्य झटिति तथाविधा अप्रसनता दीप्तता कठिनता च सम्यक् प्रशमिता, वषि सर्वदा विद्यमानस्याप्यप्रकाशितस्य विलासस्य सम्यकप्रकाशनञ्च प्रकटितम् । मद्यपानात् पूर्व सखोप्रेरणया कथञ्चित् प्रियतमसमक्षं ययैव स्त्रिया ततश्च ·शिशुपालवधस्य विवरणसंक्षेपः । प्रगल्मितं, तयैव मदस्य स्वाभाविकधर्मप्रकाशनखभावतया मद्य- पानात् परं पुनः सहजा लज्जामुग्धता खोकता। अपराधिनं स्वामिनं मद्यपानन मोहितचित्ताऽहं नाभिसारयागि, इत्यालोचयन्त्याः अपरस्थाः कस्थाश्चित् सुरापान अनभिलाषश्च समजनि। तथा स्त्रीभ्यः आहित- मदनं यथा तथा दयितार्पितं प्रचुरस्वादतरं गण्डषमद्यं नितरां सखदे। मधुपानावसरे योषितां तासां मुखस्य च मद्यस्य च इतरेतरयोगादपूर्व- गन्धोत्कर्षः भृङ्गोमादकरः बभूव । सखौसमक्षं गूढचुम्बनचतुराणां योषितां मधुपानक्षालितलाक्षारागस्य खाधरस्य प्रियाधरताम्बलरागण पुनरेव रखनं समभृत् । सपनौनामग्रहं दयितन दत्तं मद्यं पौत्वाऽपि काचित् न ममाद, मद्यमपिबन्तौ अपि मपत्नी तु तदर्शनादेव मत्ततामुपगता। प्रथमं प्रियं प्रति रोषात् तत्प्रार्थनाशतानि अनङ्गी- कुवन्ती, अथ पश्चात्तापतप्ता काचित् मद्यपानन जनितमोहा प्रेयसमेव आत्मना प्रकोपितं विज्ञाय तत्क्षमाप्राधमां कत्तुमारेले। एवं मद्यस्य अक्षिनिमौलनवाक्सादाङ्गमादरूपविविधधर्मच विवत्य कविना यौवनोहामरम्याणां मद्यमदन मदनाऽऽसतानाच रमणौनां दयित- मंसर्गेण शोभाऽऽतिशय्यं, कान्तम निधी वदनविकसनम्, अङ्गानां पुलकितत्वं, वचनानामादत्वञ्चोपवर्णितम् । सुरतवर्णनम् । वाद्याऽऽभ्यन्तरभेदेन द्विविधयोः सुरतयोः प्रेक्षणभाषणाऽऽश्लेषणा- चुम्बनाद्यनकभेदभिन्नम्य वाह्यसुरतस्य प्रेक्षणविशेषं प्रथमं दर्शयता कतिना कविना, मुखस्पर्श तथा विहारयोग्यतया सज्जीकते, सुरताय कल्पिते च प्रायनौये प्रियतमे च मगदृशामनिशं दर्शनं, किमप्यभिधातुमिच्छन्त्या अपि लज्जया वक्तमसमर्थायाः, दिदृचोरपि अभिमुखीभवितुमशनु- बत्याः कस्याश्चित् नवोढ़ायाः दयितस्पर्शनेन कम्पनञ्च, तथा अन्यस्याः मुग्धायाः कुचांशुकाऽऽकर्षणात् लपमाणायाः कुचाऽऽवरण- व्याजेन कान्तसमालिङ्गन, दोपितम्भरतया उरस्युपपौड्य कान्तस्थापि गाढ़परिरम्भणं, प्रियतमसङ्गमेन प्रमदानां विपुलहर्षच प्राक् समुद्भास्य, ·शिशुपालवधस्य विवरणसंक्षेपः । चुम्बनकोड़नादिकं, तदनन्तरमाभ्यन्तरसुरतं विशम्भसुरतञ्च वर्णितम् । सम्भोगावसानं च प्रियतमैः साई सङ्गतानां तासां योषितां पूर्ववदेव लज्जा सखीव समायाता, तया च लज्जया सवलितदृष्टिपाताभिः हि ताभिः द्रुतरहीतदुकूलैः ससम्भमं शरीरमाच्छादितम् । इत्थं सुरतावसानञ्च वर्णयित्वा महाकविना प्रभातप्राया रजनी मनातति च प्रदर्शि। इति दशमः सर्गः । एकादशसगं प्रभातवर्णनम् । अथ प्रसङ्गप्राप्तं प्रभातं. वर्णयितुमिच्छता श्रीमता माघकविना मधुरकण्ठानां वैतालिकाना मुखेन माधवप्रबोधनाथं विशद्धसङ्गीत- हारकं प्रभातवर्णनमार्गसमाप्ति कुवता प्रथममपररात्रव्यापार: समदर्शि। तथा हि,-प्रभात कामुकाना नैशसुरतसम्भमलोलाऽभ्याम- क्लान्तं लोचनयुगलं यावत् न मुकुलौभृतं, तातदेव निशाऽवसानमृचकः भाविविरहविहितनिद्राभङ्गः मृदङ्गः जनैरभिताड़ितः। दृरतया सूक्ष्मबिम्बस्य ध्रुवस्य उपरि समुज्वलतरं मप्तर्षि मण्डलं पर्यास्तं मत, बाल्ये भगवतस्तव पादधातन पातितं शकटरूपिशकटासुरशगैरमिव शोभत । तथा केनचित् अतीतप्रहरपालन स्वपाल्यं प्रहरतिवाद्य निद्रातुमिच्छता सता "प्रबुध्यख प्रबुध्यस्ख" इत्युच्चैराइतोऽपि मुहुन्द्रिया अस्पष्टाक्षरमनर्थप्रायम् “अयमहं जागर्मि" इति प्रतिवचनं प्रयच्छन्नपि नान्तर्जागरामास। कामुकः कश्चित् प्रमदायाः विशालनितम्बावरुडे शयनीये शयनावकाशमलभमान: पुनः पुनः सुरते रतः निद्राप्रयुक्तो तन्ट्री निरस्य कच्छ्रेण रजनीमति- वारयामास । महोपतयश्च कवय इव कियत्कालं शयित्वा, तदैव पुनः अनन्तरप्रहरपालः ·शिशुपालबधस्य विवरणसंक्षेपः । ३ प्रतिबुध्य गत्रिपश्चिमयामे बुद्धिप्रकाशं लब्धा च ममुद्रगम्भीरे दुष्प्रवेश गज्ये, काव्यवत् प्रयोगान् ("ब्राह्मे मुइत्तै उत्याय चिन्तयेदात्मनो हितम्" इति स्मरणात् ) तर्कयन्तः सन्तः गहनं पुरुषार्थजातं विचा- ग्यामासुः । हस्तिपश्च सुप्ता भूतलशयनादत्थितं मदपङ्गम्मुतशरीरं गजं पुनः पाश्वपरिवर्तनन शयनं कारयति स्म। अतिलघुहस्ता गोपालाश्च नवनौतमुत्क्रष्टं मन्यनदण्डेन गम्भीरशब्दपःसरं, शैलेन शशिनमुद्धत सुरोषाः वारिधिमिव कलशिं मधन्ति स्म। काचित् कलहान्तरिता नायिका प्रथम प्रियप्रार्थनां नागौनत्य पगमखौभूय कपटेन मुप्ता, अथ प्रभाते कुक्कुटकूजितमाकर्ण्य गालविज़म्भणादिव्याजेन सम्मुखो. भृता निद्रया अजानतीव मौलितानो मतो प्राणेशमालिलिङ्ग । नरेन्द्राश्च वैतालिकगीयमानमधुरमीतश्रवणेन मुखनिमोलितानाः मन्तः निद्रां भेजुः। अश्वश्च कश्चित् कर्गाग्रीवं सस्तमुकं विदधत्, अई- जानुस्तिष्ठन्, कियत्कालं निद्रामनुभय, भूयः मम्मखावस्थितं बालवण- माम्बादयितुमभिललाष । प्राक मन्मङ्गेन प्रवृहदीप्तिरुदयगामौ च शशधरः सम्प्रति पगङ्गनामिव पश्चिमाशामासाद्य अम्तमेव समाशिशि- यत् इत्यालोका प्राचौदिगङ्गना म्वप्रभया अहामतेव । काश्चित् "सुप्ते पश्चाच्च या पोते पूर्वमेव प्रबुध्यते। नान्यं कामयते चित्ते मा स्त्री जेया पतिव्रता ॥” इति स्मरणात्, पश्चात् सुप्ता अपि पूर्वमेव जागरिचा अम्पन्दितशगैग: सत्यः रतिश्रमखिन्नप्रियतम- निद्राभङ्गशङ्कया परम्परगाढ़ाऽऽश्लेषविश्लेषं नैव विदधिरे। चन्द्रमाश्च अस्तमयरागण लोहितायमानैः शुभ्रमयखैः, कुडुममयोगादोषनिरस्त- ववलिमभिः श्रीखण्डरजोभिः प्रेयमौमिव पश्चिमाशां विभूषयन्नति- मात्रमेव शुशुभे । कुमदानां मुकुलीभवद्दलैः दीयमाणशोभाधारणात्, कमलानाञ्च विकसहलैः बईमानशोभाग्रहणात् भ्रमरैरुपगीते उमे अपि कुमुदकमलकदम्बे तुल्यरूपामेव अवस्थां दधाते च। अरुणिमान- मुपगत्य मुखप्रकाशनात् चिराय स्थायिनों लज्जाम् आशु त्यजन्त्या इव दिगङ्गनायाः मुखस्येव प्राग्भागस्य अवगुण्ठनपट तरूवश्व प्रायाः इव ·शिशुपालवधस्य विवरणसंक्षेपः । चन्द्रकिरणजालं संसते स्म च। अविच्छिन्नसुरतकौड़ायान्ताना- मङ्गनानामक्षमाङ्गे उपशाम्यन्तमपि मदनं प्राभातिकजातिकसम- वासितवातस्पर्श: पुनरुद्दीपयति स्म । भ्रमन्ति स्म मूर्यतेजोऽभि- भवान्मन्दायमानप्रकाशाः दीपशिखाः। हर्षमन्मथमत्तयुवतौरतिखेद- हरणदक्षः प्रभातमारुतश्च विकसितकमलगन्धः भृङ्गमालाः मोहयन् मन्दमन्दं प्रवइति स्म । निद्राकलुषितनयनकनौनिकाः परिक्षौगामुख- चन्द्रमण्डलाः सस्तकेशपाशाच वारविलासिन्यः राजराभ्यः निर्जग्मुश्च। व्रजति स्म च वासरान्ते शिशिरकिरणभिमृत्य वायुभिः सुगन्धिः तत्किराव्याप्तं नभःप्रान्तं भजन्ती रजनिः । নিয়া परिरम्भव्यापारवता प्रियेण प्रियायाः आक्षिप्तं वसनं प्रभातेऽपि तत्- श्रोणोदीनलोभादर्पयितुं नैष्यत च । सपदि च कुमुदिनौभि: मौलितं, रात्रिरपि गता, सकला नक्षत्रराजयश्च अपेताः, इन्दुश्च अष्टशोभः मन्त्र तमगच्छन्। सूर्योदयात् प्रागेव अरुणेन निखिलं तिमिर- जालं निराक़तम्। चक्रवाकच गगनमण्डलं तिमिररहितं बौक्ष्य यावत् पचमूले उत्पतनाय धुनोति, तावदेव चक्रवाको ममत्कण्ठिता मतौ मरितोऽपरतटात् तत्र ममायाता। गलो युवतयः पश्यमालाच तुल्यामेव शोभां धृतवत्यः, प्रभाते तु उपभोगादधिकसुरभिभियं वतिभिः निष्प्रभाः माला: परित्यक्ताः। प्रभातमारुतैश्च वन वन कमलममूहाः व्यालोलिताः, मालत्यादौनां विस्ताराश्च विक्षिप्ताः, वकुलचम्पकादि- शाखिनां प्रमूनानि च अवधतानि, किन्तु एतेषां कुत्रापि तैर्नावस्थाय बधकुसुमसङ्घर्षण उहतगन्धेषु ग्रहान्तरेष एव स्थायित्वमधिगतम् । प्रातगगतं सागमं प्रेयांसं प्रति खण्डितायाः नायिकाया: उक्तिवर्णनम्। "अपररमणीमंसर्गपौड़नैः अङ्गगे नि:शेषतया भिन्चे मयपि यदाश्चर्यधाम्नः तव मुखविकामः स्तोकमपि न भेदमुपगतः, इदमेव महदाश्चर्यम्। स्फुटतरं हि नखविलेखमन्या रमण्यः तव वपुषि मा पश्यन्तु, इति बुद्या कान्तया चरणप्रहारसङ्घान्तलाक्षया असो ·शिशुपालबधस्य विवरणसंक्षेपः । ४५ समाच्छादितः ; किच्च 'त्वं मम प्रिया' इति यदवोचः, तत् मत्यमेव, यतः प्रियजनपरिहितं वसनं वसान एव मम निवासं प्राप्तः, प्रेयसीना- मवलोकननैव हि कामिना भूषणशोभा सफलतां लभते । तथा नवनखक्षतचिह्नितं शरीरमंशकेन त्वमाच्छादयसि, दशनक्षतमोष्ठञ्च हस्तेनाऽऽवणोषि, किन्तु स्त्रान्तरसङ्गसूचकः परिमलाऽऽख्यो नवगन्धम्त त्वया कथमप्याच्छादयितुं नैव शक्यः”। उक्तप्रकारेण कृतोपालम्भायाः अधैर्यान्मनायोः कस्याश्चित् प्रेयस्याः त्रस्यन् कश्चिवायकः आगत्य प्रगामेन तां प्रमादयितुमारभत, यतो हि प्रणयकलहेषु योषितां करुणमपि रुदितं मानिनामपि मां मानभेदपटीयः भवतीति । विलासिजनस्य उक्तिवर्णनम् । कश्चित् विलामिजनः, निशायां स्वक्रतनग्वदन्तक्षतं सपनौसम्पादित- मेवेति शङ्कया गेषपरवशां स्वस्त्रियं, "मदमूढ़या त्वयैव कृतमिदं, किमिदानी नाभिजानासि?" अनेन प्रकारे लज्जितां तामनुनिनाय । गाढ़ालिङ्गनेन मौक्तिकहारच्छेदं विधाय शिथिलोकताङ्गे स्वामिनि गमनाय आमन्त्रयमागो सति, तत्क्षणं नवमुक्तारूपस्थूलवाष्याम्बनि विसृज्य स्तनयुगमपारुरोदेव। गलो मत्ततया प्रियसमीपे बह जल्पितं, प्रोढ़नायिकावत् बहु चाट कृतचेति दिवसे मखौभ्यः शुचा विगतमदया कयाचित् मुग्धया विलज्जितम् । एवं क्रमेण प्रातः-: मध्याऽपि अतिक्रान्ता। यज्ञवर्णनम् । प्रतिग्रहम क्षतज्योतिरग्निः यथाशास्त्रमुच्चारितश्रुतिभिः ऋत्विक- श्रेष्ठ: अग्निममिन्धनौः ऋचः पठिचा देवतोद्देशेन त्यक्तं दुरितोघदहन- क्षम हविर्विशेषमाखादयति स्म । अथ जपवर्णनम्। प्रक्रान्तजपकर्मणां तपस्विनाम ओष्ठाक्षरैरावृतम्, अनोष्ठाचाक्षरै- ·शिशुपालवधस्य विवरणसंक्षेपः । लक्ष्यम् उगतदशनकिरणमास्यं तदा मुहुर्घटितविघटितस्य मुग्धमुक्ता- स्फोटस्येव नितरां शोभते स्म । सूर्योदयवर्णनम्। शुशुभे च तदा प्राच्यां दिशि महासागरसलिलदाहानन्तरं कृतजग- दाहोद्योगं सत् सागरोपरि ज्वलितं वड़वानलज्योतिरिव नवकनकवत् दिनभत्तुः पिङ्गलकिरणजालम् । दिग्मिरङ्गनाभिड्डियत च प्रमारित- महारज्जु रूपैः किरणजालैः महान् कलश इव जलनिधिजलमध्यादेष दिनकरः। क्षणञ्च उपरिस्थितेन अनेन विवखता केवलमुदयादिन, अपि तु सर्वेऽपि शैलाः सममेव नवकरनिकरेग ममुद्भासिताः । उदितमात्रेणैवैतेन बालसूर्येण कराग्रे प्रसार्य गगन-मातुरङ्के निपतितं, नलिनोभिश्च रमणीभिः कमलानि मुखानीव विकाश्य तत् बोनितं, विहगकुलैश्च हर्षात् कूजितम् । क्रमेणासी सप्तसप्तिः क्षितिधरपीठमध्या- सौनः, भूतलप्रसारितकिरणजाल: उदयाद्रिमतिक्रान्तः। ततश्च बाला- ऽऽतपरूषितं नदोसलिलं भानुकिरणरूपशरसहस्रक्षततिमिररूपकरि- रुधिरञ्जितमिव अदीपिष्ट। नवीनदिनकरकिरणाश्च गवाक्षविवरभ्यः मन्दिराणामभ्यन्तरेषु निपेतुः । रजन्यां रमणौभिः मद्यपानन शून्यो- कतमपि स्वर्णमयपानपात्रं गोरोचनाऽरुणबालाऽऽतपसंयोगात् पृर्ववत् मद्यपूर्णमिव बभो। गलौ शय्यायां परित्यक्तं शुभवर्ण, किन्तु प्रभात दिनकरकरसङ्गेन रक्तवर्णतया भासमानं प्रियम्य उत्तगयं म्वकीय- मिति बुड्डा आददानां नायिकाञ्च सखी परिजहाम। निशायां सुधाधवलं यहीं चन्द्रिकासम्बन्धात् स्फटिकममिव तदिदानों बालतपनकिरणैररुणोक्तं सत् काश्मीरदेशजातकुम- जमिक्तमिव प्रतिभाति। योषितामाईनखक्षतानां मध्ये संलग्न- केशानां प्रमोचनं प्रिये विदधान सति, व्यथाऽऽविभूतसौत्कारः प्रकाशितदशनषु प्रतिफलन्त्य: नवरविभासः पद्मरागाणामनुकरणं विदधिरे च। खत: कनकमनोहरं, तत: कुडुमानितं कामिनीनां वपुः पुनर्बालाऽऽतपव्यापनात् महान्तं वर्णोत्कर्षमापेदे च । सरमिज- रजे, ·४७ शिशुपालबधस्य विवरणसंक्षेपः । वनकान्तं लोकलोचनानां दर्शनशक्तनिदानं किरणसहस्रं दधदयं हरिदश्वः निखिलजगदाक्रान्तवन्तमन्धकार साधु निजघान। ध्वान्त- ध्वंसाय ममुदितोऽपि दिवसेशः दर्शनीयमपि तारागणमरिपक्षावलम्बनन प्राप्तश्रिपुरुषवदेव निराकतवान् ; दूगैचकार च सूर्योऽसो अतिधवलायां रजतभित्तो प्रतिबिम्बितस्य स्वकिरणजालस्य तत्प्रतिघातन गृहामध्येऽपि प्रवेशात् गृहावस्थित संहतमप्यशेष तिमिरजालम् । यथा कश्चिनिजपद- भ्रष्टः पुनर्ल ग्धपदः स्वबन्धवर्गान् काराऽवरुद्वान् स्वयमागत्य काराकपाट- महाट्य मोचयति, तथाऽसौ मविता भृयः स्वकीयं तेजः प्राप्य निशायां कमन बन्धनप्राप्तानां षट्पदानां बन्धनमोचं विदध ; सहस्रसङ्क्षाकर्मयखैः कमलानां सहस्रदलानां विघटनच्च चक्रे। उदयति सवितगि, अस्तङ्ग- छति च शीतांशी कुमुदवनं शोभाविहीन, कमलवनञ्च शोभायुक्त. चक्रवाकः प्रौतिमान्, पेचकश्च प्रौतिहीनः सञ्जातः, सर्वमिदं दुर्दैव- चेष्टितानां विचित्री विपाकः । उदयरागवती शोभां दधानः दिवापतिरसौ निखिलनक्षत्रमण्ड- लानां कुमुदानाञ्च श्रियं द्राक् क्षयं नौत्वा, अन्धकारजालच्च सम्यक अवधय, कताखिलजगत्प्रबोधः, स्त्रीपुंसानाञ्च वियोग प्रापयन्, है कामद ! तव सुप्रातं करोतु । इत्येकादशः सर्ग: .. हादशमम प्राभातिकप्रयाण वर्णनम् । सूर्योदयानन्तरं भगवता सह यादवानां प्राभातिकप्रस्थानं वर्ण- यता कविना रथाश्वगजचारिणां नरपतौनां तोरणवहि:प्रदेश क्षणं प्रयाणकालोचितवशरचनाधं कृतविलम्बस्य भगवती हरेः समागमाय प्रतीक्षणं प्रथमं प्रदश्य, पश्चात् कनकवणं समुन्नतमधिकर्वगं रथं समा- ·४८ शिशुपालबधस्य विवरणसंक्षेपः । रुह्य हरेर्गमनञ्च वर्णितम् । ततश्च शुभ्रतराः सरज्जुका: अतिदीर्घाश्च पटमण्डपाः कुमुदहुदा इव स्थिताः तैर्मुकुलोकत्य नौताः। उनमित- पूर्वकायो हि गजपतिः खमुत्पिपतिषुर्महाऽद्रिरिव आकुञ्चिताकि सन् तत्र तपादन्यासं यन्तारमारोहयते स्म । तुरङ्गिणाश्च प्राक् स्वैराऽऽस्का- लनोपलालितान् पल्याण कोटिसंसक्तमुखरज्जु पाणी कृत्वा कम्पित- शरीरानश्वानारूढ़ाः। उपर्युपविष्टश्च निषादौ यावत् भ्यांसमध्वानं गन्तुं तदोपयिकमासनविशेषं न बबन्ध, तावदेव दुःसहवेगाः उष्ट्राः अनर्गलं प्रस्थिताः; कश्चिदुष्टश्च निधीयमाने सति भाराऽऽरोपणाय निर्मिते भारयुक्ते गोण्यादौ, बलादुत्थाय गन्तुमिच्छन्, रहौतश्च मुखभाग, प्रागुपभुक्तनिम्बपनरसनेन विषमस्वरमत्युत्कटमकार्षीत् । न च स्खौलतवान् जनेन निधातुमुद्धृतां गोणों नासिकाप्रोतमुखरज्जो गृहीतः कश्चित् कम्पितविषाणयुगलो महावृषभः । तीनपाङ्गश- प्रहारंण निषादौ निरुद्धवांश्च प्रतिनागं प्रति चलितं दिग्दम् । पटह- श्रवणाच्च तदा राज्ञां बलान्यभिभवशफया व्यथितान्यामन्, सनाताश्च गिरिगहरस्थिताः सिंहादयः किमिदमिति भौतिविहलाः। तुरङ्गा- धिरूढाश्च अवरोधस्त्रियः ब्रजनिश्चमूचरैः क्षणं दृष्टाऽऽननाः चलत्पोन- स्तनैः कम्पित कञ्चकं यथा तथा ममगच्छन् । स्वपृष्ठात् पातिताव- रोह कयाचित् दिशा पलायितं दुर्विनौतमश्वं जनाः महासमलो- कयन् । प्रत्यासन्ननागमृत्कारात् त्रस्ती करभी, माग्यौ व्याकुलं यथा तथा त्यक्तप्रग्रहै मति अवरोधाङ्गनाः भूमी सिता अपयन दूरमतीत्य रथं बभन्मतुः। कृतक्रयश्च कश्चिणिक स्थागासतशकटभङ्ग- मंक्षोभण विदारितमन्मयमद्यभाण्डेभ्यो विलितमुराभिः मित मनि दूरवमनि तदर्थमत्यर्थं शोकमवाप। तबलेश्च भेरौमिगुहा- मुखानि नितान्तवात्यामुखगणि निर्भय, ध्वजांशुकैः गुन्मपत्राणि च तजयित्वा, ममुन्नतैर्मातङ्गमहोपलान् विजिन्य च, रेवतकाट्रि- ९ग्गमनन पृष्ठतः ममकारि । कृष्णसारैश्च तदा हरिगोमदृशानि प्राक् लाभार्थ ·82 शिशपालबधस्य विवरणसंक्षेपः । योषितां नयनानि समालोक्य किञ्चित्कालं तलावस्थाय, पश्चात् विभ्रमवन्ति तानि योषितां निश्चित्य स्थानान्तरे पलायितम्। अश्वाश्च मादिभिदंढरहीतवलााः सन्तः दुःखात् शनैः शनैनिम्नभूप्रदेशान् अवतीर्य वलगायां शिथिलतायाञ्च सत्यामुत्तालखुराऽऽरवं यथा तथा द्रुततरमेव अधावन् । शोरिसेना च तत्तेजमा विनतैः, अत एव पार्श्वदेशात्ममागतः राजसमूहैरमगाताऽऽतपत्रवद्भिः समाच्छव- मिकतया एकाऽऽतपत्रमयौव रराज। अपठंश्च तिपाठकसमूहाः शोरः पुरतस्तद्गुणाऽवलोकलितान् ओजस्विवर्णोज्ज्वलवृत्तशोभितान् अने. कान् श्लोकान् । प्रलये क्षुभितः पयोधिरपि निःशेषाऽऽक्रान्तमहीतलः मन् बेलालङ्घनलक्षणां स्वमर्यादां ममुज्झति, परन्तु नाकार्षाच्च ग्रामेष कामप्यमर्यादाममारवारितैरपि सैन्यचलितोऽसो निःशेषाऽऽक्रान्त- महीतलः केशवः । ददृशश ग्रामान्तर्गामिनं तमतिमात्रं वृतिभि- स्तिरोहिततया सेनासमूहैरलक्षिता एव पटोलोप्रसूनगुच्छसच्छायमुख्यः ग्रामबध्वः । ददर्श च शोरिरसो सनादं मुहुरुत्प्लवमानान्, मापान- रतान्, मण्डलोपविष्टान्, म्वनामसङ्कीर्तनप्रवर्तितमानमांश्च घोष- जनान्: गोपाङ्गनाजनश्च अविदितविलासैरतिविशालेलॊचनैरस- क्रर्दव तं मुगरिं पश्यन्नपि न ययो विष्णताम्। मुरारिरपि वामपद- मंयतवन्मान् रमनया म्वादयन्ती: गा जानुभ्यां दोहनपात्रमवग्रह्य क्षीरं दुइत: गोदोहकान्, प्रशस्तां गाञ्च प्रौत्या चिरं निदथ्यो, बिलोकयामास च गौतणवणाऽऽसतानत एव शस्यभक्षणविरतान् मृगसमूहान् । अपाहरञ्च मत्तकलईसकुलानां विलासिनीचरणनूपुररवकोमलं सुमधुरं कूजितं शब्दान्तरत: मोरेर्मानसम् । कतिपये हि पर्वता: शिखरैः दृगदागच्छतस्तस्य हरीतिमहतों सेनारेणुमंहति, तथा नरपतयश्च शिरी भिस्तदाज्ञां सममेव समृहुः। विशालदन्तेन च केनचित् ममुन्नतनागेन जनसमागमनमार्ग: अचलादयधिकतरमरोधि । अन्येश्च कैश्चित् गजः विधाय दिशो भग्नद्रुमाः, पिष्ट्वा च बलादचल- पृशानि, निजाडैरेव भुवो दुर्गमाः विदधिरे। पाब्वतीयकिरात- ·शिशुपालबधस्य विवरणसंक्षेपः । युवतयश्च शोरिं विस्फारितलोचनरवलोकयामासुः । मृगेन्द्रवन्दानि च सकदवज्ञया चक्षुरुमिष्य पुनः सुषप्सूनि मन्ति समौपगतादपि मैन्यान्वैव कियदपि भौतानि सममवन् । गण्डकण्डयनकारिणा करिगा च वृक्षस्य श्मश्रयमाणमधुपटले कम्पिते मति, तैः विदश्यमानजनेन तदा व्यग्रतया पलायितम् । आत्मानः देहान्तमिव प्लवङ्गमाश्च नागेना- न्तकसनिभेन विनाशिते सति परिचितपलाशतगे निवासार्थ वृक्षान्तर- मेवाधिजग्मुः । अतिचक्रमुश्चेन्थं सेनासमूहाः गुरुतगनपि गिरि- प्रदेशान् । जलाशयवर्णनम्। समनन्तरच मुगरिसेनाभिरुन्नततटानधिरुह्य कल्लोलिनौ काचि- दुपगता, तुरङ्गमखराऽऽक्षिप्तं हि रजःपटलं तदीयमलिलानि पङ्गता- मनैषोत्, गजपतिभिश्च कोड़ना) करैरपाकतानि तवत्यशैवलानि । पुनश्च त भग्नतटैम्तदम्भांसि प्रपूर्य, पुगण नदीः स्थलममाः कवा, खमदोदकैरेव नदौरपरा: प्रवत्तयामासुः । क्रमेण च मुरारिमेना दूरमतौत्य समतिक्रम्य च भयांसि पुगणि, जित्वा च ममन्नतपटमण्डपैः पुग्यहागि, म्वच्छन्दं तदानौं तत्स्थानादगच्छत् । द्वारकाभवनमप- हाय तेषां निर्गमनकाले, मन्ये, वियोगविलवा द्वारकानगरपोरपि तदानौं तदग्रत एव निरगात् । यमुनाप्राप्तिवर्गानम् । सौगन्धिकमारुतैः कम्पिते हि यमनासलिले मृर्यकिरणपरितप्तं मैनिकै रूईमुत्क्षिप्तच्च राशीभूतं रजः पुरः पपात । मा हि उष्णांश- तनयाऽपि शोतलमलिला, यमखमाऽपि जनजीवनविधायिनौ, कणवर्णाऽपि पापविनाशपटौयसो ; आगमादनुमानं चेत् बलौयः- प्रमाणं, तदा जलधिजलानां नौलतया मा खलु यमनैव नूनं जलधि- मपूरयत्, न जाह्नवी ; जाह्नवोपूरणोक्ति प्नु सर्वथैवायुक्तिकेति प्रति- भाति। क्षणमसो तमालतस्वदतिकृष्णवर्णा हि यमुना भवमाक्रमितु- ·. शिशुपालबधस्य विवरणमंक्षेपः । मुद्युक्तस्य सेनासमुद्रस्य वेलव शुशुभे; समनन्तरमेव तैरुभयतः लोलैः पादैरिव केनिपातकदण्डैवैगेन गच्छन्तीभिनॊभिरसो मरित् यमुना प्रतीर्णा । करिणस्तुरङ्गमादयश्च गम्भीरजलान्यवगाह्य सहेलं तां यमुना- मतरन्। एवं मुगरिमैन्यं मपदि यमुनां तौद् यथाऽभौष्टमगमत् । इति हादशः सर्गः। त्रयोदशमर्ग रथा प्रथमं यादवपाण्डवयोः मिलनवर्णनम् । अघ हरनिंजनगरप्रस्थानात् प्रभृति प्रतिक्षणं निखिलदैनन्दिन- वृत्तान्तवेत्ता हि धर्मनन्दनी युधिष्ठिर: यमुनाऽतिक्रमणेन तत्समा- गमन प्रवणातिहष्टः सन् सानुजः कृष्णाभिमुखमेव नियंयो। शीरिममागमसन्तोषादतिबहुलदन्दुभिताडनन श्रवणेन्द्रियाणां बधिरो- भावात् तदा कण्ठोक्तवक्तव्यावशिष्टं वक्तृणां इस्तसङ्केतमन्तरेण संवदितुमशक्यमेवाऽऽमीत्। परिवर्तितकनक परिवर्तितकनकचक्रान्ता हि गजाश्वादयश्च क्रमेण द्रुततरमधावन् । परस्पर प्रेमवशाहि तदानों सदभयसैन्यमेकतामेवागमत्, मदमूदबुद्धिभिः विषाणिभिः केवलं मिथो रुरुषे। शोरिसन्दर्शनमात्रञ्च दूरादेव हर्षातिशयेन स्यन्दनादवतरितु. मिच्छतो धर्मनन्दनस्यावतरणात् पूर्वमेवासो मुगरिस्त्वगविशेषेण विनयं दर्शयितुमवततार, प्रण नाम च भूमिविलुठितस्थूलहार- यष्टिना शरीरेणासी भुवनेनतोऽपि विहिताऽऽत्मगौरवः ज्यायांसं पिटवसीयं तम् । शोरि शिरसा भूतलस्पर्शनात् प्रागेवासी क्षितिपः समुत्थाप्य अनपेक्षितक्रमं यथा तथा भुजाभ्यामाश्निक्षत्, पारिजातकुसुमसुरभिकेशे शिरसि च विनयननं तं काममजिघ्रत् । ततः प्रहृष्टमानसोऽसौ सर्वजनसम्भावनाईः मुरारि: परमप्रीति- वशात् भौमादौनपि भूमिभृतोऽनुजन्मनः तत्कालोचितमभ्यनन्दयत् । नरपतयशापरे तत्र युगपदागत्य तुल्यमहसः भूपतौनपरान् परस्पर ·शिशुपालवधस्य विवरणसंक्षेपः । बाहुभिरालिङ्गन् ; परिरेभिरे च इभकुम्भन्तुङ्गस्तन्यः परस्परं तत्रोप- गताः हर्षपुलकितगण्डस्थला यादवपाण्डवानामङ्गनाः। मङ्गतञ्च रथवाजिकरिणौसमाकुलं तदुभयसैन्यमन्योन्यं, केवलं तेषु पृथगव- स्थापिताः पंसां गजेन्द्राणां राजयः ; महान्तो हि भवन्ति चिराय सर्वलोकविलक्षणखभावाः । शोरिरसी युधिष्ठिरेण “अधिरुह्यताम्" इत्युदितः, जिष्णुना च दत्तहस्तः, यक्षाधिनाथकररहौती मेघवाइनो मेघमिव स्पन्दनं पुनरशिश्रियत् । तदनन्तरमिन्द्रप्रस्थाभिमुखं प्रचलतश्च तस्य हरे: धम्मराजः स्वयमेव सारथ्यं, भौमसेनश्चामरग्रहणं, जिष्णुशा- ऽऽतपत्रधारणं हर्षप्रकर्षात् यथायथमकरोत्, चक्रतुश्च नकुलसहदवी तत्परिचर्यार्थ पृष्ठोपसर्पणम्। इत्थं मविहिततया परस्परमेकतामुपगत यमुनाजाह्नवौप्रवाहयोरिव तत्संन्ययोईये मङ्गलदन्दुभिध्वनिरति- तरामेव समभवत् । ततोऽसो मुगरिमखमौक्षितुमुपागतानां हि भपतौनां मैनिकैवहिनिर्मित सेनानिवासमवेक्ष्य, प्रतिपक्षसैन्धवेष्टितमिव स्थितं मयदानवकृतमपूर्वमिन्द्रप्रस्थं ददर्श, प्रविवेश च विचितनवगोपुर तत्पुरं क्रमेण इन्द्रियैरिव पञ्चपाण्डवैः सह सुखेन । योषितां हरिदर्शनवर्णनम् । अनन्तरं पोररमण्यः खलु दुन्दुभिध्वानैः कताऽऽहाना इव अवश्य- विधयान्यपि कार्यान्तराणि तुच्छतयैव परिहत्य सत्वराः मुरारिमौक्षितुं प्रतिरथ्यमुपाययुः। तदा तु हरिदिदृक्षया कनक- हमागवाचे प्रकाशमानं रमणौनामाननारविन्दम् उदयादिगुहामध्य- गतमिन्दुमण्डलमिव राज। ताः खलु पोग्योषितः कम्युग्मपद्म- मुकलापवर्जितैः प्रतिरइमाचारलाजैः शुक्तिकोशसमुन्थमुक्ताफलैग्वि मुजितं तमवाकिरन् ; तासाच्च रमणीनां तदा माधवोऽसो सर्वथा प्रौतिप्रद एव बभूव। तत्र काचन रमणौ मदविकारवशादसमग्रेणकैन नयनन सतृणं कृष्णं दृष्टवतो, नृत्यन्मयूरकलशहाकखना च कापन कामिनी कण्डविनोदव्याजेन तदभिमुखमङ्गल्यग्रेण एककर्णगन्ध- मताड़यत् । अपग घ काचित् परप्रकाशनभयात् किमपि स्फुटम- सत्यः ·शिशुपालवधस्य विवरणसंक्षेपः। व्याहरन्ती रक्तानपत्ररुचिरेण चलदङ्गलिपागिना, शिरःकम्पनन च तमामन्त्रयामास । अन्या च रमणी स्वभावसुन्दरं स्वकीयमानन- मेकेन पाणिना नलिनान्तिकस्थितपनवौमता तिरोधाय, समुज्वला- ङ्गलौनानन्तरालविनिर्गतां दशनप्रभा प्रकाश्य च व्यजम्भत। शोरि- मन्दर्शनन विम्मयाऽऽदस्तिमितनयना च काचित् रमातिरेकात् संममानं वसनं वलयटितनोलमगिाप्रभापटलचितगमराजिना करपनवेन जग्राह । निम्बिनौ च काचिदच्य तगमनन खिन्नमानसा सतौ, अच्युत- गतं मनः प्रतिपालयन्तीव शून्यतां गता, अत एव स्वरहगमनेऽप्यनादर वती चित्रलिखितव क्षणं निस्पन्दमनिष्ठत् । अपरा च काचिदायतक्षणा अतिमात्रं माधवरूपसुधापाननिर्भरः मदालसैः शनैः शनैः शनैः स्वग्रहं प्रतस्थे । हरैः सभाप्राप्तिवर्णनम् । ततोऽमी शोरिः पूर्व गन्धवासितोदकविरजौकताः, कतागुरु- धूपधमरणुविभ्रमाः, स्तम्भेषु विलम्बमानपताकासुशोभिता: पुर- वौधिकाः अतिक्रम्य, खाण्डवदा वह्निदाहाहिमोचितेन मयनाम्ना असुरेगा प्रत्युपकागर्थ, पूर्वम् आत्मनैव बिन्दुसरसि गुप्तेन वृषपर्वग्रह- निम्माणावशिष्ठेन नगि शिनाकलापन विनिर्मितां तां सभां सपदि प्रापत। सभावर्णनम् । संसदि च तम्यां रजनौषु कलधौतधौतशिलानाम् अभंलिहां भवनानां प्रभायां प्रतिफलन् हि हिमांशुः पुनः क्षणं क्षौरसागरगर्भवास- मिव लेभे। सदमः नौलमणिकिरणहरितवर्गौलतमध्याः पद्मराग- निम्मिताः एहभूमयः शैवलविहौना रक्तवर्णा आप इव सदा शुशुभिरे । तत्रत्याश जनाः सम्मुखावस्थितान्यपि स्फटिकभवनानि चन्द्रिकारुकतां गतानि चन्द्रिकाभ्रमादतिक्रम्य, पुनः तमसीव करपरामर्शविज्ञातानि तानि कथञ्चिदामुवन् । अपश्यंश्च ते मरकतमणिमयग्रहेषु तृणाऽऽशया ·५४ शिशुपालबधस्य विवरणसंक्षेपः । यस्याश्च मुहुः नमिताऽऽननान् रसनाऽग्रलग्ननौलकिरणाङ्गुगन् रहीतबाल- तृणग्रासानिवावस्थितान् हरिगान् । समीपगता अपि चन्द्रांशयः प्रभूतैरिन्द्रनौलमणिकिरणस्तिरोहिता एवाभवन् । यस्याश्च प्राङ्गना- प्रदेशाः भुजगशिगेजरत्नसविधानादितमेघध्वनिभिनव वैदूर्यप्ररोह- युक्ता आसन् । नलिनौदलच्छन्नतया जलमयप्रदेशेऽपि स्थलभ्रमात् सुयोधने अधःपतति सति, तदवलोक्य भौममनस्य तदानौ- मुच्चैर्हासः क्षुभिताखिलक्षितिपालानां क्षयहेतुरभवत् । तदपान्तिकैप च महौधरमूलजलाऽऽधारवारिषु प्रतिबिम्बिता हि वृक्षश्रेणयः मपत्र- सन्ततिं मूलमंहतिं दधाना इव विरेजुः । अपि च यस्यां स्फुरदास- श्यामकान्तो इन्द्रनीलमणिमयप्रदेशे तदानीमागन्तुकजनः जलबान्त्या नितम्बादुद्धृतं वसनं, पूर्वमेव स्थलमिति जानतां जनानां नितरामप- हासायैव सञ्जातम् । हरे। सभास्थलप्रवेशः। अथ शोरिरसो सभाऽभिमुखं स्यन्दनादवतीर्य अत्यादगत् “इन इत आगम्यताम्" इत्यभिदधान मति युधिष्ठिरे, अदृश्यरत्नभित्तिकं शन- मणिप्रभापुञ्जालक्षितहारं तत् सदः प्रविष्टवान् ; प्रविश्य च तदुच्च स्तरं हिरण्येष्टकारचितं नृपसदनमवलोक्य तत्र सिंहासन सम्पविवेश । तदागमनप्रमोदादानन्दित हि तस्मिन् कुरुकुले नर्तकौजनी मधुरसङ्गीतपुरःसरमुज्ज्वलं नृत्यमकरोत: समादिदेश च महीपति- खदानोमुत्सवव्यापारम् । सकलनामप्रपञ्चाभिज्ञशासो मुगार: कुमारमारम्य निखिलबन्धुजनानां प्रत्येको नामग्राहमनामयमपृच्छत् । ततश्च शोरियुधिष्ठिरी मर्त्यलोकदुर्लभं प्राप्तरमोत्कर्षमतिबहुलं सथाऽमृतं स्वादितवन्तो। इति त्रयोदशः सर्गः ·शिशुपालवधस्य विवरणसंक्षेपः । ५५ चतुदशमर्ग कृष्णं प्रति युधिष्ठिरोक्तिवर्णनम् । अथ यज्ञानुष्ठाननिविष्टचेता हि साधुवादी युधिष्ठिरो दृष्टिविकाशा- देव प्रकटितप्रमा सन् वाक्यकोविदवरेण्यं तं शोकणं वक्ष्यमाणोक्तं वचनजातमवाच,-"है स्तोत्रयोग्य ! केनचिदसत्यमपि प्रियमुक्तः त्वदन्यः कोऽपि पुमान् तच्छवगोत्सुक्यादव न खलु लज्जत, किन्तु वितथवचनप्रयोगमा वरेवातिमहतौ त्रपा तदा जायत निखिल- गुणशालिनि त्वयि तु न खलु किमप्यसत्यं भवत्, अतस्त्वां स्तवन् कोऽपि पुरुषः न लज्जामनुभवति, किन्तु अहो ! स्वगुण श्रवणात् त्वमेवात्र प्रत्यत जिद्रेषि। प्रभूतनापि स्तुतिवचसा जनान्तरवचैव त्वं प्रसोदसि, मकलगुणाधारस्य तव बहुलमपि यथा तथा प्रियं वदव- प्ययं जनो मषाभाषणदोषं नैवोपगच्छति। हे विश्वम्भर ! त्वत्- प्रसादादेव भारतवमिदं बहुकालं मम वशगतं वर्तते, सा हि भवत्- सामर्थ्यातिशयानां भृयसो विभूतिः है प्रभो ! यज्ञमनुतिष्ठतश्च मम त्वमनुज्ञादानन अनुग्रहं विहि, मूलकारणतामुपगत वय मर्वघा ममर्थोऽहं भविष्यामि धम्माजन। सम्पादितसाधनन दोषहीनं यागमनुष्ठातुमभिवाञ्छता हि मया, धान्यराशीन् पुपूषता कृषीबलेन वायुरिव त्वं सदा प्रतीचितः एवाऽऽसौः। अधुना तव सविधानन मम यज्ञकम्मणा नूनमविनेन भविष्यते, उदित हि भाति न खलु कोऽपि वासरशोभां विहन्तुं शक्नोति। "क्षत्रियस्थ विजितम्" इति शास्त्रतः बित्तं समुपाजा यत्नेन पालितवान्, “पालितं वई ये- बित्यम्" इति सारणात् प्रापितवांश तत् बडिम्। तच्च वित्तं "बई पात्रेषु निवपेत्" इति शास्त्रात् सम्प्रति सत्यानसात् करिष्यामि ; तञ्च पालं त्वमेव, अत: सर्वमेव भुङ्ग, अहमग्नो च जुहवानि; अथवा हे कृष्ण ! त्वमेव प्रथमं यजख, ततः त्वयि सोमपायिनि, यज्ञे सातवति मया वाञ्छितराजसूयाऽऽख्ययागयाजिना भविष्यत । अथवा ·शिशुपालबधस्य विवरणसंक्षेपः । अथ त्वदन्ग्रहलब्धया धनसम्पदा किमनुष्ठे यं, तत् त्वयैव विधीयतां, जगत्त्रय- शासकस्त्वं मामपि शिक्षय, सानुजोऽहं भवती वचन स्थित एवास्मि"। युधिष्ठिरं प्रति कृष्णोक्तिवर्णनम् । भगवान् शोरिः पूर्वोक्तं वदन्तं महीपति, सभास्थनृप- सम्हान् श्रावयन, वक्ष्यमाणोक्तं वचनजातं व्याजहार,-"मदनुभाव- मन्तरेणापि त्वं निजनौतिमहिमैव निखिलराजमण्डलं विजितवान् । यदि हितपथ्यभुगारोग्यं लभते, न तत्र भिषजः कोऽपि गुणोऽस्ति ; ततो विजयप्रजारक्षणादिगुणयोगात् सुक्षत्रिये सुगज्ञि त्वयि पुरःस्थित, त्वदन्यः कः पुमान् क्षत्रियचिई राजसूयं यज्ञं यजतु ? आदिवराह- मन्तरेण धरासमुद्दरणे न हि कस्यापि सामर्थ्यमस्ति । अतिदुष्करें- ष्वपि कर्त्तव्यार्थेषु त्वदाज्ञाकर मां यथैछं प्रेषय, मां धनञ्जया- दन्य इति माऽवडि। इह तव यज्ञानुष्ठाने यो हि भूपतिर्भूत्यवत् कम न करिष्यति, जगन्मित्रमेतत् मच्चक्रं तस्य शरीरं नूनमेव शिर:- शून्यता प्रापयिष्यति ।" इत्यभिधाय विरतं च माधवे "त्वयि तैम- कर सति मम मर्वसम्पत् स्थिरा" इत्युक्त्वा महायसम्पत्त्या मन्तुष्यन्नमो नृपः युधिष्ठिरः क्रतुं कत्तुमुद्यक्तवान् । यज्ञवर्णनम्। ततो होमादिक्रियाः स्वयमननुतिष्ठतोऽपि तस्य, ऋत्विजि ताः कुर्वति च सति, ममेदमित्यनुसन्धानादेव क्रियाऽनुष्ठातत्वमभवत् । तत्र यजनव्यापारवन्तो हि मौमांसाशास्त्रज्ञाः ऋत्विजः “अनूच्यया याज्यया जुहोति" इति श्रुतैरनुवाक्यया मन्त्रवणेनोः प्रकाशितामिन्द्रादि- देवतामपदिश्य “याज्यया जुहोति" इति श्रुतः होटपाठ्यया यागाङ्ग- साधनोभूतया ऋचा मोमादिकं हविरग्नावत्यजन् । तत्रच साम- वित् उहाता कश्चित् करविन्यासभेदादिभिर्व्यजितनिषादादिसप्तस्वर्ग रमणीयं वहद्रथन्तरादिकं साम अमलितम् उदगायत् ; होत्रध्वर्या- ·शिशपालबधस्य विवरणसंक्षेपः । ५७ गौषत। तथा अन्यथा दयो विहांमश्च "अग्निमौने” इत्यादिकं श्रेयस्कर शोभनमृगयजुषमध्य- ते च "गाहपत्यमी जमासौनां पत्नों मन्नह्य तिष्ठन्तौं वाचय- तौत्येके, मोजेन दामाऽन्यतरतः पाशेन योत्रण च" इत्यापस्तम्ब- वचनात बदविकारग्शनागुणया यजमानजायया दृष्टानि आज्यादौनि प्रगायनादिभिः मंस्कृते अग्नो जुहवः । श्रतम्य शब्दम्य अन्यथा लिङ्गवचनादिभेदेन विपरिणमनरूपे जई कुशलाः ऋत्विज: विभक्तिभिलिङ्गैश्च मन्त्रं विपर्यगौनमन् । तत्र क्रतो मन्त्रपूतमाज्यादिकं भञ्जानम्य शिखिनो गन्धमाघ्राय सर्वप्राणिनः पापमक्राश्च ममभवन् । होमक्षणे एवोगच्छन् धमगशिश्च दिशो धम्रयन् क्रमेणान्तरीक्षं प्राप्नोत् ; पावकश्च तत्र वषटकृतं विशाई प्रभृतच्च हवि- राखादयत। इन्द्रशरित्यत्र षष्ठीसमासम्य इष्टचे वृत्रस्य इन्द्रहन्तत्वम्, इन्द्रः शल: शातयिता यम्येति बहुव्रौहो च तम्य इन्द्रकत्तुंकबध्यवमिति फलमैददर्शनात, शब्दशास्त्राभिज्ञाश्च ऋत्विजः तत्र क्रतो सन्दिग्ध- समामवत्प्रयोगविषये समासान्तरेण विपरीतार्थकतया, कियाया विरुद्धफलमाकलयन्तः तत्तत्स्वरविशेषवशेन विग्रहन्तत्र निश्चियः । तत्र च अग्नौ दीयमानं हविरमतमिव नाकिनः रमोत्कर्षादादन् । तम्मिन् क्वचिदपि कम्माणि लोपविषयविपर्यासादिदोष नागमन् ; ममपादि च मवं साधनम् ; ऋत्विजामुत्तरोत्तरप्रयोग- विज्ञानानि नरपत: समृद्धयश्च परस्परमतिशयितवत्य एवाभवन् । युधिष्ठिरस्य दानवर्णनम् । अनन्तरञ्च क्षितिपतिरसो पतिपावनं तथाविधम् ऋत्विगवर्ग पत्यनुसारेगा सदसि प्राप्य, यथाविहिता दक्षिणाश्च तेभ्यो दत्त्वा, तत्र मखवेद्यां तान् प्रतिग्राइयंश्च पवित्र एवाभवत्। अभिषेकसंस्कारैः शुद्धेषु बिजनेषु च भावि महत् फलं बिधन्ति धनान्यसौ बौजवदेव वारिपूर्वकमवपत्। तेऽपि द्विजातयः निरेनसस्तस्मादतिपविलं प्रतिग्रहं प्राप्य अतितरां पूता एवाभवन् । देवेन्द्र समान शासनोऽसो क्रतो च ·५८ शिशुपालबधस्य विवरणसंक्षेपः । एक- पा . महीपतिः दत्तस्वहस्तलेखावितशासनः सन् आकल्पमेव भूयसोभवो विप्रसादकत, अश्रणोच्च दानकाले तेषां द्विजन्मनां गुणराशौन् गोष्ठौच, अक्रत च अनिवारितातिथिरसो नृपः यज्ञदर्शनार्थमागतानां दृष्टचेतसामग्रजन्मनां यथायथमतिथिसत्कारम्। अपरे भूयांसः नर- पतयश्च अन्विष्यमाणमपि दुर्लभ, महासारभृतं रत्नम्पायनार्थ स्वय- मपनीय तत्मेवाऽवसरं प्रतीक्षमाणाः सन्तः वहिरेव समासत । पदत्तमेवोपायनं यज्ञमम्पकमिति तदा जनैरतयंत, किन्तु दानशौले हि तस्मिन् नरपतो निखिलराजदत्तान्यपि धनानि व्ययमेव ययुः । ददतश्च तम्य राज्ञः युधिष्ठिरस्य तथा तदपायनानामर्थि- साल्करणादेव परमा प्रोतिरभवत्, न तु कोशे संरक्षणात् ; यथा तत्- प्रियचिकीर्षवो प्रतिपादितैरुपहारीमदमागमन्, न खन वेश्मनि निहितैरिति। अजातशत्रुरसो लघन्यपि कम्मणि शिष्यतुल्यं यं टपमशिषत्, स एव सगौरवं, तदन्यैरनादिष्ट-पै: “अहो ! सम्मानम्' इत्यभिधाय मस्पहमेव ददृशेतराम्। ततश्चासी प्रीतः नरपतिः आदिवराहमूर्त्तिरिव पूर्व विजयोद्धृतेभ्यश्च नरपतिभ्यः महों दत्त्वा खेषु स्वेषु पदेषु पुनरपि स्थापयामास । प्रार्थितश्चायमकतकालनप एव याचकं मुहुरनादरेण नावलोक्य प्रभृतमेवाददात्, नाकरोदात्मश्लाघाम् । नानुतप्तवांश्च स्वप्रियमपि वस्तु याचकेन्यः, चकार च गुण होनानपि पूर्णमनोरथान्। दानशील- श्वामी मर्वपात्रदानकोतुकतया, स्वयं गुणप्रियः गुणज्ञश्च भवन्नपि याचकेषु अयं गुण्ययमगुणौ इति न खलु गणयामाम । तत्र च दर्शनानन्तरमेव यथेच्छधनलाभात् “दीयताम्" इति पद, याचकानां "मह्यं दीयताम्" इति पदे स्थितिमलब्धा प्रार्थनाथशून्यं सत् “अस्मै दीयताम्" इति वाच्याथै केवलमवर्तत। तां सभामुपेयुषा धनार्थिना केनापि धनमप्राप्य नैव प्रत्यावर्ति; रोगिणा च रोगोपशमनमकृत्वा न प्रत्यागामि, भोक्तमिच्छता च भोजनमकत्वा न खलु प्रतियये । तल च हिङ्गमगैचादिना दत्त्वा च . दत्त्वा ·शिशुपालवधस्य विवरणसंक्षेपः । ५८ कृतसंस्कारैः प्रक्रतिमधुरैश्च नानाविधैः भावशुद्धिसहितरकनपान. मङ्गश्च भोजन: मधुगदिकं रसं खादयन् भोक्तजन: अतितगमेव मदमवाप। तदाऽसौ महीपतिरित्थं राजसूययज्ञे दृष्टदमनसमर्थ केशवं विनविहन्तारं निधाय यथायथं दानहोमयजनानि सम्पादया- माम। भौमोक्रिवर्णनम् । इत्थं विस्तृतानुष्ठान सति यज्ञकर्मणि धम्मात्मजैन धर्मशास्त्रमनु- म्मत्य मदम्यपूजामुद्दिश्य “कस्मै देयमिदमर्घम्" इति पृष्टः शान्तनुनन्दनः मभ्यमेव वचनमभिहितवान् ,-"कत्र्तव्यार्थेषु परीपदेशमन्तरंगा मवमेव विजानतोऽपि तव यत् गुरून् प्रति प्रश्नकरणं, तत् केवलं मदाचारपरिपाटोसंरक्षणार्थमेव ; सत्यप्येवं मया प्रश्नस्योत्तरमवश्यमेव दातव्यम् ; अत उच्यते, वडा हि मातकरूपं रहस्थविशेषं, पित्रादि- कम्, इष्टबन्धं, याजकं, जामातरं, राजानच पड़तान् अधभाज: कात्तयन्ति, ते च पड़पि युगपदेव तव सभामुपागताः। है पृथापुत्र ! अमो पूर्वोकाः षड़ाप पृथक् पृथक प्रत्ये कमकपटं मत्कारमर्हन्ति ; अथवा एत' अतिगुग वानक एव पूज्य इत्यपि शास्त्रानुष्ठानं वई रिष्यत । एवञ्च अत्र निखिलभूदेवनग्देवसमवाये मर्वगुणाऽऽधार: असुरनिहन्ता भगवान् श्रीकृष्ण एव पूजामहति, एतदेव मे मतम् । भवाननं मनुष्यमात्रं न जानीयात्, यतोऽयं हि सर्वलोकातीतस्य सर्वभूत- कतस्थित: परमात्मनाभः, योगिनामुपास्यः, स्तुत्यः, अवाझनसगांचरश भवति। एष एक एव भगवान् रजोगुणाऽऽयण जगत् सृष्ट्वा ब्रह्मा, मगुणेन पालयन् विपाः, तमोगुगीन च जगत् संहरन् हर इति गुण. बयेण त्रिविधं ममाख्यानं भजते। मन्ती हि सर्वविदमनादिनिधनं भभागवतारणाधे मानुषशरीरधारिणमम परमपुरुषं विदन्ति । अम्मिंश्च भवत्मले अनुरागवन्तो हि जना निरन्तरस्मरीन पाप- मुक्ताः सन्तः संमारदःखमपहाय अमृतत्वमश्वते । मोक्षार्थिनश्च निर्वागामोक्षलाभाय ध्यानमार्गनिविष्टचेतसः ध्येयमहितोयमेन- ·शिशुपालवधस्य विवरगा संचपः । मेव अपुनरावृत्तये निरन्तरं ध्यायन्ति। निखिलप्रागिनां कारणतां विनाशतताञ्च दधते सर्वव्यापिने खयमविनाशिने कूर्मरूपेण भवं बियते परमात्मने तस्मै नमः । अयच्च कर्तृवाचिनां सृजति-संहरति- शास्ति-धातूनां केवलं कतैव भवति, कदाचिदपि कर्मणि वाच्ये नैव तेषां कर्म भवितुमर्हति ; प्रत्युत स्तुधातोश्च केवलमसो कर्मणि, न च कदाचित् अयं कर्तरि प्रयुज्यते ; यतो ह्ययं जगदिदं स्वयमेव सृजति संहरति शास्ति च, न चासो कमपि स्तोति, स्तयते चार्य मवरेवेति विशेषः ज्ञेयः ।। एष हि प्रथममपः ससज्ज, तासु च स्वमनिवार्य वौयं निदधे, तच हिरण्मयाण्डं जातं, तदुत्पन्नो ब्रह्मा च ब्रह्माण्डमिदमसृजत् । पुग मधुकैटभो सिन्धुशायने मत्कुणाविव निद्रासुखवित्रकारिणो असुरो चानन नाशितौ। ज्ञानवन्तो हि हरिमम सत्यवृत्तमपि मायाविनं, जगद्दधमपि परिचितयोगनिद्रं बालक, जातमप्यजं, नवपि पुराण- पुरुषं कथयन्ति । अयं हरिस्तु पुरा वराहमूर्ति परिग्रह्य स्कन्धस्य धजनन सटार्चपात् सागरसलिलान्यपसार्या वसुन्धरामददीधरत् ; दिव्यसिंहमूत्तिं परिग्रह्य च इन्द्रस्याऽऽयुधशतैरपि दुर्भेदं दर्जयरण- व्यमनिनो हिरण्यकशिपोः वक्षःस्थलं कोमलैः नखैरभिनत्। मर्व- ज्येष्ठोऽपि स्वौकतवामनरूपोऽमो ज्योतिर्विजितमार्तण्डस्य विरोचना- ऽऽत्मजस्य वलिराजस्य विध्वंसच्च विदधे । परशुरामन्चमुपागतश्चायं सहस्रभुजं कात्तवीर्यार्जुनं निहतवान् । पुनरसी प्रजाः संरक्षितुमेव दाशरधिभूयं प्राप्य दशाननं निहत्य पुरों लक्षाम् अधिकविभोषणाम् अक्रत । मम्प्रति स एव ब्रह्मणा प्रार्थितः सन् देवराजरिपुविनाशनाय वसुदेवरूपिण: कश्यपस्य पुत्रतां श्रयति । सुरोधेः बल्लवैशामो सुरोधवसभी जगत्पति: 'हे तात! त्यामपहाय वयं उदधिविलोड़नं दधिविलोड़नञ्च कत नव समुत्सहामहे' इत्यादिकं वचनजातं मप्रणयं जगदै। यश्च देवराजस्य पारिजात. मपाहरत्, यमवलोक्य च चेदिपस्य तृतीयलोचनं चण्डमारुतमासाद्य ·६१ शिशुपालबधस्य विवरणसंक्षेपः । प्रदीपवत् निरवात्; यश्च वराहखरूपं बलवत्वञ्च लब्धा जलधो वर्षास च निमग्नं पृथिवीमण्डलं धेनुवन्दच्च उददीधरत् ; यश्च दूरादपि यागकारिभिः सततमेव क्रतुषु पूज्यते, सोऽयमच्युतः याजिन- स्तव समक्ष एव सम्प्रति वर्तते, निखिलजगति त्वमत एव धन्योऽसि, अत्रभवते भगवते विष्णवे पूजोपकल्पितमधं समय सबंजनेषु धन्यवाद- मवाप्नुहि"। इति चतुर्दशः सर्गः। पञ्चदशमर्गे कृष्णाचने चैद्यस्य रोषवर्णनम् । अथ शिशुपालः सदसि पाण्डुपुत्रकृतं श्रीकृष्णाचनं सोमक्षमः, पूर्व- मेव तं प्रति सनातकोपश्च पूजया पुनरनयाऽतिमानमेव मन्युमभजत; अहङ्कारिणां मन: सततमेव परशुभषि भवति । क्रोधाऽऽधिक्यात् सकलमेव नृपकुलमसो अभितर्जयन्निव नितरां प्रकम्पितजगत्त्रयं शिरः अकम्पयत्। कठिनांसमण्डलेन क्षणं स्तम्भमाहत्य, सरोषधभड्रेण ललाटञ्च तनातिमात्रमेव भौषणं विदधे । ततश्च निर्भीकोऽसौ निशिता- मसिलतां सखौमिव अवलम्बा सभां ध्वनयन् रोषवशाहक्ष्यमाणोक्तं वचो वक्तुमुपचक्र मे। चैद्यस्य युधिष्ठिराधिःपवर्णनम् । "हे पार्थ ! त्वं प्रेमवशादेव प्रियजन गुणवत्तामारोपयन् सदसि सद्भिर पूज्यमानमपि कृष्णमिह प्रकामभेव पूजितवान् ; विद्यमाने- ष्वपि प्रधाननरेन्द्रवन्देषु निखिलराजगुणविरहितऽप्यस्मिन् यत् राजाई. मर्पितमिदमर्च, तत् निखिलभूपालकोधानलेषु प्रज्वलत्सु, श्वा इविरिव नूनं नैवायं प्राप्तुमर्हति । सत्यवादौति जगति पटहै: प्रकाशय- बपि त्वम् एतेन अपूज्य पूजाकमणैव खस्य केवलं सत्यहीनतामेव प्रकाशयसि। वस्तुतो धर्महीनस्यापि ते धर्मराज इति नाम तु ·शिशुपालबधस्य विवरणसंक्षेपः । ! निखिलकार्येष्वशुभस्य भोमदिनस्य मङ्गलव्यपदेशवदेवेति मन्यामहे । है कौन्तेयाः! एष शोरिरेव यदि भवतां प्रागेव पूज्यतया अभिमत आसोत, तदा एते नरपतयः अवमाननार्थ कथमत्र समाइताः ? मूर्खा यूयं यदतिदुर्बोधाऽऽचारं धर्ममिमं नैव जानीत, न तदाश्चर्य, किन्तु यदयं वृथा वृद्धतमोऽपि नष्ठमतिः भौषः तं न सम्यगव- गच्छति, तदेव चित्रम् । हे भौष्म ! त्वं स्वयमेव सातकादीन् यानर्धा- हान् अवोचः, तेषामयं मुररिपुः कतमः भवति ? यं हि त्वं प्रगल्भ- वैतालिकवत् था अभिष्टुषे । समुन्नतं राजकुलमपहाय नौचे निरततया एव त्वं सत्यमेव निमगासुत इति स्फुटं भवसि । हे कृष्ण ! तव राजाह- पूजाखौकारश्च नैव खलु युच्यते ; अहं राजा न वेति स्वरूपपालो- चनमवश्यमेव त्वया करणीयम्, अनामवेदिता तु जनानां नूनमापदा- मेव निदानं भवति। मधुनामकदैत्यविनाशनन्तु कथमपि त्वयि न सम्भाव्यते, तथाऽपि धत्तखभावतया दण्डेन त्वं मक्षिकासूदनं विधाय मधुसूदन इति नाना प्रसिद्धोऽसि। हे बलहौन ! कालयवनविद्रा- वितस्वं मुचुकुन्दशय्याऽऽश्रयेण रचितोऽपि, मगधपतिना जरासन्धेन चाष्टादशकायः पराभूतोऽपि केवलं बलभद्रसाइचात् सबल इति ख्यातिं युक्ततया अधिगच्छसि, न तु कुत्रापि स्वबलप्रदर्शनात् । वञ्चनाकुशलस्त्वमसत्येन लोकान् वच्चयमानोऽपि नग्नजित: राज्ञः सुतया सत्यया प्रौतिमनुभवन्, तस्याश्च योगादिष्टसत्य इति सत्यमेव सम्यक् प्रतीयसे। समर निरन्तरं परसेनानिग्रहोतं चकितं चक्रापराऽऽख्यं स्वसैन्यं रचितुमसमर्थोऽपि त्वमयोविकारचक्रधारणादेव चक्रधर इति ख्याति प्राप्तवान् । ययातिशापात् यदूनां राज्यानधि- कारित्वादेव यदुवंशसम्भत: त्वं सर्वधा राजशिया विरहितोऽपि श्रीनानौं कन्यामुबाह्य श्रीपतिरिति ख्यातिं लखवान् । युद्धे कदाचिदपि पराक्रमं नैव प्रदर्शयन् केवलं व्योम्मि कथञ्चित् पादपं कत्वा जगति विक्रमौति प्रसिद्धिमगाः । पूर्व भूमि भृतवांश्चेत्, तदा भूमिभूदिति संज्ञा कथञ्चित् गुणाय वर्तते, परन्तु परहारितभूमि- ! ।

·शिशुपालबधस्य विवरणसंक्षेपः । कस्यापि ते तदाख्यानं कथं सजातं, तब जाने। है पापाचार! सदा अशुभकर्मनिरतस्त्वं निरयं जेतुमशक्यतया नरकविजयोति निरर्थकं प्रसिद्धेः प्राप्तये नरकनामानमसुर जितवान् । है निर्गुण ! सर्वगुणविरहितस्य तव गुणत्रयत्यागप्रयासः व्यर्थ एव। है असमौक्ष्य- कारिन् ! गुण होने त्वयि इदं पूजनच्च अपगतकेशे शिरसि कहतिकेव जगति परिहासजनकतया नैन सङ्गतम् । राज्ञः प्रति चेदिपतरभिभाषणम् । है राजानः! पृथापुन: सिंहानिव युष्माननादृत्य वनशुनकस्येव कृष्णस्य यदित्थं पूजनं कृतं, तत्तु पूजनं भवतां नूनमेव परिभवहेतुः । यद्ययं पापौ चाण्डाल दव वृषभरूपिणमरिष्टासुरं हतवान्, तदा अशुचिशरीरोऽसौ स्पर्शमपि नाईति, तेन हि स्पशायोग्यः गोन्नः राजो- चितामपचितिं कथमसो लभेत ? पृतनाया विनाशे स्त्रौति कपा यद्यप्यस्य निघणमनसः नाभूत, तथाऽपि तदीयस्तन्यपानाटुपमातरि तस्यां मातेति चिन्ताऽपि किमस्य न जाता? न केवलमसौ स्त्रीहन्ता, मातृहन्ताऽप्ययं भवति महापापी। चपलमतेरस्य हरेः शकटासुर- मर्दनयमलार्जुनभञ्जनगोवईनधारणादिकं कर्म धौरचेतसां न खलु भवति विस्मयकारकम् ; किन्तु कंसस्य पशूनवन् लोकवेदविगीतं दुष्करखामिबधन्तु विधायासो सव्वेषामेव विस्मयं व्यधात् । अथ प्रषिप्तांशः। हे कोरवनाथ ! गुणानामेव पूजास्थानतया सकलगुण वज्जितस्य हरीरच्चनं व्यर्थमेव ; अथवा, त्रिगुणातीतस्य हरेः पूजया कथिगुण- विशेषोऽस्ति । नायं सर्वोत्कृष्टः, न च अन्येषां गुणैः समः, निरहलारशार्य केवलमनभिमानितां दधत् सततं स्वकीयहीनतामेव प्रकटयति । अविदितविदग्धतया च सकलकलारहितोऽयमतीव वालिशः कृषकोपमः सर्वथा पुरवायः, न तु पतिसमाजाईः । अयोग्योऽपि शिशुपालस्थाई वजन इति वक्ति, जनैः सविनयमुपासितोऽपि चलचित्ततया ·भवति ? 48 शिशुपालवधस्य विवरणसंक्षेपः । त्रिभुवनस्याप्ययं रिपुरेव । प्रकष्टज्ञानाभावादयमपकारकमिवोप- कारिणं, तथा मूर्खमपि पण्डितं, प्रियमप्यप्रियं सततमेव पश्यति । कदाचिदपि अयम् अतीवाकतज्ञ: उपकारपरान् बहुगुणवतः श्रुतादि- सम्पवान् प्रधानानपि परान् किञ्चिदपि नोपकुरुते । असमर्थतया स्वयं निष्कियोऽयं परकतेनैव कर्मणा जीवितुमिच्छति । सम्पदि विपदि चैतदवलम्बिनः नितरामेव मृततुल्यस्य मूर्खजनस्य कुत एव सुखं चपल स्वभावतया चायं गुणवतां सानिध्यं सन्त्यज्य, समाश्रित्य च केवलं मूर्खजनान् सततमेव सुखमनुभवति । निबिवेकः कुटिलहृदयश्चायमविमृष्यकारी तथैव बन्धुषु आथितेषु अनुरागिजनेषु च वैरायमाणः सततं मोदते। चापल्येन च कदाचित् परस्योपकारं कृत्वाऽप्यसो मोहेन पुनः सर्वमेव प्राकृतं सुकतं सहसैव नाशयति । अविनौतस्वभावतया च परैग्यं ताद्यते, अन्यानभिहन्ति च। मूर्खे- रेवमुच्यते यत्, असौ ‘महासत्त्वयुक्तः महाधैर्यशीलश्चेति, किन्तु महौतधनुषि कस्मिंश्चिदपि पौरुषलेशोऽस्य नैव लक्ष्यते। पुमानयमेव पुरा वराहरूपं समाश्रित्य जलनिमग्नं पृथिवीमण्डल- मुद्धृतवान्, नरसिंहशरीरं परिरह्य च हिरण्यकशिपु नखैरदारयदिति च मूर्खतमाः, अस्य आप्तजनाश्च केवलं सत्यतया मन्यन्ते खोकुर्वन्ति च। स्वार्थसिद्धिकरणपटुरेवायं योग्यमप्युवतं मानमपहाय, नौच- वृत्तिमाश्रित्य च बलिना परेण सह संयुज्यते । ऐन्द्रजालिक: कपटौ चायं माययैव केवलं युद्धादो गगनमण्डलमधिरोहति, नास्यस्य काऽपि तात्त्विको शक्तिः, प्रकटयति च केवलं मोहाय जगति नानारूपतां नटपुरुष दुव । पुरा अयमेव हरिः दशाननं हतवान् किल, अपि चायं महासत्त्वः ममधिकाति: महा- बलश्च, इत्यादिकमलोकवचनं बहुतरमेव जनैः स्वपक्षीयैः पृष्टं यथा तथा निःशङ्गमुच्यतां, तेन न किमपि कृतं भवेत्, अलोकवचन- स्थान्तस्याभावात्। यदयं पादाभ्यां महतः शकटस्येषत्स्पर्शनमाले- शैव दधिरतादिभाण्डानां दलनन शकटभञ्जनं कृतवान्, तत्त नैव परः ·शिशुपालवधस्य विवरणसंक्षेपः । विश्वास्यं, नूनं तत् देवसम्पादित, तेन नास्ति किमपि पौरुषमस्य । जननीव स्नेहं विधाय स्तन्यं ददती पूतना यदनन स्त्रीति कपामकृत्वा, जननौति चाविभाव्य हता, तत्तु नैव साधु कृतम्। विहितपृथिवी- गतिश्चायं यदर्जुनाऽऽख्यो तरुविशेषो क्षणात् बभन, शिशुकम्मतया नेतदपि सम्भावयामः, नूनमत्रापि कश्चिद्देवताविधिर्विलसति। नायं मधुनामानं दैत्यं कदाचिदपि विनाश्य जगति मधुसूदन इति नाम प्राप्तवान् । परन्तु गोपरूपेण विजने वन विहरन् मक्षिकापटलं हत्वैव तदाप्तवान् । यदयं गोषधमविगणय्येव सुरभौः कामयमानं रिष्टमनड़ाई. रुषा हवा, असुरो दुर्दान्तः मया हतः, न तु गोरिति प्रख्याप्य लोकस्य परिशुध्धति, तत्तु सर्वथा मृषेव, तत्त्वतस्तु अयं गोन एव । केशिनाखा असुरंग विकटदशनेन यदस्य भुजो मुखविवरान्तर्गतः न भक्षितः, तत्तु तिरश्चः तस्यैव मूर्खत्वम् । । प्रभूतं सलिलं वर्षति सति मेघे, यदर्य बाहुमुद्यम्य गोवईनपर्चतं छतवान्, तदपि गवां पुण्यवत्तयैव सम्पादितम, इति न चित्रम् । अचलमहोत्सवकतस्य प्रभूतान्नस्य भक्षणमपि एतस्य औदरिकतया नाऽऽश्चर्यम, औदरिकस्य तु उदरते जगत्यपि न काचित् व्यथा भवति। कुवलयापोड़नानो दन्तिनः करेण यत् विशालदन्तमुषलनिखननं, तेन च यत् तस्य हननं, तदपि बलशालिन: नेव विस्मयकारकम् ; यतो हि मम्मणि इतस्य तस्य गजस्य शिशुनाऽपि हन्तुं शक्यत्वात्। बालोऽसौ यत् चाणराऽऽख्यं मनं निजधान, तदपि देवविलसितमिति मन्ये, विधिविपाकात् अतिबलीयानपि दुर्बलेन विह- न्यते इति दृश्यते । अयुध्यमानस्यापि कंसस्य राज्ञः जनितसुरोधसाध्व- सस्य निभॊकस्य विनाशनन्तु केनापि सुधिया जनेन नाभिनन्द्यते"। इत्युक्तप्रकारेण मुरारि निनिन्दिषता शिशुपालेन प्रयुक्तं वचन- जातं यद्यपि तस्य भगवतो हरेः स्तुतिरूपमेवाभवत्, तथाऽपि स्तुति- निन्दोभयार्धकस्य तइचनस्य असूययैव प्रयुज्यमानत्वात् अपराध- गणनामध्ये भगवता श्रीकृष्णेन तत्परिगणितमेवेति । इति प्रक्षिप्तांशः।

·शिशुपालबधस्य विवरणसंक्षेपः । असहिष्णुः शिशुपालस्तु सभायामित्थमतिपरुषां वाचमुदौर्य, सपदि दत्त्वा च वेणुदारिणा सह करतालमुच्चैरहसत्। प्रकृतिधौरो माधवस्तु तत्कटक्तिश्रवणेनापि न कामपि विक्रतिमभजत ; यती हि सत्यसन्धं सुजनं केऽपि तीव्रवचोभिरपि सत्यपथात् चालयितुं नेशते एव। प्रभुचित्तानुवर्तिनः यादवास्तु द्धा अपि तत्सङ्केत- निरुद्धबुद्धितया तदा क्रोधं न प्रकाशयामासुः । केवलं मनसा शतापराधसहनप्रतिज्ञापाशनिबद्धः शोरिः तत्प्रथम यथा तथा पूर्व मुहुः कृतापराधस्थापि तस्य चैद्यस्थापराध, यत् एषः कतिथः भवति इति । गणयामास च भीष्मप्रत्युक्तिः । इत्याद्युक्त्या तत्कता अथ शिशुपालभाषितशोरितिरस्कारेण कलुषितमानसो हि गाङ्गेयः धौरतया "कासमयं वृथापलितः" निजनिन्दामपरिगणयन्नेव प्रलयमारुतचुभितपयोधिनिनादगम्भौरेण खरेण सदः संक्षोभयन्, “संसदि मया कृतं हरेरचनं यस्य न सोढ़, स समर्थश्चेत् कामुकमारोपयतु, न्यस्तोऽयं चरणः सर्बनरपतौनां शिरसि" इत्यभाषत। चैद्यपक्षीयाणां राज्ञां कोपवर्णनम् । अथ जगतः भयाय भोपभाषितवचनजातमाकलय्य शिशुपालपक्षीयाः हि नरपतयः अतिमात्रमेव क्रोधमभजन्त। तथा हि, श्यामतारकानुमित- ताम्रवर्णनयनं बाणनरपतेः वदनं तदा रुषा अरुणोकतं परिधि- युक्त मूर्यमण्डलमिव उददौपि। द्रुमराजश्व अपरविषद्रुम इव भौषणनयनकुसुमोज्ज्वलः प्रभातार्काकणविग्रहः क्रोधादभवत्। निरन्तरप्रन्चलविरोधाग्निना सारस्वं त्यक्तवता नरकाऽऽत्मजेन वेणुदारिणा उत्तमोजसा च तरुणेव भृशं ज्वलि- तम्। खरूपत एव कोपवमुखरागः दन्तवक्रनामा नरपतिरपि ·शिशुपालवधस्य विवरणसंक्षेपः । उच्चैईसितन वज्राऽऽहताद्रितटध्वनिना क्रोधमसूचयत् । रुक्मिणीहरणेन प्रागेव जातकोपेन रुक्मिणा तु “हा ! कदा इमं वसपहर्तारं निर्यात- यामि" इति भृशं चक्रुधे। सुबलनामा नरपतिश्च रोषवशात् शिथिली- कतमहौध्रबन्धनं यथा तथा पृथिवौं चरणेनाऽऽहतवान्। कलह-- प्रियस्थाऽऽहुकिनाम्नः भूपतेश्च सुदःसहोऽपि कृष्णोत्कर्षः भाविकलह- माकलय्य अधिकां मुदं दधानस्य मोदहेतुरेवाऽऽसौत्। किमपि वक्तु- मिच्छतः कालयवनस्य राज्ञ: विकृतं मुखमण्डलं भीषणतां प्रापत् । निखिलन्टपतिविनाशाय प्रसारितभुजेन वसुराजेन सत्वरं पदं निधातुमिच्छता उत्पतनवेगात् विसं मिनि स्वकौये वसने सहसा सवलितम् । ततश्च इत्थं विकतिमापत्राः निर्भीकाः तत्रस्थाः चैद्यपक्षीया मेदिनीपतयः मुकुटमणिकिरणैः स्फटिकस्तम्भानुदासयन्तः युद्धार्थिनः सन्तः सहसा सदसः समुत्थिताः। अहङ्कारेण तणीकृतजगत्त्रयसाराच ते माधवं धर्मराजञ्च तणसमममन्यन्त, भौमादपि च भीताः नाभवन् । चैद्योक्तिवर्णनम्। अथ अतिक्रुश्च चेदिपतिः सन्तप्तहृदयः सन् विषप्रायमेवं वचनं तदा अभिहितवान् ।-“हे नरपतयः ! एभिः पञ्चभिः जारजैः पाण्डवैः, क्षत्रियाङ्गनातुल्येन भोप्मेण च सह किङ्करममुं हरिं किं न मारयत ? अथवा महापराक्रमशालिभिः युप्माभिः किम् ? युद्धे एकाकिनी ममैवायं बध्यः भवविति। भीष्म युधिष्ठिरो समग्रसभायां यं कृष्णं श्रेष्ठं विदतुः, तेन सह युद्धे परीक्षा भवतु, वृथा वचननालम्, अद्यैवाहमेनं हनिष्यामि" । स च इत्थं परुषवचनमभिधाय पार्थ- रभिहितां सानुनयां "न गच्छ” इति वाचम् अनादृत्यैव तदानों सहसा सदस: निर्जगाम । प्रयाणवर्णनम् । अथ स्वभावधौराः पाण्डवाः अभ्यागतत्वात् पिटष्वसुरामजत्वाच प्रसद्यापराधत्वेऽपि कृपया चेदिपाय सद्यो बध्याय न तस्मै चुकुपुः ।

·तस्य शिशुपालवधस्य विवरणसंक्षेपः । यज्ञभूमितः चैद्यप्रस्थानानन्तरं तत्पक्षीया नरपतयश्च समकालमेव तमनुययुः। शिशुपालचासो शिविरं समागत्य, पथि च "किमिदम्" इति जत्यता जनेन क्षणं वौक्षितः निःशकचित्त एव सेनां समनौनहत् । प्रणनाद चास्य निरन्तरं मुखरोकतशैलकटकतटं यथा तथा योधानां रणसवाइप्रवर्तकः शङ्खः । कल्पान्ततोयदविषमाऽऽरवः चैद्यस्य रणदुन्दुभिश्च प्रभूतवादकजनैः संपदि आहतः। ततश्च तत्स्थानं प्रचलितज्योतिश्चक्रगगनपमं सहमा व्यग्रतया चलतां जनानां समूईन समाकुलमभवत् । कश्चित् सखेदेन परिजनन विलम्बेन कष्टसृष्ट्याऽऽनौतं महर्म क्रोधभरात् पाणितलइयेन चूर्णितवान् । रणाऽऽरम्भहृष्टानां सेनानां कोलाहलेनाऽऽकुलोकते च गजे मदस्राविणि परिजनः कथञ्चि- त्पाणमागेपयितुमशकत्। चक्रधाराभिः पांशून् समुत्थाप्य, स्वघोषैः प्राणिनो भाययित्वा च रथाः तीव्रतरमधावन् । महौभृतश्च तदा साई- मङ्गनाजनैः रणोत्साहवर्द्धनाय मधुपानमकार्षः । प्रियासङ्गतभटानां चेष्टावर्णनम् । अथ प्रेयसः पानार्थमुत्क्षिप्त, वासनार्थं निहितानामबानामुपरि- पततां भृङ्गाणां भारेण गुरु, मद्यपूर्ण पानपानं कस्याश्चित् राजबध्वाः शिथिलात्करादपतत् । भाविविरहशङया अप्रसन्नदृष्टेः कस्याश्चित् स्त्रियाः मदमन्तरेणापि तत्कायंभूतं कपोलयोररुणत्वमङ्ग- शैथिल्यमसमाप्तं करुणेन सनातम्। काचिदाना कान्तजयमङ्गलाभिलाषिणी सतौ तहमने कातराऽपि नाथूणि मुमोच, किन्तु शोकशिथिलात् करात् भ्रष्टमनिच्च यातं कणच न ज्ञातवतौ। नवोढ़ा च काचित् प्रवासमिच्छतः प्रियस्य पादयुग्में नौलोत्पलदामसच्छायं नयनं निगड़मिवाक्षिपत्। प्रेयसि प्रतिष्ठमान च स्त्रियाच कस्याश्चिदमङ्गलभिया सयत्न धाय॑माणमपि नयनात् सलिल- मगलत्। काचिच्च प्रियतमस्थाभिमार्ग सस्तामलवसना सवेगं यान्ती महोल्कया समं विरराज। वीरपनाच अपरस्था: प्रिये समरो- न्मुखे तदनुमरणे कृतसङ्कल्पतया त्रासो न जातः । प्रन्या चकाचि- वाक्यच्च ·शिशुपालबधस्य विवरणसंक्षेपः । ६८ दङ्गना पत्युः पुनर्दशनमतिदुर्लभमिति जानतीव अटप्तमनाः सती भृशमनिमेषमा दृष्टिपथात् तमपश्यत् । "इदानीमेव अक्षतः सन् युद्धात् पुनः प्रत्यावर्तव” इति सम्नेहं पत्ये प्रयुक्त: आशीर्वादः कस्या- चित् अश्रुपतनन नत्राभ्यां निराकत इव। काचिदङ्गसंस्कारत्यागात् पांशुभि: कोर्णा भ्रष्टमुखश्रीश्च सजाता। काश्चित् वीतशोभा: उद्घान्तचित्ताश्च मत्यः आत्मनि सन्तापमतितरामेव धारयामासुः । काश्चिदन्या: रमण्यः वातसमूहा इव प्रतिदिशं झेमुः। अपराध नार्यः भूमिसदृशं साध्वसमम्भतं शगैरकम्पमवापुः । पार्थिवानां प्रयाण काले पुनरित्यं भाव्यशुभमेव केवलं ता नार्यः पूर्वमसूचयन् । इति पञ्चदशः सर्गः। षोड़शसर्गे चैद्यदूताक्तिवर्णनम् । अथ दमघोषसुतेन शिशुपालन प्रेषितः प्रतिभावान् कश्चितः शोरिमागत्य युगपत् प्रियाप्रियोभयार्थकं वक्ष्यमाणं वच उवाच । तथा हि,-"शिशुपालस्तदा तव तादृशमप्रियमुक्या पश्चात् अनुतप्तः समुत्कण्ठश्च सन् आगत्य भवन्तमनुनतुमिच्छति । अथवा, तदा तदप्रिय- मभिधाय दोघहेषं गतः निर्भीकोऽसौ शिशुपालः सरोषः सन् खयमागत्य भवन्तं हन्तुमिच्छति। उत्सुकता असो सुहृदङ्गस्पर्शन जनिताङ्गसुखं त्वां विशिष्टपुलकितवपुषा प्रगाढ़मालिङ्गा नितान्तं मोदमधिगच्छतु; पचे तु, मनखी चासो प्रबलमनोवेदनया विगतशरीरसौख्यं त्वां महासमरेगा निर्दयं हत्वा मुदं प्राप्नोतु । अपि चामो चैद्यः सकलनपतिभिः समं आज्ञाकरी भविष्यति, यतोऽसौ सम्प्रति त्वदेकपरतन्त्र एव; पक्ष, निखिलनगधिपैः शिरसा नमस्कृतः सः चैद्य: अधुना तव शिक्षा विधास्यति, यतस्त्वमेक एव अस्य शत्रुरवशिष्टः । सूर्याग्निसमतेजसः समागत्य प्रणतः तव ·७० शिशुपालवधस्य विवरणसंक्षेपः । निर्लज्जव, नियतचित्तस्य सकलजनखामिनत्तव सर्वेऽपि भूभृतः प्रणतिं विधति ; अथवा, अग्नी शलभस्येव अव्यभिचारे खविनाश हेतुभूतकर्मणाः सर्वकिङ्करस्य तव न केनापि गुणेन राजानः प्रणति बिमति । है कृष्ण ! निर्भीकचेतास्त्वं यतः शत्रुपराभूतजनसमूहान् सततं रचसि, तेन सर्वोत्कृष्टस्य तव गुणा: अगण्यतां दधति ; अथवा, हे मलिनाऽऽत्मक ! मूढ़बुद्धिस्त्वमवज्ञया अपरैः परिहृतां पशुपालनादि- कर्मरूपां नीचतां यतः समापयसि, ततः मनुष्यतो होनस्य तव गुणाः सर्वेषामेव जनानामनादरणीयतामेव दधति । यतस्त्वमधर्मभीरुः, अकार्य जुगुप्सश्च, परित्यक्ताग्मियः, आस्तिकश, विनयो, गर्वहीनश्च, अत एव त्वया सदृशो गुणवान् न खलु कुत्रापि विद्यते ; अथवा, यतस्त्वं शत्रुभौमः, पराकमाभावात् प्रणामेनैव विगतारिभयः, नास्तिकश, नौतिच्युतः, अहिताऽऽचार:, गर्वितश्च वत्तसे, ततस्त्वत्सदृशो निर्गुणः कुत्रापि नास्ति । गोपीजनवल्लभस्य, वषरूपिणः अरिष्टासुरस्य विनाशिनः, निष्यापस्य च तव भोषणे नरकासुरे सम्प्रति पौरुषं निखिलजनैरेव साधु वझते ; अथवा, पारदारिकस्य, वृषभघातिनः, पापिनच तव उग्रनिरयप्राप्ति रवश्यम्भाविनी, इति जनैरुहोप्यते। महीभृता चैद्येन कृतार्चनः सभृत्य त्वं बलैः निखिलनरपतीनां जनितातिभयः सन् अथवा, चैद्येन कृतहानि:, शनुबलैश भौषितः सन् त्वं पर्वतसानुचरी भव । तव नगररथ्याः मेघसमूहसदृशैः, विविधैः नागेन्द्रवन्दैः परिकीर्णतया टुष्प्रवेशा एव भवन्तु। अथवा, राज्ञा घेद्येन मह विग्रहात् सर्पसमूहर्वन्यमगादिभिश्च परि- व्याप्तास्तव रथ्या अरण्यप्राया भवन्तु। उदारधीरचेतसः तव शखुश सततमेव विपगुस्तः, उन्नतिविहोनः, रोगयुक्तः, नौतिरहितश्च भवतु; अथवा, अमनखिनस्तव रिपुश्चे द्यः अनिन्दिताऽऽत्मविक्रमः, विगताऽऽपत्, अच्छिन्द्रोदयः, उदारबुद्धिमनोव्यथारहितश्च भवतु । है यदु श्रेष्ठ ! सन्धिमुपेयुषः तव गई शिशुपालन बन्धी त्वयि श्रेष्ठो भव;

·शिशुपालवधस्य विवरणसंक्षेपः । मेहात, त्वया सह चारुमहोत्पलकतसौरभ नवमद्यं पास्यते; अथवा, हे यादवबलौवर्द ! चैद्येन सह समराभियोगं गतं त्वामुपेन्द्र मशकसदृशाः भीमादयस्तु सदरमासतां, सदेवी विकचोत्पलचारुलोचन: बासबोऽपि सोमानात् न वातुं समर्थः । हषीटुपागतस्वं पुरश्चलितैः वसुदेवबलभद्रसारणगदादिबन्धुवर्ग: समेतः सन् सभायां तं चैद्यं सम्भावयितुमईसि ; अथवा, समरे वेगानुपागतः ससैन्यः कोमोदकौसहितः पुरचलितपटइभेरीप्रभृतिकः त्वं युद्धेन सहसा तं चैद्यमभियोक्तुमईसि । अतिशूरेण शिशुपालेन सह ऐक्यं प्राप्नुवन् त्वं सर्वयादवैः सह सम्पति शिशुपालभयनिवृत्तेः विश्वस्तविलासिनौजनो भव; अथवा, रिपुधातिना शिशुपालेन सह युद्धेषु सङ्गत्य सम्प्रत्येव सर्वसावतः सह विगतधवविलासिनीजनो भव । महोपतिरसो चैद्यः मुदितः सन् मैत्रीकरणात् विगतमोधं, महीपति- पूजितं, जितानकयुद्ध सहर्ष वामग्रे पश्यतु । अथवा, महीपतिरसौ असज्जितं संयतं, त्य कक्रोधं, शिशुपालादौनारिं, सस्त्रोकं त्वामस- कदौक्षताम्" इति। मात्यकिवचनवर्णनम् । अथ शोरिणा "अस्योत्तरं देहि" इति भूसंज्ञया प्रेरितः सायकः, प्रागुक्तां गामभिधाय तूष्णोमवस्थितं तं दूतं युक्तिमत् वक्ष्यमाणं वचनजातमुवाच,–“वाग्मिना त्वया वहि: मधुरम् अन्तश्च परुषं बचनं तथाऽभिहितं, यथा हार्थतया वहिरप्रियमन्तश्च प्रियमिव तदव- धायंत। प्रकाशमधुरमन्तरा च परुषमथं सूचयत: ईदृशात् पुरुषात्, अशुभशकुनात् मार्गवर्तिभिरिव निखिलैरेव पुरुषेरुद्दिजितव्यम् । स खलु युधिष्ठिरः साधुजनपूजितं मुरजितं यदि वा पृजितवान्, तेन भवदधिपस्य चैदिपस्य मत्सरो निरर्थक एव, न हि सुरभिणः कुसुमस्य शिरसि न्यमनाय कश्चिदप्यसूयति। खहृदयस्य सङ्कीर्णत्वादेव तहत- मप्रियं लघोयांसः खलु सहसैव प्रकाशयन्ति, खभावधौरतया च ·७२ शिशुपालवधस्य विवरणसंक्षेपः । तथाविधमप्रियं कथञ्चित् सम्भाव्यमानमपि न हि समुहिरन्ति कदा- चिदपि मनीषिणः। यद्यपि स्वभावत एव सर्वेषामुपकारकाः सज्जनाः भवन्ति, तथाऽपि तेषां समुत्कर्षों हि लघुचेतसामसतामतितरामेव हृदयसन्तापकरो भवति। न खलूत्तमप्रकृतयः कदाचिदपि परोत्- कर्षदर्शनेन दुःखलेशमप्यनुभवन्ति ; मध्यमप्रकृतयश्च परोवतिभिः परितप्ता अपि सपदि परशुभद्देषं न हि वचसा प्रकाशयन्ति । अधमास्तु सन्तप्ताः परीत्कर्षमसहमानाः स्वहृदयस्थितं परशुभद्देषं नैव सहसा निहीतुं समर्था भवन्ति, किन्तु सर्वथा प्रकाशयन्त्येव। सदसद्विचार- कुचलो हि जनः सन्तापकारिणों फलहीनां दुष्टां खलतां गगन- लतिकामिव कथमपि नावलम्बते। प्रतिकतं समर्थोऽपि केशवः तथा क्रोशते चैद्याय अवज्ञया एव तहचनस्य प्रत्युत्तरं नैव दत्तवान्, यतः केशरी धनगजितमाकर्णववेव प्रतिगर्जति, गोमायुग्वश्रवणेन तु तूणौं तिष्ठति। सुधियस्तु स्वगुणेनैव रोषप्रमरमवन्धन्ति, लघ- जनस्तु तमवरोडुमशकवन् क्रोधेन नूनं जितो भवति ; तथाविधस्य दुर्मतेः पण्डितैः समं विरोधिताऽपि नैव युज्यते। भोमः रजोभिः समाच्छादितस्य मणे: महाचता यथा न नश्यत्येव, तथा न हि निष्ठुरैः दुर्जनानां वचनैः महतां गौरवं कथमपि व्यपोहति । यस्य च परतोषकर: खकीयः कश्चिदपि गुणो न हि वर्तते, तुच्छोऽसो जनः परदोषभाषणैः केवलं खजनन्तोषयितुमिच्छति। खलास्तु महन्यपि स्वदोपे जात्यन्धाः इव तिष्ठन्ति, सूक्ष्मस्थापि परदोषस्य दर्शन तु अप्रतिहतदृष्टयः, प्रात्मप्रशंसायाच्च प्रगल्भवाचः, परस्तुतो पुनः मौनव्रतिनः भवन्ति । आर्यचेतसम्तु स्फुटान्यपि परदूषणानि चिराय संवरीत, म्वगुणांच अप्रकटयितुं महत् कोशलमाश्रयन्ति म्वत एव सर्वलोकेषु विश्रुतम् आत्मगुणं किमर्थं ते महीयांमः प्रकाशयितुमभिलाषिणो भवेयुः ? लघौयांसः खलु स्वगुणप्रकाशकस्य ववन्तरस्यासद्भावात् किल स्वयमेव सर्वत्र अत्यल्पमपि तं बहुत वा प्रलपन्ति । सत्पुरुषा हि निजलाघाम- कुर्वन्त एव करसर्पवत् यथाकाले पराक्रमं प्रकटयन्ति, वाक्यमानशूराः 3B ·शिशुपालवधम्य विवरणमंचेपः । दुरात्मानस्तु केवलं पटहा इव स्वेषामन्तःसारशून्यतां ख्यापयन्ति । भवदधिपश्चेदिपः मन्धिना विग्रहेण वा थेन केनाप्युपायेन नरकासुर- म्याप्यन्तकमेनं शोकष्णं वौक्षितुमिच्छति, तदनुरूपं मेहं विरोधं वा विधातुमसो शीघ्रमेव यतिप्यते । शिशपालोऽमी शोरिणा मधातुमिच्छति चेत्, तदा किमय मन्नद्रवान् ? पराभवभिया हरिरिवामी हरिः कथमपि नम्रतां बिभृयात्, इति सर्वथैवामम्भव एव। आमन्नविनाशत्वाविपरीतबुद्धिजनम्तु बलेन महानुभावान् विलयन् म्वापगधेनैव विनश्यति, प्रदीप्ताचिः वह्निहि म्वेच्छया शलभान् नैव दहति, किन्तु तैरेव निजौहत्यात् तत्र निपन्य दात एवेति । इतः पूर्वमसो चेदिपति: निजाऽऽननेन यदपराधशतं नापूरयत्, अथ मम्प्रति दूतमुखेन तत् आगमां शतं पृयित्वा शाङ्गिणः शतापराधमहनप्रतिज्ञाभङ्गभयमपि दूरी- कृतवान् । दाच्यावाच्यविवेकशून्यस्त्रमितः • परं यदप्रियं वक्ष्यसि, तदप्रियोतिर्हि चिरात् प्रभृति प्रतिज्ञाप्रतीक्षणरुडमम्माकं रोषं नूनमेव मपदि उहाटयिष्यति" | चैद्यद्रतस्य प्रत्युक्तिवर्णनम् । ततश्च शिशुपालप्रेषितोडमो वचोहरः सत्यवचस: मात्यके: तर्जितं वाक्यं निशम्य भयविरहित एव पुनरपि तादृशमेव वचनजातमभि- हितवान् ;-"बुद्धिशून्यः पामरजनो हि यत् पगेपदेशमन्तरेण निजहितं नावगच्छति, तत्त युक्तमेव, किन्तु परैरुपदिष्टमपि निहितं यन्त्र विजानाति, एतदेव महदद्भुतम्। सुबुद्दयः खलु स्वयं स्वधियैव भाव्यनर्थमवगच्छन्ति, आप्तजनोपदेशं वा रहन्ति ; मूढ़बुद्धयस्तु आप्तोपदेशं न श्रावन्ति, न वा स्वयं किञ्चिदपि जानन्ति, ते तु अनुभवमन्तरेण किमपि नावधारयितुं शक्नुवन्ति । मया यदेतदभिहितं, तत्तु तुभ्यमेव कुशलम् ; प्रबलविरोधादात्म- विनाशहेतुभूतकर्मणि प्रवृत्तेषु रिपुष्वपि कपालुतयैव हितमुप- ·७४ शिशुपालवधस्य विवरणसंक्षेपः । दिशम्ति साधवः । युगपन्मया सान्त्वमसान्त्वञ्च दर्शितं, त्वन्तु स्वधिया विमष्य त्वरया यत् शुभोदक, तहिधास्यसि । अथवा, रविरागिषु कमलाऽऽकरेषु सितांशोः करजालमिव दुराग्रहग्रस्तहृदयेषु युष्मास हितोपदेशवचनमपि नः निरर्थकतामेव व्रजति । त्वत्सदृयो हि पृथगजनो गुणदोषावविश्य खनिश्चयादेव स्वाभिलाषमनुसरति. तेन हि मूर्खाग्रणौ युधिष्ठिरः स्वमूर्खतयैव सदसि चेदिपति- मपहाय त्वामचितवान् । त्वयि प्रेमवता पार्थेन नार्चितोऽपि चेदि- पति: पूज्य एव, मांसरचना मृगाधिपेन परित्यक्तोऽपि करिकुम्भजी मणिः न हि निन्द्यतामेति । समर्थोऽप्यसौ चंद्यः भीष्मकाऽऽत्मजाऽपहा- रिणि त्वयि यत् चक्षाम, तया पुन: एकया क्षमया प्रतापराधसहिष्ण- मपि त्वामतिक्रान्तवानव। शैलूषवइहरूपधारिण: कोकिलपक्षकान्ते- स्ते, तमसः अंशुमानिवामो 'मम्प्रत्याइन्ता। त्वयि वस्य तस्य, मम शान्तोपदेशोऽपि निष्फलः, प्रलयक्षुभितस्य वारिधेः जगत्कृतो जल- निर्गममार्ग: उपकाराय न हि प्रभवति । अहञ्च युद्धाय यादवानाहातुं तेन महीभृता चैोन प्रेषितः, महावीरास्तु शत्रुषु पाटचरा इव कपटा- बापकुर्वन्ति । तम्मादमी भृपतिः अनिवारितः पयःप्रवाह इव समराय समुपैति। है माधव ! सम्प्रति वेतमतामाश्रित्य आत्मानं महावृक्ष इव मा भज्यस्व । शिशपालमंजया केवलममौ शिशूनेव पालयति, इत्यपि मा विश्वमौ ; रक्षणक्षमः क्षमावानमो शरणागतान् यनोऽपि शत्रन् रक्षति। स्वार्धनिष्ठाः शत्रवः महतः अप्रियमशकमेव कुर्वन्ति, परन्तु महामतिरमौ कुपितोऽपि प्रणति- मात्रकेण निखिलानव जनाननुग्रहीष्यति। आप्तजनादाकर्णितं परिणामहितमप्रियं जिक्षसि चेत्, तदा त्वं तेन सह मन्धेहि, असत्यैः प्रियैर्यदि तुष्यसि, तदा जयतु, जीव, अवनौश्वरश्च भव । अनेकरिपुहन्ताऽपि भवान् युधि शिशुपालन ध्रुवमेव विजेष्यत, निखिलतमोऽपहमपि तपनं राहुनामधेयं तमः खलु ग्रसते । अचिरादेव जितमौनकेतनः वृष्णिगणनमस्कृतः चयितान्धको विलसनसो क्षितिपः रक्ष, ·. शिशुपालबधस्य विवरणसंक्षेपः । ७५ भस्मौकतमदनस्य महोक्षाऽऽरूढस्य प्रमथगणेश्च नमस्कृतस्य क्षयिता- न्धकासुरस्य हरस्य लोलामनुकरिष्यति। असो तु नृपतिः निहत- दुष्टकुञ्जरात् क्रमेण भूरि यशी धाग्यतच हरेरपि नैव बिभेति सिंहसदृशात्, का गणनाऽस्य यादवेषु मेषकल्पेषु ? शत्रवो हि भिया यदस्य मुखं समरेषु न पश्यन्ति, न तदद्भुतं, परन्तु सोऽपि भयात् पलायमानानां विद्विषां पृष्ठमेव वौक्षते, न जातु वदनम्। अनिशमेव रणरंगामलिनम् अस्य च चरणयुगलं रिपुरमणीनामभिः क्षालितं सत् चन्दनमारमशः प्रणतन्पतिमुकुटमणिरश्मिभिर्विलिप्यते । मुहृदश्च प्रौतिप्रदतया गजानममुं भौतरश्मिमेव कलयन्ति, रिपवश्व सन्तापदायकतया तपनमेव मन्यन्ते, यथा हि एकामेव रज्जुम् ऐन्द्रजालिकैजनितदृष्टिविपर्यया एके जनाः सजम्, अपरे च भुजगं पश्यन्ति। अत्यन्तविस्मितपौरुषस्थास्य हेषिरूपं किमपि नास्ति, यतः अत्यतनोतिपथोऽयं पूर्व कैरमि क्षयमगमितं द्विषतां कुलं सपद्येव क्षयं नयति। यदि च कश्चित् गर्वेण दुबिनौतः नृपतिः स्वशिरस्तत्पादगतं कत्तं नाभिलपति, तदाऽसी विगवः शिशुपाल: तदीशिरसि स्वचरणमेव निधत्ते। यथा भवान् परपयासितं शोभनं सुदर्शन चक्र धाग्यति, थिया समालिङ्गितश्च भवति, तथा सोऽपि शत्रुभिरनास्कन्दितं शोभनं गष्ट्रं भुक्ति ; राजलक्ष्मया च समाश्लिष्यत, नास्त्यत्र ईषदपि वैषम्यं युवयोः शब्दतः अर्थतश्च ; किन्तु अयमेव युवयोः विशेषो यत्, त्वं पुनरिन्द्रानुजत्वात् इन्द्रानुचर एव, स तु देवराज- विजयी इति। महानसो नृपतिः प्राषिजः सरित्प्रवाहस्तटतरुभि- रिव राजसमूह: निरन्तरमेव क्रीड़ति, तथा कुकुरान्धकद्रुमांश्च दववद्दहनपि यत् पृथिवीमकृष्णां करिष्यति, एतदेवातिचित्रम् । अस्य च नृपतंगज्ञा परिमिताक्षराऽपि भूयिष्ठार्था परिभाषेव कुत्रापि न प्रतिइन्यते। विषणुर्वराहमूर्ति परिरह्य यामेव भुवमादौ मुहर्तमान कृतवान्, असो पुनस्तामविकतदेह एव चिरं प्रियते। गुणराशयः शौर्यराशयश्चास्य दिगन्तविम्वान्ताः सञ्जाताः। रिपुस्त्रियश्चास्य नित्यमेव ·शिशुपालबधस्य विवरणसंक्षेपः । सम्पदि आपदि च नवचन्दनविच्छित्त्यादिभिः समविभूषणाः अभवन् । विपुलैश्वर्यश्चासौ नरपतिः समरे सद्यो भवन्तं हत्वा रुदतां भवद- नागणानां कृपाऽऽविष्टचेताः शिशूनां पालनन निजां शिशुपाल- मंज्ञामन्वर्थामेव विधास्थति" इति षोड़शः सर्गः । मप्तदशमर्ग सभाक्षोभवर्णनम्। अथ वाग्मिप्रवरेण दूतेन इत्यमुदीरितेन वचनजातैन, कल्यान्तोहत- महावायुना महार्णव इव मपदि तत्मदात्रमतीव क्षभितमभवत् । गदनामा कृष्णानुजच अतिगेषात् स्वांसप्रदेशं पाणितलाऽऽस्फालित विधाय, क्षणेनैव केयरं विभज्य, शकलोकताङ्गदगलितपद्मरागमणिभिः स्फुलिङ्गवान् कोपपावक इव बभौ । बलभद्रश्च स्वभावशुभं खकौयं शरीर रुषा अरुणरागेण रञ्जितमपि. अनादरण उच्चैहसन् ममन्ततः प्रमरतां दशनांशुमण्डलानां प्रभाभिः स्वीयं धावल्यमेव पुनग्नयत् । उल्मक- नामा नरपतिश्च क्रोधात् दृताभिमुखं व्यावर्तत, तव्यावर्त्तनेन च सपदि तत्मभा वृहता शिलातल कठिननांमन अमितवाभवत् । युधाजितो नामः नरपतेश्च मुखमतिरोष वशात् श्वासानिलाऽऽहतिभि. रुत्तप्तः सूक्ष्मवसनाञ्चलवातेरतितरां वोज्यमानमपि मम्वेदमभवत् । निषधराजश्च साक्षादक्षाध्वरविध्वंसी वीरभद्र इव अप्रतीकारः विहिषां बधाय च ममुदयुक्तः क्रोधादजायत । तथा मुधन्वाऽऽहुकि-मन्मथ- पृथ-गान्दिनौसुताकर-प्रमनजिछिनि-मारण-विदग्धप्रभृतयो भूभृतश्च कमेगा स्वस्व हृदयगतमतिभूमिङ्गतं क्रोधलक्षणं वहिःप्रकाशितमकार्षः । वर्षोदकसदृशैः रिपुवचनैस्तथा क्षोभितेऽपि निम्नगाप्राय सदसि, मोरिहृदयं सागरसलिलमिव नैव क्षोभमगमत्। उद्धवश्च परनिन्दा- ·शिशुपालवधस्य विवरणसंक्षेपः । ७७ प्रकटनं स्वकीयस्तुतिख्यापनञ्च खलानां प्रकृतिरिति जानवविस्मितः सन्नेव शरदिन्दसुन्दरं स्मेरमाननं कामपि विक्रतिं नैव प्रापयामास । सबहनवर्णनम्। ततश्च तत्र सदमि इन्थम् अतिक्रुडे यदुभिः धिकृत रिपूणां चरे गच्छति च मति स्वनितभीषगा पटहं मुगरिसैन्यं युद्धाय क्षणात् समनह। वौरनरपतयो रणोत्सुक्यात् गजरचतुरगं ससज्जं कत्तुं तदधिकतपुरुषान् स्वत एव त्वगयुक्तानपि तदानौं पीन:पुन्येन कृतत्वरानकुन्। अथ स्वभावसुन्दरमूर्तिरपि समरे भीमदर्शनोऽसौ शोरिमनोहरैः शादिभिरायुधैः शोभितः सन् स्यन्दनमारोह, पतत्पतिश्च तदेव केतन पदं निदधे । ग्धप्रस्थानादनन्तरञ्च आछादितदिगन्तरं प्रचलितं तहलं विलोक्य जन: प्रक्रान्तजगत्मनवे वारिधिवारिण्यपि अतितग- मेव विगतकौतूहलः बभूव। गजानां वंहगौरवानां द्वेषणैः महाऽऽन- कानाच्च ध्वनिभिर्गगनन्तदा विदारितमिवाभवत्। सुरवारललनाश्च श्रुतसमग्तृर्यनिःस्वना: समग्हतान् ग्रहीतुमभीमवः अतिमोहन प्रमाधनमकुर्वत । मैन्यानामतिबहुलतया च प्रतिष्ठमानष्वपि तेषु सेना- निवेशभूमि: रिक्ततां नेवागमत् । प्रतिपक्षचमूगणाश्च शारिसेनानां पटहरवमाकण्य बध्च इव आनन्दविहला गेमाञ्चितशरीराश्च जाताः । क्रमेण दूरात् प्रतिपक्षसैन्यैरलक्ष्यत ध्वजावलिः । ततश्च निनोन्नतेष्वपि देशेषु तुल्यसञ्चरणक्षमः संनासमूहः क्षणा- देव भूतलं व्यानशे । क्षुद्रोदरस्थितजगत्त्रयस्य मधुघातिनः अस्य विशाल लोचन क्षणमात्रविलोकनादेव तदतिमहदप्यसुरसैन्यम् अत्यल्पमिव अकिञ्चित्करत्वेन ममी। चैद्यपक्षाश्च अनुकूलवायुप्रसारितध्वजांशुकः कताऽऽशानाः दव यादवान् प्रति द्रुततरमुत्तिप्तायुधाः सन्तः क्रोधेन त्वरां प्रपेदिरे । हरिसैन्यान्यपि रिपुसेनासमूहान् प्रति अतिवेगेन प्रवतिरे, यतो हि मनखिनः खलु युयुत्तून् शवूनवेक्ष्य विलम्बितुं नैव क्षमाः भवन्ति । नरपतयश तदा रणाजिरे वपुषि निइिते- ·७८ शिशुपालबधस्य विवरणसंचेपः । छिद्रकच्चुकैः स्फुरद्रत्नप्रसृतमगैचिसूचिभिः निरन्तरशरनिकरप्रीता इव विरेजिरे । बलोत्यापितः क्षितितलरेणुश्च खं व्याप्नुवन् क्वचित् नवान- पटलवत् कर्बरः, क्वचित् कनकचूर्णराशिकपिशः, क्वचित् शारदाश- धरधवलः समन्तात् उज्जगाम। अतिभोषणे रणकर्मणि सर्वत्र प्रवर्तमान वियति महीभृतां पराक्रम कोतुकादवलोकयितुमागतैः त्रिदशः अनिमिषलोचनेषु रणरेणुभिः विव्यथितेषु सत्सु पलाय्यत । अत्यन्तविशाला: शैलोपमा गजपतयः मदाम्बुवर्षणात् क्रमेण पांशून् शान्तिं निन्युः। इति सप्तदशः मर्ग:। अष्टादशसर्ग सेनयोर्मेलनवर्णनम् । अघ युद्धादनिवर्तिनो गम्भीरघोषो तो मैनामागरो एकस्मिन् स्थान सद्यविध्यपर्वताविव सङ्गतो अभवताम् । ततश्च पदातिः पाद- चारिणं, वाजी वाई, नागी नागं, रथस्थश्च ग्थचारिणं भेजे। तदानों सवंगतो हि रणभेरीणां महाघोषः रखध्वनिभिः गजहणः वाजि- द्वेषणैश्च मेलनमधिगच्छन् “अयं दुन्दुभिघोषः" इति दुर्भदो बभूव । गजाश्वरथञ्च अतितौवं प्रतस्थे । ध्वजस्तम्भानामुत्रताः पताकाच चारुतरं शोभन्ते स्म ; धनुर्धारिभिश्च कर्कशपोवरोवतानि वर्तुलानि च धनंषि पाटशिक्षार्थमनिशं पाणिभिरास्काल्यन्ते स्म, निषादिभिव कुञ्जरशिगंसि उत्साहार्थमतान्त । युद्धवर्णनम् । आयुधजीविनच अभ्यासपाटवं दर्शयन्तः अस्वमहास्वादिकभेदा- चातुर्विध्यं प्राप्तरायुधैः प्राहरन्। गेषपारवश्यात् कोचित योधी वेगेन मिधः प्रत्यासत्रो अस्त्राणि परित्यज्य परस्परं पाणिं रहौवा मुष्टिमिनन्तो बाहुयुद्धे व्यासक्तवन्तो बभूवतः ।

·शिशुपालबधस्य विवरणसंक्षेपः । ७२ अभिमानवन्तश्च केचन योद्वारः युद्धस्थाग्रिमप्रदेशमाक्रम्य युद्ध- ममानुष्यं कृत्वा च शीघ्रमेव मुरभवनमगमन् । अपरेऽपि वौरा युविप- णिमासाद्य परिमितैरस्थिरैश्च प्रागौरेव मूल्यैावापृथिवीपरिव्याप्तानि अपरिमेयाणि चिरस्थिराणि च यशांसि स्वीचक्रुः । खनामाऽऽख्यान सङ्कोचवतां हि मानिनां शोर्यश्रीयुक्तानि नामानि तत्र समरशिरसि शावयामासुश्च बन्दिनः । तत्र मिग्रोभूत सति तावदुभयपक्षीये सैनाममूहे प्रायेणायमेव धर्म: व्यक्तमासीत् यत्, परामुखवर्तिनः रिपवोऽपि नैव बध्याः, विनष्ठाश्च सम्मुखवर्तिनः खजना अपि आस- निति । शुद्धाऽऽकरत्वेन गौरवात् कामं मयता कस्यचिदसिलता परेगा वञ्चवित्वा हस्तं नौता मतो हिंसां विदधे। लोहमयेन बाणविशेषण नामां भित्त्वा वचसि प्रहतः कश्चिदश्वश्च शिक्षावशाहाढ़पाशबई व मुख- माक्रष्टुं नाशकत्। ततश्च दृरती मदगन्धमाघ्राय प्रतिगजं जिघांसुः कश्चित्रागः विधतमस्तक: मन् यन्तारमवधय घोरध्वनिपुरःसरमुच्चै- गकोशति स्म। प्रत्यामन्ने च प्रतिगजे सादिनिरस्तमुखपटोऽपि नागः क्रोधान्धतया पुरतः किमपि नापश्यत् । अपरे गजाश्च परस्पर कटादिमदस्थानानि कगग्रेगमपन्तः भुग्नौक़तपुछदेशा उन्नतमस्तकाच सन्तः कृतदशनशब्दं मन्त्रिपत्य अपरान्त: मह प्रायुध्यन्त । क्रइहृदयश्च कश्चिदन्ती अग्रपादन जङ्घामाक्रम्य जङ्घामपरामवतकराग्रेण समा- कर्षयन् कञ्चिदौ मध्यं विभज्य पाटयामास । खसैन्ये भङ्गभाजि सत्यपि शनीरभिमुखं गच्छन्तं कञ्चित् सेनानायकं प्रतिपक्षीयाः रिपवः समकालमुक्तशरनिकः, विमानचारिणश्च दिव्यमालाप्रदानेन, तथा हयेऽपि "माधु माधु” इति वाक्यैश्च निरन्तरमेव अवाकिरन् । शरप्रहारनिपातिताऽऽरोइतया च शून्याऽऽस्तरणानां, परसैनिकैरत एवावरुध्यमानानां केषाञ्चिन्त्रागानां कदम्बकैः कथञ्चित् प्रति- कूलभूतमपि बन्धनस्थानं संस्मृतम्। कश्चिदौरच प्रबलप्रहारेण मोक्ष- मुपेत्य हस्तिन: शीतलपुष्करशौक रसिक्ततया लब्धसंज्ञ: सनातः, मूर्छितं तं नेतुमागता सुरसुन्दरी तु तदुज्जीवनात् विफलमनोरथा ·शिशुपालबधस्य विवरण संक्षेपः सती मुमूर्छ । सायकच्छिन्न कण्ठदेशतया आकाशं प्रति उत्पतिणोः गहुसदृशात् भौषणाऽऽक्रतः कस्यचिदौरस्थ मुखात् सुरगणिकाभि- रत्रस्थत । काचिदमरललना च तूर्णमेव युद्धे मृतं कञ्चिहोरं गाढ़माश्लिष्य रन्तुं मेरोः कुझं जगाम, यावत् वियोगासहा तत्पनी अग्नो सद्यः देहं त्यक्त्वा मेरुगहरमेव न प्रविवेश। करिणौमारूढ़ा च काचित् माध्वी रमणी समरे मतं वीरं पति समीक्ष्य प्रेमा तत्क्षणात् गतप्राणा सतीत्वादेव अक्षयं देवत्वं प्राप्य तमेव समालिङ्गितवती। कथित युद्धे प्रहारमूर्छितो हि वीरः समनन्तरमेव संज्ञां लब्धा, रणक्षेत्रादपर्नट उच्चैः क्रोशत् मित्रमनादृत्य पुनरपि युद्धाय व्यावर्त्तिष्ट, त्यक्तवांश्च तत्रैव देहम् ; हितार्थिषु सुहज्जनानुगेधस्तु भवति विफल एव । शस्त्र प्रहारमूर्छितांश्च कुलौनान् हन्तुमुत्सुकं स्ववर्ग निवारयन्तः केचन वौगः अतिपरिक्षतरक्षणस्य शास्त्रीयतया जीवग्राहं ग्राहयामासुः, तथा हि, योग्येन जनन कम्य हि जनस्य कौादिप्रयोजनं न स्यात् ? भग्नदण्डतया च भूमावृत्तानपतितानि पूर्णेन्दुप्रभाणि श्वेताऽऽत- पत्राणि यमराजभोजनार्थं विहितानि राजतभाजनानीव रेजुः । मत- नरपतौनाच्च वक्षःस्थलात पतिताः कुङ्कुमारुणिता: मुक्काहागः, सकल- राजकक्षयात् सफलमनोग्यस्य पौतरक्ताऽऽसवस्य यमस्याहासात् दृश्यानि दशनानौव रेजिरे। प्राक् भागवेगा एकविंशतिवारान् क्षत्रि- यासैः समन्तपञ्चकाऽऽख्यं हृदपच्चकमेव बहुकालेन कञ्चित् कृतम्, अधुना तु रक्ताम्भोभिः क्षणमात्रेणीव असंख्याः नद्यः प्रावइन् । पक्षिणशा- मिषभक्षणार्थ युद्धमतानामुपरिटात् आकाशे, दारुणशस्त्रप्रहारपरि- त्यनदेहा: पूर्वाभिमानात् पुनः कायप्रवेशापेक्षिणश्च मूर्ताः प्राणा इव नूनमारात् बधमः। गोमायवश्च मृतानां तेजस्विनां तेषां वौराणां तीव्रतरं यदेव तेज: शगैरेण सममभक्षयन्, मुखोल्काछलात् तदेव अन्तर्गतं तंज: उद्दमन्त: उच्चैः शब्दमकुर्वन् । मांसलोलुपैः करध्रादि- भिश्च वसाभक्षणलोभात् मान्त्या दारितानि तूर्याणां मुखानि, गज- तुरगादीन् प्रकाममुपभुञ्जानस्य कतान्तस्याऽऽननानीव बभुः । प्राणहोन:

·शिशुपालबधस्य विवरणमंक्षेपः । प्राणिनामवयवगशिभिश्च तदानौं तत् युद्धक्षेत्रमतिमात्रमेव समाकोण भवत्, किञ्चिदसमाप्तमृष्टः, तथा अईसृष्टश्चाऽऽकागकौर्णा विधातुः मुष्टिकमान्तशाला इव गज। इत्यमविच्छिन्नवेगेन समायान्ती- नामतिप्रगल्भभाजां गजन्यमनानामतिमहद्भिः शोरिसन्यैः सममा- पगानां पयोधिप्रवाईग्वि कृतगुरुतरध्वानमनियतजयपराजययुद्ध मुहमहरभवत् । इति अष्टादश: मर्ग: । एकोनविंशसमें इन्द्वयुद्धवर्णनम् । अथैवं तुमुलयुद्दानन्तरं रणाटवौषु रियुवेगविनाशकेन वेगणदारिणा गन्ना नपपादपममृहसकर्षात वहिरिवोत्तस्थे । विक्रमवान् बलभद्रस्तु दगदागच्छन्तममुं वेगदारिणं, मिहो गजमिव तदानीमालोकयामाम । युद्धाभिमरगाय नि?षभीषण ग्यमारूदृश्वासो बलभद्रः ग्वगत्या भूकम्म कुर्वन्निव द्रुतमधावत्। परम्परमतिमात्र युई कुर्वतोश्च तयोः मतोः, गमेषुपातात् मोहमुपागतं मन्दप्रतापं वेगगुदारिगणं मारथिः शीवमप- मारितवान्। शिनः मैना च शाल्वसैन्यं जित्वा उच्चजगञ्ज । दिक्षु प्रभावं प्रकिरता उरमुकाऽऽख्येन भागवर्तन गज्ञा द्रुमराजं प्राप्य प्रजच्चले । उद्यताऽऽयुधः रुक्मी प्रथमं ययैव वाचा पृथु निनिन्द, पश्चात् निरुत्माहया तयैव वाचा "शरणागतोऽस्मि" इत्यभिधाय युद्वादपसरणं प्रार्थयामास । प्रद्युमश्चक एव समन्तत: युगपदागच्छन्तोश्चैद्यसेनाः प्रत्यवरुरोध । ततोऽसो भौषणं युद्धमासाद्य, विनमे सौहार्द प्रदश्य न विध्धन् प्रतिपक्षान् शरैः प्रहरन् न मुमोच। ततश्चासौ बाणैर्बाणासुरस्य शरच्छेदं विधाय तं भवा च तत्मनामपि बभञ्ज। महाबलशासौ ·चैदिपः क्रुद्धः शिशुपालवधस्य विवरणसंक्षेपः । प्रद्युम्नः उत्तमोजसं निपौड्य यां यां सेनां जघान, सा सा रणभुवं न पुनरागढुं समर्था। समरे च तस्मिन् तस्योग्रकर्मभिर्मुदिता: सन्तो महर्षयः सुराश्च तदुपरि दिशः सुगन्धाः कुर्वन्ति सुशुभ्राणि कुसुमा- न्यपातयन् ; तस्य विमलं यशश्च दिवमुपाययो। भयात् सर्वथा निवृत्तसिंहनादा: शत्रवस्तस्य युद्धं सोदं नालमभवन् । साभिनिवेशं संप्रहरन्त्यपि हठात् होयमानरणानुरागा चैद्यसेना तेन प्रद्युम्नेन अन्येषां तटस्थानां नराणामपि निश्चेष्टताकरं विपुलं भयं नौता। मौनकेतनं तमिन्थं जयश्रिया परोतमालोक्य अभिमानवान् सन् सद्य एव पवमानकलभसमानोचतुरङ्गया चतुरङ्गया वाहिन्या शतून् प्रति चचाल । चैद्यमनावर्णनम् । ततश्च आक्रष्टधनुर्मोक्रेविस्कारप्रभूतस्वनैः सूर्य: प्रलयक्षुब्धपयो- ध्यनकारिणौ चैद्यसेना तूर्यतुल्यवाहघोषाऽतिभैरवा अविच्छिन्नरणानु. गर्मागणी च आसीत्। सैनिकाच ते अहमहमिकया योडुमधावन्, असङ्ख्यातानां युद्धार्थ गतानां करिणां कहस्थिता घण्टाश्च दध्वनुः, तत्करशीकरण च रजमा शान्तिः सम्भूता । बागाहिपूर्णतूणीर- कोटगः गोधाऽऽश्लिष्टभुजाशाखैः धन्विशाखिभिरतिभौषणं व्यूहविन्यास- विषमञ्च तद्रगार्चनमहारण्यमतीव दरवगाहतामुपदधे । यदमेनायाः प्रतिबलाभियोगवर्णनम् । द्राचीयमौ जनसङ्खला च यदुसेना विस्तीर्ण हिपहलं प्रति योडु- मभ्यपतत् । प्रवृत्ते च युद्धे दन्तिभिर्युइ प्राप्य प्रभृतं दानमवृष्यत । वौरंग च केनचित् स्वखङ्गेन परमण्डलं खण्डयता विपुलं यशो लेभे । अपरश्च खगमुत्कृष्य रिपविनाशनाय स्वसैन्याबिर्याय शत्रुमध्ये पपात । अन्येन च वोरण अपरिमितं रिपुसैन्यं म्वामिना शौचमतिकलुषं चक्र सहस्रमनारक्षौ कश्चित् स्वासिना लूनशनमूहा विजयहर्षात् स्वयमपि कबन्धवबनत। परास्वच्छिन्नखड्गाश्च पदातयः गजा इव कोपात् दशननिकरैरेव रिपुकुलमदशन् ।

·शिशुपालवधस्य विवरणसंक्षेपः । धोरेस्तद्धि समगङ्गणं निपातितसुहृत्स्वामिपिटव्यमात्रमातुलं पाणिनौयं व्याकरणमिव ददृशे । अथ वस्वामिना पूर्वमम्मानितैः भत्तः स्नेहस्यान्णत्वमभिलाषिभिः कतिपयैरेव योधैः यावत् समरभूमी जीवितानि न खलु तत्यजिरे, तावदेवामत्कृतैः अपरभटः क्रोधादव जौवितानि त्यक्तानि। गजानश्च व्यसनऽपि सेनया नौतिपुरःसरं तथा युयुधिरे, यथा अन्तरिक्षगताः सिडादयोऽपि सातिशयमेव विस्मयमवापुः। संप्रहरन्तः इस्तिनश्च यथा विषाणभङ्गादितिकत- व्यतामृढ़त्वमवापः, न तथा शुण्डादण्डानां छेदात् विहस्ततामधिजग्मुः । निर्दयाभियोगाच मिथो निपीड़नादिव गजसमूहानामथान्तं दानतीयं तदानोमगलत्। रणे पूर्वोक्तरूपमतिभौषणमासुरभावं भजमानाः हि वीरपुरुषाः “स्वर्ग यान्त्यपरामखाः” इति स्मरणात् परैरभिमुखमव- स्थिता एव हताः सन्तः सुग्भ्यमुपाययुः । तत्र च विदीय॑माणइस्तिहस्त- (पुष्कर) मङ्गलाः पतललाटास्थि (शङ्ख) परिकीर्णाः पवमान (पत्ररथ)- वाइनरथाश्च रुधिरतोयजन्या: नद्यः प्रावहन् । अस्त्रप्रहारवान् वीर- जनी रक्तमवमत, मज्जवसयोर्भक्षकं रक्षःपिशाचच जहर्ष । दह मुहृदि मृतं च तदन्तिके बहुभिरेव बन्धुभिरशोचि, न च दवने गजे विनष्टे तत्कण्ठवत्तिनौभिरपि घण्टाभिः। अभिमानवानमो चैद्यः युद्ध प्राप्तः सन् इत्यमभिभृतापरमानवान् निर्भीकान् रिपून् प्रगजिग्य। अथ श्यामलन पोतवस्त्रशोभिना वपुषा विराजमानः परः पुमान् शोकण: तदानौं परेरदृश्यत । यद्यपि रमया ममालिङ्गितं तं हरिं दृष्ट्वा शत्रवः द्विषन्ति स्म, तथाऽपि ते निष्पापा सन् ; तथा हि, अरु- चामप्योषधं गगनं भवति हि। हरिरसो कस्यापि समोपे विनती न भवति, न खलु मन्ति स्वर्गपि विदितं विगदम् अनकाऽऽजिविजयिनो- ऽपि तं प्रति योडार:; किमुत पृथिव्याम् ? तेन च युद्धार्थं काम के सुपर्वाणा: अतिरम्याः बाणा: निहिताः, आकृष्टस्य तस्य काकस्य रिपुकुलानामति कर्कश: समजनि । यशासो हरिः पुरा तथा वश्व ·शिशुपालवधस्य विवरणसंक्षेपः । मत्स्यकूम्माद्यनकरूपवान् भक्तजनवरप्रदः परमपुरुषश्च परैः प्राप्तः, अधुना सः अन्यैः शत्रुभिः कर्तृभिः असङ्खगः शरैग्ग्रे उपरि च पृरितः । स च सममेव निशितानिषन् करानहितांश्च निरास । अनैस्तस्य लघुसन्धायिन: धनुरेव केवलं मण्डलीकृतं नंक्षि, अपि तु रिपूणां बलञ्च भयात् मण्डलौकतमदर्शि। त्रैलोक्यदर्शी मधुरभाषौ अदम्भ- संसृष्टश्च अलिकुलनौलमूई जोऽसौ हरि: वर्मधारिणः शत्रन् नत्रकनो- निकासु प्रहृत्य अन्यांश्च जघान। क्षिप्तबहुबाणं तस्य च धनुर्भूयमां हिषां प्राणानहरत् ; तथा हि, तत्तु परस सजोवतामन्यस्य धनुषः सज्याकत्वञ्च न हि सेहे। तस्य शराश्च पानार्थे “पा पाने” इति धातौ द्विषतामुद्दतानां रुधिर- मपिवन् ; रक्षार्थं च तस्मिन् धातो भुवनमरनैश्च, इत्यच्च हितयं ययुः । कमलमुकुलरमणीयपाणिरसौ करारिविनाशकः मुरारिः भूमिभागव- तरणार्थमवतीर्णः सन् बदनामरोणां संघातमकरोत् । बहुदारवान् निर्भीक: दृष्टधातुकः वौरः उदारः सौम्यमूर्तिरमो भगवान् हरि: एकेनैव परेण सोभृतानरौन् मप्ततालानिव विनाशयन्, जन्मान्तरे दाशरथेगत्मनः सदृशं चके। दृष्टघातुक: लक्ष्मीप्राणनाथः वीरशामा शोरि: दिगन्तव्यापकैः बाणैः गशिशः शत्रुशिगंमि शौघ्रमेव चिच्छेद । तदा एषामरौणां शत्रुता मुहुर्य का आमोत्, यस्मात् तदीया हि शराः द्विषतां मनोहतोऽपि हृदये न लगुः, यतः तेषां हृदयं निर्भिद्य अदृश्यतान जग्मुः। भौमास्त्रगजिनः कृतघोगऽऽजिनः तस्य बलस्य रगाभृमयश्च सरुधिराः समभवन् । शत्रवश्च तमेकमेव हरिं हित्वन विवेन चतु- ट्रेन च भयात् पश्यन्तः ममरेगा सद्यः स्वयं पञ्चत्वं प्राप्नुवन्। ततश्च नित्यपरिपूण मूर्तिनिरस्तरिपुतेजा निर्भोकः पयोधिपारगामि विस्तीर्ण तेजो धारयन् नित्याभ्युदयवांश्चासो हरिः पूर्व रणरागात् अहङ्कार- विशिष्टं बलमास्थाय सोत्साहं सिंहनादं कृत्वा एकप्रहारिषुभिः गगनन्तदा आच्छादयामास । इत्येकोनविंशः सर्गः। ।

·शिशुपालवधस्थ विवरणसंचपः । ८५ विंशसर्गे विरराज। हरिभिशुपालयोयुइवर्णनम् । अथ तस्मिन् युद्धे मुरारिपराक्रममसहमानः शिशुपालः क्रोधोड- सितत्रिरेखं भिदुरम्रयुगभौषणमुबतमाननं दधानः निर्भीकश्च सन् "अयमहं, क्कासि ? मामभ्यपैहि" इति स्पईया इरिमाकारयामास । सतचासो सारथिरूपया बियत्या नोदिताश्वः सन् शोरेरभिमुखं प्रतस्थे । ततः शोरेरपि रथः गुरूणां चक्रधाराणां नोदनेनावदोणेभ्यः विगत- प्राणानां देहेभ्यः सुतेरसृग्भिः अवनौं विलिम्मन् वैद्याभिमुखमगात् । दौर्धतरध्वजपटाचलः शिशपालबधप्रतिज्ञामुखरच मुगरिरथः "नाह- मेनमहत्या शिखाबन्धं करिष्यामि" इत्यु दोषयन् साक्षादन्तक व शिशुपालश्च रुक्मिणीकुचकुङ्मचिह्नितमच्यतवक्षःस्थल- मवलोक्य रक्मिणौहरणात् प्रभृति सम्भृतयाऽपि रुषा तदानौमिव सहसा सम्बन्धमध्यगच्छत्, अध्वनचोच्चस्तरां कल्पान्तवह्निशिखोपम- मोवोंयुक्त कार्मुकम् । अथ बलवान् स चैद्यः दृश्यग्रहणसंयोजना- ऽऽकर्षणापवगैः शरैः सानुचरं हरिमाच्छादयितुमभ्यवर्षत् ; प्रसनश्च तस्य कार्मुकात् अविरलपातिनः लक्ष्यभेदपाटवधारिण: शराः; पिदधे च तैः शरैः गगनमण्डलम् । अत एव भोमलोकस्य दृष्टिपथात् क्षणमवरुरुधे द्योः, नभःसदां दृष्टिपथात् धरित्रौ च। इत्थं चेदिपेन दानवान्तकस्थ मुगरेः सैन्यस्य निवारितमानुतापमेकं शरजालमयं सद्म युगपत् विरचितम् । ततो महाशूरो हरिश्च वादिना प्रयुक्त- मनुमानं प्रत्यनुमानैः प्रतिवादौव, शलगलितमपरिमितमिषुवर्षे बाणैः निराकरोत् । अम्भोधरादम्बुधाग इवाचिरप्रभाऽऽकारचलद्गुणात् ध्वनतः भात् अपरिमिताः इषवः सशब्दं न्यपतन् । विपक्षात् समा- गतः सपक्षोऽपि सुखकरः न भवति, तेन हि कारणेन शिशुपाल- सैन्यानि कृष्णमुक्तः सपक्षः शरस्तोमः नितरां ददाह। विशङ शिशुपालक्षिसाच शतशः निष्ठुरा अपि शराः शतसङ्गाकाः अपराधा ·sur शिशुपालबधस्य विवरणसंक्षपः । इव हरेदःखं नैव वितेनुः । अथ नृपतिश्चैद्यः मोहात् कृताद्भुतलोकसृष्टि- मायं प्रलयाभ्यस्तयोगनिद्रं जगत्पतिं हरिं मायया जेतुमिच्छन् स्वाप- नास्त्रं प्रयुज्य तत्सैन्यानि निद्रितप्रायाण्यकार्छः ; ततश्व तेषां हस्तात् धनषि निद्रापारवश्यादगलन् । महान्त: महीपतयः यद्यपि धनुपि निषद्य मुषपुः, तथाऽपि जागरेऽपि धनुरेकमहायानां तेषां निद्रा- वस्थायां तदाश्रयणं न दोषावहम् । पयोधौ परिचितनिद्रोऽपि मर्व- निद्रावमरे तस्मिन् स्वसेनासागरमध्यग: मुमारि: केवलं त्रैलोकारना- विधो जागरुक आसीत् । अथ तस्य च हरेः चक्षषि कोम्तभ- दर्पगं प्रविछे मति, तस्मात् सर्वान्धकारद्रावणासमय तेजः उदगात, न चतदङ्गतं, यतोऽसो इन्दकविलोचन एव, ततश्च तम्य कोम्नभस्य मणे: अंशुचयानां विकासात् हरेः सैन्यानामनाविलं दर्शनं मचातम् । अथ पुनर्गप जवेन यादवबलैः रिपवः जिहिंमिगे। न्यायवाद मियाऽभियोग- मिव, कोस्तभतजसि प्रम्बापनान्धकारे निरस्तवति मति, चंद्यः पुनः उल्बणभौमभोगभाक् भुजगास्त्रमाजहार; ततश महाफगाधारिया: अविरतविषोहारिणश्च महामर्पा लोलजिह्वाऽवलौढ़ोभयसक्रमागं यथा नया आविरभवन् । तं च मयरपिच्छरचितध्वजचड़ेभ्यः जोवन्मयर- भ्रमात् क्षणं मभयाः, अत एव व्यावहाः मन्तः आश वृषिममृहप बन्धनाय यमपाशददपतन् । নন ৰিদি নলখীন যুগ্ন तथा दोप्यमानः प्रत्युग्मं विशेषगा लम्बमानश्च सर्पकार्य पग्विपिता मनुजाः विकमितनौलान्यलमालभारिगोव व्ययातिपत। कंचन च पादात् प्रति शिरःपव्यन्तं सरत्नपुष्प करगैः परिवष्टितमृत्तयः मन्त: आयतलतावेष्टितपादपमाम्यमवापः । नागपाश बन्धनानन्तरञ्च माधवन सावम्मितं विलोकितात् निजध्वजाग्रावस्थितात् सुपर्णात पक्षि- गजानामयुतसङ्ख्या: समुत्पेतुः । पतगन्द्रपलपवनीत्याटितशले: दत्त- विवराश्च ते भुजगा: विवशा: मन्तः पातालमेव भयादाश प्रविविशः । असङ्ख्य च मर्पसङ्घ वैनतयविनाशं गमित मति, क्रोधप्रचलितः शिशुपालः पुनगग्नेयास्त्र ज्वालामालासङ्कलं प्रयुक्तवान् ; प्रचलित ·शिशुपालबधस्य विवरणसंक्षेपः । तदुद्भुतः कनकद्रवरमणीयः वह्निः तमिव विश्वं दग्धमुपचक्रमे । ततश्च मुगरिरग्निप्रशमनक्षम मेघजननं वारुणास्त्रं प्रयुज्य निखिलमेव वह्निमुपशमयामास । इन्थ ञ्च प्रकुपितः विकार कारो गेग इव प्रक्षुभितः शोघ्रप्रयोक्ता चेदिपोऽमो यद्यदस्त्र विकारप्रायं प्रायुङ्क, प्रयोगवित् मुरारिपि दोषनिवत्तकोपार्यन महोषधप्रयोगग भिगिव प्रत्यस्त्र- प्रयोगगा तलदस्त्रं शोघ्रमेव प्रतिजघान । तदा पुनरमौ तं हरि विशुद्धेरप्यम्ले जैतुमशक्यं विदित्वा मम्मभेदिभिनितरामशद्वैर्वासायकै- पुग बन चक्रेण महमा मुढ़ाऽऽलिङ्गनविनोद- दललितगहुम्बोम्तनकार्कश्यलक्ष्मोः वृधाऽकारि, मुरजिदसो तत्कालेऽपि प्रापमानस्यैव तम्य शिशपालन्य शिरम्तेनैव चक्रेण लोलचालापनविर्तन चिच्छेद। शिदानन्तरच प्रकाशनाका दिनकरकिरणान् विक्षि- पा, शिशपाल शोगत् निर्गत्य हरे: शरीरं प्रविशत्, दिव्यैः मपटहरवैः पायवरचितं, ऋषिगणैः क्षगा कालं स्तयमानं, शाभार्मवितं, नव्यमह- माभिधाति तंजः विस्फारितलोचन: गजन्यैगतितरां दी। इति विंशः मर्गः । व्यथयामाम। इति श्रीमज्जौवानन्दविद्यामागरपोचः एम ए, इत्यपाधिकः श्रीपञ्चानन शाणा कृतः ।

·No text on this page.

·टोकाकृतो मङ्गलाचरणम् । इन्दीवरदलश्याममिन्दिरानन्दकन्दलम । वन्दारजनमन्दारं वन्देऽहं यदुनन्दनम् ॥ १ ॥ . पणेदानों वरेस्थविइगणायणी: कायराजिराजीवमिहिर शास्त्रमागरसुतरतरणि: कीलाचलमिलय: महोपाध्यायोपाधिविमण्डित: सुधीः तवभवान् मलिनाथसूरी काव्य- रसास्वादलालसया दुर्गमका कागारमचरणेच्छ ना सुकोमलपियां सुखममरणार्थ दीमानाम गेसदामपरि पापरवश: नवया कचिरया च सहव्याख्यानमौल्या दुाग्या- कण्टकसमा को प्रात नोक्ति जालं विशदी का काम:, एता कृतिमः सबभवत: कविकुलललामभूत , महाकवेर्माधम्य कति शिशुपालवधाख्यं महाकाव्यं व्याख्यातु- मनाः पादौ विगौतशिष्टाचारपरम्पगप्राप्त प्रारिसितपरिसमाप्तिप्रत्यू हव्य हविनाश- पटौयसौं व्याचिख्यानित कायनायकभूततया अभीष्टस्य भगवती नारायणस्यैव स्तुति शिष्यशिक्षायै निबध्नाति, इन्दौति ।-इन्दीवर-नौलोत्पलं, तर: दलमिव-पववत, श्याम-कावणं, यामाय मानवियमित्ययः, नवनीलनीरजरुचिमिति यावन, सधा दराया:,-प्रिया: रूपमा इति यावत्, पानन्दर-हर्षभरग्य, कन्दला-बरखरूपम् । यथा हि अभिनवोत्यनः पङ्गुरः पन्ते बहुशारखा- प्रशास्त्रीपशोभिनाम पनी कहानामपि पति हेतुः, तथैव इन्दिरायाः पसीमाना- मविरल प्रवाहाणामपि मुखानां योहि एक एव उत्पाद हेतुर्भवतीति भावः ; तथा वन्दार-वन्दनापरायणानां [वन्दते इत्यस्य करि पारः] जनानां-लोकाना, तहकानामित्यर्थः, मन्दार:,- बनामप्रसिद्ध-महेन्द्र काननस्थित प्राप्त मतविशेषरूपः, तं, नन्दन काननसुशोभी मन्दाराख्यः देवतकथा निम्मलं घ्राणतयां सौरभ परित: प्रकीर्य न कोयमनवयं गन्धं जिघ्रत: जनान् सन्तर्पयति, तथैवानिशमेवासी म्व मेवानिरताना जमाना वाञ्छितं स्वस्वाभिलाषानुरूपं ५पूरयन् तान् प्रौणयतीति भाव: ; एवम्भूतं, यदूना-यदुवंशीयानां, नन्दनम्-धानन्ददायकं भगवन्तं वासुदेव, बन्दे-समभ्यय, सभामुख्यसम्पत्तये इति शेष:, पासितविघ्नसमूहविध्वंसार्थमचिरा- देव खाभीष्टपरिसमाप्रार्थञ्चेति भावः। पर यदुनन्दनस्य इन्दीवरदलेगापिकासाम्य ·शिशपालबधे। दन्ताचलेन धरणोतलमुखमय्य पातालकेलिषु तादिवराहलोलम् । उलोचनोत्फणफणाधरगीयमान- कौड़ावदानमिभराजमुखं नमामः ॥ २ ॥ . प्रतिपादनात उपमाऽलङ्कारः, तथा नव निरपशवविषय उपमेये पानन्दकन्दखस्य, तथा मन्दारस्य च तादात्मवारीपात् निरन रूपकहयमित्यनयो: परस्परनिरपेक्षतया संस्थिते: संमृष्टिः। पथ्यावत इत्तम् ॥ १॥ खस्य बलवत्तरं वितं, विनायं वा भाशय भयसा विघ्नविध्वंसपटीयसः विघ्नराजस्य साम्मुख्यमाधत्ते, दमाचलेनेति ।-दन्तम्य-एकदशमस्य, अञ्चलेन-प्रान्त भागेन, धरणीतलं.-प्रलयवारिषु निमग्नो पृथिवीमित्यर्थः, [ करतलादिशब्दवत् पवापि सलशट: म्वरूपाय की बीभ्यः ] उन्नमय्य-इत्य, पगाधसलिला- भ्यन्तरात निर्जलदेशं नौत्वेति यावत, [ उत्पूर्वकात् नमतेः णिधि यपि रूपम् ] पातालकलिषु-पासाल-पधीभवने, या: केलयः,-क्रीड़ा:, यथास्थानादधीगताया भव: उत्तोलनावसरे विविधानि नम्माणि इत्यर्थ ,तषु,तत्कौड़ाकरणसमय इत्यर्थः, धृता -म्बौक्लता, पादिवराहम्य-सृष्टि प्रारम्भ काल वराहरूपधारियो भगवत: विचारित्यर्थः, लौला-क्रीड़ा, विलास इति यावत्, यन तथाभूत , प्रन्नयपयोधिजलनिमग्रो भवं रचितं परिग्रहीतकोलकलेवरमित्यर्थः, [एतेन भगवती नारायणम्मेव वराहरूपपरिग्रहस्य पुराणादिषु मिद्धत्वेऽपि विणुरूपिण: गणपते: मृष्टिमंरक्षणक्षयकारित्वं मन्यमानानां गाणपत्याना मते स्वर्ग स्थिति लयच कमीशानस्य गजाननस्य विभोरभिन्नतया कल्पादौ बराहरूपत्वं न विमशन इति विभान्यम ; अथवा,-गणपते: विपीरवतारत्वं ब्रह्मवैवर्त पुराण षष्ठाध्याय दृश्यते ; तथा कि-"स्वयं गीलोकनाथ पुण्यकम्म प्रभावतः। पार्वतीगर्भजातच तव पुत्री भविष्यति ॥ स्वयं देवगणानाच यादीश: कृपानिधिः। गणेश ति विख्याती भविष्यति जगतय ॥" इति । तथा च,-विशा- फपित्वात् भगवतो गणपन: सृष्टे : प्राक् वराहलीलाखौ कारोऽपि सकते इति सूक्ष्मधौभिरवातव्यमिति ] एवम, उबीच, उत्फुल नयन, उत्फणे:,-हर्षाति- कात् संवईनाथ मुड़तभीगे:, (नेषां कराभावात् संबई नाका तै: फणाभिरेव सम्पादितमिति वेदितव्यम्) फगाधरैः,--विषधरः, गौयमानं-संस्तू यमान, धरीत्तोलन समय लोकातिशायि कम समालोक्य हर्षातिरेकात् जयशब्दोचारण पूर्व प्रशस्य- मानमित्यर्थः, क्रीड़ाऽवदाम, क्रीडामपम, पदा-कृतं कम ( "वदा कम ..

·टीकाकती मालाचरणम् । शारदा शारदाम्भोजवदना वदनाम्बुजे । सर्वदा सर्वदास्माकं सविधि सविधि क्रियात् ॥ ३ ॥ - वृत्तम्" इत्यमरः) भुव: सहरणसमय प्रकटीकृत: पराक्रमी वा, यस्य तथाविधम्, भुजगपरिकरा सर्वे अलौकिकं तत् कम्म समालीक्य हर्षोदयात निरन्तरम: वराह- रूपिणं तं भगवन्त मन्तवनिति भावः । [ 'लम्लीचम' इत्यत्र “उमाधन" इति पाठ- उल्लाघः,-रोगान्मुकः, (उत्पूर्वक स्य भौवादिकम्य लाघते इत्यस्य निष्ठायां निपातः, ततः उबाघशब्दात् नौगंगार्थात् कत्यर्थे णिचि ब्याट रूपमतत्) तस्य करणम् उदाधनं, भारभूताया: पृथिव्या: दशनालनोत्तोलनान् क्षणं यत् पौड़ापनयनं तस्मात्, भारा- व्यपगर्म पहं मुखौ इत्यादि पतौतिवत् वा कियकालं व्याप्य भाररूप-रोगापसारणनितं यत् शंषाह: सुखमन्यायनं तस्माईती: इत्यर्थः, शिष्टं पूर्ववत् ] इमरानमवं- इभाना--दन्तिनां, राजा-येष्ठः, [“राजाह:सखिभ्यष्टच" (५।४।६१ पा.) इति टचप्राय: ] गजेन्द्रः इत्यर्थः, तस्य मुखमव मुखं यस्य सथोती, गजेन्द्रवदनम् इत्यर्थः, गोशमिति यावत्, [ गणपते: शनैशरदृश्या शिरस: पात सति, भगवान् नारायण: पुष्पभद्रानदीतीर गवा, तब उत्तरमा दिशि शिरः कृत्वा शयानस्य निद्रितम रतियानस्य गजेन्द्रम्य शिर: सुदर्शनचक्रेण हित्वा ब्रह्मज्ञानेन लीलया तत् तम्म बालकन्धरायां योजयामासति पौराणिकी वार्ता] नमामः,-वन्दामहे, स्वाभीष्टपरिसमामिप्रतिबन्धककटोपशान्तय इति भावः । वसन्ततिलकं वृत्तम् ॥१॥ सरमवागात्मकम्य काव्यम्य व्याख्यानावसरे तदनुकलशक्तिसम्पर्य वागधिष्ठा- दव्या एव गणानुकीर्तनं कर्तचितमिति पूर्वाभ्यामप्यपरितुष्यन् पुन: वाचयाधिवता वाग्देवी मंव स्तुवन्नाह, शारदति ।-शारद-शरकालीन, यत अम्भीज-पड़, तदिव वदनं-मखमण्डलं यस्या: मा, शरमरीनहवदतिमचिराननत्यर्थः, सर्वदा-सर्वम अभीष्टजातं ददाति-याचभ्यः पर्पयति या मा, तर्दकशरणानां निखिलाभिलाष. प्रपूरयित्रीत्यर्थः, शारदा शेतकमलनिलया सरस्वती इत्ययः, [शारदं-वेतकमलम् पस्या अम्तीति “अगं.पादिभ्योऽच्" (५॥२॥१२० पा०) इति मलोंयः पच], सर्वदा- सर्वमिन् काले, निरनरमिति यावत्, पभाक-नः, तदुपासकानामिति भावः, वदनाम्बुजे-वदनं-खभव, अम्बुजं-कमलं तस्मिन्, मन्मखे इति यावत्, (कमलालयाया वाग्देवताया अधिष्ठानयोग्यताजापनार्थं मुखे पम्बुजत्वारीपणं बोध म्) सविधि-सान्प्रशस्तानां वाचामित्यर्थः, क्षमाणां वा ( “सन् साधौ धीरशस्तयोः । मान्ये सत्ये विद्यमाने विषु सावामयीः स्त्रियाम् ॥” इति मेदिनी ) निधिम- ·शिशपालबधे। वाणी काणभुजीमजीगणदवासासोच्च वैयासको- मन्तस्तन्वारस्त पनगगवोगुम्फेषु चाजागरोत् । पाधारं, [ भिधिरिति निधीयते पस्मिनिति व्यत्पत्या भपूर्वका - दधात: पधिकरणे कि:] निखिलमङ्गलैकभूखर पम्, उत्कृष्टर बभूतं वा इत्यर्थः, सन्निधि-सामीप्यम, अधिष्ठानमिति यावत्, क्रियात्-विदधातु, मन्मुख समीचौमवाचा स्फुरणार्थ तत्र निरसरं सनित्तामिति यावत्. [ करीतेगशिषि लिङ्, इष्टार्थम्य पारसन हि पाशीः तस्यास गम्यमानायां लिङ् विधीयते, पाशौरि भव्ये एव समावति, पतः म्वस्यापि प्रभाशंसनं न दूषणावह मिति विभाग्यम् ] भक्तप करुणापरवती भारती तवरणशरणागतानाममाकं ख कमन्न तनिलयकुवलयवत् मा कदापि विनहात्विति निघाष्टार्थ: । पत्र चतुर्ष पार्दषु यमकचतुष्टयं, तथा प्रथमस्य वदन बमोजिमावैधर्म- साम्य प्रतीतेम्पमालकार:, हितोय च वदने पन्बुजतादात्माध्यासान निरङ्ग कपकं, सन्निधौ च सन्निधरभेदारोपात् निरङ्ग व्यस्त रूपकमलकार, तथाच एतेषामन्यो- ऽन्यनरपेक्ष्यण मंस्थित: मष्टि: । पथ्याव वृत्तम् ॥ ३॥ पयेदानों टीकाकत वक्रती प्रेक्षावतामन्त वासिनो समधिकपडासम्पत्य स्वीक- रान्वीक्षिक्यादिविद्यानुशीलन विशोधिततया पधानत्वं समूलकत्व विज्ञापयितुं तत्तच्छास्त्रेषु वकीयां सम्यगभिज्ञता प्रदर्शयवाह, वाणीमिति .-य:,-टीकाकार: मजिनाथ इत्ययः, ( य: इति तृतीयादतिं कर्तपदं सर्ववान्वीयते ) काचमनों- कथान्–तखुलादीनां मांशान्, भुङ्क्ते य: स:, कणभक कचाद:, तस्य यमिति कागभुजौ, ता,-कापादौमित्ययः, वाणों वाचं, वैशेषिकदर्शनसम्मतान् दब्यादि सात पदार्थानिति यावत्, पनौगणत्-सहातवानियः, पुकानपुर वारदा- नुमामपुरःसरं निर्णीतवानिति यावत, च- तथा, यी कि यामकों-सामन- श्रौलागाईपायनेन प्रोकामियर्थ , वाणीम-उत्तरमीमांसारूपा भारतीमित्यर्थः, महा भारतादिरूपामिति यावत्, प्रवासामोत्-परिसमाप्तिममेघौत, पन्त व्यासप्रणोतान् सर्वानव ग्रन्थानपाठौदिति यावत, [ "उपसंगण ["उपसंगर धात्वों बलादन्यत्र नौयते” इत्यनुशासनात् नाशार्यकापि देवादिकम्य बोधातीरव- उपसर्गयोगात् समाप्तावरपर्य यावसानार्थकत्वं सर्वसम्मतम् ; अवाप्यनिवार्थ पवपूर्वात् षोधातो: ल पवासामीदिति पदं निष्पवनिति बोध्यम्। कचितु "पवाशासीत्" इत्यपि पाठी दृश्यते, तब बधार्थकभीवादिकोशमधातु विना पन्येन केनापि धातुना लुडि ईदृशपदस्य साधनाशक्यतया बधार्यस्य चात्र सर्वथा - यावत् ·टोकावतो मङ्गलाचरणम् । प वाचामा चकलद्रहस्यमखिलं यथाक्षपादस्फुरी लोकेऽभूदयदुपन्नमेव विदुषां सौजन्ध जन्यं यशः ॥ ४ ॥ . - भयोग्यतया उपसर्गयोगबालात् धातो: प्रकृतार्थानकलार्थ कल्पनेन कथमपि सङ्गति: विधे यति ] एतेमाम्य व्या । प्रणीतायाम् उत्तरमौ मामायां, तथा सत्प्रचीते महाभारत पटादशम पुरागीषु उपपुरागा ५ च सम्यगभिजता पासीदिति प्रतीयते, यश् अन्तस्तन्त्र -सन्त्रागा . शास्त्रागाम, धन, सम्यकार, इतरष सर्वेषु वेदादिशास्वेचिति यावत, (एतेन महर्षिणा जैमिनिना प्रीका या बंदाशमीमांसात्मिकायाः पूर्वमीमांसाया:, तथा वेदार्थोपनियन्तण मन्वाट्रिधर्मशास्त्राणां परिग्रही बोध्यः ) परंत-चिक्रौड़, तत्त. छास्त्रपरिशीलन न तेष्वपि सविर्श धव्यु 'निशालौति भावः, एवं पन्नगः-सर्पस्य, शेषाहरित्यर्थः, गौनां - - वाचा, गुम्फे - -यन्यनेषु, फणिभाषितभाष्यफक्किकासु इति याव :, पजागौन-सञ्चदेव मावधानतया जागरित पामौत् इत्यर्थः, विधर्मा अतिर्बोधतथा पूर्वाचार्य र प्य द्वेष स्थलषु यो हि तब महायोगिन: पतञ्जनः उनि जालागर्भ सयुक्तिक हा तव तव नि:पाई व्यचरदिाशय:, अथवा,- योग केन्य सम्व पतन्नन्नः पातलदशने, नागविरचितपिङ्गलाख्यच्छन्दःशास्त्र वा निभयमक मौति भाव , एवं यो हि अचम-न्द्रियं, चरित्यर्थः, ( "अक्षो जानाश कटयवहारष पाशके। भद्राक्षन्द्राक्षयोः म विभौतकतरावपि ॥" इति मंदिनी) पादयो. यस्य मः, पक्षपाद , न्यायदर्शनप्रगाता गौतमः, 4:,-- म्फर गाम, पायुत्पतिः यासां तामां, [स्फुरन: भावे किम् ] गोतमवन काणामियः, बाचा वा थानाम्, पावौचियभिधयानां तकविधा- मामित्यर्थः, पखिलं रहय ---गोप्यविष्य, गृढ़तत्वमिन्यय:, पाचकलत्-- भवानुलोचन, सर्वमव न्यायदर्शनमम्म अधिजग इत्यर्थ., न्यायकान्तारसञ्चार कुन्नर पानीदिति भावः, [ "कल हलि कामधनो" इति गणपाठा कलयते: यमताकवादव पालोचनार्थक त्वं बोध्यम् । महर्षे: न्यायाचार्य्यस्य गीतमस्य पक्षपाद मंजमामषा किम्बदन्नौ प्रचरति ; तथा हि-महर्षिः कगाई पायनी हि न्यायमूव गणेतु: गीतमात् मान्वीक्षिकों विगमध्यगोष्ट, स च तत: म्वप्रतिभया गरी!तमस्य मतं दूषयितुमुपविक्रम ; कियता कालेन शिष्यस्य व्यासस्य एतस्मिन्नदयः पच्यवसाय: गुरी: अतिपथ. पागतः तेन चामौ गोतमः तस्मै भृशम पकुप्यन, "माहं शिष्यापसदस्य पस्य व्यासस्थ मुखं ट्रक्ष्यामि" पति प्रत्यजामौत च। एवं गते बहुतिथे काल गुरीरप्रतिविधेयां सः प्रतिज्ञापत्रस्य तम्मान . सम्म ·शिशुपालवधे। मल्लिनाथः सुधीः मोऽयं महोपाध्यायशब्दभाक विधत्ते माघकाव्यस्य व्याख्या सर्वकषाऽभिधाम् । यन्य उपजा मतौव खिन्नमना: महर्षि: हैपायन: कपितं गा प्रसादयितं सुदोघं कालं तपः पन्वतप्त, तेन च तपसा परं प्रसादित: ऋषिः गीतमः स्वतपोमहिना पादयोः चक्षुषी उत्पाद्य ताभ्यानव शिष्य खं पश्यन् म्वां प्रतिज्ञा शिष्यप्रार्थनाञ्च यगप। प्रथपालयत, प्रसन्नवाखिलं तर्कविद्यारहस्यं तम पदददिति ] चपि च, लोक-र अगति, विदुषा-पखिताना, सुधियामित्यर्थः, सौजन्यजन्य-सौजन्य- मजमता, तान्य-- तविमितं, त प्रभवमित्य य:, पाण्डि यख्यापनसमत्यमिति यावत्, यशः,-कीतिः, यदुप -यस्य-टोकालत: मलिनाथम्य एव, उपज्ञा-पाद्यं ज्ञानं, यनैव टोकालता प्रथमती ज्ञातं, नान्येन केनापि प्राक् विदितमासौदिति भावः, [ “उपज्ञा ज्ञानमाद म्यात्" इत्यमरः उपज्ञानम् उपजा इति उपपूर्वान्जामाते: भावे पङ्, स्त्रियां टाप च । इति षष्ठीसमास:, "उपज्ञोपकमम्' (२४।२१ पा० । पति उपज्ञानस्य उपक्रमान्तन्य च तत्परंप नपंसकत्व विधानादत्र नमकत्वं बोध्यम् ] । अवायमाशयः,-यस्योदयान पूर्व केनि विद्वांस: ताहगखिनशास्त्रानुशीलनप्रभवं मजनतासमुत्यञ्च यश: नाधिनग्मुः, साऽयं मलिनाथ: सुधौ: माघकाव्य व्याख्या विद्यते इति वक्ष्यमाणमौकैनान्वयः । पत्र पनप्रामी नाम शब्दालार: : एर्वामह "यशी धिगन् मुखलिसया वा मनुष्य महामतिवनिता" दिवत् भग्नप्रक्रमता नाम दोषोऽनसन्धयः , "अजीगणत्” “अवामामोत्" "पजागरौत्" इत्यादिपरसी- पदीयविभत्युपमे "परंत" इति पात्मनेपदीयविभक्तिप्रयोगम्य रसप्रकर्ष- विघातकत्वादिति ध्येयम्। शार्दूलविक्रीडितं वत्तम् ॥ ४ ॥ पृचं म्वस्य मञ्च शास्त्राऽभिज्ञत्व-कीर्त्य इदानों खनामोल्कीतनपुर:म ग्रन्थम म्य मञ्चकाषायां व्याख्या कक् प्रतिजानौने, मनिनाथ इति ।-पूर्वोपात्तयच्छष्ट म्य निराकाहत्व तिपत्तय पव तकन्दः प्रयुक्त: ; म:,-योजिसर्वशास्त्रमहोदधिपाराम , तादृश इत्य यः, पथम-पस्य ग्रन्थम्य टौकाकदित्यय:, महोपाध्यायशब्दभाक- महोपाध्यायीपाधिलाञ्छितः, [ महोपाध्यायशब्दं भजते यः सः इत्यर्थ, भजते: कसरि विण्। पुरा हि मिथिलादिजनपदेषु प्रचलिता एषा पतिरासीत् यत्, यो कि गुरी: पाठं समाप्य म्वर है प्रथमतकाबानध्यापयति म, म उपाध्याय इत्योच्यत, पथ तदीय- हावेष पाठसमापनानन्तरमध्यापनानिरतेषु तदध्यापन महीपाध्यायीपाशिषध्यकियत, ततस तसावकावेषु पुनरध्यापनानिरतेषु तदध्यापकस्याध्यापक: महामहोपाध्यायी- ·टीकाकतो मालाचरणम् । ये शब्दार्थपरोक्षणप्रणयिमो ये वा गुणालछिया- शिक्षाकौतुकिनो विहर्तमनसो ये च ध्वनेरध्वनि । पाधिविमण्डित: पजायत इति । तेन चैतदनमीयते यत्, मबिनाथ: नव्यावस्था या- मंव एवं ग्रन्थान् व्याख्यातुमप चक्रम, तेन चाय टोकावतः शिष्या एव तदानीम् अध्यापनानिरता: भासन्, न त तच्छिष्यशिष्या इति ; तत एवासी सदानों कैवलं महोपाध्यायोपाधिभूषितीऽजनीति] मल्लिनाथः,-मम्निनाथ इति नाना लोक प्रसिद्धः, मुधीः, -सुपण्डितः, [ धोरिति ।-ध्यायति पनयेति व्युत्पत्त्या ध्यायने: करणे किप्, सु-शोभना, धौः,-बुद्धिर्यम्य स: इति बहुब्रीहि:] सपाऽभिधा-सर्वार्षति अभिधा-आख्या यया: ता, मञ्चङ्गाषानाम्रोमित्ययः, [मवर्षति ।-सर्व-निखिल दुर्याानमित्यर्थ:. कषति-मयनिकमारगर्भ व्याख्यानेन नाशयति या सेति व्युत्पत्या मोपपदात् कषते: कर्तरि “सर्व कलाध करोषषु कषः" ( ३।२४९ पा० ) इति खच् मम च ] या हि अन्येषाम् पसमोचौनां व्याख्या दृरीकय कवेरभिप्रायानुरूपं मदव्याख्यानं "काशयितुमंव विरचिततया मोतिकिणी जाता इति भावः, माघकाव्यम्य-माघाग्यम्य कवेः कृते: शिशपालबधाय महाकाव्यम्ये न्यर्थः, व्याख्या- सविशदतात्पश्याप्रकाशिका विवृतिमित्यर्थः, विधाने-कगीति । पथ्यावकं वृत्तम् ॥:॥ इदानों व्याचिग्यामिते बतान, वाचकादिशब्दविचाररसिकानां, तथा महाववत- काव्यरमसागर मिमणां विदधाम् अभिलषितार्थपूरणमेव वक्रतेमद्देश्यं कथयनार, य इति ।--जना इत्यय:, शब्दापरीक्षणप्रणयिनः,-शब्दानां-वाचकादि. पदानां, पर्था-वाचलच्यव्यशाम कानामित्यर्थः, परीक्षणे-विचार, याथार्यनिरूपणे व्यर्थः, कम्तावहाच कः ? को लाक्षणिक: ? की वा व्यचक: ? इति सत्त्वती निहारणे इति यावत, प्रणयिनः, -रसिका., भवन्ति इति शव, ये वा-ये च, गणालडियाशिक्षाकोतुकिन:,-गणाः, -काव्यव्यवहारस्योपयिकानुकल्यभाज: माधुर्य्या- दय इत्यर्थः, [से च विधा, माधयमोज: प्रसादश्चेति, वाग्मटादयम्तु-दोषयोरपि शब्दाययो: काव्यगतयोः येविना न प्रशय त्वम्, पदोषशब्दार्थवाकाव्योत्कर्षांधायका: त एवं गुणपदवाच्या:; ने च दश, तथा हि,-"पौदार्य समता कान्तिरर्थव्यक्तिः प्रमता। समाधि: श्रेष पीजीऽथ माधुर्यं सुकुमारता ।" इत्याहु: ] पलडिया:, पमुमामादयः भ्रष्टालशाराः, उपमादयोऽर्थालडारावेत्यर्थः, तासा या शिक्षा -सम्यक् ज्ञातव कोतुकिनः,-कुतहालिनः, तत्तहिषयमालीचयितं नियतमन्याका- शियः इत्ययः, तत्तदनुशीलनेन चैतसि निरूपमा शानिमानिनौषय: रति गवत, तथा - ·शिशुपालबधे। तुभ्यद्भावतरङ्गित रससुधापूर मिमन्ति ये तेषामेव कते करोमि विकृति माघस्य सर्वषाम् ॥ ६ ॥ नेताऽस्मिन् यदुनन्दनः स भगवान् वीरप्रधानो रस: ऋङ्गारादिभिरावान् विजयते पूर्णा पुनवर्णना। . [ “गणालनि शिक्षा कोतु कनोविहर्तुमनमः' इति समस्तपाठे-गणादीनां शिक्षा एव कौतुकिनी-को कवती ना.यका इत्यर्थः, तया सह तम्यां वा विहां मनांसि यंषां ते इत्ययः ] घ च ध्वनेः, --वाच्यातिशायिव्यङ्ग्यार्थवदुत्तम काव्यस्य, अभिधाल क्षणामूलकस्थेत्यर्थः, “वा यातिभायिनि व्यङ्ग्ये ध्वनिस्तत् काव्या, नमम्" इति दर्शनात, अध्वनि -पथि, ध्वन्यात्मके काव्ये इत्यर्थ:. विहत मनसः, -सपरित कामा:, वा यर्थादप्यधिकचमत्कारिण: व्ययाय मय अनुशीलनेछवः इति यावत्, यं च तुभ्यङ्गिः, -सञ्चलडिः, पालम्बनीद्दीपनविभा: सर्वत प्रसद्धिरित्यर्थः, भावः,-मचार्यादिभिः रिन्यर्थः, तरहिते-सर्चत: उच्छलितनया सत्रासतरः इमर्थ, उलतापगते इति यावत, रससुधापूर-रत्या दयायिभाव करसपीयूषप्रवाई इत्यर्थः, मिमहानि - मंटुमिच्छा , तत्रैव चिरं मग्रतया स्थान मिच्छन्तीत्यर्थः, तेषामेव-तादृशानामव, कने-निमित्तं. ताहशानां मतसाम् पा का हतार्थसाधनेन प्रौति त्पाद वितम यणः, न त प्राकतानाम ल्पधियां निमित्तमिति भावः, [पचान्ययोगव्यवहदकः एव कारः, मेन च अनोदृशां प्राकतानां व्यवच्छेद: ] माघस्य-तवभवत: माधनामक- कव: काव्यम्य, मन्ब-सञ्चाभिधा, नवभागाविष्कारणेन मषा परि ममवतिष्ठ मानतया सर्वातिरकिणीमिति भाव., विःसिं-विशर्षण गृढार्थप्रकाशिका व्याख्या, गेमि-दिदधासि । पब हि व्याख्याने शब्दार्धानां यथायथै सामर्थनिरपणे, मम्यक् विवेचनं, ध्वनराविष्करणं, रसानां व्यवस्थापन विशदभावन कतमस्तौति मम दिसाय:। पर निरपवविषय उपमय रम उपमान- भताथा: मुधायाम्नादात्मतारीपात् रूपकमलङ्कार.। गार्दूलविक्रीडितं इत्तम् ॥ ६ ॥ इदानौं यन्ये ऽस्मिन् प्रतिपादिते विषये नायक-रसादीन् निर्णीय दर्शयति, नेत्यादि।-अस्मिन् व्यायामाने महाकाव्ये, शिशुपालव इत्यर्थः, भगवान्- पणि मादीपर्यशाली, जगत्पतिरित्यर्थः, म,-प्रसिद्धः यदुनन्दनः,-यादवः, श्रीक्षा: इत्यर्थः, नेता-नायकः, पालम्बनविभाव इत्यर्थः, वीरः, -क्रोधस्यायिभावकः तदाख्यो रस इत्यर्थः, प्रधानम्-बङ्गी यव ताश , रस:,-सामाजिकोराम्बाद्यमानं बम्त उन्यर्थः, शारादिभि.,-ारप्रभृतिभिः चन्दैव रसैरित्यर्थः, पगवान् - मारमन, गणानामनागपात .

·टौकाकतो मङ्गलाचरणम्। इन्द्रप्रस्थगमाधुपायविषयश्चैद्यावसादः फलं धन्यो माघकविर्वयन्तु कतिनस्तमुक्तिमंसेवनात् ॥ ७ ॥ महान्वयमुखेनैव सर्व व्याख्यायते मया । नामूलं लिख्यते किञ्चिबानपेक्षितमुच्यते ॥ ८ ॥ ...... मारकरणादयश्चाबाङ्गभूता: अन्ये रसा: मन्तीति भावः, विजयते .. सर्वोत्कर्षण वते, पुन ,-तया, वर्णना-सभ्यासूर्येन्दुरजनीप्रदोषादीनां योग्यस्थलेषु यथायथ- मुपन्यासः इत्ययः, पूर्ण -सम्पूर्णतयैव जनेन्यशः, न तु कुवचित् अङ्ग हानिरस्तोत्याशयः, तथा च महाकाव्यलक्षण प्रस्ताव माहित्यद पंगो,-"सन्ध्यासूयं न्दरजनी.. । वर्ण- नोया यथायोगं माझीपाड़ा अमी ६ ॥” इति। इन्द्रप्रस्यगमाद्युपायविषयः, -इन्द्र- पम्थे-तदाज्य इदानों दिनौति प्रख्याते परे, गमायुप यः, -प्रयाणप्रभृतिसमारम्भः, एव विषयः, वर्णनीय व्यापारः, इतिहासभारतादिप्रमिडानि इतिहत्तानि उपवर्णितानि इस यः, तया च दण,-"इति हामी दुतम्" इति महाकाव्यलक्षणम् ; चैद्यावसाद:,-चैद्यस-शिशुपालस्य, अवसादः,- बध एव, फलं-परिणाम- प्रतिपाद्य वस्तु इत्य, तथा च,-"तेवे कञ्च फलं भवेत्" इति महाकाव्यलक्षण; माघकवि:,-सहि माधेति प्रख्यातनामा महाकाव्यरचयितेत्यर्थः, धन्यः,-एतादृश. सम्पूर्णलक्षमोपतस्य भगवञ्चरितादिविषय कम्य महाका स्य विरचनात् सर्व व माध्यः इत्यर्थ., वयन्तु -तादृशकाभ्यन्ध टीकाकत: इ.:, तमक्ति संसवनात्-तस्व-माघ- कवेः, सूतीनां -भगव प्रसाश्रिततया ध्वनिणालङ्कारविभूषित तया च साधुतराणां वाचामित्यर्थः, संसेवनात-समुपासनातः, अर्थादिप-लोचनात्मकपरिचर्यात: इत्यर्थः, पौयषसमरसान। माघकविसमौरितान' वचको व्या'यानादित्यभिप्राय , तिन:,- छतकत्या:, पूर्णमनीरथतया सार्थ कजन्मानः इत्य, पमिति शेषः । एतसारभूत. विषयमसेवनात् न केवलं कविरे क एव कृतार्थ: अभूत, अपि तु तदुक्तेः व्या जात- नभानपि कृतकृत्यान् पकरीदिलाशयः । शादलविकौड़ितं कृतम् ॥ १॥ पर्धदानीमनन्यसाधारणीमभिनवा रौतिमाथित्य काव्यमिदं व्याव्यातु प्रति जानीते, दहति ।-दूह-शिशुपालवधाख्ये महाकाव्ये, पन्वयस्य-साकाहाणी शम्दानां परस्परासत्तिवशान, तत्तत्पदीपस्थाप्यानामर्थानाम् पयभिचारिसम्बन्धवशाश विप्रकटानामपि पदानामव्यवधानेनीपस्थापनम् पन्वयः, [शाब्दिकास्तु पन्वयः,- पदाना परस्पराकाहा योग्यता चति पाहः, पपर तु,-पदीपस्थाप्यपदार्थानां परस्परसम्बन्धकपः अन्वयः इति वदन्ति ] तस्य मुखं-समारम्भः तेन, साकाहाणां - ·१० शिशुपालवधे। पदानो प्रशलिततया सुसनिवेशेनेत्यर्थः, सच-सकलं, ग्रन्थनिहितं वस्तु इत्यर्थः, मया-टोकाकता मलिमाथेनेत्यर्थः, व्या यायते-विवियते, तात्पर्य्यार्थादि- प्रकाशपुरःसर विशदीक्रियते इत्यर्थः, पमूलं-मुलरहितं, ग्रन्थकता पनुक्रमित्यर्थः, किचित्-किमपि, न लिख्यते -न व्याख्यायते, यदि कुत्रचित मूलकता सझे पार्थमेव य के सम्बद्ध वस्तु भवता नीच्य त, तदा भवद्याख्यायो न्यूनत्व मापद्येत, प्रत्याशङ्काया- माह, नेति ।-अनपेक्षितम्-पनाकाजित, ग्रन्थसम्बन्धरहितमित्यर्थः, न च उच्यते -निष्पयोजनं न व्याख्यायन, ग्रन्थनिहितपदार्थसुखबीधार्थ ग्रन्थकता सपायमनक- मपि साकाहं वस्तु मया यथायथं शिष्याणा मुखबोधाय तत्तत्म्थलेषु अभिधाम्यते इति टौकालदाशय:। पथ्यावकं वृत्तम् ॥ ८॥ . ममाप्नं टीकाकन्मङ्गलाचरणव्याख्यानम् ।

·शिशुपालवधम। प्रथमः सर्गः । श्रियः पतिः श्रीमति शासितुं जग- ज्जगन्निवासो वसुदेवसद्मनि । अथ तत्रभवान् माघकवि: "काव्यं यशसऽर्थकृत व्यवहाविद शिवतरक्षतय । सद्य:परनिर्वृतये कान्तामम्मिततयोपदेशयुज ॥” इत्या- लङ्कारिकवचनप्रामाण्यात् काव्यस्थानक यःसाधनतां, "काव्यालापांच वजयंत्" इति निषेधम्यासत्काव्यविषयतां च पश्यन् शिशपालबधाख्यं काव्यं चिकौष : चिकौर्षितार्थाविनपरिसमाप्तिसम्प्रदायाविछंदलक्षण- फलमाधनत्वात् “पाशोनमस्किया वस्तुनिर्देशो वापि तन्मुखम्” इत्या- शोगद्यन्यतमम्य प्रबन्धमुखलक्षणत्वाञ्च काव्यफलशिशुपालबधबीजभृतं भगवतः श्रीकृष्णस्य नारददर्शनरूपं वस्तु आदी श्रौशब्दप्रयोगपूर्वक निर्दिछन् कथामुपक्षिपति, श्रिय इति । तत्रादी श्रौशब्दप्रयोगात् वण गणादिश इरम्य चयः ; तदुतम् ;-“देवतावाचकाः शन्दा ये च भद्रादिवाचकाः। ते सर्व नैव निन्द्याः स्युलिपितो गणतोऽपि वा ॥" इति। श्रियः लक्ष्माः पतिः ] अनन रुक्मिणोरूपया श्रिया समेत इति चितम्। “गघवत्वं भवेत् मौता रुक्मिणी कपणजन्मनि" इति विषापुराणात्। | जगनिवामः ] जगतामाधारभूतः, कुक्षिस्था- खिलभुवन .इति यावत् । तथापि जगत् ] लोकं । शासितुं दृष्टनिग्रहशिष्ठानुग्रहाभ्यां नियन्तुं श्रीमति लक्ष्मोयुक्त वसुदेवसनि ·१२ शिशपालबधे वसन् ददर्शवतरन्तमम्बरा- हिरण्यगर्भाङ्गभुवं मुनिं हरिः ॥ १ ॥ गतं तिरश्चौनमनासारथः प्रसिद्धमूईज्वलनं हविर्भुजः। वसुदेवरूपिणः कश्यपस्य वेश्मनि [ वमन् ] कणरूपेण तिष्ठन् [हरिः] विष्णुः [ अम्बगत, अवतरन्तम् ] आयान्तम् । इन्द्रमन्देशकथनार्थमिति भावः। [हिर स्थगर्भाजभवम् . हिरव्य य गर्भो हिर व गर्भो ब्रह्मा, ब्रह्माण्डप्रभवत्वात्। तम्यागभुवं तनजम् । अथवा नम्यानादवयवा- दुसङ्गाख्याद्भवतौति हिरण्य गर्भाङ्गभस्तं मुनि नारदमित्यर्थः । "उत्मङ्गाबाग्दो जज्ञे दक्षाऽङ्गान् स्वयम्भव." इति भागवतात् । [ ददर्श कदाचिदिति शेषः। अवाल्योयमि वसुदेवसद्मनि मकल- जगदाशयतया महोयमो हरेगधेयत्वकघनादधिकप्रभेदोऽर्थालङ्कारः । तदुक्रम् ;-"आधाराधेिययोरानुरूप्याभावोऽधिको मतः" अगनिवामस्य अगदेकदेशनिवामिलमिति विरोधश्च । सकारादिः केवल म्यामक़दावल्या जग जगदिति मक्रहाञ्जनयमादृग्याच वृत्त्य नुप्रामभेदः - शब्दालागे । एषां चान्योन्यने रपेक्ष्ये गौ कत्र ममावेशात तिलतण्डुलवत मंसष्टिः । मर्गेऽम्मि वंशपथं वृत्तम् । वंशस्थमदौरितं जगे' इति लक्षणात ॥ १ ॥ तदानीं जनैविस्मयानोनितं प्रवृत्तमित्याह, गमिति ।-अविद्य- मानावरू यग्य मोऽनरु:, समारथिर्य प्य तम्ग अनरुसारथः + मयंग्य इति। तथा तकार- "जतो तु t हत्तिानुप्रासौ इति पाठः युन:। पुरा किल मपनद्या पदिने: पुत्रम इन्ट्र देवराजपई प्रतिष्ठितम् अवलोक्य असूयापरवश्या विन नया इद्रादधिकपराक्रमवन्तं पुत्रं यायमानात् खपते: कश्यपात् वरं लया यथाकालम् पखवयम् पसावि । पथ बहुतिथे काले गतऽपि यदा तदखायम दिय पुराइयं न नियकाम, हा पचिगदप यमुखमन्दर्शनकौतूहला- कानया अतीवाधीरया विमत या तयोः एकम् अहम बभेदि । पकाले अहस्य भतया पतपत्राध: गरौराई एवम् पवलोक्य, हा इतायोति रुदती विनता ·प्रथमः मर्गः। १२ पतत्यधो धाम विसारि सर्वतः किमेतदित्याकुलमौक्षितं जनैः ॥ २ ॥ चयस्त्विषामित्यवधारितं पुरा तत: शरीरौति विभाविताकृतिम् । गतं गतिः। भावे क्तः । [तिरश्चोनं] तिर्यग्भूतम् “विभाषा- ऽश्वेदिकस्त्रियाम्” (५४८ पा० ) इति तिर्यकशब्दादच्चत्यन्तात् प्रातिपदिकात् खार्थे खप्रययः । | हविर्भुजः ] आने: [ ऊ ज्वलन ऊर्छस्फरणं । प्रमिइम्। इदं तु : मवता विसारि धाम अधः पतति । किमेतदिति नृाग्निविलक्षणमदृष्टपूर्वमिदं धाम किमात्मकं स्यादिति आकुन्नं विम्मयात् मम्भ्रान्तं यथा तथा जनगैक्षितम् इनणं कृतम् । म कम कादयविवक्षित कमणि भाव न: प्रसिद्देविवनातः कर्मणी- किमिका क्रिया" ( भा० का० ) इति वचनान। कचित् कर्मणि कान्तं कन्वा निनं मनिं ददर्शति पूर्वेग योजयन्ति। अत्रोपमेयस्य मुनिधान मृाग्नि यामुपमानान्यामधःप्रसरमा वर्मेणाधिक्यवर्णनात् व्यतिरंकः । तदत काव्यप्रकाशे,–'उपमानाद्यदन्यम्य व्यतिरेकः म एव सः' इति। 'धाम रश्मो गृह देह स्थान जन्मप्रभावयोः' इति हेमचन्द्रः । दिवाकरस्तु अत्तरनाकरटोकायां प्रथमपठितैन 'विधाकतात्मा किमयं दिवाकगे विधूमरीचि: किमयं हुताशनः' इति चरणहयेन सहममेव श्लोकं पटपदच्छन्दम उदाहरणमाह- तत्राद्यचरणहयेन सन्देहाकाग गतमिति तविरासश्च बोध्य इत्यु- परिष्टात् ॥ २ ॥ अथ भगवाविरणेषोदित्याह, चय इति ।-विभुः व तत्त्वाव- धारगममयः । मः ! हरि: । पुरा प्रथमं [त्विषां चय इत्यवधारितं . तेजःपुञ्जमानत्वेन विनिश्चितं । ततः ] प्रत्यासन्ने [विभाविताकतिम् समाशस्य समागता: देवा: शौतात्त तं पवम् "अनमः" इति नामधेयं विधाय, सं सन्नापयित मूर्यरथेऽव शाय सूर्यासारथि चक्रुः इति पौराणिको ऽत्रानुसन्धया। कथा- ·शिशुपालबधे विभुर्विभक्तावयवं पुमानिति क्रमादमुं नारद इत्यबोधि सः ॥ ३ ॥ नवानधोऽधो वृहतः पयोधरान् समूढ़कर्पूरपरागपाण्डुरम् । विभाविता विमष्ठा प्राकतिः संस्थानं यस्य तं तथोक्तम्, अत एव [शरीरौ] चेतन: [ इति] अवधारितम् । ततो [विभक्तावयवं] विभक्ता: विविच्य महौता: अवयवा मुखादयो यस्य तं तथोक्तम् । अत एव [ पुमान् इति ] अवधारितम् [अमुम्] आगच्छन्तं व्यक्तिविशेषं नारदं वास्तवाभि- प्रायेणेति पुंलिङ्गनिर्वाहः । [ क्रमात् ] पूर्वोक्तसामान्यविशेषज्ञान- क्रमेण। लोकदृष्टादमुक्तं, हरिस्तु सर्व वेदैवेति तत्त्वम् । [नारद इत्यबोधि] नारदं बुद्धवानित्यर्थः । नारदस्य कर्मवेऽपि निपात- पदेनाभिहितत्वान हितौया । तिङ्कतद्वितसमासानां परिसंख्या- नस्योपलक्षणत्वात् । यथाह वामनः,-"निपातनाप्यभिहित कर्मणि न कर्मविभक्तिः, परिगणानस्य प्रायिकत्वात्" इति। बुध्यत: कर्त्तरि लुङ (५ अधि २ नं २२ सू० ) “दोपजन" ( ३।१।६१ पा० ) इत्यादिना चिण , “चिणो लुक्" (६।४।१०४ पा० ) इति तस्य लुक् । अत्र विभा- विताकतिं विभकावयवमित्यादिना आकृतिविभावनावयवविभावनयोः पदार्थयोर्विशेषणवृत्त्या शरीरित्वपुंस्त्वावधारण हेतुन्चेनोपन्यासात् पदार्थ- तुकं कायलिङ्गमलङ्कारः,-"हेतीर्वाक्यपदार्थचे काव्यालङ्गमुदाहृतम्" इति लक्षणात् ॥३॥ अथ सप्तभिर्मुनिं विभिनष्टि, नवानित्यादिभिः । कीदृशममुम् ? [ नवान् ] सद्य:सम्भृतसलिलान्, अतिनीलानिति यावत् । [वृहतः ] विपुलान् [ पयोधगन् । मेघान् । अधोऽधः ] मेघानां समोपाधःप्रदेथे स्थितमिति शेषः । "उपर्यध्यधसः सामीप्ये" (८११७ पा०) इति द्विर्भावः, तदयोगे हितोया। “उभसर्वतसोः कार्या धिगुपादिषु विधु' (भा० का० ) इत्यादिवचनात् । [समूढ़कर्पूरपरागपाण्डुर ] ·प्रथमः सर्गः। १५ क्षगां क्षगोत्क्षिप्तगजेन्द्रकृत्तिना स्फुटोपमं भूतिसितेन शम्भुना ॥ ४ ॥ दधानमम्मीकहकैसराती- जटाः शरच्चन्द्रमरौचिरोचिषम् । विपाकपिङ्गास्तहिनस्थलोकहो धराधन्द्रिं व्रततौततौरिव ॥ ५ ॥ समृढ़ः पुजौकत: ‘समृढ़ पुञ्जित भग्ने' इति विश्वः । कर्पूरस्य परागणं तहत्यागडुग्म्, अत एव । क्षणं ] मेघममोपावस्थानक्षणे । अत्यन्तसंयोग द्वितीया । । क्षणीक्षिप्तगजेन्द्रकृत्तिना) क्षणेषु ताण्डवोत्मवैषु । 'निर्व्यापारस्थिती कालविशेषोत्सवयोः• क्षणः' इत्युभयनाप्यमरः । उत्क्षिप्ता उपरि धारिता गजेन्द्रस्य कत्तिश्चम येन तेन। 'अजिनं चर्म कत्तिः स्त्रौ' इत्यमरः [ भृतिसितन ) भृत्या भस्मना सितैन । 'भूति पनि सम्पाद' इत्यमरः । । शम्भुना ) स्फुटा उपमा सादृश्यं यस्य तं, [ स्फुटो- पमं] स्फुटशम्भपमित्यर्थः । मापेक्षऽपि गमकत्वात् समासः । सदृश- पर्याययो लोपमाशब्दयोः "अतुलोपमाभ्याम्" + दति निषेधात् सादृश्यवाचिचे तृतीयेत्याहुः। केचिदिमं श्लोकं चर्यास्त्वषामित्यतः प्राक् लिखित्वा व्याचक्षत, तेषां पुंस्त्वावधारणात् प्राक् तेजपिण्ठमात्रस्य शम्भूपौचित्यं चिन्त्यम् ॥ ४ ॥ दधानमिति ।-पुनश्च । अम्भारुहकेसरद्युतौः ] पद्मकिअल्कप्रभा- पिशङ्गीरित्यर्थः । । जटाः दधानं । स्वयं तु । शरच्चन्द्रमरीचिगेचि- षम्] शरच्चन्द्रमगैचिरिव चियस्य तं, धवलमित्यर्थः । अत एव "कालावनारत्यन्तमयोग" (२१५ पा० )। + "तुल्यायरतुलीपमाभ्यां तृतीयाऽन्यतरस्याम्" ( २१३१०२ पा०)। पत्र नवजलधरावीवर्तिनः कपरचूर्णधवलस्य मारदस्य त्क्षिप्त गजकनि- मिनदेशवाना मसपाण्डविग्रहण शम्भुमा सह अवैधर्मासाम्य कथनात् उपमा- इलबारः। -- ·शिशुपालवधे पिशङ्गमौजौयुजमर्जुनच्छविं वसानमेणाजिनमञ्जनद्युति। सुवर्णसूत्रालिताधराम्बरां विडम्बयन्तं शितिवाससस्तनुम् ॥ ६ ॥ विहङ्गराजाङ्गरुहैरिवायतै- हिरण्मयोर्वीरुहवलितन्तुभिः । [विपाकपिङ्गः विपाकैन परिणामन पिङ्गाः पिङ्गला: तुहिनस्थल्यां तुषारभूमौ रोहन्तीति तुहिनस्थलीरुहः, व्रततीततीः ] लताव्यहान् 'वली तु व्रततौ लता' इत्यमरः, दधानं धगधरेन्द्रमिव ] धराधरन्ट्रो हिमवान् तुहिनस्थलीति लिङ्गात् नारदीपमानत्वाञ्च तमिव स्थितम् ॥ ५ ॥ पिशङ्गेति ।-पुन: कीदृशम् ? पिशङ्गमौञ्चीयुजम् मुञ्जस्तृणविशेषः तन्मयो मेखला मौौ पिशङ्गा मौनया युज्यत इति पिशङ्गमौसीयुक्, तम् । “सत्मूहिषद्रुह" (३।२।६१ पा०) इत्यादिना विप, "स्त्रियाः पुंवत्" (६।३।३४ पा०) इत्यादिना पिशङ्गशब्दस्य पुंवद्भावः । [ अर्जुनच्छवि धवलकान्तिम् । 'वलक्षी धवलोऽर्जुनः' इत्यमरः। । अञ्जनद्युति अञ्जनवर्णम् । एणाजिनं कृष्णमृगचर्म वमानम् आच्छादयन्तम् । 'वस आच्छादन' इति धातोः शानच् । सुवर्णमृत्वाकलिताधगम्बगं] सुवर्णसूत्रेण कनकमेखलया आकलितं बद्धम् अधराम्बरं अन्तगैयक यस्थाता शितिवासम: ! नीलाम्बरस्य गमस्य तनु विडम्बयन्तम् । अनुकुर्वाणमित्ययः आर्थीयमुपमा अनुप्रासश्च ॥ ६ ॥ विहङ्गेति ।-पुनः विहङ्गगजाङ्गरहरिव गरुत्मलोमतुल्यकैः अब पकिनक द्युतिमन्गटानां परिणतिपिङ्गलखताव्य है:, शरदिन्दःशुभ- किरणेन धराधरेन्द्र वर्तितुहिन । कान्तः, तथा विपुलायतभविग्रहस्य नाग्दम्य हिमवता साईमवैधम्म माम्य कथनात, पापम्यवाचकस्य स्वशब्दस्य उपमानोपमय- सामान्यधम्माणाव याच्यत्वात् पूर्ण उपमाऽनुप्रासयालङ्कारः ।

·प्रथमः सर्गः। १७ कृतोपवीतं हिमशुभमुच्चके घनं घनान्ते तडितां गुणरिव ॥ ७॥ निसर्गचिवोज्ज्वलसूक्ष्मपक्ष्मणा लसदिसच्छेदसिताङ्गसङ्गिना । चकासतं चारुचमूरुचर्मणा कुथेन नागेन्द्रमिवेन्द्रवाहनम् ॥ ८॥ i... [आयतैः ] दौर्धेः [हिरण्मयोर्वोरुहवनितन्तुभिः ] हिरण्यस्य विकागे हिरण्मयो। "दाण्डिनायन हास्तिनायन" (६१२७४ पा० ) इत्या- दिना मयटि यलोपनिपातः। तस्यामुयां रुहा रूढाः। डगुपध- लक्षण: * कप्रत्ययः । नामां वनौनां तन्तुभिस्तत्तुल्यैः सूक्ष्मावयः, उपादानगुणात् हिरणमरित्यर्थः कृतोपवीतं शोभार्थ कल्पितयज्ञमृत्रं, स्वयं : हिमशुभ्रम् । अत एव घनान्त शरदि तड़ितां गुणः ] + उपलक्षितम् । 'तडित् मौदामनौ विद्यत्' इत्यमरः । उचरेव [उच्चकैः उवतं धनं मेघम् इव : स्थितम् ॥ ७ ॥ निसर्गति ।-पुनः निसर्गचित्रोज्ज्वलमूक्ष्मपक्ष्मणा] निसर्गात् स्वभावादेव चित्राणि प्रवलानि उज्वलानि भावगणि सूक्ष्माणि पक्ष्माणि लोमानि यस्य तैन, लसहिसछंदसिताङ्गसङ्गिना] लमन् यो विसच्छंदो मृणालखण्डः, 'छेदः खण्डोऽस्त्रियाम्' इति विकाण्ड- शेषः, तहत् मित अझै वपुषि सङ्गिना सक्तैन । चारुचमूरुचणा चारुणा मनोहरेण चमूरुचर्मणा मृगत्वचा : कुथेन] पृष्ठास्तरणेन । 'प्रवेण्यास्तरणं वर्ण: परिस्तोमः कुथो हयोः' इत्यमरः । [इन्द्रवाहनं. नागेन्द्रम् ] ऐगवतम् । इव, चकासतं शोभमानम् । इन्द्रस्य वाहन- . "गपधज्ञामौकिर: क:"(११:५ पा०)। + "गणेः" इत्यव "गगः" इति पाठान्तरम् । : उपमानां संसृष्टिः।

·१८ शिशुपालवधे पजसमास्फालितवल्लकौगुण- क्षतोज्ज्वलाङ्गुष्ठनखांशुभिन्नया । पुरः प्रबालैरिव पुरितार्डया विभान्तमच्छस्फटिकाक्षमालया ॥६॥ मिति खखामिभावमात्रस्य विवक्षितत्वात् “वाहनमाहितात्" (८18। ८पा०) इति न णत्वम् । यथाह वामनः,-'नेन्द्रवाइनशब्द णत्व- माहितत्वस्थाविवचितत्वात्' इति । (५अधि. २०१०) चकासतैः प्रतरि "नाभ्यस्ताच्छतुः” (७।११७८ पा०) इति नुमभावः । 'जक्षित्या- दयः षट' (६११६ पा०) इत्यभ्यस्तसंज्ञा ॥८॥ अजममिति ।-पुनः अजसं ' प्राचुर्येण [आस्फालितवनकी- गुणवतोज्ज्वलाङ्गठनखांशुभिनया आस्फालितास्ताड़िताः। सौष्ठव- परीक्षार्थं न्युजाङ्गुष्ठेन तन्त्रौताड़नं प्रसिद्धम् । तेषां वलकोगुणानां वीणातन्त्रीणां पतेन सङ्घर्षणेन उज्ज्वलैग्गुष्ठनाशभिः भित्रया मिश्रया, तद्रागरक्तयेत्यर्थः । अत एव पुरः पुरोभागे । प्रबालः विद्रुमैः । 'अथ विदुमः पुंसि प्रबालं पुंनपुंसकम्' इत्यमरः । ( पृरिता- ईयेव स्थितया अच्छस्फटिकाक्षमालया स्वच्छस्फटिकानां मालया, जपमालयेत्यर्थः । 'अच्छो भबके स्फटिकेऽमले छाभिमुखेऽव्ययम्' इति हेमचन्द्रः। तथा प्रमिडस्फटिकग्रहणात् ऋषेर्मोक्षार्थिवं व्यज्यते । 'स्फटिको मोचदः परम्' इति मोक्षार्थिनां स्फटिकाक्षमालाभिधानात् । [विमान्तं भासमानम्। भात: शतप्रत्ययः । अत्र नखांशुभिन्न- येति स्वगुणत्यागेनान्यगुणस्खौकारलक्षणसगुणालङ्कार उक्तः । 'तगण: खगुणन्यागादन्योत्कृष्टगुणग्रहः' इति, स च प्रबालेः पूरिताईयेव इत्युत्- प्रेषया सीर्यते ॥४॥ * मावपर्दनाव पाहितन्दमविवचितत्वमिति गम्यते । शवलीज्वलन मगचा विभूषितस्य नारदख मानामधि- वचितपटासारवावता ऐरावतेन मह धम्मासास्यकथनात् उपमा सकारः। पत्र म्वतः ·प्रथमः सर्गः। १८ रणनिराघट्टनया नभखतः पृथग्विभिन्नश्रुतिमण्डलैः खरैः। स्फुटीभवद्गामविशेषमूना- मवेक्षमाणं महती मुहुर्मुहुः ॥ १० ॥ - रणनिरिति ।-पुनः [ नभस्वतः ] वायोः [ आघटनया] आघातैन [ पृथक ] असङ्कीर्ण [ रणशिः ] ध्वननिः, अनुग्णनोत्पद्यमानै रित्यर्थः 'श्रुत्यारब्धमनुग्णनं स्वरः' इति लक्षणात् । तदुक्तं रखाकरे,- 'श्रुत्वनन्तरभावी यः निग्धोऽनुरणनात्मकः। स्वतो रञ्जयति श्रोतुश्चित्तं स स्वर उच्यते' ॥ इति । श्रुति म स्वगरम्भकावयवः शब्दविशेषः । तदुक्तं,-'प्रथमश्रवणाच्छब्दः श्रूयत इखमालकः। सा श्रुतिः सम्परिज्ञेया खगवयवलक्षणा' ॥ इति । विभिवानि प्रतिनियतसंख्यया व्यवस्थितानि श्रुतीनां मण्डलानि ममृहा येषां तः, विभिन्नश्रुतिमण्डलैः) अतिमद्भानियमच दर्शितः। 'चतुश्चतुश्चतुश्चैव षडजमध्यमपञ्चमाः । है निषादगान्धागे त्रिस्त्रिऋषभर्धवती' ॥ इति। स्वराः षड्जादयः सप्तोत्तलक्षणाः। तदुक्तं,-'अतिभ्यः स्युः स्वगः षडजर्षभगान्धार- मध्यमाः। पञ्चमो धैवतश्शाथ निषाद इति सप्त ते ॥ तेषां संज्ञाः मग्गिमपधनीत्यपग मताः' ॥ इति । तैः स्वगः, स्फुटीभवद्ग्रामविशेष- मूर्छनां ] स्फुटौभवन्त्यो ग्रामविशेषाणां षड जाद्यपरनामकानां स्वर- महातभेदानां त्रयाणां मूर्छनाः खगगेहावरोहक्रमभेदा यस्यां तां, [महतौं निजवीणाम्। 'विश्वावसोस्तु वहती तुम्बुरोस्तु कलावती। महती नारदस्य स्यात् सरखत्याम्त कछपी' ॥ इति वैजयन्ती। [मुहु- मुंहरवेक्षमाणम् ] तन्त्रीयोजनाभेदलक्षणमहिना पुरुषप्रयत्नमन्तरे- गैवाविसंवाद ध्वनतीति कौतुकादनुसन्दधानमित्यर्थः। अथ ग्राम- लक्षणं,-'यथा कुटुम्बिनः सर्वेऽप्येकीभता भवन्ति हि । तथा खराणां सन्दोहो ग्राम इत्यभिधीयते। षड़ अग्रामो भवेदादो मध्यमग्राम एव च। गान्धारग्राम इत्येतद्ग्रामत्रयमुदाहृतम् ॥ इति। तथाच,- ·२० शिशपालबधे निवर्त्य सोऽनुव्रजतः कृतानती- नतीन्द्रियज्ञाननिधिनभःसदः । समासदत् सादितदत्वसम्पदः पदं महेन्द्रालयचारु चक्रिणः ॥ ११ ॥ 'नन्द्यावतॊऽथ जौमूतः सुभद्रो ग्रामकास्त्रयः । षड़,जमध्यमगान्धारा- स्त्रयाणां जन्महेतवः' ॥ इति। मूर्छनालक्षणञ्च,-'क्रमात् खगणां सप्लानामारोहचावरोहणम् । सा मूछेत्युच्यते ग्रामस्था एताः सप्त सप्त च ॥” इति। ग्रामत्रयेऽपि प्रत्येकं सप्त सप्त मूर्चना इत्येकविधतिर्मुर्छना भवन्ति। तत्रेह नामानि तु “नानपेक्षितमुच्यते" इति प्रतिज्ञाभङ्गभयान लिख्यन्ते इति सर्वमवदातम् । अत्र 'व्यापारमन्तरेण स्वराद्याविर्भा- वोत्या कोऽपि लोकातिक्रान्तोऽयं शिल्पसौष्ठवातिशयो वीणायाः प्रतीयते । तन सह स्वतःप्रसिद्धातिशयस्या दैनाध्यवसितवान् तन्मू- लातिशयोक्तिरलङ्कारः । मा च महत्था: पंव्यापार विना मूर्छाद्य- सम्बन्धपि सम्बन्धाभिधानादसम्बन्धे सम्बन्धरूपतया पुंज्यापाराख्यरूप- कारणं विनाऽपि मृईनादिकार्योत्पत्तिद्योतनादिभावना व्यच्यत, इत्यलङ्कारणालडारध्वनिरिति संक्षेपः ॥ १० ॥ निवत्यै ति ।- अतीन्द्रियज्ञाननिधिः । अतोन्द्रिया इन्द्रियमति- क्रान्ताः, देशकालस्वरूपादिप्रकष्टार्थाः । “अत्यादयः कान्ताद्यर्थे हितो- यया (वा० )" + इति समासः । “हिगुप्राप्तापन्नालंपूर्वगतिसमासेषु प्रतिषेधी वक्तव्यः (वा०)" + इति विशेष्ालगत्वम् । तेषां ज्ञानं तस्य निधिः, सर्वार्थद्रष्टेत्यर्थः । कतानतीन् ] कतप्रणामान् [ अनुव्रजतः । अनुगच्छतः, नभसि आकाशे सौदन्ति गच्छन्तीति [नभःसदः ] सुरान् । "सत्सूद्विषद्रुइ” (२६१ पा०) इत्यादिना कि। [निवर्त्य । प्रतिषिध्य [ सः मुनिः । सादितदैत्यसम्पदः ] सादिताः विवस्तीकता: "जीविकोपनिषदावौपम्ये" (१४ार पा.)। + "परवनिङ्ग इन्हतत्पुरुषयोः” (४२६ पा० )।

·प्रथमः सर्गः। पतत्पतङ्गप्रतिमस्तपोनिधिः- पुरोऽस्य यावन्न भुवि व्यलौयत । गिरस्तडित्वानिव तावदुच्चकै- जवेन पौठादुदतिष्ठदच्युतः ॥ १२ ॥ . दैत्यानां सम्पदी येन तस्य, चक्रिण: कपणम्य । पदं स्थानं, महेन्द्रा- लयचारू ] इन्द्रभवनमिव भाममानं [ ममामदत् ] समापर्वात् षदल- धातोर्लुङ् । “पुषादि" (३।१।५५ पा० ) इत्यङ । अत्र "नतीनती" "पदःपदम्” इति च योर्व्यञ्जनयुग्मयोः सदावृत्त्या छेकानुप्रासः, अन्यत्र वृत्त्यनुप्रासः, महेन्द्रालयचारु इत्युपमा च, इत्येषां संसृष्टिः ॥ ११ ॥ पतदिति ।-पतत्पतङ्गप्रतिमः ] पतन् यः पतङ्गः सूर्य: स प्रतिमा उपमानं यस्य सः। 'पतङ्गो पक्षिसयौं च' इत्यमरः । [ तपोनिधिः] मुनिः [अस्य ] हरे: [ पुरो भुवि ] पुर:प्रदेशे यावत्र व्यलौयत ] नातिष्ठत, "लोङ गतो" इति धातार्दैवादिकात् कर्तरि लङ् । तावदच्युतः हरिः [ गिरः ] पोलात्, तड़ितोऽस्य सन्तीति तडित्वान्] मेघः इव] "मादपधायाश्च मतोर्वोऽयवादिभ्यः” (रा पा.) इति मतुपो मकारम्य वकार:। “तमी मत्वर्थे" (१।४।१६ पा.) इति भसंज्ञायामेकसंज्ञाधिकारेणापदत्वान्त्र जशत्वम्। [उच्चकैः ] उबतात् पीठात् आसनात् । जवेनोदतिष्ठत् : मुनिचरणस्य भृस्पर्शात् प्रार्गव स्वयमस्थितवान् । 'ऊई प्राणा द्युत्कामन्तिः यूनः स्थविर आथति। प्रत्युत्थानाभिवादाभ्यां पुनस्तान् प्रतिपद्यते ॥' इति शास्त्रममुस्मरनिति भावः । “उदोऽनूई कर्मणि" ( १।३।२४ पा) इति नियमादिहोई कम्मणि नात्मनेपदम् । “पतत्यता" इत्यत्र पतङ्गस्य पतनासम्भवादियमभृतोपमा इत्याचार्य्यदण्डिप्रभृतयो बभणुः । एवाप्रसिद्धस्यापमानत्वायोगाटुत्प्रेरीत्याधुनिकालङ्गारिकाः सर्वे वर्ण- यन्ति, गिरतड़ित्वानिव इत्युपमा च ॥ १२ ॥ प्रत ·शिशपालबधे पथ प्रयत्नोन्नमितानमत्फणै- धृते कथञ्चित् फणिनां गणैरधः । न्यधायिषातामभिदेवकीसुतं सुतेन धातुश्चरणी भुवस्तले ॥ १३ ॥ तमय॑मादिकयाऽऽदिपूरुषः सपर्यया साधु स पर्यापूपुजत् । गृहानुपैतुं प्रणयादभीसवो भवन्ति नापुण्यकृतां मनीषिणः ॥ १४ ॥ 1 इत्यमरः। अर्थति । अथ अच्युताभ्युत्थानानन्तरं [ धातुः सुतैन] नाग्दैन प्रयत्नोबमितानमत्फणे: प्रयत्नीनमितास्तथाऽपि मुनिपादन्यासभाग- दानमन्त्यः फणा येषां ते:, । फणिनां गणैः, अधः] अधःप्रदेश [ कञ्चिद्धृते] स्थापित । भुवस्तले ] भूपृष्ठे। [अभिदेवकीसुतं देवकीसुतम् अभि लक्ष्योकत्येत्यर्थः । “लक्षणेनाभिप्रती भाभिमुख्ये" (२।१।१४ पा० ) इत्यव्ययीभावः । [चरणो] पादो। 'पश्चि- रणोऽस्त्रियाम्' | न्यधायिषातां] निहिती। दधात: कर्मणि लुइ । “स्यमिचसीयुट" (६।४।६२ पा० ) इत्यादिना चिरावटि "आती यक् चिणकताः" ( ७।३।३३ पा० ) इति युक् । अत्र फणानां नमदोन्नमनामम्बन्धऽपि मुनिगारवाय तत्सम्बन्धाभिधानादतिशयोक्रि- भेदः ॥ १ ॥ तमिति ।-आदिपुरुषः पुगणपुरुषः । "अन्येषामपि दृश्यत" (६।३।१३ पा० ) इति वा दौर्घः । [सः ] कृष्णः, [ अध्य॑म् ] अर्घ पूजामहतौति अध्यः । “दण्डादिभ्यो यः” (५॥१॥६६ पा० ) इति यः । [ तं] नारदम् । अर्घार्थ द्रव्यमय॑म् । “पादार्घाभ्याच” (५४.५ पा०) इति यत् प्रत्ययः । 'मृल्ये पूजाविधावर्षः', 'षट तु त्रिष्वज़- मर्धार्थे ' इति चामरः । अर्घ्यमादिर्यस्यास्तया [अादिकया ] “शेषादि- --- ·प्रथमः सर्गः। न यावदेतावुदपश्यस्थिती जनस्तुषाराञ्चनपर्वताविव । खहस्तदत्ते मुनिमासने मुनि- चिरन्तनस्तावदभिन्यवौविशत् ॥ १५ ॥ भाषा" (५।४।१५४ पा० ) इति विकल्पेन कपप्रत्ययः । [सपर्यया पृजया। 'पूजा नमस्थापचिति: मपर्य्यार्चाहणाः समाः' इत्यमरः । माषु ] यथा तथा [ पय॑ पूजत् ] परिपूजितवान् । णो चङन्तं कर्तव्यम् । युक्तं चैतदित्यर्थान्तरं न्यम्यति, गहानिति !-मनम ईषिणो मनीषिणः ] सन्तः, पृषोदगदिचात् . सावुः । अपुण्यकता ] पुण्यमकतवताम् । “सुकर्मपापमन्त्रपुण्येषु काः" (शराष्ट पा.) इनि भत किए। रिहान् प्रण यादपैतुम्, अभोसवः ] प्राप्त मिच्छवः । प्राप्नोतः सन्नन्तादप्रत्ययः “आपञप्यधामौत् (७४।५५ पा० ) इतौ- कारः। । न भवन्ति किन्तु पुण्यकतामेव । अतः कृच्छ्रन्नन्याः सन्तः मविशेष पृज्या इत्यर्थः । ॥ १४ ॥ न यावदिति ।-उत्थितावेतो मुनिकणों [ जनः, तुषारा- अनपर्वताविव ] तुषाराचनयोः पर्वताविव यावनोदपश्यत् ] नोत्प्रे- चितवान्, ! तावञ्चिरन्तनः : पुगणः . मनिः ! कपणः । पुरा किल भगवान् वदरिकाऽरण्ये नारायणावतारेण तपसि स्थितवानिति पुरा- णात् । “मायं चिरम्" (४।३।२३ पा० ) इत्यादिना प्रत्ययः तुडा- गमश्च । । स्वहस्तदत्ते ] स्वहस्तेन दत्ते । आसने मुनिं] नारदं [अभि- न्यवौविशत! स्वाभिमुखेनोपवेशितवान् । अभिनिपूर्वात् विशतर्ण्यन्ता- बकि "णि श्रि" (३।११४८ पा०) इति च ॥ १५ ॥ r * "पृषीदरादीनि यथोपदिष्टम" (६।३१.६ पा०)। । अव पभीसव इत्यनेनैवेष्टमिडौ उपतुमित्यधिकपदत्वम् । * पाप अभिनिवेश इतिवत् पासने व न पाधिकं कर्मत्वम्। उत्प्रेक्षा. लबारः।

·शिशुपालबधे महामहानौलशिलारुचः पुरो निषदिवान् कंसकृषः स विष्टरे । श्रितोदयारभिसायमुच्चकै- रचूचुरच्चन्द्रमसोऽभिरामताम् ॥ १६ ॥ विधाय तस्यापचितिं प्रसेदुषः प्रकाममणीयत यज्वनां प्रियः । --- महामहेति ।-[महामहानोलशिलारुचः] महत्या महानौल- शिलायाः सिंहलद्दोपसम्भवेन्द्रनोलोपलम्य रुगिव रुग् यस्य तस्येत्युपमा- ऽलङ्कारः। 'सिंहलस्थाकरोद्भूता महानोला । ते स्मताः' इति भगवानगल्यः ।। कंसकषः ] हरः । पुरः अग्रे । उच्चकैः । उन्नत [विष्टर आमने । "वना ननमाविष्टरः” (८३८३ पा०) इति षत्वम् । निदिवा । उपविष्टवा।। “भाषायां सदवस श्रवः” (३।२।१०८ पा० ) इति वसुः । । म: । मुनिः । अभिमायं सायंकालाभिमुखम् । अव्ययीभावसमासः। सायंकालस्य कार्यात् कृष्णोपमानत्वम् । [श्रितोदयाद्रः श्रित आश्रित उदयाविरुदयाचलो येन तस्य, चन्द्रम मोऽभिगमतां शोभाम् अवचरन चोरितवान्, प्राप्तवानित्यर्थः । "चुर स्वेये” “णिश्रि" (३।११४८ पा० ) इति चङ। अन्यस्यान्यधर्म- सम्बन्धासम्भवात चन्द्रमनोऽभिगमतामिवाभिरामतामियोपग्य- पर्यवसानादसम्भवह सम्बन्धरूपी निदानाभेदः, स धोक्तोपमया अङ्गाङ्गिभावेन सङ्कीर्य ते ॥ १६ ॥ विधायेति ।- यन्वनां यन्वानी विधिनष्टवन्तः । विधिनेष्टवान्' इत्यमरः । “सुयाङर्वनिप्” (३।२।१०३ पा० ) इति यजिधातोङवनिप। तेषां [प्रियः हरिः [प्रसेदषः ] प्रसन्नस्य । “सदेः कसुः” इत्युक्तम् । [तस्य ] मुनः [ अपचितिं] पूजाम् । 'पूजा नमस्थापचितिः' इत्यमरः । [विधाय] बिशेषेण मनोवाकायकर्म- भिस्तत्परतया कृत्वा। [प्रकामम् ] अत्यर्थम् [ अप्रौयत ] प्रोतोऽभूत् । 'यन्वा तु ·- मर्ग:। प्रथमः २५ ग्रहीतुमाया॑न् परिचय॑या मुहु- महानुभावा हि नितान्तमर्थिनः ॥ १७ ॥ अशेषतीर्थोपहृताः कमण्डलो- निधाय पाणाषिणाभ्युदीरिताः । अघौघविध्वंसविधौ पटौयसी- नतेन मूर्धा हरिरग्रहीदपः ॥ १८ ॥ स काञ्चने यत्र मुनेरनुजया नवाम्बदण्यामतनुन्यविक्षत । * महात्मानः प्रौयतर्देवादिकात्कर्तरि लङ। मुनिपूजायाः प्रौतिहेतुत्वेऽर्थान्तरं नस्थति,- महानुभावाः ] [ आर्यान्] पूज्यान् - [ परिचय॑या मुहः, ग्रहीतुं वशोकतम् । “ग्रहोऽलिटि दौ:" (७२।३७ पा० ) इतोटो दोचत्वम् । [नितान्तमर्थिनः ] अभिलाषवन्तः [हि] भवन्ति। अर्थनमर्थोऽभिलाषः स एषामस्तौति मत्वर्थ इनिः, न तु णिनिः, “कवृत्तेस्तद्धितत्तिबलीयसी" इति भाष्यात् ॥ १७ ॥ अशेषति ।- अशेषतौर्थोपहताः अशेषेभ्यस्तीर्थेभ्य उपहृता आहतास्तथा [ कमण्डलोः ] उदकपात्रादृत्येत्यर्थः ; क्रियान्तराक्षिप्त- क्रियापेक्षया कमण्डलोः अपादानत्वम्। “अस्त्री कमण्डलुः कुण्डी" इत्यमरः । [ पाणो निधाय ऋषिणा, अभ्युदीरिताः ] आधिप्ताः अत एव [ अघोघविध्वंसविधो] अघोघानां पापसमूहानां विध्वंसविधी विनाशकरणे [ पटीयसीः ] समर्थतराः। पटुशब्दात् ईयमुनि “उगि- सञ्च" (४|११६ पा०) इति डोप। [अपः ] जलानि [हरिनतेन मूर्धा, अग्रहौत् ] खोकतवान् । ग्रहलुङ ॥ १८ ॥ स काञ्चन इति ।-[ नवाम्बुदश्यामतनुः, सः ] हरिः [ मुनेरनुशया, नवाम्बदस्यामवपुः" इति पाठानरम् । शि- ·शिशुपालवध जिगाय जम्बूजनितश्रियः श्रियं सुमेरुशृङ्गस्य तदा तदासनम् ॥ १६ ॥ स तप्तकातखरभाखराम्बरः कठोरताराऽधिपलाञ्छनच्छविः । विदियुते बाडवजातवेदसः शिवाभिराश्लिष्ट इवाम्भसां निधिः ॥२०॥ काश्चने] काञ्चनविकारे वैकारिकोऽणप्रत्ययः। [यत्र] प्रासने [न्यविक्षत उपविष्टवान्। निपूर्वविशो लुङि “नर्विशः” (१॥३॥१७ पा.) इत्यात्मनेपदम्, "शल इगुपधादनिटः कः" (३।११४५ पा०) इति क्सः । तदामनं, तदा हयंपवेशनममये । जम्बजनितश्रियः जम्बूनौलफलविशेषः । 'जम्बू: सुरभिपत्रा च गजजम्बर्महाफला' इत्यभिधानरत्नमालायाम्। तया अनिता श्रीर्यस्य तत्तथोक्तस्य । भाषितपुंस्कत्वात् पर्न पंबद्भावान्नमभाव । * सुमेरुटङ्गस्य श्रियं, जिगाय ] + अभिभृतवत् इत्यधः । “मन्लिटोले: ( ७।३।५७ पा० ) इति कुत्वम्। उपमाऽनुप्रासयोः संसृष्टिः ॥ १८ ॥ स तप्तेति ।- तप्तकात स्वग्भावगम्बरः, तप्तं पुटपाकशोधित कार्तस्वरं सुवर्णम् । 'रुमं कार्तस्वरं जाम्बनदमष्टापदोऽस्त्रियाम्' इत्यमरः। तहदास्वरं दौप्यमानमम्बरं यस्य सः, पीताम्बर इत्यर्थः । कठोरतागऽधिपलाञ्छनच्छविः कठारतागऽधिपस्य पूर्णेन्दोर्लाञ्छनस्य विरिव छविर्यस्य सः, इत्युपमानपूर्वपदो बहुव्रीहिः, उत्तरपदलोपश्च । "वतीयादिषु भाषितपुंम्कं पुंबद गालवस्य" (१९७४ पा.) रति मवेण पुवाबात् "कोधि विभको" (१७३ पा०) इति नुमभावः । वस्तुतस्तु भौशब्दस्य नपुंसकलिानन्दम्य विशेषणत्वात् "जम्बजनितत्रिणः" इति पाठं साधीयांसं मन्यामह। + निगायति क्रियापदस्थ अनुचकार इत्यर्थः समोचीनः, पभिर्भवायत्वे स्वस्थी- रकर्षप्रतीत: व्यतिरेकालडारप्रसङ्गात् ।

·प्रथमः सर्गः॥ रथाङ्गपाणः पटलेन रोचिषा- मृषित्विषः संवलिता विरेजिरे । चलत्पलाशान्तरगोचरास्तरो- स्तुषारमूर्त्तरिव नतमंशवः ॥ २१ ॥ प्रफुल्लतापिञ्छनिभैरभौषुभिः शुभैश्च सप्तच्छदपांशुपाण्डुभिः । [सः] हरिः हरि: । बाडवजातवेदमः ] बाडवाग्नेः [शिखाभिः] वालाभिः आश्लिष्टः । व्याप्तः [ अम्भसा, निधिरिव] समुद्र दव [विदिद्युत ] बभौ ॥ २० ॥. रथाङ्गपाणेरिति ।-ग्थाङ्गं चक्रं पाणी यस्य तस्य [ रथाङ्गपाणे: ] हरेः। “प्रहरणार्थेभ्यः परे निष्ठासप्तम्यौ भवतः+ इति पामो: परनिपातः। (रोचिषां] छवीनां [ पटलेन ] समूहन [ संवलिताः ] मिलिताः [ ऋषित्विषो, नक्तं ] गली। सप्तम्यर्थे ऽव्ययम्। [तरोः, चलत्पलाशान्तगोचराः चलतां पलाशानां पत्राणामन्तराणि विव- गणि गोचर आयो येषां ते. तुषारा मूर्तिर्यस्य तस्य [ तुषारमूतैः ] इन्दोः [ अंशव इव, विरेजिरे चकाशिरे ॥ २१ ॥ प्रफुल्झेति ।-प्रफुल्लतौति प्रफुल्लं विकसितम्। 'फुलविकसने' इति धातोः पचाद्यजन्तम् । फलनिष्ठायाम् 8 “अनुपसर्गात् फुलक्षीवकशो- बाघाः” (८२५५ पा० ) इति निपातनात् प्रफुल्लमित्येवेति चौर- स्वामी। तापिन्छस्य तमालस्य पुष्यं तापिन्छम् । “फले लुक" (४।३। पूर्णोपमा पलङ्कारः। "वाहिताग्न्यादिषु" ( २।२।७ पा० ) पब वात्तिकं सूत्रम् । + उपमाऽलङ्कारः। त्रिफलाविशरणे इति गणपाठः ।

·२८ शिशपालबधे परस्परण छुरितामलच्छवी तदैकवर्णाविव तो बभूवतुः ॥ २२ ॥ युगान्तकालप्रतिसंहृतात्मनो- जगन्ति यस्यां सविकाशमासत । १६३ पा० ) इति तद्धितलुक् । 'विहीनं प्रसवे सर्वम्' - इति नपुंसक- त्वम्। 'कालस्कन्धस्तमालः स्यात्तापिञ्छोऽपि' इत्यमरः। तेन सदृशः [प्रफुल्लतापिञ्छनिभैः ] नित्यसमासत्वादस्वपदविग्रहः । अत एव 'स्युरु- त्तरपदं त्वमी' इति 'निभसशाशनीकाशप्रतीकाशोपमादय' इत्यमरः । [शुभैः] मङ्गलैरनुद्देजकरित्यर्थः, [सप्तच्छदपांशुपाण्डुभिः ] सप्त सप्त छदाः पर्णानि पर्वसु यस्येति सप्तच्छदो वृक्षभेदः । “सप्तपर्णी विशालत्वक भारदो विषमच्छदः' इत्यमरः । “सङ्ख्याशब्दस्य वृत्तिविषये वौसार्थत्वं सप्तपर्णादिवत्" इत्युक्तं भाष्ये ; शेषं तापिञ्छवत्। तस्य पुष्पाणि सप्तच्छदानि तेषां पांशुवत्पाण्डुभिः शुभैः अभीषुभिः) अन्योऽन्यरश्मिभिः । 'अभीषुः प्रग्रह रश्मो' इति शाश्वतः । [परस्परेण ] छरित रूषिते अमले छवी अन्योऽन्यकान्ती ययोस्तो। [ कुग्तिामलच्छवी छव्यो- रभीषणामवयवावयविभावाझेदनिर्देशः । तो] हरिनारदो ! तदा एकवर्णाविव बभूवतुः! उभयप्रभामेलनादुभयोरपि मर्वाङ्गीणो गङ्गायमुनासङ्गम व स्फटिकेन्द्रनौलमणिप्रभामेलनप्रायः कश्चिदेको वर्णः प्रादबभूव तनिमित्ता चेयमन योरेकवर्णवोत्प्रेक्षा, अन्योऽन्यमेकक्रियाकरणादन्योऽन्यालमागे व्यज्यते इत्यलकारेयालङ्कार- तया ध्वनिः ॥ २२॥ युगान्तेति ।-युगान्तकालप्रतिसंहागत्मनः ] युगान्तकाले प्रति- संहता आत्मन्युपसंहृताः आत्मानो जीवा येन तस्य [ कैटभहिषः ] हरेः [ यस्यां तनो जगन्ति, सविकाशं] सविस्तरम् आसत ] अतिष्ठन् । * पमरीति: इयम्।

·प्रथमः सर्गः। २८ तनो ममुस्तव न कैटभहिष- स्तपोधनाभ्यागमसम्भवा मुदः ॥ २३ ॥ निदाघधामानमिवाधिदौधिति मुदा विकाशं मुनिमभ्युपेयुषी। विलोचने बिभ्रदधिश्रितथिणी स पुण्डरीकाक्ष इति स्फुटोऽभवत् ॥२४॥ 'पास उपवेशन' लङ। [ तल ] तनो देहे [ तपोधनाभ्यागमसम्भवाः ] तपोधनान्यागमेन सम्भवन्तीति सम्भवाः सम्भूताः। पचायच। [ मुदः ] सन्तोषा: [ न ममः ] अतिरिच्यन्ते स्मेत्यर्थः । चतुर्दशभुवन- भरणपर्याप्ते वपुषि अन्तन मान्तौति. कविप्रौढोक्तिसिद्धातिशयेन खतःसिद्धातिशयस्याभेदेनाध्यवसितत्वादतिशयोक्तिः, सा च मुदामन्त:- सम्बन्धऽप्यसम्बन्धीत्या सम्बन्धासम्बन्धरूपा इति तयोः संसृष्टिः ॥२३॥ . निदाघेति ।-निदाघधामानं निदाघkष्णं धाम किरणो यस्य तथोक्तम् ; 'निदाघी ग्रोमकाले स्यादृष्णस्वेदाम्बुनोरपि' इति विश्वः । अर्कम् इव, अधिदौधितिम् अधिकतेजसं मुनिम्, अभि] अभिलक्ष्य । "अभिरभागे" (१1812१ पा० ) इति लक्षणे कर्मप्रवचनौयसंशा, "कर्मप्रवचनीययुक्तं हितोया" ( २३२८ पा० ) इति द्वितीया। [मुदा विकाशमुपेयुषी] उपगते। वसुप्रत्ययान्तो निपातः । अत एव अधिश्रित- शिणी ] अधिश्रिता प्राप्ता श्रौर्याभ्यां ते तथोक्त। "इकोऽपि विमतो" (७१।७३ पा० ) इति नुमागमः । । विलोचने बिभ्रत् ] "नाभ्य- ] दर्पणकारस्तु ममब नाकम् “अधिक"नामालबारस्थ उदारपत्वेन प्रदर्शित- बान्। “पाश्रयापयिणोरकस्याधिक्येऽधिकमुच्यते" रति सदबहारस्य वक्ष दर्पत. नाफातम्। वस्तुतस्तु कविप्रौदीक्रिसिडाविशयेनाध्यबसितत्वेन बामीदप- स्याधेियस्य पाधिक्यसिद्धिरिति पतिशयोक्किमूलोऽयमधिकालकारः इति सर्व साम • असम।

·शिशुपालबधे सितं सितिना सुतरां मुनर्वपु- विसारिभिः सौधमिवाथ लम्भयन् । हिजावलिव्याजनिशाकरांशुभिः शुचिस्मितां वाचमवोचदच्युतः ॥ २५ ॥ स्ताच्छतुः" (७११७८ पा०) इति नुमभावः । [सः ] हरि: [ पुण्ड- रोकाक्षः इति ] एवं [ स्फुटोऽभवत् ] । सूर्यसविधाने श्रीविकाशभावा- दवा पुण्डरीकसाधर्म्यात्। पुण्डरीके इवाक्षिणी यस्येत्यवयवार्थलाभ पुण्डरीकाक्ष इति व्यक्तम् । अन्वर्थसंज्ञोऽदित्यर्थः । बिभ्रत् स्फुटोऽभव- दिति पदार्थहेतुकस्य काव्यलिङ्गस्य निदाघधामानमिवेत्युपमा-सापेन- स्वादनयोरङ्गाङ्गिभावेन समरः ॥ २४ ॥ सितमिति ।-[अथ! उभयोरुपवेशनानन्तरम् [ अच्युतः] हेतु कर्ता विसारिभिः । अभौक्षणं प्रसरद्भिः “बहुलमाभीक्षणे" (३८१ पा०) इति णिनिः । विजावलिव्यानिशाकगंशभिः विजावलिन्त- पङ्क्तिः । “दन्तविप्राण्ड जा हिजाः" इत्यमरः । मैव व्याजः कपट यस्य सः, तद्रूप इत्यर्थः । म चासो निशाकरश्च तम्यांशभिः किरण: [मित स्वभावशुभ्र [ मनेर्वपः, मौधं ? प्रामादम् इव, मुतगम् अन्य- न्तम् । “अव्ययादामुप्रत्ययः" * | [मितिमा ] धावल्येन, प्रयोज्य- को लम्भयन् ] व्यापारयन्, अतिधवलयन्नित्यर्थः । सचनप्राप्तार्थत्येनागत्यर्थत्वात् “गतिबुद्धि-" ( ११४।५२ पा०) इत्या- दिना अणिकत्तुं न कर्मलम् । तथाऽह वामनः,-"लभगत्यर्थयात् णियणो कत्तुंः कर्मचाकमन्चे” इति । प्राप्तापमर्जनगत्यर्थचे तु कर्मन्छ- भेवेति रहस्यम् । "लभश्च" (७/११६४ पा०) इति नमागमः । शचिस्मिता वाचम्, अबोचन् ! उक्रवान् । वो वयादेश: + लुङ । "वच उम्" लभेग्ल गत्युप- * "कित्तित्र्ययघादाम्बद्रव्यप्रक" ( ५।११ पा० ) अति पामः । + "ब्रुवी बचि:" (२१४५३ पा.) ।

·प्रथमः सर्गः। हरत्यघं सम्प्रति हेतुश्रेष्यतः शुभस्य पूर्वाचरिते: कृतं शुभैः । शरीरभाजां भवदीयदर्शनं व्यनक्ति कालवितयेऽपि योग्यताम् ॥२६॥ जगत्यपर्याप्तसहस्रभानुना न यन्नियन्तुं समभावि भानुना। प्रसद्य तेजोभिरसङ्गातां गते- रदस्त्वया नुन्नमनुत्तमं तमः ॥ २७ ॥ द्रष्ट णामित्यर्थः । -- (७४।२० पा० ) इत्युमागभे गुणः । अत्र मोधमिवेश्यपमायाः सितिना लम्भयनित्यसम्बन्धे सम्बन्धरूपातिशयोक्रोः हिजावलिव्याजनिशाकरेति छलादिशन्टैरसत्यत्वप्रतिपादनरूपापङ्गवम्य च मिथो नैरपेक्ष्यात् मंसृष्टिः ॥ २५ ॥ हरतीति ।- भवदीयदर्शनं, शरीरभाजां "भजो गिवः" (रा३२ पा०)। कालवितये भतादिकालत्रितये [ अपि, योग्यतां पवित्रतां व्यनक्ति गमयति । कुतः ? [ सम्प्रति ] दर्शनकाले [ अघं पापं { हरति, ऐष्यतः] भाविनः [शभस्य ] श्रेयमः [ हेतुः । तथा [ पूर्वाचरितैः ] प्रागनुष्ठितैः [ शुभैः । सुक्कतैः [कतम् । एवं कान्येऽपि कार्यत्वेन कारणत्वेन च पुंसि सुकत- समवायमवगमयते, अत एतादृशं दर्शनं कस्य न प्रार्थमिति भावः । अत्र हरतीत्यादिवाक्यलयस्यार्थस्य शरीरेत्यादिवाक्यं प्रति हेतुत्वोक्या वाक्यार्थहेतुक काव्यलिङ्गमलङ्गारः ॥ २६ ॥ जगतीति ।- जगति, अपर्याप्तसहसभानुना अपर्याप्ता अपरि- छिवाः मइसं भानवः अंशवो यस्य तेन (भानुना अर्केण 'भानवी- ऽकहरांशवः' इति वैजयन्तो। [यत् तमः, [ नियन्तुं ] निवारयितुं न समभावित न शेके। भावे लुङ। अविद्यमानमुत्तमं यस्मात् तत् ·शिशपालबधे कृतः प्रजामकृता प्रजासुजा सुपात्रनिक्षेपनिराकुलात्मना । सदोपयोगऽपि गुरुस्त्वमच्चयो निधिः श्रुतीनां धनसम्पदामिव ॥ २८॥ विलोकनेनैव तवामुना मुने! कृतः कृतार्थोऽस्मि निवहितासा। [ अनुत्तमं] .सर्वाधिकम् [ अदः, तमः] मोहात्मकमिति भावः, [असङ्ख्यतां गतैस्तेजोभिः, प्रसह्य] बलात् [त्वया, नुबं] छिवम्। अतः साध्यदर्शनी भवानिति भावः। "नुदविद-" (घास पा.) इत्यादिना विकल्पाविष्ठानत्वभाव: अत्रोपमानाहानोर्मनेराधिक्य- प्रतिपादनाहातिरेकालङ्कारः ॥ २७ ॥ कत इति :--[ प्रजाक्षेमकता] प्रजानां जनानाम् अपत्यानाच चमकता कुशलकारिणा । 'प्रजा स्थात्सन्तती जने' इत्यमरः । [ सुपात्र- निःपनिराकुलात्मना] सुपाने योग्यपुरुष, कटाहादिदृढ़भाजने च, निक्षेपेण निधानन च निराकुलात्मना खस्थचित्तेन। 'योग्यभाज- नयोः पालम्' इत्यमरः । [प्रजासृजा] ब्रह्मणा पुत्रिणा च [स्वं, धनसम्पदामिव, श्रुतीनां ] वेदानां [ मदोपयोगे ] दानभोगाभ्यां व्यये [ अपि अक्षयः ] एकत्रामानादन्यलानन्याञ्चेति भावः । [गुरुः ] उप- देष्टा, सम्प्रदायप्रवर्तक इति यावत्, अन्यत्र,-महान् । निधीयत इति [निधिः ] निक्षेपः [कृतः] । “उपसर्ग घोः किः" (३३२ पा०) इति किः: श्रुतिसम्प्रदायद्वारा धमाधर्मव्यवस्थापकतया जगत्प्रतिष्ठा- हेतूनां भवादृशां दर्शनं कस्य न श्लाघ्यम् ? इति भावः । अन भन्द- मानसाधर्म्यात् श्लेषोऽयं प्रकृतविषय इत्याहुः, उपमा त्वयमित्यनयोः सहरः ॥ २८॥ विलोकनेनेति ।-है [मुने ! निर्वाईतांहसा] अपहतपामना अत एव [ अमुना तव विलोकनेनैव कृतार्थः क्रतोऽस्मि । तथाप्य, -- ·प्रथमः सर्गः। २२ तथाऽपि शुश्रूषुरहं गरीयसी- गिरोऽथवा श्रेयसि केन प्यते ? ॥ २६ ॥ गतमहोऽप्यागमनप्रयोजन वदेति वक्तुं व्यवसीयते यया । तनोति नस्तामुदितात्मगौरवो गुरुस्तवैवागम एष धृष्टताम् ॥ ३० ॥ गरोयसी अर्थवत्तगः। "द्विवचनविभज्योपपदे तरवौयसुनी" (५।। ३७ पा० ) इति इयसुन्प्रत्ययः, “उगितच" (४ ११६ पा०) इति डोप, "प्रियस्थिर" (६४१५७ पा०) इत्यादिना गुरोर्गरादेशः । गिरः] * तव वाचोऽपि [ शुस्यूषुः ] श्रोतुमिच्छुरस्मि । “टणोतेः सनन्ताटुप्रत्ययः" । + न चेतद् यथा इत्याह ।-[अथवा] तथा होत्यर्थः । 'अथवेति पक्षान्तर- प्रसिद्धयोः' इति गणव्याख्यानात् । [श्रेयसि ] विषये [ केन तृप्यते ? न केपापीत्यर्थः । कतार्थताया इयत्ताभावादिति भावः । भावे लट् ॥ २ ॥ एवं प्रियमुक्वा सम्प्रत्यागमनप्रयोजनं विनयेन पृच्छति, गतस्पृहो- ऽपौति ।- गतस्पृहः ] विरक्त । अपि ] त्वम् [आगमनप्रयोजनं वदेति वक्तुं, यया ] पृष्टतया । व्यवमीयते उद्यम्यते । स्यतर्भाव लट् । [उदितात्मगौरवः ] उदितमुत्पन्नम् उक्तं वा, आत्मनो मम गौरवं यस्मात् येन वा मः, [गुरुः श्लाघ्यः एष तव, आगमः आगमनम् [ एव, नः] अस्माकं [तां पृष्टतां, तनोति विस्तारयति । "तनु विस्तारे" लट.। भवतो निस्पृहत्वेऽपि प्रेक्षावत्प्रवृत्तेः प्रयोजनव्याप्ता सावकाशः प्रश्न इति भावः ॥ ३०॥ “नखीकाव्यय-" (शश६९ पा.) इत्यादिना षष्ठीप्रतिषेधः । + “सनासभिक्ष :" (२१६८ पा०)। सामान्येन विशेषसमधनरूपीऽवार्थान्तरन्यासोऽलङ्कारः। ++ ·शिशपालबधे इति ब्रुवन्तं तमुवाच स व्रतो न वाच्यमित्थं पुरुषोत्तम ! त्वया । त्वमेव साक्षात्करणीय दूत्यत: किमस्ति कायं गुरु योगिनामपि ॥३१॥ उदौरागप्रतिरोधकं जन- रभौक्षामक्षुमतयाऽतिदुर्गमम् । उपयुषो मोक्षपथं मनखिन- स्त्वमग्रभूमिर्निरपायसंश्रया ॥ ३२ ॥ ? इति ब्रुवन्तमिति ।-[इति ब्रुवन्तं, तं] हरिं [स, व्रती] मुनिः [ उवाच ] : किमिति ?-है [ पुरुषोत्तम ! ] पुरुषेषु श्रेष्ठ ! “न निहारणे" (२॥२१० पा० ) इति षष्ठीसमासप्रतिषेधः । [त्वया इत्थं] "गतस्यहोऽपि" इत्यादि [ न वाच्यम् ] निस्पृहस्थाप्यत्र प्रयोजनसम्भवा- दिति भावः . तदेवाह,-योगिनामपि त्वमेव, साक्षात्करणीयः ] प्रत्यक्षीकर्तव्यः [ इत्यतः ] अस्मादन्यद् [गुरु कायं किमस्ति ? ] न किञ्चिदित्यर्थः । तस्मात्र प्रयोजनान्तरप्रश्नावकाश इति भावः * ॥ ३१ ॥ यदुक्तं योगिनामपि त्वमेव साक्षात्करणीय इति तदेव द्रढ़यति, उदौर्णरागैति ।- उदीर्णरागप्रतिरोधकम् उदौर्ण उद्रितो गगो विषयाभिलाषः स एव, तदयुक्तश्च, प्रतिरोधकः प्रतिबन्धकः पाटचरच यस्मिन् । 'प्रतिरोधिपरास्कन्दिपाटचरमलिनुचाः' इत्यमरः । [ अभौचण- मक्षुमतया ] अनन्यस्तत्वेनाप्रतिहतत्वेन च। (जनैतिदर्गमं मोक्ष- पथम् ] अपवर्गमार्ग कान्तारञ्च [उपयुषः] प्राप्तवतः । “उपेयिवान्-" (३।२।१०८ पा०) इत्यादिना क्वस्वन्तो निपातः। [ मनखिनः ] सुमनसः चौरस्य च। प्रशंसायां विन् । त्वम् ] एव [ निरपायसंश्रया ] * द्वितीयाईवाक्याथम्य हितौयपादवाक्या प्रति हेतुत्वात काव्यविमलबारः।

·प्रथमः सर्गः। उदासितारं निरहौतमानसे- गृहोतमध्यात्मशा कथञ्चन। वहिर्विकारं प्रकृतेः पृथग्विदुः पुरातनं स्वां पुरुषं पुराविदः ॥ ३३ ॥ निरपायः पुनरात्तिरहितः मंश्रयः प्राप्तिर्यस्याः मा तथोक्ता। 'न स पुनरावर्तते' इति श्रुतः। [अग्रभूमिः ] प्राम्यस्थानम्। 'अग्रमालम्बने प्राप्ये' इति विश्वः । 'सोऽहम्' * इत्यादि श्रुतस्तत्याप्तेरेव मोक्षवादिति भावः। तस्मान्मुमुक्षणामपि त्वमेव माक्षात्करणीय इति सिद्धम् । 'तमेव विदित्वाऽतिमृत्युमेति नान्यः पन्था विद्यते अयनाय' [ श्वेता उप० ३ अध्या० ८ मन्त्रः ! इति श्रुतैः । यथा कस्यचित् कुतश्चित्मकटात् निर्गतस्य केनचित् कान्तारण गतस्य किञ्चिन्निर्बाधस्थानप्राप्तिग्भयाय कल्पते, तथा त्वमपि मुमुक्षोरिति ध्वनिः ॥ ३२ ॥ ननु प्रतिविविक्तपुरुषसाक्षात्कागन्मोक्षो नास्मत्माक्षात्कारादि- त्याशङ्गा सोऽपि त्वमेवेत्याह, उदामितामिति ।-पुराविदः पूवज्ञाः कपिलादयः । त्वां, निरहौतमानस: ] अन्तर्निवद्धचित्तर्योगिभिः आत्मनि अधि इत्यध्यात्मम् ; विभत्यर्थेऽव्ययीभावः + "अनश्च" (५18 १०८ पा.) इति समासान्तष्टच्। अध्यात्म या दृग् ज्ञानं तया [ अध्यात्मशा] प्रत्यग्दृष्टया [ कथञ्चन, ग्रहोतं] साक्षात्कृतम् केन रूपेण एहीत- मित्यत आह,-[ उदामितारं] उदासीनम् . प्रकतो खार्थप्रवृत्ताया- मपि वयमप्राक़तत्वादस्पृष्टमित्यर्थः . आर्सस्तृच। विकारेभ्यो वहिः [ वहिर्विकारं] महदादिभ्यः पृथग्मतमित्यर्थः । “अपपरिवहिरञ्चवः पञ्चम्या" (२।१।१२ पा० ) इत्यव्ययीभावः । किञ्च [ प्रकृते: ] वैगुण्या- मनो मूलकारणात् । पृथग्] भिन्नम्। 'प्रकृति: पञ्चभतेष प्रधान । ] * [कान्दी. उप. ७ अध्या० ३ मन्त्रः ] | + "पव्ययं विभक्तिसमीपसमृद्धिार्थाभावात्ययासम्प्रतिशब्दप्रादुर्भावपश्शयथा- सपूयंयोगपद्यमाहश्यसम्पनिसाकल्यान्तवचनेष" (२।१६ पा.)।

·शिशुपालबधे निवेशयामासिथ हेलयोद्धृत फणाभृतां छादनमेकमोकसः । जगत्त्रयै कस्थपतिस्त्वमुच्चके- रहीश्वरस्तम्भशिरःसु भूतलम् ॥ ३४ ॥ मूलकारणे' इति यादवः । पुरा भवं [ पुरातनम् ] अनादिम् । "सायञ्चिरम्" (४।३।२३ पा०) इत्यादिना ट्युप्रत्ययः। [पुरुष ] पुरुषपदवाच्यं विज्ञानघनं * ! विदुः ] विदन्ति। “विदो लटो वा" (३।४।८३ पा०) इति झेरुमादेशः । यथाहुः,-'मूलप्रक्रतिरविक्रति- महदाद्याः प्रकृतिविकतयः सप्त। षोड़शकस्तु विकारो न प्रकतिन विकृति: पुरुषः ॥' (सांख्य० त० को० ३ का०) इति । 'अजामेकां लोहितशुक्लकष्णाम्' [ श्वेता० उप० ४अध्या० ५मन्त्र: ] इत्यादि श्रुतिश्च । सोऽपि त्वमेव 'तत्त्वमसि' [छान्दो० उप० ६अध्या० ८खण्ड ७मन्त्रः ] इत्यादिवाकी रक्यश्रवणात् । तस्मात् त्वमेव माक्षात्करणीय इति सुष्टतमिति भावः ॥ ३३ ॥ एवं भगवतो निर्गुणखरूपमुक्त्वा सम्प्रति प्रस्ततोपयोगितया सगुण- माश्रित्य षभिः स्तौति, निवेशयामासिथैति ।-[ अगत्त्रयकस्थपतिः ] जगत्त्रयस्य एकस्थपतिरंकाधिपतिः एकशिल्पी च। 'स्थपतिरधिपती तक्षिण वृहस्पतिसचिवयोः' इति वैजयन्ती। [त्वं हेलयोवृतं ] वराहा- वतार इति भावः । [फणाभृताम्, ओकसः आश्रयस्य सनथ । 'भोकः मद्मनि चाये' इति विश्वः । [ एकं, छादनम् आवरणं [ भूतलम, उच्चकैः] उवतेषु च [ अहौश्वरस्तम्भशिरःसु] अहोश्चरः शेष एव स्तम्भः तस्य शिरःसु मूईसु अग्रेषु च, फ़णासहस्रष्विति भावः। [निवेधया- मासिथ ] निवेधितवानसि। विशतर्ण्यन्तात् लिटि थल। “कच्चानु- प्रयुच्यते लिटि" (३॥१॥४० पा) इत्यस्तेरनुप्रयोगः। अत्र निष्टानिष्ट- रूपकयोतुहितुमहावाच्छिष्ट परम्परितरूपकम् ॥ ३४ ॥ जानधन एव" [. उप० २१ध्या० ४ा० ११ मन्च: ] ·प्रथमः सर्गः। अनन्य गुर्वास्तव * केन केवलः पुराणमूर्तर्महिमाऽवगम्यते ? । मनुष्यजन्माऽपि मुरासुरान् गुण- भवान् भवच्छेदकरैः न करोत्यधः ॥ ३५ ॥ लघूकरिष्यन्नतिभारभङ्गरा- ममं किल त्वं त्रिदिवादवातरः । क्रत्मनः । अनन्यति। न विद्यतेऽन्यो गुरुय॑स्यास्तस्या [ अनन्यगुर्वाः ] इत्यनी- कारान्तः पाठः। ममासात्पाङ डोषि “नवृतश्च" (५४|१५३ पा० ) इति कपप्रमङ्गः स्यात्, पश्चात्त्वनुपसर्जनाधिकारात् “वोतो गुणवच- नात् (१।४४ पा० ) इति न प्राप्नोति, "डिति इम्वच" (१४ा पा.) इति वा नदौसंज्ञात्वात् “आग्न द्या:" ( ७।३।११२ पा०) इत्याड़ा- गमः। केचित्तु “समामान्तविधिरनित्यः” इति कपं वारयन्ति । तम्याः सर्वोत्तमायाः । तव, पुगणमूतः अमानुषस्वरूपस्य [ केवल: ] 'केवलः कत्म एकः स्यात् कैवलवावधारण' इति विश्वः । : महिमा केनावगम्यते ? ! न केनापौत्यर्थः । कुतः ?--मनुष्याजन्म यस्य सः ( मनुष्यजन्मा अपि भवान् ] “अवयों हि बहुव्रीहियधि- करणो जन्माद्युत्तरपदः" इति वामनः। (भवच्छेदकरैः । संसार- निवर्त्तकैः । गुणोः ] ज्ञानादिभिः [ मुरासुरान् ] सुरासुरविरोधस्य कार्यो- पाधिकत्वेनाशाश्वतिकचात् “येषाच्च विरोधः शाश्वतिकः" (२४ पा.) इति न इन्डेकवद्भाव इत्याहुः। [ अधः करोति]। “शेषे प्रथमः" (१।४।१०८ पा० ) इति प्रथमपुरुषः । भवच्छब्दस्य युभदम्पदन्यचन शेष चादिति। मानुष एव ते महिमा दुरवगाहः, अमानुषस्तु किम् ? इति तात्पर्य्यार्थः। द्वितीया. सकद्दाञ्जनावृत्त्या केकानुप्रासः ॥ ३५ ॥ लघूकरिष्यविति ।-त्वम्, अतिभारभराम ] अतिभारेगा ऊर्जेन * "अनन्यगा:" इति पाठान्तरम्। । "भवोदकमतरम् : - ·शिशुपालवधे उदूढलोकवितयेन साम्प्रतं गुरुर्धरित्री क्रियतेतरां त्वया ॥ ३६ ॥ निजोजसोज्जासयितुं जगदुहा- मुपाजिहीथा न महीतलं यदि । समाहितैरप्यनिरूपितस्ततः पदं दृशः स्याः कथमोश ! मादृशाम् ? ॥३०॥ स्वरूपेण भङ्गरां स्वयं भज्यमानाम् । “भन्नभासमिदी घुग्च्" (३।२।१६१ पा०) इति घरच्प्रत्ययः । “भङ्गरः कर्मकर्तरि” इति वामनः । [ अमूं] भवमित्यर्थः । (बच करिष्यन् । निर्भागं करिष्यन् किल । "कम्वस्तियागे" ( ५।४।५० पा०) इत्यादिना अभततद्भावे चिः, "चीच" (७।४।२६ पा.) इति दौर्घः । त्रिदिवात् वृतौया द्यौस्त्रिदिवः खगस्तस्मात् । वृत्तिविषये मसाशब्दस्य पूरणार्थत्वं विभागादिवत । . [ अवातरः अवतोर्णोऽसि । माम्प्रतं मम्प्रति। उढलीकवितयेन ] कुक्षाविति शंषः । । त्वया धरित्री, गुरुः । पूज्या भारवती च [क्रियततराम् ] अतिशयेन क्रियते। “तिङश्च" (श५६ पा० ) इति तरप्। "किमेत्तिव्ययधात्-" (५।४।११ पा० ) इत्यादिना आमप्रत्ययः । लघुकर्ता गुरुकतॆति विगंधाभासोऽलङ्कारः । 'आभामाचे विरोधस्य विरोधाभास उच्यत' इति लक्षणात् ॥ ३६ ॥ निति ।-[निजीजमा ] स्वतंजमा । जगद्गुहां ] जगनो दुःख- न्तौति जगहः कंसादयः। “सत्गृहिष-" (३।२।६१ पा) इत्या- दिना विप्। तेषां [ उज्जामयितुं ] तान् हिंसितुमित्यर्थः, “जासि- निप्रहण-" ( २।३।५८ पा० ) इत्यादिना कर्मणि शेषे षष्ठी। “जसु हिंसायाम्" इति चुगदिः। [महौतलं नोपाजिहीथाः यदि ] नाव- यहा,-बयो बनविणरुद्राः दौन्ति पब इति धय कविधानम् ।

·प्रथमः सर्गः। ३९ उपप्लुतं पातुमदो मदोइते- स्त्वमेव विश्वम्भर विश्वमौशिष ऋते रवः चालयितुं क्षमेत कः क्षपातमस्कागडमलौमसं नम: ? ॥ ३८ ॥ तरेश्चेत्। “पोहाङ् गता" लडि घामि रूपम् । • ततः। तर्हि [समाहित: अपि समाधिनिरपि । मकर्मकाटप्याशितादिवदविवक्षित कर्मणि करि कः; अथवा ममाहितेः ममाहितचित्तरित्यर्थः । विभक्तधनेषु 'विभक्ता भ्रातरः' इतिवदत्तरपदलोपो द्रष्टव्यः । “गम्य- मानार्थस्याप्रयोग एव लोपः" इति कैयटः ।. [ अनिरूपितः ] अरहीत- स्वम् [ ईश ! मादृशां] चर्मचक्षुषामिति भावः । विनयोक्तिरियम् । [ दृशः ] दृष्टेः [ पदं ] गोचर: [ कथं स्थाः ? ] न कथञ्चिदित्यर्थः । तस्मात्त्वत्माक्षात्कार एवागमनप्रयोजनमिति भावः ॥ ३७ ॥ ननु कोऽयं नियमो यन्ममैवायं दृष्टनिग्रहाधिकार इत्याशङ्का अनन्यसाध्यत्वमेवाइ, उपप्नुतमिति ।-विश्वं बिभर्तीति विश्वम्भरः तमम्बुद्धो, है [विश्वम्भर !] विश्वस्त्रातः ! “संज्ञायां भृतृवृजि-" (३।२।४६ पा० ) इत्यादिना खचप्रत्यये, “अरुषित-" (६।३।६७ पा०) इत्या- दिना मुमागमः । मटोइतः ! कंसादिभिः । उपभुतं । पीड़ितम् [ अदः विश्वं पातुं त्वमेव, ईशिषे शकोऽमि, विश्वम्भरत्वादिति भावः। “ईश ऐश्वर्यै" लाट थासि रूपम् । + अत्र वैधयण * "उपाजिहीथाः" इति क्रियापदम्य लडि थासि रूपमपेक्ष्य पापूर्वकस्य हा धातो: लिङि थासि रूपमेव साधुतया प्रतिभाति, यदिशब्दयोगेन लिऊ एव पौचित्यात्। पव "लिटि थासि रूपम्" इति तु कचित् प्रामादिकः पाठः ; लिटि तु साहविभक्तिखकपाभावात्, तब “थाम्" इति विभक्तिः दृश्यते, तथा: से पादेशे तु चावल रत्येवं पदं भवति । -- ·शिशुपालबधे करोति कंसादिमहोभृतां बधा- ज्जनो मृगाणामिव यत्तव * स्तवम् । हरे ! + हिरण्याक्ष पुरःसरासुर- दिपहिषः प्रत्युत सा तिरस्क्रिया ॥ ३६ ॥ दृष्टान्तमाह,-क्षपातमकाण्डमलोमसंक्षपायास्तमस्काण्डैस्तमोवर्गः। 'काण्डोऽस्त्री दण्डबाणार्ववर्गावसरवारिषु' इत्यमरः । “कस्कादिषु च" (८३४८ पा०) इति विसर्जनीयस्य सत्वम् । मलोमसं मलिनम् । 'मलौमसं तु मलिनं कञ्चरं मलदूषितम्' इत्यमरः । “ज्योत्मा- तमिसा-" (५।२।११४ पा०) इत्यादिना मत्वर्थोयो निपातः । नमः क्षालयितुं, रवे: ऋते रविं विना। “अन्यागदितरत्तै-” (२।३।२८ पा० ) इति पञ्चमी। [क: क्षमेत ! शक्नुयात् ? न कोऽपौत्यर्थः । अत्र वाक्यद्वये समानधर्मस्य कस्यशिर्ष क्षमतेति शब्दहयेन वस्तुभावेन निर्देशात् तत्रापि व्यतिरेकमुखत्वाईधर्येण प्रतिवस्तपमाऽलङ्कारः । तदक्तमलङ्कारसर्वस्खे,-"वाक्यार्थगतत्वेन सामान्यस्य वाक्यद्दये पृथङ्- निर्देश प्रतिवस्तूपमा” इति ॥ ३८ ॥ करोतीति ।-किच्च, जनो मृगाणामिव कमादिमहौभृतां बधात् हेतोः । स्तवं स्तोत्रम्। 'स्तवः स्तोत्रं स्तुतिर्नुतिः' इत्यमरः । । करोति इति यत् । हे हर ! : हे कृष्ण ! है सिंहेति च गम्यते । मा म्नतिक्रिया हिरण्याक्ष पुरःसगसुरदिपहिषः हिरण्यानपुरःसगः हिर- ण्याक्षप्रभृतयी ये असुरास्त एव हिपास्तेषां द्विषः, हन्तुरित्यर्थः । [ तब, प्रत्थत वैपरीत्येन, 'प्रत्यतत्युक्तवपरीत्य' इति गणव्याख्या- नात् । तिरस्किया | अवमानः ! यदिति सामान्ये नपुंसकम् । संति विधेयलिङ्गम् । गजघातिन सिंहस्य मृगबधवर्णनमिव महासुरहन्तु स्तव कंसादिक्षुद्रन्टपबधवर्णनं तिरस्कार एव इत्यर्थः । अत्र असुरहिपानामिति इरिर्रव हरिरिति निष्टपरम्परितरूपकं मगागामिवेत्युपमयाऽङ्गाङ्गि- भावन सङ्कीयंत ॥ ३८ ॥ तस्य x "यन" इति वा पाठ: । + ":" रति वा पाठ ।

·प्रथमः सर्गः। ४१ प्रवृत्त एव खयमुभितश्रमः क्रमेण पैष्टुं भुवनविषामसि । तथाऽपि वाचालतया युनक्ति मां मिथस्त्वदाभाषणलोलुपं मनः ॥ ४० ॥ तदिन्द्रसन्दिष्टमुपेन्द्र ! यहचः क्षणं मया विश्वजनौनमुच्यते । समस्तकार्येषु गतेन धुर्यता- महिहिषस्तवता निशम्यताम् ॥ ४१ ॥ त्यक्तश्रमः एवं म्नत्या देवमभिमुखौकन्यागमनप्रयोजन वक्तुमुपोहातयति, प्रवृत्त इति ।-चम्, उज्झितश्रमः! मन् क्रमेण, भवनद्विषां] भुवनानि विषन्तोति भवनहिषः दृष्टास्तेषां पेष्टुं ! तान् हिंसितु- मित्यर्थः । “जामिनिग्रहण-" ( २३।५६ पा.) इत्यादिना कर्मणि शेष षष्ठी। वयम् ' अपग्प्रेरित एव प्रवृत्तोऽसि । एवं तर्हि पिष्टपेषणं किमिति चेत् तबाह,-तथाऽपि स्वतः प्रवृत्तवेऽपि मिथः ग्हसि त्वदाभाषणलोलुपं त्वदाभाषणे त्वया सह संलापे लोलुपं लुब्धम् 'लुब्धोऽभिलाषुकस्तृष्णक समो लोलुपलोलुभो' इत्यमरः । मनो मां वाचालतया ] सह [ युनक्ति वाचालं करोतीत्यर्थः। कुत्सिताः वाचो बह्योऽस्य सन्तौति वाचालः । “आलजाटची बहुभाषिणि" (५।२।१२५ पा०) इत्यालच्। 'स्याज्जल्याकस्तु वाचालो वाचाटी बहुगवा' इत्यमरः ॥ ४० ॥ अथ स्ववाक्य श्रवणं महतुकं प्रार्थयते, तदिति ।- तत् ] तस्मादि- न्द्रमुपगतः उपेन्द्रः इन्द्रावरजः तत्सम्बोधने, हे [ उपेन्द्र :] अत एव [ इन्द्रसन्दिष्टं ] श्रोतव्यमिति भावः । किञ्च, विश्वस्मै जनाय हितं [विश्वजनौनम् ] । “आत्मन्विश्वजनभोगोत्तरपदात् खः" (५१ ·४२ शिशुपालवधे पभूदभूमिः प्रतिपचजन्मनां भियां तनूजस्तपनद्युतिर्दितेः । यमिन्द्रशब्दार्थ निसूदन हरे- हिरण्यपूर्व कशिपुं प्रचक्षते ॥ ४२ ॥ .... पा० ) इति खः । (यहचः, चणं] न तु चिरं, मयोच्यते, तद् वचः [अहिहिषः । वृत्ननः । ‘स तासुरेऽप्यहिः' इति वैजयन्ती। [समस्त- कार्येषु, धर्यतां धुरन्धरत्वं [गतेन] अतोऽपि भवता निशम्यताम् । प्रार्थनायां लोट। धुरं वहतौति धुर्यः । “धुरो यडको" (8181७७पा०) इति यत्प्रत्ययः । स्फुटमत्र पदार्थहेतुकं काव्यलिङ्गमलङ्कारः ॥ ४१ ॥ अथ शिशपालो हन्तव्य इति वक्तं तस्यावश्यबध्यत्वेऽनन्यवध्यत्व- ज्ञापनौपयिकतया औडत्यप्रकटनार्थ जन्मान्तरवृत्तान्तं तावदहाटयति, अदिति ।- प्रतिपक्षजन्मनां प्रतिपक्षाच्छतो: जन्म यासां तामां [भियाम, अभमिः : अविषयः, निर्भीक इत्यर्थः । तपनद्युतिः । मृर्य- प्रतापः दितेस्तनजः दैत्यः अिभूत् । कोऽसावत आह, हरेः इन्द्रम्य [इन्द्रशब्दार्थनिसूदनम् इन्दतीति इन्द्रः । “ददि परमैश्वर्यो, ऋजेन्द्र-" (उ० पा० २।२८ न० ) इत्यादिना रन्प्रत्ययान्तः औगादिकनिपातः । तस्य इन्द्र इति शब्द स्येन्द्र इति संज्ञापदस्य योऽर्थः परमैश्वर्यलक्षण: तस्य निमृदनं निवर्तकम् । कर्तरि ल्युट। हरेश्व-निहन्तारमित्यर्थः । [यं दैत्यं हिरण्यपूर्व कशिपु कशिपुशब्दं [प्रचक्षते ] हिरण्य- कशिएमाहुरित्यर्थः । अत्र हिरण्यशब्दपूर्वकचं कशिपुशब्दस्यैव, न तु संज्ञिनस्तदर्थस्येति, शब्दपरस्य कशिएशब्दस्यार्थगतलेनाप्रयोज्यस्य प्रयो- गादवाच्यवचनाख्यार्थदोषमाहुः । “यदेवावाच्यवचनमवाच्यवचनं हि तत्" इति समाधानम् । एवंविधविषये शब्दपरेणार्थलक्षणेति कथञ्चित् सम्पाद्यमित्यतामस्माभिः, “देवपूर्व गिरिं ते" • इति । 'धनुरुपपदमी • मेघदूत पूर्वमेधे ४३ श्रीकः ।

·प्रथमः सर्गः। समत्सरेणासुर इत्युपेयुषा चिराय नाबः प्रथमाभिधेयताम् । भयस्य पूर्वावतरस्तरखिना मनस्सु येन युसदां न्यधौयत ॥ ४३ ॥ वेदमभ्यादिदेश' - इत्येतदव्याख्यानावसरे सझौवन्यां घण्टापथे च, विशेषश्चाल,-यं दैत्यमुद्दिश्य हिरण्यपूर्व कशिपु प्रचक्षते संशावेन प्रयुनते । ॥ ४२ ॥ समत्सरेणेति ।- समत्सरेण ] अन्यशभषसहितन। 'मत्सरोऽन्य- शुभहेषे' इत्यमरः। अस्थतीत्यसुर: “असेरुरन्” ( उ० पा. १४३ स० ) असुर इति नाम्नः, चिगय] चिरकालेन। 'चिराय चिररालाय चिरस्थाद्याचिगर्थकाः' इत्यमरः। प्रथमाभिधेयतामुपेयुषा अन्वर्थतया मुख्यार्थतां गतेन । तस्विना बलवता। 'तरसी बलरंहमौ' इति विश्वः । येन हिरण्यकशिपुना, दिवि सौदन्तौति तेषां [ घुसदां देवानां, । मनस्सु भयस्थ, पूर्वाव तरः ] प्रथमप्रवेशः । “ऋदोरप" (३५७ पा० ) इत्यप। न्यधौयत निहितः । धाञः कर्मणि लङ। अस्मादिव देवानां प्रथमं भयस्योत्पत्तिरभूदित्यर्थः ॥ ४३ ॥ .. . . किरातार्जुनीय अष्टादशसर्गे ४४ लोकः । बवेदमातम : तथा हि,-हिरखापपदपूर्वक त्वं हि कशिपुशब्दस्य न तु सत्पदोपस्थाप्यासुरविशेषरूपायम्य हिरण्यपूर्वकत्वम्य शब्दगतत्वात् न तस्य विव- चितार्थप्रत्याय कलं, तथा च एतेन हिरण्यपूर्वक कशिपचन्दन न प्रत्येतव्यार्थलाभ: मभवति ; अत एव तथाविधशब्दम्य पमीसितार्थबोधाचमत्वेन नव्यमते पवाचकन्व. दोषावसरः इत्याक्षेप: ; तदुद्धारस्तु लक्षणामाश्रित्यैव करवीय रति ; तथा हि, हिरण शब्दविशेषितेन कशिपुशब्देन हरी: परमेश्य॑निवर्तनयोग्यः हिरण्यकशिपुः दितिसुत एवान लक्ष्याः पध्यवसितः, परन्तु कटिप्रयोजनाराभावादेवतस्य सम्पाद्यतया टोकाजता कचित् इत्यत्या पखरस: भूचित इति बोध्यम् ।

·*४ शिशुपालवधे दिशामधौशांश्चतुरो यतः मुरा- नपास्य तं रागहृताः सिषेविरे। अवापुरारभ्य ततश्चला इति प्रवादमुच्चैरयशस्करं श्रियः ॥ ४४ ॥ पुराणि दुर्गाणि निशातमायुधं बलानि शूराणि घनाश्च कच्चुकाः । खरूपशोभैकफलानि * नाकिनां गगौर्यमाशङ्ग्य तदादि चक्रिरे ॥ ४५ ॥ '! दिशामिति ।-श्रियः मम्पदः । यतः यदेत्यर्थः । दिशा- मधौशान् दिक्पतौनपि [ चतुरः, मुगन् । इन्द्रवरुणयमकुवेरान् : अपास्य ! त्यक्ता [तं हिरण्यकशिपु [गगहताः अनुरागावष्टाः सत्यः, न तु बलादिति भावः । [सिविरे। यती वौरप्रियाः श्रियः इति भावः। ततः आरभ्य ] तदाप्रभृति अयशः करोतीति । अय- शस्करं ] दुष्कौतिहेतुमित्यर्थः । “कजी हेतुताछौन्यानुलोम्येष" (शरा२० पा० ) इति टप्रत्ययः । "अतः ककमि-" (८३४१ पा०) इत्यादिना विसर्जनीयस्य सत्वम्। उच्चैः ] प्रचुरं [ चलाः ] अस्थिगः इति, प्रवादं जनापवादम् । अवापुः । दिगोशानामपि सर्वख- हारित्वात् तदीइत्यस्य प्राकट्यमिति भावः ॥ ४४ ॥ पुगणोति ।-च] किञ्च, नाकिनां सुराणां गणैः, यं] हिरण्य- कधिपुम् [ आशङ्का] बाधकत्वनोत्प्रेक्ष्य स कालः आदियस्मिंस्तत् । तदादि] तदाप्रभृति [ स्वरूपशोभै कफलानि ] स्वरूपशीभवैक " "खरूपशीभैकगुणानि" इति पाठान्तरम् । + सम्बन्ध सम्बन्धरूपा पतिश्योक्तिः ।

·प्रथमः सर्ग:। ४५ स सच्चरिष्णुर्भुवनान्तरेषु यां यदृच्छयाऽशिश्रियदाश्रयः श्रियः । अकारि तस्यै मुकुटीपलसबलत्- कस्त्रिसन्ध्यं विदशैर्दिश नमः ॥ ४६ ॥ " - L फलं मुख्यं प्रयोजनं येषु, तषां मुगदीनामित्यर्थः, तानि तथोक्तानि । प्रागीदृगसाध्यशवीग्भावादिति भावः । “नपुंसकमनपुंमकैन- (१॥ १६ पा०) इत्यादिना नपुंसकशषः । पुगणि, दुर्गाणि] प्राकारपरिखादिना अगम्यानि चक्रिरे । "सुदगेरधिकरणे' ( वा० ) इति गमेडः । [ आयुधं, निशातं] निशितं "चक्रे" इति विभक्तिविपरिणामनान्वयः । 'भो तनूकरणे' इति धातोः क्तः, "शाच्छोरन्यतरस्याम्” (७।४।४१ पा.) इति इत्वविकल्यात् पने आत्त्वम्। बलानि मैन्यानि शूराणिj शोर्यवन्ति चक्रिी सम्पादितानि। । कञ्चका. वारबाणा:, लोहवर्माणौत्यर्थः, 'कञ्चुको वारबाणोऽस्त्री' इत्यमरः। घनाः ] दुर्भेदाः चक्रिरे । इत्थं नित्यसबद्धा माग्रति स्मेत्यर्थः ॥ ४ ॥ स इति ।-अन्येषु भुवनेषु । भुवनान्तरषु] “सुप्सुपा" इति । मञ्चरिष्णुः ! सचरणशोलः । “अलङ्कृञ्-" ( ३।२।१३६ पा० ) इत्यादिना चररिणाच् । श्रियः ! लक्ष्मयाः । आश्रयः, सः ] हिरण्यकशिपुः। । यदृच्छया । स्वरवृत्त्या । 'यदृच्छा खरवत्तिः' इत्य- मरः। ( यां] दिशम्, [ अशिश्रियत् । अगमत् । श्रयतलङ “णिशि-" (३२११४८ पा० ) इत्यादिना चङि विर्भावः इयडादेशः। [मुकुटो- पलस्खलत्करः] मुकुटोपलेषु मोलिरत्नेषु स्खलन्त: कराः येषां तैः, समासः । "श्रियाम" इति वा पाठः । + पहि "पुगणि दुर्गाणि" इरादि वाक्यानां तदादौति हेतीः वाक्यगतत्वात् काव्यलिजन्मबारः।

·शिशुपालवधे सटाच्छटाभिन्नघनेन बिधता नृसिंह ! संघीमतनुं तनुं त्वया। स मुग्धकान्तास्तनसङ्गभङ्गरै- करोविदारं प्रतिचस्करे नखैः ॥ ४७॥ कर्मणि लुङ। चिरसि बद्धाञ्जलिभिरित्यर्थः । 'उपलः प्रस्तर रत्ने' इति विश्वः । तिम्रो दशा बाल्यकौमाग्योवनानि, जन्मसत्तावृडयो वा येषां तैः विदर्शः । देवैः; यहा,-त्रिर्दश परिमाणमेषाम् इति “बहुबौहो संख्येये डजबहुगणात्" (५।४।७३ पा० ) इति समासान्तः डच । तिस्रः सन्ध्याः समाहृताः [ त्रिसन्ध्यम् । “तद्धितार्थोत्तरपद-" (२१५१ पा० ) इत्यादिना समाहारे द्विगुः । 'दिगुरेकवचनम्' (२।४।१ पा० ) वा टाबन्त इति पक्षे नपुंसकत्वम्, “अत्यन्तसंयोगे च" (२ ११२ पा०) इति द्वितीया। [तस्य दिशे । “नमःम्बस्ति-" (२१३१६ पा०) इत्यादिना चतुर्थों। [नमः ] नमस्कारः [ अकारि ] कृतम् । कमः "चिण भावकर्मणोः” ( ३२११६६ पा० ) इति चिण। सन्ध्यावन्दनऽपि दिनियमं परित्यज्य तदागमनभयात् तम्य दिश नमस्कार: कत इति भावः ॥ ४६ ॥ * अथ मोऽपि त्वयैव हत इत्याह, मटाछटैति ।-है नसिंह: ना सिंह इव इति उपमितममामः । ना चामो मिहश्चेत्यपि प्रस्तावात् । सिंहस्येमा [ मैं ही, तनु ! क्रायं बिभ्रता नृसिंहावतारभाजेत्यर्थः किम्भूताम् ?--[अतनु विम्तौम् । अत एव [ मटाछटाभित्रधनेन ? सटाच्छटाभिः केशरममृहै:, भिन्ना घना मेघा येन । अभ्रषविग्रहत्वा- दिति भावः । “सटा जटाकेशरया:" इति, "तनुः काये कशेऽल्प च" इति च विश्वः । [वया, स: ] दैत्यः [ मुग्धकान्तास्तन भरः] मुग्धो नवौ, 'मुग्धः सौम्ये नवे मुझे' इति वैजयन्ती। यो कान्ता- * पव "श्रय: श्रियः" इति, "ददि" इति च है कानपासयी: समष्टिः ।

·प्रथमः सर्गः। ४७ विनोदमिच्छन्नथ दर्पजन्मनो. रोन कण्डास्विदशैः समं पुनः । स रावणो नाम निकामभौषणो * बभूव रक्षः क्षतरक्षणं दिवः ॥ ४८॥ . स्तनो तयोः मङ्गेनापि भगः कुटिले: नखैः, उरोविदारम् ] उरो विदार्य । “परिक्तिश्यमाने च" (३।४५५ पा०) इति यमुलप्रत्ययः । । प्रतिवस्करे | इतः । किरत: कर्मणि लिट “ऋछत्धृताम्" (७।४।११ पा० ) इति गुणः, "हिंसायां प्रतश्च" (६।१।१४१ पा० ) इति मुड़ागमः । वज्रकठिनोऽपि नखविंदारित इति वामनसयोरगोचर- महिमस्ते किममाध्यमिति भावः ॥ ४७ ॥ + . अथास्य जन्मान्तारितान्याचष्टे, विनादमिति ।- अथ, सः । हिरण्यकशिपुः : पुनः भूयोऽपि विदर्श:, ममं मह। 'साकं साई ममं सह' इत्यमरः । रगन, दपजन्मनः ] दर्यादन्तःसारा जन्म यस्या- स्तम्या: । कण्डाः । भज कण्डत: । विनोदम् : अपनोदम् [इच्छन् । प्राग्भवनखक्षतम्तदपनीदाभावादित्ययः । [दिवः ] स्वर्गस्य । [क्षत- रक्षणं । क्षतं नष्टं, नाशितं वा, रक्षणं रक्षा यस्मात् येन वा तत् । क्षतधुरक्षणमित्यर्थः । मापक्षऽपि गमकत्वात् समासः। अनेन देव- --- ---- . पत्र निकामभाषणम्' इति पाउम्त प्रामादिकः, विभेते: णिचि करि ल्युप्रत्ययं कृते तम्य नियत पुंलिङ्गता भापोत ; तथा हि अमरः लिङ्गादिसङ्गवगें पलिङ्गाधिकार,-"ल्य: कर्तरीमनिभाय" इति, पत एवामाभि. पंलिङ्गान्तत्वेन याव्यातम ; तथा च, “निकामभौषणः" इति तु "रावणः" इत्यस्यैव विशेषणमिति ज्ञयम् । पत्र स्तनसङ्गभङ्गुराणां नखानामतीव कामल त्वेन, नै: शिलाकल्पोर:स्थलमय विदारपस्य कर्जुमशक्यत्वात्, पापातत: विरोधात्, विरोधाभास: पलङ्कारः ; पर्यव. साने तु, भगक्त: पनन्तमहिमयोगात, कउिनेषु काठिन्यस्य कोमलषु च कीमबसाया: म्वतःसिद्धत्वात् तत्परिहार इति ।

·शिशुपालबधे प्रभुव॒भूषुर्भुवनत्रयस्य यः शिरोऽतिरागाद्दशमं चिकतिषुः । पतर्कयनिमिवेष्टसाहसः प्रसादमिच्छासदृशं पिनाकिनः ॥ ४६ ॥ सर्वखापहारित्वमुक्तम्। [निकामभीषणः ! भोषयत इति भीषणः । नन्द्यादित्वात् ल्युः। “भियो हेतुभये पुक" (७३।४० पा० ) इति बुक्। निकामं भीषणः । “सुप्सुपा" (२१११४ पा० ) इति समासः । [ रावणो नाम ] रावण इति प्रसिद्ध [रक्षो बभूव राक्षसयोनो जात इत्यर्थः । विश्रवसोऽपत्यं पुमान् राषगा इति विग्रहः । “तस्थापत्यम्" (१२२ पा० ) इत्यणि कृत "विश्वमा विश्रवणरवणो" इति प्रकृतेः रवणादेशः । पौगणि कास्त गवयतीति व्युत्यादयन्ति ; तदक्र- मुत्तरकाण्डे,-"यस्मालोकत्रयं चैतद् गवितं भयमागतम्। तस्मात् त्वं रावणो नाम नाना वोग भविष्यमि ॥' इति। गतंयन्तात् कतरि गवणरक्षसोर्नियतलिङ्गत्वाविशेषणविशेष्यभावेपि स्खलिङ्गता ॥४८॥ अथास्यौडत्यमष्टादशश्लोकगचष्ट, प्रभरिति ।- यः । [ भुवनत्रयस्य, प्रभुः ] स्वामौ । बुभषः ! भवितुमिच्छुः। भुवः सन्नन्ता- दुप्रत्ययः । । अतिगगात् उन्माहात्, न तु फलविलम्बननिर्वेदा- दिति भावः। [ दशमं शिरः, चिकत्तिषुः कनितं छत्तुमिच्छः । “कती छेदने" इति धातोः मनन्तादप्रत्ययः। दृष्टमाहमः, प्रियसाहमः अत एव [इच्छासदृशम् इच्छाऽनुरूपं पिनाकिनः, प्रमाद ] वर्ग [ विन- मिव, अतर्कयत् ! उत्प्रेक्षितवान्, इति परमसाहसिकत्वोतिः । प्रारभ्य श्रीकषटकैपि यच्छन्दश्य “स गवणो नाम रक्षो बभूव" इति पूर्वेणान्वयः। रङ्गराजस्तु 'न चक्रमस्याक्रमताधिकन्धरम्' इति उपरिष्टादन्वय इत्याह ; तदसत्,-"गुणानाञ्च परार्थत्वादसम्बन्धः समत्वात् स्यात्" + इति न्यायादारुण्यादिवत् प्रत्येकं प्रधानान्वयिनां ल्युट। :- गवः मीमांसादने अध्या० १पा० २२० ।

·प्रथमः सर्गः। ४२ समुत्थिपन् यः पृथिवीभतां वर वरप्रदानस्य चकार शूलिनः । वसत्तुषाराद्रिसुताससम्मम- खयहाश्चेषसुखेन निष्क्रयम् ॥ ५० ॥ पुरोमवस्कन्द लुनौति नन्दन मुषाण रत्नानि हरामराङ्गनाः । मिथः सम्बन्धायोगादित्यलं पाखाचकुमणेन। “पुरा किल रावणः काम्ये कर्मणि पशुपतिप्रीणनाय नव शिगंसि अग्नी हुत्वा दशमारम्भ सन्तुष्टात् तस्मात् त्रैलोक्याधिपत्यं वने" इति पौराणिको कथाऽत्रानु-. सन्धया ॥ 8 ॥ अथ कैलासोनपणवृत्तान्तमाह, समुचिपचिति ।-यः ] रावण: . { पृथिवीभृतां पर्वतानां [ वरं ] श्रेष्ठं कैलासं । समुत्विपन् [ दर्यादिति शेषः । । शूलिनो वरप्रदानस्य ] पूर्वोतस्य । [ नसत्तुषाग. द्रिसुताससम्भमस्वयङ्गहाश्लेषसुखेन) वसन्त्याः शैलचलनन बिभ्यत्वाः तुषागद्रिसुतायाः पार्वथा: मसम्भमो यः स्वयः प्रियप्रार्थनां विना कण्डग्रहणम्, सुसुपा • इति समासः । तेन आश्लेषः सम्मेलन तेन यत् सुखं तैन। त्रैलोक्याधिपत्यसुखादत्कृष्टेनेति भावः। [निष्कृयं ] प्रत्युपकारनिर्गतिं [ चकार । 'निष्कयो बुद्धियोगे स्यात् सामर्थ्य निर्गतावपि' इति वैजयन्ती ; यहा,-निष्कृयं चकार क्रयेण व्यव- हारेण याच्वादोषदैन्यं ममार्जेत्यर्थः । अल सुखवरदानयोर्विनिमयात् परिवृत्तिरलङ्कारः ॥ ५० ॥ पुरीमिति। [यः, बली] बलवान् गवण: [नमुचिहिषा] इन्द्रेण सहत्यर्थः, [विरा] विरुध्य [पुरीम् ] अमरावतीम् [अवस्कन्द ] अवरुरोध। [नन्दनम् ] इन्द्रवनम् । 'नन्दनं वनम्' इत्यमरः । [लुनौहि] चिच्छेद। “ई हल्यचीः" (९।११३ पा०) रतीकारः । "मा सुपा" (१४ पा.) रति सूबम् । भि-५ .

·शिशुपालबधे विगृह्य चक्रे नमुचिद्विषा बली य इत्यमस्वास्थामहर्दिवन्दिवः ॥ ५१ ॥ सलीलयातानि न भरिभ्रमो- न चिवमुच्चैःश्रवसः पदक्रमम् । भनुद्रुत: संयति येन केवलं बलस्य शत्रुः प्रशशंस शीघ्रताम् ॥ ५२ ॥ .. रत्नानि श्रेष्ठवस्तनि मणीन् वा, 'रत्नं श्रेष्ठ मणावपि' इति विश्वः । मुषाण ] मुमोष। मुष स्तेये "हलः नः शानउझो" ३ शशपा०) इति श्रः शानजादेशः। । अमगङ्गना:, हर जहार। मवैत्र पौन:- पुन्ये नेत्यर्थः । इत्यम् । अनेन प्रकारेग अनि च दिवा च . अह- दिवम् ] अहन्यहनीत्यर्थः । “अचतुर-" (५।४।७७ पा० ) इत्यादिना मप्तम्यवृत्ती इन्ई समामान्तो निपातः । दिवः । स्वर्गस्य । अस्खा स्थाम् उपद्रवं चक्र । अलावस्कन्दत्यादी “क्रियाममभिहारी लोट लोटो हिम्बो वा च तध्वमीः" ( ३४ पा० ) इत्यनवृत्ती, "ममुञ्चय- ऽन्यतरम्याम्" (३।४।३ पा० ) इति विकल्पेन कालमामान्ये लोट। तस्य यथोपग्रहं मर्वतिडादेशो हिम्बा च, प्रकरणादिना त्वविशेषा- वसानम् । “अती है:" ( ६।४।१०५ पा० ) इति यथायोग्यं हिलुक । पौनःपुन्यं भृशाओं वा क्रियाममभिहारः। अवस्कन्दनादिक्रिया- विशेषाणां ममुच्चयः क्रियासमभिहारः, तत्मामान्यस्य करीतः । “ममु- चये मामान्यवचनस्य" (३।४।५ पा०) इत्यनुप्रयोगश्चके दति, अत्र तिङ वैचित्रामौशब्दाख्यो गुणः । 'सुपां तिङां पगहत्तिः सोमब्दमिति कौर्त्यते' इति लक्षणात् । समुच्चयश्चालङ्कारः ॥ ५ ॥ सलौलति । - संयति युड़े। 'समुदायः स्त्रियां संयत्ममिन्या- जिसमियुधः' इत्यमरः । येन रावणेन । अनुद्रुतः ] अनुधावित: पनेकक्रियाक क्याहीपकच्च।

·प्रथमः मगः। अशक्वन् सोढमधौरलोचनः सहस्ररश्मेरिव यस्य दर्शनम् । प्रविश्य हेमाद्रिगहाराहान्तरं निनाय बिभ्यदिवसानि कौशिकः ॥ ५३ ॥ वृहच्छिलानिष्ठुरकण्ठघट्टना- हिकीगालोलाग्निकणं मुरडिषः । . बलम्य शत्रः इन्द्रः । अभ्रमीभत्त: ऐगवतस्य । सलीलयातानि मभङ्गोकगमनानि न प्रशशम तथा [उचःश्रवसः ] स्वावस्य [चित्रं ] नानाविधं [ पटकमं] पादविन्ने पम् । अईपुलायितादिगति- विशेषमित्यर्थः । [न] प्रशशंस किन्तु [ के बलं, शीघ्रतां] शीघ्रगामि- स्वमेव प्रशाम । अन्यथा शीघ्र मामास्कन्दा ग्रहीष्यतीति भयादिति भावः ॥५२॥ अशकवन्निति ।-[ अधोग्लोचनःअस्थिरदृष्टिः [ कौशिकः ] महेन्द्र: उलूकश्च । 'महेन्द्रगुग्गुलूनूकव्यालग्राहिषु कौशिकः' इत्यमरः । [ महसरमः ] मर्य्यम्य [ डव, यस्य ! गवणम्य विक्रमकर्मण: [दर्शनं मोढमशक्तवन् हेमाद्रिगुहारहान्तरं हेमाद्रग हैव एहं तस्यान्तरं [प्रविश्य, बियत] तवापि पमान बिभेतः शतरि "नाभ्यस्ताच्छतः (219% पा० ) इति नमभावः। [दिवमानि] वासराणि [ निनाय ] 'वा तु क्लो दिवमवामगै' इत्यमरः । पेचकः मूर्योदये भीत: मन् तिष्ठति, तथा तददये मोऽपौति भावः । कोशिक इत्यभिधायाः प्रवर्तकगीपरचनीभयश्रेषेऽपि विशेष्यश्लेषासम्भ- वात् उन्नू कविषयशब्दशक्रिमलो ध्वनिः। महस्ररश्मेरिवेत्युपमाननिर्वा- हकत्वात् वाच्यमिद्राङ्गम् + ॥ १३ ॥ वृहछिनेति ।-वहच्छिलानिष्ठरकण्ठघटनात् वहति शिलायामिव यथा पवापि बनेककियाकर्वेकवाद्दीपकमलङ्कारः। पत्र भयानकरमग उत्समपावगतत्वेनाभासत्वम + ·५२ शिशुपालबधे जगत्यभीरप्रसहिष्णु वैषावं न चक्रमस्याक्रमताधिकन्धरम् ॥ ५४ ॥ विभिन्नशङ्कः कलुषोभवन्मुहु- मंदेन दन्तीव मनुष्यधर्मणः । निरस्तगाम्भीर्यमपास्तपुष्पर्क प्रकम्पयामास न मानसं न सः ॥ ५५ । निष्ठुरे कण्ठे घटनादभिघाताद ! विकौणलोलाग्निकणं ] विकीर्णाः विक्षिप्ताः लोलावाग्निकणाः स्फुलिङ्गाः यस्य तत्, अत एव [अप्रसहिष्णु] अनभिभावकम्। “प्रसइनमभिभवः' इति वृत्तिकारः। “अल" (२२।१३६ पा०) इत्यादिना इष्णाच्। [ वैष्णवं, चक्रं ] सुदर्शन [ जगत्प्रभोः सकललोकैकखामिन: [ अस्य सुरद्विषः ] गवणस्य, कन्धरायामधि [ अधिकन्धरम् ] अधिग्रौवम्। विभक्त्यर्थेऽव्ययीभावः, "अव्ययीभावश्च" (२२४१८ पा० ) इति नपुंसकत्वात् “खो नपुंसके प्रातिपदिकस्य" (शरा४७ पा० ) इति इखत्वम्। 'कण्डो गलोऽथ ग्रीवायां पिरोधि: कन्धरत्यपि' इत्यमरः। [नाक्रमत ] अप्रतिहतं न क्रमत स्म, न प्रवत्तते स्म, किन्तु प्रतिइतमेवेत्यर्थः । “वृत्तिसगतायनेषु क्रमः" (१३।३८ पा.) इति वृत्तावात्मनेपदम् । “वृत्तिरप्रतिबन्धः" ॥५४॥ विभिनेति ।-म: ] रावण: [ मदन] दर्पण, इभदानेन च । 'मदो दभदानयोः' इति विश्वः । [दन्तीव । गज इव [विभिन्नशङ्खः ] विभिन्नो विघट्टितः शङ्को निधिभेदः, कम्बुश्च येन सः सन् । 'मलो निध्यन्तरे कम्बललाटास्थिनखेषु च' इति विश्वः । अकलुषं कलुष बुधम्, आविलञ्च भवत् [ कलुषोभवत, निरस्तगाम्भीर्यम् ] निरस्त गाम्भीर्यमविकारित्वम्, अगाधत्वञ्च यस्य तत्। [ अपास्तपुष्पकम् ] अपाखानि पुष्पाणि, पुष्पक विमानच्च यस्मात् तत् । पुष्पपचे वैभाषिक: कप्प्रत्ययः । मनुष्यस्येव धर्मः श्मश्रलत्वादिर्यस्येति स्वामी। [ मनुष्यधर्मशः] "धटिनिच केवलात्" (118।१२४ पा० ) इत्य- तस्य ·प्रथमः सर्गः। १२ रणेषु तस्य प्रहिताः प्रचेतसा सरोषहुङ्कारपराङ्मुखोकृताः । प्रहत्तुरेवोरगराजरज्जवो जवेन कण्ठं सभयाः प्रपेदिरे ॥ ५६ ॥ परतभत्तुमहिषोऽमुना धनु- विधातुमुत्वातविषाणमण्डलः । हृतेऽपि भारे महतवपाभरा- टुवाह दुःखेन भृशानतं शिरः ॥ ५७ ॥ विश्वः । निच। मानमं चित्तं, तदीयं सरश्च। 'मानम सरसि स्वान्ते' इति मुहुः, न प्रकम्प यामाम न चोभयामास, इति न, किन्तु प्रकम्पयामासैवेत्यर्थः । कुवेरस्य महामहिमतया मम्भाविताप्रकम्पिच- निवारणाय नवयम् "मम्भाव्यनिषेधनिवर्तन नञ्यम्" इति वामनः। अत्र दन्तिगवणयोः प्रकताप्रक़तयोः श्लेषः, उपमा त्वाम् ॥ ५५ ॥ रणेष्विति ।-किञ्च, 'रगोष, प्रचंतसा ] वरुणेन (प्रहिताः प्रयुक्ताः उग्गराजा महामस्तै रज्जव इव [ उरगराजरज्जवः] नागपाशा वृत्यर्थः । तम्य ] गवणस्य [ सरोषहुकारपरामखोकताः मरोष- हुकारेण परामुखोकताः व्यावर्तिताः। अत एव [ सभया: सत्यः जवेनवेगेन प्रहत्तः ] प्रयोक्तुः प्रचेतसः [ एव कण्ठं, प्रपेदिर प्राप्ताः । अत्र परहिंसाप्रयुक्तस्य आयुधस्य वैपरीत्येन खकण्ठग्रहणादनर्थोत्पत्ति- सपो विषमालङ्कारः, “विरुद्ध कार्य स्योत्पत्तिर्यवानर्थस्य वा भवेत्। इति लक्षणात्। उपमाच ॥५॥ परतभर्तरिति ।-[अमुना ] रावणेन [ धनुः ] पा विधातुं ) निर्मातुं उत्खातविषाणमण्डलः ] उत्खातमुत्याटितं विषाणयोः सायोर्मल वलयं यस्य सः [ परेतमत्तः ] यमस्य [ महिषः ! वाहन- ·२४ शिशुपालवधे स्मशन् सशङ्कः समये शुचायपि स्थितः करागैरसमग्रपातिभिः । अधर्मधर्मोदकबिन्दुमौक्तिक- रलञ्चकारास्य बधूरहस्करः ॥ ५८ ॥ भूत इति भावः। [भारे] विषाणरूपे, भृत्री घञ् [हतेऽपि महतः, वपाभरात् वपैव भरस्तस्मात् । ततोऽपि दर्भगदिति भावः । भूषः कयादिकात् "ऋदोरप्" (३।३।५७ पा० ) इति अपप्रत्ययः । [भृशानतं! भृशमन्यमानतं नम्र शिरः दुःखेन, उवाह । वहति स्म। "असंयोगाबिट कित्” (१.१५ पा.) इति कित्त्वात् "वचिपि" (६।११५ पा० । इत्याग्निा मम्प्रमारगाम् । इतऽपि भारं नत मिति विरोधः, तटनुप्राणिता चैयम अवनतिहेतुत्वमाधात् वपाभारचीत्- प्रेक्षा ॥ ५ ॥ म्पशनिति -अहकरीतोति अहम्करः । मृर्यः । “टिवाविभा- निशा" (३।२।२१ पा० ) इत्यादिना टप्रत्ययः । कम्कादिन्चात् मत्वम् । [शुचौ समय ग्रौ मकाल, अनुपहंत आचार च स्थितोऽपि 'शाचि: शुईनुपहत नागपादयोपि। ग्रीष्मं हतवहेऽपि स्यात्' इति विश्वः । 'ममयाः शपथाचार कालमिद्धान्तविटः' इत्यमरः। [अम- मनपातिभिः : मचितनिभिरित्यर्थः । कगग्रंः कगणामंशूनां इस्तानाञ्चाग्रः । 'बलिहस्तांशवः कराः' इत्यमरः । मङ्गः स्पृशन् अविश्वामभयादिति भावः । अधर्मघमोदकविन्दमोतिः । अधर्माः अनुष्णाः • धर्मोदकविन्दवः म्वेदोबिन्दवः । “मन्यौदन" (३६. पा० ) इत्यादिना विकल्याददकशब्दस्यौदादशाभावः। तैरव मौक्तिक: [ अस्य वधूग्लञ्चकार ।। ग्रीष्मे तद्भयानामह्यं ततापेत्यर्थः । अत्र प्रस्तुत- सूर्यविशेषणमात्रसाम्यादप्रस्तप्रमाधकप्रतीतेः समासोक्तिरलङ्कारः,धर्मो- दकबिन्दुमोक्तिकरिति रूपकेण मनीयंत ॥ ५८ ॥ . - : स्वल्पातपजन्या रति भावः ।

·प्रथमः सर्गः। कलासमग्रेण राहानमुञ्चता मनखिनौमत्कयितं पटोयसा । विलासिनस्तस्य वितन्वता रतिं न नर्मसाचिव्यमकारि नेन्दुना ॥ ५६ ॥ विदग्धलोलोचितदन्तपत्रिका- विधित्सया नूनमनेन मानिना। .. कलाममग्रेणेति ।- कलाममग्रेण । कलाभिः षोड़शांश: • शिल्प- विद्याभिश्च ममग्रेण सम्पर्गोन। 'कान्न शिल्य वित्तवद्री चन्द्रांश कलन कला' इति वंजयन्ती ग्रहानमुच्चता. सदा तदरहेष्वव वसता, टण्डभया: मवाधमत्याचति भावः । मनम्विनौः मानिनौरुका उत्मकाः कतम् उत्कयितम् . 'उल्क उन्मनाः' (५।२।८० पा० ) इति निपातनादत्कशब्दात् "तत्कगेति" (ग०) इति ण्यन्तात् तुमन् । पटीयमा 'मानभेदचतुरंगणेत्यर्थः । कुतः ? तिं वितन्वता चन्द्रि- काभिश्चतुक्रिभिश्च गगं वईयता इन्दना, विलामिनः विलसन- शोलम्य । "वा कपलम" (३११४३ पा० ) इत्यादिना घिनुण प्रत्ययः । तम्य । गवगम्य नर्ममाचिव्यं : क्रीड़ामम्बध्यधिकाग्त्रेि मर्चष्टत्वम् । 'लौला क्रीड़ा च नम च' इत्यमरः । नाकारि इति : नj किन्व- कार्ये वैत्ययः । अनौचिथात् प्राप्तनर्ममाचियनिषेधनिवारणा नअद्दयम् 'मम्भाव्यनिषेधनिवर्त्तन नहयम्' इति वामनः । अवेन्दाः प्रकृतस्या- प्रकृतन नर्ममचिवेन श्रेषः ॥ ५४॥ विदग्धेति ।-[ मानिना अहङ्गारिणा । अनेन रावर्णन विद- ग्वलोलोचितदन्तपत्रिकाविधित्मया । विदग्धलौलाचतुरविलासिन्य इत्यर्थः । तासामुचिताच ता दन्तपत्रिकाच कर्णभूषणानि "विला- मिनीविनमदन्तपत्रिका" इति साधौयान् पाठः, अन्यथा विप्रकष्टार्थ- --- -- • पीडभिभांगरित्ययः ।

·शिशुपालबंधे न जातु वैनायकमेकमुद्धृतं विषाणमद्यापि पुनः प्ररोहति ॥ ६० ॥ निशान्तनारोपरिधानधनन- स्फुटागसाप्यूरुषु लोलचक्षुषः । प्रियेण तस्यानपराधबाधिताः प्रकम्पनेनानुचकम्पिरे सुराः ॥ ६१ ॥ प्रतौतिकत्वेन कष्टाख्यार्थदोषापत्तेः । 'कष्टं तदर्थावगमो दूगयत्ती भवेद यदि' इति लक्षणात्। विलासिनौनां या विचमदन्तपलिका विधमार्थानि यानि दन्तमयपत्राणि । विभ्रमदन्तशब्दयोः षष्ठीसमास- पर्यवसानात् तादर्थ्यलाभः । तासां विधित्मया विधातुमिच्छया । विपूर्वाद्दधाते: “सनि मोमा” ( ७/४।५४ पा० ) इत्यादिना अच इस् । "मः स्याई" (1४.४८ पा०) इत्यादिना तकार:, “अब लोपोऽभ्यासस्य" (७।४।५८ पा०) इत्यभ्यासलोपः, तत: “स्त्रियाम्" इत्यनुव्रत्तो “अ प्रत्य- यात्" (३३१०२ पा० ) इत्यकारप्रत्यये टाप् । नूनं निश्चितं जातु] कदाचिदपि । 'कदाचिज्ञातु' इत्यमरः । [ उदृतम् ' उत्पाटितं विना- यकस्य गगोशस्येदं वनायकम् एकं, विषाणं - दन्तः । घटने स्यात् क्रोडाहिरददन्तयोः” इति विश्वः । [अद्यापि पुनः, न प्रगे- इति न प्रादुर्भवति। प्रपूर्वान् “कह प्रादुर्भाव" इत्यस्मात् लट् । किमन्यदकायमस्येति भावः . एतदन्यथा कथं गजाननयैकदन्त- चमुत्प्रेक्ष्यते ननमिति ॥ ६ ॥ निशान्तेति ।-निशान्तनारोपरिधानधूननस्फुटागसापि निशान्तं यहम्। 'निशान्तं ग्रहशान्तयोः' इति विश्वः । तत्र याः नार्यः शुद्धान्तस्त्रिय इत्यर्थः, तासां परिधानानि अन्तरौयाणि । 'अन्त- रोयोपसव्यानपरिधानान्यधोऽशुके' इत्यमरः । तेषां धूननं चालनम्। पूजो खन्तात् ल्युट्, “धृषप्रोजोनवनव्यः” (वा.) • इति नुक। तेन 'नाम्लोपिशाम्वृदिताम्" ( ४१ पा.) पति बाधिकार। -- "विषाणं पशु- - ·प्रथमः सर्गः। तिरस्कृतस्तस्य जनाभिभाविना मुहुर्महिना महसां महोयसाम् । बभार वाष्पदिगुणीकृतं तनु- स्तनूनपाडूमवितानमाधिजैः ॥ ६२ ॥ अत एव स्फुटागसा व्यतापगधेनापि अन्तःपुरद्रोहस्य महाऽपराधत्वादिति भावः । [ जरुष ] तासां मथिषु । लोलचक्षषः ] सवृषादृष्टेः । 'मधि कौवे पुमानरूः' इति 'लोलश्चलमत्रष्णयोः' इति चामरः । तस्य ] गवणस्य प्रियेण] प्रमोदास्पदभृतन "अनौकता मानिन दोषाय" इति न्यायादिति भावः । [प्रकम्पनन ] वायुना [अनपराध- बाधिता:] अनपराधे अपगधाभावेऽपि बाधिताः, राजपुरुषैरिति शेषः । [सुराः, अनुचकम्पिरे स्वयमुपायनान्तः प्रविश्यानपराधबाधा- निवेदनेन मोचयता वायुना अनुकम्पिता इत्यर्थः । एकस्य वैदग्पाद बहवो जीवन्तीति भावः ॥ ६१ ॥ + तिरस्कत इति ।-किच्च, [तस्य ] रावणस्य [ जनाभिभाविना] लोकतिरस्कारिणा [ महोयसाम्] अतिमहतां [ महसां] तेजसा । महिमा] महत्त्वेन। “पृथ्वादिभ्य इनिज वा" (५।१११२२ पा० ) पति इमनिच। मुहुस्तिरस्वतः ] अत एव [तनुः] कशः, तनूनपात् ] ननं न पातयति जाठररूपेगा शरीरं धाग्यतीति तन्नपादग्निरिति स्वामौ। “न भाद" (६।३ ७५ पा.) इत्यादि सूत्रेण निपातनावमओ लोपाभावः। आधिज: ] दुःखात्यः । वाष्पैः] निश्वासोपभिः । 'वाष्यो नेत्रजलोमणोः', 'पुंस्याधिर्मानमो व्यथा' इति विश्वामरी। [द्विगुणोकतं] हो गुणावावृत्तौ यस्य स द्विगुणः, ततः चि:, द्विगुणी- कृतं हिरावृत्तम्। 'गुणस्त्वात्तिशब्दादिश्येन्द्रियामुख्यतन्तुषु' इति वैजयन्तौ। (धूमवितानं ] धूममण्डलं बभार ] अग्निरपि तत्सविधी । "कम्पकम्पि" इत्यसहाव्यश्चनाऽऽहत्या हत्त्यनुप्रास:

·शिशुपालवधे परम्य मर्माविधमुभतां निजं हिजिह्वतादोषमजिह्मगामिभिः । तमिहमाराधयितुं सकर्णकः कुलैर्न भेजे फगिनां भुजङ्गता ॥ ६३ ॥ -- निस्तेजस्को धमायमान आम्त इत्यर्थः । धमबैगुण्यामम्बन्ध सम्बन्धाभि- धानादतिशयोक्तिः ॥ १२ ॥ परस्येति । किञ्च, इई दीप्तम, उग्रमित्यर्थः । “इन्धी दीप्ती" कतरिक्तः। तं गवणम् आराधयितं ] मेवितं परम्य ! स्वेतरम्य मर्माणि हृदयादिजौवस्थानानि, कुलाचारव्रतानि च विध्यति भिन- त्तौति मर्मावित्। विध्यते: किप, “ग्रहिज्या" (६।१११६ पा० ) इति सम्प्रसारणं, "नहिति” (६।३।११६ पा० ) इत्यादिना पूर्वस्य दीर्घः, तं [मर्माविधं, निजं स्वोयं दिजिहतादोष द्विजिबतायां मपंचे यो दोषी दृष्टिविषत्वादिः तम् । अन्यत्र हिजिहता पिशनता । 'दिजिवो सर्पसूचको' इत्यमरः। सैव दोषस्तम् [ उन्मतां त्यजतां [ फणिनां सम्बन्धिभिः [अजिह्मगामिभिः? करचरणादिमधिग्रहधारित्वात् ऋजुगतिभिः. अकपटचारिभिश्च, तथा । मकर्णकः कर्णान्यां मह वसन्त इति सकर्णकाः तेश्चनःश्रवस्त्वं विहायाविष्कृतकर्णीरित्यर्थः । “तेन सहेति तुल्ययोगे" (२।२।२८ पा०) इति बहुव्रीहिः. "शेषाद्विभाषा" (५।४।१५४ पा०) इति कप। अन्यत्र कर्णयति म टणीतीति कर्णको नियन्ता कर्णयतगवल नतः पूर्ववममाम मकर्णकः सनियामकरित्यर्थः । फणिनां मर्याणां : कलैः । वर्ग: भुजङ्गता] मर्पता, विटत्वच्च । 'भुजङ्गो विटमपयोः' इति हलायुधः । [ न भेजे ! त्यका। भर्ज- गच्छन्तोति भुजङ्गा । गमः मुपि "ग्वव डिहा वाच्यः" * तस्मिन् नियन्तरि खल: खलत्वमपि, मः, मपत्वमपि विहाय वेषभावक्रियाभिः "प्रियवशे बदः खच्” (२।३८ पा०) चस्य वार्तिकम् ।

·प्रथमः सगः। ५९ तदीयमातङ्गघटाविघट्टित: कटस्थलप्रोषितदानवारिभिः । गृहीतदिक्कैरपुननिवर्तिभि- चिराय याथार्थ्यमलम्भि दिग्गजैः ॥ ६४ ॥ अभौक्षणमुषोरपि तस्य सोमणः सुरेन्द्रवन्दीश्वसितानिलयंथा। सचन्दनाम्भःकणकोमलैस्तथा वपुर्जला पवनैन निर्ववौ ॥ ६५ ॥ .. सोम्यत्वं श्रितमित्ययः । अत्र प्रचतमपश्निविशेषणसाम्यादप्रस्ततखल- व्यवहारप्रतीत: भमाभौति: ॥ ६३ ॥ तदीयति।- तदीयमातङ्गघटाविघट्टितः) तदीयमातङ्गानां घटाभि- व्यू है: विघट्टितरभिहतः। 'गजानां घटना घटा' इत्यमरः । अत एव : कटस्थलप्राषितदानवारिभिः कटस्थ ने यः प्राषितान्यपगतानि दान- वारीणि यषां तः, र होताः पलाय्य संथिता दिशो यस्त: [ रहौत- दिकः ] "पाहिभाषा" (५।४।१५४ पा० ) इति कप। [ अपुन- निवर्तिभिः । भयात् तत्र व स्थितः । दिग्गज: चिराय याथार्थ्य ] दिक्षु स्थिता गजाः दिग्गजाः इत्यनुगतार्थनामक त्वम् । अम्भि] लब्धम् । लभयन्तात् कमणि लुङ्, “विभाषा चिमुलोः” (७११६८ पा.) इति विकल्पाबुमागमः ॥ ६४ ॥ अभीषणमिति ।-उप्पणा म्मरन्वरेण सहितः सोमा, सोमणः, तस्य) गवणस्य वपुः, अभौक्षणं ] भृशम् [उर्णपि] शोकादिति भावः। । सुरेन्द्रवन्दीश्वसितानिलः । सुरेन्द्रस्य वन्यः वन्दौकता: स्त्रियः तासां श्वमितानिलः निश्वाममारुतः यथा, निववा निवृतम् । 'निर्वाणं निवती मोर्च' इति वैजयन्ती। [ तथा सचन्दनाम्भःकहकोमलैः ] सचन्दनाम्भःकणाः चन्दनोदकविन्दुसहिताः तेच ते कोमला मदलाच तैः तस्य ·शिशुपालवधे तपेन वर्षाः शरदा हिमागमो वसन्तलक्ष्मा शिशिरः समेत्य च । प्रसूनलप्तिं दधत: सदर्तवः पुगेऽस्य वास्तव्यकुटुम्बितां ययुः ॥ ६६ ॥ अमानवं जातमजं कुले मनो: प्रभाविनं भाविनमन्तमात्मनः । L- [जलार्दापवनैः ] जलार्द्राणां जलोक्षिततालसन्तानां पवनैः [न] निवौ। “वित्र तालवन्तं म्यादतपव्यजनच तत्" "अलेनाई बलार्दा स्यात्" इति च वैजयन्तौ । अत्र मन्तप्तम्योष्णोपचारात्रिवतिरिति कारणविरुद्धकार्योत्पत्तिरूपो विषमालङ्कारः॥६५॥ तपेनति ।- सदा नित्यं, न तु यथाकालं । प्रसनकृप्तिं ! कुमम- सम्पत्तिम् । 'प्रमनं कुसुमं ममम्' इत्यमरः । [दधत:] धाग्यन्तः [ ऋतवः, वर्षा: प्रावट तपन ग्रोपोगा। 'उषा उष्मागमस्तपः' इति, 'स्त्रियां प्राबद स्त्रियां भम्मि वर्षा अथ शरत् स्त्रियाम्' इति तथा । हिमागमः हेमन्तः । शरदा तथा शिशिरी वमन्तलक्ष्मया च, समेत्य | मिथुनोभावेन मिलित्वा [ अस्य ] गवणस्य पुरे, वास्तव्यकुटुम्बितां वसन्तौति वास्तव्या: वस्तारः । "वर्म- म्तव्यत्करि णिच्च" * इति तव्यत्पत्ययः । तं च कुटुम्बिनश्च तेषां भावः तत्ता, प्रतिवामित्वमित्यर्थः । । ययुः । ममेत्य ययुरिति समुदायसमुदा- यिनोग्दविवक्षया ममानकतत्वम् । अत्र पुरै युगपत् सर्वत्तसम्बन्धा- भिधानादमम्बन्धे सम्बन्धरूपातिशयोक्रि: । ॥ ६ ॥ म चायमामन्त्रविनाशः तुभ्यमपि दुग्धा पुनस्वयंव इत इति युग्मे- चामरः। . "तव्यत्तयागीयरः” ( १९६ पा० ) इति सबम्य वात्तिकम् । + "शरदा" इत्यव “वसाला" बन्यच च स्त्रियामब बतीयानिशान "बर्षा" इत्थव तदनिर्देशानु भयप्रक्रमता ।

·प्रथमः सर्गः। मुमोच जानन्नपि जानकों न यः सदाऽभिमानकधना हि मानिनः ॥ ६७ ॥ स्मरत्यदो दाशरथिभवन् भवान् अमं वनान्ताहनिताऽपहारिणम् । पयोधिमाबद्दचलज्जलाविलं विला लङ्कां निकषा हनिष्यति ? ॥६८॥ नाइ, अमानवमिति ।-मनोग्यं मानवः । “तस्येदम्" (४।३।१२० पा०) बयणप्रत्यये पर्यवसानाज्जातावकवचनम, अन्यथा मनोतिमित्येव स्यात्। [अमानवम ! अमानुषं, न जायत इति । [अजम् ] “अन्येष्वपि दृश्यते" (३।११०१ पा०) इति डप्रत्ययः । तथाऽपि [मनोः कुल जातं | रामस्वरूपेणोत्पमिति विरोधः । चाभासत्वादलङ्गार इत्याइ,- प्रभाविनम् ] इति। महाऽनुभाव तस्मिन् न कश्चिविरोध इति भावः। आभौक्ष्ण्ये णिनिः . इनिर्वा मत्वर्थीयः, भवन्तमिति शेषः । [आत्मनः ] स्वस्थान्तं करीतीति । अन्तम् । अन्तशब्दात् "तत्करोति" (ग०) इति ण्यन्तात् पचाद्यच् । [ भाविन ] भविष्यन्तम् । "भविष्यति गम्यादयः" (२३३ पा.) इति णिन्यन्तनिपातः । [जाननपि, यः) रावगा: जानकी । जनकस्यापत्यं स्खौ जानकी सौता तां, [ न मुमोच ) नामुञ्चदित्यन्वयः। जानतोऽपि अमोचन कारणमाह, [ मानिनः सदा ] प्राणात्ययेऽपि अभिमान कधना हि] अभिमान ण्वकं मुख्यं धनं येषां ते, प्राणात्ययेऽपि न मानं मुञ्चन्ती- त्यर्थः। कारणेन कार्यसमर्थनरूपोऽर्थान्तरन्यासः ॥ ६७ ॥ स्मरतीति ।-भातौति : भवान् । “भातेडवतुप" ( उ० पाः १६४ .)। दशरथस्थापत्यं पुमान् [दाशरथिः । "अत इन" (१५ पा० ) इतोत्र प्रत्ययः । [भवन् ] रामः सबित्यर्थः । भवते- "पहलमामीण" (२८१ पा०) रति सूबम् ।

·६२ शिशुपालवधे अथोपपत्तिं छलनापरोऽपरा- मवाप्य शैलूष दुवैष भूमिकाम् । तिरोहितात्मा शिशुपालसंजया प्रतीयते सम्प्रति सोऽप्यसः परैः ॥ ६६ ॥ लटः शलादेशः । ( वनान्ताद ] दण्डकारण्यात् [ वनिताऽपहारियां | सौताइपहर्तारम् [ अमुं] रावणम् । आबद्धः प्रक्षिप्ताद्रिभिसेतुः ; अत एव चलन्ति जलानि यस्य स च, अत एव आविलश्च तम् [ आबद्ध- चलज्जलाविलं पयोधि विला, लङ्गां निकषा लङ्गासमीप । 'समया- निकषाशब्दो सामौर्य त्वव्यये मतो' इति इलायुधः । "अभितः परित: समयानिकषाहाप्रतियोगेष्वपि" * इति हितीया।। हनिर्यात | अबधीत्। “अभिन्नावचन लट" ( ३१२११२ पा० ) इति मत ल्ट । । अदः । इननं भवान् । स्मरति ? । इति काकः, प्रत्यभिजानाति किम् ? इत्यर्थः । “शेष प्रथमः" (१।४।१०८ पा०) • ॥ ६८ ॥ अर्थति ।- अथ । गक्षमदेहत्यागानन्तरं । मम्प्रति, कलनापर: । परप्रतारणापरः । एषः गवण: । शैलुषः । नटः । भूमिका रूपान्तग्म [ इव]। तृषी नटभिन्लयोः' 'भूमिका रचनायां स्यान्मय॑न्तरपरि- ग्रह' इति च विश्वः । [ अपगमपपत्तिं । जन्मान्तरमित्यर्थः । अवाप्य शिशपालमजया, तिरोहितात्मा ] तिरोहितम्वरूपः सन्, मोऽपि] गवण एव सन्नपि, । परः । इतः, म न भवतीति । अमः : तस्मादन्य एव। "न" (शरा पा० ) इति नञ्समासः, अत एव “एतत्तदोः सुलोपो-" (६।१।१३२ पा०) इत्यादिना न सुलोपः। प्रतीयते जायत इति प्रतिपूर्वादिण: कर्मणि लट्। यर्थक एव जलुषः रूपान्तरमास्थाय तहेशभाषादिभिरन्य एव प्रतीयत, तहदयपि मानुषदेहपरिग्रहादन्य इव भाति ; दौजन्यं तु तदेवत्यवश्यं संहार्य इति भावः : ॥ ६ ॥ 'उपान्वध्यावस:" (1४८ पा.) तिमो ट्राव्यम्। + केकत्यनुप्रासौ। उपमाऽलजारः ।

·प्रथमः मर्गः। ॥ - म बाल पासौदपुषा चतुर्भुजो मुखन पूर्णेन्दुनिभस्त्रिलोचनः । युवा कराकान्तमहोभृदच्चकै- रसंशयं सम्प्रति तेजसा रविः ॥ ७० ॥ खयं विधाता सुग्दैत्यरक्षमा- मनुग्रहावग्रहयोर्यदृच्छया । दशाननादौनभिराडदेवता- वितोगावीर्य्यातिशयान् हसत्यसौ॥ ७१ ॥ अर्थतहोर्जन्यं विभिगविष्कगेति, स बाल. इति ।-[सः] शिशपाल: बालः ] मन् वपुषा, चतुर्भुजः' भजचतुष्टयवान् आमौत् । विष्ण- रिति ध्वनिः । । मुखन, पूर्णेन्दनिभः । तत्तल्यः । त्रिलोचन: 7 लोचन- बयवान् आमौत् । बाम्बक इति ध्वनिः । बालविशेषणात् मम्प्रति तत् सर्वमन्तस्तिमिति भावः। मम्पतित युवा । मम्प्रतित युवा मन् । कराक्रान्त- महीभूत करेग बलिना आक्रान्तमहोदधिष्ठितगजकः मन्, अन्यत्रांश- व्याप्तशलः। 'बलिहस्तांशवः कगः' इत्यमरः। उच्चकैम्तेजमा रविर- मंशयं मंशयी नास्तीत्यर्थः । अर्थाभावेऽव्ययीभावः । • वपुषा मुखेन चैति। "येनाङ्गविकारः" ।।३।२० पा० ) इति तृतीया। हानि- बदाधिक्यम्यापि विकारचात् तथा च वामनः,-"हानिवदाधिक्य- मप्यङ्गविकारः" इति। तंजमति "प्रक्रन्यादिभ्य उपमङ्ख्यानम्" । इति तृतीया । कगक्रान्तेयादिना श्लेषानुप्राणितंयमत्प्रेक्षा रविरसंशयमिति; तम्या: पूर्णेन्दुनिभ इत्युपमया संसृष्टिः । हरिहरादितुल्यमहिमलादति- दुईषः स इति भावः ॥ ७० ॥ स्वयमिति ।-[ यदृच्छया म्वेच्छया। [स्वयं] सामर्थ्येन, न तु "पय विभक्ति" (रा. पा.) इत्यादिसूवम् । + "कर्तकरणयोस्तृतीया" ( २०१८ पा० ) इत्यस्य वार्मिकम् । 7 ।

·६४ शिशपालबचे बलावलेपादधुनाऽपि पूर्ववत् प्रबाध्यते तेन जगज्जिगीषुणा । सतीव * योषित् प्रकृतिः सुनिश्चला पुमांसमभ्येति भवान्तरेष्वपि ॥ ७२ ॥ तदनमुलकितशासन विधे- विधेहि कौनाशनिकेतनातिथिम् । देवताप्रसादबलादिति भावः । [सुरदैत्यरक्षसां ] देवदानवयातुधाना- नाम् [ अनुग्रहावग्रहयोः ] प्रसादनिग्रइयोः [विधाता कर्ता [ असो शिशुपालः [ अभिराइदेवतावितीर्णवीर्य्यातिशयान् ] अभिराडाभिग- राधिताभिर्देवताभिरीश्वरादिभिवितौणों दत्तो वीर्यातिशयः प्रभावा- तिचयो येन्यः तान् [ दशाननादीन हसति ]| अनन्यप्रमादलम्चैश्वय्ये मयि कथं याचकैस्तल्यतेति गर्वात् हसतीत्यर्थ: + ॥ ७१ ॥ बलेति ।- जिगीषुणा ] नियोत्साहवतेत्यर्थः । तेन ] शिश- पालन ( बलावलेपात् ] बलगर्वात् [अधुनाऽपि, पूर्ववत् ] पूर्वजन्मनीष [ जगत् प्रबाध्यते ] ; तथा हि, [मती] पतिव्रता [ योषित् इव, सनिश्चला अतिस्थिरा [प्रकृतिः ] स्वभावः [भवान्तरेष्वपि] जन्मान्तरेष्वपि [ पुमांममभ्येति । 'पतिं या नाभिचरति मनोवाकाय- संयता। मा भर्तलोकमाप्रति मद्भिः माध्वीति चोयते ॥' इति मनुः । उपमानोपमेयपुरस्कृतोऽर्थान्तरन्यासः ॥ ७२ ॥ तदनमिति ।-[तत् तस्मात् (विधेः] विधातुरपि [ उन्नतिशाम- नम्] स्वयं विधातत्याद्युक्तरीत्याऽतिक्रान्तदेवशासनमित्यर्थः । मापेक्षवे- ऽपि गमकन्यात् ममामः । [ एनं शिशुपाल [ कौनाशनिकेतनातिथि। कौनाशो यमः, तस्य निकेतनं रई, तत्र अतिथिं प्राघुणिक, [विधेहि ] पब “सतो च” इति पाठम् अवलमा श्रीकोऽयं साहित्यदर्पणलता दीपकालारोदाहरणत्वेन प्रदर्शित: । + पन व्यतिरेकी लकारः। पौयते इत्यर्थः। * ·प्रथमः सर्गः॥ शुभेतराचारविपत्रिमापदो निपातनीया हि सतामसाधवः ॥ ७३ ॥ हृदयमरिबधोदयादुदृढ़- द्रढ़िम दधातु पुनः पुरन्दरस्य । घनपुलकपुलोमजाक्चान- दतपरिरम्भनिपौड़नक्षमत्वम् ॥ ७४ ॥ करु, यमर प्रेषयेत्यर्थः । ‘कौनाशः कर्षके चद्रे कृतान्तीपांशुधातिनीः' इति विश्वः । न चैतत् प्राणिकहम्तेन मर्पमारणं भवादृशामवश्य- कर्तव्यत्वादित्याह,- शभेतगचारविपक्विमापदः ] शुभेतराचारेण दराचारंगा, विपक्तिमाः परिपाकेण निर्वत्ताः, कालपरिपाकेण प्राप्ता आपदी येषां तं तथोकाः । “ड़ित: त्रिः" (३।३।८८ पा० ) इति पचेः विप्रत्ययः, "वमनियम" (४।४।२० पा. ) इति तद्धिती मपप्रत्ययः । । अमाधवः दृष्टाः । मतां ' भवादृशां जगन्नियन्तृणां निपातनौयाः ] बध्या: हि]। न च नघण्य दोषः । म्वदाषणे व तेषां विनाश निमित्त- मात्रत्वादम्मा कमिन्याशयेन शुभेतगचारेत्यादिविशेषणोभिः । सामान्येन विशेषममर्यनरूपोऽर्थान्तरन्यामः ॥ १३ ॥ किञ्चवं दृष्टनिग्रहे शिष्टानग्रहः स्यादित्याह, हदयमिति । : अरिबधोदयात् । रिपुनाशलाभात् रिपुनाशलाभात् : उढ़िम ] नैश्चिन्त्यात् पृत- दाय, म्वग्थमिति यावत् । पृथ्वादित्वात् दृढ़शब्दात् “पृथ्वादिभ्य इमनिज् वा" (५.१।१२२ पा०) इति इमनिच प्रत्ययः । " ऋतो हलादलघीः” (६।४।१६१ पा०) इति ऋकारस्य रेफादेशः । [ पुरन्दरस्य ! पुरः शत्रुपुगणि दाग्यतीति पुरन्दरः इन्द्रः । “पू:सर्वयोर्दारि- सहाः" (२१४१ पा० ) इति खच् प्रत्ययः, “खचिवः" (81818 पा० ) इति उपधाहवः, “वाचंयमपुरन्दरीच" (३६८ पा.) इति निपातनाददन्तवं मुमागमश्च । तस्य [ हृदयं, पुनः ] भूयोऽपि, पूर्व- ·शिशपालबधे भोमित्युक्तवतोऽथ शामिण इति व्याहत्य वाचं नभ- स्तस्मिन्नुत्पतिते पुरः सुरमुनाविन्दोः श्रियं बिभति। । वर्दवेति भावः। [घनपुलकपुलोमजाकुचाग्रदूतपरिरम्भनिपौड़नक्षम- त्वम् ] धनपुलकयोः मान्द्ररोमाञ्चयोः, पुलाम्रो जाता पुलोमणा शची, तस्थाः कुचाग्रयोः, द्रुतपरिरम्भ: औत्सुक्यात् शीघ्रालिङ्गनं तव यत्पीड़न तस्य चमत्वं महत्वं [ दधातु] प्राक् चित्तविक्षेपात् त्यत्तभोगेन शक्रेण सम्प्रति त्वरप्रसादानिष्कण्टकं स्वकीयं गज्यं भुज्यतामित्यर्थः । दार्चपदार्थस्योदढ़िमति विशेषणगया निपौड़नक्षमन्वं प्रति हेतु- स्वोत्या पदार्थ हतुकं काव्यलिङ्गम् । हृदयनिपौड़नक्षमत्वमम्बन्धेऽप्य- सम्बन्धोक्त्या सम्बन्धेऽसम्बन्धरूपातिशयोक्रिरित्यर्थालागे वृत्त्यनुप्रामच तैरन्योऽन्यं संसृज्यते । पुप्पिताग्रा वृत्तम्,-'अयुजि नगरेफतो यकारी युजि च नजो जग्गाश्च पुष्पिताग्रा' इति लक्षणात् ॥ ७४ ॥ ओमिति ।- तम्मिन्, सुग्मनी नारटे इति । इन्थम्भूतां [ वाचं व्याहत्य ? उक्का [ नभ उत्पतिते खमुहूते . पुर: : अग्रे इन्दोः श्रियं बिभ्रति मति, अथ मनिवाक्यानन्तरम् ओमित्युक्तवतः] तथास्वि- त्यङ्गोकतवतः। 'ओम प्रश्नं ऽङ्गीकृतो गेषे' इति विश्वः । श्रा चेदीनां जनपदानामयं च द्यः शिशपाल: "वृत्कोमलाजादा जा" (8|११७. पा.) इति आइ प्रत्ययः । तं [प्रति कुहम्य, शादिगा:] माधवस्य वदने व्योनौव, अनिशं सर्वदा, अव्यभिभारंगोत्यर्थः । [शबू गां, विनाशपिशानः विनाशस्य पिशुनः सूचकः । 'चन्द्रमन्युत्थितः केतुः चितीशानां विनाशकत्,' इति शास्त्रादिति भावः । [ केतुः । उत्पात- विशेषः। 'केतुईतो पताकायां ग्रहोल्पातारिलक्ष्मस' इत्यमरः । [ मुकुटिच्छलेन] भूभय्याजेन [ प्रास्पदं ] प्रतिष्ठा, स्थिति [ चकार । "प्रास्पदं प्रतिष्ठायाम्" (६।१।१४६ पा.) रति निपातनात् मुड़ागमः । अनेन वाक्यार्थभूतम्य वीरग्ससहकारिणो रोदस्य स्थायी क्रोधः खानु- भावेन मुकुट्या कारणभूतोऽनुमेय इत्युक्तम् । तथा तदविनाभूत- स्थाहिनी वीरस्य स्थायी प्रयवोपनय उत्माहोऽप्युत्पन्न एवेत्यनुसन्धेयम् । -- ·प्रथमः सर्गः। शत्रूणामनिशं विनाशपिशुनः क्रुहस्य चेद्यं प्रति व्योरीव खुकुटिच्चलेन वदने केतुश्चकारास्पदम्॥७५॥ इति श्रीमाघसतौ शिशुपालबधे महाकाव्ये कणनारदसम्भाषणं नाम प्रथमः मर्गः ॥१॥ 'बन्दीः श्रियं विति' इत्यत्र मुनरिन्दुथियोऽयोगात्तत्मदृशौमिति सादृश्या- संपादसम्भवहम्नुसम्बन्धरूपी निदर्शनाऽलङ्कारः, वदन व्योनोवेथुपमा, भुकटिचलेन केतुरिति छलादिशब्देनासत्यत्वप्रतिपादनरूपोऽपङ्गवः, शत्रुविनाशसुचके स्वपेक्षितेन्दुसाबिध्यव्योमावस्थानसम्पादक निदर्शनोपमयोरपह्नवोपकारकत्वादङ्गाङ्गिमावन सङ्करः । चमत्कार- कारितया मङ्गलाचरणरूपतया च सर्गान्त्यश्लोकेष पौशब्दप्रयोगः । यथाह भगवान् भाष्यकार:,-"मङ्गलादीनि मङ्गलमध्यानि मङ्गला- तानि शास्त्राणि प्रथन्ते, वीरपुरुषाण्यायप्मत्पुरुषाणि च भवन्ति, अध्यतारच प्रवकारी भवन्ति" इति। शार्द लविक्रीडितं वृत्तम् । 'मांश्चममजस्तताः सगुरवः प्रार्दूलविक्रीड़ितम्' इति लक्षणात् । मर्गान्तत्वात्तभेदः । यथाह दण्डौ,-'मगैग्नतिविस्तीगा: श्राव्यवृत्त: समन्धिभिः। मर्वत्र भिववृत्तान्तकपेतं लोकरचकम् ॥” इति ॥ ७५ ।। कविः काव्यवगनीयाख्यानपूर्वकसगसमाप्तिं कथयति, इतीति ।-इतिशब्द: ममाप्ती. माघकताविति कविनामकथनं, महा- काव्यं इति महच्छब्दन लक्षणमम्पत्ति: सूचिता, शिशपालबध इति काव्यनामकथनं, प्रथमः मर्ग दति, समाप्त इति शेषः। एवमुत्तरतापि ट्रव्यम् ॥ ७५ ॥ प्रय . दति महामहोपाध्यायकोलाचलमलिनाथमूरिविरचितायां शिशुपालवधकाव्यव्याख्यायां मर्वयाऽऽख्यायां प्रथमः सर्गः ·हितीयः सर्गः । यियक्षमाणे नाहूतः पार्थनाथ दिषन् मुरम् । पभिचैद्यं प्रतिष्ठासुरासौत्कार्ययाकुलः ॥ १ ॥ साईमुहवसौरिभ्यामथासावासदत्मदः । आइतः अस्मिन् सर्गे मन्त्रवर्णनाय वौजं वपति, यियक्षमागे ति ।- अथ इन्द्रसन्देशश्रवणानन्तरं [यियक्षमाणे न ! यष्टुमिच्छता। यजतः मन्त्र- न्ताबटः शानच् । पार्थेन' पृथापत्रेण युधिष्टिरेगा। "तस्येदम" (४।३।१२० पा) इत्यण । अन्यथा "स्त्रीभ्यो ढक" (81१1१० पा.) स्यात, ततः पार्थेयः इति स्यात् । आकारितः । इयत: कमणि के मम्प्रमारणदी? । तथा : अभिर्चा । शिशपालं प्रति "लक्षणेनाभिप्रती आभिमुख्ये" ( 1१1१४ पा० ) इत्यययीभावः । "अभिग्भागे" (118:१ पा०) इति कर्मप्रवचनीय नद्योग द्वितीया वा। • प्रतिष्ठासुः ] प्रस्थातुमिछः । तिष्ठतेः मनलाप्रथयः । । म द्विषन् ] मुगरिः। “हिषोऽमित्र" (३१ पा.) इति शतप्रत्यये "हिषः शतुर्वा” + इति वैकल्पिक: षष्ठीप्रतिषेधः काय याबलः कार्ययन सुरकार्य-सुहत्कार्य्यक पेणाकुलो विप्रतिषेधान । आवश्यक- वाच्च योः कार्ययोर्विषये मन्दिहानः आमौत अतो मन्त्रस्यायमवमर इति भावः ॥ १॥ एवं मन्त्रवौजसन्देइमपन्यस्य मन्त्रीचितं देशमाह, माईमिति ।- * "कर्मप्रवचनौययन द्वितीया" ( २१८ पा० ) इति सूत्रम् । + "न लोकायय" (२।३।६९ पा.) तिमवस्य वार्तिकम्। * तुल्यबल विरोधी विप्रतिषेधः ।

·द्वितीयः सर्गः। गुरुकाव्यानुगां विमञ्चान्द्रीमभिनभः श्रियम् ॥२॥ जाज्वल्यमाना जगत: शान्तये समुपेयुषी। व्यद्योतिष्ट सभाविद्यामसो नरशिखित्रयो ॥ ३ ॥ रत्नस्तम्भेषु सङ्घान्तप्रतिमास्ते चकाशिरे । [ अथ ] सन्देहानन्तरम् [ असो हरिः [ अभि-नभः ] * पूर्ववदव्ययी- भावः, कर्मप्रवचनीयले वा द्वितीया । [ गुरुकाव्यानुगां गुरुकाव्यो वृहस्पतिशक्रावनुगावनुयायिनो यस्यां ताम। 'गोष्पतिर्धिषणो गुरुः' इति 'शुको दैत्यगुरुः काव्यः' इति चामरः । चन्द्रस्येमां [चान्द्रौं श्रियं विधत् । अत्र श्रौतुल्यां श्रियमिति निदर्शनाभेदः । [ उडव- सौरिभ्यां साईम् ] उपवरामाभ्यां मह [ सदः ] मभाम् [भासदत् ! अगमत्। राजसदसः प्रासादत्वादिति भावः । सदेलडि पुषादि- त्वात् चे रडादेशः । अत्र मनुः,-"गिरिपृष्ठं समारुह्य प्रासादं वा रहो गतः । अरण्ये निःशलाके वा मन्त्रयेदविभावितः ॥" इति ॥२॥ जाज्वल्यमानति ।-[जगतः, शान्तये ] अनुपद्रवाय [ समुपेयुषी ] मिलिता [जाज्वल्यमाना] भृशं व्वलन्तौ। “धातोरेकाची हलादः क्रियासमभिहारे य" (३१॥२२ पा० ) इति यड्, ततः लटः भानजा- देश टाप्। [अमो, नरशिखिवयो] नगः पुरुषा एव शिखिनोऽग्नय- स्तेषां लयो। “हित्रिभ्याम्" (५।२।४३ पा० ) इत्यादिना तयस्थाय- नादेश कृते : "टिडाण" (४।१।१५ पा.) इत्यादिना डोप् । मभावेद्यो ] सभा आस्थानी मैव वैदिः । 'वेदिः परिष्कता भूमिः' इत्यमरः । तस्यां [ व्यद्योतिष्ट ] दौप्यते स्म । “द्युयी लुङि" ( १३१ पा० ) इति वा तङ। रूपकालङ्कारः ॥ ३ ॥ रनेति ।-[रवस्तम्भेषु ] रवानां स्तम्भाः। इति षष्ठीसमासविशेषे पभि नमः पाका प्रति, पाकाशे इत्याः । + “पुषादिद्युतादिल्टदितः परस्मैपदेषु" (३॥१॥५५ पा. ) इति सूत्रम । .. "सायाया अवयवे तय" (५।२।४२ पा०) तिविहितस्य सयपीऽयनादेशः ।

·शिशुपालबधे एकाकिनोऽपि परितः पौरुषेयता दूव ॥ ४ ॥ अध्यासामासुमत्तुङ्ग हेमपीठानि यान्यमी। तैरूहे केशरिक्रान्तत्रिकूटशिखरोपमा ॥ ५ ॥ - पर्यवसानाद् विकागर्थचम्। तेषु { मसान्तप्रतिमाः ] सझान्तप्रति- विम्बाः । 'प्रतिमानं प्रतिविम्बं प्रतिमा' इत्यमरः । ते त्रयः [ एका- किनः] असहायाः [ अपि । “एकाढाकिनिसासहाय" (५२५२ पा० ) इत्याकिनिच्प्रत्ययः । [परितः अभितः, मर्वतः, “पर्यभिम्यान" (५३ पा० ) इति तमिलप्रत्ययः । मच मोभयार्थाभ्यामिष्यते । [ पौरुषेयता दव पौरुषेयेण प्रतिविम्बभ्यस्त्वात् पुरुषममहेनावृता दवेश्यत्प्रेक्षा। चकाशिरे । “मर्वपुरुषाभ्यां गाढी" (५1१।१० पा०)। “पुरुषाद् बधविकारसमृहतेनकतेध्विति वक्रव्यम्” (भाष्य० ) इति समूहे ढप्रत्ययः । एतेन विजनत्वमक्रम् । यद्यपि 'निम्तम्भे निर्गवाचे च निर्भित्त्यन्तरसंश्रये। प्रासादाग्रे त्वरगये वा मन्त्रयविभावितः ॥" रति कामन्दकोये मन्त्रभमः म्तम्भप्राचयनिषेधो गम्यते, तथापि तस्यापि विजनीपलक्षणत्वाददोष इति भावः ॥ ४ ॥ अध्यामामामुरिति ।- अमी वयः गमकषणोडवाः यानि, उत्तमपीठानि । उन्नतमुवर्णामनानि [ अध्यामामाम ! अधिनष्ठुः, येषपविष्टा इत्यर्थः । “अधिशौम्थामा कर्म" ( 1818 पा० ) इति कर्मत्वम। "आम उपवेशने" लिट्, “दयायामथ" (३।१।३७ पा०) इत्याम्प्रत्ययः, “कवान प्रयुज्यते लिटि" (1180 पा०) इति अम्तेग्न- प्रयोगः, “अाम्प्रत्ययवत् कोऽनुप्रयोगम्य" ( ११३१६३ पा० ) इति का एवेति नियमादम्तेर्नात्मनेपदम् । तः पौठः [केशरिक्रान्तविकूटशिखगे- पमा केशरिभिः मिहै: क्रान्तानां त्रिकूटस्य त्रिकूटादेः शिखगणामपमा सादृश्यम् [ ऊहै ऊढा। वह: कर्मणि लिट मम्प्रमारगाम । लौगि कूटान्वयन्वर्धसेंज्ञा। 'कूटोऽस्त्री शिवरं टङ्गम्' इत्यमरः । उपमा- लजार ·हितोयः सर्गः। गुरुदयाय गुरुणोरुभयोरथ कार्ययोः । हरिविप्रतिषेधं तमाचचचे विचक्षणः ॥ ६ ॥ द्योतितान्तःसभैः कुन्दकुडमलाग्रदतः स्मितैः । स्नपितेवाभवत्तस्य शुद्धवर्णा सरस्वती ॥ ७ ॥ भवगिरामवसरप्रदानाय वचांसि नः । मावभवः गुर्विति ।-[ अथ उपवेशनानन्तरं विष्ट इति [विचक्षणः वक्ता, कर्तरि ल्युडिति न्यासकारः । "अमनयीन प्रतिषेधी वक्तव्यः" (वा.) • इति चनिङ: ख्याआर्दशाभावः । [ हरिः, गुरुदयाय] गुर्वोः उद्दवगमयोः पित्रव्यज्यभ्रात्रोईयाय, द्वाभ्यामित्यर्थः । । गुरुगोः | महतीः उभयोः कार्ययोः । पूर्वोक्तयो: तं विप्रतिषेधं विरोधम् | आचचन आण्यातवान् । तुल्यबलविरोधी विप्रतिषेधः + ॥ ६ ॥ द्योतिति ।-कन्दं पध्यविशेषः। 'माघ्यं कुन्दम्' इत्यमरः ! कन्द कडमलाग्रागौव दन्ता यम्य तम्य कन्दकुड्मलाग्रदतः । "अग्रान्तशुद्धशमवषवगहेभ्यश्च" ( ५।४।१४५ पा० ) इत्यग्रान्तपूर्वपद- बहुव्रीहै: ममामान्ती दैभाषिको टतादेशः । [ तस्य ' हरे: मरस्वती, द्योतितान्तःमर्भ: अन्त:प्रधाना मभा अन्तःमभा, मभाभ्यन्तरमित्यर्थः मा द्योतिता प्रकाशिता यस्तैः [म्मितः. सपितेव क्षालितव । स्नातण्य- न्तात् कः, “अनिद्रौवी” (७।३।३६ पा०) इत्यादिना पुगागमः, "मितां म्वः ( ६।४।८२ पा० ) इति इम्वः । [शुइवर्णा ] स्फुटाक्षरत्वात् म्वच्छकान्तिः । अभवत् । अत्र स्वाभाविकवर्गाशुद्धेः सानहेतुकत्व- मत्प्रेक्ष्यत । स्मितपूर्वाभिभाषौ हरिरिति भावः ॥ ७ ॥ कार्यविप्रतिषेधं निवेद्य तत्र स्वमतमावेदयिष्यन् पण्डितमानिावं --- "चचिड: ग्व्याम्” (२।४।५४ पा.) सूत्राधिकार, "पस्यति" (२११५१ पा.) इत्यादिमत्र । । केकानुप्रासी। पन्यापि पिता सती पखवर्षा भवति इति युक्तमचितम् ।

·७२ शिशुपालबधे --- पूर्वरङ्गः प्रसङ्गाय नाटकीयम्य वस्तुनः ॥ ८॥ करदीकृतभूपालो भाभिर्जित्वरैदिशाम् । विनाष्यस्मदलं भूष्णुरिज्यायै तपसः सुतः ॥ ६ ॥ तावत् परिहरति, भवह्निरामिति ।-[भवगिरां] युष्पहाचाम् [ अवसर- प्रदानाय ] प्रसञ्जनायेत्यर्थः । । नः ] अस्माकं [ वचांसि | सिद्धान्तो- बयनार्थमुच्यन्ते न तु सिद्धान्तत्वेनत्यर्थः । तथा हि,-पूर्व रज्यतेऽस्मिन्निति [ पूर्वरङ्गः ] नाट्यशाला, तत्स्थं कर्मापि पूर्वरङ्गः इति दशरूपके। अतः पूर्वरङ्गो नाम रजप्रधानाख्यो रङ्गविनशान्तिकारी नान्दीपाठगोतवादि- साधनकाङ्गविशेषो नाट्यादी कर्तव्यः कमविशेषः। तदनं वमन्त- गजीये,–'यवाट्यवचनः पूर्व विघ्नोपशान्तये। कुशौलवा: प्रकुर्वन्ति पूर्वरङ्गः प्रकीर्तितः ॥' इति स पूर्वरङ्गः । नाटकीयस्य ] नाटके भवं नाटकीयं, तत्र वर्ण्य मित्यर्थः । “वडाछः (४।२।११४ पा० ) तस्य 'आयनयौनौयि-' (७/१२ पा० ) इत्यादिनयादशः । तम्य [ वस्तुनः प्रसिद्धस्य [प्रसङ्गाय ] प्रसञ्जनाय, प्रवर्तनाति यावत् । वादो न दोषायेति भावः । पूर्वरङ्गः प्रस्तावनति रङ्गगजः, तच्चिन्त्यम् ;- 'पूर्वरङ्गं विधायादौ सूत्रधार विनिर्गत ! प्रविश्य तहदपरः कार्यमा- स्थापयेवटः ॥ प्रथमं पूर्वरङ्गच तत: प्रस्तावनति च। प्रारम्भे मर्व- नाभानामतत्मामान्यमिष्यत ॥' इति दशरूपकाद्युक्तभेदविरोधादिति । अत्र इरिवाक्यपूर्वरङ्गयोः प्रमजकत्वस्वरूपसामान्यस्य वाक्यहये शब्दान्त- रंग पृदिशात्प्रतिवस्त पमाऽलङ्कारः। तलक्षणं तूतम् ॥ ८॥ सम्प्रति म्वमतमाह, करदौति ।-[दियां, जित्वः] जयनशीलः । “इण्नजिसर्तिभ्य: क्वरप्" (३।२।१६३ पा०) इति वरप। कदयोगात् कर्मणि षष्ठी। [ भातृभिः ] भौमादिभि तुभिः करदौलतभूपालः ] करदाः षष्ठभागप्रदाः । 'भागधेयी बलिः करः' इत्यमरः । ततः चि:, "अादिपिडाचच” (१।४।११ पा० ) इति गतिसंज्ञायां “कुगति- प्रादयः" (शरा१८ पा.) इति नित्यसमासः। अकरदाः करदाः सम्पद्यमाना: कता: करदोकता: भूपाला: यस्य सः वशौकतगजमण्डल: अतः प्रथम- سه ·हितीयः सर्गः। ७३ - उत्तिष्ठ मानस्तु परो नोपेक्ष्यः पथ्यमिच्छता। समौ हि शिष्टैराम्नातौ वस्य॑न्तावामयः स च ॥१०॥ न दूये सात्वतौसूनुर्यन्मह्यमपराध्यति । [ तपसः सुतः ] धर्मपुत्रः। "तपश्चान्द्रायणादौ स्याद्धर्मे लोकान्तरेऽपि च' इति विश्वः । [अस्महिनाऽपि] अम्माभिविनाऽपौत्यर्थः । “पृथग्विना- नाना-" ( २१३३२ पा० ) इत्यादिना तृतीयाविकल्यात् पञ्चमी। { इज्याय ] यागाय। यजेर्भाव क्यप, “वचिस्वपि-" (६।१।१५ पा०) इत्यादिना सम्प्रसारणम्, “नमःस्वस्ति" (२१३१६ पा० ) इत्यादिना चतुर्थो। [अलं समर्थः [ भृष्णः ] भवनशीलः । 'भृष्णुविष्णुभविता' इत्यमरः । “ग्लाजिस्थश्च रन:” (१३९ पा० ) इति ग्न प्रत्ययः, "डिति च" ( ११५ पा) इत्यत्र गकारप्रश्लेषागुणाभावः । तथा च जयादिन्यः तत्रैव, “गकागेऽप्यत्र चर्चभृती निर्दिश्यत" इति । प्रती जैवयात्रैव कार्य्या न यनयावेति भावः ॥ ८ ॥ ननु यज्ञती जैलयात्रायामुभयानुसरणं स्यात् तत्राइ, उत्तिष्ठमान इति ।- उत्तिष्ठमानः वईमानः । “उदोऽनू मुकर्मणि" ( १।३।२४ पा० ) इत्यात्मनेपदम्। (तु, पर: शत्नुः, पथोऽनपेतं पथ्यं] • हित- मागग्य च [ इच्छता ] पुंसति शेषः । [नौपेक्ष्यः ] नौदासीन्येन द्रष्टव्यः । कुतः ?- हि] यस्माद् [वयन्तो) वर्डिष्यमाणों। "लट: सहा" (२३१४ पा०) इति सदादेश, “वदाः स्यसनीः” (१३२८२ पा० ) इति विभाषया परस्मैपदं, “न ब्रह्माश्चतुर्यः" ( ७२१५ पा० ) इतोड- [ आमयः ] व्याधिः । 'रोगव्याधिगदामयाः' इत्यमरः । म: ] शत्रुश्च [शिष्टैः ] नौतिजैः [ समौ ] तुल्यवृत्ती [ आम्नातौ] श्राख्यातो। 'अल्पौयसोऽप्यविधिमहाऽनर्थाय रोगवत्। अतस्तस्यानु- पेक्ष्यत्वादभयानुसृतिः कुतः ? ॥ इति भावः। उपमाऽलङ्कारः ॥ १० ॥ नन्वेवं स्वार्थपरत्वदोषः स्यादिति चेत्र, लोकानुग्रहार्थत्वादस्थाः ] भावः। ] * "धपण्यर्थन्यायादनते" (४ पा.) इति यत् ।

·शिशुपालबधे
यत्तु दन्दह्यते लोकमदो दुःखाकरोति माम् ॥११॥
मम तावन्मतमिदं श्रूयतामङ्ग ! वामपि ।
जातसारोऽपि खल्वेकः सन्दिग्धे कार्य्यवस्तुनि॥१२॥
प्रवृत्तेरित्याशयेनाह, नेति ।-[ सात्वतोसूनुः ] मत्वतोऽपत्थं स्त्री,
सात्वती नाम हरेः पितृष्वमा। “उत्मादिभ्योऽ” (४।१८६ पा०
इत्यञ्। तस्या: सुनश्चैद्यः । बन्धुरपि खलो न मृष्यत इति भावः ।
यन्मह्यम्, अपराध्यति द्रुह्यतोति यावत् । “क्रुधहा-"(१।४।३७ पा०)
इत्यादिना चतुर्थों। तत इति शेषः, यत्तदोनित्यमम्बन्धात्। [न
ये ] न परितप्र्य । दृडो देवादिकात कर्तरि लट, उत्तमपुरुषैकवच-
नम्। [तु] किन्तु [ लोक, दन्दात ] गर्हितं यथा म्यार्दिवं दहतौति
[ यत् ] । “लपसढचरजप-" (३।११२४ पा० ) इत्यादिना गर्दायां
यङ् "जपजभटहटशभञ्जपशाच्च" (७।४।८६ पा० ) इत्यभ्यामम्य
नुमागमः। [ अदः ] लोकदहनं [ मां, दःखाकरोति ] दःखमनुभाव-
यतीत्यर्थः। “दुःखात् प्रातिलोम्य" (५।४।६४ पा०) इति डाच-
प्रत्ययः । अतश्चैद्य एवाभियातव्यः । पार्थस्त प्रार्थनयाऽपि पश्चात् ममा-
धेय इत्यर्थः ॥ ११ ॥
स्वमतं निगमयन् परमतं शुश्रूषः पृच्छति, ममेति ।- तावत् ]
भवन्मत श्रवणपर्यन्तमित्यर्थः, [ मम मत मदम्, अङ्ग ! ] इत्यामन्त्रणे-
ऽव्ययम् । 'अथ मम्बोधनार्थकाः। स्युः प्याट पाडङ्ग हे भाः' इत्य-
मरः। [वां] युवयोः। “युमदम्मदीः षष्ठीचतुर्थों" (८११२० पा० )
इत्यादिना वामादेशः । मतं [अपि, शूयताम्] विधी लोट् । तदिदं मया
श्रोतव्यम्, अन्यथा मन्दहानिवृत्तेरिति भावः । विदुषस्ते कुतः सन्देह-
स्तवाह,-ज्ञातसार: ज्ञाततत्त्वार्थः [ अपि, एकः ] एकाकी [ कार्य-
वस्तुनि ] कर्तव्यार्थे [ सन्दिग्धे ] संशते [खलु] निश्चये। अतो मयाऽपि
सन्दिह्यत इत्यर्थः। 'दिह उपचये' कर्त्तरि
लद
घवधत्वे। सामान्येन
विशेषसमर्थनरूपोऽर्थान्तरन्यासः ॥ १२॥

·हितोयः मर्ग:। यावदर्थ पदां वाचमेवमादाय माधवः । विरराम महौयांसः प्रकृत्या मितभाषिगाः ॥१३॥ ततः सपत्नापनयम्मरणानुशयस्फुरा । ओष्ठेन रामो रामौष्ठविम्बचुम्बनचुच्चुना ॥१४॥ विवक्षितामर्थविदस्तत्क्षणप्रतिसंहृताम् । दधम् । याव- यावदिति ।- माधवः ] हरि: [ यावदर्थपदा ] यावानर्थी याव- “यावढवधारगों" (1१1८ पा० ) इत्यव्ययीभावः । दर्थ पदानि यभ्याम्ताम् अभिधेयमम्मितानगमित्यर्थः । [एवम् ] उक्त- प्रकारंग [वाचम्, आदाय] यहोवा, उक्कं व्यर्थः। [विरगम ] तूणी- माम। “व्याङग्भ्यिो रमः” (१३८३ पा० ) इति परम्मैपदम् । तथा हि, [ महीयांमः उत्तमाः [ प्रकत्या ] म्वभावेन मितभाषिणः । भवन्तौति शेषः । वृधाऽऽलापनिषेधादिति भावः । पूर्ववदलङ्गारः ॥१३॥ अथाएभिः कुलकैन गमं वयंम्तहाकामवताग्र्यात, तत इति ।- [ ततो रामः ] जगाद इत्युत्तरेगावयः। मपनी रिपः। 'रियु- वग्मिपत्नारि-' इत्यमरः । तम्यापनयोऽपकारः तम्य म्मरणेन योऽनुशयः पश्चातापः । 'भवेटनुशयो इंघे पश्चात्तापानुबन्धयोः' इति विश्वः, तन म्फरतौति अनुशयस्फः, तेन, {मपनापनयम्मरणानुशयस्फुग, गमौष्ठ- विम्बचम्बनचञ्चुना] ओली विम्बमिवत्युपमितममामः । ओष्ठविम्बम्य चम्वनन वित्तो, रामोष्ठविम्बत्रुम्बनचूचुः “तेन वित्तश्चञ्चुप- चापा" (पारा२६ पा.) इति चुचुप्प्रत्ययः । “ीत्वोष्ठयोः समासे वा पररूपं वक्रव्यम्" * इति विकल्पन पररूपम् । तेन ओष्ठन! उपलक्षितः। ममरमुरतयोः मममम इति भावः। उपमाऽनुप्रामयोः मंमृतिः॥१४॥ विवक्षितामिति ।-[विवक्षितां वृद्धत्वाभिमानादग्रे वक्तुमिष्टाम् । . गमाया: "चोऽन्त्यादि टि" (१९९५) इत्यम्य वार्तिकम ·शिशुपालवधे प्रापयन् पवनव्याधेगिरमुत्तरपक्षताम् ॥१५॥ घूर्णयन् मदिराम्वादमदपाटलितद्युती। रेवतीवदनोच्छिष्टपरिपूतपुट दृशौ ॥१६॥ भावः । वत्रा वा मचन्तात् कर्मणि तः। [ तत्क्षणपतिमहतां ] तत्क्षणे विवक्षाक्षणे एव, इत्यविलम्बोक्तिः। प्रतिसंहतां रामानुरोधादनुरुडाम् [ अर्थविदः ] कार्यज्ञस्य अत एव [पवनव्याधेः उद्धवस्य [ गिरम, उत्तर- पक्षतां] सिद्धान्तपक्षतां । प्रापयन् ] म्वयमसत्यक्षावलम्बित्वादिति अनेन रामस्य व्यग्रता उक्ता ॥ १५ ॥ घूर्णन्निति। -पनः [मदिगऽऽस्वादमदपाटलितद्युतौ] मदिराऽऽम्वा- देन मद्यपानन यो मदस्तेन पाटलता ईषद्रकीकता द्युतिययोस्ते [रेवतीवदनोच्छिष्टपरिपूतपुटे ] रेवत्याः * देव्याः वदने यदृच्छिष्टं मद्य- लेपताम्बलादि, अक्षिचम्बनसङ्घान्तमिति भावः ; तेन परिपूर्त शुद्दे पुटे ययोस्ते [ दृशी, घूर्णयन् ) धामयनिति मद्यविकारोक्रिः। उच्छिष्ट- परिपूर्तत्यन,-'रतिकाले मुखं स्त्रीणां शुइमाखेटके शनाम्' इति स्मरणात्। उच्छिष्टस्य पावित्राजनकत्वविरोधस्य आभासत्वाविरोधा- भासोऽलङ्कारः,-'आभामत्वे विरोधस्य विरोधाभाम उच्यते' इति लक्षणात ॥ १६ ॥ - पग किल सत्य युग रेवती नाम राजा म्ब पुवौं रंवतौं यौवनवतीमवलोक्य "इयं को प्रर्दया" इति जिज्ञासः तया मह ब्रमालाकं गत्वा सन्ध्योपासनारतं ब्रह्माणं दृष्टा कन्च कया सह तवैव चितवान् । पथ सन्ध्यामपाम्य तदभिप्रायमवगत्य ब्रह्मोवाच “वस । ब्रह्मन्नी के यं महतोपगत', मन्यन्नीकै धना कनिय मातं, लोकाच नद्रावयवा: जाताः ! बत धनागराजावताराय रामाय दीयतामियम" नच्छु त्वा राजा रेवतम्त मन्य लीक मागत्य सदवम्या दृष्टा विख्यमवाप। कलि- युगौया लोका अपि, तो एकविंशति हस्तीछितो दृष्टा परं विसिमियरे। राजा बलरामसमीपं गन्ना ब्रह्मणोऽनुशासन व्यजिज्ञापन। रामोऽपि सत्य युगौयाम एकविंशतिहस्तीच्छिता तां रेवतौं लालन पालय साईविरताकारा कृत्वा खौचकार" रति पौराणिको वार्ता।

·द्वितीयः सर्गः। आश्लेषलोलुपबधूस्तनकार्कश्यसाक्षिणीम् । म्लापयन्नभिमानोष्णौवनमालां मुखानिलेः ॥१७॥ दधत्मध्याऽरुणव्योमस्फुरत्ताराऽनुकारिणीः । हिषहेषोपरताङ्गसङ्गिनो: खेदविग्रुषः ॥१८॥ प्रोल्लसत्कुण्डलप्रोतपद्मरागदलविषा। कृष्णोत्तरासङ्गमचं विदधच्चीतपल्लवीम् ॥१६॥ * आनषेति ।-पुनः [ आश्लेषलोलुपबधूस्तनकार्कश्यसाक्षिणोम् ] आश्लेषे लोलुपाया आलिङ्गनलुवाया: बध्वाः स्तनयोः कार्कश्यस्य काठि- न्यस्य साक्षिणीम् उपद्रष्ट्वौं नित्यं पौद्यमानामपि अम्लानामिति भावः । "साक्षादृष्टरि संज्ञायाम्” (५।२।८१ पा०) इति साक्षाच्छब्दादिनिप्रत्ययः । [वनमालाम्, अभिमानोणे: अहङ्कारतप्तः [मुखानिलैः] निश्वाममारुतैः मापयन ग्लापयन् । नायतर्ण्यन्तालट: शनार्दशः “आदेच" (६१४५ पा.) इत्यादिना आवं पुगागमः असान वानसम्बन्धादति- शयोक्तिः ॥ १७॥ दधदिति ।-पुनः मध्याऽरुणाव्यामस्फुरत्तागऽनुकारिणीः मन्ध्याया- मरुण व्योम्नि स्फुरन्तोस्तारा अनुकुर्वन्तौति तथोक्काः। कुतः ?- [हिषहषापरकाङ्गमङ्गिनौः ] द्विषतः शलाईर्षगा क्रोधनोपरक अङ्गे वपुषि सङ्गिनोः सका: [खंदविषः ] खेदविन्दन् । 'पृषन्तिविन्दु- पृषताः पुमांसा विपुषः स्त्रियाम्' इत्यमरः । [दधत् ] दधानः । "नाभ्यस्ताछतुः" (७।११७८ पा० ) इति नुमभावः । ऽलङ्गारः ॥१८॥ प्रोल्लसदिति ।-पुनः [ प्रोबसत्कुण्डलप्रोतपद्मरागदलविषा] प्रक- घेणोनसतां कुण्डलयोः प्रोतानां स्यूतानां पद्मरागदलानां माणिक्यशक- लामा विषा कान्त्या। प्रोतेति प्रपूर्वा हेअः कर्मणि क्तः, यजादित्वात् "अहिौवीरौ यो माय्याता पुगी ( ३३६ पा० ) इति सूधात् । उपमा- ·शिशुपालवधे ककुद्मिकन्यावत्रान्तर्वासलब्धाधिवासया । मुखामोदं मदिरया कृतानुव्याधमुहमन् ॥२०॥ जगाद वदनच्छद्मपद्मपर्यन्त पातिनः । नयन् मधुलिहः प्रवैत्यमुदग्रदशनांशुभिः ॥२१॥ [ कुलकम् । मरः। सम्प्रसारणम् । कृष्णोत्तगसङ्गरुचं ] कृष्णोत्तरामङ्गो नौलोत्तरीयम् । 'दो प्रावारोत्तरासङ्गो समौ वहतिका तथा। मंव्यानमुत्तरीयच्च' इत्य- तस्य रुचं चूतपल्लवस्येमा । चौतपल्लवीं विदधत् ! कृष्णलोहित- मिश्रवर्णचतपल्लववडूम्रा कुर्वन्नित्यर्थः ; 'धूम्रधूमली कृष्णलोहिते' इत्य- मरवचनात्। अत्रान्यरुचौऽन्यदौयत्वायोगात् मादृश्यानपानिदर्शना- ऽलङ्गारः ॥ १८ ॥ कझोति ।-पुनः कद्मिकन्यावकान्त मलवाधिवामया ककुद्मिकन्याया: रेवन्या: वक्रम्यान्तः अभ्यन्तर वामन स्थित्या लचीऽधि- वामी वामना यया तया, तन्मुखमौरभवामितयेत्यर्थः 'मंस्कारी गन्धमाल्याद्यैरधिवामनमुच्यते । “मदिग्या, कतानुव्याधं कतमंमग. प्रियागण्डषगन्धिनमित्यर्थः। “व्यधजपोग्नुपमर्गे" (३।३।६१ पा० ) इत्यनुपसृष्टादप्प्रत्ययविधानादपसमाद व्यधर्घञ् प्रत्ययः । । मुखामोद खमुखगन्धविशेषम् । 'आमोदः मोऽतिनिहाँगै' इत्यमरः । । उहमन् उद्विग्न्। अत्र मदिग-गममुखगन्धयोः म्वगन्धतिगंधानन गमामुख- तहण्डूषमद्यगन्धम्बौकारात् तगुणयोस्तवीत्तरम्यात्मविशेषकचेन पूर्व- मापेक्षवाढङ्गाङ्गिभावन समरः-'तहुगा: स्वगुणत्यागादन्योत्कृष्टगुणा- हृतिः' इति लक्षणात् ॥ २० ॥ जगादेति ।- वदनछद्मपद्मपर्यन्तपातिनः । वदनमेव छद्म कपट यस्य तत् पद्मं, वटनमेव पद्ममित्ययः । छद्मशब्दनामत्यत्वप्रतिपादनरूपी- पहवः। तम्य पर्यन्तपातिनः प्रान्तमचारिगाः। [ मलिहः ] मध लिहन्तीति मधुलिहस्तान् मधुपान् । विप्। [उदग्रदशनांशुभिः । -- ·हितीयः मर्गः। ७८ यहासुदेवेनादौनमनादौनवमीरितम् । वचसस्तस्य सपदि क्रिया केवलमुत्तरम् ॥२२॥ नैतल्लध्वपि भूयस्या वचो वाचाऽतिशय्यते । इन्धनौघधगम्यग्निमित्वषा नात्येति पूषणम् ॥२३॥ उदः उछितैः दशनांशुभिः [ श्वैत्यं धावल्यं नयन्] प्रापयन् [जगाद) । तहुणालङ्कारः। तस्य मधपमन्निधापकवदनापङ्गवमापेक्षत्वात् तेन सङ्गरः ॥ २१ ॥ रामो जगादयुक्तं, किं तदित्याकाङ्कायामाह, यदिति ।- वाम- देवन न दीनमिति अदौनम् अकातरं, न आढोनवोऽस्येति अनादी- नवं : निर्दोषम्। 'दोष आदीनवो मतः' इत्यमरः । यद् ] वचः । ईरितं : 'उत्तिष्ठमानम्नु परः' इत्यादिपनमाश्रित्य यदतमित्ययः । तम्य वचमः, मपदि क्रिया कैवलं ' मद्योऽनुष्ठानमेव ! उत्तरं । मिहान्तस्य वोकत्वादिति भावः * ॥ २२ ॥ अथ तदेव प्रतिपादयिष्यन् अनन्यातिशयनयापम्करोति, नैत- दिति ।- लघु ] मङ्क्षिप्तम् अप्येतहचः, भयम्या बहुतण्या, विस्तृतया- ऽपीत्यर्थः । “दिवचनविभज्य--" (५।३।५७ पा०) इत्यादिना ईयमुनि, "बहालीपो भ च बहीः” (६।४।१५८ पा० ) इतौकाग्लोपी बहोश्च भगदेशः । [ वाचा, नातिशय्यत नातिरिच्यते, गुवर्थ चादिति भावः । शोङः कर्मणि लटि यक्, "अयड यि ङिति" (७।४।२२ पा० ) इति अयादेशः। तथा हि. इन्धनोघान् दहतीति दम्बाघधक् ] काष्ठ- गधिदाहकः, भृयान् अपि । इत्यर्थः । किपि घवधत्वभषभावाः । | अग्निः, त्विषा प्रभया पृषणं । मृर्व्यम्, अल्पोयांसमपौति भावः । [ न अत्यति नातिकामति। तंजमः प्रभावत्वमिव वचसोऽर्थवत्त्वम- लक्षात्व हेतुरित्यर्थः । अब ममानधर्मविम्बितया दृष्टान्तालङ्कार: + ॥२३॥ "पदौनमनादौनवम्" इत्यमतदव्यनमाहत्त्या हत्यनुप्रासालारः । । मवीनमते त,-पत्र एकस्यैव धम्मस्य पतिकमा पस्य गम्यसाम्ययोः वाक्ययीः पर्यायान्तरेण पृथकया निर्देशात् प्रतिवम्त पमाऽलङ्कारः।

·शिशुपालवधे
सशिप्तस्याप्यतोऽस्यैव वाक्यस्यार्थगरीयसः ।
मुविस्त रतरा वाचो भाष्यभूता भवन्तु
मे ॥२४॥
विरोधिवचसो मूकान् वागौशानपि कुर्वते ।
जड़ानप्यनुलोमाान् प्रवाचः कृतिनां गिरः ॥२५॥
यदि हरिवचो नातिशय्यते, अलं तस्तिथापि बागारम्भैः? अत प्राइ,
सहितस्येति ।-[ अतः ] हरिवचसोऽनतिशयनीयत्वादेव [मुविस्तरतराः)
प्रपञ्चतराः। "प्रथने वावशब्दे" (२३३३३ पा०) इति घनः प्रतिषेधे
"ऋदोरप्" (३३५७ पा० ) इत्यप। । मे वाच:, सन्तिस्य अपि ]
अल्पाक्षरस्यापि [अर्थगरीयसः ] अर्थेन गगैयसः सूत्रकल्पस्येत्यर्थः ।
'अल्पाक्षरमसन्दिग्धं सारदिश्वतोमुखम्। अस्तोभमनवद्यञ्च सूत्रं मन-
विदो विदः ॥ इति लक्षणात्। अस्यैव वाक्यस्य नान्यस्य [भाष्यभताः]
भाष्यैः समाः। नित्यसमासः। 'क्ष्मादी जन्ती भृतं क्लौवं समेऽतीत
चिरे त्रिषु' इति वैजयन्ती। व्याख्यानरूपाः [भवन्त ] इत्यर्थः ।
मृत्रव्याख्यानविशेषो भाष्यम्। “सुवम्थं पदमादाय वाक्यैः मूत्रानु-
सारिभिः । स्वपदानि च वर्ण्यन्त भाष्यं भाष्यविदी विदः ॥” इति
भाष्यलक्षगात्। मया तु तदव विशेषप्रकाशनाय व्याख्यायत, न
वतिशयाय प्रत्याख्यायत इत्यदोष इत्यर्थः । उपमाऽलङ्गारः ॥ २४ ॥
इत्थं यानं सिद्धान्तयित्वा तवीडवप्रतिगंधं हदि निधाय विभिः
प्रत्याचष्टे, विगेधोति ।- तिनां ] कुशलानां गिरः । कवाः ।
[विरोधिवचमः ] प्रतिकूलवादिनः [ वागीशान वाक्पतीन् [ अपि] ।
'वागोशो वाक्पतिः ममी' इत्यमरः । [ मृकान् ] निर्वाच: [ कुर्वते ]
जड़यन्तीत्यर्थः । [ अनुलोमार्थान् ] अनुलोमोऽनुकूलोऽर्थोऽभिधेयं येषां
तंऽनुलोमार्था: अनुकूलवादिनः तान् [जड़ान्] मन्दान् [अपि, प्रवाचः]
प्रगत्मवाच: कुर्वत, अतोऽस्महिर: प्रवाच्या इति भावः ।
अस्त्र वागौ-
शानां मूकोकग्णाज्जड़ानां प्रवाक्वकरणाच अशक्यवस्तुकरणरूपो
विशेषोऽलङ्कारः, असम्बन्धे सम्बन्धातिशयोक्तिप्रतिभोत्यापित इति
सहारः॥२५॥

·वितीयः सर्गः। ८१ षड्गुणाः शक्तयस्तिस्स: सिद्धयश्चोदयास्त्रयः । ग्रन्थानधौत्य व्याकर्तुमिति दुर्मेधसोऽप्यलम् ॥२६॥ नन्दात्मनोनन खामिना 'बुद्धेः फलमनाग्रहः' इति न्यायेन शास्त्रज्ञ- वचनं प्रतिकूलमपि ग्राह्यमेवेत्याशङ्गाह,-पडिति -दृष्टा मेधा येषां ते [ दुर्मेधस: ] मन्दबुद्धयः [अपि। "नित्यममिच् प्रजामेधयोः" (५।४।१२२ पा० ) इति समासान्तोऽमिच्प्रत्ययः । [ग्रन्थान् ] औश- नसादौन् [ अधौत्य ] पठिचा [ गुणाः ] सन्धिविग्रहयानासनधौ- भावममाश्रयाख्या: [ षट। शक्तयः ] प्रभुत्वमन्त्रीमाहाख्या: । तिस्रः । मिइयः ] पूर्वोक्तशक्लियसाध्या: पुरुषार्थलाभामिका:, ता: [च ] तिसः प्रभामिद्धिमन्त्रसिद्धिरुत्साहमितिश्चेति। [उदया: ] वृद्धिक्षया- वस्थानानि छविन्यायेन उदया उच्यन्ते, तत्र वृद्धिक्षयो स्वशक्ति- मियोः पूर्वावस्थानादपचयापचयो अवस्थानं साम्यं ते च [ लयः इति, व्याकर्त] व्याख्यातुं | अलं] ममर्थाः । “पर्याप्तिवचनेष्वलमर्थेषु" (३।४ ६६ पा० ) इति तुमुन् । पञ्चाङ्गनिर्णयक्तिविकलानां सन्ध्यादि- रूपसङ्ख्यामात्रपाठकानाम् अशास्त्रज्ञत्वाववादयो न इत्यभिसन्धिः । अलामरः,-'सन्धिर्ना विग्रही यानमासनं ईधमाश्रयः । षड्गुणाः, शक्तयस्तिसः प्रभावात्माहमन्त्रजा: । क्षयः स्थानच्च डिश विवर्गो नौतिवेदिनाम् ॥' इति। तत्रारिविजिगीष्वीव्यवस्थाकरण- मैक्यं सन्धिः, विरोधी विग्रहः, विजिगोषीरविं प्रति यात्रा यानं, तयोमिधः प्रतिबद्धशक्त्याः कालप्रतीक्षया तृष्णौमवस्थानमासनम् । दुबलप्रबलयोर्वाचिकमात्मसमपंगां वैधौभावः । अरिणा पौद्यमानस्य बलवदाश्रयणं मंश्रयः, कोषदण्डोत्थं तंज: प्रभावः, कर्तव्यार्थेषु स्थेयान् प्रयत्न उत्साहः, षड्गुणचिन्तनं मन्त्रः, गतमन्यदिांत सपः * ॥ २६ ॥ - ग्राह्यवचना . . पव षङ्गणा राव षड़िति विशेषणस्य पूर्व निर्देशात् तिस्र इत्यादव विशेष्यात पर निर्देशाद भग्रपक्रमताख्यो दोषः ।

·८२ शिशुपालबधे अनिर्लोडितकार्यस्य वाग्जालं वाग्मिनो बथा। निमित्तादपराद्देषोधानुष्कस्येव वलिातम् ॥२७॥ सर्वकार्यशरीरेषु मुक्ताइस्कन्धपञ्चकम् । सौगतानामिवात्मान्यो नास्ति मन्त्रो महीभृताम् ॥२८॥ तस्य ननु शास्त्रोक्तार्थव्याख्यातैव शास्त्रजः, स एव ग्राह्यवचनश्चत्या- शङ्कयाह, अनिर्लोड़ितति ।- अनिलॊडितकार्यम्य ] अनिर्लोड़ित नालोकितं काव्यं येन तस्य, कार्याकार्यमजानत इत्यर्थः । [वाग्मिनः] वाचोऽस्य सन्तोति वाग्मो, वावद्रकः । 'वाची युक्किपटुर्वाग्मी वावदको- ऽतिवतरि' इत्यमरः। “वाची ग्मिनिः" (५।।१२४ पा०) इति ग्मिनिप्रत्ययः । [ वागजालं] वागाडम्बर: [निमित्तात् ] लक्ष्यात् । 'वैश्यं लक्ष्यं निमित्तच्च शरव्यच्च ममं विदुः' इति वैजयन्ती। [अपगद्देषोः ] स्खलितबाणस्य [ धानुष्कम्य ] धनुः प्रहरणमस्य ति धानुष्को धन्दौ। “प्रहरणम्" (४।४।५.७ पा०) इति ठक, "इममुका- न्तात् कः” (७३।५१ पा०) इति ठस्य कः । 'अपगडपृषत्कोऽमी लच्याद् यश्चातसायकः । धन्वी धनुमान् धानुष्कः' इत्यमरः । तम्य [वलिात- मिव, वृथा ] निष्फलम्। कार्यज्ञम्य वची ग्राह्यं, न तु वाचालस्येति भाव: * ॥ २१ ॥ इन्यं षाड्गुण्यादिपाठमालं न मन्त्र इति मिई मम्प्रति म्वयं मन्त्र- म्वरूपमाह, सर्वेति ।-मर्वागिा काागि मभ्यादीनि तानि शगे- गणीव इत्युपमितममामः । व्याम मौगतानामिति लिङ्गान्तेषु [ मर्वकार्यशगैरेषु ] मर्वेषु शगैरेष्विव मर्वकार्येष्वित्यर्थः । [अङ्ग- म्कन्धपञ्चकम् ] अङ्गानि स्कन्धा इत्युपमितममामः, तेषां पञ्चक [ मुक्ता] स्कन्धपच्चकमिवाङ्गपञ्चकं हिवेत्यर्थः । परिमागा- पञ्च * उपमालङ्कारः, चपराई घोरियन नव गतार्थ निमित्तादिति अधिक पदत्वं दोषः ।

·हितीयः सर्गः। मन्त्रो योध दूवाधौरः साङ्गैः संवृतैरपि। चिरं न सहते स्थातुं परेभ्यो भेदशकया ॥२६।। बौद्धाः । लानि । . मस्येति पञ्चकम् । "मयायाः मंज्ञासामृताध्ययनेषु" (५.१५८ पा०) इति कप्रत्ययः । [मोगतानां] सुगतो भक्तिर्भजनीय एषां सौगताः "भक्तिः" (४.५ पा० ) इत्यमा प्रत्ययः । तेषाम [अन्यः आत्मेव महौभृताम् अन्यः मन्त्रः नास्ति । कर्मणामारम्भोपायः, पुरुष- द्रव्यमम्पत्, देशकालविभागः, विपत्तिप्रतीकार:, कार्यमिडिशेति पश्चा- यथाइ कामन्दकः,-'महाया: माधनीपाया विभागी देश- कालयोः। विपत्तेश्च प्रतीकार: मिडिः पञ्चाङ्गमिष्यत ॥' इति । रूप- वेदनाविज्ञानमंजासंस्काग: पञ्च स्कन्धाः; तत्र,-विषयप्रपञ्ची रूप- म्कन्धः, तज्ज्ञानप्रपञ्ची वेदनाम्कन्धः, आलयवनानमन्तानी विज्ञान- स्कन्धः, नामापत्रः मंशा स्कन्धः, वामनाप्रपत्रः मंस्कारम्कन्धः पञ्चधा परिवर्तमानी ज्ञानसन्तान एवात्मा इति बोडाः। एवं यथा बाडानां मर्वेषु शारिषु स्कन्धपचकातिरिक्त आत्मा नास्ति, तथा गज्ञामङ्गपञ्चकातिरिक्ती मन्त्री नास्तीत्युपमाऽलङ्कारः, तच्चास्माकं ममग्रमवत्ययमव यात्राकाल इति भावः ॥ २८ ॥ अथ मन्त्रितार्थक्रियाविलम्ब दोषमाह, मन्त्र इति ।-[संवतैः ] गुप्तः [ सर्वाङ्गः] पूर्वोक रुपायादिभिरुर:स्थलादिभिश्च उपलक्षितः | अपि . सर्वाङ्गसंहतोऽपौत्यर्थ: मन्त्रः विचार: [ अधौर: भौरुः, युध्यत इति [योधः] भटः इव पचायच्। [परेभ्य:] अन्येभ्योऽग्भ्यिश्च । 'परं दूरान्यमुख्यषु परोऽरिपरमात्मनोः' इति वैजयन्तौ। [ भेदशङ्कया] भेदो विदारणं तृतीयगामित्वच्च, तस्य शङ्या [ चिरं स्थातुं विलम्बितु- मित्ययः, [न सहत] न क्षमः । "शकष-" (३।४।६५ पा०) इत्यादिना तुमुन्प्रत्ययः । अती न विलम्बितव्यम्, अन्यथा मन्त्रभेद कार्यहानिः स्यादिति भावः * ॥ २८ ॥ . पत्र संघसकीर्णापमा लङ्गतिः ।

·८४ शिशुपालवधे पात्मोदयः परज्यानिय नौतिरितौयतो। तदूरीकृत्य कृतिभिर्वाचस्पत्यं प्रतायते ॥३०॥ टप्तियोगः परेणापि महिना न महात्मनाम्। पूर्णश्चन्द्रोदयाकानी दृष्टान्तोऽत्र महार्णवः ॥३१॥ किञ्च, नौतिसर्वखपालोचनयाऽपि न विलम्बः कार्य इत्यभि- प्रेत्याह, आत्मोदय इति ।-[आत्मोदयः ] आत्मन उदयो हविः [पर- ज्यानिः] • परस्य शत्रोानिर्हानिः । “वीच्यावरिभ्यो निः" (उ०४ पा. ४८ सू०) इत्यौणादिको निप्रत्ययः [ इति इयम् ] इदं परिमाणमस्या इति [इयती] एतावती । “किमिदंभ्यां वो घः” (५२२४० पा०) इति वतुपो वस्य पश्च, "उगितच" (४|११६ पा० ) इति डोप। [नौतिः ! नौतिसङ्कहः, एतद्दयातिरिक्तो न कश्चिन्नौतिपदार्थोऽस्तीत्यर्थः । यदन्यत षागुख्यादिवर्णनं तत्मर्वमस्यैव प्रपञ्च इत्याह, तदिति ।-[ तद ! यम् [ऊरौकत्य] अङ्गीकृत्य । 'ऊरोकतमुग्रौकतमङ्गोकतम्' इत्यमरः । "ऊर्व्यादिचिडाचश” (१।४।६१ पा० ) इति गतिमंज्ञायाम, “कुगति- प्रादयः” ( २।२।१८ पा.) इति ममाम वो ल्यप। । कतिभिः ] कुशलैः [ वाचस्पत्यं ] वाग्मित्वम्। कस्कादित्वादलुक्सत्वे “षष्ठया: पतिपुत्र" (८३५३ पा० ) इत्यादिना सत्वमिति स्वामी, तन्न; तस्य छन्दी- विषयत्वात्। ब्राह्मणादित्वात् भावे ष्यप्रत्ययः । [ प्रतायते ] विस्तार्यते। कर्मणि लट्, "तनोतर्यकि" (818188 पा० ) इत्यात्वम् । तम्मादात्मोदयार्थिभिः अविलम्बाच्छबुरुच्छत्तव्यः, तत्रान्तरौयत्वात् तस्येति भावः ॥ ३० ॥ ननु लब्धोदयस्य किं परोछित्त्येत्यवाह, तृप्तियोग इति ।-[ महा- मनां] महोयसां [परेणापि] प्रभृतेनापि [ महिना] ऐशयेण [प्तियोगः ] सन्तोषलाभः [न]। [अब ] हप्ताभावे [ पूर्ण: ] सन् पव "ग्लानिः" इति पाठे,-"वहित्रियुगुलाहात्वरिभ्यो नित्" ( उपा. ४ पा०५१ सू.) इति मित्प्रत्ययेन कपमिडिः ।

·हितीयः सर्गः। ८५ सम्पदा सुस्थिरम्मन्यो भवति खल्पयाऽपि यः । कृतकृत्यो विधिर्मन्ये न वढयति तस्य ताम् ॥३२॥ समूलघातमन्नन्तः परान् नोद्यन्ति मानिनः । प्रध्वंसितावतमसस्तत्रोदाहरणं रविः ॥३३॥ भावः। [ चन्द्रोदयाकाग] ब्रार्थमिति भावः । [ महार्णवः, दृष्टान्त: ] दृष्टः अन्तो निश्चयो यस्मिन् स दृष्टान्त:, निदर्शनमुपमानमिति यावत् । राचा बहावलंबुद्धिन कार्या,-"असन्तुष्टा हिजा नष्टा: सन्तुष्ठाच महीभुजः । सलज्जा गणिका नष्टा निर्लज्जाश्च कुलाननाः ॥” इति न्यायादिति नायं दृष्टान्तालकार:, विम्बप्रतिविम्बभावेनौपम्यस्य गम्बाचे तस्योत्थानात् । किन्तु दृष्टान्तशब्देन तस्याभिधानादपमाऽलङ्कारः । अत एव "दृष्टान्तोदाहरणनिदर्शनरूपाः शब्दा न प्रयोक्तव्याः पौनरुत्यापत्तेः" इन्ध कावल्यलङ्गारकारः ॥ ३१ ॥ तथाऽपि सन्तोष दीपमाइ, सम्पदेति ।-यः म्बल्ययाऽपि सम्पदा] सुस्थिरमात्मानं मन्यत इति [सुस्थिरम्मन्यः । स्वस्थमानी [भवति । "पालमाने खच" (शरा८३ पा०, इति खशप्रत्यये मुमागमः । [तस्य] अल्प सन्तुष्टस्य [ तां] स्वल्प सम्पदं [कृतकत्यः ] तावतैव कृतार्थः [विधिः ] देवमपि [न वईयति ] अहमिति [ मन्ये । पौरुषहीना- देवमपि जुगुप्सत, तत्प्रवृत्तः पागादिति भावः ॥ ३२ ॥ किञ्च, पराक्रमलब्ध एवोदयो नान्यलब्ध इत्याह, समूलेति ।- [ मानिनः ] अभिमानिनः [ परान् ] शत्रून् समूलं हत्वा [ समूल- घातम् अनन्तः ] अनुब लयन्त इत्यर्थः। “समूलाकतजीवेषु इन्- कअग्रहः" (३।४।३६ पा०) इति णमुलप्रत्ययः, “कषादिषु यथाविध्य- नुप्रयोग:" (३।४18 पा०) इति हन्तेरनुप्रयोगः। [नोद्यन्ति] किन्तु हत्वैवीचन्तीत्यर्थः। तत्र हत्वैवोदये[प्रध्वंसितान्धतमसः) अन्धयती- त्यन्वं गाढ़े तमो अन्धतमसम्। 'ध्वान्ते गादेऽन्धतमसम्' इत्यमरः । "अबसमन्धेभ्यस्तमसः" (५४७८ पा.) इत्यच्प्रत्ययः । प्रध्वंसितमन्ध- ·शिशुपालवधे विपक्षमखिलौकृत्य प्रतिष्ठा खलु दुर्लभा । भनौत्वा पद्धतां धूलिमुदकं नावतिष्ठते ॥३४॥ ध्रियते यावदेकोऽपि रिपुस्तावत् कुतः सुखम् ? | पुरः लिग्नाति सोमं हि सैंहिकेयोऽमुरद्रुहाम् ॥३५॥ तमसं येन सः, उदयात्प्रागिति भावः। [विः, उदाहरणं ! दृष्टान्तः । अवापि "दृष्टान्तोऽत्र महार्णवः" इतिवदपमाऽलङ्कारः, न तु दृष्टान्त इति द्रष्टव्यम् ॥ ३३ ॥ किञ्चानुच्छिन्नशत्रोः प्रतिष्ठव दुर्घटेत्याह, विपक्षमिति ।-[विपक्षं ] शत्रुम [ अखिलौकत्य]। खिलमुत्मन्नमकत्वा अनुन्मल्येत्यर्थः । [प्रतिष्ठा दुर्लभा खलु] । तथा हि,-[ उदकम् ] कर्तृ । [ धूलिं ] म्बपरिभावि- नौमिति भावः । [पड़तामनीत्वा ] नाधःकत्येत्यर्थः, [ नावतिष्ठते किन्तु नौत्वैव तिष्ठतीत्यर्थः, “ममवप्रविभ्यः स्थः" ( १।२२ पा० ) इत्यात्मनेपदम्। वाकाटन प्रतिविम्बनापेनी दृष्टान्तालमारः ॥ ३४ ॥ नन्वयं शिशुपाल एकाको नः किं करिष्यति इत्याशाह, গ্নয়ন इति ।-[ एकोऽपि रिपर्यावत्, ध्रियत] अवतिष्ठते । घड अवस्थान इति धातीस्तीदादिकात् कर्तरि लट, "रिङ शयग्लिस” (७४।२८ पा० ) इति रिडादशः। [ तावत् ] तटवधि सुखं कुतः ? ] 'यावत् तावच्च माकल्यवधी' इत्यमरः ! [हि तथा हि, मिहिकाया अपत्यं पुमान् [ मैंडिकेयः ] गहुः । 'तमस्तु गहुः म्वर्भानुः मैहिकयो विधुन्तदः' इत्यमरः। “स्वोन्यो ढक्” (४।१।१२० पा० ) [ असुग्नु हां ] देवानां [ पुर: ] अग्रे मोम, क्लिाति) वाधते । प्राचुर्यात् मोमग्रहणं मूर्यञ्चेति भावः । तम्मार्टकोऽपि शत्रुरुच्चत्तव्य इति भावः । 'अग्नेः शेषमणाचे शत्रोः शेषं न शेष येत्' । इति तात्पर्यम् • विशेषणा मामान्यसमर्थन- रूपोऽर्थान्तरन्यामः ॥ ३५ ॥ बन्धुवर्ग निवसन्ती मूर्थ्याचन्द्रमसी पपि एकमेव गवणा इदानीचापि किज्य ने ति शेषवयेषु अनुशंषी महाऽनर्धाकरः इत्यमकोऽपि विपक्ष: यातव्य एवेति धन्यते ।

·द्वितीयः सर्गः। सखा गरीयान् शत्रुश्च कृविमस्तौ हि कार्यतः । स्याताममिती मित्रे च सहजप्राकृतावपि ॥ ३६ ॥ उपकर्ताऽरिणा सन्धिन मित्रेणापकारिणा। उपकारापकारी हि लक्ष्यं लक्षणमेतयोः ॥ ३७॥ ननु क्षुद्रोऽयं चैद्यः किं नः करिष्यतीत्याशङ्का, तस्य बलवत्तां वक्तं मित्रामित्रबलाबलविवेकं तावद्दर्शयति, सति ।-क्रियया उपकारापकागन्यतररूपया निवत्त: । कनिमः | “डित: त्रिः" (२३२८८ पा०) “वमनित्यम्" (४।४।२० पा० ) [ सखा] सुत् [ शत्रुश्च ] कृत्रिमः । गरीयान् । कुतः ?-[ हि] यस्मात् [ तो] कत्रिममिलशव । कार्यतः ) उपकागपकाररूपकाव्यवशात्, निवृत्ता- विति शेषः । उतकार्योपाधर्यावज्जीवमनपायात् अनयोर्मिनामित्र- भावोऽपि अनपायौति गरीयस्त्वमिति भावः । सहजप्राकतो तु नैव- मिन्याह, स्यातामिति ।-सहजातः सहजः एकागैगवयवत्वात् । तत्र महजं मित्रं मातृवसयपैटवर्सयादि, सहजशवस्तु पितृव्यतत्पु- त्रादिः, प्रकन्या सिद्धः प्राकृतः । पूर्वोक्तसहज विमलक्षणरहित इत्ययः । तत्र विषयान्तर: प्राकृतः शत्रुः तदनन्तरः प्राकृतं मिलम् । अपि त्वर्थे । ती । सहजप्राक़ती अपि, अमित्रो मित्र शत्रुमित्रच स्यातां । तावात्मकार्यवशादनियमेनोभयरूपतामापोते न कृत्रिम- शत्रुमिने। कृत्रिमः अनुः शव मित्रच मित्रमेवेति कृत्रिमावेव मित्रामित्री गरीयांसो, न तु सहजी, नापि प्राक़तावित्यर्थः । अनेन कृत्रिमत्वं सर्वापवादौति सिडम् ॥ ३६ ॥ एवं चैदस्माकं पैतृष्वर्मयः शिशुपाल: सहजमित्रत्वात् सन्धातव्यः, न तु यातव्य इत्यत आइ, उपकति ।-[उपकर्ता उपकार- कारिणा अरिणा अपि। सहर्जन प्राकर्तन चैति शेषः। (सन्धिः] कार्य: । परित्वापवादन कृत्रिममित्रताया बलीयस्था यावज्जीव- भाविन्यास्तत्रोत्पनत्वादिति भावः । एवम् [अपकारिणा मिलेण] ·८८ शिशुपासबधे त्वया विप्रकृतश्चैद्यी रुक्मिणी हरता हरे !। बहमूलस्य मूलं हि महहरतरो: स्त्रियः ॥ ३८ ॥ त्वयि भीमं गते जैतुमरीत्मोत्म पुरौमिमाम् । प्रोषितार्यमणं मेरोरन्धकारस्तटौमिव ॥ ३६ ॥ अपि। सहजन प्राक्तन चैति शेषः। सन्धिः । न कार्यः । । मित्र- वापवादेन कत्रिमशत्रुताया बलीयस्था यावज्जीवभाविन्यास्तत्रोत्पत्र- स्वादिति भावः। ननु साक्षादरिणा सन्दध्यात्, मित्रेण कथं विरु- स्यात् ? इत्याशङ्का क्रियया तयोर्वैपरीत्याददोष इत्याह,-[हि यस्मात् [ उपकारापकारौ] एव [ एतयोः ] मिवामित्रयोः [ लक्षणं ] खरूपं [ लक्ष्यं द्रष्टव्यम्। उपकत्तव मित्रम् अपकतैव शत्रुरित्यर्थः । तस्मात् सहजमित्रत्वेऽपि चैवः क्रियया शत्रुत्वात् यातव्य एवेति भावः ॥ ३७॥ अथ चैद्यस्य कृत्रिमशत्रुत्वं चतुर्भिराह, त्वयेति ।-है [हरे ! रुक्मिणी • इरता] बन्धुभिस्तस्मै प्रदत्तां राक्षसधर्मेणोद्दहतेत्यर्थः । 'राचसो युद्धहरणात्' इति याज्ञवल्काः । . 'गान्धर्वो गक्षसश्चैव धयों आबस्य तो स्मृतो' . इति मनुः । [त्वया चंद्यः, विप्रकृतः । विप्रियं प्रापितः। तथा हि,-[बद्धमूलस्य रूढ़मूलस्य (वैग्तरोः स्त्रियः, महत् प्रधानं [ मूलम्, हि] निश्चये। रूपकसंसृष्टीयं सामान्येन विशेष- समर्थनरूपोऽर्थान्तरन्यासः ॥ ३८ ॥ अथ तेनापि त्वं विप्रकत इत्याह, त्वयोति ।-[त्वयि ] भूभैरपत्यं पुमांसं [ भौम ] नरकासुरं जेतुं गते सति सः ] चंद्य: [ इमां पुरौं हारकां (प्रोषितायमणं ] प्रोषितोऽर्यमा सूर्यो यस्यास्तां [ मेरोस्तटौँ] ] पुरा किल श्रीक्षण प्रति पतित्वेन पर्पितमाना भिएपालाय प्रदातुमनसी विदर्भरामस्य भीमकम्य कन्या कवियों पपहत्य श्रीकणपरिणीतवान् रति भार. तीया कथा।

·द्वितीयः सर्गः। ८८ पालप्यालमिदं बमोयत्स दारानपाइरत् । कथाऽपि खलु पापानामलमश्रेयस यतः ॥ ४० ॥ विराध एवं भवता विराडा बहुधा च नः । निवर्त्यतेऽरिः क्रियया स श्रुतश्रवसः सुतः ॥४१॥ - मानुम् [अन्धकार दव, अरोत्सीत् ] रुरोध । रुधरनिटो लुङि रूपम् । उपमाऽलङ्कारः ॥ ३८ ॥ अपकारान्तरमाह, आलयेति ।-[मः द्यः [ बभ्रीः यादव- भेटस्य ( दागन् ] भार्याम्। 'भा- जायाऽथ पुं भूमि दाराः स्यात्तु कुटुम्बिनी' इत्यमरः। [अपाहग्त् ] इति यत् [ इदं ] दाराऽपहरणं [ आलप्य उच्चायं अलं नालपनीयमित्यर्थः 'अलंखल्वोः प्रति- षेधयोः प्राचां क्वा" (३।४।१८ पा.) इति क्वाप्रत्यये समासे त्यबा- देशः । [यतः पापानां पाप्मनां कथाऽपि उच्चारणमपि। "चिन्ति- पृजिथि कम्बि-" (३।३।१०५ पा०) इत्यादिना अप्रत्ययः । अप्रेयसै अनर्धाय । अल ) समर्था । खलु । “नमःस्वस्ति-" (२१३।१६ पा०) इत्यादिना चतुर्थो । अब निषिध्यमानालपननिषेधनसमर्थनात् कार्येण कापणसमर्थकोऽर्थान्तरन्यासः ॥ ४० ॥ फलितमाह,-विगह इति ।-[ एवं भवता विगडः विप्रकतः । गधरनिटः कमणि क्तः। बहुधा, नः | अस्माकं [च, विगडा] विप्र- कर्ता । श्रुतश्रवसः ] श्रुतप्रवा नाम हर: पिटष्वसा तस्याः [ सुतः] । पंतृष्वसंयत्वात् सहजमित्रमपीति भावः । [मः । चैद्यः [क्रियया ] उपमा लकारण तेन च मर्यापगम पि पन्धकारी रवसानुत्वात् यथा सुमकसान सम्यक् रोई न शक्रोति, तथा सोऽपोमा रोड़ नाशकदिति व्यज्यते । यदा किल भगवान् नारायण: बराहमा जलधिजलतलगतां धरिबीमुनहार, तदैव वसा बरवर्णिनीपिणी भूत्वा तं कामयामास । तदत्पनी सरकुलपरिपालिती बालक: नरकमामा ख्यातिमवाप इति पुराणम् । + “समासऽनपूर्वे को ल्यप्" ( ११६३० पा.) इति सूत्रम्।

·घिपालबा विधाय वैरं सामर्षे नरोऽरो य उदासते। प्रषिप्योदर्चिषं कचे शरते तेऽभिमारुतम् ॥४२॥ मनागनभ्यावृत्त्या वा काम क्षाम्यतु यः क्षमी । क्रियासमभिहारेण विराध्यन्तं बमेत कः ? ॥४३॥ पूर्वोत्तान्योऽन्यापक्रियया [ परिनिर्वय॑ते ] कृत्रिमः शत्रुः क्रियते । अतो बलीयत्वादनुपेक्ष्य इति भावः ॥ ३१ ॥ अवाप्युपेक्षायां दोषमाह, विधायेति ।- ये नरः ] पुमासः । 'स्युः पुमांसः पञ्चजनाः पुरुषाः पूरुषा नरः' इत्यमरः । [सामर्षे प्रागैव सरोषे [अरौ वैरं विधाय ] स्वयं चापकत्येत्यर्थः । [उदा- सत] उपेक्षन्ते। ते] नरः कचे] गुल्मे । 'कवस्तु गुल्मे दीर्मूले पापे जीर्णवने तणे' इति वैजयन्ती। [उदर्चिषम् ] अग्निं [प्रक्षिप्य, अभिमारुतम् ] आभिमुख्येऽव्ययीभावः । [शेरते ] स्वपन्ति, तहबाशहेतुरित्यर्थः । “भौडो रुट" ( ७।११६ पा०) इति रुडागमः । अत्र 'ये उदासते ते शेरते' इति विशिष्टोदामीन्यशयनयोर्वाक्यार्थयो- निर्दिष्टेकत्वासम्भवात् सादृश्यलक्षणायाममम्भवम्तमम्बन्धी वाक्यार्थ- निर्वत्तिरिति निदर्शनाभेदः। न चायं दृष्टान्तः, वाक्यभेदेन प्रति- विम्बकारणापे तस्योयानात् । अत्र तु वाक्याथै वाक्यार्थसमारोपा- हायकवाक्यतायां तदभाव इत्यलङ्कारसर्वम्वकारः ॥ ४२ ॥ तथाऽपि बान्धवत्वात् मोढव्य इत्याप्रमाह, मनागिति :-[ यः, क्षमौ] सहनः। “शमित्यष्टाभ्यो चिनुण" (३।२१४१ पा०) इति चिनुण प्रत्ययः। म मोढ़ा [मनाग] अल्पम् । अभ्यावृत्तांवपीति भावः । [अनभ्यावृत्त्या ] सनद [वा ] अनल्पत्वेऽपौति भावः । [विरा- ध्यन्तम् ] अपकुर्वाणं [ कामं ] भृशं [क्षाम्यतु] क्षमताम् । सम्भा- बनायां लोट । “प्रमामष्टानां दीर्घ: श्यनि" (७३।७४ पा०) इति दीर्घः । [क्रियासमभिहारेण ] भृशं पोन:पुन्येन चैत्यर्थः । न च वाक्येष्वन- "खचर्णमामिप्रती पाभिनुग्व्ये" (०१४ पा.) इति मुबम् ।

·हितीयः सर्गः। २१ भन्यदा भूषणं पुंसः क्षमा लज्जेव योषितः । पराक्रमः परिभवे वैयात्यं सुरतेष्विव ॥ ४४ ॥ मा जीवन् यः परावनादुःखदग्धोऽपि जीवति । तस्थाजननिरेवास्तु जननोक्लेशकारिणः ॥ ४५ ॥ पादाहतं यदुत्थाय मूनिमधिरोहति । कार्थत्वं दोषाय । विराध्यन्तं [ कः क्षमेत ? ] सहेत, सोढुं शक्नुयात् ? न कोऽपौत्यर्थः । “कि लिङ्च" (२३१७२ पा०) इति शक्या) लिङ्, 'चमूष सहने' देवादिको भौवादिकश्च ॥ ४३ ॥ ननु सर्वदा क्षमेव पुंमो भूषणं, अतोऽपराधेऽपि क्षन्तव्यम्, अत आह, अन्यदेति ।- अन्यदा सुरतव्यतिरिक्त काल । योषितो लज्जेव पुंसः ! अन्यदा अपरिभवे (क्षमा शमः [ भूषणम्। परिभवे तु योषितः [ सुरतेष, वैयात्यं ] धाष्टाम् इव । पृष्टे धृष्णुर्वियातच' इत्यमरः । | पराक्रमः ! पौरुषं, भृष्यतेनिनति भूषणम् आभरणम् । एवञ्चाक्रिया- वचनत्वानियतलिङ्गत्वात् विरोध इति वल्लभोक्तं प्रत्युक्तम् ॥ ४४ ॥ अथ परिभवेप्यपराक्रमे विभिर्निन्दामाड, मा जीवविति ।- । य: पगवज्ञादःखदग्धोऽपि ! परस्थापकत्तुंरवज्ञया अपमानेन यदुःखं तेन दग्धस्तप्तोऽत एव मा जीवन् गहितजीवी सन् । “माङयाकोशे" : इति लटः शलादेशः । [जीवति ] प्राणान् धारयति । [जननीलेश- कारिण: । जनन्याः क्लेशकारिण: गर्भधारणप्रसवादिवेदनाकारिणः, तहातिरितार्थक्रियाहीनस्येत्यर्थः । [ तस्य ! प्रजननम् [ अजननिः ] अनुत्पत्ति: [ एवास्तु ] | जननीके शनिवृत्त्यर्थमिति भावः। “आक्रोश नमानिः" (३।३।११२ पा०) इति नअपूर्वाजनिधातोरनिप्रत्ययः ॥ ४५ ॥ पादेति ।- यदजः ] धूलिः [पादाहतं! पादनाहतं सत् [ उत्थाय ) चवीपमयी: मंसरिः। + "चाने मुक्" ( १८२ पा० ) इत्यस्य वार्तिकम्।

·દર शिशुपालवधे वस्थादेवापमानेऽपि दहिनस्तहरं रजः ॥ ४६ ॥ असम्पादयतः कच्चिदर्थं जातिक्रियागुणैः । यदृच्छाशब्दवत् पुंसः संज्ञायै जन्म केवलम् ॥४७॥ तुङ्गत्व मितरा नाट्री नेदं सिन्धावगाधता। अलङ्घनौयताहेतुरुभयं तन्मनखिनि ॥ ४८ ॥ -- उडडीय [ मृर्द्धानम् आहन्तुरीव शिरः अधिरोहति आक्रामति, [तद् रजः अचेतनमपौति भावः । अपमान] सति अपि, स्वस्थात् मन्तुष्टाद् [ देहिनः । चेतनाद [ वरं श्रेष्ठम् [एव । व्यतिरका- लङ्कारः ॥ ४६॥ अमम्पादयत इति । किन, [जातिक्रियागुणः । जाति: ब्राह्मण- वादिः, क्रिया दृज्याध्ययनादिः, गुणः शौर्यादिः, तैः माधनैः। करणे तृतीया । । कञ्चिदर्थ सुक्रतकौादिपौरुषार्थम्, अन्यत्र गोत्वपाचकत्व- शोलाादिभिः स्वाभिधेयभृतः करणः कश्चिदर्थ व्यवहाररूपं प्रयोजनम असम्पादयत: उभयत्र तादृग्जात्यादामम्भवादिति भावः । । पुंमः, जन्म मत्तालाभ: [ यदृच्छाशब्दवत् इच्छाप्रकल्पितस्य जात्यादिप्रवृत्ति- निमित्तशून्यस्य डियादिशब्दस्येव । "तत्र तस्यव" (५१११११६ पा.) इति वतिप्रत्ययः। 'स्वेच्छा यदृच्छा स्वच्छन्दः स्वरता चैति तं ममाः' इति केशवः। संजाय केवलं संज्ञार्थमेव ; एकत्र पारिभाषिकं किञ्चि- बाममात्रम् अनुभवितुम्, अन्यत्र तादृक्तामनुभवितुमित्यर्थः + ॥४७ ॥ एवमपौरुषं दूषयित्वा पौरुषं भूषयति, तुङ्गत्वमिति ।-[ अट्रो पर्वत तुङ्गवम् ओवयमस्तौति शेषः, "अस्तिर्भवन्तीपगेऽप्रयुज्यमानी- पखन्मते तु पव पप्रस्तुतप्रशंसव, तदपंचया रजोऽपि वरमिति विशेष प्रस्तुते सामान्यरूपण तथाऽभिधानात्, तथैव साहित्यदर्पणकाराद्यालरारिकसिहास- खारस्थाति बोध्यम् । ---- उपमालारः।

·हितीयः सर्गः। २३ तुल्येऽपराधे खर्भानुर्भानुमन्तं चिरेण यत् । हिमांशमाश ग्रसते तन्मदिनः स्फुटं फलम् ॥४६॥ सायं प्रणमतेऽल्पेऽपि परवायावुपैयुषि । निदर्शनमसाराणां लघुर्बहुटणं नरः ॥ ५० ॥ ऽप्यस्ति" इत्यादिभाष्यात् भवत्ती पूर्वाचार्याणां लटः संज्ञा। इतरा अगाधता [ न ] अस्ति, [मिन्धो ममुद्र । अगाधता | गम्भीरताऽस्ति । [इदं ] तुमत्वं [न] अस्ति, [ मनस्विनि ! वोरं तु अलङ्घनौयताहतुः अलावकारणं तदुभयं तुङ्गत्वमगाधता च * । तस्मादद्रिसिन्धुभ्याम- धिको मनखीति व्यतिरेकालङ्कारः ॥ ४८॥ सम्प्रति शास्त्री मार्दवमनायेत्याह, तुल्य इति ।-[खर्भानुः ] राहुः [अपराधे तुल्ये] अपि, भानुमन्तं सूर्य चिरेण ग्रसते। हिमांशुं] चन्द्रम् [प्राशु गौत्र असते गिलतीति [ यत् ] 'ग्रसिते गिलितं गौर्णम्' इत्यभिधानात् । तत्, मदिनः ] मार्दवस्य [फलं स्फुटम् । “पृथ्वादिभ्य इमनिच्-" (५॥१॥१२२ पा०) इतौमनिच्प्रत्ययः । तस्मादिपर्क तौत्रेण भवितव्यम्। अन्यथा "मदः सर्वत्र बाध्यते" इति भावः । * प्रस्तुतमप्रस्तुतार्केन्दुकथनेन सारूप्यात् प्रतीयत इत्यप्रस्तुतप्रशंसाभेदोऽ- ऽयम् ;-'अप्रस्तुतस्य कथनात् प्रस्तुतं यत्र गम्यते। अप्रस्तुतप्रशंसयं सारूप्याहिनियन्त्रिता ॥' इति लक्षणात् ॥ ४८ ॥ एतदेव भङ्गान्तरेणाह, स्वयमिति :- असागणां] दुर्बलानां [निदर्शनं ] दृष्टान्तः अत एव ईषदसमाप्तं तणं [ बहुतृणम् ] टणकल्पम् इत्यर्थः। “विभाषा सुपो बहुच पुरस्तात्तु" (५।३६८ पा०) इति एतच्च पति सि योजना। + यदा तु भगवान् नारायण: मोहिनीमूर्तिमवलम्बा पसुरान् वञ्चयित्वा दंगान् पमतं भोजयितुमारेभे, सदा पसुरः सिंहिकातनयः राहुः देवसङ्कमध्ये गुप्त- भावन प्रविवेश। मर्याचन्द्रमसौ देवी तथाविधं तं निवेदयामासतुः । ततः नारायणा: तम् चमतं मनानं धकेल चिच्छेद इति तुल्यापराधता सूर्याचन्दमसयो: इति भारते .

·८४ शिशपालबधे तेजखिमध्ये तेजस्खौ दवीयानपि गण्यते । पञ्चमः पञ्चतपसस्तपनो जातवेदसाम् ॥ ५१ ॥ अकृत्वा हेलया पादमुच्चैर्मुईसु विहिषाम् । भूयत इत्यर्थः । बहुचप्रत्ययः प्रकृतः पूर्वञ्च भवति । 'स्थादीषदसमाप्तो तु बहुच प्रतिलिङ्गकः' इति वचनात् प्रतिलिङ्गता। [लघुः ] निष्यौरुषः निरोऽल्पेऽपि, परवायो परो वायुरिवेत्युपमितसमासः । बहुतणमिति "स्पष्टोपमामाहचर्य्यात् कल्पब्दशीयदेश्यादि" इति दण्डिना कन्य- बादौनामोपम्यवाचकेष्वभिधानात् । तस्मिन् [ उपेयुषि ] प्राप्ते मति स्वयं प्रणमते ] स्वयमेव प्रहीभवति। "कर्मवत्कर्मणा तुन्यक्रियः" (३१८७ पा० ) इति कर्मवद्भावात् “भावकर्मणोः" ( १।३।१३ पा० ) इत्यात्मनेपदम् । "न दहमनमा यचिो" (३।१।८८ पा० ) इति यक्प्रतिषेधः। वायुना टणमिवाल्पोयसापि रिपुणा लघुग्नेगेन परि- उपमाऽलङ्कारः ॥ ५० ॥ पनः पौरुषे गुणमाह,-तेजस्वीति ।- दवौयानपि] दूरस्थोऽपि। "स्थलदूर" (६४।१५६ पा०) इत्यादिना पूर्वगुणयणादिपरलोपी। तेजस्वी, तेजस्विमध्ये तंजखिनां मध्ये गण्यते सङ्कायते । तथा हि, पञ्चाग्निमाध्यं तपो यस्य स तथा तस्य पञ्चतपस: । पञ्चाग्निमध्ये तपस्यत: [ तपन: ] अर्कः [ जातवेदमाम् ] अग्नौनां पच्चमः ] पचानां पृरणः, • पञ्चमी जातवेटा भवतीत्यर्थः । अत्र विशेषेण मामान्यममर्थन- रूपोऽर्थान्तरन्यासः ॥ ५१ ॥ गुणान्तरञ्च व्यतिरकेणाह,-अक्वेति ।-- उच्च: ] उन्नतष [विहिषां मृईस हेलया पादम्, अक्रत्वा ! अनिधाय । "अनपूर्वे" + इति निषेधात् ममामऽपि न ल्यवादशः । : कोर्तिः, कथकारं ] कथ- "तम्य पुरगो डट्” (५।२।४८ पा.) "नाम्नादसंख्यादमट्” (२४८ पा.) इति सूखाभ्या सिद्धेः। 1 “ममा मनपूर्वे को ल्यप्" ( ११३७ पा० ) अति मूबीदाहरणे "पन किम्पकत्वा" इति दौचिताः । - ·हितोयः सर्गः। ८५ कथङ्कारमनालम्बा कौर्त्तिामधिरोहति ? ॥५२॥ अनाधिरोपितमृगश्चन्द्रमा मृगलाञ्छनः । केशरी निष्ठुरक्षिप्तमृगयूथो मृगाधिपः ॥ ५३ ॥ चतुर्थोपायसाध्ये तु रिपौ सान्त्वमपक्रिया । खेद्यमामज्वरं प्रातः कोऽम्भसा परिषिञ्चतिः॥५४॥ मित्यर्थः । “अन्यथैवं कथमिथं मिडाप्रयोगश्चेत्" (३।४।२७ पा० ) इत्यनर्थकादेव करोत: कथम्पूर्वात् मुल। [अनालम्बा निगधाग कौति: [ द्यां ] दिवम् अधिगेहति ? ] न कच्चिदित्यर्थः । किञ्चिन्त्रि:- श्रेण्यादिकमनाक्रम्योचसोधस्य दुगरीहत्वादिति भावः । तस्मात् कौति- मिच्छता पीरुपमेवाश्रयणीयम् इति श्लोकतात्पर्यम् । कीर्तितहतोग्भ- दोपचागत् समानकर्त्ततानिर्वाहः । अत्र प्रस्तायाः कौतर्विषय- महिमा अप्रतितप्रासादारोहगास्त्रीव्यवहारप्रतीत: ममामोतिः ॥ १२ ॥ पौरुषमवाश्रयगौयमित्यवान्वयव्यतिरिकदृष्टान्तावाचष्ट्र,-अङ्गति।- [ अकाधिरोपितमगः ] अङ्गमुत्मङ्गमधिरोपितो मगो येन मः [चन्द्रमाः, मृगलाञ्चन: ] मगाङ्कः, तथा [ निष्ठुरक्षिप्तमगयूथों ] निठुरं यथा तथा क्षिप्ती इतो मृगयूथो मृगसमृही येन मः [ केशगै] सिंहः मृगाधिपः उभयवापि ख्यात इति शेषः । तस्माछवी मार्दवं दुष्कीय पौरुषं तु कौतये इति भावः । अवाप्रतकथनात् प्रस्तुतार्थप्रतीतरप्रम् त- प्रशंसा ॥ ५३॥ ननु मामादिसुकरोपायमुपेक्ष्य किं पाक्षिकमिडिना दण्डेन ? यथाह मनुः,-'साम्रा भेदेन दानन ममस्तरुत वा पृथक् । विजेतुं प्रयततारीन् न युडेन कदाचन ॥' इति ; तम्मात् सान्त्वमेव युक्तमित्याशङ्का हाभ्यां निराचष्टे, चतुर्थोपायेति ।-[ चतुर्थोपायसाध्ये ] दण्डमाथ्थे । रिपो तु, सान्त्वं ] साम, 'साम सान्त्वमुभ समे' इत्यमरः । [अपक्रिया अपकारः। तथा हि, [खेद्यं ] स्वंदाह, स्वेदनकार्यमित्यधः । 'खेदस्तु खेदने धर्म" रति विश्वः । [भामज्वरम् अपक्कन्वरं प्राप्य । 'आमी , ·८६ शिशुपालवधे सामवादाः सकोपस्य तस्य प्रत्युत दीपकाः । प्रतप्तस्येव सहसा सर्पिषस्तोयबिन्दवः ॥ ५५ ॥ गुणानामायथातथ्यादर्थं विशावयन्ति ये। अमात्यव्यञ्जना राज्ञां दूष्यास्ते शत्रुसंजिताः ॥५६॥ एव रोग रोगभेदै आमोऽपक्के तु वाथवत्' इति विश्वः । [कः, प्राज्ञः ] पण्डित: { अम्भसा ] जलन परिषिञ्चति ? ] न कोऽपौत्यर्थः । ज्वरित- स्याम्भःसेकवत् क्रुद्धस्य मान्त्वमुद्दोपका स्यात् । अतो दण्डा एवेति भावः । वाक्यभेदेन प्रतिविम्बकरणापेक्षो दृष्टान्तालसारः ॥ ५४ ॥ सामेति ।-[मकोपस्य ] रूढ़वैरस्य । तस्य ] चैद्यस्य [ सामवादाः प्रियोक्तयः [ सहसा, प्रतप्तस्य कथितस्य [ मर्पिषः तस्य तोविन्दव इव, प्रत्युत, वैपगैत्येन दोपकाः } प्रज्वलनकारिणः, न तु शान्तिकरा इत्यर्थः, तम्माद्दण्डा सः। मनुवचनं त्वारूढ़वरविषयमिति भाव: * ॥ ५५॥ एवं स्थित यदि केचिदुइवादयः प्रत्याचक्षौग्न् तान् प्रत्याइ, गुणानामिति । सन्ध्यादीनां गुणानामायथातथ्यात् ] तथान्वमनति- क्रम यथातथं, यथायोग्यम् इति यावत्। 'यथार्थे तु यथातथम्' इत्यमरः । यथार्थेऽव्ययीभावः, + "स नपुंसकम्" (२।४।१७ पा.) इति नपुंसकत्वं, “इखो नपुंसके" (११२१४७ पा०) इति इखत्वम् । ततो नसमासे अयथातथं, तस्य भावः आयथातथ्यम्। ब्राह्मणादि- त्वात् । प्यअप्रत्ययः, “यथातथयथापुरयोः पर्यायेण" (७३।३. पा.) इति विकल्यानपूर्वपदहद्धिः । तस्मादायथातथ्यादयथायोग्यत्वा. दन्यकालीन्यप्रयोगादित्यर्थः। [अर्थ ] प्रयोजनं [ये, विशावयन्ति] निन्वन्ति कायंहानि कुर्वन्तीत्यर्थः, [अमात्यव्यन्नना ] अमात्यानां व्यानं उपमाऽलजारः। + "पव्ययं विभति"-(२१ पा.) त्यादिमा। + "गुणवचननामधादिभ्यः कषि (१२४ पा.) ति सूखन् ।

·हितीयः सर्गः। स्वशक्त्युपचये केचित्परम्य व्यसनेऽपरे । यानमाहुस्तदासोनं त्वामुत्थापयति इयम् ॥५७॥ लिलयिषतो लोकानलयानलघीयसः । यादवाम्भोनिधौन् गन्धे वेलेव भवतः क्षमा ॥५८॥ चिह्न येषां ते तथोक्रास्तद्देशधारिण इत्यर्थः . “अवो बहुव्रीहि- व्यधिकरगो जमाद्युत्तरपदः" इति वामनः । वन्नुतस्त शबुरिति मंज्ञा एषां मनाता [ शत्रुमंजिताः ] शलव एव [ ते ] कूटमन्त्रिगाः (गनां दयितुमर्हाः [ दृष्याः गाः त्याच्या इति यावत्। "कन्धाना कतरि वा” (२१३७१ पा.) इति कर्तरि षष्ठी अतः स्वोक्तं न प्रतिरोडव्यमिति भावः ॥ ५६ ॥ ननु यातव्योऽपि काल यातव्य इत्याशयायमेव काल इत्याह, म्वेति ।- केचिद् ! वडाः : स्वशत्यपचये ! स्वस्य शक्युपचये मामा- तिरके यानं यावाम् । आहुः ] । यथाह कामन्दक:,-प्रायेण मन्तो व्यमन रिपूगां यातव्यमित्यव ममादिन्ति । तथा विपन्न व्यमनान- पक्षी क्षमी हिपना मुदित: प्रतीयात् * ॥' इति । [ अपरे ! वृद्धाः [ परस्य ' शली: । व्यमन विपदि, 'व्य मनं विपटि अंश' इत्यमरः । यानमाहुः । अत्र मनुः,-'तदा यायाविग्रीव व्यमर्न चोन्धित रिपोः' इति । ( नयम् ! उक्तपक्षवयं कर्त। [ आसीनम् ] अनुयुञ्जानम् । "ईदासः" ( रा८३ पा० ) इति शानजाकारस्येकागटेशः । उन्यापर्यात प्रेग्यत । तदुभयलाभादीदृक् कालो न कदापि लभ्यत इत्यर्थः ॥ ५७॥ तव स्वशत्य पचयं तावनक्षयति, लिलयिषत इति ।- लोकान् लायितुमिछतः [ लिलयिषतः । लान्यत: सनन्तालटः पतरि शम् । [ अलकान् ] स्वयं दुर्खयान् । कुतः ?-[अलघीयसः ) अतिगुरून अत एव यादवा अम्भोनिधय दुवेत्युपमितसमासः। वेलेवेति लिङ्गात् (त्वाम्, "तष पची व्यसननिष्टं शमन्तु सबभ्युदित: प्रतीयात्" इति च पाठ: । धि- ·शिशपालबध विजयस्त्वयि सेनायाः साक्षिमात्रेऽपदिश्यताम् । फलभाजि समोच्योते बुद्दे ग दूवात्मनि ॥५६॥ हते हिडिम्बरिपुणा राति वैमातुरे युधि । चिरस्य मित्रव्यसनी सुदमो दमघोषजः ॥ ६ ॥ तान् । यादवाम्भोनिधौन् भवतः, क्षमा ] तितिक्षा [ वेलेव ] कूलमिव । 'वेला कूलेऽपि वारिधेः' इति विश्वः । (रुन्ध प्रतिबनाति । प्रागेव सर्वं संहरेयुरिति भावः ॥ ८ ॥ अभ्युच्चयश्चायमपरः यदने शेनैव ते विजयलाभ इत्याह, विजय इति ।- सेनायाः ! कवाः विजयः, माक्षिमावे' उदामौन एव [ फलभाजि त्वयि, समीक्ष्योत मालोके । 'माया समौक्ष्यम्' इति त्रिकाण्डः । [आत्मनि, बुड़ेः । महत्तत्त्वस्य मलप्रकते: प्रथमधिकारस्य कलाः ' भोग: ' सुखदुःखानुभवः [ इव, अपदिश्यतां व्यवडियताम् । भृत्य जयपराजययोः म्वामिगम्यत्वादिति भावः । माया अप्याडु:- 'कतैव भवयुदामीनः' इति "म प्रत्युपभोगं यम्मात् पुरुषम्य माधर्यात बुहिः" इति च । ॥ ५ ॥ अथ परस्य यमनमाइ, हत इति हिडिम्बरिपणा ! भौमेन [ ईमातुरे योर्मावोग्पत्यं पुमान् ईमातुरः। “मातुरुत्मङ्गगासम्भ- द्रपूर्वायाः" (४।१।११५ पा.) इत्यगाप्रत्ययः, उकारश्चान्तादेशो रेफपरः। तम्मिन् ! गजि जगमन्थे। महिताम्यां पत्नीभ्याम् अईशः प्रसूतो जरया नाम पिशाच्या सन्धितश्चेति कथयन्ति । [ युधि इते । सति चिरस्य . चिरकालेन। 'चिराय-चिरगवाय-चिरस्थाद्याचिग- र्थकाः' इश्यमरः । [मित्रव्यमनौ ] मित्रव्यसनवान्, मित्रमंशवानिति यावत् । 'व्यमनं विपदि _शे' इत्यमरः । दमघोषाज्जातः दमघोषजः ! चैद्यः, सुखेन दम्यत इति सदमः] एकाकियात् सुसाध्य इत्यर्थः ।। ६० ॥ -- - उपमानडारः। + उपमाऽलमारः। | मातृभ्याम् पशः प्रभूतन्दात् जरया सन्धितत्वात् “मन्धिविपाटनाना" ·रितोयः सर्गः। ८८ नौतिरापदि यहम्यः परस्तन्मानिनो हिये विधुर्विधुन्तुदस्येव पूर्णस्तस्योत्सवाय सः ॥ ६१ ॥ अन्यदुच्छृङ्खलं सत्त्वमन्यच्छास्वनियन्वितम् । सामानाधिकरण्यं हि तेजस्तिमिरयोः कुतः ? ॥६२॥ कष्टवायं पक्षोऽभ्युपत्यवादेनोकः । वप्नुतस्तु शूगणाम् अग्रिमपच एव इष्टः शास्त्रसंवादौ; यथाह कामन्दकः,-'यदा समस्तं प्रमभं निहन्तुं पगक्रमादृर्जितमप्यमित्रम्। तदाऽभियायादहितानि कुर्वन्नुपा- न्ततः कर्षणपोड़नानि' ॥ इतौयभिप्रेत्याह, नीतिरिति ।-[ पर: ) शत्रुः [ आपदि, गम्यः । गमनाईः । नीति: इति [ यत् तत् ] आपदि गमनं [ मानिन:] शोाभिमानिनः । झिये लज्जाकरमित्यर्थः । किन्तु [ पूर्ण: ] उपचितगालः । सः ] शत्रुः । तस्य ] मानिनः। [विधुः ] चन्द्रः [विधुन्तुदस्य इव] विधुं तुदति हिनस्तौति विधुन्तुदो राहुः । “विध्वरुषोस्तुदः" (३।।३५ पा०) इति खश्प्रत्यये मुमागमः । तस्येव [ उत्सवाय }। अत एव बलिना बलवानव यातव्यः, बलिनश्च वयमिति भावः . ॥११॥ तईि पूर्वोदाहृतमन्वादिधास्त्रविरोधः स्थादित्याशमाह, अन्य- दिति ।-अन्यत्, उच्छृङ्गलम् अनर्गलम् । प्रसव पीडनक्षममिति भावः । । मत्त्वं ] बलम् अन्यत् । शास्त्रनियन्त्रितम् . शास्त्रेण ] मन्वादिशास्त्रेण नियन्त्रितम् उदाहृतं पग्व्यसनकाल निर्मितं सत्त्वम् । अन्यत् ।। उत्कटानुत्कटलक्षणवलक्षख्यमन्यशब्दार्थः । तयोः सापेक्षत्वनिरपेक्षत्वाभ्यां मिथो विरोधानकशास्त्रत्वं सम्भवतीत्यर्थः अत्र दृष्टान्तमाह,- [ तंजस्तिमिरयोः हि ) समानमधिकरणं ययोस्तयोर्भावः, [सामानाधि- करण्यम् एकाश्रयत्वं । कुत: ] ? न कुतश्चित् । तयोः सहावस्थान- पति देवाल भवरी दुराधर्षः जरासन्धः पृथातनयन भीमन समन्धि विपात्र हिया प्रत्वा विनाशितः इति भारतीया कथा । काव्यसिजमलजारः । * पच "डिय' 'उन्मवाय' इत्यभय "तादयं चतुर्थों वाच्या" (पा.) ति चतुर्थो। उपमाऽलजार: । - ·शिशपालबधे इन्द्रप्रस्थगमस्तावत् कारि मा सन्तु चेदयः । पास्माकदन्तिसान्निध्याहामनीभूतभूरुहः ॥६३॥ निरुद्धवीवधासारप्रसारा गा व व्रजम् । उपरुन्धन्तु दाशार्हाः पुरौं माहिती दिषः ॥६४॥ मवेत्यर्थः । विश्वः। विरोधादिति भावः । तस्मादभयोरुदितानुदितहोमवभिन्नविषयवादि- तरेतर-शास्त्रविरोधो न बाधक इति भावः . ॥ ६ ॥ तहि नः किमिदानी कार्यमत पाह, इन्द्रप्रस्थेति। - इन्द्रप्रम्यगमः इन्द्रप्रस्थस्य पार्थनगरस्य गमो गमनम् । "ग्रहनिश्चिगमश्च" (पू८ पा०) इत्यप्प्रत्ययः । [ मा कारि तावत् ] न क्रियता- 'यावत्तावत्परिद कात्मी मानावधारणे' इति कषः कर्मणि लुङ, "माडि लुछ" (३३३।१७५ पा.) इत्याशीरर्थे । "न माङ् योगे" (६।४।७४ पा०) सत्यप्रतिषेधः । किन्तु चेदयः ] चैदिदेशाः [पास्माकदन्तिमानिध्यात् । अस्माकमिमे आस्माकाः। “युष्मदस्मदोरन्यतरस्यां खञ्च" (४।३।१ पा०) इति विकन्यादणप्रत्ययः । “तमिमणि च युभाकाम्माको" (३२ पा.) इत्यस्माकादेशः । मनिधिरेव सानिध्यम, म्वार्थे ष्यअप्रत्ययः । श्रास्मा- कानां दन्तिनां मानिध्यात् [वामनीभूतभृरुहः ] बामनौभृताः शाखा- भङ्गात् खर्बोभृता भृरुहो वृक्षा येषां ते तथोकाः । मन्त! चेदियाबैव क्रियतामित्यर्थः । मा च प्रम्ता प्रम्तेनैव स्वकार्येण गम्यत इति पर्सायोकालङ्कारः,-'कारणं गम्यते यत्र प्रस्तुतात् कार्यवर्णनात् । प्रस्तुतत्वेन मम्बन्धात् पायोक्तः स उच्यत' इति लक्षणात् । ॥६॥ निरुडेति ।-किच्च, [दाशार्हाः ? • यादवा: [निरुद्धवीवधामार- प्रसाराः वीवधो धान्यादिप्राप्तिः, आमारः सुहद्दलं, प्रमारस्तृणकाष्ठादेः प्रवेशः । 'धान्यादेवावधः प्राप्तिरामारम्त सुहइलम् । प्रसारम्तृणकाष्ठादेः - व दृष्टान्तालमारः। + दयाहाँ नाम पूर्वपुरुषः, तम्य इम इति बोध्यम् ।

·द्वितीयः सर्गः। यजतां पाण्डवः स्वर्गमवविन्द्रस्तपस्विनः । वयं हनाम द्विषतः सर्वः खार्थ समौहते ॥ ६५ ॥ प्राप्यतां विद्युतां सम्पत्सम्पादकरोचिषाम् । शस्वैषिच्छिरछेदप्रोछलच्छोणितोक्षितैः ॥६६॥ प्रवंशः' इति वैजयन्ती। तै निरुहा यम्त तथोक्ताः; अन्यल,-निरुडो वौवधानां पयोहागपरनाम्नां स्कन्धवाह्यचौगद्याहरगासाधनभारविशे- षाणाम आसारप्रसागै प्रवेशनिगमी यस्ते तथोकाः। “विवधी वौवधी भार पाहागध्वनीपि' इति हेमचन्द्रः । व्रज ] गोष्ठम् । 'वजः स्थाह्रोकुलं गोष्ठम्' इति वंजयन्ती। । गा इव माहिष्मती पुणे, द्विषः ] अगैन् । उपरुन्धन्तु ! बजे गा इव माहिष्मत्यामरीन् पाहगवन्वित्यर्थः । "दह्याचपजदण्डरूधि" • ति हिकर्मकत्वम्। तत्र पुरीव्रजावकथित कर्म अन्यदौमितं कर्म । ॥ १४ ॥ तईि पार्थप्रार्थनायाः का गतिरित्याशा उपव गतिरिस्थाह, यजतामिति ।- पाण्डव: ] युधिष्ठिरः [ यजतां यागं करोतु । इन्द्रः म्वर्गम, अवतु रक्षतु। रनः ] अर्कः । 'इनः पत्यो मपार्कयोः' इति मेदिनी। [तपतु प्रकाशताम् । [वयं, हिषतः ] अगैन् हनाम] माग्याम। “आडुत्तमस्य पिच्च" (३।४।८२ पा०) इत्याडागमः । मर्वत्र प्राप्तकाल लोट। तथा डि, [ सर्व: ] जनः [ स्वार्थं ] खप्रयोजन [ समोहत । अनुसन्धत्ते । इन्द्रादिसमानयोगक्षमी नः पार्थ इत्यर्थः । अर्थान्तरन्यासः ॥ ६५ ॥ प्राप्यतामिति ।-किञ्च, । हिषछिरश्केदप्रोछलछोणितीक्षितः ] "चकथित" (११४५१ पा.) इति मूवम्य कारिका। दुह्याजिस्यादि. कम् प्राचामनुरोधन एबनेकेषां दिव्यापाराथबोधकतमिततमत्वेनैव किमत्वसिई- रिकव्यापारायंका एव भाष्ये ग्रहीताः; यथा,-"दुहियाचिरुधिषिभिविचित्रामुप. योगनिमित्तमपूर्वविधी। बविशासिगुणेन च यत् स च ते तदकोर्तितमाचरितं कबिना" पाषानुपापिता उपमा । + ·शिशपालवधे इति संरभिणो वागौर्बलस्यालेख्यदेवताः । सभाभित्तिप्रतिध्वानर्भयादन्ववदन्निव ॥ ६॥ निशम्य ताः शेषगवीरभिधातुमधोक्षजः । शिष्याय वहतां पत्युः प्रस्तावमदिशशा ॥ ६८॥ भारतौमाहितभरामथानुइतमुहवः । द्विषतां. शिरच्छेदेन प्रोछलता उद्गच्छता मोणितेनोषितैः सिनः [शस्त्रैरर्करोचिषां सम्पर्काविद्युतां, सम्पत् ] लक्ष्मीः [ प्राप्यताम् ] । इति निदर्शनालङ्कारः, छेकानुप्रासश्च ॥ १६ ॥ इतौति ।-[ इति इत्यं संगम्भिणः ! भितस्य । वलस्य ! बल- भद्रस्य वाणीः, आलेख्यदेवताः चित्रलिखितदेवताः, (मभाभित्तिप्रति- ध्वान: ] मभायाः सदोरहस्य, भित्तौनां प्रतिध्वानः प्रतिध्वनिव्याजन- त्यर्थः । भयादन्ववदन् ] अन्वमोदयन् इव] इत्युत्प्रेक्षा प्रतिध्वान- रित्यपगुत्या सकोर्य्यते ॥ ६७ ॥ निशम्यति ।-अधः अधःकतमक्षजमिन्द्रियजं ज्ञानं येन सः [ अधोक्षजः । इरि: [ ता:, शेषगवी. षस्य भेषावतारस्य बलभद्रम्य गाः वाचः शेषगवौः। "गौरतद्वितलुकि" ( ५४८२ पा० ) इति टच्, टित्त्वान् ङोप् । निशम्य : श्रुत्वा,-"निशाम्यतीति वर्ग तथा निशमयपि" इति भट्टमवः, तत्र शाम्यतैरिदं रू पम्, अन्यथा निशमयेति स्यात् । अत एव वामनः,-"निशम्य-निशमय्यशब्दो प्रकृति- भेदात्" इति वृहतां वाचां पत्थुः . वृहस्पतिस्तस्य शिष्याय उडवाय: अभिधातुं] वक्र [ दृशा दृक्संजया [ प्रस्तावम् । अवमरम | अदिशत् ] अतिसृष्टवान्, 'प्रस्तावः म्यादवमरः' इत्यमरः ॥ १८ ॥ भारतौमिति ।-अथ कृष्णानुज्ञानन्तरम् उड़वः, आहितभगम् ] * "हिषोऽमित्र" ( २२।१३१ पा० ) इति शट: । + “टिडढाण-" ( ४११५ पा.) इत्यादिमा।

·हितीयः सर्गः। तथ्यामुतथ्यानुजवज्जगादाग्रे गदाग्रजम् ॥ ६६ ॥ सम्प्रत्यसाम्प्रतं वक्तुमुक्त मुसलपाणिना। निहारितेऽर्थे लेखेन खलूक्ता खलु वाचिकम् ॥१०॥ तुमुन् । आहितो भरोऽर्थगौरवं यस्यां मा तां [तथ्यां] यथार्थी [भारतौं वाचम् । अनुहतम् ] अगर्विनं यथा तथा गदाग्रज गदम्याग्रज कृष्णम् [ अग्रे पुरत इति प्रागल्भयोक्रिः। [उतथ्यानुजवत् ] उतथ्यस्य महानुजी वृहस्पतिः। 'उतथ्यावरजी जौवः' इति विश्वः । तहत तेन तुल्यं जगाद] | “तेन तुल्यं क्रिया हतिः” (५.११११५ पा० ) इति तिः। तहितगेयमुपमा • ॥ce || किं जगादेन्याह, मम्प्रतौति ।-मम्पति, मुसलपाणिना] बल- भद्रेण। केवल शूरेणेति ध्वनिः । उके । मति [ वकुममाम्प्रतम् अयुक्तम् । माधक्तत्वादभ्यामममानयोगमप्रसनादिनि ध्वनिः। माम्प्रतं- शब्दस्थाऱ्यार्थश्वात् तदयोग “शकष-" (३।४।६५ पा० ) इत्यादिना तथा हि, लखेन ! पत्रेण अर्थे | वाच्थे नि गित निर्णोतं मति वाचिक व्याहतायां वाचं, मन्देशवचनमित्यर्थः । 'मन्देशवाग्वाचिकं स्यात्' इत्यमरः । "वाची व्याहतार्थायाम्" (५।४। ३५ पा० ) इति ठक। खलु उक्वा खलु : न वायं खल्वित्यर्थः । खलुराद्यः प्रतिषेधे, अन्यो वाक्यालङ्गार। 'निषेधवाक्यालङ्गार जिज्ञामाऽनुनये खलु' "अलंखल्वी: प्रतिषेधयो: प्राचां वा” (181१८ पा० ) इति वाप्रत्ययः । इह 'न पादादौ खल्वादयः' इति निषेधस्योईजकाभिप्रायत्वात् । नअर्थखलुशब्दस्या- नुईजकत्वात् नश्वदेव पादादी प्रयोगो न दृष्यतीत्यनुसन्धेयम् । लिखि- तार्थे वाचिकमिव बलोक्त मक्तिग्नवकाशति वाक्यार्थप्रतिविम्ब- करणात् स्पष्टस्तावदृष्टान्तः, स्तुतिव्याजेन निन्दाऽवगमात् व्याजस्तुतिश्च । लक्षणं चाग्रे वक्ष्यते ॥ ७० ॥ इत्यमरः । व्यवनानामसान्माम्यात्त्यनुप्राममाप्यन ·शिशुपालवधे तथाऽपि यन्मय्यपि ते गुरुरित्यस्ति गौरवम् । तत्प्रयोजककर्तृत्वमुपैति मम जल्पतः ॥ ७ ॥ वर्ग: कतिपयैरव ग्रथितस्य खरैरिव । अनन्ता वाङ्मयस्याहो । गेयस्येव विचिवता ॥७२॥ तर्हि किं तूणौम्भूतेन भाव्यम् ? नत्याह, तथाऽपौति । तथाऽपि] बलन निर्णोतऽपि ते तव [ मय्यपि ] बलभद्र दवेत्वपिशब्दार्थः । [गुरुरिति ] एव यहौरवम् आदर: [ अस्ति, तद् गौरवं [ जपतः । अल्पने प्रयोज्यकर्मण: [ मम ) मे [प्रयोजककत्वं ] . प्रेरकत्वम् उपैति ) अती वक्ष्यामौत्यर्थः । नहि पण्डितः मादरं पृष्ठस्य विशेषज्ञस्य अज्ञवत् तूणौम्भावी युक्त इति भावः ॥ ७१ ॥ ननु गमेणैव सर्व प्रपञ्चेनोक्तं, सम्प्रति किं ते वाच्यमस्तोत्याशसा वृथाप्रपञ्चोऽयमिति हदि निधाय स्तुवन्नाह, वर्णरित्यादिवयेण ।- कतिपयः : परिमितः [ वर्ण: । पञ्चाशता [ ण्व) • मातृकाक्षरः, कतिपयः सप्तभिः एव [म्वर्ग: ] निषादादिभिः । ग्रथितस्य ] गुम्फितस्य दव, वाङ्मयस्य शब्दजालम्य । “एकाचोऽपि नित्यं मयटमिच्छन्ति। इति स्वार्थे मयट। गौयत इति गेयं तस्य [गेयस्य ] गानस्य । दव, विचित्रता रचनाभेदात् [अनन्ता अपरिमिता भवतीत्यर्थः । अहो !! अतम्तेन साधकऽपि विशेषानन्त्यात् ममापि वक्तव्यमस्ती- स्यको भावः। तम्य दुरुक्रवान्ममवास्तौत्यन्यः । प्रत्यवयवमिवी- पाढानादनकैवेयमुपमा ॥ ७२ ॥ *- तन्त्र शम्बमतेम वर्गमिका मातकासरखती । “पाजिपिभिर्विमनमुखदी:- पन्मध्यवच:म्थखाम्" इति तधानम्। चनुम्बारः विसर्गमिलिताः षोड़श खराः, वाः पचविंशतिः, यकारादिषकारान्ना नव; एवं मिलिताः पचाशद वर्षाः तन्व- शास्त्रीका:। "नित्यं हमरादिभ्यः" (४१. पा.) इति मुबम्य काशिकायो द्रष्टा- मतता - ·हितीयः सर्गः। बह्वपि स्वेच्छया कामं प्रकीर्णमभिधीयते । अनुभितार्थसम्बन्धः प्रबन्धी दुरुदाहरः ॥ ७३ ॥ मदौयसौमपि घनामनल्पगुण कल्पिताम् । प्रसारयन्ति कुशलाश्चित्रां वाचं पटौमिव ॥७४॥ विशेषविदुषः शास्त्रं यत्तवोद्गाह्यते पुरः । हेतुः परिचयस्थैर्य वक्तगुणनिकैव सा ॥ ७५ ॥ - बहपौति।- स्वेच्छया म्वप्रतिभाऽनुमारेगा प्रकोणम् ! अमङ्गतं | बहपि, कामं ] यथेष्टम् [ अभिधीयते ], किन्तु [अनुझितार्थमम्बन्धः अनुभितोऽर्थमम्बन्धः पदार्थमङ्गतियम्मिन् मः । प्रबन्धः मन्दर्भः दिरुदा- हर: ] दुर्वचः। हरतः खलप्रत्ययः । * गमेण तु मङ्गतमेवोक्तमिति म्ततिः, असङ्गतमेवोतमिति निन्दा च गम्यत + || ७३ ॥ प्रदौयमौमिति।- [कुशलाः वक्तार: म्रदीयमौम अतिसुकुमाराचरां प्रष्णतगच्च, [अपि] तथाऽपि [ धनाम् ] अर्धगुर्वोम्, अन्यत्र,-मान्द्राम, कदलौदलकमामित्यर्थः । । अनल्पगुणकल्पिताम् ! अनल्यर्बहुभिर्गुणैः श्लेषादिभिस्तन्तुभिश्च कत्सितां रचितां निर्मिताच, : चिवां शब्दादि- विचित्र विचित्ररूपाञ्च, [ वाचं, पटौं शाटौम् [ इव प्रमाग्यन्ति गमवागयेवंविधति तिः। गमवाक् तु नैवंविधति निन्दा च गम्यत । अत्र श्लेषस्य शुद्धविषयामम्भवेन सर्वालङ्कारबाधकत्वादपमा- प्रतिभोत्यापितः प्रकताप्रकतश्लेषोऽयमित्यलङ्गारमर्वस्वकारः । पूर्णोपमाया निर्विषयत्वप्रमात् श्लेषप्रतिभोन्यापितेयमुपर्मवेत्यन्ये ; व्याजस्ततिश्च ॥ ७४ ॥ अथोडवः म्वमिद्धान्तं वर्णयिष्यन् स्तुत्या गर्व परिहरन् हरिमभिमुग्वी- करोति, विशेषेति ।-विशेषानवान्तरभेदान् वेत्ति इति विशेषविहान् तस्य एवञ्च * "ईषदुःसुष छाधु खा" ( १६६१९६ पा.) इति सूत्रम् । पच न्यानस्तुतिरलारः । + ·धिशपालवधे प्रजोत्साहावतः खामी यतताधातुमात्मनि । तो हि मूलमुदेष्यन्त्या जिगीषोरात्मसम्पदः ॥७६ ॥ सोपधानां धियं धीराः स्वेयसी खट्यन्ति ये। [विशेषविदुषः } विशेषज्ञस्य । गमिगाम्यादिपाठात् द्वितीयासमास: । [तव, पुरः अग्रे [शास्त्रं ] नीतिशास्त्रम् [जडाधत ] उपन्यस्यत इति [ यत् । 'उहाहितमुपन्यस्तम्' इति वैजयन्तौ। [सा] तद्ग्रहण- मित्यर्थः । विधेयप्राधान्यात् स्त्रीलिङ्गत्वम्। [ वक्तः ] उड्डाहयितुः [ परिचयस्थय ] अभ्यासदाऊ हेतुः, गुगनिका एव] आमेड़ितमेवेति यावत्, न तु वैदुष्यप्रकटनमिति भावः। “गुण प्रायने" चोग- दिकात्, “ण्यासश्रन्यो युच्" (३।३।१०७ पा० ) इति युच, ततः संज्ञायां कन्, कात्पूर्वस्यकार: + ॥ ७५ ॥ सम्प्रति स्वमतमुपन्यस्थति, प्रति ।-प्रतः ] अमात्कारणात्, खमस्यास्तौति [ स्वामी प्रभुः। “स्वामिवायें" + (५।२।१२६ पा०) इति निपातः । [प्रज्ञोत्साहो ) मन्त्रोत्साइयती [ आत्मनि ], स्वस्मिन् [ आधातुं ] सम्पादयितुं [ यतंत] स्वयमुभयक्तिमान् भवेदित्यर्थः । कुतः ?- [हि] यस्मात् । तौप्रज्ञोत्साहो [ उदेष्यन्त्याः ] वय॑न्त्याः [जिगोषोः, आत्मसम्पदः । आत्मन: सम्पदः प्रभुशक्तः [ मलं ] निदानम् । अत्रोत्माहग्रहणं दृष्टान्तार्थम् । यथोत्साहस्तथा मन्त्रोऽपि ग्राह्यः, न तु केवलोमाइ इति बलभद्रापवादः ॥ ७६ ॥ उन्माइवत् प्रनाऽपि ग्राह्या इत्युक्तं, तस्याः प्रयोजनमाह, सोपधा- नामिति ।--[ये, धोगः] धीमन्तः (सोपधानां सविशेषां युक्तियुक्ता- "रितीयाश्रित-" ( २१॥२४ पा.) इति मत्र "श्रितादिषु गमिगाम्यादीमा. मुपसम्यानम्" (वा.) काशिकायाम् । + “प्रत्ययस्था कात्यूवम्यात इदाप्यमुपः” ( १३४४ पा० ) इति सूचम् । "ऐश्वर्यवाचकात् वशब्दात् मत्वा पामिनच् इति बत्ति: दृश्यते सिहात- कौमुद्याम् ; तन्मते निपाताभाव: पामिनच्प्रत्ययान ; तर भाष्यविवडम। "खामि- नैऋये निपात्यते इति" भाष्यवचनात् ; काशिकायामप्येवमेव है ·हितीयः सर्गः। १.७ तथानिशं निषमास्ते जानते जातु न श्रमम् ॥२७॥ स्मशन्ति शरवत्तीक्ष्णाः * स्तोकमन्तर्विशन्ति च । बहुस्मशाऽपि स्थूलेन स्थौयते बहिरश्मवत् ॥७८|| मित्यर्थः, अन्यत्र,-मगेन्दुकां सोपवर्हामित्यर्थः,-'उपधानं विशेष स्याद गेन्दुके प्रणयेऽपि च' इति विश्वः । [स्थेयसी] स्थिरतराम, अचपलां द्रदौयसौञ्च । स्थिरशदादीयसुनि, “प्रियस्थिर-" (६४१५७ पा० ) इत्यादिना स्थादेशः। [धियं, खट्यन्ति ] खट्रां पर्यङ्गं कुर्वन्ति, पाय- यन्तीत्यर्थः । शयन मञ्चपर्यापल्याः खट्या समाः' इत्यमरः । “तत्करोति तदाचरे" (ग०) इति णिच्। [ते चौगः [ नत्र धौखटायाम् [ अनिशम् ] अश्रान्तं [ निषरमा: ] विश्रान्ताः मन्त: [जानु कदाचिदपि [श्रम खेद [ न जानते न विदन्ति। "श्रमः खेदोऽध्व- रत्यादः" इति लक्षणम्। धोपूर्वक एवोत्माह: मेव्यो न केवल इनि मर्वथा धौराश्रयणीयेत्यर्थः । अत्र धिय पारोप्यमाणायाः प्रकतश्रमा- पनोदरूपोपकारपर्यन्ततया पग्गिामालङ्कारः,-'प्रारोप्यमाणम्य प्रकतोपयोगित्वे परिणामः' इति लक्षणात् ॥ ७७ ॥ अथ प्रज्ञाप्रजयोर्दाभ्यां वैषम्यमाड, स्पृशन्तीति ।-[ तौगाः निशितप्रज्ञाः [ शरवत् ] परेण तुल्यं स्तोकम् ] अल्पमेव स्पृशन्ति [अन्त: ! कार्य्यस्य अन्तरं, विशन्ति च) अल्यायासेन बहु कार्य साधयन्तीत्यर्थः । [ बहस्पृशा ! व्यापिना [ अपि, स्थूलेन ] मन्देन वृहता अश्मना उपलेन तुल्यम् [ अश्मवत् । “तेन तुल्यं क्रिया चेहतिः" (५।१।११५ पा.) [वहिः ] एव कार्यम्याकार्यस्य चेति भावः । [स्थीयते ] स्थितिः क्रियते। मूढो हि अल्पस्य हैतोबहु प्रयासं करोति । मूषकग्रहणाय शिखरिखननं परिहामास्पदं भवतीति भावः। तद्धित- गतेयमुपमा ॥ ७८॥ १ १ * "सपरे गरि वा विसर्गलोपी वक्तव्यः" इति नातिकात् "तोहा: सोकम्" इत्यव सविसगों निर्विसौं वा पाठी दृश्यते ; एवम उत्तरत्र ।

·१०८ शिशपालबधे आरभन्तेऽल्पमेवाज्ञाः कामं व्यग्रा भवन्ति च । महारम्भाः कृतधियस्तिष्ठन्ति च निराकुलाः ॥७॥ उपायमास्थितस्यापि नश्यन्त्याः प्रमाद्यतः । हन्ति नोपशयस्थोऽपि शयालुमंगयुर्मुगान् ॥८॥ उदेतुमत्यजन्नौहां राजमु हादशम्वपि । आरभन्त इति ।-किच्च, [ अज्ञाः, अल्पं ] तुच्छम् [ एव, भाग्भन्ते ] प्रक्रमन्ते, [ कामम् ] अत्यन्तं [ व्यग्रा:! त्वरिता: [च भवन्ति ], न च पारं गच्छन्तीति भावः । । कतधियः । शिक्षितबुद्धयस्तु ( महारम्भाः । महोद्योगा भवन्ति निगकुलाः , अव्यग्रा: [च तिष्ठन्ति ] पारं गच्छ- न्तौति भावः ॥ ७८ ॥ अथ प्रज्ञावानपि न प्रमादित्याह, उपामिति ।- उपायम्, आस्थितस्य ] प्राप्तम्य [ अपि! उपायनव कायं साधयतोऽपीत्यर्थः, किमत व्यग्रतयेति भावः । प्रमाद्यतः ] अनवधानम्य। 'प्रमादो- इनवधानता' इत्यमरः। ( अर्धाः प्रयोजनानि नश्यन्ति । तथा हि शयालुः } निद्रानुः, पालुचि शोडी वक्तव्यवादालच । . मगान् यातीति [ मृगयुः ] व्याधः । “मगयादयश" (उगा० १ पा० ३८ मृ०) इत्याणादिकः कुप्रत्ययान्ती निपातः । 'व्याधो मृगबधाजीवो मगधु- लश्चकश्च मः' इत्यमरः। उपर्शरतेऽस्मिन्नित्युपशयो मगमार्गस्थायिनो व्याधस्यात्मगुप्तिस्थानं गतविशेषः । “एरच्" (३।३५८ पा०) उत्य- तत्र तिष्ठतौति [ उपायस्थोऽपि मगान् न हन्ति । विशे- पेण सामान्यसमधनरूपोऽर्थान्तरन्यासः ॥ ८ ॥ एवं प्रज्ञाया आवश्यकत्वमुक्त, तथोत्माइस्याप्यार, उदेतुमिति ।- जेतुमिच्छुः [ जिगोपुरकः एव [ द्वादशस्वपि गजस ) मध्ये हादस । आदिन्येषु, दिनकद ] यो दिनकरणे व्याप्रियमाण: प्रादित्यः सः प्रत्ययः। * "म्पडिग्रहिपति" (शश१५८ पा.) इन्यादिमूव बालचिभौजी यां कर्तव्यम्। वा. पति काशिका, "शौकी वाच्यः" (वा.) रति कौमुदी।

·द्वितीयः मर्गः। १०८ जिगीषुगेको दिनकृदादित्येष्विव कल्पते ॥८१ ॥ बुद्धिशस्त्रः प्रकृत्यको घनसंवृतिकञ्चुकः । चारेक्षणो दूतमुखः पुरुषः कोऽपि पार्थिवः ॥२॥ [ इव, ईहाम् ] उत्साहम् [ अत्यजन् ] प्रयुञान एव, न तु निरुद्योग इति भावः । [ उदेतुं कल्पत ] उदयाय प्रभवति ; उत्माहशक्तिरेव प्रभुशक्त- रपि मृनमित्यर्थः,-"नानालिङ्गवा तृनां नानामृयं त्वम्" इति श्रुतः । प्रतिमासमादित्यभेदात् हादशवं, तच्चै कस्य व हादशात्मकत्वं 'बादशात्मा दिवाकरः' इत्यभिधानात् । ते चार्यमादयः पुराणोका द्रष्टव्याः । . गजानन “अरिमित्रममिवं मिमित्रमतः परम् । तथाऽरिमित्र- मिवन विजिगौषोः परःमगः ॥" पञ्चेति शेषः। "पाणिग्राहास्ततः पश्चादाक्रन्दस्तदनन्तरम। अमागवनयोथैव विजिगीषोम्त पृष्ठतः ॥" पाणिग्राहामार आक्रन्दामारश्चेत्यर्थः । अत्र चत्वार इति शेषः । एवं नव भवन्ति । विजिगोपर्टशमः,-'अरेच विजिगीषोश्च मध्यमी भृम्यन- न्तरः। अनुग्रह मंहतयोः ममर्थो व्यस्तयोबंधे। मण्डलाहितैषा- मुढामौनो बलाधिकः ॥' इति मध्यमोदामौनाभ्यां मह हादश वेटि- तयाः । पुर्णोपमा ॥ ८१ ॥ “उपायमास्थितस्य" इत्यत्र गजा न प्रमाद्यदित्यनम्,अप्रमादप्रकार- माह, बुद्धिशस्त्र इति ।-बुद्धिरेव शस्त्रं यस्य म: । बुद्धिशस्त्र: अमोघ- पातिवात्तस्या इति भावः । । प्रक्रत्यङ्गः ] प्रकृतयः म्वाम्यादिराज्या- ङ्गानि; 'गज्याङ्गानि प्रक़तयः' इत्यमरः । ता एवाङ्गानि यम्य मः; तहकल्य राज्ञो वैकल्यं स्यादिति भावः। [घनमंतिकञ्चुकः ] घना दुर्भदा संवृतिमन्त्रगुप्तिरव कच्चुकः कवची यस्य म तथोक्नः ; मन्त्र- भेटे राज्यभेदादिति भावः । चरतौति चरः। पचाद्यच् । - "धाता मिवीऽयंमा मद्री वरुण: मूर्य एव च । भगो विवम्वान् पूषा च मविता दशमः स्मृतः एकादशस्तथा त्वष्टा विशाइदिश उच्यते ॥" इति विणुधर्मोत्तर। शि-१० ·शिशुपालवधे तेजः क्षमा वा नैकान्तं कालजस्य महीपतेः । नैकमोजः प्रसादो वा रसभावविदः कवेः ॥३॥ कृताऽपचारोऽपि परैरनाविष्कृतविक्रियः । .. चागे गूढ़पुरुषः । प्रनादित्वात् वार्षिकोऽगा प्रत्ययः । . गढ़पुरुषः' इत्यमरः । म एवेक्षणं चक्षयम्य मः [चारेक्षण:] अन्यथा स्वपरमण्डलवृत्तान्तादर्शनात् ; “अन्धस्येवान्धलग्नम्य विनिपातः पर्ट पटे" इति भावः । द्रतः सन्देशहरः । 'म्यान्मन्देशहरी द्वतः' इत्यमरः । म एव मुखं वाग यम्यासो [इतमुखः । अन्यथा मृकस्येव वाग्व्यव- हारासिद्धी तत्साध्यामाध्यकार्यप्रतिबन्ध: स्यादिति भावः एवम्भतः पार्थिवः, कोऽपि परुपः ] । अन्य एवायं लोकविलक्षण: पुमानित्यर्थः अतो गन्ना बुवाादिमम्पन्नेन भवितव्यम् । एतदेवाप्रमत्तम्वम्, अन्यथा स्वरूपहानिः म्यादिति भावः। अत्र कोऽपौति गनी लोकमम्बन्ऽपि तदमम्बन्धीत्या तनुपातिशयोक्रिः, मा च बुद्धिशस्त्र इत्यादिपक- निय॑ति, तन महाङ्गाङ्गिभावन मकरः ॥ ८२ ॥ "चतुर्थोपायमाथे" इत्यादिना यत् चात्रमेव कर्तव्यमुक्त, नवी- त्तरमाह, तंज इति - काल नाय कालं जानातीनि कालन्न: तस्य, अयं काल इति विष इत्ययः । “आतीऽनुपमर्गे कः" ( ३ पा.) न तु "इगुपध-" (३।१११३५ पा०) दृश्यादिना कविधिः, ममाम कर्मोपपदम्य व बलवत्त्वभाषणात् । तम्य [ महीपतस्तजः ] दावमवेति (वा, क्षमा एव वा एकान्तं नियमः । न नास्ति, किन्तु यथा- कालमभयमयथयणीमिन्धर्थः। तथा हि, रमान् टनागदौन्, भावान् निर्वेदादौंच वेत्ति यस्तस्य । ग्मभावविदः । भावग्रहणं मम्पाता- यातम्। [ कवेः ] कवितुः ! एक ] केवलम् [ ओजः ] प्रौढप्रबन्धन्वं [वा ] एक: [ प्रमादः ] सुकुमारप्रबन्धत्वं वा [ ना], किन्तु तत्र हि ग्सानुगुण्यन यथायोग्य मुभयमप्युपादेयम्। दृष्टान्तालङ्कारः ॥ ३ ॥ क्रियाममभिहारेण विगध्यन्तं क्षमेत कः' इति तत्रोत्तर- "प्रजादिभ्यस" (५।४।३८ पा० ) इति सूवम् ।

·द्वितीयः सर्गः। १११ असाध्यः कुरुते कोपं प्राप्ते काले गदो यथा ॥८४॥ मृदुव्यवहितं तेजो भोक्तमान् प्रकल्पते । प्रदीपः स्नेहमादत्ते दशयाऽभ्यन्तरस्थया ॥५॥ नालम्बते दैष्टिकतां न निषौदति पौरुषे। शब्दार्थो सत्कविरिव इयं विहानपेक्षते ॥८६॥ गग इव। माह, कतापचार इति।-[ परैः ] शभिः [ क्रतापचागेऽपि ] कृतः अपचाऽपकारः, अपश्यञ्च यभ्य मः तथाऽपि - अनाविष्कृतविक्रियः ] अन्तर्गदविकारः, अत एव [अमाव्यः] अप्रांतममाधियः मन् [गदो यथा] 'इववहा यथाशब्दाः' इति दगडी। काले] बलक्षया- वमरे [ प्राप्ते ] मति कापं कुरुत ] प्रकुप्यतीत्यर्थः । तदनं,-'वहेद- मित्रं स्कन्धेन यावत्काल विपर्ययः । तमेव चागतं काले भिन्द्याहट- मिवाश्मना ॥' इति * ॥ ८४॥ इतश्च नन्तव्यमिदानोमिन्याह, मदिति ।-मुव्यवहितं मृदना मृटुव नाना व्यवहितमन्त हतं [ तेजः अर्थान् भाक्तुं, प्रकल्पते] प्रभ- तथा हि, [प्रदीपः अभ्यन्तरस्थया] मध्यस्थया [दशया ] वा। 'दशा व ववस्थायां' 'मे हम्तैलादिके रमे' इत्यभयत्रापि विश्वः । मई ? लादिकम् अर्थम् [ आदत्ते । अन्यथा म्वयमेव निर्वायादिति । ततः शान्तिपूर्वमेव नाचं फलतीति मर्वथा प्रथम नन्तव्यमिति भावः । विशेषगा मामान्यममधनादर्थान्तरन्यासः ॥८५॥ तहि पौरुषं मा भृन्नित्यं, क्षममागम्य दैवमेव श्रेयो विधास्यतो- त्याशङ्कयाह, नालम्बत इति ।-विहान् } अभिनः, दिष्टे मतियस्येति दैष्टिकः, दैवप्रमाणक इत्यर्थः : 'दैवं दिष्टं भागधेयम्' इत्यमरः । “अस्ति नास्ति दिष्टं मतिः” (४।४।६० पा० ) इति ठक्। तद्भावं [ दैष्टिक- वति। * उपमानजारः। + निर्वायात-निर्वाणताम् स्यात् । पव निवांहादिति पाठोऽपि दृयते ।

·११२ शिशुपालवधे स्थायिनोऽर्थे प्रवर्तन्ते भावाः सञ्चारिणो यथा । रसस्यैकस्य भूयांसस्तथा नेतुमहोभृतः ॥८॥ [ ताम् ] एव [ नालम्बते,] सर्वथा यहविष्यस्य विनाशादिति भावः । तथा [ पौरुषे केवलपुरुषकारऽपि। युवादित्वादणप्रत्ययः । नि निषौदति] न तिष्ठति। देवप्रातिकूल्ये तस्य वैफल्यादिति भावः ; किन्तु [ सत्कविः] सत्कविता [शब्दार्थाविव ] तयोः काव्यशरीरवा- दिति भावः । यथाऽऽह वामनः, 'अदोषो सगुणो सालझारों शब्दार्थों काव्यम्' इति । [ इयं ] पौरुषं दैवच्च [ अपेक्षते । अतः पौरुषमप्या- वश्यकं, किन्तु काले कर्त्तव्यमिति विशेषः ; पौरुषादृष्टयोः परस्पर- सापेक्षत्वादिति भावः + ||८६ ॥ अथ वान्तः फलमाह, स्थायिन इति ।-स्थत स्वायते इति रमः टकारादिः,-'रसतः खादनार्थवादस्यन्त इति ते ग्माः' इति निर्व- चनात्। तस्य [ग्सम्य ] ग्मोभवतः [स्थायिनः] स्थायिभावस्य गत्यादः,-'तिहामश्च शोकश्च क्रोधीत्माहभयानि च। जुगुप्साविम्मय- शमाः स्थायिभावाः प्रकीर्तिताः" ॥ इत्युक्त्वात् एकस्य ] एव [अर्थे । खादभावरूपे प्रयोजन [भृयांसः, मच्चारिण:] व्यभिचारिण: [ भावा: ] निर्वदादयः । विभावादोनामपलक्षणमेतत् । [ यथा प्रवर्त्तन्ते तदुक्क - 'विभावैग्नुभावच माविर्कळभिचारिभिः । आनीयमानः स्वादत्वं स्थायिभावो रसः स्मृतः ॥' इति । ( तथा ) स्थायिनः स्थिरम्य क्षान्त्या कालं प्रतीक्षमाणस्यत्यर्थः एकस्य एव [नतुः विजिगीषी यकस्य अर्थे प्रयोजन भयांमः [महौभृतः गजानः प्रवर्त्तन्ते । स्वयमेवास्य कार्य साधयन्तीत्यर्थः। ततः क्षन्तव्यमिति भावः। केचित्तु,-भावपदस्यापि रसपरत्वमाश्रित्य, यथा मच्चारिणः प्रसङ्गादागन्तुकाः अन्ये रसाः स्थायिनः स्थिरस्यैकस्य मुख्यस्यार्थे प्रवर्तन्ते, तथाऽस्मिवेव काव्ये वारस्य श्टङ्गागदय इति व्याचक्षते । उपमाऽलङ्कारः ॥ ८७ ॥ • "हायनान्तयुवादिभ्योऽय" ( ५।१।१३० पा० ) इति मूवम उपमाऽलबारः। ] ·हितीयः सर्गः । तन्वावापविदा योगैमण्डलान्यधितिष्ठता। मुनिग्रहा नगेन्द्रेण फणीन्द्रा व शववः ॥८८॥ करप्रचेयामुत्तुङ्गः प्रभुशक्ति प्रथीयसीम्। प्रज्ञाबलइन्मूलः फलत्युत्साहपादपः ॥८॥ पनल्पत्वात् प्रधानत्वाद् वंशस्येवेतरे खराः । - इत्यमरः। चान्तिपच एवं गुणान्तरमाह, तन्त्रेति ।-सन्त्राबापो खपर- राष्ट्रचिन्तनम, अन्यत्र-तन्त्रावापं शास्त्रोषधप्रयोगच्च वेत्ति यस्तेन तन्त्रा- वापविदा]। 'तन्त्रः खगष्ट्रचिन्तायामावापः परचिन्तने। शाखौ- षधान्तमुख्येषु तन्त्रम्' इति वैजयन्ती। [योगः] सामाद्युपायैः, अन्यत्र- देवताध्यानेछ। 'योग: संहननोपायध्यानसतियुनिषु' [ मण्डला . ] स्वपरराष्ट्राणि माहेन्द्रादिदेवतायतनानि च। [ अधि- तिष्ठता] अतिक्रमता नरेन्द्रेण] गज्ञा विषवैद्येन च;-'नरेन्द्रो वार्तिके गनि विषवैद्ये च कथ्यते' इति विश्वः । [शत्रवः फणीन्द्रा दव, सुनि- ग्रहा: : सुखेन निग्राद्याः । एवञ्च प्रकताप्रकविषयः षः। उपमै- बेति केचित् ॥ ८८॥ “प्रजोत्माहावतः स्वामी" इत्यत्रैव तावेव प्रभुशक्तर्मूलमित्युकं, तदेव व्यक्ति, करेति :- उत्तुङ्गः ] महोन्नत: [ प्रज्ञाबलबृहन्मूलः ] प्रज्ञावलं मन्त्रशक्तिरेव वृहत् प्रधानं मृलं यस्य सः, [उत्साहपादपः ] उत्माह एव पादपः [ करप्रचेयाम् ] करेण बलिना प्रचैयां बईनौयां 'बलिहस्तांशवः कगः' इत्यमरः । [प्रथौयसौं]] पृथुतराम । “रऋतो इलादेलघोः" (६४।१६१ पा० ) इति रेफादेशः । [ प्रभुधक्रि ] तेजोविशेषम्। 'स प्रतापः प्रभावश यत्तेजः कोषदण्ड- जम्' इत्यमरः। [ फलति ] प्रसूत इत्यर्थः । “फल निष्यत्तौ" । मन्त्र- पूर्वक एवोत्माह: फलति, विपरीतस्तु छिबमूलो वृक्ष इव शुष्यतीति भावः। रूपकालकारः श्रेषश्च ॥८॥ विमष्यकारिणस्तु विश्वमपि विधेयं स्यादिति बयेणाह, अनत्याचा- ·११४ शिशपालबधे विजिगीषोनूपतयः प्रयान्ति परिवारताम् ॥६॥ पप्यनारभमाणस्य विभोरुत्पादिताः परैः । ब्रजन्ति गुणतामर्थाः शब्दा दूव विहायसः ॥६१॥ यातव्यपार्णिग्राहादिमालायामधिकद्युतिः । एकार्थतन्तुप्रोतायां नायको नायकायते ॥१२॥ .. दिति ।-[ अनल्यत्वात् ] प्रज्ञोत्माहाधिकत्वादत एव [ प्रधानत्वात् ] मण्डलाभिन्नत्वात्, अन्यत्र, अनल्यत्वात् उच्चस्तरस्यात् प्रधानत्वात् नायकस्वरत्वाञ्च वंशस्य] वंशवाद्यास्वरस्य [इतरे स्वगः] वीणागानादि- शब्दाः [इव; अथवा,-आश्रयत्वाइंश इव वंशस्तत्कालविहितः म्बर उच्यते तस्य स्वरस्येतरे • षड्जादयः विजिगोषोः, नपतयः ] अन्य मण्डलपरिवर्तिनी गजानः । परिवारतां पोष्यतां [ प्रयान्ति । तत्कायमेव माधयन्तीत्यर्थः । तम्माहिमष्य कतमित्यर्थः + ||2|| अपौति ।-किञ्च, अनारभमाणम्य स्वयमकिञ्चित्कुर्वागाम्य अपि, विभी: । प्रभोः व्यापकस्य च परः । अन्यनपतिभिः शासभेादिभिश्च [ उत्पादिताः । सम्पादिता: जनिताश्च अर्थाः। प्रयोजनानि विहायमः आकाशस्य शब्दा इव, गुणतां विशेषगणतां कारणत्वाद गुगगत्वं [ व्रजन्ति ] । शक्रो हि गजा स्वयम् उदासीन एवाकाशवत् म्वमहिम्मेव कायंदेशं व्याघुवन् शब्दानिव मर्वार्थानपि म्वकोयतां नयतीत्यर्थः 'गुणस्वात्तिशब्दादिज्येन्द्रियामुख्यतन्तुषु' इति वैजयन्तो : ॥ २१ ॥ यातव्येति । किञ्च, [ एकार्थतन्तुप्रीतायां एकार्य एकप्रयोजनं म एव तन्तुः मृत्त्रं तत्र प्रोतायां, एकाभोष्टाभिलाषिण्यामित्यर्थः । प्रपूर्वाई : कर्मणि क्त:, “वचिस्वपि-" (६०१५ पा०) इत्यादिना मम्प्रमारणम् । [ यातव्यपाणिग्राहादिमालायां ] यातव्योऽभिषेणयितव्यः अरिः, पाणिं म्वरमहा इति योजनीयम् 1 उपमाऽखलारः। 1. उपमालङ्कारः।

·हितीयः सर्गः। :- । पाड्गुण्यमुपयुञ्जीत शक्त्यपेक्षो रसायनम् । भवन्त्यस्यैवमङ्गानि स्थास्नूनि बलवन्ति च ॥६३॥ ग्रहातौति पाणिग्राहः पृष्ठानुधावी। “कर्मण्यण" (३०१ पा०) तावादी येषां ते पूर्वोकाः पक्तिशः स्थिताः त एव माला रत्नमालिका तम्याम् [ अधिकद्युतिः ] महातजा: । नायक; ] शक्तिसम्पन्नो जिगीषुः [ नायकायते] मध्यमगिग्विाचरति, स्वयमेव सर्वोत्कर्षेण वर्तते इत्यर्थः ; तस्माहिमष्य कर्तव्यमिति भावः ;-'नायकी नतरि श्रेष्ठे हारमध्यमणावपि" इति विश्वः । “उपमानादाचारे" इति क्यङ् * । "अलमार्वधातुकयोर्दोघः” (७।४।०५ पा० ) इति दीर्घः । नायकायते इत्युपमा, अन्यथाऽनुशामनविरोधात। एकार्थतन्वित्यत्र त कपकमधि- पानतिगंधानेन आगेष्यमागतन्तुत्वम्यैवोद्भटन्वात प्रोतत्वमिडेम्तदेव युक्तम् । तबलात्पार्णिग्राहादिमालायामित्यवापि रूपकमेव । तदन- प्रागिता चयमपमेयङ्गाङ्गिभावन तयोः मङ्गरः ॥१२॥ अघ विमष्यकरण प्रकारमाह, पाइगुण्यमिति ।-शक्ति प्रभावादिवयं बलं च पिक्षत इति शत्यपेनः मन् । पचाद्यच् । 'शक्रिर्बले प्रभावादी' इति विश्वः । षड्गुणा एव पाडगुण्यं मन्धिविग्रहादिषट्कम् । चातुर्वण्र्यादित्वात् म्बार्थे प्यञ्प्रत्ययः । तदेव ग्मायनम् ! औषध- विशेषम् । उपयुअौत ] सेवेत! 'ग्मायनं विहङ्गेऽपि जगव्याधिभि- दोषध' इति विश्वः । एवं एवं : मति अस्य प्रयोः [ अङ्गानि स्वाम्यादौनि,-"म्वामी जनपदोमात्यः कोषो दुर्ग वलं मुहत्। राज्यं सप्तप्रकृत्यङ्गं नौतिजाः मम्प्रचक्षते ॥” इति । गात्राणि च स्थान नि ] स्थिराणि, कालान्तरक्षमाणीत्यर्थः । ग्लाजिस्थश्च ग्नः" (३।२।१३८ - • उपमानादाचार इति क्या पति उपमानादाचार थें रति यम, प्रतः : क्या सलोपर" (२२११११ पा०) इति सूत्रात् क्यङ् तदर्थे एव। भाष्ये तु "प्रधानशिष्ट: क्या पन्वाचयशिष्ट: सलोपः" इति दृश्यते। तेन सकार- लोपप्रामौ एव क्या भवति न वा रति प्रश्ने उत्तरयति काशिका,-"चन्वा- पशिष्टः सलोपः, सदभावेऽपि क्या भवत्येव" इति।

·शिशुपालवधे स्थाने शमवतां शक्त्या व्यायामे वृद्धिरङ्गिनाम् । अयथाबलमारम्भो निदानं क्षयसम्पदः ॥१४॥ तदीशितारं चेदीनां भवांस्तमवमंस्त मा। निहन्त्यरोनेकपदे य उदात्तः खरानिव ॥६५॥ मा वेदि यदसावेको जेतव्यश्चेदिराडिति । पा० ) इति ग्नः । [बलवन्ति च ] परपौड़ाक्षमाणि च [भवन्ति | लिष्टपरम्परितरूपकम् ॥ २३ ॥ स्थान इति ।-किच्च, [ स्थाने शक्यविषये [शमवता ] क्षमा- वताम् [अङ्गिनां] सप्ताङ्गिनां राज्ञां, शरीरिणाञ्च [शक्त्या प्रभावाद्यनु- सारेण बलेन च [व्यायामे ] व्यापारे, पाइगुख्यप्रयोगे गमनादौ च सतीत्यर्थः । [बुद्धिः ] उपचयः, गज्यस्थ शरीरस्य चैति भावः। विपक्ष बाधकमाह,-[ अयथावलं] शक्यतिक्रमेणा । "यथा मादृश्ये" ( २।१।७ पा० ) इत्यव्ययीभावे नसमामः । [प्रारम्भः ] व्यायामः क्षयसम्पदः । अत्यन्तहान: [निदानम् आदिकारणम, अजानामिति भावः। तस्मादम्माकमकरमाञ्चद्यास्कन्दनमश्रेयस्करमिति भावः । विशेष्यस्थापि श्लिष्टत्वात् शब्दशक्रिमलो वप्नना वनध्वनिः अती हयानामङ्गिनामौपम्यञ्च गम्यते इति मझेपः ॥ २४ ॥ फलितमाह, तदिति ।-[तत् ] तम्मादाक्यार्थस्याकार्यत्वात् तं चंदौनामोशितारं शिशपाल | भवान्, माऽवमस्त नावमन्यताम् । मन्यत: “माडि लु” (२३।१७५ पा०) अनुदात्तत्वानेडागमः । कुत: ?-यः वैद्यः [उदात्तः, स्वगन्] अनुदात्तान् [दव अरीन्, एकपद] एकस्मिन् पदन्यास सुप्तिङन्तलक्षणे च [निहन्ति ] हिनति, नीचे: करोति च, अतिशूरत्वात् । “अनुदानं पदमेकवर्जम्" (६।१११५८ पा०) इति परिभाषाबलाञ्चेति भावः ॥ २५ ॥ न चायमेकाकी किं नः करिष्यतीति मन्तव्यमित्यार, मा .. उपमाऽलडारः।

·द्वितीयः सर्गः। राजयमेव रोगाणां समूहः स महौभृताम् ॥६६॥ सम्पादितफलस्तेन सपक्षः परभेदनः । कार्मुकेणैव गुणिना बाणः सन्धानमेष्यति ॥६॥ ये चान्ये कालयवनशाल्वरुक्मिद्रुमादयः । तमःस्वभावास्तेऽप्येनं प्रदोषमनुयायिनः ॥६८. वदौति ।-[ अमी चंदिगद, एक: एकाकी, अत: [ जैतव्यः ] सुजयः [इति, मा वैदि] मा नायि । वेत्तः कर्मणि “माङि लुङ" (३।३।१७५ पा०)। यत् ] यस्मात् । मः ] चैटिगट गनश्चन्द्रस्य यक्ष्मा, राजा चासो यक्ष्मेति वा [गजयक्ष्मा ] क्षयरोगः [गंगाणामिव महीभृतां, समूहः ] समष्टिरूपः । यथाऽऽह वाग्भटः,–'अनकगेगानुगतो बहुरोग- पुरःसरः। गजयक्ष्मा क्षयः शोषो रोगगडिति च स्मृतः ॥ नक्षत्राणां द्दिजानाञ्च गनोऽमृदयदयं पुग। यच्च गजा च यक्ष्मा च राजयक्ष्मा ततो मतः ॥' इति । अतो दर्जेय इति भावः । एतन 'चिरस्य मित्रव्यसनी सुदमो दमघोषजः' इति निरस्तम् • ॥ ६ ॥ अथास्य मर्वराजमष्टितामेव हाभ्यां व्याचष्टे, मम्पादितेति ।- | सम्पादितफलः | मम्पादितं फलं लाभः, बाणाग्रञ्च यस्य सः । 'फलं लाभशगग्रयोः' इति शाश्वतः । [मपन्तः ] ससुहत्, कङ्गादिपत्रयुतश्च [ परभेदनः ] परेषां भेदनः शनुविदारण: [ बाण: ] बाणासुर:, शरश्च । [ गुणिना शौर्यादिगुणवता, अधिज्येन च । तेन ] चैद्येन कामकेण] कर्मगो प्रभवतीति कामकम् + “कमण उकञ्” । "कमण उक"। (५।१।१०३ पा०) तन [ एव, मन्धानं] मन्धिम् [ एष्यति । अतो नैकाकोति भावः । अत्राप्युपमा श्वेषी वा मतभेदात् ॥ ७ ॥ ये चैति ।-ये चान्ये कालयवनशाल्वरुक्मिद्रुमादयः ] राजानः [ तमःखभावा: तमोगुणात्मकाः, अत एव [तेऽपि, प्रदोषं] प्रकष्ट- उपमाऽलङ्कारः। + धनुः।

·११८ शिशुपालवधे उपजापः कृतस्तेन तानाकोपवतस्त्वयि । पाशु दौपयिताऽल्पोऽपि साग्नौनेधानिवानिलाई वृहत्सहायः कार्यान्तं क्षोदीयानपि गच्छति । सम्भूयाम्भोधिमभ्येति महानद्या नगापगा ॥१०० “भ व- दोषम् । 'प्रदोषा दृष्टगवाशा' इति वैजयत्ता। तामसमेव [ एनं ] चेद्यम् । अनुयायिनः । अनुयायन्ति, सादृश्यादिति भावः थति गम्यादयः" (३।३।३ पा० ) इति गिनिर्भविष्यदर्थे; "अकेनो- भविष्यदाधमर्ययोः” ( २।३।७० पा० ) इति षष्ठीप्रतिषेधात् द्वितीया । यथा ध्वान्तं रजनौमुखमनुयाति तहत् इति वलना अलङ्कारध्वनिः ॥१८॥ ननु बाणादयोऽस्माभिः कृतसन्धानाः, इदानौं न विराध्यन्तौयत आह, उपेति ।-[ तेन, चीन [कतोऽल्योऽपि, उपजापः ] भेदः । 'भेदोपजापो' इत्यमरः । [ त्वय्याकोपवत.. तान] बाणादीन् अनिल माग्नौन्, एधान् ] इन्धनानि इव]। 'काष्ठं दाविन्धनं वेध इभमेधः समित् स्त्रियाम्' इत्यमरः । [ आश दौपयिता] मद्यः प्रचयिष्यति । दौपेय॑न्तामुट्। अन्तर्वैराः संहिताः, आपदि मति रन्ध्र मद्यो विश्लिष्यन्तीति भावः ॥ ८ ॥ ततः किम् ? अत आह, वदिति ।-वहमहायः महामहायवान् [क्षादीयान् ] नदतर: [ अपि । "म्थ लहर (६।४।१५६ पा० ) इत्यादिना यणादिपरलोपः पृर्वगुणश्च । : काव्यान्तं । काव्यम्यान्तं पारं [गच्छति । तथा हि,-अपां ममृह आपम् । “तम्य ममृहः” (8२। ३७ पा० ) इत्या। तेन गच्छतौव्यापगा : नगापगा! गिरिग दौ [ महानद्या गङ्गादिकया [ मम्भव ! मिनिचा [ अम्भाधिमाति । खुद्रोऽप्येवं, तादृक् महायोग्श्चैद्य किम वक्रय इत्यपिशब्दार्थः । विशेषेण सामान्यममर्थनरूपोऽर्थान्तरन्यामः ॥ १ ॥ " उपमाहारः।

·हितोयः सर्गः। ११८ तब मिवाण्यमित्रास्ते ये च ये चोभये नृपाः । अभियुक्तं त्वयैनं ते गन्तारस्त्वामत: परे ॥१०१॥ मखविघ्नाय सकलमित्यमुत्थाप्य राजकम् । हन्त ! जातमजाता: प्रथमेन त्वयाऽरिणा॥१०२॥ सम्भाव्य त्वामतिभरक्षमस्कन्धं स बान्धवः । सहायमध्वरधुरां धर्मराजो विवक्षते ॥१०३॥ त्वां किच्च, न केवलं पातारमाध्यत्वं मिविरोधशाधिको नर्थकर इत्याह, तम्य त्यादि इयन ।- य च, तम्य ? चंद्यम्य [मिवागिण नृपाः, ये च ते तव अमित्राः ] नृपाः तं उभय चया, अभियतम् ] अभियातम् एनं] चं गन्तारः ] गमिप्यन्ति । गर्मः करि लुट। । अतः, पर उक्तोभयतिरिकाम्तव मित्राणि तस्यामित्राश्चेत्यर्य: गन्तार: इति मध्यमांगन्यायनीभयवाप्यभिमन्धिः ॥ १० ॥ ततः किम् ? अत आह, मवति ।- इत्यम् ] अनन प्रकारंण । "इदमम्थमः” ( ५१३।२४ पा० ) इति थमुप्रत्ययः । [ मखविघ्नाय ] मख- विघाताब मकलं गजक गजममहम्। “गोलोच-" (४।२।३८ पा०) इत्यादिना वृञ् । उन्याय । क्षोभयित्वा, इन्त इति खेद । अजातारः ; अजातशत्रायुधिष्ठिरम्य . त्वया प्रथर्मनारिणा, जातम् अजनि * । नपुंमके भाव कः ॥ १०२ ॥ अम्ल मोऽपि शत्रुः, को दोषः ? तबाह, सम्भाव्येति ।-बन्धुरेव १ बान्धवः म धर्मगजः, अतिभरक्षमस्कन्धं अतिभरस्य क्षमः स्कन्धी यस्य स तं, [वां महायं, मम्भाव्य अभिसन्धाय, अध्वरस्य 'धुरम् [ अध्वरगम् ] "ऋक्पूर (५।४।७४ पा० ). इत्यादिना समा- मान्तोऽप्रत्ययः । समासान्तानां प्रकृतिलिङ्गत्वात् तत्पुरुषे परवन्विङ्गत्वे १ * ननिष्यते "पासायर्या भूतव" (शश१२ पा.) इति भविष्यति नापन्य य: भूतत्वर्यास:।

·१२०
शिशुपालवधे
महात्मानोऽनुगृह्णन्ति भजमानान् रिपूनपि ।
सपत्नीः प्रापयन्त्यधिं सिन्धवो नगनिमगाः॥१०४॥
चिरादपि बलात्कारो बलिनः सिद्धयेऽरिषु ।
छन्दानुत्तिदुःसाध्याः सुहृदो विमनौकताः ॥१०५॥
टाप। [विवक्षते ] गोदमिच्छति। वहतः स्वरिततः सबन्तालट।
तथा हि,-विरोधे विश्वासघातो बन्धद्रोहश्च स्थातामिति भावः ।
विशेषणसाम्यात् प्रस्तुतयार्गधर्मप्रतीत: समासोक्रिः ॥ १०३ ॥
ननु प्रतिश्रुत्याकरणे दोषः प्रागेव, परिहारे तु को दोषः ? इत्यत
पाह, महात्मान इति ।- महात्मानः ] निग्रहानुग्रहसमर्थाः । भज-
मानान् ] शरणागतान् [रिपूनप्यनुग्ट कन्ति ' किंमत बन्धूनिति भावः ।
अर्थान्तरं न्यस्यति,-[सिन्धवः ] महानद्यः, ममान एकः पतिर्यामा
ताः [ सपत्नीः ] | “नित्यं मपत्नादिष" (४।१।३५ पा० ) इति डीप,
नकारश्च । [ नगनिम्नगाः] गिरिनिरिणोः [अश्विं प्रापयन्ति
खसोभाग्यं ताभ्यः प्रयच्छन्तीति भावः । अत: परिहारोऽप्यनर्थ इति
भावः ॥ १०४॥
तहि सम्प्रत्युपेक्षायामपि पश्चात्प्रार्थनया पार्थमाजवयेयमियत
आह, चिरादिति ।- बलिनः ] स्वयं बलवत: [ अप्यरिए । विषये
[ बलात्कारः ] दण्डः [चिरात् ] चिरकालन अपि, मद्यो मा भूदिति
भावः [सिइये] वशंवदत्वमिइये भवतीति शेषः। अविमनमो
विमनसः सम्पद्यमानाः कता [विमनौकताः ] वैमनस्यं प्रापिताः
इत्यर्थः। “अरुमनश्चक्षुश्चेतौरहोरजमां लोपश्च" (५।४।५१ पा० ) इति
चिप्रत्ययसलोपो “अस्य चौ” (७।४।३२ पा० ) इतौकारः। शोमनं.
हृदयं येषां ते [ सुहृदः ] मित्राणि तु। “सुहहुईटो मित्रामित्रयोः"
(५॥8॥१५० पा०) इति निपातः । [छन्दानुवत्तिदःमाध्याः ] छन्द-
स्थाभिप्रायस्यानुवृत्त्या चित्तानुरोधेनापि दु:माध्याः, आर्जवयितुमचक्या
इत्यर्थः । 'अभिप्रायश्छन्द प्राशयः' इत्यमरः । शनैः शबुदण्डेनापि
वशोमवति, मित्रं वैमनस्ये न साम्रापि इति भावः ॥ १०५ ॥

·द्वितीयः सर्गः। १२१ मन्यसेऽरिबधः श्रेयान् प्रीतये नाकिनामिति । पुरोडाशभुजामिष्टमिष्टं कर्तुमलन्तराम् ॥१०६॥ अमृतं नाम यत्मन्तो मन्त्रजिह्वेषु जुह्वति । शोभेव मन्दरक्षुब्धक्षुभिताम्भोधिवर्णना ॥१०॥ ननु सुहृत्कार्यात् सरकार्य बलीय इत्यत्राह, मन्यसे इति ।- नाकिना] - देवानां [प्रीतयेऽग्विधः, श्रेयान् ] प्रशस्तसरः, “प्रम- स्थस्य प्रः” (५।३।६० पा०) इति प्रादेशः, [इति मन्यस ] चैत, तईि [ पुगेडाशभुजां] इविभॊजिनाम, अत एव नाकिनाम् । इएम् ] अभीप्सितं [ कत्तम् । इषः कर्मणि क्तः । इष्टम् ] दृष्टिः, याग इति यावत् । यजर्भाव क्तः । “वचिम्बपि-" (६।१११५ पा० ) इत्यादिना मम्प्रसारणम्। । अलन्तगम् : अतिपर्याप्तम् । अव्ययात् तरबन्तात् आमुप्रत्ययः ।। शत्नुबधादतिप्रियङ्गे याग एव, नाकिनां भुक्ताऽपि अनुबधस्य सुकरत्वादिति भावः ॥ १०६ ॥ तथापि अमृताशिनां तेषां देवानां किमेभि: पिटभक्षणप्रलोभन: प्रत आह, अमृतमिति ।- मन्तः विहांमः, मन्त्रा एव जिहा येषां तष [ मन्त्रजिषु] अग्निषु । 'मन्त्रजिनः सप्तजिहः सुजिही हव्यवाहनः' इति वैजयन्ती।। यत् | पुगेडाचादिकं [ जुहति । तदेवति शेषः, [अमृतं नाम यत्तदानित्यसम्बन्धात्। मन्दरक्षुब्धक्षुभिताम्भीधिवर्णना मन्दर एव क्षुब्धी मन्यनदगडः । "क्षुब्धवान्त (७।२।१८ पा०) इत्यादिनाऽस्मिन्नर्थे निपातनात् सिद्धम् । तन क्षभितस्य मधितस्य अम्भीधर्वर्णना [ शोभव ) अलङ्कार एव। अश्विमम्यननामतमुत्पादित- मिति यतः कीर्तिमानम्, अतो हुतमेवामतमिति भावः । वाक्यार्थयो- ईतुहेतुमहावादाक्यार्थ हेतुकं काव्यलिङ्गमलङ्कारः ॥ १०७ ॥ कं-मुखं, न कम्-प्रमुखम् । नास्ति पकं यत्र स:, नाक,-खर्गः, [ " भाण-" (६।३।७५ पा० ) इत्यादिना मञः प्रतिभावः] । चादी “तरप्तमपी ध:" (१९९२ पा०) रति सूबेच सरबचात् "किमसिहययधादाम्बद्रव्यप्रक" ( ५।४।११ पा.) इति चामः । मि-११ .. - .

·१२२ शिशपालबधे सहिष्ये शतमागांसि सुनोस्त इति यत्त्वया । प्रतीक्ष्यं तत्पतीक्ष्यायै पिटष्वस्र प्रतिश्रुतम् ॥१०८॥ तीक्ष्णा नागन्तुदा बुद्धिः कर्म शान्तं प्रतापवत् । नोपतापि मनः सोम वागेका वाग्मिन: सतः॥१०६॥ खयङ्गतासादस्य तस्याह्रो भानुमानिव । यात्रायाः प्रतिबन्धः कश्चिस्तरस्तवास्तोत्याइ, महिष्य इति ।- { प्रतीक्ष्यायै] पूज्यायं । 'पृज्य: प्रतीक्ष्यः' इत्यमरः । [पितृश्यले पिटमगिन्य। “विभाषा स्वसपत्योः" (६३।२४ पा० ) इति विकल्पा- दलुगभावः । “मापितभ्यां स्वमा" (८३८४ पा०) इति षत्वम् । [ ते तव सनीः प्रातम, भागांम: अपगधान् । 'आगोऽपराधी मन्नुश्च' दृश्यमरः । महिये मोढ़ाई [इति यत्त्वया, प्रतिश्रुतं प्रतिज्ञानं [तत्, प्रतीक्ष्यं । प्रनिपालनीयम् ; अन्यथा महादोषस्मरणादिति भावः - - || १०८ ॥ सत्यमस्ति प्रति श्रुतं, किन्तस्योन्मत्तत्वादीइत्यात् तदपि जिहामितम. अत आह, तोगति - मनः मतदुरुषम्य बुद्धिः, तीच्या निशिता, स्यात् इति विद्वौत्ययाहारः; एवमुत्तरत्रापि । तथाप्यार दतौति [अरुन्तुदा] शस्त्र वन्धमनंदिनी न] भवत्, अमिव पर पौड़यदित्यर्थः । कर्म व्यापार: प्रतापवत् तेजस्वि भयहं स्यात्, तथाऽपि शान्तं] स्यात्, न तु मिहादिवत् नि भवदित्यर्थः । मनः चित्तं मीषा । अभि- मानोरणं स्यात्, तथापि उपतापयतौति उपनापि अग्नाादिवत् परसन्तापि न स्यात् । वाग्मिनः ] यः [ वाक्, एका एकरूपा स्थात्, वाग्मी सत्यमेव वदित्यर्थः । अतः महामन्यस्य प्रतिष तार्थचानि- नईति भावः । अत्र प्रक नाया वाचोऽप्रकतानां बुद्धिकर्ममनसाच्च तुल्यधर्मादीपम्यावगमाहौपकालङ्कारः,-'प्रकताकतानाच साम्यं तु तुख्यधर्मनः । श्रीपम्यं गम्यते यत्र दीपकं तबिगदात ॥' इति लक्षणात् । तेन च बुद्धाादीनां शस्त्रादिव्यतिरको व्यज्यते ॥ १० ॥ अशक्यथाकाले दाबध इत्याह, खमिति ।-किच्च, [अजी ·हितीयः सर्गः। १२२ समयावधिमप्राप्य नान्तायालं भवानपि ॥११॥ कृत्वा कृत्यविदस्तीर्थेष्वन्त: प्रणिधयः पदम् । विदाकुर्वन्तु महतस्तलं विहिषदम्मसः ॥१११॥ अनुत्सूत्रपदन्यासा सदृत्तिः सन्निबन्धना । . भानुमानिव, स्वयङ्कृतप्रमादस्य ] स्वयं कतः प्रसादोऽनुग्रहः, प्रकाशच यस्य [ तस्य ] घेद्यस्य । अन्ताय, समयावधि नियतकालावसानम् अप्राप्य भवानपि, नालं ] शक्ती न, तथा च वृथाऽपकोतिरेव, अन्यत्र किश्चित् फलं स्यादिति भावः + ॥ ११० ॥ - हि किमयमुपक्ष्य एव ? नेत्याइ, कवति । किन्तु कित्यविदः ] कार्यशाः, विधिज्ञाच प्रणिधौयन्त इति [प्रणिधयः ] गृढ़चारिणः । 'प्रणिधिगूढपुरुषः' इति इलायुधः । | तीर्थेषु ] तरन्त्येभिरिति तीर्थानि मन्त्राद्यष्टादशस्थानानि जलावतागश,-'योनौ जलावतार च मन्त्राद्यष्टादशवपि । पुण्यक्ष तथा पाने तीर्थ स्यात्-' इति इला- युधः। तेषु [अन्तः, पदं स्थानं, पादप्रक्षेपश्च [कवा, महतः ] दुरवगाहस्य, पृथ्यस्य च । विहिषदम्भसः ] विहिषन् शत्रुरेवाम्भः तस्य तलं ) स्वरूपं, प्रमाणमिति यावत् । “अधःखरूपयोरखौ तलम्" इत्यमरः । [ विदाकुर्वन्तु ] विदन्तु । "विद ज्ञान" लोट । “विदाड- वम्वित्यन्यतरस्याम्" (३।१।४१ पा० ) इति विकल्यादाम्प्रत्ययनिपातः । अम्भस इव शत्रोः कततीथस्य सुप्रवेशत्वात् प्रागम्तः प्रविश्य परीक्ष्य इत्यर्थः । श्लिष्टपरम्परितरूपकम् ॥ १११ ॥ आवश्यकं चैतदित्याइ, अनुदिति ।-उत्सूत्र उच्छास्त्री नीतिशास्त्र- विरुद्धः पदन्यासः एकपदप्रक्षेपोऽपि स्वल्पव्यवहारोऽपोति यावत् । नास्ति यस्यां सा । अनुत्सूत्रपदन्यासा ] नौतिपूर्वकमर्वष्यवहारत्यर्थः । अनुत्सूलपदः अनुत्सृष्ठ स्वाक्षरः ठुापसयाननरपेक्ष्येला । अन्यत्र विनाशाय। + उपमाहारः।

·१२४ शिशुपालवधे शब्दविद्येव नो भाति राजनौतिरपस्पशा ॥११२॥ पन्नातदोषैर्दोष महष्योभयवतनैः । भेद्याः शचोरभिव्यक्तशासनैः सामवायिकाः॥११३॥ सूत्राक्षरेव सर्वार्थप्रतिपादकी न्यासो वृत्तिव्याख्यानग्रन्थविशेषो यस्या मा तथोक्ता। तथा, सती यथार्थ कल्पनया शोभना वृत्ति त्वा- मात्यादीनामाजीविका यस्यां सा [ सहुत्ति: ।, अन्यल,-सतो वृत्तिः काशिकाख्यसूत्रव्याख्यानग्रन्थविशेषो यस्यां मा। 'इत्तिन्यजीवनयोः' दति वैजयन्ती। [मविबन्धना सन्ति निबन्धनानि अनुजौव्यादौनां क्रियाऽवसानेषु दत्तानि गोहिरण्यादिशाश्वतपारितोषिकदानानि यस्यां सा। एतञ्च “दत्त्वा भूमिनिबन्धनच्च" इत्येतद्दचनव्याख्यान मिताक्षरायां दृाव्यम्। अन्यत्र, सविबन्धनं भाष्य ग्रन्यो यस्यां सा। एवम्भताऽपि [राजनीति:] राजत्तिः, अपगतः समः चारो यस्याः सा [ अपस्मशा] चैत्। 'यथार्थवौँ मन्त्रज्ञः स्पनो हरक उच्यते' इति हलायुधः । अन्धन,-अविद्यमान: पस्याहः शास्त्रारम्भसमर्थक उपोहातसन्दर्भग्रन्थो. यस्थाः सा अपस्मया [भब्दविद्या ] व्याकरणविद्या [दव, नो भाति न शोभते ; तस्माचारप्रेषणमावश्यक, तद्रहितस्य गज्ञोऽन्धप्रायत्वादिनि अत्रापस्पशेत्यत्र जतुकाष्ठवच्छब्दयोरेव निष्ठत्वाछब्दश्रेषः । सदृत्तिः सन्निबन्धनत्यत्र कन्तावलम्बिफलहयवदर्थ श्लेषः । अनुस्मृत पदन्यासत्यत्र तूमयसम्भवादुभयश्लेषः। अदविदो वेति पूर्णीपमा व्यव, तयोः सापेक्षत्वात् सङ्करः ॥ ११२ ॥ न केवलं चारमुखेण वृत्तान्तज्ञानम्, अपि तु उपजाप कर्तव्य इत्याह, प्रजातति ।-किञ्च, [अज्ञातदोषैः परैरज्ञातवकर्मभिः [दोषणैः स्वयं परमर्मज: [अभिव्यक्तशासनैः] अभिव्यक्तानि भेदास्याग्रे प्रकटितानि पासनानि तदमात्याद्यविश्वासकराणि कूटलिखितानि येषां + तैः .. भावः। "चिन्ता प्रकृतसिद्धार्थामुपीहातं विदुर्बुधाः" । + येषामिव्यब यरित्यचितम्, पभिव्यक्त वस्य कर्तुगत ·हितोयः सर्गः। १२५ उपेयिवांसि कर्तारः पुरोमाजातशाववीम् । राजन्यकान्युपायरेकार्थानि चरैस्तव ॥११४॥ सविशेषं सुते पाण्डोभक्ति भवति तन्वति । वैरायितारस्तरलाः स्वयं मत्सरिग: परे ॥११५॥ [ उभयवेतनः] उभयत्र भेये स्वामिनि च वेतनं भृतिर्येषां ते:, उभयजीविकाग्राहिभिः, मैद्यनगरवास्तव्यश्चरित्यर्थः । 'भृतयो भर्म वेतनम्' इत्यमरः। [शत्रोः ] मम्बन्धिनः, समवायं समवयन्ति इति [ मामवायिकाः ] मामुख्याः मचिवादयः। “समवायान् समर्वति" (8181४३ पा० ) इति ठक। ( उद्देष्य ] हिषामेत दत्तहस्ताः अस्माभि- रेषां लिखितान्येव रहौतानि इत्युच्चैषयित्वा [भेद्याः ] विघट्ट- नौयाः ॥ ११३ ॥ उपेयिवांसौति ।-किच्च, [ उपाय: ] कार्यसाधनकुशलः । तव चरन्तीति [ चरैः गूढ़चारिभिः । पचायच। एकार्थानि ] बया मईकप्रयोजनानि । राजन्यानां समूहाः गजन्य कानि । “गोलोन-" (२३८ पा०) इत्यादिना वुञ्। अजातशत्रोरिमाम् । आजातशाली, पुगैम् ] इन्द्रप्रस्थम् उपेयिवांसि] प्राणवन्ति । . "उपेयिवान्-" (३१२. १०६. पा०) इत्यादिना कसुप्रत्ययान्तो निपातः । : कारः करिष्यन्ते। कजः कर्मणि लुट । इन्द्रप्रस्थऽस्माकं महत्कार्यं भविष्यति, तदध्वग्यावाव्याजेन सवर्डगगन्तव्यमिति गूढं मन्दिश्य तत्र म मेलयितव्या इत्यर्थः ॥ ११४ ॥ ननु तवावरकर्मणि को युद्धावकाशः ? इत्याशङ्का तत्रैव महत्कलह- बोज सम्पादयति, सविशेषमिति ।- पाण्डोः सुते ] युधिष्ठिर भवति पूज्यं त्वयि, सविशेष ] यथा तथा [ भक्तिं तवति ] सति [ तरला: } चपलाः [ मत्सरिण: ] हेषवन्तः [ परे ] शत्रवः [ स्वयम् एव वैरायि- तारः] वैरं कर्तारः । “शब्दवैरकलह-" (३२१११७ पा० ) इत्यादिना क्या, ततः कर्तरि लुद॥ ॥ ११५ ॥ ।

·शिशुपालवधे य इहात्मविदो विपक्षमध्ये सह संहियुजोऽपि भूभुजः स्युः । बलिपुष्ट कुलादिवान्यपुष्टः पृथगस्मादचिरेगा भाविता तेः ॥११६॥ सहजचापलदोषसमुदत- श्वलितदुर्बलपक्षपरिग्रहः । तव दुरासदवौर्यविभावसो शलभतां लभतामसुहृद्गः ॥११७॥ - किं तेऽपि मर्वे वैगयिष्यन्ते? नत्याह, अ इति ।-- ये डह, विपन्न- मध्ये ] शत्रुमध्ये । मह संवृद्धियुजोऽपि वैद्येन महेश्वयं गता अपि । "सत्सूहिष-" (३।२।६१ पा०) इत्यादिना क्विप। ये ( भूभुजः ] गजानः [आत्मविदः , स्वाभिजनवेदिनः । स्युः । यद्दा खात्मरूपवेदिनः स्युः तिः भूभुग्भिः [ बलिपुष्टकुलात् काककुलात् । 'काके तु करटारिष्बलि- पुष्टमवत्प्रजाः' इत्यमरः । [अन्यपुरैः ] परभृतः । दव, अचिरेण ] सद्यः [ अस्मात् ] विपक्षमध्यात्, “अन्यारात्-" (२३२८ पा.) सत्य- बान्यशब्दस्थार्थपरत्वात् पृथगादिप्रयोगेऽपि पञ्चमी। [ पृथग्भाविता पृथग्भविष्यते, भावे ल्युट ; "चिण्वदिटि वृद्धिः" • तेष्वपि केचिट- स्माभिः सङ्गच्छन्ते इत्यर्थः । । औपच्छन्दसिक वृत्तम् ॥ ११६ ॥ अथ फलितं निगमयवाशिषं प्रयुक्त, सहति ।-[ सहजचापल- दोषसमुद्वत: ] सहज स्वाभाविकं चापलं दुर्विनौतत्वम् अनवस्थितत्वञ्च । 'चपलः पारदे शौने दुर्विनौतऽनवस्थित' इति वैजयन्ती। तेनैव दोषणा + "म्यसिसौयुट्तासिषु" ( ६४६२ पा० ) अति सूवेण । + उपमाऽलबारः। "पर्यते यों तथैव शेषम् पीपचन्दसिकं कबीन्द्र हाम्" इति लाम।

·हितीयः सर्गः। १२७ इति विशकलितार्थामौद्धवौं वाचमेना- मनुगतनयमार्गामर्गलां दुर्नयस्य । जनितमुदमुदस्थादुच्चकैच्छितोर:- स्थलनियतनिषम श्रीश्रुतां शुश्रुवान् सः॥११८॥ इति श्रीमाधवती शिशपालबधे महाकाव्ये मन्नवर्णनं नाम द्वितीयः सर्गः ॥२॥ । ममुद्दतो दृप्तः । (चलितदुर्बलपक्षपरिग्रहः ] पक्षः सहायो गरुन्च । 'पक्ष: पार्श्वगरुत्माध्यमहायबलभित्तिष' इति वैजयन्ती। चलितोs- स्थिरो दुर्बलपक्षपरिग्रही यम्य मः । [ असुहगण: ] शत्रुवर्ग: [ तव, दुगमदवीर्यविभावसी दुःसहतंजीवनी। 'वौयं शुक्रे प्रभाव च तंजः- मामध्ययोपि' 'मूर्यवह्नौ विभावम्' इति विश्वामग। [शलभतां ] पतङ्गत्वम् । 'समी पतङ्गशलभी' इत्यमरः। भावे तल। [लभतां गच्छतु। रूपकालङ्कारः श्रेषश्च । द्रुतविलम्बितं वृत्तम् • ॥ ११७ ॥ इतौति ।-[मः ! हरि: । इति इत्यं । विशकलिताथां] विवेचि- तार्थाम् । अनुगतनयमागां] नौतिमार्गानुसारिणौं । दुर्नयस्य ] बल- भद्रीतस्यत्यर्थः । [अर्गलां ] निवारयित्रीम्। इति वैधर्म्यरूपका- लङ्कारः। 'विष्कम्मगलं न ना' इत्यमरः । अत एव जनितमुदं हरे: कृतानन्दाम्। [ उच्छितोर:स्थलनियतनिषस्मश्रोतां] उच्छित उन्नत उरःस्तल नियतं निषमया अविश्रान्तमाश्रितया श्रिया श्रुताम् । नान्यति मन्त्रगुप्तिः । उडवस्येमाम् [ औइवीम्, एनां] पूर्वोक्तां [वाचं, शुश्रुवान् । श्रुतवान् । “भाषायां सदवमश्रवः" (शरा१०८ पा०) इति क्वसुः । उच्चैरव । उच्चकैः । उन्नतः सन्। "अव्ययसर्वनामा- मकच् प्राक टे" (५॥३॥७१ पा०) इत्यकच्प्रत्ययः। [ उदस्थात् ! -1 "द्रुतविलम्तिमा नभी भरौ" रति लक्षात ·तृतीयः सर्गः कौबेरदिग्भागमपास्य मार्ग- मागस्त्यमुष्णांशुरिवावतीर्णः । अपेतयुद्धाभिनिवेशसौम्यो हरिहरिप्रस्थमथ प्रतस्थे ॥ १ ॥ पासनादुत्थितवान् । “उदोऽनई कर्मणि" ( १।३।२४ पा० ) इत्यस्य प्रत्युदाहरणमेतत् । रूपकानुप्रासालङ्कारो। मालिनी वृत्तम् ॥११८॥ इति श्रीमलिनाथसूरिविरचित माघकाव्यव्याख्याने सर्वपाख्ये द्वितीयः सर्गः ॥ २ ॥ कौबेरेति ।-अथ उइववाक्य श्रवणानन्तरम् । अपेतयुद्धा- भिनिवेशसौम्यः ] अपेतो युड़े अभिनिवेश आग्रहो यस्य मः, धान्तक्रोध इत्यर्थः, अत एव सोम्यः प्रमन्त्रः, अत एव (कौबेरदिग्भागम् कोबेऱ्या दिशो भागम, उत्तरायणमित्यर्थः । “स्त्रियाः पंवत्-" (३३४ पा०) इत्यादिना वहावः; तम् अपास्य त्यता, अगस्यस्येमम् [आगम्य, : "नयुगमथ यकारो यो गीथी मकागे बमुशिवगिविगमा मालिनी निव- कामा" इति लक्षणात् । i कुवरस्य इयम् कौवेरौ-उत्तरा दिक, तदधिपतित्वात । : यदान पमंलिह: मी रविमार्गप्रतिरोधाय उशिष्ठन्तं विभ्यपर्वतमवलीका इन्द्रादयी देवाः परं विषौदन्नः अगम्त्यं शरणं जम्मः, तदा विध्यपर्वतम्य गुमः महामुनिः तेषां वाक्यात् तदन्तिकमाजगाम । पथ महावि भवनत्य प्रथम ने विभ्यम् नवाचा. गम्य,-"वन्म : यावदईन प्रत्यावर्तिष्थे, तावत् बम एवं विष एव भवतिष्ठम्व ; पन्यथा श" इत्वका.म: दक्षिा दिशं गतवान्, पयापि न तत: प्रत्यावर्तन इति .

·बतीयः सर्गः। १२ जगत्पविरपि तं न पादैः स्प्रष्टुं जगत्पूज्यमयुज्यतार्कः । यतो वृहत् पार्वणचन्द्रचार तस्यातपत्रं बिभराम्बभूव ॥ २ ॥ मार्गमवतीर्ण.] दक्षिणायनं गत इत्यर्थः । [ उष्णांशुरिव स्थितः । अनेन हरेः क्रोधः कार्यवशादाकालमन्तःस्तम्भितः, न वेकान्तती निवृत्त इति सूचितम्। [हरिः ] कृष्ण: [ हरिप्रस्थम् ] इन्द्रप्रस्थं [ प्रतस्थे । प्रचचाल । 'इन्द्रो दुश्चावनो हरिः' इति इलायुधः । “समवप्रविभ्यः स्थः” (१२ पा०) इत्यात्मनेपदम्। 'देशकालाध्वगन्तव्याः कर्म- मंज्ञा यकर्मणाम्' इति गन्तव्यस्य कर्मत्वम् । उपमाऽलङ्कारः। सर्गे- ऽस्थिनिन्द्रोपेन्द्रवज्रामिणादपजातिवृत्तम,-'अनन्तगेदौरितलक्ष्मभाजी पादौ यदीयावुपजातयस्ताः' इति लक्षणात् ॥ १ ॥ अथास्य प्रस्थानसवाई वर्णयबादौ छलधारणमाह, जगदिति ।- [ अर्को जगत्पूज्यं तं ] हरिम, अत एव [जगत्पवित्रैरपि, पादः] चरण:, किरणच [ स्पषु, नायुज्यत ] नाहत । “युजेदेवादिकात् कर्तरि लङ" । कुतः १-[यतः, तस्य ] हरेः [वृहत् विपुलं [पार्वक्षचन्द्रचारु पूर्णेन्दुसुन्दरम् इत्युपमाऽलङ्कारः । आतपात् वायत इति [ आतपवं] छतम् । “सुपि-" (३।२।४ पा०) इति योगविभागात् कः । विभग- म्बभूवे] दधे। भृञः कर्मणि लिद, "भोट्टो हुवां (३।११३८ पा०) इति विकमादाम्प्रत्ययः। आतपत्रान्तहितस्य इयरपि पादः पौराषिकी कथा। अगस्त्यी हिनचविशेषः । म हि खगोले कान्तिविभाग- म्थानात् दचिवस्यां दिशि पौत्यंश: ध्रुवक: मिद्यमानभागे भवतिष्ठते इति सूर्यसिदान्तः । बता दक्षिा दिक् धगम्यमार्ग: इति कथ्यते । अपनाच पबह सौरभाद्रशेषे तदुदयदर्शनात् पयंदानं प्रसिद्धम्। तत: शरदारम्भस,- "प्रससादीदयादम्भः कुम्भयोनेमहीनमः" इति रौ।

·शिशपालबधे मृणालसूवामलमन्तरण स्थितश्चलच्चामरयोईयं सः । भेजऽभितःपातुकसिद्धसिम्धी- रभूतपूर्वी रुचमम्बुराश: ॥ ३ ॥ चिवाभिरस्योपरि मौलिभाजां भाभिर्मगौनामनगौयसोभिः । स्पष्टुमशक्यत्वादिन्यर्थः । जगत्पज्यस्य हरे: पादेन स्पर्शनिषेधादिति भाव: ॥२॥ अथ चामरधारणमाइ, मणालेति ।-मणालसूत्रामलं ] विम- तन्तुविशदम् इत्युपमा। [ चलच्चामग्योः ] चलन्तौ च ते चामरे च चलचामरे, वौजनादिति भावः । तयोः [यमन्तरेण स्थितः ] हयस्य मध्ये स्थित इत्यर्थः । “अन्तरान्तरेण युक्ते" (२।३।४ पा०) इति द्वितीया । (स.) हरिः [अभितःपातुकसिसिन्धोः अभितःपातुका उभयत:पातिनी सिहसिन्धराकाशगङ्गा यस्य स तथोक्तः । “पर्यभिभ्याञ्च" (se पा०) इति तसिल्प्रत्ययः । “मौभयार्थे वर्तमानाभ्यां प्रत्यय दृष्यत" (काशिका) इत्युभयार्थत्वं सुसपा पति समासः । पातुकेति ।- "लषपत (३।२।१५४ पा०) इत्यादिना उकअप्रत्ययः । [अम्बगशे: : ममुद्रस्य । अभूतपूर्वा : पूर्वमभृताम् । सुप्सुपा इति रुचं | कान्तिं [भजे | अत एव निदर्शना; सा चाम्बु- ग: सम्भावनामाखोक्या अभितःपातुकसिद्धसिन्धुसम्बन्धमृलया असम्बन्ध सम्बन्धरूपातिशयोक्त्या स्वोपजीवकर्मयोगेन सौर्यत इति मपः ॥ ३ ॥ प्रथाभिरस्य प्रसाधनविधिं वर्णयन्, आदी मुकुटधारणमाह, पत्र “पयुज्यत' मम्भावना यत्वात् लिड्थें मम्भावना यत्वात् लिङथें नङ्, “भाष्यर्थों भूतवदली. क्रियते" रति न्यायाइ।। अस्मिन् श्रीक पातपन कल्पनम्य इंतो: वाक्यगतत्वात काव्यलिङ्गमलारः। तस्य समासः।

·वृतीयः सर्गः।
अनेकधातुच्छुरिताश्मराशे
र्गोवईनस्याकृतिग्न्वकारि ॥ ८ ॥
तस्योल्लसत्काञ्चनकुगडलाग्र-
प्रत्युप्तगात्मतरत्नभासा ।
अवाप बाल्योचितनौलकण्ठ-
पिच्छावचूड़ाकलनामिबोरः ॥ ५ ॥
चित्राभिरिति ।-[ अस्य ] हरेः : उपरि ] ईश मौलिभाजां:
मुकुटगतानां मणौनाम्, अनणीयमौभिः महतीभिः चिवाभिः अनक-
वर्णाभिः [ भाभिः } प्रभाभिः कौंभिः । 'स्युः प्रभारुग्रुचिम्बिड्भाभा-
श्वविद्युतिदीप्तयः' इत्यमरः। मान्तपन्न “भीभगो-" (८।३।१७ पा)
इत्यादिना गर्यकारे तस्य "हलि मर्वेषाम्" (८३२ पा.) इति
लोपः। [ अनेकधातुच्छुरिताप्रमगरी:] अनकैर्धातुभिर्गेरिकादिभि-
श्व रिसानां कषितानाम् अश्मनां मगीनां गशि: ममृही यम्य तस्य
गोवईनम्य ] गोवईनाख्यपर्वतम्य आकतिः, अन्वकारि ] अनुकता,
तत्सादृश्यमभाजीत्यर्थः
। पूर्णोपर्मयम् ॥ ४ ॥
कुण्डल च धृतं इत्याह, तस्येति। -तस्य । हरः उरः उपस्थलम
। उल्लसत्काञ्चनकुण्डलाग्रप्रत्युप्तगारुत्मतरत्नभामा उल्लमन्या काञ्चन-
कुण्डलाग्रयोः प्रत्युप्तानां खचितानां गारुत्मतरत्नानां मरकतमीनां
भासा दौप्ता, उरमि प्रसरन्त्येति भावः । । बाल्यौचितनीलकण्ठ-
पिछावचूड़ाकलनां] बाल्यं पोशवम् । “ब्राह्मणादित्वात् ष्य' ।
तोचितमभ्यस्तं यन्त्रौलकण्ठपिछ मयूरबर्हम् । 'अभ्यम्तेऽप्युचितं न्याय्ये'
इति यादवः। 'पिच्छबर्षे नपुंसके' इत्यमरः । तेन निर्मितावचड़ा
मालिका तस्याः कलनामामोचनमवमोचनं वा अवाप दव इत्यु-
स्प्रेक्षा।
'यवान्यधर्मसम्बन्धादन्यदेवोपकितम् । प्रकृते हि भवेत
प्राज्ञासामुत्प्रेक्षां प्रचक्षते ॥” इति लक्षणात् ॥ ५ ॥

·शिशुपालवधे तमङ्गदै मन्दरकूटकोटि- व्याघट्टनोत्तेजनया मणौनाम् । बंहीयसा दौप्तिवितानकेन चकासयामासतुमल्लसन्ती ॥ ६ ॥ निसर्गरक्तैर्वलयावनद्ध- ताम्राश्मरश्मिच्छुरितैर्नखाग्रैः । व्यद्योतताद्यापि सुरारिवत्री- विक्षोभजामकस्लपितैरिवासौ ॥ ७ ॥ तमङ्गदे इति ।-[तं हरिं [ मन्दरकूटकोटिव्याघट्टनोत्तेजनया ] मन्दरकूटकोटिव्याघट्टनं मन्दगचलशिखगग्रमहर्षणं तदेवीसजना शाणोखना तया बंहीयसा बहुतरेण । “प्रियस्थिर-" (18|१५७ पा०) इत्यादिना बहुलशब्द स्ययमुनि बहादेशः । [मणौना, दौप्तिवितान- केन प्रभापटलन उल्लसन्तो) दौप्यमान। “पाच्छौनद्योर्नुम" (७११८. पा० ) इति नुमागमः । । अङ्गद ] केयूरे। 'केयूरमदं तुल्ये' इत्यमरः । [चकामयामासतुः Jशोभयाञ्चक्रतुः । अङ्गदे तवानित्यर्थः । चका- स्तर्ण्यन्तानिटि आम्प्रत्ययेऽस्तैग्नुप्रयोगः। अत्राङ्गदयोः प्राम्भवीयानट- भेदेऽप्यमेदोक्त्या तयोर्मन्दरकूटकोट्यसम्बन्धेऽपि सम्बन्धोत्या इयोति- शयोक्योः . सरः ॥१॥ निसर्गति ।- [असौ हरि: निसर्गरतः ] स्वभावलोहितः। किञ्च, | वलयावनहताम्राश्मरमिछुरितः ] वलये कटके 'कटकं वलयोऽस्त्रि- याम्' इत्यमरः। तयोरवनद्वानां प्रत्थुप्तानां ताम्रासनां पारागाणां रश्मिभिः कुरितः, अत एव [अद्यापि, सुरारिवषोवियोमजास्तपितः] सुगरहिरण्यकशिपोः वक्षसो विधीमेण विदारणेन जातं यत् पक्षक तैन मपितैः सिक्तः [इव] स्थितैः इत्युत्प्रेचा। मातर्खन्तात् ताः । * भेद पभेदरूपाया: पसम्बन्ध सम्बन्मापायाचे त्यर्थः ·बतीयः सर्गः। उभी यदि व्योनि पृथक् प्रवाहा- वाकाशगङ्गापयस: पतेताम् । तेनोपमौयेत तमालनौल- मामुतामुतालतमस्य वक्षः ॥ ८॥ तेनाम्भसां सारमयः पयोधे- ध्र मणिर्दीधितिदौपिताशः । अन्तर्वसन विम्बगतस्तदने साक्षादिवालक्ष्यत यत्र लोकः ॥ ६ ॥ "अतिही-"( ७३३३६ पा० ) इत्यादिना पुगागमः । “मितां इस्वः" (1812. पा.)। नखायद्योतत] कटके च धृतवानित्यर्थः * ॥७॥ उभाविति ।-तमालनौलं तमालवबौलम् आमुक्तमुक्तालतम् ] आमुल आमञ्जिते + मुक्तालते दोत्वसाम्येन लतासदृशो मौक्रिक- हारी यस्मिन् तत् [अस्य ] हरेः [ वक्षः, आकाशगङ्गापयमः ] आकाशगङ्गायाः पयसः । उभो प्रवाहो व्योमि यदि पृथक्, पततां ] प्रवहतां चेत् । सम्भावनायां लिङ। [ तैन? व्योमा [उपमौयेत ] ममौक्रियेत । नास्योपमानं किञ्चित्पश्याम इति भावः । मुक्ताहार कृतवानित्यर्थः । अत्र व्योम्रो गङ्गाप्रवाहद्दयासम्बन्धेऽपि सम्भावनया सम्बन्धकथनादतिशयोक्तिः । तदेतत् "पुष्पं प्रबालोपहितं यदि स्यात्" इत्याद्युदाहृत्यालङ्गारसर्वस्वकारः स्पष्टीचकार ॥ ८ ॥ तेति ।- तेन] हरिणा [ दौधितिदौपिताशः] दीधितिभि- उत्प्रेचा सा च पूर्वकालकतासुरवक्षीविदारणजनितासज: बहुकाला. मगर वमानताया बसम्भवात् तभम्बन्धकथनपातिशयोक्या पनुप्राषिता। किञ्च, बहकालपूर्व नखमलग्रस्य असुरव चोरकस्य प्रत्यक्षायमायत्व प्रकटनात् भाविकाल. भारिप यथितमूला वा। पासचिव-परिहित, विन्यस्त रस्य। पा+सब+ पिच्क: •धि-१२ 1 ·१३४ शिशपालबधे । मुक्तामयं सारसनावलम्बि भाति स्म दामाप्रपदौनमस्य । अङ्गुष्ठनिष्ठातमिवोर्ध्वमुच्चै- स्विस्रोतसः सन्ततधारमभः ॥ १० स इन्द्रनौलस्थलनौलमूर्ती रराज करपिशङ्गवासाः। दौपिताः आशा: येन सः। दिगन्तविश्रान्ततेजा इत्यर्थः । पयोध- रम्भसा ] सारस्य विकार: [ माग्मयः मणि: ' समुद्रमन्थनोत्थः, कौस्तु- भाख्य इत्यर्थः। दः तः। चत्र धारण कर्मणि लिट। यत्र मगो विम्बगतः . प्रतिविम्बगतः । लोक: ] बाह्यप्रपञ्चः । तदले तस्य हरेः शरौरे । माक्षात्: बहिः, प्रत्यक्षेगा लक्ष्यमाण इत्यर्थः । [अन्तर्वसन् अन्तर्गतो लोकः [ इवालन्यत । यत्र मणो प्रतिविम्बिती बाह्यलोकः तदङ्ग एव नर्मल्याइहि: प्रतिफलितः कुक्षिस्थलोक इवाल- क्ष्यत इत्युत्प्रेक्षा ॥ ८ ॥ मुक्रेति ।-[अस्य ] हरः मुक्तामयं मुक्ताप्रचुरम् । “तत्पकतवचन मयट" (५।४।२१ पा०) मारसन कटिनलेऽवलम्बत इति | मारसनाव- लम्बि } 'कौवे सारमनं चाथ पुंस्क ट्यां टलं विषु' इत्यमरः । प्राप्र- पदीनम् ] आ समन्तात् प्रपदं प्राप्नोतौति खश्प्रत्ययः । 'पाटाग्रं प्रपदं पादः' इत्यमरः । दाम ! मुक्कामरः , अष्ठनिष्ठातम् ] अङ्गुष्ठन निष्ठातं विसृष्टमित्यर्थः । गोणार्थवादग्राम्यन्वं, यथाह दण्डौ,–'नितातो- होणवान्तादि गौणहत्तिव्यपाश्रयम् । अतिसुन्दरमन्यत्र ग्राम्बकमां विगाहते' इति। ऊईम् । ऊई प्रवाहम् [ उच्चैः ] उत्तं [विस्रोतमः मन्दाकिन्याः । सन्ततधारम् | अविच्छिन्नसम्पातम् [भभ इव भाति का इत्युत्प्रेचा ॥ १० ॥ स इति ।- [इन्द्रनीलस्थलनीलमूर्तिः ] इन्द्रनौलखलमिव नील- मूर्तिः श्यामानः। संहितायां "गे रि" (८३२१४ पा०) इति रेफ- ·वृतीयः सर्गः। विमृत्वरैरम्बुझहां रजोभि- यमखमुश्चिव इवोदभारः ॥ ११ ॥ प्रसाधितम्यास्य मधुदिषोऽभू- दन्यैव लक्ष्मीरिति युक्तमेतत् । वपुष्यशेषेऽखिललोककान्ता साऽनन्यकान्ता पुरसौतरा तु ॥ १२ ॥ लोपः “दुलापे पूर्वस्य-" (६।३।१११ पा० ) इति दीर्घः । कर्चुरपिशा- वामा: करं हरितालमिव पिशङ्गं वासो यस्य सः पीताम्बरो हरिः । 'हरितालन्तु कर्चुग्म' इति वैजयन्ती। मः) हरि: [विसत्वरः ] विस- मरः। “इणनजिसतिभ्यः करप" (२२।१६३ पा०) इति करप्। | अम्बुरुहाम् ] अम्बुजानाम् । रुहे: क्विप। [ रजोभिः ] परागैः चित्र: चित्रवर्ण: [यमस्वसुः यमुनायाः, उदकस्य भारः पूर: [उदभारः मः इव गज] । “मन्यौदन-" (६।३।६० पा०) इत्यादिना उदकस्यो- दादशः ॥११॥ प्रसाधितस्येति ।- प्रमाधितस्य ' अलङ्कृतस्य [ अस्य, मधुहिषः ] हंग: [ अन्यव ] असदृशो विभिन्ना च । 'अन्यो विभिनासदृशो' इति वैजयन्ती। [लक्ष्मीः | शोभा पद्मा च । 'शोभामम्पत्तिपद्मासु लक्ष्मी: औरपि गद्यते' इति विश्वः। : अभूदिन्यंत युक्तम् ] कुतः ?- हि] यस्मात् । मा] प्रसाधनरूपा लक्ष्मीः । अशेषे वपुषि ] वसतौति शेषः । किच्च, [ अखिललोककान्ता ' अखिललोकस्य कान्ता प्रिया, [ इतरा नित्या तु] अन्यस्य कान्ता प्रिया न भवतीति [अनन्यकान्ता किन्तु तस्यैवेत्यर्थः । [उपसि]। उरस्येव वसतीत्यर्थः । प्रमाधनादसाधारणी शोभा जातेति पारमार्थिकवाक्यार्थः । लक्ष्मौशब्देन श्लेषमहिना वाच्याया: शोभायाः प्रतीयमानया श्रौदेव्या ] अत्र हरेः अत्र पोपमयम्।

·शिशपासबधे कपाटविस्तीर्णमनोरमोर:- स्थलस्थितौललनस्य तस्य । मानन्दिताशेषजना बभूव सर्वाङ्गसङ्गिन्यपरैव लक्ष्मीः ॥ १३ ॥ प्राणछिदां दैत्यपतनखाना- मुपेयुषां भूषणातां चतेन । प्रकाशकार्कश्यगुणो दधाना: स्तनौ तरुण्यः परिवरेनम् ॥ १४ ॥ सहाभेदाध्यवसायादियममन्येव लक्ष्मीरित्यभेद भेदाध्यवसायाच अति- जयोत्तयोः संसृष्टिः ॥ १२ ॥ अथैनमेवार्थ भनान्तरेणाइ, कपाटेति ।- कपाटविस्तीर्णमनोर- मोर:स्थलस्थितीललनस्य ] कपाटवहिस्तीर्णे मनोरमे चोरःस्थले स्थिता श्रीरिति ललना कान्ता यस्य तस्य हगः [ आनन्दिताशेषजना, सर्वात सजिनौ ] सकलदेहव्यापिनी, अत एव अपरेव). असाधारण्येव प्रौदेव्या अन्य लक्ष्मौः] शोभा रमा च [ बभूव । स एवालङ्कारः। प्राये- कार्थमप्यनकं श्लोकमुक्तिविशेषलाभाबिखन्ति कवयः । यथाइ नैषधे आदावेव 'निपौय' इत्यादि नोकवयं तथा 'स्वकेलिलेश' इत्यादि नोकव्यं चैति ॥१३॥ अथ देवीसहचरस्येवास्य यावेति मुचयन् प्रसाधनविधेः फलमार, प्राणेति ।- भूषणतामुपेयुषां] न तु प्रहरणतामिति भावः । दैत्य- पतैः] हिरण्यकशिपोः [प्राणछिदा प्राणमुषां, प्राणापहारिवामित्यर्थः, वज्रादपि कठोगणामिति भावः । [ नखानां, बर्तन] व्रणेन [प्रकाश- कार्कश्यगुणो] प्रकाशो व्यत: कार्कश्यमेव गुणो ययोस्तौ [सनी] सनानित्यर्थः । वातावकवचने प्राप्ते जातिभूयस्सु सनादिषु जात- हित्यविशिष्टत्वात् द्विवचनम् । यथाह वामनः,-"खनादौनां हित्वा- ·हतीयः सर्गः। १३० पाकर्षलेवोर्ध्वमतिक्रीया- नत्युनतत्वात् कुचमण्डलेन । ननाम मध्योऽतिगुरुत्वभाजा नितान्तमाक्रान्त दूवाङ्गनानाम् ॥ १५ ॥ यां यां प्रियः प्रेक्षत कातराखौ सा सा हिया नममुग्वौ बभूव । निःशङ्कमन्याः सममाहिता- म्तवान्तर जघ्नुरमं कटाक्षः ॥ १६ ॥ विष्टा जातिः प्रायेण" (वामनमृ० ५ अधि० २ अध्या० १७ मृ०) इति । दधानाः, तरुण्यः ] युवतयः । “वयसि प्रथमे" (११२० पा० ) इति डोप। [ एनं ] हरिं [ परिवत्रुः ।। अत्र इरिनखानां नरहरि- नखभेदेऽप्यभटोत्या स्तनयोश्च ताहकाठिन्यामम्बन्धपि तत्सम्बन्धोक्याति- प्रयोक्ती, तयोश्च सापेक्षत्वात्मकरः ॥ १४ ॥ आकर्षतति ।- अधुन्नतत्वात् ! हेतोः (ऊर्ध्वमाकर्षतेव नमन्तं मध्यमन्त्रमयतव स्थितनत्युत्प्रेक्षा । | अतिगुरुत्वभाजा] अतिगुरुत्वम् अतिभारत्वम् अतिप्रवइत्वच भजतीति भाक् “भजो गिवः” (३.२ ६२ पा० ) इति गिवः । तेन ( अङ्गनानां कुचमण्डलन, अतिक्रशौयान् । अन्यन्तकातरः। तनौयान् क्षीणश्च "ग्ऋतो इलादेर्लघोः" (६४ १६१ पा०) इति रेफादेशः । मध्यो नितान्तम्, आक्रान्तः ! पौड़ित [ इव, ननाम) नतः प्रणतश्च । अत्र मध्यकुचमण्डलयोर्विशेषणसाम्या- दरिविजिगीषगजप्रतीतः ममासोक्तिः, तथा वाच्ययोः प्रतीयमानाभ- देनाक्रमणक्रियाकमकर्तभावसम्भावितयं नमनस्याक्रमणहेतुकत्वोत्प्रेक्षा इत्यनयोः मकरः। उत्प्रेक्षयोस्तु नरपेक्ष्यात् संसृष्टिरेवेति विवेकः ॥१५॥ यां यामिति ।-[ प्रियः ] हरि: [ यां:याम् ] अङ्गनाम्। “नित्य वौसयोः" (८1११४ पा०) इति वासार्या हिर्भावः एकपदम्। [प्रेक्षत!

·शिशुपालवधे तम्यातसोसूनसमानभासो माम्यन्मयूखावलिमण्डलेन । चक्रेण रेजे यमुनाजलौघः स्फुरन्महावर्त वैकबाहुः ॥ १७ ] आलोकयत [सा सा] पूर्ववत् हिर्भावः । [कातगदी साध्वसा- कितलोचना सती [ हिया नम्रमुखो बभूव । एतेन कार्यहाग लज्जासाध्वसभावोदय उक्तः । अन्यासामोर्खाभावोदयमाह,-[अन्याः ] अप्रेक्षिताः अङ्गनाः [ आहिता: ] कताक्षमाः सत्यः । 'पगेत्कर्षाक्ष- मेर्णा स्यात्' इति लक्षणात् । तत्रान्तरं] तस्विनौषणावसरे । 'क्लोवेऽन्तरं चावकाश तादर्थ्य वमवधी' इति वैजयन्ती। (निःशङ्क तदनीक्षणादेव विसधं यथा तथा समं } युगपत् [कटाक्षः, अमुं] इचि । अनुः ] प्रजः मगेषमद्राक्षुः अथास्य पञ्चभिर्दिव्यास्त्रमविधानमाह, तस्येत्याटि-तमी- सूनसमानभास: । अतसौमनन क्षमाकुसुमेन ममानभासः तुल्यकान्तः । विग्धश्यामस्येत्यर्थः । 'अतसी स्थादमा क्षमा' इत्यमरः । [ तस्य ] हरेः एकबाहः, भाम्यन्मयूखालिमण्डलन ] भ्राम्यदावर्त्तमानं मयूखावलौनां मण्डलं चक्रवालं यस्य तेन [ चक्रंगा | सुदर्शनेन { स्फुरन्ग्रहावर्तः ] स्फुरन् महानावर्तो धमो यस्य मः। 'स्यादावर्तोऽम्भसां भ्रमः' इत्यमरः । [ यमुनाजलोधः ] यमुनाजलानामोघः पूर: [ इव रेजे ] चक्र दवाविन्यर्थः ॥१७॥ * पत्र भावीदयावसारी। पूर्णोपर्मयम्। नकार-यकारयोरका स्थाने उच्चार्थत्वात् शुस्यनुप्रासस । पुरा किल देवदानवामुरपरिपीड़ितान् मान् वा प्रतिमानानस्य भगवती नाराय. बस्य साहाय्यं कर्तुकामानां देवानां शरीरेभ्यः प्रादुरासीत् किमपि पपूर्व तेजः । पथ भगवान् महादय: तोगीराभिमा चक्रं नाम महास्वं विनिर्माय तो प्रादात् । सौन्दर्याश तदपि सदानसंज्ञामवाप:ति पानोपरखळे १४५ अध्याये द्रष्टव्यम् ।

·हतीयः सर्गः। १३८ विरोधिनां विग्रहभेददक्षा मूर्त्तव शक्तिः क्वचिदम्खलन्ती। नित्यं हरेः सन्निहिता निकामं कौमोदकी मोदयति स्म चेतः ॥ १८ ॥ न केवलं यः खतया मुरारे- रनन्यसाधारणतां दधानः । अत्यर्थमुहेजयिता परेषां नाम्नाऽपि तस्यैव स नन्दकोऽभूत् ॥ १६ ॥ विगेधिनामिति ।- विगेधिनां] वैरिणां [विग्रहभेददक्षा विग्रहमैदे शरीरविदारण दक्षा, 'शरीरं वर्ष विग्रहः' इत्यमरः । कचित् ] क्वापि ! अम्खलन्ती । सर्वत्राप्रतिहतहत्तिरित्यर्थः । [नित्यं मन्निहिता] अनपायिनी, अत एव [ मूर्ता] मूर्तिमती शक्ति:: मामथ्य । डव ! स्थितन्युत्प्रेक्षा। [ कौमोदकी] गदा [ हरेश्चेतो निकामं मोदयति म्म] म्बसविधाननति भावः ॥ १८ ॥ न केवलमिति ।-अन्यस्य माधारणी न भवतीत्यनन्यसाधारणस्तस्य भावस्तत्ता तां । अनन्यसाधारणतां दधानः ] तथाऽपि [यः नन्दकः, खनया केवल गजाश्वादिवत् खत्वेनैव [ मुरारे: ] नन्दकः [ न ] किन्तु परेषां] शवणाम् [ अत्यर्थमुद्देजयिता] भौषयिता सन्, अत एव [नामाऽपि चन्द्रादिवनन्दयतीति नन्दकः इत्यन्वर्थसंज्ञाबलेनापि नन्दयितत्वेनापोति यावत् । । तस्यैव ] तदीय एव योऽनन्यसाधारण- वात्परोडेजकत्वाच्च तस्यैव नन्दको नन्दयिता चेत्यर्थः। [स] नन्दकः नन्दकाख्यखगः [अभूत् सनिहितोऽभूदित्यर्थः । सम्बन्धानुवादेन सविधानमेवाल विधेयं • प्रकरणात् । अत्रानन्यसाधारणत्व-परोहेज- न तु स्वत्व प्रदर्शनम पानन्दजनकत्वं खङ्गस्य इति भाव:,-"खडी मन्दकः" इत्यमरः। 7 .

·१४. शिशुपालबधे न नौतमन्येन नतिं कदाचित कान्तिकप्राप्तगुणं क्रियासु । विधेयमस्याभवदन्तिकस्थं शाई धनुर्मिनमिव द्रढ़ीयः ॥ २० ॥ प्रबद्धमन्द्राम्बुदधौरनादः कृष्णार्णवाभ्यगचरैकहंसः । मन्दानिलापूरकृतं दधानो निध्वानमश्रूयत पाञ्चजन्यः ॥ २१ ॥ कत्वपदार्थाभ्यां विशेषणगत्या नन्दकस्य तदीयताममर्थनात् पदार्थहतुकं काव्यलिङ्गमलङ्कारः ॥ १८ || न नौमिति ।- [अन्येन ] पुरुषान्तरण नतिम् आकर्षणं, मेट्न खानुकूल्यं च न नौतं ] न प्रापितम् । [कदाचित, क्रियामु ग्णकर्ममु. हिताहितकत्येषु च, [कर्णान्तिकप्राप्तगुणं ] कान्तिकं कर्णगोचर प्राप्तो गुणो मोझे, आप्तताधर्मश्च यस्य तत्, 'विधेयं] क्रियासु वश्यं [द्रढ़ीयः ] दृढ़तरं पौड़ासहतरमिति यावत् । टङ्गस्य विकारः (शाई नाम [धनुः मित्रमिव, अस्य ] इर: [ अन्ति कम्थं ] मनिहितम् अभ- वत् ] . ॥ २० ॥ प्रवर्द्धति ।-धियं गतौति धौगे मनोहरः। मन्द्रो गम्भोगेऽम्बुदस्य मेघस्येव धौरश्च नादः प्रहडो यस्य म: ! प्रवृधमन्द्राम्बुदधौग्नादः ] इत्थुपमा। | कृष्णार्णवाभ्यर्णचरैकहंमः ] कृष्ण एवागावः ममुद्रस्तस्था- भ्याचगेऽन्तिकचरः। 'उपकण्ठान्तिकाभ्या' इत्यमरः । स चासावेक- हंसश्चेति लिष्टपरम्परितरूपकम् । [ मन्दानिलापूरकतं? मन्दा- निलस्यापूरः आपूरणं तैन कृतं जनित [निध्वानं दधानः ] अनाभाती- अवापि पूर्ववत् काव्यलिङ्गम् ; तन्मले पण उपमया च सहोर्यते ·हतीयः सर्गः। १४१ रराज सम्पादकमिष्टसिद्धेः सर्वासु दिलप्रतिषिद्धमार्गम् । महारथः पुष्यरथं रथाङ्गी क्षिप्रं क्षपानाथ इवाधिरूढ़ः ॥ २२ ॥ ] ऽपि मन्दमारुतप्रवेशादेव ध्वनतौति पाटवातिशयोक्त्या, ध्वन्यसम्बधे- ऽपि सम्बन्धकथनादतिशयोक्तिः । पञ्चजनी नाम कधिदसुरस्तव मवः पाञ्चजन्य: अस्य शङ्कः । "बहिवपञ्चजनेभ्यश्च वक्तव्यम्" इति जाप्रत्ययः। अश्रूयत ] श्रूयत स्म । पाञ्चजन्योऽपि सनिहितः अभूदित्यर्थः। वीणा श्रूयतं पुष्पाण्याघ्रायन्ते इत्यादिवडमधर्मिणोर- मेदोपचागत् पाञ्चजन्यस्य श्रवणोक्तिः ॥ २१ ॥ राजेति।-महान् रथो यस्य मः [ महारथः ] रथिविशेषः । 'आस्मानं सारथिं चाश्वान् रक्षन् युध्येत यो नरः । स महारथसंश: स्थादित्याहुनॊतिकोविदाः ॥' इति । ग्याङ्गं चक्रमस्थास्तौति [रधाङ्गी] हरिः [इष्टमिडेः सम्पादक ] लक्षणवत्त्वात्, 'पुष्यः सर्वार्थसाधकः' इति मास्त्राचेति भावः। (सर्वासु दिक्षु, अप्रतिषिडमार्गम् ] अनिषिद्धगमन- मित्यर्थः । अधिष्ठानशक्तनिरङ्गशत्वात्, 'पुष्यो हस्ती मैत्रमप्याधिनश्च चाचार्याहुः सर्वदिगहारकाणि' इति शास्त्रादिति भावः । क्षिप्रं क्षिप्रगामिनम्, अन्यत्र,-क्षिप्रनामकम् । 'क्षिप्रं चाचिदिनेशपुष्यम्' इति शास्त्रात् । । पुष्यग्थं क्रीड़ारधम्,-'असो पुष्यरथ छक्रयानं न समराय यत्' इत्यमरः। (अधिरूढ़ः ] सन् पुष्यो रघ इव तं पुष्परथमधिरूढ़ः पुष्पनचत्रगत: [बपानाथः ! चन्द्रः । इव ग्गज ॥ २२॥ पारावारपयोराशी पञ्चत्वमुपागतं गुरुपुत्रम् म्हणुकामेन भगवता नौलोन गावावडसमद्र वाक्यात् तिमिपधारिणं पञ्चजनाव्यमसर निहत्य, पायजन्यः नाम सही सभे; इति हरिवं.पध्याय पनुसन्धेयम् । + अषानुप्राणितेयमपमा ।

·१४२ पिथपालबधे ध्वजाग्रधामा ददृशेऽथ शौरः सङ्घान्तमूतिर्मणिमेदिनौषु । फणावतस्त्रासयितुं रसाया स्तलं विविषन्निव पन्नगारिः ॥ २३ ॥ यियासतस्तस्य महौधरन्ध्र- भिदापटीयान् पटहप्रणादः । जलान्तराणीव महार्णवौघः शब्दान्तराण्यन्तरयाञ्चकार ॥ २४ ॥ ध्वजेति।- अथ रथारोहणानन्तरं शोरेः ] + कृष्णस्य ( ध्वजा- प्रधामा ध्वजाग्रं धाम स्थानं यस्य स: + [ मणिमेदिनीषु ] मणिमय- कुहिमेषु [ सङ्ग्रान्तमूत्तिः ] प्रतिविम्बिताङ्गः सन् [ पनगारिः ] गरुत्मान् [ फणावतः ] सर्पान् । वासयितुं द्रावयितुं [ रसायातलं ] पातालं [विविविव] प्रवेटुमिच्छंत्रिवेत्युत्प्रेक्षा । विशतः सवन्ताबटः भलादेशः । [ ददृशे ] दृष्टः, सोऽपि सविहितोऽभूदित्यर्थः ॥ २३ ॥ यियामत इति ।-यातुमिच्छत: [यियामत: ] । यात: मचन्तामटः शवादशः । [ तस्य । हरः सम्बधी [ महौधरन्धभिदापटीयान् ] महीं धरन्तौति महौधाः पर्वताः। मृविभुजादित्वात् कप्रत्ययः, तथा च वामनः,-"महौध्रादयो मृलविभुजादिदर्शनात्" इति । । तेषां रन्ध्राणि विलानि तेषां भिदा मेटनम् । “षिद्भिदादिभ्योऽङ" (३३३।१०४ पा०)। तस्यां पटौयान् समर्थतर: [पटइप्रणादः ] आनकघोषः, शरः नाम कपिञ्चन्द्रवंशीयो राजामौत; तरंशजवान "शोरि." इति तालव्यशकारपती संज्ञा। + बजायारुढ़ इत्यर्थः । * "कप्रकरणे मूलविभमादिभ्य उपमंख्यानम" इति (श पा.बा.) भाबम्। तत्र "महौध कुध-गिलतीति गिल" इति दीक्षिताः ।

·वतीयः सर्गः। १४३ यतः स भर्ता जगतां जगाम धर्ता धरित्याः फणिना ततोऽधः । महाभराभुग्नशिरःसहस्र- साहायकव्यग्रभुजं प्रसस्रे ॥ २५ ॥ पथोच्चकैस्तोरणसङ्गभङ्ग- भयावनमौकृतकतनानि । इत्यर्थः। -- महार्णवोधः महार्णवस्थोषः, समुद्रस्य प्रवाहः, अन्यानि जलानि [जलान्तरागोव सुप्सुपा इति समासः। अन्यान् शब्दान् शब्दान्तराणि ] पूर्ववत् समामः । • अन्तग्याञ्चकार अन्तर्षि- तानि चकार, छादयामामत्यर्थः। अन्तरशब्दादन्त नार्थात् “तत्क- गति" (गः) इति ण्यन्तालिट् । 'अन्तग्मवकाशावधिपरिधानान्तर्डिभेद- तादा' इत्युभयत्राप्यमरः ॥ २४ ॥ यत इति । जगतां, भर्ता धारयिता, कुक्षिस्थाखिललोक "कतकर्मणोः कति" ( २३६५ पा०) इति कर्मणि षष्ठी। स: हरि: । यत: ] येन भूमार्गेण जगाम, ततः तस्मिन् भूभाग अधः पाताले धग्त्रिा: धरण्या: धर्ला धारयित्रा। पूर्ववत् षष्ठी। फणिना शेषण महाभराभुग्नशिरःसहनसाहायक- व्यग्रभुजं महता भरेण आ समन्ताद्गुग्नस्य कुनीभूतस्य शिरःसहस्रस्य माहायके महायकर्मणि । “योपधागुरूपोत्तमाहुञ्” (५।१।१३२ पा.)। व्यग्रा: त्वरमाणाः भुजा यस्मिन् तद्यथा तथा [ प्रससे प्रस्तम्। भावे लिट्। हरिशचालेत्यर्थः । अत्र शेषस्य विशिष्ठप्रसर- यासम्बन्धपि सम्बन्धोगतिशयोतिरलकारः ॥ २५ ॥ अथेति ।-[अथ ] इरिचलनानन्तरम् [उच्चकैतोरणसभा भयावनम्रौकतकतनानि ] उच्चकैरुवते तोरणे हारदारुणि सङ्गेन भङ्ग- ·१४४ शिशुपालवधे क्रियाफलानीव सुनौतिभाज सैन्यानि सोमान्वयमन्वयुस्तम् ॥ २६ ॥ श्यामाकणवारणदानतोय- रालोड़िताः काञ्चनभूपरागाः । पानेमिमग्नः शितिकण्ठपक्ष- बोदद्युतचुचुदिरे रथौधैः ॥ २७ ॥ सन्तानः तस्माइयेनावनम्रीकतानि केतनानि यस्तानि सैन्यानि ] सोमस्यान्वयः तं [ सोमान्वयं, तं] हरिं [ सुनौतिभा सुष्टु नीतिमन्तं [क्रियाफलानि] क्रियाः सामाद्युपायप्रयोगास्तासां फलानि हिरण्य- भूमित्रादिलाभाः [ इव, अन्वयुः ] अन्वगच्छन् । यातर्लङ् । “लङः शाक- टायनस्यैव" (३।४।१११ पा० ) इति झर्जुस् ॥ २६ ॥ श्यामेति ।-ग्यामानि च अरुणानि च तैः श्यामारुणः! ऋणली- हितैः। "वर्णों वर्णन" (२१६पा.) इति समासः । वारण- दानतोयैः गजमदोदकैः आलोड़िता: ] सम्मिलिता अत एव [शितिकण्ठपक्षक्षोदद्युत: । शितिकण्ठपक्षक्षीदाः मयूरबहचूर्णा दव द्योतन्त इति तथोक्ताः। किप। उपमाऽलङ्कारः। काञ्चनभूपरागाः काञ्चनस्य भूः काञ्चनभूस्तस्याः परागाः पाशवः [ आनमिमग्न: ] मानमि नेमिमभिव्याप्य। 'तस्यान्ते । नेमिः स्त्री' दृश्यमरः। "आङ मां- दाभिविध्योः” (२।१।१३ पा० ) इत्यभिविधाययोभावः। मग्न [ रथाचः, चुक्षुदिरे ] पिष्टा इत्यर्थः । परागाणां विशिष्टपेषणासम्बन्धे- ऽपि तत्सम्बन्धोतरतिशयोक्तिः, तया च महती गजरथसम्पत्तिव्यज्यत बन्चलङ्कारेण वस्तुध्वनिः ॥ २७ ॥ उपमाऽलजारः। 1 “तस्थाने" इत्यम्य प्राक् “च रथा" इत्यं शी विद्यते ।

·वृतीयः सर्गः। १४५ न लङ्घयामास महाजनानां शिरांसि नैवोद्धतिमाजगाम । अचेष्टताष्टापदभूमिरेगुः पदाहतो यत्मदृशं गरिम्णः ॥ २८ ॥ निरुध्यमाना यदुभिः कथञ्चि- ममुहूर्यदृच्चिक्षिपुरग्रपादान् । ध्रुवं गुरून्मार्गमधः करीन्द्रा- नुल्लङ्घा गन्तुं तुरगाम्त दोषः ॥ २८ ॥ नति ।- अष्टापदमिरेगाः । अपम धातुप पदं प्रतिठा अम्यति अष्टापदं सुवर्णम्। 'रुकनं कार्त्तम्बरं जाम्बनदमापदोऽस्त्रियाम्' इति मवर्णपयिष्वमरः । मिस्तस्या रेगा:. काञ्चनभग्ज: । पढाहतः ] ग्याश्वाटिचरगा ताड़ितोऽपि भनिन्धर्वः । महाजनानां बहुजनानां पृज्यानाच्च शिगंमि, न लवयामाम ] नाकामति सम ! किं बहना,- उतिम् उत्पतन दच नवाजगाम ] कुतः ? । यत् ] यम्मात् । गग्मिण: । गुरुत्वगुणम्य माहात्माम्य च । "प्रिय- स्थिर-" (६।४।१५७ पा० ) इत्यादिना गुगर्गगर्दिशः । सदृशम् । अनुरूपं यथा तथा अचेष्टत। अलवनव्यवहारे गुरुवम्याइत्य- प्रतिबन्धकत्वादिति भावः । अत्रानोइत्यादिप्रतमवर्गपगग-विशेषण- माम्यादप्रमत्तसुजनप्रतीत: ममामीतिरलङ्कारः ॥ २८ ॥ निरुध्यमाना इति ।-- तुरगाः यदभिः आरूदगिति भावः । कञ्चित् अतिप्रयत्नेन : निरुध्यमानाः वलाकर्षणेन वाय॑मागा अपि यम्मात् अग्राश्च ते पादाश्च तान् अग्रपादान् । "हस्ता- ग्राग्रहस्तादयो गुणगुणिनोर्भेदाभेदात्' इति वामन: (५ अधि० २ अध्या. २० न०)। मामानाधिकरण्येन ममामः । : मुहुः, उच्चिचियः । "इस्तायम पयहसः, पुपायम पयपुश्यम् त्यादयः प्रयागाः कथम् ? । यत् धि-१३ ·पिशपालबधे पवेचितानायतवल्लामये तुरङ्गिभियत्ननिरुतवाहैः । प्रक्रीड़ितान् रेणुभिरेत्य तूर्ण निन्युर्जनन्यः पृथकान् पथिभ्यः ॥ ३० ॥ दिदृक्षमाणाः प्रतिरथ्यमीयु- मरारिमारादनघं जनौघाः भावः। .... उत्क्षिप्तवन्तः तत् तस्मान्मार्ग रुन्धन्तीति मार्गरुधः मन्दगमनन मागरीधिनः। विप। गुरून् महत: पूज्यांश्च । अल ध्यानपौति करौन्ट्रान् उन्लङ्घा गन्तम. ईषुः इच्छन्ति स्म । ध्रुवम् : । ध्रुवमित्युत्प्रेक्षायाम्। गुरवोऽपि मन्मार्गरोधकाः परेकलकान्त इति अलङ्कारेगा वस्तध्वनिः ॥ २८ ॥ अक्षितानिति ।- अायतवलाम् प्रायता प्राकष्टा मुखरज्जुर्यस्मिन् कर्मणि नद् यथा तथा यनिरूहवाई: यवन दग्विगत्वात् अतिप्रयत्नेन निरुद्रा वाहा वाजिनी यस्तः । 'वाजि- वाहार्वगन्धर्व' इत्यमरः। तुभिः अश्रमादिभिः अग्रे पुरोदेश अवेक्षितान् आलोकितान् रंगभिः : प्रकौडन्तौति प्रक्रो- डितान् . पांशक्रोडाकगन्। कर्तरि कः । पृथकान् ! शिशून् । 'पृथुकः शावकः शिशः' इत्यमरः : जनन्यस्तूर्गमेत्य पथिभ्यः , निन्युः अपसारयाञ्चकुरिति स्वभावोकिः ॥ ३० ॥ दिदृक्षमाणा इति ।-अनघम् अकलङ मुगनि, दिदृक्षमाणाः इषुमिच्छन्तः, दृश: सन्नन्तालट: शानजादेशः “ज्ञाश्रमदृशां मनः" (१५७ पा०) इत्यात्मनेपदम् । जनीचा: । रथ्यायां ग्थ्यायां प्रति- रथ्यं] । वौसाऽर्थेऽव्ययीभावः। आगत् समीपं 'पागदरसमोपयोः' पाहिताग्न्यादिश्वपाठात, पाठ वा सदनियम: स्यात ; पत पाह,-गुणगुणिनीभदा- भेदात् इति ; तव भेदान हसायादयः, पभेदादयहस्तादयः" इति वामनस्वात्तिः ।

·बतीयः सर्गः। १४७ अनेकशः संस्तुतमप्यनल्या नवं नवं प्रीतिरहो करोति ॥ ३१ ॥ उपयुषो वम निरन्तराभि- रसी निकच्छासमनौकिनीभिः । रथम्य तस्यां पुरि दत्तचक्षु- विद्वान्विदामास शनैर्न यातम् ॥ ३२ ॥ इत्यमरः। ईयुः बग्मः । इणो लिट “दीर्घ इण: किति" ( ७।४६८ पा.) इत्यम्यामदीर्घः । ननु नित्यपरिचितं का दिक्षा ? इत्यत्राह, अने- का इति ।- अनेकशः बहवारमित्यर्थः । “बवल्यार्थाच्छस्कारका- दन्यतरस्याम्" (५।४।४२ पा०) इति शम्प्रत्ययः । : मंस्तुतं । परिचितम् अपि वम्त । जनेति शीषः। 'संस्तवः स्यात्परिचयः' इत्यमरः । अनस्या अधिका प्रौति: प्रेम, कों नवं नवम् , आभौचोन नवं कंगति, अहो । “निन्यवौप्सयोः" (८1१18 पा०) इति हिर्भावः । अहोशब्दः पुगगम्यापि नतनत्वमिव्याश्चर्ये। यथा परप्रेमापदं वस्न निघदृष्टमपि अदृषचमिव प्रतिक्षणं दिदृचते, भगवानपि तथैवेति भावः । मामान्येन विशेषममर्थनरूपोऽर्थान्तरन्यामः ॥ ३१ ॥ उपयुष इति ।- विहान् अभिज:, अत एव तस्यां, पुरि नगयां दत्तचक्षुः निषदृष्टि: अमो हरि: निरन्तराभिः । नोरन्धाभिः अनौकिनौभिः मनाभिः निरुच्चासम् अतिसङ्कटं वर्म, उपेयुष: ' प्राप्तस्य ग्ध म्य, अनर्यातं मम्बन्धनिबन्धनं मन्दगमनं न विदामाम विवेद । “उपविढजारभ्योऽन्यतरस्याम्" (३।१। ३. पा०) इति पाक्षिक आम्प्रत्ययः। व्यासङ्गादमंवेदनं, न तु तत्त्वा- जानादिति भावः । व्यासङ्गम्य पदार्थत्वात् पदार्थहेतुकं काव्य- लिङ्गम् ॥ ३२॥ , ·१४९ शिशुपालबधे मध्येसमुद्रं ककुभः पिशङ्गी- र्या कुर्वती काञ्चनवप्रभासा । तुरकान्तामुख हव्यवाह- ज्वालेव भित्त्वा जलमुल्ललास ॥ ३३ ॥ कृतास्पदा भूमिभृतां सहस्सै- कदन्वदम्भःपरिवौतमूर्तिः । अनिविदा या विदधे विधाता पृथ्वी पृथिव्याः प्रतियातनेव ॥ ३४ ॥ --- अथै कत्रिंशच्छोकरि कां वर्णयति, मध्य इति । -समुद्रस्य मध्य | मध्येसमुद्रं । "पार मध्ये षष्ठया वा" (२।१।१८ पा०) इति विकल्या- दव्ययीभावः । मध्यशब्दम्य तत्मवियोगादेकारान्तत्वम्। [काञ्चन- वप्रभामा ] हेमप्राकारप्रभया [ककुभः] दिशः [पिशङ्गो:] पिङ्गलवर्णाः । गोगदित्वात् डौष्। [ कुर्वतो, या] १: [ जलं] समुद्रोदक भित्त्वा] उत्यिति शेषः । [ तुरङ्गकान्तामुखहयवाहचालव तुरङ्गकान्तायाः बड़वाया मुखे, हव्यं वहतौति हव्यवाहोऽग्निः । कर्मण्या प्रत्ययः । तस्य बाड़वाग्नः ज्वाला इव, [उन्ललाम । उहभाम। अत्र ममुद्रान्तौनायां बड़वानलचालायां कदाचित्मम्भाव्य- मानस्य मध्योलमनम्य परि दर्शनाभेदाध्यवमायनाम्या ज्वालात्वमुत्प्रेक्ष्यतं. इवशब्दोऽयमुत्प्रेक्षाया एव व्यञ्जको नापमायाः, ईदृगन्चाला या अप्र- मिडवेनापमानवायोगात्। 'मन्य शत धवं नृनं प्राय इत्यवमादिभिः । उत्प्रेक्षा व्यज्यत शब्दग्विशब्दोऽपि तादृशः ॥' इत्याचार्यदण्डौ ॥३३॥ कतास्पदेति ।-भृमिभृतां गज्ञां गिरोणाञ्च [महसः, कतास्पदा कताधिष्ठाना। “अाम्पटं प्रतिष्ठायाम्" (६३१११४६ पा० ) इति निपातः । उढकमम्यास्तीत्यदन्वानुदधिः । 'उदन्वानुदधिः मिन्धुः' इत्यमरः । “उदन्वानुदधी च" (चाम१३ पा०) इति निपातनात्माधः।

·बतीयः सर्गः। १४ त्वष्टुः सदाऽभ्यासगृहीतशिल्प- विज्ञानसम्पत्यसरस्य सौमा । अदृश्यतादर्शतलामलेषु छायेव या खर्जलधे लषु ॥ ३५ ॥ रथाङ्गभर्वेऽभिनवं वराय यस्याः पितेव प्रतिपादितायाः । इत्यमरः। तस्थाम्भोभिः परिवीता परिवेष्ठिता मूर्तिः स्वरूपं यस्याः सा [ उदन्व- उम्भःपरिवौतमूर्तिः, पृथ्वी ] पृथुः। "वोतो गुणवचनात्" (88 पा० ) इति डोष। एवम्भूता [ या ] पू: न निर्विद्यते न विद्यते इत्यनिर्वित्। विदेर्शानार्थत्वाविःपूर्वात "सत्सूहिष-" (३।२।६१ पा०) इत्यादिना विप। तन [ अनिविदा ) अखिन्नेन, अन्यथा शिल्पसौष्ठवा- मिरिति भावः । [ विधात्रा | प्रथत इति पृथिवी, भूः । प्रधेरोणादिकः षिवन्, सम्सारणञ्च, . “षिद्रौरादिभ्यश्च" (४।११४१ पा.) इति गैष । तस्याः [ पृथिव्याः, प्रतियातनव ] प्रतिकति: दव, [विदधे ] विहिता। 'प्रतियातना प्रतिच्छाया। प्रतिकृतिः' भूप्रतिनिधित्वात्प्रेक्षया पुगे वैचित्राविस्तारादि वस्तु व्यज्यत ॥ ३४ ॥ वटुरिति ।- [त्वष्टुः विश्वकर्मण: [ सदाऽभ्यासरहौतशिल्पविज्ञान- मम्पत्प्रसरस्य सदाभ्यासेन रहौती लञ्चो यः शिल्यविज्ञानसम्पदः प्रसरः प्रकर्षः तस्य [ सौमा अवधिरप्रतिमेति यावत्। [या] पू: [ आदर्श- तलामनेषु ] दपणपृष्ठवच्छेषु । 'दर्पणे मुकुरादर्शों' इत्यमरः । [जलधे- जनेषु, स्वः ] खर्गस्य । 'स्वरव्ययं स्वर्गनाक' इत्यमरः। [कार्यव] प्रतिविम्बमिव [ अदृश्यत ] इत्युत्प्रेचा। 'छाया त्वनातपे कान्ती प्रतिविम्बाकजाययोः' इति वैजयन्ती ॥३५॥ रथाति ।-[अम्बुधिः पितव, वराय श्रेष्ठाय, जामाले च। "प्रथे: षिवन् सम्प्रसारण" इति ( उ०१ पा० १५. सू०) ·शिशुपालवधे प्रेमणोपकण्ठं मुहरकभाजो रत्नावलौरम्बुधिरावबन्ध ॥ ३६ ॥ यस्याश्चलहारिधिवारिवौचि- कटोच्छलच्छकुलाकुलेन । वप्रेण पर्यन्तचरोडुचक्रः सुमेरुवोऽन्वहमन्वकारि ॥ ३७ ॥ 'वरो जामातरि श्रेष्ठे' इति विश्वः । [ग्थाजभर्वे । चक्रधराय हर्य [ अभिनवं ] यथा तथा । प्रतिपादितायाः । अतः ममोपम् उत्सव तद्वाजः अङ्गभाजः ]। 'अङ्गः ममौप उत्मङ्ग चिले स्थानापगधयोः' इति केशवः । [यस्या: ] पुरः [ उपकण्ठम् ] अन्तिके। अत्यन्तमयोग द्वितीया। अन्यत्र,-कण्ठे। विभक्त्यर्थेऽव्ययीभावः। [मुहुः प्रेमगा रत्नावलो:. आबबन्ध आ ममन्ताइबन्ध । शेषानुप्राणितंयमुपति महारः ॥ ३६॥ यस्या इति ।-चलहारिधिवारिवौचिच्छटोछलच्छवाकुलाकुलन ] चलन्तौनां वारिधिवाग्विोचौनां कटासु परम्परासु उछलनिरुत्पद्भिः शङ्खानां कुलैग।कुलन सोर्णेन, [ यस्याः ] पुर: [वप्रेण ] प्राकारम्म पर्यन्तचरीडुचक्रः] पर्य्यन्ते चरतीति तत् तादृशम् उडुचक्रं नचवमण्डलं यस्य मः सुमेरुवप्रः ] सुमेगर्वप्रः मानुः । 'मानुप्राकारयोर्वप्रः' इत्युभय- बापि सज्जनः । अहन्यहनौति [अन्वहम्] “अव्ययं विभक्ति-" (२॥ ६ पा० ) इत्यादिना याथार्थेऽव्ययीभावः, “अनच" (1081१०८ पा.) "नपुंसकादन्यतरस्याम्" (५181१०८ पा०) इति समासान्तोऽच् । अन्वकारि अनुकतः, तत्माम्यं प्रापित इत्यर्थः । मेरुपमानाप्रस्थ तत्तुल्यमोनत्यं व्यज्यत • ॥ ३७ ॥ इत्यवरित वस्तुध्वनिः ।

·बतीयः सर्गः। । बणिकपणे पुगकतानि यत्र समागतैरम्बुभिरम्बुराशि: । लोलैरलोलद्युतिभाच्चि मुष्णन् रत्नानि रत्नाकरतामवाप ॥ ३८ ॥ अम्मश्चात: कोमलरत्नराशी- नपानिधिः फेनपिनबभासः । यवातपे दातुमिवाधितल्पं विस्तारयामास तरङ्गहस्तैः ॥ ३८ ॥ । बणिकपथ इति ।- [ यत्र ] यस्यां परि वणिक्पथे । बगिजा पथि बणिकपणे आपर्ण, अपृगाः पृगा: मम्पद्य मानानि कतानि [पूग- कतानि] पुञ्जौकतानि। “श्रेण्यादयः कृतादिभिः” (२।११५८ पा.) इति ममामः । “श्रेण्यादिषु चार्थवचनम्" • इति चार्थता। [अलोला- तिभा]ि स्थिर प्रभावन्ति [ग्नानि, लोलः] चलैः अत एव भिमागतैः जलनिगममार्गादागतः। 'भमाश जलनिगमाः' इत्यमरः । [ अम्बुभिः, मुणन् अपहरन् अम्बुराशिः ] अगवः जलमात्रसारोऽपोति भावः । । रत्नाकरताम्, अवाप] प्राप, न तु प्रागिति भावः । अम्बुराध: प्रागरवसम्बन्धेऽप्यसम्बन्धोगतिशयोक्तिः । तया च पुर्याः समुद्राति- प्रायिनौ रखसमडिवम्त व्यज्यते ॥ ३८ ॥ अम्भ इति :-[ यत्र पुरि । अपांनिधिः । समुद्रः अम्भश्चीतन्ति परन्तौति [अम्भश्चातः ] जलसाविण:, अत एव { फेनपिनडभासः ] " "येण्यादिष चार्थ यहणं कर्तव्यम् । पशेय: श्रेणय: कता: श्रेणिकताः । बदा विषय एव किचित् क्रियन्ते, तदा मा भूदिति । पन्यवायं चाय हमेष निमय प्रतिषेध शास्ति, तदिह न तथा। किं कारणम् ?-पन्यत्र पूर्व वात- कार्यम् परं पर्वकार्यम। र पुन: पूर्व साथ कार्य पर धान्तकार्यब" प्रति महाभाधम्।

·१५२ शिशुपालवधे यच्छालमुत्तुगतया विजेतुं दूरादुदस्थीयत सागरस्य । महोर्मिभिहितवाञ्छितार्थे- बौडादिवाभ्यासगतैर्विलिल्ये ॥ ४ ॥ कुतूहलेनेव जवादुपत्य प्राकारभित्त्या सहसा निषिदः । रमन्नरोदोशमम्बुवर्ष- व्याजेन यस्या बहिरम्बुवाहः ॥ ४१ ॥ फेनैः पिनडभामः पिहितकान्तोन् । अपिपूर्वावत: कर्मणि । “वष्टि भागुरिरलोपमवाप्योरुपसर्गयोः' इत्यपेरकारलोपः । [कोमल- रखगशीन ! कोमलानुत्कष्टान् रनराशोन् [आतपे दातुं ] घोषणा निधातुम् दूब इति फलोत्प्रेक्षा । तल्येष्वटेष [ अधितन्यं ] । 'तन्य अय्याऽदारेषु' इत्यमरः। विभत्यर्थेऽव्ययीभावः । [ तरङ्गहस्तः ] तरफ़ैरेव इम्तैः । विस्तारयामास ] प्रमारितवान् । तरङ्गस्तमाध्यत्वेनीरप्रेक्षारूपकयोः मङ्गरः ॥ ३८ ॥ यच्छालमिति ।- सागरस्य महोर्मिभिः : कर्तुभिः । यछाल ] यस्याः प्राकारम् । 'प्राकारो वरण: शालः' इत्यमरः। [उत्तुगतया ] ओनत्यगुणेन । विजेतं] अतुमिवेत्यर्थः । फलोत्प्रेयम्, व्यञ्जकाप्रयोगा- ब्रम्या। [दरात्, उदस्थीयत ] उत्थितम् । भाव लङ। [अभ्यासगतः ] 'समीपे निकटाभ्याससन्निकटमनौड़वत्' इत्यमरः । [व्याहतवाञ्छिताथैः, ब्याइतो वाञ्छितार्थः शालविजयरूपी येषां तैः, विजयानमैरित्यर्थः, अत एव [ बौड़ादिव ] इति हेतृत्प्रेचा । कर्मिभिः [ विलिल्ये ] विलौनम् । लोयते वे लिद। अत्र शतस्थापि अविजिगीषोभेडाऽनुदयात्मापेक्षवेनोत्प्रेक्षयोः मङ्करः ॥ ४० ॥ कुतूहलेनैति ।-अम्बु वइतोति [ अम्बुवाहः ] मेघः । कर्मखरह। अत्रातपदानस्थ ·कृतोय: सर्गः। यदङ्गनारूपसरूपतायाः कञ्चिद्गुणं भेदकमिच्छतौभिः । पाराधितोऽडा मनुरसरोभि- श्चक्रे प्रजाः स्वाः सनिमेषचिहाः ॥ ४२ ॥ स्फुरत्तुषारांशुमरीचिजाले- विनिहताः म्फाटिकसौधपतौः । [ कुतूहन्नन ] अन्तःप्रवेश कौतुकेन [ इव] इति हेतृत्प्रेक्षा। [जवात् उपत्य, यस्या: प्राकारभित्त्या महमा, निषिहः ] निवारितः, अत एव [ बहिः ] एव [ग्मन् ] गर्जन् । दुःखात् ऋन्दंश्चेति श्लेषः । (अम्बु वर्षव्याजेन भृशम्, अरोदौत् अगिण मुक्तवान् । “दिर अश्रुविमोचर्ने" नङ, "कदश्च पञ्चभ्यः" (७३।९८ पा० ) इतोड़ागमः। अलाम्बुवर्ष- ब्याजेनोत्पादकस्यापह्नत्यलङ्गारम्याक्तश्लेषोत्प्रेक्षासापेक्षत्वात् सङ्करः ॥४१॥ यदङ्गनैति ।-[ यदङ्गनारूपमरूपतायाः] यस्यां पुर्यामानानां रूपं सौन्दर्यमाकाग वा 'रूपं म्वभाव सौन्दर्य आकारश्लेषयोरपि' इति विश्वः । तस्य मरूपतायाः मारू प्याद् भेदकं ] व्यावत्तकं [कञ्चित्, गुणं] धर्मम् । इच्छतौभिः अपनमाणाभिः । "आछौन?नुम्" ( 9।१।८० पा० ) इति विकल्पान्नुमभावः । । अप्सरोभिः, आराधितः ] प्रार्थित: [ मनुः ] मानुषसृष्टिकर्ता म्वाः] म्बकीयाः । प्रजाः । निमेषः पक्षपात एव चिह्न व्यावर्तक, तन मह वतन्त इति सिनिमेषचिनाः । "तन सहेति तुल्ययोगे" ( २।२।२८ पा० ) बहुव्रीहिः। ( चक्रे, अड्डा तत्वमित्युत्प्रेक्षा। 'तत्त्वे त्वद्वाञ्जमा दयोः' इत्यमरः । विकनिमेषस्यासरमः प्रार्थना हेतुकत्वात्प्रेक्षया द्वारकाङ्गनानां निमेष- मात्रभिवममानुषं मौन्दर्य वस्तु व्यज्यते ॥ ४२ ॥ स्फुरदिति ।- यस्यां ] पुरि [ क्षणढासु ] गत्रिष् नार्यः, स्फुर- तुषारांशुमरीचिजालैः ] स्फुरद्भि बुषारांशोश्चन्द्रस्य मरीचिजालैश्चन्द्रि- काभिः, [विनिङ्गताः] अपनताः, तदेकरूपतापत्तरवर ह्यमाया r- -- अत्र खाभा-

·१५४
शिशुपालवधे
पारध नार्य: क्षणदासु यस्यां
नभोगता देव्य व व्यराजन् ॥ ४३ ॥
कान्तेन्दुकान्तोपल कुट्टिमेषु
प्रतिक्षपं हयंतलेषु यत्र।
उच्चैरधःपातिपयोमुचोऽपि
समूहमूह: पयसां प्रणाल्यः ॥ ४४ ॥
अत
...
इत्यर्थः एव सामान्यालङ्कारः -'मामान्यं गुणसाम्येन यत्र
वस्वन्तरकता' इति लक्षणात्। [स्फाटिकसोधपतीः ] स्फाटिकानां
टिकविकागणां सोधानां पनौः [आरुह्य, नभोगताः, देव्यः ]
देवाङ्गनाः [इव । देवशब्दस्य पचादिष् देवडिति पाठात् 'टिडाण-"
(४।१।१५ पा० ) इत्यादिना डीप । व्यगजन् ! ; मोधानामग्रहणाद-
भऋषत्वाञ्च तत्र लक्ष्यमाणा: स्त्रियः खेचर्य्य इव रंजरित्यर्थः ।
नभोगतत्वोत्प्रेक्षायाः पूर्वोकमामान्यमापेक्षत्वात् मगरः ॥ ४३ ॥
कान्तति ।- यत्र । पुरि नपास गविष प्रतिनपम् । विभ-
क्यर्थेऽव्ययीभावः । । कान्तंन्टुकान्तोपल कट्रिमेषु । कान्तानि रम्यामि
इन्दुकान्तीपलानां चन्द्रकान्तमगौनां कट्रिमानि बद्धभमयो येष तैष ।
'कट्रिमं बभूमिः स्यात्' इति हलायधः। [हम्य तलेप, उच्च:] उन्नता:
प्रणान्यः ] जलमार्गाः। "इयोः प्रणाली पयमः पदव्याम्' इत्यमरः ।
[अधःपातिपयोमचोऽपि] अधःपातिनः अधश्चगः पयोमचो मेघाः यामां
ताः, अधःकतमेघमण्डलवात् अजातवृष्टिपाता अपौत्यर्थः । विगे-
धालङ्कारः। [पयमां ममृहं पयःपुरम् । अहः ] वहन्ति मा; चन्द्र-
कान्तनिष्यन्दैरिति भावः । बलिट "वचिस्वपि-" ( ६११५ पा.)
इत्यादिना सम्प्रसारणम् ।
अब मोधानां प्रणालौना तादृगोवन्य-
पयःपूरासम्बन्धेऽपि तत्सम्बन्धीत्यातिशयोक्तिः ॥ ४४ ॥

·बतीयः मर्गः। १५५ रतो किया यव निशाम्य दीपान् जालागताभ्योऽधिग्रहं गृहिण्यः । बिभ्युर्विडालक्षणभीषणाभ्यो वैटूयंकुद्येषु शशिद्युतिभ्यः ॥ ४५ ॥ यस्थामतिश्लक्ष्णतया गृहेषु विधातुमालख्यमशवन्तः । ग्ताविति ।-[ यत्र , पुरि रहषु [ अधिग्रहम् ] | विभक्त्यर्थ- ऽव्ययीभावः । [हिण्यः ; कलाङ्गनाः, अत एव [रती] रतिका [हिया दीपान्, निशाम्य निर्वाप्य । शमभित्त्वा डुम्वादशाभावश्चिन्यः । [ जालागताभ्यः । गवाक्षमार्गप्रविष्टाभ्यः । 'जालं गवान आनायः' इति विश्वः । विद्गत्प्रभवन्तीति वद्राणि बालवायजानि मायः । 'वयं बालवायजम्' इति विश्वः । "विदगञ् जा:" ( ४।३।०४ पा० ) इति त्राप्रत्ययः । अत्र विदरशन्दी बालवायम्यादशः पायो वा, तत्रोपचरिती वा, तन बालवायाहिरमा प्रभवति, न विद्गनगरात् ; तत्र तु मंस्कियत इत्याने पः प्रत्युक्तः । यदक्तम् -'बालवायो विद्राच प्रकत्यन्तरमेव वा। न व तत्रै ति चङ्गयाज्जित्वगैवदपाचरेत् ॥' इति । तवां कुडोष । वैदूर्यकुडोष , भित्तिष् मकान्ताभ्य इति शेषः । एव तच्छायापत्त्या पैङ्गल्यात् विडालक्षणभोषणाभ्यः विडालक्षणवत् भौषयन्त इति भोषणाभ्यो भयङ्गगम्यः। नन्द्यादित्वात्कर्तरि ज्युप्रत्यये टा। शिशिद्युतिभ्यः, बिन्यु: ] भीताः, मौग्धाादिति भावः । बिभतर्लिद। अत्र लज्जावारणाय दोपनिर्वापणे न केवलं तदमितिः, प्रत्युत भयं चोत्पन्नमित्यनर्थोत्पत्तिरूपी विषमभेदः ;-'विरुडकार्य- स्योत्पत्तियत्नानर्थस्य वा भवेत्। विरूपघटना या स्थाहिषमालङ्कृति- मता ॥' इति लक्षणात् ॥ ४५ ॥ यस्यामिति ।-[यस्यां ] पुरि रहेष्वतिलक्षणतया ] रत्नभित्ती- अत ·शिशुपालबधे चकुर्युवामः प्रतिविम्बिताङ्गाः सजीवचित्रा व रत्नभित्तौः ॥ ४६ ॥ सावर्ण्यभाजां प्रतिमागतानां लक्ष्यैः : स्मरापाण्डुतयाङ्गनानाम् । यस्यां कपोलैः कलधौतधाम- स्तम्भेषु भेजे मणिदर्पणश्रीः ॥ ४७ ॥ शकाङ्गनौलोपलनिर्मितानां लिनेषु भासा गृहदेहलौनाम् । यस्यामलिन्देषु न चक्रुरेव मुग्धाङ्गना गोमयगोमुखानि ॥ ४८ ॥ -.. नामतिमिग्धतया आलेख्यं चित्रं [ विधातं निर्मातम् । अशक- युवानः प्रतिविम्बिताङ्गाः ! म्वयं नाम सङ्कान्तमूतयः मन्तः । रत्नभित्तौः, मजीवचित्राः मचंतनचित्रवतोः (दव चक्रुः इत्युत्प्रेक्षा ॥ ४६ ॥ मावण्येति ।- यम्यां ! पुरि कलधानधामम्तम्भष] हमागार- स्तम्भेषु । 'कनधानं गैप्यहम्रोः' इति विश्वः । [प्रतिमागतानों प्रतिविम्बगतानां [ सावर्ण्यभाजाम् तमावादग्रहौतभेदाना- मित्यर्थः, अत ममान्यालङ्कारः,-'मामान्यं गुगामाम्येन यत्र बम्वन्तरकता' इति लक्षणात् । [अङ्गनानां म्मगपाण्डुतया लक्ष्यः । विभिन्नवर्णवा देन रामागीरित्यर्थः, : कपोलः, मणिदपणीः ] मणि- दर्पणानां म्फटिकमुकुगणां श्रौरिव श्रोः [ भेज प्राप्ता, इति निदर्शना, मा चोकमामान्यप्रसादलञ्चेति तैनाम्याः मङ्गरः ॥ ४७ ॥ शुकाऊंति !--[ यम्यां ] परि [ मुग्धाङ्गनाः शुकाङ्गनौलीपलनिर्मि- तानां ] शुकाङ्गवत्रौलीपला नौलमणयः, मरकतानौत्यर्थः, 'उपल ·वृतीयः सर्गः। गोपानसौषु चणमास्थिताना- मालम्बिभिश्चन्द्रकिणां कलापैः । हरिन्मणिश्यामणाभिरामै- गुहाणि नौघेरिव यत्र रेजुः ॥ ४६ ॥ मतिहि यत् । प्रस्तर मणो' इति विश्वः। तैर्निर्मितानां [ रहदेहलीनां ] रहाणां देशत्यो रहहारशाखाधारदारूणि, 'राहावग्रहणो देहली' इत्यमरः । तासां [ भासा, लिप्तेषु, अलिन्देषु ] हारबहिर्भागेषु। 'प्रघाणप्रघणा- लिन्दा बहिर्हारप्रकोष्ठके' इत्यमरः। [गोमयगोमुखानि ] गीः पुगैर्ष गोमयम्। “गोश्च पुरोषे” (४।३।१४५ पा.) इति मयट् । गोमुखानि विलेपनानि। 'गोमुख कुटिलाकारे वाद्यभाण्डे विलपने' इति विश्वः । [न चक्रुरेव ], मरकतप्रभायां विलेपनभ्रान्त्येति भावः, अत एव भ्रान्तिमदलङ्कारः,-'कविसम्मतसादृश्याहस्त्वन्तर- स भ्रान्तिमान्' इत्यलङ्गारसर्वस्वकारलक्षणात् • ॥४८|| गोपानसोध्विति ।-[ यल ] पुरि [ग्रहाणि, गोपानसौषु वलभौषु, छादनाधारेषु वंशपञ्जरेष्वित्यर्थः ; अत एव “गोपानसौ तु बलभी छादन वक्रदाणि' इत्यत्र पटलाधारवंशपञ्जरे इत्याह खामौ। [क्षणम् ] ईषत्कालम् । अत्यन्तसंयोगे हितोया। [ आस्थिता- नाम् ] आसौनानाम् । चन्द्रकाः मेचकाः। 'समौ चन्द्रकमेचको' इत्यमरः। तद्दतां [चन्द्रकिणां ] मयूगणाम् । आलम्बिभिः ] बम्ब- मानैः [ कलापः ] बहः । 'कलापो भूषणे बई' इत्यमरः । [हरि- मणिश्यामणाभिरामैः ] इन्मिणयो मरकतानि। “गारुमतं मर- कतमश्मगर्भो हरिन्मणिः” इत्यमरः। तहत् श्यामैस्तृणैरभिरामाणि, हरितणमयानीत्यर्थः। तैः [ नौः ] + पटलप्रान्तः [इव रेजुः ] । ] नेदमखसारसर्वम्वकारलक्षवाम ; तत्कतलक्षणन्तु,-"साहण्याद वस्त्वन्तर- प्रतीतिर्धान्तिमान्" इति । + मृलविभजादराकतिगवत्वात् कः, दीर्घच । धि-18

·१५८
शिशपालबधे
तुलैरप्यतुलैर्वितान-
मालापिनबैरपि चावितान:
जे विचिवैरपि या सचित्र-
गुहैविशालैरपि भूरिशालैः ॥ ५० ॥
चिक्रसया कृत्रिमपत्विपङक्तः
कपोतपालीषु निकेतनानाम् ।
'वलोकनौधे पटलप्रान्तेऽथ पटलं छदिः' इत्यमरः । छादनपर्य्यायो
पटलच्छदौ। छद्यञ्चलवाचिनी वलोकनौधे। छदेगधारो वंशपञ्चगे
गोपानसौति विवेकः । अत एव हरितत्वालम्बनादिगुण क्रियानिमित्त-
स्वान्नौधेरिवेति जातिस्वरूपोत्प्रेक्षा ॥ ४ ॥
वृहदिति ।-या] पृ: वहत्य नला उपरिस्थाप्यदार्वाधारभतानि
स्तम्भाग्रपीठानि येष नैः । वृहत्तुलैः । तथा [अपि, अतुलैः] तद्रहितरिति
विरोधः, अनुपमैरियविरोधः,-"तुला मान पलशत मादृश्य गशि-
भाण्डयोः। गहाणां दारुबन्धाय पौठ्याम्" इति ईमः। वितान-
मालापिनईः वितानानामुनोचानां मालाभिः पतिभिः पिनईग-
छादितः,तथा [अपि च अवितानैः। तदहितैरिति विरोधः ; अशून्यग्न्यि-
विरोधः। ममस्तवम्ममई रित्यर्थः। 'अस्त्री वितानमुल्लोचः' 'वितानं
त्रिषु तुच्छकम्' इत्युभयवाप्यमरः । [विचित्रः आनख्यरहितैः । अपि,
सचिनः ! तत्महितरिति विरोधः। विचित्रैरतैरिति परिहारः ।
'पालख्याश्चर्ययोश्चित्रम्' इत्यमरः । विगता: शाला रहेकदेशा येषां
तानि। 'शाला यह तरुस्कन्ध शाखागाकदेशयोः' इति विश्वः । तः
[विशार्लरपि, भूरिशालैः ] प्रचुररर हेकशविशिष्टः इति विरोधः ।
विशालैः पृथुलैरित्यविरोधः । “विशालं पृथुलं महत्' इत्यमरः । “व:
शालछटचौ(५।२८ पा०) इति घालच्प्रत्ययः। [रहै: रेजे।
अपिण्यं सर्वत्र विरोध, विरुद्धवदाभामाविरोधालङ्कारः, -'विरोधः
मोडविरोधेऽपि विरुवत्वेन यवचः' इति काव्यप्रकाशलक्षणात् ॥ ५० ॥

·'तीयः सर्ग:। १५८ मार्जारमप्यायतनिश्चलाङ्गं यस्यां जनः कृविममेव मेने ॥ ५१ ॥ क्षितिप्रतिष्ठोऽपि मुखारविन्दै- बंधूजनश्चन्द्रमधश्चकार। पतीतनक्षत्रपथानि यत्र प्रासादशृङ्गागि वृथाऽध्यमक्षत् ॥ ५२ ॥ चिक्रसयेति ।-[ यस्यां पुरि निकेतनानां ! वेशानाम् । 'वेश मद्म निकेतनम्' इत्यमरः । [ कपोतपालौष ] कपोतान् पक्षिण: पालय- न्तौति कपीतपाल्यी विटङ्गापरनामानः स्तम्भाग्रप्रसारिताः दाह- विशेषाः । 'कपीतपालिकायान्तु विटकं पुनपुंसकम्' इत्यमरः । कमणि डीप। तासु [कत्रिमपत्रिपक्रेः ] कृत्रिमपत्रिणां दारुमय- पक्षिणां पङ्क्तः। कर्मणि षष्ठी। [चिकंसया ] क्रमितुमिछया, जिषयेत्यर्थः। क्रमे: सनन्तात् “अप्रत्ययात्" (३२३।१०३ पा०) इत्यकारप्रत्यये टाप 'मुकमोरनात्मनेपदनिमित्ते" (७१२।३६ पा० ) इतौड़ागमो न भवति । अत्र क्रमेवत्यादिव्यतिरितार्थेऽपि "अनुप- मर्गाहा" ( १।३।४३ पा० ) इति वैकल्पिकस्यात्मनेपदनिमित्तस्थानुप- मर्गत्वस्य ववक्षिकस्य सम्भवात्। [आयतनिश्चलानम् आयतम् आनतं वा निश्चलमङ्गं यस्य तं मार्जारं] विड़ालम् । अपि । 'श्रीतु- विडाली मार्जारः, इत्यमरः । । जनः, कृत्रिममेव क्रियानिवृत्तमेव [ मेने ] न तु वास्तवमित्यर्थः। “डित: तिः (३२२८८ पा०) "मनित्यम्” (818|२० पा०) इति मप्पत्ययः । अनेन कलिमाकलिममेदो दुर्ग्रह इति शिल्पज्ञानातिशयोक्तिः। अत्र कविकल्पितसादृश्यामार्जार- जनयोः कृत्रिमाकत्रिमेषु विपरीतमतिवर्णनाङ्गान्तिमदलङ्कारः ॥ ५१ ॥ क्षितीति ।-[ यत्र] यस्यां पुरि [बधूजनः, क्षितिप्रतिष्ठोऽपि क्षिती प्रतिष्ठा यस्य सः, भूमिस्थितोऽपि [चन्द्रं ] दिवि स्थितमिति भावः । तत्रापि [ मुखारविन्दैः ] मुखैरवारविन्दैः [ अधश्चकार] इति विरोधः ।

·बिशपालबधे
रम्या इति प्राप्तवतीः पताका-
रागं विविक्ता इति वर्डयन्तौः ।
यस्यामसेवन्त नमहलौकाः
समं बधूभिर्वलभीयुवानः ॥ ५३ ॥
खलावण्यमहिमा अधरोचकारति परिहाराविरोधालङ्कारः । अतीतानि
नवलपथम् अतीतनक्षलपथानि । “अत्यादयः कान्ताबर्थे हितोयया"
(११४७२. पा. वा० ) इति ममासः “द्विगुप्राप्तापत्र-" (२४२६ पा.
वा०) इत्यादिना परवहिताप्रतिषेधः। [प्रामादश्टङ्गाणि वृथा,
अध्यरुषत् ] अधिरोहति स्म। अनधिसबैवाधःकरणादिति भावः ।
रोहतेर्लुङ् “शल इगुपधादनिटः क्सः" (३।११४५ पा०) इति :
क्यादेशः। अत्राधःकरणवाक्यार्थस्य श्लेषविरोधोपजीव्यवैयर्थ्य हेतुत्वात्त-
सौर्णः काव्यलिज़्मेदः ॥ ५२ ॥
रम्बा दति। [यस्यां] पुरि [युवानी, रम्याः ] रमणीयाः [ इति]
रितोः [पताकाः प्राप्तवतीः] उत्क्षिप्तध्वजा इत्यर्थः । अन्यत्र
रम्बा दति एवं पताकाः प्राप्तवतीः प्रसिद्धिं गता इत्यर्थः। 'पताका
वैजयन्त्याञ्च सौभाग्येऽध्वजेऽपि च'। 'इति हेतो प्रकरणे प्रकारादि-
समाप्तिषु' इत्युभयत्रापि विश्ः। [विविक्ता: ] विजना विमलाच
[इति] हेतोः [रागं वईयन्तौः ।। 'विविको पृतविजनी' इत्यमरः ।
[ नमहलोकाः! नम्रनीधाः “वलोकनौ पटलप्रान्ते" इत्यमरः ।
अन्यत्र,-नमन्त्यो वल्यस्त्रिवल्याख्या मध्यरेखा यासां ता नमहलोकाः ।
"नतश्च" (५।४।१५३ पा०) इति कप्प्रत्ययः । 'वली मध्यमरेखोमि-
जीर्णत्वग्रहदारुषु' इति वैजयन्ती। वलभौः कूटागाराणि । 'कूटा-
गारन्तु वलभी' इत्यमरः । [ बधूभिः सममसेवन्त ] बधूसहिता
असेवन्तेत्यर्थः । अत्र बधूनां वलभोनाञ्च प्रकतानामेव धर्मसाधर्थेणी-
पम्बावगमात्केवलप्रकृतगोचरा तुल्ययोगिता, न श्रेषः, तत्र विशेष्यस्थापि
शिष्ठत्वनियमात् । यथाहुः,-'प्रस्तुतानां तथाऽन्येषां केवलं तुल्यधर्मतः ।
पोपम्वं गम्यते यत्र सा मता तुल्ययोगिता ॥'
इति ॥ ५३॥

·द्वतीयः सर्गः। सुगन्धितामप्रतियत्नपूर्वी बिधन्ति यत्र प्रमदाय पुंसाम् । मधूनि वत्राणि च कामिनीना- मामोदकर्मव्यतिहारमौयुः ॥ ५४ ॥ रतान्तर यत्र गृहान्तरेषु वितर्दिनियूहविटवानोड़ः । कतानि शृण्वन् वयसां गणोऽन्ते- वासित्वमाप स्फुटमङ्गनानाम् ॥ ५५ ॥ सुगन्धितामिति ।- यत्र पुरि, न प्रतियन: संस्कारः पूर्वो यस्या- स्ताम् । अप्रतियत्नपूर्वाम् । अकृत्रिमा स्वाभाविकोमित्यर्थः । 'प्रतियत्नस्तु संस्कारः' इति वैजयन्ती। शोभनो गन्धो येषां तेषां भावस्तत्ता तां । सुगन्धितां ! सौरभ्यं “गन्धस्यत्-" (५।४।१३५ पा०) इतौकारः । i बिन्ति बिभ्रागमानि। "वा नपुंमकम्य" ( ७१।७८ पा०) इति नुमागमः । । मधूनि ! मद्यानि कामिनौनां वाणि च, पुंसां ] यूनां प्रमदाय प्रौत्य आमोदकम्मतिहारम् | आमोदकर्मणो वासनाधानस्य व्यतिहार परस्परकरणम् । ईयुः । अन्योऽन्यगन्धन अन्योऽन्यं वासयामासु- रित्यर्थः । इणो लिट्। अत्रापि मधूनां वक्त्राणाञ्च प्रकतत्वात्तत्पूर्वक एव तुषयोगिताभेदः, तन यूनां मध्वासितबधूवदनपानं वदनवासित- मधुगण्डषपानञ्च वस्तु व्यज्यते, तेन च निगतमभोगा: पौग इति गम्यते ॥ ५४॥ ग्तान्तर इति ।-यत्र] पुरि रहान्तरेषु, वितर्दिनियूहविटङ्गनोड़ः] वितर्दयो विहारवेदिकाः। 'स्थाहितर्दिस्तु वेदिका' इत्यमरः। तासां नि!हाः मत्तवारणाख्या अपाश्रयाः । 'नि!हो मत्तवारणः' इति वैजयन्तौ। तेषां विटङ्गाः उपरितन्य: कपोतपालिकाः त एव नौडा: कुलायाः यस्य सः। 'कुलायो नौडमस्त्रियाम्' इत्यमरः । [वयसां ] ·शिशपालबधे छन्नेष्वपि स्पष्टतरेषु यव खच्छानि नारीकुचमण्डलेषु । पाकाशसाम्यं दधुरम्बराणि म नामत: केवलमर्थतोऽपि ॥ ५६ ॥ यस्यामजिह्मा महतीमपङ्काः सौमानमत्यायतयोऽत्यजन्तः । विश्वः। १ - शुकसारिकादिपत्तिणां [गण: ] | 'वयः पक्षिणि बाल्वादो" इति [ अङ्गनानाम् । वितर्दिषु रममाणानामिति भावः । [रतान्तरे रुतानि ] रतिकूजितानि । टण्वन् ! अन्ते समोपे वमन्ति इत्यन्तेवासिनः शिष्याः । 'छावान्तवासिनो शिष्ये' इत्यमरः । "शय- वासवामित्वकालात्" (६।३।१८ पा० ) इत्यलुक्। तेषां भावस्तत्त्वम् { अन्तेवासित्वमाप स्फुटम् । ममोपे प्रतिशब्दं यथाश्रुतमुच्चारणादेव- मुत्प्रेक्ष्यत, अत एव स्फुटमिति व्यञ्जकप्रयोगः ॥ ५५ ॥ छन्नेविति ।- यत्र पुरि छन्त्रषु । आच्छादितः । "वा दान्त-" (७।२७ पा० ) इत्यादिना वैकल्पिको निपातः । स्पष्ट- तरेष) स्फुटतरं लक्ष्यमाणेष्वित्यर्थः । नागैक चमगडने ष, स्वच्छानि । स्फटिकादिवदतिरोधायकानि अम्बगगिा वस्त्राणि केवलं. नामतोऽपि अम्बरमिति नामंव आकाशमाम्यं न दवः । 'अम्बरं व्योम्नि वासमि' इति विश्वः। किन्तु . अर्थतोऽपि अर्थी क्रययाऽपि तत्माम्यं दधः, स्वयमतिमूक्ष्मत्वादव्यवधायकत्वं दृष्ट्यादम॑र्त्तान्तरङ्गत्वविघातिवं चैत्या- दिनापि माम्यं दधरित्यर्थः । उपमाऽलङ्कारः ॥ ५६ ॥ यस्यामिति ।- यस्यां पुरि अजिह्माः अवकाः, अन्यत्र,-अक- पटाः, दम्भादिरहिता इत्यर्थः । 'आचरेत्मदृशौं वृत्तिजिह्मामाठां तथा' इति स्मरणादिति भावः। 'जिह्मः कपटवक्रयोः' इति विश्वः । । अपनाः कर्दमइिता:, निष्पापाच। 'पड़ोऽध कर्दमे इति हैमः। [महतों सोमानं राजकल्पितवमानमर्यादां, कुला- - ·वतीयः सर्गः। जनरबातम्खलनैर्न जातु हयेऽप्यमुच्यन्त विनौतमार्गाः ॥ ५७ ॥ परम्परम्पईिपराडारूपा: पौरस्त्रियो यत्र विधाय वैधाः । श्रौनिर्मितिप्राप्तघुणक्षतेक- वर्णोपमावाच्यमलं ममाज ॥ ५८॥ 7 गतानुष्ठानस्थितिञ्च [ अत्यजन्तः प्रत्यक्तमहामर्यादा इत्यर्थः। अति- मावा प्रायतिरायामः उत्तरकालच येषां ते : अन्यायतयः । 'आय- निम्तूत्तरे काल संयमायामयोगपि' इति विश्वः । वये। विरूपा : अपि । “प्रथमचरमतय-" ( ११॥३३ पा.) इत्यादिना जमि विभाषया मर्वनाममंज्ञा। विनीतमार्गाः मुरचितपुरबौधयः, मशिक्षिताचारपद्धतयश्च [ अजातमवलनः न जातं मवलनं पाषागादि- प्रतिघाती, विरुडाचरगाच्च येषां तः जनः, जातु] कदाचिदपि [ नामुच्यन्त ] न स्यक्ताः, न कदाचित् खिलौकता इत्यर्थः । मार्गशब्दस्य साधादेकवन्तावलम्बिफलहयवदेकशब्देनार्थहयप्रतीतः, हयानामपि मार्गाणां प्रकतत्वाच केवलप्रातविषयोऽर्थश्लेषः, विशेष्य- म्यापि नियत्वान्न तुल्ययोगिता ॥ ५७ ॥ परस्परेति ।- यत्न ! पुरि । परस्परस्पाई पराडारूपा: परस्पर- स्पौनि अहमहमिकया अन्योऽन्यमामर्षागि पगडानि श्रेष्ठानि रूपाणि मौन्दर्याणि यासां ताः । कपं स्वरूप सौन्दर्ये' इति विश्वः । पुरे भवा: पागः ताः स्त्रियः , पोरस्त्रियः । “स्त्रियाः पुंवत्-" (६३२३४ पा.) इत्यादिना पुंवद्भावः । विधाय : निर्माय वेधाः ] स्रष्टा श्रीनिर्मितिप्राप्तघुणक्षतैकवर्णोपमावाच्यं श्रियो लक्ष्मीदेव्याः निर्मित्या निर्माणन प्राप्तं यत् घुणेन वनकौटेन क्षतस्योत्कीर्णस्यैकवर्णस्य उपमया साम्येन वाच्यमपवादः तत् [ अलम् ] अत्यन्तम् । तदेव -- ·१५४ शिशपालबधे चुमं यदन्तःकरणेन वृक्षाः फलन्ति कल्पोपपदास्तदेव । अध्यूषुषो यामभवन् जनस्य याः सम्पदस्ता मनसोऽप्यगम्याः ॥ ५८ ॥ कला दधानः सकलाः स्वभाभि- महासयन्सौधसिताभिराशाः । अनया मलमिति केचित्। [ममाज ] घुणाक्षरवत् यादृच्छिकमिदं श्रौदेवता- सौन्दर्यशिल्पं न कोशलमित्यपयशः क्षालितवानित्यर्थः । चातिशयोक्त्या पौरस्त्रीणां रमासमानसौन्दय्यं वस्तु व्यज्यते • ॥ ५ ॥ चुसमिति । -[ यदन्तःकरणन क्षुम्मम् ] अभ्यस्तं, ममेदं भूयादिति भूयो भूयः सङ्गल्पितमित्यर्थः । कल्पयन्ति मङ्गल्पितार्थानिति कल्या:, कल्या इत्युपपदं व्यावर्त्तकं येषां ते [ कल्पोपपदाः वृक्षाः ] कल्प वृक्षाः तर्दव फलन्ति ] निष्पादयन्ति। ‘फल निष्पत्तो' इति धातोलट। कुतः ? [ यां ) पुग्म् अध्यषषः ] यस्थामुषितवतः । “उपान्वध्यावसः" (१।४।४८ पा०) इति कर्मत्वम्, "भाषायां सदवमश्रवः" (३।२।१०८ पा०) इति वसुप्रत्ययः। [ जनस्य याः सम्पदोऽभवन् ताः, मनमोऽगम्याः ] वाचामभूमय इति किम वक्तव्यमिति भावः। रह रहे कल्प- वृक्षसम्बन्धातिशयोक्र्या पोगणां देवेन्द्रभोगी व्यज्यत । इह कल्प इत्युप- पदं स्वसंजकदंशो येषामिति व्याख्यान, हिरण्यपूर्व कशिमिन्याटि- वदवाच्यवचनदोषावकाशः ॥ ५८ ॥ कला इति ।-[ सकलाः ] समग्राः [कलाः चतुःषष्ठिविद्याः षोड़श- भागांश्च दधानः ।। 'कला शिल्ये काल दें' इति 'कला तु षोड़शो भागः' इति चामरः । [सोधसिताभिः सुधया अवलिप्तं साधं तहत्सिताभिः विभाभिः, आशाः) दिशः [उदासयन्] रेवती ककुद्मिकन्या इस्यल कारण बस्तुध्वनि:

·वतीयः सर्गः। यां रेवतीजानिरियेष हातुं न रौहिणेयो न च रोहिगोशः ॥ ६ ॥ बाणाहवव्याहतशम्भुशत- रासात्तमासाद्य जनार्दनस्य । शरीरिणा जैत्रशरेण यत्र निःशङ्कमूष मकरध्वजन ॥ ६ ॥ पूषकं भञ्च जाया यस्य सः [ रेवतीजानिः ] | “जायाया नि" (१२४ पा०) इति समासान्ती निकादेशः, “लोपो व्योवलि" (१८ पा० ) इति यलोपः। रोहिण्या अपत्यं पुमान् [ रोहिणीयः ] बलभद्रः। "खौभ्यो ढक" (४।१।१२० पा० )। [यां ] पुरी [ हातुं] त्यतं [न दयेष ] नेच्छति सा। लिट्। [रोहिणीपश्च] चन्द्रव हातुं [न] इयेष। अन रोहिणेयरोहिणीशयोः परोत्कर्षावहत्वेन हयी: प्रकतत्वाहिशेष्यस्थानिहत्वाच केवलप्रकतविषया तुल्ययोगिता । मन्यत् ॥१०॥ बाणेति ।-[ यत्र ] पुरि [ बाणाहवव्याहतशम्भुशक्त: ] बाणाहने बाणासुरयुड़े व्याहता क्षयं नौता शम्भुशक्तिर्येन तस्य हरविजयिन: [जनार्दनस्य ] कृष्णस्य [ आसत्तिं ] प्रत्यासत्तिम् आसाद्य ] पुत्रत्वं प्राप्येत्यर्थः । [परीरिणा] विग्रहवता, न त्वनङ्गेनेति भावः । | जैत्रशरण ] जेतार एव जैत्राः जयशोलाः। तन्नन्तात्प्रज्ञादित्वादण- गत- पव कैचित् एवमपि ममामीनालङ्कारध्वनिमलं व्याख्यानयन्ति,-"रेवती जानि गहिणीशः इति पदयन चन्द्रमस: रेवती-रीरिणौप्रिय, तथापि "य" स्त्रीलिसीहात् कामिनौं हातुम् अनिच्छा वर्तते, ततोऽपि प्रियतम् इति मचते। रोहिणेयो बुधः, सोऽपि यो त्यतं नेच्छति । एतेन यथा एकानव नायिकाय पुगषयम्य पासको परस्परं वैरिता जायते नाम तयारति किमपि अलौकिक सौन्दर्यमम्या: पर्या: इति ध्वन्यते ; किञ्च, पितापुत्रयोः एकम्यामासक्तिश्च श्लेषविषया एब।

·शिशपालबधे निषेव्यमाणेन शिवैर्मरुद्धि- रध्यास्यमाना हरिगा चिराय । उद्रश्मिरत्नाङ्गुरधानि सिन्धा- वावास्त मेरावमरावती या ॥ ६२ ॥ प्रत्ययः। ते शरा यस्य तन मकरध्वजन ] कामेन, प्रद्युमरूपेणेति भावः [ नि:भङ्गं ] निर्भीकम् [ अषे] उषितम्। 'वस निवासे' इति धातोर्भाव लिट् “वचिखपि-" (६।१।१५ पा०) इत्यादिना सम्प्रसार- णम्। 'शङ्का वितर्कभययोः' इति विश्वः । अत्र शम्भुप्रतिव्याघात- पदार्थस्य विशेषणगत्या निःशनिवासहेतुत्वोक्तः काव्यलिङ्गभेदः । पुरा किल भगवान् भक्तवत्सलो धर्जटिर्बाणप्रेमणा बाणाभियोधिनं हरिमभियुज्य निर्जित इति पौराणिकाः कथयन्ति ॥ ११ ॥ निषेव्यमाणेनेति :-[शिवमरुद्भिः ] मन्दमारुतैः, अन्यत्र,-शिवः रुदैर्मरुझिमरुद्गणैश्च [ चिराय निषेव्यमाणेन, हरिणा] श्रीकणोन शक्रेम च [ अध्यास्यमाना ] अधिष्ठीयमाना [ उद्रभिरताग्धामि ] उद्रशीनां रत्नाकुराणां धाम्नि स्थान ; एकत्र रत्नाकरत्वात् अन्यत्र,-रत्नसानुत्वा- चति भावः । [सिन्धौ स्थितति शेषः [या | पू: मेगै ] स्थिताम् अमग यस्यां सन्तौति अमरावतीम् इन्द्रनगर्गम्। 'मतो बचोऽनजिग-" ( ६२११८ पा० ) इति दोघः। संज्ञायां "मादपधायाश-" (बारा पा० ) इति वत्वम् । [ आह्वास्त स्पईया आइतवती, अमगवती- मनुचकारत्यर्थः । ह्वयतर्लुङ् "स्पायामाङः” (१।३।३१ पा०) इत्या- त्मनेपदम्, “लिपि सिंचि हश्च" (३।१।५३ पा०) इति, "आत्मनपर्दष्वन्य- तरस्याम्" (३।१।५४ पा० ) इति चुरङभावपर्व सिजादेवः । प्रथमाई श्लेषेऽपि सिन्धी मेरो स्थिति प्रतिविम्बभावेन साधम्र्योती: श्वेषानुप्राणितयमुपमेति सङ्घपः । आहास्तेति मादृश्यप्रतिपादकः शब्दः । 'स्पईत हयते हेष्टि' इत्यनुशासनात् ॥ ६२ ॥ प्रत्र ·बतीयः सर्गः निग्धाचनश्यामरुचिः सुवृत्तो बध्वा वाध्वंसितवर्णकान्तः । विशेषको वा विशिशेष यस्याः श्रियं विलोकौतिलकः स एव ॥ ६३ ॥ तामोक्षमाणाः स पुरं पुरस्तात् प्रापत्तोलीमतुल प्रतापः । -- निग्धेति ।-[मिग्वाचनश्यामरुचिः निग्धं यदञ्जनं तदत्तेन च ध्यामरुचिः [ सुवृत्त: । मदृत्तिः सुष्टु वर्तलश्च, [ बिलोकोतिलक: बयाणां लोकानां ममाहारस्त्रिलोकी, "तडिताध-" ( 1११५१ पा.) इत्यादिना समासः, "मङ्ख्या पूर्वी द्विगु:” (२।११५पा०) इति हिगुमंजा, 'अकारान्तोत्तरपदी द्विगुः स्त्रियामिप्यते' (वा.) इति स्त्रीत्वे, “दिगोः" (४।१।१ पा० ) इति डोप। तम्यास्तिलको भृषणभृतः [ मः एव ' हरिः एव, [विशेषको वा) तिलक इवेत्यर्थः । "इवबहा यथाशब्दा:" इत्यनुशामनात्। 'तमालपत्रतिलकचिवकागि विशेषकम् । द्विती यच सुगैयञ्च न स्त्रियाम्' इत्यमरः। [ अध्वं मितवर्णकान्तेः ] अध्वं- मिता वर्णानां ब्राह्मगादौनां कान्तिगैचल्यं यस्याः तम्या:, (यस्याः परः, अन्यबाध्वंमिती वर्गों गोगदिः कान्तिावण्यञ्च यस्यास्तस्या: : 'वर्गों हिजादो शुक्लादो' इत्युभयत्राप्यमरः । [बध्वा इव श्रियं, विशिशेष विशषितवान्। अनकशब्देयमपमेयेके. ब्दिमात्रमादृश्यात् इश्चन्ये । श्लेषोपमत्याह दण्डौ॥ ६३ ॥ तामिति ।-[ अतुलप्रतापः * सः ] हरि: [तां । पूर्वोत्तां [ पुरम्, ईक्षमागण:, पुरस्तात् ] पूर्वस्यां दिशि। सप्तम्यर्थं तमिल प्रत्ययः । भनपमप्रभावः। + पश्यन् ।

·शिशपालबधे बचप्रभोडासिसुरायुधश्री- र्या देवसेनेव परैरलङ्गया ॥ ६४ ॥ प्रजा वाङ्गादरविन्दनामे: शम्भोर्जटाजूटतटादिवापः । मुखादिवाथ श्रुतयो विधातुः पुरान्निरौयुर्मुरजिङ्गजिन्यः ॥ ६५ श्लिष्यतिरन्योऽन्यमुखाग्रसङ्ग- सवलत्वलीनं हरिभिर्विलोलैः [प्रतोली ] रथ्याम्। 'रथ्या प्रतीलौ विशिखा' इत्यमरः । [प्रापत् ] प्राप्तवान् । लुङि "पुषादि-" (३।११५५ पा० ) इत्यादिना घेरङा- देशः । वज्रप्रभोद्भासिसुगयुधीः ] वज्राणां तोरणप्रासादादिगत- हौरकादिमणीनां प्रभाभिरुद्भासिनी सुरायुधौरिन्द्रचापलक्ष्मौर्यस्या इह वज्रग्रहणं मणिमात्रोपलक्षणम्, अन्यथेन्द्रायुधासाम्यादिति भावः । अन्यत्र,-वज्रस्य कुलिशस्य प्रभाभिरुहासिनी सुरायुधानामित- ग्देवतायुधानां श्रौयस्याः सा। 'वज्रोऽस्त्री होरके पवो' इत्यमरः । [ या ] प्रतोली [ देवसेनव ] सुरचमूग्वि [ परैः ] शत्रुभिः [ अलका दुष्पधा * || ६४ ॥ प्रजा इति ।-[ अध, अरविन्दनामे:विष्णोः [अङ्गात् प्रजा इव । 'यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते' (तैत्ति उप० ३वडी० १अनु० )इति श्रुतेरिति भावः। [सम्भार्जटाजूटतटात्, आप इव] गङ्गाजलानौव [विधातुमुंखात् श्रुतय इव, मुरजिङ्घजिन्यः ] मुरजितो हरेः ध्वजिन्यः सनाः [ पुरात्, निगैयुः ] निर्गताः। मालोपमेयम् ॥ १५ ॥ लिष्यनिरिति ।-[अन्योऽन्यमुखाग्रसङ्गसवलत्खलौन] अन्योऽन्येषां श्रेषोपमयी: महारः ।

·बतीयः सर्गः। परस्परोत्यौड़ितजानुभागा दुःखेन निश्चक्रमुरववारा: ॥ ६६ ॥ निरन्तरालेऽपि विमुच्यमाने दूरं पथि प्राणभृतां गणेन । तेजोमहस्तिमसव दोपै.. हिपैरसम्बाधमयाम्बभूव ॥ ६७ ॥ । मुखाग्रेषु सङ्गेन सवलन्तः खलोनाः कविका यस्मिन् कर्म ग तयथा तथा। 'कविका तु खलौनोऽस्त्रो' इत्यमरः । [श्लिष्यद्भिः ] संदृष्यमिः [विलोलैः ] मुहुरुच्चलभिः [ हरिभिः ] तुरङ्ग: करणः। अश्वान् वार- यन्ति ये ते [ अश्ववाराः] अश्वारोहाः [ परस्परीत्योड़ितजानुभागाः ] परम्परेगोत्पीडितजानुभागा: मन्तः । दःखेन, निश्चक्रमः ] निजग्मुः । अत्र स्वभावोत्याऽतिशयोकः मकरः ॥ ६६ ॥ निरन्तराल इति ।-तममव ] तिमिरेगाव, प्राणभृतां गणन] प्राणिवर्गग का। [निरन्तरानेऽपि । पूर्व स्वेनैवातिसङ्कट पि पिथि] मम्प्रति [दरं दस्त एव ! विमन्यमान ] मति। एकत्र,-दौपभयात्, अन्यत्न,-हिपभयाचत्ययः । । तंजीमहाश: j बलाधिकः प्रभासम्पन्नश्च । 'तंजी बलं प्रभा तेजः' इति विश्वः । । विपर्दाप. इव । असम्बाधम्] अमौर्णम् । अयाम्बभूव जग्म, न त्वश्वरिय कच्छादिति भावः । 'अय गतो' भावे लिए "दयायामश्च" (३।११३७ पा० ) इत्याम्प्रत्ययः । खतजसैव दूरोत्सारिततमके दीपा इव तथोत्सारितप्राणिके पथि निरगलं दिपाः प्रययुरित्यर्थः। तमसीति सप्तम्यन्तपाठ तु, तमस: पथ्युपमानत्वे दिपागमनात्पथ इव तमसा दौपागमनात् प्राकृतप्राणि- वर्ग निरन्तगलत्वं पश्चात् मुच्यमानत्वञ्च न सम्भवतीत्युपमानापमेय- योरूप्यं स्यात् । तृतीयान्तपाठे,–तमसः प्राणिवर्गापमानत्वे तत्मारूप्य- साकल्यात स एव साधोयानित्यालकारिकाणां पन्थाः ॥ ६७ ॥ शि-१५ ·१७. মিয়া शनैरनौयन्त रखापतन्तो रथाः क्षितिं हस्तिनखादखेदैः । सयत्नसूतायतरश्मिभुग्न- यौवाऽग्रसंसक्तयुगैस्तुरङ्गैः ॥ ६८ ॥ बलोमिभिस्तत्क्षणहीयमान- रथ्याभुजाया वलयैरिवास्याः । प्रायेण निष्कामति चक्रपाणी नष्टं पुरो हारवतीत्वमासीत् ॥ ६६ ॥ शनैरिति.!--[ग्यात्पतन्तः । धावन्त: [ग्था:, सयनमृतायत- रश्मिभुग्नग्रोवाऽग्रसंमकयुगैः । मयत्नैः सूतैः सारथिभिः । 'सूतः क्षत्ता च सारथिः' इत्यमरः । आयता आकष्टा ये रश्मयः प्रग्रहाः। 'किरण- प्रग्रहौ रश्मी' इत्यमरः । तै ग्नेषु प्रद्वेषु ग्रोवाणामग्रेषु संसक्ताः युगाः बुग्याः स्कन्धवाद्या: दारुविशेषाः येषां तैः, अत एव [अखेदैः ] अश्रमः [ तुरङ्गः, हस्तिनखात् ] हस्तिनखः परि मृत्कृटः । 'कूटं पूर्वारि यद्यस्तिनखस्तम्मिन्' इत्यमरः । तस्मात् [शनैः क्षितिम्, अनीयन्त नीता इति स्वभावोकिः, यथावहम्म वर्णनात् ॥ ६८ ॥ बलोर्मिभिरिति ।-बलानि ऊर्मय इव तैः [बलोमिभिः, वलयग्वि कर्णरिब तत्क्षणहीयमानरथ्याभजाया: ] तत्क्षण हरिनिष्कुमण- क्षण एव हौयमाना अपरिच्यमाना ग्थ्या भुजेव यस्याः तस्या: अत एव [ अस्याः पुरः ] हारवत्याः [ चक्रपाणी ] कृषो [ निष्कामति ] निर्गच्छति मति [प्रायेण] भना: हारवतीत्वं हारकावं, म्वस्वरूपमिति यावत् । । इटं नासीत ] हरिविरहे तहैफल्यादिति भावः। हारवती- शब्दस्य मंज्ञात्वात् “त्वतलोगुंगवचनम्य" (वा.) * इति न पुंवद्भावः । ६३.३५ सङ्गाका मत्रम्य भाष्य कौमद्याचापि अयमव पाठः, काशिकायान्त "त्वतस्लीगंगावचमन्य पंवावी वकाव्य.'' इति पाठः । * ·बतीयः सर्गः। परिजलं नौरनिधेरपश्यत् मुरारिरानौलपलाशराशीः । वनावलौरुत्कलिकासहस्त्र- प्रतिक्षणोत्कूलितशैवलाभाः ॥ ७० ॥ लक्ष्मीभूतोऽम्भोधितटाधिवासान् द्रुमानसौ नौरदनौलभासः । अन्यत्र, हारवतीत्वं दारवत्त्वं नष्टं, तस्य हरिनिष्कमणहेतुत्वात् । इत्थुभयथाऽप्युपमितभुजवलयगलनहेतुत्वादुपमासकोर्णेयमनिष्ठचोरप्रेचा प्रायणत्यनेन व्यज्यते ॥ ६ ॥ अथ आ सर्गसमाप्तेः समुद्रं वर्णयति, पार इति ।-[मुरारिः, नौर- निधेः ] समुद्रस्य, जलानां पारे परतौर [ पारेजलम् ] । 'पारावारे पगर्वाची तौरे' इत्यमरः । "पारे मध्ये षष्ठया वा" (२।१।१८ पा.) इत्यव्ययीभावः, तत्संयोगादेकारान्तत्वच्च पारशब्दस्य । [आनौल- पलाशराशीः ] आ समन्तानोला:, पलाशानां पत्त्राणां रायो यासां ताः, हरितपर्ण पूर्णा इत्यर्थः । “पत्रं पलाशं छदनम्" इत्यमरः । अत एव [ उत्कलिकासहस्रप्रतिक्षणोत्कूलितर्शवलाभाः ] उत्कलिका ऊर्मयः। 'ऊर्मिरुत्कलिकोलोलकलोला लहरिस्तथा' इति हलायुधः । तासां सहस्रः, प्रतिक्षणमुत्कूलिता: कूलमुगताः कताः, कूलं प्रापिता इत्यर्थः। उत्कूलशब्दात् “तत्करोति-"(ग०) इति स्यन्तात्कम्मणि तः। तेषां शैवलानाम, आभव आभा यासां ताः, तत्सदृशौरित्यर्थः । [वनावलौरपश्यत् । अलोत्कूलितशैवलस्य स्वतःसिद्धसन्देहादुपमो- स्प्रेषयोः सन्देहसमरः ॥ ७० ॥ लक्ष्मीभूत इति ।-[ असौ ] हरिर्लक्ष्मी शोभा श्रीदेवीञ्च विभ- । उपकान्ताभाशब्दस्य उपमावाचकले, तौर बालसम्भावनोत्थानत्वात् उपमोपक्रमोत्प्रेक्षा इयान, इति तु साहित्यदर्पता खग्रन्ये उदाहस्याभिक्तिम् ।

·शिशपालबधे लतावधूसम्प्रयुजो धिवेलं बहुकृतान् खानिव पश्यति स्म ॥ ७१ ॥ पाश्लिष्टभूमं रसितारमुच्चै लॊलद्धजाकारत्रहत्तरम् । फेनायमानं पतिमापगाना- मसावपरमारिणामाशशङ्क ॥ ७२ ॥ - .. तौति । लक्ष्मीभृतः ] तान् [ अम्भोधितटाधिवामान् ] अम्भोधितटे अधिवासो येषां तान्, [नोरदनौलभामः] नौरदवनौलभासः नौलवर्णान् [लताबधूसम्प्रयुजः ] लता बच इवेत्युपमितसमासः ; अन्यत्र, लता व बध्व इति शापार्थिवादित्वान्मध्यमपदलोपौ समासः। ताभिः सम्प्रयुज्यन्त इति सम्प्रयुजः सङ्गतान् । विप । [ अधिवेल ] वेलायाम् । विभयर्थेऽव्ययीभावः । [ दुमान्, बरकतान् ] अनेकोकतान् स्वानिव] खकौयविग्रहानिवेत्यर्थः । एवच पुंलिङ्गतानिर्वाहः । आत्मपरत्वे नपुंसकत्वापात: । 'स्खो ज्ञातावात्मनि म्वं विष्वात्मौये स्वोऽस्त्रियां धने' इत्यमरः । [ पश्यति स्म। उपमाश्लेषमनोर्गेयमुत्प्रेक्षा ॥७१॥ आश्लिष्टेति ।-[ आश्लिष्टभमिम् ] आलिङ्गितमतलं [ उचैः ] तारं [ रसितारं ! क्रन्दितारं [ लोलङ्गजाकारवृहत्तरङ्गम् ] लोलतां चलताम्, इतस्तत: पततामित्यर्थः, भजानाम् आकार इव आकागे येषां ते वृहत्तरङ्गाः यस्य तं तथाक्र, [ फेनायमानं ] फैनमुहमन्तम्। “फेना- बेति वनव्यम्" (वा०) * इति क्यङ्। आपगानाम्] अपां ममृह आप "तस्य समूहः” (४।२।३७ पा०) इत्या, तेन गच्छन्तौति आपगाः तासां [ पतिं] समुद्रम् [ अमौ] हरिः [ अपस्मारिणम् ] अपस्मारगेगि- - "वाष्पोमभ्यान इमन" ( ३११८) इति मृ-भाष्यं “फना" “फनाच ति वक्तव्यम्" इत्यस्ति । तस्मात् “फनाचेति व.व्यम्" इति काशिका । भट्टीजिदीक्षितम्तु "फनाचं ति वाच्यम्" इति लिाखतवान् ।

·हतीयः मर्गः। पौत्वा जलानां निधिनाऽतिगाइदि वडिङ्गतेप्यात्मनि नैव मान्तोः । चिता इवेन्दोः स रुवोऽधिवेलं मुक्तावलौराकलयाञ्चकार ॥ ७३ ॥ साटोपमुझेमनिशं नदन्तो यैः प्लावयिष्यन्ति समन्ततोऽमौ। पम् [आधशङ्क]। तत्कर्मयोगात्तथोत्प्रेक्षाञ्चक्रे इत्यर्थः । यथा- नैदानिकाः,-"क्रुडैर्धातुभिराहतऽथ मनसि प्राणी मनः सन्दिशन्, दन्तान् खादति फेनमुहिरति दोःपादो क्षिपढधीः। पश्यन् रूपमसत् क्षिती निपतति व्यथां करोति क्रियां, बिभ्यत् म स्वयमेव शाम्यति गर्त बेगे त्वपम्माररुक् ॥” इति ॥ ७२ ॥ पौञ्चेति ।- अल नां निधिना] समद्रेण [ अतिगात् ] गई एव गाडीम्। ओपम्यादिवचातुवर्णादिचात् स्वार्थे व्यञ्। तदति- मालमतिगाह्रीं तस्मात्, तृष्णाभरादित्यधः। ग्धोः पुनरोगुण: “वान्तो यि प्रत्यये" (६।१।७२. पा० ) इति गार्धव्यमिति स्यात् । । पौत्वा]। पणक्रियाऽपेक्षया पूर्वकालता। अथ [ वृद्घि गतेऽपि, आत्मनि ] देखें। "चन्द्रोदये समुद्रस्य वृद्धिः” इत्यागमः । [नैव मान्तीः ] अमान्तीः, अति- रिच्यमाना इत्यर्थः । मातः शतरि डीप। “आच्छौनद्यार्नम्" ( ७।१८० पा० ) इति नुम् । [क्षिप्ताः ] उहौर्णा: अतिटषणयोत्कटं पौला, अन्तर- मानाइहिरुबान्ता इत्यथः। [ इन्दो रुचः इध] मरौचौरिवेत्यत्प्रेक्षा [मः ] हरि: [ अधिवेलम् । अधितौरं, 'वेला कूलविकारयोः' इति विश्वः । [मुक्तावलौः. आकलयाचकार ] आकलयामाम। कलति: कामधेनुः ॥ ७३ ॥ साटोपमिति।-[अमौमेघाः, ( साटोपं] ससम्मम, 'सम्बमाटोप- . " उत्प्रेक्षालडारः। व्यभिचारिणोऽपस्मारम्य वशन्दवाच्यत्वाद्रसदोषोऽपि।

·१७४ शिशपासबधे तान्येकदेशानिभृतं पयोधः सोऽम्भांसि मेघान् पिबतो ददर्श ॥ ७४ ॥ उद्धृत्य मेघेस्तत एव तोय- मर्थं मुनीन्द्ररिव सम्प्रणीताः । पालोकयामास हरिः पतन्ती- नंदीः स्मृतोर्वेदमिवाम्बुराशिम् ॥ ७५ ॥ विक्रीय दिण्यानि धनान्युरूणि हैप्यानसावुत्तमलाभभाजः । संरम्भाः' इति यादवः । [ अनिशं, नदन्तः ] गर्जन्तः [यैः ] अम्भीभिः, तोयैरित्यर्थः, [उौं समन्ततः मावयिष्यन्ति, तानि अम्भांसि पयोधः, एकदेशात् ] एककोणात् [निभृतं निश्चलं यथा तथा [ पिबतो मेघान्, सः ] हरिः [ ददर्श। एतेन समुद्रस्यापरिच्छिन्नरूपत्वं व्यज्यते * ॥७॥. उद्धृत्येति ।- मुनीन्द्रः, ततः ] वेदात् [ अर्थमिव ] वेदार्थमिव [ मेघैः ] तत: [ एव ] अम्बुराशेरेव [ तोयमुद्धृत्य, सम्प्रणीताः ] कताः [ अम्बुराशिं, पतन्तौः ] प्रविशन्तोः [ नदीः, वेदं ) पतन्तीः [ स्मृतीरिव] मन्वादिसंहिता इव हरिरालोकयामाम] । अतिमूलत्वेनैव प्रामाण्यात् स्मृतौनाम्। तत्संवाद एव तत्मम्प्रवेशः। अनेकवेयमुपमा ॥ ७५ ॥ विक्रीयेति ।-दिक्षु भवानि [दिश्यानि ] दिगन्तरानौता- नौत्यर्थः । “दिगादिभ्यो यत्" (४।३१५४ पा०) इति यत् । [उरूणि) महान्ति [ धनानि ] नानाद्रव्याणि विक्रौय ! मूल्धेन दत्त्वा, उत्तम- लाभ हैगुण्यादिकं भजन्तीति तान् [ उत्तमलाभभाजः, तत्रत्यं] हैप्य- मित्यर्थः । “अव्ययात्त्यप" (४॥२॥१.४ पा०) इति त्यप्। [अफल्गु- * इति वस्तुना वस्तुध्वनिः ।

·हतीयः सर्गः। १७५ तरौषु तत्रत्वमफल्गुभाण्ड सांयाविकानावपतोऽभ्यनन्दत् ॥ ७६ ॥ उत्पित्मवोऽन्तर्नदभर्तुरच्चै गरीयसा निश्वसितानिलेन । पयांसि भक्त्या गरुड़ध्वजस्य ध्वजानिवोच्चिशिपिरे फणीन्द्राः ॥ ७७॥ तमागतं वीक्ष्य युगान्तबन्धु- मुत्मङ्गशय्याशयमम्बुराशिः । भाण्डम् ] अफल्गु सारवत् । 'फल्गु तुच्छमसारञ्च' इति यादवः । भार मूलधनं पण्यद्रव्यमित्यर्थः । 'बणिङ्मृलधने पाले भाण्डं भूषाऽश्वभूषयोः' इति वैजयन्ती। [तगैषु ] नीषु । 'स्त्रियां नौस्तरणिस्तरिः' इत्यमरः । "अवितृस्तृतन्त्रिभ्य ई:” ( उ० ३ पा० १५८ मृ० ) इत्यौणादिक ईकार- प्रत्ययः । आवपतः] आदधतः । वपतः शटप्रत्ययः । [दैप्यान्] समुद्रौप- वासिनः। “हौपादनुसमुद्रं य” (४।३।१० पा० ) इति यञ्प्रत्ययः । संयात्रा सम्भय यात्रा मा प्रयोजनमेषां तान् (सांयात्रिकान् ] पोतबणिजः । 'मांयात्रिकः पातबणिक' इत्यमरः । “प्रयोजनम्" (५।१।१०८ पा० ) इति ठक् । [अमो इरि: । अभ्यनन्दत् ] • ॥ ७६ ॥ उत्पित्सव इति ।-नदभत: ] समुद्रस्य [अन्तः ] अभ्यन्तरात् [उत्यित्मवः ] उत्पतितुमिच्छवः । पततः मन्नन्तादप्रत्ययः, "सनि मौमा-"(७।४।५४ पा०) इत्यादिना इमादेशः । “अत्र लोपोऽभ्यासस्य" ( ७४८ पा० ) इति अभ्यामलोपः। [फणीन्द्राः ] सर्पाः [भत्या, गरुडध्वजस्य ) हरेः [ ध्वजानिव, गरौयसा ] अतिमहता [निश्चसिता- निलेन] मुखमारुतेन [पयांस्यः, उच्चिक्षिपिरे] उत्खिप्तवन्तः । उत्प्रेक्षा। खरितेत्त्वादात्मनेपदम् ॥ ७७ ॥ + पौत्या प्राशंसत्।

·शिशुपालवधे प्रत्युजगामेव गुरुप्रमोद- प्रसारितोत्तुङ्गतरङ्गबाहुः ॥ ७८ ॥ उत्मङ्गिताम्भःकको नभावा- नुदन्वतः खेदलवान् ममार्ज । तस्यानुवेलं व्रजतोऽधिवेल- मेलालताम्फालनलब्धगन्धः ॥ ७९ ॥ उचालतालौवनसम्प्रवृत्त समौरमीमन्तितकेतकौका: : तमिति। - [अम्बगशिः, युगान्तबधुम्] आपइन्धमित्यर्थः । [उमङ्ग प्रय्याशयम् उमङ्ग एव शव्या तस्यां शैत, इति नथ क्रम्, “अधिकरणी घेत:" (३।२।१५ पा.) इत्यच्प्रत्ययः। [ आगतम् ] अ-यागतं [तं! हरि [वीक्ष्य. गुरुप्रमोदप्रसारितोतङ्गतरङ्गबाहः । गुरुणा प्रमोदन प्रसारिता उत्तङ्गास्तरङ्गा एव बाहवो येन मः मन् । प्रत्य जगामेव ] मम्मेलनार्थमागतवानिवेति क्रियास्वरूपातीना. कपकन ॥ ८ ॥ उत्सङ्गेति ।- उत्मङ्गिताम्भःकणक: ] उत्मङ्गिनः मंगिंगा: कताः हत्मश्रिताः । “तत्कगेति-"(ग.) इति ण्यन्तात् कम्मणि कः । उन्म- जिता: अम्भःकणा यति “शेषादिभाषा” (५।४।१५४ पा०) इति कप। [ एलालताम्फ लनलश्वगन्धः ] एलाललानाम् आम्फालनन मङ्घर्षरीन बश्वगन्धः एवं शिशिरमुभिः [ उदन्वती नभवान् ] ममुद्रस्य वायुः अधिवलं ! वलायाम् । विभयर्थेऽव्ययीभावः । बजतः, तय ! हर: [खेदलवान्, अनुवलं ] प्रतिक्षणम् । यथार्थेऽव्ययीभावः। [ममार्ज 'वेला कूल च जलधवला तौरविकाग्योः' इति विश्वः । कायलिङ्गमलकारः॥ ७॥ उत्तालति -[ चमूचर:] चमृष चरन्तीति चमृचरा: सेनिकाः "चरेड:" (१६ पा• ) इति टप्रत्ययः, तैः, (उत्तामतालीवन- - ।

·हतीयः सर्गः। पारीदिरे लावणसैन्धवीनां चमूचरैः कचभुवां प्रदेशाः ॥ ८० ॥ लवङ्गमालाकलितावतंसा- स्ते नारिकेलान्तरपः पिबन्तः । आवादिता, क्रमुकाः समुद्रा- दभ्यागतस्य प्रतिपतिमौयुः ॥ ८१ ॥ सम्प्रवृत्तसमौरसीमन्तितकेतकीका: ] उत्तालेषु उन्नतेषु तालौवनेषु मम्प्रवृत्तेन समोरणन मारुतन सौमन्तिताः सौमन्तवन्यः कृताः । सौमन्त- शब्दान्त्वन्तात् "तत्करोति-"(ग०) इति ण्यन्तात्कम्मणि कः, णाविष्ठ- वहावे “विन्मतोलुंक” (५।३।६५ पा०) । ताः केतक्यो येषु ते तथोक्ताः । "नवृतश्च" (५।४।१५३ पा० ) इति कप। लावणसैन्धवौनां ] लवण- सिन्धोरिमाः लावणसैन्धव्यः । “तस्येदम्" (४।३।१२० पा० ) इत्यण, "हनगसिन्धन्ते पूर्वपदस्य च” (७३।१८ पा० ) इत्युभयपदद्धिः । तासां [ कच्छभुवाम् ] अनूपभमौनाम् । 'जलप्रायमनूपं स्यात्युंसि कच्छस्तथाविधः' इत्यमरः । [ प्रदेशाः ] देशाः [ आसैदिरे । प्राप्ताः । मौदतः कमगिा लिट। अत्र स्वभावातिरनुप्रासश्चालझागे। ओजः- श्वेषसाशब्दसोकुमार्यानिकगुणसम्पत्तिः स्पष्टा ॥८० ॥ लवङ्गे त ।- लवङ्गमालाकलितावतंसाः] लवङ्गमालाभिः लवङ्ग- कुसुममाल्यैः कलितावतंसाः कृतभषणाः । [ नारिकेलान्त: । नारि- केलान्तरित्यव्ययम् । नारिकेलाभ्यन्तर इत्यर्थः । [ अपः ] इति पृथक्- पदम् । समास "ऋक्पूरप-" (५।४।७४ पा०) इत्यादिना समासान्त- प्रसङ्गात्। [पिबन्तः, आस्वादिताईक्रमुकाः ] आस्वादिता: भक्षिताः आईक्रमका आई गीफलानि यैस्ते 'घोण्टा तु पृगः क्रमुकः' इत्य- मरः। [ते ] चमूचराः [समुद्रात्, अभ्यागतस्य अतिथेः [ प्रतिपत्तिं] गौरव, सत्कारमित्यर्थः, [ईयुः] । 'प्रतिपत्तिः पदप्राप्तौ प्रवृत्तौ गौरवेऽपि च' इति विश्वः । अत्राभ्यागतप्रतिपत्तिप्राप्तर्विशेषणगत्या अवतंसकलनादि- ।

·शिशपालबधे
तुरगशताकुलस्य परितः परमेकतुरङ्गजन्मनः
प्रमथितभूभृतः प्रतिपथं मथितस्य भृशं महौभृता ।
परिचलतो बलानुजबलम्य पुरः सततं धृतश्रिय-
चिरविगतश्रियो जलनिधश्च तदाऽभवदन्तरं महत्
॥ ८२॥
इति श्रीमाघलती शिशपालबधे महाकाव्ये
पुरीप्रस्थानवर्णनं नाम तृतीयः सर्गः ॥ ३ ॥
पदार्थहेतुत्वात्कालिङ्गमलङ्कारः। तेन समुद्रचमूचराणां ग्रहस्था-
भ्यागतौपम्यप्रतीतेग्लङ्गारणालङ्कारध्वनिः ॥ ८१ ॥
तुरगति ।-[परितः, तुरगशताकुलस्य तुरगशतैराकुलस्य, अपरि-
मितावस्येत्यर्थः। [प्रतिपथं] प्रतिमार्गम्। यथार्थेऽव्ययीभावे
समासान्तः । [प्रमथितभूभृतः ) प्रमथिताः शुसाः भूभृतो राजानो
गिग्यश्च येन तस्य, न तु स्वयं केनापि मथितस्येति भावः । [सततं)
धता औः शोभा रमा च येन तस्य । तश्रियः, पुरः] अग्रे नगराहा
[ परिचलतः ] परिगच्छतः [बलानुजबलस्थ ] बलो रामस्तदनुजस्य
हरेबलस्य सैन्यस्य । 'बलं सैन्ये बली गमे' इत्युभयत्रापि शाश्वत: ।
[प] केवलम् ; एकस्यैव तुरङ्गस्य जन्म जन्ममात्रं यस्मात् तस्य [एकतुरङ्ग-
जन्मनः । एकोऽपि जात एव न तु अस्तौति भावः । [महीभृता
मन्दराद्रिणा गज्ञा च [ मथितस्य न तु स्वयं कस्यापि मथिता
[भृशं] सततं [चिरविगतश्रियः । उत्पत्त्यनन्तरमेवास्थाः हरिखीकरणा-
दिति भावः। जलनिधेच, तदा प्रस्थानसमये महदन्त दूरगमनादिना
व्यवधानं उक्तरीत्या महत्तारतम्यञ्च [ अभवत् । अलोपमेयस्य हरि-
बलस्थ उपमानाज्जलधेराधिक्यवर्णनात् व्यतिरेकालङ्कारः । पञ्चकावली
वृत्तम्। 'नजभजजा जरी नरपत कथिता भुवि पञ्चकावली' इति
लक्षणात् ; धृतश्रीवृत्तमिति कश्चित्,-"नभजपुरस्कता जजजरा
रचिता भुवि रुद्रदिक्पतिः” इति लक्षणात् ॥ ८ ॥
इति श्रीमहामहोपाध्यायकोलाचलमलिनाथसूरिविरचित
माघकाव्यव्याख्याने सर्वाषाख्येतृतीयः सर्गः ॥३॥

·चतुर्थः सर्गः । निश्वासधूमं सह रत्नभाभि- भित्त्वोत्थितं भूमिमिवोरगाणाम् । नौलोपलस्यूतविचिवधातु- मसौ गिरिं रैवतकं ददर्श ॥ १ ॥ गुर्वीरजस्रं दृषदः समन्ता- दुपयेपर्यम्बुमुचां वितानैः । १ निश्वासेति ।- नौलोपलस्यूतविचित्रधातुं ] नौलोपलैरिन्द्रनौल- मणिभिः स्थता: प्रोता: विचिवा नानावर्णाः धातवो गैरिकादयो यस्य नम्, अत एव [ रत्नभाभिः ] मणिप्रभाभिः (मह, भूमि भित्त्वा उत्थितम् ऊस निर्गतम् [ उरगाणां निश्वामधूममिव फूत्कारवाष्यमिव स्थितं रेवतकं ] रैवतकाख्यं [ गिरिम्, अमो ] हरि: [ ददर्श ] । स्यूतेति ।- मौव्यतः कर्मणि क्तः । “छोः शूडनुनामिके न" (६।४।१८ पा० ) उल्यूडादेशे यणादेशः। अत्र गिरविशिष्टवर्णनीयत्वेन विशिष्टधमत्वोत्- प्रेक्षणाहुणनिमित्तजातिखरूपोत्प्रेक्षा। सर्गेऽस्मिन्बानावृत्तानि, तत्रा- दावष्टादशोपजातयः, तल्लक्षणं तृतम् अतीतानन्तरसर्गादौ। आ सर्गसमाप्तेगिरिवर्णनमेव ॥ १ ॥ गिरिं ददर्श त्युक्तम् ; कौगसी गिरिः ?-इत्याकाङ्खायामकान्वये- नाष्टाभिर्विशिनष्टि, गुरिति ।-[गुर्वीः] महतौः [दृषदः] शिलातटी- रित्यर्थः । 'पाषाणप्रस्तरग्रावोपलाश्मानः शिला दृषत्' इत्यमरः । [ उपय्युपरि ] दृषदां समीपे, उपरिप्रर्दशे इत्यर्थः । “उपर्युध्यधसः मामीप्ये" (८।११७ पा० ) इति हिर्भाव तद्योगात् द्वितीयेति । यथाह . अत्र ·१८. शिशुपालबधे विन्ध्यायमानं दिवसम्य भर्तु- मार्ग पुनारोडुमिवोन्नमहिः ॥ २ ॥ क्रान्तं कचा काञ्चनवप्रभाजा नवप्रभाजालभृतां मगौनाम् । श्रितं शिलाभ्यामलता.भिरामं लताभिरामन्वितषट्पदाभिः ॥ ३ ॥ वामनः,-"उपर्य्यादिषु मामीप्ये हिरुक्षु द्वितीया" इति (२ अध्या० ५ अधि० ८६ सू०)। [समन्तादजसमुन्नमनिः] देशकालाविच्छेद- नोत्पतद्भिरित्यर्थः । अत एव तैः [ अम्बुमुचां वितान: ] मेघवन्द- निमित्तैः [दिवसस्य भर्तः ] सुर्यस्य [ मार्ग, पुनारोडुम् ] । संहि- तायां "गे रि" (८।१४ पा०) इति लोपः । "दुलोपे-" (६।३।१११ पा०) इति दोघः । [विध्यायमानमिव ] विभ्यवदाचरन्तं, तबबईमानमिव स्थितमित्यर्थः । आचार क्यङन्तालट: शानजादेशः । अत्राविच्छिन्नमेघीवमनन विन्ध्यायमानत्वात्प्रेक्षणात् क्रियानिमित्त- क्रियास्वरूपात्प्रेक्षा ॥ २ ॥ क्रान्तमिति । -पुन: । नवप्रभाजालभृतां ] नवानि प्रभाजालानि बिभ्रतीति नवप्रभाजालभृतः तषां [ मगौनां] सम्बन्धिन्या । काञ्चन- वप्रभाजा] स्वणसानुप्रमतया रुचा] दोप्ताा [ कान्तं] व्याप्तं । पुनः, [ शिलाश्यामलताऽभिगमं शिलानां मेचकोपलानाम् इन्द्रनीलानां वा श्यामलतया श्यामलिना अभिगम, तथा [ आमन्त्रितषट्पदाभिः । मकरन्दपूरितत्वाद इतभृङ्गाभिः [ लताभिः, श्रितं ] व्याप्तम्। इतः परं हान्तरमेकं यमकं वक्ष्यति । नत्र तदेवालङ्कारः । अर्थालङ्गारस्त्वभ्यच्चय इति यथासम्भवम्यम् । यमकलक्षणन्वाचार्यदण्डिनीकम,-"अव्यपेत- व्यपेतात्मा व्यावृत्तिवर्णसंहतः। यमकं तच्च पादानामादिमध्यान्तगोच-- रम् ॥ एकहिनिचतुष्याद-यमकानां प्रकल्पना । आदिमध्यान्तमध्यान्त- "प्रकल्पना" इत्यव "विकल्पना:" इति कचित् पाठः । * ·१८१ चतुर्थः सर्गः। सहस्रसौगंगनं शिरोभिः पादैर्भुवं व्याप्य वितिष्ठमानम् । विलोचनस्थानगतोषारश्मि- निशाकरं साधु हिरण्यगर्भम् ॥ ४ ॥ कचिजलापायविपागडरागि धौतोत्तरीयप्रतिमच्छवौनि । अभाणि बिभ्राणमुमाऽङ्गसह- विभक्तभस्मानमिव स्मरारिम् ॥ ५ ॥ इति ॥३॥ मध्याद्याद्यन्तसर्वतः ॥ अत्यन्तबहवम्तेषां भेदा: सम्भैदयोनयः । मुकग दष्कराश्चैव दर्श्यन्तै तऽत्र केचन ॥" . सहस्रति ।-सहसमिति मंख्या येषां तैः [ महसूसङ्खः, शिगेभिः शिखरैः, शौच, [ गगनं ] तथा तत्स: [ पादैः । प्रत्यन्त पर्वतैश्चरगोश । भवं व्याप्य, वितिष्ठमानम् ] अवतिष्ठमानम्, “ममवप्रविभ्य: स्थः" (१।३।२२ पा०) इत्यात्मनेपदम् । [ विलोचनस्थानगतीषणरश्मिनिशाकर विलोचनयोर्यत् स्थानं योग्यदेश: तहतावुषणरश्मिनिशाकगै यम्य तम्, अन्यत्र, नेत्रोकतान्दुमित्यर्थः । अत: माधु] मत्यं [हिरण्यगर्भ ब्रह्माणमिवेत्युत्प्रेक्षा, 'सहस्रशौर्षा' (शुक्ल यजु० ३१ अध्या० १ क. १ मन्त्रः ) इत्यादिश्रुतैरिति भावः । हिरण्यगर्भो निधिगर्भश्च ॥ ४ ॥ क्वचिदिति ।-पुन: [ क्वचित् ] एकदेश [ जलापायविपाण्डुराणि } अलानामपायनापगमेन विपाण्डुराणि शुभ्राणि, अत एव [धौतीत्तरीय- प्रतिमच्छवीनि धौतं चालितं यदुत्तरीयं तत्प्रतिमा तत्समा छवियषां "मध्यावाद्यन्तसर्चत.” इयव "मध्याद्याचैव सर्वत.” इति पाठान्तरम् । "अत्यन्त बहवतेषां भेदाः सम्भेदयोनयः । सकरा दुष्कराचैव दृश्यन्ते तव केचन ॥" पति च पाठान्तरम; "अत्यन्तबहवः" इत्यत्र "पन ता बहवः" इत्यपि च पाठान्ता धि-१६ ·१८२ शिशुपालबधे छायां निजस्वौचटुलालसानां मदेन किञ्चिच्चटुलाऽलसानाम् । कुर्वाणमुत्पिञ्जलजातपस्वै- विहङ्गमानां जलजातपत्रैः ॥ ६ ॥ स्कन्धाधिरूढ़ोज्ज्वलनीलकण्ठा- नुर्वीमहलिष्टतनूनहीन्द्रैः । प्रनर्तितानेकलताभुजाग्रान् मद्राननन्तानिव धारयन्तम् ॥ ७ ॥ अलसाश्च। तानि, [ अभ्राणि ] मेघान् [बिभ्राणं ) दधानम्। भृञः कर्त्तरि शानच् । अत एव [ उमाऽङ्गसङ्गविभक्तभस्मानम् ] उमायाः पार्वत्याः अङ्गसङ्गेनाईभान विभक्तम् एकभागस्थापितं भस्म यस्य तं [ स्मगरि] हरम् [ इव] स्थितमित्युपमाऽलङ्कारः ॥ ५ ॥ छायामिति ।-पुनः निजस्त्रीणां चटषु प्रियवचनेषु लालमाः लोलुपाः । “लोलुपी लोलुभी लोली लम्पटी लालसोऽपिच' इति यादवः। तेषां निजस्त्रीचटलालसानां मर्दन, किश्चित् ] ईषत्, चटुलाश्चपलास्ते विशेषणयोरपि मिथी विशेषण- विशेष्यभावविवक्षया विशेषणसमासः । तेषां [ चटुलाऽलसानां, विहङ्ग- मानां] हमादौनाम् ; उत्पिश्चलानि जातानि उत्पिञ्जलजातानि, पूर्ववत् समासः, तानि पत्राणि येषां तैः [ उत्यिञ्जलजातपर्वः । उत्यिञ्जरीभूतदलैरित्यर्थः । ग्लयोरभेदः । [जलजातपौः ] जलजे- रवातपत्रः [छायां कुर्वाणम् । एतन महतो कमलाकरसद्धि- व्य॑ज्यते। यमकरूपकयोः सङ्गरः ॥ ६ ॥ स्कन्धेति !-पुनः [ स्कन्धाधिरूढ़ोज्वलनौलकण्ठान् ] स्कन्धं प्रका- ण्डमधिरूढ़ा: उज्ज्वला नीलकण्डा मयूरा येषां तान् ; अन्यत्र, स्कन्धा- धिरूढाः अंसस्थिताः नौलाः कण्ठा येषां तान् । 'अंसप्रकाण्डयो:

·चतुर्थः सर्गः। १८३ विलम्बिनीलोत्पलकर्णपूराः कपोलभित्तीरिव लोध्रगौरीः नवोलपालङ्कतसैकतामाः शुचौरपः शैवलिनौर्दधानम् ॥ ८ ॥ राजौवराजौवशलोलभृङ्गं मुषान्तमुष्णन्ततिभिस्तरूगाम् । - म्कन्धः' इति विश्वः । [ अहोन्द्रः, श्लिष्टतनन् ] व्याप्तदेहान् ; एकत्र,- नदावामत्वात्, अन्यत्र-तषण त्वाति भावः । । प्रतितार्नकलता- भजाग्रान् प्रतितानि अनकलतानामव भुजानां. लतानामिव च भजानाम् अग्राणि येषां तान्, अत एव [ अनन्तान् ) असङ्खयान् [ रुद्रानिव] स्थितानित्युत्प्रेक्षा। उर्वोरुहः । वृक्षान् धाग्यन्तम् उद्दहन्तम् ॥७॥ विलम्बौति । – विलम्बिनौलोत्पलकर्णपूगः ] विलम्बिनो नौलो- पलान्येव कर्णपृग: कर्णावतंमा यामां ताः, [ लोध्रगौरीः ] लोघेण नोधरजमा गोरोरवदाताः । "षिहारादिभ्यश्च" (४।१।४१ पा०) इति डोष्। [ कपोलभित्तौः ] स्त्रीणां गण्डस्थलोः । इव] स्थिताः । उपमाऽन्तरमाह,-नवीलपालङ्कृतमकतामाः } नवा उलपा वल्वज- गानि। 'उलपा वल्वजाः प्रोक्ताः' इति विश्वः। तैरलतानां मकतानाम् आभेव आभा यामां ताः। कत: ?-[ शुचौः ] शुद्धाः शवलिनौः ] शैवलवतोः ( अपो दधानम् । शुचित्वशैवलित्वाभ्यां विम्बप्रतिविम्बभावेनोपमाइयम् ॥ ८ ॥ गजौवेति ।-पुनः गजौवराजीनां पद्मपङतीनां वशा अधौनाः लोलाचला भृङ्गा यस्मिन् तं (गजीवराजीवशलोलभृङ्गं तरूणां, श्रेषीपर्म च ।

·१८४ शिशपालबधे कान्तालकान्ता ललनाः सुराणां रक्षोभिरक्षोभितमुहहन्तम् ॥ ६ ॥ मुद मुरारेरमगैः सुमेरो- रानीय यस्योपचितस्य शृङ्गः । भवन्ति नोद्दामगिरी कवीना- मुच्छायसौन्दयंगुचा मृषोद्याः ॥ १० ॥ . ततिभिः ] सङ्घः [ उष्णम् ] आत । मुष्णन्तं] हरन्तं, कान्ताः रम्या अलकान्तापूर्णकुन्तलाग्राणि यासान्ता: [ कान्तालकान्ताः ] । 'अल- काचूर्णकुन्तलाः' इत्यमरः । [सुगणां, ललनाः स्त्रियोऽसरस: रिक्षोभिः] राक्षसः [ अक्षोभितम् ] अनभिभूतं यथा तथा [उद्दहन्तम् ] • ॥६॥ नन्वन्यौयानयं कश्चिद्रवतको नाम शिलोच्चयः कथमियहर्ण्यत ? इति शङ्का निरस्थति, मुद इति ।-[ मुगरिः, सुदै सन्तोषाय [अमर्गः ] कर्तुभिः [सुमेरोः श्टङः] करणै: [आनौय, उपचितस्य] वस्तिस्य, आनीतैः घटङ्रुपचितस्येत्यर्थः। उपचय करगानां घटङ्गाणामीदानयनकम- श्वम्। [यस्य ] शैलस्य [ उच्छ्रायसौन्दर्य्यगुणाः ] उच्छ्रायः प्रोन्नत्यं, मौन्दर्यञ्च, तयोः गुणा उत्कर्षाः [ उहामगिगं] प्रगल्भवाचां कवीनां मृषा उद्यन्त इति [ मृषोद्या: ] मिथ्यावाच्या: । न भवन्ति मेरुण्टङ्गेषु मर्वगुणसम्भवादिति भावः । “राजमयसूर्यमषाद्य-" (३।१।११४ पा०) इत्यादिना वर्दः काबन्तो निपातः । उत्कृष्टः श्रायः उच्छाय इति घअन्तेनोपसर्गस्य समासः, नतृपसष्टात् घअप्रत्ययः, “श्रिणीभुवोऽनुप- सगै" (३।३।२४ पा० ) इति नियमात् । मुद इत्यादि श्लोकसप्तक यच्छन्दस्य "दृष्टोऽपि शैलः मः" इत्यनेनान्वयः। मेरुश्टङ्गासम्बन्धेऽपि सम्बन्धवर्णनादतिशयोक्तिः ॥ १० ॥ यमकमलडारः।

·। १८५ चतुर्वः सर्गः। यतः पराड्यानि भृतान्यनूनैः प्रस्थैर्मुहुर्भूरिभिरुच्छिखानि। पाब्यादिव प्रापणिकादजस्रं जग्राह रत्नान्यमितानि लोकः ॥ ११ ॥ अग्विद्यतासन्नमुदग्रता रविन्दधानेऽप्यरविन्दधाने । भृङ्गावलियस्य तटे निपौत- रसा नमत्तामरसा न मत्ता ॥ १२ ॥ यत इति ।-[लोकः, पगानि श्रेष्ठानि [ अनूनः ] महद्भिः [ भूरिभिः ] प्रभृतः। 'प्रभृतं प्रचुरं प्राज्यं भूरि' इत्यमरः। [प्रस्थैः ] सानुभिर्मानविशेषैश्च । 'प्रस्थोऽस्त्रौ सानुमानयोः' इत्यमरः । [भूतानि सम्भृतानि मितानि च । उछिखानि] उद्रश्मीनि [अमितानि ] अपरिमितानि [ रत्नानि, यतः । शैलात् [आयात् धनिकात् । 'इभ्य आयो धनौ' इत्यमरः । [प्रापणिकात् प्रपणो व्यवहार: प्रयोजनमस्य प्रापणिको बणिक, तदस्य “प्रयोजनम्" (५।१।१०८ पा०) इति ठ। 'पण्याजोवा: प्रापणिका वैदेहा नैगमाश्च ते। वणिजः' इति वैजयन्ती। तस्मात् [ इव, अजस्रं मुहुः जग्राइ]। उपमाऽलङ्कारः श्रेषश्च ॥११॥ अखिद्यतैति।-[आसन्नम् औन्नत्यात्सनिहितम् अत एव उदग्रतापं] दुःसहतापं [ रविं दधानऽपि अरविन्दधाने] इति विरोधः । अरवि- न्दानां धान निधान इति परिहारः। धीयतेऽस्मिन्निति धानम् । अधिकरण ल्युद। शब्दश्लेषमूलो विरोधालङ्कारः। [यस्य ! गिरेः [तटे, निपौतरमा नितरां पौतमकरन्दा, नमन्ति तामरसानि पोहाणि भारभूतया यया सा [ नमत्तामरसा] । 'परुहं तामरसम्' इत्यमरः । अत एव [ मत्ता भृङ्गावलिः, नाखिद्यत ] न खिबा। खिदेवादिकात् ·शिशपालबधे यवाधिरूढ़ेन महीमहोच्च- मविद्रपुष्पाक्षिसहस्रभाजा। सुराधिपाधिष्ठितहस्तिमल्ल- लौलां दधौ राजतगण्डशैलः ॥ १३ ॥ विभिन्नवर्णा गरुड़ाग्रजेन सूर्यस्य रथ्याः परितः स्फुरत्या । रत्नैः पुनर्यत्र रुचा रुचं खा- मानिन्यिो वंशकरोरनौलैः ॥ १४ ॥ कर्तरि लइ। अत्यन्तसूर्यसन्निधानऽप्यविन्दाकरविहागत् मधुकग- स्तापं नापुरित्यर्थः ॥ १२ ॥ यवेति ।-यत्र शैले राजतगण्डशैलः । रजतस्य विकारो गजतः। “प्राणिरजतादिभ्योऽञ्" (४।३।१५४ पा० ) इत्यअप्रत्ययः । स चामो गण्डशैलश्च। 'गण्डशैलाम्त युता: स्थूलोपला गिरेः' इत्य- मरः । [उनिद्रपुष्याक्षिमहसभाजा ] उन्निद्राणि विकमितानि पुष्यागि अक्षौणीवेत्युपमितममामः । तेषां महमं भजतीति तद्भाजा [ अधि- रूढ़ेनोच्चैः, महौरुहा] वृक्षण [मुगधिपाधिष्ठितहस्तिमजलीला सुगधि- पन देवेन्द्रेण अधिष्ठितो यो हस्ती मल्ल इव तस्यगवतस्य लोलां शोभां [ दधौ । ऐरावतस्य धावल्यादिति भावः । 'हस्तिमलोऽभ्रमातङ्गं हस्तिमल्ली विनायके' इति विश्वः । अत्र लीलामिव लौलामिति सादृश्यानपानिदर्शनाऽलङ्गारः ॥ १३ ॥ विभिन्नेति ।-गरुड़ाग्रजेन ] अरुगन [विभिन्नवर्णाः ] अन्यथा- कतवर्णाः, अरुणिमानमापादिता इत्यर्थः । [ मृर्य्यस्य ] मम्बन्धिनो रथं वहन्तौति [ रथ्याः ] ग्धावा: “तहति रथयुगप्रासङ्गम्" (8181७६ यमकं काव्यलिङ्ग चालङ्कारः । पुथानीयव उपमापक यो: मन्दहसङ्करच ! t ·१८७ चतुर्थः सर्गः। यत्रोभिताभिर्मुहुरम्बुवाहैः समुन्नमहिर्न समुन्नमशिः। वनं बबाधे विषपावकीत्या विपन्नगानामविपन्नगानाम् ॥ १५ ॥ अत पा० ) इति यत्प्रत्ययः । [ यत्र ] पीले [ वंशकरोरनौलैः ] वंशाकुर- श्यामैः [ रत्नैः ] मरकरित्यर्थः । 'वंशाङ्गुरे कगैरोऽस्त्री' इत्यमरः । वंशशब्दस्यानानतातोरलूनतायाः प्रतिपत्त्यर्थत्वादपोनरुक्त्यम् । एवेकार्थपदमप्रयोन्यमित्यु वा करिकलभ कर्णावतंसादिषप्रतिपत्तिविशेष- करेषु न दोष इत्याह वामनः,-"न विशेषश्चेत्" इति (अधिः अध्या० १२ मृ.)। [परितः स्फुरन्त्या, रुचा) स्वप्रभया करणेन [ पुनः, स्वां रुचं] निजहरितवर्णमेव आनियिर' प्रानौताः । नयतंकिकात् प्रधान कर्मणि लिट्। 'प्रधानकर्मण्याख्येय लादौ- नाहुईिकर्मणाम्' इति वचनात् । अत्र विभिन्नवर्गा इत्येकस्तद्- गुगाः । रध्यानां स्वगुगा त्यागन गरुड़ाग्रजगुणग्रहणात्, पुनस्तत्त्यागेन मरकतगुणग्रहणादपरस्तहणस्तदुपजीवौति सजातीययोः मङ्करः; तेन गिरीः मूर्यमण्डलपर्यन्तमौनत्यं वस्तु व्यज्यते ;-तहगा: खगुण- त्यागादन्योत्कृष्टगुणग्रहः ॥ १४ ॥ यवेति ।- यत्र | पोल [ ममुन्नमद्भिः ] समुत्पतद्भिः [ अम्बुवाहै:, उझिताभिः । त्यक्ताभिः [ अद्भिर्मुहुः, समुन्न ! सम्यक् उन क्लिन्न, मिमित्यर्थः। 'उन्दी क्लंदन' इति धातोः कर्मणि :तः "नुदविद-' (८ २।५६ पा.) इत्यादिना निष्ठानत्वम् । विपन्नगा विगतसर्या न भब- न्तीत्यविपन्नगाः, मपन्नगा इत्यर्थः । तषाम् [ अविपन्नगानां, नगानां वृक्षाणां [बन, विषपावकोन्य। ] विषाग्निसमुन्था [विपद आपत् [न बबाध ] नित्यं वर्षाऽनुषङ्गाद्विषाग्निक्षोभी वृक्षाणामकिञ्चित्कर इति भाव: * ॥ १५ ॥ यमकरूपकयी: संमृतिः।

·शिशुपालवधे फलविरुष्णांशकराभिमर्षात् कार्यानवं धाम पतङ्गकान्तः । शशंस यः पावगुणाद्गुणानां मडान्तिमाक्रान्तगुणातिरेकाम् ॥ १६ ॥ दृष्टोऽपि शैलः सः मुहुर्मुरारे- रपूर्ववहिस्मयमासतान। क्षणे क्षणे यन्नवतामुपैति तदेव रूपं रमणीयतायाः ॥ १७ ॥ - फलद्भिरिति ।-[ यः ] शैल: : उणांशुकराभिमर्षात् ] अर्ककर- सम्पर्कात, कशानोरिदं [कार्शानवम् ] आग्नेयं धाम] तेवः [फलतिः उहिरद्भिः अग्निकरसामाभिव्यञ्जकैरिति भावः । [पतङ्गकान्तः । मूर्यकान्तः दृष्टान्तभृतैरिति भावः । [ गुणानां, सङ्क्रान्तिम् ] अन्यत्र,- सङ्घमणं सान्तगुणानित्यर्थः । [ पात्रगुणात् ] आधारगुणसहकागत् आक्रान्तगुणातिरंकाम् ] आक्रान्तः प्राप्ती गुणातिरकः कार्यविशे- षाधानरूपी गुणोत्कर्षो यया तां शशंस] प्रतिपादयामास । अर्क- विषां सर्वत्र सङ्गमणाविशेषेऽपि सृय्यकान्तेष्वेव जलनजननदर्शनात् मवत्रापि सम्यकारिणां गुणानामाधारगुणसहकारात् कार्यविशेषा- धायकत्वमिति निश्चयोऽनव जायत इत्यर्थः ततश्च सहकारशक्ति- विरहिणी सहजशक्तिरनुपकारिणीति भावः। वृत्त्यनुप्रासोऽलङ्गार: दृष्टोऽपौति ।-[ मुहुर्दष्टोऽपि स शैलो मुरारः] अपूर्वेणादृष्ट- पूर्वेण तुल्यम् [ अपूर्ववत् ] "तन तुल्यं क्रिया चेहतिः” (५३११११५ पा०) इति वतिः। [विस्मयमाततान] अतिरमणीयत्वादिति भावः। तथा एतदनुरूपं पद्याई यथा किरातार्जुनीय तीयमर्गे १८ नोक, -"वीर्या- ..वतः मतदा विवेद प्रकर्षमाधारवशं गणानाम्" इति।

·चतुर्थः सर्गः। १८८ उच्चारणजोऽथ गिरां दधान- मुच्चा रणत्यक्षिगणास्तटौस्तम् । उत्कन्धरं द्रष्टुमवेक्ष्य शौरि- मुत्कन्धरं दारुक इत्युवाच ॥ १८ ॥ आच्छादितायतदिगम्बरमुच्चकैर्गा- माक्रम्य संस्थितमुदग्रविशालशृङ्गम् । " हि,-[क्षर्ण क्षर्ण प्रतिक्षणम् । वौसायां हिर्भावः । [नवताम् अपूर्ववद्भावम् [ उपति ] इति [ यत्, तत् ] नवत्वोपगमनम् [ एव ग्मणीयतायाः, रूपं स्वरूपं, लक्षणमित्यर्थः अत्र रमणीयत्व- लक्षणस्य वाक्यार्थस्य विम्मये हेतुत्वसमर्थनाहाक्यार्थहेतुकं काव्याला- मलङ्कारः॥ १७॥ उच्चारान इति ।- अघ हििवस्मयानन्तरं [गिरां] वाक्या- नामुच्चारणं जानातीति [उच्चारणज्ञः ] उक्तिकुशलः। “पातोऽनुप- मर्गे कः" (३।२।३ पा० ) इति कप्रत्ययः, न “इगुपध-' (३॥१॥ १३५ पा०) इत्यादिना “कागदनुपपदात्कोपपदी भवति विप्रति- षेधेन" इति वचनात्। [ दारुकः । कृष्णसारथिः [उच्चाः ] उवताः, ग्णन्तः शब्दायमानाः पक्षिगणाः यामु ता: [रणत्यक्षिगणास्तटौ- दधानं, तं] पूर्वोकं धरतीति [ ध] पर्वतम् । पचाद्यच् । 'अहार्य- धरपर्वताः' इत्यमरः । [ द्रष्टुम, उत्कम् ] उत्सुकम्। “उत्क उन्भनाः' (५।२।८० पा० ) इति निपातः । [ उत्कन्धरम् ] औत्सुक्यादबमितकन्धरं [शौरिमवेक्ष्य, इति वक्ष्यमाणक्रमेण [ उवाच । “न हौनितज्ञो विसरेऽवसौदति" * इति भावः ॥ १८ ॥ इतः प्रभृति यमकानन्तरश्लोकेषु वसन्ततिलकावृत्तं नियमेनाह, आच्छादितेति ।-[ आछादितायतदिगम्बरम् ] आच्छादितान्याहतानि आयतानि दीर्घाणि दिशोऽम्बर खञ्च दिगम्बराणि येन तम, अन्यत्र- किरातार्जुनौय चतुर्थ सर्गे २० लोकांशः । . - ·१८० शिशुपालबधे मूनि स्फुरतुहिनदीधितिकोटिमेन- मुद्दीक्ष्य को भुवि न विस्मयते नगेशम् ?॥१६॥ उदयति विततोईरश्मिरज्जा वहिमाची हिमधाम्नि याति चास्तम् । वहति गिरिरयं विलम्बिघण्टा- हयपरिवारितवारणेन्द्रलीलाम् ॥ २० ॥ आच्छादितं वसितमायतं दिगेवाम्बरं वामो येन तं तथोकम् । [उच्चकैः उनतां, तथा [गां] भुवम् [ आक्रम्य ] व्याप्य [संस्थितम् ; तथा [उदयविशालश्टङ्गम् ] उदग्राणि उन्नतानि विशालानि च टङ्गाणि शिखराणि यस्य तम्, अन्यत्र,-उदग्रे विशाले टने विषाणे यस्य तम् उच्चकैः उन्नतं गां वृषभम् आक्रम्य, अधिष्ठाय मंस्थितमित्यर्थः, टङ्ग विषाण शिखर' इति 'गौः खर्गे वृषभ रश्मी वने चन्द्रमसि स्मृतः। अर्जुनौनेत्र- दिग्बाणभृवाग्वारिषु गौमता ॥' इति च विश्वः। [ मईि ] शिखरे, अन्यत्र,-शिरसि, [ स्फुरत्तहिनदीधितिकोटि ] स्फुरन्ती तुहिनदौधित- रिन्दोः कोटि: रश्मिः, कला च यस्य तम, [ एनं, नगेशं] नगश्रेष्ठं रैवतकं कैलासनायकमौश्वरञ्च [ उद्दौक्ष्य, भवि को न विस्मयत ? | मर्वोऽपि विस्मयत इत्यर्थः । नेयं तुल्ययोगिता, प्रकतांप्रकविषये तदनुत्यानात् : नापि समामोक्रिः,तस्या विशेषणमाम्यजीवित्वात् । नापि श्लेषः, उभयचेष विशेष्यश्लेषयोगात् । तस्मात् प्राकरणिकाधमावपर्यावसिताभिधा- व्यापारणापि शब्देनार्थान्तरधीकडनिरित्याहुः । तदुक्तं काव्यप्रकाशे,- 'अनेकार्थस्य शब्दम्य वाचकत्वे नियन्त्रिते। संयोगाद्यैरवाच्यार्थधौक- हातिरञ्जनम् ॥' इति । वृत्तलक्षणन्तु-'उका वसन्ततिलका तमजा जगौ गः' इति ॥ १८ ॥ उदयतौति ।-वितता ऊश्च रमिरजवी रश्मयो रज्जव दव यस्य तस्मिन [विततो रश्मिरज्जौ, अहिमरुचो नयें [उदयति ] उदय- ·चतुर्थः सर्गः। १८१ वहति यः परितः कनकस्थलीः सहरिता लसमाननवांशुकः । पचल एष भवानिव राजते स हरितालसमाननवांशुकः ॥ २१ ॥ पाश्चात्त्यभागमिह सानुषु सन्निषमाः पश्यन्ति शान्तमलसान्द्रतरांशुजालम् । माने । "अय गतो" इति स्वरिततं केचिदिच्छन्ति, ततः शतरि सप्तमौ । तथा वितताईरश्मिरज्जी [हिमधानि चन्द्रे [च, अस्तं याति] अस्तमयमान। यातः शरि मप्तमौ। [अयं गिरि:, विलम्बिघण्टा- हयपरिवारितवारणेन्ट्रलीलां] विलम्बिना विशेष लम्बमानेन घण्टा- हरीन परिवारितस्य वेष्टितस्य वारगोन्द्रस्य लीला शोभा [ वहति । अत्र लौलामिव लीलामिति सादृश्यानपानिदर्शना। तया सूर्या- चन्द्रममावस्य कुक्षिसमानकक्षां बिभ्रत इति महदोन्नत्यं व्यज्यते। पुष्यि- ताग्रा वृत्तम्-'अयुजि नगरेफतो यकागे युजि च नजो जरगाश्च पुष्पिताग्रा' इति लक्षणात् ॥ २० ॥ वहतीति ।-लममाना दीप्यमाना नवांशवो यस्य सः [ लसमान- नवांशकः । शैषिक: कप्प्रत्ययः । [यः] अचलः [ सहरिताः ] सर्वाः। 'हरितति च दूर्वायां हरिहर्ण युतऽन्यवत्' इति विश्वः । कनकस्थलीः ! कनकस्य स्थलीः स्वर्णभृमौ: “जानपद-" (४।१।४२ पा० ) इत्यादिना अकृत्रिमार्थे डौष । [ परितो वहति, स एषोऽचल: ] हरितालन क—रेण समानं नवमंशुकं वासी यस्य सः [ हरितालसमान- नवांशुकः ] पीताम्बरः [ भवानिव राजते ] । द्रुतविलम्बितं वृत्तम् ;- 'दुतविलम्बितमाह नभो भरौ' इति लक्षणात् । ॥ २१ ॥ - केचित तु ' गतौरति भौवादिकस्य धातोः शतरि सप्तम्या कपमतदिति वदन्ति । यमकस्य उपमयोश्च संसृष्टिः।

·१८२ शिशुपालबधे सम्पूर्णलब्धललनालपनोपमान- मुत्मङ्गसङ्गिहरिणस्य मृगाशमूर्तेः ॥ २२ ॥ कृत्वा पुंवत्यातमुच्चै गुभ्यो- मूहि ग्राणां जर्जरा निर्भरोधाः । कुर्वन्ति द्यामुत्पतन्तः स्मरात- खलॊकस्त्रीगावनिर्वाणमत्र ॥ २३ ॥ पाश्चात्त्येति ।-[ इह ] अद्रो [मानुष, सन्निषमाः ] स्थिताः जनाः [शान्तमलसान्द्रतरांशुजालम् ] शान्तमलं कलङ्गस्य पुरोवर्त्तिवानिष्क- लङ्गम्, अत एव सान्द्रतरमंशजालं यस्य तं, [सम्पूर्णलवललनालपनोप- मान] सम्पूर्ण परिपूर्ण लब्धं प्राप्तं ललनालपनीपमानं स्त्रीमुखमादृश्यं येन तम्। 'आननं लपनं मुखम्' इत्यमरः । कतः ?- उत्मङ्गमाङ्ग- हरिणस्य अङ्गस्थमगम्य मगाङ्गा मृगचित्रा मृर्तिर्यस्य तम्य [ मगाङ्ग- मूत्तः ] चन्द्रस्य ; पश्चाद्भवः पाश्चात्त्यः । “दक्षिणापश्चात्युग्सम्यक" (४॥ २।८ पा० ) इति त्यक्। म चामौ भागश्च तं पाश्चात्त्यभा] पृष्ठभागं [ पश्यन्ति]। पाश्चात्त्यभागदर्शनातिशयोका तादृगोन्नत्यध्वनिः । - वसन्ततिलका वृत्तम् ॥ २२ ॥ कल्वेति ।-[अत्र अद्री [निर्भरोघाः ] गिग्निदप्रवाहाः । 'प्रवाही निर्मगे झरः' इत्यमरः । चतवृक्ष इत्यादिवत् मामान्यविशेषभावाद- पुनरुक्रिः। [ पुंवत् ] पुम्भिम् ल्यम् । 'तेन तुल्यं क्रिया चैत्-'(५॥१॥ ११५ पा०) इति वतिः । [ उच्च:, भृगुभ्यः ] अतटेभ्यः । 'प्रपातत्त्वतटी भृगुः' इत्यमरः । ! ग्रावणां ] शिलानां मृर्डि, पातं कृत्वा ] पतित्वा [अर्जराः ] शकलौभृताः [ द्याम् ] आकाशम्प्रति [उत्पतन्तः, स्परात- स्वलॊकस्लोगात्रनिर्वाणम्] स्मरान्नां स्वलॊकस्त्रीणां खेचरीणामसरसा गालनिर्वाणमनिर्वृति [ कुर्वन्ति । 'अनुष्ठानासमर्थस्य वामप्रस्थस्य काव्यलिसीपमयो: समः।

·१८३ चतुर्थः सर्गः। स्थगयन्त्यमूः शमितचातकार्तवरा जलदास्तडित्तुलितकान्तकातस्वराः । जगतौरिह स्फुरितचारुचामौकराः सवितुः क्वचित् कपिशयन्ति चामौ कराः २४॥ उत्क्षिप्तमुक्तिसितांशुकरावलम्बै- मत्तम्भितोड़भिरतीवतरां शिरोभिः । . जौयंतः। भृग्वग्निजलसम्पातैमरणं प्रविधीयते ॥' इति विहितभृगु- पातानां पसां स्वर्लोकगामिनामिहोपमानता। • शालिनी वृत्तम् - 'मालिन्युना मतो नगी गोऽब्धिलोकः' इति लक्षणात् ॥ २३ ॥ स्थगयन्तीति ।-[ इह ] अद्रो [कचिदमूः, जगतौः) भूमीः । 'जगतो भवन भूमी' इति विश्वः । शमिताश्चातकानामार्त्तखराः यैस्ते [ शमित- चातकातखगः ] । 'सर्वमहापतितमम्बु न चातकानाम्' इति भूमि- गतस्य तेषां विषाभत्वादभीमाम्बदाननोज्जीवयन्त इत्यर्थः । किच्च, तडिदिलितानि उपमितानि कान्तानि कार्तस्वराणि सुवर्णानि यैस्ते ( तडित्तुलितकान्तकार्तस्वगः ] ; तड़ित्स्फुरणे तेषामपि तहत् स्फरगादिति भावः । तं । जलदाः, स्थगयन्ति ] आच्छादयन्ति । स्थग आच्छादन, इति चोरादिकः। क्वचित् तु स्फुरितानि उवासितानि चारूणि चामौकगणि सुवर्णानि येस्ते । स्फरितचारुचामौकराः, अमौ मवितुः कराच] आतपाच [ कपिशयन्ति] कपिशिताः कुर्वते ।। कचिदृष्टिः क्वचिदातपश्चेति महदाश्चर्यमिति वृत्तम् -'सजमा यलो च सह गेन पथ्या मता' इति लक्षणात् ॥ २४ ॥ उत्क्षिप्तमिति ।-[उछितसितांशुकरावलम्बः] उच्छिताः उत्तिप्ताः मितांशीश्चन्द्रस्य कराः अंशवो इस्ताश्चावलम्बो येषां तैः [उत्तम्भितो- भावः। पथ्या पव उपमा पार्यो। जगतौरिति शेषः। चव यमकयीरुपमायाम मंशतिः।

·12४ शिशुपालवधे श्रद्धेयनिर्भरजलव्यपदेशमस्य विष्वक् तटेषु पतति स्फुटमन्तरीक्षम् ॥२५॥ एकत्र स्फटिकतटांशुभिन्ननौराः नौलाश्मद्युतिभिदुराम्भसोऽपरत्र । कालिन्दौजलजनितश्रियः श्रयन्ते वैदग्धीमिह सरितः सुरापगायाः ॥२६॥ डुभिः ] उत्तम्भितान्युड नि यस्तैः, उडूनि चावष्टभ्येत्यर्थः । [ शिरोभिः । शिखरमस्तकैश्च [अतीवतगं] भृशतरम्। अतीवशब्दादव्ययादामु- प्रत्ययः । [ उत्क्षिप्तम् ] उद्यम्य इतम् [ अन्तरीक्षं, श्रद्धेयनिर्भरजल- व्यपदेशं डेयः सादृश्याहिश्वसनीयः निर्भरजलमिति व्यपदेशो व्यव- हारी यस्य तत्, दृढ़तरां निर्भरजलधियं कुर्वदित्यर्थः । ( अस्य ] अनेः [ तटेषु, विष्वक् ] समन्तात् [ पतति, स्फुटं ] सत्यम् । इन्टुकरानुडूनि चावरभ्य शिगेभिध्रियमाणमपि दुरुद्धरत्वात् भ्रश्यदन्तरीक्षमेवेदं, न त जलम् ; सादृश्यात् तु व्यपदेशो दर्वार इति सर्वतःपातिता, निर्भरजलं चोत्प्रेक्ष्यते, तैनोत्सविस्तारावस्य व्यज्येते + ॥ २५ ॥ एकत्रेति ।- [एकत्र ] एकस्मिन् भागे [ स्फटिकतटांशुभिन्ननौराः स्फटिकस्य यत्तटं तस्यांशुभिभिन्ननौराः मिश्रोदकाः, शुभजला इत्यर्थः । [ अपरत्र ] अपरस्मिन् भागे नौलाश्मद्युतिभिराम्भस: ] नौलामना- मिन्द्रनौलानां द्युतिभिः भिद्राणि मिश्राण्यम्भांसि यासां ताः, नौल- सलिला इत्यर्थः । [इह ] अद्रौ [ सरितः, कालिन्दीजलजनितश्रियः ] कलिन्दस्याटेरपत्यं स्त्री कालिन्दी यमुना। 'कालिन्दी सूर्य्यतनया यमुना शमनखसा' इत्यमरः । तस्था अलैः जनिता श्रीः शोभा यस्था- स्तस्याः, तत्सताया इत्यर्थः । [सुरापगायाः] गायाः [वैदग्दी दी "किर्मतिडव्ययवादाम्बट्रव्यप्रकर्षे' (११ पा.) रति मुबम् । + बसन्ततिलका हत्तम् ।

·। १९५ चतुर्थः सर्गः। दूतस्ततोऽस्मिन् विलसन्ति मेरो: समानवप्रे मणिसानुरागाः । स्त्रियश्च पत्यो सुरसुन्दरीभिः समा नवप्रेमणि सानुरागाः ॥ २७॥ उच्चैर्महारजतराजिविराजिताऽसौ दुवर्णभित्तिरिह सान्द्रसुधासवर्णा । अभ्येति भस्मपरिपागडुरितम्मरारी- महङ्गिलोचनललामललाटलीलाम् ॥२८॥ शोभां [प्रयन्ते] भजन्ति। विदग्धस्य भावः वैदग्धी। ब्राह्मणादि- त्वात् “गुणवचन-" (५।१।१२४ पा.) इत्यादिना प्यञ्प्रत्ययः "षिङ्गी रादिभ्यश्च" (४।११४१ पा०) इति ङीष् । मोऽपि ईत्वस्य बाहुलकत्वा- दिह वैकधिकः, अत एव "प्यञः पित्करणादोकारो बहुलम्" (५अधि. २अध्या. ५६१०) इति वामनः । अत्र सितासितमणि- गुणग्रहणात् सरितां यमुनासङ्गतगङ्गाशोभासादृश्याक्षेपात् तद्गुणो- स्थापिता निदर्शना। प्रहर्षिगौ वृत्तम् -'म्रो जो गस्विदशयतिः प्रहर्षिणीयम्' ॥ २६ ॥ इत इति ।- मेगः, ममानवप्रे तुल्यप्रस्थे, अत एव [अस्मिन् ] अद्रो [इतस्ततः, मणिसानुगगाः ] रत्नतटकान्तयः विलसन्ति ! प्रस- रन्ति । किञ्च, नवं प्रेम यस्य तस्मिन् [ नवप्रेमणि पत्यौ] अनुरागण सह वर्तन्त इति [ सानुरागाः सुरसुन्दरीभिः, समाः ] सरूपाः [स्त्रियश्च] इतस्ततो विलसन्ति क्रीड़न्ति । अन्योऽन्यमनुरागिणोऽनुरूपाश्चेह विला- सिनस्तदनुरूपाणि च विहारस्थलानिःसन्तीति भाव: * ॥ २७ ॥ उच्चैरिति ।-[ ह] अद्रो [सान्द्रसुधासवर्णा ] सान्द्रया सुधया लेपविशेषेणामृतेन वा सवर्णा समानवर्णा । "ज्योतिर्जनपद-" (६३ । पवयमकोपमानां संसृष्टिः ।

·१८ शिशुपालबधे अयमतिजरठा: प्रकामगुरू- रलघुविलम्बिपयोधरोपरुडाः सततमसुमतामगम्यरूपाः परिणतदिक्करिकास्तटौबिभर्ति ॥ २६ ॥ ८५ पा०) इत्यादिना समानस्य सादेशः । 'लेपमैदेऽमत सुधा' इति वैजयन्ती। [ महारजतराजिविराजिता काञ्चनरेखाशोभिता [ असो ] पुरोवर्तिनी [ उच्चैः ] उन्नता [ दुर्वर्णभित्तिः ] रजतभित्तिः । 'महारजतकाञ्चन' इति 'दुर्वर्ण रजतं रूप्यम्' इति चामरः । [भस्मपरिपाण्डुरितस्मरारेः ] भस्मना परिपारितस्य स्मरारे: [उह- हिलोचनललामललाटलीलाम् ] उति उगतानलाचिौचनमेव ललामं भूषणं यस्य तस्य ललाटस्य लोलां शोभाम् [अभ्येति भजतीति । 'ललामं पुच्छपुण्डाश्वभूषाप्राधान्यकेतुष' इत्यमरः। निदर्शनाऽलङ्कारः सपमा च . ॥ २८ ॥ अयमिति ।-[अयं ] गिरिः [ अतिजग्ठाः ] अतिकठिनाः अति- जरतीच। 'जग्ठः कठिन जौ' इति वैजयन्तौ। प्रकामं गुर्वोः श्रेष्ठाः स्थोल्यादर्भगश्च [प्रकामगुर्वोः ]। 'गुरुतु गौष्यती , गुगे पितरि दुर्भरे' इति शब्दार्गावः । विम्यष्टपटुवत् 'मयूरव्यंमकादयश्च" (२।१।७२ पा०) इति समामः । [ अलविलम्बिपयोधगेपरुद्राः अलभिर्विलम्बिभिर्लम्बमानः पयोधरैः स्तनैश्च । 'स्त्रौस्तनाब्दी पयोधरो' इत्यमरः । उपरुडाः आवृता:, निबहाः इत्यर्थः । [मततं] मर्वदा [असुमतां ] प्राणभृताम् [अगम्यरूपाः] अत्युनतत्वात् दुरागेहस्वरूपाः, अन्यत्र,-वृद्धत्वाइमनानहविग्रहाः । 'त्यजेदन्त्य कुलोत्पन्नां वृहां स्त्रों कन्यका तथा' इति गमननिषेधादिति भावः । परिणतास्तिर्यग्दन्त- प्रहारिणो दिक्करिणो दिग्गमाः यासु ताः [परिणतदिक्करिका:] 'तिर्य- म्हन्तप्रहारप्तु गजः परिणतो मतः' इति इलायुधः । “इनः स्त्रियाम्" वसन्ततिलका हत्तम्।

·१८७ चतुर्थः सर्गः। धूमाकारं दधति पुरः सौवर्षे वर्णनाग्नेः सहशि तटे पश्यामौ । श्यामौभूताः कुसुमसमूहलौनां लोनामालीमिह तरवो बिधागाः ॥ ३० ॥ व्योमस्मशः प्रथयता कलधौतभित्ती. मन्निद्रपुष्पचणचम्पकपिङ्गभासः । सौमरवीमधिगर्तन नितम्बशोभा- मर्तन भारतमिलावृतवहिभाति ॥ ३१ ॥ (५१५२ पा० ) इति समासान्तः कप्प्रत्ययः । अन्यत्र-परिणताः किणीभूताः दिशो दन्तक्षतविशेषाः करिका नखवणाश्च यासां ताः । 'दिग्दष्टे वत्तुंलाकार करिका नखरैखिका' इति वैजयन्ती। [तटी- बिभर्ति। अत्र प्रकृततटीविशेषणमहिमा अप्रकतवडालनाप्रतौते: समासोक्तिः। पुष्पिताग्रा वृत्तम् ॥ २९ ॥ धूमेति ।-इह ] अद्रो [पुरः] अग्रे [ वर्णेनाग्ने:, सदृशि] ममाने, अग्निसमानवणे इत्यर्थः । [सौवणे ] सुवर्णविकारे [ तटे कुसुमसमूह, लोना) स्थितां “ल्वादिभ्यः” (८।२।४४ पा०) इति निष्ठानत्वम् । अलौनां भाणाम् [ आलीम् ] आवलौं [ बिधाणाः ] अत एव [ श्यामौभूताः अमी तरवः, धूमाकारं ] धूममाम्यं [दधति ] त्वं [ पश्य ] । वर्णतटम् अग्निवहाति, श्यामास्तरवी धूमवद्वान्तीत्युपमा । जलधरमाला वृत्तम्- 'अम्वाङ्गः स्याज्जलघरमाला म्भो मो' इति लक्षणात् ॥ ३० ॥ व्योमेति ।- व्योमस्पृशः ] अभंकषाः [ उचिद्रपुष्यचणचम्पकपिङ्ग- भासः ] उबिट्रैविकसितः पुष्यर्वित्ता उचिद्रपुष्यचणाः । “तेन वित्त- (५॥२॥२६ पा० ) इति घणप्प्रत्ययः। ते च ते चम्पकाव तहत्पिङ्गभासः पिकवर्णाः, [ कलधौतभित्तौः] कनकतटीः। 'कलधौतं रोप्ययोः' इति विश्वः। [प्रथयता] प्रकटयता, अत एव [ सोमेरवौं ] समरुसम्ब- ·१८८ भिशपालबधे रुचिरचिवतनूरुहशालिभिः प्रचलितैः परितः प्रियकावजैः । विविधरत्नमयैरभिभात्यसा- वषयवैरिव अङ्गमताङ्गतैः ॥ ३२ ॥ कुशेशयैरत्र जलाशयोषिता मुदा रमन्ते कलभा विकखगः । इला- धिनी [नितम्बशोभा] कटकलक्ष्मीम् [ अधिगतेन] प्राप्तवता। “गत्यकर्मक-" (३।४।७२ पा०) इत्यादिना गमेः कर्तरि क्तः । [एतेन रैवतकाद्रिणा [ भारतं ] भरतस्य राज्ञ इदं भारताख्यं वर्ष भूखण्डम्। 'स्थादृष्टी लोकधात्वं वत्सरे वर्षमस्त्रियाम्' इत्यमरः। [इलाहत- वत् ] बलातवर्षमिव [ विभाति ] इत्युपमा । नवखण्डस्य जम्बूद्दीपस्य हिमाद्रदक्षिणभूखण्डं हेमवतापरनामकं भारतवर्षे सुमेरुयोगात्मोमेर- वापराख्यं मध्यमखण्डमिलावतवर्षम्, अत एव 'नाम्नेदं भारतं वर्ष हिमाद्रेस्तञ्च दक्षिणे। तेन हैमवतं नाम परेष्यप्येवमुन्नयेत् । वतं सौमेरवं सुमेरोः परितो हि तत्॥ इति वैजयन्ती ॥ ३१ ॥ रुचिरेति ।-[ असो ] गिरि: [रुचिरचिवतनूरुहशालिभिः] कचिरैः उञ्चलैः चित्र नावणस्तनूरुहः लोमभिः शालन्त इति तथोक्तः, [ परितः, प्रचलितः ] प्रसरद्भिः [ प्रियकवजैः ] प्रियकाः कम्बलप्रकतयो मविशेषाः, 'प्रियको रोमभियुतो मञ्चमसूणधनैः' इति वैजयन्ती। तषां व्रजः समूहै: [ जङ्गमतां] चरिष्णुतां [ गतैः विविधरत्नमयैरवयवै- रिव] स्वारिव [ अभिभाति ] प्रतिभाति, इत्युत्प्रेक्षा । द्रुतविलम्बित उत्तम् ॥३२॥ कुशेशवैरिति ।-अत्र ] अटो [ जलाशयोषिताः]। जलाशयेषु देषु उषिताः वसन्तः “गत्यकर्मक-" (३।४।७२ पा०) इत्यादिना वसतेः कर्तरि ता:, सम्प्रसारणम्, “मतिबुद्धिपूजार्थेभ्यश्च (१८८ ] ·१८८ चतुर्थः सर्गः। प्रगौयते सिद्धगणैश्च योषिता- मुदारमन्ते कलभाविकखरैः ॥ ३३ ॥ पासादितम्य तमसा नियतेर्नियोगा- दाकायत: पुनरपक्रमणेन कालम् । पत्युस्त्विषामिह महौषधयः कलव- स्थान परैरनभिभूतममूर्वहन्ति ॥ ३४ ॥ पा.) इति चकाराइतमानार्थता। [कलभाः ] त्रिंशहर्षकरिणः । 'सिंघर्षस्तु कलमः' इति वैजयन्ती। [विकस्वरः] विकसनशीले: "स्थेशभासपिसकसी वरच्" (३।२।१७५ पा० ) इति वरच् । [कुशे- शयैः ] शतपतेः “शतपत्रं कुशेशयम्" इत्यमरः । [मुदा] प्रीत्या [ रमन्ते ] कोड़न्ति ; करिविहाराणां कमलाकराणामयमाकर इति भावः। किञ्च, कला अव्यक्तमधुगः विकारो मानसो भावः स प्रयो- जनमेषां भाविका उद्दीपका इत्यर्थः, कला भाविकाच म्वराः षड्जादयो येषां तै: [ कलभाविकखरैः, सिद्धगणी: ] सुरसङ्घः [योषितां] स्वस्त्रीणाम् [ अन्ते] समीपे [ उदारम् ] उच्चैः [ प्रगीयते च]। भृखर्गोऽयमिति भाव: * ॥ ३३ ॥ प्रासादितस्येति ।-[इह ] अद्रो [अमूर्महौषधयः, नियतेर्नियोगात् अम्मिन् काने इदं भावोति देवशामनात् । [ तममा ] अन्धकारेण तत्प्रायेण व्यसनैन वा [प्रासादितस्य ] आक्रान्तस्य [ पुनरपक्रमणेन पुनरावृत्त्या [ कालं ] समागमकालम् [ आकाइतः ] पुनरागत्य मङ्गन्तु- मिच्छत इत्यर्थः [ विषां पत्युः ] सूर्यस्य सम्बन्धि [ परैः] तेजोऽन्तः, पुरुषान्तरैश्च [अनभिभूतम् ] अतिरस्कृतमनुपहतञ्च [ कलत्रस्थानं ] कलत्रभूतानां विषां स्थान स्थितिं [ वहन्ति ] निर्वहन्तीत्यर्थः; स्त्रीणां खौष्वेव रक्षण कार्यमिति भावः । यथा केनचिदापदि न्यासी- . पवयमकालारः ।

·२०. शिशपालबधे वनस्पतिस्कन्धनिषसवाल- प्रबालहस्ताः प्रमदा वाव । पुष्पक्षणैर्लम्भितलोचकैर्वा मधुव्रतवाततैव्रतत्यः ॥ ३५ ॥ विहगाः कदम्बसुरभाविह गाः कलयन्त्यनुक्षणमनकलयम्। कतानि कलवाणि संरक्ष्य कालान्तरे साधवस्ती प्रयच्छन्ति, तहदोष- धयोऽपि त्विषः त्विषां पत्युरर्पयन्तीत्यर्थः। एतच्च तासां सूर्यास्तसमये प्रज्वलनादृदये विपर्यायाञ्चोपचयंत । अत्र विशेषणसाम्यादर्कादौना- मापवादिसाम्यप्रतीते: समासोक्तिरलङ्कारः ॥ ३४ ॥ वनस्पतीति ।- [अन] अद्रो. [ वनस्पतिस्कन्धनिषबालप्रबाल- इस्ताः] धनस्पतयो वृक्षाः। 'बनस्पतिर्वक्षमाले विनापुष्यफलद्रुमे' इति विश्वः । तेषां स्कन्धेषु प्रकाण्डेषु अंसषु च, निषसाः सक्ताः बाल- प्रबाला बालपन्नवा हस्ता इव यासां तास्तथोक्ताः [ मधुव्रतवातहतैः मधूनि व्रतयन्ति भन्नत इति मधुव्रता मधुपाः, तेषां वातन वन्देन वृतः छत्रः, अत एव [ लम्भितलोचकैः ] लम्भिताः प्रापिताः लोचकास्तार- काणि कज्जलानि च यस्तैः [वा तैरिव स्थितरित्युत्प्रेक्षा। इवार्थे वाशब्दः तहदुत्प्रेक्षायाञ्च उक्तः । 'लोचको मांसपिण्डे स्यादक्षितारे च कज्जले' इति विश्वः । पुष्परीक्षणेरिव [ पुष्येक्षण: ] उपलक्षिताः [ व्रतत्यः । लताः [ प्रमदा इव) लक्ष्यन्त इति शेषः । न प्रसिडे क्रियाऽध्याहार- दोषः इत्याह वामनः ; यथा,-"लिनाध्याहारो" (५ अधि० १ अध्या. १४सू०) इति ॥ ३५ ॥ विहगा इति ।-कदम्बः सुरभिः सुगन्धिस्तसिन् [कदम्बसुरभो, दह] अद्रो [विहगाः] पक्षिणः [अनुषणं ] प्रतिक्षणम् [भनेकलयम ) * पत्र श्रेषीपमोरप्रेचा सहरः।

·चतुर्थः सर्गः। ममयन्नुपैति मुहुरममयं पवनश्च धूतनवनीपवनः ॥ ३६ ॥ विनिरागमपवितं कवि- च्छ्रुत्वाऽपि दुर्ग्रहमनिश्चितधौभिरन्यैः । श्रेयान् दिजातिरिव हन्तुमघानि दक्षं गदार्थमेष निधिमन्त्रगणं बिभर्ति ॥ ३७ ॥ ॥ अनके बहुविधा लया विच्छेदा यस्मिन् कर्मणि तयथा तथा। [गाः वाचः, शब्दानित्यर्थः। [ कलयन्ति ] उच्चारयन्ति। 'अर्जुनौनेत्रदिग- बाणभूवाग्वारिषु गोर्मता' इति विश्वः । किञ्च धुतानि कम्पितानि नवानि नोपवनानि कदम्बकाननानि येन म: [धतनवनौपवन: ] । 'नोपप्रियककदम्बाम्त हलिप्रिये' इत्यमरः । [अयं पवनच मुहः, अभ्र ] मेचं [भ्रमयन्नुपैति । प्रमिताक्षरा वृत्तम्,-'प्रमिताक्षरा सजससैरुदिता' इति लक्षणात् ॥ ३६ ॥ विद्भिरिति ।- एष: ] अद्रिः । श्रेयान् । श्रेष्ठः [ हिजातिरिव] ब्राह्मण इव; आगमी निधिकल्पो मन्त्रशास्त्रच्च म एव परं प्रधानं येषां तैः [आगमपर्गः, विद्भिः] निधीनां मन्त्राणाञ्च माधनविधानजैः । कथ- चित्, विहतं ] स्वरूपतः प्रकाशितम् ; नास्ति निश्चिता इदमिथमिति निश्चयात्मिका धौर्येषां तैः । अनिश्चितधीभिरन्यैः ] अशाम्ब: [श्रुत्वाऽपि इह निधिरस्ति, ईदृमहिमा असी मन्त्र इति चाप्तमुखादाकापि [ दुर्ग्रहं ] दुःसाधनम् [ अघानि ] दुःखान्येनामि च [ इन्तु, दक्षं] सम- थम् । 'दुःखेनोव्यसनेष्वधम्' इति वैजयन्ती। गूढ़ः संवृतोऽर्थों धन- मभिधेयश्च यस्मिन् तं [ गूढार्थ, निधिमन्त्रगणं] निधयो मन्त्रा इव, अन्यत्र,-निधय इव मन्त्रास्तेषां गणं [विभर्तिहिजातिमन्त्रगणमिव निधिगणमेष विभौत्युपमाऽर्थः . श्रेष: सपमा चालडारी।।

·३०२ शिशपालबधे विम्वोष्ठं बहु मनुते तुरङ्गवत्रा- चुम्बन्तं मुखमिह किन्नरं प्रियायाः । विष्यन्तं मुहुरितरोऽपि तं निजस्त्री मुत्तुङ्गस्तनभरभङ्गभौममध्याम् ॥ ३८॥ यदेतदस्यानुतटं विभाति वनं ततानेकतमालतालम। न पुष्पिताऽत्र स्थगिताऽकरश्मा- वनन्तताने कतमा लताऽलम ॥ ३६ ॥ .. विम्बोष्ठमिति ।-[दह ] अद्रो, तुरङ्गस्य वत्रमिव वक्त्रं यस्य सः [ तुरजवतः ] देवयोनिविशेषः । सप्तम्युपमानपूर्वपदस्थ बहुव्रीहि- रुत्तरपदलोपश्चेत्युष्टमुखवत्ममासः । विम्बकल्प ओष्ठो यस्य तं [विम्बो- ठम् ] इत्युपमाऽलङ्कारः । “ोत्वोष्ठयोः समासे वा पररूपं वक्तव्यम्" . (वा.) इत्योकारः। [प्रियायाः मुखं चुम्बन्तं, किचरं] मानुषमुख- मश्वाङ्ग देवयोनिविशेषं [ बहु ] गुरु यथा तथा [ मनुते अवबुध्यते तुरङ्गवत्रस्य चुम्बनासम्भवादिति भावः। [ इतरोऽपि ] किन्नरोऽपि [ उत्तुङ्गस्तनभरभङ्गभौरुमध्याम् ] उत्तुङ्गस्तनभरण यो भनस्तस्मानौरु- मध्यो यस्यास्ता [निजस्वी] स्वस्त्रियम्। “वामधसोः” (६४.८० पा०) इति विकल्यादियङादशाभावः । [मुहुः श्लिष्यन्तं] मानुषा- अत्वादालिङ्गन्तं तं] तुरङ्गवत्र, बहु यथा तथा मनुते। तुरङ्गवपुषः किचरस्थाश्लेषासम्भवादिति भावः। दुर्लभं प्रियं भवतीति रहस्यम् । मध्यस्याभऽपि भङ्गीततिशयोक्तिः उपमया मंसूज्यते। प्रहर्षिणी उत्तम् ॥३८॥ यदिति ।-[अस्य ] अद्रेः [अनुतटं] तटेषु । विभत्यर्थेऽव्ययी- भावः। तता विस्तृता अनेके बहवस्तमालास्तालाच यस्मिन् तत् "एडि पररूपम्" (हर पा.)त्यव काशिकोकमतत् वार्तिकम् । - ·चतुर्थः सर्गः। दन्तोज्ज्वलासु विमलोपलमेखलान्ताः सद्रत्नचिवकटकासु वृहन्नितम्बाः । पस्मिन् भजन्ति घनकोमलगण्डशैला नार्योऽनुरूपमधिवासमधित्यकासु ॥ ४० ॥ अनतिचिरोभितस्य जलदेन चिर- स्थितबहुबुदुदस्य पयसोऽनुकृतिम् । [ततानकतमालतालं यत्, एतत् ] पुरोवर्ति [ वनं विभाति, स्थगिता- ऽर्करमो] तिरोहितातपे [ अनन्तताने] अपारविस्तारे [ अन] वने [कतमा लता ] का वा लता। अलम् ] अत्यन्तं [ न पुष्पिता] सजात- पुष्या न भवतीति शेषः । सर्वापि पुष्पितत्यर्थः ॥ ३८ ॥ दन्तोज्ज्वलास्विति ।- अम्मिन् ] अद्रो [ दन्तोज्ज्वलासु दन्ता निकुञ्जा दशनाच, 'दली निकुञ्ज दशने' इति विश्वः। तैरुज्ज्वलास रुचिगसु [ सद्रनचित्रकटकास ] सदनैश्चित्राणि कटकानि साननि वलयानि च यामां तास। 'कटकं वलय सानो' इति विश्वः । [अधि- त्यकासु] ऊईभूमिषु । 'भूमिरूईमधित्यका' इत्यमरः । "उपा- धिभ्यां त्यकन्नासनारूढ़योः” (५।२।३४ पा०) इत्यधिशब्दात्त्यकन्प्रत्ययः । [ विमलोपलमेखलान्ताः ] विमलोपला: उज्वलशिला उपलनणया वा मेखला: काच्चो नितम्बभूमयश्च । 'मेखला खनबन्ध स्यात्काञ्ची- लनितम्बयोः' इति विश्वः। ताभिरन्ता रम्याः। 'मृताववसिते रम्ये समाप्तावन्त इष्यते' इति शब्दावे। [बबितम्बाः ] वृहन्ती नितम्बाः कटिपश्चाङ्गागाः शिखराणि च यासां ताः। 'नितम्बो रोधसि स्कन्धे शिखरेऽपि कटेरंधः' इति विश्वः। [धनकोमलगण्डलाः ] घना विपुलाः कोमला: लक्षणा: गण्डशैलाः गण्डस्थलानि स्थूलोपलाच यासां ताः [ नार्योऽनुरूपम् ] इच्छासदृशम् प्रामसदृशं वा, [ अधिवासं भनन्ति ] । अन्न नारीणामधित्यकानाच्च प्रकतत्वात् केवलपकतगोचरा पत्र यमकमलनारः।

·२०४ মিষ্মকালৰ विरलविकीर्णवचशकला सकला- मिह विदधाति धौतकलधौतमहौ ॥ ४१ ॥ वर्जयन्त्या जनैः सङ्गमेकान्तत- स्तकयन्त्या सुखं सङ्गमे कान्ततः । योषयैष स्मरासन्नतापाङ्गया सेव्यतेऽनेकया सन्नतापाङ्गया ॥ ४२ ॥ . श्रेषोपस्थापिता तुल्ययोगिता अत एवोभयविशेषणानि उभयत्र विभक्तिविपरिणामेन योज्यानि ॥ ४०॥ अनतिचिरेति ।-इह ] अद्रौ [विरलविकीर्णवज्रशकला ] विरलं यथा तथा विकीर्णा: प्रसरणशोलाः वशकला • यस्यां सा [धौत- कलधौतमही ] धौता शुभ्रा कलधौतमही रजतभृमि: 'कलधौतं रूप्य- हेमोः' इति विश्वः । [जलदेन अनतिधिरोज्झितस्य ] तत्कालमुक्तस्य शुभस्येति भावः । [चिरस्थितबहुबुङ्दस्य ] चिरस्थिताश्चिरस्थायिनी बहवश्व बुडुदा जलस्फोटा यम्मिन् तस्य [ पयसः ] अम्भमः [ सकला- मनुक्रतिं] समग्रसादृश्यं [विदधाति] + । अत्र मेघोज्झितजलस्य स्थिर- बुद्धदासम्बन्धेऽपि सम्भावनया मम्बन्धोक्रेतिशयोक्तिः । कुररोरुता वृत्तम्,-'कुरगैरुता नजमजैलंगयुक' इति लक्षणात् ॥ ४१ ॥ वर्जयन्येति ।-(एकान्ततः ] एकान्त, रहसौत्यर्थः । । कान्ततः ! कान्तेन, प्रियेणेत्यर्थः । उभयत्रापि सार्वविक्रिकस्ताम:। [ मङ्गमे । मति [ सुखं तर्कयन्त्या ] उत्प्रेक्षमाणया विधवं विहारमाकाअन्त्यं - न्यथः ; अत एव [ जनैः सङ्गं वर्जयन्त्या, कुतः ?-स्मरणासन्नतापानि प्राप्तचराणि अङ्गानि यस्यास्तया [स्मरामनतापाया]। “अङ्ग- गावकण्ठम्यश्चेति वक्तव्यम्" इति विकल्पादिह पर्व टाप। मन्नतो * तौरकखणानि । न्यपमा। | "मासिबीदरोड-"(१५५ पा.) न्यस्य वार्तिकम् ।

·चतुर्थः मर्गः। सौगाकीचकवनस्खलितकबाल- विच्छेदकातरधियवलितुं चमर्यः । अम्मिन् मृदुश्वसनगर्भतदीयरध- नियंत्खनश्रुतिमुग्खादिव नोत्महन्ते ॥४३॥ मुक्त मुक्तागौरमिह क्षौरमिवाने- पौष्वन्तौनमहानौलदलाम् । . नम्रावपाङ्गी यस्यास्तया [मवतापाया] म्मरतापात् कूगिातनत्रया [अने- कया योषया ] अनेकाभिर्योषाभिरित्यर्थः। जातविकवचनम्। 'स्त्री योषिदबला योषा नारी मौमन्तिनी बधः' इत्यमरः। [एषः ] अद्रिः मव्यत; इच्छाविहारस्थानानि इह मन्तौति भावः । * स्रग्विणी वृत्तम् -'श्चितुर्भियुता सम्विी मम्मता' इति लक्षणात् ॥ ४२ ॥ मनोर्णेति ।- अम्मिन् ] अद्रो : मोणकीचकवनम्वलितकबाल- विचंदकातरधियः मौ: मिथः मन्दष्टाः कौचका: वैणविशेषाः । 'गणवः कौत्रकास्त स्युर्ये स्वनन्यनिलोडताः' इत्यमरः । तेषां वन मबलि- तर्य कबालस्य करीगो विकेदात् कातग लम्ता धौर्यामां ताः [ धमय्यः, मृदृश्शमनगर्भतटौयग्न्धनिर्यम्बनतिमुखादिव मृदुश्वसनो मारुतो गर्भ येषां तभ्यस्तदौयान्प्रेन्यः कोचविवरच्या नियंती निर्ग- छतः म्वनस्य श्रुत्या श्रवणेन यत् सुखं तस्मादिवेति हेतूटप्रेक्षा । [ चलितुं नोत्महन्ते ] वम् ताप्न बालप्रियत्वादिति भावः । "शक- धृष-" (३।४।६५ पा० ) इत्यादिना तुमन् प्रत्ययः । ॥ ४३ ॥ मुक्तमिति !--[ इह ] अद्री [अन्तलौनमहानौलदलासु] अन्त- नौनानि महानीलदलानि इन्ट्रनौलविशेषखण्डानि यासु तासु ! 'सिंहलस्थाकरोद्भता महानौलास्तु ते मताः' इति भगवानगत्यः । पव यमकयो: समृष्टि: । + वसन्ततिलका हत्तम् । धि-१८ ·शिशपालवधे शस्त्रीश्यामरंशुभिराशु द्रुतमम्भ- छायामामृच्छति नौलीसलिलस्य ॥४४॥ या न ययौ प्रियमन्यबधभ्य: सारतरागमना यतमानम् तेन सहर बिभर्ति रह: स्त्री सा रतरागमनायतमानम् ॥ ४५ ॥ ] 1 [ वापौषु ] दौर्घिकासु [ अप्रैः ] मेधः । मुक्त ] वृष्टं मक्तागोगं] मौक्रिक- शुभम्, अत एव । क्षौरमिव स्थितम् [अम्भः, शस्त्रीश्यामैः शस्त्रौ रिका 'स्थाछस्त्री चासिपुत्रौ च छुरिका चासिधेनुका' इत्यमरः । "बहा- दिभ्यश्च" ( ४।१।४५ पा० ) इति डोष्। शस्त्रीवत् श्यामः ! अंशभिः अन्तर्गतेन्द्रनौलमरीचिभिः [ आश तत्क्षगा मेव । द्रुतं ? लोलितं मत, छरितमित्यर्थः । [ नौलोसलिलस्य ] नौलाख्योषधिपत्रग्सस्य । 'नौलो काला कोतकिका' इत्यमरः । [ अच्छां. छायां | कान्तिम् [ऋछति । तत्मदृशौं छायां गच्छतीत्यर्थः; अती निदर्शनाऽलङ्कारः । स च मुक्ता- गौरं क्षौरमिव शस्त्रौश्यामगित चोपमात्रयगा, अन्तौनमहानौल- दलासु वापौष्विति पदार्थहेतुकं कायलिङ्गम् ; तैनीत्यापितनांशुभि- द्रुतमिति तद्गुणेन उन्थापित: इत्यङ्गानिभावन सङ्करः । * सौरमिये- त्यनेन्द्रनौलानां मौष्ठवं मृचितम् । 'चौरमध्ये क्षिपन्नील चौरचेन्नौलतां व्रजेत् । इन्द्रनौलमिति ख्यातम्' इति लक्षणसम्भवात् । तेनाल नौलोरसोपमानन तहर्णा एवेति सूचितम्। 'नौलोरमनिभाः केचि- छम्भुकण्ठनिभाः परं' इत्यादिना अगस्यन रत्नशास्त्र एषामेकादविध- छायाऽभिधानादिति । मत्तमयूर वृत्तम्-'वेदै रन्धु मतों यमगा मत्त- मयूरम्' इति लक्षणात् ॥ ४४ ॥ या नैति ।- [इह ] अद्रो [ अन्यवधूभ्यः ] स्वान्तरेभ्यः । “पञ्चमी पत्र पदार्थ हेतुककायलियोन्यापितेन अंगभि समिति सद्गुणेनीत्यापित पवेषामसाविभावेन सारः।

·चतुर्थ: मंग:। भिन्नेषु रत्नकिरणैः किरणेष्विहेन्दो- कच्चावचैरुपगरीषु सहस्रसङ्गयाम् । दोषाऽपि नूनमहिमांशुरसौ किलति- व्याकोशकोकनदतां दधते नलिन्यः ॥४६॥ विभके" ( २१३।४२ पा० ) इति पञ्चमी। मारतरं ष्ठमागमनं यम्या: मा [ माग्तगगमना ] श्वाध्यमङ्गमेत्यर्थः । [या स्त्री, यतमानं ] म्वप्राश्य प्रयतमानं, प्रार्थयमानमित्यर्थः । 'यती प्रयत्ने' शानच् । प्रियं न ययो, मा तथा प्रतिकूलाऽपि स्वो [ रहः, तन] प्रियेण [ मह, अनायतमानम् ] अदौधरीषं यथा तथा रतगगं) मुरताभिलाषं {बिभर्ति । अयमतिमानवतौपि मद्य एवाहीपयतौति भावः । दोधकवृत्तम् ;-'दोधकवृत्तमिदं भभभा गो' इति लक्षणात् + ॥ ४५ ॥ भिन्वेष्विति ।-[ इह ! अद्रा [ इन्दोः किरणेषु ) उदयश्चावाञ्चश्च तैः : उच्चावचैः अनकविधैरित्यर्थः 'उच्चावचं नकभेदम्' इत्यमरः । (२१११७२ पा० ) मयग्व्यंमकादिषु उच्चावचोचनीचाचितोपचितावचित- पगचितनिश्चप्रचाकिञ्चनानौति तत्पुरुष निपातनात् माधः। रत्नकिरणैः, भिन्नष् मियप, अत एव महसमझामुपगतेषु . मत्म नलिन्यः ] पद्मिन्यः । 'नलं पद्मे नलं नगगम्' इति शाशुतः ।। अमा] प्रकाश- मान: । अहिमांशः किनति मह करणत्वात् मयं एवैति भम्भा- वनाबुडात्यः। 'वा मम्भाव्यया: किल' इत्यमरः । । दोषाऽपि गत्रावपि। सप्तम्यर्थेऽव्ययम्। 'दिवाङ्गोत्यघ दोषा च नकन रजनौ' इत्यमरः । ब्याकोशकोकनढतां ] विकचपद्मतां [ दधत ] स्वीकुर्वन्ति । [ नूनम् ] इत्यत्प्रेक्षायाम् । 'अथ रक्तमगेमहम् । रक्तोत्पलं कोकनदम्' इति, 'याकोशविकचम्फुटाः' इति चामरः । इह देवभूमित्वानित्य- पद्मा नलिन्य इति भावः । इह नलिनीनां दोषातनविकासासम्बन्धेऽपि तत्सम्बन्धरूपयातिशयोक्या तम्य न्दावमान्तिनिमित्तोत्प्रेक्षया बान्ति- मदलङ्गारो व्यज्यते ॥ ४६ ॥ पवयमकमलार: ।

·२०८ शिशुपालबधे अपशङ्गमङ्कपरिवर्तनोचिता- चलिता: पुरः पतिमुपैतुमात्मजा: । अनुरोदितीव करुणेन पविणां विमर्तन वत्सलतयैष निम्नगाः ॥ ४७ ॥ मधुकरविटपानमिता- स्तरूपङ्कोर्बिभ्रतोऽस्य विटपानमिताः । परिपाकपिशङ्गलता- रजसा रोधश्चकास्ति कपिशं गलता ॥४८॥ अपशङ्कमिति ।- अपशडू ] निःशङ्गम् [ अङ्गपरिवत्तनोचिता: ] अपरिवर्तनषु उत्सङ्गलुण्ठनषु, उचिताः परिचिताः पति ] भर्तारम् उपतुं, पुरः) अग्रे [चलिताः] प्रयाता: [ अत्मिजाः ] स्वसम्भवा दहितश्च निमगाः ] नदीः [ करुणेन दौड़न पत्रिणां पक्षिणां [विस्तन ] क्रोधनन निमित्तेन [ एषः ] अदिः [वमलतया वात्मन्येन स्नेहेनत्यर्थः । 'श्रीमान् स्निग्धस्तु वत्मलः' इत्यमरः “वत्मांसान्यां कामबले" (पान पा० ) इति लच् प्रत्ययः । । अनुगदितीव ] अनुक्रोशतावत्यत्प्रेक्षा, आत्मजा इति श्नपेगा मङ्गोयंत। “दश्च पञ्चायः” (७३।८८ पा०) इति गुणः, रुदादिल्यः मावधातुके" ( १७६ पा० ) इतौट ॥४७॥ मधुकरति ।-[ मधुकरविटपानमिता: ] मधुकग एव विटाम्तेषां पानं चुम्बनम्, इताः प्राप्ताः । इगा: कर्तरि तः। विटप: शावा- विस्तारैरानमिता: [विटपानमिता: । 'विस्तारी विटपोऽस्त्रियाम्' इत्यमरः। [तरुपतौबिभ्रतः, अस्य ] अद्र: [गंधः ] नितम्बः [गलता] पतता; परिपाकेण पिशङ्गीनां लतानां रजः पुष्पराः तेन [परिपाकपिशङ्गलतारजमा, कपिशं] पिशङ्गं [चकाम्ति] • । माला- पव तहणम्य कृपकस्य यमकयोव संमृतिः ।

·चतुर्थः मर्ग:। प्राग्भागत: पतदिहेदमुपत्यकामु शृङ्गारितायतमहेभकराभमभः । संलक्ष्यत विविधरबकरानुविद्य- मूहप्रसारितमुराधिपचापचारु ॥ ४६॥ दधति च विकमहिचित्रकल्प- द्रुमकुसुमैरभिगुम्फितानिवैताः उपा- - वृध्वियमाऱ्यांगीतिरष्टगणा। 'अ? वसुगण आर्य्यागोतिः' इति पिङ्गलनागः ॥४८॥ प्राग्भागत इति ।- इह । अद्री [प्राग्भागतः ] ऊ प्रदेशात [ उपत्यकासु) अधःप्रदेशेषु । 'उपत्यकादंगमना' इत्यमरः । विभ्याम्-" (५२६३४ पा० ) इत्यादिनीपशब्दात् त्यकन्प्रत्ययः । पतत्, टङ्गारितायतमहेमकराभम् : टङ्गार: सिन्दगदिमण्डनमस्य मनातः टङ्गारितः ।। 'टङ्गार: सुरत नाट्ये गर्म दिग्गजमण्डन' इति विश्वः। आयती दोधः तम्य महभकरस्याभवाभा यस्य तत, विविधरत्न कगनुविई ] विविधरत्नानां करेंगशुभिरनुविइमनुञ्जितम् इदमम्मः, ऊ ईप्रसारितमगधिपचापचारु] अढं प्रसारितं यत् सुगधिप- चापमिन्द्रधनुस्तद्दच्चारु । मलक्ष्यते ।। अवेन्द्रचापस्या कृत्वासम्बन्ध ऽपि मम्बन्धीकरतिशयोक्तिः। अभृतोपमति मतान्तरम्। तिरोहितविव- क्षायां तूपमानस्य प्रमि इत्वादपमैवयम् ॥ ४८ ॥ दधतीति ।-किच्चेति चार्थः । । अमुष्य ] अद्रेः [एताः, शिखर- शिखाः] शिखगणि श्टङ्गाण्येव शिखा: केशपाश्यः । 'शिखा चूड़ा अवदं जातव्यम् :-साईसप्तगणम् पाय्यांपूचाईम ; तदन्ते एको गमः, हाविंशन्नावा: रत्ययः । तेन पई भवति, एवमेव अपराई चेत् पा-गौतिरिति । प्राकृतपिङ्गल तु स्कन्ध काय या प्रसिद्धिरम्य ; तथा च,-"चौमाता पहागणा: पृब्बई उत्तई बिहीति ममरूपा। सो कन्धहा बिपाणउ" इति । + तारकादित्वादितच्।

·शिशपालबधे
क्षणमलघुविलम्बिपिक्चदानः
शिखरशिखाः शिखिशेखरानमुष्य ॥ ५० ॥
सबधका: सुखिनोऽस्मि
ननवरतममन्दरागतामरसदृशः ।
नासेवन्ते रसव-
न नवरतममन्दरागतामरसदृशः ॥ ५१ ॥
केशपाशी' इत्यमरः । [विकद्दिचित्रकल्पद्रुमकुमुमैः ] विकसहि-
विचित्ः नानावणैः कल्पद्रुमकममैः [ अभिगुम्फितान् इव ] ग्रथितानिव
स्थितानित्युत्प्रेक्षा। [अलघुविलम्बिपिच्छदाम्नः ] अलघुनि विलम्बौनि
लम्बमानानि च पिच्छान्येव दामानि मजो येषु तान् । शिखिशेखगन्
शिखिन: केकिन एव शेखगन् आपौड़ान् निणं दधति इव । 'शिखा-
बलः शिखौ केकी' इति 'शिखाम्बापोड़ीग्वर्ग' इति चामरः ।
कुसुमगुम्फेनोत्प्रेक्षालिङ्गेन पिच्छादौनां दामादिरू पकमिद्विस्तदन्यापिता
चोत्प्रेति मगरः। पष्पिताग्रा वृत्तम् ॥ ५० ॥
मबधका इति ।-अम्मिन् अदी, अवरं न भवन्तीत्यनवगः ठाः,
अनवरतमाः येष्ठतमाश्च मन्दगगनैरमगैः मदृशः मरूपाश्च [अनवरत-
ममन्दगगतामरमशः ; अमन्दगगाण्यतिकानि तामरमानि पई-
रूहाणीव दृशो येषां त [अमन्दगगतामरमश: रतनवाः। 'पने-
कई तामरमम्' इत्यमरः । [ मुग्विनः भोगिनः मह वधूभिः [ सब-
धकाः ] मन्तः । "तन मर्हति तुल्य योग" (सर८ पा०) इति बह-
बौहिः, “नतश्च” (५।४।१५३ पा०) इति कप। रमवत् सानुरागम् ।
'गुणे गरी द्रवे नमः' इत्यमरः । नवरतं] नतनसुरतं [ नासेवन्त ।
इति न] किन्तामवन्त एवेत्यथः । "मम्भाव्यनिषेधनिवर्तन हो
प्रतिषेधो" [५म अधि० १म अध्या. मु.] इति वामनः ।
इति वामनः। विशिष-
सुरतानां संवनस्य सामान्यत: प्रसः । उपमाऽलङ्कारः, यमकच्च।
गतयमागौतिः ॥५१॥

·चतुर्थः सर्गः। २११ पाच्छाद्य पुष्पपटमेष महान्तमन्त- रावर्तिभिहकपोतशिरोधराभैः खाङ्गानि धूममचिमागुरवी दधान- धूंपायतीव पटलैर्नवनौरदानाम् ॥ ५२ ॥ पन्योऽन्यव्यतिकरचामभिर्विचिवै- रत्रस्यन्नवमणिजन्मभिर्म यूग्वैः । विस्मेरान् गगनसदः करोत्यमुभि- नाकाशे रचितमभित्ति चित्रकर्म ॥ ५३ ॥ इति रूपकम्। इत्यमरः । एव आच्छाति ।-एपः अदिः महान्तं, पप्पपट ! पप्याण्येव पट तम् । आछाद्य, अन्त: ' पटल्यन्तरं । आवर्तिभिः । अभौचां भ्रमद्भिः। “बहुलमाभीन्ना" (८५ पा० ) इति गिनिः । [ग्रहकपोतशिरोधगमः। ग्रहकपोतशिरोधगया पहपागवतकण्ठ- स्थाभेवाभा यंपां नैग्न्युिपमा। 'पागवते कपोतः म्यात्' इति वश्वः । अगुगे: कालागुगेरिमाम् आगुरबौम् । 'कालागुर्वगुरुः म्यात्' धूमचिं. धूमकान्ति तन्मदृशामित्यर्थः। अत निदर्शना। [दधान वनौर दानां पटलः ग्वाङ्गानि, धूपायतीव धूपैरधिवामयतौवयुत्प्रेक्षा, रूपकीपमानिदर्शनाभिरङ्गः मकोयतं ! “धूप सन्ताप” इति धातोः “गु धपविच्छिपगि पनि आयः” (३॥१॥ २८ पा० ) इत्यायप्रत्ययः ।। ५२ ॥ अन्योऽन्येति ।-अमुष्मिन्] अदो अन्योऽन्यव्यतिकरचारुभिः अन्यो- ऽन्येषां व्यतिकरंग मिश्रगोन चारुभिः, अत एव [विचितैः ] नानावण: : अत्रस्यववणिजन्मभिः ] अत्रस्यन्तः वासदोषेणादृष्यन्तः । त्रासो भौमणिदीषयोः' इति विश्वः । “वा भ्राश-" (३।११७० पा० ) इत्या. दिना वैकल्पिक: श्यन्प्रत्ययः । तेन्यो नवमणि यो जन्म येषां तै: [ मयूखैराकाशे रचितम्, अभित्ति ] अकुछ अनाधारमित्यर्थः । (चित्र- ·२१२ शिशुपालबधे समौरशिशिरः शिरःसु वसतां सतां जवनिका निकाममुखिनाम् । बिभर्ति जनयन्नयं मुदमपा- मपायधवला बलाहकततौः ॥ ५४॥ मैल्यादिचित्तपरिकर्मविदो विधाय । क्लेशप्रहाण मिह लब्धसबौजयोगाः । - कर्म ] कर्तृ। [ गगनसदः ] खेचरान् । विस्मेगन् ] विस्मयशोलान् [ कगेति] | "नमिकम्पि-" (३।२।१६७ पा० ) इत्यादिना प्रत्ययः । अत्र मणिमयूखेषु खे चित्रकर्मभ्रान्तिमतामेवाभित्तिचित्रकर्मेति अका- ग्णकार्योत्पत्तिवर्णनात् भ्रान्तिमदलमारीत्यापिता विभावनति सङ्गरः,- 'कारणेन विना कार्य्यस्योत्पत्तिः स्यादिभावना' इति लक्षणात् । प्रहर्षिणी वृत्तम् ॥ ५३॥ समोरेति ।-[समौरशिशिर: । ममौरेण मारुतन शिशिर: शीतलः [शिरःसु ] शिखरेषु [वसतां, निकाममुखिनाम् ] अत्यन्तमुखिनां [ मतां] पुण्यवतां । मुदं जनयन्, अयम् । अदिः [ अपाम् ] अम्भसाम् अपायधवला । अपायनापगमैन धवला [बलाइकततोः ] मेघ- पक्रौरव जवनिकाः । तिरस्करिणीः [ बिभर्ति]। अनावृतेष्वपि शिखरषु कौड़न मेधैरेवावग्णतां मम्पाद्य मुद जनयतीत्यर्थः । बलाइकततिष्वारीप्यमाणानां जवनिकानां मुदं जनयविति प्रकृतीप- योगित्ववानात् परिणामालङ्कारः,-'आगेप्यमाणस्य प्रकतोपयोगिवे परिणामः' इति लक्षणात्। रूपके तूपरञ्जनमामिति भेदः। जलो- इतगतिवृत्तम् -'ग्सजसजसा जलोइतगतिः' इति लक्षणात् ॥ ५४ ॥ मैत्रीति ।-[ इह अद्रो, समाधिं योगं बिभ्रतीति [ समाधिभृतः ] योगिनः। मैत्री करुणा मुदिता उपेति चतस्रश्चित्तवृत्तयः। तत्र,-- पुण्यकत्सु मैत्री, दुःखिषु करुणा, सुखिषु मुदिता अनुमोदनं, पापिषु उपेचा। मैत्री आदियेषां तानि चित्तस्य परिकम्माणि प्रसाधकानि, ·चतुर्थः सर्गः। २१३ ख्यातिञ्च सत्त्वपुरुषान्यतयाऽधिगम्य वाञ्छन्ति तामपि समाधिभूतो निरोडुम्॥५५॥ मरकतमयमदिनौषु भानो. स्तविटपान्तरपातिनो मयूखाः । अवनतशितिकण्ठकण्ठलक्ष्मी- मिह दर्धात स्फुरिताणुरगुजालाः ॥ ५६ ॥ एव शोधकानौत्ययः ; तानि विन्दन्ति लभन्तं इति तद्विदः तद्भाज: [मत्रादि- चित्तपरिकर्मविदः तैः क्षोणान्तःकरण मला इत्यर्थः ; अन शप्रहाणं विधाय। अविद्याम्मितागगद्देषाभिनिवेशाः पञ्च नंशाः। तदानित्येषु नित्यचाभिमानः, अनात्मनि च देहेन्द्रियादावा- मधौरित्यादिविभ्रमी विद्या । अस्मिता अहङ्कारः। गगोऽभिमत- विषयाभिलाषः । देषोऽनभिमतः गेषः । अभिनिवेशः कार्याकार्य- ध्वाग्रहः। ते हि पुरुष क्लिश्यन्तौति क्लंशाः, क्लेशहंतवः। पचायच् । तपा प्रहाण क्षयः । "कत्यचः" (८४२८ पा० ) इति णत्वम् । तहिधाय के शान् हिवेत्यर्थः। अतो लख: सवौज: सावलम्बनो योगो यस्ते लवसबोजयोगाः ] मन्तः। आलम्बनमेव व्यनक्ति, सत्चेति ।- सत्त्वपुरुषान्यतया] मत्त्वयुरुपयोः प्रकतिपुरुषयोरन्यतया अन्यत्वेन, मिथो भिन्नत्वन ख्याति] जाने। चाधिगम्य ] प्रकृतिपुरुषो भिन्नाविति नात्वत्यथः । प्रकृतिपुरुषयोविकाग्रहणात् मंसारः । विवेकग्रह- गान्मुक्तिरिति साङ्खयाः । अथ [ तां] ख्यातिम् [ अपि, निरोडुं] निवर्तयितुं [ वाञ्छन्ति । वृत्तिरूपां तां निवर्त्य खयम्प्रकाशतयैव स्थातुमिच्छन्तीत्यर्थः । “प्रतापरतायां पुरुषस्वरूपेणावस्थानं मुक्तिः" इति साहासिद्धान्तः । न केवलं भोगभूरियं, किन्तु मोक्षदेवमपोति भावः ॥ ५५ ॥ मरकतति ।-[ दह) अट्रो [ मरकतमयमेदिनीषु ] मरकतानां पत्र करणत्वान तृतीया।

·२१४ शिशपालबधे या बिभर्ति कलवल्लकोगुण- खानमानमतिकालिमाऽलया। नात्र कान्तमुपगौतया तया स्वानमा नमति कालिमालया ॥ ५७॥ .. विकारा मरकतमय्यस्तासु मेदिनीषु । "स्त्रिया: पुंवत्-" (६३३४ पा०) इत्यादिना पुंघद्भावः। [तरुविटपान्तरपातिनः ] तरूंगां विटपा: पल्लवाः तेषामन्तरैरवकाशः पतन्तीति तथोक्ताः। 'विटपः पहावे षिङ्गे विस्तारे स्तम्भशाखयोः' इति विश्वः । स्फुरितान्यणुरेणनां सूक्ष्म रजसां जालानि येषु तं [ स्फुरितारं गजालाः भानोर्मयूखाः, अवनतशितिकण्ठकण्ठलक्ष्मों ] अवनतस्य शितिकण्ठकण्ठस्य मयूरकन्ध- रायाः लक्ष्मौं [दधति ], इति निदर्शनाऽलङ्कारः। पुष्पिताग्रा वृत्तम् ॥ ५६॥ येति ।-[ अब ] अद्रो, अति अत्यन्तः कालिमा काणी यस्याः सा [अतिकालिमा] अतिश्यामेत्यर्थः न विद्यत लयो लयनं वचि- दवस्थानं यस्याः मा [ अलया]। भमन्तौयर्थः । अत एव सम्वनति भावः [या ] अलिमाला [ कलवलकोगुणवानमानं] कलोऽव्यक्त- मधुर: वनकौगुणस्वानः वौणातन्त्रीशब्दम्तम्य मानमुपमानं [बिभर्ति तन्त्रीवद् ध्वनतीत्यर्थः, उपमाऽलङ्गारः; [ उपगौतया । ममोपे गातुं प्रवृत्तयैव, न तु पूर्व गायन्त्यैवेति भावः । "आदिकगि क्रः कर्त्तरि च" (३।४।७१ पा० ) इति क्रः । तया अलिमालया ] भृङ्गावल्या [खानमा] सुखेनानमयितुमाक्रष्टुं शक्या, “ईघड:-" (३।३।१२६ पा० ) इत्यादिना खलप्रत्ययः । [ का वा म्बी [ कान्तं ] प्रियं [न नमति] सर्वाऽपि मानं विहाय कान्तं मद्यः प्रणमर्थव, तथोद्दीपक- स्वाहानस्येत्यर्थः । रथोडता वृत्तम् ;-'ग नगविति रथोडता लगो' इति लक्षणात् ॥ ५७ ॥ पब यमकमलजारः ।

·चतुर्थः सर्गः। सायं शशाङ्ककिरणाहतचन्द्रकान्त- निस्यन्दिनौरनिकरण कृताभिषेकाः । अर्कोपलोल्लसितवह्निभिरहि तप्ताः तौवं महाव्रतमिवह चरन्ति वप्राः ॥ ५८ ॥ एतस्मिन्नधिकपयःश्रियं वहन्त्यः सजोभं पवनभुवा जवन नीताः । वाल्मौकेररहितरामलक्ष्मणानां साधयं दधति गिरां महासरस्य: ॥ ५६ ॥ सायमिति ।-[इह | अद्री [ वप्राः ] मानवः । 'वप्रोऽस्त्रौ सानु- मानयोः' इत्यमरः । ! मायं गवी [ शशाङ्ककिरणाहतचन्द्रकान्त नियन्दिनौनिकरंगा शशाकिरगोराहतभ्यश्चन्द्रकान्तेभ्यो निस्यन्दिना प्रमाविणा नौनिकरंगा जल परेगा कताभिषेकाः) कृतनाना: [ अनि, अर्कोपलालमितवनिभिः ] अर्कोपनेभ्यः सूर्यकान्तेभ्यः उल्लसितैरुत्थित- वहिभिः तप्ताः मन्तः [ तौत्रं] उग्रं, दृश्चरमित्यर्थः, [ महाव्रतं] महत्तपः [ चरन्तीव ] इत्युत्प्रेक्षा ॥ ५८॥ एतस्मिबिति ।- एम्मिन् ] अद्रा [ अधिकपयःश्रियम् ] अधिकां जलसमृद्धि [ वहन्त्यः ], अन्यत्र तु,-अधि अधिकाः कपयः सुग्रीवादयो वण्यत्वेन यासु ता: अधिकपयः, श्रियं गुणालङ्कारादिशोभा वहन्त्यः । पवनाद्भवतीति पवनभूस्तेन [ पवनभुवा] वायुजन्यन [ जवेन ] वेगेन [सडोभं] चलनं नौता:], अन्यत्र तु,-जवेन जविना। 'जवो जविनि वेगे स्यात्' इति विश्वः । पवनभवा इनुमता सोभम् ओडत्यं नौता, हनुमहेगवर्णनया प्रागल्यं नीता इत्यर्थः । वाकपचे सर्वत्र षष्ठया विपरिणामः कार्यः । [महासरस्यः] महासरांसि [ अरहितगमलक्ष्म- गाना ] अररिताववर्जितौ रामलक्ष्मणो याभिस्तासाम्, अन्यत्र तु,- - ·२१६ शिशुपालवधे दह मुहुर्मुदितै: कलभै ग्वः प्रतिदिशं क्रियते कलभैरवः । स्फुरति चानुवनं चमरौचयः कनकरत्नभुवाञ्च मरीचयः ॥ ६ ॥ 3 रामो रमणः अरहितगमा अवियुक्तरामाः लक्ष्मणा: मारसयोषितो यासु ताः, केचित्त्वरहितरामाः अवियुक्तस्त्रोकाः लक्ष्मणाः मारमा इति पक्षिपरत्वेन व्याचक्षते, तेषां मत 'हंमम्य योषिहरटा मारसस्य न लक्ष्मणा' 'लक्ष्मणौषधिसारथाः' इत्यादामविश्रप्रकाशादिवाक्यगत- नियतस्त्रार्थताविरोधः । तामां [वाल्मौकर्गिगं. माधम्यं । मादृश्यं [ दधति]। अत्र पवनभवा जवनत्यतं कवृन्तावलम्बिफलहयवदभग्नक- पादगतत्वेनाथहयप्रतीतरघश्लेष: अन्यत्र,-पदभङ्गनार्थव्यप्रतीतजतु- काष्ठवच्छब्दयोरिव मिधः श्लिष्टत्वाच्छन्दश्लेपः, दृत्यभयमाहित्यादभयश्लेषो- ऽयं प्रकताप्रकतगोचरः, उपमा बङ्गमिनि मकरः ॥ ५८ ॥ दहेति ।- इस अद्रो मुदितैः इच्छाविहारमन्तष्ट्रः [ कलर्भः : करिपोतः । 'कलभः करिशावकः' इत्यमरः । दिशि दिशि । प्रति- दिशम् । यथार्थेऽव्ययीभावः, “अध्ययोभाव शरप्रभृतिभ्यः” (१।४। १०७ पा० ) इति ममामान्तोऽच्प्रत्ययः । कलवामी भरवश्च भैरव: ] मधुरभीषण:। विशेषण योगपि कपाणिनवर्दछिकोप- सर्जनत्वविवक्षया विशेषणममामः । ग्वः ईहणध्वनिः [महः क्रियत। अनुवनं] वन वन [ चमगचयः ] चमगमगमकः । स्फुरति ] । [च ) किच्च, कनकरत्नानां या भवम्तामां कनकरत्नभवां, मरीचयः किरणा: [च ] म्फुरन्ति। समृद्धिमहम् वर्णनाददात्तालङ्कारं यमक- स्थाभ्युञ्चयः ॥१०॥ कल. चमरीयां मरोचौनास प्रकतत्वात् म्फरपकपैकधम्मसम्बन्धन तुल्थ- योगितापि।

·चतुर्थः सर्गः। त्वक्साररघुपरिपूरणलब्धगौति- रस्मिन्नसौ मृदितपक्षमलरलकाङ्गः । कस्तूरिकामृगविमर्दसुगन्धिप्रति रागौव सतिमधिकां विषयेषु वायुः॥ ६१ ॥ प्रोत्यै यूनां व्यवहिततपना: प्रौढ़ध्वान्तं दिनमिह जलदाः । दोषामन्यं विदधति सुरत- क्रीड़ायासश्रमशमपटवः ॥ ६२ ॥ त्वगिति ।-[ अस्मिन् ] अट्रो [त्वक्साररन्धपरिपूरणलबगीतिः । स्वचि सारी येषां ते त्वारा वंशाः। 'वं त्वयारकमारत्वचिसार- मृणध्वजाः' इत्यमरः । तेषां धाणि तेषां परिपूरणेन मापनन बधा गौतिनसुखं येन सः, मदितपक्ष्म लरखकाः मदितानि संमृष्टानि पालानि लोमशानि रबकानां कम्बलमगाणां कम्बलानां वाऽजानि शरीराणि येन सः । 'गडकः कम्बलमगे कम्बले परिकीर्तितः' इति वैजयन्ती एतेम स्पर्शसुखमुक्तम् । [ कस्तूरिकामगविमर्दसुगन्धिः ] कस्तूरिकामगाणां विमर्टेन सारेण सुगन्धिः शोभनगन्धः । यद्यपि "गन्धस्येत्त्वे तदेकान्तग्रहणम्" (५॥४१३५ पा० बा० ) कर्तव्यम् इत्युक्तं, तथाऽपि निरखुशाः कवय इत्यपर्यनुयोगः । [ असो] एवम्भूतः वायुः गगौव] कामौव [विषयेषु] * प्रदेशेषु च । 'विषयः स्यादिन्द्रियार्थं देश जनपदेऽपि च' इति विश्वः। [ अधिकां, सक्ति ] व्यासक्तिम् [ एति] गछति ॥११॥ प्रोत्या इति ।-[] अद्री, युवतयश्च युवानच तेषां [ यूनाम् । "पुमान् स्त्रिया" (१॥२॥१७ पा० ) इत्येकशेषः। [प्रौत्ये, व्यवरित- * रन्द्रिया। उपमाऽकारः। जि- ·२१८ शिशुपालवधे भग्नो निवासोऽयमिहान्य पुष्पैः सदाऽऽनतो येन विषागिनाऽगः । तीव्राणि तेनोति कोपितोऽसौ सदानतोयेन विषाणि नागः ॥ ६३ ॥ प्रालयशौतमचलेश्वरमीश्वरोऽपि सान्द्रभचर्मवसनावरगोऽधिशते । तपनाः] तिरोहितार्काः, अत एव । सुरतक्रौड़ायासश्रमशमपटवः ] सुरतान्येव क्रीड़ास्ताभिर्य आयासो व्यायामस्तेन यः श्रमः खेदः । 'श्रमः खेदोऽध्वरस्यादेः" इति लक्षणात् । तस्य शमे वारण पटवः समर्थाः, जलदाः, प्रौढ़ध्वान्तं ] मेघावरणादाढ़ान्धकारं [दिनं ] दिवम, दोषा गतिमात्मानं मन्यत इति [ दोषामन्यं ] गलिमानि [विदधति । मेघावरणमहिना दिवस: स्वयमप्यात्मानं गत्रिं मन्यत, किमतान्य इत्यर्थः । * दोषैत्यव्ययं, तदुपपदान्मन्यतर्धातोः, “आत्ममान खश च" (३।२।८३ पा० ) इति खशप्रत्ययः । इह यूनां दोषावहिवाऽपि विसम्भं विहागः सम्भवन्तौति भावः । भ्रमविलमितं वृत्तम्। 'म्भी नली गः स्यादभ्रमरविलमितम्' इति लक्षणात्।। ६२ ॥ भग्न इति ।- [इह ] अद्रो [ अम्य } नागस्य [ निवाम: | आश्रयः, सदा पुष्यैः, आनतः ] नम्रः [ अयं] न गच्छतीति [ अग: ] वृक्षः, दानतीयैर्मदोदकैः सह वर्त्तते यस्तन [ सदानतोयेन ] मत्तेनत्यर्थः । [ येन विषाणिना] दन्तिना [भग्नः, तेन विषाणिना [ कोपितः ! कोपं प्रापितः [ असौ नागः] सर्पः [ तौवाणि, विषाणि ] गग्लानि [उज्झति वमति। परप्रतीकाराक्षमस्य क्रोधः स्वाश्रयमेव व्याहन्तीति भावः + प्रालेयेति ।-[ ईश्वरः] शिवः [ अपि] किमुतान्य इति भावः । पत एवाव पर्थापत्तिव्यज्यते । * + भव यमकमलारः।

·२१८ चतुर्थः सर्गः। सर्वर्तुनिवृतिकर निवसन्नुपैति न इन्दुःखमिह किञ्चिदकिञ्चनोऽपि ॥ ६४ ॥ नवनगवन लेखाग्राममध्याभिराभिः स्फटिककटकभूभिर्नाटयत्येष शैलः । अहिपरिकरभाजो भाम्मनैरङ्गरागै- रधिगतधवलिम्नः शृलपागारभिख्याम् ॥ १५ ॥ | मान्द्रभचम्मवमनावरगा: ] मान्द्रं यदिभचम्म तदव वमनं तदेवावरगां छादनं यम्य मः तथा सन् न त्वनावरगो नापि शिथिलावरण इति भावः । [प्रालयशौतम् ] प्रलयादागतं प्रालयं हिमम् । “तत आगतः" (४।३।७४ पा० ) इत्याण, “केकयमित्र युप्रलयानां यादग्यिः" (अक्षर पा० ) इति यशब्दस्येयादेशः । तन शीतं शीतलम् अचलेश्वरं] हिम- वन्तम् [ अधिशेत ] तस्मिन् शेते इत्यर्थः। “अधिशोथासां कर्म" (१।४।४६ पा० ) इति कर्मत्वम्। सर्वर्तुनिवृतिकर] मवर्तुभि- नितिकरं सदासुखकर इह अद्रौ निवमन् पुनर्नास्ति किञ्चनास्येति [ अकिञ्चनः ] निःस्वः [ अपि । उच्चावचेत्यादिना मयूरव्यंमकादिष निपातनात् तत्पुरुषः। [किञ्चिद अल्पमपि [ इन्दुःखं ] शीतोष्ण- दुःखम् नोपैति ] नित्यं मन्निहितानामनामन्योऽन्यदोषनिवा- रकत्वादिति भावः । 'इन्हें युग्महिमोष्णादि मिथुनं कलहो रहः' इति वैजयन्ती। अत्रीपमानात् हिमाचलादपमेयस्याधिक्यवर्णना- हातिरकः ॥ ६४ ॥ नवेति ।-[ एष शैलः ! रैवतकः । नवनगवनलेखाश्याममध्याभिः । नवया नगवनलखया तरुवनपत्या श्यामो मध्यो मध्यभागी यासां ताभिः [ आभिः, स्फटिककटकभूभिः] स्फटिकानां कटकभूभिः तट- प्रदेश: करौः, अहिरेव परिकगे गात्रिकाबन्धस्तं भजतीति तस्य [ अहिपरिकरभाजः ] 'भवेत्परिकरो व्राते पर्यङपरिवारयोः। प्रगाढ़े गालिकाबन्धे विवेकारम्भयोगपि॥' इति विश्वः । “भजो गिवः" (श!

·शिशपालबधे दधहिरभितस्तटौ विकचवारिजाम्बू नदै- विनोदितदिनलमाः कृतरुचश्च जाम्बूनदैः । निषेव्य मधु माधवा रसवदत्र कादम्बर हरन्ति रतये रह: प्रियतमाऽङ्गकादम्बरम् ॥६६॥ १२ पा०)। [भास्मनः ] भस्ममयः वैकारिकोऽणप्रत्ययः, “अन्" (818१६७ पा.) इति प्रतिभावात् "नस्तहिते" (81१४४ पा.) इति टिलोपो न। [अङ्गरागैः ] अनुलेपन: [ अधिगतधवलिनः ] प्राप्तधावल्यस्व, शूलं पाणो यस्य तस्य [ शूलपाणे: ] ईश्वरस्य । “प्रहर- पार्थेभ्यश्च परे निष्ठासप्तम्यो भवत इति वक्तव्यम्" इति पाणिशब्दस्य परनिपातः । [ अभिख्यां] शोभाम् । 'अभिख्या नामशोभयोः' इत्यमरः । "आतथोपसर्ग" (३३२१०६ पा०) इत्यङ् प्रत्ययः । [नाटयति ] अनु- करोति। निदर्शनाऽलङ्कारः । + मालिनी वृत्तम् ॥ ६५ ॥ दधद्धिरिति ।-[अत्र ] अद्रो, माधवस्य दुमे [ माधवाः ] यादवाः, विकचानि वारिजानि येषु तान्यम्बूनि ययोतो [ विकचवारिजाम्बू, अभितः ] उभयतः [तटो दधद्भिः, नः] अम्बुप्रवाई:, प्राकस्रोतसो नद्यः, प्रत्यक्सोतसो नदाः, नर्मदां विनत्याहुः। [विनोदितदिनलमाः ] विनोदितो दिनक्कमो येषां ते, विहागपनीताहिकसन्तापा इत्यर्थः । [च] किञ्च, जाम्बूनदस्य विकाः [ जाम्बूनदैः ] कनकभूषणैः [ कतरुचः ! जनितयोभाः सन्तः [रसवत् ] स्वादवत्। 'रसी मन्चे रसे स्वाद' रति विश्वः । कादम्ब दक्षुः। 'कादम्बः कलहंसेलोः' इति विश्वः । कादम्बं राति रलयोरमेदावाति प्रकृतित्वेनादत्त इति [ कादम्बरम ] ऐचवम्। 'पानसं द्राक्षमाधुकं खाजू तालमैचवम्' इति स्मरणात्। "मातोऽनुपसर्गे कः” (३।२।३ पा०)। [ मधु ] माम् । एवञ्च मधु- कादम्बरशब्दयोः सामान्यविशेषपरत्वादपोनरुत्यम् । [निषेव्य ] पोत्या। "निष्ठा" (२९६८ पा.) इति सूत्रे काशिकाहत्यकर्मतहाकिम् । पच उपमेव साधीयमी। * + ·चतुर्थः सर्गः। २२१ दर्पणनिर्मलासु पतिते घनतिमिरमुषि ज्योतिषि रौप्यभित्तिषु पुरः प्रतिफलति मुहुः । बौड़मसम्मुखोऽपि रमथैरपतवसनाः काञ्चनकन्दरामु तरुणौरिह नयति रविः ॥६॥ पत्रियाणां पैध्या एव निषेधादिति भावः। [रतये ] सरतार्थं [ रहा, प्रियतमाऽजकात् ] प्रियतमानां प्रेयसौनामजादेवाकाहानात् [अम्बर्ग] वस्त्र [हरन्ति]। यादवार मधुपानरतोत्सवेर्विसम्बं विहरन्तीति भावः । • पृथ्वी वृत्तम् -'जसो जसयला वसुग्रहयतिश्च पृथ्वी गुरुः' इति लक्षणात् ॥१६॥ दर्पणेति ।-दह] अद्रौ [रविः दर्पणनिर्मलास, पुरः रौप्यभित्तिषु ] काञ्चनकन्दराग्रवर्तिरजतसानुषु [ पतित ] सङ्गान्ते । घनतिमिरमुषि ] धनं सान्द्रं यत्तिमिरं तमुष्णाति हरतीति तमुद। क्विप्। तस्मिन् [ ज्योतिषि ] खतेजसि [काञ्चनकन्दरासु मुहुः, प्रतिफलति सम्मर्छति सति, रमणैरपतवसनास्तरुणीः, असम्मुखोऽपि] कन्दरानभिमुखोऽपि [बोर्ड पाम्। यद्यपि “गुरोश हलः" (३३१०३ पा०) इति खियामप्रत्ययः अत एव 'मन्दाक्षं हौखपा ग्रीड़ा' इत्यमरः, तथाऽपि तत्र स्खौत्वाविवक्षायां बाहुलकत्वानपुंसकत्वञ्च; अत एव 'अविधी गुरीः खियां बहुलं विवक्षा' (५ अधि० २ अध्या० ४२ सू०) इति वामनः । [नयति ] प्रापयति । "नौवोहरतश्चापि- इति हिकम्पकता। यस्मिन् सवर्णकन्दरास क्रीड़ार्थं प्रविष्ठाः स्त्रियोऽन्धकार इति कृत्वा पुरुषैरपहतवस्त्राः सत्यः पुरःस्थितरौप्यभित्तितेजसामन्तः- प्रतिविम्बवत् प्रकाशे सति सलज्जा रति भावः । अन काञ्चनकन्दरा- गामसम्मुखार्कच्योतिःप्रतिफलनासम्बन्धेऽपि सम्बन्धोक्तरतिशयोक्तिः। पन यमकयोः संसरिः। + जीवधारितगापि गव्यांना सथैव च। हिकर्मषु यर ट्रष्टव्यमिति निमयः ॥” इति । "चकथित" (१.७१ पा.) इति सूबभाचोका कारिका। + दर्षचनिखास रति उपमा, पसत्रयोऽपौति विरीधर । *

·२२२
बिशपालबधे
मनुकृतशिखरोघौभिरभ्यागतेऽसौ
त्वयि सरभसमभ्युत्तिष्ठतीवाट्रिमच्चैः ।
द्रुतमरुटुपनुन्नरुन्नमतिः सहल
हलधरपरिधानश्यामलैरम्बुवाहैः ॥ ६८ ॥
इति श्रीमाघकविकती शिशपालबधे महाकाव्ये
रैवतकवर्णनं नाम चतुर्थः सर्गः ॥ ४ ॥
अत
एवात्र
वंशपत्रपतितं वृत्तम् -'दिमुनिवंशपत्रपतितं भरनभनलगैः' इति
लपणात् ॥१७॥
अनुकतेति ।- [ असो, उच्चैः उन्नतः । अद्रिः ] रैवतकः [त्वयि
अभ्यागते मति [अनुकशिखगैघोभिः ] अनुकता शिखरोधाणां
नौयस्तैस्तथोक्तः शिखगैघभ्रमकागिभिरिति भावः;
श्रौरिव श्रीरिति निदर्शनया भ्रान्तिमदलकारी व्यज्यते । [दुतमरुदप-
नुत्रैः ] द्रुतमरुता शीघ्रमारुतनोपनुन्नैः प्रेरितैः अत एव [ महलं !
सलीलम् [ उन्नमभिः ] उत्पतद्भिः । धरतीति धरः पचान्द्यच्, हलम्य धरी
हलधरी बलभद्रः तम्य परिधानानि अम्बराणि तहत् श्यामलैः श्यामः
हलधरपरिधानश्यामलः अम्बुवाहै: ] निमित्तेन [ सरभमम्, अभ्यु-
त्तिष्ठतौव] प्रत्युत्थानं कगेतीवेति क्रियानिमित्ता क्रियाम्वरूपोत्प्रेक्षा,
विशिष्टमेधोत्रमनक्रियया प्रत्युत्थानक्रियोत्प्रेक्षणात ; सा चोक्तनिदर्शना-
उनुप्राणितेति सङ्गरः। शाब्दस्तु वृत्त्यनुप्रासः । मालिनी वृत्तम् ॥ ६८ ॥
इति श्रीमहामहोपाध्यायकोलाचलमल्लिनाथमूरिविरचित
माघकाव्यव्याख्यान सवजयाख्ये चतुर्थः सर्गः ॥ ४ ॥

·पञ्चमः सर्गः। इत्थं गिर: प्रियतमा दूव सोऽव्यलोकाः शुश्राव सूततनयस्य तदा व्यलोकाः । रन्तुं निरन्तरमियेष ततोऽवसाने तासां गिरी च वनराजिपटं वसाने ॥ १ ॥ तं स दिपेन्द्रतुलिताऽतुलतुङ्गशृङ्ग- मभ्युल्लसत्कदलिकावनराजिमुच्चैः । इत्यमिति ।-[ म: हरि: । इत्यम् । अनेन प्रकारण। "इदम- स्थमः” (५।३।२४ पा० ) इति थमुप्रत्ययः। । अव्यलोकाः ] अप्रिय- रहिताः। 'व्यलोकं त्वप्रियते' इत्यमरः । [ प्रियतमाः } प्रेयसी: [इव] स्थिताः, कान्तामम्मिता इत्यर्थः। [व्यलोका: । विगतान्ता:. मत्याः [मृततनयस्य सारथिकुमारस्य दारुकस्य [गिर: तदा शुश्राव। [ ततः ] श्रवणानन्तरं [तासां] गिगम् [अवसान] समाप्ती [च, निरन्तरं ! नौगन्धु [ वनराजिपटं ] वनराजिरेव पटस्तं वसाने] आच्छादयति। 'वस आच्छादने' इति धातोः कर्तरि लटः शानजा देशः । [गिरौ] रैवतकाद्री [ ग्न्तुं ] क्रीडितुम् । इयेष ], तत्र वसतिं कर्तुमिच्छति स्मेत्यर्थः । उपमायमकरूपकाणां संसृष्टिः। सर्गेऽस्मिन् बसन्ततिलका वृत्तम् ;-'उक्ता वसन्ततिलका तभजा जगी गः' इति ॥१॥ तमिति ।-[अभ्युनसत्कालकावनराजिम् ] कदल्य एव कदलिकाः पत्र प्रथमा-हितीययो: विभक्त्योः विपरिणामन ककणी: विशेषणं कर. गौयम्।

·२२४ शिशुपालवधे विस्तारमावसुधोऽन्वचलञ्चचाल लक्ष्मी दधत्प्रतिगिरेरलधुर्बलोधः ॥ २ ॥ भाखत्करव्यतिकरोल्लसिताम्बरान्ताः सापत्रपा व महाजनदर्शनेन संविव्युरम्बरविकाशि चमूसमुत्थं पृथ्वीरजः करभकण्ठकडारमाशाः ॥ ३ ॥ वैजयन्त्यो रम्भातरवश्च। 'कदली वैजयन्त्याच्च रम्भायां हरिखान्तरे' इति विश्वः। अभ्यबसन्त्यः कदल्यो वैजयन्त्यो वनराजय दव यस्य सः, अन्यत्र,-रम्भावनपङ्कयो यस्य तमिति योज्यम् । • [उच्चः] उवतः [विस्ताररुद्धवसुधः ] विस्तारेण रुद्धवसुधः व्याप्तभूमिः, अत एव [ प्रति- गिरेलक्ष्मी दधत् ] स्वयमप्यन्यो गिरिरिव स्थित इत्यर्थः । [अलघुः ] महान् [ स बलोधः ] सेनासः [हिपेन्द्रतुलिताऽतुलतुटणं] दिपेन्द्र- स्तुलितान्यतुलान्यप्रतिमानि हिपेन्द्रव्यतिरिक्तप्रतिमारहितानि तुर- टङ्गाणि यस्य तथोक्तं, [तम् अचलं ] रैवतकम् [ अनु, चचाल ] तं प्रति ययावित्यर्थः । “अनुलक्षणे" (१।४।०४ पा०) इति कर्मप्रवचनीय- त्वात् तदद्योगे द्वितीया । अत्र प्रतिगिरेः कस्यचिदप्रसिद्धत्वात् गिरिधर्म- योगी बलौघः प्रतिगिरेर्लक्ष्मौमिव लक्ष्मी दधातीति निदर्शनामुखेन प्रतियोगिवेनोत्प्रेक्ष्यते, इत्युत्प्रेक्षवेयं श्लेषानुप्राणितति सकरः । ॥ ९ ॥ भाखदिति ।-[पाशाः] दिशः [भाखत्करव्यतिकरोहसिता- बरान्ता: ] भास्वत्करव्यतिकरण सूर्यांशुव्यात्या उसिताम्बरान्ताः प्रकाशिताकाशदेशाः ; अन्यत्र,-भावान् भाखरः अभिरूपः। 'भाखान् भास्वरसूर्ययोः' इति विपः । तस्य रस्तस्य स्पर्धनेन सिताम्बरान्ता: • "गनिमः" इत्यच “राभिरुचः" इति पाठ: मल्लिनाथसम्मत: इति नद व्याख्यया स्पष्टं प्रतीयते। । रिपेक्षिता प्रत्युपमा ·पत्रमः सर्गः। २२५ भावर्तिनः शुभफलप्रदशुक्तियुक्ताः सम्पन्नदेवमणयो भृतरन्धभागाः । अश्वा: प्यधुर्वसुमतीमतिरोचमाना- स्तुणं पयोधय वोर्मिभिरापतन्तः ॥ ४ ॥ मस्तवस्त्राश्चलाः, अत एव [ महाजनदर्शनन सापनपा इव] सापनपान्यतः' इत्यमरः । [अम्बरविकाभि] व्योमव्यापि वासःशोभि 'अम्बरं व्योमवाससीः' इति विश्वः । [चमूसमुत्थं ] चमूषु समुत्थं [ करभककड़ारं] करभः उष्ट्रपोतः । 'उष्ट्र क्रमेलकमयमहाङ्गाः करमः शिशः' इत्यमरः। तस्य कल व कड़ारं कपिशं, 'कड़ार: कपिशः पिङ्गः' इत्यमरः । [ पृथ्वीरजः, संविव्युः ] संवराछादयामास- रित्यर्थः । 'व्ये ञ् संवरणे', लिट्, कित्त्वात् सम्प्रसारणे हिर्भावः, “एरने- काच-" (६।४।८२ पा०) इति यणादेशः । स्त्रियो वखापहार लज्जया यत्किञ्चिदाछादयन्तौति भावः । अत्राचेतनास्खाशासु निविशेषण- महिना स्त्रौप्रतीतौ तदभेदाध्यवसायन संव्यानव्यवहारसमारोपात् समासोक्तिः, मा च सापनपत्वोत्प्रेक्षाऽनुप्राणितेति सकारः ॥ ३ ॥ आवर्त्तिन इति ।-[ प्रावर्तिनः ] दशावर्तवन्तः । प्रशंसायाम इति इनिः। ते च 'हावुरस्यो शिरस्यो हो हो हो रन्धोपरन्धयोः । एको भाले झपान च दशावर्त्ता ध्रुवा: स्मृताः ॥' इत्युक्ता दश ध्रुवाच्या विवक्षिताः। अन्येषामनन्तरमेव पृथगभिधानात् । अन्यत्र तु,-अल- अमवन्तः। 'स्थादावोंऽम्भसां भमः' इत्यमरः । रोमसंस्थाने तु तत्साम्यावापदेशः । तटुक्तम्,-'पावर्तसाम्यादावर्ती रोमसंस्थान- मङ्गिनाम्' इति। [शुभफलप्रदशक्तियुक्ताः शुभफलानि राज्यलाभादौनि प्रददतीति शुभफलप्रदा: "प्रे दानः” (श६ पा.) रति कः । ताभिः शुक्तिभिः संस्थानरावर्तविशेषयुक्ताः। तदुक्तं,-'वक्षःस्थाः शक्तय- तिम जहरोमा जयावहाः' इति। अन्यत्र,-शुभफलानि मुक्ताफलानि तत्प्रदाः, शक्तयो मुक्तास्फोटाः ताभियुक्ताः। 'मुक्ताकोट इयावत ·शिशुपालवध आरक्षमग्नमवमत्य सृणिं शिताग्र- मेकः पलायत जवेन कृतार्तनादः । अन्यः पुनर्मुहुमदलवताम्तभार- मन्योऽन्यतः पथि वताबिभितामिभोष्ट्रौ ॥ ५ ॥ -- शुक्तिः शसकपालयोः' इति यादवः । [मम्पन्नदेवमणायः ] मम्पन्नाः सम ग्राः देवमण यो निगालावा: कौम्भादिदिव्यमगायश्च येषां ते, 'आवतौ गेमजी देवर्मागा म्वेष निगालजः। 'निगालम्त गली देश सकत्' इति वैजयन्ती। भृतरन्धभागा: ' भूताः पृर्गा रन्ध्रभागाः पार्श्वदशा निम्रप्रदेशाश्च येषां ते। अतिशयिता रोचमानाः कण्ठावर्ता येषां ते [ अतिरोचमानाः] । 'कण्ठजो रोचमानश्च स्वामिमौभाग्य- वईनः' इति वैजयन्ती; अन्यत्र तु,-अत्यन्तं दीप्यमाना इत्यर्थः । [ ऊर्मिभिः गतिविशेषौचिभिश्च [ आपतन्तः ] आधावन्तः । 'पङ्- लोकतानामश्वानां नमनोन्नमनाततिः । अतिवेगममायुक्ता गति- रुम्मिरुदाहृता॥' इति वैजयन्ती। ईदृशः : अश्वाः पयोधय इव तृगा वसुमतौं, प्यधुः ] छादयन्ति मा । 'अपिधानतिरोधानपिधानाचाद- नानि च' इत्यमरः। अपिपूर्वाधातलंङ । “वष्टि भागुरिल्लोप- मवाप्योरुपमर्गयोः" * इत्यकारलीपः । एकनालावलम्बिफलइयवटेक- शब्देनार्थ हयप्रतीतेग्यश्लेषोऽयं प्रकताप्रकलगोचरः। उपमा व्यङ्गमिति सडरः ॥४॥ आरति :-[पथि : मार्ग [ इभीष्टावन्योऽन्यत: ] अन्योन्य स्मात् [अबिभितां ] भौतवन्तो! 'अिभी भये' लङ्। “भियोऽन्यतरस्याम्" (६।४।११५ पा० ) इतीत्वम् । वत। वर्तत्यनयोपि भौतिरिति खेद- ऽतिविमाये वा। 'खेदानुकम्पामन्तोषविस्मयामन्त्रणे वत' इत्यमरः । तत्र लिङ्गमाइ,-[एकः ] उभः [ आरक्षमग्नम् ] आरक्ष: कुम्भयोग्धः- प्रदेशस्तन मग्न प्रविष्टं [भिताग्रं तीक्षा मुखं [ सणिम् ] अङ्गशम् । ] इत्यव्ययप्रकरणी दौषिताः ।

·पञ्चमः सर्गः। आयस्तमैक्षत जनश्चटुलाग्रपादं गच्छन्तमुच्चलितचामरचारमश्वम् । नागं पुनर्मुटु सलौलनिमीलिताक्षं सर्व: प्रियः खलु भवत्यनुरूपचेष्टः ॥ ६ ॥ शोऽस्त्री सृणियोः' इत्यमरः । [ अवमत्य ] अवधूय [कृतार्तनादः ] कत आर्तनादी येन मः, अतिकरुणं क्रन्दनियर्थः। [जवेन, पलायत पलायितवान् । परापूर्वादयतर्लङ् “उपसर्गस्यायतो" (८२१८ पा०) इति रेफस्य लत्वम्। [ अन्यः पुनः ] उष्ट्रम्त [ अस्तभारं] निरस्तभारं यथा तथा । मुहः, उदप्लवत उत्मतवान् । "मु गतौ” इति लङ । स्वभावोक्तिः ॥ ५ ॥ आयम्तमिति ।-जनः, चटुलाग्रपादं ] चञ्चलपूर्वचरणं यथा तथा गच्छन्तं ] शौनं धावन्तमित्यर्थः । । उच्चलितचामरचारुम् । उच्चलितः उन्नमितशामरश्वारुम् अश्वम्, आयस्तं मयत्नमाहतं • यथा तथा “यसु प्रयत्न" कतरि क्तः। तान्तं क्रियाविशेषणम्। [पक्षत ] ईक्षितवान् । ईक्षतर्लङ् “आडजादौनाम्" ( ६।४।७२ पा० ) “आटश्च" ( ६?12 पा०) इति वृद्धिः। ! नागं पुनः ] गजन्तु [सलौलनि मौलितानं ! मलौलं निमौलित अक्षिणी यस्मिन् कर्मणि तत्, “बहुव्रीही सक्थ्यक्षणोः खाङ्गात् षच्” (५।४।११३ पा० ) इति षच् । । मह ] मन्दं, गच्छन्त- मायस्तमैक्षत। कथं शीघ्रमन्दयोस्तुल्यदृष्टिः ? अत आह,-[ सर्वः ] प्राणी अनुरुपचेष्टः । स्वजात्युचितव्यापारः सन्, प्रोणातीति [ प्रियः ] प्रौतिकरः [ भवति खलु]। “दगुपधज्ञापौकिरः कः" (३२१११३५ पा०) दति कः प्रत्ययः । अर्थान्तरन्यासः ॥ ६॥ "पाहतम्" रति निरर्थकम, एतत्त मसिसम्पातायातमिति मन्यामह; "मयबम्" इत्येतावमाविषैव विधितासाभादिपवधासम्पम् ।

·२२८ शिशपालबधे वस्तः समस्तजनहासकरः करेगो- स्तावत् खरः प्रखरमुल्ललयाञ्चकार। यावच्चलासनविलोलनितम्बविम्ब- विसस्तवस्वमवरोधबधूः पपात ॥ ७ ॥ शैलोपशल्यनिपतयनमिधारा- निष्षिष्टनिष्ठुरशिलातलचूर्णगर्भाः । भूरेणवो नभसि नद्धपयोदचक्रा- चक्रीवदङ्गमहधूममचो विसवः ॥ ८ ॥ r- वस्त इति ।-[ करेणोः ] इभ्याः “करेगुरिभ्यां स्त्री नेमे" इत्यमरः । "भौवार्थानां भयहेतुः" (१।४।२५ पा० ) इत्यपादानत्वम् । [वस्तः मौत: [खर: ] गर्दभः [ समस्तजनहामकर: ] समस्तजनस्य हामं करोतीति तत्करः सन्, “कसो हेतु-" (३२।२० पा० ) इत्यादिना ठप्रत्ययः । [तावत् ] तदवधि [ प्रख भृशम् [ उल्ललयाञ्चकार उत्पपात, [ यावत्, चलासनविलोलनितम्बविम्बवित्रस्तवस्त्रं] चलात् स्थानचलितादासनात् पल्ययनात् विलोलोऽपमृतस्तस्मावितम्बविम्बा- हिसस्तं वस्त्रं यस्मिन् कर्मणि तद्यथा तथा अवरोधबधः पपात ] । खभावोक्तिः ॥ ७॥ लेति।-शैलोपशल्यनिपतट्रयनैमिधागनिष्पिष्टनिष्ठुरशिलातल- पूर्णगर्भाः] शैलस्य रैवतकानेरुपशल्य प्रान्तम् । यद्यपि 'ग्रामान्त उपशव्यं स्यात्' इत्यमरः, तथाऽपि उपचागददोषः । तत्र निपततां धावतां रथानां नेमयचक्रान्ताः। 'चक्र ग्थात, तस्यान्ते नेमिः सौ खात् प्रधिः पुमान्' इत्यमरः । तासां धाराभिः निष्यिष्टानां चर्णितानां निष्ठुरपिलातलानां चौँ गर्भ येषां ते तथोक्ताः । [नभसि, नळपयोद- पकाः] नबानि पयोदचक्राणि पयोदाकारमण्डलानि येते [चक्री- बदामधूम्रकचः ] चक्रवद्रमणमस्थासौति चक्रौवान् गर्दमः। 'चत्री- ·पक्षमः मर्गः। २२८ उद्यत्कृशानुशकलेषु खुराभिघाता- मौसमायतशिलाफलकाचितेषु । पर्यन्तवत्मसु विचक्रमिरे महाश्वा: शैलस्य दर्दुरपुटानिव वादयन्त: ॥ ६ ॥ तेजोनिरोधसमतावहितेन यन्त्रा सम्यक् कशावयविचारवता नियुक्तः । वन्तस्तु बालेया रासभा गर्दभाः खराः' इत्यमरः । “आमन्दीवदष्ठीव- चक्रीवत्-" (८।१२ पा० ) इत्यादिना साधुः । तस्याङ्गरुहाणि गेमाणि तहत् धूम्ररुधः कृष्णलोहितवर्णाः । “धूम्रधूमलो कृष्णलोहितो' इत्यमरः। [ भरेगवः, विमसः ] प्रस्ता: * ॥ ८ ॥ उद्यदिति । - खुगभिघातात् खुग: अफानि । 'शर्फ क्लीवे खुरः पुमान्' इत्यमरः। तेषाभिघातात् [ उद्यत्कयानुशकलषु ) उद्यन्तः कृशानुशकलाः + स्फुलिङ्गाः येभ्यस्तेषु । टङ्कप्रायाः : खुरा इति भावः । भमोममायतशिलाफलकाचितप] भूम्यां : ममानि ममतलानि पायतानि च यानि शिलाः फलकानीव शिलाफलकानि तैगचितव आस्तृतष, [ शैलस्य, पय॑न्तवमसु । प्रान्तमार्गेषु [ महाश्वाः, दर्दुरपुटान् , दर्दगणां वाद्यविशेषाणां पुटान् मुखानि [ वादयन्त इव, विचक्रमिर] जग्मुः, पादन्यासैः तादृशं शब्दमकुर्वन्नित्यर्थः । “वे: पादविहरणे" १।३।४१ पा० ) इत्यात्मनेपदम्। 'दर्द रस्तोयद भेके वाद्यभाण्डादि- मैदयोः' इत्यमरः । उत्प्रेक्षाऽलङ्कारः ॥ तेज इति ।-तंजोनाम दर्पापरनामा सत्त्वगुणविकारप्रकाशको अन्तःसाविशेषः । यथाऽऽह भोजराजः,–'तेजो निसर्गजं सत्त्वं वाजिनां . पच उपमाला। "भि शकलखरहे वा पसि"रत्यमरः । 1 "रपाषापदारण:" इत्यभिधानात् । "कदि कारादशिनः" इति गणसूत्रेण वा मेष। “भून्याम्" प्रसव भूमीवत पति युक्रम्। लिग- ·शिशपालबधे पारट्टजश्चटुलनिष्ठुरपातमुच्चै- श्चिवं चकार पदमईपुलायितेन ॥ १० ॥ तत् ॥" इति। . पुरखं रजः । क्रोधस्तम इति जेयास्त्रयोऽपि सहजा:गुणाः ॥ इति । तञ्च हिविध, सततोत्थितं मयोस्थितञ्चेति। यथाऽऽह स एव,-"धागस वोजितानाच निसर्गात् प्रेरणं विना। अविछिन्नमिवाभाति तत्तेज: मततीस्थितम् ॥ कशापादादिधातैर्यत्साध्वसात् स्फुरितन्तु अत्र तेजःशब्देन तत्काय वेगो लक्ष्यते । तथा च [तेजो- निरोधसमतावहितेन ] तेजसि वेग निरोधे तनिवारण समतायां वेग- माम्ये चावहितेन वलाविभागकुशलेनेत्यर्थः । [कशात्रयविचारवता] कमा ताड़नौ। 'अश्वादेस्ताड़नौ कशा' इत्यमरः । अत्र कशा: कशा- चातास्तासां त्रयमुत्तममध्यमाधमेषु यथामङ्ख मृदममनिष्ठुरसकद- हित्रिरूपं त्रितयं, तस्य विचारः। एतष निमित्तेषु अङ्गेष्वेवं ताब इति विमर्शः, तहता तउन्जेन । यथाऽऽह भोजः,-'मदनैकेन घातेन दण्डकालेषु ताड़येत्। तौक्षां मध्यं पुनर्वाभ्यां जघन्यं नितुस्विभिः ॥ उपवेशेऽथ निद्रायां सवलित दृष्टचेष्टित। वड़वालोकनौत्सुक्ये बहु- गर्वितषिते ॥ सन्त्रासै च दुरुत्याने विमार्गगमन भये । शिक्षा- त्यागस्य समये सजात चित्तविभ्रमे ॥ दण्डः प्रयोज्यो वाहानां काल द्वादशवपि। ग्रीवायां भौतमाइन्यात् लस्तञ्चैव च वाजिनम् ॥ विभ्रान्तचित्तमधरे त्यशिक्षञ्च ताड़यत् । प्रहेपितं स्कन्धबाह्रोर्वड़वा- लोकिनं तथा ॥ उपवेशे च निद्रायां कटिंदेश च ताड़येत्। दुश्चेष्टितं मुखे इन्यादमागप्रस्थितं तथा ॥ जघन मलितं इन्चात् नेत्रमार्गे दस्थितम्। यः कुण्ठप्रकतिर्वाजी तं सर्व व ताड़येत् ॥” इति । एवम्भूतन [ यत्रा ] सादिना [ सम्यक् ] यथाशास्त्र ! नियुक्तः ] ईरितः [ उच्चः ] उबतः, आरट्टोऽश्वयोनिर्देशविशेषः तज्जीऽश्वः [आरजः ] | विशेषणमात्र प्रयोगे सागगम्बरादिवत्तावतैव विशेष्यप्रतीतरित्याइ वामनः। यथा,-"विशेषणमात्रप्रयोगो विशेष्यप्रतिपत्ती” (५म अधि० १म अध्या० १० मु०) इति । (चटुलनिठुरपातं ] चटुलश्चपली ·पषमः सर्गः। नौहारजालमलिनः पुनरुवसान्द्राः कुर्वन् बधूजनविलोचनपममालाः । क्षुमः क्षणं यदुबलैर्दिवमातितांसुः पांशुर्दिशां मुखमतुत्ययदुत्थितोऽट्रेः ॥ ११ ॥ निष्ठुरः परुषश्च पातः प्रक्षेपो यस्मिन् कर्मणि तद्यथा तथा । [ अईपुलायितेन मण्डलगतिविशेषगा । चितम्] अद्भुतं ( पदं पदक्रम चकार]। 'प्रताड़ाई क्रमानैमण्डलायितवखिातैः । उन्मुख- स्थाश्वमुख्यस्य गतिईपुलायितम्' इति लक्षणात्। पुला नाम मुता- बनेकापरनामा इयानां गतिविशेषः । तदुक्र इयलीलावत्याम् ;-'भुतां प्रवङ्गितामाहुर्या धारा पुलनाभिधा। पुनरेनां रलोपान्तां पुला- मित्याह देशिकः ॥' तबक्षणञ्च तत्रैवोक्तम् ;-'विपति समविशेषा- नुत्क्षिपत्यग्रपादान् प्रसरति पुरतोऽश्वः साधु धारा पुलाख्या। विख- मति समपादोत्तपणाकुचनानां, करुणमिह गतिज्ञाः प्राहुरन्ये पुला- ख्याम् ॥ इति । 'पार्णिप्रधानं प्रविधाय गगाहलाां श्नयोकत्य पहेत्युला- ख्याम्' इत्यादि। पुलाख्यया अयितं गतिः पुलायितम्। “प्रय गतो" भावे क्तः। तच्छता ईत्याद्युक्तरीत्या अनुष्ठितमईपुलायितमित्यलमति- विस्तरेण ॥१०॥ नौहारेति ।-नोहारजालमलिनः ] नोहारजालवत् तुरिनव्यर- वन्मलिनः [ बधूजनविलोचनपक्ष्ममाला: ] बधूजनविलोचनानां पक्ष्य- मालाः [पुनरुक्तसान्द्राः] हिगुणसान्द्राः [कुर्वन्] खभावतोऽपि सान्द्रत्वा- दिति भावः। मयरव्यंसकादित्वादिस्पष्ट पटुवत् समासः। क्षणं, यदुपलैः) यहूनां बलैः सैन्यैः [ चुम्मः अनेरुत्थितः, दिवम् ] प्राकानम्, प्रात- नितुमवतनितुमिच्छुः [आतितांसः]। तनोते: सवन्ताङप्रत्ययः, "सनीव- तई-. (७२।४८ पा.) इत्यत्र तनिपतिदरिद्राणामुपसहयानात • वैचिदव "भरणपिसमितमिपतिदरिद्राणाम् इति पठन्ति ।" ति ( र पा.)बाधिका।

·२३२ शिशपालबधे उच्छिद्य विहिष इव प्रसभं मृगेन्द्रा- निन्द्रानुजानुचरभूपतयोऽध्यवात्सुः । वन्येभमस्तकनिखातनखामुक्त- मुक्ताफलप्रकरभाजि गुहाएहाणि ॥ १२ ॥ बियाणया बहलयावकपकपिङ्ग- पिच्छावचूड़मनुमाधवधाम जग्मुः । चच्चग्रदष्टचटुलाहिपताकयाऽन्ये स्वावासभागमुरगाशनकैतुयष्ट्या ॥ १३ ॥ वैकयिक दृडभावः । "तनोतैर्विभाषा" (६।४।१७ पा०) इति दोघः। [पांशुः दिशां मुखम, अतुत्थयत् ] आच्छादयति स्म: "तुत्य आच्छादने" इति धातोश्चौगदिकासह ॥ ११ ॥ उच्छिोति ।-[ इन्द्रानुजानुचरभूपतयः ] इन्ट्रानुजम्योपेन्द्रस्य हरे- रनुचरा अनुजीविनी भ्रपतयः [ मृगेन्द्रान् ] मिहान् बिहिषः शलन् [ इव, प्रमभं] प्रसह्य [ उछिद्य इत्वा [ वन्येभमस्तकनिखातनखान- मुक्तमुक्ताफलप्रकरभाजि] वन्यभानां मस्तकेप निखार्तनिक्षिप्तनखाग्रे मिहनखमुखैर्मुक्तान् विकीर्णान् मुक्राफलप्रकगन् भजन्तौति तथोक्कानि [गुहाग्रहाणि ] गुहाः रहाणौवेत्युपमितममासः, विद्दिष इवेति लिङ्गात् ['अध्यवात्सुः ] अध्यषितवन्तः । "उपान्वध्यावमः" ( ११४ ४८ पा• ) इति कम्मत्वम्। “वस निवाम" लुङि मिचि हडि: "सः स्थाईधातुके" ( ७18182 'पा० ) इति तत्वम् ॥ १२ ॥ बिभ्राणयेति ।- अन्ये ) भृपतयः [ बइलयावकपङपिङ्गपिच्छाव- चूडं ] याव एव यावकोऽलककः । 'राक्षा लाक्षा जतु नौवे यावो- ऽलतो दुमामयः' इत्यमरः । “यावादिभ्यः कन्" (५।४।२६ पा०) रति स्वार्थे कन्। बहनेन यावकपड्केन पिङ्गं पिङ्गलं पिछ बईमेवाव- पड़म अधोलम्बिकलापं [बिभ्राणया ] । 'अस्योचड़ावचड़ाख्या- ·पामः सर्गः। २३३ J तस्या ]] छायामपास्य महतोमपि वर्तमाना. मागामिनों जगहिरे जनतास्तरूणाम् । 'सर्वो हि नोपगतमप्यपचौयमानं वर्धिष्णुमाश्रयमनागतमभ्युपैति ॥ १४ ॥ वू धोमुखचूड़को' इति ध्वजालेषु हलायुधः । [पञ्चग्रदष्टचटुलाहि- पताकया । चञ्चुस्खोटिः। 'चञ्चुस्त्रोटिरभे स्त्रियाम्' इत्यमरः । अग्रेण दष्टा चटुला चञ्चला अहिरेव पताका यस्यां तया [ उरगाशन- केतुयट्या ] उरगानी गरुड़स्तस्य केतुयष्ठिस्तदधिष्ठितो ध्वजदण्ड इत्यर्थः, तथा अभिज्ञाननति भावः । [अनुमाधवधाम ] हरिशिविरमनु [ स्वावासभागं ] स्वनिवेशदेशं [ जग्मुः ] प्रापुः । दूरादेव गरुड़ध्वजेन माधवधाम ज्ञात्वा तत्सविहितान् नियतदिक्कान् स्वावासाविश्चित्य जग्मुरित्यर्थः ॥ १३ ॥ छायामिति ।--जनानां समूहा: [जनताः] | • “ग्रामजनबन्धु- महायेभ्यस्तल" (४।२।४३ पा०) इति तत्प्रत्ययः । [ तरूणां, वर्तमानां विद्यमानां [ महतोमपि छायाम, अपास्य ] त्यक्त्वा [आगामिनौं] छायां [ जहिरे]। वईि प्यावादिति भावः । न च प्राप्तत्यागो दोषाय, स्थागखौकाग्योः चयद्धिप्रयुक्तत्वादिति भावः। सर्व इति ।- हि तथा हि [सर्वः जनः [उपगतं] प्राप्तम् [अपि, अपचौयमान) क्षोयमाणम् । कर्मकर्तरि प्रयोगः । [ आश्रयं, न अभ्युपैति ] न राति ; किन्तु [अनागतम् ] अप्राप्तमपि [ वईि[] वर्द्धनशीलम् आश्रयमभ्युपैति । सामान्येन विशेषसमर्थनरूपोऽर्थान्तरन्यासः ॥ १४ ॥ पत्र तलप्रत्ययन बहुत्वबोधे,पि पुनर्बहुवचनम् अर्थपौनरुज्यमावहतीत्य युक्तम् । "प्रजई जनता तरूणाम" इति पाठी युक्तः इति पापासस: भडास्पदमारीहति । पवेदमवधातव्यम् ;-जनताशब्दस्य जनसमूहाबोधकत्वेऽपि जनसमूहाना भूयतया सर्वव स्थितत्वात् पत्र तस्य बहुत्वे प्रयोग: न दूषणावहः, अन्यथा समूहार्थवाचक- मन्दाना भूमि प्रयोगस्य बिलयापत्तेः। भाथेऽन्यथा इश्यते,, “चामजनबन्धुभ्यखल" प्रति पूर्व, पालिकं "गजसहायाभ्या" ति।

·२२४ शिशपालबधे अग्रे गतेन वसतिं परिएछ रम्या- मापात्यसैनिकनिराकरणाकुलेन । यान्तोऽन्यत: प्नुतकृतस्वरमाशु दूरा- दुबाहुनाऽऽजुहुविरे मुहुरात्मवाः ॥ १५ ॥ सिक्ता दूवामृतरसेन मुहुर्जनानां कान्तिच्छिदो वनवनस्पतयस्तदानीम् । शाखाऽवसक्तवसनाभरणाभिरामाः कल्पद्रुमैः सह विचित्रफलैर्विरेजुः ॥ १६ ॥ . अग्र इति ।-[ अग्रे गर्तन ] पुरः प्रयातेन [रम्या, वसतिं] निवा- सम्। “वहिवस्थतिभ्यश्चित्" (उ० ४।६० स०) इति वसेगैणादिकोऽति- प्रत्ययः । परिय, आपात्यसैनिकनिराकरणाकुलेन ! आपतन्तीत्या- पात्याः स्वयमाक्रमितुमागच्छन्तः । "भव्यगेय-" (३।४।६८ पा०) इत्यादिना कत्तरि ण्यदन्ती निपातः । तेषां मैनिकानां निगकरी निरसने आकुलेन व्यग्रेण उहाहुना ] उद्यतहस्तेन। केचिदिति शेषः । [अन्यतः, यान्त:] गच्छन्तः आत्मवाः स्वयथ्याः, [प्लुतकतस्वरं पुतं त्रिमालिकं यथा तथा कतः स्वर्ग नाद आह्रानं यस्मिन् कर्मणि तद् यथा तथा । “दुराडूते च" (८।८४ पा०) इति दाहाहान मुतविधा- नादिति भावः । ! आश दरान्मुहुः, आजुहुविर ! आइता: । यतंगा- पूर्वात्कर्मणि लिद। “अभ्यस्तस्य च" (६।१।३३ पा० ) इति सम्प्रमाणे द्विवचनमुबडादशश्च ॥ १५ ॥ सिक्ता इति । [ अमृतरसेन मिक्ता इव] इत्युत्प्रेक्षा। [मुहु- अनानां, कान्तिच्छिदः] श्रमहगः, कल्पद्रुमवदमतकाभावादपि तबदा- द्वादका इति भावः । [शाखाऽवमतवमनाभरणाभिरामाः ] शाखास्व- वसक्तलग्नर्वसनैराभरणी श्वाभिगमाः । एकत्र,-सेनास्थापितः,अन्यत्र- खप्रसूतैरिति भावः । [वनवनस्पतयः ] वनवृक्षाः [विचित्रफलैः ।

·पञ्चमः सर्गः। २२५ यानाज्जनः परिजनैरवरोप्यमाणा राजौनरापनयनाकुलसौविदल्लाः । सस्तावगुण्ठनपटा: क्षणलक्ष्यमागा- वक्त्राश्रियः सभयकौतुकमोक्षते स्म ॥ १७ ॥ कण्ठावसतमृदुबाहुलतास्तुरङ्गा- द्राजाबरोधनवधूरवतारयन्तः । आलिङ्गनान्यधिकृताः स्फुटमापुरेव गण्डस्थलौः शुचितया न चुचुम्बुरासाम् ॥१८॥ वस्त्राभरणाद्यनकफलयुक्तः [ कल्पद्रुमैः तत्रय रिति शेषः, [सह तदानी विरंजः ] तहत् विरेजुरित्यर्थः । सहेति सादृश्ये । 'सह साकल्य- मादृश्ययोगपद्यमडिप' इति विश्वः । तथा चोपमाऽलङ्कारः ॥ १६ ॥ यानादिति ।--[ परिजन:, यानाद ] वाहनात् [ अवरोप्यमाणा: अवताय्यमाणा: । रुहेण्यन्तात् कर्मणि लटः शानजादशः, "रुह पोऽन्यतग्म्याम्" ( ७।३।४३ पा० ) इति पकारः। नगपनयनाकुल- माविला: । नराणामालाकिजनानामपनयनऽपमारणे आकुला: - मोविदल्लाः कचुकिनः यामां ता:। 'मौविदन्ताः कञ्चुकिनः' इत्यमरः मस्तावगुण्ठनपटा: ] सस्ता अवरोपगामंदोभादपसृता अवगुण्ठनपटा नौरङ्गौवस्वागिा यामां ताः, अत एव । क्षण लक्ष्यमागवत्रश्रियः क्षणं लक्ष्यमाणाः वश्रियो यासां ताः तथोकाः रानी: राजस्त्रीः, "पुंयो- गादाख्यायाम्" (818८ पा० ) इति ङीष् । [ जनः ] लोक- ममूहः । [सभयकौतुकमौक्षत स्म । ताड़नाद्यं, कामात् कौतु- कम् ॥ १७ ॥ कण्ठति ।-[तुरङ्गाद्राजावरोधनबधः ] गज्ञामवरोधस्त्रीः । अव- दया। + नातावकवचनम्। ।

·शिशुपालवधे दृष्टेव निर्जितकलापभरामधस्ताद- व्याकौर्णमाल्यकवरां कवरौं तमण्याः । प्रादुद्रुवत्सपदि चन्द्रकवान् द्रुमाग्रात् सङ्घर्षणा सह गुणाभ्यधिकैर्दुरासम् ॥ १६ ॥ - । तारयन्तः ] अवरोपयन्तः [ अधिकताः ] अन्तःपुराधिकारिखः [ कहा- वसक्तमटुबाहुलताः ] कण्ठेषु खकोयेष्ववसक्ता मदवो बाहुलतास्तदीया येषां ते, तथोक्ताः सन्तः [स्फुटं व्यक्तम् [आलिङ्गनानि आपुरेव] अन्यथा दुरवरोहत्वाहााजाच्चेति भावः । [ आसां ] बधूनां [गण्डस्थलोः, शुचितया ] स्वयं शुद्धवर्तित्वाइण्डानां नैर्मल्याञ्च [ न चुचुम्बुः] । यावत् कर्त्तव्यकारिणः शुद्धात्मानी नातिचरन्तीति भावः ; अन्यत्र तु,- पापाचारा: पापलिङ्गानि प्रकाधयन्तौति भावः ॥ १८ ॥ दृष्ट्वेवेति । [ अधस्तात् ] तरुतले । निर्जितकलापभगं] निर्जितः कलापभरी बहभागे यया ताम्। 'कलापो भूषणे बह' इत्यमरः । [ व्याकौर्णमाल्यकवरां] व्याकौर्णेन विक्षिप्तेन माल्येन कवरां शाराम् । 'कवरः कबुर: भारः' इति हलायुधः । [तरुण्याः, कवरों ] केशपाशम् । 'कवरौ केशपाशोऽथ' इत्यमरः । “जानपद (४।१।४२ पा०) इत्या- दिना डोष। [ दृष्ट्वेव ] इत्युत्प्रेक्षा। [ सपदि ] चन्द्रका अस्य सन्तीति [ चन्द्रकवान् ] मयूरः [दुमाग्रात्, प्रादुद्रुवत् ] प्रद्रुतवान् । “द्रु गतो" लुङि “णि श्रि-" (३।११४८ पा०) इत्यादिना चे: चडादेशः, “अचि अधातु-" (६18७७ पा०) इत्यादिना उवङादशः । तथा हि- [ सङ्कर्षिणा ] मत्सरिणा को। [गुणाम्यधिकः ] गुणोत्कृष्टैः [ सह, दुरासम् ] आसितुमशक्यमित्यर्थः । पामरकर्मकात् “ईषहुः-" ( २३॥ १२६ पा०) इत्यादिना भावे खत्प्रत्ययः, “तयोरेव कत्यक्तखलर्थाः" (३॥ ४.७० पा०) इति नियमात्। अत्र भयहेतुकस्य पलायनस्य कवर्गदर्शन- हेतुकत्वमुत्प्रेक्ष्य तत्समर्थनासमोऽयम् अर्थान्तरन्यासः कृत इत्यस्यानया अऊन मकरः। न हि जितजैतुरग्रे खातुमुचितमिति भावः ॥ १८ पब "दिवाभौतमिवान्धकारम" इत्यादाविद उपचितार्थसमर्थनात् चन- ·पक्षमः सर्गः। रोचिष्णुकाञ्चनचयांशुपिहिताशा वंशध्वजैर्जलदसंहतिमुल्लिवन्त्यः । भूभ रायतनिरन्तरसन्निविष्टाः पादा वाभिबभुरावलयो रथानाम् ॥ २० ॥ छायाविधायिभिरनुभितभृतिशोभै- मच्छायिभिर्बहलपाटलधातगगैः । गेचिष्गिवति ।- [गेचिष्णकाननचयांगपिशङ्गिताशा:] गेचिष्णयो गेचनशीलाः। “अल-" ( ३।२।१३६ पा० ) इत्यादिना इष्ाच्- प्रत्ययः । तेषां काञ्चनचयानां कनकचयानामंशभिः पिशङ्गिताः पिशङ्गी- कताः आशा दिशो याभिस्ताः, [ वंशध्वज: ! वंशानां तत्तद्राजकुलानां वजैः प्रतिनियतकुलानामङ्गशादिचिह्नितकेतुभिः, अन्यत्र,-वंशा वेणवस्तैरेव ध्वज: [जलदमंहति] मेघमङ्घातम् । उल्लिखन्त्यः, * आयत- निरन्तरमन्निविष्ठा:] आयतं दौघं निरन्तरं नौरन्ध्रञ्च मन्निविटा: संस्थिताः [ ग्थानामावलयः, भभत्त: ] रैवतकादेः पादाः ] प्रत्यन्त- पर्वताः [ दव, अभिवभः ] भान्ति स्म। आशापिशङ्गीकरणादिक्रिया- निमित्ता जातिम्वरूपोन्प्रेक्षा ॥२०॥ कार्यति ।-चितिभृतां गनां, निवमन्त्यति [निवासाः ] निवामदेशाः [छायाविधायिभिः कान्निकरग्नातपमम्पादकैश्च । 'छाया त्वनातप कान्तो' इति विश्वः । [ अनुज्झितभूतिशीभः] अनुज्झिता भृतौनां भस्मरचनानां मम्पदाच शोभा यस्तैः । 'भूतिभस्मनि सम्पदि' चितार्थत्वं दोषः। पवन एतावानेव विशेष:. यदहतकुमारश्लोके पन्धकारम्याचेत- नस्य सर्वथा भयम्यासम्भवादेव उत्प्रेचिताथम्य समयनमयतामभूत् । इह तु चन्द्र कवतां मयूराणां सचेतनन्नात् स्वौजनसमवायदर्शनकृतं म्वाभाविक पलायनं मान्यमशोभित- कवरीदर्शनकतत्वेनीरक्षितं कवरी बर्हादपि अधिकचमत्कारिणौ पासौदिति ध्वनि- सञ्च, तथा चैतम्याथम्य वस्तुगल्या कविप्रौढोकिमिइये समर्थन धुक्त मवेति प्रतिभाति । , स्पान्त्यः ।

·२१८ शिशपालवधे दृष्यैरिव चितिभृतां हिरदैकदार- तारावलौविरचनैर्व्यरुचन्निवासाः ॥ २१ ॥ उरिक्षप्तकाण्डपटकान्तरलीयमान- मन्दानिलप्रशमितश्रमघर्मतोयैः । टूर्वाप्रतानसहजास्तरणेषु भेजे निद्रामुखं वसनसद्मसु राजदारैः ॥ २२ ॥ इत्यमरः। [उछायिभिः ] उन्नमद्भिः [ बहलपाटलधातुरागैः ] बहसः सान्द्रः पाटल भारत: धातुरागो गैरिकादिननं येषां तैः, [उदार- तारावलीविरचनैः ] उदारा तारावलौनां शुद्धमुक्तावलौनां विरचना येषु तैः मुक्तासारभूषितरित्यर्थः । 'तारा मुक्तादिसंशुषो तरले शुरु- मौक्तिके' इति विश्वः। दृष्यपचे,-तारावली रज्जुसन्ततिरिति वैचित् । [ हिरदैः, दूष्यैः ] पटमण्डपैः [व]। 'दृष्यं वने च तदरहे इति विश्वः। [ व्यरुचन् ] रोचन्ते स्म । "रुच दीप्तो" "छुडयो लुङि" (२८१ पा०) इति परस्मैपदे 'पुषादि-" (३५५ पा.) इत्यादिना चे रडादेशः । अत्र हिरदानां दृष्याणाच प्रकतत्वावीपमा, नापि शेषमेदः, विशेष्यस्थ विशेषणानाञ्च केषाश्चिदलिष्टत्वात। तस्मात कैवलप्रकतास्पदा तुल्ययोगितयम् । इवशब्दस्तु सादृश्यमालानुवादक पति सपः ॥ २१॥ उत्विप्नेति।-[उत्षिप्तकाण्डपटकान्तरलीयमानमन्दानिलप्रशमित- अमर्मतोयैः ] उत्वितः उद्धृतो यः काण्डपट एव काण्डपटकः दृष्याधी- सम्बिवायुसचारार्थः पटः। 'अपटः काण्डपटौ स्यात्' इति वैजयन्ती। तस्यान्तरेऽवकाशे* लीयमानन विशता मन्दानिलेन प्रशमितं अमेवा- पन्तरेण पबकायेन इति भवितं युक्तम् । एवस कासपटस्य मध्यम प्रवडता मरुता प्रशमितखेदा: दृष्याभ्यन्तरशायिनः राजदारा: मुखं खपति बरति प्रीशा प्रत्यायने न काप्यनुपपत्तिः ; काहपटान्सरन्य करणचात बायोरनाधारतया समन्यन्त पाठस्तु न साइतेति बोध्यम् ।

·पत्रमः सर्गः। २३८ प्रखेदवारिसविशेषविषतमङ्गे कूर्पासकं तनखक्षतमुक्षिपन्तौ । पाविर्भववनपयोधरबाहुमूला शातोदरौ युवदृशां क्षणमुत्सवोऽभूत् ॥ २३ ॥ यावत् स एव समय: सममेव ताव- दव्याकुला: पटमयान्यभितो वितत्य । पर्यापतकयिकलोकमगण्यपण्य- पूर्णाऽऽपणा विपणिनो विपणौविभेजुः ॥ २४ ॥ ध्वखेदेन यत् धर्मतीयं वेदाम्बु तद येषां तैः, [राजदारैः] राजावरोधैः दप्रतानसहजास्तरोषु दूर्वाणां प्रतानं प्रचय एव सहजमकृत्रिममा- स्तरणं तल्यं येषु, तेषु, विसनसद्मसु] पटमण्डपेषु [निद्रासुखं भेजे] * ॥२२॥ प्रस्वेदेति ।-[ अङ्गे ] गाले [प्रस्वेदवारिसविशेषविषक्तं ] प्रखेद- वारिणा सविशेष मातिशयं यथा तथा विषताम् अतिश्लिष्टं [ कूर्पासकं] चोलकं, कञ्चुकमित्यर्थः । 'चोलः कूर्पासकोऽस्त्रियाम्' इत्यमरः । [ क्षत- नखक्षतं ] क्षतानि पुनर्विदीर्णानि नखक्षतानि यस्मिन् कर्मणि तदयथा तथा। [उत्क्षिपन्तौ] उन्मोचयन्ती, अत एव [ आविर्भवानपयोधर- बाहुमूला ] आविर्भवत् प्रकाशमानं घनपयोधरबाहुमूलं धनी पयधरी बाहुमूले च यस्याः सा, [शातोदगै]। “नासिकोदर-" (४।११५५ पा० ) इत्यादिना डोष्। [ युवदृशां क्षणमुत्सवोऽभूत् ] ! एतेन यूनां त्वराचिन्तादिकरमिटवस्ववलोकननिमित्तं कालाक्षमत्वलक्षणमौत्सुक्यं व्यज्यते। नायिकाऽभिसारिणी प्रगल्भा वा ॥ २३ ॥ यावदिति ।-विपणो व्यवहारः स एषामस्तीति [विपणिनः ] * रूपककाव्यखि हत्त्यनुप्रासानो संसृष्टिः + काव्यविसरूपकथी: सबरः।

·२४. शिशपालबधे अल्पप्रयोजनकृतोफतरप्रयास रुद्भूर्णलोष्टलगुडैः परितोऽनुवितम् । उद्यातमुद्रुतमनोकहनालमध्या- दन्यः शशं गुणमनल्पमवनवाप ॥ २५ ॥ बणिजः [ यावत् स एव समयः ] सेनानिवेशलक्षण एव [तावदेव ] तत्क्षण एव, [ समं] युगपत् [ अव्याकुलाः ] अव्यग्राः सन्तः [ पट- मयानि ] पटविकारान्, पटमण्डपानौत्यर्थः, [अभितो वितत्थ । उभयतः श्रेण्या विस्तीर्य ; क्रयेण जीवतीति क्रयिकः, “वनक्रय- विक्रयात्-" (४।४।१३ पा० ) इति ठन्। [ पर्यापतत्क्रयिकलीक! पर्यापतन् परितो धावन् क्रयिकलोकः क्रेतजनो यस्मिन् काँगा तत् [अगण्यपण्यपूर्णाऽऽपणाः] अगण्यैरमार्यः पण्यैः पण्यद्रव्यैः पूर्णा आपणाः पण्यप्रसारणस्थानानि यासु ताः, [ विपणीः ] पण्यवौथौः। 'आपणस्तु निषद्यायां विपणि: पण्यवौथिका' इत्यमरः । [विभेजुः ] असकोगा निर्ममुरित्यर्थः । स्वभावोक्त्यनुप्रामो ॥ २४ ॥ अल्पेति ।- [अन्यप्रयोजनक्रतीरुतरप्रयासः ] अल्पप्रयोजननाय- फलेन निमित्तेन कत उरुतगे भूयान् प्रयासो येस्तैः ; अल्पस्यैकस्य शश- पिण्डस्य भूयसाकिञ्चित्करत्वादिति भावः। [उहूर्णलोटलगुड़: } उद्भूर्णाः उद्यता: लोष्टानि मृत्खण्डाः लगुड़ाश्च दण्डकाष्ठानि येस्त:, पुंभिरिति शेषः । [परितोऽनु विडम्) अनुरुइम [अनोकहजाल- मध्यात् ] अनसः शकटस्थाकं गतिं धन्तीत्यनोकहा वृक्षाः, तेषां जाल- मध्यात् [ उद्यातम् ] उत्थितम् । उत्पूर्वादयातेः कर्तरि तः । [ उद्भुतं ] पलायितं [शशं ] मगविशेषम् [ अन्यः ] परः [ अवन् ] इन्तृनिवार्य रक्षन् [अनल्यं गुणं] महान्तमुत्कर्षम् [ अवाप]। दयालोरनामिष- लोलुपस्थ सुकीर्तिः सुलभेति भावः । अत्रार्थान्तरं चाहुः,-अन्यो गुणं पाशम् अवन् प्रयुनानः शशमवाप जग्राह, यो इन्ता तस्यैव मग इति व्याधसमयादिति भावः ॥ २५ ॥ ..

·पञ्चमः सर्ग: २४१ त्रासाकुल: परिपतन् परितो निकेतान् पुंभिर्न कैश्चिदपि धन्विभिरन्वबन्धि तस्थौ तथाऽपि न मृगः कचिदङ्गनाना- माकर्णपूर्गानय नेषुहतेक्षणश्रौः ॥ २६ ॥ पास्तीर्णतल्परचितावसथः क्षोन वेश्याजनः कृतनवरातिकर्मकाम्यः । * बासति ।-[वासाकुलः जनदर्शनाशयविहलः, अत एव [निके- तान् ] निवेशान् [ परितः ] सर्वतः । “अभितः परितः-" इत्या- दिना द्वितीया। [ परिपतन् ! धावन् [ मृगः] हरिण: [ केचिदपि धन्विभिः ] धनुमतिः । 'धन्वी धनुष्मान धानुष्कः' इत्यमरः । द्रौद्यादि- स्वादिनिर्मित स्वामी। [भिः, नान्वबन्धि ] नानुयातः। बनाते: कर्मणि लुङ। [ तथाऽपि अङ्गाना नाम, आकर्गा पूर्णनयनेपुरते- क्षण प्रौः ] पाकर्णपूर्णा विस्तीर्णा आकष्टाश्च ये नयनान्ये वेषवस्तै ईता ईक्षगा सौर्यस्य सः, अत: [ क्वचित् ] कचिदपि [ न तस्थौ ], किन्तु वौर- विशिखपाताभावेऽप्यङ्गनापाङ्गविशिख पातात् पलायित एवेति भावः । पत्र जनालोकनीत्यभय हैतुकस्य मृगानवस्थानस्याङ्गनाऽपाङ्गेषु इतिहेतु- कत्वात्प्रेक्षणातूत्प्रेक्षा; सा च व्यञ्जका प्रयोगात् प्रतीयमाना। हैतोश्च हतेषणौरिति विशेषणगत्योक्तत्वात् काव्यलिङ्गमिति: सङ्गरः, नयनेषुः इति रूपकच ॥ २६ ॥ प्रास्तौणेति ।-चीन, आस्तीर्णतत्परचितावसथः ] आस्तीर्णतल्यं वेश्यावृत्तेः शय्याप्रधानत्वात् प्रागेव सज्जितशय्यं यथा तथा रचितावसथः कत्यितनिकेतः । 'स्थानावसथवास्तु च' इति कोषः। कतनव- "उपाध्याइवम" ( ११४:४८ पा.) इति मवे कौमुद्या दतिमसत् किम् ; भाष्यकारस्तु “कमेलि दितीया" (२।१२ पा०) इति सूत्रे एक अतवान्, काशिकायामपि प्रवेव मधे दृश्य रति ।

·२४२ शिशुपालवधे खिन्नानखिन्नमतिरापततो मनुष्यान् प्रत्यग्रहौच्चिरनिविष्ट वोपचारैः ॥ २७ ॥ सस्नुः पयः पपुरनेनिजुरम्बराणि जधुर्विसं धृतधिकाशिविसप्रसूनाः । सैन्याः श्रियामनुपभोगनिरर्थकख- दोषप्रवादममृजनगनिम्नगानाम् ॥ ॥ २८ ॥ प्रतिकर्मकाम्यः ] कृतेन नवप्रतिकर्मणा नूतनेन प्रसाधनेन काम्य: स्पृहणीयः [ अखिन्नमतिः] अान्तचित्तः, अगणितावखेद इत्यथः । [ वेश्याजनः, खिन्नान् ] अध्वश्रान्तान् [भापततः ] भागछतः [ मनु- ष्थान् । पुरुषान् [ चिरनिविष्ट इव] तत्रैव नित्यवास्तव्य इव इत्युत्प्रेक्षा। [उपचारैः] भौताम्बुताम्बूलदानादिसत्काः [ प्रत्यग्रहीत्] वमो- चकारत्यर्थः ॥२७॥ सम्नुरिति ।-सनायां समवता: [ सैन्या:] सैनिकजनाः । “सनाया वा" (81818५ पा.) इति व प्रत्ययः । [नगनिमगानां श्रियां ) गिरिनिर्भरिणीनां याः श्रियः समृद्धयः तासाम [ अनुपभोगनिरर्थक- त्वदोषप्रवादन] अनुपभोगः उपभोगाभावः। “कचित् प्रसन्धप्रतिषेधे- ऽपि . नममास इष्यत" यथा,-प्रदर्शनमप्रवणमनुच्चारणमनुप- लश्विरभाव इत्यादि। तेन विरथकावं निष्फलत्वं तदेव दोषः तेन यः प्रवादो निन्दा तम् । अमजन ] अमाजन्। “मजू । शुहो" अदादित्वात् लङि शापी लुक, मजेरजादोडित विभाषा बहिर्वक्तव्यात विकल्पाइवाभावः । । मार्जनप्रकारमाह,-[ सनः ] मानं चक्रुः । "प्राय विधयव प्रतिषधे प्रधानता। प्रसज्यप्रतिषेधी सौ क्रियया मह यव नम्॥” इति। अयं न पित, भिदादिपाठसामयात् । “की गणाती" (पा.) इति सबभाचे "रितिषेधानुपपति- ..

·पचमः सर्गः। २४३ नाभित्रदैः परिगृहीतरयाणि निः स्त्रीणां वृहज्जघनसेतुनिवारितानि । 'पयः] पानीयं [पपुः ] | "णा शोचे, पा पाने" लिट। [अम्बराणि, भनेनिजुः ] अक्षालयन्। “णिजिर् ' शोचे" जुहोत्यादित्वात् लडि "लो" (६।१११० पा० ) इति हिर्भावः "मिजभ्यस्तविदिभ्य" (श १०८ पा० ) इति मजुमादेशः, "निजां बयाणां गुगाः श्लो" (७४।७५ पा०) इत्यस्यासम्य गुणः । [तविकाशिविमप्रमना: एतानि विकाधि- विसप्रसूनानि विकसितपुष्कराणि येस्ते। "विमप्रसनराजीवपुष्कराम्भी- कहाणि च" इत्यमरः । [ विसं ] मणालं [ जवुः ] भक्षयाचक्रः । घसे- लिटि "गमहन (81812८ पा.) इत्यादिना उपधालोपे चुत्वं, "मासिबसिघसौनाञ्च" (८।३।६० पा०) इति षत्वम् । नानाद्युपभोगेनो- तानेरध्यं निराचरित्यर्थः। अत्र दोषमार्जनस्य सानादिना कृतत्वा हाक्यार्थहतुकं कायलिङ्गमलङ्कारः ; नानादिक्रियासमुच्चयस्त्वङ्गमस्येति मारः ॥२८॥ नाभौति । - [स्त्रीणां, निः] गम्भीरः [नाभिदः] नाभिभिरव प्रदः (परिग्रहीतग्याणि ] प्रतिषिववेगानि [वृहज्जधनसेतुनिवारि- तानि वर्जिघनैरेव सेतुभिनिवारितानि प्रतिहतगतिकानौत्यर्थः । स्विक् प्रकरणात्" (भाष्य वा० ) इत्यस्य विमर्श "वाचि डिति मजेवृद्धिः भवति" इति भाष्यसिद्धान्तः। एतम्यवार्थों मल्लिनाधेन प्रदत्त: स्वभाषया ; एतदर्थानुकूलमक "डिन्त्यजादी वेष्यते" ( १२।११४ पा. वा० ) इति वार्तिकम् । कैचम पमिदं कथितपदकाभनप्रक्रमतादीषाघ्रासमिति वदन्ति, सदुद्वारस्त यथा,-"मनुः पय: पपुरनेनिजुरम्बरच अविसं विकसित मलिनच दभ्रः । सेन्या: नियामनुपभोगनिरर्यकत्वदीर्ष वनेष सरिता प्रसभ ममाज:॥" रसि । साहित्यदपणे तु विसशब्दस्य पुनमकत्वात् चव अधिकपदत्वं दोषः वाक्यमावगतः इत्यकाम; तथा हि,-"प विसशब्दम्य धृतपरिस्फुटतत्प्रसूना स सर्वनामेव परामों यकाः" इति।

·२४४ शिशुपालवधे जग्मुर्जलानि जलमडकवाद्यवला. वलाहनस्तनतटस्खलितानि मन्दम् ॥ २६ ॥ पालोलपुष्करमुखोल्लसितैरभीच्य- मुचाम्बभूवुरभितो वपुरम्बुवः । खेदायतश्वसितवेगनिरस्तमुग्ध- मूईन्यरत्बनिकरिव हास्तिकानि ॥ ३० ॥ . “पचाबितम्बः स्त्रोकथ्याः कौवे तु जघनं पुरः" इत्यमरः । [जलमड्डुक- वायवल्गुवखाइनस्तनतटसवलितानि जलमेव मडडुकवायं, वाद्यविशेषः। जलमेकेन पाणिनोत्थापितम्, अपरेण ताड़ितं मड्डुकवत् • ध्वनतौति प्रसिद्धम्। तेन वल्गु सन्दरं यथा तथा वजानिश्चलैः चनैः स्तनतट: सूखलितानि स्खलनं गतानि गमितानि वा [जलानि ] पूर्वोत्तमग- निमगासखिलानि [ मन्दं जग्मः । अत्र जलमन्दगमनस्य विशेषण- गत्या रयप्रतिबन्धादिपदार्थहेतुकत्वात् काव्यलिङ्गम् । रूपकलयच्च ॥२८ पालोलेति ।-हस्तिनां समूहाः [ हास्तिकानि] “अपित्तहस्ति- धेनोष्ठक" (४।२।४७ पा०) इति ठक। [आलोलपुष्करमुखोद्यमितेः ] आलोलानि यानि पुष्कराणि इस्ताग्राणि 'पुष्करं करिहस्ताग्रे' इत्यमरः। तेषां मुखैः रन्धरुसितानि उरिक्षप्तानि तैः [ अम्बुवर्ष: । जलवर्षणे: [खेदायतश्वसितवेगनिरस्तमुग्धमूईन्यरत्ननिकर:] खेदेनाध्वशमेणायतन द्राघौयसा वसितस्योच्छासमारुतस्य वेगेन निरस्ता: वहित्विप्ताः ये मुग्धाः सन्दराः मूडेन्याः मू िभवाः । “अरोरावयवाच" (8॥३५ पा०) इति यत्प्रययः,"ये चाभावकर्मणोः" (६।४।१६८ पा.) इति प्रकृतिभावात् "नस्तडित" (६।४।१४४ पा.) इति टिलोपाभावः। रखनिकरा मुक्ताफलप्रकरास्तैः [ इव] इत्युत्प्रेक्षा। [ वपुः अभितः ] स्वस्वशरीरं परितः [ अभीत्रणम उचाम्बभूवुः ] अनारत सिषिचुः । “उच सेचने" - "वायदा डमनमण्डडिखिमभंगः" इत्यमरः ।

·पवमः सर्गः। २४५ ये पविणः प्रथममम्बुनिधिं गतास्ते येऽपौन्द्रपाणितुलितायुधलूनपच्चाः । ते जग्मुरद्रिपतयः सरसोविगाढ- माक्षिप्तकेतुकुथसैन्यगजच्चलेन ॥ ३१ ॥ "एजादेव गुरुमतोऽनच्छ:" (३२२३६ पा०) इत्याम्प्रत्ययः। 'गजेन्द्र- जीमूतवराहमजा-मस्यास्क्युिनववे गुजानि। मुक्ताफलानि प्रथितानि लोके तेषान्तु शुत्युवमेव भूरि ॥' इति गजानां मुक्ताकरचे प्रमा- यम् ॥३०॥ य इति ।-[ये पक्षिणः ] पचवन्तः, इन्द्रेणाच्छिन्नपक्षा इत्यर्थः । मंसर्ग वनिप्रत्ययः । - [ ते, अद्रिपतयः ] मेनाकादयः [प्रथममम्बुनिधि, गताः ] प्रविष्टाः, [येपि] ये ये इत्यर्थः [ इन्द्रपाणितुलितायुधलून- पना:] इन्द्रम्य पाणिना तुलितेन प्रेरितैनायुधेन वज्रेण लूनपक्षाः निगरुत: ते अधिपतयः [ पाक्षिकेतु कुधमेन्यगजछलेन] आक्षिप्ता अपनौता: केतवा ध्वजाः कुथा: पृष्ठास्तग्णानि च येषाम् । 'प्रवेण्या- स्तरणं वर्णः परिस्तोमः कुथो हयोः' इत्यमरः । तेषां सैन्यगजानां छलेन [ सरसौः, विगाढं] विगाहितम् । “स्वरतिसूति-" (७१२।४४ पा० ) इति विकल्यावेडागमः । [जग्मुः । अत्र गजछलेनेति छल- शब्देन गजत्वमपत्या पद्भुत्याद्रित्वारोपणात् छलादिशब्दै रसत्याचप्रतिपादन- रूपोऽपङ्गवालङ्कारः; तेन पक्षवतामद्रोणां सागरावगाहनदर्शनात् मत्सरात् स्वयमपि सलिलमवगाहमानाः साक्षाढूनपक्षाः पर्वता इवे- त्युत्प्रेक्षा व्यज्यते ॥ ॥ ३१ ॥ "भमनिन्दामशंसास मित्ययोगेऽतिशायने । सम्बन्धेऽस्तिविवकायर्या भवन्ति मतुबादयः" इति वार्मिकम् । + पत्थलरिशलारपमिः।

·२४॥ शिशपालबधे पात्मानमेव जलधेः प्रतिविम्बितात- मूमौ महत्यभिमुखापतितं निरौक्ष्य । क्रोधादधावदपभौरतितूर्णमन्य- * नागाभियुक्त इव युक्तमहो! महमः ॥ ३२ ॥ नादातुमन्य करिमुक्तमदाम्बुतिक्त धूताजुशेन न विहातुमपौच्छताऽम्मः । कबे गजेन सरित: सरुषाऽवतारे रिक्तोदपावकरमास्त चिरंजनौघः ॥ ३३ ॥ प्रात्मानमिति ।-[ महेभः, जलधेः ] जलाशयस्य [महत्यूर्मी, प्रतिविम्बिता] प्रतिविम्बितमहं यस्य तम् [अभिमुखापतितम् ! अभिमुखमागतम् [ आत्मानमेव ] आत्मप्रतिविम्बमेवेत्यर्थः । [निरीक्ष्य, अन्यनागाभियुक्तः ] अन्यनागेन प्रतिगजेनाभियुक्तोऽभिद्रुतः [इव अतितूर्णम्, अपभौः] निर्भीकः सन् [ क्रोधादधावत्, अहो !] इति मौकोन विमाये। तञ्च [ युक्तं] महेभस्येति भावः। अभियुक्त इवेत्युत्प्रेक्षायाः प्रतिगजधान्तिनिबन्धनत्वात् भान्तिमदुत्प्रेषयोराषि भविन सङ्करः ॥ ३२॥ नेति ।-[अन्यकरिमुकामदाम्बतिक्तम् ] अन्यकरिणा प्रतिगजेन मुक्न मदाम्बुना तिनं सुरभि। 'कटुतिक्तकषायास्तु सोरभ्येऽपि प्रकीर्तिताः' इति केशवः। [अन्भः, पादातुं] ग्रहीतुं [नेछता, विहातुं] त्यतुम् [ अपि, न ] इच्छता अनिच्छता, क्रोधपिपासाभ्यामिति भावः । [धूताडुशेन, सरुषा] सक्रोधेन [ गजेन, सरितः ] नगसरितः [अवतार तीर्थे । रुडे सति [जनोषः, रिक्तोदपावकरं] रिता- न्युदपालाणि येषु ते करा यस्मिन् तयथा तथा, "एकहलादो पूर- * "पतितूर्यमन्य-" इत्यव "वभिन्नुमच-" ति पाठातरम् ।

·पचमः सर्गः। २४७ पन्थानमाशु विनहीहि पुरः स्तनी ते पश्यन् प्रतिहिरदकुम्भविशहिचेताः । स्तम्बरमः परिणिनंसुरसावुति षिरगद्यत ससम्भ्रममेव काचित् ॥ ३४ ॥ कोणं शनैरनुकपोलमनेकपानां हस्तैर्विगादमदतापकन: शमाय । यितव्येऽन्यतरस्याम्" ((३३।12 पा०) इत्युदकशब्दस्योदादेशः। [चिरम, स्त ] अतिष्ठत्। "पास उपवेशने" लङ। * ॥ ३३ ॥ पन्यानमिति ।-[ पग्थानमाशु, विजहोषि| "पी हाक् त्यागे" लोटि से दियः । “आ च हो" (६४।११७ पा०) इति विकल्यादौ- कारादेशः । [पुरः ] अग्रे [ ते स्तनो पश्यन्, प्रतिहिरदकुम्भविजि- चेताः ] प्रतिहिरदस्य कुम्भो विशङ्कत इति तहिनि चेतो यस्य मः, प्रतिगजकुम्भधान्तिमानित्यर्थः ; अत एव भान्तिमदलङ्कारः। [असो] स्तम्बे तणे रमत इति [स्तम्बरमः ] इस्तौ। 'दभ: स्तम्बरमः पद्मो' इत्यमरः। "स्तम्बकर्णयो रमिजपोः” ( ३।२।१३ पा०) इत्यच्प्रत्ययः, "तत्पुरुषे कति बहुलम्" (६।३।१४ पा०) इत्यलुक्। परिणन्तुं दन्ताभ्यां तिर्यक् प्रहत्तुमिच्छः । परिणिनंसुः ] सबित्यर्थः । नमः सचन्तादप्रत्ययः, "एकाच उपदेशेऽनुदात्तात्" (७॥१० पा०) इतीदप्रतिषेधः । [ उपति ] आयाति । 'पुरः' इत्यत्र 'पुरा' इति पाठे,-पुरोपैतीत्यन्वयः, उपेष्यतीत्यर्थः । “यावत्पुरानिपातयोर्लट" (२४ पा०) इति भविष्यदर्थे बद। [षिः] पिटः। 'पिङ्गः पाविको विटः' इति कोषः। [काचित, एव ) एवम, उत्तरीत्या इत्यर्थः [ ससम्म ] सत्वरम [भगवत ) गदिता ॥३४॥ कौमिति। [अनेकपानां] हिपाना [विगादमदतापरुजः ] काम्यसिखभावीन्यो: संसधिः। + "सपि" (२५८७ पा.)

·शिशपालबधे पाकर्णमुखसितमम्बु विकाशिकाश- नौकाशमाप समतां सितचामरस्य ॥ १५ ॥ गण्डूषमुभितवता पयसः सरोषं नागेन लब्धपरवारगामातेन । पम्भोधिरोधसि पृथुप्रतिमानभाग- रुडोकदन्तमुसलप्रसरं निपेते ॥ ३६ ॥ विगाढ़ः प्ररूढ़ो यो मदन तापः स एव कक रोगः तस्था: रुज: [अमाय, शनै: ] मन्दं [हस्तः, अनुकपोल ] कपोलयोः [ कोण ] क्षिप्तम् [आकणं] कर्णपर्यन्तम्। “पाडमर्यादाभिविध्योः” ( २।१।१३ पा.) इत्यव्ययो- भावः। [ उल्लसितम् ] उत्पतितं । विकाशिकाधनौकाशं] विकाधि यत्काशं काशकुसुमं तेन सदृशं काशनोकाशम् । नित्यसमासत्वादस्व- पदविग्रहः ; अत एव 'स्यरुत्तरपदे त्वमी। निभसाशनीकाशप्रती- काशोपमाऽऽदयः' इत्यमरः । [ अम्ब पानीयं [ मितचामरस्य, समतां ] सादृश्यम् [ आप]। "तुन्याथै :--" (२३।७२ पा०) इत्यादिना षष्ठी। उपमाऽलङ्कारः ॥ ३५ ॥ गण्डपमिति ।- लवपरवारणमारुतेन प्रतिगजस्य मारुती मदगन्धवाही येन तैन, अत एव [ सरोषं ] यथा तथा [ पयसः ] पानीयस्य [ गण्डपं ] मुखपूरणं मुखान्तर्गत पय इत्यर्थः 'गण्डषो मुखपूरणः' इति हलायुधः। हिलिङ्गत्वेऽपि पुंलिङ्गमेवाह वामनः "लिङ्गाध्याहारो" (५ अधि० १ अध्या० १४ मू० ) इत्यत्र - लब्धः परवारास्य पस्य सूवस्यायसवेव हत्तौ यथा,-"लिङ्गच अध्याहारश्च लिनाध्याहारी पतिपयुको प्रयोज्याविति । लिङ्ग यथा, - 'वन्मे मा बहु निःमौ: कुरु सुरागखूप मेकं शनैः' इत्यादिष गगह पशट: पंसि भूयसा प्रयत', न स्त्रिया, चाम्बातोऽपि स्त्रौत्वे" रति एकाधिकलिसस्य शब्दम्य यखिन् लिङ्ग बहुलप्रयोगो हसते, तसिव लिज स प्रयोक्रव्य इति भावः । पवापि वामनोदाहतगढूषशब्दस्यैव प्रयीयः, पत: पुंस्वमेव सम्बक रति मतम् ।

·पचमः सगः। २४८ दानं ददत्यपि बलैः सहसाऽधिकड़े को विद्यमानगतिरासितुमुत्महत?। यद्दन्तिनः कटकटाइतटामिमको- मजदपाति परितः पटलैरलौनाम् ॥ ३७॥ इत्यमरः । [उज्झितवता] त्यक्तवता [ नागेन ) गजेन। 'मताजो गजी नागः' [अम्भोधिरोसि ] सागरतौरे । [ पृथुप्रतिमानभाग- रुडोरुदन्तमुसलप्रसरं ] 'दन्तयोरुभयोर्मध्यं प्रतिमानमिति स्मृतम्'। पृथुना प्रतिमानभगिन रुडः प्रतिबद्धः उरू दन्तो मुसलाविव तयोः प्रसर: प्रसारी यस्मिन् कर्मणि तत् यथा तथा। 'अयोग्रं मुसलोऽस्त्री स्यात्' इत्यमरः। [निपेते ] निपतितम्। भावे लिद। क्रोधवेगाद- लब्बरोधाः प्रहृत्य पारवश्यात् स्वयं चाधोमुखः पपातेत्यर्थः । क्रोधान्धाः किं न कुर्वन्तौति भावः ॥ ३६ ॥ दानमिति ।-दीयत इति [दानं] धनं मदछ। 'दानं गजमर्द न्यागे' इति विश्वः। तत् [ददति] + वितरति [अपि] दातयंपौत्यर्थः । [सहसा अकस्मात्। खरादित्वादव्ययत्वमिति शाकटायनः। [जलेः] गई: नौरंश । 'जलं गोकलले नौरे डीवेरे च जड़ेऽन्यवत्' इति विश्वः । [अधिरूढ़े आक्रान्ते सति [विद्यमानगतिः ] गत्यन्तरवान् समर्थव [क:] पुमान् [आसितुं तत्र स्थातुम् [उत्सहेत ?] न कोऽपौत्यर्थः । “प्रक. धष-" (३।४।६५ पा० ) इत्यादिना तुमुन् । [ यत् ] यस्मात् मिमहोः मत मिच्छोः । मज्जः सन्नन्तादप्रत्ययः। [दन्तिनः, कटकटाहतटात् ] कटी गडः स कटाइः खर्पर दव। 'कटारः खर्परन्तु यः' इति वैज- यन्ती। तस्य तटात् प्रदेशात [ अलौनां पटलैः परितः, मकु] द्राक्। 'द्राङ मा सपदि द्रुते' इत्यमरः । [उदपाति] उत्पतितम् । भावे खुप “चिण भावकर्मणोः" (३२१६६ पा.) इति चिण "चिणो लुक" "सागरतीर" त्याव जलाशयतौर रत्वेवार्थ: युभियुक्तः । + प्रतरिकपम्।

·२५० शिशुपालबधे पन्तर्जलौघमवगाढवतः कपोली हित्वा क्षणं विततपक्षतिरन्तरौ । द्रव्याश्रयेष्वपि गुगोषु रराज नौलो वर्णः पृथग्गत वालिगणो गजस्य ॥ ३८ ॥ संसपिभिः पयसि गैरिकरेगुरागै रम्भोजगर्भरजसाऽङ्गनिषङ्गिणा च । (६४।१०४ पा० ) इति तलुक। विशेषेण सामान्यममर्थनरूपोऽर्था- न्तरन्यासः ॥ ३७॥ अन्तरिति ।-जलौघे अन्तरिति [अन्तर्जलोघं]। विभत्यर्थे- ऽव्ययीभावः । अथवा,-जलोघं जलपूरम,अन्तः अभ्यन्तरे [अवगाढवतः] प्रविष्ठवतः । गाईनिष्ठातवतुप्रत्ययः, ढवटुत्वढलोपाः। [गजस्य कपोलो हित्वा क्षणम्, अन्तरीचे उपसंकाश [विततपक्षतिः] विस्तृत- पक्षमूलः प्रा मूलात् विततपक्ष इत्यर्थः । 'स्त्री पचति: पक्षमूलम' इत्यमरः । “पक्षात्तिः" (५।२।२५ पा०) इति तिप्रत्ययः । [ अलिगणः ] समरसङ्घः [गुणेषु] रूपादिषु, द्रव्यमाश्रयो येषां तेषु [ द्रव्याश्रयेषु अपि) अयुतसिद्धत्वात् + द्रव्यसमवेतचाच द्रव्याधोनसत्ताकेषु सरम्बपीयर्थः । [ पृथग्गतः ] जलमज्जनभयात् स्वाश्रयपरिहारेग स्थितः [ नौलो वर्ण: । नौलरूप, गजस्य नीलिमा- [दव रराज ] ! 'गुणे शक्कादयः पुंमि' इत्यमरः। प्रवालिगणे मादृश्याइजनौलटायादन्यत उपलश्चि- निर्वाहाय पृथकस्थितिविशिष्टत्वमुत्प्रेक्ष्यते ॥ ३८ ॥ संसर्पिभिरिति ।-सरिञ्च महमश्च [मरिमहभी, पयसि समर्पिभिः] गजात् सरिजले विसत्वरैः [गैरिकरेगुरागैः ] गैरिकरणवः धातव एव रागास्तैः। करणे धम्। [अननिषक्षिणा] गजानसङ्गिना [ अम्भोज- गर्भरजसा च] पनान्तःपरागेण च निमित्तेन [ क्रौडोपभोग] अपचसिदत्वादिधर्षः।

·पत्रमः सगः। २५१ क्रौडोपभोगमनुभूय सरिन्महिमा- वन्योऽन्यवस्वपरिवर्तमिव व्यधत्ताम् ॥ ३६ ॥ यां चन्द्रमदजलस्य महानदीनां नेवश्रियं विकसतो विदधुर्गजेन्द्राः । सां प्रत्यवापुरविलम्बितमुत्तरन्तो धौताङ्गलग्ननवनौलपयोजपत्रैः ॥ ४० ॥ प्रत्यन्यदन्ति निशिताङ्कुशदूरभिन्न- निर्याणनियंदमुजं चलितं निषादी। कौड़या लीलया उपभोगं मम्भोगम् [ अनुभव, अन्योऽन्यवस्त्रपरिवतम् । अन्योऽन्यं मिथो वस्त्रयोः परिवत्त विनिमयं [व्यधत्ताम् ] अकुरुताम् इव | दधातलीङ परस्मैपदे तमस्तामादेशः । अत्र सरियहिभयोः प्रतीयमाननायिकादरभेदाध्यवसायेन वस्त्रविनिमयोत्प्रेक्षा अतिशयोक्त्या सङ्गीर्यते ॥ ३८ ॥ यामिति ।- [गजेन्द्राः, विकमतः ] समन्तात् पयसि तैलबिन्दुवत् प्रसरतः [मदजल म्य, चन्द्र कः ] चन्द्राकारैमण्डलैः [ महानदीनां यां नेत्र- श्रियं, विदषुः ] चक्रुः, [ तां] नत्रश्रियम् । उत्तरन्तः ] जलानिर्गच्छन्तः [ धौताङ्गलग्ननवनौलपयोजपत्रैः ] धौतषु क्षालितेष्वङ्गेषु लग्नः सक्तैनव- नौलपयोजपत्र नवनौलोत्पलदलैः [ अविलम्बितं ] क्षिप्रमेव [ प्रत्यवायुः ] प्रतिभेजिरे। अत्र गजानां नदौनाच्च समनवौविनिमयोक्त्या सम- परिहत्तिरलङ्गारः। “समन्यूनाधिकानाञ्च यदा विनिमयो भवेत् । साकं समाधिकन्यूनैः परिवृत्तिरसो मता ॥” इति लक्षणात् ॥ ४० ॥ प्रतीति ।-अन्यदन्तिनं प्रति [प्रत्यन्यदन्ति ] प्रतिगजाभिमुख- मित्यर्थः। "लक्षणेनाभिप्रतो आभिमुख्ये" (२।१।१४ पा०) पत्यव्ययो- भावः। [ चलितं धावन्तम्, अत एव [ निमिताभदरभिवनिर्व्याण- निर्यदस ] निशितनाकुशेन दूरं गाद यथा तथा भिवं यत् निर्याण- ·२५२ पिएपालबधे रोढुं महभमपरिवढिमानमागा- दाक्रान्तितो न वशमति महान् परस्य ॥ ४१ ॥ सेव्योऽपि सानुनयमाकलनाय यन्ता नौतेन वन्यकरिदानकृताधिवासः । नाभानि केवलमभानि गजेन शाखौ नान्यस्य गन्धमपि मानभृतः सहन्ते ॥ ४२ ॥ मपाङ्गदेशः । 'अपाङ्गदेशो निर्याणम्' इत्यमरः। तस्माविर्यत् निःसरत् असक् यस्य तं [ महर्म, रोर्बु ] ग्रहीतुं [ निषादी ] यन्ता । परिहते प्रभवतीति परिवढ़ः प्रभुः। तहतेवहेर्वा कर्तरि क्तप्रत्यये "प्रभो परिदः” (७।२।२१ पा० ) इति नकारहकारयोर्लोपः, निष्ठातकारस्य ढत्वञ्च निपात्यते, अन्यथा ढलोपस्य मर्वत्रासिद्धेरिष्ठवादिषु "र ऋतो हलादेर्लघोः" (६४१६१ पा.) इति रेफादेशो न स्यात् । तस्मात् इमनिचि रेफादेश परिवढिमा, ततो नममामः । तम् [अपरिवढ़ि- मानम् ] असामर्थ्यम्। आगात् ] प्राप। "इगो गा लुङि" ( २।४।४५ पा.) इति गादेशः। तथा हि [ महान् ] बलवान् [ आक्रान्तितः ] बलात्कागत् [ परस्य वशं : नैति] + । मामान्येन विशेषममर्थनरूपो- ऽर्थान्सरन्यासः ॥ ४१ ॥ सेव्य इति ।-[यन्त्रा] निषादिना [आकलनाय ] बन्धनाय [सानुनयं] ससान्त्वं ( नौतन ) समीपं प्रापितेन [गजेन, वन्यकरिदान- अताधिवासः ] वन्यगजदानः कृतोऽधिवासो वामना यस्य सः, तहन्दी- त्यर्थः । [शाखौ] वृक्षः। द्रौह्यादित्वात् इनिः। [ सेव्योऽपि ] सन् [नाभाजि] नासेवि। “भज सेवायाम्" कर्मणि लुङि “चियो खुग" (६१०४ पा० ) इति तलुक बधि, किन्तु [ केवलम, अभानि] अमझौत्यर्थः । 'भजो आमदने "भश्च चिणि" (s * अधीनताम। + न प्राप्रीतिं।

·पत्रमः सर्गः। २५३ भद्रौन्द्र कुञ्चचरकुञ्जरगण्डकाष- सकान्तदानपयसो वनपादपस्य । सेनागर्जन मथितस्य निजप्रसूनै- मम्ले यथागतमगामि कुलैरलौनाम् ॥ ४३ ॥ मोच्चैर्यदा तमतलेषु ममुस्तदानी- माधोरणैर भिहिताः पृथुमूलशाखाः । बधाय चिच्छिदुरिभास्तरसाऽऽत्मनैव नैवात्मनौनमथवा क्रियते मदान्धैः ॥ ४४ ॥ पा०) इति विभाषानलोपः, शेषं पूर्ववत् । तथा हि [मानभृतः] अहङ्कारिण: [अन्यस्य गन्धमपि न सहन्ते परं किमुतेति भावः । अतो वक्षमञ्जनं गणस्य युक्तमेवेत्यर्थः। पूर्ववदलङ्कारः ॥ ४२ ॥ अद्रौन्द्रेति ।-[ अद्रीन्द्रकुञ्जचरकुञ्जरगण्डकाषमङ्घान्तदानपयसः । अद्रीन्द्रस्य रैवतकस्य कुञ्जषु चति यस्तस्य कुञ्जरस्य गण्डकाषेण कपोल- सहर्षीन सङ्ग्रान्तं दानपयो मदाम्बु यस्मिन् तस्य, अत एव [ सेनागजेन, मथितस्य ] भग्नस्य [ वनपादपस्य, निजप्रसूनैः ] निजैरात्मीयैः प्रसूनैः पुष्पैः। 'निजमात्मीयनित्ययोः' इति वैजयन्ती। [ मी ] सानम् । सायतर्भाव लिट। [ अलौनां कुलैः ] तु [ यथागतम, अगामि ] गतम्, आगतक्रमेणैव गतं, न तु मानमित्यर्थः। आपद्यात्मीयानात्मीययोर्मेद इति भावः । गमगत्यर्थस्थाकर्मकत्वविवक्षणाद्भावे लुङ् । इभवनपादपा दीनां विशेषणमाम्यादापनाद्यौपम्यप्रतीतः कञ्चित् समासोक्तिस्त्रेया ॥४३॥ नेति ।- [इभाः यदा, उच्चैः ] उनतेषु [ तरुतलेषु, न ममः ] नाव- र्तन्त, [तदानीम, आधोरण:] नियन्टभिः [अभिहिताः] इमान्छिन्तेत्युप- नाभानि प्रभाजिरति विरोधष। शि-२२ ·२५४ शिशपालवधे उष्णोष्णाधीकरमुजः प्रबलोमणोऽन्त- रुत्फुल्लनीलनलिनोदरतुल्यभासः । एकान् विशालशिरसो हरिचन्दनेष नागान् बबन्धुरपरान्मनुजा निरासुः ॥ ४५ ॥ दिष्टाः [ पृथुमूलशाखाः, बन्धाय ] खबन्धनायैव [ तरसा बलेन [प्रात्मना] स्वयम् [एव चिच्छिदुः । न चैतद् युक्तमिति भावः । यहा,- मूढ़ानां युक्तमेवेत्याह, अथवेति ।- अथवा मदान्धः, आत्मनौनम् ] पात्मने हितं [न क्रियत एव] । "आत्मविश्वजनभोगीत्तरपदात् खः" (५॥१८ पा० ) इति खप्रत्ययः, "आत्माध्वानी खे" (६।४।१६८ पा०) • इति प्रक्रतिभावात् “नस्तद्धिते" (६४।१४४ पा०) इति टिलोपो न । पूर्वपूर्ववदर्थान्तरन्यासः ॥ १४ ॥ उष्णोणेति ।-[मनुजा: ] नराः [ उणोष्णशीकरसृजः ] उष्णोषणाः उष्णप्रकागः। "प्रकारे गुगा वचनस्य" (८१११२ पा० ) इति द्विवचनं, कर्मधारयवद्भावात् सुपो लुक् । तान् शोकरान् सृजन्ति मुच्चन्तीति तथोक्तान् । क्विप। [अन्तः, प्रबलोषण: ] प्रवडतापान् [ उत्फुल्ल- नौलनलिनोदरतुल्यभाम: ] उत्फुल्लं विकचम् । “उत्फुल्लसम्फुल्लयोरुप- सङ्ख्यानम्" - उपसर्गेऽपि फलनिष्ठालवम् । तस्य नौलनलिनस्य नौलोत्पलस्योदरेण तुल्यभाम: समानकान्तौन्, कृष्णवर्णानित्यर्थः । [विशालशिरसः ] विपुलमस्तकान् [एकान्] कतिचित् [नागान् गजा- "ति च" (४८ पा.) इति सूबे सिद्धान कौमुद्या द्रष्टव्यम् । एतत्तु वार्तिक- सूर्व दौचितसम्मलं, काशिकायान्तु बन्यथा दृश्यते यथा,-"उत्फलसंफु अयोरिति वक्तव्यम्" रति, 'त्रिफला विशरणे इत्ययात् धातोः परस्य निष्ठातकारस्य लकारी निपान्यते इत्युल व ; भाषकारचापि चन्द थारुत्य पठितं यथा,-"फलेलत्वे उत्पूर्व- स्योपसंख्यानम्। फल खत्वे उत्पूर्वस्वीपसंख्या काव्यम्। सत्फुलोऽवृतं कथयति पत्यल्पमिदमुच्यते उत्पूर्वादिति। उत्फुसफुल्लयोरिति वकाव्यम्" इति, एतस्य चेत् पानिकत्वं, तदा काशिकया सहन पाठविरोध: पति वेदितव्यम् ।

·पत्रमः सर्गः। । कण्डूयत: कटभुवं करिणो मर्दन स्कन्धं मुगन्धिमनुलौनवता नगस्य । स्थूलेन्द्रनौलशकलावलिकोमलेन कण्ठेगुणत्वमलिनां वलयेन भेजे ॥ ४६ ॥ नि—तवौतमपि बालकमुखलन्तं यन्ता क्रमण परिसान्त्वनतर्जनाभिः । नित्यर्थः । [इरिचन्दनेषु] चन्दनविशेषेषु “तैलपर्णिकगोशोर्षे इरि- चन्दनमस्त्रियाम्' इत्यमरः । [ बबन्धुः ; अपरान् ] नागानहौनित्यर्थः । 'दृष्टाभ्राहिगजा नागाः' इत्युभयत्रापि वैजयन्ती। [निगसुः] निष्का- सयामासुः। अस्थतर्लिट् । अनोभयेषामपि नागानां प्रकृतत्वात् केवलप्रकृतश्लेषः ॥ ४५ ॥ कण्डूयत इति ।-[ कटभुवं } गण्डस्थलं [ कण्डयतः ] कषतः । “कण्डादिभ्यो यक्" (३।१।२७ पा० ) इति यक, ततः घटप्रत्ययः । कण्यतेभिडातुप्रकृतिवादभयपदित्वम् । [ करिणो मदन, सुगन्धिं ] शोभनगन्धम् । गन्धस्यत्वे तदेकान्तग्रहणं नाद्रियन्ते कवयः । [नगस्य ] वक्षस्थ [ स्कन्ध ] प्रकाण्डम् [ अनुलौनवता] तत्र संश्लिष्टेनेत्यर्थः । लौयतनिष्ठा इति क्तवतुप्रत्ययः। “वादिभ्यः" (८१४४ पा०) इति निष्ठानत्वम् । स्थूलेन्द्रनौलशकलावलिकोमलेन ] स्थूलानामिन्द्र- नौलशकलानाम् आवलिवत् कोमलेन मनोहरेण [ अलिनां वलयेन, कछेगुणत्वं ] कण्ठवलयत्वम् । “अमूडमस्तकात् स्वाङ्गादकामे" (श १२ पा०) इत्यलुक्। [ भेजे ] प्राप्तम। कर्मणि लिट् । अत्रालिवलये इन्द्रनीलमयकण्ठभूषणत्वारोपाद्रूपकालकारः, शकलावलिकोमलेन इत्यु- पमा च॥४६॥ निडूंतति ।-[ यन्ता] निषादी [ निर्दूतवीतं ] निभृतं निरस्तं, वोतं पादघाताकुशवारणं यस्मिन् कर्मणि तद् यथा तथा [ उबलन्तम् ] ·२५० शिशुपालवधे शिक्षावशेन शनकैर्वशमानिनाय शास्त्रं हि निश्चितधियां क न सिद्धिमेति ? ॥४७॥ स्तम्भ महान्तमुचितं सहसा मुमोच दानं ददावतितरां सरसाग्रहस्तः । बडापराणि परितो निगड़ान्यलावीत् खातन्वामज्ज्वलमवाप करेणुराजः ॥ ४८ ॥ उत्पवमानम् [अपि ] । 'पादकर्म यतं प्रोक्तं यतमजुशवारणम् । उभयं वीतमाख्यातम्' इति इलायुधः। [बालकं] पञ्चवर्षगजम् । 'पञ्चवर्षी गजी बालः पोतस्तु दशवार्षिकः' इति वैजयन्ती। [शिक्षा- वशेन] खकोयेन गजशास्त्राभ्यासबलेन [क्रमेण ] परिपाट्या [परिसान्त्वनतजनाभिः ] परिसान्त्वनान्युपलालनानि तर्जनाः भर्त्सनाश्च ताभिः, शनैरेव [शनकैः । “अव्ययमवनानामकच् प्राक् टे:" (५३७१ पा० ) इति स्वार्थे कच्प्रत्ययः। [वशं] शमं, शान्तिमित्यर्थः, [पानिनाय]। [हि] तथा हि, [निश्चित धयां ] सुष्टु निश्चितार्था चौरेषां तेषां, पुंसामित्यर्थः । [शास्त्र व सि ई नैति ? ] स्वभ्यस्तं शास्त्र सर्वत्र फलतीत्यर्थः । 'विभक्तधना भ्रातरो विभक्ताः' इतिवत्, निश्चि- तार्था धौनिश्चितत्युपर्यते ; अत एवात्र गम्यमानार्थवादुत्तरपदस्या- प्रयोगलक्षणी लोप इत्याहुः ॥ ४७ ॥ स्तम्भमिति ।-करेगुचासो राजा च [कराराजः ] गजश्रेष्ठः, करेणनां राजेति गजपतिः राजा च ध्वन्यते। उभयत्रापि “राजाह:- 3 किराते १म सर्गे १म श्रीकम्य टीका द्रष्टव्या । तव हि "विदितः" इति "तिम्" इत्यत्र इत्तिगतं विदितत्वं वैदितरि वनेचर उपचर्य सम्यग्वधाख्यातं प्रपचितम टोकालता, तहदिहापौत्यवधेयम्। शोकऽस्मिन् सामान्येन, सम्यक् शास्त्रार्थज्ञानवता पुंसां स्वभ्यस्तशास्त्रसिद्धिकरणपदायेंग, विशेषम्य, यन्त कर्तकबालगनगासनविधानस्य समर्थनात्, सामान्येन विशेषसमर्थनकप: पर्यावरन्यासः ।

·पञ्चमः सर्गः। जन्ने जनैर्मुकुलिताक्षमनाददाने संरब्धहस्तिपकनिष्ठुरचोदनाभिः । गम्भौरवदिनि पुरः कवलं करीन्ट्रे मन्दोऽपि नाम न महानवरद्य साध्यः ॥ ४६ ॥ सखिभ्यष्टच्" (५।४।८१ पा०) इति टच्। [उज्ज्वलम् ] उच्छल [स्वातन्त्रा] खेच्छाचारित्वम् [अवाप] । तदेवाह,-[उचित] चिरपरि- चितं [ महान्तं, स्तम्भम् ] पालानं जाश्च [ सहसा मुमोच ] । 'स्तम्भः स्थूणाजड़त्वयोः' इति विश्वः। [ सरसाग्रहस्तः ] सरसः भाद्रोऽग्रहस्तः पुष्करम् अग्रपाणिश्च यस्य स सन् [ दानं ] मद, दीयत इति दान धनश्च [अतितराम् ] अतिमात्रम्। अव्ययादामुप्रत्ययः । अव्ययादामुप्रत्ययः । [ददौ] ववर्षे- त्यर्थः। [परितः, बडापगणि] बद्धपश्चिमपादानि बद्धान्यानि च। 'अपर: पशिमः पादः' इति गजप्रकरणे वैजयन्ती। [निगड़ानि] श्टनालानि । 'अथ श्टसले। अन्दुको निगड़ोऽस्त्रियाम्' । अलावौत् ] लुनाति स्म । 'नूञ् छेदने' लुङ् “अस्तिसिचोऽपृक्ते" (७३।८६ पा० ) इतौद, "इट ईटि" (८।२८ पा० ) इति सलोपः । अत्र करंगुराजपदसाधर्म्यध्वनिः, विशेष्यस्यापि श्लिष्टत्वान श्लेष इत्युक्तम् । इत्यमरः। ॥४८॥ जज्ञ इति ।-गम्भीरं मन्दं वेत्तीति गम्भीरवेदी। 'स्वग्मेदा- छोणितस्रावान्मांसस्य च्यवनादपि। आत्मानं यो न जानाति तस्य गम्भौरवेदिता ॥' इति राजपुत्रौये । 'चिरकालैन यो वेत्ति शिक्षा परि- चितामपि। गम्भीरवेदी विज्ञेयः स गजो गजवेदिभिः ॥” इति मृग- चौये। तस्मिन् [ गम्भीरवेदिनि करीन्द्र, संरब्ध हस्तिपकनिष्ठुरचोद- नाभिः ] संरचः कुपितः हस्तिनं पातौति हस्तिपः स एव इस्तिपको निषादी। 'आधोरणा इस्तिपका हत्यारोहा निषादिनः' इत्यमरः । * "किमेततिज्ययधादा-" (५४११ पा.)। + पत्र समासोभिः साधीयसीति मन्यामह।

·२५८ धिशपासवधे विप्तं पुरो न नरहे मुहुरिक्षुकाण्ड नापचते स्म निकटोपगतां करेणुम् । सस्मार वारणपतिः परिमौलिताच- मिच्छाविहारवनवासमहोत्सवानाम् ॥ ५० ॥ दुःखेन भोजयितुमाशयिता शशाक तुजायकायमनमन्तमनादरण तस्य निष्ठुराभिश्चोदनाभिस्तर्जनाभिरपि [ मुकुलिताचं ] निमौलितनत्र यथा तथा [ पुरः, कवलं] ग्रासम् [अनाददान ] • सति। [मन्दः ] मूढः [ अपि]। 'मूढ़ाल्यापटुनिर्भाग्याः' इत्यमरः। गजमेदोऽपि,- 'भद्रो मन्दो मगश्चैव विज्ञेयास्विविधा गजाः' इति । [महान् बलाधिक: [ अवरह्य] निरय [ साध्यः, न नाम ] न खल्विति [जनैः, जने] ज्ञातम् । जानातेः कर्मणि लिट। मन्दोऽपौत्यादिवाक्यार्थः कर्म ॥४॥ चिप्तमिति ।-वारणपतिः ] करिवरः [ मुहुः, पुरः क्षिप्तम् ] अग्रे न्यस्तम् [ इक्षकाण्डम् ] इक्षुदण्डं [ न जगहे ] न स्वीचकार, [निकटोप- गतां] समीपस्थां [ करेणं] करिणौञ्च [नापेक्षते स्म] नेछति स्म। "लट समे" (३।२।११८ पा०) इति भृतार्थे लद। किन्तु [ परिमोलिताक्षं ] यथा तथेति स्मृत्यनुभावः । [इच्छाविहारवनवास- महोत्सवानाम् ] इच्छया विहारा येषु ते वनवामा एव महोत्सवास्तेषां [समार ] तानव चिन्तयामामेत्यर्थः । “अधोगधंदयेशां कर्मणि" (२२५२ पा.) इति शेषत्वविवक्षायां षष्ठी। न खच्छन्दचारिणां निर्बन्ध भोगेषु मनः प्रवर्तत इति भावः। वाक्यार्थ इतकं काव्याला- मलडारः ॥ ५० ॥ दुःखेनेति ।-[उत्क्षिप्तहस्ततलदत्तविधानपिण्डहसुतिनपितवाहुः] उत्विले उदाते हस्ततले दत्तो निहितो यः विधानस्य गजग्रासस्य पिणः । 'विधान हस्तिकवलः' इति वैजयन्ती। तस्य मेहमुत्या कृतादिनिध- पए ति।

·पत्रमः सर्गः। २५८ .. उत्बिप्तहस्ततलदत्तविधानपिण्ड- स्नेहसुतिसपितबाहुरिभाधिराजम् ॥ ५१ ॥ शुलांशुकोपरचितानि निरन्तराभि- वैश्मानि रश्मिविततानि नराधिपानाम् । चन्द्राकृतीनि गजमण्डलिकाभिरुच्चै- नीलामपतिपरिवेशमिवाधिजग्म : ॥ ५२ ॥ न्दनेन सपितवाहुरामुतभुजः । सातर्ण्यन्तात् कर्मणि: क्त: “अर्तिही-" (७३ पा० ) इत्यादिना पुगागमः, मित्त्वाबुखः । [आशयिता] भोजयिता; अशेर्प्यन्तात्तृच। [ तुङ्गाग्रकायं] स्वभावत एवोन्नतो- कायम् [अनादरेण, अनमन्तं] कषलग्रहणाय नतिमकुर्वाणम् [ इभा- धिराजम् ] । “गतिबुद्धि-" (१५२ पा०) इत्यादिना अणिकत्तों कर्मत्वम्। [दुःखेन ] कृच्छण [ भोजयितुं शशाक]। स्वभावो- बतानां तत्राप्यकारग्रस्तानां को नमयिता? इति भावः शुक्रति । [शुक्लांशुकोपरचितानि ] शुक्लांशुकैः शुक्पट: उपरचि- तानि उपकलितानि, अन्यत्र तु अल्पाः अंशवोऽशुकाः सूक्ष्मास्तेजोऽव- यवाः। “अल्पे" (३८५ पा० ) इत्यल्पार्थे कन्प्रत्ययः। शुक्ल- स्तरुपरचितानि व्याप्तानि। [रश्मिविततानि रश्मिभिः प्रग्रह: किर- औश्च विततानि विस्तृतानि। 'किरणप्रग्रहो रश्मी' इत्यमरः । चन्द्र- स्वातियषां तानि [चन्द्राक्रतीनि] चन्द्रमण्डलनिभानीत्यर्थः । [ नराधिपानां, वेशानि] दृष्याणि। [निरन्तराभिः ] नौरन्धाभिः [उचैर्गजमण्डलिकाभिः] गजपरिधिभिः। खार्थे कप्रत्ययः। कात् पूर्व- स्थेकार: ।। [नौलानपक्तिपरिवेशम् ] नौलाबपङ्क्तिभिः परिवेशं परिवेष्टनमिति यावत्। 'परिवेशस्तु परिधिः' इत्यमरः । [अधिजग्मु- रिव] इत्युत्प्रेचा उपमया श्रेषेण च सौर्यते ॥ १२ ॥ बाबलिकमकार: + "प्रत्ययखात् कात्-" (पा.)।

·२६० शिशपाशवधे गत्यूनमागंगतयोऽपि गतोरुमार्गाः खैरं समाचकृषिरे भुवि वेल्लनाय । दर्पोदयोल्लसितफेनजलानुसार- संलक्ष्यपल्ययनवर्धपदास्तुरङ्गाः ॥ ५३ ॥ आजिप्रति प्रणतमूईनि वाहिजेऽश्वे तस्याङ्गसङ्गमसुखानुभवोत्सुकायाः । । गत्यूनेति ।-[ गत्यूनमार्गगतयः अपि ] गत्धूना विशिष्टगमनहोना मार्गगतयोऽध्वगमनानि येषां ते, तथाऽपि [गतोरुमार्गाः] प्रस्थित- दूराध्वान इति विरोधः। अपिर्विरोधे। गन्धूना मार्गी मृगसम्ब- धिनौ गतिर्येषाम् इति विरोधपरिहार: ; अत एव विरोधाभासो- ऽलङ्कारः। [ दोदयोनसितफेनजलानुसारसंलक्ष्यपख्ययनवर्धपदाः ] दर्पस्य तेजसोऽन्तःसारस्योदयेनोत्कट्येनीसितस्योहतस्य फेनजलस्य फेनौ- भूतोगतखेदोदकस्थानुसारंण प्रसारण संलक्ष्याणि पल्ययनवर्धाणामास- नबन्धचर्मवरत्राणां पदानि तन्त्रोदनानिमीभूतस्थलानि येषां ते तथोताः। [तुरङ्गा: भुवि, वेलनाय ] अङ्गपरिवर्तनाय [स्वैरं] मन्दं [समाचकपिरं] समावष्टाः। अध्वसमापनीदनार्थमिति भावः । वईते दृढ़बन्धनाही!भवतीति वर्धम्। “वृधिवपिभ्यां रन्" (७० २ पाद २७ सू०) इत्योणादिके रन्प्रत्यय लघपधगुणो रपरः। 'वध नपुवर- त्रयोः' इति विश्वः। अमरस्तु 'नधी वधौं वरना स्थात्' इत्याह। तदा '–टन्" ( उ०४ पा० १५८ सू.) इत्योणादिके ट्रन्प्रत्यये पूर्ववत् गुणी रपरः, प्रत्ययतकारस्य "भषस्तथोधोऽधः" (चारा. पा.)ति चाचे षित्त्वात् खौलिङ्ग डोष ॥५३॥ आजिघ्रतीति। वाहिरवयोनिर्देशविशेषः तच्चे [वाहिजेऽ] "वाह्निदेश्ये" इति पाठे विशेष्याप्रयोगो गम्यमानत्वादित्युक्तम् । "दिगादिम्यो यत्" (३५४ पा.) रति भवाथै यत्प्रत्ययः । तदन्त- विधिस्त मग्यः । [प्रणतमूईनि] नमशिरसि, अतप्रणाने च [भानि- ·पामः सर्गः। २६१ नासाविरोकपवनोल्लसितं तनौयो- रोमाञ्चतामिव जगाम रजः पृथिव्याः ॥ ५४ ॥ हेनः स्थलीषु परित: परिवत्य वाजौ धुन्वन् वपुः प्रवितताऽऽयतकेशपतिः । ज्वालाकणाऽरुणाचा निकरण रेगो: शेषेण तेजस वोल्लसता रराज ॥ ५५ ॥ वति ] गन्ध गति, चुम्बति च मति, स्वभावात् कामाचेति भावः । [नासाविरोकपवनोबसितं] नासाविरोकं नासाग्न्धं तस्य पवनी निश्वासः तेनोसितमुडूतं [ तनीयः ] तनुतरं [ रजः, तस्य ] . अश्वस्य [अनसनमसुखानुभवोत्सुकायाः ] अङ्गसङ्गमेन वेल्लनप्रयुक्तेन यत् सुखं तस्थानुभवे उत्सुकायाः उत्कण्ठितायाः [पृथिव्याः रोमाञ्चतां जगामेव] इत्युत्प्रेक्षा। सा च भूतुरङ्गमयोः प्रतीयमानचेतननायकाद्यभेदाध्यव- सायादतिशयोक्तिमूलेत्यवधेयम् । विरोचतेऽनेनेति विरोकम् । घञ्प्रत्ययः, “चजोः कु घिणण्यतोः” (७३।५२ पा०) इति कुत्वं, लिङ्गमशिष्यं लोकाश्रयत्वाधिनस्य इति नपुंसकत्वाविरोधः ; अत एव 'छिद्रं नियंथ रोकम्' इत्यमरः । 'रोको रश्मी विले न पुम्' इति वैजयन्ती। 'रोको दीप्तो विले रोकम्' इति विश्वः । ये तु केनाप्यभिप्रायेण "विरकपवने" इति पठन्ति, तेषां परोत्सगैंकजीविनामितिवदपानीयपवनप्रतीतर- नौलाख्यो दोषः, “अश्लील तदमङ्गल्थजुगुप्सावौडधोकरम्" इति लक्ष- मात् ॥ ५४॥ दिन इति ।-[ हमः स्थलीषु ] वर्णभूमिषु । “जानपद-" (१ ४२ पा०) इत्यादिना प्रकृतिमाथै डोषप्रत्ययः । [परितः परिवृत्य परिवत्तिं कृत्वा [वपुः, धुन्चन्] धूलिनिर्गमाय कम्पयन्, अत एव [प्रवित. ताऽऽयतकेशपक्तिः ] प्रवितता विश्विष्टा आयता च केशपडक्तिः रोम- सकातो यस्य सः, [वाजी, व्वालाकणाऽरुणरुचा ज्वालाकणाः स्फुलिङ्गाः तादावरचा रक्तवर्णेन [रेणोनिकरण, उनसता] प्रत्युत्कटतया ।

·२४२ शिशपालबचे दन्तालिकाधरणनिश्चलपाणियुग्म- मोदितो हरिरिवोदयशैलमूर्धः । स्तोकेन नाक्रमत वल्लभपालमुच्चैः श्रोडक्षको पुरुषकोनमितानकायः ॥ ५६ ॥ वहिरङ्गछता [तेजसः ] अन्तःसारस्य दर्पस्य (शेषेण ] अतिरेकेण [इव रराज]। उत्प्रेक्षाऽलङ्कारः कणारुणेत्युपमा च ॥ ५५ ॥ दन्तालिकेति ।-[पुरुषकोवमितानकायः] पुरुषकोऽश्वानां स्थानक- मैदः। तदुक्तम् -'पश्चिमेनाग्रपादन भुवि स्थित्वाऽग्रपादयोः। जी- प्रेरणया स्थानमश्वानां पुरुषः स्मृतः' ॥ इति। पुरुष एव पुरुषकः तेन पुरुषकेण स्थानकेनोबमित: जयवस्थितोऽग्रकायः पूर्वकायो यस्य स तथोक्तः, अत एव [ उदयशैलमूई : ] उदयशैलस्य मूनों मतकात, अईमुदितः [अर्कोदितः, हरिः] सूर्यः [व] स्थितः इत्यर्थः । अर्कोदित- विशेषणात् [उच्चैः] उवतः, श्रीवक्षः एव श्रीवृक्षकः पावर्तविशेषस्त- हानश्वः [श्रीवक्षको] । “वक्षोभवाऽऽवतचतुष्टयञ्च कण्ठे भवेदयस्य च रोच- मानः । श्रीवृक्षको नाम हयः स भत्तुंः श्रौपुत्रपौत्रादिविजय स्यात् ॥" इति लक्षणात्। 'श्रीवृक्षको वक्षसि चेद्रोमावत्तौ मुखेऽपि च' इति तु वैजयन्ती। [ दन्तालिकाधरणनिश्चलपाणियुग्मं ] दम्तालिका मुख- रज्जुः। 'मुखरज्जुश्च दन्ताली राणिका रक्षणोति च' इति वैजयन्ती। तस्या धरणे ग्रहणे निश्चलं स्थिरं पाणियुग्मं यस्य तं, पाणिभ्यां दृढ़ रहीतोभयवलामित्यर्थः । [ ववभपालम् ] उत्तमाश्वपालम् । 'वनभो दयितेऽध्यचे कुलीनेऽश्वेऽपि वहभः' इति विश्वः । [लोकन नाक्रमत ] वलााग्रहणदाात् स्तोकेनापि अभिभवितुं न शक्तोऽभूदित्यर्थः । 'श्लथयितुं क्षणमक्षमताङ्गना' 'न हन्ददाखमिह किञ्चित्' इत्यादिव- दप्यर्थस्य सामर्थ्यलभ्यत्वादपेरप्रयोगः ; अन्यथा “स्तोकेन नाक्रमत किन्तु भूयः" इति व्याख्याने निश्चलपाणि युग्मत्वादिविशेषणावगतवाह- कौशल्यप्रकाशनतात्पर्य्यभङ्गप्रसङ्गात् । “करणे च खोका-" (शश ·पामः सर्गः। २६३ रेजे जनैः सपनसान्द्रतरार्द्रमूर्ति- वैरिवानिमिषदृष्टिभिरौक्ष्यमाणः । श्रीसन्निधानरमणीयतरोऽश्व उच्चै- कञ्चैःश्रवा जलनिधेरिव जातमात्रः ॥ ५७ ॥ पश्रावि भूमिपतिभिः चणवीतनिद्रै. रनन् पुरो हरितकं मुदमादधानः । ग्रीवाऽग्रलोलकलकिङ्किणिकानिनाद- मिषं दधद्दशनचुचुरशब्दमश्वः ॥ ५८ ॥ पा०) इत्यादिना विकल्पात् तृतीया ; "अनुपसर्गाहा" ( १।३।४३ पा० ) इति विकल्यादात्मनेपदम्। उपमाऽलङ्कारः पदार्थहेतुकेन काव्यलिङ्गेन संसच्यते ॥ ५६ ॥ रेज इति ।-सपनमान्द्रतगमतिः ] सपनेनाभिषेचनन सान्द्र तराद्रमृतिः [ अनिमिषदृष्टिभिः ] विस्मयानिमिषाः [ जनैर्देवैग्वि तादृग्भिः [ईक्ष्यमाण:, श्रीमविधानरमणीयतर:] श्रियः शोभायाः देव्याश सविधानन रमणीयतरः । 'तत्र सविहिता लक्ष्मौः सन्ति यत्रोत्तमा इयाः' इत्यागमादिति भावः । [ उच्चैः ] उवतः [ अश्वः, जलनिधः] समुद्रात्, जात एव [जातमात्र मद्योजात इत्यर्थः। अन्यथी- तसाधासम्भवादिति भावः । 'मात्र कामेऽवधारणे' इत्यमरः । उच्चैरुचतं श्रवः कौतिरुवत श्रवसी कौँ वा यस्य सः [उचैःश्रवाः प्रक्राश्वः [दव रेजे] | उपमाऽलङ्कारः श्रौति भेदेऽप्यभेदरूपया अति- भयोक्त्या संसृज्यते ॥ ७॥ अभावौति ।- पुरः] अग्रे [इरितकं] हरितरणम् [अनन् ] अत एव [ग्रीवाऽग्रलोलकलकिकिणिकानिनादमिश्र ] ग्रीवाग्रे लोला- बलाः कलाः अव्यक्तमधुराः, किङ्गिणिकाः बुद्रघण्टिकाः तासां निनादन मिन्नं [ दशनचुचुरशब्दं ] दानानां दन्तानां चुचुरशब्दं चुघुर- ·२०४ शिशुपालवधे उत्खाय दर्पचलितेन सहैव रज्ज्वा कोलं प्रयत्नपरमानवदुर्ग्रहेण। पाकुल्यकारि कटकस्तुरगेण तूर्ण- मश्वेति विद्रुतमनुद्रवताश्वमन्यम् ॥ ५८ ॥ अव्याकुलं प्रकृतमुत्तरधेयकर्म- धाराः प्रसाधयितुमव्यतिकौर्णरूपाः । ध्वनि [दधत्] अत एव [मुदमादधानः ] उत्पादयन् [ अश्वः ] जातावक- वचनम्। [क्षणवीतनिद्रैः ] क्षणेन वीतनिद्रः 'अत्यनिद्रोऽल्पभुग्वाम्मी मितभाष्यनसूयकः' इति सौमाग्यलक्षणादिति भावः । [भूमिपतिभिः, अनावि] श्रुतः, अश्वस्य शब्दोऽश्रावौत्यर्थः । “वोणाः श्रूयन्ते, भेर्यः सूयन्ते” इत्यादिवत् शब्दधर्मः शब्दिखूपचर्यते। स्वभावोक्तिरलकारः . ॥ ३८॥ उत्खार्यति ।-[दर्पचलितन] दर्पाञ्चलितेनोल्ललितेन अत एव [ रज्वा] पाशेन [ सह, कौलं ] शङ्खम् । 'शकावपि इयोः कौलः' इत्यमरः। [उत्खाय ] उत्पाट्य [ तूर्ण, विद्रुतं ] धावन्तं [ अन्यमश्वम्, अश्वेत्यनुद्रवता] बडवेति प्रान्त्याऽनुधावता + [ प्रयत्नपरमानवदुर्ग्रहण ] प्रयत्नपर ग्रहीतुं प्रयतमानैरपि मानवैर्मनुष्यैर्दु ग्रहण [ तुग्गेण, कटकः ] शिविरम् [आकुल्यकारि] आकुलीकृतः। आकुलशब्दादभूततद्भावे चिः । "अस्य चो" ( ७।४।३२ पा० ) इतौकारः । करोतः कर्मणि लुति चिणी लुक्॥ ५९॥ अव्याकुलमिति ।-वला मुखरज्जुः, सा चोधिप्तादिमेदेन चतु- दशविधा। तदुक्तं इयलीलावत्याम,-"उत्विता शिथिला तथोत्तर- शब्द दधदिति पदार्थस्य सुदाधान प्रति हेतुत्वात् पदार्थ हतुकं कायखिम । + पत एका + भानिमानलकारः।

·पचमः सर्गः। सिहं मुखे नवसु बौधिषु कश्चिदश्वं वनाविभागकुशलो गमयाम्बभूव ॥ ६० ॥ - वती मन्दा च वैहायसी विक्षिप्तककराईकन्धरसमोत्कौर्या विभक्ता तथा। अत्युत्क्षिप्ततलोड़ते खलु तथा व्यागूढ़गोकर्णिके वाहानां कथिताश्चतुर्दशविधा वखाप्रभेदा अमी॥" इति। तबक्षणानि तु सदैव द्रष्टव्यानि, अत्र विस्तरभयाव लिख्यन्ते । तस्था विभागी विविच्छ प्रयोगः तत्र कुशलः [वखाविभागकुशलः षड्विधप्रेरणाभिज्ञ इत्यर्थः । वलााग्रहणस्य रागाद्युपलक्षणत्वात् । यथाह भोजः,-"वाइनं प्रति- वाहानां षड्विधं प्रेरणं विदः । गगावलाकशापार्णिप्रतोदरवभेदतः ॥" इति। [कश्चित् ] कश्चन वाहक: [ अव्याकुलम् अव्यग्रम, अनस्तमिति यावत् । प्रकर्षेण कृतं [ प्रकृतं] सज्जितमित्यर्थः । [ मुखे] मुख- कर्मणि [सिद्ध ] सिद्धिमन्तम् [ अश्वं ] चतुष्काख्ये गतिविशेषे मुखे संस्थानविशेषादिविशेषणविशिष्टमश्वमित्यर्थः तदक्तं रेवतोत्तरे, "मुक्कावरीष्ठसितफेनलवाभिराम-फूत्कारवायुपदमुवतकन्धराग्रम् । नौत्वोपकुञ्चितमुखं नवलोइसाम्यमश्वं चतुष्कसमये मुखसिहमाहुः ॥" इति। [उत्तरधेयकमंधाराः) उत्तरधेयकम युद्धाद्युत्तरकाले धेयं विधेयं प्रयोज्यं यत्कर्म क्रिया तद्रूपा इत्यर्थः । [अव्यतिकीर्गरूपाः । असोगरूपा धारा गतिभेदाः । 'अश्वानान्तु गतिर्धाग विभिन्ना सा च परधा। आस्कन्दितं धौरितकं चितं वलितं मुतम् ॥' इति वैजयन्तौ। 'गतयोऽमूः पञ्च धागः' इत्यमरच। अश्वशास्त्र तु संज्ञा- न्तरेणोक्ताः,-'गतिः पुला चतुष्का च तहमध्यजवा पंरा। पूर्णवेगा तथा चान्या पञ्च धारा: प्रकीर्तिताः ॥ एकैका त्रिविधा धारा इय- शिक्षाविधी मता। लध्वी मध्या तथा दीर्धा ज्ञात्वता योजयेत् क्रमात् ॥” इति । तथा च पञ्चदश विमेदा भवन्ति । धाराः [ प्रसाधयितुं ] परिचेतुं [ नवस, वौथिषु ] सञ्चारस्थानेषु [गम- याम्बभूव। बौथयो नवामानां सर्वत्र धारादाढर्थािः परिमिताः प्रचारर्दघाः, तास तिस इत्येक, नवेचन्ये, तनोत्तरपचमाभियोक्तं धि-१३ ताः पञ्च ·शिशपालबधे मुक्तास्तुणानि परितः कटकं चरन्त- स्नुब्यहितानतनिकाव्यतिषङ्गभाजः । समुः सरोषपरिचारकवार्यमाणा दामाञ्चलस्खलितलोलपदं तुरङ्गाः ॥ ६१ ॥ ॥ कविना नवखिति । यथाह भोजः -'वौथ्यस्तितोऽथ धागणां लघवीमध्योत्तमाः क्रमात् । तासां स्थाद्धनुषां मानमशीतिर्नवतिः शतम् ।। श्रेष्ठमध्योत्तमानान्तु वाजिनां वीथिकाः स्मृताः। नवानां कथिता वौथ्यो दृष्टानां क्रमणक्रमे। अन्येषामपि सर्वत्र गतिदाढार्थमौरिताः ॥ समोन्नता सा विषमाम्बुको शुद्धा नताग्रा गावीरुदाढा। स्थाग- प्रकीर्णोपलमम्प्रकीर्णा, पार्योन्नताख्या नवधेति वीथ्यः ॥ मर्ववौथिष यो वाजी दृढशिक्षाममचिमः । तेन राजा रणे नित्यं मृगयायां मुई व्रजेत् ॥” इति । अन्ये तु उग्माल्यादयो गतिविशेषा वौधय इत्याहुः,- 'उग्माली वरचालो पृथुलो मध्यनामकः । आलोढ़ः शोभनररे: प्रश्यालोढ़स्तथाऽपरः ॥ उपधनव उक्तन पादचाली च मर्वगः । निर्दिष्टा वौथयस्वेता:-' इति ॥ ६० ॥ मुक्रा इति ।- मुकाः विहागर्थमुत्सृष्टाः, अत एव [ कटकं ] शिविरं [परितः]। “अभितः परितः" (वा०) • इत्यादिना द्वितीया । [रणानि, चरन्तः ? भक्षयन्तः बुट्यदितानतनिकाव्यतिषङ्गभाजः: ] त्रुट्यन्तौषु छिन्त्रामु विताननिकास पटमण्डपरज्जुष व्यतिषङ्गं सङ्ग भजन्तीति तथोकाः। अत एव [मगेषपरिचारकवार्यमाणाः ] मरोषैः परिचारकैः किर्वार्यमाणाः अपसार्यमाणाः [तुरङ्गाः, दामाञ्चल- सवलितलोलपटं दामाञ्चलानि पादपाशाः। 'दामाञ्चलं पादपा' इति वैजयन्ती। दृष्यवरनाबन्धनशकवः इति केचित् । तेषु मवलितेन --- "उपान्वघ्यावसः” (१६४४८ पा०) इति सूर्व उद्धृतमतत् वार्तिक दीक्षितः; काशिकायां भाष्येऽपि 'कम्मणि हितीया' (शार पा.) इति सूत्रे दृश्यते।

·पचमः सर्गः। उत्तीर्णभारलघुनाऽप्यलघूलपौध- सौहित्यनिःसहतरेण तरोरधस्तात् । रोमन्थमन्थरचलद्गुनसानमासा- चक्रे निमौलदलसेक्षणमौक्षण ॥ ६२ ॥ मृत्पिण्डशेखरितकोटिभिरईचन्द्रं शृङ्गैः शिवाऽग्रगतलक्ष्ममलं हसनिः । लोलानि पदानि यस्मिन् कमणि तद्यथा तथा [ मसः ] अपसमः . उत्तीर्णेति ।-[ उत्तीर्णभाग्लघुना ] उत्तीर्णभारमवरोपितावपनम, अत एव लघु: तेन तथोक्तेन [ अपि तथाऽपि [ अलघलपोघसौहित्य- निःसहतरेण अलघुना उलपानां वल्वजणानाम् ओघेन यत् सौहित्य पूर्तिः । 'पर्याप्तमुपसम्पन्नं पूर्तिः सोहित्यमुच्यते"" इति हलायुधः । तेन निःसहतरेणात्यन्तमसहतरेगा, वाहाभार वितारेऽप्यन्तरतिभोजनाद गुरूभवतत्यर्थः । महे: निःपूर्वात् पचाद्यजन्तात्तरप्प्रत्ययः । 'उलपा वल्वजाः प्रोक्ताः' इति विश्वः । । औक्षण ] उत्तयां समूहेन। “गोत्रोक्ष-" (४।२।३८ पा० ) इत्यादिना वुअप्रत्य यः । [तगेरधस्तात् ] तरुतले गेमन्थमन्थरचलद्गुरुसानम् ] रोमन्यः पशूनां चर्वितचर्वगां, तेन मन्थर मन्दं चलन्त्यो गुर्व्यः साम्राः गल कम्बलानि यम्मिन् कर्मणि तद्यथा तथा । 'साम्रा तु गलकम्बलः' इत्यमरः । किञ्च, [निमौलदलसेक्षणम् ] निमौलन्ति सुखान्मुकुलोभवन्ति अलमानि चेक्षणानि यस्मिन् कर्मणि तद्यथा तथा [ आसाच्चके ] आमितम् । 'प्रास उपवेशन' भावे लिद। “दयायासच" (३।११३७ पा०) इत्याम्प्रत्ययः । “कच्चानु- प्रयुज्यते लिटि" (३२११४० पा० ) रति कोऽनुप्रयोगः । इतः प्रभृत्या चतुष्थात् स्वभावोक्तिः । (२॥ मृत्पिण्डेति ।-[ मृत्पिण्डशेखरितकोटिभिः] मत्पिण्डैवप्रक्रीड़ा- * पदार्थ ह तक काव्यलिङ्गम् ।

·२६८ शिशुपालवध उच्छृङ्गिताऽन्यवृषभाः सरिता नदन्तो रोधांसि धौरमपचस्करिने महोक्षाः ॥ ६३ ॥ मेदखिनः सरभसोपगतानभौकान् भक्ता पराननडुहो मुहुराहवेन । जर्जस्खलन सुरभौरनु निःसपत्नं जग्मे जयोडुरविशालविषाणमुक्ष्णा ॥ ६४ ॥ लग्नमुत्खण्ड: शेखरिताः सञ्जातशेखराः कोटयोऽग्राणि येषां तैः, अत एव [शिखाऽग्रगतलक्ष्ममलं ] शिखाऽग्रगतमुभयकोट्यन्तर्गतं लौव मलं यस्य सः, एवम्भतं श्वेतम् [अईचन्द्रं इसद्धिः] इत्यतिशयोक्तिमिद इत्युक्तम्, अभूतोपमेति मतान्तरम्। [टङ्गः ] विषाणैः [ उच्छृजिताऽन्यषभाः ] उच्क्षा उत्पतितश्टङ्गाः कता उच्छृङ्गिता: अन्यहषभाः प्रतिषभाः यैस्ते, अत एव [ धोरं] गम्भीरं [ नदन्तः ] गर्जन्तः, महान्त उक्षाणः [ महोघाः] । 'प्रचतुर-' (५।४।७७ पा०) इत्यादिना निपातात साधुः। [ सरितां रोघांसि अपचस्करिने] प्रालिलिखुः, इर्षाद्रुरुजु- रित्यर्थः। अपपूर्वात्किरतः कर्तरि लिट्। “किरतेष जीविकाकुलाय- करणेष्विति वक्तव्यम्" • इत्यात्मनेपदम्। “ऋच्छत्वृताम्" (७४।११ पा.) इति गुणः, “अपाच्चतुष्याच्छकुनिष्वानेखने" ( ६।१११४२ पा०) इति मुड़ागमः ॥ १३ ॥ मेदखिन इति। ऊौ बलमस्यास्तौति तन [जजस्खलन बलिना। 'ज्योत्स्नातमिसा-' (५।२।११४ पा०) इत्यादिना निपातः । [उद्या वृष- मेण [ मेदखिनः ] मांसलान् । “अम्मायामेधास्रजो विनिः” (५।२।१२१ पा.) दति विनिः। अत एव [ सरभसोपगतान् ] सरभस सत्वर- मुपगतान् अभिकामयन्त इति [अभीकान्] कामकान्। क्रमः इति काशिकायाम् । “क्रोड़ोनुमंपरिभ्य" (१३३२२१ पा.) इस्य स्य वार्षि कम्। सिहानको मुद्यान्तु "वयम्" यत्र "वायम्" इति पाठः ।

·पञ्चमः सर्गः। २६४ बिभ्राणमायतिमतीमवथा शिरोधिं प्रत्यग्रतामतिरसामधिकं दधन्ति । लोलोष्ठमौष्ट्रकमुदग्रमुखं तरूगा- मलिहानि लिलिहे नवपल्लवानि ॥ ६५ ॥ कामयिताभोकः' इत्यमरः । “अनुकाभिकाभौकः कमिता" (५।।७४ पा० ) इति निपातः । [ पगननडुहः ] बलौवर्दान् [ मुहुराहवेन ] युद्धेन [भाता निधि जयोडुरविशालविषाणम् जयेनोडुरे निर्भरे । 'ऋक्पूरा-' (५।४।७४ पा० ) इत्यादिना समासान्तः । विद्याले च विपागणे यम्मिन् कर्माण तयथा तथा, [निःसपत्रम् ] अप्रतिपन्न सुरभीरनु ] गवां पृष्ठत: ! "कर्मप्रवचनीय युक्त हितौया" (२२८ पा.) इति द्वितीया। [जग्मे ] गतम्। भावे लिए ॥ ६४ ॥ बिभ्राणमिति ।-आयतिमतों ] दैर्ध्यवती, न च वृथा ईर्थ- मित्याह, अवधेति ।- अवधा | उच्च स्तरुपनवग्रहणात् मफलामित्यर्थः । शिगे धीयतेऽस्यामिति [ शिरोधि ग्रौवाम् । 'शिगेधिः कन्धरेन्याप' "कर्मण्यधिकरणे च" (शर३ पा०) इति किप्रत्ययः । [बिधाणं ] दधानम्, [ उदग्रमुखं ] पनवग्रहणार्थमूडोत्क्षिप्ततुण्डम औष्टकम् उष्ट्रसमूहः। 'गोलीन-' (8२।३८ पा०) इत्यादिना बुञ्। अधिकम्] अतिशयितो रमः स्वादी यम्यां ताम् [अतिरसां, प्रत्यग्रताम् अभिनवत्वं [दन्ति, दधति । "वा नमकस्थ" (७.११७८ पा.) इति कल्पिको नुमागमः । अझं लिइन्तीति । अभंलिहानि ] उच्चतगणि। "वहाधे लिहः” (३।२।३२ पा० ) इति खशप्रत्ययः । 'अरुर्दिषत्- ६।३।६७ पा०) इत्यादिना मुमागमः। तरूणां नवपलवानि] 'पल्लवो- ऽस्त्री किमलयम्' इत्यमरः । [ लोलोष्ठं ] यथा तथा "श्रीत्वोष्ठयोः समासे वा पररूपं वक्तव्यम्" * इति पररूपम्। [लिलिर पाखादयामास, जघासेत्यर्थः + ॥ १५ ॥ काशिकायो "एडि पररूपम्" (शर पा०) इत्यस्य वार्षिकम् । कौमदान्त "भीतीपायी: समासे वाइसिमाचपाठः। । उविशेषणस्य उसरपलवलानं प्रति हेतुत्वात् काव्यलिङ्गम् । - ·शिशपालबचे साई कथञ्चिदुचितैः पिचुमर्दपत्र- रास्यान्तरालगतमामदलं सदीयः । दासरकः सपदि संवलितं निषादै- विग्रं पुरा पतगराडिव निर्जगार ॥ ६६ ॥ साष्टं बडिस्थितवतेऽपि निवेदयन्त- श्वेष्टाविशेषमनुजीविजनाय राज्ञाम् । वैतालिकाः स्फुटपदप्रकटार्थमुच्चै- (गावलीः कलगिरोऽवसरेषु पेठुः ॥ ६७ ॥ साईमिति ।-[ उचितैः) अभ्यस्तैः। 'अभ्यस्तेऽप्युचितं न्याय्यम्' इति यादवः। [पिचमदपत्रैः ] निम्बदलः [ साईम् ] । 'पिचुमर्दश्च निम्बे' इत्यमरः । [कथञ्चित् ] प्रमादात् [ आस्थान्तरालगत ] मुखा- न्तर्गतं मदीयः ] मृदुतरम् [ आम्रदलं ] चूतपलवं [ दासरक: ] उष्ट्रः [पुरा, निषादैः ] मेछः { मंवलितं विप्रं, पतगराट ] गरुत्मान् [ दव, मपदि, निर्जगार उहीर्णवान् । किल कुतश्चित्कारणात् नेच्छभवणे नैः सहान्तः प्रविश्य गलं दहन्तं विप्रं गरुड़ उज्जगारेति पौराणिको कथाऽलानुसन्धेया * ॥ ६६ ॥ स्पष्टमिति ।-बहिः स्थितवतेऽपि अनुजीविजनाय] राशो- ऽवसरकाजिणे इति भावः। [राज्ञां, चेष्टाविशेष ] तत्कालोचित- चरित्रविशेष [स्पष्टं निवेदयन्तः ] तहानकप्रबन्धपाठेरिति भावः । [ कलगिरः] मधुरवाचः [ वैतालिकाः ] मङ्गलपाठकाः [ अवसरेषु तत्तहेलासु स्फुिटपदप्रकटार्थ ] स्फुटैः प्रसिडेः पदैः प्रकटः प्रकाशो- अर्थोऽभिधेयो यस्मिन् कर्मणि तद् यथा तथा [ उच्चैः, भोगावलौः ] प्रब- महाभारत पादिपर्वणि बर्षिता। उपमालङ्कारः। " निगार" इत्यन अगसायनशानीषाच्यो दोषः ।

·पक्षमः सर्गः। उन्नयतामपटमण्डपमण्डितं तत् पानीलनागकुलसलमावभासे । सन्ध्यांशुभिन्नघनकर्बुरितान्तरीक्ष- लन्मौविड़म्बि शिविरं शिवकीर्तनस्य ॥ ६८॥ धरस्योहर्ताऽसि त्वमिति ननु सर्वत्र जगति प्रतीतस्तत्किं मामतिभरमधः प्रापिपयिषुः । उपालब्धेवोच्चैर्गिरिपतिरिति श्रीपतिमसौ बलाक्रान्तः क्रीड़ाहिरदमथितोर्वीरुहरवैः ॥६६॥ इति श्रीमाघकविकतौ शिशुपालबधे महाकाव्ये पञ्चमः सर्गः ॥ ५ धान् [ पेठुः पठन्ति स्म । "अत एकहलमर्थनार्दशादेलिटि" (६।४।१२०) इत्येत्वाभ्यासलीपो॥ ६७ ।। उन्नति ।-[ उनम्रताम्रपटमण्डपमण्डितम् उन्नौरुन्नतैस्तानैः धातुरतः पटमण्डपैदृष्यमण्डितम् आनौलनागकुलसडुलम् ] आ समन्तात् नौलेर्नागकुलैगजमङ्घः मङ्गुलम्, अत एव मध्यांशुभिन्नघन- कबुरितान्तरौक्षलक्ष्मीविड़म्बि सन्ध्यांशुभिन्नैः सध्यागगमम्भिवनै- मेघः कबुरितस्य चित्रीक़तस्थान्तरीक्षम्य लक्ष्मी विडम्बयश्चनुकगेतीति तत्तथोक्तं, [शिवकीर्तनस्य मङ्गलकोर्तेः कृष्णस्य [ तत्, शिविरं ] कटकम् [आवमासे ] मनोहरमभूदित्यर्थः । उपमाऽलङ्कारः वृत्त्यनुप्रासश्च ॥ १८ ॥ धरस्येति ।-[बलाक्रान्तः] बलैः सैन्यैराक्रान्तः [ असो गिरिपतिः] रैवतकः [कौडहिरदमधितोझेरुहरवैः ] कौडनिर्विहरमाणहिरद- मथितानां भग्नानामुारूहाणां वृक्षाणां रवैः शन्दैनिमित्तेन [ श्रीपति ] हरिम् । [ननु] अङ्ग ! [त्वं धरस्थ ] पर्वतस्य [ उदर्ता] उडारक: [असि इति सर्वत्र जगति, प्रतीतः] प्रसिद्धः। गोवईनोसरणादिति ·षष्ठः सर्गः । अथ रिम्सुममुं युगपनिरी कृतयथावतरुप्रसवश्रिया। ऋतुगोन निषेवितुमादधे भुवि पदं विपदन्तकृतं सताम् ॥ १ भावः। [तत् तर्हि [किं] किमर्थम् [ अतिभरम् ] अतिभारवन्तं [ मामधः, प्रापिपयिषुः ! प्रापयितुमिच्छुः असि ? प्रापयतः समन्ताद- प्रत्ययः । [ इत्युच्चैः, उपालम्वेव ] आक्षदिवेत्युत्प्रेक्षा। उपाङ्पूर्वान्नम- लुंङ् ‘एकाच उपदेश-' (१०) इति नंद, "झषस्तथोोऽधः (था। ४. पा.) इति तकारस्य धकारः, "धि च" (बारा२५ पा०) इति सिचः सकारलोपः। शिखरिणो वृत्तम् ;-"रमै रुद्रश्विना यमनस- भला गः शिखरिणौ" इति लक्षगात् ॥ ६ ॥ इति श्रीमहामहोपाध्यायकोलाचलमशिनाथमूरिविरचित माघकाव्यव्याख्यान सर्वपाख्ये पञ्चमः सर्गः ॥ ५ ॥ अथ ऋतुवर्णनं प्रस्तोति,-अथेति । - [अथ) सेनानिवेधानन्तरं [गिरो] रैवतके [रिसुं] रन्तुमिच्छम् । रमे: सबन्तादप्रत्ययः । एतन ऋतुवर्णनप्रवृत्तेः प्रभुचित्तवृत्तिज्ञानपूर्वकत्वमुक्तम् । [ सतां ] साधूनां, विपदामन्तं करोतीति विपदन्तकत्। विप्। तं [विपदन्तकतम् । अत: सेव्यमिति भावः। [अ] हरिं [ निषेवितुं] खतरून खस्व- नियतवान् अनतिक्रम्य यथावतरु। यथार्थेऽव्ययीभावः । तब चिता प्रसवश्रीः पुष्यफलसम्पत्तिः यथाखतकप्रसवश्रीः । 'प्रसवस्तु यथास्व-

·षष्ठः सगः।
नवपलाशपलाशवनं पुरः
स्फुटपरागपरागतपङ्कजम् ।
मृदुलतान्तलतान्तमलोकयत्
स सुरभि सुरभि सुमनोभरैः ॥ २ ॥
विलुलितालकसंहतिरामशन्
मृगदृशां श्रमवारि ललाटनम् ।
फले पुष्पे' इत्यमरः। शाकपार्थिवादिषु द्रष्टव्यः । मा कता येन तेन
[कतयथाखतरुप्रसवश्रिया ] यथास्वतस्कतप्रसवश्रियेत्यर्थः । [ऋतु-
गणेन युगपगुवि पदम, आदधे ] आहितम् । युगपतुगणः प्रादग्भूदि-
त्यर्थः । नद्यवसरं सेवकाः क्षिपन्तीति भावः । अन मर्गे सर्वत्र यमक
शब्दालङ्कारः। तलक्षणं तूक्तं चतुर्थे । अर्थालङ्कारम्नु यथासम्भव-
मूल्यः । अस्मिन् सगै द्रुतविलम्बितं वृत्तम् ;-'द्रुतविलम्बितमाह नभी
भरो' इति लक्षणात् ॥१॥
अथ लोकवेदयोः प्राथम्येन व्यवहागत् वमन्तमादौ वर्णयति,
नवेति ।-[मः ] हरिः [ पुरः ] अग्रे प्रथमं वा, नवपलाशानि नूतन-
पर्णानि पलाशवनानि किंशुककाननानि यस्मिन्, तं [ नवपलाश-
पलाशवनम्] । बहुब्रीहिपूर्वपदो बहुव्रीहिः। 'पलाशः किंशके पत्रे पला-
शम्' इति विश्वः। स्फुटानि विकचानि पगग: रजोभिः पगगतानि
व्याप्तानि च पनजानि यस्मिन् तं स्फुटपरागपरागतपनजम् । मृदुलाः
कोमला अत एव तान्ताः आतपसमये किञ्चित् म्लाना: लतान्ताः पन्नवा
यस्मिन् तं [ मदुलतान्तलतान्तं, सुमनोभरैः ] पुष्यसमद्धिभिः [सुरमि!
सुगन्धि [सुरभि] वसन्तम् [अलोकयत् ] अपश्यत्। 'सुरभिश्चम्पके
स्वर्ण जातोफलवसन्तयोः। सुगन्धो च मनोज्ञे च वाच्यवत्' इति
विश्वः। दह प्रतिपादं प्रथमाधरहयात् परतोऽक्षरत्रयावृत्तिरूपयमक-
प्रक्रमाञ्चतुर्थपादेऽपि तदेव यमकम् । एकस्मादप्यपरमिति सजातीय-
मंसरिः॥२॥

·२७४ शिशपालबधे तनुतरगततिं सरसां दलत्- कुवलयं वलयन् मरुदाववौ ॥ ३ ॥ तुलयति स्म विलोचनतारकाः कुरवकस्तवकव्यतिषङ्गिति गुणवदाश्रयलब्धगुणोदये मलिनिमाऽलिनि माधवयोषिताम् ॥ ४ ॥ स्फुटमिवोज्ज्वलकाञ्चनकान्तिभि- युतमशोकमशोभत चम्पकैः । विलुलितति ।-[ विलुलितालकसंहतिः ] विधुतचिकुरनिकरः सन् [ मगदृशां ललाटज, श्रमवारि ] स्वेदम् [पामशन] परिमजन्, मन्द इति भावः । [सरसां तनुतरङ्गतति, दलत्कुवलयं ] दलन्ति विकसन्ति कुवलयानि यस्मिन् कर्माण तयथा तथा [ वलयन् ] चालयन्, शीतल इति भावः। [ मरुत् ] वसन्तवायुः [ आववो ] प्रावाति स्म ॥ ३ ॥ तुलयतीति ।-करवकस्तवकव्यतिषििण ] कुरवकस्तवके व्यति- पििण लग्ने, अत एव [ गुणवदाश्रयलवगुणोदये गुणवतः शुक्रगुण- युक्रस्य करवकस्तवकस्याश्रयेणाश्रयर्णन लम्बी गुणोदयो निजनौलिम- गुणोत्कर्षों येन तस्मिन्, धवले नौलस्य स्फुरणादिति भावः। [अलिनि अमर ; मलिनस्य भावः [ मलिनिमा कृष्णत्वं [ माधवयोषितां] हरि- बधूनां [विलोचनतारकाः ] विलोचनानां तारकाः कनौनिकाः । 'तारकाक्षण: कनौनिका' इत्यमरः। [तुलयति स्म ] समौचकार, तहत् बभावित्यर्थः । तुलाशब्दात् सदृशपायात “तत्करोति- (गण सू०) इति खन्तात् "लट् मे" (२२११८ पा०) इति भूते लट् । उपमाऽल- डारः ॥४॥ स्कुटामाता-[उञ्चलकाञ्चनकान्तिभिः ] शुद्धसवर्णप्रभैः [चम्पक- ·पठः सगः। विरहिणां हृदयस्य भिदाभृतः । कपिशितं पिशितं मदनाग्निना ॥ ५ ॥ स्मरहुताशन-मुर्मुर-चूर्णतां दधुरिवामवणस्य रजःकणाः । निपतिताः परितः पथिकव्रजा- नुपरि ते परितेपुरतो भृशम् ॥ ६ ॥ रतिपतिप्रहितेव कृतक्रुधः प्रियतमेषु बधूरनुनायिका । युतं ] चम्पकसमूहमध्यगतमित्यर्थः । [म्फुटं ] विकचम् [ अशोकम अशोकपुष्पं ; भिदा भेदः। “षिद्भिदादिभ्योऽ” ( ३।३।१०४ पा० ) इत्यङ्। तां बिभर्ति यत् तस्य [भिदाभृतः भिन्नस्य [विरहिणां, हृदयस्य] हृदयपिण्डम्य, मम्बन्धिना । मदनाग्निना, कपिशितं ] कपिशौकतं [ पिशितं मांसम् [ इवाशीभत इत्युत्प्रेक्षा ॥ ५ ॥ म्मरेति ।-[आम्रवणस्य चतवनस्य ; 'आम्रचूतो रमालोऽसौ' इत्य- मरः । 'प्रनिरन्तःशर.. '(८18५ पा०) इत्यादिना वन-नकारस्य मा त्वम : [ रजःकणा: ] पगगचर्णाः [स्मरहताशनमुमरचर्णतां ] स्मरहुताशनः कामाग्निः स एव मुर्मुरम् षाग्निः । “मुर्मुरम्न तुषानलः इति वैजयन्ती तम्य चर्णतां [ दधुरिव ] इत्युत्प्रेक्षा। [ अत: ] मुर्मुरचर्णत्वादेव परितः उपरि निपतिता, ते] रजःकगाः [पथिकव्रजान् ] पन्यानं गच्छन्तौति पथिकाः । "पथः कन्” ( ५।१।७५ पा० ) इति कन् प्रत्ययः । तेषां व्रज्ञान् + [ भृशं परितपुः ] परितापयामासुः। अतो मुर्मुरचूर्णत्वोत्प्रे- क्षणमिति भावः ॥ ६॥ रतिपतीति ।- प्रियतमेषु] विषये कतक्रुधः] कतरुगः । 'प्रतिधा . . प्रवासगता, प्रियामिवियुताः इत्यर्थः, विरहिण इति यावत् । + ममहान्. विण्यवान् अनामित्यर्थः।

·शिशुपालवधे वकुलपुष्परसासवपेशल ध्वनिरगानिरगात् मधुपावलिः ॥ ७ ॥ प्रियसखीसदृशं प्रतिबोधिताः किमपि काम्यगिरा परपुष्टया । प्रियतमाय वपुर्गम्मत्सर च्छिदुरयाऽदुरयाचितमङ्गनाः ॥८॥ कटक्रुधौ स्त्रियाम्' इत्यमरः । [ बधूग्नुनायिका ] कुपितस्वीरनुनष्यन्ती। "तुमुन्गवुलो क्रियायां क्रियार्थायाम्" (३।३।१० पा० ) इति भविष्यदर्थे मवुल् प्रत्ययः, “अकेनोभविष्यदाधमण्येयोः” (२।३।७० पा.) इति षष्ठीप्रतिषेधाइरिति हितौया । [तिपतिप्रतिव] रतिपतिना कामन प्रहिता प्रेषितव, तहाणौश्रवणानन्तरमेव तासां कोपत्याग- दर्शनादियमुत्प्रेक्षा। [वकुलपुष्परसासवपेशलध्वनिः] वकुलपुष्याणां रसो मकरन्दः स एवासवः * तेन तत्पानन इत्यर्थः, पेशलध्वनिर्मधुरखग मधुपावलिः । कौ। [ अगात् ] न गछतीत्यगस्तस्मात्, क्षादि- त्यर्थः । [निग्गात्) निर्गता। “दणो गा लुडि" (२1818५ पा०) इति गादेशः ॥ ७॥ प्रियसखीति ।-[गुरुमत्सरछिदग्या) गुरोर्महतो मत्सरस्य देषस्य छिदुरया छत्त्राा। “विदिभिदिछिदः कुरच्" ( ३२२।१६२ पा०) रति कुरच। [काम्यगिरा] ग्राह्यवाचा [ परपुष्या] कोकिलया [प्रिय- सखीसदृशं] प्रियसख्या मदृशं यथा तथा [किमपि ] परदंबोधं रहस्यं हितं प्रतिबोधिताः ] उपदिष्टाः [पानाः प्रियतमाय, अयाचितम् ] अप्रार्थितमेव । वपुः ] निजामम् [ अहः ] अर्पयामासुः । ददातखंडि 'गातिस्था-'(२४१७७ पा० ) इत्यादिना सिचो लुक् । • उपमेयभूत पुपरम उपमानभूतस्य चासबस्य अभेदारीपात् रूपकम् चवसारः।

·पहः सर्गः। मधुकरैरपवादकररिव स्मृतिभुवः पधिका हरिणा व । कलतया वचसः परिवादिनौ- खरजिता रजिता वशमाययुः ॥६॥ समभिसत्य रसादवलम्बित: प्रमदया कुसुमावचिचौषया। पविनमन् न रराज थोञ्चकै- रनृतया नृतया वनपादपः ॥ १० ॥ कोकिलाकूजितश्रवणानन्तरमेवाङ्गार्पणादोत्सुक्य-हेतुकारानन्तरन्यायन तथा किमपि बोधिता इत्युत्प्रेक्षा ॥ ८॥ मधुकरैरिति ।-[ मधुकरैः ] कर्तृभिः [ अपवादकररिव ] अपवाद मगवञ्चनाय घण्टादिकुत्सितवाद्यं कुर्वन्तीत्यपवादकरा: व्याधारिख, [ पथिकाः हरिणा इव, परिवादिनौखरजिता] वौणाविशेषचनि- जयिन्या। 'सप्तभिः परिवादिनी' इत्यमरः। जयत: विपि तुक। [वचसः ] गौतस्य [ कलतया ] माधुर्येण करणेन। [रजिताः ] पावटाः सन्त इत्यर्थः । र यन्तात् कर्मणि क्तः। “रोगों मगरमणे- (वा.) इति उपधानकारलोपः। इहोपमानमगसादृश्यादौपचारिक मगत्वम् उपमेयेषु पथिकष्वस्तीत्यविरोधः। [स्मृतिभुवः ] मरस्य मगपातचिन्ताविषयत्वात् मृगग्रहणगर्तदेशस्य च [ वशमाययुः ] । यथा व्याधगानासत्या गर्त मृगाः पतन्ति, तन्मधुकरहुकाराछष्टाः पान्थाः मरपारवश्यं भजुरित्यर्थः। अनेकवेयमुपमा ॥८॥ समभिसत्येति ।-[ प्रमदया] कना। [ कुसुमावचिनीषया ] कुसमानामवचिचोषया अवचेतुमिछया, रिरंसवैति भावः। चिनोतः समन्तात् "अप्रत्ययात्" (३२१०२ पा.) इति खियामकारप्रत्ययः, "विभाषा :" (शपू पा.) इति विकलात् कुत्वाभावः ।

·शिशुपालवधे इदमपास्य विरागि परागिणी- रलिकदम्बकमम्बुरुहां ततोः । स्तनभोण जितप्तवकानम- नवलते वलतेऽभिमुखं तव ॥ ११ ॥ यः [सात् ] रागात् [ समभिसृत्य ] समागत्य [अवलम्बितः] हस्तेन महौतः, तथाऽपि [ अविनमन् ] वामगच्छन्, अत एव [थोच्चकैः ] व्यर्थमुवतः [ वनपादपः] न तु नागरिक इति भावः। न ऋतत्यस्ता असत्या तया [अनतया] नुर्भावी ऋता तया [तया] पुंस्वेन [न ररान]। 'स्युः पुमांसः पञ्चजनाः. पुरुषाः पूरुषा नरः' इत्यमरः । काताकररहौतोऽपि न द्रवति, स नपुंसक एव, लौकिकस्तु पुंस्वव्यप- देनो मिथ्यैवेति भावः - ॥ १० ॥ अथ कश्चित् स्वयं ग्रहाश्लेषसुखार्थ प्रियालिपातेन भाययंखिभिः विशेषकेणाह, इदमित्यादि।-स्तनभरेण ] साधनेन, जिताभ्यां स्तव- काभ्यामानमन्तौ नवलता यया सा तथोक्ता, तस्याः सम्बुद्धिः [जित- स्तवकानमन्बवलत ] स्तवकानमववलतोपमे इत्यर्थः । अत एव [ दर्द, विगगि ] विरक्तिमत् [ अलिकदम्बकं, परागिणीः ] परागवतीरिति विरक्तिहेतूक्तिः । [अम्बुरुहां ततौरपास्य, तवाभिमुखं, वलते] चलति विधिटलताश्रमादिति भावः । तथा च भ्रान्तिमदलङ्कारी व्यख्यते । . * पत्र अविनमन् इति निविषयमश्मिा रिरसया प्रमदाजनेन सप्रयं करण समालिहितोऽपि वनपादप: कान्तावशतां न पपादि इत्य प्रस्तुतानाम- रिकनायकव्यवहारसमारीपात् समासोक्तिः कषिदुन्नेया। । “जितसवकानमब्रवलने" इत्यव जितपदस्य साहण्यार्थवाचंकतया समास- गता पार्थों उपमाऽलङ्कारः, तेनैव च प्रवते वास्तवमान्तरनुपपत्या नायं धान्तिमद. बहारः, कैवलमुपमाऽलहारेणासी व्यज्यते इति दिक्। “परागिरीः" इति पदख चन्दतनित्यागे हेतुरूपतयोत: पदार्थ हेतु काम्बलियावसारः।

·षष्ठः सर्गः। सुरभिणि वसिते • दधतस्तृषं नवसुधामधुरे च तवाधरे। अलमलेरिव गवरसावमू मम न सौमनसौ मनसो मुदै ॥ १२ ॥ इति गदन्तमनन्तरमङ्गना भुजयुगोन्बमनोच्चतरस्तनो। अथालेस्तदभिमुखाऽऽगमन कारणमाह, सुरभीति । तव सुरभिणि, असित ] निश्वासमारत [ नवसुधामधुरै ] नवसुधावमधुरे [ अधरे च, हर्ष ] तृणां [ दधतः ] दधानस्य [ अलेः ] अमरस्य [ ममेव, अमू ) उपलभ्यमानौ, सुमनसां पुष्याणां सम्बन्धिनी [ सौमनसो, गन्धरसो] सौरभमाधुयें [ मनसः ] अन्तःकरणस्य [ मुदे, नालं ] न पर्याप्तो। अतस्त्वदनरसगन्धलोभादागच्छतीत्यर्थः । “नमः खति-"(रासस पा०) इत्यादिना चतुर्थों। अत्र कान्ताकर्तृकस्खयङ्ग्रहाशेषसणार्थिनः प्रियस तायीतोरसेरेवागमनीतुन्वेनात्र दृष्टान्तेन मुखौरभरक्ष- लोमभरकुसुमवैराग्ययोर्वर्णयितुमौचित्यात् यमकानुसारच विप्रधाहे- नापि ममनन्देन इवशब्दस्यान्वयः । “वलतेऽभिमुखं तव" “अलिभया- दिव सखणे" इत्युपक्रमोपसंहाराभ्यामले: प्रकतत्वेनोपमेयत्वाव- गमात्; अन्यथा, मध्ये तब परोत्ये तहिरोधादित्यलमहिचलनाध्यमार्ग- सोन। अलोपमाऽनुप्रासयमकानां तावदिजातीयानां संसृष्टिः स्पष्टव तथा यमकानां बयाणां चतुर्थपादादावेकमादचरात् हाभ्यां त्रिभ्यक्ष परतोऽक्षरत्नयात्तिलक्षणानां खितत्वात् सजातीयसंसृष्टिश्चेष्टा ॥ १२ ॥ .. पव "सुरभिमित्रसिते" इति समासामर्गतविधया पाठोऽपि दृश्यते । सुरभि सौरभ्यवत् मित्रसितं निवास: तबिन्। भावे निष्ठा। उभयत्रापि पर्यगत किचित् वशिय नाति, सत्यप्येवं टीकाकत: कैवलं "निवासमारते" एवं व्याख्या- मात व्यसविषया पाठ: तदभिप्रेतः रति मन्यामहे ।

·१८. शिरापासबधे प्रणयिनं रभसादुदरश्रिया बलिभयाऽलिभयादिव सखजे ॥ १३ ॥ वदनसौरभलोभपरिममद समरसम्भ्रमसम्भृतशोभया। चलितया विदधे कलमेखला- कलकलोऽलकलोलशाऽन्यया ॥ १४ ॥ S दूतौति ।- [इति] इत्थं [गदन्तं प्रणयिनम् अनन्तरं, भुज- युगोवमनोच्चतरस्तनौ ] भुजयुगस्योवमनेनोच्चतरावत्युनतो स्तनो यस्याः सा। "खाडाचोपसर्जनादसंयोगोपधात्" (81१५४ पा.) पति औष। [बलिमया ] बलयो विद्यन्ते यस्यास्तया बलिमत्या। "तुन्दि- पलिवटेम:" (२१३८ पा.) इति भप्रत्ययः। [उदरश्रिया ] मवयीमया उपलक्षिता [ अङ्गना अलिभयादिव रभसात, सखी) पाखिलिए। वस्तुतस्तु रागादेवेति भावः । 'ध्वज परिष्व इति बातोः कर्तरि लिद। नायिकेयं मध्या,-'लज्जामन्मथमध्यस्था मध्ये नायिका मता' इति लक्षणात् ॥ १३ ॥ वदनेति ।-[ वदनसौरभलोभपरिभ्रमभ्रमरसम्भमसम्भृतशोभया] बदनस्य सौरमै सौगन्ध्ये लोमेन परिभ्रमता अमरेण हेतुना यः सम्भमस्तेन सम्भृतयोभया सम्पादितथिया [ चलितया ] अलिसम्ममात् प्रस्थितया, अत एव [अलकलोलशा] अलकैरलकपातैौलमा चञ्चलाक्ष्या [अन्यया ] स्वान्तरेण [ कलमेखलाकलकलः ] कलो मैख- लायाः कलकलः कोलाहलः । विदधे ] विहितः । अलिभयादपसरन्थाः काचौगुणध्वनिरजनौत्यर्थः। एतेन चकितत्वमुक्तम् । । एतेन चकितत्वमुक्तम् । “चकित भय- सम्भमः"। अनुप्रासयमकयोः सजातीयशब्दालङ्कारयोः संसृष्टिः स्पष्टव तावत्। तथा यमकयोक्ष इयोः सजातीययोः चतुर्थपादादावकमा- उत्प्रेचाऽलडारः।

·षष्ठः सर्गः। २८१ अजगणन् गणशः प्रियमग्रतः प्रणतमप्यभिमानितया न याः । सति मधावभवन्मदनव्यथा- विधुरिता धुरि ताः कुकुरस्त्रियः ॥ १५ ॥ कुसुमकार्मुककार्मुकसंहित- द्रुतशिलीमुखखण्डितविग्रहाः । मरगामप्यपरा: प्रतिपेदिरे किमु मुहुर्मुमुहुर्गतभर्तृकाः ॥ १६ ॥ दवरात् दाभ्याञ्च परतोऽक्षरवयात्तिलक्षणयोः स्थितत्वात् सजाती- ययाः संसृष्टिः ॥ १४॥ अजगणविति -[याः, कुकुरस्त्रियः ] यादवाङ्गनाः [गणः ] बहुधः। “बहल्यार्थाच्छस् कारकादन्यतरस्थाम" (५1818२ पा०) इति शासप्रत्ययः । [अग्रतः • प्रणतमपि प्रियं] जातावेकवचनं, प्रियानित्यर्थः । [अभिमानितया] अभिमानिनौनां भावोऽभिमानिता तया । “त्वतलो. गुणवचनस्य पुंवदावो वक्तव्यः" (वा.) इति पुंवद्वावः । [नाज- गणन् ] न गणयन्ति सम। गणेशोरादिकात् णो पङि “ई च गण:" (७।४।७ पा० ) इत्यभ्यासस्य पाक्षिक ईस्वाभावः । [ता: ] कुकुर- खियः [ मधो] वसन्ते [ सति ] प्रवर्त्तमाने । 'मधुश्चत्रे वसन्ते च' इति विश्वः । [ मदनव्यथाविधुरिताः ] मदनव्यथया विह्नलिताः सत्यः [धुरि] अग्रे [ अभवन् ] अवतन्त। खयमेव पुरः प्रहत्ता इत्यर्थः ॥ १५ ॥ कुसुमेति ।-[गतभर्तृकाः ] वियोगिन्यः । “नवृतश्च” (५४।१५३ पा० ) इति कप्। [अपराः ] काश्चिदङ्गनाः [ कुसुमकामुककार्मुक- संहितद्रुतशिलीमुखखखितविग्रहाः ] कुसुमकामुकस्य कामस्य कार्मुके * पर्वम् । + धनुषि।

·२८२ शिशपालबधे रुरुदिषा वदनाम्बुरुहश्रियः सुतनु ! सत्यमलकरणाय ते। तदपि सम्प्रति सन्निहिते मधा- वधिगमं धिगमङ्गलमश्रुणः ॥ १७ ॥ त्यजति कष्टमसावचिरादसून् विरहवेदनयेत्यघशनिभिः । ! संहितः • द्रुतैर्जवनैः शिलीमुखैः शरैः खण्डितविग्रहाः पाटितशरीराः सत्यः [मरणमपि प्रतिपेदिरे, मुहुः ] पुनः पुनः [ मुमुहुः ] मुमूर्छ रिति [किम वक्तव्यमित्यर्थः । ॥ १६ ॥ अथ कस्याश्चित् प्रोषितभर्तृकाया बन्धुजनसमाश्वासनं विशेषकेणार, कहादिषेति । है [ सतनु ] शुभाङ्गि! “अम्बार्थनद्योखः" (२१०७ पा.) इति इखत्वम् । दीर्घोत्तरपदो बहुव्रीहिः, अन्यथा गुण: स्यात्। [कदिषा गेदनेच्छा, अश्रुविमोचनमित्यर्थः । रुदः समन्तात् अप्रत्यय टाप। [ ते ] तव [ वदनाम्बुरुहश्रियः अलकरणाय सत्यम् ] “रम्बाखां विवतिरपि श्रियं तनोति" इति न्यायादिति भावः। गम्यमानक्रिया- पेक्षत्वाच्चतुर्थों। [तदपि] तथाऽपि [ सम्प्रति, मधो] वसन्ते [ सबि- हिते] सविहितोत्मवे सति [अश्रुशोऽधिगर्म ] प्राप्तिम्, [ प्रमाल, धिक] निन्दनीय इत्यर्थः । “धिनिर्भर्सननिन्दयोः' इत्यमरः । "घिगु- पर्यादिषु त्रिषु" : (वा.) इति द्वितीया । अतो मा कद इत्यर्थः ॥१७॥ त्यजतीति। [प्रियतया ] इष्टतया [ अघडिभिः] अनर्थोत्प्रे- * संयोजितः। + पर्यापतिरलारः। + “उभसर्वतसी: कार्यो घिगुपOदिषु विधु । हितीयाऽबेड़ितान्तेषु तती- ऽन्यबापि दृश्यते ।" इति कौमुद्याम् "उपान्वध्यावस" (१।४१४८ पा.) रति सूत्रे, काशिकायाच "कर्मपि वितीया" (२।२९ पा० ) इति सूवे अतर्मवत बार्तिकम्। ६ उपमापकयोः सन्देशमारः।

·षडः सर्गः। प्रियतया गदितास्त्वयि बान्धवै- रवितथा वितथाः सखि ! मा गिरः ॥ १८ ॥ न खलु दूरगतोऽप्यतिवर्तते महमसाविति बन्धुतयोदितै । प्रणयिनो निशमय्य बधूर्वहिः स्वरमृतैरमृतैरिव निर्ववौ ॥ १६ ॥ [विशेषकम् ।] चिभिः। "प्रेम पश्यति भयान्यपदेऽपि" इति भावः । [बान्धवे. स्वयि ] विषये [गदिताः ] उच्चारिताः [ कष्टं ] वत [ असो] बाला [विरहवेदनया अचिरात्, असून् ] प्राणान् त्यजति] त्यक्ष्यति । “वर्त- मानसामीप्ये वर्तमानवहा" (३३३३१३१ पा०) इति लट्। [इति] एवंविधाः [गिरः] उत्तीः हे [ सखि ! ] विगत तथावं यासां ताः वितथाः अमृताः । 'वितथं त्वन्तं वचः' इत्यमरः । बहुव्रीही विशेष्य- लिङ्गता, ब्राह्मणादित्वात् इस्वः, ततो नसमासः । [अवितथाः] सत्यः [ मा वितथा: ] मा कथा:, यथाऽतिशोकेन मा मुथा इत्यर्थः । विपूर्वात्तनोतेलुंडि थाम्, "तनादिभ्यस्तथासोः” (४७e पा.) इति विभाषा सिचो लुक, "अनुदात्तोपदेश--" (६४।३७ पा० ) इत्यादिनाऽनुनासिकलोपः “न माङयोगे" ((18I७४ पा०) इत्यड़ा- गमप्रतिषेधः ॥ १८॥ नेति ।-किच, [असो] ते प्रणयौ [ दूरगतः] दूरस्थः [ अपि, म] वसन्तोत्सवं । 'मह उडव उत्सवः' इत्यमरः । [नातिवर्तते ] नातिकामति [खलु, इति, बन्धुतया] बन्धुसमूहन । "ग्रामजन- बन्धुसहायेभ्यस्तल" (४।२।४३ पा.) इति तल्प्रत्ययः। [उदितेः ] उत्तौः। वदेः कर्मणि क्तः। [ऋतः ] सत्यवचनैः। 'सत्यं तथ्यमत सम्यक्' इत्यमरः। [वरिः प्रणविनः ] तदैव देवादागतस्य प्रियस्य ·२८४ शिशुपालबधे मधुरया मधुबोधितमाधवी- मधुसमृद्धिसमेधितमेधया। मधुकराङ्गनया मुहुरुग्मन्द- ध्वनिभृता निभृताचरमुज्जगे ॥ २० ॥ अरुणिताखिलशैलवना मुहु- विदधती पथिकान् परितापिनः । [खरं] कण्डगतं शब्दं [ निशमय्य ] श्रुत्वा। "शमु प्रदर्शन" इति पौरादिकात् ल्यप् मित्त्वाइस्खः । “ल्यपि लघुपूर्वात" (8 पा० ) इत्ययादेशः [ वधूः, अमृतैरिव ) सुधाभिरिव [निर्ववो ] निर्ववार । वार्लिट् । “निर्वाणं निवतिः सुखम्" इति ॥ १८ ॥ मधुरयेति ।- [मधुरया) मनोहरया [मधुबोधितमाधवीमधु- समषिसमेधितमेधया मधुना वसन्तेन बोधिताः विकसिताच ता माध- व्यश्च । पुष्यधम्मः पुष्मितासु उपचर्यते । तासां माधवीनाम् अतिमुक्तलता- नाम्। 'अतिमुक्तः पुण्डकः स्याद वासन्ती माधवौलता' इत्यमरः । मधुसमडा मकरन्दसम्पदा समेधितमेधया संवडितप्रतिभया, अत एव [उमदध्वनिभृता] उन्मदयतीत्युमदो मदकरः। पचाद्यच् । + तं ध्वनिं बिभर्ति इत्युप्रदध्वनिभृत् तया [ मधुकरानया, मुहुर्निभृता- घरं लक्षणया स्थिरनादं यथा तथेत्यर्थः । अथवा "सर्वः शब्दो वर्या- मक एव, व्यचकविशेषाभावादस्फुटः" इति मतमाश्रित्योक्तं, सर्वपथौनाः कवय इति [ उज्जगे] उच्चैर्गौतम्। गायतरविवचितकर्मवाद भावे लिट्। 'बन्धवैषम्यराहित्यं समता पदगुम्फन' इति लषणात् समताख्यो गुणः॥ २०॥ श्पमाऽलकारः। "मन्दियहिपचादिभ्यो ब्यविन्यच:" ( श॥१४ पा.) इति सूचम् । पव पाचाडौरीतिरिति पंपकारवर्ग: - ·वहः सर्गः विकचकिंशकसंहतिरुच्चकै- कदवहद्दवहव्यवहश्रियम् ॥ २१ ॥ रवितुरङ्गतनूमहतुल्यतां दधति यत्र शिरीषरजोरुचः । उपवयी विदधन्नवमल्लिकाः शुचिरसौ चिरसौरभसम्पदः ॥ २२ ॥ अरुणितेति ।-[अरुणिताखिलशैलवना अरुणितान्यरुणोकतानि अखिलानि शैलवनानि यया सा, [ मुहुः पथिकान् ] अध्वगान्, विर- खि इत्यर्थः, [परितापिन: ] सन्तापवतः [विदधती] • उच्चरव [उच्चकैः ] उबता। “अव्ययसर्वनाम्नामकच् प्राक् टेः" (५३७१ पा.) इत्यकच्प्रत्ययः । [विकचकिंशुकसंहतिः ] विकचा विकसिता या किंशुकसंहतिः पलाशकुसुमराशिः सा, [ दवहव्यवहप्रियं] दवाग्नि- भीमाम् [ उदवहत् । तद्गुण-निदर्शनाऽलङ्कारो। इति वसन्तवर्ण- नम्॥२१॥ अथ ग्रीष्णवर्णनमारमते, रवीत्यादि ।-[यत्र ] शुचौ [घिरीषरणी- च: ] शिरीषरजसां + रुचः कान्तयः [रवितुरतनूरुहतुल्य तां ] सूर्याश्वगमसावण्यं [ दधति ] हरिहर्णा भवन्तीत्यर्थः । [असो, शुचिः ] ग्रीष्मः । 'शुचि: शुऽनुपहते ङ्गाराषाढ़योस्तथा। ग्रीष्मे हुतवहे- ऽपि स्यात्-' इति विश्वः। [नवमल्लिकाः]। 'पुष्ये जातोप्रभृतयः खलिताः' इत्यमरः । 'पुष्पमूलेषु बहुलम्' (वा.) इति बहुलग्रहणात् लुप। लुपि युक्तवहाक्तिवचने भवतः इति स्त्रीलिङ्गता। [ चिरसौरभ- * कुर्वती। + शिरीषकसमपरागाणामित्यर्थः । + "लुपच" (४।१०८ पा.) इत्यस्य वार्तिकम् । 5 "चन च व्यक्तियुक्तवाविनेष्यते, वचनं त्वभिधेयवदेव भवति" इति ·२८६ शिशपालबधे दलितकोमलपाटलकुडमले निजबधूश्वसितानुविधायिनि । ममति वाति विलासिभिरुन्मद- भ्रमदलौ मदलोल्यमुपाददै ॥ २३ ॥ निदधिरे दयितोरसि तत्क्षण- स्वपनवारितुषारभूतः स्तनाः । सरसचन्दनरेशरनुचणं विचकरे च करेग वरोरुभिः ॥ २४ ॥ सम्पदः ] चिरं चिरावस्थायिनी सौरभसम्पद यास ताः, खिरगम्बा इत्यर्थः । [विदधत् ] कुर्वन् [ उपययो ] प्राप्तः ॥ २२ ॥ दयितेति। [दलितकोमलपाटलकुमले ] पाटलायाः अवयवाः पाटलाः । लुकाकरणे "पुष्पमूलेषु बहुलम्" (वा.) इति बहुलग्रहबा- सबका तेच ते कुछमखास दखिताः विभिवाः कोमसाः पाठल- बहमला येन तस्मिन्, [ निजवधूसितासुविधाविनि] निजवधूना मसित निवासमनुविधत्तेऽनुकरोतीति तथोक्त, तादृयीत्यर्थः । ज्यदा बमन्तवासयो यस्मिन् तस्मिन् [उअदबमदलो, मरुति ] ग्रौमानित [वाति ] वहति सति। वातर्लटः शनादेशः। [विलासिभिः ] वित- सनशीलैः कामिभिः। "वो कषलसकन्यसम्भः" (३२१७४३ पा०) इति चिनुणप्रत्ययः । [ मदलोल्यं ] मदन लोक्यं चापल्यम् [ उपाददे ] मत्तै तमित्यर्थः + ॥ २३ ॥ निदधिर इति।-[ वगेरुभिः ] खोभिः [ तत्क्षणसपनवारितुषार- भृतः ] तत्क्षणक्षपनेन सब सेकेन, वारितुषारभृतो जलनीकरधारिख "रोतक्यादिभ्यव" ( १८ पा) इति सूत्रन्थ काशिकानेराशय: मसिनाधेन प्रकटौतः। उपमासमारः। उपमा पार्टी ·बहः सर्गः। २८० स्फुरदधौरतडिन्नयना मुहुः प्रियमिवागलितोरुपयोधरा। जलधरावलिप्रतिपालित- खसमया समयाज्जगतीधरम् ॥ २५ ॥ गजकदम्बकमेचकमुच्चकै नभसि वीक्ष्य नवाम्बुदमम्बरे। इत्यर्थः। 'तुषारो हिमशीकरो' इति शाभूतः । [स्तनाः दयितो- रसि, निदधिरे ] निहिताः । तेषां सन्तापमान्तये सानाङ्गिा एव आलिङ्गवित्यर्थः। किञ्च, [करेण ] पाणिना [ सरसचन्दनरेणुव] सरस आर्द्रश्चन्दनरेगा: पृष्टश्चन्दनपश्च [ अनुक्षणं, विचकरे ] विकोणः । किरतः कर्मणि लिद । “ऋच्छत्यताम्" (७।४।११ पा० ) इति गुणः । करेणुकरोरुभिरिति पाठस्तु "ऊरूत्तरपदादौपम्ये" (१६८ पा० ) इत्यप्रसङ्गाडेयः। इति ग्रीष्मवर्णनम् ॥ २४ ॥ अथ वर्षाऽवतारमाह, स्फुरदिति। [स्फुरदधौरतड़िवयना) स्फुरन्ती अधीरे चञ्चले तड़ितो नयने इव तडिन्नयने यस्याः सा, [अगलितोरु- पयोधरा अगलिता अरिता उरुपयोधरा मेघा यस्याम् ; अन्यत्र, अरू च पयोधरौ च ऊरुपयोधरम् । प्राण्यङ्गत्वात् इन्हे कवगावः । न गलितं न पतितं यस्यां सा [जलधरावलिः ] मेघपक्तिः । अल जलधरावलेः पयोधराणाचावयवावयविभावात् पृथनिर्देशः। [अप्रतिपालित- खसमया] अनपेक्षितनिजवेला सती, एकत्र,-योगपद्यात्, अन्यत्र,- अधUञ्चेति भावः। [जगतौधरं] रैवतकं भृधरं प्रियमिव, समयात्] समागछत्। यातेर्लङ। पयोजगतीशब्दयोः पचाद्यजन्तेन धरशब्देन षष्ठीसमासः। अत्र विशेषणमहिमा जलधरावलो नायिकात्वप्रतीते: समासोक्तिः, सा तु प्रियमिवेत्युपमयाऽनेन सौर्यते ॥ २५ ॥ पब जगतौधरजलधरावल्थी: प्रियप्रियातुल्यन्वे समासीयवावमिते यजगती. धरस्य प्रियतुख्यत्ववचनं तत पुनम कम्। - ·३८८ शिशपालबधे अभिससार न वल्लभमङ्गना न चकमे च कमेकरसं रहः ॥ २६ ॥ अनुययौ विविधोपलकुण्डल- द्युतिवितानकसंवलितांशकम् । धृतधनुर्वलयस्य पयोमुचः शवलिमा बलिमानमुषो वपुः ॥ २७ ॥ गजेति।-[ नभसि ] श्रावणमासे । 'नभाः श्रावणिकप सः' इत्यमरः। [अम्बरे ] व्योमि [गजकदम्बकमेचकं] गजकदम्बकमिव मेचकं श्यामलम्। 'कालश्यामलमेचकाः' इत्यमरः । उच्चरेव [उच्चक:] उनतं [ नवाम्बुदं वीक्ष्य अङ्गना, एकः एकायनः रसो रागो यस्य तं [ एकरसं] तिरस्कतरसान्तरमित्यर्थः । [कं वहभं] प्रियं [रहः] एकान्ते [न चकमे] न कामयते सम? तथा [ न, अभिससार च] । सर्ववभं सर्वापि तत्तदङ्गना चकमे अभिससार चेति नवाम्बुदस्योद्दीपक- त्वादतिशयोक्तिः। बह कामनापूर्वकत्वादभिसरणस्य तयोरर्थक्रम- बलीयत्वन्यायेन यमकवशायातपाठक्रमबाधेन योजना न्याय्येव ॥२६॥ अनुययाविति ।-[तधनुर्वलयस्य ] तेन्ट्रचापमण्डलस्य [पयो- मुचः ] मेघस्य सम्बन्धी, शवलस्य भावः [शवलिमा] विचित्रता। "पृथ्वादिभ्य इमनिवा" (५।१।१२२ पा.) इतौमनिच्प्रत्ययः । [विविधीपलकुण्डलद्युतिवितानकसंवलितांशुकम् विविधा नानापर्खा उपला मणयो ययोस्तयोः कुण्डलयोः द्युतिवितानकेन कान्तिपुश्चन संवलिता मिलिता अंशवो निजनौलमासो यस्य तत्तथोक्तम् । “शेषा- हिभाषा" (५॥8॥१५४ पा०) इति कप्प्रत्ययः। [बलिमानमुषः ] बन्यसराहकारापहारकस्य हरेः [वपुः, अनुययो] अनुचकार, तहहमा- वित्यर्थः ।। उपमाऽलङ्कारः ॥ २७ ॥ उपमालारः। + पुरा किस श्रीहरिः वामनरूपमवलमा विपादमितभूमिनिमिन बखिराज पाताखतखमनवीन इति पुराणम् ।

·षष्ठः सर्गः। २८८ द्रुतसमौरचलै: चलचित- व्यवहिता विटपैरिव मञ्जरी। नवतमालनिभय नभस्तरो- रचिररोचिररोचत वारिदैः ॥ २८ ॥ पटलमम्वमुचां पथिकाङ्गना सपदि जीवितसंशयमेष्यती। सनयनाम्बुसखोजनसम्भुमा- हिधुरबन्धरबन्धुग्मक्षत ॥ २ ॥ द्रुतति ।-[ द्रुतसमोरचलैः] द्रुतसमौरेण शीघ्रमारुतन चलैः [वारिदैः, क्षणं लक्षिता च व्यवहिता च सा [ क्षणलक्षितव्यवहिता] । क्षणिकाविर्भावतिरोधानत्यर्थः । सातानुलिप्तवत् “पूर्वकालैक-" (२॥१॥ ३९ पा०) इत्यादिना समासः । अचिरं रोचिर्यस्याः सा [ अचिररोचिः] विद्युत्, द्रुतसमौरचलैः [विटपैः शाखाभिः क्षणलक्षितव्यवहिता [ नव- तमालनिभस्य ] नवतमालेन सदृश स्य, तद्दन्नौलस्येत्यर्थः, नित्यसमासः । नभस्तरुरिव तस्य [नभस्तरोः, मञ्जरी इव] गुच्छ इव [अरोचत । उपमा- ऽलङ्कारः । अत्र नभस्तरोनभःश्रेष्ठस्येति व्याख्यान तरुशब्दस्य व्याघ्रादिव- च्छ्रेष्ठार्थगोचरत्वात् तमालशब्देन विशेषवाचिना तनौलसामान्येन पोनरुक्त्यमिति वनभः । तमालशब्दस्येन्द्रनौलवल्यमानोपमानत्वात् तरुशब्दस्य खार्थवत्तित्वेऽपि न पौनरुक्यमित्यन्ये ॥ २८ ॥ पटमिति ।-[ पथिकाङ्गना ] काचित् प्रोषितभर्तका, अत एव [सपदि, जीवितसंशयं] मरणम् [एष्यती] निश्चितमरणेत्यर्थः । "आछौनद्योर्नुम्" ( ७।१।८० पा० ) इति विकल्पाबुमभावः । एव [ सनयनाम्बुसखोजनसम्भुमात् ] सनयनाम्बोः सवाष्यस्य सखोजनस्य सम्भमात् क्षोभात [ विधुरबन्धुः ] सम्भमदर्शनात् विलबन्धुजना सती [ अम्बुमुचां पटलम्, अबन्धुरम् ] अशोभनं, सदैन्यरोषमिति यावत् । शि-२५ अत ·२८० शिशपालबधे प्रवसतः सुतरामुदकम्पय- हिदलकन्दलकम्पनलालितः । नमयति स्म वनानि मनखिनौ- जनमनोनमनो घनमारुतः ॥ ३० ॥ जलदपतिरनयदुन्मदं कलविलापि कलापिकदम्बकम् । कृतसमार्जनमदलमण्डल- ध्वनिजया निजया खनसम्पदा ॥ ३१ ॥ तस्याः [ ऐक्षत ] । ईक्षतर्लङ् “आटश्च” ( ६।१।९० पा० ) इति वृद्धिः। दह विरहवेदनाक्षमाया नायिकाया मरणसाधनमेघपटलावेक्षणवर्णनायां तयोगलक्षणा मरणावस्थोक्ता ; मा हि हिविधा,-तयोगस्तद्- योगश्चेत्याहुः ;-'दृङ्मनःसङ्गसङ्कल्याज्जागर: कशता रतिः । श्रौत्यागी- न्मादमूर्ध्वान्ता इत्यनङ्गदशा दश ॥' इत्यवस्थासङ्ग्रहः ॥ २८ ॥ प्रवसत इति। [विदलकन्दलकम्पनलालितः ] कन्दली भूकन्दली। 'द्रोणपर्णी स्निग्धकन्दा कन्दली भूमिकन्दलौ' इति शब्दार्णवः । पुष्पाणि कन्दलानि। “फले लुक्" (४।३।१६३ पा०) इत्यणो लुक् । विदलानां विकचानां कन्दलानां कम्पनन अवधूननन लालितः उपस्कतः [ मनखिनीजनमनोनमनः ] मनस्विनौजनस्य मनसां नमनी नमयिता, मानिनीमानभश्चन इत्यर्थः । कर्तरि ल्युट। [धनमारुतः ] मेघवायुः [ वनानि नमयति स्म, प्रवसतः] प्रोषितान् [ सुतरामुद- कम्पयत् ] उद्देजितवान्। मनखिनौमानमर्दनस्य वननमनं प्रोषितकम्पनं वा कियदिति भावः ॥ ३० ॥ जलदेति ।-[निजया ] आत्मीयया [स्वनसम्पदा कृतसमान- मलमण्डलध्वनिजया ] कतः समार्जनस्य मानाख्यसंस्कारसहितस्य * बधापत्तिरलतारी व्यन्यते।

·षष्ठः सगः। २८१ नवकदम्बरजोऽसणिताम्बरे रधिपुरन्धि शिलौन्ध मुगन्धिभिः । मनसि रागवतामनुरागिता नवनवा वनवायुभिरादधे ॥ ३२ ॥ शमिततापमपोढ़महौरजः प्रथमबिन्दुभिरम्बुमुचोऽम्भसाम् । प्रविरलैरचलाङ्गनमङ्गना- जनमुगं न मुगन्धि न चक्रिरे ॥ ३३ मदलमण्डलस्य ध्वनेर्जयो यया सा तथोका। मार्जनं नाम मर्दलानां ध्वननाथं भस्ममदिताम्भःपुष्करलेपनम् । [ जलदपङ्क्तिरुन्मदम् ] उत्कट- मदं [कलविलापि] मधुगलापि [ कलापिकदम्बकं ] मयरवन्दम् [अनर्तयत् ] ॥ ३१ ॥ नवेति ।-[ नवकदम्बरजोऽरुणिताम्बरैः] नवकदम्बरजोभिररुणि- तमरुणौकतमम्बरमाकाशं यस्तैः [शिलौन्धुसुगन्धिभिः ] शिलोन्धाणां कन्दलौकुसुमानां यः सुगन्धः स एषामस्तीति शिलान्धसुगन्धिनः तैः “गन्धस्येचे तदेकान्तग्रहणम्” (वा.) अस्मादिन्प्रत्ययाश्रयणम् । 'कद- ल्याच शिलीन्धुः स्यात्' इति शब्दार्गवे। [ बनवायुभिः ] पुरन्धीषु स्त्रीषु विषये [ अधिपुरन्धि ] । विभक्त्यर्थेऽव्ययीभावः । [रागवतां ] कामिनां [ मनसि, नवनवा ] नवप्रकारा। "प्रकारे गुणवचनस्य" (८।१।१२ पा०) इति विर्भावः, कर्मधाग्यवद्भावात् सुपो लुक् । [ अनुरागिता आदधे ] अनुराग उत्पादित इत्यर्थः ॥ ३२ ॥ शमितेति । - [अम्बुमुचः ] मेघाः [ प्रविरलैरम्मसां प्रथमबिन्दुभिः, शमिततापमपोढ़महौरजः] निरस्तधूलिकम् ; न तु पणितमिति भावः । पम्बरम्य पारण्य ग्रहात ताण:

·२८२ शिशुपालवधे हिरददन्तवलक्षमलक्ष्यत स्फुरितभृङ्गमृगच्छवि केतकम् । घनघनौघविघट्टनया दिव: कृशशिखं शशिखण्डमिव च्युतम् ॥ ३४ ॥ दलितमौक्तिकचूर्णविपाण्डवः स्फुरितनिर्भरशोकरचारवः । कुटजपुष्पपरागकणा: स्फुटं विदधिर दधिरेणविडम्बनाम् ॥ ३५ ॥ [ सुगन्धि ] सन्तप्तसेकादद्भूतसौरभम् । इह तदेकान्तत्वागन्धस्येत्त्वम् । [अचलाङ्गनं ] रैवतकाङ्गनम् । 'अङ्गनं चत्वराजिरे' इत्यमरः । [अन- नाजनसुगम् ] अङ्गनाजनस्य सुखेन गच्छन्त्यस्मिन्निति सुगं, सुखसञ्चार- मित्यर्थः। “सुदरोरधिकरणे" (वा.) * इति गमेडप्रत्यये टिलोपः । [न न चक्रिरे ] चक्रिरे इत्यर्थः। दो नो प्रकतमर्थं गमयतः ॥ ३३ ॥ हिरदेति ।-[हिरददन्तवलदं गजदन्तधवलम् । 'वलक्षी धवलो- जुनः' इत्यमरः । [स्फुरितभृङ्गमगच्छवि ] भृङ्गो मग इव भृङ्गमगः तस्य छविः सा स्फुरिता यस्मिंस्तत् तथोक्तम् ; केतक्याः पुष्पं केतकम् । "पुष्पमूलषु बहुलम्" ( वा० ) इत्यणो लुकि, नादिद्धिः “लुक् तद्धित- लुकि ( १।२।४८ पा० ) इति स्त्रौप्रत्ययस्यापि लुक। [ घनघनौघविघट्ट- नया ) निविड़मेघसीपघातन [ दिवः ] अन्तरिक्षात् [ च्युत, कश. शिखं ] भूक्ष्माग्रं शशिखण्डमिवालक्ष्यत ] इत्युत्प्रेक्षा + ॥ ३४ ॥ दलितति ।-[ दलितमौक्तिकविपाण्डवः ] दलितमौक्तिकानां निष्पिष्टमुक्ताफलानां चूर्ण इव विपाण्डवोऽतिशुभ्राः [ स्फुरितनिझर- भोकरचारवः ] स्फुरिता ये निराणां शोकरा: कणास्त इव चारवः, "अन्तात्यन्ताम्बटूरपारसर्वानन्धु ड:"( ६.०४८ पा.) इन्चय वार्तिकम्। दन्तबलचमिति भृङ्गमगति चोपमाभ्यां संमृज्यते । * -- ·षष्ठः सर्गः। २८३ नवपयःकणकोमलमालती- कुसुमसन्ततिसन्ततसङ्गिभिः । प्रचलितोडुनिभैः परिपाण्डिमा शुभरजोमरजोऽलिभिराददै ॥ ३६ ॥ निजरजः पटवासमिवाकिर- इतपटोपमवारिमुचां दिशाम् । प्रियवियुक्तब जनचेतसा- मनवनी नवनोपवनावलिः ॥ ३७॥ [ कुटजपुष्परागकणाः, स्फुटं दधिरेणुविडम्बनां] दधिचूर्णानुकार [विदधिरे] चक्रिरे, तहदभुरित्यर्थः । पूर्वोपमानयानुप्राणितयमप- मेति मकरः ॥ ३५ ॥ नवेति। [नवपयःकणकोमलमालतीकुसुमसन्ततिसन्ततसङ्गिभिः । नवपयःकणवत्रवोदकविन्दुवत् कोमलानां मालतीकुसुमानां जाति- पुष्याणां सन्ततिषु सन्ततमङ्गिभिनिरन्तरासक्तैः। 'सुमना मालती जातिः' इत्यमरः। अत एव [ प्रचलितोडुनिभैः ] परागभूषणात् सञ्चर- वक्षत्रकल्परिवेत्युत्प्रेक्षा। [अलिभिः], शुभाद्रजोभरात् परागपुश्चाज्जातः [ शुभरजीभरजः, परिपाण्डिमा ] धवलिमा [ आददे ] स्वीकृतः * ॥३६॥ निजेति ।-[ प्रियवियुक्तबधूजनचेतसाम् ] कर्मणि षष्ठी। [अन- वनी ] अरक्षणौ, किन्तु हन्त्रीत्यर्थः। अवत: कर्तरि ल्युटि डोप। [ नवनीपवनावलिः ] नवकदम्बकाननपङ्क्तिः [ तपटोपमवारिमुचां] कृताः पटोपमाः पटकल्याः + वारिमुची मेघा याभिस्ताः, मेघपटा- वृता इत्यर्थः । तासां [दियां, निजरजः ] स्वपरागं [ पटवासं ] पिधा- पय:कणकोमलत्युपमा, बलौनां पाण्डिमखौकारात् तद्गुणय । + इन्यपमा।

·२८४ शिशपालबधे प्रणयकोपभृतोऽपि पराङ्मुखाः सपदि वारिधरारवभौरवः । प्रणयिनः परिरब्धुमथाङ्गना ववलिरे वलिरेचितमध्यमाः ॥ ३८ ॥ विगतरागगुणोऽपि जनो न क- श्वलति वाति पयोदनभखति । अभिहितेऽलिभिरेवमिवोच्चकै- एननृते ननृते नवपल्लवैः ॥ ३८ ॥ नम् [इव] इत्युत्प्रेक्षा। [ अकिरत् ] अक्षिपत्। सखीवदिति भावः ॥३७॥ प्रणयेति ।-प्रणयकोपभृतः ] अत एव पराअखाः] विमुखा [अपि। "खानाच्चोपसर्जनादमयोगोपधात्" (४।११५४ पा.) रति विकल्यादाकारः। [ सपदि, वाग्धिगरवभौग्वः ] वारिधगरवेभ्यो मेघगर्जितेभ्यो भौरवो भीताः, [ अङ्गनाः ] स्त्रियः, जाता इति शेषः । [अथ ] अनन्तरं गर्जिताकर्णनानन्तरमेव, [ प्रणयिनः ] प्रियान् [ परि- रखुम् ] प्रालिङ्गितुं वलिरेचितमध्यमा. ] वलिरेचितान्यालिङ्गनार्थ- मङ्गप्रसारणात्त्रिवलिरिक्तौकतानि मध्यमान्यवलग्नानि . यामां ताः तथाभूता एव [ ववलिरे] प्रवृत्ताः। बलतेवकारादित्वात् “न शस- ददवादिगुणानाम् (६।४।१२६ पा०) इत्येत्वाभ्यासलोपप्रतिषेधः ॥ ३८ ॥ विगतेति ।-[ पयोदनभवति] मेघमारुते [वाति] वहति सति। वातर्लट: शवादेशः । [विगतगगगुणः ] विरक्तः [ अपि, को जनः ] नरः [न चलति ] ? सर्वोऽपि चलत्थेवेत्यर्थः। [एव- मलिभिरुच्चकैः ] उच्चस्तरामतमसत्यं न भवतीत्यनन्तं तस्मिन् [ अन- देहमध्यभागोऽवक्षप्रम ·षष्ठः सर्गः। २८५ अरमयन् भवनादचिराते. किल भयादपयातुमनिच्छवः । यदुनरेन्द्रगणं तरुणौगणा स्तमथ मन्मथमन्थरभाषिणः ॥ ४० ॥ ददतमन्तरिताहिमदीधिति खगकुलाय कुलायनिलायिताम् हते ] सत्यवचने [अभिहिते सति [ नवपल्लवैः, नन्त इव] हत्यं कृत- मिवेत्यत्प्रेक्षा। मृतर्भावे लिट ॥ ३८ ॥ अरमयन्निति ।-[ अथ, अचिराते: ] विद्युतः [ भयात् ] भयादिव, न तु तथा, किन्तु रागादेवेति भावः । [किल इत्यलोके । [ भवनात् ] रमणयहाद [ अपयातुम् ] निर्गन्तुम् [ अनिच्छवः ] भयव्याजात् तत्रैव स्थिता इति भावः । “बिन्दुरिच्छुः" (३।२।१६८ पा० ) इत्युप्रत्ययान्तो निपातः। मन्मथन मन्थरमलसं भाषन्त इति [ मन्मथमन्यरभाषिणः ] कामवशा इत्यर्थः । [तरुणीगणाः, तं] प्रकृतं [ यदुनरेन्द्रगणं ] यदव एव नरेन्द्रास्तेषां गणम् [ अरमयन् ] रमयन्ति स्म । अत्र भयेन गगनिगृहनान्मौलनालङ्कारः,-'मौलनं वरना यत्र वस्त्वन्तरनिगृहनम्' इति लक्षणात् ; सोऽप्यागन्तुकेन भयेन सहजरागतिरोधानादागन्तुकेन सहजतिरोधानरूपः । इति वर्षावर्णनम् ॥ ४० ॥ अथ भरहर्णनमारभते, ददतमिति ।-[ग्थावयवायुधः] चक्रा- युधो हरिः [ अन्तरिताहिमदीधितिं] तिरोहितोष्णांशुं, तथा [खग- कुलाय पक्षिसङ्घाय [ कुलायनिलायिताम् ] कुलायेषु नौड़ेषु निली- यन्त इति कुलायनिलायिनः। 'कुलायो नौड़मस्त्रियाम्' इत्यमरः । तेषां भावस्तत्ता,तां [ ददतं ] प्रयच्छन्तम्। पक्षिसञ्चार प्रतिबनन्त- मित्यर्थः । । “नाभ्यस्ताछतुः" (७।११७८ पा०) इति नुम्प्रतिषेधः । [दिशाम् ] इति कर्मणि षष्ठी। [अबोधकतम् ] अबोधकारिणम् ।

·शिशपालबधे जलदकालमबोधकृतं दिशा- मपरथाऽऽप रथावयवायुधः ॥ ४१ ॥ स विकचोत्पलचक्षुषमैक्षत क्षितिभृतोऽङ्गगतां दयितामिव । शरदमच्छगलहसनोपमा- क्षमघनामघनाशनकौर्तनः ॥ ४२ ॥ जगति नैशमशीतकरः करै- वियति वारिदबन्दमयं तमः । मेघावरणेन प्राच्यादिविवेक लुम्पन्तमित्यर्थः । [जलदकालं ] प्रावट- कालम् [ अपरथा ) प्रकारान्तरेण [ आप ] प्राप। मेघोदयोपाधिना प्रावड्व्यवहारभाजं तमेव कालं मेघास्थयोपाधिना शरत्संज्ञयोपलमे इत्यर्थः । कालो हि एक एव सबनेकोपाधिसम्बन्धावानावनोपर्यंत इति तहिदः ॥ ११ ॥ स इति ।-अघानां * नाशनं निवर्त्तनं कौतनं यस्य सः [ अघ- नाशनकौतनः स ] हरि: [विकचोत्पलचक्षुषं ] विकचमुत्पलमेव चचु- यस्यास्ताम् [ अच्छगलहसनोपमाक्षमघनाम् ] अच्छं शुभं गलत् संसमानं यहसनं तस्योपमा सादृश्यं तस्याः क्षमा योग्या घना मेघा यस्यां सा, ताम् । अत एव । चितिभृतोऽङ्गगताम] उत्सङ्गगतां [ दयितामिव ] इत्युत्प्रेक्षा। [शरदमैचत ] + ॥ ४२ ॥ जगतौति ।-[ अशोतकरः ] उष्णांशुः [ करैः खांशुभिः [जगति ] लोके, निशायां भवं [ नैशम् ] । “निशाप्रदोषाभ्याञ्च " (8।३।१४ पा०) इति विकल्यादण्प्रत्ययः [ तमः ] तिमिर अदिद्रवत् ] द्रावयति स्म, निरस्तवानित्यर्थः। गतो।"णी चयपधाया हुखः” (७।४।१ पा०) . पापानाम्। + उत्पलचषमिति कपकम् ; वसनोपमाघमघनामित्युपमा च ।

·षष्ठः सर्गः। २८७ जलजराजिषु नैद्रमदिद्रव- न महतामहताः क च नारयः ॥ ४३ ॥ समय एव करोति बलाबलं प्रणिगदन्त दूतीव शरौरिगाम् । शरदि हंसरवाः परुषीकृत- खरमयूरमयू रमगौयताम् ॥ ४४ ॥ इत्युपधाहवः, सन्वद्भावः, “सवतिश्टणोतिद्रवतिप्रवतिप्लवतिच्यवतीनां वा" (७।४।८१ पा० ) इत्यभ्यासस्य विकल्यादित्वम्। [वियति] आकाशे [वारिदवन्दमयं ] मेघसकरूपम् । खार्थे मयद। तमः अदि- द्रवत्। [ जलजजिषु] निद्रामेव [ नै→ ] निमौलनं, तदेव तमः अदिद्रवत्। तथा हि :[ महतां] महात्मनाम् [ अरयः क्व च ] क वा [न नाइताः) अहता न ? किन्तु सर्वत्र हता भवन्तौत्यर्थः । द्वितीयनिषेध- प्रापितस्य प्रकृतार्थस्य हननस्य तृतीयेन निषेधः। पुनः केति कशब्द- सामर्थ्यात् प्रकतार्थपर्यवसानम् । • वैधयेण सामान्याहिशेषसमर्थन- रूपोऽर्थान्तरन्यासः ॥ ४३ ॥ समय इति -[ममयः ] कालः [ एव शरीरिणां, बलाबलं ] बलाबले। “विप्रतिषिद्ध चानधिकरणवाचि" (२।४।१३ पा०) इति विकल्पात् हन्डैकवद्भावः । [ कगेतीति, प्रणिगदन्तः प्रतिपादयन्त [ इव] इत्युत्प्रेक्षा। "नेर्गदनदपत-" (८।४।१७ पा०) इत्यादिना णत्वम्। [ शरदि, हंसरवाः ], परुषोकतस्वग निष्ठुरोकतनादा मयूरा यस्मिन कर्मणि तत् [ परुषोकतस्वरमयूर ] यथा तथा [रमणीयताम, अयुः] प्राप्ताः। यातेर्लङि “लङः शाकटायनस्यैव" (३।४।१११ पा० ) इति अर्जुसादेशः । “उस्यपदान्तात्" ( ६।११८६ पा० ) इति पररूपं, संहितायाम "दुलोपे पूर्वस्य दीर्घोऽणः” (६३१११ पा०) इति दीर्घः । क्वचन कुव इति व्याख्यानं समीचीनतया प्रतिभाति ।

·२८८ शिशुपालबधे तनुमहाणि पुरोविजितध्वने- धवलपक्षविहङ्गमकूजितः । जगलु रखमयेव शिखण्डिनः परिभवोऽरिभवो हि सुदुःसहः ॥ ४५ ॥ अनुवनं वनराजिबधूमुखे बहलरागजवाधरचामगिा । विकचबागदलावलयोऽधिकं सरुचिरे मचिरेक्षणविममाः ॥ ४६ ॥ घरत्प्रावृषोसमयूरकूजितयोः माधुर्य्यामाधुर्यविपर्यायदर्शनात्काल एव प्राणिनां बलाबलनिदानमिति व्यक्तमभूदित्यर्थः ॥ ४४ ॥ तनुरुहाणीति । - [पुरः ] अग्रे [धवलपक्षविहङ्गमकूजितैः ] धवल- पक्षविहङ्गमाः हंसपक्षिणः । 'हंसास्तु श्वेतगरुतः' इत्यमरः। तेषां कूजितैः [ विजितध्वनेः, शिखण्डिनः ] मयूरस्थ तनी कहाणि रूढानि [ तनुरुहाणि ] वर्हाणि । इगुपधलक्षण: कप्रत्ययः । [ अक्षमया ] हंसकूजितेष्य या [इव, जगलुः गलन्ति स्म। कालप्रयुक्तस्य वहंगल- नस्याक्षमाहेतुकत्वमुत्प्रेक्ष्यत इति-गुणहेतूत्प्रेक्षा। युक्तं चैतदित्याह,- [ अरिभवः परिभवः, सुदःसहः ] अत्यमाः [हि]। पराजयदुःखित. स्थासादो युज्यत इति भावः। कारणेन कार्यसमर्थनरूपोऽर्थान्तर- न्यासः, स च अक्षमोत्प्रेक्षया सौर्यते ॥ ४५ ॥ अनुवनमिति ।-[ अनुवनं ] प्रतिवनं [ बहलगगजवाधरचारुणि ] बहलो रागो यस्याः सा चासौ जवा च। ‘ोड़पुष्पं जवा' इत्यमरः । पुष्येषु जातीप्रभृतित्वात् स्वलिङ्गता। सैवाधरस्तेन चारुणि रम्ये वनराजिवधूमुखे ] वनराजिरेव बधस्तस्या मुखं प्राग्भागः तदेव मुखं वक्रमिति श्लिष्टरूपकं, तस्मिन् [रुचिरेक्षणविभ्रमाः ] रुचिराणामोक्ष- बानां विभ्रम इव विभ्रमः शोभा यासां ताः [विकचबाणदलावलयः] ·षष्ठः सर्गः। २८८ कनकभपिशादलेर्दध सरजसारुणकेशरचारुभिः । प्रियविमानितमानवतीरुषां निरसनैरसनैरवृथार्थता ॥ ४७॥ मुखसरोजरुचं मदपाटला- मनुचकार चकोरदृशां यतः । नौलझिण्टौपत्रपङ्क्तयः । 'बाणोऽस्त्री नौलझिण्याच' इति वैजयन्ती। [ अधिकं, रुरुचिरे] शुशुभिरे । उपमारूपकयोः सङ्करः ॥ ४६ ॥ कनकेति ।-[ कनकभङ्गपिशङ्गदलैः ] कनकभङ्गाः वर्णखण्डा दव पिशङ्गानि दलानि येषां तः, [ सरजसारुणकेशरचारुभिः ] सह रजसा सरजमं, “अचतुर-" (५।४।७७ पा० ) इत्यादिना साकल्यार्थे- ऽव्ययीभाव समासान्तो निपातः। बहुव्रौद्यर्थे लक्षणया तु सरजस्का इत्यर्थः ; अत एव "न सरजसमित्य नव्ययीभावे" (५ अधि० २ अध्या० ६५सू०) इति वामनः । अथ वा महाकविप्रयोगप्राचुर्य्यदर्शनादव्ययी- भावदर्शनं प्रायिकमिति पक्षाश्रयणाबहुव्रौद्योऽपि साधुरेव । तथा च सरजसं सरजसा वा ये अरुणकेशगः तैयारुभिः, तथा [प्रिय- विमानितमानवतौरुषां] प्रियः विमानिता अवमानिता मानवत्यो मानिन्यः तासां या रुषो गेषास्तासां [ निरसनैः ] निरासकैः । अस्थतः कर्तरि ल्युट्। [ असनैः ] प्रियकप्रसूनैः । ‘सर्जकासनवन्धूकपुष्यप्रियक- जीवकाः' इत्यमरः । [ अवधार्थता] माननिरासकवादस्यन्तीत्यस- नानौत्यन्वर्थनामकत्वं [दधे] दधे। दधात: कर्मणि लिट् ॥ ४७ ॥ मुखेति ।-तो नवातपो येन तत् [धृतनवातपं] बालातप- ताममित्यर्थः, [अम्भसि कमलम् ] अम्भःस्थं कमलम् । अम्भीग्रहणं स्थलकमलनिवृत्त्यर्थम् अमानताद्योतनार्थं वा। [यती मदपाटला. - उपमाकाव्यलिजयी: संसष्टिः।

·शिशुपालवधे धृतनवातपमुत्सुकतामतो न कमलं कमलम्भयदम्भसि ? ॥ ४८॥ विगतशस्य जिघत्समघट्टयत् कलमगोपबधून मृगव्रजम् । श्रुततदौरितकोमलगौतक- ध्वनिमिषेऽनिमिषेक्षणमग्रतः ॥ ४६ ॥ चकोरदृशां ] स्खौणां [ मुखसरोजरुचं] मुखारविन्दशोभाम् [अनु- चकार] 1. अनुपराभ्यां नमः" ( ११३७पा० ) इति परस्मैपद- नियमः । [अतः ] अनुकरणाद्धेतोः [ कं] पुमांसम् [ उत्सुकतां] प्रेयसौमुखावलोकनकोतुकितां [नालम्भयत् ? ] नागमयत् ; सर्व चाल- म्भयदेव, तत्स्मारकत्वादित्यर्थः । एतेनौत्सुक्यवना कायॆण, कारण- भूता कमलदर्शनोत्था मुखस्मृतिय॑न्यत इति वास्तुनाऽलङ्गारध्वनिः । एतेन स्त्रीमुखसादृश्यात् कमलं म्वाधाराम्भमि पुंस उत्सुकतामलम्भयदिति रङ्गराजव्याख्यानं 'काकस्य कार्णाधवलः प्रसादः' इतिवदसतं मन्तव्यमिति। अलम्भयदिति । लभेण्यं त्ताल्लङ् "लभेच" (७।११६४ पा०) इति नुमागमः । लभेश्चात्र प्राप्युपसर्जनकगत्यर्थत्वात् “गतिबुद्धि" (१।४।५२ पा० ) इत्यादिना अणि कर्तुः कर्मत्वे विकर्मकता। गत्यु- पसर्जनकप्राप्त्यर्थचे तु वैपरीत्यमित्युक्तं "सितं सितिमा" इत्यत्र, प्रथमसर्ग २५ श्लोके ॥४८॥ विगतेति ।-[ इषे ] आश्वयुजमासे। 'स्थादाश्विन इषोऽप्याश्व- युजः' इत्यमरः। कलमगोपी शालिगोप्ती मा चासो बघूश्च [ कलम- गोपवधूः ] । “स्त्रियाः पुंवत्-" (६३३४ पा० ) इत्यादिना पुंव- द्वावः। श्रुत आकर्णितस्तया बध्वा ईरितस्य पालापितस्य कोमलगौत- कस्य मधुरगानस्य ध्वनियेन तं [ श्रुततदौरितकोमलगौतकध्वनिम् ] अत एव [अग्रत: ] अग्रे ; न निमिर्षात विस्मयानन्दाभ्यामित्यनिमि- इत्य पमा ।

·षष्ठः मर्गः। कृतमदं निगदन्त वाऽऽकुलो- कृतजगत्वयमूर्जमतङ्गजम् । वरयुक्छदगुच्छमुगन्धयः सततगास्ततगानगिरोऽलिभिः ॥ ५० ॥ विगतवारिधरावरगाः क्वचिद् ददृशुमल्लसितासिलतासिताः । षम् । भावः । इगुपधलक्षण: कप्रत्ययः। तदोक्षणं यस्य तम् [ अनिमिषे- क्षणम् । घस्तुमत्तुं वेच्छा जिघत्मा। घसे:, घसेरदादशाहा सवन्तात् "अप्रत्ययात्" (३।३।१०२ पा०) इति स्त्रियामप्रत्ययः । विगता शस्यस्य जिघमा यस्य तं [विगतशस्थजिघामम् । उपसर्जनात् इवः । * [मृगत्रज, नाघट्यत् ] नाताड़यत्। मिडे साधनाप्रयोगादिति अव दण्डसाध्ये मृगनिवारण काकतालीयन्यायेन मुखार्थस्य गानस्य कारणवकथनात्समाधिरलङ्गारः,–'कारणान्तग्योगात् कार्यस्य सुकरत्वं ममाधिः' इत्यलङ्कारसर्वस्वमृतात् ॥ ४८ ॥ कृतति ।-[ अयुक्छदगुच्छसुगन्धयः ] अयुजो विषमाश्कदा येषां ते अयुक्छदाः सप्तपर्णास्तेषां गुच्छः स्तवकः सुगन्धयः शोभनगन्धाः; गजमदगन्धिन इति भावः । [ अलिभिः । भृङ्गः [ततगानगिरः ] तता विस्तृता गानगिगे येषां ते, अलिभिर्गीयमाना इत्यर्थः। सततं गच्छन्तौति [ सततगा: ] सदागतयः, वायव इति यावत् । [ कतमदं ] जनितमदम्, अत एव [ आकुलोकतजगत्त्रयम्, ऊर्जमतङ्गजम् ] ऊर्जः कार्तिकः। 'बाहुलोजौं कार्तिकिको' इत्यमरः । स एव मतङ्गज इति रूपकम् । तं । निगदन्त इव] अयमागच्छतौत्यावेदयन्त इव [ववु: ] वान्ति स्म । मत्तमातङ्गगमनेऽप्येवंविधवायुवहनसम्भवादि- यमुत्प्रेक्षा, रूपकं त्वङ्गमस्थाः ॥ ५० ॥ विगतेति ।-शरदि, यदवः ] यादवाः, यदृशब्देन रघुशब्दवत् तद- "गोखियोरुपमजनस्य" (११२.४८ पा) अति सूकम् । - ·३०२ शिशपालबधे क्वचिदिवेन्द्रगजाजिनकञ्चुकाः शरदि नौरदिनीयंदवो दिशः ॥ ५१ ॥ विलुलितामनिलैः शरदङ्गना नवसरोकहकेशरसम्भवाम् । विकरितुं परिहासविधित्सया हरिबधूरिव धूलिमुदक्षिपत् ॥ ५२ ॥ हरितपत्रमयौव मानणः सगवनइमनोरमपल्लवा। .. पत्ये लक्षणा, जनपदशब्दानामेव “तद्राजस्य बहुषु-" (२।४।६२ पा०) इति लुकसम्भवादिति । क्वचित्, विगतवारिधरावरणाः निवृत्तमेघा- वरणा: अत एव [ उल्लसितासिलतासिताः ] उसिता कोमादुद्धृता, असिलता, तहसिताः श्यामा इत्थुपमा। [ क्वचिौरदिनीः । मेघवतीः, शुभाब्भ्रपटलच्छन्ना इत्यर्थः ; अत एव [ इन्द्रगजाजिन- कञ्चुका: ] इन्द्रगजाजिनम् ऐगवतचर्म तदेव कचुकः कूर्पासको यासां ता इव स्थिता: इत्युत्प्रेक्षा। [दियो ददृशुः ] । उक्तालाग्योः संसृष्टिः ॥ ५१॥ विलुलितामिति ।-[ शरदङ्गना] शारदेवाङ्गना इति रूपकम् [अनिलैः, विलुलितां] विक्षोभितां [ नवसरोरुहकेशरसम्भवां, धूलिं ] परागं, [ परिहासविधित्सया] नर्मगतिचिकोर्षया। दधातः सन्न- न्तात् स्त्रियामप्रत्यये टाप। [ हरिबधः, विकरितुं ] विप्ठम् [ इव ] । "तुमुनगवुलो क्रियायां क्रियार्थायाम्" (३।३।१० पा०) इति तुमुन्- [ उदक्षिपत्] प्रेरितवती । स्पकोज्जीवितैयसुत्प्रेक्षा। किरतिरयं कीर्यमाणकर्मा। यथा रज: किरति मारुतः। कचित् तत्कारकोद्देश्यकर्मा यथाऽवेति विवेकः ॥ ५२ ॥ हरितैति ।-[अभिताम्रमुखौ] अरुणमुखी। "खापाचोपसर्ज- प्रत्ययः ।

·षष्ठः सर्गः।
मधुरिपोरभिताममुग्खो मुदं
दिवि तता विततान शकावलिः ॥ ५३ ॥
स्मितसरोकहनेवसरोजला
मतिसिताङ्गविहङ्गहसद्दिवम् ।
अकलयन्मुदितामिव सर्वतः
स शरदं शरदन्तुरदि ग्वाम् ॥ ५४ ॥
गजपतिदयसौरपि हैमन-
म्तुहिनयन् सरितः पृषताम्पतिः ।
नात् (४।१।५8 पा० ) इत्यादिना विकण्यात् डौष । [शुकावलिः,
मरुगणैः ] सुमनोगणै: [ दिवि तता] हरिप्रियाधमाकाशे वितता,
हरितानां हरिहर्णानां पत्राणां विकारः [ हरितपत्रमयौ । “टिडा-
गञ्" (४।१।१५ पा०) इत्यादिना विकल्यात् डीप। [ अवनइमनोरम-
पल्लवा ] तथा, अवनद्वाः ग्रथिता: मनोरमाः पल्लवा यस्यां सा सगिव ]
इत्युत्प्रेक्षा। [ मधुरिपोः ] कृष्णस्य [ मुदं विततान ] ॥ ५३ ॥
स्मितति ।-[सः ] हरिः [स्मितमगेरुहनेत्रसरोजलां] स्मितानि
विकसितानि मरोरुहाण्येव नेत्राणि येषु तानि सरोजलानि यस्यां तां
तथोक्ताम् [ अतिमिताङ्गविहङ्गहमदिवम् ] अतिमिताङ्गाः धवलपक्षा
ये विहङ्गा हंसाम्तैईसन्ती स्मयमानव स्थिता द्यौर्यस्यां तां तथोक्ताम् ;
भस्तृणविशेषेर्दन्तुगण्युनतदन्तानि हामात्प्रकाशदशनानौति यावत् ।
"दन्त उन्नत उरच्" (५।२।१०६ पा० ) इत्युरच् प्रत्ययो मत्वर्थोयः,
तानि दिङ्मुखानि यस्यां तां [ शरदन्तुरदिङ्मुखां, शरदं, सर्वतो मुदिता-
मिवाकलयत् सर्वत्र नेत्रविकाशादिलिङ्गैइष्टामिवामन्यतेत्यर्थः। अत्र
सगेजहंसशरेषु नेत्रहासदन्तत्वारोपणाद्रुपकालङ्कारः; तशात्प्रतीय-
मानाङ्गनामेदाध्यवसायाछरदि मुदितचीत्प्रेक्षति सकारः। इति शर-
हर्णनम् ॥ ५४॥

·३०४ शिशुपालबधे सलिलसन्ततिमध्वगयोषिता. मतनुतातनुतापकृतं दृशाम् ॥ ५५ ॥ इदमयुक्तमहो । महदेव य- हरतनो: स्मरयत्यनिलोऽन्यदा। स्मृतसयौवनसोभपयोधरान् सतुहिनस्तु हिनस्तु वियोगिनः ॥ ५६ ॥ . अथ हेमन्तं वर्णयति, गजपतीति ।-गजपतिः प्रमाणमासां [गजपतिहयसीः ] महागजप्रमाणाः । “प्रमाणे यसज्दनअमावचः" (५।२।३७ पा० ) इति प्रमाणार्थे हयसप्रत्ययः । “टिहाण (४॥१॥ १५ पा० ) इत्यादिना डीप। ताः [ अपि, सरितः, तुहिनयन् ] हिमो- कुर्वन् । “तत्करोति" (ग०) इति स्वन्ताबाटः प्रलादेशः । हेमन्ते भवः [हेमनः ] । “सर्वत्राण च तलोपश्च" (२२ पा०) इति हेमन्त- भब्दाच्छषिकोऽणप्रत्ययः तकारलोपश्च । [ पृषतां] बिन्दूनां [ पतिः ] वायुः। 'पृषन्ति विन्दुपृषताः' इत्यमरः । [ अध्यगयोषिताम् ] अध्वान गच्छन्तीत्यध्वगाः पथिकाः । “अन्तात्यन्ताध्वदूरपारसर्वानन्तेषु " (३।२।४८ पा०) इति डप्रत्ययः । तद्योषितां, प्रोषितभर्तृकाणां, [ दृशाम, अतनुतापकतं] महासन्तापकारिणों [ सलिलसन्ततिम् अतनुत ] उपामश्रूत्पादयामासैत्यर्थः । हंमन्तमारुती विरहिणीदुःसहोऽजनीति भावः सर्वदाऽपि वियोगिनामुद्दीपकवायाईमन्ते वैशिष्ट्यमाचष्टे, इद- मिति ।-[ अनिल: ] वायुः । अन्यदा ] अन्यस्मिन् काले, ग्रौपादावि- त्यर्थः । “सर्वकान्य-" (५।३।१५ पा.) इत्यादिना दाप्रत्ययः । [वियो- गिनः ] वियुक्तान् । “गतिवुद्धि-" (१।४५२ पा.) इत्यादिना अणि- कत्तः कर्मत्वम् । [ वरतनोः ] वरतनुमित्यर्थः । “अधौगर्थ-" (२२३॥ ५२ पा०) इत्यादिना कमणि शेषे षष्ठी। [स्मरयति इति [ यत् ] | कारविरुहकार्योत्पनिरूपी विषमालार:

·षष्ठः सर्गः। प्रियतमेन यया सरुषा स्थितं न सह सा सहसा परिरभ्य तम् । श्थयितुं चणमक्षमताङ्गना न सहसा सहसा कृतवेपथुः ॥ ५७ ॥ ] स्मरतराध्याने मित्त्वाबुखत्वम्। [इदं ] स्मारकत्वमपि [ महत् ] अत्यन्तम् [अयुतमेव ], सहकारिविरहादिति भावः । [अहो] अत्यन्ताकिञ्चित्करत्वाहिस्मयः। हेमन्ते तु हन्तृत्वमप्यस्य सम्भवती- व्याह,-[ सतुहिनः ] तुहिनसहितः [ तु] सयौवना यौवनयुक्ताः, अत एव सोमाणो ये पयोधराः कुचास्ते स्मृता यैस्तान् [स्मृतसयौवन- सोमपयोधरान् ] वियोगिनो वियुक्तान् । "तथा युक्तं चानीसितम्" (१।४।५० पा०) इति कर्मत्वम्। [हिनस्तु हन्तु । सम्भावनायां लोट। हेमन्ते हि हिमसहकारात् कुचोमैकसाध्यदःखोत्पादनसाम- ाहियोगिमारकत्वमपि सम्भाव्यत, ग्रीष्मादो तु ताहाहकारिविर- हात् स्मारकत्वमप्ययुक्तमित्यर्थः । अमारके मारकसम्बन्धोक्तरतिशयोक्ति- भेदः । इह सहजकविप्रौढोक्तिसिद्धयोरमेदाध्य वसाय इति रहस्यम् ॥५६॥ प्रियतमेनेति ।-अवाद्यपर्याये, न सह सा इति वेधा विभागः, अन्यत्र सरसेत्येकं पदम्। [ मरुषा] सरोषया [यया] खिया कता। [प्रियतमेन सह न स्थितम् । नपुंसके भावे क्तः। [सा, अङ्गना] स्त्री [ सहसा ] मार्गशीर्षमासन। 'मार्गशीर्ष महा मार्ग:' इत्यमरः। [कतवेपथुः ] जनितकम्पा सतौ। “ट्रितोऽथुच्” (२३॥ ३९ पा० ) इत्ययुच् प्रत्ययः । [तं] पूर्वमगणितमेव प्रियं, हसेन सह वर्तत इति [ सहसा सतौ। 'अथो इस: हासो हास्यच्च' इत्यमरः । "खनरसोर्वा" (३२३२२ पा) इति विकस्मादप् प्रत्ययः । (सहसा धोत्रम्। स्वरादिपाठादव्ययत्वम् । [ परिरभ्य ] आश्लिष्य [षणं] क्षण- मपौत्यर्थः, अन्यथा वैरं स्यात् । अत एव सामर्थ्यखभ्यार्थवादपे- प्रयोगः। [प्रथयितुं नाचमत] शिथिलीकत नोत्सहते स्मेत्यर्थः .

·शिशुपालबधे भृशमदूयत याऽधरपल्लव- चतिरनावरणा हिममारुतेः । दशनरश्मिपटेन च शौरकृते- निवसितेव सितेन सुनिर्ववौ ॥ ५८ ॥ व्रमभृता मुतनो: कलशोत्कृत- स्फुरितदन्तमरीचिमयं दधे । स्फुटमिवावरणं हिममारुतै- मुंदुतया दुतयाऽधरलेखया ॥ ५६ ॥ . मानिनौमानभञ्जनक्षमोऽयं माम इति भावः । कलहान्तरितयं नायि- का। 'कोपात्कान्तं पराणुद्य पश्चात्तापसमन्विता' इति लक्षणात् ॥५७॥ भृशमिति :-[अनावग्णा] आवरणहिता [या, अधरपल्लव- चतिः ] अधरपलवस्य चतित्रणः, [हिममारुत शम्, अद्यत] अतप्यत । दूओ देवादिकात् कर्तरि लङ्। मा क्षतिः, यत्तदोनित्यसम्बन्धात् । [शोत्कृतैः ] गौत्कार: कर्तुभिः [ सितन ] शुभ्रण [ दशनरश्मिपटेन ] दशनरश्मय एव पटस्तेन करणेन । निवमितव आच्छादितेवेत्युत्प्रेक्षा। वसराच्छादनार्थात्कर्मणि तस्येडागमः। [ सुनिर्ववो च } मुष्ठु निर्ववार ; शौतालुगच्छाद्यत इति भावः। हिमहताधरनिर्वागस्य शीत्कार- दशनश्मिपटाछादने हेतुत्वोत्प्रेक्षणाद्रूपकोत्प्रेक्षयोः सङ्करः ॥ ५८॥ उक्त मेवा) भयन्तरेणाह, व्रणेति ।-[ मदतया] मार्दवेन । हेतुना। [हिममारुतैः, दुतया पौड़ितया। 'टुटु उपतापे' इति धातोः सौवादिकात् कर्मणि क्तः । [ व्रणभृता ] दन्तव्रणवत्या, [ सुतनोः ] स्त्रियाः, अधरो लेखेव तया [ अधरलेखया ] कला [ कलशोत्कत- स्फुरितदन्तमगैचिमयं ] कलेन भौत्कृतेन हेतुना स्फुरिताः प्रका. कारणकस्य ] ·षष्ठः सर्गः। धृततुषारकणस्य नभम्वत- स्तमलताङ्गुलितर्जनविभ्रमाः । पृथु निरन्तरमिष्टभुजान्तरं वनितयाऽनितया न विषेहिरे ॥ ६ ॥ हिमतावपि ता: म्म भृशम्विदो युवतयः मुतरामुपकारिथि। प्रकटयत्यनुरागमकृविम मारमयं ग्मयन्ति विलासिनः ॥ ६१ ॥ शिता ये दन्तमरीचयस्तन्मयं तद्रूपं, [ स्फुटम्, आवरणम् ] आच्छादनं [ दधे इव] तमिवेत्युत्प्रेक्षा। दधातैः कर्मणि लिट् ॥ ५८ ॥ धृतेति ।--[कृततुषारकणस्य ] ताम्षारकणाम् हिनशीकग येन तस्य ( नभस्वतः ] पवनस्य मम्बन्धिनः [ तरुलताऽङ्गुलितजनविभ्रमाः | तरुलता एवालयस्ता भिस्तर्जनानि यानि तान्येव विभ्रमाः विलामाः [ पृथु । विशालम्, इष्टस्य दयितस्य भजान्तरं भुजमध्यं वक्षःस्थलं इष्ट- भुजान्तरं निरन्तरम्, अनितया अप्राप्तया, गाढ़ालिङ्गनमलभमानया इत्यर्थः । इण: कतरि कः। [ वनितया स्त्रिया [न विषेहिरे] न सोढ़ाः । विरहिण्यस्तर्जिता इव नभखतो बिभ्यतौति भावः ॥६०॥ हिमेति । [स्मरमयं] स्मरादागतं, स्मरप्रयुक्तमित्यर्थः । "तत आगतः" (४।३।७४ पा०) इति मयट। [ अकत्रिममनुरागं] सहज प्रेम [ प्रकटयति] प्रकटीकुर्वाणे, तत्कायेगा स्वेदेनेति भावः ; अत एव [सुतरामुपकारिणि] पुंसां रिमाजननात् तेभ्यः स्वानुरागप्रकाश- अव हितोयपाद रूपकालङ्कारः : तेन च यथा कश्चित् कुतश्चित् कारणात कामपि वैरतमापन्ना विपनाम् पङ्गल्या त यति, सा तु स्वभावदःखिता तदानीं सन द.सह तर्जनादिकं न महते तथेति ध्वर ते । , ·शिशुपालवधे कुसुमयन् फलिनौरलिनौरवै- मंदविकाशिभिराहितहकतिः । उपवनं निरभर्सयत प्रियान् वियुवतौर्युवतौ: शिशिरानिलः ॥ ६२ ॥ नाचात्यन्तोपकर्तरीत्यर्थः । एवम्भत [ हिमऋतावपि ] हेमन्तेऽपि, खेद- सम्भावनारहितकालेऽपौत्यर्थः । साहितः “ऋत्यकः" (६।१।१२८ पा.) इति प्रकृतिभावः। भृशं खिद्यन्ति रागीष्मणा [भृशखिदः] इति सात्त्विकोक्तिः। विप। हेमन्तोऽपि रागिणां स्खेदहतुरेव ; तडेतु- गगहेतुत्वादिति भावः । [ता:] तथा धीराः [ युवतयः, विलासिनः ] प्रियान् [रमयन्ति स्म ] हेमन्तस्योद्दीपकत्वात् पीडाक्षमत्वात् दीर्घ- गनवाञ्चोभयेच्छासदृशमरमन्तेत्यर्थः । इति हेमन्तवर्णनम् ॥ ११ ॥ अथ शिशिरं वर्णयति, कुसुमयनित्यादिना ।- उपवनं] वने इत्यर्थः विभक्त्यर्थेऽव्ययीभावः । "तृतीयासप्तम्योबहुलम्" (२॥४॥ ८४ पा०) इति विकल्पादम्भावः। [ फलिनौः] प्रियकुलताः । 'प्रियङ्गः फलिनी फलो' इत्यमरः। । कुसुमयन् ] कुसुमवतीः कुर्वन् इत्युद्दीपनसामग्रीवर्णनम् । कुसुमयतमत्वन्तप्रक्रतिकात् “तत्करोति" (ग०) इति ण्यन्तात् लटः शत्रादेशः ; णाविष्ठवनावे "विमतोल्क (५॥३॥ ६५ पा०) इति मतुपः लुक् । [ मदविकाशिभिः ] मदन विजृम्भमाणैः अलिनी-रवै: ] भृशीहुडाः, [आहितहुवृतिः] कतहुछारः । माधुर्य्या- द्युद्दीपकचातिशयद्योतनार्थमलिनी इति स्त्रीलिङ्गनिर्देशः। [शिमिरा- निलः प्रियान्, वियुवतीः ] कीपाहियुनानाः। योतः प्रतरि धातोरु- वडादेशः “उगितच" ( ४१६ पा.) इति डोप । [युवतीः ] बधः । "यूनस्तिः” (१७७ पा.) इति तिप्रत्ययः । [निरभर्सयत] अतनयत । तर्जिभोशोरादिकयोरनुदात्तत्त्वादामनेपदम् । अव वायो अचैतने चेतनधर्मो निभर्सनमुत्प्रेक्ष्यते ; सा चालिनी-हुकारभारा- ज्जीवितैति रूपकसतौर्या व्यचकाप्रयोगाइम्या च ॥ १२ ॥ .

·षष्ठः सर्गः। ३०८ उपचितेषु परीष्वसमर्थतां व्रजति कालवशाहलवानपि । तपसि मन्दगभस्तिरभौषुमा नहि महाहिमहानिकरोऽभवत् ॥ ६३ ॥ अभिषिषणयिष भुवनानि यः स्मरमिवाख्यत लोध्ररजश्चयः । क्षुभितसैन्यपरागविपाण्डुर. द्यतिरयं तिरयन्नु दभूद्दिशः ॥ ६४ ॥ उपचितेष्विति ।-[ कालवशाहलवानपि, परेषु] अनुषु ( उप- चितेषु ] प्रवद्वेषु सत्सु, [ असमर्थतां] दौर्बल्यं [ व्रजति ]। [हि] यस्मात् [तपसि ] माघमासे, 'तपा माघे' इत्यमरः । [मन्दगभस्तिः ] मृदुरभिः [ अभीषुमान् ] अंशुमान् । 'अभीषुः प्रग्रहे रश्मो' इत्यमरः । महत उपचितस्य हिमस्य हानि नाशं करोतीति [महाहिम- हानिकरः] तहेतुः [ नाभवत् । “कसो हेतु-" (३२।२० पा०) इत्यादिना हेत्वर्थे टप्रत्ययः। विशेषेण सामान्यसमर्थनरूपोऽर्थान्तर- न्यासः * ॥ ६३ ॥ अभौति ।- [ भितसैन्यपरागविपाण्डुरद्युतिः ] क्षुभित उडतो यः सैन्यपराग: सेनारज:, स इव विपाण्डुरद्युतिः शुभवर्ण: । [ यो लोधरजश्चयः भुवनानि, अभिषिषेणयिधू ] सेनया अभियातुमिच्छुम् । 'यत्सेनयाऽभिगमनमरी तदभिषेणनम्' इत्यमरः । "सत्यापपाच- (३।१।२५ पा० ) इत्यादिना सेनाशब्दात् णिचि सनि “स नाशंसभिष " "का कथा दुईवस्य” इति पपिशब्द नार्थान्तरप्रतिपादनात् पर्याप. ज्यासारस। इत्यपमा।

·शिशुपालबधे शिशिरमासमपास्य गुणोऽस्य नः क इव शीतहरस्य कुचोमगाः । इति धियाऽस्तरुषः परिभिरे घनमतो नमतोऽनुमतान् प्रियाः ॥ ६५ ॥ मधिलवङ्गममौ रजसाऽधिकं मलिनिताः सुमनोदलतालिनः । " (शरा६८ पा०) इति उप्रत्ययः । “स्थादिष्वम्यामैन-" (८३१६४ पा.) इति धात्वभ्याससकारयोः षत्वम्। [स्मरम्, आख्यतव आख्यात- वानिवेत्युत्प्रेक्षा। “चक्षिङः ख्या" (२।४।५४ पा० ) “अस्यतिवकि- ख्यातिभ्योऽडा (३।११५२ पा०) इति चे रङाटेशः । [प्रयं] लोधरजश्चयः [दिशः तिग्यन् ] तिरस्कुर्वन् । तिरःशब्दात् “तत्कगेति-" (ग० ) इति खन्ताबटः शत्रादेशः - । णाविष्ठवगावे टिलोपः । [उदभूत् ] ॥४॥ शिशिरेति ।-[शिशिरमासमपास्य ] अपहाय, शीतं हरतीति तस्य [शीतहरस्य]। "हरतग्नुद्यमनेऽच्" (३रा पा०) इत्यच प्रत्ययः । [नः] अस्माकम् [ अस्य, कुचोष्मण: ] कुचोष्णास्य [क इव गुणः ] किं फलम् ? सम्पाद्यत इति शेषः । गम्यमानक्रियाऽपेक्षया कानिर्देशः। इवशब्दो वाक्यालङ्कारे। इति धिया, अतः ] अस्मिन् शिशिरमासे। मार्वविभक्तिकस्तमिः। [प्रिया: । कान्ताः [ अस्तरुषः ] निरस्तरोषाः सत्यः [ नमतः ] प्रणतान् [ अनुमतान् ] स्वप्रियान् [ धनं ] निविड़ [ परिरेभिरे ] आश्लिष्टवत्यः । इति धियेति । सुखार्थस्य परिर- म्भस्थ कुचीष्मसाफल्यार्थत्वमुत्प्रेक्ष्यते व्यञ्चकाप्रयोगागम्यत्वञ्चास्याः + ॥६५॥ अधौति ।-लवङ्गेष [अधिलवङ्गम् ] । विभक्त्यर्थेऽव्ययीभावः "लट: शशानचा-" ( १२११२४ पा० ) इत्यादिना । मत धौशब्दः पत इति शब्दश्च पुनको, हवन तिनेव तदर्थ स्योकत्वात : तेन "इति यतोऽस्तषः" इति यतः पाठः । +

·षष्ठः सर्गः ।
स्फुटमिति प्रसवैन पुरोऽहसत्
सपदि कुन्दलता दलताऽलिनः ॥ ६६ ॥
अतिसुरभिरभाजि पुष्पश्रिया
मतनुतरतयेव सन्तानकः ।
तरुणपरभृत: वनं रागिणा-
मतनुत रतये वसन्तानकः ॥ ६७ ॥
]
सुमनसां पुष्याणां दलषु तालयन्ति प्रतितिष्ठन्ति इति [ सुमनोदल-
तालिनः । ताच्छील्ये आभीचा वा णिनिः। [अमी, अलिनः ]
मधुपाः [ रजमा ] परागणातवेन च [ अधिक ], मलिनाः मलीमसाः
पापिनश्च कृताः [ मलिनिताः, इति हेतोः [पुरः ] अग्रे [ सपदि,
कुन्दलता] माध्यवल्लो। 'माध्यं कुन्दम्' इत्यमरः । [ दलता] विकसता
[प्रसवेन ] निजकुसुमेन [ अहमत्] जहास ( स्फुटम् ] इत्युत्प्रेक्षायाम् ।
रजस्वलाया गन्तारं कामिनं मपत्नी हमन्तीति भावः। कुन्दकुसुमस्य
धावल्यादासत्वेनोत्प्रेक्षा ॥ ६६ ॥
अथ यमकविशेषकोतुकितया कवि: पुनीदशभिः ऋतून वर्णय-
वाद्यैश्चतुर्भिवसन्तं वर्णयति, अतिसुरभिरिति ।-[ अतिसुरभिः ] अत्य-
न्तसुगन्धिः [सन्तानकः] कल्पवृक्षः [ पुष्पश्रियां ] पुष्यसम्पदाम् [अतनुतर-
तया ] महत्तरत्वेन। अतनुधब्दात्तरवन्तात् तत्प्रत्ययः । [अभाजीव]
अमनौव इत्युत्प्रेक्षा, तथा नम्र इत्यर्थः । "भश्च चिणि" (६18॥३३
पा०) इति विभाषा, नलोपे उपधाहडिः, “चिणो लुक" (६४।१०४
पा.) इति तलुक्। किञ्च वसन्तस्थानको दुन्दुभिः [ वसन्तानकः ]
इति रूपकम्। [तरुणपरभृतः] तरुण कोकिलः, [रागिणां] कामिनां
रतये] गगवईनाय [खनमतनुत] मधुरं चुकूजेत्यर्थः। प्रभा वृत्तम् -
'खगरविरतिर्ननो रो प्रभा' इति लक्षणात् ॥ १७ ॥

·३१२ যিয়াল नोज्झितुं युवतिमाननिरास दवमिष्टमधुवासरसारम्। चूतमालिरलिनामतिरागा दक्षमिष्ट मधुवासरसाऽरम् ॥ ६८ ॥ जगहशौकर्तुमिमाः स्मरस्य प्रभावनौके तनवै जयन्तीः । इत्यस्य तेने कदलीमधुश्री: प्रभावनी केतनवैजयन्तीः ॥ ६ ॥ नोज्झितुमिति ।-अरम्] अत्यन्तम्, इष्टेष्वीप्सितेषु मधुषु मकरन्देषु वासे वसती रसो रागो यस्था: सा [ इष्टमधुवासरसा], मधुपानप्रिये- त्यर्थः । अत एव [अलिनामालिः] भृकश्रेणि: [ युवतिमाननिगसे, दक्षं ] कुशलम् ; उद्दीपकवादिति भावः। मधुवासरेषु वसन्तदिनेषु सारं श्रेष्ठं [ मधुवासरमारम् ], तत्काललाध्यमित्यर्थः । [चूतं ] महकारम [ अतिरागात् ] अतिलोल्यात् [उज्झितुं] हातुं [ नाक्षमिष्ट ] नासहिष्ट । चमेर्भावादिकाल्नुङ् । स्वागता वृत्तम् ;-"स्वागतंति रनभाद्गुरुयुग्मम्" इति लक्षणात् ।। ६८॥ जगदिति -प्रभावयतौति [ प्रभावनौ ) सम्पादयिली। कर्त्तरि ल्युटि डोप्। [ मधुश्रीः ] कौं। [ जगद्दशीकर्तु, प्रभो ] समर्थे [ अस्य सारस्थ, अनौके ] सैन्ये [ जयन्तीः ] जित्वरी: [ केतनवैजयन्तीः ] ध्वज- पताकाः + [ तनवै ] करवाणि । तनोतः प्राप्तकाल लोट। टेरेवमित्ये- कारः। “एत ऐ" (३।४।८३ पा० ) “आडुत्तमस्य पिञ्च" (३।४।२ पा०) इति आटि ; "पाट" (६।११८० पा० ) इति वृद्धिः । [इति] मनौषयेति शेषः। [इमाः कदलीः ] रम्भातरून [ तैनवितस्तार { "केतनना निमन्त्रणे । यह कैतौ च त्येष" रति "वैजयनी पताकायाम" रति च मेदिनी।

·षष्ठः सर्गः। स्मररागमयी वपुस्तमित्रा परितस्तार रवेरसत्यवश्यम् । प्रियमाप दिवाऽपि कोकिले स्त्री परितस्ताररवे रसत्यवश्यम् ॥ ७० ॥ 'कदली वारणबुसा (षा) रम्भा मोचांशुमत्फला' इत्यमरः। कदलीषु कामवैजयन्तीत्वोत्प्रेक्षा । * वृत्तमुपजातिः ॥ ६ ॥ स्मरेति ।-[ असतौ] दुष्टा, स्मग्गगमयो स्मरेण कामेन निमि- त्तेन, यो रागो रमणेच्छा, स एव तन्मयो, तिमिस्रा तमःस्तोमः । 'तमिसा तिमिरे रोग तमिस्रा तु तमस्ततो। कृष्णपक्ष निशायाञ्च' इति विश्वः । [रवेवपुः ] मण्डलं, [ परितस्तार ] आवd, अइनि रजनौधियं जनया- मासैत्यर्थः । परिपूर्वात् स्त्रणातलिट। [ अवश्यं ] सत्यमित्यर्थः । कुतः ? [परितः ममन्तात्, [तारग्वे उच्चतरध्वनी, [ कोकिले, रसति ] कूजति मति, इत्यु होपकोक्तिः । [स्त्री ] स्त्रिय इत्यर्थः । जातावेक- वचनम्। [दिवाऽपि ! दिवेति सप्तम्यर्थे ऽव्ययम् । वशं गतो वश्यः । "वशं गतः" (४४८६ पा० ) इति यत्प्रत्ययः । न वश्यस्तम् [अवश्यम्] अवशं गतमपौत्ययः । [ प्रियमाप] खयमभिससारत्यर्थः । यदवगण यन्तमपि प्रियं दिवाऽपि मानमवगणय्य निषेधं चोला समगच्छन् तत्सत्यम्, रागतिमिरतिरोहितमानभानुमण्डला मानिन्य इति रूपकानुप्राणिता प्रियाप्तिक्रियानिमित्ता परिस्तरणक्रिया- खरूपोत्प्रेक्षा अवश्यमिति व्यञ्जकप्रयोगाहाच्या। औपच्छन्दसिक वृत्तम् ;-"विषमे ससजा गुरू समे चेत् समग्याश्छन्दसिकं तदोपपूर्वम्" इति लक्षणात् ॥ ७० ॥ * यथा राजानुगमनमनुचित्य तत्म हचरा: सखायव ध्वजपताकादीन् सहकार- मनोहरसलिलपूर्ण कलसान् कदलीदलविराजितद्रव्यजाताच प्रसारयन्ति, वसन्त ग्रियीपि सति ध्वनिः । शि-२७ ·३१४ शिशुपालबधे वपुरम्बुविहारहिमं शुचिना रुचिरं कमनीयतरा गमिता। रमणेन रमण्यचिरांशुलता- कचिरङ्कमनीयत रागमिता ॥ ७१ ॥ मुदमब्द वामपां मयूरा: सहसाऽऽयन्त नदी पपाट लाभे । मलिनाऽरमतालिनी शिलौन्ध्र- सह सायन्तनदीपपाटलाभे ॥ ७२ ॥ अर्थ केन ग्रीष्ममाह, वपुरिति । - [शुचिना] ग्रीष्मेण, प्रयोजक- कर्ता ! [अम्बुविहारहिमम् अम्बुविहारंग जलक्रीड़यां, हिमं शौतलम्, अत एव रुचिरम् ] उज्ज्वलं, [ वपुः ] देह, [गमिता] प्रापिता । "गतिबुद्धि-” (१।४।५२ पा० ) इत्यादिना अणि कत्तुः कर्मत्वम् । "प्रधानकर्मण्याख्येये लादौनार्दिकर्मणाम्" इति अभिहितत्वञ्च ; अत एव [ कमनीयतरा] रमणीयतरा, अचिरांशुलतेव अचिरांशुलता विद्युल्लता, तस्या रुचिरिव रुचिर्यस्याः सा [ अचिरांशुलतारुचि: ] इत्युपमादयम् । तथा [ गगमिता ) रागमनुरागमिता प्राप्ता । कर्तरि क्तः । [ रमणी, रमणेन ) प्रियण [अङ्गम्] उत्सङ्गम् । अनौयत ] नोता। "नोहकप्वहाम्" इति नयहि कर्मकता। शेषं पूर्ववत् । तोटकं वृत्तम् ;-“वद तोटकमश्चिमकाग्युतम्" इति लक्षणात् ॥ ७१ ॥ अथ दाभ्यां वर्ष वर्णयति, मुदमित्यादि । -[ अब्दभुवां ] मेघप्रभ- वाणाम् [ अपां लाभे ] मेघे वर्षति सतीत्यर्थः । [सहमा मयगः, मुदम्] आनन्दम् [ आयन्त ] अलभन्त । 'अय गतो' लङि “आडजादौनाम" -- "दह्याचपदण्ड धिप्रच्छिचिशा मुनिमन्थमषाम् । कम्मक दकथितं तथा म्यान हकब हाम ॥" दास ।

·घष्ठः सर्गः। कुटजानि वीक्ष्य शिखिभिः शिखरीन्द्र समयाऽवनौ घनमदभ्रमराणि । गगनञ्च गौतनिनदस्य गिरोज: समया वनौघनमदममराणि ॥ ७३ ॥ म चामो (६।४।७२ पा०) इत्याड़ागमे वृद्धिः । [ नदी पपाट ] नद्यः पावहन्त्रि- त्यर्थः। 'अट पट गती' लिट। जातावकवचनम्। [ अलिना] भृङ्गण [ सह, मायन्तनदीपपाटलामें ) मायन्तनः सायम्भवः । “माय- चिरम्” (४।३।२३ पा० ) इत्यादिना प्रत्ययः तुडागमश्च । दीपश्च तहत्याटलाभ पाटलप्रभे, इत्युपमाऽलङ्कारः। तम्मिन् [शिलौन्धे कन्दलौकुसुमे [ अलिनी अरमत ] । अव मयुरमोदप्राप्ताद्यनककर्तक- क्रियायोगपद्यानित्राधिकरण क्रियासमुच्चयरूपः समुच्चयालङ्कारभेदः,- 'गुणक्रियायोगपद्यं समुन्नयः' इति मामान्यलक्षणम् । औपच्छन्दसिकं वृत्तम् ॥ ७२ ॥ कुटजानौति ।-[शिखरौन्द्रं ममया रेवतकाते समीपे । “अभित:- परितःसमया-" ( वा० ) इत्यादिना द्वितीया। [ अवनी ] प्रदेश, घनमदा भमरा येषु तानि [ धनमदभ्रमराणि ।। [कुटजानि] कुटज- कुसुमानि, वनाधिन पयःपूरेण नमन्त्य भ्राणि मेघा यम्मिन् नत् [वनीघ- नमदभ्रम्] । 'पयःकोलालममृतं जीवनं भवनं वनम्" इत्यमरः । [गग- नच वीक्ष्य, शिखिभिः] मयरैः [गौतनिनदस्य ] गानवमः, [ ममया ) तुल्यया - "तुल्यार्थ:-" ( २।३।७२ पा० ) इत्यादिना वैकल्पिको षष्ठी। [गिरा ] वाचा, केकयेत्यर्थः । [ उच्चैः, अराणि ] रणितम्। 'रण शब्द' भावे लुङ् पिणो लुक्। कुटजा वृत्तम् -'सजसा भवेदिह सगो कुटजाख्यम्' इति लक्षणात् ॥ ७३ ।। इत्यपमा।

·शिशपालबधे पभीष्टमासाद्य चिराय काल समुद्धृताशं कमनी चकाशे । योषिन्मनोजन्मसुखोदयेषु समुद्धृताऽऽशङ्कमनीचकाशे ॥ ७४ ॥ स्तनयोः समयेन याऽङ्गनाना- मभिनद्धारसमा न सा रसैन । परिरम्भमचिं ततिजलाना- मभिनडा रसमानसारसेन ॥ ७५ ॥ अथ त्रिभिः शरदं वर्णयति, अभीष्टमित्यादि।-कामयत इति [कमनी] कामयित्री। 'कमः कामयिताभौकः कमनः कामनोऽभिकः' इत्यमरः । कमेः कर्तरि ल्युटि डोप। [योषित् ] जातावकवचनम् । अनीचा उन्नताः काशा अश्ववाला यस्मिन् [अनौचका काले ] शरदौत्यर्थः; [मनोजन्मसुखोदयेषु ] कामसुखाविर्भावेषु [ ताशं] धृता आशा अभिलाषो येन तं, [अभीष्टं] प्रियं, [चिगय] चिरकालेन, 'चिराय चिररात्राय' इत्यमरः। सम्यगुडता उत्सृष्टा आशङ्का सोचो यस्मिन् कमणि तत् [समुद्धृताऽऽशङ्ख ] विस्रब्दं यथा तथा, [ आसाद्य ] प्राप्य, मुदा सह वर्तत इति [ समुत् ] सानन्दा मिती, [ चकारी ] विललासेत्यर्थः । अत्र समुच्चकाश इति योषितः प्रियप्राप्तिनिमित्त- हर्षाख्यभावनिबन्धनात्प्रेयोऽलङ्गारः, -"रसभावतदाभासतत्पशमानां निबन्धनेन रसवत्प्रेयऊर्जविसमाषितानि" इत्यलङ्गारसर्वखलक्षणात् । हत्तमुपजातिः ॥ ७ ॥ स्तनयोरिति ।-रसमानाः कूजनशीलाः। “ताच्छोल्यवयोवचन- शक्तिषु चान" (३।२।१२८ पा०) इति ताछील्ये चानश् प्रत्ययः । रसतः परसौपदित्वात्र शानच् प्रत्ययः। ते सारसाः पक्षिविशेषाः यस्मिन् --- ·षष्ठः मर्ग:। जातप्रीतिर्या मधुरेशानुवनान्स कामे कान्ते सारसिकाकाकुरुतेन । तत्सम्पर्क प्राप्य पुरा मोहनलोला कामकान्ते सा रसिका का कुरुते न ? ॥७६॥ तेन [ समानसारसैन, ममयन ] शरत्काननत्यर्थः; मारसानां तवैव मम्भवात्। 'मारसी मैथुनी कामौ गानहः पुष्करायः' इति यादवः । [ अङ्गनानां स्तनयोर्या, जलानां ततिः ] शारदोषजन्मा खेदोदबिन्दु- सन्दोहः, अभितो नहा [ अभिनहा ]। नह्यतरभिपूर्वात्कर्मणि क्तः । "नही धः" (८२३४ पा०) इति धत्वम्। [हारममा ] मुक्ताहार- तुल्या;. कुचमण्डलमण्डनायमानति भावः। (मा] जलानां ततिः [सन ] रागेण हेतुना। बलीयसति भावः । [ परिरम्भरुचिम् ] आलिङ्गनेच्छां, [ नाभिनत् ] न बिभेद। शारदखेदस्याप्यलकारतया उद्दीपकस्याजुगुमितत्वानिःमपत्नटनाग विजयन्त स्म इत्यर्थः । अत एव रसनिबन्धनाद्रमवदलङ्कारः। लक्षणमुक्तं पूर्वश्लोके । औपच्छन्दमिक वृत्तम् ॥ ७५ ॥ जातति ।-[ या ] स्त्री, [अनुवनान्तम् ] । विभक्त्यर्थे ऽव्ययीभावः । [ मधुरेण ] श्रायण, [ मारसिकाकाकुरुतेन ] सारस्य एव सारसिकाः सारसाङ्गनाः। कात्पूर्वस्येत्वम् । + तासां काकुरुतन विकतशब्देन । 'काकुः स्त्रियां विकारो यः शोकभीत्यादिभिर्ध्वनः' इत्यमरः । काकुश्च तद्रुतं च तेन ; [ कामे ] कामकल्पे । सिंहो देवदत्त इतिवद्रोणप्रयोगः । [कान्ते ] प्रिये, [ जातप्रीतिः ] जातस्नेहा अभूत् । [ रसिका ] रसवती, रागवतीत्यर्थः । “अत इनिठनो" (५।२।११५ पा० ) इति ठन्प्रत्ययः । [सा का ] स्त्री, [ एकान्ते ] रहसि, [ तत्सम्पर्क ] तस्य कान्तस्य सम्पर्क, । इत्युपमा। | "प्रत्ययस्थात् कात् पृथ्वस्थात इदाप्यसुपः" ( १३।५४ पा० ) व तिसूत्रम् ।

·३१८ शिशुपालवधे कान्ताजनेन रहसि प्रसभं गृहीत. केश रते स्मरसहाऽऽसवतोषितेन । प्रेम्णा मनःसु रजनौष्वपि हैमनौषु। के शेरते स्म रसहासवतोषितेन ॥ ७७॥ [प्राप्य, पुरा] पुरुषप्रेरणात्पूर्वमेव, [कां, मोहनलीला सुरतकौड़ा, [न कुरुते १] सर्वा अपि स्त्री सर्वानपि सुरतविशेषान् कामतन्त्रप्रसिद्धान् विसधच्चकारेत्यर्थः । तेन ङ्गारस्य पराकाष्ठा प्राप्तेत्युक्तम् । मत्तमयूर वृत्तम्-“वेदै रन्धैम तो यसगा मत्तमयूग्म्" इति लक्षणात् ॥ ७६ ॥ अथैकेन हेमन्तमाइ, कान्तेति ।-सहत इति सहः। पचायच् । स्मरस्य सहः, कामोद्दीपक इत्यर्थः, तनाऽऽसवेन तोषितः तेन [स्मर- सहाऽऽसवतोषितेनअत एव रसहामावस्य स्त इति तेन, [रसहामवता) रागहास्थवता, अत एव [ प्रेम्णा, मनस्सु ] पुंसां चित्तेषु, [ उषितेन] वसता। वसतः कर्तरि क्तः । “वसतिक्षुधोग्दि" (७२२५२ पा० ) इतौडागमः। 'गतिबुद्धि-' (१।४।५२ पा० ) इत्यादिमृते चकारात- मानार्थता। कान्तव जनस्तेन [ कान्ताजनैन ] | जातावेकवचनम् । [पहसि, प्रसभं] बलात्, [ग्रहीतकेश] आकष्टशिरोरुहे, [रते ] सुरते, हेमन्ते भवा हेमन्यस्तामु [ हैमनीषु अपि), द्राचीयसीप्वपीति भावः । "सर्वलाण च तलोपश्च" (४।३।२२ पा०) इति हेमन्तशब्दादणप्रत्ययः, तकारलोपश्च । "टिड्डाणञ्-" (४।१।१५ पा०) इत्यादिना डीप। रिज- नौषु, के ] युवानः शरत स्म] स्वपन्ति स्म ? न के पौत्यर्थः । * "लट स्मे" (२२२११८ पा०) इति भूत लट् । एतेनातिभूमिङ्गतः श्टार इति व्यज्यते। वसन्ततिलका वृत्तम् ॥ ७७ ॥ । । * मितकालस्य दीर्घरजनीश्वपि भृ मम्भोगवता रमभावयतां नामित सुरत- ग्लानिरिति भावः।

·षष्ठः सगः। ३१८ गतवतामिव विस्मयमुच्चकैः रसकलामलपल्लवलीलया। मधुकृतामसवगिरमावली रसकलामलपल्लवलीलया ॥ ७८॥ कुर्वन्तमित्यतिभरण नगानवाच: पुष्पैविराममलिनाञ्च न गानवाचः । श्रीमान् समस्तमनुसानु गिराविहर्त्त बिमत्यचोदि समयूरगिरा विहर्तुम् ॥७॥ इति श्रीमाधकविकतौ शिशुपालबधे महाकाव्ये ऋतुवर्णनं नाम षष्ठः सर्गः ॥ ६ ॥ अथैकेन शिशिरं वर्णयति, गतवतामिति ।-[ असकलामलपल्लव- लोलया] असकला असमग्रविकासिनोऽमला निर्मलाश्च ये पल्लवास्तेषां लोला तया, नृत्यरूपयेत्यर्थः । [ विस्मयं, गतवतामिव ] स्थिताना- मिव, इत्युत्प्रेक्षा। [ मधुकतां ] मधुकराणां सम्बन्धिनी, लवलीषु लता- विशेषेषु, लयो लयन, स्थितियस्याः सा लवलीलया,पावलिः] पङ्क्तिः, [ रसकलां] रसेन मध्वाखादेन, कलामव्यक्तमधुराम्। "ध्वनौ तु मधुरास्फुटे। कलः' इत्यमरः । [गिरं] वाचम्, [असकटुच्चकैरलपत्] । मधु- मदहेतुकस्य मधुकरालापस्य पनवलीलया जनितविस्मयहेतुकत्वमुत्प्रेक्ष्यत इति गुणहेतुत्प्रेक्षा । द्रुतविलम्बितं वृत्तम् ॥ ७८ ॥ कुर्वन्तमिति। [इति] इत्थं, [पुष्पैः एव [अतिभरण] * महाभरण, तत्कृतन वा गौरवेण, [ नगान् ] वृक्षानवाञ्चन्तीति [ अवाचः ] नम्रान्। अञ्चरवपूर्वात् “ऋत्विक" (रा५ पा० ) इत्यादिना क्विन्प्रत्ययः । [ कुर्वन्तम् अलिनां, गानवाच: ] गौतध्वनझङ्गारस्य [ च, न विरामम् ] "पतिमी' इत्यत्र "हेतौ” (२।३।२३ पा०) इत्यनेन तौया इत्यवगन्तव्यम् ।

·सप्तमः सर्गः । अनुगिरमृतुभिर्वितायमाना मथ स विलोकयितुं वनान्तल मौम् । निरगमदभिराडुमादृतानां भवति महत्सु न निष्फलः प्रयासः ॥ १ ॥ । अविराममसमाप्तिं कर्वन्तं [ समस्तमतुं] सर्वान्तून् • [अनुसानु] सानु- वित्यर्थः । विभत्यर्थेऽव्ययीभावः । [विमति ] बियाणे, [ इह गिरो] रैवतकाद्री [विहां ] क्रीडितुं, [ श्रीमान् सः ] हरि: [ मयूरगिग] केकया, [ अचोदि ] प्रेरितः । भगवनिह विहर ऋतुगणमनुरहाणेति प्रार्थित दवेत्युत्प्रेक्षा व्यञ्जका प्रयोगाम्या । वृत्तमुक्ताम् ॥७८॥ इति श्रीमहामहोपाध्यायकोलाचलमबिनाथमूरिविरचित माघकाव्यव्याख्याने सर्वपाख्ये षष्ठः सर्गः ॥ ६ ॥ इत्यमतुगखप्रादुर्भावमभिधाय तत्फलतया भगवतः सानुपरस्य वनविहारलौलावर्णनमारमत, अनुगिरमिति ।-[ अथ] ऋतुप्रादु- र्भावानन्तरं [ सः ] हरि: गिराविति [ अनुगिरम् ] | विभत्यर्थेऽव्ययी- भावः। "गिरेश्च सेनकस्य" (५।४।११२ पा०) इति समासान्तः । [ ऋतुभिः, वितायमानां ] वितन्यमानाम् । तनोते: कर्मणि लटः शान- जादेशः। “तनोतर्यकि" (818188 पा०) इति वैभाषिक प्राकारा- • यति गच्छति अशी कपुपविकाशान् पति वसन्तादिषड्विधः कालविशेष: ऋतुः । "घड्धा ऋतवः” इति मुतेः ;-"शिशिर: पुष्पसमयी गोभी वर्षा शरहिमः । माधादिमासयुम्मस्तु कृतव: षट् क्रमादिमे ॥” इत्युक्केच बीजम्यः ।

·सप्तमः सर्गः। दधति सुमनसो वनानि बही- युवतियुता यदवः प्रयातुमौषुः । मनसिशयमहाऽस्त्रमन्यथाऽमौ न कुसुमपञ्चकमप्यलं विसोढम् ॥ २ ॥ देशः । [वनान्तलक्ष्मी विलोकयितुं, निरगमत्] * निर्गतः । “पुषादि- (३।१५५. पा०) इत्यादिना गभेलुंडि चरडादेशः। ऋतुगणभक्ति खौक मिति भावः । तथा हि,-[अभिगहुम्] आरायितुम्, [ आह- तानाम् ] आदरं कुर्वताम्, आस्थावतामित्यर्थः । कर्तरि क्तः । [ प्रयासः ] सेवायासः, [ महत्सु] विषये [निष्फली न भवति ] ; न हि भक्तानु- कम्पिनो महान्तस्तसवां व्यर्थयन्तीति भावः । अतो हरेरप्यूतुगणानु- ग्रहणार्थे निर्गमी युक्तः इति सामान्येन विशेषसमर्थनरूपोऽर्थान्तर- न्यामः,-'सामान्यविशेषभावकार्यकारणभावाभ्यां निर्दिष्टप्रकतसम- र्थनमर्थान्तरन्यासः' इति सर्वखसूत्रम् । । अत्र सर्गे पुष्पिताग्रा वृत्तम्,- 'अयुजि नयुगरेफती यकारी युजि च नजी जरगाश्च पुष्पिताग्रा' इति लक्षणात्॥१॥ दधतीति । - [ यदवः] यादवाः । व्याख्यातं चैतत्। [बह्वीः ] बदः, बहुविधा इत्यर्थः । “बहादिभ्यश्च" (81१२४७ पा०) इति विकल्पा- दौकारः। सुमनसः ] पुष्पाणि, 'स्त्रियः सुमनसः पुष्यम्' इत्य- मरः । [दधति ] दधन्ति । "वा नपुंसकस्य" (७।१।७८ पा.) इति अभ्यस्ताच्छतुर्वैकल्पिको नुम्प्रतिषेधः । [ वनानि, युवतियुताः] स्वोसमेताः एव, [प्रयातुम्, ईषुः] इच्छन्ति स्म । अत्र हेतुमाह, [अन्यथा] युवतिजनाभावे, [अमौ] यदवः, [ मनसिशयमहाऽस्त्रं ] मनसि शेते चव प्रथमपादावाक्यसमूहस्य द्वितीयपादस्थेन “निरगमत्" इति पदेमान्वय- समाप्रान्तरैकपदता नाम दोषः । तथा चेतनाविरहितानामतूनां बमलमौविस्तारासम्बन्धेऽपि तत् सम्बन्धीत रतिश्योक्तिया + ·२२२ शिशपालबधे अवसरमधिगम्य तं हरन्यो हृदयमयत्नकृतोज्ज्वलखरूपाः । अवनिषु पदमङ्गनास्तदानी न्यदधत विद्यमसम्पदोऽङ्गनासु ॥ ३ ॥ इति मनसिशयः कामः । "अधिकरणे शेत:" (शरा१५ पा०) इत्यच्प्रत्ययः ; “हलदन्तात् सप्तम्याः संज्ञायाम्" (६३ पा०) इत्यलुक् । तस्य महाऽस्त्रभृतं [ कुसुमपञ्चकमपि] पञ्चापि कुसुमा- नीत्यर्थः। पञ्चानां सङ्घः पञ्चकम् । “सङ्ख्यायाः संज्ञासासूलाध्यय- नेषु" (५।११५८ पा.) इति कप्रत्ययः। [विसीढं, नालं] न शक्ताः । सकलसुमनसां सामर्थ्य तवारविन्दादीनामेव पञ्चबाण बाणत्वस्य प्रमाणसिद्धम्यादिति भावः। अतो युवतिभिः सह प्रयाणं युक्तमिति वाक्यार्थेन वाक्यार्थसमर्थनाहाक्यार्थसमर्थनरूपकालिङ्गमलकारः । 'अरविन्दमशोकञ्च चतच नवमल्लिका। नौलोत्पलच्च पञ्चैते पञ्चबाणस्य सायकाः ॥' इति ॥२॥ अवसरमिति । तम्, अवसर] सहजिगमिषाकालम् [ अधिगम्य, हृदयं हरन्त्यः ] हृदयङ्गमा भवन्त्यः; सर्व हि प्राय मानमेव प्रियं भवतीत्यर्थः । [अयनकतोज्ज्वलखरूपाः ] यत्नेन कृतं न भवतीत्ययनकृतं तथाऽप्युज्वलं स्वरूपं यामां ताः, स्वभावसुन्दरमूर्तय इत्यर्थः । [अङ्गनाः, तदानौं] तस्मिववसरे, [ अवनिषु पदं, न्यदधत ] निहितवत्यः, पाद- चारेणैव चेलुरित्यर्थः। दधातर्लङि “आत्मनेपदेष्वनतः” (७।११५ पा०) इति भस्थादादेशः। [अङ्गनासु, विधमसम्पदः ] विलाससम्पदः * नानाविषकुसमगन्धैः एकान्तस्थितलताकुचैत्र, तथा खभावमनीहर: मनोहर- पाययुततरुभित्र तथा शाखानिलौनकोकिलकुलकृजित: मुगन्धिट्रन्यजातेश्च मदुमन्द- पवनबौमितयुवजनानां मदनापविमोहनम् अवश्यमेव तमन् सम्भाग्येत पति भाव: ।

·सप्तमः सर्गः। ३२५ नखरुचिरचितेन्द्रचापलखं ललितगतेषु गतागतं दधाना । मुखरितवलयं पृथौ नितम्बे भुजलतिका मुहुरस्खलत्तरूण्याः ॥ ४ ॥ पदं न्यदधत । तदानी विलासाः प्रवृत्ता इत्यर्थः । अनाजनानां विलास- सम्पदा चोभयौनामपि प्रकतानामेव हृदयहरणादिना वर्जनासाम्येनो- पम्यस्थ गम्यमानत्वात् केषलप्रकृतविषया तुल्ययोगिताऽलङ्कारः । वाच्य- भेदेनाप्यङ्गनाविलाससम्पदामुत्तरोत्तरस्थ पूर्वपूर्वविशेषकत्वावगमादेका- वलौभेदी व्यज्यत इत्यलकारेणालङ्कारध्वनिः ॥ ३ ॥ न्यदधत विभ्रमसम्पदोऽङ्गनाखित्युक्तं, ता एव प्रपञ्चयति,नखेति ।- [ ललितगतेषु ] मन्दगमनेषु, [ नखरुचिरचितेन्द्रचापलेखं] नखानां रुचिभिः प्रभाभिः, रचिता इन्द्रचापलखा यस्मिन् कर्मणि तद यथा तथा, [गतागतं] यातायात । “विप्रतिषिई चानधिकरणवाचि" (181 १३ पा० ) इति वैभाषिको इन्वैकवद्भावः । [ दधाना तरुण्याः भुज- लतिका, मुखरितवलयं] मुखराः कता इति मुखरिताः ध्वनिता, वलया यस्मिन् कर्मणि तद्यथा तथा। 'कटको वलयोऽखियाम्' इत्यमरः । [ पृथो नितम्बे मुहुः, असवलत् ] चसवाल। अत्र नखरुचौत्था- लम्बनगुण उक्तः। गतागतं दधाना अस्वलदिति तच्चेष्टा, मुखरित- वलयमिति तदलवृतिः । तटस्थास्तूक्ता वसन्तादयः। अन्यत्र, विस्तारत इति चतुर्विधोऽप्युद्दीपनक्रम उक्तः । उक्तञ्च,-'पालम्बनगुणाश्चैव तच्चेष्टा तदलकृतिः। तटस्थश्चेति विज्ञेयश्चतुष्कोद्दीपनक्रमः ॥ इति । तवालम्बनं रसस्य समयायिकारणं नायिका नायकश्च। तद्गुणो रूप- लावण्यादिः। तचेष्टा भावहावादिः। अन्यत् सुगमम् । एवमुत्तर- लापि॥४॥ अतिशयति ।-[अतिशयपरिणाहवान् ] अतिशयेन परिवार- वान्, अतिविशाल इत्यर्थः ; अन्यथा तज्जघनस्यापर्याप्तरिति भावः ।

·३२४
शिशपाखबधे
पतिशयपरिणाहवान् वितेने
बहुतरमर्पितरत्नकिङ्किणीकः ।
पलघुनि जघनस्थलेऽपरस्या
ध्वनिमधिकं कलमेखलाकलापः ॥ ५ ॥
गुरुनिविड़नितम्बविम्बभारा-
क्रमणनिपीड़ितमानाजनस्य ।
चरणयुगमसुस्रुवत्पदेषु
स्वरसमसक्तमलतकच्छलेन ॥ ६ ॥
'परिणाहो विशालता' इत्यमरः । “उपसर्गादसमासेऽपि णोपदेशस्य"
(८18|१४ पा०) इति णत्वम् । बहुतरम्, अर्पितरत्नकिङ्किणीकः] अर्पिता
आहिता, रत्नानां किङ्किण्यो यस्मिन् सः । “नवृतश्च" (५।४।११५ पा०)
इति कप्प्रत्ययः । [कलमेखलाकलापः ] कली मधुरारावी मेखला-
कलापः [ अपरस्याः ] स्त्रियः, [ अलघुनि जघनस्थले अधिकं ध्वनि
वितेने]। तदलङ्कृतिरियम् ॥ ५ ॥
गुर्विति ।-[ गुरुनिविड़नितम्ब विम्बभाराक्रमणनिपीड़ितं ] गुरु
गुरुत्वगुणयुक्त, निविडं दृढ़ञ्च, यनितम्बविम्बं तदेव भारस्तस्याक्रमणे-
नाधिष्ठानन निपीड़ितं निष्पौड़ितम्, [ अङ्गनाजनस्य चरणयुगं ] कर्तृ
[पदेषु ] पादन्यासस्थानेषु, [अलक्तकच्छलेन लाचारसमिषेण, [खरस ]
खट्रवमेव। 'गुणे रागे द्रवे रसः' इत्यमरः। [असक्तम् ] अविच्छिवं
यथा तथा, [ असुनुवत् ] सवति स्म । सवतः क्षरणार्थाब्रुङि 'णिधि-'
(३।१।४८ पा० ) इत्यादिना चङि धातोरवडादेशः। द्रवद्रव्यकर्तृक
एवायमकर्मकः, अन्यकर्तृकत्वे तु सकर्मकः । प्रलालतकलेनेत्य-
लतकापरवेन खरसत्वारोपाच्छलादिशब्दरसत्यत्वप्रतिपादनरूपोऽपहवा-
सकारः ॥६॥

·सप्तमः सर्गः। तव सपदि समीपमाऽऽनये ता- महमिति तस्य मयाऽग्रतोऽभ्यधायि । पतिरभसकृताऽलघुप्रतिज्ञा- मनृतगिरं गुणगौरि ! मा कृथा माम् ॥ ७ ॥ न च सुतनु ! न वेद्मि यन्महौया- नमुनिरमस्तवनिश्चयः परेण । वितथयति न जातु महचोऽसा- विति च तथाऽपि सम्वौषु मेऽभिमानः ॥८॥ अथ कस्याश्चित् सख्याः कुपितनायिकाऽनुनयवचनं पञ्चभिः कुल- कनार, तवेत्यादि ।-[तां] मत्सखी, [सपदि तव समोपमहम, पानये] भानेष्यामि। भविष्यत्सामीप्ये वर्तमानप्रत्ययः, कत्तुंरभिप्राये आमने- पदम् । [ इति मया तम्याग्रतः, अभ्यधायि ] अभिषितम्। दधाते: कमणि लुङ्, “आतो युक् चिणकतोः” (७३३३ पा०) इति युगागमः। [हे गुणगोरि ! ] गुणैः सोभाग्यदाक्षिण्यादिभिाँरि पाव- तीति रूपकम् । [अतिरभसकताऽलघुप्रतिज्ञाम्] अतिरभसैनातित्वरया कता अलघुर्महतौ प्रतिज्ञा त्वदानयना यया तां, [ माम, अन्त- गिरम् ] असत्यवाचं, [मा कथाः ] मा कार्षीः, महचनं सर्वथा कर्तव्य- मित्यर्थः। करीतः लुङि थास् "न माड्योगे" (६।४।७४ पा.) इत्यड़ागमप्रतिषेधः ॥ ७ ॥ ननु मत्प्रतिज्ञाऽपि दुस्याज्येति विप्रतिषेधमाशाह, न चेति ।- है [ सुतनु ! ) । शुभाङ्गि ! दीर्घान्तोत्तरपदात् सम्बुद्धिः, अन्यथा गुणः स्यात् । अहं [ न वेद्मि ] इति [ न च ] न, किन्तु वेदि एवेत्यर्थः । कि तत्मोत्यत आह, [महीयान् ] महत्तरः, [ तव निश्चयः ] त्वदनेकी प्रतिज्ञा (परण] जनान्तरेण, सुनिरसः सुखमोयः । अस्थतेः खलप्रत्ययः । शि-२८ ·शिशपालबधे . सततमनभिभाषणं मया ते परिपणितं भवतीमनानयन्त्या। त्वयि तदिति विरोधनिश्चितायां भवति । भवत्वमुहृज्जनः सकामः ॥ ६ ॥ गततिरवलम्बितुं वतासू- ननलमनालपनादहं भवत्याः । * स न भवतीति [ असुनिरस: ] इति [ यत् ] तदित्यर्थलभ्यम् । उद्देश्येन विधेयाक्षेपात् यच्छब्दस्योत्तरवाक्यस्थत्वाञ्च न पूर्ववाक्ये तच्छब्दप्रयोग इति निबन्धः । तथाऽपि विदितत्वेऽपि,[असो] मत्मखी, [जातु] कदाचिदपि, [ महचः, न वितथयति ] नामतीकरोति. [ इति च सखौष ] मध्ये मेऽभिमानः] | स्वप्रतिज्ञाभङ्गेऽपि मत्प्रतिज्ञामेव पालयसौत्यहवागत निःशम्प्रतिज्ञातमित्यर्थः ॥ ८॥ मततमिति ।-[भवती ] त्वाम्, [अनानयन्त्या] आनयितुमशन- वन्त्या इत्यर्थः। [मया, सततं ] सदा. [ ते ] तव । कर्मणि षष्ठी। [अनभिभाषणम् ! असम्भाषणं, [ परिपणितम् ।। भवतीति “भाते- र्डवतुः” (उ, १पा० ६४मृ० ) इत्योणादिकी डवतुप्रत्ययः । “उगितच" (81१६ पा०) इति डोप । तस्याः सम्बुद्धिः; ई [भवति ! सुभगं ! [वयि, तदिति तदसम्भाषणमस्तु इति [विरोधनिश्चितायां] निश्चितविगंधायां मत्याम् । “वाहिताग्नाादिष" (२।३७ पा०) इति विकल्यात् निष्ठायाः परनिपातः। [ अमुहज्जनः ] विपक्षवर्गः, [ मकामः ] फलितमनोरथः, [ भवतु भवेत् । प्राप्तकाल लोट। अम्माविरोध- काशिणामयमानन्दकालः प्राप्त इत्यर्थः ॥ ४ ॥ न केवलमावयोर्विरोधः, प्रागा हानिरपि मम स्यादित्याह, गतेति।- [गततिः ] + अधोग, [अहं, भवत्याः ] तव, [ अनालपनात् ] पत्र हितोयपाई मन्धी कष्ट त्वं दोषः । "तिनेष्टौ म्बियां तटो योगभिमाधारण" इति मंदिनी। ..

·सप्तमः सर्गः।
प्रणयिनि यदि न प्रसादबुद्धि-
भंव मम मानिनि । जीविते दयालुः ॥१०॥
प्रियमिति वनिता नितान्तमगः-1
स्मरगासरोषकषायितायताक्षौ।
चरगागतसग्वीवचोऽनुरोधात्
किल कथमप्यनुकूलयाञ्चकार ॥ ११ ॥
असम्भाषणात्, आलपनं विहायेत्यर्थः । लय लोपे पञ्चमी। । अनन् ]
प्राणान्, [अवलम्बितुं] धारयितुम, [अनलम्] अशक्ता । 'अलं भूषण-
पर्याप्तिशक्तिवारवाचकम्' इत्यमरः। [वत इति खेद। अत एव है
[ मानिनि, प्रगायिनि ] प्रिय, [ प्रमादबुद्धिः ] अनुग्रहबुद्धिः, [ न यदि )
नास्ति चैत्, तथापि [ मम जीवित दया नुर्भव]| "स्पृहिरहि-"
(३।२।१५-पा० ) इत्यादिना आलुचप्रत्ययः । म धौऽपि मत्प्राण-
नाणार्थमनुग्राह्य इति भावः ॥ १० ॥
प्रियमिति ।-[ इति] इत्थं, [नितान्तम्, आगःस्मरणसरीष-
कषायितायताक्षी] आगसोऽन्यामङ्गापगधस्य स्मरणन मगेष अत एव
कषाय लोहितं कृतं कषायित आयते चाक्षिणो यस्याः सा तथोक्ता।
'नि-से च कषायोऽथ सौरभ लोहितऽन्यवत्' इति विश्वः । विनिता
नायिका, [ चरणगतमखौवचीऽनुरोधात् ] चरणगताया: पूर्वोक्त-
वाक्यान्ते प्रणताया: मख्या वचसोऽनुरोधादनुल्लङ्घनात्, [किल ) ।
किलेत्यपरमार्थे ; वस्तुतस्तु अनुगगावेति भावः । [प्रियं, कथमपि
कथञ्चित्, [अनुकूलयाञ्चकार] अभिमुखौचकार, अनुजग्राहत्यर्थः । एषा
खण्डिता नायिका ;-'ज्ञात न्यामङ्गविकत खण्डिताकषायिता' इति
दशरूपकलक्षणात् ; अत एव कविना आग:स्मरणसरोषकषायिताची-
त्युक्तम् ।
एषा चासम्भाषणचिन्ताखेदाश्रुनिःश्वासाद्यनुभाववती ॥ ११ ॥

·३२८ शिशपालवधे द्रुतपदमिति मा वयस्य । यासौ- ननु सुतनुमनुपालयानुयान्तीम् । न हि न विदितखदमेतदीय- स्तनजघनोहहने तवापि चेतः ॥ १२ ॥ इति वदति सखोजनऽनुरागा- द्दयिततमामपरश्चिरं प्रतीक्ष्य । तदनुगमवशादनायतानि न्यधित मिमान इवावनिं पदानि ॥ १३ ॥ अथ काचित् सखी कञ्चिदग्रे शौघ्रगामिनं युग्मेनाह, • द्रुतेति ।- है [ वयस्य ! ] सखे ! [ इति ] इत्थं, [द्रुतपद) शीघ्रपदक्रमं यथा तथा, [ मा यासोः ] मा गमः। यातेलङि “न माङयोगे" ( ६।४।७४ पा० ) इत्यप्रतिषेधः । [ननु, अनुयान्तीम् ] अनुगच्छन्ती, [ सुतनुं] शुभाङ्गों प्रियाम, [ अनुपालय ] प्रतीक्षस्व । असावपि शीघ्रमायातु तत्राह 'न होति ।-[ तव चतोऽपि एतदौयस्तनजघनोदहन, विदितखेदम् ] अनुभूतखेद, [ न हि न] नैति न, किन्तु वेत्त्येवेत्यर्थः ; अतः कथं प्रौघ्रमायास्यतौति भावः । "मम्भाव्यनिषधनिवर्तन हो प्रतिषेधो" (५अधि० १अध्या० स०) इति वामनः ॥ १२ ॥ इतौति ।-[ सखोजने ति वदति ] सति [ अपर: ] कश्चित् [दयिततमाम, अनुरागात् ] स्नेहात्, [चिरं प्रतीक्ष्य, तदनुगमवशात् ] तस्याः प्रियायाः कः अनुगमः पशागमनं तस्य वशादनुसागत्, [अवनिं, मिमानः] मानं कुर्वाणः, [व] इत्युत्प्रेक्षा। माडो लटः कर्तरि शानजादेशः। “लो" (६।१।१० पा.) इति हिर्भावः । [अनायतानि] अनन्तरालानि, [ पदानि, न्यधित ] निहितवान् । भन युग्मेनेति प्रामादिकं, हिसीय नोके सक्रिसम्पर्कविरहात् ·सप्तमः सर्गः। १२८ यदि मयि लघिमानमागतायां तव धृतिरस्ति गतास्मि सम्प्रतीयम् । द्रुततरपदपातमाऽऽपपात प्रियमिति कोपपर्दन कापि सख्या ॥१४॥ धाओ लुङि तङ् "स्थाध्वोरिश्च” (११।१७ पा०) इतौकारः । मिचः कित्त्वात् न गुण: "इस्वादङ्गात्” (बा२:२७ पा० ) इति मकारलीपः । एषा च नायिका स्वाधीनपतिका ;-"स्वाधीनपतिका सा तु या न मुञ्चति वल्लभम्” इति लक्षणात्। हृष्टा चेयम् ॥ १३ ॥ अथ काचित् पुरःप्रयातप्रियमेलनाय शीघ्रानुधावनं प्रार्थयमानां सखौमार, यदौति। है सखि ! [मयि, लघिमानमागतायां] स्खयङ्गम- नन लाघवं प्राप्तायां, [तव, तिरस्ति यदि ) सन्तोषी भवति चेत् । 'धतिः सन्तोषधैर्ययोः' इत्यमरः । [ इयम् ] एतदवस्थैव । सम्प्रति] अस्मिन् क्षणे एव, [ गताम्मि इति ] वदन्तीति शेषः । इतिना गम्य- मानार्थवादप्रयोगः, अन्यथा पौनरुक्त्यादित्यालङ्गारिकाः। [सख्या ] सह [ कोपपदन] कोपव्याजेन, वस्तुतस्तु गगादेवेति भावः । 'व्याजी- ऽपदेशो लक्ष्यच्च' इति 'निमित्तं व्यञ्जनं पदम्' इति चामरः । [कापि काचित् नायिका, [ दुततरपदपातं] द्रुततराः शीघ्रतराः, पादपाता: पादन्यासा यस्मिन् कर्मणि तयथा तथा, (प्रियं] वल्लभम्, [ आपपात ] अनुधावति मम । • एषा च खयंप्रवृत्ता खलाघवशशितया पूर्व निर्वासित- प्रिया, अथैदानी खयंप्रवृत्तः पश्चात्तप्ता चति गम्यत ; अतः कलहा- न्तरिता,-"कोपात् कान्तं पगणद्य पश्चातापसमन्विता" इति लक्षणात् ॥ १४॥ पत्र प्रथमं रोषवशान प्रियं परित्यज्य सद् गमनादव पुनरसिभ्यतापप- गताया:, ततय कान्तमनुगन्तुम कान्तमुकाया: काशित नायिकायाः सखों प्रति विमरीषप्रकाशनन नायकानुगमन ध्वन्यते।

·शिशुपालवधे अविरलपुलकः सह व्रजन्त्याः प्रतिपदमेकतरः स्तनस्तरण्या: । घटितविघटितः प्रियस्य वक्ष- स्तटभुवि कन्दुकविममं बभार ॥ १५ ॥ अशिथिलमपगऽवसज्य कण्हे दृढ़परिरचवह हहि:स्तनेन। हृषिततनुरुहा भुजन भतु- मदुममृटु व्यतिविक्षम कबाहुम् ॥ १६ ॥ अविरलैति ।-[ सह व्रजन्त्याः ] पार्श्वमाश्लिष्य मच्च न्या इत्यर्थः, [ तरुण्याः ] सम्बन्धी [अविरलपुलक:] प्रियाऽङ्गसङ्गमात् सान्द्ररोमाञ्चः, [एकतरः] अन्यतरः, योरन्यः, सन्निकट इति भावः । “एकाञ्च प्राचाम्" (३८४ पा.) इति योरकस्य निहारणे डतरच्प्रत्ययः । [स्तनः प्रियस्य ] । वक्षस्तटमिव तस्य भूः प्रदेशस्तस्यां [ वक्षस्तटभुवि प्रतिपदं, घटितविघटितः मंयुक्तवियुक्तः, पतितोत्पतितः सन् इति यावत्। विशे- पण योरपि मिथोगुणप्रधानभावविवनया "विशेषणं विशेष्येण बहुलम्" (२।११५७ पा०) इति समामः । [ कन्दुकविभ्रमं ] गेन्दुकशोभाम्। 'गन्दुकः कन्दुकः' इत्यमरः । [ बभार ] । अन्यविभ्रमस्थान्य सम्बन्धायोगात् सादृश्यापे निदर्शना। एषा च प्रियपाश्वगामिनौ। इतःप्रभृति मदनरसेत्यतः प्राग्वक्ष्यमाणाः षद नायिकाः स्वाधीनपतिकाः हृष्टाः प्रगल्भाश्चेत्यनुसन्धेयम् ॥ १५ ॥ अथापरस्था अपि गतिविशेषं विशेषकेणाह, अशिथिलमित्यादि।- [अपग] स्त्री, [दृढ़परिरब्धवृहद्दहिःस्तनन ] दृढ़ परिरवी ग्रहोतो वृहद्दहिःस्तनो येन तेन, [ हषिततनुरुहा] हपितान्युञ्चितानि तनुरूंहि रोमाणि यस्य तेन, पुलकितैनत्यर्थः । क्विबन्तीत्तरपदो बहुव्रीहिः । “हषे- लॊमसु" (७।२।२८ पा० ) इतौड़ागमः । [ भुजेन ] भर्तुमिबाहुना, ·सप्तमः संगः। मुहरसुसममानती नितान्त प्रणदितकाञ्चि नितम्बमण्डलेन । विषमितपृथुहारयष्टि तिर्यक कुचमितरं तदुरःम्थले निपौडा ॥ १७ ॥ गुरुतरकलनूपुरानुनादं सललितनतितवामपादपद्मा। दूतरदनतिलोलमाऽऽदधाना पदमथ मन्मथमन्थरं जगाम ॥ १८ ॥ [विशेषकम् ।] [अमृद] गाद्रं यथा नथा, [व्यतिविई ] व्यतिषञ्जितम्। [मृदं कामलम् [ एकबाई निजदक्षिणाबाहु, [भर्तुः कण्ठे, अशिधिलं) दृढ़म्, अवसज्य ] आमज्य ; जगामेति भाविना मम्बध्यते ॥ १६ ॥ मुहुरिति ।-पुनः किं कृत्वा ?-नितम्बमण्डलेन करणेन [निता- न्तम् ] अतिशयन, प्रणदितकाच्चि ] प्रण दिता प्रकर्षण नदन्ती काच्ची यस्मिन् कर्मणि नद् यथा तथा। "उपमर्गादममामऽपि णोपदेशस्य" (८।४।१४ पा० ) इति णत्वम् । [मुहुः, अमुमम] प्राणेशम, [ आनती] ताड़यन्तौ। हन्तेरापर्वात् लटः शलादेशे डोप ; सकर्मकत्वात् न "आङी यमहनः" ( १३२८ पा०) इत्यात्मनेपदम्। [विषमित- पृथुहारयष्टिः ] विषमिता विषमौकता, पृथहारयष्टियस्मिन् कर्मणि तद यथा तथा। [ इतरं] पूर्वश्लोकोक्तवहिःस्तनादन्यं, दक्षिणमित्यर्थः । [ कुचं, तदुरःस्थले ] तस्य भत्र्तरुरःस्थल, [ तिर्यक निपौद्य ]। पूर्ववत् सम्बन्धः ॥ १७॥ गुरुतति ।-[ अथ गुरुतरकलनूपुरानुनादं ] पुनर्गुरुतरः मान्द्रत :, कलो मधुरश्च नपुरस्यानुनादो ध्वनियस्मिन् कर्मणि तद् यथा तथा, ·शिशुपालबंध लघुललितपदं तदंसपौठ- हयनिहितोभयपाणिपल्लवाऽन्या । सकठिनकुचचूचुकप्रणोदं प्रियमबला सविलासमन्वियाय ॥ १६ ॥ [ सललितनर्तितवामपादपद्मा] मललितं सलोलं, नर्तितं व्यापारितं, वामं सव्यं, पादपद्मं यया मा, [इतरत्] दक्षिणं, [पदम्, अनतिलोल] भर्तचरणस्वलनादनतिचपलं यथा तथा, [ आदधाना] निक्षिपन्ती सती, [ मन्मथमन्यरं] मन्मथन मन्थरमलसं, [जगाम ] । एषा च पार्श्वगामिनी ॥ १८ ॥ अथान्यासामप्येककेन गतिविशेषमाइ, लपित्यादि।-[ अन्या, अबला ] स्वौ, [तदंसपौठव्यनिहितीभयपाणिपल्लवा] तस्य प्रियस्यांसी पौठे इव तयोईये निहितावुभौ पाणिपल्लवी यया सा सती। "उभा- दुदात्ती नित्यम्" (५।२।४४ पा०) इति पृथक् भृत्रकरणादेव सिंडे पुनर्नित्यग्रहणसामर्थ्यावृत्तिविषये उभशब्दस्थानेऽप्युभयशब्दप्रयोगः । यथाह कैयटः,-"तत्र-'उभाददात्ती नित्यम्' इति नित्यग्रहणस्येदं प्रयोजनं वृत्तिविषये उभशब्दस्य प्रयोगी माभूत्, उभयशब्दस्य व यथा स्थादित्युभयवेत्यादि भवति" इति । [लघुललितपट] लघुनी द्रुत, ललिते च पदे यस्मिन् कर्मणि तद् यथा तथा, [ सकठिनकुचचूचुकप्रणोदं ] कठिनाभ्यां कुचचचुकाभ्यां स्तनाग्राभ्यां यः प्रणोदो निपौड़नं, तेन सह यथा तथा। 'चूचुकन्तु कुचाग्रं स्यात्' इत्यमरः । “तेन सह" (२२०२८ पा.) इत्यादिना समासे, “वीपसज्जनस्य" (६३८२ पा०) इति महशब्द स्य मभावः । णीपर्दशत्वात् प्रणोद इति णत्वम् । [ सविलासं ] च [ प्रियम्, अन्वियाय ] अनुजगाम * । एषा पृष्ठगामिनी ॥ १८ ॥ एतेनातिशयकामपरतन्त्र तथा प्रियपृष्ठगामिनी निजामौष्टं पृश्यतीति ध्वन्धते । उपमयी: संसृष्टिः।

·मप्तमः सर्गः। जघनमलघुपौवरोरु कृच्छा- दुरुनिविरोसनितम्बभारखदि। दयिततमशिरोधरावलम्बि- स्वभुजलताविभवन काचिदूहे ॥ २० ॥ अनुवपुरपरंण बाहुमूल प्रहितभुजाऽऽकलितस्तनन निन्थे । निहितदशनवाससा कपोले विषमवितीर्ण पदं बलादिवान्या ॥ २१ ॥ जघनमिति ।-[ काचित् ] स्त्री, [ अलघुपौवरोरु ] अलघू गुरू, पौवरी पौनी, चोरू यस्य तत्, [ उरुनिविरोसनितम्बभारखेदि] उरु- महान्, निविरोसो निविड़ः । निविडं निविरोसच्च दृढ़ गाढ़ प्रचक्षते' इति वैजयन्तौ। 'नर्विडविगैसची" (पारा३२ पा० ) इति निशब्दादिगैसच्प्रत्ययः । स च यो नितम्ब: स्वौकटिपश्चाद्भागः । 'पश्चा- वितम्बः स्त्रोकट्याः कौवे तु जघनं पुरः' इत्यमरः । स एव भारस्तन खिद्यत इति तथोक्तम् । अाभौक्षा णिनिः। [ जघनं ] कटिपुरो- भागं, [दयिततमशिगेधरावलम्बि-स्वभुजलताविभवेन] दयिततमस्थ शिरोधरायां ग्रौवायाम्, अवलम्बिन्योलम्बमानयोः, स्वभुजलतयोविभवेन सामर्थेन, [ कच्छात्, ऊहे ] उवाह। वह: स्खरितेत्त्वात् कर्मभिप्राय प्रात्मनेपदम्। इयञ्च पृष्ठगामिनी प्रियकण्ठावलम्बा * ॥ २० ॥ अमुवपुरिति ।- [अन्या ] स्त्री, वपुषः पश्चात् [अनुवपुः ] स्त्रौपृष्ठ- भागः। “अव्ययं विभक्ति" (२१श पा०) इत्यादिना पश्चादर्थे- ऽव्ययीभावः। [बाहुमूलप्रहितभुजाऽऽकलितस्तनेन ] बाहुमूलयोः स्त्री कृपकीपमयी: संमृष्टिः।

·शिशुपालबधे अनुवनमसित वः सखीभिः सह पदवीमपरः पुरोगतायाः । उरसि सरसरागपादरेखा- प्रतिमतयाऽनुययावसंशयानः ॥ २२ ॥ मदनरसमहौषपूणनामो- हदपरिवाहितरोमराजयस्ताः । कक्षयोः, प्रहितावधःप्रसारितो, भुजा तान्याम आकलितस्तनन रहौत- स्तनन, [कपोले निहितदशनवासमा * न्यम्ताधरेग, किञ्चिदावृत्तमुख्या: सत्याः कपोलं चुम्बतेत्यर्थः । [ अपरेण ] कामिना, [विषमवितीर्ण पदं ] विषमं प्रियाङ्घि सङ्घर्षात् श्लिएं, वितौणपदं न्यस्ताङ्घि यथा तथा, [बलादिव, निन्ये ] नीता। आरोप्य नौयमानव गमयाञ्चके इत्यर्थः । । एषा पुगेगामिनी ॥ २१ ॥ अनुवमिति ।-अपर: कामी, [ अनुवनं ] वनं प्रति, [ मखौभिः मह पुगेगतायाः, अमितभ्रवः स्वकान्तायाः, (पदवीम्, उरमि] वक्षमि, [मरसगगपादरेखाप्रतिमतया ] मरम आदः, गगो लाक्षारचनं यम्य तस्य पादम्य, या रेखा विन्यामः, मा प्रतिमा उपमानं यम्याः मा तत्- प्रतिमा तस्य भावस्तत्ता तया, तत्महशतयत्यर्थः । अमंशयान: ] अस- न्दिहानः। शौडो लट: कर्त्तरि शानजादेशः। [अनुययो] । अब पादरेखाप्रतिमतयेति मादृश्यवनना मुरतकालीनं पादताड़नं वस्नु सगगपदार्थमहिना प्रतीयत इति पदगतः स्वतःमिवार्थशक्तिमूली वस्तु- ध्वनिः संलक्ष्यक्रमध्वनर्भेदः ॥ २२ ॥ मदनेति। [मदनग्ममहौषपूर्णनाभौहदपरिवाहितरीमराजयः] मद- । "पोष्ठाधरी तु रदनच्छदी दशनवाससी इत्यमरः । व बलादिव इत्य स्प्रेक्षाऽलङ्कारः।

·सप्तमः सर्गः। ३३५ सरित इव सविभ्रमप्रयात- प्रणदितहंसकभूषणा विरेजुः ॥ २३ ॥ श्रुतिपथमधुराणि सारसाना- मननदि शुश्रुविरे मतानि ताभिः । नस्य रसः घटङ्गार:, अन्यत्र,-रसो जलं, तस्य महोधेन महापूरेण, पूर्णा नाभ्य एव इदाः, तेषां परिवाहाः कताः परिवाहिता जलोच्छासौकताः, रोमराजयी यामां ताः । 'जलौच्छासा: परिवाहाः' इत्यमरः । सरिज्ज- लानि दानापूर्य परितः उच्छृसन्तौति प्रमिद्धिः । [ सविभ्रमप्रयात- प्रणदितहंसकभूषणा: ] मविभ्रमः सविलामैः, प्रयातैः प्रकष्टगमनैः, प्रण- दिताः शिञ्जिताः, ये हंसकाः पादकटकाः । 'हंसकः पादकटकः' इत्यमरः। अन्यत्र, हंसा एव हंमका: मगलास्त एव भूषणानि यासां [ताः ] स्त्रियः, [ सरित इव विरेजुः ] । मदनरसपूर्णेत्यमेन नाभौनां तदबोधकत्वं व्यज्यते। परिवाहितगमराजय इति गमगजीनां परि- वाहत्वरूपणात् नाभ्य एव इदा इति रूपकाश्रयगम् । ताः सरित इति लिष्टविशेषणेयमपमा; श्लेष एवत्यन्ये : ॥ २३ ॥ श्रुतिपथति ।- [ अनुनदि ! नदीनां ममोपे। समौपार्थे ऽव्ययो- भावः। “अव्ययीभावश्च” (१.४।१८ पा० ) इति नपुंसकत्वे इवत्वम् । ... पत्र नाभ्यां हटवारीप गेमराजीनां परिवाहन्वारोप: निमिन तथा रमशब्दक विष्टः, तेन च श्रिमान्दनिबम्मन केवलपरम्परितरूपकालङ्कारः,-'यत्र कम्यचिदारीपः परारोपणकारणम्। तत्परम्परित लिटानिष्टाचनिबन्धनम् ॥ इति दर्पणीनं :। तथा श्लेषस्य माम्य निर्वाह कलात् ता: सरित इव इत्यपमा च ; एवंविध स्थल तु मेषस्य पङ्गत्वम् उपमायाङ्गित्वमिति नया: : यदतं दपंगो,– “सकलकल पुर- मंतजातं सम्प्रति माविम्ममिव" इत्यादौ च नीपमाप्रतिभीत्पनिहं तुम्नेष:, पूर्णोप- माया निर्विषयत्वापत्तेः" इत्यारभ्य "किचाव श्लेषम्य व साम्यनिर्वाहकता, न तु साम्यस्य श्रेषनिर्वाहकता, लेषबन्धत: प्रथम साम्यस्यामम्भवात, इत्युपमाया एवाङ्गित्वेन व्यपर्दशी ज्यायान्" इति। .

·शिशुपालवधे विदधति जनतामनःशरव्य- व्यधपटुमन्मथचापनादशङ्काम् ॥ २४ ॥ मधुमथनवधूरिवाऽऽयन्ति समरकुलानि जगुयंदुत्मुकानि । तदभिनयमिवाऽऽवलिर्वनाना- मतनुत नूतनपल्लवाङ्गुलीभिः ॥ २५ ॥ [ताभिः ] स्त्रीभिः, [जनतामनःशष्यव्यधपटुमन्मथचापनादशना] जनानां समूहो जनता। "ग्रामजन-" (रा४३ पा.) इत्यादिना सामूहिकस्तलप्रत्ययः । तस्याः मनांसि एव शरव्यं लक्ष्यम् । 'लचं लक्ष्यं शरव्यञ्च' इत्यमरः । तस्य व्यधः वेधः। “व्यधजपो- (३।३।६१ पा०) इत्यप्रत्ययः । तत्र पटुः समर्थो यो मन्मथचापनादः स इति शमां + भ्रम, [विदधति विदधानानि । "वा नपुंसकस्य" (७११७८ पा०) इति वैकल्पिकी नुमप्रतिषेधः । [ श्रुतिपथमधुराणि ] श्राव्याणीत्यर्थः । [सारसानां रुतानि, शुश्रुविर] श्रुतानि। सारसरुतश्रवणात् मन्मधोद्दीपनमासोदित्यर्थः। अत्र सारस- रुते मन्मथचापनादभ्रमात् भ्रान्तिमदलङ्कारः,-'कविसम्मतसादृश्या- हिषये पिहितात्मनि । आरोग्यमागानुभवी यत्र स भ्रान्तिमा- न्मतः ॥' इति लक्षणात् ॥ २४ ॥ मध्विति ।-[उत्सुकानि] उन्मनांसि, [ भ्रमरकुलानि, मधु- मथनबधूः ] मधुमघनस्य हरेबंधूः, [ आह्वयन्ति ] आकारयन्ति, [ इव ] इत्युत्प्रेक्षा। 'इतिराकारणाहानम्' इत्यमरः । “अपश्यनोनित्यम्" (७।१।८१ पा० ) इति ह्वयतः शतुर्नमागमः। [जगुः ] इति [ यत् । गायतैलिट्। [वनानामावलिः, नूतनपानवाङ्गलौभिः ] नूतनपनवा रनुपसगै इति रूपकम् । । तम्य शामिति षष्ठीममास इचितः ।

·सप्तमः सर्गः। असकला असकलकलिकाऽऽकुलीकृतालि- म्खलनविकीर्णविकाशिकशराणाम् । मरुदवनिकहां रजो बधूभ्य: समुपहरन् विचकार कोरकाणि ॥ २६ ॥ एवाकुल्य इत्येकदेशवत्तिसावयवरूपकम् । अस्यैव वनावलो नर्तकीत्व- रूपगमकवादिति। ताभिः [ तदभिनयं ] तव्यञ्जकचेष्टाम, [ अत- नुतव] । 'व्यञ्जकाभिनयो समा' इत्यमरः । 'अञ्जेरालम्बयेहोतं हस्तेनार्थं प्रदर्शयेत्' इति वचनात् । गौतार्थस्या ह्वानस्य व्यञ्जनमङ्गुलिभि- रका!दिवेति क्रियास्वरूपात्प्रेक्षा । पूर्वोतरूपकानुप्राणिता साहानी- त्प्रेक्षा मापेक्षति सजातीयसकोऽपौति ॥ २५ ॥ अमकनेति ।- मरुत्] वनानिलः, [असकल कलिकाकुलोकतालि- भवलनविकीर्ण विकाशिकेशराणाम् ] असमग्रा:, अई- विकचा इत्यर्थः, ताभिः कलिकाभिः कारकैः, आकुलोकतानां संक्षोभि- तानामलोनां स्वलनेन विघटनेन, विकीर्णा विक्षिप्ताः, विकाशिनः केशग: किचल्का येषां तेषाम्, [ अवनिरूहाम्] । विप् । [ रज: ] पगगं, [ बधभ्यः, समुपहरन् ] प्रयच्छन् । यथा कश्चित् कामोति भावः । धनमर्जयन्वसतोतिवत् “लक्षण हेत्वी: क्रियायाः” (२२।१२६ पा०) इति हेत्वर्थे शतप्रत्ययः । [ कोरकाणि ] कुड़मलानि। 'कलिका कोरकः पुमान्' इत्यमरकोषे पुंस्त्वाभिधानं प्रायिकाभिप्रायम् । 'कोरक कुड्मलेऽपि स्यात्ककोलकमृणालयोः' इति विश्वप्रकाशादो नपुंसक- त्वस्याभिधानात् । [विचकार] विकासयामासेत्यर्थः । * विपूर्वात किरते: करोतेर्वा लिट। अत्र कोरकविकासकरणस्य समुपहरविति हेत्वर्थेन बधूसम्प्रदानकपरागोपहरणार्थचावगमात् फलोत्प्रेक्षा व्यञ्ज- काप्रयोगाइम्या ॥ २६ ॥ यथा कश्चित् कामकः, कान्तासन्तोषणाय मनोहरमुपहारं समर्पयति, तथा वायरपि बधपरितोषणाय कुसमपराग ताभ्य: समर्पयन् कोरकाणि विकासयामास इति ध्वनिः। . शि-२८ ·शिशुपालवधे उपवनपवनानुपातदर- रलिभिरलाभि यदङ्गनागमस्य परिमलविषयस्तदुन्नताना- मनुगमने खलु सम्पदोऽग्रत:स्थाः ॥ २७ ॥ रथचरणधराङ्गनाकराज- व्यतिकरसम्पटुपात्तसौमनस्याः उपवनेति ।-[ उपवनपवनानुपातदक्षः ] वने इत्थुपवनम् । विभ- त्यर्थे ऽव्ययीभावः । तत्र यः पवनस्तस्यानुपातनानुसारेण . क्षणैः [अलिभिः, यत् ] यत: कारणात्, [अङ्गनागणस्य सम्बन्धी, [परि- मलविषयः] परिमली गन्धविशेषः । “विमोत्ये परिमलो गन्ध जनमनोहरे" इत्यमरः । स एव विषयो भोग्यार्थः । 'रूपं शब्दो गन्धरसस्पर्शाच विषया अमी' इत्यमरः। [अलाभि ] लब्धः । लम: कर्मणि लुङ् "विभाषा चिरणमुलोः” (७।१।६८ पा०) इति विकल्या- बुमभावः इति “अत उपधायाः” (७।२।११६ पा० ) इति वृद्धिः । [तत् ] तस्मात्, [ उन्नतानां] महताम्, [ अनुगमन ] पश्चाडावने, अनुवृत्तो च, [ सम्पदः, अग्रतःस्थाः ] पुरोवर्त्तिन्यः, [खलु]। “सुपि स्थः" (२२।४ पा०) इति कप्रत्ययः । अत्रानुगमनयोईयोरभेदाध्यवसायात श्लेषोत्थापितातिशयोक्त्यनुप्राणितोऽयमर्थान्तरन्यासः सामान्येन विशेष- समर्थनरूपः ॥ २७ ॥ रथेति ।-[सुमनसः ] पुष्याणि, [ग्थचरणधराङ्गनाकराअव्यति- करसम्पदुपात्तसौमनस्थाः ] रथचरणं चक्रं, तस्य धरो धारयिता हरिः । पचाद्यच् । तस्याङ्गनास्तासां कराय: । व्यतिकर: सम्पर्कः, स एव सम्पत * पत्र सप्तमीसमास उचितः । पमतुल्यैः कर।

·सप्तमः सर्गः। ३२८ जगति सुमनसस्तदादि नूनं दधति परिस्पुटमर्थतोऽभिधानम् ॥ २८ ॥ पभिमुखपतितेर्गणप्रकर्षा- दवजितमुद्दतिमुज्ज्वलां दधानः । तककिसलयजालमग्रहस्तः प्रसभमनौयत भङ्गमङ्गनानाम् ॥ २६ ॥ तया उपात्तं लवं, सौमनस्यं सुमनस्कत्वं, सन्तुष्टचित्तत्वमित्यर्थः, याभिस्ता: सत्यः, अत एव स सौमनस्यलाभ आदियस्मिन् कर्मणि तत्, [ तदादि] ततः प्रभृतीत्यर्थः, [ जगति। अर्थतः ] पूर्वोक्ताषयवार्थात्, [ परि- स्फुट] प्रसिद्धावयवार्थम्, [अभिधानं] सुमनस इति नामधेयं, [दधति] ; पूर्वं त्वश्वकणदिवढ़मिति भावः। 'आख्याढे चाभिधानञ्च नाम- धेयञ्च नाम च' इत्यमरः । स्त्रियः पुष्पाण्यवर्चतुं प्रवृत्ता इति फलितो- र्थः। [नूनम् ] इत्युत्प्रेक्षायाम्। अनोपात्तसौमनस्या इति सौमनस्यो- पादानस्य पदार्थस्य विशेषणगत्या सुमनःपदान्वर्थताहतुकत्वोक्या काव्य- लिङ्गम् । तदत्थापिता चेयं तदादित्वोत्प्रेति सङ्करः, तेन चाना- कराणामतिश्नाध्यत्वं व्यज्यते ॥ २८ ॥ अभिमुखेति ।-[ अभिमुखपतितैः ] भञ्जनार्थमभिमुखमागतः, [ उज्ज्वलाम् ] उत्कृष्टाम्, [ उद्धतिम् ] उपरिप्रसारमोडत्यञ्च, [ दधान- रजनानाम् ] । अग्राणि च ते हस्ताश्चेति समानाधिकरणसमासः । अत एव 'हस्ताग्राग्रहस्तादयोर्गुणगुणिनोर्भेदाभेदात्' (५ अघि० २ अध्या २०० ) इति वामनः । तैः । अग्रहस्तैः ] कर्तुभिः । [गुणप्रकर्षात् ] तोः [अवजितम् ] अवधौरितं, [ तरुकिसलयजालं, प्रसभं ] बलात, [भ] छेदं, पराजयञ्च, [पनीयत] नौतम् । “प्रधानकर्मखास्येये सादौनाहुईिकर्मणाम्" इति किसलयजालस्थ प्राधान्यादभिधानम् । ] ·३४. शिशुपालबधे मुदितमधुभुजो भुजेन शाखा- वलितविशृङ्खलशङ्ककं धुवत्याः । तहरतिशयिताऽपराङ्गनायाः शिरसि मुदेव मुमोच पुष्पवर्षम् ॥ ३० ॥ अनवरतरसेन रागभाजा करजपरिक्षतिलब्धसंस्तवेन । सपदि तरुणपल्लवेन बध्वा विगतदयं खलु खण्डितेन मम्ले ॥ ३१ ॥ अवाग्रहस्तेषु विशेषणमहिना जिगीषुत्वस्य किसलयजाले जेतव्यत्वस्य च प्रतीते: समासोक्तिरलङ्कारः * ॥ २९ ॥ मुदितति ।-[ मुदितमधुभुजः ] मुदिता हष्टा मधुभुजी मधुपा यासु ताः, [शाखा:,भुजेन ] हस्तेन, [चलितविष्टकलशसकं] चलितानि विष्टसलानि अप्रतिहतरवाणि शक कानि वलयानि यस्मिन् कर्मणि तयथा तथा, [ धुवत्याः ] कम्पयन्त्याः । 'धू विधूनने' इति धातीस्तो- दादिकाछतरि ङोप “ङिति च” (१।१।५ पा०) इति गुणवद्भिपति- षेधादवङादेशः । [अतिशयिताऽपराङ्गनायाः अतिशयिता सौन्दर्येणा- तिक्रान्ता, अपराङ्गना यया मा तस्याः, + [शिरसि तरुः, मुर्दव ] तद- भिसरणसन्तोषेणेवेति गुणहतूत्प्रेक्षा। [पुष्पवर्ष] पुष्पवृष्टिं, [मुमोच] ॥३०॥ अनवरतैति ।-[अनवरतरसैन] अनवच्छिन्नद्रवेण, अन्यत्र,-अनु- बटकारेण, [रागभाजा] रक्तंन प्रौतिभाजा च ; [ करजपरिक्षति- लब्बसंस्तवेन ] करजपरिक्षतिषु नखक्षतषु, लब्धसंस्तवन प्राप्तपरिचयेन । 'संस्तवः स्यात् परिचयः' इत्यमरः। [बध्वा, विगतदयं ] निर्दयं यथा .. • भाषः पराजयश्व इति योभदेऽपि पभेदारीपादतिशयोक्तियालङ्कारः। + कस्थाचित् तस्या इति शेषः ।

·चतुर्थः सर्गः। २२१ दर्पणनिर्मलासु पतिते घनतिमिरमुषि ज्योतिषि रौप्यभित्तिषु पुरः प्रतिफलति मुहुः । बौड़मसम्मुखोऽपि रमथैरपतवसनाः काञ्चनकन्दरासु तरुणीरिह नयति रविः ॥६॥ चत्रियाणां पैष्ट्या एव निषेधादिति भावः। [रतये ] सरतार्थं [ रह:, प्रियतमाऽजकात् ] प्रियतमानां प्रेयसीनामहादेवाकाहानात् [अम्बर] वस्त्र [हरन्ति ]। यादवार मधुपानरतोत्सवैर्विस विहरन्तीति भावः। • पृथ्वी वृत्तम् -'जसो जसयला वसग्रहयतिच पृथ्वी गुरुः' इति लक्षवात् ॥ ६॥ दर्पणेति ।-इह] अद्री [रविः दर्पणनिर्मलास, पुरः रोप्यभित्तिषु] काञ्चनकन्दराग्रवर्तिरजतसानुषु [ पतिते ] सङ्गान्ते [ धनतिमिरमुषि ] धनं सान्द्रं यत्तिमिरं तमुष्णाति हरतीति तमुट। विप्। तस्मिन् [ ज्योतिषि ] स्वतेजसि [काञ्चनकन्दरासु मुहुः, प्रतिफलति] सम्मूर्छति सति, [रमणैरपहृतवसनास्तरुणीः, असन्मुखोऽपि] कन्दरानभिमुखोऽपि [बोर्ड ] पाम्। यद्यपि "गुरोच हलः" (३३१०३ पा०) इति खियामप्रत्ययः अत एव 'मन्दाक्षं होखपा द्रौड़ा' इत्यमरः, तथापि तत्र स्त्रीत्वाविवचायां बाहुलकत्वानपुंसकत्वच; अत एव 'अविधी गुरोः स्त्रियां बहुलं विवक्षा' (५ अधि० २ अध्या० ४२ सु०) इति वामनः। [नयति ] प्रापयति । “नौवयोहरतश्चापि-7 + इति हिम्मकता। यस्मिन् सवर्णकन्दरास कोड़ा) प्रविष्ठाः स्त्रियोऽन्धकार इति कत्या पुरुषैरपतवस्खाः सत्यः पुरःस्थितरोप्यभित्तितेजसामन्तः- प्रतिविम्बवत् प्रकाश सति सलज्जा इति भावः । अत्र काञ्चनकन्दरा- गामसम्मुखाकव्योतिःप्रतिफलनासम्बन्धेऽपि सम्बन्धोतरतिशयोक्तिः। * पब यमकयोः संशतिः । + "नौवन्नीरतचापि गत्यर्थानां तथैव च। हिकर्षकैषु या द्रष्टव्यमिति निषयः ॥” इति । "पकथित" (१०१ पा.) इति सूबभाषीका कारिका। + दवनिर्थवाति उपमा, असमतोऽपौति विरीधर । *

·२२२
शिशुपालवधे
अनुक्तशिखरोघौभिरभ्यागतेऽसौ
त्वयि सरभसमभ्युत्तिष्ठतौवाट्रिरुच्चैः ।
द्रुतमरुदुपनुन्नैकन्नमतिः सहलं
हलधरपरिधानश्यामलेरम्बुवाहैः ॥ ६८ ॥
इति श्रीमाधविकतो शिशुपालबधे महाकाव्ये
रैवतकवर्णनं नाम चतुर्थः सर्गः ॥ ४ ॥
अत
एवात्र
वंशपत्रपतितं वृत्तम् -'दिङ्मुनिवंशपत्रपतितं भरनभनलगैः' इति
लक्षणात् ॥१७॥
अनुकतेति ।- असो, उच्चैः ] उन्नत: । अदिः ] रैवतक: [त्वयि
अभ्यागते सति [ अनुकतशिखगैघोभिः ] अनुकता शिखगैघाणां
नौयस्तैस्तथोक्तः शिखरौघभ्रमकारिभिरिति भावः ;
पौरिव श्रीगिति निदर्शनया भ्रान्तिमदलशागे व्यज्यते। [द्रुतमरुदप-
नुन्नैः ] द्रुतमरुता शीघ्रमारुतेनोपनुन्नैः प्रेरितैः अत एव [ महेलं
मलौलम् [उन्नमद्भिः ] उत्पतद्भिः । धरतीति धरः पचाद्यच, हलस्य धरी
हलधरी बलभद्रः तस्य परिधानानि अम्बगणि तहत् श्यामलैः श्यामः
[हलधरपरिधानश्यामलैः अम्बुवाहै: ] निमित्तेन [ सरभमम्, अभ्यु-
त्तिष्ठतौव] प्रत्यत्थानं करोतीवेति क्रियानिमित्ता क्रियाम्वरूपोत्प्रेक्षा,
विशिष्टमेघोत्रमनक्रियया प्रत्युत्थानक्रियोत्प्रेक्षणात् ; सा चोक्तनिदर्शना-
ऽनुप्राणितेति सङ्करः । शाब्दम्तु वृत्त्यनुप्रासः ।
मालिनी
वृत्तम् ॥ ६८॥
इति श्रीमहामहोपाध्यायकोलाचलमलिनाथरिविरचित
माघकाव्यव्याख्याने सर्वपाख्ये चतुर्थः सर्गः ॥ ४॥

·पञ्चमः सर्गः इत्थं गिरः प्रियतमा दूव सोऽव्यलोकाः शुश्राव सूततनयस्य तदा व्यलोकाः । रन्तुं निरन्तरमियेष ततोऽवसाने तासां गिरी च वनराजिपटं वसाने ॥ १ ॥ तं स हिन्द्रितुलिताऽतुलतुङ्गशृङ्ग- मभ्युल्लसत्कदलिकावनराजिमुच्चैः । لما इत्थमिति ।-[ म: हरिः । इत्यम् ] अनेन प्रकारंण। “इदम- स्थमः” (५॥३।२४ पा० ) इति थमुप्रत्ययः । [ अव्यलोकाः] अप्रिय- रहिताः। 'व्यलोकं त्वप्रियेऽन्त' इत्यमरः। [ प्रियतमाः ] प्रेयसौः [ इव] स्थिताः, कान्तासम्मिता इत्यर्थः। [व्यलोका: विगतान्ताः, सत्याः [मृततनयस्य सारथिकुमारस्य दारुकस्य [गिरः तदा शुश्राव । [ ततः ] श्रवणानन्तरं [ तामां] गिगम् [अवसान] समाप्ती [ च, निरन्तरं ] नौरन्धु [ वनराजिपटं ] वनराजिरेव पटस्तं वसान] आच्छादयति। 'वस आच्छादने' इति धातोः कर्तरि लटः शानजा देशः। [गिरौ] रैवतकाद्रौ [ रन्तुं ] क्रौड़ितुम् [ इयेष ], तत्र वसतिं कर्तुमिच्छति स्मेत्यर्थः । उपमायमकरूपकागां मंसृष्टिः। सगैऽस्मिन् वसन्ततिलका वृत्तम् -'उका वसन्ततिलका तभजा जगी गः' इति ॥ १॥ तमिति ।-[अभ्युवसत्कदलिकावनराजिम् •] कादल्य एव कदलिकाः पत्र प्रथमा-हितीययोः विभन्योः विपरिणामन ककर्मणोः विशेषणं कर- शीयम्।

·३२४ शिशपासबधे विस्तारमहवसुधीऽन्वचलञ्चचाल लक्ष्मी दधव्यतिगिरीरलघुर्बलौघः ॥ २ ॥ भास्वत्करव्यतिकरोल सिताम्बरान्ताः सापत्रपा दुव महाजनदर्शनेन । संविव्युरम्बरविकाशि चमूसमुत्थं पृथ्वीरजः करभकण्ठकडारमाशाः ॥ ३ । " वैजयन्त्यो रम्भातरवच। 'कदली वैजयन्त्याच्च रम्भायां हरिखान्तरे' इति विश्वः। अभ्यबसन्त्यः कदल्यो वैजयन्त्यो वनराजय एव यस्य सः, अन्यत्र,-रम्भावनपक्तयो यस्य तमिति योज्यम् । • [उच्चः] उक्तः [ विस्ताररुद्धवसुधः ] विस्तारेण रुइवसुधः व्याप्तभूमिः, अत एव [ प्रति- गिरेलक्ष्मीं दधत् ] स्वयमप्यन्यो गिरिरिव स्थित इत्यर्थः । [पलघुः ] महान् [ स बलोघः ] सेनासः [ दिपेन्द्रतुलिताऽतुलतुङ्गस्टर ] हिपेन्द्र- स्तुलितान्यतुलान्यप्रतिमानि दिपेन्द्रव्यतिरिक्तप्रतिमारहितानि तुज- श्टङ्गाणि यस्य तथोक्तं, [तम् अचलं ] रैवतकम् [ अनु, चचाल ] तं प्रति ययावित्यर्थः । “अनुलक्षणे" (१।४।८४ पा०) इति कर्मप्रवचनीय- त्वात् तदयोगे द्वितीया । अत्र प्रतिगिरेः कस्यचिदप्रसिद्धत्वात् गिरिधर्म- योगी बलौघः प्रतिगिरेर्लक्ष्मौमिव लक्ष्मी दधातौति निदर्शनामुखेन प्रतियोगित्वेनोत्प्रेक्ष्यते, इत्युत्प्रेवेयं श्रेषानुप्राणितति सकारः । ॥२॥ भाखदिति ।-[आशाः] दिशः [भावत्करव्यतिकरोगसिता- म्बरान्ताः ] भाखत्करव्यतिकरेण सूर्यांशुव्यात्या उसिताम्बरान्ताः प्रकाशिताकाशदेशाः; अन्यत्र,-भाखान् भाखरः अभिरूपः। 'भाखान् भाखरसूर्ययोः' इति विश्वः। तस्य हस्तस्य स्पर्धनन सिताम्बरान्ताः • “राजिमुत्रः" इत्यत्र "राजिरुचः" इति पाठ: मल्लिनायसन्नतः पति तद व्याख्यया स्पष्टं प्रतीयते। + रिपेअनुचिता थुपमा ।

·सप्तमः सर्गः। । अहरत सुतरामतोऽम्य चेतः स्फुटमभिभूषयति स्त्रियस्वपैव ॥ ३८॥ [षड्भिः कुलकम्।] किसलयशकलेष्ववाचनीयाः पुलकिनि केवलमङ्ग के निधेयाः । नग्वपदलिपयोऽपि दौपितार्थाः प्रणिदधिर दयितैरनगलेखाः ॥ ३६ ॥ तया ] अष्ट तया, [व्यवधिं ] किञ्चित् व्यवधानम् । "उपसर्गे घोः किः" (३२३८२ पा० ) इति कि प्रत्ययः । [ इच्छतौ] वाञ्छन्ती [ इव] तथा व्याकुला सतीत्यर्थः । “आछौनद्यो म्” ( ७।१।८० पा० ) इति विकल्पान्नुमभावः । अम्मै प्रियाय, [ अस्थित ] आत्मानं प्रकाशयन्ती स्थितेत्यर्थः। तिष्ठतः कर्तरि लुङ् । “प्रकाशनस्थेयाख्ययोश्च" ( ११३।२३ पा० ) इत्यात्मनेपदं, “स्थाध्वीरिच्च” (१११७ पा.) इति सिच: कित्त्वमिकारश्च धातोरन्तादेशः, कित्त्वान्न गुण: । इति [यत्, अतः] हेतोः [ अस्य ) प्रियस्य, [ चैतः सुतरामहरात ] । तथा हि, [लपैव स्त्रियोऽभि- भूषयति, स्फुटं ] प्रमिमित्यर्थः। अतोऽस्याऽपि त्रपाभूषितत्वादति- मनोहरत्वं युक्तमिति भावः । उत्प्रेक्षाऽर्थान्तरन्यासो। • कुलकम्। मध्यमा चेयं नायिका,-"लज्जामन्मथमध्यस्था मध्यमोदितयौवना" इति लक्षणात्॥३८॥ किसलयेति ।-[ किसलयशकलषु ] वर्तमाना इति शेषः । [ अवाचनीयाः ) प्रसिलिपिवैलक्षण्याद्दायितुमनर्हाः, किन्तु [ केवलं पुलकिनि ] दयितस्पृष्टत्वात् तत्स्पर्शादेव रोमाञ्चवति, [ अङ्गके ] वपुषि, पत्र पूर्वाई व्यवधानेच्छाया: अवास्तवत्वात् “इच्छतीव" इत्यनेन सम्भावनया प्रकाशनात् उत्प्रेक्षा। "वपा स्त्रियी भूषयति" इत्यनेन पूर्ववाक्यसमर्थनाच पर्थान्तर- व्यास इति विभाव्यम्।

·शिशुपालवधे कृतकृतकरुषा सखीमपास्य त्वमकुशलेति कयाचिदाऽऽत्मनैव । अभिमतमभि साभिलाषमावि- कृतभुजमूलमबन्धि मूर्ध्नि माला ॥ ४० ॥ राभिमुखमुपयाति मा स्म किञ्चि- त्त्वमभिदधाः पटले मध्रुव्रतानाम् । . [निधेयाः] विरहतापशान्त्यर्थमर्पणीयाः। कुतः ?-[नखपदलिपयः] नख- पदानि नखाका एव लिपयोऽक्षराणि येषु ते, न तु प्रसिद्धाक्षराः, अतो- ऽवाचनीया इत्यर्थः । नैतावताऽनुतापकारित्वं चेत्याह,-[अपि] तथाऽपि, [दौपितार्थाः सङ्केतितसनिवेशवशादेव द्योतिताभिधेया:, [अनङ्गलेखाः] लिख्यन्त इति लेखाः। कर्मणि घञ्प्रत्ययः । अनङ्गस्य लेखाः तत् प्रयुक्ता इत्यर्थः, [दयितैः ] दयिताभिः, दयितैश्च, 'पुमान् स्त्रिया" ( १।२।६१ पा० ) इत्येकशेषः । [ प्रणिदधिरे ] प्रणिहिताः, लिखिता इत्यर्थः । दधातः कर्मणि लिट्। 'नेगदनद-' (८।४।१७ पा०) इत्यादिना नकारस्य णत्वम् । लोकप्रसिद्धलेख्यवैलक्षण्याद्दातिरेका- लजारः ॥ ३९ ॥ कतैति ।-[कतकतकरुषा] तकत्रिमरोषया, [ कयाचित् ] नायिकया, [त्वम्, अकुशला] माल्यग्रथन कुशला नासि, [इति सखीम, अपास्य ] निरस्थ, [आत्मनैव स्वयमेव, [अभिमतम् अभि] अभिप्राया- भिमुखं, [ साभिलाषमाविष्कृतभुजमूलं ] प्रकाशितकक्षप्रदेशं यथा तथा, [मूनि माला, अबन्धि ) बद्धा। अयञ्च स्वाभिप्रायव्यञ्जकचेष्टा- रूपश्चापलाख्यः सञ्चारिविशेषः । नायिका प्रौदेव,-"सारमन्दोकत- बौड़ा प्रोढ़ा सम्पाल यौवना” इति लक्षणात् ॥ ४० ॥ अथ काश्चिबायिकां प्रति सखी वचनं विशेषकेणाह, अभिमुख- मिति। [मधुव्रतानां ] मधु मकरन्दं व्रतयन्ति भुत इति मधुव्रताः ·सप्तमः सर्गः। २४७ मधुसुरभिमुखाजगन्धलब्धे. रधिकमधित्वदनेन मा निपाति॥ ४१ ॥ सरजसमकरन्दनिर्भराम प्रसवविभूतिषु भूमहां विरक्तः । ध्रुवममृतपनामवाच्छयाऽसा- वधरममुं मधुपस्तवाऽऽजिहोते ॥ ४२ ॥ मधुपाः । कर्मण्यणप्रत्ययः । तेषां [पटले अभिमुखम्, उपयाति] आगते सति, [त्वं, किच्चित् मास्म अभिदधाः ] न किञ्चिदालप, मौनं भजे- त्यर्थः। "मोत्तरे लञ्च" (३।३।१७६ पा० ) "न मायोगे" (३।। ७४ पा.) इत्यप्रतिषेधः । मौनस्य मधुकरबाधानिवृत्तिरेव फल- मित्याइ, मध्विति ।-[ मधुसुरभिमुखाजगन्धलधेः ] मधुना मद्येन, सुरभमुखानस्य यो गन्धस्तस्य लम्बेर्लाभात् । स्त्रियां क्तिन् । [अनेन ] मधुव्रतपटलेन [ अधित्वत् ] त्वयि । विभक्त्यर्थेऽव्ययीभावः। “त्वमा. वेकवचने" (७२।७ पा०) इत्यत्रैकवचन इत्यर्थनिर्देशादिह विभक्त्य- भावेऽप्येकार्थवत्तेर्युषदो मपर्यन्तस्य त्वादेशः; अत एव विभक्त्यभावात् च त्वादशोऽत्र चिन्त्य इति वल्लभवचनं चिन्त्यम् । [ अधिकम् ] अत्यन्तं, सर्वनेत्यर्थः । [मा निपाति] मा निपत्यताम् । * भावे लुङि चिण्वदृद्धिः । निपातासम्बन्धेऽपि तत्सम्बन्धीक्तरतिशयोक्ति- रलङ्कारः॥४१॥ सरजसति ।-किच्च, मधु पिबतौति [ मधुपः ] मधुलिट्, मद्य- पश्च। “आतोऽनुपसर्ग कः" ( २३ पा० ) इति कः । भुवि रोहन्ति जायन्त इति [ भूरुहां ] वृक्षाणां, भीमानाञ्च देहिनां सम्बन्धिनौषु, [सरजसमकरन्दनिर्भरास ] सह रजसा सरजसम् । “अचतुर- * यदि केचिदपर कामपरतन्त्राः त्वां प्रार्थयेयुः, तदा तैः सह सम्भाषणं न ते विधेयं, तव मुखनि:सृतमधुरालापश्रवणेन कथमपि त्गं न ते त्यजेयुरिति ध्वनिः । अत्र ·३४८ शिशुपालवधे इति वदति सखोजने निमौल- हिगुणितसान्द्रतराधिपक्षममाला। (५।४।७७ पा०) इत्यादिना साकल्यार्थेऽव्ययीभाव समासान्तनिपातः । तेन सरजस्क इति बहुव्रौद्यर्थो लक्ष्यः मुख्यो वा, महाकविप्रयोगबाहु- ल्यात् । अव्ययीभावदर्शनन्तु प्रायिकमित्युक्तं प्राक्। तथा च सरजस सरजसो वा यो मकरन्दस्तेन निरास पूर्णासु, न तु त्वदधरामृतन नाप्य- रजकत्वेनेति भावः; अन्यत्र,-रजः स्त्रीपुष्पम्। 'स्थाद्रजः पुष्यमा- तवम्' इत्यमरः। तत्साहचर्य्यात् मकरन्दशब्देन शुक्रप्रतीतिः, तेन शुक्रशोणितसन्निपातप्रायाम्वित्यर्थः । [ प्रमवविभूतिषु ] पुष्यसमृद्धिषु, जन्मपरम्परासु च, । विरक्तः ] नि:स्पृहः मन्, [अमृतपनामवाञ्छया ] अमृतं पिबतौति अमतप इति नाम्नो वाझया, [ असावमुं, तवाधग्म ] ओष्ठं प्रति, [ आजिहोते ] आगच्छति। [ ध्रुवं ] सत्यमित्युत्प्रेक्षायाम् । अन्यत्र तु,-अमृतपो देव इति नामवाञ्छया देवभूयापेक्षयेत्यर्थः ; अथ वा निःश्रेयसप्राप्तीच्छयेत्यर्थः । 'यो निःश्रेयमामृतम्' इत्यमरः । ध्रुवं शाश्वतम् अधरं धरासम्बन्धरहितम् अमुं परलोकपथम्। शुभमिह चामुत्र चान्वेति इत्यादी लोके वेद चंदमदमोलॊकईये रूढ़िप्रदर्शनात् । आजिहीत अन्विष्यतीत्यर्थः । 'ओहाङ् गतौ' इति धातीलटि "लो" (६।१।१० पा० ) इति विर्भावः । “ई हल्यपी.” (६।४।११३ पा०) इतौ- इह नायिकावदनमौरभहेतुकम्य मधुरानामागमनस्यामतप- नामवाञ्छाहतुकत्वोत्प्रेक्षणाद् गुगा हेतृत्प्रेक्षा; मा च ध्रुवमिति व्यञ्जकप्रयोगाहाच्या सती मधुपम्याधरोद्देशम्यासम्बन्धेऽपि सम्बन्धाभि- धानादतिशयोक्त्युत्थापितति मकरः। पूर्वोक्ताप्रकतार्थप्रतौतिस्तु मधु- पादिशब्दानामभिधया प्रकृतार्थनियन्त्रितत्वात् शब्दशक्तिमृलो ध्वनिरव, न श्लेष इत्यलं विस्तरंगोति ॥ ४२ ॥ इतीति ।- [इति ] इत्थं, मख्येव जनस्तम्मिन् [ सखोजने वदति] सति, [निमौलहिगुणितसान्द्रतराक्षिपक्ष्ममाला] निमौलत्यो भया- कारः।

·सनमः सर्गः। २४८ पपतदलिभयेन भर्नु भवति हि विनवता गुपोऽङ्गनानाम् ॥ ४३ ॥ मुखकमलकमुन्नमय्य यूना यदभिनवोढ़बधूर्बलादचुम्बि। तदपि न किल बालपल्लवान- यापरया विविद विदग्धसत्या ॥ ४४ ॥ मुकुलीभवन्त्यो, अत एव हे आपत्ती ययोस्ते द्विगुणे हिरावृत्ते। 'गुरु- स्वात्तिशब्दादिज्येन्द्रियामुख्यतन्तुषु' इति वैजयन्ती। खते हिगुखिते, अत एव सान्द्रतर, अधिपक्षममाले नैवलोम पडतो यस्याः सा, काचि- दिति भेषः । अक्षिग्रहणस्य पक्ष्मयगुख्खलक्ष्मौरहशोरवेति योत- नार्थवान पोनरुत्यम् । [अलिभयेन भर्तुः, अङ्गम्] उत्सङ्गम् [ अपतत् ] प्राप्तवती। अहो महत्कष्टं यत् कौटकादपि भयमित्याशयाह-[r नानां ] न तु पुंसामिति भावः । [विनवता] भोक्ता, [ गुणो भवति हि न तु दोष इति भावः । अत एव जनसमक्षं भत्तुंरगारोहणमपि न दोषः, पार्श्वस्थाऽऽलम्बनादौनां भयानुभावत्वात् । अलकारोऽयमर्थान्तर- न्यासः । विशेषकम् ॥ ४३ ॥ मुखेति :-[ यूना अभिनवोढ़वधूः ] नवोदाजनाऽपि, [बलात् ] बलात्कारात्। मुखं कमलमिवेत्युपमितसमासः। तदनं [मुखकमलकम्] । अबार्थे कन् प्रत्ययः । [उवमय्य ] उद्यम्ब। “ल्यपि लघुपूर्वात" (६५६ पा.) इत्ययादेशः। [अचुम्बि ] चुम्बितेति [ यत, तत् ] चुम्बन, [विदग्धसख्या ] चतुरसख्या, [ बालपनवाग्रग्रहपरया] बास- पहवाग्राणां ग्रहो ग्रहणम् । "ग्रहनिश्चिगमश्च" (२५८ पा.) इत्यप्प्रत्ययः । सत्परया तदासतया सत्या, कधिहास कल्पयन्त्येत्यर्थः । [न विविद अपि किल] न प्रकाशितमिति किमत वक्तव्यमित्यपिशब्दार्थः। किलेत्यलोके। वस्तुतो विदित्वाऽप्यविदित्वेव शि-३० ·शिशपालबधे व्रततिविततिभिस्तिरोहितायां प्रतियुवती वदनं प्रियः प्रियायाः । यदधयदधरावलोपनृत्य- करवलयखनितेन तहिवने ॥ ४५ ॥ विलसितमनुकुर्वती पुरस्ता- हरणिरुहाधिकहो बधूलतायाः रमणमृजुतया पुरः सखौना- मकलितचापलदोषमालिलिङ्ग ॥ ४६ ॥ स्थितं वैदग्धाात, अन्यथा तयोर्वियम्भविहारविधातादिति भावः । मुग्धेयं नायिका,-"उदयदयोवना मुग्धा लञापिहितमन्मथा' इति लक्षणात् ॥४४॥ व्रततीति।-[प्रतियुवतो ] प्रतिकूला युवतिः प्रतियुवतिः सपत्नी तस्या, [ व्रततिविततिभिः ] व्रततिविततयो लताजालानि। 'वही तु व्रततिलता' इत्यमरः । ताभिः [ तिरोहितायां ] सत्यां [प्रियः प्रियायाः वदनमधयत् ] अपिबदिति [ यत् । धेटो भौवादिकाबङ। [ तद ] वदनपानम् [अधरावलोपनत्यत्करवलयखनितेन] अधरावलोपेन अधरखण्डनेन, तज्जनितव्यथयेत्यर्थः । नृत्यतीश्चलतोः, करयोवलयानां कणानां, स्खनितेन ध्वनिना, [ विववे] विवृतम्, तदेव तस्यास्तदनु- मापकमभूदित्यर्थः । अवैका हृष्टा, अपरा त्वौनिवेदवतीत्यनुसन्धे- यम् ॥ ४५ ॥ विलसितमिति ।- [बधः ] काचित् स्त्री, [पुरस्ताद] अग्रे, [धरणि- कहाधिरुहः ] धरणिरुहमधिरोहतौति धरणिरुहाधिरुट वृक्षादिरूढ़ा। रहः किप। तस्था [ लतायाः, विलसितं] चेष्टितम्। भावे क्तः । [अनुकुर्वती ] एवमित्याश्लेषप्रकारमभिनयन्ती, [ ऋजुतया ] अकुटिल- .

·सप्तमः सर्गः। सललितमवलम्बा पाणिनासे सहचरमुचिकृतगुच्छवाञ्छयाऽन्या । सकलकलभकुम्भविममाभ्या- मुरसि रसादवतस्तरे स्तनाभ्याम् ॥ ४७ ॥ मृदुचरणतलायदुःस्थित स्वा- दसहतरा कुचकुम्भयोभरस्य । उपरि निरवलम्बनं प्रियस्य न्यपतदथोच्चतरोच्चिचौषयाऽन्या ॥ ४८॥ बुद्धितया, [ सखौना, पुरः ] अग्रे, [ अकलितचापलदोषम् ] अकलितः अविचारितः, चापलमनुचितकरणमेव दोषो यस्मिन् कर्मणि तत् यथा तथा, [ रमणं ] प्रियम, [ आलिलिङ्ग] । एषा हर्षोत्सुम्यवती प्रौढ़ा च ॥ ४६॥ सललितमिति ।- [अन्या ] स्त्रौ, [ उच्छितगुच्छवाच्छया ] उक्त- स्तवकजिएचया, [ मललितं] सविलासं यथा तथा, [सहचरं] प्रियं, [पाणिना ] औचित्याहामेनेति शेषः । [अंसे, अवलम्बा ] अवष्टभ्य, [ सकलकलभकुम्भविभ्रमाग्यां] सकलयोः समग्रयोः कलभकुम्भयोः करिकुम्भयोर्विभ्रम इव विभमः सौन्दर्य ययोस्ताभ्यां, [स्तनाभ्यां, रसात्] रागात्, [ उरसि, अवतस्तरे ] आच्छादयामास, सहचरमित्यनुषङ्गः । अभिमुखावस्थानादिति भावः। स्तृणातः कर्तरि लिट् । संयोगादेगुंणः” (७४।१० पा० ) इति गुणः। “सर्पूर्वाः खयः" (3181६१ पा०) इत्यभ्याससकारलोपश्च । इयच्च प्रौढैव ॥४७॥ महिति। [अन्या] स्त्री, उच्चतराणाम् अत्युबतकुसमानाम् उच्चतम अवचेतुमिच्छया [ उच्चतरोच्चिचीषया]। चिनोतः सबन्तात् स्त्रियाम- प्रत्यय टाप। “विभाषा :" (७५८ पा.) इति कुत्वविकल्पः । "ऋतच ·१५२ शिरापाशवधे उपरिजतरुणानि याचमानां कुशलतया परिरम्मलोलुपोऽन्यः । प्रथितपृथुपयोधरां गृहाण खयमिति मुग्धबधूमुदास दोर्ध्याम् ॥४६॥ इदमिदमिति भूकहां प्रसून- मुहुरतिलोभयता पुरः पुरोऽन्या । चनुरहसमानायि नायकन स्वरयति रन्तुमहो । जनं मनोभूः ॥ ५० ॥ एषा । [ मदुचरणतलाग्रदुःस्थितत्वात् ] मृटुचरण तलाग्रेण दुःस्थितत्वात् दुःखेन स्थितत्वात्, [ कुचकुम्भयोमरस्य ] | "पुंसि संज्ञायां घः प्रायेण" (३।३।११८ पा० ) इति घप्रत्ययः । न सहतेऽत्यन्तमिति [ असहतरा] । सईः पचाद्यजन्तात् नञ् समासात् तरपप्रत्ययः। भरमसहमानत्यर्थः । बढ्योगात् कर्मणि षष्ठी। [अथ ] अस्मिन्नवसरे, [ निरवलम्बनं ] यथा तथा [प्रियस्योपरि न्यपतत् ] । निरवलम्बनत्वानिपपातत्यर्थः च प्रौढ़ा। खभावोक्तिरलङ्कारः ॥ ४८ ॥ उपरिजेति ।-[उपरिजतरुजानि ] उपरिजानि उपरि जातानि, तरोर्जातानि तरजानि कुसुमानि तानि, [ याचमानाम् ] अवचित्य दशीति प्रार्थयमानां, [ प्रथितपृथुपयोधरां ] प्रशस्तपोवरकुचां, [ मुग्ध- पषम ] प्रकुटिलधियं स्त्रियं, [परिरम्भलोलुपः] प्राधेषलालसः, [अन्यः, कुशलतया] वञ्चनापटुतया, [स्वयं रहाण ] त्वमेवावचिनुष्येत्यर्थः, [इति] गम्बमानार्थवादकोति न प्रयुक्तं पौनरुक्त्यात् । दोाम, उदास] उदयच्छति । अयं कायत्तत्वादनुकूलनायकः, नायिका तु खाधौन- पतिका प्रौढ़ा ॥४॥ इदमिति । अथा] स्त्री, [बदमिदमिति ] द ग्रामिदं ।

·सप्तमः सर्गः। विजनमिति बलादमं गृहौवा क्षणमथ वीक्ष्य विपक्षमन्तिकऽन्या। अभिपतितुमना लघुत्वभौते- रभवदमुञ्चति वल्लभेऽतिगुरू ॥ ५१ ॥ ग्राह्यमित्युक्त्यर्थः । [ भृरुहां ] वृक्षाणां, [ प्रसूनैः ] पुष्पैः, [पुरः पुरी मुहुः, अतिलोभयता] प्रलोभयता, [नायकेन] रहोऽनु [अनुरहसम्] एकान्तम् । “अन्ववतप्तात्" (५।४।८१ पा०) इत्यव्ययीभावसमासान्तः । [अनायि ] नौता। तथा हि [ मनोभूः ] कामः, [जनं रन्तुं त्वर- यति], देशकालानपेक्षयेति भावः । अत एवाश्चर्यम् [अहो ] इति पूर्ववत् नायिकानायकविवेकः । अर्थान्तरन्यासः ॥ ५॥ विजनमिति।-[अन्या] स्त्री, [विजनम्] एकान्तम्, [इति] हेतोः, [ अमुं] वल्लभ, क्षणं बलात्, महोत्वा] आकष्य, [ अधान्तिके, विपक्षं ] सपनोजनं, [वीक्ष्य, लघुत्वभौते:] तुच्छत्वभयात् ; अभिपतितुं मनो यस्याः सा [ अभिपतितुमना: ] । "तुकाममनसोरपि" इति मकारलोपः । * अपसत्तुंकामेत्यर्थः । [ वलभे, अमुञ्चति ] अत्यजति सति । विपक्षानवेक्षणादिति भावः । [ अतिगुरु ] अतिगौरववति, [अभवत् । वयङ्ग्रहलाघवतिरोधानात् भवबभत्वप्रकाशनाचेति भावः । भाग्य- वतां सर्व श्रेयसे भवतीति रहस्यम्। एषा त्वतिप्रगल्भव ॥ ५१ ॥ "पृषोदरादीनि यथोपदिष्टम्" (६१०९ पा० ) इति सूचव्याख्याने कारका,-"सुम्पेदवण्यं मः कृत्ये तुडाममनसोरपि । समी वा हितततयो: मांसस्य पचियुजधजीः ॥” इति । + पत्र लघत्नभयन गन्तु कामाया: नायिकाया: नायककर्तकगमनविरोधस्य अतिरपि गुरूत्वजननेन नायिकाया: भौटा इति विरुद्धकतेऽरिष्टफलकत्वात् विचिवालङ्कारः । यद दर्पणे,-"विचित्रं तबिरुद्धस्य कृतिरिष्टफलाय चेत्" इति, काव्यविमलसारख।

·२५४ शिशपालबचे पधिरजनि बगाम धाम तस्याः प्रियतमयेति रुषा सजाऽवनबः । पदमपि चलितुं युवा न सेहे किमिव न शक्तिहरं ससाध्वसानाम् ॥५२॥ ज खलु वयममुष्य दानयोग्याः पिबति च पाति च याऽसको रहस्त्वाम् । अधौति ।-[अधिरजनि] रजन्याम् । विभक्त्यर्थेऽव्ययीभावः। [तस्याः ] सपना इत्यर्थः। बुद्धिस्थत्वाबामग्रहणासहत्वाच्च तछ- ब्देन निर्देशः । [ धाम ] रहं, [जगामेति रुषा] हेतुना [प्रियतमया] कता, [सजा] करणेन [अवनडो युवा पदमपि । "अत्यन्त- संयोगे च" (२।१।२८ पा०) इति हितोया। [चलितुं, न मेह] न अमाक । तथा हि [ समावसानां ] भयनस्तानां, [किमिव] किं वा। दवाब्दो वाक्यालकारे, “दवेतोषदोपमोत्प्रेक्षावाक्याल- हारेषु" इति गणव्याख्याने । शक्ति हरतौति [शक्तिहरम् ] । "हरते- रनुबमनेऽ" (शराट पा.) इत्यच्प्रत्ययः । [न] भवतीति शेषः । 'प्रतिवन्तीपरोऽप्रयुज्यमानोऽप्यस्ति' इति वचनात्। भवन्तीति बट: पूर्वाचार्याणां संज्ञा। सर्वस्यापि भोरूणां शक्तिहरवादबलाकृतः सम्बन्धोऽपि यूनः शक्तिहर इति युक्तम् इति सामान्येन विशेषसमर्थन- स्पोऽर्थान्तरन्यासः। खणितेयं नायिका,-'ज्ञातेऽन्यासाविकते खण्डि- तेर्वाकषायिता' इति लक्षणात्। नायकस्तु दक्षिणः,-"मयसम्बन्ध- सहनादिभिस्तुत्यो नैकल दक्षिणः" इति लक्षणार्थप्रतीतेरिति ॥ ५२ ॥ अथ काचित् खण्डिता निजकान्तमागकारिणं पावदानेन प्रसा- दयन्तं चतुर्भिर्सयितुमारभते, नेत्यादि । [वयममुष्य • दानयोग्या .

·सप्तमः सर्गः। व्रज विटपममुं ददख तस्यै भवतु यतः सदृशोश्चिराय योगः ॥ ५३ ॥ तव कितव ! किमाहितैवृथा नः क्षितिकहपल्लवपुष्पकर्णपूरैः । ननु जनविदितैर्भवद्यलोके- चिरपरिपूरितमेव कर्णयुग्मम् ॥ ५४ ॥ म] भवामः [खलु]। किन्तु [या ] असावेव [प्रसको] त्वत्प्रिया। "अव्ययसर्वनामामकच् प्राक:" (५।३।७१ पा० ) इत्यकच्। [रहः ] रहसि। 'रहश्चोपांशु चालिङ्गे' इत्यमरः । [त्वां, पिबति ] पानं करोति []। 'पा पान' भौवादिकात् कर्तरि लट् । “पाघ्रा-" (७३।१७. पा०) इत्यादिना पिबादेशः । [पाति ] रक्षति, [च ] अन्यती वारयति चेत्यर्थः । 'पा रक्षणे' अदादित्वाच्छपी लुक [ तस्यै अमुं], विटान् पातीति [विटपं] पल्लवम् । 'विटपः पनवे षिों' इति विश्वः। [ददख ] प्रयच्छ। 'दद दाने' इति भौवा- दिकालोद । [ व्रज ] गच्छ, [यतः ] दानात्, [चिराय ] चिरकालात्। चिरार्धेऽव्ययम् । [ सदृशोः ] अनुरूपयोर्युवयोः, [ योगो भवतु ] उभयो- रपि विटपत्वादिति भावः। समालङ्कारोऽयम् -'सा समालङ्कृति- योगी वस्तुनीरनुरूपयोः' इति लक्षणात् ॥ ५३ ॥ तवेति ।-[ है कितव ] ! धूर्त ! [वृथा ] व्यर्थमेव, [ाहितैः ] तत्कायंस्थान्यथासिद्धत्वादिति भावः। [तव] सम्बन्धिभिः [चिति- कहपल्लवपुष्पकर्णपूरैः क्षितिरुहाणां पल्लवाः पुष्याणि च तान्येव कर्ण पूरयन्तीति कर्णपूराः कर्णावतंसाः। कर्मण्यण। तैः [नः ] अस्माकं, [किम् ? ] तत्साध्यं न किञ्चिदस्तीत्यर्थः । गम्यमानसाधनक्रियाऽपेक्षया कर्णपूराणां करणत्वात् तृतीया। उक्तञ्च न्यासोद्योते,-'न कैवलं * चुम्पति इत्येव साधु, पन्यथा त्वामित्यच हितीयानुपपने:

·शिशपालबधे मुहुरूपहमितामिवालिनादै- वितरसि नः कलिकां किमर्थमेनाम् । वसतिमुपगतेन धामि तस्याः शठ । कलिरेष महांस्त्वयाऽद्य दत्तः ॥५५॥ इति गदितवतो रुषा जघान स्फरितमनोरमपत्मकेसरण । शूयमाणैव क्रिया निमित्तं कारकभावस्य, अपि तु गम्यमानाऽपि' इति । किन्तु [ ननु ] अङ्ग, [जनविदितैः] जनेष्वतिप्रसिद्धैः । जनषु विदितै- रिति सप्तमौसमासः । “तस्य च वर्तमान" (२।३।६७ पा० ) इति अयोगे षष्ठीप्रतिप्रसवत्वेऽपि “क्तेन च पूजायाम" (२।२।१२ पा०) इति षष्ठीसमासनिषेधात् । जनानामाधारत्वविवक्षायां तदप्राप्तः । [भवहालीकैः ] तवाप्रियवचनैः, [कर्ण युग्मं चिरपरिपूरितम् एव ] नित्यं पूर्णमेव ; अतः परिपूरितस्य पूरणायोगादलमेवैभिरित्यर्थः । अत्री- त्तरवाक्यार्थस्य पूर्ववाक्यार्थहेतुत्वेनीपनिबन्धादाक्यार्थहेतुकं काव्यलिङ्ग- मलारः॥ ५४॥ मुहुरिति ।- [अलिनादैर्मुहुः, उपहसितां ] प्रतारणार्थेऽतिप्रहस्य- मानाम, [ इव] स्थिताम, [एनां, कलिकां] कोरकम, अल्पं कलिं, कल- इञ्च । 'कलहे च युगे कलिः' इति वैजयन्ती। स्त्रीप्रत्ययस्वविवचितः श्रेषे। [न: ] अस्माकं, [किमर्थं वितरसि ? ] है [शठ ! ] गूढविप्रिय- कारिन् !, [तस्याः ] त्वत्प्रियायाः, [धानि भवने, [ वसतिं] स्थितिम, [उपगतेन त्वया अद्य, एष ] वर्तमानः, [महान् कलिः] कलहः, [दत्तः) खदत्त एव ; महति कली स्थिते किं कल्यन्तरेणेत्यर्थः । अत्रापि पूर्व- वाक्यार्थस्योत्तरवाक्यार्थ हेतुत्वादाक्यार्थ हेतुकं कायलिङ्गम् ; तच्च कलि- कामिति श्लेषोत्थापितया कोरककलहयो देऽपि अभेदरूपातिशयो- त्यानुप्राणितमिति सङ्करः ॥ ५५ ॥ इतीति ।-[इति ] इत्थं, [गदितवती] उत्तवती, [अन्या] खी, .

·सप्तमः सर्गः। श्रवणनियमितेन कान्तमन्या- सममसिताम्बुरुहेण चक्षुषा च ॥ ५६ ॥ विनयति सुदृशो दृश: परागं प्रणयिनि कौमुममाऽऽननानिलेन । तदहितयुवतैरभौक्षामक्षणोईय- मपि रोषरजोभिरापुपूरे ॥ ५७ ॥ मास । [रुषा कान्तं, स्फुरितमनोरमपक्षमकेसरण ] स्फुरितान्युज्ज्वलानि, मनोरमाणि च पक्ष्माणीव कैसराणि ; अन्यत्र,-केसराणीव पक्ष्माणि यस्य तेन, [ श्रवणनियमितेन ] श्रोत्रे धृतेन निरुडेन च, [ असिताम्बु- करण ] नौलोत्पलेन, [चक्षुषा च, समं ] युगपत्, [ जघान ] ताड़या- एषा खण्डिता । + नायकस्तु पृष्टः,-"व्यक्तागा निर्भयो धृष्टः" इति लक्षणात् । अत्र स्फुरितेत्यादितुल्यधर्मगम्योपमानयोरसि- साम्बुरुहचक्षषोरुभयोरपि ताड़नसाधनतयोपात्तत्वेन प्रकृतत्वात् केवल- प्रकतास्पदा तुल्ययोगिता। लक्षणन्तुक्तम् । कलापकम् ॥ ५६ ॥ विनयतीति ।-[प्रणयिनि } प्रिये, [ सुदृशः ] प्रियायाः, [दृशः) लोचनात्, एकस्मादिवेति भावः । कुसुमेषु भवः [ कोसुमं ,परागं ] रजः- कणं, तचकमेवेति भावः। [अाननानिलेन] निजमुखफूत्कारण, [विनयति ] अपनयति सति, ( तदहितयुवत: ] तत्सपत्नयाः, [अक्षणोईय- मपि ] न त्वेकमेवेति भावः । [रोषरजोभिः ] गेषा एव रजांसि तैः, [अभीक्षाम, आपुपूरे]। नैकेन रजःकणेन किञ्चित् स्पृष्टमालमिति कानाकर्ष युमलातिनीलोत्पलावलोकनेम कामपरतन्त्र: नायिकाकतक- ताहशरीषकषायितचक्षुषा दर्शनेन पुननितरां सबस्तश्च कान्त इति ध्वनिः । + विक्रीच्या परुषभाषणेन कर्णोत्पलताइमेन च चौरमध्यता-पौर. मध्यता-पीरप्रमयताभिसौर्या इति दर्पणकारः ।

·१५८ शिशपालबधे स्फुटमिदमभिचारमन्त्र एव प्रतियुवतेरभिधानमङ्गनानाम् । वरतनुरमुनोपय पत्या मृदुकुसुमेन यदाहताऽप्यमूर्छत् ॥ ५८ ॥ समदनमवतंसितऽधिकर्ण प्रणयवता कुसुमे सुमध्यमायाः । व्रजदपि लघुतां बभूव भारः सपदि हिरगमयमण्डनं सपत्नयाः ॥ ५६ ॥ भावः। पूरयतेः कर्मणि लिट्। पूर्णमित्यर्थः । अत्र रजोविनयस्य अन्यत्र रजःपूरणकारणत्वायोगादकारणत्वमेव पूरणमिति विभावना- ऽलङ्कारो रूपकानुप्राणित इति सङ्करः ॥ ५७ ॥ स्फुटमिति ।- [इदं, प्रतियुवत: ] सपत्नगाः, [ अभिधानं] नाम- धेयम, [अङ्गनानाम् ] । अभिचार: परमारणकर्म; यथा श्येननाभि- चरन् यजेतेति, तस्य मन्त्रः [ अभिचारमन्त्रः ] स [ एव स्फुटम् ] इत्यु- त्प्रेक्षा। [यत् ] यस्मात्, [ वरतनुः ] स्त्री, [ पत्या ] भा, [ अमुना] सपनौनामधेयेन, [ उपइय मुदकुसुमेन ] | मृदग्रहणमचिगवचितत्वं द्योतयन् देवता अभिचारमन्त्राणामनादिमस्कारभावं द्योतयति। तेन [ अप्याहता अमूर्च्छत् ] यदृच्चारणपूर्वकं कुसुमताड़नमपि मारकं, सोऽभिचारमन्त्र एव सत्यम्, अन्यथा केवल कुसुमेऽपि तत्प्रसङ्गादित्यर्थः . ] समदनमिति ।-[प्रणयवता ) प्रियेण, [सुमध्यमायाः] प्रियायाः, [ अधिकणं ] कर्णे। विभक्त्यर्थे ऽव्ययीभावः । [ कुसुमे समदन ] • भर्चा चेत् सपनीमावा सम्बोध्यते पबो, तदा भर्तुः सपबीस्मरणस्यातीव दुःसह- तया तस्या मोसम्भवादिति भावः ।

·सप्तमः सर्गः। पवजितमधुना तवाहमणो रुचिरतयेत्यवनम्य लज्जयेव । श्रवणकुवलयं विलासवत्या भ्रमरकरुपकर्णमाचचक्षे ॥ ६ ॥ अवचितकुसुमा विहाय वल्ली- युवतिषु कोमलमाल्यमालिनीषु । यथा तथा [ अवतंसिते ] अवतंसौकते मति, [ सपदि, लघुतां ] होन- तामगुरुत्वञ्च, [ व्रजदपि ], समान एकः पतिर्यस्यास्तस्था: [ सपनया: ] । "नित्यं सपनवादिष" (४।१।३५ पा० ) इति डोप नकारश्च । तस्मादेव निर्देशात् समानशब्दस्य सभावनिपातः। [हिरण्मयमण्डनं ] हिरण्यस्य विकारो हिरण्मयम् । “दाण्डिनायन-" (६।४।१७४ पा० ) इत्यादिना निपातः । तन्मण्डनं [भारी बभूव ] यत्किञ्चिदपि प्रेम्णा कान्तेन स्वहस्तदत्तं वायं मण्डनं भवति, अन्यन्महामपि होनं भारच, न तु मण्डनमित्यर्थः । लघत्वगुरुत्वगुणविरोधस्य होनार्थत्वेन परिहाग- हिरोधाभासभेदः ॥ ५८ ॥ अवजितमिति ।-[विलासवत्याः] स्त्रिया:, [श्रवण कुवलयं प्रवणोत्पलं कर्त । [अहमधुना तवाक्षणोः, रुचिरतया ! रुचिरस्य भावः कचिरता। भाव तल्। तया सौन्दर्येण [ अवजितम् इति ] वत्ताव्यानुवादः । अत एव लज्जया अवनम्य भ्रमररुतैः • तमिषेणे- त्यर्थः। [उपकर्ण] कर्णे। विभक्त्यर्थेऽव्ययीभावः । [आचचक्ष इव] इत्युत्प्रेक्षा ॥ ६ ॥ अवचिति ।-[ अलौनां कुलानि, अवचितकुसुमा] अवचि- तानि युवतिभिरुपात्तानि कुसुमानि यासां ताः, रिक्ता इत्यर्थः । वहीः] पुष्पलताः, [ विहाय ], कोमलानि माल्यानि मलन्ते धारयन्तीति तासु ] ममरक्तरित्यपतिसकौ ।

·शिवपालबधे पदमुपदधिरे कुलान्यलीनां न परिचयो मलिनात्मनां प्रधानम् ॥६१॥ नथशिरसिजपाशपातभारा- दिव नितरां नतिमद्विसभागैः । मुकुलितनयनैर्मुखारविन्दै- घनमहतामिव पक्ष्मणां भरेण ॥ ६२ [ कोमलमाल्यमालिनौषु] । 'मल मन्त्र धारणे' इति धातोणिनिः । "ऋग्वेभ्यो डीप" (8१५ पा०) इति डोप। [युवतिषु पदम्, उपदधिरे निदधुः। तथा हि, [मलिनात्मनां ] कृष्णदेहाना, दुष्चित्तानाच, [परिचयः ] चिरकालसाहचर्य, [ न प्रधान ] न प्रयोजक, किन्तु भुक्तिरेवेति भावः।. अत: परिचितलतात्यागो नाचर्यमित्यर्थः । अत्र मलिनात्मनामिति कृष्णाङ्गत्वस्य दृष्टचित्तत्वेन महामेदाध्यवसाये- नार्थान्तरन्यासस्योत्थापनात् श्लेषप्रतिभोत्थापितातिशयोक्त्यनुप्राणितोऽय- मिति सरः ॥६१॥ अथोत्तरसर्गे जलक्रीडावर्णनाय तदुपोहातत्वेनाऽऽसां वनविहारोहवं श्रमातिरेक सप्तभिः कुलकेन दर्शयति, लत्यादि।-धिरसिज- पाशपातभारादिव] शिरसि जाता: शिरोरुहाः। "सप्तम्यां जनर्ड:" (३।२७ पा० ) इति डः । “हलदन्तात्-" (६।३।८ पा.) इत्यादिना सप्तम्या अलुक् । तेषां पाशः कलापः, श्लथस्य तस्य यः पातः तस्य मारादिवेति हेतूत्प्रेक्षा । “न पादादो खल्वादयः” (५ अधि० १ अध्या० ५ सू०) इति वामनीयनिषेधेऽपि इवशब्दस्य पादादो प्रयोग: * यथा कश्चित् धूर्त: खभोगमात्रामव प्रणयपरायणः भोगविष्टा चिरपरि- चितामपि कामिनौं परिहाय नवीनामन्यामुपगच्छति, नर्थवालिकुलमिति बन्यते ।

·सप्तमः सर्गः। अधिकमरुणिमानमुद्दहडि- विकसदशोतमरीचिरश्मिजालेः । परिचितपरिचुम्बनाभियोगा- दपगतकुङ्कुमरेणुभिः कपोलैः ॥ ६३ ॥ अवसितललितक्रियेण बाहो- ललिततरेण तनीयसा युगेन । कवेरोदण्डात्। • [नितराम्] अतिशयेन। अव्ययादामुप्रत्ययः । [नतिमद्धिसभागः] उपलचिताभिनितम्बिनीभिरिति भाविना एवमुत्तरत्रापि योज्यम् । नतांसत्वमुत्तमबोलक्षणम्। [ घनमहतां] सान्द्रदीर्घाणां, [ पक्ष्मणां भरेणेव ] इति पूर्ववडेतत्प्रेक्षा । [ मुकुलितनयनैर्मुखारविन्दैः ] । अनोत्प्रेक्षयोः संसृष्टिः सम्बन्धः । पुनः अधिकमिति ।-पुनः, [ परिचितपरिचुम्बनाभियोगात् ] परिचि- तानां प्रणयिनां परिचुम्बनैरभियोगान्मर्दनात्, [ अपगतकुडुमरेगाभिः) अत एव [विकसदमौतमरीचिरश्मिजालैः ] विकसन्ति वैमन्यात् प्रति- फलन्ति अभीतमरीचरुष्णांशो रश्मिजालानि येषु तः। असम्बन्धेऽपि सम्बन्धीत्यातिशयोक्तिः । एव [अधिकमरुणिमानमुबइनिः] कुडुमापायेऽप्यातपलानादतिलोहितरित्यर्थः। [कपोलः] गड- प्रत *निरर्थ कानामव खत्वादिशब्दानां निषेधादव उत्प्रेचाऽर्थकस्य शब्दस्य प्रयोगी न दुथति, इति केचित्। वस्तुतस्तु सब मूनिरर्थकामामेव निषेध इत्यव प्रमाणा. भागात मधुकं मनिमायन ; तथाहि, तन्मने हत्ती यदु,-"पादादी बखादयः अन्दा म प्रयोज्या: । धादिशब्द: प्रकारार्थः । येषामादौ प्रयोगो न शिष्यति तेराव। ते पुनवंतहतमतयः" इति । + कायलिशमलबारः । भि-३१ ·२६२. शिशपालबधे सरसकिसलयानुरञ्चितैर्वा करकमले: पुनरुत्तरतभाभिः ॥ ६४ ॥ स्मरसरसमुरःस्थलेन पत्यु- विनिमयसङ्गमिताङ्गरागरागैः । भृशमतिशयखेदसम्यदेव सनयुगलैरितरेतरं निषौः ॥ ६५ ॥ अवसितति ।-पुनः, [ अवसितललितक्रियेण] प्रवसिताः अमेण परिसमाप्ताः, ललिता: क्रियाः सुकुमारचेष्टा अपि यस्य तेन, [ ललित- तरण ] मृटुतरण, [ तनौयमा] तनुतरेण, [बाहोयुगेन], पुन: [ सरस किसलयानुरक्षितैर्वा ] सरसैराद्रः किसलयैरनुरश्चितर्वा अनुरञ्जन प्रापितैरिव पुनरुक्ता हिगुणाः रक्ता भासो येषां ते: [पुनरुक्तरक्तभाभिः]। "हलि सर्वेषाम्" (३२१ पा० ) इति यकारलोपः। [ करकमलैः ] पाणिपङ्कजः। अलेतरजनकरापेक्षया पुनरुक्तरक्तत्वं स्वाभाविकमेव । तत्र किसलयरञ्जनहेतुकधमुत्प्रेक्ष्यते। इवार्थे वाशब्दः तदुत्प्रेक्षायां प्रयुक्तः॥४॥ परेति ।-पुनः, स्परसरसं] स्मरेण सरसं सानुरागं यथा तथा, [ पत्युरुरःस्थलेन ] को। [विनिमयसङ्कमिताङ्गरागरागैः ] विनि- मयेन व्यतिहारण, संक्रमितोऽकरागोऽनुलेपनं, तेन रागो रमनं येषु ते:, [ अतिशयखेदसम्पदा ) अतिशयोऽतिशयितो यः खेदस्तस्य सम्पदा महिमा [व] इत्युतक्षा। [ भृशम, इतरेतरं निषस: ] परस्पर संश्रितः, [स्तनयुगलैः ] • ॥ ५ ॥ • पव हि कुचमण्डलामा घमसनिविष्टाया पतिखडाहतुक संश्रितत्वमुत्मेचितम् । तेन च , लोकपि यथा केनचिदिमानितावभी तत्प्रतिविधातुमसमर्थतया मादा. तापपशात् परस्पर सन्तापाभिव्यक्त थे मिखिती भवतः, तथा कुचमहलानामपि युग्मसनिहितावस्थानमिति व्यन्यते ।

·सप्तमः सर्ग: । पतनुकुचभराऽऽनतेन भूयः श्रमजनिताऽऽनतिना शरीरकण । पनुचितगतिसादनिःसहवं कलमकरोकभिरूभिर्दधानः ॥ ६६ ॥ अपगतनवयावकैश्चिराय क्षितिगमनेन पुनर्वितीर्णरागैः । कथमपि चरणोत्पलैशलशि- {शविनिवेशवशात्परस्परस्य ॥ ६७ ॥ प्रतन्विति । पुनः, [अतनुकुचभराऽऽनतेन] अतनुना महता, कुच.. भरण पानतन नम्रण, प्रागैवेति भावः। [भूयः] पुनथ, [ श्रमजनिता- ऽनतिना] श्रमजनिता आनतिर्यस्य तेन, [शरीरकेण] सुकुमारशरीरेण । किञ्च, [अनुचितगतिसादनिःसहत्वं] अनुचिता अनभ्यस्ता । 'अभ्यस्तेऽप्यु- चितं न्याय्यम्' इति यादवः । तया गत्या पादचारेण, यः सादः काश्य, तेन यनिःसहत्वम् अक्षमलं, तत् [दधानः ] गन्तुमक्षमैरित्यर्थः । न महन्त इति निःसहाः। पचाद्यजन्तेनोपसर्गस्य समासे स्वप्रत्ययः । [कलभकरोरुभिः ] कलभकराः करिहस्ता व उरवो महान्तस्तैः, [ऊरुभिः ] सकृथिभिः। 'सधि क्लीवे पुमानूरुः' इत्यमरः ॥१६॥ अपगतेति ।-पुन:, [ चिराय] चिरं [चितिगमनन, अपगत- नवयावः] अपगतो नवयावको नवलाचारागो येषां तैः, [ पुनः ] तेनैव, [वितीर्णरागैः ] सौकुमार्यादुत्पादितरागः, [ परस्परस्य, भृश- विनिवेशवशात् ] स्थिरन्यासबलात, एकं स्थिरं निवेश्य तदवषुम्भेन, इतरचालनक्रमेणेत्यर्थः । [कथमपि] महता प्रयनेन । 'कथमादि तथा- ऽप्यन्तं यनगोरवभेदयोः' इत्युत्पलः। [चलद्विवरणोत्पलैः ] + ॥ १७ ॥ उपमाऽलजारः। + उपमाऽखबारः।

·३०४ पिशपालबधे मुहुरिति वनविभ्रमाऽऽभिषङ्गा- दतमि तदा नितरां नितम्बिनीभिः । मृदुतरतनवोऽलसाः प्रकृत्या चिरमपि ताः किमुत प्रयासभाजः ॥ ६८ ॥ प्रथममलघुमौक्तिकाभमासीत् श्रमजलमुज्जवलगण्डमण्डलेषु । कठिनतरकुचायपाति * पश्चा- दथ शतशर्करतां जगाम तासाम् ॥ ६६ ॥ मुहुरिति ।-[नितम्बिनीभिः] उक्तधौपलक्षिताभिः स्त्रीभिः, [मुहुः, इति] एवं, [वनविनमाऽऽभिषनात् वनश्रमणाऽऽसङ्गात्, [ तदा नितराम, प्रतमि ] तान्तम्। तमेयन्ताहावे लुङ्। “नोदात्तोपदेशस्य मान्तस्थानाचमे:” (७३।२४ पा०) इति दधिप्रतिषेधः । युक्तञ्चतदि- त्याह। [मृदुतरतनवः ] अतिकोमलाङ्गाः, [ ताः ] स्त्रियः, [प्रकृत्या, अलसाः ] जड़ाः, अथ [ चिरमपि प्रयासमाजः चेत् [किमुत ] सतरामलसाः स्युरित्यर्थः । अत्राप्रकृतनैसर्गिकाऽऽलस्यस्य कथनेनाऽऽगन्तु- कस्य + कैमुत्यन्यायतः सिद्धाधवर्णनादर्थापत्तिरलङ्कारः,-'एकस्य वस्तुनो भावाद यत्र वस्त्वन्यदापतेत् । कैमुत्यन्यायतः सा स्थादर्थापत्तिरलङ्गिया।' इति लक्षणात्। श्रमश्चात सच्चारी वाच्यः,-'श्रमः खेदोऽध्वरत्वादः खेदोऽस्मिन्मर्दनादयः' इति लक्षणात् ॥ १८ ॥ अथ श्रमानुभावं खेदं वर्णयति, प्रथममिति ।-[अथ तासां] कोणां, [श्रमजलं प्रथमम्, उज्वलगण्डमण्डलेषु ] उज्ज्वलगण्डस्थलेषु, [अलघुमौक्तिकाभं] स्थूलमुक्ताफलसदृशम्, [प्रासीत् ]। [ पश्चात् . अब “कठिन कुचतटायपाति" इति पन्थान्तरभृतपाठः । + तसा ·सप्तमः सर्गः। विपुलकमपि यौवनोहतानां घनफूलकोदयकोमलं चकाशे। परिमलितमपि प्रियैः प्रकामं कुचयुगमुज्ज्वलमेव कामिनीनाम् ॥ ७० ॥ पविरतकुमुमावचायखेदा- निहितभुजालतयैकयोपकण्ठम् । विपुलतरनिरन्तगवलग्न- स्तनपिहितप्रियवक्षसा ललम्बे ॥ ७१ ॥ कठिनतरकुचाग्रपाति] सत्, अथ पतनानन्तरं शतं शर्कराः शतशर्करम् । 'समाहारे द्विगुरैकवचनं वा टाबन्ते' इति नपुंसकत्वम्। तस्य भावः तत्ता तां [शतशर्कर।] शतशकलत्वं, [जगाम]। अकस्य श्रम- जलस्य क्रमेणानकायसम्बन्धनिबन्धनात् पर्यायालङ्कारभेदः,–'क्रमे- कमनकस्मिन्नाधारं वर्तते यदि। एकस्मिन्नथ वाऽनेक पर्यायालङ्कृति- मता ॥' इति लक्षणात् ; स च मोक्तिकाभमित्युपमया संसृज्यते ॥६॥ अमेऽपि कुचमण्डलमविक्रतशोमित्याह, विपुलकमिति । - [योव- नोडतानां कामिनौनां कुचयुग, विपुलकमपि पुलकरहितमपि, [ धन- पुलकोदयकोमलं] घनपुलकोदयेन सान्द्ररोमोगमेन, कोमलं सदिति विरोधः । विपुलं विस्तृतं तदेव विपुलकमित्यविरोधः । [ प्रियः प्रकामं, परिमलितमपि] परितो मलमस्येति परिमलं तत्कृतं परिमलितं मलिनौकतं तथापि, [ उज्वलं ) विमलम्, [ एव चका] इति विरोधः । परिमलवत् कृतं परिमलितमित्यविरोधः । मत्वन्तात् “तत्क- गेति-" (ग०) इति णिचि कर्मणि क्तः । णाविष्ठवडावे विमतोलक । अपिर्विरोधे। विरोधाभासालङ्कारयोः संसृष्टिः ॥ ७० ॥ अधकस्याः प्रियकण्ठावलम्बने समानुभावमेकेनाह, अविरतति ।- ·शिशुपालवध अभिमतमभितः कृताङ्गभङ्गा कुचयुगमुन्नतिवित्तमुन्नमय्य । तनुरभिलषितं कमच्छलन व्यवणुत वेल्लितबाहुवल्लरीका ॥ ७२ ॥ [अविरतकुसुमावचायखेदात् ] अविरतो यः कुसमानामवचायो हस्तेन लवनम्। “हस्तादाने रस्तेये" (३२२४० पा०) इति घञ्। तन यः खेदस्तस्मात्, भर्तुः [उपकण्ठं ] कण्ठे। विभक्त्यर्थे ऽव्ययीभावः । [निहितभुजालतया ] निहिते भुजालत यया तथा। 'दोः प्रकोष्ठो भुजो बाहुभुजा च स्मर्यते बुधैः' इति वैजयन्ती। • । विपुलतरनिर- तरावलग्नस्तनपिहितप्रियवक्षसा] विपुलतरी निरन्तरमवलग्नो संश्लिष्टौ च यो स्तनौ ताभ्यां पिहितं छादितं प्रियस्य वक्षो यया तया [ एकया ] स्त्रिया, [ ललम्बे ] लम्बितम्। भाव लिट् ॥ ७१ ॥ अथापरस्था अङ्गभङ्गाख्यमपरमनुभावमाइ, अभिमतमिति ।- [ तनुः ] काचित् तन्वौ। “वोती गुणवचनात्" (४|११४४ पा.) इति विकल्यादनीकारः। [अभिमतमभितः ] प्रियमभौत्यर्थः । [उति- वित्तम् ] ओनत्येन प्रतीतम्। विदर्भावार्थात् “वित्ती भोगप्रत्यययोः" (रा५८ पा० ) इति प्रत्ययार्थे निष्ठानत्वाभावनिपातः। [कुच- युगम्, उन्नमय्य] उत्तुङ्गीकृत्य, [कताङ्गभङ्गा) कृतोऽङ्गभङ्गो गाविजृम्भणं यया सा, तथा (वेशितबाहुवबरीका] वेन्निते मिथो वेष्टिते, बाहुवनर्यों भुजलते यया सा। “नवृतश्च" (५।४।१५६ पा०) इति कप्। [कमच्छलेन] श्रमापनोदकचेष्टाव्याजेनत्यर्थः [ अभिलषितम्] आलिङ्गनाद्यभिलषितं [व्यवणुत] प्रकटितवतो। तृणोतेर्लङ। प्रौढ़ेय- मुत्सका च ॥७२॥ * कोषप्रमाणात् भुना शकस्यापि भुजाशब्दस्य प्रयोग: कविभिनर्माहत त्य. युक्रता-नामदोषः।

·सप्तमः सर्गः। हिमलवसदृश: श्रमोदविन्टू- नपनयता किल नूतनोटबध्वाः । कुचकलशकिशोरको कथञ्चि- तरलतया तरुणेन पस्पृशाते ॥ ७३ ॥ गत्वोटेकं जघनपुलिने कदमध्यप्रदेश: क्रामन्नूरुद्रुमभुजलताः पूर्णनाभोड्दान्तः । उल्लयोच्चैः कुचतटभुवं प्लावयन् रोमकूपान् खेदापूरो युवतिसरितां व्याप गण्डस्थलानि ॥७४॥ प्रथ कस्याश्चिन्मुग्धायाः प्रियचापलोक्तिद्वारा खेदोगमं प्रकटयति, हिमेति। [हिमलवसदृशः ] हिमकणनिभान् [ श्रमोदविन्दून् ] खेद- विन्दनित्यर्थः। “मन्थोदन-" (६।३।६० पा० ) इत्यादिना उदकस्यो- दादेशः । [अपनयता किल] प्रमार्जतव, न तु तत्र तात्पर्यमिति भावः। [तरुणेन यूना, [ नूतनोटबध्वाः ] । कुचो कलशाविव तोच किशोरकाविव उललनमाम्यादश्वशावाविव । 'अश्वशावः किशो- रकः' इत्यमरः। तो [कुचकलकिशोरको]। उभयत्राप्युपमित- समासः। [कञ्चित् ] क्लेशेन, सप्रतिषेधमेवेत्यर्थः । [ तरलतया ] पपलतया, उत्सुकतयेत्यर्थः । [ पस्पृशाते ] स्पृष्टो । स्पृशः कर्मणि लिट् । मुग्धेयम् • ॥ ७३ ॥ अथ सर्वासामेव खेदोद्रेकं वर्णयति, गत्वेति ।-[युवतिसरितां] युवतय एव सरितस्तासां, [खेदापूरः) स्खेद एवापूरः प्रवाः, [जघन- पुलिने] जघनमेव पुलिनं तत्र [गत्वोट्रेकम] उद्रे कं गत्वा, (रुडमध्य- प्रदेशः] का पाहतो मध्यप्रदेशोऽवलग्नभागः, प्रवादशश्च येन सः, [पूर्णनाभौडदान्तः]। रेफान्तमकारान्तं वा । पूर्णेति पूरेय॑न्तात् कर्मणि उपमावस्य उत्प्रेक्षायाय संमृष्टिः।

·३६८ शिशपालबधे प्रियकरपरिमार्गादङ्गनानां यदाऽभूत् पुनरधिकतरैव खेदतोयोदयौः । अथ वपुरभिषेक्तुन्तास्तदाऽम्मोभिरौषु- वनविहरणखदम्बानमम्नानशोभाः ॥ ७५ ॥ इति श्रीमाघकविकतो शिशुपालबधे महाकाव्ये वनविहारो नाम सप्तमः सर्गः ॥ ७ ॥ - त: “वा दान्त-" (७।२७ पा०) इत्यादिना शिलुगिटप्रतिषेध- निपातः । [उच्चः] उवतो [कुचतटभुवं] कुचावेव तटो तयोभुवं प्रदेशम्, [उना, रोमकूपान्] रोमाणि रोमरन्धाणि, तान्येव कूपान्, [सावयन्] पूरयन्, [जरुद्रुमभुजलता: कामन्, * गण्डस्थलानि ] कपोलभागान्, उवतभूभागांश्च, व्याप] प्राप। अत्र युवतिषु सरित्त्वस्य तदवयवेष्ववय- वानाञ्च निरूपणात् समस्तवस्तुविषयसावयवरूपकं श्लेषानुप्राणितम् ; तञ्च एकस्यानकत्रवृत्तिरूपेण पर्यायेण सौर्णम् । मन्दाक्रान्ता वृत्तं,- "मन्दाक्रान्ता जलधिषड़गैम्भौं नतो तागुरू चेत्" इति लक्षणात् ॥७४॥ एवमध्वश्रमानुभावं खेदोद्रेकं वर्णयित्वा तत्फलभूतां जलविहारे. छामाऽऽसां दर्शयति, प्रियेति ।-[यदा अङ्गनानां, प्रियकरपरिमार्गात प्रियकरस्पर्शात्। मजे अप्रत्ययः । [खेदतीयोदयौः ] स्वेदोहम- सम्पत्, [ पुनः ] भूयोऽपि, [अधिकतरैव अभूत् नदा, अम्मानशोभाः] प्रवीणकान्तयः, वपुषि म्मान पौति भावः । [ताः] अङ्गना, [ वनविह- रणखेदम्बानं] वनविहरणखेदेन मानम्। सायते: कर्तरि क्त:, “संयोगादरतो धातोर्यरावतः” (८।४३ पा०) इति निष्ठानत्वम् । [ वपुः] अङ्गम् । [अथ ] कारनौन । 'मङ्गलानन्तराऽऽरम्भप्रश्नकात्मी- ध्वथो अथ' इत्यमरः । [अम्भोभिरभिषेक्तुम, ईषुः] इच्छन्ति स्म। वर्ष- • जब एव दुमाः उरुद्रुमाः, भुजा एव लता: भुजलताः. ते च साच रत्युभयोः पूर्णपदस्य विशेषणत्वं खोनत्य कर्मधारयसमास:, ताः कामन परिपूरयन् ।

·अष्टमः सर्ग: पायासादलघुतरस्तनैः स्तनतिः श्रान्तानामविकचलोचनारविन्दैः अभ्यम्भः कथमपि योषितां समूहैं- स्तैमरूनिहितचलत्पदं प्रचले ॥ १ ॥ लिद। अत्र पूर्ववाक्यार्थस्योत्तरवाक्यार्थसमर्थनहेतुकत्वेनोपनिबन्धात् वाक्यार्थस्तुकं कायलिङ्गमलङ्कारः। मालिनी वृत्तम् ॥ ७५ ॥ इति श्रीमहामहोपाध्यायकोलाचलमविनाथसूरिविरचिते माघकाव्यव्याख्याने सर्वपाख्ये सप्तमः सर्गः ॥ ७ ॥ अथ वपुरभिपेतं तास्तदाम्भोभिरौषुरित्युक्तं, तदेव वर्णयितुमारभते, प्रायासादिति ।-[ अलघुतरस्तनैः ] पृथुतरकुचैरिति मान्य हेतूक्तिः । [स्तनद्भिः ] भूषाभिः श्रमश्वामा शब्दायमानैः। 'स्तन शब्द' इति धातोर्लटः शलादेशः । [अविकचलोचनारविन्दैः ] श्रमनिमौलिताधि- पञः - [प्रायासात्] वनविहारखेदात्, [ग्रान्तानां] कान्तानां, योषितां तैः समूह:] कर्तृभिः । [ उर्वोनिहितचलत्पादं ] उयां निहितानि निक्षिप्तानि। 'डुधाञ् धारणे' इति धातोः कर्मणि क्तः। तथैव चलन्ति पदानि यस्मिन् कर्मणि तत् यथा तथा, उत्क्षेपणाशक्त्या भुवि बलादाकृष्यमाणचरणमित्यर्थः । [अभ्यम्भः ] अम्भ: प्रति, [कथ- मपि, प्रचेले ] प्रचलितम्। भावे लिद। खभावोक्तिरलङ्कारः- इत्थपमा।

·शिशपालबधे यान्तौनां सममसितबुवां नतत्वा- दंसानां महति नितान्तमन्तरेऽपि । संसक्तै विपुलतया मिथो नितम्बैः सम्बाधं वृहदपि तद् बभूव वर्ल्स २॥ नौरदुमशिशिरां भुवं वजन्तीः साशङ्ख मुहुरिव कौतुकात्कस्ताः । पस्पर्श क्षणमनिलाऽऽकुलौकृतानां शाखानामतुहिनरश्मिरन्तरालैः ॥ ३ ॥ 'स्वभावोक्तिरसो पारु यथावद वस्तुवर्णनम्' इति लक्षणात्। अस्मिन् सगै प्रहर्षिणी वृत्तं,-'नो ब्रो गस्त्रिदशयतिः प्रहर्षिणीयम्' इति लक्षणात्॥१॥ यान्तीनामिति ।-[समं] पतिशः, [ यान्तीनाम]। "आच्छी- नद्योनम्" (७१८० पा० ) इति वैकल्पिको नुमागमः। [असित- भुवां] स्त्रीणाम, [अंसानां नतत्वात् ] हेतोः [नितान्तं महति, अन्तरे ] अवकाशे सति, [ अपि विपुलतया ] हेतुना [मिधः संसक्तः ] अन्योऽन्य- निष्टः, [ नितम्बैः, वृहत् ] विस्तृतम्, [ अपि तहम ] ; सम्बाध्यत इति [ सम्बाधं ] सङटम्। 'सङ्कटं ना तु सम्बाधः' इत्यमरः । स्थापि विशेष्यलिङ्गत्वं सम्बाधमनुवर्तत इति भाष्यकारादिप्रयोगादि- ष्यते। [बभूव ] नासत्वनितम्बवैपुल्योक्त्या सौन्दर्य्यातिशय उत्त:। असम्बाधेऽपि सम्बाधाभिधानादतिशयोक्तिः ॥ २ ॥ नोरन्धेति ।-[ नोरन्ध्रद्रुमशिशिरां] नौरन्धः सान्द्रद्रमैः शिभिरा, [भुवं, व्रजन्तोः] गच्छन्तौः, [ता:] स्त्रीः [अतुहिनरश्मिः] उष्णांशः, [चणम, अनिलाऽऽकुलोकतानाम् ] अनिलेन, आकुलोकताना पालिताना, [घाखानाम, अन्तरालः] नौरन्ध्रत्वेऽपि मुहुरनिलचालनजनितेरवकाः, घमन्त- ·पष्टमः सर्गः। एकस्यास्तपनकः करालिताया विधाणः सपदि सितोष्णावारणास्वम् । सेवायै वदनसरोजनिर्जितश्री- रागत्य प्रियमिव चन्द्रमाशकार ॥ ४ ॥ खं रागादुपरि वितन्वतोत्तरीय कान्तेन प्रतिपदवारिताऽऽतपायाः । [ मुहुः, कोतुकात् ] श्रोत्सुक्यात, [ इव, साशङ] परदारत्वात् सभय- मित्यर्थः । [करः, पस्पर्ण ] स्पृष्टवान् । अत्र चलच्छाखाहेतुकस्य तपन- करस्पर्शस्यौत्सुक्यहतुकत्वोत्प्रेक्षणात् गुणहतूत्प्रेक्षा • ॥ ३ ॥ अथ कस्याश्चिदृतं श्वेताऽऽतपत्र पन्द्रत्वेनोत्प्रेक्षते, एकस्था इति ।- [ वदनसरीजनिर्जितौः ] वदनसरोजेन स्त्रीमुखपङजेन निर्जित श्रीः, [ चन्द्रमाः] । एतेन वदनसरोजस्य चन्द्रविजयात् सरोजान्तरवलक्षण्यं चन्द्रस्य निकष्टत्वञ्चोक्तम्। अत एव [ सेवायै ] तत्सेवनार्थम्, [आगत्य तपनकरः, कगलिताया ] भौषितायाः, पौड़ितायाः इत्यर्थः । 'करालो भौषणेऽन्यवत्' इति विश्वः । एतेन सेवाऽवकाशो दर्शितः । [ एकस्याः ] कस्थाश्चिदङ्गनायाः, [ सपदि ] आतपक्षणे एव, [सितोष्णवारणावं ] खयमेव श्रेताऽऽतपत्रत्वं, [विधाण:) सन, [प्रियं चकारेव] इति क्रिया- स्वरूपोत्प्रेक्षा। पराजितः कयाचित् सेवनया जेतुश्चित्तसन्तोषमुपा- नयतीति भावः ॥ ४॥ खमिति ।-[रागात् ] हेतोः, [ उपरि] प्रियाया मूईनि, [खं] खकीयम, [उत्तरीयं, वितन्वता] विस्ताग्यता, [ कान्तेन ] प्रियेण, स्प्रेक्षाऽलसारख च उपाशी परदाराऽऽकर्षण भौतोरकण्ठितस्य पपस्तुत- विटजनस्य पवसरबतहत करपकतत्पशव्यवहारप्रतीते: विष्टकरशब्देन तत्पोषकतया समासीक्षिरत अन्धी।

·शिशपालबधे सच्छवादपरविलासिनीसमूहा- छायाऽऽसौदधिकतरा तदाऽपरस्याः ॥ ५ ॥ संस्पर्शप्रभवमुखोपचौयमाने सर्वाङ्गे करतललग्नवल्लभायाः । कौशेयं व्रजदपि गाढ़तामजस्रं सस्रंसे विगलितनौवि नीरजाक्ष्याः ॥ ६ ॥ [प्रतिपदवारिताऽऽतपायाः ] प्रतिपदं पदे पदे, वारितः आतपो यस्थाः तस्था [अपरस्याः) कस्याश्चिदङ्गनायाः, [ सच्छत्रात् ] छत्रयुक्तात्, [अपर- विलासिनीसमूहात् ] सकाशात्। “पञ्चमी विभक्तेः” (२।३।४० पा०) इति पञ्चमी। [अधिकतरा, छाया ] अनातपः, कान्तिश्च, [तदा आसीत्। छत्रछायातोऽपि कान्तवहस्तधतीत्तरोयच्छायैवानन्य- साधारणो ज्यायसी च। मुखकान्तिरपि तस्या एव भूयसौति भावः । 'छाया वनातपे कान्तो' इत्यमरः । एतन सच्छतादच्छत्रस्याधिकच्छायेति विरोधोऽपि निरस्त इति विरोधाभासोऽलङ्कारः ॥ ५ ॥ संस्पर्श ति।-[करतललग्नवल्लभायाः) करतले लग्नी वनभो यस्यास्तस्याः वहस्तेन तइस्तं ग्रहीत्वा गच्छन्त्या इत्यर्थः [ नीरजाक्ष्याः सर्वाङ्गे, संस्पर्शप्रभवसुखोपचीयमान संस्पर्शप्रभवेण प्रियाऽङ्गसङ्गप्रभवेण सुखेनोपचौयमाने पोषं गमित सति ; अत एव [गाढ़तां ] दृढ़त्वं, [ व्रजदपि विगलितनोवि] सुखपारवश्यादिनिष्ठ- ग्रग्यि [ कोयं ] टुकूलम, [अजसं, ससंसे ] सस्तम् । • एषा इष्टा इर्षितरोमा च ॥६॥ .. प्रत एव • गाढमपि सस्तमिति विरोधी नौवीविगलनरतसमाहित इति विरोधाभासो. ऽखसारः।

·प्रटमः सर्गः। गच्छन्तौरलसमवेक्ष्य विस्मयिन्य- स्तास्तन्वौर्न विदधिरे गतानि हस्यः । बुड्डा वा जितमपरेण काममाऽऽवि- कुर्वीत खगुणमपत्रपः क एव ? ॥७॥ श्रीमद्भिर्जितपुलिनानि माधवीना- मारोहेनिविड़हनितम्बविम्बैः । पाषाणस्खलनविलोलमाशु नूनं वैलक्ष्याद ययुरवरोधनानि सिन्धोः ॥ ८ ॥ गछन्तोरिति ।-[इंस्थः] इंसाङ्गनाः, [अलसं] मन्द, [गछन्तौसा:, तन्वी:] खौः, [अवेक्ष्य, विस्मयिन्यः ] गतिसौष्ठवाहिस्मयवत्यः सत्यः, [ गतानि ] स्वयं लौलागमनानि, [ न विदधिरे ] न चक्रुः । सज्जयति भावः। तथा. हि [ अपरण] परेण, [ जितं स्वगुणं, बुड्डा वा] बुहाऽपौत्यर्थः । [क एव] को वा, [ अपनपः ] सन् [ कामम, [पाविष्कुवात] प्रकाशयेत् ? न कश्चिदपौत्यर्थः । "इदुपधख चा प्रत्ययस्य" (८३४१ पा०) इति विसर्जनौयस्य षत्वम् । तिरक्षां विवेकित्वातिशयोक्या गतिकरणनिषेधसमर्थनार्थोऽयमर्थान्तर- न्यासः ॥७॥ सोमद्धिरिति।-[ श्रीमद्भिः] शोभावद्भिः, [निविड़वहवितम्ब- विम्बेः ] निविड़ा वहन्तश्च नितम्बविम्बाः कटिपश्चादागा येषां ते:, [माधवीनां ] माधवस्येमाः माधव्यस्तासां हरिबधूनाम, पारुयन्त इति [पारोह:) कटिपुगेभागैः, जघनै रित्यर्थः, [जितपुलिनानि] जित- पर तन्वीमा सविलासगनिदर्शनेम इंसौना गमनाभावासम्बन्धऽपि तमा अधीनरतिशयोतिः।

·शिशुपालबधे मुक्ताभिः सलिलरयास्तशक्तिपेशी- मुक्ताभिः कृतमचि सैकतं नदीनाम् । स्खौलोकः परिकलयाञ्चकार तुल्यं पल्यझैविगलितहारचारुभिः खैः ॥ ६ ॥ पाघ्राय श्रमजमनिन्द्यगन्धबधुं निश्वासश्वसनमसक्तमङ्गनानाम् । सैकतानि, [सिन्धोरवरोधनानि समुद्रमहिष्यो नद्य इत्यर्थः । [वैल- यात्] पराजयकतमनःसकोचाइतोः, [पाषाणखलनविलोल] पाषाणेषु सूखलनेन अभिघातेन विलोलं यथा तथा, [आशु, ययुः] अगुः, [नूनम् । नदौना स्वाभाविक्या: पाषाणमवलिताशुगत: वैलक्ष्यहेतुकत्वोत्प्रेक्षणात गुणहेतूत्प्रेक्षा ॥८॥ मुक्ताभिरिति ।-[ स्त्रौलीक: ] स्त्रीजन: कर्ता। [सलिलग्यास्त- शुक्तिपेशीमुकाभिः सलिलरयेणास्ता नुन्नाः शक्रयो मुक्तास्फोटास्त एव पैश्यः कोशाः, पटा इति यावत्। 'मुक्तास्फोट: स्त्रियां शुक्तिः' इति 'पेशी कोशो हिहोनऽण्डम्' इति चामरः। ताभिः मुक्ताभिः विमुक्ताभिः [ मुक्ताभिः ] मोनिकः । 'अथ मौकिकं मुक्ता' इत्यमरः । [ कतरुचि ] कृतशोभ, [ नदौनां] सिकतामयं [ मैकतं] पुलिनम् । 'तोयोत्थितं तत्पुलिनं सैकतं सिकतामयम्' इत्यमरः । “मिकता- शर्कराभ्याञ्च" (५२।१०४ पा०) इत्यण प्रत्ययः । [विगलितहार- चारुभिः ] विगलितविशौर्णाः चारुभिः [स्वैः, पल्य.: ] शयनैः। 'शयनं मञ्चपर्यङपल्यङ्गाः खट्या समाः' इत्यमरः । [तुल्यं ] सदृशं, [परिकलयाञ्चकार ] मेने। पूर्णोपमेयम् ॥ ८ ॥ आघ्रायति ।-[भ] कतभिः । [ श्रमजम् ] अध्वश्रमीथम, [ अनिन्दागन्धबन्धु] अनिन्द्यगन्धस्य श्लाघ्यगन्धस्य बन्धुं सहचरं, तद्दन्त- मित्यर्थः । (अङ्गनानां, निश्वासश्वसनं ] निश्वासमारुतम्, [ असक्तम् ] ·पष्टम: मर्गः। भारण्याः सुमनस ईषिरे न भृङ्गै- रौचित्यं गणयति को विशेषकामः ? ॥१०॥ आयान्त्यां निजयुवती वनात् सशङ्क वर्हाणामपरशिव गिडनी भरेण । आलोक्य व्यवदधतं पुरो मयूर कामिन्यः श्रदधुरनार्जवं नरेषु ॥ ११ ॥ आलापैस्तुलितरवाणि माधवीनां माधुर्य्यादमलपतत्रिणां कुलानि । अप्रतिषिहम, [ आघ्राय ], अरण्ये भवाः [भारण्याः, सुमनसः] पुष्पाणि, [ नेपिरे ] नेष्टाः। 'दषु इच्छायां' कर्मणि लिट। अनुचितोऽय- मकाण्डे परिचितपरित्याग इत्याह,-विशेषं कामयते इति [विशेष- कामः ] । “शौलिकामिभिक्षाचग्भ्यिो णः” (वा०) इति णप्रत्ययः । [ कः प्रोचित्यं गणयति ? ] न कोऽपौत्यर्थः । अर्थान्तरन्यासः ॥ १० ॥ आयान्त्यामिति ।-निजयुवतो वनात, आयान्त्याम् ] पागच्छन्त्यां सत्यां, [ सशडं] समयम, [ अपरशिखण्डिनी] जारिणी, [ वहाणां भरेण, व्यवदधतं ] छादयन्तं, [ मयरं पुर आलोक्य, कामिन्यः नरेषु ) प्रियेषु, [ अनाजवं] कोटिल्यं, [ श्रदधुः ] विश्वस्तवत्यः, कुटिलाः पुरुषा इति निश्चिरित्यर्थः । * दधातेलुंङि “गातिस्था-" ( २।४१७७ पा० ) इत्यादिना सिचो लुक, “प्रातः" (३।४।११० पा० ) इति मेजुसा- देशः । “पदन्तरोरुपसर्गवत्तिर्वक्रव्या" (वा.) इति अच्छब्दस्य धातोः प्राक् प्रयोगः ॥ ११ ॥ पालापैरिति ।-[ माधवीनां ] हरिबधनाम, [पालापैः ] * तिर्यचापि यत् निजयुवतिभयात् जारिणौं गोपायितुमभियतन्त, सभाव- चतुरा: नराम्तु सुतरामती व धर्तबुद्धिसम्पन्ना इत्यभिप्राय: ।

·शिशुपालवधे अन्तर्हामुपययुमत्पलावलौषु प्रादुःष्यात् क दूव जितः पुरः परेण ?॥१२॥ मुग्धायाः स्मरललितेषु चक्रवाक्या निःशझं दयिततमेन चम्बितायाः । प्राणेशानभि विदधुर्विधूतहस्ताः शौत्कारं समुचितमुत्तरं तमण्यः ॥ १३ ॥ उत्क्षिप्तस्फुटितसरोकहार्यमुच्चैः सस्नेहं विहगरतैरिवाऽऽलपन्ती। कर्तृभिः । [ माधुर्यात् ] हेतोः [ तुलितरवाणि ] तिरखतातानि, अमलपतत्रिणां] हंसानां, [ कुलानि उत्पलावलौषु, अन्ताम् । "अन्तःशब्दस्याकिविधिणवेषपसगत्वं वायम्" (वा.) इति अन्तःसन्द- खोपसर्गत्वात् “पातशोपसगै" (३।३।१०८ पा० ) इत्याप्रत्ययः । [उप- ययुः]। युक्त चेतदित्याह, तथा हि, [परेख जितः कः, दव] स्वान्दो वाक्यालकार [ पुरः] जैतुरग्रे, [ प्रादुःण्यात ! ] प्रादुर्भवेत! "उपसर्गप्रादामस्तिय॑चपरः" (८८७ पा० ) इति षत्वम् । पर्या- स्तरन्यासः ॥ १२॥ मुन्धाया इति ।-[दयिततमेन, निःगडं] निर्विचार, [धि सायाः ] दष्टायाः, [स्मरललितष ] चुम्बनाद्यनन्तरखत्येषु पौत्कारा- दिकामचेष्टितेषु, [ मुग्धायाः] मूढ़ायाः, [चक्रवाक्याः, समुचितं ] योग्य, [ौत्कारं ] गौत्काररूपम, [ उत्तरं ] कृत्यं, [ तरुखः ] स्वयं [प्राणेशान अभि विधूतहस्ताः ] सत्यः [ विदधुः ] । तादात्माभावनया स्वयं दहा एव शौच्चकुरिति शौस्कारासम्बन्ध तत्सम्बधातिशयोक्या तत्तासामहोप- कमासौदित्युक्तम् ॥ १३ ॥ चम्बनशोत्कारयी: काय्यकारणयायाधिकरणादसातिरबारः ।

·अष्टमः सर्गः। ३९७ नारीगामथ सरसौ सफेनहासा प्रौत्येव व्यतनुत पाद्यमूर्मिहस्तैः ॥ १४ ॥ नि याया निजवसतेनिगसिरे यत् रागण यियमरविन्दतः कराग्रैः व्यक्तत्वं नियतमनेन निन्यरम्या: सारना क्षितिमुतविद्विषो महिप्यः ॥ १५ ॥ . उत्क्षिप्तति ।- [अथ ] अनन्तरम्, [ उत्तिप्तम्फटितमगेरुदायम् ] उत्तिप्तं म्फटितमगेरु विकचारविन्दमेवार्थमर्थदव्यं यस्मिंस्तत्तया, [ममेहं विहगमतैरुचैः, आलपन्ती ] स्वागतादिवचनं व्याहरन्ती, [इव] स्थिता इत्युत्प्रेक्षा। फेन इव हाम: * तेन महिता मफेनहासा म्मित- पूर्वाभिमापिगौत्यर्थः । [ सरमौ ] पुष्करिणी, [नारीणाम, ऊर्मिहस्तैः] ऊर्मिभिरेव इस्तैः, [पाद्यं] पादोदकम् । “पादार्धाभ्याच” (५।४।२५ पा० ) इति यत्प्रत्ययः [ प्रोत्येव ] इत्यत्प्रेक्षा। [व्यतनुत ] । रूपकानु- प्राणि तात्प्रेक्षादयस्य मापनत्वात् मंसृष्टि: । ॥ १४ ॥ नित्याया इति ।- नितिमतविहिषः ] नरकद्विषो हरे:, [ महिप्यः, कगः ] पागिा पल्लवैः करगणै: [ यत्, गर्गगा ] रक्त वर्गान, इच्छया च, [थियं] शोभां, ग्माच्च, [निन्यायाः] सदातन्या:, [निजवसतः ] खवामात् [ अरविन्दतः ] अरविन्दात्, [ निरामिरे ] निष्काशयाचक्रुः, निश्चक्रश्चेति यावत्। “उपमर्गादस्यत्यूयोर्वा वचनम्" (वा.) इति विकल्यादात्मनेपदम् । [ अनन ) निरासेन, [ अस्याः ] श्रियः, [ सापत्ना] सपत्नीत्वम्। ब्राह्मणादित्वात् ष्यञ्प्रत्ययः। [नियतं, व्यक्तत्वं निन्युः ] व्यक्तीचरित्यर्थः । अत्र श्रौशब्देन रमाशोभयोरभेदाध्यवसायेन श्रौनि- फैन: एव हाम इति युक्तं प्रतिभाति, सरसौनां प्रकृतहासासम्भवेन फैन हासत्वारोपम्यव युक्त्वात्। + सडर इति पाठी युक्तः, सापेक्षयी: संमृष्यसम्भवात् ।

·शिशुपालबधे आस्कन्दन् कथमपि योषितो न याव- होमत्यः प्रियकरधार्थमा गहस्ताः । औत्सुक्यात्त्वरितममूस्तदम्बु तावत् सङ्गान्तप्रतिमतया दधाविवान्तः ॥ १६ ॥ ताः पूर्व सचकितमाऽऽगमथ्य गाधं कृत्वाऽथो मृदुपदमन्तराऽऽविशन्त्यः । कामिन्यो मन दूव कामिनां सरागै- रङ्गैस्तज्जलमनुरजयाम्बभूवुः ॥ १७ ॥ गमस्य मापनाव्य कोकरणाघवोत्प्रेक्षणात् श्लेषप्रतिभोत्यापितातिशयो- जयनुप्राणितेयं फलोत्प्रेति सङ्गरः ॥ १५ ॥ आस्कन्दविति । - [भौमत्यः ] प्रवंशभौरवः, [ योषितः, प्रियकर- धार्यमाणहस्ता:] प्रियकर्धाय॑माणहस्ताः प्रियकगवलम्बा: सत्यः, यावत् कथमपि, नास्कन्दन्] न प्राविशन्, तावत्, मङ्घान्तप्रतिमतया] सङ्घान्तप्रतिविम्बतया, (तदम्बु] कर्त [ औत्सुक्यात् ] उत्कण्ठया, [वरितममः, अन्तर्दधाविव ] अन्त: प्राविशयदिवेत्यर्थः । प्रतिविम्ब- सङ्क्रमणादन्तानोत्प्रेक्षणात् क्रियानिमित्ता क्रियाम्वरूपोत्प्रेक्षा ॥१६॥ ता इति ।-[ताः कामिन्यः, कामिनां] कामुकानां, [ मन इव तज्जलं, पूर्व ] प्रथम, [ सचकितं ] सभयं यथा तथा, [गाधम्] उत्तानम्, [आगमय्य ] गमनन ज्ञात्वा, पुरःप्रविष्टपुरुषमुखेन गाधं तदिति पग. मृष्येत्यर्थः ; अन्यत्र,- दूतमुखेन ज्ञात्वेत्यर्थः । [ अथो ] अनन्तरं, [ मद] मन्दं, पदं कृत्वा ] पदं न्यस्य ; अन्यत्र तु, खयं सम्भाषणादिकं कन्वे- त्यर्थः । [अन्तराऽऽविशन्त्यः) अन्तरमभ्यन्तरमाऽऽविशन्त्यः प्रविष्टाः सत्यः । अन्यत्र,-रहस्यकर्मणि प्रवृत्ता इत्यर्थः । [सरागै:] साजरागैः सानुरागैच, ·अष्टमः सर्गः। ३७८ सोमं पयसि मुहुर्महेभकुम्भ- शौभाजा कुचयुगर्लन नौय माने। विश्लेषं युगमगमद्रथाङ्गनाम्नो- कदृत्तः क दूब सुरवावहः परेषाम् ? ॥१८॥ आसोना तटभुवि सन्मितन भर्वा रम्भीरूरवतरितुं सरखनिच्छुः । धुन्वाना करयुगमोक्षितुं विलासान् शौतालुः सलिलगतेन सिच्यते स्म ॥ १६ ॥ . [अ.:] गालः, [अनुगञ्जयाम्बभूवुः तदर्णाक्रान्तं चक्रुः; अन्यल,-त्वनुरक्तं चक्रुरित्यर्थः। श्लेषसौर्णेयमुपमा ॥ * ॥ १७ ॥ सझामिति ।-[ महंभकुम्भश्रीभाजा] तत्सदृशौभाजेत्यर्थः अत एवासम्भवहम् सम्बन्धी निदर्शनाऽलङ्कारः। [ कुचयुगलन ] उद्ध- सितनति भावः । । पर्यास मुहुः सहीभ, नौयमान] प्राप्यमाणे सति, [ रथाङ्गनाम्रोयुगं ] चक्रवाकयुगलं, [ विश्लेषं ] वियोगम, [ अग- मत् वियोगासहमपौति भावः । तथा हि, [ उद्दत्त: ] उन्नतो वृत्तच उहतनं यस्यति वा उदृत्तः ; अन्यत्र,-उदृत्तः उन्मागवत्तौति यावत् । स [क इव] की वा, [परषां] खंतरषां, [सुखावहः ?] सुखकरः ! न कोऽपौ- त्यर्थः । अयञ्च श्लेषमूलातिशयोक्तिजीवितोऽर्थान्तरन्यासः ॥ १८ ॥ आसौनति ।-शोतं न सहत इति [शौतालुः] शीतभोकः । "शीतोष्णान्यां तदसहन आलुच् वक्तव्यः” ( वा० ) इत्यालुच् । अत एव [सरसि, अवतरितुं ] प्रवेष्टुम, [ अनिच्छुः ] अनभिलाषुका, अत एव [तटभुवि, आसौना ] उपविष्टा। आसे: कर्तरि शानच् । “ईदासः" तथा “तरण: वगणत्यागादत्युत्कष्ट सह." इति दर्पणीत लवादव मलन्य पारागादिमानुरननत्व कथनात् तद्गुणालशरः ।

·३८० शिशुपालबधे नेच्छन्तौ समममुना सरोऽवगाढं रोधस्तः प्रतिजलमौरिता सम्खौभिः आश्लिक्षद्भयचकितेक्षणं नवोढ़ा वोढ़ारं विपदि न दूषिताऽतिभूमिः ॥ २० ॥ तिष्ठन्तं पयसि पुमांसमंसमात्रे तद्दनं तदवयती किलाऽऽत्मनोऽपि । (७२।८२ पा० ) इतौकारः। रम्भे कदलीस्तम्भाविवोरू यस्था: सा [सम्भोरू: ] स्त्री । “ऊरूत्तरपदादौपम्ये" (४।१६८ पा.) इत्यूप्रत्ययः । [सलिलगतेन स्वयं सलिलं गतेन प्रविष्टेन, [ मस्मितेन भो विलासा- नीक्षितुं करयुगं, धुन्वाना ] कम्पयन्तौ। धुनीतेः कर्तरि भानच्प्रत्ययः । [सिच्यते स्म ] सिक्ता ॥ १८ ॥ नेच्छन्तौति ।- [अमुना ममम् ] अनेन भर्वा सह, [मरः, अवगाढुम्] अवगाहितुम्। "स्वरतिमृतिमयतिधदितो वा” (७।२।४४ पा.) इति विकल्यानेडागमः । [नछन्ती] लज्जया अनिच्छन्तौ। नअर्थस्य नशब्दस्य सुप्मपा • इति ममामः, नममामो वा। अघ [ मखौभिः, प्रतिजलं जलं प्रति, [रोधस्त: ] गेधसः । पञ्चम्यास्तसिल। [ईरिता] नुन्ना, [ नवोढ़ा] नवबध:, : भयचकितैनगं । भयेन चकितेक्षणं सम्भान्तदृष्टि यथा तथा, वोढ़ारं] भर्तारम् [ आश्लिक्षत् ] आलिङ्गित- वतो। 'निष आलिङ्गने' इति धातोर्लङि. चे: क्सादेशः । च धाष्टयदोषापत्तिरित्याह,-[विपदि । विपत्ती, अतिक्रान्ता भूमिः [ अतिभूमिः ] अमर्यादा, [ न दूषिता] “आपत्काले नास्ति मर्यादा" इति न्यायादिति भावः । अर्थान्तरन्यासालङ्कारः ॥ २० ॥ तिष्ठन्तमिति ।- सुतनुः ] शुभाङ्गो स्त्री, अंसः प्रमाणमस्येति G.. "सह मुपा" (२१४ पा.) इति सूवम् ।

·पष्टमः सर्गः। ५८१ चभ्येतं सुतनुरभौरियेष मौग्धा- दाश्नेषि द्रुतममुना निमज्जतीति ॥ २१ ॥ पा नाभः सरसि नतमुवाऽवगाढ़े चापल्यादथ पयसस्तरङ्गहस्तैः । उच्छायि स्तनयुगमध्यरोहि लश्च- स्पर्शानां भवति कुतोऽथवा व्यवस्था? ॥२२॥ [समाले ] अंसप्रमाणे । “प्रमाणे इयसज्दनअमावचः” (२३७ पा०) ति मावच्प्रत्ययः । [ पर्यास ] जले, [तिष्ठन्तं पुमांस ] वौस्येति मेषः। [पात्मनोऽपि, तत्] पयः (तहनं ] तावमात्रमसमानम [अवयती] जानती, [किल] तथा सम्भावयन्तीत्यर्थः। 'वार्ता- सम्भाव्ययोः किल' इत्यमरः। प्रवपूर्वादिणः प्रतरि “इणो यम्" (८. पा.) इति यणादेशः, "उगित" (१९ पा०) रति गैप। किलशब्दस्यालोकार्थत्वे मौग्धाविरोधः । पत एव [मोग्यात अविवेकात, [प्रभोः ] निर्भीका सतो, [ अभ्येतुं] पुमांसमभिगन्तुम, [इयेष ] रति स्म। [ अमुना ] पुंसा, [निमज्जतीति द्रुतम, भाषि] पाधिष्ठा ॥२१॥ पा नामेरिति ।-[ नतभुवा ] स्त्रिया. [सरसि, प्रा नामः] नाभि- पर्यन्तम्। “पाङ् मर्यादाभिविध्योः" (२१११३ पा.) इति विक- त्यादसमासः । * [अवगाढ़े] प्रविष्टे सति। गाह: कणि क्तः। [अथ पयसः, चापल्यात् ] लोल्यात् । ब्राह्मणादिषु पाठात् ध्यप्रत्ययः । तररेव हस्तैः [ तरङ्गहस्तैः ], उच्छायोऽस्थास्तौति [ उक्रायि ] उति- मत, [ स्तनयुगम, अध्यरोहि] अधिरूढम् । भिक्षुकपादप्रसारणन्याया- पव पाङा समासाभावादेव 'पञ्चम्यपापरिभिः" (२४८९ पा.) रति मूवेण "पानामे:” इत्यव पञ्चमौविभक्तिः; समासे तु-"पामखलं सक्षरता घनानाम्" इत्यादिवत् मदिति विभाव्यम्।

·१८२ शिशुपालबधे कान्तानां कुवलयमप्यपास्तमक्षणो: शोभाभिन मुखरुचाऽहमेकमेव । संहर्षादलिविस्तैरितीव गाय- लोलोर्मों पयसि महोत्पलं ननर्स ॥ २३ ॥ वस्यन्तौ चलशफरोविघट्टितोस- मोरूरतिशयमाप विधमस्य । भव चाप- दिति भावः। रोहते: कर्मणि लुङ्। [अथवा ] तथा होत्यर्थः । [लब्धस्पर्शानां ] लवप्रवेशानामित्यर्थः । [कुतः ] कुत्र वा। सार्व- विभक्तिकस्तसिल। [व्यवस्था मर्यादा, [भवति?] न कुनापीति मावः। प्रायेण सर्वेऽप्यसम्भवब्रह्मचारिण एवेति भावः स्यादिति हयोरपि लोल्ययोरभेदाध्यवसायमूलातिशयोक्त्या तरङ्गहस्तै- रिति रूपकेण च पयसि कामियप्रतीतः समासोक्तिः, तदुपजीवी पार्थान्तरन्यास इति सकरः ॥ २२ ॥ कान्तानामिति ।-[ लोलोमौं] चपलोमिणि । "तृतीयादिषु भाषितपुंस्कं पुंवहालवस्थ" (७।११७४ पा०) इति विकल्यात पुंबडावः । [पयसि, महोत्पलम्] अरविन्दं, कर्तृ । 'अरविन्दं महोत्पलम्' इत्यमरः । [कान्तानां मुखरुचा अहमेकमेव नापास्तं ] किन्तु तासाम [ अयोः शोभाभिः कुवलयमपि अपातम् [इति, संहर्षात् सन्तोषाडेतोः, [अलि- विस्तैर्गायत् ] अलिरुतरूपं गानं कुर्वदिति रूपकम्। “इत्थम्भूत- लक्षणे" (२।३।२१ पा०) इति तृतीया। ननत्तव ] “न दु:खं पञ्चभिः सह" इति न्यायात् नृत्यति स्म। अलोमिचलनहतुके महोत्पलचलने अलिनादसहर्ष हेतुकसमाननत्यन्योत्प्रेक्षणात् क्रियानिमित्तक्रिया- स्वस्पोटप्रेक्षा वाच्या ॥ २३ ॥ वस्यन्तौति । - [चलाफरीविघहितोरु: ] चलाः प्रफर्यः यातुकामा मत्स्यः। 'प्रोष्ठी तु शफरी हयोः' इत्यमरः। ताभिर्विधहिती विडो ·अष्टमः सर्गः। ३८३ क्षुभ्यन्ति प्रसभमहो। विनाऽपि हेतो- ौलाभिः किमु मति कारणे रमण्यः ? ॥२४ पाकृष्ट प्रतनुवपुलतेस्तरहि- स्तस्याम्भस्तदथ सरोमहार्णवस्य । पचोभि प्रमतविलोलवाहपचे- ोषाणामुरुभिमरोजगगड शैलैः ॥ २५ ॥ १ जरू यस्याः सा, अत एव [वस्थन्तौ] बिभ्यतो। “वा पाश-" (३।११७३ पा.) इत्यादिना विकल्पात् श्यनि शतरि डीप। वामो सुन्दरावरू यस्याः सा [ वामोरू: ] स्त्री। "मंहितशफलक्षणवामादेश" (४।११७० पा० ) इत्यूप्रत्ययः । [विभ्रमस्य ] विलामस्य, [ अतिशयमाप] । तथा हि, [रमख्ख:, हैतोर्विनाऽपि] कारणं विनाऽपि । “पृथग्विना-" (२।३।३२ पा०) इत्यादिना विकल्यात् पञ्चमी। [ लोलाभिः ] विलासः, [ प्रमभं ] प्रकाम, [क्षभ्यन्ति, अहो] निष्कारणाक्षोभादाश्चर्य- मित्यर्थः । [ कारण सति किम् ? ] वक्तव्यम् । अवाप्रकृतनिष्कारण- चोभकथनात् सकारणक्षोभस्य कैमुत्यन्यायलम्चत्ववर्णनादापत्तिर- लङ्कारः;-“दण्डापूपिकयार्थान्तरस्यापतनमापत्तिः” इति मूत्रम् ॥२४॥ पारुष्टेति ।- [अथ ] अनन्तरम, [आकष्टप्रतनुवपुलतैः ] आकष्टा: प्रतनवो वपंष्येव लता येस्तैः, [तरद्भिः] पवमानः, प्रिसृतविलोलबाहुपः) प्रस्ता प्रायता विलोलाशला बाहव एव पक्षा गरुन्ति येषां तैः । गिरिधर्मस्य पञ्चवत्त्वस्य तदवयवैषपचारः । [उरुभिः] महद्भिः, [योषाणां] स्त्रीणां, [ उरोजगहशेलैः ] उरोजैरेव गण्डशे लैगिरिच्युतैः स्थलोपलैः, [ तस्य, सरोमहाऽर्णवस्थ ] सर एव महाऽर्णवस्तस्य, [तदम्भः अक्षोभि] । चुन्यतेण्यन्तादण्यन्ताहा कर्मणि लुङ। समस्तवस्तुविषयकं सावयवं रूपकम् ॥२५॥ ]] ·१८४ शिशपालबधे गाभौयं दधदपि रन्तुमङ्गनाभिः सोभं जघनविघट्टनेन नौतः । अम्भोधिविकसितवारिजाननोऽसौ मर्यादां सपदि विलक्याम्बभूव ॥ २६ ॥ पादातुं दयितमिवावगाढ़मारा- दूर्मीणां ततिभिरभिप्रसार्यमाणः । कस्थाश्चित् विततचलच्छिखाऽकुलोको- लक्ष्मीवान् सरसि रराज केशहस्तः ॥ २७ ॥ गाम्भीर्यमिति ।-[गाम्भीर्यम्] अगाधत्वम्, अविकारिचित्तत्व, [ दधदपि ] गम्भीर: सबपि, [.रन्तुं ] विहत्त, सङ्गन्तुञ्च, [अनाभिः, नधनविघटनेन ] जघनस्य विघटनेन सहर्षेण, [ सहोम ] चलनं, चित्तविकार, नीतः । अत एव [विकसितवारिजाननः ] विकसितं वारिजमाननमिव वारिजमिव चाननं यस्य म:, [ असो], अम्भासि घीयन्तेऽस्मिन्निति [अम्भोधि: ] जलाशयः। कश्चित् पुमांच तत्तुल्यो गम्यते । "कर्मण्यधिकरणे च" (३२३२८३ पा०) इति किपत्ययः । [सपदि, मर्यादा ] सीमानम्, औचितोच, [विलल्याम्बभूव ] लक्तिवान् । पौरोऽपि स्त्रीसनिकर्षाडिक्रियते इति भावः । अत्र गाम्भीर्यादि- प्रकताम्भोधिविशेषणसाम्यादप्रकृतविशिष्टपुरुषप्रतोतः समासोक्तिर- लङ्कारः, सा च प्रतीयमानामेदाध्यवसायमूलासिधयोक्त्यनुप्राणितेति सहारः ॥ २६॥ पादातुमिति।-[ सरसि, विततचलछिखाऽङ्गुलोकः ] वितता: प्रसारिताश्चलन्त्यश्च शिखा अग्राण्येवाङ्गल्यो यस्य सः। “नवृतश्च" (48१५६ पा.) इति कप्। [ लक्ष्मौवान् ] शोभावान् । “मानुपधा- याच मतोर्वोऽयवादिभ्यः" (चारा पा०) इति मतुपी मकारस्य वत्वम् ।

·पष्टमः सर्गः। उन्निद्रप्रियकमनोरमं रमण्या: संगजे सरसि वपुः प्रकाशमेव । युक्तानां विमलतया तिरस्क्रियायै नाकामनपि हि भव यलं जलौघः ॥ २८ ॥ किं तावत् सरसि सरोजमेतदारा- दाहोम्विन्मुग्वमवभासते युवत्याः ? । कस्याश्चित, केशहस्तः ] केशपाशः । 'पाशः पक्षश्च हस्तश्च कलापार्या: कचात् परे' इत्यमरः । हस्त इति करश्च ध्वन्यते । [ पारात् ] समीपे । 'पाराद्दरसमोपयोः' इत्यमरः। [ अवगाढ़म् ] अन्तर्मग्नं, [ दयितम्, प्रादा] ग्रहीतुम, [इव ऊौणां, ततिभिः समूहः, [अभिप्रसार्यमाणः अभितो व्यापार्यमाण: मन्, [ रगज ] । * अवादातुमिव प्रमार्यमाण इति प्रसारणस्यादानार्थत्वोत्प्रेक्षणादियं क्रियानिमित्ता क्रियाफलोत्प्रेक्षा: सा च चलच्छिखाऽङ्गलोक इति रूपकानुप्राणितया इम्त इति श्लेषमूलया बाथम्य केशकलापस्य प्रतीयमानात् कगझेटे अभेदरूपातिशयोक्त्या निव्यंढेति सङ्करः ॥ २७॥ उनिद्रेति ।-[उनिद्रप्रियकमनोरमम् उन्निदं यत् प्रियकम् असन- कुसमम्। 'सर्जकासनबन्धकयुष्यप्रियकजीवकाः' इत्यमरः। तदिव मनोरमं कनकगौरमित्यर्थः । [रमण्या वपः, सरमि प्रकाशमेव] जलमग्नमपि वैमल्यालक्ष्यमैव, मंरेजे। तथा हि,-[जलोघः ] जल- पूरः, जडोघो मूखंजनौषश्च । डलयोग्भेदात् । [ आक्रामन्नपि ] पाव- गवन् अपि ; अन्यत्र अधिचिपनपि, [ विमलतया ] वैमल्येन, युक्तामां शुचाना, तिरस्कृियाय तिरोधानाय, परिभवाय च, [ प्रलं ] समर्थः, [ न भवति हि]। श्लेषमूलया भेदेऽभेदरूपाऽतिशयोक्त्यानुप्राणितो- ऽयमर्थान्तरन्यासः ॥ २८ ॥ * यथा अत्तमनं दयितमादा कराभ्यां कतन्यापारा रामते, सथेति पनिः । - ·३६ शिशुपालवध संशय्य क्षणमिति निश्चिकाय कश्चि- हिव्वोकैकसहवासिनां परोक्षः ॥ २६ ॥ शृङ्गाणि द्रुतकनकोज्ज्वलानि गन्धाः कौमुम्भं पृथु कुचकुम्भसनि वासः । मार्दोकं प्रियतमसन्निधानमास- नारीणामिति जलकेलिसाधनानि ॥ ३० ॥ ] किमिति ।-(मरसि, पारात् ] दगत्, एतत पुगेवर्ति, [ तावत् सरोज किम् ? आहोस्वित् ] उत, [ युवया मुखम् अयभामते ? इति पणं, संशय्य ] मन्दिा । शौडः बो ल्यप् “अययिडिति" ( ७१४१२२ पा.) इत्ययादेशः । [ कश्चित् ] विलामो, [वकसहवासिनां] वकसहचारिणां पद्मानामित्यर्थः । विलामशून्यताद्योतनार्थमित्थं निर्देशः । परोक्षः ] अप्रत्यक्षः, अननुभूतचरे: इत्यर्थः, अविद्यमानैरिति यावत, [विचोकः विलामरित्यर्थः । यद्यपि “विब्बोकोऽनादरक्रिया' इत्युक्त, तथाऽपि विशेषवाचिनां मामान्ये लक्षगोत्यदोषः । [निश्चिकाय विशेषदर्शनात् मुखमेवेति निश्चितवानित्यर्थः । सन्देहालङ्गारोऽयम्:- 'विषयो विषयौ यत्र मादृश्यात् कविमम्मतात्। मन्देहगोचरी स्थानां मन्टेहाल कृतिश्च मा ॥' इति लक्षणात्। मोऽप्यन्ते निश्चयोक्तो- निश्चयान्तः ॥२८॥ अल क्रीड़ामम्भागनाह,-Zङ्गागौति ।-[ द्रुतकनकोज्व- सानि] दुतेन तप्तनिपिन, कनकेनौज्चनानि लिप्तानीत्यर्थः । Zङ्गाणि क्रीड़ाऽम्बुयन्त्राणि । 'टङ्गं प्रभचे शिखरे चित्रे क्रीडाऽम्बुयन्त्रके' इति विश्वः । [ गन्धाः । चन्दनकङ्गमादिगन्धद्रव्याणि ; अत एष पुंमि बहुत्वे च। 'गन्धस्तु मौरभ योर .. के गर्वलेशयोः । म एव द्रष्यवचनो बहुत्वे पुंमि च स्मृतः ॥' इत्यभिधानात्। [पृथु ] विधालं, [ कुचकुम्भमणि ] कुचावरगाम् । कुसम्भेन रक्तं ! कोमुम्भम् ] । प्रथ ·पष्टमः सर्गः। उत्तुङ्कादनिलचलांशुकास्तटान्ता तोभिः सह भयदर्शिनां प्रियाणाम्। श्रोणोभिर्गुमभिरतूर्णमुत्पतन्त्य- स्तोयेषु द्रुततरमङ्गना निपेतुः ॥ ३१ ॥ { "तेन रक्तं गगात्" (४।२।१ पा० ) इत्यणप्रत्ययः। [वासः ] बस्त्रम् । महोकाया विकार: [ मार्दीक द्राक्षामद्यम्। 'मौका गोतनी द्राक्षा' इत्यमरः। किञ्च, [प्रियतममविधानं ] सर्वसाफल्य- कारणमिति भावः । [इति] एतानि, [नारीणां, जल केलिसाधनानि] मल कौडापायाः [ आसन् । उद्दीपकसम्पत्तिरुक्ता। अत्र टङ्गा- दीनां केलिसाधनत्वस्वरूपतुल्यधम्मयोगात्प्रकृतत्वाञ्च केवलप्रकृत- गोचरा तुन्ययोगिता ॥ ३० ॥ उत्तुङ्गादिति । - [ अनिलचलांशुकाः ] अनिलन वेगानिलेन, चलांशकाथलहसनाः, (अङ्गना: उत्तुङ्गात तंटान्तात्, भयदशिनां] भयो- त्प्रेषिणाम, अनर्धाङ्गिनामित्यर्थः । [प्रियाणां चेतोभिः सह ] ; तेषां तत्रैवावधानादिति भावः। [गुरुभिः ] गर्वोभिः । "वोतो गुण- वचनात्" (४।१।४१ पा० ) इति विकल्यादनीकारः । [ प्रोणौमिः ] हेतुना, [ अनूण । मन्दम, [ उत्पतन्त्य स्तोयेषु द्रुततर निपेतुः । गुरु- त्वस्य पतनहेतुत्वादत्यतनविरोधित्वाच्च प्रौव्रपातो मन्दीत्यतनं चेति प्रियचैतःपाताङ्गनापातयोः कार्यकारणयोरसह- भाविनीः सहभावाक्तः कार्यकारणयोः पौर्वापळविध्वंसनरूपाति- प्रयोक्त्युपजीविता सहोक्तिरलङ्कारः;-'सहार्थेनान्वयो यत्र भवेदति- शयोक्तित:। कल्पितोपम्यपर्यन्ता सा सहोतिरिहेष्यते।' रति घेतोवत्येतुरित्यौपम्यकल्पनया कार्यगताशुभाषप्रतोतः चमत्कारः इति रहस्यम् । तात्कालिकांशकचलनादिसूक्ष्मस्वभाव- विशेषप्रकाशनात खभावोतिथेति सबरः ॥ ३१ ॥ भावः । अत्र ·शिशपालबधे मुग्धत्वादविदितकतवप्रयोगा गच्छन्त्यः सपदि पराजयं तरुण्यः । ताः कान्तैः सह करपुष्कररिताम्बु- व्यात्युक्षौमभिसरणग्लहामदोव्यन् ॥ ३२ ॥ योग्यस्य विनयनलोचनानलार्चि- निर्दग्धम्मरपृतनाऽधिराज्यलक्ष्मयाः । मुग्धत्वादिति ।- मुग्धत्वात् ] मूढत्वात्, [ अविदितकैतवप्रयोगाः ] अविदिता: कैतवप्रयोगा: मुखसंचनादिकपटाचरणानि याभिस्ता:, अत एव [ सपदि पराजयं गच्छन्त्यस्तास्तरुण्यः कान्त: मह, अभि- सरणग्लहाम् ] अभिसरणं स्वयमभिगमनं ग्लहो तं पणो यस्यास्ताम् । 'पणोऽवैषु ग्लहः' इत्यमरः । "अचष् ग्लहः" (३।३।७. पा.) पति ग्रहरेवाक्षपणे लवनिपातः । अप्प्रत्ययस्तु "ग्रहनिधिगमय" (३३८ पा०) इत्येव सिद्ध इति केचित् । अन्ये तु ग्लर्षि प्रकृत्यन्तरमङ्गोकत्याप्प्रत्ययस्यैव निपातो घञपवादोत्याहुः। (कर- पुष्करेरिताम्बुव्यात्युचौं ] करपुष्करः करकमलेगेरितैरम्बुभियां व्यात्युक्षों व्यतिहारेणोक्षणं, : परस्पगन्युक्षणमित्यर्थः । "कमेव्यतिहार गच स्त्रियाम" (३।३।४३ पा० ) इति च्प्रत्ययः । "गच: स्त्रियाम" (५॥8॥१४ पा०) इति स्वार्थि कोऽञ् प्रत्ययः। “टिहाणञ्-" (४।१।१५ पा० ) इत्यादिना डोप्। तां व्यात्युक्षोम् [ प्रदोव्यन् ] तया अक्रोडनि- व्यर्थः। “दिवः कम्म च” (१।४।४३ पा० ) इति विकल्पात् कर्मत्वम् । अनाविदितकैतवप्रयोगस्य विशेषणगत्या पराजयतुत्वात् पदार्थ इतकं काव्यलिङ्गमलङ्कारः ॥ ३२ ॥ योग्यस्येति ।-[ त्रिनयनलोचनानलाचिनिदग्धस्मरपृतनाधिराज्य- तयाः ] त्रिनयनस्वाम्बकः । “क्षुमादिषु च" (८।४।३८ पा.) इति निषेधात् “पूर्वपदात् संज्ञायाम" (८४३ पा.) रति यत्वाभावः ।

·परमः सर्गः। ३८८ कान्तायाः करकलशोद्यतैः पयोभि- वकेन्दोरकृत महाऽभिषेकमेकः ॥ ३३ ॥ सिञ्चन्त्याः कथमपि बाहुमुन्नमय्य प्रेयांसं मनसिजदुःखदुर्बलायाः । सौवर्ण वलयमवागलकराग्रा- लावण्यश्रिय दूव शेषमङ्गनायाः ॥ ३४ ॥ तस्य लोचनानलाचिषा निर्दग्धस्य समरस्य याः पृतनास्तासामधिराज्य- माधिपत्यं तदेव लक्ष्मीस्तस्याः, [ योग्यस्य ] अहस्य, त्रैलोक्यविजयिमः स्थाने तादृश्यस्यैव स्थाप्यत्वादिति भावः। [कान्ताया: वक्रन्दो: ] . भरमखत्वादस्येति भावः । [ करकलशोद्यतः ] करावञ्चलिरंव कलाते- नोयतकरक्षिप्तः, [पयोभिर्महाभिषेकम, एकः) कश्चित् कामौ, [ अक्षत ] कतवान्। करोतलङि तङ् “तनादिभ्यस्तथासोः” (२।४।७e पा.) इति सिचो लुक। अत्र जलकौड़ाऽऽसके महाऽभिषेकत्वोत्प्रेक्षा व्यन्नका- प्रयोगात् प्रतीयमाना करकलति रूपकानुप्राणितति सकरः ॥ ३३॥ सिञ्चन्त्याः इति ।-[ मनसिजदःखदुबलायाः ] मनसिजदुःखेन स्परपीड़या दुर्वलायाः, अत एव [ कथमपि बाहुम्, उन्नमय्य ] उदास, [ प्रेयांस ] प्रियतमम् । “प्रियस्थिर-" (६।४।१५७ पा• ) इत्यादिना प्रादेशः । (सिञ्चन्न्याः ] नपयन्त्याः, [ अङ्गनायाः कराग्रात, सौवर्ष] हिरण्मयं, [ वलयं ] कङ्कणम् ; 'कणं वलयोऽस्त्रियाम्' इत्यमरः । लावण्याश्रियः ] लवर्णव लावण्यं कान्तिविशेषः। चातुर्वर्णादित्वात खार्थे ष्य प्रत्ययः। 'लवणो रसरक्षोऽधिभेदेषु लवणा विषि' इति विषः। यहा,-'मुक्ताफलेषु छायायास्तरलत्वमिवान्तरा। प्रतिभाति यदोष तमावण्यमिहोच्यते ॥' तस्य श्रौः सम्पत् तस्याः, [भेषम् ] इति कपकम् ।

·शिशपालबधे सिद्यन्तौ दृशमपरा निधाय पूर्ण मूर्तेन प्रणयरसन वारिणेव । कन्दपप्रवणमनाः सखीसिसिक्षा- लक्ष्येण प्रतियुवमञ्जलिञ्चकार ॥ ३५ ॥ पानन्दं दधति मुख करोदकेन श्यामाया दयिततमेन सिच्यमाने । अतिरिक्त, परोरसम्पदवशिष्टमिति यावत्। 'शेषः सर्षणेऽनन्ते उप- युक्ततोऽन्यवत्' इति विश्वः । तत् [ इव, अवागलत् ] अपतत् । . श्रेषमिति गुणनिमित्तजातिस्वरूपोत्प्रेक्षा ॥ ३४ ॥ सिवन्तीति ।-[ कन्दर्पप्रवणमना:] स्परपरवचित्ता, प्रत एवं [दृशं निधाय] पुंस्येव दृष्टिं कृत्वा, [ सिह्यन्तौ ] दृष्टिविशेषण मे प्रकाशयन्तीत्यर्थः । [अपरा) स्खो, सिखौसिसिचालक्ष्येण ] सख्याः सिसिक्षा सेक्तुमिच्छा, तस्याः लक्ष्यण व्यान, बहामलिरव तिष्ठन्तो, न तु सिञ्चन्तीति द्योतनाय सिसिचतौच्छायां मनः प्रयोगः । [प्रतियुवं] युवानं प्रति । “अनध" (५।४।१०८ पा०) इत्यव्ययीभाव समासान्तः । [ मूर्तेन ] मूर्तिमता, [प्रणयरसनव] इत्युत्प्रेक्षा । पाठादर्थस्य बलीयस्वादिवशब्दस्म व्यवहितेनान्वयः। [वारिणा पूर्णम्, अनलिञ्चकार] प्रार्थयामास- म्यर्थः । ॥ ३५ ॥ आनन्दमिति ।-[प्रानन्दं दति । प्रियसम्भावनया हर्ष दधान, * प्रियदर्शनेन समातमनसिम्जावेशवशीभूताया विषयान्तरानासकमानसाया बिबासिन्या नाति भूषणादिषु प्रौतिरिति धन्यते । + याचकोऽपि पचलि प्रार्थयते । पव "पूर्णम्" इति पद "बारिता" रतिपदामन्तरमब प्रयोमौचित्णात् तदन्यथानिवशात् पस्थानपदतानाम रोषः। तथा कामपरतन्त्रतया सखों प्रति नखसंचन विपतवतीति पनि । एवं सयों "ति प्रतनमनखसेचनापहवन युवकमार्थनासमारोपादपतिरबकार: ।

·अष्टमः सर्गः । ३८१ ईर्ण्यन्त्या वदनमसिक्तमप्यनल्प- खेदाम्बुस्नपितमजायतेतरस्थाः ॥ ३६ ॥ उहीक्ष्य प्रियकरकुड्मलापविवे- वक्षोजयमभिषिक्तमन्यनार्ष्याः । अम्भोभिर्मुहुरसिचद् बधूरमर्षा- दात्मीयं पृथुतरनेवयुग्ममुक्तः ॥ ३ ॥ [ ध्यामाया मध्यमयौवनायाः स्त्रियः । 'श्यामा यौवनमध्यस्था' इत्युत्पत्तः । | मुखे] वदन, [दयिततमेन] अतिशयेन दयितः प्रियः। अतिशये तमपप्रत्ययः । तन कर्ता [ करीदकेन ] अनलिजलेन, [मिच्यमान ) सति [ ईर्ण्यन्त्या: ] असहमानायाः । 'परीत्कर्षाक्षमा स्यात्' इति लक्षणात्। { इतरस्था:] मपत्नया:, [वदनमसिक्तमपि] प्रियणेति शेषः। [अनसखंदाम्बुम्रपितम् ] अनल्पेन स्वेदाम्बना पितं सिक्तम्, [ अायत } अभवत्। ईर्ष्याकतकोपकार्यत्वात् खंदादौनामिति भावः। प्रसिक्तमपि सिक्तमिति विरोधः । तस्य खेदाख्यकारणोके- सभासवमिति विरोधाभासोऽलङ्कारः ॥ ३६ ॥ उहौत्येति ।-[ प्रियकरकुड्मलापविईः ] प्रियस्य करकुड्मलाभ्यां पाणिपुटाभ्यामपविः सिक्तः, [ अम्भीभिरभिषिक्तम्, अन्यनार्याः ] सपनगाः, [ वक्षोजद्दयमुद्दोक्ष्य, बध: ] नायिका, [ अमर्षात् ] ईतित- कोपात, [ आत्मीयं ] वक्षोजद्दयं [ पृथुतरनत्रयुग्ममुक्तः ] पृथुतरेण नत्र- युग्मेन मुक्तः, [अम्भोभिः) वाध्यैः, [मुहुः, असिचत् अभिषिक्तवतो; तन्म- सरादिवेति भावः। अतो वस्तुनाऽलङ्गारध्वनिः । - “लिपिसिचितव" (३१५३ पा.) इति सिञ्चतेलुं डिग्डादेशः ॥ ३७ ॥ स्वतःसिन वस्तुना तन्मभरादिवेत्यत्प्रेचालकारी व्यज्यते ।

·२८२ शिशपालबधे कुर्वनिर्मुखरुचिमुज्ज्वलामजलं यस्तोयैरसिचत वल्लभां विलासी। तैरेव प्रतियुवतेरकारि दूरात् कालुष्यं शशधरदौधितिच्छटाऽच्चैः ॥३८॥ रागान्धीकृतनयनेन नामधेय- व्यत्यासादभिमुखमौरित: प्रियेण । मानिन्या वपुषि पतन्निसर्गमन्दो भिन्दानो हृदयमसाहि नोदवचः ॥ ३८ ॥ . कुर्वद्भिरिति ।- मुखरुचिं] मुखकान्तिम, [ उज्ज्वलां कुर्वनिय. स्तोयः, विलासी ] विलसनशील: कामो। “वो कषलस-" (शरा२४५ पा०) इत्यादिना घिनुणप्रत्ययः । (वनभामजसम, असिचत] सिक्तवान् । स्वग्तित्त्वादात्मनेपदम्, “आत्मनपर्दष्वन्यतरस्याम्" (३।११५४ पा.) इति सिञ्चतलुंङि चेरडादशः । [ शशधग्दीधितिछटाऽच्छः ] अभिकर- निकरवत् स्वच्छः, * [ तैरेव ] तोयैः, [ दगत्, प्रतियुवते: ] सपनाः, कालुष्यम् आविलत्वं, वैवर्ण्यञ्च, [अकारि । स्वच्छतोयैः कालुष्यं कृत- मिति विरुद्धकार्योत्पत्तिरूपी विषमभेदः; तश्चान्योत्यसङ्गतिः, वैवर्ण्यकालुष्ययोग्मेदाध्यवसायादतिशयोक्तिस्तदुत्थापितति सकरः ॥३८॥ रागैति।-[गगान्धीकृतनयनेन ] गगेण विपक्षानुरागेणान्धी- सतनयनन, [प्रियेण, नामधेयव्यत्यासात् ] विपक्षनामपूर्वकम, [ अभि- मुखम्, ईरितः] चिप्तः, वपुषि पतन्, निसर्गमन्दः) स्वभावजड़ा, तथापि हृदयं, भिन्दानः ] विदारयन् ; उदकमेव वज्रोऽभनि: [ उदवः । "मन्यौदन-" (६।३।१०.पा.) इत्यादिना विकल्याइदादेशः। [मानिन्या विपचनामग्रहणजनितकोपवत्या नायिकया, [ नासाहि न सोढः । इत्यपमा।

·परमः सर्गः। ३८३ प्रेम्णोरः प्रणयिनि सिञ्चति प्रियायाः सन्तापं नवजलविप्रुषो गृहीत्वा । उडूता: कठिनकुचस्थलाभिघाता- दासन्नां भृशमपराङ्गनामधातुः ॥ ४० ॥ सङ्घान्तं प्रियतमवक्षसोऽङ्गरागं साध्वस्याः सरसि हरिष्यतेऽधुनाऽम्भः । तुष्ट्रवं सपदि हृतेऽपि तत्र तेपे कस्याश्चित् स्फुटनखलक्ष्मणः सपत्नया ॥ ४१ ॥ तोचायोगादतीक्ष्णमपि तीक्षां भवतीति भावः । उदवत्र इति केवल- निरवयवरूपकम् ॥ ३८॥ प्रेणेति ।-[प्रणयिनि प्रेम्णा प्रियाया उर: सिञ्चति ] मति, कठिनकुचस्थलाभिघातात्, उडूताः ] उत्पतिताः, [ नवजलविपुषः ] नवजलस्य विप्रुषो विन्दवः । 'पृषन्ति विन्दु पृषताः पुमांसो विपुषः खियाम्' इत्यमरः । तस्याः मिक्तायाः [ सन्तापं, रहौत्वा ] आदाय, । आसन्त्रां ] ममीपस्थाम्, [ अपगङ्गनां] सपत्नौं, भृशम, अधाक्षुः ] सन्तापयन्ति स्म । दहत ङि “वदव्रज-" ( ७।२।३ पा० ) इत्यादिना मिचि वृद्धिः घवादिकायम् । तमकादवापरस्याः तापोदयात् तत्तापस्यवानाधानं दाइक्रिययोरप्रेक्ष्यत, मा च व्यञ्जकाप्रयोगाद्गम्या ॥४०॥ सङ्घान्तमिति ।-[ प्रियतमवनसः ] सकाशात् [ सङ्घान्तं ] गाढ़ा- लिङ्गनात् कुचतटलग्नम्, [ अस्याः] मित्तायाः, [ अङ्गरागमधुना ] एव [ सरसि अम्भः ] कर्तृ । [ साधु ] निःशेषं, [ हरिचते ] प्रमायति, { एवं तुष्टा ] इति बुड्ढा, [ सपदि, तत्र ] तस्मिन् अङ्गगगे, हृतेऽपि, स्फुटनख- बमणः ] व्यक्तनखचिढ़ायाः, [कस्याश्चित् नायिकायाः सम्बन्धिनि, . पारगति प्रशान्वयः ।

·शिशुपालबधे इतायाः प्रतिसखि कामिनाऽन्यनामा होमत्याः सरसि गलन्मुखन्दुकान्तः । अन्तईि द्रुतमिव कर्तुमथुवर्षे भूमानं गमयितुमोषिरे पयांसि ? ॥ ४२ ॥ सिक्तायाः क्षणमभिषिच्य पूर्वमन्या- मन्यस्याः प्रणयवता वताबलायाः । 3B [ सपत्नाा, तपे] तप्तम् । * भावे लिद। तदिदमातपातस्य छाया- मन्विष्यतो दारुणदवदहनवेष्टनं यदङ्गरागमेव द्रष्टुमक्षमाया नखक्षत- साक्षात्कार इति । अल सन्तापशान्त्यर्थेन विपक्षाङ्गनाङ्गरागक्षालनेन तबिरुवसन्तापोत्पादनाहिरुइकार्योत्पत्तिरूपो विषमालङ्कारः ॥ ११ ॥ इताया इति ।- [प्रतिमखि ] सख्याः समोपे, सखीसमवमित्यर्थः । समीपार्थेऽव्ययीभावे नपुंसकत्वहस्खत्वे। [ कामिना ] प्रियेण ; अन्यस्याः सपत्नयाः नाम्ना [ अन्यनाम्ना] । सर्वनानो वृत्तिमात्रे पुंवद्भावः । [ इतायाः ], अत एव [ गलन्मुखेन्दुकान्तेः, होमत्याः ] लज्जितायाध, कस्याश्चिदिति शेषः । [सरसि, द्रुतं ) प्रोत्रम्, [ अन्तर्बिम् ] अन्तर्वा- नम्। श्रदन्तरोरुपमर्गवदृत्तिरिति वचनात् “उपसर्गे घोः कि" (३।३।८२ पा.) इति किप्रत्ययः । [ कत्तमशुवर्षः ] कर्तभिः । [ पयांसि ] सगेजलानि, [भूमानं गयितं ] वृद्धि प्रापयितुम् । "गतिबुद्धि-" (१।४।५२ पा.) इत्यादिना अणि कत्त: कर्मवं प्राधान्या- दभिधानञ्च । [ईपिर इव] इष्टानि किम् ? इत्युत्प्रेझयमश्रुपातनिमित्ता, तया मरणदःखादपि हःसहं सपना दुःखमिति वस्तुध्वनिः ॥ ४२ ॥ सिक्ताया इति ।- [प्रणयवता] प्रियेण, [क्षणं पूर्वम्, प्रन्यां] सप- सोम, [ अभिषिच्य ] पश्चात् [सिताया अन्यस्याः, अबलायाः] स्त्रियाः, * सपवधा: प्रियमसर्गानतियोषितामस्यन्त दुःमईसि ध्वनि:

·पष्टमः सर्गः। २८५ कालिम्मा समधित मन्युरेव वक्त्वं प्रापाक्ष्योर्गलदपशब्दमञ्चनाम्मः ॥ ४३ ॥ उद्दोढुं कनक विभूषणान्यशक्तः सधीचा वलयितपद्मनालसूत्रः । पारुढ़प्रतिवनिताकटाचभार: साधीयो गुरुरभव जस्तमगयाः ॥ ४४ ॥ [व] कर्म [ मन्यु: ] कोपः, [ एव ] कर्ता । ( कालिना ] कानुन, वैवण्येन महति यावत् । [ममधित मन्दधे, [वत ] इति खेदे। सम्पादधातः कर्तरि लुडि तङ् “स्थाघोरिच्च" (१।२।२७ पा.) इतीकारः । मिचः कित्त्वात् न गुगाः । “हस्वादनात्" ( ८।२७ पा० ) बति सकारलोपः । [ गलत् ] सवत्, [ अवगो: ] मम्बन्धि [ अञ्जनाम्भ: ] कन्जलोदकम, (अपशब्दं] वर्गस्थापवाद, [ प्राप] | कोपकालिम- तिरोधानेन स्वकालिन एव प्रकाशनादिति भावः । . पूर्वेण वाक्याथै- नोत्तरवाक्यार्थममर्थनाहाक्यार्थहतुकं कायलिङ्गम् ॥ ४३ ॥ उद्दोदुमिति ।-[ कनकविभूषणानि उद्दोढुमशक्त: । सौकुमाया- दिति भावः; अत एव [ मधीचा ] महाचतौति मध्यङ्ग, तेन सह- चरण को। "ऋत्विक" (३१५८ पा० ) इत्यादिना किन्प्रत्ययः । "महस्य मधिः " (६३९५ पा०) इति महशब्द स्य मध्यादेशः । “अनि- हिताम्-' (१।४।२४ पा० ) इति नकाग्लोपः, “अचः" ( ६।४।१४८ पा० ) वृत्यकारलोपे “चो" (६३११३८ पा० ) इति दीर्घः । [वल- यितपद्मनालमूत्रः ] वलयितानि वलयोकतानि, पद्मनालसूत्राणि मृणा- लतम्तयो यस्य सः, मगालकतकक्षण इत्यर्थः । तथाऽपि [आरूढ़प्रति- बनिताकटाक्षभार:] भारूढ़ः आरूढ़वान्, प्रतिवनितायाः सपत्नयाः, .. * पत्र कीपजनितकालिमक जलजल कालिमोत्रियोरपि पभेदाभ्यवसाधा- दतिशयोकिरार:

·মিয়ও पाबहप्रचुरपराहाकिदिग्गीको रामाणामनवरतोदगाहमाजाम् । नारावं व्यतनुत मेखलाकलापः कस्मिन् वा सजलगुणे गिरां पटुखम् ? ॥४५॥ पर्यच्छ सरसि हृतेऽशुके पयोभि- लौलाक्षे सुरतगुरावपबपिष्णोः । कटाक्ष एव भारो यस्य सः ; तया सासूयं दृष्ट इत्यर्थः । अत एव [तरखा, भुजः ] बाहुः, [साधीयः ] वाढतरमिति क्रियाविशेषणम्। “प्रन्तिक- वाढ़यो.दसाधो" (५।३।६३ पा०) इति वाढशब्दस्य साधादयः । [गुरुः ] भारवान्, माध्यश्च, [ अभवत् ] । अल कनकभूषणाभावेऽपि तत्कार्यगुरुत्ववर्णनादिभावना, सा च गुरुरिति श्रेषप्रतिभोत्थापिता- ऽतिशयोक्त्यनुप्राणितेति सङ्करः ॥ ४४ ॥ आबद्धति ।-उदकस्य गाहीऽवगाहनं उदगाहः। “मन्योदन-" (६३।६० पा०) इत्यादिना उदादेशः । तमनवरतं भजन्ति याता- साम् । अनवरतोदगाहभाजां, गमाणां] स्त्रीणां सम्बन्धी, [पावड- प्रचुरपगईाकिडिणोकः] श्रावहा: प्रोताः, प्रचुरा भूयिष्ठाः, पराः श्रेष्ठाश्च, किङ्किण्यो यम्पिन मः तथोक्तः । “नवृतश्च" (५।४।१५३ पा० ) इति कप। [मेखलाकलापः, पागवं] ध्वनि, न व्यतनुत । तथा चि [ सजलगुण ] जलन सह मजली जलाी गुणः मुलं यस्य सः; तथा इलयोरमेदाज्जड़गुणो जड़धर्मो जाड्यं, तेन सहेति सजड़गुणो नहर तस्मिन्, [ कम्मिन् वा ] मेखलाकलापे मि वा, [गिरां] वाचां, ध्वनी- माञ्च, [ पटुत्वं ] मामर्थ्य ? न कुवापौत्यर्थः । श्लेषमूलामैदातिशयोक्त्या- प्राणितोऽयमर्थान्तरन्यासः ॥ ४५ ॥ पर्यच्छ इति ।-[ पर्यछे ] परि परितोऽच्छं स्वच्छम, अन्तर्गतवरब- तिरोधायकमित्यर्थः । तस्मिन् [ सरसि पयोभिः, अंश स्खोपरिधान, - ?

·परमः सर्गः। सुश्रोग्या दलवसनेन वौचिहस्त- न्यस्तेन द्रुतमकृताजिनौ सवौत्वम् ॥ ४६ ॥ नारोभिगुरुजघनम्थलाहताना- मास्यथोविजितविकाशिवारिजानाम् । लोलत्वादयहरतां तदङ्गरागं संजजे स कलुष आशयो जलानाम् ॥४७॥ [ हृते ] स्थानादपसारित मति, [ सुरतगुरी ] रमणे च, [ लोलाचे ] श्रोण्यासक्तदृष्टो मतीत्यर्थः । 'लोलश्चलसतणयोः' इत्यमरः। “बहु- जौहो सकुश्य क्षणोः म्वाङ्गात् पच्” (५।५।११६ पा०) इति षच् । [ अपलपिण): ] अपत्रपमाणायाः । 'लज्जा सापलपान्यतः' इत्यमरः । “अलङ्कृञ्-" (३।२।१३६ पा०) इत्यादिना इपणुच्प्रत्ययः । [ सुश्रोण्या: ] प्रियायाः। प्रस्तुताचितनिर्देशोऽयम् । [ अजिनो ] नलिनी, [ द्रुतं, बौचिहस्तन्यस्तेन ] वौचिरैव हस्तस्तेन न्यस्तेन, [दल वमनन ] दलं पर्णमेव वमनं तेन, तदाननत्ययः । [ सखोचम् अक्रत ] सखोक्रत्यं चकारेत्यर्थः । अनाजिन्यादिपु सखात्वाद्यारोपात् ममस्तवस्तुहत्ति सावयवरूपकम् ॥ ४६ ॥ नागभिरिति ।- नागभिः । कर्बोभिः [ गुरुजघनस्थ लाहतानां ] गुरुजघनस्थलेराहतानाम्, [ आस्य श्रोविजितविकाशिवारिजानाम् ] प्रास्यथोभिर्मुखशोभाभिर्विजितानि विकाशौनि वारिजानि पद्मानि येषां तेषां, [ लोलत्वात् ] चलत्वात्, सटष्णत्वाच्च । 'लोलश्चलसटष्णयोः' इत्यमरः। [तदङ्गागं] तासामङ्गरागम, [ अपहरतां चालयताच, [जलानां ] तोयानां, जड़ानाच, (स आशयः इदः, हृदयञ्च, [कलुषः] पकालारण चाव यथा लीके परिहासाथ केनचित् धनायकै नापहते कस्यापित् वमने, तमखो वसनान्तरण सखोलना निराकरीति, तथा पद्मिनौति व्यवहारसमारोपप्रतीते: समासीनयलङ्कारी ध्वन्यते। शि-३४ ·३८८ शिशपालबधे सौगन्ध्यं दधदपि काममङ्गनानां दूरत्वागतमइमाननोपमानम् । मेदीयो जितमिति लज्जयेव तासा- मालोले पयसि महोत्पलं ममज्ज ॥ ४८॥ प्रयष्टैः सरभसमम्मसोऽवगाह- क्रीड़ाभिर्विदलितयूथिकापिशङ्गैः । पाकलीः सरसि हिरण्मयबंधूना- मौर्वाग्निद्युतिशकलेरिव व्यराजि ॥ ४६॥ अप्रसवः, क्षुभितश्च, [ संजज्ञे ] सभातः, अपहर्तुस्ताड़नस्वहरणादिभि- राशयः कलुषो भवतीति चनिः। अभिधायाः प्रकृतार्थे नियन्त्रणात् न श्रेषः ॥४७॥ सोगभ्यमिति ।-[ कामं ] .पर्याप्तं, [सौगन्ध्यं ] सुरभिगन्धिावं, सम्बन्धित्वच्च। 'गन्धो गन्धक आमोदे ले सम्बन्धगवयोः' इति विसः। [दधपि अहं, दूरत्वात् ] पूर्व दूरस्थत्वात्, [अनानाम, आननोपमानं] मुखसादृश्य, [गतम् । 'दूरस्थाः पर्वता रम्याः' इतिवदिति भावः। सम्प्रति पुनः, [ तामां, नदीयः ] नदिष्ठमन्ति- कतम सत्। “अन्तिकवाढयोर्नेदसाधो" (५३६३ पा.) इत्यन्तिक- शब्दस्य नेदादेशः। [जितं] परिभूतमभूवम्, [इति सज्जयेव, महो- त्पलम् अरविन्दम, [पालोले] चले, [पयसि ममज्ज] ; यथा दूर साम्येन दृश्यमानः सम्बन्धी सविधाववमानितः कचिवजया निलीयते तर- दिति । * प्रत्र पयवखनकतेऽनमज्जने लवाहतुकश्वमुत्प्रेक्ष्यत इति श्रेषमूखाऽतियोक्तिहतूत्प्रेषयोः संसृष्टिः ॥४८॥ प्रबोरिति ।-[ सरमसं ] सत्वरम, [अम्भसोऽवगारक्रीड़ाभिः] * तहदिति श्रेषमूलीमे चाऽखारपीपमालारीभवत पति पीध्यम्।

·पष्टमः सर्गः। २८८ पास्माकी युवतिहशामसौ तनोति कायैव थियमनपायिनी किमेभिः । मत्वैवं खगुणपिधानसाभ्यसूर्यः पानौयैरिति विदधाविरोऽञ्चनानि ॥ ५० ॥ अम्भसोऽवगाहा एव क्रीड़ाताभिः, [ प्रमष्टेः ] जलावगाइयोभादम्भसि युतैः, [विदलितयूधिकापिशः ] विदलिता विकसिता, यूथिकाः पौतयूथिका, हेमपुष्पिकाऽपरपर्याया विवक्षिताः, अन्यथा पिशवा- योगात्। 'गणिका यूधिकाम्बष्ठा सा पौता हेमपुष्पिका' इत्यमरः । तहत् पिशजः, [हिरण्मयैः ] सौवर्ण:। “दाखिनायन-" (8२७४ पा०) इत्यादिना निपातः । [बधूनाम्, प्राकल्पः ] भूषणैः, [सैरसि भोर्वाग्निद्युतियकलेः ] जलाशयवादवापि सबिहिबड़वानलज्वाला- खण्डः, [इव] इत्युत्प्रेक्षा। (व्यराणि] विराजितम् । भावे लुङ ॥ ४ ॥ प्रास्माकौति ।-अस्माकमियम् [ आस्माको ] अस्मदीया, अस्मत्का- रितेत्यर्थः। "युष्मदस्मदोरन्यतरस्यां खच्च" (४।३।१ पा०) इति चका- रादण प्रत्ययः। "तस्मिन् अणि च युष्माकास्माको" (शर पा.) इति प्रक्रतेरस्माकादशः । “टिहाण" (४।१।१५ पा.) इत्यादिना जीप। [असो, छाया] कान्तिः, विमलेति यावत् । सा [एव युवति- दृशाम, अनपायिनों स्थायिनी, [श्रियं तनोति, एभिः] अञ्जनः, किम् ] एतत् साध्यं न किञ्चिदस्तीत्यर्थः। गम्यमानसाधनापेक्षया करणत्वात् तृतीया इत्युक्तं प्राक्। [एवं मत्वा ] उक्तप्रकारेणाञ्जनवैफल्यं निश्चि- एव गम्योत्प्रेचेयम्। [स्वगुणपिधानसाभ्यसूर्यः] खगुणस्य स्वाविष्कृतदृनमल्यगुणस्य पिधानं तिरोधानम्। 'अपि- धानतिरोधानपिधानाछादनानि च' इत्यमरः । “वष्टि भागुरि- खोपमवाप्योरुपसर्गयोः"(का०). इत्यकारलोपः । तेन साभ्यसूर्यः सेयः, येत्यर्थः। • “बापदालतानां यथा वाचा निशा दिशा" रत्वपराः ।

·४०० शिशुपालबधे निर्धाते सति हरिचन्द ने जलौधे. रापाण्डोगतपरभागयाऽङ्गनायाः । अनाय स्तनकलश यादुपये विच्छेदः सहृदय येव हारयष्टया ॥ ५१ ॥ अन्यून गुण ममृतस्य धारयन्ती सम्फुल्बस्फुरितसरीमहावतंसा। पातुमई:, [पानीयैः ] । 'अम्भोऽर्णस्तोयपानौयनौरक्षौगम्बुशम्बरम्' इत्यमरः। “तव्यत्तव्यानीयरः” (३।११८६ पा० ) इति पिबतरनीयर- प्रत्ययः । [अन्ननानि ] कज्जलानि, [ इति ] अनेन स्वगुणप्रकाशनयोग्य- तया विनितेन प्रकारेण, निःशेषत्वरूपेण त्यर्थः । [विधाविरे विधौतानि, चालितानीत्यर्थः । 'धावु गतिशुद्धयोः' इति धातोः कम्मणि लिट् ॥ ५० ॥ निर्धात इति।-[हरिचन्दने) रनचन्दन, जलोवैः,निति चालित, [मति । धावेः कर्मणि क्तः । “छोः शूडनुनामिके च" (६|४|१६ पा०) इति वकारस्योठादेशः । “एत्येघश्य ठमु” (६.१८ पा० ) इति वृद्धि रौकारः। [आपाण्डोः ] पागडुवर्णात्, [ अङ्गनाया: स्तनकलशयात्, गतपरभागया] मावाहिगतवर्गोत्कर्षया लङ्कारः-'मामान्चं गुणमाम्येन यत्र वस्नन्तर कता' इति लक्षगाात् । [ हाग्यट्या ] कत्रा, [ महदयया इव] मचित्तयेवव्युत्प्रेक्षा। निज. परभागहानिपरिज्ञानवत्येवेत्यर्थः । [अङ्गाय ] मपद। 'साक् झटि- त्यञ्चमाहाय द्राङ् मह मपदि दुते' इत्यमरः। [विच्छेदः ] लुटनम्, [ उपेये ] प्राप्तः । होनजीवनादजीवनमेव वमिति भावः । पूर्वादिगः कर्मणि लिट् । विनोभहेतुकम्य हारविच्छेदस्य सहदय- हेतुकचोत्प्रेक्षा, सा चोक्तमामान्चोन्यापितति मङ्करः ॥ ५.१ ॥ अन्यूनमिति - अन्यूनं ] समग्रम्, [ अमृतभ्य ] पीयूषम्य, [ गुणं : ... अत एव मामान्या- उप- ·अष्टमः सर्गः। प्रेयोभिः सह सरसो निषेव्यमाणा रक्तत्वं व्यधित बधूदृशां सुरा च ॥ ५२ ॥ नान्तौनां वृहदमलोदविन्दुचित्री रेजाते रुचिरहशामुरोजकुम्भी। हाराणां मणिभिरपाश्रितो समन्ता- टुत्सूत्रैर्गुणवदुपघ्नकाम्ययेव ॥ ५३ ॥ माधुर्यादिकं, [ धारयन्ती] । 'अगन्धमव्यक्तरसं शीतलञ्च तृषापहम् । अच्छं लघु च पथ्यच्च तोयं गुणवत्यते ॥' इति। उक्तोदकगुणञ्च धार- यन्ती सरसौपर्न। 'अमृतं यज्ञशेपे स्यात् पौयषे सलिले ध्रुवम्' इति विश्वः । [सम्फुल्लस्फुरितसगेरुहावतंसा] सम्फुमानि विकचानि । उत्फुल- सम्फुल्लयोरुपसंख्यानात् निष्ठातस्य लत्वम् । * स्फुरितानि उज्ज्वलानि च यानि सरोरुहाणि, एकल, सहजानि, अन्यत्र, संस्कारार्थे क्षिप्तानि, तान्यवतंसो भूषणं यस्या: सा तथोक्ता। [प्रेयोभिः सह निषेव्यमाणा । सानपानाभ्यामिति भावः। सरसौ पुष्करिणी, [वधूशां, रक्तत्वम्] प्रारुण्यं, [व्यधित ] विधत्ते स्म । तथा [सुग च]। व्यधिति धाः कर्तरि लुङि तङ् । इहोत्साहवईनाय मुहुः सेव्यत्वात् टङ्गाणीति श्लोके सलिलक्रीड़ासम्भारेषु माौकमिति परिगणनाञ्च सरसीवत् सुराया अपि प्रकृतत्वविवक्षायां तुबयोगिता; तदविवक्षायान्तु दीपकम् । सुरेवेति पाठे त्वप्रकतविवक्षव कार्या, अन्यथा उपमाऽनुपमा स्यात् । न च तुल्ययोगिताऽवकाशः, वशब्देन गम्योपम्यलक्षणभङ्गात् इति ॥ ३२ ॥ मान्तीनामिति ।-[ सान्तीनां ] जलमवगाहमानानां, [ रुचिर- दृशां] सुदृशा सम्बन्धिनौ, [ बहदमलोदविन्दुचित्रो] वहद्भिरमलैचोद- 'उत्फुल्लसम्फुल्लयोरुपसङ्ख्यानम्" इति वार्तिकमूवम् । “ति च" (४८e पा०) इति पाणिनीयसूत्रस्य दीक्षितकतहत्त्यन्तर्गत बेदितव्यम् ।

·४०२ बिशुपालबधे भारूढ़: पतित इति खसम्भवोऽपि खच्छानां परिहरणीयतामुपैति । कर्णेभ्यरातमसितोत्पलं बधूनां वोचौभिस्तटमनु यन्निरासुरापः ॥ ५४ ॥ विन्दुभिचिलो। "मन्थोदनः-" (६।३।६० पा० ) इत्यादिना उदक- जन्दस्योदादेशः । [ उरोजकुम्भी उत्सूत्रः, हाराणां] मुक्ताहाराणां, [ मणिभिः ] गुटिकाभिः । उपहन्यते उपगम्यते, पौद्यते वा । 'उपन्न आश्रये' (२२८५ पा०) इति हन्तेरपप्रत्ययान्त उपधालोपी निपातः । गुणवत: प्रोदा-दिगुणवतः सूत्रवतच, उपन्नस्य काम्या पात्मन इच्छा गुणवदुपत्रकाम्या तया, [गुणवटुपत्र काम्यया ] आत्मनो गुणवदाश्रयाकाइयेत्यर्थः । "काम्यञ्च" (३।११ पा० ) इति काम्यच्प्रत्यये प्रत्ययान्तधातुत्वात् “अप्प्रत्ययात्" (३।३।१०२ पा०) इति खियामप्रत्यये टाप्। [समन्तादृपाश्रितो] संश्रितो, [इव, रेजात राजेते स्म। "फणाञ्च सप्तानाम्” (६।४।१२५ पा०) इति विकल्यादे- काराभ्यासलीपो। गुणवच्छब्देन मृत्रशब्देन च मुबभेदे सुखान्तर- मशिश्रियत् इति प्रतीतेः श्लेषानुप्राणितयाऽतिशयोक्त्यानुप्राणितेय- मुत्प्रेचा . ॥ ५३ ॥ आरूढ़ इति ।- खसम्भवोऽपि ] आत्मसम्भवोऽपि, [ आरूढ़ः ] उच्चस्थानगत, उत्तमाश्रमच, [ पतितः ] तथा भ्रष्टः, [इति ] हेतोः, आरूढ़पतितत्वादित्यर्थः । [स्वछानां] निर्मलानां, [ परिहरणीयतां] त्याज्यत्वम्, [उपैति । 'प्रव्रज्यावसितो राज्ञो दास आमरणान्तिकः' इति यथा हि गुपज्ञाः जनाः स्वगुणस्य समधिकमुत्कर्षमापादयितुं सर्वगुणालात दीपलेशरहित ननं भजन्ते, एवमेव मणय: समयुगलमाश्रिताः बन्युपमाऽलङ्कारः वेषानुप्राणितोत्प्रेषया व्यज्यते इत्यलारणालङ्कारध्वनिः ।

·परमः सर्गः। दन्तानामधरमयावकं पदानि प्रत्यग्रास्तनुमविलेपना नखाङ्काः । मानिन्युः श्रियमधितोयमङ्गनानां शोभायै विपदि सदाश्रिता भवन्ति ॥ ५५ ॥ मरणादिति भावः । • कुतः ? [यत्] यस्मात्, [आपः बधनां कर्णेभ्यः युतमसितोत्पलं] खसम्भवमपौति भावः। [वीचौमिः, तटमनु ] तट प्रति, [ निरासुः ] पिचिपुः। विशेषेण सामान्यसमर्थनरूपोऽर्था- न्तरन्यासः समर्थनवाक्यगतश्लेषमूलाऽतिशतोत्या सङ्गौणः ॥ ५४॥ दन्तानामिति ।-तोयेष्वधि [ अधितोयम् ]। विभक्त्यर्थेऽव्ययो- भावः। [अङ्गनानाम्, अयावक] प्रक्षालितलाक्षागगम्, [अधरं, दन्तानां पदानि ] दन्तक्षतानि, तथा [ प्रविलेपनां] धौताङ्गरागां, [ तनु.] शरीरं, प्रत्यग्राः] नवाः, [नखाड़ाः च [श्रियम्, पानिन्युः] प्रापया- मासुः। “नौवयोहरतश्चैव” इति वचनात् हिकर्मकत्वम् । तथा हि, सतः सज्जनान् सुन्दरांश्चाश्रिताः [ सदाश्रिताः ] ये केचिदिति शेषः । [विपदि] विभवाभावकालेऽपि [ शोभायै ] वैभवाय, [ भवन्ति ] | "कृपेः सम्पद्यमान चतुर्थों वक्तव्या” इति कृपेरर्थनिर्देशाच्चतुर्थो । ' अर्थान्तरन्यासः ॥ ५५ ॥ * कयित् सन्यासं स्वीकृत्य परं योगमार्गमुपगतः, पशत् कुतश्चित कारणात् तस्मात् विच्युतः चेत् यथा बजना: सं योगभष्टं पुन: एहस्थाश्रम निवृक्षन्तं व स्थानात् विद्यावयति, राजा च खदासत्वेन तं नियोजयति. तहदित्यभिप्रायः। 1 "वकथितञ्च" ( १७५१ पा.) इति सूत्रस्य कारिका “कर्मयुक् स्वाद- कथितं तथा स्थानौहलवहाम्" इति हिकर्मकत्वम् । * “कृपि सम्पद्यमाने च” (वा.) इति कृतेरथग्रहणात् तदर्थवभवतेः प्रयोग चतुर्षों जातव्या।

·४.४ शिशुपालबधे कस्याश्चिन्मुखमनु धौतपत्रलेख व्यातेने सलिलभरावलम्बिनौभिः । किचल्कव्यतिकरपिच्चरान्तराभि- श्चित्रौरलमलकाऽग्रवल्लरोभिः ॥ ५६ ॥ वक्षोम्यो घनमनुलेपनं यदूना- मुत्तंसानहरत वारि मूईजेभ्यः । नेत्राणां मदरुचिरचव तस्थी चक्षुष्यः खलु महतां परैरलाः ॥ ५७ ॥ । कस्याश्चिदिति ।-[ धोतपत्रलेखं ] क्षालितपत्रावलोकं, [कस्याश्चित्, मुखमनु ] मुखेन सम्बई यथा तथा, मुखे इति यावत् । “तृतीयार्थे-" (१।४।८५ पा०) इत्यनोः कर्मप्रवचनोयत्वात् द्वितोया। [ सलिलभराव- लम्बिनीभिः ] सलिलभरेणावलम्बिनौभिलम्बमानाभिः, आर्जवं गता- भिरित्यर्थः । [किञ्जल्कव्यतिकरपिञ्जरान्तराभिः] किञ्जल्कव्यतिकरण केशरमिश्रणेन, पिञ्जराण्यन्तराणि मध्यभागा यामां ताभिः । अलका- ऽग्राणि वल्लों मञ्जय॑ इवेत्युपमितसमासः । 'वल्लरी मञ्जरी स्त्रियाम्' इत्यमरः । ताभिः [ अलकाऽग्रवल्लरीभिः, चिलीः ] मकरिकापनशोभा, [अलं, व्यातने] सम्पादिता। तनोत: कम्मणि लिट् । अत्र चित्रस्य पौरिव श्रोरिति निदर्शनाभेदः अलकाऽग्रवलरीत्युपमया पिञ्जरान्तरेति तद्गुणेन च संमृज्यते ॥ ३६॥ अथ श्लोकहर्यन पुंसामध्यवस्थाभेदं वर्णयति, वक्षोभ्य इत्यादि।- [ वारि ] सर उदकं कत्तुं [यदूनां] यादवानां, [वक्षोभ्यः, धनं] सान्द्रम्, [ अनुलेपनम् ] अङ्गरागम, [ अहरत] | अित्त्वात्तङ्। अत्र वधू- नामिति काचित्कः पाठः वदोजानुपेक्ष्य बक्षोमावनिर्देशादत्तरलोके तेषामिति पुंलिङ्गपरामर्षाच न ग्राह्यः । [मूईजेभ्यः ] शिरोरुहेभ्यः, - ·अष्टमः सर्गः। ४०५ यो वाह्यः स खलु जलै निरासि रागो यश्चित्ते स तु तदवस्थ एव तेषाम् । धौराणां व्रजति हि सर्व एव नान्तः- पातित्वादभिभवनीयतां पर य ॥ ५८ फेनानामुरसिमहेषु हारलीला चेल श्रौर्जघनतन्नेषु शैवलानाम् । [ उत्तंसान् ] शेखगन्, अहरत । नत्राणां, मदरुचिः] मदगगः, ! अन्न- तैव ] तथैव, [तस्थौ । वारिविहारस्थापि राग जनकत्वादिति भावः ; अत एव रागद्दयस्याप्यभेदाध्यवमायेन तदवस्थानिर्देशादतिशयोक्तिः । तथा हि, [ महतां ], चक्षुपि भवः [ चक्षुष्यः ] प्रियोऽक्षिजश्च । 'पियेऽक्षिजे च चक्षुष्यः' इति विश्वः । “शरीरावयवाञ्च” (४।३२५५ पा०) इति यत्। [पः, अलङ्काः ] दुईर्षः, [ खन्नु । चक्षुष्यः इति श्लेषमूलाऽतिशयोक्तिः, तया पूर्वीक्रया च सौर्णोऽयमर्थान्तरन्यासः ॥५॥ य इति ।- तेषां] यदनां, वहिर्भवः [ वाह्यः। “वहिषष्ठि- लोपो यञ्च" (वा.) इति वचनात् यप्रत्ययः । [यः, गग:] अङ्गरागः, [म: ] गगः, [जलैः ! तोयैः, जडैश्च, [ निगसि] निरस्तः, (खलु] । अस्यतः कर्मगि लुङ। [चित्तेः, यः ? रागः, [ म तु; सैवावस्था यम्य स: [ तदवस्थ एव] न निरस्त इत्यर्थः । अत्र गगयोरभेदाध्यवमायाद- तिशयोक्तिः । [हि तथा हि, [मवः अपि, धौगगां महताम्, [ अन्त:- पातित्वात्] अन्तर्गतत्वात्, [एन] इति यावत्। [ परस्याभिभवनीयतां न व्रजति ] अन्यथा व्रजत्येवेत्यर्थः । पूर्ववदलङ्कारः ॥ ३८ ॥ फेनानामिति । - [ बधूनां ] भ्रष्भषणानामपौति भावः । [पयमि विभूषणं,पर्याप्तं] समग्रमामौदित्यर्थः । कुतः ? [फेनानां] हिण्डीगणाम्, [उरसिरहे] उरसि रुइन्तीत्युरसिरहाः स्तनाः । “सुपि” (३।२।४ पा०) इति योगविभागात् कप्रत्ययः,"हलदन्तात्” (६।३।८ पा० ) इत्यलुक् ।

·४.६.
शिशुपालवधे
गण्डेषु स्फुटरचनाऽनपत्रवल्लो
पर्याप्तं पयसि विभूषणं बधूनाम् ॥ ५६ ॥
भश्यहिर्जलमभि भूषबंधूना-
मङ्गेभ्यो गुरुभिरमज्जि लज्जयेव ।
निर्माल्यैरथ ननृतेऽवधीरिताना-
मप्युच्चैर्भवति लघीयसां हि धायम् ॥६०॥
प्रामुष्टास्तिलकरुचः सजो निरस्ता
नौरक्तं वसनमपाकृतोऽङ्गरागः ।
तेषु [हारलीला ] मुक्तावलिश्रीः, जातेति शेषः, [शवलानां जघनतलेषु,
चेलीः ] वसनशोभा जातेति शेषः । [गण्डेषु ] कपोलेषु, शेवला इति
विमतिविपरिणामादनुषङ्गः । [स्फुटरचना ] व्यक्तविन्यासा, [प्रमपत्र-
वडी] पद्मपत्रलता, जातेति शेषः । अत्र फेनानां हारलौलव लोखा,
शवलानां चैलोरिव पौरिति निदर्शनाभ्यां, शैवलाः पत्नवहौति रूप-
केण च पादत्रयवाक्यार्थं चतुर्थवाक्यार्थसमर्थनात् तेरेवाङ्गानिमावेम
सौर्ण वाक्यार्थहेतुकं काव्यलिङ्गम् ॥ ५८ ॥
अश्यनिरिति । [बधूनामङ्गेम्यः, अश्यतिः ] पतद्भिः, [ गुरुभिः ]
सोवागुरुत्वयुक्तः, [भूषणैः, लज्जया] मंशप्रयुक्तया हिया, [इव] इत्युत्-
प्रेक्षा। [जलमभि अमज्जि] जले मग्नम् । भावे लुङ्। [अथ] अनन्तरमेव,
न तु विलम्बेनति भावः। [निर्माल्यैः ] भुक्तोज्मितमाल्यैः, [नरत ]
जले अनर्ति। मंशेऽपि निर्लज्जैरिति भावः। [हि तथा डि, [प्रव-
धौरितानां] तिरस्कृतानाम, [अपि, लघीयसां] तुच्छानाम, [उचैर्धा]
निर्लज्जत्वमेवाधिकं, [भवति] इति अर्थान्तरन्यासः। महान्तः पदों
लचिताः क्वचित निलीयन्ते, तुच्छास्तु निर्लज्जा विजृम्भन्ते इति भावः ।
अप्स गुरूणि मज्जन्ति, लधनि प्रवन्त इति परमार्थः ॥ १० ॥

·पष्टमः सर्गः ४.७ कामः स्त्रीरनुशयवानिव खपक्ष- व्याघातादिति सुतराञ्चकार चारूः ॥ ६१ ॥ शौतार्ति बलवटुपयुषेव नौरे- रासेकाछिशिरसमीरकम्पितेन । रामाणामभिनवयौवनोपभाजो- राश्नेषि स्तनतटयोर्नवांशकेन ॥ ६२ ॥ ] आमष्टा इति ।-[तिलकरुचः ] पत्रशोभाः, [ आमष्टाः, सज:] मालाः, [ निरस्ताः, वसनं ] कोसम्भं वासः, (नौरक्तम] अरक्तं, निरस्त- रागमित्यर्थः । कतमिति शेषः। [ अङ्गरागोऽपाकृतः ] ; सर्वत्र जलैरि- त्यर्थः । [इति ] इत्थं, [वपक्षव्याघातात्] स्ववर्गक्षयात्, [ अनुशयवान् ] अनुतापवान, [इव] इत्युत्प्रेक्षा । कामः, स्त्रीः स्त्रियः । “वामशसोः" (८० पा०) दतीयङादेशविकल्पात् पर्व पूर्वसवर्णदीर्घः । [सुतरां, चारूः ] पूर्वतोऽपि रमणीयाः, [चकार ] | स्त्रीणां काम एव भूषणम, अन्यरूप्यमेवेति भावः ॥ ६१ ॥ घौतेति ।-नौरैः ] तोयः, [आसकात्] आसेचनात्, [शौताति] शोतव्यथां, [ बलवत् ] सुष्छु, [ उपेयुषेव ] प्राप्तवतेवेत्युत्प्रेक्षा; अत एव [धिधिरसमौरकम्पितेन] भौतवातवेपितेन, [ नवांशुकेन] कर्ता । [अभिनवयौवनोपभाजोः] अभिनवी यो यौवनेनोमा उष्णत्वं तद्भाजोः, [रामाणां, स्तनतटयोः] स्तनयोरेवतटयोः आधारयोः, [प्राषि] पारिष्ट, संसप्तमित्यर्थः । सेकहेतुकस्यांशुकश्लेषस्य भौतातिहतुकत्वमुत्प्रेक्ष्यत इति गुणहेतूत्प्रेक्षा ॥ ६२ ॥ * यथा रिपभिमानी कचित् सयवोत्पादितेषु कर्मसु केचित् विफलता नौतेषु सन्मु पश्चात्तापपरोत: सन् ततोऽपि तेषु रमीयता विधातुमस्यर्थ यतवे, तहत् काम: मपचये नात स्त्रिय: प्रत्यय मनीशाः चकारति कामे पभिमानिपुरषबबहार- समारोपात् समासीव्यवहारोऽपि पमयेगीचया बन्यते । [ भावे लुछ।

·४०८ शिशुपालबधे श्वयोतद्भिः समधिकमात्तमङ्गसङ्गा- ल्लावण्यं तनुमदिवाम्बु वाससोऽन्तः उत्तेरे तरलतरङ्गरङ्गलौला- निष्णातैरथ सरस: प्रियासमूहै: ॥ ६३ ॥ दिव्यानामपि कृतविस्मयां पुरस्ता- दम्भस्तः स्फुरदरविन्दचामहस्ताम् । उतीक्ष्य श्रियमिव काञ्चित्तरन्ती. मम्मार्षीजलनिधिमन्थनस्य शौरिः ॥ ६४ ॥ . । इन्थमासां जलक्रीड़ामुक्ता, जलादुत्तरणं वर्णयति, वयोतद्भिरिति।- [अथ ] जलक्रीड़ाऽनन्तरम्, [ अङ्गमङ्गात् ] गालसम्पर्कात्, [ आत्तम् ] उपात्तं, संमक्तमिति यावत् । [समधिकम् ] अतिरिक्र, [ तनुमत् ] मूर्तिमत्. [ लावण्यमिव ] कान्तिसारमिवत्युत्प्रेक्षा। [अम्बु, श्चोतद्भिः ] वरद्भिः । भोवादिकचात् लघूपधगुगाः। तरलतरङ्गरङ्गलीलानिणात:] तरलाश्चपलास्तरङ्गा एव रङ्गा नृत्यम्थानानि, * तेषु लोला नर्तितानि, तासु निष्णातैः कुशलः । “निनदीभ्यां मातः कोपन" (८।३।८८ पा० ) इति षत्वम्। [वासमोऽन्तैः ] वस्त्र स्थाञ्चलैम्पलक्षितैः, [ प्रियासमूहः ] स्त्रीसङ्घः, मरसः । इदात्, उत्तेरे उत्तौगी, निगतमित्यर्थः । तरतर्भाव लिट् ॥ १३ ॥ दिव्यानामिति ।-[दिव्यानामपि दिवि भवा दिव्यास्तेषामपि, कतविम्मयां ] सौन्दर्य्यातिरकेण जनिताद्भुतरसां, [ स्फरदरविन्दचारु- हस्तां ] स्फुरदरविन्दाभ्यां चारू हस्ती यस्यास्तां, पद्महस्तामित्यर्थः पुरस्तात् ] अग्रतः, [ अम्भस्तः ] जलात्। पञ्चम्यास्तसिल। [उत्तरन्तों निष्कामन्ती, [काञ्चित्] स्त्रियं, मध्यमानात् समुद्रात् सद्यः प्रादुर्भवती इति रूपकम्।

·परमः सर्गः। ४०८ लक्ष्णं यत्परिहितमेतयोः किलान्त- हानार्थं तदुदकसकसक्तमूर्वोः । नारीणां विमलतरी समुल्लसन्त्या भासाऽन्तर्दधतुरुरू दुकूलमेव ॥ ६५ ॥ सांवासि न्यवसत यानि योषितस्ताः शुमाभ्रद्युतिभिरहासि तैर्मदेव । [श्रियमिव लक्ष्मीनिव, [उद्दौक्ष्य शोरिः,जलनिधिमन्यनस्य समुद्रमन्यन- मित्यर्थः । मन्ये वादिकस्येदित्त्वात् नुमागमः, “अधोगर्थ-" (रापूर पा.) इत्यादिना कर्मणि षष्ठी। [अस्मार्षीत् ] स्मृतवान् । अत्र समुद्रमन्थनस्मारिकया श्रियमिवेत्युपमया सादृश्यात् श्रीः स्मृति स्मरणालङ्कारप्रतीतरलङ्कारध्वनिः + ॥ ६४ ॥ लक्षणमिति । एतयोरूवाः, अन्तर्वानार्थ छादनार्थ, [किल, लक्षणं] निग्ध, [यत्] दुकूलं, [परिहितम्] आच्छादितम्, [उदकसेकसतम्] उद- कसेकेन संसक्तं, संसृष्टमित्यर्थः, (तत् दुकूल] कर्म। [विमलतरो नारीणाम, उरू ] पौवरी उरू, [ एव ] कर्त्तागे [ समुब्बसन्त्या] स्फुरन्त्या, [ भासा ] निजकान्त्या, [अन्तर्दधतुः ] छादितवन्तौ ; तदेतद्भूषणमिति भावः । अल टुकूलस्योरूच्छादकत्वेऽपि तदभावोक्तरसम्बन्धेऽपि सम्बन्धरूपाति- भयोक्तिः । तदपेक्षया चोर्वोदुंकूलानां छादकयोराछादकत्वोक्तरसम्बन्ध सम्बन्धरूपाऽतिशयोक्त्यनुप्राणितेति सजातीयसङ्करः, तदनुप्राणितच विषमालङ्कारः इति विजातीयसकरः। तेन चोर्वोर्लोकोत्तरं लावलं व्यज्यत इत्यलङ्कारेण वस्तुध्वनिः ॥ १५ ॥ वासांसौति ।-ताः योषितो यानि वासांसि, न्यवसत] निवसित- पुरा हि देवदान मिलित्वा चौरीदधिममतं ममन्ये ; पचाश खनौ: कमल- सा तथात् प्रादुरासीत् इति पौराणिको वार्ता ; पत एव उडीपकौमूताना कमखासदृशीनां कामिनीनां दर्शनात् तत्महकारचव लोरपस लीकासिमरस्तुनः - ·शिवपालबधे अत्याधुः स्वपनगलज्जलानि यानि स्थूलाश्रुस्रुतिभिररोदि तैः शुचैव ॥ ६६ ॥ पार्द्रत्वादतिशयिनीमुपेयिवडिः संसक्तिं भृशमपि भूरिशोऽवधूतैः । पङ्गेभ्यः कथमपि वामलोचनानां विश्लेषो वत नवरताकैः प्रपदे ॥ ६ ॥ ] वत्यः। 'वस आच्छादने' इति धातोः कर्तरि लङ । [ शुबामद्युतिभिः ] शुभाभाणां द्युतिरिव द्युतिर्येषां तैः, • [तैः] वासोभिः, [मुदा] नारीनिव- सनानन्देन, [अहासौव] इसितमिव। भावे लुङ् । [सपनगलज्ज. लानि) सपनन गलज्जलानि सवत्तीयानि, [यानि वासांसि, [प्रत्याधुः) त्यक्तवत्यः, [तैः शुचा, स्थूलाश्रुसुतिभिः ] स्थूला अश्रुसुतिर्येषां ते:, [घरोदौव] रोदनं कृतमिव । भावे लुङ। अत्र धावल्यगुणजलगलन- क्रियानिमित्तयोर्हासरोदनक्रिययोः सजातीयोत्प्रेषयोः सङ्करः + ॥१६॥ आद्रत्वादिति ।-[आर्द्रत्वात् ] जलेन प्रेमणा च सरसत्वात्, [अतियिनौम् ] अतिशयवती, [ संसक्तिं] संश्लेषं, परिचयच, [उपेयि- वद्भिः ] प्राप्तवद्भिः, अत एव [ भृशं, भूरिशः ] बहुमः, [अवधूतैरपि] निरस्तैरपि ; अन्यत्र,-निष्कासितैरपि ; नवग्तरेव [नवरक्तकः] नूतन- रक्तवस्त्रैः, नवानुरागिभिश्च, [वामलोचनानां] सुदृशाम, [अङ्गेभ्यो विश्लेषः, वत ] खेद, [ कथमपि, प्रपेदे ] प्राप्तः । एकत्रातिश्लेषात, अन्यत्रातिपरि- चयाचेति भावः। अत्यासक्ताः कामिनी धनपरायणाभिर्वेश्यामिरवधूताः खरचं स्फुटः एक, तत् कथमलशारध्वनिरित्युनं तब नानीमहे ; प्रत्युत एतेन सासामलौकिकं लावण्यं व्यज्यते इललहरिष वस्तुध्वनिः समुचित एव । प्रत्युपमा। + "तेनैव सहर नारीग: पिडिताना परियतामा बसमाना बधामा प्रिया पिरहिवर व्यज्यते बलारिष वस्तध्वनिः।

·पष्टमः सर्गः। ४११ प्रत्यंसं विलुलितमूर्बजा चिराय स्नानाद्र वपुरुदवापयत् किलैका नाजानादभिमतमन्तिकेऽभिवौक्ष्य खेदाम्बुद्रवमभवत्तरां पुनस्तत् ॥ ६८ ॥ कश्चित् ता मुञ्चन्तीत्यर्थान्तरप्रतीतिः । इह विशेष्यस्थापि निष्टत्वात शब्दशक्तिमूलो ध्वनिरेव ॥ ६७ ॥ प्रत्यंसमिति।-[ एका स्त्री, [ प्रत्यंसम् ] अंसयोः। विभत्त्यर्थं - व्ययीभावः। [विलुलितमूई जा ] विकीर्ण केशा सती, [ माना, वपुः, चिराय] चिरम, [उदवापयत् ] निरवापयत्, अशोषयदिति यावत् । वयतेयन्तात् लङ् । “अर्तिडी-"(७।३।३६ पा०) इत्यादिना पुगागमः । [किल] खलु, [पुनस्तत्] वपुः, [ अभिमतं] प्रियम, [ अन्तिकेऽभिवौक्ष्य, खेदाम्बुद्रवं] खेदाम्बुनी द्रवम्। * द्रवशब्दः शुक्लादिवत् गुणे पुसि, गुणिनि भेद्यलिङ्गः,-"आपो द्रवाः सर्वाणि ट्रवाणि तूद खेन जुहोति" इत्यादिप्रयोगात्। [अभवत्तराम् ] अतिशयेनाभवदित्यर्थः । “तिच" (५।३।५६ पा०) इति तरप। “किमेत्तिङ्-" (५४।११ पा.) इत्यादिना तिङन्तादामुप्रत्ययः। "तद्धितशासर्वविभक्तिः" (१।११३८ पा० ) इत्यव्ययत्वम् । [नाजानात् ] वाक्यार्थः कर्म, तत् द्रवभवनं नाज्ञासीदित्यर्थः । अविरतनेहार्द्रतामजानती नानाईमेवेति मन्य- माना पुनः पुनः वपुरुहापयन्त्ये वास्त इति तात्पर्य्यार्थः। प्रत्र वपुष्पत्कर्तृकस्य वीक्षणस्य वपुष्युपचारात् द्रवणक्रियायाः समान- कत्तकत्वात् पूर्वकालतानिर्वाहः । एषा च गर्वोत्सुक्यादिसञ्चारिसोर्ण- खेदरोमाञ्चादिसात्त्विकसम्मना स्मिताद्यनुभाववती च इत्यनुसन्धेयम् । अलोहापनरूपकारणे सति द्रवत्यनित्तिरूपका-नुत्पत्ते: तबिरुद्ध- . तेमाद्रमित्यर्थः।

·शिशपालबधे सौमन्तं निजमनुबनती कराभ्या- मालक्ष्य स्तनतटबाहुमूलभागा। भर्वाऽन्या मुहुरभिलप्यता निदध्ये नैवाहो ! विरमति कौतुकं प्रियेभ्यः ॥ ६६ ॥ द्रवत्वप्रतिपादनमुखेनाभिधानात् विशेषोक्तिरलङ्कारः-"तत्सामग्रा- मनुत्पत्तिर्विशेषोक्तिर्निगद्यते” इति लक्षणात् • ॥१८॥ सौमन्तमिति ।-[निजम्] आत्मीयं, [ सौमन्त] मूईजमध्यपतिम् । 'सौमन्तमस्त्रियां स्त्रीणां केशमध्ये तु पद्धतिः' इति वैजयन्ती। [ करा. भ्याम, अनुबनती रहती, विभजन्तीत्यर्थः । अत एव [पालक्ष्य तन- तटबाहुमूलभागा ] पा समन्तात, लक्ष्या विभाव्याः, स्तनतटे बाहुमूले च तेषां भागाः प्रदेशा यस्याः सा, [अन्या] स्त्री, [अभिलष्यता] अभि- लषता । “वा माश-" (३।११७० पा.) इत्यादिना वैकल्पिक: श्यन्- प्रत्ययः। [भा मुहुः, निदध्ये] निध्याता, दृष्टेत्यर्थः । 'निवर्णनं तु निध्यानं दर्शनालोकनेक्षणम्' इत्यमरः । [अहो] आश्चर्य, [कौतुकम] अभिलाषः । प्रौणन्तौति प्रियाः विषयाः । [ गुपधज्ञाप्रोकिरः कः” (३।१।१३५ पा०) इति कः। तेभ्यः [प्रियेभ्यः, न विरमत्येव] उपभोगेऽपि न निवर्तते इति आश्चर्यम् । 'न जातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्यति' इति भावः । "जुगुप्साविरामप्रमादार्थानामुपसङ्ख्यानम्" (वा.) इति पञ्चमी। "व्यापरिभ्यो रमः” (१३८३ पा०) इति परस्मैपदम्। अर्थान्तर- न्यासः ॥६॥ पपि च, द्रवद्रव्योत्पत्तेः कारणाभावेऽपि तदर्शनात् विनातक कार्योत्पाद- रुपा विभावना; किमव पहेतुकस्य कार्योत्पादस्य दर्शमात् विभावना, उत वा कारण- सत्वेऽपि फलोत्पत्तेरदर्शनात् विशेषीनि: इत्यभयोः सन्देहसकरः। पत्र पूर्वाई वपुषः चिराय मानाभावत्वाभावेऽपि खेदाम्ब द्रवे साम्येन सामअनिताम्ब बढेर- दयात् मानिमदलकारः, तस्य च प्रोक्रसरेण विजातीय सारः ।

·पष्टमः सर्गः। खच्छाम्भःस्नपनविधीतमझमोष्ठ स्ताम्बूलद्युतिविशदी विलासिनौनाम् । वासश्च प्रतनु विविक्तमस्त्वितौयान् आकल्पो यदि कुसुमेषुणा न शुन्यः ॥७०॥ इति धौतपुरधिमत्सरान् सरसि मज्जनेन श्रियमाप्तवतोऽतिशायिनीमपमलाङ्गभासः । अवलोक्य तदैव यादवानपरवारिराशे: शिशिरेतररोचिषाऽप्यपां ततिषु मक्तुमौषे ॥७॥ इति श्रीमाघकविकतौ शिशुपालबधे महाकाव्ये जलविहारवर्णनं नामाष्टमः सर्गः ॥ ८ ॥ खच्छेति ।-[खच्छाम्भःसपनविधोतं] खच्छेनाम्भसा सपनना- भिषेकेण विधोतं विमलितम्, [अ] वपुः, [ ताम्बूलद्युतिविशदः ] ताम्बूलद्युत्या ताम्बलरागण विशद उज्ज्वल [ोष्ठः ] अधरः, [प्रतनु ] सूक्ष्म, [विविक्तं ] विमल, [वासच] । विविक्तमेकान्त- स्थानच्च। 'विवितो पूतविजनो' इत्यमरः । इत्येवंरूपः [ दयान् ] एतावानेव, [ विलासिनीनाम्, प्राकल्पः ] नेपथ्यम, [ अस्तु ] किमन्य- रित्यर्थः। [कुसुमेषुणा ] कामेन, [शून्यो यदि न] स्यात् । अन्यथा उडिजितानामिव कनकभूषणमपि भारायत एवेति भावः । एतेन विच्छित्याख्य पालम्बनचेष्टारूप उदीपनविभावः उत्तः,-'तोक- भूषणयोगेऽपि विच्छित्तिरिति गद्यते' इति लक्षणात्। अत्र खान- ताम्बलादिपदार्थान्वितविशेषणगत्या प्रकोष्ठादीनामाकत्सावप्रतिपा- दनार्थहतुक काव्यलिङ्गमलकारः ॥ ७० ॥ प्रथोत्तरसगै मूखिमयादिवर्णनं प्रवीति, इतीति। [इति] इत्थं, [ सरसि, मज्वनेन] सानेन, [धीतपुरन्धिमत्सरान्] चालित- ·नवमः सर्गः। पभितापसम्पदमथोष्णरुचि- निजतेजसामसहमान इव । पयसि प्रपित्मुरपराम्बुनिध- रधिरोढुमस्तगिरिमभ्यपतत् ॥ १॥ मानिनौमानान्। अभीक्ष्ण मतिशेते अतिधायिनी ताम् [ अतिशायि- नीम् । भाभीक्षणे णिनिः । [श्रियमाप्तवतः, अपमलानभासः विमला- कान्तीन,[यादवानवलोक्य तदैव, शिशिरेतररोचिषाऽपि] उष्णांशुनाऽपि, [अपरवारिराशे: ] पश्चिमाञ्चः, [अपां ततिषु] पूरेषु, [ मक्तुं ] प्रवेष्टुम्, ईषे पष्टम्। भावे लिट। परचेष्टासाक्षात्कारी विषयिणां ताह- विषयाभिलाषमन्तराधत्त इति भावः । अव भानोः कालप्राप्तमज्जनस्य यादवमज्जनावलोकनहेतुकत्वमुत्प्रेक्षते । अतिशायिनी वृत्तम्। 'ससजा भजतोऽतिशायिनी भवति गौ दिगश्वैः' इति छन्दोलक्षणात् इति श्रीमहामहोपाध्यायकोलाचलमल्लिनाथसूरिविरचितं माघ- काव्यव्याख्याने सर्वपाख्येऽष्टमः सर्गः ॥८॥ अथ सूर्यास्तमयं वर्णयति, अभितापेति ।-[अध] मिमहाऽनन्तरमा [ उपरुचिः] सूर्य:, निजतेनसाम, अभितापसम्पदं] सन्तापातिरेकम, [असरमान इव, अपराम्बुनिधेः] पधिमाधः, [ पयसि, प्रपित्सुः ] पतितुमिकुः। पततः सबन्ताप्रत्ययः । “सनि मौमा-" (Gana पा.) इत्यादिना इसादेशः, “मन लोपोऽभ्यासस्थ" (8८ पा.)

·नवमः सर्गः। ४१५ गतया पुरः प्रति गवाचमुखं दधती रतेन भृशमुत्सुकताम् । मुहुरन्तरालभुवमस्तगिरेः सवितुश्च योषिदमिमौत दृशा ॥ २ ॥ इत्यभ्यासलोपः। [ अस्तगिरिम् ] अस्ताट्रिम्। 'प्रस्तस्तु चरमक्ष्मा- भत्' इत्यमरः । [अधिरोदुम, अभ्यपतत् ] अभ्यधावत् । अवासह- मान इवेति कालप्राप्तस्य पयसि प्रपातस्य निजतेजोऽसहनहेतुक- श्वमुत्प्रेक्ष्यते । * अस्मिन् मर्गे प्रमिताक्षग वृत्तम् -'प्रमिताक्षरा सजससरुदिता' इति लक्षणात् ॥ १ ॥ गतयेति ।-[रतन ] रत्यर्थे। “प्रसितोत्सुकाभ्यां तृतीया च" (२३४४ पा०) इति सप्तम्यर्थे तृतीया। [भृशम, उत्सुकतां ], कालाक्षमत्वलक्षणमोत्सुक्यं, [ दधती योषित्, पुरः] अग्रे। [प्रति गवाक्षमुखं] गवाक्षमुखं गवाक्षहारं प्रति, [गतया) अपस्तया, [दृया अस्तगिरेः सवितुश्च, अन्तरालभुवं ] मध्याकाशदेश, [ मुहुः, अमिमौत] माति स्म। हस्तमालमवशिष्टमरनिमात्रमवशिष्टमित्या- दिमानकरणेनास्तमयं प्रतीक्षितवतीत्यर्थः। माङो लडि "नो" (११. पा.) इति विर्भावः । “भृक्षामित्" ( ७४४७६ पा.) इत्य- भ्यासस्यत्वम् । एतञ्चास्तमयप्रतीक्षणभ्रमादौत्सुक्यानुभावान्तरोपलव- गम् । अत्रोत्सुक्यभाववचनात् प्रेयोऽलङ्कारः । ॥ २ ॥ * ग्था हि कथित् पभिमानतापदग्धशरीर: तत्प्रशमनाय उच्चतरस्थानमासाद्य समान पक्षिवा जलाश्याभ्यन्तरमनप्रविश्य खसन्तापं निर्वापयति, तथाविध वस्तु उपरश्मिनाऽप्यकारि वति हेतूस्प्रेचयाऽनया व्यज्यते । पब कामिनीमा हशा पस्तगिरेः सवितुशाभ्यन्तरर्दशस्य परिमितेरसम्बन्धेऽपि सापादनापविषयनिगरसेन परिमावस्य पभेदप्रतिपत्तेः सिजवनिर्देशात् षसम्बन्ध समयपातिशयोकिर रस्यमयी: पाणिभावा सारः। + ·४१६ शिशपासबधे विरलातपछविरनुष्णवपुः परितो विपाण्डु दधदयधिरः । पभवद्गतः परिणतिं शिथिल: परिमन्दसूयं नयनो दिवसः ॥ ३ ॥ अपराह्नशीतलतरेण शनै- रनिलन लोलितलताऽङ्गुलये । निलयाय शाखिन दूवातयते टुराकुलाः खगकुलानि गिरः ॥ ४ ॥ . विरलेति।-परिणति] परिवत्तिम, अन्यत, जरावस्थाच, [गतः]; अत एव [विरलातपच्छविः ] विरला अल्मा आतपस्य छवियस्य सः, अन्यत्र,-चौणप्रभः, [ अनुष्णवपुः ] अन्यत्र, लेष्मोदयादोषदुष्णदेवः । अलवणा यवारितिवत् अल्यार्थे नप्रयोगः। [ परितो विपाण्डु ] एकल, शुभाचपटलच्छबत्वात, अपरन,-पलितेश्च पाण्डुरम् । अधमा- काशमेव शिरः [ अबधिरः, दधत् ] उहहन्, [परिमन्दसूर्यनयनः] परिमन्दं प्रधान्तमा अर्थग्रहणसमर्थञ्च, सूर्य एव नयनं यस्य स, [दिवस:, शिथिलः] शिथिलत्तिः, शिथिलाव, [अभवत् ]। अनामभिर इत्यायवयवरूपणात दिवस एव स्थविर इत्यवयविरूपकसिडेखदरूपणा- देकदेवविवर्तिरूपकं श्वेषानुप्राणितम् ॥ ३ ॥ अपराहेति। [अपराहशीतलतरण) अपरोऽपरभागोऽहोऽपराहो दिनान्तः। “पूर्वापराधरोत्तरमेकदेशिनकाधिकरणे" (२२१८ पा०) इत्येकदेशिसमासः । “राजारासखिभ्यष्टच्" (812१ पा०)। "प्रोड एतेभ्यः" (81८८ पा०) इत्यहादेशः, "अहोऽदन्तात्" (८७ पा.) इति सत्वम्। तस्मिन् अपरादे, मीतलतरण [भनिसन अनेः, लोशितलताऽसय ] लोलिताचालिता सता एवाहुलयो यस तो ·नवमः सर्गः। । उपसन्ध्यमास्त तनु सानुमतः शिखरेषु तत्क्षणमशोतरुचः । करजालमस्तसमयेऽपि सता- मुचितं खलूच्चतरमेव पदम् ॥ ५ ॥ प्रतिकूलतामुपगते हि विधी विफलत्वमति बहुसाधनता। अवलम्बनाय दिनभर्तुरभूत् न पतिष्यतः करसहस्रमपि ॥ ६ ॥ अत एव [ निलयाय ] निवासाय, [ आह्वयते ] अङ्गुलिसंज्ञया आहानं कुर्वाणाय, [व] स्थितायेत्युत्प्रेक्षा। [भाखिने] वृक्षाय, [खग- कुलानि ] पक्षिसङ्घा, [आकुलाः ] तुमुलाः, गिरः] इदमागम्यत इति प्रत्युत्तराणि, [ ददः ] इव इत्यनुषङ्गादुत्प्रेक्षा ॥ ४ ॥ उपसन्ध्यमिति ।-[उपसन्ध्यं] सन्ध्यायाः समीपे। समीपार्थेऽव्ययी- भावे नपुंसकत्वाइस्वत्वम्। [ अशोतरुचः ] उष्णांशोः, [तनु करजालं, तत्क्षणं ] तस्मिन् क्षणे, तत्काल पौत्यर्थः । अत्यन्तसंयोग द्वितीया । [सानुमतः ] अद्रेः, [शिखरेषु, आस्त ] अतिष्ठत् । आसे: कर्तरि लङ् । । सताम, अस्तसमये] नाशसमये, [ अपि, उच्चतरमेव पदम् ] उनत- स्थानमेव, [उचितं खलु]। अर्थान्तरन्यासः ॥ ५॥ प्रतिकूलतामिति ।-[विधौ] दैवे, [ प्रतिकूलतामुपगते ] सति, [ बहुसाधनता ] अनेकसाधनवत्ता, [ विफलत्वमेति ] | महत्वपि साधनसम्पत्तिनिष्फलैवेत्यर्थः । [हि] तथा हि, [पतिष्यतः ] आसव- पातस्य, दिनभत्तः, करसहस्रमपि] करा अंशवः, हताच । 'बलिहता- शवः कराः' इत्यमरः । तेषां सहसमपि, [अवलम्बनाय] अवरम्भनाय, ·४१६ शिवपासव नवकुडमारुण पयोधरया खकरावसतरुचिराम्बरया। पतिसक्तिमेत्य वरुणस्य दिशा भृशमन्वरज्यदतुषारकरः ॥ ७॥ गतवत्यराजत जपाकुसुम- स्तवकद्युती दिनकरेऽवनतिम् । [ नाभूत]। अतो देवमेव प्रबलमिति भावः । विशेषेण सामान्य- समर्थनरूपोऽर्थान्तरन्यासः ॥ ६ ॥ नवेति ।-[ अतुषारकरः] उष्णांशुः, [ नवकुडुमारुणपयोधरया ] नवकुडुमवदरुणपयोधरया नवसन्ध्याऽरुणमेघया, अन्यत्र,-नवकुमा- रुणकुचया, [खकरावसक्तरुचिराम्बरया] खकिरणाकान्तरुचिराका- भया, अन्यत्र,-खहस्तलग्नचारुवस्त्रया, [वरुणस्य दिशा ] पश्चिमदिया सहेत्यर्थः। वरुणसम्बन्धात् पराङ्गनात्वच्च गम्यते। “वडोयूना-" (१।२।६५ पा० ) इति सूत्रादौ सहाप्रयोगात् सहार्थानामप्रयोगेऽपि "सहयुक्तोऽप्रधान" (३।१८ पा०) इति सहाथै तृतीया। [अति- सत्तिम् ] अतिसविकर्षम, अत्यासक्तिञ्च, [ एत्य ] प्राप्य, [भधम्, अन्वरज्यत् ] लोहितोऽनुरक्तचाभवत्। रमेवादिकात् कर्तरि लङ् । "कुषिरक्षोः प्राचां श्यन् परस्मैपदच्च" (रा. पा.) इति कर्म- कर्तरि वा। अत्र वारुणीदिनकरादिविशेषणमहिनैव तयोर्जारोप- नायिकाभावप्रतीतेः समासोक्तिरलङ्कारः॥ ७ ॥ गतवतीति। [जपाकुसुमस्तवकद्युतो] | लोहितवणे, [ दिनकरे- ऽवनतिम् ] अस्तता, [गतवति मति, लम्बमाने सतीत्यर्थः । [दिग्वलयं] • विषाविति विधिविधुशन्दयोरिकारोंकारयोरोकाररूपत्वात् वशेषण । + युपमा।

·नवमः सर्गः। ११८ बहलानुरागकुरुविन्ददल- प्रतिबदमध्यमिव दिग्वलयम् ॥८॥ द्रुतशातकुम्भनिभमंशमतो- वपुरईमग्नवपुषः पयसि । रूमचे विरिञ्चिनखभिन्नबह- उजगदण्डकैकतरखण्ड मिव ॥ ६ ॥ अनुरागवन्तमपि लोचनयो- दधतं वपुः मुखमतापकरम् । दिमण्डलं, कङ्गण ध्वन्यते । * [ बहलानुरागकुरुविन्ददलप्रतिबद्धमध्य- मिव] बहलानुरागैः सान्द्ररागैः कुरुविन्ददलैः पद्मरागशकलेः प्रतिबद्धः प्रत्युप्तो मध्यो यस्य तदिव, [ अराजत ] इत्युत्प्रेक्षा। 'कुरुविन्दस्तु मुम्तायां कुल्माषौहिभेदयोः । इङ्गुदे पद्मरागे च मुकुलेऽपि समौरितः ॥' इति विश्वः ॥८॥ द्रुतैति ।-[ द्रुतशातकुम्भनिभं ] द्रुतं तप्तं यत् शातकुम्भ तपनीयम् । 'तपनीयं प्रातकुम्भम्' इति सुवर्णप-येष्वमरः। तेन सदृशं तत्रिभ- मिति नित्यसमासः। [पयसि ] समुद्रोदके, [ अर्द्धमग्नवपुषः ] अई तथा तथा मग्नं वपुर्यस्य तस्य, [ अंशुमतः ] अर्कस्य, [ वपुः] मण्डलं, [विरिश्चिनखभिन्नवहज्जगदण्डकैकतरखण्डमिव ] विरिञ्चेब्रह्मणो नखेन विभिवस्य हेधा विदलितस्य, वृहती मइतः, जगदण्डकस्य जगदाश्रय- कौशस्थ, ब्रह्माण्डकस्यैकतरखण्डमन्यतरदलमिव, [रुरुचे] रराज। प्रलोपमानस्य पुराणप्रसिद्धत्वादुपमाऽलङ्कारः ॥ ८ ॥ अनुरागवन्तमिति ।-[ अपरदिगायिका] अपरदिक् पचिमा, सेव ... यथा हि कर लोहिते: पनरागमपिशकले. प्रत्यप्तमध्यदेमं धारयन्ती सती काप्पाना पतोष शोभमाना तिष्ठति, एवमेव दिगजामा पासोदिति वस्तु भन्यते ।

·४२. शिशपासवधे निरकाशयद्रविमपेतवसुं वियदालयादपरदिग्गणिका ॥ १० ॥ पभितिग्मरश्मि चिरमा विरमा- दवधानखिन्नमनिमेषतया । गणिका वेश्या, [ अनुरागवन्तमपि ] अनुरागी लोहित्यम, अभिलाषच, तहन्तमपि, [ लोचनयोः ], सुखयतीति [ सुखं ] सुखकर, प्रान्तत्वादा- भिरूप्याञ्च दर्शनीय, [वपुर्दधतम्] अपि, [अतापकरम्] अनौशादमठ त्वाच्चासन्तापकारिणं, सुखस्पर्श वा, तथाऽपि [ अपितवसुं] नौरसिं, निधनच्च। 'देवभेदेऽनले रश्मी वसू रत्ने धने वसु' इत्यमरः । [रविं] रविः सूर्यों विटश्च गम्यते । तं, [वियदालयात् ] वियदाकाशमेवालयो गई, तस्मात्, [निरकाशयत् निष्काशितवती । धनपरा हि वेश्या निर्ग- णमपि धनिकमासर्वखहरणादत्यनुरक्ताव दनुवर्तन्त, गुणवन्तमपि हृत- सर्वस्वं निर्वासयन्ति सद्य एवेति भावः । अस्तं गतोऽक इति श्लोकार्थः । अत्र वियदालयादपरदिग्गणिकेत्येकदेशरूपणाद्रवैर्विटवरूपणावगमादे- कदेशविवर्तिरूपकम् ; श्लेषोऽपि तदुत्थापितत्वादनुराग एवानुरागी वसव एव च वसुनौति रूपकपर्यवसित एवेत्यङ्गम् ॥ १० ॥ अभौति ।-[ नलिनी, अभितिग्मरश्मि ] सूर्याभिमुखम्, [चिरमा विरमात् ] अस्तमयात्, [ अनिमेषतया अपक्षमपाततया। दलसकोच एवान निमेषः । [ अवधानखिन्नम् ] अवधार्ननाभिमुखावस्थाननिर्बन्धन * यथा हिमथिका: वित्तलीभात् निसर्गमुन्दरं सानुरागमपि पुरुषं धनस्य सर्वस्याहरणार्दव इदानों दरिद्रता गतम् पनायासेनेव विहाय पुरुषान्तरं भनन्त, तथैव पश्चिमाशा चिरपरिचितं तपनं विहाय नवीदयं शशधरमेव प्रीवयित यतते, इति गणिकाव्यवहारसमारीपात् समासोयलसारः; परन्त्वव समासीको साधारणविशेषषवशादेव परार्थस्य प्रतोतावपि.पुनस्तस्य शब्देनीपादानात् पुनरुक्ति- रिति दर्पणकन्मतम्, पब चारदिगित्येतावर्तव विषयमहिमा तस्याः गपिकाव प्रतीतः।

·नामः सगः। ४२१ विगलन्मधुव्रतकुलाश्रुजलं न्यमिमौलदलनयनं नलिनौ ॥ ११ ॥ अविभाव्यतारकमहष्टहिम- युतिविम्बमस्त मितभानु नमः । अवसन्नतापमतमिसमभा. दपदोषतैव विगुणस्य गुणः ॥ १२ ॥ कचिधानि भर्तरि भृशं विमला: परलोकमभ्युपगते विविश: । खिनमलसम्, अत एव ( विगलन्मधुव्रतकुलाश्रुजलं] विगलनिःसरन्मधु- व्रतकुलमेवाश्रुजलं यस्य तत्, [अजनयनम्] अजमेव नयनं, [न्यमिमोलत्] मौलयति स्म। "भ्राजभास-" (७/४।३ पा.) इत्यादिना विकन्या- दुपधाहवः, अत एव नाभ्यासदौर्घः। अनुरक्ता हि कान्ता कान्तम- निमेषं पश्यन्ती, तदपाये सति निमौलितादौ स्यादिति भावः । अत्राप्यजनयनमित्याद्यवयवरूपणादवयविनोनलिनौतिग्मरश्माोर्नायिका- नायकत्वरूपकसिद्धेरेकदेशविवर्तिरूपकम् ॥ ११ ॥ अविभाव्येति ।-[ अविभाव्यतारकम् ] अलक्ष्यनक्षत्रम्, [अदृष्ट- हिमद्युतिविम्बम्] अदृष्टं हिमद्युतैरिन्दोविम्बं यस्मिन् तत्, अद्याप्यनुदित- चन्द्रतारकमित्यर्थः । अस्तमित्यदर्शनेऽव्ययम् । [ अस्तमितभानु ] अस्तमितोऽस्ततो भानुर्यस्मिन् तत् । एतावता निर्गुणत्वमुक्तम्, अथ निर्दोषत्वमाइ,-[ अवसन्नतापम् ] अर्कास्तमयात् प्रशान्तसन्तापम्, । अतमिसम् ] अनुदितान्धकार, [ नभः ] अन्तरीक्षम, [ अभात् ] भाति म। भातर्लङ्। ननु निर्गुणस्य का शोभेति न वाच्यं, निर्दोषताया अपि गुणवादित्यर्थान्तरन्यासेनाह,-[विगुणस्य ] गुणहीनस्य, [ अप- दोषता निर्दोषत्वम्, [एवं गुण:]; अतो गुणवत्त्वाच्छोभायुक्तति कारणेन कार्यसमर्थनरूपोऽर्थान्तरन्यासः ॥ १२ ॥ धि-३० ·शिशपाखवधे ज्वलनं विषः कथमिवेतरथा सुलभोऽन्यजन्मनि स एव पतिः ॥ १३ ॥ विहिताञ्जलिजनतया दधती विकसत्कुसुम्भकुसुमारणताम्। चिरमुभिताऽपि तनुरोभादसौ न पिट प्रसूः प्रकृतिमात्मभुवः ॥ १४ ॥ [ L- रुचौति ।-[ रुचिधाम्नि ] तेजोनिधौ सय्ये, [ भर्तरि पत्यो, [ पर- लोकं ] देशान्तरम्, [ अभ्युपगते] मृते च सति, [ विमला: ] शुद्धाः, [त्विषो भृशं ज्वलनं विविशुः] | 'अग्निं वावादित्यः सायं प्रविशति' इति श्रुतैरिति भावः । अन्यत्र,-'मृत या म्रियते पत्यो सा स्त्री जेया पतिव्रता' इति स्मरणादिति भावः । अग्निप्रवेशफलमाह,-[इतरथा] न्चलनाप्रवेश, [ अन्यजन्मनि ] जन्मान्तरे, [स एव] स सूर्य एव, [पतिः । अन्यत्र तु,-योऽस्मिन् जन्मनि पतिः स एव [कमिव सुलभः ? ] न कथञ्चिदित्यर्थः । 'उद्यन्तं वावादित्यमग्निरनुसमारोहति' इति श्रुतः । 'तेनैव सह मोदत' इति स्मरणादिति भावः। अतोऽग्निप्रवेशो युक्र इति समर्थनाहाक्यार्थईतुकं काव्यलिङ्गमलकारः ॥ १३ ॥ अथ सन्ध्याप्रादुर्भावमाह, विहितति ।- ( जनतया ] जनसमूहन, "ग्रामजन-" ( ४।२।४३ पा० ) इत्यादिना समूहाथै तत्प्रत्ययः । । विहिताञ्जलिः ] कतप्रणामत्यर्थः कृतप्रणामेत्यर्थः। [विकसत्कुसुम्भकुसुमारुणतां दधती] विकसत्कुसुम्भकुसुमवदरुणतां दधतौ ; राजसत्वादिति भावः । तदुक्तं,-'सर्गाय रक्तं रजसोप/हितम्' इति । प्रसूत इति प्रस- र्माता। 'जनयित्री प्रसूर्माता' इत्यमरः । पितृणां प्रसूः [पिटप्रमः, असौ] पूयं सन्ध्या रूपिणी, [आत्मभुवः ] ब्रह्मणः, । तनुः ] मूर्तिः, [चिरम. उभिताऽपि] त्यक्ताऽपि, [प्रति] स्वभावं, नगइन्ध- स्वादिनिजधर्ममित्यर्थः । [नौमत् ] न विससर्ज। 'अझ विसर्ग' ·नवमः सर्गः। ४२३ पथ सान्द्रसान्थ्यकिरणामणितं हरिहतिइति मिथुनं पततोः । पृथगुत्पपात विरहार्तिदल- दृदयसुतासगनुलिप्तमिव ॥ १५ ॥ निलयः श्रियः सततमेतदिति प्रथितं यदेव जलजन्म तया । लड्, “पाडनादीनाम्" ( ६।४।७२ पा०) इत्याड़ागमः, "आटच" (६३१८० पा०) इति वृद्धिः । भूतपूर्वोऽपि महाजनपरिग्रहः फल- तौति भावः। 'पितामहः पितॄन् सृष्ट्वा मूर्ति तामुत्ससर्ज ह । सा प्रातः सायमागत्य सन्ध्यारूपेण पूज्यते ॥' इत्यादि भविष्यपुराणमत्र प्रमाणम् । अत्र तनुन्यागरूपकारणमद्भावेऽपि प्रक्रतित्यागरूपकार्यानुद- याहिशेषोक्तिरलङ्कारः,–'तत्मामग्रामनुत्पत्तिर्विशेषोकिनिंगद्यते' इति लक्षणात् ॥ १४॥ अथेति ।-[अथ ] सन्थ्योदयानन्तरं, [ सान्द्रसाध्यकिरणारुणितं ] मान्द्रा ये साध्या: मन्ध्यायां भवाः । “सन्धिवेलायतुन नत्रे योऽण" (8'३। १६ पा०) इत्यणपत्य यः। तैः किरणैररुणितमरुणीकतम्, अत एव [विरहार्तिदल दृदयसुतासगनुलिप्तमित्र] विरहा. विरहवेदनया दलतो दीर्यमाणात् हृदयात् सुतेन क्षरितनासजा कधिरेणानुलिप्तमिव स्थितमि युत्प्रेक्षा। हरविणोतिरायुध, चक्रमित्यर्थः । 'हेतिः शस्ले तु नृस्त्रियोः' इति केशवः । [हरिहेतिहति हरिहतेईतिरिव इतिगहा यस्य तरिहतिइति, चक्राहमित्यर्थः । [पततोः ] पत्रिणोः। 'पतत्रि- पत्रिपतगपतत्पत्ररथाण्डजाः' इत्यमरः । (मिथुनं] चक्रवाकबन्दमित्यर्थः, पृथक] भेदेन, [ उत्पपात ) उदडीयत ॥ १५ ॥ निलय इति ।-[यदेव], जले जन्म यस्य तत् [जलजन्म ] जलजम्, [ एतत् ] एव, [सततं श्रियः, निलयः] पालयः, [इति प्रथित प्रसिद्धम् ।

·४२४ धिशपालबधे दिवसात्यये तदपि मुक्तमहो! चपलाजनं प्रति न चोद्यमदः ॥ १६ ॥ दिवसोऽनुमित्रमगमहिलयं किमिहास्यते वत मयाऽबलया । रुचिभर्तुरस्य विरहाधिगमा- दिति सन्ध्ययाऽपि सपदि व्यगमि ॥ १७॥ 'निकाय्यनिलयालयाः' इत्यमरः। [ तदपि ] नित्यवासभूतमपीत्यर्थः । [ तया ] प्रिया, [दिवसात्यये] सायनाले, [ मुक्तम्, अहो ! ] देवानामपि सतनत्वं यदापदि महोपकारिणस्याग इत्याधर्म्यम् । अथ वा, [चपला- जनं] चपला चापत्यवती स्त्री, कमला च, 'चपला कमलाविद्युत्युंश्चलो- पिप्पलीषु च' इति विश्वः। मैव जनश्चपलाजनः । “जातेश्च" ( दारा४१ पा.) इति "संज्ञापूरण्योच" (६।३।३।३८ पा०) इति चोभयत्रापि युंवद्भावप्रतिषेधः। तं, [प्रति ] तस्मिन् इत्यर्थः । [ अदः ] दर्द कतनत्वं, [चोद्यं ] चोदनीयं, कथमित्याचेप्यमित्यर्थः, [न]। चपलत्वात् न आश्चर्यमेतदिति भावः। श्लेषमूलाऽतिशयोक्त्यनुप्राणितोऽयमर्थान्तर- न्यासः ॥१६॥ दिवस इति ।-[दिवस: ] वासरः; पुमानिति भावः । [अनुमित्र मित्रं सूर्य, सुहृदच्च अनु, मित्रेण महेत्यर्थः । “तृतीयाथै" (१।४।८५ पा०) इत्वनीः कर्मप्रवचनीयत्वात् द्वितीया। 'मिलं सुहदि मिलोऽक' इति विश्वः। [विलयं ] नाशम्, [ अगमत् ] गतः । गमेलुंडि पुषादित्वात् चरङादेशः । [अबलया ] स्त्रिया, [ मया, रुचिभर्तुः ] तेजोनिधेः, प्रेमास्पदपतेच, [ अस्य ] मूर्य्यस्य, विहगधिगमात् । ल्यब्लोपे पञ्चमी। विरहज्ञानं प्राप्येत्यर्थः । [इह ] अस्मिंझोके, किमास्यते ] किमर्थं स्थीयते ? आसेर्भाव लिट्। [वत ] इति खेदे। [इति ] इत्थमा- "पुषादिद्य ता--' (२।१५५ पा० ) इति मूवम् ।

·नवमः सर्गः। ४२५ . पतिते पतङ्गमगराजि निज- प्रतिविम्बरोषित इवाम्बुनिधौ। अध नागयूथमलिनानि जगत्- परितस्तमांसि परितस्तरिरी ॥ १८ ॥ व्यसरन्नु भूधरगुहाऽन्तरतः पटलं वहिबहलपङ्कचि । लोच्यवेत्यर्थः, अत एव उत्प्रेक्षा। [सन्ध्ययाऽपि सपदि, व्यगमि) व्यपागामौत्यर्थः । गर्मः स्वार्थण्यन्ताहावे लुङ्, मित्त्वाचखः,-'अण्वन्ता- दुपधाद्धिर्नायं स्याद्धेतुममिचि । तस्मात् खार्थे विनुत्पाद्यो मितां इस्खो यती भवेत्॥' विगमशब्दात् “तत्करोति-" (ग०) इति ख्यन्ता- हुङिति केचित् ॥ १७ ॥ अधान्यकारं वर्णयति, पतित इति ।-[पतङ्गमगराजि] पती- ऽक एव मगराद सिंह इति रूपकसमासः। तस्मिन् [ निजप्रतिविम्ब- रोषित] निजेन प्रतिविम्बेन रोषिते कोपित [इव] इत्युत्प्रेक्षा। स्वप्रतिबिम्बे प्रतिसिंहभ्रमादिति भावः। अत एव [ अम्बुनिधो पतिते ] मति; तजिघांसयेति भावः। भावलक्षणसप्तमी। [अथ ] अमु पतनानन्तरं, [नागथमलिनानि ] नागयूथानि करिकुलानीव मलिनानि श्यामानि। "उपमानानि सामान्यवचनैः" (२२११५५ पा०) इति समासः। [तमांसि, जगत् ] लोकं, [परितः परितस्त- रिरे ] आच्छादयामासुः। स्तुणातः कर्तरि लिट् । “ऋतश्च संयोगा- देर्गुणः” ( ७।४।१० पा० ) इति गुणः । अत्र यद्यपि नागयूधमलिना- नौत्युक्त्यानुशासनसिद्धोपमाऽनुसारात् पतङ्गमगराजीत्यत्राप्युपमितसमा- माश्रयणेनोपमैवोचिता, तथाऽपि तदुत्प्रेक्षायाः पतङ्गेऽसम्भवात् सिंह सम्भवाच्च रूपकमेव युक्तम् । तथा च रूपकानुप्राणितोत्प्रेक्ष्यमुप- मेति च सकारः । तत्रोत्प्रेक्षया भ्रान्तिमटुपमया रूपकञ्च व्यज्यत इत्यल- डारणालङ्कारध्वनिरिति सपः ॥ १८ ॥ B .

·४२५ शिरापालबधे दिवसावसानपटुनस्तमसो बहिरेत्य चाधिकमर्मत गुहाः ॥ १६ ॥ किमलम्बताम्बरविलग्नमधः किमवईतोमवनीतलतः । विससार तिर्यगथ दिग्भा इति प्रचुरीभवन्न निरधारि तमः ॥ २० ॥ स्थगिताम्बरचितितले परित- स्तिमिरे जनस्य दृशमन्धयति । व्यसरदिति ।-[ बहलपरुचि] सान्द्रकदमच्छवि * [दिवसाब- सानपटुनः ] दिवसावसाने दिनान्ते, पटुनः समर्यस्य, [ तमसः पटलं, भूधरगुहाऽन्तरतः ] भूधरगुहानामन्तरतोऽभ्यन्तरात्, [ एत्य ] आगत्य, [बहिः ] गवाक्षप्रदेश, [ व्यसरब ] विस्तृतं वा, विहिः] वायदेशादेत्य, [ गुहाः, अधिक ] भृशम्, [ अभक्त च] भजते स्म, किं प्रविष्टं वेत्यर्थः । भजतेर्लुङि तङ । “झलो झलि" ( ८.२।२६ पा० ) इति सकारलोपः । अत्र व्यापकत्वसादृश्यात् तमसोऽन्तर्वहिरपादानकत्वमन्देहात् सन्देहा- लङ्कारः॥ १८ ॥ किमिति ।-[प्रचुरीभवत्] बहुलौभवत्, तिमः] कत्तुं [किम्, अम्बर- बिलग्नम् ] आकाशस्थं सत्, [ अधः ] भूतलं प्रति, [अलम्बत ?] असंसत किमिव[अवनीतलतः ] [अवनीतलतः ] भूतलात्, [ आम्] उपरिष्ठात्, [ अवईत किम् ? अथ दिग्भास्तिर्यक्, विससार ] विस्तृतम्, [इति न निरधारि] अधोलम्बनादौनामन्यतमं न अवधारितमित्यर्थः। धार- यतेः कर्मणि लुङ। अत्रापि पूर्ववत् सन्देहालङ्कारः ॥ २० ॥ स्थगितेति। [स्थगिताम्बरचितितले ] स्थगिते तिरोहिते, अम्बर. इत्युपमा।

·नवमः सर्गः।
दधिरे रसाचनमपूर्वमतः
प्रियवेश्मवर्ती सुदृशो ददृशुः ॥ २१ ॥
अवधार्या कार्यगुरुतामभवत्
न भयाय सान्द्रतमसन्तमसम् ।
सुतनोः स्तनौ च दयितोपगमे
तनुरोमराजिपथवेपथवे ॥ २२ ॥
ददृशेऽपि भास्करमचाऽहि न यः
स तमी तमोभिरधिगम्य तताम् ।
चितितले येन तस्मिन्, [तिमिरे परितो जनस्य दृशम्, अन्धयति ] अन्धां
कुर्वति सति, [ सुदृशः ] स्त्रियः, [अपूर्व] नूतनं, [रसाञ्जन] रसं रागमे-
बाननं सिद्धाञ्जनं, [ दधिरे] दधुः । [अतः ) हेतोः, प्रियवेश्मवन
ददृशुः । अब रसाञ्जन वाक्यार्थेन प्रियवेश्मदर्शनसमर्थनात वाक्यार्थ-
हेतुकं काव्यलिङ्गमलङ्कारः; तेन रसः सिद्धाननमिवेत्युपमाध्वनना-
दलकारेणालझारध्वनिः ॥ २१ ॥
अवधायेति ।-[सान्द्रतमसन्तमसं ] सान्द्रतमं यत्मन्तमसं व्यापक
तमः । 'विष्वकान्तमसम्' इत्यमरः । “अवसमन्धेभ्यस्तमसः" (५।४।७
पा०) इति समासान्तोऽच्प्रत्ययः । तत् कत्तु [सुतनोः , शुभाङ्गया,
[दयितोपगमे] प्रियाभिसरणे, [कार्यगुरुतां सम्भोगकार्यस्थावश्यकत्वम्,
[अवधार्य } निश्चित्य, [ भयाय नाभवत् । [स्तनो] कुचो, [च,
तनुरोमराजिपथवेपथवे ] तनुः शो यो रोमगजेः पन्थाः। रोम-
राजिपथो मध्यभागस्तस्य वेपथवे कम्पाय। “दितोऽथुच्” (३२३३८
पा.) इत्यथुच्प्रत्ययः । . नाभवतामिति विपरिणामेनानुषङ्गः ।
कार्यासक्तस्य तत्रापि कामुकस्य कुतो भयं क्लेशगणना च इति भावः
अल सन्तमसकुचयोः कामनिमित्ते भयकम्पानुदये कार्यगौरवावधारण-
रितुकत्वात्प्रेचयमनेन व्यज्यते ॥ २२ ॥

·४२६ शिशुपालवधे द्युतिमग्रहौ ग्रहगणो लघवः प्रकटौभवन्ति मलिनाश्रयतः ॥ २३ ॥ अनुलेपनानि कुसुमान्यबलाः कृतमन्यवः पतिषु दीपशिखाः । समयेन तेन चिरमुप्तमनो- भवबोधनं सममबोधिषत ॥ २४ ॥ ददृश्ये इति । यो ग्रहगणः, अति दिवसे, [भास्कररुचा] सवितु- स्त्विषा, [न ददृशेऽपि ] नेक्षितः, [स] ग्रहगणः, [ तमीभिः, ततां] व्याप्ताम् । ताम्यन्त्यस्यामिति [ तमी ] गतिम् । 'रजनी यामिनी तमी' इत्यमरः । [अधिगम्य ] प्राप्य, [ द्युतिम्, अग्रहीत् ] ग्रहलुंङि “ग्रहो- लिटि" ( ७१२२३७ पा० ) इति इटो दीर्घत्वेऽपि स्थानिवत्वेनेदत्वात् सिचो लोपे सवर्णदौधः । तथा हि, [ लघवः ] अल्याः। 'विविष्टेऽल्ये लघुः' इत्यमरः। [मलिनाश्रयतः ] निक्रष्टाश्रयणात्, [प्रकटी- भवन्ति। अर्थान्तरन्यासः ॥ २३ ॥ अनुलेपनानौति । तेन समयेन प्रदोषकालन, कर्वा । [अनुलेप- नानि ] कुङ्कुमचन्दनादौनि, [ कुसुमानि ] माल्वादीनि ; तथा [ पतिषु, कतमन्यवः ] कृतकोपाः, [ अबलाः ] स्त्रियः, तथा दीपशिखा:] दीप ज्वालाश्चेत्येतानि सर्वाणि [ चिरसुप्तमनोभवबांधनं ] चिरं सुप्तस्य पूर्व स्तब्धस्य, मनोभवस्य कामस्थ, बोधनमुद्दीपनं यस्मिन् कर्मणि तत् यथा तथा, तत्पूर्वकमित्यर्थः । इतरथा अनुन्ने पनादिबोधकस्य वैफल्या- सम्भवात् * च इति भावः । [समं] सहैव, [ अबोधिषत ] बोधितानि बुध्यतेय॒न्तात्कणि लुङ् । अत्र गन्धमाल्यसम्पादनस्त्रीमनःप्रसाद- दीपशिखोत्पादनानामबोधिषतेत्ये केन श्लिष्टशब्देनाभिधानात् श्लेषमूला- ऽमेदाध्यवसायरूपाऽतिशयोक्तिरेका तथा सप्तमनोभवबोधनमिति r अनुल पनादिबोधनस्य वैफल्यादिति पाठी युक्तः ।

·नवमः सर्गः। ४२८ वसुधाऽन्तनि:स्तमिवाहिपतेः पटलं फणामणिसंहस्ररुचाम् । स्फुरदंशजालमथ शौतरुचः ककुभं समस्कुरुत माघवनौम् ॥ २५ ॥ विशदप्रभापरिगतं विबभा. वुदयाचलव्यवहितेन्दुवपुः । मुखमप्रकाशदशनं शनकैः सविलासहासमिव शक्रदिशः ॥ २६ ॥ क्रियाविशेषणसामर्थ्यात् सममिति योगपद्याभिधानाञ्च मनोभव- बोधनया कार्यकारणभूतयोस्तविपर्ययरूपाऽपरा तदुभयापेक्षया गन्ध- माल्यादीनां प्रस्तुतानामवबोधनरूपैकधर्मसम्बन्धात् तुल्ययोगिताभेद- चेति सङ्करः ॥ २४॥ अथ चन्द्रोदयवर्णनं प्रारभते, वसुधति ।-[अथ ] मनःप्रसादा- नन्तरं, [ वसुधाऽन्तनिःसतम् ] वसुधाऽन्तेन भूप्रान्तेन, निःसृतं वहिर्निर्ग- तम्, [ अहिपतेः ] शेषस्य, [ फणामणिमहसरुचां] फणामणिसहसाणां रुचां भासां, [ पटलं ] स्तोम, [ इव ] इत्युत्प्रेक्षा । [ शौतरुच: चन्द्रस्य सम्बन्धि , स्फुरदंशुजालम्] स्फुरदुल्लसदंशुजालम् ; मघोन इमां [ माघ- वनौं ] माहेन्द्रोम् । “मघवा बहुलम्" (६।४।१२८ पा०) इति विकल्यान्न बादेशः । [ ककुभ दिशं, [ समस्कुरुत ] अभूषयत्, प्राच्यां दिशि चन्द्र- किरणजालमलक्ष्यतत्यर्थः । “सम्परिभ्यां करोती भूषणे" (६।१।३७ पा०) इति सम्पर्वस्य सुडागमः, "अडभ्यासव्यवायेऽपि" • इति नियमात् 7 - विशति ।-[विशदप्रभापरिगतं ] शुभकान्तिव्याप्तम्, [उद- "किरतो लवने" (६।१।१४. पा.) इति सूत्रस्य वार्तिकम, "पड़भ्यास- व्यवायेऽपि" "मुट कात्पूर्व रति वक्तव्यम्"। * ·शिशपालवधे ॥ कलया तुषारकिरणस्य पुरः परिमन्दभिन्नतिमिरौंघजटम् । क्षणमभ्यपद्यत जनैन मृषा गगनं गणाधिपतिमूर्तिरिति ॥ २० ॥ नवचन्द्रिकाकुसुमकौर्णतमः कवरोभृतो मलयजामिव । ददृशे ललाटतटहारि हरे- हरितो मुख तुहिनरश्मिदलम् ॥ २८॥ याचलव्यवहितेन्दुवपुः ] उदय इति अचलः । 'उदयः पूर्वपर्वतः' इत्यमरः। तेन व्यवहितमिन्दुवपुरिन्दुमण्डलं यस्मिन् तत्, [ धक्रदियः प्राच्याः, [मुखम्] अग्रभागः, वक्तच्च प्रतीयत, तदभेदेनोत्प्रेक्ष्यते। [अप्र- काशदशनम् ] अलक्ष्यदन्तं, [ सविलासहासं ] सविलासस्मितम्, (इव, शनकैः ] मन्दं, [विबभौ ] ॥ २६ ॥ कलयेति ।-[पुरः ] प्राच्यामग्रभागे च, [तुषारकिरणस्य ] इन्दोः, कलया) किरणेन, अन्यत्र,-घोड़शभागैकभागेनोपलक्षितं, [ पग्मिन्द- भिनतिमिरोघजटम् परिमन्दमन्यं, भिन्ना विदलिताः, तिमिगेघा एवं जटा यस्य तत्, गगनं, न मृषा सत्यं, [गणाधिपतिमूर्ति: गणाधिपतेः प्रमथपतेरीश्वरस्य। 'गणाः प्रमथसंख्योधाः' इति वेजयन्तौ। मूर्तिः, [इति जनैः क्षणमभ्यपद्यत] गगनमष्टानां शिवमूर्तीनामन्यतममिति यत्, तत्मत्यमभिपमित्यर्थः । कलामालोदितश्चन्द्र इति फलितोऽर्थः । रूपकालङ्कारः ॥ २७ ॥ नवेति । नवचन्द्रिकाकुसुमकोणतमः कवरीभतः ] नवचन्द्रि- काभिरेव कुसुमैः कोणं तम एव कवरौ केशपाशः। “जानपद-" (४।१।४२ पा०) इत्यादिना डोष्। तां बिभत्तोंति तमृतः, [ हरेः] ·नवमः सर्ग: प्रथमं कलाऽभवदथामथो हिमदीधितिर्महदभूदुदितः । दधति ध्रुवं क्रमश एव न तु युतिशालिनोऽपि सहसोपचयम् ॥ २६ ॥ उदमज्जि कैटभजितः शयना दपनिद्रपाण्डुरसरोजरुचा। शक्रस्य, [हरितः ) दिशः, [ मुखे] अग्रभाग एव मुखं वक्रमिति लिष्ट- रूपकं, तस्यैव ( ललाटतटहारि ललाटतटवत् हारि मनोहरं, [तुहिन- रश्मिदलम् ] हिमरश्मिदलमिन्दखण्डं, [ मलयजामिव ] मलयजेन चन्दननामिव, [ ददृशे धावल्यादिति भावः । अत्र नवचन्द्रिका- कुसुमत्याद्येकदेशविवर्तिरूपकमहिना हरिवधूत्वप्रतीतो तत्महकत- श्लेषावगतवकाभेदाध्यवसितमुखसम्बन्ध-प्रसादासादित-ललाटतटोपमो- चौवननन्दुदलस्यानुपानिजधावल्य-गुणनिमित्तमलयजाईत्व-गुणखरू- पोत्प्रेक्षा इति सङ्करः ॥ २८ ॥ प्रथममिति ।-हिमदीधितिः] चन्द्रः, [ प्रथमं कला] कलामात्रम् । अभवत् ] । 'कला तु षोड़शो भागः' इत्यमरः । [अथाईम् अईमानम्, अभवत्। [अथो ) अनन्तरम्। 'अथो अर्थ' इत्यमरः। [उदितः ? साकन्यादत्थितः सन्, अमहान् महान् सम्पद्यमानोऽभूत् [ महदभूत् । 'अभूततद्भावे चिः, * हलन्तत्वान कार्यान्तरप्राप्तिः । तथा हि, [ द्युति- शालिनः ] तैजिष्ठा, [ अपि, क्रमशः एव ] क्रमेणैव, [ उपचयं ] हिं, [ दधति, सहसा ] झटिति, [ तु न ] दधति [ ध्रुवम् ] । सामान्येन विशेषसमर्थनरूपोऽर्थान्तरन्यासः ॥ २८ ॥ उदमज्जौति ।-[ अपनिद्रपाण्डुरसरोजरुचा] विकसितसितपुण्ड- "कम्वस्तियाँगे सम्पयकर्तरि चिः” (४५० पा० ) सूबरतस्य वृत्तौ प्रद. तिमतत् वार्निकसूत्रम्।

·४३२ शिशपालवधे S प्रथमप्रबुद्धनदराजमुता- बदमेन्दुनेव तुहिनातिना ॥ ३० ॥ अथ लक्ष्मणाऽनुगतकान्तवपु- जलधिं विला शशिदाशरथिः । परिवारितः परित ऋक्षगणे- स्तिमिरोघराचसकुलं बिभिदे ॥ ३१ ॥ उपजीवति स्म सततं दधतः परिमुग्धतां बणि गिवोडुपतेः । गैकश्रिया, [ तुहिनातिना] चन्द्रेण, [ प्रथमप्रबुद्धनदराजसुता- वदनेन्दुनेव ] प्रथम हरेः पूर्वमेव प्रबुद्धायाः, अन्यथा तमुखं न दृश्येतति भावः । नदगजसुतायाः मिन्धु कन्यायाः श्रियः वदनेन्दुनैवेत्युत्प्रेक्षा । कैटभजित: ] हरेः, [शयनात् ] समुद्रादित्यर्थः । उक्तोत्प्रेक्षासम्भा- वनार्थमित्थं निर्देशः । [ उदमज्जि ] उन्मग्नम्, उत्थि तमित्यर्थः ॥ ३० ॥ अथेति ।-अथ ] उदयानन्तरम् । लक्ष्मणा लाछनेन, लक्ष्मणेन मोमिविणा चानुगतमनुसतं कान्तं वपुर्यस्य सः [ लक्ष्मणानुगतकान्त- क्षुः } इति शब्दश्लेषः, वस्तुतः शब्दभेदेनार्थइयाभावेऽपि जतुकाष्ठ- वदेकशब्दप्रतीतः। [परित: ] समन्तात्, [ ऋक्षगणे: ] नक्षत्रगणैः, जाम्बवदादिभडकसमूहैश्च इत्यर्थश्लेषः । एकनालावलम्बिफलइयवट- खण्डैकशब्दादर्थयप्रतीतः । 'नक्षत्रमृतं भं ताग' इति 'ऋक्षाच्छ- भलभल्लकाः' इति चामरः। [ परिवारितः, शशिदाशरथिः ] मध्येव दाशरथिर्दशरथपुत्रो रामः । अत दू। [जलधिं विला, तिमिरोध- राक्षसकुलम् ] तिमिरोष एव राक्षसकुलं तत्, [बिभिदे] विभेदयामास । भिदैः कर्तरि लिट्। श्लेषसकोर्णसमस्तवस्तुवर्तिसावयवरूपका- ॥ लङ्कारः ॥ ३१॥ इत्यपमा।

·नवमः सर्गः। घनवौथिवीथिमवतीर्णवतो निधिरम्भसामुपचयाय कला: ॥ ३२ ॥ रजनोमवाप्य रुचमाप शशी सपदि व्यभूषयदसावपि ताम् । अविलम्बितक्रममहो! महता- मितरेतरोपकृतिमचरितम् ॥ ३३ ॥ उपजीवतीति ।-[अम्भसां निधिः ] समुद्रः, [ बणिगिव सततं, परिमुग्धता] सौन्दर्य, अन्यत्र,-मोव्यं, व्यवहारानभिज्ञतामिति यावत्। 'मुग्धः सुन्दरमूढ़योः' इति विश्वः । [ दधतः ] दधानस्य, [ धनवौथि- बौधिम् घनानां वीथिनवौथिरन्तरिक्षं, मा वौथिः पण्य वौथिरिवेत्युप- मितसमामः । ताम् [ अवतीणवतः ] प्रविष्टवत:, । उडुपते: ] नक्षत्र- नाथस्य, कस्यचिद्धनिकबणिजश्च, [कला:] षोड़शांभान्, मूलधनवडोश्च । 'कला स्थानम लवडो शिल्पादावंशमात्रके। षोड़शांशेऽपि चन्द्रस्य' इति विश्वः । [ उपचयाय ] खाम्बुवृदये, ममजये च, [उपजीवति स्म] संवते स्म, अन्यत्र, लभते स्मेत्यर्थः । यथा क्रियादिकुशलो ह्यकुशलाम- हान्तं लाभमाप्रोति तहदिति भावः । श्लेषमकोणयमुपमा । सौर्णः श्लेष इत्यन्ये ॥ ३२ ॥ रजनौमिति ।-[शयी रजनौमवाप्य, रुचं] शोभाम, [ आप] । [ असौ ] शशी, [ अपि, तां ] रजनी, [ सपदि व्यभूषयत् ] । तथा हि, [ महतां ] सतां, [चरितमवलम्बितक्रमं] यथा तथा [इतरेतरोपवति- मत् ] अन्योऽन्योपकारवत, [अहो] इत्यविलम्बादाश्चर्यम् । अत्र रजनीशशिनोमिथः शोभाकरत्वादन्योऽन्यालङ्कारः-'तदन्योऽन्यं मिथो यत्रोत्पाद्योत्पादकता भवेत्' इति लक्षणात्। तत्समर्थकचायमर्थान्तर- बास इत्याधिभावेन सारः॥ ३३ ॥ शि-१७ उपमा..

·शिशपालवधे दिवसं भृशोष्णरुचिपादहतां रुदतीमिवानवरतालिस्तैः । मुहुरामृशन् मृगधरोऽग्रकरै- रुदशिश्वसत् कुमुदिनीवनिताम् ॥ ३४ ॥ प्रतिकामिनीति ददृशुश्चकिताः स्मरजन्मधर्मपयसोपचिताम् । सुदृशोऽभिभर्तृ शशिरश्मिगल- ज्जलविन्दुमिन्दुमणिदारबधूम् ॥ ३५ ॥ दिवसमिति ।- मगधरः] चन्द्रः, [ दिवसं ] दिवस इत्यर्थः । "कासाध्वनीरत्यन्तसंयोगे" ( २३५ पा० ) इति हितोया। [भूमीण- रुचिपादहतां ] भयम् उष्णरुचः उष्णांशोः, पादन करेण, अधिणा च । 'पादा रश्माधियांशाः' इत्यमरः। इतां ताड़िता, अत एव [अन- वरतालिरुतेः ] अनवरतैरविच्छिन्द्ररलिक्तः, [रुदती] क्रन्दन्तीम, [व] खिता, [कुमुदिनौवनितां ] कुमुदिन्येव वनिता ताम् ; अग्राणि च ते कराश इत्यभेदेन समासः, “अमेदादग्रहस्तादयः" इति वामनः । तेः [अग्रकरः] अग्रांशुभिः, अग्रहस्तैश, [मुहुः, आमचन् ] स्पृधन्, [उदधिश्व- सत्] उछासयति स्म। परावमष्टानां पतिभिराश्वासनीयत्वादिति भावः । असधातोः “णो चापधाया इखः” (018।१ पा०) इति खः । अत्र पाद एव पादस्तेन हतामिति इननसाधितनिष्टरूपकोत्थापितय- मलिस्तैरिति व्यधिकरणपरिणामगर्भा रोदनोत्प्रेति विजातीयसकरः तथा करैरव करैः कुमुदिनीवनितैति निष्टानिष्टरूपणामृगधर वाम- त्वपतौतीकदेवविवर्तिरूपकं तत्सापेचयमुदशिश्वसदिति गम्बोरी- त्यपरी विजातीयसकरः रोदनोत्प्रेक्षासापेयमुक्कासनोत्प्रेक्षति सजातीयसारोऽपि ॥ ३४ ॥ प्रतीति। [सदृशः ] अजनाः, [ अमिमर्तृ] भरिममि । “ar- ]] ·नवमः सर्गः। अमृतद्रवैविदधदनहया- मपमार्गमोषधिपतिः स्म करैः । परितो विसर्पि परितापि भृशं वपुषोऽवतारयति मानविषम् ॥ ३६ ॥ अमलात्मसु प्रतिफलनभित- स्तमणीकपोलफलकेषु मुहुः । नाभिप्रती प्राभिमुख्ये" (२०१४ पा०) इत्यव्ययीभावः । [शशि- रश्मिगलज्जलविन्दुं शशिरश्मिभिर्ग लन्तः सवन्तो जलविन्दवो यस्था- स्ताम्, [ इन्दुमणिदारुबधूम ] इन्दुमणिश्चन्द्रकान्तशिला सैव दारु तस्य तन्मयो वा बधः स्त्रीप्रतिमा तां, [स्मरजन्मधर्मपयसोपवितां ] सारा- जमा यस्य तेन स्मरजन्मना धर्मपयसा खेदाम्बुना, उपचितां व्याप्तां, खिबगानामित्यर्थः, [प्रतिकामिनीति ] प्रतिकूला कामिनी प्रति- कामिनी, सपनोति भान्त्येति शेषः। [चकिताः ] भौता:, [ ददृशुः ] । अत्र चन्द्रशिलापुत्रिकायां सादृश्यनिबन्धनया प्रतिकामिनीपान्त्या भान्तिमदलङ्कारः ॥ ३५ ॥ अमृतेति ।-[ोषधिपतिः) चन्द्रः एव, ओषधिपतिवैद्य इति लिष्ट- रूपकम् । [अमृतद्रवः ] अमृतमेवामृतमौषधविशेषः, तेन द्रवैगर्दै, [ करैः ] किरणरेव करैः हस्तः, [ अमां, . अपमार्गम् ] अङ्गपरि- मार्जन, [विदधत् ] कुर्वन, [ परितो विसर्पि] सर्वव्यापि, [ भृशं, परि- तापि सन्तापकारि, [मानविष] मानः कोप एवं विषं तत्, [ वपुषः ] भरीरात, [अवतारयति सम] अवारोपितवान् । अत्र सावयवरूप- केख प्रोषधलिप्त जालिकहस्तसंस्पर्शात् विषमिव निशाकरकरस्पर्शा- देवाजनानां वपुषि रोषो न स्पृष्ठ इत्युपमा व्यज्यते ॥ ३९ ॥ अमलेति।-[ अधिकावभासितदिशाम् ] अधिकमवभासिताः . पाचौपाम् ।

·४३८ शिशपालबधे विससार सान्द्रतरमिन्दुरुचा- मधिकावभासितदिशां निकरः ॥३७॥ उपगूढवेलमलघूर्मिभुजैः सरितामचुक्षुभदधौशमपि । रजनौकरः किमिव चित्रमहो! यदुरागिणां गणमनङ्गलघुम् ॥ ३८ ॥ भवनोदरेषु परिमन्दतया शयितोऽलसः स्फटिकयष्टिरुचः । प्रकाशिताः दिशो याभिस्तासाम, [ इन्दुरुषां निकरः, अमलात्मस] निर्मलमूर्तिषु, [ तरुणीकपोलफलकेषु ] तरुणीनां ये कपोला: फलका- नौव - तेषु, अभितो मुहुः, प्रतिफलन्] सामन्, [सान्द्रतरं] प्रचुरता, [विससार] ; दर्पणसङ्घमणादिवेति भावः । अतेन्दुरुषां कपोला- सङ्घमेऽपि सङ्गमोक्तरसम्बन्धे सम्बन्धोक्तिरूपातिशयोक्तिः ॥ ३७ ॥ उपगूढ़ेति ।-[ रजनीकरः ] चन्द्रः, [ अलघूर्मिभुजैः ] अलघुभि- रूर्मिभिरेव भुजैः, [ उपगूढवेलम् ] उपगूढ़ा वला येन तं, सावष्टम्भ- मिति भावः। [ सरितामधीशं] समुद्रम्, [ अपि] स्वभावादक्षोभ्य- मपौति भावः । [अचुक्षुभत् ] क्षोभयति स्म। क्षभ्यतेण्यन्तालुङ् । "जो चयपधाया हवः” (७४।१ पा०)। [अनङ्गलघुम् ] अनड्रेन लघु गतसारं, [यदुरागिणां] यदव एव रागिणस्तेषां, [ गणम] अचुचुभत् इति, [अहो ! किमिव चित्रं ] न किञ्चिदित्यर्थः । अनाक्षोभ्यमब्धि क्षोभयतचन्द्रस्य दण्डापूपिकान्यायादन्यक्षोभकत्वोक्तरपत्तिरलङ्कारः ॥३८॥ भवनेति ।-[परिमन्दतया] एकाकित्वादसमर्थतया, [भवनो- * इत्यपमा।

·नवमः सर्गः। अवलम्बा जालकमुखोपगतान् उदतिष्ठदिन्दुकिरणान् मदनः ॥ ३८ ॥ अविभावितेषुविषयः प्रथम मदनोऽपि नूनमभवत्तमसा। उदिते दिशः प्रकटयत्यमुना यदधर्मधानि धनुराचकृषि ॥ ४० ॥ युगपछिकाशमुदयाङ्गमिते शशिनः शिलीमखगणोऽलभत । दरेषु] ग्रहाभ्यन्तरेषु, [धयितः] सुप्तः, अत एव [अलसी मदनः, जालक- मुखोपगतान् ] गवाक्षविवरप्रविष्टान्, अत एव [ स्फटिकयष्टिरुषः ] स्फटिकयष्टीनां कगिव रुक् शोभा येषां तान्, स्फटिकदण्डसनिभान, [ इन्दुकिरणान्, अवलम्बा ] अवष्टभ्य, [ उदतिष्ठत् ] उत्थितः। अत्री- होधोत्यानयोग्भेदविवक्षया "उदोऽनूर्बकम्मणि" (१॥३।२४ पा.) इति परस्मैपदसिद्धिः। एतत्पदे च अभेदाध्यवसायमूलातिशयोक्त्या "स्फटिकयष्टिरुचः” इत्युपमया च “अवलम्बा" इत्यत्रावलम्बावेधुत्थान- स्थावलम्बनकेतुकत्योत्प्रेक्षा प्रत्याय्यत इत्येतासां सङ्करः ॥ ३८ ॥ अविभावितष्यिति ।-[ मदनोऽपि, प्रथमं] चन्द्रोदयात् प्राक्, [ तमसा, अविभावितेषुविषयः ] अविभावितोऽलक्षितः इषुविषयो बाणलक्ष्यं येन सः, [ अभवत्, नूनम् ] इत्युत्प्रेक्षा। [यत् ] यस्मात्, [अधर्मधामि ] भौतकरे, [ उदिते, दिशः प्रकटयति ] सति [अमुना] मदनन, [धनुः, पाचकषे] प्राकष्टम् ; चन्द्र एव महानुद्दीपको मदनस्या- भूदिति भावः ॥ ४॥ युगपदिति ।-[पुष्पधनुषो धनुषः ] पुष्पधनुः पुष्पधन्वा । “वा मंज्ञायाम" (५४।१३४ पा.) इति विकल्यात नानादेशः । धनुः पुष्पचापं पुष्पान्तरञ्च तस्मात, चलितः, निःसृतो वेति भावः, तस्य ·४३८ शिशपालबधे द्रुतमेत्य पुष्पधनुषो धनुषः कुमुदेऽङ्गनामनसि चावसरम् ॥ ४१ ॥ ककुभां मुखानि सहसोज्ज्वलयन् दधदाकुलत्वमधिकं रतये । पदिदीपदिन्दुरपरो दहनः कुसुमेषुमविनयनप्रभवः ॥ ४२ ॥ शिलीमुखगण:] मिलौशल्यं मुखं येषां ते शिलीमुखाः बाणाः, प्रलयश्च । 'अलिबाणो मिलोमुखो' इत्यमरः । तेषां गणः, [शशिनः उदयात्, विकाशम् ] प्रोत्सवयम्, उमौलनञ्च, [ युगपत् ] एकदा, [गमित ] प्रापिते, [अनामनसि ] अजनानां सुदृयां, मनसि हृदये, [ कुमुद च, अवसरम् ] अवकाशम, पाश्वासञ्च, [द्रुतमेत्य, पलभत]। उभयत प्रवेश लब्धवानित्यर्थः । अत्र चन्द्रोदये कुमुदकामिनीहृदययोहयोरपि प्रकृतयोः मिलीमुखप्रवेशलक्षणकर्मयोगादोपम्यात् तुल्ययोगिता ; एकधर्मवश्व प्रत्र शिलीमुखेति निष्टपदोपात्तयोरलिवाणयोरेकत्वाध्यवसायमूलाति- शयोक्तिप्रसादादिति सकारः ॥ ४१ ॥ ककुभामिति ।-ककुभां] दिर्धा, [ मुखानि, सहसा झटिति, [ उळवलयन् ] उडासयन्, [ रतये ] सुरताय, [ अधिकम्, प्राकुलत्वम् ] प्रोत्सुक्यं, [ दधत् ] यनामिति शेषः अन्यल,-पतये कामदेव्यै, पाकुलत्वं भयविशलत्वं, दधत्। अनेरलिमुनर्नयनप्रभवः 'अविनल- समुद्भवः' इति पुराणात्। बिनयनप्रभवो न भवतीति [ अलिनयन- प्रभवः, अपरः] विनयनप्रभवादन्यः, [दानः] अग्निः, [ बन्दः, कुसमेषु ] कामम, [अदिदोपत्] दीपयति स्म। दीप्यते पछि "भाज-" (७181 ३ पा०) इत्यादिना विकलात् न उपधाखः । अत्र प्रखते इसमेषो- दीपनं नाम प्रवईनं तस्य तत्र प्रतीयमानेन प्रचलनेनामदायक सायात तबिमित्तमिन्दोर्दिखोलासमादिधर्मसम्बन्धादपरोऽयं दहन ·नवमः सर्गः। ४५८ इति निश्चितप्रियतमागतयः सितदोधितावुदयवत्यबलाः । प्रतिकर्म कर्त्तमुपचक्रमिरे समये हि सर्वमुपकारि कृतम् ॥ ४३ ॥ सममेकमेव दधतुः सुतनो- काहारभूषणमुरोजतटौ। घटते हि संहततया जनिता- मिदमेव निर्विवरतां दधतोः ॥ ४४ ॥ इत्यपरशब्दप्रयोगसामर्थ्यात दहनत्वोत्प्रेक्षा, न रूपकमिति रहस्यम् । चन्द्रोदयात् कामो ववृधे इति तात्पर्य्यम् ॥ ४२ ॥ एवं चन्द्रोदयाख्यमुद्दीपनविभावनमुक्ता तत्फलमाइ, इतौति ।- [रति ] एवं, [ सितदीधितावुदयवति, अबलाः] खियः, [निश्चित- प्रियतमागतयः] निश्चिता प्रियतमानामागतिरागमनं याभिस्ता: सत्यः, [प्रतिकमप्रसाधन, [कर्तुम् उपचक्रमिरे] । • 'प्रतिकर्म प्रसा- धनम्' इत्यमरः। चन्द्रोदयात् प्रियागमन निश्चित्य अलकत्तुं प्रक्रान्ता इत्ययः । [f] तथा हि,-[समये ) कार्यकाने, [कृतम् ] अनुष्ठितं, [ सर्व ] कर्म, [उपकारि] उपकारकं भवति, अन्यथा विफलमेवेति भावः । अतो निमित्य प्रत्तिरासां युक्तीत्यर्थान्तरन्यासः ॥ ४३ ॥ अथ प्रसाधनमेव प्रपञ्चयति, सममिति ।-सतनोः] खियाः, [उरोजतटो, पक] माध्यम, [ एकमेव, हारभूषणं ] हारमेव भूषणं, [समम् ] अवैषम्येण, [दधतः । [संहततया] संनियतया, ऐक- मत्येन च, [जनिता, निर्विवरता) निरन्तराखतां, नोरन्धत्वच, [ दधतोः, "भोपाभ्य) समधाभ्याम्" (१२४९ पा.) इति उपपूर्वकात् कामते- रारम्भार्थकत्वादेवात्मनेपदेदितव्यम्।

·४४० शिशपालबधे कदलौनकाण्डसचिरोकतरी जघनस्थलोपरिसरे महति । रशनाकलापकगुणेन बधू- मकरध्वजहिरदमाकलयत् ॥ ४५ ॥ अधरेष्वलताकरसः सुदृशां विशदं कपोलभुवि लोध्ररजः । नवमञ्चनं नयनपङ्कजयो- बिभिदे न शङ्कनिहितात्पयसः ॥ ४६ ॥ इदं] समभागित्वम्, [एव घटते हि] । अन्तर्भेदान्तराया शिविषयिणां विषयोपभोगाः कुचयोस्तदभावात् समशोभार्थ हारधारणं युक्तमिति भाव:.॥४४॥ कदलौति ।-[ बधूः, कदलीप्रकाण्डरुचिरोरुतरो] कदलीप्रकाण्ड- रुचिरः रम्भास्तम्भसुन्दर: + जरुरेव तरुबन्धनवक्षो यस्मिन् । अत्न कदलो- काण्डस्य सौन्दर्यमालोपमानत्वात् न बन्धनयोग्यवृक्षवाचिना तरुपन्देन पुनरुक्तिः। [मति, जघनस्थलोपरिसरे] जघनस्थल्येव परिसरः प्रदेशस्तस्मिन्, [ रशनाकलापकगुणन ] रशनाकलापक एव गुणस्तेन, मकरध्वजहिरदं] मकरध्वजो मदनः, स एव हिरदस्तम्, [ आकलयत् ] अबन्नात् ! रशनाबन्धेन जघनमतीव मदनोद्दीपकमासौदित्यर्थः । समस्तवस्तुविवर्ति सावयवरूपकम् ॥ ४५ ॥ अधरेष्विति ।-[सदृशाम, अधरेषु] प्रोष्ठेषु, [अलक्तकरसः) लाक्षा. द्रवः ; तथा [ कपोलभुवि ] गण्डस्थले, [ विशदं ] शुभ, [ लोधरजः ] ; तथा नयनपङजयोनवमचन] च [शनिहितात, पयसः चौरात, [न मेषानुप्राणितोऽयमर्थान्तरन्यासः । + इत्यपमा।

·नवमः सगः। ४४१ स्फुरदुकवलाधरदलैर्विलसः दशनांशकेशरभरैः परितः । धृतमुग्धगगड फलकैर्विबभु विकसङ्गिरास्यकमलैः प्रमदाः ॥ ४७ ॥ भजते विदेशमधिकेन जित- स्तदनुप्रवेशमथवा कुशलः । मुखमिन्दुरुज्वलकपोलमत: प्रतिमाचलेन सुदृशामविशत् ॥ ४८ ॥ बिभिदै ] भिन्नं नाभूत्। कर्मकर्तरि लिए। अधगदिनिहितं लाक्षा- गगादिकं शसनिहितक्षौरवत् सावादाशयतोऽभेदेन दुर्ग्रहमभूदि- त्यर्थः । अत्र यदधरालक्तकरसादिकं तत् शङ्खनिहितं चौरमित्येक- वाक्यतया वाक्याथै वाक्यार्थसमारोपादसम्भववस्तुसम्बन्धी वाक्यार्थ- निष्ठो निदर्शनाऽलङ्कारः, तन अधरालक्तकादौनां गुणतः एकवरूपः सामान्यालझारी गम्यते,–'सामान्यं गुणसाम्येन यत्र वस्त्वन्तरकता' इति लक्षणात् ॥ ४६ ॥ स्फुरदिति ।-[ प्रमदाः] स्त्रियः, [ स्फुरदुज्ज्वलाधरदलैः ] स्फुरन्त- श्वलन्तः उज्ज्वलाश्चामला अधरा ओष्ठा एव दलानि पत्राणि येषां तैः, [परितः, विलसद्दशनांशुकेशरभः ] विलसन्तो दशनांशवो दन्तकान्तय एव केशरभराः किअल्कपुजा येषां तैः, [तमुग्धगण्डफलकैः ] धृतानि मुग्धानि गण्डा एव फलकानि कर्णिका यैः तैः, [विकसद्भिरास्थकमलै- विवभुः]। अनास्थकमलैरिति रूपणात्प्रमदा एव सरस्थ इति सिद्धे- रेकदेशविवर्ति सावयवरूपकम्। आस्थकुमुदैरिति पाठे,-कुमुदस्य मुखोपमानकत्वं कविसमयविरुद्धं ज्ञेयम् ॥ ४७ ॥ भजते इति ।-[अधिकेन] प्रबलेन, [ जितः, विदेश ] देशान्तरं, [ भजते । [अथवा, कुशलः] कार्यचतुरः, [ तदनुप्रवेशं भजते, ·४४२ शिशपालबधे ध्रुवमागताः प्रतिहतिं कठिने मदनेषवः कुचतटे महति । इतराङ्गवन्न यदिदं गरिम- म्लपितावलम्नमगमत्तनुताम् ॥ ४६ ॥ न मनोरमावपि विशेषविदा निरचेष्ट योग्यमिदमेतदिति । तमेव शरणतया प्रविश्य जीवतीत्यर्थः । [अतः] हेतोः, [इन्दुः, उज्ज्वल- कपोलम् ] उज्वलो कपोलो यस्य तदिति मुखस्य विम्बग्रहणयोग्य- तोक्तः पदार्थ हेतुकं काव्यलिङ्गम्। [सदृशां मुखं, प्रतिमाछलेन] प्रतिविम्ब व्याजेन, [ अविशत् ] प्रविष्टः । साक्षाञ्चन्द्र एवायं, न प्रतिमा- चन्द्र इति छलशब्दात्प्रतीतः, छलशब्देनासत्यत्वप्रतिपादनरूपोऽपङ्क- वालङ्कारः पूर्वोक्तकाव्यलिङ्गसापेक्ष इति सकरः; तेन कपोल- योलोकोत्तरं लावण्यं दर्पणोपम्यञ्च व्यज्यते इत्यलकारेणालकारवनिः ध्रुवमिति ।- मदनेषवः] कामशराः, • [ महति कठिने कुच- तट, प्रतिहतिं ] प्रतिघातम्, [ आगताः ] प्राप्ताः, [ ध्रुवम् ] • [ यत् ] यस्मात्, [गरिमग्लपितावलग्न] गरिमणा निजभारेण, ग्लपितं कर्शितम्, अवलग्नं मध्यं येन तत्, [ इदं ] कुचतटम् ; इतरानेन तुल्यम् [इतराज- वत् ] । "तेन तुल्यम-" (५।१।११५ पा०) इति वतिप्रत्ययः । [तनुतां] कार्य, नागमत्] नाभजत् । “पुषादि-" (३।११५५ पा.) इति सूत्रेण चेरडादेशः। तदा मदनेषुपातात्कुचातिरिक्तमानानामहं शमासी- दित्यर्थः ॥ ४॥ न मनोरमाखिति ।-प्रियतमे ग्रहम, एष्यति आगमिष्यति सति, • अब कशालीमा समगरिमषि कामथराण प्रतिघातप्राप्नेऽपि प्रोटोक्या बामेव प्रतिहतत्वीति: रत्युत्प्रेचा।

·नवमः सर्गः।
४४१
गृहमेष्यति प्रियतमे सुशां
वसनाङ्गरागसुमनःसु मनः ॥ ५० ॥
वपुरन्चलिप्त परिरम्भमुख-
व्यवधानभौरकतया न बधूः ।
चममस्य वाढ़मिदमेव हि यत्
प्रियसङ्गमेष्वनवलेपमदः ॥ ५१ ॥
निवपाणिपल्लवतलस्खलना-
दभिनासिकाविवरमुत्पतितः ।
[विशेषविदामपि, सदृशां ] सम्यग्दर्शनीयानां स्त्रीणां, [ मनः ] कर्तृ
[ मनोरमाखपि, वसनाङ्गरागसमनःसु] वस्खगन्धमात्येषु, [इदमेतदिति]
इदं, पुरोवर्ति वस्तु ; एतदिति-वसनमिति, अनुलेपनमिति, समनस
इति, विशेषाकारण, तथा [ योग्यम् ] अस्माकं धारणाहमिति च, [न
निरचेष्ट] न निरधारयत्। प्रियागमनहर्षातिरेकादितिकर्तव्यतामूढ़मभू-
दित्यर्थः । चिनीतेलुं कि तडि : सिच, "सार्वधातुकाईधातुकयोः"
(७३-४ पा०) रति गुणः। होऊन सघारिभावः, निश्चयसम्बन्धे-
ऽयसम्बधोमोरतिशयोनिः, सुमनःसुमन इति यमकवियेति संसृष्टिः
॥ ५० ॥
प्रत्ययः ।
-
वपुरिति ।-वधूः] स्त्री, [ परिरम्भसुखव्यवधानभौरुकतया ]
पालिङ्गमसुखविच्छेदभौरुषेन । "क्रुकचपि वक्तव्यः" (वा०) इति क्रुकन्-
[वपुर्नान्वलिप्त ] नानुलिप्तवती, अङ्गरागमालव्यवधान-
मपि न सरते म इत्यर्थः । लिम्पतेः कर्तरि लुकि त। [हि तथा हि-
[प्रदः] वपुः, [प्रियसामेषु, अनवलेपम् प्रचन्दनम्, प्रगर्वच, इति [यत्] ।
'प्रवलेपस्तु गर्दै स्थालेपने भूषणेऽपि च' इति विश्वः। [इदमेव पन-
पलपनत्वमेव, [ अस्य ] वपुषः, [वा ] भृशं चर्म] युक्तम् । भेषानु-
प्राणितोऽयमर्थान्तरन्यासः ॥ ११ ॥

·४४४ शिशुपालबधे पपरा परोक्ष्य शनकैर्मुमुद मुखवासमास्यकमलश्वसनैः ॥ ५२ ॥ विकृते दिवा सवयसा च पुरः परिपूर्णमण्डलविकाशभृति । हिमधानि दर्पणतले च मुहुः खमुखश्रियं मृगदृशो ददृशुः ॥ ५३ ॥ निजेति।-अपग] स्त्री, [निजपाणिपत्नवतलस्खलनात् ] निज- पाणिपत्नवतलस्य स्खलनादभिघातात्, [अभिनासिकाविवरम्] नासा- रन्ध्र प्रति, [ उत्पतितः, आस्यकमलश्वसनैः ] आस्यकमलस्य असनैर्मुख- मारुतैः, [ मुखवासं ] मुखवासनां, [शनकैः परीक्ष्य मुमुद]। रयं वासकसज्जिका नायिका ॥ ५२ ॥ विधते इति ।--[दिवा ] आकाशन, [ सवयसा] वयस्यया, [च, पुरः] अग्रे, [ विस्त] विधारिते, [ परिपूर्णमण्डलविकाशभृति ] परिपूर्णमण्डलविकाशं विम्बशोभा बिभौति तत् तस्मिन्, [ हिम- धानि ] चन्द्रे, [ दर्पणतले च, मृगदृशः ] स्त्रियः, [ स्वमुखश्रियं ] पूर्वत्री- पमानभूतामुत्तरत्रोपमेयभूताश्चेत्यर्थः । [ मुहुर्ददृशुः] । औपम्यपरी- क्षार्थमिति भावः। अवान्यश्रियोऽन्यत्रासम्भवाञ्चन्द्रे तत्सदृशौमिति सादृश्यारीपादसम्भवहस्तुसम्बन्धा निदर्शना, तथा चन्द्रदर्पणयोर्यु- सवयसोश्च यथासङ्खामन्वयात् यथासङ्खयालङ्गारच ; तदुभयापेक्षया चन्द्र- दर्शनयोर्मुखम्रौदर्शनस्थानत्वेन प्रस्तुतयोरेवोपम्यस्य गम्यत्वात्तुल्ययोगि- तेति सङ्करः ॥ ५३॥ "पापी पल्लवाविव" "चास्यं कमलमिव" इति उपमितसमासड्याश्रयणात समासगतार्थोपमयोः संसृष्टिः ।

·नवमः सर्गः। पधिजानु बाहुमुपधाय नमत्- करपजवापितकपोलतलम् । उदकछि कण्ठपरिवर्तिकल- खरशून्यगानपरयाऽपरया ॥ ५४ ॥ प्रणयप्रकाशनविदो मधुराः सुतरामभौष्ट जनचित्तहृतः । प्रजिघाय कान्तमनु मुग्धतर- स्तरुणीजनो दृश वाथ सखीः ॥ ५५ ॥ . अधिजान्विति ।-[नमत्करपल्लवार्पितकपोलतलं] नमति कपी लागाय प्रतीभवति, करपलवे अर्पितं निहितं, कपोलतलं गण्डस्थलं, यस्य तं, [बाहुम्, अधिजानु] जानुनि । विभक्त्यर्थेऽव्ययीभावः। [उपधाय ] निधाय, कूर्परेण जानुमवष्टभ्येत्यर्थः । [ कण्ठपरिवर्ति- कलखरशून्यगानपरया ] कण्ठे परिवर्तते इति कण्ठपरिवर्ति, न तु मुखोच्चारितम् इत्यर्थः, कलमव्यनामधुरं, स्वरशून्यं तारध्वनिहोनं, पड़ जादिस्वराभिव्यक्रिहीनं वा, यहानं तत्परया तदास क्रया, मन्द- कण्ठेनैव गायन्त्येत्यर्थः ; कालक्षेपार्थमिति भावः । अयश्चोत्कण्ठा- नुभावः। [अपग्या स्त्रिया, [ उदकण्ठि ] उत्कण्ठितम् ; प्रिय- सङ्गमायोत्सुकया स्थितमित्यर्थः । भावे लुङि चिगो लुक् । कालक्षेपासहिष्णात्वलक्षणमौत्सुक्यं मच्चारि तन्निबन्धनात्प्रेयोऽलङ्गारः ! “परयापरया" इति यमकविशेषश्चेत्यनयोः संसृष्टिः । नायिका विरहो- कहिता,-'चिरं पत्थुरनालोके विरहोत्कण्ठितोन्मनाः' इति लक्ष- मात्॥ ५४॥ प्रणयेति ।-[अथ ] प्रसाधनानन्तरं, [ मुग्धतरः ] अत्यन्तकाम- मोहितः, [तरुणीजनः, प्रणयप्रकाशनविदः ] अनुरागव्यञ्जनचतुरा अत्र धि-३८ ·मिपालबचे न च मेऽवगच्छति यथा लघुतां करुणां यथा च कुरुते स मयि । निपुणं तथैनमुपगम्य वदे- रभिदूति काचिदिति सन्दिदिशे ॥ ५६ । दयिताय मानपरयाऽपरया त्वरितं ययावगदिताऽपि सखो। किमु चोदिताः प्रियहितार्थकृतः कृतिनो भवन्ति मुहदः सुहृदाम् ? ॥ ५७ ॥ इत्यर्थः, [ मधुरा: ] मधुरभाषिणीः, अन्यत्र,-रम्याक्तीः, [सुतराम, अभीष्टजनचित्तहतः ] अभीष्टजनस्य चित्तहतो मनोहारिणीः, [सखीः दृश दव, कान्तमनु ] प्रेयोजनं प्रति, [प्रजिघाय] प्रेषितवान् । हिनीत- लिद। दवेन सह समासवचनात् दृध वेति उपमासमासः, सखौनामासत्त्यन्तरङ्गत्वकार्य्यदर्शिवादिव्यञ्जनादलकारण वस्तुध्वनिः तया तथा काचिनायिका दूतौं वाचिकमनुशास्ति, न चेति। [स मे] दयितः, [ यथा मयि करुणां कुरुते, यथा, लघुताम् ] अल्पता, [च, नावगच्छति ] न मन्यते, [एन] दयितम, [उपगम्य प्राप्य, [ तथा ] तेन प्रकारण, [निपुणं, वदः]। विध्यर्थे प्रार्थने वा लिङ्। [रति ] इत्थं, [ काचित् ] नायिका, [ अभिति] दूतीमभि। “लक्षणेनाभिप्रती आभिमुख्ये" (२११११४ पा० ) इत्यव्ययीभावे नपुंसकहखत्वम् । [सन्दि- दिशी ] सन्दिष्टवतो। कर्तरि लिद। स्वरितत्त्वादामनेपदम् । नायिका तु कलहान्तरिता,-'कोपात् कान्तं पराणध पश्चातापसमन्विता' इति लषणात् ॥ ५॥ दयितायेति ।-[ मानपरया] अभिमानवत्या, अत एव [अपरया] ·नवमः सर्गः। प्रतिभिद्य कान्तमपराधकृतं यदि तावदस्य पुनरेव मया । क्रियतेऽनुवत्तिरुचितैव ततः कलयेदमानमनसं सखि ! माम् ॥ ५८ ॥ अवधौर्य धैर्यकलिता दयितं विदधे विरोधमथ तेन सह । नायिकया, [ अगदिता अपि दयितमानयेत्यनुक्ताऽपि [ सखी, दयि- ताय ] दयितमानतुम् । “क्रियार्थोपपदस्य च कर्मणि स्थानिनः" (२१४ पा० ) इति चतुर्थों। [त्वरितं ] पौत्रं, [ययो]। अन्यथा मरणशङ्केति भावः। तथा हि,-सुष्टु शोभनं हृदयं येषां ते [ सुहृदः ] मित्राणि। “सुहहुईदो मित्रामित्रयोः" (५।१५० पा०) इति निपातः। [चोदिताः ] प्रेरिताः सन्तः, [ सुहृदां ], प्रियो हृद्यः हितः श्रेयखरच योऽर्थस्तं कुर्वन्तीति [प्रियहितार्थकत: ], कतमेषामस्तीति [ कृतिनः ] कतकत्या, [ भवन्ति किमु ? ] | किन्तु चोदना विनैवेति भावः। अर्थान्तरन्यासः। नायिका च पूर्ववत् ॥ ५७ ॥ अथ काचित् कलहान्तरिता कान्तं प्रति विभिर्दूतौं सन्दिति, प्रतिभिवेत्यादि । - [अपराधकतम् ] आगस्कारिणं, [कान्तं, प्रतिभिद्य] निराकत्य, [ पुनर्मयैवास्य, अनुत्तिः ] अनुसरणं, [क्रियते यदि तावत् उचितैव ], पतिव्रतानां प्राणेश्वरचित्तानुवृत्तेधर्मत्वादिति भावः । किन्तु है [ सखि !, ततः ] अनुत्तेः, [ माम, अमानमनसम् ] अभिमानहीन- चित्तां, [ कलयेत् ] मन्येत •॥ ८॥ तलाघवाय विरोव स्थीयतां तबाह, अवधौयति। [अथ, धैर्य- कलिता कलितधै- सती। "वाहिताग्नमादिषु" (२२२२३७ पा०) इति . सरति शेषः।

·शिशपाखब तव गोप्यते किमिव कर्तुमिदं न सहाऽस्मि साहसमसाहसिकौ ॥ ५६ ॥ तदुपेत्य मा स्म तमुपालभथाः किल दोषमस्य न हि विन वयम् । इति सम्प्रधाऱ्या रमणाय बधू- विहितागसऽपि विससर्ज सखोम् ॥ ६ ॥ निष्ठायाः परनिपातः । । दयितम, अवधौर्य ] तिरस्कृत्य, [ तेन सह विरोध, विदधे ] करीमीति चेत् ! दधातः कर्तरि लद। सखि ! [ तव किमिव, गोप्यते ] विगूछते ? न किञ्चिदित्यर्थः, किन्तु कथ्यत एवेति कथयति, सहसा बलेन वर्तत इति साहसिको। “ोण:- महोम्भसा वर्तते" (81२७ पा०) इति ठक्। सा न भवतीति [असाहसिको]। अहमिति शेषः । [इदं साहस ] विरोध, विरोधा- चरणरूपं साहसकत्यमित्यर्थः, कत्तुंम्)। "शकष-" (8६५ पा०) इत्यादिना तुमुन् । सहत इति [ सहा ] समर्था । पचायच् । [नामि । अत्र असाहसिकत्वस्य विशेषणगत्या साइसासहनहेतुत्वोक्तः पदार्थ- हेतुकं काव्यलिङ्गमलङ्कारः ॥ ५८ ॥ तहि किमत्र कार्यम् ? अत पाह, तदिति ।-[तत् ] तस्यात, [तं] वसभम्, [उपेत्य, मा स्मोपालभथाः] नोपालभख, तद्दोषं न गाये- रित्यर्थः । "नोत्तरे लङ्च" (३२३२१७६ पा० ) इति उपाइपूर्वात् लमः ल न माङ् योगे" (९७४ पा० ) इत्थटप्रतिषेधः। ननु साप- गधः कथं नोपालभ्यः ? तबाह,-[ वयमस्य, दोषम् ] अपराध, [न हि विद्य किल] प्रजानाना व तिष्ठाम इत्यर्थः । कार्यार्थिनः कुती गर्व इति भावः। “विदो लटो वा" (३।४।८३ पा०) इति गलाया- देशः। [इति, सम्प्रधार्य ] निश्चित्य, [बधूः] नायिका, विहितागसे- ऽपि ] कतापराधायाऽपि, [ रमणाय ] प्रेयसे । क्रियाग्रहणात् चतुर्थों।

·नवमः सर्गः। ४४८ ननु सन्दिशति सुशोदितथा त्रपया न किञ्चनं किलाभिदधे । निजमैक्षिामन्दमनिशं निशितैः क्रशितं शरीरमशरोरशरैः ॥ ६१ ॥ ब्रुवते स्म दूत्य उपसृत्य नरा- बरवत्प्रगल्भमतिगर्भगिरः । मुहदर्थमीहितमजिह्मधियां प्रकृतेविराजति विरुद्धमपि ॥ ६२ ॥ एपा [सखी, विससर्ज] प्रजिघाय। विरहासहिष्णुतयेति भावः । कलहान्तरिता प्रौढ़ा च ॥ ६ ॥ नन्विति ।-[ ननु, सन्दिश ] सन्देशं ब्रूहि, [ इति, उदितया ] दूत्या कथितया, [ सदृशा ] नायिकया, का। [ लपया हेतुना, [किञ्चन, नाभिदधे किल] नाभिहितं खलु ; किन्तु [निशितैः, अशरीरशरैः] अनङ्गबाणैः, अनिशं, कशित कशौकतम् । कशशब्दात् “तत्करोति-" (ग०) इति ण्यन्तात् कर्मणि क्तः। णाविष्ठवहावे "र ऋतो इलादलंधीः" (६।४।१६१ पा०) इति ऋकारस्य रेफादेशः । [निजं शरीरं मन्दम, ऐषि ) ईक्षितम् । एषाऽपि कलहान्तरिता मध्यमा च । निजहृदयानभिधानात् निजशरीरनिरीक्षणेन खावस्थानिवेदनाच तुल्यलज्जास्परत्वावगमादिति । इयच्च पञ्चमी कार्याख्या कामां- वस्था,-'दृशनःसङ्गसङ्गल्या जागरः कृशताऽरतिः। श्रोत्यागोन्माद- मूर्ध्वान्ता इत्यनजदशा दश ॥' इति ॥ ६१ ॥ इत्यं नायिकाभिरुपदिष्टा दूत्य: किमकुर्वन् इत्यत आह, ब्रुवत इति ।-[प्रबल्भमतिगर्भगिरः] प्रगल्भाः पृष्टाः, मतिगर्भाः प्रतिभा- साराम गिरी यासां ता, [ दूत्यः, नरान् ] पुरुषान्, [ उपसृत्य, नरवत् ] लपया ·४५. शिशपासव मम रूपकीर्तिमारहुवि य- स्तदनुपविष्टादयेयमिति। त्वयि मत्मारादिव निरस्तदयः सुतरां धिणोति खलु तां मदनः ॥ ६३ ॥ तव सा कथासु परिघट्टयति श्रवणं यदङ्गुलिमुखेन मुहुः । । .. नरैः पुंभिस्तुल्यम्। “तेन तुल्यं क्रिया चेहतिः" (५१११५ पा.) इति वतिप्रत्ययः। [ब्रुवते । न चेतावता वेजात्यं दूषपमि- त्यर्थान्तरन्यासेनार, सुहृदर्थमिति । तथा हि-[पजिधियाम ] अकुटिलबुद्धीनां सम्बन्धि, सहदै [सुहृदयम्] । “अर्थेन सह नित्य समासः सर्वलिङ्गता चेति वक्तव्यम्" (वा.) इति नित्यसमासः। [ईहित ) चैहितं [प्रकतेविरुडमपि] खभावविपरीतमपि, [विराजति शोभते सस्मात् न धाझै दोष इत्यर्थः ॥ १२ ॥ अथ काचित् दूती कञ्चित् प्रियं प्रति सप्तभिः प्रार्थयते, मर्म- त्यादि।-यो भुवि मम, रूपकौति ] सोन्दर्य, प्रथमम् [अहरत, इयं] स्वत्प्रिया, तदनप्रविष्टहृदया] तस्मिन् पासक्तचित्ता, [ इति ] अतो हेतोः, [ त्वयि मत्सरादिव मदनः, निरस्तदयः ] निष्कृपः सन्, [ तां] त्वप्रियां, [सुतरां, पिणोति ] आपयति (खलु ]। एतेन कार्या- वखोता। अत्र मावात्प्रतिपचभूतनायकपोड़नासमर्थस्थ मदनस्य तदीयनायिकापोड़नोत्या प्रत्यनीकालकारः ;-'बलिन प्रतिपयस्थ प्रतीकारे सुदुष्करे। यस्तदीयतिरस्कारः प्रत्यनौकं तदुच्यते ॥' इति सपणात सत्वयि मत्सरादिवेति हेतृत्मेवोत्थापित रति समरः ॥९॥ तवेति। [सा] वत्प्रया, [तव, कथासु] सबकीनेषु, [मुह राखिसुखेन ] अपग्रेड, [ अवर्ण ] शोलविवरं, [परिधावति] ·नवमः सर्गः। 811 घनतां ध्रुवं नयति तेन भव- गुणपूगपूरितमप्ततया ॥ ६४ ॥ उपताप्यमानमलघूणिमभिः खसितैः सिततरसरोजशः । द्रवतां न नेतुमधरं चमते नवनागवलिदलरागरसः ॥ ६५ ॥ दधति स्फुटं रतिपरिषवः शिततां यदुत्पलपलाशयः । यति, रति [ यत् ] यदृच्छयेति शेषः । [तेन ] परिघटनेन, [ भवगुण- पूगपूरितं] श्रवणम, [अटप्ततया ] तावत् गुणग्रहणेन असन्तुष्टतया, [ धनता नयति ]। बहुतण्डुलमानार्थं प्रस्थादिवस्यो गुणप्रवेशाय श्रेष- यतीत्यर्थः, [ ध्रुवम् ] इत्युत्प्रेक्षायाम्। अत्र कण्डविनोदनार्थं गोल- घट्टने घनतानयनमुत्प्रेक्ष्यते ॥ ६ ॥ उपेति। [ अलघूणिमभिः ] अलघुरन्तःसन्तापोपाधिकः उणिमा उष्णत्वं येषां तैः, असितैः] निश्वासः, [उपताप्यमानं, सिततरसरोजानः] नौलोत्पलाक्ष्या, [अधर, नवनागवविदलरागरसः ] नवनागवशिदलानां ताबलदलाना, रागरसी रञ्जनद्रवः, [द्रवताम् ] आर्द्रता, [ नेतुं, न चमते नमत्रीति। एतेन परावस्थोक्ता। अन द्रवत्वनयनसम्बन्ध- ऽप्यसम्बन्धीतरतिशयोक्तिः ॥ १५ ॥ दधतीति ।-रतिपरिषवः, शिततां ] नैमित्य, दिधति. स्फुटम्] वृत्युरप्रेक्षायाम्। [यत् ] यज्बात, [ निरन्तरबारकठिनसनमखला- पब मीकायितं भावः-"ताबभावित चित्त बलभस्य कचाऽऽदिषु । मोशाधितमिति बाकस्यनादिकम् ।" रति बचात्।

·शिशपालबधे हृदयं निरन्तरबहत्कठिन- स्तनमण्डलावरणमप्यभिदन् ॥ ६६ ॥ कुसुमादपि स्मितदृशः सुतरां सुकुमारमणमिति नापरथा । अनिशं निजैरकरणः करणं कुसुमेषुरुत्तपति यहिशिखैः ॥ ६७ ॥ विषतां निषेवितमपक्रियया समुपैति सर्वमिति सत्यमदः । वरणमपि] निरन्तरं नोरन्ध्र, वृहत् कठिनञ्च यत् स्तनमण्डलं तदेवा- वरणं वर्म यस्य तत् तदपि, [उत्पलपलाशयः] उत्पलदलाक्ष्याः, [हृदयम, अभिदन् ] भिन्दन्ति स्म। भिदेलडि “इरितो वा" (३१५७ पा.) इति चरङादेशः। सावरणमपि भिवमिति विरोधोत्थापितयं स्पर- शरनशियोत्प्रेक्षा; तया च रन्ध्रान्वेषिणा कामेन निपौद्यमानाया- स्तस्यास्त्वहिरहो जीवितसंशयमापादयतीति वस्तु घोत्यते ॥१॥ कुसुमादिति ।- [ स्मितदृशः ] स्मराक्ष्याः, [ अझं कुसमादपि सुतरां, सुकुमारं ] कोमलम, [ इति ] इदम, [ अपरथा ] अन्यथा, [न], किन्तु सत्यमेवेत्यर्थः। [यत् ] यस्मात्, [ कुसुमेषुः, अकरुण: ] निष्कृपः सन्, [निजैः, विशिखैः ] बाणैः । 'पृषत्कबाणविशिखाः' इत्यमरः। कुसुमै- रेवेत्यर्थः, [करुणं ] दीनं यथा तथा, [ अनिशं ] नित्यम, [उत्त- पति ] तापयतीत्यर्थः । तपतिरयं भोवादिक: सकर्मकः । कुसुमा- धिकसौकुमा-भावे कुसुमैः पौधत इति कुसमाधिकसीकुमार्यगुणो- स्प्रेक्षा नापरथेति व्यञ्जकप्रयोगात् वाच्या ॥ १७ ॥ विषतामिति ।-[अपक्रियया] विपरीतप्रयोगण, [निषेवितम्] उपयुक्तां, [ सर्वम् ], अमृतमपौति भावः । [विषतां ] विषवदहितत्वं, .

·नवमः सर्गः। अमृतस्रुतोऽपि विरहाहवतो- यदमूं दहन्ति हिंमरश्मिरुचः ॥ ६८ ॥ उदितं प्रियां प्रति सहाईमिति श्रदधीयत प्रियतमेन वचः । विदितेङ्गिते हि पुर एव जने सपदीरिताः खलु लगन्ति गिरः ॥ ६८ ॥ [कुलकम् ] [ समुपैति इति, प्रदः ] इदं विषत्वं, [ सत्यं ] ध्रुवम् ; [ यत् ] .यमात्, [अमतमुतोऽपि ] । सवत: क्विपि लुक । [हिमरमिरुचः] चन्द्रपादाः, [ भवतो विरहात् ] हेतोः, स्वया विना सेवनादित्यर्थः । [v] त्वत्- प्रियां, [ दहन्ति ] । या: पूर्वं त्वया सह सेवनादाहादयविति भावः । एतन विषयषरूपा भरत्यवस्थोता। अत्र विशेषेण सामान्यसमर्थन- रूपोऽर्थान्तरन्यासः ॥ १८ ॥ उदितमिति। [प्रियां प्रति] प्रियामुदिश्य । हृदयस्येदं हाई प्रेम। 'प्रेमा ना प्रियता हाई प्रेम मेहः' इत्यमरः। "तस्येदम" (१२० पा.) इत्यणप्रत्ययः । “हृदयस्य होखयदण्लासेषु"(३५. पा०) इति हृदयस्य हृदादेशः । [ सहाद] सोहम, [ इत्युदितम् ] । वदेः कर्मणि क्त:, "वचिखपि-" (६।१।१५ पा०) इत्यादिना सम्प्रसारणम् । विचः) दूतौवाक्यं, प्रियतमेन, श्रदधीयत विश्वसितम्। दधातः कर्मणि "शुदन्तरोरुपसर्गवत्तिः इति काशिकावचनाच्छन्दस्य प्राक्प्रयोगः। [हि) यथात, [पुरः एव ] पूर्वमेव, [विदितैङ्गित ] विदितपराभिप्राये, [जने]। इङ्गितं हाती भावः । [ईरिताः] सज्जने समुदौरिताः, [ गिरः सपदि, लगन्ति] सज्जन्ति, [खलु ] ; खयं प्रियाहृदयवेदित्वात्। खबुरः संवादन दूतीकधितं प्रिया- विरमा विश्वासेत्यर्थः । अर्थान्तरन्यासः । एषा कवचान्तरिता, ·४५४ शिशपालब दयिताहतस्य युवभिर्मनसः परिमूढ़तामिव गतेः प्रथमम् । उदिते तत: सपदि लब्धपदैः क्षणदाकरेऽनुपदिभिः प्रयये ॥ ७ ॥ निपपात सम्धमभृतः श्रवणा- दसितधुवः प्रणदितालिकुलम् । दयितावलोकविकसन्नयन- पसरप्रणुनमिव वारिफहम् ॥ ७१ ॥ अत एव मानाख्यो विप्रलम्भः टकारः,-'पूर्वानुरागमानाख्यप्रवास- करुणामना। विप्रलम्भाभिधानोऽयं जारः स्यात् चतुर्विधः ॥' इति। कुलकम् ॥५ दयितेति ।-[प्रथमं] चन्द्रोदयात् प्राक, [ परिमूढ़ता] निज- मनोपहर्तृमार्गानभिज्ञता, [ गतेः, ततः ] पश्चात, [क्षणदाकरे ] चन्द्र, [उदित ] सति, [ सपदि, लब्धपदैः ] दृष्टचोरपदचिह्न, [दयिताहतस्थ] दयिताभिईतस्थाकष्टस्थापहतस्य च, [ मनसोऽनुपदिभिः ] अन्वेभिः, अन्विष्यनिरित्यर्थः, [ इव]। अत एव गम्योत्प्रेक्षा प्रागवलम्बितधैर्य- त्यागनिमित्ता। "अनुपद्यन्वेष्टा" (रा. पा.) इति निपातः । 'अन्वेष्टानुपदौ प्रोक्ता' इति वैजयन्ती। [युवभिः, प्रयय ] प्रयातम् । यातभाव लिट्। प्रत्रोक्तपदान्वेषणोत्प्रेक्षया यूनां चोरग्राहिरूपर्क गम्मत इत्यलारणालबारध्वनिः ॥ ७० ॥ अथ यूनां सहप्रायनन्तरं उत्तान्तं वर्णयति, निपपातति ।-[सम्भम- भृतः ] प्रत्युत्थानसम्भूमिखाः, [ असितभुवः ] अङ्गमायाः, [ प्रणदिता- लिकुलं] गुमदलिपनम् । “उपसर्गादसमासेऽपि णोपदेशस्थ" (1 8॥१४ पा.) पति गत्वम्। [वारिक प्रवणोत्पलं, [दयितावलीक- ·नवमः सर्गः। ४१५ उपनेतुमुन्नतिमतेव दिवं कुचयोयुगेन तरसाऽऽकलिताम् । रभसोत्यितामुपगत: सहसा परिरम्प कश्चन बधूममधत् ॥ ७२ ॥ अनुदेहमागतवतः प्रतिमा परिणायकस्य गुरुमुहहता। मुकुरेज वेपथुभृतोऽतिभरात् कथमप्यपाति न बधूकरतः ॥ ७३ ॥ विकसनयनप्रसरप्रणवमिव] दयितावलोकेन विकसती विसारं गच्छतः, नयनस्य प्रसरेण प्रमारेण, प्रणबमिव । पूर्ववत् णत्वम् । [अव- णात् निपपात ] तथा सम्भ्रान्तमित्यर्थः । अत्र सम्भमहतुकस्य कर्णी- त्पलपातस्य नयनप्रसारहेतुकत्वमुत्प्रेक्ष्यते । एषा च हृष्टा ॥ १ ॥ उपनेतुमिति ।-[ सहसोपगतः ] इठादागतः, [ कश्शन ] युवा, अत एव रभसोस्थितां] रभसेनोत्थिताम्, अत एव [उनतिमता कुचयो- यंगेन ] करणेन • [ दिवम् ] आकाशम्, [ उपनेतुमिव ] ऊर्द्धमुत्वेप्नु- मिवेति फलोत्प्रेक्षा उत्थाननिमित्तोन्नत्यगुणनिमित्ता। [तरसा ] बलेन, [प्राकलितां ] व्याक्षिप्तां, [ बधं ] प्रियां, [ परिरभ्य ] आश्लिष्य, [अरुधत्] रुडवान्, उपवेशितवान् इत्यर्थः, ऊोत्पानिवारितवान् इति चार्थः । रुधेलुंङि “इरितो वा" (३१५७ पा० ) इति विकल्यात् रङादेशः । एषा हष्टा, रोमाञ्चिताद्यनुभाववती च ॥ ७२ ॥ अनुदेहमिति ।-[अनुदेहं ] देहस्य पश्चात् । “अव्ययं विभक्ति-' (श पा०) इत्यादिना पशादर्थेऽव्ययीभावः । [आगतवतः, परि- णायकस्य ] परिणेतुः, वोढ़रित्यर्थः । नयतेगवुलप्रत्ययः । “उपसर्गा- "करणेन" इत्यव "कर्चा" इति युक्तं, कचन्तरासम्भवात् । .

·80 शिशुपालबधे पवनम्य वक्षसि निमग्नकुच- हितयेन गाढ़मुपगूढ़वता। दयतेन तत्क्षणचलद्रशना- कालकिङ्किणौरवमुदासि बधूः ॥ ७४ ॥ कररुबनौवि दयितोपगतो गलितं त्वराविरहितासनया। दसमासेऽपि-" (८४१४ पा०) इति गत्वम् । [ गुरु ] पूज्यां, भार- वतीच, [प्रतिमा ] प्रतिविम्बम्, [ उद्दहता] पश्चात् स्थितस्थापि, तदा- भिमुख्यादिति भावः। [मुकुरेण ] दर्पणेन, को। 'दर्पणे मुकुरा- दर्भो' इत्यमरः । (वेपथुभृतः] नवोढ़तया भयङ्गाराभ्यां कम्पमानात्, अति अतिमाली भरो यस्य तस्मात् [ अतिभरात् ], प्रतिविम्बगुरुमुकुर- धारणादिति भावः । [बधूकरत: ] बध्वा नवोढ़ायाः, करत: पाणि- तलात्। पञ्चम्यास्तमिल। [ कथमपि, नापाति ] न पतितं, महता प्रयत्नेन धारित इत्यर्थः । भावे लुङ। एषा च मुग्धा । अत्र बध- करस्य भारासम्बन्धेऽपि सम्बन्धोक्ततिशयोक्तिः, गुरुमिति श्लेषोत्या- पितेति सङ्करः ॥७३ ॥ अवनम्येति ।-[अवनम्य गाढ़म्, उपगूढवता] आश्लिष्टवता, अत एव [वक्षसि निमग्नकुचहितयेन दयितेन, तत्क्षणचलद्रशनाकलकिङ्गिणौरवं] सरक्षणे चलन् उड्छन्, रशनायाः कलकिङ्किणौरवो यस्मिन् कर्मणि तद् यथा तथा, [ बधः ] अङ्गना, [ उदासि ] उत्क्षिप्ता। अस्यते: एषा च दृष्टा रोमाञ्चाद्यनुभाववती च। खभावा- लङ्कारः ॥ ७४॥ कररुद्धेति ।-[दयितोपगतो ] प्रियागमने सति, अत एव [त्वग- कर्मणि लुङ। * पतनकारणे अतिगरी सत्यपि पतनानिष्प विषाक्तिश्च । + म्वभावोत्यलझार इति पाठो युक्तः, उतालद्वारस्य कुवाप्यनुपलम्भात् । .

·नवमः मर्ग:। ४५७ क्षणदृष्ट हाटकशिलासदृश- स्फुरदृरुभित्ति वसनं ववसे ॥ ७५ ॥ पिदधानमन्वगुपगम्य दृशी ब्रुवते जनाय वद कोऽयमिति । अभिधातुमध्यवससी न गिरा पुलकैः प्रियं नववधूयंगदत् ॥ ७६ ॥ विरहितासनया ] त्वरया विरहितं त्यक्तमासन यया तया, उत्थित- येत्यर्थः, कयाचिदिति शेषः; अत एव [गलितं ] सस्तम्, अत एव [कररुद्धनौवि कररहीतबन्ध, [ वसनं, घणदृष्टहाटकशिलासहश- स्फुरदूरुभित्ति ] क्षणं दृष्टा हाटकभिलासदृशौ हेमशिलाप्रतिमा स्फुरन्ती अरुभित्तिहरुदेशो यस्मिन् कर्मणि तद् यथा तथा। 'हिरवं हेम हाटकम्' इत्यमरः। [ववसे] आच्छादितम्। वस्तेराछादनार्थात् कर्मणि लिट। जरु भित्तिरिवेत्युपमितसमासः । प्रलोपमयोः संसृष्टिः ॥ ७५ ॥ पिदधानमिति ।- नववधूः ] नवोढ़ा, [ अन्वक् ] पश्चात्, [ उप- गम्य हो, पिदधानं] छादयन्तं, [प्रियं] दृष्टिछादकः [अयं कः? बद इति, ब्रुवत ] पृच्छते, [जनाय, गिरा] वाचा, [अभिधातुं, माध्यव- ससो] नोत्सेहे ; लज्जयेति भावः। अध्यवपूर्वात् स्वतः कर्तरि लिट् । किन्तु [ पुलकैयंगदत् ] । प्रत्र प्रियज्ञानस्यार्थस्य लज्जया प्रसंलधि- तस्य पुलकैः प्रकाशनात् सूक्ष्मालङ्कारः। 'संलक्षितसूक्ष्मार्थप्रकाशन सूक्ष्मम्' इत्यलङ्गारसर्वस्खलक्षणात् • ॥ ७ ॥ .. * वा हि तदीया हत्तिः,-" सूमः स्थलमतिभिः संवत्यी थोऽर्थः स बदा कुमायमतिभिरिनिताकाराभ्यां संलक्ष्यते तदा तस्य संखचितस्य विदग्ध प्रति मकामनं सूजमवतार:"इति।

·४५८
शिशुपालवधे
उदितोफसादमतिवेपथुमत्
सुदृशोऽभिभर्तृ विधुरं वपया।
वपुरादरातिशयशंसि पुन:
प्रतिपत्तिमूढ़मपि वाढ़मभूत् ॥ ७७ ॥
परिमन्थराभिरलघूमभरा
दधिवेश्म पत्युरुपचारविधौ।
सवलिताभिरप्यनुपदं प्रमदाः
एणयातिभूमिमगमन् गतिभिः ॥ ७८
उदितेति ।-[अभिभर्तृ] भर्तृसमक्षम् । “लक्षणेनाभिप्रती भाभि-
मुख्ये" ( २२१।१४ पा.) इत्यव्ययीभावः । [ उदितोरुसादम् ] उदित
उत्पन्नः, ऊरुमादः जोर्निश्चेष्टता यस्य तत्, [ अतिवेपथुमत् ] अति-
कम्पवत्। एतेन विशेषणहयेन प्रत्युत्थानालिङ्गनविरोधेन स्तम्भवेपथू
सात्त्विक को। [त्रपया, विरं] विलक्षम् । एतेन लज्जासञ्चा-
रिणा प्रियवाकुण्ठत्वमुक्तम् । एवं [प्रतिपत्तिमूढ़मपि ] इतिकर्त-
व्यतामूढ़मपि, [ सुदृशो वपुः पुनः, वाढू ] भृथम, [आदरातिशयशंसि]
मुखरागादिलिङ्गदरविशेषव्यञ्जकम, [ अभृत् ] | सत्यादरे किमुप-
चारैरिति भावः ॥ ७७ ॥
परीति ।-[प्रमदाः, अधिवेश्म] निजवेश्मनि, [पत्युः, उपचारविधौ]
प्रत्युत्थानादिकर्मणि, [अलघुरुभरात् ] अलधोमहत उरुभरात्, [ परि-
मन्थराभिः ] अलसाभिः, [अनुपद) पदे पदे, खिलिताभिरपि गतिभिः,
प्रथयातिभूमि ] प्रेमप्रकर्षम, [प्रगमन्] परं प्रेमास्पदीभूता इत्यर्थः ।
प्रत्युत्थानादपि स्खलितगमनमेव पत्युः प्रौतिकरमभूदिति भावः ।
खौवां स्खलन पत्युः
प्रौतिकरमिति विरोधाभासोऽलङ्कारः ॥ ७८ ॥

·नवमः सर्गः। ५८ मधुरोन्नतमु ललितञ्च दृशोः सकरप्रयोगचतुरञ्च वचः। प्रकृतिस्थमेव निपुणागमितं स्फुटनृत्यलीलमभवत् सुतनोः ॥ ७६ ॥ तदयुक्तमङ्ग ! तव विश्वसृजा न कृतं यदीक्षणसहस्रतयम् । प्रकटीकृता जगति येन बलु स्फुटमिन्द्रताऽद्य मयि गोत्रभिदा ॥ ८० ॥ मधुरेति ।-मधुरं मनोहरं यथा तथा उक्त उच्चलिते भ्रुवो यस्मिन् तत् [ मधुरोन्नतभ्र] । “गोस्त्रियोरुपसर्जनस्य" (१।२।४८ पा०) इति इखत्वम्। [दृशोर्ललितञ्च] नयनचेष्टा च, सकरप्रयोगं हस्ताभिनयसहितं तच्चतुरच्च [ सकरप्रयोगचतुरं, बचच, सुतनीः ] स्त्रियाः, [प्रतिस्थमेव ] स्वभावसिद्धमेव सदपि, [ निपुणागमितं ] निपुणेन निपुणाचार्येणागमितमभ्यासितम्। अत एव [ स्फुटनत्य- लौलं ] स्फुटं प्रथितं, यत् नृत्यं तस्य लोलेव लोला यस्य तत् तथोक्तम, [ अभवत् ] इति निदर्शनाऽलङ्कारः । * तया नर्तक्युपमा गम्यते ॥७॥ अथ कस्याश्चित् सपत्नीनामग्रहणाइतायाः कान्तीपालम्भं विशेष- केणाड, तदिति ।-[अङ्ग] इत्यामन्त्रणे। [विश्वसृजा विधाना, [तव, ईक्षणसहस्रतयं ] नेत्रसहस्रम्। संख्याया अवयवे तयप। [न कृतं] न सृष्टम, इति [ यत् तदयुक्तम् ] । कुतः ? [येन] कारणेन, [ मयि ] विषये, [ स्फुटं ] प्रत्यक्षमेव, [गोत्रभिदा] नाममेदिना, अद्रि- भदिना च। गोत्र: नाम्नि कुलेऽप्यो' इति यादवः। त्वयेति . पत्र उपमति युक्तं, बहुबाहौ निदर्शनाखौकार मगाशोत्यवापि तत्प्रसङ्गात् ।

·४६. शिशपालबधे न विभावयत्यनिशक्षिगता- मपि मां भवानतिसमौपतया। हृदयस्थितामपि पुनः परितः कथमीक्षते वहिरभीष्टतमाम् ? ॥८१ ॥ इति गन्तुमिच्नुमभिधाय पुरः चणदृष्टिपातविकसहदनाम् । खकरावलम्बनविमुक्तगलत्- कलकाच्चि काच्चिदागातरुणः ॥ ८२ ॥ गम्यते। शेषः। [अद्य इन्द्रता जगति प्रकटीकता खलु ] । अत्र गोत्रभिदिति श्लेषानुप्राणितं सइसाक्षत्वमुत्प्रेक्ष्यते ॥ ८ ॥ नेति। -अनिशम्, अक्षिगतां चक्षुःसनिकष्टाम्, [अपि] देष्यामिति 'देष्ये त्वक्षिगतः' इत्यमरः । [मामतिसमीपतया भवान् न विभावयति | “शेषे प्रथमः" (१।४।१०८ पा.) इति प्रथमपुरुषः। इन्द्रियसविकष्टमपि न लक्ष्यत इति विरोधाभासनार्थों- ऽपिशब्दः। परमार्थस्तु वेष्यत्वादतिसामीप्याच्च अविभावनं न चित्र- मिति भावः । [अभीष्टतमां पुनः, हृदयस्थितामपि] हृदयादनपेतामपि, अन्तहितामिति च गम्यते । अत एव विरोधाभासकोऽपिशब्दः । [परितः, बहिः ] पुरतः, [कथं भवान् [ईक्षते । इदन्तु चिलम् । अति- सामीप्यवत् व्यवधानस्यापि दर्शनप्रतिबन्धकत्वादिति भावः । प्रेमा- स्पदं वस्तु परोक्षमण्यपरोक्षमोक्षते, इतरदपरोक्षमपि परोक्षमेवेति तात्पर्य्यार्थः। विरोधाभासयोः सङ्करः ॥ ८१ ॥ इतौति ।-[ इत्यभिधाय पुरो गन्तुमिच्छं, क्षणदृष्टिपातविकसद- वदनां क्षणं दृष्ट्योः पातन विकसहदनां परस्परष्टिपातमात्रगतकोपा- तदकरणादयुमात्वम्।

·नवमः सर्गः। अपयाति सरोषया निरस्ते कृतकं कामिनि चुक्षुवै मृगाक्ष्या । कलयन्नपि सव्यथोऽवतस्थ- ऽशकुनेन मखलित: किलतरोऽपि ॥ ८३ ॥ आलोक्य प्रियतममंशके विनौवी यत्तस्थे नमितमुखेन्दु मानवत्या । तन्नूनं पदमवलोकयाम्बभूवे मानस्य द्रुतमपयानमास्थितस्य ॥ ८४ ॥ मित्यर्थः । [काञ्चित् ] नायिका, [ तरुण: ] युवा, [ स्वकरावलम्बन- विमुक्तगलत्कलकाञ्चि ] खकरावलम्बनं प्रियकरण ग्रहणं, तेन विमुक्ता मुक्तवन्धना, अत एव गलन्ती दंप्रमाना, कला मधुरा, काच्ची यस्मिन् कर्मणि तद्यथा तथा, [ अरुणत् ] रुतवान् । रुधर्लङि "रुधादिभ्यः श्रम्" (३।१।७८ पा० )। एषा च कलहान्तरिता। विशेषकम् ॥८२॥ अपयातीति ।- मरोषया मृगाक्ष्या निरस्ते, कामिनि ] भतरि, [ अपयाति] निर्याते सति, [ कतकं ] कृत्रिमं यथा तथा, [ चुक्षुवे ] तन्निर्गमनप्रतिबन्धार्थ क्षुतं कृतमित्यर्थः । 'चुशब्द' भावे लिट्। [ इतरोऽपि ] नायकोऽपि, [ कलयन्नपि ] कतककोपेयमिति जाननपि, | अनकुनेन, सवलितः किल ] निरुद्ध दुवेत्यर्थः, [सव्यथः सनिर्वेद दव, [ अवतस्थे] स्थितः, न गत इत्यर्थः उभावपि समानानुरागाविति एषा च कलहान्तरिता ॥ ३ ॥ आलोक्येति ।-[मानवत्या ] कोपवत्या स्त्रिया। 'स्त्रीणामौर्था- कतः कोपो मानोऽन्यासङ्गिनि प्रिये' इत्युक्तेः। [प्रियतममालोक्य ] | स्थित्या समानकर्तृकत्वात् त्वानिर्देशः। [अंशुके, विनोवो] प्रियावलोक- .. भावः। . उस्मेयी: संमृतिः।

·४६२ शिशुपालबधे सुदृशः सरसव्यलोकतप्त- स्तरसाऽऽश्लिष्टवत: सयौवनोभा। कथमप्यभवत् स्मरानलोषाः स्तनभारो न नखम्पचः प्रियभ्य ? ॥८५ ॥ दधत्युरोजयमुर्वशीतलं भुवो गतेव स्वयमुर्वशी तलम् । नाद्विगलितबन्धे सति। भाषितपुंस्कत्वात् पुंवद्भावः । 'स्त्रोकटोवस्त्र- बन्धेऽपि नौविः परिपणेऽपि च' इत्यमरः । [नमितमुखेन्दु] यथा तथा [ तस्थे ] स्थितम्, इति [ यत्, तत् तस्मानम्रमुखावस्थानात्, [ द्रुतं ] शौघ्रं, प्रियावलोकनक्षण एवेत्यर्थः । [ अपयानमास्थितस्य । प्रयाखं गतस्थ, [ मानस्य कोपस्य, [ पदं] पदचिन्नम्, [ अवलोकया- म्बभूवे] अन्वेषितमित्यर्थः । लज्जानिमित्ताया मुखनत: अन्वेषणार्थ- त्वमुत्प्रेक्ष्यते [नूनम् ] इति। मानगन्धोऽप्यस्तमित इति भावः ॥८४॥ सुदृश इति ।-[ सरसव्यलोकतप्तः ] सरसमाद, नूतनमिति यावत्, तेन व्यलोकेन प्रियकर्तनापराधेन तप्तः ; तथा यौवनोमणा मह वर्तत इति [सयौवनोपा] ; किच्च, । स्मरानलाण: ] कामाग्निसन्तप्तः, एवं विविधाग्नितप्तोऽपि [ सुदृशः स्तनभारः, तरसा ] वेगेन, अतिदाइ- दशायामेवेत्यर्थः। आश्लिष्टवतः आलिङ्गितवतः, : प्रियस्य, कथमपि कथं वा, कुतो हेतीरित्यर्थः । नखं पचति क्वाथयतीति । नखम्पच: पचिरल तापवाचौ। “मितनखे च" "मितनखे च" (३।२।३४ पा०) इति खश्प्रत्ययः। “अरुर्दिषदजन्तस्य मुम्" (६।३।६७ पा० ) इति मुमा- गमः । नाभवत्] तथोण ईषणोऽपि नाभूदित्यर्थः । प्रिया- सङ्गप्रतीकाराः खलु कामिना सन्तापा इति भावः। तादृगौणा- सम्बन्धेऽप्यसम्बन्धीतोरतिशयोक्तिः ॥८५॥ दधतीति ।-[उह] महत, [अशोतलं ] स्मरयौवनोमभ्यामुणम्, ·नवमः सर्गः। ४६३ बभौ मुखेनाप्रतिमन काचन श्रियाधिका तां प्रति मेनका च न ॥ ८६ ॥ इत्थं नारोघंटयितुमलं कामिभिः काममासन् प्रालयांशो: सपदि रुचयः शान्तमानान्तरायाः । आचार्य्यत्वं रतिषु विलसन्मन्मथ श्रीविलासा हौप्रत्यूहप्रशमकुशलाः शोधवश्चक्रुरासाम् ॥८॥ इति श्रीमाघकविकतौ शिशुपालबधे महाकाव्ये प्रदोषवर्णनं नाम नवमः सर्गः ॥ ८ ॥ । उरोजयं कुचद्दयं, दधती भुवस्तलं गता, स्वयं साक्षात्, उर्वशी डव : स्थितेत्युत्प्रेक्षा। [ काचन स्त्री, अप्रतिमेन मुखेन बभी तां प्रति, मेनका मेनकाख्या अप्सरसः च, श्रियाधिका । श्रिया सौन्दर्य- णाधिका, । न इत्यतिशयोक्तिः । तयोर्यमकाभ्यां मंसृष्टिः। वंशस्थं वृत्तम ॥८६॥ इत्थमिति ।- इत्थम् । अनेन प्रकारण। “इदमस्थमः” (५।३। २४ पा०) इति थमुप्रत्ययः । सपदि, शान्तमानान्तराया:) शान्तः शमितः, मानः कोप एवान्तरायो याभिस्ताः । “वा दान्त-" (७।। २७ पा० ) इत्यादिना शमेय॑न्तात् शान्तेति निपातः । । प्रालयांशोः ] चन्द्रस्य, रुचयो नारोः कामिभिर्घटयितुम् ] । मितां ह्रस्वः, “पर्याप्ति- वचनेष्वलमर्थेषु” (३।४।६६ पा० ) इति तुमुन्प्रत्ययः । । कामं प्रकामम, [ अलम् समर्थाः, [आसन्] । इत्थ इवेति भावः । । विलसन्- मन्मथश्रीविलासा:] विलसन्ती मन्मथश्रीविलासा मणितत्रौत्कागदि- मदनातिरेकविकारा • याभिस्ताः । । होप्रत्यहाशमकुशलाः ] द्रौरव * "मषितं रतिकाल स्वीणामव्यक्त शब्दभेद" इति वाचस्पत्यम् ; शीत्कारशब्द- म्यापितषाविधध्वनिविशेषवाचकत्वम् ; एपक्ष मणितशीत्कारादयो हि मदनविकारा- तिशय्यन्यचका: स्त्रीला रतिकालबनिनादविशेषाः इति टोकालतामाशयः ।

·दशमः सर्ग: सज्जितानि मुरभोण्यथ यूना- मुल्लसन्नयनवारिकहाणि । आययुः मुघटितानि सुरायाः पावतां लियतमावदनानि ॥ १ ॥ प्रत्यूहो विघ्नः, तस्य प्रशमे निवारण कुशलाः; शेरते आभिरिति शोधवः] मदिराः । “शोङो धुक्” (उ० ४पा० ३८सू०)इत्यौणादिको धुकप्रत्ययः । आसां रतिष्, आचार्य्यत्वम्] उपदेशं, (चक्रुः], नमसख्य इवेति भावः । अत्र प्रथमाई प्रस्तुतचन्द्रभासां मानशमनकामिघटनपाटवविशेषण- साम्यादप्रस्तुतदूतीत्वप्रतीतेः समासोक्तिः ; द्वितीया तु शोधुष्यागेपित. स्थाचार्यत्वस्य प्रकृतोपयोगात् परिणामः ; तयोः सापेक्षत्वात् सङ्करः, तेन च दूतौनमसख्युपमाध्वनिः। उत्तरसर्गे मधुपानरतोत्सववर्णनायाश्चाय- मेव प्रस्तावः । मन्दाक्रान्तावृत्तं,-"मन्दाक्रान्ता जलधिषड़गों नतो तो गुरू चेत्” इति लक्षणात् ॥ ८७ ॥ इति श्रीमहामहोपाध्यायकोलाचलमल्लिनाथसूरिविरचिते माध- काव्यव्याख्यान सर्वपाख्ये नवमः सर्गः ॥४॥ आचार्यत्वं रतिषु भोधवश्चक्रुरित्यक्त, तत्प्रपञ्चनायास्मिन् सर्गे मधुपानं तावहर्णयति, सज्जितानौति ।- [अथ ] पानगोष्ठीप्रस्तावा- नन्तरं, [ सज्जितानि ] यावकक्षालनादिना संस्कृतानि, [ सुरभौणि] यथायोगं खभावसंस्काराभ्यां सुगन्धीनि, [ उनसनयनवारिकहाणि ] नयनानि वारिकहाणीव, अन्यत्र,-नयनानीव वारिहाणि वासनार्थ ·दशमः सर्गः। ४५५ सोपचारमुपशान्तविचार सानुतर्षमनुतर्षपदन। ते मुहूर्तमथ मूर्तमपीप्यन् प्रेम मानमवधूय बधूः खाः ॥ २ ॥ भावः। क्षिप्तानि, तान्युलसन्ति यषु तानि तथोक्तानि, [सुघटितानि] मुष्ठु मुखै- योजितानि, शोभनसंस्थानवत्तया निर्मितानि वा, [प्रियतमावदनानि, यूनां ] कामिनां, [ सुगयाः, पात्रतां ] पानभाजनताम्, ( आययुः ] ; प्रियामुखसम्पर्कजनितरसास्वादलोभात् तासां मुखसुरामेव पपुरिति अत्र वदनष्वारीप्यमाणाया: पात्रतायास्तादात्मान तेषां पान- साधनताऽऽपादनन प्रकतवदनोपयोगात् परिणामालङ्कारः-'प्रारोप्य- माणस्य प्रकृतोपयोगित्वे परिणामः' इति लक्षणात्। तेन श्लेषसी- गैनोपमा व्यज्यते। अस्मिन् सगै स्वागता वृत्तं,-"खागतेति ग्नभा गुरुयुग्मम्" इति लक्षणात् ॥ १ ॥ सोपचारमिति।-[अथ ] पालीकरणानन्तरं, ति] युवानः, [सोप- पारं] सप्रार्थनम्, [ उपशान्तविचारं] निवृत्तशङ्कम् । 'विवादम्' इति पाठे,-मानमवधूयेति पुनरुक्तिः, चारचारमित्यनुप्रासक्रमभङ्गश्च स्यात् । [ सानुतर्फ ] सटष्णञ्च यथा तथा, [ अनुतर्षपदेन ] अनुतर्षत्यनेनत्यनुतर्षों मद्यम्। 'मद्येऽनुतर्षं तत्याने पात्रे तृष्णाऽभिलाषयोः' इत्युभयत्रापि विश्वः। तस्य पदेन छलन, [ मूर्त ] मूर्तिमत् , [ प्रेम, स्वाः ] खोयाः, बधूः, मुदत्त] चणं, [मान] कोपम्, [अवधूय, अपौप्यन्] पाययन्ति स्म । पिबतौँ चडि “लोपः पिबतरोच्चाभ्यासस्य" (७४।४ पा०) इति धात्वाकारलोपः, ईकारोऽभ्यासस्य । “न पादमि-" (शशष्ट पा.) इत्यादिना निगरणार्थत्वमिति परस्मैपदनिषेधेऽपि "णिपश्च(१।३। ७४ पा० ) इत्यात्मनेपदविकल्पात् पाक्षिकं परस्मैपदम् । “गतिबुद्धि- (१५२ पा• ) इत्यादिना बघूरित्यणिकर्तुः कर्मत्वम्। अनुतर्षपदे- .

·মিষ্মকাল क्रान्तकान्तवदनप्रतिविम्बे मग्नबालसहकारसुगन्धौ। खानि प्रणदितालिनि शीते निर्ववार मधुनौन्द्रियवर्गः ॥ ३ ॥ कापिशायनमुगन्धि विघूर्ण- नुनमदोऽधिशयितं समशेत। फुल्लदृष्टि वदनं प्रमदाना- मजचारु चषकञ्च षडडिः ॥ ४ ॥ नत्यनुतर्षापहवेन मूर्तप्रेमत्वोत्प्रेक्षणात् व्यञ्जकाप्रयोगाञ्च प्रतीयमाना सापहवोत्प्रेक्षा ॥२॥ क्रान्तेति ।-[ कान्तकान्तवदनप्रतिविम्बे] क्रान्तं सान्तं, कान्त- वदनप्रतिविम्बं यस्मिन् तस्मिन्, नेत्रनिहतिकर इत्यर्थः। [मग्नबाल- सहकारसुगन्धौ] मग्ना: क्षिप्ताः, बालसहकाराश्चूतविशेषपलवाः । 'अाम्रभूतो रसालोऽसौ सहकारोऽतिसौरभः' इत्यमरः। तैः सुगन्धी सुरभिणि, घ्राणतर्पण इत्यर्थः । “तृतीयादिषु भाषितपुंस्कं पुंवगा- लवस्य" ( ७१।७४ पा०) इति पुंवद्भावः । [स्वादुनि] मधुरे, रसनाकर्षिणीत्यर्थः । [प्रणदितालिनि] गुमन्मधुकर, श्रुतिसुख इत्यर्थः । [मौत] स्पर्शसुखे इत्यर्थः । एवं पञ्चविषयसमष्टो [ मधुनि) मद्ये, [ इन्द्रियवर्गः ] चक्षुरादिपञ्चकं, [ निववार ] निर्वृतमभूत्। अत्र रूप- रसादिपदार्थानां मधुविशेषणभावेन निवृतिहेतुत्वात् पदार्थहेतुक काव्यलिङ्गम् ॥३॥ कापिशायनेति।-[ उन्मदः ] उद्रितमदः, अत एव [ विघूर्णन् ] घमन्, [ षडङ्गिः] षट्पदः, [ कापिशायनसुगन्धि ] कापिशायनेन सुगन्धि सुरभि । 'कश्यं कल्यं तथा मद्यं मैरेयं कापिशायनम्' इति .

·दशमः मर्ग:। विम्बितं भृतपरिघुति जानन् भाजने जलजमित्यबलायाः । घ्रातुमति पतति भ्रमरः स्म मान्तिभाजि भवति क विवेकः ? ॥ ५ ॥ दत्तमिष्टतमया मधु पत्यु- ढिमाप पिबतो रसवत्ताम् । वैजयन्ती। [ फुनदृष्टि ] विकमितनेनं, [प्रमदानां ] वनितानां, [ वद- नम्, अमचारु ] अधिवासनार्थेन अलेन चारु, [चषकं ] पानपात्रं, [च]। 'चषकोऽस्त्री पानपात्रम्' इत्यमरः । [ अधिशयितुम् ] अधिष्ठातुं, [ समशेत ] "इदं भजामौदं भजामि वा ?" इत्युभयलोभा) दोलायमानमानम आसौदित्यर्थः । अल प्रकृतयोरेव वदनचषकयोः षट्पदाभिलाषास्पदत्वरूपैकधर्मयोगादोपम्यस्य गम्यतायां तुल्ययोगिता- मैदः ।। ४॥ विम्बितमिति ।- [भृतपरिसुति ] भृता परिसुत् वारुणी यस्मिं- स्तस्मिन् । 'परिम्हरुणात्मजा' इत्यमरः। [भाजन ] पानपाले, [विम्बितं ] प्रतिविम्बितम् । [ अबलायाः अक्षि जलजमिति, जानन् ] सादृश्यात् तथा भ्राम्यन्नित्यर्थः। [ भ्रमरः धातुं पतति स्म ] | तथा हि, [भान्तिभाजि] भ्रान्तिभ्रमणं, विपरीतज्ञानञ्च तद्भाजि, [विवेकः ] विचार:, [क भवति ] न कापौत्यर्थः । अत्र भ्रमरस्याक्षिण जलजमान्ते- ििन्तमंदलङ्कारः, तत्समर्थकत्वात् श्लेषमूलातिशयोक्त्यस्थापितोऽर्थान्तर- न्यासः तेन सहाङ्गाङ्गिभावन सङ्करः ॥ ५ ॥ दत्तमिति ।- [इष्टतमया * दत्तं, मधु ] मद्यं कर्तृ। [पिवतः पत्युः, रसवत्तां] प्रेयसीकरस्पर्शादतिस्वादुताम, [आप] । अतिशायने • प्रियतमया।

·४६८ शिशुपालबधे यत्सुवर्णमुकुटांशुभिरासौ- चेतनाविरहितैरपि पौतम् ॥ ६ ॥ खादनेन सुतनोरविचारा- दोष्ठतः समचरिष्ट रसोऽत्र । अन्यमन्यदिव यन्मधु यूनः खादमिष्टमतनिष्ट तदेव ॥ ७ ॥ बिभ्रती मधुरतामतिमात्र रागिभिर्यगपदेव पपाते । मतुप। [वाढं ] ध्रुवमित्युत्प्रेक्षा। कुतः ? [ यत् ] यस्मात्, [ चेतना- विरहितैः ] अचेतनैः, (सुवर्ण मुकुटांशुभिरपि ], मधुनि प्रस्तैरिति भावः। [ पोतं ] पीतवर्ण पौतञ्च, [आसीत् । अत्र पौतमिति शेषमूलातिशयोक्त्या पौतिम्नः क्रियाभेदाध्यवसायनाचेतनांशुकर्तृक- पानक्रियानिमित्ता प्रेयसौखहस्तदानागिरभवत्तीत्प्रेक्षा; तया च यद- चेतनानामपि पे सचेतनानां किं वक्तमित्यर्थापत्तिध्वननादलङ्गारे- गालङ्कारध्वनिः ॥ ६॥ खादनेनेति ।-[सुतनोः ] कलाः । [खादनन] आखादनेन, [ोष्ठतः ] ओष्ठात्, [ रसः ] खादः, [अत्र ] मधुनि, [ अविचारात् ] असंशयात्, [ समचरिष्ट ] सडान्तः । सम्पूर्वात् परतेलुंछ । “सम- स्तृतीयायुक्तात्" ( १३५४ पा० ) इत्यात्मनेपदम्। कुतः १.[ यत् ] यस्मात्, [ तदेव ] पूर्वभुक्तमेव, [ मधु, अन्यदिव ] अपूर्वमिव, ( अन्यम् ] अपूर्वम, [ इष्टं ] प्रियं, [ खादं ] रस, [यूनोऽतनिष्ट)। तनोतेलुडि तङ् । पोष्ठस्पर्शानन्तरमेव रसान्तरप्रादुर्भावात् अनन्तरन्यायात् तद्रससङ्ग मणोत्प्रेक्षा, सा चाविचारादिति व्यनकप्रयोगादाचा ॥७॥ वित्रताविति। [रागिभिः] कामिभिः, [अतिमात्र, मधुरतां ] ·दशमः सगः। ४५८ आननैर्मधुरसो विकसहि- र्नासिकाभिरसितोत्पलगन्धः ॥ ८॥ पौतवत्यभिमते मधुतुल्य- खादमोष्ठरुचकं विददडी। लभ्यते स्म परिरक्ततयाऽऽत्मा यावकेन वियताऽपि युवत्याः ॥ ६ ॥ खादुतां, प्रियत्वं वा, [ बिभ्रती]। 'मधुरं रसवत् खाटु प्रियेषु मधुगे- इन्यवत्' इति विश्वः । तस्य भावस्तां, विकसमिः विकसन्तौभिश्च [ विव- सनिः] तृष्णया विजृम्भमाणैः । “नपुंसकमनपुंसकेनैकवचास्थान्यतर- स्थाम्" ( १।२।६८ पा०) इति नपुंसकैकशेषः। [ आननैः, मधुरसः ] मद्यरमः, (नासिकाभिः) घ्राणैः, [असितोत्पलगन्धः] च [युगपदेव, पपात] पौती; भिन्नेन्द्रियग्राद्यावपि गन्धरसो युगपत् खेन्द्रियसम्बन्धात् युगपत् महौतावित्यर्थः । अल मनस आशु सञ्चारात् योगपद्याभि- मानः। शतपत्र शरव्यतिमेदवदित्यणुपरिमाणवादिनः । वास्तवमेव योगपद्यमिति मध्यमपरिमाणवादिनः । सार्वपथौनास्तु कवय इत्यल- मतिपवितैन । अत्र रसगन्धयोः प्रकतयोरेकपानक्रियासम्बन्धात् तुन्ध- योगिताभेदः ॥८॥ पौतवतौति ।-[विद ] विदंष्टुमिच्छो, उपदंशेच्छावतीत्यर्थः । दंशः सवन्तादृप्रत्ययः । [ अभिमते] वामे, [ मधुतुख्यखादं] मधुना तुल्यस्खादं तुल्यरसं, तुल्यत्वञ्च हृद्यतामात्रेण नान्यथा विलक्षणरसस्य अनुपदंशत्वात् । ओष्ठो रुचकमाभरणमिवेत्युपमितसमासः । 'रोषना- यान्तु रुचकमश्चाभरणमाल्ययोः' इति विश्वः। तत् [ोष्ठरुचकम् ] ओष्ठश्रेष्ठ, पौतवति) सति [वियता) अपगच्छता, [अपि । इगो लटः प्रलादेशे "रणो यण (८१ पा० ) इति यणादेशः । [युवत्याः ] युवतेः। "डिति इख" (१।४।६ पा.) इति वा वि-80 ·शिशपालबधे कस्यचित् समदनं मदनीय- प्रेयसौवदनपानपरस्य। खादित: सकृदिवाऽऽसव एव प्रत्युत क्षणविदंशपदेऽभूत् ॥ १० ॥ पौतशीधुमधुगैमिथुनाना- माननैः परिहृतं चषकान्तः । बौड़या रुददिवालि विरावे- र्नीलनीरजमगच्छदधस्तात् ॥ ११ ॥ नदीत्वादाड़ागमः । यावकेन} अलक्तकेन, [ परिरक्ततया ] टन्त- निष्पीड़नक़तेन रागेण हेतुना, [ आत्मा ] स्वरूपं, [ लभ्यते स्म ] लब्धः, पुनरुद्भूतमित्यर्थः। अत्राधरपानादपगतस्थापि यावकस्थ रागप्रादभाव- निमित्ता विरोधगर्भा पुनरुद्भवोत्प्रेक्षा व्यञ्जकाप्रयोगात् गम्या ॥ ८ ॥ कस्यचिदिति ।-[समदनं ) यथा तथा, [ मदनौयप्रेयमौवदन- पानपरस्य ) मदयतीति मदनीयं मदकारि। “कत्यल्युटो बहुलम्" (३६३११३ पा० ) इति कर्तरि अनौयप्रत्ययः। तस्य प्रेयसौवदनस्थ पानं परं प्रधानं यस्य तस्य कामुकत्वात् प्रियामुखपानासक्तस्य, [ कस्य- चित् ! कामिनः, [ सक्कदिव स्वादितः ] अबाहुल्येन पौतः। इवशाब्दी वाक्यालङ्कारे। [आसव एव ]। [ प्रत्युत] वैपरीत्ये इति गण- व्याख्याने। [क्षणविदंशपदे] क्षणं विदंशपदे उपदंशस्थान, [ अभूत् । अन्येषां मधुपानलोलुपानामधराखाद उपदंशः । अस्य त्वधरपानैकपरस्य मध्वेवोपदंश इत्यर्थः। अधरपानस्य उपदंशत्वसम्बन्धेऽप्यसम्बन्धः, आस- यस्य तदसम्बन्धेऽपि सम्बन्ध इत्यतिशयोक्त्योरसापेक्षत्वात् संसृष्टिः ॥ १० ॥ पौतेति ।-[ पौतशोधुमधुरैः] पौतशोधनि पौतमद्यानि; अत एव मधुराणि मनोज्ञानि तैः, [ मिथुनानां ] स्त्रीपुंसानाम, [आननैः, ·दशमः सर्गः प्रातिभं विसरका गतानां वक्रवाक्यरचनारमणीयः । गूढ़सूचितरहस्यसहास: सुमुवां प्रववृते परिहासः ॥ १२ N . पक्कान्त: ] पानपानाभ्यन्तरे। 'षकोऽस्त्री पानपालम्' इत्यमरः : [ परिहृतं ] त्यक्तं, [ नोलनीरजं] वामनायं निक्षिप्तं नौलोत्पलं, [ौड़या ] परिहारलज्जया, [ अलिविगवैः रुददिवाधस्तादगछत् ] । अत्र मद्यापगमनिमित्तस्य नौलनीरजाधोगमनस्य गेदनविशिष्टलज्जा. हेतुकत्वोत्प्रेक्षा, सा चालिविगवैरिति व्यधिकरण परिणामोज्जीवि- तेति मकरः ॥ ११ ॥ अथ मदानुभावान् वर्णयति, प्रातिभमिति ।-त्रयाणां सर- काणां समाहारस्त्रिसरकं विवारमधुपानम्। 'सरकं शोधुपाने स्यात् शौधुपाने च शोधुनि' इति विश्वः । “तद्वितार्थ-" (२२११५१ पा.) त्यादिना समाहारे द्विगुः । पात्रादित्वात् नपुंसकत्वम् । तेन [ त्रिस- रकेण ] त्रिपानं मदातिभूमिरिति पानप्रसिद्धिः । प्रतिभैव [ प्रातिभं ] प्रतिभाविशेषः। प्रज्ञादित्वात् साथैणप्रत्ययः ; यहा,-'ज्ञानबीजभूतः संस्कारविशेषः प्रतिभा' इति काव्यप्रकाशकारः । तत्र भवं प्रातिभं ज्ञानप्रभावविशेष एव। भवार्थेऽण प्रत्ययः । तत् प्रातिभं [गतानां ] विवार-मधुपानोत्कट-मदोबुद्धसंस्कार-प्रभावित-प्रगल्भमतोनामित्यर्थः । [ सभ्रवां ] स्त्रीणां, [वक्रवाक्यरचनारमणीयः ] प्रतिकूलवाक्यप्रयोग- रम्यः, (गूढ़सूचितरहस्यसहासः] गूढानि पूर्व लज्जया संवतानि, सूचितानि सम्प्रति मदन प्रकाशितानि, रहस्यानि ग्राम्यावयवचेष्टाप्रलपितानि यस्मिन् स गूढसूचितरहस्यः, स चासो सहासश्चेति विशेषणसमासः । बैवधिकविशेषणविशेष्यभावात्। 'हासो हास्यम्' इत्यमरः । (परि- ·४७२ शिशपालबधे हावहारि हसितं वचनानां कौशलं दृशि विकारविशेषाः । चक्रिर भृशम्जोरपि बध्वाः कामिनेव तरुणन मदेन ॥ १३ ॥ पप्रसन्नमपराधरि पत्यो कोपदीप्तमुररीकृतधैर्यम्। चालितं नु शमितं नु बधूनां द्रावितं नु हृदयं मधुवागः ॥ १४ । हास: नर्मकेलिः, उपहासकौड़ेति यावत् । 'द्रवकेलिपरौहासाः' इत्य- मरः । [प्रवहत ] प्रवृत्तः । इतः परं मदः सञ्चारौ ॥१२॥ हावेति ।[तरुणेन] उत्कटेन, यूना च, [मदन कामिनेव, ऋजोः] मुग्धायाः, [ अपि बध्वाः ] किमुत प्रौढ़ानामिति भावः । [ हावहारि] विलासमनोहरं, [ इसितं] हासः, [वचनानां कौशलं ] प्रागल्भ्यं, [दृशि विकारविशेषाः ] विलासविशेषाः, [ भृशम्, चक्रिरे ] कतानि; पुंसव मौग्धा त्याजयित्वा प्रौढ्यं नौतेत्यर्थः । अल हसितकौशल- विकाराणां योगपद्योक्त्या समुच्चयः,-'गुण क्रियायोगपद्यं समुच्चयः' इति लक्षणम्। तस्यौपम्ययोगेन सङ्करः । तेन ऋजोरपि इत्यत्र किमुत प्रौढ़ानामित्यर्थापत्तिय॑ज्यते ॥ १३ ॥ अग्रसबमिति ।- अपराइरि ] आगस्कारिणि । राधेस्तृच्प्रत्ययः । [ पत्यो ] विषये, [ अप्रसन्नं ] कलुषं, क्षुभितमित्यर्थः। [कोपदीप्तं ] कोपेन ज्वलितम्, [ उररीकतधैर्यम् ] अङ्गीकृतकारिख्यम् । 'ऊरी- कतमुररीकतम्' इत्यमरः । “ऊर्यादिचिडाचश्च” (१।४।६१ पा० ) इति गतित्वात् “कुगतिप्रादयः” (२॥२॥१८ पा.) इति समासः । [बधूनां हृदय, मधुवारः ] मद्यप-यैः। 'मधुवारा मधुक्रमाः' इत्य- ·दशम: सर्ग:। ४७३ सन्तमेव चिरमप्रकृतत्वा- दप्रकाशितमदिद्युतदङ्गे। विममं मधुमदः प्रमदानां धातुलौनमुपसर्ग इवार्थम् ॥ १५ ॥ सावशेषपदमुक्तमुपेक्षा- सस्तमाल्यवसनाभरणेष । मरः । [क्षालितं] धोतं, [ नु, शमितं ] निर्वापितं, नि, द्रावितं] द्रवोकतं [नु]; अन्यथा कथं तादृगप्रसवतादीप्तताकठिनतानां हठात् निहत्तिरिति भावः । अत्र चालितत्वादीनामेकलाविरोधात् असादृश्याश्च न संशयालङ्कारः। सति सादृश्ये विरुद्धानककोटिगोचर- त्वात् तस्य । किन्तु अप्रसन्नत्वादिनिरासनिमित्तकं चालितत्वाद्युत्प्रेक्षा- बयं, नुशब्दानुवृत्तेः। तच अप्रसन्नत्वाद्युद्देशिनां क्षालितत्वाद्यनूद्देशिभिः यथासानान्वयमपेक्षत इति यथासंख्यालङ्कारेण सङ्गीर्यते ॥ १४ ॥ सन्तमिति। -[मधुमदः प्रमदानाम्, अने] वपुषि, अन्यत्र,-"यस्मात् प्रत्ययविधि:--" ( १।४।१३ पा० ) इत्युक्तलक्षणे प्रक्रत्याख्ये शब्दरूपे [चिरं] सर्वदा, [सन्तमेव; एकत्र,- खभावात्, अन्यत्र तु, अनेकार्थ- वादातूनामिति भावः। किञ्च, [ अप्रकतत्वात् ] अप्रस्तुतत्वात्, अप्रसक्त- वादिति भावः। [अप्रकाशितम् ] अव्यश्चितं, [विभ्रम ] विलासं, [ धातुलौनं ] धातो भूवादिके लोनं गूढ़म, [अर्थम् ] अभिधेयम्, [ उपसर्ग: ] प्रादिः, [ दव, अदिद्युतत् ] द्योतयति स्म। द्युतेः पडापधाया इखः” (७४।१ पा.)। "द्युतिखाप्योः सम्प्रसारणम्" (७।४।६७ पा०) इति अभ्यासस्य सम्प्रसारणमिकारः। उपसर्गस्य धातुलौनार्थद्योतकत्वमादानसन्दानादावनुसन्धेयम् । उपमाऽलङ्कारः * "यो धातुरूपे इति पाठो युक्तः, उपसर्गेण धास्वयम्यैव द्योतनात् ।

·४७४ शिशुपालबधे गन्तुमुत्थितमकारणत: स्म द्योतयन्ति मदविभ्रममासाम् ॥ १६ ॥ मद्यमन्दविगलत्वपमौष- चक्षुरुन्मिषितपक्ष्म दधत्या । वीक्ष्यते स्म शनकैनवबध्वा कामिनोमुखमधोमुखयैव ॥ १७ ॥ या कथञ्चन सखीवचनेन प्रागभिप्रियतमं प्रजगल्भे । सावशेषमिति ।-[ सावशेषपदं] सावशेषाण्यौतानि पदानि यस्मिन् तत्, [ उक्तम् ) उक्तिर्वाक्यं, [ सस्तमाल्यवसनाभरणेषु ] मस्तेषु माल्यवसनाभरणेषु, [ उपेक्षा ] अनादरः, [ अकारणतः ] अकस्मादेव, [ गन्तुम्, उत्थितम् ] उत्थानञ्च, आमां ] स्त्रोणां, [ मदविनमं] मद- विकारं, [ द्योतयन्ति स्म । एतैरनुभावैरासां मदसञ्चारी ज्ञात इत्यर्थः। अवार्डोक्तादीनां खलेकपोतकन्यायेन मदद्योतने प्रवृत्तत्वात् कारणसमुद्योगाख्यो द्वितीयसमुच्चयः,–'खलेकपोतन्यायेन बदनां कार्यसाधने । कारणानां समुदयोगः स द्वितीयः समुच्चयः ॥” इति लक्ष- णात् ॥ १६ ॥ मद्येति ।-[ मदामन्दविगलन्त्रपं] मद्येन मद्यपानन मन्दमल्यं विग- लन्ती लपा यस्य तत्, अत एव [ ईषत् ] उन्मिषितानि पक्ष्माणि लोमानि यस्य तत्, [ उन्मिषितपक्ष्म चक्षुः दधत्या, नवबध्वा] नवोढ़या, [ कामिनः ] प्रियस्य, [मुखम्,अधोमुखयैव] नमितवदनयैव । “खाना- चोपसर्जनात्-" (४|११५४ पा० ) इति विकल्पादनौकारः । [शनकैः ] असम्भमेण, [वीक्ष्यत म्म तिर्यगौक्षितमित्यर्थः । मानाभ्यां लपैव बलीयसीति मौग्धातिशयोक्तिः,-'समुद्यद्यौवना मुग्धा लज्जापिहितमन्मथा' इत्युक्तेः ॥ १७ ॥ अनापि मद- ·दशमः सर्गः। ४७५ बौड़जाधमभजन्मधुपा सा खां मदात् प्रकृतिमेति हि सर्वः ॥ १८ ॥ छादितः कथमपि त्रपयाऽन्त- यः प्रियं प्रति चिराय रमण्याः । वामणीमदविशङ्कमथाऽऽवि- श्चक्षुषोऽभवदसाविव रागः ॥ १६ ॥ স্থানাননিসনিয়ান वल्लभानभिसिसारयिषूणाम् । येति ।-[ या ] स्त्री, कथच्चन ] कच्छण, [ मखौवचनन ] सखौ- प्रेरणया, [ प्राक् ] मदात् पूर्वम्, [ अभिप्रियतमं] प्रियतमसमक्षम् । आभिमुख्येऽव्ययीभावः । [ प्रजगल्भे ] प्रगल्भत स्म । [ सा ] स्त्री ; मधु पिबतीति [ मधुपा]। “आतोऽनुपसर्गे कः" (३।२।३ पा० ) इति कः । [ब्रौड़जायं] बौड़ेन जा मोरधाम, [ अभजत् ] 'विहाया- गन्तुकं धर्म स्वभावमभजन्मदात्' इत्यर्थः। [हि } तथा हि, [ सर्वः ] जन:, [ मदात् ] हेतोः, [ खां] स्वकीयां, [ प्रतिमेति ] स्वभावं गच्छति। स्वाभाविकधमप्रकाशनं मदधर्मः । सामान्येन विशेषसम- धनरूपोऽर्थान्तरन्यामः ॥ १८ ॥ छादित इति ।-ग्मण्या यः प्रियं प्रति, रागः ] विषयाभिलाष:, [चिराय, लपया ] बौड़या, [अन्तश्छादितः ] संवृतः, [असो] अयमेव रागः, [ अथ अस्मिन्नवसरे, [ वारुणौमदविशङ्गं ] मद्यमदन नि:शङ, [ चक्षुषः ] नेत्रात्, [ आविरभवदिव] आविर्भूतः किम् ? अत्र रतिरागमदरागयोरभिलाषपाटलिमरूपयोः श्लेषप्रतिभोत्थापिताभदा- ध्यवसायमूलातिशयोक्तिमहिना योऽन्तर्गतो रागः स एव चिरनिरुद्धः सम्प्रति मदोद्घाटितत्रपाकपाट्या चक्षुर्दारा वहिरुद्भिव इत्युत्प्रेक्ष्यते । आविर्भुवोः व्यवधानं कवेः स्वातन्त्रात् ॥ १८ ॥ ..

·शिशुपालबध प्रापि चेतसि सविप्रतिसारी सुबुवामवसर: सरकण ॥ २० ॥ मा पुनस्तमभिसौसरमाऽऽग- स्कारिणं मदविमोहितचित्ता । योषिदित्यमिललाष न हालां दुस्त्यजः खलु सुखादपि मानः ॥ २१ ॥ अत्रा- आगतानिति ।-[ आगतान् ] स्वयं प्राप्तान, [अगणितप्रतियातान् तथाप्यगणिताच ते प्रतियाताश्चेति स्नातानुलिप्त इतिवत् पूर्वकाले समासः। तान् [वल्लभानभिसिसारयिषणां] सम्प्रति चन्द्रोदये खयमेवाभिसारयितुमभिसर्तुमिच्छूनाम् । अभिसारयत: स्वार्थण्यन्तात् सबन्तादप्रत्ययः। [सुभ्रुवां ] स्त्रीणां, [ चेतसि सविप्रतिसारे कष्ट- मम्माभिरकायं कृतमिति पश्चात्तापयुक्ते सति । 'पश्चात्तापोऽनुतापश्च विप्रतीसार इत्यपि' इत्यमरः। [सरकेण ] मधुना, मधुपानन वा । 'सरकं शोधुपाले स्वाछौधुपाने च शोधुनि' इति विश्वः । [ अवसरः, प्रापि] प्राप्तः; स्वयंगमनसोकर्याय मधुपानं चरित्यर्थः । भिसारणस्य पश्चात्तापकारणकस्य मदयोगात् सोकोक्तः समावल- झारः,-'समाधिः सुकरे काय कारणान्तरयोगतः' इति काव्य- प्रकाशे ॥ २०॥ मा पुनरिति।- मदविमोहितचित्ता] मदन विमोहितचित्ता अमितचित्ता सती, अहमिति शेषः । [आगस्कारिणम् ] अपराध- कतम् । “अतः क कमि-" (८३।४६ पा०) इत्यादिना विसर्जनीयस्य सत्वम्। [तं, पुनः ] भूयः, [ माऽभिसौसरं] नाभिसारयाणि । सरतः खार्थे “णो चडापधाया इस्वः” (७।४।१ पा०) “दौ? लघोः” (७४ 28 पा०) इत्यभ्यासस्य दोघः । [इति ] इत्यालोच्येत्यर्थः । गम्यमानार्थ- त्वादप्रयोगः, अन्यथा पोनरुत्यमित्यालङ्गारिकाः। [ योषित् ] काचित् ·दशमः सर्गः। ४७७ हौविमोहमहरद्दयिताना- मन्तिकं रतिसुखाय निनाय । सप्रसादमिव सेवितमाऽऽसीत् सद्य एव फलदं मधु तासाम् ॥ २२ ॥ दत्तमात्तमदनं दयितेन व्याप्तमातिशयिकेन रसेन । सखदे मुखसुरं प्रमदाभ्यो- नाम रूढ़मपि च व्युदपादि ॥ २३ ॥ स्त्रो, [हालां] सुराम् । 'सुरा हलिप्रिया हाला' इत्यमरः । [नाभिल- लाष] । तथा हि, [सुखादपि मानो दुख्यजः खलु ]। अतोऽस- कारणादधिकार्थहानिरिति नाशङ्कनीयमित्यर्थान्तरन्यासः ॥ २१ ॥ होति ।-[सप्रसादं] मनःप्रसादपूर्वकं, ममेदं श्रेयस्करमिति भावना- पूर्वकमित्यर्थः, अन्यथा फलोदय एव न स्यात् । 'दैवज्ञे मेषजे गुरो' • इति वचनादिति भावः। [ सेवितम् ] उपभुक्तमिति हेतोः [ मधु तासां सद्य एव फलदमासीत् इव । कुतः ? [ हौविमोहं] बौड़ा- जाड्यम्, [ अहरत, रतिसुखाय] मुरतमुखाय, [दयितानामन्तिक निनाय] अत्र हौहरणान्तिकनयनवाक्याभ्यां फलदानवाक्यार्थ- समर्थनादनकवाश्यार्थहेतुकं काव्यलिङ्गमलङ्गारः ॥ २२ ॥ दत्तमिति ।-[आत्तमदनम् ] आहितमदनं यथा तथा, [दयितेन दत्तम् ] ; अत एव [अतिशयिकेन ] अतिशयप्रचुरेण । “विनयादिभ्य- ठक" (५।४।३४ पा.) इति ठक। [ रसेन खादन, [व्याप्तं] स्वाद- तरमित्यर्थः मुखस्य सुग [ मुखसुरं] गण्डूषमद्यम्। “विभाषा * मन्वे तीर्थ हिजे वेवे दैवज्ञ भेषजे गरी : याहशी भावना यस्य सिद्धिर्भवति ताशौ ॥” इति सम्पूर्णः श्लोकः ।

·४७८ शिशपालबधे लब्धसौरभगुणो मदिराणा मङ्गनाऽऽस्यचषकस्य च गन्धः । मोदितालिरितगतरयोगा- दन्यतामभजतातिशयं नु ॥ २४ ॥ मानभनपटुना सुरतेच्छा तन्वता प्रथयता दृशि रागम् । सेमासुराछायाशालानिशानाम्” ( २४।२५ पा० ) इति मपुंसकत्वम् । प्रकष्टो मदो यामां ताभ्यः [ प्रमदाभ्यः ] स्त्रीभ्यः। "कयर्थानां प्रौय- माणः” (१।४।३३ पा०) इति सम्प्रदानसंज्ञा। [सखदे] कल्चे, प्रोतिकरमभूदित्यर्थः । कर्तरि लिट् । अत एव तदेव तासां मदकर चासौदित्याह, नामेति । - [रूढ़म्] प्रागश्वकर्णादिवदयुत्पन्न, [नामापि] प्रमदेति नामधेयं, [च, व्युदपादि व्युत्पन्नं जातम् । यथा प्रकष्टमद- योगात् प्रमर्दत्यन्वर्थनामत्वं भवेत, तथा तास्तेनामाद्यन्नित्यर्थः। पद्यते- रख्यन्तात् कर्तरि लुङ्, “चिण ते पदः” ( ३।१।६० पा० ) इति चिण- प्रत्यये चिणी लुक् । प्रमदाभिरिति पाठ,-सम्वर्द स्वदयाञ्चक्रे इत्यर्थः । 'खादनमशनं भक्षणमाहारी भोजनं स्वदनम्' इति हलायुधे । खदि- खाद्योरेकार्थत्वाभिधानात् कम्मणि लिट। अत्र पूर्ववाक्याथस्योत्तर- वाक्याथ हेतुत्वात् काव्यलिङ्गम् ॥ २३ ॥ लब्धेति ।-[ लब्धमौरभगुणः] मेलनात् प्राप्तमौरभोत्कर्षः, अत एव [ मोदितालिः ] आनन्दितभृङ्गः, [ मदिगणां] मद्यानाम्, [अङ्गना- ऽऽस्वचषकस्य अङ्गनाऽऽस्यमेव चषकं तस्य, [च गन्धः] गन्धगुणः, [इतरे- तरयोगात्] इतरेतरस्य योगात् मिश्रणात्, [अन्यताम् ] अपूर्वताम् [अतिशयं नु ] तत्रैवोत्कर्ष वा, [अभजत | यक्षकईमादौ ताक्त- कुखमादो चोभयथा दर्शनादयं मंशय इति भावः, अत एव संशया- लजारः ॥२४॥ .

·दशमः सर्गः। ४९ लेभिरे सपदि भावयताऽन्त- योषितः प्रणयिनेव मदन ॥ २५ ॥ पानधौतनवयावकरागं सुमवो निभूतचुम्बनदवाः । प्रेयसामधररागरसेन खं किलाधरमपाऽऽलि रर ः ॥ २६ ॥ अर्पितं रसितवत्यपि नाम- ग्राहमन्ययुवतर्दयितेन। मानति ।- मानभङ्गपटुना कोपशमनसमर्थेन, [ सुरतंच्छां तन्वता] मदनोद्दीपकेन, [ दृशि, गगम् ] आरुण्यं, प्रौतिञ्च, [ प्रथयता ] प्रकाशयता, [ अन्त: अन्तःकरणं, भावयता रञ्जयता, [मदन प्रणयि- नव सपदि, योषितः ] स्त्रियः, [लेभिरे ] प्राप्ताः । गगमिति श्लेषमूला- तिशयोक्तिसकोगोंयमुपमा ॥ २५ ॥ पानति ।-उपालि] आल्या: समीपे । समीपार्थेऽव्ययीभावः 'आलिः सखी वयस्या च' इत्यमरः । अत एव [ निभृतचुम्बनदक्षाः गूढ़चुम्बनचतुगः, [ सभ्रवः, पानधौतनवयावकरागं ] मधुपानक्षालित- लाक्षारागं, [ स्वमधरं प्रेयसाम्,अधररागरसैन ] अधरेषु यो गगरसः ताम्बूलरागद्रवस्तेन, [ रञ्जः किल ] । अन्यगुणस्थान्यत्राधानमिह री- ग्र्थः। किलेत्यपरमार्थे, तन पानधोतरागेषु स्वाधरेषु प्रेयोऽधरराग- संक्रमणनाटितकेन सखौसमक्षमेव प्रियान् चुम्बनं कारयामासुरित्यर्थः । अनागन्तुना रञ्जनेन सहजचुम्बन निगृहनान्मीलनालङ्कारभेदः,-"मौलनं वस्तुना यत्र वस्त्वन्तरनिगूहनम्' इति लक्षणात् ॥ २६ ॥ अर्पितमिति ।-दयितेन, अन्य युवतः] सपत्नयाः, [नामग्राह] नाम महौत्वा। "नानादिशिग्रहोः" (३।४।५८ पा०) इति गमल- ·४८. शिशपालबध उज्झति स्म मदमप्यपिबन्ती वीक्ष्य मद्यमितरा तु ममाद ॥ २७ ॥ अन्ययाऽन्यवनितागतचित्तं चित्तनाथमभिडितवत्या । पौतभूरिसुरयाऽपि न मेदे निर्वृतिहि मनसो मदहेतुः ॥ २८ ॥ प्रत्ययः । [ अर्पितं] दत्तं, [ मद्यं, रसितवती] पाखादितवती, [अपि) । रसतेरावादनार्थात् क्तवती “उगितच" (8| पा० ) इति डोप । काचित् इति शेषः । [ मदमुज्झति स्म] न ममादेत्यर्थः। [इतरा तु] सपनो तु, मद्यम् अपिबन्त्यपि, वीक्ष्य) दृष्टदेव, [ममाद] मत्ता ; मनो- निर्वतिरेव मदहेतुरिति. भावः । अत्र पूर्वार्द्ध रसितवत्यपि न ममा- दति विशेषोक्तिः। उत्तरा? तु अपिबन्त्यपि ममार्दति विभावना ;- 'कारणेन विना कार्य्यस्योत्पत्ति: स्यात् विभावना। तत्सामग्रामनु- त्पत्तिः विशेषोक्रिनिगद्यते ॥” इति। तयोः सङ्करः ॥ २७ ॥ अन्ययेति ।-[चित्तनाथम्) भर्तारम, [अन्यवनितागतचित्तं] सपनी- सङ्घान्तचेतसम, [ अभिक्तिवत्या ] तस्मिन् अविश्वसत्या, [अन्यया ] कयाचित् स्त्रिया, [पौतभूरिसरया अपि, न मेदे ) न मत्तम् । माद्यत- र्भावे लिद। तथा हि, [ मनसो निर्वृतिमंदहेतुः हि] | मामा- न्येन विशेषसमर्थनादर्थान्तरन्यासः । एषा नवोढ़ा भौरुव, साशकायाः पानाघटनादिति ॥ २८॥ यव हि विभावनाविशेषोत्यलकारी विद्यते, तव तयोः सन्दहमकरः वेदितव्यः; विनाहतुककार्थोत्पत्तिकरूपाया विभावनाया:, विद्यमानहतुककार्यो- पत्त्यभावरूपायाः विशषी: परस्परविरुद्धायाः तुल्यबलत्वेन एकस्य नितुमशक्य- त्वात् । कुवचित् प्राकरणिकार्यप-लोचनया तया: भेदस्य म्यवस्थितत्वेऽपि प्रायशः एव सन्देहात सन्देहसहरः भवतीति सुधीभिः चिमनीयम् ; पत्र तु नयी: भिन्नाभि करबगतत्वेन विरोधाभावात् केवल सडर इत्युक्त मिति जेयम्। अन्यथा ·दशमः मगंः। ४८१ कोपवत्यनुनयान एहौत्वा प्रागयो मधुमदाऽहितमोहा। कोपितं विरहखदितचित्ता कान्तमेव कलयन्त्यनुनिन्ये ॥ २६ ॥ कुर्वता मुकुलिताक्षियुगाणा- मङ्गसादमवसादितवाचाम् । ईर्ष्णयेव हरता हियमासां तद्गुणाः स्वयमकारि मदेन ॥ ३० ॥ गण्डभित्तिषु पुरा सदृशौषु व्याजि नाञ्चितदृशां प्रतिमेन्दुः । एषा कोपवतीति ।-[प्राक् प्रथम, [ कोपवतो मगेषा, अत [ अनुनयान् ] प्रियप्रार्थनानि, [ अग्रहीत्वा ] अनादृत्य, । अयो] सम्पति, [विरहखेदितचित्ता) पश्चात्तापतप्ता, काचित् मधुमदा इत- मोहा] मधुमदेनाऽऽहितमोहा कतचित्तविभ्रमा मतौ, कान्तमैव, कोपि- तम् ] आत्मना रोषितं, [ कलयन्तौ ] जानती, अनुनिन्ये मापराधाऽ क्षमस्वेति प्रार्थितवती। मत्तेष किं न सम्भावितमिति भावः । कलहान्तरिता ॥ २८ ॥ कुर्वतेति ।-[ मुकुलिताक्षियुगागाम, अवमादितवाचां ] कुहित. गिराम्, [ प्रासां ] स्त्रीणाम, [अङ्गसादम् अङ्गमादरू पशनिश्चेष्टतां, [ कुर्वता हियं हरता मदन, ईष्ययेव] इत्युत्प्रेक्षा। तस्या हियो गुणः [ तण: ] अक्षिनिमीलनवाक्सादासादरूपः । [ स्वयम्, अकारि ] कतः । होमदयोस्तुल्यानुभाविकत्वात् इति भावः ॥ ३० ॥ गण्डेति ।-[प्रतिमेन्दुः ] प्रतिविम्बचन्द्रः, [ मदृशीषु ! स्वसमाम- शि-४१ ·४५२ शिशुपालबधे पानपाटलितकान्तिषु पश्चा- लोध्रचूर्णतिलकाऽऽकृतिराऽऽसौत् ॥ ३१ ॥ उहतैरिव परस्परसङ्गा- दौरितान्युभयत: कुचकुम्भैः । योषितामतिमदन जुधूर्ण- विममातिशयपुंषि वपूंषि ॥ ३२ ॥ वर्यासु, [ अञ्चितदृशां ] सुदृशां, [गण्डभित्तिषु, पुरा ] सुरापानात् पूर्व, [न व्याधि] नाभेदि ; तदेकतापत्त्या तहिवित्ततया न रहौत इत्यर्थः, अत एव सामान्यालङ्कारः,-'सामान्यं गुणसाम्येन यत्र वस्त्व- न्तरैकता' इति लक्षणात्। विपूर्वाद ः कर्मणि लुङ् “आड़जा- दौनाम्" (६।४।७२ पा० ) इत्याड़ागमः । [ पश्चात् ] पानानन्तरं, [पानपाटलितकान्तिषु ] पानन पानमर्दन, पालिता पाटलौकता कान्तिर्यासां तासु, गण्डभित्तिषु, [ लोध्रचणतिलकाकतिः ] लीघ्रचूर्णम्य लोध्रपरागस्य, तिलकश्चित्रकम् -'तमालपत्रतिलकचित्रकाणि विशे- षकम्। द्वितीयञ्च तुगैयञ्च न स्त्रियाम्' इत्यमरः। तस्याकतिरिवा- कतिः यस्य सः, [ आसीत् ) वैवात् विविक्र एवामोदित्यर्थः । तिल- काकतिरिति निदर्शना * पूर्वोकमामान्यमंसृष्टा ॥ ३१ ॥ उतैरिति ।-[ उद्दतैः ] दृप्तः, [ डव कुचकुम्भैः, परस्परसङ्गात् ] अन्योऽन्यसङ्घर्षात्, [उभयतः, ईरितानि] आकष्टानि, तथा [विभ्रमाति- शयपुंषि ] विभ्रमातिशयं विलाविशेषं पुष्णन्ति । तानि, “नपुंसकस्य झलचः" ( ७।१।७२ पा० ) इति नुमागमः। [ योषितां वपंषि ] । पूर्ववन्बुमागमः। "सान्तमइतः मंयोगस्य" (६।४।१० पा०) इति निद नित्यत्र उपमति पाठी युक्तः, बहवीही इवादिनीपान नमीपमं व साधीयसी। + रति विपप्रत्ययः ।

·दशमः सर्गः। ४८३ चामता वपुरभूषयदासां तामनूननवयौवनयोगः । तं पुनर्मकरकेतनलक्ष्मी- म्तां मदो दयितसङ्गमभूषः ॥ ३३ ॥ क्षोवतामुपगताखनुवेलं ताम रोषपरितोषवतीषु। दोघः। ( अतिमर्दन, जुघणु:] भ्रमः । दृप्तसपस्तटस्थपौड़ाकरः, यथा वृषभकलहात् वत्मपादभङ्ग इति भावः ॥ ३२ ॥ चारुतति ।-[ आसां ] योषितां, [ वपुः, चारुता] - सौन्दय्यम, अभूषयत्, तां] चारुताम्, [ अनूननवयौवनयोग: ] सम्पर्णयोवन- सम्पत्तिः, अभूषयत्। [तं पुन: ] नवयौवनयोगन्तु, [ मकरकेतन- लक्ष्मीः ] मदनसम्पत्तिः, अभूषयत् । [ तां] मकरकेतनलक्ष्मी, [ दयित- सङ्गमभूषः ] दयितसङ्गम एव भूषा यस्य सः, [मदः] अभूषयत् ; तां मदः तच्च दयितसङ्गम इत्यर्थः ; प्रक्रमानुसागत् तां मदस्तमपि वसभसड़ इति प्रयोक्तव्ये विशेषणत्वेन प्रयोगी महाकवीनामनुवेगात् ; यथा भारवः प्रयोगः,–'शुचि भूषयति' इत्यादी ( २स० ३२ श्लोके) 'स नयाजः स च सिद्धिभूषणः' इति वक्तव्ये ‘स नयापादितसिद्धिभूषणः' इति । अत्रोत्तरोत्तरस्य पूर्वपूर्वविशेषकत्वादेकावली,-'यत्रोत्तरो- त्तरषां स्यात् पूर्वपूर्व प्रति क्रमात् । विशेषकत्वकथनमसावेकावली मता।' इति लक्षणात् ॥ ३३ ॥ * की। * पव दयितसङ्गमम्य समासे गुणीभूततया विशेष्यतयाले खविरहात् भग्नप्रक्रम- ताऽख्यदोषः, येन यन हि प्रकारण प्राक् निर्दिष्ट, तेन तेनैव पण विशेष्यात्मकत्वेन पश्चादनिर्देशात् क्रमस्य भग: वेदितव्यः । एतादृशदोषाणा प्रायश: महाकविप्रयोगेषु दर्शनात् महाकवीनामनरेगादित्य टौकाता।

·४.४
शिशुपान्नबधे
अग्रहोन्नु सशरं धनुरुमा-
मास नून्झिनिषङ्गमनङ्गः ॥ ३४ ॥
शङ्कयाऽन्ययुवतौ वनिताभिः
प्रत्यभेदि दयित: स्फुटमेव ।
न क्षमं भवति तत्त्वविचार
मत्मरगा हतमंहति चत: ॥ ३५ ॥
अन्यथा
दोवतामिति ।-चोवतां ] मत्तताम् । 'मत्ते शोण्डात्कटचोवा:'
इत्यमरः । “क्षीव मद" इत्यस्माद्धातोः “अनुपमर्गात् फुलदीवकशो-
साचा:" (चारा५५ पा.) इति निष्ठान्तो निपातितः। [उपगतासु ]
प्राप्तामा
अत एव [ अनुवलं ] प्रतिक्षणं, [ रोषपरितोषवतीषु, ताम्]
स्त्रीषु विषये, [ अनङ्गः सशरं धनुरग्रहौत्रु ? उज्झितनिषकं ] त्यक्त-
तृणोरं यथा तथा, [ उमामास नु ] तत्याज किम् ? उज्झतर्लिट
“जादेव गुरुमतोऽनुच्छः" (३।११३६ पा.) इत्थाम्प्रत्ययः। रुष्टासु
धनुग्रहणं, परितुष्टासु त्यागश्च गेषपरितोषाभ्याम् उत्प्रेक्ष्यते ।
रोषानन्तरं परितोषः, परितोषानन्तरं गेषश्च न स्यादिति भावः । गेष-
परितोषयोधनुग्रहणाग्रहणाभ्यां यथासंख्येनान्वयात् यथासंख्यालङ्कार-
मेदः । तनोत्प्रेक्षयोरङ्गाङ्गिभावेन सङ्करः ॥ ३४॥
शङ्कयति ।-[ वनिताभिः, अन्ययुवतो] सपना, शङ्या तत्सङ्ग-
शङ्कामालेण, [ दयितः, स्फुटमेव ] निश्चितवदेव, [ प्रत्यभेदि ] सिइवत्-
कत्वोहाटित इत्यर्थः । अनुचितोऽयमविमश्य मिथ्याऽभियोग इति शहां
परिहरति, नेति ।-[ मत्सरंग ] वेरेण, [इतसंहति ] इता संहति-
गौप्यगोपनं यस्य तत्, [ चैतः, तत्त्वविचार ] भूतार्थचिन्तायां, [ क्षम]
सहिष्णु, [ न भवति ] ; मत्सरग्रस्तचेतसामेष खभाव इति भावः ।
सामान्येन विशेषसमर्थनरूपोऽर्थान्तरन्यासः ॥ ३५ ॥

·दशमः मर्गः। ४८५ आननैविचकसे हृषिताभि- वल्लभानभि तनूभिरभावि। आद्रतां हृदयमाप च रोषो लोलति स्म वचनेषु बधूनाम् ॥ ३६ ॥ रूपमप्रतिविधानमनोनं प्रेम कार्यमनपेक्ष्य विकाशि। चाटु चाकृतकसम्धममासां कार्मणत्वमगमन् रमगोषु ॥ ३७ ॥ आननैरिति ।- वल्लभानभि ] वल्लभसममित्यर्थः। "अभि- रभागे" (१४/८१ पा० ) इति लक्षणार्धकर्मप्रवचनीयत्वात् द्वितीया [बधनामाननैः, विचकसे ] विकसितम्। भावे लिट् । [ तनूभिः ] अङ्गैः, [ हृषिताभिः ] पुलकिताभिः । “हामसु” ( ७।२।२८ पा०) इतौड़ागमः । [ अभावि ] भूतम् । भावे लुङ्। [ हृदयञ्च, आद्रतामाप ] काठिन्यं जही इत्यर्थः । [वचनष गेषः, लोलति ] चलति [स्म], वचनगतो रोषो वक्रताऽपि निवृत्तेत्यर्थः । अत्र बधष्वाननविकासा- धनकक्रियायोगपद्यात् ममुच्चयालङ्कारः,-'गुण क्रियायोगपद्यं समु- चयः' इति लक्षगात् ॥ ३६ ॥ रूपमिति ।- [अप्रतिविधानमनीजम्] अप्रतिविधानम् अप्रतियत्न- मेव मनोज, स्वभावमुन्दरमित्यर्थः, [रूपम् ] आकतिः, [ कार्य ] प्रयो- जनम्, [ अनपेक्ष्य, विकाशि ] वर्द्धमानम्, अनोपाधिकमित्यर्थः । [ प्रेम, अकृतकसम्भ्रमम् । अवनिममरम्भ, [ चाटु च ] प्रियवचनञ्च, [आसां स्त्रीणां, [ रमणेष ] विषये, [कार्मणात्वं वशीकरणकम्मत्वम् । 'वशक्रिया संवद(न)नं मूलकमं तु कार्मणम्' इत्यमरः। “तद्युक्तात् कर्मणोऽण" (५।४।३६ पा०) इत्यण । [अगमन्] प्राप्तानि। गमेला, पेरडादशः । अल ·४८६ शिशुपालबंध लौलव सुतनोतुलयित्वा गौरवाव्यमपि लावणिकेन । मानवञ्चनविदा वदनेन. क्रौतमेव हृदयं दयितस्य ॥ ३८ ॥ स्पर्शभाजि विशदच्छविचारी कल्पिते मृगदृशां सुरताय । सन्नतिं दधति पेतुरजसं दृष्टयः प्रियतमे शयन च ॥ ३६ ॥ रूपादिष्वारोप्यमाणस्य कार्मणस्य प्रकतोपयोगात् परिणामालङ्कारः लौलयेति ।-लावण्यं कान्तिविशेषोऽस्यास्तौति लावणिकं, लावण्य- वत् । "अत इनिठनो" (५।२।११५ पा०) इति ठनप्रत्यये “ठस्येकः" (७२५० पा० ) “यस्येति च" (६।४:१४८ पा० ) इत्यलीप “हल- स्तद्वितस्य" (६।४।१५० पा० ) इति यकारलोपः । अन्यत्र तु,-लवणं पण्यमस्यास्तौति लावगिको लवणव्यवहागे लवणाप्रत्ययः । तेन [लावणिकेन, मानवञ्चनविदा ] अहङ्कारहरगादक्षण । अन्यत्र- परिमाणप्रतारणपटना। [ सुतनोः] स्त्रिया:, ( वदनन] कर्ता, गोरवायं ! गाम्भोय्यसम्पन्नम्, [ अपि]। अन्यत्र,-गुरुत्वयुक्तपि, [दयितस्य हृदयं, लोलया ] विलासेन, [ एव, तुलयित्वा ] । अन्यत्र- अनायासनैव उन्माय, गुर्वपि लघुतया मोत्वेत्यर्थः । [ कौत ] वशीकृतम्, { एव]। अन्यत्र,-दानन खौकतमेव । अत्र विशेषणमरिम्मैव वर्दन लावणिकन्वस्थ, हृदय पण्यत्वस्य च प्रतीतः, समासोक्तिरलङ्कारः । इदयस्य प्रतीयमानपण्याभेदेन क्रौतचोक्तरलोकिक हंदयावर्जने लोकिकक्रयव्यव- हारसमारोपः ॥ ३८ ॥ एवं मदानुभावं वर्णयित्वा सम्प्रति सुरतकेलिवर्णनं प्रस्तीति . तत ·दशमः सर्गः। ४८७ यूनि गगतरलैरपि तिर्यक पातिभि: श्रुतिगुगोन युतस्य दौर्घदर्शिभिरकारि बधूनां लङ्घनं न नयनैः श्रवणस्य ॥ ४० ॥ सुरतं द्विविधं, वाच्यमाभ्यन्तरञ्चेति ; वाह्यच्च प्रेक्षणभाषणाऽऽश्लेषा- चुम्बनादनकभेदभित्रम्। तत्र दृष्टिविशेषं तावदाह, पर्णोति ।- [ स्पर्शभाजि] सुखस्पर्श, [विशदच्छविचारो] विशदा विमला शुभ्रा च या छविः कान्तिस्तया चारौ ग्म्ये, [ सुरताय कल्पित ] रतिसुखदानाय सृष्टे, विहारयोग्यतया सज्जौकत च, [ सन्नतिम् ] आनुकूल्यं, सर्वतः साम्यञ्च, दधति] दधान, [प्रियतमे शयन च, मगदृशां दृष्टयः, अजसम्] अविछिन, [ पेतुः ] पतिताः। युगपदभयावलोकनादभिलाषं व्यञ्जया- मासुरित्यर्थः। अत्र प्रियतमशयनयोः प्रक़तयोरेव धर्ममाम्यादौपम्य- प्रतीतः केवलप्रकतगोचरा तुल्ययोगिता ॥ ३८ ॥ यूनौति ।-- गगतरलैरपि ] गर्गण तरलैचपलैगपि, दर्शनोत्सुकै- ग्पोत्यर्थः । [ यूनि ] प्रिये, [ तिर्यक्पातिभिः ] नपया साचि विप्र- मारिभिः, [ दौचंदशभिः ] आयतान्तैः आलोकनव्यापारपरित्यर्थः । अन्यत्र,-रागद्वेषचपलैः, अत एव तिर्यकपातिभिः कुटिलत्तिभिरपि, दोघदशिभिः आगामिकार्यरित्यर्थः । [बधनां नयनैः, श्रुतिगुणेन ] शब्दग्रहणपाटवेन, [ युतस्य । श्रूयतेऽननेति श्रवणं श्रोत्रं तस्य, । श्रवणस्य, लहानम् ] अतिक्रमः, [नाकारि) न चक्रे; कर्णान्ते विश्रान्त- मित्यर्थः । अन्यत्र तु,-श्रुतिः शवणम्, अभ्यास इति यावत् ; सैव गुण- स्तन युतस्य, श्रूयत इति श्रवणं शास्त्रं तस्य वा, लहनं नाकारि द्वेषग्रस्तोऽपि शास्त्रज्ञः कदाचिछास्वातिकमाद बिभेतीति भावः । अयञ्च व्यवहारो नयनेषु रागतरलैरित्यादिनिष्टविशेषणमहिना गम्यत इति समासोक्तिमेदः, इयच्च रागदृष्टिगत्सक्यानुभावः ॥ ४० ॥ राग- ·४८८ शिशुपालवधे सङ्कथेच्छु रभिधातुमनौशा सम्मुखौ न च बभूव दिदृशुः । म्पर्शनेन दयितस्य नतभ्र. रङ्गसङ्गचपलाऽपि चकम्ये ॥ ४१ ॥ उत्तरीयविनयात् त्रपमाणा मन्धती किल तदीक्षणमार्गम् । आवरिष्ट विकटन विवोटु वक्षसैव कुचमण्डलमन्या ॥ ४२ ॥ । मङ्गथेति ।-[ नतम्रः ] स्त्री, [ सङ्कथेच्छः ] मङ्गथायां मम्भाषणे, इच्छुः इच्छावयपि। “बिन्दुरिच्छुः” ( ३।२।१६८ पा० ) इत्युप्रत्ययान्ती निपातः । [ अभिधातुं] सम्भाषयितुम, [ अनौशा ] अक्षमा, बभूव, [दिदृचः च ] द्रष्टुमिच्छुरपि। अप्यर्थः च-शब्दः । दृशः सवन्ता- दप्रत्ययः। [ मम्मुखी ] अभिमुखी, [न बभूव। अङ्गमङ्गचपला ] गावस्पर्शचपला, [ अपि, दयितस्य स्पर्शनेन, चकम्मे ] कम्पितवती। एत कम्पादयो लज्जासाध्वसानुभावाः। लज्जाविजितमन्मथेयं मुग्धा ॥४१॥ अथाऽऽलिङ्गनं वयति, उत्तरीयेति ।- [अन्या ] स्त्री, [ उत्तरीय- विनयात् ] कुचांशुकाऽऽकर्षणात्, [त्रपमाणा, तदीक्षणमार्ग] तस्य वोढुः दृष्टिपथं, [रुन्धती किल] आवृण्वतीव, न तु वस्तुत इति किलार्थः । [विकटन] विशालेन। 'विशाटं विशाल स्यात् करालं विकटं तथा' इति वैजयन्ती। “मम्प्रोदश्च कटच्" (५।२।२८ पा०) इति चकाराद वैः कटच्प्रत्ययः । [ विवोदुः] परिणेतुः,[ वक्षसैव कुचमण्ड- लम, आवरिष्ठ ] आवृतवती, कुचावरणव्याजेनालिङ्गितवतो भूत्यर्थः ।

·दशमः मर्ग: । ४८८ अंशुक हृतवता.तनुबाहु- स्वस्तिकाऽऽपिहितमुग्धकुचाया। भिन्नशकवलयं परिगोवा पयरम्भि रभसादचिरोढ़ा ॥ ४३ ॥ सञ्जहार सहसा परिरब्ध- प्रेयसोषु विरहय्य विरोधम् । संहितं रतिपतिः स्मितभिन्न- क्रोधमाशु तमणेषु महेषुम् ॥ ४४ ॥ वजओ लुङि तङ् इडागमः । अत्र कुचाऽऽवरणेन आलिङ्गनेछानिगूहना- मोलनभेदः । एषा लज्जामन्मथमध्यस्था मध्यमा ॥ ४२ ॥ अंशुकमिति ।-[अंशुकम् ] उत्तरौयं, [ हृतवता, परिणेना भर्ता, । तनुबाहुस्वस्तिकाऽऽपिहितमुग्धकुचाग्रा] तन्वोः कशयोः, बाहोः, खस्तिको बन्धविशेषः, तनाऽऽपिहित आच्छादित, मुग्धे सुन्दरे, कुचाग्रे यस्याः, सा तथोक्ता, अचिरोढ़ा, नवोढ़ा, [भिन्नशसवलयं ] भिन्नानि शङ्कास्य वलयानि यस्मिन् कर्मणि तयथा तथा, [रभसात् ] वेगात्, । पर्यगम्भि ] गाढमाश्लिष्त्यर्थः । ग्भेय॑न्तात् कर्मणि लुङ्। "ग्भेरश- लिटो" (७।११६३ पा० ) इति नुमागमः । एषा तिरोहितमुग्धा सनहारेति ।- तरुणेषु] युवसु, । विरोधं ] प्रणयकलह, [विर- इय्य ] विहाय। रहयतः खार्थण्यन्तात् वा, तस्य ल्यप् “ल्यपि लघु पूर्वात्" (६४५६ पा०) इत्ययादेशः । [सहसा, परिरब्धाः प्रेयस्थो यैः तेषु [ परिरबो यसौषु ] आश्लिष्टबधूकेषु सत्सु। “ईयसञ्च" (५४१५८ पा०) इति कपोभावः। ईयसो बहुव्रीही प्रतिषेधी ·शिशुपालवधे संसमानमुपयन्तरि बध्वाः श्लिष्टवत्यपसपत्नि रसन। आत्मनेव करुधे कृतिनव खेदसङ्गि वसनं जघनेन ॥ ४५ ॥ पौड़िते पुर उर.प्रतिपषं भर्तरि स्तनयुगेन युवत्याः । वक्तव्यः • इत्युपसर्जनस्य हखनिषेधः । [ रतिपतिः ] कामः, [ संहितं ] प्रागारोपितं, [ महेषु ] महान्तं शर, [ स्मितभिन्नक्रोधं ] स्वयत्र- साफल्यात् स्मितेनोज्झितपूर्वरोषञ्च यथा तथा, [ आशु सनहार । सिद्धेऽर्थे साधनानवकाशादित्यर्थः । परिरम्भान्तो यूनां विरह इति भावः ॥४४॥ संसमानमिति ।-[उपयन्तरि] भर्तरि, [रसेन] रागान्धतये- त्यर्थः। [उपसपत्रि] सपत्नीसमोपे। समीपार्थेऽव्ययीभावे नपुंसक- इखत्वम्। [श्लिष्टवति ] आश्लिष्टवति सति, [संसमानं ] स्पर्शसुख- पारवश्याद भ्रश्यमानं, तथाऽपि [खेदमङ्गि] स्वेदन सात्त्विकेन सत्रं, [बध्वा वसनं, कतिना इव] कुशलेन इव, स्वस्येदं लाघवमिति जानतेव इत्यर्थः । [जधनेन ] कर्ता, [आत्मनैव ] स्वयमेव, [ रुरुधे ] रुद्धम् । मा तु न वेत्तौति भावः। खेदहेतुकस्य वसनरोधस्य स्वलाचवज्ञान- हेतुकत्वमुत्प्रेक्ष्यते ॥ ४५ ॥ पौड़ित इति ।-युवत्याः) युवत:, [म्तनयुगेन, भर्तरि, पुरः] अग्रे, समक्षमेव, प्रतिनार्या इत्यर्थः ; उर: प्रतिपिष्य [उर:प्रतिपेषम् । “परि- विश्यमाने च" (शा५५ पा०) इति णमुल । “कन्भेजन्तः” (१११३८ * ईयस" (४१४६ पा.) इति सूत्र, गोस्त्रियोरिति इखले प्रामे, "ईयसो बहुब्रौ हेर्नेति वाच्यम्" इति वार्तिकं तिलता प्रदर्शितम्।

·दशमः सर्गः। ४८२ स्पष्टमेव दलत: प्रतिना-- स्तन्मयत्वमभवदृदयस्य ॥ ४६ ॥ दौपित स्मरमुरस्युपपौड़े वल्लभ घनमभिष्वजमाने । वक्रतां न ययतुः कुचकुम्भी सुबुवः कठिनताऽतिशयन ॥ ४७ ॥ सम्प्रवेष्टुमिव योषित ईषः श्लिष्यतां हृदयमिष्टतमानाम् । आत्मनः सततमेव तदन्त- वर्तिनो न खलु नूनमजानन् ॥ ४८॥ पा० ) इत्थव्ययमंज्ञा। वक्षः प्रतिपौडोत्यर्थः । [ पीड़िते] सति, [दलतः ] ईयया दौर्यमागा म्य, [ प्रतिनार्याः ] मपत्नयाः, [ हृदयस्य, तन्मयत्वं ] भर्तृतादात्मा, [स्पष्टमभवदेव] । अन्यथा कथमन्यपोड़नादन्य- दलनमिति भावः; अत एवंयममङ्गत्यलङ्गारोपजीविनी तन्मयत्वोत्. प्रेति सङ्करः,-'कार्यकारण योभिन्न देशवे स्यादमङ्गतिः' ॥ ४६ ॥ दोपितति ।---[ वनभे, दौपितस्मग्म् ] उद्दीपितकामं यथा तथा, | उरस्युपपौडम् ] उरस्युपपौधे । “मप्तम्यां चोपपौडधकर्ष:-" (३।४। ४८ पा० ) इति णमुल्। “तत्पुरुषे कति बहुलम्” (६३।१४ पा० ) इत्यलुक्। [घनम् ] गाढ़म्, [ अभिष्वजमाने ] परिरम्भमाणे सति । 'परिरम्भः परिष्वङ्गः संश्लेष उपगूहनम्' इत्यमरः । [सुभ्रवः कुचकुम्भी कठिनताऽतिशयेन, वक्रतां ] परिमण्डलतां, [न ययतुः न प्राप्तो। अत्र गाढ़ाऽऽलिङ्गनात् कुचकुम्भयोवक्रत्वसम्बन्धेऽप्यसम्बन्धोतरतिशयोक्तिरल- कारः, कुचकुम्भावित्युपमया संसृज्यते ॥ ४७ ॥ सम्प्रवेष्टुमिति ।-[योषितः, श्लिष्यताम्] आलिहाताम्, [ इष्टतमानां ·४८२ शिशुपालवधे स्नेहनिर्भरमधत्त बधूना मातां वपुरसंशयमन्तः । यूनि गाढ़परिरम्भिणि वस्त्र- कोपमम्बु वषे यदनेन ॥ ४६ ॥ न स्म माति वपुषः प्रमदाना मन्तरिष्टतमसङ्गमजन्मा। हृदयं सम्प्रवेष्टुम्, ईषुः] इच्छन्ति स्म, [इव] ; इति गाढ़ाऽऽलिङ्गन- निमित्ता क्रियाखरूपोत्प्रेक्षा गुणस्वरूपोत्प्रेक्षा वा विवक्षाभेदात् । अत एव प्रात्मनः) स्वान्, [सततमेव खलु, तदन्तर्वर्तिनः] तेषामिष्टतमानाम् अन्तर्हृदयेष्वेव स्थितान्, [नाजानन्दनम् ! ; अन्यथा कथं पुनः प्रवेशे- छति भावः। इयमज्ञानोत्प्रेक्षा पूर्वोत्प्रेक्षामापेक्षेति सजातीय- सङ्करः ॥४८॥ मेहेति ।-[ मेहनिर्भरं प्रेमग्मी, तैलादिकद्रवद्रव्यपूर्णच । 'स्नेहोऽस्त्री द्रवहादयोः' इति वैजयन्ती। अत एव [ बधूनां वपरन्तः, आईतां ] द्रवत्वम, [अधत्त । मेहद्रव्यसम्पर्णमन्तग, भवतीति भावः। [ असंशयं ] मंशयम्याभावः । अर्थाभावेऽव्ययीभावः । * कृतः ? [ यत् ] यस्मात् [यनिपंमि, ' गाढ़परिरम्भिणि] गाई परिरम्भत इति परिरम्भिणि, गाढ़ाश्लेषिणि मति, [ अनेन ] वपुषा, का, वस्त्र कोपयित्वा परिषिय, वस्त्रकोपम । क्योधातोय॑न्तात “अन्हिी- (७३२३६ पा० ) इत्यादिना पगागमे, “चले कोपे:" (३।४'३३ पा० ) इति णमुल्। [ अम्बु ववषे]। वृषेः कर्मणि लिट। अन्तगर्दस्य निष्पीडनाहहिरम्बुस्रावमम्भवात् तनिमित्तेयमन्तगदत्वोत्प्रेक्षा । प्रिया- जिसनात् ताः स्विन्ना इति सात्त्विकीदयोक्तिः ॥ ४ ॥ न स्मेति ।-[प्रमदानाम्], इष्टतममङ्गमेन जन्म यस्य मः [ इष्टतम- 'पव्ययं " (1१0 पा० ) रति सूत्रम् ।

·दशमः सर्गः। ४८२ यहहुर्वहिरवाप्य विकाशं व्यानशे तनुरूहाण्यपि हर्षः ॥ ५० ॥ यत् प्रियव्यतिकराद् वनिताना मङ्गजेन पुलकेन बभूवे । प्रापि तेन भृशमुच्छ्रसिताभि- विभिः सपदि बन्धनमोक्षः ॥ ५१ ॥ सङ्गमजन्मा]। जन्माद्युत्तरपदत्वाहाधिकरणबहुव्रीहिरिति वामनः । . [ बहुः] विपुलः। 'विपुलानेकयोबहुः' इति वैजयन्ती। [हर्षों वपुषः, अन्तर्न माति स्म] अत्युद्रेकात् न अन्तः संमित इत्युत्प्रेक्षा । कुतः ? यत् ] यस्मात्, [ वहिः ] वपुषी वहिः, [ विकाशं ] वृद्धिम्, [ अवाप्य, तनुरुहाणि अपि ] गेमाण्यपि, [ व्यानशे] व्याप। कर्तरि लिट। "अनोतच" ( ७१४।७२ पा० ) इति नुड़ागमः । अत्र बहिर्विकाशन- निमित्तकान्तरमानोत्प्रेक्षा, आनन्दरोमाञ्चयोः श्लेषमूलाभेदाध्यवसाया- तिशयोक्त्यनुप्राणितति सङ्करः ॥ ५० ॥ यदिति।-[ वनितानां] स्त्रीणां, [प्रियव्यतिकरात्] प्रियस्य भत्तुर्व्यतिकरात् सम्पर्कात्, सङ्गमाञ्च, [अङ्गजेन] अङ्गव्यापिना, पुत्रेण च, [ पुलकेन, बभूवे] भृतम्, इति [ यत् । भावे लिट। [तैन] पुलकोदयेन, पुत्रोदयेन च, [ भृशमुच्छसिताभिः] उच्छिन्नाभिर्मोक्षा- ऽऽशया आश्वसिताभिश्च, [ नौविभिः ] लक्षणया कटिवस्त्रैः, अन्यथा बन्धनशब्देन पौनरुक्त्यात् । [ सपदि, बन्धनमोक्षः] ग्रन्थिभेदः, निगड़मोचनच्च, [ प्रापि] प्राप्तः । कर्मणि लुङ्। अभ्युदयेषु राजानी बहान् मीचयन्तीति भावः । अत्र प्रकतपुलकनौविगतानजत्वोच्कृति- तत्वादिविशेषणसाम्यात् बन्धनमोक्षणसम्बन्धाच अप्रततपुत्रकारागत- प्रतीते: समासोकिरलकारः॥५१॥ "पवा बहुव्रीहियधिकरणी जन्माउत्तरपद " (५षधि.१५० १८.. धि-४२ ·४८४ शिशुपालवधे होभरादवनतं परिरम्भे रागवानवटुजेष्ववकृष्य । अर्पितोष्ठदलमाऽऽनन पद्मं योषितो मुकुलिताक्षमधासीत् ॥ ५२ ॥ पल्लवोपमितिसाम्यसपचं दष्टवत्यधरविम्बमभौष्टे । पर्य्य कूजि समजेव तमण्या- स्तारलोलवलयन करेगा ॥ ५३ ॥ - अथ चुम्बनक्रीड़ा वर्णयति, ह्रौति ।-[ परिरम्भे ] आलिङ्गन, [ हौभगत् ] होरेव भरस्तस्मात्, [ अवनतं], भागक्रान्तं नमतौति भावः । [ अपितोष्ठदलम् ] अपितं स्वमुखे निहितम, ओष्ठ एव दल पत्त्रं यस्य तत्, [ योषितः, आननपद्मम् ] आननमेव पी, गगवान् गगी, [ अवटुजेषु ] चरमशिगेरुहेषु । 'अवटुर्घाटा ककाटिका' इत्यमरः । अवक्रष्य ] अवटुजाऽऽकर्षणेनोनमय्ये त्यर्थः । । मुकुलिताक्षं] निमौ- लितनत्रं यथा तथा। "बहुव्रीही सक्थ्यक्षणोः स्वाङ्गात् षच्” (५।४। ११३ पा०) इति षच्प्रत्ययः । [ अधासौत् पपौ। धेटो लुङ, "आटेच:-" (६।१।४५ पा०) इत्यात्त्वं, “विभाषा प्राधेट-" (२४७८ पा०) इति सिचो वैकल्पिके लुगभावे “अस्तिसिचोऽपृक्ते" ( ३१७'८६ पा० ) इतौड़ागमः। अलाननोष्ठस्य पद्मदलवरूपणात् तत्रानुरागिणी मधुपत्वच्च गम्यत इत्येकदेशविवर्ति रूपकम् ॥ १२ ॥ पलवेति ।-[ पल्लवीपमितिसाम्यसपञ्] पचवेन उपमित्या सादृश्येन, यत् साम्यं, तेन सपक्षम् उभयोरपि पल्लवैकोपमानत्वसाधर्म्यात् सुहृद्भूतम् । अधरी विम्बमिव तत् [अधुरविम्बम्, अभीष्टे ] प्रियतमे, [ दष्टवति ] सति । सह रुजा सरुक । “तेन सह-" (२।२।२८ पा०) इति बहुव्रीहिः ।

·दशमः सर्गः। ४८५ केनचित् मधुरमुल्वणरागं वाष्यतप्तमधिकं विरहेषु । ओष्ठपल्लवमपास्य मुहूर्त सुभ्रवः सरसमक्षि चुचुम्बे ॥ ५४ ॥ रेचितं परिजनेन महोयः केवलाभिरतदम्पति धाम । साम्यमाप कमलासखविष्वक- सेनसेवितयुगान्तपयोधेः ॥ ५५ ॥ "सहस्य सः" (६३७८ पा० ) इति मः। तेन [ सरुजेव] सव्यथे- नव। 'स्त्री रुग रुजा चोपतापः' इत्यमरः। [तारलोलवलयेन ] ताराण्युच्चैः क्रोशन्ति, कुतः ? लोलानि चलानि, वलयानि कङ्कणानि यस्य तेन, [ तरुण्या: करण, पर्यकूजि] परिकूजितम् । भावे लुङ् । सुहृदुःखाद् दुःखायन्ते मुहृद इति भावः । अल कङ्कणदारकस्य कर- कूजनस्य विधूननहेतुकस्य सरुजेवेति रुग्धेतुकत्यमुत्प्रेक्ष्यते ॥ ५३ ॥ केनचिदिति ।-[ केनचित् ] रागिणा, मधुर रसवन्तम्, [उल्वण- रागम् ] अतिरक्तं, तथाऽपि [विरहेष्वधिक, वाध्यतप्तं ] वाष्येण विर- होमणा, तप्तं, [ सुभ्रुव ओष्ठपल्लवमपास्य, मरसं ] सान्द्रशौतम्, [ अक्षि मुहत्त, चुचुम्बे ] चुम्बितम् । अत्र तप्तचरसवत्त्वयोर्विशेषणगत्या अधर- त्यागाक्षिचुम्बनहेतुकं कायलिङ्गदयं सापेक्षत्वात् सौर्यते ॥ ५४॥ एवं वाद्यसुरतमुवाऽऽभ्यरमुरतवर्णनं प्रस्तौति, रेचितमित्यादि।- [ परिजनन, रेचितं ] रिक्तौकतम् । अत एव [ केवलाभिरतदम्पति ] केवलावेकाकिनावभिरतो दम्पती जायापती यस्मिन् तत्। 'दम्पती जम्पती जायापती भार्यापतौ च तो' इत्यमरः । राजदन्ताऽऽदिषु जायाशब्दस्य जम्भावो दम्भावश्च विकल्पानिपातितः। [महीयः ] ·४८॥ शिशुपालबध पाहतान्यपि निरन्तरमुच्चै- यॊषितामुरसिजहितयेन । रागिणामित इतो विमृशभिः पाणिभिर्जरहिर हृदयानि ॥ ५६ ॥ कामिनामसकलानि विभुम्नैः खेदवारिमृदुभि: करजाप्रैः । पक्रियन्त कठिनेषु कथञ्चित् कामिनीकुचतटेषु पदानि ॥ ५७ ॥ महत्तरं, [धाम] कैलिरहं, [कमलासखविष्वक्सेनसेवितयुगान्तपयोधः] कमलासखेन लक्ष्मीभा, विष्वकोनेन जनार्दनेन विष्णुना, सैवितस्थाधि- ठितस्य, युगान्तपयोधेः, [ साम्यमाप ] इत्युपमाऽलङ्कारः। युगान्त- विशेषणं विविक्तताद्योतनार्थम् । एतेनेच्छाविहारतोक्ता ॥ ५५ ॥ अथ विशम्भविहारानेवाह, आवृतानीति ।-[उच्चैः ] उन्नतेन, [उरसिजहितयेन, निग्न्तरं] नोरन्ध्रम्, [आवृतानि अपि] संवृतान्यपि, [योषितां, हृदयानि] वक्षांसि, चेतांसि च, [इत इती विमशतिः] इतस्ततः परामशङ्गिः, [रागिणां पाणिभिः, जरहिरे ग्रहीतानि । निगूढं वस्तु हस्तपरामर्शाल्लभ्यत इति एकत्र भावः। अन्यत्र, कच्छ- लब्धः प्रियकरस्पर्शस्तासां हृदयग्राह्योऽभूदिति भावः। नैरन्तयण प्रतिबनतोरपि कुचयोः कथञ्चिदन्तरं सम्पाद्य हृदयानि स्पृष्टान्येवेति वाक्यार्थः । अत्र द्वितयानामपि हृदयानां प्रकतत्वात् कैवलप्रवत. श्रेषः ॥ ५६ ॥ कामिनामिति ।-[खेदवाग्मृिभिः ] खेदवारिणा सात्त्विकेन अलोखंदैन, मृदुभिः कोमलतां गतः, अत एव [विभुग्नः ] विनौः, [कामिना, करजाप्रैः ] नखाग्रेः, [ कठिनेषु कामिनीकुचतटषु, असक- ·दशमः सर्गः। ४८७ सोमणः स्तनशिलाशिवराया- दात्तधर्मसलिलैस्तमणानाम् । उच्छृसत् कमलचामषु हस्तै- निम्ननाभिसरसौषु निपते ॥ ५८ ॥ पामशगिरभितो वलिवीची- लिमानवितताङ्गुलिहस्तेः । मुचुवामनुभवात् प्रतिपटे मष्टिमयमिति मध्यमभोष्टैः ॥ ५६ ॥ लानि] असमग्राणि, [पदानि तानि, [कथञ्चित्, अक्रियन्त कृतानि । कठिनेष मदनां पदलाभो दःमम्पाद्य इति भावः। नखक्रिया प्रवृत्ते- अत्र कुचानामोहकाठिन्यासम्बन्धेऽपि तत्सम्बन्धोतरतिशयोक्तिः त्यर्थः। ॥ ५७॥ - सोपण इति ।-[सोपण:] योवनाष्पयुक्तात्, [ स्तनशिलाशिखरा- ग्रात् ] स्तनावेव शिलाशिखर तयोरग्रादपरिभागात्, [ आत्तधर्म- सलिलैः] उष्णदेशविहागत् प्राप्तस्वेदः, तिरुणानां हस्तैः] ; उच्चसत्कमल- वत् विकचकमलेश्च चारुषु [ उच्छमत्कमलचारुष ], निम्नाभिष्वेव सर- सौषु निम्ननाभिसरसौषु, निपेत ] निपतितम् ; जमखिन्नानां कुत- श्चित् उन्नतात् पयसि पातो युत इति भावः। प्रथमं कुचो स्पृष्ट्वा ततो नाभिदेशमस्पृशन्नित्यर्थः । अत्र कुचयोः शिलाशिखरत्वेन नाभौनां सरसोत्वेन च रूपणात् हस्तानामापातिपुरुषत्वरूपणं गम्यत इति एकदेशविवर्ति रूपकम् ॥ ५८ ॥ आमशद्भिरिति ।-वलयो वौचय इव [ बलिवीचौरभितः आम- शद्धिः, लोलमानवितताङ्गुलिहस्तैः ] लोलमानाचलनशीलाः । “ताच्छी- ल्यवयोवचनशक्तिषु चानश्" (३२१११२८ पा०) इति चानशप्रत्ययः, .

·४८८ शिशुपालबधे प्राप्य नाभिनदमज्जनमाशु प्रस्थितं निवसनग्रहणाय । गोपनौविकमरुन्ध किल स्त्री वल्लभस्य करमाऽऽत्मकराभ्याम् ॥ ६ ॥ कामिनः कृतरतोत्सवकाल- क्षेपमाऽऽकुलबधूकरसङ्गि। मेखलागुणविलग्नमसूयां दीर्घसूत्रमकरोत् परिधानम् ॥ ६१ ॥ । न तु शानच, लोलते: परस्मैपदित्वात् । अत एव "लोलमाना- दयशानशि" (५अधि० २०८सू०) इति वामनः । वितताः प्रसारिताच अङ्ग्लयो येषां ते तथाविधा हस्ता येषां तैः, [अभीष्टैः प्रियतमः, [सुभ्रवां मध्यं, मुष्टिमेयमिति ) मुट्या मातुं शक्यमिति, [ अनुभवात् । प्रत्यक्षेण, मुष्ट्या मानं क्रत्वैव, [प्रतिपेदे] प्रतिबुद्धम् ; न तु प्रसिद्धिमावादिति भावः। अमुष्टिमेयस्य मुष्टिमेयत्वोक्तरतिशयोक्तिभेदोऽलझारः ॥ ५८ ॥ प्राप्येति ।-[ नाभिनदमज्जनं] नाभिरेव नदो. इद इति रूपकं, तत्र मज्जनं, [प्राप्य आशु, निवसनग्रहणाय] वस्त्राऽऽकर्षणायेत्यर्थः सातस्य वस्त्रग्रहणं युक्तमिति भावः । [प्रस्थित प्रवृत्तम् । उपनौवि नौवि- समोपे, प्रायेण तत्र भवम् [ ओपनौविक ] तत्र व्यापृतमित्यर्थः । “उप- जानूपकर्णोपनौवेष्ठक" (४।३।४० पा० ) इति ठक् । [वल्लभस्य कर स्त्री आत्मकराभ्याम् अरुन्ध किल] तस्य रोधं नाठितवतीत्यर्थः ॥६०n कामिन इति ।- [अाकुलबधकरमङ्गि] आकुले प्रियकरनिवारण- * "नामिहदः' इति पाठन्न प्राचीन ग्रन्थमम्मत: : तेनायमेव स्त्रीक' छन्दी- मनरीकता उदाहत:। + लडि कपम् ।

·दशमः सर्ग: - ४८८ अम्बरं विनयत: प्रियपाणे- योषितश्च करयोः कलहस्य । वारणामिव विधातुमभौच्या कच्यया च वलयैश्च शिशिजे ॥ ६२ ॥ ग्रन्थिमुथयितुं हृदयेशे वाससः स्मशति मानधनायाः । व्यग्रे, बधूकरे सङ्गि सक्तं, मेखलागुणविलग्न] मेखलेव गुणस्तत्र विलग्न (दीर्घसूत्रम्] आतततन्तुकम्, अत्यायतत्वात् बहुधा वेष्टितमित्यर्थः, चिरक्रियञ्च । 'दीर्घसूत्रविरक्रियः' इत्यमरः । एवं [कतरतोत्सवकाल- क्षेपं ) कतो रतस्यवोत्मवस्य कालीपः कालविलम्बो येन तत्, [ परि- धानम् ] अघोऽशुकं, [कामिनः, अमृयामकरोत् ] इच्छाविघातात् ईयां जनयामासैत्यर्थः । अत्र करसङ्गादिपदार्थानां विशेषणगत्या असूयाहेतुत्वादनेकपदार्थहेतुकं काव्यलिङ्गमलङ्कारः ॥ ६१ ॥ अम्बरमिति ।-[ अम्बरं, विनयत: ] अपमारयतः, [ प्रियपाणे:, योषितः करयोश्च ] तस्मिन् गंधकयोरिति भावः । [ कलहस्य, वारणां विधातुं निवारणं कर्त्तम्, [ इव ] इति फलोत्प्रेक्षा । [ कक्ष्यया च ] काञ्चा। 'कक्ष्या की वरवायां काञ्चयां गेहप्रकोष्ठयोः' इति वैजयन्ती 'कक्षया' इति क्षान्तपाठ तु–'कक्षा ग्रहणिकाकाचौप्रकोष्ठगजरज्जुषु' इति क्षान्तेषु विश्वः । [वलयः कङ्कणैः, [ च अभीत्रण, शिशिजे ] चुक्रुश । भाव लिट्। 'भूषणानान्तु शिञ्जितम्' इत्यमरः। द्वयोः कलहाय- मानयोः पार्थस्थाः माकोशं निवारयन्तौति भावः । शिक्षतिग्यं ताल- व्यादिः, न दन्त्यादिः। 'योषेव शिओ' इति श्रुतेः * ॥ ६ ॥ ग्रन्थिमिति ।-[ हृदयेशे] प्रिये, वाससो ग्रन्थिम्, उद्ययितुं विलं- पव विहारवर्णनम्य प्रम्ततत्वन तदनुगणानां प्राकरणिकानाञ्च रशना- वलयादीनां शिचनरूपैकक्रियाऽभिसम्बन्धात् तुल्ययोगिताऽलङ्कारः ।

·५०० शिशुपालबधे भूयुगेण सपदि प्रतिपदे रोमभिश्च सममेव विभेदः ॥ ६३ ॥ आशु लवितवतोष्टकरार नौविमईमुकुलौकृतदृष्ट्या। रक्तवैणिकहताधरतन्वी- मगडलकणितचार चुकूजे ॥ ६४ ॥ सयितुम्। ग्रथयतेश्चौरादिकात् तुमुन् । [स्पृशति ] सति, [मान- धनायाः ] मानवत्याः, कामिन्या इति शेषः । [भूयुगेण रोमभिश्च ] । कर्तरि तृतीया। [सपदि, समं] युगपत्, [एव, विभेदः ] भङ्गः, हर्षश्च, [ प्रतिपदे] प्राप्तः । अन मानवत्त्वात् कामिनी- त्वाच्च नौविस्पर्श युगपदमर्षहर्षयोरुदयात् तदनुभावयोरपि युगपदावि- र्भाव इति भावः। अत्र भ्रभङ्गरोमाञ्चक्रिययोः समुच्चयात् समुच्चयभेदः ; स च विभेद इति श्लेष प्रतिभोन्यापिताभेदाध्यवसायमूलातिशयोक्त्यनु- प्राणित इति सङ्करः ॥६३ ॥ आश्विति ।-[इष्टकराग्रे ] इष्टस्य प्रियस्य कराग्रे, [ नौविं वस्त्र- ग्रन्थिम्, [ आशु ] हठात्, (लचितवति] अतिक्रान्तवति ; ऊरुमूलं गते सतीत्यर्थः। [अर्द्धमुकुलोकतदृष्ट्या ] सुखपारवश्यादईनिमौलिताक्ष्या स्त्रिया, [रक्तवैणिकहताधरतन्त्रीमण्डलक्कणितचारु ] रक्तो रक्तकण्ठः खयं गानकुशलः, वीणा शिल्पमस्य वैणिको वीणावाद्यनिपुणः । "शिल्पम्” ( ४४५५ पा० ) इति ठक्। रकेन वैणिकेन यन्त्रगान- कुशलेन, हतं वादितं यदधरं तन्त्रीणां मण्डलं समूहः, बहुतन्त्रीकखर- मण्डलादिभेदः, तस्य कणितमिव चारु यथा तथा, [चुकूजे] कूजितम् । भावे लिट्। अधरग्रहणं तन्त्रीमाधुर्य्यातिशयात्। स्पर्शसुखाति- 'कर्तृकरणयोस्तृतीया" ( २।३।१८ पा० ) इति पाणिनीयं मूव म. पत्र त सोपार्थमेव टीकाकता "कर्तरि तृतीया" इत्यभिहितमिति वेदितव्यम्।

·दशमः सर्ग: आयताङ्गुलिरभूदतिरिक्तः सुबुवां क्रशिमशालिनि मध्ये । श्रोणिषु प्रियकरः पृथुलासु म्पर्शमाप सकलेन तलन ॥ ६५ ॥ चक्रुरेव ललनोसषु राजी: स्पर्शलोभवश लोलकराणाम् । कामिनामनिभृतान्यपि रम्भा- स्तम्भकोमलतलेषु नखानि ॥ ६६ ॥ . .. रेका) तन्त्रीकण्ठखरव्यतिकरमनोहरः कोऽपि रससर्वस्वभूतः कण्ठ- कूजितविशेषः कृत इत्यर्थः अत एव रक्तवैणिकहतेति विशेषणम् । कणितचार्विति उपमाऽलङ्कारः ॥ ६४ ॥ आयतेति ।-[ आयताङ्गुलिः ] आयताः अङ्गुलयो यस्य स, [ प्रिय- करः ] ; कशस्य भावः कशिमा कार्यम् । “पृथ्वादिभ्य इमनिज् वा" ( ५।१६१२२ पा०) इतौमनिच् “रऋतो हलादेलघोः” (१।४।१६१ पा०) इति रेफादेशः । तेन शालते शोभत तस्मिन् [ कशिमशालिनि, सुवां मध्ये, अतिरिक्तः } अधिकः, ( अभूत् ] ; मध्यस्यातिकाा- दस्पृष्टैकदेशोऽभूदित्यर्थः । [ पृथुलासु, श्रोणिषु ] कटिषु । “वहि- श्रिश्रुयुमुग्ला-" (उणा०४पा०५१०) इति सूत्रेण श्रुधातोः निप्रत्ययः । [ सकलेन ] कत्लेन, [ सलेन स्पर्शमाप] अन्तर्भागण क्रमेण श्रोणि- मस्पृशदित्यर्थः । अत एव मध्यातिरेकोतरतिशयोक्तिः ॥ ६५ ॥ चक्रुरेवेति ।-[ स्पर्शलोभवशलोलकराणां ] स्पर्शलोभवशेनोरुस्पर्श- तृणापारतन्त्राण, लोलकराणां चपलपाणौनां, [कामिनाम, अनि- भृतानि] अर्पितानि, [अपि, नखानि ] कररुहाः । 'पुनर्भवः कररुहो नखोऽस्त्री नखरोऽस्त्रियाम्' इत्यमरः । [रम्भास्तम्भकोमलतलेषु कदली- ·५०२ शिशुपालबधे जाता जरुमूलचपलेक्षणमनन् यैर्वतंसकुसुमैः प्रियमेताः । चक्रिरे सपदि तानि यथार्थे मन्मथस्य कुसुमाऽऽयुधनाम ॥ ६७ ॥ धैर्यमुल्वणमनोभवभावा वामताञ्च वपुरर्पितवत्यः । ब्रीडितं ललितसौरतधार्ष्या- स्तेनिगेऽभिरुचितेषु तरूण्यः ॥ ६८ ॥ प्रकाण्डपेलवस्वरूपेषु, [ ललनोरुषु ] ललनानामूरुषु, [ राजौः ] रेखाः, [ चक्रुरेव ], अरुपरामर्शानान्तरोयनखस्पर्शमात्रादेव रेखा इत्यर्थः । अत्र कोमलतायाः विशेषणगत्या गजीकरणहेतुत्वात् काव्य- लिङ्गभेदः, रम्भास्तम्भकोमलेत्युपमया संसृज्यते ॥ ६६ ॥ ऊर्विति।-[ एताः] स्त्रियः, [जरुमूलचपलेक्षणम् ] जरुमूले चपलेक्षणं लोलचक्षष, [प्रियं यः, वतंसकुमुमैः] कर्णावर्तसपुष्पैः । “वष्टि भागुरिल्लीपमवाप्योरुपसर्गयो:"(का०) इत्यकारलोपः। [अनन्] अताड़- यन्। हन्तेलङ्। “गमहन-" (४६८८ पा० ) इत्यादिना उपधा- लोपः । “हो हन्ते:-" (७।३।५४ पा० ) · इति कुत्वम्। [तानि] वर्तसकुसुमानि। मनो मथातौति मन्मथः । पृषोदरादित्वात् साधुः । तस्य [ मन्मथस्य, कुसुमायुधनाम] कुमुममायुधं यस्येति कुसुमायुध इति यन्नाम तद्, [ मपदि यथार्थ, चक्रिरे चक्रः ; तदा तेषां तत्कार्य- कारित्वादिति भावः । अव वतंसेष्वागेप्यमाणस्य मन्मथायुधत्वस्थ पक्रतोपयोगात् परिणामालङ्कारः॥ ६७ ॥ धैर्यमिति।-[तरुण्यः ] रमण्यः, [ उल्वणमनोभवभावा: ] उल्वण उद्रितो मनोभवभावो रतिरागो यामां ता अपि, [ अभिरुचितेषु ] प्रियेषु, [ धैय्यम् ] औदासीन्यं, [ तेनिरे, वपुः ] स्वाङ्गम्, [अर्पितवत्यः ] ·दशमः सर्गः। पाणिरोधमविरोधितवाञ्छ भर्त्यांनाच मधुरभितगर्भाः। कामिनः म्म कुरुते करभोरू- होरि शुष्कदितञ्च मुखऽपि ॥ ६८ ॥ मरः। यथेष्टकरणाय दत्तवत्योऽपि, [ वामतां] वक्रता, [च तेनिरे; ललित- सौरतधााः ] ललितं मनोहरं सौरतं सुरतसम्बन्धि धायं प्रागल्भा यासां ताः, तथाऽपि [ बौड़ितं] बौड़ा, तेनिरे; इह स्त्रीणां रहसि रागागार्पणधााऽऽदिगुणा अप्यागन्तुकतया सहजधैर्यवक्रताव्रीहितैः पुनः पुनः प्रतिबध्यन्त एवेति भावः । अत्र रागाऽऽदीनां धैर्याऽऽदिभिः मह समावेशविरोधस्य सहजागन्तुकाभ्यामाभासीकरणाविरोधाभासो- ऽलङ्कारः, धैर्यादिगुणसमुच्चयात् ममुच्चयालङ्कारश्चेति सङ्करः ॥२८॥ पाणौति ।-'मणिबन्धादा कनिष्ठं करस्य करभो वहिः' इत्य- करभ इव ऊरुयस्थाः सा [ करभोरू: ] स्त्री। "ऊरू- त्तरपदादीपम्ये" (४।१।६८ पा०) इत्यप्रत्ययः । [ अविरोधित- वाञ्छम् ] अनिवारितप्रियमनोरथं यथा यथा, [ कामिनः, पाणिरोधं ] नौविमोक्षणे व्यापृतस्य प्रियपाणेनिवारणं, [ कुरुते स्म]; तथा मधुरस्मितगर्भाः ] मधुरं मनोहरं स्मितं गर्भ अन्तर्वत्ति यासु ता, मन्दहासमिश्राः, [ भर्त्सनाश्च ] तर्जनाच, कुरुत स्म ; तथा । सुखेऽपि] अधरपौड़नादौ सुखातिरेके सत्यपि, हारि] मनोहारि, [शुष्करुदितञ्च अनश्रुत्वादनाद्रे, कृत्रिमरीदनञ्च, कुरुते स्म । स्त्रीणामेष खभावी यत् इष्टमप्यनिष्टतया निवारयन्त्य एव सुरतसुखमुपभुञ्जत इत्यर्थः । सुखेऽपि दुःखवटुपचारात् कुट्टमिताख्योऽनुभावो द्रष्टव्यः,-'केशाधरादि- ग्रहणे मोदमानेऽपि मानसे । दुःखितेव वहि: कुप्येद यत्र कुट्टमितं हि तत् ॥” इति लक्षणात् ॥ ६ ॥ अत्र ·शिशुपालबधे वारणार्थपदगद्गदवाचा- मौय॑या मुहुरपत्रपया च । कुर्वते स्म सुदृशामनुकूलं प्रातिकूलिकतयैव युवानः : ॥ ७० ॥ अन्यकालपरिहार्यमजसं तहयेन विदधे हयमेव । धृष्टता रहसि भर्तृषु ताभि- निर्दयत्वमितरैरबलासु ॥ ७१ ॥ तत्तया वारणार्थे ति ।-[ीया ] अतिपोड़नासहिष्णुतया, [ अपनपया च रहस्यप्रकाशन वैलक्ष्येण च, [ मुहुः ], वारणार्थपदेषु मा मेत्यादि- निषेधवाचकशब्दप्रयोगेषु, गद्दवाचां स्वलहिरां, [वारणार्थपदगडद- वाचां, सुशां], प्रतिकूलं वत्तन्त इति प्रातिकूलिकाः प्रतिकूलचारिणः । "तत्प्रत्यनुपूर्वमोपलोमकूलम्" (४४।२८ पा० ) इति ठक् । [प्रातिकूलिकतयैव ] प्रतिकूलाचरण नैव, [ युवानः, अनुकूलम् ] इष्टं, [ कुर्वते स्म; कृत्रिमनिवारणात् यत् प्रतिकूलमिवाचरितमधरपौड़- नादिक तत्तासामिष्ठत्वादनुकूलमेवेति प्रतिकूलाचरणमेवानुकूलं भवतीत्यर्थः; अत एव प्रतिकूलमप्यनुकूलमिति विरोधाभासोऽलकारः, तेन अनुकूलालङ्कारो व्यज्यते ॥ ७० ॥ अन्येति।- [अजस्रं ] नित्यम्, [ अन्य कालपरिहार्य ] सरततर- काले त्याज्यं, [ तहुयं ] कर्म, हियेन कर्ता, [विदधे] विहितम् [एव] । धामः कर्मणि लिद । एतदेव व्यनक्ति ।- [रहसि, ताभिः] अबलाभिः, [ भर्तुषु] विषये, [ पृष्टता] विदधे । [इतर्गः ] भत्तुभिः, [ अबलास] स्त्रीषु, [निर्दयत्वं ] विदधे । अन्यदा यथा पुंसां स्त्रीषु दया तासां तेष्वप्रागल्भ्यमलसारस्तहत् सुरतेषु तहिकदमेवालङ्कार इति भावः । अत्र ·दशमः सर्गः। ५.५ बाहुपौड़नकचग्रहणाभ्या- माइतेन नखदन्तनिपातः । बोधितस्तनुशयस्तफणीना- मुन्मिमोल विशदं विषमेषः ॥ ७२ ॥ कान्तया सपदि कोऽप्युपगूढ़ः प्रौढ़पाणिरपनेतुमियेष। संहतस्तनतिरस्कृतहष्टि- भ्रष्टमेव न दुकूलमपश्यत् ॥ ७३ ॥ स्त्रीपुंसधाट्यनिर्दयत्वयोः प्रक़तयोविधानक्रियायोगपद्यं गम्यत इति तुल्ययोगिताभेदः ॥ ७१ ॥ बाहिति ।-[तरुणीनां], तनी शेतं इति [ तनुशयः ] तनुषु सुप्तः । "अधिकरणे शेते" ( ।।१५ पा० ) इत्यच्प्रत्ययः । (विषमेषुः ] कामः, [ बाहुपौड़नकचग्रहणाभ्यां ] बाहुपौड़नं निर्दयाश्लेषः, कचग्रहणं केशाकर्षणं, ताभ्याम, [ आइतन ] मुष्टिघातैन । “नपुंसके भावे तः" (३।३। ११४ पा० )। [ नखदन्तनिपातैः ] नखानां दन्तानाञ्च निपातः क्षतेच, [बोधितः ] सन्, [विशदं ] निर्जाद्य यथा तथा, [ उन्मिमोल ] उहुद्धः । सर्वमेतत् कामस्योद्दीपकमासोदित्यर्थः । अत्र प्रक्रतविषमेषु- विशेषणसामर्थ्यादप्रस्तुतसुप्तप्रबुद्धपुरुषप्रतोते: समासोक्तिरलङ्कारः; एव- मेव प्रबोध्यते खलु निद्रालुरित्यलोकिके वस्तुनि लौकिकवस्तुव्यवहार- समारोपः ॥७२॥ कान्तयेति ।-कान्तया, सपदि ] वस्त्राकर्षणक्षण एव, [उपगूढ़ः] आश्लिष्टः, [ कोऽपि ] युवा कामी, [ प्रौढपाणि: ] व्यग्रहस्तः सन्, [अप- नेतुं] दुकूलमाक्रष्टुम, [ दयेष । संहतस्तनतिरस्कतदृष्टिः] संह- शि-४३ ·शिशपालबधे पाहतं कुचतटेन तरूण्या: साधु सोढ़ममुनति पपात । त्रुप्यत: प्रियतमोरसि हागत् पुष्पष्टिरिव मौक्तिकवृष्टिः ॥ ७४ ॥ सौत्कृतानि मणितं कमणोक्तिः स्निग्धमुक्तमलमर्थवांसि । हासभूषणरवाश्च रमण्या: कामसूत्रपदतामुपजग्मुः ॥ ७५ ॥ ताभ्यां निरन्तराऽऽश्लिष्टाभ्यां स्तनाभ्यां तिरस्कृतदृष्टिस्तिरोहिताक्षः मन्, [ अष्टमेव ] प्रागेव सस्तं, [ दुकूलं नापश्यत् ] । अत्र दृष्टितिरस्कारस्य विशेषणगत्या अदर्शनहेतकत्वात् पदार्थ तुकं कायलिङ्गम् ; दृष्टेः स्तनतिरस्कारासम्बन्धेऽपि मम्बन्धरूपातिशयोक्त्युत्थापितमिति मकरः, तेन च कुचयोर्लोकोत्तरसौन्दर्य व्यज्यत इति अलङ्कारेण वस्तुध्वनिः ॥ ७३॥ आहतमिति ।-[ तरुण्या: ] सम्बन्धिना, [ कुचतटेन, आइतम् ] आइतिः, [ अमुना ] उरसा, [ साधु मोढ़मिति ] हेतोः, [ लुट्यत: शौर्यमाणात्, [हागत् मौक्तिकवृष्टिः पुष्यष्टिरिव प्रियतमोसि पपात ] इत्युत्प्रेक्षा। विक्रान्तः पूज्यते पुष्पवृध्येति प्रसिद्धिः ॥ ७४ ॥ सौत्कृतानौति ।-[ रमण्याः ] तरुण्या:, [ सौत्कृतानि ] सौत्काराः, दन्तनिष्यौड़नायां सोरिति शब्दप्रयोगः, [ मणितं ] रतिकाले स्त्रीणां कण्ठकूजितविशेषः,–'मणितं रतिकूजितम्' इत्यभिधानात्। [ करू- पोक्ति: ] बायखेत्यादिदौनोक्तिः। [स्निग्धं ] नेहार्द्रम, [ उक्तम् ] उक्ति, वं मे प्राणा इति प्रियवाद इत्यर्थः । [ अलमर्थवासि ] अल- मर्थानि निषेधार्थानि, वचांसि, मा मेत्यादिनिवारणवचनानि, [हास- ·दशमः मर्ग:। उहतैनिभृतमेकमनके श्छेदवन्मृगशामविरामैः । श्रूयते स्म मणितं कलकाञ्चौ- नूपुरध्वनिभिरक्षतमेव ॥ १६ ॥ ईदृशस्य भवतः कथमेत- लाघवं मुहुरितौव रतेषु । क्षिप्तमायतमदर्शयव्या काञ्चिदाम जघनस्य महत्त्वम् ॥ ७७ ॥ भूषणरवाश्च ] हासानां भूषणानाञ्च रवा: खनाश्च, [ कामसूत्रपदतां ] कामसूत्रस्य वात्स्यायनादिकामतन्त्र प्रतिपादकशास्वस्थ, पदतां पद्यत इति पदमर्थः, प्रमेयलक्षणमिति यावत्, तत्ताम्, [ उपजग्मः ] इति गम्योत्प्रेक्षा; यहा,-कामेनैव कृतं मुलं तस्य पदानि सुप्तिङन्त- शब्दरूपाणि तस्य शास्त्रस्यैतान्येव पदानि तत्तामुपजग्मुरित्युत्प्रेचैव ॥ ७५॥ उद्धतैरिति ।- [ निभृतम्] अनुइतं, सूक्ष्ममित्यर्थः, [एकम् ] एकाकि, [ छेदवत् ] विच्छेदयुक्तम् । [ मृगदृशां, मणितं ] रतिकूजितम्, [ उद्वतैः ] स्थूलः, [ अनिकैः ] बहुभिः, [अविगमैः] अविच्छेदैः, [ कल- काञ्चोनूपुरध्वनिभिः) कलैरव्यक्तमधुरैः, काञ्चौनां नूपुराणाञ्च ध्वनिभिः, [ अक्षतमेव ] अतिरस्कृतमेव, [ श्रूयते स्म ] श्रुतम्। मणितस्य तिरोधायकशब्दान्तरसद्भावपि ताद्रूप्यानापत्तेरतद्गुणालङ्कारः,-'सति हैतावतद्रूपखौकारः स्यादतगुणः' इति लक्षणात् ॥ ७६ ॥ ईदृशस्येति ।-रतेषु [उव्यां क्षिप्तं] रतिसम्भमात् पतितम्, पायत] दौर्घभूतं, [ काञ्चिदाम ] रशनागुणः, कर्तृ । ईदृशस्य इति ।-[ईदृशस्य भवतः ] काश्चिदानः स्खायामदृष्टान्तेन जघनपरिमाणप्रदेशेन, इत्थं ·५०८ शिशुपालबधे प्राप्यते स्म गतचित्रकचित्र- श्चिवमानखलक्ष्मकपोलैः । दधिरेऽथ रभसच्युतपुष्पाः खेदबिन्दुकुसुमान्यलकान्ताः ॥ ७८ ॥ यद यदेव करूचे रुचिरेभ्यः सुभ्र वो रहसि तत्तदकुर्वन् । पानुकूलिकतया हि नराणा- माक्षिपन्ति हृदयानि तरूण्यः ॥ ७६ ॥ महत्तरस्थातिमहतस्तव, [जघनस्य, रतेषु ] उपरिसरतेषु, [ मुहुः कथमेतलाघवं] मुहुरुत्पतनपाटवम् ; यस्येत्थम् आयतमहमपि एकवेष्टन- पर्याप्तमिति भावः । [इतीव ] जघनस्य महत्त्वदर्शनादिव, [ महत्त्वम- दर्शयत् ] ; इत्थं विस्मितस्येति शेषः । गम्यमानार्थवादप्रयोगः । अलोामायतत्वनिमित्तकाचौदामकर्तृकं विस्मयपूर्वकजघनमहत्त्वदर्शन- मुत्प्रेक्ष्यते ॥ ७७ ॥ प्राप्यत इति ।-[गतचित्रकचिः ] गतानि विमर्दात् प्रमष्टानि, चित्रकचित्राणि तमालपत्ररचनानि येषां तैः, (कपोलैः, आईनखलक्ष्म आई यत्नखलक्ष्म तदेव, [चित्रम् ] इति रूपकम् । [प्राप्यते स्म] प्राप्तम् । [अथ ] किञ्च, [रभसच्युतपुष्पा: ] रभसेन रतिसम्भ्रमेण, च्युतपुष्या, [ अलकान्ताः ] चूर्णकुन्तलाग्राणि, [ खेदबिन्दुकुसुमानि ] स्वेदबिन्दून् एव कुसुमानौति रूपकम् । [दधिरे ] दधुः। धरत वादिकात् लिटि बित्त्वादात्मनेपदम्। खेदोऽत्र श्रमानुभावः,-'श्रमः खेदोऽध्व- रत्यादः श्वासखेदातिभूमिकत्' ॥ ७८ ॥ यद यदेवेति ।-[ रुचिरेभ्यः ] रमणेभ्यः, [ यद् यदेव ] चेष्टितं, [रुरुचे ] रोचते सम, प्रियमभूदित्यर्थः। 'रुच दीप्तावभिप्रौती च' इति ·दशमः मर्गः। ५०० प्राप्य मन्मथरसादतिभूमि टुर्वहस्तनभराः सुरतस्य। शश्रमः श्रमजलाऽऽललाट- निष्टकेशमसितायतकेश्यः ॥ ८ ॥ सङ्गताभिरुचितैश्चलिताऽपि प्रागमुच्यत चिरेण सखीव । . धातोलिद। “कच्यर्थानां प्रीयमाण:" ( १।४।३३ पा० ) इति सम्प्रदान- त्वम् । [ सभ्रुवो रहसि तत्तदकुर्वन् । [हि तथा हि, तरुण्यः], अनुकूल वतन्ते इत्यानुकूलिकाः। “तत्प्रत्यनुपूर्वमोपलोमकूलम्" (४।४।२८ पा०) इति ठक। तासां भावस्तत्ता, तया [आनुकूलिकतया ] अनु- कूलवर्तितयैव, [ नराणां ] पुंसां, हृदयानि, आक्षिपन्ति आवर्जयन्ति, इत्यर्थान्तरन्यासः ॥ ७० ॥ प्राप्येति ।-[दवहस्तनभरा: ] दुर्वहः स्तनभरो यासां ताः ; एते- नोपरिसुरतं व्यज्यते, अन्यथा विशेषणवैयर्थ्यात्। असिता आय- ताश्च केशा यासां ताः, [ असितायतकेश्यः ] स्त्रियः। “खानाञ्च-" (६२४० पा० ) इत्यादिना डोष्। [ मन्मथरसात् ] स्मररागात्, [ सुरतस्य, अतिभृमिं] परां काष्ठां, [प्राप्य ], महान्तं * सुरतं प्राप्येत्यर्थः । [ श्रमजलाऽऽद्रललाटश्लिष्टकेशं] श्रमजलेन खेदाम्बुना, आर्दै ललाटे निष्टाः केशा यस्मिन् कर्मणि तद् यथा तथा, [शनमः ! इति सानुभावस्य । श्रमभावोक्तिः । भावनिवन्धनात् प्रेयोऽलङ्कारः ॥८॥ अथ सुरतावसानं वर्णयति, सङ्गताभिरिति ।-[उचितैः ] परि- चितैः प्रियतमैः सह, [ सङ्गताभिर्वभिः, प्राक् ! सुरतादो, [ पलिता गन्तुं प्रचलिता, [अपि, द्रौः, सखीव चिरेण, अमुच्यत] मुक्ता। न सहत महदिति युक्त, मुरतशब्दस्य नपुंसकत्वात् ; “उभवान्तम्" इत्यर्थं तु साधु । 1 खानुभावस्येति युक्तम्, पन्यथा पर्थासङ्गतिः । - ·शिशुपालबधे भूय एव समगंस्त रतान्ते होर्बधूभिरसहा विरहस्य ॥ ८१ ॥ प्रेक्षणीयकमिव क्षणमासन हौविभङ्गुरविलोचनपाताः । सम्भ्रमद्रुतगृहीतदुकूल- छाद्यमानवपुषः सुरतान्ताः ॥ ८२ ॥ अप्रभूतमतनौयसि तन्वी काञ्चिधानि पिहितैकतरोरु । इत्यसहा। पचाद्यजन्तेन नसमासः। [विरहस्यासहा ] विरह- मसहमाना सतीत्यर्थः । “कर्तृकर्मणोः कति” ( २।३।६५ पा० ) इति कर्मणि षष्ठी। [रतान्ते भूय एव बधभिः समगस्त ] सङ्गता, सखीव इत्येव । सम्पूर्वाहमेलुङ्, “समो गम्यूछिभ्याम्-" ( १।३।२८ पा० ) इत्यास्मनेपदम् । "वा गमः" (श।१३ पा.) रति सिच: पत्र कित्त्वाभावात् "अनुदात्तोपदेशः-" (६।४।३७ पा० ) इत्यादिनाऽनु- नासिकलोपो न। सुरततरकाले स्त्रीणां लज्जैव भूषणमिति भावः । उपमाऽनङ्गारः ॥ ८१ ॥ प्रेक्षणीयकमिति ।-ह्रौविभङ्गुरविलोचनपाताः] हिया विभङ्गराः स्खलिता, विलोचनपाता दृष्टिपाता येषु ते, [ सम्भमद्रुतग्रहीतद्कूल- छाद्यमानवपुषः ] सम्भमेण द्रुतं ग्रहोतेन दुकूलेन छाद्यमानानि वपंषि अन्तरङ्गाणि येषु ते, [सुरतान्ताः] मुरतावसानानि, [क्षणं, प्रेक्षणीयक दृश्यम्, [इव प्रासन्] इत्युपमा। नाटकादिरूपकेष्वाहार्यकं वस्तु तद- दृश्यं प्रेक्षणीयकमिति चोच्यते। इह आविर्भावतिरोधानादिना तत्तुल्य- त्वम् ॥२॥ अप्रभृतमिति ।- तन्वी ] कमानी, [ अभीष्टतमेन ] प्रेयसा, ·दशमः सर्गः। चौममाकुलकरा.विचकर्ष क्रान्तपल्लवमभीष्टतमेन ॥ ८३ ॥ मृष्टचन्दनविशेषकभक्ति- मष्टभूषणकदर्थितमाल्यः । सापराध दूव मण्डनमासौ- दात्मनैव सुदृशामुपभोगः ॥ ८४ ॥ [कान्तपनवं ] ग्रहीताञ्चलम, अत एव [ अतनीयसि ] महीयसि, [ काञ्चिधानि ] जघने, [ अप्रभूतं ] छादयितुमपर्याप्तम्, अत एवं [पिहितकतरोरु ] पिहितश्छादितः, एकतर एव जरुयेन तत्, [चौमं ] दुकूलम्, [ आकुलकरा] व्यग्रपाणिः सती, [विचकर्ष ] कत्सापि- धानार्थमाचकर्ष। लज्जाऽनुभावोऽयम् । अत्र चौमविशेषाणामाक- पणहेतुत्वात् पदार्थहेतुकं काव्यलिङ्गमलङ्कारः ॥ ८ ॥ मष्टेति ।- मष्टचन्दनविशेषकभक्तिः] मृष्टा प्रमष्टा, चन्दनानां, विशेषकाणां तमालपत्राणाञ्च भक्तिः रचनायेन सः, 'तमालपत्रतिलक- चित्रकाणि विशेषकम्' इत्यमरः । [भ्रष्टभूषणकर्थितमाल्यः ] अष्टानि भूषणानि यम्मिन् स भ्रष्टभूषण:, कुत्सितोऽर्थः कदर्थः । लोकतो विशेष्य- लिङ्गत्वम् । “कोः कत् तत्पुरुषेऽचि" (६।३।१०१ पा० ) इति कुशब्दस्य .कदादेशः । कदानि कतानि कर्थितानि दूषितानि, माल्यानि येन ततस्तयो(वक्षिकविशेष्यविशेषणभावाद विशेषणसमासः । एव- म्भूतः [ उपभोगः, सापराध इव] पूर्वमण्डनापहागत् कतापराध दव, [ सदृशामात्मनेव] स्वयमेव। प्रकत्यादित्वात् तृतीया। [मण्डन- मासौत् ] प्रतिनिधिकरणन वापराधनिरासार्थमिवेत्युत्प्रेक्षा। स्त्रीणां सम्भोग एव मण्डनं, तदभाव मण्डनान्तरस्याप्यमण्डनस्वादिति भावः . . सः। ॥८४॥ सापराध इव इत्युत्प्रेक्षाया उपभोगी मण्डनमिति कपकस्य च सापेक्षचात् सहरः।

·५१२ शिशुपालबधे योषितः पतितकाञ्चनकाञ्ची मोहनातिरभसेन नितम्बे । मेखलव परितः स्म विचित्रा राजते नवनखक्षतलक्ष्मीः ॥ ८५ ॥ भातु नाम सुदृशां दशनाङ्कः पाटलो धवलगण्डतलेषु । दन्तवाससि समानगुणश्री: सम्मुखोऽपि परभागमवाप ॥ ८६ ॥ सुमुवामधिपयोधरपौठं पौड़नैस्खुटितवत्यपि पत्युः । योषित इति ।-[ मोहनातिरभसेन सुरतमम्भमेण, [पतितकाञ्चन- काञ्चौ] पतिता काञ्चनौ काञ्चनस्य विकारः काञ्चिर्यस्मात् तस्मिन् निर्मा- खले, [ योषितो नितम्बे, परितः ] सर्वतः, [विचित्रा ] विविधरचना, [ नवनखक्षतलक्ष्मीमखलेव राजते स्म ] उत्प्रेक्षाऽलङ्कारः ॥ ८५ ॥ भात्विति ।-[ सुदृशां ] सम्बन्धी, [ पाटन: । अरुणः, [ दशनाङ्गः ] दन्तक्षतं, [ धवलगण्डतलेषु } कपोलेषु, [ भातु नाम ] वैवर्ष्याद भेदैन प्रकाशतां, नामेत्यङ्गीकारे। : दन्तवाससि ] अधर तु, [ममानगुणश्रौः] तुल्यवर्णोऽपि, तथा [ सम्मुखोऽपि ] सन्, [ परभागं ] गुणोत्कर्ष, तथा पश्चाद्भागच्च, [ अवाप]। इति सावर्ण्यवर्ण्ययोः सम्मुखपरामुख- त्वयोश्च विरोधः। उपरिभागमवापेत्युभयत्र परिहाराद विरोधाभास- वयसंसृष्टिः। तत्राद्यः श्लेषभित्तिकाभेदाध्यवसायमूलः, अन्यस्तगुणो- स्थापित इति सकारः ॥ ६ ॥ सुभ्रवामिति । [ सभ्रवां ] पयोधरपोठे कुचतटे [अधिपयोधर- ·दशम: सर्ग:। ५१३ मुक्तमौक्तिकलघुर्गुणशेषा हारयष्टिरभवद गुरुरेव ॥ ८७ ॥ विश्रमार्थमुपगूढमजसं यत् प्रियैः प्रथमरत्यवसाने । योषितामुदितमन्मथमादी तद् द्वितीयसुरतस्य बभूव ॥ ८८॥ पास्तृतेऽभिनवपल्लवपुष्यै- रप्यनारतरताभिरताभ्यः । - पौठम् ]। विभक्त्यर्थेऽव्ययीभावः । [ पत्थुः पौड़नः ] परिरम्भादि- विमर्दैः, [ लुटितवती ] केदं गता, [ अपि ] ; अत एव [ मुक्तमौक्तिक- लघुः ] मुक्तमौक्तिका सा च मा लघुश्च, अत एव [गुणशेषा] सूखमात्र- शेषाऽपि, [हारयष्टिः, गुरुः ] श्लाघ्या, [ एवाभवत् ]। लघुरपि गुरुरिति विरोधाभासोऽलङ्गारः ॥ ८७ ॥ विश्रमेति ।- योषितां प्रथमरत्यवसाने, विश्रमार्थ ] श्रमापनोद- नार्थम्। श्राम्यतेप्रत्ययः । “नोदात्तोपदेशस्य मान्तस्थानाचमे:" ( ७३३४ पा० ) इति वृड्वाभावः । [अजस्रं यत् प्रियः, उपगूढम् । उपगृहनम् । “नपुंसके भाव क्त:" (३।३।११४ पा०)। "न लोका-" (२३६८ पा० ) इत्यादिना षष्ठौप्रतिषेधः । [ उदितमन्मथम् ] उत्पा- दितकामम् । अत एव [ तत् ] उपगृहनम्, [ द्वितीयसुरतस्यादो बभूव ] । अमापनोदमन्मथोबोधाभ्याम् उभयोपयोगादभयार्थमभूत् ; संयोग- पृथक्त्वन्यायादित्यर्थः । अत्र मध्यवर्त्तिन उपगूढस्यैकस्य पूर्वोत्तरसुरत- शेषादित्वेन विशेषणगत्या विशमार्थोदितमन्मथपदार्थयोर्हेतुत्वात् काव्य- लिङ्गदयं तदङ्गाङ्गिभावेन सौर्यते ॥८८ ॥ आस्तृत इति ।-[अनारतरताभिरताभ्यः] अनारतम् अश्रान्तं, रते ·५१४ शिशुपालबधे दीयते स्म शयितुं शयनीये न क्षणः क्षणदयाऽपि वधूभ्यः ॥ ८६ ॥ योषितामतितरां नखलून गावमुज्ज्वलतया न खलूनम् । दोभमाशु हृदयं नयदूनां रागवृद्धिमकरोन्न यटूनाम् ॥ ६० ॥ सुरते, अभिरताभ्य आसक्ताभ्यः, [ बधूभ्यः ], क्षणमुत्सवसुखं ददातीति क्षणदा रात्रिः, तयाऽपि [क्षणदयाऽपि, अभिनवपल्लवपुष्यैः ] अभिनवैः पडवैः पुष्पैश्च, [ आस्तृते अपि ] आच्छादितेऽपि, सुखशयनाहऽपौत्यर्थः । शेतेऽस्मिन्निति [शयनीये] तल्पे । “कत्यल्युटो बहुलम्" (२३।११३ पा०) इत्यधिकरणेऽनीयर। [शयितुं ] शयनं कत्तुं, [क्षणः ] अल्प- कालोऽपि, [न दीयते स्म न दत्तः । किन्वाप्रभातमरमयत्, * क्षणदा- त्वादेवेति भावः। क्षणदयाऽपि क्षणी न दत्त इति विरोधस्योत्सवार्थ- त्वेन परिहाराद् विरोधाभासोऽलङ्कारः । ' निर्व्यापारस्थिती काल- विशेषोत्सवयोः क्षणाः' इत्यमरः ॥८८ ॥ योषितामिति ।-नखलूनं न खलु जनं, नयत् जनां न यदनाम् इति पदच्छेदः । [ अतितराम् ] अतिमात्रम्। अव्ययादामुप्रत्ययः । नखैलूनं क्षतं [नखलूनम् ] । “ल्वादिभ्यश्च” (८२४४ पा० ) इति निष्ठानत्वम् । तथाऽपि [ उज्ज्वलतया ] औज्ज्वल्येन, [ न ऊनं ] न न्यूनं, किन्तु समग्रमेवेत्यर्थः । नखक्षतानां कामिनौगात्रमण्डनत्वादिति भावः । अत एव [ आशु, हृदयं ] प्रियचित्तं, [ क्षोभ ] विकार, [नयत्] प्रापयत्। नयतेलटः शलादेशः । [ योषितां गालं, यदूनां ] यादवानां, [रागहडिम्, ऊनां ] न्यूनां, [नाकरोत् खलु] ; किन्तु भूयोऽपि समग्रा- रमिता इति युक्तं, कति तौगस्तत्वात् ।

·दशमः सर्गः। इति मदमदनाम्यां रागिणः स्पष्टरागा- ननवरतरतश्रीसङ्गिनस्तानवेक्ष्य । अभजत परिवत्तिं साऽथ पर्यस्तहस्ता रजनिरवनतेन्दुर्लज्जयाऽधोमुखीव ॥ ६१ ॥ इति श्रीमाघकविकतौ शिशुपालबधे महाकाव्ये सुरतवर्णनं नाम दशम: सर्गः ॥ १० ॥ मेवाकरोदित्यर्थः । अत्र यमकं शब्दालङ्कारः। औज्ज्वल्यस्य विशे- षणगत्या रागहडिहेतुत्वात् काव्यलिङ्गम् अर्थालङ्कारः ॥ २० ॥ इतौति ।- इति] इत्थं, [ मदमदनाभ्यां, स्पष्टरागान् ] सर्वदा गगिवेऽपि तदा ताभ्याम् अपि व्यञ्जितरागानित्यर्थः । [अनवरत- ग्तो सङ्गिनः ] अविच्छिन्नसुरतसम्पलम्पटान्, [ तान् ] रागिण्यश्च रागि- गश तान् [ रागिण: ] | "पुमान् स्त्रिया" (१।।६७ पा०) इत्येकशेषः । [अवेक्ष्य, अथ अवेक्षणानन्तरं, * [पर्यस्तहस्ता) पय॑स्तः परिवृत्ती हस्तो नक्षत्रविशेषः करच यस्याः, सा। 'हस्ती नक्षत्रभेदे स्यात् करेभकरयो- पि' इत्युभयत्रापि विश्वः। । अवनतन्दुः ] सस्तचन्द्रा, अत एव सा रजनिलज्जया। ग्राम्यचेष्टादर्शनजनितयेति भावः । [अधोमुखौ इव ] नम्रमुखौवेत्युत्प्रेक्षा। [ परिवृत्तिं ] निवृत्त्युन्मुखताम् [ अभजत प्रभातप्रायाभूदित्यर्थः । स्त्रियो हि परकीयग्राम्यचेष्टादर्शने नपा- ऽवनतमुख्यो हस्तेन दृष्टिमन्ताप्य द्रागपसरन्तौति भावः; अनन्तरसर्गे प्रभातवर्णनाय प्रस्तावः । मालिनी वृत्तमेतत् । लक्षणं तूक्तं वक्ष्यते चोत्तरसर्गादो ॥ ८१ ॥ इति श्रीमहामहोपाध्यायकोलाचलमन्निनाथसूरिविरचिते माघ- काव्यव्याख्याने सर्वकषाऽऽख्ये दशमः सर्गः ॥ १० ॥ अत एव * पत्र पवेक्ष्य इत्यनेनैव पानन्ता पर्थे लचे प्रति पदं पुनरुततामावति ।

·एकादशः सर्गः। श्रुतिसमधिकमुच्चैः पञ्चमं पौड़यन्तः सततमषभहीनं भिन्नकीकृत्य षड्जम् । प्रणिजगदुरकाकुश्रावकस्निग्धकण्ठा: परिणतिमिति रावेर्मागधा माधवाय ॥ १ ॥ जखमालकः। अथ प्रस्तुतं प्रभातवर्णनं प्रारभत, श्रुतीति ।-नास्ति कार्यस्येत्य- काकुरविकतध्वनिः। 'काकु: स्त्रियां विकारो यः शोकभोत्यादिभि- बनेः' इत्यमरः। श्रावयतौति श्रावकी दूरध्वनिः, स्निग्धी मधुरः, कण्ठः कण्ठखरो येषां ते [अकाकुशावकम्रिग्धकण्ठाः ] रक्तकण्ठा इत्यर्थः । [ मागधाः) वैतालिकाः, [ श्रुतिसमधिकं] श्रुतयो नाम षड़जादि- खरारम्भकावयवाः शब्दविशेषाः। तदुक्तं,-'प्रथमश्रवणाच्छन्दः श्रूयते सा श्रुतिः सम्परिज्ञेया खरावयवलक्षणा ॥' इति । ताभिः श्रुतिभिः, समधिकं बहुलं-षड्जविशेषणं पञ्चमविशेषणं वा उभयोरपि तथात्वात् । तदुक्तं,- 'चतुश्चतुश्चतुश्चैव षड़ जमध्यमपञ्चमाः । हे हे निषादगान्धारी बस्त्रोटषभधैवतो ॥” इति। षड्जो मयरस्य कूजितानुकागे स्वरविशेषः,-'षड्ज मयूरो वदति' इति लक्षणात् । तं [षड्ज़ ], भिन्न एव भिवकः, अतादृशं तादृशं क्रत्वा [भित्रकीकत्य] तत्कालनिषिद्धखरासकोणं कृत्वेत्यर्थः । पञ्चमो नाम कोकिलकूजितानु- कारी खरविशेषः,-'पिक: कूजति पञ्चमम्' इति लक्षणात्। तं [पञ्चमं पौड़यन्तः ] तत्कालनिषेधात् परित्यजन्तः इत्यर्थः। [ सततं ] ।

·एकादशः सर्गः। ५१७ रतिरभसविलासाभ्यासतान्तं न यावत् नयनयुगममौलत् तावदेवाऽऽहतोऽसो। रजनिविरतिशंसौ कामिनौनां भविष्य- हिरहविहितनिद्राभङ्गमुच्चैम दङ्गः ॥२॥ पञ्चमस्य वौणाऽऽदिवाद्ययुक्तम् ; 'ततं वीणादिकं वाद्यम्' इत्यमरः । [ऋषभ- होनम् ] ऋषभोऽपि वृषभनर्दितानुकारो स्वरभेद एव। 'गावस्त्वृषभ- भाषिणः' इति लक्षणात्। तेन होनं, तस्थापि तत्काल निषिद्धत्वा. दित्यर्थः। सततम् ऋषभहीनञ्च यथा तथा, [ रात्रेः परिणति ] परि- वृत्तिमित्यर्थः। [इति ] वक्ष्यमाणप्रकारेण, [ उच्चैः ] यथा तथा, [ माधवाय ] कृणाय। क्रियाग्रहणात् सम्प्रदानवम्। [ प्रणि- जगदुः ] गानेन आचख्युरित्यर्थः । “नेर्गदनद-" (८।४।१७ पा०) इत्या- दिना गत्वम् । पञ्चमादिनिषेधे भरतः ;-'प्रभाते सुतां निन्द्य ऋषभः पञ्चमोऽपि च । जनयेत् प्रधनं धुक्षा पञ्चत्वं पञ्चमोऽपि च ॥ विशेषोऽयं कथितः पूर्वमृरिभिः । प्रगे प्रगीतो जनयेत् दशनस्य विप- व्ययम् ॥' इति । वृत्त्यनुप्रासोऽलङ्कारः। अस्मिन् सगै मालिनी वृत्तम्,- "ननमयययुतेयं मालिनी भोगिलोकैः” इति लक्षणात् ॥ १ ॥ अथ पूर्वश्लोके 'इति'शब्दपरामृष्टानपररात्रप्रभृत्युत्तरोत्तरक्रमभाविनः प्रभातवृत्तान्तान् आसर्गसमाप्ति वर्णयन्नाह, रतीति ।- रतिरभसविला. सान्यासतान्तं ] रतिरभसविलासानां सुरतसम्भमलीलानाम्, अभ्यासेन आवर्तनेन, तान्तं क्लान्तं, [ नयनयुगं ] कर्तृ। कामिनामिति शेषः । यावत्, नामौलत् न मुकुलोभवति, [तावदेवासो, रजनिविरतिशंसौ] निशाऽवसानसूचकः, [उच्चैर्मृदङ्गः, कामिनौनां,भविष्यहिरहविहितनिद्रा. भङ्ग भविष्यता उत्तरक्षणभाविना, विरहेण, विहितः कतो, निद्राभङ्गो यस्मिन् कर्मणि तत् यथा तथा, [आइतः] ताड़ितः । अत्र विरहशब्देन - * बाद कैरिति शेषः । धि-88 ·शिशुपालबधे स्फुटतरमुपरिष्टादल्पमूर्तेर्बुवस्य स्फुरति सुरमुनौनां मण्डलं व्यस्तमेतत् । शकटमिव महौयः शैशव शाङ्गपाणे- श्वपलचरणकानप्रेरणोत्तुङ्गिताग्रम् ॥ ३ ॥ प्रहरकमपनीय स्खं निदिदासतोच्चैः प्रतिपदमुपहत: केनचिज्जागृहौति सामर्थ्यात् तश्चिन्ता लक्ष्यते; अन्यथा असतः साम्प्रतिकनिद्राभङ्ग- हेतुत्वायोगादिति। अत्र रतितान्तत्व-रजनिविरतिशंसनयोर्विशेषण- गथा नवनिमौलन-निद्राभङ्गहेतुत्वात् पदार्थ हेतुके कार्यालङ्गे ॥२॥ स्फुटेति ।-[ अल्पमूर्तेः ] दूरत्वात् सूक्ष्मविम्बस्य, ध्रुवस्य ] श्रौत्तान- पादः । 'ध्रव औत्तानपादिः स्यात्' इत्यमरः । [उपरिष्ठात्, स्फुट- तरम् । उज्ज्वलतरं, [ व्यस्तं ] पर्यस्तम्, [ एतत् सुरमुनीनां ] सप्तर्षीणां, [ मण्डलं, शाङ्गपाण: ] केशवस्य, कृष्णस्य तवेत्यर्थः, [शैशवे] प्रच- लितस्य [ चपलचरणकाअप्रेरणोत्तुङ्गिताग्रं] चपलस्य चरणकाजस्याल्प- चरणारविन्दस्य, “अल्पे" (५।३।८५ पा.) इत्यल्पाथै कन्प्रत्ययः । प्रेरणया नोदनन, उत्तुङ्गितम् उत्तुङ्गोकतम् अग्रं यस्य तत्, विपर्य्यासिताग्र- मित्यर्थः । [महीयः ] महत्तरं, [ शकटम् इव ] शकटाकारं शकटा- सुरशगैरमिव, [ स्फुरति ] दौप्यते। उपमाऽलङ्कारः। पुरा किल बाल्ये कृष्ण: कटरूपधारिणं शकटासुरं पादरातन पातयामासेति पौराणिको कथाऽत्रानुसन्धेया ॥ ३ ॥ प्रहरकमिति ।-[खं ] स्वकीयं, खपायमित्यर्थः, [प्रहरकं] प्रहर एव प्रहरको यामः। 'हो यामप्रहरी समो' इत्यमरः। तम, [अपनीय] नौत्वा, [निदिदासता] निद्रातुमिच्छता। निद्रातः सवन्ताइटः शत्रादेशः । [ केनचित् ] अतीतप्रहरपालनेत्यर्थः । [जाग्रहि] प्रबुध्यख, [इति, प्रतिपदं ] पदे पदे, [ उचैरुपइतो मनुष्यः ] अनन्तर-

·एकादशः सर्गः।
५१८
मुहुरविशदवणां निद्रया शून्यशून्यां
दददपि गिरमन्तबुध्यते नो मनुष्यः ॥ ४ ॥
विपुलतरनितम्बाऽऽभोगावे रमण्याः
शयितुमनधिगच्छन् जौवितेशोऽवकाशम् ।
रतिपरिचयन ग्यन्नद्रतन्द्रः कथञ्चिद्
गमयति शयनीय शर्वरौं किं करोतु ? ॥ ५ ॥
।
यामिकः, [मुहुनिद्रया, अविशदवणाम्] अस्पष्टाक्षराम्, अत एव [शून्य-
शून्यां] शून्यप्रकाराम, अनर्थप्रायामित्यर्थः । “प्रकारे गुणवचनस्य" (८1१।
१२ पा०) इति विर्भावः, “कर्मधारयवदत्तरेषु" (८।१।११ पा० ) इति
कर्मधारयवदावादवयवसुपो लुक् । [गिरम् ] अयमहं जागर्मीति प्रति-
वाचं, [ दददपि] प्रयच्छन् अपि । “नाभ्यस्ताच्छतुः” (७।११७८ पा०)
इति नुमागमप्रतिषेधः । [अन्त:] अन्तःकरणे, [नो बुध्यत ] न
जागर्ति। बुध्यत: देवादिकात् कर्तरि लट। अत्राप्रबोधप्रतिवचन-
दानयोर्विरोध अपिशब्दः । निद्राऽऽह्वानाभ्यां तत्समाधानात् विरोधा-
भासोऽलङ्कारः ॥ ४ ॥
विपुलैति ।-[ रमण्या, विपुलतरनितम्बाऽऽभोगरुडे ] विपुलतरस्य
नितम्बस्य आभोगन विस्तारेगा, रुढे आक्रान्ते, [शयनीये, शयितुमव-
काशम्, अनधिगच्छन्] अलभमानः, [जीवितशः ] प्रेयान्, रितिपरिचय-
नश्यन्द्रतन्द्रः) रतिपरिचयेन पुन:पुनः सुरतावृत्त्या, नश्यन्तौ निवर्तमाना,
निद्राया इयं नैट्रो, निद्राप्रयुक्ता तन्द्रा आलस्यं, यस्य स तथाभूतः सन्,
[शवरौं, कथञ्चित् गमयति ] कच्छ्रण नयति, [किं करोतु ?] किमन्यत्
कुर्यात् ? शयनानवकाश सुरतमेव कालयापनोपाय इति तत्रैव
प्रवृत्त इति भावः। अत्र शयनीयस्यग्रोधासम्बन्धेऽपि तत्सम्बन्धोक्त-
रतिशयोक्तिरलङ्कारः; तादृग्रोधस्य विशेषणगत्या शयनावकाशानधि-
गमहेतुत्वात् काव्यलिङ्गभेद इति सङ्करः ॥ ५ ॥

·५२. शिशपालबध क्षणशयितविबुद्धाः कल्पयन्तः प्रयोगान् उदधिमहति राज्ये काव्यवटुर्विगाहे । गहनमपररावप्राप्तबुद्धिप्रसादाः कवय व महीपाश्चिन्तयन्त्यर्थजातम् ॥ ६ ॥ क्षितितटशयनान्तादुत्थितं दानपत्र- प्लुतबहुलशरीरं शाययत्येष भूयः । क्षणेति ।-क्षणं शयिताः सुरतश्रमापनोदाय विषुप्ताः,विबुद्धाः तव प्रबुद्धाः। यथाकालं प्रबुद्धत्वात् इति भावः [ क्षणशयितविबुद्धाः ] मातानुलिप्तवत्, “पूर्वकाल-"(२।१।४८ पा०) इति समासः । [महीपाः कवय इव, अपररात्रप्राप्तबुद्धिप्रसादाः] अपरराने रातः पश्चिमयामे इत्यर्थः । “पूर्वापर-" (३२५८ पा० ) इत्यादिना एकदेशिसमासे समासान्त: अच् । “रात्राहाहाः पुंसि" (२।४।२८ पा० ) इति पुंस्त्वम् । तत्र प्राप्तबुद्धिप्रसादाः लवबुद्धिप्रकाशाः, सन्तः, [ उदधिमहति] समुद्र- गम्भीरे, एकत्र,-तुरगादिभिः, अपरत्र, रसभावादिभिश्चेति भावः । अत एव [ दर्विगाहे ] दुष्पवेश, [राज्ये], काव्य इव [ काव्यवत् ] । “तल तस्येव" (५।११११६ पा०) इति वतिप्रत्ययः । (प्रयोगान्] सामाद्युपाया- नुष्ठानानि, अन्यत्र, अर्थगुणसाधुशब्दगुम्फान्, [कल्पयन्तः] तर्कयन्तः -"ब्राह्म मुहर्त उत्थाय चिन्तयेदात्मनो हितम्' इति स्मरणादिति भावः । [ गहनं ] दुष्प्रापम्, अन्यत्र, दुर्दर्शम्, [अर्थजातं] पुरुषार्थजातं, त्रिवर्गमित्यर्थः, अन्यत्र,-बाच्यलक्ष्यव्यङ्गारूपमभिधेयजातं, [चिन्तयन्ति विचारयन्ति। इवशब्दस्योपलक्षणत्वात् काव्यवदिति वतिप्रत्यये- ऽप्यनेकशब्दार्थगता श्रौती पूर्णा वाक्यार्थीपमा; काव्यवदिति तद्धित- गता कवय दुवैति समासगता चेति सङ्कीर्णा ॥ ६ ॥ चितौति। क्षितितटशयनान्तात् ] चितितटं भूतलम्, एव प्रय- ।

·एकादशः सर्गः। ५२१ मृटुचलदपरान्तोदौरितान्दुनिनादं गजपतिमधिरोहः पक्षकव्यत्ययेन ॥ ७ ॥ द्रुततरकरदक्षाः क्षिावैशाखशैले दधति दधनि धौरानारवान् वारिणौव । शशिनमिव मुरौघाः सारमुबत्तुमेते कलशिमुदधिगुर्वी वल्लवा लोड़यन्ति ॥८॥ .. अत एव नान्तः शयनम्थानं, तस्मात्, [उत्थितं } सुप्तोत्थितमित्यर्थः [ दानपशप्मतबहुलशरीरं] मदकर्दमोक्षितमहाकाय, [गजपतिम्, एषः ] ; अधिरोहतौति [ अधिरोहः ] आरोहणः । पचाद्यच् । [ मृटु- चलदपरान्तोदौरितान्दूनिनादं ] मृदु मन्दं, चलता अपरान्तेन पश्चिम- पादन, उदौरित उत्पादितः, अन्दू *-निनादः टङ्कालावो यस्मिन् कर्मगि तत् यथा तथा। [ पक्षकव्यत्ययेन ) पक्ष एव पक्षकः, पार्श्वः । 'पक्षः पार्श्वगामाध्यमहायबलभित्तिषु' इति वैजयन्ती। तस्य व्यत्ययेन पार्थान्तरणेत्यर्थः। [भूयः, शाययति ] शयनं कारयति। "गति- बुद्धि-” (१।४।५२ पा०) इत्यादिना अणि कत्तः कर्मत्वम् । स्वभावोक्ति- रलङ्गारः ॥ ७॥ द्रुतैति ।- द्रुततरकरदक्षाः ] द्रुततरकरा अतिलघुहस्तास्ते च ते दक्षाश्च, [एते, वल्लवाः ] गोपालाः । 'आभीरः स्यात् महाशूद्रो गोपाली वल्लवस्तथा' इति वैजयन्ती। [क्षिप्तवैशाखौले विशाखा प्रयोजन- मस्येति वैशाखो मन्यनदण्डः । 'वैशाखमन्थमन्थानमन्थानो मन्यदण्डके* इत्यमरः । “विशाखाऽऽषाढ़ादण मन्थदण्डयोः” (५।१।११० पा०) इत्याप्रत्ययः । वैशाखः शैल इवेत्युपमितसमासः। साहचर्य्यात्, . * पन्य ते बध्यतेऽनेन इति कू:, ("पन्दू. स्त्रियां स्थानिगड़े प्रभेदे भूषणस्य च" इति मंदिनी।

·५२२ शिशुपालवध अनुनयमगृहीत्वा व्याजसुप्ता पराचौ रुतमथ कृकवाकोस्तारमाकगर्य कल्ये। कथमपि परिवत्ता निद्रयाऽन्धा किल स्त्री मुकुलितनयनवाऽऽग्निष्यति प्राणनाथम् ॥ ६ ॥ गतमनुगतवीणैरेकतां वेणुनादैः कलमविकलतालं गायकैर्बोधहेतोः । ] ] चिप्लो वैशाखशैलो यस्मिन् तस्मिन्, [ धीगन् ] गम्भीगन्, [ पारवान्, दधति दधनि दन्नि। “विभाषा डिश्योः" (६।४।१३६ पा० ) इति विकल्पादल्लोपाभावः । [वारिणौव, सुरोधाः शशिनमिव, सारं] नव- नौतम्, [ उद्धर्तुम् ] उत्कुष्टुम, [उदधिगुरुम्] उदधिरिव गुर्यो। "उप- मानानि सामान्यवचनैः” (२॥१॥५५ पा० ) इति समासः। तां, [ कलशिं] कुम्भौं, [ लोड़यन्ति ] मध्नन्ति । एषाऽपि पूर्वतरवत् पूर्णा वाक्यार्थोपमा वाक्यसमामगता इति सौर्णा च ॥८॥ अनुनयमिति।-[ अनुनयं ] प्रियप्रार्थनाम्, [ अग्रहीत्वा ] नाङ्गो- कत्य, [पराचौ ] परामुखी, [ व्याजसुप्ता] व्याजेन कपटेन सुप्ता, [ स्त्री अथ, कल्ये ] प्रभात, 'प्रत्यूषोऽहमुखं कल्यम्' इत्यमरः। [ककवाकोः] कुक्कटस्य । 'ककवाकुस्ताम्रचूड़ः कुक्कुटश्चरणायुधः' इत्यमरः । “क्रके वचः कश्च" (उ० १पा, ६१०) इति अणप्रत्ययः कन्चञ्च । तारम्] उच्चः, [रुतं] कूजितम्, [आकर्ण्य, कथमपि ] गात्रजृम्भणादिव्याजेन, [परिवृत्ता] सम्मुखीभूता, [ निद्रयाऽन्धा किल ] अजानतौव, [ मुकुलित- नयनैव ] मौलिताची सत्येव, [प्राणनाथमाश्लिष्यति । एषा कलहान्त- रिता॥2॥ गतमिति।-अनुगतवीणे:] अनुसृतवाणैरुणामंवादिभिः, [ वेगा- मादैः ] वंशखरैः, [ एकताम्] एकरूपता, [गतं, कलम्] अव्यक्तमधुरम् । अविकलोऽविसंवादी तालः कांस्थादितालो यस्य तत् [ अविकलतालं ], ·एकादशः सर्गः । ५२३ असकृदनवगीतं गौतमाकर्णयन्त, मुखमुकुलितनेत्रा यान्ति निद्रां नरेन्द्राः ॥१०॥ परिशिथिलितकणंग्रीवमामौलितानः क्षणमयमनुभूय खप्नमूईक्षुरव । रिरसयिषति भूयः शष्पमग्रे विकौगों पटुताचपलोष्ठः प्रस्फुरत्प्रोथमश्वः ॥ ११ ॥ बोध एव हेतुस्तस्य [ बोधहेतोः ] बोधकारणेन, बोधनार्थमित्यर्थः । फलस्थापि कारणत्वमिच्छादारा स्वर्गादिवत् फलरागस्य तत्साधन- प्रवृत्तिहेतुत्वात् षष्ठी। [गायकैः ] वैतालिकः, [ अनवगौतम् ] अग.. हितम्। 'अवगीतन्तु निर्वाद मुहुर्दष्टेऽपि गर्हिते' इति विश्वः । गौतञ्च गौयमानं वस्तु, आवृत्तिर्वा गौतशब्दस्य अर्थः । [गौतं गानं, [ असकत् आकर्णयन्तो नरेन्द्राः, सुखमुकुलितनत्राः ] सुखेन गानमुखेन, मुकुलितनता निमौलिताक्षा: सन्त:, [निद्रां, यानि ] भजन्ति। वृत्त्यनुप्रासोऽलङ्कारः ॥ १० ॥ पगैति ।-[ अयमश्वः, परिशिथिलितकर्ण ग्रोवं] परिशिथिलतं सस्तमुक्त, कर्णग्रौवं कर्णौ च ग्रौवा च यस्मिन् कमणि तत् यथा तथा, [आमीलिताक्षः], अ. जानुनी यस्य सः [ जडेजुः एव ] अर्बुजानुस्तिष्ठन् इत्यर्थः। 'ऊर्छ जुरू जानुः स्यात्' इत्यमरः। “ऊ द्विभाषा" (५४.१३° पा० ) इति जानुशब्दस्य जुरादेशः । [क्षणं, स्वप्नं ] निद्राम, [अनुभूय । उत्तमाश्चलक्षणमेतत्। [भूयः ] पुनरपि, [पटुतरचपलोष्ठः] पटुतरौ ग्रासग्रहणसमर्थों, चपलो चञ्चलो चोष्ठो यस्य स सन्, [ प्रस्फुरत्- प्रोथं ] प्रस्फुरमाणघोणं यथा तथा। 'घोणा तु प्रोथमस्त्रियाम्' इत्य- मरः। [ अग्रे, विकोण ] क्षिप्तं, [शष्यं ] घासम् । 'शष्यं बालटणं घासः' इत्यमरः । [रिरसयिषति] रसयितुमास्वादयितुमिच्छति ।

·५२४ शिशुपालबधे उदयमुदितदीप्तिर्याति यः सङ्गतौ मे पतति न परमिन्दुः सोऽपरामेष गत्वा । स्मितरुचिरिव सद्यः साभ्यसूयं प्रभेति स्फुरति विशदमेषा पूर्वकाष्ठाङ्गनायाः ॥ १२ ॥ चिररतिपरिखेदप्राप्तनिद्रामुखाना चरममपि शयित्वा पूर्वमेव प्रबुद्धाः । अपरिचलितगावाः कुवैते न प्रियाणा- मशिथिलभुजचकाऽऽश्लेषभेदं तरूण्यः ॥ १३ ॥ [ रसयतेः सन्नन्तात् लट् । खभावोक्तिरलङ्कारः,-'स्वभावोक्तिरसौ चारु यथावस्तुवर्णनम् ॥ ११ ॥ उदयमिति ।-[य इन्दुः, मे ] मम, [ मङ्गतो, उदितदीप्तिः ] प्रवव- द्युतिः सन्, [उदयम्) उदयाट्रिम्, अभ्युदयञ्च, [याति, सः] इन्दुः, [ एषो- ऽपरां] पश्चिमाशां, पराङ्गनाच, [गत्वा, पतति ] अस्तमेति, पातित्यञ्च गच्छति, [न वरम् ] अनहम् ? अपि तु वरमेवेत्यर्थः । [इति सद्यः साम्य- सूयं ] यथा तथा, [ पूर्वकाष्ठाऽङ्गनायाः ] पूर्वकाष्ठा प्राची, सैवाङ्गना, पूर्वनायिका च गम्यते । तस्याः, [स्मितरुचिः] मन्दहासकान्तिः, [वैषा प्रभा, विशदं निर्मलं यथा तथा, [ स्फुरति ] प्रकाशते । प्राच्यामौष- विशदा प्रभा प्रादरभृदित्यर्थः । अत्र प्राचौगतप्राभातिकप्रभायामिन्दोः पराङ्गनासङ्गहेतुकपातित्यनिमित्ता चेतनधर्मस्मितरुचित्वोत्प्रेक्षा पूर्व- काष्ठाऽङ्गनाया इति रूपकव्यत्यनयोरङ्गाङ्गिभावेन सङ्करः ॥ १२ ॥ चिरेति ।- [चरममपि शयित्वा ] पश्चात् सुप्ता अपि, [ पूर्वमेव प्रबुद्धाः •],–'सुप्ते पश्चाञ्च या शेते पूर्वमेव प्रबुध्यते। नान्यं कामयते चित्ते सा स्त्री ज्ञेया पतिव्रता॥' इति स्मरणादिति भावः। तथापि जागरिताः।

·एकादशः सर्गः। ५२५ कृतधवलिमभेदैः कुङ्कुमेनेव किञ्चि- न्मलयकहरजोभिभूषयन् पश्चिमाऽऽशाम् । हिममचिरमणिना राजते रज्यमानै- जरठकमलकन्दच्छेदगौरैर्मयूखैः ॥ १४ ॥ दधदसकलमेकं खण्डितामानमनिः श्रियमपरमपूर्णामु कुस निः पलाशैः । . [ तरुण्यः, अपरिचलितगावाः ] अस्पन्दवपुष्काः सत्यः, [ चिररतिपरि- खेदप्राप्तनिद्रासुखानां ] चिररतिपरिखेदन प्राप्तनिद्रासुखाना, [ प्रिया- गाम, अभिथिलभुजचक्राऽऽश्लेषभेदम् ] अशिथिलो गाढ़ो यो भुजचक्रण परस्परभुजवलयेन आश्लेषः तस्य भेदं विश्लेषं विसंमनं, [न कुर्वते किन्वा- निष्यव स्थिताः अन्यथा तनिद्राभङ्गः स्यात् ।. 'प्रयानं न प्रबोधयेत्' इति निषेधास्कन्दनभयादिति भावः। रतिश्रमोऽत्र सच्चारी तदनु- भावो निद्रा.॥ १३ ॥ कृतेति ।-[हिमरुचिः ] चन्द्रः, [अरुणिमा अस्तमयरागेण हेतुना, [रज्यमानैः ] लोहितायमानैः। रओवादिकात् कर्तरि शानच् । "अनिदिताम्-" (६।४।२४ पा०) इति नलोपः । बौणि रज्यति राजति लोहितायति चात्मन इति भट्टमल्लः । [ जरठकमलकन्दच्छेदगौरैः] जरठस्य परिणतस्य, कमलकन्दस्य छैदा इव गौराः शुभ्राः। केदग्रहणं धावल्यार्थम् । ‘गौर: पौते सितेऽरुणे' इति विश्वः । तैः [मयूखैः, कुङ्कुमेन किञ्चित्, कतधवलिमभेदैः ] कती धवलिमभेदो धावल्यभङ्गो येषां तैः, ईषनग्नखधावल्यैः, [ मलयरुहरजोभिः ] चन्दनरेगुभिः, [इव, पश्चिमा- ssi) ; प्रेयसौमिवेति भावः । [भूषयन् राजते] उपमाऽलङ्कारः । ॥१४॥ १ पत्र मच्चारिणी: खशब्देनोने: रमदीषौ.-"रसम्योक्ति: स्वशब्देन स्थायि- संचारिणीरपि" इति लक्षणात् । + पत्र एकदेशविवर्तिमौ उपमति युक्र, प्रेयसौमिवति साम्यस्य गम्यत्वात् ।

·५२६ शिशुपालबधे कलरवमुपगोते षट्पदौधेन धत्तः कुमुदकमलपण्डे तुल्यरूपामवस्थाम् ॥ १५ ॥ मदरुचिमणेनोनच्छता लक्षितस्य त्यजत दूव चिराय स्थायिनीमाशु लज्जाम् ! वसनमिव मुखस्य संसते सम्प्रतीदं सितकरकरजालं वासवाऽऽशायुवत्याः ॥ १६ ॥ दधदिति ।- एकं ] कुमुदषण्डम् [आनमद्भिः ] मुकुलोभवद्भिः, [ पलाशैः ] दलैः, [ असकलम् ] अई, [ खण्डितां ] क्षीयमाणामित्यर्थः । [श्रियं दधत्, अपरं ] कमलपण्डम्, [ उच्छसद्भिः ] विकमद्भिः, पलाशेः, [अपूर्णां] वईमानां, श्रियं दधत्, [षट्पदौधेन कलरव] यथा तथा, [उप- गौते], उभे अपौत्यर्थः । [ कुमुदकमलपण्डे ] कुमुदानां कमलानाञ्च षण्डे कदम्बे। 'कदम्बे षण्डमस्त्रियाम्' इत्यमरः । [ तुल्यरूपामवस्था, धत्तः ] दधात। अत्र क्षयवहोरर्थप्रवृत्तेरैकरूप्ये कस्य क्षयः कस्य वा वृद्धिरिति दुग्रहमिति भावः । अलोभयविशेषणानां तुल्यावस्थाधारणं प्रति हेतुत्वात् काव्यलिङ्गम् ; तेन हयोः क्रमेगोपमानोपमेयभाव- रूपोपमेयोपमा व्यज्यते ॥ १५ ॥ मदेति ।-[ सम्प्रति, इदं मितकरकरजालं ] मितकरस्येन्दोः, इदं करजालं, कर्तृ । ( उद्गच्छता ] उद्यता, [ अरुणेन] अनूरुणा, [मदरुचिं] तत्तुल्यां रुचिम्, अरुणिमानमित्यर्थः अत एव निदर्शनाऽलङ्कारः । लम्भितस्य] प्रापितस्य । लभेण्यन्तात् कणि क्तः, “लमेरपब्लिटोः" (७।१६३ पा० ] इति नुमागमः । अत एव [चिराय स्थायिनी लज्जा- माशु त्यजत इव] मुखप्रकाशनादियमुत्प्रेक्षा। [वामवाऽऽशायुवत्थाः | वासवाचा प्राची, तस्या एव युवत्याः, [मुखस्य प्राग्भागस्य, आननस्य च, [ वसनमिव ] अवगुण्ठनपट इव, [ संसते ] गलति । रक्ता:. स्त्रियः "रका:" इत्यत्र “मत्ताः" इति पाठी युक्तः । .

·एकादशः सर्गः। ५२७ अविरतरतलोलाऽऽयासजातश्रमागाा. मुपशममुपयान्तं निःसहेऽङ्गेऽङ्गनानाम् । पुनरुषसि विविती मातरिश्वाऽवचूर्ण्य ज्वलयति मदनाग्निं मालतीनां रजोभिः ॥१७॥ अनिमिषमविरामा रागिणां सर्वरात्रं नवनिधुवनलीलाः कौतुकेनातिवीच्य । पाटलमुखा निर्लज्जाः सस्तवस्वाश्च भवन्तौति भावः । अत्र मुखस्येति प्राग्भागवदनयोग्भेदाध्यवसायात् श्लेषमूलाऽतिशयोक्तिः, तया पूर्वोक्ता- निदर्शनोत्प्रेक्षाभ्यां चानुग्रहौता वसनमिवेत्युत्प्रेति सङ्करः ॥ १६ ॥ अविरतति ।-[ अविरतरतलौलाऽऽयासजातश्रमाणाम् ] अविरत- रतलौलाऽऽयासन अविच्छिन्नसुरतक्रीडाप्रयासन, जातश्रमाणाम, [अङ्ग- नानां ] सम्बन्धिान ; निःसहत इति [निःसहे ] अक्षमे। पचाद्यच् । [ अने, उपशममुपयान्तं] शाम्यन्तं, [ मदनाग्निं] मदन एवाग्निस्तं, [पुनः, उपसि] कल्ये, मातरिश्वा] मातरि अन्तरिक्ष श्यति वईत इति मातरिश्वा । 'वन्नुक्षन-' (उ०१ पा, १५८०) इत्यादिना औणादिको निपातः । [विविक्तैः] अमलः, अनार्दैश्च, [मालतीनां] जातीकुसुमानाम् । 'सुमना मालती जातिः' इत्यमरः । [ रजोभिः ] परागैः; करीरिवेति भावः । [अवचण्य) अवध्वस्य, संयुज्येति भावः । [ज्वलयति] उद्दीपयति । प्राभातिकमालतीवातस्पर्शात् पुनरुडुद्धो मदन इत्यर्थः ॥ १७ ॥ अनिमिषमिति। [इदं] पुरोवर्ति, अिस्फुटाऽऽलोकसम्पत्] अस्फुटा सूर्यतेजोऽभिभवान्मन्दायमाना, आलोकसम्पत् प्रकाशसम्पत्तिर्यस्य तत्, अन्यत्र,-निद्राऽभिभवादनुहुइविषयावधानशक्तिकम् ; दोपस्येदं (दैपम, अधि:] ज्वाला । 'ज्वालाभासोन पुंस्यर्चिः' इत्यमरः । सर्वस्यां राताविति [सर्वरालम्] । “पूर्वकाल-"(२।१।३८ पा०) इत्यादिना समासः । “अहः- पत्र कपकोषावलकारी, ताभ्याम्पमा व्यज्यते ।

·५२८ शिशुपालवधे इदमुदवसितानामस्फुटालोकसम्प- नयनमिव सनिद्रं घूर्णते दैपमर्चिः ॥ १८ ॥ विकचकमलगन्धैरन्धयन् भृङ्गमालाः सुरभितमकरन्दं मन्दमावाति वात: । प्रमदमदनमाद्यद्यौवनोद्दामरामा- रमण रभसखेदखेदविच्छेददक्षः ॥ १६ ॥ सर्व-" (५।४।८७ पा०) इत्यादिना समासान्तः, "रालाहाहाः पुंसि" ( २।४।२८ पा० ) इति पुंलिङ्गता "अत्यन्तसंयोगे हितोया" (२।१।२८ पा०) इति द्वितीया। [अविरामाः] अविच्छिन्नाः, (गगिणां] कामिनां, कामिनीनाञ्च। “पुमान् स्त्रिया" (१६६७ पा०) इत्येकशेषः । [ नव- निधुवनलीला: ] नवाः निधुवनलीला: सुरतविलासान् । 'व्यवायो ग्राम्यधर्मश्च रतं निधुवनच्च सः' इत्यमरः । [ कौतुकेन ], न निमिष- तौति [ अनिमिषं ] यथा यथा। पचादित्वादच्, कुटादित्वान्न गुणः । [ अतिवीक्ष्य ], अत एव [ सनिद्रम, उदवसितानां ] ग्रहाणां सम्बन्धि । 'एई गेहोदवमितं वेश्म सद्म निकेतनम्' इत्यमरः। [नयनमिव ] इत्युत्प्रेक्षा। [घूर्णते ] श्रमति ॥ १८ ॥ विकचेति ।-[ प्रमदमदनमाद्यद्योवनोदामरामारमणरभसखेदखेद- विच्छेददक्षः ] प्रमदमदनाभ्यां हर्षमन्मथाभ्यां, माद्यन्तीनां यौवनेनीदा- मानाञ्च, रामाणां स्त्रीणां, रमणरभसखेदेन सुरतसंरम्भशमेण, यः खेदः, तस्य विच्छेद हरणे, दक्षः [वातः ] प्रभातमारुतः, [विकचकमलगन्धः भृङ्गमाला:, अन्वयन् ] अन्धाः कुर्वन्, मोहयन्त्रित्यर्थः । अन्धयते: "तत्क- गेति" (ग०) इति ण्यन्तालटः शत्रादेशः । [सुरभितमकरन्दं ] सुरभितः सुरमौकतः, मकरन्दो यस्मिन् कर्मणि तत् यथा तथा। [मन्दम, भावाति] . प्रचलति। अत्र वृत्त्यनुप्रासोऽलङ्कारः । 'श्रेषः प्रसादः समता माधुर्य ·एकादशः सर्गः। ५२८ लुलितनयनताराः क्षामवनोन्दुविम्बा रजनय इव निद्रानान्तनौलोत्पलाक्ष्यः । तिमिरमिव दधानाः संसिनः केशपाशा- नवनिपतिराहेभ्यो यान्त्यमूर्वारबध्वः ॥ २० ॥ शिशिरकिरगाकान्तं वासरान्तेऽभिसायं श्वसनसुरभिगन्धिः साम्प्रतं सत्वरेव । व्रजति रजनिरेषा तन्मयूखाङ्गरागैः परिमलितमनिन्दोरम्बरान्तं वहन्ती ॥ २१ ॥ मकुमारता। अर्थव्यकिरदारत्वमोजःकान्तिसमाधयः ॥' इति आचा- योक्ता दश गुणा: प्रायेणास्त्र सम्भवन्तोति ते निपूर्ण: उन्नेयाः ॥ १८ ॥ ललितति ।-[ लुलितनयनतागः] निद्राकलुषिताक्षिकनोनिकाः, अन्यत्र,-अप्रसन्ननक्षत्राः । 'ऋक्षाक्षिमध्ययोम्तारा' इति विश्वः । [क्षाम- वक्वेन्दुविम्बाः। वक्त्राणौन्दुविम्बानौवेत्युपमितसमासः । तिमिरम् इवेत्या- दिलिङ्गात् ; अन्यत्र,-वत्राणोवेन्दुविम्बानि, तानि क्षामाणि सुरतप्रभा- ताभ्यां म्लानानि यामां ताः, [निद्रानान्तनौलोत्पलाक्ष्यः] निद्रया स्वप्रेन मुकुलोभावेन क्लान्तानि नौलोत्पलानि अक्षीणीव, नौलोत्पलानौव वाऽनौणि यासां ताः, [संसिनः केशपाशान् तिमिरम् इव ], अन्यत्र तु -तानिव तिमिरं, [ दधानाः), अत एव [रजनय इव] स्थिताः [ अमूः, वारबध्वः ] वेश्याः । 'वारस्त्रो गणिका वेश्या' इत्यमरः । [अवनिपति- रहेभ्यः, यान्ति ] निर्यान्ति । श्लिष्टविशेषणेयमुपमेत्येके ; श्लेष एवायम् उभयविषयः, उपमा तु प्रतिभामात्रसारा इत्यन्ये ॥ २० ॥ शिशिरेति ।-[ एषा रजनिः, वासरान्ते ] रालो, [शिशिरकिरण- कान्तं] शिशिरकिरणश्चन्द्रः तमेव कान्तम्, [ अभिसार्य ] अभिसृत्य । खार्थे णिच्। [साम्प्रतं, श्वसनसुरभिगन्धिः ] श्वसनैः तत्कालवातैः शि-४५ ·शिशुपालबधे नवकुमुदवनौहासकेलिप्रसङ्गा- दधिकमचिरशेषामप्युषां जागरित्वा । अयमपरदिशोऽङ्के मुञ्चति सस्तहस्तः शिशयिषुरिव पागडुं स्नानमात्मानमिन्दुः ॥२२॥ सरभसपरिरम्भारम्भसंरम्भभाजा यदधिनिशमपास्तं वल्लभेनाङ्गनाया: । निश्वासैश्च सुरभिगन्धिः सुगन्धिः, [ अनिन्द्यैः ] मनोहरैः, [ तन्मयखाङ्ग- रागैः] तस्य मयूखैः एवाङ्गरागैः, [परिमलितं ] व्याप्तं, वासितञ्च, [ अम्ब- रान्तं ] नभःप्रान्तं, वस्त्रान्तञ्च, [ वहन्ती ] भजन्ती, [ मत्वरेव व्रजति ] । अनेन्दुतन्मयूखादीनां कान्तत्वाङ्गगगत्वादिरूपणात् रजन्याश्च अभि- सारिकात्वरूपणस्य गम्यत्वात् एकदेशविवर्ति रूपकम् ॥ २१ ॥ नवेति ।- [अधिकरुचियमिन्दः, नवकुमुदवनम्रौहामकेलिप्रसङ्गात्] नवकुमुदवनश्रियो हाम: विकासः परिहामश्च, म एव केलिस्तस्यां प्रसङ्गादासङ्गात्, । अशेषामपि उपां ] मकलामपि गत्रिम्। 'विभा- वरी नकमुषा शवगै' इति विश्वः । “अत्यन्तमयोग द्वितीया" (२१९ पा०) इति द्वितीया । [ जागरित्वा ] जागरणं कृत्वा, [शियिषुरिव] शयितुमिच्छुरिव । शेतेः सवन्तादप्रत्ययः । [ मस्तहस्तः] सस्तो हस्ती नक्षलविशेषः, करश्व, यस्य म मन्, [ अपरदिशः ] पश्चिमदिश:, [ अड़े ] ममोपे, उत्सङ्गे च, [ पाण्डु ] पाण्डुवर्ण, [म्नानं ] क्लान्तम्, [ आत्मानं ] स्वशगैरं, [ मुञ्चति । यथा दक्षिणनायक: कयाचित् सह विहृत्य श्रान्तः कस्याश्चित् अङ्के शेतं तहदिति भावः । केल्यङ्गकरसंसनादिव्यवहागत् इन्दुकुमुदवनश्रीपश्चिमानां नायकत्व- प्रतीतः समासोक्तिः अलङ्कारः। विशेषगसाम्यं तूपलक्षणमित्यलङ्कार- सर्वखकारः। सा चोत्प्रेक्षासङ्कीर्णा ॥ २२ ॥ अल प्रहास- अपराङ्गनाया:

·एकादशः मगं:। वसनमपि निशान्ते नेष्यते तत् प्रदातुं रथचरविशालश्रोणिलोलक्षणेन ॥ २३ ॥ सपदि कुमुदिनौभिर्मीलितं हा ! क्षपाऽपि क्षयमगमदपेतास्तारकास्ताः समस्ताः । इति दयितकलत्रश्चिन्तयन्नङ्गमिन्दु- वहति कृशमशेषं मष्टशोभं शुचव ॥ २४ ॥ व्रति विषयमक्षणामंशुमालौ न यावत् तिमिरमविलमस्तं तावदेवारुणेन । सरभसति ।-[ अधिनिशं] निशायां, विभक्त्यर्थेऽव्ययीभावः । [सम्भसपरिरम्भारम्भसंरम्भमाजा] मरभसः सत्वर:, परिरम्भ एवा- रम्भी व्यापारः, तत्र मरम्भस्तद्भाजा, [वल्लभेन, अङ्गनायाः मम्बन्धि, यत् वसनम् अपास्तं, तत्] वसनं, [निशान्त प्रभात, [अपि, रथचरणविशा- लश्रोणिलोलक्षणेन ] रथचरणं चक्रं तहत् विशालायां श्रोणी लोलं सकृष्णमौक्षणं यस्य तन वल्लभेन इत्यर्थः, [प्रदातुं नष्यते । अत्र वसनाप्रति- दानस्य श्रोणोक्षणलोल्यहेतुकत्वात् काव्यलिङ्गं रथचरणविशालेत्युप- मया संसृज्यते ॥३॥ सपदौति ।- सपदि ] सद्यः, [ कुमुदिनीभिः, मौलितम् + ] । भावे क्तः। [ हा ] हन्त !, [क्षपा] गतिः, अपि चयमगमत् । ताः, समस्ता- स्तारकाः अपेता इति, शुचा ] शोकेन, [ चिन्तयन् इव, दयितकलतः ] प्रियभाये:, [इन्दुः कशम्, अशेषं] निःप्रोषं यथा तथा, [भ्रष्टशोभं] नष्ट- प्रभम्, [ अङ्गं वहति ] ; कलप्रियस्थ युगपत् सकलकलवनाशे महान् शोको भवतीति भावः । अनेन्दोः प्रभातप्रयुक्ताङ्गकार्यशोमानंशयो- युगपत् कुमुदिन्यादिसकलकलस्रनाशहेतुकत्वमुत्प्रेक्ष्यते ॥ २४ ॥ + सुद्रितम्।

·५३२ शिशुपालबधे परपरिभवि तेजस्तन्वतामाशु कत्तुं प्रभवति हि विपक्षोच्छेदमग्रेसरोऽपि ॥ २५ ॥ विगततिमिरपझं पश्यति व्योम यावत् धुवति विरहखिन्नः पक्षती यावदेव । रथचरणसमाहस्तावदोत्म क्यनुन्ना सरिदपरतटान्तादागता चक्रवाको ॥ २६ ॥ व्रजतीति ।-अंशमालो] मूर्यः । जौह्यादित्वादिनिप्रत्ययः । { यावदक्षणां, विषयं ] भूमि, [ न व्रजति ] न दृश्यते इत्यर्थः, [ताव- देव, अरुणेन] अनूरुणा, [अखिलं तिमिरम्, अस्तम्] अपास्तं, * (पर- पग्भिवि परेषां परिभवि तिरस्कारकम् । “जिदृक्षि" (३।२।१५७ पा०) इत्यादिना इनिप्रत्ययः । [ तेजः ] प्रतापं, [तन्वतां ] प्रथयताम् । अग्रे सरतीति [ अग्रेसरः ] पुरःसरः, [अपि । “पुरोऽग्रतोऽग्रेष मतः” (३।२।१८ पा० ) इति टप्रत्ययः । [विपक्षीच्छेदं] विपक्षस्थ शत्रोरुच्छेदं, [ कत्तमाशु, प्रभवति ] शक्नोति, [हि] । सामान्येन विशेष- समर्थनरूपोऽर्थान्तरन्यासः ॥ २५ ॥ विगतेति ।-[विरहखिन्नः ] विरहेण खिन्नः ; रथचरणेन चक्रेण, ममावस्तुल्याख्यः, तस्यैव समाहा समाख्या यस्येति वा [रधचरणसमाहः) चक्रवाक इत्यर्थः । 'कोकचक्रश्चक्रवाको ग्याङ्गाहयनामकः' इत्यमरः । [विगततिमिरपङ्ग), तिमिरं पङ्कमिवेत्युपमितसमासः । तत् विगतं यस्मात् नत् ; [ व्योम यावत् पश्यति, यावदेव, पक्षती ] पक्षमूले । 'स्त्रौ पतिः पक्षमूलम्' इत्यमरः । “पक्षात्तिः” (५।।२५ पा.) इति तिप्रत्ययः । [ धुवति ] उत्पतितुं धुनाति। 'धू विधूनने' इति धातोस्तौदादिकत्वा- दुबङादेशः । [ तावत् ] एव, उत्पतनात् प्रागेव, [चक्रवाको] चक्रवाकस्य .. 3B . निराकतमित्यर्थः।

·एकादशः सर्गः। मुदितयुवमनस्कास्तुल्यमेव प्रदोषे रुचमदधुम्भय्यः कल्पिता भूषिताश्च । परिमलरुचिराभियंकृतास्तु प्रभाते युवतिभिरुपभोगान्नौकच: पुष्पमालाः ॥ २७ ॥ - स्त्रो। “जातरस्त्रीविषयादयोपधात्” (४।१।६३ पा० ) इति ङीष् । [ औत्सुक्यनुवा] औत्सुक्येन उत्कण्ठया, नुवा प्रेरिता सतौ, [ सरिदपर- तटान्तात् ] सरितोऽपरतटान्तात् परभूमेः मकाशात्, [ आगता] । एतन अनयोरुन्मनस्कता समश्चानुराग इत्युक्तम् । अत्र गगौत्सुक्ययो रमभावयोस्तिय्यंग्गतत्वेनाभामयोर्निबन्धनार्जस्वी नामालङ्कारः- 'रसभावतदाभासप्रशमानां निबन्धन । रमवत्प्रेयऊजविसमाहितानि' इति लक्षणात् ॥ २६ ॥ मुदितति ।- प्रदोषे ] गली, • मुदितानि यूनां मनांसि याभिस्ताः [ मुदितयुवमनस्काः ] | "उर:प्रभृतिभ्यः कप्" (५।४।१५१ पा०) इति समासान्त: कप्। [ कल्पिता:] उपभोगाय सम्पादिताः, [भूषिताश्च वलयवसनादिभिरुपस्कताच, [ उभय्यः ] उभयविधाः युवतयः पुष्पमालाच। “उभानुदात्तो नित्यम्" (५।२।५४ पा० ) इति उभस्य अयजादेशः, "टिड्डाणञ्-" (४।१।१५ पा० ) इत्यादिना डीप। [ तुल्यमेव ) अविशेषं यथा तथा, [रुचं] शोभाम्, [ अदधुः ] धृतवत्यः । धालो. लङ् । [ प्रभातं तु उपभोगात्, नौरुचः ] निष्पभाः, [ पुष्पमालाः, परिमलरुचिराभिः] परिमलेन विमर्दगन्धेन, रुचिराभिः उपभोगादधिसुरभिभिः, [युवतिभिः, न्यकृताःत्यक्ताः, अवधौरिताश्च । पत एव वाचस्पत्य,-"प्रदाषी रजनौमुखम् इत्यमरीतिः, रावे: प्रथम- प्रहरप्रथमदण्ड चतुष्टयपरत्वाभिप्रायण, रात्रिमावे भत्ये ति बोध्यम्" इत्यतम् ; एक- चाव प्रदोषशब्दस्य सविपरतया व्याख्यानं न विरुध्यते इति विभाञ्चम । + शोभया इति भावः ।

·शिशुपालबधे विलुलितकमलौघः कौर्णवल्लौवितान: प्रतिवनमवधूताशेषशाखिप्रसूनः । क्वचिदयमनवस्थः स्थास्नुतामेति वायु बंधुकुसुमविमर्दोङधिवेश्मान्तरेषु ॥ २८ ॥ नखपदवलिनाभौसन्धिभागेषु लच्यः क्षतिषु च दशनानामङ्गनायाः सशेषः । अत्र पुष्पमालाभ्यो युवतीनां साम्योक्तिपूर्वकविमदमहत्वेनाधिक्योक्त- व्यतिरेकः ॥ २७ ॥ ] विलुलितति ।-वने वने [प्रतिवनम् । याथार्थोऽव्ययीभावः । [विलुलितकमलौघः ] विलुलिताः व्यालोलिताः, कमलौघा येन सः, [ कोणवलौवितानः ] कौर्णा विक्षिप्ता, वसौनां मालत्यादीनां, विताना विस्तारा येन सः, [ अवधूताशेषशाखिप्रसूनः ] अबधूतानि अशेष- शाखिनां वकुलचम्पकादौनां प्रसूनानि येन सः, तथापि [ क्वचित् ] पूर्वोक्तकमलवनादो कुत्रापि ; नात्यवस्था स्थितिरस्येति [ अनवस्थः ] स्थितिमप्राप्तः, [ अयं वायुः, बधुकुसुमविमर्दोगन्धिवेश्मान्तरेषु ] बधूनां कुसुमानाञ्च विमन सङ्कर्षण, उहन्धिषु उहतगन्धेषु। गन्धस्थेत्वम् । वेश्मान्तरेषु रहान्तरेषु, [स्थानतां स्थायित्वम्, एति] ; पूर्वोक्तसर्वो- त्कृष्टसौरभलोभादिति भावः । “ग्लाजिस्थश्च-'" (३।२।१३८ पा०) इति कनुप्रत्ययः । बधुशब्दो इखोकारान्तोऽप्यस्ति । यहा,-"मधुकुसुम-" इति पाठः । मधुयुक्तानि कुसुमानि तेषां विमनत्यर्थः अन वायो- रस्थायित्वेऽपि स्थायित्वसम्बन्धोक्तरतिशयोक्तिः, तया विमर्दगन्धस्य कमलादिगन्धात् आधिक्यरूपव्यतिरेकप्रतीतः अलङ्कारणालङ्कारवान: . ॥ २८ ॥ नखपदति । [ नखपदलिनाभीसन्धिभागेषु] नखपदेषु नख- ·एकादशः सर्गः। ५३५ अपि रहसि कृतानां वाविहीनोऽपि जात: सुरतविलसितानां वर्णको वर्णकोऽसौ ॥ २६ ॥ प्रकटमलिनलक्ष्मा मृष्टपवावलोकै- रधिगतरतिशोभैः प्रत्युषःप्रोषितीः । उपहसित दूवासी चन्द्रमाः कामिनीनां परिणतशरकाण्डापाण्डुभिर्गगडभागैः ॥ ३० ॥ . क्षतषु, वलिषु विवलिषु, नान्यां सन्धिमार्गषु कूर्परादिदेहसन्धिस्थानेषु, तथा [ दशनानां क्षतिषु ] दन्तवणेषु, [च, सशेषः ] सावशेषः, किञ्चि- विद्यमानः इत्यर्थः, अत एव लक्ष्यः] दृश्यः, [अङ्गनायाः) सम्बन्धी, [असौ); वर्णयति वर्णकरोति रञ्जयतीति [ वर्णक: ] अङ्गरागः, [ वाविहीनः ] वागिन्द्रियरहितः [अपि सन्, [रहमि कतानामपि, सुरतविलसितानां सुरतचेष्टितानाम् ; वर्णयति वक्तौति [ वर्णकः ] वक्ता, व्यञ्जक इत्यर्थः । वर्णयतेगवुलप्रत्ययः। 'वर्णक्रियायां विस्तार गुणोक्तो वर्णनेप्यदः' इति भट्टमनः । [जातः) नखक्षतादिष्वेव लक्ष्यमाणोऽङ्गरागः, अन्यत्र,- स्वविलोपाचेष्टाविशेषानुमापको जात इत्यर्थः। अत्र वाग्विहौनोऽपि रहस्यकतानामपि वर्णको वक्तेति विरोधस्य व्यञ्जकत्वलक्षणया परि- हागहिरोधाभासोऽलङ्कारः ॥२८॥ प्रकटेति ।-[ प्रत्युषःप्रोषितौः] उपसि ऽव्ययीभावः । यद्दा, प्रत्युषः प्रभातम् । उषःप्रत्युषसौ अपि' इत्यमरः । तत्र प्रोषितौभ्रष्टशोभः ; अत एव [ प्रकटमलिनलक्ष्मा ] स्पष्टदृष्टकलङ्गः, [ असौ चन्द्रमाः, मृष्टपत्रावलौकः ] मृष्टाः प्रमष्टाः, पत्रावल्यः पत्रभङ्गा येषां तैः। “नातच" (५।४।१५६ पा० ) इति कप्। तथापि [अधिगतरतिशोभः ] अधिगता रतिशोभा सम्भोगौर्येषां तैः, [ परि- णतशरकाण्डापाण्डुभिः ] परिणताः परिपक्काः, शरकाण्डाः बाणाख्य- तृणकाण्डिकाः । 'घरी वाणे बाणटणे' इति शब्दार्णवे। तहदा- प्रत्युषः। विभक्त्यर्थे- .0 ·शिशपालबधे सकलमपि निकामं कामलोलान्यनारी- रतिरभसविमभिन्नवत्यङ्गरागे। इदमतिमहदेवाश्चर्यमाश्चर्यधाम्न- स्तव खलु मुखरागो यन्न भेदं प्रयातः ॥ ३१ ॥ प्रकटतरमिमं मा द्राक्षुरन्या रमण्यः स्फुटमिति सविशङ्ख' कान्तया तुल्यवर्णः । . पाण्डुभिः, [ कामिनौनां, गण्डभागैः ] गण्डस्थलैः, [ उपहसित इव ] इत्युत्प्रेक्षा, पाण्डिमगुणनिमित्ता उपमासंसृष्टा। निष्कलङ्गाः सकलङ्गं समानमानिनमुपहसन्तीति भावः ॥ ३० ॥ अथ काचित् खण्डिता नायिका सागसं प्रेयांस प्रातगगतं पञ्चभि- रुपालभते, सकलमित्यादि । -[ कामलोलान्यनागैरतिरभसविमर्दैः ] कामेन लोलाया अन्यनााः सपत्नााः, रतिरभसेषु मुरतसम्भमेषु, विमर्दैः पौड़नैः । रज्यतेऽननति गगः, अङ्गस्य गगोऽङ्गराग: विलेपनं, अङ्गविकाशश्च तस्मिन्, [ अङ्गगगे, सकलं ] नि:शेषं यथा तथा, [निकामं, भिववपि] विश्लिष्टवति सत्यपि, [आश्चर्यधाम्नः ] सर्वाद्भुत- निधानस्य, [तव, मुखरागः ] मुखविकासः, [ भेदं ] विश्वषं, न प्रयातः] इति [ यत्, इदमेवातिमहदाश्चर्य खलु ]। मुखस्थाप्यङ्गत्वेन तद्रागस्याप्यङ्गरागत्वादिति भावः । अत्र विलपनविकाशाख्ययोरङ्ग- गगयोरभेदाध्यवसायेन विरोधः, भेदानुसन्धानत्वेनाविरोध इति श्लेष- मूलाऽतिशयोक्त्युत्थापितो विरोधाभासोऽलङ्कारः ॥ ३१ ॥ प्रकटेति ।-किञ्च, [ प्रकटतरम् ] अतिस्फुटम्, [ इमम् ] एनं नखविलेखम्, [ अन्याः रमण्यः ] निजसपत्नाः, [ फुटं, मा द्राक्षुः ] न पश्यन्तु। दृशलङ "न दृशः" (३।११४७ पा०) इति साभावपर्ने सिधि वृद्धिः । [दति ] बुद्धद्या, [ कान्तया, मविशडं] यथा तथा, [ तुल्य- वर्ण:] लाक्षासमानवर्ण: विवर्णस्य दुरपह्नवत्वादिति भावः । B ·एकादशः सर्गः। ५३७ चरणतलसरोजाक्रान्तिसङ्कान्तयाऽसौ वपुषि नखविलेखो लाक्षया रक्षितस्ते ॥ ३२ ॥ तदवितथमवादोर्यन्मम त्वं प्रियेति प्रियजनपरिभुक्तं यदुकूलं दधानः । मदधिवसतिमागाः कामिनां मण्डनश्री- व्रजति हि सफलत्वं वल्लभालोकनन ॥ ३३ ॥ [ असो, त] तव, [ वपुषि, नखविलेख: ] नखव्रण:, [चरणतलसरोजा- क्रान्तिसङ्घान्तया ] चरणतलं सरोजमिवेत्युपमितसमास: आक्रान्ति- लिङ्गात्, तस्य आक्रान्त्या आघातिन सङ्घान्तया, लाक्षया, रक्षितः] गुप्तः, आच्छादित इत्यर्थः । हन्त सा तु पापीयसौ लाक्षा स्वयमेव सर्वदुर्वृत्त- पिशुनति भावः । अत्र नखविलेखस्य लाक्षासावात् तदेकतापत्तेः सामान्यालङ्कारः,-'सामान्यं गुणसाम्येन यत्र वस्त्वन्तरकता' इति लक्षणात् ॥३२॥ तदिति । किञ्च, ( मम त्वम् ] एव, [प्रियति यदवादीः] अवोचः । वदेङि " वदव्रज-" (७।२।३ पा०) इत्यादिना वृद्धिः । तत्, अवितथं] सत्यम् । कुतः ? [यत्] यस्मात्, [प्रियजनपरिभुक्तं] प्रियजनन परिभुक्त, [दुकूलं] तदीयमित्यर्थः ; दधानः] धारयन्नित्ययः । “दधानः" इत्यत्र "वसानः” इति पाठे,-वसान आच्छादयन् । 'वस आच्छादनार्थात् लटः शानजादेशः । स त्वं [ मदधिवसतिं ] मम निवासम्, [आगा: ] प्राप्तः । "इणो गा लुङि" (२२४४५ पा०) इति गाऽदशः । युक्तं चैतदित्याह,- कामिनां मण्डनशीः, वल्लभालोकनन] वलभानां प्रेयसौनामालोकनन, [ सफलत्वं व्रजति हि]। अप्रिया चैत् कथमीदृशी मे सम्भावनेति भावः ] अर्थान्तरन्यासः ॥ ३३ ॥ - ·५३६ शिशुपालवधे नवनखपदमङ्गं गोपयस्यंशुक्रेन स्थगयसि पुनरोष्ठं पाणिना दन्तदष्टम् । प्रतिदिशमपरस्त्रौसङ्गशंसौ विसर्प- नवपरिमलगन्धः केन शक्यो वरौतुम् ? ॥ ३४ ॥ इति कृतवचनायाः कश्चिदभ्येत्य बिभ्यद् गलितनयनवाग्र्याति पादावनामम् । नवः गन्धः । नवेति ।-किच्च, [ नवनखपदं ] नवानि नखपदानि यस्मिन् तत्, [ अङ्गं] वपुः, [ अंशुकेन, गोपयसि ] छादयसि । गुपेचोगदिकात् खार्थे णिच् । [ दन्तदष्टं ] दन्तेन दष्टम्, [ोष्ठं पुनः ओष्ठन्तु, (पाणिना, स्थगयसि ] छादयसि। स्थगिरपि चौरादिकः। दिशि दिशि [ प्रति- दिशम् । विभक्त्यर्थेऽव्ययीभावः। “अव्ययीभावे शरत्प्रभृतिभ्यः" (५।४।१०७ पा० ) इति समासान्तः टच्प्रत्ययः । [ विसर्पन् ] प्रसपेन्, अपरस्त्रीसङ्गसौ] स्त्रान्तरसङ्गसूचकः ; अन्यप्रभवत्वात् तस्येति भावः । [ नवपरिमलगन्धः]] परिमलाख्यो 'विमर्दोत्थे परिमलः' इत्यमरः। इत्यमरः। [ केन ] केनोपायेन, [ वगैतुम् ] आच्छादयि- तुम् । “वृतो वा” ( ७।२।३८ पा• ) इति इटो दोधः । [ शक्यः ? ] न केनापि शक्य इत्यथः अत्र नखदन्तक्षतयोरङ्गोष्ठाच्छादन विसर्पणस्य गन्धानाच्छाद्यत्वे च विशेषण गत्या हेतुत्वात् काव्यलिङ्गदये इति सजा- तौयसकारः ॥ ३४ ॥ इतौति । - [इति] पूर्वोक्तश्लोकचतुष्टयरोत्या, [कृतवचनायाः ] कतोपालम्भायाः, ( गलितनयनवारः ] अधैर्यान्मुक्कामोः प्रेयस्या इति शेषः। [कश्चित् ] नायकः, [ विभ्यत् ] त्रस्यन् । 'नाभ्यस्ताछतुः" (७।११७८ पा.) इति नुमभावः । [अभ्येत्य ] आगत्य, [ पादावनामं] पादयोरवनामम् अवनति, [ याति] प्रणामेन प्रसादयतीत्यर्थः । ननु ·एलादशः सर्गः। ५३८ कमणमपि समधु मानिनां मानभेद रुदितमुदितमस्त्रं योषितां विग्रहेषु ॥ ३५ ॥ [ कुलकम् ] मदमदनविकाशस्पष्टधार्योदयानां रतिकलहविको”भूषणैरर्चितेषु । विदधति न गृहषूत्फुल्लपुष्योपहार विफलविनययत्ना: कामिनौनां वयस्याः ॥३६॥ कथमौदृमार्दवं तथाऽहकारिणस्तस्य रोदनमात्रेण, तत्राह करुणमिति । -तथा हि, [विग्रहेष] प्रणयकलहेषु, [योषितां, करुणं] दौनम्, अपि, रुदितम् ] अश्रमोचनं, मानिनाम् ] अहङ्कारिणां पुंसां, [ मानभेटे ] अहङ्कारनिराम, [ममर्थ शक्कम्, [अस्त्र] साधनम्, [उदितम् उक्तम् । वदः कर्मणि क्तः। "वचिवपि-"(६।१।१५ पा०) इत्यादिना मम्प्रमारणम् । दौन प्रणयिजन पुंमां कोऽहङ्कार इति भावः । अर्थान्तरन्याम: । एषा च खण्डिता नायिका,-'नौत्वाऽन्यत्र निशां प्रातरागत प्राणवल्लभे । अन्य- सम्भोगचिह्नस्तु खण्डिताकषायिता ॥ इति लक्षणात् । नायकस्त पृष्टः, - 'व्यक्तागा निर्भयो पृष्टः' इति लक्षणात् । न चेह बिभ्यहिशेषण- विरोधः, आगमनकालनिर्भीकताया एव लक्षणोपयोगात् ; अन्यथा वैरं म्यादिति भावः । अयच्च महदयः; अन्यथा रसाभास इत्याहुः । कुलकम ॥ ३५॥ मदेति ।-[ मदमदनविकाशस्पष्टधार्योदयानां ] मदमदनयोर्विका- शेन विजृम्भणेन, स्पष्टो धार्य स्योदय आविर्भावो यासां तासां, [कामि- नौनां, रतिकलहविकोण:] रतिरेव कलहः * तस्मिन् विकोण: इत- स्ततो विक्षिप्तः, भूषणैः, अर्चित रहेषु, वयस्याः] निग्धपरिचारिकाः; रतौ कलहः इति युक्तम् ·५४. शिशुपासबधे करजदशनचिह्न नैशमङ्गेऽन्यनारी- जनितमिति सरोषामोयया शङ्कमानाम् । स्मरसि न खलु दत्तं मत्तयैतत् त्वयैव !! स्त्रियमनुनयतीत्थं बौड़माना विलासौ ॥३॥ कृतगुरुतरकारच्छेदमालिङ्य पत्यो परिशिथिलितगात्र गन्तुमापृच्छमाने । विनीयन्तेऽस्मिनिति विनयोऽधिकार:, तत्र यत्नो विफलो यासां ताः [विफलविनययत्नाः ] निष्फलवाधिकारोद्योगा: सत्यः, [ उत्फुल्लपुष्यो- पहारं] उत्फुल्लैः पुष्यैरुपहारं पूजा, [ न विदधति ] न कुर्वन्ति । • अत्र समृद्धवस्तुवर्णनादात्तालङ्कारः,-'तददात्तं भवेद् यत्र समई वस्तु वर्ण्यते' इति लक्षणात् । तेन तामां तेषु आभरणेषु भुक्तवस्त्रमाल्या- दिवनिर्माल्यबुद्धिव॑न्यते ॥ ३६ ।। करजेति।-विलसनशीलः [विलामो] । “वो कषलम-"(३।२।१४३ पा०) इत्यादिना घिनुणप्रत्ययः । [अङ्गे निजाने, निशायां भवं नैशम् । "निशाप्रदोषाभ्याच्च" (४।३।१४ पा०) इत्यणप्रत्ययः । [ करजदशनचिह्न । नखदन्तक्षतम्, [अन्यनारोजनितं] सपनोकतम्, [ इति, शङ्गमानां ] विश्वसतीम् ; अत एव [ ईjया ] अक्षमया, [ सरोषां, स्त्रियं] निजबध, [ मत्तया ] मदमूढ़या, [त्वयैव, एतहत्तम्] एवं कृतं, खिलु, न स्मरसि !] नाभिजानामि किम् ? इति काकुः । [इन्थम् ] अनेन प्रकारेण, [ ब्रोड- मानां ] स्वकतत्वप्रत्यभिज्ञानाल्लज्जितां मतीम्, [ अनुनयति ] अङ्गी- काग्यति । खमोग्धाव्याघातो निर्वेदश्च लज्जया व्यज्यते ॥ ३७ ॥ तेति।-[कतगुरुतरहारछेदं ] कृतः गुरुतरस्य हारस्य छेदो यस्मिन् तद्यथा तथा, [ आलिय, परिशिथिलितगात्रे ] शिथिली- 3 वैफल्याद विचितभूषणौम्तमम्पादनाचति भाव:

·एकादशः सर्गः। ५४१ विगलितनवम तास्थूलवाष्पाम्बुबिन्दु म्तनयुगमबलायास्तत्क्षणं रोदितौव ॥ ३८॥ बहु जगद पुरस्तात्तस्य मत्ता किला चकर च किल चाटु प्रौद्योषिददस्य। विदितमिति सग्वीभ्यो गत्रिवृत्तं विचिन्त्य व्यपगतमदयाऽह्नि व्रौड़ितं मुग्धबध्वा ॥ ३६ ॥ कताङ्ग, [पत्यो] भर्तरि, [गन्तुम्, आपृच्छमान ] आमन्त्रयमाणे सति। "आङि नुप्रछशोरुपमख्यानम्" (वा०) इत्यात्मनेपदम् । कतरि लटः शानजादेशः । [तत्क्षगां] तस्मिन् क्षणे। अत्यन्तमयोगे द्वितीया। [अब- लायाः,स्तनयुग] कर्तृ। [विगलितनवमुक्राम्थूल वाष्याम्बुषिन्द] विलिता निःसृता, नवमुक्ता नूतनमात्रिकान्यत्र स्थूलवाष्पाम्बुबिन्दवो यस्मिन् कर्मणि तद् यथा स्यात् तथा, [गेदितौव] । विरहामहिष्णतया रोदनं करोतोव इत्युत्प्रेक्षा रूपकमोर्णा । “रुदादिभ्यः सार्वधातुके" (७।२।७६ पा० ) इतौड़ागमः ॥ ३८ ॥ वहिति।-[ अनि ] दिवम, [ व्यपगतमदया मुग्धबध्वा, सखौभ्यो विदितं रात्री त्वयेत्थं कृतमिति सखोभिगख्यातमित्यर्थः ; [गत्रि- वृत्तं] रात्रौ कृतं स्वचेष्टितमित्यर्थः ; [ मत्ता मदमूढ़ा, [अहं, तस्य प्रियस्य, [ पुरस्तात् ] अग्रे, [ बहु ] अनकं, । जगद किल ] गदामि स्म, किलेति ऐतिये। अत एव पगेचे लिट "णलुत्तमो वा" (७।१।१ पा०) इति पक्षे णित्त्वाभावादृद्धाभावः । [च ] पुनः, प्रोद्योषिता तुल्यं [प्रोढ़योषिहत् ] इत्थुपमा। "तेन तुल्यं-" (५।१।११५ पा० ) इति पतिप्रत्ययः। [ अस्य ] प्रियस्य, [ चाटु ] प्रियवचनं, [चकर किल ] अकार्ष किल। लिड़ादिपूर्ववद्गुणो विशेषः। [इति, विचिन्त्य ] विमृश्य, [ौड़ितं] लज्जितम्। भाव क्तः। निजकार्यप्रकाशेन लज्जाऽत्र सञ्चारी भावः । भावनिबन्धनात्प्रेयोऽलङ्कारः ॥ ३८ ॥ , [ शि-४६ ·५४२ शिशुपालबधे अरुणजलजराजौमुग्धहस्तानपादा बहुलमधुपमालाकज्जलेन्दौवराक्षौ। अनुपतति विरावै: पविणां व्याहरन्ती रजनिमन्निरजाता पूर्वसन्ध्या सुतेव ॥ ४० ॥ प्रतिशरणमशौर्णज्योतिरग्न्याहितानां विधिविहितविरिथैः सामिधनीरधौत्य । अरुणेति ।-[ अरुणजलजराजीमुग्धहस्तानपादा] अरुणजलज- गज्येव रक्तकमलण्येव, मुग्धं सुन्दरं, हस्ताग्रपादं इस्तो च अग्रपादी च यस्याः सा ; बहुलं मधुपमालाकज्जलं + कज्जलमिव मधुपमाला ययोस्ते अक्षिणी, ६ इन्दीवरे इव • यस्याः सा [बहुलमधुपमालाकज- लेन्दीवगक्षी, पत्रिणां] पक्षिणां, विगवः, व्याहरन्ती] आलपन्ती। 'व्याहार उक्तिलपितम्' इत्यमरः । [ अविरजाता] सद्योभवा, बाला च, [ पूर्वसन्ध्या ] प्रातःमध्या, [ मुतव ] पुत्रीव, [ रजनिम्, अनुपतति ] अनुधावति, जननौमिवेत्यर्थः । इह विगाहरन्तीति व्यधिकरण- परिणामः तत्सकोणेयमेकदेशवितिन्युपमा, रूपकन्त्वङ्गम् ॥ ४० ॥ प्रतीति ।-अग्निराहितो यैस्तेषाम् । अग्नााहितानाम् ] । .. “वाहिताग्नाादिपु” (२२३७ पा० ) इति निष्ठायाः वैकल्पिकः पर- निपातः । [प्रतिशरणं ] प्रतियहम् । 'शरणं गहरक्षित्रोः' इत्यमरः । अव पणजलजगजीव इत्यर्थक "मव च" अधिक पाठः इति केचित् । + मधुपमालेव कन्जलम् इत्येव पाठः इति केचित् । । च, इत्यधिक. पठनीयः इति केचित । पव "अक्षिणी " इति कैश्चित् न पश्यते । भव शब्द: कैश्चित् न पठ्यते, प्रन्युत “ए, ते एव च पक्षिणी" रति अधिकस परत इति । ** पालितानीमामित्यर्थः ।

·एकादशः मर्गः। ५४३ कृतगुरुदुरितोषध्वंसमध्वर्युवर्यै- हुँतमयमुपलौढ़े साधु सान्नाय्यमग्निः ॥ ४१ ॥ "यज्ञकर्मण्य जपन्यजुः [अशोर्गज्योति: ] अक्षताचिः, [ अयम, अग्निः ] आहवनीयः, [विधि- विहितविरिम्वैः विधिना सामसु" इत्यादिशास्त्रोक्तरोन्या विहिता यथायोगमुच्चारिता विरिधाः खग एकत्यादयः चत्वारो यस्तैः । “क्षश्चम्बान्त-" (७२।१८ पा० ) इत्या- दिना “रेभृ शब्दे" इति धातो: म्बर विग्विशब्दो निष्ठान्ती- ऽनिट्वेन निपातितः । [ अध्वयंवयः ! ऋत्विश्रेष्ठैः, ऋत्विविशेष- वाचिना अध्वर्युशब्देन ऋत्विमावलक्षणात् ; यहा,-अध्वर्युः वर्यो मुख्यो येषां तैः, अध्वर्यप्रमुखैः चतुर्भि: ऋत्विग्भिरित्यर्थः। “तस्माद्दर्श- पौर्णमामयोयज्ञक्रत्वोश्चत्वार ऋत्विजः" इति श्रवणात्। दर्श- श्चायं सर्ववैव मानायविधानादिति [ सामिधेनौः ] “प्रवीवाजा" इत्यादिका अग्निममिन्धनौ: ऋच:, [ अधौत्य] पठित्वा। 'ऋक्मामिधेनौ धाय्या च या स्यादग्निममिन्धन' इत्यमरः । सामिधेनौ- ग्रहणं याच्यापुरीनुवाक्यादिमन्त्रान्तगणामप्युपलक्षणम् । [ कृतगुरुदरि- तोषध्वंमम् ] कती गुरुतरदरितानामौषम्य ध्वंमो यस्मिन् कर्मगि तद् यथा तथा, [ माषु ] मम्यक्, (हुतं देवताहेगेन त्यक्तम् ; मन्नौयत इति [सान्नाटयं] हविवि पोषम। “ऐन्द्रं दध्यमावास्यायामैन्द्रं पयोऽमावा- स्थायाम्” इति विहित दधिपयसो इत्यर्थः । “पाव्यमानाय्य- निकाय्य-" (३।१११२८ पा० ) इत्यादिना हविविशेष मम्पूर्वान्नयत- ण्यन्तादायादशोपमर्गदौनिपातः । [उपलौढ़े] आस्वादयति । “लिह आस्वादने” इति धातोः स्वग्तित्त्वालटि तङि टेरेत्वं टत्वधत्वटुत्वढलापदोर्धाः । अत्राग्नेः मानाय्यो पलेहनस्योत्तरकालभावि- त्वेऽपि तदपलक्षितस्य कर्मण उदित आदित्य पोर्णमास्यास्तन्त्र प्रक्रमति “प्रागुदयादमावास्यायाः” इति शास्त्रात् तत्कालप्रक्रान्तस्य वर्तमानत्वात् तस्थापि वर्तमानताव्यपदेशः । एतच्चाहिताग्नित्वमालेण कालविशे- ·५४४ शिशुपालबधे प्रकृतजपविधीनामाऽऽस्य मुद्रश्मिदन्तं मुहुरपिहितमोष्ठौरक्षलक्ष्यमन्यैः । अनुकृतिमनुवेलं घट्टितोइट्टितस्य व्रजति नियमभाजां मुग्धमुता घटस्य ॥ ४२ ॥ नवकनकपिशङ्गं वासराणां विधातुः ककुभि कुलिशपागोर्भाति भासां वितानम् । पानादरेणोक्तमिति पूर्वोतचन्द्रोदयाद्यविरोधः; अथवा,-उदित जुहोत्यनुदितै जुहोति प्रातजुहोत्यग्निहोत्रं तत्कालचात् सामिधेनौ- सानाय्यशब्दयोमन्त्रहविर्मालपरत्वमाश्रित्याग्निहोत्रपरत्वेन व्याख्येयम् । तस्मादग्निहोत्रस्य यज्ञक्रत्वोः एकऋत्विगित्येकाध्वर्युकवे अध्वर्यवयं- रिति बहुवचनं यजमानबहुचादपपद्यत इत्याहुरित्यलं छाग्दसगोष्ठी- व्यसनेन। वृत्त्यनुप्रासोऽलङ्कारः स्पष्ट एव ॥ ४१ ।। प्रक्रतैति ।- [प्रकृतजपविधौनां] प्रक्रान्तजपकर्मणां, [नियम- भाजां] तपखिनां मम्बन्ध ; ओष्ठे भवैः [ ओष्ठाः] । “शरीरावयवाञ्च" (४५५ पा.) इति यत्प्रत्ययः । अक्षरैः] वर्गः, उपभानौये- रित्यर्थः । "उपूपभानोयानामोष्ठो" * इत्यनुशामनात् । अपिहितम् ] आवृतम्, [ अन्यैः ] अनोप्टरक्षः, लक्ष्यं] दर्शनीयम् ; अत एव [ उद्रश्मिदन्तम् ] उद्रश्मय उगतांशवो दन्ता यस्य तत्, [ आम्यं ] मुखम्, [ अनुवेलं ] प्रतिक्षणं, [ घट्टितोहट्टितस्य ] प्राषित्वान्मुहुर्घटित- विघटितस्य। विशेषणममासः । | मुग्धमुक्तापुटस्य ] · मुग्धं मुन्दरं, यभक्तानां मुक्ताफलानां, पुटं कोटिः, शक्तिरिति यावत्, तम्य, अनु- कृति ] साम्यं, [ व्रजति]। उपमाऽलङ्कारः। एतेन श्लोकदयेन बहवः कर्मनिष्ठास्तपोनिष्ठाश्च ब्राह्मणा भगवन्तमनुयान्तीति कथितम् ॥ ४२ ॥ नवेति ।- कुलिशपाणे: ] कुलिशं पाणौ यस्य स कुलिशपाणि- "तुल्यास्यप्रयत्वं सवर्णम' (१ पा) इति सूवे स्थानमयबविवेक दौचितहतम् । [महः, * ·एकादशः सर्गः। ५४५ जनितभुवनदाहारम्ममम्मांसि दग्धा ज्वलितमिव महाब्धेरूईमौर्वानलार्चिः ॥४३॥ विततपृथुवरत्रातुल्यरूपेमयूखैः कलश व गरौयान् दिग्मिराकृष्यमाणः । कृतचपलविहाऽऽलापकोलाहलाभि- जलनिधिजलमध्यादेष उत्तायतेऽकः ॥ ४४ ॥ तस्य ] रिन्द्रः। “प्रहरणार्थेभ्यः परे निष्ठासप्तम्यो भवतः” (वा.) इति पाणे: परनिपातः । एतर्दवान व्यधिकरणबहबोहेश्च ज्ञापकम् । [ककुभिः ] प्राच्यां दिशि, [ नवकनकपिशङ्गं] नवकनकवत् पिशङ्गं, [ वासराणां विधातुः] दिनकरस्य, [भामा वितानं करजालं [ महाब्धे- रम्भांसि दग्धा, जनितभुवनदाहारम्भं] कृतजगद्दाहोद्योगं सत्, | अचम् ] अम्बेरुपरि, [ ज्वलितम्, और्वानलाचि : ] बड़वानलज्योतिः, [इव भाति ] इत्युत्प्रेक्षा ॥ ४३ ॥ विततेति । । विततपृथुवरत्नातुल्यरूपैः ] वितताभिः प्रसारिताभिः, पृथुवरनाभिः महारज्जु भिः, तुल्यरूपैः तुल्याकारैः, [ मयूखैः ] किरणः, [गरीयान् कलश इवाऽऽक्ष्यमाण: । सन्, [ एषोऽर्कः, कतचपलविहङ्गा- लापकोलाहलाभिः ] कृतः चपलः सत्वरः, विहङ्गालाप एव कोलाइल: कलकलो याभिस्ताभिः, [ दिग्भिः, जलनिधिजलमध्यात् ] जलनिधेः जलमध्यात्, [ उत्तार्य्यते ] उड्डियते। तरतर्ण्यन्तात् कर्मणि लट। यथा कुतथित् कूपात् कुम्भः पाशेराकष्य सकलकलं बहुभिः स्त्रीभि- गड्डियते तहदिति भावः । अत्र वरनातुल्यरूपैः कलश वेति चोप- माभ्यां विहङ्गालापकोलाहलेति रूपकेण चोज्जीविता अकस्य दिक्कतकोत्तारणोत्प्रेक्षा, व्यनकाप्रयोगात् प्रतीयमानैति सकरः ॥ ४४ ॥ इत्यपमा।

·५४६
शिशुपालबध
पयसि सलिलराशेनक्तमन्तर्निमग्नः
स्फुटमनिशमतापि ज्वालया बाड़वाग्नेः ।
यदयमिदमिदानौमङ्गमुद्यन् दधाति
ज्वलितखदिरकाष्ठाङ्गारगौरं विवखान् ॥४५॥
अतुहिनचिनाऽसौ केवलं नोदयाद्रिः
क्षणमुपरिगतेन क्ष्माभृतः सर्व एव ।
नवकरनिकरण म्पष्टबन्धूकसून-
स्तवकरचितमेते शेखरं बिभ्रतीव ॥ ४६ ॥
उदयशिखरिशृङ्गप्राङ्गगोवेष रिङ्गन
सकमलमुखहामं वौक्षित: पद्मिनीभिः ।
पयसौति ।- अयं ] च विवस्वान्, ननं मलिलगः पर्यास
निमग्नोऽन्तर्बाड़वाग्नेलिया अनिशम्, अतापि ] तप्तः, स्फुटम्] इत्यु-
त्प्रेक्षा। कुतः ? [ यदिदानीमुद्यन् इदं, चलितदिरकाष्ठाङ्गारगौरं]
सचलितः
प्रज्वलन्, यः
खदिर का ठम्याङ्गारस्तहहोरमरुणम् [ अङ्गं
दधाति । 'गोरोऽरुण सिंत पोते' इति विश्वः ॥ ४५ ॥
अतुहिनति ।-क्षणमुपरिगर्तन) स्थितन, । अतुहिनरुचिना)
अण, [ केवलमसी, उदयादिः ] पूर्वादिः, [ न ] । 'उदयः पूर्वपर्वतः'
इत्यमरः। किन्तु [ एत, मर्व एव माभृतः ] सर्वेऽपि शैलाः, क्षण-
मुपग्गिन अवस्थितन, [नवकरनिकरण, स्पष्ट बन्धकसूनस्तबक-
रचितं ] स्पष्टैः विकमितेः, वन्धकगृनस्तवकैः बन्धजीवककुसुमगुच्छः, विर-
चितम् । 'बन्धू को वन्धुजीवकः' इत्यमरः। [शेखरं] शिखामाण्यम् ।
'शिखाखापोडशेखरो' इत्यमरः । [ बिभ्रतीय ] इत्युत्प्रेक्षा । न केवल-
मर्केणोदयाद्रिरेव बन्धकशेखरं बिभर्ति, किन्तु तत्करजालेन सर्वेऽपि
पर्वतास्तथेत्यर्थः ॥ ४६॥

·एकादशः सर्ग: विततमृटुकराग्रः शब्दयन्त्या वयोभिः परिपतति दिवोऽङ्के हेलया बालसूर्यः ॥४७॥ क्षामयमुपविष्टः मातलन्यस्तपादः प्रणतिपरमवेक्ष्य प्रीतमनाय लोकम् । भुवनतलमशेषं प्रत्यर्वक्षिष्यमाणा: क्षितिधरतटपौठादुत्थितः सप्तमप्तिः ॥ ४८ ॥ उदयति ।- एष ] बालः, उदितमात्र इत्यर्थः । बालश्चासौ सय्यश्च. [बालमूर्यः, उदयशिखरिश्टङ्गप्राङ्गणेषु उदयशिखरिष्टङ्गस्य उदयादि- शिखरस्य, प्राङ्गोष, रिङ्गन्] मञ्चरन्, [पद्मिनीभिः नलिनोभिः, स्त्री- विशेषश्च। 'पद्मिनी स्त्रीविशेषऽपि' इति विश्वः । [सकमलमुखहामं कमलान्यैव मुखानि, तेषां हार्मन विकामेन, हास्येन च, मह यस्मिन् कर्मणि तत् यथा तथा, [ बौक्षितः । मन्, [ वयोभिः ] पक्षिभिः । 'वयः पक्षिणि बान्यादी' इति विश्वः । [शब्दयन्याः ] शब्दं कुर्वन्याः । "आगच्छागच्छ वत्म !" इति व्याहरन्त्या इत्यर्थः । शब्दशब्दात् “तत्क- गति-" (ग ) इति ण्यन्तात् लटः शतरि ङोप। [दिवः ] अन्त- रिक्षस्य, मातुश्श, [ अड़े ] ममोपे, उत्मने च, [ विततमदकराग्रः } वित- तानि प्रसतानि, मुनि कराग्राणि किरणाग्राणि, हस्ताग्रे च, यस्य म मन्, [ लिया] लीलया, [ परिपति ] । श्लेषमूलाऽतिशयोक्त्यनुग्रहीत. रूपकम् ॥ ४७ ॥ क्षणामिति ।- अयं सप्तमप्तिः ] अर्कः, [क्षणम्, उपविष्टः ] क्षिति- धरपीठमध्यामौनः, [क्ष्मातलन्यस्तपादः] प्रणामखौकाराय भूतल- प्रसारितादिरित्यर्थः । [ प्रगतिपरं] नमस्कारं कुर्वाणं, [प्रोतं] प्रणामखौकागत् सन्तुष्टं, [ लोकं] जनम्, [ अगाय ] झटिति, 'साक्- झटित्यञ्जसाहाय' इत्यमरः । [अवेक्ष्य रूपावलोकन सम्भाव्य, [ अशेष, ·५४८ शिशुपालबधे परिणतमदिराभं भास्करणांशबाणे- स्तिमिरकरिघटाया: सर्वदिक्षु क्षतायाः । मधिरमिव वहन्त्यो भान्ति बालाऽऽतपन छुरितमुभयरोधोवारितं वारि नद्यः ॥४८॥ दधति परिपतत्यो जालवातायनेभ्य- स्तरुणतपनभासो मन्दिराभ्यन्तरेषु । यथा भुवनतलं ] लोकखरूपं, [प्रत्यवेक्षिष्यमाण:] अनुसन्धास्थमानः, [ क्षिति- धरतटपीठात् ] क्षितिधरस्य तटं पौठमिव सिंहासनमिव ; अन्यत्र,- तटमिव पीठं तस्मात्, [ उत्थितः ] उदयाद्रिमतिक्रान्त इत्यर्थः । कश्चित् महाराजः सिंहासनोपविष्टः क्षणं प्रणतजनमादृत्य अथ सकल- खगष्ट्रप्रत्यवेक्षणाय सहसोत्याय गच्छति, तहिदित्यर्थः । अत्र प्रकताक- विशेषण-वैभवादप्रकत-महाराजप्रतीते: ममासोक्तिः ॥४८॥ परिणतति ।-[ नद्यः बालाऽऽतपेन, छरितं] रूषितम्, अत एवं [ परिणतमदिराभं ] सुपक्कसुरासन्निभम् ; * उभाभ्यां गेधोभ्यां वारि- तम् अवरुद्धम्, [ उभयरोधोवारितम् ] । “उभाददात्तो नित्यम्" (५।२।४४ पा० ) इत्यत्र नित्यग्रहणसामर्थ्यात् वृत्तिविषये उभशब्दस्य स्थाने उभयशब्दप्रयोग इत्युक्तं प्राक् । [वारि ] अलं, [ भास्करेण ] । कस्कादिचात् सत्वम्। [ अंशवाणैः ] अंशुभिरेव बाणैः, [ सर्वदिक्षु, क्षतायाः ] प्रहतायाः, [तिमिरकरिघटायाः ] तिमिरमेव करिघटा गजसङ्कः + तस्या, [रुधिरमिव ] इत्युत्प्रेक्षा। [ वहन्त्यो भान्ति ] ॥४८॥ दधतीति।-[जालवातायनभ्यः ] गवाक्षविवरेभ्यः, [ मन्दिरा- इत्युपमा। + इति रूपकम् ।

·एकादशः मगः। प्रणयिषु वनितानां प्रातरिच्छत्सु गन्तुं कुपितमदनमुक्तोत्तप्तनाराचलीलाम् ॥ ५० ॥ अधिरजनि बधूभिः पौतमैग्यरित कनकचषकर्मतद्रोचनालोहितेन । उदयदहिमरोचियोतिषाऽऽक्रान्तमन्त- मंधन इव तथैवाऽऽपूर्णमद्यापि भाति ॥ ५१ ॥ भ्यन्तरेषु । मन्दिराणामभ्यन्तरेषु, [ परिपतन्त्यः, तरुणतपनभास: ] बालार्ककिरणा:, [ वनितानां प्रणयिषु प्रातगन्तुमिच्छत्सु सत्सु, कुपित- मदनमुक्तोत्तप्तनाराचलौलाम् ] कुपितन मदनन मुक्तानाम् उत्तप्तानाम् अग्निज्वलितंतजसां, नाराचानां बाणविशेषाणां, लोलां शोभां, [दति । अत्र लौलेव लोलेति सादृश्यानपात् असम्भवहस्तुसम्बन्धी निदर्शनालङ्कार: ॥ ५० ॥ अधौति ।-[अधिरजनि] रजन्याम् । विभक्त्यर्थेऽव्ययीभावः बधूभिः]। पौतं मैरयं मद्यं यस्य तत्, अत एव रिक्तं [पौतमैरेयरिक्तम् एतत्, कनकचषक ] स्वर्णस्य पानपालम् । अवयवषठा विकारार्थता। 'चषकोऽस्त्री पानपात्रम्' इत्यमरः। (रोचनालोहितन । गोरोचना- ऽरुणेन, * [ उदयदहिमरीचिोतिषा ] उदयत उदयमानस्य, अहिम- गचिषः अर्कस्य, ज्योतिषा तेजसा, [अन्तः) अभ्यन्तरे, [आक्रान्तं] व्याप्तं मत, [अद्यापि इदानीम् अपि, [तर्थव पूर्ववर्दव, [मधुन आपूर्णम् इव] । मामान्यषष्ठया योग्यविशेषपर्यवसाननियमात् “षष्ठी शेषे” ( २३५. पा.) इति सम्बन्धसामान्य षष्ठी करणस्यापि कारणत्वात् इति । [ भाति ] शोभत । अत्रातपाऽऽक्रान्ते मधुपूर्णत्वात्प्रेक्षया आतपे मधुम्रमाद श्रान्तिमान् व्यज्यत इत्यलङ्कारणालङ्कारध्वनिः ॥ ५१।। इत्यपमा ।

·शिशुपालवधे सितरुचि शयनीये नतामेकान्तमुक्तं दिनकरकरसङ्गव्यक्तकौमुम्भकान्ति । निजमिति रतिबन्धोर्जानतौमुत्तरीयं परिहसति सखी स्त्रीमाऽऽददानां दिनादौ ॥५२ नुतमिव शिशिरांशोग्शभिर्यानशासु म्फटिकमयमराजद्राजताट्रिम्थलाभम् । अगितमकठोम काश्मीरजाम्भः स्नपितमिव तदेतद्भानुभिर्भाति भानोः ॥ ५३ ॥ .. सितति ।-[ नतं] गत्रो, [शयनौये ] तल्पे, [ एकान्तमुक्तम् । अत्यन्तत्यक्र, [ सितरुचि ] शुभ्रवर्गम् ; किन्तु [दिनादो! प्रभाते, [दिनकरकरसङ्गव्यक्तकौमुम्भकान्ति ] दिनकरकरमङ्गेन अकांशुव्यति- करेण, व्यता कौसुम्भी कुमम्भम्य गगदत्यस्य मम्बन्धिनी कान्तिर्यस्य तत् तथा भाममानं, [रतिबन्धोः ] प्रियस्य, [ उत्तरीयं, निजम् ] आत्मीयम, [इति जानतोम्] ; अत एव [आददानां, स्वौं] नायिकाम् । “वामशमोः” (६।४।८० पा० ) इतीयङभावपन “अमि पूर्वः (६।१।१०७ पा० ) इति पूर्वरूपम्। [मखो परिहमति ] । अत्राकोसम्भे को मुम्भ- भ्रमात् मादृश्यनिबन्धना भ्रान्तिमदलङ्गार: तद्गुणोन्यापितया निदर्श- नया मीर्यते ॥ ५॥ प्लतमिति ।- राजनादिस्थ लाभं सुधाधवलितत्वात् कैलाम- तटमनिर्भ, [ यत् वैश्म निशाम, शिशिरांशोः ] इन्दोः, [अंशुभिः ] चन्द्रिकाभिः, [ प्रतं ] धोतं मत्, [ म्फटिकमयं ] म्फटिकविकार [ इव, अगजत् ] रेजे, [ तत्, एतत् ] वैश्म, [ भानोः ] सूर्यस्य, [ अकठोरैः ] कोमलः, [ भानुभिः, + अरुणितम् ] अरुणोकतं सत्, [ काश्मीरजाम्भः इन्यपमा । + पंभिः।

·एकादशः सर्गः। ५५१ सरसनखपदान्त दंष्ट केशप्रमोक प्रणयिनि विदधाने योषितामुल्लसन्त्यः । विदधति दशनानां सोत्कृताऽऽविष्कृताना.. मभिनवरविभासः पद्मरागानुकारम् ॥ ५४ ॥ अविरतदयिताऽङ्गाऽासङ्गसञ्चारितेन च्छुरितमभिनवामुक्कान्तिना कुमुमैन । कनकनिकषरेखाकोमलं कामिनीनां भवति वपुरवाप्तच्छायमवातपेऽपि ॥ ५५ ॥ मपितम् ] काश्मोरदेशे जातं काश्मीरज कुम, तस्याम्भसा सपितं सिक्रम, [ इव भाति । उत्प्रेक्षयोः मंसृष्टिः ॥ ५३ ॥ मासमि।-प्रणयिनि योषितां, मरमनखपदान्तर्दष्टकेशप्रमोकं ] मरसनखपदानाम् आर्द्रनखक्षतानाम्, अन्त: मध्ये, दष्टानां लग्नानां, केशानां शिरोरुहाणां, प्रमोकं प्रमोचनं, (विदधान सति, [ सोत्कृता- ऽऽविष्कृतानां] सोत्कृतैः व्यथाऽऽविभूतसोत्कागः, आविष्कृतानां, दिशना- नामुन्नसन्त्यः । वैमल्याइन्तेषु प्रतिफलन्त्यः, [ अभिनवरविभासः, पद्मरागानुकारं पद्मरागाणाम् अनुकारम् अनुकरणं, [ विदधति ] । उपमाऽलङ्कारः, रविभासामारुण्यप्रतिपादकाभिनवविशेषणप्रसादलब्ध इति काव्यलिङ्गेन सौर्णः ॥ ५४ ॥ अविरतैति ।-[अविरतदयिताऽङ्गाऽऽसङ्गसच्चारितेन । अविरतेन अविच्छिन्नेन, दयितानां प्रेयसाम, अङ्गस्य आसक्रेन शरीरस्य सम्पकैण, सञ्चारितेन सङ्कामितेन, [ अभिनवासृक्कान्तिना] अभिनवस्यासृजो रक्त- स्येव कान्तिर्यस्य तेन, [ कुङ्कुमेन कुरितं कनकनिकषरेखाकोमलम् ] कनकस्य या निकषे निकषोपले, रेखा राजिः, तहत्कोमलं मनोहरम, इत्युपमा। कामिनीनां वपुरातपेऽपि, अवाप्तच्छायं] लब्धवर्णोत्कर्षमेव, ·५५२ शिशुपालबधे इत्यमरः। सरसिजवनकान्तं बिभदबान्तहत्तिः करनयनसहस्रं हेतुमाऽऽलोकशक्तः । अखिलमतिमहिमा लोकमाऽऽक्रान्तवन्तं हरिरिव हरिदश्वः साधु वृत्रं हिनस्ति ॥ ५६ ॥ [भवति। खतः सुवर्णस्य ततः कुडमाङ्गितस्य कामिनौगात्रस्य पुनर्वालाऽऽतपव्याप्तिरिति महतो वर्णोत्कर्षसामग्रौति भावः। आतपे छाया अनातप इति विरोधाभासे अपिशब्दः । 'छाया त्वनातपे कान्तो' अत्र सङ्घान्तकुङ्कुमछुरितत्वकनकनिकषरेखाकोमलत्वयो- रूपमापेक्षया छायावाप्तिहेतुत्वाटुपमासकोण काव्यलिङ्ग तदातपे- ऽप्यवाप्तच्छायमिति विरोधेन एकवाचकानुप्रवेशेन सङ्गीर्यते ॥ ५५ ॥ सरमौति ।-[ सरसिजवनकान्तं मरसि जातानि सरसिजानि। "सप्तम्यां जनेड:" (३।२।८७ पा०) इति डः। “तत्परुषे कति बहुलम्" (६।३।१४ पा० ) इत्यलुक । तद्दनम्य कान्तं प्रियम् ; अन्यत्र, तहत्कान्तं रम्यम्, [ आ लोकशतः ] लोकलोचनानां विषयग्रहगाशक्तः, [ हेतम् ] आलोकान्तरसहकतानामेव तेषां तमामात् ; अन्यत्र,-आलोक- शक्तः दर्शनव्यापारम्य, हैतुं, दर्शनमाधनम् इत्यर्थः । कग नयनानीव, अन्यत्र,-करा व नयनानि, तेषां महस्रं [ करनयनमहलं, बिभ्रत् । अभ्रान्त नभोमध्ये वृत्तिर्यस्य मः [ अभ्रान्तवत्ति: ] ; अन्यत्र,-अभ्रान्त मेचे , वृत्तिर्यस्य मः, मेघवाहन इत्यर्थः । 'अनं नभः खगबलाहकेष' इति विश्वः। हरितोऽश्वा यम्य म [ हरिदश्वः ] अर्कः, [ हरि:] इन्द्रः, [ इव, अतिमहिना ] अतिमहत्तया, स्वहोत्यर्थः। [ अखिलं लोकम, आक्रान्तवन्तं] व्याप्तवन्तम्, एकल, प्रत्यक्षात्, अन्यल,-'स दृषु- मालमिषुमालं विष्वग्वईते । स इमान् लोकानावणोत्' इत्यागमादिति भावः । [वृत्रं ] ध्वान्तं, दानवच्च त्वाष्ट्र, [माधु, हिनस्ति ] इन्ति । 'ध्वान्ताग्दिानवा वृताः' इत्यमरः । उपमा श्लेषो वा मतभेदात् ॥५६॥ श्वेषानुप्राणिता उपमत्याधुनिका: । - - * ·एकादशः सर्गः। अवतमसभिदायै भाखताऽभ्युद्गतेन प्रसभमुडुगणोऽसौ दर्शनीयोऽप्यपाम्तः । निरसितुमरिमि छोर्ये तदीयाऽऽश्रयेण श्रियमधिगतवन्तस्तेऽपि हन्तव्यपचे ॥ ५७ ॥ प्रतिफलति करीधे सम्मुखावस्थितायां रजतकटकभित्तो सान्द्रचन्द्रांशुगौया॑म् । वहिरभिहतमट्रेः संहतं कन्दरान्त- गतमपि तिमिरौघं धर्मभानुर्भिनत्ति ॥ ५८ ॥ अवतमसेति ।-[अवतमसभिदायै ] अवतममं तिमिरम्। “अव- समन्धेभ्यस्तमसः" (५४७८ पा०) इति समासान्त: अच्प्रत्ययः । यद्यपि 'क्षोणेऽवतमसं तमः' इत्युक्तं, तथाऽपौह विरोधात् विशेषानादरेण सामान्यमेव ग्राह्यम् । तस्य भिदायै भेदाय। “षिद्भिदादियोऽङ्" (३।३।१०४ पा० ) इत्यङ्। [ अभ्युहुतेन] अभ्युदितेन, उद्यतेन च, [ भावता] सूर्येण, [ दर्शनोयोऽपि असो उडुगणः, प्रसभं] बलात्, [अपास्तः] । तथा हि, [अरिं निरसितुमिच्छोये, तदीयाऽऽपयेण] तदीये- नाऽऽपयेणाऽऽश्रयणेन, [श्रियं] सम्पदं, शोभाञ्च । 'शोभासम्पत्तिपद्मासु लक्ष्मीः श्रीरपि गद्यते' इति विश्वः । [ अधिगतवन्तः ] प्राप्तवन्तः, [ तेऽपि, हन्तव्यपन बध्यकोटावेव; अरिवदरिपक्षा अपि बध्या एवे- त्यर्थः । उडुगणोऽपि तमसि शोभते अतस्तत्पक्ष इति भावः । न्येन विशेषसमर्थनरूपोऽर्थान्तरन्यासः ॥ ५७ ॥ प्रतीति ।-धर्मभानुः उष्णांशुः, [सम्मुखावस्थितायां, सान्द्रचन्ट्रांशु- गोर्यो ] सान्द्रचन्द्रांशुवोर्या धवलायामित्यपमा। “षिगोरादियश्च" (४।१।४१ पा०) इति डोष्। [रजतकटकभित्तौ] रजतकटकमेव भित्ति- स्तस्यां, [करोघे] खकिरणजाले, [प्रतिफलति सति, [अद्रेवहिरभिहतं, सामा- शि-४७ ·५५४ शिशुपालबधे वहिरपि विलसन्यः काममाऽऽनिन्यिरे य- दिवसकररुचोऽन्तं ध्वान्तमन्तगृहेषु । नियतविषयवत्तेरप्यनल्पप्रताप- पतसकलविपक्षस्तेजसः स खभावः ॥ ५६ ॥ चिरमतिरसलौल्याइन्धन लम्भितानां पुनरयमुदयाय प्राप्य धाम खमेव । दलितदलकपाटः षट्पदानां सरोज सरभस व गुप्तिस्फोटमर्कः करोति ॥ ६ ॥ कन्दरान्तर्गतं ] कन्दराणां दरीणाम्, अन्तर्गतं, [ संहतं तिमिरोधमपि भिनत्ति । पुरोगतरजतभित्तिप्रतिहतस्य निजतजसः कन्दरान्तःप्रवेशा- दिति भावः । अत्र करोघस्यान्तःसम्बन्धाभावेऽपि सम्बन्धीतरति- शयोक्तिः, कटकभित्तो इति रूपकैण उक्तोपमया च संसृज्यते ॥ ८॥ वहिरिति ।-वहिविलसन्त्योऽपि, दिवसकररुचः] अकभासः, [अन्तर्गृहेषु ] गर्भाऽऽगारेषु, [ कामं ] यथेष्टं, [ ध्वान्तम्, अन्तं] नाशम, [ आनिन्यिरे ] प्रापयामासुः, इति [ यत् । नयतेहि कर्मकात् कर्त्तरि लिट् । [सः] अन्तगृहध्वान्तनिरास: [नियतविषयवृत्तेः अपि] नियतविषये नियतस्थान, वृत्तिर्यस्य तस्य, नियतदेशवर्त्तिनोऽपौत्यर्थः । “तृतीयादिषु" (७१।७४ पा०) इत्ति पुंवढ़ावः । [तेजसः, अनत्यप्रतापक्षतसकल. विपक्षः ] अनल्येन, प्रतापन खप्रकाशन, स्वप्रभावेणैवेत्यर्थः । 'प्रतापौ पौरुषाऽऽतपो' इति वैजयन्ती। क्षतस्कल विपक्षः निरस्तसमतप्रतिपक्षः, { स्वभावः । तेजस्विनामेष स्वभावो यत् प्रतापेनैव परोच्छेदनम्, अतो युक्तम् अर्कभासामप्यन्तहध्वान्तहरणमित्यर्थः। अत्र समीसमर्थकयोः सामान्यविशेषभावादर्थान्तरन्यासः ॥ ५८ ॥ चिरमिति ।-[अयमर्कः, पुनः ] भूयोऽपि, [ उदयाय ] स्वाये, ·एलादशः मगैः। ५५५ युगपदयुगसप्तिस्तुल्यसाचैर्मयूग्वे- दशशतदलभेदं कौतुकेनाऽऽशु कृत्वा । श्रियमलिकुलगौतैलालितां पङ्कजान्त- भवनमधिशयानामाऽऽदरात् पश्यतीव ॥ ६१ ॥ अदयमिव करागैरेष निष्पौध सद्यः शशधरमहरादी रागवानुषारश्मिः । [खं ] खकोयम्, [ एव, धाम ] स्थान, तेजो वा, [प्राप्य, अतिरस- लोल्यात् ] अतिमालात, रसेषु मकरन्देषु, विषयेषु च, लोल्यादासक्तः, [सरोजे चिरं बन्धनं, लम्भितानां, ] प्रापितानां [ षट्पदानां, सरभमः ! सत्वरः, [ दलितदलकपाटः ] दलितं विघट्टितं, दलमेव कपाटं येन, स सन्, [ गुप्तिस्फोटं ] बन्धनमोक्षं, [ करोतीव ] इत्युत्प्रेक्षा। यथा कश्चित् पदभ्रष्टः पुनलवपदः पूर्ववदात्मबन्धनागत्य स्वयमेव काराकपाटमुहाट्य मोचयति, तहदिति भावः ॥ ६ ॥ युगपदिति ।-अयुगा विषमाः, सप्तयोऽश्वा यस्य सः [ अयुगसप्तिः ] सप्ताश्वः, अर्कः इत्यर्थः । युगशब्दस्य युग्मशब्दस्य च विशेष्यलिङ्गताऽव- गन्तव्या। [युगपत्] एकदेव, [तुल्यमाः] सहस्रसङ्खचरित्यर्थः, [ मयखैः । करैः, [ दशशतदलभेदं ] दश शतानि येषां तानि, दशशतानि, सहस्र- मित्यर्थः, तेषां दलानां, भेदं विघट्टनं, [ कौतुकेनाऽऽशु कृत्वा, अलि- कुलगीतैः ] अलिकुलस्य गौतैः, [ लालितां ] सत्कृता, [ पङजान्तर्भवन- मधिशयानां ] पङ्कजमेव अन्तर्भवनं गर्भरहम्, अधिशयानाम् । “अधि- शौइस्थासां कर्म" ( १।४।४६ पा० ) इति कर्मत्वम् । [श्रियमादरात् पश्यतीव] इत्युत्प्रेक्षा, पनजान्तर्भवनमिति रूपकगूढ़ा। कश्चित् कान्तः कान्तामिवैकान्तगतामिति भावः ॥ ६१ ॥ अदयमिति ।-[ अहरादो] प्रभाते, [रागवान् ] उदयरागवान्, अव षरूपकोमेक्षाणां संमृष्टिः।

·शिशुपालबध भवकिरति नितान्तं कान्तिनिर्यासमन्द- सुतनवजलपाण्डं पुण्डरौकोदरेषु ॥ ६२ ॥ प्रविकसति चिगय द्योतिताशेषलोके दशशतकरमूविक्षिणीव हितोये । सितकरवपुषाऽसौ लक्ष्यते सम्प्रति द्यौ- विगलितकिरणन व्यनिकेक्षणेव ॥ ६३ ॥ पुण्डरीकसेहवांश्च, [ एषः, उपारश्मिः ] अर्कः, शशधर चन्द्र, (करायः] रश्माङ्गः, इस्ताग्रेश्च, [ अदयं ] निर्दयं, [ सद्यो निष्पोद्य, अब्दसुतनवजल- पाण्डुम् ] अब्दात् मेघात्, सुतं सस्तं, नवजलमिव पाण्डु शुभ्रं, [ कान्ति- निर्यासं ] लावण्यसार, [ पुण्डरीकोदरेषु ] पुण्डरीकाणां सितानानाम्, उदरेषु अभ्यन्तरेषु, नितान्तम्, अवकिरतीव] विक्षिपतीव । अत्र सूर्यो- दये चन्द्रस्य कान्तिक्षयात् पुण्डरीकाणां तत्प्रादुर्भावाञ्च सूर्यश्चान्द्रौमेव कान्तिं पुण्डरीकमेहात् तेषु सिञ्चतौवेत्युत्प्रेक्षा; यथा द्दिषन्तं प्रपोझ तदोयं वसुसारं सुहदे प्रयच्छति, तहदिति भाव: * ॥ ६२ ॥ प्रविकसतौति ।-द्योतिताशेषलोके ] द्योतित: प्रकाशितः, अशेष- लोको येन तस्मिन् । दश शतानि येषां ते, दशशताः, ते करा यस्याः मा, दशशतकरा सहस्रकग, मृर्तिर्यस्य तस्मिन् [ दशशतकरमृत्तौ ] सय, [हितीये, अक्षिणि ] चक्षषि, [ इव, चिराय प्रविकसति ] सति, [सम्प- स्वसौ, द्यौः ] आकाशं, स्त्री च गम्यते । [विगलितकिरणेन ] निष्पका- शेन ; सितकरं शुभ्रकिरणं, वपुर्यस्य तेन [सितकरवपुषा ] चन्द्रेण व्यङ्गितं विकलोकतम्, एकेक्षणम् एकनलं यस्याः सा [ व्यङ्गितैकेक्षणा ] काणा [ इव लक्ष्यते । अत्र दिवः काणत्वमुत्प्रेक्ष्यते ; च काणत्व- .. अब रागवानित्यभेदरूपातिशयोके : करायै रिति श्लेषम्य नवजलपाण्ड मित्य- पमाया: क्रियापदायाच परस्परसापेक्षत्वात् सङ्करः ।

·एकादयः सर्गः । । ५५७ कुमुदवनमपथि श्रीमदम्भोजषगडं त्यजति मुदमुलूकः : प्रोतिमांश्चक्रवाकः । उदयमहिमरश्मिर्याति शीतांशुरस्तं हतविधिलसितानां ही। विचित्रो विपाकः ॥६४॥ क्षणमतुहिनधाम्नि प्रोष्य भूयः पुरस्ता- दुपगतवति पागियाहवहिगबधूनाम् । द्रुततरमपयाति संसमानांशुकोऽसा- पश्चिमान्तेन चन्द्रः ॥ ६५ ।। वुपपतिरिव नौचैः तत्र 3B मक्षित्वेनाध्यवसितेन निष्कासितेन चन्द्रेणेति सजातीयसङ्करः । "येनाङ्गविकार:” (२३२२० पा० ) इति तृतीया ॥ ६३ ।। कुमुदेति । -[ कुमुदवनम् ], अपगता शौर्यस्य तत् [ अपश्रि ] विगंत- शोभम् । “गोस्त्रियोरुपसर्जनस्य" ( १।२।४८ पा० ) इति इखत्वम् । [ अम्भोजषण्डं, श्रीमत् ] शोभायुक्तम्, [उलक:] पेचकः, [ मुदं त्यजति]; तस्य दिवाभीतत्वादिति भावः। [चक्रवाकः प्रोतिमान् ]। रजनी. विरहाभावत्वात् तस्येति भावः । * [ अहिमरश्मिः ] उणांशुः, [ उदयं याति ; शीतांशुः ] इन्दुः, [ अस्तम् ] अदर्शनं, याति । अस्तमित्यव्ययम् । कथमेतद्वैषम्यं तबाह, इति ।-हतविधिलसितानां दृष्टदैवचेष्टितानां, [विपाकः] परिपाकः, तत्तत्प्राणि कर्मानुरूपफलदानप्रकार इति यावत् । [विचित्रः ] विविधः, न त्वेकविध इत्यर्थः । [हौ] इति विस्मये 'कही हौ च विस्मये' इत्यमरः। विधिविपाकवैचित्राज्जगचित्रा युज्यते इति कारणेन कार्यसमर्थनरूपोऽर्थान्तरन्यासः ॥ ६ ॥ घणमिति ।-[अतुहिनधाम्नि ] उणांशो। दिशो बञ्च दवेत्युप- मितसमासः । तासां [दिग्बधूनां ], पाणिं रहातोति पाणिग्राहः .. • रजनीविरहात विरहाभावात् तस्येति भावः, इत्येव युक्तः पाठः ।

·शिशुपालबधे प्रलयमखिलतारालोकमहाय नौत्वा श्रियमनतिशय शौः सानुरागां दधानः । गगनसलिलराशिं राविकल्पावसाने मधुरिपुरिव भावानेष एकोऽधिशेते ॥ ६६ ॥ निजभर्ता, तस्मिविव [पाणिग्राहवत्] । “तत्र तस्येव" (५३११११६ पा०) इति तत्वार्थे वतिः। [क्षणं, प्रोष्य ] प्रवासं कृत्वा। प्रपूर्वावसघातोः वा, तस्य “समामेऽनपूर्वे क्वो ल्यप्" ( ७॥१॥३७ पा० ) इति स्यपि, "वचिखपि-" (६।१।१५ पा० ) इत्यादिना सम्प्रसारणम्। [भूयः ] पुनरपि, [पुरस्तात्] पूर्वस्यां दिशि, पूर्वमार्गे च, [ उपगतवति ] आगत- वति सति, [ असो चन्द्रः, उपपतिः ] जार: [ इव] । 'जारस्तपपति समो' इत्यमरः। [ संसमानांशुक: ] शेषिकः कप्प्रत्ययः । गलद्रश्मिकः, सस्तवस्त्रश्च, [ नौचैः ] नम्र: मन्, [ पश्चिमान्तेन ] पश्चिमदिकोणेन, केनचिदपरहारेण च, [ द्रुततरम, अपयाति ] अपसरति ; यथा पूर्वहारण निजपतावागते पश्चान्मार्गेणोपपतिरपसरति, तहदित्यर्थः । उपमाऽलङ्कारः, श्लेषेण सौर्य्यते ॥ ६५ ॥ प्रलयमिति ।-[ अखिलतागलोकम् ] अखिलस्तारालोको लोक इव, तारा नक्षत्र, तम्, अखिलं तारालोकम, (अह्नाय द्राक्, [प्रलयं क्षयं, (नीत्वा], अत एव, यतोः, नास्त्यतिशयं सा अनतिशया, मर्वाति- शायिनी,ौमहिमा यस्य सः [अनतिशयोः,सानुरागाम्] उदयगगवती, [श्रियं ] शोभाम्, अन्यत्र, सानुरागाम् अनुरागवती, श्रियं, रमाञ्च, दधानः, एष भाखानेकः, मधुरिपुः] विष्णुः, [इव], रात्रिः कल्पः • ब्राह्म दिनम् इव, तस्य अवमानं तस्मिन् [रात्रिकव्यावसान ], + गगनं * "देव यगसहस्र हे ब्राय: कल्पा तु तो नृणाम्" इत्यमरः । + ब्राधारावाविन्यर्थः ।

·एकादशः सर्गः। ५५८ कृतसकलजगदविबोधोऽवधूतान्धकारोदयः क्षयितकुमुदतारकोवियोगं नयन् कामिनः । बहुतरगुणदर्शनादभ्युपताल्पदोषः कृती तव वरद ! करोतु मुप्रातमह्नामयं नायकः॥६॥ इति श्रीमाधविकतौ शिशुपालबधे महाकाव्ये प्रत्यूषवर्णनं नाम एकादशः मर्गः ॥ ११ ॥ सलिलराशिरिव तं [ गगनसलिलराशिम्, अधिशेते ] अधितिष्ठति । . अत्र मधुरिपुरिवेति वाक्यगतीपमैव समासगतोपमानां साधिका, इति सर्वत्रीपमितसमासाऽऽश्रयणमेवोचितम् ॥ ६६ ॥ कतैति ।-[कृतसकलजगद्विबोधः] कृताखिलजगतप्रबोधः । अवधूती विक्षिप्तः, अन्धकारस्य उदय उज्जम्भणं, यन म: [ अवधतान्धकारोदयः ] इति महागुणोक्तिः। दोषमाह,- [चायतकुमुदतारकीः ] क्षयिता नाशिता, कुमुदानां तारकाणाञ्च श्रौर्येन सः, [ कामिनः ] स्त्रीपुंसान, | वियोगं, नयन् ] प्रापयन्, तथाऽपि [बहुतरगुणदर्शनात्] बहुतरगुणस्य पूर्वोक्तमहागुणस्य, दर्शनात्, [अभ्युपेताल्पदोष:] अभ्युपेतो लोकैरङ्गीकृतः, अल्पदोषः पूर्वोक्त एवं यस्य सः। ‘एको हि दोषो गुणसनिपाते निम- ज्जतीन्दोः किरणेष्विवाङ्गः' इति न्यायादिति भावः । [कती ] कृतार्थः, [अयमहां, नायकः प्रभुः, सूर्यः इत्यर्थः, है [ वरद ! ] कामद!, [तक, सुपातं] सुप्रभातं, [ करोतु] | "आशिषि लिङ्लोटो" (३।३।१७३ पा०) इत्याशीरर्थे लोट। शोभनं प्रातर्यस्येति सुप्रातः शोभनप्रातर्वानुयते। "सुप्रातसुश्व-" (५।४।१२० पा० ) इत्यादिना बहुबौहावच्प्रत्ययान्तो निपातितः । अन भावप्रधानो निर्देशः । अत एव तव "यदा देवी जागति तददं चरते जगत् । यदा स्खपिति शान्तात्मा तदा सर्व लीयते ॥" इत्यागमा ।

·द्वादशः सर्ग: । इत्थं रथाश्वेभनिषादिनां प्रगे गणो नृपाणामथ तोरणावहिः । प्रस्थानकालक्षमवेषकल्पना- कृतक्षणाक्षेपमुदैवताच्युतम् ॥ १ ॥ सुप्रातं सुप्रभातत्वं करोत्वित्यर्थः । महामालिनोवृत्तमेतत्,-"यदिह नयुगलं ततो वेदरेफैमहामालिनी” इति लक्षणात् ॥ १७ ॥ इति श्रीमहामहोपाध्यायकोलाचलमल्लिनाथसूरिविरचित माघकाव्यव्याख्यान मर्वकषाऽऽख्ये एकादशः सर्गः ॥ ११ ॥ एवं प्रभातं वर्णयित्वा भगवतः प्राभातिकप्रस्थानवर्णनाय प्रक्रमते, इत्यमिति ।-[ इत्यम् ] इत्यम्भूत, पूर्वस!तविधे इत्यर्थः। [ प्रगे ] प्रातःकाले। 'मायं साये प्रगै प्रातः' इत्यव्ययेष्वमरः । [अथ] सूर्योदयानन्तरं, रथावभे निषोदन्तीति तेषां [ग्थाश्वेभनिषादिनां] रथेषु अश्वेषु इमेषु च स्थितानामित्यर्थः । [मृपाणां गणः, तोरणात् ] भगवतः वाह्यदारात्, [वहिः ] ; "अपपरिवहिरञ्चवः पञ्चम्या:" (२२१११२ पा०) इति पञ्चमौसमासविधानात् ज्ञापकात् पञ्चमी। 'तोरणोऽस्त्री वहिारम्' इत्यमरः । [ प्रस्थानकालक्षमवेषकल्पनाकृत- क्षणपं] प्रस्थानकाले प्रयाणकाल, क्षम उचितः, वेषः प्राकल्यः; "आकअवेषो नेपथ्यम्' इत्यमरः । तस्य कानया सम्पादनेन, कृतः क्षणक्षेपः क्षणविलम्बो येन तम्, [अच्युतं] हरिम्, [उदैवत ] प्रतीक्षित- वानित्यर्थः । अलाच्युतविलम्बस्य विशेषणगत्या प्रतीक्षणहतत्वात्

·हादशः ममः।
वचं सुपत्रं कनकोज्ज्वलद्युतिं
जवन नागान् जितवन्तमुच्चकैः ।
आरुह्य ताक्ष्य नमसौव भृतले
ययावनुहातमुखेन सोऽध्वना ॥ २ ॥
पदार्थ हेतुकं कायलिङ्गमलङ्कारः। अस्मिन् सर्गे विषमपादयोर्जागत-
मिन्द्रवंशा वृत्तम्,-'स्थादिन्द्रवंशा ततजै रसंयुतैः' इति लक्षणात् ।
ममपादयोस्तु जागतमेव वंशस्थं वृत्तम् ;-'जतो तु वंशस्थमुदौरितं
जगे' इति लक्षणात्। तदेवमुभयमेलनादपजातिभेदोऽयम् । अत
एव विष्टुबिन्द्रवज्रोपेन्द्रवज्रा लक्षणानन्तरम्,–'अनन्तगेदीरितलक्ष्मभाजी
पादौ यदीयावुपजातयस्ताः' इत्युक्त्वोकम्,-'इत्थं किलान्यास्वपि मिशि-
तासु वदन्ति जातिष्विदमेव नाम' इति ॥ १ ॥
वक्षमिति ।- स: । हरिः, शोभन: अक्षश्चक्रधारणदारुभेदो यस्य
तं [ वक्षम् ] | 'स्थादक्षश्चक्रधारणे' इति वैजयन्ती । अन्यत्र,-शोभने-
न्द्रियम्। 'अथाक्षमिन्द्रिये' इत्यमरः । [ मुपत्रं ] शोभनं पत्रं वाइन
यस्य तं,वश्वमित्यर्थः ; अन्यत्र,-सुपक्षम् । 'पत्रं वाइनपक्षयोः' इत्यमरः ।
[ कनकोज्ज्वला तिं ] कनकरचनावन्तम्, अन्यत्र,-कनकवदज्ज्वलद्युति,
कनकवर्णमित्यर्थः । [जवेन, नागान्] गजान्, उग्गांश्च, [जितवन्तं ततो-
ऽधिकवेगमित्यर्थः । अन्यत्र,-नागान्तकमित्यर्थः । [ उच्चकैः ] उत्रतं,
[ ताक्ष्यं ] रथं, गरुड़च। 'तायः स्यादश्वकर्णाऽऽख्यवक्ष रचतुरङ्गयोः ।
ताक्ष्यं रसाञ्जने तायो गरुड़े गरुड़ाग्रजे ॥' इति विश्वः। [आरुष
नभसौव भूतले, अनुहातसुखेन ] अनुहार्तन अप्रतिघातन, सुखः सुगमः
तेन, [अध्वना, ययो] गरुड़मारुह्य नभसीव, रथमारुह्य भूतलेऽप्यप्रतिहतं
ययो। गरुड़वदेव तद्रथस्थापि सर्वलाप्रतिहतगतित्वादित्यर्थः । नायं
श्लेषः, प्रकताप्रकतवादेऽपि ता_मिति विशेष्यश्लेषायोगात् अन्यत्राप्रसङ्गाच
श्रेषसकोर्णयमुपमा ॥२॥

·५६२ शिशुपालबधे हस्तस्थिताखण्डितचक्रशालिनो विजेन्द्रकान्ताः श्रितवक्षसः श्रिया । सत्यानुरता नरकस्य जिष्णवो- गुणैर्नृपाः शाद्भिगमन्वयासिषुः ॥ ३ ॥ शुक्लैः सतारैर्मुकलौकृतैः स्थुलैः कुमुहतीनां कुमुदाकरिव । - हस्तेति ।-अन टपविशेषणानि शाङ्गिण्यपि विभक्तिविपरिणामेन योज्यानि। [ हस्तस्थिताखण्डितचक्रशालिनः ] इस्तस्थितैरखण्डितैः चक्रः चक्ररेखाभिः, शालन्त इति तथोक्ताः; अन्यत्र,-चक्र सुदर्शनं, तछालिनम्। [हिजेन्द्रकान्ताः] ब्राह्मणोत्तमप्रियाः, अन्यत्र- विजेन्द्रश्चन्द्रः। 'तस्मात्मोमगजानो ब्राह्मणाः' इति श्रुतेः। अत एव 'हिजराजः शशधरः' इत्यमरः । तहत् कान्तं सुन्दरं, [श्रिया ] शोभया, [श्रितवक्षस:] व्याप्तोरस्काः ; अन्यत्र,-ग्मयाऽधिष्ठितोरस्कम् ; [ सत्या- नुरक्ताः] सत्ये सत्यवचने, अनुरक्ताः; अन्यत्र-सत्यायां सत्यभामायाम्, अनुरक्तम् । [ नरकस्य, + जिष्ण वः ] जेतारः, अन्यत्र,-नरकासुरस्य जेतारम् । “ग्लाजिस्थश्च” (३।२।१३८ पा० ) इति कनुः । 'नरको निरये दैत्ये' इति विश्वः। एवम्भूताः [ नृपाः ] एवम्भूतं [ शाङ्गिणं, गुणैः ] विनयादिभिर्हेतुना, [ अन्वयासिषः ] अनुजग्मुः, गुणैः पूर्वोक्त- रन्वकार्युश्च । यातेलुङ : सिच् । “यमरम-" (७२।७३ पा० ) इति समागमः मिच इड़ागमश्च । “सिजन्यस्त-" (३।१०८ पा.) * सर्वत्र दीर्घबरमध्यस्य म्थलशनम्य प्रयोगमत्त्वेन, पत्र तु छन्दोमुरोधात कैवलं हवम्बरमध्यपान तदन्यथाऊचरणात् अनुशासनहीनतया च्युतमम्कारता ऽऽग्यदोष इति ज्ञेयं, स्थूलयते वहनाय कम्य चौरादिकम्य करि पचि म्यूलशब्दस्य सिइरिति । + मिश्यस्येत्यर्थः ।

·हादशः सर्गः। ५६३ व्युष्टं प्रयाणञ्च वियोगवेदना- विदननारीकमभूत् समं तदा ॥ ४ ॥ उत्क्षिप्तगावः स्म विडम्बयन् नमः समुत्पतिष्यन्तमगेन्द्रमुच्चकैः। B इति झर्नुस्। अत्र मार्जिणी पाणाञ्च प्रकतत्वात् शब्दमानसाधाच केवलप्रकृतविषयः शब्दोषः॥३॥ शुक्ल रिति।-[ शुक्लः ] शुभैः, [ सतारैः] सरज्जुकैः, सकणिकैच, [मुकुलोकतैः] वहनसोकर्याय सङ्गोचितः ; अन्यत्र,-रालिविकाशित्वात् मुकुलतां नीतः, [ स्थुलैः ] रौः, पटमण्डपैरिति यावत् ; { कुमु- दाकरैः] कुमुददैः, [इव ] उपलचितम् ; अन्यत्र, स्थुलैरिव कुमुदा- करैः उपलचितम् ; [ वियोगवेदनाविननारीक ] वियोगवेदनया विरहव्यथया, विदूनाः परितप्ताः ; “लादिभ्यः" (८२२४४ पा.) इति निष्ठानचम्। ता नार्यो यस्मिंस्तत् तथोक्तम् । इयोरपि वियोग- कालवादिति भावः। “नवृतश्च" (५।४।१५३ पा० ) इति कप। कुमुदान्यास सन्तौति कुमुद्दत्यः कुमुदप्रायाः भूमयः। 'कुमुद्दान् कुमुद- प्राये' इत्यमरः । कैरविण्यो वा। 'कुमुद्दती करविण्याम्' इति विश्वः । "कुमुदनडबेतसेभ्यो ड्मतुप" (४॥२८७ पा०) इति ड्मतुप्प्रत्ययः, "मानुपधाया:-" (दारा पा०) इति मकारस्य बत्वम् । तासां [कुम- इतौनां] सम्बन्ध, [ व्युष्टं ] प्रभातम्। 'व्युष्टं प्रभातं प्रत्यूषम्' इत्य- भिधानचिन्तामणिः। तब किञ्चित्करत्वात् तत्सम्बन्धित्वं [ प्रयाणञ्च] सेनानामिति शेषः । तदा तस्मिन् काले, [ समम् ] उत्तरोत्या अन्योऽन्यसदृशम, [ अभूत् ] । व्युष्टप्रयाणयोदित्वेऽपि समुदायविवचाया- मभूदित्येकवचनम् ; व्युष्टुं प्रयाणच इयमपि सममभूदित्यर्थः । अत्र वर्ख- वेन प्रातस्य प्रयाणस्य प्रकतव्युष्टमाम्योक्तरुपमा श्लेषसकी, तया चोपमेयोपमा व्यज्यते ॥ ४॥ उरिषति ।-[विप्तगालः ] उवमितपूर्वकायः, अत एव ·५४ शिशुपालबध इत्यमरः। आकुञ्चितप्रोहनिरूपितक्रम करेणुरारोहयते निषादिनम् ॥ ५ ॥ खैरं कृताऽऽस्फालनलालितान् पुरः -स्फुरत्तनून् दर्शितलाघवक्रियाः । वड्वावलग्नकसवलापाणय- स्तुरङ्गमानारुरुहुस्तुरङ्गिगा: ॥ ६ ॥ [ नभः ] खं, प्रति * ! समुत्पतिष्यन्तम् ] उत्पतनोदयुक्तम्, [ अगेन्द्रं ] महादि, [विडम्बयन् ] अनुकुर्वन्, इत्युत्प्रेक्षा। अभृतोपमेति केचित् । [ उच्चकैः ] उन्नतः, [ करेणु: ] दूभः। 'करेगुरियां स्त्री ने [ आकुञ्चितप्रोहनिरूपितक्रमम् पाकुञ्चितो नमितः, प्रोहः गजाङ्घिः। 'गजाङ्गिः प्रोहः' इति विश्वः । तत्र निरूपितक्रम तपादन्यासं, [ निपादिन] यन्तारम्, [ आरोहयते स्म] खयमेव खात्मन्यारोहयति म्म इत्यर्थः । रोहगत्यर्थत्वात्, “गतिबुद्धि-"(१।४।५२ पा०) इत्यादिना अणि कर्तुनिपादिनः कर्मत्वम्। अत्र कर्मभिप्राय, "णिचश्च” (१३।७४ पा० ) इत्यात्मनेपदे सिद्धेऽपि प्रयोगवैचित्रास्या- प्यलकारत्वादकत्रभिप्रायेऽपि, “णेरणी यत्कर्म णौ चैत्म कर्ताऽनाध्यान" (११३।६७ पा० ) इति आत्मनेपदं वदन्ति। अणिकर्मणः करणारे- वात्र ण्यन्ते कर्तृत्वात् तस्यैव चात्कर्मत्वादिति। ननु यत् सग्रह- णमनन्यकर्मार्थमित्युक्तं, तेन कर्ममालनिषेधात् कथं निषादिनि कर्मण्या- मनेपदम ? सत्यम् । अन्येषां मतम् । भाष्यकारस्य तु "दर्शयते भृत्यान् राजा" इत्युदाहरणादणि कर्तुकर्मव्यतिरिक्तकर्मण एव निषेधो विवक्षित इति कैयटः । तदेतत् सम्यग्विवेचितमम्माभिः किरातार्जुनौयटोकायां घण्टापथे ‘स सन्ततं दर्शयते गतस्मयः' (१म स० १० श्लोकः ) इत्यत्र । खभावोतिरलङ्कारः ॥ ५ ॥ खैरमिति ।-[तुरङ्गिण: ] अश्वारोहाः, [ पुरः ] पूर्व, खरं] मन्दं, । * इति शषः।

·हादशः सर्गः। महाय यावन्न चकार भूयसे निषेदिवानाऽसनबन्धमध्वने । तौव्रोत्थितास्तावदसारंहसो विशृङ्खलं शृङ्गलकाः प्रतस्थिरे ॥ ७॥ गण्डोज्ज्वलामुज्ज्वलनाभिचक्रया विराजमानां नवयोदरश्रिया । . [कताऽऽस्मालनलालितान्] कृतं यत् प्रास्फालनं पाणितलेनाजसाहनं, तेन लालितान् अनुपालितान्, त्याजितौदेगानित्यर्थः प्रत एव [ स्फुरत्तनून् ] कम्पितदेहान्, [तुरङ्गमान्] अश्वान्, [दर्शितलाघवक्रियाः] दर्शितं लाघवं प्रौचा यामु, ताः, क्रिया: उत्पतनकर्माणि येषां ते, [वडा- वलग्नकमवलापाणयः वङ्गः पल्याण कोटिः। 'वः पल्याणभागे स्थात्' इति विश्वः । तनावलग्नः सक्तः, एक: एकैकः, - सवला: मुखरज्जुसहितः, पाणिर्येषां ते तथोक्ताः सन्तः, [आरुरुहः ] आरूढाः । स्वभावोक्तिरलङ्कारः ॥ ६ ॥ अङ्गायति ।-[ निषेदिवान् ] उपयं पविष्टः, निषादौति शेषः । "भाषायां सदवसवः" (३।२।१०८ पा०) इति कसुप्रत्ययः । । भूयसे दवीयर्स, [ अध्वने ] भृयांसमध्वानं गन्तुमित्यर्थः । “क्रियार्थोपपदस्य (२२३१४ पा० ) इति चतुर्थों। [अद्भाय ] झटिति। 'साक झटि- त्यजसाहाय' इत्यमरः । [यावत्, बासनबन्ध ] दूरध्वगमनौपयिक- मासनविशेष, [न चकार तावत्, तौत्रोत्थिता: तौवं तौक्षणम्, उत्थिताः, [असारंहसः] दुःसहवेगाः, [टसलकाः] करभाः, उष्ट्रभेदाः इति यावत् । 'करभाः स्युः श्टसलका दारवैः पादबन्धनैः' इत्यमरः । [विष्टकालम] अनगल, [ प्रतस्थिर] प्रस्थिताः । “समवप्रविभ्यः स्थ." (शशर पा.) इत्यात्मनेपदम् । एषाऽपि स्वभावोक्तिः ॥ ७ ॥ - * हनिविषय सध्यासब्दस्य वीमायत्वं सप्तपर्णादिवत् । शि-४८ ·शिशुपालबचे कश्चित्सुखं प्राप्नुमना: सुसारथी- रथी युयोजाविधुरां बधूमिव ॥८॥ उत्थातुमिच्छन् विकृतः पुरोवला- निधीयमाने भरभाजि यन्त्रके। गण्डेति ।-[ सुखम् ] अनिष्टं यथा तथा, प्राप्तुं गन्तुं, मनो यस्य सः [प्राप्तुमनाः ] ; अन्यत,-सुखम् भानन्द, लयुकामः । "तुकाम- मनसोरपि" (का०) इति मकारलोपः। योभन: सारधियस्य सः [ससारथिः] ; अन्यत्र,-सुसहायवान् । [कश्चित् ] कोऽपि रथी, कामी च, [गण्डोज्ज्वला ] गण्डैश्विरैः, उज्वलाम् । अन्चल,-कपोलो- ज्वलाम्। 'गण्डः कपोले चिढ़े च' इति विश्वः। उज्ज्वलो नाभि- विलमध्यं ययोस्ते, चक्रे रथाले यस्यास्तया [उज्वलनाभिचक्रया ]; अन्यत्र,-उज्वलं नाभिचक्रं नाभिमण्डलं यस्यास्तया। 'नाभिः प्राण्य- के क्षेत्रे चकाचक्रवर्तिनोः' इति विश्वः। [नवया ] प्रत्यग्रया, [उदरश्रिया ] उनता, अगश्चक्रशलाकाः। 'परः बौने च चक्राने इति विश्वः । तेषां श्रिया; अन्यत्र,-उदरस्य मध्यस्थ, श्रिया शोभया, [विराजमानाम्, अविधुगं] विगता धूरग्रं यस्याः सा विधुरा। 'ध: स्त्री कौवे यानमुखम्' इत्यमरः । “ऋकपूर" (18/७४ पा०) इत्या- दिना समासान्तः । सा न भवतीत्यविधुरा तां, सधुगमित्यर्थः । अन्यत्र,-अविधुगम् अविकला, [ रथौं ] प्रकटौम्। “वहादिभ्यश्च" (४।१।४७ पा० ) इति विकन्येन डोष्। [बधूमिव, युयोज ] योज- अन शब्दमानसाधर्म्यात् सभाभनपदमिश्रणाटुभयगोचर- त्वाञ्च प्रकताप्रकसगोचरः शब्दार्थश्लेषः ॥८॥ उत्थातुमिति ।-रोतीति [रवण:] उष्ट्रः। ' भन्दै' इति धातोः “चलनशब्दार्थादकीकात् युच" (२२२१४८ पा०) इति युच- प्रत्ययः। भारारोपणाय यन्त्ररूपेण निम्भिते [ भरभाजि] भारयुक्त, यामास।

·दादयः सर्गः। ५६७ पोभितोहारविमर्भरखरः स्वनाम निन्ये रवणः स्फुटार्थताम् ॥ ६ ॥ नस्याग्रहीतोऽपि धुवन् विषाणयो- युगं ससूत्कारविवर्तितत्रिकः। गोगों जनेन स्म निधातुमुवृता- मनुषणं नोक्षतरः प्रतीच्छति ॥ १० ॥ [याक) गोखादो, [निधौयमाने] सति, [बलात, उत्थातुमिच्छन्] उत्याय गन्तुमिछन्, अत एव [ पुरः] मुखभागे, [विधतः ] ग्रहीतः, एवं स्वैर- चारव्याघातत: [ अोभितोहारविझभरखरः] अोभितिनोहारे स खजग्धपिचुमर्हादिपत्ररसनेन, विझर्भगे विषमः, खरो यस्य सः, रवण: उष्ट्र, [ स्वनाम स्फुटार्थतां निन्ये ] । रोतीति रवण इति व्युत्पत्र खनाम यथार्थमकरोदित्यर्थः • ॥ ॥ नस्येति ।-नस्थागहीतः] नासिकायां भवा नस्या। दिगादि- स्वात् यत्। + नासिकाया नसादेशः । तस्यां नासिकापोतरज्जी, रहीतः [अपि विषाणयोर्युगं, धुवन्] विधुन्वन्, जहयं कम्पयन् इत्यर्थः । [ ससूत्कारविवर्तितत्रिकः ] सूत्कार रति शब्दानुकरणम, अमर्षजः सान्दनिश्वासो वा, समूत्कारं यथा तथा, विवर्तितं त्रिकं पृष्ठवंशाधर- सन्धिर्येन। 'पृष्ठवंशाधर त्रिकम्' इत्यमरः । [उक्षतरः ] महोषः पृष्ठे, [ निधातुं जननानुषणमुद्धृतां गोणों, न प्रतीच्छति अ] न खोकत- वान्, निधातुमवसरं न दत्तवानित्यर्थः ॥ १० ॥ पत्यादिविषरख नामस्फुटार्थतानयनं प्रति हेतृत्वात कायविमलभारः। "दिगादिभ्यो यत्" (४१५५ पा.)। । खभावीकिरणारा ·५६८ शिशुपालबधे नानाविधाऽऽविष्कृतसामजखरः सहस्रव िचपलैर्दुरध्ययः । गान्धर्वभूयिष्ठतया समानता स सामवेदस्य दधौ बलोदधिः ॥ ११ ॥ प्रत्यन्यनागं चलितस्त्वरावता निरस्य कुण्ठं दधताऽन्यममुशम् । मूहानमूर्हायतदन्तमण्डलं धुवन्नरोधि हिरदो निषादिना ॥ १२ ॥ नानेति ।-[ नानाविधाऽऽविष्कृतसामअखरः ] सामजा: गजाः । 'सामजो गजसामोत्थो' इति शाश्वतः। नानाविधमाविष्कृताः सामजानां खराः ध्वनयः, इंहितानि इति यावत्, यस्मिन् सः, [मइसवा] बहुभिर्मागैर्गच्छन्। [गान्धर्वभूयिष्ठतया) गन्धर्वा एव गान्धर्वा प्रश्वाः। 'वाजिवाहार्वगन्धर्व-' इत्यमरः । तैर्भूयिष्ठतया, [ चपलैः अस्थिरैः, [ दुरध्ययः ] दृष्यापः। 'दण गतो' इत्यस्मात् कृच्छ्रार्थे खल। ईदृशः [स: बलोदधिः ] सेनासमुद्रः, [ सामवेदस्य, समानता दधौ ] तत्समोऽभूदित्यर्थः। सामवेदोऽपि बहुधाऽऽविष्कृतवृहद्रथन्तरा- दिसामीस्थितखरः; सहस्रशाखत्वात् सहस्रवर्मा , गान्धर्वगानबहुत्वात् पपलमतिभिः अध्येतुमशक्य इत्यर्थः। 'दङ् अध्ययन' इत्यस्माद्धातोः खलि टुरध्वय इत्येवं रूपम् • ॥ ११ ॥ प्रत्यन्येति ।-[अन्यनागं प्रति चलितः । ऊर्ध्वायतदन्तमण्डलं मूनिं, धुवन् ] कम्पयन्, [हिरदः, कुण्ठम् अतीक्षणम्. [ अनुशं निरस्य, अन्यम् ] अकुण्ठम् अङ्गशं, [ दधता त्वरावता निषादिना, अगेधि] + पत एव। श्रेषानुप्राणितं कपकमलङ्कारः। 1 लीकानामनिटाचरणभयादित्य थः । ..

·हादशः सर्गः। ५६४ सम्मूछंदुच्छृङ्खलशङ्कनिम्वनः खनः प्रयाते पटहस्य शाङ्गिगि । सत्त्वानि निन्ये नितरां महान्त्यपि व्यथां इयेषामपि मेदिनौभृताम् ॥ १३ ॥ कालीयकक्षोदविलेपनश्रियं दिशदिशामुल्लसदंशमद्युति । खातं खरैमुगभुजां विपप्रथे गिरेग्धः काञ्चनभूमिजं रजः ॥ १४ ॥ सम्मईदिति ।-[सम्मङ्घदछृङ्खलशङ्कनिस्वनः] । 'मूर्छा मोहसमु- छाययोः' इति धातुः। सम्मळनच्छायं गच्छन्, प्रचुरीभवन् इत्यर्थः, उच्छलोऽनर्गलः,मर्वव्यापीत्यर्थः, शङ्खस्य निम्वनो यस्मिन् म:, शाङ्गिणि, प्रयात यातुमुपक्रान्ते, [ पटहम्य स्वनः, येषाम् ] उभयेषाम्, [अपि, मेदिनीभृतां गज्ञां, पर्वतानाच, [महान्त्यपि, मत्त्वानि बलानि,भतानि च, नितरां व्यथां निन्ये] ; कपणम्य पटहश्रवणाद्राज्ञां बलान्यभिभवशङ्गया व्यषितानि आसन्, तथा गिरिस्थिताः सिंहादयो जन्तवश्व किमिदमिति ससाध्वमा आसन्नित्यर्थः। 'व्यवसाये स्वभावे च पिशाचादौ गुणे बले। द्रव्यात्मभावयोश्चैव सत्त्व प्राणीषु जन्तुषु ॥' इति शाश्वत: * ॥१३॥ कालीय केति ।- कालौयकक्षोदविलेपनश्रियं] कालोयं कुडुमम् । 'काश्मीरजन्म धुसणं कालोयं कुडुमं विदुः' इति शाश्वतः । कालीयक- क्षोदैः कुङ्गमचर्णः, कृतविलेपनश्रियं तत्कृतानुलेपनश्रियं, [दिशां, दिशत् ] ददत् । [ उन्लसदंशुमद्युति ] उद्यदादित्यसमा द्युतिर्यस्य तत्, पर इयेषामपि सत्त्वाना प्रकतत्वात् एकधर्मसम्बन्धात् चौपम्यप्रतीते: तुल्ययोगिताऽलकारः।

·शिशपालबधे मन्ट्रैगजानां रथमण्डलखने- निजुनुवै तादृशमेव हितम् । ताबभूवे परभागलाभतः परिस्फुटैस्तेषु तुरङ्गहषितैः ॥ १५ ॥ अन्वेतुकामोऽवमतानुशग्रह- स्तिरोगतं सामुशमुहहन् शिरः । स्थूलोच्चयेनागमदन्तिकागतां गजोऽग्रयाताग्रकरः करेणुकाम् ॥ १६ ॥ [ मुलभुजाम् ] अश्वानां, [खुरैः, खातं] विदारितं, काञ्चनभूमिज रजः, गिरेरधः) गुरुत्वाहिरेरधस्तादेव, [विपप्रथे ] विस्तीर्णमभवत् ॥ १४ ॥ मन्ट्रैरिति ।-[मन्ट्रैः ] गम्भौरः। 'मन्द्रस्तु गम्भौरे' इत्यमरः । [रथमण्डलखनः, तादृशं ] तद्रूपम्, [ एव, गजानां इंहितं, मिजुहवे ] तिरस्कृतम् । गजवनिरकरूपत्वेन रथशब्दाव पृथगावीत्यर्थः । (ताः उच्चस्तरैः । मन्द्रस्वरविलक्षणः इत्यर्थः, [ तुरङ्गहेषितः, परभागलामतः तादृशध्वनिगुणभेदलाभात, [ तेषु ] गजादिखनेषु, [ परिस्फुटबभूवै] तुरषाः सुव्यक्ता एव शुश्रुविरे इत्यर्थः । 'हित करिणां शन्दे वा रेषा च वाजिनाम्' इति कोषः। बभूवे इति भावे लिद। निजुहुव इति कर्मणि लिए । ॥ १५ ॥ अन्वेविति।-[अन्तिकागतां, करेणुकां] करिणीम्, [अन्वेतुकामः) अनुगन्तुकामः, [भवमतापग्रह: अकुशं ग्रहातीत्यकुशग्रहो : निषादी, गुरुचात् ऊहे न जगामध्ययः। पत्र निदनोपमया: मतिः पव पूर्वाई सामान्यालबारः। * रहाताति ग्रह: परशम्य यर: पाया रत्येक युकम् । अन्यथा पाच- याति पदप्रसङ्गात् । . ..

·हादशः सर्गः। यान्तोऽस्मशन्तवरणरिवावनिं जवाव्यकोरभितः प्रकोणकैः । अद्यापि सैनातुरगाः सविस्मयै- रलूनपक्षा दूव मेनिरे जनैः ॥ १७ ॥ ऋचौर्दधानैरवतत्य कन्धरा- श्वलावचूड़ा: कलघर्घरारवैः भूमिमहत्यप्यविलम्बितक्रम क्रमेलकैस्तत्क्षणमेव चिच्छिदे ॥ १८ ॥ जगाम। सोऽवमतो येन सः, [ साकुशं • तिरोगतम् ] अशाऽऽकर्षणेन तिर्यग्भूतं, [धिरः] मस्तकम, [उहहन् गजः, अग्रयाताग्रकरः ] करिणी- ग्रहणाय प्रसारितकराग्रो भूत्वा, [स्थूलोञ्चयेन] गतिविशेषेण, [अगमत्] 'गजमध्यगतो स्थूलोचयः साकल्यपुन्नयोः' इति रख- प्रकाम: ॥ १६॥ यान्त इति ।-[जवात्] वेगात्, [ चरणैरवनिमस्पृशन्त इव यान्तः सैनातुरगाः, अभितः प्रकौणः ] उभयतः प्रसृतः, [ प्रकीर्णकः] चामरैः । 'चामरन्तु प्रकोरकम्' इत्यमरः। कहभूषणचामरतुभिः [ अद्यापि अलनपक्षा व सविस्मयज॑नर्मेनिरे ] । पूर्वं तुरगाणामपि पक्षा प्रासन, पश्चात् केनचित् कारणेन देवः पक्षच्छेदः कारित इति प्रसिद्धिः ॥१७॥ ऋष्योरिति ।-ऋष्योः] अवकाः, [ चलावचूड़ा: ] चलितकण्ड- भूषणाः। 'गिनिखाभूषणेषु चूड़ा' इति यादवः। चलितभिरस इति वा। [कधरा:] निरोधराः, [ अवतत्य ] वितत्य, [ दधानः, + षष कालिकमलभारः । पष उत्प्रेषयी: परस्परसाचत्वात सजातीयसार ·५७२ शिशुपालवधे तूर्ण प्रणेवा कृतनादमुच्चकैः प्रणोदितं वेसरयुग्यमध्वनि । आत्मीयनेमिक्षतसान्द्रमेदिनी- रजश्चयाऽऽक्रान्तिभयादिवाद्रवत् ॥ १६ ॥ व्यावृत्तवरखिलेश्चमूचरै- वजहिरेव क्षणमौचिताननाः । वल्ागरीयःस्तनकम्प्रकञ्चुकं ययुस्तुरङ्गाधिमहोऽवरोधिकाः ॥ २० ॥ अथवा ] . कलघर्षगरवैः ] । 'घर्घरा क्षुद्रघण्टौ स्यात्' इति कोषः । घर्घरारव इति शब्दानुकरणम् । [ क्रमेलकः ] उष्ट्र:, [ अविलम्बितक्रम क्रमः पादक्षपः, द्रुतपादनेपं यथा तथा, [ महत्यपि भूमिस्तत्क्षणमेव, चिछिद] अतिक्रान्ता। म्वभावोक्तिरलङ्कारः ॥ १८ ॥ तूर्णमिति । - [प्रणेत्रा ] सारधिना, [ प्रणोदितं ] गमनाय प्रेरि- तम् । अत एव [ उच्चकैः ] उच्चैस्तरां, [ कृतनादं, वेसग्युग्यम् ] । सनराश्वो वेमरः, वैमरान्यां वाह्यं युग्यं शकटम, [ आत्मीयनमिक्षत- सान्द्रमेदिनौरजश्चयाऽऽक्रान्तिभयात् ] आत्मीयनेमिः स्वचक्रधारा, तया क्षतस्य सान्द्रम्य मेदिनौरजमश्चयेन समूहन, या आक्रान्तिः यदाक्रमणं, तयात्, [इव, तूर्णमध्वनि, अद्रवत् ] । आत्मीयनेमिसमुद्भूतधूलिजालेना- स्पृष्टं सत् द्रुतमगमदित्यर्थः * ॥ १८ ॥ व्यावृत्तति ।-[व्यावृत्तवक्त्रः ] विवृत्तमुखैः, [व्रजभिरेवाखिलैश्चमू- चरैः क्षणमौक्षितानना:, तुरङ्गाधिरुहः ] तुरङ्गानधिरोहन्तौति क्विप। तुरङ्गाधिरूढाः, [ अवगेधिकाः ] अवरोधस्त्रियः, [वलागरोयःतनकम्प- । पत्र उत्प्रेक्षालडारः।

·द्वादशः सर्ग:। ५७३ पादैः पुरः कूवरिणां विदारिताः प्रकाममाक्रान्ततलास्ततो गजैः । भग्नोन्नतानन्तरपूरितान्तरा बभुर्भुवः कृष्टसमौकृता दूव ॥ २१ ॥ दुर्दान्तमुत्नुत्य निरस्तसादिनं सहासहाकारमलोकयज्जनः । पाणतस्वस्तमुरोविलम्बिन- स्तुरङ्गमं प्रद्रुतमेकया दिशा ॥ २२ ॥ मरः। कञ्चकं ] वलाद्भिशलशिः, गगैयोभिगुरुतरैः, स्तनैः कम्पः कम्पनशीलः, कञ्चुकः कूर्पासो यस्मिन् कर्मणि तद् यथा तथा, [ ययुः ] । [ ययुः ] | "नमि- कम्पि-" (२।१६७ पा० ) इत्यादिना रप्रत्ययः • ॥ २० ॥ पारिति ।-कूवरिणां] रथानाम् । 'कूवरम्तु युगन्धरः' इत्य- स एषामस्तौति त ग्यास्तेषां, [ पादैः ] चक्रः, [ पुर: ] पूर्व, [विदारिताः ततो गजैः प्रकाममाकान्ततला:, भग्नीनतानन्तर- पूरितान्तरा: भग्नरुकप्रकारेण पूर्व भग्नचात्, उन्नतैरनन्तरैरुभयभार्गः, पूरितान्तराः समौकतनिम्नप्रदेशाः ; यहा,-पूर्व रथचक्रविदारितत्वात् भग्नोवता:, अनन्तरं गजप्रतिपरिक्रमणेन पूरितानतप्रदेशाः, [ भुवः, कष्टसमौकताः ] पूर्व हलैः कष्टा, अनन्तरं बोजवपनार्थं समीकताः, [ इव, बभुः ] शुशुभिरे + ॥ २१ ॥ दुर्दान्तमिति ।- उगेविलम्बिनः, पर्याणतः ] पल्ययनतः, विस्तम् अत एव [उत्मुत्थ, निरस्तसादिन] खपृष्ठात्पातितावरोहम्, [एकया दिशा, प्रद्रुतं ] पलायितं, [ दन्तं दविनीतं, [ तुरङ्गम, सहासहाकार] " स्वभावातिरलहारः। उत्प्रेक्षा.लङ्गारः।

·धिशपालबधे भूभृहिरप्यस्खलिता: खलूनते- रपडवाना सरितः पृथूरपि । अन्वर्थसंजैव परं त्रिमार्गगा ययावसङ्काः पथिभिश्चमूरसौ ॥ २३ ॥ वस्ती समासनकरेगुसूरकृता- नियन्तरि व्याकुलमुक्तारज्जुके। चिप्लावरोधाङ्गनमुत्पथेन गां विलङ्गा लघीं करभी बभजतुः ॥ २४ ॥ हासक्रतेन हाकारण सर यथा तथा, [जनः, अलोकयत् अवलोकित- वान् .॥२२॥ भूभनिरिति ।-उन्नतैरपि, भूभृतिः भूधरैः, भूपैच, [ अस्खलिताः ] अप्रतिहताः, [पृथूः] महतोः, [अपि, सरितः] यमुनाप्रभृतीनदीः, (अपड- वाना] खमहिवाऽऽच्छादयन्ती ; विभिर्मागैर्गछतीति [ बिमार्गगा] गङ्गा, [ परम् ] अत्यन्तम्, [अन्वर्थसंज्ञा ] अन्वर्था अनुगतार्था, संज्ञा विमागंगेति नामधेयं यस्याः सा , [ एव खलु विभिरेव मागैर्ययो, न चतुर्थनेत्यर्थः । [असो चमः] तु [प्रसङ्घयः पथिभिर्ययो] ; अतो गङ्गाया अप्यधिका चमूरिति भावः । व्यतिरेकालङ्कारः,- 'मेदप्राधान्यसाधर्म्यमुपमानोपमेययोः । अधिकारपत्वकथनाहातिरक: स उच्यते॥ इति लषणात् ॥ २३ ॥ लसाविति।-[समासबकरेणुसूत्क्रतात् ] समासनस्य प्रत्यासबस्य, करेणोः इभस्य, सूत्छतात्सूत्कारात्, [ वस्ती, करभो] वेसरो। 'करभी वैसरेप्युष्ट्र' इति सज्जनः। [ नियन्तरि ] सारथी, [व्याकुसमुक्तारज्जुके] व्याकुलं व्यग्रं यथा तथा, मुक्तरज्जु के त्यतप्रग्रहे सति, [ चितावरोधा- - बन पदार्थ हेतुकं कायलिकमलद्वार: ।

·हादयः सर्गः। ५०५ खस्तासम्धी विगताचपाटवे रुजा निकामं विकलौकृते रथे। पाप्लेन तक्षमा भिषजव तत्क्षणं प्रचक्रमे लङ्कनपूर्वक: क्रमः ॥ २५ ॥ धूभङ्गसङ्घोभविदारितोष्ट्रिका- गलन्मधुप्लावितदूरवर्त्मनि। नम् ] चिप्ताः पातिताः, अवरोधाङ्गना यस्मिन् कर्मणि तद् यथा तथा, [ उत्पधेन] अपथेन। “ऋक पूर" (५।४।७४ पा० ) इत्यादिना समासान्तः। (गां ] भूमि, [विलय] दूरमतीत्य, [लघौं] रथविशेषम्। 'लघी लाघवयुक्तायां प्रभेदे स्यन्दनस्य च' इति हैमः। [बभञ्जतः] भग्नवन्ती। अत्र बासस्य विशेषणगत्या भञ्जनहेतु चात्पदार्थहेतुकं काव्यलिङ्ग खभावीन्या सङ्गीर्यते ॥ २४ ॥ सस्तेति।-[सस्ताङ्गसन्धो] सस्ता विश्लिष्टा, अङ्गयोः रथाङ्गयोः, अङ्गानां करचरणादीनाञ्च, सन्धयः सन्धिभागा यस्य तस्मिन्, [विगताक्ष- पाटवे ] विगतमक्षस्य चकाधारकाष्ठस्य, अक्षाणामिन्द्रियाणाच्च, पाटवं सामर्थ्य यस्य तस्मिन्, [रथे] स्यन्दने, शरीरे च। 'रथः स्यात्स्यन्दन काये' इति विश्वः। [रुजा] भलेन, रोगेण च, [ निकामं विकलोकते ] सति, [आप्तेन] हितेन, [ तक्षणा ] वईकिना, आप्तेन [ भिषजा] वैद्येन, [इव] । 'तक्षा तु वर्डकिस्त्वष्टा' इत्यमरः । [ तत्क्षणं ] तस्थिवेव चणे। अत्यन्तसंयोगे द्वितीया। [ लनपूर्वकः ] लकनं पादेनाक्रमणम्, उपवासथ। 'लानं तूपवासै स्याहमने प्लवनेऽपि च' इति विश्वः। तत्पूर्वकः, [क्रमः ] विधिः, [ प्रचक्रमे ] प्रक्रान्तः। प्रायेण ज्वरादि- चिकित्साया लङ्गनपूर्वकत्वादिति भावः। श्वेषालङ्कारः भिषजेवेत्युप- मया सौर्यते ॥ २५॥ धर्मजेति। -[स्थाणो] कौले। 'स्थाणुः कौले स्थिरे हरे' ·शिशुपालबधे स्थाणी निषङ्गिण्यनसि क्षणं पुरः शुशोच लाभाय कृतकयो बणिक् ॥ २६ ॥ भेरौभिराऽऽष्टमहागुहामुखो ध्वनांशकैस्तजितकन्दलौदलः । उत्तुङ्गमातङ्गजिताऽलघूपलो बलैः स पश्चात् क्रियते स्म भूधरः ॥ २७ ॥ इति विश्वः। [निषङ्गिणि] सक्त, [अनमि] शकटे। 'कौवनः शकटोऽस्त्री स्यात्' इत्यमरः । [धर्भसाइभविदारितोष्ट्रिकागलमधु- प्रावितदूरवमनि ] धुरोऽक्षस्य, भङ्गेन यः सङ्गोभो विपर्यासः, तेन विदारिता भिवा, या उष्ट्रिका मृन्मयं मद्यभाण्डम् । 'उष्ट्रिका मत्तिका- भाण्डभेदे करभयोषिति' इति विश्वः । ततो गलता स्रवता, मधुना मद्येन, सावितं सिक्तं, दूरवम दीर्घाध्वा येन तस्मिन्, तथा सति, [ पुरः ] पूर्व, [ लाभाय, कतक्रयः ] कृतः क्रयः क्रयणं येन सः, [ बणिक् क्षणं शुशोच]। अत्र मधुसावधनव्यययोर्विशेषणगत्या शोकहेतुत्वात्काव्य- लिङ्गभेदः ॥ २६॥ भरौभिरिति ।-(मेरोभिः, आक्रुष्टमहागुहामुखः] प्राक्रुष्टानि निन्दि- तानि, महान्ति गुहामुखानि यस्य सः ; भेरोझङ्कारभसितनितान्त- वात्यामुखरमहागुहाहार इत्यर्थः । [ध्वजांशुकैस्तजितकन्दलौदलः ] ध्यजांशुकैः तर्जितानि भसितानि, कन्दलौदलानि गुल्मपत्राणि यस्य सः, [ उत्तुङ्गमातङ्गजिताऽलघूपलः ] उत्तुजैर्मातर्जिताः अलघूपलाः स्थूलपाषाणा यस्य सः, [ सः, भूधरः ] रैवतकाद्रिः, [ बलैः ] सैन्यैः, [ पश्चात् क्रियते सम] पश्चात्ततः; खयं दूरगमनेन पृष्ठतः कृत इत्यर्थः उत्तविशेषणमहिना अधरीकत इति च प्रतीयते। “लट मे" (२। ११८ पा०) इति भूतार्थे लट। आक्रुष्टेति क्रोमतेः कर्मणि क्तः । अधादित्वात् पचे टुत्वम्। अत्र पश्चात्करणस्याक्रुष्ठादिपदार्थहेतुक- ·द्वादशः सर्गः। ५७७ वन्येभदानानिलगन्धदुईराः क्षणं तरुच्छेदविनोदितक्रुधः । व्यालदिपा यन्तृभिन्मदिषाव: कथञ्चिदारादपथेन निन्यिो ॥ २८ ॥ तैर्वैजयन्तीवनराजिराजिभि- गिरिप्रति चन्दमहामतङ्गजैः । . १ त्वात्काव्यलिङ्गं, तञ्चोक्रप्रतीयमानाभेदाध्यवसायादिति श्लेषमूलाऽति- आयोकिसकोणम् ; तेच बलानां भूधरोपम्यं गम्यत इत्थलकारणालङ्कार- ध्वनिः ॥२७॥ वन्येभेति ।-[ वन्येभदानानिलगन्धदुर्द्धराः] वन्येभदानानिलगन्धेन वनगजमदमारुतगन्धाऽऽघ्राणेन, दुईगः क्रोधान्धाः, दुर्ग्रहाः इति यावत् ; अत एव [ क्षणं, तरुच्छेदविनोदितक्रुधः] तरुच्छेदेन विनोदितक्रुधः, प्रति- गजामानिध्ये वृक्षाणां भङ्गेनापनीतक्रोधाः, [उन्मदिष्णवः ] अत्यन्तमद- शौलाः । “अलङ्घञ्-"(३।२।१३६ पा०) इत्यादिना इष्णुच्। व्यालदिपाः] दृष्टगजाः, [यन्तृभिः आधोरणः, [कथञ्चित्, पारात्] दूरात्, ( अपथेन ] अमागेंग। “पथो विभाषा" (५।४।७२ पा०) इति निषेधविकल्यात् "ऋक्पू: (५।४।७४ पा०) इत्यादिना समासान्तः । “अपथं नपंसकम्" (२।४।३० पा० ) इति नपुंसकत्वम् । [ निन्थिरे ] नौताः । अलापि हिपविशेषणानां दूरादपथनयनहेतुकत्वात् काव्यलिङ्गं स्वभावोक्त्या सङ्गीर्यते ॥ २८ ॥ तैरिति ।-[ वैजयन्तीवनराजिराजिभिः ] वैजयन्त्यः पताकाः, ताः वनराजय इव, साभिः राजन्तौति तथोक्तः। [गिरिप्रतिच्छन्द- महामतः ] गिरीणां प्रतिच्छन्दाः प्रतिनिधयः, तत्सदृशा इत्यर्थः । एतमादेव स्पष्टोपमालिङ्गादन्यत्राप्युपमितसमासाऽऽश्रयणम्। ते महा- मताना येषु तैः। [प्रसर्पज्जनतानदौधतैः ] जनता जनसमूहाः, ता शि-82 - ·५७८ शिशुपालवध बह्वाः प्रसज्जनतानदोशते- भुवो बलैरन्तरयाम्बभूविर ॥ २६ ॥ तस्थे मुहत्तं हरिणौविलोचन: सदंशि दृष्ट्वा नयनानि योषिताम् । मत्वाऽथ सत्रासमनेकविधम- क्रियाविकाराणि मृगैः पलाय्यत ॥ ३० ॥ नद्य दव, तासां शतानि प्रसपंन्ति प्रवहन्ति येषु तैः, (तैः बलैः) तथोक्र: सैन्यैः, विहाः] बहवः । “बबादिभ्यश्च" (४।१।४७ पा० ) इति विकल्या- दीकारः। [भुवः ] भूमयः, [अन्तरयाम्बभूविरे ] अन्तग दूराः कता इति, अतिक्रान्ता इत्यर्थः। न केवलं रैवतकादिरेवेति भावः । बलैपुल्यादाच्छादिता इत्यर्थः । उक्त विशेषणावगतसादृश्यादग्रहीत- भेदाः कता इति च गम्यते। एतेनाभेदाध्यवसायादेवास्थाऽऽक्रमणरूपा. न्तरीकरणस्य बलविशेषणावगतमादृश्यस्य हेतुत्वात् तदङ्गभृतोपमा- मौर्ण पदार्थहेतुकं काव्यलिङ्गं, श्लेषमूलाभेदातिशयोक्त्युत्थापितमिति सङ्करः। अन्तरशब्दात् "तत्करोति" (ग० ) इति ण्यन्तात् कमगि लिट। आम्प्रत्यये भुवोऽनुप्रयोगः ॥ २८ ॥ तस्थे इति । - [इरिणीविलोचनैः, सट्टशि] सदृशानि। "नपुं- मकस्य झलचः" ( ७।१।७२ पा० ) इति नुम् । [योषितां नयनानि दृष्ट्वा, मगैः ] कृष्णसारः, कर्तृभिः। [ मद्दतम् ] अल्पकालम् । 'मुइत- मल्पकाले स्थाद घटिकाहितयेऽपि च' इति विश्वः । [ तस्थे] स्थितम् । हरिणीविलोचनशकयेति भावः । [ अथ] अनन्तरम्, अनेकविभ्रमक्रियाविकाराणि ] अनेका विधमक्रिया नाना विलास- क्रिया एव विकारा येषां तानि, [ मत्वा ] सविलासानि ज्ञात्वेत्यर्थः । [ सत्रासं ] समयं यथा तथा, [ पलाय्यत ] पलायितम्। हरिणी- दुर्लभैविलासोषिनिश्चयादिति भावः । अत एव निथयान्तः संशया- [ ·हादशः सर्गः। निमानि दुःखावतौर्य सादिभिः सयत्नमाकृष्ट कशाः शनैः शनैः । उत्तेफमत्तालखुरारवं टुताः नथोकृतप्रग्रहमवतां व्रजाः ॥ ३१ ॥ अध्यध्वमारूढ़वतैव केनचित् प्रतीक्षमागोन जनं मुहळूत: । दाक्ष्यं हि सद्यः फलदं यदग्रत- श्वरवाद दासेरयुवा वनाऽऽवलौः ॥ ३२ ॥ लङ्कारः । परापूर्वादयतर्भावे लङ् । “उपमर्गस्थायतो" (८।२।१८ पा० ) इति लत्वम् ॥ ३० ॥ निमानीति । - [ अवताम् ] अश्वानाम् । 'वाजिवाहार्वगन्धर्वहय- सन्धवमप्तयः' इत्यमरः। “अर्वणस्त्रसावनञः" (६।४।१२७ पा.) इति नादेशः। [व्रजाः ] ममूहाः । [ सादिभिः ] अश्वारूढः, । सयत्न- माकष्टकशा: ] दृढ़रहौतवलााः मन्तः । यद्यपि 'अश्वादेस्ताड़नी कशा' इत्यमरः, तथाऽपि अत्र 'ताड़नौवलायोः कशा' इति दर्शनादवि- रोधः । [ शनैः शनैः, दुःखात् ] कच्छात्, [निम्नानि ] निम्नभूप्रदेशान्, [अवतीर्य, उत्तालग्बुगरवम् उच्चतरशफशब्द, [ श्लथौक़तप्रग्रहं ] शिथि- लितवलाञ्च यथा तथा, [ द्रुताः ] सत्वराः मन्तः, [ उत्तेरुः ] उत्पनुविरे। निम्नेषु शनै: अवतीर्य दीर्घ धावन्तीत्यश्वानां स्वभाव इति भावः ; अत एव स्वभावोक्तिः ॥ ३१ ॥ अध्यध्वमिति ।-दक्षस्य भावः [ दाक्ष्यं ] कौशलं, [ सद्यः फलदम् । कुतः ? [ यत् ] यस्मात्, [ अध्यध्वम् ] अध्वनि। विभक्त्यर्थेऽव्ययो- भावः, “अनश्च" (१।४।१०८ पा०) इति समासान्तोऽच्प्रत्ययः । “नस्त- द्विते" ( ५8३१४४ पा० ) इति टिलोपः । [आरूढ़वतैव ] आरुह्येव ·५८. शिशुपालवधे शौरः प्रतापोपनतरितस्ततः समागतैः प्रश्रयनममूर्तिभिः । एकातपत्रा पृथिवीभृतां गणे- रभूहहुच्छवतया पताकिनी ॥ ३३ ॥ पागच्छतोऽनूचि गजस्य घण्टयो: खनं समाकर्ण्य समाकुलाङ्गनाः । अत्र स्थितेन। "निष्ठा" (३।१०२ पा०) इति रुहः क्तवतुप्रत्ययः । [जनं ] शनैः पश्चादागच्छन्तं स्वजनं, [ प्रतीक्षमाणेन ] केनचित् पुंसेति शेषः। [मुहुः, धृतः] । स्थापितोऽपि, [ दासरयुवा ] तरुणोष्टः। विशे- षणसमासः। [ अग्रतो वनाऽऽवलौश्चखाद ] पुरः पिचुमदिकं भक्षय- चास्त दूत्यर्थः । न हि कुशलो वृथा कालं यापयतीति भावः । दाक्ष्यसाफल्यस्य सामान्यस्य, तविशेषेण दासेरकोशलेन समर्थनात् विशे- पेण सामान्यसमर्थनरूपोऽर्थान्तरन्यासः ॥ ३२ ॥ शोरेरिति ।-[शोर: ] कृष्णस्य, [ पताकिनी] सेना। द्रौद्यादि- त्वादिनिः। [प्रतापोपनतैः ] प्रतापेन इरितजसा, उपनतैः नमः, विधेयः इत्यर्थः अत एव [इतस्ततः ममागतैः ] पार्श्वदेशादागतः, [प्रश्रयनम्रमूर्तिभिः ] इरिसन्निधौ विनयनम्रविग्रहः, [ पृथिवीभृतां ] राज्ञां, [गणैः ], हेतुना। [बहुच्छत्रतया असङ्ख्याऽऽतपत्रवत्तया निमित्तेन : एकानि केवलानि आतपत्राणि यस्याः सा [एकाऽऽतपत्रा] केवलाऽऽतपत्रमयौ [अभूत्। आतपत्रातिरिक्तं न किञ्चिदलक्ष्यतेत्यर्थः । 'एके मुख्यान्यकवला:' इत्यमरः। बहुच्छत्राऽपि एकच्छवेति विरोध- भासनात् विरोधाभासोऽलङ्कारः ॥ ३३ ॥ आगच्छत इति ।-अन्वञ्चतीत्यन्वङ् तस्मिन् [अनूचि ] पृष्ठदेशे। “ऋत्विक-" (शरा५८ पा०) इत्यादिनाऽच्चेः क्विन्प्रत्ययः । [ भाग- छतो गजस्य घण्टयोः स्वनं समाकी, समाकुलाङ्गनाः] सम्भान्त- .

·हादशः सर्ग: ५८१ दूरादपावर्तितभारवाहणाः पथोऽपससुस्त्वरितं चमूचराः ॥ ३४ ॥ ओजस्विवर्णोज्वलत्तशालिन: प्रसादिनोऽनुझितगोत्रसंविदः । श्लोकानुपेन्द्रस्य पुरः स्म भूयसो- गुणान् समुद्दिश्य पठन्ति वन्दिनः ॥ ३५ ॥ . ] बधकाः, [ चमूचराः दूरात्] एव [ अपावर्तितभारवाहणाः] अपा- वर्तिता अपसारिता:, भारस्थानादेहिना भारवाहणाः, भारवाहिन उष्ट्रादयोयैस्ते तथा सन्तः । “वाइनमाहितात्" (८।४।८ पा०) इति गन्धम्। वहेर्ण्यन्तात् कर्तरि ल्युट। [त्वरितं] शीघ्रं, [ पथः ] मार्गात्, [ अपससुः ] अपजग्मुः। खभावोक्तिः ॥ ३४ ॥ ओजस्वीति ।- वन्दिन: ] स्तुतिपाठकाः । 'वन्दिनः स्तुति- पाठकाः' इत्यमरः । [ ओजविवोज्ज्वलवृत्तशालिनः ] ओजस्विवर्णस्य तंजस्विवर्णस्य चनजातेः, यदुज्ज्वलं वृत्तम् उदग्रव्यापारः, विजयाख्यं तेन शालते इति,ओजखिवौज्वलवृत्तशाली तस्य ; अन्यत्र, ओजखिवणे: समासभूयिष्ठाक्षः, उज्ज्वला:, ते च ते वृत्तशालिनः, वसन्ततिलकादि- छन्दोविशेषशालिनश्च । 'वृत्तं चरित्रचन्दसोरपि' इति विश्वः । तान्। प्रसादोऽस्थास्तौति प्रसादौ तस्य [ प्रसादिनः ] अनुग्रहशीलस्य ; अन्यत्र,-प्रसादगुणयुक्तान्। 'प्रसिद्धार्थपदत्वं यत् स प्रसादी निग- यते' इति। [अनुभितगोत्रसंविदः] अनुज्झितौ अनुमितो गोत्रसंविदो कुलाऽऽचारी येन तस्य, यादववंशोत्पन्नस्येत्यर्थः ; अन्यत्र, कुलनामनी येस्तान्, वंशनामाङितानित्यर्थः। “संविद युद्धे प्रतिज्ञायां सक्रेता- चारनामसु' इति वैजयन्ती। एवम्भूतस्य [ उपेन्द्रस्य ] हरेः, [ गुणान्, समुद्दिश्य ] अधिकत्य, [ भूयसः । बहुलान्, [ श्लोकान् ] स्तुतिपद्यानि, [पुर: ] अंग्रे, [ पठन्ति स्म । अलोपेन्द्रस्य तच्छोकानाञ्च वर्ण्यत्वेन ..

·५८२ शिशुपालबध निःशेषमाक्रान्तमहोतलो जलै- श्वलन् समुद्रोऽपि समुज्झति स्थितिम् । ग्रामेषु सैन्यैरकरोदवारितैः किमव्यवस्थां चलितोऽपि केशवः ? ॥ ३६ ॥ कोशातकीपुष्पगुलुच्छकान्तिभि- मुखैर्विनिट्रोल्वणवाणचक्षुषः । ग्रामीणबध्वस्तमलक्षिता जनै- चिरं वृतीनामुपरि व्यलोकयन् ॥ ३७ ॥ प्रकतानां श्लेषसाधादौपम्यगम्यतायां श्लेषप्रतिभोत्थापिता केवल- प्रकृतगोचरा तुल्ययोगिता, श्लेषश्च प्रकृतिषु प्रत्ययेषु नेत्यालङ्कारिकाः निःशेषमिति ।-चलन् ] कल्पान्ते क्षभितः, [ समुद्रोऽपि जलैः निःशेषमाकान्तमहौतल: ] सन्, [ स्थिति] मर्यादा, वेलाऽलङ्घन- लक्षणां, [ समुज्झति] त्यजति । [ केशवः ] तु [चलितोऽपि] प्रस्थितोऽपि, [ अवारितैः ] अपरिमितेः, [ सैन्यः ] निःशेषमाक्रान्तमही- तलः सन्, [ग्रामेषु, अव्यवस्थाम् ] अमर्यादां, [किमकरोत् ?] नाकरी- दैवेत्यर्थः। अत्रोपमानात् समुद्रादपमेयस्य केशवस्य मर्यादाऽनति- क्रमेणाऽऽधिक्यकथनात् व्यतिरेकालङ्कारः। लक्षणं तूक्तम् ॥ ३९ ॥ कोशातकीति ।-[ कोशातकीपुष्पगुलुककान्तिभिः ] पटोली- प्रसूनगुच्छसच्छायैः, स्मरपाण्डुरैः इत्यर्थः । 'कोशातको पटोली स्यात्' इति हलायुधः। [ मुखैः ] उपलक्षिताः, [ विनिद्रोवणबाणचक्षुषः ] विनिद्रं विकसितम्, अत एवोल्वणं विपुलं, बाणं नौलसैरेयपुष्पम् इव चक्षुर्यासां ताः। 'नौलौ झिण्टी योर्बाणा' इत्यमरः । [ग्रामीण- बध्वः ] ग्रामेषु भवा ग्रामीणाः । “ग्रामाद्यखो" (४।२४ पा० ) ·द्वादशः सर्गः । ५८३ गोष्ठेषु गोष्ठौकनमगडलासनान् सनादमुत्थाय मुहुः स वलात: । ग्राम्यानपश्यत् कपिशं पिपासत: खगोवसङ्कीर्तनभावितात्मनः ॥ ३८ ॥ पश्यन् कृतार्थैरपि वल्लवीजनो जनाधिनाथं न ययौ विष्णताम् । । इति खप्रत्ययः। ताश्च बध्वः स्त्रियः, [तं] कृष्णं, ग्रामान्तर्गामि- नम् इति भावः। ( जनैः ] चमूचरैः [ अलक्षिताः ], वृतिभि- तिरोहिता इत्यर्थः । । चिरं, तृतीनां ] कण्टकशाखाऽऽवरणानाम्, [उपरि] उपरितनावकाशे, (व्यलोकयन् । उपमाखभावीत्योः सरः ॥ ३७॥ गोष्ठेष्विति ।-[सः ] कृष्णः, गोष्ठेषु] गावस्तिष्ठन्त्येष्विति गोष्ठानि गोस्थानानि। 'गोठं गोस्थानकम्' इत्यमरः । “सुपि स्थः” (शारा पा०) इति कप्रत्ययः “अम्बाम्बगोभूमि (८३८७ पा० ) इत्या- दिना षत्वम् । [गोष्ठीकतमण्डलासनान् } गोष्ठीषु वार्तासु। 'गोष्ठी सभायामालापे' इति विश्वः । कतानि,मण्डलासनानि मण्डलाकारणो- पवेशनानि यैस्तान्, [ मुहुः, मनादं ] चेलाहाट्टहासाद्यारावसहितं यथा तथा, [उत्थाय, वलातः ] उत्पवमानान्, [ कपिर्श ] मद्यम् । 'कश्यं मद्यच्च मेरेयं कपिणं कापिशायनम्' इति हलायुधः । [पिपा- सतः ] मुहुर्मुहुः पातुमिच्छतः । पिबतः सन्नन्ताबट: शतरि शप्। [खगोत्रसङ्गीर्तनमावितात्मनः ] खगोबसौतने स्वनामसङ्कीर्तने, भावितात्मनः प्रवर्तितचित्तान्, कृष्णनामानि गायत इत्यर्थः । ग्रामेषु भवान् [ ग्राम्यान् । घोषजनानित्यर्थः । “ग्रामाद्यखो" (INE पा० ).इति यप्रत्ययः । [अपश्यत् पालीकितवान् । खभावोक्तिः॥ ३८ ॥ पध्यबिति।- एकान्तमोग्धाानवबुद्धविनमः ] एकान्तमौग्धान .

·५८४ शिशुपालबधे एकान्तमौग्धाानवबुद्धविधमः प्रसिद्धविस्तारगुणैर्विलोचनैः ॥ ३६ ॥ प्रीत्या नियुक्ताल्लिहतौः स्तनन्धयान् निगृह्य पारोमुभयेन जानुनोः । वहिष्णुधाराध्वनि रोहिणीः पय श्चिरं निदध्यो दुहत: स गोदहः ॥ ४० ॥ अत्यन्तमुग्धतया, अनवबुद्धविभ्रमैः अज्ञातविलासः, किन्तु [प्रसिद्धविस्तार- गुणैः प्रसिद्धो विस्तार एव गुणी येषां तैः, अतिविशालैः इत्यर्थः, [कता): अपि ] सकत् दर्शनात् लम्वविस्तारफलैः इत्यर्थः । [विलोचनैः, जनाधि- नाथं ] कृष्णं, [ पश्यन्, वल्लवीजन:] गोपाङ्गनाजनः, [विटष्णतां दप्ततां, [ न ययौ ! भूयो भूयः पश्यन् अपि नालम्बुद्धिमवापेत्यर्थः । तृप्तिकारण दर्शने सत्यपि दृप्तिकार्यानुत्पत्तेः विशेषोक्तिः ; सा कृष्णस्य मदनकोटि- लावण्यलक्ष्मी व्यञ्जयति इत्यलङ्गारेण वस्तुध्वनिः ॥ ३८ ॥ प्रौत्येति ।-[नियुक्तान् ] वामपाद एव संयतान् ; स्तनं, धयन्ति पिबन्तीति [ स्तनन्धयान्] वत्सान्, “नासिकास्तनयोर्भाधटोः" (३।२।२८ पा० ) इति चेटः खश्प्रत्ययः । [प्रोत्या, लिहतौः ] जिह्वयां खादयन्तीः [ रोहिणौः ] गाः। 'अर्जुन्यन्नया रोहिणौ स्यात्' इत्यमरः । [ पयः । दौर, [ जानुनोरभयेन ] जानुद्दयेन , [ पारौं ] दोहनपालोन् । 'पागै पात्रीपरागयोः' इति विश्वः। [निग्राह्य ] निरुध्य। [वईिष्णुधाग- ध्वनि ] वईनशीलक्षौरधाराशब्दं यथा भवति तथा, [ दुहतः ] प्रपूर- यतः। दुहेः लटः शतरि शप्। "दह्याच्" • इति हिकर्मकत्वम् । गां दुहन्तीति [ गोहः ] गोदोहकान्। “सत्सूहिष-" (३।२६१ पा०) दुधाचपचदण्डाधिप्रविचिबूशासजिमन्थ्सषाम् । कर्मयुक् स्थादकथितं तथा स्यात्रीहवष्व हाम् ॥” इति सारिका ।

·हादश: सर्ग:। ५८५ अभ्याजतोऽभ्यागततूर्णताका निर्व्याणहस्तस्य पुरो दुधुक्षतः । वर्गाद्गवां हुऋतिचारु नियंती- मरिर्मधोक्षत गोमतल्लिकाम् ॥ ४१ ॥ स ब्रौहिणां यावदपासितुं गताः शुकान् मृगैस्तावदुपद्रुतश्रियाम् । इत्यादिना विप्। सः ] हरिः, [चिरं, निदथ्यो ] अवलोकयति स्म । 'निध्यानमवलोकनम्' इति वैजयन्ती। स्वभावोक्तिः ॥ ४० ॥ अभ्येति ।-[ अभ्याजतः] दोग्धुमभिमुखमागच्छतः । अजेलटः शवादेशः । निर्व्याणं पादबन्धनं दाम। 'निर्याणं दाम सन्दानं पशूनां पादबन्धन' इति वैजयन्ती। तहस्ते यस्य तस्य [निर्व्याण- इस्तस्य, दुधुक्षतः ] दोग्धुमिच्छतः, दोग्धुरिति शेषः। दुहेः सन्नन्तालटः शत्रादेशः, घत्वधत्व। [ पुर: ] अग्रे, [ अभ्यागततूर्णतर्ण काम् ] अभ्यागतोऽभिमुखमागतः, तूर्ण: स्तनपान त्वरमाणः, तर्णकोऽतिबालो वत्सो यस्यास्ताम्। “सद्योजातस्तु तणकः” इत्यमरः। गवां वर्गात् ] गोबजात, [ दुकतिचारु ] हुडारमनीहरं यथा तथा, [ निय्यतौं ] निर्ग- छन्तीम्। दृणः शतरि डीप, इणो यणादेशः । प्रशस्तां गां [ गोमत- लिकाम् | “प्रशंसावचनश्च" ( २१६६ पा० ) इति नित्यसमासः । 'ममिका मचचिका प्रकाण्डमहतलजी। प्रशस्तवाचकान्यमूनि' इत्यमरः । [ मधोररिः ] मधुसूदनः, [ ऐक्षत ] ईचितवान्। ईचतेलडि "पाड़जादौनाम" (६।४।७२ पा० ) इत्याद, “माटच" (६१८ पा.) इति वृद्धिः। खभावोक्तिः ॥ ११ ॥ स इति ।-[ यावत्, शुकान्] कौरान्, [ अपासितुं गतास्तावमृगैः, उपद्रुतश्रियाम् ] उपद्रुतसम्पदा, [ बौहिणां ] बौहिमताम्। “बौद्या- ·५८ शिशुपालबधे कैदारिकाणामभितः समाकुलाः सहासमालोकयति स्म गोपिकाः ॥ ४२ ॥ व्यासेडुमरमानवधानत: पुरा चलत्यसावित्युपकायन्नसौ। गौतानि गोप्या: कलमं मृगव्रजो. न ननमत्तौति हरिय॑लोकयत् ॥ ४३ ॥ दिभ्यश्च” (५।२।११६ पा० ) इति इनिप्रत्ययः'। [ कैदारिकाणां] चैत्रसमूहानाम्। 'पुनपुंसकयोवप्रः केदार: क्षेत्रमस्य तु। केदारक स्थात् कैदायें क्षेत्र कैदारिकं गणे ॥' इत्यमरः। "ठञ् कवचिनच" (२।४१ पा० ) इति चकागठप्रत्ययः । वयोगात् कर्मणि षष्ठी। [गोपिका: ! गोप्तोः, [ अभितः, ममाकुलाः ] व्यग्राः, उभयतः ममा- ऋष्यमाणाः सतीरित्यर्थः । [मः ] हरिः, [ सहासमालोकयति स्म । अत्र सहासावलोकनस्य विशेषणगत्या समाकुलपदार्थहेतुकत्वात् काव्य- लिङ्गमेदः ॥ ४२ ॥ व्यासेडुमिति ।-[ गोप्याः ] शालिगोप्याः। गोगदित्वात् डौष् । [गौतानि, उपकर्णयन् ] टण्वन्, [असौ मृगब्रजः, नूनं] निश्चितं, [कलमं, नात्ति ] न खादति, [इति]; किं कलमभक्षणे गौतश्रवण- विशेषः, इत्यती मृगविशेषणमाह,-[अमो] गोपौ. [ अस्मान्, व्यासेर्बु ] निवारयितुम्, [अवधानतः] गौतैकाग्रात्, [पुरा, चलति] चलिष्यति। "यावत्पुरानिपातयोर्लट्" ( ३।३।४ पा० ) इति भविष्यदर्थे लट्। इति इत्थं वितकयविति शेषः। [इरियलोकयत् ] अन मृगाखां कलमखादननिवृत्ते!ताऽऽसक्तिनिमित्तायास्तदाकर्णनसुखभङ्गहतुकत्वम् उत्प्रेक्ष्यते ॥४३॥ वाक्याथ: कम्म।

·हादश: सर्ग:। ५८७ लौलाचलत्स्त्रीचरणामणोत्पल- स्खलत्तुलाकोटिनिनादकोमलः । शौररूपानूपमपाइरन्मनः खनान्तरादुन्मदसारसारव: ॥ ४४ ॥ उच्चैर्गतामस्खलितां गरीयसौं तदाऽतिदूरादपि तस्य गच्छतः । एक समूहुबलरामहर्ति शिरोभिराजामपर महौभृतः ॥ ४५ ॥ लौलेति ।-अनुगता आपो येषु ते अनूपाः जलप्रायदेशाः । 'जल- प्रायमनूपं स्यात् पुंसि कच्चस्तथाविधः' इत्यमरः । “प्रादिभ्यो धातु- अस्योत्तरपदस्य लोपश्च वा वहुब्रोहिवक्तव्यः" (वा०) इति बहुव्रीहिः, "ऋक्पू: " (५।४।७४ पा० ) इत्यादिना समासान्तः, “ऊदनोर्देश' (३८ पा० ) इत्यकारः । तेषां समीपे [उपानूपं] । समौपार्थेऽव्ययौ- भावः । [ लोलाचलत्स्त्रीचरणारुणोत्पलमवलत्तुलाकोटिनिनादकोमलः ] लौलया चलन्ती चलनशील, स्त्रियाश्चरणे अरुणोत्पले इव तयोः मवलन्त्यो ये तुलाकोटी नूपुरी। ‘पादाङ्गदं तुलाकोटिमझौरी नूपुगे- ऽस्त्रियाम्' इत्यमरः, तयोनिनाद इव कोमलो मधुरः, [उन्मदसारसारवः] मत्तहंसकूजितम्। “चक्राङ्गसारसी इंसे" इति शब्दार्णवे। [शौर- मनः खनान्तगत् अपाहरत् * ] । अत्र मनोहरणस्य लोलत्यादिविशेष- णार्थहेतुकत्वादपमासङ्गोणं काव्यलिङ्गम् ॥ ४४ ॥ उच्चैरिति । तदा] तस्मिन् समये, [ अतिदूराहच्छतोऽपि, तस्य ] हरेः, सम्बन्धिनौम्, [ उच्चैर्गताम्] अत्यईमुबताम् ; अन्यत्र,-अईलोके- ध्वपि व्याप्ताम् ; [ अस्खलिताम् ] अभङ्गुरां, सत्याञ्च, [गरीयसीम् ] . पाचकर्ष।

·५८८ शिशुपालवधे प्रायेण नौचानपि मेदिनोभृतो जन: समेनैव पथाऽधिरोहति । सेना मुरारे: पथ एव सा पुन- महामहौधान् परितोऽध्यरोहयत् ॥ ४६ ॥ दन्ताग्रनिर्भिन्नपयोदमुन्मुखाः शिलोच्चयानासाहुमहीयसः । अतिमहती, पूज्याञ्च, [ बलरेणुसंहतिं] सेनारेणुसङ्घातम्, [ एके कतिपये, [महीभृतः ] पर्वताः, [आज्ञां] शासनम्, [ अपरे ] महौभृतो राजानश्श, [शिरोभिः ] शेखरैः, शौर्षेच, [ समूहः ] संवहन्ति स्म। वहेलिटि "झर्जुस्" (३।४।१०८ पा.) इति मे सि, “वचिखपि-" (६१०१५ पा० ) इत्यादिना सम्प्रसारणम् । अत्र हरिमहिमवर्णनाया- मुभयेषामपि महीभृतां प्रकृतत्वात् केवलप्रकताऽऽस्पदा तुल्ययोगिता श्लेषप्रतिभोत्यापिता चेति सङ्करः ॥ ४५ ॥ प्रायेणेति।-[प्रायेण ] प्राचुर्येण, [ नौचान् ] कुजान्, [ अपि, मेदिनीभृतः ] अद्रीन्, [जनः ] लोकः, [समेन] सुगमेन, [पथा मार्गेण, [ एव, अधिरोहति ]। [सा मुगरः सेना पुनः, पथः ] मार्गान, [ एव, महामहोप्रान् ] महाद्रीन्, [ परितोऽध्यरोहयत् ] । लोके हि सति चुमेऽध्वनि, तेन शैलारोहणसम्भवः, सेना तु सर्वपथातिरेकिण्यभूत् । पूर्वापराः सहस्रं पन्थानः खाऽऽरोहणेन प्रवर्त्तिता इत्यर्थः । रोहतगत्यर्थ- त्वात् “गतिबुद्धि-" (१।४।५२ पा० ) इत्यादिना पथामणिकर्तृणां णो कर्मत्वम् । महीं धरन्तौति महौधाः । “कप्रकरणे मूलविभुजादिभ्य उपसङ्ख्यानम्” (वा.) इति मूलविभुजादित्वात् कः । अत्र सेनायाः पथां शैलाधिरोहणेनोपमानाज्जनादाधिक्यकथनाहातिरेकः ॥ ४६ ॥ दन्ताग्रेति। दाम्यां पिबन्तीति [ हिपाः ] । “सुपि" (३।।8 पा०) इति योगविभागात कप्रत्ययः। [ उन्मखाः ] उनमितमुखाः सन्तः, ।

·हादशः मग:। ५८ तियक्कटप्राविमदाम्बनिम्नगा- विपूर्यमाण श्रवणोदरं दिपाः ॥ ४७ ॥ श्योतन्मदाम्भःकणकन केनचित् जनस्य जीमूतकदम्बकाता । नागेन नागेन गरौयसोच्चकै- ररोधि पन्थाः पृथुदन्तशालिना ॥ ४८ ॥ भग्नद्रुमाश्चक्रुरितस्ततो दिश: समुल्लसत्केतनकाननाऽऽकुलाः । [दन्ताग्रनिर्भिन्नपयोदं ] दन्तायैः निर्भिन्ना विदारिताः, पयोदाः टङ्ग- गता यस्मिन् कर्मणि तद् यथा तथा, [तिर्यकटमाविमदाम्बुनिम्नगा- विपूर्यमाणप्रवणोद] तियंगूईमुखत्वात् तिरश्चौनं यथा तथा, कटेभ्यः भवन्ते क्षरन्तौति कटप्पाविनीभिः, मदाम्बु निम्नगाभिमंदजलप्रवाह:, विपूर्यमाणानि श्रवणोदराणि यस्मिन् कर्मणि तद्यथा तथा, [ मही- यसः महत्तरान्, [शिलोच्चयान् आरुरुहुः । खभावोक्तिः ॥ १७ ॥ शोतदिति ।-वोतन्मदाम्भःकणकेन] शीतन्तः क्षरन्त: मदाम्भ:- कणा यस्य तेन। शैषिक: कप्प्रत्ययः । * [जीमूतकदम्बकाता ] जौमूतकदम्बकस्यैव, द्युत् द्युतिर्यस्य तैन ।। [ पृथुदन्तशालिना] पृथुभ्यां दन्ताभ्यां शालत इति तच्छालिना, [गरीयसा ] गुरुतरण, [ उच्चकैः ] उन्नतेन, [केनचित्, नागेन] गजेन, जनस्थ, पन्थाः] मार्गः, यथा [अरोधि। अगेन] अचलेन, [न] तथा अरोधि, मत्तमातङ्गस्य दुरासदत्वाच्चैलवदनतिक्रमणीयत्वाचेति भावः; एवोपमानादगाटुपमेयस्य नागस्याऽऽधिक्याहातिरेकः ॥ ४८ ॥ * "शेषाद विभाग" ( ५1५।१५४ पा० ) इति समासान्त: कपप्रत्ययः । इत्युपमा। - ·५८. शिशुपालबधे पिष्टाद्रिपृष्ठास्तरसा च दन्तिन- शलन्निजागाचलदुर्गमा भुवः ॥ ४६ ॥ पालोकयामास हरिमहीधरा- नधिश्रयन्तौगंजताः परःशताः । उत्पातवातप्रतिकूलपातिनौ- रुपत्यकाभ्यो वृहतौः शिला दूव ॥ ५० ॥ भग्नेति ।-दन्तिनः] गजाः, [इतस्ततः, भग्नद्रुमाः] खभग्नाखिल- वृक्षाः, [दिशः, समुन्नसत्केतनकाननाऽऽकुलाः ] समुखसद्धिः केतनैरेव काननैः आकुलाः सकीर्णाः, [चकुः ] ; तथा तरसा) बलेन, [पिष्टाट्रि- पृष्ठाः ] पिष्टानि चर्णितानि, अद्रिपृष्ठानि यासु ताः, [ भुवः ] भूमौः, [चलबिजाजाचलदुर्गमाः ] चलङ्गिः निजारेवाचलैः दुर्गमाः दुष्यापाः, [च ] चक्रुः। अत्र केतनेष्वङ्गेषु च काननाचलत्वरूपणाद्रूपकालङ्कारः, तन गजानां पुगतनसृष्टिसंहारेण सृष्ट्यन्तरप्रवर्तनरूपं लोकोत्तरं सामर्थ्य गम्यत इत्यलङ्गारेण वस्तुध्वनिः ॥ ४ ॥ आलोकेति ।- [इरिर्महीधरान् अधिप्रयन्तौः, परःशता: ] शतात् पराः, असङ्ख्याता इत्यर्थः । 'पर:शताद्यास्ते येषां परा सङ्ख्या शताटि- कात्' इत्यमरः। “पञ्चमी" ( २॥१॥३७ पा० ) इति योगविभागात् समासः, राजदन्ताऽऽदिचादुपसर्जनस्थापि शतशब्दस्य परनिपातः, . पारस्करादित्वात् सुडागमः । [गजता: ] गजसमूहान् । 'गजाश्चेति वक्तव्यम्' (वा.) इति सामूहिकस्तल्प्रत्ययः । [ उपत्यकाभ्यः ] आसन्नभूमिभ्यः । “उपत्यकानेगसबा भूमिः" इत्यमरः । “उपाधिभ्यां थकवासनारूढ़योः” (५॥२३४ पा०) इति त्यकन्प्रत्ययः । [उत्पात- वातप्रतिकूलपातिनीः ] उत्पातवातेन प्रतिकूल पतन्तीति तत्वातिनौः, * "राजदत्ताऽऽदिषु परम्" (२१ पा० ) अति मूवम ·हादशः सर्गः। ५८१ शैलाधिरोहाभ्यसनाधिकोडुरैः पयोधरैरामलकौवनाश्रिता तं पर्वतीय प्रमदाश्वचायिरी विकासविस्फारितविममक्षगा: ॥ ५१ ॥ सावजमुन्मौल्य विलोचने सकृत् क्षणं मृगेन्द्रेण सुषुसुना पुनः । सैन्यान्न यातः समयाऽपि विव्यथे कथं सुराजम्भवमन्यथाऽथ वा ॥ ५२ ॥ ऊहंगामिनीरित्यर्थः । [वृहतौः शिला इव ] इत्युत्प्रेक्षा। [आलो- कयामास ] ॥ ५० ॥ शैलेति ।-[शैलाधिरोहाभ्यसनाधिकाजुरैः ] शैलाधिरोहाभ्यसनेन पर्वतारोहणाभ्यासैन, अधिकोडुरैः अत्युनतः, [पयोधरैः) स्तनः, उप- लक्षिता:, [ आमलकौवनाऽऽश्रिता:] धालौवनगताः, (पर्वतीयप्रमदाः] पर्वतो निवामो येषां त पर्वतीयाः, किरातादयः। “पर्वताच" ( 8१४३ पा० ) इति प्रत्ययः । तेषां प्रमदाः। [विकासविस्फारितविनमे- क्षणा: ] विकासन विस्मयकतविस्तारण, विस्फारिता विवर्तिताः, विभ्रमा विलासा येषां, तानीक्षणानि यासां ताः, तथा सत्यः, [तं] हरिं, [चचायिरे] ददृशुः । 'चाय पूजानिशामनयोः' इति धातोः कर्तरि लिद। निशामनं दर्शनम्। 'निरोक्षणनिशामने' इति दर्शनपर्यायेषु भट्टमनः। एतेन हरेर्लोकोत्तरं लावण्यं व्यज्यत इति वस्तुना वस्तुध्वनिः । खभावोक्तिवृत्त्यनुप्रासयोः संसृष्टिः ॥ ५१ ॥ सावजमिति ।-{ सावजम् ] अनादरं यथा तथा, [विलोचने, सवत् ] एकवारम्। “एकस्य सकञ्च" (५॥8॥१८ पा.) इति सक्कदर्थे निपातः । [क्षणम, उमौल्य] उभिष्य, [पुनः, सुषुप्सुना] स्वप्नुमिछुना।

·૧૨
शिशुपालबधे
उत्सेधनिधूतमहोरुहां ध्वजै-
जनावकहोद्ध वसिन्धुहसाम् ।
नागैरधिक्षिप्तमहाशिलं मुहु-
बलं बभूवोपरि तन्महीभृताम् ॥ ५३ ॥
।
खपेः सचन्तादप्रत्ययः । “रुदविद-" (शरार८ पा० ) इत्यादिना सनः
कित्त्वात् “वचिष्यपि-" (६।१।१५ पा०) इत्यादिना सम्प्रसारणम् ।
[ मृगेन्द्रेण ] सिंहेन, [ समया] समोपे। 'समयानिकषाशब्दो समोपे
सम्प्रकोतितो' इति सज्जनः । [यातोऽपि] गच्छतोऽपि। यातेलट:
शनादेशः । [सैन्यात् ] सेनातः। “भौत्रार्थानां भयहेतुः” (१।४।३५
पा०) इत्यपादानत्वम्। [न विव्यथे] न बिभ्ये । 'व्यथ भयसञ्चल-
नयोः” इति धातीर्भावे लिद। [अथवा ] तथा होत्यर्थः । [ अन्यथा]
भीतत्वे, [कथं मराजम्भवं ] सुखेन राज्ञा भूयत, न कथमपौति भावः ।
राजा चायं मगाणामिति भावः । “कर्तृकर्मणोश्च भूकओः” (३।३।१२७
पा०) इति कर्तरि, ईषदादौ चोपपदे भवते: खल्प्रत्यये, नलोपमुमागमौ।
अर्थान्तरन्यासः ॥ ५२ ॥
उत्सेधेति ।-[ नागैः ] गजेः, [अधिक्षिप्तमहाशिलम्) अधिचिप्ता-
तिरस्कताः, महाशिला येन तत्, (तद्, बलं] सैन्यं, [ध्वजैः, उसंधनिधूत-
होगहाम्] उत्सेधेन औनत्येन, निर्धूता अवगणिता:, महोरुहो येषु
तेषाम् । 'उत्सेधश्चोच्छ्रयश सः' इत्यमरः । [ जनावरुद्धोजतसिन्धुरंहसां ]
जनैः अवरुवं प्रतिबद्धम, उच्चतम् उद्देलं, सिन्धुरंहो नदीवेगी येषु तेषां,
[महीभृतां ] पर्वतानाम्, [ उपरि मुहुर्बभूव ] मार्गवशायसो भृधगन्
मुहुराहरोहत्यर्थः। “हयोघरुद्धः” इति पाठ,-इयोधेन घोटकसमूहन,
कसमित्यादि पूर्ववत् । अवाऽऽरोहणवदुत्कर्षश्वोपरिभावो विशेषणवैभवात्
प्रतीयते इति तदभेदेनोपरिभावस्य बलभूधरविशेषणपदार्थहतुकत्वात्
श्रेषप्रतिभोत्यापितकाव्यलिङ्गविशेषो व्यतिरेकेण सकीर्णः ॥ ५३॥

·हादशः सर्गः। ५८३ श्मश्रयमाणे मधुजालके तरो- गजैन गण्डं कषता विधूनिते । क्षुद्राभिरक्षुद्रतगभिराऽऽकुलं विदश्यमानेन जनन दुद्रुवे ॥ ५४ ॥ नौते पलाशिन्युचिते शरीरवद्- गजान्तकैनान्तमदान्तकर्मणा । सञ्चेकरात्मान वापरं क्षणात् क्षमामहं देहमिव प्लवङ्गमाः ॥ ५५ ॥ मयूयेति ।-[ तरोः ] वृक्षस्य, [ श्मश्रूयमाणे ] श्मश्रुवदाचरति, तहदालम्बमान इत्यर्थः । उपमाऽलङ्कारः । श्मश्रुशब्दादाचारे क्यजन्ता- बटः शानजादेशः "अक़त्मावधातुकयोर्दोघ:" (७।४।२५ पा.) इति दौः। [ गण्डं ] कपोलं, [ कषता] तरुस्कन्धे कण्डयमानेन, [ गजेन, मधुजालके चौद्रपटले, विधूनिते] कम्पिते सति । धूओ ण्यन्तात् कर्मणि त: “चूपोआनुग्वव्यः' (वा० ) इति नुगागमः । [ अक्षुद्रतराभिः } अतिस्थूलाभिः, [ चुद्राभिः ] सरघाभिः । 'क्षुद्रा व्यङ्गा नटी वेश्या सरधा कण्टकारिका' [ विदश्यमानन ] चञ्चुभिः भिद्यमानेन, [जनेन, आकुल] व्यग्रं यथा तथा, [ दुद्रुवे ] पलायितम् । भावे लिट। खभावोक्तिरुक्तोपमासंसृष्टा ॥ ५४ ॥ नौत इति ।-[उचिते ] परिचित, [ पलाशिनि ] द्रुमे। 'पलाशी द्रुद्रुमागमाः' इत्यमरः। [शरीरवत् ] पूर्वशरीरे इव। "तत्र तस्येव" (५।१।११६ पा०) इति वतिप्रत्ययः । [ अदान्तकर्मणा ] दुर्दान्त- व्यापारण। गजोऽन्तक इवेति उपमितसमासः । साहचर्यात्, तेन [गजा- न्तकेन, अन्तं ] नाशं, [नौते ] गमिते सति ; प्रवैगच्छन्तीति [ प्लवङ्गमाः ] इत्यमरः । * 3 "चञ्चभिः" इत्यसङ्गतं, पक्षिणमेव तत्सत्त्वात, सरधाणां तदभावाच्च ।

·५८४ शिशुपालवधे प्रहानतोव कचिदुइतिश्रितः कचित् प्रकाशानतिगहरानपि । साम्यादपैतानिति वाहिनी हरे. स्तदाऽतिचक्राम गिरीन् गुरूनपि ॥ ५६ ॥ स व्याप्तवत्या परितोऽपथान्यपि खसेनया सर्वपथौनया तया । म कपयः । “गमश्च" (३।२।४७ पा०) इति खच्प्रत्यये मुमागमः। [आत्मानः जीवाः, [ इवापरं चमारहं देहमिव क्षणात्, सच्चेकः ] सम्पविष्टा इत्यर्थः । अनेकेवशब्दवाक्यार्थोपमा, सा च शरीरवत् इति तड़ितगता, अन्यत्र समासगतेति सकारः ॥ ५५ ॥ प्रहानिति ।-कचित, अतीव नितान्तं, [ प्रहान् ] प्रवणान् । अन्यत्र,-अनुकूलान्, [ क्वचित् ], उद्धतिं श्रयन्तीति [ उद्दतिश्रितः ] ओबत्यभाजः, औद्धत्यभाजश्च । श्रयतः विप् तुक। क्वचित् [ प्रका- शान् ] प्रकटान्, अनवगूढवत्तोंश्च । क्वचित [ अतिगहरान्, अपि ] । अपि भार्थे। अप्रवेशान्, अन्यत्र, गूढांच। [इति ] इत्थं, [साम्यादपे- तान् ] विषमरूपान्, विषमवृत्तांश्च । अत एव [ गुरूनपि ] महतोऽपि, पूज्यानपि, [गिरीन् तदा हरः, वाहिनौ सेना, अतिचक्राम] अतीत्य गता, उमहिन्ता च । 'गुरोरप्यवलिप्तस्य कार्याकाय्यमजानतः । उत्पथप्रतिपवस्य परित्यागी विधीयते ॥' इति स्मरणादिति भावः । गुरूणामप्यतिक्रम इति विरोधेऽपिशब्दः, स चोक्तवैषम्यदोषोहाटनेन परिहृत इति विरोधाभासः ; स च गुरूनिति वाच्यप्रतीयमानयो- रभेदाध्यवसायात् भेषमूलातिशयोक्त्युत्थापित इति सकरः ॥ ५६ ॥ स इति । सः ] हरिः, [ परितः ] समन्तात्, [ अपथानि ] अमा- ईन्, [ अपि ] । “पथो विभाषा" (५।४।७२ पा० ) इति निषेधविक- स्यात् “ऋक्प:-" (५।४।७४ पा०) इत्यादिना समासान्तः । “अपथं ·द्वादशः सर्ग:। ५८५ अम्मोभिकल्लङ्गिततुङ्गरोधसः प्रतोपनानौः कुरुते स्म निम्नगाः ॥ ५७ ॥ यावहागाहन्त न दन्तिनां घटा- स्तुरङ्गमेस्तावदुदीरितं खुरैः। विप्नं समोगैः सरितां पुरः पतज्- जलान्यनैषौद्रज एव पड़ताम् ॥ ५८ ॥ नपुंसकम्" (२।४।३० पा०) इति नपुंसकत्वम्। [व्याप्तवत्या ] अपि, सर्वान् पथो व्याप्रोतौति सर्वपथौना । “तत्सर्वाद:-" (५।२१७ पा० ) इत्यादिना खप्रत्ययः । तया, [सर्वपथौनया तया खसेनया ] निमित्तेन, [ अम्भोभिः, उल्लविततुङ्गेधसः ] उल्लजितानि युगपदखिलसेनाप्रवेशन प्रतोपगमनादपरि प्राकान्तानि, तुङ्गगेधांसि यासां ता: ; निम्नं गच्छ- न्तौति [ निम्नगा: ] नदीः, [ प्रतोपनानीः कुरुते स्म । प्रतिगता उत्तानगाः, आपो यासां ता: प्रतोपाः । “ऋक्प:-" (५।४।७४ पा० ) इत्यादिना ममासान्तः । “हान्तरुपमर्गेभ्योऽप ईत्" (६३९७ पा० ) इतौकार: । अथ वा,-प्रतीपं निमगानामविरुड़, नाम उत्तानगा इति नामधयं, यासां ता: प्रतोपनानाः । "अन उपधालोपिनोऽन्यतर- स्थाम्" (४।१।२८ पा० ) इति डोप। तास्तथा चकारेत्यर्थः निमगानां प्रतोपनामासम्बन्धेऽपि सम्बन्धोकेरतिशयोक्तिः ॥ १७ ॥ यावदिति ।-[दन्तिनां घटा:] गजव्रजाः, यावत्, न व्यगाहन्त न व्यलोड्यन्, [ तावत्, तुरङ्गमः ] कर्तृभिः । [खुरैः करणैः । [ उदो- रितम् ] उत्थापितम् । अथ [ समोरैः ] मारुतैः, [ क्षिप्तं ] विकीर्णम् । अत एव, [पुर: ] गजप्रवेशात् प्रागेव, [ पतत्, रजः ] भूरेणुः, [ एव सरिता जलानि पताम्, अनेषोत् ] निनाय ! नयतेईि कर्मकत्वात लुङि वृद्धिः। अत्रापि सरितां पङत्वासम्बन्धेऽपि सम्बन्धोक्त: पूर्व- वदतिशयोक्तिः ॥ ५९॥ अत्र ·शिशुपालवधे रन्तुं क्षतोत्तुङ्गनितम्बभूमयो- मुहुव्रजन्तः प्रमदं मदोद्दताः । पर करायाकृतशैवलांशुकाः समुद्रगाणामुदपादयन्निभाः ॥ ५६ ॥ रुग्णोफरोधःपरिपूरितामसः समस्थलीकृत्य पुरातनीनदीः । कूलङ्कषौघाः सरितस्तथाऽपराः प्रवर्त्तयामामुरिभा मदाम्बुभिः ॥ ६ ॥ . रन्तुमिति ।-[रन्तुं ] क्रीडितुं, • [क्षतोत्तुङ्गनितम्बभूमयः ] क्षताः, एकत्र,-विषाणैः, अन्यत्र,-नखैश्च विदलिताः, उत्तुङ्गाः नितम्बभूमयो रोधोभागाः, प्रोणिभागाश्च यैस्ते। 'नितम्बो रोधसि स्कन्धे शिखरेऽपि कटोरके' इति विश्वः। [मुहुः, प्रमदं] हर्ष, [ व्रजन्तः, मदोद्धताः ] मदन दानन, दर्पण च, उद्धताः, [ करापाक्तशैवलांशुकाः ] करैहस्तः, अपाकतानि शैवलानि अंशुकानौवांशुकानि । यैस्ते, [ इभाः ] ; समुद्र गच्छन्तीति [ समुद्रगाणां] समुद्रपत्नीनां नदीनाम्, “एकाजुत्तरपदे ग:" (८४१२ पा० ) इति णत्वम् । [ पङ्गं ] कर्दम, कलुषञ्च, [उद- पादयन् ] । 'पझोऽस्त्री कर्दमैनसोः' इति विश्वः । यथा मदोहताः पराङ्गनानां दोषमुत्पादयन्ति तहदिति भावः । अत्र प्रस्तुतेभविशे- षणादप्रस्तुतस्त्रीसङ्गहणमाइसिकप्रतीतेः समासोक्तिः, स्त्रीपङ्गयोरमेदा. ध्यवसायादिति श्लेषमूलाऽतिशयोक्युन्थापितेति सङ्करः ॥ ५ ॥ रुग्णेति। तथा, इभाः, रुग्णोरुरोधःपरिपूरिताम्भसः ] रुग्ण- भग्नैः, उभिर्महद्भिः, रोधोभितटैः, परिपूरिताम्भस: मृत्लेपशोषिताम्भस * विहर्तुच। + शेवलानि अंशु कानौव, वलानीव चांशकानि इति तु युक्त: पाठः ।

·हादशः मगैः। ५८७ पौरनन्दीतबधूमुखातो- गता न हंसैः श्रियमातपवजाम् । दूरऽभवन् भोजबलस्य गच्छतः शैलोपमाऽतीतगजस्य निम्न गाः ॥ ६१ ॥ स्निग्धाञ्जनश्यामतनूभिमन्नते- निरन्तराला करिंगां कदम्बकैः । इत्यर्थः। पुरा भवाः [ पुरातनौः ] "सायंचिरं-" (४।३।२३ पा० ) इत्यादिना ट्युप्रत्ययः तुडागमञ्च, “टिट्टाण-" (४।१।१५ पा० ) इत्यादिना डीप। [नदौः, समस्थलीकृत्य ] स्थलसमाः कृत्वा। [मदा- म्बुभिः ] खमदोदकः, [ कूलङ्गषौघाः ] कूलं कषन्तौति, कुलकषाः श्रोधा यासां ताः, उभयकूलप्रवाहिनौः, [ अपराः ] अन्याः, [ सरितः प्रवर्त्त- यामासुः] । एतेन गजसम्पत्तिरुक्ता। अत्र नदीनां समस्थलत्वासम्बन्ध मदाम्बनाञ्च सरित्त्वासम्बन्धेऽपि तत्सम्बन्धोक्तगतिशयोक्तियमिति सजा- तौयसकरः ॥ ६॥ पौरिति ।-(पौः, अनन्वीतबधूमुखद्युतः] अनन्वौता अप्राप्ता, वधू- मुखस्य, द्युत् प्रौर्याभिस्ताः, बधूमुखशोजितपद्मा इत्यर्थः । अन्वौ- तंति 'ईङ् गतो' इति धातोः कर्मणि क्तः । [इंसः, आतपत्रजां] छत्रजन्यां प्रियं, न गता] अगताः, आतपत्रौजितहंसनीका इत्यर्थः, [ निम्नगाः नद्यः, [ शैलोपमाऽतीतगजस्य ) गेलोपमाम अतीताः शिलासाम्यम् अतिकान्ताः, गजा यस्मिन् तस्य, [ गच्छतः, भोजबलस्य ] यादवसैन्यस्य, [दूरेऽभवन् ] अतिव्यवहिता इत्यथैः । अपकष्टाश्चेति गम्यते। तद- भेदाध्यवसायेनवः निमगानां दूरभवनस्य तहिशेषणपदार्थहेतुकत्वात् श्वेषमूलातिशयोक्तिसमुत्थापितः काव्यलिङ्गभेदः ॥ ६१ ॥ निग्धेति। [स्निग्धाञ्जनश्यामतनूभिः ] खिग्धाचनमिव श्यामा - इत्युपमा ।

·५८८ शिशुपालबधे सेना सुधाक्षालितसौधसम्पदा पुरां बहूनां परभागमाऽऽप सा ॥ ६२ ॥ प्रासादशोभाऽतिशयालुभिः पथि प्रभोर्निवासाः पटवेश्मभिर्बभुः । नूनं सहानेन वियोगविलवा पुरः पुरचौरपि निर्ययौ तदा ॥ ६३ ॥ वर्ष दिपानां विमवन्त उच्चकै- वनेचरेभ्यश्चिरमाचचक्षिरे । ताभिस्तनूभिः, [ उन्नतेः करिणां कदम्बकैः, निरन्तराला] नौरवा, [सा सेना, सुधाक्षालितसोधसम्पदा ] सुधया लेपनविशेषेण, क्षालिता धवलिताः, सौधसम्पदो यासां तासाम् । 'लेपमेदेऽमृते सुधा' इति वैज- यन्ती। [बहनां, पुगं] पुरीणां, [ परभागं] विप्रकष्टदेशम्, [ आप दूरमतीय गतेत्यर्थः । वर्गोत्कर्षश्च परभागः। तदभेदाध्यवसायेन परभागाप्तो विशेषणगत्या श्यामकरिकदम्बकनरन्तय॑स्य हेतुत्वात् पूर्ववत् काव्यलिङ्गभेदः ॥ ६२ ॥ प्रासादेति ।-[ पथि ] मार्ग, [ प्रभोः ] कृष्णस्य, [निवासा: सेना- निवेशाः, [प्रासादशोभाऽतिशयालुभिः ] प्रासादशोभाम् अतिशयालुभिः अतिशायकैः । 'आलुचि शोडो ग्रहणं कर्त्तव्यम्' (वा०) इत्यालुचप्रत्ययः । [ पटवेश्मभिः ] पटवस्त्रैः - [ बभुः । तेनोत्प्रेक्ष्यते। ( तदा ] हारका- निर्याणकाले, [ अनेन ] कृष्णेन, [ सह, वियोगविलवा] विरहभीरुः, [ पुरोः ] हारकानगरलक्ष्मोः, [अपि, पुर:] अग्रे, [ निर्ययो ) निर्गता नूनम् । द्वारकातो न भिद्यन्ते अस्य निवासाः शोभयेति भावः ॥६॥ वति ।-[ गण्डस्थलाघर्षगलन्मदोदकद्रवद्रुमस्कन्धनिलायिनः ] पटमण्डपरित्ये व समीचौनः पाठः ।

·हादशः सर्गः।
५८८
गण्डस्थलाघर्षगलन्मदोदक-
द्रवद्रुमस्कन्धनिलायिनोऽलयः ॥ ६४ ॥
आयामवद्भिः करिणां घटाशतै-
रधःकृताऽट्टालकपतिमच्चकैः ।
टूष्यैर्जितोदग्रगृहाणि सा चमू-
रतीत्य भूयांसि पुराण्यवर्तत ॥ ६५ ॥
उद्धृतमुच्चैर्ध्वजिनोभिरंशुभिः
प्रतप्तमभ्यणतया विवखतः ।
।
वाचका-
गण्डस्थलानाम् प्राधर्षण सङ्घर्षेण, गलता सवता, मदोदकेन द्रवेषु
आर्टेषु, द्रुमस्कन्धेषु, निलीयन्त इति निलायिनः तनिवासिनः, [उच्चकैः,
विरुवन्त: गुञ्जन्तः, [अलयः, दिपानां] सेनागजानां, [वर्ष ] प्रमाणम् ।
'वर्ष देहप्रमाण योः' इति विश्वः । [वनेचरेभ्यः ] किरातभ्यः,
[चिरम्, आचचक्षिरे ] इयन्तो गजा इत्याख्यातवन्त इत्यर्थः
वर्षानुमापकेष्वलिषु विरावयोगादाख्यानम् उत्प्रेक्ष्यते।
प्रयोगागम्योत्प्रेक्षा ॥ ६४ ॥
आयामेति ।-आयामवद्भिः) आयामो दैर्य, सोऽस्ति येषां, तहद्भिः,
आयतः इत्यर्थः । [ करिणां ] सम्बन्धिभिः, [ घटाशतैः ] व्यूहशतैः ।
'करिणां घटना घटा' इत्यमरः। [ अधःकताऽटालकपक्तिः ]
अधःकता: तिरस्कृताः, अट्टालकपङ्तयोऽग्रेण्यो यया सा। 'अखट्टा-
लक: स्मृतः' इति वैजयन्ती। [सा घमूः, उच्चकैः ] उक्तैः, [ दूष्यः ]
पटमह पैः, [जितोदाराहाणि] जितानि उदग्राणि गृहाणि येषां तानि,
[ भूयांसि पुराणि, अतीत्य अवर्तत ] अतिक्रम्य गतेत्यर्थः । शोभया
अतिशय्य स्थितेति च गम्यते। तदभेदाध्यवसायेन श्लेषमूलातिशयोक्यु-
स्थापितं पूर्ववत् पदार्थ हतुकं काव्य लिङ्गम् ॥ १५ ॥

·शिशुपालबधे आह्नादिकबारसमोरणाऽऽहते पुरः पपाताम्भसि यामुने रजः ॥ ६६ ॥ या धर्मभानोस्तनयाऽपि शौतलैः खसा यमस्यापि जनस्य जीवने: कृष्णाऽपि शुद्धरधिकं विधाभि- विहन्तुमंहांसि जलैः पटोयसौ ॥ ६७ ॥ अथ हरिसेनाः कालिन्दी प्रत्यासेदरित्याह, उबूतमिति ।- [ध्वजिनीभिः ] सेनाभिः, [ उच्चैरुडूतम् ] जाँ क्षिप्तम् । अत एव, [अभ्यर्णतया ] अन्तिकतया। 'उपकण्डान्तिकाभ्यः' इत्यमरः । [विवखतोऽशुभिः, प्रतप्तं] प्रतप्तमिवेत्यर्थः ; अत एव व्यनकाप्रयोगात् गम्योत्प्रेक्षा। [ रजः ] धूलिः, [प्राङ्गादिकलारसमोरणाऽऽहत] आला- दिनः आलादकाः, ये कलारसमोरणाः सौगन्धिकमारुताः। 'मौगन्धिकन्तु कतारम्' इत्यमरः । तैः आहते कम्पिते, [ यामुन ] यमुनासम्बन्धिनि, [अम्भसि, पुरः ] अग्रे, [ पपात । सन्तप्ता हि सन्तापमसहमानाः पुरो धावित्वा वचन शिशिरे पयसि पतन्तीति भावः ॥ ६ ॥ अथ चतुर्भिर्यमुनां वर्णयति, येत्यादि । - [या] यमुना, [धर्मभानोः) उष्णांशोः, तनयाऽपि सती, शीतलैः । अपिविरोध ; स चोष्णजातायाः शैत्यानुपपत्तेरिति भावः । [यमस्य ] अन्तकस्य, [खसाऽपि जनस्य, जौवनैः ) उज्जीवकः। अत्राप्येकोदराणां भिन्नक्रियाऽनुपपत्तेविरोधः । 'कालिन्दी मूर्य्यतनया' 'यमुना शमनखमा' इत्युभयवाप्यमरः । किञ्च, [कृष्णा] कृष्णवर्णा, मलिना च, तथा, [अपि, शुद्धेः] वैमख्य स्य, [अधिक, विधाभिः ] सम्पादकैः, [जलैः, अंहांसि] पापानि, [विहन्तुं, पटीयसौ] समर्थतरा। अत्र यमुनातज्जलगतत्वेन निर्दिष्टयोगुणक्रिययोर्विरोधेन - ·हादशः मगः। यस्था महानीलतटौरिव द्रुताः प्रयान्ति पौत्वा हिमपिण्डपाण्डुराः । कालौरपस्ताभिरिवानुरञ्जिताः क्षणेन भिन्नाञ्जनवर्णतां घनाः ॥ ६८ ॥ व्यक्तं बलौयान् यदि हेतुरागमा- दपूरयत् सा जलधिं न जागवी। गाङ्गौघनिर्भस्मितशम्भुकम्धरा- सवर्णमा: कथमन्यथाऽस्य तत् ॥ ६६ ॥ त्रिषु विरोधेषु संसृष्टेषु तृतीयः ऋषणेति श्लेषप्रतिभोत्थापित इति संचपः ॥ ६७॥ यस्था इति ।- हिमपिण्डपाण्डुरा: ] हिमसङ्घवत् शुभ्राः, + [घनाः] मेघाः, द्रुताः] द्रवीक़ताः, [महानौलतटौः इन्द्रनीलस्थलानि, इव, काली:] कृपा वर्णाः । "जानपद-" (81११४२ पा०) इत्यादिना ङीष् । [ यस्याः ] कालिन्द्या:, [ अपः पौचा, ताभिः ] पोताभिः अद्भिः, | अनुरञ्जिता इव क्षणेन, भिन्नाञ्जन वर्ण तां] मेहमादितकज्जलवर्णतां, प्रयान्ति]अत्र तटीरिवानुरञ्जिता इवेति चोत्प्रेक्षाहयेन सङ्गोणेयं घनानामञ्जनोपमेति मंग्रहः ॥ ६८॥ व्यक्तमिति ।-[ हेतुः ] युक्तिः, अनुमानमिति यावत् । [आगमात्] "गङ्गा सागरपूरणी” इत्यागमप्रमाणात्। [ बलीयान् यदि ) प्रबल- * पत्र विरुद्धधम्माणां वैयधिकरण्यात् विरोधी न सङ्गछते इति पद्यमिदं परिवर्तितम व्यक्तिविवेककारण,-"या धम्मभानोम्ननयाऽपि शौसला वसा यमस्यापि जनस्य जौवनी। कृणापि पद्धरधिकं विधायिनो-' एवं सति सामानाधिकरण्य- मसतर्मव। इत्युपमा। शि- ·शिशुपालबधे अभ्युद्यतस्य क्रमितुं जवेन गां तमालनीला नितरां धृताऽऽयतिः । सीमेव सा तस्य पुरः क्षणं बभौ बलाम्बुराशमहतो महाऽपगा ॥ ७० ॥ [कलापकम् ] लोलेररिवैश्चरगौरिवाभितो- जवाइजन्तीभिरसौ सरिजनैः । सभावः। श्वेत, तदा (सा) यमुना, [जलधिमपूरयत्] । जहोरपत्थं स्त्री जाह्नवी, न] अपूरयत् । [ व्यक्तं ] सत्यम् । इत्युत्प्रेक्षा । कुतः ? [अन्यथा] विपर्यये, [अस्य ] जलधेः, [ तत् ) प्रसिद्धम्, [ अर्णः ] अम्भः। 'अम्भोऽर्णस्तोय- पानीयम्' इत्यमरः। [गाङ्गोघनिर्भस्मितशम्भुकन्धरासवणे ] गाङ्गेन गङ्गासम्बन्धिना, ओचेन प्रवाहेण, निर्भस्मितायाः निभस्मोक्तायाः, शम्भुकन्धरायाः हरकण्ठस्य, सवर्ण समानवर्ण, कृष्णवर्णमित्यर्थः [कथम् ?] • । 'ज्योतिजनपद-' (६।३।८५ पा० ) इत्यादिना समानस्य अन्यथा गाङ्गोषस्य धावल्याइवलमेव स्यात्। तथा च ग्रावप्रवनवाक्यवदागमोऽप्यन्यथा नय इति कवेराशयः ॥ ६ ॥ अभीति ।-[ तमालनीला ] तमालवत् नौला कृष्णा, + [नितरां ताऽऽयतिः ] अत्यन्तं तदैर्ध्या, [मा, महाऽपगा] महानदी, यमुना। { जवेन, गां] भुवं, [ क्रमितुम् ] आक्रमितुम्, [ अभ्युद्यतस्थ ] उद्युक्तस्य, [तस्य महतः, बलाम्बुराः ] सेनासमुद्रस्थ, [ पुरः] अग्रे, [क्षणं, सोमेव ] वेलेव, [ बमो] । इत्युत्प्रेक्षा। क्षणमिति क्षणमात्रनिरोधिका- ऽभवत्, अनन्तरमेव तरणादिति भावः ॥ ७० ॥ बोलैरिति ।-[अभितः] उभयतः, [ लोलैः ] चलङ्गिः, [अरिः] पब कणवर्णताप्राप्तौ प्रोताथादन्यत् किमपि हेत्वन्तर नास्तीत्यर्थः । + इत्युपमा। .

·हादशः सर्गः।
नीभिः प्रतेरे परितः प्रवोदित-
धमौनिमौलललनाऽवलम्बितैः ॥ ७१ ॥
तत्पूर्वमंसदयसं बिपाधिपाः
क्षणं सहेलाः परितो जगाहिरे ।
सद्यस्ततस्तेफरनारतख्त-
खदानवारिप्रचुरीकृतं पयः ॥ ७२ ॥
प्रोथैः स्फुरतिः स्फुटशब्दमुन्मुखै-
स्तुरङ्गमैरायतकीर्णवालधि ।
केनिपातकदण्डैः। 'चपणी स्यादरित्र केनिपातकः' इत्यमरः ।
[चरणैः ] पादैः, [इव]। इत्युत्प्रेक्षा। [नवात्, व्रजन्तीभिः ]
गच्छन्तीभिः, [ नौभिः ] साधनैः, [ असौ सरित् ] यमुना, कर्म । (प्रवी-
दितधमौनिमौलझलनाऽवलम्बितैः ] प्रवेनोदिता नौवेगेनोत्पत्रा, अमी
भान्तिः, तस्था: तड्याविमौलन्तीभिः भयादक्षिनिमौलनं कुर्वतौमिः,
ललनाभिरवलम्बितैः [ जनैः ] कर्तृभिः, (परितः ] सर्वतः । सर्वोभयार्थे
वर्तमानाभ्यां पय्यभिभ्यां तसिविधानात्। [ प्रतरे ] प्रतीर्णा ॥ ७१ ॥
तत्पूर्वमिति ।-[हिपाधिपाः ] महागजाः, [ पूर्व] प्रथमम् ।
अंसौ प्रमाणमस्य [ अंसहयसम् ] अंसप्रमाणम् ; तेषां तथोवतत्वादिति
भावः। "प्रमाणे हयसज (५।२।३७ पा० ) इति हयसच्प्रत्ययः ।
[ तत् ] तथा गम्भीर, [ पयः ] यमुनाजलं, [सहेला: सावजाः, [परितो
क्षणं, जगाहिरे) प्रविशन्ति स्म। ततः) प्रवेशानन्तरं, [सद्यः) अविलम्बेन,
अनारतमुतखदानवारिप्रचुरीकृतम्] अनारतम् अविच्छिन,सुतेन सवता,
खदानवारिणा स्वमदोदकेन, प्रचुरोकतं बहुलौकतं, तत्ययः [ तेहः ]
तरन्ति स्म। अनातिगम्भीरस्याप्यम्भसोऽसदनत्वातिशयोक्त्या गजा-
नामौनत्यं, पुनस्तस्यैव तन्मदाम्बुसम्भेद-तात्पर्योक्त्या तेषां मदातिरकश
व्यज्यते ॥७२॥

·६०४ शिशुपालबधे उत्कर्णमुद्दाहितधौरकम्बरै- रतीयंताग्रे तटदत्तदृष्टिभिः ॥ ७३ ॥ तीर्खा जवेनैव नितान्तदुस्तरां नदी प्रतिज्ञामिव तां गरीयसीम् । शृङ्गैरपस्कोर्णमहत्तटोभुवा- मशोभतोच्चैनंदितं ककुद्मताम् ॥ ७४ ॥ सौमन्त्यमाना यदुभूभृतां बलै बभौ तरनिर्गवलासितातिः । प्रोथैरिति ।- स्फुटशब्दं] स्पष्टध्वानं यथा तथा, [स्फुरद्भिः) चलङ्गिः, [प्रोथैः ] वोणाभिः, उपलचितैः। 'घोणा तु प्रोथमस्त्रियाम्' इत्यमरः । [ उन्मुखैः ] ऊईमुखैः, तथा [ उत्कर्णम् । उन्नमितकणं यथा तथा, [उद्दाहितधीरकन्धरः] उद्दाहिता जई प्रसारिताः, धौरा निश्चलाः, कन्धरा ग्रोवाः यः तः, [ अग्रे ] पुरः, तटदत्तदृष्टिभिः] तंटे दत्तदृष्टिभिः, [तुरङ्गमः, आयतकोणबालधि आयताः प्रसारिताः, कौ: विक्षिप्ता:, बालधयो यम्मिन् कर्मणि तयथा तथा, [अतीयंत] अतारि। मरिदिति शेषः। कमणि लङि यक् । स्वभावोक्तिः ॥ ७३ ॥ तोवैति ।-[नितान्तदस्तराम् ] अतिमहत्त या अत्यन्ताशक्यतरणां, [तां] नदी, [ गरीयसीम् ] अतिदुस्तरां, [ प्रतिज्ञामिव, जवेन ] वेगेन, [ एव तोर्वा, टङ्गैः ] विषाणैः, । अपस्कीर्ण महत्तटोभुवाम् ] अपस्कौर्णा आलेखिताः, महत्यः तटीभुवः तोरप्रदेशाः, यैः तेषाम् । “अपाच्चतुष्याच्छ- कुनिष्वालेखन" (६।१।१४२ पा० ) इति किरते: कात्पूर्वतः सुडागमः । [ ककुद्यताम् ] उक्षणाम, [ उच्चैः ] उच्चस्तरं, (नदित] नादः, [अशोभत ] । उपमासजीर्णा खभावोक्तिः ॥ ७ ॥ सौमन्त्यमार्नति ।-[ तरद्भिः, यदभृभृतां ] यादवभूपानां, [ बलैः ] ·हादशः सर्गः। सिन्दुरितानेकपकवणाविता तरङ्गिणी वैणिरिवाऽऽयता भुवः ॥ ७५ ॥ अव्याहतक्षिप्रगतैः समुच्छिता- ननुभितद्राघिमभिर्गरीयसः । नाव्यं पयः केचिदतारिषुर्भुजैः क्षिपशिरूर्मोनपरैरिवोम्भिभिः ॥ ७६ ॥ सैन्यः, [ सौमन्त्यमाना] सौमन्तवती क्रियमाणा। सौमन्तवच्छब्दात् "तत्करोति-"(ग०) इति ण्यन्तात् कर्मणि लटः भानजादेशः, णाविष्ठ- वडावात् “विन्मतोलक्” (५।३।६५ पा०) इति मतुपो लुक् । [गवलासि. तद्युतिः माहिषविपागवत् मेचकप्रभा * । 'गवलं माहिषं श्टङ्गम् इत्य- मरः। [मिन्दुरितानेकपकमणाङ्किता] सिन्दूरिताः सिन्दूरवत्कताः । सिन्दूरवच्छन्दात् “तत्कगेति-" (ग०) इति ण्यन्तात् कर्मणि क्तः, णाविष्ठवद्भावात् “विन्मतोलक" (५.३।६५ पा०) इति मतुपो लुक् । तैः, अनकपैईिपैः, एव कङ्कणैः शेखरैः, + अङ्गिता चिह्निता। 'कङ्गणं शेखरे हस्तसूत्रमण्डनयोरपि' इति विश्वः । [तरङ्गिणौ] यमुना नदौ, [आयता] दौर्घा, [ भुवो वेणिरिव बभो ] इत्युत्प्रेक्षा ॥ ७५ ॥ अव्याहतेति ।-अलोमा॑णां भुजानाञ्च विशेषणान्युभयत्र विपरि- णामेन योज्यानि। [ केचित् ] जनाः; नावा तार्य्य [ नाव्यम् ] । 'नाव्यं विलिङ्गं नौतायें' इत्यमरः। “नौवयोधर्म-" (8181e १ पा०) इत्यादिना यत्प्रत्ययः । [पयः ] जलम्, [ अव्याहतक्षिप्रगतैः ] अप्रति- हतशीघ्रगमनैः, [अनुज्झितद्राधिमभिः ] अनुज्झितः, द्राधिमा दैर्य, यस्तैः, अतिदोघुरित्यर्थः । [समुच्छ्रितान्] उन्नतान्, [गरीयसः] गुरुतरान्, जर्मोन्, क्षिपतिः] अपाकुर्वद्भिः, अत एव [ अपरैरूमिभिरिव स्थितैः । इत्युपमा। + इति रूपकम्।

·शिशुपालबधे विदलितमहाकूलामुक्षयां विषाणविघट्टनै- रलघुचरणाऽऽकृष्ट ग्राहां विषाणिभिमन्मदैः । सपदि सरितं सा श्रोभर्तुर्वृहद्रथमण्डलै: मखलितसलिलामुल्लानां जगाम वरूथिनी॥७॥ इति श्रीमाधकविकतौ शिशुपालबधे महाकाव्ये प्रयाणवर्णनं नाम हादशः सर्गः ॥ १२ ॥ इत्युत्प्रेक्षा। [ भुजैः ] बाहुभिः, [ अतारिषुः ] तरन्ति स्म । तरतेलङि, सिचिवृद्धिः इडागमः ॥ ७६ ॥ विदलितेति ।- [सा ) प्रकता, [ श्रोभर्तुः ] कृष्णस्य, [ वरूथिनी सेना, [उणाम] अनडुहां, विषाणविघटनैः) स्टङ्गाऽऽघातैः, विदलित- महाकूलां] विदलितानि महाकूलानि यस्यास्ताम्, [ उन्मदैः ] उद्भूत- मटैः, [विषाणिभिः, अलघुचरणाऽऽकष्टग्राहां] अलघुभिः गुरुभिः, चरणैः पादः, आकष्टा वहिनौता:,ग्राहा जलग्राहाः,यस्यास्तां, [वहद्रथमण्डलैः बहद्भिः, रथमण्डलैः रथसमूहः, [स्वलितमलिलां स्खलितानि व्याकुली- कतानि, सलिलानि यस्थास्ताम् [एनां सरितं) यमुना, [सपदि, उन्ना जिन्या, तोर्वेत्यर्थः । भवेति गम्यते, विशेषणसामर्थ्यात् । [जगाम] । अत्र जयस्य विशेषणगत्या कूलदलनादिहेतुकत्वात् काव्यलिङ्गभेदः । हरिणो वृत्तम्-“भवति हरिणी न्सी नो मी गो रसाम्बुधिविष्टपैः” इति लक्षणात् ॥ ७७ ॥ इति श्रीमहामहोपाध्यायकोलाचलमबिनाथसूरिविरचितायां माघकाव्यव्याख्यायां सर्वकषाऽऽख्यायां हादमः सर्गः ॥१२॥ ।

·त्रयोदशः सर्ग: यमुनामतीतमय शुश्रुवानम तपसस्तनूज इति नाधुनोच्यते । स यदाऽचलन्निजपुरादहनिशं नृपतेस्तदादि समचारि वार्तया ॥ १ ॥ यदुभत्तुरागमनलब्धजन्मनः प्रमदादमानिव पुरे महीयसि । यमुनामिति । - अथ ] यमुनातरणानन्तरं, [ तपसस्तनूजः] धर्म- नन्दनः, [ अधुना यमुनामतीतम्, अमुं] हरि, [ शुश्रुवान्) । “भाषायां सदवसश्रुवः” (३।२।१०८ पा० ) इति वसुप्रत्ययः । इति नोच्यत ], किन्तु [ सः ] हरिः, ( यदा निजपुरादचलत् ], तञ्चलनम् आदिर्यस्मिन् कर्मणि तत् । तदादि] तत्प्रभृति। अहश्च निशा च [अहर्निशम् ] । समाहारे इन्दै कवद्भावे अत्यन्तसंयोगे द्वितीया। [नपत: ] धर्मराजस्य, वार्तया] इह निविष्टः, इतो निर्गत इति वृत्तान्तेन, [ समचारि] सञ्चरितम्, आगतमिति यावत्। भावे लुङ । सनिहितयमुनातरण- वृत्तान्तवहावहितसकलदैनन्दिनवृत्तान्तो निजनगरप्रस्थानात् प्रभृति प्रतिक्षणमागत एवेत्यर्थः । अस्मिन् सगै मञ्जुभाषिणो वृत्तम् ;-"सजसा जगी भवति मजुभाषिणो” इति लक्षणात् ॥ १ ॥ यदुभर्तरिति ।-[ ततः] हरेर्यमुनोत्तरणश्रवणानन्तरं, [सः, वसुधा- ऽधिपः ] धर्मगजः, [ यदुभर्तुः ] हरेः, [प्रागमनलब्धजन्मनः ] आगमनन, लमजन्मनो लम्बोदयात्, जातादित्यर्थः । [प्रमदात्] हर्षात् ।

·शिशुपालवधे सहसा ततः स सहितोऽनुजन्मभि- वसुधाऽधिपोऽभिमुखमम्य निययौ ॥ २ ॥ रभसप्रवृत्त कुरुचक्रदुन्दुभि- ध्वनिभिर्जनस्य बधिरीकृतश्रुतेः । समवादि वक्त भिरभौष्टसकथा- प्रकृतार्थशेषमथ हस्तसंजया ॥ ३ ॥ अपदान्तरञ्च परित: क्षितिक्षिता- मपतन् द्रुतममितहमनमयः । "प्रमदसम्मदो हर्षे" (३।३।६८ पा०) इत्यपप्रत्ययान्तो निपातः । [ महीयसि ] अतिविपुलेऽपि, [ पुरै, अमान् इव], हर्षकृतशरीरबहः, अपरिमितविकासः सनिव, इत्युत्प्रेक्षा। [ सहसा, अनुजन्मभिः । अनुजैः, [ सहितः, अस्य ] हरे:, [ अभिमुखं, निययो ] नगरात् निर्गत दूत्यर्थः ॥ २॥ रमसति ।- रभसप्रवृत्तकुरुचक्रदुन्दुभिध्वनिभिः ] रभसो हर्षः । 'रभसो वेगहर्षयोः' इति विश्वः । तेन प्रवृत्तः, कुरुचक्रदुन्दुभिध्वनिभिः कौरवसेनातूर्यघोषैः, [बधिरीक़तश्रुत:] विकलौक़तश्रोत्रेन्द्रियस्य, जनस्य श्रोटजनस्य, विकृभिः] कथकः, [ अभीष्टमयाप्रकतायशेषम् ] अभीष्ट- सङ्गथासु इष्टाऽऽलापेषु, प्रकृतस्य वक्तं प्रक्रान्तस्य,अर्थस्य अभिधेयस्य, शेष वक्तव्यावशिष्ठम् । [ अथ ] बाधिर्यानन्तरं, [ हस्तसंजया ] हस्तसङ्केतेन, [ समवादि ] संवादितम् । श्रीकृष्णस्थाऽऽगमनसन्तोषात् तथा दुन्दुभी- नाजघ्नुः, यथा कण्डोक्तशेष करसंजया निष्पाद्यते स्म इत्यर्थः । बधिरीकरणस्य जनविशेषणद्वारा हस्तसंचया वदनहेतुत्वात् काव्य- लिङ्गभेदः ॥ ३॥ अपदेति । द्रुतम्रमितहेमनेमयः] द्रुतं शीघ्र,अमिताः परिवर्तिताः, हिमनमयः कनकचक्रान्ताः, येषां ते। "चक्रधारा प्रधिनमिः" इति अल ·त्रयोदशः सर्गः। जविमारुताञ्चितपरस्परोपम- क्षितिरेणुकेतुवसनाः पताकिनः ॥ ४ ॥ द्रुतमध्वनन्नुपरि पाणिवृत्तयः पगावा दूवाश्वचरणक्षता भुवः । नऋतुश्च वारिधरधीरवारण- ध्वनिहृष्टकूजितकलाः कलापिन: ॥ ५ ॥ रथाः। नास्ति पदस्थ .. इलायुधः। अत एव [ जविमारुताञ्चितपरम्परोपमक्षितिरेणुकेतु- वसनाः ] जविना वेगवता, मारुतैन, अञ्चितानि कम्पितानि, परस्पर- मुपमान्तीति परस्परोपमानि अन्योऽन्यमदृशानि, चितिरेणुकेतुवसनानि खोत्थापितभूरेणवः, खाऽऽरोपितध्वजपटाश्च, येषां ते ; चिति, चियन्ति ईशत, इति चितिक्षित: नितीशाः; "क्षि ऐश्वर्ये वासे" इति धातोस्तो- दादिकात् विपि तुक । "क्षितिपतिष्वेवामी चितिचित्" इति भट्टमल्लः । तेषां [क्षितिक्षितां मम्बन्धिनः, पताकाः मन्ति येषामिति [पताकिनः] बौद्यादित्वादिनिः । [ परितः ] सर्वतः अन्तरम् अवकाशः यस्मिन् कर्मगि तत् अपदान्तरं] संसक्तं यथा तथा । 'संमत त्वव्यवहितमपदान्तमित्यपि' इत्यमरः । [अपतन् अधावन्, [च] । अत्र राष्ट्रवर्गाने रेगनां केतूनाञ्च प्रकतत्वात् केवलप्रकताऽऽस्पदा तुल्ययोगिता; था च परस्परोपमेति विशेषणात् रेणुवत्केतवः, केतुवच्च रेणव इति उपमेयोपमया, के रेणवः ? - के केतवः ?-इति संशयश्च व्यज्यते, इत्यलझारणालङ्गारध्वनिः ॥ ४ ॥ द्रुतमिति ।- [ अश्वचरणक्षता: ] तुरगखुरघट्टिताः, [भुवः]। उपरि पृष्ठभागे, पाणिवृत्तयः पाणिताड़नानि, येषां ते, [ उपरिपाणि वृत्तयः, पणवाः ] वाद्यविशेषाः, [ इव] इत्युपमा। [ द्रुतं ] द्रुततरमेव, [अध्वनन्] ध्वनन्ति स्म । 'अथ शौचं त्वरितं लघु क्षिप्रमरं द्रुतम्' इत्यमरः । [ वारिधरधौरवारणध्वनिहष्टकूजितकलाः ] वारिधरशब्देन तहर्जितं ·খিও व्रजतोरपि प्रणयपूर्वमेकतां कुकुराधिनाथकुरुनाथसैन्ययोः । करुषे विषाणिभिरनुचणं मिथो- मदमूढ़बुद्धिषु विवेकिता कुतः ? ॥ ६ ॥ अवलोक एव नृपतेः स्म टूरतो- रभसाद्रथादवतरीतुमिच्छतः । अवतीर्णवान् प्रथममाऽऽत्मना हरि- विनयं विशेषयति सम्भमेण सः ॥ ७॥ कलापाः लक्ष्यते। तहत, धोरैगम्भौगः, वारणध्वनिभिः गजरहणः, हृष्टाः, अत एव कूजितकलाः, कूजिता इत्यर्थः । ततो विशेषणसमासः । येषां सन्तौति, [ कलापिनः ] वहिणः, [च, नमृतुः ] नृत्यन्ति स्म । अनोपमयोः संसृष्टिः । वारिधरोपमया, कलापिनां गजस्तिषु घनगर्जितभ्रान्तिमन्तरेण नृत्यासम्भवात् भ्रान्तिमदलङ्कारो व्यन्यत, इत्यलकारेणालङ्कारध्वनिः ॥ ५॥ व्रजतोरिति । तदा [ कुकुराधिनाथकुरुनाथसेन्ययोः ] हरिपार्थ- सैन्ययोः, [ प्रणयपूर्व ) नहपूर्वकम्, [ एकताम् ] ऐक्यं, { व्रजतोः ] गच्छतोः सतोः, [ अपि, विषाणिभिः ] उभयसेनावर्तिभिः गजे:, [अनुक्षणं ] प्रतिक्षणं, [ मिथः] परस्परं, [ रुरुषे } चुक्रुधे । भावे लिट्। तथा हि, [ मदमूदबुद्धिषु ] मदेन, मूढ़बुद्धिषु विपरीतप्रनेषु, [विवेकिता] कार्याकार्यविचारिता, [कुतः ? ] नास्येवेत्यर्थः अतस्तेषां स्वामिसौहार्देऽपि खयं विरोधिता न दोषायेति भावः । सामान्येन विशेषसमर्थनरूपोऽर्थान्तरन्यासः ॥ ६ ॥ अवलोक इति।-दूरतः] दूरात्, [एव, अवलोके हरदर्शन एव, [ रभसात् ] हर्षात, [रधात, अवतरीतम् ] अवरोदम, “वृतो वा" ·बयोदशः सर्गः - वपुषा पुराणपुरुषः पुरः चिती परिपुञ्चामानपृथुहारयष्टिना। भुवनैनतोऽपि विहिताऽऽत्मगौरवः प्रणनाम नाम तनयं पिटष्वसुः ॥८॥ (७।२।३८ पा०) इति विकल्पात् दीर्घः। [इच्छतः, नृपतेः ] धर्म- राजात्, [ प्रथमं ] तदवतरणात् पूर्वमेवेत्यर्थः । [आत्मना] खयमेव । "तृतीयाविधान प्रकत्यादीनामुपसंख्यानम्” (वा.) इति प्रकृत्यादि- त्वात् तृतीया। [अवतीर्णवान् ] रथादवरूढ़ः सन् । “निष्ठा" (२२१०२ पा० ) इति तरतेः क्तवतुप्रत्ययः। "ऋत इद्धातोः" (७।१।१०० पा० ) इतौत्त्वं, "र्वोरुपधाया दीर्घ:-" (चारा७६ पा० ) इति दौर्घ "ग्दान्याम्-" (८।२।४२ पा० ) इति निष्ठानवे, "रषाभ्याम् (८।४।१ पा० ) इति णत्वम्। [ स हरिः, सम्भमेण ] स्वराविशेषेण, [विनयं ] मानौद्धत्यं, [विशेषयति स्म ] अतिशाययति स्म । एतेन हरेः पूज्यविषयी रत्याख्यो भावो ध्वन्यते * ॥ ७ ॥ वपुषेति ।-[ पुराणपुरुषः ] हरिः, सर्वलोकज्येष्ठोऽपोति भावः । तथा ( भुवनैः, नतः ] नमस्कृतः, [ अपि, विहितात्मगौरवः ] विहितं सम्पादितम्, आत्मनः, गौरवम् उत्कर्षः, येन स सन् । पूज्येषु नमस्याया औनात्यहेतुत्वादिति भावः; अत एवात्र विचित्रालङ्कारः,-"विचित्रं खविरुद्धस्य फलस्य स्यात् समुद्यमे" इति लक्षणात्। [पुरः चितौ अग्रभूमो, [ परिपुञ्जामानपृथुहाग्यष्टिना ] परिपूजामाना परितः पुजौ- क्रियमाणा, पृथुः स्थलः, हारो मुक्तावलिः, यष्टिरिव यस्य तेन, [ वपुषा ] शरीरेण, न त्वञ्जलिमालेण, तथाऽस्य पूज्यत्वादिति भावः । पूज्यत्वे हेतुमाह, पिष्वसुः तनयं ] पितृभगिनीपुत्र, धर्मराज- मित्यर्थः। “विभाषा खसृपत्थीः” (हाश२४ पा० ) इत्यस्य वैकल्पिक त्वेन षष्ठया लुक। “मापिटभ्यां खसा" (३८४ पा०) इति षत्वम् । "रतिवादिविषा म्यभिचारी तथा जित: । भावः" इति लचकात। .

·६१२ शिशुपालबधे मुकुटांशुरञ्चितपरागमग्रतः स न यावदाप शिरसा महोतलम् । चितिपन तावदनपक्षितक्रम भुजपञ्जरेगा रभसादगृह्यत ॥ ६ ॥ न ममौ कपाटतटविस्तृतं तनी मुरवैरिवक्ष उरसि क्षमाभुजः । भुजयोस्तथाऽपि युगलन दीर्घयो विकटौकृतेन परितोऽभिषस्वजे ॥ १० ॥ [ नाम ] प्रकाश, [प्रणनाम ] प्रणामं कृतवानित्यर्थः । प्रपूर्वान्नमे- लिट् । “उपसर्गादसमासेऽपि णोपर्दशस्य" (८।४।१४ पा०) इति णत्वम् । अत्रापि पूर्ववत् भावध्वनिः। भुवनैनतोऽपि हरिलॊकयात्राऽनुवत्तों खयमेनं नतवानिति विरोधाभासोडलङ्गारो विचित्रेणोक्तन सकोणः । नामनामेति वृत्त्यनुप्रासभेदश्च * संसृष्ट इत्याधुह्यम् ॥ ८ ॥ मुकुटति ।-सः] हरिः, । मुकुटांशुरञ्जितपरागं मुकुटांशुभिः, रञ्जितः स्खवणमापादितः, पगगो रेणुः, यस्य तत्, [ अग्रतः ] पुरतः, महीतलं शिरसा यावत्, नाऽऽप] नास्पृशदित्यर्थः ; [तावत्, क्षितिपेन धर्मराजेन, [ अनपेक्षितक्रमम् ] अनपेक्षितः, क्रमः परिपाटी, यस्मिन् कर्मणि तत् तथा, [ भुजपञ्जरेण ] भुजाभ्यामेव पञ्जरेण, इति रूपकम् । [रभसात् ] वेगात्, [ अग्यात ] दौतः। प्रणामक्रिया- समाप्तः प्रागवोत्थाप्याऽऽश्लिक्षदित्यर्थः ॥ ४ ॥ नति ।-[ कपाटतटविस्तृतं, मुरवैरिवक्षः ] मुरवैरिणो हरेः, वक्षः, [ तनो ] अल्ये, [क्षमाभुजः] धर्मराजस्य, [उरसि, न ममो] न परिमितम इत्यर्थः ; तथापि, विकटौकतन] विपूलौकतन, [दीर्घयोर्भुजयोयुगलेन, 3B पव के कानुमास एवं युसतया प्रतिभाति ।

·योदशः सर्गः। गतया निरन्तरनिवासमध्युरः परिनाभि नूनमवमुच्य वारिजम् । कुरुराजनिर्दयनिपौड़नाभयात् मरविहिषः श्रिया ॥ ११ ॥ मुखमध्यरोहि परितः ] समन्तात्, [ अभिषखजे आलिङ्गितम्। वक्षसा भुजाभ्याञ्च कथञ्चित् परिछिनमभूत्, न तु वक्षसैवेत्यर्थः । “सदिस्वचोः परस्थ लिटि" (८।३।११८ काशिका) इति धातुसकारस्य षत्वनिषेधात्, स्थादित्वेऽप्यभ्यासस्यैव षत्वम् । अत्र हरिवक्षसो वैपुल्यातिशयद्योतनाय तदसम्बन्धेऽपि सम्बन्ध रूपा, नृपवक्षःसम्मानऽप्यसम्मानोक्तः मम्बन्धे . असम्बन्धरूपा चातिशयोक्तिः । अनयोश्च स्वतःसिड़कविप्रौढ़ोशि- सिडयोरप्यतिशययोरभेदाध्यबसायादथानमिति रहस्यम् ॥ १० ॥ गतयेति ।-नाभ्यां [ परिनाभि ] । विभक्यऽव्ययीभावः । [वारिज) नाभिकमलमित्यर्थः ; [अवमुच्य) विहाय, [ अध्युर: ] उरसि । विभक्त्यर्थेऽव्ययीभावः । (निरन्तरनिवास] निरन्तरं सततं,निवासं स्थिति, गतया) प्राप्तया, [श्रिया) शोभया, रमया च । नाभिसरोजत्यागेनाव निवासेन तस्मादपहृतमिति ध्वनितम् । [कुरुराजनिर्दयनिपौड़नाभयात्] कुरुगजस्य या निर्दयनिपौड़ना गाढ़ाऽऽश्लेषरूपा, ततो भयात्, [ मुर:- विद्दिषः ] मुरवैरिणः, [मुखम्, अध्यरोहि) अधिरूढ़म् । भौता ह्युच्चमारो- हन्तौति लोकवेदयोः प्रसिद्धमिति भावः। नूनम् ] इत्युत्प्रेक्षा। अत्र वाच्यायाः सुहृदाश्लेषप्रभवायाः शोभायाः श्रियेति श्लेषमहिमा प्रतौय- मानया रमया महाभेदाध्यवसायात् क्रमेण नाभिमुखकमलाऽऽधारसम्ब. भार्य एतत् सूर्य नास्ति, (८।११८) काशिकायामव दृश्यते ; सिद्धान्त- कौमुद्यान्तु "सदः परस्य लिटि" (२११८ पा०) इति सूत्रं पठितम् ; धन्यव तु "सदः परस्य लिटौति सूत्रे स्वरुपसंख्यानम्" इति वार्तिकम् उड़त। एतेनैतद- नुमौयते यत् टीका कत् मयादिस्यमतानुबली पासीदिति । - ·११४ মিজান शिरसि स्म जिघ्रति सुरारिबन्धन छलवामनं विनयवामनं तदा । यशसेव वीर्यविजितामरद्रुम- प्रसवेन वासितशिरोरुहे नृपः ॥ १२ ॥ मुखवेदनाहृषितरोमकूपया शिथिलीकृतेऽपि वसुदेवजन्मनि । कुरुभ रङ्गलतया न तत्यजे विकसत्कदम्बनिकुरम्बचारुता ॥ १३ ॥ धाभिधानाञ्च श्लेषमूलातिशयोक्त्युत्थापितः पर्यायभेदः,-'क्रमेणैकम- नेकस्मिन्त्राधारे वर्तते यदि । एकस्मिन्नथवाऽनेक पर्यायालङ्गतिमता ॥" इति लक्षणात्। तदुपजीविता श्रीमुखारोहणस्य भयहेतुकत्व- कथनादुत्प्रेक्षति अनयोरङ्गाङ्गिभावेन मङ्करः ॥ ११ ॥ शिरसौति ।-[पः ] धर्मराजः, [सुरारिबन्धन पुरा बलिवन्धने, [छलवामनं] कपटवामनं, [ तदा ] पार्थोपपत्तिसमये तु, [विनय- वामनं] विनयनम्रमित्यर्थ., तं हरिमिति शेषः । [ वीर्यविजितामर- द्रुमप्रसवेन ] पारिजातहरणे शौर्यलश्वपारिजातकुसुमेन, [ यशसेव] पारिजातविजयप्रसूतया कौत्यैव, इत्युत्प्रेक्षा। [ वासितशिरोरुह ] सरभितकैश, [भिरसि जिघ्रति स्म]। 'प्रवासादेत्य मृईन्यवघ्राणम्' इति स्मरणात्। पुरा किल भगवान सत्यभामाप्रीतये बलात् इन्द्र- लोकात् अपहृत्य पारिजातं निजगृहेषु आरोपितवान् इति कथाऽत्रानु- सन्धया ॥१२॥ सुखेति ।-वसुदेवाज्जन्म यस्य तस्मिन् [वसुदेवजनि] वासुदेवे । जोत्तरपदत्वात् व्यधिकरणो बहुव्रीहिर्वामनवचनादित्युक्तं प्राक। * "पवयों बहुव्रीहियषिकरणी जन्मायुत्तरपदः" इति (२पध्या० ५ षधि १९.) इति सूवम् । .

·त्रयोदशः सर्गः। ६१५ इतरानपि क्षितिभुजोऽनुजन्मनः प्रमना: मोदपरिफुल्लचक्षुषः । स यथोचितं जनसभाजनोचितः प्रसभोद्धृताऽसुरसभोऽसभाजयत् ॥ १४ ॥ समुपेत्य तुल्यमहसः शिलाघनान् घनपचदीर्घतरबाहुशालिनः । { शिथिलीक़तऽपि ] विश्लेषित मयपि, [ सुखवेदनाहृषितरोमकूपया ] सुखवेदनया आलिङ्गनसुखानुभवेन, हृषिता उहता,रोमकूपा रोममूलानि यस्यां तया। "हुषर्लोमषु" (७।२।२८ पा० ) इतोडागमः । [कुरुभत्तः] धर्मराजस्य, { अङ्गलतया, विकमत्कदम्बनिकुरम्बचारुता] विकमतः कदम्बनिकुरम्बस्य कदम्बकुसुमसमूहस्य, चारुता कामनीयकं, [न तत्यजे] न त्यक्ता, किन्तु स्वीकृतत्यर्थः। आश्लेषापगमेऽपि तज्जन्मसुखानुवृत्त्या तत्काय॑स्य रोमहर्षस्यानुवृत्तिरिति तात्पर्य्यार्थः । अत एव शिथिलोकते हृषितरोमकूपयेत्यकारण कार्यकथनात् विभावना तदपेक्षया चैयमुत्पन्ना कदम्बनिकुरम्बचारुतानिदर्शना तया सहाङ्गेन मौर्यते ॥ १३ ॥ इतरानिति ।- जनसभाजनाचित: सर्वजनसम्भावनाहः, [ प्रस- भोडताऽसुरमभः) प्रमभेन बलात्, उद्धृता असुरसभा असुरसङ्घो येन सः, [प्रमनाः ] दृष्टचित्तः, [ म ] हरिः, । प्रमोदपरिफुल्लचक्षुषः ] हर्षोत्फुल्ल. नत्रान्, [इतगन्] भौमादौन, [अपि, क्षितिभुजः] नृपस्य । अनु पश्चाज्जन्म येषां तान् [अनुजन्मनः] अनुजान, [यथोचितं यथाऽहम्, [असभाजयत] सभाजयति स्म। आलिङ्गनादिभिरानन्दयामासत्यर्थः। 'आनन्दन- सभाजन' इत्यमरः। 'समाज प्रौतिदर्शनयोः' इति धातोश्चौरादिका- ॥ १४॥ समिति ।-[ तुल्यमहसः ] समतजस्कान्, [ शिलाधनान् ] शिला इव शिलाभिश्च धनान् दृढ़ान, [ धनपक्षदोचतरबाहुशालिनः ] धनैः ·शिशुपालबधे परिशिश्निषुः क्षितिपतीन् क्षितीश्वराः कुलिशात्परेण गिरयो गिरीनिव ॥ १५ ॥ दूभकुम्भतुघटितेतरेतर- स्तनभारदूरविनिवारितोदराः । परिफुल्लगण्डफलकाः परस्पर परिरेभिरे कुकुरकौरवस्त्रियः ॥ १६ ॥ रथवाजिपत्तिकरिणीसमाकुलं तदनीकयोः समगत इयं मिथः । भावः। परिव दीर्घतरबाहुभिः, बाहुभिरेव पक्षश्च शालन्ते इति तथोक्तान् एवम्भूतान्, [ क्षितिपतौन् ] एवम्भूताः [ क्षितौश्वराः, समं ] युगपत, [ एत्य ] आगत्य । आपूर्वादिण: वो ल्यपि तुक् । [ कुलिशात्, परेण] परतः, कुलिशक्षतेः पूर्वमित्यर्थः । सम्प्रत्यसम्भवादिति परेणेति विभक्तिप्रतिरूपकम् अव्ययम्। [गिरयो गिरीनिव, परि- शिश्लिषुः ] आलिङ्गितवन्तः । उपमा ॥ १५ ॥ इभति।-[इभकुम्भतुङ्गघटिततरेतरस्तनभारदरविनिवारितोदरा:] दभकुम्भा दव ये तुङ्गाः घटिताच इतरेतगमा स्तनभागस्तैः पूरे विनिवारितानि अति कार्यादस्फटतया स्थापितानि, उदराणि यासां ताः। “खानाच-" (४|११५४ पा० ) इति विकल्पादनीकारः। [ परिफुल्लगण्डफलकाः ] हर्षप्लकितगण्डग्थला:, [ कुकुरकौरवस्त्रियः ] यादवपाण्डवाङ्गनाः, [परस्परं, परिरेभिरे] आश्लिष्टवत्यः । 'परिरम्भः परिष्वङ्ग आश्लेष'उपगूहनम्' इत्यमरः । परिफुल्लेति फुलतेः पचायजन्तं, न तु फुल्लेति निष्ठान्तम्, 'अनुपसर्गात्' (दारा५५ पा.) इति कथनविरोधात् ॥ १६ ॥ रथेति ।-[ रथवाजिपत्तिकरिणीसमाकुलं] रथवाजिपत्तिकरि-

·त्रयोदशः सर्गः।
दधिरे पृथक्करिण एव दूरतो-
महतां हि सर्वमथवा जनातिगम् ॥ १७ ॥
अधिरुह्यतामिति महीभृतोदितः
कपिकेतुनापि तकरी रथं हरिः ।
अवलम्बितैलविलपाणिपल्लव:
श्रयति स्म मेघमिव मेघवाहनः ॥ १८ ॥
णौभिः समाकुलं सौर्गम् ; करिगोग्रहणं पुङ्गजन्यावृत्त्यर्थम् ; अतो
युद्धानईतया तासाम् असेनाङ्गत्वात् न इन्हैकवद्भावः । [ तदनी-
कयोः ] सैन्ययोः। 'वरूथिनौ बलं मैन्यं चक्रं चानौकमस्त्रियाम्'
इत्यमरः। [ इयं, मिधः ] अन्योऽन्यं, [ ममगत ] मङ्गतम्। गमेलङि
“समो गम्युछि-" (१।३।२८ पा०) इत्यादिनाऽऽत्मनेपदम् ; “वा गमः"
( १।२।१३ पा० ) इति सिच: कित्त्वात् “अनुदात्तोपदेश--" (६४।३७
पा० ) इत्यादिना अनुनासिकलोप: “हखादङ्गात्" (८।२७ पा० )
इति सकारलोपः। [ करिगण:) पुजाः, दूरत एव, पृथक् ] असतं,
। दधिरे । धृताः, स्थापिता इत्यर्थः । [ अथवा ] किमत्र चित्रम् इति
भावः । [महतां महासत्त्वानां मम्बन्धि, [हि, सर्व] चेष्टितमिति भावः ।
जनानतिगच्छतौति [ जनातिगम् ] अतिजनं, सर्वलोकविलक्षणमिति
भावः। सामान्येन विशेषसमधनरूपोऽर्थान्तरन्यासः ॥ १७ ॥
अधौति।-[हरिः, अधिरुह्यतां रथे आरुह्यताम्, इति एवं, [महो-
भृता धर्मराजेन, [उदितः] उक्तः सन् । वर्दः कर्मणि क्तः,“वचिखपि-"
( ६।१।१५ पा० ) इत्यादिना सम्प्रसारणम्। [ कपिकेतुना ] अर्जुनन,
[अर्पितकर: ] दत्तहस्तः सन् ।
[ अवलम्बितैलविलपाणिपल्लव: ]
अवलम्बित: अवष्टम्यः, ऐलविलस्य कुबेरस्य, पाणिपन्नवो येन सः, [ मेघ-
वाहन ] इन्द्रः, [ मेघमिव रथं, श्रयति स्म ] आरूढ़वानित्यर्थः ।
उपमा ॥१८॥

·६१८ शिशुपालवधे रथमास्थितस्य च पुराभिवर्तिन- स्तिमृणां पुरामिव रिपोर्मरहिषः । अथ धर्ममूर्तिरनुरागभावित: खयमादित प्रवयणं प्रजापतिः ॥ १६ ॥ शनकैरथास्य तनुजालकान्तर- स्फुरितक्षपाकरकरीत्कराकृति। पृथुफेनकूटमिव निम्नगापते- मझतश्च सूनुरधुवत् प्रकीर्णकम् ॥ २० ॥ रथमिति ।-अथ रथारोहणानन्तरं, रिथम, आस्थितस्य ] आरू- ढस्य, [च किञ्चेति चार्थः । [ पुराभिवर्तिनः , इन्द्रप्रस्थाभिवर्तिनः, त्रिपु- राभिवर्तिनश्च, [ मुरहिषः ] हरेः, (तिमृणां पुरां रिपोः] त्रिपुरान्तकस्य, [ इव] | "न तिसूचतस" (६४४ पा० ) इति नामि दौघप्रतिषेधः । [धर्ममूर्तिः] धर्मात्मा, (प्रजापतिः] जनेश्वरः, धर्मराजः ब्रह्मा च, [अनुराग- भावितः] सन् ; प्रवीयते प्रेय॑तेऽनेनेति [प्रवयणं ] प्राजन, प्रतोद इति यावत्। अत एव प्रवयणो दण्डः, 'प्राजनी दण्डः' इति काशिका अजे: करणे स्थुट । “वा यौ" ( २।४।५७ पा० ) इति विकल्यादजे- वोभावः । “पूर्वपदात्संज्ञायाम्-" (८१४।३ पा०) इति पत्वम् । [खयम्, पादित ] रहीतवान्, सारथ्यं कृतवानित्यर्थः । आददाते: कर्तरि लुङि सङ्ग "स्थाध्वी:-" (१।२।१७ पा०) इतौकारे सिच: कित्त्वे च "इखाद- जात्" (चारा२७ पा० ) इति सलोपः । अत्र त्रिपुरहरणे ब्रह्मा हरस्येव हरैरयं सारथ्यं चकारत्युपमा; तस्याः प्रजापतिरिति राजब्रह्मणोः भेषमूलामेदाध्यवसायादतिशयोक्तिनियूंढतेति सङ्करः ॥ १८ ॥ अनकैरिति ।-[अथ, अस्य हरेः, (तनुजालकान्तरस्फुरितक्षपाकर- करीत्कराकति] तनुषु सूक्ष्मेषु, जालकान्तरेषु गवाक्षरन्प्रेषु, स्फुरि- ·चयोदशः सर्गः। ५१९ विकसकलायकुसुमासितद्युते- रलघूडुपाण्डु जगतामधौशितुः । यमुनाइदोपरिगहंसमण्डल द्युतिजिष्णु जिष्णुरभृतोषावारणम् ॥ २१ ॥ पवनात्मजन्द्रसुतमध्यवर्तिना नितरामरोचि रुचिरेगा चक्रिणा। तस्य प्रसृतस्य, क्षपाकरीत्करस्य शशिकिरणपुञ्जस्याकतिरिवाशतिर्यस्य तत, [प्रकीर्णकं ] चामरं, [निम्नगापतेः ] समुद्रस्य, [ पृथुफेनकूट ] पृथु विपुलं, फेनकूटं फेनपुञ्जम्, [ इव, मरुतः सूनुः ] भीमसेनः, [च किञ्चेति चार्थः । शनकैः, अधुवत्] धुवति सा । धुवतिरयं तौदादिक इत्युक्ताम् । उपमयोः सकरः ॥ २० ॥ विकसदिति ।-[विकसत्कलायकुसुमासितद्युत: ] विकसत्कलाय- कुसुमं कालपुष्पम् । "कलायः स्यात् काले" इति वैजयन्तौ। तहद- सितद्युतेौलवर्णस्य, [जगतामधौशितुः ] जगन्नाथस्य, [जिष्णुः] अर्जुनः, अलघडपाण्ड] स्थलनक्षवधवलम् ; अत एव [ यमुनाइदोपरिगहंस- मलद्युतिजिष्णु] यमुनाइदस्योपरिगम् उपरिगतम्। "अन्यत्रापि दृश्यते" (वा.) इति उप्रत्ययः । तस्य हंसमण्डलस्य द्युतिं शोभां, जिष्णु जयशीलम् । “ग्लाजिस्थश्च-" ( ३।२।१३९ पा० ) इति कमः । [उष्णवारणम् ] प्रातपत्रम्, [ अभृत ] भृतवान् । भृतः कतरि लुङ। "खरितत्रित:-" (२३७२ पा० ) इत्यात्मनेपदं, “उच" (शरा१२ पा०) इति सिचः कित्त्वादगुणता, "इखादङ्गात्" (दारा२७ पा०) इति सकारखोपः । अत्राप्युपमासकरः ॥ २१ ॥ पवनति ।-[ पवनात्मजेन्द्रसुतमध्यवर्तिना ] भीमार्जुनमध्यगतन, [कचिरेण, चक्रिणा ] हरिणा, [ उभयग्रहान्तरस्थितिकारितं ] उभयो- रान्यग्रहाणाम् अन्यतमयोरन्तरे मध्ये, स्थित्या वासन, कारितं .

·शिशुपालवधे दधतेव योगमुभयग्रहान्तर- स्थितिकारितं दुरुधुराख्यमिन्दुना ॥ २२ ॥ वशिनं चितेरयनयाविवेश्व नियमो यमश्च नियतं यतिं यथा । विजयश्रिया वृतमिवार्कमाता- वनुसस्रतुस्तमथ दस्रयोः सुतौ ॥ २३ ॥ भावः। सम्पादितम् । वृत्तिविषये उभशब्दस्य स्थानऽपि उभयशब्दस्यैव प्रयोगी व्याख्यातः। दुरुधुरेत्याख्या यस्य तत् [ दुरुधुराख्यं, योगं दधता] अर्का- न्यग्रहमध्य गतेनेत्यर्थः । [ इन्दुनेव] इत्युपमा। [नितराम् ] अति- शयन। “किमेत्तिङव्ययघादाम्ब-" (५।४।११ पा० ) इत्यादिनाऽऽमु- प्रत्ययः। [ अरोचि] अशोभि। गेचतर्भावे लुङ्। स्वभावरमणी- यस्थानुरूपान्तरममायोगाछोभाऽतिशयो जायते ; रत्नकाञ्चनयोरिवेति अत्र भगवानाचार्यमिहिरः, हित्वाऽक सुनफाउनफादुरु- धुगः खान्त्योभयस्थ ग्रहैः शीतांशो:-' इति । एतदेव स्पष्टोकतं कल्याण- वर्मणा,-'रविवज द्वादशगैरनफा चन्द्रद्वितीयगैः सुनफा। उभयस्थिते- दुरुधुरा केमद्रुमसंज्ञकोऽतोऽन्यः ॥' इति ॥ २२ ॥ वभिनमिति ।- [अथ ] भीमार्जुनोपवेशनानन्तरं, [ वशिनम् ] इन्द्रियजयवन्तम्, अव्यसनिनमिति यावत् । [क्षित: ईश्वरं ] भूपतिम्, [ अयनयो] अयः शुभावही विधिः, नयो नौतिः, तो, इव] देव- पुरुषकाराविवेत्यर्थः, [नियतम् ] आचारनिष्ठं, [ यति ] जितेन्द्रियम् । 'यतिनी यतयश्च' इत्यमरः। [नियमः ] शरीरातिरिक्तदेशकालादि- साधवापेक्षः सन्ध्योपासनजपादिः, [यमः ] शरीरमाबसाधना- पेक्षोऽहिंसादिः,-'शरीरसाधनापेक्षं नित्यं यत्कर्म तत् यमः । निय- मस्तु स यत्कर्म नित्यमागन्तुसाधनम् ॥' स च [ यथा ] यमनियमा- विवेत्यर्थः। 'इववहा यथाशब्दाः' इति दण्डाभिधानात्। [विजय- ·योदशः सर्गः। मुदितैस्तदेति दितिजन्मनां रिपा- वविनीयसम्वमविकासिभक्तिभिः । उपसदिवनिरूपदेष्टरीव तै- बवते विनीतमविनीतशासिभिः ॥ २४ ॥ . श्रिया वृतम् ] आसनविजय, विजीगिषु रिपुमित्यर्थः । [ अर्कमारुता- विव, दसयोः ] अश्विनीः, [सुतो] नकुलसहदेवी। 'नासत्यावश्विनौ दसो' इत्यमरः । [तं ] हरिम्, । अनुसनतुः । अनुचेरतुः, पृष्ठोपसर्पणं चक्रतुरित्यर्थः । इह सर्वकर्तुमनोग्थानुकूलव्यापारवत्त्वमनुसरणम् । इयं मालोपमा ॥ २३ ॥ मुदितैरिति ।-[तदा] तस्मिन् समये, [इति, मुदितैः ] हृष्टः, [अविनीयसम्भुमविकासिमकिभिः ] अविनीयः अकल्कः, अकपट इति यावत्, यः सम्भ्रम आदरः, तेन विकासिनो स्फुटौभवन्ती, भक्तियेषां तैः। “विपूयविनौयजित्या मुञ्जकल्कहलिषु" (३।१।११७ पा० ) इति कल्कार्थे निपातः । नपुंसकपूर्वपदः स्त्रीलिङ्गपूर्वपदो वा बहु- बौहिः। [अविनीतशामिभिः ] अविनौतं शामतौत्यविनीतशासौ तैः दुष्टशिक्षक: ति:] पाण्डवैरित्यर्थः, [दितिजन्मनां रिपो] कृष्णविषये। उप समौपे, सौदन्ति स्म इत्युपर्मदिवस: अन्तेवासिनः । “भाषायां सदवस- श्रवः” (३।२।१०८ पा०) इति सदलिटः कसुरादेशः । तै: [ उपसदिवद्भिः, उपदेष्टरि] गुरो, [ इव] इत्युपमा। [विनीतम् ] अनुद्धतञ्च, [ ववते ] वृत्तम्। भाव लिट् । ननु विकासितिभिरित्यत्र कथं पूर्वपदस्य पुंवगावः भक्तिशब्दस्य प्रियादिपाठात् “स्त्रियाः पुंवत्" (६३३४ पा०) इति पुंवद्भावसूत्रेऽप्रियादिषु इति निषेधादिति । विकासिशब्दस्याविकासिनौत्तिमानपरतयाऽस्त्रौत्वस्य विवक्षितत्वात् नपुंसकपूर्वपदो बहुबौहिरिति केचित् । तदेतदभिप्रेत्योक्तं वृत्तिकारण,- 'दृढभक्तिरित्येवमादिषु स्त्रीपूर्वपदस्थाविवक्षितत्वात् सिद्धिः' इति । एतदेव स्पष्टौकतं गणव्याख्याने ;-"दृढ़ भक्तिर्यस्येति नपुंसकं पूर्व- ·शिशुपालबधे गतयोरभेदमिति सैन्ययोस्तयो- रथ भानुजहुतनयाम्भसोरिव । प्रतिनादितामरविमानमानकै- नितरां मुदा परमयेव दध्वने ॥ २५ ॥ पदम्। धात्वर्थविशेषणमात्रपरे दृढ़शब्दे लिङ्गविशेषस्थानुपकारक- चात् स्त्रीत्वमविवक्षितम्” इति । भोजराजन्तु,-"भक्ती कर्मसाधना- याम्" इत्यनेन सूत्रेण भज्यते सेव्यते इति कमार्थत्वेन दृढ़ा भक्ति- रित्यादि भवति, भावसाधनायान्तु “दृढभक्तिभवत्येव" इत्याह। तदे- तत्सर्वमस्माभिः कालिदासत्रयसौविन्यां 'दृढभक्तिरिति ज्येष्ठे' - इत्या- दिषु विवेचितम्। तस्मादिकामिभक्तिभिरित्यत्रापि मतभेदेन पूर्वपदस्थ स्त्रीचे नपुंसकत्वे च रूपसिडिरस्तौति स्थितम् ॥ २४ ॥ गतयोरिति । - [इति] इत्थं, [गतयोः सैन्ययोः, भानुजहुतनयाम्भ- सोरिव ] भानुजनुतनये यमुनाजाङ्गव्यो, तयोरम्भमी प्रवाही, तयोरिव, [ अभेदम् ] ऐक्यं, गतयोः सतोः । “यस्य च भावन भावलक्षणम्" (२।३। ३७ पा०) इति मप्तमी। एतन मैन्ययोरवार्यत्वमुक्तम् । [अथ ] सैन्यमेलनानन्तरम्, [ आनकैः ] मङ्गलदुन्दुभिभिः, [ परमया, मुदेव ] हर्षेण इव, इत्युत्प्रेक्षा। [ प्रतिनादितामविमानं ] प्रतिनादितानि प्रतिध्वनितानि, अमरविमानानि दृष्टुमागत्याम्बरस्थितानि विमानानि देवयानानि यस्मिन् कर्मणि तद् यथा तथा, [नितगं दध्वने] ध्वनितम् । भाव लिट॥२५॥ * रघवंश १२स. १९लीके, "पृष्टभक्तिर्भवान्या" इति पूर्वमेधे १७ लोक, बपि च शाकुन्तल प्रथमाझे राजा “सा खन्न विदितभनि:मा महर्षय निवेदयिष्यति" इत्यव, महाकवेः कालिदासस्य श्रव्यदृश्य कायवयं द्रष्टव्यम; सचौविन्यास "दृढ़- भक्तिः' इन्य व विशिष्यतस्य विचारितत्वात् तस्याः पुनः पृथगुपन्यास रति जेयम् ।

·बयोदशः सर्गः।
२२२
मखमौक्षितुं क्षितिपतेरुपेयुषां
परितः प्रकल्पितनिकेतनं वहिः ।
उपमध्यमानमिव भूभृताम्बले:
पुटभेदन दनुमुतारिरैचत ॥ २६ ॥
प्रतिनादपूरितदिगन्तरः पतन्
पुरगोपुरं प्रति स मैन्यसागरः ।
करुचे हिमाचलगुहामुग्वोन्मुखः
पयसां प्रवाह व सौरसैन्धवः ॥ २७॥
मखमिति ।-क्षितिपते: ] धर्मराजम्य, [ मखं ] क्रतुम्, [ईक्षितुम,
उपेयुषां] सतस्तत आगतानां, [भभृतां] गज्ञां, [ बलैः ] सैन्यैः, [ वहि:
परितः, प्रकल्पितनिकेतनं । प्रकल्पितानि निर्मितानि, निकेतनानि
निवासा यस्य तत् ; अत एव [ उपरुध्यमानं] शवसेनावेट्यमानम्, [इव]
स्थितम्, इत्युत्प्रेक्षा। [ पुटभेदनं ] पत्तनं, मयकतमिन्द्रप्रस्थम्। 'पत्तनं
पुटमेदनम्' इत्यमरः । दिनुमुतारिः ] दानवारिः, [ ऐक्षत ] पुरो-
ऽपश्यत् ॥ २६॥
प्रतीति ।- [प्रतिनादपूरितदिगन्तरः] प्रतिनादैः प्रतिध्वानैः, पूरित
व्याप्तं, दिशाम् अन्तरम् अन्तराल येन सः, [पुरगीपुरं] पुरहार, [प्रति ।
'गोपुरन्तु पुरद्वारि हाग्माले नपुंसकम्' इति विश्वः । एवञ्चन
पुरशब्दस्य पोनरुत्यप्रका। [ पतन् ] धावन्, [स, सैन्यसागरः] सेना-
समुद्रः, हिमाचलगुहामुखोन्मुखः] हिमाचलगुहामुखस्योन्मुखोऽभिमुखः;
सरसिन्धोर्गङ्गाया अयं [ सोरसैन्धवः ]। “हनगसिन्ध्वन्ते पूर्वपदस्य
च" (७।३।१८ पा०) इत्युभयपदधिः । [ पयसां प्रवाह इव, रुरुचे]
उपमाऽलडारः ॥ २७ ॥

·(२४ शिशुपालबधे असकृदृहीतबहुदेहसम्भव- स्तदसौ विभक्तनवगोपुरान्तरम् । पुरुषः पुरं प्रविशति स्म पञ्चभिः सममिन्द्रियैरिव नरेन्द्रसूनुभिः ॥ २८ ॥ तनुभिस्त्रिनेवनयनानवेक्षित- समरविग्रहद्युतिभिरद्युतबराः । प्रमदाश्च यत्र खलु राजयक्ष्मण: परतो निशाकरमनोरमैमखैः ॥ २८ ॥ असवदिति ।-[ असाहीतबहदेहसम्भवः] असकहहुशः, ग्रहोतो लोकधारणाय स्वीकृतः, बहषु देहेष मत्स्यकूर्मादिषु शरीरेषु, सम्भवः प्रादुर्भावो येन सः ; अन्यत्र, स्वकर्मणा प्राक्तनयोनिसम्बन्धरूपसम्भव इत्यर्थः । [पुरुषः ] पुराणपुरुषो हरिः, जीवश्च, [विभक्तनवगोपुरान्तरम्] विभक्तानि नवानि प्रत्यग्राणि, गोपुरान्तराणि हारविशेषा यस्य तत्, अन्यत्र,-नवसाकानि गीपुरान्तगणि इन्द्रियहारभेदा यस्मिन् तत्, [ पुरं] पत्तनं, गैरश्च । 'पुरं पुरि शरीरे च' इति विश्वः। [पञ्चभि- रिन्द्रियैः सममिव ] पञ्चभिः [ नरेन्द्रसुनुभिः ] राजपुत्रैः पाण्डवैः सह, [ असो] हरिः, [ तत् ] पुणे, [प्रविशति स्म । जीवो हि देहाहेहान्तरं पूर्वेन्द्रियैः सह प्रविशति, लिङ्गशरीरस्यानपायादिति भावः । श्रेष- सौर्णयमुपमा ॥२८॥ तनुभिरिति ।-[ यत्र] पुरे, [ नगः ] पुरुषाः, [ त्रिनेत्रनयनानवे- चितस्परविग्रहद्युतिभिः ] त्रिनेत्रस्वाम्बकः। “पूर्वपदात्संज्ञायामगः" (८४३ पा० ) इति णत्वन्तु रघुनाथादिवत् णत्वरहितस्य संज्ञात्वेन प्रवर्तते। तस्य नयनेनानवेचितस्थ सारविग्रहस्य धुतिरिव धुतिर्यासा तामिः, [ तनुमिः ] मूर्तिभिः। 'खियां मूर्तिमनुसन्ः' इत्यमरः ।

·वयोदशः सर्गः। ६२५ अवलोकनाय मुरविदिषां हिषः पटहप्रगादविहितोपहूतयः । अवधौरितान्यकरणीयसत्वराः प्रतिरथ्यमौयुरथ पौरयोषितः ॥ ३० ॥ अभिवौक्ष्य सामिकृतमण्डनं यतीः करमहनौविगलदंशुकाः स्त्रियः । [ अद्युतन् ] द्योतन्ते स्म । 'द्युत दीप्तो'। “द्युयो लुङि" (१।३।८१ पा०) इति विकल्पात् परस्मैपदं पुषादिसूत्रेण चेरङादेशः । [ प्रमदाः ] स्त्रियः, [च, राजयक्ष्मण:] राजश्चन्द्रस्य यक्ष्मा राजयक्ष्मा क्षयरोगः । 'राजानं यक्ष्मा आरत्' इति श्रवणात् । 'राजयक्ष्मा क्षयः शोषः' इत्यमरः। तस्मात्, [ परतः ] पूर्वमित्यर्थः । [निशाकरमनोरमैः ] निशाकरवत् मनोरमैः, अक्षीणेन्दुसुन्दगः इत्यर्थः । [ मुखैः ] अद्यतन् [खलु । तत्पुरं प्रविशति म्म' इति पूर्वेणान्वयः । उपमयोः संसृष्टिः सत्वराव ताः सत्यः। अवलोकनायति ।-[ अघ] हर: पुरः प्रवेशानन्तरं, [ पटहप्रणाद- विहितोपतयः ] पटहप्रणादैर्दुन्दुभिध्वनिभिः, विहितोपड़तयः कृता- हाना इवेत्यर्थः । पुरे भवाः पौर्यस्ता योषितः [ पौरयोषितः ] स्त्रिया:, पुंवद्भावः । । सुरविहिषाम् ] असुराणां, (द्विषः ] हरेरित्यर्थः, [ अवलो- कनाय ] दर्शनार्थम्, [ अवधौरितान्यकरणीयसत्वगः ] अवधौरितान्य- करणीयाः त्यक्तान्यकाऱ्याः, ताश्च ता: रथ्यां प्रति [प्रतिरथ्यम् ] । यथार्थेऽव्ययीभावः । [ ईयुः ] प्राप्ताः । एतेन स्त्रीणां हरिविलोकन कालाक्षमत्वलक्षणमौत्सुक्यमुक्तम् । अत्र पौराङ्गनाप्राप्तः प्रवेशवाद्यश्रवणानन्तर्यात् तदुपाहानोत्प्रेक्षा व्यञ्जका- प्रयोगागम्या ॥३०॥ अथाष्टादशभिः पौराङ्गनाश्टङ्गारचेष्टां वर्णयति, अभौति। मामि- नि-५३ ·शिशुपालवध दधिरे धिभित्ति पटहप्रतिखनैः स्फुटमट्टहासमिव सोधपतयः ॥ ३१ ॥ रभसेन हारपददत्तकाञ्चयः प्रतिमूईजं निहितकर्णपुरकाः । परिवर्तिताम्बरयुगाः समापतन् वलयाकृतश्रवणपूरकाः खियः ॥ ३२ ॥ कतमण्डनम् ] अईविरचितप्रसाधनं यथा तथा, [ यतीः ] गच्छन्तीः । इणः शतरि डौ। [कररुद्धनौविगलदंशुकाः ] कररुद्धनौवौनि कर- ग्रहीतग्रन्यौनि, गलदंशुकानि संसमानपरिधानानि यासां ताः । लम- दिति पाठान्तरं, तदा लसदल्लसदित्यर्थः । 'अंशुकं वस्त्रमाले स्यात् परि- धानोत्तगययोः' इति शब्दार्णवे। [स्त्रियः ] स्त्रौः, [ अभिवीच्य मोधपङ्क्तयः, अधिभित्ति भित्तिपु। विभक्त्यर्थे ऽव्ययीभावः। [ पटहप्रतिस्वनः ] तूर्यप्रतिध्वनिभिः, ( म्फुटम् ] उहतम्, [ अट्टहामम् उच्चैईसितम्, [ इव दधिर]। डवत्युत्प्रेक्षा। इवत्युत्प्रेक्षा। विकृतिदर्शनाद्वामी भवतौति भावः। अन कुतूहलाख्या चेष्टोक्ता ;-'कुतूहलं रम्यदृष्टी चापल्यं परिकीर्तितम्' इति लक्षणात् ।। ३१ ॥ रभसनति ।-[ ग्भसन ) त्वरया, [ हारपददत्तकाञ्चयः ] हारपर्ट मुक्तादामस्थान, वक्षमि इत्यर्थः, दत्तकाञ्चयः न्यस्तरशनाः, [ प्रतिमूईजं] मृईजेषु, केशेषु इत्यर्थः । विभक्त्यर्थे ऽव्ययीभावः । [ निहितकर्णपूरकाः निहिताः कर्णपूरकाः कर्णावतंसा याभिस्ताः । [ परिवर्त्तिताम्बरयुगाः ] परिवर्तितं विपर्यासन पृतम्, अम्बरयुगं वाससौ याभिस्ताः । परिधानी- कतमुत्तरीयं कुांशुकञ्च जघनं दत्तमित्यर्थः । [ वलयोक्तश्रवणपूरकाः ] वलयौकताः कङ्कणोकताः, श्रवणपूरकाः कुण्डलानि याभिस्ताः, [स्त्रियः, समापतन् ] अधावन् । एतेन विधमाख्या चेष्टोता,-"विभ्रम- ·प्रयोदशः सर्गः। ६२७ व्यतनोदपास्य वरणं प्रसाधिका- करपल्लवाद्रसवशेन काचन । द्रुतयावकैकपदचित्रितावनि पदवी गतव गिरिजा हराईताम् ॥ ३३ ॥ व्यचलन् विशङ्कटकटौरकम्थली- शिवरमवलन्मुग्वरमखलाऽऽकुलाः । भवनानि तुगतपनीयसङ्कम- क्रमणकगत्कनकनूपुराः स्त्रियः ॥ ३४ ॥ - स्वरया काले भूषास्थानविपर्ययः” इति लक्षणात् । स च भ्रममूल इति भान्तिमदलकारी व्यज्यते ॥ ३२ ॥ व्यतनोदिति ।-[ काचन] स्त्री, [ रमवशेन] हरिवीक्षणपार- तन्त्राण। 'गुणे रागे द्रवे रसः' इत्यमरः । [प्रसाधिकाकरपल्लवात् ] प्रसाधिकायाः अलङ्काः, करपत्नवात्, [चरणम्, अपास्य असमाप्तावे- वाक्षिप्य, [ इगईतां ] हरस्याङ्गतां, [गता] । अन्यथै कपादालतका- मम्भवादिति भावः। [ गिरिजा ) गोरी, [ इव, द्रुतयावकैकपदचित्रि- तावनिं] द्रुतयावकेन आर्दालतकेन, एकपदैन, चित्रिता चित्रवर्णोक्तता, अवनिर्यस्था: तां, [ पदवों, व्यतनोत् अकरोत् । उपमाऽलङ्कारः । एषा कुतूहलाख्या चेष्टा, रसादिक्षाजनितचापलरूपत्वादिति ॥ ३३ ॥ व्यचलन्निति ।-[ विशङ्कटकटोरकस्थलोशिखरमवलन्मुखरमेखला- ऽऽकुला: ] विशङ्गटानां विशालानां, कटोरकस्थलौनां कटिभागानां, शिखरेषु अग्रेषु, सवलन्त्य: लुठन्त्यः, अत एव मुखराः शब्दायमानाः, ताभिर्मेखलाभिगकुलाः, [ तुङ्गतपनोयसमक्रमणक्वणत्कनकनूपुराः ] तुङ्गेषु तपनीयसङ्घमेषु कनकसोपानेषु, क्रमणेन क्वणन्तः कनकनूपुरा यासां ता:, [ स्त्रियः, भवनानि] हाणि, व्यचलन], तत्र गत्वाऽऽरोह- ·६२८ शिशुपालबध अधिमकामन्दिरगवाक्षमुल्लसत् सुदृशो रराज मुरजिद्दिक्षया ! बदनारविन्दमुदयाट्रिकन्दरा- विवरोदरस्थितमिवेन्दुमण्डलम् ॥ ३५ ॥ अधिरूढ़या निजनिकैतमुच्चकैः पवनावधूतवसनान्तयैकया। विहितोपशोभमुपयाति माधवे नगरं व्यरोचत पताकयेव तत् ॥ ३६ ॥ नित्यर्थः । चलेगत्यर्थानङ्। एतदपि पूर्ववदतिकुतूहलमेव । वृत्त्यनु- प्रासोऽलङ्कारः ॥ ३४ ॥ अधौति ।-[ मुरजिद्दिदृक्षया ] मुरजितो हरेः, दिदृक्षया द्रष्टु- मिच्छया। दृशः सवन्तात् “अप्रत्ययात्" (३३१०२ पा०) इति स्त्रियामप्रत्यये टाप। रुक्ममन्दिरस्य कनकहर्म्यस्य, गवाक्ष [ अधिरुक्म- मन्दिरगवाक्षम् ] । विभक्त्यर्थेऽव्ययीभावः। [ उल्लसत् ] प्रकाशमानं, [ सुदृशः ] स्त्रियाः, [ वदनारविन्दम्, उदयाद्रिकन्दराविवरोदरस्थितम् ] उदयाद्रेः कन्दगया गुहायाः, विवरस्योदर मध्ये, स्थितम्, [ इन्दुमण्डल- मिव रगज ], इत्युपमा। अनापि सुदृशो गवाक्षाक्रमणस्य रम्यदर्शना- थंचापलरूपत्वात् कुतूहलं मुरजिद्दिदृक्षयेत्यादिना व्यक्तमेव ॥ ३५ ॥ अधौति ।-[ उच्चकैः, निजनिकेतं ] स्वसोधम, [ अधिरूढ़या ] आरूढ़वत्या, [ पवनावधूतवसनान्तया ] पवननावधूतः कम्मितः, वस- नान्तो वस्त्राच्चलो यस्यास्तया, [एकया] कयाचिदङ्गनया, हेतुना [तत् नगरम्] इन्द्रप्रस्थं, [ माधवे, उपयाति ] आगच्छति सति। यात- लटः शत्रादेशः। [पताकया ] वैजयन्त्या, [विहितोपशोभं ] कत- शोभम्, [इव] अलङ्कृतमिव, इत्युत्प्रेक्षा। [ व्यरोचत] व्यराजत ।

·त्रयोदश: मर्ग:। ६२८ करयुग्मपद्ममुकुलापवर्जितैः प्रतिवेश्म लाजकुमुमैरवाकिरन्। अवदीर्णशुक्तिपुटमुक्तमौक्तिक- प्रकरैरिव प्रियरथाङ्गमङ्गनाः ॥ ३७ ॥ हिममुक्तचन्द्ररुचिरः सपद्मको मदयन् दिजान् जनितमीनकेतनः । अभवत् प्रसादितसुरो महोत्सव: प्रमदाजनस्य स चिराय माधवः ॥ ३८ ॥ तस्याः सकल- कत्नस्यापि नगरस्य स्वयं पताकेव बभावित्युत्प्रेक्षा । पौराङ्गनाऽतिशायि लावण्यं व्यज्यत इत्यलझारण वस्तुध्वनिः । अत्रापि प्रासादाऽऽरोहणं पूर्ववत् कुतूहलमेव ॥ ३६ ।। करति ।- [प्रतिवेश्म ) वेश्मनि। विभक्त्यव्ययीभावः । [अङ्गनाः) पुरन्धयः । [ करयुग्मपद्ममुकुलापवर्जितैः ] कम्युग्मानि अनलयः, तानि पद्ममुकुलानौवेत्युपमितसमामः । तेरपवर्जितः, अत एव [ अवदीर्ण- शुक्तिपुटमुक्तमौक्तिकप्रकर: ] अवदीर्णै: विभिन्नैः, शुक्तिपुटैः शुक्तिकोशः, मुक्ता उत्सृष्टाः, ये मोक्तिकप्रकरा मुनानिकरास्तैः, [इव ] स्थितरित्यु- त्प्रेक्षा। लाजाः कुसुमानौव तैः [ लाजकुसुमैः ] आचारलाजैरित्यर्थः । प्रियं रथाङ्गं चक्रं यस्य तं । प्रियरथाङ्ग चक्रिणं, हरिमित्यर्थः । [अवाकिरन् ] छादयामासुः ॥ ३७ ॥ हिमति ।-[हिममुक्तचन्द्ररुचिरः] हिममुक्तः शिशिरापगमात् हिमात् निर्मुक्तः, यश्चन्द्रः स इव रुचिरः; अन्यल,-तन रुधिरः । पोन पाया च सह वन्त इति सपद्मः, स एव [सपद्मकः] पद्महस्तः, सौकश। शेषिकः खार्थिको वा कप्प्रत्ययः । अन्यत्र-सपज्जः । शेषिकः कपप्रत्ययः। [हिजान् ] ब्राह्मणान् ; अन्यत्र,-पक्षिगणान् ·शिशुपालबधे धरणीधरेन्द्रदुहितुर्भयादसौ विषमेक्षणाः स्फुटममून पश्यति । मदनेन वीतभयमित्यधिष्ठिता: क्षणमौक्षते स्म स पुरोविलासिनौः ॥३६॥ विपुलेन सागरशयस्य कुक्षिणा भुवनानि यस्य पपिरे युगक्षये। १ कोकिलादौन्, [ मदयन् ] हर्षयन्, [जनितमीनकेतनः] प्रद्युम्नजनकः ; अन्यत्र,-मदनोद्दीपकः । [प्रसादितसुरः ] प्रसादिता अनुग्रहीताः, सुरा देवा येन; अन्यत्र-प्रसादिता निर्मलीकता, सुरा मदिरा यस्मिन् सः, [स:, माधवः] हरिः, वसन्तश्च । 'माधवस्तु वसन्ते स्यात् वैशाखे गरुड़ध्वजे' इति विश्वः । प्रमदैव जनस्तस्य [प्रमदाजनस्य ] | जातावेकवचनम् । [ चिराय, महोत्सवोऽभवत् । तददानन्द करोऽभू- दित्यर्थः । इहाऽऽनन्दकरत्वसाम्येन माधवे महोत्सवरूपणात् रूपक- सिद्धिः। श्लेषस्तु हरिवमन्तयोरिह नाम्स्येव, प्रकतापकतनेषे विशेष्य- श्लेषायोगात्; किन्तु शब्दशक्तिमूलो ध्वनिरव ॥ ३८ ॥ धरणीति ।- असो] खदाइकः, [विषमेक्षण: ] लाक्षः, [धरणी- धरेन्दहितुः ] पार्वत्याः। सपत्नीश शिन्या इति भावः। “भौत्रा- र्थानां भयहेतुः” (१।४।२५ पा० ) इति पञ्चमौ। [भयात् स्फुटम, अमूः पौरयोषितः, न पश्यति, इति हेतोः, इति विश्वासादित्यर्थः । अत एव गम्योत्प्रेक्षा। [मदनेन वौतमयम, अधिष्ठिता:] आक्रान्ताः, अत्यारूढ़- मदना इत्यर्थः। [पुरोविलासिनौः, स:हरिः, [क्षणमौक्षते म] | सविस्मयमिति भावः ॥ ३८ ॥ विपुलनेति ।-युगक्षये ] कल्पान्ते ; सागरे शेते इति [ सागर- पुरा किस करनेत्रवतिना भलीभूत: कामदेव: बोलणगेह प्रावरूपेण इति पौराणिको वार्ता।

·त्रयोदशः सर्गः। मदविभ्रमासकलया पपे पुनः स पुरस्त्रियैकतमयैकया दृशा ॥ ४० ॥ अधिकोन्नमहनपयोधरा मुहुः प्रचलत्कलापिकलशङ्ककखना । अभिकृष्णमङ्गुलिमुखन काचन द्रुतमेककर्णविवरं व्यघट्यत् ॥ ४१ ॥ शयस्य ]। “अधिकरणे शेत:" (३।२।१५ पा०) इति अच्प्रत्ययः, "शयवासवासिष्वकालात्" (६।३।१८ पा०) इति विकल्पात् अलग- भावः । [ यस्य ) हरेः, [विपुलेन कुक्षिणा भुवनानि, पपिरे] पौतानि। पिवतः कर्मणि लिट्। [स: ] हरिः, [ एकतमया पुर- स्त्रिया कयाचित् पौराङ्गनया, [पुनः, मदविभ्रमासकलया मदविभमेण मदविकारेण, असकलया असमग्रया, [एकया दृशा, पपे] पौतः, सहष्णं दृष्ट इत्यर्थः । कुक्षिकोणनिविष्निखिलविष्टपस्य हरेमहतः आधेय- स्यात्यल्पतरैककान्ताकटाक्षकोणाऽऽधारत्वोक्या चमत्काराधिकाल- कार:,-'आधाराऽऽधेययोरानुरूप्याभावोऽधिको मतः' इति लक्षणात्। अयच्च तात्कालिकविकारात्मा विलासाख्यो भावो यत्कटाक्षवौक्षणम् - 'तात्कालिकविकारः स्यात् विलासोऽङ्गक्रियादिषु' इति दशरूपकात् - ॥ ४० ॥ अधिकेति ।-[ काचन ] कान्ता, [ अभिवणं ] कृष्णाभिमुखम् । आभिमुख्येऽव्ययीभावः । [अधिकोनमहनपयोधरा] अधिकं भुजोनम- नाहूरम, उनमन् धनः कठिनः,पयोधरः स्तनो यस्याः सा, [मुहुः । प्रचल- स्कलापिकलशङ्गकखना] प्रचलतो मृत्यतः,कलापिनो बहिणः इव, कलो मधुरः, शङ्खकखनो बलयध्वनिर्यस्थाः सा सती। 'शङ्खक वलये कम्बो' इति विश्वः । [ अङ्गुलिमुखेन ] अङ्गुल्यग्रेण, [एककर्णविवरम्] एकस्य कर्णस्य विवरं रन्ध्र, [ द्रुतं ] शौन, [ व्यघट्यत् ] कण्डविनोदार्थ- ·-. शिशुपालबधे परिपाटलाजदलचारुणाऽसक- वलिताङ्गुलौकिसलयेन पाणिना। सशिरःप्रकम्पमपरा रिपुं मधो- रनुदोर्णवर्णनिभृतार्थमाहयत् ॥ ४२ ॥ नलिनान्तिकोपहितपल्लवश्रिया व्यवधाय चारू मुवमेकपाणिना। स्फुरदगुलीविवरनिःमतोल्लस द्दशनप्रभाश्रमजृम्भतापरा ॥ ४३ ॥ अयश्च मिवाताडयत्। वस्तुतस्तु भावाविष्करणार्थमेवेति भावः । पूर्ववहिलाम एव । * कलापिकलेत्युपमा : ४१ ॥ परोति ।- अपरा] स्त्री, [परिपाटलाजदलचारुगणा ] रक्ता- अपनरुचिरेगा, [ असत् ] मुहुः, [ चलिताङ्गुलौकिमलयेन ] चलिता- न्यङ्गल्यः किसलयानौवाङ्गुलौकिसलयानि यस्य तन, [पाणिना, मशिर:- प्रकम्यं ] शिरःकम्पयुक्तं यथा तथा, [मधोः रिपं] हरिम् । अनुदौर्णवर्णम् अनुच्चारिताक्षरम्, अत एव निभृतार्थ परेषामविदितार्थ यत् तत् [अनुदौमवणनिभृतार्थं ] यथा तथा, [ आइयत् ] परप्रकाशनमया- दव्याहरन्ती चेष्टयैवाहानं कृतवतीत्यर्थः । अनापि पूर्ववदिलासोपमे भावालङ्कारो॥ ४२ ॥ नलिनेति :-[अपरा स्त्री, (नलिनान्तिकोपहितपलवश्रिया नलि- नान्तिके उपहितस्य पल्लवस्य श्रौरिव श्रौर्यस्य तेन ; मुखसविधानादिति भावः। [एकपाणिना, चारु ] निसर्गसुन्दरं, [मुखं, व्यवधाय ] तिरोधायः, [ स्फुरदडलौविवरनिःसृतोबसद्दशनप्रभाऽड्रं] स्फरदडुलो- 1 * मोडायितापरनामा। + पब कुमितम् इति नव्याः ·त्रयोदशः सर्गः। वलयार्पितासितमहोपलप्रभा बहुलौकृतप्रतनुरोमराजिना। हरिवीक्षणाक्षणिकचक्षुषाऽन्यया करपल्लवेन गलदम्बरं दधै ॥ ४४ ॥ निजसौरभममितभृङ्गपचति- व्यजनानिलचयितधर्मवारिगा। विवरनिःसता उज्ज्वलाङ्गल्यन्तरालनिर्गताः, अत एवोलसन्तः उत्सर्पन्तः, दशनप्रभा एवाङ्गुरा यस्मिन् कर्मणि तत् यथा तथा, [ अजृम्भत ] जृम्भणमास्यविवरणं, तच इष्टवस्तुसाक्षात्कारकतजाद्यानुभावः । . अत्र नलिनपल्लवयोरसम्बन्धयोः सम्भावनया सम्बन्धाभिधानादति- शयोक्तिः ॥ ४३ ॥ वलयेति। -[ हरिवीक्षणाक्षणिकचक्षुषा ] हरिवीक्षणे अक्षणिक- चक्षुषा स्थिरदृष्ट्या, विस्मयाऽऽदराभ्यां स्तिमितनेत्रयेत्यर्थः । [अन्यया ] स्त्रिया, [गलत्] सुखपारवश्यात् संसमानम्, [ अम्बरं, वलयापितासित- महोपलप्रभाबहुलौकतप्रतनुरोमराजिना] वलयेषु अर्पिता: खचिताः, ये असितमहोपला नौलमहामणयः । 'उपलौ मणिपाषाणो' इति विश्वः । तेषां प्रभाभिः बहुलौकता सान्द्रौकता, प्रतनुः सुक्ष्मा, रोमराजि- यस्य तेन, [ करपलवेन, दधे ] कृतम् । अयच्च तात्कालिकविहारलक्षण- विलासः ।। अत्र इन्ट्रनोलप्रभाणां रोमावलीबहुलीकरणोत्या प्रभा- खपि रोमराजित्वप्रतीतान्तिमदलङ्गारो व्यज्यत इति वस्तुनाऽलङ्कार- ध्वनिः॥४४॥ निजेति।-[ काचित् ] स्खो, [ निजसोरमभ्रमितभृङ्गपक्षतिव्यज- नानिलक्षयितधर्मवारिणा ] निजेन आत्मोयेन, सौरभेण सौगन्ध्येन, . इदं स्मरावगोत्थचेष्टितं तपनम् इति अर्वाचीना: । भाधनिकस मतमिदं विक्रतं (विहृतं) नाम सत्त्व जाल डारः । .

·६२४ शिशुपालबधे अभिशौरि काचिदनिमेषदृष्टिना पुरदेवतेव वपुषा व्यभाव्यत ॥ ४५ ॥ अभियाति नः सटष एष चक्षुषो हरिरित्यखिदात नितम्बिनौजनः । न विवेद यः सततमेनमौक्षते न वितृषातां व्रजति ग्वल्वसावपि ॥ ४६ ॥ अमितानां भ्रमणं कारितानां, भृक्षाणां पक्षतयः पनमूलानि । 'स्त्री पक्षति: पक्षमूलम्' इत्यमरः । “पनात्तिः” (या२।२५ पा० ) इति तिप्रत्ययः। ता एव व्यजनानि इति रूपकं, खेदहरणलिङ्गात् । तासाम् अनिलेन चयितं नाशित, धर्मवारि खेदो यस्य तेन, अभिशोरि शोरेरभिमुखम् । आभिमुख्येऽव्ययीभावः। [ अनिमेषदृष्टिना ] अनि- मेषा दृष्टियस्य तैन, [ वपुषा ] निमित्तेन, [पुरदेवतव ] इन्द्रप्रस्थाधि- देवतेव, [ व्यभाव्यत ] विभाविता, तर्कितेति यावत् । अनिमेषत्वच इष्टदर्शनजन्यजाड्यसञ्चार्यानुभावः,-'अप्रतिपत्तिर्जड़ता स्यादिष्टानिष्ठ- दर्शनश्रुतिभिः। अनिमिषनयननिरीक्षणतूणोम्भावादयस्तत्र ॥' इति लक्षणात्। इहाङ्गसौरभानिमेषत्वाभ्यां पुराधिवामाञ्च पुराधि- देवतात्वमुत्प्रेक्ष्यत रत्युपात्तगुणनिमित्ता जातिस्वरूपोत्प्रेक्षा ; तया चास्था जात्या पद्मिनौत्वं व्यज्यते इत्यलङ्कारेण वस्तुध्वनिः । निज- सौरभेत्यनन 'कमलमुकुलमही फुल्लगजौवगन्धिः सुरतपयसि यस्याः सौरभं दिव्यमङ्गम्' इत्यादिपद्मिनौलक्षणोपलक्षगादिति। विपुले- नेत्यादिश्लोकोक्ताः षडपि नायिका: प्रौढ़ाः साधारण्यश्च । वासासम्भवात् । अन्यथाऽऽसां कृतचेष्टावर्णनानौचित्याच्चेस्थलमति- प्रपञ्चेन ॥ ४५ ॥ अभियातौति ।-[ अमो नितम्बिनौजनः ] स्वौजनः, (नः) अस्माकं, [चक्षुषः, सतषः सत्रण स्येव मतः, चक्षुषि सत्रणे मत्थेव, अनादृत्येत्यर्थः । तत्र ·बयोदशः सर्गः। अकृतस्वसद्मगमनाऽऽदरः क्षणं लिपिकर्मनिर्मित व व्यतिष्ठत गतमच्युतेन सह शून्यतां गतः प्रतिपालयन् मन इवाङ्गनाजनः ॥ ४७ ॥ अलसमदन सुदृश: शरीरकैः खगृहान् प्रति प्रतिययुः शनैः शनैः । “षष्ठी चानाटो” (२।३।३८ पा०) इति षष्ठी। [ एष हरिः, अभियाति अभिगच्छति, [इति, अखिद्यत] खेदं गतः। खिदेवादिकात् कतरि ला। अत्रीत्प्रेक्ष्यत, नेति ।- यः ] जनः, [एन] हरिं, [सततमोक्षत] अमी [अपि खलु विष्णतां न व्रति] इति [ न विवेद ] नित्यदर्शने- ऽप्यपूर्ववर्दव भवतीति नाबुध्यतत्ययः । वेद चैबाखिद्यतेति भावः । अलाविद्यतति स्त्रीणां प्रारब्वहरिवीक्षणसुखविच्छंदवतविषादाख्य- मच्चाग्भिावनिबन्धनात्प्रेयोऽलङ्कारः, तथापिता चेयमुक्ता वेदनोत्प्रे. क्षति सङ्गरः। 'प्रारब्धका-सियादेविषादः सत्त्वसन्यः' इति दश- रूपके। सत्त्वसङ्ग्यः चित्तभङ्गः॥ ४६ ॥ अकृतति ।-[ अनाजनः अध्यर्तन सह गतं मनः, प्रति- पालयन् ] प्रतीक्षमाणः, [इव इत्युत्प्रेक्षा । [ शून्यतां ] निरोजस्कतां, गतः, अक्तस्वसद्मगमनाऽऽदर:] निवृत्तनिजप्राप्त्यपक्षः सन्, [ लिपि- कर्मनिर्मितः ] चित्रलिखितः, [ इव] इत्युत्प्रेक्षा । [ क्षणं, व्यतिष्ठत ] विस्पन्दमास्तेत्यर्थः। “ममवप्रविभ्यः स्थः” (१३२३२ पा०) इत्यात्मने- पदम् ; अतः शून्यताऽनुभावाञ्चिन्ताऽवगम्यते,-'ध्यानं चिन्ता हितानाप्नेः शून्यता श्वासतापकत्' इति दशरूपके। अलोत्प्रेक्षयोः सापेक्षत्वात् सकरः॥ ४७॥ अलसैरिति ।-अलघुप्रसारितविलोचनाञ्जलिद्रुतपीतमाधवरसोध- निर्भरैः ] अलघु अधिकं, प्रसारितैर्विलोचनैरेवाझलिभिद्रतं सत्वरम् ।

·शिशुपालबधे अलघुप्रसारितविलोचनाञ्जलि द्रुतपीतमाधवरसौघनिर्भरैः ॥ ४८ ॥ नवगन्धवारिविरजीकृताः पुरो घनधूपधूमकृतरेणुविभ्रमाः । प्रचुरोद्धतध्वजविलम्बिवाससः पुरवीथयोऽथ हरिणाऽतिपतिरे ॥ ४६ ॥ 'लघु क्षिप्रमरं द्रुतम्' इत्यमरः । पौती यो माधवो हरिरेव, रसोऽमृतम् ; अन्यत्र,-मधु मद्यं, तत्सम्बन्धि रसो माधुर्य, माधवरसः। 'सो रागे विषे वीर्ये तिक्तादौ पारदे द्रवे। रतस्याखार्दन हेमि निसिऽमत- शब्दयोः ॥ इति वैजयन्ती तस्याघः समूहः, तन निर्भरैर्दुभंगः, गुरुभिरिति यावत् ; अत एव [ मदेन, अलसैः ] मन्थरैः, [शरीरकैः ] शरीरकाणि, अल्पशरोराणौत्यर्थः । “अल्पे" (पाशप्पू पा०) इति परि. मार्ण कन्प्रत्ययः । तैः उपलचिताः, [ सुदृशः शनैः शनैः स्वरहान् प्रति, प्रतिययुः] प्रतिनिगताः स्वयम् । लघन्यपि द्रव्याणि रसद्वभरणाहरूभव- न्तौति भावः । अत्र माधवरसौनिर्भग्त्वविशेषणगत्या शनैः शनैः प्रतियानहेतुत्वात् कार्यहेतुकं काव्यलिङ्गं, तच्च माधवरसेनति श्लेष- मूलातिशयोक्त्य त्यापितमिति सङ्करः ॥ ४८ ॥ नवेति ।-[अथ ] पुरप्रवेशानन्तरं, हरिणा, पुरः) पूर्व, [ नवगन्ध- वारिविरजीकताः ] नवगन्धवारिभि: गन्धवासितोदकैः, विरजौकता: अविरजसी विरजसः सम्पद्यमानाः कताः । “अरुर्मनश्चचुश्चेतोरहोरजसां लोपश्च" (५।४।५१ पा०) इत्यभूततद्भावे चिप्रत्यये सलोपः “अस्य चो" ( ७४।३२ पा०) इतौकारः। [ धनधूपधमकतरेणुविभ्रमाः ] धनैः सान्द्रः, धूपानाम् अगुरुधूपानां, धूमैः कतो रेणुविभ्रमो रजोनमो याभिस्ताः, [प्रचुरोद्धतध्वजविलम्बिवाससः] प्रधुरं बहुलम्, उद्धतेषु उच्छ्रि- तेषु, ध्वजेषु ध्वजस्तम्भेषु, विलम्बौनि विलम्बमानानि, वासांसि पताका ·त्रयोदशः मर्ग:। उपनौय बिन्दुसरसो मयेन या मणिदास चार किल वार्षपर्वणम् । विदर्धऽवधूतमुरसद्मसम्पदं समुपासदत् सपदि मंसदं स ताम् ॥ ५० ॥ यासु ता:, [पुरवौधयः, अतिपेतिरं] अतिपातिता:, अतिक्रान्ता इत्यर्थः । पतः कर्मणि लिट्, एत्वाभ्यासलोपो। अत्र मादृश्यागरेणुभ्रान्त्या भ्रान्ति- मदलङ्कारः। वेणुविभ्रमशब्देन रजोविलासस्यापि प्रतीतस्तस्य विरजी- करगणन विरीधादिंगेवाभामश्चेति अनयोगेकवाचकानुप्रवेशलक्षण: मकरः ॥४८॥ उपनीयति ।- मयन अमुशिल्पिना, वृषपर्वा नाम कश्नि- दसुरेश्वरः, पपर्वग इदं [ वार्षपर्वणम् ] | "तम्येदम्” (४।३।१२० पा०) इत्यगा। | चारु मनोहर, मणिदास मगिरीव दारु काठं, मगिमयं म्तम्भादिकलापमित्यर्थः, तत् ! बिन्दुमरमः ] हैमवतात् मरीविशेषात्, { उपनीय ] ममोपमानौय, [किल] इत्यैति।। [या संमत्, [विध ] निर्मिता। [ अवधतसुरसद्मसम्पदम् ] अवधता अधरीकता, मुरमद्मसम्पत् इन्द्रभवनलक्ष्मोर्यया मा तां, [ तां, संसदं! सभाम् । 'सभाममितिसंसदः। आस्थानी क्लौवमास्थानं स्त्रौनपुंसकयोः सदः' इत्यमरः। [मः ] हरिः, [मपदि, ममुपासदत् ] प्रापत् । सदेलङि पुषादित्वात् चरङादेशः । * पुरा किल खाण्डवदाहै पाण्डवेनाग्नि- दाहान्मोचितन मयन प्रत्युपकारार्थ पूर्वमात्मनैव बिन्दुसरसि गुप्तेन वृषपर्वहनिर्माणावशिष्टेन मणिशिलाकलापेन काञ्चनसभा धर्म- राजाय निर्मितेति भारत। मभावर्णनाङ्गत्वेनार्जुनमयचरितवर्णना- ददात्तालङ्कारः,-"प्रभूतमहापुरुषचिन्तनच्च” इति सूत्रम् ॥ ५० ॥ ५ "पुषादि-" ( ३१५५ पा.) इति मूवम् । शि-५४ ·शिशुपालवध अधिरात्रि यव निपतन् नभोलिहां कलधौतधोतशिल वेश्मनां कचौ। पुनरप्यवापदिव दुग्धवारिधि- क्षणगर्भवासमनिदाघदीधितिः ॥ ५१ ॥ लयनेषु लोहितकनिर्मिता भुवः शितिरत्नरश्मिहरितीकृतान्तराः । जमदग्निसूनुपिटतर्पणीरपो वहति म्म या विरलशैवला दूव ॥ ५२ ॥ अथ दशभिः मभां वर्णयति, अधोत्यादि । - [अधिरात्रि ] गत्रिए । विभक्त्यर्थेऽव्ययीभावः। यत्र ] सभायां, । नभोलिहाम्] अबभ्रं- लिहाम्। विप। । कलधोतधीतशिलवश्मनां ] कलधीतं गेप्यम् । 'कलधोतं रूप्यमोः' इत्यमरः। तहहोता: धवला:, शिला येषां तानि, वैश्मानि स्फटिकभवनानौत्यर्थः, तषां, [ रुची ] प्रभायां, [ निप- तन्] प्रविशन्, [ अनिदाघदीधिति: । अनुषणरश्मिः, हिमांशुरित्यर्थः, (पुन- रपि, दुग्धवारिधिक्षण गभवामं ] दुग्धवारिधी क्षौराञ्चो, क्षणं गर्भवामं, न तु मथनात्प्रागिव चिरगर्भवासमिति भावः। [ अवापत् प्रापत्, इव इत्युत्प्रेक्षा। तया वैश्मनां चन्द्रमण्डलातिक्रमी व्यज्यते ॥ ५१ ॥ लयनष्विति ।-लयनेष ] लोयत एष्विति लयनानि तषु, रहेषु, शितिरत्नरश्मि हरितोकतान्तग: शितिरत्नानां नीलमणौनां, रश्मिभिः हरितौकतानि हरितवर्णोकतानि, अन्तगणि मध्यानि यासां ताः, [ लोहितकनिर्मिताः] लोहितमगयी लोहितकाः “लोहितामणो" (५।४।३० पा०) इति कन्प्रत्ययः। तैः निर्मिताः, [भुवः] भूमौः, [विरलशैवला: ] विरला: शैवला यासु ता:, [जमदग्निसूनुपिट- तर्पणीः जमदग्निमूनोः परशुरामस्य, पितृणां तपणीः तृप्तिकरीः, [ अप पद्मरागा:।

·बयोदशः सर्ग:। ६३८ विशदाश्मकूटघटिता: क्षपाकृत: क्षणदामु यत्र च मचैकतां गताः । गृहपतयश्चिरमतोयिरे जनै- म्तमसीव हस्तपरिमर्शमूचिताः ॥ ५३ ॥ निलयेषु नक्तमसिताश्मनाञ्चयै- विसिनोबधपरिभवम्फुटाऽऽगसः । मुहरचसविरपि यत्र गौरवा- छशलाञ्छनांशव उपांशु जनिर ॥ ५४ ॥ ] इव] इत्युपमाः। [ या] सभा, [ वइति म] जामदग्नाः क्षत्रियासैः पञ्चशो ह्रदानुत्पाद्य ताभिरद्भिः पितृनतर्पयत्, ताश्च रुधिरप्रक्रतिकत्वा- नाव एवेति पुराणम् ॥ ५२ ॥ विशदेति ।-(च) किञ्चेति चार्थः । यत्र समायां, [विशदाश्मकूट. घटिताः ] स्फटिकशिलामझातनिर्मिताः, अत एव [ क्षगदासु, क्षपा- कतः निशाकरस्य, [रुचा] चन्द्रिकया, [एकतां सावादभेद, [गताः; अत एव [ तममोव, इस्तपरिमर्शमूचिताः ] पाणिस्पर्शकगम्या इत्यर्थः । [ग्रहपङ्क्तयः जनैश्विरम्, अतीयिरे ] अतिक्रान्ताः। पुरोगतान्यपि स्फटिकभवनानि चन्द्रिकाधमादतीत्य गत्वा पश्चात्करपराम”: कथ- चित्प्राप्यन्ते इत्यर्थः । अत्र प्रततानां स्फटिकवेश्मनां गुणसाम्याद- प्रस्तुतचन्द्रिकै क्योक्या सामान्यालङ्कार:,-"मामान्यं गुगणमाम्येन यत्र वस्त्वन्तरकता" इति लक्षणात् ॥ ५३ ॥ निलयेष्विति ।-यत्र मभायां, निलयेषु, नक) रातो, [विसिनी- बधूपरिभवस्फुटाऽऽगसः ] विमिन्यो दौर्चिकापद्मिन्यः, ता एव बध्वः, तामां परिभवेण निमोलितेन, दूषणेन च, स्फुटाऽऽगम: स्पष्टापराधाः, शिशलाञ्छनांशवः) चन्द्रपादाः,[अत्रसद्भिरपि ] अवस्य गिरपि, निर्दोषैरपि इति चार्थः। 'लामो भोमणिदोषयोः' इति विश्वः । "वा धाश-"

·शिशुपालवध
सुखिनः पुरोऽभिमुग्वतामुपागतः
प्रतिमामु यत्र गृहरत्नभित्तिषु ।
नवसङमैरबिभमः पियाजनैः
प्रमदं वपाभरपरामग्वैरपि ॥ ५५ ॥
..
(शश७० पा०) इत्यादिना श्यनभावपक्ष शतप्रत्ययः । । असिता-
श्मनाम् इन्द्रनीलमणीनां, [ चयैः । समूहः, [ गौरवात् ] स्वयं प्रभृत-
त्वात्, सम्भावितत्वाच्च । [उपांशु] अंशममोपे, रहश्च । 'रहनोपांश
चालिङ्गे' इत्यमरः । [मुहुः, जतिरे] तिगेहिता, मारिताश्च। इन्तेः
कर्मणि लिट्। समीपगताश्चन्द्रांशवः प्रभृतैः इन्द्रनीलांशुभिः तिरस्कृता
इत्यर्थः
अन्यत्र,-अन्तःपरद्रोहिणो निर्भी कैरपि सम्भावितः दुष्की-
तिभयाहूढ़ हन्यन्ते इति भावः ।
अत्र विमिनौनां बधत्वरूपणात्
तत्परिभाविणां चन्द्रांशूनां धूर्तकामुकत्वरूपणप्रतीतः एकटेशविवत्ति
रूपकम् ; तच्च गौरवादपांशु जनिरे इति च श्लेषेगात्रमझिम्पौति विरोधेन
च सौयंत ॥ ५४॥
सुखिन इति ।- [यल ] मभायां ; नवः मङ्गमी येषां तैः । नव-
सङ्गमः ] अत एव [ नपाभरपरामखं. ] नपाभरण पगमुखैः विमुखः,
अपि, गहरत्नभित्तिषु ग्रहाणां रत्नभित्तिष, (प्रतिमासु] तत्मान्तप्रति-
विम्बेषु, [ पुर: ] अग्रे, [ अभिमुखतामुपागतः, प्रियाजनैः) कान्ताजन:,
सुखिनः) भोगिनः, [ प्रमदं ] हर्षम्, [ अबिभरु: ] बिभ्रति स्म। भृजी
लङि, “लो" (६।१।१० पा० ) इति विर्भावे "सिजन्यस्तविदिभ्यश्च"
(३।४।१०८ पा० ) इति झर्जुमादेशः । स्त्रीणां वैमुख्येऽपि तत्प्रति-
विम्बाभिमुख्यात् पुंसां मुखमेव, स्त्रीणान्तु उभयथाऽपि क्लिष्टमित्यर्थः ।
अत्र वैमुख्येऽप्याभिमुख्यमिति विरोधस्य प्रतिमास्विति निरासाविरोधा-
भामोऽलङ्कारः ॥ ५५ ॥

·चयोदश: मर्गः। गावाञ्छया मुहरवाञ्चिताऽऽननान् निचयेषु यत्र हरिताश्मवेश्मनाम् । रसनाऽग्रलग्नकिरणामुरान् जनो हरिणान् गृहीतकवलानिवैक्षत ॥ ५६ ॥ विपुलाऽऽलवालभृतवारिदर्पगा- प्रतिमागतैरभिविरेजुरात्मभिः । यदुपान्तिकेषु दधतो महीमहः सपलाशराशिमिव मूलसंहतिम् ॥ ५७ ॥ जन:, तृणोति ।-[ यत्र ] मभायां, [ हरिताश्मवेश्मनां ] मरकतमणीनां यहागाम। 'गारुत्मतं मरकतमश्म गर्भो हरिमणिः, इत्यमरः। निचयेष ] सङ्केष, [ लगवाक्या ] तणाऽऽशया, [ महः, अवाञ्चिता- ऽऽननान् । नमितमुखान्, अत एव ! रसनाऽग्रलग्नकिरणामुगन् ] रमनाऽग्रेषु लग्ना: किरणाः अङ्गग इव येषां ते तान् ; अत एव । महोतकवलान् ] उपात्त गण ग्रामान्, [इव स्थितान् [हरिणान् ऐक्षत ईक्षितवान् । डेक्षतेलाड "आडजादौनाम्" (६।४।७२ पा.) इत्याट्, “आटश्च" (६।१० पा.) इति वृद्धिः । अत्र गावाञ्छयेति इग्णिानां मरकंतष तृणधान्तेर्धान्तिमदलङ्कारः; तन्मला चयं रहौतकवलत्वोत्प्रेति सङ्करः ॥ ५६ ॥ विपुलति ।-यदपान्तिकेषु यस्याः मभायाः, उपान्तिकेष ममौ- पष्, महोरुहः ] वृक्षाः, [विपलाऽऽलवालभृतवाग्दिर्पणप्रतिमागतः ] विपन्नष् आलवालेषु मूलजलाऽऽधारेषु । 'स्थादालवालमावालम्' इत्य- मरः । भृतानि सम्भृतानि, वागैण्येव दर्पणा:, तेषु प्रतिमा प्रतिविम्बतां, गतेः प्रतिविम्बितरित्यर्थः ; [ आत्मभिः ] स्वमूर्तिभिरित्यर्थः । [मपलाश- गणिं ] नपत्रमन्ततिं, [ मृलमंहतिं, दधत इव दधाना इव, [ अभि- ·शिशुपालबधे उरगेन्द्रमूईमहरनसन्निधे- महकन्नतस्य रसितैः पयोमुचः। अभवन् यदङ्गनभुवः समुच्चस- नवबालवायजमणिस्थलाकुराः ॥ ५८ ॥ नलिनौ निगूढसलिला च यव सा स्थलमित्यधःपतति या सुयोधने । . ]] विरेजुः]। स्वाऽऽलवालेषु स्वप्रतिविम्बितेः अधोमुखैः मूलष्यपि सपना दव रेजुरित्युत्प्रेक्षा ॥ ५७ ॥ उग्गेन्द्रेति ।-उरगेन्द्रमूईरुहरनसन्निधेः उग्गेन्द्राणां मूईसु कहागि रूढानि। इगुपधलक्षण: कः । * तेषां रत्नानां सन्निधेः मनि- धानात, [ मुहुरुन्त्रतस्य } यदा यदा तत्मनिधिः, तदा तदोदितस्यैत्यर्थः । [पयोमुचः] मेघस्य, रतिः ] स्तनितैः, [ यदङ्गनभवः ] यस्याः प्राङ्गणप्रदेशाः, [ समुच्छ्रसन्नवबालवायजमणिस्थलाङ्ग: ] ममुच्छ्रमन्तः प्रादुर्भवन्तः, नवाः प्रत्यग्राः, बालवायजमणिस्थलागः वयंभूप्ररोहा यासु ताः तथोक्ता: । अभवन || का बालवायो नाम वैदव्यप्रभवो देशविशेषः । उग्गेन्द्रमूर्द्वन्यरत्नाडु महोदितमेघध्वनर्विरभूमिरुद्भिन्नाङ्ग भवतीति प्रसिद्धिः ; तदुक्तम्,- उरगमूईन्यरत्नमविधानादकालेऽपि मेधा गर्जन्तौति वार्ता। केचित्त,- यवोरगरत्नं मेघरमितञ्च, तवैव वैदर्य भूमिः । अत्र समद्विमहम्न- वर्णनादुदात्तालङ्गारमेटः,-'तदात्तं भवेत् यत्र ममई वस्तु वयेते' इति लनणात् ।। ५८॥ नलिनौति ।-यत्र] सभायां, [च, निगूढमलिला टलच्छन्नत्वाद- दृश्यसलिला, [सा नलिनी ] वर्त्तते इति घोषः । ( या ] नलिनौ ; मुटु . "गपधज्ञापौकिर: क:' ( ३।१।१६५ पा.) इति मत्वम् ।

·योदयः मर्गः। ६४३ अनिलाऽऽत्मजब्रहसनाऽऽकुलाखिल- क्षितिपक्षयाऽऽगमनिमित्ततां ययौ॥ ५६ ॥ हसितं परेड परितः परिस्फुरत्- करबालकोमलमचावपेक्षितैः । उदकर्षि यत्र जलशनया जनै- मुहुरिन्द्रनौलभुवि दृरमम्बरम् ॥ ६ ० ॥ अभितः सदोऽथ हरिपागडवी रथा- दमलांशुमगडलसमुल्लसत्तनू । युध्यत इति [मुयोधने । दुर्योधने । "भाषायां शासियुधिशि- धृषिषिभ्यो युज् वक्रव्यः" (वा०) इति युच् । । स्थलमिति ] भ्रान्त्या, [ अधःपतति ] सति, [ अनिलाऽऽत्मजप्रहसनाऽऽकुलाखिलक्षितिपक्षया- उगमनिमित्तताम् ] अनिलाऽऽत्मजस्य भौममनम्य, प्रहसनेन अट्टहासैन, आकुलानां क्षुभितानाम्, अखिलक्षितिपानां क्षयाऽऽगमे नाशप्राप्तो, निमित्तता, [ ययो]। नलिनौदलच्छन्नत्वात् सुयोधनस्य जले स्थल- मस्तिषां मारगास्य पातः तेन भीमसेनप्रवासः, तेन राज्ञां क्षोभः, गतत्यथः । अत्र सभावर्णनाङ्गतया भौममेनादिचरितवर्णनाददात्ता- लङ्कारभेदः । लक्षणञ्चोकम् ॥ ५८ ॥ हसितुमिति ।-[यत्र] सभायां, परितः, परिस्फुरत्करबालकोमल- रुचो ] परिस्फुरन्ती करवालकोमला अमिण्यामा, रुचिर्यस्यास्तस्याम्, [ इन्द्रनौलभुवि इसितुं, परेण ] जानताऽन्येन जनेन, [उपेक्षितैः ] स्थल- मेतत्, न जलमिति उपदिष्टैः, [जनैः) अज्ञैगगन्तुकजनैः, [ जलशङ्मया जलभ्रान्त्या, [ मुहुः दूरम्, अम्बरं] वस्त्रम्, [उदकर्षि] नितम्बादुद्धृतम् । अत्र इन्द्रनौलस्थलसादृश्यात् सलिलभ्रान्तेर्धान्तिमदलङ्कारः ॥ ६ ॥ अभित इति ।- अध, अमलांशुमण्डलममुन्नसत्तनू ] अमलांशु- ·१४४ शिशुपालवधे अवतरतुर्नयननन्दनौ नमः शशिभार्गवावुदयपर्वतादिव ॥ ६१ ॥ तदलच्यरत्नमयकुड्यमादरा- दभिधातरौत दूत इत्यथो नृपे । धवलाश्मरश्मिपटलाविभावित प्रतिहारमाविशदसौ सदः शनैः ॥ ६२ ॥ नवहाटकष्ट कचितं ददर्श सः क्षितिपस्य वस्त्यमथ तत्र संसदि । मण्डलेन तेजःपुञ्जेन, समुनसन्त्यो भासमान, तन मृत्तौ ययोस्ती, नयन- नन्दनौ ] नेत्राऽऽनन्दकगै, [हरिपाण्डवो, सदोऽभितः ] सभाऽभिमुखम् । "अभितःपरितः-" ( वा० ) इति हितौया। [रथात्, शशिभार्गवी ] अमलत्यादिविशेषणविशिष्टो चन्द्रशुक्रो, [ नभ: अभितः नभोऽभिमुखम, [ उदयपर्वतात् ] उदयाख्यात्पर्वतात, उदयाचलादित्यर्थः, ( दव, अवतरतुः ] अवतीणवन्तो। तरतेलिट् “तृफलभजत्रपश्च" ( ६।४।१२२ तोदति -अथो धावतरणानन्तरम्, [ अमो ] हरिः, [ नृपे] युधिष्ठिर, [ आदगत्, इत इत इत्यभिधातरि ] मति, इत इत आगम्य- तामित्यभिदधान सतीत्यर्थः । [ तत् ] पूर्वोत्रम्, [ अलक्ष्यरत्नमयकुद्यम् । अदृश्यरत्नभित्तिकम्, [ धवलाश्मरश्मिपटलाविभावितप्रतिहारम् ] धव- लेन शुभेण, अश्मरश्मिपटनेन मणिप्रभापुञ्छन, अविभावितप्रतिहारम अलक्ष्यहारम् । 'स्त्री हारिं प्रतीहारः' इत्यमरः । [ सदः ] सभां, [शनैः, आविधत् ] प्रविष्टवान् । अत्र कुयप्रतीहारयोरलच्यत्वासम्बन्धेऽपि तत्सम्बन्धोकेरतिशयोक्तिः ॥ ६२ ॥ नवेति ।-[अथ ] प्रवेशानन्तरं, । मः] हरिः, [ तत्र, मंसदि] ।

·बयोदशः मर्ग:। ४५ गगनम्नशां मगिरुचां चयेन यत् सदनान्यदस्मयत नाकिनामपि ॥ ६३ ॥ उदयाद्रिमूटि युगपच्चकासतो- दिननाथपूर्णशशिनोरसम्भवाम् । मचिमासने मचिरधाम्नि बिमता- बलघुन्यथ न्यषदतां नृपाच्यतौ ॥ १४ ॥ मभायां, [नवहाटकेष्टकचितं नवाभिः हाटकेष्टकाभिः हिरण्येष्ठकाभिः, चितम् । 'हिरण्यं हेम हाटकम्' इत्यमरः। “इष्टकेषीकामालानां चिततूलभारिषु" ( ६।३।६५ पा० ) इति इम्वः । पक्कमत्तिकाविशेष- वाचकस्येष्टकाशब्दम्य तादृशि सुवर्णविकार सुवर्ण घटवदपचागत्प्रयोगः । [क्षितिपस्य ] युधिष्ठिरम्य, [ वस्त्यं ] • मदनम् । 'निशान्तवस्त्यसदनम्' इत्यमरः । [ ददर्श । यत् ] मदनं, [ गगनस्पृशाम् ! उस्तराणां, [ मणिरुचां, चयेन ] ममृहेन, [ नाकिनां देवानाम्, [अपि मदनानि. उदस्मयत ] अहसत्। म्मयतरुत्पूर्वात् कर्तरि लङ। अत्रापि नृप- मदनस्य सुरसदनादाधिक्यासम्बम्बेऽपि तत्मम्बन्धोतरतिशयोक्तिः ॥ ६ ॥ उदयाद्रीति – [ अथ ! पमदनदर्शनानन्तरम्, [ उदयाद्रिमर्द्धि: उदया ि शिखरे, [ युगपत्, चकासतोः] प्रकाशमानयोः । 'चकास दीप्तो' इति धातोलटः शत्रदिशः। दिननाथपूर्णशशिनोः] मूर्य- पूर्णचन्द्रमसोः, [ असम्भवां] सम्भवहितां, तयोस्तथाभूतयोर्योगपद्या- योगादभूतपूर्वामित्यर्थः । [रुचिं] शोभा, [बिभ्रती टपाच्यती, रुचिरधाम्नि ) उज्ज्वलतजसि, अलघुनि विपले, [आसने सिंहाऽऽसन, [ न्यषदताम् ] उपविष्टो । सदेलङि “पुषादि-" (३।१।५५ पा०) इति "वम्त्यम्' इत्यत्र “पम्न्यम्" इति पाठान्तरम् ।

·शिशुपालबधे सुतरां मुग्वेन सकललमच्छिदा सनिदाघमङ्गमिव मातरिश्वना । यदुनन्दनेन तददन्वतः पयः शशिनेव राजकुलमाप नन्दथुम् ॥ ६५ ॥ अनवद्यवाद्यलयगामि कोमलं नवगौतमप्यनवगीततां दधत् । चे ग्डादेशः, “सदिरप्रत:" (८।३।६६ पा०) इति षत्वम् । अत्र मम्भाव- नया अकंपूर्णेन्दुशोभासम्बन्धोक्तरसम्बन्धे सम्बन्धरूपाऽतिशयोक्तिः ॥ ६४ ॥ सुतरामिति ।- तत्, गजकुलं ] कुरुकुलम् । [ मकललमच्छिदा] मकलदुःख हारिगा, [ यदुनन्दनन । कृपोन, [ सनिदाचं ] मसन्तापम्, [ अङ्गं, मातरिश्वना] मातरिश्वा वायुस्तेन, [ इव, उदन्वतः ] उदका- न्यस्य मन्तीति उदन्वान् उदधिः। “उदन्वानुदधौ च" (८।२।१३ पा०) इति निपातः । तस्य, [ पयः ] जलं, [शशिनव, मुतगम् ] अत्यन्तम् । “किमेत्तिव्ययवादाम्ब-" (५।४।११ पा०) इति आमप्रत्ययः । [सुखेन अनशेन, [ नन्दथुम् ] आनन्दम्, [ आप] । 'स्यादानन्दथुगनन्दः' इत्य- मरः। “द्वितोऽथुच" (३।३।३८ पा० ) इत्यथुच्प्रत्ययः । मालो- पमा ॥ ६५ ॥ अनवद्येति ।-मविलासी विलामयुक्तः, लामिकविलामिनौजनः नर्तकस्त्रीजनः, [ सविलासलामिकविलासिनौजनः ! । 'नत्तकौलामिके समे' इत्यमरः । [अनवद्यवाद्यलयगामि अनवद्यम् अगा, वाद्यं वंशादि, तस्य लयः साम्यं, गौतस्य समकालत्वमित्यर्थः, तहामि द्रुतविलम्बादि- मानानुवर्तीत्यर्थः । 'तालः कालक्रियामानं लयः साम्यम्' इत्यमरः । नवं गौतं यस्य तत्, [ नवगौतम, अपि ] तथाऽपि, [ अनवगीततां दधत् ] इति विरोधेऽपिशब्दः ; अगर्हितन्वं दधदित्यविगेधाविरोधाभासः । 'अवगौतन्तु निर्वाद मुहुर्गोते च गर्हिते' इति विश्वः । [स्फटमात्त्वि ।

·त्रयोदशः सर्गः। स्फुटसात्विकाऽऽङ्गिकमनत्यदुज्वलं सविलासलासि कविलासिनीजनः ॥ ६६ ॥ सकले च तत्र गृहमागतं हरी नगरेऽप्यकालमहमादिदेश सः । सततोत्मवं तदिति नूनमुन्मुदी ग्भसेन विस्मृतमभून्महीभृतः ॥ ६७ ॥ इत्यमरः । लास्य- काऽऽङ्गिक मत्त्वमन्तःकरगां, तेन निवृत्तं नृत्यं मात्विकम्, अङ्गं हस्तादि, तेन निवृत्तमाङ्गिकम् । 'निर्वृत्ते त्वङ्गमत्त्वाभ्यां ई त्रिष्वाङ्गिकसात्त्विके' ते स्फुट यस्मिंस्तत्नयोक्तम् । वाचिकस्याप्युपलक्षणमैतत् । यथाऽऽह भगवान् भरतः,-"पदार्थाभिनयो नाम जयो वागङ्ग- मत्त्वजः' इति: अत एव कालिदासोऽपि,-'अङ्गसत्त्ववचनाऽऽश्रयं मिधः स्त्रीषु नृत्यमुपधाय दर्शयन्' इति। (कोमलं ] मधुग्नत्यम्, । उज्ज्वलम् उद्वतच्च, । अन्त्यत् । तोतं दशरूपके,-'भावा- श्रयन्तु नृत्यं स्याबृत्यं ताललयाऽऽश्रयम् । आद्यं पदार्थाभिनयो मार्गादेशी तथाऽपरः ॥ मधुगंइतभेदन तहयं विविधं पुनः । दण्डका पेण नाटकाऽऽद्युपचारकम् ॥” इति ॥ ६६ ॥ सकल इति ।- [च किञ्चेति चार्थः । । सः ] गजा, हगे कपणे, गहमागत मकन्न अपि तल, नगर इन्द्रप्रस्थे, [अकालमहम् ] अकाल प्रसिद्धवसन्ताद्यतिरिक्त काल, महम् उत्सवम् । 'मह उइव उत्सवः' इत्यमरः । [आदिदश ] आज्ञापयामाम । । नूनम् ] अलोत्प्रक्ष्यते । | उन्मुदः ] कृष्णाऽऽगमनादुत्कटानन्दस्य, [ महौभृतः] धर्मनन्दनस्य, तत्] नगरम् ; सततम् उत्सवा यस्मिन् तत् [सततोत्सवम्, इति इत्येतत्, [रभ- सन ] त्वरया, [ विस्मृतमभूत् ] । अन्यथा कथं कतकरणोपदिश: ? इति भावः ॥ ६७॥ - १ ·१४८ शिशुपालबध हरिराकुमारमखिलाभिधानवित् खजनस्य वार्तमयमन्वयुत च । महतोमपि श्रियमवाप्य विस्मयः सुजनो न विस्मरति जातु किञ्चन ॥ ६८ मत्त्व लोकदरवापमवाप्तरसोदयं नूतनत्वमतिरिक्ततयाऽनुपदं दधत् । .. हरिरिति ।-[च ] किञ्चति चार्थः। अखिलानि अभिधानानि नामानि, बत्तौति [ अखिलाभिधानवित् ] सकलनामप्रपञ्चाभिन्नः । 'नामरूप व्याकरवाणि' इति श्रुतगित भावः । 'आख्याऽऽहे अभिधानच नामधेयञ्च नाम च' इत्यमरः । [ अयं, हरि: ] कृष्ण: ; कुमारमारभ्येति { आकुमारम् । "आमर्यादाभिविध्या:” (२।१।१३ पा० ) इत्य- भिधानादव्ययीभावः । [स्वजनस्य } बन्धुजनम्य । 'बन्धुस्वस्वजना: ममाः' इत्यमरः । [वातम् । अनामयम्, आरोग्यमित्यर्थः । 'वातं फलान्यगंगे च' इत्यमरः । 'ब्राह्मणं कुशलं पृच्छत् क्षत्रबन्धमनामयम्' इति मनुस्मरणात्। [अन्वयुक्त ] अपृच्छत् । 'प्रश्नोऽनुयोगः पृच्छा च' इत्यमरः। युजः कर्तरि लङ्। तथा हि, [ महतौं, श्रियं ] सम्प- दम, [ अवाप्यापि, विस्मयः ] निरहङ्कारः, [ सुजनः |, अत एव [ जातु ] कदाचिदपि, [ किच्चन ] किमपि, [ न विस्मरति] | सुजन: सम्पनी- ऽप्यहारं न करीतौति भावः। सामान्येन विशेषसमर्थनरूपोऽर्था- न्तरन्यासः ॥ ६८॥ माति।-[ उभो, श्रीपतिः ] कृष्णः, [ असाववनः पतिः] धर्मसुतः, [च परस्परं, मर्त्यलोकदरवापं] मर्त्यलोकः मनुष्यलोकः, दरवापं दुर्लभम्, [अवाप्तरसोदयं ] प्राप्तरसोत्कर्ष, स्वादूभवदित्यर्थः । [ अतिरिक्ततया ] अतिस्निग्धतया, [ अनुपदम् ] अनुक्षणं, प्रतिवाक्यञ्च, [ नूतनत्वम् ] अपू- ·चतुर्दशः सर्गः। श्रीपतिः पतिरसाववनेश्च परस्पर सङ्कथाऽमृतमनेकमसिम्बदतामभौ ॥ ६६ ॥ इति श्रीमाघकविकृती शिशुपालबधे महाकाव्ये श्रोशब्दालतमर्गान्ते श्रीकृष्ण समागमो नाम त्रयोदशः मर्गः ॥ १३ ॥ चतुर्दशः सर्गः तं जगाद गिरमुद्गिरनिव स्नेहमाहितविकासया दृशा । वतां, [दधत्, अनकं बहुलं, मकथाऽमृतम् ] मकथा मम्भाषणं, चेदि- गजजगमन्धादिकार्यचिन्तारूपमिति यावत्, तदेवामृतं तत्, [ असि- वदतां स्वादितवन्ती। 'आकरः वपरभृरिकथानां प्रायशो हि मुहदोः महवामः' इति भावः । स्वदतों चापधायाः हुस्खः । मकथामृतमिति रूपकालङ्कार: स्वादनलिङ्गात् ॥ ६८ ॥ इति श्रीमहामहोपाध्यायकोलाचलमन्निनाथभूरिविरचितायां माघकाव्यव्याख्यायां मवषाऽऽख्यायां बयोदश: मगः ॥१३॥ तमिति ।-वदतौति वदः । पचाद्यच् । कुमितस्य वदः कहदः गद्यवाक् । 'गद्यवादौ तु कवदः' इत्यमरः। “ग्थवदयोश्च" (६।३।१०२ पा०) इति कोः कदादेशः । स न भवतीति [अकबदः साधुवादी, टिपः] युधिष्ठिरः, [ यज्ञकर्मणि ] यज्ञानुष्ठान, [मनः, समादधत्] सम्यगादधत्, शि-५५ ·शिशुपालबध यज्ञकर्मणि मनः समादधद् वाग्विदां वरमकहदो नृपः ॥ १ ॥ लज्जते न गदितः प्रियं परा त्रपाऽधिका। बौड़मेति न तव प्रियं वदन् होमताऽवभवतैव भूयत ॥ २ ॥ वक्तरेव भवति तदेव हृदि निधारीत्यर्थः। [ आहितविकासया ] कृतप्रमाद्या, [दृशा दृष्ट्या, [ नेहम्, उहिरन् ] उद्दमन्, [ इव] इत्युत्प्रेक्षा। दृष्टिविकासात् प्रकटितनेहः सन्नित्यर्थः । [ वाग्विदां ] वाचो विन्दति, वक्तुं विवेकच्च जानन्तौति वाग्विदः वाक्य कोविदाः । “मत्मृद्दिष-" ( शरा६१ पा० ) इत्यादिना विप। तेषां, [व] श्रेष्ठं, [ तं] हगि, [गिरं जगाद ] तरर्थग्रहणात् “याच्-" ( कारि० ) इत्यादिना गर्दहिकर्मकत्वम् । अनोत्प्रेक्षावृत्त्यनुग्रामयोः मंसृष्टिः। अस्मिन् मगै ग्योहता वृत्तम,- 'रानगविह रथोडता लगौ' इति लक्षणात् ॥ १ ॥ गिरं जगादत्युक्तं, तामेव गिरं दभिः प्रपञ्चति, लज्जत इत्यादिभिः । -[पर: ] अन्यः कश्चित् पुमान, प्रियं गदितः] प्रियवाक्य- मुक्तः मनित्ययः । गदेई हाऽऽदित्वादप्रधान कर्मणि कः। 'अप्रधान दहादौनाम्' इति वचनात् । [न लज्जते ] तस्योत्सुकत्वादिति भावः ; किन्तु [ वक्तुः ] स्तोतुः, [एवाधिका त्रपा भवति] ; भयाऽऽदिना मिथ्या- वाचकत्वादिति भावः। प्रकृते तु नैवमित्याह ।-[ तव प्रियं वदन् ] त्वां स्तुवन्नित्यर्थः । [ब्रीड़न एति ] अनन्तगुणाऽऽधारे त्वयि बहोरपि प्रिय गस्य अमिथ्यात्वादिति भावः; किन्तु स्तवनेन [ अत्रभवता] पूज्येन, एव डीमता भूयते ], प्रत्युत त्वमेवात्र जिद्वेषीत्यर्थः ; महता- मनुत्सुकत्वोः दिति भावः। 'पूज्यस्तत्रभवान्' इति सज्जनः। “इतरा- ·चतुदश: सर्ग:। तोषमति वितथेः स्तवैः पर- स्ते च तस्य मुलभाः शरीरिभिः । अस्ति न स्तुतिवचोऽनृतं तव म्तोत्रयोग्य । न च तेन तुष्यसि ॥ ३ ॥ बपि प्रियमयं तव ब्रुवन् न व्रजत्यनृतवादितां जनः । सम्वन्ति यददोषदूषित सार्व। सर्वगुणसम्पदम्त्वयि ॥ ४ ॥ भ्योऽपि-" ( ५।३।१४ पा० ) इति माविभक्तिके बलप्रत्यये सुसुपा इति ममासः ॥ २ ॥ तीषमिति ।-[ पर: ] त्वदन्यः, [वितथैः ] असत्यभृतैः, [स्तवैः ] स्तोत्रैः। 'स्तवः स्तोत्रं स्तुति तिः' इत्यमरः । [ तोषम् ] उत्सुकताम्, [एति, तस्य ] परस्य [ तं च ] मिथ्यास्तवाः, [शरौरिभिः ] प्राणिभिः, [सुलभाः ] अमम्ब इप्रलापानां निरगलत्वादिति भावः । त्वयि तु नैमित्याह, अस्तौति ।-है [ स्तोत्रयोग्य ! ] गुणाऽऽकरादिति भावः । अत एव [ तब ) सम्बन्धि, [ स्तुतिवचोऽनृतं, नास्ति ] न भवति, तिन म्तुतिवचमा, [न तुष्यसि न प्रसौदसि । च] ; गम्भौरत्वादिति भावः । श्लोकइयं पुरुषान्तगदपमानभूतादाधिक्यकथनाव्यतिरेका- लङ्कारः ॥ ३॥ बह्वपोति ।- अयं जनः ] स्वमित्यर्थः परामश्यते। [बह्वपि तव प्रियं, ब्रुवन् ] सन्, [ अन्तवादितां ] मिथ्यावादित्वं, [ न व्रजति ) न गच्छति। [ यत् ] यस्मात्, है [साव!] सर्वहितत्वात्सावः ; तत्सम्बो- धने। “सर्वपुरुषाभ्यां णढो" (५।१।१० पा०) इति णप्रत्ययः । दोषदूषिती न भवतोति [ अदोषदूषित ] सर्वागुणवर्जिते, [त्वयि अत्र ·६५२ মিয়া सा विभूतिरनुभावसम्पदा भूयसौ तव यदायताऽऽयति । एतदूढ़गुमभार। भारतं वर्षमय मम वर्तते वशे ॥ ५ ॥ सप्ततन्तुमधिगन्तुमिच्छतः कुर्वनुग्रहमनुजया मम। मूलतामुपगते प्रभो । त्वयि प्रापि धर्ममयवक्षता मया ॥ ६ ॥ सर्वगुणसम्पदः सम्भवन्ति ] ; अनारोपितगुणवादो भूयानपि न विप- व्यतीति भावः । अत्रोत्तरवाक्यार्थेन पूर्ववाक्यार्थसमर्थनाहाक्याथ- हेतुकं कालिङ्गम् ॥ ४॥ सेति ।-है [ ऊदगुरुभार ! विश्वम्भरत्वादिति भावः । [एतत्], भरतस्य गज्ञ इदं [ भारतं ] भारतनामाऽऽख्यं, [ वर्षम् ] । 'वर्षोऽस्वी भारताऽऽदी च' इति हेमः । 'लोकोऽयं भारतं वर्षम्' इत्यमरः । [अद्य इदानीम्, [आयताऽऽयति] बहुतरकालं स्थिरं यथा तथेत्यर्थः । 'उत्तर: काल आयतिः' इत्यमरः । [ मम, व0 ] आयत्ततायाम् । 'वश आयत्त- तायाञ्च' इति विश्वः । [ वर्तते ] इति [ यत, मा ] महशवर्तनं, विधय- प्राधान्यात् स्त्रीलिङ्गता। [तव, अनुभावसम्पदा ] सामर्थ्यातिशयानां, [ भूयसौ ] महती, [विभूतिः ] महिमा, कार्यमिति यावत्। त्वत्- प्रसादलम्वमिदमैश्वर्यमित्यर्थः । अत्र निजैश्वर्य्यस्य भगवदनुभावमम्पट विना सम्बन्धेऽप्यसम्बन्धोतरतिशयोक्तिः ॥ ५ ॥ तदेवं स्तुत्या हरिमभिमुखौकत्य कृत्यांशमावेदयति, मप्तेति ।- सप्त तन्तवः संस्था यस्य तं [ सप्ततन्तुं] क्रतुम् । “सप्ततन्तुर्मखः क्रतुः' इत्यमरः। [ अधिगन्तं ] प्राप्तम्, [ इच्छतः मम, अनुज्ञया ] अनुज्ञा- ·चतुदशः सगः। सम्भृतोपकरणेन निर्मला कत्तुमिष्टिमभिवाञ्छता मया। त्वं समोरण व प्रतीक्षितः कर्षण बलजान् पुपूषता ॥ ७ ॥ वौतविघ्नमनघेन भाविता सन्निधेस्तव मखन मेऽधुना। दानन, [ अनुग्रह ] प्रसाद, [ कुरु ], साहाय्यं कुर्वित्यर्थः । स्वतः समर्थस्य किं मदनुग्रहेणत्याह । हे [ प्रभो ! त्वयि, मूलतां] मुख्यकारणताम् अडित्वच्च, [ उपगत ] सति । [ मया, धर्ममयवक्षता] धर्मात्मक- वृक्षता, [ प्रापि ) प्राप्ता। प्राप्नोत: कर्मणि लुङ्। प्रागपि त्वदनु- ग्रहार्दिव धम्ममजयन् धर्मगजाऽहमस्मोति भावः । अन नृपस्य धी- वृक्षत्वेन हरेस्तन्मूलत्वेन रूपणात् सावयवरूपकम् ; तेन त्वदनुग्रहः सर्वधा प्राधनौयो मया धर्माधिनति तात्पय्यं व्यज्यते ॥ ६ ॥ मम्भृतति ।-निमलां ] निर्दाषाम, (इष्टिं] यागम्। यजेः स्त्रियां किन्, “वचिस्वपि-" (६।१।१५ पा० ) इत्यादिना सम्प्रसारणम् । [ कत्तुमभिवाञ्छता ) अत एव [ सम्भृतोपकरणेन] सम्पादितसाधन, [ मया, बलजान् ] धान्यराशोन् । 'बलजो धान्यराशिः स्यात्' इति वैजयन्ती। पुपूषता पवितुं साधयितुं, निस्तुषौकर्तुमित्यर्थः, इच्छता। पुनात: सन्नन्तालटः शनादेशः, “सनि ग्रहगुहो” (रा१२ पा.) इति चकारादिट: प्रतिषेधः । [ कर्षकेण ] कृषीवलेन, [ समौरण: ] वायुः, [स्व त्वं प्रतीक्षितः]। प्रवातं शूर्पादिना धान्यस्यात्क्षपः पवनम् । तहातं विनव त्वां विना समाहृतसम्भारेणापि मया यागो दुष्कर इति भावः ॥७॥ वोतविघ्नमिति ।-[ अधुना तव, सनिधेः ] हेतोः, [ मे, मखेन ] क्रतुना कर्ता। [वोतविनम् ] अविनम, [अनघेन ] निर्दोषेण,

·६५४
शिशुपालबध
को विहन्तुमलमास्थितोदये
वासरश्रियमशीतदोधितौ ? ॥ ८॥
खापतेयमधिगम्य धर्मतः
पयंपालयमवौधञ्च यत् ।
तीर्थगामि करवै विधानत-
स्तज्जुषस्व जुहवानि चानले ॥६॥
[ भाविता] भविष्यत इत्यर्थः। भावे लुद, "स्यसिच्सीयुट-
(६।४।६२ पा० ) इत्यादिना लुटि चिण्वद्भावात् वृद्धिः । तथा हि,-
अशोतदौधितो] उष्णांशो, [आस्थितोदये) प्राप्तोदये सति, [ कः, वामर-
श्रियं ] दिनशोभां, [ विहन्तुम्, अलम् ? | शकः ? न कोऽपौत्यर्थः ।
अत्र हरिमरीचिमालिनार्वाक्यभेदात् विम्बप्रतिविम्बतया मनिहित-
घोतितया ममानधर्मतया निर्दोषो दृष्टान्तालङ्कारः।-'यत्र वाक्य-
हर्य विम्बप्रतिविम्बतयोच्यत। सामान्यधर्मवाक्योक्तः स दृष्टान्तो निग-
द्यत' ॥ इति लक्षणात् ॥८॥
खापतंयमिति ।- यत् ], स्वपतो खामिनि मा [ खापतयं ।
वित्तम्। “पथ्यतिथिवसतिम्बपतैद" (४|४|१०४ पा० ) इति हम-
प्रत्ययः । 'द्रव्यं वित्तं खापतेयम्' इत्यमरः । धर्मतः) "क्षत्रियस्य विजि-
तम्” इति शास्त्रोक्तप्रकारादित्ययः । [ अधिगम्य ] लब्धा। यत्नेन
[पर्यपालयं ] पालितवान्, [ अवौवधं] वृद्धि, [च ] प्रापितवान् ।
तत् [तौधगामि विप्राधौन, [विधानतः, करवै] करिष्यामि । 'पालि
वईयेन्नित्यं बई पात्रेषु निर्वपेत्' इति स्मरणात् ; तच्च पात्रं त्वमेव-
व्याह ।-तत्] सर्वे, [ जुषस्व ] सेवस्व, सदैव भुजेत्यर्थः । 'जुषो
प्रौतिसेवनयोः' इति धातोर्लोट् । [अनल, जुहवानि च ] जुहुयाम् ।
तन्मुखेनापि तवैव भोक्तृत्वादिति भावः । जुहोतेः सम्प्रश्ने लोटि मेनिंग-
देशः ॥2॥

·चतुर्दशः सर्गः। ६५५ पूर्वमङ्ग ! जुहुधि त्वमेव वा स्नातवत्यवभृथं ततस्त्वयि । सोमपायिनि भविष्यते मया वाञ्छितोत्तमवितानयाजिना ॥ १० ॥ किं विधयमनया विधीयतां त्वत्प्रसादजितयाऽथसम्पदा । शाधि शासक । जगत्त्रयस्य मा- माश्रवोऽस्मि भवतः सहानुजः ॥ ११ ॥ पूर्वमिति ।- वा] इति पक्षान्तर, अथवेत्यर्थः । [अङ्ग!] है कष्ण ! 'अथ सम्बोधनार्थकाः। स्युः प्याटपाडङ्ग है है भोः' इत्यमरः । [ पूर्व चमेव, जुहुधि ] यजस्वेत्यर्थः । “हुभल्भो हेधिः” (६।४।१०१. पा० ) इति हैर्धिगर्दशः। सोमपानि त्वयि,अवधे] यज्ञे। 'दीक्षाऽन्तोऽवभृथो यजे' इत्यमरः । [मातति ] मति, ततः अनन्तरं, मया, वाञ्छिती- त्तमवितानयाजिना] वाञ्छितः उत्तमी वितान: राजसूयाऽऽख्यः । 'क्रतुविस्ताग्योरस्त्री वितानं त्रिषु तुच्छके' इत्यमरः, तेन तथा याजिना, [ भविष्यत ] | भावे लट्। त्वयि इष्टवति पश्चादहं यक्ष्ये इत्यर्थः । अत्र श्लोकयन हरेर्यागासम्बन्ध तत्सम्बन्धोक्तरतिशयोक्तिः ॥ १० ॥ किमिति । अथवा, [त्वत्प्रसादजितया । त्वत्प्रसादेन त्वदनुग्रहेण, जितया जयलम्चया, [ अनया, अर्थ सम्पदा ] धनसम्पदा, [ किं विधेयं किमनुष्ठेयम् ? [विधीयतां त्वयैव क्रियताम् । अहन्तु अखतन्त्र इत्याह,- है [जगत्त्रयस्य शासक ! ] न तु ममैवेति भावः। [ मां, शाधि ] शिक्षयेत्यर्थः । शार्लोटि "हुमल्भ्यो हेधिः" (६।४।१०१ पा० ) इति धिरादेशः "झलो भलि" (चारा२६ पा०) इति सकारलोपः । [ सहानुजः ] सानुज: सन्। “वोपसर्जनस्य" (६२ पा.) इति - ·शिशुपालबधे तं वदन्तमिति विष्टरश्रवाः श्रावयन्नथ समस्तभूभृतः । व्याजहार दशनांशुमण्डल- व्याजहारशबलं दधद वपुः ॥ १२ ॥ सादिताखिलनृपं महन्महः सम्प्रति खनयसम्पदैव ते । किं परस्य स गुणः समभुते पथ्यवृत्तिरपि यद्यरोगिताम् ? ॥ १३ ॥ महशब्दस्य मभावविकल्पः । [भवतः ] तव, [आश्रवः ] विधयः, [ अस्मि । 'विधया विनयग्राही वचनेस्थित आश्रवः' इत्यमरः । अत्रानाश्रवस्थाऽऽश्वत्वसम्बन्धोक्तरतिशयोक्तिरिति । दशश्लोक्यामाचार्य- मतेऽतिप्रियतराऽऽख्यानात् प्रेयोऽलङ्कारः;-'प्रेयः प्रियतराऽऽख्यानम्' इति लक्षणात्। आधुनिकाम्तु भावनिबन्धने प्रेयोऽलङ्कार इति लक्षयन्ति। स चोनौतस्तत्र तत्रीनेष्यतं च ॥ ११ ॥ तमिति ।-[ अथ ] अनन्तरं, विष्ठराविव श्रवसौ यस्य सः [विष्टर- श्रवाः । 'विष्णुर्नारायणः कृष्णो वैकुण्ठो विष्टरश्रवाः' इत्यमरः । [इति] एतादृशं, [ तं वदन्तं ] पं, [ समस्तभूभृतः ] सर्वान् पान्, श्रावयन्, दशनांशुमण्डलव्याजहारशबलं] दशनांशुमण्डलमिति व्याजो- ऽपदेशो यस्य तेन, हारेण मुक्ताहारेण, प्रबलं शारं, [ वपुर्दधत्, व्याजहार] व्याहृतवान् । अत्र दशनांशुमण्डजस्य व्याजशब्देनासत्यत्व- प्रतिपादनात् अपहवभेदः ॥ १२ ॥ यदुक्तं 'सा विभूतिः' इत्यादि, तनोत्तरमाह, सादितेति ।-[सम्प्रति, ते] तव, [ महत, मरः] तेजः, [खनयसम्पदैव ] निजनोतिमहिमव, [सादिताखिलनपं ] विजितसमखराजकम, न तु मदनुभावादिति

·चतुर्दशः सर्गः।
तत् सुरानि भवति स्थिते पुरः
कः क्रतुं यजतु राजलक्षणम् ? ।
उद्धृतौ भवति कस्य वा भुव:
श्रीवराहमपहाय योग्यता ? ॥ १४ ॥
शासनऽपि गुरुणि व्यवस्थितं
कृत्यवस्तुषु नियुङ्ग कामतः ।
।
भावः। तथा हि, [ पथ्यत्तिः ] पथ्या हिता, वृत्तिरन्नपानादिक्रिया
यस्य सः, [ अपि, अगेगिताम् ] आरोग्य, [ समनुतं यदि ] प्राप्नोतीति
चैत, [सः ] तदारोग्यमित्यर्थः । विधयप्राधान्यात् पुंलिङ्गता।
(परस्य] भिषजः, [ गुण: किम् ? ] नेत्यर्थः। अपथ्यवत्तेरारोग्यमोषध-
साध्यत्वादिषजी गुणोऽस्तु, हितमेध्याशिनो न तथेत्यर्थः । खयमसमर्थः
पराधीनसिद्धिरित्युपचार इति भावः । दृष्टान्तालझारः सुगमः ॥१३॥
यदुक्तं 'पूर्वमङ्ग ! जुहुधि त्वमेव' इति, तत्राऽऽह, तदिति । तत्]
तस्मात्, उक्तरीत्या तवैवाधिकारित्वादित्यर्थः। [सुराज्ञि ] विजय-
प्रजारक्षणाऽऽदिगुण योगात् शुइक्षत्रिये । “न पूजनात्" (५।४।६८ पा०)
इति समासान्तप्रतिषेधः। [भवति ] त्वयि, [ पुरः, स्थित ] सति,
[कः ] त्वदन्यः क इत्यर्थः । [राजलक्षणं ] राज्ञः क्षत्रियस्य, लक्षणं
चिह्नमसाधारणं यस्य तं, [ क्रतुं ] राजसूयमित्यर्थः [ यजतु ? ] न
कोऽपौत्यर्थः। 'राजा गजसूयेन यजेत' इति राजाधिकारताश्रवणा-
द्राजा त्वमेवेति भावः । सम्भावनायां लोट। अल दृष्टान्तमाह।-
[भुव उद्धृतो ] भुव उद्धरण, श्रीवराहम् ] आदिवराहम्, [ अपहाय
कस्य, वा] पुनः, [ योग्यता] सामर्थ्य, [ भवति ? ] न कस्यापीत्यर्थः ।
योगाय प्रभवतीति योग्यः। "योगाद्यच्च" (५३१११०२ पा० ) इति
यत्प्रत्ययः । अत्र राजवराहयोः वाक्यभेदन प्रतिविम्बकरणादृष्टान्ता-
लजारः ॥ १४॥

·शिशुपालबधे त्वत्प्रयोजनधनं धनञ्जया- दन्य एष इति माञ्च माऽवगाः ॥ १५ ॥ यस्तवह सवने न भूपति: कर्म कर्मकरवत् करिष्यति । तस्य नष्यति वपुः कबधतां बन्धुरीष जगतां सुदर्शन: ॥ १६ ॥ यच्चोक्तं 'सम्भृतोपकरणेन' इत्यादिना, तलाऽऽह, शासन इति ।- [गुरुणि ] अतिदुष्करे, [ अपि, शासन ] नियोग, व्यवस्थितं त्वदाज्ञा- करमित्यर्थः। [मां, कृत्यवस्तुषु ] कर्त्तव्यार्थेषु, [ कामतः ] यथेच्छं, [नियुत्व ] प्रेषय। अनुचितमेतन्नियन्तरौति सङ्कोचं वारयन्नाह, त्वदिति ।- त्वत्प्रयोजनधनं ] त्वत्प्रयोजनमेव धनं यस्य तं, त्वदर्थंक- निष्ठमित्यर्थः। मां [धनञ्चयात्] धनानि जयतीति धनञ्जयोऽज्जनः । "संज्ञायां भृतृजिधारिसहितपिदमः” ( ३।२।४६ पा० ) इति खश- प्रत्यये मुमागमः । तस्मात्, [एषोऽन्यः ] कृष्णः, [इति] मां [ माऽवगाः माऽवेहि च । नियोगसमुच्चयार्थश्चकारः। अवपूर्वादिगो “माडि लु” (३।३।१७५ पा.) इति लुङ् “इणी गा लुङि” (२।४।४५ पा०) इति गाऽऽदेश:, "न माझ्योग” (६।४।१४ पा० ) इत्घटप्रतिषेधः । उभयोस्तत्कायनिबन्धनान्नारायणात्मत्वाच नाऽऽवयोभैदप्रतिपत्तिः कार्यत्यर्थः ; तथा च, तबर्दव नियोगेऽप्यसकोच उचित इति भावः । एवानयोर्वाक्याथयो/तुहेतुमदावादाक्यार्थहेतुकं काव्यलिङ्ग- मलङ्कारः। स च कृष्णयोर्भेदाभेदरूपातिशयोक्तिमूल इत्यनयो- रङ्गाङ्गिभावेन सङ्करः ॥ १५ ॥ यच्चोतं 'वौतविनम्' इत्यादि, तनाभयदानं प्रतिजानौत, इति ।- [ यः ] भूपतिः, [ तव, इह ] अस्मिन्, [ सवने ] यज्ञे। 'सवनं यजने मान सोमे निर्दलनेऽपि च' इति विश्वः । [ कर्मकरवत् ] अत य ·चतुर्दशः सर्गः। । ६५६ इत्युदीरितगिरं नृपस्त्वयि श्रेयसि स्थितवति स्थिरा मम । सर्वसम्पदिति शौरिमुक्तवा- नुहहन्मुदमुदस्थित क्रती ॥ १७ आननन शशिन: कलां दध- दृर्शनचयितकामविग्रहः । . भृत्यवत्, [ कर्म न करिष्यति, तस्य ] भृपतेः, । वपुः, जगतां बन्धः ], क्षेमरत्वादिति भावः, [ एषः, मुदर्शनः ] मच्चक्रम् । 'शङ्खो लक्ष्मीपतेः पाञ्चजन्यश्चक्रं सुदर्शनः' इत्यमरः । [ कबन्धतां शिरःशून्यतां, नेष्यति प्रापयिष्यति, छम्यामि चक्रेणास्य शिर इत्यर्थः। 'कबन्धं सलिल प्रोक्रमपमूईकलवरे' इति विश्वः। अतो विघ्नशङ्का न कार्येति भावः । अत्र सुदान बन्धत्वरूपणाद्रुपकालङ्कारः ॥ १६ ॥ इतौति ।- [इति इन्यम्, [उदौरिगिरम् उपन्यस्तवाचं, [शौरिं, नृपः ] युधिष्ठिरः, त्वयि, श्रेयमि] अभ्युदये विषये, [स्थितवति ], त्वयि नेमकर मतीत्यर्थः, [ मम सर्वमम्पत् स्थिरत्युक्तवान् । मुदम् उद्दहन् ] महायसम्पत्त्या सन्तुष्यन् मन्, [ कतावदस्थित ] क्रतुं कर्त्तम् उद्युक्त- वानित्यर्थः । तिष्ठतर्लङि “उदोऽनूईकर्मणि" (१।३।२४ पा०) इत्यादिना- ऽऽन्मनेपदम् ; “स्थाघोरिच्च" ( ११२।१७ पा० ) इति मिच: कित्त्वादि- कारः, "हम्बादङ्गात्" (८।२।२७ पा०) इति सकारलोपः ॥ १७ ॥ अथ पञ्चविंशता श्लोकैग्नकधा ऋतं वर्णयति, आननत्यादि।- [आननन शशिन: ] कलामिव [ कलां ] कान्तिं, [दधत्]। निदर्शना- ऽलङ्कारः। शशिमुख इत्यर्थः। अन्यत्र, -शशिखण्डधरेत्यर्थः । [ दर्शन- क्षयितकामविग्रहः ] दर्शनन क्षयिती नाशितो, कामविग्रहो कामक्रोधौ येन सः । अन्यत्र,-दृष्टिदग्धस्मरशरोग, विमलैजलैः, आप्तत: ] मातः । 'नद्यां सातौति' दीक्षायां मानविधानादिति भावः । अन्यत्र- ·शिशुपालबधे आप्लुत: स विमलेर्जलैरभू- दष्टमूर्तिधरमूर्तिरष्टमौ ॥ १८ ॥ तम्य साक्ष्यपुरुषेण तुल्यतां बिधतः खयमकुर्वत: क्रियाः । कर्तृता तदुपलम्मतोऽभवदः वृत्तिभाजि करणे यथर्विजि ॥ १६ ॥ गनोदकसिक्ता गङ्गाधरेत्यर्थः । [सः] नृपः । अष्टानां पूरणी [अष्टमौ] "तस्य पूरणे डट” (५।४८ पा० ) इति उट् प्रत्ययः, "नान्तादसङ्घयादमट्” (५।२।४ पा०) इति मडागमः, 'टिड्डाणञ्-" (४।१।१५ पा०) इत्यादिना डोप । अष्टानां मूर्तीनां समाहारोऽष्टमूर्ति । "तद्धितार्थो-” (२१११५१ पा०) इत्यादिना ममाहारे द्विगुरेकवचनं नपुंसकञ्च। तस्य धगे धारयिता, अष्टमूर्तिधरः शिवः, तस्य मूर्तिः [ अष्टमूर्त्तिधरमूर्तिम्भृत् ] सोमदौक्षितोऽभूदित्यर्थः । तस्याप्यागमे शिव- मूर्तित्वप्रसिद्धेः । अत्र प्रताप्रक़तयोः नृपशिवयोः शिवशब्दमात्रमाध- ाऊषालङ्कारः ॥ १८ ॥ तस्येति ।-[क्रियाः] कर्माणि होमादीनि ; अन्यत्र,-पुण्य- पापकर्माणि । [म्वयम्, अकुवतः अननुतिष्ठतः ; अन्यत्र,-उदामौनस्य ; एव [साहापुरुषेण] मासाशास्त्रोक्तेनाऽऽत्मना, [तुल्यतां बिधतः, तस्य ] गज्ञः, [ करणे ] अन्तःकरणे, [ यथा ], बुद्धाविवेत्यर्थः । ऋतो यजतीति ऋत्विक् याजकः । 'ऋत्विजो याजकाच ते' इत्यमरः । "ऋत्विग्दधग-" (३।२।५८ पा०) इति निपातः। तस्मिन् [ ऋत्विजि वृत्तिभाजि ] होमादिव्यापारं कुर्वतीत्यर्थः ; अन्यत्र,-पुण्यपापकारिणि सति, [तदपलम्भतः] तस्य ऋत्विगवृत्तेरुपलम्भात् ममेदमित्यनुसन्धाना- देव, [ कर्तृता ] क्रियाऽनुष्ठातृत्वम्, [ अभवत् । तथैव विधिसामर्थ्या- दिति भावः । अत एवाह भगवान् जैमिनिः,–'अन्या वा स्यात् . अत 3B ·चतुर्दशः सर्गः। शब्दितामनपशब्दमुच्चकै- क्यलक्षणविदोऽनुवाक्यया । याज्यया यजनकर्मिगोऽत्यजन् द्रव्यजातमपदिश्य देवताम् ॥ २० ॥ परिक्रिया सानात् सत्यप्यात्मनेपदे' इति। अन्यत्र, तदुपलम्भतः तस्था बुद्धिवृत्तेरुपलम्भात् साक्षित्वेनानुसन्धानादेव कर्तृत्वमभवत् । खयं क्रियाभोगरहितोऽपि आत्मा बुद्धेः सविधानाद्रतस्फटिकवत्तथा भवतीत्यर्थः । उपमाऽलङ्गारः ॥ १४ ॥ शब्दितामिति ।-[ वाक्यलक्षणविदः ] मीमांसाशास्त्रज्ञाः, [यजन- कर्मिण: ] यजनव्यापारवन्तः ऋत्विजः । बौद्यादित्वादिनिप्रत्ययः । अनूच्यत इति अनुवाक्या तया [ अनुवाक्यया ] | 'अनूच्यया याज्यया जुहोति' इति श्रुतः । मा च प्रशास्तृपाट्या, तदभावे होटपाट्या देवताह्वानी ऋक् । वच: "ऋहलोण्यत्" (३।१।१२४ पा०) “चजोः कुपिण्यता:” ( ७३५२ पा०) इति कुत्वं, शब्दसंज्ञात्वात् “वचोऽशब्द- संज्ञायाम्” ( ७।३।६. पा० ) इति न प्रतिषेधः । [ उच्चकैः अनपशब्द यथा तथा, [शब्दितां] मन्त्रवणेनोच्चैः प्रकाशितामित्यर्थः । 'उच्चैः ऋचा क्रियते' इति विधानात्। 'शब्द संशब्दन' इति धातोश्चौरादि. कात् कर्मणि क्तः । [ देवताम् ] इन्द्रादिकाम्, [ अपदिश्य, द्रव्यजातं ] पशुपुरोडाशादि हविःसमूहम् । इज्यतेऽनयेति याज्या, सा च होटपाट्या यागाङ्गसाधनमृक् । “या न्यया जुहोति' इति श्रुतेः। पूर्ववत् “ऋह- लोर्ण्यत्" (३।१।१२४ पा०) इति करणे ण्यत्, “यजयाचरुचप्रवचर्चच" (७।३।६६ पा०) इति कुत्वप्रतिषेधः । तया [याज्यया,अत्यजन्] अयजवि- त्यर्थः । 'देवतोद्देशन द्रव्यत्यागो यागः' इति लक्षणात् । सच त्याग- सामान्यतः 'आहवनीये जुहोति' इति तदाइवनौय इति सामान्यन्यायात् विधानादन्यत्रेति ध्येयम् । द्रव्यत्यागस्थाध्वर्युमात्रकर्तृत्वेऽपि याज्या- पुरोऽनुवाक्यहारा होटप्रशास्त्रोरपि साहित्यादत्यजविति बहुत्वव्यपदेशः ·शिशुपालवधे सप्तभेदकरकल्पितखरं साम सामविदसङ्गमुज्जगौ। तत्र सूनृतगिरश्च सूरयः पुण्यमृग्यजुषमध्यगौषत ॥ २१ ॥ बवदर्भमयकाञ्चिदामया वौक्षितानि यजमानजायया । तथा च मैत्रावरुणेन पुरोऽनुवाक्यायामनूक्तायां तत्प्रकाशितदेवतोद्देश- नाध्वर्युझेटपठितयाज्यान्ते वषट्कारण सोमादिकं हविरग्नावत्या- क्षौदित्यर्थः । खभावोक्तिरलङ्कारः ॥ २० ॥ मप्लेति ।-[तत्र ] क्रतो। सामानि वेत्तौति [ सामविद् ] उहाता, [ सप्तभेदकरकल्पितखरं] सप्तभेदं सप्तप्रकारं यथा तथा, करेण हस्तेन, कल्पिता: सम्पादिताः, स्वग निषादादयः, यस्य तत्, करविन्यासभेदा- दिभियंचितसप्तस्वरमित्यर्थः। 'निषादर्षभगान्धारषड्जमध्यमधैवताः । पञ्चमश्चेत्यमौ सप्त' इत्यमरः । यहा,-खराः कष्टादयः । 'कष्टः प्रथमो द्वितीयो मन्दो नौचः' इत्यादयः । [साम वृहद्रथन्तरादिकम्, | असङ्गम् ] अस्खलितम्, [ उज्जगो] उदगायत्। (च) किञ्च, सन्तगिरः ] प्रियसत्यवाचः । 'प्रियं सत्यच्च सुटतम्' इत्यमरः । [ सूरयः] विद्वांसः होनाध्वर्वादयः, [ पुण्यं ] श्रेयस्करम्। ऋचश्च यषि च तत् [ ऋग्यजुषम् ] 'अग्निमौले' इत्यादिकम् । इन्दैकवद्भावः । "अचतुर- (५।४।७७ पा०) इत्यादिना इन्हे समासान्तनिपातः । [ अध्यगौषत ] । इङो लुङि “विभाषा लुङ्लङोः” ( २५० पा इति गाङादेशपचे "गाकुटादि-" ( १।२।१ पा०) इति कुटादित्वात् सिच: कित्त्वे "धुमा-" (६६६ पा०) इत्यादिना ईत्वम् । सामसामत्यादी वृत्त्यनुप्रासभेदो द्रष्टव्यः ॥ २१ ॥ बजेति। [बडदर्भमयकाचिदामया] वर्ष दर्भमयं दविकारं, ) अल ·चतुर्दशः सर्गः। शुष्मणि 'प्रणयनादिसंस्कृत तेहवींषि जुहवाम्बभूविरे ॥ २२ ॥ नाजसा निगदितं विभक्तिभि यक्तिभिश्च निखिलाभिरागमे । काच्चिदाम रशनागुणो यस्याः तस्याः। आग्नीध्रसन्नडया इत्यर्थः, "प्राशासाना मोमनसम्" इत्यत्तरेण “गार्हपत्यमूईज्ञमासौनां पत्नों मनह्य तिष्ठन्ती वाचयतीत्येके, मौ न दाम्ना अन्यतरतः पाशेन योत्रण इत्यापस्तम्बनचनात् । दामेति ।-"डाबुभाभ्यामन्यतरस्याम्" (४।१।१३ पा० ) इति डाप्प्रत्ययः। [यजमानजायया यजमानो यष्टा । “पूङयजोः शानन्" (३।२।१२८ पा०) इति यजेः शानन् प्रत्ययः । तस्य जायया पत्ना, [ वौक्षितानि ] दृष्टानि, [ हवौंषि ] आज्यादीनि। 'पत्नावेक्षते' इत्याज्यस्य पत्नावेक्षणमंस्कारविधानात् अर्थप्रधानत्वात् मर्वेषामाज्यादौनां प्राणभृन्नाायेन वौचितत्वव्यपदेशः । [प्रणयनादि- मंस्कृत] प्रणयन नाम गार्हपत्यादृदृत्य मन्त्रेणायतने मादनम् । आदि- शब्दात् परिस्तरणपरिधानसम्मार्गादिसंस्कारसङ्गहः । तैः प्रणयनादिभिः संस्कृतं आहितातिशये, [ शुष्मणि ] अग्नौ। 'वर्हिः शुष्मा कृष्णवर्मा' इत्यमरः । अत्रापि 'आहवनौये जुहोति' इति इयमाने अध्वर्युः कर्ता। 'जुइपात्रव्यापूतया सुवाहवनौयं प्रधानम्' इति न्यायवचनात् । [तैः ] ऋत्विग्भिः, [ जुहवाम्बभूविरे]। जुहोतेः कर्मणि लिट्, “भौह्रौ- भृहुवाम्-" (३।११३८ पा०) इति विकल्पादामप्रत्ययः। अत्र विषयस्य योक्त्रस्यानुपादानन विषयिणः काञ्चोगुणस्यैव तदभेदेन निर्देशानेटे अभेदरूपातिशयोक्तेरनुप्रासेन सङ्गरः ॥ २२ ॥ नति ।-तत्र ] तस्मिन्, [ कर्मणि ] यज्ञकर्मणि । अन्यथाश्रुतस्य शब्दस्यान्यथालिङ्गवचनादिभेदेन विपरिण मनमूहः, कुशलाः [ ऊहकुशलाः ] । प्रयोग एषामस्तौति प्रयोगिणः] प्रयोक्तारः ऋत्विजः, [ आगमे ] आम्नाये, [निखिलाभिर्विभक्तिभिः] प्रथमादिभिः सब- तत्र ·शिशुपालवधे तत्र कर्मणि विपय्यंगौनमन् मन्त्रमूहकुशला: प्रयोगिणाः ॥ २३ ॥ संशयाय दधतोः सरूपतां दूरभिन्नफलयोः क्रियां प्रति । विभक्तिभिस्तिड्विभक्तिभिश्च । विभक्तिग्रहणं वचनोपलक्षणम् । [व्यक्तिभिः ] लिङ्गः, [च] । अञ्जसा सुखेन, निगदितुं पठितुं, न भवन्त्य- शक्यत्वादिति [ नाञ्जसा निगदितुम् ] । “अञ्जस उपसंख्यानम्" (वा० ) इति अलुक्, नञर्थस्य नशब्दस्य सुपसुपा इति समामः ; अथवा, अञ्जसेति तृतीयान्तप्रतिरूपकमव्ययं तत्त्वार्थे । 'अञ्जमा तत्त्व- तूर्णयोः' इति विश्वः । अञ्जसा तत्त्वत इत्यर्थः। अस्मिन्पचे नैकपद्य- नियमः। तं [ मन्त्र] कर्माङ्गदेवतारूपवाक्यं, [विपय॑णोनमन् ] विपरिणमयन्ति स्म, विपरिणमितवन्तः इत्यर्थः । विपरिपूर्वकात् ख्यन्तात् णम्धातोः लुङ्, सन्वद्भावे "सन्यतः” ( ७४४७८ पा० ) इत्यभ्यासस्येत्वम्, “दीक़ लघोः” (७।४।८४ पा० ) इति दी: “उप- सर्गादसमासेऽपि णोपदेशस्य" (८४१४ पा० ) इति गुत्वम् । नाञ्जसेति पाठविशेषणगत्या मन्त्रविपरिणमनहेतुत्वात् पदार्थ हेतुक काव्यलिङ्गम् ॥ २३॥ संशयायेति ।-[ मंशयाय ] मन्देहीत्पादनाय, [ मरूपतां ] सादृश्यं, [दधतोः] उभयत्र रूपमाम्यादयं ममासोऽयं वेति संशयं कुर्वतोरित्यर्थः । यथेन्द्रशत्रुरित्यनेन्द्रस्य शत्र: शासयिता हन्तेति षष्ठीतत्पुरुषः, उतेन्द्रः शत्रुयस्येति बहुव्रीहिरिति मारूप्यमंशयः। तत्रानियमे दोषमाह ।- क्रिया प्रकृतं कर्म तां [क्रियां प्रतितामुद्दिश्येत्यर्थः । दूरभिन्नम् अत्यन्त- विलक्षणं फलं ययोः [ दूरभिन्नफलयोः ] तयोरर्थभेदात् कर्मण: फलभेदं प्रतिपादयतोरित्यर्थः । यथेन्द्रशवरित्यवैव षष्ठीसमासस्येष्टचे वृत्रस्येन्द्र- हन्तत्वं, बहुव्रौहो तु तस्येन्द्रेण बध्यत्वमिति फलभेद इति भावः । [ समासयोः ] एवंविधयोः प्रसक्तयोः सतोरित्यर्थः । भावलक्षणे सप्तमी।

·चतुदशः सर्गः। शब्दशासनविदः समासयो- विग्रहं व्यवसमुः स्वरण ते ॥ २४ ॥ लोलहेतिरसनाशतप्रभा- मगडलेन लसता हसन्निव । प्राज्यमाज्यमसक्कदषट्कृतं निर्मलीमसमलौढ़ पावकः ॥ २५ ॥ [शब्दशामनविदः ] शब्दशास्त्रज्ञाः । अन्येषामनधिकारादिति भावः। [ते] प्रकता ऋत्विजः, [स्वरेण] तत्तत्समासविहितस्वरवशेन, [विग्रहं] वाक्येन समर्थाभिधानं, [ व्यवसमुः ] निश्चिक्युः। अस्मिन् स्वरेऽयं ममामः, तत्रायं विग्रह इति अन्यतरपक्षावधारणं चक्रुः । यथेन्द्रशत्रु- रित्यत्रैव पूर्वपर्ट उदात्तत्वेन बहुव्रीहिम्वरेण बहुव्रीहिसमासनिश्चयः, इन्द्रः शत्रयम्येति विग्रहावधारणमित्यर्थः । व्यवपूवम्य स्यतलिटि "आदेच-" (६।११४५ पा० ) इत्याचे दिर्वचनादिकायें भेरुमादेशः । अत्र मंशयजनकत्वफल भेदप्रतिपादकपदार्थयोविशेषणगत्या 'मन्दिग्धे न्यायः प्रवतंत' इति न्यायेन विग्रहम्य व्यवसायहेतुकत्वात् पदार्थहेतुकं काव्यलिङ्गमलङ्कारः ॥ २४ ॥ लोनति ।- लसता प्रकाशमानन, [ लोलहेतिरसनाशतप्रभा- मण्डलन ] लोलाचला, हेतयो चाला एव, रमना रसज्ञा। 'वनेयो- र्चालकौलाचितिः शिखा स्त्रियाम्' इति, 'रसज्ञा रसना जिहा' रति चामरः। तासां शतानि तषां प्रभामण्ड नेन, [ हमविव] इति रूपकमकीर्णोत्प्रेक्षा। [पावकः j वह्निः, विषटकतं] वषटकारेगा त्यक्तं, हुतमित्यर्थः । 'हुतं त्रिषु वषटकतम्' इत्यमरः। [निर्मलौमसम्] अमलिनं, शुद्धमित्यर्थः । 'मलौमसन्तु मलिनम्' इत्यमरः । “ज्योत्स्ना- तमिस्रा-" (पारा११४ पा०) इत्यादिना मलशब्दात् मत्वर्थे ईमसच्- प्रत्ययान्ता निपातः। [प्राज्यं ] प्रभृतम्, [ आज्यममकत्, अलोढ ] ·शिशुपालबधे तत्र मन्त्रपवितं हविः क्रता- वनतो न वपुरेव केवलम् । वर्णसम्पदमतिस्फुटां दध- नाम चोज्वलमभूद्धविर्भुज: ॥ ६ ॥ स्पर्शमुषामुचितं दधच्छिवी यहदाह हविरगुतं न तत् । आखादयत्। लिहः खरितत्त्वाल्लङि कते "हो ढः” (दा।३१ पा० ) इति ढत्वम् । “भषस्तथोर्थोऽधः” (८।२।४० पा० ) इति धत्वे टुत्वे ढलोपदीघौं ॥ २५ ॥ तत्रेति ।-[तत्र क्रतो। मन्त्रपवितं] मन्त्रैः उत्पवनादिमन्त्रैः, पवितं पविलितं, शोधितमित्यर्थः । “पृङश्च” (७।।५१ पा० ) इति विकल्यादिडागमः। [इविः ] आज्यादिकम्, [अन्नतः ] भञानस्य । अशभॊजनार्थालटः शत्रादेशः। हवींषि भंत इति [ हविर्भुजः ] अग्ने: सम्बन्धि, [अतिस्फुटाम्] अतिविकमितां, [वर्णसम्पदं ] रूपसमृद्धि, [दधत्, केवलम् ] एकम् । 'केवलं त्वेककत्नयोः' इति शाश्वतः । [वपुरेव, उज्ज्वलम्] ओजिष्ठं, [नाभत्], किन्तु अतिस्फुटाम् अतिव्यक्तां, वर्णसम्पदम् अक्षरसमुदाय, धत् । 'वर्णो हिजादौ शुक्लादौ स्तुतौ वर्णन्तु चाक्षरे' इत्यमरः । [नाम ] हविर्भ गिति नामधेयं, [च ] उज्ज्वलं रूढ़म, अभृत् । निरन्तरं हविर्भोजनादपुः पुष्टिमाप। नाम चार्थवदा- सौदित्यर्थः । अत्र भोजनस्थानत इति विशेषणगत्या हेतुत्वात् पदार्थ- हेतुकं काव्यलिङ्गम् ॥ २६ ॥ स्पर्शमिति ।-[ उचितं ] स्वाभाविकम्, [उष्णम्] उष्णाख्यं, [ स्पर्श ] स्पर्शनेन्द्रियमानग्राह्यं गुणविशेषं, [ दधत् ] दधानः, [शिखौ ] शिखा- वानग्निः। बौद्यादित्वादिनिः । [हविः ] आज्यादिकं, [ ददाह ] ·चतुर्दशः मर्ग:। गन्धतोऽपि हुतहव्यसम्भवात् देहिनामदहदोघमंहसाम् ॥ २७ ॥ उन्नमन् सपदि धूमयन् दिश: सान्द्रतां दधदधःकृताम्बुदः : ग्रामियाय दहनस्य केतनः कौतयन्निव दिवौकसां प्रियम् ॥ ८ ॥ भस्मोचकार, इति [ यत्, तत् अद्भुतं न ], उष्णस्पर्शसहकतस्थाग्ने: पार्थिवद्रव्यदहनशक्तः स्वाभाविकवादिति भावः । कुत: ?-[हुत- हव्यमम्भवात् ] हुतहवनीयहविर्जन्यात्, [ गन्धतः ] गन्धात्, [ अपि ] सनामिकगुणादपोत्यर्थः, [ देहिनां ] गन्धं जिघ्रता प्राणिनामित्यर्थः, [ अंहसां] पापानाम, [ओघम् अपौति भावः। [अदहत] भस्मौकत- वान्, नाशितवानित्यर्थः। अदायटहनं त्वाश्चर्यमिति भावः । अत्रोषण- स्पर्शधारणम्य शिखिविशेषणभावेनास्य हविर्दाहहेतुत्वात् पदार्थहेतुकं तावदेक कार्यालङ्गम् ; उत्तगर्दै वंहसां भस्मौकरणाभावलक्षणदाह- विरोधस्य नाशलक्षणया ममाघानाद्विरोधाभासे लक्ष्यस्य वाच्याभेदाध्य- वसायमृलातिप्रायोक्तिप्रतिभान्थापितः, एवादाचंदाहकत्वरूपी वाक्यार्थभूतपूर्वोतपदार्थहेतुककाव्यलिङ्गमहकतो हविदंहनाङ्गतत्वहेतु- रिति वाक्यार्थहेतुकं कायलिङ्गमन्यैः प्राधान्येन सङ्गीर्यते ॥ २७ ॥ उन्नमन्निति ।-सपदि) होमक्षा मेव, [ उनमन् ] उगच्छन्, [ दिशः, धूम्रयन् ] धूम्रवर्णाः कुर्वन्, [ मान्द्रतां ] नौरन्धता, [ दधत् ], अत एव [अधःकताम्बुदः ] शोभयाऽवधीरितमेघः, मेघोपरि गतश्च, [ दहनस्य ] अग्ने:, [ केतनः ] केतुः, धम इत्यर्थः । द्योगको येषां तेषां [दिवौकसां ] देवानाम् । पृषोदरादित्वात् साधुः । अथवा,-दिवमोको येषामिति विग्रहः। 'दिवं खर्गान्तरिक्षयोः' इति विश्वः । तेषां, [ प्रियम् ] इष्टं, [ कौतयन् ] कथयन्, [इव] कौतनईतोरिव, कौत्तनार्थमिवेत्यर्थः ।

·शिशुपालवधे निर्जिताखिलमहानवौषधि- स्यन्दसारममृतं ववलिगः । नाकिनः कथमपि प्रतीक्षितुं हृयमानमनले विषेहिरे ॥ २६ ॥ तब नित्यविहितोपहतिषु प्रोषितेषु पतिष द्युयोषिताम् । . अत एव फलोत्प्रेक्षा। कौतयनिति "लक्षणहेत्वोः क्रियायाः" (३।२।१२६ पा० ) इति हेत्वर्थे लटः शत्रादेशः । [ द्याम् ] अन्तरिक्षम्, [इयाय ] प्राप। इगो लिट् ॥ २८॥ निर्जितेति ।-नाकः स्वर्गः एषामस्तौति । नाकिनः ] देवाः, अखि- लानां महार्णवौषधीनां महार्णवमन्यनसमये उत्थितानां दिव्योषधि- लतानां, स्यन्दः मन्यनानिःमती रमः, तस्य मार: मष्ठांशः, अमृतमिति यावत्, स निर्जितो येन तत् [निजिताखिलमहार्णवौषधिस्यन्द- सारम् ] अमृतादपि स्वाहित्यर्थः । [ अमृतं] हविराख्यातम् । 'अमृतं यज्ञशेषे स्यात् पौषे सलिल घृत' इति मेदिनी। [ववलिारे । अभ्यवजहुः। 'वला भोजने' कर्तरि लिट् । 'वलां चाभ्यवहार प्रत्यवसानच जेमनम्। जग्धिः' इति हलायुधः। तस्यामताधिका व्यक्ति । - [अनले हयमानं ] दीयमानममतमिति भावः। [प्रती- चितुं कथमपि, विषेहिरे मोढ़वन्तः, होमविलम्ब कञ्चिदसहन्तेत्यर्थः । वृषणाऽऽतुरः प्रागेव जिवतीति रसातिशयोक्तिः । अत्र हविषोऽमृतमित्य- भेदोत्याऽभेदरूपातिशयोक्तिस्तविशेषणपदार्थस्य वलानहेतुत्वात् काव्य- लिङ्गभेदः तया मझौयंते । “परिनिविभ्यः सेवसितमयसित्रुसह- (८७० पा० ) इत्यादिना सहेः षत्वम् ॥ २८ ॥ तोति ।-[ तत्र ] क्रतो, [नित्यविहितोपइतिषु ] नित्यं विहितो- पद्दतिष कृताहानेषु, [ पतिषु ] भर्तृषु इन्द्रादिषु, [प्रोषितेषु ] प्रवास

·चतुर्दशः सर्गः।
गुम्फिताः शिासि वेणयोऽभवन्
न प्रफुल्लसुरपादपस्त्रजः ॥ ३० ॥
प्राशुराशु हवनौयमत्र यत्
तेन दौर्घममरत्वमध्यगुः ।
उहतानधिकमेधितौजसो
दानवांश्च विबुधा विजिग्यिरे ॥ ३१ ॥
गतेषु । वसे: कर्तरि क्तः । “वसतिक्षधो-" ( ७।२।५२ पा०) इतौडा-
गमः। [ द्युयोषितां ] स्वर्गस्त्रीणां इन्द्राण्यादौनां, [शिरसि वेणयः
जटा एव, [ गुम्फिताः ] ग्रथिताः, [ अभवन् । प्रफुल्बसुरपादपस्रजः ]
प्रफुल्लाः विकसिताः, सुरपादपसजो मन्दारमालाः, [ न ] गुम्फिता
अभवन् ।
अन सुरयोषितां वेण्यमम्बन्धेऽपि मम्बन्धोक्तेः स्रक्सम्बन्धेऽप्य-
मम्बन्धोक्तश्श सम्बन्धेऽसम्बन्धरूपा असम्बन्धे सम्बन्धरूपा चातिशयोक्तिः।
ताभ्याञ्च कतोरजसत्वं व्यज्यते, इत्यलझारेण वस्तुध्वनिः ॥ ३० ॥
प्राशुरिति ।- [विबुधाः सुगः, [ अत्र ] क्रतो, [आशु ] क्षिप्रम् ।
इयत इति [ हवनौयं ] हविः, [ यत्, प्राशुः ] प्राशितवन्तः । 'अश
भोजने' लिट, द्विवचनादिकाय “श्रत आदः” (७४।७० पा०)
इत्यभ्यासदीर्घः। [तैन ] हविःप्राशनेन, [ दौ] चिरभोग्यम्, [ अम-
रत्वं] देवत्वम्, [ अध्यगुः ] प्रापुः । “दुणो गा लुडि:” (२।४।४५ पा०,
इति गादेशः । किञ्च, [ अधिकम् ] अत्यन्तम्, [ एधितौजसः ] वर्द्धित-
बलाः सन्तः, [ उद्दतान् ! उदृप्तान्, [ दानवांश्च ] असुरांश्च, [विजि-
ग्यिरे ] जितवन्तः। विपूर्वाजयतेः कर्तरि लिट। “विपराभ्यां जे:"
(१।३।१८ पा० ) इत्यात्मनेपदम् । अत्र विबुधानां दीर्घामरत्वा-
मुरविजयित्वासम्बन्धेऽपि सम्बन्धोक्ततिशयोक्तिः, एधितौजस्त्वस्य विशे-
षणगत्या विजयकेतुत्वात् काव्यलिङ्ग, तदत्यापितश्चामरत्वासुरविजय-
क्रियासमुच्चय इति सङ्गरः । “गुणक्रियायोगपद्यं समुच्चयः' इत्यलङ्कार-
सर्वस्खलक्षणात् ॥ ३१ ॥

·शिशुपालबधे नापचारमगमन् कचित् क्रिया: सर्वमत्र समपादि साधनम् । अत्यशेरत परम्परं धियः सचिगाां नरपतेश सम्पदः ॥ ३२ ॥ दक्षिणीयमधिगम्य पशिशः पतिपावनमथ दिजव्रजम् । . नापचारमिति ।-[ अत्र ) क्रतो, [ क्वचित् ] कुत्रापि, [क्रियाः ] कर्माणि, [अपचारं] लोपविषयविपर्य्यामादिदोषं, [नागमन् ] । गमेलुंङि “पुषादि-" (३।१।५५ पा०) इत्यादिना चेरडादेशः। अन- पचार हेतुमाह। अत्र [ सर्व माधनं, समपादि ] सम्पन्नम्। पद्यतः कर्तरि लुङ्, “चिण ते पदः” (३।११५० पा० ) इति चिणप्रत्ययः । कर्मणि वा, सम्पादितमित्यर्थः । “चिण भावकमगोः" (३।१।६६ पा०) इति चिण्प्रत्ययः। साधनसम्पत्तिमेव व्यनकि, अतीति ।- सलं यज्ञतन्त्रं येषामस्तौति [ सत्रिणाम् ] ऋत्विजाम् । 'मत्रमाच्छादने यजे' इत्यमरः। [धियः ] उत्तरोत्तरप्रयोगविज्ञानानि । तदुक्तम्, 'आचतुर्थाकर्मणोऽन्ते समौक्ष्येदं करिष्यामि' इति। तथा [ नरपतेः ] गज्ञः, [ सम्पदः ] पदार्थसमृद्धयः, [त्र परस्परम्, अत्यरित ] अति- शयितवत्यः, उभयेऽप्यतिममग्रा इत्यर्थः ; ज्ञानद्रव्ये हि क्रियामाधन तत्सम्पन्नस्य कुतः क्रियाऽपचार इति भावः । अवानपचारवाक्यार्थस्य साधनसम्पत्तिवाक्यार्थहेतुकत्वाद्दाक्यार्थहेतुकं काव्यलिङ्गं, तस्य पर- स्परातिशयक्रियारूपधर्मसाम्यगम्यौपम्यकेवलप्रकतधौसम्पहोचण्या तुल्य- योगितयोज्जीविततेत्यनयोरङ्गाङ्गिभावन सङ्करः ॥ ३२॥ दक्षिणीयमिति ।--[ अथ ] अनन्तरं, [ दक्षिण: ] औदार्यवान् । 'दक्षिण: मरलोदागे' इत्यमरः । [क्षितिपति: ] राजा। दक्षि- णामईतौति दक्षिणीयाः । 'दक्षिणीयो दक्षिणाहस्तल दाक्षिण्य ·चतुर्दशः सर्गः दक्षिण: क्षितिपतिय॑शिश्राद दक्षिणा: सदसि राजसूयकोः ॥ ३३ ॥ वारिपूर्वमखिलासु सक्रिया- लब्धशुद्धिषु धनानि बौजवत् । भावि बिभ्रति फलं महद् दिज. क्षेत्रभूमिषु नराधिपोऽवपत् ॥ ३४ ॥ इत्यपि' इत्यमरः। "कडनरदक्षिणाछ च" (५।१६८ पा० ) इति छप्रत्ययः। तं [ दक्षिणीयं] । पङ्क्तः खाधिष्ठितायाः, पावनं पाव. यितारं, [ पङ्क्तिपावनम् । पावयत: कर्तरि ल्युट। [विजव्रजं] ऋत्विग्वर्गमित्यर्थः । [ पङ्क्तिशः ] पङ्क्तयनुसारेण, [ अधिगम्य ] प्राप्य, (मदसि राजसूयकोः गजन्यकाण्डाता इत्यर्थः । [दक्षिणा:] दक्षिणा- शब्दः स्फुटार्थः। गजनृय कोरित्यत्र दक्षिणार्थ एव ढको विधानात् । [व्यशिशणत् ] विश्राणयति स्म, वितीर्णवानित्यर्थः 'विश्राणनं वितरणम्' इत्यमरः । 'श्रण दान' इति धातोलुंङ् “णो चयपधाया इस्वः” ( ७।४।१ पा० ) इति स्वः । वृत्त्यनुप्रासोऽलङ्कारः ॥ ३३ ॥ वारौति ।-नराधिपः] राजा, [सत्कियालब्धशुद्धिषु] सत्कियाभिः अभिषेकसंस्कारैः, लम्चा शुद्धिः निर्दोषता याभि: तासु, [ अखि लासु। हिजक्षत्रभूमिषु ] विजा एव क्षेत्रभूमयः केदारभूमयः, तासु। 'लं गेहे पुरे देहे केदारे योनिभार्ययोः' इति वैजयन्ती [ भावि भविष्यत्, [ महत् फलं ] स्वर्गादिकं, धान्यादिकच्च, [विधति] विभाणानौत्यर्थः । “वा नपुंसकस्य” (७१।७८ पा०) इति विक. मान्नुमागमप्रतिषेधः । [धनानि, बोजवत्] बौजे तुल्यं, [ वारिपूर्वम् ] उदकदानपूर्वकम, [ अवपत् ] उप्तवान्, दत्तवानित्यर्थः । अत्र बोजवत् इत्युपमानम्। “तेन तुल्यम्" (५।१।११५ पा०) इति तुल्यार्थे वते- विधानात्। तथाऽपि वापक्रियायोगात् बिजनेति रूपकसमासः, ·शिशुपालबधे किं नु चित्रमधिवेदि भूपति- दक्षयन् हिजगणानपूयत। राजत: पुपुविरे निरेनसः प्राप्य तेऽपि विमलं प्रतिग्रहम् ॥ ३५ ॥ स स्वहस्तकृतचिह्नशासनः पाकशासनसमानशासनः । । नोपमितसमासः; किन्तु रूपकस्याङ्गमुपमा तदत्यापितत्वादिति सङ्करः ॥ ३४॥ किमिति ।-[भूपतिः, अधिवेदि ] वेद्यां, मखवेद्यामित्यर्थः । विभक्त्यर्थेऽव्ययीभावः । [ हिजगणान् ] ऋत्विग्गणान्, [ दक्षयन् ] हष- यन्, दक्षिणाप्रतिग्रहेण मदक्षिणान् कुर्वन्, प्रतिग्राहयन्नित्यर्थः । 'तत्क्षणे दक्षिणां प्रतिगद्य' इति श्रतिदर्शनात् । 'दक्ष नैपुण्ये' इति धातोय॑न्ता- बटः शनादेशः। अत एव 'निष्णात दक्षिणे वापि नैपुण्ये निपुणेऽपि च' इति भट्टः । [ अपूयत ] पूतोऽभवत्, इति कर्मकर्तरि लङ्। [किं नु चित्रं ] दाता पूत इति न चित्रमित्यर्थः ; किन्तु प्रतिग्रहौताऽपि पूत इति चित्रमाह।- ते ] हिजगणा, [ अपि निरेनसः] निष्पापात्, [राजतः ] राज्ञः । पञ्चम्यास्तसिल। [विमलं ] शुद्धं, [प्रतिग्रहं प्राप्य, पुपुविरे ] पूता बभूवुः । 'विशुद्धाश्च प्रतिग्रहः' इत्यभिज्ञानादिति भावः । अत्रापि पूञः कर्मकर्तरि लिट। प्रतिग्रहीताऽपि शुद्ध इति विरोधः। स एव वाक्यार्थभूतश्चित्रत्वनिषेधहेतुरिति विरोधवाक्यार्थ- हेतुककाव्यलिङ्गयोरङ्गाङ्गिभावेन समरः ॥ ३५ ॥ स इति ।-[ पाकशासनसमानशासनः ] पाको नाम कोऽपि राक्षसः, तस्य शासनः शासकः, हन्ता इत्यर्थः, पाकशासनः इन्द्रः तेन समानं शासनं तुल्या आज्ञा यस्य स इत्यर्थः । [स] राजा, [स्वहस्त- कतचिशासनः ] स्वइस्तेन कृतं लिखितं, चिई खनामलेखनादि- ·चतुर्दशः सर्गः। आ शशाइतपनार्णवस्थिते- विप्रसादकृत भूयसौर्भवः ॥ ३८ ॥ शुद्धमश्रुतिविरोधि बिभ्रतं शास्त्रमुज्ज्वलमवर्णसङ्करैः । पुस्तकैः सममसौ गणं मुहु- र्वाच्यमानमशृगोद दिजन्मनाम् ॥ ३७॥ लाञ्छनं, येषु तानि शामनानि नियमपत्राणि यस्य सः, दत्तखहस्त- लेखाणितशासनः सन्नित्यर्थः । [आ शामतपनार्णवस्थिते: ] शशाङ्ग- तपनार्णवानभिव्याप्य, आकल्पमित्यर्थः । अभिविधावाङ्। “आमा- दाभिविध्योः” (२।१।१३ पा०) इति विकल्पादसमामः । [ भूयसोः, भुवः ] देयभृमौः, [विप्रमात् विप्राधौनाः । “देये वा च” (५।४।५५ पा०) इति चकारात् सातिप्रत्ययः। [ अक्रत] कृतवान्, दत्तवानित्यर्थः को लुङि तङ, "उश्च" (१।२।१२ पा०) इति मिचः कित्त्वात् "हवादङ्गात्" (घारा२७ पा०) इति मकारलोपो गुणाभावश्च । पाकशासनसमानशासन इत्युपमाऽनुप्रासयोः संसृष्टिः ॥ ३६ ॥ शुद्धमिति। [असौ पः, [शुइम्] आचारपूतम् ; अन्यल,-विभक्ति- विपरिणामेन, शुद्धरकलझैः । श्रुतिविरोधि वेदविरुई, न भवतीति [ अश्रुतिविरोधि शास्त्र, बिभ्रतं] आत्मनि धाग्यन्तं, मकलवैदिकशास्त्रा- भिज्ञमित्यर्थः । “नान्यस्ताच्छतुः” (७।११७- पा०) इति नुम्प्रतिषेधः । अन्यत्र,-श्रुत्यविरोधिभिः पुराणादिभिः । [वाच्यमानम्) अन्वयगुणादि- क्रमेण प्रस्तूयमानम् ; अन्यत्र,-वाच्यमानैः द्विजगणेन व्याख्यायमानै- रित्यर्थः । वचेचौरादिकात् कर्मणि लटः शानजादशः । [उञ्चलं,विज- मनां] ब्राह्मणानां, [गणम, अवर्णसङ्करैः] असफोर्णाक्षरैः ; अन्यत्र,- जातिमाररहितमिति विपरिणामः । [पुस्तकैः समं] पुस्तकाक्षरी क्यः सह, [अश्टणोत्] । दानकाले प्रत्येकं ब्राह्मणानां गुणान् गोष्ठीश्च श्रुतवान् - लि-५७ ·शिशुपालबधे तत् प्रणौतमनसामुपेयुषां द्रष्टुमाहवनमग्रजन्मनाम् । आतिथेयमनिवारितातिथि: कर्तुमाश्रमगुमः स नाश्रमत् ॥ ३८ ॥ इत्यर्थः । मुखस्थविद्यानामपि पुस्तकधारणादिलक्षणत्वेनोक्तमित्यदोषः । अत्र पुस्तकैः समं हिजगणम् अश्टणोदिति सम्बन्धिभेदे भिन्नयोः श्रव- णयोरभेदाध्यवसायाद् भेदे अभेदरूपातिशयोक्तिचमत्कारिणौ, दिजानां प्रकृतत्वात् पुस्तकानीव द्विजानिति वैवक्षिकोपमानोपमेयभावपर्यवमा- यिनी श्लेषसङ्कीर्णसहोक्तिरलङ्कारः। 'महार्थेनान्वयो यत्र भवेदतिश- योक्तितः । कल्पितौपम्यपथ्यंन्ता सा सहोकिरिहेष्यते ॥' इति लक्षणात् । केचित् पुस्तकः समं वाच्यमानमिति योजयित्वा पुस्तकेष द्विजगणान्, लेख्येषु पठ्यमानानिति व्याचक्षते। तैः पुस्तकेषु शास्त्रभरणामम्भवाद- वर्णसङ्करति श्लिष्टविशेषगावगतप्रक्तश्लेषभङ्गः पुस्तकानां वाचनकरण- वात् समादिशब्दवैयर्थ्यमक्रमहोत्यलमाग्भ्रंशश्चेति एवमादयो दोषा दुस्तराः, इत्यलं विस्तरेण ॥ ३७ ॥ तदिति ।-[ अनिवारितातिथिः] अनिवारिताः अप्रत्याख्याता:, अतिथयो येन मः,[आश्रमगुमः] आश्रमाणां ब्रह्मचर्य्यादौनां,गुरुर्नियन्ता, [ स: ] राजा, (तत्] ; आ ममान्तात्, जुहोत्यस्मिन् इति [आहवनं ] यागम् । जुहोतेयंट। [ द्रष्टुम्, उपेयुषाम् ] आगतानाम् ; [प्रणीतमनसां] मत्कर्मदर्शनात् इष्टचित्तानाम्,[अग्रजन्मनाम्] । अतिथिषु साधु [ आतिथेयम् ] अतिथिसत्कारम् । “पथ्यतिथि-" (४४।१०४ पा० ) इत्यादिना ढप्रत्ययः । [ कर्त, नाश्रमत् ] न श्रान्तः । श्राम्यते: पुषादित्वालुङि चे रङादेशः । अत्रानिवारितातिथित्वस्य विशेषणगत्या श्रमनिषेधहेतुत्वात् काव्यलिङ्ग, तदनुप्रासन संसृज्यते ॥ ३८॥ अत एव ·चतुर्दशः सर्गः। मृग्यमाणमपि यद् दुरासदं भूरिसारमुपनोय तत् स्वयम् । आसतावसरकाशिणो वहि- स्तस्य रत्नमुपदौकृतं नृपाः ॥ ३६ ॥ एक एव वसु यद्ददौ नृप- स्तत् समापकमतयंत क्रतोः । त्यागशालिनि तपमुतै ययुः सर्वपार्थिवधनान्यपि क्षयम् ॥ ४० ॥ मृग्यमाणमिति ।-[ यत् ] रत्नं, [ मृग्यमाणम् ] अन्विष्यमाणम, [ अपि, टुगसदं ] दुर्लभ, [ भूरिसारं] महासारम, [ उपदोकतम् ) उपायनोकतं, मनसा यथासङ्कल्पितमित्यर्थः । 'उपायनमुपग्राह्यमुप- हारस्तथोपदा' इत्यमरः । [ तत्, रत्नं ] श्रेष्ठवस्तु । 'रत्नं श्रेष्ठे मणावपि' इति विश्वः। [टपाः स्वयमुपनीय, तस्य ] राज्ञः, [ अवसरकाशिण: ] मवाऽवसरं प्रतीक्षमाणाः, [वहिः,आसत] स्थिताः,इत्यैश्वातिशयोक्तिः । अत्र रत्ने उपदात्वस्याऽऽरीप्यमाणस्य प्रकृतोपयोगात् परिणामालङ्कारः एक इति ।-[ एक एव नृपो यत्, वसु ] धनं, दिदी], उपायनमिति भावः । [ तत् ] धनमेव, [ क्रतोः, समापकं ] सम्परकम्, [अतक्यंत] दक्षिणादानादिसर्वक्रतुव्ययपर्याप्ततया तर्कितमित्यर्थः । [ तपःसुते ] धर्मपुले, [ त्यागशलिनि] सति, [ सर्वपार्थिवधनान्यपि, क्षयं ] व्ययं, । ययुः ] । अलेकपाधिवधनस्य सर्वपार्थिवधनानाच्च क्रतुसमापकत्व- क्षयोपगतत्वयोरसम्बन्धेऽपि तत्सम्बन्धोक्तेः अतिशयोक्ती तयोथ सापेक्षत्वात् सजातीयसङ्करः ॥ ४० ॥ .

·शिशुपालबधे प्रौतिरस्य ददतोऽभवत् तथा येन तत्प्रियचिकौर्षवो नृयाः । म्पर्शितैरधिकमागमन् मुदं नाधिवेश्म निहितैपायनैः ॥ ४१ ॥ यं लघुन्यपि लघूकृताहितः शिष्यभूतमशिषत् स कर्मणि । प्रीतिरिति ।-[ ददत: ] दानं कुर्वतः, [ अस्य ] गज्ञः, [ तथा ] तेनैव प्रकारेण, गजोपायनानाम् अर्थिसात्करणेनैव, [प्रौतिः, अभवत्] आसीत्, न तु कोशरहार्पणेनेत्यर्थः । कुतः ?-[ येन ] प्रकारेण, [ तत्- प्रियचिकीर्षवः ] तस्य गज्ञः, प्रियं चिकौर्षवः प्रियं कर्तुमिच्छवः । मधुपिपासुप्रभृतित्वात् द्वितीयासमासः । [टपाः, स्पर्शितैः ] प्रति- पादितः। 'स्पर्शनं प्रतिपादनम्' इत्यमरः । [ उपायनैः ] उपहारैः, [ अधिकं ] यथा तथा, [मुदम्, आगमन् ] प्राप्ताः । तथैव प्रभुप्रौतिसिद्धेः सोपायनानां सिद्धिनियोगलाभाच्चेति भावः । [अधिवेश्म ] वैश्मनि, [निहितैः ] उपायनैमुदं [ न ] आगमन् ; तथोक्तप्रयोजनासिद्धेरिति भावः । येनैव राज्ञां मोदः स्वस्य च महान् धर्मलाभः, तेनोपायना- नामर्थिसात्करणादेव गज्ञ: प्रीतिगसौत्, न कोशटहार्पणादित्यर्थः ; अत एव दानसङ्कयोः प्रकृतयोः प्रोत: महपरिहारेण दान एव नियमनात् परिसङ्ख्याऽलङ्कारः,-'एकस्यान कत्र प्राप्तावकत्र नियमनं परिसङ्घया' इति लक्षणात् । एतेन सर्ववदानं व्यज्यते, इत्यलङ्गारेग वस्तुध्वनिः ॥ ४१॥ यमिति ।-लचकता अल्पोकताः, अहिताः शत्रवो येन सः [ लघ- कताहितः]। [मः ] राजा, शिष्येण तुल्यं [ शिष्यभूतम् । 'भूतं क्ष्मादौ पिशाचादी न्याय्ये सत्योपमानयोः' इति विश्वः । “सहसुपा" (२२११४ पा०) इति नित्यसमासः । [यं ] टपं, [लघुनि ] अल्पे, ·चतुर्दशः सर्गः। सम्मई नृपतिभिर्नूपोऽपरै- गौरवेण ददृशेतरामसौ ॥ ४२ ॥ आद्यकोलतुलितां प्रकम्पनैः कम्पितां मुहुरनौगात्मनि । वाचि रोपितवताऽमुना महौं राजकाय विषया बिभेजिरे ॥ ४३ ॥ अपि, कर्मणि] यनीयपशुरक्षणादिकर्मणि, [अशिषत्] आज्ञापितवान् । "सर्तिशाम्यर्तिभ्यश्च" (३।११५६ पा० ) इति लुङि चे रङादेशः “शास इदहलोः” (६।४।३४ पा० ) इतौकारः। [ अमौ] कर्मकरः, [ मपः, अपरैः ] ततोऽन्यः, पतिभिः, मम्पृहम्] अहो सम्मानः !! इति साभि- लाषं, [ गौरवेण, ददृशेतराम् ] अतिशयेन दृष्टः । दृशैः कर्मणि लिट् ; " तिच" (५४५६ पा० ) इति तरपप्रत्यये “किमेत्तिव्ययवादा- म्बद्रव्यप्रकर्ष" (५।४।११ पा० ) इत्यामुप्रत्ययः "तद्धितश्चासर्वविभक्रिः" (१११३८ पा०) इत्यव्ययमंज्ञा । अत्र कर्मकरनृपस्थेतरपकर्तुक- विशिष्टदर्शनकमत्वासम्बन्धेऽपि सम्बन्धीतः अतिशयोक्तिः, तया राज्ञो निरङ्कुशाज्ञत्वं व्यज्यत इत्यलङ्कारेण वस्तुध्वनिः ॥ ४२ ॥ आद्येति ।-आद्यकोलतुलिताम् ] आद्यकोलः आदिवराहः । 'वगहः शूकरो दृष्टिः कोलः पोत्री किरिः किटिः' इत्यमरः । तेन तुलितां कल्याऽऽदौ उद्धृताम् । तथाऽपि [ प्रकम्पनैः] प्रक्षोभकैहिरण्याक्ष- प्रमुखैः, [ कम्मितां ] क्षोभितां, [ महोम्, अनौगात्मनि अनवरूपायां, केनापि अकम्पितायाम्, अस्खलितायामित्यर्थः, [ वाचि, रोपितवता ] स्थापितवता, स्थिरण गेपर्णन स्थिरीकुर्वतेत्यर्थः । [अमुना ] राज्ञा, राजकाय] राज्ञां समूहाय । “गोत्रोक्ष-" (8।।३५ पा०) इत्यादिना बुञ्प्रत्ययः। [विषयाः ] देशाः। 'नौवज्जनपदो देशविषयौ तूपवर्त-

·६७८
মিল
आगताहावसितेन चेतसा
सत्त्वसम्पदविकारिमानसः ।
तत्र नाभवदसी महाऽऽहवे
शाववादिव परामखोऽर्थिनः ॥ ४४ ॥
नम्' इत्यमरः । [ बिभेजिरे] अस्थायमिति विभक्ताः; प्राक्
विजयोद्धृतान् गज्ञः पुनः पदेषु स्थापयामासेत्यर्थः। अवाऽऽदिवगहो
महीमुद्धृतवानेव, वाचैवासौ तु निरातङ्ग स्थापितवांश्चेति उपमाना-
टुपमेयस्थाऽऽधिक्यकथनाद् व्यतिरेकालङ्कारः ॥ ४३ ॥
आगतादिति ।- [सत्त्वसम्पदविकारिमानस: ] सत्त्वसम्पदा गुणा-
ऽधिक्येन, अविकाग्मिानसो लोभाभिभवाभ्याम् अनुपप्लुतचित्त इत्यर्थः ।
'सत्त्वं गुणे पिशाचादी बले द्रव्यस्वभावयोः' इति विश्वः । [अमो]
गजा, [ तत्र ] तस्मिन् ; आ समन्तात् जुह्वति अस्मिन् इत्याहवी यागः ।
'ऋदोरप' (३।३।५७ पा० ) इति जुहोतरप्प्रत्यये गुणावादशौ। आइ-
यन्ते शत्रवो यस्मिन् इत्याहवो युद्धम् । 'आङि युडे' (२३७३ पा० )
इति बयतेरापर्वादपप्रत्ययः, सम्प्रसारणम् । 'आइवो यागयुद्धयोः'
इति विश्वः । महांश्चासो स च महाऽइवस्तस्मिन् [ महाहवे, व्यवसितन ।
निश्चितेन, धनलाभं निश्चितवता; अन्यत्र, शालोमत्युरेवेति निश्चित-
वतेत्यर्थः । व्यवपूर्वात् स्यत: सकर्मकत्वादयविवक्षिते कर्मकर्तरि
तः। 'प्रसिडेरविवक्षातः कर्मणोऽकर्मिका क्रिया' इति वचनात् ।
[चैतसा आगतात् ] चेतसा स्वयं निश्चित्याऽऽगतादित्यर्थः । [अर्थिन: ]
याचकात्। प्रवरेव शालवः। खार्थेऽण प्रत्ययो राक्षसवत्। तस्मात्
[ थानवात, व परामखो नाभवत् ] | 'आहवेष्वनिवर्तिवं प्रजाना-
चैव पालनम्। शुश्रूषा ब्राह्मणानाच राज्ञां श्रेयस्करं परम् ॥ इति
मनुस्मरणात् इति भावः । श्लेषसौर्णयमुपमा ॥ ४ ॥

·चतुर्दशः सर्गः। ६७६ नक्षतार्थिनमवज्ञया मुहु- चितस्तु न च कालमाक्षिपत् । नादिताल्पमथ न व्यकत्थयद्- दत्तमिष्टमपि नान्वशेत सः ॥ ४५ ॥ निर्गुणोऽपि विमुखो न भूपते- निशीगडमनसः पुरोऽभवत् । । नैवतेति ।-स.] राजा, [अर्थिन] याचकं, [मुहुः, अवज्ञया अना- दरण, [नैक्षत। तईि विलम्बितं किम् ? नेत्याह । -[ याचितस्तु ] प्रार्थित एव, [कालं, नाक्षिपत् ] न यापयामाम (च] । याचकबहुत्वात्, ताल्पदाता ?-नेत्याह । - [अन्यमध] अल्पमपि, * (नादित ] न ददौ, किन्तु यथाऽर्थिकाममिति भावः। ददात ङि तडि “स्थाध्वोरिच्च" (१२।१७ पा.) इतौकार: “इस्वादङ्गात्" (८।२।२७ पा०) इति सलोपः । तईि विकत्यनः किम् ?-नत्याइ।-[ न व्यकत्दयत् ] आत्मश्लाघां न चकार। 'कत्य श्लाघायाम्। किञ्च, [ इष्टं ] प्रियम, [ अपि, दत्तं ] वस्तु, [ नान्वर्शत ] नानुतप्तवान् ; दत्तानुतापस्थातिप्रत्यवायहेतुत्वा- दिति भावः। अत्रार्थिसन्दोहयाच्ञाऽऽदिबाहुल्यरूपकारणसामग्राऽपि विलम्बाऽऽदिकार्यानुत्पत्तेः विशेषोक्तिरलङ्कारः,-'तत्सामग्रमादनुत्पत्ति- विशेषोक्तिर्निगद्यते' इति लक्षणात् । तथा दातुः सात्त्विकं व्यज्यत, इत्यलङ्कारेण वस्तुध्वनिः ॥ ४५ ॥ निर्गुण इति ।-[ दानशौण्डमनसः ] दानशूरचित्तस्य, बहुप्रद- स्येत्यर्थः । 'स्युवदान्यस्थूललक्ष्यदानशोण्डा बहुप्रदे।' 'मत्ते शोण्डोत्कट- चौवा' इति चामरः । भूपते:, पुर:] अग्रे, निर्गुण:] तपोविद्याऽऽदिगुण- पव पथशब्दोऽन्यथै समुन्नयरूप, तथा च मेदिनी,-"प्रथाथो संशय याता- मधिकारी च मङ्गल। विकल्पानन्तरप्रश्नकालारम्भसमुच्चये ॥" ति ।

·६८. शिशुपालबधे वर्षकस्य किमपः कृतोनते- रम्बुदस्य परिहार्यमूषरम् ? ॥ ४६ ॥ प्रेम तस्य न गुणेषु नाधिक न स्म वेद न गुणान्तरञ्च सः । दित्मया तदपि पार्थिवोऽर्थिन गुण्यगुण्य इति न व्यजौगगात् ॥ ४७ ॥ - अम्बृ देने त्यथः होनः, [ अपि, विमुखः ] निष्फलः, [ नाभवत् ] ; किन्तु पूर्णकाम एवा- भवत्। भूरिदाने सर्वस्यापि पात्रत्वादिति भावः ; अत एव तैनापाल- वर्षदोषोऽपि न करुणवृत्तेरित्याशयेन दृष्टान्तमाह, वर्षकस्येति ।- [ अपः ] जलानि। “न लोक-" (२२२६८ पा०) इत्यादिना षष्ठी. प्रतिषेधः। [ वर्षकस्य ] वर्षणशीलस्य । “लषपत-" (२२।१५४ पा० ) इत्यादिना उकञ्प्रत्यये लघूपधगुणः। [कतोन्नतःक़तोदयस्य, अम्बदस्य] "कत्यानां कर्तरि वा' (२२३७१ पा० ) इति षष्ठी। 'स्थादूषः क्षारमृत्तिका' इत्यमरः । तद्दत्वम् (ऊषरम् । 'ऊषवानूषरो हावयन्यलिङ्गो स्थलं स्थली' इत्यमरः। “ऊषसुषिमुष्क मधो र:” (५।२।१०७ पा०) इति रप्रत्ययः। [ परिहाय्यं ] त्याज्यं, [किम् ? ] नेत्यर्थः । अत्र पर्जन्यभूपालयोर्वाक्यभेदेन विम्बप्रतिविम्ब- तया समानधर्माभिधानात् दृष्टान्तालङ्कारः ॥ ३६॥ प्रेमेति ।-[तस्य ] गज्ञः, [गुणेषु अधिकं प्रेम न ] इति, [न] । किन्तु अस्येवेत्यर्थः । [स: ] राजा, [ गुणान्तरं] गुणविशेष, [ न वेद ] न वेत्ति, [स्म] इति, [ न च] किन्तु वेदेवेत्यर्थः। "लद मे" (११८ पा०) इति भूतार्थे लट् “विदो लटो वा" (३२४८३ पा०) इति णलादेशः। 'सम्भाव्यनिषेधनिवर्त्तने ही प्रतिषेधो' (अधि० १म अध्या० सू०) इति वामनः । सम्भावितयोरविमर्शादेवागुणप्रौतिज्ञान- योनिषेध इति भावः । [तदपि तथापि, पृथिव्या ईपरः [पार्थिवः] ।

·चतुर्दशः सर्गः। ६८१ दर्शनानुपंदमेव कामतः खं वनौयकजनेऽधिगच्छति । प्रार्थनाऽर्थरहितं तदाऽभवत्- दौयतामिति वचोऽतिसर्जने ॥ ४८ ॥ मैत्यर्थः। "सर्वभूमिपृथिवीभ्यामणी" (५.११४१ पा०) इत्यप्रत्ययः । [दित्सया दातुमिच्छया, मर्वपात्रदानकौतुकेनेत्यर्थः । “मनि मौमा-" (७४।५४ पा०) इत्यादिना इसादेशः, "अत्र लोपोऽभ्यासस्य" (७५८ पा०) इत्यभ्यासलोपः । [अर्थिनं] याचकं, [ गुणो] गुणवान्, [ अगुण्यः ] नायं गुणवान्, [ इति, न व्यजोगणत् ] न गणयति स्म । गुणप्रियोऽपि गुणज्ञोऽपि दानशौण्डोऽर्थितया गुण्यगुण्यौ न गणयामा- गणेणाँ चङि "ई च गण:" [ ७।४।६७ पा०) इत्यभ्या- • सस्य विकल्यादीकारः । अल गुणप्रियत्वगुणज्ञत्वरूपकारणसामग्री- ऽपि गुणागुणविमर्शरूपकार्यानुत्पत्तेः दित्सयेत्युक्तनिमित्ता विशेषोक्ति- रुक्त लक्षणात् ॥ ४७ ॥ दर्शनति ।- वनौयकजने] अर्थिजने। 'वनौयको याचनको मागणी याचकार्थिनी" इत्यमरः । [दर्शनानुपदं राजविलोकनानन्तरम्, [ एव], प्रार्थनामकत्वेत्यर्थः । [ कामतः ] यर्थच्छं, [खं] धनम्, [ अधिगच्छति ] लभमाने सति। [तदा, दीयतामिति वचः ] दोय- तामित्येतत् पदं, [प्रार्थनाऽर्थरहितं ] प्रार्थना याच्ञा, मह्यं दौयता- मिति वाञ्छा, सेवार्थस्तेन रहितं शून्यं सत्, तदा [ अतिसर्जने ] त्यागे, [ अभवत् अवर्तत मह्यं दौयतामिति अर्थि वाक्याभावादस्मै दीयतामिति दाटवाक्यमेवान्वर्धमभूदित्यर्थः । अर्थिनामागमनमेव याचनमिति विवेकिनां किं याच्जादैन्यदर्शनचापलनेति भावः । अन दीयतामिति वचसः प्रार्थनार्थवर्जनेन तैनातिसर्जनार्थताकथना- देकस्थानेकत्वसत्तावकत्र नियमनाऽऽख्या परिसङ्ख्या ॥ ४८ ॥ 3 ·शिशुपालबधे नानवाप्तवमुनाऽर्थकाम्यता नाचिकित्सितगदेन रोगिणा । इच्छताऽशितुमनाशुषा न च प्रत्यगामि तदुपेयुषा सदः ॥ ४६ ॥ खादयन् रसमनकसंस्कृत- प्राकृतरकृतपावसकरैः। भावशुद्धिसहितैर्मुदं जनो नाटकैरिव बभार भोजनैः ॥ ५० ॥ । नेति ।-[ अर्थकाम्यता] अर्थमात्मन इच्छता, धनार्थिना इत्यर्थः । "काम्यञ्च" (३११ पा०) इति काम्यच्प्रत्यये सनाद्यन्तत्वेन धातु- त्वाबाट शलादेशः । [तत् मदः, उपयुषा] प्राप्तवता पुरुषेण, [अनवाप्त- वसुना] अलवधनेन, [ न प्रत्यगामि] न प्रत्यावर्ति। [रोगिणा ] उपयुषा [अचिकित्मितगदेन ] अशमितरोगेण । 'रोगव्याधिगदामयाः' इत्यमरः । [ न ] प्रत्यगामि । [ अशि]] भोक्तम्, [ इच्छता ] उपयुषा, [अनाशुषा च] अनशितन,अभुक्तवतत्यर्थः । “उपेयिवाननाश्वाननूचान" (३।२।१० पा० ) इति वसुप्रत्ययान्तो निपातः। [न] प्रत्थगामि किन्तु सर्वेणापि पूर्णकामेनैव प्रत्यगामौत्यर्थः । अनाधिरोगिक्षुधितानां प्रकतानामेव पूर्णकामत्वसाम्यागम्यौपम्यत्वात् केवलप्रकृतविषया तुल्ययोगिता तथा च यो यत्काम आगतः, स तत्सर्वमेवास्मादलभतति व्यज्यते ॥ ४ ॥ खादयन्निति ।- [अनकसंस्कृतप्राक्रतैःअनेकानि बइनि, संस्कृतानि हिडमरौचादिना कृतसंस्काराणि, प्राकृतानि प्रक्रतिसिडानि, संस्कार विना स्वादूनि कतानि फलादीनि च येषु तैः ; अन्यत्र, अनेकविचित्र- संस्कृतप्राकतो भाषाविशेषो येषु तैः; [ अक्तपात्रसङ्गः ] अत: गर्भाव लुङ् 3 ·चतुर्दशः सर्गः। रक्षितारमिति-तत्र कर्मणि न्यस्य दुष्टदमनक्षमं हरिम् । अक्षतानि निरवर्तयत्तदा दानहोमयजनानि भूपतिः ॥ ५१ ॥ पालाणां भाजनानाम्; अन्यत्र,-भूमिकानाञ्च सङ्कगे व्यतिकरी येषु तैः । [भावशुद्विमहितैः ] भावशुद्धिः पदार्थानां मृष्टता; अथ वा,- भावशुद्धिः गर्दाविरहः, तत्सहितैः ; अन्यत्र,-भावाः स्थायिनो रत्यादयः, तेषां शुद्धिः सजातीयविजातीयातिरस्क्रतरूपकम्,-"सजातीयविजाती- यैरतिरस्कृतमूर्त्तिमान् । यावदसं वर्तमानः स्थायौ भाव उदाहृतः ॥" इति लक्षणात् । तत्महितैः (भोजनैः अभ्यवहारैः, [नाटकैः दुव रूपक- विशेषैरिव, [ रसं ] मधुरादिकं, टङ्गारादिकच्च, [ खादयन् ] अनुभवन्, [ जनः ] भोक्तजनः, सामाजिकजनश्च, [ मुदम् ] आनन्दं, [ बभार ] । श्लेषसङ्कीर्णेयमुपमा * ॥ ५० ॥ रक्षितामिति ।-[ तदा, इति ] इत्थं, भूपतिः] युधिष्ठिरः, [ तत्र कर्मणि ] राजसूयाध्वरे, [ दृष्टदमनक्षम] दुष्टानां दमने मदने, क्षम समर्थ, [ हरि, रक्षितारं] विघ्नभ्यस्त्रातारं, न्यस्य निधाय, [अक्षतानि) अविहतानि, [दानहोमयजनानि, निरवर्तयत्] अन्वतिष्ठत् ; स्वकीयस्य द्रव्यस्य खस्वत्वनित्तिपरस्वत्वोत्पादनं दानं, देवतोद्देशनाग्नौ इविषः प्रक्षपो होमः, हुतस्य दैवतोद्देशन वामनमाभ्यां न ममेति त्यागी यागः । अत्र दुष्टदमनक्षमत्वस्य विशेषणगत्या हरेः रक्षाऽधिकारहेतुन्यास हेतुत्वात् पदार्थहेतुकं कायलिङ्गम् ॥ ५१ ॥ अस्य नोकस्य वोराऽचारसम्पनमहाकौन्लाना तान्त्रि काणां पक्षमवमम्बा व्यायान्तरं क शक्यते । तम गोपनीय वात् नाम्माभि: लिखितं, परं सुधौभ: अनुधातव्यम्, तेन ग्रन्थ कारस्य तद्धम्मावलम्बिता ब्यज्यते इति प्रत्बतत्त्ववेदिभिरपि विवेचनीयम्।

·६८४ शिशुपालबधे एक एव सुसग्वैष सुन्वतां शौरिरित्यभिनयादिवोच्चकैः । यूपरूपकमनौनमगुर्ज भूश्चषालतुलिताङ्गुलीयकम् ॥ ५२ ॥ इत्यमत्र विततक्रमे क्रतो बौक्ष्य धर्ममथ धर्मजन्मना । अर्घदानमनु चोदितो वचः सम्यमभ्यधित शान्तनो: मुतः ॥ १३ ॥ एक इति ।-[ सुन्वतां सोमाभिषवं कुर्वताम् । मोमयाजिनामि- त्यर्थः। सुनीतलंटः शवादशः । [ सुसखा ] सत्भहायः । “न पूजनात्" (५।४।६८ पा० ) इति समासान्तप्रतिषेधः । [ एष शोरि: एक एवेति, अभिनयादिव] तद्दाञ्जकष्टां कवेव, इत्युत्प्रेक्षा । 'व्यञ्जकाभिनयौ समो' [ भूः ] देवयजनभूमिः । [ चषालतुलिताङ्गुलीयकम् ) चषालन यूपकटकेन। 'चषालो यूपकटकः' इत्यमरः । तेन तुलितं समौलतमित्यर्थः । तुलयतः, “तत्करोति-"(ग०) इति ण्यन्तात्कर्मगि तः । तदङ्गुलीयकमूर्मिका यस्य तम्, अङ्गुलीयकोपमानचपालमित्यर्थः । 'अङ्गुलीयकमूर्मिका' इत्यमरः । “जिवामृलाङ्गलेश्वः” (३६२ पा०) इति भावे छप्रत्ययः। [ उच्चकः ] उन्नतं, यूपरूपकं] यूपं पशुबन्धन- दारुविशेषः, रूपकं स्वरूपं यस्य तं, [भुजम्, अनौनमत्] उन्नमितवती। नमे) चङि सन्वत्कार्य्यम् । अत्र मापेक्षवादपमीत्प्रेक्षयोः सङ्करः ॥३२॥ इत्थमिति ।- [ इत्यमत्र क्रतो, विततक्रमे ] विस्तृतानुष्ठाने सति, [अथ ] अनन्तरं, धर्मात् जन्म यस्य तन [धर्मजन्मना ] धर्मात्मजेन । जन्माद्युत्तरपदो बहुव्रीहिय॑धिकरण इति वामनः । * [ धम्मं वीक्ष्य ], "अवो बहुव्रीहित्यधिकरणी जन्माद्युत्तरपदः” (५अधि० इत्यमरः। * २ अध्या. १६ म०)।

·चतुदश: सर्ग:। ६८५ आत्मनैव गुणदोषकोविदः किंन वैत्मि करणौयवस्तुषु ? । यत्तथाऽपि न गुरुन्न पृच्छसि त्वं क्रमोऽयमिति तत्र कारणम् ॥ ५४ ॥ स्नातकं गुरुमभीष्टमृत्विजं संयुजा च सह मंदिनीपतिम् । धर्मशास्त्रमनुस्मत्येत्यर्थः। [ अचंदानं ] पूजादानम्, [ अनु , सदस्य- पूजामुद्दिश्येत्यर्थः। 'मूल्ये पूजाविधावः' इत्यमरः । [चोदितः ] कमै देयमिदमिति पृष्टः, [शन्तनोः सुतः ] भीष्मः। [ सभ्यं] सभायां साधु। "सभाया यः” (४।४।१०५ पा० ) इति यप्रत्ययः। (वचः ] वाक्यम्, [ अभ्यधित ] अभिहितवान् । दधातखंङि तडि "स्थाध्यो- रिच्च" ( श२।१७ पा.) इति इत्त्वे, “हखादङ्गात्" (८।२७ पा० ) इति सकारलोपः । वृत्त्यनुप्रासः ॥ ५३ ॥ अथासगसमाप्तेः भौष्णवचःप्रपञ्चमेव सफलं दर्शयति, आत्मनेति।- तत्रात्मनो बहुमानकरणात् प्रौतस्तत्रभवान् भीष्मो राजानं तावत् उत्साहार्थमेकेनोपश्लोकयति ।-[ गुणदोषकोविदः ] वेत्तौति विदो ज्ञाता । इगुपधलक्षणः कप्रत्ययः । ओकसो विद्यास्थानस्य विदः कोविदः । गुणदोषयोः कोविदो विवेता। कोविदो विवेक्ता। [ करणीयवस्तुषु ] कर्तव्यार्थेषु, [ आत्मनैव] स्वयमेव, परोपदेशानपेक्षयैवेत्यर्थः । प्रकत्यादित्वात् तृतीया। [किं न वैलि ? ] सर्व जानासौत्यर्थः। [तथाऽपि त्वं ] ज्ञाताऽपि, [गुरून्न पृच्छसि ] इति [ न ], किन्तु पृच्छस्ये वेति [ यत् ] । ज्ञानप्रसक्तं न पृच्छसौति वारणाय नद्दयम् । [ तत्र ] गुर्वनुयोगे, [अयं क्रमः) इति न्यायः, सदाचारपरिपाटि, [इति] एतदेव, [कारणं], न त्वज्ञानमित्यर्थः । अत्र कर्तव्यार्थप्रश्नस्याज्ञानहेतुकत्ववारणेनापरहेतु- कवे नियमनात् पूर्वोक्तलक्षणपरिसलयानम् ॥ ५४ ॥ लि-५८ ·शिशुपालबधे अर्घभाज इति कीर्तयन्ति षट ते च ते युगपदागताः सदः ॥ ५५ ॥ शोभयन्ति परितः प्रतापिनो मन्त्रशक्तिविनिवारिताऽऽपदः । खयम्भुवो भूभुजश्च परलोकजिष्णवः ॥ ५६ ॥ त्वन्मखं मुखभुवः एवं राजानमुपश्लोक्य प्रश्नस्योत्तरमाइ, सातकमिति।- [सातकं] मातको रहस्थ विशेषस्तं, [ गुरु ] पित्रादिकम्, [अभौष्टम् ] दृष्टबन्धुम्, [ ऋत्विजं ] याजकं, [ संयुजा ] संयुज्यत इति संयुक् सम्बधी, जामाता इति यावत्, तेन, [सह, मेदिनीपतिं गजानं, [च ] तञ्च मेदिनीपति चैत्यर्थः । [षट् ] पड़ेतान्, [ अर्घभाज: ] पूजार्हाः, [ इति ] इतिशब्दे- नाभिहितत्वान्न कणि द्वितीया; यथाऽऽद वामनः,-"निपात- नाप्यभिहित कर्मणि न कर्मविभक्तिः, परिगणनम्य प्रायिकत्वात्" इति (५ अधि० २ अध्या० २२ सू०)। [ कोर्तयन्ति ] कथयन्ति, वृद्धा इति शेषः । ते द्वरा इत्याह । [ ते च] षडपि, [ ते] तव, [सदः ] सभां, [ युगपत्, आगताः ] प्राप्ताः । अत्र मातकादीनां प्रक- तानामेवाप्रभाक्त्वसाधादौपम्यावगमात् तुल्धयोगिताभेदः ॥ ५५ ॥ शोभयन्तीति ।-किञ्च, प्रतापयितुं शोलं येषां ते [ प्रतापिनः ] शत्रुतापकाः। ताच्छौल्ये णिनिः। अन्यत्र-तंजखिनः । ‘स प्रतापः प्रभावश्च यत्तेजः कोशदण्डजम्' इत्यमरः। “अत इनिठनो" (पूा। ११५ पा.) इति इन्प्रत्ययः । [ मन्त्रशक्तिविनिवारिताऽऽपदः ] मन्त्र- शत्या वेदमहिना; अन्यत्र-विचारसामर्थ्य न, विनिवारिताः आपदो दैवमानुषविपत्तयो यैस्ते। 'वेदवादे गुप्त मन्त्र मन्त्रः' इत्यमरः। [ पर- लोकजिणवः] परलाकस्य लोकान्तरस्य, शलजनस्य च, जिणवो जय- शोला: [खयभवः ] ब्रह्मणः, [मुख भुवः ] मुखजाता ब्राह्मणाः; .

·चतुर्दशः सर्गः । आभजन्ति गुणिनः पृथक् पृथक पार्थ । सत्कृतिमकृत्रिमाममौ । एक एव गुणवत्तमोऽथ वा पूज्य दूत्ययमपौष्यते विधिः ॥ ५७ ॥ अव चैष सकलेऽपि भाति मां प्रत्यशेषगुणबन्धुरर्हति । 'ब्राह्मणोऽस्य मुखमासीत्' (शुक्लयजुः ३१ अध्या० ११ मन्त्रः) इति श्रुतेः । [भूभुज: ] गजानः, [च, त्वन्मखं ] तव क्रतुं, [ परितः, शोभयन्ति ! परिष्कुर्वन्ति, सर्वेऽप्यागत्य वमन्तीत्यर्थः । अत्र राज्ञां ब्राह्मगानाच प्रकतानामेव प्रतापादिमाधयणोपमानात्तन्धयोगिताभेदः, माधय च्च श्रेषनिबन्धनमिति सङ्करः ॥ ५६ ॥ आभजन्तौति ।-है [पार्थ ! ] पृथापुत्र ! "तस्येदम्" (४३१२० पा०) इत्यण। सामान्यस्य योग्यविशेषपर्यवसाननियमादपत्यार्थलाभः; अन्यथा “स्त्रोम्यो ढक" (४।१।१२० पा०) इति ढक् स्यात्। [गुणिनः ] गुणाढ्याः, [अमौ) पूर्वश्लोकद्दयोक्ताः स्नातकादयः, [पृथक् पृथक् प्रत्येकम्, [ अकृत्रिमाम् ] अकपटां, सत्कृति] मत्कारम्, [ आभजन्ति ] अर्हन्ति ; मममेषां प्रत्येक पूजा कायॆत्यर्थः । अथ म्वाभिमतं पक्षान्तरमाह, अथ वेति ।-[ अथ वा, गुणवत्तमः ] अतिगुगावान्, [एक एव पूज्य इत्ययमपि, विधिः ] शास्त्रम, अनुष्ठानं वा, [ इष्यते ] ; वृद्धैरिति शेषः । अत्र मातकादीनां पूज्यचे गुणो विशेषण गत्या हेतुरिति कायलिङ्ग- भेदः; तदपेक्षया गुणवत्तमत्वमेकम्यैव पूज्यत्वे तथैव हेतुरिति काव्य- लिङ्गान्तरमिति सजातीयसङ्करः ॥ ५७ ॥ अत्र कस्तथा सर्वोत्तरः पुमानस्ति ? इत्याकाक्षायां कोऽन्यो हरिं विनत्याह, अवेति ।-[अत्र ] अस्मिन्, [च सकलेऽपि, भूमिदेवनरदेव- समे] भूमिदेवा ब्राह्मणाः, नरदेवा राजानः, तेषां मङ्गमे, ब्राह्मण- ·शिशुपालबधे भूमिदेवनरदेवसङ्गमे पूर्वदेवरिपुरहणां हरिः ॥ ५८ ॥ मय॑मानमवदीधरझवान् मैनमानमितदैत्यदानवम् । अंश एष जनताऽतिवर्तिनो वेधसः प्रतिजनं कृतस्थितः ॥ ५६ ॥ ध्येयमेकमपथे स्थितं धियः स्तुत्यमुत्तममतौतवाक्पथम् । चत्रियसमवाये इत्यर्थः ; [ अशेषगुणबन्धुः ] अशेषगुणानां बन्धुः सुहृत्, सर्वगुणाय इत्यर्थः। असाधारणगुणानाह, पूर्वेति ।-[ पूर्वदेवरिपुः ] पूर्वदेवाः सुरद्विषः, तेषां रिपुर्हन्ता, [एषः, हरिः] कृष्णः, [अर्हणां] पूजा, [प्रहति प्राप्नोति, इति [मां, प्रति] अधिकत्य भाति] मम प्रतिभातीत्यर्थः; अन्ये तु नाहन्तीत्यपि सिद्धमिति भावः । अत्र तत्रान्येषु च प्रसक्तायां पूजायां हरावेव नियमात् परिसंख्याऽलङ्कारः।-एकस्य वन्तुनः प्राप्तावनकलेकधा यदा। एकल नियमः सा इि परिसंख्या निगद्यत ।' इति लक्षणात् ॥ ८॥ ननु तस्मिन् ब्राह्मणक्षत्रियसमूहे कथमस्यैव पूज्यत्वम् ? इत्याशङ्का सर्वोत्तमत्वादित्याशयेनाऽऽसर्गसमाप्तेरेनं स्तौति, मत्येत्यादि।-[ आन- मितदैत्यदानवम् ] आनमिताः प्रोकताः, दैत्याः दितिसुताः, दानवाः दनुसुताश्च येन तम्, [ एनं ] हरिं, [ भवान्, मर्त्यमानं ] मनुष्यमात्र, [ माऽवदीधरत् ] न जानौयात्। “शेषे प्रथमः” (१।४।१०८ पा० ) इति प्रथमपुरुषः; कुतः ?- एषः ] कृष्णः, [जनताऽतिवर्तिनः ] सर्वलोकातीतस्य, ( प्रतिजनं कृतस्थिते: ] सर्वभूतान्तर्यामिण इत्यर्थः । [ वेधसः } परमात्मनः, [अंशः ] कला; अतो न मर्त्यमात्रमित्यर्थः । अत एव वाक्यहेतुकं कायलिङ्गम् ॥ ५ ॥ .. .

·चतुर्दशः सर्गः। ८८ आमनन्ति यमुपास्यमादरा- दूरवर्तिनमतौव योगिनः ॥ ६ ॥ पद्मभूरिति मजन् जगद्रज: सत्त्वमच्युत इति स्थितिं नयन् । संहरन् हर इति थितस्तम- स्वैधमेष भजति विभिर्गुणैः ॥ ६१ ॥ पुनरपि अमानुषत्वमेव व्यनक्ति, ध्येयमिति -[ योगिनः ] नार- दादयः, [एकम् ] अद्वितीयम, [उत्तमं ] सर्वोत्तम, [ यम् ! एन, [ ध्येयं ] ध्यातव्यम्। एकार्थगोचरात्मधारणं ध्यानं, तदर्हमित्यर्थः। तथाऽपि [धियः ] ज्ञानस्य, [ अपथे] अमार्ग, [स्थितं ] ; तदगोचरमित्यर्थः । "पथो विभाषा" (५।४।७२ पा० ) इति समासान्तः, "अपथं नपुंस- कम्" (२२४.३० पा० ) इति नपुंसकम् । [आमनन्ति ] कथयन्ति । "पात्रा-" ( ७३७८ पा० ) इत्यादिना माधातोमनादेशः । [स्तुत्यं ] स्तोतुमई, तथाऽपि [ अतीतवाक्पथं ] अतीतो वाक्पथो येन तम्, अवामनसगोचरमित्यर्थः । 'यतो वाचो निवर्तन्ते प्राप्य मनसा सह' • उप० २ वली. ४12 अनु० १ मन्त्रः ) इति श्रुतेः। आमनन्ति । [ आदरात्] आस्थया, [ उपास्यं] सेव्यम् । तथाऽपि [ अतीव ] अत्यन्तम् । अतौवेति निपातसमुदायोऽत्यन्तार्थेऽव्ययम् । [ दूग्वत्तिनम् ] आमनन्ति । यमेनमचिन्त्यरूपमामनन्ति, तमेनं मर्त्यमानं माऽवदोधर- दिति पूर्वेणान्वयः। अवामनसगोचरत्वदूरवर्त्तित्वानां ध्येयावस्तुत्य चो- पास्यत्वैः सह विरोधस्य हरेरचिन्त्यमहिमावेन समाधानाविरोधा- ऽाभासोऽलङ्कारः ॥ ६ ॥ ननु हरिहरहिरण्यगर्भास्त्रयो देवाः सर्वोत्तरमहिमानः सन्ति, एनं न जानौमः ? इत्यत: आह, पद्मभूरिति ।- एषः] हरिः, [रजः] रजोगुणं, [श्रितः जगत् सृजन, पद्मभूः ] ब्रह्मा, [इति, सत्त्वं (तैत्ति ·शिशुपालबधे सर्ववेदिनमनादिमास्थित देहिनामनुजिक्षया वपुः । केशकर्मफलभोगवर्जितं विशेषममुमौश्वरं विदुः ॥ ६ ॥ अत्र .. सत्त्वगुणं, श्रितः जगत् [ स्थिति नयन् ] स्थापयन्, [अच्युतः ] विष्णुः, [इति, तमः] तमोगुणं, शितः जगत् [ संहरन् हर इति, विभि- गुणैः ] सत्त्वरजस्तमोभिः, [ वैधं] वैविध्य, [भजति ] । “वित्रयोश्च धमु" (५।३।४५ पा० ) इति विधार्थे धमञ्प्रत्ययः । अस्यैव गुण- भिवास्तास्तिस्रोऽपि मूर्तयः, इत्ययमेव सर्वोपास्य इति भावः । सत्त्वादिगुणयोगस्य सृष्ट्यादिगुणयोगस्य च विशेषणगत्या वैविध्यहेतु- त्वात् पदार्थहेतुकं काव्यलिङ्गम् ॥ ६१ ॥ तईि कीदृशमस्य स्वरूपम् ?-कुती वा मानुषविग्रहः ? इत्यपेक्षाया- मुभयं निरूपयन्नाह, सर्वति । - [अमुं] कणां, [सर्ववेदिन] मर्वज्ञमित्यर्थः अत एव [ अनादिम् ] आदिरहितम्, अनादिनिधनमित्यर्थः ; तथाऽपि [ देहिनां ] प्राणिनाम्, [ अनुजिक्षया ] अनुग्रहीतुमिच्छया. भभारा- वतरणार्थमित्यर्थः । ग्रहः सन्नन्तात् स्त्रियाम् “अप्रत्ययात्" ( ३२३।१०२ पा०) इति अप्रत्यये टाप। [वपुरास्थितं ] मानुषविग्रहमास्थितं, न कर्माऽऽरवशरीरभाजमित्यर्थः अत एव । क्लेशकर्मफलभोगवर्जितं ] केशाः पञ्च क्लेशाः, अविद्याऽस्मितारागद्देषाभिनिवेशाख्या:, कर्माणि पुण्यपापानि, तेषां फले सुखदुःखे, तयोर्भोगोऽनुभवः तेन, क्लेशैश्च वर्जितं, तैरसंस्पृष्टमित्यर्थः । [ईश्वरम् ] ईश्वरशब्दितं, [ पुंविशेष ] क्षेत्रज्ञविल- षणं पुरुषविशेषं, परमपुरुषं वा, [विदः ] विदन्ति, सन्त इति शेषः । "विदो लटो वा" (३।४।८३ पा०) इति झरुसादेशः । अत्राकर्माऽऽरब्ध- त्वात् नित्यज्ञानत्वादिविरोधसमर्थनाविरोधाऽऽभासोऽलङ्कारः; तेषामेव गुणानां विशेषणगत्या पुंविशेषहेतुत्वात् काव्यलिङ्गमिति सङ्गरः ॥१२॥ ..

·चतुर्दशः सर्गः। 4८१ भक्तिमन्त दूह मंतवत्सले सन्ततस्मरणरोगा कल्मषाः । यान्ति निर्वहणमस्य संमृति- नेशनाटकविडम्बनाविधेः ॥ ६३ ॥ ग्राम्यभावमपहातुमिच्छवो योगमार्गपतितेन चेतसा । दुर्गमेकमपुननिवृत्तये यं विशन्ति वशिनं ममक्षवः ॥ ६४ ॥ एवं हरेः स्वरूपं निरूप्य तदपासनात् फलं युग्मेनाह, भक्तिमन्त इति ।-[भक्तवत्सले ] भक्तप्रिये, [ इह ] अस्मिन् हगे, [ भक्तिमन्तः ] अनुरागवन्ती जनाः। पूज्येषु अनुरागी भक्तिः । [ अस्य ] अनुभूयमानस्य कृष्णस्य, [ सन्ततस्मरणरोण कल्मषा: ] मन्ततं सततं, तत्म्मरणेन निरन्तरध्यानन, रोणकल्मषा: क्षीणपापाः मन्तः। 'गैङ क्षये। "ल्वादिभ्यः" (८२।४४ पा० ) इति निष्ठानत्वम् । [ संसृतिकशनाटक- विडम्बनाविधेः ] संमृति: संसारः, तस्य क्लेशः दुःखं, तदेव नाटकम्, इति रूपकम् । तस्य विडम्बनाविधिभिनयस्तस्य, [ निर्वहणं ] समाप्तिं, [ यान्ति ], मुच्यन्ते इत्यर्थः । “तमेवं विहानमत इह भवति" इति श्रुतरिति भावः ॥ १३ ॥ ग्राम्येति ।-[ग्राम्यभावं ] ग्रामे भवाः ग्राम्याः प्राकृताः, मूढ़ा इति यावत् । “ग्रामायखो" (81रा४ पा०) इति यप्रत्ययः। तेषां भावस्तम्, [अपहातुं] मोक्तुम्, [ इच्छवः, मुमुक्षवः ] मोक्षार्थिनः, [अपुन- निवृत्तये । अपुनरावृत्तये, पुनरावृत्त्यभावाय इत्यर्थः, मोक्षाय इति यावत् । • दुःखेन गम्यते इति [ दुर्ग ] दुष्पापम्, [ एकम् ] एवाद्वितीयं, * "एतन प्रतिपद्यमाना इमं मानवमावत नावर्तन्ते" (छान्दी० ४पध्या० १५ख.

·६८२ शिशुपालवधे आदितामजननाय देहिना- मन्तताञ्च दधतेऽनपायिने । बिमते भुवमधः सदाऽथ च ब्रह्मणोऽप्युपरि तिष्ठते नमः ॥ ६५ ॥ केवलं दधति कर्तृवाचिन: प्रत्ययानिह न जातु कर्मणि [वशिनं ] खतन्त्रं, [ यं] हरिं, [योगमार्गपतितेन ध्यानमार्गनिविष्ठेन । 'योगः सबहनोपायथ्यानसङ्गतियुनिषु' इत्यमरः । [चेतसा विशन्ति ], ध्यायन्तीत्यर्थः। यं विशन्ति इह भक्रिमत्तः इति पूर्वणान्वयः ॥ ६४ ॥ अथ भक्त्युदेकानमम्करोति, आदितामिति। -[देहिनां प्राणिनाम्, [आदितां ] कारणताम्। अन्तोऽन्तको नाशहेतुः। “तत्कगेति-" (ग) इति ण्यन्तादन्तयते: पचाद्यच् । तम्य भावस्तत्ताम् [अन्तताच दधते] । 'यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते' ( तैत्ति उप०३ वल्ली १ अनु०) इत्यादि श्रुतेः । स्वयम् [ अजननाय ] जन्मरहिताय । अपायोऽस्थास्तीत्यपायौ, स न भवतीत्यनपायो तस्मै [ अनपायिन ] नाशरहिताय च, कालतोऽपरिच्छिनायेत्यर्थः । देशतोऽपि तथेत्याह ।- [सदा, अधः ] पाताले, [ भुवं, बिनते ] कुमरूपेण दधते इत्यर्थः, [ अथ च] तथैव, [ ब्रह्मण: ] लोकम्य, [अप्यपरि तिष्ठते], सर्वव्यापिने इत्यर्थः । तसी हरये इति शेषः । [नमः] नमस्कारः । नमस्कारः। “नमःस्वस्ति- (२२१६ पा० ) इत्यादिना चतुर्थो । अत्र हरेग्नादिनिधनन्वेन तहतः पुरुषान्तरादाधिक्यवर्णनावातिरकालङ्कारः ॥ ६५ ॥ केवलमिति ।-सृजतिश्च संहा च शास्तिश्च [ सृजतिसंहशास्तयः ] । 'सृज विसगै'। 'हृञ् हरणे' सम्पर्वोऽयम् ; 'शासु अनुशिष्टो' इत्येते - हमन्व:) पति, "तेषामिह न पुनरात्तिः” ( ब्रह. ६षध्या. १बा. १८मन्त्रः) इति च श्रुतिः।

·चतुर्दशः सर्गः। धातवः सृजतिसंहशास्तयः स्तौतिरत्र विपरीतकारकः ॥ ६६ ॥ पूर्वमेष किल मृष्टवानप- स्तासु बीर्यमनिवार्यमादधौ । वय इत्यर्थः । “इश्तिपो धातुनिर्देश" (वा.) इति वचनादेवं निर्देशः । [धातवः ] "भूवादयो धातवः” ( १३।१ पा०) इत्युक्ता- लक्षणाः शब्दविशेषाः। [इह ] अस्मिन् भगवति विषये, [ केवलम् ] अन्ययोगव्यवच्छिन्नं यथा तथा, [ कर्तृवाचिन: ] कर्तुकारकवाचकान्, [ दधति ] तदन्ता एव भवन्तीत्यर्थः । [ जातु ] कदाचित्, [कर्मणि प्रत्ययान् ] कर्मार्थविहितान् यगादौन्, [न] दधति, न तदन्ता भवन्ती- त्यर्थः । सर्वकर्तृत्वात् नियन्तृत्वाच्च सृजति स्रष्टा, संहरति संहर्ता, शास्ति शासितत्यादिभिः कर्तृत्वेन निर्दिश्यते, न कदाचित् सृज्यते, संजियते, शिष्यते इत्यादिभिः कर्मत्वेन; अनादिनिधनत्वादनियम्य- त्वाञ्चेति भावः। किञ्च, [ अत्र ] भगवति, [ स्तोतिः ] । 'टुञ् स्तुतौ' इति धातुः । विपरीतं कारकं यस्य सः [ विपरीतकारकः ] स्तूयते स्तुत्य इत्यादिकर्मप्रत्ययान्त एव, न तु कदाचित् स्तौति स्तोता इत्यादिकर्तृप्रत्य- यान्तः; सकललोकस्तुत्यस्य तस्य स्तुत्यान्तराभावादित्यर्थः । शब्दानां कर्मकर्तृप्रत्ययविधिनिषेधद्दारा विभक्त्यन्तरेण सर्वकर्तुत्व- सर्वोपास्यत्वादिसूक्ष्मार्थबोधपरत्वात् सौक्ष्मग्राख्यो गुणः ;-'अन्तः सङ्कल्प- रूपत्वं शब्दानां सौक्ष्मामुच्यते' इति लक्षणात्। अत्र भगवतः सृष्ट्या- दिकतकर्मत्वोभयप्राप्तावेकनैकनियमात् परिसङ्ख्या। तल जातु कर्मणीति शब्दादेव कम्त्वनिषेधादितरनिवत्तिः स्तोतिशब्दात् स्तुती कर्तुत्वनिवत्तिार्थोति भेदद्दयसंसर्गः; अनया च भगवतः पुरुषा- न्तराधिक्यप्रतीतेयंतिरकश्च प्रतीयते इत्यलङ्गारेणालङ्कारध्वनिः ॥६६॥ पूर्वमिति :-[ एषः ] हरिः, [पूर्व ] प्रथमम्, [अपः सृष्टवान् । किल] इत्येति । [तास ] अपस, [ अनिवार्य, वीयं ] रेतः । 'शुक्र तेजो- अत्र ·शिशपालबधे तच्च कारणमभूबिरगमयं ब्रह्मणोऽस्जदसाविदं जगत् ॥ ६७॥ मत्कुणाविव पुरा परिनबी सिन्धुनाथशयने निषेदुषः । गच्छत: स्म मधुकैटभी विभो- यस्य नैद्रमुखविघ्नतां क्षणम् ॥ ६८॥ रेतसो च बोजवौयन्द्रियाणि च' इत्यमरः । [आदधौ ] आहित- वान्, [ तत् ] वीर्य, [च] तु ; हिरण्यस्य वर्णम्य विकारः [हिरण्मयम् । "दाण्डिनायन-" (६४२७४ पा० ) इत्यादिना निपातः । [ ब्रह्मण: चतुर्मुखस्य, [ कारणमभूत् ] ब्राह्ममण्डं जातमित्यर्थः । [असौ ] तदुत्पन्नो ब्रह्मा, [ इदं जगदसृजत् ] ; मर्वम्यापि प्रपञ्चस्थायमेव मूलकारणमिति भावः । अत्र मनुः,-"अप एव ससर्जाऽऽदो तासु बोजमवासृजत् ॥ तदण्डमभवद्वैमं महमांशुममप्रभम् । तस्मिन् जज्ञे खयं ब्रह्मा मर्वलोकपितामहः ॥” इति (१म अध्या०८ श्लोको)। अत्र वीर्यमनिवार्यमिति वृत्त्यनुप्रासः ॥ ६७ ॥ अथैनं त्रिभिः विशिनष्टि, मत्कुणाविवेत्यादिना ।- पुरा] पूर्व, [परिलवो] चञ्चलो, मुहुरितस्ततश्चलन्तावित्यर्थः। 'चञ्चलं चपलं तूर्णं पारिनवपरिप्लवे' इत्यमरः । [ मधुकैटभो ] असुरविशेषो, [ मत्कुणो] सुप्तासृक्पायिनो मलोद्भवो कोटविशेषो, तो [ इव] इत्युपमा। [ सिन्धु- नाथशयने ] सिन्धनाथः सरित्पतिः, स एव शयनं तत्र, [निषेदषः ] निषसस्य, समुद्रशायिन इत्यर्थः। “भाषायां सदवसश्रुवः” ( ३२॥१०८ पा०) इति लिटः कसुरादेशः । [विभोः ] प्रभोः, [ यस्य ] हरे:, [क्षणं, नेद्रसुखविनतांनिद्रायाः सम्बन्धिनः आगतं वा नैध्र, यत् सुखं, तस्य विघ्नतां विधात कत्तमित्यर्थः, [ गच्छतः स्म ] गतो। तादृशा- ·चतुर्दशः सर्गः। । श्रोतमार्गसुखगानकोविद ब्रह्मषट्चरण गर्भमुज्ज्वलम् । थीमुखेन्दुसविधेऽपि शोभते यच नाभिसरसौसरोमहम् ॥ ६६ ॥ सत्यवत्तमपि मायिनं जगद्- वृहमप्युचितनिद्रमर्भकम्। जन्म बिभ्रतमजं नवं बुधा यं पुराणपुरुष प्रचक्षते ॥ ७० ॥ व्याख्यातः । * वपि महाऽसुरौ मत्कुणाविव क्षणमात्रेण प्रनष्ठाविति भगवतः प्रभावातिशयोक्तिः । एषां त्रयाणां पूर्वेण अन्वयः ॥ ६८ ॥ श्रोतति ।-[ श्रोतमार्गसुखगानकोविदब्रह्मषट्चरणगर्भ श्रोत- मार्गस्य सुखं सुखकर, यहानं तस्य कोविदोऽभिज्ञः। कोविदो स.चासा ब्रह्मा च, स एव षट्चरणः, स गर्ने यस्य तत्, [ उज्ज्वलं ] निर्मलं, [यस्य हरे:, [नाभिसरसौसरोरुहं] नाभिरेव सरसौ मरः। 'कासारः सरसौ मरः' इत्यमरः। तस्यां सरोरुहं पद्मं, [ श्रीमु- खन्दुविध] श्रियो मुखमिवेन्दुस्तस्य सविधे सन्निधो, समीपे इत्यर्थः, [ अपि शोभते ], इति विरोधः; स च ौमुखस्य इन्दुत्वरूपणायत्त इत्यनयोरङ्गाङ्गिभावेन सङ्करः ॥ ६८ ॥ सत्येति ।-[ यं] हरिं, [ सत्यवृत्तम् ] अकपटचरितम्, [ अपि, मायिनं ] मायाविनं, कपटवन्तमित्यर्थः, इति विरोधः । भक्ति: तहन्तमित्यविरोधः । ब्रौह्यादित्वादिनिप्रत्ययः । [ जगदृद्धं ] सर्व- लोकपितामहत्वात् स्थविरम्, [अपि । 'प्रवयाः स्थविरो हडः' इत्यमरः । [उचिनिद्रं] परिचितयोगनिद्रम्, [ अर्भकं] डिम्भम् । 'वटस्थ माया नाम अभिनेव सगे ५४ संख्य कनीक स्य व्याख्या द्रष्टव्या ।

·शिशुपालवधे स्कन्धधूननविसारिकेशर- क्षिप्तसागरमहाप्लवामयम् । उद्धृतामिव मुहूर्तमैक्षत स्थूलनासिकवपुर्वसुन्धराम् ॥ ७१ ॥ भावः। पत्रस्य पुटे शयानं बालं मुकुन्दं मनसा स्मरामि' इत्यागमवचनादिति 'पोतः पाकोऽभको डिम्भः' इत्यमरः । [अजं] न जायत इत्यजी जन्मरहितः। “अन्येभ्योऽपि दृश्यते" - इति जनर्डप्रत्ययः । तमपि, [जन्म बिभ्रतम् । कामवशात् कृष्णादिजन्मभाजमित्यर्थः । नवं] रमणीयत्वादभिनवं, तथाऽपि [ पुराणपुरुषं ] पुराणं प्राचीनम्, अनादिञ्च, पुरुष, [प्रचक्षते बुधाः ] इति वाक्यं सर्वत्र सम्ब- ध्यते। सर्वेऽपि विरोधा हररचिन्त्यमहिमत्वेन आभास्था इति विरो- धाऽऽभासचतुष्टयसंसृष्टिः ॥ ७० ॥ अथ षोड़शभिः अवतारान् वणयिष्यन् वराहावतारं तावदेकेनाइ, स्कन्धेति।- स्थूलनासिकवपुः ] वराहमूर्तिः, [ अयं ] हरिः, [ स्कन्ध- धूननविसारिकेशरक्षिप्तसागरमहानवां ] स्कन्धस्य कन्धरायाः, धननेन कम्पनेन, विसारिभिरुत्मर्षिभिः, केशरैः सटाभिः, क्षिप्तोऽवकीर्णः, साग- रस्य महानवो महापूरः यस्यास्ताम् ; जलापसारेण प्रकाशितामित्यर्थः । (वसुन्धरां] भुवं, [मुदत्ते ] क्षणमात्रम् । 'मुइत्तमयकालेऽपि' इति शब्दा- गवे। [उद्धृताम् ] अनावृतत्वात् सागरादुत्क्षिप्ताम्, [ इव, ऐक्षत ] प्रेक्षितवान्, इत्युत्प्रेक्षा। ईक्षतर्लङि 'आड़जादौनाम्” (६।४।७२ पा०) इत्याट्, “आटच" (६१. पा० ) इति वृद्धिः ॥ ७१ ॥ * अब "चन्येष्वपि दृश्यते" (३२११०१ पा०) इति सूवेगव उपत्ययः सङ्गत:; "धन्येभ्योऽपि दृश्यते" इति पाठस्तु प्रामादिकः ; यत: पूर्वस्वे सप्तमीनिर्देशात् उप- पदान्तरमाश्रितं "जम्" इत्यव तस्यैव उपयोग: पञ्चमौनिर्देशन धात्वन्तरमाश्रितम, पत्र तु तदनुपयोगः इति ।

·चतुर्दशः मर्ग:। ॥ दिव्यकेशरिवपुः सुरहिषो- नैव लब्धशममायुधैरपि । दुर्निवाररणकण्डु कोमलै- वक्ष एष निरदारयन् नखैः ॥ ७२ ॥ वारिधेरिव कराग्रवीचिभि- दिमतङ्गजमुखान्यभिन्नतः । यस्य चाकनखशुक्तयः स्फुर- मौक्तिकप्रकरगर्भतां दधुः ॥ १३ ॥ हाभ्यां नृसिंहावतारमाह, दिव्येति ।-[दिव्यकेशरिवपुः ] दिव्य- मिंहमृत्तिः। [एषः ] हरिः, [ आयुधैः ] वज्रादिभिः, [ अपि, नैव लब्धशमम् ] अप्राप्तशान्ति, [ दुर्निवाररणकण्डु ] दुनिवारा दुर्जया, रणकण्डर्यस्य तत्, रणव्यसनौत्यर्थः । “गोस्त्रियोरुपसर्जनस्थ" ( १।२।४८ पा० ) इति इखः । [सुरहिषः ] हिरण्यकशिपोः, [ वक्षः कोमलैनखैः, निग्दाग्यत् ] अभिनत्। वज्राद्यभेद्यस्य कोमलनखविदार्यत्वं भगवत्- प्रभावादिति विरोधाभासोऽलङ्गारः ॥ ७२ ।। वारिधरिति ।-[ कराग्रवीचिभिः ] कराग्राणि वौचय इवेत्युप- मितसमामः। वारिधरिवेति लिङ्गात्। ताभिः कराग्रवीचिभिः, दिगन्तषितताभिरिति भावः ; अत एव [ दिमतङ्गजमुखानि ] दिमतङ्गजानां मुखानि, [ अभिन्नतः ] रोषातिरेकात् प्रहरतः, [ यस्य ] सिंहमूतहरेः, [वारिधेरिव, चारुनखशुक्तयः ] चारुनखाः शुक्तय इव । पूर्ववत् उपमितसमासः । [स्फुरन्मौक्तिकप्रकरगर्भतां ] स्फुरन्मोक्तिक- प्रकरो दिग्गजकुम्भसम्भूतमुक्ताव्रातः, गर्भेऽन्तरगतो यासां तासां भावस्तत्ता तां, [दधुः । एष निरदारयदिति पूर्वेण अन्वयः। एतेन नरहरिक्रोधस्य महाऽसुरेऽपि न पर्याप्तिरिति व्यज्यते इति वस्तुना वस्तुध्वनिः । उपमाऽलङ्कारः ॥ ७३ ॥ शि- ·६८८ शिशुपालबधे दौप्तिनिर्जितविरोचनादयं गां विरोचनसुतादभोप्सतः । आत्मभूरवरजाखिलप्रजः खर्पतेरवरजत्वमाययौ ॥ ७४ ॥ किंक्रमिष्यति किलैष वामनः !! यावदित्यमहसन् न दानवाः । तावदस्य न ममौ नभस्तले लकितार्कशशिमण्डलः क्रमः ॥ ७५ ॥ अथ चतुर्भिर्वामनावतारमाह, दोप्तोत्यादि ।-आत्मना भवतीति [आत्मभूः ] स्वयम्भरपि। [ अवरजाखिलप्रजः ] अवरजाशरमजाः, अखिला: प्रजा जना यस्य सोऽपि, सर्वज्येष्ठोऽपि इत्यर्थः । [ अयं] हरिः, दीप्तिनिर्जितविरोचनात्] ज्यातिविजितमार्तण्डात्, [विरोचन- सुतात् ] विरोचनः प्रह्लादपुत्रः । 'विरोचनोऽकै दहन चन्द्र प्रह्लादनन्दने' इत्युभयनापि विश्वः । तस्य सुतात्, बलेरित्यर्थः, [गां] भुवम्, [अभीप्सतः) प्राप्तुमिच्छतः, अभ्याइर्तुमिच्छतः इत्यर्थः । सबन्तादाप्नोतर्लटः शलादेशः। खर्पतरवरजचम्] इन्द्रानुजचम, [आययो] । बलिध्वंसनार्थमिति शेषः । लोकानुग्रहार्थिनः किं न कुर्वन्ति ? इति भावः । अलाजत्वावरजत्व- सामानाधिकरण्यविरोधी भगवत्प्रभावादाभासीकत इति विरोधा- भासोऽलङ्कारः ॥ ७४॥ किमिति।-एपः, वामनः] खर्वः । 'खरू इखश्च वामनः' इत्यमरः । [ किं क्रमिष्यति किल !! इत्थम् ] अनेन प्रकारेण, [ दानवा यावत् नाइसन्, तावत् ] ततः प्रागेव, [लहितार्कशशिमण्डलः) लडिन्त अतिकान्ते, अनधिमण्डले येन सः, [प्रस्य] हरेः, [क्रमः ] पादविचेपः, { नभसले, न ममो] न परिमाणं गतवान् ; यथा न माति तथा ववधे ·422 चतुर्दशः सर्गः। गच्छताऽपि गगनाग्रमुच्चकै- यस्य भूधरगरोयसाऽडिगा। क्रान्तकन्धर दूवाबलो बलिः स्वर्गभत्तुरगमत् सुबन्धताम् ॥ ७६ ॥ क्रामतोऽस्य ददृशुर्दिवौकसो दूरमूकमलिनौलमायतम् । व्योनि दिव्यसरिदम्बुपति- स्पईयेव यमुनौघमत्थितम् ॥ ७७ ॥ इत्यर्थः। अलाऽऽधारात् नभस्तलादाधेयस्य क्रमस्य आधिक्यकथना- दधिकालङ्कारभेदः,-'आश्रयाऽऽयिणोराधिक्यमधिकम्' इति लक्ष- णात् ॥ ७५॥ गच्छतेति ।-[गगनाग्रं ] गगनोपरिभागं, [गच्छताऽपि ] इति विरोधः । [भूधरगरीयसा] भूधरवहरीयसा, इत्युपमा । [यस्य] वामनस्य, [ उच्चकैः ] उन्नतेन, ! अहिणा, क्रान्तकन्धरः ] अवष्टवकण्ठः, [ दव, अबलः] दुर्बलः, बलिः] वैरोचनिः, [वर्गभत्तुंः] इन्द्रस्य, [सुबन्धता] सुखेन बध्यते इति सुबन्धः। “ईषहुःसुषु--" (३।३।१२६ पा० ) इत्यादिना खल्प्रत्ययः। तत्ताम्, [अगमत्] ; गुरुद्रव्यावष्टवकण्ठो हि सुखेन बध्यते इति भावः । “न लोका-" (२।३।६८ पा०) इत्यादिना कदयोगलक्ष- णाया एव षष्ठया निषेधात् वर्गभर्तुरिति शेषे षष्ठी। अत्र कान्तकन्धर वेत्युत्प्रेक्षाया भूधरगरीयसेत्युपमासापेक्षत्वात् सङ्करः । विरोधेन त्वनपेक्षिता संसृष्टिः ॥ ७६ ॥ कामत इति ।-[ कामतः ] पादं विक्षिपतः, [ अस्य ] सम्बन्धिनं, [ दूरमायतम्, अलिनौलं ] भृङ्गश्यामम्, [जरु. ] सक्थि, [दिवौकसः ] देवाः, [व्योम्नि, दिव्यसरिदम्बुपद्धतिस्पर्द्धया ] दिव्यसरितो मन्दा- ·शिशुपालवधे यस्य किञ्चिदपकर्तुमक्षमः कायनिग्रहगृहीतविग्रहः । कान्तववसदृशाऽऽकृति कृती राहुरिन्दुमधुनाऽपि बाधते ॥ ७८ ॥ सम्प्रदायविगमादुपयुषी रेष नाशमविनाशिविग्रहः । किन्याः, अम्बुपद्धत्या जलप्रवाहेगण, स्पईया, [उत्थितम् ] अतः प्रवृत्तं, [यमुनौचं ] यमुनाप्रवाहम्, [ इव ददृशुः ] इत्युत्प्रेचेयमुपमा- सौर्णा ॥ ७७ ॥ अवतारान्तरमाह, यस्येति ।-[ कायनिग्रहरहौतविग्रहः ] काय- निग्रहण अमतविभागकाले देहच्छेदेन, ग्रहीतविग्रहो बडवरः, [कती कुशली, [राहुः, यस्य हरेः, [किञ्चिदपकत्तुमक्षमः] सन्, [कान्तवत्रसदृशा- कति) कान्तं रम्यं, यहवं हरिमुखं, तेन सदृशी आकृतिर्यस्य तम् ; तत्सु- हृदमित्यर्थः । [इन्दुम् अधुनाऽपि, बाधते ] पौड़यति ; उपगगमिषेणेति अत्र साक्षात्प्रतिपक्षहरिनिग्रहाशत्या गहोस्तदीयेन्द- निग्रहोत्या प्रत्यनीकालङ्कारः। तथा च मृत्रम् ;-'प्रतिपक्षप्रतीकाग- भक्तो तदीयतिरस्कारः प्रत्यनौकम्' इति ॥ ७८ ॥ दत्तात्रेयावतारमाह, सम्प्रदायेति ।-[ अविनाशिविग्रहः ] अन- पायस्वरूपः, अत एव [ अप्रतिहतस्मृतिः ] अप्रतिहता स्मृतिः स्मरण- भावः। , "स्पईते जयति हेष्टि" इति काव्यादर्शीत : स्पडाशब्दस्य सादृष्यवाचकत्वात "पूर्वसदृशसमीनार्थ-" (२।१।३१ पा.) इति सत्रण हतीयाममासः । परा किल मथितसमुद्रात् उत्थितमत, कलहायमानेषु देवामुरेषु अमुरान् वश्वयित्वा देवान् अमृतं पाययता माहिनीमूर्तिधारिणा नारायणन शशिदिवाकर- प्रदर्शितस्य दवसामध्यगतस्य देवताकपधारिणी गहो: शिर: इंदयाञ्चके इति पौराणिको बार्ता।

·चतुर्दशः सर्गः। स्मर्तुमप्रतिहतस्मृति: श्रुती- दत्त इत्यभवदत्रिगोत्रजः ॥ ६ ॥ रेणुकातनयतामुपागतः शातितप्रचुरपत्रमंहति । लूनभूरिभुजशाखमुभित- च्छायमर्ज़नवनं व्यधादयम् ॥ ८० ॥ जातः शक्तिर्यस्य सः, [ एषः ] हरिः, [ सम्प्रदायविगमात् ] सम्प्रदायः उपदेश- परम्परा, तस्य विगमात् अपायात्, [ नाशं] कालदोषादध्ययनविच्छेदम्, [ उपयुषीः ] प्राप्ताः। “उगितच" (४११६ पा०) इति डोप। [ श्रुतीः ] वेदान् । 'श्रुतिः स्त्री वेद आम्रायः' इत्यमरः । [स्मत्त], श्रुतिसम्प्रदायं प्रवर्तयितुमित्यर्थः ; [ दत्त इति ] विख्यात इति शेषः । अविगोत्रे [ अत्रिगोत्रजोऽभवत् ]; दत्तात्रेयोऽभूदित्यर्थः । अनानपायित्वम्मृत्यप्रतिधातयोर्विशेषणगत्या श्रुतिस्मृतिहेतुत्वोक्या काव्यलिङ्गम् ॥ ७ ॥ परशुरामावतारमाह, रेणुकेति ।- [अयं ] हरिः, [रेणुकातनयता) परशुरामत्वम्, [ उपागतः ] सन्, [अर्जुनवनम् ] अर्जुनः कार्त्त- वोर्यार्जनः। 'अर्जुनः ककुभे पार्थे कार्तवीर्य्यमयूरयोः' इत्यनेकार्थेऽपि रेणुकेयविरोधित्वात् निश्चयः । तदुक्तं हरिणा,-'संयोगो विप्रयोगश्च साहचर्य विरोधिता। अर्थः प्रकरणं लिङ्गं शब्दस्यान्यस्य सविधिः । सामर्थ्यमोचिती देशः कालो व्यक्तिः स्वरादयः। शब्दार्थस्थानवच्छेदे विशेषस्मृतिहेतवः' ॥ इति । स एव वनं तत्, [शातितप्रचुरपत्र- संहति ] शातिता छिवा, प्रचुरा प्रभूता, पत्रसंहतिः वाहनसमूहः, पर्ण- सङ्घातश्च यस्य तत्। 'पत्नं स्याहाहने पर्णे' इति विश्वः। [लूनभूरि- भुजशाखं] लूनाश्छिनाः, भूरयः प्रचुराः, भुजा एव शाखा यस्य तत्, [उतिच्छायम् ] उज्झिता छाया कान्तिः, अनातपश्च यस्य तत्, तथा ·शिशुपालबधे एष दाशरथिभूयमेत्य च ध्वंसितोहतदशाननामपि राक्षसीमकृत रक्षितप्रज- स्तेजसाऽधिकविभौषणां पुरोम् ॥ ८१ ॥ निष्यहन्तुममरेशविहिषा- मर्थितः स्वयमथ स्वयम्भुवा। सम्प्रति श्रयति सूनुतामयं कश्यपस्य वमुदेवरूपिणः ॥ ८२ ।। [ व्यधात् ] विहितवान् । दधातेलुङि “गातिस्था-" ( २।४।७७ पा० ) इत्यादिना सिचो लुक्। 'छाया सूर्यप्रिया कान्तिः प्रतिविम्बमनातपः' इत्यमरः। अत्र समस्तवस्तुविषयं सावयवं रूपकं व्यक्तं, तच्च छायेति पत्रेति च श्लेषप्रतिभोत्थापिताभेदातिशयोक्त्याऽनुप्राणितमिति सङ्करः ॥८० ॥ रामावतारमाह, एष इति ।-[च किच्चेति चार्थः । [ रक्षितप्रजः, एषः हरिः; दशरथस्यापत्यं पुमान् दाशरथौ रामः । “अत इञ्” (8॥१॥ ८५ पा०)। तस्य भावः [दाशरथिभूयं ] गमत्वम् । “भुवी भावे" (३।१।१०७ पा० ) इति क्यप। एत्य] प्राप्य। [ध्वंसितोडतदशाननां] ध्वंसितो हतः, उद्धती दृप्तः, दशाननो रावणे यस्थां ताम्, [ अपि, राक्षसों ] रक्षासम्बन्धिनौं, [पुरौं] लङ्का, तिजसा खवीर्येण, [अधिक- विभीषणाम्] अत्यन्तभोषणाम्, [अकृत], इति विरोधः ; भयहेतोरुद्धतस्य रावणस्य ध्वंसनात् अधिको महान्, विभीषणो रावणानुजो यस्यां ताम्, इत्यविरोधः; अत एव विरोधाभासोऽलङ्कारः ॥ ८१ ॥ अथ पञ्चभिः प्रस्तुतं कृष्णावतारमाह, निष्पहन्तुमिति ।-[अथ ] रामावतारानन्तरम्, [ अयं] हरिः, [ अमरेधाविहिषां निष्पहन्तुं ] .

·चतुर्दशः सगः। तात ! नोदधिविलोड़नं प्रति त्वहिनाऽथ वयमुत्सहामहे । यः सुरैरिति सुरौघवल्लभो वल्लवैश्च जगदे जगत्पतिः ॥ ८३ ॥ नाऽऽत्तगन्धमवधूय शत्रुभि- श्छायया च शमितामरश्रमम् । चैद्यादीन् इन्द्रशत्रून् हन्तुमित्यर्थः । “जासिनिग्रहण-" (.२।३।५६ पा०) इत्यादिना कर्मणि षष्ठी। [ स्वयम्भुवा ] ब्रह्मणा, [ स्वयम् ] आत्मनैव, [अर्थितः ] प्रार्थितः सन्, [ सम्प्रति ] इदानौं, [वसुदेवरूपिण: ] वसुदेव- मूर्तिधरस्य, कश्यपस्य, सूनुतां] पुत्रता, [श्रयति, व्रजति ; कृष्णरूपेणेति भावः । अत्र स्वयम्भूप्रार्थनाया विशेषण गत्या वसुदेवपुत्रताप्राप्तिहेतुत्वात् पदार्थहेतुकं काव्यलिङ्गम् ॥ ८२ ॥ तातेति ।- [सुरोषवल्लभः ] सुरगणप्रियः, [ जगत्पतिः, यः ] हरिः, [ सुरैः ] देवैः, [ वनवैः] गोपः, (च], है [तात !] जनक ! [न] इति केदे,-[ उदधिविलोड़नं ] समुद्रमन्थनं, [प्रति ], नो इति छेदे,-दधि- विलोड़नं दधिमन्यनच्च, प्रति, [ त्वदिना] त्वां विहायेत्यर्थः । “पृथ- ग्विना-" (२३२३२ पा० ) इत्यादिना विकल्पात् पञ्चमौ। [अथ वयं] न, नो वा, [ उत्सहामहे ] न क्षमामहे, [ इति, जगदे] गदितम् । अत्र हरिवर्णनाङ्गत्वेन सुराणां वनवानाञ्च प्रकतानामेव नोदधिशब्द- मूलाभेदाध्यवसायलम्वदध्युदधिविलोड़नक्षमत्वकर्मसान्याहुम्योपम्यत्वात् तुल्ययोगिताभेदः, तेन च हरेर्दधिमन्थनकलावदुदधिमन्थनमपौति वस्तु व्यज्यते इति अलङ्कारेण वस्तुध्वनिः ॥ ८३ ।। नाऽऽत्तगन्धमिति ।-च] किञ्चेति चार्थः । [ यः ] हरिः, [शबुभिः, अवध्य ] अभिभूय, [ नाऽऽत्तगन्धम् ] अनाघ्रातसौरभमनभिभूतञ्च । 'आत्तगन्धोऽभिभूतः स्यात्' इत्यमरः। नञर्थस्य नशब्दस्य "सह सुपा" ·७.४ शिशुपालबधे योऽभिमानमिव वृत्रविहिषः पारिजातमुदमूल यद्दिवः ॥ ८४ ॥ यं समेत्य च ललाटलेखया बिधत: सपदि शम्भुविममम् । चण्डमारुतमिव प्रदीपव- च्छेदिपस्य निरवादविलोचनम् ॥ ८५ ॥ यः कोलतां वल्लवताञ्च बिमद् दंष्ट्रामुदस्याऽऽशु भुजाञ्च गुर्वीम् । (२२११४ पा०) इति समासः। [छायया] अनातपेन,यालनेन च । 'छाया स्थादातपाभावे प्रतिविम्बार्कयोषितीः। पालनोत्कर्षयोः कान्तिसछोभा- पङ्क्तिषु स्त्रियाम् ॥' इति विश्वः । [शमितामरश्रम] निवारित- सुरखेद, [ पारिजातं, वृतविद्विषः ] शकस्य, [ अभिमानम् ] अहङ्कारम्, [ दव, दिवः ] स्वर्गात्, [ उदमूलयत् ] उन्मलितवान्, इति पारिजात- हरणोक्तिः । श्लेषसविशेषणेयमुपमेति केचित्, श्लेषवच्चान्ये ॥ ८४ ॥ यमिति ।-च] किञ्चेति चार्थः। ललाटमेव लेखा तया [ ललाट- लेखया ] ललाटदेशेन, [शम्भुविभ्रमं] सम्भोः बिभ्रमं सौन्दर्य, ललाट- लोचनमित्यर्थः । [बिभ्रतः, चैदिपस्य ] शिशपालस्य, [विलोचनं] ढतीय- नेत्रम्। कर्तृ । [यं ] हरिमेव, [चण्डमारुतं] चण्डमारुतम् [इव समेत्य, प्रदीपवत् ] प्रदीपन तुल्यम्। “तेन तुल्यम्-" (५।१।११५ पा० ) इति वतिप्रत्ययः । [ सपदि, निग्वात् ] निर्वाति स्म, नष्टमित्यर्थः । निर्वा- हाधातीलङ्। 'निरवाप' इति क्वाचित्कः पाठः, स न सम्यक, वाते: प्रक्रियाविरोधादापोतेरसङ्गतावादिति। अनेकार्थयमुपमा ॥ ८५ ॥ य इति। [यः] हरिः, [ कोलतां] वराहत्वम्। 'वराहः शूकरो राष्टिः कोलः पोलो किरिः किटिः' इत्यमरः। [ वबवतां ] ·चतुर्दशः सर्गः। मग्नस्य तोयापदि दुस्तरायां गोमगडलस्योद्धरणं चकार ॥ ८६ ॥ धन्योऽसि यस्य इरिरीष समक्ष एव दूरादपि क्रतुषु यज्चभिरिज्यते यः । दत्त्वाऽय॑मत्रभवते भुवनेषु यावत् संसारमगडलमवाप्नुहि साधुवादम् ॥ ८७ ॥ गोपालत्वं, [च बिधत्। आश गुर्वी दंष्ट्रां भुजाच ] ; यथासङ्खा- मिति भावः । [उदस्य ] उद्यम्य, [ दुस्तरायां, तोयापदि] जलसङ्कटे, एकल,-समुद्रकतायाम, अन्यत्र, -वर्षकतायाञ्च, [मग्नस्य, गोमण्डलस्य] भूगोलस्य धेनुवन्दस्य च, [उद्धरणं चकार । अत्र कोलत्ववल्लवत्वयोः प्रतयोरेव श्लेषमूलामैदाध्यवसायेन गोमण्डलोहरणस्य दंष्ट्राभुजोद्यम- नस्य च साम्यादौपम्यगम्यतायां तुल्ययोगिता सती यथासङ्खन सजी- येत। इन्द्रवब्रा वृत्तम् -'स्थादिन्द्रवज्रा यदि तो जगौ गः' इति लक्षणात् ॥८६॥ एवं देवं स्तुत्वा अनन्तरं कर्तव्यमुपदिशति,धन्योऽसोति ।-धनं लश्चः [ धन्यः ] पुण्यवान्, [ असि]। 'सुक्रती पुण्यवान् धन्यः' इत्यमरः । "धनगणं लब्धा" (8181८४ पा.) इति यत्प्रत्ययः। [यस्य ] ते, [ एषः हरिः, समक्ष एव] अक्षयोः समीपे एव, पुरत एवेत्यर्थः ; स्थित इति शेषः। सामीप्येऽव्ययीभावः, “अव्ययीभावे शरत्प्रभृतिभ्यः" (५।४।१०७ पा०) इति समामान्तः ; अत एव "तृतीयासप्तम्योबहु- लम्" (२४८४ पा० ) इति सप्तम्या अमभावः । अन्यत्र को विशेषः? तलाऽऽह।-[ यः ] हरिः, [ दूरादपि ] परोक्षेऽपि, [क्रतुषु ) यागेषु, [ यन्वभिः ] विधिवदिश्वद्भिः। 'यज्वा तु विधिनेष्टवान्' इत्यमरः । "सुयजोवनिप्" (३।२।१०३ पा० ) इति ड्वनिप्प्रत्ययः। [इज्यते पूज्यते ; स ते प्रत्यक्ष इति धन्यस्त्वमित्यर्थः । फलितमाह।- [अन- ·शिशुपालवधे भौमोतं तदिति वचो निशम्य सम्यक् सामाज्यश्रियमधिगच्छता नृपेण । दत्ते महति महौभृतां पुरोऽपि वैलोक्ये मधुभिदभूदनर्घ एव ॥ ८८ ॥ इति श्रीमाधविकती शिशुपालबधे महाकाव्ये श्रौतषणार्धदानं नाम चतुर्दशः सर्गः ॥ १४ ॥ । भवत ] पूज्यायेत्यर्थः । 'पूज्यस्वत्रभवान्' इति सज्जनः। "इतराभ्यो- ऽपि दृश्यन्ते" (५।३।१४ पा० ) इति सार्वविभक्तिके वल्प्रत्यये सुप्- सुपा इति समासः। [अर्घ] पूजां, [ दत्त्वा यावत् संसार- मलं] वर्तते तावदिति शेषः। [भुवनेषु ], साधुर्वादः शब्दस्तं [ साधुवादं ] साधुसमाख्याम, [ अवामुहि ] लभवेत्यर्थः । अत्र राज्ञो धन्योऽसौति विशेषणगत्था यस्येत्यादिवाक्यार्थहेतुत्वात् पदार्थहेतुक काव्यलिङ्गमलङ्कारः। वसन्ततिलका वृत्तम् ॥ ८७ ॥ भौति।- [साम्राज्यश्रियं ] 'येनष्टं राजसूयेन मण्डलस्येश्वरश्च यः । शास्ति यशाज्ञया राज्ञः स सम्राट' इत्यमरः । सम्राजी भावः साम्राज्य, तदेव श्रौस्तां श्रियम्, [ अधिगच्छता] भजता, [टपेण ] युधिष्ठिरेण, [ इति] इत्थं, [ भोभोक्तं तहचः सम्यक, निशम्य ] श्रुन्वा, [ महीभृतां ] राज्ञां, [ पुरः ] अग्रे, [ महति, अर्घ ] पूजायां, [ दत्तेऽपि, मधुभित् ] हरिः; लयो लोकास्त्रैलोक्यम् । चातुर्वर्णादित्वात् खार्थे ष्यप्रत्ययः । तत्र [ बैलोक्ये), कृष्णः, [अनर्थः] पूजारहितः, [एव अभूत्], इति विरोधः। अमूल्य एवाभूदित्यविरोधः । 'मूल्ये पूजाविधावः' इत्यमरः। अनायोरभेदाध्यवसायाविरोधः, तदध्यवसायादविरोधः, इति विरोधाभासोऽलङ्कारः। प्रहर्षिणी वृत्तम् ॥ ८८ ॥ इति श्रीमहामहोपाध्यायकोलाचलमल्लिनाथसूरिविरचितायां माघकाव्यव्याख्यायां सर्वकषाऽऽख्यायां चतुर्दशः सर्गः ॥१४॥ B ·पञ्चदशः सर्ग: अथ तत्र पाण्डुतनयेन सदसि विहितं मधुद्दिषः । मानमसहत न चेदिपतिः परवद्धिमत्सरि मनो हि मानिनाम् ॥ १ ॥ पुर एव शाङ्गिणि सवैर- मथ पुनरमं तदर्चया। मन्युरभजदवगाढ़तरः समदोषकाल दूव देहिनं ज्वरः ॥ २ ॥ अथेति ।-[अथ ] हरिपूजाऽनन्तरं, [चैदिपतिः] शिशुपालः, [ तन, सदसि ] सभायां, [ पाण्डुतनयेन] युधिष्ठिरेण, [ विहितं, मधुद्दिषः ] हरेः, [ मानं ] पूजा, [नासहत , ईर्थी चकारेत्यर्थः। 'परोत्कर्षा- क्षमा स्याहोर्जन्यान्मन्युतोऽपि च' इति लक्षणात्। तथा हि,- [ मानिनाम् ] अहङ्कारिणां, [ मनः, परवद्धिमत्सरि ] परबद्धो मत्सरि, [हि] ; परशुभद्देषि खल्वित्यर्थः । सामान्येन विशेषसमर्थनरूपोऽर्था- न्तरन्यासः । अस्मिन् सगै उहता वृत्तम् -'सजसादिमे सलघुके च, नसजगुरुकेष्वघोहता। बागितभनजला गयुताः, सजसा जगो घरममेकतः पठेत् ॥' इति लक्षणात् ॥१॥ पुर इति ।-[ पुरः] पूर्वम, [ एव शार्जिणि, सवैरं ] सक्रोधम, [ अमुं] चैद्यम, [अथ पुनः ] अतः परं, [ तदया ] इरिपूजया, [ अव- गाढ़तरः ] निविडतरः, [ मन्युः ] क्रोधः; रौद्ररसस्य स्थायी भाव इति ] ·शिशुपालबधे अभितर्जयन्निव समस्त नृपगणमसावकम्पयत् । लोलमुकुटमणिरश्मि शनै- रशनैः प्रकम्पितजगत्वयं शिरः ॥ ३ ॥ स वमन् रुषाऽश्रु घनधर्म- विगलदुरुगण्डमण्डलः । भावः; [ देहिनं] शरीरिणं, [ समदोषकालः ] समौ तुलितो, दोषः अपथ्यसेवा, कालः कर्मविपाकश्च यस्य सः, [वर इवाभजत्] । उपमा- ऽलडारः ॥२॥ अथाष्टभिरस्य गात्राऽऽरवक्रोधचेष्टां प्रपञ्चयति, अभौत्यादि।- असो] चैद्यः, समस्तनपगणमभितर्जयन्निव], इत्युत्प्रेक्षा । 'तर्ज भर्त्सन' चौरादिकस्यानुदात्तत्वेन प्राप्तस्य आत्मनेपदस्य चक्षिकादेशस्य * स्थानिवद्भावानादरण पुनर्जित्करणसामर्थ्यादनित्यत्वज्ञापनात् परस्मै- पदम् ; अत एव 'तर्जयतीत्यपि दृश्यते कविषु' इति भट्टमवः । [अशनै:] अतिमात्र, प्रकम्पितं जगत्त्रयं येन तत् [ प्रकम्पितजगत्त्रयं ] लैलोक्य- भौषणं, [शिरः शनैः, लोलमुकुटमणिरश्मि ] लोलाचपलाः, मुकुटमणि- रश्मयो यस्मिन् कर्मणि तत् यथा तथा, [अकम्पयत्); क्रोधातिरेकादिति भावः ॥ ३॥ स इति ।- रुषा) रोषेण, [अश्रु, वमन्] मुञ्चन्, [धनधर्मविगल- गयाजी अित्त्व स्याभयपदसिद्दार्थ कृतवन ज्ञापकत्वमसन्तम्। वस्तुतस्तु विचक्षणः इत्यव युजयमावश्यकेन चक्षिङ इकारणवानुदात्तेनाम्मनेपदं सिद्धं पुन: ङित्करण मनुदात्तेबनिमित्तस्यामनेपदस्थानित्यत्वज्ञापनार्थमित्यव वक्तव्यम् । तथा च वामनः,-"चचिङोऽनुबन्धकरणम्" (अधि० २५० ४सू०) इत्यस्य हो,- "चचिङ इकारणवानुदातेन सिद्धमात्मनेपदं, किमर्थं डिल्करणम् ?-तक्रियते अनुदाननिमित्तस्यात्मनेपदस्यानित्यत्वज्ञापनार्थम्। एतेन वैदि-भमि-तप्रिमतयो व्याख्याताः, पावेदयति-भमयति-तर्जयति इत्यादीनां प्रयोगाणां दर्शनात्" इति । ख्याधः - ·पञ्चदशः सर्गः। ७.८ खेदजलकणकरालकरो व्यरुचत् प्रभिन्न व कुञ्चरविधा ॥ ४ ॥ स निकामघर्मितमभौक्षा- मधुवदवधूतराजकः । क्षिप्तबहुलजलबिन्दु वपुः प्रलयाणवोत्थित दूवाऽऽदिशूकरः ॥ ५ ॥ दुरुगण्डमण्डलः) धनेन सान्द्रेण, धर्मेण क्रोधोपणा, विगलत् स्रवत्, उरु महत, गण्डमण्डलं यस्य सः, खिद्यत्कपोल इत्यर्थः । [खेदजलकण- करालकरः खेदजलकणैः खेदबिन्दुभिः, करालकरी दन्तुरहस्तः, [सः) चैद्यः, [विधा ] नेकपोलहस्तदेशः, [प्रभित्रः] मदसावी, मत्तः इत्यर्थः । 'प्रभिन्नो मत्तः स्यात्' इति वैजय तो। [ कुञ्जर व व्यरुचत् ] । रुचे: “धुनो लुङि” (१।३।८१ पा० ) इति विकल्पात् परस्मैपदम् । एतेन खेदाख्यः सात्त्विकभावः उक्तः। उपमाऽलङ्कारः ॥ ४ ॥ स इति ।- [अवधूतराजकः राज्ञां समूहो गजकम् । “गोलोक्ष-" : ( 8२।३८ पा० ) इत्यादिना वुअप्रत्ययः । तदवधूतमभिभूतं येन स तथोक्तः, [ सः ] चैद्यः, [ निकामम्मितं ] निकामं घर्मितं सातधर्मम्, उगवत्खेदमित्यर्थः । 'धर्म: स्यादातपे ग्रीष्म उष्णखेदाम्भसोरपि' इति तारकादित्वादितच्प्रत्ययः । [ वपुः, प्रलयार्णवोत्थितः प्रलये अर्णवस्तस्मादत्थितः, [आदिशूकर दव, क्षिप्तबहुलजलबिन्दु चिप्ताः प्रेरिताः, बहुलाः सान्द्राः, जलबिन्दवो यस्मिन् कर्मणि तत् यथा तथा, [ अभौषणम्, अधुवत् ] क्रोधाजुवति स्म। "धू विधनने" इति धातोस्तोदादिकात् लङ्। अत्रापि खेदः सात्त्विक एवोक्तः । उपमाऽलजारः॥ ५॥ विश्वः। ति-१० ·शिशुपालवध क्षणमाऽऽनिषहटितशैल- शिखरकठिनांसमण्डलः । स्तम्भमुपहितविधूतिमसा- वधिकावधूनितसमस्तसंसदम् ॥ ६ ॥ कनकाइदा तिभिरस्य गमितमरुचत् पिशङ्गताम् । क्रोधमयशिखिशिखापटलैः परितः परौतमिव बाहुमण्डलम् ॥ ७ . क्षणमिति ।-[घटितशैलशिखरकठिनांममण्डलः ] घटितं सुसंहितं, यच्छलशिखा तहत् कठिनमसमण्डलं यस्य सः, [असो] चैद्यः, [ उपहित- विधुतिम् ] उपहिता अवगाहिता, आरोपितेत्यर्थः, विधतिः कम्पो यस्मिंस्तम्, [अधिकावधूनितसमस्तसंसदम्] अधिकमत्यन्तम्, अवधुनिता कम्पिता, समस्ता सकला, संसत् सभा येन तं, [स्तम्भं क्षणम्, आश्लिषत्] श्लिष्टवान्, तेनांसमण्डलेनाहतवानित्यर्थः अत एव कठिनांसमण्डल इति विशेषणञ्च। पुषादित्वात् चेरङादेशः। आलिङ्गनार्थत्वे तु “श्लिष आलिङ्गने” इति क्सादेशः स्यात् । क्रोधान्धाः किमु न कुर्वन्तौति अत्रांसकाठिन्यस्य विशेषणगत्या स्तम्भाऽऽश्लेषहेतुत्वात् काव्य- लिङ्गं शैलशिखरोपमया सङ्गीर्यते ॥ ६ ॥ कनकेति ।-[ कनकाङ्गदद्युतिभिः ] कनकस्थानदयोः केयूरयोः, द्युतिभिः, [पिशङ्गता] पिङ्गलवर्णतां, [ गमितं ] प्रापितमिति तद्गुणा- लकारः । [ अस्य ] चैद्यस्य, [ बाहुमण्डल, क्रोधमयभिखिशिखापटसैः ] क्रोधाग्निज्वालाजालैः, [ परितः, परीतं ] परिहतम, [ वारुचत् ] इत्युत्प्रेक्षा । “द्युयो लुङि" (१।३।८१ पा०) इति परोपदम् ॥ ७॥ भावः ।

·पञ्चदशः सर्गः। कृतसन्निधानमिव तस्य पुनरपि तृतीयचक्षुषा। क्रूरमजनि कुटिलघु गुरु- मुकुटौकठोरितललाटमाननम् ॥८॥ अतिरक्तभावमुपगम्य कृतमतिरमुष्य साहसे । दृष्टिरगणितभयाऽसिलता- मवलम्बते स्म समया सखीमिव ॥ ६ ॥ तेति ।-कुटिले ध्रुवो यस्य तत् [ कुटिल ]। उपसर्जनस्य प्रखः । [ गुरुभ्रुकुटौकठोरितललाटं ] गुर्ष्या भुकुट्या भूभनेण, कठोरित भौषणोकतं, ललाटं यस्य तत्, [तस्य चैद्यस्य, [ आननं पुनरपि तृतीय- चक्षुषा, कतसन्निधानं ] कतसंसर्गम्, [ इव] इत्युत्प्रेक्षा। [ करमजनि ] भयङ्करमभूत्। जनः कर्तरि लुङ्, “दीपजन-" (३।१।६१ पा० ) इत्यादिना विकल्यात् चिणप्रत्ययः ॥ ८॥ अतिरक्तति ।-[ अमुष्य ] चैद्यस्य, [ दृष्टिः ], अतिरक्तस्य भावस्तम् [अतिरक्तभावं] रोषातिरेकादत्यरुणताम्, अन्यत्र,-कर्मातिरेकादत्यनु- गगिताम्, [ उपगम्य ) प्राप्य, [ साहसे ] कृष्णादिबधरूपे, अन्यत्र,- युद्धे, • [कृतमति:], सर्वथा हनिष्यामि गमिष्यामि इति च कृतनिश्चया अर्थनिर्धारणमतिरिति यावत्, [अगणितभया] अगणितम् अविचारितं, भयं शत्रोर्गुरुजनाच्च यया सा सती, [ समया ] समीपे, [असिलतां सखौमिव, अवलम्बते स्म] साधनत्वेन खौचकार। क्रोधाजि- चांसया खड्गमद्राक्षौदित्यर्थः । अस्त्र प्रस् तदृष्टिविशेषणसाम्यादप्रस्त- नायिकाप्रतीतः समासोक्तिरुपमासौर्णा ॥ * नायिकामायकयी: परस्परमिलने प्रत्यय:

·७१२ शिशुपालबधे करकुड्मलेन निजमूम- मुरुतरनगाश्मकर्कशम् । वस्तचपलचलमानजन- श्रुतभीमनादमयमाहतोच्चकैः ॥ १० ॥ इति चुक्रुधे भृशमनन ननु महदवाप्य विप्रियम् । याति विकृतिमपि संवृतिमत् किमु यन्निसर्गनिरवग्रहं मन: ? ॥ ११ ॥ करेति ।- [अयं ] चैद्यः, [उरुतग्नगाश्मकर्कशम्] उरुतगे महत्तरः, नगासवत् भेलशिलेव, कर्कशः, इत्युपमा। तं, [ निजम् ] आत्मीयम्, [अ] सथि। 'सथि क्लीवे पुमानरुः' इत्यमरः । [ करकुड्- मलेन करः कुड्मल इवेत्युपमितसमासः । तेन, संहतप्रसारिताङ्गुलिना, पाणितलेनेत्यर्थः । [बस्तचपलचलमानजनश्रुतभीमनादं ] त्रस्तो भौतः, अत एव चपलं चञ्चलं, चलमानेन जनेन श्रुतो भोमनादो भयङ्करध्वनि- यस्मिन् कर्मणि तत् यथा तथा, [उच्चकैः, आहत] आहतवान् । अलञ्च- लक्ष्याः क्रोधान्धाः खात्मानमेव वन्तौति भावः। आपूर्वाद्धन्तेर्लङ्, "प्राडो यमहनः" (शर८ पा० ) इति अकर्मकाधिकारेऽपि “स्वाक्ष- कर्मकाच्चेति वक्तव्यम्" (वा.) इत्यात्मनेपदै “अनुदात्तोपदेश--' (818॥३७ पा० ) इत्यादिनाऽनुनासिकलोपः ॥ १० ॥ इतीति । - [इति] इत्थम्, अनेन प्रकारेण इत्यर्थः, [ अनेन ] घेद्येन, [भृशं, चुक्रुधे ] कुद्धम् । भावे लिट। [संवृतिमदपि संहतिर्विकारगुप्तिः तहदपि, धौरमपौत्यर्थः । [मनो महत्, विप्रियं ] अप्रियम्, [ अवाप्य, विकति ] विकारं, [ याति ननु ] प्राप्नोति खलु। [ यत् ] मनः, [निसर्गनिरवग्रह) निसर्गात् स्वभावात्, निरवग्रहं चपलमित्यर्थः । ग्रहः ·पञ्चदशः सर्गः। ७१२ प्रथमं शरीरजविकार- कृतमुकुलबन्धमव्यथौ। भाविकलहफलयोगमसौ वचनेन कोपकुसुमं व्यचौकसत् ॥ १२ ॥ ध्वनयन् सभामथ सनौर- घनरवगभौरवागभौः । वाचमवददतिरोषवशा- दतिनिष्ठुरस्फुटतराक्षरामसौ ॥ १३ ॥ अपप्रत्ययः। तदिति शेषः। [किमु ? ] विकृतिं यातौति किम वक्तव्यमित्यर्थः; चपलचित्तश्चायं चैद्य इति भावः । अत्र चैद्यक्रोधस्य नन्वित्यादिवाक्यार्थ हेतुत्वात् वाक्यार्थहेतुकं काव्यलिङ्गम् ॥ ११ ॥ एवं गात्राऽऽरवविकारानुक्वा वागाऽऽरवान् वक्तुमुपोहातयति, प्रथममिति ।-न व्यथते बिभेतीति [ अव्यथौ] निर्भयः । "जिक्षि" (३।२।१५७ पा० ) इत्यादिना नपूर्वाहाथतेरिनिः । [ असो] चैद्यः, [ प्रथम, शरीरजविकारकतमुकुलबन्छ । शरीरविकारैः पूर्वोक्तः शिरःकम्पनादिभिः कतो मुकुलबन्धो मुकुलप्रादुर्भावो यस्य तत्, [ भाविकलहफलयोगं ] भाविकलहस्य रणस्यैव, फलस्य योगो यस्य तत् । 'अस्त्रियां समरानीकरणाः कलहविग्रहो' इत्यमरः । [कोपकुसुमं] कोप एव कुसुमं तत्, [ वचनेन] 'यदपूपुजः' इत्यादि- वक्ष्यमाणवाक्येन, [व्यचौकसत् ] विकासयति स्म। कसे: "गो पापधाया हुस्खः” (७।४।१ पा० ) इति उपधाया इखत्वे "दी? लघोः” ( ७8/28 पा० ) इत्यभ्यासदोघः । अत्र विकारकलहवचन- कोपेषु मुकुलफलविकासकुसुमत्वरूपणात् समस्तवस्तुवर्तिसावयवरूप- कम् ॥ १२॥ ध्वनयविति ।-[अथ, सनीरधनरवगभौरवाक् ] सजलमेघगर्जित- ·७१४ शिशुपालवधे यदपपुजस्त्वमिह पार्थ मुरजितमपूजितं सताम् । प्रेम विलसति महत्तदहो !! दयितं जनः खलु गुगौति मन्यते ॥ १४ ॥ यदराति राजवदिहार्य - मुपहितमिदं मुरहिषि । गम्भीरखर इत्यर्थः । [अभीः ] निर्भीकः, [ असो] चैद्यः, [ सभाम] प्रास्थानं, [ध्वनयन् अतिरोषवशात्, अतिनिष्ठुरस्फुटतराक्षराम् ] प्रतिनिष्ठुराणि अतिपरुषाणि, स्फुटतराणि चाक्षराणि यस्थास्तां, [ वाचमवदत् ] । धनरवगभौरेत्युपमाऽलङ्गारः ॥ १३ ॥ वाचमवददित्युक्तम्, अथ तामेव प्रपञ्चयन् पञ्चभिः पाण्डवोपालम्भ- माह, यदित्यादि।-है [ पार्थ ! ] पृथापुत्रेति मातृप्राधान्येनाऽऽमन्त्रगा मर्मोद्वाटनार्थम्। [ सतामपूजितं ] सद्भिरपूज्यमानमित्यर्थः । “मति- बुद्धिपूजार्थेभ्यश्च” (३।२।१८८ पा० ) इति वर्तमान क्तः । "क्तस्य च वर्तमान" ( २२३६७ पा० ) इति षष्ठी। [मुरजितं ] कृष्णं, [ इह ] सदसि, [यत्] यस्मात्, [त्वम्, अपूपुजः] पूजयसि स्म । “गो चापधाया इखः” (७।४।१ पा० ) इत्युपधाया हवः । [ तत् ] तस्मात्, [ महत् प्रेम, विलसति स्फरति ; अन्यथा कथमपूज्ये पूज्यत्वाभिमान: ? इत्यभि- प्रेत्याह।-[ जनः, ] लोकः, [दयितं] प्रियं जनं, [गुणौति मन्यते खलु ], अगुणिनमपौत्यर्थः । [अहो !! ] आश्चर्यम् । कृष्ण: प्रेमणा पूजितः, न गुणादिति भावः। अत्र प्रेमविलमितस्योत्तरवाक्यार्थहेतुकं काव्यलिङ्गम् ॥ १४॥ यदिति ।-[ अराज्ञि ] अभिषेकादिराजगुणविरहिणीत्यर्थः । "नजस्तत्पुरुषात्" (५।४।७१ पा० ) इति समासान्तप्रतिषेधः । [ इह ] अस्मिन्, [मुरहिषि ] कृष्णे। अपानवद्योतनार्थमसम्प्रदानविभक्ति- ·पञ्चदशः मर्ग: ७१५ ग्राम्यमंग दूव.हविस्तदयं भजते ज्वलत्म न महौशवङ्गिषु ॥ १५ ॥ अन्तां गिरं न गदसौति जगति पटहैविघुष्यसे । निन्द्यमथ च हरिमर्चयत- स्तव कर्मणैव विकसत्यसत्यता ॥ १६ ॥ तव धर्मराज इति नाम कमिदमपष्ठु पठ्यते ?। उपमा- निर्देशः। राजानमहतौति [गजवत् राजाईम् । "तदर्हम्" (५।१।११७ पा०) इति वतिप्रत्ययः । "तद्धितश्चासविभक्तिः" (१।१।३८ पा०) इत्यव्ययत्वम् । [ यदिदम्, अय॑म् ] अर्घा) द्रव्यम्, अहण- मित्यर्थः । [ उपहितम् ] अर्पितं, [ तत् ] अर्यम्, [ अयं ] कृषण: ; महीशा अवनौपाः, वद्य इव, इत्य्पमितसमामः तेषु [ महौशवहिषु, ज्वलत्सु] सत्सु, अन्यत्र,-महौशा इव वह्नयः तेषु ज्वलत्म सरिस्वत्यर्थः [ग्राम्यमृगः ] शुनकः, [ हविरिव, न भजते ] न प्राप्रोति । ऽलङ्कारः ॥ १५ ॥ अन्तामिति ।-हे पार्थ ! [ अमृताम् ] असत्या, [गिरं, न गमि न वदमि, [ इति, जगति ] लोके, [ पटहै: ] वाद्यविशेषैः कत्तभिः । [विघष्यसे ] उहोष्यसे, [ अथ च ] तथाऽपि, [ निन्द्य हरिमचयतस्तव, कर्मणा ] अपूज्यपूजाकरणेन, [ एव, असत्यता] सत्यहीनता, [ विक- सति ] प्रकाशते। अनासत्यप्रसिद्धसत्याऽऽचरणयोर्विरूपयोर्घटनादि- रूपघटनारूपो विषमालङ्कारः ॥ १६ ॥ तवैति ।-हे पार्थ! [तवेदं धर्मराज इति नाम कथम्, अपठु ] असत्यमेव, [पठ्यते ?]। "अपदःसुषु स्थः' (उणा० १पा० २१सू.) .

·शिशुपालवधे
भौमदिनमभिदध यथवा -
भृशमप्रशस्तमपि मङ्गलं जनाः ॥ १७॥
यदि वाचनीयतम एष
किमपि भवतां पृथासुताः ।
शौरिवनिपतिभिर्निखिले
रखमाननाऽर्थमिह किं निमन्त्रितः ॥१८॥
अथवा न धर्ममसुबोध-
समयमवयात बालिशाः ।
इत्योणादिकः कुप्रत्ययः । "अम्बाम्बगोभूमि-" (८३८७ पा.)
इत्यादिना षत्वम्। यहा युक्तमेव तदित्याह। - [अथवा जनाः भृशम्,
अप्रशस्तमपि भौमदिनम् ] अङ्गारकवारं, [ मङ्गलम्, अभिदधति ]
व्यपदिशान्ति, तहदिदमपीत्यर्थः । लोकैरप्रशस्तं प्रशस्तशब्देन विरुडाथै-
नापि व्यपदिश्यते तदुच्चारणदोषात्, तहदधर्मगजस्थापि ते धर्म-
राजव्यपदेश इति भावः । अत्र धर्मराजभौमदिनयोनिरपेक्षवाक्य -
हये प्रतिविम्बकरणात् दृष्टान्तालझारः ॥ १७ ॥
यदि वेति ।-है [ पृथासुताः !] कोन्तेयाः ! [ एषः, शौरिर्वा ]
शोरिरेवेत्यर्थः। 'वा स्थाहिकल्पोपमयोरेवार्थे च समुच्चये' इति विश्वः ।
[किमपि ] कथमपि, [भवताम्, अर्चनीयतमो यदि] पूज्यश्चेत् ? तहीति
शोषः। [अवमाननाऽर्थम् ] अवमानस्तिरस्कारः, तस्मै तदर्थमेव ।
"अर्थेन नित्यसमासवचनं सर्वलिङ्गता च वक्तव्या"। (वा.) क्रियाविशे-
षणम्। [निमन्त्रितैः] आइतैः, [निखिले: अवनिपतिभिरिह, किम् ?]
कोऽर्थः साध्यः ? इत्यर्थः । अत एव साधनक्रियाऽपेक्षया करणत्वे
हतीया। अत्र गम्यमानक्रियाऽपेक्षयापि कारकत्तिरिति न्यासद्योते।
अत्र सकलराजनिषेधस्य पूर्ववाक्यार्थहेतकत्वात् काव्यलिङ्गभेदः ॥ १८ ॥

·पञ्चदशः सर्गः। ११७ काममयमिह वृथापलितो हतबुद्धिरप्रणिहितः सरित्सुतः ॥ १६ ॥ खयमेव शान्तनुतनूज! यमपि गणमयमभ्यधाः । तब मुररिपुरवं कतमो यमनिन्दावन्दिवभिष्टुषे वृथा ? ॥ २० ॥ विभिर्भीयोपालम्भमाह, अथेत्यादि ,-[ अथवा बालिशा: ] मूर्खाः, यूयमिति शेषः ; [असुबोधसमयं] सुबोधो न भवतो- त्यसुबोधो दोधः, समय आचागे यस्य तं, [धर्म, न अवयात] न जानौत। अवपूर्वाद्याधातीलौट: "तस्थस्थ-" (३।४।१०१ पा० ) इत्यादिना थस्य तादेशः। किन्तु वृथा निष्फलं, पलितं यस्य सः [ वृथापलितः ] वृथापरिणत इत्यर्थः । 'पलितं जरसा शोलाम्' इत्यमरः। वृथाचे हेतुः,-[ इतबुद्धिः ] नष्टमतिः, [ अयं, सरित्सुतः ] भौष्योऽपि, [कामम्, प्रणिहितः ] अनवहितः, प्रमत्तः इत्यर्थः । बाला: पार्था न जानन्तु, हन्त !! वृद्धोऽपि न जानातौति चित्रमित्यर्थः । अत एव सत्यपि कारणों कार्यानुदयाविशेषोक्तिरलङ्कारः; तथा बालिशवधर्मदुर्बोधत्वयो- विशेषणगत्या धर्मज्ञानाहेतुत्वात् काव्यलिङ्गं चेत्यनयोः सापेक्षत्वात् . सङ्गरः ॥ १२ ॥ खयमेवेति ।-है [शान्तनुतनूज ! ] भौष ! [स्वयमेव त्वमेवेत्यर्थः [यमपि, गणं] वर्गम, [अध्यम्] अर्घाई, पूज्यमित्यर्थः। “दण्डादिभ्यः" (५११६६ पा०) इति यत्प्रत्ययः । [ अभ्यधाः ] अवोचः, 'नातकं गुरुम्' ( १४ स० ५५ श्लोक ) इत्यादि श्लाक इति भावः । धाधातोलुंङि “गातिस्था-" (२२४७७ पा०) इत्यादिना सिचो लुक्। [तत्र मातकादिगणे, [ अयं मुररिपुः कतमः ? ] न कोऽपौत्यर्थः । मास्तु अस्तु वा, अस्मदपालम्भे को हेतुः ? अत आह, यमिति ।--[य] ·७१८ शिशुपालबधे अवनीभृतां त्वमपहाय गणमतिजड़ः समुन्नतम् । नौचि नियतमिह यच्चपलो निरतः स्फुटं भवसि निम्नगासुतः ॥ २१ ॥ प्रतिपत्तुमङ्ग। घटते च न तव नृपयोग्यमहणम् । कृष्ण ! कलय ननु कोऽहमिति स्फुटमापदां पदमनात्मवेदिता ॥ २२ ॥ . ] मुररिपुम, [ अनिन्द्यवन्दिवत्] प्रगल्मवैतालिकवत्, इत्यपमा। [वृथा अभिधे ] मिथ्या स्तोषि ; अतस्त्वमेवोपालभ्यसै इति भावः । "उप- सर्गात सुनोति-" (८३६५ पा० ) इत्यादिना षत्वम् ॥ २० ॥ अवनौति ।-[अतिजड़: अतिमूढ़ः, अतिशीतश्च, [चपल:] अस्थिरः, सत्वरच, [वं, समुनतम् ] उन्नतम्, [ अवनौभृतां ] गज्ञां, भूधराणाञ्च, [गयामपहाय ] ; न्यञ्चतौति न्यङ् तस्मिन् [ नौचि ] नीचवृत्ते, निम्ने च । 'प्रचः" (६।१३-पा० ) इत्यकारलोपे “चो" (६२१३८ पा० ) इति दीर्घः। [इह ] अस्मिन् कृष्णे, [ यत् ] यस्मात्, [नियतं ] नित्यं, [निरतः ] अनुरक्तः, प्रवणश्च, स इति शेषः। [निम्नगासुतः ] निमं नौचं, गच्छतौति निमगा नदी। "अन्यत्रापि दृश्यत" (बा.) इति उप्रत्ययः। तस्याः सुतः, [ भवसि, स्फुटं ] व्यक्तम् । नौचनिरतत्वादि- धर्मसङ्गमादिति भावः । उक्तञ्च,-'न पितामनुवर्तन्ते मारक द्विपदाः' इति । अत्र चतुर्थपादार्थस्य पूर्ववाक्यार्थहेतुकत्वात् काव्य- लिङ्गमेदः ॥ २१ ॥ अथ सप्तदशभिः कृष्णोपालम्भ करोति, प्रतिपत्तुमिति। हे [अङ्ग ! तव, पयोग्यं ] रानाईम्, [ अहणं ] पूजनं, [ प्रतिपत्त ] ·पश्चदशः सगः। ७१८ ? असुरस्त्वया न्यवधि कोऽपि मधुरिति कथं प्रतीयते ?। दण्डदलितसरघः प्रथसे मधुसूदनस्त्वमिति सूदयन्मधु ॥ २३ ॥ मुचुकुन्दतल्पशरणस्य मगधपतिशातितौजसः । खौकत्तुं, [ न च घटते ] न युज्यते। ननु अहमपि राजैव, कथमईणं मे न युक्तम् ? तत्राऽऽह, कृष्णेति ।-है [कृष्ण ! अहं कः? इति कलय], अहं राजा न वेति निजखरूपमालोचयेत्यर्थः। अनालोचनेनर्थ- माह,-[अनात्मवेदिता ] अनात्मज्ञत्वम्, [आपदा, पदं ] स्थानं, [ स्फुटं, ननु खलु, सत्यमित्यर्थः ; आत्मा च कंसकिनरस्तस्य पशुपालकत्वादिति अतो निजस्वरूपं चिन्त्यमिति हेतुमद्भावात् काव्यलिङ्ग- भावः। मिति ॥ २२॥ असुर इति ।- मधुरिति कोऽप्यसुरवया, न्यवधि ] हतः । आत्म- नेपदेष्वन्यतरस्थाम्" (२।४।४४ पा० ) इति इन्तेर्नुडि विकल्याहधा- देशः। इति [ कथं, प्रतोयत ? ] विश्वस्थते ? न कथञ्चिदित्यर्थः । 'प्रत्य- योऽधौनशपथज्ञानविश्वासहेतुः' इत्यमरः। किन्तु [ दण्डदलितसरधः ] दण्डेन दलिता ध्वस्ता, सरघा मधुमक्षिका, येनेदृशः, [त्वम्]। 'सरघा मधुमक्षिका' इत्यमरः । अत एव [ मधु ] क्षोद्रं, [ सूदयन् ] पौड़यन्, [ मधुसूदन दति, प्रथसे ] प्रथितोऽसि प्रथितोऽसि; मक्षिकासूदनमेव मधुसूदन- संज्ञाप्रतिनिमित्तं, न तु मधुनाम्रो दैत्यस्य सूदनमित्यर्थः। अत्र मधुसूदनसंज्ञायां प्रसिद्धार्थनिषेधस्योत्तरवाक्यस्यान्यथा व्युत्पादनहेतु- त्याहाक्यार्थहेतुकं काव्यलिङ्गम् ॥ २३ ॥ मुचुकुन्देति। [अबल !] बलहीन ! कुतः ?- मुचुकुन्दतल्य- शरणस्य ] मुचुकुन्दो नाम कचिद्राजा, यस्थासुरविजयवान्था निद्राय- ·शिशुपालबधे . सिद्धमबल ! सबलत्वमहो तव रोहिणौतनयसाहचर्य्यतः ॥ २४ ॥ छलयन् प्रजास्त्वमन्तेन कपटपटुरैन्द्रजालिकः । प्रोतिमनुभवसि नग्नजितः सुतयेष्टसत्य इति सम्प्रतीयसे ॥ २५ ॥ धृतवान्न चक्रमरिचक्र- भयचकितमाहवै निजम् । माणस्य देवतावरप्रसादात् निद्राविघातकारौ दृष्टिपाताइस्मीभवति तस्य तल्पं शव्या, तदेव शरणं रक्षकं यस्य तस्य ; कालयवनविद्रावितस्येति तथा [ मगधपतिशातितोजसः ] मगधपतिना जरासन्धेन, शातितौजसः अष्टादशक्रत्वो नष्टवीर्यस्य, [तव,रोहिणोतनयसाहचर्यतः) रोहिणीतनयस्य बलापरनामी बलभद्रस्य, साहचर्यतः साहचर्यात्, [ सबलत्वं सिद्धम् ] ; न तु खबलसम्पत्त्येत्यर्थः । [अहो !! ] कारणं विना कार्योदयादाश्चर्यम् । अत एव विभावनाऽलङ्गारः। पुण्यै यशो लन्यते इति भावः ॥ २४॥ कलयविति ।--इन्द्रजालं वेत्तोति [ ऐन्द्रजालिकः ], अत एव [कपटपटुः] वञ्चना कुशलः, त्वम्, अन्तेन ] असत्येन, [ प्रजाः, छलयन् ] वञ्चयमानः, इष्ठं सत्यं यस्य सः [इष्टसत्यः प्रियसत्यः, दिति, सम्प्रतोयसे] सम्यक् ख्यायसे । 'प्रतोतं प्रथितख्यातवित्तविज्ञातविश्रुताः' इत्यमरः । [ नग्नजितः ] नग्नजिबानो गज्ञः, [ सुतया ) सत्याऽऽख्यया इत्यर्थः, [ प्रौतिम् । आनन्दम, [ अनुभवसि ] ; सत्यायोगादिष्टसत्यः, न तु सत्ययोगादिति भावः । अत्र हरेः सत्यसम्बन्धेऽपि तदसम्बन्धीततः सम्बन्धे असम्बन्धरूपाऽतिशयोक्तिः ॥ २५ ॥ धृतवानिति ।-[आइवे] युद्धे, [अरिचक्रभयचकितम् ] परि- भावः । - ·पञ्चदश: सगः। २१ चक्रधर इंति रथाङ्गमदः सततं बिभर्षि भुवनेषु रूढ़ये ॥ २६ ॥ जगति श्रिया विरहितोऽपि यदुदधिसुतामुपायथाः । जातिजनजनितनामपदां त्वमतः श्रियः पतिरिति प्रथामगाः ॥ २७ ॥ चक्रादरिसैन्यात, भयेन चकितं सम्भ्रान्तम् । 'चकितं भयसम्भ्रमः' इति सज्जनः। [निजम् ] आत्मीयं, [ चक्रं ] सैन्यं, [न तवान् ] नाव- लम्बितवान्, न रक्षितवान् इत्यर्थः । किन्तु [ चक्रधर इति भुवनेषु, रूढ़ये प्रसिद्धये, [अदः इदं, [रथाङ्गं] चक्रापराऽऽयं, सततं, बिभर्षि ] दधामि ; वृथाभारमिति भावः । 'चक्र मैन्यरथाङ्गयोः' इति हेमसज्जनो। अयोविकारधरः चक्रधरो भवान्, अरिभीतचक्राधारकत्वादित्यर्थः । अत्र हरी भगवति चक्रधारणसम्बन्धेऽप्यसम्बन्धोक्तः अतिशयोक्तिः ॥ २६ ॥ जगतौति ।-[शिया ] गजलक्ष्मया, [विरहितोऽपि ]; यदनां ययातिशापाद्राज्यानधिकारित्वादिति भावः । [ ज्ञातिजनजनित- नामपदां ज्ञातिजनन बन्धुजनेन, जनितं प्रवत्तितं, नामपदं शौरिति पारिभाषिकमंज्ञाशब्दो यस्यास्ताम्, [ उदधिसुताम् अश्विकन्यां, [ यत् ] यस्मात्, [ उपायथाः ] उढवानित्यर्थः। 'विवाहोपयमो समो' इत्यमरः । “उपायम: खकरणे" ( २३५६ पा० ) इत्यात्मनेपदम् । "तनादिन्यस्तथासोः” (रा४।७८ पा०) इति सिचो लुक। “अनु दात्तोपदेश-" (६।४।३७ पा०) इत्यादिना अनुनासिकलोपः। [अतस्त्वं जगति श्रियः पतिरिति, प्रथां] ख्यातिम्, [ अगाः ] प्राप्तवानसि । "इणो गा लुङि" (२।४।४५ पा० ) इति गाऽऽदेशः । न राजान्तर- बद्राजलक्ष्मीयोगात्तव श्रीपतित्वम् ; किन्तु श्रीसंज्ञिकायाः कस्याश्चिद- राक्याः परिग्रहादिति भावः। अलोग्रसेनस्याभिषेकसंस्कारेऽपि शि-६१ ·७२२ शिशुपालवधे अभिशत्रु संयति कदावि- दविहितपराक्रमोऽपि यत् । व्योनि कथमपि चकर्थ पदं व्यपदिश्यसे जगति विक्रमौल्यतः ॥ २८ ॥ पृथिवीं बिभर्थ यदि पूर्व- मिदमपि गुणाय वर्तते भूमिभृदिति परहारितभू स्त्वमुदाहियख कथमन्यथा जनैः ॥ २६ ॥ त्रैलोक्यप्रतिष्ठापकस्य हरेरेव सकलराज्यशोधुरन्धरत्वसम्बन्धेऽप्य- सम्बन्धोक्तरतिशयोक्तिः ॥ २७ ॥ अभौति ।-[संयति ] युद्धे, [ कदाचित् ] कदापि, [ अभिशत्रु भनुमभिव्याप्य । आभिमुख्येऽव्ययीभावः । [ अविहितपराक्रमः ] अक्रत- पौरुषः, [ अपि, यत् ] यस्मात्, [ कथमपि ] महता प्रयत्नेन, [ व्योनि, पदं] पादपं, [चकर्थ कृतवानसि। "ऋतो भारद्वाजस्य" (७२। १३ पा० ) इति इटप्रतिषेधः, पित्त्वेनाकित्त्वामुगाः । [अतो जगति, विक्रमी ] विक्रमवान्, [इति, व्यपदिश्यसे ] व्यवडियसे, न तु पराक्रम- योगादित्यर्थः । अत्रापि पराक्रमसम्बन्धेऽपि असम्बन्धोतरति- शयोक्तिः ॥ २८॥ पृथिवीमिति ।-[पूर्व] प्रागपि, सम्पत्सम्भवेऽपीति भावः । [पृथिवी, बिभर्थ यदि ] भृतवांश्चेत् । भृतो लिटि भारद्वाजौयेटप्रतिषेधः, पित्त्वेनाकित्त्वागुणः । [इदं ] भूधारणम्, [ अपि, गुणाय ] उत्कर्षाय, [वर्तते । भूतपूर्वगत्याऽपि व्यपदेशत्वात्, तदपि नास्तीति भावः । प्रत्युत [ परहारितभूः ] परैः शत्रुभिः, हारितभूः परिहारितभूमिकः। जरा- सन्धेन मथुरानगरानिष्कासितत्वादिति भावः । अत्र हरिवहरण- ·पञ्चदशः मर्गः। ७२३ तव धन्यतेयमपि सर्व- नृपतितुलितोऽपि यत् क्षणम् । क्लान्तकरतलधताचलक: पृथिवीतले तुलितभूभृदुच्यसे ॥ ३० ॥ त्वमशक्नुवन्नशभकम- निरत ! परिपाकदारुणम् । जैतुमकुशलमतिर्नरक यशसेऽधिलोकमजयः सुतं भुवः ॥ ३१ ॥ क्षमत्वमेव हारयित्वमिति णिजर्थोपपत्तिः। [त्वं जनैः कथम, अन्यथा ] अर्थवैपरौत्येन, [ भूमिभूदिति, उदाड़ियख ] उदाहियेथाः । सम्भावनायां लोद। असम्भावितमेवैत्यर्थः । अत्रापि भूधरणसम्बन्धेऽप्य- सम्बन्धोक्तरतिशयोक्तिः ॥ २८ ॥ तवैति ।-[तवेयं, धन्यता] पुण्यवत्ता ; कथम् ? [सर्वपतितुलितः] सर्वे पतिभिस्तुलितोऽवधतः, [ अपि ] तिरस्कृतोऽपौत्यर्थः। [क्षणं, क्लान्तकरतलताचलकः] क्लान्ते भारवत्तयैव श्रान्ते, करतले वृतः अचलकोऽल्पाचलो येन स: सन्, [ पृथिवीतले, तुलितभूभृत् ] उद्धृतराजकश्च, [ उच्चसे ] इति [ यत् ] इयम् [ अपि ] अपरा ते धन्यतत्यर्थः। गोवर्द्धनाऽऽख्यक्षुद्रभूधरतोलनात्तुलितभूभृत्त्वं भवति, न मादृशामिव महावौरातितुलनादिति भावः । अत्र सर्वपतितुलितो- ऽपि तत्तोलक इति विरोधो भूभूदिति श्लेषमूलाभेदाभ्यवसायोत्थापित इति विरोधातिशयोक्त्योः सङ्करः; तेन गोवईनोद्धरणमपि नातीवाद्भुतं बाहुबलशालिनामिति वस्तु व्यज्यते ॥ ३० ॥ त्वमिति ।-हे [ अशुभकर्मनिरत !] पापाऽऽचारपर! अत एव [ अकुचलमतिः ] दुर्बुद्धि:, [त्वं, परिपाकदारुणं ] परिपाके फलकाले, ·७२४ शिशुपालबध सकलैवपुः सकलदोष समुदितमिदं गुणैम्तव । व्यक्तमपगुण ! गुणवितय- त्यजनप्रयासमुपयासि किं मुधा ? ॥ ३२ ॥ त्वयि पूजनं जगति जाल्म ! कृतमिदमपाकृते गुणैः । दारुणं, विचित्रपापयातनामयत्वाद्भयङ्करमित्यर्थः । [नरकं ] निरयम् । 'स्थाबारक तु नरको निरयो दुर्गतिः स्त्रियाम्' इत्यमरः । [जेतुमशनु- वन् ] ; पापिष्ठैद्यावादिति भावः। [ अधिलोकं ] लोके । विभक्त्यर्थ- ऽव्ययीभावः। [ यशसे ] नरकविजयोति प्रसिद्धये, [ भुवः सुतं ) नरकाऽऽख्यम, [ अजयः ] जितवानसि; परलोकप्रतारणमात्रपरः, न परलोकबाध्योऽसौति भावः । अत्र निरयापराऽऽख्यनरकविजयाशके- विशेषणगत्या तज्जयस्यार्थिनो हरेनरकासुरविजयप्रतिहेतुकत्वात् पदार्थहेतुकं काव्यलिङ्गम् ; तच्च नरकयोः श्लेषमृलाभेदात् तदन्थापित- मिति सकरः ॥ ३१ ॥ सकलैरिति ।-हे [अपगुण !) निर्गुण : [सकलदोषसमुदितं] सकलैः सर्वैः, दोषैः समुदितं युक्त, [तवेदं वपुः सकलैः, गुणैः ] शोर्यादिभिः, [त्यक्त), सर्वगुणात्रिवर्तितमेवेत्यर्थः । एवञ्च सति [गुणत्रितयत्यजनप्रयास गुणत्रितयस्य गुगात्रयस्य, त्यजन त्यागे, यः प्रयास: तं, मुधा वृथा, किं] किमर्थम्, [ उपयासि ? ] ; मुमुक्षयेति भावः । यत्र सकलगुणस्य त्यागः, तत्र गुण वयस्य त्यागोऽन्तर्गत्या सिंह एव, अन्यथा साकल्यव्याघातादि- त्यर्थः । खभावतो निर्गुणस्य परव तुनः कुतो गुणत्रयचिन्ता ? इति ध्वनिः । गुणत्रयत्यागनिषेधस्य सकलैरित्यादिवाक्यार्थहेतुकत्वात् काव्य- लिङ्गभेदः ॥ ३२॥ त्वयोति ।-हे [जाल्म ! ] असमीक्ष्यकारिन् ! 'जाल्मोऽसमीक्ष्य-

·पञ्चदशः सर्गः।
७२५
हासकरमघटते नितरां
शिरसीव कङ्कतमपेतमूईजे ॥ ३३ ॥
मृगविहिषामिव यदित्य-
मजनि मिषतां पृथासुतैः ।
अस्य वनशुन दूवापचितिः
परिभाव एष भवतां भुवोऽधिपाः ! ॥ ३४ ॥
कारौ स्यात्' इत्यमरः । [ गुणैः, अपारतं] निरस्ते, गुणैहोंने इत्यर्थः,
[त्वयि प्रजनं कृतम् । जगति, हामकरं] परिहासजनकम्, [इद) पूज-
नम् । [ : पेतमूढजे] अपगतकेशे, [ शिरसि, कङ्गतं] दारुदन्तादिमयः
केशप्रसाधनविशेषः,-'प्रसाधनं कङ्गतिका' इति विश्वामरी। कङ्गत-
मेव कङ्कतिका । 'कङ्कणम्' इति पाठे,-शेखरमित्यर्थः,-'कङ्कणं शेखरे
हस्तसूत्रमण्डनयोपि' इति विश्वः । तत्, [ इव नितराम, अघटते] न
सङ्गच्छत इत्यर्थः । “नञो नलोपस्तिङि क्षेपे” (वा०) इत्युपसङ्ख्यानम्
इति निन्दायां तियोगेऽपि नलीपः । उपमाऽलङ्कारः ॥ ३३ ॥
सम्प्रति राज्ञां रोषमुत्यादयवाह, मृगति।-हे [ भुवोऽधिपाः !]
राजानः ! [ मृगविहिषां ] सिंहानाम्, [ इव भवतां, मिषतां ] पश्यतां,
मिषतो युष्मान् अनादृत्येत्यर्थः। “षष्ठौ चानादरे" ( २।३।३८ पा०)
इति विकल्याद्भावलक्षणे षष्ठी। [इत्थं, पृथासुतैः] कौन्तेयः ।
पितरमेतेषां न वेद्यौति भावः। [अस्य] कृष्णस्य, [वन-
शुनः ] वनशुनकस्थ, [ इव ], जम्बुकस्येवेति यावत्, [ अपचितिः ]
पूजा, [ अनि ] जनिता, कृतेत्यर्थः, इति [यत्] । जनय॑न्तात् कर्मणि
लुङ्। [ एषः ] भवतां [ परिभावः ] परिभवः । “परी भुवोऽवज्ञाने"
(३२३५५ पा० ) इति विभाषया घञ्प्रत्ययः ॥ ३४ ॥

·७२० शिशुपालबधे अबधौज्जनगम वैष यदि हतबषो वृषं ननु । स्पर्शमशुचिवपुरर्हति न प्रतिमाननां तु नितरां नृपोचिताम् ॥३५॥ यदि नाङ्गनति मतिरम्य मृटुरजनि पूतनां प्रति। स्तन्यमगामनसः पिबत: किल धर्मतो भवति सा जनन्यपि ॥ ३६ ॥ ] अबधौदिति ।-[ हतवृषः ] इतसुकतः। 'सुकतं वृषभे वषे' इति विश्वः। [एषः ] कृष्ण:, [ जनङ्गमः ] चाण्डालः, [ इव] । 'चाण्डाल- प्रवमातङ्गदिवाकीर्तिजनङ्गमाः' इत्यमरः । “गमेश्च" (३।२।४७ पा.) इति संज्ञायां जनपूर्वाहमधातोः खच्प्रत्ययः, "अरुद्दिषत्-" (६।३।६७ पा०) इत्यादिना मुमागमः । [वष] वृषभरूपिणम् अरिष्टाऽऽख्यमसुरम्, अबधीत् यदि] इतवांश्चेत् । “लुङि च"(२।४।४३ पा०) इति इनो बधा- ऽऽदेशः । अत एव [ अशुचिवपुः ] अशुद्धात्मा, [स्पर्श नाईति ननु । नृपोचितां ] राजाही, [प्रतिमानना ] पूजा, [ तु नितरां ] नार्हति स्पर्शायोग्यो गोत्रः कथं पूज्यः ? इत्यर्थ: उपमा ॥ ३५ ॥ यदौति । – अस्य ] कृष्णस्य, [ मतिः, पूतनां] पूतना नाम बाल- ग्रहविशेषः तां, [प्रति अङ्गना, इति ] हेतोः, [मदुः] कृपा, दया इत्यर्थः, [नाजनि यदि ] न जाता चेत्, माऽस्विति शेषः। जनेः कर्तरि लुङ् "दोपजन-" (३।१।६१ पा० ) इत्यादिना चिण्प्रत्ययः । [अएण- मनसः ] निघणचित्तस्य, स्तने भवं [ स्तन्यं ] पयः। “शरीरावयवाञ्च" (४।३।५५ पा० ) इति यत्प्रत्ययः । [पिवतः ] अस्य [ सा] पूतना, [ धर्मतः ] शास्वतः, [अनन्यपि ] माता च, [ भवति, किल ] खलु ।

·पञ्चदशः सर्गः।
७२७
शकटव्युदासतमभङ्ग-
धरणिधरधारणादिकम् ।
कर्म यदयमकरोत्तरलः
स्थिरचेतसां क इव तेन विस्मयः ? ॥ ३७॥
अयमुग्रसेनतनयस्थ
नृपशुरपरः पशूनवन् ।
खामिबधममुकरं पुरुषैः
कुरुते म्म यत्परममेतदद्भुतम् !! ॥ ३८ ॥
स्त्रीति कपाऽभावेऽपि मातति जुगुप्साऽप्यस्य नास्तोत्यहो !! न केवलं
स्त्रीहन्ता, किन्तु मात्रहन्ता चायम् ; स्तनप्रदायाः उपमातृत्वादिति
भावः । अत्र स्तनपानस्य विशेषणगत्या जननीत्वहेतुत्वात् काव्यलिङ्गम्
शकटेति ।-[ तरलः ] चपलः, [ अयं ] कृष्णः, [शकटव्युदासतरु-
भङ्गधरणिधरधारणादिकं ] शकटव्युदासः शकटासुरमर्दनं, तरुभङ्गो
यमलार्जुनभञ्जनं, धरणिधरधारणं गोवईनोद्धरणं, तान्यादिर्यस्य तत्
तथोक्तं, [ यत् कर्म अकरोत, तेन ] कर्मणा, [स्थिरचेतसां] धौर-
चित्तानां, [ क इव विस्मयः ? ] न कोऽपौत्यर्थः । अत्र स्थिरचेतस्कताया
विशेषणगत्या विस्मयनिषेधहेतुत्वात् काव्यलिङ्गं वृत्त्यनुप्रासैन संसृज्य ते
।
अमिति ।- अपर: ] अन्यः, [ नृपशुः ना पशुरिवेति नृप-
शुरित्युपमितसमासः। कार्याकार्यविवेकशून्यत्वादेवेति भावः, [ अयं ]
कृष्णः, [ उग्रसेनतनयस्य ] कंसस्य, [पशून् अवन्] गाः पालयन् , [पुरुषः,
असुकरं] लोकवेदविगीतत्वात् दुष्कर, [स्वामिवधं यत्, कुरुते सम]
चकारीति यावत्। । एतत् परममद्भुतम् !! ] अभूतपूर्वादिति भावः ।
अत्र पश्चवनस्य विशेषणगत्या कंसकृष्णयोः खामिभृत्यभावहेतुत्वात्
काव्यलिङ्गम् ॥ ३८ ॥

·७२९ शिशुपालबधे अष्टविंशच्छोकादूई मैले चतुस्त्रिंशच्छोका: प्रक्षिप्ता: सन्ति, ते चाटीकाविषया इति मूलभूता एवेह प्रदश्यते- ननु सर्व एव समवेक्ष्य कमपि गुणमेति पूज्यताम् । सर्वगुणविरहितस्य हरेः परिपूजया कुरुनरेन्द्र ! को गुण: ? ॥१॥ " शिशुपालबधस्य १५ सर्गप्रक्षिप्तश्लोकव्याख्या। यं चतुस्त्रिंशत् श्लोकाः प्रक्षिप्ता इति मन्यमानन मल्लिनाथन न रहोता:, तेच निन्दान्तुतिरूपीभयार्थाः इति पस्माभिरुभयथा व्याख्याय प्रदश्यन्ते । तत्र निन्दार्थम्यैव मुख्यतया प्रथम निन्दार्थों यथा,- जगति गुणवन्तः एव पूज्यन्ते, न तु सदोषा इत्यत पाह, नन्विति ।-[नन पाम. न्त्रण । 'प्रश्नावधारणानुज्ञानुनयाऽऽमन्त्र गण ननु' इत्यमरः । अमर्षे इति केचित् । [कुरु- नरेन्द्र ! ] हं कुरुराज ! [ सर्व एव ] सकललोक एक, [ कमपि ] पल्पमपि, गुणं] शौर्यादिकान्यतसं, [ समवेत्य ] दर्शयित्वा, [ पूज्यतां ] वन्दनीयत्वम्, [एति ] प्राप्नोति ; [ सर्व गुणाविरहितम्य ] सर्वे: निखिलः, गणै: दयाऽदिभिः, विरहितस्य वर्जितम्य, सदोषम्य इत्यय:, [हरे:] वानरम्य, तन्मादृश्यात् 'अग्निर्माणवकः' इत्यादिवत् विवक्षया वानरतुल्यम्य कणास्ये न्यथः, [ परिपूजया ] अर्चनेन, [ को गुण: ? ] याशिदपि गण: नाम्ति इति भावः । अयं परुषोऽर्थः। चतुरश्चदिपति: सदमि निन्दाप्रकटनम्य असाधुतामपराधञ्च मन्यमानः, मक्षमश्च श्रीकृष्णां निन्दितुर्मव कृतमति:, स्तुतिनिन्दोभयातया खाभिप्रायं प्रकटितवान् ; तत्र स्तुतिरूपार्थो यथा ।- [ननु ] है, [ कुरुनन्द्र । सर्व एव ] जनः, [ कपि गुणं, समवेक्ष्य j दृष्टा, पवस्थितानां शेष:; पध्याहृतावस्थित- कियया 'रथम्थं वामनं दृष्टा पुनर्जन्म न विद्यते' इन्यादिवत् एककर्तकत्वेन बवेक्ष्य इत्यव ल्यप् । [ पूज्यतां ] बन्दनौय चम्, [एति ] प्राप्नोति । एवं स्थिऽपि भगवति विशषं दर्शयति, सत्यादि । [ सर्वगुणविरहितस्य ] सर्वे: विभिः, गुणैः सत्त्वरजस्तमोमि:, विरहित य परित्य कस्य, निर्गुण स्येत्यर्थः, "निर्गुणो हि पुरुषः” इति साङ्खामतम् ; “साची चंता कैवली निर्गुप" ( श्वेता. उप० ६ अभ्या० ११ मन्त्रः) इति श्रुतिश्च । [हरे.] परमात्मन: विष्णो:, [ परिपूनया ] पचनेन, [क: ] कोऽपि, अपूर्व इत्यर्थः, परमपदप्रातिरूप इति भावः, ; [ गुण: फलमित्यर्थः, पस्तौति शेष: यहा,-[क: पगुण: ? ] कोऽप्रशस गुण: ? अपितु सोदुः - अनानाम् इति لا

·पञ्चदशः म:
७२८
न महानयं न च बिभर्ति गुणसमतया प्रधानताम् ।
स्वस्य कथयति चिराय पृथगजनतां जगत्यनभिमानतां दधत् ॥२॥
८
.
म्वर्गादिरूप: प्रशस्त गण: एव भवन, न तु सामान्य गण इत्याशयः। पत्र प्रतीय.
मानस्तुत्यर्थमपि चावचनं वन प्रकरणादिप-लोचनया स्तुत्यर्थे बाधितं सत् निन्दा-
यामव पर्यवसितं, ततश्च स्तुत्या निन्दाया गम्यत्वेन व्याजन्तुतिरलङ्कारः;-"उका
व्याजस्तुति: पुन:। निन्दाम्नुतिभ्यां वाच्याभ्यां गम्यत्वे म्तुति निन्दयोः ॥” इति
दर्पणवचनात् ॥ १॥
पूर्वोक्तं निर्गुणत्वमेव विशाषण दर्शयितुमाह, न महानिति ।- [अयं ] पुरत:
दृश्यमानः कथा: इत्यर्थः । सर्वनाम मचव प्रत्यक्ष निर्देश । [न महान् येष्ठो जनी न,
भवतीति शेषः। श्रेष्ठ जनानां गुणे मतुल्यता चैत् कस्मिन्नपि वर्तते, तदा सोऽपि पूज्य:,
इह तु साऽपि नास्ति, इत्यत पाह, न चेति ।-[गणसमतया ] गुणानां शौर्यादीनां,
समतया तुल्यतया, [च, प्रधानता ] महत्त्वं, वि यात कौर्तित्वेन पूजाह त्वमित्यर्थः,
[न बिभर्ति ] म धाग्यति । थन पनः जनः पूजनं लभेत, तादृशप्राधान्यं तु दुरु
नात्य व इति भावः; सर्वथा पृजनायोग्यत्वमेव एतस्मिन्नस्ति इत्याह, स्वस्येति ।-
[ जगति] पृथिव्याम्, [अनभिमानता] निरहङ्कारत्वम्, आत्मोत्कर्षबोधाभावत्वमित्यर्थः,
[दधत्] धाग्यन्, दधाते: लटः शत्रार्दशः, “नाभ्यास्ताच्छतः” ( ७११७८ पा० ) इति
नमभावः । अयमित्य नुषङ्गः, [म्वस्य ] पात्मन, [पृथग्जनता] नौचजनत्वं,
सब जनायो यत्वमित्यर्थः । 'विवा: पामरी नौच: प्राकृतश्च पृथग्जनः' इत्यमरः ।
[चिराय ] चिरकालं. [ कथयति ] प्रकटयति, सूचयतीत्यर्थः ।
स्तुतिपक्ष त :-[ अयं, न महान् ] न महत्तत्त्वं, भवतीति शेष:, बुद्धेरेव
तथात्वात् ; तथा [ गणसमतया ] गणानां सत्त्वरजस्तमसां, समत या साम्यावस्थया,
[प्रधानतां, न च बिभर्ति ] न च धारयति, नाप्ययं प्रधानं भवतीत्यर्थः ।
प्रधानशब्दं नाव अनुभूतविक्रियाणि प्रतिस्थानि सत्त्वरजस्तमांम्याहुः । तथा [ पनभि-
मानताम् ] पनहारत्वं, [ दधत् ] धारयन्, न वाऽयमहङ्कार इत्यर्थः, [जगति ]
पृथियां, [स्वस्य ] परमात्मनः, [ पृथगजनता] जनव्यतिरिक्तत्वम् ; यहा,-पृथग्भूता:
जना: पञ्चतन्मात्राणि यस्मात् स पृथगजन: तस्य भावस्तां, [ चिराय, कथयति ]
प्रकटयति; चतुर्विंशतितत्त्व वाह्यः पञ्चविंशकोऽयं पुरुषः इति भावः; तथा च
तत्त्व कौमुद्या,-"प्रक्क महास्त तो हङ्कारः” इत्यादि २९ सञ्जाककारिका। पूर्व-
वदलङ्कारः॥२॥

·शिशुपालबधे रहितं कलाभिरखिलाभिरकतरसभावसंविदम् । क्षेत्रविदमुपदिशन्ति जनाः पुरवामनमगतं विदग्धताम् ॥ ३ ॥ - भास्तामस्य पूजनं, प्रत्युत सभास्थितिरपि न शोभते इत्यार, रहितमिति ।- [ अखिलाभि: ] सकलाभिः, [ कलाभि: ] शिल्पादिभिः। 'कला स्यान्मूलविवृद्धौ शिल्पादावंशमात्रके' इति मंदिनी। [रहितं ] त्य, सर्वविधशिल्पादिज्ञान- शन्यमित्यर्थः ; यहा,-सर्च विधसामर्थ्यहीनम् । 'कला विभूती सामर्थ्य च' इति शब्दस्तोमः। अथवा, सर्वाभि: कलाभि: गौतवाद्यादिभि:, विरहितम् : कर्डका हि गीतवादिवानभिज्ञाः भवन्तीति भावः ; तथा [पकतरसभावसंविदं ] रमा: रङ्गारादयः, भावा: रत्यादयः, रसाय भावाच रसभावा:, भकता न विहिता, रसभावानां मविद् ज्ञानं यस्मिन् तम्। 'मवित् स्त्रियां प्रतिज्ञायामाचारज्ञानसगारे' इति मेदिनी। सर्वथा रसभावादिज्ञानशून्यमित्यर्थः ; विदग्धशास्त्राणां सङ्केतमपि यः सम्यक् न वेत्ति तथाविधमिति यावत ; यदा,-रसा: कादयः । 'रसो गन्धरमे जले । शङ्गारादौ विष वीर्य तितादौ द्रवरागयो: ॥ 'इति मेदिनी। भावा: लीकाना- मभिप्राया: । 'भावः सत्ताम्वभावाभिप्रायचंटाऽऽत्मजन्म म् । क्रियालौलापदार्थेषु विभूति- धजन्तुष ॥ रत्यादौ च-' इति मंदिनौ। तेषां मंवित् ज्ञानं, न कता यस्मिन् तं, कदादिबोधरहितं, लोकचित्तानभिज्ञच इत्यर्थः । अत एव [ विदग्धतां ] पाण्डित्यम, [ प्रगतम् ] अप्राप्नं, मूवमित्यर्थः, तथा [ तेवविदं ] तवं कला केदारं वा, वेत्ति सारतया जानाति इति तथोक्तं, स्त्रीपरतन्त्रं कर्षक वा इत्यर्थः । 'वं शरीर केदारे सिद्ध स्थानकलत्रयोः' इति मंदिनी। [एनं ] कां, [जना:] सदसद्विवेकवन्ती लोकाः, [ पुरवाह्यं ] पुरात नगरात्, वाह्यं वहि:म्थं, ग्राम्यमित्यर्थः ; कार्षिका: हि प्रायश: नगरात् वहिर्वसन्तीति भावः ; यहा,-पुरस्य नगरस्य, वाह्यं वाहनीयं, नगराश्रयीपजीवितया पुरायत्तम् इत्यर्थः ; [ उपदिन्ति ] कथयन्ति । स्तुतिपक्ष तु।-[ जना: ] लोकाः, [ एनं ] श्रीकाम, [ अखिलाभि: ] ममग्राभिः, [ कलाभि: ] अवयवैः, [ रहितं ] निष्कलमित्ययः, तथा [ प्रकृतरसभाव मंविदम् ] पकतरसा पसनातानुरागा, भावसंवित् पदार्थज्ञानं यस्य तं, पुरुषः साचिभूततया सर्वान् पदार्थान् जानाति, न तु तत्र रसज्ञतां भजते, निर्लिप्तत्वात, इति सायसिद्धान्ताभिप्रायेणोक्तम् ; "न स ह तैराचरन् पाभना लिप्यते" (छान्दी. उप० ५ अध्या. १० खण्ड: १० मन्त्र:) इयादि अतिश्च ; यहा,-अविद्यमाना: , ·पञ्चदशः सर्गः। अतिभूयसाऽपि सुकतेन दुरुपचर एष शक्यते । भक्तिशुचिभिरुपचारपरैरपि न ग्रहीतुमभियोगिभिर्नुभिः ॥ ४ ॥ कतरसभावाः कृतं कम्य, रस: अनुरागः, भाव: उत्पत्तिः, कर्मरागीत्यत्तयः इत्यर्थः, यस्य स चासौ संवित् चिद्रूप: तम् ; तथा [ पुरवाचं ] पुरात् देहात, वाहा विलक्षणम्, पात्मस्वरूपमित्यर्थः, प्रकृतिविमुतामिति यावत्, कूटस्थमित्याशय: । "असङ्गो ह्ययं पुरुषः" (वृह. उप० ४ अध्या० : ब्रा० १५ मन्त्रः ) इति श्रुतेः ; तथा [विदग्धता] विशेषेण दाह्यत्वम्, [भगतम् ] प्राप्तं, दहनायोग्यमित्यर्थः, "नेनं दहति पावकः" इति ( २अध्या० २३श्नीक:) गौतोकदादिति भावः। [ क्षेवविदं ] क्षेवनम्, पात्मानमित्यर्थः, ब्रह्मभूतमिति यावत, [ उपदिशन्ति ] कथयन्ति ॥३॥ सर्वथा सर्वेषामवश्य एवायम् इति दर्शयितुमाह, अतिभूय मेति ।-[ अतिभय- साऽपि ] अतिबनि नापि, [ मुक्तेन ] शुभकर्मणा, हितकरगो नेति यावत । 'सकतं नु अर्भ पुण्ये लौवं सुविहिते विष' इति मंदिनी। [ दुरुपचर: । दुःखेन सेवितं क्षमः, नौचम्वभावत्वादिति भाव: ; [ एषः ] दुःशील: करण इत्यर्थः, [ भक्तिशुचिभि: ] भक्त्या अनुरागेण, शुचिभिः शुद्धः, विशिष्टानुरागवद्भिरित्यर्थः, [ उपचारपरः] उपचार: सेवा एव, परं प्रधानं येषां तैः, संवायां लश्वप्रतिष्ठंः इत्यर्थः, [ अभि- योगिभि: ] अभियोग प्राग्रहः अस्ति एषां तै:, श्राग्रहवद्भिरित्यर्थः । 'अभियोग: पायह शपथे उद्योग च' इति शब्दस्तीमः । [ नृभिः ] नरे:, [ अपि, ग्रहोर ) वशमानतुम्, पावर्जयिनुमित्यर्थः, [ न शक्यते ] न पार्यते । षयमतावान् दुःशील: यत,-महताऽप्युपकारण प्रबलभत्या संवया वा कैरपि शायन शक्य इति समुदितार्थ:, सवथा प्रकृतजोऽयमिति भावः ॥ म्तुतिपते तु । -[ एष: ] परमात्मा, [ अभियोगिभि: ] अभ्यस्तयोगक्रियः, [ भक्ति- चिभि: ] भक्रिविशु ईः, [ उपचारपरैरपि ] निरन्तरसवनपरैरपि, [ नृभिः ] नरैः, [ प्रतिभूयसा ] प्रबलन, [ मुक्कतेन अपि] पुण्येन कर्मणा अपि, यज्ञदानादिना इत्यर्थः ; [ दुम्पचर: ] दुराराधः, भक्तिगम्यत्वात् न मुख सेव्यः इत्यर्थः [ग्रहीतुं ] ज्ञातुं न शक्यते ] न पायंते, पात्मतत्त्वस्य दुर्ज्ञानतया “नाई वेदैन तपसा" (गीता० ११ अध्या० ५३ लीक:) इत्यादि म्मरणादिति भाव: : केवलं ज्ञानमूलिकाभि: भक्ति मिरवायमधिगम्यते इत्याशयः ॥ ४ ॥ ७. प्रत एव ·७३२ शिशुपालबधे ॥ व्रजति स्वतामनुचितोऽपि सविनयमुपासितो जनैः । नित्यमपरिचितचित्ततया पर एव सर्वजगतस्तथाऽप्ययम् ॥ ५ ॥ उपकारिणं निरुपकारमनरिमरिमप्रियं प्रियम् । साधुमितरमबुधं बुधमित्यविशेषतः सततमेष पश्यति ॥ ६ । ब्रजति इति ।-[पयं] कृणः, [अनुचितोऽपि] अनुपयुक्तोऽपि, [ खतां ब्रजति ] जन्मना वजनत्वम् अधिगच्छति, शिशुपालम्य पसमोऽपि तत्वजन इति प्रकटयति इत्यर्थः। ननु यद्ययम् ईदृशः अयोग्यः, सहि जमाः कथममुं नियत सेवन्ते ? इत्याशङ्कानिरासार्थमाह, सविनयमित्यादि।-[ तथा, जनै: ] लोकः, [ अपरिचितचित्ततया ] अज्ञातहृदयत्वेन, कपटपटूनां चित्ताभिप्रायं कथमपि जातुमशक्यत्वादिति भावः; [ सविनयं ] सानुनयं, [नियं] चिरम्, [उपासितोऽपि ] सेवितोऽपि, [ सर्वजगत: ] निखिललोकस्य, [ पर एव ] शत्रुरेव ; अतीवायम- कृतज्ञ इति भावः। स्तुतिपक्षे तु । -[ अनुचितोऽपि ] केनापि बबुद्धया बोहुमशक्योऽपि, पयोगयुक्त- रपरिज्ञातीपौत्यर्थः, पम्य सच्चिदानन्दरूपलादिति भाव:: [ अयं परमात्मा, श्रीका: इत्यर्थः, (जनैः) योगिभिः, सिविनयम] सानुनयं, प्रामादिपूर्वकमिस्यर्थः, [उपासितः ] पाराधितः, [खताम् ! भात्मत्वम् । 'खो ज्ञातावात्मनि म्वं विष्वात्मीय खोऽस्त्रियां धने इत्यमरः । [ब्रजति अधिगच्छति : [तथा, नित्यं] चिरम्, [ परिचितचित्ततया] अपरिचितम् अज्ञातम्, प्रसङ्गतं वा, चिन्न मन: बुद्धिर्वा यख तम्य भावस्तत्ता तया, साधारणजनानां हि कार्यदर्शनेन चित्ताभिप्रायादिकमवबुध्यते जनैः, अस्य तु पवाङ्मनसगोचरस्य केनापि किमपि न जायते इति भावः। [ सर्वजगतः अपि] सर्वस्मात् जगतः, व्यक्तादित्यर्थः, [पर: एव ! विलक्षण. एव, प्रधानभूत इत्यर्थः ॥ ५ ॥ उपकारिणमिति ।--[ एष:] कगा:, [ उपकारिण] हितकारिणं, जनमिति शेषः, [निरुपकारं] निन विद्यते, उपकारः हितं यस्मात् तम, अहितं, शत्रुमिन्यर्थः, तथा [ अनरिं] मित्रम्, [ प]ि रिपुं, तथा [ अप्रियं ] प्रगयिताहीनं, [ प्रियं ] बन्धु, [ साधु ] सच्छोलम, [ इतरम् ] असाधु, तथा [ अबुधं ] मूर्खञ्च, [ बुधं ] पण्डितम्, [इति] इत्थं, [सततं] निरन्तरमेव, [अविशेषत:] समतया, विशेषमविविच्य. वेत्यर्थः, [पश्यति अवलोकयति ; अयं पुनरेतावान् मूढः, यत्-कस्तावत् शत्रुः ?-को बा मित्रम् ?-को वा मूर्खः ?--को वा पण्डितः ? एतहिवेत मपि न शक्नोति इत्यभिप्रायः। इति निन्दा।

·पादशः सर्गः। ७३३ - उपकारकस्य दधतोऽपि बहुगुणतया प्रधानताम् । दुःखमयमनिशमाप्तवतो न परस्य किञ्चिदुपकमिच्छति ॥७॥ स्तुतिपक्षे तु।-अयमतावान् श्रेष्ठ: यत,-उपकारिणमपकारिणच शत्रं मिवक्ष मञ्चमव तुल्यत्वेन पश्यति ; निर्गुणपुरुषस्य मर्वत्र ममदृष्टिरिति भाव: ;-"पशरीरं वाव सन्तं न प्रियापिय स्पृशत:" (छान्दो. उप. ८ अध्या० १२खण्ड. १मन्व:) इत्यादि शुन:)। अत्र उपकारवत्वादिष मिरुपकारत्वादः योगम्तु सर्वथा असम्भवित एष, निरूपकारत्वादः उपकाराभाववत्त्वार्थकतया ग्राह्याभावावगाहित्वेन तत्प्रति- बन्धकत्वादिति विरोध:, परन्तु भगवतः प्रभावस्यातिशयितत्वाब मर्वत्र सर्वे सुघटते प्रवेति तन्ममाधानात् विरोधाभासीऽलङ्कारः ॥ ६ ॥ न केवलमयमुपकारापकारादिज्ञानहौमः, अपि तु निरतिशयाछतज्ञोऽपि इति दर्शयबाह, उपकारकम्येति ।-[ अयं ] लगा:, [ उपकारकस्यापि] हितं विदधती पि; परश्चेत् अपकारी भवेत्, तदा तम्य उपकाराकरण नास्ति कशिद्दोषः, कि त्वयमपकार कम्पापि नापाकरोति इत्यपिशब्दार्थः । तथा [ बहुगुणतया गणाऽऽति. शयन, श्रुतशौम्यादिगुणशतमहावनत्य यः, [ प्रधानतां ] पता, [ दधत: ] धारयत: ; परथे टुपकारी प्राकृतजना भवत, तदा तम्य प्रत्यपकाराकर गऽपि न तथा लजा भवेत्, किन्त बहुगणावतः महत: 34 कार कम्य प्रत्युपकारस्तु अवश्यमव करणोय इति भाव: : तथा [ अनिशं] निरन्तरं, [ दुःखं | केशम, [ आप्तवत: ] प्रादवत:, उपकारकरणावति भावः । [ परम्य ] अन्यम्य, जनस्यति शेष:, { किञ्चित् ] किमपि, मनागपौति भावः । [ उपक ] हितं विधातं, [ नेच्छति ] नाभिवाञ्कृति, नोचतथा प्रत्युपकारप्रहत्तिविरहादिति भावः इति निन्दा ॥ स्ततिपक्ष ना-[अयं ] पुरुषः, [ उपकारकम्य ] पुरुषप्रतिहारण उपक्रति विदधतः, [ बहुगुणतया ] बहवः सत्त्वर जम्तमारूपत्वेन विविधाः, गुणाः तेषां भावस्तत्ता तया, [प्रधानता] प्रकृतित्वम् । 'प्रधानं स्यात् महामात्र प्रकृती परमात्मनि' ति मेदिनौ । [दधत:] धारयत:, [अनिशं] सञ्चदा, [ दुःखं ] केश, जननमरणादि कमित्यर्थः, [चालवत: ] अनुभवतः, बुद्धिः सर्वमनुभवति, न पुरुष, इति साझामतम् । [ परम्य } बुद्धितत्त्वम्य, प्रधानमंजकस्येत्यर्थः, किञ्चिदपि मनागपि, [ उपकर्तुम् ] उपकारं विधा], [ न रच्छति ] नाभिलषति ; पुरुष: ट्रष्टा, न तु सक्रियः ;-"पसको ह्ययं पुरुष:" (बह उप० । अध्या, ३ ब्रा. १५ मन्त्रः ) इत्यादि श्रुतरिति भावः ॥ ७ ॥ लि- तथा ·७३४ शिशुपालबधे खयक्रियः कुटिलमिष वणमपि विधातुमक्षम: । भोकमविरतमलज्जतया फलमोहते परकतस्य करण: ॥ ८ ॥ य इमं समात्रयति कश्चिदुदयविपदानिराकुलम् । तस्य भवति जगतोह कुतः पुनरुद्भवो विकरणत्वमोयुष: ? ॥ ८ ॥ - निलजत्व प्रतिपादयितमाह, म्वमिति !- [ एष: 1 कृपः, [ श्वयम पात्मना, [ पक्रिय: । नास्ति क्रिया यस्य सः, असमयतया स्वयम् पलस: । कदाचित् ऐवयं- वशादेवं स्थादित्याह, तणमिति ।-[ तणपि] पतिलघु किञ्चिदनौत्यर्थः, [ कुटिलं] वक्र, दिखण्डौ करणाय नतमि यर्थः, [ विधातं ] कर्तुम, [ अक्षमः ] असमय:, तथा { पलज्जतया ] लजाहौनतया, [ पर मतस्य ] अन्यः सम्पादितम्, [ कम्मणः ] कास्य, [ फलं ] लाभ, तत्कार्यजन्य लभ्यमित्यर्थः । 'फलं जाताफल शम्ये हतृत्थे व्यष्टलाभयो:' इति मंदिनौ। [ भीतं ] लभुम, [ अविरतं ) मदा, [ईहते] चष्टते, वातात्य य: । कार्यानमस्तु अन्यदत्तन पिराहनोपजीवति, अन्यरय च काय सम्पादयतौति भावः । इति निन्दा ॥ म्नतिपत्त तु -[ एष:] भगवान्, साकीन परुषस्वरूपः सत्यपः। [म्बयम । पात्मना, । अक्रिय: ] क्रियारहित:, निकम्मा इत्य य: ; तथा [ हणमपि ] पतिन्न व [कुटिलं, विधान] कर्तुम, [ अक्षमः ] अनोश:, प्रकृतवशान" (गोता. अध्याः योक:) डायनुशासनात पुरुषम्य प्रकृतिसह- कारित्वाभाचन क्रिया भावादित भावः । त भावः । [ पलज तथा ] अत्रपवन, गणातीतत्वा- दिति भावः। [ परकतस्य ] म्बनिन सम्पादितम्य, बुद्धिक तस्य त्यथः, [ कम्मण: । भुभाशुभरूपम्य, [ फलं ] सावदुःखा-मकं परिणामम, [ अविरत] निरन्तर, [भातम् अनभवितुम, [ईहते ] इच्छति । आमन: फनभाक्त्वादिति भावः ; तथा चाक कारिकायो,-"महातपरायलात् त्रिगुणादिविपर्यायादधिष्ठानात् । पुरुषोऽम्लि भोज भावात् कंवल्यार्थ प्रवृत्त ।' इति ( साडा० का० १० सू० ) ॥ ८ ॥ य इति ।- य: कथित ] मूर्खः इत्यर्थः, [ उदयविपदी: ] अभ्यदयावनत्या:. सम्पदि विपदि च यः, [ निगकरू ] निश्चितम्, प्रतिमूदमित्यर्थः, नौसिज्ञाना. भावात् साभ्युदयविधाने श्राप प्रताकारसाधने च उदामौनमिति भावः। [म ) श्रीकणं, [समा यति ] अवलम्बा, पत एव [विकरणत्वं] निरिन्द्रियत्वं, मसिमित्यर्थः । 'करणं साधकतम संवगावेन्द्रियष्वपि' रत्यमरः। पादामपरीब- . .

·पञ्चदशः मगः । गुणवत्तमप्ययमपास्य जनमखिलमयवस्थितः । याति सुचिरमतिबालतया तिमक ण्व परिवारितो जड़ेः ॥१०॥ ? मिन्यों वा, [ ईयुष: ] प्रामवतः । 'दूण गौ' इत्यस्मात् कमप्र सयन सिद्धान इंयिवमशान षाकवचनम्। [तम्य ] मुखम्ये त्य ग, [इह ] अम्मिन्, [ जगति ] लीके, पुनरुद्भव: ] पनरभ्यदयः, पुनकल्यानमित्य य:, [ कत: ] कथं, [ भवति ? ] व मम्मवती ययः । एतदाश्रयान म मढ़: मत एव, कदाचिन म्वाभ्यदयं माधविन प्रभवतीति भाव; प्रत ज्वामी कृपण' मदैव मर्ने परिवर्जनोश इत्याशयः । इति निन्दा ॥ ग्ततिपक्षे त ।- यः कश्चित् ] पुण्यवान् इयण, [ उदयविपदा | सम्पदापटी:, निगकन्नम्] अश्य ग्रं, कटस्थतया ममावस्थमित्यय:, प्रक्रियवादिति भाव:, [इमं ] परमात्मानं, [ममा मयति अवलम्बते, [विकरणावं] विगतामि करखानि इन्द्रियाणि य य म विकरण नटेन्द्रिय', तम्य भावः तत्त्वम्, [ईयष: । प्रालवत:. [तन्य ] पगय वनः, योगिनः इत्यय:, [ इह, जगति ] प्रयियो, [पुनरुव:पुन- कन्यत्तिः. [कत: भवति 7] नेवेति भाव: : “ब्रह्म वेद बद्रव भवति" ( मण्ड. उप० ३३० २ ख० र मन्त्रः ) इति श्र ते: पाममहत् परिमाण स्य परमाभन: स्वरूपत्वेनाम्य पनामह ममा श्रयगोन मकिरव भवेन इति फलितम् ॥ ८ ॥ गगा वन्तमिति ।-अयं] बौक्रमा:, [ अखिन्न ] मकलं, [ गणवन्तमपि ] गण- भौलमपि. [ जनम्, प्रतिबालतया शिशम्भावतया, अतिचापल्येन इत्यर्थः, [अपाम्य] यका, [ प्रयवस्थित: | चञ्चन मतिभि: शास्त्र विधिन हनन वच्छाचारिभिरिचयः, [ जई: ] मगः जनः. [ परिकारित: येष्टित:. [एक ण्व ] नान्य इत्ययः, [मुचिर ] निरन्तरं, तिम् ] भानन्द, [याति ] अधिगति, प्रायन इति यावत ; प्रतइ तिरित: नान्य: काऽपि विवध नोकं परिच ज्य दृशं गोपमध्ये रमने इति भावः। गणवपरित्यागेन अमाधजमममालम्बनं चपलभ्य व नक्षणमिति तात्पर्य । इति निन्दा ॥ म्नतिपदं न :--[ अयं] भगवान्, [ गगावन्तमपि] मत्वादिगणशालिनमपि, [ अखिलं जम ] सञ्चलीकम. [ अपान्य ] क्षिा, मञ्चं जनं संहत्य इत्यथ:, [ एक एक, अव्यवग्थित: ] लडितम दिः, भरितसकलभवन रित्ययः, [ जड़े: ] जन्लेः। पत्र इनयोरिकत्वम् । [परिवारित: ] पावत:, [ अतिबानतया ] बालक- ·शिशुपालबधे मुखतोऽपि सेवकजनस्य बहुदिवसखिनचेतसः । सर्वजनविहितनिविदयं सक्कदेव दर्शनमुपैति कस्यचित् ॥११॥ कपो भवन, [मुचिरं] निरन्तरं, [ तिम् ] आनन्दं, तव प्रायनन इति भावः । [ याति ] प्राप्नोति : प्रलये जगन्ति समारुष्य सलिलशायौ ह्ययं रमते इति भावः । उकक्ष,- "मंभच्य सर्वभूतानि त्वा कार्णवं जगत् । वाल: स्वपिति यवैकमा मायात्मने नमः ॥” इति ( महा. शान्ति ० ५० ५० अन्या. ५५ श्योक: ) ॥ १० ॥ मुक्कत इति ।-[ सर्वजनविहितनिर्वित् ] सर्वजनानां सकललोकानां, विहिता मम्पादिता, निवित् अनुतापः, दुःखमित्यर्थ: चन म:, निखिलजनदुःखदः, जग- दुत्पीड़क इति यावत्, [अयं] कणा:, [बहु दिवसखिनचेतसः बहुदिवम: खिन्नं लिष्ट, संवाया: फलप्राप्ताभावादिति भावः, चेतः यस्य तथीत म्य, चिरकालमेवीहिनमित्त- म्येत्यर्थः, किम्प्रभी: सेवनादित्याशय: । शोभनं करीति यस्तम्य, मुक्कतोऽपि] उपकारकस्यापि। सपूर्वकात् करीते: क्विम् । [ कम्यचित् संवकजनम्य ] भृत्य ग्य, म तु सर्वेषामिति भाव:, [दर्शनम ] पवलोकनं, मकव] एकवारमेव, न तु मञ्चंदा इति भाव:, [ उपैति ] लभते ; सर्वेषां समुत्पौड़कतया अतीव नियं घृण्यममं करणं चिरं सैवित्वा कोऽपि भृत्यः कदाचिदेवानग्रहं लभते, न न मर्वदेति भावः । इति निन्दा म्ततिपक्षे तु । -[ अयं परमात्मा पोकण: इत्यथः, ! सर्वजनविहितनिर्विन ] सर्वेषी जमाना विहिता कृता, निर्वित निवेदः, निर्वाण हेतुभृतं वैराग्यमित्यर्थः, येन मः, निखिलजन मनिप्रद इत्ययः ; यहा,-सर्वेष जनेष वि विगने, हितनिर्विदौ प्रियाप्रियभावी यम्य स:, माम्य कश्चित् प्रियो वा, इष्यः वा, मर्वेष समभावसम्पन्न इति भावः । अथवा,-म। जना यव म सर्वजन:, वि विगते, हितमिलिंदी मुखदुःखे यस्य स विहितनिर्वित्, ततश सर्वजनचासो विहितनिर्विञ्चति सवजन- विहितनिर्विदति विगषण कम्मधारयः । तथा च सर्वेषामाश्रयः म्वयं मखदुःखातीत- वेत्यर्थः । तथा सक्त: अपि] पुण्यवत: अपि, साकार्यशीलस्यापि वा। 'मुक्त कृतपुण्ये धार्मिकै जमे पति शब्दस्सोमः। [ बहुढिवसखिन्नतम:] बहुभिः दिवम: दोघेण कालम, खिन्नं खदं गतं, किष्टमित्यर्थः, चेत: मनो यम्य ; प्रबलतपसा कान्तमनसः, न हि पयोगिलभ्य ईथर इति भावः । [ कस्यचित्, सेवकजनस्य ] भाजनम्ये त्यर्थः, [ सहदेव ] एकवार मेव, [ दर्शन ] दृष्टिविषयताम्, [ उपैति ] ·पजदशः मर्ग:। स्वजने मखिष्वनुगतेषु नियतमनुरागवत्वपि । स्नेहममृदुहृदयः क्षपयन् निरपेक्ष एष समुपैति निर्वृतिम् ॥१२॥ क्ष गमेश राजमतयेव जगदयदर्शितात्मकः । मत्वहितशतमतिः महमा तमसा विनाशयति मर्वमाहतः ॥१३॥ अधिगच्छति ; सानिनेव सुदुभाया मुक्त र्जायमानतया, न तु सर्वस्व सर्वदा चंबज्ञोऽयं दृष्टिविषयतामुपैति इति भाव: ॥ ११ ॥ बजने पति ।-[ अमृदुहृदयः ] अमदु पन्जु, कटिलमित्यर्थः, हृदयं मानमं यम्य म:, क्रूरचित्त इत्ययः, तथा ! निरपेक्ष:] भेदज्ञानविरहितः, सदहिवेकरहित इत्यर्थः, [ एष: ] क णः, [ नियतं । निरन्तरम्, [ अनुगगवाम अपि ] प्रियत्वयुक्तं धु अपि, अविर केष अपि इत्य यः, [ वजन ] जातो, [ सखिषु ] समप्राणषु बन्धुष इत्य यः, तथा [ अनगतेष ] श्रापितष नना च, | महं| प्रौति, [रुपयन् ] अपार्वन्. मबत्र वैरायमागा इत्यर्थः, [निर्वति ] मुग्वं, [ मनपैति ] लभते । इति निन्दा॥ म्नतिपनि तु।-[ एष. ] परमात्मा. श्रीकग इत्ययः । [ पनरागवम पपि] भकिप्रवाष अपि, [ स्वजन ] निजजने, तथा [ मखिष ] बन्धुषु, तथा [ नियतं ] निरन्तरम्, [अनुग] पाश्रितेषु च, मवकजनेष इत्ययः, [स्ने हं] प्रेम, आमकिमिति यावत्, क्षिपयन् । निरस्यन्, दृग तन कुर्वन् इत्यर्थः, [ अमद- हदयः ] अमृदु दन्न यमित्यर्थ , हृदयं म्वरूपं यस्य मः, तथा [ निरपेक्ष:] दासौनः, पनामत: सन्नित्यः :, [ निवृति ] सावं, [ समपैति ] लभते ; अखिलयदुवंशपरिवती- प्ययम् पनाम क: म कपष: इति भावः ॥ २ ॥ क्षणमिति ।-[ एषः ] कगा:, [ गजसतयव ] चपलतया एव, [ क्षj ] कियत् कालं, [ जगददयदर्शितात्मक: J जगता लाकानाम्, उदय हितसाधने, अभ्यदय- विधाने वा, दशित: 'कटित:, नियोजित इत्यर्थः, आत्मा म्वं यन तथाविधः । ['जग- दृदयदशितादातिः' इति पाउँ,-जगदुदयं दर्शिता उति: उद्योगः बैन तथाविध: ] भवतौति शेष: ; राजसिक वेन क्षणं जगतामपकारं विदधातौति भावः । [ सत्त्वहित- कतमति: ] सत्त्वानां जननां, 'ट्रव्यामुव्य वमा यष सत्त्वमस्त्रो तु जन्तुषु' इत्यमरः । हिते मजलविधान, सता विहिता, मति: यन तथाविधोऽपि, [ महमा ] झटिति, [तमतामोहन, [पावत: ] व्यान: सन्, [ सर्व ] निखिलम् ; यहा,-[तमसा] .

·शिशुपालबध पभिहन्यते यदभिहन्ति परितपति यच्चतप्यते । मास्य भवति वचनीयमिदं ? चपलामिका प्रकतिरेव होशो-१४। मोहेन, [ पाहतस्तु | व्यास: सनेव, पाहत: पुनरित्यर्थः । त पत्र भिन्न कम प्रयक्तः । [पहितकतमति:] चहिते जगता उपद्वविधाने इत्यर्थः, लता विहिता, मतिः बद्धिः यन तथाविध: सन्नित्यर्थः, [ सर्वं ] निखिलं, [ सत् ] मजतं, [विनाशयति ] इन्ति ; अयन्तु रजोगणीप हितः पूर्व यत्किञ्चित् जगतापक़तगन्. पश्चात् तत् ममेव सममा पाच्छन्न: सन् विनाशयतीत्ययः ; व्यवयितचितम्य अम्य त मर्व जगदपतति- विधान परिणामविरममेवेति भावः । इति निन्दा॥ स्तुतिपक्षेत। एष एव परमात्मा गुणवयेण मूर्तिवयं परिग्रह्य मष्टिस्थिति- विनाशादिकं साधयति इति दर्शयति, क्षणमिति ।-[ एष:] परमात्मा. विमृत्ति रित्यर्थः, [क्षणं कदाचित, [राजसतया एव ] रजोगणा येण, ब्रह्मपणति भाव:, [जगदुदयदर्शितात्मकः ] जगत: उदय उत्पत्तो, सर्जन कम गत्यशः, दर्शित पात्मा म्वं यन तथाभूतः ; [ 'जगदुदयदर्शितीदातिः' इति पाठ त,-जगदुदय दर्शिता उद्यति: उदयोग: यन तथाविध: ] भवतीति ष:, प्रजामगं विदधातौति भाव: : तथा [ सत्त्वहितकतमति: ] मत्त्वंन मत्त्वगुणेन, हिने जगतां पालन इत्यर्थः, कता मति: बुद्धिर्यन मः, विणायण प्रजारक्षा करीतौति भावः, [ समसा] तमोगुणेन च, [पाहत: पाथितः, तमोगणमवलम्ब। इत्ययः, [सहमा हठान, [मवं विनाशयति] निखिलं जगत् हन्तोत्यर्थः, मद्ररूपणामी मवेषां महारं करीतीत्य थेः ॥ १३ ॥ पभिहन्यते इति ।- [ अभिह न्यले ] तागते, अन्येन एष हरिः इति षः, सशा [अभिहन्ति ] नाशयति, अन्धानिति शेषः, इति [ यत्, परितपति ] बाधते, लोकानिति शेषः ; तथा [तप्यते दह्यते, अन्येन स्वयमिति शेष: : इति [च यत्, अन्य जाणाम्य, [३८] पूर्वी ने कम्म, [वचनौयं] नि दनौ, [न भवति ?] इति काकः, अपि तु भवत्येवे यर्थः । उक्तमथं समर्थयति, चपन्नति ।-[हि] यस्मात्, [ चपलामिका ] अविनोता, प्रकृति: | स्वभावः, [ ईगी एव ] पत्रकारा एव, भवति इति पर्य कण: अतिवपलम्वभावमम्पन्न:, तेन हि असो निरन्तरं मर्वेषाम्पघाता- दिकं करोति, स्वयमपि नियतं तिर िकयने मरिति भावः । इति निन्दा ॥ स्तुतिपर्व त ।-[ यत, अभिहन्यते ] अन्येन पसी विनाग्यने, तया [भिति] नाशयति, एषः परमात्मा इति शंषः, तथा [ यक्ष, परितपति ] जनान् पीड़यति, शषः ।

·पञ्चदशः मर्गः। ७३८ प्रतिसत्त्वयुक्त इति पुभियमतिशयेन वर्यते । सूक्ष्म मतिभिरथ चापगते समुपेति नाल्पमपि सत्वमङ्करम् ॥१५॥ मानसं दुःखं ददातीत्यर्थः; तथा [ तप्यते ] म्यमनुतनो भवति, [पम्य] परमात्मनः, [इदं ] पूर्वोतं, [ वचनौबं] बचनाह, [ न भवति ] एतचनमस्मिन् नैव प्रवर्तते इत्यर्थः । पुरुष य निर्गुणत्वान एष हन्ति, हन्यते. तपति, तप्यते नै तहाच्यमिति निष्कर्षः । वैदयमेवं न स्यात्, तदा कस्ताश: ? इत्याद, चपन्नति :-[हि ] यतः. [प्रकतिरेव] बुद्धिरेव, [ ईदृशौ ] एवम्प्रकारा, [चपल्लामिका ] अनेकरूपा. नानाश्रयेत्यर्थः, न तु एष परमात्मखरूपः श्रीकणा एवंविध इत्यभिप्राय: । उकञ्च,-"य एनं वेत्ति हन्तारं यश्चैनं मन्यने हतम् । उभौ तौ न विज्ञानौत: नायं हन्ति न हन्यते ॥” इति । गौता० २ अध्या० १९ नोक:)। अत एवामी पुरुष: न बध्यते न मुच्यते नापि च मंसरति. केवलं नानाऽऽथया प्रकृतिरेव बुध्यते मुच्यते ममरति चंति भावः ॥ १४ ॥ रुगाम्य पौरुषाभावं दर्शयितुमाह, पतिमत्त्वेति ।-[ अमतिभि: ] सूत्मा नाणा, अन्येति यावत, मति: बद्भिः येषां तैः, म्वन्य ज्ञान रित्ययः, [पुभिः ] नरः, अयं] कपणः, [ असिसत्त्वत:] अतिसत्चन महता बनन, चक्रः, [इति, पति- शधन | मष्ठतया, [ वर्ण्य वे ] कोयने। [अथ] पत्तान्तर, किन्तु इत्यर्थः, [ चापगते ] ग्रहीतचाप, कम्मिंश्चित युद्धाय धनधति सति इत्यथः, पल्पमपि ] म्तोकमपि, । सचमकर ] सन्तमिथणं, बन्नयोगमित्यर्थः, पौरुघनशमिति यावत्, न स पैति] न लभते। यहोतधनानं पुमांसं दृदैव युजवात् पन्नायनादिति भावः । ये पनरम बन्नशालिनं मन्यन्त, ने न नितराम्जा एव ; बुद्धिमन्तस्तु यहादी बौरत्वाभावमम्य ममोक्ष्य दुर्बलोऽयमित्ये वाभिजानन्ति इति तात्पर्थम् । इति निन्दा ॥ स्ततिपचे तु ।-[पुभिः] परुषैः, योगिभिरित्यय:, [ भयं ! परुषः, गौतमय: इयथः, [ अतिमत्त्वयन: ] मघौजनिौ जसमाधी अत्यधिक मत्त्वेन गर्ग न यकः, [इति, अतिशयेन वयं ने ] सम्यक्तया कथ्यते, [ अथ च ] विस्मय, एवं सत्यपौत्य यः, [ मचा- मतिभिः कशागीय डिभिः, बहुदभि: दूत्यय:. [ अपगते ] जाते सति, [ अल्पमपि लशतोऽपि, [ सत्त्वसङ्करं मत्त्वगणसम्बन्ध, नि: जसमाधाविति भाव:, नि मापैति); परुषस्य निर्गणत्वादिति भावः । यी हि पतिसत्वयुक्तः, म कथं मत्वमङ्गरं न ममपैति : इति भागतत: विरोध:, भगवतः पपारमहिमशालिवान तन्परिहारत विरोधाभामोऽल झारः ॥ १५ ॥ . .

·शिशपालबध प्रलयं परस्य महतोऽपि नियतमिह नि:सुखे गुणाः । यान्ति जगदपि सदोषमदः खरचैव पश्यति गुणान् विषवयम्॥१६॥ चितिपोठमभसि निमग्नमुटहरत् यः परः पुमान् । एष किल स इति कैरबुधैरभिधीयमानमपि तत्प्रतीयते ? ॥१७॥ . प्रलयमिति ।-[बह] अमिन, नि:सुखे] निर्नास्ति विद्यमानं वा मुख यमात तबिन, कणे इत्यर्थः, तादृशदुर्जनात् कस्यापि मुखमम्भावनाऽभावादिति ; पनेन कस्यापि गुण स्वीकाराकरणात् कुत: तेषां मुखमिति वा भावः; [ महत: पपि] मध्यस्यापि, सौन्दर्यादिभिः ठम्यापि इत्यर्थः, [ परस्य ] अन्य स्थ, [ गणा: ] सौन्दर्य्यादयः, [नियतं ] मततं, [ प्रलयं ] नाश, [ बानि प्राप्तवन्ति, कस्यापि गुणान् अयं न स्वीकरोति इत्यय. ; अत एव [ गणान् हिषन् ] पर ग गाया हौत्यर्थः, [पयं] का इयर्थः, [स्वकचैव ] आम कयेव, [अद: जगटपिइट विमपि, [ सदोषं ] दापयुक्त, [पश्यति] ईक्षने, गणविषो अयं निर्दोषान् अन्यानपि मदोषान् देत्ति इत्यर्थः । इति निन्दा॥ म्तुतिपत तु।-नि:मुख ) साखवजित, आत्मन: विकागभावादिति भावः, [ इह ] परमात्मनि, [ परस्य ] बुद्धितत्त्व म्य, [ महत: अपि महत्तत्त्व प्रापि, [गुणा:) मत्त्वरजलमांति, [नियत] निरन्तर, [प्र.नयं] नाग, [यान्ति प्राप्नुवन्ति ; परुषं प्राप्य गणा निवर्तन्ते इयर्थः । अत. [ गणान् ] मत्वर जस्तम सि, हिन् ] अम्पृहयन्, अस्पृशन् इति यावन, [ अयं, स्वचा एव ] आत्मभावेनेव, [द ! इदं, [जगत अपि ] प्रनिनिय यः । । मदोष केशवक, न मनिधन वत्त्वादिति भाव:, पश्यति] ईचते ॥ ४॥ चितिपोठमिति। - [ यः, पर:] अन्ध:, माधारणतर. इत्य यः, थष्ठ इति यावत् । 'पर: श्रेष्ठारिदृरान्योत कौवन्तु केवल' इति मंदिनी। [पुमान्] पुरुषः, [अमासि] अन्न, [निमग्रम्] अन्तहितं, [क्षितिपोठं] पृथिवीमण्डलम्, [उदहरत् ] उइतवान् : { एष: विस स: इति ] स एवामिति निथित वेन, [ कैपि, अवधे: मगर्व:, [ अभिधीय- मान ] कथ्यमा, [तत्, प्रतीयते ? ] ज्ञायते ? किमंत म त्यतया प्रतीतिर्भवति ? इत्ययः । इति काक: ! नैवेत्यर्थः। मूर्खाः एव वराहरूपण भूमण्डलीचरणकारी महापुरुष: एवायं म यमि य वगच्छन्ति, मुधियन्तु नेव तत् सत्य मन्यन्त इति समुदितार्थ: । इतिः निन्दा । .

·पपदशः सगः। ७४१ मरसिंहमूर्तिरयमेव दितिसुतमदारयवक्षः । प्राप्तजनवचनमेतदपि प्रतिपत्नुमोमिति जनोऽयम इति ॥ १८ अपहाय तुङ्गमपि मानमुचितमवलम्बा नोचताम् । खार्थकरणपटुरेष पुरा बलिना परेण मह मंप्रयुज्यते । १८ ॥ . स्तुतिपक्ष त। -[ कै: ] कंचित् प्राजे:, [ अभिधीयमानं तत्, अबुधैरपि ] मवरगि, का कथा पगिडतानाम् ? इति काक। मरवम एवायं वराहरूपी भगवानिति सत्यं ज्ञायते इत्यर्थः। अन्यत् समानम् ॥ १७॥ नरसिंहति ।-[ अयमेव ] कशा एव, [ नरसिंहमूर्ति:] नरस्य सिंहस्य च मतिरिव काय इव,शरीरमिव इत्यथः मूर्तिः शरीरं यम्य स: । 'मति: कायकाठिन्ययी: स्बियाम' रति मंदिनौ। [दितिमुतं देयं. हिरण्यकशिपुमित्ययः, [ नम्बैः ] कररुहै:, [ पदारयत् ] वक्षो विदौर्य प्राणानपाहरत, इति [ आप्तजनवचनम् ] पाप्तजनानां प्रमापुरुषाणाम, पथ च, पायजमानाम् पात्मौयाना, वचनं वाक्यम्, [ एतदपि अयं कथा एव पुरा नरसिंहमूनि परिट ह्य हिरण्य कगिपं जवानेति वाक्यमित्ययः, पियं जनः । भौमादिक एवेत्यर्थः, [चोमिति ] एवमिति । 'भीमवं परमं मने' इत्यमरः । [ प्रतिपत्तं] खोकतम्, बर्हति म्वजनमन्तरेण न कश्चिदेतत् श्रद्दधाति इत्यर्थः ; मर्वतः करपि एतत् ममिति नाङ्गीक्रियते इत्याशयः। इति निन्दा ॥ स्तुतिपर्व त ।-[ अयमेव ] एष भगवान् कण एव, नान्य रन्थ यः, [दितिमुतं ] हिरण्यकशिप, [नरसिंहमूति:] नसिंहरूपधारो सन्, [ नग्वैः, पदारयत् ] विदारित. वान्, [ एतदपि] इत्य मंब, [पातजनवचनं ] शिष्ट जनवा काम्, पवितथवादिभि: व्यासादिभिकत मित्यर्थः , [अयं जन: ] मनीषौ जन:, [ ओमिति, प्रतिपत्तुम् ] अनौकम्,ि [ पर्हति ] शनीति : पण्डिता एव पानवाका ममिति विदन्ति, मान्ये इत्ययः॥१८॥ अपहायेति ।- भ्वायकरणपट: ] स्वायम्य आभप्रया जनम्य, करणे सम्पादन, पदः चतरः, [ एषः ] क णः, [ उचितं ] न्याय्यं, [ तामपि ] उन्नतमपि, [ मानम् ] अहङ्कारम, [ अपहाय ] त्यक्ता, [ नोचतां ] पृथग्जनताम्, [ अवलम्बा ] स्वौ कृत्य. [ बलिना ] बलवता, [परेण सह] रिपुण साह, [पुरा] निकटमेव, अचिर- मैवत्यर्थः । 'म्यात प्रबन्धे चिरातोले निकटाऽऽगामिक पुरा' इत्यमरः । [सम्प्रयुज्यते] .

·७४२ शिशुपालवधे क्रमते नमो रभमयैव विरचयति विखरूपमाम् । मर्वमतिशयगतं कुरुते स्फटमिन्द्र जालमिद मेष मायया ॥ २० ॥ ममध्यते; शत्रत लवानिति जानाति चेत पामविनाशभयात तमव शरणं याति इति भावः। रनि निन्दा ॥ म्तुतिपते तु । -[ एष: ] भगवान् यो क्रणः, [ भ्वाय करणापटुः ] स्वम्य ज्ञान:, इन्द्रम्य इत्यर्थः, (वामनावतार पदितिगर्भात प्रादुर्भतत्वात् इन्द्रावर जत्वेन भगवतः रन्द्रशासिचम ) पर्थः प्रयाजमं, शत्रुपराभवरूप इन्ध य:,तम्य करणे साधने, पटुः दक्ष' ; अत एव [ उचितं | सम्पत, स्वाभाविकमित्यर्थः. [ तुङ्गम् ] नन्नम, [ मान ] प्रमाणं, शरीरदैयमित्यर्थः, पिपि, पहाय ] त्यका, [ नौचतां ] खञ्च चं, वामनरूप मित्यर्थः. [ अवलम्बा ] पाश्रिन्य, [ परेण ] धेरण, [ बलिना ] वैरोचनिना, [स] माई, [ परा] पूर्व, [ सम्प्रयच्यते ] सम्प्रत्यजे, इन्द्रानुरोधान वामनरूपमाविन्य पर्वमेध भगवान् बलिं वपन्ध इत्यर्थः । 'सम्प्रयुज्यते' इत्यत्र “पुरि नुङ चाम्मे" (३।२।१२२ पा० ) इति पुराशब्दयोगे भूनानद्यतने वैभाषिको लटप्रयोगः ॥ १९ ॥ कमत इति ।-[एषः ] कणा:, [रभमयैव अतिमहत्या एव, [मायया कलम करणेन, युद्ध थ लादिति भावः । रभम् इति शन्ट स्यात्र महदर्थकत्वात स्त्रीत्वं, निघण्टी मादकत्वे विष त्र्यवहारस्य प्रदर्शित वात्। [ नभ: ] गगन, [ क्रमते ] पारोति, यद्धस्थलात त्वरितपदं पलायते भयादिति भावः। “अनुपमर्गादा" (१५३५, पा०) इत्यामनेपदम्। तथा [ विश्वरूपतां ] स कलाकृति, नानारूपम् दूरयः । 'विधा वतिविषायां स्त्री जगति म्यान्न सकम् ! न ना शगठयां मि देवप्रभेद वखिल विष ।' इति, 'कपं म्वभाव मौन्दर्य नामग पशब्दयोः । ग्रन्थाऽवत्तो नाटकादावाकार- नोकयोरपि ॥ इति च मंदिनो। [विरचयति ] प्रकटयर्यात, मर्वेषां वञ्चना) बहुरूपी भूत्वा भवि विचरतौति भावः ; यहा,-विशुरूपतां-वि: पक्षी, च श्रा करव, पं पपश्च तानि विश्वरूपाणि पविककरपशव इत्ययः, तेषां भावस्त ना सा, विरचयति , अयं हि पतगादिविग्रह क् भूत्वा जनान् वञ्च यते इति वा भावः । [सचे ] निखिल कम्म, [अतिशयगतं] विलक्षणतां प्राप्तं, सर्वजनातिरिकमि यथः, [क ने] विदधाति ; [बद] पूर्बो त कम्म, [ म्फुटं ] निषितं, [ इन्द्र जालम् ] इन्द्रण को गलाये वयं ग, जालं दृष्टः नेत्राऽवरणं,मन्त्रौषधादिना यथास्थितपदायम्य अन्यथाभूमत्वेन दर्शनसाधन- मित्ययः, मिथ्या इतनिति यावत् : नान्य कवितात्वि का व्यवहार: पति, के बावं ·पञ्चदशः सगः। ७४३ किल रावणारिरयमेव किमिदमियदेव कथ्यते । मत्त्वमधिबलमधिद्युति यत्तदशेषमेष इति पृष्टमुच्यताम् ॥ २१ ॥ मायया सर्वान् विमा यति इति भावः । तथा चोकम् इन्द्रजालतन्वे,-"अथात: मम्प्रवक्ष्यामि इन्द्र जालमनुत्तमम् । महाकालम्य बोजानि प्रस्थ मकं समाहरेत: धाबौरसन दैवेशि! सप्तवारान् विभावयत्। कांच्या गटिकानाप्नु मुख निचिप्य पार्वति ! ॥ अचिरेणैव कान्लन स्वयं पारावतो भवेत् ॥” इति निन्दा ॥ स्तुतिपर तु।-[ एष: ] भगवान्, [ रभसया ] रभसमात्सुक्यं करोतीति रभसा तया । "तत्कराति तदाचष्ट" ( ग ) इति थिचि, “नन्दिग्रहि-" (२१६१०४ पा०) इति करि अचि टापि च सिद्धम। [मायया एव शक्तया एव, [इन्द्रजालं] तादृश- मममित्यर्थः, [ म्फुटं, कुरुते ] जनयति, तथा हि,-[ नभ: क्रमते ], बलियन्धनार्थ- मिति भाष:, [ विश्वरूपता ] सञ्चवमयत्वं, [ विरचयति ] प्रकटयति, [इद, सच्चे ] सकलं जगत्, [ पतिशयगतं ] प्राप्त विषक, करते ॥ ०.॥ नाकानां म्ततिवादस्यालोकतामपदर्शयितुमाह, किन्नति ।-[पयं] हार: इत्यथा, [ रावणारि किल ] दशाननरिपुः एव, इति [ इदं ] दशाननोऽनेन हत: इत्यादिकं मिथ्याभाषणमित्य यः, | इयर्टव ] एतन्मात नव, एतादृक् म्वन्यमावक- मित्यर्थः, [ किं ] कथ, [ कव्यते ?] उच्यते ? मृषा व+व्ये बहलमव तम यताम्। अयं गवणारिरिति ईटक् म्वल्पमावझव कथमच्यते । इति किं तत् वतीयम : दयाह, सत्त्वमिति ।-[ यन, सत्त्वं ] प्राणी 'द्रव्यासुव्यवसायष मत्त्वमन्त्री । जन्तुप इत्यमरः। [ अधिबलं ] बलाधिक, महा- शक्रिमम्पन्नमिन्यथः, [ अधिति ] अधिका द्युतियम्य तत, महातेजश्व इत्यर्थः, | सदगषं ] तामञ्चमय, [ एष: ] हरि:, [ एव इति, भृष्टं ] नि:शङ्ख, निर्लज्ज- [ उच्यतां ) कथ्यताम् । बचायभाशय:,---यटि बमन्यवचीमिः हरि प्रशंसितुमि छ:, स रावणारिः इत्येतावन्मावर्मक कथं भाषसे ?-"पिटणा. मर्यमा चाखि यमः संयमतामहम् । मृगाणाच मृगेन्द्रोऽहं वैनतेय पचिणाम" (गौता. १. अध्या० २९ श्रीक:) रत्यायु नेकपप यत्किषित सत्त्वं गौमत, विभूतिमन, अर्जितम्, पतिवलं, महासत्वच्च, तमर्वमय व इति कचा पर्बोतादपि अधिकमात्र प्रशंसावाद यथछ कम, यत: चन्नौकवचनम्यान्नी मासि इति । एतेन हरिणा किमपिन समिति मूचितम्। इति निन्दा। ? . भावः। मिति यावत्, ·७४४ মিলি चलतेष पादयुगलेन गुरु शकटमौषदस्मशत् । देवकलितमथ चोदलसहलितोरुभाण्डचयमात्मनैव तत् ॥ २२ ॥ प्रतः . दयन, म्तुतिपक्ष तु।-[पयं] श्रीकणः, [ रावणारिः] रावणमावस्यैव हन्ता, [इदम्, इयत् एव ] एतावत् स्वल्पमावर्मव प्रशंसाव वनमित्यर्थः, [किं कथ्यत ? ] कथम अभिधीयते? यस्य भयसी प्रशंमा क्रियतामिन्याशय॑नाह, सत्वमिति ।-[यत मत्त्वम्, अधिवलं] महाशक्ति, [ अधिद्यति ] महातेजश्व, [तदोषम् एष एव ] तकर्वमयमवत्यर्थः, [किल] प्रसिद्धी, शाम् एवमेव उनमनौत्यर्थः [इति, पृष्टं ] नि:शङ्कं यथा तथा, [ उच्यता] कथ्यताम् ; विश्वरूपस्याम्य भगवतः यविधिप्रशंसावादन गुणानामियता न भवति इति भावः। उकख,- "यद्यविभूतिमत् सत्त्वं श्रीमर्जितमव वा। तत्तदेवावगच्छ ततर्दवावगच्छ त्वं मम तेजोऽधा- मम्भवम ॥” इति ( गोता. १० अध्या० ४१ नोक:) ॥ २१ ॥ चत्किञ्चित विस्मय करं शैशवे वयसि तमनेन, सर्वमेव तदसत्यनिति दर्शयितमाह, चलनेति :-[ एष: } हरिः, [ चलना] प्रमारिनेन, [पादयगलन ] चरण इ [ग] महत्, बदित्यर्थः, शकटं ] यानम्, [ ईषत् ] किञ्चित, [ अम्पृशत ] स्पृष्टवान् ; [ अय, स्पर्शनानगर, [ तञ्च . दलितोकभागडचयं ] दलितः चर्णित:. २: महान्, भाखानां दधिचौरकृतघटादिकानां, चयो गशियव तत्, तथा [देवकलितं ] देवेन अहटन, कलितं सम्पादितं सत्, [पात्मनेव ] म्वयमेव, [ दनमन] अपतदित्यर्थः। एतेन नाम किचिन पौरुषमस्ति इत्यकम् । इति निन्दा ॥ स्तुतिपत न।-[एष:] भगवान्, [चलता पादयुगलन, गुरु] महत्, [शकटम् ] पनः । 'कौवेऽन: शकटावौ स्यात्' इत्यमरः । [ईषत् ] किञ्चिन्मावम, [ अमर शत् ] अस्पाहीत, [पथ च] वियाऽऽवहमतन, यन सेनेव ; अथ शब्दोऽव विस्मयं । [दलितोभाण्ड वयं ] वर्णो कनदवितादि गावराशि, [ तत् ] शकटं, [ दैवकलितं ] भगवाभम्पादित मन, [पामना] स्वयम, [एव, उदलसत ] चपतत । चनिमन्तरेण ताहराबालकस्य ईषत्पादस्पर्शनमात्रेण तपतनमस भवमेव इति भावः। बाल्ये खन भगवान् मावा यहाभ्यन्तरे शाथितः सधातः करीद, कर्मान्नरव्यापृता तु तजननी रोदनं न युतवतो ; तत: कपा: यहाभ्यन्तर अत्य- भगव- ·पञ्चदशः सर्गः। ७४५ खुवताऽमुना स्तनयुगेन जनितजननोजनाऽऽदरा । खोति सदयमविधाय ममस्तदकारि साधु यदधाति पूतना?॥२॥ पभनक तरू कथमिवेष कतधरणिरिक्षण: क्षणात् ? । वाढमिदमपि न बालक्कतं ननु देवताविधिरयं विजृम्भते ॥ २४ ॥ रचितं शकटं क्रमवहितेन पादयुगलन पम्पश, ततश्च भूमौ पतितः स बभञ्ज, तेन च तबावस्थितः दधिक्षौरादीनां भाण्ड्चयोऽपि भग्रीभूत इति पौराणिको वार्मा प्रवानुसन्धेया ॥ २२ ॥ किं बहुना ? पयं पुनर्माहहन्ताऽपि इति वक्तम् पाह, सवतेति !--[ अमुना ] हरिणा, [ नुवता] क्षौरं सवता, [ सनथगेन ] पयोधरयुग्मन, [ ननितनननौ- जनाऽऽदरा ] जनित: कृतः, जननीजनाऽऽदरी मारनेह: यया सा, [पूतना तदाख्य- गक्षसौ, [स्त्री इति । पबलाजातिरिति कृत्वा, [मन:] चित्तं, [ सदयं ] दयायुक्तम्, [विधाय ] अकृत्वा, [ यत, प्रघाति ] हता, [ तत्, माध ] युक्तम्, [अकारि ? ] विहित इति काकः, नैतदय कतमित्यथः । अयं खन्नु माघाती इति भावः । इति निन्दा ॥ स्तुतिपत्त न ।- अमना । हरिणा, [सुवता मनयुगन, जनितजननी- जना कृतमान में हापि, [पतना तन्नानो गक्ष मो, [म्त्रौ इति, मन: ] चितं, [ मदयं ] दयापरवशम्. [विधाय] अकृत्वा, [यत्, अघाति हता, [ तत्, माध | भद्रम, [ पकारि ] पक्रियत ; यद्ययं में स्ननगपायौ म्यान, सदा ननं विषाक्तनन- मम्पर्कात मरिष्यति इति बड्या पृतनाया: तन्मारणायमागतत्वादिति भावः। अकारण- अधीद्यताया अम्या: बध नाम्ति धम्महानि:, मर्वथा बधीऽस्या विधय एव इत्यभि. . प्रायः ॥ २३॥ पभनगिति ।-क्रतधरणिरि गाः कृतं विहितं, धरण्यां प्रथिव्या, रिङ्गणं सवलनं, हसपार्दन चलनमित्यर्थः, यन मः । 'रिङ्गणवलने मम' इत्यमरः । [ एष: ] कृष्ण:, [ घणात ] कियता कालनैव, [ तरू ] अर्जुनाग्यौ वृक्षौ, [कथमिव ] केन प्रकारेण, [ भनक ? ] बभन्न ? भमके: लडि रूपम् । नैतत् सम्भवति इत्यर्थः ; शिश: कशा एव बहत्पादपदयस्य भइना इति सवें मन्यन्ते, तन्न सत्य मिति भाव: । नो चेदभिमतमेतद- भवतां, तत् कथं भग्नौ ? इत्याह, वाढमिति ।-[ वाढ़ ] दृढ़, ध्रुवं वदामौत्यर्थः । 'वाद दृढ़प्रतिज्ञयो:' इति मेदिनौ। [ इदं ] बचभन्नन, [न बालकृतं ] शिशु- कर्म न एव, [ पयमपि ] तरभङ्गोऽपि, न केवलं शकटभङ्गः इत्यपरथः । [ देवता- शि-६३ ·धिशपालबधे विहरन् वने विजन एव महति दधदेश गोपताम् । नाम जगति मधुसूदन इत्यगमहतेन मधुना महीयसा ॥ २५ ॥ पविमुथ गोवधस मुत्थमधमयममोमरद्रुषा। रिष्टमुपगु समुपोढ़मदं यदसौ किलासुर इति प्रमाटि तत् ॥२६॥ . अिधि: ] कस्यचिददृष्टस्य देवस्य विधानमित्यर्थः, [विजृम्भते ] प्रतीयते, प्रकाशते रति यावत् । [ननु] इत्यवधारणम् । ननुशम्टः पवावधारणे। 'मनुशब्दी विनिग्रह। अनुप्रश्ने परतावधिकारि च सम्भों। पामन्त्रणेऽप्य नुनय प्रशानुज्ञाऽवधारणे' प्रति मेदिनौ। यो हि गतिशक्तिविरहितः, स कथमेवं लोकातीतं कर्म कर प्रभवति? इति भावः । इति निन्दा ॥ स्तुतिपक्षे तु।-[ एष: ] श्रीका:, [तधरणिरिङ्गणः ] बालवेशधृक् इत्यर्थः, यत् [चणात्, कथमिव ] असारवस्तुवत् उत्यर्थः, [ तरू] अर्जुनी, [पभमक् । बदमपि, न बालकत ] न शिशु कर्म । तहिं किम् ? इत्याह, वाढमिति । [वाद] निशितम् ; [ पर्य, देवताविधि: ] टेवव्यापार:, [ विजृम्भते ननु ] प्रकाशते एव, विलसतौति यावत् ; तत्त्वत: नायं बालः, किन्तु बालरूपक देव एव ; ततश देवत्वमाश्रित्य सचमतदतं कम्म कसवानिति हृदयम् ॥ २४ ॥ विहरनिति ।-[ एष: ] कथा:, महति ] विशाल, [विजन ] जनशन्ये, [ बने एव] भरण्य एव, [ गोपतां ] गोपालवं, [दधत् ] धारयन्, [विहरन्] विचरन् सन्, वनाहनान्तरमिति शेष: [ महीयसा ] ब्रहता, [ मधुना ] माक्षिकपटलन, मधुकोषेणेत्यर्थः, [हतेन ] विनाशितेन, [जगति ] पृथिव्यां, [ मधुसूदन इति नाम पगमत् तदाख्यां लभ ; न पुन: मधुदै त्यं हत्वा तादृशाभिधानमधिगतवानिति भावः । इति निन्दा॥ स्तुतिपक्षे तु ।-[ एष: एव ] कृषा एव, [ महति ] सर्वलोकव्यापिनि, [विजने] अनशून्ये, कल्पान्त सर्वजनसंहारादिति भावः, [ वने] अले । 'सलिलं कमलं जलम् । ...जीवनं भुवनं वनम् ।' इत्यमरः । [गोपता] गां पृथिवौं, पाति रचति इति गीपस्तस्य भावस्तां, अगत्पालकत्वमित्यर्थः, [ दधन् ] धारयन्, [विहरन्, महीयसा ) प्रबलेन, [ मधुना ] तदाख्यदैत्यविशेषण, [हतेन ] नाशितेन सता, [ जगति, मधुसूदन इति नाम पगमत् ] तत्राम प्राप्तवान् ॥ १५ ॥ न केवलमयं साधारणपापी, परन्तु गोबधकारी पपि, अत एव न चमारति .

·पादयः सगः। सुखकन्दरान्तरगतोऽपि विकटदयनेन केचिना । नास्य सपदि यदखादि भुजस्तदहो! तिरचि सहजैव मूढ़ता ॥२७॥ . दर्शयितुमाह, पविमृष्ये ति।-[पयं] अणः, [ गोवधसमुत्यं ] गोवधन जनितम्, [प] पापम, [ पविमृष्य ] पगपयित्वा, [ रुषा] कोपेन, [उपगु] गवां समीपे, [ समुपीढ़मदं ] सनातहर्ष, गा: कामयमानमित्ययः, [रिष्टं ] तदाख्यं वृषभ, [ यत्, घमौमरत् ] अबधीत्। 'मियते' रत्यस्य धाती: पिचि लङि रूपम्। [पसौ ] पापी कण इत्यर्थः, [पसर रति ] दैत्य इति उका; यहा,-सौ असर इति हषभरूपी दैत्योऽयमिति उक्ता, [किल] इत्यखौके ; वस्तुतस्तु गौरवाय, न त्वसुरः, गोनचायमित्यर्थः, [ तत् ] प्रसिहं गोवधपातकं, [ प्रमार्टि ] मया पसुरः इत:, न तु गौरिति लोकसमीपे कथयन् परिपध्यति । मैथुमहत्तगोवधकारी न पमाsोऽयम् इति फलितम्। इति निन्दा। म्तुतिपर्व तु ।-[पयं] श्रीक्षणः, [विमृष्यगोबधसमुत्यम् ] बिमध्यः चिन्तयितमशक्यः । “दुपधात्-" ( ३२१६११० पा.) इति क्यम् । यो गोवधः, तब समुत्या समुत्थानम्, उद्यम इति यावत्, यम्य तं, गा: समाक्रान्त वन्तमित्यर्थः, पत एवं पिघं] पापरूपम् ; यहा,-अघमस्याम्तीत्यर्थे "पर्श भादिभ्योऽ" (५॥२॥११७ पा) इति मत्वर्थे पच्प्रत्यय: ; पधवन्तमिति तदर्थः, पापिनमिति यावत, [ उपगु ] गवां समौप। इन्यव्ययीभावः, तेन च “गोस्त्रिीरुपसर्जनस्य" (१३२४८ पा.) इति इख- त्वम् । [समुपोढ़मदं] मातद 4. [रिष्टं तदाख्यं वषरूपधारिणं दैत्यं, [रुषा) कोपेन, [ यत, अमीमरत् ] धबधीत्, [ तत्, किल ] सत्यम्, [ असौ पसरः इति प्रमाष्टिं ] सत्य एवायमसर इति जामता भगवता मायया धृतहषरूपोऽपि स इत इत्यर्थः गोषधसनुद्यतस्य पापिन: दर्विष्ठस्य दानवस्य बधात् भगवत: स्तुतिप्रतीति: । पुरा किल शौकणबलरामवधाय कसेन प्रेषित: कश्चिदसुर: महाऋषभरूपमाश्रित्य क्षयं नितुं गच्छन् गा: कामयमानः कष्णेन हत इति पौराणिको कथाऽवानुसन्धया ॥ २६ ॥ मुखेति ।- [विकटदशनेन] विकटानि भीषणानि, दशनानि दन्ना यस्य तेन, [ कैशिना ] सदायतुरगवदनदानवेन, [ मुखकन्दरान्तरगत: पपि] मुखमध्यप्रविष्टः पपि, [ पस्य ] कणस्य, [ भुजः] बाहुः, [ यत्, सपदि ] तत्वणात, मुखे प्रवेशमावम् इति यावत् । [न पखादि] न भचितः, [तत्, पड़ो ::] चिवम् !! ..

·७४८ शिशपाखवधे यदुदस्य बाहुमयमेकमधत गिरिमडतं.न तत् । भूरि सखिलमविषयमियं जलदे विमुञ्चति गवां समाग्यता ॥२८॥ [तिरशि] पश्चादी, [ सहजा एवं ] उत्पत्तिकालजातव, स्वाभाविकी एव इत्य था, । मूढ़ता ] मूर्खता, मुखाभ्यन्तरप्रविष्टोऽपि कृष्णभुज: तिर्यकत्वादव तेन भौषक- दन्तुरमुखन मूर्खेण पशबदमदानवेन न भक्षित:, न मूढदसा प्रश्वः, तदा का शक्ति: क्लपस्य स्वमुजरवणे ? इति भावः । भव सामान्येन तिरशां मूर्खत्वेन विशेषस्य कणभुजाभक्षणस्य समर्थनात् अर्थान्तरन्यासोऽलकारः। इति निन्दा॥ स्तुतिपर्व तु ।-पूर्वोक्तार्थस्यैव काका स्तुतिरूपत्वं बोध्यम् ।-[ कैशिना ] तदाख्यदैत्येन, [ पस्य ] अषम्य, भुनी यव, पखादि] भक्षितं, [तत् किं [ तिरषि सहमा, मृढ़ता एव ? ] मूर्खता एव ? न तु तत्, अपि तु पलौकिकशक्ने र्बालस्य भगवत: माहात्मात् पसौ पसर: ताजं भवितुमसमर्ष इत्यर्थः । [पहो!) पवमस्य माहात्मामित्यर्थः । शवन्तु समानमेव ॥१७॥ बदुदस्येति ।-[जखद] मधे, [पविषयम् ] असहनीयं, [भूरि प्रभूतं, [सखिलं] नलं, [विमुखति] वर्षति सति, [ अयं ] कथा, [ एकं, बाई ] भजम्, [ उदस्य ] उत्दिप्य, [ यत्, गिरिं] गोवईनपर्वतम्, [अधृत ] द , [ तत् ] गिरिधार, [न पडतं ] न चित्रम् । यत् सर्वषामसाध्यं, तत् कथं नाङ्गतम् ! इत्याच, गवा- मिति ।-[यं, गवां ] लोकरक्षानिदानतया मातृभूतानां, धक्रियाह तुतया देवानग्रहमधिगतानाच गोसमूहानामित्यर्थः, [ सभाग्यता ] पुण्यवत्त्वम् ; गवा पुण्यबलेनैव एतत् सम्भूतं, केनचिद्देवेन वा कतमिदं, न न कृष्णाम म्वशत्येति भावः । इति निन्दा म्तुतिपक्ष त ।-[ जलद | मंधे, देवेन्द्रस्याज्ञयति भावः, [ अविषा ] गोकुल- वासिभिः सीद मशक्यं, [ भूरि ] प्रभूतं. [ सलिलं] जलं, [ विमुञ्चति ] अविरलधार्ग वर्षति सतीत्यर्थः, [प] यौवाः, [ एकं बाहुम् ] एक भुजम्, [उदस्य ] उत्चिय, [यत, गिगि] गोवई नपर्वतम्, [पत] धृतवान्, [तत न पडतम् ? ] अपि तु पात- मवेत्यर्थः । तथा च [ इयं गवां सभाग्यता ? ] इति काकु:, अपि तु नैव इति तदर्थः ; बलौकिक शक्तिमवा भगवता खयं सर्वमवतत् खमहिना सम्पादितमिति भावः । पुरा हि भगवता श्रीकपणे न महेन्द्र पूजायां निषिद्धाः, तेनैव प्रचोदिताय गोकुवासिन: गिरेः योवईनस्ख पूजां प्रक्रमितुमारेभिरे, तदृष्टा भगवते प्रकुष्य . ?

·पञ्चदन्यः सर्गः। किमिवाव चिवमयमबमचलमहवासितं यदि ? । प्राश निखिलमखिलेऽपि जगत्युदरङ्गते बहुभुजोऽस्स न व्यथा॥२८॥ अमुना करण पृथुदन्तमुसलमुदखानि दन्तिनः। तेन यदबधि स एव पुनर्बलशालिनां क इव तत्र विस्मयः ॥३०॥ खावमानमसहमान: देवेन्द्र: पनियतं सन्न वासरान् रावौच प्रभूतं पानीयं ववर्ष, येन गोकुलं सावितमभूत ; तदृष्टा च भगवान् गोवईनपर्वतं करेण इवरूपतया विकृत्य गोकुलं तहासिनस ररक्षति पौराणिको वार्ता पवानुसन्धया ॥ ३८॥ पस्य पात्मभरित्वं दर्शयति, किमिवेति ।-[पयं] कृष्णः, [ पचलमहकल्पितं ] गोवईनपर्वतोत्सवसम्पादित, निखिलं ] समग्रम्, [पन्न ] भक्ष्य, गोवानपर्वत- पूजार्थं सकलगोकुलवासिजनै रुपस्थापितमित्यर्थः, [प्राश ] भवितवान्, [ यदि निन्दितं तदित्ययः । 'यदि ग विकल्प यो:' इति मेदिनी। यहा ;- प्राश यदि मनवांत, तदा [पत्र] प्रभूतभक्ष्यभक्षणे, [विवं] विषयकारणमित्यर्थः, [किमिव ? न किञ्चिदित्यर्थ: । कथं न चित्रम् ? इत्याइ, अखिले इति । [बहुभुजः) प्रचुरभक्षकम्य, उदरपरायणम्ये त्यर्थः, [अभ्य ] कृष्णा म्य, [ अखिले] समये, [जगति । भवने, [उदरं] जठरं, [ गतेऽपि प्राप्तंऽपि, जागतिकं निखिलवस्तु खादित्वाऽपौत्यर्थः, [व्यथा] पौड़ा, [न] नास्ति, जीर्णाभावादित्यर्थः ; लोभपरतन्नः बहुभीनी तु अविमृष्य यदेव प्राप्नोति, तदेव भुते, म च असौ बहुभोजनं दुःखं गणयति रति भावः । सबंथा उदरम्भरिः विवेकहीनशायमिति निष्कर्षः। इति निन्दा । म्तुतिपचे तु ।-[पखिल ] समये, [जगति ] विश्वे, [ उदरं गतेऽपि] कुक्षिप्राप्तेऽपि, [बहुभुज:] बहु प्रभूतं, भुनकि पालयति इति बहुभुक् तस्य, जगत्पाल- कस्ये त्यर्थः। 'भुज पालने' इति पालनार्थकात् रुधादिगणोयपरस्पदिनी भुजधातो: क्विम्। [पस्य ] श्रौतषणास्य, [म व्यथा ] न दुःखम्, अतः [ षर्य ] श्रीकणः, [ यदि ] चैत, [अचलमहकल्पितं ] पर्वतीत्मवाध स्थापित, [ निखिलं] , बहुलमित्यर्थः, [भन्न ] भक्ष्य, [ प्राश ] भचितवान, [पत्र, किमिव चिवम् ? पव कोऽपि विस्मयः नास्त्येव इति काकर्थः ; कुक्षिस्थाखिलभुवनस्य जगदाधारस्य किञ्चिदनभक्षणं नैव चित्रमित्यभिप्रायः ॥ २९ ॥ यमुनेति। [मुना ] कणेन, [दन्तिन: ] कुवलयापोडाव्यस्य गमस्य, [ पृथु- दन्तमुसलं ] प्रयुः विशालः, दन्त: दशनं, समलम् अयोऽयमिव। 'बयोऽयं मुसली- ·शिशुपालबधे शिधरेव शिक्षितनियुद्धकरणमकतक्रियः स्वयम् । मनमलघुकठिनासतटं न्यवधीद यदेष तददृष्टवारितम् ॥ ३१ ऽस्त्री स्यात्' इत्यमरः। [ करेब हस्तेन, [ यत्, उदखानि ] उत्पाटितं, तेन] उत्खातदशनेन, [स एव] गज एव, यत् [चवधि) निहतः, [तव पुनः, बबशालिनां ] भकिमतां, [क इव विनय: । ] तत्र विषयो न युक्त इत्यर्थः ; मर्मवि पाहत्व शिगुरपि प्रबलं मारयितुं शक्नोति, तब दुर्बलप्रबलविचारणाया पबकाशी नाति, पत: हरेः न भवति बखौयस्वे हेतु: कुवलयबध इति फलितार्थः। इति निन्दा स्तुतिपने तु ।-[पमुना ] श्रीलणेन, [ दन्तिन:] विशालाऽऽकते: महाबल- शालिन: कुवलयापीड़ाख्यस्य कंसगजम्य इत्यर्थः, [ पृथुदतमुसलं ] पषुः विशाल:, दन्तः ससलमिव, मुसलवदतिकठिनदशनमित्यर्थः, [करेण] इम्तेन, न पुनगादस्वादि. नेति भावः ; [ उदखानि ] च समुत्पाटितं, [ तेन यत्, स एव ] महागज एव, [अवधि] इत:। इन्त: कम्मणि लुमि रूपम् । [ तब पुन:, बलशालिना महाबलानामपि, [ क इव] पदृष्टपूर्व दव, [विस्मयः] पाश्चर्यम् ; यं दृ?? वीरा अपि दरात पलायामासुः, तस्य गजस्य समीपमुपगम्य दशनोत्पाटनं, तेन तस्य हननञ्च सर्वेषामेव विस्मयकरमिति भावः ; यदुतम्,-"एक: क्रुद्धी गजी इन्ति षट्सहस्राणि वाजिनाम्" इति ॥ ३० ॥ शिरिति ।[खयम्, ततक्रियः ] न कता न शिक्षिता, बिया किर्माप युद्धादि कार्य येन सः, बन्न इत्यर्थः, [ एष: ] कृष्णः, [शिशरव ] बालक एव, [ यत. पसकठिनांसतटम् ] अलघु पौनं, कठिनं दृढम, अंसतटं स्कन्धदेशो यस्य तं, तथा [मिचितनियुद्धकर] शिचितानि अभ्यस्तानि, नियुद्धकरबानि बायुद्धक्रिया: यन नम्। 'नियुई बाहुयुद्धे' इत्यमरः । [मलं ] चाणूराख्यं दानवं, [न्यवधीत्] इतवान्। निपूर्वकात् इन्ते : कतरि लङि रूपम्। [ तत् ] हननम्, [षदृष्टकारितम् पदृष्टं न देवेन, कारितं विहितं, न खलु तादृश: शिवः महाबलशालिनं मलं हन्तुं शक्रोति, देवेनैव सम्पादितमतदित्यर्थ: । इति निन्दा। स्तुतिपरी तु -पूर्ववदवापि काका बोध्यम्। [तत् पटकारितं?] नैब हि एतत् देवविहितम, अपि तु भगवत: पौलणस्यैव माहात्मामिदमित्यर्थः । समानम् । १.

·पञ्चदशः सर्गः।
७५१
यदयुध्यमानमपिं सन्तमुपडितमुरौघसाध्वसम् ।
कंसमभयमयमभ्यभवत् समुदा जनेन तदपि प्रशस्यते ॥ ३२ ॥
पति निन्दितुं कृतधियाऽपि वचनममुना यदाददे।
स्तोतुमनिशमुचितस्य परैः स्तुतिरेव सा मधुनिघातिनोऽभवत्॥१३॥
भयं पुनररहौतास्त्रस्य स्ख जनस्थापिता इति दर्शयितुमाह, यदिति ।-[पयं]
कणः, [ अयुध्यमानम् ] पक्कृतसमरक्रिय, निरस्वमित्यर्थः, तथा [ उपडितसरौघसाब-
सम] उपहितं जनितं, मरौधाणां देवसमूहानां, साध्वमं भयं येन तं, महाबलमित्यर्थः,
[अभयं] नास्ति भयं बम्य तं, भयहीनमित्यर्थः, [ सन् ] साधु, निर्दोषमित्यर्थः,
[ कसं ] तदाख्यं स्वमातुलम्, [ पपि यत्, पम्यभवत् ] पाच काम, पाजघानेत्यर्थः,
[ तदपि ] बौरानुचितं हननंमपि, [ समुदा] सानन्देन, [ जनेन, प्रशस्यते ? ] पभि-
नन्यते किम् ? इति काकुः; यहा,-अपि प्रश्ने, जनेन, समुदा सानन्देन सना,
सत् वौरविहितम् आक्रमणं, प्रशस्यते ? नैव तत् प्रशस्यते इत्यर्थः ; वौरा
हि निरम्वं न हन्ति, तथाविधहननस्य निन्दाकरत्वादिति भावः । इति निन्दा
म्तुतिपक्ष तु ।-[पयं] श्रीकणा:, [ उपहितसुरौघसाध्वमं] जनितदेवमभयम,
[ अभयं ] स्वयं वासरहित, महावीरमित्यर्थः, [अयुध्यमानमपि, सन्तं ] तिष्ठन्नं.
[ कसं यत, अभ्यभवत् ] पहनं, [ तदपि ] तादृशनिरस्त्रहननमपि, [ समुटा]
सन्तोषवता, [जनेन, प्रशस्यते ] स्तूयते एव ; स खलु कण्टकभूत: कंस: जनान्
एवमुत्यौड़बामास यत्. सर्वऽपि जना: तदिनाशन प्रहष्टा: भगवन्तं प्रशंसन्ति का
इत्यर्थः ॥ ३२॥
पूर्वोक्तश्लोकसमूहानां निन्दाम्तुत्युभयार्थ कत्वं ख्यापयन् उपसंहरति, इतीति
[भमुना चैद्य न, [ इति ] पूर्वोक्तप्रकारण, [ निन्दितुं } गहित, कणमिति ष:,
[ कृतधियाऽपि] कता धौ: बुद्धियेंन तथाभूतेनापि सता, [ यत्, वचनं] वाक्यम्,
[पादद] जच । “पाङी दोऽनास्यविहरणे” ( १।३।२० पा.) इति पाङपूर्वान
ददाते: मुखविकसमादन्यत्रार्थे वर्तमानत्वादात्मनेपदम्। [पर: शत्रुभिरपि, [अनिशं
सर्वदा, [स्तीतुम] पभिनन्दितुम, [उचितस्य] योग्यस्य, [ मधुनिघातिन: ] मधुरिपी:.
साथस्य रत्यर्थः। “कम्मणि हनः" (शराम पा.) इति इन्ते: करि विनिः ।
[सा ] निन्दार्थमुपन्यस्ता उतिः, [स्तुतिरेव ] नुतिरेव, [ अभवत् ] पजायत ।
प्रचिप्लेषु सर्वेचव शोकेषु पूर्ववदवार: ज्ञातव्यः ॥ २३ ॥

·०५२
शिशुपालवधे
यदुवाच दुष्टमतिरेष परिविवदिषुर्मुरहिषम्।
हाथमपि सदसि चेदिपतेस्तदतोऽपराधगणनामगाहचः ॥३४॥
इति प्रचिनीकाः।
इति वाचमुद्दतमुदौh
सपदि सह वेणुदारिणा।
सोढ़रिपुबलभरोऽसहनः
स जहास दत्तकरतालमुच्चकैः ॥ ३८ ॥
यदिति ।-[ दुष्टमति: ] होनबुद्धिः, दर्जन इत्यर्थः, [एष:) चेदिपः, [ मुरहिषं ]
मुरारिं, [परिविवदिषुः] निन्दितुमिच्छु: सन्, [सदसि] सभायां, [यत्, वचः] वाक्यम्,
[ उवाच ] बभाषे, [तत्] वच:, [ हार्थमपि] निन्दास्तुतिरूपोभयार्थकमपि, [पत:
पभादेव कारणात, तम्य दुष्ट मतित्वात् सततं मरारिं विनिनिन्दिषुत्वादेवत्यर्थः,
[ चेदिपते: ] शिशुपालस्य, [ अपराधगणनाम् पगात् ] अपराधमध्ये गणितमित्यर्थः ;
यतोऽसौ दुष्टमति: सर्वदा मुरारिनिन्दापर पासीत्, तेन हि तदुतवचनजातम्य
मिन्दास्तुतिरूपोमयार्थकतया उभयार्थप्रतिपादने तुल्यबल म्यापि भगवता श्रीकन
प्राधान्येन निन्दापरत्वमेव निर्धारितमित्याशयः । अब उवाचेन्यनेनैव विवचितार्थ-
लाभात् 'बच: उवाच' इति वच:पदमधिकमिति अधिकपदता दोषः ॥२७॥
इतीति ।- [सोढ़रिपुबलभरः ] सोढ़ः क्षान्तः, रिपूणां बलभरी
वीर्य्यातिशयो येन सः ; न सहत इति [असहनः ] असहिष्णुः, [स: ]
चैद्यः, [इति) इत्थम, [ उच्चतं] निष्ठुरं यथा तथा, [ वाचम् उदौर्य
सपदि, वेणुदारिणा नरकाऽऽत्मजेन, [सह, दत्तकरतालं ] दत्तः कर-
तालः परस्परपाणिताड़नं यस्मिन् कम्मणि तद्यथा तथा, [ उच्चकैः ]
तार, [जहास ] । कृष्णदोषोडाटनहर्षादहासं चकारत्वधः। खभा-
वोक्तिः ॥३८॥

·पञ्चदशः सर्गः।
कटुनाऽपि चैयवचनेन
?
विकृतिमगमन्न माधवः ।
सत्यनियतवचसं वचसा
सुजनं जनाचलयितुं क ईशते ? ॥ ४० ॥
न च तं तदति शपमान-
मपि यदुनृपाः प्रचुक्रुधुः ।
शौरिसमयनिगृहीतधियः
प्रभुचित्तमेव हि जनोऽनुवर्तते ॥ ४१ ॥
कटुनेति । - [ माधवः कटुनाऽपि चैद्यवचनेन विकृतिं नागमत् ] ।
गमेलुङि “पुषादि-" (३१५५ पा.) इति च रङादेशः । तथा रि,
[ सत्यनियतवचसं ] सत्ये नियतवचसम् अस्खलितवचसं, सत्यसन्ध-
मित्यर्थः, [सुजनं के जनाः, वचमा] । तीब्रेणापौति भावः ; [चलयितुम,
ईशते ? ] अनुवन्ति ? न केऽपौत्यर्थः । 'सहिष्ये शतमागांसि' इति
प्रतिज्ञाभङ्गभयादसहतेति भावः । सामान्येन विशेषसमर्थनरूपो.
ऽर्थान्तरन्यासः ॥ ४० ॥
न चेति ।-[च किञ्चेति चार्थः । [ तदा ] तत्काले, [इति ] इत्वं,
शिपमानम् ] आक्रोशन्तम्, [अपि]। 'अपराक्रोशे' इति भट्टमहः ।
[तं] चैद्यं, [ यदुनृपाः ] यादवाः, [शोरिसमयनिग्रहीतधियः ]
घोरेः कृष्णस्थ, समयेन सडेतेन, निरहौतधियो निबडबुडयः सन्तः, [न
प्रचुक्रुधुः ] । “क्रुधनुहोरुपसृष्टयोः कर्म" (१।४।३८ पा०) इति कम्मेवम् ।
[हि ] तथा हि, [ जनः ] लोकः, [ प्रभुचित्तमेव अनुवर्तते । शोरि-
सङ्केतनिरुद्धबुद्धेर्यविशेषणगत्या क्रोधाभावहेतुत्वात् काव्यलिङ्गमर्धा-
न्तरन्यासन सजीर्यते ॥ ११ ॥

·७५४ शिशपासबधे विहिताऽऽगसो मुहुरलङ्गा- निजवचनदामसंयतः । तस्य कतिथ इति तत्प्रथम मनसा समाख्यदपराधमच्युतः ॥ ४२ ॥ स्मृतिवमं तस्य न समस्त- मपकृतमियाय विहिषः । म्म मधिगतगुणस्मरणाः पटवो न दोषमखिलं खलूत्तमाः ॥ ४३ ॥ चकार। विहितेति ।-[ अलङ्गानिजवचनदामसंयतः) अलोन निज- वचनदाना स्वप्रतिज्ञापाशन, संयतो बद्धः, [अच्युतः, मुहुर्विहिताऽऽगमः] पूर्व सहस्रशः कतापराधस्थापि, [ तस्य ] चैद्यस्थ, [अपराधं ] स एवं प्रथमो यस्मिन् कर्मणि [ तत्प्रथम ] यथा तथा, [ कतिथः ] कतीनां पूरणः, [इति । "तस्य पूरणे डद" (५।२।४८ पा.) इति डट्प्रत्ययः । "षट्कतिकतिपयचतुरां थुक" (५२५१ पा०) इति थुगागमः, [ मनसा, समाख्यत् ] गणनां "अस्थतिवतिस्थाति- भ्योऽङ् (२११५२ पा०) इति चेरादेशः । अन्न प्रतिज्ञापाशवन्धनस्थ विशेषणगत्या प्राचीनापराधाऽऽनन्येऽपि तात्कालिकापराधगणना- हेतुत्वात् काव्यलिङ्गभेदः ॥ ४२ ॥ स्मृतीति ।- [विहिषः ] चैदास्य सम्बन्धि, [ समस्तमपकतम् ] अप- कारजातम् । नपुंसके भाव क्तः। तस्थ] इरे:, कणस्थेत्यर्थः, [स्मृतिवन ] मृतिपथं, [ नेयाय ] न प्राप, न तमपकार समारत्यर्थः । अर्थान्तरं न्यस्यति ।-अधिगतगुणस्मरणा: परिचितोपकारस्मृतयः, [ उत्तमाः ] सज्जना:, [ अखिलं, दोषम् ] अपकार, [स्मत्त, न पटवः खलु] नावं ·पदमः सर्गः। नृपतावधिक्षिपति शोरि- मथ सुरसरित्सुतो वचः । माह चलयति भुवं मरुति बुभितम्य नादमनुकुर्वदम्बुधः ॥ ४४ ॥ अथ गौरवेण परिवाद- मपरिगणयंस्तमात्मनः । प्राह मुररिपुतिरस्करण- क्षुभितः स्म वाचमिति जाह्नवौमुतः ॥४५॥ . भवन्तीत्यर्थः । “पर्याप्तिवचनेष्वलमर्थेषु-" (३।४।६६ पा०) इति तुमुन्- प्रत्ययः । उपकारमेव स्मरन्ति साधवः, नापकारमित्यर्थः ॥ ४३ ॥ . नृपताविति ।-[ अथ, नृपतो] चेदिपे, [शोरिं ] हरिम, [अधिक्षिपति ] मति, [ सुरसरित्सुतः ] भौमः, [ मरुति ] प्रलयमारुते, [भुवं, चलयति ] कम्पयति सति, [क्षुभितस्य ] उद्देलस्य, [ अम्बधर्नादम् अनुकुर्वत् ] तहद् गभीरं, [वचः, आह स्म] उवाच । “लट् स्मे" (श। ११८ पा०) इति भूतार्थे लट् । “ब्रुवः पञ्चानामादित आहो ब्रुवः" (३।४।८४ पा०) इति णल्याहाऽऽदेशः । यद्यपि 'न पादादौ खल्वादयः' (५ अधि १० ५सू०) इत्याह वामनः, तथाऽपि कविप्रोन्या म्मशब्दस्य पादाऽऽदो प्रयोगः । उपमाऽलङ्कारः ॥ ४४ ॥ उक्तमेवार्थं वक्तुराशयाऽऽविष्कारार्धमाइ, अथेति ।-अथ ] भिशु- पालप्रलापानन्तरं, [ मुररिपुतिरस्करणक्षुभितः ] मुररिपुतिरस्करणेन हरिनिन्दया, चभित: कलुषमनाः, [जागवीसुतः ] गाजेयः, [गौरवेण] धैर्येण, [तमात्मनः परिवाद] 'काममयं' 'वथापलित' इत्यादि खनि- न्दाम, [अपरिगणयन्, इति ] वक्ष्यमाणप्रकारेण, [वाचं, प्राह स्म] प्रोक्तवान् । गतमेतत्। धीराः खनिन्दामेव सहन्ते, न गुरुदेवादि- ·शिशुपालवध विहितं मयाऽद्य सदसौद मपमृषितमच्युतार्चनम्। यम्य नमयतु स चापमयं चरणः कृतः शिरसि सर्वभूभृताम् ॥ ४६ ॥ इति भौष्प्रभाषितवचोऽर्थ- मधिगतवतामिव क्षगात् चोभमगमदतिमात्रमथो शिशुपालपक्षपृथिवीभृतां गणः ॥ ४७ ॥ निन्दामिति भावः। अत्र क्षोभस्य विशेषणगत्या वचनहेतुत्वात् काव्यलिङ्गभेदः ॥४५॥ विहितमिति ।-[ मया अद्य, सदसि ] सभायां, [विहितं ] कृतम्, [इदम् अच्युतार्चनं यस्य, अपमषितम्] अतितिक्षितम, अमोढमित्यर्थः । 'मष तितिक्षायाम्' इति धातोः कर्मणि क्तः, उपमर्गवशाद्विपरीतार्थता; अत एब मृषेः तितिक्षायामेव कित्त्वनिषेधादतितिक्षार्थत्वान्न गुणः । "मतिबुद्धिपूजार्थेभ्यश्च" (३।२।१८८ पा० ) इति चकागदर्तमानार्थता, “क्रस्य च वर्तमान" (२२३६७ पा० ) इति षष्ठौ। [म: ] अपम्रष्टा पुरुषः, [चापं, नमयतु] आगेपयतु, [ सर्वभूभृताम् ] ; मिषतामिति मावः । [ शिरमि अयं चरणः, कतः ] न्यस्तः । अयमिति भूमौ पात्य- मानस्य चरणस्य हस्तेन निर्देशः । अयं कोपामर्ष इत्यनुसन्धेयम् ॥ ४६ ॥ इतीति ।-[अथो, इति] इत्थं, भोपभाषितवचोऽर्थ] भौष्मेण भाषि- तस्योक्तस्य, वचसोऽर्थमभिधेयं, शिरसि पादन्यासरूपमित्यर्थः, [ क्षणात, अधिगतवतां ] प्राप्तवताम्, [इव] सतामित्यर्थः, [ शिशुपालपक्ष- पृथिवीभृतां ] शिशुपालस्य पक्षा ये पृथिवीभृती राजानः तेषाम्, असो [गणोऽतिमान, क्षोमं] क्रोध, विकारमिति यावत्, [अगमत् ] ।

·पादयः सर्गः। शितितारकाऽनुमितताम- नयनममणीकृतं क्रुधा। बाणवदनमुददीपि भिये जगतः सकौलमिव सूर्यमण्डलम् ॥ ४८ ॥ प्रविदारितारुणतरोग्र- नयनकुसुमीज्ज्वलः स्फुरन् । प्रातरहिमकरतायतनु- विषजद्रुमोऽपर दूवाभवद् द्रुमः ॥ ६ ॥ . एतनैषाम् आत्मविनाशावसायौ रौद्रस्थायौ क्रोधः प्रादुरभूदित्युक्तम् । उत्प्रेक्षा॥४७॥ अधैषां दशभिर्गात्राऽऽरम्भान् क्रोधानुभावानाह, शितोत्यादि।- क्रुधा] क्रोधेन, [अरुणोक्तम्], अत एव [शितितारकाऽनुमिततामनयन] शिती श्यामे, ये तारके कनौनिके, ताभ्याम् अनुमिते अनुमापिते, तामे नयने यस्य तत्। 'तारकाच्यः कनौनिका' इत्यमरः। सर्वमुखस्य रतत्वादिति भावः। [बाणवदनं ] बाणो भूपस्तस्य वदनं, [ सकौलं ] कौलाऽऽकारच्छायासहितं, परिधियुक्तमिति यावत् ; [ सूर्यमण्डलमिव जगतः, भिये ] भयाय, [ उददीपि ] प्रजन्याल । दीप्यतेः कर्तरि लुङि "दीपजन-" (३२११६१ पा० ) इत्यादिना चिणप्रत्यये तलुक। अत्र नयनयोः खधावल्यत्यागेनारुण्यखौकारात् तद्गुणः । तत्सापेक्षवादी- त्पातिकसूर्यमण्डलोपमासकरः ॥ ४ ॥ प्रवौति ।-[प्रविदारितारुणतरोग्रनयनकुसुमोज्वलः ] प्रविदारित अतिविकासिते, अरुणतरे क्रोधादतिरक्तातरे, अत एवोग्रे भयङ्करे, ये नयने, ते एव कुसुमे, ताभ्यामुज्वलो दीप्तः, [स्फुरन्] खतेजसा दीप्यमानः, [प्रातरहिमकरताम्रतनुः ] प्रभातारुणविग्रहः, [ दुमः ] प्रसिद्धः ·७५८ शिशपालबधे पनिशान्तवैरहनेन विरहितवताऽन्तरार्द्रताम्। कोपमझदभिहतेन भृशं नरकाऽऽत्मजेन तरूणेव जज्वले ॥ ५० ॥ अभिधित्मतः किमपि राहु- वदनविकृतं व्यभाव्यत । ग्रस्तशशधरमिवीपलसत्- सितदन्तपति मुखमुत्तमौजसः ॥ ५१ ॥ कुपिताऽऽकृतिं प्रथममेव हसितमशनैरसूचयत् । द्रुमाऽऽख्यो नृपः, [ अपरो विषजद्रुम इवाभवत् ] । इत्युत्प्रेक्षा रूपक- सौर्णा ॥ ४॥ अनिशान्तेति। [अनिशान्तवैरदहनेन] अनिशान्तोऽनिर्वाणः, वैरदहनी विरोधाग्निर्यस्य तेन, अत एव [अन्तः ] अभ्यन्तरे, [ आर्द्रतां ] सारस्थं, [विरहितवता ] त्यक्तवता। रहयते: क्तवतुप्रत्ययः। [ कोप- मरुदभिहतेन ] कोपी मरुदिव, तेनाभिहतः प्रज्वलितः तेन, [नरका- ऽऽत्मजेन वेणुदारिणा, [तरुणा वृषेण, [इव भृशं, जन्वले ज्वलितम् । भावे लिए। उपमाऽलङ्कारः ॥ ५० ॥ अभौति। [किमपि, अभिधित्सतः ] अभिधातुमिच्छतः । दधात: सबन्ताबटः अनादेशः । [ उत्तमोजसः] नाम राजः सम्बन्धि, [राहु- वदनविकृतं ] व्यात्तत्वादाहुवक्रवत् करालम, [उपलसत्सितदन्त- पति ] उपलसन्तो लक्ष्यमाणा, सिता दन्तपक्तिर्यस्य तत, [ मुखं, ग्रस्तशधरमिव ] सन्दवचन्द्रमिव, [व्यभाव्यत ] प्रतीत । इत्युत्प्रेचा

·पञ्चदशः सर्गः।
७12
क्रुषमशनिदलिताद्रितट-
ध्वनि दन्तवक्रमरिचक्रभीषणम् ॥ ५२ ॥
प्रतिघः कुतोऽपि समुपत्य
नरपतिगणं समाश्रयत् ।
यामिहरणजनितानुशयः
समुदाचचार निज एव रुक्मिणः ॥ ५३ ॥
कुपितति ।-[ प्रथम ] प्राक, [एव अकुपितावस्थायामपौत्यर्थः ।
कुपिताऽऽकति ] कुपितस्येवाकतिर्मुखरागो यस्य, इत्थुपमा ; तम् ।
[अरिचक्रभीषणं] परबलमयर, [दन्तवक्री दन्तवक्रनामानं राजानम्,
अशनिदलिताद्रितटध्वनि ) अशनिदलितस्य वज्राऽऽहतस्य, अद्रितटस्य
ध्वनिरिव ध्वनिर्यस्य तत्, इत्युपमा। न शनैः [ अशनैः ] उच्चैः, [ हसि-
तम् ] अट्टहासः, [ क्रुद्धमसूचयत् ] । सर्वदा मुखरागस्य विशेषणादनु-
भावान्तरवेद्यः क्रुद्ध इत्यर्थः । अल कोपव्यञ्जकसम्बन्धेऽप्यसम्बन्धोक्तेरति-
प्रयोतिरुपमासकोर्णा ॥ ५२ ॥
प्रतिघ इति ।-[प्रतिघः ] कोपः। 'कोपक्रोधामर्षरोषप्रतिघाः'
इत्यमरः । [ कुतोऽपि, समुपेत्य ] आगत्य, [नरपतिगणं] राजमण्डलं,
[ समाश्रयत्] समाविशत् । [ रुक्मिण : ] तु [यामिहरणजनितानुशयः ]
यामिः खसा। 'यामिः खसृकुलस्त्रियोः' इत्यमरः । तस्या रुक्मिण्या:,
हरणेन जनितोऽनुशयः 'हा! कष्टमापनं ! कदा/निर्यातयामि ?' इति
अनुतापो यस्मिन् सः। 'अथानुशयो दीर्घदेषानुतापयोः' इत्यमरः । निजः
नित्यः, [ एव ] प्रतिषः। 'निजमात्मीयनित्ययोः' इति विश्वः ।
[ समुदाचचार ] समुहिदीपे। भोपवाक्यमन्येषां कोपोत्यादकमासीत् ;
रुक्मिणम्तु प्रागेवावरूदकोपस्योद्दीपकमासौदित्यर्थः । अनानुभयय
विशेषणगत्या कोपोहोपनहेतुत्वात् काव्यलिङ्गभेदः ॥ ५३ ॥

·शिशुपालबध चरणेन हन्ति सुबलः स्म शिथिलितमहौधबधनाम् । तौरतरलजलराशिजला- मवभुम्नभोगिफणमण्डलां भुवम् ॥ ५४ ॥ कुपितेषु राजमु तथाऽपि रथचरणपाणिपूजया। चित्तकलितकलहाऽऽगमनो मुदमाहुकिः सुहृदिवाधिकां दधौ ॥ ५५ ॥ चरणेनेति ।-[ सबलः ] सबलो नाम राजा, [शिथिलितमहीघ्र- बन्धनां] महीं धारयन्तीति महीध्राः पर्वताः। “कप्रकरणे मूल- विभुजादिभ्य उपसङ्ख्यानम्" (वा०) इति कप्रत्ययः। शिथिलितानि विश्लेषितानि, महौधाणां बन्धनानि सन्धयो यस्यास्ताम्। [ तौरतरल- जलराशिजलां] तौरेण तरलानि भूकम्पाञ्चलितानि, जलराशेरम्बुधः, जलानि यस्थास्ताम्। [अवभुग्नभोगिफणमण्डलाम्] अवभुग्नं कुटिलम्, अतिभारादित्यर्थः, भोगिनां फणिनां, फणमण्डलं फणसमूहो यस्थास्तां, [भुवं चरणेन, इन्ति स्म] जघान। "लट स्मे" (३।२।११८ पा० ) इति भूतार्थे लट् । अत्र पादाऽऽघातागुवः कम्पासम्बन्धेऽपि तत्सम्बन्धोक्ते- रतिशयोक्तिः ॥ ५४॥ कुपितेष्विति ।-[ रथचरणपाणिपूजया ] रथचरणपाणेचक्रपाणे:, पूजया, [राजसु तथा कुपितेष्वपि, चित्तकलितकलहाऽऽगमनः ] चित्ते कलितं निश्चितं, कलहाऽगमनं युद्धलाभो येन सः, [आहुकिः] आहुकि- म राजा; शोभनं हृदयं यस्य सः [ सुहृत् ] मित्रम, [इव] कृष्णपक्ष- पातौवेत्यर्थः । “सुहहुईदो मित्रामित्रयोः” (५४|१५० पा०) इति निपातः। [अधिकां, मुदं दधौ] सन्तोषं तवान्। सःसहोऽपि ·पञ्चदशः सर्गः। उपमा- गुरुकोपरुद्धपदमाप- दसितयवनस्य रौद्रताम् । व्यात्तमशितुमिव सर्वजग- हिकरालमास्यकुहरं विवक्षतः ॥ ५६ ॥ विवृतोकबाहुपरिघेण सरभसपदं निधित्मता । हन्तुमग्विलनपतीन् वसुना वसने विलम्बिनि निजे विचस्खले ॥ ५७ ॥ कणोत्कर्षः कलहकण्डलबाहोराहुकर्मोदहेतुरासोदित्यर्थः । ऽलङ्गारः॥ ५५ ॥ गुर्विति ।-[विवक्षतः ] किमपि वक्तुमिच्छतः। वः सवन्ताइटः शत्रादेशः । [ असितयवनस्य ] कालयवनस्य राज्ञः सम्बन्धि, [ सर्वजगत्, अशितुम् ] अत्तुम, [ इव, व्यातं ] विवृतम्, अत एव [ विकरालम् ] अतिविकतम्। 'करालो दन्तुरे तुङ्गे विशाले विकतेऽपि च' इति वैजयन्ती। [गुरुकोपरुद्धपदं ] गुरुणा कोपेन रुद्धपदं प्रतिबद्धवचनम्, । आस्यकुहरं ] वनविवरं, [गैद्रतां भयङ्करताम, [आपत् ] । अत्राशितु- मिवेति फलोत्प्रेक्षा व्यादानक्रियानिमित्ता ॥ ५६ ॥ विकृतति ।-[ अखिलटपतीन् हन्तुं, विवतोरुबाहुपरिवेण ] विवतः प्रसारितः, उरुबाहुरेव परिघ आयुधविशेषो येन तेन। 'परिघः प्रतिघातेऽस्त्रो' इति ईमः । [सरभसपदं ] सरभसं ससत्वरं, यत् पदं तत्, [निधित्सता] निधातुमिच्छता । दधातः सवन्तात् लटः शत्रादेशः । [ वसुना] तन्नामा राज्ञा, [विलम्बिनि ] उत्पातवेगात् विसंसिनि, [निजे वसने ] खाम्बरे, [विचस्खले ] स्खलितम् ; तास्य दुर्निमित्त- मिति भावः। भावे लिट्। अत्र वस्त्रसंसनस्य विशेषणगत्या स्खलन- हेतुत्वात् काव्यलिङ्गं तबाहुपरिवेति रूपकेण संसृज्यते ॥ ५७ ॥ - ·शिशुपालबधे इति तत्तदा विकृतरूप- . मभजत्तदभिन्नचेतसम् । मारबलमिव भयङ्करतां हरिबोधिसत्त्वमभि राजमण्डलम् ॥ ५८॥ रभसादुदस्थुरथ युद्ध- मनुचितभियोऽभिलाषुकाः । सान्द्रमुकुटकिरणोच्छलित- स्फटिकांशव: सदसि मेदिनीभृतः ॥ ५६ ॥ इतीति।-[ इति ] इत्थं, । तदा ] तस्मिन् काले, [ विकतरूपं रोषभोषणाऽऽकारं, [तत्तत् राजमण्डलं, मारबलमिव ] मदनसैन्यमिव । 'मदनी मन्मधो मारः' इत्यमरः । [ अभिन्नचेतसम् ] अविकृतचित्तम् ! बोधिसत्त्वो बुद्धः। 'बुद्धस्तु श्रौचनः शास्ता बोधिसत्त्वो विनायकः' इति वैजयन्ती। स हरिरिवेत्युपमितसमासः । तं [हरिबोधि- सत्त्वम् अभि] तत्समक्षमित्यर्थः । “अभिरभागे" (१।४।८१ पा०) इत्यभैः कम्मप्रवचनौयत्वात् तदयोगे द्वितीया। [ भयङ्गरतां ] भयं करोतीति भयङ्करः। "मेघर्तिभयेषु कञः" (३।२।४३ पा०) इति खच्प्रत्यये मुमा- गमः । तस्य भावस्तत्ताम, [ अभजत् ] | उपमाऽलङ्कारः। तेन भगवती बुद्धस्ख समाधिभङ्गाय प्रवृत्तं मारबलं यथा तेन भग्नं, तथा राजमण्ड- लमपि हरिणा भन्यत इति वस्तु व्यज्यते ॥ ५८ ॥ रभसादिति । - [अथ ] अनन्तरम्, [ अनुचितभियः ] अनम्यस्स- माध्वसाः। 'अभ्यस्तेऽप्युचितम्' इति यादवः । अत एव [युद्ध- मभिलाषुका: ] युद्धार्थिनः । “लषपत-" (३।२।१५४ पा० ) इत्या- दिना उकश्प्रत्यये “न लोका-" (२२६८ पा०) इत्यादिना षष्ठी- प्रतिषेधः। [ सदसि मेदिनीभृतः] सदसि स्थिताः चैद्यपचीया राजानः, ·पञ्चदशः सर्गः। स्फुरमाणनेवकुसुमोष्ठ- दलमभृत भूभृदति पैः । धूतपृथभुजलतं चलिते- टुंतवातपातवनविभ्रमं सदः ॥ ६० ॥ हरिमप्यमंसत गाय कुरुपतिमजीगणन वा। [सान्द्रमुकुटकिरणोच्छलितस्फटिकांशवः ] सान्;मुंकुटकिरगौरुच्छलिताः स्फटिकांशवः सभाभित्तिस्फटिकमणिमयूखाः यस्ते तथोक्ताः सन्तः, [ रभसात् ] वेगात्, [ उदस्थः] उत्थिताः । “उदोऽनूचकर्मणि" ( १।३।२४ पा० ) इत्यस्य प्रत्युदाहरणमेतत् । अत्र युद्धाभिलाषुकस्य विशेषणगत्योत्थानहेतुत्वात् काव्यलिङ्गभेदः ॥ ५ ॥ स्फुरमाणेति ।- [ स्फुरमाणनेत्रकुसुमोष्ठदलं ] स्फुग्माणानि नत्रा- ण्येव कुसुमानि, ओष्ठा एव दलानि च यस्मिन् कर्मणि तद्यथा तथा, [धूतपृथुभुजलतं] धूताः कम्पिताः, पृथवी भुजा एव लताः शाखा यस्मिन् कर्मणि तद् यथा तथा, [चलितैः, भूभृदकिपः भूभृतो राजानः, त एव अहिपाः पादपास्तैः, [सदः] सभामण्डपं, [द्रुतवातपातवनविभ्रम] दुतः शीघ्रः, वातपातो वायुप्रचागे यस्य तम्य, वनस्य विभ्रमं शोभाम् । 'विभ्रमः संशये भ्रान्तौ शोभायाञ्च' इति वैजयन्तौ। [अभृत ] बभार। भृो लुङि तङ्। "उश्च" ( शरा१२ पा० ) इति सिचः कित्त्वाद्गुणाभावः, “हखादङ्गात्" (चारा२७ पा० ) इति सलोपः । अत्र वनविभ्रममिति सादृश्याचपादसम्भवबस्तुसम्बन्धा निदर्शना नत्र- कुसुमेत्यादिरूपकोत्थापितति सङ्करः ॥ ६ ॥ इरिमिति ।-[ मानतुलितभुवनत्रितयाः ] अहकारात् धारित- जगत्त्रया:, [ भूभृत: ] चैद्यपक्षा राजानः, [ इरिमपि, तृणायामसत ] * पव "पहारावीरितनगचयाः" इति पाठातरम् ।

·७६४
शिशुपालबधे
मानतुलितभुवनवितयाः
सरितः सुतादविभयुन भूभृतः ॥ ६१ ॥
गुरु निःश्वसन्नथ विलोल-
सदवथुवपुर्वचोविषम् ।
कौशनकिरणाग्निकणः
फणवानिवैष विससर्ज चेदिपः ॥ ६२ ॥
तृणसमम् अमन्यन्त ; तथा लघु मेनिरे, इति अनादरोक्तिः। मन्यते:
कर्तरि लुडि चे : सिच्। अनुदात्तत्वादिदप्रतिषेधः “मन्यकर्मणि-"
(२।३। १७ पा० ) इति चतुर्थों । [ कुरुपति, वा ] च, [नाजोगणत्] न
धर्मराजं गणयन्ति स्मेत्यर्थः । गणेौँ चङि “ई च गण:" (७।४।८७
पा०) इत्यभ्यासस्येकारः । [ सरितः सुतात] भौषमादपि, [ न अबि-
भयुः ] न भीताः। विभेतलंङि “श्लो" (६।१।१० पा० ) इति विर्भावे
"मिञभ्यस्तविदिभ्यश्च" (३।४।१०४ पा०) इति भैजुमादेशः, “जुसि च'
(७।३।८३ पा० ) इति गुणः । अत्र राजम् हर्यवमानाद्यनकक्रियायोग-
पद्यात् ममुनयः इति सर्वम्बकारमतम् ॥ ६१ ॥
गुर्विति ।-[ अथैष चेदिपः, फणवान् ] फणी, [इव, गुरु ] अधिक,
[निःश्वसन् ] फूत्कुर्वन् ; विलोलं, सदवथ मसन्तापम् । 'सन्तापो
दवथ-
रित्यनेकार्थात्' इति सज्जनः। तद्दपर्यस्य सः [ विलोलसदवथ वपुः ] ।
"दितोऽथुच्" (३।३।३८ पा० ) इति अथुच्प्रत्ययः । [ कोणंदशन-
किरणाग्निकणः ] कोर्णा विक्षिप्ताः, दशनकिरणा अग्निकणा इव
यस्य मः, तथा मन् ; बचो विषमिव तत् [ वचोविषं विससर्ज ]
विषप्रायं वच उज्जगारेत्यर्थः । अतः फणवानिवेति व्यस्तोपमालिनात्
सर्वत्रीपमितसमासाऽऽश्रयणम् ॥ १२ ॥

·पत्रदशः सर्गः। ७५ किमहो। नृपाः । समममौभि- मपपतिसुतैनै पञ्चभिः । बध्यमभिहत भुजिष्यमम सह चानया स्थविरराजकन्यया ? ॥ ६३ ॥ अथवाऽऽध्वमेव खलु यूय- मगणितममदगीजसः । वस्तु कियदिदमयं न मृधे मम केवलस्य मुखमौक्षितुं नमः ॥ ६४ ॥ अर्थतहचोविषमेव चतुर्भिराह, किमित्यादि।-हे [पाः ! अमौभिः पञ्चभिः, उपपतिसुतैः समं ] जारजैः सह। पाण्डवानां चेन- जत्वादित्थं प्रलापः। [अनया, स्थविरराजकन्यया ] क्षत्रियाङ्गनया, [च सह]| "कन्या कुमारिकानार्योः” इति विश्वः। भीष्णस्यो - रेतस्कत्वेन निन्दा । [ बध्यं ] बधाईम्, अराज्ञी राजाईणग्रहणापराधा- दिति भावः । अराजत्वं व्यनक्ति ।-[अमुं, भुजिष्यं] किङ्करम् ; कंसपशु- पालनादिति भावः। 'भुजिष्यः किडरो मतः' इति इलायुधः । [किं नाभिहत ? ] किमिति न मारयत ? किन्तु अभिहतेत्यर्थः । इन्तेबंधार्थ लोट्, “लोटो लङ्वत्" (३।४।८५ पा० ) इति यस्य ताऽऽदेशः । “अनु- दात्तोपदेश-" (8|३७ पा०) इत्यादिना अनुनासिकलोपः । [अहो!!] अतिबध्योऽपि न हन्यत इत्याश्चय। अनामर्षानुभावी वागारम्भः ;- 'क्रोधः कृतापराधषु स्थिरोऽमष इतोय॑ते' इति क्रोधलक्षणात् ॥ ६३ ॥ अथवेति ।-[ अथवा, अगणितमरुगणोजसः ] अवधौरितसुरसङ्ग- सत्त्वाः, [यूयम्, आध्वमेव] तूष्णों तिष्ठतैव, [खलु]। प्रास्तेर्लोटि "धि च" (२५ पा०) इति सकारलोपः । [इद] कृष्णहननं, [ कियबस्तु ? ] कियस्कार्य्यम् । अत्यमित्यर्थः । कुतः ?-[अयं] कृष्णाः, [मधे] युद्धे । 'मध- ·शिशपाल विदतुर्यमुत्तममशेष- परिषदि नदौजधर्मबी। यातु निकषमधियुद्धमसौ वचनेन किं ? भवतु साध्वसाधु वा ॥ ६५ ॥ अचिरात् मया सह गतस्य समरमुरगारिलक्ष्मणः । तीक्षाविशिखमुखपौतममक् पततां गणैः पिबतु साईमुर्वरा ॥ ६६ ॥ माखन्दनं सहाम्' इति युद्धपयिष्वमरः । [ केवलस्य ] एकाकिनः, [ मम ] एव, [ मुखमौक्षितु न क्षमः ] युष्माकं का वार्ता ? इति भावः । एतेनास्य बलगर्यो व्यज्यते,-"आत्मोत्कर्षोऽन्यधिक्कारी यबावख- विभूतिभिः" इति लक्षणात् ॥ ६४ ॥ विदतुरिति ।-किञ्च [ नदीजधर्मजो] भोपयुधिष्ठिरो, [ अशेष- परिषदि ] समग्रसंसदि। “परिषत् संसत्' इति विश्वः । [यं] कृष्णम्, [उत्तम, विदतुः ] विदितवन्तावित्यर्थः । “विदो लटो वा" (३२४॥ ८३ पा०) इति तसोऽतुसादेशः । [असो] कृष्णः, [अधियुद्ध ] युद्धे । विभक्त्यर्थ व्ययीभावः। [निकषं ] निकषणं, [यातु], परीक्ष्यता- मित्यर्थः। ततः [ साधु ] उत्कर्षः, [प्रसाधु ] अनुत्कर्षः,[वा भवतु], व्यक्तमस्त्वित्यर्थः । [वचनेन किम् ? ] वृथा वाग्वीरलमित्यर्थः । अत्रापि गर्वामर्षों व्यज्यते ॥६५॥ अचिरादिति ।-किञ्च [मया मह समरं गतस्य, उरगारिलक्ष्मणः] गरुड़ध्वजस्य सम्बन्धि, [ तीक्ष्णविशिखमुखपौत ] तौणैर्विशिखमुखैः पौतं मबाणोच्छिष्टमित्यर्थः। [ असक्रक्तम्, [उर्वरा] भूमिः । 'उर्वरा सर्वशस्याऽऽध्यभूमौ स्थामिमात्रके' इति विश्वः । [ पततां गणैः ] ·पत्रदशः सर्गः। अभिधाय रूपंमिति मा स्म गम दूति पृथासुतेरिताम् । वाचमनुनयपरां स ततः सहसाऽवकर्ण्य निरियाय संसदः ॥ ६७ ॥ एहमागताय कृपया च कथमपि निसर्गदक्षिणाः । चान्तिमहितमनसो जननी- खसुरात्मजाय चुकुपुर्न पाण्डवाः ॥ ६८ ॥ लङ्च" पक्षिसमूहैः । 'पतत्पत्ररथाण्डजाः' इत्यमरः । [ साईमचिरात् पिबतु], अवैवाइमेनं हनिष्यामीत्यर्थः। अत्रापि अमर्ष एवेति भावः ॥ १६ ॥ अभिधायेति ।-[सः] चैद्यः, [इति] इत्थं, [ रूर्ख ] परुषम, [ अभि- धाय ततः, पृथासुतरितां ] पृथासुतैः पाथैः, ईरिताम् उक्ताम, [अनु- नयपरां, मा स्म गमः] न गच्छ, [इति वाघम् । “स्मोत्तरे (३२३२१७६ पा०) इति चकारागमेराशिषि लुङि, पुषादि-" (३२११५५ पा०) इति चेरङादेशः, "न माङयोगे" ( ६४१७४ पा० ) इत्यड़भावः । [अवकर्ण्य ] अनादरेण श्रुत्वा, [ सहसा, संसदः ] सदसः, [निरियाय) निर्ययो ; अमर्षादेवेति भावः ॥ ६७ ॥ सहमिति ।-[निसर्गदक्षिणाः ] खभावतो दाक्षिण्वसम्पबाः, पर- छन्दानुवर्तिन इत्यर्थः। 'त्रिषु वाकुशलावामपरच्छन्दानुवर्तिषु । दक्षिणा-' इति वैजयन्ती। किञ्च [क्षान्तिमहितमनसः] चान्या चमया . महितमनसः पूजितचित्ताः, क्षमावन्तः इत्यर्थः, [ पाण्डवाः]। किन [गहमागताय ] अभ्यागतायेत्यर्थः। किञ्च [जननौखसुः ] मातृष्वसः, [आत्मजाय ] शिशुपालाय, [कृपया च, कथमपि ] असापराधेऽपी- त्यर्थः, [न चुकुपुः ] न चुक्रुधुः। सद्यो बध्यस्यापि तस्याभ्यागतत्वात, ।

·शिशपालबधे चलितं ततोऽनभिहतेक- मवनिपतियत्नभूमितः । तूर्णमथ ययुमिवानुययु- दमघोषसूनुमवनीशसूनवः ॥ ६ ॥ विशिखाऽन्तराण्यतिपपात सपदि जवनैः स वाजिभिः । द्रष्टुमलघुरभसाऽऽपतिता वनिताश्चकार न सकामचेतसः ॥ ७. माटबन्धुत्वात, खयं चान्तत्वात, दाक्षिण्यात, कृपया च कथमपि जिघांसां न चक्रुरित्यर्थः। “क्रुधद्रुह-" (१।४।३७ पा० ) इत्यादिना सम्प्रदानत्वात् चतुर्थों। अलाभ्यागतत्वादिविशेषणानां साभिप्राय- त्वादकोपहेतुत्वाच्च परिकरः, कायलिने सति सापेक्षत्वात् सौर्यते ॥ ६८॥ चलितमिति ।-[अथ ] चैद्यनिर्याणानन्तरम. [ अवनीशसूनवः ] तगणराजपुत्राः, [ ततः ] तस्थाः, [अवनिपतियज्ञभूमितः ] अवनिपते- युधिष्ठिरस्य, यज्ञभूमितो यज्ञभूमेः, देवयजनात् इति यावत् । पञ्चम्यास्त- सिल। [अनभिहतेच्छम् ] अप्रतिहतमनोरथं यथा तथा, [चलितं ] प्रस्थितं, [ दमघोषसूनुं] शिशुपालम्। याति परलोकमिति ययुः, परलोकप्रापकोऽश्वमेधौयोऽश्वः । 'ययुरश्वोऽश्वमेधौयः' इत्यमरः । “यो हे च" ( उणा. १ पा० २२ सू.) इति यातरोणादिक उकः, हित्वञ्च । तं [ ययुमिव तूर्णमनुययुः ] ययुरपि राजकैः राजपुत्त्रैरन्वीयते। "चतुःशता रक्षन्ति" इति श्रुतेः। अश्वमेध्याश्वोपमया चैद्यस्य बध्यत्वं व्यज्यत इति अलङ्कारेण वस्तुध्वनिः ॥ ६ ॥ विशिखाऽन्तराणोति। सः) चेद्यः, [सपदि, जवनैः] वेगवालिभिः, ·पञ्चदयः सर्गः। ७५ क्षणमौचितः पथि बनेन किमिदमिति जल्पता मिथः । प्राप्य शिविरमविशनिमनाः समनीनहद्रुतमनौकिनौमसौ ॥ ७१ ॥ त्वरमाणशालिकसवेग- वदनपवनाभिपूरित:। शैलकटकतटभिन्नरवः प्रणनाद सान्नहनिकोऽस्य वारिजः ॥ १२ ॥ . अत एव [ वाजिभिः ] अश्वैः, [ विशिखाऽन्तराणि ] रथ्याऽन्तराणि। 'रथ्या प्रतोली विशिखा' इत्यमरः । [ अतिपपात ] अतिचक्राम; अत एव [ द्रष्टुम्, अलघुरभसाऽऽपतिताः ] अलघुरभसेनातिवेगेन, आपतिताः आधावन्तौः, विनिता:] ; सकामानि साभिलाषाणि,चेतांसि चित्तवृत्तयो यामां ताः [सकामचेतसः ] सफलमनोरथा इत्यर्थः। [न चकार ], अतिशीघ्रलानात् न दर्शनावकाशस्तासामासोदित्यर्थः । बाक्यार्थहेतुकं काव्यलिङ्गम् ॥ ७० ॥ क्षणमिति ।-[असो) चैद्यः, [पथि, किमिदम् ? इति मिथः जल्पता कोऽयमनर्थः संवृत्तः । इति परस्परमालपता, [जनन क्षणमौक्षितः) सन्, शिविरं] खकटकं, [प्राप्य, अविशकिमनाः] निःशकचित्तः, द्रुत] शीघ्रम, अनीकिनी] सेना, [ समनौनहत् ] सबाहयति स्म। नयतेः सम्पूर्व- चमपचाया इस्खः" ( ७४१ पा० ) इति उपधायाः प्रखत्वम, अभ्यासदौर्षश्च । शिविरं शकटमिति केचित्। एतेन प्रस्थ गैद्रस्थायिनः कोपस्थ प्ररूढ़त्वं वेदितव्यम् ॥ ७१ ॥ त्वरमाणेति ।-शजः शिल्पमस्येति भाविकः । तदस्य "शिलाम्" (५५ पा०) इति ठक्। [त्वरमाणशाकिसवेगवदनपवनाभि- धि-६५ कात् लुङि “णो ·शिशुपालवधे जगदन्तकालसमवेत- विषदविषमेरितारवम् । धीरनिजरवविलौनगुरु- प्रतिशब्दमस्य रणतूयमावधि ॥ ७३ ॥ सहसा ससम्भुमविलोल सकलजनतासमाकुलम् । पूरितः ) त्वरमाणस्य जवमानस्य, शाक्षिकस्य यः सवेगः वदनपवनी मुखमारुतः, तेनाभिपूरितः प्रभातः, [शैलकटकतटभिवरवः ] शैलानां कटकतटेषु नितम्बप्रदेशेषु, भिवरवो मूच्छितप्रतिध्वनिः, [अस्य ] चैवास्थ सम्बन्धि; सवहनं प्रयोजनमस्येति [सावनिकः] योधानां रणसम्बाहप्रवर्तक इत्यर्थः । तदस्य "प्रयोजनम्” (५।१।१०८ पा० ) इति ठक् । [वारिजः शङ्खः । 'वारिजः पापद्मयोः' इति विश्वः । [प्रगा- नाद ] दध्वान ; सबहनशङ्ख दभावित्यर्थः । “उपसर्गादसमासेऽपि णोपदेशस्य" (८४।१४ पा०) इति णत्वम् । एतेन अस्य महानुत्साही वीररसस्थायी व्यज्यते ॥ ७२ ॥ जगदिति ।-[ जगदन्तकालसमवेतविषदविषमेरितारवं ] जगदन्त- काले कल्यान्ते, समवेता मिलिताः, ये विषदास्तोयदाः, पुष्करावर्तका- दयो मेघाः इति यावत्। 'विर्ष तु गरले ताये' इति विश्वः । तैर्विषम दारुणं यथा तथा, ईरित उत्पादितः, य आरवः, स इवाऽऽरवो यस्य तत्, [धौरनिअरवविलौनगुरुप्रतिशब्दं] धौरे गम्भौरे, निजरवे विलौना अन्तर्गता:, गुरवः प्रतिशब्दाः शब्दान्तराणि यस्य तत्, [ अस्य ] चैद्यस्य, [ रणतयं ] रणदुन्दुभिः, [ आबधि ] आइतम् । आहन्सेः कर्मणि लुङ, "आत्मनेपदेषु अन्यतरस्थाम" (78188 पा.) इति इनो बधादेशः । अत्रापि उत्साही व्यज्यते। उपमाऽलङ्कारः ॥ ७३ ॥ सहसति ।-[अथ ] रणदुन्दुभिताड़नानन्तरं, [ सहसा झटिति, ·पादशः सर्गः। ७७२ स्थानमगमदर्थ तत्परित- श्वलितोडुमगड लनभःस्थलोपमाम् ॥ ४ ॥ दधतो भयानकतरत्व- मुपगतवतः समानताम् । धूमपटलपिहितस्य गिरः समवर्मयन् सपदि मेदिनीभृतः ॥ ७५ ॥ [ससम्भ्रमविलोलसकलजनतासमाकुलं] ससम्धर्म सव्यग्रं यथा तथा, विलोलया चलन्त्या, सकलया समग्रया, जनतया जनसमूहन, समाकुलं सङ्गोणं, [ तत् स्थानं परितः, चलितोडुमण्डलनभःस्थलोपमा ] चलितं प्रस्थितम्, उडुमण्डलं ज्योतिश्चक्रं यस्मिन् तस्य, नभःस्थलस्य उपमा सादृश्यम, [अगमत्] । अत्र उडुमण्डलस्य चलनासम्बन्धेऽपि सम्भावनया तत्सम्बन्धोक्त: अतिशयोक्तिः। उपमा तु तदुज्जीविता प्रतीतिमावसारा तदङ्गं, तत्रैव चमत्कारस्फुरणात्। 'पुष्यं प्रबालोपहितं यदि स्थात्' इत्यादिवत् ॥ ७ ॥ दधत इति ।-[ मेदिनीभृतः ] राजानः, [ धूमपटलपिहितस्थ ] धमपटलेन पिहितस्य छादितस्य, अत एव [ भयानकतरत्वम् ] अति- भयकरत्वम्, [उपगतवती गिरेः, समानतां] सादृश्य, [दधतः] दधानाः, [ सपदि, समवर्मयन् ) संवर्मयन्ति सा; सम्यग्वर्मणाऽनयवित्यर्थः । "सत्यापपाश-" (शश२५ पा०) इत्यादिना णिच् । उपमा- ऽलङ्कारः ॥ ७५ ॥ अवापि पूर्ववत गिरः धमपटलपिहितत्वासम्बन्धेऽपि सम्भावनया तत्सम्ब- धात: पसम्बन्ध मबन्धक पेयमतिशयाकिरिति तु नाऽऽशनीयम् ; पर्वती वह्निमान् धमादित्यादिन्यायान्तर्गतप्रतिज्ञायां परार्थानुमानावसरे वतारितायां तत: "व्याप्पी धूमः पत्र वक्ते न वा ?" इति प्रश्ने,-वहिव्याप्यधूमवांश्चायम्" इत्यपनयवाक्यस्याव- सारणादर्शमात् धूमपटलवत्त्वस्यास्य प्रसिद्धत्वेन उपमैवेति वेदितव्यम् ।

·७७२ शिशपालवधे परिमोहिणा परिजनेन कथमपि चिरादपाहतम् । वर्म करतलयुगेन मह- तनुचूर्णपेषमपिषटुषा परः ॥ ७६ ॥ रणसम्मादोदयविकासि बलकलकलाऽऽकुलौकृते। शारिमशकदधिरोपयित हिरदै मदच्युति जनः कथञ्चन ॥ ७७ ॥ . परिमोहिणेति ।-[परः] अन्यो नृपः, [परिमोहिणा) परिमुद्यतीति परिमोही। “सम्पृचा (३।२।१४२ पा०) इत्यादिना घिनुणप्रत्ययः । तेन, खेदयुक्तेन इत्यर्थः। [ परिजनन ] सेवकजनन, [कथमपि ] विलम्बेन, कष्टसृष्ट्या इत्यर्थः, [ चिरात्, उपाहतम् ] आनौत, [महत्, वर्म] सबाई, [रुषा, करतलयुगेन ] पाणितलद्दयेन, [ तनुचर्णपेषं ] तनुचूर्ण पिष्ट्वा । “शुष्कचूर्णरूक्षेषु पिषः” (३।४।३५ पा०) इति णमुल्- प्रत्ययः । [अपिषत् ] चूर्णितवान् ; तच्च जिगोषोई निमित्तमिति भावः । “कषादिषु यथाविध्यनुप्रयोग:" (३।४।४६ पा० ) इत्यनु- प्रयोगः । पिपलङि, “पुषादि-" (३।११५५ पा० ) इति चरादेशः । अत्र वर्मण: पेषणासम्बन्धऽपि तत्सम्बन्धोक्तः अतिशयोक्तिः; तया च अमानुषं वीर्यमस्य व्यज्यते ॥ ७६ ॥ रणेति ।-[रणसम्मदोदयविकासिबलकलकलाऽऽकुलोकते ] रणेन रखाऽऽरम्भेण, यः सम्मदो इषः । “प्रमदसम्मदो हर्ष" (३३२६८ पा०) पति निपातः। तस्य उदयन जन्मना, विकासिभिविस्तारिभिः, बल- कलकलैः सैन्यकोलाहलैः, आकुलौकते महभिते, अत एव, मदं च्योततौति [ मदच्युति ] मदसाविणि । किप। [ हिरदे] गये, [जनः ..

·पञ्चदशः मर्ग:। परितश्च धौतमुखरुक्म- विलमदहिमांशुमाडला: । तेनुरतनुवपुषः पृथिवीं स्फुटलक्ष्यतेजस इवाऽऽत्मजाः श्रियः ॥७॥ प्रधिमगडलोडतपराग- घनवलयमध्यवर्तिनः पेतुरशनय दूवाशनकै- गुफनि:खनव्यथितजन्तबो रथाः ॥ २८ ॥ परिजनः, [ शारिं] पर्याणम्। 'ना पOणे विहङ्गे स्त्री शारिद्र्तगुड़े नपुम्' इति वैजयन्ती। 'शारिर्नाऽक्षोपकरणे स्त्रियां शकुनिकाऽन्तरे । युद्धाथै गजपर्खाणे व्यवहारान्तरे क्वचित् ॥' इति विश्वप्रकाशश्च । [अधि- रोपयितुम् ] आरोपयितुं, [कथञ्चन ) कच्छात्, [ अशकत् ] शशाक। शकेलङि “पुषादि-" (३श५५ पा०) इति च रडादेशः । अत्र विशेषण- गत्या सेनाकलकलस्य मदहेतुत्वान्मदस्य माग्दुिरारीपत्वहेतुत्वाच्च काव्यालङ्गादयं तत्मापेक्षत्वात् सौर्यते ॥ ७७ ॥ परित इति ।-[च] किञ्चेति चार्थः। [धौतमुखरुक्मविलसद- हिमांशुमण्डलाः ] धोतेषु शोधितेषु, मुखरुक्मेषु मुखस्य रुक्माऽऽभरणेषु, विलसत् प्रत्येक प्रतिफलत्, अहिमांशुमण्डलमर्कविम्बं येषां ते तथोक्ताः; अत एव स्फुटलक्ष्यतेजसः] स्फुटलक्ष्यमन्तगत्वा बहिः स्फुरितं, तेजोऽन्तः- मागे येषां ते, [ इव ] स्थिता इत्युत्प्रेक्षा। तेजो व्याख्यातं "तेजो- निरोध-" (सगे० १०म श्लोकः) इत्यत्र । [अतनुवपुषः] महाकायाः, [शियः आत्मजाः ] अश्वाः । 'लक्ष्मीपुत्रोऽश्व धान्ये च' इति वैजयन्ती। [ परितः पृथिवी, तेनुः ] व्याप्तवन्तः ॥ ७८ ॥ प्रधौति ।-(प्रधिमण्डलोडतपरागघनवलयमध्यवत्तिन: ] 'चक्रधारा ·०७४ शिशपालवधे दधतः शथाङ्कितथशास- रुचि लसदुर छदं वपुः । चक्रुरथ सह पुरधिजनै- रयथार्थसिद्धि सरक महीभृतः ॥ ८० ॥ दयिताय सासवमुदस्त- मपतदवसादिनः करात् । प्रधिनैमिः' इति हलायुधः । प्रधिमण्डलैनमिवलयः, उद्धता उत्थापिताः, परागाः पांचव एव, धना मेघाः, तेषां वलयानि मण्डलानि, तेषां मध्य- वर्तिनः, [गुरुनिःखनव्यथितजन्तवः ] गुरुभिनि:स्वनैः खघोषैः, व्यथिता भौषिताः, अन्तवः प्राणिनो यैस्ते, [ रथाः, अशनयः ] वज्राः, [ दव, अधनकैः पेतुः ] तीव्रमधावन् । अत्र रथानामशनिवेनोत्प्रेक्षा परागाणां घनत्वरूपणसापेति सकारः ॥ ७९ ॥ दधत इति ।-[अथ, लसटुरश्छदं ] लसन् उरश्वदः कवचो यस्मिन् कर्मणि तद्यथा तथा। 'उरश्छदः कङ्कटकोऽजगरः कवचोऽखियाम्' इत्यमरः । अत एव [शातिशशाङ्गरुचि ] शशाङ्गितो मृगलाञ्छितः, यः शशाङ्गः इन्दुः, तस्य रुचिरिव रुचिर्यस्य, इत्यपमा। तत्, [ वपुः, दधतः ] दधानाः, [ महीभृतः ] राजानः, [ पुरन्धिजनैः ] अङ्गनाजनैः, [सह, अयथार्थसिद्धि] अयथार्था असत्या, सिद्धिमद कार्योत्पत्तिः यस्मिन् तत्, यथार्थसिद्धिरहितम्, अनिर्वृतचित्तत्वादमादकमित्यर्थः । [सरक मधुपानं, [ चक्रः ] ; उत्साहवर्द्धनार्थमिति भावः । 'मणो शोधी शोध- पाने सरकं मधुभाजनम्' इति वैजयन्तौ ॥८० ॥ अथाऽऽसर्गसमाप्तेः प्रायाणिकाऽऽमन्त्रणाय प्रियासनतानां भटाना- मागामिशुचः सूचिकास्तात्कालिकचेष्टाः वर्णयति, दयितायेत्यादि ।- [दयिताय ] प्रेयसे, [ उदस्तं ] पानार्थमुत्क्षिप्तं, [ सासवं ] समद्यम, * परम्परितरूपकसकीयसत्प्रेक्षा।

·पपदशः सर्गः। कांस्यमुपहितसरोजपत- इमरौधभारगुरु राजयोषितः ॥ १ ॥ भृशमङ्गसादमरुणात्व- मविशददृशः कपोलयोः । वाक्यमसकलमपास्य मदं विदधुस्तदीयगुणमात्मना शुचः ॥ ८२ ॥ " अत एव [ उपहितसगेजपतङ्गमरौधभारगुरु ] उपइिते वासनार्थं निहिते, सरोजे पतन भ्रमरोघ एव भारः, तेन गुरु दुर्भरम् । 'गुरुस्तु वाक्पती श्रेष्ठे तुङ्गे पितरि दुर्भरे' इति शब्दार्णवे। [ कांस्यं ] पान- भाजनम् । 'कांस्योऽस्त्री पानभाजनम्' इत्यमरः। “वृतृवदिहनि- कमिकषिभ्यः सः" ( उणा० ३पा० ६२मू० ) इति कमेर्धातोरोणादिकः सप्रत्ययः । तस्मै हितं कसौयं लोइविशेषः । “प्राक्क्रौताछः” (५।११ पा०) इति छप्रत्ययः । तस्य विकार: कांस्यं पानपात्रम् । “कसोयपरश- व्ययीयंजनो लुक्च (४।३।१६८ पा० ) इति यञ्प्रत्यये छस्य लुक् । [राजयोषितः] कस्याचिद्राजबध्वाः सम्बन्धिनः, [ अवसादिनः ] शैथिल्यमाजः, [ करादपतत् ] ; तच्च दुनिमित्तमिति भावः । एतेनास्था भाविविरहशोकादेवाप्रमन्त्रदृष्टः काचित् चिन्ता व्यज्यते । सादभारगौरवयाविशेषणगत्या पात्रपातहेतुत्वात् काव्यलिङ्गम् ॥ ८१ ॥ भृथमिति ।-[शुच: ] भाविविरहभावनाप्रसूताः शोकाः, [ अविशददृशः] शोकादेवाप्रसवदृष्टः, कस्थाश्चित् इति शेषः । [ मदमपास्य ] तदुत्पत्तिं प्रतिरुध्य, [ तदौयगुणं ] तदीयं गुणं, तद्धर्म, मदकार्यभूतमित्यर्थः । [अङ्गसादम् ] अङ्गशैथिल्यं, [ कपोलयोग्रुण- त्वम्, असकलम्] असमाप्त, [वाक्यं च, [आत्मना] स्वयम् । “प्रकृत्यादिभ्य उपसङ्ख्यानम्" (वा.) इति तृतीया । [भशं विदधुः ], करुणेन स्टङ्गार- अत्राव- ·शिशुपालवधे सुदृशः समौकगमनाय युवभिरथ सम्बभाषिरे । शोकपिहितगलकडगिर- स्तरसाऽऽगताश्रुजलकेवलोत्तराः ॥ ८३ ॥ विपुलाचलस्थलघनेन जिगमिषुभिरङ्गनाः प्रियैः । पौनकुचतटनिपीड़दल दरवारबाणमुरसाऽऽलिलिङ्गिरे ॥ ८४ ॥ स्तिरस्कृत इत्यर्थः । अत्र मदाभावेऽपि तत्कार्योदयात् तस्यावलोकन निमित्तकत्वोत्या उक्तनिमित्ताख्यो विभावनाभेदः ॥ २ ॥ सुदृश इति ।- [अथ अस्मिन् अवसरे, [युवभिः, समोकगमनाय ) युद्धगमनाय । 'समौकं साम्परायिकम्' इत्यमरः । [सदृशः, भोकपिडित- गलरुगिरः ] शोकपिहित शोकाऽऽवत, गले कण्ठे, रुगिरः प्रतिबद्दो- त्तरवाचः, तथाऽपि [तरसा वेगेन, [आगताश्रुजल केवलोत्तराः] आगत- मश्रुजलमेव केवलं निर्णीतम्, उत्तरं यामां ताः। 'निर्णीतं केवलं चोक्तम्' इति विश्वः । [सम्बभाषिरे] सम्भाषिताः ; 'योइं गच्छामः' इत्या- मन्त्रिता 'हा कष्टम् !! इदमेवान्तिमदर्शनम्' इति वाक्यभेदेऽपि अश्र- पातेनैवानक्षरं दत्तोत्तराचासनित्यर्थः। अत्रापि अश्रुपातो दुनिमित्त- मिति भावः । एतेन 'गन्तव्यं चेत् गम्यतां, वयञ्च युष्पत्सालोक्यकामा' इत्यनिष्टविध्याभासरूपाऽऽक्षपालझारो व्यज्यते । “अनिष्टविध्याभासच' इति सूत्रेणेष्टनिषेधाऽऽभासवदस्थापि लक्षणात् ॥ ८३ ॥ विपुलैति ।-[ जिगमिषुभिः ] युद्धाय गन्तुमिच्छभिः, [ प्रियैः ] कर्तृभिः । [ अङ्गनाः, विपुलाचलस्थलधनेन ] विपुलं यदचलस्य स्थलं, तबद्धनेन दृढ़ेन, [ उरसा ] निजवक्षसा करणेन। [पौनकुचतट- ·पादयः सर्गः। न मुमोच लोचनजलानि दयितजयमङ्गलैषिणौ। यातमवनिमवसन्नभुजात् न गलहिवेद वलयं विलासिनी ॥ ८५ ॥ प्रविवत्मतः प्रियतमस्य निगड़मिव चक्षुरक्षिपत् । नीलनलिनदलदामरुचि प्रतिपादयुग्ममचिरोढ़मुन्दरी ॥ ८६ ॥ निपौड़दलहरवारबाणं ] पौने कुचतटे निपौड़ो नितरां पौड़नं, तैन दलन्तो विदीय॑माणाः, वराः श्रेष्ठाः, वारबाणाः कञ्चुका यखिन् कर्मणि तत् यथा तथा। 'कच्चुको वारबाणोऽस्त्रो' इत्यमरः । [आलिलिगिरे आलिप्रिताः। अत्र वारबाणानां दलनासम्बन्धेऽपि तत्सम्बन्धीतरति. योतिः ॥४॥ नैति ।-[दयितजयमलैषिणी] दयितस्य जयमङ्गलं तदर्थमङ्गल- मित्यर्थः। अवघासादिवत् तदर्थ षष्ठीसमासः । तदिच्छतौति तदेषिणी, [विलासिनौ ] काचिदङ्गना, [लोचनजलानि ] अश्रूणि,[ न सुमोच] ; अश्रुपातस्थामङ्गलत्वादिति भावः। अमङ्गलं तदन्यतः प्रवृत्तमेवेत्याह, यातमिति ।-[ अवसवभुजात् ] शोकशिथिलात्कगत, [ गलत् ] अश्य- देव, [ अवनिं] भुवं, [ यातं ] प्राप्तं, [ वलयं] करणं, [न विवेद ] ; अवश्यम्भाविनां को निवारकः ? इति भावः । एषा च दैन्यचिन्तेति । अनावसादस्य विशेषणगत्या वलयपातहेतुत्वात् काव्यलिङ्गम् ॥ ८५ ॥ प्रेति।-[ अचिरोढसुन्दरौ] काचिनवोढा स्त्री, [प्रविवत्सतः ] प्रवासं कत्तुमिच्छतः। वसेः सवन्ताबटः शत्रादेशः। [ प्रियतमस्य, प्रतिपादयुग्मं] पादयुग्मे । विभक्त्यर्थेऽव्ययीभावः। [नौलनलिन- ·शिशपालबधे व्रजत: क्व तात । वजसौति परिचयगतार्थमम्फुटम् । धैर्यमभिनटुदितं शिशुना जननौनिभमनविवृहमन्युना ॥८॥ शठ । नाकलोकललनाभि- रविरतरतं रिग्ससे । दलदामरुचि ] नौलोत्पलमालासच्छायम् ; इत्युपमा। [ निगडमिव ) प्टङ्ग लमिव, [ चक्षुः ] नेत्रम्, [ अक्षिपत् ] प्रेग्यदित्यर्थः ; चक्षुषो दूरे पदमपि गन्तुं न शशाकेत्यर्थः, तञ्च दुर्निमितमिति भावः । प्रयाण स्वावलोकननिषेधात्। उक्तोपमासापेक्षा चक्षुषो निगड़त्वोत्प्रेक्षेति मङ्गरः ॥८६॥ व्रजत इति ।-[जननौनिभर्सनविवद्धमन्युना] जनन्याः अपशकुन- मौतायाः मातुः, निमर्सनादिवृद्धमन्युना प्रवलकोपेन, [शिशुनाबाल- केन, है [तात !] जनक !। 'तातस्तु जनकः पिता' इत्यमरः । [क वजसि ? ] कुत्र व्रजसि ? [ इत्यस्फुटम्, उदितम् ! उनम्। वदः कर्मणि कः। “वचिखपि-"(६।१।१५ पा०) इत्यादिना सम्प्रमारणम् । व्रजसौति सरेफपदमपाटवादरेफमुच्चारितमित्यर्थः । तथाऽपि [ परिचयगतार्थ } परिचयादभ्यासपाटवात्, गतार्थं पितृभ्यां केवलावगताभिधेयं, वचन- मिति शेषः । [ व्रजतः ] प्रस्थातुः, [धैर्य ] प्रयाणोत्माहम्. [ अभिनत् ] ; गमनकारिणी दुर्निमित्तत्वादिति भावः । उक्तं च योगयालायाम् ;- 'यानात् पुरा निपतनं वृहतीव काचित् गर्भण भारवहतो खपुरःस्थिता स्त्री। आगच्छ तिष्ठ कृत इत्यलमर्थवाचिशब्दाश्च गजगमने प्रतिषेधका: स्युः ॥' इति। अत्र दम्पत्योद न्यविषादचिन्ताशङ्गादयः सञ्चारिणोऽनु- सन्धेयाः ॥ ८७॥ पठेति ।-[अपरा] स्त्री, [रणरागिणं] युद्धोत्साहिन, [रमणम्] ; है

·पञ्चदशः सर्गः।
७७८
तेन वहसि मुदमित्यवदत्
रणरागिणं रमणमौर्ण्ययाऽपरा ॥८८॥
ध्रियमाणमप्य गलदश्रु
चलति दयित नतघुवः ।
स्नेहमकृतकरसं दधता-
मिदमेव युक्तमतिमुग्धचेतसाम् ॥ ८८ ॥
[पठ:] वञ्चक ! [ नाकलोकललनाभि: ] अमरोभिः सहेत्यर्थः ।
"सहयुक्त प्रधान" ( २।३।१८ पा०) इति सहार्थे तृतीया, “वृद्धो यना"
इतिवत् । । अविरतरतम्) अविच्छिन्नसुरतं यथा भवति तथा,
पिंसस ] रन्तुमिच्छसि। रमे: सन्नन्तालट्, “पूर्ववत्सनः” (१३२६२
पा० ) इत्यात्मनेपदम् । [ तेन ] असगेरिसंसाकरणेन, [ मुदं वहसौति,
ईष्यया सापत्नवादमया, [ अवदत् । अर्थाहिरहासहनया प्रस्थान-
प्रतिषधपरया व्याहृमिदमेवास्य मरणशंसिनी दुरुपश्रुतिरिति भावः ।
ईर्ष्याऽत्र कण्ठीत एव सच्चारौ ॥८८ ॥
ध्रियमाणामति ।-[ दयिते, चलति ] प्रतिष्ठमान सति, नतभुवः
बध्वाः, [ अश्रु, ध्रियमाणम् ] अमङ्गलभिया धार्यमाणम्, [अपि ] ।
धरतः कर्मणि लटः शानजादेशः । [ अगलत् ] असवत् । शोकातिरे-
काहारयितुमशक्यमासौदित्यर्थः। तथा हि [अकृतकरसम्] अकृत्रिमरागं,
[स्नेहं प्रेम, [ दधताम् ] ; अत एव [ अतिमुग्धचेतसाम् ] अत्यन्ता.
कपटबुद्धौनाम, [ इदमेव ] असंवरणं, [युक्तम्] ; अन्यथा नेहव्याघातेन
तत्काविरुद्धमश्रुमोचनं नानुचितमिति भावः । रसमेहयो रागप्रेमा-
परनामोरवस्थाभेदात् भेदः -'रागस्तत्सम्बन्धी प्रेम तहियोगा-
सहिष्णुता' इति रससागरे। सामान्येन विशेषसमर्थनरूपोऽर्थान्तर-
.
न्यासः ॥८॥

·७९.
शिशुपालवधे
सह कज्जलन विररान
नयनकमलाम्बुसन्ततिः ।
गण्डफलकमभित: सुतनो:
पदवीव शोकमयकृष्णावत्मनः ॥६० ॥
क्षणमाबरोधि चलितेन
कतिपयपदं नतधुवः ।
स्वस्तभुजयुगगलहलय-
खनितं प्रति चुतमिवोपशुश्रुवे ॥ ६ ॥
सइति ।-[सुतनीः ] शुभाङ्गााः, [गण्डफलकमभितः ] गण्डस्थल-
योरित्यर्थः । “अभितःपरित:-" (१।४।४८ पा० ) इत्यादिना द्वितीया ।
नयनकमलाम्बसन्ततिः ] अश्रुधाराः, [ कज्जलेन ] अमनन, [ सर,
शोकमयकषणवर्मनः ] शोक एव शोकमयस्तस्य, कृष्णवर्मनः शोकाग्नेः,
पदवी नि:सरणमार्गः, [ इव, विरराज ] शुशुभे। येन वर्मना
अग्निर्गच्छति, तत् कृष्णं भवतीति कृष्णवर्मा। अत्राप्यश्रुपात एव
दुनिमित्तमिति भावः ॥८॥
वर्णति ।- कतिपयपदं ] कतिपयञ्च तत् पदच्च तत् । जातावक-
वचनम्। कतिचित्पदानौत्यर्थः । पदशब्दस्य तदवच्छिन्नदेशवाचित्वा-
दत्यन्तसंयोग हिताया। [ चलितन] प्रस्थितन, केनचिदिति शेषः ।
[क्षणमानगेधि ] क्षणमात्रप्रतिबन्धकम् ; प्राणदानैकजीविनामवमरे
सत्यधिकं स्थातुमनौचित्यादिति भावः। [नतभुवः, मस्तभुजयुगगल-
इलयनितंसस्तानाम् अङ्गमादन झटिति प्रकोष्ठाग्रे पतितानां, भुज-
युगगलहलयानां इस्तद्दयचलत्कणानां, स्खनितं रणकारं, [प्रति प्रति-
मुखं, [ चतमिव, उपशुश्रुवे ] उपश्रुतम् । स्त्री जुत्क्षत क्षवः पुंसि'
इत्यमरः । रणत्कारे चुतवान्त्या निवृत्तं, पणमालं स्थितमित्यर्थः । अछुते
चुतधान्या भान्तिमदलङ्कारः। दैन्यविषादाख्याः सञ्चारिणः ॥ २१॥

·पञ्चदशः सर्गः। ७८१ अभिवम वल्लभतमस्य विगलदमलाऽऽयतांशुका। भूमिनभसि रभसेन यती विरराज काचन समं महोल्कया ॥ १२ ॥ समरोन्मुख नृपगणेऽपि तदनुमरणोद्यतैकधीः । दौनपरिजनकृताश्रुजलो न भटौजन: मिथरमना विचलमे ॥ ३ ॥ अभौति ।- वल्लभतमस्य ] प्रियतमस्य, [ अभिवत्म ] अभिमार्ग, विगलदमलाऽऽयतांशका] विगलत् अङ्गमादात् संममानम्, अमलमायतं चांशुकं वस्त्रं यस्याः ; अन्यत्र,-विगलन्तो विशौर्यमाणा:, अमला उज्ज्वला:, आयता दोवोंभृताः, अंशवा रश्मयो यस्याः मा। षिक: भूमिर्नभ इव तम्मिन् । भूमिनमि, रभसैन ] वेगेन, । यती ] यान्तो। इगा: शतरि "उगितच" (४|११६ पा०) इति डोप् । काचन] अङ्गना, महोल्कया, ममं सदृशं, विरगज। अत्र प्रस्थातुरग्रे स्वकान्ताया महोल्कासादृश्यभवनमेव टुर्निमितमिति उपमाऽलङ्कारः ॥ २ ॥ ममरति ।- पगणे ममरोन्मुखेऽपि, तदनुमरणोद्यतैकधीः ] तस्य नृपगणस्य, अनुमरो महमरणे, उद्यतायु का, अत एवैका मुख्या, धौर्यस्य सः, [ दोनपरिजनक्रताश्रुजलः] दोननाप्यशाच्चन परिजनन कृताश्रुजलो मुक्तवाष्यः, दामो मुक्ताश्रुबिन्दुरित्यर्थः ; तथाऽपि स्वयं [ स्थिरमनाः ] अचलितचितः, [ भटोजनः ] भटस्त्रौलाकः। जातावेकवचनम् । "पुंयोगादाख्यायाम्" ( 8|१४८ पा० ) इति डोप । [न विचकमे ] न तत्राम; सहमत्यप्रियाणां कुतः सन्त्रासः ? इति भावः । अत्र मरणोदयोगस्य विशेषणगत्या अक्ल व्यहेतुत्वात् काव्यलिङ्गभेदः ॥ १३ ॥ कप्रत्ययः । भावः । वि-१६

·७८२
शिशुपालबधे
विदुषीव दर्शनममुष्य
युवतिरतिदुर्लभं पुनः ।
यान्तमनिमिषमविसप्तमनाः
पतिमौक्षते स्म भृशमा दृश: पथः ॥ ६४ ॥
सम्प्रत्युपेयाः कुशलौ पुनयुधः
सस्नेहमाशोरिति भत्तुरोरिता।
सद्यः प्रसह्य हितयेन नेत्रयो:
प्रत्याचचने गलता भटस्त्रियाः ॥ ६५ ॥
विदुषीति । - [ युवतिः ] काचिदङ्गना, [ अमुष्य ] पत्युः, [ दर्शनं,
पुन: ] पश्चात्, । अतिदुर्लभम् ] ; तस्यापुनरावृत्तेरिति भावः । विदषो
जानतो, इब), इत्यत्प्रेक्षा । “विद: शतुवसुः” ( ७।१।३६ पा० ) इति
ववदिशा, "उगित" (४.११६ पा.) इति कोप। [ अविसप्तमना: ।
अविसप्तचित्ता मती, [ यान्तं ] या गच्छन्तं, (पतिं ] भर्तारम, [ आ
दृशः पथः ] प्रा दृष्टिपथात्, दृष्टिपथातिक्रमपव्यन्तमित्यर्थः । “आहु-
मर्यादाऽभिविध्याः” ( २।१।१३ पा० ) इति विकल्यादाङी न समामः ।
भृशम, अनिमिषं] निर्मषरहितं यथा तथा, [ ईक्षत स्म ॥ ८४ ॥
सम्प्रतीति ।--[मम्प्रति इदानोमेव, [ कुशलो ] अक्षतः सन्, [ युधः ।
युद्धात्, [ पुनः उपेयाः ] प्रत्यावत्तख, [ इति भने हं, भत्तुंगैरिता ] भत्रे
प्रयुक्ता, [ आशीः } आशीर्वादः, । सद्यः, प्रसह्य | बलात्, [गलता] गल-
दम्भसा, सवदश्रुगाा इत्यर्थः, तस्याः भिटस्त्रियाः तस्य बध्वा एव । अस्त्रीति
प्रतिषेधान्नदात्वादाडागमः । निलयोतियन, प्रत्याचचर्च) प्रत्याख्याता,
निराक़तत्यर्थः । अमङ्गलनाथुपातन निष्फलोकतत्यवश्यं भवितव्यं भव-
त्येवेति भावः । “वा लिटि" (सा५५ पा• ) इति विकल्यान चक्षिङः
ख्याआदेशः । अत्राश्रुपातस्य
नविशेषणहारा आशौःप्रत्याख्यान
हेतुत्वात् काव्यलिङ्गभेदः ॥ ५ ॥

·पञ्चदशः सर्गः। १८३ काचित्कोर्णा रजोभिर्दिवमनुविदधे भिववतन्दुलक्ष्मी- रथीकाः काश्चिदन्तर्दिश इव दधिरे दाहमुद्रान्तमत्त्वाः । नेमुर्वात्या इवान्याः प्रतिदिशमपरा भूमिवत्कम्पमापुः प्रस्थाने पार्थिवानामशिवमिति पुरो भावि नार्यः शशंसुः ॥८॥ इति श्रीमाधविकृती शिशुपालबधे महाकाव्ये पञ्चदशः मर्गः ॥ १५॥ काचिदिति ।- काचित् ] स्त्री, ( रजोभिः ] आर्त्तवैः, अङ्गमस्कार- व्यागात् पांशुभिर्वा, [ कोर्णा ] | 'म्याद्रजः पुष्यमात्तवम्' इति 'पांशर्ना न हया रजः' इति चामरः । दिवस्त्वोत्पातिकपाशवर्षणाद्रजः- कोणता। वक्रमिन्दुरिव ; अन्यत्र,-वत्रमिवेन्दः, भिन्नास्तस्य लक्ष्मी यम्याः सा [ भिन्नवक्वेन्दुलक्ष्मीः ] । बहुवचनान्तो बहुव्रीहिः। एवमपि एकवचनान्तस्यैव ल मौशब्दम्यारःप्रभृतिष पाठान्न तनिमित्तः कप्प्रत्ययः, शैषिकम्तु वैभाषिक: इत्यविगेधः । काचित् नागै, । दिवम्, अनुविधे] अनुचकार | [ काश्चित् नायः, [दिश इव, अशोकाः ] बौनशोभाः, । उद्घान्तमत्त्वा: । उद्घान्तचित्ताः, उसान्तजन्तुकाश्च [ अन्त: । आत्मनि, आत्मनि, मध्ये च, [ दाइं] अन्यत्र,-ओत्पातिक प्रचलनं, दधिरे ] दः । [अन्याः ] नार्यः, वान्या इव) वातममूहा इव । "शाखादिन्या यः” (५।३।१०३ पा० ) इति यप्रत्ययः । । प्रतिदिशं! - दिशि दिशि। “अव्ययीभाव शरत्प्रभृतिभ्यः" (४।५।१०७ पा० ) इति समासान्तः टच्प्रत्ययः । [मुः ] बभ्रमः । “वा जमुनसाम्" ( ६।४।१२४ पा०) दति विकल्पादेत्वान्यामलोपो। अपग: ] नार्यः : भृम्या तुल्यं [ भूमिवत् सत्यः । k "प्रतिदिशम्" इत्यत्र “प्रतिपद" इति पाठ,--- नार्य : प्रतिपट पदे पदे इति बौसायामव्ययीभावः, प्रतिपदविक्षेपमित्यर्थः, भमः, पार्थिवानां प्रमाणममय तत्पबौनां भाव्य शुभमंसूचक: सम्भोहोऽनि, यन तेषां स्त्रीणां पिशाचीपहतानामिव निहतुकः सञ्चारीऽजायतेति भावः ।

·षोड़शः सर्गः। दमघोषमुतेन कश्चन प्रतिशिष्टः प्रतिभानवानथ । उपगम्य हरिं सदस्यदः स्फुटभिन्नार्थमुदाहरहचः ॥ कम्पमापुः, इति! इत्थं, [ पार्थिवानां, प्रस्थाने ? प्रयाणे, [ नाय्यः भावि, अशिवम् अशुभ, (पुर: पूर्व, [शांसुः] मृचयामामुरित्ययः । अत्र नारीणां भाव्यशुभमूचनस्य रजोदाहादिवाक्यार्थहेतुकं कायलिङ्गम् । तत्र नारीणां द्युदिगाद्युपमाभिस्तद्रजोदाहादिवत् नागैरजोदाहादौनाम् अशुभसूचकत्वमित्युपमाकाव्यलिङ्गयोरङ्गाङ्गिभावेन मङ्गरः। मच्चारिणश्च पूर्ववद्विषादादयः मुगमाः । अब ‘काश्चित्कौगो रजोभिर्दिवमनुविदव- भिन्नवतेन्दुलक्ष्मो निशौकाः काश्चिन्' इनि पाठे, --'काचित्कीर्णा' इत्येकवचनप्रक्रमभङ्गं दोषी नाम्नि । न चैवमपमानोपमेययोभिन्न- वचनवदोषः, लोकेषु चन्द्रादिप्वेकल नियंतषु दोषबुद्धानुदयात् । यथाऽऽह दण्डौ,-'न लिङ्गवचने भिन्ने न होनाधिकताऽपि वा। उपमादृषणायालं यबोडेगो न धौमताम् ॥' इति (रपरि० ५१ श्लोकः)। स्रग्धरा वृत्तम्,-'मभैर्यानां त्वयेण त्रिमनियतियुता सग्धरा कौन्तेियम्' इति लक्षणात् ॥ २६ ॥ इति श्रीमहामहोपाध्यायकोलाचलमल्लिनाथमुरिविरचिते माघकाव्यव्याख्याने सर्वाषाख्ये पञ्चदशः मर्गः ॥१५॥ अथानन्तरमर्गे हरेश्चद्यदूतसंवादं वर्ण यति, दमघोषेत्यादि ।- ·षोड़शः सर्गः। ७८५ अभिधाय तदा तदप्रियं शिशपालोऽनुशयं परं गतः । भवतोऽभिमनाः समौहते सरुषः कर्त्तमुपेत्य माननाम् ॥ २ ॥ [ अथ ] मनाहानन्तरं, [ दमघोषसतैन । शिशुपालन, [प्रतिशिष्टः ] प्रहितः; प्रतिभानमम्याम्तौति [ प्रतिभानवान् ] अवसरोचितोत्तर- स्फुरणशक्तिमानित्यर्थः : [कश्चन] कश्चित् दूतः, हरि] कृष्णम्, [उपगम्य प्राप्य, [ मदमि ] सभायाम् ; स्फटी भिन्नार्थों पृथगौँ प्रियाप्रियरूपी इति यावत्, यम्मिंस्तत् [म्फुटभिन्नार्थ युगपदभयार्थाभिधायकमित्यर्थः । तथैव बक्ष्यति,-'उभयं युगपन्मयोदितं त्वरया सान्त्वमथेतरच ते' ( १६श सगः ४२ श्लोक: ) इति । [ अहः ] इदं, वक्ष्यमाणमिति यावत, [ वचः उदाहग्त ] व्याहरत् । अम्मिन् मर्गे वैतालीयाख्यं मात्रावृत्तम्,- 'षड्विषमेऽष्टो समे कला लाश्च समे म्य! निरन्तगः । पगऽऽश्रिता कला वैतालीयेऽन्ते रलो गुरुः ॥' इति लक्षणात् ॥ १ ॥ 'स्फुटभिन्नार्थमुदाहरद्दचः' इत्यत्रं, तदेव चतुर्दशभिः श्लोकैरभिधत्ते अभिधायेत्यादि । - शिशुपालः, तदा ] अघखोकारकाले, [ तत् नादृशम, अप्रियमभिधाय परम्, अनुशयम् ] अनुतापं, [गतः, अभि- मनाः ] उत्कण्ठिचित्तः मन्, [ उपेत्य ) आगत्य, [ सरुषः ] समन्योः, | भवतः ] तव, { माननां ] पूजां, [ कर्त, समौहते ] अनुनेतु- मिच्छतोत्यर्थः । अयं मध्गेऽर्थः। परुषस्तु,-[शिशुपालस्तदा तद- प्रियमभिधाय परम, अनुशयं । केवलं न शप्तव्यः, किन्तु इन्तव्यश्चेति दोघंहेषं, [ गत: ] प्राप्तः । 'रन्धु शब्देऽथानुशयो दीर्घद्देषानुतापयोः' इत्युभयत्रापि अमरः । एवनास्ति भौर्यस्येत्यभि निर्भीकं, मनो यस्य सः । अभिमनाः ] . निःशङ्कचित्त: मन्, [उपेत्य] * बिनतः भाव किपि कवि र "भि" इति पदं मिष्यति, अभिमना इत्यत्र ममासऽपि भी इति दोघांशब्दापि हु वन्वम् : कौवे इत्तावव है;: स्यात्, म तु निमित्तान्तरापक्षा त बाम्तौति वैदितव्यम् । न ममाऽत्र अत

·शिशुपालवधे
विपुलेन निपौध निर्दयं
मुदमायातु नितान्तमुन्मनाः ।
चुराधिगताङ्ग निर्वृति
परितस्त्वां खलु विग्रहेण सः ॥ ३
खयमागत्य, [ सरुषः ] सकोपस्य, [ भवतः, मानना ] हननं, [ कत्तुं
समौहते । 'मानना इनने माने' इत्यभयत्रापि केशवः । भवन्तं
इन्तुमिच्छतौत्यर्थः। 'मन स्तम्भे' इति धातोश्चौगदिकात् ल्युट गियो
अत्र चतुर्दशश्लोक्यां परहृदयपरीक्षापराणां दूतानां प्रियाप्रिये
हे अपि वक्तव्ये चमत्काराय तु श्लेषभङ्गाऽभिधीयते इति प्रियाप्रिय-
योईयोरपि प्रकतत्वादभिधेयत्वाच्छन्दमावमाधाच्च केवलप्रकतगोचर:
श्रेषः ;-'प्रकृताप्रकतोभयमुक्तं चैछन्दमात्रमाधयं श्लेषोऽयम्' इति
लक्षणात्। न च उभयगतः, निन्दास्तुत्योरन्यतरगम्यतया तदत्या-
पनात्, इह “उभयं युगपन्मयोदितं त्वग्या सान्त्वमथेतरच ते' (१६श
मर्ग: ४२ श्लोकः) इति वक्ष्यमाग लिङ्गादभयोर्वायत्वावगमादित्यलं
प्रपञ्चेन ॥२॥
विपुलेनेति ।-[ उन्मनाः ] उत्सुकता:, [म: ] चैद्यः, [ परितः,
प्रचुराधिगताङ्गनिर्वृतिं ] प्रचुरं प्रभूतं यथा तथा, अधिगता प्राप्ता,
अङ्गनिर्वृतिः सुहृत्स्पर्शकतमङ्गमुखं येन तं, [ बां, विप्लेन ] विशिष्ट-
पुलकेन। 'पुलः स्यात पलके नाऽपि पुलं तु विपुलेऽन्यवत्' इति
विश्वः । [विग्रहेण ] वपुषा, [निर्दयं ] गाद, [ निपौड्छ ] आलिङ्गा,
[नितान्तं मुदमायातु खलु ]। परुषस्तु,- उन्मनाः] मनम्वी, [मः ]
चैद्यः, [ परितः, प्रचुराऽऽधिगताङ्गनिर्वृतिं ) प्रचुरेण आधिना मनो-
व्यथया, गताङ्गनिर्वृतिं विगतशरीरसौख्यं, [ त्वां, विपुलेन ] महता,
[विग्रहेण]
समरेगा। 'विग्रहः समरे काये' इति विश्वः ।
[निर्दयं ] निष्कृपं, निपौड्य] हत्वा, [नितान्तं मुदमायातु खलु ] ॥ ३ ॥

·षोड़शः सर्गः। ७८७ प्रणत: शिरसा करिष्यते सकलैग्त्य समं धराऽधिपः तव शासनमाशु भूपतिः परवानद्य यतस्त्वयैव सः ॥ ४ ॥ अधिवनिपतङ्गतेजसो नियतखान्तसमर्थकर्मणः तव सर्वविधेयवर्तिनः प्रणतिं बिमति के न भूभृतः ? ॥ ५ ॥ प्रणत इति ।- भूपतिः ] चैद्यः, [ सकलेचंगऽधिपः, समं] सह, [एत्य आगत्य, शिरसा प्रणतः] प्रणामं कृतवान् । कतरि क्तः । [आशु तव, शासनम् ] आज्ञा, [ करिष्यते ] त्वदाज्ञाकरो भविष्यति; कुत: ?- यतः, मः) चैद्यः, [अद्य] अस्मिन् अवमरे, [लयैव परवान्] त्वदकपरतन्त्रः । परुषस्त,-[शिरसा प्रणात: नमस्कतः, नराधिपैरिति भावः। कर्मणि कः। (भपतिस्तव, शामनं] शास्तिं, शिक्षामित्यर्थः, करिष्यते यतस्त्वयैव, परवान्] शत्रवान् ; त्वमेक एवास्य शत्रुरवशिष्ट इति भावः। अन्यत् ममम् । 'शामनं राजदत्तोर्व्या लेखाऽऽज्ञाशास्वशास्तिषु' इति विश्वः ॥४॥ प्रगामे हेतुमाह, अधौति ।-[ अधिवहिपतङ्गतेजसः ] अधिगतं वनिपतङ्गयोरग्निमान्चोरिव, तेजो येन तम्य, तत्तुल्यतेजस इत्यर्थः । [नियतखान्तममर्थकर्मण: ] नियतस्वान्तो नियतचित्तः, म चासो समर्थकर्मा च । खञ्जकलवद्विशेषणममासः । तस्य तथोक्तस्य, सर्वविधय- वर्तिनः ] सर्वे विधेयवर्तिनः वशवर्तिनः, कर्मकरा इत्यर्थः, यस्य तस्य, [ तव के भूभृतः, प्रणति नतिं, [न बिभ्रति ? ] सर्वेऽपि बिभ्रतीत्यर्थः परुषस्त,-प्रणामे हेतुमाह ।-[ अधिवनिपतङ्गतेजसः ] अधिवनि अग्नी, पतङ्गस्य शलभस्य एव, तेज: पौरुषं यस्य तस्य । “पतङ्गः पलमे ·७८८ शिशुपालबधे जनतां भयशून्यधौः परै- रभिभूतामवलम्बसे यतः । तव कृष्ण ! गुणास्ततो नरै- रसमानस्य दधत्यगण्यताम् ॥ ६ ॥ अहितादनपत्रपस्वस- नतिमात्रोभितभौरनास्तिकः । " भानौ इति विश्वः । नियतस्वान्तसमथकमणः! नियते अव्यभिचारे, स्वान्ते स्वविनाशे, समर्थ हेतुभतं, कर्म यस्य तस्य । सर्वेषां विधेये वर्तते विधेयं वर्तयति वा तस्य [ सर्वविधेयवर्त्तिन: ] सर्वकिङ्करस्य, निष्पौरुषस्य इति यावत, [तव, केन ) गुणेन, [भूभृतः प्रगति बिप्रति ? ] न केनापि इत्यर्थः ॥ ५ ॥ जनतामिति ।-हे [क्रषण ! ] है हरे ! [भयशून्यधीः निर्भीकचित्तः सन्, पिगैः] शभिः, अभिभूतां, जनतां जनममृहम् । “ग्रामजन- (४२२४३ पा० ) इत्यादिना ममृहे तलप्रत्ययः । [ यतः, अवलम्बसे] परिग्टह्लामि, रक्षमीत्यर्थः । ततः] हेतोः, नि:, अममानस्य] मर्वोत्- कष्टस्य, [तव, गुणाः । आतभभग्गादयः, [ अगण्यताम् ] अमायता, [ दधति। परुषम्न,-हे [ कृष्ण ! ] मलिनात्मक ! [ भयशून्य धौः ! मूढ़बुद्धिः, [ परैः ] त्वदन्यैः | ‘परं द्वगन्यमुख्येष परोऽग्पिरमात्मनीः' इत्युभयत्रापि वैजयन्तौ। [ अभिभृताम् ] अवधौरितां, [ जनतां ] पशुपालनपारतन्त्रादिना पृथगजनत्वम् । भावेऽर्थे तल्प्रत्ययः । [ यतः, अवलम्बसे ] आश्रयमि, (ततः, नरैरसमानस्य ] ततोऽपि होनस्येत्यर्थः, [ तव गुणाः ] ; लेशतः स्वभावतोऽपौति भावः । [ अगण्यताम् ] अनादरणोयतां, [ दधति ] ॥ ६ ॥ अहितादिति ।-[त्वया सदृशोऽन्यः, गुणवान् ] गुणाढ्यः, [कुतः ?] न कुनापौत्यर्थः । कुतः ? त्वम् [ अहितात् ] अनर्थात्, [सन् ] अधर्म .

·षोडशः मर्ग:। ७८८ विनयोपहितम्त्वया कुतः सदृशोऽन्यो गुणवानविस्मयः ? ॥ ७ ॥ कृतगोपबधरतेतो वृषमुग्रे नरकेऽपि सम्प्रति । प्रतिपत्तिरधःकृतेनसो जनताभिस्तव साधु वर्ण्यते ॥ ८॥ भौरियर्थः । अपनपी निस्वपो न भवतीति [अनपत्रपः त्रपावान्, अकाय॑जुगुप्सुरित्यर्थः । [अनिमावोज्झितभौः] अतिमात्रम अत्यन्तम्, उभितभौः त्यतारिभय इत्ययः । न अस्ति मतिरति नास्तिकः नास्ति- परलोकः । “अस्तिनास्तिदिष्ठं मतिः” (81४.६० पा०) इति ठक् । म न भवतीति । अनास्तिकः ] आस्तिक इत्यर्थः । [विनयोपहितः विनयेन अनौद्धत्येन, उपहितो विशिष्टः, विनयवानित्यर्थः । विस्मयो विशिष्टगर्वो न भवतीति । अविस्मयः ] अगवः। परुषप्तु,- त्वया सदृशोऽन्यः }, गुगवान् न भवतीति [ अगुगवान् ] निर्गुग:, कुतः ?] कुत्र ? न कुला- पौत्यर्थः । कुतः ?-त्वम् [ अहितात् ] शत्रोः, [त्रमन् ] भोकः । नास्ति अपनपा लज्जाविशंषी यस्येति [ अनपत्रपः ] निर्लज्जः । 'लज्जा माऽप- त्रपाऽन्यतः' इत्यमरः । [ नतिमावाज्झितभौः ] नतिमात्रेण प्रणामेनैव, उज्झितभौः अपाक़तारिभयः ; न तु पराक्रमेणेति भावः । अस्ति मति- रस्येत्यास्तिकोऽस्तिपरलोकः । पूर्ववत् ठक । म न भवतीति [अनास्तिक: नास्तिक इत्यर्थः । [विनयः ] नयातीत:, [ अपहित: ] हितादपेतः । विम्मयो विगर्वा न भवतीति । अविस्मयः ] गौं, गवंयुक्त इत्यर्थः । अवाहितादित्यर्थश्लेषः । अन्यत्र, पाब्दश्लेष इत्यनयोः मङ्करः ॥ ७ ॥ कर्तति ।-[ कृतगोपबधुरते: ] गोप्य एव बबी गोपबध्वः । "स्त्रियाः पुंवत्-" (६३३४ पा० ) इत्यादिना पुंवद्भावः । तासु रतिः कता येन तस्य, गोपौजनवबभस्येत्यर्थः । [ वृष ] वृषभरूपिणम् अरिष्टा- ·७८. शिशुपालबधे विहितापचितिर्महौभृता हिषतामाहितसाध्वमो बलेः । भव सानुचरस्त्वमुच्चकै- महतामप्युपरि क्षमाभृताम् ॥ ६ ॥ ख्यम् असुरं, [वतः ] माग्यतः । हन्तेलंटः शत्रादेशः। [अधःकतैनसः] निरस्तकल्मषस्य, [ तव, उग्रे ] भयङ्करे, [नरके) नरकासुरे, [प्रतिपत्तिः ] प्रवृत्तिः, पुरुषकार इति यावत् ; [ मम्प्रति अपि, जनताभिः ] जनसमृदः, [ माष वर्ण्यते ] अहो ! महद्दष्करं कृत- मित्युपश्लोक्यते । परुषम्ल,-[ कतगोपबधरते: ] गोपानां बधषु रतिः कता येन तस्य, पारदारिकस्य इत्यर्थः, [ वर्ष ] धर्म, वृषभं वा, [प्रतः] । 'सुकते वषमै वृषः' इति विश्वः। अत एव कतैनमः) पापकत:, [ नव, उग्रे] दारुणे, [ नरके ] निरये, [ अधःप्रतिपत्तिः ] अधःप्राप्तिः । "प्रतिपत्तिः पदप्राप्तो पौरुषे गौरवेऽपि च” इति विश्वः । [ जनताभिः मम्प्रत्यपि साधु वय॑ते ] दुस्तरोऽम्य पापिष्ठम्य नरकपात इत्युद्दोध्यते इत्यर्थः । अत्र गोपपरदाग्किोऽप्यधःकतैना इति विरोधाभामः श्लेषण सङ्गीर्यते ॥८॥ विहितेति ।-महानुचर: [ मानुचर: ] मभृत्यः, [महीभृता चैद्येन, [ विहितापचितिः ) कतपूज. ; लोकवेदयोः मानुचरम्यैव राज्ञः पृज्यत्वप्रसिद्धेरिति भावः। अत एव [ बले: सैन्यैः, [द्विषतां शत्रणाम, [आहितमाध्वस: ] जनितभयः सन्, [महतामपि, क्षमाभृतां गज्ञाम्, [ उपरि, उच्चकैः ] उत्तः, [ त्वं भव ] मर्वोत्कर्षगा वर्तम्व । परुषप्नु,- [ महीभृता] चैोन, [विहितापचितिः ] कतहानिः। 'भवेदपचितिः पूजाव्ययहानिषु निष्कतो' इति विश्वः । अत एव [द्विषतां बलेः, आहितसाध्वसः ] भौषितः मन्, [ महता, क्षमाभृतां ] भूधराणाम्, [उपरि त्वम् उच्चकैः ] ; सानुषु चरतीति [ सानुचरः ] स [ भव] । "चरेष्टः" (३।२।१६ पा०) इति टप्रत्ययः । अत्रापि शब्दार्थश्लेषसङ्गरः ॥८॥ - ] ·७८१ षोड़शः सर्गः। घनजालनिभर्दुरासदाः परितो नागकद बकैस्तव । नगरेषु भवन्तु वौथयः परिकोर्णा वनजैमृगादिभिः ॥ १० ॥ सकलापिहितवपौरुषो नियतव्यापदवस्तिोदयः । रिपुमन्नतधौरचतसः सततव्याधिरनोतिरस्तु ते ॥ ११ ॥ चति ।-नव नगरेषु, वोययः ] रथ्याः, [ धनजालनिभैः ] मेघ- समूहकल्यैः, वनजेः) वनभवः, मृगादिभिः] मृगप्रभृतिभिः, भद्री मन्द्री मृगश्चत्येवं लिविधैरपोत्यः। नागकदम्बकः ] गजवन्दैः, [ परितः, परिकोगा: ] व्याप्ताः ; अत एव । दुरासदा: ] दुष्प्रवेशाः, [ भवन्तु ] । राज्ञा मन्धान महैश्वर्यञ्च त भविष्यतीत्ययः । परुषना,-[ तव नगरंषु बौथयः, वनजालनिभैः सान्द्राऽऽनायतुल्यैः । 'आनायः पंसि जालं स्यात्' इत्यमरः । [ नागकदम्बकः ) सर्पसङ्घः, [ वनजैमंगादिभिः मृगव्यालपुलिन्दप्रभृतिभिः; अथवा,-मृगादिभिः मृगभक्षकैः शार्दूला- दिभिः, । परितः परिकोर्णा ] अत एव [ दुरासदा भवन्तु ] राज- विग्रहादरण्यप्रायङ्गता भवन्वित्यर्थः ॥ १० ॥ सकलति ।-[ उन्नतधोरचेतसः ] उन्नतम् उदारं, धौरम् अविकार, चैती यस्य तस्य, [तं तव, [रिपुः, सकलापिहितवपौरुषः) सकलैरपिहितं तिरस्कृतं, खपौरुषं यस्य सः, [नियतव्यापत्] नियता नित्याः, व्यापदी विशिष्टापदो यस्य सः, [ अवईितोदयः ] असम्परिताभ्युदयः, [ सतत- व्याधिः ] सततरोगः, [अनौतिः] नीतिरहितः, एवंविधः [ अस्तु । परुषस्तु,-[अचेतसः ] अमनखिनः, [त, रिपुः] चैद्यः, [ सकलापिहित- ·७२ शिशुपालबधे विकचोत्पलचारुलोचन-. स्तव चेयेन घटामुपेयुषः । यदुपुङ्गव ! बन्धुसौहृदात् त्वयि पाता ससुरो नवाऽऽसवः ॥ १२ ॥ प्रत्यासन्नाव स्वपौरुषः ] सकलैरपिहितवपौरुषः अतिरस्कृतात्मविक्रमः । “ष्टि भागुरिरदीपमवाप्योरुपसर्गयोः” ( का० ) इत्यलोपे नसमासः । [नियतव्यापत् ] नियतं नित्यं, व्यापत् विगतापत्, [ अवड़ितोदयः ] अच्छिन्द्रोदयः । 'वृषु छेदन वडो' इति धातोः कर्मणि क्तः । [उन्नतधोः उदाग्बुद्धिः, [मततव्याधि: ] मततं विगताधिः, मनोव्यथारहित: इत्यर्थः, [ अनौतिः ] ईतिबाधारहितः, [ अम्त । 'अतिवृष्टिग्नावृष्टिः शलभा मृषिका: खगाः । गजान: षडेता ईतयः स्मता.' । अत्र सर्वत्र पदभङ्गनार्थहयप्रतिपादनाज्जतुकाष्ठवर्दकशब्दप्रतीतः शब्दश्लेषः ॥ ११ ॥ विकचेति । - [ यदपुङ्गव ! ] पुमान् गौरिव पुङ्गवः पुरुषर्षभः । उपमितसमासः। "गौरतद्धितलुकि" ( ५।४।२ पा० ) इति समासान्तष्टच्प्रत्ययः । यदषु पुङ्गव यदुःश्रेष्ठ ! 'रेष्ठोमाणी तु पुङ्गवा' इति वैजयन्ती। चंद्येन ] का। [ घटां ] घनन्धिम्, ( उपयुषस्तव ] सम्बन्धौनि । विकचात्यलचारुलोचनः ] विकचीत्पलानि वामनाऽर्थ- विहितानि, तान्येव चारुलोचनानि यस्य सः । सह सुरया माध्वाा गौद्या वा [ ससुरः। 'गोडौ पैष्टौ च माध्वौ च विज्ञेया मा सुग त्रिधा' इति वचनात् । अत्र राजन्यवैश्ययोः पैष्ट्यामेव निषेधः । [नवाऽऽसवः] नवमद्यं, नालिकेगदिकमिति सुराऽऽसवयोन पोनरुत्यम् । [त्वयि बन्धसोहदात् ] बन्धौ त्वयि हात्, [पातापास्यते। त्वद्गहे सह पानं करिष्यते, सम्पति ते सत्प्रतिपक्षस्यादिति भावः । पिवत: कर्मणि लुट्। परुषस्तु,-हे [ यदुपुङ्गव !] यादवबलौवई !, [चैोन ·षोड़शः सर्ग:। ७८३ चलिताऽऽनकदुन्दुभिः पुरः सबलस्त्वं सह सारणेन तम् । समितौ रभसादुपागतः * सगदः सम्प्रतिपत्तुमर्हसि ॥ १३ ॥ मह, [ घटाम् रुपेयुषः ] समराभियोगं गतस्य, [ तव विकचोत्पलचारु- लोचनः, ससुरः ] सदेवः, [ वासवः ] अपि [ त्वयि बन्धुसोहदात् ] उपेन्द्र श्वयि सीमावादित्यर्थः । [ पाता ] लाता, [न]। किं पुनमंशका भोपादयः ? इति भावः । पातैस्तृच् । सुहृदयस्य भावः सौहृदमिति विग्रहः, यवादित्वादाप्रत्ययः । “हृदयस्य हल्लेख-" (६३५० पा.) इति हृद्भावविधानसामर्थ्यान्न "हदग-” (७।३।१८ पा०) इत्युभय- पदद्धिः । अत एव 'सौहृददाहृदशब्दावणि हुद्भावात्' (२ अध्या ५म अधि० ८४ मृ.) इति वामनः । सहृदस्तु सोहार्दमेव । शब्दायलषसङ्करः ॥ १२ ॥ चलितति ।-[ रमसात् हर्षात्, [ उपागतः ] प्राप्तः, [ तं] चैद्यं, [ त्वं, पुरचलिताऽऽनकदुन्दुभिः ] पुरोगतवसुर्दवः । 'वसुदेवोऽस्य जनकः स एवाऽऽनकदन्दुभिः' इत्यमरः। [ सबलः ] बलभद्रसहितः, [सारणेन सारणाख्येन पुत्रण, [सह, सगदः) गदाख्येन अनुजन सहितः, [समितौ] सभायां, [ सम्प्रतिपत्तुं] सम्भावयितुम्, [ अर्हसि ], सर्वबन्धुसमेत: प्रत्येतुमहसौत्यर्थः । परुषन्तु,- समिती ] समरे, [ रभसात् ] वेगात्, [उपागतः } । 'रभसा वेगहर्षयोः' 'समितिः समरे साम्ये सभायामपि "उपागतः" इति काविशेषणत्वेन प्रयुक्तस्य पदस्य "उपागतम्" इति चैद्यविशेषणत्वेन योजनैव समीचौति विभावयामः, यतः हितोयनीक "भवती- भिमना: समौहते सरुष: कर्तुमुपत्य माननाम" इत्यनेन दास्यैव पागमनं प्रदर्भितम् । पत्र पुनः कणस्यागमनं पूर्ववचनविरोधितमा न समीचीनम् । टोकाकडिरपि यथा पन्वयः ततः, तेन तेषामपि चैद्यविगषणमवेदं पदमित्यभिप्रायम् पवगच्छामः ।

·७८४ शिशुपालवधे समगेषु रिपून् विनिघ्नता शिशुपालन समेत्य सम्प्रति । मुचिरं सह सर्वसात्वतै- भंव विश्वस्तविलासिनीजनः ॥ १४ ॥ विजितक्रुधमौक्षतामसी महतां त्वा महितं महीभृताम् । सङ्गता' इत्युभयत्रापि विश्वः । [तं] चैा, चं, पुरः पुरतः, [ चलिता- ऽऽनकदुन्दुभिः ] चलिता आनकाः पटहाः, दुन्दुभयो भेर्यश्च यस्य सः । 'आनक: पटहोऽस्त्री स्याङ्केरी स्त्रौ दुन्दुभिः पुमान्' इत्यमरः । [ सबलः ] समैन्यः, [ सगद: गदया कोमोदक्यमहितः मन्, [ महसा भाटिति, [रणेन ] युद्धेन, [ सम्प्रतिपत्तुम् ] अभियोक्तम्, [ अर्हमि । अत्रापि प्राब्दार्थश्लेषमङ्करः ॥ १३ ॥ समरेष्विति ।-किञ्च, [ समरपु रिन् विनिन्नता ], अतिशूर- णेत्यर्थः । [शिशुपालन, समेत्य ] एक्यं प्राप्य, ( सम्पति, सुचिरं] बहु- कालम्। सत्वत: अपत्यानि पमांसः साचता यादवाः। "उत्सादिभ्यो- ऽञ्” (४।१।८६ पा०) इत्यञ् । ते: सर्वः [ सर्वसात्वतः मह, विश्वस्तविला- सिनौजनः ] शिशुपालभनिवृत्तिविश्वविलासिनीअनः, [भव ] । 'ममा विशम्भविश्वामी' इत्यमरः । परुषस्त,-सुचिरं, रिपून् विनिन्नता रिपुषातिना, शिशुपालन सह, [समरपु, समेत्य ] सत्य, [सम्पति]; एव [ सर्वसात्वतैः सह विश्वस्तविलासिनोजनो भव ] । 'विश्वस्ताविधवे समे' इत्यमरः । "आदितश्च” (७।२।१६ पा०) इति चकारादनुक्तासमुच्च- यार्थाच्छुसैनिष्ठायामिप्रतिषेधः । शिशूनामनुइतानामेवायं पालयिता, नोचतानामिति सर्वथा यादवानदीव हनिष्यतीति भावः ॥ १४ ॥ विजितेति।-[ असौ महीपतिः ] चैद्यः, [मुदितः सन्, [ विजित- क्रुधं ] मैत्रौबन्धाविरस्तक्रोध, [ महतां, महीभृतां ] राज्ञां, [ महितं) ·षोड़शः सर्गः । ७८५ असकृज्जितसंयतं पुरो मुदितः सप्रमदं महीपतिः ॥ १५ ॥ इति जोषमवस्थितं द्विषः प्रणिधिं गामभिधाय सात्यकिः । वदति स्म वचोऽथ चोदित- चलितकभु रथाङ्गपाणिना ॥ १६ ॥ पूजितम् । “मतिबुदि-" (३।२।१८८ पा० ) इत्यादिना वर्तमान तः, तयोगे षष्ठौ। [ अमात् ] बहुशः, [ जितसंयतं ] जिता: संयतः, आजयो येन स तम्। 'समुदायः स्त्रियां संयत्समित्याजिसमियुधः' इत्यमरः। [ मप्रमदं ] महर्ष, [ वा ] त्वाम् । “त्वामी द्वितीयायाः" (८११२३ पा० ) इति त्वादशः । [पुर: ] अग्रे, [ ईक्षतां ] पश्यतु । परुषस्तु,-[ विजितक्रुधं ] मन्त्य कक्रोध, [महतां, महीभृतां ] चैद्या- दौनाम्, [ अहितम् ] अग्म्,ि [ असज्जितसंयतम् ] असज्जितश्चामा मंयतश्च। सातानुलिप्तवत् “पूर्वकालैक-" ( २।११४८ पा०) इति समासः । 'बद्दी नइश्च संयतः' इति वैजयन्ती। [ सप्रमदं } सस्त्रोकं, [त्वाम् ], इति पदच्छेदः । अमकृत् [ईक्षताम् । अन्यत् समानम् ॥ १५ ॥ इतौति ।-[ इति ] इत्यम्भतां, [ गां] वाचम् । 'अजुनौनेत्रदिग- बाणभूवाग्वारिषु गोर्मता' इति विश्वः । [ अभिधाय जोषमव- स्थितम् । 'तूणों जोषं भवेन्मौन' इति वैजयन्तौ। विषः, प्रणिधि] दूतं, [ सायकिः ] शनयः, [ अथ ] दूतवाक्यानन्तरम् । रथाङ्गं चक्रं, पाणो यस्य तन रथाङ्गपाणिना हरिणा। “प्रहरणार्थेभ्यः परे निष्ठा- सप्तम्यौ भवतः” ( वा० ) इति पाणेः परनिपातः । [चलिते- कम्रः ] वलिता प्रेरिता, एका भ्रयस्मिन् कर्मणि तत्। “गोस्त्रियो- रुपसर्जनस्य” (१।२।४८ पा० ) इति इखः । [ चोदितः ] अस्योत्तरं ·७८६ शिशुपालवधे मधुरं वहिरन्तरप्रियं कृतिनाऽवाचि वचस्तथा त्वया । सकलार्थतया विभाव्यते प्रियमन्तर्वहिरप्रियं यथा ॥ १७ ॥ अतिकोमलमकतोऽन्यतः सरसाम्भोमहवृन्तकर्कशम् । वहति स्फटमेकमेव ते वचनं शाकपलाशदेण्यताम् ॥ १८ देहौति भ्रमंज्ञया प्रेरितः मनित्यर्थः। [ वचः, वदति सम ] अवादीत . किं तद्दचः, तदेकविंशतिश्लोकैराह, मधुरमित्यादि । - [ कतिना कुशलेन, [त्वया, वहिः ] प्रकाशे, [ मधुरं] प्रियम्, [अन्तः ] गर्भ, [अप्रियं वचः, तथा ] तेन प्रकारेण, [ अवाचि ] उक्तम् । वः कम्मगि लुङि चिणि वृद्धिः । [ यथा ) येन प्रकारेण, [ मकलार्थतया ] मम्पों- भयार्थतया हेतुना, [ अन्तः प्रियं वहिरपियं, विभाव्यते ] अवधार्यत, अप्रियगर्भ प्रियं यदक्त, तदम्माकं तु प्रियगर्भमप्रियमेव प्रतीयते इत्यर्थः इदमुकिचातुयं तवैव इत्यभिप्रेत्योकं कृतिनति ; अतो अती न थडेयमिदं वच इति भावः ॥ १७ ॥ अथ वा वहिरेव प्रियम्, अन्तरेव अप्रियं, तथाऽपि न ग्राह्य- मित्यपमया व्यनक्ति, अतीति ।-[ एकत: ] वहिः, [ अतिकोमलम्, अन्यतः ] अन्तः, [ सरमाम्भोरुहवन्तकर्कशं ] मरमम् आद्र, यदम्भीरुहस्य वृन्तं प्रसवबन्धनं, तदिव कर्कशं परुषम्, [ एकमेव, ते ] तव, [ वचनं, शाकपलाशदेश्यताम् ] ईषदसमाप्तं शाकपलाशं महापत्राख्यतरुपत्रं, तत्तुल्यम् । 'शाकः पलाशमारः स्याहरदारः करछदः । महापत्रो ·षोड़शः सर्गः। ७८७ प्रकटं मृदु नाम जल्पत: परुषं सूचयतोऽर्थमन्तरा। शकुनादिव मार्गवर्तिभिः पुरुषाददिजितव्यमोदृशात् ॥ १६ ॥ हरिमचितवान् स भूपति- यदि रानम्तव कोऽत्र मत्सरः ? । न्यसनाय ससौरभस्य क- स्तरुसूनस्य शिरस्यसूयति ? ॥ २० ॥ महाशाकः थिग्दासहनोटकः ॥' इत्यभिधानरत्रमालायाम्। “ईषद- ममाप्ती कल्पन्देण्यटशोयरः” (५६. पा०) इति देण्यप्रत्ययः । कल्पदेण्यदेशोयानि मादृश्यवाचकानौति दण्डौ तस्य भावस्तत्ता तां. [ स्फटं वहति। अन्तःपरुषम्य वहिर्माधुर्य शाकपलाश- वदिति भावः । शाकपलाशोपमाया: पद्मवन्तोपमामापेक्ष- त्वात् मङ्गरः ॥ १८॥ नन्वप्रियगर्भपि वाकये गुगणग्राहिभिः प्रियमेव गातां, 'हमैः तौरमिवाम्म' इत्याशयाऽऽह, प्रकटमिति ।-[प्रकटं प्रकाशं, [ मद नाम ] मृदकल्पं, जल्यतः ] कथयतः, [ अन्तग] अन्तः, [ परुषम् ] अनिष्टम्, [अर्थ मृचयतः, ईदृशात्] अन्तःशुदिशून्यात्, [पुरुषात्], ईदृशः [शकुनादिव ] वहिः शुभङ्गरं कुर्वतोऽन्तग परुषं मृचयत: पिङ्गलादि- पनिण इव, मार्गवर्तिभिः ] मन्मार्गवर्तिभिरध्वगैश्च, [उद्दिजितव्यम्] ; न चांशतोऽपि ग्राह्य विषमम्मतान्नवदखिलस्यानहेतुत्वादिति भावः । “विज इट” (१।२।२ पा० ) इतौटः कित्त्वात् न गुणः ॥ १८ ॥ एवं दृतं नित्म्य, अथ चैद्यं तद्दोषोहाटनपूर्वकं भर्सयते, हरि- मित्यादि।-[ स भृपतिः] युधिष्ठिरः, [हरिम्, अर्चितवान् यदि] पूजि- -- .

·७८८ शिशुपालवधे सुकुमारमहो ! लघौयसां हृदयं तङ्गतमप्रियं यतः । सहसैव समुगिरन्त्यमी क्षपयन्त्येव हि तन्मनीषिणः ॥ २१ तवांश्चेत् । [अन ] हर्यचने, [ तव, राज्ञः ] चैद्यस्य, [ मत्सरः कः ? ], निरर्थक इत्यर्थः । [ ससौरभस्य ] परिमलयुक्तस्य, [ तरुसुनस्य ] । तरुग्रहणं सूनस्य साधारणताद्योतनार्थम् । [शिरसि, न्यसनाय ] अर्पणाय, कोऽसूयति ?] नो कोऽपौत्यर्थः । “क्रुधद्रुह-"(१।४।३७ पा०) इत्यादिना सम्प्रदानसंज्ञा । सर्वत्र गुणवद्दस्तु.गुणज्ञैर्बहु मन्यते, तटस्थानां किमत्र वृथा सन्तापेन ? इति भावः। अत्र हरितरुमृनयोर्वाक्यहये विम्ब- प्रतिविम्बभावना_शिरोधारणरूपसमानधर्मनिर्देशात् दृष्टान्तालङ्कारः अथ कथं महान् महत: पूजां सहते ? इत्याशङ्गा हरिचेद्ययोमहदन्तरं मनसि निधाय, मामान्यत: मुजनदर्जनयोरन्तरं चतुर्भिगह, सुकुमार- मित्यादि।-[लघीयसाम्] अल्पीयमां, हृदयं, सुकुमारं] तनु । कुतः ?- [यतः, अमौ] लघीयांमः, [तहत] हृदयगतम्, [अप्रियं, सहमैव झटित्येव, [ समुदिन्ति ] समुच्चारयन्ति । [ मनीषिणः, हि] तु, [ तत् ] अप्रियं, कञ्चित् सम्भाव्यमानमपौति शेषः । अन्त [ एव, चपयन्ति ] जरयन्ति, न तूहिरन्तीत्यर्थः । [ अहो ! ] इत्याश्चर्यो, चाश्चोहिरति, नैवं हरिरिति अहो !! महदन्तरमनयोरिति भावः । अत एवाप्रस्तुतात् सामान्यात् प्रस्नुतविशेषप्रतिपत्तिरूपोऽयमप्रस्तुतप्रशंसाभेदः,-'अप्रस्तुतस्य कथनात् प्रस्तुतं यत्र गम्यते। अप्रस्तुतप्रशंसयं मारूप्यादिनियन्त्रिता ॥' इति तुच्छमिति व्याख्यानानरं मकुमारपदम्य दृश्यते ; अगरीयसां हि हृदयं यत: मुकुमारं तन, लव इत्यत्रः, अत एव तत् गाम्भीर्यशन्यमेवेति तुच्छमिति यावत, तथा च उभयवापि एक एवार्थः ।

·७८८ षोड़शः सर्गः। उपकारपरः स्वभावत: सततं सर्वजनस्य सज्जनः । असतामनिशं तथाऽप्यहो! गुरुहृद्रोगकरौ तदुन्नति: ॥ २२ ॥ परितप्यत एव नोत्तमः परितप्तोऽप्यपरः सुसंवृतिः । परडिभिराहितव्यथः स्फुटनिर्भिन्नदुराशयोऽधम: ॥ २३ ॥ लक्षणात्। आदिशब्दात् मामान्यविशेषसङ्ग्रहः । एवमुत्तरश्लोकलयेऽपि द्रष्टव्यं, विशेषन्तु वच्यामः ॥ २१ ॥ उपकारेति ।-किञ्च, [ मज्जनः म्वभावतः सततं सर्वजनस्यो प. कारपरः ], भवति इति शेषः ; न तूपाधिवशात् कदाचित् कस्यचिदेवेति भावः । [तथाऽपि सर्वोपकारित्वेऽपि, (तदन्नतिः] तस्य सज्जनस्योत्कर्षः, [असताम्] अमाधूनाम्, [ अनि, गुरुन्द्रोगकरौ' अत्यन्त हृदयमन्ताप- कारिणी, [ अहो ! आश्चर्यम् । “कत्रो हेतु-" ( ३।२।२० पा० ) इत्यादिना ताछौल्ये टप्रत्यये “टिड्डाण ञ्-" (४।१।१५ पा०) इत्या- दिना डोप। हरिचैद्यावेवम्भूताविति मैवाप्रस्तुतप्रशंमा ॥ २२ ॥ परितप्यत इति ।-किञ्च, [ उत्तमः परदिभिः, न परितप्यत ] न व्यथते, [ एव ] ; उत्तमस्यापरशुभद्देष एव नास्तीत्यर्थः । [अपुरः] मध्यम एवेत्यर्थः । [परितप्तोऽपि ] । शोभना मंतिः परितापगोपनं यस्य सः [सुसंवृतिः ], सन्तमपि परशुभद्देषं न प्रकाशयतीत्यर्थः । [ अधमः] तु परवृद्धिभिः [आहितव्यथः] उत्पादितसन्तापः, तथा [स्फुट- निर्भिनदुराशयः ] स्फुटं निर्भिव: प्रकाशितः, दुराशयः परशुभद्देष- ·शिशपालबधे अनिराकृततापसम्पदं फलहौनां सुमनोभिरुभिताम् । खलतां ख-लतामिवासतों प्रतिपोत कथं बुधो जन: ? ॥ २४ ॥ प्रतिवाचमदत्त केशव: शपमानाय न चेदिभूभुजे। लक्षणो दुरभिप्रायो यस्य सः, परशुभद्देषं प्रकाशयत्येवेत्यर्थः । चैद्यश्चाधमो हरिस्तत्तम इति प्रतीतः पूर्वोक्त एवालङ्कारः ॥ २३ ॥ ननु मानिनां परोत्कर्षे परद्वेषो भृषणमेवेश्याशङ्गा, नेत्याह, अनिरा- कृतेति ।-[ अन्गिकृतलापसम्पदम् ] अनिगकता अनिवारिता, तापसम्पत् तापातिशयो यया ताम्, एकत्र, -मन्तापजननकम्वभावात्, अपरत्र,-अमतवायाविरहान्नेति भावः । तथा [ फलहीनाम ] एकत्र, -~-इहामुत्र चोपकारशून्यां, प्रत्यतोभयत्राप्यनर्धकगैश्चेति भावः । अन्यत्र, --सर्वार्धरहितां, मुमनोभिः) बुधैः, [उझिताम्], अन्यत्र,-पष्पैर्वर्जि- ताम्। 'सुमनाः पुष्पमालत्योः स्त्री देवबुधयोः पुमान्' इति वैजयन्ती [ असतौं ] दृष्टाम्, अन्यत्र,-निरुपाख्याम् ; खलम्य भावः खलता तां [खलतां दर्जनत्वम् । खम्य लता तां खिलतां गगनलतिकाम, इव, बुधो जनः ] सदमदिवेककुशलो जनः, [ कथं प्रतिपद्येत ? अवलम्बेत ? न कथमपीत्यर्थः । वृथा मत्मगे न कस्यापि गुगा इति भावः । तथापि म खलतां प्रतिपद्यते, न चैवं हरिरिति प्रतीते: मैवाप्रम्नतप्रशंमा ख-लतामिवेत्युपमया सङ्घीयते। 'अत्यन्तासत्यपि ह्यर्थे ज्ञानं शब्दः करोति हि' इति न्यायादमत्या अपि ख-लतिकायाः प्रतीतिमत्यतया खलतोपमत्वप्रसिद्धिः ॥ २४ ॥ नन्वेवं महानुभावो हरिः किमर्थं तथा सदसि राज्ञा निभवमानो मौनमास्थितः ? इत्याशङ्का सत्यम्, अनादरात्, न तु कातर्यादित्याह, ·८०१ षोड़श: मर्गः। अनुहुगुरुते धनध्वनि न हि गोमायुकतानि केशरी ॥ २५ ॥ जितरोषरया महाधियः सपदि क्रोधजितो लघुर्जनः । विजितेन जितम्य दुर्मते- मंतिमभिः सह का विरोधिता ? ॥ २६ ॥ वचनैरसतां महीयसो न खलु व्येति गुमत्वमुद्धतैः । प्रतीति ।--[ केशवः, अपमानाय ] क्रोशत। खरितत्त्वादात्मनेपदम् । [ चेदिभूभुजे] । क्रियाग्रहणात् मम्प्रदानत्वम् । [प्रतिवाचं ] प्रत्युत्तरं, [ नादत्त । केशरौ] सिंहः, [ घनध्वनिम्, अनुहुरुते ] प्रतिगर्जति, [गोमायुरुतानि] शिवारुतानि, [न] अनुहुगुरुतं । [हि] । 'स्त्रियां शिवा भूरिमायगोमायुमगधर्तकाः' इत्यमरः । महतामधमेष्वव व नीतिरिति भावः । दृष्टान्तालङ्कारः ॥ २५ ॥ किञ्च, राजो हरिणा विरोधीऽपि न योग्य इत्याह, जितेति ।- [महाधियः ] मुधियः, [जितरोषरयाः जितो रोषग्यो यैस्ते तथोक्ताः । [ लघुः ] अल्पः, [ जनः ] तु [ मपदि क्रोजितः j; एवं [विजितेन जितस्य जितक्रोधेन, जितस्येत्यर्थः । [ दर्मत: ] मूर्खस्य, [ मतिमद्भिः ] पण्डितैः, [ मह, विरोधिता] स्पा, [ का ? ] मूर्खपण्डितयोमैत्रीव स्पर्धाऽपि न सङ्गतैत्यर्थः । मूखश्चायं चैद्य इति अप्रस्ततात् सामान्यात् विशेषप्रतीतरप्रस्ततप्रशंसाभेदः ॥ २६ ॥ नापि चैद्यप्रलापैः कृष्णस्य किञ्चिल्लाघवमित्याशयेनाऽऽह, वचन- रिति ।-[ उद्धतैः ] निष्ठुरैः, [ असतां ] दुर्जनानां, [ वचनैः, महोयसः ] ·८०२ शिशुपालबधे किमपैति रजोभिरीवरे- रवकौणस्य मणेमहार्घता ? ॥ २७ ॥ परितोषयिता न कश्चन खगतो यम्य गुणोऽस्ति देहिनः । परदोषकथाभिरल्पक: खजनं तोषयितुं किलेच्छति ॥ २८ ॥ सहजान्धदृश: खटुर्नये परदोषक्षणदिव्यचक्षषः । ] महा- . महत्तमस्थ, [ गुरुत्वं ] गौरवं, [ न व्येति ] नापति, [खलु। और्वरैः ] भोमैः। 'उर्वरा सर्वशस्याऽऽध्यभूमौ स्याद्भूमिमात्रके' इति विश्वः । [ रजोभिः, अवकीर्णम्य ] छन्नस्य, [मणे:, महाचता] मृल्यत्वम्। 'मृल्ये पूजाविधावः' इत्यमरः । [ अपैति किम् ? ] नापै- स्थेवेत्यर्थः । अत्र मणिमहीयमोर्वाक्यभेदेन प्रतिविम्बकरणात् दृष्टा- न्तालङ्कारः। महोयम इति मामान्याइरेरिति विशेषप्रतोतेरप्रस्तुत- प्रशंसा चेति सङ्करः; हरिमण्योरुपमाध्वनिश्च ॥ २७ ॥ युक्तञ्चतत्पारुष्यं दुरात्मनामिन्याह, पगैति ।- यस्य, देहिनः ] जन्तीः, [ परितोषयिता] परेषामानन्दयिता, [ स्वगतो गुणः, कश्चन ] कश्चिदपि, [ नास्ति, अल्पकः ] तुच्छः, म इति पोषः, यत्तदोनित्यसम्ब- न्धात्। [ पग्दोषकथाभिः] अन्यजनदोषोनिभिः, [स्वजनम् ] ; न तु मध्यस्थमिति भावः । [ तोषयितुम्, इच्छति किल ] ईहत खलु । चैद्यस्थापि निर्गुणत्वात् परदूषणं युक्तमिति, अत एबाप्रस्तुतप्रशंसा- भैदः ॥ २८॥ नन्दात्मनो निर्दोषत्वाभिमानादिन्यं विजम्भणमित्याशयाऽऽह, सह- जेति।-[असाधवः Jखलाः, [खदर्नये ] स्वदोषे, महत्यपौति भावः;

·षोड़शः सर्गः । खगुणोच्चगिरो मुनिव्रता: परवर्ण ग्रहगोष्वसाधवः ॥ २६ ॥ प्रकटान्यपि नैपुणं महत्- परवाच्यानि चिराय गोपितुम् । विवरौतुमथात्मनो गुणान् भृशमाकौशलमार्यचेतसाम् ॥ ३० ॥ [ सहजान्धदृश: ] महना स्वाभाविको, अन्धा अपश्यन्ती, दृग् येषां ते, जात्यन्धा इत्यर्थः । [ परदोपेक्षरण दिव्यचक्षुषः ] परदोषाणां, सूक्ष्मा- गामपोति भावः ; ईनगरी दर्शन, दिव्यचक्षुषोऽप्रतिहतदृष्टयः । किञ्च, [ स्वगुणोच्चगिर: ] स्वगुणोपदगिरः, आत्मयांमायाम् अतिप्रगलावाच इत्यर्थः । [ पर वणग्रहगोषु ] पगतिवचनेषु । लुतो वर्णन्तु वाऽक्षरे' इत्यमरः । [ मुनिव्रताः] नौनवतिनः । "अर्श आदिभ्योऽच्" ( ५।२।१२७ पा० )। • चैदाश्चैवंविध इति प्रतीतरमनुतप्रशंसा ॥ २८ ॥ माधवात नैवमित्याह, प्रकटानोति, ।- आर्थचेतमा ] सुमनसां, प्रकटायपि, परवाचानि परदूषणानि, चिराय, गोपितुं] गोपायितुं, संवगैतुमित्ययः । “आयादय आईधातुके वा" (३।१।३१ पा० ) इति विकल्पादायप्रत्ययाभावः । [ महत्, नैपुणं] कौशलम् । अथेति वाक्या- रम्भे । [ अधात्मनो गुणान्, विवरौतुं ] प्रकटयितुम्, आत्मप्रशंसां कर्त्त- मित्यर्थः । [भृशमाकौशलम् ] अत्यन्तमकौशलम् ; साधवो न परान् निन्दन्ति, न वा आत्मानं प्रशंसन्ति,-'आत्मप्रशंसां परगर्हामिव वर्जयेत्' इत्यापस्तम्बोये निषेधस्मरणादिति भावः। "नञः शुचीश्वरचैत्रज्ञ- . * मुनेः व्रतमिव व्रतं येषां ते मुनिव्रता:, निर्वाच इत्यर्थः, इत्यौपम्यगर्भ- बहुव्रीहिसमासन “पचं पादिभ्यः' इत्यच्प्रत्ययं विनवास्य सङ्गतिः भवितुमहतीति ज्ञेयम् ।

·८.४ शिशुपालवधे किमिवाखिललोककोर्तितं कथयत्यात्मगुगां महामनाः ? । वदिता न लघौयसोऽपरः खगुणं तेन वदत्यसौ स्वयम् ॥ ३१ विसृजन्त्यविकत्थिनः परे विषमाऽऽशोविषवन्नराः क्रुधम् । दधतोऽन्तरसाररूपता ध्वनिसारा: पटहा इवेतरे ॥ ३२ ॥ . 7 कुशलनिपुणानाम्” (७।३।३० पा०) इति विकल्यात् नपूर्वपदस्थापि वृद्धिः। कृष्णश्चैवम्भत इति विशेषप्रतोतरप्रस्ततप्रशंसैव ॥ ३० ॥ किमिति ।-किञ्च, [ महामनाः ] महात्मा, [ अखिललोककीर्तितं] स्वत एव सवैलाकैः प्रख्यातम्, [आत्मगुणं,किमिव किमघ, [कथयति ?] एव ; स्वत एव सवः लोकैः कौय॑मानत्वादित्यर्थः । [ लघीयसः ] तुच्छस्य तु, [ स्वगुणं, वदिता । वक्ता । वदेस्तृच्प्रत्ययः . अत एव "न लोका-" (२२३६पा) इत्यादिना षष्ठीप्रतिषेधः । अपर: अन्यः, [न], अस्ति इति शेषः,तिन] कारणेन, असो) लघीयान्, स्वगुणं स्वयम् एव, [वदति । न केवलं निषेधात्, किञ्च, प्रयोजनाभावादपि महान् आत्मप्रशंसां न करोति, तुच्छस्तु वनन्तरासम्भवात् खयमेव तां प्रलपतीत्यर्थः । पूर्वाई पदार्थ हेतुकं कायलिङ्गम, उत्तराई वाक्याथ हेतुकं चोबेयम् । चेद्यो चैवंविधाविति विशेषप्रतोतरप्रस्तुतप्रशंसा चेति सकरः ॥ ३१ ॥ किञ्च महात्मानः क्रुद्धाः काले पराक्रमन्ति, दुरात्मानस्तु केवलं प्रलपन्तीत्याह, विसृजन्तीति ।-[परे नगः] सत्पुरुषाः, [विषमाऽऽशो- विषवत् ] करसर्पवत्, इत्युपमा। [ अविकत्थिनः ] अनात्मश्लाधिन एव, [ ऋधं ] क्रोध, [ विसन्ति ] वमन्ति, पराक्रमन्तीत्यर्थः । [ अन्तरसार- कृष्ण- ·... षोड़शः सर्गः। ८०५ नरकदिमिछतोक्षित विधिना येन स चैदिभूपतिः । द्रुतमेतु न हापयिष्यते सदृशं तस्य विधातुमुत्तरम् ॥ ३३ ॥ समनद्द किमङ्ग ! भूपति- दि सम्वित्सरसौ सहामुना ?। रूपताम् ] अन्तरभ्यन्तरे, असाररूपतां निःसाररूपतां, [दधत ] दधानाः । “नाभ्यस्ताच्छतुः" (७।११७८ पा.) इति नुमभावः । [इतरे] जनाः, दुर्जनाः इत्यर्थः, [पटहा इव]। ध्वनिरेव सारो बलं येषां ते [ध्वनिसारा: ] बाकशूरा एव, न तु बाहुबलशालिन इति भावः । अलापौदृशो कणचैद्यावित्यप्रस्तुतसामान्यात् प्रस्तुतविशेषप्रतोतेर- प्रस्तुतप्रशंसाभेदः ॥ ३२॥ 'अभिधाय तदा तदप्रियम्' (१६स० श्लोकः) इत्यादिना यतन युगपत्प्रियाप्रिये अभिहिते, तत्रोत्तरमाह, नरकेति ।-(सः] महीपतिः, [ चेदिभूपतिः, येन विधिना] येन प्रकारेण, सन्धिना विग्रहण वा इत्यर्थः, [नरकच्छिदं ] नरकस्याप्यन्तक, किमन्येषामशक्तानाम् ? इति भावः । [ ईक्षितुम् इच्छति, तस्य } विधेः, [सदृशमुत्तरं] प्रतिक्रिया, नेहो विरोधी वा इत्यर्थः, [विधातुं न हापयिष्यते] अविलम्बेन विधास्थत इत्यर्थः । जहातेण्यन्तात् कर्मणि लट्। विधानक्रियया अनभिधानऽपि प्रधानभूतक्रियया अभिहितत्वादुत्तरमिति न कर्मणि द्वितीया। [द्वतं] शीघ्रम्, [ एतु] आगच्छतु ; आगमने स्वयमेव होयत इति भावः ॥३३॥ नन्वभिधायेत्यादौ मया सान्त्वमेव विवक्षितं, न विग्रहः, तत् किमु- भयाभ्यनुज्ञया ? इत्याशयाऽऽह, समनद्देति।-[अङ्ग ! इति आमन्त्रणे। [असो भूपतिः] चैद्यः, [अमुना] हरिणा,[सह, सन्धित्सुर्यदि] सन्धातुमिच्छु- शि-६८ ·शिशुपालवधे हरिराक्रमणेन सन्नति किल बिमौत भियेत्यसम्भवः ॥ ३४ ॥ महतस्तरसा विलयन् निजदोषेण कुधीविनश्यति । कुरुते न खलु खयेच्छया शलभानिन्धनमिददौधितिः ॥ ३५ ॥ यदपूरि पुरा महीपतिः न मुखन खयमागसां शतम् । कषा- शेत् । दधाते: सचन्तादृप्रत्ययः । [किं समनइ ? ] किमर्थं सन्न इवान् ? ततो नायं सन्धित्सुरिति भावः । नह्यते: स्वरितत्त्वात् कर्तरि लुङि तङ्, “झलो भलि" (चारा२६ पा०) दृति सकारलोपः । भौषणार्थ सन्नाह इत्यत आह।-[हरिः] सिंहः कृष्णश्च, [किल, आक्रमणेन] अभिभवेन, या भीस्तया [भिया, सबति] नम्रता, [विभौत बिभ्यात, [ इति, असम्भवः ] सम्भवो नास्ति खलु इत्यर्थः ॥ ३४ ॥ अथाऽऽक्रमणेऽनिष्ठमाचष्टे, महत इति ।-कुधौः] आसन्नविनाश- त्वाविपरीतबुद्धिमान, [ महतः] महाऽनुभावान्, [ तरसा ] बलेन । 'तरसौ बलरंइसो' इति विश्वः । [विलयन् ] आक्रामन्, [ निज- दोषेण ] स्वापराधेनैव, उनङ्गनरूपेण इत्यर्थः, [विनश्यति ] | तथा हि, [इडदौधितिः ] दीप्ताचिः, अग्निः इत्यर्थः, [ स्वया ] निजया, [इच्छया, शलभान्] पतङ्गान् । 'समो पतङ्गशलभो' इत्यमरः । [इन्धनं] दाह्य, [न कुरुते खलु ]। किन्तु ते एव निजोद्धत्यानिपत्य दह्यन्त इत्यर्थः; इतः परं न क्षम्यत इति भावः । दृष्टान्तालङ्कारः ॥ ३५ ॥ नन्वसहने शाङ्गिणः शतापराधसहनप्रतिज्ञाभङ्गः स्यादित्यलाऽऽह, यदिति ।-[ पुरा] पूर्व, [ महीपतिः ] चेद्यः, [ मुखेन ] खवाचा, [यत्, ·षोड़शः सर्गः। अथ सम्प्रति पयंपूपुरत् तदसौ दूतमुखन शाङ्गिणः ॥ ३६ ॥ यदनगलगोपुराऽऽनन- स्त्वमितो वक्ष्यसि किञ्चिदप्रियम् । विवरिष्यति तच्चिरस्य नः समयोहीक्षणरक्षितां क्रधम् ॥ ३० ॥ आगसाम् ] अपराधानां, [ शतम् ] । 'आगोऽपराधो मन्तुच' इत्य- मरः। [शाङ्गिण: ] कृष्ण त्य, स्वयं, नापूरि ] नापूरयदित्यर्थः । पूर. यतेः कर्तरि लुङ, “दोपजन--" (३।१६६१ पा०) इत्यादिना विकल्यात् चिणप्रत्यये “चिणो लुक" (६४।१०४ पा०) इति तनो लुक् । [ अथ ] खप्रलापानन्तरं, [ सम्प्रति] इदानीम्, [ असौ] चैद्यः, [ दूतमुखेन ] दूतवाचा, [तत् ] आगसां शतं, [ पर्यापूपुरत् ] परिपूरयामास । दूतमुखत्वात् राज्ञां, तेन कषणक्रोधावमरदानेन महदपकतमायुष्मतेति भावः। पूग्यतेलुंङि “णो चापधाया हुखः” (७४।१ पा० ) इति इस्खः, “दो! लघीः” (७।४।८४ पा०) इति अभ्यासदौघः ॥ ३६ ॥ निगमयन् फलितमाह, यदिति। अनर्गलगोपुराऽऽननः ] अन- गलम् अविष्कम्भं, विकतमिति यावत् । तद्दिष्कम्भोऽगलं न ना' इत्यमरः । यहोपुरं पुरहारं, तदिवाननं यस्य सः, वाच्यावाच्यविवेकशून्य इत्यर्थः [त्वम्, इतः ] इतः परं, [ यत्किञ्चिदप्रियं वक्ष्यसि, तत् ] अपियं, [चिरस्य ] चिरात्प्रभृति । 'चिराय चिररावाय चिरस्थाद्याचिरार्थकाः' इत्यव्ययेष्वमरः । [समयोहीक्षणरक्षितां] समयोहीक्षणेन संवित्प्रतीक्षणेन, रक्षितां रुद्धामित्यर्थः । 'समयाः शपथाचारकालसिद्धान्तसंविदः' इत्य- मरः। [नः, क्रुधं ] क्रोध, [ विवरिष्यति ] । “वृतो वा” (७२।३८ पा०) इति दौविकल्यः । इतः परं त्वमपि दण्डा एवेति भावः ॥ ३७॥ -

·शिशुपालबधे
निशमय्य तर्जितं शिने-
वचनं नप्तरनाप्नुरेनसाम् ।
पुनरुभितसाध्वसं दिषा-
मभिधत्ते स्म वचो वचोहरः ॥ ३८॥
विविनक्ति न बुडिदुर्विधः
म्वयमेव सहितं पृथगजनः ।
यदुदौरितमप्यदः पर-
नं विजानाति तदद्भुतं महत् !! ॥ ३६ ॥
विदुरेष्यदपायमात्मना
परतः श्रद्दधतेऽथवा बुधाः ।
निशमय्येति । - [ एनसाम्, अनाप्तः ] असंम्प्रष्टुः ; सत्यवादिन इति
भावः। आप्नोतेस्तृच्। [शिनः ] तन्नाम्नः कस्यचियादवस्य, [ नप्तः ]
पौत्रस्य ; सात्यकेरिति भावः । तत, अर्जितम्] अर्थयुक्तं, (वचनं, निश-
मय्य ] श्रुत्वा । “ल्यपि लघुपूर्वात्" (६५६ पा० ) इति गोरयादेशः ।
[ पुनः ] भूयोऽपि, [ उज्झितसाध्वसं ] त्यक्तभयं यथा तथा, [हिषाम् ।
वचो हरतौति [वचीहर:] दूतः। “हरतैरनुद्यमनेऽच्" (३।२१८ पा०)
इति अच् । [ वचः, अभिधत्ते स्म ] अभिहितवान् ॥ ३८ ॥
विविनक्तीति ।- बुद्धिर्विधः ] बुद्धया दुर्विधी दरिद्रः, बुद्धिशून्य
इत्यर्थः। 'निःस्वस्तु दुर्विधो दोनो दरिद्रो दुर्गतोऽपि सः' इत्यमरः ।
[ पृथग्जनः ] पामरजनः, [ स्वयमेव ] परोपदेशं विनैव, [ खहितम् ]
आत्महितं, [न विविनक्ति ] ; तयुक्तमेवेति भावः । किन्तु [ परैः,
उदौरितम् ] उपदिष्टम्, [ अपि, अदः ] हितं, [न विजानाति ] इति
यत् तन्महदद्भुतम् !!] ; यतः सूक्तं न रहातौति भावः ॥ ३ ॥

·षोड़शः सर्गः। न परोपहित न च स्वतः प्रमिमौतेऽनुभवाहतेऽल्पधीः ॥ ४० ॥ कुशलं खलु तुभ्यमेव तद वचनं कृष्ण । यदभ्यधामहम् । उपदेशपराः परेष्वपि खविनाशाभिमुखषु साधवः ॥ ४१ ॥ अथ किमद्भुतं मूर्खेष्वित्याशयेनाऽऽह, विदुरिति । [बुधा: ] बुद्धि मन्तः, [ एष्यदपायम् ] एष्यन्तम् आगामिनम्, अपाथम् अनर्थम्, [आत्मना] खयमेव । “प्रकृत्यादिभ्य उपसङ्ख्यानम्" (वा.) इति तृतीया । [विदुः ] विदन्ति। “विदो लटो वा" (३।४।८३ पा०) इति विक- ल्याउझर्जुसादेशः । [ अथवा, परतः ] अन्यस्मादाप्तात्, [श्रद्दधते] विश्वमन्ति, आप्तोतं गृह्णन्तीत्यर्थः । “शृदन्तरोरुपसर्गवदृत्तिः” (वा.) इति उपसर्गसंज्ञोपसयानाडातोः प्राक्प्रयोगः । [अल्पधौः ] मूढ़स्तु, [ अनुभवात स्वानुभवं विना । “अन्यारादितरत्तै-" (राशर पा०) इति पञ्चमी। [स्वतः न परोपहितं च, न प्रमिमौते] न जानाति अधमस्तु स्वानुभवैकप्रमाण इत्यर्थः ; अधमस्त्वमिति भावः । एवाप्रस्तुतसामान्यात् प्रस्तुतविशेषप्रतोतेरप्रस्तुतप्रशंसाभेदः ॥ ४० ॥ अतः प्राप्नु ते किमायातम् ? तत्राऽऽह, कुशलमिति।--है [कृष्ण ! अहं यत् वचनम्, अभ्यधाम् ] अभिधाय इत्यादिना राज्ञां सन्धिगुंणाय, विग्रहस्त्वनर्धायेत्येवमवोचमित्यर्थः ; [ तत् ] वचनं, [ तुभ्यमेव, कुशलं ] हितम् । “चतुर्थो चाशिष्यायुष्यमद्रभट्रकुशलसुखार्थहितैः” (२।३।७३ पा०) इति चतुर्थी । नन्वहितेषु हितोपदेशात् प्रत्ययः कथम् ? इत्याशडामर्था- न्तरन्यासेन परिहरति ।-[ साधवः ] सुजनाः, [ स्खविनाशाभिमुखेषु ] प्रबलविरोधादात्मविनाशहेतुभूतकर्मप्रवृत्तेष्वित्यर्थः, [ परेषु ] मनुषु, [ अपि, उपदेशपराः खलु ] उपदिशन्त्येव ; कपालुतयेति भावः ॥ ४१ ॥ । . अत ·८१. शिशुपालबधे उभयं युगपन्मयोंदितं त्वरया सान्त्वमथेतरच ते। प्रविभज्य पृथममौषया खगुणं यत् किल तत् करिष्यसि ॥ ४२ ॥ अथवाऽभिनिविष्टबुद्धिषु व्रजति व्यर्थकतां सुभाषितम् । रविरागिषु शौतरोचिषः करजालं कमलाऽऽकरीष्विव ॥ ४३ ॥ अनपच्य गुणागुगी जन: स्वरुचिं निश्चयतोऽनुधावति | तथाऽपि अर्थद्वये त्वहाक्ये किं ग्राद्यम् ? तत्राऽऽह, उभयमिति। - [मया, सान्त्वं ] सामादि, [ अथ ] इति पक्षान्तरे, [ इतरत् ] असान्त्वं, विग्रहः इत्यर्थः, [ च युगपदभयं ते उदितं ] ; त्वं तु [मनीषया ] बुद्धद्या, पृथक्] भेदेन, [ प्रविभज्य ] विविच्य, [ यत् स्वगुणं ] तत्र हयेऽपि यच्छुभी- दक, त्वरया तत् करिष्यसि, किल] खलु ; 'हंसः चौरमिवाम्भमि' इति भावः ॥ ४२ ॥ अथवा सुजनस्वभावात् कृतोऽपि हितोपदेशो मूर्खेषु निष्फल इत्याह, अथवेति ।-[ अथवा, अभिनिविष्टबुद्धिषु ] दुराग्रहग्रस्तचित्तेषु विषये, [सुभाषितं] हितोपदेशवचन, [रविरागिषु कमलाऽऽकरेषु, शौत- रोचिषः ] शौतमानोः, करजालमिव, व्यर्थकतां] निरर्थकतां, ब्रिजति। तस्मादलमेव त्वयि हितोपटेशचिन्तयेति भावः ॥ ४३ ॥ नन्वभिनिविष्टोऽपि सुजनैर्बलादपि हिते प्रवर्तयितव्य इत्याशङ्का न शक्यत इत्याद: अनपेक्ष्येति ।- [जनः ] त्यादृशः पृथगजनः, ·षोड़शः सर्गः। ८११ ॥ अपहाय महोशमार्चिचत् सदसि त्वां ननु भौमपूर्वजः ॥ ४४ ॥ त्वयि भक्तिमता न सत्कृतः कुरुराजा गुरुरेव चेदिपः । प्रियमांसमृगाधिपोज्झित: किमवद्यः करिकुम्भजो मणिः ? ॥ ४५ ॥ [गुणागुणो ] गुणदोषी । “विप्रतिषिद्धच्चाधिकरणवाचि" (२।४।१३ पा०) इति विभाषया न इन्डेकवद्भावः । [ अनपेक्ष्य ] अविमृष्य, [निश्चयतः ] स्वनिश्चयादेव, [ म्वरुचिं] खेच्छाम, [ अनुधावति ], न तु स्वहितमनुसरतीत्यर्थः । तत्र पार्थ एव प्रमाणमित्याह ।-[भौम. पूर्वजः ] भौमाग्रजो युधिष्ठिरः, मूर्खाग्रणोरिति भावः। [महोशं ] चेदिपम्, [ अपहाय सदसि त्वाम्, आर्चिचत् ननु ], अचितवान् खलु । अर्चयतों चङि “अजादहितीयस्य” (६।१२ पा०) "नन्द्राः संयोगादयः” (६१३ पा० ) इति रेफवर्जितस्यैकाचो विर्भावः । सामान्येन विशेषसमर्थनरूपोऽर्थान्तरन्यासः ॥ ४४ ॥ पार्धानादगदेव राज्ञो लाघवं ज्ञेयमित्याशङ्का परिहरति, त्वयोति ।-हे कृष्ण ! [त्वयि, भक्तिमता] प्रेमवता । कुरूणां राद, “सत्तूहिष-" (३।११६१ पा०) इत्यादिना क्विप्। तेन [ कुरुराजा ] कुरुराजेन पार्थेन, [न सत्कृतः] नार्चित:, [चेदिपः, गुरुरेव] पूज्य एव । तथा हि,-प्रियमांसमृगाधिपोज्झितः ] प्रियं मांसं यस्य तन, मांस- ग्रनुना, मृगाधिपेन सिंहेन, उज्झितस्यक्तः । [ करिकुम्भजो मणिः ] मुक्तामणिः, [ अवद्य: ] गद्यः, [ किम् ? ] अनवद्य एवेत्यर्थः । मूर्खाना- दराब महतां किञ्चिलाधवमित्यर्थः । 'कुपूयकुत्सितावाखेटगाणकाः ·८१२ शिशुपालबधे क्रियते धवल: खलूच्चक- धवलैगेव सिततरैरधः । शिरसौधमधत्त शङ्करः सुरसिन्धोर्मधुजित् तमविणा ॥ ४६ ॥ अबुधैः कृतमानमंविद- स्तव पाथैः कुत एव योग्यता ? । सहसि प्लवगैरूपासितं न हि गुञ्जाफलमति सोपताम् ॥ ४७ ॥ ? समाः' इत्यमरः। "अवद्यपण्य-" (३२११०१ पा.) इत्यादिना निपातः । दृष्टान्तालङ्कारः ॥ ४५ ॥ विदुषान्तु पूज्य एव चैद्य इत्याशयेनाऽऽह, क्रियत इति ।-[धवलः ] निमलः, [ धवलैरव] निर्मलैरेव, [ उच्चकैः ] उन्नतः, [क्रियते खलु । मिततरैः ] मलिनैः, [ अधः ] क्रियते । तथा हि,-[शङ्करः ] शिवः, [सुरसिन्धोरोघं] मन्दाकिनीपूर, [ शिरसा अधत्त ] ; उभयो मल्या- दिति भावः । [ मधुजित् ] मधुशत्रुर्विष्णुस्तु, [ तम् ] ओघम्, [अक्षिणा अधत्त, खयं मलिनत्वादिति भावः । अतो विशेषविदुषां राजा पूज्य एवेति भावः। विशेषेण सामान्यसमर्थनरूपोऽर्थान्तरन्यासः किञ्च यथा पार्थानादराद्राज्ञो न किञ्चिलाधवं, तथा तदादराच न ते किञ्चिहोरवमित्याह, अबुधैरिति ।-[अबुधैः) अजैः, [ पाथैः, कत- मानसंविदः ] कृते मानसंविदौ पूजातीषणे यस्य तस्य। 'संवित् स्त्रियां * अवाप्रस्तुतेन धवलन प्रस्तुतस्य चैद्यस्य तथा प्रस्तुत: सितेतरः प्रस्तुतम्य युधिष्ठिर य च प्रतीते: अप्रस्तुतप्रशंसाऽलङ्कारयेतयो: परस्परसापेक्षतया सहरः ।

·षोड़शः सर्गः। ८१३ अपराधशतक्षम नृपः क्षमयाऽत्येति भवन्तमेकया । हृतवत्यपि भौष्नकात्मजां त्वयि चक्षाम समर्थ एव यत् ॥ ४८ ॥ गुरुभिः प्रतिपादितां बधू- मपहृत्य स्वजनस्य भूपतेः । प्रल प्रतिज्ञायां सङ्ग्रेताचारनामसु। सम्भाषणे तोषणे च' इति विश्वः । [ तव योग्यता, कुत एव ? ]न कुतोऽपौत्यर्थः । तथा हि, [सहसि] मार्ग- घोष। 'मार्गशीर्षे सहा मार्गः' इत्यमरः। [प्लवगैः, उपासितं ] सेवितं, [ गुञ्जाफलं ] काकफलानि। जातावेकवचनम्। 'काकचिञ्चौगुले तु कृष्णला' इत्यमरः । [सोपताम् ] उष्णता, [ नैति हि] ; न हि पुंसां मूढ़परिग्रहापरिग्रही गौरवागोरवयोः प्रयोजकावित्यर्थः । कृष्णगुञ्जाफलयोविशेषयोरेव वाक्यभेदेन प्रतिविम्बकरणात् दृष्टान्ता- लङ्कारः ॥४७॥ यदपूरीत्यादिना यत् सात्यकिना शतापराधक्षमत्वमुक्तं, तनोत्तर- माह, अपराधेति ।-[ नृपः ] चैद्यः, [ अपराधशतक्षमम् ] अपराधस्य शतक्षम, गज्ञः प्रतापराधसहिष्णु, [ भवन्तम्, एकया क्षमया ] एका- पराधसहननेत्यर्थः ; [अत्येति ) अतिक्रामति अपराधकोटीना- मपि तदंशेनापि साम्यासम्भवादिति भावः । तामेव क्षमां दर्शयति ।- [त्वयि, भौषकात्मजां] रुक्मिणी, [हतवत्यपि, समर्थः] प्रतीकारक्षमः, [एव] सन्नपि, [चक्षाम] क्षायति स्मेति [यत्] तया क्षमयेत्यर्थः * ॥४॥ 'राक्षसः क्षत्रियस्यैवम्' इति स्मरणात् राक्षसोहाहस्य क्षात्रधर्मत्वात् * अत्र, पूर्वाइंगतवाक्यार्थ प्रति पराईगत वाक्यार्यस्य हेतुतया उपन्यासात् पदार्थ हेतुकं काव्यलिङ्गमलङ्कारः ।

·८१४ शिशुपालबधे जनकोऽसि जनार्दन ! स्फुटं हतधर्मार्थतया मनोभुवः ॥ ४६ ॥ अनिरूपितरूपसम्पद स्तमसो वाऽन्यभृतच्छदच्छवः । तव सर्वगतस्य सम्प्रति क्षितिपः क्षिप्नरभौशुमानिव ॥ ५० ॥ रुक्मिणीहरणे कोऽस्माकमपराधः ? राज्ञो वा काऽत्र क्षमा ? इत्याका- शायामाह, गुरुभिरिति ।-हे [ जनार्दन !, गुरुभिः ] पिलादिभिः, [प्रतिपादितां ] राज्ञे दत्ताम्, अत एव [ खजनस्य ] बन्धोः, [ भूपते:] महाराजस्य, [ ब● ] जायाम, [ अपहृत्य ] ; इतो धर्माधों येन तत्तया हेतुना [ हतधर्मार्थतया स्फुटं, मनोभुवः ] कामस्य, [जनकोऽसि ], धर्माधवाधन काममाननिष्ठोऽसौत्यर्थः । नायं राक्षसो विवाहः,-'हत्या छित्त्वा च भित्त्वा च क्रोशन्तों रुदतों तथा । प्रसह्य कन्याहरणं राक्षसो विधिरुच्यते ॥ इति कन्याहरणस्य राक्षसत्वलक्षणात् । अयन्तु परदारा- पहरणे बन्धुद्रीहो राजद्रोहश्चेत्यहो! पापिष्ठस्य कामान्धस्य ते परम- साहसिकत्वमिति भावः ॥ ४२ ॥ सत्यमोहगेवाई, ततः किम् ? इत्याशा किमन्यहधात् ? इत्याह, अनिरूपितेति !--[अनिरूपितरूपसम्पदः] शैलूषवद बहुरूपधारित्वाद- ज्ञातरूपविशेषस्य, अवाङ्मनसगोचररूपवैभवस्येति च गम्यते ; अन्यत्र- आरोपितलषारूपं तमः, तेजोविशेषाभावस्तम इति च मतदयेऽपि प्रमाणानवतरूपसम्पद इत्यर्थः । [अन्यभृतछदच्छवः ] कोकिल- पक्षकान्त:, [तव, तमसो वा तिमिरस्येव। ‘वा स्यात् विकल्पोपमयोः' इति विश्वः । [सर्वगतस्य, चितिपः) चेदिपः, [ अभौशमान् ] अंशुमान् [ इव, सम्प्रति । इदानीमेव, [ चिनुः ] क्षेप्ता, पाइन्तेत्यर्थः, भातासो दुरात्मनामिति भावः । “बसिरधिषिक्षिपः क्रुः” (२२११४० पा.) --- ·षोड़शः सर्गः । क्षुभितस्य महोभृतम्वयि प्रशमोपन्यसनं वृथा मम । प्रलयोल्लसितस्य वारिधेः परिवाहो जगतः करोति किम् ? ॥ ५१ ॥ प्रहितः प्रधनाय माधवा- नहमाकारयित महोभृता। न परेषु महौजसछला- दपकुर्वन्ति मलिम्बुचा दूव ॥ ५२ ॥ इति अप्रत्ययः । “न लोका-" (२२३२६८. पा० ) इत्यादिना वयोगे षष्ठया निषेधे तवेति शेषे षष्ठो, पर्यवसानात् तु कर्मत्वलामः । 'अभौषः प्रग्रहे रश्मो' इत्यमरः । विश्वप्रकाशादयः सर्वेऽप्याभिधानिका मूई न्यान्तेषु पेठः, लोकवेदयोस्तालव्यान्तो दृश्यते,-"अभौशूनां महिमानम्" इत्यादि ॥५०॥ तर्हि अस्मदर्थं त्वया राजा मान्वयितव्यः, इत्याशङ्का नत्याह, क्षुभित- स्येति ।-त्वयि विषये, [ क्षुभितस्य अतिक्रुद्धस्य, [ महीभृतः राज्ञः, [मम, प्रशमोपन्यसन] शान्तोपदेशः, [वृथा निष्फलः । तथा हि,-[प्रलयो- लसितस्य ] कल्पान्तक्षुभितस्य, [वारिधः, जगत: परिवाहः ] जगत्कृती जलनिर्गममार्गः, [किं करोति ? ] न किञ्चित् इत्यर्थः। दृष्टान्ता- लङ्कारः॥५१॥ तहि असन्धित्सुना राज्ञा किमर्थं भवानिह प्रहितः ? तलाऽऽह, प्रहित इति ।-[प्रधनाय ] युद्धाय, [ माधवान् ] यादवान्, आकारयितुम् ] आह्वातुम् । 'युद्धमायोधनं जन्यं प्रधनं प्रविदारणम्' 'इतिराकार- पह्वानम्' इति चामरः । [ महोभृता] राज्ञा, [ अहं, प्रहितः ] ·८१६ शिशपालबधे तदयं समुपैति भूपति: पयसां पूर वानिवारितः । अविलम्बितमेधि वेतस- स्तरुवन्माधव । मा स्म भज्यथाः ॥ ५३ ॥ नति ।- प्रेरितः। ननु रन्ध्र हन्तव्याः शत्रवो नाह्वातव्या इत्यत्राऽऽह, [महौजसः ] महावीराः, [ परेषु ] अरिषु, [ मलिनुवाः] पाटच्चराः, [इव] । 'पाटञ्चरमलिनुचाः' इत्यमरः। [छलात् ] कपटात्, [ नापकुर्वन्ति। तस्मादाबानं कर्त्तव्यमिति वाक्यार्थहेतुकं. काव्य- लिङ्गमुपमाऽलङ्कारसोर्णम् ॥ ५२ ॥ तदेवागमनप्रयोजनमुक्ता हितमुपदिशति, तदयमिति ।-[ तत्] तस्मात्, युद्धार्थवादित्यर्थः, [अयं, भूपति:] चैद्यः, [ पयसां, पूरः ] प्रवाहः, दिवानिवारितः समुपैति । है [माधव !, अविलम्बितं] शीघ्र, [वेतसः, एधि ] भव, तहत् नम्रम् आत्मानं रक्षत्यर्थः । अस्तेर्लोट सिपि हैधिः, "सोरेद्धावभ्यासलोपश्च” (६।४।११८ पा०) इति एवं, "धि च" (८।२५ पा०) इति सकारलोपः । * माधव, त्वं [तरुवत् ] महावृक्षवत्, [ मा स्म भज्यथाः ] मा भज्यस्व ; अतः आत्मानं न विना- शायेत्यर्थः । भजेः कर्मण्याशिषि लिङर्थे "स्मोत्तरे लङ् च" (३२३।१७६ पा०) इति लङ्, "न मायोगे" (६१४।७४ पा०) इत्यडभावः । उपमाऽलङार: ॥ ५३॥ * "सार' (१।४।११८ पा०) इति मूत्रण अत: सकारम्यैव एत्वं च, "सी-" (हाठ।१११ पा० ) इति सूत्रेण पन्त र कारलोपे, “एधि" इति पदसिद्धौ सत्यां, "धि च" ( २५ पा० ) इति सूत्रं सकारलीपाथं कथित् प्रमादादेव सनिवेशितमिति मन्यामह। + अन पराई प्रति पूर्वाईम्य हेतुत योपन्धामात् वाकायहंतुक काव्यलिङ्गमल. ङ्कारः, पयःपूरणीपमान न भूपतेनपनियस्य अनिवारितवरूपावधम्मासाम्यप्रतिपादनाच जायमानेनीपमालङ्कारणासौ सहीर्यते ।

·षोड़श: मगः। ८१७ परिपाति स 'केवलं शिशू- निति तन्नामनि मा स्म विश्वसौः । तरूणानपि रक्षति क्षमौ स शरण्यः शरणाऽऽगतान् दिषः ॥ ५४ ॥ न विध्युरशङ्कमप्रियं महतः स्वार्थपराः परे कथम् ? । - ननु राज्ञि शिशुपाले यूनामफलमित्याशयाऽऽह, परिपातोति ।- [सः ] शिशुपालः, [ केवलम् ] इत्यवधारणे क्रियाविशेषणम् । [शिशून् परियातोति ] शिशृनव पालयतोति, [ तन्नामनि] तस्य शिशुपालमंज्ञायां, [ मा म्म विश्वमोः ] मा विश्वामं कुवित्यर्थः । श्वसेः "स्मोत्तरे लङ्ग च” (२३।१७६ पा०) इति लङि “रुदश्च पञ्चभ्यः" ( ७।३।८८ पा० ) इति ईडागमः, चकारालङि वा तत्र “अस्तिमिची- ऽपृक्त” ( ७।३।६ पा० ) इति ईड़ागमः, “मान्तक्षणश्वमजारगिश्वर- दिताम्" (७।२।५ पा०) इति वृद्धिप्रतिषेधः, “न मायोगे" (६।४।७४ पा० ) इत्यडभावस्तभयत्र । किन्तु [ क्षमौ ] क्षमावान् । बौद्यादित्वादिनिः। शरणे रक्षणे साधुः [शरण्यः ] रक्षणक्षमः । "तत्र साधुः” (81812८ पा० ) इति यत्प्रत्ययः । [सः ] शिशुपालः, [शरणाऽऽगतान्] शरणं रक्षितारम्, आगतान् प्राप्तान् । 'शरणं रह- रक्षित्रोः' 'शरणं रक्षणे ग्रहे' इत्युभयत्रापि विश्वः। [हिषः ] शतून, [ तरुणान् ] यूनः, [ अपि रक्षति ], अतो निःशङ्ख शरणमागच्छेत्यर्थः ॥ ५४॥ ननु वयं द्रोग्धारः, सोऽप्यतिक्षुभितः किल, कथं नः पालयेत् ? इत्या- शङ्कयाऽऽह, नैति ।-स्वार्थपरा:] स्वार्थनिष्ठाः, [परे] शत्रवः, [ महतः ] ] शि-६८ ·८१८ शिशुपालबधे भजते कुपितोऽप्युदारधी- रनुनौतिं नतिमात्रकेण सः ॥ ५५ ॥ हितमप्रियमिच्छसि श्रुतं यदि सन्धत्व पुरा न नश्यसि । अन्तैरथ तुष्यसि प्रिये- जयताज्जीव भवावनीश्वरः ॥ ५६ ॥ अधिकस्य, [कथम्, अप्रियम् ] अपकारम्, [ अशङ्ख ] यथा तथा, [न विदध्युः ?] कुर्युरेव, कार्यवशादित्यर्थः। किन्तु [ उदारधीः ] महा- मतिः। 'उदारी दाढमहतोः' इत्यमरः । [स: ] राजा, [ कुपितो- ऽपि, नतिमात्रकेण ] प्रगतिमात्र केण, [ अनुनौतिम् ] अनुनयं, [भजते] अनुग्रहीष्यतीत्यर्थः । 'प्रणिपातप्रतीकार: संरम्भी हि महात्मनाम्' इति भावः ॥ ५५॥ किं बहुना, तवायं हितोपदेशसङ्ग्रह इत्याशययाऽऽह, हितमिति ।- [ श्रुतम् अप्रियं हितमिछमि यदि ] अप्रियं हितं श्रुतमाप्तादाकर्णितं ग्रहीतुमिच्छसि चेदित्यर्थः। [सन्धत्व ] राज्ञा सन्धेहि, [पुरा न नश्यसि ] अन्यथा विनासीत्यर्थः। “यावत् पुगनिपातयोर्लट" (३२३४ पा०) इति भविष्यदर्थे लट। [अथ ] इति पक्षान्तरे। [अन्तैः ] असत्यैः, [ प्रियैस्तुष्यसि ] यदि [ जयतात् ] जयतु । “तुह्यो- स्तातडाशिष्यन्यतरस्याम्" (७।१।३५ पा० ) इति तोस्तातङादेशः । [जीव, अवनीश्वरः] सार्वभोमः, [भव । ततः किमेभिः प्रियालापैः, अप्रियमपि हितमेव रहाणेति भाव: ॥५६॥ ]] * पव स्वार्थपरेभ्यः परेभ्यः अपकारपरायणेभ्यः नतिमात्रत एव कुपितस्थापि पनुनौतिभाज: राज्ञः श्राधिका प्रतीते. व्यतिरेकालङ्कारः, स चाप्रस्तुतात् सामान्यात प्रस्तुनस्य विशेषस्य चैद्यस्य प्रतोते: जायमानया अप्रतुतप्रशंस या सौर्यते ।

·षोड़शः सर्गः। ८१६ प्रतिपक्ष जिदप्यसंशयं युधि चैद्येन विजेष्यते भवान् । ग्रसते हि तमोऽपहं मुहु- नंनु राह्वाह्वमहर्पतिं तमः ॥ ५७ ॥ अचिराज्जितमौनकेतनो विलसन् वृष्णिगणैनमस्कृतः । क्षितिपः क्षयितोडतान्धको हरलोलां स विडम्बयिष्यति ॥ ५८ ॥ ननु कंसाधनेकविजयी कृष्णः कथं विजेष्यते राज्ञा ? इत्याशयाऽऽह, प्रतिपर्वति ।- प्रतिपक्षजित् ] अनकारिहन्ता, [अपि भवान्, असंशयं संशयो नास्ति । अर्थाभावेऽव्ययीभावः । [युधि ] सङ्कामे, [ चैद्यन] शिशुपालन, [विजेयते । जयतः कमणि लट्, शेषे प्रथमः । तमांस्यप हन्तौति [ तमोऽपहं] सर्वतमोऽपहारिणम् । “अपे क्ले शतममोः" (३।२।५० पा० ) इति हत्तेर्ड प्रत्ययः । अह्नां पतिम् . [ अहपति सूर्यम् । “अहरादौनां पत्यादि पसङ्खयानं कर्त्तव्यम्" (वा.) इति वैकल्पिको रेफादेशः । [गद्वाहं ] गह्वाख्यं, [तमः]। 'आख्याढे अभिधानच्च' इत्यमरः [ मुहुः, ग्रसते ननु ] गिलति, [हि] । अत्र हरि- मूर्ययोः राहुचैद्ययोश्च वाक्य भेदेन प्रतिविम्बकरणात् दृष्टान्तालङ्कारः ॥ ५७ ॥ किञ्च न भवानक एव विजेष्यते, किन्तु सर्वैर्यादवैः सहेत्याह, अचिरादिति ।-[ सः, क्षितिपः ] राजा। [ अचिरात् ] अविलम्बित- भेव, [ जितमीनकेतनः ] जितो मौनकेतनः कार्णि: प्रद्युम्नः स्मरश्च येन सः। [ वृष्णिगणैः ] वृष्णयो यादवभेदास्तेषां गणैरो:, [ नमस्कतः ] ] ·८२० शिशुपालबधे निहतोन्मददुष्टकुञ्जरा- दधतो भूरि यशः क्रमार्जितम् । न बिभेति रणे हरेरपि क्षितिप: का गणनाऽस्य वृष्णिषु ? ॥ ५६ ॥ न तदतमम्य यन्मुग्वं युधि पश्यन्ति भिया न शत्रवः । . - भौत्या प्रणतः सन्, अत एव [विलसन् ] दौप्यमानः ; अन्यत्र, वृषणीति पदच्छेदः । वृष्णि उक्षणि, विलसन् वृषारूढ़ इत्यः, गौः प्रमथैः, नमस्क्रतः । 'गणाः प्रमथसङ्खौघाः' इति 'वृषा महेन्द्र वृषभे' इति च वैजयन्ती। क्षियितोडतान्धकः] क्षयिता नाशिता, उद्धता दृप्ता, अन्धका यादवभेदाः ; अन्यल,-अन्धकः असुरोयेन सः ; [ हरलौला ] शम्भुविभ्रम, [विडम्बयिष्यति ] अनुकरिष्यति। अन्न हरलीलामिति सादृश्याऽऽक्षपानिदर्शना श्लेषसङ्कीर्णा ॥ ८॥ ननु देवासुरैरप्यजय्या यादवाः कथं गज्ञा जेष्यन्ते ? तबाऽऽह, निह- तेति ।- क्षितिपः ] चदिपः, [निहतोन्मददष्ट कुञ्जगत् ] निहत उन्मदो दृष्टः, कुञ्जरः कुवलयापीड़ाऽऽख्यो येन तस्मात् ; अन्यत्र,-हतानकमत्त- मातङ्गात्; अत एव [ क्रमार्जितं भूरि यशः दधतः, हरः ] कृष्णात्, सिंहाच्चेति ध्वनिः । [ अपि रण न बिभेति । अस्य ] एतादृशश्चैद्यस्य, [वृणित्रु ] यादवषु मेपेषु च। 'वृष्णिस्तु यादवे मेषे' इति विश्वः । [ का गणना ? ] | कृष्णमगगा यती यादवाः के ? इत्यर्थः । अत्र कुञ्जर- घातिनः सिंहस्य का कथा मैपषु ? इत्यर्थान्तरप्रतीतिध्वनिरेव, न श्लेषः ; हरेवष्णिविशेषस्यापि श्लिष्टत्वात् प्रकताप्रकतश्लेषे तदनङ्गीकारादित्युक्तं प्राक्॥५॥ हरेरपि न बिभेति इत्युक्तं, तदेव सम्भावयितुं तस्य पराक्रमाना-

·षोड़शः सर्गः।
८२१
द्रवतां ननु पृष्ठमोचते
वदनं सोऽपि न जातु विहिषाम् ॥ ६ ॥
प्रतनूल्लसिताचिरातः
शरदं प्राप्य विखण्डिताऽऽयुधाः ।
दधतेऽरिभिरम्य तुल्यता
यदि नाऽऽसारभृतः पयोभृतः ॥ ६१ ॥
सर्गसमाप्तेवण यति, नैति ।- युधि शत्रवो भियाऽस्य मुखं न पश्यन्ति ]
इति [यत्तन्नाद्भुतम्]। कुत: ? [सोऽपि न ईक्षत, ननु) खलु, (द्रवता] भयात्
पलायमानानां, [विहिषां, पृष्ठं) कायपाङ्गिम्, ईक्षते । (जातु कदा-
चित्, [वदन] न ईक्षते ननु, खलु । द्वयोरन्यतरमुखेष्वन्योऽन्यस्य मुख-
विलोकनासम्भवात् स्वयं विमुखानां विद्विषाम् अभिमुखस्थाप्यस्य मुखा-
दर्शनादद्भुतमित्यर्थः । अत एव वाक्यार्थहेतुकं काव्यलिङ्गम् ॥ ६ ॥
प्रतिन्विति। -शरदम् ] ऋतुं, [प्राप्य विखण्डिताऽऽयुधाः ] खण्डि-
तेन्ट्रचापाः ; अन्यत्र,-शरान् ददातौति शरदस्तं शरदं शरवर्षिणं,
प्राप्य विखण्डिताऽऽयुधाः खण्डितशस्त्राः, [ प्रतनूसिताघिरातः ]
अल्पस्फुरितविद्युतः ; अन्यत्र,-प्रतनूल्लसिताः स्वल्पोन्जसितास्ता एव अचिर-
द्युतः अस्थिरातः । [ पयोभृतः ] मेघाः, [ आसारभृतः ] वष्टिमन्तः, [न
यदि], शरदि वष्टिशून्यत्वादिति भावः ; अन्यत्र,
-सुइलशून्या इत्यर्थः
'आसारः स्यात् प्रसरणे वेगष्टो सुहहले' इति वैजयन्ती। [अस्था-
रिभिस्तुल्यतां दधते । अत्र पयोभृतामुपमानानामुपमेयभावोतः
प्रतीपालङ्कारः, तेषामासारसम्बन्धेऽपि सम्भावनया तदसम्बन्धोक्तः
अतिशयोक्तिभेदश्चेति सकरः ॥ ६१ ॥

·शिशुपालबध मलिनं रणरेणुभिर्मुहु- द्विषतां क्षालितमङ्गनाऽश्रुभिः । नृपमौलिमरीचिवर्गाकैः खलु यस्याङ्गियुगं विलिप्यते ॥ ६२ ॥ समराय निकामकर्कशं क्षणमाकृष्टमुपैति यस्य च । धनुषा सममाशु विहिषां कुलमाशङ्कितमङ्गमानतिम् ॥ ६३ ॥ मलिनमित्यादि । - [ मुहुः] असकत, [रणरेणुभिमलिनम् ], अत एव [हिषतामङ्गनाऽश्रुभिः क्षालितम् ] ; नाइत्वाऽसैन् रणा- निवर्तिन इति भावः । [ यस्य, अङ्घि युगं] चरणयुगलम् । अथ [प- मोलिमरीचिवर्णकैः] रेणुक्षालितानां नृपाणां प्रणतानां राज्ञां, मोलिमरौचयो मुकुटमणिरश्मयस्तैव वर्गकैविलेपनैः, चन्दनैरित्यर्थः । 'चन्दनं चापि वर्णकम्' इति विश्वः। [विलिप्यत] विशेष्यते, (खलु] । अत्राङ्घि युगस्य विशेषणमहिना मातानुलिप्तपुरुषसाम्य- प्रतीत: समासोक्तिः * ॥ ६२ ॥ समरायेति ।-[च] किच्चेति चार्थः । निकामककै शम्] अतिकठिन, दुर्द्धर्षमित्यर्थः। [ समराय ] सम्प्रहाराय, [ आकष्टम् ] आइतमाव- जितञ्च, [क्षणम्, आशशितभङ्ग] मनसोत्प्रेक्षितखपराजयम्; अन्यत्र,- अतिकर्षणात् सम्भावितदलनं, [ यस्य विहिषां कुलम् आशु धनुषा * पत्र मौलिमरीचिषु वर्णकतादात्मप्राध्यासात् निरङ्गं रूपकम्, अपि च पडि युगस्य वर्ण कयोगासम्बन्वेऽपि सम्भावनया तत्सम्बन्धीतो: असम्बन्ध सम्बन्धकपाऽति- शयोक्तिश्चेति सङ्करः ।

·षोड़शः सर्गः। ८२३ तुहिनांशममुं मुहज्जनाः कलयन्त्युषाकरं विरोधिनः । कृतिभिः कृतटिविसमाः सजमके भुजगं यथाऽपरे ॥ ६४ ॥ दधतोऽमुलभचयाऽऽगमा- स्तनुमकान्तरताममानुषीम् । भुवि सम्प्रति न प्रतिष्ठिताः सदृशा यस्य सुरैररातयः ॥ ६५ ॥ समम्, आनतिं] नम्रताम, [ उपैति । अत्र धनुनमनकार्यस्य विष- बमनस्य तत्महभावोत: कार्य कारण योः पौर्वापर्यविपर्ययनिमित्तरूपा- तिशयोक्तिमृला सहोक्तिरलङ्कारः ॥ ६३ ॥ तुहिनति ।-[ अमम् ] एवंविधं चैदा, [ मुहज्जनाः, तुहिनांशु कल- यन्ति ] आलादकत्वात् चन्द्रं मन्यन्ते। [विरोधिनः, उशाकरं ] तपनं, कलयन्ति । एकस्थानकप्रतीतिमुपमिमौत, कतिभिरिति ।-[ कतिभिः] कुशलरेन्द्रजालिकादिभिः, [ कृतष्टिविभ्रमाः ] जनितदृष्टिविपर्ययाः, [ एके ] नराः, [ यथा, सजं] माला, कलयन्ति, [ अपरे] तु [भुजगं] कलयन्ति ; एकमेव रज्ज्वादिकमिति शेषः। उपमाऽलङ्कारः । स चैकस्य निमित्तवशाग्रहीतनेदन्ताऽदस्ताऽनेकधोनिखनात्मकेनोल्लेखेन सौर्यते ॥8॥ दधत इति ।- [असुलभक्षयागमाः ] दुर्लभग्रहप्राप्तयः ; अन्यत्र, अमरत्वात् दुर्लभनाशयोगाः। 'निलयापचयो क्षयो' इत्यमरः । [एकान्तरतां ] भयादिजनस्थाने निरताम्, [ अमानुषों ] काय॑मालि- न्यादिना पिशाचादिवत् प्रतीयमानाम् ; अन्यत्र,- एकान्तरतां - ।

·६२४ शिशुपालवी अतिविस्मयनौयकर्मणो नृपतेर्यस्य विरोधि किञ्चन । यदमुक्तनयो नबत्यसा- वहितानां कुलमक्षयं क्षयम् ॥ ६६ ॥ चलितोहकबन्धसम्पदो मकरव्यहनिमावर्त्मनः । नियतसुरता, नित्यभोगामिति यावत्, अमानुषों दिव्यां, [तनू, दधतः] दधानाः, [ भुवि, सम्प्रति ] ; वचन, [ न प्रतिष्ठिताः] राज्यभ्रंशात् कापि स्थितिमप्राप्ताः ; अन्यत्र च- भुवं न स्पृशन्तीत्यर्थः । देवत्वात्। [यस्य अरातयः सुरैः सदृशाः ] । अत्राप्यमुमिति पूर्वेण सम्बन्धः। निष्टविशे- षणेयमुपमा। नंष एवेत्यन्ये ॥६५॥ अतीति ।- अतिविस्मयनीयकर्मणः ] अत्यन्तविस्मितपौरुषस्य स्मयतरनोयरप्रत्ययः। [यस्य, नृपतः । चैद्यस्य, [विरोधि ] चेष्टितं हषिरूपं, [ किञ्च न ] न किञ्चिदस्तीत्यर्थः । [यत् ] यस्मात्, [ अमुक्त- नयः ] अत्यक्तनौतिमार्गः, [ असो, अक्षयम् ] अविनाशि, पूर्व केनापि क्षयं न नौतमित्यर्थः। [ अहितानां कुलं ] शत्रुजातं, [ क्षयं] नाशं, नयति ] ; नीतिपोरुषान्यां द्विषनिर्मूलयितुरस्य का विरोधिवार्ता ? इति भावः । अक्षयमपि क्षयं नयतीति विरोधस्य नेतृभेदेन परिहारा. विरोधाऽऽभामोऽलङ्गारः ॥ ६ ॥ चलितेति ।-[ असौ ] चैद्यः, [चलितोचकबन्धसम्पदः ] पलिताः प्रवृत्ता, ऊर्दा उत्थिताः, कबन्धसम्पदः शिरोहीनकलेवरसम्पद एवं ] * पूर्वाई प्रति पराईवाक्यायम्य हेतुतयोपन्यासात् वाक्यार्थ हेतु कं काव्य लिङ्ग- मलद्वारयति सङ्करः।

·८२५
॥
षोड़शः सर्गः।
अतरत् खभुजौजसा मुहु-
महतः सङ्गरसागरानसौ ॥ ६७ ॥
न चिकौर्षति यः स्मयोडतो
नृपतिस्तचरगोपगं शिरः ।
चरणं कुरुत गतस्मयः
स्वमसावि तदीयमूईनि ॥ ६८ ॥
भावः।
कबन्धसम्पद उदकसमृद्दयो येषु तान् । श्लिष्टरूपकम् । 'कबन्धं
सलिले प्रोतमपमूई कलेवर' इति वैजयन्ती।
[ मकरव्यहनिरुद्ध-
वमनः ] मकरव्यूहाः मकराकारसैन्यविन्यासाः, त एव मकरव्यहा
इति श्लिष्टरूपकम् । 'व्यूही समूहविन्यासी' इति वैजयन्ती। तैः
निरुवमनो निरु प्रवेशमार्गान् ; अत एव [ महतः ] दुस्तरान्,
[ सङ्गरसागरान् ] समरसमुद्रान्, [ बभुजोजसा] निजभुजबननैव,
[ मुहुः] असत्, [ अतरत् ]। भुजेनावितरणमदृष्टचरमत्यद्भुतमिति
अत्र कबन्धा एव कबन्धाः मकरव्यूहा एव कच्छपादिव्यूहा
इति श्लिष्टरू पकस्य मङ्गरेपु सागररूपण हेतुत्वात् केवल श्लिष्टपरम्परित-
रूपकम् ॥ ६॥
नति ।-स्मयोहत: ] गण दुविनीतः, [ नृपतिः, शिरः ] निजी-
त्तमाङ्ग, तस्य
शिशुपालस्य चरणमुपगच्छतौति [ तच्चरणोपगं ]
तत्यादगतं, [ यः, न चिकोर्षति ] कत्तुं नेच्छति, [तदीयमूईनि ]
तदीये तस्य नपतः सम्बन्धिनि मूईनि, [ गतस्मयः ] विगर्वः, [ असो]
शिशुपालः, [ एव खं चरणं, कुरुते ] निधत्त इत्यर्थः। अनम्रान् सद्यो
नमयति नम्रानवतीति तात्पर्य्यम् ॥ ६८ ॥

·८२६ शिशपालबधे खभुजयकवलाऽऽयुध- श्चतुरङ्गामपहाय वाहिनीम् । बहुशः सह शक्रदन्तिना स चतुर्दन्तमगच्छदाहवम् ॥ ६६ ॥ अविचालितचारुचक्रयो- रनुरागादुपगूढ़यो: श्रिया। युवयोरिदमेव भिद्यते यदुपेन्द्रस्त्वमतीन्द्र एव सः ॥ ७० ॥ खेति ।-स.] चैद्यः ; चत्वार्यङ्गानि हस्त्यादीनि यस्यास्तां [चतुरङ्गां, बाहिनौं] सेनाम्, [अपहाय, स्वभुजदयकेवलाऽऽयुधः] खभुजदयं केवल मेकमायुधं यस्य सः सन्, [शक्रदन्तिना] ऐगवर्तन, [सह); चत्वारी दन्ता यस्मिन् तं [ चतुर्दन्तम्, आहवं ] रणं, [ बहुशोऽगच्छत् ], चतुर्दन्तेन शक्रन्तिना दोईयेन योद्धं चैद्यं विना कोऽन्यः शक्तः ? इति भावः । दन्तिनोराहवश्चतुदन्त इत्युक्तं, न तु मनुष्यदन्तिनोरिति विरोधः। स च शक्रदन्तिनति परिहतः, तस्य चतुर्दन्तत्वादिति विरोधाऽऽभासः ॥ ६ ॥ अविचालितति ।-[ अविचालितचारुचक्रयोः ] अविचालितं पर- रप-सितम्, अत एव चारु शाभनं, चक्र सुदर्शनं राष्ट्रश्च ययोस्तयोः । 'चक्रं गष्ट्ररथाङ्गयोः' इति विश्वः । । श्रिया ] कमलया सम्पदा च, [ अनुरागात्, उपगूढ़योः] आश्लिष्टयोः, [युवयोः] तव तस्य च । “त्यदा- दौनि सनित्यम्” (१।७२ पा० ) इत्येकशेषः । [इदमेव, भिद्यते ] विशेष्यते । कमकर्तरि लट् । किं तत् ? इत्यत्राऽऽह। [यत् त्वम्] ; इन्द्र- मुपगतः [ उपेन्द्रः ] इन्द्रानुजः ; तदनुचर इति यावत् । [सः] तु इन्द्र- मतिक्रान्तः [अतीन्द्रः] इन्द्रविजयौति यावत्, [एव । इदमेव भिदाते इति ·षोड़शः सर्गः। भृतभूतिरहोनभोगभाग- विजितानेकपुरोऽपि विदिषाम् । रुचिमिन्दुदले करोत्यजः परिपूर्णन्दुरुचिमहीपतिः ॥ ७१ ॥ नयति द्रुतमुद्धतिश्रितः प्रसभं भङ्गमभङ्गरोदयः । सम्बन्धः ; इन्द्रकिरेन्द्र जयिनोः का साम्यकथा ? इति भावः। अत्रोप- मानात् कृष्णादपमेयस्य चैद्यस्याधिक्याझेदप्राधान्यसाधम्र्योक्तव्यतिरेका- लङ्कारः ॥ ७० ॥ किञ्च, त्वत्तोऽप्यधिको राजा, इत्यवाच्योऽयमधः, यदौश्वगदप्यधिक इत्याइ, भृतेति ।-भृता भूतिभस्म सम्पच्च येन सः [भृतभूति: ]। 'भूतिभस्मनि सम्पदि' अहौनां भोगिनामिनी- ऽहोनः शेषः तस्य भोगं कायं भजतीति [ अहोनभोगभाक् ] शेषभूषण इत्यर्थः; अन्यत्र, अहौनमन्यनं भोगं सुखानुभवं भजतीति अहौन- भोगभाक्। 'भोगः सुखे स्वादिभृतावहेश्च फणकाययोः' इत्यमरः । [विद्विषां विजितानेकपुरः विजितानेकविहिदपुर इत्यर्थः ; एकल,- त्रिपुरविजयात्, अन्यत्र,-शत्रुनगरविजयाच्चेति भावः । सापेक्षत्वेऽपि गमकत्वात् समासः । एवम्भत: [ अपि, अजः ] हरः । 'अजा विष्णुहर- छागाः' इत्यमरः । [इन्दुदले] चन्द्रखण्डे विषये, [रुचिम् अभिलाषं, [करोति] ; इन्दुदले या रुचि: शोभा तां करोति दधातौति चार्थः । सामान्यशब्देन विशेषलक्षणा। [महीपतिः] तु ; परिपूर्णेन्दो रुचिरिव कचिः शोभा यस्य सः, तस्मिन् रुचिरभिलाषो यस्येति च [ परिपूर्णेन्दु- रूचिः] । 'रुचिर्मयूखे शोभायामभिषङ्गाभिलाषयोः' इति विश्वः । हरः खण्डेन्टुरुचिः, राजा पूर्णेन्दुरुचिरिति व्यतिरेकः । स च रुच्योर- भेदाशयादिति श्लेषमूलाभेदातिशयोक्त्या सङ्कीर्णः ॥ ७१ ।। इत्यमरः। प्रत्र

·८२८
शिशुपालबधे
गमयत्यवनौतलस्फुर-
हुजशाख भृशमन्यमुन्नतिम् ॥ ७२ ॥
अधिगम्य च रन्धमन्तरा
जनयन्मण्डलभेदमन्यतः ।
खनति चतसंहति क्षणा-
दपि मूलानि महान्ति कस्यचित् ॥ ७३ ॥
..
अथ कलापकमाह, नयतीति ।-य: तटद्रुमैः सरितामुदकस्य
पूर इव भूभृतां गणैः कोड़तोति चतुर्थे वक्ष्यति , तत् क्रीडाप्रकार
लिभिवर्णयति ।-[ अभङ्गुरोदयः ] स्थिरदिः, यः [ उद्दतिश्रितः ]
औद्धत्यभाजः, अनम्रानिति यावत् । श्यते: विप् । पान् दुमांश्चेत्यर्थः,
[ द्रुतं] शीघ्र, [प्रसभं ] प्रमह्य, [भङ्गं नयति अवनौतल-
स्फुरगुजशाखम् ] अवनौतने स्फरन्त्यो भुजो शाखे इव भुजशाखे यस्य
तं, भुजो प्रसार्य प्रणिपतितमित्यर्थः ; [ अन्यं ] टपं द्रुमञ्च वेतमादिकं,
[ भृशमुन्नतिं गमयति ] ॥ ७२ ॥
अधिगभ्यति। [च] किञ्चेति त्रायः । [ अन्तरा] मण्डलमथे आल-
वालमध्ये च, [ रन्धम् ] अवकाशं शुषिरं च, [अधिगम्य । अन्यतः,
मण्डलभेदं ] मण्डलस्य अमात्यादिचक्रम्य, भेदम् उपजापं, [ जनयन् ] ;
अन्यत्र,-मण्डलभेदं मण्डलस्य आधारदेशस्य, भेदं विदारणं, जनयन्
कुर्वन्नित्यर्थः । चतसंहति क्षता संहतिरेकमत्यं, मूलानामाश्लेषश्च यस्मिन्
कर्मणि तत् यथा तथा, [क्षणात्, कस्यचित्] राज्ञ: दुमस्थ च, [ महान्ति
मूलानि ] मुख्यान् जनान, [अपि खनति तापयति; अन्यत्र,-महान्ति
मृलानि, अद्रीन, अपि, खनति अवदारयति ॥ ७३ ॥

·षोड़श: सर्गः । ८२८ घनपत्रभृतोऽनुगामिन स्तरसाऽऽकृष्य कराति कश्चन । दृढ़मप्यपरं प्रतिष्ठितं प्रतिकूल नितरां निरस्यति ॥ ७४ ॥ दूवोदकस्य यः सरितां प्रावृषिजस्तटटुमैः । क्वचनापि महानखण्डित- प्रसरः क्रोडति भूभृतां गौः ॥ ७५ ॥ दूति पूर कलापकम घनति ।-घनानि सान्द्राणि, पत्राणि वाहनानि पनि च, बिभ्रतीति [ घनपत्रभृतः, कांचन] नृपान् द्रुमांश्च, [तरमा ] बलेन वैगन च। 'तरमी बलरहप्ती' इति विश्वः । [ आक्रष्य, अनुगामिनः] अनुचगन्, [ करोति ; दृढ़ ] यथा तथा, [ प्रतिष्ठितं ] प्रतिष्ठा गतम्, [ अपि, प्रतिकूलं ] प्रातिकून्यभाजम्, [ अपरं ] नृपं दुमच्च, [नितरां, निरस्यति उत्पान्यान्यतः क्षिपति ; द्रुमपक्ष,-प्रतिकूलं कूले, निम्म्यति चिपतौति चाधेः ॥ ७४ ॥ इतीति ।-इति] इन्चं, किचनापि अखण्डितप्रसरः] सर्वत्राखण्डित- प्रवृत्तिरित्यर्थः, [महान्, यः ] शिशुपालः ; प्राषि जातः [प्राव- षिजः ] । “मप्तम्यां अनेड:" (३।२।७ पा० ) इति डप्रत्ययः । "प्रावटशरत्कालदिवां जे" ( ६।३।१५ पा० ) इत्यलुक्। “प्राषिक:” इति पाठे,-तत्र जातः इत्यय "प्रावषष्ठप” (४।३।२६ पा.) इति ठप् प्रत्ययः, "ठस्येक" ( ७३५० पा.) इतौकादेशः । [ सरितामुदकस्य पूरस्तटद्रुमैरिव, भूभृतां ] राज्ञां, [गणैः ] साधनैः, शि-७० ·८३० शिशुपालबधे अलघूपलपतिशालिनौः परितो रुवनिरन्तराम्बराः । अधिरूढ़नितम्बभूमयो न विमुञ्चन्ति चिराय मेखलाः ॥ ७६ ॥ कटकानि भजन्ति चारुभि- नवमुक्ताफलभूषणैर्भुजैः। [ क्रीड़ति । 'महतः कुकुरा-' इत्यागामिश्लोके म 'महीपतिः' इत्यनेनास्य सम्बन्धः * ॥ ७५॥ अथ विशेषकमाइ, अलपित्यादि।-यस्यारिस्खियः सम्पद्यनुभूत- मापद्यप्यनुभवन्तीति वक्ष्यति, तत्प्रकारमेवाऽऽह ।- [ अधिरूढ़नितम्ब- भूमयः ] उन्नतश्राणिभागाः, [ अलघूपलपङ्क्तिशालिनीः ] अलघुभिः उपलानां मणौनां पाषाणानाञ्च, पक्तिभिः शालन्त इति तछा- लिनीः। 'उपलो मणि-पाषाणो' इति विश्वः । [परितः, रुइनिर- न्तराम्बराः] रुदमावतं, निरन्तरं सान्द्रं सनिहितच, अम्बरं वस्त्रमाकाशच्च याभिस्ताः, अधिरूढ़नितम्बभूमोः आक्रान्तोणिभागा: प्राप्त कटकाश्चेति विभक्तिविपरिणामः । [ मेखला: ] रशनाः पर्वतमध्यभूमोश्च, [ चिराय न विमुञ्चन्ति । अत्र सम्पदादिविषयत्वेनाभयेषामपि मेखलादौनां वयत्वेन प्रकतत्वात् केवलप्रकतगोचरः श्लेषः ॥ ७६ ॥ कटकानौति । –किञ्च [ नवमुक्ताफलभूषणैः ] नवमुक्ताफलानि , * पव यच्छब्दवाच्यस्य चैद्यस्य उदक पूरण साई, तथा उपमानभूतः तटमें: मह उपमयभूतानां भूभृतां गणानामवैध मासाम्य प्रतीत: पूर्वो के न च मोकवर्यण भगमवन-मूलखननादिरूपसामान्यधम्मस्य वेष महिना विशिष्याभिधानान औपम्यवाच- कादेव वाच्यत्वात् श्रेयानुप्राणितयं पूर्णोपमाउल कारः ।

·षोडशः सर्गः। ८३९ नियतं दधतेच चित्र- रवियोगं पृथुगण्डशैलतः ॥ ७७ ॥ इति यम्य ससम्पदः पुरा यदवापुवनेष्वरिस्त्रियः । स्फुटमेव समस्तमापदा तदिदानीमवनौध्रमूईमु ॥ ७८ ॥ विशेषकम् । नूतनमौक्तिकानि, भूषणानि येषां तैः, [ चारुभिः भुजैः, कटकानि ] वलयानि, भजन्ति ] ; अन्यत्र, नवमुक्ताफलभूषणैः नवमुक्तानि अचिरत्यक्तानि, अतः अफलानि वधव्यानिष्फलानि, भूषणानि आभर- गानि येस्तैः, भुजैः उपलक्षिताः, कटकानि तटानि, भजन्ति। [च] किञ्चेति चार्थः । [ पृथु गण्डशैलतः ] पृथुगण्डस्थलेषु, [चित्रकैः) पत्ररच- नाभिः, नियतम्, अवियोग] सम्पर्क, [दधते; अन्यत्र,-पृथुगण्डशैलतः च्युतस्थूलोपत्लेषु, चित्रकः मृगविशेषैः, नियतम् अवियोग मह वासं, दधते । अत्रापि प्रकृतगोचर: श्लेष: * ॥ ७७ ॥ इतीति। - यस्यारिस्त्रियः, पुग] पूर्व, [ससम्पदः मौकाः, [ भव- नेषु] सदनेषु, [ यदवायुः] मेखलादिकमनुबभूवुः; [समस्तम्] अशेषं, [ तदिदानीमापदा, अवनौप्रमूईमु ] शैलश्टङ्गेषु, [ इति ] इत्थं, [ स्फुटमेव अवापुः। न ह्यम्य वैरिणां जीविताऽऽशेति भावः । अत्रापि यदर्थस्योत्तरश्लोकेनान्वयः + ॥ ७८ ॥ अत्र चित्रमृगशिर्षः सह वासासम्बन्धपि सम्भावनया परिस्त्रीणां तत्सम्बन्ध कथनादतिशयोक्तिमूल कश्लेषानुप्राणित: स होत्यलङ्कारः । + अद्यारिस्त्रीण शनशिवरघु तत्तदग्रहीचितद्रव्य सम्भारप्राप्तरसम्बन्धऽपि सम्भावनया तन्नाभसम्बन्ध कथनात् असम्बन्ध सम्बन्ध रूपातिशयोक्त्यलङ्कारः ।

·८३२ शिशुपालबधे महतः कुकुराधकद्रुमा- नतिमात्रं दववद्दहन्नपि । अतिचिवमिदं महीपति- यंदकृष्णामवनौं करिष्यति ॥ ७६ ॥ परितः प्रमिताक्षराऽपि सर्व विषयं प्राप्तवतो गता प्रतिष्ठाम् । न खलु प्रतिहन्यते कुतश्चित् परिभाषेव गरीयसी यदाजा ॥ ८० ॥ महत इति ।-यत्तदोनित्यसम्बन्धात् । सः [ महीपतिः, महतः] अधिकान्, [ कुकुरान्धकदुमान् ] कुकुराश्चान्धकाश यादवभेदाः, तानव मान्[ अतिमात्रं, दववत् ] दवाग्निवत्। 'दवदावो वनारण्यवहौ' इत्यमरः । [ दहनपि अवनीम्, अरुणाम् ] अश्यामां, करिष्यति], इति [यत्, इदम्, अतिचित्रं ] विरुइमित्यर्थः ; कृष्णरहितामिन्यविरोधः, अत एव विरोधाऽऽभासोऽलङ्गारः; कुकुगन्धकैः सह कृशां हनिध्यतौति श्लेषार्थः ॥ ७॥ अथ युग्मेनाऽऽह, परित इति । -प्रमिताक्षराऽपि, प्रकर्षण मिता- चराऽपि ; एकब,-मितभाषित चात्, अन्यत्र तु,-जुलत्वाचाल्पाक्षरा- ऽपि, [सवं, विषयं ] राष्ट्रकाव्यं देश च, [ परितः, प्राप्तवती ] व्याप्तवतो, सर्वत्र प्रवृत्तेत्ययः । [ प्रतिठां] प्रामाण्यं स्थितिव, [गता, गरोयसौ ) भूयिष्ठार्था, [यदाज्ञा] यस्य राज्ञः शासनं, [ परिभाषा ] अनियमनिवा- रको न्यायविशेषः, सा [इव, कुतश्चित्] कुत्रापि, [न प्रतिहन्यते खलु ] न बाध्यत हि। परिभाषा ह्ये कदशी स्थिता सवशास्त्रमभिज्वलयति इति भाष्यकार:। “दुको गुणडौ” (१।१।३ पा० ) इत्यादिका ·षोड़शः सर्गः। यामूढ़वानूढ़वराहमूर्ति- मुहर्तमादौ पुरुषः पुराणः । तेनोह्यते साम्प्रतमक्षतेव क्षतारिणा सम्यगसौ पुनर्भूः ॥ ८१ ॥ परिभाषा; "सिचि सद्धिः-" (७।२।१ पा०) इत्यादिविषयः । उपमा- ऽलङ्कारः । * औपच्छन्दसिक वृत्तम् ॥ ८ ॥ यामिति ।-[ यां] भुवम्, [ आदौ ] पूर्व, [ पुराण: पुरुषः ] विष्णु:, [ ऊढ़वराहमूर्तिः ] धृतवराहशरीरः, स च न तु खरूपे- णेति भावः; [ मुहत ] क्षणमात्रम्, [ ऊढ़वान् ] धृतवान् ; [क्षता- रिणा] संहृतसकलविपक्षण, [ पुनः, तैन] राज्ञा, अविकते- नति भावः ; [ अक्षतैव ] विपन्नेरनुपद्रतैव, [ असो भूः, साम्प्रतम्] अद्यापि, न तु मुदतमिति भावः ; [ सम्यक् ] यथाशास्त्रम्, [ उद्यते ] धार्यते । वहः कर्मण लट् । “वचिखपि-" (६।१।१५ पा.) इत्यादिना सम्प्रसारणम्। अत्र राज्ञो विष्णोराधिक्य कथनाातिरेकः । ध्वनिः, कश्चिदृतः, स चोढ़वराहमूर्तिः यामविकतामादो प्रथमं मुहर्त- मूढ़वान् परिणौतवानिति, अत एव अक्षता पूर्वेण अक्षतयोनिका; अत एवासी भूर्वोढ़ः क्षतारिणा शोर्यादिगुणाढ्यनेत्यर्थः । तेन केनचियूना साम्प्रतं पुनरुह्यत पुनः परिणीयते ;-'सा चेदक्षतयोनिः स्थात् पुनः संस्कारमहति' इति स्मरणादिति भावः । ‘सा पुनर्भूरुच्यते' इति योज्यम् । 'पुनर्भूदिधिषरूढ़ा विस्तस्था दिधिषुः पतिः' इत्यमरः । अत्राभिधायाः प्रकृतार्थ एव नियन्त्रणादप्रकतार्थप्रतीतर्ध्वनिरेव ॥८१ ॥ अत्र पत्र लिष्टविगषणमहिमा शास्त्रकारीयसतविशेषरुपया परिभाषया साई द्या दशस्यावैधयं साम्ब प्रतीते: शेषानुप्राणितेय मुपमाऽलङ्कारः ।

·शिशुपालबधे भूयांसः क्वचिदपि काममवलन्त- स्तुगत्वं दधति च यद्यपि हयेऽपि कल्लोलाः सलिलनिधेरवाप्य पार शीय॑न्ते न गुणमहोर्मयस्तदीयाः ॥ ८२ ॥ लोकाऽऽलोकव्याहतं धर्मरश्मे: शालौनं वा धाम नालं प्रसर्तुम् । लोकस्याग्रे पश्यतो धृष्टमाशु क्रामत्युच्चैर्भूभृतो यस्य तेजः ॥ ८३ ॥ B भूयांस इति ।- हयेऽपि] समुद्रर्मियी गुणोमयश्चेति हितया अप्यमय इति। स्तियप् तस्य “दिविम्याम्-" ( ५२।४३ पा० ) इत्य- नेन अयजादेशः, "प्रथमचरम (१।१।३३ पा० ) इत्यादिना सि विभाषया सर्वनामसंज्ञा। भूयांस: ] बहुतराः, [क्वचिदपि, अस्वलन्तः] अप्रतिहतप्रसरा इत्ययः [ कामं तुङ्गत्वञ्च, दधति यद्यपि ] दधत्येव । 'यद्यपौत्यवधारणे' इति केशवः । तथाऽपौति शेषः। [ सलिलनिधः ] समुद्रस्य, [ कलोलाः] महोर्मयः । 'अघोर्मिषु। महत्मूलीलकलोलो' इत्यमरः । [ पारं] तोरम्, [ अवाप्य, शोर्यन्ते ] विलोयन्ते। शोर्यंत- देवादिकात् कर्तरि लट्। [तदौया गुणमहोमयः] तु पारमवाप्य [न शौय्यन्ती अत्र गुणमहोhणां भूयस्त्वादिति साधर्म्यण गुरुत्वेन समुद्र- स्याधिक्यायातिरकः ; अनन राज्ञोऽपि समुद्राधिक्यं व्यज्यते । प्रहर्षिणी वृत्तम् ॥२॥ अथ युग्मेनाइ, लोकाऽऽलोकेत्यादि।-लोकाऽऽलोकव्याइतं] लोक्यत पालोक्यत च पाश्र्वान्तरणेति लोकाऽऽलोकः। 'लोकाऽऽलोकश्चक- वालः' इत्यमरः । विशेषणसमासः । तेन व्याहतं निरुडप्रसार, लोकस्या- ·- षोड़शः सर्गः। ८३५ विच्छित्ति वचन्दनेन वपुषो भिवोऽधरोऽलतकै रच्छाच्छे पतिताञ्जने च नयने श्रोण्योऽलसन्मेखलाः । प्राप्तो मौतिकहारमुबतकुचाऽऽभोगस्तदोयदिषा- मित्थं नित्यविभूषणा युवतयः सम्पन्न चापत्खपि ॥ ८४ ॥ ऽऽलोकेन चक्षुःप्रकाशन, व्याहतमित्यपि स्फुरति ; अत एव [ शालौनम् ] अधष्टं, लज्जया भग्नधा_मित्यर्थः । “शालौनकोपौने अष्टाकार्ययोः" (५।२।२० पा०) इति निपातः । [वा] इवाथै वा शब्द:, तबदुत्प्रेक्षा। [धर्मरश्मः, धाम ] तेजः, [ पश्यतो लोकस्याग्रे उच्चैः, भूभृतः ] पर्वतान् राज्ञश्च, [ प्रसत्तुं] व्याप्तुं, [ नालं ] न समर्थम् । लोकाऽऽलोकव्याप्तस्य लोकाग्रे सञ्चरत्वादित्यर्थः। [यस्य ] राज्ञस्तु, [तेजः ] पश्यतो लोकस्य, अग्रे अग्रत एव, [पृष्टं ] केनापि अव्याहतत्वात् प्रगल्भं सत्, उच्चैः, भूभृतः राज्ञः पर्वतांश्च, [आशु, क्राति] व्याप्नोति । अत्राप्रतिहत- प्रतापत्वेन राज्ञः सूर्यादाधिक्यात् व्यतिरंकः; स च इयोर्लोकाऽऽलो- कयोदयानां भूभृताम् अभेदाध्यवसायात् श्लेषमूलातिशयोक्त्युत्थापितया शालौनत्वोत्प्रेक्षया सोय॑ते । शालिनी वृत्तमेतत् ॥ ८३ ॥ विच्छित्तिरिति ।-[वपुषो नवचन्दनन, विच्छित्तिः ] वियोगः, आपदि इति भावः ; अन्यत्र-चन्दनाऽऽलेपनमिति यावत्, [ अधरः] अधरोष्ठः, [ अलक्तकैः] लाक्षारागः, [भिन्नः] वियुक्तः ; अन्यत्र, ----युक्तः । [नयन च, पतिताञ्जने गलितकज्जले ; अत एव अच्छाच्छे] अच्छप्रकारे। “प्रकारे गुणवचनस्य” (८।१।१२ पा०) इति विर्भावः । “कर्मधारयवत्- (८१११ पा० ) इति सुपो लुक् । अन्चत्र,- अच्छाछ नयने, पतिता- अने प्राप्ताञ्जने; [ोण्यः ] नितम्बाः; लसन्मेखला न भवन्तीति [अलसन्मेखलाः ] निर्मेखला इत्यर्थः; अन्यत्र,-लसन्मेखला इति पदच्छेदः । [उनतकुचाऽऽभोगः ] उनतः कुचाऽऽभोगः कुचविस्तारः, [ मौक्तिकहारं] मोक्तिकानां हारं हरणं, [प्राप्तः] ; अन्यत्र,-मुक्तादाम प्राप्तः । [ इत्थम् ] उक्तरीत्या, [ तदीयहिषां युवतयः सम्पत्सु चापत्वपि ” ·शिशपालबधे विनिहत्य भवन्तमूर्जितश्री- युधि सद्यः शिशुपालतां यथार्थाम् । रुदतां भवदङ्गनागणानां करुणान्तःकरणः करिष्यतेऽसौ ॥८५ ॥ इति श्रीमाघकते शिशपालबधे महाकाव्ये षोड़शः सर्गः ॥ १६॥ नित्यविभूषणाः]। अत्राऽऽपत्सम्पदोः प्रकताप्रकतयोः युवतिविशेषण- द्वारा वर्णनात् श्लेषः । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् । लक्षणमुक्तम् ॥ ८४ ॥ सत्यमौदृशस्ते राजा, ततः किम् ? इत्याशङ्गा तर्हि तत्त्वमाकर्णये- व्याह, विनिहत्येति ।-[ अर्जितश्रीः ] अधिकैश्वर्यः, [ असो) राजा, [युधि भवन्तं सद्यः, विनिहत्य हत्चा, [रुदतां ] क्रन्दतां, [ भवदङ्गना- गणानां, करुणान्तःकरण: कपाऽऽविष्टचित्तः सन्, [शिशुपालतां यथाथां करिष्यत ] * अङ्गनागणान् प्रति तच्छिशुपालनेन निजां शिशुपालसंज्ञा- मन्वयां करिष्यतीत्यर्थः । अत्र रोदनकरुणापदार्थयोर्विशेषणगत्या क्रमात् करुणाशिशुपालनहेतुकत्वात् काव्यलिङ्गयोः सङ्करः। ओप- छन्दसिक वृत्तम् ॥ ८५ ॥ इति श्रीमहामहोपाध्यायकोलाचलमलिनाथसूरिविरचित माघकाव्यव्याख्यान सर्वपाख्ये षोड़शः सर्गः ॥१६॥ * करिष्यते इत्यस्य “विभाषीपचंदन प्रतीयमाने" ( १।३।७७ पा: ) इति सूत्रण क्रियाफलस्य कर्तृगामित्वादेवात्मनेपदं प्रयुक्तमित्यवधेयम् ।

·सप्तदशः सर्ग: -(०.०.)- इतौरिते वचसि वचखिनाऽमुना युगक्षयक्षुभितममहरोयसि । प्रचुक्षुभ सपदि तदम्बुराशिना समं महाप्रलय समुदातं सदः ॥ १ ॥ सरागया सूतघनधर्मतोयया कराऽऽहतिध्वनितपृथमपौठया । मुहुर्मुहुर्दशनविखण्डितोष्ठया- मषा नृपाः प्रियतमयेव भेजिरे ॥ २ ॥ इतोति । - [इति इत्यम्, [ अमुना, वचस्विना ] वाग्मिना । “मन- स्विना” इति पाठ,-मनविना धोरण, दूतन इति शेषः, [ युगक्षय- क्षुभितमरुङगैयसि] युगक्षये कल्पान्ते, क्षुभित उद्दतः, मरुत्तद्दहरोयसि, वचसि ईरित] मति, [तदम्बराशिना] युगक्षय ईना, [ समं ] तुल्यं यथा तथा, [सद: ] हरेरास्थानं, [ महाप्रलयसमुद्यतं] महाप्रलये सर्वसंहारे, समुद्यतम् उदयुक्तं सत्, [ सपदि, प्रचुक्षभे ] प्रचुकोप । कल्पोइतमहामारुतेन महार्णव इव तहचनेन तत् सदः क्षुभितमासी- दित्यर्थः । उपमा। रुचिरा वृत्तम् ;-'चतुग्रहैग्हि रुचिरा अभस्जगाः' इति लक्षणात् ॥ १ ॥ अथाष्टादशभिः सभाक्षोभं वर्णयति, सरागयेत्यादि।-नृपाः ] राजानः ; सह रागेण पाटलिमा अनुरागेण च [ सरागया] । “तेन ·८३८ शिशुपालबधे अलक्ष्यत क्षणदलिताङ्गद गदे करोदरप्रहितनिजांसधामनि। समुल्लसच्छ कलितपाटलोपले: स्फुलिङ्गवान् स्फुटमिव कोपपावकः ॥ ३ ॥ अवनया बदहसदुच्चकैर्बलः समुल्लसद्दशनमयूखमण्डलः । रुषाऽमणीकृतमपि तेन तत्क्षणं निजं वपुः पुनरनयनिजां सचिम् ॥ ४ ॥ महेति तुल्ययोगे" ( रा२८ पा० ) इति बहुव्रीहिः। [ सूतधनधर्म- तोयया] स्रुतं धनं सान्द्रं, धर्मतोयं खेदोदकं यस्यां सा तया, [ करा- हतिध्वनितपृथूरुपीठया ] कराऽऽहत्या पाणितलाऽऽस्कालनन, ध्वनितं पृधु महत्, अरु: पौठमिव ऊरुपीठं यस्यां तया, [मुहुर्मुहुः, दशनविखण्डि- तोष्ठया दन्तदष्टाधरया, [रुषा प्रियतमयेव भेजिरे, आविष्ठोऽनाविष्टश्च रौद्रस्थायौ क्रोधः प्रादुर्भूत इत्यर्थः । उपमाऽलङ्कारः॥२॥ अथ सप्तदशभिः राज्ञां क्रोधानुभावानाह, अलक्ष्यतेत्यादि ।-- [ करोदरहितनिजांसधामनि] करोदरप्रहितं पाणितलाऽऽस्फालितं, निजमंसधाम स्वांसप्रदेशा येन तस्मिन्, अत एव क्षणदलिताङ्गदे ] क्षणात् दलिताङ्गदे भग्नकेयूरे, [गदे ] गदाख्ये कृष्णानुजे, [ समुनस- छकलितपाटलोपलैः ] समुल्लसद्भिः उत्पतद्भिः, शकलितैः शकलोकतेः, दलदङ्गदलितरित्यर्थः, पाटलोपलैः पद्मरागः, [ कोपपावकः स्फुलिङ्ग- वानिव, स्फुटं ] व्यक्तम, [ अलक्ष्यत ] इत्युत्प्रेक्षा। 'त्रिषु स्फुलिङ्गो- ऽग्निकणः' इत्यमरः ॥ ३ ॥ अवज्ञयेति ।-[बलः] बलभद्रः, [समुल्लसद्दशनमयखमण्डलः ] ·सप्तदशः सर्गः। यदुत्पतत्पृथुतरहारमण्डलं व्यवर्तत टुतमभिदृतमुल्मुकः । वृहच्छिलातलकठिनांसघट्टितं ततोऽभवद्ममितमिवाखिलं सदः ॥ ५ ॥ प्रकुप्यतः श्वसनसमौरणाऽऽहति- स्फुटोणाभिस्तनुवसनान्तमारुतैः । युधाजितः कृतपरितूर्णवौजनं पुनस्तरां वदनसरोजमखिदत् ॥ ६ ॥ समुल्लसत् समन्ततः प्रसरत्, दशनमयूखमण्डलं दन्तरश्मिपटलं यस्य स सन्, [अवज्ञया ] अनादरेण, [ उच्चकैः ] उच्चैः, [ अहसत् ] इति [यत्, तेन हासेन, [रुषारुणोकतमपि निजं वपुः, तत्क्षणं] तस्मिन् क्षणे । “अत्यन्त- संयोग च" (२१।२८ पा०) इति द्वितीया। [पुनर्निजां, रुचि धावल्य- मेव, [ अनयत् । अत्र वपुषः स्वधावल्यत्यागेन दन्तधावल्य स्वीकारात् तहणालङ्कारः;-'तगुणः स्वगुणत्यागादन्योत्कृष्टगुणाऽऽश्रयः' इति लक्षणात्॥४॥ यदिति ।---[ उल्मुकः ] नाम राजा, [ उत्पतत्पृथतरहारमण्डलम् ] उत्पतत् उठत्, पृथुतरं हारमण्डलं मुक्ताकलापो यस्मिन् कर्मणि तद्- यथा तथा, [अभिदूत] दूताभिमुखं, [द्रुतं, व्यवर्तत] विवृत्तः, इति [यत, ततः ] विवर्तनात्, [ अखिलं सदः, वहच्छिलातलकठिनांसघट्टितं ] वृहता शिलातलकठिनेन अंसेन स्कन्धेन, घट्टितं, घिमितमिवाभवत् । विवत्तवेगवशोत्यादंसघट्टनाद धमितमिवाभूत्, इत्युत्येक्षा ॥ ५ ॥ प्रकुप्यत इति । - [प्रकुप्यत: ] अतिक्रुध्यतः, [ युधाजितः ] नाम राज्ञः, [वदनसरोज, श्वसनसमोरणाऽऽहतिस्फुटोमभिः] श्वसनसमौरणस्य निःश्वासमारुतस्य, आहतिभिः स्फुटः प्रकटः, ऊष्मा उष्णत्वं येषां तेः, ·८४० शिशुपालवधे प्रजापतिक्रतुनिधनाथमुस्वितं व्यतकयज्ज्वरमिव रोद्रमुद्दतम् । समुद्यतं सपदि बधाय विहिषा- मतिक्रुधं निषधमनौषधं जनः ॥ ७ ॥ [तनुवसनान्तमारुतैः ] सूक्ष्मवस्वाञ्चलवातैः, [ कृतपरितूर्णवौजनं ] कृतं परिपूर्णवौजनं शौघविधननं यस्य तत्, अतिशोधं वोन्यमानमपी- त्यर्थः, [पुनस्तरां ] पुनरत्यन्तम् । अव्ययादामुप्रत्ययः । [ अखिदत् ] खिद्यति स्म। खिदेखें डि पुषादित्वादप्रत्ययः। अत्रोष्णविशेषण- गत्या खेदहेतुत्वात् काव्यलिङ्गं, वोजनेऽपि स्वेद इति विरोधः। वौजि- रयं चुरादिषु अन्वेषणीयः ॥ ६ ॥ प्रजेति ।- [जनः सपदि विद्विषां बधाय, समुद्यतम् ] उद्युक्तम्, [ उइतं ] तीव्रम्, अत एव [ अतिक्रधम् ] अधिकक्रोधम्, [ अनोषधम् । अप्रतीकारमित्यर्थः, [निषधं ] निषधाऽऽख्यं टपं, [ प्रजापतिक्रतु- निधना) ] दक्षाध्वरध्वंसनार्थम्, [उत्थितम् ] ; रुद्रस्थमं [गे, रुद्रसम्ब- धिनं, [ज्वरमिव] वीरभद्ररूपिणमित्ययः, [ व्यतर्कयत् । अत्र राज्ञोऽपि प्रजापतित्वात् पुनः प्रजापतिक्रतुनिधनार्थमुत्थितः साक्षादक्षा- ध्वरविध्वंसौ वीरभद्र इवायमिति उत्प्रेक्षितवानित्यवः । । उपमा ॥७॥ * दचाव रविध्वं सौ चरस्तु निदाने रुद्रय नि श्वासात्, वाग्मर्ट च तथाई नय- नात् सम्भूत इत्यतम् ; तस्य मल्लिनायो । वोरभद्रमजा तु-"महावीरोऽसि र भद्र । मम सर्वगणेविह। वीरभद्राख्यया हि त्व प्रथिति परमां व्रज ॥ कुरु मे सत्वरं कम्म दक्षयज्ञक्षयं नय ॥” इति काशोखण्डन ( ८८ अ० ) प्रमाणादवगन्तव्या । उत्प्रेचितवानित्यस्य ज्वरसह तया समालोचितवानित्य यत्वेन स्फटनया साहण्यावगमादवीपमाऽलङ्कारः। निषधम्य ज्वरसदृशत्वे तवत्यजनस्य वितर्कमाव- प्रतौत: ज्वररूपेण तत्मदृशरूपेण च सम्भावनाया अपतौलेश बोरक्षालबारावसरः । उत्प्रेक्षावाचकपदानामुपादानेऽपि यवोत्कटक कोटिकत्वेन सम्भावना न प्रतीयते, न तत्रोत्प्रेक्षा। उक्तञ्च तदलद्धारोपसंहारममङ्ग दपणे,-'यदेतत्' इत्यादि श्लोकावसाने "इत्यव 'मन्य-शब्दप्रयोगऽपि उक्तरूपाया: सभावमाया: अप्रतीतेवितकमात्र, नासा. वपड़वोत्प्रेचा" इति। .

·सप्तदशः सर्गः। ८४१ परस्परं परिकुपितम्य पिषतः चतोमिकाकनकपरागकिलम् । करदयं सपदि सुधन्वनो निजै- रनारतस्रुतिभिरधाव्यताम्बुभिः ॥ ८॥ निरायतामनलशिखोज्ज्वलां ज्वल- नखप्रभाकृतपरिवैषसम्पदम् । अबिभ्रमद्भमदनलोल्मकाऽऽकृति प्रदेशिनों जगदिव दग्धमाहुकिः ॥ ६ ॥ परस्परमिति ।-[ परिकुपितस्य ] अतिक्रुद्धस्य, अत एव [ परस्परं, पिंषतः] पौड़यतः, करहयमित्यर्थः, [सपदि, सुधन्वनः] राज्ञः, [क्षतो- भिकाकनकपरागपङ्किलं ] क्षतानां पिष्टानाम् ऊर्मिकाणाम् अङ्गुलो- यकानां, कनकपरागेण सुवर्णचर्णेन, पशिलं पङ्गवत् । पिच्छादित्वात् मत्वर्थोंय इलच्प्रत्ययः । 'अङ्गुलीयकमूर्मिका' इत्यमरः। [ करद्वयं ] पाणियुग्मं , [निजैः) करहयजन्यै रेव, [अनारतस्रुतिभिः ] अविरतमावै:, [अम्बुभिः ] खेदोदकैः, [ अधाव्यत ] अक्षाल्यत। “धावु गतिशुद्धयोः" इति धातोः कर्मणि लङ। अलोर्मिकाणां करदयस्य च परागत्वपनिल- त्वासम्बन्धेऽपि तत्सम्बन्धोक्तरतिशयोक्ती, तयोः सङ्करः ॥८॥ निरिति । [आहुकिः ] नाम राजा, [ निरायतां ] प्रसारिताम्, [अनलशिखोज्ज्वला ] अनलशिखा अग्निज्वाला, तहत् उज्ज्वलां, [ञ्चलबखप्रभाकतपरिवेषसम्पदं ] ज्वलन्तौभिनखप्रभाभिः कृता परि- वेषसम्मत् परिधिशोभा यस्यास्ताम्, अत एव [अमदनलोल्मुका- ऽऽकतिं ममतोऽनलोल्मकस्य अलातस्येव, आकतिः संस्थानं यस्यास्ताम् । 'अङ्गारोऽलातमुल्मुकम्' इत्यमरः । [प्रदेशिनों जगद्दग्धुमिव] इत्युत्प्रेक्षा। शि-७१ ·८४२ शिशुपालबध दुरौक्षतामभजत मन्मथस्तथा यथा पुरा परिचितदाहधायया । ध्रुवं पुन: सशरममुं तृतीयया हरोऽपि न व्यसहत वौक्षितुं दृशा ॥ १० ॥ विचिन्तयन्नुपनतमाहवं रसा- दुरः स्फुरत्तनुरूहमग्रपाणिना। परामृशत् कठिनकठोरकामिनी- कुचस्थलप्रमुषितचन्दनं पृथुः ॥ ११ ॥ [अविभ्रमत्] भमयति स्म । अमेणों चङ्। दूतसन्तर्जनाय भ्राम्यमाण- नखप्रभापटला तर्जनौ जगद्दाहाय भ्राम्यमाणालातचक्रवदलक्ष्यते- त्यर्थः ॥८॥ दुरीक्षतामिति ।-[ मन्मथः ] प्रद्युमावतारः कामः, [ तथा, दुरौ- आतां दुर्दर्शनत्वम् । ईक्षतेः खलन्तात् तल्प्रत्ययः । [अभजत यथा हरोऽपि, पुरा] पूर्वजन्मनि, [परिचितदाहधायया] परिचितम् अभ्यस्तं, दाहधाष्ट्ये दहनमाहसं यम्यास्तया, [तृतीयया दृशा सशरम्, अमुं] मन्मथं, [ ध्रुवं पुनरुक्षितुं, न व्यसहत ] न शक्तः । “परिनिविभ्यः सेवसित- सयसिवुसहसुटस्तुखजाम्” (८।३।७० पा० ) “सिवादीनां वाड़ व्यवा- येऽपि" (८३७१ पा०) इति विकल्यात् न षत्वम् । अनयोत्प्रेक्षया रुद्रस्थापि भौषण:, किमुतान्येषाम् ? इति वस्तु व्यज्यते ॥ १० ॥ विचिन्तयचिति ।-[ पृथुः] नाम राजा, [ उपनतं] प्राप्तम्, [आह] युद्धं, [ रसात् ] रणरागात्, [विचिन्तयन् ] कदेति ध्यायन्, [ कठिनकठोरकामिनौकुचस्थलप्रमुषितचन्दनं] कठिनेन कर्कशन, कठोरेण प्रबद्धन, कामिन्याः कुचस्थलेन प्रमुषितमपहृतं, चन्दनं यस्य तत्। एतेनास्य सुरतसमरयोः समरसत्वं व्यज्यते ; अत एव [ स्फुर- ·सप्तदशः सर्गः। ८४२ विलकितस्थितिमभिवौच्य रूपया रिपोर्गिरा गुममपि गान्दिनौसुतम् । जनस्तदा युगपरिवर्त्तवायुभि- विवर्तिता गिरिपतयः प्रतीयिरे ॥ १२ ॥ विवर्तयन् मदकलुषौकृते दृशौ कराऽऽहतक्षितिकृतभैरवाऽऽरवः । ॥ त्तनुरुहम्] उदञ्चत्युलकम, [उरः] । अग्रश्चासो पाणिश्चेति समानाधिकर- णसमासः । अत एव "हस्ताग्राग्रहस्तादयो गुणगुणिनोर्मेदाभेदात्"(अ. ५म अधि० २०सू०) इति वामनः। तेन [ अग्रपाणिना] पाणितलेन, [ परामशत् ] परामष्टवान्, रणकण्डलपाणित्वादिति भावः । अत एव यदन्येषां रोषजनकं दूतवाक्यं, तदागामिरणकारणतयाऽस्य हर्षहेतुरिति श्लोकार्थः ॥ ११ ॥ विलचितेति ।-[गुरु ] स्वभावतो धोरम, [अपि] सन्तं, [रूक्षया परुषया, [ रिपोर्गिरा] दूतवाचा, [विलङ्क्तिस्थितिम् ) उन्नहित- मर्यादं, क्रोधादुन्मादं विकुर्वाणमित्यर्थः ; [ गान्दिनौसुतम् ] अकरम, [ अभिवौक्ष्य जनैः, तदा ] अक्रूरविक्रियाऽऽलोकनसमये, [ युगपरिवर्त- वायुभिः] कल्पान्तवातैः, (विवर्तिताः] स्थानादुच्चालिताः, [गिरिपतयः] अद्रयः, [ प्रतीयिरे] विशश्वसिरे ; अक्रूरविक्रियादर्शनाहिरिचलन- मपि युगान्ते सम्भावितमेवेति जनैर्विश्वस्तमित्यर्थः । 'प्रत्ययोऽधौन- शपथज्ञानविश्वासहेतुषु' इत्यमरः । प्रतिपूर्वादिण: कर्मणि लिट् । अत्र कल्पान्ते गिरिचलनविक्रियाकल्पेयमकरविक्रियेति वाक्यभेदेन सादृश्याऽऽक्षेपानिदर्शनाऽलङ्कारः, तेनाकरस्य लोकोत्तरं धैर्य नैस- र्गिकमिति वस्तु व्यज्यते ॥ १२ ॥ विवर्त्तयविति ।-[ मदकलुषौकते ] मदो मद्यविकारो दानञ्च । .

·८४४ शिशुपालवधे क्रुधा दधत्तनुमतिलोहिनोमभूत् प्रसेनजिद्गज इव गैरिकारुणः ॥ १३ ॥ सकुगुमैरविरलमम्बुबिन्दुभि- वेषणः परिणतदाडिमारुणः । स मत्सरस्फुटितवपुर्विनि:मृते बभी चिरं निचित वासृजां लवैः ॥ १४ ॥ . 'मदो मद्यभदानयोः' इति विश्वः। तेन कलुषोकते आकुलोकते, [दृशो, विवर्तयन् ] घर्णयन, [ कराऽऽइतक्षितिकतभैरवाऽऽरवः ] करेण पाणिना शुण्डादण्डेन च, आइतायां क्षिती भूमी, तो भैरवाऽऽरवो भयङ्करध्वनियेन सः, क्रोधात् सध्वानं करेण क्षितिमानबित्यर्थः ; (क्रुधा ] क्रोधन, [ अतिलोहिनौम् ] अतिलोहिताम्। “वर्णादनुदात्तात्तोपधात्तो नः" (४।१।३८ पा० ) इति विकल्मात् डोष, तकारस्य च नकारः । [ तनुं ] वपुः, [ दधत, प्रसेनजित् ] नाम राजा, [ गैरिकारुण: ] धातु- रक्तः, [गज इवाभूत् ], तहदलक्ष्यतत्यर्थः ॥ १३ ॥ सकुङ्कुमैरिति ।-[ सः ] प्रसिद्धः, [ गवेषणः ] नाम राजा, [ सकु- डुमैः ] सर्वाङ्गीणकश्मोरजलेपैरित्यर्थः ; अत एव [ परिणतदाड़ि- मारुणैः ] परिपक्कदाडिमबोजरक्तः, [अम्बुबिन्दुभिः ] क्रोधसात्त्विकैः खेदबिन्दुभिरित्यर्थः ; [ मत्सरस्फुटितवपुर्विनिःसृतैः ] मत्सरेणान्त:- सम्भृतेनात्युत्कटवेरेण, स्फुटितात् निर्भिन्नात्, वपुषो विनिःसृतः, [असृजा लवैः ] अग्विन्दुभिः, [ अविरलं ] निरन्तरं, [निचितः ] व्याप्तः, [ इव चिरं बभौ]। उत्प्रेक्षा ॥ १४ ॥ . पत्र वप्रकोड़ारततया गैरिकारुणन गिरिजेन गजेन सह प्रसनजित: राज्ञः अवैधमासाम्यप्रततिरुपमाऽलङ्कारः।

·सप्तदशः सर्गः। ८४५ ससम्भ्रमं चरणतलाभिताड़न- स्फुटन्महौविवरवितीर्णवर्मभिः । रवेः करैरनुचिततापितोरगं प्रकाशतां शिनिरनयद्रसातलम् ॥ १५ ॥ प्रतिक्षणं विधुवति शारणे शिरः शिविद्युतः कनककिरौटरश्मयः । अशङ्कितं युधमधुना विशन्त्वमी क्षमापतौनिति निरराजयन्निव ॥ १६ ॥ .. . ससम्मममिति। [शिनिः ] सात्यकः पितामहः, [ ससम्भमं] ससत्वरं, [ चरणतलाभिताड़नस्फुटन्महीविवरवितौर्णवमभिः ) चरण- तलाभिताड़नेन पादतलाभिघातेन, स्फुटन्त्या दलन्त्याः, मह्या विवरैः छिद्रः, वितीर्णवमभिः दत्तमार्गः, तत्प्रसरणैरित्यर्थः ; [रवे: करैः, अनु- चिततापितोरगम् ] अनुचितं पूर्वमपरिचितमिदं यथा तथा, तापिताः सन्तापं गमिताः, उरगा यस्मिन् तत्, [रसातलं, प्रकाशतां] प्रकटत्वम्, [ अनयत् ] । अत्र महौरविकरोरगरसातलानां क्रमेण स्फुटनान्त:- प्रवेशतापप्रकाशनैरसम्बन्धेऽपि सम्बन्धोक्तेरतिशयोक्तिः। पादाहननै- रमानुषी तीव्रतां व्रजति स्मेति ध्वनिः ॥ १५ ॥ प्रतीति ।-[शारणे ] नाम राज्ञि, [ प्रतिक्षणं शिरः, विधुवति] क्रोधात् कम्पयति सति। धुवेस्तौदादिकामटः शलादेशः, “अघि श्रुधातु-" (६/७७ पा०) इत्यादिना उवङादेशः । शिखिवत् द्योतन्त इति [ शिखिद्युतः ] अग्निप्रभाः। विप। [ कनककिरीटरमयः ] नौराजनकर्तारः, [अमौ] भूपाः, [अधुना, अशङ्गितं ] निःशङ, { युधम्] आजिम्। 'समित्याजिसमिदयुधः' इत्यमरः। [विशन्विति क्षमा-

·८४६
शिशुपालवधे
दधौ चलत्पृथुरसनं विवक्षया
विदारितं विततवह जालत: ।
विदूरथः प्रतिभयमा यकन्दरं
चलत्फ गाधरमिव कोटरं तमः ॥ १०॥
समाकुले सदसि तथाऽपि विक्रियां
मनोऽगमन्न मुरभिदः परोदितः ।
घनाम्बुभिर्बहुलितनिम्नगाजलै-
जलं न हि व्रजति विकारमम्बधः ॥ १८
पतीन्, निरराजयन्निव ] नौराजयन्ति स्मेव, इत्युत्प्रेक्षा। 'नौराजनात्
स्थाद्दिजयः' इत्यागमः ॥ १६ ॥
दधाविति ।-[विततवहङ्गजालतः ] वितते विस्तृते, वहत्यो भुजे
लते इव यस्य सः, [विदूरथः ] नाम राजा, [विवक्षया] किमपि
वक्तुमिच्छया, [ विदारितं ] व्यात्तम् ; अत एव [ चलत्पृथुरसनं ] चलन्ती
पृथुमहतो, रसना जिह्वा यस्मिन् तम् । 'रसज्ञा रसना जिह्वा' इत्यमरः ।
[प्रतिभयं] भयङ्करम्, [ आस्यकन्दरम् ] आस्यं कन्दर इवास्यकन्दर-
स्तम्। 'दरौ तु कन्दरो वा स्त्री' इत्यमरः । [ तमः, चलत्फणाधरं ]
चलन् फणाधरः फणौ यस्मिन् तत्, [ कोटरमिव ] । 'निष्कुहः कोटरं
वा ना' इत्यमरः। [दधौ] । श्रोतो पूर्णोपमा ॥ १७ ॥
समाकुल इति ।-[ परोदितैः ] शत्रुवाक्यैः, [ सदसि ] आस्थान,
[ तथा, समाकुले क्षुभिते, [अपि, मुरभिदः] हरेः, [ मनः, विक्रियां ]
क्षोभ, [नागमत् । हि] तथा हि, [ बहुलितनिम्नगाजलैः ] बहुलितानि
बहुलौकतानि, क्षोभितानि इत्यर्थः, निम्नगाजलानि येस्तैः, [चनाम्बुभिः]
मेघोदकैः, [अम्बधैर्जलं विकारं न व्रजति ] ; यथा वर्षादकैनद्यः
चुभ्यन्ति, न समुद्रस्तइदिति भावः ।
दृष्टान्तालङ्कारः॥ १८ ॥

·सप्तदशः सर्गः। ८४७ परानमी यदपवदन्त आत्मनः स्तुवन्ति च स्थितिरसतामसाविति । निनाय नो विकृतिमविस्मित: स्मितं मुखं शरच्छशधरमुग्धमुद्धवः ॥ १६ ॥ निराकृते यदुभिरिति प्रकोपिभिः स्पशे शनैर्गतवति तत्र विहिषाम् । मुरहिषः स्खनितभयानकाऽऽनक बलं क्षणादथ समनह्यताऽऽजये ॥ २० ॥ अत एव परानिति ।-[अमो) खलाः, [परान्] अन्यान्, [अपवदन्त निन्दन्ति। “अपाददः” (११३।७३ पा०) इत्यात्मनेपदम् । [आत्मनः] स्वानि, [स्तुवन्ति च] इति [यत् असो, असतां खलानां, [स्थितिः ] प्रकृतिः, [इति] इति मत्वेत्यर्थः। गम्यमानार्थत्वादप्रयोगः, अन्यथा पौनरुक्त्यमित्याल- कारिकाः। विस्मितो न भवतोति [ अविस्मित: ] दूतप्रलापैर्विस्मयं न गतः, [ उद्धवः, स्मितं] स्मेरम् । उभयत्र कर्तरि क्तः। [शरछाधरमुग्धं ] शरदिन्दुसुन्दरम्, इत्युपमा। [मुखं विकृति, नो निनाय ] न प्रापयामास। न हि महतां निन्दा स्तुतिर्वा विकार- कारणमिति भावः ॥ १८ ॥ निराकत इति ।-[तन] सदसि, [इति ] इत्थं, [प्रकोपिभिः] अतिक्रुद्धः, [ यहुभिः विहिषां, स्पशे ] चरे। 'अपसर्पश्चरः स्मशः' इत्य- मरः । [ निराकृत ] धिकृत, [ शनैः, गतवति ] गच्छति सति, साग- सोऽपि दूतस्थाबध्यत्वादिति भावः; [अथ] दूतगमनानन्तरं, [खनित- भयानकाऽऽनकं] खनितेन ध्वनिना, भयानकाः भयङ्कराः, आनकाः ·८४८ शिशुपालबधे मुहुः प्रतिसवलितपराऽऽयुधा युधि स्थवीयसौरचलनितम्बनिर्भराः । अदंशयन्नरहितशौर्यदंथना- स्तनूरयं नय इति वृष्णिभूभृतः ॥ २१ ॥ दुरुहहाः क्षणमपरैस्तदन्तरे रणश्रवादुपचयमाशु बिमति | महीभुजां महिमभृतां न सम्ममु- मंदोऽन्तरा वपुषि बहिश्च कञ्चुकाः ॥ २२ B पटहा यस्मिन् तत्, [मुरद्विषो बलं क्षणात्, आजये युद्धाय, [समनात सन्नद्धम् ॥ २०॥ मुहुरिति ।-[वृष्णिभूभृतः] यादवनरेन्द्राः , [ मुहुः ] असकत्, [युधि, प्रतिस्खलितपराऽऽयुधाः ] भग्नप्रतिपक्षाऽऽयुधाः, [स्थवीयसीः] स्थूलतराः, पराक्रमानुरूपप्रकर्षवतीरित्यर्थः । “स्थूलदूर-" (६४|१५६ पा०) इत्यादिना पूर्वस्य गुणलोपौ। [अचलनितम्बनिभराः] अद्रिकटकनिविड़ाः, अन्तःसारवतीरित्यर्थः [अरहितशोर्य- दंशनाः ] अरहितम् अव्यक्तं, शोर्यमेव दंशनं वर्म यासां ता:, [ तनूः] देहान्, [ अयं नय इति ] वर्मधारणं नीतिरिति हेतोः, न तु भयादिति भावः; [अदंशयन् ] अवर्मयन् । दंशेरनुदात्तत्त्वात् परस्मैपदं चिन्त्य- मित्याहुः; अत एव भट्टमनः,-"संवर्मयति सनात्यात्मने सज्जती- त्यमो। सन्दंशते दंशयते सन्नाह पदपञ्चकम् ॥” इति । केचित्तु चुरा- दिषभयपदिषु पठन्ति। अत्र साभिप्रायविशेषणत्वात् परिकरा- लङ्कारः॥२१॥ दुरुबहा इति ।-[ महिमभृताम् ] ऐश्वयंवतां, [ महोभुजां ] राज्ञा ·सप्तदशः सर्गः। ८४८ सकल्पनं हिरदगणं वरूथिन- स्तुरङ्गिणो जयनयुजश्च वाजिनः । त्वरायुजः स्वयमपि कुर्वतो नृपाः पुनःपुन तदधिकृतानतत्वरन् ॥ २३ ॥ युधे परैः सह दृढ़बदकक्षया कलक्वणन्मधुपकुलोपगोतया । सम्बन्धिनि, [ रणवात् ] युद्धश्रवणात्, [ आशु ] शीघ्रम, [ उपचयं ] वृद्धि, [बिभ्रति ] बिभ्राणे, [ वपुषि, अपरैः ] अन्यैः, [क्षणं ] क्षणमपि, [ तदन्तरे, दुरुबहाः ] दुर्भराः, [ मुदः ] सन्तोषाः, [अन्तरा ] अन्तराले, [न सम्ममुः वहिः कञ्चुकाश्च ] न सम्ममुः न मान्ति स्म ; नावर्त्तन्तेत्यर्थः। पूर्वत्र आधयाऽऽधिक्याटुत्तरत्नाऽऽधाराऽऽधिक्यादिति विवेकः । अत्र मुदा कञ्चुकानाच्च प्रकतानामेव विशेषणसाम्यादौपम्यगम्यतायां केवलप्रकता- ऽऽस्पदा तुल्ययोगिता ॥ २२ ॥ सकल्पनमिति ।-[हिरदगणं ], सह कल्पनया [ सकल्पनं ) यथो. चितसन्नाहसहितम्। 'कल्पना सज्जना समे' इत्यमरः। वरूथो रथगुप्तिरेषामस्तीति [ वरूथिन: ] रथान् । 'रधगुप्तिर्वरूथो ना' इत्यमरः । [ तुरङ्गिणः ] अश्वयुक्तान् । [ वाजिनः ] अश्वान्, [च, जयन- युजः ] पल्ययनादिसंयुक्तान् । सम्पदादिन्यः क्विप। 'जयनः स्यात्तुरङ्गादिसन्नाहे विजयेऽपि च' इति विश्वः । [ खयं त्वरायुजः ] त्वरायुक्तान् स्वतः, [कुर्वतोऽपि], स्वतः एव त्वरया कुर्वाणानपौत्यर्थः, [ तदधिकतान्] इत्यादिषु नियुक्तपुरुषान्, [टपाः पुनः पुनः, अतत्वरन्] तेषां तथा रणौत्सुक्यादिति भावः । त्वरे? चडि "अत्महत्वरप्रथम्रदस्तृस्पशाम" (७४।८५ पा० ) इत्यभ्यासस्थाकारः त्वरयन्ति स्म । युध इति ।- [अथ परैः सह, युधे ] युद्धाय, [ दृढ़बद्धकक्षया ]

·८५.
शिशुपालबधे
अदौयत विपघटया संवारिभिः
करोदरैः स्वयमथ दानमक्षयम् ॥ २४ ॥
सुमेखलाः सिततरदन्तचारव:
समुल्लसत्तनुपरिधानसम्पदः ।
रणैषिणां पुलकभृतोऽधिकम्वरं
ललम्बिरे सदसिलताः प्रिया दूव ॥ २५ ॥
.
अत्र
दृढ़बड़ा कक्षा मध्यबन्धनं यथास्तया। 'कक्षा वृहतिकायां स्यात्
काचा मध्येभबन्धने' इति विश्वः । अन्यत्र,-दृढ़ोदयोगयेत्यर्थः ।
[कलक्कणमधुपकुलोपगौतया] कलं कणता मधुपकुलेनालिगणेन, उप-
गौतया; वन्दिमागधस्तुतया चेति गम्यते। [हिपघटया]। का।
[स्वयं, सवारिभिः) सोदकैः, [करोदरैः ] पुष्कराः पाणितलाप्रैश्च,
[अक्षयम् ] अपरिमितं, [दानं ] मदः, [अदीयत] ; दानं द्रव्यञ्च, अदीयत
दत्तम् ।
प्रस्तुतगजघटाविशेषणसाम्येनाप्रस्तुतदानकर्तृप्रतीते:
समासोतिरलङ्कारः ॥ २४ ॥
सुमेखला इति ।-शोभना मेखला बन्धनसूत्राणि काञ्चाश्च यासां
ताः [सुमेखलाः] । 'मेखला खड्गबन्धे स्थात् काञ्चौशैलनितम्बयोः' इति
विश्वः। [सिततरदन्तचारवः ] सिततरैः दन्तैर्दन्तमयतनुभिर्दशनैश्य,
चारवः, [ समुझसत्तनुपरिधानसम्पदः ] समुन्बसन्त्यः तनवः सूक्ष्माः, परि-
धानसम्पदः कोशसम्पदी वस्त्रसम्पदश्च यासां ताः, [पुलकभृतः ]
छायाभूत: रोमाञ्चधारिण्यश्च, [ सदसिलताः ] चारुखवताः, [प्रिया
इव, रणैषिणां] रणाऽऽकाशिणाम् ; कन्धरास [ अधिकन्धरम् ] अधि-
कण्ठम्। विभक्त्यर्थेऽव्ययीभावः। [ललम्बिरे ] लग्ना इत्यर्थः ।
श्रेषः शिष्ठोपमा वा मतभेदात् ॥ २५ ॥

·सप्तदशः सर्गः। ८५१ मनोहगैः प्रकृतिमनोरमाऽऽकृति- भैयप्रदैः समितिषु भौमदर्शनः । सदैवतैः सततमथानपायिभि- निजाङ्गवन्मरजिदसैव्यताऽऽयुधैः ॥ २६ ॥ अवारितं गतमुभयेषु भूरिशः क्षमाभृतामथ कटकान्तरेष्वपि मुहुर्युधि क्षतसुरशत्रुशोणित- प्नुतप्रधिं रथमधिरोहति स्म सः ॥ २७ ॥ उपेत्य च वनगुरुपक्षमारुतं दिवस्त्विषा कपिशितदूरदिमुखः । मनोहरैरिति ।-[ अथ, प्रकृतिमनोरमाऽऽकतिः ] स्वभावसुन्दर- मूर्तिः, [ समितिषु ] युद्धेषु, भौमं दर्शनं यस्य सः [ भीमदर्शनः, मुरजित्] हरिः, [ मनोहरैः ] प्रक्रतिमनोहरैः, समितिषु [ भयप्रदः, सदैवतैः । अधिदेवतायुक्तः, [ सततम् अनपायिभिः, आयुधैः ] शादिभिः, [निजाङ्गवत् ] पृथगवस्थितैः शरीरिव, इत्युत्प्रेक्षा। [ असेव्यत ] सेवितः ॥ २६॥ अवारितमिति । अथ ] आयुधविधानानन्तरं, [ सः ] हरिः, [उभयेषु ] इयेषु, विविधैष्वित्यर्थः ; {क्षमाभृतां ] राज्ञां गिरीणाञ्च, [ कटकान्तरेष्वपि ] शिविराभ्यन्तरेषु नितम्बावकाशेषु च, [भूरिशः ] बहुशः, [ अवारितम् ] अप्रतिहतं, [ गतं ] प्रस्थितं, [ मुहुः ] असक्त, [ युधि, क्षतसुरशत्रुशोणितप्लतप्रधिं ] चतानां सुरशत्रणाम् असुराणां, शोणितैः प्लुता: सिक्ताः, प्रधयो नेमयो यस्य तम्। 'चक्रधारा प्रधि- नैमिः' इति हलायुधः। [रथम, अधिरोहति स्म ] आरुरोह ॥ २७ ॥ .

·८५२
शिशुपालवधे
प्रकम्पितस्थिरतरयष्टि तत्क्षणं
पतत्पति: पदमधिकतनं दधौ ॥ २८॥
गभौरताविजितमृदङ्नादया
म्वनथिया हतरिपुहंसहर्षया।
प्रमोदयन्नथ मुखरान् कलापिन:
प्रतिष्ठते नवधनवद्रथः स्म सः ॥ २६ ॥
उपेत्येति ।-[च] किञ्चेति चार्थः। [पतत्पतिः] अण्डजमण्डले-
श्वरः, गरुड़ः इत्यर्थः । 'पतत्पत्ररथाण्डजाः' इत्यमरः । [त्विषा] कान्त्या,
[ कपिशितदूरदिमुखः ] कपिशितानि कपिलोकतानि, दूरागि दि.
खानि येन सः, [खनगुरुपक्षमारुतं ] स्वनेन गुरुर्महान्, पक्षमारुतो
यस्मिन् कर्मणि तत्तथा, [ दिवः ] स्वर्गात्, [ उपेत्य ] आगत्य, [ तत्-
क्षणं] तस्मिन् क्षणे, [ प्रकम्पितस्थिरतरयष्टि ] प्रकम्पिता स्थिरतरा
निश्चला, यष्टिरावासस्तम्भो यस्मिन् तत्तथा, [ अधिकेतनं] केतने ।
विभक्त्यर्थेऽव्ययीभावः। [ पदं, दधो ] निहितवान् ॥ २८ ॥
गभौरतति।-[अथ ] गरुड़ागमनानन्तरं, [ स रथः, नवधनवत् ]
नवधनेन नवाम्बुदेन तुल्यम् । "तेन तुल्यम्-" (५।१।११५ पा०) इति
वतिप्रत्ययः। [गभौरताविजितमृदङ्गनादया] गभौरतया गाम्भी.
य्यॆण, विजितो मृदङ्गनादो यया तया, [ इतरिपुहंसहर्षया ] इतो
रिपुहंसानां हंसानामिव रिपूणां, हाँ यया तया, [खनशिया]
ध्वनिसम्पदा, [ मुखरान् ] कूजतः, [ कलापिनः ] मयरान्, [ प्रमोदयन्,
प्रतिष्ठते स्म ] प्रतस्थे। “समवप्रविन्यः स्थः” ( १।३।२२ पा०) इत्या-
त्मनेपदम् । “लट मे" (३।२।११८ पा० ) इति भूते लट्। तद्धित-
गता श्रौती पूर्णोपमा ॥ २४ ॥

·सप्तदशः सगं: ८५३ निरन्तरस्थगितदिगन्तरं ततः समुच्चलबलमवलोकयन् जनः । विकौतुकः प्रकृतमहाप्लवेऽभवत् विशृङ्खलं प्रचलितसिन्धुवारिणि ॥ ३० ॥ वहिरे गजपतयो महाऽऽनकाः प्रदध्वनुजयतुरगा जिहेषिरे। असम्भवगिरिवरगह्वरैरभूत् तदा रवैर्दलित व स्व आश्रयः ॥ ३१ ॥ निरन्तरेति । - ततः ] रथप्रस्थानानन्तरं, [निरन्तरस्थगितदिग- न्तरं निरन्तरं नोरन्धं, स्थगितानि आकादितानि, दिगन्तराणि येन तत्, [ समुच्चलत् ] प्रतिष्ठमानं, तत् [ बलं ] सैन्यम्, [ अवलोकयन्, जन: ] लोकः, [ प्रकतमहाप्लवे] प्रकत: प्रक्रान्तः, महाप्लवी महापूरः, जगत्संप्लवरूप इत्यर्थः, येन तस्मिन्, [विश्टस लम् अप्रतिघातं, प्रचलित- सिन्धुवारिणि] प्रचलितं क्षभितं, यत् सिन्धोरवेः, वारि तस्मिन्, विकी- तक: निवृत्तकोतूहलः, अभवत्] ; कल्पान्तक्षभितवारिधे,रिवच्च तहलं सकलजगत्संहारशङ्गया अलक्ष्यतेत्यर्थः अनान्यदर्शनादन्यदिदृक्षा- निवृत्तेबलवारिधिवारिणोरकत्वाऽऽक्षपे बाधात् सादृश्याऽऽक्षेपात् वाक्य- भेदेन प्रतिविम्बकरणात् निदर्शनाऽलङ्कारः ॥३०॥ वहिर इति ।-गजपतयः, वळूहिरे वहुः, वृंहणं चरित्यर्थः । 'वहि वृद्धो शब्दे च' आत्मनेपदं चित्यम् ; . अत एव भट्टमल्लः, । कम्मव्यती हार शब्दाथानामात्म पदम नुशिष्टं, व्यतिपूर्वकत्वाभावपि “प्रिया- मख किम्युरुषश्चचम्बे' इत्यादिकुमारप्रयोगवदश्य साधुलं मन्यादनीयम्, एतदवाव चिन्नाबीजमिति। शि-७२ ·८५४ शिशुपालबधे प्रनारतं रसति जयाय दुन्दुभी मधुहिषः फलदलघुप्रतिखनैः । विनिष्पतन्मृगपतिभिर्गुहामखै- गताः परां मुदमहसन्निवाट्रयः ॥ ३२ ॥ जड़ीकृतश्रवणपथे दिवौकसां चमूर विशति सुराट्रिकन्दराः । अनर्थकैरजनि विदग्धकामिनी- रतान्तरक्कणितविलासकौशलैः ॥ ३३ ॥ 3 'हषत ट्रेषतेऽश्वानां हस्तिनां रोहतौति च' इति। [महाऽऽनका: प्रदध्वनः], जयशीलास्तुरगा: [जयतुरगाः, जिहेघिरे हेषां चकरित्ययः । 'हेष द्वेष अव्यक्ते शब्दे'। [तदा] तस्मिन् काले, [ असम्भवगिरिवर- गवरैः] असम्भवन्ति अन्तर्डातुमपर्याप्त वन्ति, गिरिवरगह्वराणि येषां तः, गिरिवरगहरेषु अमाद्भिः, अवर्तमानैरित्यर्थः ; [ रवैः ] वृंहणादिघोषैः, [स्व आश्रयः ] खसमवायिकारसमाकाश:, [ दलित इव] विदारित इव, [अभूत् इत्युत्प्रेक्षा। तया तेषामतितीव्रत्वं व्यज्यते ॥ ३१ ॥ अनारतमिति ।-[ मधुद्विषः हरेः, [दुन्दुभो] रणभेयां, [ जयाय, अनारतम्] अश्रान्तं, [रसति] ध्वनति सति, [ फलदलघुप्रति- खनैः ] फलन्तः सङ्ग्रामन्तः, अलघवो महान्तः, प्रतिखनाः प्रतिध्वनयो येषु तैः, [विनिष्यतन्मृगपतिभिः ] विनिष्यतन्तः क्षोभानिर्गच्छन्तः, मृगपतयः सिंहा येभ्यस्तैः, [गुहामुखैः ] गुहाभिरेव मुखैः, [ अद्रयः परां मुदं गताः ] सन्तः, [अहसचिव]। सिंहानां धावल्यात् ध्वनि- योगाच हसनोत्प्रेक्षा ॥ ३२ ॥ जड़ीक़तेति ।-दिवमोको येषां तेषां [ दिवौकसां] देवानां, कन्दरान्तर्गतानामित्यर्थः [ जड़ीक़तश्रवणपथै ] बधिरीकतश्रोल- ..

·सप्तदशः सर्गः। ८.५ अरातिभिर्युधि सहयुध्वनो हतान् जिवृक्षवः श्रुतरणतूर्यनिःखनाः । अकुर्वत प्रथमसमागमोचितं चिरोज्झितं मुरगणिकाः प्रसाधनम् ॥३४॥ प्रचोदिता: परिचितयन्तृ कर्मभि- निषादिभिर्विदितयतानुशक्रियैः । मागें। सापेक्षत्वेऽपि गमकत्वात् समासः । [चमूरवे] सेनाघोषे, [ सुराद्रिकन्दराः ] मेरुगहराणि, [ विशति ] सति, [विदग्धकामिनी रतान्तरक्कणितविलासकोशल: ] विदग्धकामिनौनां प्रौढ़ानानां, रतान्तरे सुरतमध्ये, कणितविलासाः कूजितसम्पदः, तासु यानि कोश- लानि तैः, [अनर्थकः, अजनि] जातम् ; प्रेयसां बाधिOदिति भावः । अत्र श्रोत्रजायस्य विशेषणगत्या क्वणितानर्थका हेतुत्वात् काव्यलिङ्गम्। तदुपजीवितेन क्वणितानामानर्थक्यासम्बन्धेऽपि तत्सम्बन्धोक्तरतिशयो- क्तिरित्यनयोरङ्गाङ्गिभावेन सरः ॥ ३३ ॥ अरातिभिरिति ।-सह युध्यत इति तान् [ सहयुध्वनः ] । "सहे च" (३४६ पा० ) इति क्वनि। अत एव [ अरातिभि- युधि हतान्, जितक्षवः ] ग्रहीतुमिच्छवः, स्वयंवरणकामाः इत्यर्थः । ग्रह: सन्नन्तादृप्रत्ययः। [ सुरगणिकाः ] अप्सरसः, [ श्रुतरणतूर्यनिःखनाः ] सत्यः, [चिरोज्झितं] ; प्रायेण प्रवीरसंवादाभावादिति भावः । [प्रथम- समागमोचितम् ] अतिमोहनमित्यर्थः प्राथम्यञ्च पुंसामिदं प्रथम- त्वादिति भावः ; [प्रसाधनम् अकुर्वत ] परिष्कृतवत्य इत्यर्थः । 'प्रतिकर्म प्रसाधनम्' इत्यमरः । अत्र खयंवरणतूर्य श्रवणयोर्विशेषण- गत्या प्रसाधनहेतुत्वात् काव्यलिङ्गम् ॥ ३४ ॥ प्रचोदिता इति ।-[ परिचितयन्तृकर्मभिः ] परिचितं यन्तक .

·शिशुपालबधे
गजाः सकृत्करतललोलनालिका-
हता मुहुः प्रगदितघण्टमाऽऽययुः ॥ ३५ ॥
सविक्रमक्रमणचरितततः
प्रकोणकैः क्षिपत दूव क्षिते रजः ।
व्यरंसिषुन खलु जनस्य दृष्टय-
स्तुरङ्गमादभिनवभाण्डमारिणः ॥ ३६ ॥
B
सादिकत्यं यस्तैः, स्वभ्यस्तगजशास्त्ररित्यर्थः ; अत एव [विदितयता-
औशक्रियैः ] विदिते यताअशक्रिये यतयाताख्ये पदाङ्गश कर्मणी यैस्तैः ।
'पादकम यतं प्रोक्तं यातमङ्कुशवारणम्' इति हलायुधः। [निषा-
दिभिः ] यन्तृभिः, [ प्रचोदिताः ] प्रेरिता:, [ गजा:, सनत्करतललोल-
नालिकाहताः] मलदेकवारमेव, करतललोलाभिः पाणितलचलिताभिः,
नालिकाभिरन्तर्नाडिकाभिः, हतास्ताड़िताः, तथाऽपि [ मुहुःप्रणदित-
घण्टं] मुहुः प्रणदिता असक्त ध्वनन्तो, घण्टा यस्मिन् कर्मणि तत् तथा,
[आययुः] प्रस्थातुमागताः। स्वभावोक्तिः ॥ ३५॥
सविक्रमेति ।-[ सविक्रमक्रमण चलैः ] सविक्रमेण माचिविन्यास-
विशेषेण, क्रमणेन गमनन, चलैः, [प्रकोणक: ] चामरैः । 'चामरन्तु
प्रकौमीकम्' इत्यमरः । [क्षितः, रजः] स्वखुरोदनम्, [ इतस्ततः, क्षिपतः ]
निरस्थतः, [इव], स्थितादित्युत्प्रेक्षा। [अभिनवभाण्डभारिण:) प्रत्यग्रा-
ऽऽभरणधारिणः। 'स्थाद्भाण्डमश्वाऽऽभरणे' इत्यमरः । [तुरङ्गमात्
तुरङ्गमेभ्यः । जातावेकवचनम् । “जुगुप्साविरामप्रमादार्थानामुप-
मङ्ख्यानम्" (वा०) इत्यपादानत्वम् । [ जनस्य दृष्टयः, न व्यरंसिषुः ] न
विरता:, खिलु । रमेलुंङि “व्याङ्परिन्यो रम:” (१।२८३ पा०) इति
परस्मैपदम् । “यमरमनमातां सक्च” (७।२।७३ पा०) इति सगिड़ा-
गमो, इटि "नेटि” (७।२।४ पा० ) इति वृद्धिप्रतिषेधः ॥ ३६ ॥

·सप्तदशः सर्गः। चलाङ्गुलौकिसलयमुद्धतैः करै- रनृत्यत स्फुटकृतकर्णतालया। मदोदकद्रवकटभित्तिसद्भिभिः कलखरं मधुपगोरगीयत ॥ ३७॥ असिच्यत प्रशमितपांसुभिर्मही मदाम्बुभि तनवपूर्णकुम्भया। अवाद्यत श्रवणसुखं समुन्नमत्- पयोधरध्वनिगुरु तूर्यमाऽऽननैः ॥ ३८ ॥ । अथ विशेषकेणाऽऽइ, चलेत्यादि । [ स्फुटकतकर्णतालया] स्फुटं कतः कर्णतालः कर्णताड़नं यया तया, हिपघटया का। [चला- मुलौकिसलयं ] चलाङ्गुल्य एव किसलया यस्मिन् कर्मणि तत्तथा, [ उद्धतः, करैः ] हस्तैः, [ अत्यत ] अनर्ति । भावे लङ्। तथा [मदो- दकद्रवकटभित्तिसङ्गिभिः ] मदोदकेन द्रवासु आर्द्रासु, कटभित्तिषु गण्डस्थलेषु, सङ्गिभिः आसक्तः, [ मधुपगणैः ] भ्रमरगणैः, [ कलखरं] मधुरस्वरम्, [ अगोयत ] गौतम्। भावे लङ्॥ ३७ ॥ असिच्यतेति ।-[ तनवपूर्णकुम्भया ] तो नवो पूर्णकुम्भो शिरः- पिण्डकलशो यया तया, हिपघटया का। 'कुम्भी घटेभमूडांशो' इत्यमरः । [ प्रशमितपांसुभिः मदाम्बुभिः मही, असिच्यत] सिक्ता [ आननैः ] मुखैः, करणैः । [ श्रवणसुखं ] श्रवणयोः सुखयतौति सुखं सुखकरम् । 'सुखहेतो सुखे मुखम्' इति शब्दार्णवे। [ समुन्नमत्ययोधर- ध्वनिगुरु ] उद्यमेधगर्जितगम्भोरं, [तूर्यम्, अवायत ] वादितम् । खमुखज्ञहणैरेव तूर्य सम्पादितमित्यर्थः ॥ ३८ ॥ .

·८५८
शिशुपालवधे
उदासिरे पवनविधूतवासस
स्ततस्ततो गगनलिहश्च केतवः ।
यतः पुरः प्रतिरिपु शाह्मिणः स्वयं
व्यधीयत हिपघटयेति मङ्गलम् ॥ ३६ ॥
विशेषकम् ।
न शून्यतामगमदसौ निवेशभूः
प्रभूततां दधति बले चलत्यपि ।
पयम्बभिद्रवति भुवं युगावधौ
सरित्पतिनं हि समुपैति रिक्तताम् ॥४०॥
.
उदासिरे इति। [ पवनविधूतवाससः ] पनन विधूतवासम
कम्पितपटाः, [गगनलिहः ] अभ्रकषाः, [केतवश्च] ध्वजाश्च, [ततस्ततः,
उदासिर ] उत्क्षिप्ताः, [ इति ] इत्थं, [ हिपघटया, प्रतिरिषु ] रिपून
प्रति। आभिमुख्येऽव्ययीभावः। [यतः ] गच्छतः ।
इगो लट:
शत्रादेशः। [शाणिः, पुरः ] अग्रे, [ स्वयं मङ्गल, व्यधौयत ] विहि-
तम्।
अत्र श्लोकलये प्रस्तहिपघटाविशेषणसाम्यादप्रस्तुतमङ्गलाचरणा-
परपुरन्ध्रौप्रतीतः समासोक्तिरलङ्कारः ॥ ३८ ॥
नति ।- प्रभूततां भूमानं, दधति ] दधान, [ बल ] सैन्ये,
चलति प्रतिष्ठमान [अपि असो, निवेशभः] सेनानिवेशभूमिः, [शून्यता
रिक्तता, [ नागमत् ] ; तथा हि, [ युगावधो ] युगान्ते, [ पयसि
भुवम्, अभिद्रवति] अभिप्लवमान सति, [सरित्पतिः] समुद्रः, [रिक्ततां न
समुपैति हि| दृष्टान्तालङ्कारः ॥ ४० ॥

·सप्तदशः. सर्गः। । ८५ यियासितामथ मधुभिदिवखता जनो जरन्महिषविषाणधूसराम् । पुरः पतत्परबलरेणुमालिनो मलक्षयद्दिशमभिधूमितामिव ॥ ४१ ॥ मनखिनामुदितगुरुप्रतिश्रुतिः श्रुतस्तथा न निजमृदङ्गनिःखनः । यथा पुरः समरसमुद्यतहिष- इलाऽऽनकध्वनिरूदकर्षयन्मनः ॥ ४२ ॥ यियासितामिति । अथ, मधुभिदविवखता] मधुभिद्धरिश्व विवस्वान् तेन, [ यियासितां ] यातुमिष्टां, जिगमिषितामित्यर्थः । यात: मनन्तात् कमणि क्तः। [पतत्परबलरेगुमालिनौं ] पततोऽभिधावतः, परबलस्य शत्रुसैन्यस्य, रेणन् मलते धाग्यनीति तन्मालिनौ ताम्। मलत- र्णिनिप्रप्रत्ययः । अत एव [ जरमहिषविषाणधूसरी] जस्तो वृद्धस्य, महिषस्य विषाणवसरां धूम्रां, [ पुरः ] अग्रे, [दिशम्] ; अभितो धमो- ऽस्थाः सञ्जातस्ताम् । अभिधूमितामिव, जनः ] लोकः, [ अलक्षयत् । मधुभिदिवस्वतंति रूपकोत्थापिता अग्रदिशि धूमितत्वोत्प्रेक्षेति सङ्करः। अलाऽऽहुः,—'अङ्गारिणी दिग्रविविप्रयुक्ता यस्यां रविस्तिष्ठति सा प्रदीप्ता प्रधुमिता यास्थति यां दिनेशः शेषाः प्रशस्ताः शुभदाच ताः स्युः ॥' इति B ॥४१॥ मनखिनामिति ।-[ उदितगुरुप्रतिश्रुतिः ) उदिता उत्पन्ना, गुरु- गंभौरा, प्रतिश्रुतिः प्रतिध्वनियस्य सः, [निजमदानिःखनः ] खसेना- तूर्य घोषः, [श्रुत:] सन्, [तथा मनखिनां मनः, नौदकर्षयत्न आचकर्ष, कषिरयं स्वार्थ ण्यन्तः । [यथा, पुरः] अग्रे, [ समरसमुद्यतविषहला- ·शिशपालबधे यथा यथा पटहरवः समीपता- मुपागमत् स हरिवराग्रतःसरः । तथा तथा दृषितवपुर्मुदाकुला हिषाञ्चमूरजनि अनौव चेतसा ॥ ४३ ॥ प्रसारिणी सपदि नभस्तले ततः समीरणभ्रमितपरागरूषिता। इनकध्वनिः ] समरसमुद्यते समरोद्युक्त, हिपहले शत्रुसैन्ये, ये जानकाः तेषां ध्वनिः, उदकर्षयत्। एतेनैषां वीरस्थायी महोत्साह उक्तः । अत्र भयङ्करस्थापि परसैन्यघोषस्योत्साहजनकत्वं महावीरेषु न विरुध्यत इति विरोधाभासोऽलङ्कारः ; भौहेतो सत्यपि भयानुत्पत्तेर्विशेषोक्ति- विरुद्धकार्योत्पत्तेविषमभेदश्चेति सङ्करः ॥ ४२ ॥ यथा यथेति ।-[हरिवराग्रतःसरः ] हरिवरो जामातेव हरिवरः। 'वरी जामावय्ययोः' इति विश्वः । तस्थाग्रतः सरतीत्यग्रतःसरी- ऽग्रेसरः, “पुरोऽग्रतोऽग्रेषु सत्तेः" (३।२।१८ पा०) इति टप्रत्ययः । [सः ] पूर्वोक्तः, [ पटहरवः, यथा यथा ] यावद्यावत्, [समीपताम्] आसन्नताम्, [ उपागमत्, तथा तथा ] नावत्तावत, [हिषां] द्विषतां, चमूः, जनौव] बधूरिव। 'जनौ सौमन्तिनी बधः' इति विश्वः । [चेतसा, मुदाकुला] आनन्दाऽऽविला, [ हृषितवपुः ] रोमाञ्चिताडौ। "वृषे- लॊमसु” (७।२८ पा० ) इति इड़ागमः। [अजनि] जाता। जनः कतरि लुङ, "दोपजन-" (२।१।६१ पा० ) इत्यादिना चिणप्रत्ययः । बधूवरसमागमवत् प्रतिबन्दि समागमो महोत्साहवईनो वौरसेनाया इत्युपमाऽर्थः । तेन सैन्ययोरन्योऽन्यशब्दश्रवणकारिणी प्रत्यासत्तिरासी- दिति व्यज्यते ॥ ४३॥ प्रसारिणीति ।-[ ततः ] श्रवणानन्तरं, [ सपदि ] अविलम्बेन, 3 ·सप्तदशः सर्गः। व्यभाव्यत प्रलयजकालिकाऽऽकृति- विदूरतः प्रतिबलकेतनाऽऽवलिः ॥ ४४ ॥ क्षणेन च प्रतिमुखतिग्मदीधिति- प्रतिप्रभास्फुरदसिदुःखदर्शना। भयङ्करा भृशमपि दर्शनीयतां ययावसावरचमूश्च भूभृताम् ॥ ४५ ॥ पयोमुचामभिपततां दिवि द्रुतं विपर्ययः परित दूवाऽऽतपस्य सः । [नभस्तले, प्रसारिणी ] व्याप्ता, [ समोरणभ्रमितपरागरूषिता] समी- रणेन वायुना, अमितन परागण रूषिता रूक्षीकता, अत एव [प्रलयज- कालिकाऽऽकृतिः) प्रलयजायाः कल्पान्तप्रादुर्भूतायाः, कालिकाया महा- काल्याः, आकृतिरिवाऽऽकृतियस्याः सा, प्रतिबलकेतनाऽऽवलिः] प्रति- बल प्रतिपक्षसैन्ये, केतनाऽऽवलिर्ध्वजपंक्तिः, विदूरतः ] दूरात्, [ व्यभा- व्यत] अलक्ष्यत; एतावता प्रत्यामत्तिगसौदित्यर्थः। उपमाऽलङ्कारः ॥४४॥ चणेति । -[ प्रतिमुतिग्मदीधितिप्रतिप्रभास्फुरदसिटुःखदर्शना ] प्रतिमुखस्याभिमुखस्य, तिग्मदोधित: उष्णांशोः, प्रतिप्रभाभिः प्रति- फलितदीप्तिभिः, स्फुरद्भिर्दैदीप्यमानः, असिभिः खङ्गैः, दुःखं दुष्करं, दर्शनं यस्था: मा, दुर्दशेत्यर्थः, [ असो, असुरचमूः ] चैद्यसेना, [च क्षणेन च, भूभृतां] हरिसैनिकानां, [भृशं], भयं करोतीति [भयङ्गराऽपि] । “मेघर्ति- भयेषु कत्रः” (३।२।४३ पा०) इति खच्प्रत्ययः । [ दर्शनीयतां! मनीहरतामिति विरोधः। दृष्टिविषयतां [ययो], इत्यविरोधः । अत एव विरोधाभासोऽलङ्कारः ॥ ४५ ॥ पयोमुचामिति ।-[ अथ] असुरसैनादर्शनानन्तरं, [समविष- ·शिशुपालबधे समक्रमः समविषमेष्वथ क्षणात् क्षमातलं बलजलराशिरानशे ॥ ४६ ॥ ममौ पुरः क्षणमिव पश्यतो महत् तनूदरस्थितभुवनत्रयस्य तत् । विशालतां दधति नितान्तमायते बलं हिषां मधुमथनस्य चक्षुषि ॥ ४७ ॥ भृशविदः पुलकविकाशिमूर्तयो रसाधिके मनसि निविष्टसाहसाः । कयतः। मेषु] निमोनतेषु, [समक्रमः] तुल्यसञ्चारः, [ सः, बलजलराशि:] सैन्य- सागरः, [दिवि] व्योभि, [द्रुतम्, अभिपतताम्] अभिधावतां, [पयोमुचां] सम्बन्धी, [ आतपस्य विपर्यायः इव] छायेव, [ परित: क्षणात्, क्षमा- तलं ] भूतलं, [ आनशे ] । 'अशू व्याप्तो' "अत आदेः” (७।४।७० पा०) इत्यभ्यासदीर्घः । “अनीतेश्च” (७।४।७२ पा०) इति नुमागमः । उपमाऽलडारः॥ ४६॥ ममाविति ।-[पुर: ] अग्रे, [क्षणमिव पश्यतः ] क्षणमात्रं विलो- इवशब्दो वाक्यालङ्गारे। [तनूदरस्थितभुवनत्रयस्य ] तनो चोदौयसि, उदरे कुक्षो, स्थितं भुवनलयं यस्य तस्य, [ मधुमथनस्य ] हरेः सम्बन्धिनि, [विशालतां] वैपुल्यं, [दधति] दधान, [नितान्तम, आयते दौर्षे, द्राघौयसि इत्यर्थः, [चक्षुषि तत् महत् हिषां बलं, ममो ] ववृते; क्षणमौक्षणादेव परबले इयत्ता परिचिच्छेदेत्यर्थः ; क्षोदीयस्यपि कुक्षी भुवनवयं परिच्छिन्दतो हरेरतिमहति चक्षुषि अल्पवलपरिच्छेदः किया- निति भावः। अत्र भुवनत्रयापेक्षया आधारस्य कुरिल्यत्वात् चक्षु- रपेक्षया आधेियस्य बलस्य अल्पत्वाञ्चाधिकालङ्कारो सकीयते ॥ ४७ ॥ भूप्रेति। [चितिपचमूबधूगणाः ] चितिपचम्बो बध्व स्वेत्युप- ·सप्तदशः सर्गः। मुखे युधः सपदि रतेरिवाभवन् ससम्धमाः क्षितिपचमूबधूगणाः ॥ ४८ ॥ ध्वजांशुधवमनुकूलमारुत प्रसारितैः प्रसभकृतोपड़तयः । यदूनभि द्रुततरमुद्यताऽऽयुधाः क्रुधा परं रयमरयः प्रपेदिरे ॥ ४६ ॥ हरेरपि प्रति परकीयवाहिनौ- रधिस्यदं प्रवतिरे चमूचराः । मितसमासः ; रतेरिवेति लिङ्गात् । तासां गणाः, [ युधो मुखे युद्धा- रम्भे, [रत: ] मुखे रत्यारम्भे इत्यर्थः, [ इव सपदि ] ; भृशं खिद्यन्तीति [भशखिदः ] । विप् । [ पुलकविकाशिमूर्तयः ] रोमाञ्चोदञ्चितगात्राः, [ रसाधिके ] रसः वीरः श्टङ्गारश्च, तैनाधिके निर्भरे, [ मनसि, निविष्ट- साहसा:] प्रविष्टधााः, [ समम्भमा: ] मसत्वगः, [ अभवन् ] । यादृशी बधूनां सुरतरसकर्मणि उत्कण्ठा, तादृशो चमूनां समरकर्मणि इति उपमाऽर्थः; तेनैतामां समरसुरतयोः समरसत्वं व्यज्यते ॥ ४॥ ध्वजांशुकैरिति ।- [अरयः ] चैद्यपक्षाः, [अनुकूलमारुतप्रसारितैः अनुकूलमारुतेन प्रसारितैः, [ ध्वजांशकैर्धवं, प्रसभकतोपइतयः ] प्रसभेन बलात्कारेण, कृतोपहतयः कताबाना इवेत्यर्थः, [ यद्न् अभि ] याद- वान् प्रति, [ द्रुततरम्, उदाताऽऽयुधाः ] उत्क्षिप्ताऽऽयुधाः सन्त:, [ क्रुधा क्रोधेन, [परम्] अधिकं, [ग्य] त्वरां, [प्रपेदिरे]। ध्वजांशुकदर्शनोत्थक्रोध- हेतुकस्य शीघ्राभिपातस्य ध्यजाह्वानहेतुकत्वमुत्प्रेक्ष्यते ध्रुवमिति ॥ ४८ ॥ हररिति ।-[ हरेरपि], चमूषु चरन्तौति [ चमूचराः ] सैनिकाः । "चरेष्टः” (३।२।१६ पा०)इति टप्रत्ययः । [परकीयवाहिनी:] परेषामिमाः

·८६४
शिशुपालबधे
विलम्बितं न खलु सहा मनखिनो
विधित्सतः कलहमवेक्ष्य विहिषः ॥ ५० ॥
उपाऽऽहितेवपुषि निवातवर्मभिः
स्फुरन्मणिप्रसृतमरीचिसूचिभिः ।
निरन्तरं नरपतयो रणाजिरे
रराजिरे शरनिकराऽऽचिता दूव ॥ ५१ ॥
-
परकीयाः, वाहिनौः सेनाः, [ प्रति अधिस्यदम् ] अधिकरयं यथा तथा।
'हस्तरसौ तु ग्यः स्यदः' इत्यमरः । [ प्रवतिरे ] प्रवृत्ताः। तथा हि,
मिनस्विनः ] धौराः, [ कलह ] युद्ध, [विधिमत: ] विधातुमिच्छतः ।
दधात: मन्नन्तालटः शतरि रूपम् । तान् [ विद्विषः ] शत्रन्, [ अवेक्ष्य
विलम्बितुम् ] | "शकष (३।४।६५ पा०) इत्यादिना तुमुन्प्रत्ययः ।
महन्ते इति सहा: ] क्षमाः। पचाद्यच् ।
पचाद्यच्। [न खनु । मामान्येन
विशेषसमर्थ नरूपोऽर्थान्तरन्यामः ॥ ५० ॥
उपाहितैरिति । - [रणाजिरे ] रणाङ्गणे, [ नरपतयः ] राजानः,
[ वपुषि, उपाऽऽहितः ] आमुक्तः, [ स्फुरन्मणिप्रसृतमरीचिनृचिभिः ]
स्फुरन्तो मणिप्रसृता रत्ननिर्गताः, मरीचय एव चूचयो येषां तैः, निवात-
वर्मभिः ] अच्छिद्रकच्चकैः। 'निवाती दृढ़सन्नाहे निर्वात चाश्रयेऽपि
च' इति विश्वः। 'तनुत्रं वर्म कञ्चकम्' इत्यमरः। [निरन्तरं]
नौरन्ध्र, [शरनिकराऽऽचिताः ] शरनिकरैराचिता: प्रोता:, [ इव ररा-
“फणाञ्च सप्तानाम्” (६18।१२५ पा०) इति विकल्या-
देत्वाभ्यासलोपाभावः । मणिरोचिषः सादृश्याच्छरनिकरत्वीत्प्रेक्षा
जिरे।
॥५१॥

·सप्तदशः मर्गः। अथोच्चकैरठकपोतकन्धरा तनूमहप्रकरविपाण्डुरद्युति। बलैश्चलच्चरणविधूतमुच्चरद् घनाऽऽवलौरुदचरत क्षमारजः ॥ ५२ ॥ विषङ्गिभि शमितरता क्वचित् तुरङ्गमैरूपरि निरुइनिर्गमाः । चलाचलैरनुपदमाहताः खरै- विबभमुश्चिरमध एव धूलयः ॥ ५३ ॥ पदम्। अथेति ।-[ अथ ] अनन्तरम्, [ उच्चकैः ] उन्नतं, [जरठकयोत- कन्धरातनूरुहप्रकरविपाण्डुरद्यति ] जौर्णपारावतकन्धरारोमनिकर- धूसरच्छायमित्युपमा। 'पारावतः कलरवः कपोतः' इत्यमरः । [बलैः] सैन्यैः, [ चलच्चरणविधतं । चलद्भिश्चरणविधतमहतं, प्रेरितं सदित्यर्थः, (उच्चरत्] उत्पतत्, क्षमारजः भूरेगः, [ धनाऽऽवलोः ] घनपंक्तीः, [उद- चपत प्रचक्रामेत्यर्थः । “उदश्चरः सकर्मकात्” (१।३।५३ पा०) इत्यात्मन- अस्य प्रत्यदाहरणमुच्चरदिति । अत्र भूरेणीमधमण्डलाक्रम- गासम्बन्धेऽपि सम्बन्धोक्तरतिशयोक्तिरुपमामकोर्णा ॥५२॥ विषङ्गिभिरिति ।-[चलाचले: चटुलैः, [खुरैः, अनुपदं] प्रतिपदम्, [ आहता: ] उद्दताः, [ भृशम्, इतरेतरं] परस्परम् । निरन्तरमिति पाठे,-अभितो नौरन्ध्र, विषङ्गिभिः ? मिथः श्लिष्टैः, [ तुरङ्गमैरुपरि, निरुद्धनिर्गमाः] निरुद्धो निर्गमो यासां ताः, [धूलयः क्वचित् चिरम्, अध एव विबभ्रमः ] ; नोत्येतुरिति भावः । अलोइतानाम् अधोभ्रमणविरोध- स्योपरि निर्गमरोधेन विशेषणगत्या परिहारात् काव्यलिङ्गसङ्कीर्णो विरोधाभासोऽलङ्कारः ॥ ५३ ॥ शि-७३ ·মিল गरीयसः प्रचुरमुखस्य रागिणो रजोऽभवावहितसत्त्वमुत्कटम् । सिमक्षतः सरसिजजन्मनो जगद बलस्य तु क्षयमपनेतुमिच्छतः ॥ ५४ ॥ पुरा शरक्षतिजनितानि संयुगे नयन्ति नः प्रसभमसृजि पकताम् । इति ध्रुवं व्यलगिषुरात्तभीतयः खमुच्चकैरनलसखस्य केतवः ॥ ५५ ॥ - ] गरीयस इति ।- [गरीयसः ] सर्वलोकपितामहत्वात् पूज्यतरस्य, अन्यत्र,-महत्तरस्य ; [ प्रचुरमुखस्य ] चतुर्मुखस्येत्यर्थः, अन्यत्र,- बहुप्रवाहस्य, [रागिण:] रक्तवर्णस्य, अन्यत्र,-रणे रागिणोऽनुरागवतः, एवम्भूतस्य [ सरसिजजन्मनः ] ब्रह्मणः, [ जगत्सिमृक्षतः ] जगत् स्रष्टु- मिच्छतः सतः। सृजे: सवन्ताबटः शत्रादेशः । [व्यवहितसत्त्वं] तिरस्कृतसत्त्वगुणकम्, अन्यत्र,-तिरोहितजन्तुकं, ( रज: ] रजोगुणो रेणुश्च, [ उत्कटम् ] उद्रिक्तम्, [ अभवत्। बलम्य ] मैन्यस्य, [तु, क्षयं ] जगत्वयम्, [ अपनेतुमिच्छतः ] सतः, अभवत् । अत्र ब्रह्मबलयोगरीय- स्वादिसाधय॑ऽपि रजःशब्देन एकस्य मिसृक्षोरन्यस्य संजिहीर्जेरिति व्यतिरेकः श्लेषोत्थापित इति सङ्करः ॥ ५४ ॥ पुरैति ।-संयुग] युद्धे सति, [शरक्षतिजनितानि ] क्षतजानि, [असजि] रुधिराणि, [नः ] अस्मान्, [ प्रसभं ] प्रसह्य, [ पड़तां पुरा, नयन्ति] नेष्यन्ति। . “यावत्युरानिपातयोर्लट्” (३।४ पा) इति भविष्यदर्थे लट। । इति । इत्यमालोक्य, आत्तभौतयः] प्राप्तभयाः सन्तः, [ अनलसखस्य ] अग्निमित्रस्य वायोः, [ केतवः ] [ ध्रुवम्, ·सप्तदशः सर्गः। कषिल्लसहननिकुरम्बकबुरः क्वचिहिरण्मयकगापुञ्चपिञ्जरः । कचिच्छरच्छशधरवगडपाण्डुरः खुरक्षतक्षितितलरेणुरुदययौ ॥ ५६ ॥ महोयसां महति दिगन्तदन्तिना- मनोकजे रजसि मुखानुषङ्गिणि । विसारितामजिहत कोकिलाऽऽवलो- मलौमसा जलदमदाम्बुराजयः ॥ ५७ ॥ १ रेणवः, तल्लिङ्गत्वात्तस्येति भावः ; [ उच्चकैः ] उन्नतं, खिम्] आकाशं, [ व्यलगिषुः ] वियदारूढ़ा इत्यर्थः । अवमित्युत्प्रेक्षायाम् ॥ ५५ ॥ कचिदिति। कचित्, लमहननिकुरम्बकबुरः] लसन् घननिकुरम्ब- वत् नवाभ्रपटलवत्, कर्बरः शबलः, [ कचित्, हिरण्मयकणपुञ्जपिञ्जरः ] कनकचूर्णगशिकपिशः, [कत्रिच्छग्छशधरखण्डपाण्डुरः, खुरक्षतक्षिति- तलरेणु: ] खुरैः क्षतस्य चितितलस्य रेगः, [ उद्ययौ] उज्जगाम । अनोपमात्रयस्य मंसृष्टिः ॥ ५६ ॥ महोयसामिति ।-[महति, अनौकजे] सेनासमुत्थे, [रजमि महौयमां, दिगन्तदन्तिनां ] दिगन्ता एव दन्तिनः तेषां, [ मुखानु- पङ्गिणि ] मुखानि पुरोभागा एव मुखानि आननानि इति श्लिष्टरूप- कम् ; तेष्वनुषङ्गिणि लग्ने सति। [कोकिलाऽऽवलीमलीमसाः ] कोकिलाऽऽवलीवत् मलौमसा: मलिनाः, [जलदमदाम्बुराजयः ] जलदा दिङ्मुखसङ्गिन एव ये मेघाः, ते एव मदाम्बुराजयो मदरेखाः, [विसारितां] प्रसमरत्वम्, [ अजिहत ] अगच्छन्, प्राप्ता इत्यर्थः । पांशुपातस्य दन्तिनां मदहेतुत्वादिति भावः। तदुक्तं महाभारते,- "स्त्रियो जारेण तुष्यन्ति गावः स्वच्छन्दचारतः । कुञ्जरा: पांशुवर्षे .. - ·८८ शिशुपालबंध शिरोमोरलिकुलकोमलेरमो मुधा मृधे मृषत युवान एव मा । बलोहतं धवलितमूईजानिति ध्रुवं जनान् जरत इवाकरोट्रजः ॥ ५८ ॥ सुसंहतैर्दधदपि धाम नोयते तिरस्कृति बहुभिरसंशयं परैः । ब्राह्मणाः परनिन्दया ॥” इति। दिगन्तलम्बिनो मेधाः सेनारजो- मेलनाबहुलोबभूवुरित्यर्थः । अत्र दिगन्तेषु तन्मे घेषु च दन्तित्व- तन्मदत्वरूपणात् समस्तवस्तुयति सावयवरूपकं, मुखमेव मुखमिति श्लिष्टपरम्परितमिति सङ्करः। अजिहतेति–ओ हाडो लङि तङ, “श्राम्यस्तयोरातः” (६।४।११२ पा०) इत्याकारलोपः, “अदभ्यस्तात्" (७।।४ पा० ) इत्यदादेशः ॥ ५७ ॥ शिरोरुहैरिति ।-[अमौ गजानः, [युवान: एव, अलिकुलकोमलैः भ्रमरवन्दमनोरमैः, [शिरोरुहै: केशोरुपलक्षिता, [ मुधा ] वृथा, [मधे] युद्धे । 'मृधमास्कन्दनम्' इति युद्धपयिषु अमरः । [मा मृषत] न म्रिय- ताम्। म्रियतेर्माङि लुङि “न माङ्योग” (181७४ पा०) इत्यड़भावः, "उश्च” (१।२।१२ पा० ) इति सिच: कित्त्वात् न गुणः । [इति इन्थम् आलोच्येत्यर्थः, [ बलोइत रज: ] कर्तृ। [धलितमूढजान् ] धवलौकतकेशान्, [ जनान्, जरत इवाकरोत् ] वडानिवाकरोदित्यर्थः । [ ध्रुवम् ] इत्युत्प्रेक्षायाम् । अत्रेवशब्दस्यावधारणार्थत्वात् न तेन पोन- सत्यम्। 'इवोपम्येऽवधारणे' इति विश्वः। 'प्रवयाः स्थविरो वृद्धी जौनो जीर्णों जरन्नपि' इत्यमरः । “जीय॑तरतन्" (३।२।१०४ पा० ) इति असन्प्रत्ययः ॥ ३८ ॥ सुसंहतैरिति ।-[धाम ] तंजः, [ दधदपि ] दधानोऽपि, तेजस्वी अपौत्यर्थः। [प] अन्यैः, [ सुसंहतैः ] सुसङ्गतैः, परक्यङ्गतच, ·मप्तदशः सर्गः। ८६८ यतः क्षितेरवयवसम्पदोऽणव- स्त्विषां निधेरपि वपुरावरोषत ॥ ५६ ॥ द्रुतद्रवद्रथचरणक्षतक्षमा- तलोजसबहुलरजोऽवगुण्ठितम् । युगक्षयक्षणनिरवग्रहे जगत् पयोनिधर्जल दूवमग्नमावभौ ॥ ६ ॥ समुल्लसद्दिनकरवत्वकान्तयो रजस्वलाः परिमलिताम्बरश्रियः । दिगङ्गनाः क्षणामविलोकनक्षमाः शरीरिणां परिहरणीयतां ययुः ॥ ६१ ॥ . [ बहुभिः तिरस्कृतिं नीयते। असंशयं ] निश्चितम् । अर्थाभावेऽव्ययौ. भावः। कुतः ?--[ यतः, अणवः] मूक्ष्माः, [क्षितेरवयवसम्पदः] रेणु- ममृद्धयः, [ त्विषां निधेः ] सूर्य्यस्य, [ अपि वपुः, आवरीषत ] आच्छा- दितवत्यः। बङो लुङि “वृतो वा” (७।२।३८ पा०) इति इटो दीर्घः । विशेषेण सामान्यसमर्थनरूपोऽर्थान्तरन्यासः ॥ ५ ॥ द्रुतति ।- [ द्रुतद्रवद्रथचरणक्षतक्षमातलोल्लसद्वहुलरजोऽवगुण्ठितं ] द्रुतं शीघ्र', द्रवतां धावतां, रथानां चरण चक्रः, चतात् क्षुम्मात्, क्षमा- तलात् उल्लसता पतता, बहुलेन मान्द्रेणा, रजसा अवगुण्ठितम् आच्छा- दितं, [जगत्, युगक्षयक्षणनिरवग्रह) युगक्षयक्षणे कल्पान्तकाले, निरव- ग्रह निष्प्रतिबन्धे, पयोनिधेले मग्नमिवाऽऽवभो ] इत्युत्प्रेक्षा ॥ ६ ॥ समुलसदिति ।- [ समुल सद्दिनकरवतकान्त यः ] समुल्लसन्तौ दिन- करस्येव वक्तस्य कान्तिर्यासां ताः; रजो गुरेव रज आर्तवमासामस्तीति [रजस्वलाः ]| "रजःकष्यासुतिपरिषदो वलच्" (५२।११२ पा.)

·शिशुपालबधे निरीक्षितुं वियति समेत्य कौतुकात् पराक्रमं समरमुख महौमृताम् । रजस्ततावनिमिषलोचनोत्पल- व्यथाकृति विदशगगौः पलाय्यत ॥ ६२ ॥ विषङ्गिणि प्रतिपदमापिबत्यपो हताचिरद्युतिनि समौरलक्ष्मणि । इत्यादिना मत्वर्थीयो वलच्प्रत्ययः। धलिधसराः उदक्याश्च, [ परि- मलिताम्बरश्रियः ] परिमलिताः परितः सञ्जातमलाः, अम्बरस्थाकाश- स्येवाम्बरस्य वस्त्रस्य च, शौर्यासां ताः, अत एव [अविलोकनक्षमाः ] विलोकनानाः, दिश एवाङ्गनाः [दिगङ्गनाः, शरीरिणां ] प्राणिनां, [क्षणम् ] ईषत्कालं, [परिहरणीयताम् ] अगम्यतां, [ ययुः ] ; तस्मात् मलवहाससं न मंविर्शदेवेत्यादिनिषेधादिति भावः। श्लिष्टपरम्परित- रूपकम् ॥ ६१ ॥ निरीक्षितुमिति ।-[त्रिदशगणैः ] देवगणैः, [ समरमुखे ] रणा- रम्भे, [ महीभृतां ] गज्ञां, [ पराक्रमं निगैक्षितुं वियति कोतुकात् समेत्य, रजस्ततौ] रजस्तोमे, [अनिमिषलोचनोत्पलव्यथाक्रति न निमिषन्ति अनिमिषाणि पक्ष्मपातरहितानि। मिषेः पचायच, कुटादित्वात् न गुणः । तेषां लोचनोत्पलानां व्यथाकति दुःखकारियां सत्याम्। कञः क्विप्। [पलाव्यत ] अधाव्यत। भावे परापूर्वा- दयतलङि तङ्, “उपसर्गस्यायतो" (चारा१८ पा०) इति रेफस्य लत्वम् । अत्र लोचनोत्पलानां व्यथाऽसम्बन्धेऽपि सम्बन्धोक्तगतिशयोक्ति- भेदः ॥ ६२॥ विङ्गिणौति।-विषङ्गिणि] विषक्त, अत एव [ हताचिर- तिनि ] विरमिताचिरद्युतिनि, [ समौरलक्ष्मणि ] वातकेतो, रजसि ·सघदशः मर्ग:। ८७१ शनैः शनैरुपचितपसभारिकाः पयोमुचः प्रययुरपतवृष्टयः ॥ ६३ ॥ नभोनदीव्यतिकरधौतमूर्तिभि- वियतैरनधिगतानि लेभिरे। चलच्चमूतुरगखुराऽऽहतोत्पतन्- महौरजःस्नपनमुखानि दिग्गजैः ॥ ६४ ॥ गजव्रजाऽऽक्रमगाभरावनम्रया रसातलं यदग्विलमानशे भुवा । इत्यर्थः, [ प्रतिपद) प्रतिक्षणम्, [अपः] अम्भांसि, [आपिबति आकर्षति सति, अत एव [ अपेतवृष्टयः ] निवृत्तवर्षाः, [ पयोमुचः ], उपचिता: प्रवाईताः, पसभारिकाः पशभरणानि येषां ते [ उपचितपक्षमारिकाः] मन्तः। “पर्यायाईणोत्पत्तिषु त्रुल" ( ३।३।१११ पा० ) इत्यहणार्थे गवुलप्रत्ययः। अहणञ्च करणसामर्थ्यम्। अत एव भारात् । शनैः शनैः, प्रययुः ] प्राप्ताः । अत्र पयोमुचां पङ्कभरणामम्बन्धेऽपि तत्सम्बन्धी- केरतिशयोक्तिः ॥ ६३ ॥ नभीनदौति। नभोनदीव्यतिकरधोतमूर्तिभिः ] नभोनदौव्यति- करेण आकाशगङ्गाया अवगाहेन, धौतमूत्तिभिः क्षालिताः, [ विय- हुतैः । खेचरैः, अत एव [ दिग्गजैः, अनधिगतानि ] अननुभूतचराणि, चिलञ्चमूतुरगखुराऽऽहतोत्पतन्महौरजःसपनसुखानि ] चलद्भिश्चमूतुग्ग- खुराहतम् अत एवोत्पतद्गच्छत्, महौरजस्तेन सपनमभिषेचनं, तन यानि सुखानि तानि, लेिभिरें] । “कुञ्जगः पांशुवर्षेण-" इत्युदाहृतम् (५७ श्लोकः) । अवापि दिग्गजानां रजःस्नपनासम्बन्धेऽपि सम्बन्धोके- रतियोक्तिः ॥ ६॥ गजेति।-[ यत् ] यस्मात्, [गजव्रजाऽऽक्रमणभरावनम्रया] गज- ·८७२ शिशुपालवधे नभस्तलं बहुलतरेण रेगुना ततोऽगमत्विजगदिवैकतां स्फुटम् ॥ ६५ ॥ समस्थलीकृतविवरेण पूरिता महीभृतां बलरजसा महागुहाः । रहस्वपाविधुरबधूरतार्थिनां नभःसदामुपकरणीयतां ययुः ॥ ६६ ॥ गते मुखच्छदपटसाहशी दृशः पथस्तिरोदधति घने रजस्यपि । व्रजानाम् आक्रमणभरेण पादचे पगोरवेण, अवनम्रया, [ भुवा अखिलं, रसातलं ] पातालम्, [ आनशे ] व्याप्तम् । यत् यस्माच्च, [ नभम्तलं बहुलतरेण रेणुना आनशे, [ तत: ] कारणात्, [त्रिजगत् जगत्त्रयम् । "तद्धितार्थों-" (२२१५१ पा.) इत्यादिना ममाहारे द्विगुः, “द्विगु- कवचनम्" ( २।४१ पा० ) इत्येकवचनम् । ( एकतां भूलोकताम, [इव अगमत् । स्फुटम् ] इत्युत्प्रेक्षायाम् ॥ ६५ ॥ ममेति ।-[समस्थलोकतविवरेण ] समस्थलोकतानि विवरागि निम्नस्थानानि येन तेन, बलरजसा पूरिताः, महौभृतां ] भूधराणां, [ महागुहाः, रहः ] रहसि। अत्यन्तसंयोगे द्वितीया। [ नपाविधर- बधरतार्थिनां ] नपया विधुगणां विलक्षाणां, बधूनां रतं मुरतम्, अर्थ- यन्त इति तदर्थिनां, नमःसदां] सुराणाम्, [उपकरणीयताम्] उपकार- कत्वं, [ ययुः ] ; तामां रजःपूरणात् पुंसामन्धकरण वादिति भावः । “कत्यल्युटो बहुलम्" (३२३३११३ पा० ) इत्यनीयरः कर्थता। रजःपूरणस्य विशेषणगत्योपकारकहेतुत्वात् काव्यलिङ्गभेदः, तथोपकार- कत्वासम्बन्धेऽपि सम्बन्धोतरतिशयोक्तिरिति मकरः ॥ ६६ ॥ अत्र ·सप्तदशः सर्गः। ८७३ मदानिलैरधिमधुचूतगन्धिभि- हिपा हिपानभिययुगेव म्हसा ॥ ६७ ॥ मदाम्भसा परिगलितेन सप्तधा गजान् जनः शमितरजश्चयानधः । उपव्यवस्थितघनपांशुमण्डला नलोकयत्ततपटमण्डपानिव ॥ ६८ ॥ गत इति । - [ मुखच्छदपटमादृशौं ] छाद्यतेऽननैति छदः, मुखस्य छदो मुखच्छदः। "पुंसि मंज्ञायां घः प्रायेण" (३।३।११८ पा०) इति घप्रत्ययः, “छादिर्धेऽद्यापसर्गस्य” (६।४।८६ पा० ) इति हखः । स चासो पटश्च, तत्सादृशौं तत्सादृश्यम् । ब्राह्मणादित्वात् ष्यञ्प्रत्यये, “षिहोरा- दिभ्यश्च" (४।१।४१ पा०) इति डोष्। स च 'प्यञः पित्करणादौकारी बहुलम्' (अधि० अध्या० ५६सू०) इति वामनवचनाइकल्पिकः । [गते] प्राप्ते, गजानां युद्धपूर्वकाले मुखाऽऽवरण कारणात् तत्सदृशे इत्यर्थः, [घने] सान्द्रे, [रजसि, दृश:) दृष्टेः, [पथः] मार्गान्, [तिरोदति छाद- यति सति, [अपि, अधिमधुचतगन्धिभिः] अधिमधोः अधिकमकरन्दस्य, चूतस्येव गन्धी येषां तैः । “उपमानाच्च"(५।४।१३७ पा०) इति गन्धस्यत्वे तदेकान्तग्रहणन्तु व्यभिचारि । मदानिलैःअभिज्ञानः, (दिपाः] गजाः, [विपान् ] गजान् प्रति, हिसा वैगेन, [ अभिययुरेव ] । अत्र तिरी- हितदृष्टेरभियानविरोधस्य मदानिलैः परिहाराविरोधाऽऽभासोऽलङ्कारः मदाम्भसेति।- सप्तधा] । “करात् कटाभ्यां मेदाच्च नेत्राभ्याञ्च मदसुतिः” इति पालकाप्ये। सप्तभिः स्रोतोभिः, [परिगलितन ] खुर्तन, [ मदाम्भसा अधः, शमितरजश्चयान् ] शमितो रजश्चयो यैस्तान्, { उपर्यवस्थित धनपांशुमण्डलान् ] उपर्यवस्थितानि तथैव स्थितानि, ·८७४ शिशुपालबधे अन्यनोन्नतयोऽतिमात्रपृथवः पृथ्वौधरौभृत- स्तन्वन्तः कनकाऽऽवलौभिरुपमां सौदामनौदामभिः। वर्षन्तः शममानयन्नुपलसच्छृङ्गारलेखाऽऽयुधाः काल कालियकायकालवपुषः पांशून् गजाम्भोमुचः ॥ ६६ ॥ इति श्रोमाघकविकृते शिशुपालबधे महाकाव्ये यदुवंशक्षोभणं नाम सप्तदशः सर्गः ॥ १७॥ घनानि सान्द्राणि, पांशुमण्डलानि पूर्वोत्थरजःपुञ्जा येषां तान्. [गजान्, जनः ] लोकः, तितपटमण्डपानिव] तता उपरि वितताः, पटमण्डपाः येषां तानिव, इत्युत्प्रेक्षा ; [ अलोकयत् ] ॥ ६८ ॥ अन्यनैति ।- [ अन्यूनोबतयः] महोछाया:, ( अतिमानपृथवः । अत्यन्तविपुलाः, अत एव [ पृथ्वौधरीभृतः ] शैलशोभाधाग्णि इति निदर्शनाऽलङ्कारः। [ कनकाऽऽवलौभिः ] आवरण हेतुहेमराजिभिः करणैः। सुदाम्ना पर्वतनैकदिशः सौदामन्यो विद्यतः। “तनैकदिक" (४।३।११२ पा०] इत्यणप्रत्यये डोप्। ताभिर्दामभिरिव [सौदा- मनौदामभिः ] विद्युल्लताभिः, [ उपमां ] सादृश्यं, [ तन्वन्तः ] । 'तड़ित सोदामनौ विद्युत्' इत्यमरः । '-अतुलोपमा याम्-' ( २।३।७२ पा० ) इति सदृशवचनस्यैव निषेधादिह सादृश्यवाचिवात् तृतीया । • [ उप- लसच्छृङ्गारलखाऽऽयुधाः ] उपलमन्तः श्टङ्गारा: सिन्दूगदिमण्डनान्येव, * ननु "तुल्यार्थरतुलीपमाभ्यां रतीयाऽन्यतरस्याम्" (२२३७२ पा.) इति भूवे तुल्यायोगे तोयाया: वैकल्पिक विधानात् पक्ष षष्ठी विहिता, तुलोपमयोस्तु प्रतिषधात् तदयोगे कैवलं षष्ठीति, एवञ्च कथमन्त्र रतीया ? इति चेन, तब तयी: सहशार्थकत्व एव केवलं षष्ठी, न तु साहश्यार्थकत्वे, तथाले तु वतीयाषष्ट्यौ स्याता- मवेति, तनाव उपमाशब्दम्य सादृश्याथकत्वात् रतीयाविधानं सङ्गतमवेति सन्दर्भार्थः । .

·अष्टादशः सर्गः। -(०.०)- सनग्माते तावपायानपेक्षी सेनाम्भोधी धौरनादौ रयेण । पक्षच्छेदात् पूर्वमेकत्र देशे वाञ्छन्तौ वा सह्यविध्यौ निलेतुम् ॥ १ ॥ लेखाऽऽयुधानि सुरधनंषि येषां ते तथोक्ताः । 'स्टारः सरत नाट्ये रसे च गजमण्डने ।' 'लेखो लेख्य सुरे' इति च विश्वः । [ कालियकायकाल वपुषः] कालियस्य कालियनागम्य, कायवत् कालवपुषः कृष्णदेहाः, [ गजाम्भोमुचः] गजा एव अम्भोमुचो मेघाः, [काले ] योग्यकाले, [वर्षन्तः ] मदाम्ब मुञ्चन्तः, [ पांशून, शमं ] शान्तिम्, [ आनयन् ] प्रापयन् । रूपकालङ्कारः। शार्दूलविक्रीडितं वृत्तमुक्तम् ॥ ६८ ॥ इति श्रीमहामहोपाध्यायकोलाचलमल्लिनाथन रिविरचित माघकाव्यव्याख्याने सर्वकषाऽख्ये सप्तदशः सर्गः ॥१७॥ अथाग्रिमसगै तुमुलयुद्धवर्णनाय सेनयोर्मेलनं तावदाह, सञ्जग्माते इति । [अपायानपेक्षो अपायोऽपगमः, युद्धादपसरणमित्यर्थः, तस्या- नपेक्षो तमनिच्छन्तौ, युद्धादनिवर्तिनावित्यर्थः । ईक्षतः पचाद्यचि नञ्- समासः । [ धौरनादो ] गम्भौरघोषो, [ तौ, सेनाम्भोधौ] सेनासागरी, [पक्षच्छेदात् पूर्व] ; पश्चादसम्भवादिति भावः । (एकत्र देश] एकस्थाने, [निलेवें] वस्तुम् । 'लोङ् गतो' इति धातोस्तुमुन्प्रत्यये गुणः । [वाञ्छन्तो] इच्छन्तो, [ सह्यविभ्यो वा ] सह्यविन्ध्याख्यो पर्वताविव । 'वा स्थावि- .

·शिशुपालबधे
पत्तिः पत्तिं वाहमेयाय वाजौ
नागं नागः स्यन्दनस्थो रथस्थम् ।
इत्थं सेना वल्लभस्येव रागा-
दङ्गेनाङ्गं प्रत्यनीकस्य भेजे ॥ २ ॥
कल्पोपमयोः' इति विश्वः । [ग्येण, सञ्जग्माते ] मिलितवन्तो। संपूर्वा-
इच्छतेरकर्मकालिटि “समो गम्युच्छि-" (१।३।२८ पा० ) इत्यादिना
आत्मनेपदम् । अत्र सद्यविन्ध्ययोः सपक्षयोरप्येकत्र मिलनस्याप्रसिद्धस्य
सम्भावनामात्रेणोक्तत्वात् उपमानाप्रसिडेनौपमा,किन्तत्प्रेक्षति सझेपः ।
अस्मिन् सगै शालिनी वृत्तम्। “शालिन्यता मतो तगी गोऽधिलोकैः"
इति लक्षणात् ॥१॥
सेनाऽम्भोधी सञ्जग्माते इत्युक्तं, तत्मङ्गतिप्रकारं तावदर्णयति, पत्ति-
रिति ।-[पत्तिः ] पदातिः, [ पत्तिं ] पदातिम् । ‘पदातिपत्तिपदग-
पादातिकपदातयः' इत्यमरः। [एयाय प्राप। आपर्वादिणी
लिट्। [वाजी ] अश्वः, [ वाहम् ] अश्वम्, एयाय। 'वाजिवाहार्व-
गन्धर्व-' इत्यमरः। [नागः ] गजः, [ नागम् ] एयाय । [ स्यन्दनस्थो
रथस्थम् ] एयाय, न तु व्युत्क्रमेण,
धर्मयुद्धत्वादिति भावः; इति
[ इत्थम् ] उक्तरोत्या, (सेना, गगात्] रणरागात् रतिरागाच्च, [अङ्गेन
खाङ्गेन पत्त्यादिना करचरणादिना च, [वल्लमस्येव ] प्रियतमस्येव,
[प्रत्यनौकस्य ) प्रतिबलस्य । 'वरूथिनी बलं सैन्यं चक्रं चानोक-
मस्त्रियाम्' इत्यमरः। [अङ्गं ] पत्त्यादिकं करचरणादिकच्च, [ भेजे ] ।
यथा कान्ता कान्तस्योरुमूरुणा, करं करेण, मुखं मुखेन भजति, तथा
सेना प्रतिसैन्यस्य पत्तिं पत्तिना, अश्वमश्वेनत्यादिक्रमेण भेजे, न तु व्युत्क्र-
भेणेत्यर्थः। वल्लभस्थेवेत्युपमया समरसुरतयोः समरसत्वं व्यज्यते ॥ २॥

·प्रादयः सगः। ८७७ रथ्याघोषैहणैर्वारणाना- मैक्यं गच्छन् वाजिनां ड्रेषया च। व्योमव्यापी सन्ततं दुन्दुभीना- मव्यक्तोऽभूदौशिवेव प्रणादः ॥ ३ ॥ रोषाऽऽवेशाहच्छतां प्रत्यमित्रं दूरोचिप्तस्थूलबाहुध्वजानाम् । दौर्घास्तिय॑ग्वैजयन्तीसदृश्यः पादातानां मेजिरे खड्गलेखाः ॥ ४ ॥ - रथ्येति । - [सन्ततं ] सततं, [व्योमव्यापौ] गगनस्पक्अन्यत्र, मवंगत इत्यर्थः, [ दुन्दुभोनां] रणभेरोणां, [ प्रणादः ] महाघोषः । “उपसर्गादममासेऽपि णोपदेशस्य" ( ८।४।१४ पा० ) इति णत्वम् । [ ग्थ्याघोषः] रथानां समूहाः रथ्याः। 'त्रिषु वैपादयो रथ्या रथकड्या रघवजे' इत्यमरः । “खलगोरथात्" ( ४५० पा० ) इति यत्प्रत्ययः समूहार्थे । तासां घोषः, [ वारणानां, ईहणैः ] कण्ठघोषः। 'वृंहणं गजगर्जितम्' इति वैजयन्तौ। [ वाजिनाम् ] अश्वानां, [ द्वेषया ] हेषणेन, [च ]। 'हेषा द्वेषा च निःखनः' इत्यमरः । “गुरीश्च हल:' (२३।१०३ पा०) इत्यप्रत्यये टाप। [ ऐक्यं ] मेलनं, [गच्छन् ] ; अन्यत्र-तत्त्वं पदार्थशोधनादहितोयतां गच्छन् । [ ईशिता] ईश- यिता, ईश्वरत्वोपाधिमान् परमात्मा, [इव] । ईशस्तृच्। [अव्यक्तोऽभूत ] । अयं दुन्दुभिघोष इति दुर्भदो बभूव ; अन्यत्न,-जीवेश्वरोपाधिविल- यादयमौश्वरोऽयं जीव इति भेदरहितोऽभूदित्यर्थः। अत्रेक्यगमनस्य विशेषणगत्या अव्यक्त हेतुत्वात् काव्यलिङ्गमुपमाऽमिति सङ्करः ॥ ३ ॥ रोषाऽऽवशादिति ।-[ रोषाऽऽवेशात्, प्रत्यमित्रम् ] अभिशत्रु। आभिमुख्येऽव्ययीभावः । गच्छता धावतां, द्रवतामित्यर्थः, [दूरोत्क्षिप्त- शि-98 ·८७८ शिशुपालवधे वड़ाऽऽवहा धौरितेन प्रयाता- मश्वौयानामुच्चकैमञ्चलन्तः । रोक्मा रेजुः स्थासका मूर्तिमाजो दर्पस्येव व्याप्तदेहस्य शेषाः ॥ ५ ॥ स्थूलबाहुभ्वजानां ] दूरादुत्क्षिप्ताः उद्यता:, स्थूलाः पौवराः, बाहुध्वजाः ध्वजस्तम्भा दव बाहवो येषां तेषां, [ पादातानां ] पदातिसमूहानाम् । 'पादातं पत्तिसंहतिः' इत्यमरः। “षिद्भिदादिभ्योऽङ्” (३२३२१०४ पा.)। [तिय॑गदीर्घाः ] तिर्यगायता इत्यर्थः। लेखा इव खनाः [ खड्गलेखाः, वैजयन्तीसदृश्यः ] पताकासदृश्यः सत्य इत्यर्थः। 'वैज- यन्ती पताका स्यात्' इत्यमरः। “दृशेः समानान्ययोश्च” (वा.) इति समानशब्दोपपदात् दृशः कञ्प्रत्ययः। “दृक्षे चेति वक्तव्यम्" (वा.) इति समानस्य सभाव: * । [ भेजिरे ] रेजिरे । 'भाज दीप्ती' इति धातोः कर्तरि लिट्, “फणाञ्च सप्तानाम" (६।१२५ पा० ) इति विकल्पादेत्वाभ्यासलोपो। आर्थोयमुपमा ॥ ४ ॥ बङति।-[ धोरितेन ] धौरिताऽऽख्येन गतिविशेषेण, [प्रयातां ] धावताम्। यातेर्लटः शात्रादेशः। [ अश्वौयानाम् ] अश्वसमूहानाम् । "केशाश्वाभ्यां यच्छावन्यतरस्याम्" (४।२।४८ पा०) इति छप्रत्ययः । [ उच्चकैः, उच्चलन्तः ] गतिवशादूद्धमुत्यतन्तः । [वोऽऽबद्धाः] वईन्ते इति व णि पाणबन्धनवरत्नाः । 'वड़ नपुवरत्नयोः' इति विश्वः । “अधु- वधिवपिभ्यो रन्” इति रन्प्रत्ययः + लघूपधगुणो रपरः। तेष्वा- पत्र दृक्षशब्दपरत्वाभावात् समानशब्द स्य सभावार्थं प्रोक्तवार्तिकसूत्रस्थोप- न्यास: न समोचीनतया प्रतिभाति, तथा च दृशशब्दपरत्वात् “दग्दृशवतुषु"(हाशय पा.) इति सूत्रेण सभाव: समाधातव्यः । + उणादिप्रक्रियायां सिद्धान्तकौमुद्यां "हधिवपिभ्यां रन्” (उणा. मा. २७ सू०) इति सूत्रं दृश्यते, न तु "वधुवधिवपिभ्यो रन्” इति ; तथा चैतत् मसी- मम्पाताऽऽयातमित्यनुमौयते । - ] ·पष्टादशः सर्गः। सान्द्रत्वक्कास्तल्पलाश्लिष्टकक्ष्या आङ्गौं शोभामाप्नुवन्तश्चतुर्थीम् । कल्पस्यान्ते मारतेनोपनुन्ना- श्वेलुश्चण्डं गण्डशैला इवेभाः ॥ ६ ॥ सङ्घौड़न्तौ तेजिताश्वस्य रागा- दुद्यम्याऽऽरामग्रकायोत्थितस्य । बद्धाः स्थापिता:, [ रोक्माः ] सौवर्णाः, [ स्थासकाः ] बुहुदाऽऽकारमण्ड- लानि, [ व्याप्तदेहस्य ] सर्वाङ्गीणस्य, [ मूर्तिभाज: ] मूर्तिभृतः, [दर्पस्य] आन्तरस्य तेजसः, [शेषाः ] अन्तरमानाइहिर्निर्गता अतिरेकाः, [ इव रेजुः ] इत्युत्प्रेक्षा ॥ ५ ॥ सान्द्रेति ।-सान्द्रत्वकाः ] सान्द्रवर्माणः। शैषिकः कपप्रत्ययः । [तल्पलाश्लिष्टकक्ष्याः] तल्पलाः पृष्ठवंशाः, तेषु श्लिष्टाः कक्ष्याः मध्यबद्ध- वरता येषां ते। 'दृष्या * कक्ष्या वरना स्यात्' इत्यमरः । गजानां विंशत्युत्तरशताऽऽयुषां द्वादश दशा भवन्ति, तत्र चतुर्दशाऽऽरूढ़ा प्रौढ़शोभा, तदेवाऽऽह ।-अथ [चतुर्थीम्, आगीं] शारीरौं, [शोभामाप्नु- वन्तः ], चत्वारिंशद्वर्षदेश्या इत्यर्थः, [ इभाः ] गजाः, [ कल्पस्थान्ते मारुतेनोपनुन्नाः ] प्रलयमारुतप्रेरिताः, [गण्डशैलाः] स्थूलो- पलाः, [ इव, चण्डं ] तौवं, [ चेलुः ] प्रतस्थिरे इत्युपमा ॥ ६ ॥ सङ्घोड़न्तीति। [ सङ्घौड़न्तौ] सङ्घर्षात् कूजन्तौ। “समो. ऽकूजने च वक्तव्यम्" (वा.) इति वचनात् कूजने "कौड़ोऽनु- सम्परिन्यच” (११३१२१ ण.) इति नात्मनेपदम् । [रहो- भाजां] वेगभाजां, स्यन्दनानां रथानाम, अक्षस्य चक्राऽऽधारकाष्ठस्य, * वङ्गन्देशमुद्रितामरकोषे “दृष्या" इत्यत्र "चूषा" इति पाठी दृश्यते, दाक्षिणाल्यामरकोषे तु "दूष्या" इत्येव पाठः ।

·शिशुपालबधे
रहोभाजामक्षधूः स्यन्दनानां
हाहाकारं प्राजितुः प्रत्यनन्दत् ॥ ७ ॥
कुर्वाणानां साम्परायान्तरायं
भूरेणूनां मृत्युना मार्जनाय |
सम्माजन्यो नूनमुद्भूयमाना
भान्ति स्मोच्चैः केतनानां पताकाः ॥ ८।
उद्यन्नादं धन्विभिनिष्ठुराणि
स्थूलान्युच्चैर्मण्डलत्वं दधन्ति।
धरग्रम् [ अक्षधः ]। 'अक्षं रथाङ्ग आधारे' इति वैजयन्तौ। अनन
इति निषेधात् "ऋक्पू: (५।४।७४ पा.) इत्यादिना न समा-
मान्तः। [रागात, आरा ] प्रतोदम्, [ उद्यम्य, तेजिताश्वस्य ] तेजिता
उत्साहिताः, अश्वा येन तस्य, [अग्रकायोत्थितस्य ] अग्रञ्चासौ कायश्च
स उत्थिती यस्य तस्य, उत्थितपूर्वकायस्येत्यर्थः । आहिताग्नादित्वात्
साधुः। [प्राजितुः ] सारथैः । 'नियन्ता प्राजिता यन्ता सूतः क्षत्ता
च सारथिः' इत्यमरः। [हाहाकारम् ] उत्साहवर्द्धनार्थं हाहाशब्दम् ।
एवकार इत्यत्रैवग्रहण स्योपलक्षणत्वात् अन्यत्रापि यथादर्शनं शब्द-
निर्देशात् कारप्रत्ययः, अथवा,-हाहाकारं हाहाकरणम् । भावे घञ्-
प्रत्ययः। [ प्रत्यनन्दत् ] ; साधुसाध्वित्यन्वमोदत किम् ? इत्युत्प्रेक्षा ॥७॥
कुर्वाणानामिति ।-[ उच्चैः ] उन्नताः, [केतनानां] ध्वजस्तम्भानां,
[पताकाः ] वैजयन्त्यः, [ साम्परायान्तरायं ] युद्धविनं, [कुर्वाणानाम्] ।
'अनीकं साम्परायिकम्' इत्यमरः। [ भूरेणूनां, मार्जनाय ] प्रमा-
जनार्थ, [ मृत्युना ] अन्तकेन, [ उडूयमानाः ] प्रकम्पामानाः, [ सम्मा.
जन्यः ] शोधिन्य इव, [ भान्ति स्म । 'सम्मार्जनौ शोधिनी स्यात्'
इत्यमरः । [नूनम् ] इत्युत्प्रेक्षा ॥ ८॥

·अष्टादशः सर्गः। ८८१ आम्फाल्यन्ते कार्मुकाणि स्म कामं हत्यारोहै: कुञ्जराणां शिरांसि ॥ ६ ॥ घण्टानादो निःखनो डिण्डिमानां ग्रेवयाणामारवो वंहितानि । आमतौव * प्रत्यवोचन् गजाना- मुत्साहार्थं वाचमाधोरणस्य ॥ १० ॥ ]] उद्यबादमिति ।-धन्विभिः] धनुष्मद्भिः। व्रौद्यादित्वादिनिः प्रत्ययः। [निष्ठुराणि ] कर्कशानि, [ स्थूलानि ] पौवगणि, [ उच्चैः ] उन्नतानि, [मण्डलावं दधन्ति] वर्तुलत्वं दधानानि। एकत्र, आकर्ष- णात्, अन्यत्र, खभावाचेति भावः । कर्मणि प्रभवन्तीति [कार्मुकाणि] धनूंषि । उकञ्। [ उद्यबादम् ] उज्जृम्भमाणघोषं यथा तथा, [कामम, आस्काल्यन्ते स्म ] पाटवपरीक्षाऽथं पाणिभिरास्फालितानि। हस्तिनं रोइन्ति इति [हस्यारोहै: निषादिभिः। कर्मण्यण। [कुञ्जराणां शिरांसि] आस्फाल्यन्ते स्म। उत्साहार्थमिति भावः । अत्र कार्मुकाणां कुञ्जर- शिरसाच प्रकतानामेव निष्ठुरत्वादिविशेषणसाम्येनौपम्यावगमात् केवलप्रकतास्पदा तुल्ययोगिता ॥४॥ घण्टानाद इति ।-[घण्टानादः ] किङ्गिवादिघोषः, [डिण्डि- मानां ] वाद्यविशेषाणां, [निःखनः ] । ग्रीवासु भवानां [ग्रैवेयाणां ] कण्ठश्टङ्खलानाम् । “कुलकुचिग्रीवाभ्य:-" (8||६ पा.) इति • "पमितीव" इति मूलस्य एवमवेत्यादिरूपत्वं व्याख्याय टीकाकता यदमर- वचनमुद्धृतं, तत्तु अमरकोषे वङ्गदेशसुद्रिते न दृश्यते, तेन ह्येतत् कोषान्तरमिन्यनु. मीयते। पत्रेदं चिन्त्यते यत्, “चामतीव” इति मूखं, किमु "पामित्येवम्" ई भविष्यति, तथात्वे "पाम्" इयव्ययस्य सत्त्वात् न काचिदनुपपत्तिरिति दिक् ; तथा चामरः,-"पामेवं खयमात्मना" इति ।

·८८२ शिशुपालवधे यातैश्चातुर्विध्यमस्वाऽऽदिभेदा- दव्यासः सौष्ठवालाघवाच्च । शिक्षाशक्ति प्राहरन् दर्शयन्तो मुक्तामुक्तरायुधैरायुधौयाः ॥ ११ ॥ रोषाऽऽवेशादाभिमुख्येन कौचित् पाणिग्राहं रहसैवोपयातो ढकञ्प्रत्ययः। [प्रारवः । द्वंहितानि] वृंहणानि, [गजानाम् उत्साहाथम्, आधोरणस्य ] हस्तिपकस्य । 'आधोरणा हस्तिपकाः' इत्यमरः। [वाचं] उहणादिशब्दम्, [आमेति प्रत्यवोचन्निव] एवमेवेत्यनुकूलमूचिर इव, इत्युत्प्रेक्षा। 'आमानुगुण्ये स्मरण' इत्यमरः॥ १० ॥ ] यातैरिति ।-आयुधन जीवन्तीति [आयुधौयाः] आयुधजीविनः । 'शस्त्राऽऽजीवे काण्डपृष्ठाऽऽयुधोयाऽऽयुधिकाः समाः' इत्यमरः । “आयु- धाच्छ च" (४।४।१४ पा०) इति छप्रत्ययः । [शिक्षाशक्तिम् ] अभ्यास- पाटवं, [ दर्शयन्तः, अस्त्रादिभेदात् ] अस्त्रमहाऽस्वादिकभेदात, [ चातु- विध्य, यातैः ] प्राप्तः, [सौष्ठवात् ] सुष्टुभावः सौष्ठवं नैशित्यादिगुण- वत्त्वं, तस्मात् । उहालादित्वादअप्रत्ययः । लाघवात्] वेगवत्त्वात्, [च], "दूगन्ताच्च लघुपूर्वात्" (५।१।१३१ पा०) इत्यण्प्रत्ययः । [ अव्या- सङ्ग] अप्रतिषिद्धैः । मुच्यन्त इति मुक्तानि शरादौनि, न मुच्यन्त इत्यमुक्तानि खड्गादौनि च तेस्तै: [ मुक्तामुक्तः ] इति इन्दः । [आयुधैः प्राहरन् । खभावानुप्रासयोः संसृष्टिः ॥ ११ ॥ रोषाऽऽवेशादिति ।- कोचित् ] योधौ, [रोषाऽऽवेशात्] रोषपार- वश्यात्, [आभिमुख्येन, रंहसा ] वेगेन, [ एव, उपयातो) मिथः प्रत्यासन्नो, अत एव [पाणिग्राहम्] अन्योऽन्यं पाणिं गहौवा । "हिती- ·अष्टादयः सगः। ८८३ हित्वा हेतौमलवन्मुष्टिघातं घ्नन्तौ बाहूबाहवि व्यासृजेताम् ॥ १२ ॥ शुद्धाः सङ्गं न क्वचित् प्राप्तवन्तो दूरान्मुक्ताः शीघ्रतां दर्शयन्तः । अन्तःसेनं विहिषामाविशन्तो युक्तं चक्रुः सायका वाजितायाः ॥ १३ ॥ । । यायाञ्च" (३।४।५३ पा०) इति णमुलप्रत्ययः । [हेतोः ] शस्त्राणि, [हित्वा) त्यक्त्वा ; वैकल्यादिति भावः । 'हेतिस्तु शस्त्रे हयोः' इति केशवः । [ मल्लवत् ] मलाभ्यां तुल्यम् । “तेन तुल्यं-" (५११११५ पा०) इति वतिप्रत्ययः । [मुष्टिघातं ] मुष्टिमिहत्वा। "करणे हनः" (३।४।३७ पा० ) इति णमुल्प्रत्ययः । [नन्तो ] प्रहरन्ती। हन्तेर्लटः शत्रादेशः, कषादित्वादनुप्रयोगः। मुष्टिभिन्नन्तावित्यर्थः । बाहुभ्यां बाहुभ्यां प्रहत्य प्रवृत्तमिदं युद्ध [ बाइबाहवि ] बाहुयुहम्। “तत्र तेनेदमिति मरूपे" (२॥२२२७ पा०) इति बहुव्रीहो “इच्कर्मव्यतीहारे" (५।३।१२७ पा.) इतीच्प्रत्ययः समासान्तः, “अन्येषामपि दृश्यते” (६३।१३७ पा०) इति दोघः, तिष्ठहुप्रभृतिषु पाठादव्ययीभावत्वादव्ययत्वम् । तत्र [व्यासृजेतां ] व्यासक्तवन्तो। “कर्तरि कर्मव्यतिहार" (१।३।१४ पा०) इत्यात्मनेपदम् । मलवदिति तद्धितगता श्रोती पूर्णोपमा ॥ १२॥ शुद्धा इति ।-[ शुद्धाः ] निर्विषाः। 'न कर्णिभिर्नापि दग्धै- र्नाग्निज्वलिततेजन:' इति निषेधादिति अन्यत्र जात्येत्यर्थः। [कचित् ] कुलापि, [ सङ्गं] प्रतिबन्ध, [न प्राप्तवन्तः] न प्राप्ताः, दुर्वारा इत्ययः, [ दूरान्मुक्ताः ] दूरत एव विसृष्टाः । “स्तोका- न्तिकदरार्थकच्छ्राणि क्तन" (२।११३८ पा०) इति समासः। भावः। -

·८८४
शिशुपालबधे
आक्रम्याऽऽजेरग्रिमस्कन्धमुच्चै-
रास्थायाथो वौतशङ्ख शिरश्च ।
हेलालोला वनं गत्वाऽतिमत्ये
द्यामारोहन्मानभाजः मुखेन ॥ १४ ॥
।
"पञ्चम्याः स्तोकादिभ्यः” (६।२२ पा०) इत्यलुक। [शीघ्रतां]
अवनत्वं, [दर्शयन्तः । विद्विषां], सेनाखन्तः [ अन्त:सेनम् ]। विभक्त्यर्थे-
ऽव्ययीभावः। [आबिशन्तः सेनामध्यं प्रविशन्त इत्यर्थः, [ सायकाः )
बाणा:, [वाजितायाः ] पक्षवत्तायाः अश्वत्वस्य च। 'वाजी निःस्खन-
पक्षयोः' इति विश्वः। [ युक्तम् ] अनुरूपं कर्म, [ चक्रुः । एवंविध-
सेनाप्रवेशस्य वाजिनामेव सम्भवादिति भावः । अत्राभिधायाः प्रकृत-
पक्षतामालीपचौणत्वाहाजिताशब्देन प्रक्तस्यैव प्रतौतेः ध्वनिरेवेति
न श्लेषावकाशः; किन्तु शुद्धादिपदार्थपुञ्जविशेषणगत्या सायकानां
युक्तकारिताहेतुत्वात् पदार्थहेतुकं काव्यलिङ्गम् ॥ १३ ॥
आक्रम्येति ।-[अथो, मानभाजः] अभिमानवन्तः, [उच्चैः] उन्नतम,
[आजे: ] युद्धस्य, [ अग्रिमस्कन्धम् ] अग्रभागमंसप्रदेशच्च, [आक्रम्य ]
आरुह्य, [वीतशङ्ख, शिरः] सम्मुखम्, अन्यत्र,-उत्तमकाय, [च, आस्थाय]
आरुह्य, [हेलालोलाः) हेलासु युद्धकौड़ासु, लीलासु च, लोला उत्सुकाः
सन्तः, [अतिमत्यं वनं गत्वा] अमानुष्यं युद्धं कृत्वेत्यर्थः ; अन्यत्र,-अमा-
नुषगम्यमारोहणमार्ग गत्वा, [ सुखेन ] अनायासेन, [यां ] स्वर्गमबर्ष
गिरिशिखरादि क्रीड़ास्थानम्। 'योः खर्गसुखवत्मनोः' इति विश्वः !
[आरोहन् ] आरूढाः। "युध्यमानाः परं शक्त्या खर्ग यान्त्यपरा-
अखाः" इति मनुस्मरणादिति भावः । यथा कथञ्चित् कश्चित् स्कन्ध-
मूर्खाऽऽरोहणक्रमेण किञ्चिद्दरारोहमद्रितटादिकमारोहति, तहदिति
प्रतीतः, विशेषणमहिनाऽऽगता समासोक्तिः ॥ १४ ॥

·अष्टादशः सर्गः। ८८५ रोदोरन्धं व्यश्नुवानानि लोले- रङ्गस्यान्तर्मापितैः स्थावराणि । केचिद्गुर्वोमेत्य संयनिषद्यां क्रोणन्ति स्म प्राणमूल्यैर्यशांसि ॥ १५ ॥ वौर्योत्साहनाधि कृत्वाऽवदानं सामाग्रे मानिनां लज्जितानाम् । अज्ञातानां शत्रुभिर्युक्तमुच्चैः श्रीमन्नाम श्रावयन्ति स्म नग्नाः ॥ १६ ॥ " तः । -- गेदोरन्धमिति ।- केचित्] वौरा:, [गुर्यो'] महतों, [संयनिषद्याम्] संयतो युध एव निषौदन्त्यस्यामिति निषद्याम् आपणम्। 'आपणस्तु निषद्यायाम्' इत्यमरः । “संज्ञायां समजनिषद-" (३२ पा०) इत्यादिना क्यप्। [एत्य ] प्राप्य। आपूर्वादिण: वो ल्यप् । [अङ्गस्य ] देहस्य, [ अन्तर्मापितैः ] अन्तरभ्यन्तरे, मापितैः परिच्छिन्नैः ! मातर्माङो वा ण्यन्तात् कर्मणि "अतिको (७३३६ पा०) इत्यादिना पुगागमः । (लोले: ] अस्थिरैः ; प्राणैरेव मूल्यैः [ प्राणमूल्यैः, रोदोरन्ध्र ] रोदसोर्यावापृथिव्योः, रन्धुमन्तरालं, [व्यग्नुवानानि] व्यान - वन्ति । अश्नोतेलटः शानजादेशः । [ स्थावराणि स्थिराणि, [ यशसि, कोणन्ति स्म ] खौचक्रुरित्यर्थः । अत्र न्यूनैः प्राणैः ततोऽधिकयशःपरिवत्त- नात् न्यूनपरिवत्तिरलङ्कारः ;-'समन्यूनाधिकानाञ्च यदा विनिमयो भवेत् । साकं समाधिकन्यनैः परिवृत्तिरसौ मता ॥” इति लक्षणात् ॥१५॥ वीर्योत्साईति ।- [ सट्टामाग्रे] रणाग्रे, [ वौर्योत्साहलाधि ] वौयॊत्साहान्यां श्लाध्यत इति श्लाधि विक्रमाहकारशोभि, [अवदान] महत् कम, [कृत्वा] । 'अवदानं कर्म वृत्तम्' इत्यमरः। [लज्जि- ·शिशुपालवधे आधावन्तः सम्मुखं धारिताना- मन्यैरन्ये तीच्णकीचेयकाणाम् । वक्ष:पौठेरा त्सरोरामनव क्रोधेनान्धाः प्राविशन् पुष्कराणि ॥ १७ ॥ मिश्रीभूते तत्र सैन्यदयेऽपि प्रायेणायं व्यक्तमासौहिशेषः । अत्र लज्ज- तानां ] मानित्वात् खनामाऽऽख्याने सङ्कोचवतामित्यर्थः, [शत्रुभिः, अज्ञातानाम् ] अज्ञातनामकानां; [ मानिनां] मानशालिनां शूराणां सम्बन्धि, [ श्रीमत् ] शोर्य श्रीयुक्त, [ नाम, नग्नाः ] वन्दिनः । 'वन्दिनि क्षपणे नग्नः' इति विश्वः। [उच्चैः, श्रावयन्ति स्म ] अयमसाविति कथयामासरित्यर्थः, [ युक्तं ] सर्वमेतदुचितमित्यर्थः । मानाज्ञातयोर्विशेषणगत्या बन्दिशावणहेतुत्वात् काव्यलिङ्गभेदः ॥१६॥ आधावन्त इति ।-[क्रोधेन, अन्धाः ] अपश्यन्तः, [अन्ये] भटाः, [आधावन्त: ] अभिमुखमापतन्तः सन्तः, [ अन्यैः] सैन्यैः, [सम्मुखं] प्रति- इन्दाभिसम्मुखं, [धारितानां ] तानां, [तौक्षणकोःयकाणां] निशिता- सौनाम् । “कुल कुक्षिग्रोवाभ्यः श्वास्थलङ्गारेषु" ( ४।२।८६ पा० ) इति ढकञ्प्रत्ययः । [पुष्कराणि] फलानि, खड़मुखानीत्यर्थः । 'पुष्करं तूर्यवक्त च काण्डे खगफलेऽपि च'इति विश्वः। वक्षांसि पौठानीव तै: [ वक्षः- पौठः ] वक्षःस्थलैः, [आ सरोः ] आ मुष्टेः। 'सकः खङ्गादिमुष्टो स्यात्' इत्यमरः। "आङ् मर्यादाऽभिविध्योः” (२११११३ पा०) इति विकल्यादसमासः। [आत्मनैव] खयमेत, परप्रयत्नं विनत्यर्थः, [प्राविशन् ] प्रविष्टाः। अत्र क्रोधान्धविशेषणगत्या पुष्करप्रवाहतु- त्वात् काव्यलिङ्गभेदः ॥ १७ ॥ मित्रोभूत इति। तत्र ] युद्धे, [ से न्यायेऽपि, मिश्रीभूते मलिते ·अष्टादशः सर्गः। आत्मौयास्ते ये पराञ्चः पुरस्ता- दम्यावर्ती सम्मुखो यः परोऽसौ ॥ १८ ॥ सशत्वादङ्गसंसङ्गिनीत्वं नौत्वा कामं गौरवेणावबहा। नीता हस्तं वञ्चयित्वा परेण द्रोहं चक्रे कस्यचित् वा कृपाणी ॥ १६ ॥ नौते भेदं धौतधाराऽभिघाता- दम्भोदाऽऽमे शाबवेणापरस्य । ] . सति, [प्रायेणायं, विशेषः ] असाधारणधर्मः, [ व्यक्तमासीत् ] । क इत्याह । -[ पुरस्तात् ] अग्रे, [ये, पराञ्चः ] पराङ्मुखाः, परेऽपौति भावः; [ ते, आत्मीयाः ] अबध्या इत्यर्थः । 'न भौतं न परावृत्तम्' इति बधनिषेधश्रवणात्। [यः ] परस्तात् [ अभ्यावत्तौ ] परावर्ती, [ सम्मुखः ] अभिमुखः, स्वकीयोऽपौति भावः ; [ असो, पर: ] शत्रुः, बध्य इत्यर्थः । प्राणलुखस्य खामिद्रोहियादित्याशयः ॥ १८ ॥ सदिति ।-[ सात्वात् ] शुद्धाऽऽकरत्वात् कुलौनत्वाञ्च, [ अङ्ग- संसङ्गिनौत्वम् अङ्गसम्बन्धित्वं, [नौत्वा] । अगुणवविवक्षायां "त्वतलो- गुणवचनस्य" (वा० ) इति न पुंवद्भावः। [ कामं, गोरवेण ] प्रादरेण, [अवबता] संयता च, [ कस्यचित्, खा] स्वकीया, [कपाणी] असिलता, [ परेण ] अन्येन, [ वञ्चयित्वा] प्रतार्य, [ हस्तं नौता] खाऽऽयत्तीकता सती, [द्रोहं ] हिंसां व्यभिचारञ्च, [ चक्रे ] कृतवती। अत्र प्रकृतकपाणौविशेषणसाम्यादप्रकृतस्वैरिणीप्रतीतः समासोक्तिः ॥ १२॥ नौत इति ।-[ शात्रवेण | शत्रुणा। प्रज्ञादित्वात् स्वार्थेऽणप्रत्ययः ।

·८८८ शिशुपालवधे सामग्राजिस्तौक्षणमार्गस्य मार्गो विद्युद्दीप्तः कङ्कट लक्ष्यते स्म ॥ २० ॥ आ मूलान्तात् सायकैनाऽऽयतेन मण्डुकश्लिष्टमुष्टेः। प्राप्यासह्या वेदनामस्तधैय्या- दप्यभश्यचर्म नान्यस्य पाणे: ॥ २१ ॥ भित्त्वा घोणामायसनाधिवक्षः स्थूरोपृष्ठो गाई पक्षण विद्धः । स्यूते बाही [धौतधागऽभिधातात्] धौताया उत्तेजितायाः, धारायाः खड्गधारायाः, अभिघातात्, [ भेदं नौते ] विदारित, [अम्भोदाऽऽभ ] मेघश्यामे, [ अपरस्य ] भटस्य, [कङ्कट] कवचे। 'उरश्छदः कङ्गटको जगरः कवचोऽस्त्रियाम्' इत्यमरः । महासग्राज्या [ मासृग्राजिः ] सरक्तरेखः, [जौषणमार्गस्थ ] खड्गस्य, [ मार्ग: ] प्रहारः, [ विद्युद्दीप्तः ] तडिदज्ज्वलः, [ लक्ष्यते स्म । उपमाऽलङ्कारः ॥ २० ॥ आ मूलान्तादिति ।- [अन्यस्य ] भटस्य, [बाहो, आयतन] दोघेण, [सायकेन, आ मूलान्तात् मूलप्रदेशपर्यन्तम्, आ कक्षमित्यर्थः । विक- ल्यादसमासः। [ स्यूते ] प्रोत सति, असह्यां, वेदनां] व्यथां, [प्राप्य , अत एव [ अस्तधैर्य्यादपि ] त्यक्तधैर्य्यादपि, धारयितुमक्षमादपौत्यर्थः, [ मण्डुकश्लिष्टमुष्टेः ] मण्डुके सङ्ग्राहे, लिष्टा सन्दष्टा, मुष्टियस्य तस्मात्, [पाणे:, चर्म ] फलकम् । 'फलकोऽस्त्रौ फलं चर्म सङ्गाहो मुष्टिरस्य यः' इत्यमरः। [नाभ्रश्यत् ] नापतत् । अत्र सायकप्रीतमुष्टिश्लेषयो- विशेषणगत्या धैर्यत्यागचर्मभ्रंशो प्रति हेतुत्वात् कायलिङ्गभेदः ॥२१॥ भित्त्वेति ।-[ आयसेन ] अयोमयेन ; गाडों रध्रसम्बन्धी, पन्नः .

·अष्टादशः सर्गः । ९८९ शिक्षाहतोढरज्ज्वेव बहो हत्तु वक्त्रं नाशकहुर्मुखोऽपि ॥ २२ ॥ कुन्तेनोच्चैः सादिना हन्तुमिष्टा- नाजानेयो दन्तिनस्वस्यति स्म । कर्मोदार कीर्तये कर्तुकामान् किं वा जात्याः स्वामिनो हेपयन्ति ? ॥२३॥ .. . पत्रं यस्य तैन, [गाई पक्षण ] बाणविशेषेण, [घोणां] नामां, [भित्त्वा]। 'घोणा नासा च नासिका' इत्यमरः । [अधिवक्षः ] वक्षसि । विभक्त्यर्थे ऽव्ययीभावः । [विद्धः ] प्रहतः। व्यधेः कर्मणि कः “अहिज्या-" (६।१।१६ पा०) इत्यादिना सम्प्रसारणम्। [स्थरी- पृष्ठः] नवाऽऽरूढ़ोऽश्वः ; शिक्षव हेतुः तस्य [शिक्षाहेतोः] शिक्षया निमि- त्तेन, शिक्षाऽर्थमिति यावत्। “षष्ठी हेतुप्रयोगे" (राश२६ पा० ) इति षष्ठी। [गाढ़रज्ज्वा गाढ़पाशेन, [बद्ध इव] इत्यत्प्रेक्षा । [ दुर्मुखो- ऽपि ] अशिक्षितमुखोऽपि, [ वक्र, हत्तुम् ] अपाक्रष्टुं, [नाशकत् ] न शक्रः । शकेलडि “पुषादि--" (३।१॥ ५५ पा० ) इति चेरङादेशः । शिक्षितो हि शिक्षावशादबद्धोऽपि बद्धवदास्ते, अशिक्षितस्तु निबद्धोऽपि झटिति मुखमपहरतोति भावः । अपिर्विरोधे । अत एव विरोधा- ऽऽभासोऽलङ्कारः ॥ २२ ॥ कुन्तेनति ।-आजानेयः ] कुलोनाश्वः । 'आजनियाः कुलौना: स्युः' इत्यमरः। “शुभ्रादिभ्यश्च" (४।१।१२३ पा० ) इति ढक्प्रत्ययः । [ सादिना ] अश्वारोहेण का। [ उच्चैः ] उत्तेन, [ कुन्तन ] प्रासन करणेन। [ हन्तुं ] प्रहत्तम्, [ इष्टात् ] अभिप्रेतात्, [दन्तिनः, न वस्यति स्म] न त्रस्तः। "वा भ्राश-"(३।११७० पा० ) इत्यादिना श्य न्प्रत्ययः ! तथा हि, [जात्याः ] कुलीनाः। भवाधैं यत्प्रत्ययः । शि-७५ ·८६० शिशुपालवध जेतुं जैत्राः शेकिरे नारिसैन्यैः पश्यन्तोऽधो लोकमस्तषुजालाः । नागाऽऽरूढ़ाः पार्वतानि श्रयन्तो दुर्गाणीव वासहीनास्वसानि ॥ २४ ॥ विष्वद्रौचौविक्षिपन् सैन्यवौची- राजावन्तः क्वापि टूरं प्रयातम् । [ कोर्तये, उदारं कर्म ] महापौरुषं, कत्तुं कामो येषां तान् [ कत्तुं- कामान् ] । "तुं काममनसोरपि" (का०) इति मकारलोपः । स्वमेषा- मस्तौति [ स्वामिनः ] भत्तुन्। "स्वामिन्नैश्वर्य” (५।२।१२६ पा० ) इति निपातः । [हेपन्ति ] लज्जयन्ति, [किं वा ? ], न उपयन्ती- त्यर्थः "अर्तिहो-" (७।३।३६ पा०) इत्यादिना पुगागम: सामान्येन विशेषसमर्थनरूपोऽर्थान्तरन्यामः ॥ २३ ॥ जेतुमिति। जेतार एव [जैला: ] जयशोलाः । जेटप्रकतेः प्रज्ञा- दित्वात् स्वार्थेऽण्प्रत्ययः। [लोकं ] जनम्, [ अधः पश्यन्तः ] खय- सुपर्यवस्थानात् लोकमधोदेशे पश्यन्तः, अधःकतं [ अस्तेषुजालाः ] क्षिप्तशरनिकराः, [ त्रासहीनाः ] दुर्गस्थत्वानिर्भीकाः, [ नागाऽऽरूढ़ा: ] गजाऽऽगेहाः ; त्रस्यन्ति गच्छन्तीति [ नसानि ] जङ्ग- मानि। 'चरिष्णुजङ्गमचरं वसमिङ्गं चराचरम्' इत्यमरः । [पार्वतानि पर्वतसम्बन्धीनि, [ दुर्गाणि ] गिरिदुर्गाणौत्यर्थः, [प्रयन्तः ] अधि- तिष्ठन्तः, [ इव ] इत्युत्प्रेक्षा। तेऽप्येवम्भता एवेति भावः । [अरि- सैन्यैः कर्तृभिः। (जेतुं, न शेकिरे ] अशक्ता बभूवुरित्यर्थः । शके: कर्मणि लिट्। अत्र मनुः,–'धनुर्दुर्ग महौदुर्गमब्दुगै वनमेव च । नृटुर्ग गिरिदुर्गञ्च समाश्रित्य वसेन्नृपः ॥ सर्वेणैव प्रकारेण गिरिदुर्ग समाश्रयेत्। तेषां हि बहुगुण्येन गिरिदुर्ग विशिष्यते ॥” इति ॥ २४ ॥ विष्वगिति ।-[ एकः ] कोऽपि वीरः। विष्वगच्चतीति [विश्व- । मन्यमानाचा 3B

·अष्टादशः
सर्ग:।
८८१
.
बमामैको बन्धुमिष्टं दिक्षुः
सिन्धी वाऽऽद्यो मण्डलं गोराहः ॥ २५ ॥
यावच्चके नाञ्चनं बोधनाय
व्युत्थानञो हस्तिचारौ मदस्य ।
सेनाखानाहन्तिनामात्मनैव
म्थूलास्तावत् प्रावहन् दानकुल्याः ॥ २६ ॥
द्रोचीः ] सर्वव्यापिनौः । “विष्वग्देवयोश्च टेरद्राञ्चतावप्रत्यये" (६३९२
पा०) इति टेरद्रादेशः। धातोरप्यञ्चतेरुपसङ्ख्यानात्, “उगितच"
( ११६ पा.) इति लोप। “अचः” (६४।१३८ पा०) इत्यकार-
लोपे “चो” (६३१३८ पा० ) इति दोघः। सैन्यानि वोचौरिव
[ सैन्यवोचौः ] इत्युपमितसमासः । सिन्धो वेति लिङ्गात् । [ विक्षिपन् ]
अपाकुर्वन्, [अन्तः) आजिमध्ये, [ क्वापि दूरं प्रयातम् इष्टं बन्धु,
दिदृचुः ] द्रष्टुमिच्छुः सन्। दृशः सन्नन्ताप्रत्ययः । कापि, प्रयातं
मग्नं, [ गोः ] भूमेः, [ मण्डलं ] भूगोलं, दिदृशुः [आद्यो वराहः, सिन्धी
वा ] ममुद्रे इव। 'उपमायां विकल्पे वा' इत्यमरः। [आजी
बभ्राम] । एकवीरस्य कुतो भयमित्याशयः ॥ २५ ॥
यावदिति ।-युयानं गजोत्यापनं, जानातोति [ व्युत्थानज्ञः };
इस्तिनि चरतीति [ हस्तिचागे] यन्ता, [ मदस्य, बोधनाय] उत्था-
पनाय, [ अञ्जनम् ] उद्दीपनं
कर्म, [यावत् न
चक्रे, तावत्]
प्रागेव, असमाप्ते विधावित्यर्थः, [ सेनास्वानात् ] सेनाकलकलवणा-
दित्यर्थः । [दन्तिनाम्, आत्मना ] स्वयम्, [ एव, स्थूलाः ] महत्यः,
[दानकुल्याः] मदसरितः, [प्रावहन् । इति दन्तिनामुत्साहाति-
रकोक्तिः । अञ्जनात् प्रान्दानसम्बन्धोतरतिशयोक्तिः ॥ २६ ॥

·८८२ शिशुपालवधे क्रुध्यन् गन्धादन्यनागाय दूरा- दारोदारं धूतमूर्दाऽवमत्व । घोराऽऽरावध्वानिताशेषदिक्के विष्के नागः पय॑णंसौत् ख एव ॥ २७ ॥ प्रत्यासन्ने दन्तिनि प्रातिपचे यन्त्रा नाग: प्रास्तवक्त्रच्छदोऽपि । क्रोधाऽऽक्रान्त: क्रूरनिर्दारिताक्षः प्रेक्षाञ्चक्रे नैव किञ्चिन्मदान्धः ॥ २८ ॥ क्रुध्यबिति ।-[ दूरात् ] दूरत एव, [गन्धात् ] मदगन्धाऽऽघ्राणात्, [अन्यनागाय ] प्रतिगजाय, [ क्रुध्यन् ] तं जिघांसुरित्यर्थः। “क्रुध- दुहा-” (१।४।३७ पा०) इत्यादिना सम्प्रदानत्वम् । [ नागः, धूत- मू ] विधतमस्तकः सन्, [आरोढारं] यन्तारम्, [ अवमत्य ] अवधूय, [ घोराऽऽरावध्वानिताशेषदिक्के ] धोराऽऽरावैः दारुण क्रन्दनैः, ध्वानिता अशेषदिशो येन तस्मिन्, तथा उच्चैराक्रोशतीत्यर्थः । शैषिकः कप्प्रत्ययः । (खे] स्वकीये, [ एव ], खपुत्र एवेत्यर्थः । “पूर्वादिभ्यो नवभ्यो वा" ( ७१।१६ पा० ) इति विकल्पात् न स्मिन्नादेशः । अत एव स्खे स्वपुत्रे विष्क इति श्लिष्टगत्या व्याख्याय पुत्रस्यापि ज्ञातित्वात् न सर्वनामसंज्ञेति बल्लभोक्तिः प्रामादिको। [विष्के] विंशतिवर्षके डिम्भे। 'विष्को विंशतिवर्षकः' इति वैजयन्तौ। [पर्यणंसौत् ] तिर्यक् प्रजहारेत्यर्थः। 'तिय॑ग्दन्तप्रहारस्तु गजः परिणतो मतः' इति इलायुधः। “यमरमनमातां सक्च" (७।२।७३ पा.) इति नमेलुंङि सगिड़ागमो। “नेटि” (७।२।४ पा०) इति वृद्धिप्रतिषेधः ॥२७॥ प्रत्यासन्ने इति ।-[प्रातिपचे प्रतिपक्षसम्बन्धिनि। "तस्येदम्" (४।३।१२० पा०) इत्यण् । [ दन्तिनि] गजे, [ प्रत्यासन्ने] सति, [यन्त्रा] ·अष्टादशः सर्गः। ८८३ तूर्णं यावन्नापनिन्ये निषादी वासश्चक्षुर्वारणं वारणस्य । तावत् पूगैरन्यनागाधिरूढ़ः कादम्बानामेकपातेरसौव्यत् ॥ २६ ॥ आस्थदृष्टेराच्छदच प्रमत्तो यन्ता यातुः प्रत्यरोभं हिपस्य । B सादिना, [ प्रास्तवत्रच्छदोऽपि] निरस्तमुखपटोऽपि, [क्रोधाऽऽक्रान्त:], अत एव [ करनिर्दारिताक्षः ] क्रूरं घोरं, निर्दारिताक्षः, तथाऽपि [ मदान्धः, नागः ] गजः, [ न किञ्चिदेव प्रेक्षाञ्चक्रे ] किमपि पुरो- गतं प्रातिपक्षमन्यहा न ददशेत्यर्थः आवरणान्तराभावेऽपि मदा- ऽऽवरणस्थानपायादिति भावः । “इजादेश्च गुरुमतोऽन्छः” (३।१।३६ पा०) इत्याम्प्रत्ययः । अनानावतोन्मीलिताक्षस्थाप्यदर्शनविरोधस्य मदान्धेनाविरोधाविरोधाभासोऽलङ्गारः ॥ २८ ॥ तूर्णमिति ।-निषादौ] यन्ता, [वारणस्य] गजस्य, [ चक्षुरिणां ] नत्राऽऽवरणं, [वासः) मुखपट, [ यावत्तण, नापनिन्ये ] नापचकार, [तावत्, अन्यनागाधिरूढ़ः] प्रतिगजाधिरोहः ; एकः एककालौनः, पातो येषां तैः [एकपातैः ] युगपत्यातिभिः इति शोघ्रतोक्तिः। [ काद- म्बानां ] शराणाम्। 'कादम्बमार्गणाराः' इत्यमरः । [ पूगैः] वातैः, [ असोव्यत् ] चक्षषा सह तहासः स्यूतवानित्यर्थः। सौव्यते- लङ्। अत्र चक्षुषः सौवनासम्बन्धेऽपि सम्बन्धोक्तेरतिशयोक्तिः ॥ २८ ॥ आस्थदिति ।- यन्ता, प्रमत्तः ] सन्, [प्रत्यरोभम् ] अरिंगजं प्रति। आभिमुख्येऽव्ययीभावः । [यातुः] गन्तुः । यातस्तृच्। [हिपस्य दृष्टः, आच्छदम् ] आवरणम् । "पुंसि संज्ञायां घः प्रायेण" (३२३।११८ पा.) . [ ·८८४ शिशुपालबधे मग्नस्याच्चैर्वहंभारेग शङ्को- रावताते वीक्षणे च क्षणेन ॥ ३० ॥ यबाद्रचन् सुस्थि तत्वादनाशं निश्चित्यान्यश्चेतसा भावितेन । अन्त्यावस्थाकालयोग्योपयोगं दभ्रेऽभौष्टं नागमापद्धनं वा ॥ ३१ ॥ इति घः। [ आस्थत् ] निरस्तवान्, च] । “अस्य तिवक्तिख्यातिभ्योऽ” (३।११५२ पा०) इति चुरडादेशः । “अस्यतेस्थुक" (७18| १७ पा०) इति युगागमः । [मग्नस्थमुखनिमग्नस्य, [शङ्खोः] शल्याऽऽयुधस्य । 'वा पुसि शल्यं शडुर्ना' इत्यमरः । । उच्चैः, वहभारेण ] पिच्छपटलेन, [ वीक्षणे ] चक्षुषी, [ क्षणेन, आववात ] आवृत, [च]। वृणोतेः कर्मणि लिट् । अन्योऽन्यसमुच्चयचकाराभ्याम् आवरणनिरास पुनरावरणयोरेककाले मम्बन्धोक्तरतिशयोक्तिः ॥ ३० ॥ यत्नादिति ।-[ अन्यः ] गजाऽऽरोहः, [भावितेन] आलोचिर्तन, [चेतसा, सुस्थितत्वात् ] अनपायिदेशत्वात्, [ अनाशम् ] अनपाय, निश्चित्य यत्नात्, रक्षन् ] वञ्चकेभ्यस्त्रायन्• सन्, [ अन्त्यावस्थाकाल- योग्योपयोगम् ] अन्त्यावस्थाकाले साधनान्तरकाले, नाशकाले इत्यर्थः, योग्योपयोगम, अत एव [अभीष्टं, नाग] गजम्, [आपद्धनं वा] + आप- इनमिव, [दः ] अन्यतोऽपसायं धारयामास । धरतेः स्खरितेत्त्वात् कर्तरि लिट तङ्॥ ३१ ॥ "वेड पालने" इति भौवादिकस्य नायतरात्मनेपदित्वात् शानचि वायमाण: इत्येवमेव पदमव भवितुमुचितम् । “बायन्" इति तु मसौसम्पाताऽऽयासमिति मन्या- * मह। + श्रव वाशब्दस्य वार्यकत्वात्, उपमालङ्कारः इति जयम् ; "टपमाया विकल्पे वा" इत्यमरीत:।

·अष्टादशः सर्ग:। ८८५ अन्योऽन्येषां पुष्करैरामशन्तो दानोझेदानुच्चकै ग्नबालाः । उन्मूहानः सन्निपत्यापरान्तः प्रायुध्यन्त स्पष्ट दन्तध्वनौभाः ॥ ३२ ॥ अन्योऽन्येषामिति ।- इभाः ] गजाः, [ अन्योऽन्येषां] परस्परे- पाम् । “कर्मव्यतिहारे सर्वनामो हे वाच्ये-- . * इति वक्ता व्यात् हित्वम्। "समासवञ्च बहुलम्" + इति विकल्यादसमा- सत्वपचे पूर्वपदस्य प्रथमैकवचनं वक्तव्यम् । उद्भिद्यन्ते एष्विति उद्भेदाः । "अकर्तरि च कारके संज्ञायाम्" (३।३।१२. पा.) इत्यधिकरणार्थे घञ्प्रत्ययः। [दानोझेदान्] कटादिमदस्थानानि, [ पुष्करः] हस्ताः। 'पुष्कर करिहस्ताग्रे' इत्यमरः । [आमशन्त: ] जिघ्रन्तः, (उच्चकैः ] उन्नताः, [ भुग्नबाला: ] प्रह्वीकतपुच्छाः । 'बाल: केश शिशो मूर्खे बालो वाजीभपुच्छयोः' इति विश्वः । [ उन्मानः ] उन्नत- मस्तकाः सन्तः, [ स्पष्टदन्तध्वनि ] यथा तथा, [सन्निपत्य अपरान्, सह, [प्रायुध्यन्त ] । दिवादियुध्यते: कर्तरि लड़। स्वभावोक्तिः तैः] * "कमव्यतिहार सर्वनाम्री ई वाच्चे समासवच बहुलम्" इत्य कर्मव वार्तिक- मूत्रं टीकाता व्याख्यायां विभज्य पठितमिति जे यम्। प्रथग्विधया पाठस्य पनाकरत्व- मित्यवधेयम् । + पवेदमवधातव्यं, प्राइतखण्डवार्तिकसूत्रस्य तु प्रयोजनमन्धदेव, इह तु असमासत्वपक्षे पूर्वपदस्यैकवचनप्रतिपादनार्थमन्यदेव वार्तिकमुड़त दीक्षितैः यथा,- "पसमास बद्भाव पूर्वपद म्थस्य सुप: सुबक्तव्यः" इति । एतदेव वार्तिकं स्वाभौमित- मिइये उद्दत्तुमुचितमिति मन्यामह ; यतः,-"पन्योऽन्येषां पुकरैरामशन्तः” इति माघ. इत्युक्ता चैतदेव चरणम उदाहरणविधया प्रीतमवैव वार्तिकम् वे दीक्षितः, भ्रमवशात् पाटवैकल्यं जातमिति विभावयाम:। - ·८८ शिशुपालबधे द्राघोयांसः संहताः स्थेमभाज- श्चारुदयास्तीक्षातामत्यजन्तः । दन्ता दन्तैराहताः सामजानां भङ्गं जग्मुर्न स्वयं सामजाताः ॥ ३३ ॥ मातङ्गानां दन्तसङ्घजन्मा हेमच्छेदच्छायचञ्चच्छिवाऽग्रः । लग्नोऽप्यग्निश्चामरेषु प्रकामं माञ्जिष्ठेषु व्यज्यते न स्म सैन्यैः ॥ ३४ ॥ द्राघोयांस इति ।-द्राचीयांसः ] दौर्घतराः। “प्रियस्थिर--" (६४१५७ पा० ) इत्यादिना दीर्घस्य ईयसुनि द्राघादेशः । [संहताः ] सुघटिताः, अत एव [स्थेमभाजः] स्थैर्यभाजः । "प्रियस्थिर-" (181 १५७ पा० ) इत्यादिना स्थिरशब्दस्येमनिचि स्थाऽऽदेशः । चारवो रम्याः, उदग्रा उन्नताश्च ते [ चारूदग्राः]। विशेषणसमासः । [ तौक्षणतां ] नैशियम, [ अत्यजन्तः, सामजानां ] गजानां, [दन्ताः, दन्तः प्रतिगज- विषाणैः, [आहताः] सन्तः, [भ] भेदं, [जग्मुः ] बभञ्जरित्यर्थः, [साम- जाता: ] दन्तिनस्तु, [ स्वयं ] भङ्गं पराजयं, [ न ] जग्मुः, दन्तभङ्गेपि स्वयं न परावर्तन्त इत्यर्थः । अत्रापरावर्तित्वेन वर्ण्यतया प्रकतत्वा- दपमेयानां दन्तिनामुपमानदन्तापेक्षया अभग्नत्वेनाऽऽधियोक्तयति- रंकस्तुल्ययोगिताया वाधक इति गमयितव्यम् ॥ ३३ ॥ मातङ्गानामिति ।-[ मातङ्गानां] दन्तिनां, [दन्तसङ्गजन्मा ] दन्तसङ्घर्षोत्थः, [हेमच्छेदच्छायचञ्चछिखाऽग्रः] हेमच्छेदच्छायानि कनकपरागवानि, चञ्चन्ति चलन्ति च, शिखाऽग्राणि ज्वालाऽग्राणि यस्य सः, [ अग्नि: ] ; मञ्जिष्ठया ओषधिविशेषेण, रक्तेषु [माञ्जिष्ठेषु ] । "तेन रक्तं रागात्" (४।२१ पा.) इत्यणप्रत्ययः। 'मनिष्ठा विकसा [ ·अष्टादशः सर्गः। ८८७ ओषामासे मत्सरोत्यातवाता- ऽऽश्लिष्यहन्तमाकहां घर्षणोत्थैः । योगान्तैर्वा वह्निभिर्वारणानाम् उच्चै ईव्योम्नि नक्षत्रमाला ॥ ३५ ॥ सान्द्राम्भोदश्यामले सामजानां वृन्द नौताः शोणिते: शोणिमानम् । दन्ता: शोभामापुरम्भोनिधीनां कन्दो दा वैद्रुमा वारिगीव ॥ ३६ ॥ जिङ्गी' इत्यमरः । [चामरेषु लग्नोऽपि सैन्यैः प्रकामं, न व्यज्यते ] न विविच्यते, [स्म] ; सावर्खादिति भावः । अतः सामान्यालङ्कारः- 'सामान्यं गुणसाम्येन यत्र वस्त्वन्तरकता' इति लक्षणात्। स च विशेषणोत्थकालिङ्गसमौर्णः ॥ ३४ ॥ ओषामासे इति ।-[ मत्सरोत्यातवाताऽऽश्लिष्यहन्तमारुहां] मत्सरी वैरमेव, उत्पातवातः आकस्मिकवायुः, तेनाऽऽग्निष्यतां संयुज्यमानानां, दन्तानामेव मारुहां वृक्षाणां, [घर्षणोत्थः ] घर्षणेनोत्था जन्म येषां तैः, [वङ्गिभिर्योगान्तैर्वा ] युगान्तभदैर्वदिभिरिव, [ वारणानाम, उचैः ] उन्नतैः ; मूर्द्धा व्योमेव तस्मिन् [ मुईव्योनि, नक्षत्रमाला ] हारविशेषः । 'मैव नक्षत्रमाला स्यात् सप्तविंशतिमौक्तिकैः' इत्यमरः । ज्योतिमण्डलञ्च, [ ओषामासे ] उवोष, दग्धेत्यर्थः । 'उष दाहे' इति धातोः कर्मणि लिट् । “उषविदजाग्रभ्योऽन्यतरस्याम्” (३।१।३८ पा०) इत्याम्प्रत्ययः, नवपधगुणः, "कश्चानुप्रयुज्यते लिटि" (३।१।४० पा.) इत्यस्तेश्चानु- प्रयोगः। अल नक्षत्रमालयोरभेदाध्यवसायेन निर्देशात् रूपकश्लेष- सङ्गोणेयमुपमा ॥ ३५ ॥ सान्द्राम्भोदेति ।- [सान्द्राम्भोदश्यामले ] सान्द्रच्च तदम्भोदश्याम- ॥

·८८८ शिशुपालबधे आकम्प्रागैः : केतुभिः सन्निपातं तारोदौर्णौवनादं व्रजन्तः । मग्नानङ्गे गाढ़मन्यदिपानां दन्तान् दुःखाटुत्खनन्ति स्म नागाः ॥३०॥ उत्क्षिप्योच्चैः प्रस्फुरन्तं रदाभ्या- मौषादन्तः कुञ्जरं शाववीयम् । शृङ्गप्रोतप्रावषेण्याम्बुदस्य स्पष्ट प्रापत् साम्यमुर्वीधरस्य ॥ ३८ ॥ . लञ्च तम्मिन्, [ सामजानां ] गजानां, [ वन्दे शोणितैः, शोणिमानम्] आरुण्यं, [ नौताः दन्ताः, अम्भोनिधौनां ] वारिनिधीनां, [वारिणि] ; विद्रुमाणां प्रबालानां इमे [वैद्रुमाः]। 'विद्रुमः पुंसि प्रबालं पुनपुंसकम्' इत्यमरः। [ कन्दोझेदा: ] कन्दो मूलपिण्डः, तस्योरेदाः प्ररोहाः, [ इव शोभामापुः ] ; इत्युपमा ॥ ३६ ॥ आकम्प्रागैरिति ।-आकम्प्राग्रेः ] आकम्पाणि दन्तोत्खननसङ्खो- भादृशं कम्पाणि, अग्राणि येषां तैः, ( केतुभिः ] ध्वजैः, [ सन्निपातं] सङ्घर्ष, [ व्रजन्तः ] ; इति दुःखहेतूक्तिः । [नागाः ] गजाः, [ तागे- दोगग्रैवनादं ] तारमुच्चैः, उदौर्ण: उत्पन्नः, ग्रेवाणां ग्रोवासूत्पन्नानां घटङ्खलभूषणादीनां, नादो यस्मिन् कर्मणि तत् तथा, [ अन्यदिपानां ] प्रतिगजानाम्, [ अङ्गे, गाढं मग्नान् ] अन्त:प्रविष्टान्, [ दन्तान्, दुःखा- दुत्खनन्ति सम] तेषां गाढ़मग्नत्वात्, स्वयं केतुभाराऽऽक्रान्तत्वाच कच्छ्रादज्जहुरित्यर्थः । अत्रोक्तभारमज्जनयोर्विशेषणगत्या दुःखोत्खनन- हेतुत्वात् काव्यलिङ्गम् ॥ ३७ ॥ उत्क्षिप्येति । ईषे लाङ्गलदण्डाविव, दन्तो यस्य सः [ ईषादन्तः } महादन्तो दन्तौ। 'ईषा लाङ्गलदण्डः स्थात्' इत्यमरः । [ प्रस्फुरन्तं

·अष्टादशः सर्गः ।
८९
भग्ने पौभे खे परावर्त्य देह
योड़ा साई बौड़या मुञ्चतेषून् ।
साकं यन्तुः सम्मदेनानुबन्धी
टूनोऽभौक्ष्णं वारण: प्रत्यरोधि ॥ ३६ ॥
व्याप्नं लोकैर्दुःखलभ्यापसारं
संरम्भित्वादेत्य धरो महौयः ।
प्राणोत्क्रमणदुःखाबसन्तम् ; शात्रवस्येदं [शानवीयं कुञ्जर, ग्दाभ्यां ]
दन्ताभ्याम्, [ उच्चैरुत्क्षिप्य ] अईमुद्यम्य, [श्टङ्गप्रोतप्रावषेण्याम्बुदस्य ]
गृङ्गे शिखरे, प्रोतः स्यूतः, प्रावषेण्यः प्राषि भवः, अम्बुदो यस्य तस्य ।
"प्रावृष एण्यः” (४।३।१७ पा० ) इत्येण्यप्रत्ययः । [उौधरस्य ] गिरी:,
[ साम्यं ] सादृश्य, [स्पष्टं प्रापत् ] । आप्नोतेलङि “पुषादि-"
(३।१।५५ पा० ) इति चोरङादेशः ॥ ३८ ॥
भग्नेऽपौति ।-खे] खकीये, [ इभे ] गजे, [भग्नेऽपि, देहं]
खाङ्ग, [ परावर्य ] प्रतिपक्षाभिमुखमावत्य । वर्ण्यन्तालाप। अण्य-
न्तस्त्वपपाठः, अकर्मकस्य कर्मानन्वयात् । [ बौड़या साई मिषन मुञ्चता
इषुमोक्षणेन खगजभङ्गवौड़ां निरस्यतत्यर्थः, [योड्डा] भग्नेभस्थेन
भटेन का। [ अभीक्षणं, दूनः ] इषुभिस्तप्तः । “वादिभ्यः" (चार।
४४ पा० ) इति निष्ठानचम् । अनुबन्नातौति [अनुबन्धी वारणः, यन्तुः]
प्रतिगजाऽऽरोहस्य, [सम्पदेन साकं] खेभजयजन्येन हर्षेण सह । “प्रमद-
सम्मदी हर्षे" (३२३।१८ पा० ) इति निपातः । [ प्रत्यरोधि ] प्रति-
रुद्धः, तत्पतिरोधेन तत्सम्पदस्थापि प्रतिरोधव्याप्तेरिति भावः ।
'साकं साई समं सह' इत्यमरः । अत्र व्रौड़ितेषुमोक्षयोः सम्मदयन्त-
प्रतिरोधयोश्च कार्यकारणयोस्तत्योर्वापर्यविपर्ययरूपातिशयोक्त्या सह-
भावोक्तः सहोक्तिः सङ्गीर्यते ॥ ३८ ॥

·८००
शिशुपालबधे
सेनामध्यं गाहते वारण: स्म
ब्रह्मेव प्रागादिदेवोदरान्तः ॥ ४० ॥
भृङ्गवेगौश्यामभासां समूह-
नाराचानां विद्धनौरधदेहः ।
निर्भीकत्वादाहवेनाहतेच्छो
हृष्यन् हस्ती हृष्टरोमेव रेजे ॥ ४१ ॥
-
व्याप्तमिति ।-[वारणः] कविहन्ती, [संरम्भित्वात् ] क्रोधि-
त्वात्। 'संरम्भः सम्भमे कोपे' इति विश्वः। [धीरः ] निर्भीकः
सन्, [ एत्य ] आगत्य, [ महीयः ] विपुलं, [ लोकः ] जनैः, अन्यत्र-
भुवनेश्व, [व्याप्तम्] । 'लोकस्तु भुवने जने' इत्यमरः । अतः [दुःखलभ्या-
पसारं] दुःखलभ्यः अपसारोऽपसरणं यत्र तत्, [ सेनामध्यं, प्राक् ] पुरा,
आदिदेवोदरान्तः ] आदिदेवस्य विष्णोः, उदगन्तरुदराभ्यन्तरं, [ब्रह्मा
मष्टा, [ इव, गाहते स्म] प्रविवेश। पुरा किल यथा वाह्यं सिसृक्षुः
ब्रह्मा पूर्वसृष्टिदिदृक्षया विष्णोः कुक्षि प्राविशदिति पौराणिको कथा।
केचित् ब्रह्मा ब्राह्मणो मार्कण्डेय इति व्याचक्षते, सोऽपि भगवन्महि-
माऽवलोकनकौतुकात्तदनुज्ञया महाप्रलये तदुदरं प्रविश्य बनामेत्या-
गमः। 'ब्रह्मा विप्रः प्रजापतिः' इत्यमरः।
उपमाऽलङ्कारः ॥ ४० ॥
भृङ्गेति। [भृङ्गणोश्यामभामां] भृङ्गोणीव श्यामभासां कृष्ण-
वर्णानां, [ नाराचानाम् ] अयोमयेषुविशेषाणां, [समूह:, विद्धनौरन्ध-
देहः ] विद्धः नौरन्धो निर्विवरः, देहो यस्य सः, तथाऽपि [निर्भीक-
त्वादाहवेन, अहतेच्छः ] अव्याहतोत्साहः, अत एव [ हृष्यन् ] मोदमानः,
[इस्ती, दृष्टरीमेव ] हर्षात् पुलकित इव इत्युत्प्रेक्षा। “हर्लोमसु"
(७।२८ पा० ) इति विकल्यादिडभावः । [ रेजे ] शुशुभे। “फणाच्च
सप्तानाम्" (६४।१२५ पा० ) इति विकल्यादेवान्यासलोपौ ॥ ११ ॥

·अष्टादशः सर्गः। २.१ आतामाऽऽभा रोषभाजः कटान्ता- दाशूत्खाते मार्गणे धूर्गतेन। निश्चयोतन्तौ नागराजस्य जजे दानस्याऽऽहो लोहितस्येव धारा ॥ ४२ ॥ क्रामन् दन्तौ दन्तिन: साहसिक्या- दोषादण्डौ मृत्युशय्यातलस्य । सैन्यैरन्यस्तत्क्षणादाशशङ्के स्वर्गस्योढरईमार्गाधिरूढ़ः ॥ ४३ ॥ आतामेति ।-[गेषभाजः ] क्रुद्धस्य, [ नागराजस्य ] महेभस्य, [ कटान्तात् ] गण्डस्थलात्, [ निश्चीतन्तौ ] प्रागैव सवन्ती, [ दानस्य] मदस्य, [ धारा, आताम्राऽऽभा ] क्रोधादरुण वर्णा, [ जज्ञे ] जाता, [ आहा, धर्गतेन ] पुरोगतेन यन्त्रा, [ मार्गणे ] शरे, [ आशूत्खाते, लोहितस्य । क्षतजस्य, [इवधारा जज्ञे। जनः कर्तरि लिट। किमियं क्रोधारणा मदधाग? शरोहरणजन्या रक्तधारा वा? इत्युभयकारण- मम्भवात् सादृश्याच संशयः; स च विकल्पितसादृश्यमूल इत्यलङ्कारः ॥४२॥ कामन्निति ।-[ मृत्युशय्यातलस्य ] अन्तकपर्यङ्गरूपस्य । स्वरूपयोरस्त्री तलम्' इत्यमरः। [ ईषादण्डौ ], दारुविशेषो, तत्- सदृशावायतावित्यर्थः, [ दन्तिनो दन्तौ । सहसा वर्तत इति साह. सिकः, "ओजःसहोऽम्भसा वर्तते" (४।४।२७ पा.) इति ठक्प्रत्ययः, तस्य भावात् [ साहसिक्यात् कामन् ] साहसवानित्यर्थः, [अन्य- स्तत्क्षणात्, उच्चैः ] ऊ स्य, [स्वर्गस्य, अर्द्धमार्गाधिरूढ़ः) अईश्चासौ मार्ग- श्वेत्यर्द्धमार्गः, तमधिरूढ़ः, इति [सैन्यैः, आशशळे ] उत्प्रेक्षितः इत्युत्प्रेक्षा ॥ ४३ ॥ शि-७६ 'अधः- .

·८०२ शिशुपालबधे कुर्वजयोत्स्नाविपुषां तुल्यरूप- स्तारस्ताराजालसारामिव द्याम् । खड्गाऽऽघातैर्दारिताहन्तिकुम्मा- दाभाति स्म प्रोच्छलन्मौक्तिकौघः ॥ ४४ ॥ दूरोत्क्षिप्तक्षिप्रचक्रेण कृत्तं मत्तो हस्तं हस्तिराजः खमेव । भीमं भूमौ लोलमानं सरोषः पादनासकपङ्कपेषं पिपेष ॥ ४५ ॥ कुवंचिति ।-ज्योत्नाविपुषां तुन्यरूपः ] चन्द्रिकाबिन्दुस्वरूपः, [तार: ] शुद्धः । 'तारी मुक्तादिसंशुद्धो' इति विश्वः । [खड़ाऽऽघातै- दर्दारिताद्दन्तिकुम्भात्, प्रोच्छलन् ] उत्पतन्, [ मौक्रिकोषः ] मुक्तापुञ्जः, [ द्याम् ] आकाशं, [ तागजालसागं] नक्षत्रशवलितां, तारकिता- मित्यर्थः, [कुर्वनिव] ; इत्युत्प्रेक्षा । 'सारः शबलपौतयोः' इति विश्वः । [आभाति स्म ] बभौ॥ ४४ ॥ दूगेत्तितेति ।-[ मत्तः, हस्तिगजः ] करीन्द्रः, [दूगेक्षिप्तक्षिप्र- चक्रेण ] दूरात् उत्क्षिप्तेन प्रास्तेन, अन एव क्षिप्रेण सत्वरेण, चक्रेण, [कत्तम् ] ; अत एव [ भृमी, लोलमानं ] लुठमानम्। लोलते- रनात्मनेपदित्वात् “ताच्छौल्यवयोवचनशक्तिषु चानश" (३।२।१२४ पा०) इति ताच्छौल्ये चानशप्रत्ययः । अत एव 'लोलमानादयश्चानशि' (५अधि० २अध्या० ८सू०) इति वामनः। [भौम] भयङ्करं, खिं] खकीयम, एव हस्तं सगेषः सन्, [पादन) अविणा; अस्कपङ्गेन पङ्गीभूतेनासृजा, पिनष्टौति [असकपकपेषम् | “नेहन पिषः" (३।४।३८ पा०) इति णमुल। [पिपेष ]। कषादित्वादनुप्रयोगः। रक्तपङ्गेन स्नेह- ·अष्टादशः मर्ग: आपस्कारालूनगावस्य भूमि नि:साऽऽधारं गच्छतोऽवाङ्मुखस्य । लञ्चाऽऽयामं दन्तयोयुग्ममेव खं नागम्य प्रापटुत्तम्भनत्वम् ॥ ४६ ॥ लब्धम्पर्श भूव्यधादव्यथेन स्थित्वा किञ्चिद्दन्तयोरन्तराले । जवाडासिञ्चिन्नदन्त प्रविष्टं जित्वोत्तस्थे नागमन्येन सद्यः ॥ ४७ ॥ द्रव्येण ममर्दैत्यर्थः। क्रुद्धमत्तयोः कुतो विवेकः ? इति भावः । अन पेषणासम्बन्धेऽपि सम्बन्धोतरतिशयोक्तिः ॥ ४५ ॥ आपस्कारादिति ।-गावमूलमापस्कारम् [ आपकारात् ] आमू- लात्। आडो विकल्पादसमासः । [लूनगात्रस्य ] छिन्नजङ्गस्य । दो पूर्वपश्चाज्जकादिशो गालावरे क्रमात्' इत्यमरः । अत एव अवा- मुखस्य मतः ; माऽऽधारं मावलम्बनं न भवतीति नि:माऽऽधारं] यथा तथा, [भूमि गच्छतः ] पततः इत्यर्थः, नागस्य, लब्धाऽऽयामं ] प्राप्त- दैर्घ्यम्, आयतमित्यर्थः, । [ खं ] स्वकोयं, [ दन्तयोयुग्ममेव, उत्तम्भन- त्वम् ] अवलम्बनत्वं, [प्रापत् । जङ्घाच्छेदेऽपि दन्तावष्टम्भाटपतित इत्यर्थः । अत्र स्वभावातिशयोक्त्योः संसृष्टिः ॥ ४६ ।। लवस्पर्श मिति ।- भूव्यधात् ] दन्ताभ्यां भुवो बिद्धत्वादित्यर्थः । "व्यधजपोग्नुपसर्ग" (३।३।६१ पा०) इत्यप्प्रत्ययः । [अव्यर्थन ] खयमविद्वत्वादव्यथेन सता, [ अन्येन] केनचिगटेन, [ दन्तयोरन्तराल किश्चित्, लब्धस्पर्श ] लब्धः स्पर्शों यस्मिन् कर्मणि तत्, दन्ताभ्यां भट- स्पर्श यथा तथा, [ स्थित्वा, जो सिक्छिन्नदन्तप्रवेष्टम् ] जई प्रसा- ·८.४ মিমর্থ हस्तेनाग्रे वीतभौतिं गृहीत्वा कञ्चिद्याल: क्षिप्तवानूईमुच्चैः । आसौनानां व्योनि तस्यैव हेतो- दिव्यस्त्रीणामर्पयामास नूनम् ॥ ४८॥ कञ्चिदूरादायतेन द्रढ़ीयः- प्रासप्रोतस्रोतसाऽन्तःक्षतेन । हस्ताग्रेण प्राप्तमेवाग्रतोऽभू- दानश्वय्य वारणस्य ग्रहीतुम् ॥ ४६ ॥ रिर्तन, अ सिना खनेकदेशेन, छिन्नः चर्णितः, दन्तप्रवेष्टो दन्तवेष्टनं यस्य तं, [ नागं जित्वा, सद्यः ] एव, [ उत्तस्थे ] उत्थितम्। भावे लिट्। अत्रापि तथोत्थानाद्यसम्बन्धेऽपि सम्बन्धोक्तरतिशयोक्तिः ॥४७॥ हस्तेनेति ।- व्याल: ] दृष्टदन्तौ। 'व्यालो दृष्टगजे स' इति विश्वः। [ अग्रे, वौतभौति निर्भीकं, भौगेः स्वर्गाभावादिति भावः । [ कञ्चित् ] वोरं, [ हस्तेन ग्रहौत्वा, ऊईम् ] उपरि, (उच्चैः क्षिप्तवान् । उत्प्रेक्ष्यते ; [तस्यैव हेतोः ] तेनैव हेतुना, तहरणार्थ मेवेत्यर्थः । "सर्वनाम्नस्तृतीया च" २।३।२७ पा०) इति चकागत् षष्ठौ। [ व्योनि, आसौनानाम् ] अवस्थितानाम् । “ई दाम:" ( ७२२८३ पा० ) इति शानच ईकारः। [दिव्यस्त्रीणां ] स्वर्गस्त्रीणाम, अमरनारीणामिति यावत्, [ अर्पयामास नूनम् ॥ ४८ ॥ कञ्चिदिति ।-[दूरादायतेन अन्त:, पतैन] विक्षतेन, अत एव [ द्रढ़ीयःमासप्रोतसोतसा ] द्रढ़ीयसा प्रासन प्रोत स्रोतो यत्र तेन, [ हस्ताग्रेण ], करणेन। [ अग्रत: एव, प्राप्तम् ] अपि, [ कच्चित् ] भटं, [ ग्रहौतुम् ] आदातुं, वारणस्य] ; अनीश्वरस्य भावः [आनेश्वर्यम] ·अष्टादशः सर्ग: ८.५ तन्वाः पुंसो नन्दगोपाऽऽत्मजायाः कंसेनेव म्फोटिताया गजेन । दिव्या मूर्तियोमगैरुत्पतन्ती वौक्षामासे विस्मितैश्चण्डिकेव ॥ ५० ॥ आक्रम्यैकामग्रपादेन जङ्गा- मन्यामुच्चैराददान: करण। सास्थिस्वानं दारुवद्दामणाऽऽत्मा कञ्चिन्मध्यात् पाटयामास दन्तौ ॥ ५१ ॥ असामर्थ्यम्, [अभूत् । “नः शुचौश्वर-" ( ७।३।३० पा० ) इत्या- दिना नअपूर्वपदोभयपदद्धिः। अत्रापि आनैश्वर्यसम्बन्धोक्रेति- शयोक्तिः ॥ ४॥ तन्वा इति ।-[गजेन, स्फोटितायाः ] विदारितायाः, [पुंसः ] कस्यचिदौरस्य, [ तन्वाः ] शरीरात्, [ कंसेन ] स्फोटितायाः [नन्द- गोपाऽऽस्मजायाः ] नन्दकन्यायाः, [ इव, उत्पतन्ती दिव्या मूर्ति: चण्डिकेव] नन्दकन्याशरोरादाविर्भवन्ती कालिकेव, [विस्मितः, व्योमगैः ] खेचरैः, [ वीक्षामासे ] वौचिता। ईक्षतेः कर्मणि लिट्, "इजादेव गुरुमतोऽनच्छः" (३।११३६ पा०) इत्याम्प्रत्ययः । मनुष्य- भावमुत्सृज्य देवभावं गतेत्यर्थः । उपमा व्यका। उपमा व्यका। पुरा किल दुरा- त्मनः कंसस्य प्रतारणाय भगवदाज्ञया तन्मायाशक्तिनन्दगोपाज्जाता कंसेन हिंसितेति पोराणिकाः ॥ ५० ॥ प्राकम्येति ।-[दारुणात्मा] क्रुद्धचित्तः, [दन्तौ एका अङ्गामग्रपाद- नाऽऽक्रम्य, अन्यां] जाम, [उच्चैः] उन्नतेन, [करेण, आददानः] आकर्ष- यन, [सास्थिखानं ] भज्यमानास्थिपटकारशब्दयुक्तं यथा तथा, - ·शिशुपालवध शोचित्वाऽग्रे भृत्ययोर्मृत्युभाजो- रय्यः प्रेम्णा नो तथा वल्लभस्य । पूर्व कृत्वा नेतरस्य प्रसाद पश्चात्तापादाप दाहं यथाऽन्तः ॥ ५२ ॥ उत्प्नुत्याऽऽरादईचन्द्रेण लूने वोऽन्यस्य क्रोधदष्टोष्ठदन्ते । सैन्यैः कण्ठच्छेदलौने कबन्धा- यो बिभ्ये वलातः सासिपाणे: ॥ ५३ ॥ उपमा॥ ५१ ॥ [कञ्चित् ] वोरं, [ दारुवत् ] काष्ठवत्, [ मध्यात् पाटयामाम ] मध्यं विभज्य पाटयामामत्यर्थः । ल्पबलोपे पञ्चमी। शोचित्वेति ।-ऋच्छतौति [अर्यः ] । “अर्यः खामिवैश्ययोः" (३।१।१०३ पा० ) इति यत्प्रत्ययान्ती निपातः। [अग्रे] समक्षमेव, [ मृत्युभाजोः ] मरणं गतयोः, [ भृत्ययोः शोचित्वा, वल्लभस्य ] एतयो. मध्ये प्रियभृत्वस्य सम्बन्धिना, [प्रेम्णा] तहतप्रेम्णेत्यर्थः, [तथा तेन प्रकारण, [अन्त:, दाहं] सन्तापं, [ नो आप; यथा] येन प्रकारेण, [ इतरस्य ] अवल्लभस्थ, [ पूर्व ] जौवनकाले, [ प्रसादं ] प्रौति- दानाद्यनुग्रह, [न कृत्वा, पश्चात्तापात् ] इतोऽयमस्माभिरपौणित एव प्राणान् प्रादादित्यनुशयात्, दाहमाप। प्रियभृत्यमरणादप्यम- म्मानितमरणमेव स्वामिनो दुःसहदःखहेतुरासोदित्यर्थः। खभावोक्तिः ।। ५२ ॥ उत्मुत्येति ।- [अर्डचन्द्रेण ] बाणेन, [जूने] छिन्ने, तथाऽपि [ क्रोध- दष्टोष्ठदन्ते] क्रोधेन दष्टो ओष्ठो यैस्ते दन्ता यस्य तस्मिन्, [ अन्यस्य ] योधस्य, [ वो, आगत् ] अनतिदूरम्, [ उत्प्नत्य ] । 'पारादरसमो-

·अष्टादश: मगैः।
८.७
तृयाऽऽरावैराहितोत्तालताले-
र्गायन्तौभिः काहलं काहलाभिः ।
नृत्ते चक्षुःशून्यहस्तप्रयोगं
कार्य कूजन् कम्बुकच्चैहास ॥ ५४ ॥
पयोः' इत्यमरः । [ भूयः ] पुनरपि, : कण्ठच्छेदलोन ] कण्ठस्य छेदः
छिनदेशः, तत्र लोने स्थिते सति, [ वलात: ] नृत्यतः, [ सासिपाणे: ]
मासिः पाणियंस्य तस्मात्, [ कबन्धात् । अपमूई कलेवगत्। “भौला-
र्थानां भयहेतुः" (१।४।२५ पा० ) इति पञ्चमी। [सैन्यैः, बिभ्ये ]
भौतम्। भावे लिट। लूनस्यापि वक्रम्य पन: स्वस्थानपातित्वाहला-
नासिधारणाभ्यां कबन्धादप्यकबन्धधान्या सर्व विभ्युरित्यर्थः । अत
एव भ्रान्तिमदलङ्कारः ॥ ५३ ॥
तृाऽऽरावैरिति ।-[ आहितोत्तालतालैः] आहिताः मम्पादिताः,
उत्तालाः प्रस्फुटाः, तालाः करपुटादिक्रियामानानि येषु नैः। 'ताल:
कालक्रियामानम्' इत्यमरः । [तूर्याऽऽरावै: मदनादिवाद्यघोषः, तथा
[ काहलं भृशं, [गायन्तीभिः ] ध्वनन्तौमिः, [काहलाभिः ] शुष्क-
र्वाद्यविशेषैश्च करणः। 'काहलं भृशशुष्कयोः। वाद्यभाण्डविशेधे
तु काहला: काइलः खले ॥' इति विश्वः । [ काये ] अपमूईि कलेवरे,
अत एव [चक्षःशून्यहस्तप्रयोगं | चक्षुःशून्यो दृष्टिरहितः, हस्तप्रयोगो
यस्मिन् कर्मणि तत् यथा तथा, [ ऋत्ते ] नृत्यति मति। कतरिक्तः ।
[ कूजन् ] ध्वनन्, [ कम्बु: ] शङ्खः, तटस्थ इवेत्यर्थः । [ उच्चैः ] उच्चस्तरां,
जहास ], दृष्टिशून्याभिनयस्य नाट्यशास्त्रविरोधात् अट्टहासमक-
रोदित्यर्थः । व्यञ्जकाप्रयोगात् गम्योत्प्रेक्षा। 'अङ्गलापयेहीतं हस्ते-
नार्थं प्रदर्शयेत्। दृष्टिभ्यां भावयेद्भावं पादाभ्यां तालनिर्णयः ॥' इति
नाट्यविदः ॥ ५४॥

·८०८ शिशुपालबध प्रत्यावृत्तं भङ्गभाजि खसैन्ये तुल्यं मुक्तैराकिरन्ति स्म कञ्चित् । एकौघेन स्वर्गपुङ्केहिषन्तः सिहा माल्यैः साधुवादैहयेऽपि ॥ ५५ ॥ बाणाऽऽक्षिप्ताऽऽरोहशून्याऽऽसनानां प्रक्रान्तानामन्यसैन्यग्रहौतुम्। संरब्धानां भ्राम्यतामाजिभूमो वारी वागः सम्मरे वारणानाम् ॥ ५६ ॥ प्रत्यावृत्तमिति ।-[ स्वसैन्ये भङ्गभाजि ] सति, [ प्रत्यावृत्तम् ); अभ्यमित्र, [ कञ्चित् ] वौरं, [ तुल्यम् ] एककालं, [ मुक्तः, स्वर्णपुतः ] शारविशेषः, [एकोधेन ] एकप्रहारेण, [हिषन्त: आकिरन्ति स्म । सिडाः] खेचराः, [ माल्यैः ] दिव्यमालाभिः। चातुवादित्वात् ष्यप्रत्ययः। आकिरन्ति स्म। [हयेऽपि ] विषन्तः सिडाच, [साधु- वादः ] साधु साध्विति वाक्यैः, आकिरन्ति स्म। एतत् वितयमपि युगपत् प्रवृत्तमित्यर्थः । अत्र स्वर्णपुखसुरमाल्यसाधुवादानां प्रकताना- मेव तुल्यकालैकोचप्रवृत्तिसाम्यादौपम्यावगमात् केवलप्रकताऽऽस्पदा तुल्ययोगिता ॥ ५५ ॥ बाणेति ।-[बाणाऽऽधिप्ताऽऽरोहशून्याऽऽसनानां] बाणैगक्षिप्ताः पातिताः, आरोहाः सादिनी येभ्यस्तानि, अत एव शून्यानि रिक्तानि, आसनानि प्रास्तरणानि येषाम्, अत एव [अन्यसैन्यः] अन्यैः सैन्यैः, पर- सैनिकरित्यर्थः, [ ग्रहीतुं, प्रक्रान्तानाम् ] प्रारब्धानां, समन्तादवरुष्य- मानानामित्यर्थः, अत एव [संरधानां] चुभितानाम्, अत एव [ प्राजि- भूमो, बाम्यताम् ] अनवतिष्ठमानानां, [ वारणानां, वारेः] वृन्दः, ·अष्टादशः सर्गः। ६.८ वरगा- पौनःपुन्यादस्रगम्धेन मत्तो मृगन् कोपाल्लोकमायोधनोवा॑म् । पादे लग्नामत्र मालामिभेन्द्रः पाशौकल्पामायतामाचकर्ष ॥ ५७ ॥ कश्चिन्मूमित्य गाढ़प्रहार: सिक्तः शीतैः शौकरैर्वारस्य । उच्छश्वास प्रस्थिता तं जिक्षु- व्याऽऽकूता नाकनारी मुमूच्छ ॥ ५८ ॥ [ वारी] बन्धनस्थानम्। 'वारः सूर्यादिदिवसे वारो वन्दयोः। वारी कटौभबन्धन्योः' इति विश्वः। [ सस्मरे ] स्मृता ; तद्धमयोगादिति भावः । कर्मणि लिट् । अत्र शून्याऽऽसनत्वादौनां विशेषणगत्या वारीस्मरणहेतुत्वात् काव्यलिङ्गम् ॥ ५६ ॥ पोनःपुन्यादिति ।-[ अत्र, आयोधनीयां ] युद्धभूमो, [ पौन:पुन्यात् पुनःपुनरावृत्तेरित्यर्थः । ब्राह्मणादित्वात् ष्यञ्प्रत्ययः । "अव्ययानां भमात्ने टिलोपस्य सायंप्रातिकाद्यर्थमुपसङ्गगानम्” ( वा०) इति टिलोपः। [ असगन्धेन ] रक्तगन्धाऽऽघ्राणादिनत्यर्थः, [ मत्तः, इभेन्द्रः ] महागजः, [ कोपात, लोकं ] जनं, [ मृइन् ] चुभन, पाद लग्नाम्]; ईषदममाप्तां पाशों [पाशोकल्यां] पाशबन्धनसदृशौम्। 'पाश- स्वश्वादिबन्धनम्' इति विश्वः। “बबादिम्यश्च” (४।१।४५ पा.) इति विकल्पादीकारः, अभाषितपुंस्कत्वात् “धरूप-"( ६३४३ पा० ) इत्यादिना इखो न भवति। [आयतां ] दोघां, [ मालामाचकर्ष ] । पाशौकल्पेत्यत्र तद्धितगता पूर्णोपमा ॥ ५७ ॥ कश्चिदिति।-[ गाढ़प्रहारः] गाढ़ः प्रहारो यस्य सः, [ कश्चित् ] वीरः, [ मूर्छामेत्य, वारणस्य शीतैः शोकरैः ] पुष्करतुषारैः, [सिक्तः ] ·८१० शिशुपालवधे लूनग्रोवात् सायकैनापर न्य द्यामत्युच्चैराननादुत्पतिष्णोः । वेसे मुग्धैः सेंहियानुकारा द्रौद्राऽऽकारादप्मरोवक्तचन्द्रैः ॥ ५८ ॥ हत्तं युद्धे शूरमाश्लिष्य काचित् रन्तुं तृर्ण मरुकुचं जगाम । मन्, [ उच्छश्वास } उज्जीवति स्म। किन्तु [तं] मूर्छामागतं, [जिशक्षुः ] ग्रहौतुमिच्छुः । ग्रहः सन्नन्तादप्रत्ययः। [प्रस्थिता] तं वरीतुमागतेत्यर्थः, (नाकनारी, व्यर्थाऽऽकूता ] तज्जौवनादिफल- मनोरथा सती, [ मुमूर्छ । अत्राऽऽकूतवैयर्थ्यस्य विशेषणगत्या नाक- नारीमूहेितुत्वात् काव्यलिङ्गं मूसिम्बन्धातिशयोक्त्या सङ्घीयते ॥ ५८॥ नूनग्रोवादिति ।- अपरस्य सायकेन, नूनग्रीवात् ] छिनकण्ठात्, अत एव [ द्याम् ] आकाशं प्रति, [ अत्युच्चैः, उत्पतिष्णोः ] उत्पतन- शोलात्। “अलङ्कृञ्-" (३।२।१३६ पा० ) इत्यादिना इषाचप्रत्ययः । अत एव [ मैहिकेयानुकारात्) मिहिकाया अपत्यं पुमान् मैहिकेया गहुः। 'तमस्तु गहुः स्वर्भानुः मैहिकेयो विधुन्तुदः' इत्यमरः । "स्त्रीभ्यो ढक" (४।१।१२० पा०) इति ढक् । तमनुकरीतौति तदनुका- गत्, तत्मदृशादित्यर्थः । कर्मण्यणप्रत्ययः । [गैद्राऽऽकागत् भीषणा- ऽऽकृते:, अस्य वीरस्य [ आननात्, मुग्धैः ] सुन्दरैः, [ अप्सरोवत्रचन्द्रः } अप्सरसां वक्तरेव चन्द्र , [ले से बस्त्रम् । भाव लिट् । अत्र गहुहेतुक- बासस्य चन्द्र एव सम्भवात् वक्त्र चन्ट्रैरिति रूपकं सिद्धम् । तस्य मैं हिकेया- नुकारादिति स्पष्टीपमाऽपेक्षत्वात् सङ्करः ॥ ५८ ॥ वृत्तमिति ।- काचित् ] अमरनारो, [ युद्धे, वृत्तं ] मृतम् । 'वृत्तो- ·अष्टादशः सर्गः! ८११ त्यक्ता नाग्नौ देहमेति स्म यावत् पत्नी सद्यस्तहियोगासमर्था ॥ ६० ॥ त्यतप्राणं संयुगे हस्तिनौस्था वौक्ष्य प्रेम्गा तत्क्षगाटुगतामुः । प्राप्याखण्डं देवभूयं सतीत्वा- दाशिश्लेष खैव कञ्चित् पुरन्धी ॥ ६१ ॥ म्वर्गवासं कारयन्त्या चिराय प्रत्यग्रत्वं प्रत्यहं धारयन्त्या । ऽतीत दृढ़े ख्यात वत्तुंलेऽपि व्रत मृते' इति विश्वः। [ शूरमाश्लिष्य रन्तु तूर्गा, मेरुकुझं ] मेरोः कुजं गहरं, [जगाम । यावत्, तदि- योगासमर्था ] तहिरहासहा, [ पत्नौ सद्योऽग्नो देहं त्यक्ता, नैति स्म] नाऽऽजगाम। अत्र मेरुकुञ्जासम्बन्धेऽपि सम्बन्धोक्ततिशयोक्तिः ॥१०॥ त्यक्तेति ।-[ संयुगे ] युद्धे, [त्यतप्राणं, कञ्चित् ] बौरम् ; हस्तिन्यां तिष्ठतौति [ हस्तिनौस्था] करिणौमारूढ़ा सती, [ बौक्ष्य प्रेम्णा ततक्षणात्, उहतासुः ] गतप्राणा, [स्वैव पुरन्धी स्वभार्येव, [सतीत्वात पतिव्रताचात्, [ अखण्डम् ] अक्षयं, दिवभूयं] देवचम् । “भवी भावे" (३।१।१०७ पा०) इति क्यप्। [ प्राप्याऽऽशिश्लेष]। स्वौगणां पाति- व्रत्यमेव पतिसालोक्यनिदानं, नाग्निप्रवेशादिकमिति भावः । सतीत्वस्य विशेषणगत्या देवभूयहेतुत्वानुक्तेन कालिङ्गम्। अति- शयोक्त्यादिकन्तु यथासम्भवमूह्यम् ॥ ६१ ॥ खगै इति ।-[ कश्चित् ] वीरः, चिराय ] चिरकालं, [खगै- वासम् ] । “शयवासवासिष्वकालात्” (६।३।१८ पा० ) इति विक- मादलुक्। [ कारयन्त्या ] अनुभावयन्त्या, अहन्यहनि [ प्रत्यहम् । अत्र ·८१२ शिशुपालवध कश्चिद्भेजे दिव्यनाा परस्मिन् लोके लोकं प्रौगयन्त्येह कोा ॥ ६२ ॥ गत्वा नूनं वैबुधं सद्म रम्यं मूभिाजामाजगामान्तरात्मा । भूयो दृष्टप्रत्ययाः प्राप्तसंज्ञाः साधौयस्ते यद्रगायाट्रियन्ते ॥ ६३ ॥ "नपुंसकादन्यतरस्याम्” (५।४।१०८ पा० ) इत्यव्ययीभाव समासान्त- ष्टच्प्रत्ययः, “अव्ययानां भमात्र टिलोपः” (वा०) * इत्युक्तम् । [प्रत्यग्रत्वं] नूतनत्वं, [धारयन्त्या ]; परमप्रेमाऽऽस्पदत्वादिति भावः ; [ लोक, प्रौणयन्त्या ] अद्भुतत्वं प्रापयन्या। प्रौजी ण्यन्ताल्लटः शतरि ङौप। "धज प्रोजो वक्तव्यः” (वा.) + इति नुगागमः । [दिव्यना- परस्मि- लोके, इह ) लोके कौा ] च [ भेजे ! प्राप्तः। भेजेः कर्माण लिट् । रणमरणाल्लोकहयमपि जिगायेत्यर्थः । अत्र दिव्याङ्गनाकोयोः प्रकतयो- रेव तुल्यधर्मसम्बन्धात् केवलप्रकताऽऽस्पदा तुल्ययोगिता ॥ ६२ ॥ गत्वेति ।-[ मूर्छाभाजाम्, अन्तरात्मा ] जीवः, [रम्यं, वैबुधं सद्म दिव्यभवनं, [ गत्वा आजगाम ], मूर्छासमये मुग्लोकरामणौयक दृष्ट्वा आजगाम, [नूनम् ] उत्प्रेक्षायाम् । कुतः ?-[ यत् ] यस्मात्, [प्राप्तसंज्ञाः ] लवबोधाः सन्तः, दृष्टप्रत्ययाः) दृढ़विश्वासाः, ति, भूयः) पुनरपि, [ साधौयः ] गाढ़तरम्। गाढ़ादीयमुनि । “अन्तिकवाढ़यो- "भव्ययात् स्यप" ( ४।२।१०४ पा.) इति सूत्रम्य वार्तिकमतत । + कौमुद्यां तिङन्ते चरादी “धूज कम्पने” इति धातुपाठ उद्धृतमतत् वार्तिकस्वमिति नेयम् । .. "गाढ़ादीयसुनि" इत्यव “बाढ़ादीयमुनि” इत्य वर्मव भवितुमुचितम् ; उहतसूत्रण हि वाढशब्द म्यैव साधाऽऽदेशस्य अनुशिष्टत्वात ; प्रचलितपाठस्त लिपि- करप्रमादादायात: दूल्यनुभौयते।

·अष्टादशः सर्गः। ८१३ कश्चिच्छ स्वाऽऽपातमूढ़ोऽपयोढ- लब्धा भूयश्चेतनामाहवाय। व्यावर्तिष्ट क्रोशतः सख्युमच्चै- स्त्यक्तश्चाऽऽत्मा का च लोकानुत्तिः ? ॥६४॥ भिन्नीरस्को शत्रुणाऽऽकृष्य दूरा- दासन्नत्वात् कौचिदेकेषुणैव । अन्योऽन्यावष्टम्भसामर्थ्ययोगा- टू वेव स्वर्गतावप्यभूताम् ॥ ६५ ॥ -- [ नंदसाधो” (५।३।६३ पा० ) इति साधाऽऽदेशः । [ रणाय ] रयं कत्तुंम्. [ आद्रियन्ते ] उत्सहिरे इत्यर्थः। कर्तरि लट् श्यन्प्रत्ययः। कथञ्चि- दुज्जीवितानां पुनर्मुत्युप्राप्तिः श्रेयोदर्शनहेतुकेति भावः ॥ ६३ ॥ कश्चिदिति ।-शस्त्राऽऽपातमूढ़: ] प्रहारमूर्छितः, [कश्चित् ] बौरः, [चेतनां] संज्ञां, लश्चा, अपवोढः ] मुसिमये युद्धभूमेरपनेतुः, [ मख्यः ] मित्रस्य, [ उच्चैः कोशतः ] आगच्छाऽऽगच्छेत्याक्रोशति मति । “षष्ठी चानादरे" ( २३२३८ पा० ) इति षष्ठी। क्रोशन्तमनादृत्येत्यर्थः, [भूयः ] पुनरपि, [ आहवाय ] ग्गाय, [ व्यावर्तिष्ठ । आत्मा] देहः, [त्यकश्च ] । तथा हि,-[ लोकानुवत्तिश्च का ? ], नैवेत्यर्थः । सह- जनानुरोधस्तु हितानर्थिनः परिच्छेत्तुं वृथेत्यर्थः। मामान्येन विशेष- ममर्थनरूपोऽर्थान्तरन्यामः ॥ ६४ ॥ भिन्नोरस्काविति। -शिलणा दूरादाकृष्य, आसनत्वात् विक्रष्टत्वात्, तयोरित्यर्थः । [एकेषुणेव, भिबोरस्को : विदारितबनसो, [ कोचित् ] वोगे, [अन्योऽन्यावष्टम्भसामयंयोगात् ] अन्योऽन्यावष्टम्भ एव सामर्थ्य तस्य योगात् खभावात्, [ जोवेव ] जव तिष्ठन्तावेव, [ खगतावपि ] शि-७७ ।

·८१४ शिशुपालवधे -- भिन्नानस्वैर्मीहभाजोऽभिजातान् हन्तुं लोलं वारयन्तः खवर्गम् । जीवग्राहं ग्राहयामासुरन्ये योग्येनार्थ: कस्य न स्याज्जनेन ? ॥ ६६ ॥ भग्नर्दण्डैरातपवाणि भूमी पर्यस्तानि प्रौढ़चन्द्रद्युतौनि । पाहाराय प्रेतराजस्य रौप्य- स्थालानीव स्थापितानि स्म भान्ति ॥ ६७ ॥ मतौ, [ अभूताम् ] । अपिश्चार्थः । तल मृतयोरूर्वावस्थानामम्बन्धे- ऽपि सम्बन्धोक्तरतिशयोक्तिः ॥ ६५ ॥ भिन्नानिति ।- [अन्ये ] वीराः, । अस्तैः, मिन्नान् ] विदारितान्, अत एव [मोहभाज:] मूर्छाभाजः, मूर्छाङ्गतानित्यर्थः, अभिजातान् ] कुलोनान् । 'अभिजातः स्थितौ न्याय कुलौनप्राप्तयोरपि' इति विश्वः । [ इन्त, लोलम् | उत्सुक, [ खवर्ग वारयन्तः ] ; जोवं ग्टहीत्वा जीव- ग्राहं ग्राहयामासुः ] जीवमेव ग्राहयामासुरित्यर्थः । “ममूलाकृत- औवेषु हन्कग्रहः” (३।४।३६ पा० ) इति णमुलप्रत्ययः, कषादित्वा- दनुप्रयोगः । जीवग्रहगा प्रयोजनमर्थान्तरन्यासेनाऽऽह, तथा हि,- योग्येन जनन] हेतुना, [ कन्य। पुंसः, [अर्थः ] कौादिप्रयोजनं, नि स्यात् ?]। स्यादव सर्वस्यापि इत्ययः । अतो वोगणां रणेष्वपि अतिपरिक्षतरक्षणमेव श्रेयः । 'नाऽऽत्तं नातिपरिक्षतम्' इति हनन- निषेधादिति भावः ॥ ६६ ॥ भग्नरिति ।- भानैदेण्डै: 1 हैतुना; भग्नदण्डत्वादिति भावः । [भूमो, पर्यस्तोनि ] उत्तानपतितानि, [प्रौढ़चन्द्रद्युतीनि ] पूर्णेन्दु- प्रभाणि, [ आतपत्राणि ] श्वेतच्छ वाणीत्यर्थः, [प्रेतराजस्य ] अन्त- -- - ·अष्टादशः सर्गः। रेजुर्धष्टा वक्षसः कुझुमाका मुक्ताहाराः पार्थिवानां व्यसूनाम् । हासाल्लक्ष्याः पूर्णकामस्य मन्ये मृत्योर्दन्ताः पौतरक्ताऽऽसवस्य ॥ ६८ ॥ निम्नेष्वोधीभूतमस्वक्षताना- मस्रं भूमौ यच्चकासाञ्चकार । रागार्थं तत् किं नु कौमुम्भमम्भः संव्यानानामन्तकान्तःपुरस्य ? ॥ ६६ ॥ कस्य, [ आहाराय ! भोजनाय, [ स्थापितानि ) विहितानि, [रोप्च- स्थालानि ] राजतभाजनानि, [ इव भान्ति स्म ] इत्युत्प्रेक्षा ॥ १७ ॥ रेजुरिति ।- व्यसनां] मृतानां, [ पार्थिवानां वचमः, भष्टाः ] पतिताः, [ कुङ्गमाङ्गाः] कुडमारुणिता इत्यर्थः, मुक्ताहागः. पूर्ण- कामस्य सकलराजकसंहागत् मफलमनोरथस्य, अत एव पौत- रक्ताऽऽमवस्य ] पोतं रक्तमेव आमवं येन तस्य, मृत्योः, हामात् ] अट्ट- हासात्, [ लक्ष्याः ] दृश्याः, [ दन्ता रेजुः ], इति [ मन्ये इत्युत्प्रेक्षा निष्विति ।- भूमो, निमेषु ] निम्नस्थलेषु, [ ओघौभूतं ] गो- भूतम, [ अस्वक्षतानां] सम्बन्धि, [ यत्, असं ] रक्तं, [चकासाञ्चकार ) दिदीपे। 'चकास दीप्तौ' इति धातोलिट्, “कास्यनेकाच आम बक्तव्यः" + इत्याम्प्रत्यये कजोऽनुप्रयोगः। [तत् ] असम, [अन्त- कान्तःपुरस्य ] कृतान्तावरोधस्य, [संव्यानानाम् ] उत्तरीयाणां, * कौमुषां दौचिते: “कास्प्रत्ययादाममन्त्र लिटि" (३॥॥३५ पा०) इति एवं "कास्य ने काज्यहणं कर्तव्यम्" एवमेव वार्तिक सबं पठितमिति प्रेयम् ।

·८१६ शिशुपालबधे रामेण त्रि:सप्तकृत्वो इदानां चित्रं चक्रे पञ्चकं चवियाः । रक्ताम्भोभिस्तत्क्षणादेव तस्मिन् सयेऽसङ्ख्याः प्रावहन् होपवत्यः ॥ ७० ॥ सन्दानान्तादस्विभिः शिचिताबे- राविश्याधः शातशस्त्रावलूनाः । कूर्मौपम्यं व्यक्तमन्तनदौना- मैभाः प्रापन्नयोऽमृङ्मयीणाम् ॥ ७१ ॥ [रागार्थ ] रञ्जनाथ, कुसुम्भस्येदं [ कोसुम्भम् अम्भः किं नु ? ] कुसुम्भ- द्रवो नु वा ? इत्युत्प्रेक्षा ॥ ६ ॥ रामेणेति ।-[राभण ] भार्गवण, बौन् वागन् त्रिः। “द्वित्रि- चतुभ्यः सुच्” (५।४।१८ पा०) इति सच्प्रत्ययः । त्रिरावृत्ताः सप्त [वि.सप्तकत्वः ] एकविंशतिवारानित्यर्थः । “सङ्ख्यायाः क्रियाऽभ्या- बत्तिगणने कत्वमुच् (५।४।१७ पा० ) इति कृत्वसुचप्रत्ययः। [चलि- यासैः ] राजन्यरक्तैः, [चित्रम् ] अद्भुतं, [ हुदानां ], पञ्च परिमाणमस्य [ पञ्चकम् । “सङ्ख्यायाः मंज्ञामसूत्राध्ययनेषु” (५३१५८ पा० ) इति सहाथै कन्प्रत्ययः । [चक्रे ] कृतं, [ तस्मिन्, सङ्खो] युद्धे । 'मृध- मास्कन्दनं साम्' इत्यमरः। [तत्क्षणादेन, रक्ताम्भोभिः] रक्तरेवा- भोभिः, [ असङ्ख्याः, द्वीपवत्यः ] नद्यः, [ प्रावहन् ] प्रासरन् । रामेण बहुकालेन च स्यमन्तपञ्चकाऽऽख्यं हृदपञ्चकमेव कथञ्चित् कृतम् । अत्र तु चणमात्रेणासङ्ख्या नद्यः प्रवृत्ताः, इत्युपमानादपमेयस्याऽऽधिक्योक्तीय॑ति- रैकाबड़ार: ॥७०॥ सन्दानान्तादिति ।-[शिक्षितास्त्रैः] अभ्यस्तास्ववियैः, [अस्विभिः] प्रायुधौयः, [ अधः ] ग्थानामधस्तात्, [आविश्य ] प्रविश्य, [ मन्दा- ] ·अष्टादशः मर्ग:। ८१७ पद्माऽऽकार्योधवक्वरिभानां कर्णमटेचामरेव हंसः । सोपस्कारा: प्रावहनसतोया: स्रोतम्विन्यो वौचिषूच्चैस्तरङ्गिः ॥ ७२ ॥ . नान्तात्] बन्धनप्रदेशात्, गुल्फप्रदेशमधिकृत्येत्यर्थः । 'सन्दानं पशुनां पादबन्धनम्' इति विश्वः। [शातशस्वावनूनाः) मातं शितम् । "शाच्छोरन्यतरस्याम्" (७४।४१ पा०) इति विकल्यादौत्वाभावः । तेन शस्त्रेणावलूना: छिन्नाः इभानामिमे [ ऐभाः, अायः ] चरणाः, [ असमयीणां ] रक्तविकाराणां, [ नदौनाम्, अन्तः] अभ्यन्तरे, [ व्यक्तं, कूर्मोपम्यं ] कमठोपमाम् । स्वार्थे व्यञ्प्रत्ययः। अत एव “ोपम्पादयः चातुर्वर्ण्यवत्" (अधि० अध्या० ५५सू०) इति वामनः। [प्रापन् । प्राप्ताः । आपो लुकि "मुषादि (३।१।५५ पा०) ति चे रखादेशः । " - उपमा ७१ ॥ १ पद्माऽऽकारिति।-(उच्चैौधिषु, तरद्भिः पवमानः, [पद्माऽऽकारैः कमलकल्यैः, [योधवक्र: ] भटमुखेः, [ इभानां, कर्णअष्टः ] कभ्यो भः, [ चामहिंसः एव, सोपस्काराः ] सपरिकराः। “संपर्युपेभ्यः कगेती भूषणे" (६।१११३७ काशि०) इति सुड़ागम: * | [अस- पत्र "संपर्युपेश्वः करीतो भूष(६।१।१२७ पा) इति सूत्रेण सुड़ा- गमः इति काशिकामतम् ; कौमुद्यान्तु दौचितैः “उपात्प्रतियत्नवैलतवाक्याध्या- परिषु च" (६१.१३९ पा• ) इति सूर्वण मुहागमः प्रतिपादित: । पवेदमवधेयम् । दौचितेन "संपरिभ्यां करोती भूषणे" (१९३० पा.) इत्यमव मूब मुड़तं. काशिकायान्तु पत्र सवे उपः अधिकतया सनिविष्टः, परन्तु "उपात्-" (६११३८ पा.) इति मुवे काशिकायां चकारम्य पाठी , दृश्यते, दोचित: अधिक: तत्र चकार: पठितः, तेनैतदायाति यत् चकारण भूषणाम्य समुच्चयात् दीक्षितमते "उपात्" इति सूवेणैव सड़ागमः सिधतीति ।

·शिशुपालवध उत्क्रान्तानामामिषायोपरिष्टा- दध्याकाशं बनमुः पववाहाः । मूर्त्ताः प्राणा नूनमद्याप्यवेक्षा- मासुः कायं त्याजिता दारुणास्त्रैः ॥ ७३ ॥ आतन्वनिर्दिक्षु पत्राग्रनादं प्राप्नैर्दूरादाशु तीक्ष्णैर्मुखायैः । तीयाः ] रक्तजला:, [स्रोतविन्यः ] नद्यः, [ प्रावहन् । अत्र रूपकी- पमयोः सकारः सुगमः ॥ ७२ ॥ उल्कान्तानामिति।-पत्राणि वहन्तौति [ पत्रवाहाः ] पत्रिणः, [आमिषाय) आमिषमत्तम् । “क्रियाऽर्थोपपदस्य च कर्मणि स्थानिनः" (२२३।१४ पा० ) इति चतुर्थो । [उत्कान्तानां] मतानाम्, [ उपरिष्टार. अध्याकाशम् ] आकाशे। विमत्यर्थेऽव्ययीभावः । [बभमुः। भ्रमः “वा जुधमुत्रसाम्" (६।४।१२४ पा० ) इति विकल्पादेवा- भ्यासलोपाभावः। अलोत्प्रेक्ष्यते।-[दारुणास्त्रैः ] घोगस्वैः, [ कार्य, स्याजिताः ] विसर्जिताः। त्यजेयन्तात् हिकर्मकात् कर्मणि तः। 'गवन्ते कत्तुंश्च कर्मणः' इति वचनात् । [मूर्ताः] मूर्तिमन्तः, [प्रागाः, अद्य] इदानीम्, [अपि ] कायम् [अवेदामासुः नूनम् । पूर्वाभिमानात् पुनः कायप्रवेशापेषिणो मूर्ताः प्राणा एव नूनमारानुमन्तीत्यत्प्रेक्षाऽर्थः । "दूजादिश्च गुरुमतोऽनच्छः” (३।११३६ पा०) इत्याम्प्रत्ययः, "कृञ्चान- प्रयुज्यते लिटि” (३३१४• पा०) इत्यस्तेरनुप्रयोगः । “पाम्प्रत्ययवत्-' (१॥३२६३ पा० ) इत्यत्र का शवेति नियमादस्तेर्नाऽऽत्मनेपदम् ॥ ७३ ॥ . द्विकर्मकनिर्देश “कथित" (१४१ पा.) अति मन्त्र भाष्य कारक एष कारिकापादः; सम्पूर्णकारिका यथा,-"प्रधानकर्मण्याख्यय लादीनार- हिकर्माम्। पप्रधाने दुहादौना बन्ने कर्तुच कर्मणः॥” इति ।

·पष्टादशः सर्गः।
२१८
पादौ रक्तं सैनिकानामजीव-
र्जीवैः पश्चात् पत्रिपूगैरपायि ॥ १४ ॥
ओजोभाजां यद्रण संस्थिताना-
मादत्तौवं साईमनेन नूनम् ।
ज्वालाव्याजादुहमन्तौ तदन्त-
स्तेजस्तारं दीप्तजिह्वा क्वाशे ॥ ७५ ॥
मैनिकानां रक्तम
]
।
आतन्वद्भिरिति ।- आदो दिक्ष, पत्राग्रनादं] पक्षान्तघोषम्,
आतन्वद्भिः] विस्तणनिः, [दूगदाश, प्राप्तः] आगतैः, न जीवन्ति इति
अजीवः) अचेतनैः। पचाद्यजन्तेन नअममासः। [ पत्रिपूर्गः] वाण-
वातैरित्ययः, [ तीनो मुखाः ] करणैः ।
अपायि
पौतम्। पिबते: कर्मणि लुङ् “आतो युचिणकतोः” (७३३३
पा० ) इति युगागमः । [ पश्चात्, जौवैः ] चेतनैः, पत्रिपूर्णः पक्षिसह,
कर्तृभिः। तोचणे:, मुखाः चच्चुपुटः, करणैः । अपायि । अत्रोभयेषां
पत्रिगाां प्रकतत्वात् केवलप्रकृतविषयः श्लेषः ॥ ७४ ॥
ओजोभाजामिति ।--दीप्ता ज्वलन्ती जिला यस्थाः सा [दीप्तजिहा
भिवा. [रणे, संस्थितानां मृतानाम्, [ ओजोभाजाम् ] ओजस्विनाम,
[ अङ्ग्रेन ] गात्रेण, [माई यत, तौवं ] तिग्मं, [ तेजः, आदत् ] अभक्ष-
यत्। अदेर्लङ् “अदः मर्वेषाम्” (७३६१०० पा०) इत्यडागमो-
ऽपृतास्य । “आउजादौनाम्" (६।४।७१ पा०) इत्याडागमोऽस्य ।
"आटप" (रा. पा०) इति वृद्धिः । [ तत्, अन्तः ] अन्तरेऽन्तरितं,
तेजः [ ज्वालाव्याजात् ] मुखोल्बाछलात्, [ उद्दमन्ती, तारम् ] उच्च:,
विवाशे ] रोति स्म । 'तिरश्चां वाशितं रुतम्' इत्यमरः । [नूनम्
इत्युत्प्रेक्षायाम्। अत्र व्याजशब्देन ज्वालाबापड्वेन तेजस्वोत्प्रेक्षणेन
मापहवीत्प्रेक्षेति मर्वस्वकारः॥ ७५ ॥

·शिशपालवी नैरन्तयंछिन्नदेहान्तरालं दुर्भक्षस्य ज्वालिमा वाशितन । योडुर्बाणप्रोतमादौप्य मांसं पाकापूर्वखादमादे शिवाभिः ॥ ७६ ॥ नैरन्तय्येति ।-[नरन्तयंछिबदेहान्तराल] नैरन्तयण अविच्छेदन, छिन्नं देहस्यान्तरालं यस्मिन् कर्मणि तत् यथा तथा, [बागप्रोतं | बाणः प्रोतं स्यूतम, अत एव [ दुर्भक्षस्य ] भक्षितुमशक्क्षस्य । कार्थे खल्प्रत्ययः । [योहुः ] योधस्य सम्बन्धि, [ मांसं, ग्वालिना) ज्वाला- वता, [वाशितेन रुतेन । शिवानां वाशेन जिह्वा व्वलतीति प्रसिद्धिः [आदौप्य ] प्रज्वाब, बाणदाहाय मांसपाकाय चेति भावः, अत एव [ पाकापूर्वस्वादं ] पाकेन अपूर्वोऽभिनवः, स्वादो रुचियस्य तत् नथा, [शिवाभिः ] गोमायुभिः। 'स्लियां शिवा भृरिमायगोमायु- मगधर्तकाः' इत्यमरः। [आदे] जघसे, भक्षितमित्यर्थः । “लिका- न्यतरस्थाम्” ( २।४।४० पा० ) इति विकल्पादन घसार्दनः। वाशि- तोत्थया जिहान्यालया दग्धेषुष्वप्रतिबन्धेन पाकरुचिरं जघस इत्यर्थः । अत्र पाकापूर्वाखादाद्यसम्बन्धेऽपि सम्बन्धोगतिशयोक्रिः * वाशितोत्थया-शब्द करणसमकानमव प्रज्वलितया । मिहावालया-रसना- निनन । दग्धेषुषु-विवाणसमूहघु भस्मीभूतेषु सत्म। पतिबन्धन-विद्यबाणप- प्रतिबन्ध विनैव । पाकरुचिर-मुखनि:सतामिसंयोगात् मनीग्मं, मपक्वमित्यर्थः, माम- मिति शेषः। जघस-अभीमि, शिवाभिरिति शेष: । अत्रायमाशयः, - उल्कामुख्यः शिवाः मतानां योद्धृणां सशराणि शरीराणि भक्षितुमशनुवन्य: “हुक्काहुया" इति बनभाषाप्रसिङ्घरुतविशीषसमकालं म्वमु खनि:मृत: वद्रिभि: बाणान् दग्धा मांसं पवा च मुखेनाप्रतिबन्ध मृतशरीरमघसन् इति ।

·अष्टादः सर्गः। ८२१ म्लानिच्छेदी क्षुत्प्रबोधाय पोखा रक्तारिष्टं शोषिताजीर्णशेषम् । खाटुकारं कालखण्डोपदंशं क्रोष्टा डिम्बं व्यष्वणहाखनच्च ॥ ७७ ॥ ग्लानौति ।-[ क्रोष्टा ] जम्बुकः, [ क्षुत्प्रबोधाय, ग्लानिच्छेदी • खेदहारी, [शोषिताजौर्णशेषं ] शोषितो जारितः, अजीर्णशेषो येन तत, [ रक्तारिएं ] रक्तमेवारिणं पानविशेष इति रूपकम् । तत्, [ पौत्वा, खाटुङ्गारं] स्वादकत्य । “म्वामि--" (३।४।२६ पा.) इति णमुल । [ कालखण्डोपदंशं] कालखण्डेन यकता, उपदं, कालखण्डमुपदंश कत्वेत्यर्थः । 'कालखण्डयकतौ तु समे' इत्यमरः । “उपदंशस्तृतीयायाम" (३।४।४७ पा० ) इति णमुल। कालखण्वस्त्र दंशनक्रियाकर्मन्येऽपि भुजिक्रियाकरणत्वात् तृतीयोपपदतया "तृतीया- प्रभृतीन्यन्यतरस्याम्” (२।२।२१ पा०) इति विकल्पेनोपपदसमासः । [डिम्बं ] कलेवरं, [ व्यष्वणत् ] भुक्तवानित्यर्थः । “वेश्च खनो भोजने" (८३८ पा०) इति षत्वम्। [ व्यस्खनत् ] अवादयत, [च] इति समुच्चयः। अभोजनार्थत्वात् षत्वं न ॥ ७७ ॥ "ग्लानिच्छदौ" इति पदम्य “रकारिष्टम्" इत्यस्य विशेषणत्वेन प्रयोगः अभि- मतश्चेत् कवे:, तदैतत्पदं "ग्नानिच्छे दि" इति इम्वे कारान्तत्वेनेव भायं, तस्य मपंसकलिङ्गत्वात् । ग्लानिं छत्तं शौलं यस्यति शीलाधै गिनिप्रन्ययेन साथ- यित्वा "काष्टा" इत्यस्य विशेषणत्वेनाभिमतचेत्, तदा दीर्घान्तमेव भवितुमर्हति इति सुधीभिर्विभावनीयम। पत्र ब्रूम; ;-टोकावत: व्याख्यानरीत्यनुसारतः, "ग्लानि- छेदो" रति विशषषपदस्य "रकारिष्टम्" इति विशेष्यपदस्यैव प्रागुपन्यवत्वेन, तस्यैव विशेषविधया प्रयोगी भवितुमुचित इति; तथा च "ग्लानिच्छेदी" "खेदकारी" इति च पदहयस्य इवान्तत्वेनैव पाठः भवितं न्याय्यः इति ।

·८२२ शिशपालबधे क्रव्यात्पूगैः पुष्कराण्यानकानां प्रत्याशाभिर्मेदसो दारितानि । आभौलानि प्राणिनः प्रत्यवस्थन् कालो नूनं व्याददावाननानि ॥ ७८ ॥ कीर्णा रेजे साऽऽजिभूमिः समन्ता- दप्रागतिः प्रागभाजां प्रतीकैः बह्वारम्भैरईसंयोजितेर्वा रूपैः : खष्टुः सृष्टिकर्मान्तशाला ॥ ७६ ॥ क्रव्यादिति ।-[क्रव्यात्यूगैः ] क्रव्यमदन्तीति क्रव्यादो मांसभचकाः, कङ्गग्रवादयः इति यावत्। “क्रव्ये च" (३।रास पा.) इति विट- प्रत्ययः । तेषां पूगैः कर्तृभिः । [ मेदसः] वसायाः। 'मेदस्तु वपा वसा' इत्यमरः । [ प्रत्याशाभिः] तृष्णाभिः, [दारितानि ] मेदखियभान्त्या पाटितानि, [आनकानां] तूर्याणां, [ पुष्करागि] मुखानि । 'पुष्करं करिहस्ताग्रे वाद्यभाण्डमुखे जले' इत्यमरः । [प्राणिनः ] करितुरगादौन, [ प्रत्यवस्यन् ] अभ्यवहरन्। 'अन्यबहारः प्रत्यवसानं भोजनं जग्धिः' इति हलायुधः। [ कालः ] अन्तकः, [ आभौलानि भयङ्गगणि। 'आभौलं भौमकच्छ्रयोः' इति विश्वः। [ आननानि, व्याददौ ] विजहार। “आङो दोऽनास्यविहरणं" (१।३।२० पा० ) इत्यस्य प्रत्युदाहरणमेतत्। यानि विदारितानि पुष्कराणि तान्येवान- नानि। [ नूनम् ] इत्युत्प्रेक्षायाम् ॥ ७८ ॥ कोणेति ।-[ अप्राणद्भिः ] अजीवद्भिः, छिन्नत्वाविष्याणरित्यर्थः । 'अण प्राणने' इति धातोलट: शनादेशः । प्राणभाजां] प्राणिनां, [प्रतीकः ] अवयवैः। 'अङ्गं प्रतीकोऽवयवः' इत्यमरः । [समन्तात् कीर्णा सा आजिभूमिः ], ईषदसमाप्तारम्भैरिति [ बजारम्भः ] किषि- ·पष्टादशः सर्गः। आयन्तीनामविरतरयं राजकानोकिनौना- मित्थं सैन्यैः सममलघुभिः श्रीपतरूमिमतिः । पासौदोधैर्मुहुरिव महद्वारिधेरापगानां दोलायुधं कृतगुरुतरध्वानमौहत्यभाजाम् ॥८॥ इति श्रीमाधकविक्षतौ शिशुपालबधे महाकाव्ये सङ्घलयुद्धवर्णनं नामाष्टादशः सर्गः ॥ १८ ॥ नसृष्टरित्यर्थः । “विभाषा सुपो बहुचपुरस्तात्तु" (५।३।६८ पा.) इति बहुच्प्रत्ययः। तथा [ अईसंयोजितैः ] अईसृष्टैश्च, [ रूपैः आकारैः। 'रूपं स्वरूपे सोन्दर्ये आकारश्लेषयोरपि' इति विश्वः । कौर्णा [ स्रष्टुः ] धातुः, [ सृष्टिकर्मान्तशाला वा ] सृष्टिकर्मणो नियता- ऽऽगारमिव, [रेजे ] इत्युत्प्रेक्षा ॥ ७९ ॥ आयन्तीनामिति ।--[ इत्यम् ] उक्त रोत्या, [ अविरतरयम् ] अवि- छिन्नवेगं यथा तथा, [ आयन्तीनाम् ] अभिधावन्तीनाम्, [ औद्धत्य- भाजां] प्रागल्भाभाजाम् ; राज्ञां समूहा राजकानि । “गोलोच-" १२।३८ पा०) इत्यादिना प्रत्ययः। तषामनौकिन्यः सेनास्तासां राजकानोकिनीनाम्, अलघुभिः महद्भिः, [ जमिमद्भिः ] तरङ्गवद्भिः, [ श्रोपतः ] कृष्णस्य, [ सैन्यैः ममं ] मेनाभिः सह ; अपां समूह आपम् । "भिक्षादिभ्योऽण" (४२३८ पा.) इति अणप्रत्ययः। आपेन गच्छन्तौति [ आपगानाम् ], उक्तविशेषणविशिष्टानां, [वारिधः, ओः] प्रवाहै:, [इव, कतगुरुतरध्वानं] तो गुरुतरध्वानो महाध्वनिः यस्मिन् तत्, [महत्, दोलायुद्धम्] अनियतजयपराजययुद्ध, [मुहुरासीत् । उपमा। मन्दाक्रान्तावृत्तमेतत् ॥ ८० ॥ इति श्रीमहामहोपाध्यायकोलाचलमल्लिनाथसूरिविरचित माघकाव्यव्याख्याने सर्वऋषाऽऽख्येष्टादशः सर्गः ॥१८॥ .

·एकोनविंशः सर्गः ।
-)...(-
अथोत्तस्थे रणाटव्यामसुहृदेणुदारिणा ।
नपाधि पौघसकर्षादग्निवहेणुदारिणा ॥ १ ॥
तदेवमष्ठादशसर्गे तुमुलं युहमभिधाय इदानीमेकोनविंशतिमर्गे
इन्दयुद्धमनुष्टुभेन छन्दसा चित्रबन्धेन वर्णयितुमारभते, अथेत्यादि । -
[अथ ] एवं तुमुलयुद्वानन्तरम् ; रणोऽटवौवेत्युपमितसमासः। अग्नि-
वदिति तद्धितोपग्यलिङ्गात् । एवमुत्तरत्रापि द्रष्टव्यम् । तस्यां [रणा-
टव्याम् ] ; असहृदः शत्रवः, वेगवो वंशा इव। 'वेगामस्करतेजनाः'
इति वंशपर्यायेष्वमरः ! तान् दारयति यः तेन [ असुहवेगादारिणा,
वेणुदारिणा ] बागाात्मजेन, [नपाङिपौघसङ्घर्षात् ] नृपाः अडिपाः
पादपा इव, तेषाम् ओधाः सङ्घाः, तेषां सङ्घर्षात् मत्मरात् श्लेषाञ्च,
[ अग्निवत् ] अग्नितुल्यम् । “तेन तुल्यम्-" (५।१।११५ पा०) इति
तुल्यार्थे वतिप्रत्ययः । । उत्तस्थे | उत्थितम्। भावे लिट् । अनाग्नि-
वदिति तुल्यार्थेन वतिना धर्मव्यवधान सादृश्यप्रतिपादिना उपमा-
नोपमेयसमानधम्मादृश्य प्रतिपादकानां चतुणां चोपादानाच्चेयमार्थों
तद्धितगता पूर्णोपमा; सा च रगाटव्यादिसमासगतीपमासापेचति
महारः। सर्गेऽस्मि । अनुष्टुभं वृत्तम्। 'पञ्चमं लघु सवैषु सप्तमं हिचतु-
र्थयोः। गुरु षष्ठच्च सर्वेषामेतच्छोकस्य लक्षणम् ॥' इति लक्षणात् ।
प्रस्तकालरक्रमेण यमकाद्यन्यतमशब्दालारनियमः, सर्वत्र यथासम्भव-
मर्यालङ्कारश्च। तत्र यमकलक्षणमुक्तं दण्डिना,-'श्रव्यपेतव्यपेताऽऽत्मा
व्यात्तिवणसंहतः। यमकं तच पादानामादिमध्यान्तगोचरम् ॥ एक-
चित्रिचतुष्पादयमकानां विकल्पना। आदिमध्यान्तमध्यान्तमध्याऽऽद्या-
प्रधान्तमर्वतः ॥' इति । अनेदं समपादान्तं यमकं विपादयमकमेदः ॥१॥

·एकोनविंशः मर्ग: है आपतन्तममं दूरादूरोकृतपराक्रमः । बलोऽवलोकयामास मातङ्गमिव केसरी ॥२॥ एकाक्षरपादश्लोकः । जजोजोजाऽऽजिजिज्जाजो तं ततोऽतिततातितुत्। भाऽऽभोऽभीभाभिभूभाभूरारारिररिरीररः ॥३॥ . आपतन्तमिति ।-[ आपतन्तम् ] आधावन्तम्, [ अमुं] वेणु- दारियां, [दूरात, ऊरौक्रतपराक्रमः ] अङ्गीकतपौरुषः, तेन सहानुगत- सम्प्रहार इत्यर्थः, [बलः ] बलभद्रः, [ के मरी] सिंहः, [ मातङ्गं ] गजम्, [ इव अवलोकयामाम] | अनयोरिव तदन्तरमिति भावः । अतोऽलङ्गारेण वस्तुध्वनिः ॥ २ ॥ जजाविति ।-[ ततः ) अवलोकनानन्तरं, जजन्तीति जजाः योधाः। 'जज युद्धे' पचाद्यच। जजानामोजसा जाता जजी- जोजा, तामाजि जयतीति [ जजोजोजाऽऽजिजित् ] । जयतेः क्लिप । जनतोति [ जाजौ ) योधौ। ताछोल्ये णिनिः। [ अतिततातितुत् ] अतिततानत्युद्धतान्, अतितुदति अतिव्यथयतीति अतितुत्। तुदत: क्विप। भस्याऽऽमेवाऽऽभा यस्य सः [ भाऽऽभः ] नचनकान्तिः । 'नक्षत्र- मृक्षं भं तारा' इत्यमरः । नास्ति भौर्येषां तेऽभियो निर्भोकाः, तानि- भान् गजान्, अभिभवतीति अभौमामिभूः। क्विप्। तस्याः, स्तेजसः, भूः स्थानम् [ अभीभाभिभूभाभूः ] ; अराः सन्त्येषामित्यरोणि चक्राणि, तैः रोगन्ति गच्छन्तोति अरियों रथाः । 'रौ गतिरेषगायोः' . इति धातोः क्विप्। तेषाम् ईरं प्रेरणं, गति [ अरिरीरर: ] रथिकः । "आतोऽनुपसर्ग क:” (३२३ पा०) इति कः। [अरिः] शत्रुः, बलभद्र इति भास- * "रेषणं कशब्दः" इति कौमुद्यां दीक्षिताः। रिणाति इति लटि रुप- मस्येति ज्ञेयम् । धि-७८ ·८२६ शिशुपालवधे भवन् भयाय लोकानामाकम्पितमहौतलः । निर्घात दूव निर्घोषमौमस्तस्यापतद्रथः ॥ ४ ॥ रामे रिपुः शरानाजिमहेष्वास विचक्षणे । कोपादथैनं शितया महेष्वा स विचक्षणे ॥ ५ ॥ यावत्, [ तं ] वेणुदारिणम्, [ आर ] यो माससारेत्यर्थः । 'ऋ गतो' इति धातोलिट, विर्भावे कृते णलि वृद्धिः, अभ्यासस्य "उरत्" (७।४।६६ पा०) इत्यत्वे “अत आदः” (७।४।७० पा० ) इति दोघे पुनः सवर्ण- दीर्घः । भिन्नैकाक्षरपादाऽऽख्योऽनुप्रासभेदः । भाऽऽभ इत्युपमाऽनुप्रामयो- रेकवाचकानुप्रवेशलक्षण: सङ्करः ॥ ३ ॥ भवनिति।-[ लोकानां ] जनानां, जगताच्च। 'लोकम्तु भुवन जन' इत्यमरः । [भयाय, भवन् ] सम्पद्यमानः, भयं जनयन्नित्यर्थः । "कृपि सम्पद्यमाने चतुर्थों वक्तव्या” (वा०) • इति कृपेरधनिर्देशा- चतुर्थी । [ आकम्पितमहौतलः ] भूकम्यं कुर्वन्नित्यर्थः, [ नि?षभीमः निर्धेषेण भौमो भयङ्करः, [ तस्य ] बलभद्रस्य, [रधो निर्धात इव, अपतत् ] अधावत्। श्रोतो पूर्णोपमा ॥ ४ ॥ राम इति ।-रिपुः ] वेणुदारी, आजिमहेषु] रणोत्सवेष, रूपकम् । 'मह उद्वव उत्सवः' इत्यमरः । [विचक्षणे ] प्रगल्भ । विचष्ट इति कर्तरि ल्युडिति न्यामकारः । "असनयोश्च प्रतिषेधी वक्तव्यः" (वा.) इति चचिङः ख्याजादेशाभावः + । [ रामे] बलभद्रे, प्रोवृतं वार्तिकं काशिकासम्मतम् । दीक्षितस्तु कौमुद्यां "कृपि सम्पद्य- माने च" इत्येवमेव वाकिसूत्र पठिमिन्यवधेयम् । "चचिङः ख्या" (२।४।५४ पा०) इति सूत्रीया काशिकाहतिरेषा, स्प्रत्यय अनप्रत्यय परे चक्षिङ: ख्याजादेशः न भवति इति तदर्थः । उदाहरणं दर्शितं यथा,-"नृचक्षा: राक्षसाः हिमायौत्र धातुः । अने खलपि विचक्षणः पण्डितः" इति । तव वृत्ती ·एकोनविंशः सर्गः। ८२७ दिशमर्कमिवावाचौं मूर्ध्वागतमपाहरत् । मन्दप्रतापं तं सूत: शीघ्रमाजिविहायसः ॥ ६ ॥ कृत्वा शिन: शाल्वचमूं सप्रभावा चमूर्जिताम् । ससर्ज वक्कैः फुल्लाजसप्रभा वाचमूर्जिताम् ॥ ७ ॥ [शगन्, आम ] चित्रप। अस्यतलिट् “अत आदेः” ( ७४।७० पा० ) इत्यभ्यासदोघे मवणदोधः। [ अथ कोपात्, सः रामः, [ एनं ] वेणु- दारिणं, [शितया ] शातया। “शाच्छोरन्यतरस्याम्” (७४।४१ पा०) इतीत्वम्। [महेष्वा ] महेषुणा। 'पत्री गेप इषुईयोः' इत्यमरः । [विचक्षणे ] जघान। 'क्षणु हिंसायाम्' इति धातोः करि लिट। अभिन्नसमपादो नाम पादाभ्यासयमकभेदः। एवमुत्तरत्रापि द्रष्ट- व्यम् ॥ ५ ॥ दिशमिति ।-[ मूर्खागतं] रामेषुपातामोहमुपगतम्, अत एव [ मन्दप्रतापम् ] अल्पप्रकाशं, [ तं] वेणुदारिणम्, [ अवाचौं ] दक्षिणां, [दिशं ], प्राप्तम् ; अत एव मन्दप्रतापम् [ अर्कमिव, सूतः ] मारथिः अनूरुश्च ; आजेविहायसः आकाशादिव [ आजिविहायसः ] । इत्युप- मितसमासः । [शीघ्रम्, अपाहरत् ] अपसारितवान् । उपमा ॥ ६ ॥ कत्वेति ।-प्रभावेण सह वर्तत इति [ सप्रभावा ] महाऽनुभावा, [शिनेः ] सात्यकिपितामहस्य, [चमूः ] सेना, [शाल्वचमं ] शाल्वो नाम चेद्यपक्षो राजा, तस्य चमू सेना, { जितां कृत्वा ] जित्वेत्यर्थः । अत एव [ बनौः ] मुखैः। “येनाङ्गविकार:” (२३।२० पा०) इति तृतीया। विकासस्यापि विकारत्वात्। [ फुलाजसप्रभा] फुलाजस्य प्रफुल्लारविन्दस्य, सप्रभा समानप्रभा, हर्षेण विकसितवत्रा सतीत्यर्थः, [अर्जिताम् ] उदारां, [वाचं ससर्ज ] के ययमस्मदग्र इत्याद्युचै- जंगर्ज, जगादेत्यर्थः। उपमायमकयोः संसृष्टिः ॥ ७ ॥ .

·८२८ शिशुपालबधे उल्मुकेन द्रुमं प्राप्य सङ्गुचत्पत्रसञ्चयम् । तेजः प्रकिरता दिक्षु सातापमदोप्यत ॥ ८ ॥ पृथोरध्यक्षिपटुक्मो यया चापमुदायुधः । तयैव वाचाऽपगमं ययाचापमुदा युधः ॥ ६ ॥ समं समन्ततो राज्ञामापतन्तौरनौकिनीः । कार्णिः प्रत्यग्रहोदकः सरवानिव निम्नगाः ॥१०॥ उलमुकेति ।-दिक्षु, तंज: ] प्रभावं प्रकाशच, [ प्रकिरता] विक्षिपता, [ उल्मुकेन ] भागवतन राज्ञा अलातन च, [ सङ्घचत्यत्र- सञ्चयं ] सङ्गुचन्ती पत्रसम्पदाहनसम्पत्पर्णसमृद्धिश्च यस्य तं, • [ सप्र- तापं] सपराक्रमं प्रकटतापसहितञ्च, [ द्रुमं ] दुमाऽऽख्यं राजानं वृक्षच्च, [प्राप्य, अदोप्यत ] प्रजवले। भावे लड़। अनाभिधायाः प्रक़तार्थे नियन्त्रगादप्रकृतार्थप्रतीतिर्ध्वनिरेव, न श्लेषः ॥ ८॥ पृथोरिति ।-रुक्मी ] भोमकाऽऽत्मजो रुक्मिणीमाता, [उदा. युध: ] उद्यताऽऽयुधः मन्, [ यया वाचा, पृथोः ] गनः, [चापम्, अध्यक्षिपत् ] धिगिदं वृथा कष्टमिति निनिन्द; अपगता मुत् यस्या- स्तया [ अपमुदा] निरुत्माहया, [ तयैव ] वाचा [ युधः ] युडात्, | अपगमम् ) अपसरणं, [ ययाच] मां वाहि पलायमानं शरणा- ऽऽगतोऽस्मौति प्रार्थयामामत्यर्थः । याचिरुभयपदी ॥४॥ सममिति ।-[ समं ] युगपत्, [समन्ततः, आपतन्तीः] आगच्छन्तीः, [गजां ] चैद्यपक्षाणाम्, [ अनौकिनोः ] सनाः; कणस्थापत्यं पुमान् . सडुचन् पवसञ्चय: पत्रसम्पत, वाहनसम्पदित्यर्थः, पर्णसमृचिव यस्य नम इत्येवं भवितुं न्याय्यम्। मूल “समुच पवसन्पदः” इति पाठ तु प्रोता व्याच्या ·एकोनविंशः सर्गः। ८२८ दधानैर्घनसादृश्य लसदायसदंशनैः । तत्र काञ्चनसच्छाया समृर्ज तैः शराशनिः ॥११ ॥ निरोष्ठाम् । नवांशुमच्चरौकोमसौ तकरिवोच्चकैः । बभी बिभानुःशाखामधिरूढ़शिलीमुखाम् ॥१२॥ प्राप्य भौममसौ जन्यं सौजन्यं दधदानते। विध्यन्मुमोच न रिपूनरिपृगान्तकः शरैः ॥ १३ ॥ अत कार्णि: ] प्रद्युम्नः। “अत दु" (४।१।२५ पा० ) इति इञ् । [निम्नगा: ] नदौः, [ सरखान् ] समुद्रः, [ दव, एक: ] असहायः; [ प्रत्यग्रहीत् ] प्रत्यवरुरोध ॥ १० ॥ दधानैरिति ।- लसदायमदंशनैः ] लसन्ति आयसानि अयो. मयानि, दंशनानि येषां तैः। 'तनुत्रं वर्म दंशनम्' इत्यमरः । एव [ घनमादृश्यं ] कान्मेिघसाम्यं, [दधानः, तैः ] सैनिकः, [तत्र ] काणौँ, [ काञ्चनसछाया ] सुवर्णवर्णा, [शगशनिः ] शर एव अचनिः विद्युत्, [ ससृजे ] उत्सृष्टा। उपमारूपकयोः संसृष्टिः। ओष्ठावर्ग- विरहाविरीष्ठा चित्रभेदः। शब्दालङ्कारः ॥ ११ ॥ नखेति ।-[ नखांशुमञ्जरोकोणां ] नखांशगे मचर्य इव, ताभिः कोणां व्याप्ताम्, [ अधिरूढशिलीमुखाम् ] अधिरूढाः शिलीमुखः बाणा अलयश्च यस्थां ताम् । 'अलिबाणो शिलीमुखो' इत्यमरः । [धनुःशाखां ] धनुः शाखेव तां, [विधत, असो] कार्णि:, [ उच्चकैः ] उवतः, [तरिव बभो]। तरुरिति लिङ्गात् सर्वत्रीपमितसमासः । शिलीमुखेति लिष्टविशेषणयमुपमा ॥ १२॥ प्राप्येति ।-अरिपूगानां शत्रुसकानामन्तकः [अरिपूगान्तकः, असो] काणिः, [भौमं] भयङ्कर, [जन्यं] युद्ध, [प्राप्य ]। 'युद्धमायोधनं

·शिशुपालबधे
कृतस्य सर्वक्षितिपैविजयाऽऽशंसया पुरः ।
अनेकस्य चकारासौ बाणैर्बाणस्य खाडनम् ॥१४॥
या वभार कृतानेकमाया सेना ससारताम् ।
धनुः स कर्षन् रहितमायासेनाऽऽससार ताम् ॥१५
ओजो महोजाः कृत्वाऽधस्तत्क्षणादुत्तमौजसः ।
कुर्वन्नाजावमुख्यत्वमनयन्नाम मुख्यताम् ॥ १६ ॥
.
जन्यम्' इत्यमरः । [ आनते ] नने, [ सौजन्यं ] सोहाई, [ दधत् ] ; न
तु विध्यन् । 'न लौवं न कृताञ्जलिम्' इति निषेधादिति भावः ;
रिपून ] प्रतिपक्षान्, [ शरैः, विध्यन् ] प्रहरन, [न मुमोच ] न रक्ष-
त्यर्थः। सन्दंशयमकभेदः ॥ १३ ॥
कृतस्येति ।- [ असो] कार्णि:, [ मर्वक्षितिपैः, विजयाऽऽसया ]
विजयाऽऽशया, [पुरः] अग्रे, [कृतस्य ] नियुक्तस्य प्रयुक्तस्य वा,
[ अनेकस्य ] अनेकाकिनः, ससहायस्येत्यर्थः
अन्यत्र,-अनकस्य
बहुसङ्खास्य, बाणस्य | बाणासुरस्य शरजातस्य च, [ वाणैः, खण्डनं ।
छेदं, [ चकार]। अत्र बाणयोईयोरपि प्रकतत्वात् केवलप्रकतयोः
श्रेषः ॥ १४॥
येति । [या सेना, कतानेकमाया ] कतबहुकपटा सतो, [ ममा-
रतां] सारवत्तां, [ बभार, तां] सेना, [ स: ] काणि:, [धनुः कर्षन् ]
धनुषा विध्यनित्यर्थः,
[आयासेन रहितम् ] अनायासं यथा तथा,
[पाससार ] अभियुक्तवानियर्थः । बाणं भला तत्सेनां बभले-
त्यर्थ:
ओज इति। महोजाः ] महाबलः प्रद्युमः, [ उत्तमोजमः ]
नाम राज्ञः, [ ओजस्तत्क्षणात् ], एव [अधः क्रत्वा अभिभूय, [आजो]
युद्दे, [ अमुख्यत्वम् ] अप्रधानत्वं, [ कुर्वन्] ; अथवा,-अमुख्यत्वम् अमु-
॥१५॥

·एकोनविंशः मर्गः। दूरादेव चमूभल्लैः कुमारो हन्ति सम्म याः । न पुनः सांयुगौं ताः स्म कुमारोहन्ति सस्मयाः ॥१७ निपौध तरसा तेन मुक्ताः काममनास्थया । उपाययुर्विलचत्वं विद्विषो न शिलीमुखाः ॥१८॥ तस्यावदानैः समरे सहसा रोमहर्षिभिः । सुरैरशंसि व्योमस्थैः सह सारो महर्षिभिः ॥१६॥ ख्यार्थत्वं तत्रानः कुर्वन्, [नाम ] निजं प्रद्यम्ननामधेयं, [ मुख्यता प्रधानतां प्रसिद्धार्थताञ्च, [ अनयत् ] । प्रकष्टं द्युम्नं बलं यस्येति प्रद्युम्न इति स्वामौ ॥ १६ ॥ दूरादिति ।- स: कुमारः ] प्रद्युम्नः, [सस्मयाः] सगर्वाः, [ याचमू- टूरादेव, भन्नेः ] बाणविशेषः, ( इन्ति स्म ] अधान, [ ताः ] चम्बः, [ पुनः ] भूयः ; संयुगस्येमां [ सांयुगौं, कुं] पृथ्वी, रणभुवमित्यर्थः । 'गोत्रा कुः पृथिवी पृथ्वी' इत्यमरः। (न आरोइन्ति स्म नारूढ़ा: निपौडोति ।-[ तेन ] प्रद्युमेन, [ तरसा ] बलेन, [ कामं निपौड्य, अनास्थया! अनादरेण, [ मुक्ताः] 'पार्ता न परिहन्तव्याः' इति निषेधेनाबध्या, इति जीवन्तो मुक्ता इत्यर्थः ; अन्यत्र,-क्षिप्ताः, [विहिषः, विलक्षवं ] सत्रपत्वम्, [ उपाययुः ] । 'विलक्षस्तु नपाऽन्विते' इत्यमरः। | शिलीमुखा: ] बाणास्तु, विलक्षवं लबभ्रष्टत्वं, [न उपाययुः । अत्र योरपि विलक्षत्वयोरभेदाध्यवसायादयं व्यति- रेकः, विद्विषां शिलीमुखानाच्च प्रकृतत्वात्तुस्खयोगितोपन्याऽश्रितः, इति सहरः ॥१८॥ तस्येति ।-[समरे, तस्य ] प्रद्युम्नस्य, [ अवदानः ] अत्युग्रकर्मभिः, करणैः। [सहसा ] सद्यः, [गेमहर्षिभिः ] रोमाञ्चवडिः, [ व्योमस्थैः ·८३२ शिशुपालबधे सुगन्धयद्दिश: शुभ्रमम्लानि कुसुमं दिवः । भूरि तबापतत्तस्मादुत्पपात दिवं यश: ॥ २० ॥ सोढुं तम्य द्विषो नालमपयोधरवा रणम् । अर्गनाव यशश्च द्याम पयोधर वारणम् ॥ २१ ॥ केश प्रचुरलोकस्य पर्यस्कारि विकासिना। शेखरेणेव युद्धस्य शिरः कुसुमलक्ष्मणा ॥ २२ ॥ सुरैः महर्षिभिः, सह ] साई, [ सारः | बलम्, [ अशंसि ] शंसितः ॥ १८॥ सुगन्धयदिति ।-दिशः, सुगन्धयत् ] सुगन्धाः कुर्वत्। सुगन्धात् "तत् करोति-" (ग०) इति ण्यन्ताबटः प्रलादेशः । [ शुभं] धवलम्, [ असानि] सानिरहित, [भूरि] प्रभूतं, [ कुसुम, दिवः] अन्तरी- चात्, [ तत्र ] प्रद्युम्ने, [ अपतत् । तस्मात् । प्रद्युम्नात्, [ यशः ] पूर्वोक्त- गुणयुक्त, [ दिवम् ) अन्तरिक्षं प्रति, [ उत्पपात ] । अन द्युप्रद्युम्नयो कुसुमयशोभ्याम् अन्योऽन्योपस्कारजननादन्योऽन्यालङ्कारः,-"परस्पर क्रियाजननेऽन्योऽन्यम्” इति लक्षणात् ॥ २० ॥ सोदुमिति ।-अपगता भयाविवृत्ताः, योधानां रवा: सिंहनादा येषां ते [अपयोधरवाः, विषः ] शत्रवः, [तस्य ] कार्ष:, [रणं सोढुं, नालम् ] अशक्ताः ; अत एव [ यशश्च ] ; अविद्यमानं पयोधराणां वारणं मेघप्रतिघातो यस्य तत् [ अपयोधरवारणं ] सत्, [ द्यामूर्ण- नाव ] मेघमण्डलं विलडा स्वर्गमाछादयामासेत्यर्थः। जर्णोतलिद। "अजादेहितीयस्य" (६११२ पा.) इति द्वितीयस्थाची हिर्भावः । नवद्वावादाम्प्रतिषेषः । यमक-वाक्यार्थहेतुकाव्यलिङ्गयोः संसृष्टिः केशति। [विकासिना] विविधमागचारिणा विकखरेगा , ·एकोनविंशः सर्गः। सादरं बुध्यमानाऽपि तेनान्यनरसादरम् । सा दरं पृतना निन्ये हीयमाना रसादरम् ॥२३॥ [ पर्य- | कुममलक्ष्मणा ] पुष्यकेतुना प्रद्युम्नेन ; अन्यत्र,-कुसुमचिङ्गेन, तन्म- येनत्यर्थः, [केशप्रचुरलोकस्य } केशवत् प्रचुरा: प्रभृताः, लोकाः जना यस्मिन् · तस्य, [ युद्धस्य, शिर: ] अग्रभृमिः; अन्यत्र, केशः प्रचुरस्य केशाऽऽध्यस्य, लोकस्य जनस्य, शिरः मूर्खा, [शेखरण इव] आपौड़ेनेव, शिखामाल्येनैवेत्यर्थः । 'शिखावापोडशेखरौ' इत्यमरः । स्कारि ] परिष्कृतं, भूषितमित्यर्थः । परिपूर्वात् करोतः कर्मणि लिद, "संपर्युपेभ्यः करोतो भूषणे” ( ६।१।१३७ काशि०) * इति सुडागमः, "अडल्यामव्यवायेऽपि" (६।१।१३६ काशिका) + इति नियमात् । "परिनिविभ्य:-" (चाश७० पा० ) इत्यादिना षत्वे, “सिवादीनां दाव्यवायेऽपि" (८३१७१ पा० ) इति विकल्पः। उपमा ॥ २२ ॥ मादरमिति ।- [सादरं] साभिनिवेशं, [ युध्यमानाऽपि सम्प्र- इरन्त्यपि, [अरं] द्रुतं, हठादिति यावत्, [रसात् ] रणे गगात्, [ हौयमाना ] अपकष्यमागा, प्रद्युममहिनेति भावः । अत एवाल विगंधाऽऽभामोऽलङ्कारः। जहातः कर्मणि लट: शान- प्रोद्धृतं सूवन्तु काशिकासम्मतम् । काशिकासम्मतम्। कौमद्यान्तु “संपरिभ्या करीता भूषण' इति बन्यथा पठितम् । । सूत्रमतत् केवलं काशिकायां दृश्यते, दीक्षितस्तु कौमुद्यां "पडभ्यास- व्यवायेऽपोत्यु तम्" इति “मुट् कात्पद:" (६।९।१३५ पा०) इति पूर्व पृथक्रया उक्तम् । नदीया काशिकात्तिर्यथा, 'पड्व्य वाऽम्यासव्यवाव सुट् कालपूर्वो भवति । समस्करीत, समस्कर्षांत, सञ्चस्कार, परिचस्कार। किमर्थं पुनरिदमुच्यते ? पूर्व धातुरूपसर्गेण युज्यते इति, तव धातृपसर्गया. कार्य्यमन्तरङ्गमिति पूर्व सुट क्रियते, पशादडभ्यासौ" इत्यादि ।

·शिशुपालबचे इत्यालिङ्गितमालोक्य जयलक्ष्ममा भषध्वजम् । क्रुद्धयेव क्रुधा सद्यः प्रपेदे चेदिभूपति: ॥ २४ ॥ अहितानभि वाहिन्या स मानौ चतुरङ्गया। चचाल वलात्कलभसमानीचतुरङ्गया ॥ २५ ॥ जादेशः । [सा, पृतना] चैद्यसेना, [तैन] प्रद्युम्नेन ; अन्येषां नटस्थानामपि, नराणां सादं निश्चेष्टता, राति ददादीति तम् [अन्यनर- सादरम् ] । “आतोऽनुपसर्गे कः” (३।१३ पा० ) इति कप्रत्ययः । [ दरं] भयम्। 'दरोऽस्त्रियां भये श्रभ्रे' इत्यमरः। [निन्ये ] नौता। नयतेः प्रधान कर्मणि लिट्। “प्रधानकर्मण्याख्येये लादौनाहुईिकर्म- णाम्" इति वचनात् (भाष्य०)। विरोधाभासयमकयोः संसृष्टिः ॥२३॥ इतौति। [इति ] इत्थं, [जयलक्ष्मा आलिङ्गितं, झषध्वजं] मत्स्यकेतुं प्रद्युम्नम्। 'पृथरोमा झषो मत्स्यः' इत्यमरः। [आलोक्य मद्यः, ऋडया ] सपत्नयागमात् कोपितया, [इव], इत्युत्प्रेक्षा। [ क्रधा] प्रद्युम्नाऽऽशितया रुषा, कना। [चैदिभूपतिः, प्रपेदे ] प्राप्तः ; विहायेति शेषः। कामिन्यः प्रायेण साहसिक्यः सपत्नीगन्धमसह- मानाः सद्यः पुरुषान्तरमाश्रयन्ते इति भावः। विजयिनं प्रद्युम्नं दृष्ट्वा सद्यश्चैद्यश्चुकोपेत्यर्थः * ॥ २४ ॥ अहितानिति।-मानौ ] अभिमानवान्, [सः ] क्रुइश्चैद्यः ; वलान्त: लवमानाः, कलभसमाः कलभप्रमाणाः, अत एवानीचा उच्चा:, तुरङ्गा यस्यां तया (वलात्कलभसमानीचतुरङ्ग्या ]; चत्वायनानि तं पत्र प्रस्तुतयो: राजश्रीक्रौधयोः स्त्रीलिङ्गलमौकुच्छब्दप्रयुक्ततया लिङ्ग- साम्येनाप्रस्तुतनायिकासपबौनायिकयोर्व्यवहारसमारोपात् समासीनिः; क्रोधे कुपित- त्वीपेचबादुस्प्रेचा च, धनयोरसानिभावन संस्थिते: सहरः ।

·एकोनविंशः मर्गः। ८३५ ततस्ततधनुौर्वी विष्फारम्फारनि:स्वनैः तृष्ययुगक्षये क्षुभ्यदकूपारानुकारिणौ ॥ २६ ॥ सर्वतोभद्रः। स का र ना ना र का स- का या सा द द सा य का। र साऽऽह वा वा her सा र- ना द वा वा द ना॥२७॥ इत्यादौनि यस्यास्तया [ चतुरङ्गया वाहिन्या ], करणेन । [ अदिता- नभि ] शत्रन् प्रति, [ चचाल ]। कलभसमेत्यपमा यमकेन संस- ज्यते ॥ २५॥ अथ कलापकेन मैनां वर्णयति, ततस्ततेत्यादि।-[ ततः ] चैद्य- चलनानन्तरं, [ ततधनुमौंविष्फारस्फारनिःस्वनैः ] ततानामावधानां, धनुर्मीौणां विष्फारैः स्फाग: प्रभूताः, निःम्वनाः येषां तैः, [ तूयः, युगक्षये) कल्पान्ते, [क्षुभ्यदकूपारानुकारिणौ क्षुम्यन्तमुद्देलन्तम्, अकूपारं समुद्रम्, अनुकरोतीति तदनुकारिणी, सा मेनेत्यत्तरेणान्वयः । . उपमा सकारेति ।--पुनः कीदृशौ ?---[ सकार-नानाऽऽर-कास-काय- सादद-सायका ] 'कारो बधे निश्चये च बले यत्ने रतावपि' इति विश्वः । सकारा: मयत्नाः, सोत्साहाः इत्यर्थः, नाना नानाविधाश्च, ये आरा अगैणां समूहाः । “भिक्षादिभ्योऽण" (४।२।३८ पा०) इत्या । तेषां कासा गतिभेदाः, काया विग्रहाच, तेषां सादं ददातौति साददाः नाश- कारकाः, सायका यस्यां मा तथोक्ता; रसेन रागेण, आहवो यस्याः सा ·शिशुपालवधे लोलासिकालियकुला यमस्येव म्वसा म्वयम् । चिकीर्षकल्लसल्लोहवर्मण्यामा सहायताम् ॥२८॥ [रसाइवा रणरागिणीत्यर्थ: ; वाहसाराणां वाहश्रेष्ठानां, ये नादाः द्वेषादिघोषाः, तेषां वादं कलह, ददतीति वाढदानि, तैः सह कलहा. यमानानि इत्यर्थः, वादनानि वाद्यानि यस्यां सा [वाहसार-नाद-बाद- वादना] तूर्य तुल्यवाहघोषेत्यर्थः । अत एव तेषां तुल्यतोकेरतिशयोक्तिः । सर्वतो भमणात् सर्वतोभद्राऽऽख्यश्चित्रबन्धः । अत एव दण्डौ,-'तदिष्ठं सर्वतोभद्रं भ्रमणं यदि सर्वतः' इति। उद्धारस्तु,-चतुःषष्टिकोष्ठे सर्वतोभद्रचित्रम् । मकार नानार का स काय साद दसाय का र साहवाबाहासार ना| दावा दाद वा दना ना दवा हदगाना र साहना वाहासागर काय सा| द द सा यका सकारना| नारका स चतुरङ्गवन्धे क्रमेणाऽऽद्यपतिचतुष्टये पादचतुष्कं विलिख्यानन्तरं पक्तिचतुष्टयेऽप्यधःक्रमेण पादचतुष्टयलेखने प्रथमासु चतसृषु प्रथमपाद सर्वतो वाच्यत। एवं द्वितीयादिषु द्वितीय इत्यादि ॥ २७ ॥ लोलति ।-[लोलासिकालियकुला ] लोलान्यसौनामेव कालि- यानां कृष्णमर्पविशेषाणां, कुलानि यस्यां सा, [ उन्नसल्बोहवर्मश्यामा उनसहिर्लोहवर्मभिरयःकञ्चुकैः, श्यामा ; अत एव [ यमस्थ ] अन्तकस्थ, ·एकोनविंशः सर्गः। मुरजबन्धः। ग म नाऽऽ र म्भे, सा, से से ना, से नाऽऽ सौ द ना र ना र ता। ता र ना द ज ना, म त्त- धी ग म ना म या॥२६॥ . [ सहायतां ] भाटस्नेहादस्मिन् सेनासंहारे साहाय्यं, [चिकौर्ष:, खयं] साक्षात्, [वसा ] तस्यैव भगिनी यमुना, [इव], स्थितेत्युत्प्रेक्षा ॥ २८ ॥ मा सेनेति ।-तारोऽत्युच्चैः, नादः सिंहनादो येषां ते, जना यस्थां सा [ तारनादजना, अनामया ] अव्यथा, [सा] पूर्वोक्ता, [ सेना, मत्तधौरनागं ] मत्ता धौरा अदृष्टाश्च, नागा गजा यस्मिन् कर्मणि तत् तथा, [ गमनाऽऽरम्भे, रसेन ] रागेण, [अनारता] अविरता, [आसीत् अविविवरणरागा अभूदित्यर्थः । मुरजबन्धः। तस्योद्धारस्तु,- मुरजबन्धचित्रम्। सा से ना ना म्भ ना सी द ना ता 6 ना द ज नामि म मा 'तिर्यग्रेखा लिखेत्यच नवोर्धास्तत्र पक्तयः । अष्टकोष्ठाशतनः स्युस्तास झोकं लिखेत् क्रमात् ॥ तनाबहिनिवास तुर्यविह्याद्य- शि-७४

·८३८
शिशपालबधे
धूतधौतासयः प्रष्ठाः प्रातिष्ठन्त क्षमाभृताम् ।
शौर्यानुरागनिकषः सा हि वेलाऽनुजीविनाम्॥३
प्रथमः
पतिषु। आद्यहिविचतुःपञ्चषट्सप्ताष्टमकोष्ठगः ॥ दृश्यते
पादचतुर्थश्चैवमेव हि। चतुर्थपतिप्राथम्यात् प्रथमावधिवौषणात् ॥
द्वितीयादावाद्यदिनोद्दि तुयें त्रि तुरीयके। तुर्यत्रियोस्तृतीयाडाद्ये
द्रष्टव्योऽधिदितीयकः ॥ तृतीयोऽनिहितीयान्त्ये आद्यसप्तमषष्ठयोः ।
हित्रिपञ्चमयोस्तुर्यषष्ठसप्तमयोः क्रमात् ॥ तृतीयान्त्ये च लक्ष्योऽय-
मधान्यः क्रम उच्यते। आद्यन्त्ययुग्मयोः पतयोश्चिन्त्यो गोमूत्रिकाक्रमः ॥
कत्वकं द्वितयं हे च हयमेकमिति कमात्। यहा हितयमेकच्च हयमेकं
इयं पुनः ॥ स्वपङ्क्तिप्रक्रमादेव विन्यासहितयं भवेत्। यहा प्रथम-
तुर्या स्वपङ्योस्तदनुक्रमात् ॥ द्वितीयोऽधिदितीयस्यां क्रमादाद्य-
चतुष्टये। व्युत्कुमाञ्च तृतीयस्थामाद्यमेव चतुष्टये ॥ व्युत्कुमेण द्विती-
यस्थां तृतीयस्यां क्रमेण च। द्रष्टव्यो हि तृतीयोऽचिरन्त्यकोष्ठचतुष्टये ॥
विन्यासमेदास्वन्येऽपि सन्त्येव बहवोऽत्र हि। विस्तरात्तु न लिख्यन्ते
खयमूद्या विचक्षणैः ॥' इति ।
कलापकम् ॥ २८॥
धतेति ।-[क्षमाभृतां ] राज्ञाम् ; प्रतिष्ठन्त इति [ प्रष्ठाः ] अग्रे-
सराः। “सुपि स्थः” (शरा४ पा०) इति कप्रत्ययः । “प्रष्ठोऽग्र-
गामिनि" (८३८२ पा० ) इति पत्वे टुत्वम्। धता: कम्पिताः,
धौता उत्तेजिताः, असयो येस्ते [धतधौतासयः ] सन्तः, प्रातिष्ठन्त ]
प्रस्थिताः। “समवप्रविभ्यः स्थः” (११३२२२ पा०) इति तङ्। [सा
वेला, अनुजीविनां] शस्त्रजीविनां, [शौर्यानुरागनिकषः ] शौर्यानु-
रागयोः पुरुषकारखामिभक्त्योः, निकषः परीक्षास्थानं, [हि] । अतोऽग्रे
खातव्यम्, अन्यथा भौरुत्वं
खामिद्रोहश्च स्थातामिति भावः ।
वाक्यार्थहतुकं काव्यलिङ्गम् ॥ ३० ॥

·एकोनविंशः सर्गः। ८३८ दिवमिच्छन् युधा गन्तुं कोमलामलसम्पदम् । दधौ दधानोऽसिलतां कोऽमलामलसं पदम् ? ॥३१ कृतोमवगं युगपद्यजिगीषन्त सैनिकाः । विपक्षं बाहुपरिधैर्जनाभिरितरेतरम् ॥ ३२ ॥ वाहनाऽजनि मानास साराऽऽजावनमा ततः । मत्तसारगराजभे भारोह जनवनि ॥ ३३ ॥ दिवमिति ।-[युधा] युद्धेन ; कोमलाचारवः, अमलाः शोतोष्णादि- दोषरहिताः, सम्यदी यस्यां तां [ कोमलामलसम्पदं, दिवं] वर्ग, [ गन्तुमिच्छन्, क: ] पुमान्, [ अमलां] धौताम्, [ असिलतां दधानः अलसं पदं दधौ ? ] ; सर्वोऽपि निःशङ्गमाक्रमत इत्यर्थः । अत्र वगै- छाया विशेषणगत्या निःशशप्रस्थानहेतुत्वात् काव्यलिङ्गम् ; तत् यमकेन संसृज्यते ॥३१॥ कृतेति ।-सेनायां समवेताः [सैनिकाः] सैन्याः। सेनायाः पाक्षिकष्ठक। बाहुभिः परिवैरिव [ बाहुपरिधैः ] बाहुदण्डैः, [विपक्ष श, जङ्घाभिः] प्रस्ताभिः। 'जङ्घा तु प्रसृता' इत्यमरः । [ इतरे- तरम् ] अन्योऽन्यं सयूथोयमेव, [ क़त : वगं ] कृत उरुर्महान् जर्वोच वेगो यस्मिन् कर्मणि तत् यथा तथा, युगपत्, व्यजिगीषन्त ] विजेतु- मैच्छन्, अहमहमिकया योडुमधावन्नित्यर्थः । विपूर्वाजयतेः सन्न- न्ताल्लङि “पूर्ववत् सन:” (१।३।६२ पा०) इत्यात्मनेपदम्। अत्र विपक्षमयूथयोर्बाहुजङ्योश्च प्रकतत्वात् केवलप्रकताऽऽस्पदा तुल्य- योगिता ॥ ३२ ॥ वाहनेति ।-[ ततः ] अनन्तरम् ; मानमभिमानम्, अस्थति क्षिप- तौति तस्मिन् [मानासै ] पगहमारहारिणि। कमण्यन्। मत्ताः सारगाः बलभाजश्च, राजेभा पगजा यस्मिन् [ मत्तसारगराजेमे, ] ·शिशपालवधे लोकप्रतियमकम् । निध्वनज्जवहारोभा भेजे रागरसात्तमः । ततमानवजाऽऽरासा सेना मानिजनाऽऽहवा ॥३४॥ लोमप्रतिलोमयमकम् । अभग्नहत्ताः प्रसभादाकृष्टा यौवनोदतः । चक्रन्दुरुच्चकैर्मुष्टिग्राह्यमध्या धनुर्लताः ॥ ३५ ॥ सागजो] श्रेष्ठयुद्धे । आजेः पुंलिङ्गता ज्ञेया। भागै भारवान. पूर्ण इति यावत्, ईहावतामुत्साहवतां, जनानां ध्वनियस्मिन् तत् । भारौहा- बज्जनध्वनि ] यथा तथा; न नमतौति [ अनमा ] अभङ्गुरा। पंचायजन्तेन नअसमासः । [वाइना] निर्वाहयितत्वम् । “खासबन्यो युच्" (३।३।१०७ पा०) इति युच। [ अजनि] जाता। सैनिकाना- मित्यर्थात् सिद्धम् । जनः कर्तरि लुङि “दोपजन-" (३२११६१ पा.) इत्यादिना पिण् ॥ ३३॥ एतत् प्रातिलोम्येन श्लोकान्तरमाह, निध्वनदिति ।-निध्वनन्ती द्वंइन्तः, जवा नवनाः, हारिणो मनोहराच, इभा यस्यां मा [निध्वन- ज्जवहारीमा] ; ततो विस्तृतः, मानवजो मनुष्यजातः, आरामः कलकलो यस्यां सा (ततमानवजाऽऽरासा] ; मानिनां मानवतां, जनानामाहवी यस्यां सा [ मानिजनाऽऽहवा, सेना] ; रज्यतेनिनेति रागः क्रोधः, स एव रसस्तस्मात् [रागरसात्, तमः ] मोई, [ भेजे ]; क्रोधान्धा अजनीत्यर्थः। अत्र प्रातिलोम्येन पूर्वश्लोकाऽऽहत्तेः श्लोकप्रतिलोमयम- कम्। तदुक्तं दहिना,-'आत्तिः प्रातिलोम्येन पादाई श्लोकगोचरा। यमकं प्रतिलोमत्वात् प्रतिलोममिति स्मृतम् ॥' इति ॥ ३४ ॥ अभन्नेति ।-अभग्ना अभङ्गराः, वृत्ता वर्तुलाग्राश्च यास्ताः [अमग्न- वृत्ताः]। विशेषणसमासः। अन्यत्र,-प्रचलितचरिताः। बौषिः। मुष्टिय़ाचं मुष्टिधार्य, मध्यं यासां ताः [ मुष्टियायमध्याः .

·एकोनविंशः सर्गः। ८४१ करणः प्रस्थितोऽनेको रेणुर्घण्टाः सहस्रशः । करऽणु: शौकरो जने रेणुस्तेन शमं ययौ ॥३६॥ धृतप्रत्ययशृङ्गाररसरागैरपि हिपैः । सरोषसम्भ्रमेबधे रौद्र एव रणे रसः ॥ ३७ ॥ धनुलता: ] ; अन्यत्र,-मुष्टिमेयमध्याः, योवनोइतः) योवनन उच्चतैः घटदृप्तश्च, [ प्रसभात् ] बलात्, [ आकष्टाः ] मृत्यः, एकत्र,-गुणेषु, अन्यत्र,-कचेषु चेति भावः । [ उच्चकैः ] उच्चैस्तरां, [ चक्रन्दुः ] टङ्कार- ध्वनिं चक्रधनुलताः, अन्यत्र,-चक्रुशुश्च । अत्र प्रस्तुतधनुलताविशेषणाद- प्रस्तुतधूर्ताऽऽस्कन्दितपतिव्रताप्रतीतः समासोक्तिः । तथा च आकर्ष- गास्य विशेषणगन्या क्रन्दनहेतुत्वात् काव्यलिङ्गमङ्गाङ्गिभावेन सङ्कीर्यते . करेगुरिति ।-[ अनकः ] बहुः, [ करेगुः ] करेणवः, [प्रस्थितः। जातावकवचनम् । असङ्ख्याताः करिणो योई ययुरित्यर्थः। 'करेगा- रिभ्यां स्त्री नभे' इत्यमरः । [महस्रशः, घण्टाः), करिकण्ठस्थाः इति शेषः, । रेणुः] दध्वनुः । "अत एकहल्मध्ये नादेशादलिटि” (६४।१२० पा० ) इत्येत्वाम्यामलोपो। [ करे ] पुष्कर, [ अणुः ] अल्पः, शीकरः अम्बुकणः, [जज्ञे]। जातावेकवचनम्। करेष्वणवः शोकरा जाता इत्यर्थः । जनः कर्तरि लिट। [तन ] अणुना शौकरेण, [ रेणु: ] रजः, [शमं ययो]। एतेन करिणां बाहुल्यं व्यज्यते ॥ ३६ ॥ धृतति ।-[कृतप्रत्यग्रश्टङ्गाररसरागैः] धृतः प्रत्य ग्रः श्टङ्गाररस एव गगो यस्तैः, [ अपि], इति विरोधः । रौद्रश्टङ्गाग्योविरोधित्वात् । तसिन्दूररञ्जनैरित्यविरोधः एव विरोधाऽऽभासोऽलङ्कारः। 'टङ्गारः सुरते नाट्ये रस च गजमण्डन। श्टङ्गारं चर्णसिन्दूरे लवङ्ग- कुसुमेऽपि च ॥' इति विश्वः । [सगेषसम्भुमैः हिपैः रणे, गैरस एव ] क्रोधरम एव, [ बभ्रे भृतः। कर्मणि लिट् ॥ ३७ ॥ . अत ·६४२ शिशुपालबधे न तस्थौ भर्तृत: प्राप्तमानसम्प्रतिपत्तिषु । रणैकसर्गेषु भयं मानसं प्रति पत्तिषु ॥ ३८ ॥ बाणाहिपूर्णतृणोरकोटधन्विशाखिभिः । गोधाऽऽश्लिष्टभुजाशाखैरभूतौमा रणाटवी ॥३६॥ नेति ।- भर्तृत: ] स्वामिनः ; प्राप्ते मानसम्प्रतिपत्ती पूजा- सौमनस्ये यैस्तेषु [ प्राप्तमानसम्प्रतिपत्तिषु, रणेकसगैषु ] रणे एक- सगैषु नियतोत्साहेषु, नियतनिश्चयेषु वा। 'सर्गास्तु सज्जनाध्याय- स्वभावोत्माइनिश्चयाः' इति वैजयन्ती। [ पत्तिषु ] पदातिषु, [ मानस प्रति ] पत्तीनां मानसेष्वित्यर्थः । “कर्मप्रवचनोययुने द्वितीया" (२।३।८ पा० ) इति द्वितीया। [भयं न तस्थो] पूर्वोपकारस्मारिणी रणाय निर्भीका: प्रातिष्ठन्तेत्यर्थः। अन्यथा,-'यस्त भोतिपरावृत्त: सङ्गाम हन्यते परेः। भत्तुंर्यद्दष्कृतं किञ्चित् तत्मवं प्रतिपद्यत ॥ यदस्य मुकतं किञ्चिदमुत्रार्थमुपार्जितम्। भर्ता तत्मवैमादत्ते परावृत्तहतम्य तु ॥ इति निषेधस्मरणादिति भावः । अत्र मानसम्प्रतिपत्त्योविशेषणगत्या भयानवस्थान हेतुत्वात्पदार्थहेतुकं काव्यलिङ्गं यमकेन संसृष्यते ॥३८॥ बाणेति :--रणमेवाटवी [ रणाटवी, वाणाहिपूर्णतूणोरकाटगे: ] बागौरिवाहिभिः पूर्णाः तृणोरा निषङ्गा एव, कोटराः कुहरा येषां तैः, (गोधाऽऽश्लिष्टभुजाशाखैः] गोधास्तलानि निहाकाश्च । 'गोधा तल निहाकायाम्' इति विश्वः । तलं ज्याघातवारणम्। ततो गोधा एव गोधा इति श्लिष्टरूपकम् । ताभिराश्लिष्टाः भुजा एव शाखा येषां तैः, [ धन्विशाखिभिः ] धन्विभिर्धानुष्करव, भाखिभिः वृक्षः, [ भौमा ] भयङ्करा, [ अभृत् । समस्तवस्तुवर्णनात् सावयवरूपकम् ·एकोनविंशः सर्गः। ८४३ प्रतिलोमानुलोमपादः । नानाऽऽजाववजानाना सा जनौघघनौजसा परानिहाहानिराप तान्वि याततयाऽन्विता ॥४०॥ विषमं सर्वतोभद्रचक्रगोमूविकाऽऽदिभिः । श्लोकैरिव महाकाव्यं व्यूहैस्तदभवबलम् ॥ ४१ ॥ महत्या सात्वतां चैद्यं प्रति भास्वरसेनया। ववले योडुमुत्पन्न प्रतिभा स्वरसेन या ॥ ४२ ॥ नानति ।-[ इह ] अस्यां, [ नाना नानाविधायाम, [आजो] चित्रयुडे, [ ओजसा ] तेजसा, [ अवजानाना अवज्ञां कुर्वतो। “अकर्मकाच्च” (१३४५ पा० ) इत्यात्मनेपदम्। जनोधैर्घना सान्द्रा जनौघघना ] बहुजनत्यर्थः, [ अहानि: ] अभया, [वियाततया ] दयात्येन, धाट्येन इत्यर्थः, [अन्विता] ; पृष्ठेत्यर्थः । 'सृष्टो प्णुर्विवातश्च' इत्यमरः। [मा ] चैद्यसेना, [ तान्, पगन् ] अगैन्, [ आप ] प्राप। अत्र प्रतिपादं पादाईस्यैवाऽऽवत्तेरईपादप्रतिलोमयमकम् ॥ ४० ॥ विषममिति ।- तइलं] चैद्यसेना, [ सर्वतोभद्रचक्रगोमूत्रिका- ऽऽदिभिः ] ; आदिग्रहणान्मुरजबन्धादिसङ्ग्रहः । [ श्लोकः, महाकाव्यं शिशुपालबधादिकम्, ! इव, व्यहै:] सर्वतोभद्राऽऽदिभिरेव बलविन्यासैः। 'व्यूहस्तु बलविन्यासे' इत्यमरः । [विषम ] दुरवग्रहम्, [ अभवत् ] नगनगरादिवर्णनयुक्तलक्षणं महाकाव्यम् ॥ ४१ ॥ महत्येति ।-भावग तेजिष्ठा, सना यस्खास्तया [भाखरसनया, मात्वतां ] यदनां, [ मंहत्या ] सङ्घन, [ चैद्यं प्रति, ववले ] प्रचेले. 'वल चलने' इति धातीवि लिट् । “न शसददवादि---" (६।४।१२६ पा०) इति वकारादित्वादेत्वाभ्यासलोपयोः प्रतिषेधः । [ या] यदनां संहतिः, स्वरसेन ] स्वभावेन, [ योडुम, उत्पन्नप्रतिभा] सञ्जात- ·शिशुपालबधे .. विस्तीर्णमायामवती लोललोकनिरन्तरा । नरेन्द्रमार्ग रथ्येव पपात द्विषतां बलम् ॥ ४३ ॥ वारणागगभौरा सा साराभौगगणाऽऽरवा । कारितारिबधा सेना नाऽऽसधा वरितारिका ॥४४ युग्मम् । अधिनागं प्रजविनो विकसत्पिच्छचारवः । पैतुबहिणदेशीयाः शङ्कवः प्राणहारिणः ॥ ४५ ॥ प्रतिभा ; या स्वयं रणकण्डला, सा पराइता कथं निवर्तत? इति भावः ॥ ४२ ॥ अथ यदुसनायाः प्रतिबलाभियोगं युग्मेनाऽऽह, विस्तीर्णमित्यादि । - { आयामवती ] द्राघौयसौ, [ लोललोकनिरन्तरा ] चलज्जनसङ्खला, सा सेनत्युत्तरश्लोकेनान्वयः । सा यटुसेना, [विस्तीर्ण द्विषतां बलं, नरेन्द्रमार्ग] राजपथं, रथ्या विशिखा, [ इव, पपात ] सञ्जगाम । उपमानऽपि विशेषणं योच्यम् ॥ ४३ ॥ बारणेति ।-कौदृशो मैना ?-वारणेरेवागैरचलैः, गभौरा दुर- वगाहा [वारणागगभौरा), सा; साराणां श्रेष्ठाणां, न भियं गछ- न्तीत्यभीगानां निर्भीकामां, गणानां जन्तुसङ्कानाम्, आरवो यस्यां मा साराभौगगणाऽऽरवा, कारितारिबधा ] कृतमनुबधा । 'रामी राज्य- मकारयत्' इतिवदन स्वार्थे णिच् । नात्यासेधः प्रतिषेधो यस्यां मा [ नाऽऽसधा ] । नत्रर्थेन नशब्देन बहुव्रीहिः। अनासधा वा। [ वरि- तारिका] ईप्सितशत्रुका, अननाहं योत्स्ये इति स्वयंवतप्रतिभटे- त्यर्थः । पोषिक: कप्प्रत्ययः । [सा सेना) पपात इति पूर्वेणान्वयः । अब प्रातिलोम्येन अर्वाऽऽवत्तेः अर्द्धप्रतिलोमयमकमेतत् । लक्षणं तूनं निध्वन- दित्यादि(३४ सङ्खाक)श्लोकप्रतिलोमयमके ॥ ४४ ॥ प्रधौति ।-प्रजवन्तीति [ प्रजविनः अतिजवनाः। “प्रजो-

·एकोनविंशः सर्गः।
८४५
गोमूविकाबन्धः ।
प्रवृत्ते वि क स डा नं साध नेऽ प्य विषादिभिः ।
वहषे वि क स हा नं युध मा प्य विषा णि भिः ४६
रिनिः" (३२२।१५६ पा०) इति इनिप्रत्ययः। [विकसत्विच्छचारवः ]
विकसद्धिः पिच्छः कलापैः, चारवः ; अत एव ईषदसमाप्तबहिणाः
[बहिणदेशीयाः] मयूरकल्पाः । “ईषदसमाप्त.--"(५।३।६७ पा०) इत्या-
दिना देशीयप्रत्ययः । [प्राणहारिणः, अङ्कवः शल्याऽऽयुधानि। 'वा पुंसि
शल्यं शॉर्ना' इत्यमरः । नागेषु [अधिनागम् । विभक्त्यर्थेऽव्ययीभावः ।
गजेषु सर्पेषु च, [पेतुः ] निपेतुः। सर्पेषु बर्हिणा इवेत्यर्थः । अत एव
उपमाऽलकारः। 'ग्रहग्राशिगजा नागाः' इति वैजयन्ती ॥ ४५ ॥
प्रवृत्ते इति। [विकसद्धानं ] विकसन् जृम्भमाणः, भ्वानो ध्वनि-
यस्मिन् तयथा तथा, [ साधने ] सम्पहारे, [प्रवृत्तेऽपि, अविषादिभिः]
विषादरहितः, [विषाणिभिः] दन्तिभिः, [ युधम, आप्य] प्राप्य,
[विकसत् ] प्रभूतं, [दानं] मदः, [ववृषे ] । युद्धाऽऽरम्भे धनदानच
ध्वन्यते, सत्त्वसम्पनत्वात्। साधनेऽपि अविषादस्थाविरोधादिरी-
धाऽऽभासः । गोमूनिकाचित्रबन्धोऽयम् ;--'वर्णानामेकरूपत्वं यद्ये का-
न्तरमईयोः । गोमूत्रिकेति तत्प्राहुदंष्करं तदिदो विदुः ॥' इति लक्षणात् ।
गोमूत्रिकावन्धचित्रम्
प्रदृ ने विकास साधने व विश्रा दिभिः
व वि क स हा नं सुध मा भ्य नि पा शिभिः
षोभकोष्ठहये पङ्क्तिहयेऽर्डहयं क्रमेण विलिख्यैकान्तरविनिमयेन वाचन
शोकनिष्पत्तिरित्युद्धारः ॥ १६ ॥

·८४६ शिशपालबधे पुरः प्रयुक्तैर्युद्धं तच्चलितैलब्धशुद्धिभिः आलापैरिव गान्धर्वमदीप्यत पदातिभिः ॥ ४७ ॥ केनचित् स्वासिनाऽन्येषां मण्डलाग्रानवद्यता। प्राप कौतिलतमहोमण्डलायाऽनवद्यता ॥ ४८ ॥ विहन्तुं विदिषस्तोक्षण: सममेव मुसहतेः । परिवागल पथक चक्र खड्गश्चाऽऽत्मा च केनचित्४६ . .. पुर इति । तद्युई, पुरः प्रयुक्तः ] गजादि यः प्राक् प्रवर्तितैः ; अन्यत्र,-गानात् पूर्वमुच्चारितैः, [ चलितैः ] मण्डलचारिभिः ; अन्यत्र,मुहुरावर्तितैरित्यर्थः, [ लवशुद्धिभिः ] कातर्यकपटादि- दोषरहितैरित्यर्थः ; अन्यत्र,-आवृत्तः, रागानुगुणैरित्यर्थः, [पदा- तिभिः ] पत्तिभिः, करणैः। [गान्धवं] गानम्, [ आलापैः ] आलापिभिः, इव] अक्षरविशेषैरिव, [ अदीप्यत ] अशोभत ॥ ४७ ॥ केनचिदिति ।-[ स्वासिना] खखङ्गेन, [ अन्येषां मण्डलाग्रान्, अवद्यता] खण्डयता। द्यतर्लट: शलादेशः। [ केनचित् ] बौरेगा; कीर्तिमुतं यशोव्याप्तं, महीमण्डलाग्रं भूपृष्टं यस्याः सा [ कौतिप्लुतमही- मण्डलाग्रा, अनवद्यता ] अनिन्द्यता, [प्राप] प्राप्ता ॥४८॥ विहन्तुमिति ।- केनचित् ] वौरेण, [विद्विषो विहन्तुं, तौहा: ] निशितः परिच्छेत्ता च, [खड्गश्च, सुसंहत:] सुघटितात् सुष्टु सोभूताच, परिवारात्] कोशात् परिजनाच्च । 'परिवार: परिजन खनकोशे परिच्छदे' इति विश्वः । [सममेव, पृथक् चक्रे ] उद्धृतः, [ आत्मा च ] पृथक चक्र ; खगमुत्कष्य खमैन्यानिर्गत्यारिमध्ये पपातत्यर्थः । अब खड्गाऽऽत्मनीः प्रक़तयोः समानक्रियायोगात् केवल- प्रकताऽऽस्पदा तुल्ययोगिता॥ ४ ॥ विभक्तः;

·एकोनविंशः सर्गः। ८४७ अन्येन विदधेऽरीणामतिमात्रा विलासिना। उद्गुणेन चमूस्तूर्णमतिमात्राऽऽविलाऽसिना ॥५०॥ सहस्रपूरणः कश्चिनमूर्द्धाऽसिना विषः । तथोई एव काबन्धीमभजनर्तनक्रियाम् ॥ ५१ ॥ .. अन्येनेति ।-[ अन्येन ] वौरेण, [विलासिना] विलसनशीलेन, [ उहूर्णेन ] उद्यतेन, { असिना ] खङ्गेन ; मात्र मानमतिक्रान्ता [अतिमात्रा ] अपरिमिता, [ अरोणां, चमूः ] सेना, [ तूर्ण ] शीघ्रम् ; अतिमात्रमत्यन्तम्, आबिला कलुषा [अतिमालाऽऽविला ] अत्याविला, [विदधे ] कता ॥ ३०॥ सहसेति । —पृणातीति पूरणः । “पृ पालनपूरणयोः” कर्तरि ल्यः । सहसाणां पूरण: पालयिता पूरयिता वा [ सहस्रपूरण: ] सहसरक्षी सहस्रहन्ता वा, [कश्चित् ] भटः। कबन्धम्त सहसपूरण: महस्रसङ्ख्यापूरकः । सहस्रादक: कबन्धो नृत्यतीति प्रसिद्धिः । [असिना] खासिना, [ द्विषो लूनमूड़ी ] लूनशनुमूर्द्ध।। सापेक्षत्वेऽपि गमकत्वात् समासः। कबन्धस्तु द्विषोऽसिना लूनमूढी [ तथा ] कबन्धवदेव, [ अर्द्ध एव ] ; तिष्ठते। कबन्धस्येमां [ काबन्धौं नर्त्तनक्रियामभजत् विजयहर्षात् स्वयमपि कबन्धवननत्तत्यर्थः । अत एव सादृश्याऽऽक्षपा- दसम्भवहस्तमम्बन्धाऽऽख्यो निदर्शनाभेदः । कबन्धोऽस्त्री क्रियायुक्त- मपमूर्द्धकलेवरम्' इत्यमरः ॥ ५१ ॥ * पृणाते: कतरि ल्युटि "इत्वोत्वाभ्यां गुणवृद्धौ विप्रतिषेधेन" इति वार्तिकेन गुणम्य प्राप्ते: परणः इत्येवमेव पदं भविष्यति, न तु पूरण: इति । पृरयतेः चौरादिकात कर्तरि ल्युटि अस्य प्रयोग: ममौ चौनः । तथा च पृणाते: ल्युटि पुरण: इत्यभिधानन्न धान्तिविजृम्भितमिति मन्यामह, पत एव बनभेनात्र "पूयन्ते पाप्यायन्त" इति व्याख्यातम् ।

·८४८ शिशपालबधे शस्त्रवणमयश्रीमदलकरणभूषितः । ददृशेऽन्यो रावणवदलङ्करणभूषितः ॥ ५२ ॥ द्विषविशसनच्छेदनिरस्तोमयुगोऽपरः । सिक्तचारुभयथा बभूवारुणविग्रहः ॥ ५३ ॥ . शस्खेति । [ शस्त्रवणमयश्रीमदलकरणभूषितः शखवणमयानि तद्रपाणि । स्वार्थे मयट् । तैरेव श्रीमद्भिः शोभावद्धिः, अलङ्करणैरल- कारैः, भूषितोऽलङ्कृतः, प्रस्त्रव्रणालङ्कृत इत्यर्थः, (अन्यः ] कश्चित् ; अविद्यमाना लङ्का यस्याः सा अलङ्केति बहुब्रीहिः । अत एव "स्त्रिया: पुंवत्-" (६२३४ पा० ) इत्यादिना पुंवद्भावः । सा रणभूश्च तस्या- मुषितः स्थितः [ अलकरणभूषितः । वसैनिवासार्थात् कर्तरि क्तः, "वचिखपि-" (६२१५ पा० ) इत्यादिना सम्प्रसारणम् । [रावण- वत्, ददृशे ] दृष्टः। सर्वाङ्गीणव्रणभूषणत्वेन रावण एवायं लड़ा- सम्बन्धविरहात् तु व्यतिरेक इत्यर्थः । उपमाव्यतिरेकयमकानां सङ्करः ॥ ५२॥ हिषदिति। [विषद्विशसनच्छेदनिरस्तोरुयुग: ] विषविश्वसनम् । 'निर्वापणं विशसनं मारणं प्रतिघातनम्' इत्यमरः । तस्मिंश्छेदेन अरिशस्त्रप्रहारेण, निरस्तमूरुयुगं यस्य सः, अत एव [अझैः ] अग्भिः, [च सिक्तः, अपर: ] वौरः, [उभयथा उभाभ्यां प्रकाराभ्याम् । “प्रकारे गुणवचनस्य" (८।१।१२ पा० ) इति थाल। अरुणस्यानूरोरिव अरुणोऽरुणवर्णश्च विग्रहो यस्य सः [अरुणविग्रहो बमूव]। 'अरुणो- ऽर्किसारथ्योररुणो लोहितेऽन्यवत्' इति विश्वः। अबोरछेदास- सिक्तयोर्विशेषणगत्योभयथाऽरुणविग्रहभावहेतुत्वात् काव्यलिङ्गम, उपमाश्लेषाभ्यां सजीय॑ते ।। ५३ ॥

·एकोनविंशः मर्गः। ८४८ भीमतामपरोऽम्भोधिसमेऽधित महाऽऽहवे । दाक्षे कोपः शिवस्येव समेधितमहा हवे ॥ ५४ ॥ दन्तश्चिच्छिदिरे कोपात् प्रतिपक्षं गजा इव । परनिस्विंशनिल्ज़ नकरवालाः पदातयः ॥ ५५ ॥ रगो रभसनिभिन्नदिपपाटविकासिनि । न तत्र गतमी: कश्चिदिपपाट विकासिनि ॥५६॥ भौमिति ।- [ अम्भाविमर्म ] सागरमट्टी ; महान् आहवस्तस्मिन् [ महाऽऽहव, समेधितमहाः ] सम्यगेधितमहाः, मंद्वितजा इत्ययः, अपरः वोगः ; दक्षप्रजापतग्यं दानम्तम्मिन, दान, हव] यज्ञे । 'हवा यने तथा हान' इति विश्वः । ममेधितमहाः मन्दोस्तित जा', [शिवम्य कोप व वीरभद्र इत्यर्थः । [ भौमतां भयङ्कत्ताम्, अधित ! धृतवान्। विभेन्यम्मादिनि भोमः । “भियः पवा" ( उगा० १पा. १४७) इत्यागादिक मान्यय भोमी भामाश्र । “भोमादयोऽपादान" (३४७४ पा० ) इति निपातनादपादानाचता। उपमायमकयोः संमृष्टिः । ५४॥ दन्तैमिति ।- परनिम्विंशनिलनकरवानाः परषां निस्त्रिंशः खरे, निर्लनकरवालाः छिन्नरखङ्गाः ; पादानामतन्तीति [ पदातयः पत्तयः। “पादे च” ( उगणा० ४पा० १३१ नू० ) इत्यागादिक इण, “पादस्य पद ज्यातिगोपहत" (६।३।५२ पा० ) इति पदार्दशः । | कोपात् गजा इव, प्रतिपनं शलं, ( दन्तः ] दशनैर्विषारीश, [चिच्छिदिर चिछिदः ॥ ५५ ।। द इति ।-रभमनिभिन्नहि पपाटविकामिनि । 'रभमो वेग- हर्षयोः' इति विश्वः । रभसैन वेगन, निर्भिन्नहिपा: पाटितगजाः, पाट- विकानां पाटबवताम, आसयी यस्मिन् । पाटवान्दान्मत्वौवष्टक- शि-८० ·शिशुपालबधे यावन्न सत्कृतैर्भर्तुः स्नेहस्याऽऽनृण्यमिच्छुभिः । अमर्षादितस्तावत्तत्यजे युधि जीवितम् ॥ ५७ ॥ समुदयमकम् । प्रयशोभिदुरा लोके कोपधामरणाऽऽहते । अयशोभिदुरालोके कोपधा मरणाहते ॥ ५८ ॥ ]] अथ प्रत्ययः । [विकासिनि] प्रवृद्धे, [ तत्र] तस्मिन्, [रणे, गतभौः ] निर्भीकः, अत एव [ कश्चित् ] कोऽपि, [ न विपपाट ] न पाटयामास, न पलायत इत्यर्थः । अत्र गतभीकत्वस्य विशेषणगत्या अपलायनहेतु- स्वात् काव्यलिङ्गम् ; दिपदलनेऽपि रणे निर्भीक इति विरोधश्च, यमकेन संसृज्यते ॥५६॥ यावदिति ।- सत्क्रतैः ] वस्वामिना पूर्वसम्मानितैः, अत एव [भर्तुः स्नेहस्य ] स्वामिप्रेम्णः, [ आठण्यम् ] अटणत्वम्, [ इच्छुभिः ], योधैरिति शेषः ; [युधि जीवितं यावन्न, तत्यजे] त्यक्तं, तावत्, इतः] असत्कृतैः, [ अमर्षात् ] असत्कारक्रोधात्, जीवितं तत्यजे वाऽस्मान् पश्येति स्वामिनमुपालभ्य स्वयमेव प्राक् प्राणान् प्रजहु- रित्यर्थः । सत्कारादिविशेषणोत्यकाव्यलिङ्गं सुगमम् ॥ ५७ ॥ अथैवंविधानां मरणस्यैव कर्तव्यतामुपपादयति, अयश इति ।-"अयः शुभाऽऽवहो विधिः” इति अयशोभौ भाग्यवान्, स चासी दुरालोक- स्तेजस्वित्वाहुर्दशश्चेति विशेषणसमासः । तस्मिन् [ अयशोभिरालोके ] ! कोपधाम कोपाऽऽश्रयः, कुपित इत्यर्थः । अथाप्यकोपे भौरुत्वाऽऽपातात् । अत एव रणमादृतः रणाऽऽहतः रणार्थोत्यर्थः । कर्तरि क्तः। कोप- धाम चासौ रणाऽऽदृतश्च तस्मिन् [ कोपधामरणाऽऽहत, लोके ] एवंविध वौरलोके, [अयशोभिदुरा] खाम्यनादरनिमित्तापकौर्तिनिवर्तिका । "विदिभिदिछिदेः कुरच्” (३।२।१६२ पा०) इति कुरच्प्रत्ययः । [उपधा] उपायः, [ मरणादृते ] प्राणत्यागं विनत्यर्थः, [ का ? ] न काऽपौत्यर्थः ।

·एकोनविंशः सर्गः। ८५१ सबलन्तौ न क्वचित्तैक्षणादभ्ययफलशालिनी। अमोचि शक्तिः शाक्तौकेर्लोहजा न शरीरजा ॥५६॥ आपदि व्यापृतनयास्तथा युयुधिरे नृपाः । आप दिव्या पृतनया विस्मयं जनता यथा ॥६०॥ "अन्याऽऽरादितरते-" (२२३२२८ पा.) इति पञ्चमौ। अबायशोभि- त्यादौनां लोकविशेषणद्वारा तत्र्तिनामुपजीविनामवसरे जीवत्यागहेतु- त्वात् काव्यलिङ्गं यमकेन सङ्घीयंत । समुद्यमकभेदोऽयम् ;- 'अर्डी- भ्यास: समुद्रः स्यादस्य भेदाम्लयो मताः' इति लक्षणात् ॥ ८॥ सवलन्तीति।-शक्तिः प्रहरणं येषां तैः [ शाक्तीकैः] । 'शातीकः अक्तिहतिकः' इत्यमरः । “शक्ति यष्ट्योरोकक" (४४५८ पा.) इति प्रहरणार्थे ईकक्प्रत्ययः। (तैक्षणात्] नैशित्यात्, [ कचित् ] क्वचिपि, [ न स्वलन्ती] प्रतिहतिं न प्राप्नुवतौ; अभ्यग्रं समग्रं, यत् फलं शल्यं, तन शालते; अन्यत्र,-अभ्यग्रेणाऽऽसनेन, फलेन श्रेयमा, शालत इति [ अभ्यग्रफलशालिनी, लोहजा] अयोमयौ, [शक्तिः ) आयुधविशेषः, [ अमोचि ] शत्रुष मुक्ता। [ शरीरजा शक्तिः सामर्थ्या- ऽऽख्या तु, [न] अमीचि । अतिव्यायामेऽप्यक्षीणशक्तिका एवायुध्य- अत्र योगपि प्रकतत्वात् केवलप्रक्तश्लेषः ॥ ५८ ॥ आपदौति ।- (पा: ] गजान:, [ आपदि ] व्यसनेऽपि, व्यापृत- नयाः ] प्रवृत्तनौतिका एव मन्तः, न तु श्वापदवृत्त्येति भावः; [ पृत- नया] मेनया माधनेन। वाकयान्तरस्थ स्यापि पृतनाशब्दस्यानान्वयः चित्रे सोढ़व्यः । [तथा ] तेन प्रकारेण, [ युयुधिरे ] सम्प्रजः, [ यथा, दिव्या जनता] अन्तरिक्षवर्तिमिहविद्याधरसङ्घः, [ विस्मय- माप], अमानुषं युद्धं चक्रुरित्यर्थः । अयञ्च पादाभ्यासयमकभेदः । तेत्यर्थः ।

·८५२ शिशुपालबध खगुणैरा फल प्राप्तेराकृष्य गणिका दूव । कामुकानिव नालोकांस्विगताः सहसाऽमुचन्॥६१ वाजिनः शत्रुसैन्यस्य समारश्चनवाऽऽजिन: । वाजिनश्च शरा मध्यमविशन् द्रुतवाजिनः ॥६२॥ पुरस्क य फलं प्राप्तः सत्यक्षाऽऽश्रयशालिभिः । कृततुङ्खतया लेभे नक्षमप्याश मार्गणैः ॥६३॥ खगुणैरिति ।-त्रिप स्थानेषु मध्येषु नता: [त्रिणताः) शाङ्गाणि । "पूर्वपदात्संज्ञायाम्-" (८।४।३ पा०) इति णत्वम्। [गणिका: ] वैश्या:, [ इव], ता अपि त्रिणताः, मध्ये प्रवीश्च नतत्वात्। [नालो- कान् ] इषुविशेषान्। 'नालोकः शरशल्ययोः' इति विश्वः। [ काम- कानिव, स्वगु: स्वेषां ज्याभिः, स्वासां रूपलावण्यादिभिश्च । 'गुणस्त्वा- त्तिशब्दादिज्येन्द्रियामुख्यतन्तुषु' इति वैजयन्ती। [ आ फलप्राप्तः ] आ शल्यस्पर्शात् आ धनलाभाच्च, [ आक्ष्य ] कर्णान्तिकं नौत्वा वशौकत्य च, [ सहमा, अमुचन् ] अन्याक्षः । मुचलङि “पुषादि--" (३।११५५ पा० ) इति च रङादेशः । अनकैवोपमा ॥ ६१ ॥ वाजिन इति ।- द्रुतं वजत्तीति [ द्रुतवाजिनः ] शीघ्रगामिनः 'वज गतौ' इति धातोर्णिनिः । [वाजिनः ] अश्वाः, [वाजिनः ] पक्षवन्तः, [शराश्च । 'पक्षी वाजस्त्रिषत्तरे' इत्यमरः । नवा अपूर्वा, आजियुइं येन तस्य [ समारधनवाऽऽजिनः शत्रुसैन्यस्य मध्यमविशन् । अत्र वाजिनां शराणाञ्च प्रवेशाऽऽख्यतुल्ययोगिताभेदो यमकेन संसृज्यते ॥ ६२॥ पुरस्कृत्येति ।-फलं ] शल्यं, [ पुरस्कृत्य ] पुरोधाय ; अन्यत्र,- फलं लाभ, पुरस्कृत्य सम्भाव्येत्यर्थः, [ प्राप्तैः ] आगतैः, [ सत्यक्षाऽऽश्रय- शालिभिः ] सत्यचाऽऽपयेण साधुकादिपनग्रन्थनेन ; अन्यत्र- समारवा - ·एकोनविंशः सर्गः। रक्तस्रतिं नपासूनसमरागामिषुव्यधात् । कश्चित् पुरः सपत्नेषु समराऽऽगामिषु व्यधात् ॥६४ रयेण रणकाम्यन्तौ गतासुरन्तरा दन्ती वरण्डक वाभवत् ॥६५॥ दूरादुपगताविभौ साधुसहायावलम्बनेन, पालन्ते इति तथोक्तः, [मार्गणैः ] सायरर्थि- भिव। 'मार्गणौ सायकार्थिनी' इत्यमरः। [कृतपुखतया ] सुबह- कत्तरीकतया। 'मुखथकतरी पुटः' इति यादवः। अन्चल,- कुशलतयेत्यर्थः, [लक्षं] भरव्यम् ; अन्यत्र, लक्षसङ्काम, [अपि], धनम्, [ आशु लेभे , प्रतादिकं किमु वक्तव्यम् ? इति भावः। 'लचं परव्ये सङ्कायाम्' इति विश्वः। अवाभिधायाः प्राछताधनियमबा- दर्भातरप्रतीते_निरेव ॥ ६३ ॥ रोति ।-[ कश्चित् ] वौरः, [पुरः ] अग्रे, [ समराऽऽगांमिषु ] समरमागर्तषु, [ सपत्नेषु, इषुव्यधात् ] बाणप्रहारात्। “व्यधजपो- रनुपसर्गे" (३३०६१ पा० ) इत्यप्प्रत्ययः । [ नपासूनसमरागां, रक्ता- मुर्ति ] रक्तस्रावं, [ व्यधात् ] विहितवान् । दधातलंकि "गातिस्था-" (२१४७७ पा०) इत्यादिना सिचो लुक्। उपमायमकयोः संसष्टिः ॥ ६४॥ रयेणेति ।-रणमात्मन इच्छन्ती [ रणकाम्यन्तौ । “काम्यञ्च" (३२११ पा०) इति रणशब्दात् काम्यच्प्रत्यये, सनाद्यन्तधातुत्वालटि शलादेशः। [रयेण दूरादुपगतो, इभावन्तरा] इभयोमध्ये । “अन्तराऽन्तरेण युक्ते" ( २३२४ पा० ) इति द्वितीया। [गतासुः ] मतः, [ दन्तौ] दैवात् मध्यवर्ती इस्तिकुणप इत्यर्थः, [वरण्डकः ] अन्तरादिः [ इवाभवत्। 'वरण्डकोऽन्तरावेदो सन्दोहमुखरागयोः' इति विश्वः। अभ्यासकाले काञ्चन वैदिमन्ताय दन्तिनो योधयत इति प्रसिद्धम्। उपमा ॥ ६५ ॥ - ·८५४ शिशुपालबधे रक्षरः। भूरिभिरिभिर्भीरे भारैरभिरभिरे । भेरौ भिभिरमाऽऽभैरभीरुभिरिभरिभाः ॥६६॥ निशितासिलतालूनैस्तथा हस्तैन हस्तिनः । युध्यमाना यथा दन्तैर्भग्नैरापुर्विहस्तताम् ॥६॥ प्रसंयोगः । निपौड़नादिव मिथो दानतोयमनारतम् । वपुषामदयाऽऽपातादिभानामभितोऽगलत् ॥६॥ भूरिभिरिति ।-भूरिभिः ] भूयोभिः, [ भारिभिः ] पताका- ऽऽस्तरणादिभारवद्भिः। मत्वर्थोंय इनिप्रत्ययः । भियं गन्तीति भौगस्तैः [ भौः भयदैः । रा दान' “आतोऽनुपसर्गे कः” (३।२३ पा०) इति कः । भूभागः) महाकायत्वा वो भारायमाणैः ; भेर्य इव रेभन्ते ध्वन- न्तीति । भेरौरेभिभिः] । 'रेम शब्द' ताच्छौल्ये णिनिः। [अभाऽऽभैः] मेघमेचकैः, इति चोपमाइयम्। [ अभौरुभिः ] निर्भी कैः, [इभैः । गजे:, [ इभाः प्रतिगजाः, तादृशा एव, [ अभिरेभिर ] अभियुक्ताः । उपमाऽनुप्रासयोः सङ्करः । डाक्षरानुप्रासः ॥ ६६ ॥ निशितैति--[ बुध्यमानाः ] सम्प्रहरन्तः ; हस्ता येषां सन्तौति [ हस्तिनः ] । “हस्तान्जातो” (५।२।१३३ पा०) इतौनिप्रत्ययः । [ यथा भग्नः, दन्तैः ] विषाणैः, [ विहस्ततां ] हम्तहीनत्वमितिकर्तव्यतामढ़- त्वच्च, [आपुः] । 'विहस्तव्याकुलो समौ' इत्यमरः । [तथा, निशितासि- लतालूनः ] निशिताभिरसिलताभिः लूनैश्छिन्नैः, [इस्तैः ] शुण्डादड, विहस्ततां [ न ] आयुः ; हस्तेभ्योऽपि दन्तानां प्रहारसाधनत्वादिति भावः । अत्र इस्तस्या छेद वैहस्त्वं, न हस्तच्छेदे इति विरोधः प्रतिपत्ति- मूढ़तथा समाहित इति विरोधाऽऽभासोऽलङ्कारः ६७ ॥ निपोड़नादिति। [इभानां वपुषाम्, अदयाऽऽपातात्] निर्दयाभि- ·एकोनविंशः सर्गः। ८५५ रणाङ्गणं सर व प्लावितं मदवारिणा । गजः पृथुकराऽऽकृष्टशतपत्रमलोड़यत् ॥६६॥ शरचते गजे भृङ्गः सविषादिविषादिनि । मतव्याजेन रुदितं तबाऽऽसौदतिसौदति ॥७॥ अन्तकस्य पृथौ तत्र शयनीय दूवाऽऽहवे। दशनव्यसनादीयुमत्कुणत्वं मतङ्गजाः ॥७१॥ अत्र योगाद्धेतोः, [मिथः, निपौड़नादिव ] वस्त्राऽऽदिनिपौड़नादिव, इत्यु- त्प्रेक्षा । [ अनारतम् ] अश्रान्तं, [ दानतोयमभितोऽगलत् । वस्त्रवत् निदयाऽऽपातऽपि मदातिरेक इति गानामुत्साहातिशयोक्तिः । संयोगाभावादसंयोगश्चित्रभेदः । “हलोऽनन्तराः संयोगः” (१।१२७ पा०) इति सूत्नात् ॥ ६८ ॥ रणेति ।- [गजो मदनारिणा, प्लावितम् ] उचितं, [रणाङ्गणं सर इव, पृथुकराऽऽक्रएशतपत्रं ] पृथुना करेण आकष्टानि, शत- पत्राणि अमितवाहनानि, अन्यत्र,-कुशेशयानि च यस्मिन् कर्माण तत्तथा, [ अलोडयत् ] उपाक्षोभयत्। शेषविशेषणेयमुपमा ॥ ६ ॥ शरचते इति ।-गजे, शरदत] शरण पते प्रहते; अत एव विषा- दिना विषादवता, विषादिना यन्त्रा सह वर्त्तते इति तस्मिन् [मविषादि- विषादिनि, तत्र ] रण, । अतिमौदति ] अतिसन्ने सति, मृते सतौ- त्यर्थः । मदेर्लट: शत्रादेशः । [भृङ्गः ], कर्तृभिः। “न लोका-" ( १३६८ पा० ) इत्यादिना षष्ठीप्रतिषेधः। [रुतव्याजेन रुतच्छलन, रुदितं] गेदनम्, [आसीत् ] । खाऽऽश्रयनाशदुःखाद्रोदनं कत- मिव, इत्युत्प्रेक्षा, व्यञ्जकाप्रयोगाइम्या। सा च रुतव्याजेनत्यपह्नवपूर्वक- त्वात् सापनवेति सर्वस्वकारः ॥ ७० ॥ अन्त कस्येति ।- [अन्तकस्य ] मृत्योः सम्बन्धिनि; तेऽस्मिन्निति

·८५६
शिशुपालबधे
पर्दभ्रमकः।
अभी क म ति के ने हे
भौ ताऽऽनन्द स्य ना श ने।
क न त्स काम से ना के
म न्द का म क म स्य ति ॥७२॥
[अयनौये ] तस्मे, [व] स्थित इत्यर्थः । “छत्ययुटो बहुलम्"
(३३।११३ पा.) इत्यधिकरणेऽनीयर। [पयो] विधाले, [तबा-
हवे मतङ्गजाः, दधनव्यसनात] विषाणभङ्गाडेतोः, [ मत्कुणत्वम्
ईयुः] मत्कुणा इव दृष्टा इत्यर्थः
। सप्तरक्तपायिनः
खटाऽऽश्रयाः
कौटविशेषाः मत्कुणाः ।
'कालेऽप्यजातदन्ते च शय्याजन्तौ च
मत्कुणः' इत्यतः । तत्मादृश्याददन्तेषु दन्तिषु तथात्वरूपकम् अन्तकस्य
शयनीय इवेत्युत्प्रेक्षासापेक्षमिति मकरः ॥ ७१ ॥
अथ युग्मेनाशाह,-अभौकेत्यादि ।-अभौका निर्भीका, मतिर्यस्य
तैन [अभीकमतिकेन ] निर्भयचित्तेन । शैषिकः कप्प्रत्ययः । [इडे ]
दीप्ते, [ भौताऽऽनन्दस्य] भोतानामानन्दम्य, [नाधने] | नशे-
यन्तात् कर्तरि ल्युट्। कनन्ती दीप्यमाना, सकामा विजयित्वात्
पूर्णकामा, सेना यत्न तस्मिन् [ कनत्सकामसेनाके ] । पूर्ववत कप्।
[ मन्दकामकं ] मन्दोत्साहम्। पूर्ववदेव कप्। [ अस्थति ] निग-
कुर्वाण, रण इत्युत्तरेण सम्बन्धः । अन सर्वतोभद्रवत् सर्वपादपमहा-
भावात्, पादा नामेव ममणादर्डममकम् । उद्धारस्तु सर्वतोभद्रवत्
स्थादेव ॥ ७२ ॥

·एकोनविंशः समः। ८५७ युग्मम् । दधतोऽपि रो भीममभौक्ष्णं भावमासुरम् । हताः परैरभिमुखाः मुरभूयमुपाययुः ॥७३॥ येनाङ्गमूहे व्रगावत्सरचा परतोमरैः । समत्वं स ययौ खड्गत्मरुचापरतोऽमगैः ॥७४॥ अर्द्धभ्रमकचिलम। मी म तिने * भी ता 16rE न्द | स्याना नाश श ने क न का म से ना के म न्द का म क स् .. दधत इति ।- रण] पूर्वोक्तप्रकारे, [ अभौवाम ] अत्यन्तं, [भौम भयङ्गग्म. [ आमुग्म् ] असुरसम्बन्धिनं, । भावं ] पुरुषकारलक्षणम् । 'भावी लोलाक्रियाष्टाभूत्यभिप्रायजन्तुष' इति वैजयन्ती। असुर- त्वच, [ दवतः ] दधानाः, [ अपि, परैः ] शत्रुभिः, [ अभिमखाः ] ; शव स्थिता: [हता:], वोग इति शेषः ; अत एव सुराणां भावं सुरभूयं] मुरत्यं, देवत्वमित्ययः, [उपाययुः] । “वर्ग यान्त्यपरामखा:" इति स्मरणादिति भावः । “भुवी भावे" (२१११०७ पा०) इति क्यप् । अत्रासुरभावेऽपि सुरभृयमुपाययुरिति विरोधस्य भावशब्दस्यार्था- न्तरत्वेन परिहाराविरोधाभासः । इति युग्मम् ॥ ७३ ॥ येनामिति ।-कचा सह वर्तते यस्तेन [ सरुवा ] तेजस्विना, [ येन ] वीरेण, [ परतोमरैः ] शत्रुशस्त्रैः, [ व्रणवत् ] सव्रणम्, [ अङ्गम्, ·८५८ शिशुपालबधे निपातितसुहृत्स्वामिपिटव्यमाटमातुलम् । पाणिनीयमिवालोकि धोरैस्तत्समराजिरम् ॥७५॥ ऊहे ] ऊढ़म्। वहेः कर्मणि लिट्, सम्प्रसारणम्। खड्गत्सरो खड्न- मुष्टी, चापे च रत: [खत्मरुधापरतः ] खङ्गेषुप्रहारेण युद्धं कुर्व- बित्यर्थः । 'त्सरुः खड्गाऽऽदिमुष्टो स्यात्' इत्यमरः । [ सः ] वौरः, [अमरैः समत्वं ययो], पौरुषेणेति भावः। उपमायमकयोः संसृष्टिः ॥७४॥ निपातितेति ।-[निपातितमहत्खामिपिटव्यमाटमातुलं] निपा- ति... मोरशय्यां गमिताः, सुहृदादयो यत्र तत् तथोक्तम् ; अभिमुख- बन्धोरपि रण बध्यत्वादिति भावः। अन्यत्र,-निपातिताः लक्षणा- भावे शब्दसाधुत्वाय सूत्रकता * सूत्रस्वरूपेणोच्चारिताः, सुहृदादिशब्दा यत्र तदित्यर्थः । अत एव [ तत्, समराजिरं] रणाङ्गम् ; पाणिनिना प्रोक्तं [ पाणिनीयम् ] अष्टाध्यायौव्याकरणम्, [इव] | "तेन प्रोक्तम्" (४३१०१ पा० ) इति प्रत्ययः। [धौरैः ] पृष्टैरेव, + [ अलोकि ] दृष्टम्। उभयत्रापि अधीरेद्रवगाहत्वादिति भावः। शोभनं हृदयं यस्य स सुहत्। “सुहद्दहृदो मित्रामित्रयोः” (५।४।१५० पा० ) इति हृदयशब्दस्य हृद्भावो निपातितः। खमस्यास्तौति खामौ ईश्वरः । "स्वाभिन्नैश्वर्य” (५।२।१२६ पा०) इति मत्वर्थीयनिपातः। 'पितु- आता पिटव्यः स्यात् मातुर्धाता तु मातुलः' इत्यमरः । 'पितृव्य- मातुलमातामहपितामहा:" (४।२।३६ पा०) इति व्यङडुलडडामह- जन्तनिपाताः। विभौति माता “भप्नेष्टु-" इत्यादिसूत्रादोणा- दिको निपातः 8 ॥ ७५ ॥ सूत्रकृता-सूत्र कारण, महर्षिणा पाणिमित्यर्थः । + प्रतिभान्वितरवेत्यर्थः । * अब दीक्षितैः वार्तिकस्ववयमुद्धृतं यथा,-'"पितुर्भातरि व्यत्", "मातु- डुलच्" "माटपिटभ्यां पितरि डामहच्” इति । ६ वैशद्यार्थ सूत्रमुड़ियते यथा,-"नम-नेष्ट-त्वष्ट-होट-पोट-भात-जामार-माट- ·एकोनविंशः सर्गः । ८५८ अभावि सिधा सम्ध्याऽधसहमधिरतोयया । हृते योद्धं जनः पांशी स दृग्रुधि रतो यया ॥६॥ विदलत्पुष्कराऽऽकोणाः पतच्छङ्खकुलाऽऽकुलाः । तरत्पत्ररथा नद्यः प्रासपन रक्तवारिजाः ॥७॥ असग् जनोऽस्वक्षतिमानवमज्जवसादनम् । रक्षःपिशाचं मुमुदे नवमज्जवसाऽदनम् ॥७८॥ अभावौति ।-[सन्ध्याऽमसदृगरुधिरतीयया] सन्ध्याऽभ्रसदृक् सध्या. मेघसदृशं, रुधिरमेव तोयं यस्यास्तया, [ सिन्धा] रक्तनद्या, [ अभावि] भूतम् । भावे लुङि चिण। [यया] सिन्धा; दृशो रुणद्वौति [ दृगुधि ] दृष्टिरोधके। रुधेः विप्। [पांशो] रजसि, [ हृते ] सति, [ स जनः] वौरलोकः, [ योधू, रतः ] उत्सुकः, अभूदिति शेषः । उपमायमकयोः संसृष्टिः ॥ ७६ ॥ विददिति ।-[ विदलत्पुष्कराऽऽकौर्णाः ] विदलनिर्विदौर्यमाणे, पुष्कः करिहस्ताः; अन्यत्र,-विकसद्भिः पञः, आकौर्णाः व्याप्ताः, [ पतच्छकुलाऽऽकुला: ] पतद्भिः शङ्खकुलैः ललाटास्थिसङ्घः कम्बुसङ्घश्च, आकुलाः, [तरत्पत्ररथाः ] तरन्ति प्रवमानानि, पत्राणि वाहनानि, रथाश्च ; अन्यत्र-तरन्तः पत्ररथा अण्डजा यासु ताः, [रक्तवारिजाः रुधिरतोयजन्याः ; अन्यन,-रक्तानि वारिजानि यासु ताः, [ नद्यः, प्रासपन्] प्रावइन् । अत्र नदौनां रक्तनदौनाच्च श्लेषः ॥ ७७ ॥ अगिति :-[ अस्त्रक्षतिमान् ] अस्त्रप्रहारवान्, [जनः ] बौर- जनः, [ असक् ] रक्तं, [ जवसादनं ] जवस्य चेष्ठावेगस्य, सादनं सादक पिट-दुहिट" इति ( उणा० २पा० ८६ सू०)। न पतन्त्य नन नप्ता, पौत्री दौहिवश ! नयतैः षुक् गुणव, नष्टा। विषेरितीऽत्वं, त्वष्टा। होता पोता ऋत्विगर्भदः । भाजत जलोप: धाता। जायां माति जामाता। मान पूजायां, नलोप: माता इत्यादि।

·शिशुपालबध चित्रं चापैरपतज्यैः स्फुरद्रतशतदम् । पयोदजालमिव तौराऽऽशंसनमावमौ ॥७॥ बन्धी विपन्नेऽनकेन नरेणेह तदन्तिक । अशोचि सैन्ये घण्टाभिन रेणे हतदन्तिके ॥८॥ कृतः कोणी महो रेजे दन्तैर्गाश्च दन्तिनाम् । क्षुम्मलोकामुभिर्मृत्योर्मुसलोलूखलेरिव ८१॥ । यथा स्यात् तथा, [ अवमत् । नवमज्जवसाऽदनं नवयोमज्जवसयो- मैंदोरसयोः, अदनं भक्षकम् । कर्तरि ल्युट। रक्षांसि च पिशाचाश्च [रक्षःपिशाचम् । समाहारे इन्दैकवद्भावः। [मुमुद] जहर्ष । अत्र मोदस्य वमनवाक्यार्थहेतुन्वादाक्यार्थ सेतुकं काव्यलिङ्गं, तच्च यम- केन संसृज्यते ॥ ७८॥ चित्रमिति ।- अपेतज्यः ] अपगतमावा कैः 'मोवौं शिञ्जिनी गुणः' इत्यमरः । [ चापैः, चित्रं ] विचित्रं, [ स्फुरद्रतशतहदं ] स्फरन्ति रक्तान्येव शतदा: शम्मा यम्मिन् तत्। 'शम्पा शतदा हादिनी' इत्यमरः । [ तत् ] प्रकतम् ; वौर: आशंस्यते अनेति [ वोग- ऽऽशंसनं ] भयङ्ग युद्धभूमिः । 'मा वौगऽऽशमनं युद्धभूमिर्याऽतिभय. प्रदा' इत्यमरः । [ पयोदजालमिवाऽऽबभौ ] ॥ ७ ॥ बन्धाविति ।- इह मैन्ये बन्धी, विपन्ने । मृत मति, [अनेकेन नरंगण ] अनकैनगरित्यर्थः। जातावेकवचनम्। [तदन्तिके ] तस्य मृतस्य बन्धोरन्तिके, [ अशोचि]। किञ्च, हता दन्तिनो यत्र तम्मिन् [हतदन्तिके ] सैन्ये, [घण्टाभिः, न रेणे] न दध्वने । रणर्भाव लिट् । अत्र हतदन्तिके इति विशेषणगन्या घण्टानामरणानतुत्वात् पदार्थ- हैतुकं कायलिङ्गं यमकेन संसृज्यते ॥ ८० ॥ कुत्तरिति । कत्तैः ] छिन्नैः, [दन्तिनां दन्तर्गालैश्च कोर्णा, महौ] ·24 एकोनविंशः सर्गः। युद्धमित्थं विधूतान्यमानवानभियोगतः । चैद्यः परान् पराजिग्ये मानवानभियो गतः ॥२॥ अथ वक्षोमणिच्छायाच्छुरितपीतवाससा ।* स्फुरदिन्द्रधनुभिन्नतड़ितेव तडित्त्वता ॥३॥ रणभूमिः, [चुमलोकासुभिः ] चुसाः पिa:, लोकासवो जनप्रागा यस्तैः, [ मृत्योर्मुसलोलूखलैः । कोर्णा [ इव रेजे ] । 'अयोऽग्रं मुसलो- ऽस्वौ स्थादुदखलमुलूखलम्' इत्यमरः । अत्र मुसलोलूखलैरिति राज- दन्तादिपाठापि "सर्वकूलाध-" (२२।४२ पा० ) इत्यादिसूत्रादेव व्यभिचारज्ञापकात् परनिपातव्यत्ययः ॥ ८१ ॥ युद्धमिति ।- मानवान् ] अभिमानवान्, [वैद्यो युद्धं, गतः ] प्राप्तः सन्, [इन्थम्) ; विधता अभिभूताः, अन्ये चैद्यातिरिक्ताः, मानवा यैस्तान् [ विधतान्य मानवान्, अभियः ] निर्भीकान्, [ परान् ] अरौन्, [अभियोगतः] अभियोगात, अभ्यवरोधादित्यर्थः, [पराजिग्ये] जिगाये- "विपराभ्यां जे:” (१०३।१८ पा.) इत्यात्मनेपदम् ! "मॅबिटोर्जे:” (७३।५७ पा० ) इति कुत्वम् ॥ ८२ ॥ अथ भगवदभियोगं पञ्चभि: कुलकेनाऽऽह, अथेति ।- [अथ] चंद्यजयानम्तरं, “वपुषा राजन्” (८५ श्लोकः) “परः पुमान् अदृश्यत" (८७ श्लोकः) इति पञ्चमेन सम्बन्धः । तहपुस्तावत् त्रिभिर्विशिनष्टि ।- विक्षोर्माणच्छायाचरितपीतवाससा] वक्षोमणे: कोस्तुभस्य, छायया कुरितानि व्याप्तानि, पीतवासांसि पीताम्बराणि यस्य तेन, अत एव त्यर्थः । - पत्र "वधीमणिच्छायाछुरिताऽऽपीतवाससा" इति पाठान्तरं दृश्यते . धक्षीमण: कीम्तुभस्य, कायया रितानि व्याप्तानि, पापीतवासांसि पीताम्बराषि यस्य तेन, इति तदीया व्याख्या । पत्र पाडित्यव्ययस्य ईषदर्यकतया, कौस्तुभस्य प्रभाभि: पम्बणि ईषत्पीतानि सजातानीति वेदितव्यम् ।

·८६२
शिशुपालबधे
हाक्षरः।
नौलेनानालनलिननिलोनोल्ललनालिना
ललनालालनेनालं लौलालोलन लालिना ॥४॥
अपूर्वयेव तत्कालसमागमसकामया ।
दृष्टेन राजन् वपुषा कटाक्षविजयश्रिया ॥५॥
[ स्फुरदिन्द्रधनुर्भिवतड़िता] स्फुरता इन्द्रधनुषा भिवाः सङ्गताः,
तड़ितो यस्य तेन, [तडित्त्वता ] मेघेन, [इव स्थितेनेत्यर्थः ॥ ३ ॥
नौलनेति ।-पुनः कीदृशेन वपुषा ?-नौलेन श्यामलेन ; तथा,
अनालं नालरहितं, यबलिन, तत्र निलौना आसवाः, उबलन्तीति
उबालनाचलाश, अलयो यस्य तेन [ अनालनलिननिलौनोबलनालिना]
मुखसौरभलीभपरिभ्रमभ्रमरणेत्यर्थः, [ ललनालालनन] ललनानां
विलासिनीनां स्त्रीणां, लालनेन उपलालनेन, वशीकरणेनेत्यर्थः,
[ अलम् ] अत्यन्तं, [ लोलालोलन ] क्रीडालोलुपेन । 'लोलाऽऽलानेन'
इति पाठ,-लौलानां विलासानाम, आलानेन आलयेनेत्यर्थः ; लाल-
यति भक्तानिति तेन [लालिना भक्तानुकम्पिनेत्यर्थः । डाक्षरानुप्रासो-
उलङ्कारः॥४॥
अपूर्वयेति ।-किञ्च, [अपूर्वयेव ] अपूर्वसमागमयेव, [ तत्काल-
समागमसकामया] तत्कालसमागमे सकामया सामिलाषया, [विजय.
भिया], चैद्यविरक्तयेति भावः; [ कटाचः] अपाङ्गः, [दृष्टेन ]
आलोकितन, [वपुषा, राजन्] दौप्यमानः। अत्र प्रस्तुतजयचौविशेषण-
साम्बादप्रस्तुतानुरक्तमानिनीप्रतीतः समासोक्तिः, प्रतीयमानाभेदा-
यवसायादपाङ्गदर्शनोत्प्रेक्षा च ॥ ५ ॥

·एकोनविंशः सर्गः। हावरः। विभावी विभवौभाऽऽभो विभाभावौ विवो विभौ: भवाभिभावौ भावावो भवाभावो भुवो विभुः ॥८६॥ उपैतुकामैस्तत्यारनिश्चितैर्योगिभिः परैः । देहत्यागकृतोद्योगैरदृश्यत परः पुमान् ॥८॥ .. 3 विभावौति। विभावोऽस्थास्तीति [विभावौ] प्रभावसम्पन्नः ; विभवोऽस्यास्तौति [ विभवी ] ऐश्वर्यवान् ; भस्थाऽऽमेवाऽऽभा यस्य सः [ भाऽऽम: ] नक्षत्रवदुज्ज्वल इत्यर्थः ; विभां विशिष्टाऽऽमां, भावयति सम्पादयति, विश्वस्येति [विभाभावी)। 'तस्य भासा सर्वमिदं विभाति' (श्वेता० उप० ६अध्या० १४मन्त्रः+मुण्ड उप० २मुण्ड० रखण्ड० १०मन्व:) इति श्रुतेः । भुवो स्यन्तात् णिनिः । विना पक्षिणा, वाति गच्छतीति [विवः ] पक्षिवाहन इत्यर्थः । “आतोऽनुपसर्ग कः” (रापा०) इति कः । [विभौः ] निर्भीकः; भवं संसारम, अभिभवतीति [भवाभिभावी] भक्तानां संसारनिवर्तक इत्यर्थः। भुवो णिनिः । भावान् जन्तून, अवतौति [भावावः ] विश्ववाता। 'भावी लौलाक्रियाचेष्टाभूत्यभिप्रायजन्तुषु' इति वैजयन्ती। अवतः कमखण् । भवाभावोऽस्थास्तीति [भवाभावः] संसारदःखैरस्पृष्ठ इत्यर्थः । "अर्श आदिभ्योऽच्” (५२।१२७ पा० ) इति अच्प्रत्ययः । [ भुवः ] भृमः, [विभुः ] भर्ता ॥८६ ॥ उपविति।-एवम्भूतः [ परः पुमान् ] परमपुरुषो हरिः; तित्यार] तस्य हरेः, पारम् अन्तम, [ उपैतुकामैः ] तं जिगीषुभिः । अन्यत्र,- दिदृक्षुभिरित्यर्थः । “तुकाममनसोरपि" ( का० ) इति मकारलोपः । [ निश्चितैः ] योडु कतनिश्चयरित्यर्थः ; अन्यता -निधिततत्वः। सकर्मकादप्यविवक्षित कर्मणि क्तः। यहा,- यहा,-पौता गावः, विभक्ता भातर इत्यादिवयितव्यम्। स्फुटौकतं चैतत् घण्टापथे 'स वर्णि- ] ·८६४ शिशुपालवधे गतप्रत्यागतः! तं श्रिया घनयाऽनस्तरुचा सारतया तया । यातया तरसा चामस्तनयाऽनघया श्रितम् ॥८॥ विहिषोऽहिषुरुवीक्ष्य तथाऽप्यासनिग्नसः । अमच्यमपि रोगघ्नं निसर्गादेव भेषजम् ॥८६॥ युग्मम्। .. . लिङ्गी विदितः' इत्यत्र । • [ देहत्यागकतोयोगैः ] मरणोबतैः ; अन्यत्र, मुमुक्षुभिरित्यर्थः, ( योगिभिः ] सबाहवनिरुपायवद्भिर्वा अन्यत्र,-ध्यानवतिः। 'योगः सन्त्रहनीपायध्यानसङ्गतियुक्तिषु' इत्य- मरः। [परैः] शवभिः अन्यत्र,-परमयोगिभिः, [अदृश्यत ] परेषामग्रेऽतिष्ठदित्यर्थः । अन्यत्र, साक्षात्कतः। 'तमेव विदित्वा- तिमत्थमेति' ( श्वेताउप० ३अध्या० ८मन्त्रः ) इति श्रुतेः । अर्थान्तर- प्रतीतिनिरेव, न श्लेषः, अभिधायाः प्रकताथै नियन्त्रणात् ॥ ८७ ॥ युग्मेनाऽऽह, तमिति ।-[ घनया ] आनन्दसान्द्रया, [अनस्त- रुचा] अक्षौणकान्त्या, [सारतया ] सारत्वेन, सर्वोत्कर्षगुणेनेत्यर्थः, यातया) व्याप्तया, [चारुस्तनया रम्यकुचया। "स्वानाञ्चोपसजनादस- योगोपधात्" (१५४ पा० ) इति विकल्पादनौकारः। [अनधया ] निर्दोषया, [ तया] प्रसिद्धया, [शिया रमया, [ तरसा ] त्वग्या, [श्रितम्] प्रालिङ्गितं, [तं] हरिम, उद्दौत्येत्युत्तरेण सम्बन्धः । अत्रापि प्रातिलोम्येनार्डाऽऽहत्तेरईप्रतिलोमयमकम् । एताक्षणन्तु प्रागेवोक्रम ॥८८॥ विद्विष इति ।-तं पूर्वोक्तं हरिम् [ उद्वौक्ष्य, विहिषः ! शत्रवः, [ अहिषुः ) द्विषन्ति स्म। लङि “हिषश्च" (३।४।११२ पा० ) किरातार्जुनीयस्य १म श्लोकस्य व्याख्यायाम् ।

·एकोनविंशः सर्गः। विदितं दिवि केनौके तं यातं निजिताऽऽजिनि। विगदंगवि रोद्धारो योद्धा यो नतिमेति न ? ॥६॥ प्रतिलोमनायमेवार्थ: नियुज्यमानन पुरः कर्मण्यतिगरीयसि । आरोप्यमाणोरुगुणं भर्चा कार्मुकमानमत् ॥६१॥ इति विकल्पेन झर्जुषादेशः । [ तथाऽपि ] द्विषन्तोऽपि, [निरेनसः ] निष्यापा:, [ आसन् । देषवीक्षणस्याप्येनोनिवर्तकत्वं दृष्टान्तेनाशाह, अरुच्यमिति ।-रोचत इति रुच्यं, “राजसूय-* (३२११४ पा.) इत्यादिना क्यबन्तो निपातितः । [ अरुच्यम् ] अरुच्यमानम्, [अपि, भेषजम् ] ओषधम् । 'भेषजौषधभैषज्यानि' इत्यमरः । [निस- र्गात् ] खभावशक्तः, [ एव ] ; रोगं हन्तीति [ रोगन्नम् ] आरोग्य- कारि। 'हरिहरति पापानि' इति वचनादिति भावः। “अमनुष्य- कतके च" (३।२।५३ पा० ) इति टप्रत्ययः ॥ ८ ॥ विदितमिति ।-किञ्च, [ योडा] वीरः, [यः ] हरिः, [ नति] परेषां नम्रतां, [ नैति ] नोपैति ; नितरां जिता आजयो येन तस्मिन् [निजिताजिनि ] अनेकाऽऽजिविजयिनि अपि, [अनौके ] सैन्थे। 'वरूधिनी बलं सैन्यं चक्रच्चानोकमस्त्रियाम्' इत्यमरः । [यातं] योडमागतं, [दिवि] खगैऽपि, [विदितं ] प्रख्यातं, [विगदं निरामयं, [तं] हरिं, [गवि ) भुवि, [रोद्धारः] जेतारः, [ के?] न के पौत्यर्थः। प्रातिलोम्येऽप्येत एष पदार्थवाक्यार्थाः। एतदपि शोकप्रतिलोमयमकमेव । पदपदार्थादिसंवादस्तु वैचित्रीविशेषः । लक्षणन्तु ३४ सङ्काकश्लोके निध्वनदित्यनैवोत्तमनुसन्धेयम् ॥ १० ॥ नियुज्यमाननैति।-[ पुरः] अग्रे, [अतिगरीयसि, कर्मणि ] ग्णकर्मणि ; अन्यत्र,-दुष्करे क्वचित् कत्यवस्तुनि, [नियुष्यमानेन ] व्यापारयिष्यता प्राज्ञापयिष्यताच, भिना] खामिना, [पारीप्यमाणीक-

·शिशुपालवध
तब बाणा: सुपरुषः समधोयन्त चारवः ।
हिषामभूत् सुपरुषस्तस्याऽऽकृष्टस्य चाऽऽरव: ॥२॥
पश्चात्कृतानामप्यस्य नराणामिव पत्रिणाम् ।
यो यो गुणेन संयुक्तः स स कर्णान्तमाययौ ॥३॥
..
गुणम् ) आरोप्यमाण: अधिक्रियमाणः, उरुर्महान्, गुणो ज्या यस्मिन्
तत् ; अन्यत्र,-वर्ण्य मानसौन्दर्यादिकः ; कर्मणे प्रभवतीति [कार्मुकं
धनुः । “कर्मण उक" (५।१।१०३ पा० ) इत्युकअप्रत्ययः । [पान-
मत् ] गुणाऽऽकर्षणादाकुञ्चितकोटिकमभूत् ; अन्यत्र,-प्रणत इत्यर्थः ।
अत्र प्रकृतकार्मुकविशेषणसाम्यादप्रस्तुतनियोज्यपुरुषप्रतीतः समासोनि:
।
॥१॥
तत्रेति ।-तत्र ] कामुंके ; शोभनानि परूषि येषां ते [ सुप-
रुषः ] सुपर्वाणः, अत एव [चारवः ] अतिरम्याः, [बाणाः, सम-
धौयन्त ] निहिताः, [आकष्टस्य, तस्य कार्मुकस्य, [भारवश्च हिषाम्] :
सुष्ठु परुषः [ सुपरुषः ] अतिकर्कशः, [ अभूत् ]। यमकविशेषाल-
डाः॥२२॥
पश्चादिति। [नराणां ] पुंसाम्, [ इव, पश्चात्कृतानां ] निषा-
सतिया पृष्ठस्थापितानाम्, [ अपि] ; अन्यन,-अवधौरितानामपि,
[पलिणाम् ] दृषणां मध्ये इत्यर्थः, यो यः ] पत्रौ नरश, [ गुणेन
ज्यया, दाक्षिण्यादिना च, [संयुक्ताः ] सम्बद्धः, [ स सः ] पत्री नरखा,
[ अस्य ] हरेः, [ कर्णान्तं] कर्णममोपम्, [आययो)
प्रागतः,
गुणयोगादाकर्णमाकष्टः इत्यर्थः ; अन्यत्र,-अन्तिकमागत इत्यर्थः । श्रेष-
सौर्णीपमा॥2॥

·एकोनविंशः सर्गः । ८५७ हाक्षरः। प्रापि रूपी पुराऽरेपा: * परिपूरी परः परैः । रोवैरपारुपरि पुपूरेऽपि पुरोऽपरैः ॥६४॥ दिङ्मुखव्यापिनस्तौक्षणान् हादिनो मर्मभेदिनः । चिक्षेपैकक्षणेनैव सायकानहितांश्च सः ॥६५॥ प्राप इति ।- [पुरा] पूर्व, [रूपौ। मत्स्यकूर्मानेकरूपवान्, [अरेपाः ] निष्यापः ; परिपूरयति कामभक्तानिति [ परिपूरी ] भक्त- वरदः। पूरयतेर्णिनिः। [ पर: ] परमपुरुषो हरिः, [ परैः | अनुभिः, [ प्रापे] प्राप्तः, अवरुद्ध इत्यर्थः, [ अपरैः] अन्यैः अनुभिः कर्तृभिः, [अपारीः ] अनन्तैः, [रोपैः ] इषुभिः। 'पली रोप षुर्डयोः' इत्यमरः । [पुरः ] अग्रे, [ उपरि, अपि ] च, [ पुपूरे ] पूरितः। पृणाति: । कणि लिट। यक्षरानुप्रासोऽलङ्कारः ॥ २४॥ दिगिति। [सः ] हरिः, [ दिमखव्यापिनः ] दिगन्तव्यापकान्, [तौषणान् ] अतितीच्णान्, निशितान् इत्यर्थः, करांश्च ; झादन्ते इति سا X . "पुरारिपा:" इत्यत्र "पुराऽरेप:" इत्येवमव पाठः कल्पनीयः, रेप- शब्दम्य निन्दितार्थकम्य नसमासाश्रयणेन परेपस्य निष्पापा कत्वस्य प्रत्य- यात् ; तथा हि मेदिनी,-"रेय: स्यानिन्दिते क्रूर रोपो रोपणवाग्योः" इति । रपत इत्यस्य भौवादिकस्य कर्तरि अनि तच कचित् सम्पादं मन्यते चेत, तदा प्रसिद्धराभिधानिकै: "रेपम्" इति शब्दस्यापठितत्वात् पनाभिधानिकत्वमेवास्यावधा- तव्यम् । + प्रणात: “पुपूर" इति कपासिद्धिः ; "द प्रां इखो वा” (१४.१२ पा० ) इति सूत्रेण खस्य वैकल्पिकत्वदर्शनात् पप्रे इति रूपं स्थात, पक्षे “ऋचत्यताम्" ( १।४।११ पा० ) इति सूवेण गुण च प्राप्त पपरै इति पदं स्यात् । तथा च देवादिकस्य पूर्यते इत्यम्य लिटि कपमेतत् इत्यवधेयम् ।

·८६८ शिशुपालबधे गूढचतुर्थः। शरवर्षी महानादः स्फुरत्कार्मुककेतन: । नौलच्छविरसौ रेजे केशवच्छलनौरदः ॥१६॥ न केवलं जनस्तस्य लघुसन्धायिनो धनुः । मण्डलौकृतमेकान्ताबलमैक्षि विषामपि ॥७॥ कान्तिः [ हादिनः ] पक्षनादवतः सिंहनादवतश्श, [मर्मभेदिनः] मर्मस्थानविदा- रकान्, [सायकान्] इषन्, अहितान्] अरौन्, [च एकक्षणेनैव, चिचेप] निरास । अत्र सायकानामहितानाञ्च प्रकतानामेव तुल्यधर्मयोगादो- पम्योपगमात् तुल्ययोगिताभेदः ॥ २५ ॥ शरेति ।-[शरवर्षों ] बाणवर्षों नौरवर्षों च। 'शरं नौर शरी बाणे' इति विश्वः। महान् नादः सिंहनादो गर्जितञ्च यस्य सः [ महानादः, स्फुरत्कार्मुककेतनः ] स्फुरन्ती कार्मुककेतन धनुध्वंजो यस्य सः; अन्यत्र,-इन्द्रचापचिन इत्यर्थः, [नौलछविः] श्याम- केशवस्य छल कपट यस्य सः नौरदः [ केशवच्छलनौरदः ] हरिमेघः, [ असो, रेजे] रणरङ्गे सर्वोत्कर्षण दिदौपे इत्यर्थः । छलशब्देन हरित्वापङ्कवेन मेघत्वाऽऽरीपणाछलादिशब्दरसत्यत्वप्रति- पादनरूपोऽपह्नवालङ्कारः। त्रिपाद्यन्तर्गतचतुर्थपादाक्षरत्वाहूढ़चतुर्था- यश्चित्रविशेषः, शब्दालङ्कारश्चेति सङ्करः ॥ २६ ॥ नैति।-लघु शौन, सन्धत्ते यस्तस्य [ लघुसन्धायिनः, तस्य ] हरेः, [ धनुः ] ; एव [ केवलम्, एकान्तात् मण्डलोकतं] शौघाऽऽकर्षावियमेन बलयोकतं, [जननेंक्षि ] । कमणि लुङ्। किन्तु [हिषां बलमपि ] मण्डलोकतं त्रासादकत्र पुञ्जोकतम्, ऐति अत्र धनुवलयोः प्रकृतयो- रेव तुल्यधर्मयोगात् केवलप्रकताऽऽस्मदा तुल्ययोगिता ॥ २७ ॥ अत्र

·एकोनविंशः सर्गः।
हादरः।
लोकाऽऽलोको कलोऽकल्ककलिलोऽलिकुलालकः ।
कालोऽकलोऽकलिः काले कोलकेलिकिल: किल
॥१८॥
अक्षिताराम विव्याध द्विषतः स तनुविणः ।
दानेषु स्थूललक्ष्यत्वं न हि तस्य शराऽऽसने ॥६६॥
युग्मम् ।
युग्मेनाऽऽह, लोकाऽऽलोकोत्यादि।-लोकान् आलोकते इति
लोकाऽऽलोको त्रैलोक्यदर्शी, [कलः मधुरभाषौ ; कल्केन पापेन दम्भेन
वा, कलिलो न भवतीति [ अकल्ककलिलः) । 'कल्कः पापाऽऽये पाये
दम्भे' इति विश्वः। [अलिकुलालकः ] अलिकुलनौलमूईज इत्यर्थः,
[कालः ] नौलवर्ण: कालाऽऽत्मको वा; नास्ति कला यस्य सः [अकल:]
निरंश इत्यर्थः, [अकलिः] अकलहः, स्वयमकलहशील इत्यर्थः,
काले ] प्रलयकाले ; कोलकेल्या वराहलौलया, किलति कौड़तीति
कोलकेलिकिलः, किल ] किलशब्दस्तु खल्बर्थे । विव्याधेत्युत्तरेण
सम्बन्धः। हाक्षरानुप्रासः ॥२८॥
अक्षौति ।-[स: ] पूर्वोक्तगुणविशिष्टो हरिः; तनुत्राणि एषां
मन्तौति [तनुत्रिणः ] वर्मिणः। 'तनुत्त्रं वर्म दंशनम्' इत्यमरः ।
तान्, ( द्विषतः ] शवून, [ अक्षितारासु ] नेत्र कनौनिकासु, [ विव्याध ]
प्रजहार। [हि] तथा हि, [ तस्य ] हरेः, [ दानेषु ] वितरणेषु एव,
स्थूललक्ष्यत्वं ] विपुलविषयत्वम् । 'स्युर्वदान्यस्थूललक्ष्यदानशोण्डा
बहुप्रदे' इत्यमरः। [शराऽऽसने] शरक्षेपे तु, [न] किन्तु सूक्ष्म-
लक्ष्यत्वमेव। अतोऽक्षितारावैधित्वमस्य युक्तमित्यर्थः । अतो वाक्यार्थ-
हेतुकं कायलिङ्गम् ॥८॥

·शिशुपालवधे हातरः। बररोऽविवरो वैरिविवारौ वारिराऽऽरवः । विववार वरो वैरं वीरो रविरिवोर्वरः ॥१०॥ मुक्तानेकशरं प्राणानहरयसां हिषाम् । तदीयं धनुरन्यस्य न हि सेहे सजीवताम् ॥१.१॥ राजराजौररोजाऽऽजेरजिरेऽजोऽजरोऽरजाः । रेजारिजूरजोर्जार्जी रराजर्जरजर्जरः ॥१०२॥ वरर इति ।-वरान् रातोति [ वरर:] वरप्रदः । ‘रा दाने' "आतोऽनुपसर्ग कः" (शरा३ पा०) इति कः। [विवरः] निर्वि- वरः, नोरन्धः इत्यर्थः ; वैरिणः शवन, विवारयतौति [ वैरिविवारौ]; वारीणि रातोति वारिः। पूर्ववत् कः । तस्येवाऽऽरवो यस्य सः [ वारि- राऽऽरवः, वरः] श्रेष्ठः, वौरः] शूरः, स कृष्ण: इति यावत् ; उर्वरा भूमिः । 'उर्वरा सर्वशस्याऽऽव्यभूमौ स्थामिमात्रके' इत्यमरः । तस्यां भवः [ोवरः ] पृथ्वीभवः, [रविरिव, वैरं] वैरिणां वृन्द, [विववार विवारयामास, जधानत्यर्थः । वाक्षरानुप्रासः ॥ १० ॥ मुक्तति ।-[ मुक्तानकशरं ] क्षिप्तबहुबाणम् । तस्य हरेरिदं [तदीयं धनुः भूयसां हिषां प्राणानहरत्] [हि] तथा हि, [अन्यस्य ] परस्य, [ सजीवतां न सेहै ] ; अथ वा,-अन्यस्य धनुषः, सजीवतां सन्याकावं, न सेई। 'त्रिषु जीवति जीवः स्थानीव्या स्त्रो' इति वैजयन्ती। वाक्यार्थ इतकं कायलिङ्गम् ॥ १०१ ॥ राजेति। न जायते इति [अज: ] अनादिः। “अन्येष्वपि दृश्यते" (श।१०१ पा.) इति जन प्रत्ययः। न जौयंति इति [अजरः] अनन्तः। पचायच् । नास्ति रजी यस्य इति [अरजाः] ·एकोनविंशः सर्गः। 2७१ उद्दतान् हिषतस्तस्य निघ्नतो हितयं ययुः । पानार्थ रुधिरं धातौ रक्षाऽर्थे भुवनं शराः ॥१०३॥ हाक्षरः। क्रूरारिकारी कोरेककारकः कारिकाकरः । कोरकाऽऽकारकरकः करोरः कर्करोऽकरुक ॥१०४ । रजोगुणरहितः; रेजन्तीति रेजा: तेजिष्ठाः। 'रेज दीप्तो' पचा- द्यच। ते च ते अरयश्च, तेषां जरी हिंसनं, तेन जातं रेजारिजरज, तदूज बलम्, अर्जयतीति [रेजारिजरजोर्जाओं ]। अर्णिनिः । [ ऋजुः ] आर्जववान् ; जजरो न भवतीति [ अजर्जरः ] दृढ़ः स हरिः, [आजेरजिरे ] रणागणे, [ राजराजौः ] राजश्रेणीः, [रोज) बभा। 'रुजी भङ्गे' लिट। अत एव [ रराज ] दिदीपे। हाक्षग- नुप्रासः ॥१.२॥ उद्धतानिति । -[ उडतान ] दृप्तान्, [ द्विषतः ] शत्रून्, [ निवतः ] हिंसतः । “जासिनिग्रहण-" ( २।३।५६ पा०) इति सूत्रे निप्रेति- सातविपर्यस्तव्यस्तग्रहणोपदेशानिहन्तेरशेषकर्मणि हितोयैव । [तस्थ] हरेः, [शराः, पानार्थे धातो ] 'पा पाने' इति धातो सति, [रुधिरं, रक्षाऽर्थे ] धातो 'पा रक्षणे' इति [ भुवनं] जगच्च, इति [हितयं ययुः]। रुधिरमपिबन् भुवनमरक्षंश्चेति श्लेषार्थः । पानयोरभेदाध्यवसायन रुधिरभुवनयोस्तुल्ययोगिताऽलङ्कारः । पानार्थ इत्यादिवाक्यस्य शत्रुबधन भुवनमरक्षनिति सूक्ष्मागर्भवात् सोमा नाम गुणः,-'अत: सङ्कल्परूपत्वं शब्दानां सौक्ष्मामुच्यते' इति लक्षणात्॥ १०३॥ अथ युग्मेनाऽऽह, क्रूरेति ।-क्रूरान् अरोन् किरति विक्षिपति इति [करारिकारौ]। किरतर्णिनिप्रत्ययः । [ कोः ] भूमेः, [ एककारकः एककर्ता। करीतेगवूल। कारिका यातनाः, करोति दुष्टानामिति গন্ত तत्र ·८७२ शिशुपालवध विधातुमवतीर्णोऽपि लघिमानमसौ भुवः । अने कमरिसङ्घातमकरोमिवईनम् ॥१०५॥ दारी दरदरिद्रोऽरिदारूदारोऽद्रिदूरदः । दूरादरौद्रोऽददरद्रोदोमहामरादरी ॥१०६ ॥ " - [कारिकाकरः]। 'कारिका यातनावृत्त्योः' इत्यमरः । “ओ हेतु (शरा२० पा०) इत्यादिना ताच्छौल्ये टप्रत्ययः। कारिकाः क्रियाः । धात्वर्थनिर्देशे गवुल। तस्कर इति केचित् । कोरकाऽऽकारी करौ यस्य सः [कोरकाऽऽकारकरकः ] कमलमुकुलरमणीयपाणि- रित्यर्थः। शेषिक: कप्प्रत्ययः। करिणो गजान्, ईरयति विपतीति [करीरः । कर्मण्यण। [ कर्करः ] रणकर्कश इत्यर्थः। 'कर्करी दर्पणे दृढ़े' इति शाश्वतः । अर्कस्येव रुक् यस्य सः [ अरुक] ; इत्यु- पमा। हाक्षरानुप्रासः ॥ १०४॥ विधातुमिति ।- भुवः ] भूमेः, लघिमान] लघुत्वं, भागवतरण. मिति यावत्, [विधातुम्, अवतीर्णोऽपि } भुवि जातोऽपि, [अमो पूर्वोक्तगुणो भगवान् हरिः, [ अनेकं] बहुम, [ अग्सिङ्गातं, भूमि- वर्द्ध ] भूभारम्, [अकरोत्] ; इति विरोधः। मृतमकरोदित्यविगेधः । अत एव विरोधाभासोऽलङ्गारः ॥ १०५ ॥ दारोति।-[ दागै] बहुदारवान्। भूमार्थे मत्वर्थोयः । [दर- दरिद्रः ] दरेण भयेन, दरिद्री निर्भीकः । 'दरोऽस्त्रियां भये अभे' इत्य- मरः । [उदारः] महान्, दाता वा। 'उदारी दातमहतीः' इत्य- मरः। अद्रिवत् दुःखेन ग्यते दूरदो दुर्भदः [ अद्रिदूग्दः ] । 'ग्द विलेखने' खलप्रत्ययः । [ अगेद्रः ] साधनां सोम्यः ; रोदसी रुगडौति [गेदोरुत्] विश्वव्यापी। रुधेः क्विप। ददातीति [दारः] दाता। ददातेरोणादिको प्रत्ययः। श्रादगेऽस्थास्तौति [ प्रादरी ·एकोनविंशः सर्गः। ८.७३ एकेषुणा सङ्घतिथान् विषोऽभिन्दन् द्रुमानिव । स जन्मान्तररामस्य चक्रे सदृशमात्मनः ॥ १०॥ हातरः। शूरः शोरिरशिशिरैराशाऽशराशु राशिशः । शराम: श्रीशरोरेशः शुशूरेऽरिशिरः शरैः ॥१०८॥ सन्मार्गाऽऽदरवान् स हरिः; अरिव दारु काष्ठम् [अरिदारु दूरात्] ; एव [ अददरत् ] दारयति स्म। दाग्यतो चङि “अत्स्मृदृदृत्वरप्रथमद- स्तृस्पशाम्” (७४।५ पा० ) इत्यभ्यासस्यात्वम् । अरिदार्विति रूपकमर्थालङ्कारो हाचरानुप्रासश्च ॥ १०६ ॥ एकेषुणेति ।-[स: ] हरिः, [ एकेषुणा ] एकेनैव धरेण ; सहानां पूरणान् [ सहतिथान् ] सङ्घयः स्थितानित्यर्थः । “बहुपूगगण साथ तिथुक्” (५।२।५२ पा० ) इति तिथुगागमादेव ज्ञापकादसङ्घद्यात्वेऽपि सङ्गात् डट्प्रत्ययः । [द्विषः] शस्त्रन्, । द्रुमानिव ] ; इत्युपमा। [भिन्दन] विदारयन्, [ जन्मान्तररामस्य) जन्मान्तरे गमस्य दाशरथे:, । आत्मनः सदृशं चक्रे ] ; एकशरेणानेकारिद्रुमभेदस्तु जन्मान्तरभाव- नया जात इति भावः। “विभेद च पुनस्तालान् सप्तकैन महेषुणा" इति रामायणे ॥ १०७ ॥ शूर इति ।-टणातौति [शरारु: ] दुष्टचातुकः। 'शरारुर्धातुको हिंसः' इत्यमरः । “मृवन्द्योरारुः” (३।२।१७३ पा०) इत्यारुप्रत्ययः । श्रीधरौरस्येशः [ौधरौरेशः लक्ष्मीप्राणनाथः, [शूरः] वीरः, [शो]ि कृष्णः, [अशिशिरैः] तीक्ष्णैः ; आशा दिशः, अश्वत इति [ आशाऽशेः ] दिगन्तव्यापकैः। अश्रोतेः कर्मण्षण। [शरैः] वाणैः, अरि- शिरः] शत्रुशिरांसि। जातावेकवचनम्। [गशिश:] महमः, [आशु ] शौन, [शुशूरे ] जधान । 'शूर हिंसास्तम्भनयोः' इति धातोलिद। हाक्षरानुप्रासः ॥ १०८ ॥ ।

·८७४ शिशुपालबधे व्यक्ताऽऽसौदरिताऽरीणां यत्तदीयास्तदा मुहुः । मनोहृतोऽपि हृदये लेगुरेषां न पत्रिणः ॥१०॥ प्रतालव्यः। नामाक्षराणां मलिता * मा भूर्तुरत: स्फुटम् । अगृह्णत पराङ्गानामसूनसं न मार्गणाः ॥११॥ व्यक्तति।-[तदा ] तस्मिन् समये, [ एषाम् अरोणाम, अरिता] शत्रुता, [मुहुर्व्यक्ता आसीत्। यत् ] यस्मात् ; तस्य हरेरिमे [ तदीयाः, पत्रिणः ] बाणाः ; मनो हरन्ति कायादुद्धरन्ति इति मनो- हतः, मारका इत्यर्थः । हरतः विप। मनोज्ञाः प्रतीयन्ते। अत एव [ मनोहृतोऽपि, हृदये ] मनसि, [ न लेगुः ] न लग्नाः ; इति विरोधः । वक्षो निर्भिद्य निर्जग्मुरित्यर्थः ; इत्यविरोधः । 'हृदयं वक्षमि खान्ते' इति विश्वः। विरोधाऽऽभासोऽलङ्कारः ॥ १० ॥ नामेति।-भत्त:] खामिनः, [नामाक्षराणां] फलेषु लिखितानां, मिलिता) • मालिन्यं, तिरोधानमित्यर्थः, [ मा भूत् ] इति बुद्धोत्यर्थः, [ अतः, मार्गणाः] हरिशगः, [पराङ्गानाम] अरिशरीराणाम, [ असून् प्राणान्, [ अग्रकत]। ग्रहलङ्। [न, असं ] रक्तम । रकाविन- पस्य आशुभावनिमित्तस्य खामिनामाक्षरमालिन्यपरिहारार्थवमुत्प्रे- क्ष्यते, [स्फुटम्] इति । अत्र तालव्यवणाभावादतालव्य इति चित्रभेदः । 'इचुयशानां तालु' + इति इवर्णस्यापि तालुत्वेऽपि व्यसनापेक्ष एवायं नियम इति न दोषः ॥ ११० ॥ "मलिता" इत्यत्र "मलना" इति पाठान्तरं दृश्यते, पर्थस्तु एक एवंति बेदितव्यम्। + "तुल्यास्यप्रयवं सवर्णम्" (रार पा०) इति सूर्व दौचितपदर्शिता वृत्तिरियमिति ज्ञेयम् ; दौचितानां टीकाकर्तत: उत्तरकासवर्तितया "इचुयशाना ताल" इत्यादि टोकासन्दर्भ: पशादेव सन्निवेशितः इति विभावयामः ; "मलना" इति पाठान्तरमपि दृश्यते, पम्यैव पाठस्य पन्यकर्तुरभीष्टतया खोकार न कविहीष:, यतोऽव पाठे कारस्थाभावात् न लोकस्यातालन्यत्वव्याघात इति विभाव्यम् । , ·एकोनविंशः सर्गः। ८७५ आच्छिद्य योधसार्थस्य प्राणसर्वखमाशुगाः । ऐकाऽऽगारिकवहूमो दूराज्जग्मुरदर्शनम् ॥१११॥ मौमास्त्रराजिनस्तस्य बलस्य ध्वजराजिनः । कृतघोराऽऽजिनश्चक्रे भुवः समधिरा जिन: ॥११२॥ मांसव्यधोचितमुग्वैः शून्यतां दधदक्रियम् । शकुन्तिभिः शत्रुबलं व्यापि तस्येषुभिर्नभः ॥११३॥ आछिद्येति ।--[आशुगाः ] बाणा:, [ योधसार्थस्य ] वीरवर्गस्य, [ प्राणसर्वस्वम्.आच्छिद्य ] ; ऐकाऽऽगारिकाश्चौराः। 'चौरैकाऽऽगारिक- स्तेनः' इत्यमरः । “ऐकाऽऽगारिकट चौरे" (५।११११३ पा०) इत्यर्थ निपात्यते इत्येके । 'इकट्प्रत्यये वृद्धिश्च निपात्यते' इत्यपरे। तैस्तुल्यम् [ ऐकाऽऽगारिकवत् ] । तुल्यार्थे वतिः । [दूरामो,अदर्शनम् अदृश्यतां, जग्मः ] ॥ १११॥ भौमेति ।- [ जिनः ] हरिः, अवतारान्तरनामा व्यपदेशः। भौमा अस्वराजयो यस्य तस्य [ भौमास्वराजिनः । “इकोऽचि विभक्तो" ( ७।१।७३ पा०) इति नुमागमः। ध्वजैः राजते यत् तस्य [ध्वन- गजिन: ] | ताच्छोल्यं णिनिः । कता घोरा आजियुद्धं येन तस्य [ कृतघोराऽऽजिनः ] । पूर्ववत् नुमागमः। [ तस्य, बलस्य ] सैन्यस्य, मम्बन्धिनौः [ भुवः ] तद्रणभृमौः, [ सरुधिराः ] साम्राः, [चक्रे ] । चतुष्पादयमकम् ॥ ११२ ॥ मांसेति। - [मांसव्यधोचितमुखैः] मांसव्यधो मांसखण्डनम् । "व्यधजपोरनुपसगै" (३२३६१ पा०) इत्यपप्रत्ययः। तत्रोचितानि .परिचितानि, मुखानि चञ्चवः शल्यानि च येषां तैः, [ शकुन्तिभि: ] ; कर्तृभिः । [ शून्यताम् ] अचेतनत्वम् ; अन्यत्र, तुच्छत्वममूर्तत्वं वा, [ दधत् ] ; अत एव [ अक्रियम् ] अस्पन्दं, [शलुबलं, व्यापि ] व्याप्तम् ।

·शिशपालबधे एकाक्षरः। दाददो दुद्ददुद्दादी दादादो दूददीददोः । दुद्दादं दददै दुहे ददाददददोऽददः ॥ ११४॥ पापोतः कर्मणि लुङ्। [तस्य ] हरः, [इषुभिः नमः ) व्यापि । अनेषुपक्षिणां नभोबलयोर्व्याप्तितुल्यधर्मयोगित्वात् तुल्ययोगितामेदः दादद इति । दद्यते इति दादः दानम्। 'दद दान' इति धातोः कर्मणि घञ्। दादं ददातीति [ दाददः ] दानप्रदः । “आतोऽनुप- सगै कः" (२२३ पा०) इति कः। दुत् उपतापः । 'टुटु उपतापे' कि । दुतम् उपतापं, ददति साधूनामिति दुद्दाः खलाः । पूर्ववत् कः । तेषां दुतम् उपतापं, ददत इति [ दुद्दद्दादौ ] । 'दद दाने' इति धातोर्णिनिः। दाः शुद्धिः। 'दैप शोधन' विप्। तां ददत इति [ दादादः ] । 'दद दान' कर्मण्यण। दूः परितापः। 'दू परि- तापे' विप्। तां ददतौति दूदा दृष्टाः, दौः क्षयः। 'दोङ्क्षये क्विम् । तां दत्तः इति दीदी नाशदी। उभयत्र “आतोऽनुपसर्गे कः" (३१२२३ पा० ) इति कः। दूदानां दीदी दुष्टमर्दको, दोषौ भुजौ यस्य [ददौददोः ) दृष्टभञ्जकभुज इत्यर्थः ; ददन्ते इति ददा: दातारः, न ददन्ते इति अददा अदातारः, तेषां हयानामपि ददो दाता [ ददा- ददददः । सर्वत्र ‘दद दाने' पचाद्यच् । अदन्तीत्यदाः वकासुर- पूतनाप्रभृतयः। अदः पचायच् । तान् द्यति खण्डयति इति [अददः । 'दोऽवखण्डने' इति धातोः “आतोऽनुपम, कः” (२२३ पा० ) इति कः । एवम्भती इरिः; दुतं ददातौति दुद्दः दुःखदः तस्मिन् [दुहे ] शलो; दुतं ददत इति [इद्दादं ] शस्त्रम्। 'दद दाने' कर्मण्यम् । [दददै ] ददो, प्रयुक्तवानित्यर्थः । 'दद दाने' कर्तरि लिट। एका- चगनुप्रासोऽलङ्कारः ॥ ११४ ॥ मः ·एकोनविंशः सर्गः। प्लुतेभकुम्भोरसिजैहृदयक्षतिजन्मभिः । प्रावर्तयन्नदौरसहिषां तदयोषिताञ्च सः ॥११५॥ अर्थवयवाची। सदामदबलप्रायः समुद्धृतरसो बभौ प्रतीतविक्रमः श्रीमान् हरिहरिरिवापरः ॥११६॥ प्लुतेति ।-[ सः ] हरिः, [मुतेमकुम्भीरसिजैः ] नुताः उक्षिताः, इभकुम्भाः उरसि जाता उरसिजा इव, इभकुम्भा इवोरसिजाश्च यैस्तैः, [ हृदयक्षतिजन्मभिः ] हृदयक्षतिभिर्वक्षःप्रहारैः मनोभङ्गैश्च विषादा- ऽऽपादकैः, जन्म येषां तैः । 'हृदयं वक्षसि स्वान्ते' इति विश्वः । [हिषां तयोषिताञ्च, असै: ] शोणितैरभिश्च । 'असमणि शोगिते' इति विश्वः। [ नदीः, प्रावर्तयत् ] प्रावायत्, अरिबधेन तन्नारीररो- यदित्यर्थः अत्र हयानामपि असाणां प्रकृतत्वात् प्रकतश्लेषः । तेरसहिषां तयोषितां यथासङ्खासम्बन्धात् यथासङ्ख्यालङ्कारः । तदुप- जीवनेन द्विषां तयोषिताच्चासैः शोणितैः श्लेषमृलाभेदातिशयोक्ति- महिमा असरूपतुल्यधर्मयोगित्वात् तुल्ययोगिता इत्यङ्गाङ्गिभावनेषां मनरः॥ ११५ सदेति ।-मदा मदो यस्य म सदामदः नित्यमत्तः, तं बलं बलभद्रं, प्रौणातौति [मदामदबलप्रायः ] । परत्वात् कर्मण्यणप्रत्ययः । ममुद्धृता रसा भूयेन सः [ ममुद्धृतरमः, प्रतीतविक्रमः ] प्रतीताः प्रसिद्धाः, विक्रमाः पादन्यासा यस्य सः, त्रिविक्रम इत्यर्थः, [श्रीमान् ] रमापतिः, [ हरिःकृष्ण:, [ अपरः] अन्यः, [ हरिः] इन्द्रः, [ दुव बमो]। सोऽपि सतामामदो दुःखदः, यो बलासुरस्तस्य प्रायो नाशः, तं करोतीति सदामदबलप्रायः । “तत्करोति-" (ग.) इति ण्यन्तात् पचायच् । समुद्धृतरसः अमतपानेन सम्यगपहृतविषः । 'टङ्गारादौ विषे वौये द्रवे रागे गुणे रसः' इत्यमरः। प्रतीतविक्रमः ·८७८ शिशुपालबध विधा त्रिधा चतुर्वा च तमेकमपि शत्रवः । पश्यन्तः स्पईया सद्यः स्वयं पञ्चत्वमाययुः ॥११७॥ गतिः । 3B प्रसिद्धपराक्रमः, श्रीमान् खाराज्यलक्ष्मीयुक्तः, तथा अपरः अन्यः, हरिः सूर्य:, इव बभौ। सोऽपि आमं रोग, द्यति खण्डयतीति आमदः । बलं पृणातौति बलप्रः । मूलविभुजादित्वात् कः। सतां भक्तानाम्, प्रामदो बलप्रश्च अय उदयो यस्य सः सदामदबलप्रायः, खोदयेन सतामारोग्यबलकारीत्यर्थः। 'उद्यवा-'इत्यादिश्रुतेरिति भावः । समुद्धृतरसः धर्मकालसंशोषितसलिलः: प्रतीतविक्रमः प्रसिद्धखग- 'यमानिलेन्द्रचन्द्रार्कविषामिहांशुवाजिषु । शुकाहिकपि- मेकेषु हरिर्ना कपिले त्रिषु ॥' इत्यमरः । तदेवमुपमानयोरुपमेये चार्थत्रयवचनादर्थवयवाच्येष चित्रभेदः । एतावदेव कवेर्विवक्षितमतो- ऽन्यत् सुवाच्यञ्चोपेक्ष्यमेव । अत्रापरी हरिग्वेित्यपरशब्दप्रयोगादत्रें- यं, नोपमा ; अपरस्येन्द्रस्याकस्य वाऽग्रसिद्धेः । प्रमिङमादृश्यवर्णन मुपमा। प्रसिद्धताद्रूप्याऽऽरोपे रूपकम् । प्रमिताद्रूप्यभावनमुत्प्रेक्षा अत एव लक्षयन्ति ;-'अप्रक़तगुणक्रियाऽभिमम्बन्धादपकतेन पकतम्य सम्भावनमुत्प्रेक्षा' इति सर्वस्वकारः। तस्मादपरशब्देन प्रक्रतस्याप्रकत- त्वाध्यवसायप्रतीरिवशब्देन तस्य माध्यत्वप्रतीतरुत्प्रेक्षवेति। दिवशब्दमात्रप्रयोग एवोपमा। अपरशब्दमात्र प्रयोगेऽतिशयोक्तिः । उभयोः प्रयोगे तूत्प्रेवेति विवेकः । अत एवालानेकार्थवर्णनव्यव- सायिभिरपरशब्दस्यान्यार्थताव्यतिरेकेणार्थान्तरकन्यनाऽपि नालङ्कारि- काणां पन्थाः । श्लेषश्चावीत्प्रेक्षाबीजभृतमाधर्म्यनिर्वाहमावोपक्षीगा- तया तदङ्गमिति मकर इत्थलमतिप्रसत्या ॥ ११६ ॥ द्विधेति ।-[शत्रवः एकमपि, तं] हरि,[द्विधा ] द्वित्वेन, [विधा वित्वेन, [चतुर्दा चतुष्टयेन, [च पश्यन्तः] ; भयात्तथा माम्यन्त इत्यर्थः, [स्पर्द्धया ] मत्सरेण, [ सद्यः खयं, पञ्चत्वं ] पञ्चधाभावं मरण, [भाययुः ]; मत्सरिणस्तदधिकमाचरन्तीति भावः। 'स्थात् पञ्चता तस्मा- ·एकोनविंशः सर्गः। 292 समुहः। सदैव सम्पन्नवपू रणेषु स दैवसम्पन्नवपूरणेषु । महोदधेः स्तारि महानितान्तं महो दधेऽस्तारिमहा नितान्तम् ॥ ११८ ॥ दृष्टं कृत्वाऽर्थ पत्रिणः शापाणे- रेत्याऽऽधोमुख्यं प्राविशन् भूमिमाशु । भावः पञ्चता। सा च व्यञ्ज- कालधर्मों दिष्टान्तः प्रलयोऽत्ययः । अन्तो नाशो द्वयोमृत्युमरणं निधनोऽस्त्रियाम् ॥' इत्यमरः । पाञ्चभौतिकस्य शगैरम्य पत्रधा. अत्र म्प.ति हेतोरुत्प्रेक्षणाद्धेतूत्प्रेक्षा, काप्रयोगागम्या। म्पईयेवेत्यर्थः ॥ ११७ ॥ सदेति ।-[ सदैव] मर्वदैव ; सम्पन्नं सर्वलक्षणसमग्रं, वपुर्यस्य म: [ मम्पन्नवपुः] नित्यपरिपूर्ण मूर्तिः । संहितायां “लोपे पूर्वस्य दौर्षों- ण:” ( ६॥३।१११ पा० ) इति पूर्व स्याणा दौर्घः । अस्तं निरस्तम्, अरीण महस्तेजो येनासो अस्ताग्मिहाः, महान्] अधिकः, [सः हरिः; दैवसम्पत् भाग्यसम्पत्तिः, सैव नवं पूरणं प्रत्ययसाधनं येषां तेषु (दैवसम्पन्नवपूरगणेषु देवसहायेषु, [रणेषु, महोदधेः ] महाऽर्ण वस्य, [इतान्तं ] प्राप्तपारं, समुद्रपारगामि इति यावत्, [नितान्तं, स्तारि] विस्तीर्ण, [ महः ! तेजः, [ दधे ] धारयामाम । अढान्यासलक्षणसमुद्यमकभेदः,-'अडा- भ्यासः समुद्रः स्थादस्य भेदास्खयो मताः' इत्यतं दण्डिना। उपेन्द्रवजा वृत्तम् ॥११८॥ इष्टमिति ।-पाङ्गं पाणी यस्य तस्य [शापाणे: ] कृष्णस्य । “प्रहरणार्थेभ्यः परे निष्ठासप्तम्यो भवतः” (वा.) इति पाणे: पर- निपातः । [ पत्रिणः ] बाणा:, [ इष्टम, शत्रुबधाऽऽत्मकं, [कत्वा, अर्थे] ·८८० शिशुपालबधे शुद्धया युक्तानां वैरिवर्गस्य मध्ये भर्वा क्षिप्तानामेतदेवानुरूपम् ॥ ११६ ॥ चक्रबन्धः। सत्वं मानविशिष्टमाजिरभसादालम्बा भव्यः पुरो लब्धाघक्षयशुद्धिरुधुरतरश्रीवत्मभूमिच्दा। मुक्ता काममपास्तभौः परमृगव्याधः स नादं हरे- रेकौघैः समकालमभमुदयौ रोपैस्तदाऽऽतस्तरे १२० इति श्रीमाघकविकृती शिशुपालबधे महाकाव्ये एकोनविंशतितमः सर्गः ॥ १८ ॥ आधोमुख्यम् ] अधोमुखत्वम्, [ एत्य ] प्राप्य, [आशु भूमिं प्राविशन्, शुद्धा लोहशुद्धया पवित्रतया च, [ युक्तानाम् ] ; तथाऽपि [ भर्ता] स्वामिना, [ वैग्विर्गस्य मध्ये, क्षिप्तानां ] पातितानाम्, [ एतदेव आधोमुख्येन क्वचिबिलयनमेव, [ अनुरूपम् ] उचितम् । सामान्येन विशेषसमर्थनरूपोऽर्थान्तरन्यासः । जागतं वैश्वदेवीवृत्तम्-'पञ्चा- वैश्विना वैश्वदेवी ममो यो' इति लक्षणात् ॥ ११ ॥ सत्वमिति ।- भव्यः ] कल्याणमूतिः; लब्धोऽक्षयः शुद्धिश्च येन म: । लब्धाघक्षयशुद्धिः ] ; श्रीवत्मस्य लाञ्छनविशेषस्य, भूमिर्वक्षः, सा उडुरतरा उन्नततरा यस्य सः [ उडुरतर श्रीवत्सभूमिः कामम, अपा- स्तभोः निर्भीकः, [परमृगव्याधः] परे शत्रवः, त एव मृगास्तेषां व्याधः मृगयुः ; इत्यनिष्टरूपकम् । 'व्याधी मृगबधाऽऽजीवो मगयुलुब्धकोऽपि च' इत्यमरः । [ उदयौ ] नित्याभ्युदयवान् । नित्ययोगे मत्वर्थोयः । [ सः] हरिः, [ पुरः] पूर्वम्, [आजिरभसात् ] रणरागात, [ मान- विशिष्टम् ] अहङ्कारोडुरं, [ सत्वं ] बलम्, [ आलम्बा ] आस्थाय, [ मुदा उत्साहन, [ हरेः ] सिंहस्य, [ नादं मुक्वा ], सिंहनादं कावे.

·एकोनविंशः सर्गः। ८८१ ] त्यर्थः, (समकालम् ] एककालम् । अत्यन्तसंयोगे हितीया। एक ओषो येषां तैः [एकोषैः ] एकप्रहारैः, [रोपैः] इषुभिः, [अचम्] आकाश, [ तदा ] तस्मिन् काले, [आतस्तरे ] आच्छादयामास । “ऋच्छताम्" (७४।११ पा० ) इति गुणः । चक्रबन्धाऽऽख्यश्चिन- विशेषोऽलङ्कारः, पूर्वोक्तरूपकेण संसृज्यते । चक्रबन्धोडारस्तु,- -- चक्रबन्धचित्रम। धैः स A - वो का त्वंमानविशिष्टमाजि Albela keblle 21 स्त र 12. InHLILA द्र varjilende भसादालम्ब्यमव्यः प:प 2 दशमण्डलरेखाऽऽत्मके नवमण्डलान्तरालवति चक्रे नाभिस्थानेन सकेको नविंशतिकोष्ठं प्रत्येकं ाक्षगत पङ्क्तिनयं समरेखया लिखित्वा तत्रैकस्यां पक्तो वामपार्श्वप्रक्रमेण आद्यपादमालिख्य, तथा प्रादविण्येन द्वितीय- ·विंशः सर्गः -)...(- मुखमुल्लसितत्रिरेखमुच्चै- भिंदुरभ्युगभीषणं दधानः । समिताविति विक्रमानमृष्यन् गतभौराहत चैदिगण्मरारिम् ॥ १ ॥ हतीययोद्वितीयत्तीयौ लिखित्वा नेमिस्थाने वाद्यवलये साक्षरकोष्ठ- षट्कैन सहाष्टादशकोष्ठवति तृतीयपादान्तकोष्ठवर्तिवर्णमारभ्य प्राद- क्षिण्येन चतुर्थपादं लिखित्वा तत्रैव समापयेत् । तत्र तत्राद्यन्तवणः सह चतुर्थपादोद्धारः। तत्र नाभिस्थाने आद्यपादत्रयदशमाक्षरसंवादः । तृतीयान्तकोष्ठे चतुर्थाद्यन्तवर्णयोः संवादः। तृतीयवलये “माघकाव्य- मिदं” षष्ठे “शिशुपालबधः” इति कविकाव्यनामोद्धारः । शार्दूल- विक्रीडितं दृत्तम् ॥ १२० ॥ इति श्रीमहामहोपाध्यायकोलाचलमल्लिनाथमृरिविरचित माघकाव्यव्याख्याने मर्वनषाऽऽख्ये एकोनविंशतितमः सर्गः ॥ १४ ॥ - अथ हरिशिशुपालयोयुद्धं वर्णयितुमुपोड्डातं करोति, मुखमिति ।- [ इति ] इत्थं, [ समितौ ] आजो। ‘समित्याजिसमियुधः' इत्यमरः । [विक्रमान् ] मुरारी: पराक्रमान, [ अमृष्यन् ] असहमानः ; अत एव तिम्रो रेखास्त्रिरेखाः । “दिक्सङ्ख्य संज्ञायाम्" (२२१२५० पा० ) इति समासः। ता उल्लसिताः क्रोधादुद्भूता यस्मिन् तत् [ उल्लसित- विरेखम् । क्वचित् “त्रिलोकम्” इत्यपि पाठः । तथा [ भिदुरभ्रयुग-

·विंशः सर्गः।
८८३
शितचक्रनिपातसम्प्रतीक्षं
वहतः स्कन्धगतञ्च तस्य मृत्युम् ।
अभिशौरि रथोऽथ नोदिताश्वः
प्रययौ सारथिरूपया नियत्या ॥ २ ॥
3B
भौषणं ] भिदुरण ग्रन्थिलन, भूयुगण भौषणं भयङ्करम्, [ उच्चैः] उबतं,
[मुखं दधानः] ; चैदिषु राजत [चैदिराद]। “सम्पदादिभ्यः किप" (वा.)
इति क्विप। यहा,-चेदौनां राट् चेदिराट्। “अन्येभ्योऽपि दृश्यते"
(३२१७८ पा०) इति विप् । 'राजा राट् पार्थिवः माभृत्' इत्यमरः ।
[गतभीः ] निर्भीकः सन्, [ मुगरिं] हरिम्, [आहत] अयमहं, क्कासि ?
मामभ्युपैदि इति स्पईया अमर्षादाकारयामासेत्यर्थः ; विनाशकाल
विपरीतबुद्धेदंरत्वादिति भावः। “स्पर्द्धायामाङ:” (१॥३॥३१ पा.)
इति द्वयतेलुंङि तङ्; “आत्मनेपदेष्वन्यतरस्याम्” (३।१।५४ पा० )
इति च रङादेशः। अनामर्षस्य विशेषणगत्या आह्वानहेतुत्वात् काव्य-
लिङ्गम्। सर्गेऽस्मिन्नौपच्छन्दसिकं वृत्तं, वैतालीये गुर्वाधिक्यात् ।
तदुक्तं,-'वैतालौयं हिम्बरा अयुक्पाद युग्वसवोऽन्ते लाः' 'गोपच्छन्द-
सिकम्' इति ॥ १ ॥
शितेति ।-[अथ ] आह्वानानन्तरम् ; शितचक्रनिपातं शित-
सुदर्शनप्रहारं, सम्प्रतीक्षत इति [ भितचक्रनिपातसम्प्रतीचम् ]। ईक्षतः
कर्मण्यण। [ स्कन्धगतञ्च मृत्युं वहतः, तस्य ] चैद्यस्य, [ रथः भारथि-
रूपया, नियत्या विधिना; इति रूपकम् । 'भाग्यं स्त्री नियतिर्विधिः
इत्यमरः। [नोदिताश्वः ] प्रेरिताश्वः सन्, [ अभिशौरि ] शौरिमभि ।
आभिमुख्येऽव्ययीभावः। “अव्ययादाप्सुपः” (२४८२ पा०) इति सपो
लुक। [प्रययो] प्रतस्थे ॥२॥

·2८४ शिशुपालवधे अभिचैद्यमगाद्रथोऽपि शौर- रवनिं जागुडकुडमाभितामैः । गुरुनेमिनिपीड़नावदीर्ण- व्यसुदेहसुतशोणितैर्विलिम्पन् ॥ ३ ॥ स निरायतकतनांशुकान्तः कलनिक्वाणकरालकिङ्किणीकः । विरराज रिपुषयप्रतिज्ञा- मुखरो मुक्तशिखः खयं नु मृत्युः ? ॥ ४ ॥ . अभौति ।-अथ [ शोरः ] कृष्णस्य, [रथोऽपि, जागुड़कुडुमाभि- ताप्रैः ] जागुड़ो देशविशेषः, तत्र यत् कुडुमं, तहदभिताररुणः; इत्युपमा । यावकेति पाठ,-यावकच कुङ्कुमञ्च ताभ्यामभिताम्ररित्यर्थः [ गुरुनेमिनिपीडनावदीर्ण व्यसुदेहमुतशोणितः ] गुरूणां नमौनां चक्रधाराणां, निपौड़नेन नोदनेन, अबदौलुभ्यो व्यसूनां विगतप्राणानां, देहेभ्यः सुतः शोणितैरसृग्भिः, [ अवनि, विलिम्पन् ] उपदिहानः सन्, [ अभिचैद्यं ] चैद्यमभि। समासो व्यासो वा विकल्यात् । [ अगात् ] । "इगो गा लुङि" (२२४४५ पा०) इति माऽऽदेशः ॥ ३ ॥ स इति ।-[निरायतकेतनांशुकान्तः] निरायतोऽतिदोघः, केतना- शुकान्तः ध्वजपटाञ्चलो यस्य सः, [ कलनिक्वाण करालकिहिणीकः ] कनिकाण: मधुरख:, करालाः कुशलाः, प्रगल्भाः इति यावत्, किङ्किण्यः क्षुद्रघण्टिका यस्य सः तथोक्तः । “नवृतश्च" (५8३१५३ पा०) इति कप्। 'किणिो क्षुद्रघण्टिका' इत्यमरः। [ सः ) कास्य रथः, [रिपुक्षयप्रतिज्ञामुखरः] रिपुषयस्य शिशुपालवधस्य, प्रतिजया मुखरो वाचालः, अत एव [ मुक्तशिखः ] मुक्तकेशः, ·विंशः सर्गः। सजलाम्बुधराऽऽरवानकारी ध्वनिरापूरितदिमुखो रथस्य । प्रगुणीकृतककमूडकण्ठैः शितिकण्ठेरुपकर्णयाम्बभूवे ॥ ५ ॥ अभिवौच्य विदर्भराजपुवी- कुचकाश्मौरजचिह्नमच्युतोरः । चिरसवितयाऽपि चेदिराजः सहसाऽवाप रुषा तदैव योगम् ॥ ६ ॥ [विग्गज ], नाहमेनमहत्वा शिखाबन्धं करिष्यामौत्युतोषयनित्यर्थः, [स्वयं ] माक्षात, [ नु मृत्यः ] अन्तकः किम् ? इत्यत्प्रेक्षा। ॥ ४ ॥ सजलेति ।-[ सजलाम्बुधराऽऽरवानुकागै] सजलो योऽम्बुधरः, तस्थाऽऽरवं गर्जितम, अनुकरोतीति तथोक्तः, तहगम्भीर इत्यर्थः । उपमा- ऽलङ्कारः। (आपूरितदिअखः ] व्याप्तदिगन्तः, [ग्थस्य ] कृष्णरयस्य, ध्वनिः ] ; ऊर्हाः कण्ठा: येषां तः [ अमुकण्ठं: ] आकस्मिकघन- ग्वलोभादविस्मय हर्षोन्नमितकन्धरेरित्यर्थः, [शितिकण्ठैः ] नीलकण्ठः, [ प्रगुणौकतकेक ] प्रगुणोकता: अतितारौक्रता:, केका यस्मिन् कर्मगि तत् यथा तथा। 'केका वाणौ मयरम्य' इत्यमरः । [उपकप्याम्ब- भव ] ; मेघाऽऽरवभ्रान्ल्या दत्तकर्णरित्यर्थः । एतेन भ्रान्तिमदलकागे यज्यत इति वस्तुनाऽलङ्कारध्वनिः ॥ ५ ॥ अभौति ।-[चेदिराज:] शिशुपालः । "गजाहःसखिभ्यष्टच" ५।४।८१ पा०) इति टच । विदर्भगजपुत्रीकुचकाश्मीरजचिह्न विदर्भ- गजपुत्ला रुक्मिण्या:, कुचयोयत् काश्मीरज कुङ्गमं, तच्चिद्रं यस्य तत्, [अच्युतोरः] कृष्णवक्षः, [अभिवौक्ष्य, चिरसेवितया चिरोपयुजा, [अपि; शि-८३ ·2८६ शिशुपालवध जनिताशनिशब्दशकमुच्चै- धनुराम्फालितमध्वनन्नृपेगा । चपलानिलचोद्यमानकल्प- चयकालाग्निशिखानिभस्फुरज्जाम् ॥ ७॥ समकालमिवाभिलक्षणीय- ग्रहसन्धानविकर्षणापवर्गः । रुक्मिणौहरणात् प्रभृति सम्भृतयाऽपौत्यर्थः, [ रुषा ] गेषेण, [ तदैव ] तदानौमिव ; इत्यत्प्रेक्षा। सहसा, योगं] सम्बन्धम्, [ अवाप] ; यथा कामी काम्यन्तरभोगचिह्नदर्शनोद्दीप्तः कान्तया संयुज्यते, तहदित्यर्थः । परमाधस्वरूप एव कोपो वैदर्भी कुचकुमदर्शनाद्दीपित इत्यर्थः । अत्र प्रकताविशेषणसाम्यादप्रकतकान्ताप्रतीते: समासोक्तिः। उत्तोत्प्रेक्षा स्वङ्गमस्या:॥६॥ जनितेति।-[ नपेण ] चेदिपेन, [ आस्फालितं] मट्टितम, अत एव [चपलानिलचोद्यमानकल्पक्षयकालाग्निशिखानिभस्फुरज्जा ) चपलानिलेन तौवानिलेन, चोद्यमानस्य मंवईमानस्य, कल्पक्षयकाला- ग्नेर्या शिखा ज्वाला, तया समाना तत्रिभा। इति नित्यसमासः ! सा स्फुरन्ती दोधूयमाना, ज्या मौवौं यस्य तत् तथोक्तं, [ धनुः, निना- शनिशब्दशचं] जनिता उत्पादिता, अशनिशब्दशङ्का यस्मिन् कर्मणि तत् तथोक्तम्, [ उच्चैः ] उच्चस्तराम, [ अध्वनत् । अत्राग्निशिखा- निभेत्युपमाया अशनिशब्दशक्रेति भ्रान्तिमत: आस्फालितमध्वनदिति पदार्थहेतुककालिङ्गम्य च सापेक्षत्वात् सङ्करः॥ ७ ॥ समेति ।-[अथ ] धनुरास्फालनानन्तरं, [तरस्खो] बलवान्, [ म: ] चैद्यः, [ समकालमिव ] ; इत्यत्प्रेक्षा। अत्यन्तसंयोगे द्वितीया।

·विंशः मर्गः।
।
८८७
अथ साभिसरं शरैस्तरखी
स तिरस्कर्तमपन्द्रमभ्यवर्षत् ॥८॥
ऋजुताफलयोगशुहिभाजां
गुरुपक्षाऽऽशयिगां शिलीमुखानाम् ।
गुगिना नतिमागतेन सन्धिः
सह चापन समञ्जसो बभूव ॥ ६ ॥
.
अभिलक्षणीयग्रहसन्धानविकर्षणापवर्ग:] अभिलक्षणीया दृश्याः, ग्रही
ग्रहणां, सन्धानं मोा योजनं, विकर्षणमाकर्षणम्, अपवर्गो मोक्षश्च येषां
तः, [शरैः, साभिसरं ] सानुचरम्, [ उपेन्द्रं ] हरि, [तिरस्कतम् ?
आच्छादयितुम, [ अभ्यवर्षत् ] ॥८॥
ऋजुतति। [ऋजुताफलयोगशुडिभाजाम् ] ऋजुता अवक्रत्वम्
अकटिलबुद्धित्वञ्च, फलं शल्यं श्रेयश्च, तन योगः, शडिौहशुद्धिनिर्विषय-
त्वञ्च ; अन्यत्र,-वाद्याऽऽभ्यन्तरशुद्धिः, तां भजन्तीति नगाजाम् ; गुगे-
महतः, पक्षस्य कङ्गादिपत्रस्य महायस्य च, आश्रयः आश्रयणमेषामस्तौति
गरुपक्षाऽऽयिणां, शिलीमुखानां शराणां, [गुणिना) ज्यावता, निति-
मागतन, आकर्षणाऽऽकुञ्चितकोटित्वं विधयत्वच्च प्राप्तेन, चापन
सह, सन्धिः ] सम्बन्धः, ! समञ्जसः ] माधोयान्, [ बभूव ] ; अबलवतां
बलिना नम्रण सन्धिवाचित इति भावः। अत्र प्रस्तुतचापशिलो-
मुखयोर्विशेषणमाम्यादप्रस्तुतारिविजिगीषुवस्तुप्रतीत: समासोक्तिः ; तच्च
साम्यं वाच्यप्रतीयमानयोरभेदाध्ववसायात् सिद्धम्। न चात्र ममा-
'नालङ्कारशङ्का कार्या;-"समानालङ्कृतिर्योगे वस्तुनोग्नुरूपयोः”
इत्यनुरूपयोरेव वस्तुनोर्योंगेन तस्योपस्थानादित्यनुसन्धेयम् ; जिगोष्-
गुणयोगिनोरिह भेदात् ॥ ४ ॥

·८८८ शिशुपालबध अविषह्यतम कृताधिकार वशिना कर्मणि चैदिपार्थिवेन अरसहनुरुच्च कैर्दृढाति- प्रसभाऽऽकर्षगावपमानजीवम् ॥ १० ॥ अनुसन्ततिपातिन: पटुत्वं दधत: शुद्धिभृतो गृहोतपक्षाः । वदनादिव वादिनोऽथ शब्दा: क्षितिभर्तुर्वनुषः शराः प्रसस्रः ॥ ११ ॥ 'अतिः पौड़ाधन अविषयति ।- वशिना खतन्त्रेण, चिदिपार्थिवेन, अविषय- तमे] दुष्करे, [कर्मणि ] अरिजयव्यापार, [कताधिकारं] कत- नियोग, नियुज्यमानमित्यर्थः, अत एव [ दृढ़ार्तिप्रसभाऽऽकर्षणवप मानजीवं दृढ़योरत्त्याः कोट्योः, प्रसभाऽऽकर्षणन वपमाना दोधूयमाना, जीवा ज्या यम्य तत् ; अन्यत्र,-दृढ़या अर्ध्या ताईनन, प्रमभाऽऽकर्षगन च वैपमानः कम्पमानः, जोवः प्राणा यस्येत्ययः । कोचीः' इत्यमरः । 'जोवः प्राणऽस्त्रियां ना तु जन्तावात्मनि गोष्यतो। त्रिषु जीवति मोठ्या स्त्रो' इति वैजयन्ती। [ धनुरुच्चकः, अरसत् ] अध्वनत्, आक्रन्ददित्यर्थः। यथा गज्ञा नियुक्तः पराधीन: बलादाकृष्यमाण: क्रोशति, तहदित्यर्थः । अत्रापि प्रकृतविशेषण- साम्यादप्रकतापराध्यधिकतपुरुषप्रतोत: समामाक्तिः ॥ १० ॥ अन्विति ।- [अथ ] आकर्षणानन्त, [क्षितिभत्तः ] चैद्यस्य, । धनुष: ] सकाशात् ; अनुसन्तत्या पतन्तोति [ अनुसन्ततिपातिनः ] अविच्छेदवर्तिनः. [ पटुत्वं ] लक्ष्यभेदपाटवं वाचकत्वशक्तिञ्च, ! दधतः, शुडिभृतः ] लोहशुभृित: निर्विषा वा ; अन्यत्र,-साधव इत्यर्थः, ·विंश: मगः। ८८८ गवलासितकान्ति तस्य मध्य- स्थितघोराऽऽयतबाहुदण्डनासम् । ददृश कुपितान्तकोन्नमधू युगभीमाऽऽकृति कार्मुकं जनेन ॥ १२ ॥ तडिदुज्ज्वलजातरूपपुत्रैः खमय:श्याममुखैरभिध्वनद्भिः । जलदैरिव रंहसा पतद्भिः पिदधे संहतिशालिभिः शरौघैः ॥ १३ ॥ ] महोतपक्षाः ] खौकतकशादिपत्राः; अन्यत्र, रहौनित्यत्वादि- माध्यार्थाः। 'पक्षः पार्श्वगरुत्साध्य सहायबलभित्तिषु' इति वैजयन्ती। शराः, वादिनः ] कथकस्य, [ वदनात्, शब्दाः] प्रतिज्ञाहेत्वादयः, इव, प्रससुः ] निर्जग्मुः । श्लिष्टविशेषणेयमुपमति केचित् । श्लेष एव प्रकताप्रकतविषय इत्यन्यं ॥ ११ ॥ गवलति ।-[गवलासितकान्ति ] 'गवलं माहिषं टङ्गम्' इत्य- मरः । तहदसितकान्ति कृष्णवर्ण, [ मध्यस्थितघोराऽऽयतबाहुदण्डनाम । मध्ये स्थिता घोरा भीमा, आयता च बाहुदण्डो नामा नामिकेव यस्मिन् तत्तथोक्तं, [ कुपितान्तकोन्नमयुगभौमाऽऽकति ] कुपित- स्यान्तकस्य मृत्योः, उन्नमत् उचतं, यद्मयुग, तहगोमा आकतिर्यस्य तत्, [ तस्य ] चैद्यस्य, [ कामकं जनेन, ददृशे ] दृष्टम् ; सभयविस्मयमिति भावः । उपमाऽलङ्कारः ॥ १२ ॥ तडिदिति ।-[ तडिटुज्ज्वलजातरूपपुझैः] तडिद्ददुज्ज्वला दीप्ताः, जातरूपस्य हेम्नः, पुजाः कर्तर्यो येषां तैः, [ अयःश्याममुखैः ] अयो- वत् श्याममुखेः श्यामाग्रेः, [अभिध्वनतिः ] ध्वनिभिः खनत्यागजिश, ·८८० शिशुपालबंध शितशल्यमुखावदोर्णमेघ- वरदम्भःस्फुटतीव्रवेदनानाम् । सबदसुततीव चक्रवाल ककुभामौणविषुः सुवर्गपुङ्खाः ॥ १४ अमनारमतां यती जनस्य दगमालोकपथानमःसदां वा । [रंहसा] वेगन, [पतद्भिः ) धावद्भिः, [संहतिशालिभिः ] मङ्घ- वाहिभिः, [शरोधैर्जलदेरिव, खम् ] आकाशं, [पिदधे ) पिहितम् । कर्मणि लिट्। “ष्टि भागुरिरलोपमवाप्योरुपसर्गयोः” (का.) इत्यपे- रकारलोपः । * उपमाऽलङ्गारः ॥ १३ ॥ शिति ।- सुवर्णपुङ्खाः] सुवर्णकर्तरिका: शराः, [शितपाल्य- मुखावदोणमेघक्षरदम्भःस्फुटतीव्रवेदनानां) शितेर्निशितैः, शल्य मुखैः फलाः, अवदौर्णा अवभिन्नाः, ये मेघास्तेभ्यः क्षरता सवता, अम्भमा स्फुटा व्यक्ता, तोबा वेदना यासां तासां, [ ककुभां ] सम्बन्धि, [ सबदम्- ततोव] सवन्ती अस्रुततिरसुमन्ततिर्यस्य तदिव, शरप्रहारवेदनया रुददिव स्थितम् ; इत्युत्प्रेक्षा। [चक्रवालं ] मण्डलम्, [ और्णविषः ] आच्छादयामामः । जर्णोतलु डौडागमे तस्य “विभाषोो:" ( ११२.३ पा०) इति ङित्त्वाभावपर्व “ऊोतर्विभाषा" (७।२।६ पा० ) इति इडिविकल्पात् पर्व गुणः, अजादित्वात् “पाटश" (६।१।८० पा०) इति डिः ॥ १४ ॥ अमन इति ।-विशिखेः ] चैद्यबाणैः; कर्तृभिः। [पिहिता- .. * एषा 'अव्ययादापपः” (१४८२ पा.) इति सूवे दौक्षितः धृता कारिका। परान्तु तब प्रदर्शिनं यथा,--"पापं चैव इलमानां यथा वाचा निशा दिशा" इति।

·विंशः समः। ८८१ करुधे पिहिताहिमद्युतियों- विशिग्वेरन्तरिता च्युता धरित्रौ ॥ १५ ॥ विनिवारितमानुतापमकं सकलस्यापि मुरद्विषो बलस्य । शरजालमयं समं समन्ता- दुरु सव्व नराधिपेन तेन ॥ १६ ॥ इति चेदिम हौमृता तदानी तदनौकं दनुसूनुसूदनस्य । हिमयुतिः ] तिरोहितार्का; अत एव [ अमनोरमतां, यती] प्राण- वती। इणः शरि “उगितच" ( ४।११६ पा०) इति डोष्। [ द्यौः ] गाकाशं, [ जनस्य ] भोमलोकस्य, [ आलोकपथात् ] दृष्टिमार्गात्, [ क्षणं, रुरुधे | रुडा। रुः कर्मणि लिट। अत्र पथो रोधापाय- त्वात् “ध्रुवमपाये-"( १।४।२४ पा० ) इति अपादानत्वेन पञ्चमी । तथा [ अन्तरिता च्युता] तिरोहिता नष्टा, अत एव अमनोरमतां यतौ [धरित्री नभःमदां वा] आलोकपथात् रुरुध । वाकारी जनसमुच्च- यार्थः । अत्र द्युधरित्रयोः प्रकृतयोरेव रोधाऽऽख्यतुल्यधर्मयोगात्तुल्ययोगिता- भेदी, तान्यामव जनस्य नभःसदां यथासङ्खयान्वयात् यथासगा- ऽलङ्कारः मापेक्षतया सकौयंत ॥ १५ ॥ विनिवारितति ।-[ नराधिपेन सकलस्थापि, मुहिषः ] हरः, [ बलस्य ] सैन्यस्य, [विनिवारितभानुतापं ] विनिवारितो भानुतापो यन तत्, [ एकम् ] अद्वितीय, [शरजालमय) बाणवन्दाऽऽत्मकम, [उरु] महत्, [ सञव ] सदनमिव ; इत्युत्प्रेक्षा। [ समं] युगपत्, [ समन्तात्, नैन ] कतमित्यर्थः । तनोते: कर्मणि लिट् ॥ १६ ॥ इतौति ।- [इति ] इत्थं, [चैदिमहीभृता] चैोन, [तदानौं ] ·८८३ शिशुपालबधे वयसामिव चक्रमक्रियाक परितोऽरोधि विपाटपञ्जरण ॥ १७ ॥ इषुवर्षमनकमेकवौर- स्तदरिप्रच्युतमच्युतः पृषकैः । अथ वादिकृतं प्रमाणमन्ये: प्रतिवादीव निराकरोत् प्रमाणैः ॥ १८ ॥ प्रतिकुञ्चितकूपरेण तेन श्रवणोपान्तिकनीयमानगव्यम् । तत्काल, [ दनुसूनुसूदनस्य ] दानवान्तकस्य हरेः, (तत्, अनौक) बलम् । 'वरूथिनी बलं सैन्यं चकञ्चानौकस्त्रियाम्' इत्यमरः । [ वयमां चक्रं] पक्षिसङ्घः, [ इव, अक्रियाकं] निश्चेष्टं यथा तथा, [ विपाट- परंण ] विपाटयन्तौति विपाटाः शराः। पचाद्यच। तैरेव पञ्च- रंण, [ परितः] सर्वतः, [अरोधि ] रुहम्। रुधः कर्मणि लुङ् । उपमा ॥ १७ ॥ इष्विति। अथ ] अनोकरीधनानन्तरम्, एकवीर: ] महा- शूरः, [ अच्युतः ] हरिः, [ अरिप्रच्युतं ] शवगलितं, [ तत्, अनकम् ] अपरिमितम्, [ इषुवर्ष, पृषत्कः ] बाणैः, । वादिकतं] वादिना प्रयुक्तं, [प्रमाणम् ] अनुमानम्, [ अन्यैः प्रमाणैः ] प्रत्यनुमानः, [प्रतिवादीव निराकरीत] । “इवेन समासो विभक्त्यलोपश्च" (वा०) • इति समासात् समासगता श्रोती पूर्णोपमा ॥ १८ ॥ प्रतीति ।-(प्रतिकुञ्चितकूपरेण ] कुञ्चितकफोणिना। 'स्यात् "सुपी धातुप्रातिपदिकयी:" (२४।०१ पा० ) इति मूवै दौचितहतं वार्षिक मूवमेतत् ।

·विंशः सर्गः।
८८३
ध्वनति स्म धनुर्घनान्तमत्त-
प्रचुरक्रौञ्चरवानुकारमुच्चैः ॥ १६
उरसा विततेन पातितांसः
स मयूगञ्चितमस्तकस्तदानीम् ।
क्षणमालिखितो नु सौष्ठवेन
स्थिरपूर्वापरमुष्टिराबभौ वा ? ॥ २० ॥
।
कफोणिस्तु कूपरः' इत्यमरः। [तंन ] इरिणा, [ श्रवणोपान्तिकनीय-
मानगव्यं ] श्रवणोपान्तिकं नौयमाना आकष्यमाणा, गव्या ज्या यस्य
तत्। 'गव्यं गवां हितं गव्या ज्यायां चौरादिके त्रिषु' इति विश्वः ।
धनु: ] शाकं, [ घनान्तमत्तप्रचुरक्रीच्चरवानुकारं ] घनान्ते शरदि, ये
मत्ताः प्रचुग भूग्यः, क्रोच्चास्तेषां रवमनुकरोतीति तदनुकारं, क्रोच्च-
कूजितमदृशं यथा तयेत्यर्थः । “कर्मण्यण” (३।२।१ पा०) इत्यण । [उच्चैः
नारं, [ध्वनति स्म ] दध्वान। “लट स्मे” : ३।२।११८ पा० ) इति भूत
लट् । स्वभावोत्यपमयोः सङ्करः ॥ १८ ॥
उरसति ।-[तदानौं ] धनुष्कर्षणसमये, [ विततन] विस्तारितेन,
[ उरसा ] उपलक्षितः, [ पातितांस: ] नमितस्कन्धः, [ मयूगञ्चित-
मस्तकः ] मयूग्वदञ्चितं मनोहरं, मस्तकं यस्य सः, उन्नमितमृर्द्ध-
त्यर्थः, [स्थिरपूर्वापरमुष्टिः ] स्थिगै दृढ़ो, पूर्वापरौ अग्रिमचरमा,
मुष्टी, गहौतहस्ततलमोझेको पाणौ यस्य सः, [ सः ] हरिः ; सुष्टु भावः,
सौष्ठवं तेन [ सौष्ठवेन ] स्थानकपाटवेन हेतुना, [क्षणम, आलिखिती
न] लिखित इव, [ आवभो वा ? ) बभासे किम् ? नुशब्दो
वितर्कार्थ । 'नु पृच्छायां वितर्के च' इत्यमरः । वाशब्दोऽपि तादृश
इत्युत्प्रेचाऽलङ्गारोऽयम् ॥ २० ॥

·८८४
शिशुपालवध
ध्वनतो नितरां रयेण गुळ-
स्तडिदाकारचलद्गुणादसङ्ख्याः ।
दूषवो धनुषः सशब्दमाशु
न्यपतनम्बुधरादिवाम्बुधाराः ॥ २१ ॥
शिखरोन्नतनिष्ठुरांसपोठः
स्थगयन्नैकदिगन्तमायतान्तः ।
निरवर्णि सकृत्यसारितोऽस्य
क्षितिभञ्जव चमूभिरकबाहुः ॥ २२ ॥
ध्वनत इति ।-[नितरां, ध्वनतः] गजतः, [तडिदाकारचलद्गुणात्]
तड़ित इवाऽऽकारी यस्य सः तडिदाकारः, चलनात्तेजोमयत्वाच्चाचिर-
भाऽऽकारः, चलन् गुणो मौर्यो यस्य तस्मात् । 'मौर्वी ज्या शिञ्जिनी
गुगाः' इत्यमरः । [धनुषः शाति, गुव्यः महत्यः, [अमङ्ख्याः] अपरि-
मिता:, [इषवः, अम्बधगत् मेघात्, [ अम्बधाग इव रयणाऽऽश सशब्दं
न्यपतन् । अत्रोपमानोपमेययोरेकलिङ्गताऽन्वयादिषुशब्दो द्विलिङ्गी-
ऽपि स्त्रीलिङ्ग एव प्रयुक्त इति ज्ञापनाय गुळ इति विशेषणम् ॥ २१॥
शिखरेति ।-( शिखरीननिठुरांसपोठः शिखर टङ्गमिव, उन्नतं
निष्ठुरञ्चांसपोठं यस्य मः, [ एकदिगन्तम् । एकदिग्भागं, [ स्थगयन्,
आयतान्त: ] द्राघिष्ठस्वरूपः। 'अन्तोऽध्यवसित मृत्यो स्वरूपे निश्चय-
ऽन्तिके' इति वैजयन्तौ। [ मक़त्प्रसारितः ] ; न तु पुनःपुनरिति
थोक्तिः। [ अस्य हरः, [ एकबाहुः ] चापरोपितो वामबाहु-
रित्यर्थः, ( चमूभिः, क्षितिभत्तव ] भूधर इव, [निरवर्णि ] साधु
निरौक्षित इत्यर्थः । 'निवर्णनन्तु निव्यानं दर्शनाऽऽलोकनक्षणम्' इत्य-
मरः ॥ २२॥

·विंशः मग:। ८८५ तमकुण्ठमुखा: सुपणकेतो- रिषवः क्षिप्तमिषुव्रज परेण । विभिदामनयन्त कृत्यपवं नृपतेर्नेतु रिवायथार्थवर्णाः ॥ २३ ॥ दयितैरिव खण्डिता मुरारे- विशिवः सम्मुखमुज्वलाङ्गलेग्वैः । लघिमानमुपेयुषी पृथिव्यां विफला शत्रुशराऽऽवलिः पपात ॥ २४ ॥ तमिति ।-[ अकुण्ठमुखाः ] निशिताग्राः प्रभल्भगिरश्च, [ सुपा- केतोः ] गरुड़ध्वजस्य हरे:, [ इषवः, परेण ] अरिणा, [क्षिप्तं ] मुक्तं, [नम् इषुव्रजम्, अयथार्थवर्णाः ] अमत्याक्षराः, कपटवचना: उभय- वतना इत्ययः। 'कन्यजेयो यथावर्गवार: प्रणिधिरेव च' इत्यत्पल- माला। नितुः] नायकस्य जिगोषोः, [ नपतेः, कृत्यपनम ] अमात्यादि- भेद्यवर्गम, [इव] । 'कत्या क्रियादेवतयोस्त्रिषु भेदो धनादिभिः' इत्य. मरः। [विभिटां ] भेदम् । “षिद्भिदादिभ्योऽङ” (३३।१०४ पा.) इत्यङ्। [ अनयन्त । “म्वरितजित:- (१.३।७२ पा०) इत्यात्मन- पदम् ॥ २३ ॥ दयितैरिति ।-[ उज्ज्वलाङ्गलेखैः उज्ज्वला: म्फुटाः, अङ्गेषु लेखाचित्रलेखा नखरेखाश्च येषां तैः, मुगर्विशिखैः, दयितैः ] प्रियैः, [इव, सम्मुख समक्षमेव, (खण्डिता] नुन्ना; अन्यत्र,-अवमानिता ; अत एव विफला) विशल्या अलञ्चकामा च ; अत एव [लघिमानम्] अगुरू- त्वम् अल्पताच्च, [उपेयुषी शनुशराऽऽवलिः पृथिव्यां पपात] । अत्र प्रकृत- गऽऽवलिविशेषणमाम्यादप्रकतखण्डितानायिकाप्रतीते: समामोक्रिः । दयितैग्वित्यपमा खण्डिताविशेषणान्तःपातिवादङ्गमेव; अत एव ·९८६ शिशुपालबधे प्रमुखऽभिहताश्च पत्रवाहाः प्रसभं माधवमुक्तवत्मदन्तेः । परिपूर्णतरं भुवो गताया: परित: कातरवत् प्रतीपमौयुः ॥ २५ ॥ इतरेतरसन्निकर्षजन्मा फलसट्टविकौर्णविस्फुलिङ्गः। पटलानि लिइन् बलाहकाना- मपरेषु चगामचलत् कृशानुः ॥ २६ ॥ "ततश्च विशेषणमाम्यं निष्टतया साधारण्येनोपम्यगर्भवेन च भावाविधा भवति" इत्युक्तं सर्वखकाः । 'ज्ञातेऽन्यामङ्गविक्रर्त खण्डितेकिषा- यिता' इति। साऽप्येवं पृथिव्यां पततौति भावः ॥ २४ ॥ प्रमुख इति ।-पत्राणि वहन्तौति । पचवाहा: ] पत्रिगाश्चैद्य - शराः। “कर्मण्यण" (३।२।१ पा० ) इति अग। [माधवमुना- वत्मदन्तैः ] शोरिक्षिप्तशरैः, [ प्रमभं ] बलात्, [ प्रमुखे शल्याग्रे वदने च, [ अभिहताः] खण्डिताः सन्तः, अत एव कातः त्रस्तैम ल्यं [ कातर- वत् । तुल्यार्थे बतिप्रत्ययः । [ परिपूर्णतां गतायाः ] यावत् गन्तयं गताया इत्यर्थः, [भुवः ] अन्तरालभूमेः, [ परितः, प्रतीपं । प्रति- कूलम्, [ईयुः] प्रापुः, प्रत्यागता इत्यर्थः, [च], माधवान्तिकात् प्रत्यावस्य जग्मुरित्यर्थः । चकार: पूर्वश्लोकोक्रपतनसमुच्चयार्थः । केचित् खण्डिता- स्तनव पेतुः, केचिन्मुखेषु प्रतिहताः प्रतिनिवृत्ताः इत्यर्थः । कातर- वदिति तद्धितगता श्रोती पूर्णोपमा ॥ २५ ॥ इतरेतरेति ।-[ इतरेतरसनिकर्षजन्मा] शगणां मिथः मंश्ले- ·विंशः सर्गः। ८८७ शरदीव शरश्रिया विभिन्न विभुना शत्रुशिलीमुखाभ्रजाल । विकसनमुखवारिजा: प्रकामं बभुराशा इव यादवध्वजिन्यः ॥ २७ ॥ स दिवं समचिच्छदच्छरोधैः कृततिग्मद्युतिमण्डलापलापैः । षोत्थः। जन्मोत्तरपदत्वाहाधिकरणोऽपि बहुव्रीहिरिष्यते । • [ फल- सट्टविकोणविस्फुलिङ्गः ] फलसट्टेन शल्यसट्टनेन, विकीर्णा विस्फ- लिङ्गा यस्य सः, [ कशानुः ] अग्नि:, [ बलाहकानां] वारि वहन्तीति बलाहका: । पृषोदरादित्वात् साधुः । तेषां, [पटलानि, लिहन] आम्खा- दयन्, 'अपरेष] शत्रुषु । “समरेषु” इति पाठे,-समरेषु युद्धेषु, क्षणम्, अञ्चलत् ] अदीप्यत। अत्र शत्रुबलाहकानाम् अग्निदाहाऽऽस्वादाम म्बन्धेऽपि तत्सम्बन्धीतरतिशयोक्तिः ॥ २६ ॥ शरदौवेति ।- [विभुना ] देवेन ; कर्ता । [शरश्रिया शरसम्पदा ; करणेन। [घरदीव, शत्रुशिलीमुखामजाले ] शबुशिलीमुखा अमा. गौव, तेषां जाले, [ विभिन्ने ] सति, विकसन्मुखवारिजाः] विकन्ति मुखानि वाग्जिानि इव यासां ताः, [ यादवध्वजिन्यः ] यदमेनाः, | आशा: ] दिशः, [ इव प्रकामं बभुः]। अनेकवेयम् उपमा ॥ २७ ॥ स इति ।-[ कततिग्मद्युतिमण्डलापलापैः ] कृस्तिग्मद्युतिमण्डल- स्थापलापो निद्भवो यैस्तैः, आच्छादितार्कमण्डलरित्यर्थः, [शरोधैः, दिवम् . "अवौँ बहुव्रीहिय॑धिकरणी जन्माद्युत्तरपदः” (५अधि० २पध्या १९ .) पति वामनमूचात् । थि-८४ ·28. মিমসলষধ ददृशेऽथ च तस्य चापयट्या * इषुगेकैव जन: सकृविमृष्टा ॥ २८ ॥ भवति स्फुटमागतो विपश्चात् न सपक्षोऽपि हि नितर्विधाता। शिशुपालबलानि कृष्णमुताः सुतरां तेन तताप तोमरोघः ॥ २६ ॥ आकाश, [सः) हरिः, (समचिच्छदत्] छादयति स्म । छादः “णी चडाप- धाया खः” (७।४।१ पा०) इति इखः । “सन्यतः” (७।४।७८ पा.) दत्वभ्यासस्थत्वम्। युक्ततत्, लघुइस्तत्वादस्येत्याशयनोत्प्रेक्ष्यते । [अथ] अस्मिन्नवसरे, [तस्य] हरेः, (चापयष्ट्या इषुः, सकृत् ] एकदा, (विसृष्टा ] मुक्ता, [ एकैव जन:, ददृशे ] दृष्टा, [ च ] । दृषणां पुङ्खान- पङ्गगमनाद्राघौयानक एवेषुरेकदैव गच्छति ; इत्यत्प्रेक्षा। ईदृशलघुहस्त- स्वाकाशसञ्छादनं युक्तमिति भावः ॥ २८॥ भवतीति ।-[विपक्षात् ] शनुकुलात, [ आगतः, सपक्षः कादिपतवान्, सुहृञ्च, अपि, निर्वृतेर्विधाता ] सुखकरः, [न भवति । यतः, [स्फुटं, तेन] कारणेन, [कृष्णमुक्तस्तोमरोघः विशपालबलानि सुतगं, तताप] ददाह; अतः शकुलादागतः म्बअनोऽपि न विश्वसनीय इत्यर्थः। सपक्षोऽप्यनिवर्तक इति विरोधे- ऽपिशब्दः। विपक्षादागत इत्याविरोधाद्विरोधाऽऽभासः ॥ २ ॥ , पहा. "चापयध्या:" इत्यत्र "चापयच्याम्" इति क्वचित् पाठी दृश्यते । मयोगविशेषात् सब पर्यगतं किञ्चिई शिष्ट्यं नानौति ज्ञेयम्।

·विंशः सर्गः।
وع
गुरुवेगविराविभिः पतवे-
रिषवः काञ्चनपिङ्गलाङ्गभासः ।
विनतामुतवत्तलं भुवः स्म
व्यथितमान्तभुजङ्गमं विशन्ति ॥ ३० ॥
शतश: परुषाः पुरो विशङ्ख
शिशुपालन शिलोमुखाः प्रयुक्ताः ।
परमर्मभिदोऽपि दानवार-
रपराधा दूव न व्यथां वितेनुः ॥ ३१ ॥
गुर्विति। - [गुरुवेगविराविभिः ] गुरुणा वेगेन विरुवन्ति पन-
सोति तथोक्तः। रोतेणिनिः। शीघ्रवेगविगववद्भिः, [ पततः ]
पक्षरुपलक्षिताः, काञ्चनपिङ्गलाङ्गभासः काञ्चनेन पुल लिप्तेन, पित-
नाङ्गभासः; अन्यत्र,-काञ्चनवदिति विग्रहः, [ इषवः ] शोरि-
शराः, [विनतासुतवत् ] वैनतेयेस्तुल्यं, [व्यथितभ्रान्तभुजङ्गमं | यथिता
भौषिताः, अत एव भान्ता मूढाः, भुजङ्गमा यस्मिन् तत्तथा, [भवस्तलं
पातालं, [विशन्ति स्म । तद्धितगता श्रोती पूर्णोपमा, पाताल-
प्रवेशासम्बन्धातिशयोक्या मझौर्यते ॥३०॥
शतश इति ।-[शिशुपालन, पुर: ] अग्रे, [विशडं ] निःसहं,
[शतशः, प्रयुक्ताः ] क्षिप्ताः, उच्चारिताच, [ परुषाः ] निधुराः, [ पर-
मर्मभिदोऽपि, शिलीमुखाः] शराः, शतशः [अपराधा:] पश्चासौता:
अभिशापाः, [व, दानवारः ] हरे:, [ व्या ] दुःखं, [न वितनुः] ।
खलापकारा महतामकिञ्चित्करा इति भावः । समासगतोपमा ॥३१॥

·१००० शिशपालबत्रे विहितातलोकमष्टिमाये जयमिच्छन् किल मायया मुरारौ। भुवनक्षयकालयोगनिद्रे नृपति: स्वापनमस्त्रमाजहार ॥ ३२ ॥ सलिलावराहदहनौलो विदधाम्करमर्थशून्यमंतम् । प्रचलाऽऽयतलोचनारविन्दं विदधे तबलमन्धमन्धकारः ॥ ३३ ॥ .. विहितेति ।-[ नृपतिः ] चैद्यः, [विहितामृतलोकसृष्टिमाय ] विहिता अद्भुता लोकसृष्टिरेव माया यस्मिन् तस्मिन्, [ भुवनक्षयकाल- योगनिद्रे] भुवनक्षयकाले प्रलयकाले, न विदानौमिति भावः, उचिता योगनिद्रा यस्य तस्मिन्, [ मुगरी मायया जमिच्छन् किल ) ; न तु जेष्यतीति भावः; स्वापयतौति । स्वापनम अस्त्रम्. आजहार ] प्रयुक्तवानित्यर्थः । अनादिमायाऽऽधारे मकलभुवनसृष्टिसंहारमहानाटक- मुत्रधारे सर्वाद्भुतनिधाने सकलकलुषकषण पटुतराभिधान पुराणन्द्र- जालिके भगवति हरावपि मायया जिगौषत्यही! महानस्य व्यामोह इति भावः । अत्र हरिविशेषण स्तस्य दुर्जयत्वमिद्धेः काव्यलिङ्गम् ॥३२॥ मलिलेति ।-सलिलाऽऽद्रवराहदेहनौल: सलिननाऽऽौं यो वराह- टेहस्तहबौलः, [ भास्करं भासं प्रकाशं, करोतीति भास्करः । “दिवा- विभा ( रा२१ पा० ) इत्यादिना टप्रत्ययः। तम्, [अर्थशून्य- मंजम्] अर्थशून्या भास्करस्वरूपप्रतिनिमित्तशून्या, मंज्ञा भास्कराऽऽख्या यस्य तं, [विदधत् ], सौरलोकमभिभववित्यर्थः; अन्धं करोतीति अन्धकार: ] स्वापनास्त्रप्रभवतमः । “कर्मण्यम्” (३।२।१ पा०) इत्या । [प्रचलाऽऽयतलोचनारविन्द] प्रचलानि निद्राधर्णितानि, आयतलोचना- ·विंशः सर्गः। गुरवोऽपि निषा यन्निदटु- धनुषि मापतयो न वाच्यमेतत् । क्षयिताऽऽपदि जाग्रतोऽपि नित्यं ननु तत्रैव हि तेऽभवन्निषमाः ॥ ३४ ॥ नथतां व्रजतस्तथा परेषा- मगलबारणशक्तिमुभतः खाम् । सुग्रहौतमपि प्रमादभाजां मनसः शास्वमिवास्त्रमग्रपाणे: ॥ ३५ ॥ . बेवारविन्दानि यस्मिन् कर्मणि तत्तथा ; मृय॑तिरोधाने रविन्दमुकुलो- भावस्यावश्यम्भावादिति भावः । [ तहलं ] हरिमै न्यम्, [अन्धम् अपश्यं, विदधे ], निद्रां प्राविशदित्यर्थः। अलान्धमन्धेति सकद्दाञ्जनयुग्मपोन- कल्यावृत्त्यनुप्रासभेदः तस्य वराहदहनौललोचनारविन्देत्युपमा- कपकयोः संसृष्ठिः ॥ ३३ ॥ गुरव इति ।- [गुरवः ] धौरा:, [ मापतयोऽपि धनुषि, निषद्य ] शयित्वा, [निददुः ] सुषुपुः, इति यत्, एतत्] धनुषि निद्राणं, [वाच्] निन्दा, [न] ; भवति। कुतः ?-[हि] यस्मात्, [ ते ] मापतयः, [जाग्रतोऽपि] प्रबुद्धा अपि। जागतैः शतरि अस्य “जक्षित्वादयः षद" (६१६ पा० ) इत्यन्यस्तसंज्ञा, "नाभ्यस्ताच्छतुः” (७।११७८ पा०) इति नुम्प्रतिषेधः । चयिताऽऽपदि] सर्वापनिवारक इत्यर्थः, [तबंध] धबुषि, [नित्यं, निषसाः ] संश्रिताः, [ अभवन् नन] ; जागरऽपि धनुरेकारणानां स्वापे तदाश्रये न दोष इत्यर्थः । मदा धनुराश्रयवाक्यार्थस्यावाच्यताहेतुत्वादाक्यार्थहेतुकं काव्यलिङ्गम् ॥३४॥ नयतामिति ।-[ तथा ] इति पूर्वोक्तधनुराश्रयणसमुच्चये ; अत्र यथा ·शिशुपालबंध . उचितख पनोऽपि नौरराशी म्वबलाम्मोनिधिमध्यगस्तदानीम् । भुवनत्रयकार्य जागरूक स परं तव परः पुमानजागः ॥३६ ॥ तेषां धनुराश्रयणं, तथाऽन्येषां धनुगलनञ्चाभूदित्यर्थः, [थतां ] प्रयत्नशैथिल्यं, [व्रजतः ] भजतः, [खां] निजां, [धारणशक्ति वाहनसामर्थ्यम्, [ उज्झतः ] त्यजतः, [ परेषां ] राज्ञाम् ; अग्र- चासौ पाणिति समानाधिकरणसमासः। 'हस्ताग्राग्रहस्तादयो गुणगुणिनो दाभेदात् (५अधि० २अध्या० २०० ) इति वामनवच- नात्। तस्मात् [ अग्रपाणे:, सुमहोतमपि ] सुष्टु धृतमपि ; अन्यल,--- स्वभ्यस्तमपि, [ प्रमादभाजां] गुणनिकाद्यवधानरहितानां, [ मनसः ] चित्तात, [शास्त्रं ] विद्या, [इव अस्त्रम्, अगलत] अभश्यत्, निद्रापार- वश्यादित्यर्थः। दुवेन सह नित्यसमासात् समासगता श्रौती पूर्णो- पमा॥ ३५ ॥ उचितेति ।-नौररामो] समुद्रे, [ उचितवपनोऽपि] परिचित- निद्रोऽपि, [ तदानी] सर्वनिद्राऽवसरे, [स्वबलाम्मोनिधिमध्यगः ] खसेनासागरमध्यगतः। “बलपाथोनिधि" इत्यपि पाठः। [भुवन- वयकार्यजागरूकः] भुवनत्रयकार्ये बैलोक्यरक्षाविधो, जागरूकः प्रबुद्धः । “जागुरूकः” (३।२।१६५ पा०) इत्यूकप्रत्ययः। [सः, पर: पुमान्] परमपुरुषः, [ परं ] केवलं, हरिरेवेत्यर्थः । 'परमव्ययमिच्छन्ति केवले' इति विश्वः । [तन) निद्राणलोके, [अजागः] जागति या सर्वान्धकारहारिणी नित्यप्रकाशचिदात्मनः तत्रापि कार्यग्रस्तस्य कुतो निद्रेति भावः। जागतलडि तिप्। अदादित्वाच्छपो लुकि सार्वधातुकाणे रपरे "हल्याप्-" (६०८ पा.) इति तिखोप च रेफथ विसर्वनौयः। अत्र समुद्रनिद्राबोसवेव जागरे विरोधपरि- ·विशः सर्गः। अथ सूर्यरुचीव तस्य दृष्टा- बुदभूत् कौस्तुभदर्पणं गतायाम्। पट धाम ततो न चागुतं तत् विभुरिन्दर्कविलोचन: किलासौ ॥ ३७ ॥ महतः प्रणतेष्विव प्रसादः स मणेरंशचयः ककुम्मुखषु । व्यकसदिकसहिलोचनेभ्यो दददालोकमनाविलं बलेभ्य: ॥ ३८ ॥ हारमुख कार्यजागरूकत्वपरमपुरुषत्वयोर्विशेषणगत्या तात्त्विकजाग- ग्गा हेतुकत्वात् विरोधाभाससङ्कीर्णं कायलिङ्गम् ॥ ३६ ॥ अथेति ।-[अथ ] अन्धकारव्यात्यनन्तरं, [ तस्य] हरैः, हो चक्षुषि, तेजसि इत्यर्थः। [ सूर्यरुचौव] सूर्यतेजसि इव। कौस्तुभी दर्पण वेत्युपमितसमासः। नूय्यरुचौवेति लिनात्। तं [ कौस्तुभ- दर्पणं, गतायां ] प्रविष्ठायां सत्या, [ ततः ] कोस्तुभात्, [ पटु ] सर्वाश्च कारद्रावणे समर्थ, [ धाम ] तेजः, [ उदभूत् ] उदगात्। [तत् ] धामोइवन, [न पाद्भुतम्]। कुतः ?-[ असो, विमुः ] भगवान्, (इन्हविलोचनः ] इन्द्रों विलोचने यस्य सः, [किल ] खलु । अत- स्तचक्षुषोः सूर्याऽऽत्मकत्वात् तदभिहतात् कौस्तुभाइर्पणादेरिव धाम- प्रादुर्भावो व्यज्यते इत्यर्थः । अतो वाक्यार्थहतुकं काव्यलिङ्गम् ॥ ३७ ॥ महत इति । सः] पूर्वोक्तः, [ मणे: ] कौस्तुभस्थ, [अंशुचयः, विकसहिलोचनेभ्यः] विकसन्ति उमौलन्ति, पिलोचनानि येषां तेभ्यः, [बलेभ्यः, अनाविलं] प्रसबम, [आलोकं ] दर्शनं, तत्त्वज्ञानञ्च, [ ददत् ] प्रतियचन, [ महतः ] महात्मनः, [ प्रसादः ] अनुग्रहः, [प्रयते] ·शिशुपालवधे प्रकृति प्रतिपाटुकैश्च पादै- श्चक्पे भानुमतः पुनः प्रसर्तुम्। तमसोऽभिभवादपास्य मूर्छा- मुदजीवत्महसैव जौवलोकः ॥ ३८ ॥ घनसन्तमसैर्जवेन भूयो यदुयोधैर्युधि रेधिर द्विषन्तः । ननु वारिधरोपरोधमुक्तः सुतरामुत्तपते पतिः प्रभाणाम् ॥ ४० ॥ - भक्तेषु, [ इव, ककुम्मुखेषु ] ककुभामग्रेषु, [ व्यकसत् ] अमूर्छत् । पूर्णोपमा ॥ ३८॥ प्रक्रतिमिति ।- प्रकृति ] खभावं, [ प्रतिपादुकः] प्रतिपद्यमान: "लषपतपद (३२२२१५४ पा०) इत्यादिना उकञ्प्रत्ययः, "न लोका-" (२३६८ पा० ) इत्यादिना षष्ठीप्रतिषेधः। [भानुमतः । अंशुमतः, [ पादैः ] रश्मिभिः, [ च, पुनः ] भूयः, [प्रसत्तुं, चकृपे ] शेके । 'कपू सामर्थ्य' भाव लिट्, “कपो रो लः" (चार।१८ पा० ) इति ऋकारस्थस्थापि रेफस्य लकारः । [ जीवलोकः ] प्राणिवर्गश, [ तमसः ] [ अभिभवात् ] अभिभूतत्वादित्यर्थः। “कर्तृकर्मणोः कति" ( २३।६५ पा० ) इति कर्मणि षष्ठी। [ सहसव मूर्छामपास्य, उदजीवत् ] उदश्वसौत् । अतोज्जीवनस्य अर्ककरप्रसाररतकत्वाहाक्वार्थ- हेतुकं काव्यलिङ्गम् ॥ ३८ ॥ घनति ।-[धनसन्तमसैः ] धनं सान्द्रं, सन्तमसम् अन्धकारी येषु । 'अवसमधे यतमसः" (५।४।७५ पा० ) इति समासान्तोऽच्प्रत्ययः । “गत-" इति पाठ-गतं सतनस येषां तैः, यिडयोथैः ] यादवटः, अन्धकारस्य,

·विंशः मर्गः।
१०.५
व्यवहार इवानृताभियोगं
तिमिरं निर्जितवत्यथ प्रकाशे ।
रिफरवणभौमभोगमानां
भुजगानां जननी जजाप विद्याम् ॥ ४१ ॥
पृथुर्विभृतस्तत: फगोन्द्रा
विषमाशोभिरनारतं वमन्तः ।
भूयः] पुनरपि, [जवेन युधि विषन्तः, रेधिरे] जिहिंसिरे, हता इत्यर्थः ।
राध्यतः कर्मणि लिट् । “राधी हिंसायाम" (६४।१२३ पा० ) इत्येत्वा-
भ्यासलोपो। तथा हि, [ वारिधरोपरोधमुक्तः ] वारिधरोपरोधात् मेचा-
पवरणात्, मुक्तः, [ प्रभाणां ] द्युतौनां, [पति:] ; अर्कः इत्यर्थः, [सुतग-
मुत्तपते ननु ] प्रकाशत एव खलु। "उद्विभ्यां तपः” ( शश२७ पा.)
इत्यात्मनेपदम्। अत्र यदुयोधानां द्युतिपतेश्च वाक्यभेदेन प्रतिविम्ब-
करणादृष्टान्तालङ्कारः। चोपमानोपमेययोभिनवचनत्वदोषः ।
नोके चन्द्रार्कादीनामुपमानानामबहुत्वेऽपि चन्द्रानना इतिवत् प्रत्येक
मौपम्यात् ॥ ४०॥
व्यवहार इति ।-[ व्यवहारे न्यायवाद, | अन्नताभियोग
मिथ्याऽभिशंसनम्, [ इव, प्रकाश ] कौस्तुभतेजमि, [ तिमिरं ] प्रस्खा-
पनान्धकार, [ निर्जितवति ] निम्म्तवति मति, [ अथ ] एतन्निरस-
नानन्तरं, [ रिपुः ] चैद्यः, [उल्वणभौमभोगभाजाम् ] उल्वणान् महतः,
भीमांश्च भोगान् फणान् कायांच, भजन्तौति तद्वाजः । 'भोगः सुव
स्वादिभृतावहेश फणकाययोः' इत्यमरः । तेषां, भुजगानां, जननौम
उत्पादिकां [विद्यां ] मन्त्रं, [जजाप] जपति म्म, भुजगास्त्र-
माजहारेत्यर्थः । "उल्वगा" इत्यत्र कचित् “उत्फण" इति पाठः ।
]
उपमाऽलङ्कारः ॥४१ ॥

·शिशुपालवध अभवन् युगपहिलोलजिह्वा- युगलौढ़ोभयमुक्कभागमाविः ॥ ४२ ॥ कृतकेशविडम्बनैविहायो विजयं तत्क्षणमिछुभिश्छलेन । अमृताग्रभुव: पुरव पुच्छ बड़वाभर्तुरवारि काट्वेयैः ॥ ४३ ॥ पृथिति। ततः ] भुजगास्त्रप्रयोगानन्तरं, [ पृथुदर्विभूत: ] * महाफणाधारिण इत्यर्थः । अत एव 'दौकरी दौर्घपृष्ठः' इत्यत्र दौरूपः फण एव करो इस्तो यस्य प्रहारादो इति व्याख्यातम् । [ आशोभिः ] दंष्ट्राभिः। 'प्राशो उरगदंष्टायाम्' इति वैजयन्ती। । अनारतम् ] अशान्तं, [विषं, वमन्तः ] पहिरन्तः, [ फणीन्द्राः ] महासर्पाः, विलोलजिह्वायुगलोढ़ोभयमुक्कभाग] विलोलैश्चञ्चलैः, जिला- युगैौढ़ो आस्वादितो, उभयमुक्कभागो उभो ओष्ठप्रान्तदेशो यस्मिन् कर्मणि तत्तथा । 'प्रान्तावोष्ठस्य मुक्कणी' इत्यमरः । [ युगपत् आविग्भ- वन्] । अत्र “उभादात्तो नित्यम्” (५।२।४४ पा० ) इति नित्यग्रहण- सामर्थ्यात् वृत्तिविषये उभशब्दस्य स्थानेऽप्युभयशब्दस्य व प्रयोगः । 'उभय. पुत्रः' इत्यादिप्रयोगसिद्धेरिति कव्यक्तमस्माभिः प्रकटितं बहुधा समी- विन्यां घण्टापथै सर्वकषायाञ्च तत्र तल । स्वभावोकिरलङ्कारः ॥४२॥ कृतेति ।-कतकेशविडम्बनैः) कार्णाहिडित केशानुकाः,[छलेन) कपटेन, [विजयम्, इच्छुभिः ] अभिलाषुकैः । “विन्दुरिच्छुः" (३।२। १६८ पा०) इति उप्रत्ययान्तो निपातः, “न लोका-"(२३६८ पा.) "दृभ्यां विन्” (उ० ४ पा० ५३ ८) इति दणात: विनि डोष: वैभाषिकत्वन "वधामात दर्विः इत्यपि सिध्यति।

·विंशः मर्गः।
दधतस्तनिमानमानुपूर्व्या
बभुरक्षिश्रवसो मुखे विशालाः ।
भरतनकविप्रणौतकाव्य-
ग्रथिताका व नाटकप्रपञ्चाः ॥ ४४ ॥
.
इत्यादिना षष्ठीप्रतिषेधः । [विहायः ] आकाशं, [ तत्क्षणं, काद्रवेयैः
कदुपुत्रैः फणीन्द्रः। “स्त्रीभ्यो ढक्" (४।१।१२० पा० ) इति ढक् ।
पुरा] पूर्वम्, [ इव, अमृताग्रभुवः ] अमृताग्रजस्थ, [ बड़वाभत्तुंः ]
उच्चैःशवसः, [ पुच्छम, अवारि] आवृतम्। वृतेः कर्मणि लुङ्। पुरा
किल कद्रुविनतयोः कश्यपभार्ययोगच्चैःशवस: पुच्छस्य कार्णाश्चैत्यविवाद
दास्यपणे काट्वेयः स्वमातुर्विजयाय रहौतबालाकारैरुच्चैश्रवसः पुच्छा-
5ऽच्छादनं चक्रे इति कथा पुराणादनुसन्धेया।
उपमा ॥ ४३ ॥
दधत इति ।- मुखे ] मुखभागे, मुखमन्धो च, [विशाला:
विस्तृताः, [ आनुपूर्व्या ] अनुक्रमेण, [तनिमानं ] तनुत्वं, मुखादन्यत्र
जगैरे उत्तरोत्तरं तनुत्वमित्यर्थः, [दधतः] ; अन्यत्र,-प्रतिमुखादिसन्धिषु
गोपुच्छवत् सतित्वं दधानाः, [ अक्षिश्रवसः ) सर्पाः, [भरतज्ञकवि-
प्रगीतकाव्यग्रथिताकाः ] भरतज्ञो नाट्यशास्त्रज्ञः। 'भरती नाट्य-
शास्त्रेऽपि' इति विश्वः । तेन कविना प्रणीतं प्रकल्पितं, यत् काव्यं
कविकम, लक्षणया काव्यार्थः, कथावस्तु इति यावत् । ब्राह्मणादिचात्
ष्यअप्रत्ययः । तेन ग्रथिता गुम्फिताः, अङ्गाः परिच्छेदरूपाः अवान्तर-
मन्दर्भविशेषा येषु ते तथोक्ताः, [ नाटकप्रपञ्चाः ] नाटकविस्तारा:, [डव
बभुः ] ; इत्युपमा। “प्रपञ्चाः" इत्यत्र “प्रबन्धाः” इति क्वचित्पाठः ।
'प्रत्यक्षनेटचरितो बिन्दुबोजपुरस्कृतः। अङ्गो नानाप्रकारार्थसंविधान-
रसाश्रयः' इति अलक्षणम् । 'सुखं प्रतिमुख गौऽवमर्श उप-
मंहतिः' इति सन्धयः ॥ ४४ ॥

·शिशुपालवध सविषश्वसनोडतोकधूम व्यवधिम्मानमरीचि पन्नगानाम् । उपरागवतेव तिग्मभासा वपुरौटुम्बरमण्डलाऽऽभमूह ॥ ४५ ॥ शिखिपिच्छकृतध्वजावचूड़- घणसाशङ्कविवर्तमानभोगाः । यमपाशवदाशु बन्धनाय न्यपतन् वृष्णिगणेषु लेलिहाना: ॥ ४६ ॥ . मेति ।-[तिग्मभासा ] सूर्यण, [उपरागवता] राहुग्राम- वता, [इव], गहग्रस्तेनेवेत्यर्थः । 'उपरागो ग्रहो राहुग्रस्त विन्दो च पूष्णि च' इत्यमरवचनं ग्रासस्थाप्युपलक्षणम् । [पत्रगानां, सविषश्वसनोइतोरु- धमव्यवधिम्नानमरोघि ] सविषेः श्वसनैः फत्कारैः, उद्वतनोरुधूमेन यो व्यवधिस्तिरोधानं, तेन साना निष्पभाः, मरीचयो यस्य तत्, अत एव [उदुम्बरमण्डलाऽऽभं ] ताम्रपिण्डसच्छायम् । 'अथ ताम्रकम् ! शुलवं नेच्छमुखाष्टवरिष्ठोदुम्बराणि च' इत्यमरः । [वपुः, ऊहे] ऊढ़म् बह: कणि लिट। यजादित्वात् सम्प्रसारणम् ॥ ४५ ॥ शिखौति ।-पुनःपुनलेहनशीला: [ लेलिहानाः ] सर्पाः। लिह- यङ्लुगन्तात्ताच्छील्ये शानच्प्रत्यये "गुणो यङ्लुकोः” (७४।८२ पा० ) इत्यभ्यासस्य गुणः। लिहलिटः कानजिति ववभः । तदानीमभ्यास गुणानुपपत्तिः, भूतार्थासङ्गतिध। [शिखिपिच्छकतध्वजावचक्षण- माशकविवर्तमानभोगाः ] शिखिपिछः मयूरवई:, कृतेभ्यो वजाना मवचड़ेभ्यः प्रकोणेभ्यः, षणं सामाः जीवन्मयूरबान्त्या सभयाः, अत एव निवर्तमानभोगाः विवर्तमानकायाः, व्यावृत्तदेहाः सन्तः इत्यर्थः, [माशु, ·विंशः सर्गः। १०० पृथुवारिधिवौचिमण्डलान्त- विलसत्फेनवितानपाण्डुराणि । दर्धात स्म भुजङ्गमाङ्गमध्ये नवनिर्मोकमचिं ध्वजांशुकानि ॥ ४७ ॥ कृतमगडलबन्धमुल्लसद्भिः शिरसि प्रत्युरसं विलम्बमानैः । व्यरुचजनता भुजङ्गभोगै- दलितेन्दीवरमालभारिणीव ॥ ४८ ॥ . नव. पिण गणेषु] यादवमङ्घष. [ बन्धनाय ]; यमपाश तुल्यं [यमपाशवत्] कालपाशवत् ; इत्युपमा। न्यपतन् ] निपत्य बबन्धरित्यर्थः ॥ ४६ ॥ पृथ्विति ।-- भुजङ्गमाङ्गमथे, पृथवारिधिवोचिमण्डलान्तविलसत्- फेनवितानपाण्डुराणि ] पृथोर्वारिधिवौचिमण्डलस्य अन्तर्मध्ये, विल- मन्त: फेना इव वितानपाण्डगणि वितानपाण्डुग्द्युतौनि, शुभ्रवर्णानौ- त्यर्थ: इत्यपमा। [ध्वजांशुकानि, नवनिर्मोकचिं ] कञ्चुकशोमां, [ दधति स्म । 'समो कञ्चुकनिर्मोको' इत्यमरः । निर्मोक चिमित्यवान्यधर्मस्यान्य लासम्बन्धन, निर्लोकस्येवेति सादृश्या- ऽऽनपादसम्भवह स्तुसम्बन्धनिदर्शना फेनपाण्डुरोपमयाऽङ्गेन सङ्गी- य्यते ॥ ४७ ॥ कृतति ।-[ जनता] जनसमूहः । "ग्रामजन-" (४२।४३ पा० ) इत्यादिना सामूहिकस्तलप्रत्ययः । { शिरमि, कृतमण्डलबन्छ कतो मण्डल बन्धो वलयौभावो यस्मिन् कर्मणि तत्तथा, [ उल्लसहिः, प्रत्युरसम् ] उरसि उरसि । “प्रतेस्रसः सप्तमीस्थात्” (५।४।८२ पा.) इति समासान्तोऽच्प्रत्ययः । [विलम्बमान:] विशेषेण लम्बमानैः, [भुजङ्गभोगैः । अहिकायैः, [ दलितेन्दीवरमालभारिणी] विक- शि-८५ ·१०१० शिशुपालबधे परिवेष्टितमूर्तयश्च मूला- दुरगैरा शिरसः सरत्नपुष्पैः । दधुरायतवलिवेष्टिताना- मुपमानं मनुजा महीमहाणाम् ॥ ४६ ॥ बहुलाञ्जनपङ्कपट्टनौल द्युतयो देहमितस्ततः श्रयन्तः । दधिरे फगिनस्तुरङ्गमेषु स्फुटपल्याणनिववर्धलोलान् ॥ ५० ॥ मितनीलोत्पलमालभारिणो, [इव] ; इत्युत्प्रेक्षा। [व्यरुचत्] व्यगेचिष्ट । "दानो लुङि" ( ११३८१ पा० ) इति विकल्यात्परस्मैपदम् ॥ ४८ ॥ परिवेष्टितेति ।- [च किच्चेति चार्थः, [ मृलात् ] पादमारभ्ये. त्ययः । ल्यबलोपे पच्चमो। [ आ शिरस: ] शिगेऽन्तम् । “श्राङ- मयांदा--" (२१११३ पा०) इत्यादिना विकल्यादसमासः। रत्ने रेव पुष्यैः सह वर्तन्ते इति [ सरत्नपुष्यैः । “तेन महेति तुल्ययोगे" ( शरा२८ पा० ) इति बहुव्रीहिः । [ उरगैः, परिवेष्टितमूत्तयः वेष्टिताङ्गाः, [ मनुजाः, आयतबलिवेष्टितानाम् ] आयताभिवलोभि- लताभिः, वेष्टिताना, [महोरुहाणाम, उपमान] सादृश्य, [दधुः] ; इत्यु पमा ॥४८॥ बहुलेति।-[ बहुलाञ्जनपङ्गपट्टनोलद्युतयः ] बहुलाचनस्य मान्द्र- कज्जलस्य, पङपट्टः पङधनः, तहन्नौलद्युतयः श्यामभासः, दिह शगैरम, [ इतस्ततः ] पुच्छपार्थादिस्थानेषु, [ श्रयन्तः ] भजन्तः, [ फणिनस्तर- मेषु, स्फुटपल्याणनिबदव, लोलास्फुटानि उज्ज्वलानि, यानि पल्या- 'ल्प ब्लीप का ख्यधिकरणे च" इति वार्तिकमत्रम् ।

·विंशः सर्गः । १०११ पमृतं रभसादयोऽभिनौला प्रतिपादं परितोऽभिवेष्टयन्तौ तनुरायतिशालिनी महाह गंजमन्दुरिव निश्चलं चकार ॥ ५१ ॥ अथ सम्मितवौक्षितादवजा- चलितकोनमितम् माधवेन । निजकेतुशिरःशितः सुपर्णा दुदपप्तन्नयुतानि पक्षिराजाम् ॥ ५२ ॥ गोषु पल्ययनेषु, निबद्दानि वर्धाणि वरताः । 'वधं लपुवरत्रयोः' इति विश्वः। तेषां लोलां शोभां, [ दधिरे ] दधुः। वर्धलीलामित्यत्रा मम्भवहस्तुसम्बन्धानिदर्शनीक्तलक्षणा ॥ ३० ॥ प्रसृतमिति ।- अयोऽभिनौला ] अयमा अयोवत् इत्यर्थः, अभि- नौला ; पादेषु [प्रतिपादम् ]। विभक्त्यर्थेऽव्ययीभावः। [अभि- वेष्यन्ती]; आयत्या आयतेन, दीर्चेण इत्यर्थः, शालते या मा आयतिशालिनी, महाऽहः ] महोरगस्य, [ तनुः ] वपुः, [ अन्दू: } टङ्खला, [ इव] । 'अन्दूस्तु टङ्खलायां स्त्रो' इति वैजयन्ती। [ रभसात् परितः, प्रसृतं ] प्रचरन्तं, [ गजं निश्चलं चकार । उपमा ॥ ५१ ॥ अथेति ।-[अथ ] नागपाशबन्धनानन्तरं, [माधवेन ] कृष्णन, [ अवज्ञाचलितैकोनमितभ्र ] अवज्ञया अकिञ्चित्करत्वादनादरेण, चलिता प्रेरिता, एका उनमिता उत्क्षिप्ता, च भ्रयस्मिन् कर्मणि तत तथा। “गोस्त्रियोरुपसर्जनस्य" (शरा४८ पा० ) इति इखत्वम् । समितवीक्षितात्] सस्मितं चैद्यचापल्यदर्शनात् समन्दहासं, वौक्षितात्, [निजकेशिरःश्रित:] निजध्वजाग्रस्थितात् । श्रयत: कि । [सुप- ·१०१२ शिशुपालब्ध द्रुतहमाचः ग्वगा: खगेन्द्रा- दलघुदीरितनादमुत्पतन्तः । क्षणमैक्षिषतोच्चकैश्चमूभि ज्वलतः सप्तमचेरिव स्फुलिङ्गा: ॥ ५३ ॥ उपमानमलाभि लोलपक्ष- क्षणविक्षिप्तमहाऽम्बुवाहमत्स्यैः । र्णात् ] ; पक्षिणां गजः गजानः तेषां [ पक्षिराजां] पक्षिराजानां गरुत्मताम्। 'राजा राट पार्थिवः' इत्यमरः । “अन्येभ्योऽपि दृश्यते" ( ३।२।१७८ पा० ) इति क्विम्।। अयुतानि ] अयुतसङ्ख्याः, [उदपप्तन् ! उत्येतुः । "पुषादि-" (३।११५५ पा०) इति लुङि चे रडादेशः । “पत. पुम्” (७।४।१८ पा०) इति पुमागमः । “उदभूवन्” इति पाठे,-"भवो वुक्-" (६।४।८८ पा०) इति वुगागमः । माधवस्य सुपर्णवीक्षणावस्थो चितभ्रूविक्षपाऽऽदिचेष्टाविवरणात् स्वभावोक्तिः । तदुक्तं दण्डिना,-- 'नानाऽवस्थं पदार्थानां रूपं साक्षादिवगवती। स्वभावोक्तिश्च जातिश्च' (२ परि०८ श्लोक:) इति, 'जातिक्रियागुणद्रव्यस्वभावाऽऽख्यानमौदृशम्' (२ परि० १३ सङ्खाकश्लोकस्य पूर्वाईम् ) इति च ॥ २ ॥ द्रुतति ।-[दुतहमरुचः ] प्रतप्तकाञ्चनभासः ; इत्युपमा । [अल- दौरितनादम् ] अलघु उच्चैः, उदौरितनादम् उच्चरितघोषं यथा तथा. [खगेन्द्रात् ] गरुत्मतः, [उत्पतन्त: ] उद्भवन्तः, [खगाः ] सुपर्णा:, [ ज्वलतः ] प्रज्वलतः, [ मप्तरुचे: ] सप्तार्चिषोऽग्ने:, (उच्चकैः ] ऊई प्रसृताः, [ स्फुलिङ्गा इव चमूभिः क्षणम्, ऐक्षिषत ] ईक्षिताः। ईक्षते: कर्मणि लुङ्। अनोपमयोः सङ्करः ॥ ५३ ॥ उपमानमिति ।-[गगनार्णवं ] गगनमणव गगनार्णवः तम्, [अन्तग] तस्य मध्ये इत्यर्थः। “अन्तराऽन्तरेण युक्ते" (३।४ पा० ) ] . इव ·विंशः मर्ग:। गगनार्णवमन्तरा सुमरोः कुलजानां गगड़ेरिलाधराणाम् ॥ ५४ ॥ पततां परितः परिस्फुरद्भिः परिपिङ्गोकृतदिझुग्वैर्मयूग्वैः । सुतरामभवदुरौक्ष्यबिम्ब- स्तपनस्तत्किरोरिवाऽऽत्मदर्श: ॥ ५५ ॥ इति हितौया। अनार्णवस्यैकत्वेऽपि तदेकदेशापेक्षया भेदवत्त्वेन मध्य- प्रतियोगित्वसम्भवात् न द्वितीयाऽनुपपत्तिः । [लोलपक्षक्षणविक्षिप्त- महाऽम्बवाइमत्स्यैः ] लोलैः पन्नः क्षणाद्विक्षिप्ता महाऽम्बुवाहा मत्स्या दव यैस्तैः, [गरुड़: ] गरुत्मद्भिः, [ सुमेगे: कुलजानां ] हेमाद्रिवंश्या- नाम्, अन्येषामहिरगम यतया गरुड़माम्यामम्भवादित्यर्थः। [ इला- धराणां ] भूधगणाम, अगवान्तश्चराणामित्यर्थः । 'गोग्लिा कुम्भिनी क्षमा' इति कोषः। [उपमानं] मादृश्यम, [ अलाभि ] अलम्भि। लमेः कर्मणि लुडि “विभाषा चिम्ममलो:” (७।१।६८ पा०) इति विकल्यात् नुमभावः। अत्रेलाधगणापमानमिति व्यस्तोपमाया अन्यान्यां समागताभ्यामङ्गाङ्गिभावेन मकरः ॥ ५४ ॥ पततामिति। [ परितः परिस्फुरद्भिः ] स्खविषयसङ्घमात् समन्ता- दलसद्भिः, अत एव [ परिपिङ्गोकतदिमखैः ] परिपिङ्गोकतानि सौवर्ण- त्वात् पिशङ्गोकतानि, दिङ्मुखानि येस्तेः, [ पततां ] पक्षिणां, [ मयूखै, तपनः ] सूर्यः, [तत्किरणः ] तपकिरणः, सङ्घान्तरिति भावः; आत्मा स्वरूपं दृश्यतेऽत्र इति [आत्मदर्श: ] दर्पणः, [ दव, सुतरां टुरोक्ष्यबिम्बः अभवत् ] खत एव दुर्दर्श इदानीमतिदुर्दशोऽभूदित्यर्थः । अत्र तपनस्य दुरौक्ष्यत्वासम्बन्धेऽपि सम्बन्धोक्तरतिशयोक्तिः ॥ ५५ ॥ .

·१०१४ शिशुपालबध- दधुरम्बुधिमन्यनाट्रिमन्य भ्रमगाऽऽयस्तफणीन्द्रपित्तजानाम् । रुचमुल्लसमानदैनतेय द्युतिभिन्नाः फणमारिणो मणौनाम् ॥५६॥ अभित: क्षुभिताम्बुराशिधौर- ध्वनिराकष्टसमूलपादपौधः । जनयनभवयुगान्तशङ्का- मनिलो नागविपक्षपक्षजन्मा ॥ ५० ॥ दधुरिति ।- [उल्लसमानवैनतेयद्युतिभिन्नाः ] उल्लममानाभिः दीप्य- मानाभिः, वैनतेयानां द्युतिभिः भिन्नाः संवलिताः, [ फणभारिण: । फणाभृतः, [अम्बुधिमन्थनाद्रिमन्थचमणाऽऽयस्तफणीन्द्रपित्तजानाम् । अम्बुधिमन्यने समुद्रमन्धन, अद्रेर्मन्दगद्रेरेव, मन्यस्य मन्थनदण्डस्य, भ्रमणेन आयस्तस्य निष्यौड़ितस्य, फणीन्द्रस्य वासुकेः, पित्तात् पित्तधातोः, जातास्तज्जारतेषाम् । 'वैशाखमन्यमन्थानमन्थनो मन्थदण्डके' इत्यमरः । मर्थ वादिकस्येदित्त्वात् सर्वत्र नुमागमः । [ मणौनां ] मरकतानां, [ रुचं दधुः ] ; वैनतेयपौतिमसम्भेदात् कृष्णोरगा मरकतच्छायामा- छवित्यर्थः। अलान्यस्यान्यधर्मायोगेन रुचमिवेति सादृश्याऽऽक्षपा. दमम्भवहस्तुसम्बन्धात् निदर्शनाऽलङ्कारः ॥ ५६ ॥ अभित इति ।-[अभितः ] उभयतः, [ क्षुभिताम्बुगशिधीरध्वनिः। क्षभितो योऽम्बुराशिः उद्देलाम्बुराशिः, तहद्धौरध्वनिः गम्भीर ध्वनि: इत्युपमा। [आकष्टसमूलपादपोचः] आकृष्टाः पाटिताः, समूलाः पाद- पौधाः तरुसमूहाः येन सः । अत्र पादपोन्मलनासम्बन्धेऽपि सम्बन्धोक्त- रतिशयोक्तिः । [युगान्तशङ्का जनयन्] कल्पक्षयोत्प्रेक्षां जनयन् ; इत्यपि .

·विशः सर्गः। १०१५ प्रचलत्पतगेन्द्रपत्रवात- प्रसभोन्मूलितशैलदत्तमार्गः । भयविह्वलमाशु दन्दशक- विवशैराविविश स्वमेव धाम ॥ ५८ ।। खचरैः क्षयमक्षयेऽहिसैन्ये मुकृतैर्दुष्कृतवत् तदोपनौत। अयुगार्चिरिव ज्वलन् रुषाऽसौ रिपुरौदर्चिषमा जुहाव मन्त्रम् ॥ ५८ ॥ संवातिशयोक्तिः। [नागविपक्षपक्षजन्मा गरुड़पक्षोद्भवः, [ अनिलः, अभवत् ] उदभवदित्यर्थः ॥ ५७ ॥ प्रचलदिति ।-[ प्रचलत्पतगेन्द्र पत्रवातप्रसभोन्मलितशैलदत्तमार्ग: प्रचलतां पतगेन्द्राणां ये पत्रवातास्तैः प्रमभम् उन्मूलितः आकष्टैः, उत्पा. टितरित्यर्थः, शैलैर्दत्तो मार्गो रन्धं येभ्यस्तैः, विवशे:] पग्वशैः, निश्चेथे- रित्यर्थः ; गर्हितं दशन्ति भृशमिति [दन्दशूकः) सः । 'दन्दशूको विन- शयः' इत्यमरः । “लुपसदचर (३।१।२४ पा०) इत्यादिना दंशेर्भाव- गर्हायां यङ्। "जपजमदहदशभञ्जपशाच" (७४८६ पा०) इति अभ्यामस्थ नुगागमः । "यजजपदशां यङ:" (३।२।१६६ पा० ) इति दंशयङन्तादूकञ्प्रत्ययः । [ भयवितलं ] भयेन विह्वलं विक्षिप्तं, विचित्रम् इत्यर्थः, यथा तथा, [आशु, खमेव धाम | पातालमेव, [ आविविशे], तार्क्ष्य पत्रपवनोन्मलितशैलरन्ध्रवमनैव पातालं प्रविष्ट- मित्यर्थः । विशेः कर्मणि लिट्। दन्दशूकानां रन्ध्रप्रवेशासम्बन्धेऽपि सम्बन्धीतरतिशयोक्तिः ॥ ५८॥ खचरैरिति ।-खे चरन्तीति [खचरैः] वैनतेयैः । “चरेष्टः" (३।२।१६ पा० ) इति टः। “तत्पुरुष कति बहुलम्" (६३।१४ ·शिशुपालबध सहसा दधदुद्दताट्टहास- श्रियमुत्वासितजन्तुना बनेन । वितताऽऽयतहतिबाहुकच्चै- रथ वेताल इवोत्पपात वह्निः ॥ ६ ॥ चलितोइतधूमकेतनोऽसौ रभसादम्बररोहिरोहितावः । .. पा०) रति लुम्विकपः । [ अक्षये ] अनत्ते, [ अहिसन्ये ] सर्पमझे, [ सुकतैः ] हरिस्मरणादिपुण्यैः, [ दुष्कृतवत् ] ब्रह्महत्यायेनोवत् । "तत्र तस्येव" (५११११६ पा०) इति तत्रार्थे पतिप्रत्ययः । [आयमुपनौते] नाशं गमिते सति, [तदा) तत्काले, [ रुषा] पौरुषवैफल्यरोषेण, [अयुगार्चिः इव] सप्तार्चिरिव, [ज्वलन् दौप्यमानः, [असो रिपुः) चैद्य: ; उदर्चिष इमम् [ औदर्चिषम् ] आग्नेयं, [ मन्त्रम्, आजुहाव ] आइतवान्, जजापेत्यर्थः । हयतेलिट, "अभ्यस्तम्य च" (६।१।३३ पा० ) इति द्विवचनात् प्रागेव सम्प्रमारणम्। दुष्कृत- वदिति तद्धितगता श्रोतो पूर्णोपमा ॥ ५८ ॥ सहसति ।-[अथ] आग्नेयास्त्राऽऽह्वानानन्तरम्, उत्त्रासितजन्तुना भौषितप्राणि केन, [ खनन ] ध्वनिना, [ उद्धताट्टहासश्रियं ] महा- हाससम्पदं, [दधत् ], तेनैवाट्टहासवान्, तत्तुल्यनादवानित्यर्थः ; [वित- ताऽऽयतहतिवाहुः ] वितताः प्रसारिता:, आयता दीर्घाः, हेतयो ज्वालाः, बाहव इव हैतिवारवो यस्य सः, [वहिः, वेतालः) भूतविशेषः, सः [ इव, सहसा झटिति, [ उच्चैः ] अईम, [ उत्पपात ] उत्तस्थो। उपमा ॥१०॥ चलितेति ।-[चलितोद्धतधूमकेतनः] चलितश्चलंच, उडत उबतच, धम एव केतनं केतुः यस्य सः, रिमसात्] वेगात्, [अम्बररोहिरोहिताश्वः .

·विंशः सर्गः। द्रुतमामतसारथिः शिग्वावान् कनकस्यन्दनसुन्दर श्वचाल ॥ ६१ ॥ ज्वलदम्बरकोटरान्तरालं बहुलाऽऽाम्बुदपत्रबधूमम् । परिदौपितदीर्घकाष्ठमुच्चै म्तमवहिपवमुवोष जातवेदाः ॥ ६२ ॥ गुमतापविशुष्यदम्बुशुमाः नगामालग्नकृशानुताम्रभासः । " अम्बररोहिणी रोहिता वाहनमृगाः, अश्वा व यम्य सः, [ द्रुतमारुत- सारथिः ] द्रुतमारुताः शीघ्रवाता एव, मारथिर्यस्य सः, [ कनकस्यन्दन- सुन्दरः ] कनकद्रववद्रम्यः ; इत्युपमा। [ असौ ] ; शिखा ज्वाला अस्य मन्तौति [ शिखावान् ] आशुशुक्षणिः, [चचाल ] ॥ ६१ ॥ चलदिति ।-जातं वेदो धनं यस्मात् [जातवेदाः ] तनूनपात्, [ ज्वलदम्बरकोटगन्तरालम्] अम्बरं कोटरमिव तस्यान्तरालम् अभ्यन्तरं, चलत् यस्य तत्, [ बहुलाऽम्बुिदपत्रबधमं] बहुला: सान्द्राः, आर्द्राम्बदाः पवाणीव तेषु बइधर्म, । परिदौपितदीर्घकाष्ठं] परि- दोपिताः प्रज्वलिताः, दौर्षाः काष्ठा दिशः, काष्ठानौव यस्य तत्, [उच्चैः उन्नतं, [विश्वं ] जगत् ; तरुणा तुल्यं [तरुवत् ] तरुमिवेत्यर्थः तुल्याथै वतिप्रत्ययः । [उवोष ] ददाह। 'उष दाहै' लिट् लघु- पधगुणे पश्चात् विर्भावः । “अभ्यासस्यासवर्णे" (६४।७८ पा० ) इत्युवडादेशः, अनादिष्टादच: पूर्वत्वेन गुणस्य स्थानिवत्त्वाभावात् । तरुवदिति स्पष्टोपमालिङ्गात् सर्वत्रोपमितसमासः ॥ ६२ ॥ गुर्विति ।-[ गुरुतापविशुष्यदम्बशुभ्राः] गुरुतापेन अतिदाहेन, ।

·१०१८ शिशुपालबध खमसारतया मसौभवन्तः पुनराकारमवापुरम्बुवाहाः ॥ ६३ ॥ चलितानललोलपलवान्ताः स्फुरदष्टापदपत्रपौतभासः । क्षणमात्रभवामभावकाले सुतरामापुरिवाऽऽयतिं पताकाः ॥ ६४ ॥ निखिलामिति कुर्वतश्विराय द्रुतचामीकरचाहतामिव द्याम् । विशुष्यदम्बवः क्षीयमाणोदकाः, अत एव शुभाश्चेति विशेषणसमासः । तत: [क्षणम्, आलग्नकशानुताम्रभासः ] आलग्नेन कृशानुना ताम्र- भासो रोहितवर्णाः, अथ [ असारतया ] जलशोषानिःसारतया, [ मसौभवन्तः अम्बुवाहाः पुनः, खमाकारं] नौलरूपम्, [अवापुः ।। अत्र मेघानां मसौभावाद्यसम्बन्धेऽपि सम्बन्धोतरतिशयोक्तिः ॥ ६३ ।। ज्वलितेति ।-[ज्वलितानललोलपल्लवान्ताः] ज्वलितेन प्रज्वलता, अनलेन अनलपातेन, लोला: पल्लवान्ताः अञ्चलाग्राणि यासां ताः, स्फुरदष्टापदपत्रपौतभासः] स्फुरद्भिः दीप्यमानः, अष्टापदपत्रैः कनकरच- नाभिः, पौतभास: पिङ्गलवर्णाः, [ पताकाः ] वैजयन्त्यः, [ अभाव- काले विनाशकाले, [ क्षणमालभवां ] क्षणमात्रभाविनौं, क्षणमात्र- स्थायिनौमित्यर्थः, [ आयतिं] दैय, [ सुतरामापुरिव ] ; प्रदीपवदिति भावः। अष्टसु लोहेषु पदम् अस्ये थष्टापदम् । “अष्ट न: संज्ञायाम्" (६।३।१२५ पा० ) इति दोघः । 'रुक्मं कातखरं आम्बनदमष्टापदो- ऽस्त्रियाम्' इत्यमरः ॥ ६४ ॥ निखिलामिति ।-[ अथ] अनन्तरं, [मुरारिः, इति] इत्थं, ·विंशः सर्गः। १०१८ प्रतिघातसमर्थमस्वमग्ने- रथ मेघङ्करमस्मरत् मुरारिः ॥ ६५ ॥ चतुरम्बुधिगर्भधौरकुक्षे- वपुषः सन्धिषु लोनसर्वसिन्धोः । उदगुः सलिलाऽऽत्मनस्विधाम्रो जलवाहाऽऽवलय: शिरोमहेभ्यः ॥ ६६ ॥ [ निखिलां, द्याम् ] आकाशं, [द्रुतचामौकरचारुतां] प्रतप्तहेमकबुराम, इिव] ; इत्यत्प्रेक्षा। [ चिराय कुर्वतोऽग्नेः, प्रतिघातसमर्थं ] प्रशमन. क्षमम् ; मेघान् करोतीति [ मेघङ्करं] मेघजननम् । “मेघर्तिभयेष कञः” (२०४३ पा० ) इति खलप्रत्ययः। “अरुद्दिषदजन्तस्य मुम" (६।३।६७ पा०) इति मुमागमः। [ अस्त्रं ] वारुणास्त्रम्, [ अस्मरत् । अध्याइरत् ॥६५॥ चतुरिति ।- चतुरम्बुधिगर्भधोरकुन: ] चत्वारोऽम्बधय एव गभ- स्तेन धौगे गम्भीरः, कुक्षियस्य तस्य, वपुषः सन्धिषु, लौनसर्वसिन्धोः ] लोनाः सर्वाः सिन्धवो नद्यो यस्य तस्य, [ मलिलाऽऽत्मनः ] तोयाऽऽत्म- कस्य ; लौणि धामानि स्थानानि भृगदोनि सत्वादीनि वा यस्य तस्य [विधानः ] हरेः, [ शिरोरुहेभ्यः, जलवाहाऽऽवलयः ] मेधपरम्पराः, । उदगुः ] उहभूवुः। “इणो गा लुङि” (२।४।४५ पा०) इति गादेश “गातिस्था-" (२।४।७७ पा० ) इत्यादिना सिचो लुक् । 'यस्य केशेषु जौमूता नद्यः सर्वाङ्गसन्धिषु। कुचो समुद्राश्चत्वारस्तम्म तीयाऽऽत्मने नमः ॥' (महा. शान्तिपर्व० ४७ अध्या० ६० श्लोकः ) इत्यागमोक्तं प्रमाणामति भावः ॥ ६॥ "अध्याहरत्" इत्यव “दध्यो, पाजहार इत्ययः" इति पाठान्तरम् ।

·शिशुपालबधे ककुभः कृतनादमास्तृगान्त- स्तिरयन्तः पटलानि भानुभासाम् । उदनंसिषुरमममसङ्घाः सपदि श्यामलिमानमानयन्तः ॥ ६७ ॥ तपनीयनिकर्षराजिगौर स्फुरदुत्तालतड़िच्छटाऽट्टहासम् । अनुबद्धसमुद्यताम्बुवाह- ध्वनिताऽऽड़म्बरमम्बरं बभूव ॥ ६८ ॥ ककुभ इति ।-[कतनादं ] कृतगजनं ' यथा तथा, [ककुभः, आस्तृगान्तः) आच्छादयन्तः। स्तृगातिलेटः शत्रादेशः। “श्राभ्यस्तयो:-- (६।४।११२ पा०) इत्याकाग्लोपः । [भानुभासाम्] अकांशूनां, [पटलानि, तिरयन्तः ] तिरस्कुर्वन्तः। तिरःशब्दात् “तत्करोति-" (ग० ) इति प्यन्ताल्लट: शत्रादेशः, णाविष्ठवावाटिलोपः। [ अभ्रम् ] आकाशं, श्यामलिमानमानयन्तः ] श्यामलत्वं प्रापयन्तः, [अभ्रसङ्घाः ] मेघोघाः, म पदि] सद्यः, [ उदनंसिषुः] उत्पेतुः । उत्पूर्वात् नमतेलुङि “यमरमनमातां सक् च" (७।।७३ पा०) इति मगिडागमो, “नटि" (७।२।४ पा०) इति वृद्धिप्रतिषेधः। खभावोक्तिः ॥ ६७ ॥ तपनौयेति ।-[तपनीयनिकर्षराजिगोरस्फुरदत्तालाडच्छटाऽट्टहामं तपनौयस्य हेमः, निकर्षगजयः कषणलेखा इव, गोर्यः पौताः । 'गोरी- रुण मिते पोते' इत्यमरः । स्फुरन्त्यः, उत्ताला उडताः, तड़िछटा विद्यु- बताः, एवाट्टहासा यस्य तत्तथोक्तम्, [अनुबद्धसमुद्धताम्बवाहध्वनिताऽऽ- डम्बग्म्] अनुबद्धोऽनुस्यतः: समुदत: तारः, अम्बुवाहानां ध्वनिताऽऽडम्बरो . "कतगर्जारावम्" इति पाठान्तरम् ।

·विंशः मर्गः। १०२१ सवितुः परिभावुकैर्मरौचौ- नचिराभ्यक्तमतङ्गजाङ्गभाभिः जलदैरभितः स्फुरद्भिाच्चै- विदधे केतनतेव धूमकेतोः ॥ ६६ ॥ ज्वलतः शमनाय चित्रभानोः प्रलयाऽऽप्लावमिवाभिदर्शयन्तः । ववृषुर्वृषनादिनो नदीनां प्रतटाऽऽरोपितवारि वारिवाहाः ॥ १० ॥ गर्जिताऽऽडम्बरो यस्य तत्, [ अम्बरं बभूव ], तदाऽम्बुवाहैविद्युत्प्रभाभि- गर्जिताऽऽडम्बरैश्वाट्टहासं कुर्वदिग्विाम्बरं बभावित्यर्थः । व्यञ्जका- प्रयोगागम्योत्प्रेक्षा ॥ ६८ ॥ सवितुरिति ।- सवितुः, मरीचौन् ] मयखान्, [ परिभावुकैः ] तिरस्कुर्वद्भिः। “लषपत-" (३।२।१५४ पा०.) इत्यादिना उक- प्रत्यये "न लोका-" (२३६८ पा० ) इत्यादिना षष्ठीप्रतिषेधः । [ अचिरान्यक्तमतङ्गजाङ्गभाभिः] अचिराभ्यक्तस्य सद्यःकभ्यिङ्गस्य, मतङ्गजाङ्गस्य नागदहस्य, इव भासो येषां तैस्तथोक्तः। "भोमगी" (८।१७ पा० ) इत्यादिना रोयकारस्य “हलि सर्वेषाम्” (८३२२२ पा.) इति लोपः। । अभितः, स्फुरद्भिः ] जम्भमाणैः, [ उच्चैः ] उन्नतैः, जलदैः, धूमकेतोः] अग्नेः, केतनता] केतुत्वं, [विदधे इव] विहितेव, धमकेतोः केतुत्वं प्राप्तमित्यर्थः। उत्प्रेक्षाऽलङ्कारः ॥ ६ ॥ ज्वलत इति ।-व्वलतः, चित्रभानोः ] अग्ने:, [शमनाय, प्रलया- sar ] प्रलये कल्यान्ते, य आप्नावो महापूरः तम्, [अभिदर्शयन्त इव]; इत्युत्प्रेक्षा। वृषवत् वृषभवत् नदन्ति गर्जन्तौति [वृषनादिनः ] । "कर्तर्युपमान" (३२२।७८ पा.) इति णिनिः । प्रत एवोपमा। بما ·१०२२ शिशुपालबध मधुरैरपि भूयसा स मेध्यैः प्रथमं प्रत्युत वारिभिर्दिदोप। पवमानसखस्ततः क्रमेण प्रणयक्रोध दूवाशमहिवादैः ॥ ७१ वारि वहन्तौति [ वारिवाहा: ] मेघाः। “कर्मण्यण” (३।११ पा० ) इत्यण् । नदौनां, प्रतटाऽऽरोपितवारि] प्रतटेषु प्रतौरेषु, आरोपितानि भावितानि, वारौणि यस्मिन् कर्मणि तयथा तथा, [ववषुः ] ; प्रलयकालमेघवदवर्षनित्यर्थः ॥ ७० ॥ मधुरैरिति ।-पवत इति पवमानो वायुः। “पूयजोः शानन्" (शरा१२८ पा० ) इति शानन् । * तस्य सखा [पवमानसखः ] अग्निः । "राजाहःसखिभ्यष्टच्” (५।४।१ पा.) इति टच । मैत्रीमात्रविवक्षा- यामयं निर्देशः, स्वसहकारिणौ मैत्रीति नियमात्। सहकारित्वा- विवक्षायां वैपरौत्यात् बहुव्रीही तु न समासान्तः। स्वामी तु 'रोहिताश्वो वायुसखा' इति असमासान्तपाठेन बहुव्रीहिमाह ; अनापि तथा पाठे न कश्चिदपद्रवः । । [ स: ] अग्निः, [ मधुरैः ] प्रियैः, [ अपि, विवादैः] विविधवाक्यैः, [ प्रणयक्रोधः ] प्रणयप्रयुक्तकोपः, [ इव] मधुरैः खादभिः, अनुहोपकैरित्यर्थः, [ मेध्यः ] मेघभवैः। “दिगा- दिभ्यो यत्" (४।३।५४ पा० ) इति यत्। [वारिभिः प्रथम, प्रत्युत वैपरीत्येनायि। 'प्रत्यतेति वैपरौत्ये' इति गणव्याख्याने। [भूयसा ] * गवुलादिवत् स्वतन्त्रोऽयं, न तु शवादिवलाऽऽदेश: इति तत्त्वबोधिनौकाग: पाहुः। + "राजाह:सखिभ्यष्टच्” (५४९१ पा०) इति स्वस्य कर्मधारयतत्पुरुषः हिगुसमासमात्रविषयतया बहुव्रौडौ टच: अप्राप्तेः, वायु: सखा घस्य इति बहुव्रोही वायुसखा इति पसिद्धिः । वायो: सखा इति तत्पुरुषे तु टचः प्राप्नेः वायुसख: इति पदं भवति रति टौकातामाशयः ।

·विंशः सर्गः । १०२३ परितः प्रसभेन नौयमान: शरवर्षैरवसायमाश्रयाशः । प्रबनेषु कृतौ चकार विद्यु- झपदशेन धनब्वनुप्रवेशम् ॥ २ ॥ प्रयत: प्रशमं हुताशनन्य क्वचिदालच्चत मुक्तमूलमचिः । बलभित्यहिताऽऽयुधाभिघातात् त्रुटितं पत्रिपतेरिबैकपत्रम् ॥ ७३ ॥ . अत्यन्तं, भृशमित्यर्थः, [ दिदौपे प्रजञ्चाल ; [ ततः क्रमेण, अशमत् शान्तोऽभूत् । शाम्यतर्नुडि “पुषादि-" ( ३॥ १।५५ पा.) इति चे रडा- देशः । जलाऽऽहतोऽग्निज्वलितो नश्यति , प्रसयकोपोऽपि प्रियः भृशा- यित्वा शाम्यतौति प्रसिद्धम् । उपमा ॥ ७१ ॥ परित इति। - परितः, प्रसभेन] बलात्कारंगा, [शरवर्षे: ] नौरसकेः। 'रं नौर शग बाण' इति विश्वः। [अवसायम् ] अवसाद, [ नौयमानः, कृतौ ] कुशलः ; आश्रयमनातोति [आश्रयाशः) अग्निः। "कर्मण्यण" (३।२।१ पा० ) इत्यण। [प्रवनेषु, धनेषु मेघेषु, [ विद्युद्दापदेशेन । तड़िछलेन, [ अनुप्रवेशं चकार ] ; अस्त्रा- ग्निर्विाद्रूपेण मेघेष्वेव प्रविष्टः। बलवताऽभिभूतस्य विदेशगमनं तदनुप्रवेशो वेति नौतरिति भावः । अल विशेषणसाम्यादग्नावप्रकृत- दुर्बलत्वप्रतीत: समासोक्तिः ॥ ७२ ॥ प्रयत इति ।- [प्रशमं] नाशं, [प्रयत:] गच्छतः; प्रेतीति प्रयन्, तस्य प्रयतः। दुणः शतरि यणादेशः । [ हुताशनस्य ] अग्ने: सम्बन्धि, [ मुक्तमूलं ] त्यक्तमूलं, त्यक्ताऽऽश्रयमित्यर्थः, [ अर्चि: ज्वाला।

·१०२४ शिशुपालवधे व्यगमन् सहसा दिशां मुखभ्यः शमयित्वा शिखिनं घनाघनौघाः । उपकृत्य निसर्गतः परेषा- मुपरोधं न हि कुर्वते महान्तः ॥ ७४ ॥ कृतदाहमुदर्चिषः शिवाभिः परिषिक्तं मुहरम्भसा नवेन विगताम्बुधरवणं प्रपद गगनं तापितपायितासिलमौम् ॥ ७५ ॥ 'ज्वालाभासोनपुंस्यर्चिः” इत्यमरः । [बलभित्प्रहिताऽऽयुधाभिघातात्] बलभिदा शक्रेण, प्रहितस्य प्रयुक्तस्य, आयुधस्थ बज्रस्य, अभिघातात् प्रहारात्, [बुटितं ] छिन्नं, [ पत्रिपतेः ] पक्षिराजस्थ, गरुत्मतः इत्यर्थः, [ एकपत्रम् ] एक पत्रं पक्षम, [ इव क्वचित्, आलक्ष्यत अदृश्यत ; इत्य- पमा। पुरा माटदास्यविमीकायामतमाहरता गरुड़ेनन्द्रप्रयुक्तवज्र- गौरवादक पत्रं त्यक्तमित्यागमः ॥ ७३ ॥ व्यगमन्निति ।- चनाघनीघा: ] वधू काब्दसमूहाः । 'शक्रधातुक- मत्तेमवर्षकाब्दा धनाधनाः' इत्यमरः । [शिखिनम् ] अग्निं , [शमयित्वा सहसा दिशां मुखेभ्यः, व्यगमन् ] अपसमुः। गभेलुंडि "पुषादि-"(३।११५५ पा०) इति चे रडादेशः । तथा हि,- [महान्तः, निसर्गतः ] स्वभावादेव, [ परेषाम्, उपतत्य ] उपकारं कृत्वा, [ उप- रोधं न हि कुर्वते]। महतां निष्फलावस्थानं परोपरोधायेति भावः । सामान्येन विशेषसमर्थनरूपोऽर्थान्तरन्यासः ॥ ७४ ॥ कृतेति ।-[उदर्चिषः ] अग्नेः, [शिखाभिः ] ज्वालाभिः, [कृत- दाहं ] विहिततपनं, ततः [ नवेनाम्भसा मुहुः परिषिक्तं, विगताम्बु- ·विंशः सर्गः। १०२५ इति नरपतिरस्वं यद्यदाविश्वकार प्रकुपित व रोग: क्षिप्रकारी विकारम् । भिषगिव गुरुदोषच्छेदिनोपक्रमेण क्रमविदथ मुरारिः प्रत्यहंस्तत्तदाशु ॥ ७६ ॥ शुद्धिं गतैरपि परामृजुभिर्विदित्वा बाणैरजय्यमविघट्टितमर्मभिस्तम् । मर्मातिगैरनृजुभिनितरामशुढे किसायकरथ तुतोद तदा विपक्षः ॥७७॥ कः। धरव्रणं] विगता अम्बुधरा एव व्रणा दोषा यस्य तत्, [ गगनं, तापित- पायितासिलक्ष्मों तापितस्तापं प्रापितः, स चासौ पायितः पानं कारितः। पिबतेय॑न्तात् कर्मगि "शाच्छासाहाव्यावयां युक्” (७३३३७ पा० ) इति युगागमः । तस्य तापितपायितस्य तप्त- सिक्तस्य, असे: खगस्य, लक्ष्मी, [ प्रपेदे] प्राप, इति निदर्शनाऽलङ्कारः अम्बुधरव्रणेति रूपकसौर्णः ॥ ७५ ॥ इतौति ।-[ इति ] इत्थम् ; क्षिप्रं करोतीति [ क्षिप्रकाग] शौघ्र- प्रयोक्ता; अन्यत्र,-विकारकारौ, [ नरपतिः ] चैद्यः, [प्रकुपितः] प्रभितः सन्, [ यद्यदस्त्रम् आविश्वकार रोगो विकारमित अध, क्रमवित् परिपाटोवेदी, [ मुरारिः, भिषक् ] वैद्यः, [इव, गुरु- दोषच्छेदिना] गुरुदोषप्रतिघातकेन दोषनिवर्तकेन च, [ उपक्रमेण उपायेन, प्रत्यस्वप्रयोगणेत्यर्थः अन्यत्र,-महौषधप्रयोगण, [ तत्तत् ] अस्त्रम्, [ आशु ] शीघ्र, तहि कारमिवेति भावः; [ प्रत्यहन् ] प्रति- जघान। हन्तेलङ, अदादित्वाच्छपो लुक्, “हल्याप्-" (६।११६८ पा०) इति तिलोपे रूपम्। उपमा ॥ ७६ ॥ शुद्धिमिति ।-[तदा] तस्मिन् समये, [विपक्षः ] अरिः, चैद्यः इति 3 ·१०२६ शिशुपालवध राहुस्त्रीस्तनयोरकारि महमा येनानथाऽऽलिङ्गन- व्यापारकविनोददुर्ललितयोः कार्कश्यलक्ष्मीर्वथा । तेनाऽऽक्रोशत एव तस्य सुरजित्तत्काललोलानल- ज्वालापल्लवितेन मूर्धविकलं चक्रेण चक्रे वपुः ॥ ७८ ॥ यावत्, [ पराम् ] उत्कृष्टां, [ शुद्धिं ] लोहशुद्धिं, [गतैः ऋजुभिरपि, अविघट्टितमर्मभिः ] अस्पृष्टमर्मस्थानः, [ बाणैः, तं ] हरिम्, [ अजय्यं ! अतुमशक्यम् । "क्षय्यजय्यो शक्याथै" (६।१८१ पा.) इति निपातः । [विदित्वा, अथ ] अस्मिनवसरे; मर्माणि अतिगच्छन्तीति [ मर्मा- तिगैः] मर्मभेदिभिः, [अन्जुभिः ] वक्रः, [नितराम, अशुद्धैः ] अपवित्रैः; वाच एव सायकास्तैः [ वाक्सायकैः ] ; इति रूपकम् । [ तुतोद ] व्यथयामास। चक्रप्रयोगस्यायमुपोहात इति भावः । अत्र वाक्सायकानां प्रसिद्धसाधनव्यतिरेकोक्तव्यतिरेकरूपकयोः सङ्करः । वमन्ततिलका वृत्तम् ॥ ७७ ॥ इति श्रीमहामहोपाध्यायकोलाचलमल्लिनाथसूरिविरचिते माघकाव्यव्याख्यान सर्वकषाऽऽख्ये विंशतितमः सर्गः ॥ २० ॥ अधस्तात् न्यस्तयो: श्लोकयी: मशिनाथकता याका नीपलभ्यते, या च पुस्तकान्तर तत्कता व्याख्ये ति दृश्यते, माऽपि नास्माभिः मलिनाथविरचिततया सम्यक् मन्यते, तेन हि ती यथामति विशदोकल्याव व्याख्यायिते ।- पायदानौं प्रतिनायकन्य चैद्यम्य विवणितम्म बधीकीर्तनेन काव्यसुपसंहरति, राहस्त्रोति ।-मुरं तबाममिद्धमसुरविशषं जयति यः सः [ मरजित् ] हरि:, [यन, चक्रेण ] सुदर्शननाम प्रर्थनास्त्र विशेषण, [ अश्वथा ऽलिङ्गन व्यापार कविनोददुन्नलितयोः ] प्रश्नाथ: मुदृढ', य: आलिङ्गनव्यापार: ममाल षक्रिया, राहुकतेयधः, म एव एकः मख्यः। "एक मुख्यान्यकेवला:” इत्यमरः । विनोद: कौतुहलं, समधिकसमा लिङ्गमम्पृहाजनितमिति भावः, तेन हैनना दललितौ तब लोलुपतया पतीव पवीपमेयभूतानां प्रसिद्ध साधनानां बाणानां वाक्सायकेभ्यः न्यूनत्वप्रति- पादनात व्यतिरेकालङ्कारः इत्यभिप्रायः ।

·विंशः सर्गः। श्रिया जुष्टं दिव्यः सपटहरवरन्वितं पुष्पवर्षे- वैपुष्टश्चैद्यस्य क्षणमृषिगणस्तूयमानं निरोय । -- दुर्विनौती तयोः, राहुक्कतढ़तरसमाश्लेषसस्पृहयोरिरांत भाव:, [राहुस्त्रीस्तनबी: ] राहुरमणीकुचयो:, [कार्कश्यलक्ष्मौ:] निरतिशय काठिन्य मुषर्मत्यर्थः, [वथा ] विफला, [प्रकारि] कता; समुद्र मन्थनोडूतामृतपानावसरे भगवता निशित. सुदर्शनास्त्रेण निकत्तस्य शिरोमावावशिष्टम्य राही: आलिङ्गनमुखमनधिगतवत्या: तत्पबा: स्तनयोः तथाविध कार्कश्यम् उपयोगाभावात व्यर्थीभूतमभूदिन्यभिप्राय: । [ तत्काललीलानलज्वालापल्लवितेन ] सत्काल तस्मिन् ममये, लोलाभि: चञ्चलामि:, ममन्तात् प्रसृतदीधितिभिरित्यर्थः, अनलज्वालाभि: पावकहतिततिभिः, पल्लवितेन मजातपनवेन। तारकादित्वादितच्। परित: प्रक्षिप्तमरीचिकतया पातामबाल- किसलयवहिकाशमानेनेत्यर्थ:, [ तेन ] चक्रेण, [ भाक्रीशत एव ] शप- मानस्यैव, [ तस्य ] शिशुपाल न्य, | वपुः ] शरीरं, [ महसा मपदि, तथा- विनिर्भमनक्षण एवेत्यर्थः ; [ मई विकलं] विशिरम्क, [चके ] विदधौ, तदोयं शिरशिकं देत्यर्थः । करीतः कतार लिट। पग हि भगवता सहि केयम्य शिर: वपुविकलं कृतम्, इदानीन्तु यम् वपुः शिरःशून्यमकारीत्यभिप्रायः । पत्र साधनीभूतम्य सदर्शनाम्त्रम्य प्रभावाऽऽतिशय्यबोधकतया उपन्यस्तस्य गहुस्त्री- म्तन का कश्यविफलौभावस्य प्रस्तुतदेव गम्य म्य वस्तुनः चैद्यबधम्य वैचिवा- विशेषप्रतिपत्तये उपन्धस्तत्वात पायोकमलकार::-"पयायोक्तं यदा भया मवाभिधीयते” इति दर्पणलक्षणात् : शालविक्रीडितं वृत्तम् ;-"श्वेमसज- म्तता: सगुरवः शार्दूलविक्रीडितम्" इति लक्षणात् ॥॥ अर्थदानों शिशुपालम्य निर्वाणामनि प्रकारमाह, थियति -[ अथ] शिरकंद- नानन्तरं, [श्रिया ] पपूर्वया सुषमया, जष्टं] मेवितं, भगवद्धस्ते न विनाशप्राप्ते रित्यर्थः, अत एव [दिव्यैः ] दिविभवः, [सपटहरवै: ] दुन्दुभिनिर्घोषसहितः, [ पुष्पवर्षे: ] कमुमष्टिभिः, [ अन्वितं] सम्बई, तूर्यध्वनिसहितपुष्पवृष्टि समाच्छन्नमित्यर्थः ; [ क्षणं ] शिरछदनसमकालमिति यावत्, [ ऋषिगणे:, मन यमानं ] स्तुतिवादन ममचामानम्, पासुर कायध्वंसात् परं तदानौं तम्य मोक्षाधिगमादीवर- क्याधिगतेरिति भावः, तथा [चद्यम्य ] शिशुपालस्य, [ वपुष्ट:] शरीरात् । पञ्चम्यास्तसिल । [निरीय ] निर्गत्य । "इण् गतौ” इति धातो: “समासेऽन- . .

·१०२८ शिशुपालबधे प्रकाशेनाऽऽकाशे दिनकरकरान् विक्षिपहिस्मिताक्षे. नरेन्द्ररौपेन्द्रं वपुरथ विशदाम वीक्षाम्बभूवे ॥ ७ ॥ अथ कविवंशवर्णनम् ।- सर्वाधिकारी मुकताधिकारः श्रीधर्मनाभस्य * बभूव राज्ञः । असतादृष्टिविरजा: सदैव देवोऽपरः सुप्रभदेवनामा । ८०॥ पूर्वे जी ल्यप” (७१।३७ पा० ) इति ल्यम्। [ प्रकाशेन ] खप्रभयेत्यर्थः, [पाकाशे] व्योनि, [दिनकरकरान् ] सूर्यरश्मीन्, [ विक्षिपत् ] निरस्यत्, खप्रभया सहस्रांशुकिरणानपि विजयमानमित्यर्थः ; उपेन्द्रस्य इदम् [चौपेन्द्र वपुः] भगवती हरेविंग्रह, [विशत् ] तत्र मिविशमानमित्यर्थः, भगवतेजसा सह सम्मिलदिति भावः ; [धाम ] चैवं तेजः, [विस्मिताक्ष:] विस्मयन विस्फा- रितलोचन:, [ नरेन्द्रः] राजन्यकैः, [ वौशाम्बभूवे ] निरक्ष्यत, सविस्मयमालोकया- चक्रे इत्यर्थः। ईक्षतेः कर्मणि लिट। “जादैश्च गुरुमतीऽनृच्छः” ( ३.११३६ पा० ) इत्याम्। “कश्चानु प्रयुज्यते लिटि' ( ३।११३० पा० ) इति भवाउनुप्रयोग: "भावक माणी:” (११३।१३ पा०) इत्यात्मनेपदम् । तथा च भगवान् व्यासः,- "ततय दिपतेर्दै हात्तेजी दहश नृपः । उत्पपात यदा राजन् तदा तेजी विवेश च ॥ दिवि सूर्यासहस्रस्य भवेयुगपत्थिता। यदि भा: मट्टशौ सा स्यात् धाम्नस्तस्य महात्मनः ॥” इति। एतेन भगवति दिषहुद्धेरपि तस्य निरन्तरं हे ष्यत्वेन तदैका- तिकतया भगवत्प्रसादलाभ इति अनुसन्धेयम्। पनाह नारदः,-"कामादगीप्यो भयात् कसो हेषाञ्चैद्यादयी नृपाः । सम्बन्धादृष्णय: स्नेहाद यूयं भक्त्या वयं प्रभो ॥ इति । दिनकरकिरणपरिभावितथा प्रत्यद्भुतस्य शिवपाल नेजस: भगवच्छत्रप्रवेश कालिकस्थ प्रत्यक्षायमाणत्वे नाभिवर्णनात् भाविकालङ्कारः ;--"अद्भुतम्य पदार्थस्य भूतस्याथ भविष्यतः। यत्प्रत्यक्षायमाणत्वं तद्भाविक मुदाहृतम् ॥” इति दर्पणलक्षणात् । पत्र वैचिताजनकतया मङ्गलाऽऽचरणरूपतया च पी श्रौशब्दप्रयोगः ; यथाऽऽह भाष्य- कार:,-"मङ्गलादौनि मङ्गलमध्यानि मङ्गलातानि शास्त्राणि प्रथन्ते" इत्यादि । मेघविस्फर्जिता हत्तम् ;-“रसत्वश्वैरम न्सररगुरुयुता मेघविस्फूर्जिता स्यात्" इति लक्षणात् ॥७॥ प्रथैदानौं तब भवान् महाकविर्माधः खप्रशस्तान्ववायं विवरिषुरादो प्रख्यात- यौवमलाऽऽख्यस्य इति पाठान्तरम् ।

·. विंशः सर्गः। १०२८ काले मितं तथ्यमुदकपथ्यं तथागतस्येव जन: सचेताः । विनाऽनुरोधात् स्वहितेच्छयेव महोपतिर्यस्य वचश्चकार ॥ ८१ ॥ . .. नाम्नः स्वपितामहस्य परिचयं विवणीति, सबैति ।-[ श्रीधर्मनाभ म्य राज्ञः] थौधर्मनाभ इति ममाग्व्यया प्रमिद्धम्य भूपते:, [ मर्वाधिकारी ] मर्वस्मिन् अधिकार नियुक्तः, दण्डनीत्यर्थनौत्यादिविविधराजकीयकमाणां पर्यवेक्षितेत्यर्थः, प्रधानमन्त्रीति भाव:, [ सकताधिकार: ] सुलते पुण्ये कम्मणि, अधिकार: ब्यापार: यस्य सः, सदैव पुण्य कम्मणामनुष्ठाता, तत्रवाधिकारितया कदाचित् धमादपि पाप कर्मणामप्रयोक्ता इति फलिता: 7: । य: मुक्त एव के बलमधितः, म कथं सर्वाधिकारी? इति आपातत: विरोधः, सर्वम्मिन् नियुक्तोऽपि अनासक्त इव सर्वबाऽऽसीत् इति तत्परिहारात् विरीधा- भासीलङ्गारः। असक्ता कुचिदपि सक्चन्दनवनिताऽऽदिभोग्य वस्तुषु अना- कष्टा, दृष्टि: चक्षुः यस्य सः [ असक्तदृष्टि: ] विषयषु निस्पृह इत्यर्थः, पत एव [सदैव सततर्मव ; विगतं दुरीभूतं, रज: रजोगुणः यस्मात् तथाभूत: [विरजा: ] रजी. गुणेनापि अपराभूतताः, मीचमार्ग स्थित: इत्यर्थः, [अपर: ] हितीयः, [देव: ] अमरविग्रहवान्, देवमदृश इत्यर्थः, [ सुप्रभदेवनामा बभूव ] मुप्रभदेव इत्याख्यया प्रसिद्धः म पितामहः आसीत् इति फलितार्थः । देवा हि सर्वाधिकारिण: स.. ग्वेव भोग्यविषयेषु अधिकारवन्तः, अतीव मौभाग्यशालित्वात । मुक्ताधिकाराः पुण्यभाजः । अमनदृष्टयः अनिमिषलीचना: ! विरजाः विगतपापा: निध- लयश्च भवन्ति इति न धम् ; अत एव सुप्रभवस्य साक्षात देवात् भदऽपि अपरदेव- त्वनाभेदोके : भदऽभेदाध्यवसायमूलातिशयीत्यलारः । वृत्तमिद, पजाति: ॥ ८० ॥ अर्थदानौं स्खपितामहम्य मुप्रभदेवस्वातिमनीषित्वं राज्ञश्वातिप्रेमविश्वासभूमित्व- चाऽऽह, काल मितमिति ।-चतसा प्रशस्त या धिया सह वर्तमान: [ सर्चता: ] प्रानः इत्यर्थः, [जन: ] लोकः, [ तथागतस्येव ] शाक्य मुनरिव । 'सर्वज्ञः मुगती बड़ा धम्मराजस्तथागत:' इत्यमरः । भगवत: शाक्यसिंहस्य शासनं यथा प्राज: जन: स्वहितेच्छयैव नियतमवानुतिष्ठति, तय वैन्य थ , [महीपतिः] भूमिपति: योधर्मदेव:, [ अनुरोधात् विना] कस्यापि प्रार्थनाम् ऋते, कैश्चिदमनरुद्धोऽपि इत्यर्थः । एतेन तस्य पादराऽऽतिशय्यं प्रकटीकतम् । [खहितेच्छयैव खहितीदर्क कम्म- चिकोषयव, [ यस्य ] सुप्रभदेवस्य, [ काल ] यथासमय, उपदेशग्रहणयोग्य कार्ल इत्यर्थः, [मितं] खल्पाक्षरं, तथा [ तथ्यं ] सत्यम्, [ उदकं पथ्यम् ] पायत्यां - ·शिशुपालवधे . तस्याभवदत्तक इत्युदात्त: क्षमी मृदुधर्मपरस्तनूजः । यं वीक्ष्य यासमजातशचोर्वचो गुणग्राहि जनै: प्रतोये ॥ ८२ ॥ सर्वेण सर्वाऽऽश्रय इत्यनिन्द्यमानन्दभाजाजनितं जनेन । यश्च हितोयं खयमहितोयो मुख्यः सतां गौणमवाप नाम ॥ ८३ ॥ - . हितकरम्, उत्तरकाले अतोव शुभफलप्रदनित्ययः। 'उदक: फनमुत्तरम्' इत्यमरः । [ वच: ] उपदेशवाक्यं, [ चकार ] अनुष्ठितवान् ; सदैव मावहिततया महीपतिः सायहमुपश्रुत्य यस्ता हितं वचनमनुपालितवानिति भाव: ; यो हि राजश्चातीव प्रियङ्कर: प्रौत्यास्पदञ्चाऽऽसीदिति समदितार्थ: । वृ पूर्ववदुपजाति: ॥ ८१ ॥ पथ खपितु: दप्तकम विहट्सणाग्रसरत्वमतीव धर्मपरायणत्वचाऽऽह, तस्याभव- दिति ।-[तम्य ] सुप्रभदेवस्य, [ उदात्त: ] प्रशस्तचित्त:, महोदारता इत्यर्थः, [ क्षमो ] चान्तः, क्षमावानित्यर्थः,-"पाक्रुष्टोऽभिहतो वाऽपि नाऽऽक्रोशेन्न च हन्ति वा। पदुष्टैमिन:कायैस्तितिक्षोः सा क्षमा मता ॥” इत्युक्तगुणसम्पन्न इति भावः । [ मृदु: ] अकठोरः, निरतिशयकोमलमतिरित्यर्थः, [धर्मपर: ] स्वधर्मपरायणः, सकते काऽऽसक्त इति भाव: ; [ दत्तक इति ] दत्तक इति समाख्यया प्रसिद्धः, [तनूज:] तनयः, [ अभवत् ] पासीत् ; देवसदृशम्य तम्य मुप्रभदेवस्य तथाविधः धार्मिकः तनयः समजनि ति भावः । तस्य धार्मिक विद्यावत्त्वच विशदीकरोति, यमिति ।-[ जनैः ] गुण ग्राहिभि: पुभिः, [यं ] दत्तक, [ वीक्ष्य ] दृष्टा, [यामं ] भगवता श्रीकण पायनेन प्रोता, [ गुणग्राहि ] गुणगाह कं, गुणभूयिष्ठमित्यर्थः । जाताः शचवी यस्य तस्य पिजातशवी: ] केषुचिदपि विषस्याकृतत्वादव नि:सपत्नस्य, अतीव दयावत: धार्मिकस्य युधिष्ठिरस्य सम्बन्धि इति यावत्, [ वच: ] वचनं, धर्मपरत्व-क्षमित्व-मृदुत्वादिज्ञापकमित्ययः, [ प्रतीय ] प्रतीतं, तथ्यतया विज्ञात- मित्यर्थः । प्रतिपूर्वकात् पादादिकस्य दण् धातोः कर्मणि लिटि रूपम्। यी हि युधिष्ठिर व निरतिशयः पवित्रात्मा धार्मिकश्वाऽऽसौदिति समुदितार्थः । पाख्यानको हत्तम् ॥ २॥ पथ खपितुरन्वर्थ नामान्सरमासौदिति विदुषां विशेषाभिज्ञामायाऽऽह, सर्वेणेति । -[सतां] सज्जनानाम् मुखमिव मुव्य:] अग्रेसर:, वरेण्य इत्यर्थः। “शाखादिभ्यो यः" (५।३।१०३ पा०) इति यः । [अहितीय:] खस जातौयहितीयरहितः, सर्वोत्कृष्ट इत्यर्थः, न ·'विशः सर्गः। श्रीशब्दरम्यकतसर्गसमाप्तिलक्ष्म लक्ष्मीपतेश्चरितकीर्तनचारु माघः । [ यश्च ] यो हि दत्तकः, [हितीयम् ] पपर, दत्तक इति समाख्यया अन्यदित्यर्थः, [पनिन्द्यं] प्रशस्यतया पनवद्यं, श्लाघ्यमित्यर्थः, [पानन्दभाजा] निरतिशयाऽऽनन्दवता, नष्टेन सतेत्यर्थः, [सर्वेण जनेन] निखिलन लोकेन, [स्वयम्] पात्मनेव, [जनितम् ] उबोषितं, [सर्वाऽऽश्रय इति] सर्वाऽऽथय इति प्रसिद्ध, सर्वेषां हिजामाथातिधिमिवा- णामाश्रयभूततया अनुगतार्थमित्यर्थः, [गौणं] मुख्यात् दत्तकनामधयादन्यत्, गुणपत्ति- निमित्तभूततया अर्थानुगमित्यर्थः, [ नाम, अवाप ] प्रापत् ; तस्य दप्तकस्य पन्वर्थ सर्वाऽऽथय इति नामान्तरमासौत, न तु तेलमपौतषानपि कीटविशेष: रेलपायि- केन्याख्यामिव विफलं नाम दधार इति समुदितार्थः। यो हि द्वितीयं नाम दधार, स कथमहितोय: भवेत् ?--अपि च यो हि मुख्य:, सः कथं गौणः भवेत् ?--अपि च यस्य नाम लोक: जनितं, स कथं वयं लभ ?-इति पापातत: विरीधः, तत्परिहारस्तु पहितोय त्यादीनां लाकीतर यादिभिन्नार्थपरतया भिन्नविषयकत्वेन ममाधानौयः इति विरोधाभासीऽलङ्कारः । इन्द्रवजा वृत्तम् ॥ ८३ ॥ पथ तत्रभवान् कवि: स्वरचितमहाकाव्यनामधेयमभिदधत् खौयं निरतिशय- विनयित्वमुत्कोत्तयति, गौशब्दति ।--[ तस्य ] पुण्यश्चीकस्य दत्त कस्य, [पात्मज: ] तनयः, [ माघ: ] माघनामधेय:, [ सुकवि कौर्तिदुराशया ] मकवीनां सुमधुरकाव्य- प्रणेतृणां श्रेष्ठावदुषा वराच-सुबन्धु-सोमनाथ-भवभूति-कौड़ाऽऽनन्द-कालिदास-भारवि- वाण-मयूरा दौना, या कोशि: ख्यातिः, कवित्वयश: इति यावत्, तस्या: दुराशा दुरभि- लाघ:, तसट्टां यश: लञ्च दुराकाङ्गा इत्यर्थः, तया, महाकविकौनिलिमयति यावत, प्राशाया: दुष्टत्वन्तु स्वम्य स्खल्पबुद्धित्वादिति वेदितव्यम; [श्रीशब्दरम्यक्तवसर्ग- समाप्तिलक्षा] श्रौशन्देन श्रीरितिशब्दसमुच्चारण नेत्यर्थः,-"पादिमध्यान्तमग्लानि प्रशास्त्रापि झटिति पसिद्धानि भवन्ति" इति स्मरणात् खग्रन्थस्य झटिति प्रसिद्धय पास्तिविनविध्वंसाय च "श्रियः पतिः" इत्यादौ, तथा प्रतिसर्गस्थान्ते च मालिक श्रौशब्दसमुत्कात नेति भावः, रम्यं निरतिशयमनोहरं, कतं सर्गसमानौ . . . चरितकौनमात्र चारु इति पाठान्तरम् ।

·१०३२ शिशुपालबधे तस्याऽऽत्मजः सुकविकोर्तिदुराशयाऽदः काव्यं व्यधत्त शिशुपालवधाभिधानम् ॥ ८४ ॥ इति शिशुपालवधे महाकाव्ये श्रीदत्तकसूनुकविधीमाध- विरचित शिशपालबधो नाम विंशतितमः सर्गः ॥ २० ॥ . प्रतिसर्गाने, लक्ष्म चिई यत्र तत् तथीतं, प्रतिसर्गान्ते औरुपमाङ्गलिकाङ्क- विशोभितमिति भावः, [ लमीपते: ] नाय कस्य भगवती नारायणस्य, [ चरितकीर्तन- चारू] गुणगणानामुत्कीर्तनेन मनोज्ञम् ; यद्यपि सहृदयमानसाऽऽक्लष्ट करं में कवित्वयश:सौरभं किमपि मास्ति, तथाऽपि विभुगुणानामधीपवर्णनात पवित्रांऽऽशयः सामाजिकै: भगवद्गुण श्रवणलोभात् श्रोतव्यं, न त्वलकारादिगौरवात् इति वकीया- नौद्धयोक्तिरिति ज्ञेयम् ; भड्या तु सर्वेऽत्र काव्यगुणा: सन्नीत्यावदितम्। [शिशु- पालबधाभिधानं ] शिशुपालबधाऽऽरव्यम्, [श्रदः काव्यम् एतत् महाकाव्यं, [ व्यवत्त विरचयामास । विपूर्वकात् दधातः करि लङि रूपम्। “वरितषित: कभि- प्राय क्रियाफल" (१३।०३ पा०) इयान्मनेपदम्। वसन्ततिलका वृत्तम् ॥ ८४ ॥ इति कविवंश वर्णन र । समाप्तोऽयं ग्रन्थः। भ्रमनिरसनम्- ९६७ पृष्ठायाँ १६श सर्गस्थ ६४ श्लोकीया टिप्पनी धान्तिविज़म्भिता,- "रपा: स्यादधम र कपणऽप्यभिधेयवत्" इति मंदिनीदर्शनात् ।

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.