·भूमिका अभिनवकथानिकुजोऽयं पाठकधुरीणानां करकमलेपूपहारी- क्रियते । सस्कृतभाषायां पञ्चतन्त्रहितोपदेशादिलघुकथापुस्तकाना प्राचीनकाल एव प्रणयनं जातम्। विश्वस्मिन् तेषा विद्यते भूयान् समादरः। ततोऽपि प्राक् वेदेषु ब्राह्मणेषु पुराणेषु कथातत्त्वस्य भूयान् विकास आसीदिति न न जानन्ति इतिहासरसिकाः। कथाया यद्- पमद्यत्वे 'उपन्यास' शब्देनोपन्यस्यते, पुरातनैः सस्कृतसाहित्यसमा लोचकैः तत् 'कथा' शब्देन व्यवहृयते स्म, तेनैव कादम्बरी, वासवदत्ता, तिलकमञ्जरी, इत्यादि रचनासु 'कथा' इति विशेपण प्रयुज्र रामायणमहाभारतभागवतपुराणादि धार्मिकप्रवचनेषु बाहुल्येन व्यव- हयतेऽद्याप्यय 'कथा' ज्ञब्द । न्यायनयेपि प्रमाणतोऽर्थपरीक्षायां तत्त्वाऽवगमाय पूर्वपक्षोत्तरपक्षरूपेण येयं मनोहारिणी चेतश्चमत्कार- कारिणी कापि शैली समालम्ब्यते सापि नत्र 'कथा' शब्देनाभिलप्यते । अधुना तु संग्रहरूपपुस्तकेऽस्मिन् आंग्लभाषायां 'story' शब्देन हिन्दीभापायां च 'कहानी' शब्देन यदुच्यते तद्गृहीतमिति न तिरो- हितं विदुपाम् ।अत्रापि 'कथा' शब्दस्य निर्वाधं प्रवृत्तिर्मुख्यरूपेण दृष्टव । वर्तमानकाले जीवनस्य विभिन्नेषु क्षेत्रेषु यथा परिवर्तन विलोक्यते तथैव रचनाक्षेत्रमपि परिवर्तनेनारपृष्ट नावातिष्ठत। प्रत्युत सहित्ये युगा. नुरूपं परिवर्तनं किञ्चिदाधिक्येनैव दृष्टिगोचर भवति । इयमपि कथा- शैली साहित्यस्य नवीनमिव किमपि रूपम् । पूर्वमांग्लादि वैदेशिकीपु भापासु लघुकथानां साफल्येन रचना सजाताः। क्रमशः भारतेऽपि हिन्दीमापायाम, प्रादेशिकीप्वपि च भापासु लघुकथालेखनस्य प्रवाहः प्रावर्तत । अस्मदाराध्या संस्कृतभाषापि शैलीमिमा साफल्येन समासा- दितवती । मुद्रणयन्त्रप्रचारानन्तर सामयिकपत्रिकाणां प्रचारेण कथा. शैलीय प्रवृत्ता विकास प्राता च । सस्कृतभाषायामपि यदा प्रभृति मा- सिकीनां पत्रिकाणां प्रकाशनमारब्ध तदाप्नभृत्येव कथानामपि प्रणयन प्रकाशन च समारब्धम् । अद्यत्वे तु सस्कृतभाषायामपि कथानां सख्या सहस्रप्वेव गणनीयतामहतीत्यस्माकं विश्वास । परमितरभापासु विभिन्न लेखकलिसितानां विभिन्नानां कथासन्दर्भाणा शतशः सकलनानि ·४ - . । यथा प्रकाशितानि लभ्यन्ते न तथा संस्कृतभापायां किमपि तादृशंसक- लनमस्मद् दृष्टी समायातम् । ईदृशाः कथासप्रहास्तु द्वित्राः समुपलभ्यन्ते यत्र एकेनैव लेखकेन स्वीयानामेवानेकानां कथानां सकलनवृत्तम् । सुप्र- सिद्धाया लेखिकाया स्वर्गीयायाः क्षमारावमहोदयाया. संस्कृतकथाना- मेकः सग्रह. प्रकाशितः पाठ्यपुस्तकरूपेणापि निर्धारित इति जनामि । पर विभिन्नलेसकैलिखितानां विभिन्नानां कथाना सग्रह. कोऽपि न प्राप्यते । तदर्थमेवायमस्मिन्विपये प्रथमः प्रयास इत्योत्सुक्येनापि मदी- यात्र सजाता प्रवृत्तिः। प्रायो वर्षद्वय यावन्मया कथानां संग्रहकर्मणि लेखकानां स्वीकृति- प्रहणाय च प्रयतितम् , सकलनप्रवृत्तेन मया प्रायः कथाना शतद्वयी सगृहीता । तत्सग्रहमध्ये कासामपि लेखकाः स्वः प्रयाताः, तेपो सुपुत्रेभ्यो मया प्रकाशनस्वीकृतिरासादनीयाऽभवत् , तेपामप्यन्वेपणे पश्चन समयो व्यतीतः, यहूनां तु विदुपा बह्वय एव कथा मुद्रिता मयासगृहीताः । कविशिरोमणिस्वर्गीयभट्टमथुरानाथशास्त्रिणामेव अष्टविहातिक्थाः मया सम्प्राप्ताः । तासा सकलनप्रकाशनायापि मया तेषां सुयोग्याः पुत्राः मदीयमित्रवर्याः प्रान्यापाश्चात्योभयविचारसरणिदीक्षिता: श्री- कलानाथशर्माण. अयोधिताः कृनसक्ल्पाः सन्ति ते तत्मकामनायेति हर्य- विषयोऽस्माकम् । मदीयस्वर्गीयपितृचरणयुगमहर्षिभिः संस्कृनरत्नाकरपत्रस्य प्रथम- सपादकसचालकैः असिलभारतीयसंस्कृतसाहित्यसम्मेलनमशीना बहीना मुमहतीनां सस्थानी प्रतिष्ठापकैः प्रात स्मरणीयः महामहोपा. ध्यायनोगिरिधरसर्मचतुर्वेदैरेव मशेतसि एतादृशप्रयत्न करणाय पोज निक्षिप्तम्, सर्वदा च मार्गप्रदर्शनेन मदीयमुत्माह्यीजमालवालायिनम् , तेपामेय गोताव्याख्यानमालापुराणपारिजात-प्रमेय-पारिजात-चतुर्थे दि सस्कृतरचनावालीपुराणपरिशीलन-साहित्यिकनियन्ध-दर्शनअनुचिन्तन- प्रभृति प्रत्यतल्लजानां सम्पादनफर्मणि व्यायतेन मया तेपी जीयितवेला- या कयासपहस्याग्य सम्पादनमुद्रणाच समयो नासादितः । इदानी कार्यमिदं पूर्णता स्पृशतीति प्रमोदस्य विपयो नूनम् । येपा विदुपा कयास्तापदा सगृहीताः तेषु म०म० श्रीगिरिधार्मा- गश्चतुर्वेदाअरमपितृचरणाः, म०म० श्रीनारायणशानिविस्तेमहोदयाः, कविशिरोमणिभट्टश्रीमयुगनाथशास्त्रिणः, श्रीमूर्यनारायणापायी, श्री पृद्धिपन्द्रशामिणश स्वर्गीयाः सघाताः। वरकथाप्रकासनस्य स्यीति.

·५ प्रदानेनास्मान् तत्पुत्राः श्रीबटुकनाथगानिखिस्तेमहोदयाः श्रीकलानाथ- शामिणः, श्रीहरिप्रसादशर्माणः, श्रीप्रभाकरशास्त्रिणश्चानुगृहीतवन्त इति तेभ्योऽस्माभिरनेको धन्यवादाः समर्प्यन्ते । महामहोपाध्यायाः श्रीपरमेश्वरानन्दशास्त्रिणोऽस्मत्प्रार्थनां स्वीकृत्य गढवालप्रदेशस्यैतिहा- सिकघटनामेकां कथारूपेणविलिस्य प्रेपितवन्त इति नून तेऽस्माक धन्य वादान भृशमर्हन्ति । एवमेव श्रीमन्तो रामकुवेरमालवीयमहोदयाः, अस्मदप्रजाः श्रीदेवीदत्तशर्माणश्चतुर्वेदाः, श्रीमन्तो मान्याः वलदेवोपा- ध्यायाः, डा० गजाननशास्त्रिणः, श्रीमन्तो मधुसूदनशास्त्रिणश्चास्मदा- ग्रहेणात्र सद्य एव क्या निर्माय प्रदत्तवन्त इत्येते विद्वांसोऽप्यस्माभि- स्साधुवादग्भ्यर्च्यन्ते । अन्ये च लेखकधुरन्धराः पूर्वप्रकाशितानां स्वीय- रचनानामत्रसग्रहे प्रकाशनाय स्वीया स्वीकृति प्रेषितवन्त इति तेऽपि स्वीकुर्वन्त्वस्मदीयान् धन्यवादान् । श्रीमद्भिः द्विजेन्द्रनाथमिश्रमहो- दयः समये समये नानाविधपरामर्शप्रदानेनास्माक मार्गप्रदर्शन कृत- मिति सर्वदेवास्मदुत्साहवर्धकास्ते समभिनन्द्यन्ते । अन्ते चैतत्पुस्तक- प्रकाशकः भारतीयविद्याप्रकाशनाधिपतिः श्रीकिशोरचन्द्र महाशयोऽ स्माक प्रभूतधन्यवादपात्रम् येनौदार्येणास्य प्रकाशनमुपक्रान्तम् । आशा- से विद्वजनैरनुमोदितेऽस्मिन् प्रयासे पुनरप्यन्यत्संस्कृतकथासक्लन प्रस्तोतुं प्रयतिप्यामह इति- निवेदक दीपावली १६६६ शिवदत्तशर्मा चतुर्वेदः ·विषय-सूची , ४८ १. कश्चित्कवि स्त्रीय महामहोराध्याप' योगिरिपरशर्मा चतुर्वेद १ २.प्राय-निजामा स्वर्गीय महामहोपाध्याय श्रीनारायणशाम्बी खिस्ते१० पनाहर स्वर्गीय कविशिरोमी नयीमयुरानापशास्त्री १६ ४. वीरमति स्वर्गीय योसूर्यनारायणाचार्य ५. मटेया प्राम महामहोगन्याय घोपरमेश्वरानन्दशास्त्री ६. प्रयमयपी श्रीरामबैरमारतीय ४१ श्रोद्विजेन्द्रनारमिय ८ वामन्ती श्रावटकनायशास्त्री खिस्तै 8.उमा स्वगीय प्रौदृद्धिचन्द्रशास्त्री १०. विधानमन घोगरामधर्मा ११. परिवनम् प्रोशिवदत्तशर्मा चतुर्वेद १२. गन् , मित्रे दा? श्रीकरानापयास्त्री १३. बादर्शकन्या सुकन्या ग्रीनवर किशोररामा काड्र १४ घामान शास्त्री महोदय योनारायाशास्त्री कार १५. सहयात्रा घीयोवरणासन्त १११ १६ बरम्याग योरामेश्वरयान्त्री १७. मदा कुन्डरकैशा धोत्रगन्नायपाठक १३७ १८. अनति निखिल ससार श्रीजनार्दनस्वरूपशास्त्री १६ मनोरमा घोदवसोनन्दनशास्त्री २०. नारीमतिवमवन् पोदीनानापत्रिदेव २१. किमासीत् किं सवृत्तन् योनिगमानन्दशास्त्री २२. स्थान नियोग घोविश्वनायमिय २३. कुन्टा डाकिनी श्रीदवीदत्तशर्मा चतुर्वेद २८ पाटा यात्रेयी यावरदेवोगध्याय २५. मका पिरस्च डा० मस्तिसुधा मुखोपाध्याया १८७ २६. शिमितामा बनुरोध हा. गजाननशास्त्री मुसटगावकर १६५ २७. कहानी? श्रीमत्रुसूदनद्यास्त्री ·कश्चित्कारः वगायः महामहोपाध्यायः प्री गिरिरानो बस, वामी (२०मा० महिनाहि यानेनानिटार, मदन - বাৱা প্ৰশ্নৰ নাৱারি নি । ममापन्ना माध्याहिची बेला। नहींटानापन्न प्रखरतरं प्रतानि भगवान मरीचिमाली, अयापि ग्राने निसार गतागर्न लोकन्य। केनिमणयिनीमि पाचिनं भूपादनाटि द्रविनाकादिभिः मनिन्द सामिनन्दमन्यबहई प्रवृचाः, पर मोजनार्थनाहान प्रतीभमानाः पायाला धिमिरापिबन्नीत्र । अन्य गन्माननात ' मानुन्, कि न चलमि १" इत्यानिमिः शिमूना सुधामधुर्वचोमिगामाना सन्नद्धा इव मोक्तुम् । इतर क्षेत्रादिपु परिरन्यानव ममागता विश्रा- न्यन्ति । पशनोऽपि तव दवः परिभ्रन्य प्रासन जडेन च सन्तोन्मान मधुना आयामानवापिमरते। प्रवविध एव ममये सरनि मुन्नान- चिरहवाहिकक्रियः समठियोमा ऋविः शिष्यवर्गण परियन. प्राविमद् ग्रामम् । इतस्ततः लिनमधुर हष्टि किरन माठिच्छायापा विश्राम्यतः प्रायिनः संमान प्रभावन यादेप गृहान प्रविनि तावदेयागत्य मध्ये मार्ग पोबार पर "वान! बलबदम्यवाद पितामही। न प्रातरारभ्य माया नया मुक्ता, तन् परिचर्यायामब व्यापता व जननीति पाओऽयय न सम्पन्नः" ! श्रुतमात्र भय वचमि कविरसी त्वग्या प्रविष्ट मानुः सदनम् । अस्वस्थाया अपि मानुः पुत्रदर्शनाद्यत्मचं गलितमित्र खन् । आमीदेवमनयोः मंलाप । नास्य को किनति नानगांवारिकमामाक परिचितमिति कविनान्नान व्यवहरिष्यामः। प्रोवाच कविः-किमयसवान विशेषको निमित्तमम्वास्थ्यस्य ? माता यत्म! वर्डन प्वान्नह पास्यक्ता में निर्भरता। झोपन्तऽङ्गानि, प्रतिस्रानानेवादा प्राधुगिकी। न चास्ति वाञ्छापि साचनमनमि सरक व सटो मनमि शल्य इव । कविः-डिविको वा श्रीमत्या मनमिसेदः, किमिच्छति भवती ।

·अमिनवकधानिकुञ्ज माता-नास्ति कोऽप्यात्मकृते खेद । भवन्तमेव विमलाभिर्विद्या भिरिव शोभनाभि सम्पद्विरप्युपेत चेद् द्रष्टु प्राभविष्यम्, ननु सफलो मे जीवलोकोऽभविष्यत् । यदृच्छोपनतभोजिनस्तु ते 'अश्वस्तनिकता' दुनोतीव माम् । बहुशश्च देशाधिपतिना कर्णन राज्ञा समाहूतोऽपि भवान् न तमाश्रितवान् । करि- अहो । सोऽय खेदस्तत्रभवत्या मातु | अपि जननि । सरस्वती रसिक मामिन्दिरादास्ये नियोक्तुमिच्छसि ? अपि भवत्याश्च रणशुश्रूपा परित्यज्य धनोन्मदानाञ्चरण-शुश्रूषां शिक्षयसि ? माता-स एप ते दुराग्रहो यस्त्वा क्लिश्नाति । अनेनैव पिशाचेन समावृप्रस्त्व सुखसाधनानि नाप्नोपि एतत्कृत एव कुटुम्बभरणमपि दु शक्य ते। कवि -जननि | मैव वादो । विवेचय मनाक् स्वातन्त्र्ये यत्सुख तल्लवोऽपि सततमध्यक्षमुखप्रेक्षिभिस्तचाटुकरणमानसमापितकर्तव्य तदुदितदुर्वचनशल्यपूरितकर्णकुहरैरात्मनिक्रयिभिर्जनैन नाम समा साद्यते स्वप्नेऽपि । भृतिकमणि वर्तमानस्य यो महान क्लेशरतल्लेशोऽपि यदृच्छोपनतमन्नादि फलादि वा यथेच्छ मुजानस्य काले शयानस्य में नास्ति । मात । सर्वथाह मुखी । तत्परित्यजतु चिन्तामिमां भवती। किमप्युत्त नितेव जगाद जननी आस्ताम, यथा तेऽदृष्ट वर्तव तथा। त्वदुपाश्रयाणामपि जनानामस्मदादीना मनोमोपणमेव शरणम् । श्रुतमद्य प्रामे कर्णाकणि-स एव राजा कर्णो वृद्धा स्वमातर काशी लम्मयितु सपरिजन प्रयातीति । सैव ननु जनना यस्या सुत एव प्रभु , कुतोऽस्मदादीनामीदश भागधेयम् ।' कवि --अहो । एतदर्थमिय भूमिका प्रथममेव फुत स्पष्ट नाशप्तोऽस्मि--काशी जिगमिपति श्रामतीति । मातर्मा शुच । अद्यैव स्वां नयामि काशीम् । सन्ति मदीया अपि परिजनाइछात्रा ये शिविका ते सुखेन वक्ष्यन्नि । क्षेत्रोत्पतमन्नादि चेह बालानां मार्गे चास्माक कृते पर्याप्त मविष्यति । शाकफलानिक तत्र तत्र लप्रयत एच । द्रक्ष्यति भवती स स्वदेश एव राजा, वयन्तु वीणापाणेर्देव्या प्रसादात् सर्व याप्रतिहतप्रसरा । एतावदुक्त्वा उत्तरमप्रतीक्षमाण एव प्रबन्ध विधातु निर्गत फपि । जनन्यपि हर्पविरमयस्नेहशोर्युगपदासान्ता तस्थी।

·कश्विकविः ३ [२] महता गजाश्वमनुजरलेन परिवृतः गिरिकाध्यूटनारीजनो वाद्यघोपपुरस्कृनो बन्दीमिरनुश्क्षणं स्तूयमानः प्रयाति कर्णो नरपतिः काशीम् । वृद्धा भातास्य तनुमपुनर्भवाय परित्यक्तुं काशी वान्छति, तत एवायं समारोहः1 मध्येमार्ग यतो यतः संघ एप प्रयाति, तत्र तव दर्शनोत्सुकानां यालयनितादीनां संमुग्रीनमायात्यपर संघ । गजाडो राजापि सर्वन पयि दृष्टिं फिरन् प्रमोदमानस्तैस्तैरमिनई- ग्यैः खर्वयन् प्रामान, नगराणि, पर्वतान्, नदीच, मोकण्ठम् तास्तान जनान् जनपदांश्च पश्यन, सुहृद्धिः समालपन्, विन्मृत-स्वराज्य-सुख मुसं प्रयाति । धूमयानमारा रात्री झयाना एव ये योजनावमतिका- मन्ति, तेपा देशाटनं तीर्थयात्रां वामिनयतामपि नेप गोचरोऽनु- भवस्यार्यः । तथागतपरिभ्रमणा एव नद्विधातुं प्रभवन्ति । एकम्मिन्दिने यावत्प्रयात्यनेनैव प्रकारेण चलमिटम्, तावदेव दृष्टं यन् पृष्टत. शास्नसंस्था-मुसरित पद्यगीनप्रभृतिमिरावर्जितलोक समालाप- चतुरो घोतोत्तरीययजस्त्रमात्रसर्वस्वानां ब्राह्मणाना कश्चिदपरोऽपि संघ शिविकामेकाम् जरत्याविरूढामुद्वहन् पादचारिशिगुनारीजना- नुगत समायातीति । नायताम् किमेतदिति राजाज्ञप्त कश्चिदनुचरो विदितवृत्तान्त मागत्योक्तमान्-'महाराज! कविरयमम्मद्देशीय एय य श्रुवचरः श्रीमवरण । अयमपि नयति कामी वृद्धां मातरम् । अन्तेवामिनोऽम्य वह्व सहचराः, त एर मिपिका बहन्नि, उपयुक्त च मार्गे शुभ्रूपन्ते । जनन्या. गुभूपणे बहुतरापहिलमन्नापुरमपि मशिगुजनमनेन मह वानीतम् । अन्येऽयम्य यहव सम्बन्धिन सहचराः ।' आर्य प्रथमं चिन्तितम् राज्ञा-शोण्डार्याद्राष्ट्र मयाहूतोऽपि नागत एप इदानीमार्गेऽनन्यगनिको मामेव अयिप्यते" यदा तु चिरायालोफिनम्-शार्दूल इव ग्रामं नेप स्वमंघनलम- भ्यर्गमप्यनुपननीति, तदा दाक्षिण्यनिधिर्गुणैरगृयो नरपतिः सुयोग्य परिजनं कविममीपे प्रजियाय । उगाट च तन्मुसेन-"चिरादह मुकये । मवानामाइझी, तदिदानामिहयागम्यताम् । पथि छान्य- मुधाभिः परितर्पयत्वम्मान भवान । महव यात्रापि भवतां निहतु । गजमश्रं रथं वा ययेष्टमारोहतु भवान । वामण्यपि भवन शिरिका- मेरामलहरोतु । तेषु तेषु तीर्थपु यथामिरचितं प्रददातु च जननी ग्रामवा- स्तन्य, ·अभिनवकथानिकुञ्ज त्तप्ता अपि जलप्रपातमसहमाना विद्विपन्तो घनाली प्रबलयन्ति प्रभञ्जनमनवरतनि सृतेनिश्वासवातैः। न कोऽपि क्वचिदालोक्यते पर्यटन् , झिल्ली-झाङ्कार एव निस्तब्धता भनक्ति । अस्मिन्नेव वचसामगोचरे मुरम्येऽवसरे किमप्युत्तालमाकर्ण्यत आरात् प्रवृत्त पुरे सुमधुरो गीतिध्वनि । अहो माधुर्य्यम् ! अहो लयः!! अहो सौष्ठवम् ।। क्षणादाकृष्टान्यनेन ध्वनिना ध्वनिनेव सहृदयानां जनानां चेतांसि । प्रसह्य एवायमुदकण्ठयल्लोकान् । अहो ! पतत्त्रिभिरपि दुष्प्रपनतमे सर्वत मुगुप्ते कर्णस्य राज्ञोऽन्त पुरेऽप्येष परिश्रान्तिपरवशैनिद्रादरिद्रीकृतकरणशक्तिभिः परिजनैरनुप- लक्षित प्रविष्ट एव । न केवलं प्रविष्ट ; धूर्तेनानेन ध्वनिना तत्रैव विशेषत. प्रदर्शितम् प्रभुत्वमात्मीयम् । कर्णकुहरप्रविष्टमात्रेऽस्मिन्नन्यादृशी एव दशा पट्टराशा सजाता। सा हि कुरङ्गीवोत्तब्धकणी, भुजगोव शिरो धुनाना, मयूरोवोन्नमित- गात्री, शफरीव लुठन्ती, यत्सत्यमतितमामुदकण्ठत । पुनरुत्तिष्ठति, पुन शेते, श्रोत्रभावमेव मर्येपामगानामभिलपन्ती सर्वरङ्गः श्रोत्रयो- निलीयत इव । कोऽप्येष मोहनो मन्त्र सर्वामपि विचारशक्तिमस्या अहरत्, शय्यायो शयानेन राज्ञा निभृतमस्या समालोकितम् चरितम्, तत एव किमियं प्रतिपद्यत इति परीशिपु स एप कृतकसुमोऽभवत् । राजपन्यापि निपुणं निरीश्य, मुद्दनिर्वर्ण्य गाढसुप्तमय राजान- मयधार्य परायत्तं चेतो यशयितुमपारयन्त्या ममुत्थितमेव । सजी. फनो नीलनिचोल वपभयवारयमपवारकमुपरिकृतम् । भूपिता एवं भूपणेर्भवन्ति राजमहिप्य, अधाप्यपरगण्यनया धृतानि भूपणानि । उद्घाटन पेटिका निष्कासितानि जनदुर्लभानि यहूनि मौक्तिकादीनि, रत्नानि, सुवर्णशक्लानि घ, सजाफनान्येतानि पात्रे। सर्वमिदं निमिपैरेय परिसमाप्य प्रावृतदियं ध्वनिमनुमरन्ती मनोरथमान- सहपरी प्रासादानिष्क्रम्य पुरावहिर्गन्तुम । राजापि निकान्ताया तस्या दतमुत्थाय पद्गसहायोऽनभिलक्षिन एव तया पृष्ठन पयंसरत् । महता प्रयत्नेन छिद्रमभिलभ्य गन्टनमाविमो पाटयेन पा तमोया- हुल्येन या अनवधानेन या निद्राभिमयाद या भवितव्यगौरयाद् या न पेनापि प्रहरिणामिलाती। निमम्य नगराद् ध्यानमेवानुमगन्नी गगी नानिदूरमेय गास्नीर शिवालयमेस्मामाद्यानिष्ठा ।

·कश्चिकविः लक्षितं तया तत-एवाभ्यन्तरात् प्रकोष्टात् सुधामधुरो गोतिध्वनिरेप निर्गच्छतीति । तत इय प्रकोष्ठान्त प्रवेष्टुं कृतमतिरपि-"कथं प्रवि- शानि? फ्मालपानि ? न चेत् प्रविशानि किमागत्यात कृतम् । व्यर्थीभवति सर्वोप्येप यत्न ।" इति लनोत्सुक्यसाहसादीनामन्तर्व- तमाना कतिचित् क्षणानि ढोलासमारूढान्तत साहसायव जयपत्र- मर्पितवती । स्थिला प्रकोष्ठक-समीपे मृदुचलागुलिना पाणिना कपाटो शदाययन्ती मन्दमधुरमुगाच-'उद्घाश्यता द्वारमिति'। राजापि यत्नेनात्मान प्रच्छाद्य समीप एवावस्थितः। निष्कान्तोऽभ्यन्तरतो धनि -"आ क एप कालेऽस्मिन् ?" अहो । साश्चयं प्रत्यभिज्ञात. शदो राज्ञा स एवैप महाशय कविरिति । तत साध्यसपरवझो यावच्छून्य इवारतिष्ठते, तावदुक्त राजपल्या-'अहमस्मि महाराजम्य वर्णस्य महिपो, द्रष्टुमिच्छामि भवन्तम् ।' आवृतद्वार एव कविरवाच-"अहो किमिदम् ? किमह- मिट शृणोमि ? राजपन्यास्तत्रभवत्याः किमन कृत्यम् ? क एप समयो दर्शनस्य इत्थमाश्चर्यस्तिमितस्य कवेश्छन्दोरूपेण परिणता वाग यत- उन्नादाम्बुदवर्धितान्धतमसमभ्रष्टदिर मण्डले, काले यामिकताग्रदुग्रसुभग्ध्याकार्णकोराहले । कर्णस्यामुहदर्णवाम्बुडयारर्यदन्त पुरा- दायातासि तदम्बुजाक्षि । कृतक मन्ये भय यौपिताम् ॥ प्रत्यभिज्ञात स्यात् पाठकमहोदयैरपि यत् स एष कवि कृत- मातृसस्कारो काश्या निवृत्त , तदा सकल्पित द्रविण प्रदापयितु राजसकाशमुपागच्छत् । साय पुरे प्राप्त पुराद्वहिरेव सरस्तोरे शिवमन्दिरे विशश्राम । वर्षाकाले तेनैनोदीरिता गीति , घटित परिणामः। राज्ञी तु तथा प्रत्याख्यायमानापि अवमानादधोनमन्त्यपि उजया निवार्यमाणापि, प्रेर्यमाणोत्कण्ठया पुनरेव जगौ-"नाह भवन्त मात्मान वा धर्मादपेते पथि पातयितुमिच्छामि, न किमप्यन्यद् ब्रवीमि । केवलमुद्याश्य द्वारम् दीयता दर्शनम् । अङ्गीक्रियता सुवर्णरत्नराशिरूप सगुणगणस्य गुरोल घुम्पहार । दयस्व ननु । इत्थमनर्थशतमनाराडक्य कृतसाहसा मां मा प्रत्याख्याहि ।" यस्या ·८ अभिनवकथानिकुञ्ज । अहह । न तथाप्यपावृत द्वारम् । पुन पुनरुवाच कवि-"देवि न मे त्वया, न चैवविधेन धनेन कृत्यम् । अननुमतस्य राज्ञा, त्वयैकान्ते वितीर्णस्य धनस्याङ्गीकारमप्यहं महान्तमनर्थमाकलयामि । तद्भगवति, क्षम्यताम् । एपोऽजलि ननु गन्छ, यथागतम् । मा च पुन साहस- मेवंषि कापी." इत्यादि । नान्तत पारितं किमपि प्रतिविधातुं महिप्या। चिरं स्थित्वा निरागा निवृत्त वैपा। राजाप्यनुपलक्षित एव कथमप्यप्रत एव न्यवर्तत । यथागतमागत्य प्रथम राजा तथैवाशेत । तदनु महिप्यपि राज्ञा अविज्ञातमेव चरितमत्मीयमभिजानती विस- ज्याभिसारवेप प्रमुप्ता । राजा तु कृतकमुतोऽप्यन्तस्तदेव कवे कलाने- पुणम् , गीतिमाधुर्यम , राशीसाहसम् , कवेनिर्लोभता, धार्मिफादर्श, फवित्वशक्तिं च चिरमनुध्यायन् 'कृतक मन्ये भयं योपिताम' इत्यस- कृदावर्तयन् कथश्चिनिशा व्यनैपोत् । [५] सज्जा राजसमा । सामन्ता सर्वे स्थ-स्यासने यथोषितमुपा- विशन् । मन्त्रिणोऽन्ये च राजमान्या यथास्थान स्थिता । राजापि प्रातरेव कृतान्हिकस्त्वरितमाससाद सभाम् । एपोऽद्य किमपि विचिन्त. यन्निव, उत्कण्ठित इय च प्रतिभाति किमिदमिति यावतर्कयन्ति सभास्तारा, आज्ञप्तास्तावदेव राजा-साइयगजरथपदातय प्रधानाः सामन्ता त्वरितं पुरा नहि शिवालयमुपेत्य तमाय स्थित विद्वांसं काय गजारूड शीघ्र सादरमप्रानयन्तु इति । अनुप्ठित सर्व राजसासनम् । क्यिाकालक्लानन्तरन्तु समुपेत्य समभाषत नतशिरा सामन्त "पृथिवीन्द्र । ननु श्रीमदिराक्षप्ता गता सर्व वयं तत्र । स तु जगद्विलक्षण-रक्षणः कविः किमपि नान्वमोदत। उक्त तेन-"कि में रथेरश्वगंजेर्वा कृत्यम् ? येनाइमेतावन्तमध्यानमानीत १ यथाहमत्रा- यातोऽस्मि, तथैव निर्वृतशरीरयात्र सभामप्यासादयिष्यामि । यान्नु भयन्तः । नाहं भवद्भिः सहागन्ता, तदेतदारर्ण्य देव प्रमाणम् ।" गजा औत्सुक्यपरवशोऽध्याय क्यधिन सिनमनास्तस्यो । क्षण भणन्तु तमेव प्रतीशते । नियुत्तास्तद्वर्तागवेषणाय घरा । पृष्टी मन्त्रिप्रभृतिमिस्नद्विपये मदागमनममय एक सयं ज्ञास्यप इत्येयोत्तरं दत्तवान् । । - ·व्याप्त कश्रिकविः अथ सर्वैः सचमत्कृति प्रतीक्षमाण. कञ्चिदाययो कविः । पूर्वमेव निवेदिता वार्ता वार्ताहरै श्रुतमात्र एक वहिरिपर्यन्तं प्रत्युजगाम सामन्त-परिवृतो राजा। महतादरेण च तमेतं कवि निनाय राजसभाम् । अादिभि सम्पूजितं च चन्दनमाल्यादिविभू- पितमेकस्मिन् महाहे सिंहासने समुपावेशयत् । कृतार्थताञ्च स्वकीयां तद्दर्शनात् प्रकटयन विश्रान्तमात्रमेवैनमुवाच-'सुकवे ! कवितान्तरा- स्वाद. पञ्चालप्स्यते, श्रुतं मया भवन्मुखात् कदाचित्-उकारोपक्रममेकं पद्यम् 'कृतक मन्ये भयं योषिताम्' इति पद्यस्यान्तिमो भाग | तत्पुनरपि श्रोतुमुत्कण्ठितं मां कृपयाऽऽश्राव्य कृतार्थीकुरु । अलोचितं -एतच्छलोकमुखेनैव सनमपि रहस्यमुद्घाटितं स्यात् इति ।' कविस्तु रहस्यं पारिरक्षन्नेव तत्कालस्फुरितमतिः प्रत्याह-आं श्रूयतां श्रीमन् ! उपग्राहमुदन्वत्तो जलमतिकामत्यनालम्बन ब्योग्नि प्राम्यति दुर्गमभितिभृतां मूर्धानमारोहति । याति विपाकुलैरहिकुलः पातालमेकाकिनी कीर्तिस्ते मदनाभिराम ! कृतकं मन्ये भयं योषिताम् ॥१॥ अथ तथैतामप्रतिरुद्धप्रसरामस्य कवित्वशक्तिं तथा धमैकपरता पररहस्योद्घाटनविधुरताश्चालक्ष्य नितरां द्रुतान्तःकरणो राजा भूयो भूयोऽस्य पादतले लुलोठ । पृष्ट सामन्तैर्मन्त्रिभिश्च स्वयमेय सर्व रात्रिचरित जगाद । स.. सह चैप कविं स्वातन्त्र्येण स्वसभाम- तितमामलङ्कतुं प्रार्थनयानुरुरोध । कविस्तु सर्वथैव सुमधुरं तत्प्रत्या- चक्षाणो प्रामे वसत्तिमेव स्वकीयां मुरदुर्लभां प्रतिपादयन् केवलं सडकल्पितं द्रव्यं ब्राह्मणेभ्यः प्रदातुं प्रत्ययाचत । गुणपरवशेन राज्ञा मूनिकृतं सर्वमपि कवेरनुशासनम् । कविस्तु न किमपि द्रव्यमात्मा- र्थमगीचकार। अथ भूयोभूयोऽनुरुध्यमानश्च जगाद-'यदि किमप्यवश्यं प्रदेयं श्रीमता मह्यम, तर्खेतदेव ददातु-न सा राज्ञो किमपि वक्तव्या । न तया किमप्यनार्यमाचरितम् । ननु भवानिव सापि गुणकगृह्या, न तु दुष्टमति । तस्मान्ममाथितः पूर्नमिव ता स्नेहेन पश्येद् भवान् । का गति । स्वीकर्तव्यमेव सर्व विदुषोऽनुशासनम् । गुणग्राहिता- न्यथा भज्येत । स्वच्छन्द यान्तमिदानीमस्माक कविं गवाक्षेण कथमप्यालोक्येयमपि कृतार्थीभगतु राज्ञ. कर्णस्य महाभिषिक्ता राज्ञी ।

·प्रणय-पिपासा स्वगीयः म. म. ५० मारायणशास्त्री सिस्ते (काशिकराजकीय संस्कृत महाविद्यालयस्य भूतपूर्व प्रधानाचार्य, अनेकाना सस्कृत ग्रन्याना प्रणेता व्याख्याकारश्च, वाराणसी वास्तव्य ) कावेर्या पश्चिमे तीरे सुन्दरपुर नामान्वर्थाभिधानो मामः शोभते । कुवेराचलाख्यस्य पर्वतस्योपत्यकाया विशाला सहकारवाटी, तामनु मुन्दरपुरमाम प्रतिष्ठितः। एकत कावेरीतीरपरिसरप्रसृता तालतमालनारिकेलरमुकादिविशालवृक्षराजिपरिरक्षिता मध्यन्दिनेs- प्यर्फगभस्तिभिरनवाप्तप्रवेशा, झिल्लीसकारनादिता गभीराऽरण्यानी, अपरतश्च मल्लिकाधिकाजातीमालतीमकुलचम्पकपाटलादिविविध- कुसुमद्रुमसमेधमानसौभाग्या विशालोपराल्यावलि । कुवेराचलवर्ति- निर्झरसमुत्क्षिप्ताम्भ क्षोदसमुद्वहनजातजडिमा, भारमुग्न इवमन्द- गतिः कल्यप्रफुल्लोपशल्यकुमुमसमूहपरिमलतस्करः पवनः सन्ततं सेयते सुन्दरपुरवासिसज्जनान् । प्रामेऽस्मिन् विशेषतो राजन्या निवसन्ति, पञ्चपाण्येव विप्राणां गृहाणि, वैश्याना शूद्राणां च मिलित्वा पञ्चाशदधिकानि समानि, तावल्येव राजन्यानाम् । ममाधिपतिर्वीरसिंह प्रख्यातवीरक्षनिय- वंशालंकारभूत प्रभूतभूसम्पत्तिमान दर्शनीयाकृति प्रांशुर्विशालपक्षा वीराप्रणीवर्तते । प्रामीणाः सर्वेऽपि आपन्नाभयदीक्षिते तस्मिन्- प्रगाढ़ स्निहान्ति, विभ्यति च मुलभयोपात् प्रचण्डशासनात् तस्मात् । अप्रजातयो विप्राः पिल पौरोहित्यवृत्तिमनुतिष्ठन्तः पञ्चमहायज्ञान यथावद् वितन्वाना वेदानभ्यस्यन्तोऽग्न्याहिता सुखेन निवसन्ति । इत्यविधे तस्मिन् सुन्दरपुरे प्रामाधिपतेरसिंहस्यसूनुः प्रति- मृतिरिव निजपितु युमारः शार्दूलसिंहो योवनमुलभोत्कलिका समा- फुलचेना एकदा प्रसूत्यै सपितुः सदनमुपगता चिरपोपितो कावेरी- पूर्वतीरयनिलक्ष्मणपुरप्रामाधिपतेस्तनूजा स्वप्रेयसी दिदक्षुरकष्टप्रसूति पुत्रलाभप्रवृत्ति प्रहष्टान्तरो मृगयापटेन गृहान्निपम्य श्वसुरालयं गन्तुमियेप।

·प्रणय पिपासा तदानीं प्रायवाला प्रवृत्त आसीत् । कावेरों समुत्तीयेच पूर्वतीर- वति लक्ष्मणपुरमासादयितु सुगमम् । नान्यः पन्या । कावेरी समुत्त- रणं विना नान्या गति । अत्रान्तरे पयोटपटरनीरन्द्रित नभ । झम्झावायुर्वातुमारेभे । एकद्वित्रिक्रमेण पतन्नो बर्याविन्दय क्षणादिव धारासारात्मना वर्पन्ति स्म। निमोनयन्तीन जगन्नयनानि विद्यु- न्मध्ये मध्ये व्यद्यानत । न कोऽपि नाविकानदानी शतेनापि दित्सि- तेनातरेण तरणिं मोक्तुमियेप । गार्दूलसिंहश्चिर तान्नाविकाननुनी- याप्यकृतार्थः प्रलोसलिकापारवहन तत्क्षणमेव गन्तु कृतनिश्चय क्षत्रियसहजैन साहसेनाध्यातस्तुरगपृष्ठ एव कारी ततुं निरचंपीत् । करे वल्गा धृत्वा प्रवेझितस्तेन कावेरीजले तुरगमः। स्वामिनो भावं विदन्निव स पशुरविगणग्य विन्नान घचाल । यावत् स किञ्चिद र गच्छति, तारदेवको महानार” दो। शार्दूलसिंहस्तु बल्गामाकृष्य जलभ्रमपरिजिहीर्पया किश्चिदपकृत्य तिर्यग् गन्तुमियेप। गिन्तु तदानों पाकाभिमुखदुरदृष्टप्रभावान्नु शार्दूलसिंहायु क्षयान्नु वेनाप्यचिन्त्येन हेतुना जलीवालवेगाभिहतोऽवशाइन स तुरङ्गमस्तस्मिन्नेव भयान- केऽम्भोभ्रमे न्यपतन् । तुरगपर्याणपार्ववर्तिलोहपाठिकासयतसोपान- कपाद शार्दूलसिंहोऽपि सहाश्नेन प्रणायिनीमिलनोत्कलिकाभिश्च सद्य पातालमुपानीयत । इत्थ सतुरङ्गस्य तस्य जले पञ्चत्व सम्पन्नम् । तमेव क्षणमारम्य संस्कारदेहधारी स प्रनलः पिशाचो भूत्वा कावेरीतीर परिसरारण्ये वभ्राम । तेन पथा जनार्मा यातायात दुप्फर समपद्यत् । प्रायस्तेन पथा गच्छत्सु नकोऽपि जीरन् परामर्तते स्म । अध्वगैरय स भाग एव परित्यक्तः। न कोऽपि तेन पथा गच्छत्याग- च्छति च । विशाचोपद्रवस्य नानाविधाः किंवदन्त्यः सर्वत' प्रसृताः । कश्चिद्वदति-दृष्टो मया स पिशाच , तालप्रागुआँपणास्यः क्लि स इति । अपरो वदति विपर्यस्तौ तस्य पाठी, लगन्ती जिह्वा, भृकुटिभी- पण मुसम, अधगान दृष्ट्वन स मुख व्यादाय धावति । इत्यविधा किंवदन्तीः श्रुत्वा भोते. पथिकैः स मार्ग पर परित्यक्तः। न कोऽपि तत पर तेन मार्गेण गन्छति । तन्मार्गपरिसरवर्तिपु क्षेत्रेषु कर्पणादिकार्य कर्तुं न फेऽपि कर्पका लभ्यन्ते । प्रामाधिपतेस्तेन महती हानिः सम- जायत । तन्मार्गशोधनपुरस्सर पिशाचोपद्रवनिराकृनये प्रामाधिपति- नादशसहस्ररूप्यकारम पारितोपिक्मुद्घोपितम् । पारितोपिलोभेन ये केचित् साहसेन पुरस्समुपागतास्तेऽपि जीवन्तो न पुन परावृत्ता ।

·भभिनवकथानिकुञ्ज इत्यमेवातीते कियतिचित् समये दुःखितेन ग्रामाधिपतिना स्वकुल- पुरोहितो भट्टसोमदेवः सानुनयं प्रार्थित भगवन् । आचायें। किं नास्त्येव कश्चनोपायः तस्य परिशोधनाय पिशाचोद्धरणाय च ' सत्सु भवादृशेषु तेजोराशिपु सिद्धमन्त्रेषु ब्राह्मणेषु किं नेदं लज्जास्पदम् ? दशसहस्राणि मया दित्सित पारितोपिक किम- ल्पम् ? मन्ये सम्प्रति ब्राह्मणानां सिद्धमन्त्रत्व विडम्बनमेव । श्रुत्वेद प्रामाधिपतेर्वाक्य विद्ध इव शरेण ब्राह्मण्याधिक्षेपमसह- मानोऽन्तः क्रोधेन ज्वलन्नपि निगृह्य त भट्टसोमदेवस्तमाह, राजन अहमस्मि भवत्पुरोहितः, भवदन्न मुानस्यैव पलित मे शिरः, न ममास्तिपारितोषिकप्राप्तेर्लोमः । भवता यद् ब्राह्मणानां सिद्धमन्नत्व विडम्ब्यते, तदसइमान एवाह पिशाचोद्धरणे मार्गपरिशोधने च प्रवृत्तो भवेयम् इति । अथ विदितभट्टसोमदेवप्रभावस्तस्य पिशाचोद्धरणप्रवृत्ततां दृष्ट्वा हृष्टान्तरङ्गो प्रामाधिपतिर्वीरसिंह सपादोपग्रह तमाह-गुरो' क्षम्यता ममातिक्रमः, पिशाचोद्धरणकार्ये प्रवर्तयितुमेव ब्राह्मण्याधिक्षेपमिपेण मया कोपितो भवान् । सिद्ध च मम समीहितम् । ब्राह्मणा हि मम पूज्यतमाः। तथापि कुलगुरुर्भवान् मम सर्वस्वमेव । यत् विश्वन मम वैभव यशश्च तत्सव भवदनुमहादेव सम्पन्नमस्तीत्यह जानामि। मम दुरुक्क भयता न मनमि स्थाप्यम् इति वदन भूयो भूयः प्राणसीत् । 'प्रणिपातप्रतीकारः सरम्मो हि महात्मनाम्' इति नयेन प्रामाधिपति प्रणत राष्ट्रव दयालोब्राह्मणस्य कोप क्वापि पलायते स्म । अथान्येधुर्भट्टसोमदेव पायमस्तरादिप्रन्थि नियध्य प्रामाधिपति वीरसिंहमापृच्छय च पिशाचोद्धरणाय प्रतस्थे । प्रतिष्ठमानश्च विघ्न- हराणि सूक्तानि जपति स्म । ममेणासो स्वग्रामसीमानमुल्ल ड्थ्य पिशाचाधिष्ठित वनमाससाद । तावता वियन्मध्यमुपतस्ये भगवान भास्वान् । नेदाघीमा प्रर्पण वधे। पायोरनुपणाशीतस्पर्शता प्रतिपादयतस्ताविकान् परिहसनिय ज्वर दतारमकाराताप उष्णो वायुर्वातुमारभे। पश्मिणोऽपि नोटान्त. निलीय निभृतं तस्युः। कुनाप्यलब्धावकारोव छाया तामूलमवा. तथाविधै समये प्रान्तो भट्टसोमदेवो विशश्रमिपुर्दूरादेवं पिशालाकार मुदूरप्रमृतमूल वटवृक्ष ददर्श । तद् दर्शनोत्पनहर्षप्रकर्ष उम्पत।

·प्रणय-पिपासा ३ कियन्तं चिदध्यानमदीत्य तस्य वटवृक्षस्य सुदूरप्रसृतासु शाखामु मद्धान् तुरङ्गमानद्राक्षीत् । 'विशश्रमिपवः केचित् पान्या भवेयुः' इत्यचिन्तयत् च । पुनरस्य चेतसि विकल्पः समुदभूत-पिशाचा- घिष्ठितोऽध्वगैः परित्यक्तः प्रान्तरोऽयमध्वा, कथमत्र पान्थानामागमनं सम्भाव्यते । भवतु यत् किमपि, समीपं गत्वैव सम्यक् परिलक्षयेयम्' इति निश्चित्य तं वटवृक्षमनुलक्ष्य भट्टसोमदेवश्चचाल । उपगम्य समीपं सकुतूहलमपश्यत्-विशाले वद्रुमतले शोभनोऽनेकवर्ण- विचित्रः कुथः समास्तीर्णः। तदुपरि दुग्धफैनधवलः प्रच्छदपटः, हंस- तूलकल्पितान्युपधानानि च सजानि। वीरासनोपविष्टास्तेजस्विनो वीरा इव लक्ष्त्यमाणा विंशत्यधिकाः शस्त्रधारिणः पुरुपा मण्डलाकारेण स्थिताः, तेषु मध्ये सुवृहदुपधानालम्बितपृष्ठ एकस्तेषां स्वामीव लक्ष्य- माणस्तेजस्वी शस्त्रपाणिः पुरुषः । मध्ये राजतं धूमनलिकापानं विरा- जते । ततः समुद्भूतः सुगन्धिधूमपरिमलो मोदयतीव मनांसि । भट्ट- सोमदेवमुपायान्तं दृष्ट्वा स तेपां शस्त्रिणां स्वामो सोल्लासं प्रणमन्नाह- 'आगम्यतां पुरोहितमहाशयाः ? अद्य सत्यमेव सुदिनं नः, इहास्यताम्' इति स्वासनस्य दक्षिणे समुन्नतमासनान्तरं निरदीदिशत् । भट्टसोमदे- वस्तु तन्मुखात् 'पुरोहितमहाशय' इति सम्बोधनमाकर्ण्य 'कोऽयं मां पुरोहितं भणती' ति चिन्तयन् तन्मुखं निपुणं निरैक्षिष्ट । अलक्षयच्च स्वप्रामाधिपतेरसिंहपुत्रस्य शार्दूलसिंहस्य मुसन्छायाम् । सर्वेपी च तेषां नेत्राण्यपक्ष्मपातानि विभाव्य 'नूनमेते न मानवाः किन्तु देव- योनय एवेति' निश्चिन्वानो निर्भयचेताः प्रणमतस्तान् शुभाशीमिर- भिवर्धयन् निर्दिष्टमासनमध्यरुक्षत् | अथ मुहूर्त कुशलप्रश्नादिसंलाप विधाय स शस्त्रधारिस्वामी भट्टसोमदेवमपृच्छत् 'पुरोहितमहोदय ! पट्सु ऋतुषु कतमो भवता प्रशस्यते।' चतुरो मट्ट उत्तरयति स्म- भिन्नरुचयो जनास्तान तान् ऋतून् प्रशंसन्ति, अहन्तु शीतर्तुमेव सर्वश्रेष्ठं मन्ये, यतः स हि सर्वविधोपभोगक्षम । पुनरब्रूत शस्त्रि- स्वामी-'कथं वर्पतुन प्रशस्यते भवता ?' भट्ट' प्रत्याचष्ट-सपको दुर्दिनान्धकारितो वर्तुः केन गुणेन प्रशस्यताम् ? किच्च, वर्पतुः प्रियामिलनोत्कलिकाकुलानपि यूनो निर्दयं प्रवृद्धसरिदावर्ते मज्जय- तीति घातकप्रकृतेर्वपौवर्णनं न मनागपि रोचते मह्यम् । श्रुत्वेदं भट्टवचनं तत्क्षणमेव चकित इव स शस्त्रस्वामी भट्ट- सोमदेवस्य करमादाय तन्मुसं निरवर्णयत् ।

·पश्यतोहरः स्वर्गीय महमथुरानापानी, कविशिरोमणि (सस्कृतरत्नावरपत्रस्य भूतपूर्व, अनेक संस्कृतकाम्पमपन्धप्रणेता, पास्या- पारश्च, जयपुरवास्तम्य ) - (१) पेशासमासस्य गुयनभयानको नूनमातप सम्प्रति व्याकुलीकरोति जनान प्राणिनश्चान्यान् । साम्प्रतं पूर्णो मध्याह । ररुत्तापः परी फोटिमारूद । अस्मिन् समये मधुपुरमामे धूमशरुटियिश्रमस्थानसग्निधानपष नन्दरामवणिजः समुद्घाट्यमान आपणोऽस्ति । यणिगस्मिन् समये भोजनसम्पादन एव व्यमोऽयलोक्यते । एतायतैयापणोपरि पृद्ध एक साधुमहाशायः समुपस्थित । साधो- रस्य पट्टायितललाटे विफ्टतया पटितं दूरतोऽपि दर्शनीयं विलफ साम्प्रतं धर्मसलिलैः प्रयाए प्रयाहा “न ते समुचितम्" इतीय नि:- सार्यते । सम्पतियापितं शिरः स्पेदभरसिन्नमस्ति । मुरपत्रातपः मन्त्रापेन ममधिकमणमालोक्यते। पृद्धमापोः पादौ जानुपर्यन्तं निविदया धूल्या धूमरितो स्तः । माघाइप पभारण्डकमण्डल्यादिधारफः शिघ्य एकोऽस्ति । आपणे आगयेय मयेतयं साम्यरा प्रोक्त माधु महाशयेन-"अरे वत्स ! दिन गृद्धामगायापि न्यूनमिहायपादारयमि ? मम्प्रति मन्छिष्य- रय गार दूरपनि । शरीरं प मे न मोड शारनानि माम मार्गगमन गरम । मदिन से विमुग्पानि भाग्यानि यदि मूदि रामापत्रेय विषम्य यः प्रारंप शिष्यमागं प्रयाग्यामि । फयय माग्ययम् ! फरते भासयः। गन्दरामयनिए गवांगं एफो मगजन आगी। सदि प्रायः गमागगाना मागमा गरारे शाप दामना बागी । ग पारिमन, माया आमापनियतः पाचादिममायोजनं पुर्णपागोग । पा. पौर पदेन गाधुना दणं मोगुणवपनम् !

·पश्यतोहरः वणिग्वराकः सर्व परित्यज्य प्रणनाम साधुप्रवरम् । साधुमातपे क्लिश्यन्तमालोक्य सकरुणस्य वणिजो मनसि भक्तिश्रद्धायाः प्रायः इत्स्रोतः। साधोमध्यकाये धोतवनं, नहि नहि सम्पूर्णमझतवस्रमेव संश्लिष्टः मालोक्यते । स्कन्धे रामनामाङ्कितमुत्तरीयं पतितमस्ति । मुण्डिते स्वेदजलममृणितेऽत एव जाज्वल्यमाने मस्तके शाद्वलशालिनी शिखा आर्द्रकर्पटाच्छादिताऽस्ति । हस्तयोइछत्रं प्रकाण्डो दण्डञ्च वाभाति । पादौ चोपानद्विरहितौ स्तः। गले तुलसीमाला, वक्षसि च पीठवणं यज्ञोपवीतं विराजते । साधोः प्रभावशालिनी मूर्ति दृष्ट्वैव भक्तवणिक् "इमे पूर्णाः परब्रह्मसहचराः" इति मनसि कुर्वन् ससमादरं समभापत- "श्रीमन् ! कोऽत्र चिन्तावसरः! इदमपि श्रीमता शिघ्यस्यैव स्थान- मस्तीति बुद्धया कृतार्थ्यताम् । प्रायो ये ये साधव आयान्ति ते ते दीनस्यास्य निवासे कुर्वन्ति कृपाम्, श्रीमन्तोऽपीह चरणरजो दत्त्वा पावयन्तु स्थानमिदम्"। इदमुक्त्वैव च वणिजा जलपूर्ण पात्रमेकं दत्त साधवे। साधुनापि सर्वमात्मीय वस्तु न्यस्तमापणे । शिष्येणापि सर्व दण्डकमण्डल्वादि- कमुत्तार्य स्कन्धकपटेन प्रोञ्छिती पादो। वृद्धसाधुना जलेन झटिति प्रक्षाल्य पादी प्रोक्तं वेश्याय- "तर्हि वत्स ! इदानीं साधूना भोजनस्यापि कुरु सत्वरमायोजनम् । तुभ्यमपि चेद्रोचेत तर्हि ग्रहीप्यसि भगवत्प्रसादं तत एव । किमिति पृथक्पाकादि कृत्वा वृथा परिश्रमः सोढव्यः।" पुनः किमासीत् ? नन्दरामस्तु साधूच्छिष्टाय नितान्तमेव लाला- यित आसीत् । इदानीमात्मनो मनोरथानुकूलं दृष्ट्वा शीघ्रमेव सर्व वस्तु स्थापितं साधोर। पाकसम्पादनस्थलन्तु पूर्वत एवासीत्सम्य- तया सज्जम् । साधुरपि सर्व सुभगमालोक्य सरभसमेव पाकनिर्माण- स्थलोपरि आक्रमणमकरोत् । साधुमहाशयस्त्वरितमेव सम्पादयामास मनोनुकूलं भोज्यम् । नन्दरामः साधुमहात्मनो निःसार्यमाणा नानाविधाः सामग्रीः, मृदु- १.थान। २.घेरा। ३. चौरा। घ ·१८ अभिनवकथानिकुञ्ज मधुराश्च वार्ता प्रत्यक्षीकृत्य कटककृतनिकेतनं भगवन्तं जगन्नाथ गृहोपस्थितं मेने। सम्पन्ने पाके सोन्नादं शगुमायं कृत्वा ठणठणदिति घण्टा ध्वनया- मास साधु । नानाविधानि च स्तोत्राणि सगलास्फालनं समारट्य भोज्यसामनों धृतवान् ग्रन्थिनिष्कासितस्य नृसिंहस्याने। विधिविधा- नेन च कृतवान् शसोदकादि। तदनन्तरश्च क्षुत्क्षामकण्ठायात्मनः शिष्याय, नन्दरामवणिजे च दत्तवान् भगवत पावनं प्रसादम् । प्रात कालादनाहारो वराको वणिक् तावता प्रसादनैव कथमपि तुतोष । विशेषतश्च साधोदर्शनेनैव नन्दरामभक्तस्तृप्तः समभूत । तृप्ते मनसि क्वावकाशोऽन्यविषयस्य । इतस्तु किश्चिन्मात्रेण प्रसादेनैव मक्त सन्तोष्य सशिष्येण साधुमहात्मना यथेच्छं संहार आरब्ध । सनमपि पदार्थजात जठरकोषागारे सरभसं न्यक्षिप्यत । अन्ततः प्रसादलोलुपो वणिक् प्रतिदिनभक्ष्यापेक्षया अर्द्धनेव भक्ष्येण सन्तोष्य जठर प्रक्षालितहस्तमुख साधोः कृते घूमपानपात्रं सज्जीचकार । साधुरपि समापितसमस्तवस्तुस्तूप कृत्वा च तदुत्तर- कार्य पृथगासने स्थित साडम्बरं गडगडायमानं चकार धूमपान- पात्रम् । इतः साधूच्छिष्टलोलुपो नन्दरामभक्त पुनरपि साधोर्भुक्तावशिष्टं भक्ष्यमन्विष्यति स्म। पर तन श्रीमता साधुमहात्मनैव साधुकृपा कृताऽऽसीत् । अस्तु यत्किञ्चिदासीत्तदेव शक्तिभक्तिगद्गदो वणिक अभ्यवहतुमारमत । यावदयं भुङ्क्ते तावतैव श्रूयते स्म घूमशकट्या विकटश्चीत्कारः। शब्दं श्रुत्वा ससम्भ्रमं जगादापणस्थाय साधवे वणिक्-"यदि बहिः कश्चन ग्राहकः समायायात्तर्हि श्रीमद्भिस्तत्र देया दृष्टिः । न स परावर्तेन । अयमेव मे जोवनोपायः।" यावदयं संलापो भवति तावतैव पूर्णतया शृगारितसर्वशरीरो थावूमहाशय एको नन्दरामापणोपरि समापपात । शृङ्गारिणोऽस्य शरीरं सडखडायमानाप्रबाहुभूपिनेनागलचोलकेन समाच्छादितम् । कट्या कृष्णान्त्यरेख मुज्ज्वल धोतवस्त्रम् । स्कन्धे च सचातुर्यराशीकृतं सद्योधौतमुत्तरीयमेक विलसति । पादौ चास्य १. हुक्का।

·२ द्वितीये च पश्यतोहर चाकचक्यशारिभ्या कृष्णवर्णाभ्यां वैदेशिकोपानद्भ्या' गूढो स्त.! ययोहिं गमनसमये "चर मर्" इति शडो मुसरयति मागोंद्देशम् । हस्ते च बाबूमहाशयस्य चाकचक्यशाली “पटसम्पुटक.' वेशगौरवमयादिव कम्पमाना सुभगा यष्टिरासीत् । वैश्यो वाचूमहाशय दृष्दैव, अन्त कोष्ठकादेव सादरमभापत- "महाशया क्षण स्थित्ना गृह्यना धूमपानपानम् । तावदहमायामि"। साधो भरद्वागरसर । सर्व वणिजैन वनव्यमुक्तम् । वैश्यस्त्वरि- तमेव हस्तमुस प्रक्षाल्य वहिरागतो वानुमहाशयस्य शृङ्गारसुभगा मूर्तिमालोक्य गौरव मिवोद्वन् समभाषत-"क्थ वाबुमहाशया भोजनादिक निवृत्तम् ?" बाबूल-नैव । इदानीं तु विलम्बो जात. । सायभोजनमेव साधुतया भविष्यति । इदनी तु किञ्चित् "जलपानमात्र' करिष्ये । "सम्यक श्रीमन् ।" इत्युक्त्वा वणिक कान्दविकार्पणाद् भक्ष्यमा- नीय बाबुमहाशय भोजनाय सन्नीकृतवान् । वावूमहारायोपि नाममा- नेणैव "जलपान' वस्तुतस्तु सांगपूर्ण भोजन सानन्दमकार्षीत् । [२] सर्वेऽपि रात्रि भुक्त्वा, पोवा, शयित्वा सानन्दमयापयन् । नाभूतन विशेप । प्रातरेव जागरूकेण साधुमहात्मना दृष्ट यद्वणिगापणे नागदन्ति । कोपरि पीत कौशेयाम्बरमेक रम्यते । जगाद चाथ वणिग्भक्तम्- "वत्स ! यद्यनुमन्यसे तर्हि पाताम्बरमिट धृत्वा सन्ध्याहिकादि विदधामि । शिष्यग्रामो दूरेऽस्ति, न जाने कदा वा तत्र प्राप्नुम । इत एवाहिकादितो निवृत्ती सुस नो भविष्यति" वणि-महाराज क्रीतस्थास्य दिनद्वयमेव जातम् । नेक्वारमपि परिहित मया । श्रीमता "प्रसाढीभूत" स्यात्तदा मे मनोऽभीष्ट भविष्यति । धारयतु श्रीमान् । पुन किमासीत् १ सानन्द परिहित साधुमहात्मना । साढम्बरश्न १ बूटा २ मनीवग। ३ हलवाई। ४ खूटी।

·भभिनवकथानिमः दण्डकमण्डल्वादि इतस्तत प्रसार्य, ऊर्णासनोपविष्टोऽक्षिणी निमील्य धृतगोमुखीक. परे ब्रह्मणीव लीनतां गन्तुमारभत । इतो बाबुमहाशयेन सम्यक्तया विभूध्याऽऽत्मानं स्वीयं च वस्तु गृहीत्वा प्रोक्तं वणिजे-"अयि वणिग्वर! ह्यस्तनजलपानस्य, साय: भोजनस्य च कियान व्ययो जात. ? कथयतु, इदानीमेवाऽहं सर्व ददामि । आवश्यकं मे साम्प्रतमेव गमनम्" वणिजा मनसि चिन्तितम्-"अतीव मे श्रमो जात । व्ययोपि इतो भूयानभवत् । विना किमप्युपार्जनं न चलिष्यति ।" पुनर्मनसि गणितं कुर्वतेव प्रस्फुरिताधरेण प्रोक्तन्- "आम्, एवम् । सर्व मुद्रा- द्वयं सार्द्धपणपञ्चकं च जातम् ।" बाबू-अयि भोः ! स्फुटपणाना तु कथैव गच्छतु । इदं तु वृणि- ग्जनानां प्राकृतं कल्पनपाटवम् । तर्हि अष्टौ रूप्यकाणि परावर्तयतु भवान् । अहं दशरूप्यकमूल्यं शुल्कपत्र' ददामि । प्रमुदितचेतसा वणिजा पेटिकातो रूप्यकाष्टकं नि सार्य समर्पित चाबूमहाशयाय । धृतज्न तत् पटसम्पुटकमध्ये बाबूमहाशयेन । अनन्त- रच यष्टिं गृहीत्वा प्रयातुमारभत् बायुमहाशयः। तद् दृष्ट्वा अतीव विनयेन प्रोक्तं वणिजा-"बाबुमहाशया ! शुल्कपत्रम् १" मामू-आम् , तदेव दशरूप्यकाणा यत्प्रदत्तम् ! वणि-महाशय ! क्व प्रदत्तम् । दानायैव तु स्मारयामः श्रीमते! पाबू०- अरे कोदृशमानुपोसि १ पूर्व शुल्कपत्रं गृहीत्वा तदनन्तरं तु स्वया मुद्रा प्रदत्ता ! वणि नैव महाशयाः ! विस्मरन्ति भवन्त । स्वीयं पटसम्पुटक- मुद्घाट्य पश्यन्तु ! न वयं द्विवारं ग्रहीतारः । वायू०-अरे न वयं द्विवारं प्रदातार । भवानेव स्वीयां पेटिका पश्यतु । भवतो वचनापाटवं नात्र चलिप्यति । पणिजा मनसि चिन्तितम्-"अय तु विचित्रवेपश्चौर समायातः) हा तात ! य. श्रोष्यति स मामेव मिथ्यावादिनं कलयिष्यति । गौरोज्ज्वलवेषमिमं तु सभ्य इति सर्व एव सत्यवादिनं वदिष्यन्ति । यद्भवतु, तद्वतु यारशाय तादृश एवोपयुज्यते । अयमिदानीमतीव प्रद्ध । आत्मस्वरूपप्रदर्शनविना नायं मामकं दास्यति द्रव्यम् । १. नोट ·२१ पश्यतोहरः इत्याकलय्यैव आपणादुत्प्लुत्य पथि समाजगाम, जग्राह च करेण बावूमहात्मनः पटसम्पुटम् । उभयोर्वभूव कराकरि समाक्रमणम् । द्वयोरिमं भीषणसमाक्रमं दृष्ट्वा वहवो जना समाययु, चक्रुश्च प्रयत्नमस्य कारणावगमाय। साधुमहाशय साम्प्रतमासने स्थितः प्रात सन्ध्यामिव कुर्वन्ना- सीत । स इमं लोककोलाहलं श्रुत्वा आसनादुत्त्याय वहिराजगाम । लोकसंघाते प्रविश्य च किं किमिति वारं वारमुञ्चरगादीत । वणिक साधुमहाशय समीपे दृष्ट्वा मनसि सुतरां प्रासीदत् । आसी- वास्य विश्वासो यदवश्य साधुमहाशया. सत्या वातां प्रकाशयन्तो भक्तस्य मे साहाय्यं करिष्यन्ति । परमित सर्वा कथैव परावृत्ता। अपृष्ट एव साधुमहाशयस्तोत्रेण स्वरेण सर्वानवदत्-हरे! हरे! एवं तु वणिक् धार्मिक इव दप्यते स्म, परं हन्त हन्त । अयन्तु सुत- रामेव वश्चकः पश्यत सर्वस्व हरति !! पूर्व तु सभ्यं पुरुष रात्री चलादस्थापयत् । तत एकवारभोजनस्य मुद्राद्वयं व्ययमयाचत् । तदपि वराकेण धार्मिकेणाङ्गीकृत्य दशमुद्रामूल्यं शुल्कपत्रं प्रदत्तम् । अनेनापि तद् गृहीत्वाऽनो मुद्रा परावर्तिता । परमिदानी कथयति "न मे शुल्क- पानं प्रदत्तम्" हरे | राम! कयमस्य भगवान् भव्यं करिष्यति । रे पामर! धर्मतोऽपि मनाग निमिहि! कण्ठकर्तनेन न कुवेरो भविष्यसि । सर्वत्र धर्म दृष्ट्वा कार्य साधनीयम् । सर्व खलु भूतभावन परमात्माऽ- निमिशमालोकते। साधुमहात्मन कथामिमा श्रुत्वा सर्वेऽपि तदन्तिके समागत्य सर्व वृत्तान्तं पप्रच्छु । समयकम्पमिव प्राब्रवीत्साधु “सर्ववृत्तान्तश्रवणात् पूर्व भवन्त पातक्निोऽम्य वणिजो द्वारात् प्रतिष्ठाविरहितं मा स्वमीप्टस्थलं यापयत ! न जाने वकभक्तोऽयं बहुमूल्य ममापि सर्व वस्तुजातं चेदपहर्तुमुदातः स्यात्तर्हि व्यवहारा- नभिज्ञस्य विपरीतं मे पतेत् । हन्त हन्त । अनेन वराकेण तु मदन एव शुल्कपत्र दत्तमासीत् । मया तु यदाऽमुप्मै रात्रौ मम भोजनमूल्यं दत्तमासीचदा तु माश्यपि कोऽपि नासीत् । इदानी सर्व जना वराकं वाणिजमेव सावलं धिचक्रु:- 'अरे राम ! इमे तु साधुजना सन्ति, एभिः साकं च दवाऽयं व्यव- हार हा धिक् !" एक प्रतिवेशी जगाद-"अरे नन्द! त्वमेव स्वयं निजमनसि ·? भभिनयकथानिकृक्ष साधु०-नैव वत्साः! नेव ! इदंतू सर्वेरेव दृश्यते यद्य यं स्वग्रामजन विहाय नास्माक सहाया भविष्यथ ! लोकस्य चरितमेवेतो. दृशम् । तथापि धर्मोऽपि किश्चन वस्तु भवति । तस्यैकवारमेय न लोके लोपो जातः तृतीयोप्यस्मिन्नेव स्वरेऽगायत्-"साधुमहाशया ! धर्मसेतोर्न सर्वथैव भङ्गो जातः । कुटिलेऽस्मिन् कलिकाले यद्यपि छलकपटादिमि- जगत् परिपूर्णमथापि धर्मस्यागमधुनापि वर्वति । पाचिन्मानुपाणां प्रवृत्तिः क्ल्मपकलुपिता, तेनापि किं भवति ? अधुनापि संसारे धर्मस्य जागर्ति सर्वतोमुसो जाज्वल्यमानो मणिमयप्रदीपः, भगवान जगदा- धारो नाधुनापि कापि विलीन ! यदि सर्वेऽपि उत्सृष्टसाधुपथाः स्युस्तर्हि भूवलय कथमिवकल्पयेस्थितिमात्मीयाम् । अस्मिन् समये कपटसाधुना, वश्चकवायुना च प्राप्तः समुचितोऽ वसरः। उभावपि मन्दमन्दं हसन्ती तत्स्थानाददर्शनमुपाजग्मतुः । वराको वणिक् आत्मन कपालमास्फोटय, हृदय क्थचित् बला संस्थाप्य तयो पन्थानमनिमेप पश्यन् पापाण इवाचलस्तस्थी। दृष्टो धर्मपथमवलम्बमानानां समयेऽस्मिन् परिणामः ? धन्यः पूज्यपादः साधुमूर्द्धन्यः । सन्तजनभक्तिपरायणो वणिगपि च धन्य !! धर्मपथस्थितो वराको नन्दरामवणिक् केवल हाहाकार भागी बभूव । परमानन्दभागिनौ च बभूवतु "लुण्टाकयतिः, पञ्चकबाबू च"! , ·वीरमतिः स्वर्गीयः श्रीसूर्यनारायणाचार्यः (संस्कृतरत्नाकरस्य भूतपूर्वसम्मादक, जयपुरवास्तव्यः ) गुर्जरदेशे टुकटोडानामकमेकं राज्यमस्ति । कदाचिदन्न राजा- जीनामक कश्चिञ्चावड़ायंशीयो नरपतिश्शासनमकरोत् । अमुष्य भूपतेरेक पुत्रोऽभूद्, द्वितीया च पुत्री । पुत्रस्य वीरज इति कन्यायाश्च वीरमतिरिति नामाभवत्। एपा वीरमतिर्वाल्यादेव प्रभृति शस्त्रास्त्र. सञ्चालनमभ्यस्यन्ती हयारोहणादिकासु वीरजनोपयुकासु सर्वास्वेव फलासु परां प्रीदिं प्राप । यद्यप्येपा स्वज्येष्ठभ्रातुरिजात् कनिष्ठाऽ भयत्, तथापि बहुप्ववसरेषु लक्ष्यवेधविषये-ततोऽप्यधिक हस्त- लाधवमदर्शयत् , एवमियं स्वीयेन युद्धकलाकौशलेन स्यजनकं नितान्त- मतोपयत् । अथैवं लालनपालनाभ्यां पोप्यमाणा वीरमतिः क्रमशः विवाहयोग्या बभूव । राजाऽपि च स्वकन्यानुरूपस्य वरस्य प्राप्तये महान्तं प्रयत्नमातिष्ठत् । अन्ततो मालवाधिपतेरुदयादित्यस्य जगदेव- नामानं कुमारं निजमनःसंकल्पिते. सर्वैरपिगुणभूपितमशृणोत् । ततश्च तेनैव सह तस्या पाणिग्रहणसंस्कारमकरोत् । अस्मिन्नेव समये सुगृहीतनाम्नो जविक्रमयो कुले जातः श्रीमानु- दयादित्यनामा मालबाधिपतिरासीत् । तस्य च द्वे राज्ञावास्ताम् , प्रथमा बघेलनी द्वितीया च सोलट्विनी। तत्र प्रथमायां वघेलन्यां राज्ञ परं प्रेमाभवत् सौलंकिन्यां च न । वघेलन्यां रणधवलनामा ज्येष्ठः सोलकिन्यां च जगद्देवो नाम कनिष्ठ पुत्रो जातः । रणधवलो यद्यपि ज्येष्ठोऽभूत् तथापि बुद्धिमान् वीरश्च नासीत् । जगद्देवश्च कनिष्ठत्वेऽपि वोरो बुद्धिमान् कलाकुशलश्चासीत् । ततश्च यथा यथा सोऽवर्धत तथा तथा तस्य गुणानां प्रशस्तिः प्रासरत् , एकां तस्य विमातरं वघेलनों विहायान्ये सर्वेऽपि जनास्तस्मिन्नस्निह्यन् । राज्ञोऽपि च तस्मिन् महान- नुग्रहोऽभवत् । वघेलन्य यथा निजतनयस्यायोग्यत्व नारोचत तथैव ततोऽप्यधिक वा स्वसपल्या पुत्रस्य योग्यत्वमपि नारोचत । अत. सा तस्मै नितरामसूयत् । परं राजा तस्यामनुरक्तोऽभवत् । ४ ·२६ अभिनयकथानिकुञ्जः अतः सा समये समये पुत्रसहिनायाः स्वसपत्न्या मिथ्यापवादेस्तस्यै तमरोपयत् । एवं क्रमशो राजानं कोपयन्ती सा पुत्रसहिता तां सोल- किनी शुद्धान्तनामनि ग्रामे औषयत् । यो जगदेव सहितायै सौलविन्ये राज्ञा निर्वाहार्थमदीयत । सोलकिनी तु धीरा साध्वी चाभूत् । अतः सा तत्रापि सुखं निवमतिस्म । बघेलन्या तु दिने दिने तथा कपटवन्ध आरचितो यथा सौलड्किन्या पुत्रस्य जगद्देवस्य राजसभाप्रवेशोऽपि निपिद्ध। एवं कष्टदशायामपि वर्तमानो जगद्देवो विंशतिवर्पवयस्को बभूव । एकस्मिन् दिने निजन्यायालयोपविष्टायोदयादित्याय राज्ञे कश्चित् सामन्तोजगदेवस्य हीनावस्थांव्यजिज्ञपत् ।सोऽपि तदाकर्ण्य पुत्रप्रेमाद्र- हृदय सन् तत्क्षणादेव जगद्देवमाजुहाव । समयातं च तं होनवेपं विलोक्य सञ्जातकरुणो राजा नस्मै बहूनि महार्हाणि वस्त्राण्यदापयत्। स्वीयं सग वाजिन च स्वयं तस्मै प्रादात्, एष च सर्वोऽपिवृत्तान्तो बघेलन्या अपि कर्णगोचरो बभूव । सा तु च्छ्रुत्वा तलब्धाहुतिरनल- ज्वालेव नितान्तमदीप्यत । सायं सामायातं स्वस्वामिनं चोवाच "स्वामिन् ज्येष्ठं विहाय कनिष्ठम्य पुरस्करण सर्वथा राजनीतिविरुद्धम् । रणधवलश्च भवतो ज्येष्ठः पुत्रोऽस्ति । अतो भवतः खड्गाश्वयोस्त- स्यैवाधिकारोऽस्ति नतु जगद्देवस्य । अतस्त्वरित त्वं स्वीयौ खड्गाश्वी जगद्दे या प्रत्यानय, नोचेत् प्रायोपवेशनं मे स्यात्" इति । तन्निशम्य नरपतिराह "प्रिये यदि कश्चित्क्षुद्रोऽपि जन कस्मैचित् किञ्चित् ददाति तर्हि सोऽपि स्वहस्तदत्त वस्तु प्रत्यादातुं लज्जते, अहं पुनन- पतिरस्मि, तत्कथमहं स्वहस्तदत्त वस्तु प्रत्यानयेयम्"। एव- मुक्तवति राज्ञि हठसमारूढा सा राज्ञी सर्वथैव प्राणान् हातुमुद्यता वभूव । राजा तु तस्यास्ता दशामालोच्य वियशो भूत्त्वा पुरस्कारसहिनं जगद्देवं पुनराकारयामास । पुनरुपस्थितं च तं जगाद-"पुत्र, चेत्वं मामनुरलयितुमिच्छसि तहि मदत्तो खड्गाश्यौ प्रत्यर्पय," जगदेवस्तु तदाकर्ण्य खिन्नमना सन्नुवाच-"तात नैवं भवदभिलापः, किन्तु मम विमातुरेवास्तीत्यहं सम्यग्जानामि, अहं राजन्यसूनुरस्मि, नाई धनाभावाकिञ्चिदपि विभेमि । स्वखड्गस्य वाहोश्च प्रतापादहं यत्रैव गच्छेयं तत्रैव जीविका लभेयेत्यस्ति में सुदृढो विश्वासः इदानी यावद् विपदभिभूतोऽप्यहं भवदनुरागमनुस्मरत्नत्र न्यवसम् , अद्य च मया सम्यक् परीक्षिता भवत्प्रीतिः। तदद्य कर्मवशायत्रैव मे गति- ·वीरमतिः २० भविष्यति तत्रवाह गमिष्यामि। एप व सद्गः,अयचाश्व," इत्युक्त्वा खड्गं तनावस्थाप्य घोटक च द्वारि विमुन्य जगहेरस्ततः स्थानात् प्रचलित । स्वय राज्ञा तत्सामन्तैश्च बहुधा पोधितोऽपि सट्गाश्वी दातु पुनरुत्तोऽपि च न क्वचिद् विरराम । एर राजद्वारात् प्रस्थितो जगहे व प्रथम समातु समीपे गतः। तर च सर्वोऽपि वृत्तान्तस्तस्यै निवेदितः । पुत्रस्य प्रनामोद्योगमार्ण यन्या मातु सर्वाणि गानाणि इलयानि जातानि, नेवाभ्या यापरिन्द- वोऽपतन् । कण्ठो निरुद्ध मुखं शुकम् , शरीरे च वेपथुः सजानः । यथा गहनानमध्ये निघरत क्स्यचिदशरणस्मान्धस्य करात् कोऽपि यष्टिकामाहरेत् तर जीवनाधारभूतस्य तस्य पुत्रस्य विपस्ताम- खेदयत् । पर किं कुर्यान् सा मन्दभाग्या । नासीन् कबिदुपायो विपद् विनाशाय । अन्तत. सा स्थचिद् हदयमवस्थाप्य वापरिन्दुभ्यः प्रणमत पुत्रस्य मूर्धानममिपिञ्चन्ती जगाट "वत्स यद्यपि उद्विग्ले- पज शोक' काष्ठाग्निरिव दहनि मे हृदयम् , तथाऽपि परमसमान- मुखाहों राजपुतस्त्वमनई सल्वमुप्यनिरादरस्य । तद्गच्छ, भद्रं ते भूयात् । शिवास्ते सन्तु पन्यान"। एव जननीमनुमान्य, शस्त्राणि सयोज्य, वाजिन समारा, देवता प्रणम्य, वापवरर्पन्त्या मातु पुन पुनर्मुखमवलोक्यनगद्दे यष्टुकटोडाभिघ श्वसुरपुर प्रति प्रचलित । तन नगरे गतत्र कस्मिंश्चिदुद्याने हयपृष्टादवतीर्णस्तमध्य पृत्यमूले वन्धनेन नियुय नयन्तवाशेत । विधिवशादस्मिन्नेर समये राज कुमारी वीरमतिस्तस्मिन्ने वोद्याने विजिहीर्यु समागच्छन् । माचाऽस्य पाणिगृहीतो बभूव । आगव च सा काञ्चिद्दासों कानिचित् फला- न्याचेतु तत्रैव प्रदेशे प्रेपितवती यत्र जगदेवोऽशयिष्ट । दृष्टमान च त दासी पर्यचिनोत् । द्रुततर प्रतिनिवृत्ता च त वृत्तान्त ममतदारिका- मश्रावयत् । उद्विग्नमना अपि सा, असभवतया प्रनीयमानेषु नद्वचने प्वविश्वस्य सय तन जगाम । तत्र च जीवितेपरमेशस्नि शयान दृष्ट्वा वयोवृद्धा दासीरतः कृत्वा शनस्तमनागरयत् । जागरित व स प्राणप्रियां वां वनोपविष्टामवलोक्य विस्मित इव तस्या कुशलमापृच्छय तया पृष्टश्च स्वीय वन् तस्यै निवेद्य स्वागमनसारणमानित सर्वम- कथयत् । पाच च “परदेश यियासतो मे मनो भरत्या मुसचन्द्र निरीक्षणाय नितान्तमेवोत्कण्ठितमभवदतोऽत्र समागतोऽवश्रमापया- ·२८ अभिनवकथानिकुञ्ज पनाय यथैवानोद्यानेऽस्वप तथैव भवती माम् जागरितवती । इदानी च सपन्नमनोभिलाप मामनुमन्यता भवती विदेशगमनाय" । तदाकर्ण्य वीरमति प्राह “नाथ न खलु कदाचिदपि मा विमुच्य भवता गन्तव्यम् , अह भवतोऽर्द्धाङ्गिनी भवामि । तद्यदि दक्षिणबाहु सदृश साहाय्य कर्तु न पारयेय तथाऽपि वामसदृशमवश्यमेव भवत उपकरिष्यामि । दर्शयिष्यामि च समये समुपस्थिते स्वीय वीराङ्ग नात्वन् । तदनुमन्यतां मां सहप्रवसनाय स्वामी। किं च भवच्छुभा ऽऽगमनवृत्तविनिवेदनाय दास्यो राजप्रासाद गता सन्ति । तद्भवस्वा. गताय समायातो मे भ्राता, तेन सह राजहर्येषु गत्वा द्विनाणि दिनानि चात्र विश्रम्यावा सहैव प्रस्थास्यावहै" । एव ब्रुवत्यामेव तस्यां तस्या ज्येष्ठो भ्राता वीरजो बहुभिजनैर्विविधैश्च वाहनै सह समायात । तावुभावपि परेण प्रमोदेनान्योन्यमालिङ्गितवन्तौ । श्यालेन सह राज सदसि गतो जगदेवो राजजीनामानं स्वश्वशुरमभिवाद्य कुशलप्रश्ना- नन्तर सर्व स्ववृत्तान्त निगद्य "श्वोऽहमित प्रस्थानाहे" इत्यपि न्यवेदयत् । स्वजामातुस्तानुञ्चभावपरिपूर्णान् विचारानवबुध्य परम- प्रीतो राजा तमाह "इदमपि राज्य भवत एवास्ति । अतो भवद्भिर- वावस्थातव्यमित्यस्ति न परमोऽभिलाप" । ततोजगद्देव पुनरप्रवीत् "इदमपि गृह ममैवास्तीति यद्यपि सत्य वचस्तथापि विदेशगतेन मया स्वभाग्य परीक्षाऽवश्यमेव करणीया। अतो मामाज्ञापयतु तातो विदेशयानाय" । एवमालप्य स्वारस्यामहवशाजगद्देय कानिचिदि नानि तत्रैव निनाय । प्रस्थानात् पूर्वश्च सहगमनामहत्यागाय स वीरमति बहुशोऽयोधयत् । पर न सा कथमप्यमन्यत । प्रत्युत 'चन्द्रि- का चन्द्रस्येव, विद्युन्मेघस्येव, छाया पुरपस्येव चाह भवत्साहचर्य विहातु सर्वथैवासमर्थाऽस्मि । विशेषतश्चास्यां क्टदशायामि" त्यम वीत् । एच तो भक्तिमतीमामहारुढी चावलोक्य श्वशुरश्यालप्रभृ. तीन सर्वान् जनानापन्छय, वीरमतिमश्वपृष्ठे समारोप्य स्वय धारा तत प्राचलत् । राज्ञा प्रेपिता पेचिदन्ये जना राजसूनुर्वीरजश्व ताभ्यां दम्पतिभ्या सह क्यिदूर गताः । निवर्तनकाले वीरज' स्वस्वसृपति प्राह "इत. स्थानात्, टोडहाग्राम एरेन पथा चतुर' मोशान् द्वितीयेन च विंशनिमोशानस्ति । पर लघु पन्या दुर्गमो दुष्टपशुममधिष्ठिन- श्वास्ति, तद् भवद्भया दोघेणेवाध्वना गन्तव्यम्' इति । एव वारजेन पहुधा योधितापपि तो दम्पती पाहयलाभिमानात् नद्वयनमनात्य ·वीरमविः २९ लघुनैव पथा प्रचलिती। किरदूरंगतयोरेव तयोरेका व्यानी पुरत. ममायान् । तामालोक्य जगदेवो वाणेन तच्छिरोऽपिध्यत् । विद्धशिराम्च साव्यात्री जगदेवशिरसि प्रहारं दानु तथा द्रतमद्रवद्यथा स खड्ग- बहिष्करणायाऽप्यस्सर न लेभे । वीरमतिस्तु स्वस्वामिनं मृत्युमुखप्र- विष्टमिव मत्वा मध्य एव ता तयाऽताडयद्यया छिन्नमूला लव सा सहसैव भूमावपतन् । कालकबलान्निवारितो जगदेवस्तु जगदेय परमे- इवर तुष्टाव | ससहधर्मिण्या वीरतया च विस्मितः प्रसन्नवाभवत् । एवं पतिवापामेव व्याच्या वीरमत्या स्वपतेरिव स्वभार्यायाः साहाय्य वर्तुकामो व्यानो महतो जवात् तावमिहन्तुमभ्यद्रवत् । आगच्छतस्त- स्य शरारे वीरमत्या बाणे प्ररोपितेऽपि त पुनरुचिष्टन्तमवलोक्य जगहेवस्वं क्या प्राहरत्, यया न स पुनः सकृदप्युत्पतितु प्रामवत् । एवमन्योन्यसस्टशीयों तो जायापती तमध्वानमतिक्रम्य टोहडापामे सप्राप्ती वर चैरस्य सरसस्तीरे विश्रमार्थ ममुपविष्टौ। जगदेवस्य झ्यालो धीरजस्तु स्वनगर प्रतिनिवृत्य यदा वस्य लघुना मार्गेण गमनं पित्रे न्यवेदयन् तदा स राजाऽत्यन्तमभैपीत् । "हिमपशुविह्वयोर्मम पुत्री जामानोर्दाहसस्वारो वा तवः। विहत- हिंस्रपम्वोस्नयोः कुशलचान्दो चा शीरमानेयः" इत्युक्त्वा च कॉबिननान् शीघ्रमेव तेनैव पया प्रैपयन् । गन्छन्तश्च ते जना मार्ग व्यान न्यानों च मृते अपश्यन्, कश्चित् पुम्प काञ्चिन् स्त्रियवा न ! वेन प्रमोदमानास्ते टोडहाप्रामे वावुमावपि सकुशलायवलोक्य ताभ्या च मार्गतिवृत्त सम्यगरबुध्य पुनश्च प्रतिनिघृत्य तत्स राज्ञे न्यवेदयन् । म च म्बपुत्रोपराक्रमक्या निझम्य नितरामहप्यत् । सानन्द यात्रा कुन्त्यिो जगद्देववीरमत्यो तु कतिपयैरेव दिन पाटननगरे संप्राप्ते। तत्र च सहस्रलिङ्गनाम्न सरसस्तटेड्याभ्यामव- म्ह्य काचित् क्षणान वृक्षच्छायाया विश्रम्य तन पूरे कानिचिदिनान्य- वस्था निरणष्टाम् । ततश्च जगद्देवो वीरमति प्राह "प्रिये यावदह नगरे गत्वा कस्यचिद् गृहस्य व्यवस्था कृत्वा निवामि, तावत्त्व- मत्रच सम्यावहिता तिष्ठ' । तदा"ओम्" इत्युक्तवत्या वीरमत्या जगद्देवो पुरं प्रविष्टो बोरमविश्व तुरगो तरमूले निरध्य स्वयं तत्रैवोपविष्टा । अस्मिंश्च पाटनपुरे दूगरसिंहनामा कचित् संक्रवर्ण कोटपाल आसीन् । तस्य च परमदुराचारो लालकुमारा नाम पुनो जामोती- ·अभिनवकथानिकुञ्जः नाम्न्या कयाचिद् वेश्यया मैत्रीमबध्नात् । परमसुन्दर्या अपि तस्या लापण्येनासंतुष्यन् स तामुत्राच "दयिते यदित्वं काश्चित्त्वत्तोऽपि रूपबत्तरां बाला लभेयास्तर्हि तो मदर्थमानय, तथा कृते त्वामहं बहु- लेन धनेन सतोपयिष्यामि" इति । तथव पारितोपिकाबाप्तिसंभावनया सा वेश्या कस्याश्चिद्वराङ्गनाया गवेषणाय नितान्तमवहिताभवत् । जलाहरणार्थ सहस्रलिङ्गसरस्तट गता काचित्तस्या एव वेश्याया दासी तत्रोपविष्टा वीरमतिमपश्यत । तत्सौन्दर्यसमारप्टहृदया च सा तस्याः समीपे गत्वाऽऽत्मान पाटननृपते सिद्धराजस्य महिप्या दासों प्रख्याप्य तस्याः सर्वमपि वृत्तान्तमवजगाम । द्रततर च गत्वा स्वस्वामिन्यै जामोतीनाम्न्यै वेश्यायै न्यवेदयत् । सा तु श्रुत एव तस्मिन् वृत्तान्ते वञ्चनया वीरमति लालकुमारेण सजिगमयिषु स्वरथमतिशीनं सज- यामास । स्वय च महार्हाणि वस्त्राभरणानि परिधाय तस्मिन्नुगावि- शत् । पञ्चविंशतिमश्वारोहाँश्च स्वरथस्य पृष्ठतो नीत्वा तस्यैव सहस्र- लिङ्ग सरसस्तीरं जगाम । तत्र समाता च सा दृष्टायामेव वीरमत्यां परि- चितामिव तामुवाच "वत्से । तय पितुरुदयादित्यस्याहं स्वसास्मि । पाटनराजस्य सिद्धराजस्य च महिपी भवामि । जलार्थमागता मे दासी त्वदागमनवृत्त' मामकथयत् । तब पतिर्जगद्देवोऽपि च राजसदसि संप्राप्नोऽस्ति । अतस्त्वदर्थमागतया मया सहास्मिन् रथपृष्ठे समुप- विश्य राजप्रासादेषु गच्छ । अस्मदीयमातिथ्यं चाङ्गीकुरु" । एवमुक्तवत्यां तस्यां तस्या सरलैः स्निग्धैश्च वचनैर्वञ्चिता वीरमतिर्व- खाभरणैः सेवकसधैश्च तां राजमहिषी मत्वा भाविवशात् तया सह तस्या सदनं जगाम । तस्या वेश्यायाः सदनमपि च राजसदनसदृशमे- बासीत् । अतस्तत्र गताया अपि वोरमत्याश्चेतसि न कश्चित्सदेहः समुदभूत् । परं महति विलम्बे जातेऽपि जगद्देव तत्राऽनागतं दृष्ट्वा सा तद्विपये पप्रच्छ । ततश्च तस्या वेश्याया दासीनामेका दासी बहिर्गत्वा किञ्चित्कालानन्तरं च पुनरेत्य तामुवाच "राजकुमारः श्रीजगदेवो राजसेवाया तिष्ठनि । ततश्च कथाविच्छेदभयावसरमनुपलभ्य नागन्तुं शक्नोति" । एतेनोत्तरेणेपत्परितुष्टा चोरमतिर्भोजनकालपर्यन्तं पुन प्रतीक्षमाणाऽतिष्ठत् । तस्मिन् समये तु महिपोंमन्यया तया वेश्यया बहुश प्रबोधिताऽपि न धुभुजे । तस्यास्तमाग्रहमपनेतुमसमर्था सा कप- टमहिपी यदा न कश्चिदुपायान्तरमपश्यन् तदा कपटमारचय्य पुनः कांचिद्दासों जगद्देवमाकारयितुं प्राहिणोत्। कपटपटुः सा दासी तु ·। वीरमति. स्वल्पकालानन्तर प्रतिनियुत्य जगद्देवस्य राज्ञा सह भोजन रात्री दशवानदसमये च तत्राऽऽगमनमख्यापयत् । राजौ तु दशवादनसमये ऽपि स्वस्वामिनोऽनागमनात् खिद्यमाना वीरमतिं सा कपटमहिपी प्रोवाच-तव शयनार्थमुपरितन भवन सजीकृतम् । तत्र च पृष्ठस्थितेन द्वारेण कुमारो जगद्देवोऽप्यागत । तद् गच्छ सप्रमोद स्वपिहि" । तन्निशम्य पतिदर्शनपर्युत्सुका वीरमति सहर्ष तन मन्दिरे प्रविवेश । तत्र च स्वामिनमनवलोक्य कश्चिदन्यमेव च पुरुप तत्रोपविष्ट विलोक्य ता वञ्चनामबुध्यत । पर न सा विभयाञ्चकार, नाऽपि चाधीराऽभवत् । परमात्मन पातिव्रत्यपरिपालनाय कञ्चिदुपाय पर्यालोचयन्ती सा तस्य कोटपालपुत्रस्य लालकुमारस्य समीपे खड्ग विलोक्य द्वन्द्वयुद्धेन तस्याजेयत्व निरवारयत् । ततश्च त-मुखोद्भूत मद्यगन्धमाधाय तेन च तस्य मद्यपत्वमवबुध्य कपटप्रपञ्चेन त वच्च- यितुमैच्छत् । स्मयमानेव च मन्दिरे प्रविश्य मद्यभाण्डात् पानपाने मद्य प्रपूर्य तस्मै प्रायच्छत् । तस्या सुन्दर्या करेण मदिरामुपलभ्या- ऽऽ:मान धन्य मन्यमान स कामुक झटिति तामपात् । एव तद्दत्त मद्यमितस्तत प्रक्षिपन्ती स्वदत्त च त पाययन्ती सा पुद्धिमती बाला कतिपयैरेव क्षणैस्तममूर्चयत् । मूच्छितस्य च तस्य वक्षसिच्छुरिका प्रावेशयत् । छुरिकाऽऽघातेन मृत च त केनचिद्वस्त्रेण प्रावृत्य वातयन- द्वारा राजमार्गे न्यपातयत् । स्वय च घण्टापथोपरिष्ठ वातायन विहायान्यानि सवाणि तन्मन्दिरस्थानि द्वाराणि समुद्रय तत्रैवोपा- विशत् । मृतस्य तस्य खड्ग च स्वसमापेऽस्थापयत् । अन च राजमार्ग परिभ्राम्यन् कश्चिद्रक्षापुरुपस्तन प्रदेशे समागत स्ता वस्त्रग्रन्थिमुपलभ्यानुद्घाटितामेव ता कोटपालस्य समीपेऽनयत् । तस्या जामोतीवेश्याया मन्दिरस्याधस्तात् प्राप्तिं चाकथयत् । उद्घा टिताया तस्यां स्वपुनशव विलोक्य परमदु खित कोटपालस्तस्मिन्नेव क्षणे तस्या भवनमेत्य ता स्वपुजवातामपृच्छत् ! तया च तस्योपरित- नभवनशायित्वमवगत्य वीरमतिसमधिष्ठितस्य भवनस्य द्वारे गत्वा तदुद्घाटनाय शब्दमकरोत् । तन्मध्याञ्च वीरमति प्राह “मत्पाति व्रत्यमपजिहीर्पवेऽस्मै मया समुचितो दण्डो दत्त । अहमेव चामु शव राजमार्गेऽक्षेप्सम्"। वीरमत्यास्तानि सदीपनान्यक्षराण्याये पादाहती भुजग इव निश्वसन् स कोटपाल स्वभटानादिदेश "गच्छत वातायनद्वारा- ·अभिनयकथानिकुञ्ज ऽस्मिन् मन्दिरे प्रविशत । इमां च पतिव्रतामानिनों केशमाहं गृहीत्वा- ऽऽनयत" । स्वामिसमादिष्टा सेवकाश्च मन्दिरमारोढुमयतन्त । तानारोहतो विलोक्य भ्रुकुटिविभूषितललाटतटा, शोणीभवन्नेत्रपङ्कजा, स्वेदकणसमलड्कृतवदनसरोरुहा, वेपमानाधरा, शुप्यदास्या, सा वीरमतिः रोमकंट काङ्किता सती महिपमर्दनं कर्तुमिच्छन्त्याः कालि- काया इव रूपमास्थाय वातायनपार्वे ऽतिष्ठत् । तत्र च समारोहत पुरुषस्य शिरः प्रवेश प्रतीक्षमाणा बाहुभ्यां दृढं गृहीत्वा खड्गमुनिनाय । आरोदुर्मूर्ध्नि वातायने प्रविष्ट एव च सा वीरवालाखगन तथा प्राहरद् यथा छिन्नो मूर्धा मन्दिरे कायश्चाध. स्तात् पथि पपात। एवं शिरोघातं धनती सा बाला सद्धर्मबलोद्भूतमिव बलमवाप्य कतिपयैरेव क्षणैर्विशति पञ्चविशति वा पुरुपान् जघान ! ततश्च हस्तौ पादौ चास्फालयतामध पतिनानां कायानां शोणिते शोणितां तां भुव विलोक्य तस्य घोरतरस्य कर्मणः साक्षिणां सर्वेषां शिरासि भ्रान्तानि, नेत्राणि निमोलितानि, हृदयानि वेपितानि मनांसि च विस्मितान्यभवन् । विपविसर्प विसर्पन्ती च सा वार्ता क्षणादेव सर्वस्मिन्नपि तस्मिन् पाटनपुरे प्रासरत् । सिद्धराजोऽपि च तां शुश्राव। श्रुत्वैव च वीरमत्या वीरतया संतुष्टो विस्मितश्च स कोटपालस्य समीपेऽमुं संदेश प्राहिणोत् “यावदह तत्र नागच्छामि तावन्न किञ्चि- दपि वक्तव्यं तस्यै"। वीरमत्यास्तेन हत्याकाण्डेन सजातवेपथुः कोटपालस्तु ध्वस्तधैर्योऽपि तयाऽऽज्ञया पुन प्रतिबद्धो नात पर किश्चिदपि कर्तुमशकत्। वीरमतिरपि च मूर्तिमती वीरतेव तथैव तत्र तस्थी । इदानीमय वीरमतिवृत्तान्तोऽव तिष्ठतु। अग्रतोऽग्रत एव वर्णयिष्यामः । तस्याः पत्युर्जगद्देवस्य वृत्तान्तावगमाय च स्यात् कुतूहलम् , तदेव प्रथम गर्णयामः। जगद्देव सहस्रलिङ्गसरसस्तटानगरमगन्छत् । आत्मनिर्वाहयोग्य किञ्चित्स्थान वासवेतनेन स्वयत्त कृत्वा स्वपत्नी सत्र नेतुकामः पुनस्तत्रैग सरस्तटे प्रयातः परं तत्र तो नालभत । केवल तत्र रथने- मिलेयां पुरुषाणामश्वानां च चरणचिह्नान्यपश्यत् । ततश्च "केनचि च्छलिता मे मुग्धा वधूः" इति विचार्य तः पदचिह्नस्तस्यास्तस्मिन्नेव नगरे प्रवेशमवधार्य परमदुःखितः पुनर्नगर ययौ। तत्र घ सिद्धराज- मुपस्थातुकामः स सहसैव खस्य तत्सभाप्रवेश दुष्करमिव मत्वा कॉश्चित्तदध्यक्षानुपातिष्ठन् । तेपामन्यतमेन केनचित् वृत्त्या नियोज्य ·वीरमतिः ३३ सससेवायां गृहीतोऽपि । परं हन्मर्मणहर स वीरमतिवियोगस्तम- पीडयत् । तनव च "काचित्कुलषधूः स्वपातित्रत्यपालनाय महान्त जनसंक्षय कृतवती" इति शुश्राव । श्रुत्वेन च तादृश साहस स्वपन्या- मेव समास "अपि मा स्यान्मे प्रेयसी, अप्यह तां तत्र दृश्यामि, अप्यनुकूला मे भाग्यदेवता , अपि पुनरप्यपहतपत्नीकस्य मे विफल जीवन मफल स्यान्" इत्येवमादीन् नानाविधान विकल्पान विरल्प- यन् स द्रुततर तत्र झोणितसितभूतले त्यले ययौ। याचगहेवस्वत्र प्राप्तस्तावत् पाटनाधिपति सिद्धराज्ञोऽपि वत्राऽऽजगाम । तस्या वेश्याया स्याने, यस्मिन् मवने वीरमतिरमव- चस्य द्वारदेशमासाद्य सिद्धराज्ञः प्राह "अयि चाबढानसभूषणे राजकुमारि ! त्वादृश्याः पतित्रतायाः समागमनान्ममेट पुर पवित्र जातम् । अह तय विक्रमेगात्यन्त संतुष्टोऽस्मि । अहममुष्य नगरस्य राजा सिद्धराजोऽस्मि । अद्यारभ्याह त्वयि स्वमुतायामिव व्यवहरि- प्यामि । सम्प्रति ते भयं नास्ति । तद् हि व कुतः कस्मात्कदा चागताऽसि ? कानि च धन्यान्यनराणि ते नामालइकुर्वन्तीति" वदाकर्ण्य भवनाभ्यन्तरवतिनी वीरमतिः प्राह "देव ! अह राजजी- नाम्नष्टुकटोढाऽधिपते पुत्री राजकुमारस्ववारजस्य च स्वसाऽस्मि प्रमारकुलदीपकस्य धारानगरनारकस्योदयादित्यस्य कनिष्टपुत्रस्य भार्याऽस्मि । मम स्वामीभृत्त्यर्थमत्र समायातस्तेनैव च सह ममाप्या- गमन जातम् । माम् सहनलिङ्गवटे विमुच्य मम स्वामी वासगृहान्वे- पणाय पुरे ययो । अत्रान्तरे चेय गणिका जामोती मत्समीपे गत्वाऽs- स्मानं राजमहिपों व्याचस्यो। विविधैव प्रकार. प्रत्यय जनयित्वा मामनानिनाय । रात्री च मम व्रतस्य मग कर्तु कोटपालपुत्र प्राहिणोत् । स च मया स्वधर्मरक्षा हत , इदानीं यावदन्न मम पति गच्छेन् वायदह फयमपि भवनाद् पहिर्नागमिष्यामि, अथ चेत् कश्चिन्मामिटो बलान्निम्सारयिष्यति तर्हि तेन सह युद्धयमानाहमत्रैव प्राणान् त्यच्या- मि । एतदाक्र्ण्य प्रथमत एव तत्रोपस्थितो जगदेवो राज्ञः सिद्धराज- स्याप्रतो भूत्वा त प्रागमत् , स्वपत्नी चावोचत “चावढि ! अहमन्व लिम सम्प्रति ल चहिरहि । श्याचश्चित्तथा त्वया महदुख- मनुभूतम् । परमिदानों काचिद् मयसभावना नास्ति" इति। तन्निश- म्य "इयमागच्छामि" इत्यभिधाय सा सत्वरमेव वहिरागता । वावु- भावपि दम्पती वनान्योन्य निरीक्ष्य बाप्पपूरप्लुतलोचनो क्षण सिद्ध- ·अभिनवकथानिकुञ्ज राजस्य पुरतस्तस्थतुः । तौ विलोक्य सुप्रसन्नमना सिद्धराजस्तयो स्थानभोजनादिप्रयन्धाय स्वसेवकानादिश्य तं कोटपालं प्राह "त्वमस्य नगरस्य रक्षार्थ विनियुक्तोऽसि, त्वं च स्वकर्तव्यात् प्रमाद्यसीत्येव न, किन्तु स्वपुत्र दुर्घत्त विधाय तद्वारा कुलवधूनां धर्म ध्यसयसीत्युचित एव तव प्रमादिनः पुत्रवधः" एवमभिधाय तस्य ग्रहस्थित द्रव्यमपहृत्य तं स्वसीम्नो बहिश्वकार । दासीसहिता. यास्तस्या गणिकाया नासिकां कौँ च कर्तयित्वा तामपि तथैव निरगमयत् । एव यथोचित दण्डविधान कृत्वा स्वप्रासाद प्रतिनिवृत्त सिद्ध- राजो जगद्देवमाहूय तं वासःप्रभृतिभिर्वहुभिर्वस्तुभि प्रसादयामास । तस्मै महत् पद प्रदाय तं स्वसामन्तेषु नियुयुजे । सोऽय वीरमत्या एव धर्मस्य पराक्रमस्य प्रभावोऽस्ति यदचिरादेव जगद्देवस्तादृशमुञ्चपद- मवाप । पृष्ठवस्तु तेनापि स्वसेवाभिः सिद्धराजस्तथा परितोपितो यत्क्रमशस्तस्याधिकार वर्धयन् स स्वल्पैरेव दिनैस्त स्वसामन्तेषु सर्वोत्कृष्टे पदे नियुयुजे । आगन्तुक त तादृशे महति पदे विलोक्य सर्वे सामन्तास्तस्मै महतीमसूयामकुर्वन् । तादृशी स्थितिं दृष्ट्वा तस्य तत्पद- योग्यता साधयितुमिच्छु सिद्धराज कतिपयदिनान्यवसर प्रतीक्षमा- णोऽतिष्ठत् , एकदा कृष्णपक्षस्य तमिस्रायां प्रासादपृष्ठमधिष्ठित स क्षणे क्षणे कासाचित् स्त्रीणां क्रन्दनस्य हसनस्य च शब्दं शुश्राव । श्रुत्वा सदनु- सरणाय वास्तविकेतिवृत्तज्ञानाय च सर्वान् सामन्तानादिदेश ! तेषु स्वकार्यार्थ प्रस्थितेषु स स्वयमपि सुनिभृतं ताननुससार । नगराद् दूर गत्वा स केवलं जगदेवमेव यान्तमपश्यदन्याँस्तु न काँश्चिदपि । जगद्देवस्तु यस्मादिग्देशात्स ध्वनिरायात् तमेव देश गत्वा श्मशाने सप्राप्त । तत्र च काश्चिद् हसन्ती रुदतोश्च स्त्रीदृष्ट्वा तासां रोदनस्य हसनस्यच कारणमपृच्छत् । तत्र रुदत्य त्रिय एवं प्रत्यूचुः "वयममुप्य पाटननगरस्य देवताः स्मः। श्वो दशवादनसमये राज्ञ. सिद्धराजस्य मृत्युभविता । तेन चास्माक हानिः स्यात् । ततो वय रुदिमः।" ततो हसन्त्यः स्त्रिय ऊचुः । “यय देहल्या देवता स्म । श्वश्व वयमेतारशं सर्वविधस्वामिगुणोपेतं राजान लफ्यामहे इत्यस्ति नः परम प्रमोदः" तदारात्यन्तं विषण्णो जगद्दे वस्ता इत्यमनुयुच्चान् । "किं फश्चिद् राज्ञो वयोवृद्धेरप्युपायोऽस्ति । तदुत्तरे "ताहशस्येव कस्यचिद्वीरस्य शिरोयलिना पुनस्तस्यायुर्दादशवर्षाणि वर्धेवेति" तमूचुः । स्वशिरोदा- ·वीरमतिः नाय समुद्युक्तो जगदेवः सकृत् स्वस्त्रिया मुखमवलोकयितुं ता आपृ- च्छय स्वगृहं ययौ। तत्र च स्ववधू प्रयोध्य सर्व वृत्तान्तं व्यजिज्ञपत् । सा तु तदाक- ये “यद्ययं सन्निहितोपाय काय कस्मेचित् सत्कार्यायोपयुक्तो भवेत् तर्हि नात परोऽपरो लाभः । तदानीमुभावपि स्वशिरसोली दास्यावः" । एवमाकर्ण्य " त्वयि मृताया बालस्योर्जीवनोपाय कः स्यात्" इत्युक्तवति जगद्दे वे सा पुनराह “यथैकस्य वलिदानाद्वादशव पाण्यायुर्वर्धते तथैव यदि चतुर्णा बलिदानादष्टचत्वारिंशद्वाणि वर्धेत तर्हि प्रष्टव्यास्ता देव्यः" इति । तदा जगदेव श्मशानं गत्वा ता देवी- स्तस्मिन् विपये ऽपृच्छत् । ताश्चाष्टाचत्वारिंशद्वर्पाण्यायुपो वधनमन्वम- न्यन्त । ततः स स्वगृहं प्रतिनिवृत्त्य पुत्रौ पत्नी च नीत्वा पुनः श्मशाने गत । तत्र च ज्येष्ठपुत्रस्य शिरश्छेदनाय जगद्देवेन खग उन्नीते देव्य प्राहुः "अलमलमेतावता साहसेन । तव सत्त्व वीर्य स्वामिभक्तिश्च परीक्षिता। अथ द्वितीये दिने तस्य सर्वस्य वृत्तान्तस्य साक्षाद् द्रष्टा सिद्धराजः सर्वान् सामन्तान तं वृत्तान्तमपृच्छत् । तेपा च कृत्रिमाणि भिन्न- भिन्नान्युत्तराण्याकर्ण्य स स्वयम् तं सर्व वृत्तान्तं निगद्य तेपा सर्वेपां मिथ्यावादित्वं जगदेवस्य च महोच्चपदयोग्यत्वमाचख्यो । ततः प्रभृति जगद्देवो राज्ञ सिद्धराजस्य महतों कृपामुपलभ्य बहूनि वर्षाणि तत्र ससुसं तस्थौ। पुन कदाचित्सिद्धराजमापृच्छय स्वपितरौ द्रष्टुं स्वाश्रय धारानगरं सपुत्रदारो निववृते । तत्र च स्वविमातुर्वघेलन्या महान्तं प्रसादममन्यत । यतो यदि सा तं तथा न निरवासयिष्यत् तर्हि स तां महतीं श्रियं कदापि नालप्स्यत ।

·मलथा ग्रामः महामहोपाध्याय पं० परमेश्वरानन्दशास्त्री ( राष्ट्रपतिममानित , प्रधानाचार्य , अखिलभारतीयसस्कृतविद्यापीठम्, देहली ) अस्ति गढवालपान्ते मलेथा नाम कश्चिद् प्रामः, यम् अनेके राजपुत्र बीरा स्वजन्मनालञ्चः । तेषु वीरेषु माधवसिंहो नायका- यते, यस्य यशास्यद्यापि सुमधुरमेवं गीयन्ते- एक सिंहो वन गाहते, मृगसमुदायं भक्षति, अपरः सिंहस्तनयं दत्वा प्रामजनान् परिरक्षति । को सौ सिंहो माधवसिंह स हि दुर्भिक्ष तक्षति श्रम-महिमान शपयति लोकेसदा सुभिक्षं धुक्षति ? इति । अथैकदा माधवसिंहस्य भ्रातृजाया सोल्लुण्ठं तमुवाच--'धिगिमं ते मामम्, यन्न पातुं पर्याप्त पानीयमपि नास्ति, दूरे तूदरपूर्तिक्षम सदन्नम, नास्त्यत्र नादृशं वनमपि यत्रेन्धनं घासश्व सुलभ स्यात् । यवसाभावे कुत पशवः, दूरे तु पयसा कथा, प्रामान्तरेषु वधूजनं सुखिनं शृणोमि, अयं च प्रामो वीराणां जन्मभूरपि नरकायते', इति । प्रजावत्या मुखात् स्वनामस्य वीरप्रसूत्वं श्रुत्वा माधवसिंहो वीरशिरोमणेहवालराज्यसेनापतेः स्वपितु सस्मार । माधवसिंहस्य जनको भाण्डारिकुले प्रसूत स्वप्रान्ते 'कालोभण्डारि' इति नाम्ना प्रथते स्म। तदवदानगाथा गड़वालसीमानमतिलष्य तदुपान्तयर्तिपु सिर- मोरादिराज्येष्वपि प्रसिध्यन्ति स्म । 'कालोभण्डारि' युद्धेषु नेकशः शन्न पराजिग्ये । तच्छौर्य कीर्तय क्रमशस्तदानीन्तनदिल्लीश्वरकी- पप्यस्पृशन् । एकदा मुमूर्पणा तेन स्वपुत्रं प्रति घोषितम्-"वत्य माधव ! सिरमौरराज्याधिपतिर्मूलचान्द्रः चम्पापल्या अधिपतिर्शानचन्द्रश्य १. दोपपति, वर्धयोति यावत् ।

·मलेया ग्राम: मिलित्वा दिल्लीपतिं सम्राजमकवरं प्रलोभयाश्चक्रतुः--उत्तरापथ द्रोणाश्रमस्य (देहरादूनस्य) तपोवननाम्नि भूभागे एक्मेतादृशं सुरमि स्वादुनमं च धान्य (धान) मुत्पद्यते यदेकेनैव सप्ताहेन परिपच्यते । मूलचन्द्र-ज्ञानचन्द्रावपि तद्भूभागं प्रति लोलुपी स्तः। दिल्लीपतिसा- हाय्येन तत्र तयोराक्रमणं संभाज्यते । अत इदमत्यन्तमपेक्षितं यद्गढ़- बालराज्ये तादशं किमपि स्थानमन्वेष्टव्यं निर्मातव्यं वा यन्त्र तादर्श ततोप्युत्तमं वा धान्यं भूय परिमाणं समुत्पादयितुं शक्येत" अथ 'कालोभण्डारि.' अचिरात् स्व प्रयाणमकरोत् । पितरि प्रमीते माधवसिंहो गढवालराज्यस्य सेनापतिपद प्राप्नोत् । शूराणामग्रणी- मियामभूमिरसौ वीरो नीतिद्रोणीमागंण तिब्बत विजिग्ये । तेन तदानीं राज्यसीमाया महान् विस्तार कृतः। तत्र तत्र सीमाचिह्नान्यपि स्थापितानि । उच्चेपु पर्वतशृत पुच वृहन्ति दुर्गाणि निर्मापितानि । तन्नाम्नैव शत्रयो ग्रीप्मेऽपि हैमनं कम्पनमन्वभवन् । गढदेशाधिपति- रपि स्वचमूपतेस्तस्य पराक्रमातिशयेन प्रसन्न स्तं दानमानाभ्यां बहु सञ्चकार । स तस्मै माणकनाथशिखरं मांगराप्रदेशस्योर्वराणि क्षेत्राणि च प्रददी। माधवसिंहः प्रजावत्या प्रतिपादितानां स्वजन्मभूमिदोपाणां नाद्यापि विस्मरति स्म । मृत्योः प्रागुक्तानि स्वपितुर्वचाम्यपि तस्य स्मृते पेतान्यभूवन् । देहरादूनवसुन्धरां प्रतिगृनवः शत्रवः कदाचि- दपि तत्राभिषेणयेयुरिति विचार्य स श्रेष्ठतण्डुलायमोहिकृपिक्षमान् जलमहुलान् भूभागान् अन्वेष्टुं सकलं गढवालराज्य परिवभ्राम । एकदा स स्वग्रामस्य अधित्यकाया शिखरमारह्य चतसपु दिक्षु दृष्टि निचिक्षेप । ग्रामं वामेनका लघुर्गिरिनदी वहति, याने गत्वा गङ्गामुप- तिष्ठते । नदीग्रामयोर्मध्ये एको लघुतमः पर्वतो वर्तते स तदानीमा- मात्मानं प्रति प्रश्रमेकमकरोत्-अपिशक्यमस्या सरितो जलं मलेथा प्राममानेतुम ? एवं विचारयतस्तस्य दृष्टिरेकस्यासोरुपरि पतिता, यः पर्यते बिलं सनति स्म । स एवं मनस्यकरोत्-यधेप लघुकायो जीव एकाकी पर्वत सनित्वा स्वावासं परिकल्पयितुं प्रयतते, तहि शरीरेण महान् मानवस्तदृशां स्वग्रामवासिनां साहय्येन शैलेस्मिन् वृहद् विवरं विधाय तेन पया सरितोऽस्याः-सलिल स्वग्राममानेतुं किं न प्रयतेत ? स निरचिनोद प्रामसमृद्धये कुल्यानिर्माणम् । स्वयोजनामनुचिन्त्य तत्प्रपूर्ती भविष्यन्ती स्वप्रामसमृद्धि-चानुमाय माधवसिंहो हर्पणोत्तु- 1 ·३८ , अभिनवकथानिकुञ्ज ल्लवदनो बभूव । यदथं स इयभ्रमत् स प्रयोगस्तस्यैव ग्रामे विधा- स्यते इति मन्ये स न जानाति स्म । अथ-चमूपतिर्माधवसिंह सर्वान् ग्रामवृद्धान् एकत्र सगमय्य तदने स्वयोजनामुपस्थापयति स्म । पर तां श्रुत्या सर्वेऽपि तमुच्चै हसु , तच विकृतमस्तिष्कम् अविदु । सन्मतेन पर्वत विवृत्य सरित्सलिल- स्य मामानयनप्रयासो व्योमतलात् तारानयनप्रयास इवाभूत । सेना पतिमिवृद्धाना प्रत्याय मूपकदृष्टान्तमुपन्यसति स्म। पर न सोऽपि तेप प्रत्ययाय प्राभवत् । ते प्रोचु. -आखर प्रकृतिदान्तया शक्त्या- ऽनुगृहीतास्तथा कुर्वन्ति, त्य तु नादृशो न भवसि, इति । न ते माध- वसिंहस्य योजनामन्वमोदन्त, बालचापलमिव तदसिलममन्यन्त । न च तत्र तत्सहकार कर्तुमकामयन्त । प्रामवासिनाम् असहयोगो वीर दृढसकल्प सेनापति न मनागपि स्व निश्चयाद् अच्यावयत् । स फेवल स्वपरिवारमादाय सकल्पसि- द्धये प्रववृते । इममर्थ सूचयन्ति तद्यशोगीतान्यद्यापि गढ़वालमामे प्रतिमाम सामाजिकोत्सवेषु सस्वर सानन्दमुद्गीयन्ते, तेप्वेकमिहो दाहराम- माधव भानेप्यति जलकुख्याम्, मलेथा द्रक्ष्यति घृतफुस्याम् । विविध सस्यै स्वादुशालिमि कन्दमूल्फलजाले हरितां प्रचितां ग्रामभुव नो जनयन्तों स्वस्तुल्याम् । माधव आनेष्यसि जरकुल्याम् , मरेथा द्रक्ष्यति घृतकुरपाम् । अथ सेनानायक माधवसिंह सपरिवार गिरिसननकर्मणि व्याप्त दृष्ट्वासर्वेऽपि प्रामवासिनो याला युवानो वृद्धाधानाहूता अपि, प्रका. शिनचराम्चयोऽपि कयाप्यदृश्यया शक्त्या प्रेरिता सनक्सेनाभटा इस पुठारम, खनित्रम्, लविनम्, कुटलिकाम् , महाधनम्, दालम्, आरवानम् यकिप्युपकरण महल्लघु या येन यनन्ध तदादायोलविवर निर्माणे तस्य (माधवसिंहस्य) सहाया अभवन् । वृक्षा अपश्यन्त, मायाण पश्यन्यन्त, शिसराच्छिा व्यलोट्यन्त, सर्वत्र गड़गड़ायित महसदायित चाभ्यत । विपत्सागरमयनेन सम्पदमृत कामयमाना मलेयामामवारनव्या जनास्लदानी पुरा रत्नाकरमथनेनामृवामि.

·मलेथा प्रामः च्छतः सुरानप्यतिशेरते स्म तदानी च प्रामवन्दिभिः (चारण) डमरुकम् , कांस्य स्थालकम् , पटहं च नादयद्भिरुत्साहवर्धनानि परा- क्रम-प्ररोचकानि शौर्यगीतान्यगीयन्त । इत्यमष्टी मासान् रात्रिन्दिव श्राम्यद्धिर्मलेथावासिभिः पादोनं स्वलक्ष्यमभिपूरितम् । अथैकदा श्रम- दाने प्रवर्तमाने दुर्दैववशाच चमूपतेर्माधवसिंहस्यैकमात्र आत्मजो गिरिशिखराल्लुठतो गण्डशैलस्याधस्ताद् आयातः पिपिपे, प्राणांश्च जही, लोका विषादाश्रूणि व्यमुश्चन् , समस्तो ग्रामः शोकसागरे निममज्ज । समीपवतिग्रामवासिनोऽपि हा हन्त, माङ्गलिके कर्मणि किमिदममङ्गल मजनि', इति सगद्गद ब्रुवाणा इमां दुर्घटना मलेथाभ्युदये महान्तमन्त- राय मेनिरे । परं धीरः साहसी च माधवो विपदानया न मात्रयापि विचचाल । सहि स्वसहकारिणो ग्रामवासिन इत्थं समबुघत्- पजेदक कुलस्यार्थे ग्रामस्यायें कुलं त्यजेत्' 'तद् भ्रातरः! अलं विपादेन । तदिदमस्मत् कर्तव्यनिष्ठाया. परीक्षणमु पतिष्ठते, अत्र प्रथम श्रेण्यां साफल्यमुपलभ्येवास्माकं जीवन सफलम् । तदिदं गिरिसननकर्म प्रारब्धमाफलोदयं निरन्तरं प्रवर्तताम् । कर्तव्य- निष्ठानां हर्षविपादावुपेक्षणीयावेव' इति । इत्थ तद्बोधिता ग्राम- वासिनः पुनरपि कर्मणि सोत्साहं व्यापपिरे । एवं च' मध्ये किश्चिदिव विहतं कुल्यानिर्माणकर्म पूर्वतोऽप्यधिकवेगेन प्राचरत् । अथ कतिभिश्चिन्मासैः कुल्यानिर्माणकर्म सम्पन्नम् । मलेथा वासिन स्वभूमो जलधारां दृष्ट्वा हर्षवर्पमिवानुभवन्त. कमप्यलौकिकं सुखमन्वभूयन् । तथाहि -यत्र दुर्भिक्षराक्षसः सदैव भीपणं ताण्डव- नृत्यमनृत्यत् , यत्रत्यान् जनान वुमुक्षा-महामारी क्षणमपि नात्यजत् , अद्य तत्र स्थास्नु सुभिक्षं राजति । तत्रत्याः केदारा अद्य किं किं न प्रसु- वते । गोधूमाः, शालयः, मापा , मुद्गाः, मसूरा, शिम्बिका , मकाया, राजिका, सर्पपाः, तिलाः, पालकी, मेथि, अलावु, भिण्डा, वृन्ताका, रक्तवृन्ताका', कोशातकी, मूलक्म् , घोपकः, पलाण्डु, रसोनः, जीरक, धान्याकम् इत्यादि सर्व तत्रेदानीं भूयसा समुत्पद्यते । कुल्यातटे स्थाने १. टमाटर। २. रामतुराई। ३. पनिया।

·। अभिनवकथानिकुमः स्थाने पेपण्य. स्थापिता सन्ति, या जलेन चलन्ति; याभिर्गोधूमादिकं पिष्ट्वा पिष्ट निर्मीयते । संप्रति तत्र गोचरभूमिरप्यरित, यत्र गोमहिष्या दयो ग्राम्यपरायः स्वच्छन्दं चरन्ति । अद्य नास्ति कोप्येतादृशो मलेथा- वास्तव्यः यस्य गावो महिष्योऽजा अवयो या न सन्ति । यत्र दुग्ध- विन्दुरपि दुर्लभोऽभवत्, सांप्रतं तत्र दुग्धेनेवाभ्यागतानाम् आतिथ्यं, क्रियते । समीप एव ग्रामवासिनां कृते सुरक्षितमेकं वनमप्यस्ति, यत इन्धनं दारु वा संगृह्यते । सोऽयं दृढस्य संकल्पस्य, आत्मविश्वासस्य, श्रमस्य च महिमा यदद्य मलेथानाम सर्वथा सुसो माम. कथ्यते । तत् साधूक्तं केनचिदनुभविना कविना- सकल्प सुदो यस्य यस्य विश्वास भात्मनि । व्यसनेऽप्यचलो यस्य श्रमस्त वृणुते श्रियः ।। १. परियो।

·प्रथमश्रेणी श्री रामकुबेरमालपीय ( साहित्यविभागाध्यक्ष वागणसयसस्कृतविश्वविद्यालय वाराणसी) अस्मिन्वर्य किंतर अन्तिमा परीक्षा ? आ भगादृशा सचनाना कृपया अन्तिम एव वर्षेऽस्मि" इति कथय राजेन्द्रः किछिन्नम्रीभूतमुखमण्डलो जात । 'किं करोमि भ्रातः वय सर्व तु सात्मविनाश कृतवन्त एव । गाई- स्थ्यविषमपरिस्थितिपराधीना जाता । पर भवन्तस्सर्वे तु उचितमाग एव स्थिता । अयमेव सतोषस्य विषयो यत् सहपाठिन अप्रे वर्धमाना- स्सन्ति । अन्तत इद तु वक्तु अत्यन एष यन्मदीये ग्रामे साम्प्रतम् एम ए परीक्षोत्तीर्णाना जनानां न्यूनता नास्ति । भवद्विपये न केवल ताप- देतग्रामनिवासिना किन्तु अन्येषामपि समीपस्थग्रामनिवासिना पर्याप्त आशासचार। मिडिलकमासहपाठिनो दीनानाथस्य मुसान्नि सृतामित्यभूतां वाणों निशम्य स समयमान आसीत । सभवति, अष्टमक्क्षायां पठनसमयेऽ स्य प्रियसुहृदो हदये निम्न्डा या अन्या अतिहेयत्वादिभावना अनुभूत- पूर्वा तत्स्मरणोदयस्सजात इति । 'भवादृशा महात्मनामाशीर्वाद एवापेक्ष्यते भ्रात । 'इति वाक्य- वदन्नद्धाजलियंदासोचलनासीत् तदैवान्य पुनरवोचत्-- 'किं नु भवान्प्रतिवर्ष प्रथमनेणामेव लभते ? वरम् , पुनरस्मिन्नपि व तथैर ध्यान दयमेव भ्रात " प्रथम वास्ये अविश्वासभावना द्वितीयवास्ये सावधानतासम्पादनम् । राजेन्द्र एवमेव चिन्तयन्चि- श्वासभावनाभाविवस्मितवदनारविन्दो गृहम्प्रति अग्रेसरो बभूव । दुर्गापूजावकाशानन्तर राजेन्द्रः ग्रामाप्रति निवृत्त्य वस्तुत स्वध्येय- प्राप्तये दढसंरल्पो जात ! एपमेव तत्सहाध्यायिनोऽपि । अध्यापका अपि स्सलनाभावाय सावधानता स्मारयन्ति । शरदतुस्ममाजगाम । समय ननावणैः पोडीयमान' पलायत इव । सत्यमेव कार्यव्यस्तताद्शाया कालो द्रुतगत्या घाववाच ।

·१२ अभिनवफयानिकुञ्ज स स्वनिनन्धं प्रदर्शितवान् । प्रध्यापरस्तं निबन्धमादर्शरूप- मकथयत् । केनचित्सहपठिनाते प्रार्थने तेनस निबन्धस्तस्मै प्रदत्तः । 'न जानेकुत्रगत,' इति क्थयित्वा तस्य सहपाठिना स निनन्धः न परा- वर्तितः। सहपाठिना प्रबल संघर्ष प्रचलति । पुस्तकालयस्य उपयोगीनि पुस्तकानि अज्ञानस्थानेषु सरमितानि नियन्ते यतोऽन्यो न पठेत्, एतदन्तरे कदाचिलश्चित्स्थयति-'मिन! यः प्रथमश्रेणों प्राप्स्यति त तु सर्वेजानन्येय, अन्ये त दष्टवा मधुर साकूत स्मितं कुर्वणाः प्रयान्ति। कानिचित्पाणि गृहान् यानिचिन्मिाणामपि तत्समीपमाग- च्छन्ति । तेषु 'स्वास्थ्य सरक्षन्त्यध्येयम्प्रति दृढ़तया पुररसरो भव' इत्यादिरीत्या प्रोत्साहनप्रकाराणा बाहुल्य दृश्यते । एपेन लिखितम् , प्रथमश्रेणी प्राप्तव्या भ्रातः, यदा मूर्धन्यस्थान- प्राप्तग्योग नियते तदाक्यचित्प्रथमा श्रेणी ममायाति । अस्तु, श्यमेय वियिधेपु प्रनर प्रोत्साहनाडम्यरेषु पल्म परीक्षा समागतेय । प्रश्नपाण्यपि मुयोधानि समागच्छन्ति । रानेन्द्रस्य तथाऽन्य मुदामपि सतोप एय अस्मिन्नेव व पध्या द्विरागमनेन रानेन्द्ररय काचिद्विपमाविचित्रा च परिस्थितिमत्पना। सम्ममघयस नानाविधान्युपारम्भवचनानि प्रयुज्यन्ते। माहनेन प्रोक्तम्-"धान. पश्य फदाचिद्घयलाम्परे मारिन्यरेगा न प्रादुर्भवेन्"। एर भाय नाव राजेन्द्र सर्यन ददर्श चैतन्योन्यासार पासवरणम् , तेन मह.य ाभिमान मन्मान प्रतिया प्रथाभेण्यामेवागमनस्य पापण्डनाम ! मोऽनुचिन्तति पश्यामि किं भवति । मम्मिनेय दिने पालिपपमान निचितप्रसमा पुतिा थीियिश्यास पूर्व प्रागम-भयतु नाम, IIT, यदि भवन प्रथमणी नागमि. प्पनि सहि यायायायनि, पथ न म्या। अन मन्तब्यमेष यत्परिप- मोऽप्यनि रिपिदपूयं पातु । पय शुत्या गोन्द्रस्य मुग्नासकालमा मादेष निग्मतम् 'ममा यते मा पाग्य' ममापि पापिताशा अस्त्येष स प्रश्नपत्राग्यरि अन्यवयदम्मिन्नपि य गुरुराणि पामन् । पयं पपयन पय माया हदय न जाने, कप वेपते म्ग, पस्यविक्षपराधिनो उदयमिय प पारगमपा । मन्ये सन विपारितम्- ·४३ प्रथमश्रेणी 'कथमेवमपि किं स्वसाधापरं वचः स्वमुसान्निस्सारणीयम् , भो मूर्स'। तम्य समीपमेव स्थित एको बालक स्वगृहं गत्या वार्तालापप्रम जगाद, पिएन्यस्तु अवोचत् 'अहं प्रथमश्रेण्यामुर्ती! भविष्यामि'। इयं वार्ता शनैः शनर्जले तेलविन्दुरिव सर्वतः प्रससार । कश्चिदाह 'आहट्कारो जान अस्य दिनद्वायावस्थस्य बालकस्य,' कोऽप्यकथयत् , 'अहङ्कारिणा शिरो नीचर्भवत्येव कश्चित्तपक्षमयलम्च्य आक्षेप निरा- करण करोति । 'किं भवान्भोजन कुर्वन्निद न ज्ञास्यति यत् कानि वस्तूनि कियन्ति चाह भक्षयामि एपामुदरं सम्यक्परिपाकः स्यानवेति । इत्यादीनि वास्यानि श्रुत्वा तेन वर्णी पिहिती। आः क्यिती घृणिता निन्दनीया चेय वार्ता। प्रामे यहव. पुरुपाः कार्यरहिता भवन्ति येषां कर्तव्यमितस्तत- म्समाचारप्रयापनम् । तत्रापि स्त्रियस्तु अतिनिपुणा । कयाचिद् भ्रातृजायया कथितम्-भो गृहस्य प्रथमश्रेण्या कार्य न प्रचलति किं यद्यहि हिः प्रथमश्रेण्या अन्वेपणे विविध प्रयासं करोपि । श्रुत्वा स स्मयमान एवास्ति। किं क्थयतु सः, यदा तेनैव पूर्व कथितम् 'समा- न्यते-प्रथमा श्रेणी मम अगच्छेत् । अधुना प्रतिदिनं प्रायशः सर्वेषां मुसेभ्यः प्रथमश्रेण्या वातां श्रुत्वा एका विचित्रा भावना तस्य मनः पोडयितुं प्रवृत्ता। प्रथमश्रेण्या नाम श्रावं पायं साम्प्रतं म आवश्यक्ताधिकं दप्तम्मन्नेव व्याकुलीमाव- मागतो यथा उन्मादमदशीमवा कदाचिन्न प्राप्नुयात , इत्यं सदेहो जात। भूयोभूयश्चिन्तयति क्यमद्दो परीक्षा परिणामस्य प्रकाशः इय- दधिकममयानन्तरं निम्सरनि । शीघ्रमेव यचिनिर्णयो भयेन् । इय फियती परमासहा म्यिनि । सम्पूर्णमागम्य मर्वे आगालगृद्धपुरपास्तं दृष्टयाम्मितमन्तरेण न म्यानु प्रभवन्ति । तस्मिन्दिने पश्चलम्बमावो हरि. 'तात ! प्रथमा श्रेणी' क्ययन्पलायितः। स गृण्वन्पश्यन्नेव म्यितः नग्धः विनय कशित्प्रतीरारम् । नम्य पन्या अप्युपासम्मोहत्तः यद् प्रामम्यान्याः स्त्रियोऽपि तां 'प्रथमश्रेणी:नि मंगोप्यालयन्नि। विगनायामेव रातो पाया विचित्र- गुष्पमुद्रया प्रपन्यस्तम् आगन्उनु आगन्उनुप्रयमलेगी जी!" यद्वनु गदमयनु, सयापि दानामुनरं प्रनगमहारण प्रदत्तमेय ! "अन्नतः ·४४ - पश्य मिष्टा- अभिनवकथानिकुञ्ज किमहमपि इतरसदृशी, बाढम् , अहमस्मि प्रथमश्रेणी, भवत्य विमर्थ मां बाधन्ते, मद्विषये यथारुचि जल्पन्तु सुन्दरमसुन्दर वा । परन्तु यदि किमपि मप्रियविषयकवुद्धिमारोप्य भवतीभिरुच्यते तर्हि क्थ सोढु शक्यम्।" इद तु सत्यमेव यदि भवान्प्रथमश्रेणी न प्राप्यति सहि क.प्राप्स्यति । कालचक्रगत्यनुसार इव एव परीक्षाफल प्रकाशित भविता । मित्राणा सर्वेषा समीपस्थनगर गन्तु योजना निमिता ! तत्रैव सर्ने परिणाम प्रतीक्षयन्ति तत्रैव पुष्पमालाक्रयणमपि स्यात् । तदा तदातु आनन्दो भविष्यति । कश्चित्कथयति-भ्रात नास्वादन भविष्यत्येव' । अन्यो वदति-'अरे प्रिय अय किं मिष्टान्न दास्यति, अहमेव श्वा दातास्मि । प्रथम तु ल चल'। अद्य राोर्यापन महत्कठिनम् । स पत्नी स्वोत्सङ्गे सस्थापयन्, न जाने कस्मात्कारणात्तामालिङ्गति, चुम्बति, क्थयति मम विश्वामस्तु वर्तत एव, परन्तु दैवसयोगाद्यदि प्रथमश्रेणी नागता स्यात्तहि किं भविष्यति, किं भविष्यति । किं त्व क्थयितु शक्नापि ? इत्यादीनि तस्या मुखमुपरि उन्नाययन् जगाद। नदेव स्वप्रियाया नेत्रयोस्समुद्र- मुन्नीतमिव दीपप्रकाशे दृष्टवान । तस्मिागावे सागरे प्रतिविम्बित्त दीपकज्योतिरपश्यत् । प्रतीत यत् दीपकाचिनिर्वाति । अन्धकारो भविष्यति । एतस्मिन्नन्तरे सहसैव दीपकमपश्यत्, परन्तु दीपक मन्द मन्द स्वप्रकृत्यनुसार जाज्वल्यमानमेवासान् । स उतीर्णो न भविष्य तीति वार्ता तस्या वर्णकुहरे आपते सा उत्तर ददातु, इद कथ भवितुमर्हनि । राजेन्द्रेण ज्ञानम्-नत्पत्त्या हदये आघातो जात । अतरस मन्दमन्द तस्या अश्रूणि प्रमार्य पनिगाम । कथचिद्रजनी पर्यवसान जगाम । मगरान्भास्कर उदित, प्रभातो जात । सूर्योदयापागेव कृपका स म पूर्वनियानितकार्याणि सम्पादयितु दिशि दिशि प्रतस्थिर । ससारमार्याणि यथारममारधा- नि। माता तस्य व्रतमास्थिता। इय नदेव भोजन ग्रही'यति यदा स परीक्षापरिणामेन सहायाम्यति। मत्यनारायणप्रतस्थापि भनिप्यति । राजेन्द्र मात्वा मुख्या पमहतारिभिरसह नगर गतवान् । अय वत् समाचारपत्र साय चतुर्वादनपर्यन्त प्राप्तमेव स्यात् यस्मिन्नस्य भाग्यनिर्णयो भरिप्यति । जापनस्य प्रश्न यद्यन्यथा सत्यमेव ममाचारपत्र विरम्य विना चतुर्वाग्नसमय ण्य यथा - ·प्रथमश्रेणी ४ समयमागतम् । दूरतः समाचारपत्र पिलोकयन्तम्छात्रास्तस्य सहचा- रिणस्तस्योपरि युगपदापतिताः । वहूना प्रायो विंशतिसख्याकाना मनुष्याणा ममह समाचार पत्र मुद्घाटितम् । यद्यपि हृदय धीर प्रगल चासीत् तथापि सम्पनाय परवश जातम् । सर्वे निर्विण्णा । राजेन्द्र स्वश्यामीभूत अघरे स्मिताग- मनस्य निफ्लामेर चेष्टा परोति । इद प्रतीत यत्कचित् जापानद्ध- कण्ठ जगाद-हा हा रिमिद जातम् । प्रथमा, अयच द्विनायाऽपि श्रेणी यद्यागता भवेन्मन्ये कुशलम् । परमिय तु तृतीया, तृतीया, राम राम मियदु न जायते यदि प्रथमश्रेण्या परिश्रमो भवति । तत्क्षणमेव पेनापि महाशयेन गहनस्य स्वकीयानुभवस्य परिचय दता अभिहितम्-'किं वदमि दु खमिति, मनग्येवमायाति यत्क- चिजलाशयं गत्वा जलसमाधि गृहीयाम्' । सद्य एन राजेन्द्रो भूयो भूयश्चकम्पे- पुप्पाणा माला यथास्तम्पा यथास्थिताश्च प्रथिप्ता बभूवुः । मिष्टान्नादिमधुरपदार्था न सेषिता । सर्व विषाक्तमेन दृष्टिपथ- मायातम्। मिनाण्यचिन्तयन्--अधुना गृह गन्त यम् , परन्तु रानेन्द्रेण कस्यचिद्वाकीरगहाशयस्य गृह गत्वा परिणामो वक्तय इति हेतो- म्स गृह गन्तु न प्रभविष्यति । मित्राणां प्रस्थानानन्तर स एकस्मिनन्पीयमि सेती थिला विश्राम ममिललाप । परमस्य पथ मम्भव , तस्य पिचारा पुन प्रयमनीय श्रेणीरिपये पेन्द्रिता । तदा म एक विचित्र सन्ताप व्यारटन अन्धकार चानुबभूव । प्रतीत यत् सर्वत्र शून्यताया जहतायाश्च प्रमागे वभूव । कदापि- ऽमनमो विनोदाय प्रयत्न करोति । विवाद कीदृश , कय च जातः । विवाहानन्तर दिवसा'। तेपो नातिविसष्ट चिरम् । पत्नी, तस्या अश्रुन्याप्ते चक्षुषी । तयोरन्त एकोऽपार सागर । तस्मिन्मग्ना भवन्ती एमा दीप पारा। आ, अधुना सा निवातीय । तत पुन मैर तृतीरा प्रथमा च श्रेणा। कनिकाल यावत्म विपया अवग्दा भान्ति । तृतीय श्रेणी विहाय किनिदन्यद्वन्तु तम्य मनिारे नायाति । यथा कश्चित् टङ्क (टेट्स ) कस्याश्विद्विशालाया ननायाश्च गिलागा. स्सम्मुस प्राप्य अकिंचित्तरोमयेन् तथैन वस्य विचारधाराऽपितृनाय- , ·अभिनवकथानिकुञ्ज श्रेण्यासमोपमागत्यनिरुद्धा जाता । यथा शिला भग्ना न भवितुमर्हति तथैव तस्य विचारा । ईदशा विचारा ये अदम्या आपि मस्तिष्क भेनुं नालम्। अस्मात्स्थानादन्यन मन प्रापयितुं प्रयासस्तथैव व्यर्थ यथा कस्मिश्विद्भाण्डे निहितं पारद निम्नस्थानादुपरि उन्नाययितुन को ऽपिसमर्थः, परन्तु अस्यापि कृते न साम्प्रत समय । अधुना को ऽप्य- न्यो नोपाय । इद तावन्महशोभनीय श्रेण्याः वृते परन्तु यद्यन्य उपाय स्यादपि, तथापि स असाध्योऽपि वर्तते । हे भगवन् अधुनापि कोऽपि समागत्य कथयतु यरस उत्तमश्रेण्या- मुत्तीर्ण । किं वदिष्यन्ति महानुभावा । एव स स्वात्मानमेव पृच्छ नासीतम्। एतदभ्यन्तरे प्रतीत यत्कोऽपिकथयति-भवान्प्रतिवर्ष प्रथम श्रेणीमेव प्राप्नोपि नु। घरम्, अस्मिन्नपि वर्षे ध्यान देय- मेव, कदाचिदुग्ज्वलतायो मालिन्य नायातु, कश्चिद् अट्टहास करोति, नहि कुनापि किंचिदपि नास्ति । स दृष्टिविक्षेपमितस्ततः कृत्वा पुन- श्वश्रुषी निसीलयति । हा, इय स्मृतिरपि कियभयानकं वस्तु । परम्, एतदपेक्षया मरणमेव ज्याय इति पेनचिदभिहित युक्तमेव, एव स्मरन्स किंचिज्जजल्प । तपार्श्वत एव मार्गमतिबामन कोऽपि पश्चाद् दृष्टिं निक्षिप्य अवोचत्-विमय विहनमस्तिष्क उन्मत्तः । मिन, अस्ति विपरीत चेतन एव । उन्मादोऽपि भाग्ये नास्ति, मिनवर, उन्मादः कीदृश सुन्दर वस्तु, आत्मविस्मृति । परन्तु मया साक तु प्रथमा तृतीया इत्यादीनि सर्वाणि यम्नूनि स्फुलिङ्ग इव गाढ मामालिङ्ग्य न त्यजन्ति । हास्यमुद्रया मदीया पली अप्येव जगाद। अन्ततः यदि त्व प्रथमो न भविष्यसि तर्हि को भविष्यति । अथ तेन स्य चक्षुपी गाढ निमी- महि नहि, इद मर्व युक्तम् । अनुचित चे. सर्य चिन्तनम् । अथ- विधेकोन्मृष्टधी रखोचन-मर्यतेयम् , । भवितुमई नि पाण्डेय ' ममापि काचिदाशा तृतीय. पत्राण्यपि अस्मिन्व पूर्वप देवामन् तृताय. भवितुमर्हति भवि नुमईनि। नगरस्य जाग्यल्यमान विद्यता प्रकाशमपहाय यहि पुत्र तस्य लिते। प्रथम तान।

·प्रथमश्रेणी छात्र पादा अप्रेसरन्ति । इद सोऽपि जानाति न वा जानाति इद को जानातु को या पृच्छतु । तृतीयस्मिन्दिने तस्मिन्नेव समाचारपने वृत्तान्त. प्रकाशितोऽभवत् 'एकेन यूना आत्माहत्या। 'गोरक्षपुरान्तर्गत महुआग्रामनिवासी राजेन्द्रनामक परीक्षाया प्रथमश्रेण्या अनागमनेन वाप्पयानचक्रस्य नीचे छिन्न भिन्न शरीरावयवस्सन् मृतः। तस्यैव समाचारपत्रस्य तृतीये पृष्ठे विश्वविद्यालय- रजिष्टारमहोदयस्यैका सूचनापि निस्सृता- "हिन्दीविषये एम ए कमाया अन्तिमे वर्षे प्रथमश्रेण्या- मागताना त्रयाणा छात्राणा नामानि भ्रमात्तृतीयस्या श्रेण्या निस्सृतानि" इति । अपर च "तृतीयश्रेण्यामागतना छात्राणा प्रथमश्रेण्या निस्पृ. तानि । सर्वप्रथमो राजेन्द्रप्रसाद त्रिपाठी, इति । द्वितीयो रामगोपाल- सिंहो ऽखिलेश इति ।" ॥

·चम्पा श्री द्विजेन्द्रनाथमिश्रः ( साहित्याचार्यः, वाराणसेयसंस्कृतविश्वविद्यालये साहित्यप्राध्यापर.) श्रूयते सैपा कथा । कस्यचिद् गिरेरुपत्यकायामासीदेक लघु राज्यम्। राज्ये यत्किचिदप्यपेक्षितं भवति तत्सर्वमासीत् , किन्त्यतिसामान्य- रूपेण । राजा आसीत् , राज्ञी आसीत् , राजभवनमासीत् , आसन् सेनाः,सामन्ताश्च । किन्तु नासोद् युवराजः । नासीत्कोऽपि राजपुत्रः । अपितु केवलैका राजपुत्री। नाभव त्किल तत्पश्चादन्या कापि सन्ततिः। राजसुता नाम आसीच्चम्पाकुमारी। चम्पाकुसुमं तस्यै बहु रोचतेस्म । राजभवनस्य निकटस्थगृहारामेषु चम्पाया अगणिताः नवपादपा आसन् । तेष्वगणितानि कुसुमानि विफसन्ति तेषा सुगन्धेन समारोऽपि ससुगन्धोऽभवत्, सुगन्धेनानेन राजकुमार्या हृदयं विह्वलं भवतिस्म। अत एवं यदा कन्यका अजायत, राजा तां चम्पाभिधेयामकरोत् । एतन्नाम राज्ञ बह्वरुचत् । चम्पाकुमार्या जन्मदिवसे राज्ये प्रतिवर्ष महानुत्सयो भवतिस्म । अस्मिन्नवसरे प्रजाजनाश्चम्पापुष्पभारभराःशाखा राजकुमार्यं दद- तिस्म । आसीत् सैषा राजाज्ञा । एभिर्जन्मदिवसै सहैव चम्पाकुमार्या वयोऽप्यवर्द्धत्, वयसा सहैव सौन्दर्य, सौन्दर्येण सह रूपश्नी । श्वो दिवसे याअबोधा बालिका आसीत् अद्य सा किशोरी संजाता। पुनः क्रमशः उपःकालिकपद्म- कलिका इव नवयौवनस्य लालिमा सन्निविष्टोऽभवन्मुखे तस्याः। (२) आसोदेष पोडशतमो जन्मदिवसः। अनावृते राजमण्डपे राज- दम्पत्योर्मध्ये राजकुमारिका चम्पा शुभ्राभ्रपरिधानराच्छन्ना अन्नपूर्णा इव सिंहासने सांस्थिता। आसीदधस्तले रजतस्यैका लध्वी पादपीठिका । पादपीठिकाया उपरि ·चम्भा ४९ रक्तकमलकोमलौ चरणी विराजते । सामान्यस्तरीया जना एव चरणेषु खोपहाराणि उपस्यापयन्ति स्म । आसीदेपा राजाज्ञा । बच्छसरोवरे सहस्रदलमिय स्वकोहे राजकुमारी हस्ती निघाय अनिष्ठन् । यदा कोऽपि प्रजाजनः आगत्य स्वोपहारं समर्पयति तदा सा तद्दिशामवलोक्य साचिस्मिता भवतिस्म । राजमण्डलम्य महाजना यज्ञधूपमिव पावनयोः, देवताप्रसाद इव अप्राप्ययो करकमलयोरेत- योरेय स्वोपहाराणि ददविस्म । आसौदेपा राजाज्ञा । शरदर्ताः पूर्णचन्द्र इव राजकुमार्या अनवद्यमाननमासीन् , सैपा अवर्णनीया छविः । मुखे तस्या एफताननेत्रेण प्रष्टुं न कोपि माहमम: क्रोन् । राज्ञ सुता, राजकुमारी चम्पा ! एतम्या स्वर्गीयसौन्दर्य जनसामान्यदृष्ट्या कलुपितं भवितुं नोति । अंस इवास्ति चम्पाकुमार्या ग्रीवा, ग्रीवायां च चम्पापुप्पाणां हारा विलसन्ति स्म, हारानेताश्च राजस्योपर्मचारिजनास्तां परि- वेशयन्ति स्म । राजकुमारी सर्वेपा लघूना महतान्वोपहारान् शिरो नमयित्वा रक्ताघरेणेपद्विहस्य स्वीकरोतिस्म । अस्मिन्नेवावसरे विचित्रैका घटनापटत् । पूजापर्तृणां मध्यतः एको युवाऽने आगतवान् । सः पूजामालिकां कराभ्यां गृहीत्वा, राजकुमार्या. समक्षमागत्य तस्या मुखं निनिमेप. सन् विलोकयति स्म । उभेअपि राजदम्पत्यो चकितचकितावास्ताम् । मन्त्री विकर्तव्य विमूढतां गतः । राजकुमार्या अघरेण च स्मितमलोपि । मन्त्री झटिनि समीपे अगत्य युवानमुक्तवान्-“समर्पय, समर्पय" युवाऽप्रसरोऽभूत् । किन्त्वाश्चर्यम् !! सः स्वीयां मालिस राजकुमार्याः पागो समर्पयितुमैन्छन् । पितरौ चफिनायास्ताम् , मन्त्री विकलस्तथा राजमार्या स्मितमदृष्टता गतम् । मन्त्री निमद्धध अश्ययन्-"महान असभ्योऽसि" पुनरिंगिते. नस्थयन् “चरणेपु......" किन्तु निर्भीरः स युवा कर्णमेव नाददत् । स सत्यमेव स्वीयां मालिसा राजकुमार्या हस्तयोरेव निक्षिप्तवान् । महदसमंजसमजायत् । राजाशाया उल्लंघनम् ! बुद्ध सन् मन्त्री पृष्टवान्-“कोऽसित्वम् " 3 ·अभिनवकथानिकुञ्ज मालिका राजकुमार्या हस्ते एच स्थिता । युवाऽवदत्-"वैदेशि- कोऽस्मि । योजनानां शत दूरे स्थितो मदीयो ग्राम अस्म्यहं तनत्यः राजसेवकः । आगतोऽम्मि देशाटनायेति ।" पुन संक्षेपेणैव स्वकीयराज्यस्य रीनिपरम्परामावेद्योक्तवान्-अस्म- दीये राज्ये राज्ञ पूजामाला निजहस्तगुफितैव भवति--स्वर्णकारः स्वर्णस्य मालिका गुम्फति-लौहकारो लौहमालिका गुफति-काष्ठ- कारः काष्ठपुप्पाणाम् सर्वे चकितचकिता आसन् । युवाऽवदत् -"तथा सर्ये स्वकीयां मालिकां राज्ञो गलप्रदेश एव निक्षिपन्ति-महाती स्याल्लघुर्ग ।" सर्वेशृण्वन्ति । पुनः सोऽवदत्-'मदीयेय मालिका निजहस्तनिर्मिता-इमानि कुसुमान्यपि मदीयहस्तविरचितानि तथा च स्वसुगन्धितान्यपि । सर्वे एव स्तब्धाः सन्ति 1-स्वहस्तनिर्मितानि पुष्पाणि हस्तौ प्रसार्य मालिका ता जग्राह । साम्राज्ञी नम्रीभूय पश्यति, मन्त्री निर्निमेप । अवितथमवितथम् , इमानि चारविनिर्मितानि कुसुमानि । स्न्तुि क्थं कया रीत्या वा रिनिमितानि-बहुक्लाभराणि" इति सर्वेऽनदन् । राजा मालिकां राजकुमार्या हस्ते परावर्तयन, तथा युवकं पश्यन्न. वोचत्-"मालाकार वय तवानेनोपहारेणातिप्रसन्नाः स्मः।" पुनः कोपाध्यक्ष नेत्रविपयीकृत्य आदिष्टवान्-"दीया पारितो. पिम् ।" युवफेनाभिनन्दनमकारि। राजकुमारी मालामादाय स्वतः ग्रीवायां परिवेशितवती। युवकः स्मितमारोत् । राजकुमायां मुसे लज्जारुण्य स्फुटमभवत् । राजा मन्ध्या वेला । राजप्रासाद सस्पृश्य नोचैरगादिवसपति. । प्रासा- दम्य पृष्ठभागे आसीदेवः सुन्दरगृहागम । उद्यानेऽस्मिन्नानाविध- पलपुष्पमाग्भरा पृश्नलनानियुजा आमन् ।

·चम्पा ५. उद्याने शान्तिसाम्राज्यमस्ति अधुना। झाखिना शिखरेषु आसी- किरणानां जालवितानम् । प्रवहतिस्म महिरमन्दवायु । सद्यो विकसिता. कलिकाः शनैः शन, स्पन्दन्तेस्म । एतादृशे मधुरमधुरे अवसरे राजकुमारी निहर्तुमागता। विह- रती सा उद्यानस्य प्राफारसान्निध्ये समायाता। राजकुमारी चिरम्य बहिनिस्सरत प्रजाजनान पिलोक्यन्ती आसीत् । सहसा न जाने कुतः कुसुममेक्मपतन्चरणे । राजकुमारी त समादाय अनिघत्- कीदृशोऽसो मोहक सुगन्धः । चम्पाया कुसुममिदं क्लि । गलप्रदेशे सैव मालाकारस्य मालिका। न जाने स्मिागल्छत् राज- कुमार्याश्चेतसि । सा ता मालिका जिप्रति, किन्तु नासीत्कोऽपि गन्धः । मुगन्ध क्थ विलुम , मालाकारस्य हस्तनिर्मितकुसुमाना रागोऽपि न दृश्यते । रानकुमारी झटिति मालिमा कठान्नि सा- रितवती। तस्मिन्नेवावसरे अवलोक्ति तया पुरत राजमार्गे स एव युवा मालाकारो गच्छति । अनायासेनव राजकुमारी आहूतवती- "मालाकार" मालाकारः समागत । राजकुमारीमभिवाद्य प्राकारस्योपरिभागे तस्याः समक्षमतिप्ठत् । राजकुमारी अवदत-"तव मालिकासुरभिस्तु नारत्येवाधुना, इमानि कुसुमानि क्य कालिमाभृतानि सजातानि ? युवाऽरदत् राजकुमारि, हम्ननिर्मितेय माला कियत्काल यावत् तिष्ठेन् । भवदीयोद्यानउसुमानि तु दिवसम्मात्रमेव जीवन्ति । मदीया माला पियकार यावन्नपीना स्यात् । तत स राजकुमार्याश्चन्द्रानने दृष्टिं स्थिरीय म्मित स्तुमारेभे । राजकुमारी लज्जया अक्षिणी निमोन्य शनरवदत्-दाम्यमि पिमपरा मप्येका मालिकाम् ' तादृशी मालिका तु नास्ति मत्पावें राजकुमारि, तादृझ्या मालि- फाया गुम्पनेऽपि नाताह समर्थः। अन्यसान्या मारिया मत्सायें आज्ञापयसि चेन् तामर्पयामि । युवावदन् । कौतूहलेनाबान्ता राजकुमारी पृष्टयतो- "कादशी सान्नि मालिका ? मालाकार । पेन सा गुफ्तिा ? किं मोतिन ·५२ । भभिनयकथानिकुञ्ज भाम् , मौक्तिकैरेव राजकुमारि, किन्तु न सन्ति ते सागरीया, ते मौक्तिकास्तु मदीयमानसशुक्तिसमुद्भवाः सन्ति । ते एवमेव अनुग्रहोयसि राजकुमारि । स्वीकरिष्यस्येता मालिकाम् ? राजकुमारी नखशिखान्त कम्पमाना विनतवदना न किंचि- दप्यूचे प्रतिवचनम् । (४) राजकुमार्याश्चम्पाया शयनकक्षे दक्षिणस्या दिशि अस्त्येको गवाक्ष । तस्योपरि विनता, सन्ति कदम्य विटपा, मन्ये ते कक्षस्य दश्य दिदक्षन्ति । गवाहमुदाय राजकुमारी मृदुलशैय्यायां शयाना आसीत् , शुक्लपक्षीया रजनी, समुदितो निशानाथः । पथभ्रान्त एक शशि- रश्मि कदम्बाखासलग्न पक्षान्तप्रदेशे सपतित । राजकुमारी स्वपन्ती सती विचारयति-तस्य युवकमालाकारस्य चरितम्, उत्सवदिवसस्य दश्यम्, प्राकारस्य परभागम् , "अनुग्रहीप्यसि राजकुमारि, स्पीकरिप्यसि मालिकाम् ?" राजकुमारी दुग्धधवलायां शय्यायो शयाना स्वगतमुक्तवती ।" कदम्बविटपतो घनिरयत्- 'आम राजकुमारि ।" 'मालाकार ' वमनागतोऽसि, अस्यां वेलाया ।' 'आम् राजकुमारि, 'क्थमागतोऽसि 'माला समर्पयितु राजकुमारि" राजकुमारी निर्वचना सजाना। 'राजकुमारि ।' 'आम् मालाकार " 'म्बीकरिप्यस्येनां मालिकाम् । रानकुमारी तु निर्य चना मजाता। प्रामादस्य सिंहद्वारस्थप्रहरिणा ममुद्घोपिता प्रहरसमाप्ति घण्टानादससूचनानन्तरमेव । पुनरपि नैस्तथ्य प्रासरन्चतुर्दिश्रु । तदा राजकुमारी शनेरवदत् मालाकार । यादि', 'किन्तु मालिका कदम्यविटपन प्रश्न सजात 'मालिया रानकुमारि", रानकुमारी नमयिका शनैरपदत्- "क्यायप्यागि।" (५) स एय पदम्यविटप स ण्य गया। युवकमालाकारस्य प्रति. .

·चम्पा ५३ न " दिन राजकुमार्या सम्मिलन भवति, भवन्ति च दैनन्दिन्यो वार्ता, जाने कियत्य मधुरवार्ताः सन्ति ता अन्ते युवकमालामारोऽवदन्-"अधुना तु त्वया स्वीकरणीयेयं मालिका राजकुमारि " राजकुमारी पूर्ववन्मौनमालम्वितवती । युवको वक्तमारेभे-'अद्याह निर्णय वाच्छामि, यदि मदोयेयं मालिका अस्वीकृनास्ति, सूर्योदयात्पूर्वमेव राज्यमिद त्वदीय त्यत्त्वा गन्तुकामोऽस्मि, अधुना नास्मि समर्थोऽधिक प्रतीक्षितुम् ।" कुत्रगमिप्यमि राजकुमारी टु सभारमरेण स्वरेण पृष्टवती । स्वदेशे परावर्तिप्यामि । मदीयो देश कीदृशी तर मुखशान्तिरस्ति, कियदानन्दोल्लास , बहुदिनानि व्यतीतानि स्वदेशपरित्यागेन । शनैरक्तवती राजकुमारी 'मालाकार।' उक्तवान् युना-"आम् राजकुमारि" 'त्वदीयाया मालिकाया अस्त्यधिशाधिक मूल्यम्। जानासि त्वत्कृते मया सर्वस्वमेव दातव्यम् 'राजकुमारि'. अवदन्मालाकारः करणस्वरेण-"स्मितत्कृते नाह परिगणितोऽस्मि योग्यः ?" 'मालाकार मत्पिताऽस्ति राजा, अह च राजपुत्री, तुभ्य सर्वस्वं दत्त्वा राज्ञोऽपमानं करिष्यामि, पितर च पीडां दत्त्वा मुसं प्राप्तु नैव शश्यामि ।', 'मालाकार। तदा रानकुमारी शनैरस्पष्टय देयवदन्–“यदि त्वमपि राजकुमार स्या " मालासर.गोति । तेनोक्तम्-"राजकुमारि, विदितमिदमासीत्, किन्तु मया विचारित यत्तद्रहस्य न पूर्व क्थयामि । अह तु पश्चात् सर्वमपि श्रावयित्वा त्या मुसिता क्तुमैन्टम् । गनकुमारि माला तु मदीया नो स्वया अस्वीकृता । पितुरपमानस्याशकापि नैव कार्या। अधुना नैव गोप्पयामि । मुखिनी भव, नाम्यद मालासर , वस्तुतः राजकुमारोऽहम् । 'राजकुमारः", चम्पाकुमारी चकिनाभवत् । आम् , राजकुमारि,राजकुमार:-अहमस्मि स्वरघुराज्यस्य राजा। वेप परिवर्त्य, त्वां पूजयितु, प्रसाद च प्राप्तुमागतवानासम् । रानकुमारी उत्थाय अतिष्ठत् । स्नेहपूरकंठनावादीन्-"तकि मां परीक्षितु समागतो राजन् ?"

·५४ अ मनवकथानिकुञ्ज राजकुमारेण तथैवोत्तरितम्-"नहि राजकुमारि, सत्यमहमध्यं समर्पयितु किन्तु राजकुमार्या नैव श्रुतेय वाक् । विद्रमरक्ताधरोष्ठेन साचिस्मितं विधाय गीवा च वक्रीकृत्य उक्तवतो-वंचक (६) "इयद् दूर चलितु कथ पारयिष्यामि ?" "अश्वो मे वर्तते।" "आतपेन देहस्तपिष्यति।" "अहं स्वतनुच्छाया करिष्यामि।" “पथि पिपासया कण्ठ. झोपमेष्यति ।" "अहं पानीयमन्विष्य आनेष्यामि ।" "देह धूलिरावरिष्यति" "अहं शिरोवेष्टनेन प्रोञ्छिध्यामि।" "रात्रौ कुन शयिष्ये " "ममाकेशयिष्यसे।" "वने सिंहहस्तिप्रभृतयो भवेयुः।" "शस्त्राणि मे वर्तन्ते।" किमपि वक्तुमय नावशिष्यते । तदापि राजकुमार्योक्तम्-"राजन्, कश्चित् कालमिहैव ननु निवस । शरदि समागताया ते राज्ये चलिप्याम ।" "न हि राजकुमारि", युवाऽकथयत्-"नेत. पर निवासितु शक्यते । राज्येऽव्यवस्था सञाता भवेत्।" राजकुमारी मौनमगृहात् । सविनयं राजकुमारोऽकथयत्-'राजकुमारि।" “राजन्" "चलिप्यसि ?" "चलिष्यामि राजन्" अतिविस्तृतः पन्या क्रीडाभिरेव समाप्तः, करस्य लेशोऽपि राजकुमार्या नानुभूतः, यावदिनं तो चलत । रानौ परस्परमझे शिरो निधाय शयाते, क्षुधि समुत्पन्नायां फलानि अदाय मुजाते, ·चम्पा खादत, पिपासाया नद्या बलं सेवेते । बहुमिर्दिननिजराज्य- सीमाऽलभ्यत । राजकुमार प्रसन्न आसीन्, राजकुमारी च ततो- ऽप्यधिकम् । (७) तस्मादप्यल्पमिदं राज्यम् । किचिटस्ति, किञ्चिन् नास्ति । गिलक्षणो राज्यप्रबन्ध । सर्वन 'हा-दन्त' भूयते । पश्यत एव चौर्य, लुण्ठनं क्रियते । राज्ञा च ज्ञायत एव न हि । राजपुरुषा अनीत्या 'करान् । गृहन्ति, सेनापति पोडयति । कोऽपि नियन्ता नासीत् । राजाऽविदितवृत्तो वर्तते । स्वल्पवया हि राजा। स रूपवानस्ति, परं बुद्धिर्न तदनुरूपा। देव इव दयमानो, मनसा न तादः। विचित्रा तदीया प्रकृति । राज्यभ्य, प्रजाया वा चिन्ता तं न स्मृगति, सर्वदा स रागमत्तस्ति- धति, मृगया करोति, सुदरतरप्रान्तेभ्य सुन्दरीरन्विष्य युवीनिंज- प्रामादमलकरोति । वहयस्तस्य राग , सर्वा सुन्दर्यः, सर्वा अनुपमा । राजकुमारी चन्या समिट न जानाति । सा परं प्रसन्ना वर्तते, राज्ञा तस्यै स्वहढयक्तिमौक्तिकमालाऽपिता-नेदं साधारणं किश्चित् । वस्या सर्वस्व तन्मायया विक्रीतम्, तदापि सा प्रस. नाऽऽसीन् । प्रासादस्योपरितने भागे स्फटिकमयो धवलाइट्टालिका । वत्र प्रधानराज्ञी निवसति। एतावतः पूर्व निवसन्त्या कृते राजाऽज्ञाऽभूत-अधस्तनप्रा- सादे गम्यताम् । अयः यत्र एकेकशः वहयो राज्ञः उपरितोऽवतीर्य वागताः। भृकुदिमुन्नमय्य प्रधानराज्ञी अपृच्छन्-“कुतः " सन्देशवाहिकाऽकययत्-"पूर्णस्तेऽवधिरिह निवासस्य | अभिन- वेह 'महाराहो' निवत्स्यति ।" राजकुमारी चम्पा सर्वमिदं न जानाति । सटिकाहालिकायाम् नियसति । हन्त ! कियदिह मुखम् । चतुर्दिक्षु श्वविमा-श्वेतिमा । प्रतिक्षणमागत्य राजा पृच्छति-"कष्टम् तु नानुभूयते " थानन्दमन्ना राजकुमारी चम्पा कथयति-"न हि राजन् !" .

·... भभिनवकथानिकुञ्ज रात्री राजा इहैव निवसति । व्याप्तायां ज्योत्स्नाया, टिमटिमा- यमानासु तारिकासु, राज्ञो वक्षसि शिरो निधाय संसारस्य सुस- चातः राजकुमारी चम्पा आफर्णयति, आर्य च साश्चयं पृच्छति "एवम्"। (८) इहाप्युद्यानमस्ति । पर तत्र 'चम्पा' कुसुमानि न समुल्लसन्ति । कस्य देशस्य एतानि कुसुमानि । यदैतानि विकसन्ति, उद्यानमालो- क्ति भवति, परमेषु सुवासो न विद्यते । कीदृशानि एतानि । सूर्यास्तात् पश्चाद्-राज्ञाऽऽगन्तव्यमासीत् । त विना राज- कुमारी शून्यतामनुभवति । अट्टालिकानोऽवतीये सा उद्याने भ्रमि- तुमागच्छन् । युसुमेषु मुस निधाय जिनतो आसीत् । हन्त, कोऽपि न सुवास । कथमेते राजे रोचन्ते । चम्पाया एकोपि तरुर्नास्ति । सा मनस्येवाचिन्तयत् , अद्यागते राजनि चम्पार्थं निवेदयिष्यामि । स्वपाणिभ्यामेव चम्पातरुकमारोपयिष्यामि । पुष्पिते च तस्मिन् माला प्रथित्वा तस्मै समर्पयिष्यामि । -समीपयतिकुले कश्चिद् मन्दम् व्याहरति, राजकुमारो कर्ण दत्त्वाऽणोत्- कश्चिद् कथयति “परिणीय तामानोतवानसि" "न हि राज्ञि"-कश्चिदुदतरत् । अरे मन्वय राज्ञः स्वर !-राजकुमारी शृणोति- "तन्यम कृते सपत्नीमानीतवानसि" "न हि. देवि" --अरे, तद्विपयकमेवोच्यते किमु ?-राजकुमारी शृणोति । "तत्का सा "सा " राजाऽथियत्-"देवि, सा निर्धनस्यैकस्य अफिश्चनस्य पुत्री, अनाथेतिकृत्वाऽऽनीता मया।" हा हन्त!-राजकुमारी शृणोति । राजा पुनरकथयत्-"देवि, मा कुप्य , सा त्वदर्थ केवलमानीता। तव कृते यत्सुन्दरी दासी समपेक्षिताऽऽसीत् ।-सा नव सेविकाऽस्ति । सा तव शिशून विनोदयिष्यति ।" " ·चम्पा . - चम्पा सनाशून्येवाभवत् । अधिकमार्णयितु नास्थात् , वैगान् ततो न्यवर्तत । राजा निशायामागच्छत् , पर राजकुमारी तस्यै कमपि शब्दम् नाकथयत् । राजाऽपृच्छत्-"क्रिमस्वस्थाऽसि " "आम्" महता काठिन्येन राजकुमारी उढतरत् । राजा निद्रितोऽभवत् । राजकुमारी जाप्रती अतिष्ठत् । हन्त अधुना किं सा कुर्यात् ? हाटके एकतः विपस्य विपणि । तत्र राजकुमायोगत्यातिष्ठन् । स्वर्णभूपण चावतार्य आपणस्वामिन पुरो निधाय, सकरु- णविनत प्रायोचत्-"भ्रातः, अनेन कर्णभूपणेन विपं मे प्रयच्छ ।" "विषम् ।" वणिगपृच्छत्-~"तेन किं करिष्यसि पुनि" "भ्रातः, अपेक्षा में वर्तते।" तत वणिगकथयत्-'कर्णभूषणेन विपं न दीयते। मुद्राभि तद् विक्रीयते । किं कुर्यात् ? राजकुमारी दुःखेन वाप्पमुदसृजत् , तदीय म्लान कमलवदाननमालोक्य वणिजो दयोत्पन्ना । स भूपणेन सममूल्यं विषमदात् । स्वर्णपाने विष निधाय राजकुमार्यपिचत् कश्चिदन्य उपायो नासीत् । राज्ञः पुत्री साऽऽसीत् । अपमान विरोद्धम् अपि शक्का नासीत् । कश्चिदन्य उपायो नासीत् । स्वर्णपाने विप निधाय राजकुमार्य पिनत् । निशि राजाऽऽगच्छत् । दुग्धधवलशय्यायां सच्छपरिच्छदा राजकुमारी शयानाऽऽसीत् । उपान्त उपविश्य राजा प्रेम्णाऽऽमन्त्रयत्-"राति ।" उत्तर न टन्धम्। "राज्ञि, चम्पे।" उत्तर न लन्धम् । सञ्जातसदेहो राजाऽवनम्यापश्यत् , अस्पृशत, शान्तं सर्व ननु शान्तम् । किनिकालात् पश्चाद् राजकुमार्याः चम्पायाः पिता सैन्येनामा. मत् । युवरस्य राज्ञः सैन्यसव्यवस्थितम् , सेनाध्यक्षश्व मदोन्मत्त । सर्व ८ ·५4 अभिनयकथानिवृक्षः आसीत् । राजा पराजितोऽभवत् । राजकुमार्याः चम्पाया निगृहीतस्य युवकस्य राज्ञः शिरः कतित्वाऽनयत् । राज्यमलुण्ठत् । अतिपुरातनं सल्विद वृत्तम् । तत एतावद् यहूनि परिवर्तनानि सञ्जातानि, पर राजकुमार्या चम्पाया करुणकथा राज्ये तथैव गुञ्जति । "प्रतिवर्ष वर्षतुरायाति । मेघाच्छन्नं भवति नमः, निलीयन्ते च चन्द्रतारिका , तदा राज्ये प्रतिगृह दोलामाबद्धय, चम्पा- कुसुमे केशान् प्रसाध्य, राज्यस्य कुमारी: दोलयन्ति, राजः पुत्राश्च चम्पायाः करुणापूर्णामिा कां गायन्ति । कथामिमामाकर्ण्य मेघा गर्जन्ति, व्योम रोदिति, पवनः कम्पते, वसुधा चाप्लाविता भवति ।

·1 वासन्ती श्री यटुकनाथशास्त्री सिस्ते (माहित्याचार्य, वाराणसेयप्तस्कृतविश्वविद्यालये साहित्यप्राध्यापक ) 'को नाम पाकाभिमुसस्य जन्तुराणि देवस्य पिधातुमीप्टे' (भवभूतिः) (१) 'पुति । किमित्यत्र मौनमालम्बमाना शून्यदृष्टिर्मनसि भ्रमता विचारेण व्याकुलीकृतेवाद्य प्रतिभाससे ?' एतदाj सहसैन विचारनिद्रायाः प्रबुद्धा वासन्ती- समीरणोल्लासितं दूकूलमावृण्वती समुत्थाय पितर दीनानाथशर्माण- मवादी-'तात । अद्य प्रात कालादारभ्य वसन्तविपये रणरणकचेति- द्यमानमानसा तदीयं भागधेय कष्टकरमेवावलोकयामि'। वसन्त क्लि वासन्त्या ज्यायान् भ्राताऽऽसीत् । अथ दीनानाथशर्मा किंचिद्गम्भीरमिव स्वाफार विधाय भूयोऽप्यवोचत्-'पुनि । अलं तदीचिन्तया । स खलुमया यहुशो विनिवारितोऽपि न तो व्यसनिता त्यजति । सम्प्रतिमया भाषणमपि परित्यक्तम् । अव पश्य कीश फलहं कृत्वा यहिनिर्गत । भगवता पुनस्त्वेक एव दत्त , फिन्तु सोऽ प्येयं विध । विषेपिरसितमेतन मिन्यद्बमहे' इत्येव वादिनो दीनानायशर्मणो वदनमान्तरविपादलनितेन कालिन्ना समान्छादित. मभूत् । अथ वासन्ती तो पितुरवस्था विलोक्य विषयपरिवर्तनेच्छया घातायनादुत्याय जगाद-पड्वादनसमयो दृश्यते, भवनोऽपि सन्भ्यो. पास्ते पालोऽयम् । परप्रायमेय भवेदशनम्' इत्युक्त्वाऽभ्यन्तरे प्रविवेशा दीनानाथशर्मणो गृहं लक्ष्मणपुरै नगरमध्य ण्याऽऽमीत् । एतेषां गृहे पत्नी, एक पुन, एका मन्या चेति परियार आसीत् । पन्या पासन्ती पुद्धिमती, सदापारसम्पना, युत्तायुक्तविराऽमिमा ·६० अभिनयकथानिकुशः चाऽभूत् । सम्प्रति सा शैशवं समाप्य योवने पदमाधातुं सन्नद्धवाऽऽ. सीत् । दीनानाथ शर्मा तस्मिन्नेव नगर एकस्मिन्नाग्लविद्यालये संस्कृता- ध्यापक आसीत् । वेतनं चासौ अशीतिमुद्रात्मकं लभते स्म । तेनैव द्रव्येण गार्हस्थ्यशकटं यथाकथमपि चलति स्म। पुत्रस्य दुराचरणेन सर्वदेवतस्य चेतः परितप्यते स्म । कन्यायाश्च विवाहकाल मुपस्थितमालोक्य वरान्वेपणे सप्रयत्न आसीदसी ब्राह्मणः । साम्प्रति- केषु दिवसेषु दीनानाथशर्मणो मनसि 'दत्ता सुखप्राप्स्यति वा नवा' इत्येव विचारो नक्कन्दिवं भ्रमति स्म । सूनोर्दुरवस्थया दीनानाथस्य कन्यैव पुत्र प्रेम्णो भाजनमासीत् । दीनानाथस्य पत्नी नवीनाचारान- भिज्ञा सरलस्वभावा सदाचारपरायणा मनोरमाऽऽस्यासीत् । तस्या एव चरित वासन्त्यामपि प्रतिविम्धिनमासीत् । वसन्त. प्रथमं मातुः शिक्षया सुशीलो बभूव । किन्तु पश्चान्नागरिकविटानां सङ्गत्या कुमार्ग- मवततार । एतदेवेक शल्यमासीदीनानाथमनसः एतभावे नदीयं गई। स्थ्य सुवर्णमयमभविष्यत् । शनैः शनैर्भगवान भास्करो भुवनतलं स्वकीयभाभिर्भासयन्नभोs- गणमभजत् । प्राभातिक पवनोऽपि सलील विलसन् रुचिपुरप इव कुसुमसौरभमाधाय तनुलतांसदेशमालम्व्य वहति स्म । प्राची तस्मिन् काले सकलेभ्यो जनेभ्य उत्साहसम्पदमर्पयन्ती दानशीला सीमन्तिनीय दृश्यते स्म । अस्मिन्नेय काले दीनानाथशर्मणो गृहे मगलवाद्यध्वनिरुदतिष्ठत् । आम् ! ज्ञातम्, अद्य वासन्त्या विवाहोत्सव आसीत् । अनवरत. मन्तर्बहिः प्रविशता निर्गच्छता च जनसमर्दैन समाकुलमासीद्दीना- नाथगृहद्वारम् । सर्वतः सम्प्रवृत्ते ऽपि प्रमोदप्रवाहे वासन्त्या पितरौ कयाचिद् वेदनयाऽऽक्रान्ताविव दृश्येते स्म। अद्य विवाहोत्सवे वसन्तो नागत आसीत् । न जाने स व पलायित आसीत् । एतदेव तयोर्दम्पत्योर्दु खकारणमभूत् । वासन्त्याः पतिर्माधवनाथ. सच्छीलो धनवान रूपगुणसम्पन्नो वासन्त्या अनुरूप एवासीत् । वासन्ती जन- समर्दे कथमपि सहजलज्जाजड़या घशा तमवेक्ष्य तदीय गुणगरिमाणं वयस्याभ्य समाकर्ण्य, स्वात्मान धन्यममन्यत । किन्तु को जानाति स्म तदा यदस्य विवाहस्य कोदशो विपाको भवितेति ।

·वासन्ती अथ व्यतीते विवाहोत्सवे वासन्ती साश्रुनेगोत्पला क्थमपि पितरो नमस्कृत्य स्वगृह प्रातिष्ठत । वासन्त्या गताया मनोरमेटमवदत्- 'अस्माकमेक एवाधार आसीनीवनस्य, सोऽपि गतः । पुत्रस्तावत् कीदृशी पीडामाघत्त इति वयमेर वेत्तुं पारयामः । इन्त | दोर्भाग्यम- स्मा न जाने प्रियवर्तते । पुत्र एवास्माक वशधर । तस्मिन्नेवा- सवृत्ते किमिवास्माक सुस भवेदिति ।' (४) पतिगृहे वर्षद्वयं व्यतीतं समागताया वासन्त्या.। एतावति काले से यमानश्यगुरादिगुरजनाया गृहर्मसम्पादननिपुणाया वासन्त्याः मुसेनैव कालो जगाम । पत्युरपि समधिक प्रेम पसन्ती लेभे। क्टा- चिन् पिनो स्मृतिराफुलयति स्म तदीयं चेन् । किन्तु पतिप्रेम्ण प्रभा- वेण नाघिर कष्टोत्पादिनी जनकयो स्मृतिरभूत् । किन्तु नहि सर्वढा सुखमविच्छिन्नमरतिष्ठते । कुमित्रससर्गान्नु, स्वात्मनोविमृश्यकारित्वान्नु, वासन्त्या दुर्भाग्यस्य नियतत्वान्नु, माधवनाथो गदिरापानमातत्यमाललम्व। प्रथमतः कियन्ति चिद् दिनानि सुगुप्तमसावनुतिष्ठति स्म तत् कर्म । फिन्तु चतुरनरा वासन्ती सद्य एव तदलक्षयत् । न प्रत्यक्षमुच्चचार पत्युमन क्लेशादरमिया । भृशमसी दुःपसागरे निपतिता पत्युद्धरणायाहोरात्रविचारयन्त्येवा चिष्टन् । अकस्मिन् दिने विलम्नायात मदयघूर्णमानचक्षुर्युगल माधवनाथमवेश्य यामन्ती सद्य एव शयनीये तमवस्थाप्य तालवृन्तेन शने शनैर्वीजयन्ती पत्यु प्रोधाशक्या निवार्यमाणेव मन्दमन्दाक्षरा परिपप्रच्छ-नाधा कोयमद्यत्वे समवरचितो भवता पन्था ? अति गईणीय परिहरणीयश्चायम्' इति । अथैनदायॆ मापराधमिव स्वात्मान मन्यमान शिरोऽप्युनमयितु न शशाक माधर । किन्तु सद्य र तादृशमात्मनो रिकारमुपसहत्य घाट यमिवावलम्च्य जगाद--'यद् पय कुर्मस्तत्समीचीनमेव । न कोऽप्यन भवतीना वाचामवमर' । एवममिधाय तल्पण माघवो गृहाद् यहि पुनचिनिरगान् । चासन्ती तु तत्रैव स्थित्ता लालाटौं लिपिंप्रमा? मियाभुजलमप्रहे तत्पराऽभवन् । 'समानशीन यमनेषु मायम्' इति न्यायेन देवयोगान्माधव- ·६२ अमिनवकथानिकुञ्जः नाथस्य विटमण्डलीपु वसन्तेन सह स्वनगरेपानगोष्ठीसौहार्दमुदपद्यत । किन्तु वसन्तः 'भगिनी तिरस्करिष्यति' इति भयेन माधवनाथस्य गृहं कदाऽपि न गच्छति स्म । एकदा माधवनाथो वासन्त्या भूयो भूयोऽ नुनीयमानः सकोपमभाणीत्-'प्रथमं गत्वा स्वबन्धुराजं निवर्तय । पश्वान्मामुपदेक्ष्यसि । एतदाकर्ण्य तत प्रभृति 'कथं वसन्तोऽ. पि सहैवैतेपाम् १" इति द्विगुणमौन्मत्यमनयोर्भविष्यतीति समधिकया चिन्तया समाकान्ताऽभूत् । सकलेऽपि गृहोपकरणे विक्रीते सति, शनै शनैर्वासन्त्या आभूपणान्यपि मदिरागृहोपहारता जग्मु । दिनद्वयादारभ्य गृहे लेशोऽपि नासोदशितव्यस्य वस्तुनः। चिरन्तनया वृद्ध्या परि- चारिकया वासन्त्या अवस्था परिकल्प्य स्वगृहात् किंचिदशितव्यमानी- तमासीत् । तच्च कथमपि वासन्त्या दुस्त्यजतया बुभुक्षाया, निगीर्णम् । माधवस्तु बहोः कालादेव बहिरेव यथाभिलपित भोजन विधत्त स्म । वसन्तस्य समागमेन माधवनाथस्य स्वेच्छाचारित्वं भृश- मवर्धत । प्रथम दिवसान्तर एकवारमपि माधवनाथो गृहमायाति स्म । इदानीं तु साप्ताहिकमपि गृहागमन कृच्छ्रेण भवति स्म । माधव- नाथस्य चरित श्रुत्वा सपत्नीको दीनानाथ शर्मा समाधिकमखिद्यत । प्रथमत एव पुत्रविषयकः क्लेश आसीदेव, पुनरेतेन दुहितुर्दोर्भाग्य- गरिम्णा स ववृधे । एवमुभयत क्ष्टमनुभवन् समेधमानाधिपरि- पीड्यमान आत्मनो गार्हस्थ्यभविष्यमन्धकारमयमवलोक्य शयनीय- मभजत । माधवनाथोऽपि स्ववपुषि बहुलदुराचारविधानेन तनि- मानमविसूक्ष्मतया समागमत् । सलक्ष्य चैतद् वासन्नी कयाचिन् नूतनया चिन्तया दुःखसागर आकण्ठ ममज्ज । पुरन्धीणामियमेय चिन्ताऽतिदुर्विपद्या भवति । यद्धि वासन्त्या शङ्कितमासीत् , तच्छनै शनैः सत्यतामुप गन्तुमिव सन्नद्ध ददृशे। माधवनाथो रोगशय्याया सुस्वाप । वासन्त्याः सदाचारपरायणत्व सकलकष्टसहत्वं च माधवनाथो न वेत्तिग्मेति न, किन्त्वात्मनो गर्वप्रदर्शनार्थमेकदाऽपि तस्या आदर न विदधे । वासन्ती तु सकलमप्यवमान सहमाना कदापि न खेदयामास माधवीयं मनः, वाचा कर्मणा, चेष्टयाऽपि वा। अथैकस्मिन् दिने वासन्ती नित्यक्रमानुसार माधवनाथमुप- चरन्ती गृहकर्मणि सलग्नाऽऽसीत् । माधवनाथस्ता तादशीमवेक्ष्य, शनकैः "प्रिये ! वासन्ति !' इत्येवं सगद्गदं शनैराकारयामास ।

·वासन्ती ६३ वासन्ती तु निद्राप्रबुद्धेव त तादशमभुतपूर्व तदीय व्याहारमाकये साधुलोचना पर्यस्य समीपमागत्य तूष्णीं तस्थौ । सा तदीयाह्वानस्य प्रत्युत्तरमपि विसस्मार। माधवनाथस्तामागतामवेक्ष्य मुहूत्तं यावत् किमपि वक्तुं न शशाक । अथासौ मस्तकमुन्नमय्य उत्थातु प्रयत्न- मकरोत् । वासन्ती झटिति तदभिसन्धि लक्षयित्वा, स्वहस्तावलम्वेन तमुत्थाप्यास्थापयत् । अथ माधवनाथो वासन्त्या पाणिं रोगकशे स्वपाणावादाय साश्रुनेत्रो बभापे-'दयिते । यह्वपराद्ध मया, क्षम्यताम्, स्वादशी गृहलक्ष्मीमया दुराचारेण पद्भ्यामताड्यत ! धिड्माम् । मादृशं-' मध्य एव तस्य वचनमाक्षिप्य वासन्ती 'नैवमह नरकगा मिनो विधेया' इति वचनमाभाष्य पत्युर्घदने स्वपाणिपल्लवं व्यधात् । वासन्त्यास्तप साफल्यमुपययो, किन्तु सा रोगराक्षसदंष्ट्राया माधवनाथं रक्षितुं नाशकत् । एकस्मिन् दिने विलपन्ती वासन्ती परित्यज्य माधव शाश्वतं पद प्राविशत् । वसन्तोऽपि माधवनाथस्य मरणवार्त या समुन्मीलितलोचनोऽभ- वत् । कतिपयदिवसानन्तरं वसन्त कथमपि साहसमवलम्ब्य स्वभ- गिन्या गृहमाजगाम । किन्तु तनत्यै प्रतिवेशिभिरिदमुक्तं 'यत् पत्युर्म- रणानन्तरमल्पीयसेव कालेन सा कुत्राप्यगमत्' इति । अथ वसन्तः खिन्नमानस पितरौ सेवमानो मनस आश्वासनाय तीर्थयात्राये सहेय पितृभ्यां निर्जगाम । अथक्रमेणासी हरिद्वारतीर्थे समाययौ। तनैक- स्मिन् दिने गगातीरे तेन काऽपि योगिनी दूरतः समायान्ती दष्टा । तोच समीपमागता सम्यग निर्वर्ण्य सहसैव वसन्तबदनात् 'किं वासन्ति !' इत्यक्षराणि निर्ययु । साऽपि वसन्तमवेक्ष्य 'किं भ्रातः !' इत्युक्त्वा पादयोरपतत् । अथ वसन्त आचरणमूलात्तामवेक्ष्य 'भागिनि ! किमिदम् ?' इत्यपृच्छत् । वासन्ती तु सहसैव विहस्या- फथयत्- 'को नाम पाकाभिमुसस्य जन्तु- राणि देवस्य पिधातुमीप्टे'।

·उमा स्वर्गीय: श्रीवृद्धिचन्द्रशास्त्री (ध्याकरणधर्मशास्त्राचार्य जयपुरम् ) आसीत् शारदी राका । सायाद एव भगवत. फुमुदिनीनायकस्य सुविपुलं वर्तुलं च विम्यं घनीभूतः सुमनसामाहादराशिरिव पूर्व क्षितिजे समुदियाय । यथा यथा पश्चिमक्षितिजोपरि प्रसृता फमलिनीनाय- कस्यारक्ता रश्मयो गगनं पर्यत्यजन् तथा तथा फलापरिपूर्णस्य कला- नाथस्य शीतलाः शुभ्राश्च कान्तिमन्तः किरणा समस्तेऽपि विहायसि यथेच्छं प्रासरन् । स्वयमानन्दाप्लावितो यथासौ चन्दो जगदिदमाता- दयति चिरं च रजन्या साकं निवसति, तथेय चिरपरिणीतया पाणि- गृहीत्या श्रीमत्या उमया मधुयामिनी सेवमानश्चन्द्रमौलिरपि दिव. सेष्वेपु सुचिरं तस्याः सन्निकट एव स्थितिमकरोत् । उभावपि हर्म्यपृष्ठे आस्तां समुपविष्टौ। तस्मिन्नेव काले कथाप्रसङ्गन मन्दस्मितममाणि उमया -प्रियतम, भगवत्या गगायास्तरडा समावयन्तीव मा स्नेहेन । ते तरगा, यै. सर्वतः पूर्व स्वदीय सुकोमल स्पर्शः प्रापितो मत्सविधे, ये ह्यावा प्रणयसूत्रे हनन , येषां च सविधे क्रीडां कुर्वतोः-"को जानीते निभृतमुभयोरावयोः स्नेहसारम् ।" संवत्सरा व्यत्यगुनाथ ! किन्तु तहिनमयैव व्यतिगतमिति प्रतीयते ! आवाभ्यां कियत्यश्चन्द्रिका- चुञ्चव. सुशान्ता रजन्य सुरसरितोऽस्या रूप्यप्रतिकामु रेणुकासु अनीयन्त । अहो, कीरश्यस्ता समभवन् मधुरा, अद्य पुनरपि समा- गता सा मधुमयी शारदी सुकौमुदी। हृदयवल्लभ, चलाव, किञ्चित् कालं भगवत्यास्तस्या भागीरथ्यास्तीरे। मन्ये, नैतद् वक्तव्यं यदुमा च चन्द्रमौलिश्चास्ता दम्पती । आसी. दनयो परस्परम् अतिशयः प्रेमा । आनन्देनाचलदनयोः सुचारु गाई- स्थ्यम् । गेहेऽभूदाभ्यामतिरिक्ता केवलमर्भकद्वयी चन्द्रमौले द्धा जननी च । सा हि निवृत्ततर्षा सती स्वकोये परिणते वयसि भगवन्तं यदु- नन्दनमेवाराधयन्यो प्रायेण पूजागृह एव समयाकरोति स्म ! बालका वास्ता शिशू । चन्द्रमौलेर्वेश्म वाराणस्या एकस्यां वीथिकायो विद्या ·उमा ६५ मानमासीत् । सौभाग्यात् तत्त्य ग्याराल्योऽपि तस्यामेव नगर्या ततो नातिदूर एवावर्तत । उभावचलता गङ्गाया दिशमुद्दिश्य । नयोर्गेहादासीद् गगाप्रवाहः किञ्चिहरे। ममवालोक्यत जाह्नव्या जगत्पारनी जलधारा । चन्द्रि- कया चमत्कृताया धवलतमनालुकारामेनी सुदूर चलन्तावास्ताम् । पादतलयो सिकनारा मृदुमृदुः सर्गोऽनीव सुसद इति कृत्वा उमया स्वकीयो चपलोपानही गृहीती स्त्रीये करे। मध्यमार्ग चन्द्रमोलमुख- कमले स्निग्धा चलापाना च दृष्टिं निक्षिपन्ती जगाद उमा-मन्मान- समराल अस्या सुरमरित शर्कराया सुकोमल स्पर्श क्यिान खत्वाहादरः उत्तरित चन्द्रमोलिना-चरणो गुद्गुदयत्ययम् । हातिरेको रोमाञ्चश्चानेन सजायते । जगत्पायिनी श्रद्धास्पदमाययोरिय सुर- सरित् । अस्यास्तटे समुपविष्टेनकामिना असन्मयका पिचारित प्रिये, यदावा सकलमपि वैवेशिक परित्यज्य मुदूरे कस्मिंश्चिदेकान्ते निवसाय अस्यास्तटे, यवारयोः प्रेम्णो न भवेत् कश्चिदीर्ष्यालु । यत्र भवती प्रेरणा प्रदद्यान् , अह गीतानि रचयेयम् , उपरीणयाव चावाम् । अन वालुकामये प्रदेशे रजन्या मदीया मा मनोहारिणी वीणा नानेतुं शक्या। अन्यथा वीणावादनसुरस चिम्मनुभवाव । किन्तु तस्याः सुमधुर स्वरमार्ण्य जना समापतेयुरिन एवेति मन्ये । तेषु यहूनामक्षिणी ईर्ण्यया भवेता क्लुपिते । को लाम ? मध्य एष वाया रसभद्रं विदधती समुगाच उमा। "अनुचित न मन्तव्यम् । विचारयामि कदाचित यद्यह स्मृतिशेपनां गच्छेयम् ?' चन्द्रमोलिना मुदृढमालिङ्गय सुचिर हदि प्रवेशितासी। प्रोक्तं च तत', 'नहि नहि प्रिये, आवामेवमेव निवत्स्यार ।' अन्येनेवामिप्रायेण निवेदयामि नाथ मन्यवाम्-भवानेव कदाचित् क्यारोपतां प्रजेत् ? अहमेकाकिनी जावैर न सलु तदा ? प्रवीतु, नम्वरेऽस्मिन् ससारे एव सभवनि न वा? चन्दमोलिना शिरश्चालनपूर्वस्मुररीकृनम् । उक्त च अघटित- पटनास्थलीभूतायामस्यों धरित्या किं न संभवति प्रिये । अस्मिन् वारे सतप्ते नकुलस्थित ते न समजायत स्वामिन्, मववः फयाशेपवायां शोकसागरनिमजन केवल मामीनमेव । अथवा विपत्पर्वतस्तदा मय्येव निपतेदिति कृत्वानु कान्त " - ? ९ ·६८ अभिनवकथानिकुञ्ज नोमया सदृश्यो मिलन्ति सर्वत्र गुणवत्यः स्तुपा । कोदशी भक्तिः । कीदश सौजन्यम् । कीदशोनुरागम्नस्या मयि । अहोऽह महाभाग्यवती वत्स ! यस्येदृशी सुमजली वधूः।' वाक्यमसमाप्नमेवासीत् । मध्य एव किञ्चित् कासः समायातः हिक्के च द्वे। यशोदाया शरीर निश्चलमभवत् । माता मुयाता दिव विहाय नश्वर भुवम , सुतस्य स्वान्त व्यदीर्यत इव | आसीत् स गृहे एकल । रुदत एवैतस्य-आक्षणो प्रातरासीत् । प्रातरुमा यदा स्वगृहमायात् तदा श्वश्रवाः पञ्चत्वप्राप्तेपुरा ज्ञात्वाऽभवदधीरा, किन्तु चन्द्रमौलेस्तादृशी विहलतामवलोक्य धैर्येण त बोधयन्ती सकलम प्यौद्ध वदेहिक सुचारु तेन न्यबर्तयत् । आसीत् चन्द्रमौलिबिमना अन्यम्मिन्नहनि । उमया चिरमाश्वासित' कथं कथमपि शरीरकार्याणि व्यदधात् । श्रद्धया मातु श्राद्धादिकं च सकलमकरोत्। व्यतिगत वत्सरम् । निवृत्त मातु वापिकं श्राद्धम् । शनैः शनै. मातृवियोगदु सं शैथिल्यं प्राप चन्द्रमौले । क्स्य खलु मातापितरौ मुचिरं तिछन । एतादृशो दिनसो जीवने समायात्येव यस्मिन मातृ- पितृवियोगजन्मा हृदयदाही शल्यतुल्य शोकविपाक सोढव्य एवं । किन्तु को जानीते कस्य कीदृशः प्राक्तनसंस्कारः। मातृवियोगदुःसं हृदयानिःसृतमेव न हि नतः प्रागेव चन्द्रमौलेरपरमिव हृदयमुमा रुग्णतामगात् । कारणान्मे किश्चिदपि त्रासो मा भूत् हृदयवल्लभस्येति हेतोस्तया सुचिर न किमपि प्रकटित तम्मिन् । हन्त । कम्मिश्चित् सामाजिके कमणि तन्मयतया प्रवृत्तेन पन्द्र- मौलना मुचिर नैतत् किमपि ज्ञातम् । पुनरप्यागता शारदी राका, गता च । जगत: मामान्योऽय ममः। 'शिशिरवसन्ती पुनरायातः', सम्यगेवोक्त भगवता शङ्कराचार्यण, 'कालः काति, गच्छत्यायुः' । न दीतस्ततः किमप्यवलोकयति कर्त्तव्यनिष्ठः । स वीररितः शर इव महता सरम्भेण स्व काय-साधने एव भवति संलग्नः । येन केनापि प्रकारेण सामाजिक साहित्यिकं च तसायं साफल्यमगात् तस्य । तेन मुखस्य श्यासो गृहीतः । क्लेश: फलेन हि पुनवता विधते। फिन्तु चन्द्रमौले. शरीरं सततपरिश्रमेण जर्जस्तिमिवाभवत्। प्रतिदिनं श्रीणना गन्छन्त्या उमायाः तन्मयलोक्य प सोऽधुना विशेषण ·उमा ६९ चिन्तितोऽभूत् । जलवायुपरिवर्तनाय सा पितृगृहमानीता । तत्रापि तस्या स्वास्थ्यं न मार्ग समागतम् इति पुनः स्वगृहमानीता। त्रिच- तुरदिवसानन्तरमेव देवदुर्विपाकात् चन्द्रमौले. सा, पालापत्यानि विहाय तत्रैव स्वः प्रयाता । निर्वृत्त सकलमौवदेहिक तस्याः । तस्मिन्नेवाह नि स उमायाः शयनकक्षे प्राविशत् । तत्र सर्वाणि वस्तूनि व्यवस्थया सन्ति रक्षितानि । एकं स्वीयं छायाचित्रमपि तत्रावालो- फितम् | उमया चित्रमिदमेकेनागन्तुना चित्रकारेण निर्मापितम् । आसीत् भावपूर्ण तत् । तस्मिन् यूथिकासुमनसां विम्लानेका माला विराजते । तस्य चित्रस्य पाश्र्ये उमाया मुद्रयाङ्कितम् एकं पत्रं सप्राप्तम् । चन्द्रमोलिना तदाश्चर्येण स्वकरे गृहीतम् । तदुपरि लिखितमासीत्- श्रीमतश्चन्द्रमोलेः फरकमलयोमिलिन्दायतामिदम् । चन्द्रमोलिना विचित्रेण भावावेशेन समुद्घाटितं तत् । उमाया सुन्दराक्षरस्तत्रेदं लिखितमासीत्- प्रियतम, उमेयं भयतश्विराय वियुज्यते । मामाह्वयन्ति देवदूता । नाहं चिर प्राणान धारयिष्यामीति सुदृढो मे विश्वासः । गच्छामि नाथ, यादशो मयि भवतोऽतिशयित प्रेमा तमहं सम्यग् जानामि । याव- च्छक्यं निर्वोढव्य स । मत्समुसे कृता प्रतिज्ञा न त्वया विस्मर्तव्या। किमधिकं वच्मि । अहमुमायाश्चिरं तारुण्यं तम्या सदेवरस सौन्दर्य घ भवते समयं गच्छामि । विश्वसिमि, भविष्यति भवदीये नेत्रे वलीपलितयुक्तं त्रुटितरदनं कान्तिहीनं च उमाया वदनं न कदापि विलोकयिप्यतः। ममायं प्रेमा, ममेद शाश्वत यौवनच भवन्तं कर्तव्यपथे प्रेरयिष्यत्ति, विनम्र विनिवेदयामि नाथ त्वया एतस्याः प्रेरणाया न विधेयमयहेलनम् । न कदाचिन् मनसि ममानेय यन्मध्येमार्ग मां परित्यग्य पलायितेयमुमा । स्वामिन | भवतोड निगं मे मानसिकगालिङ्गन ममान्तिमोऽयं प्रणाम । भवदीयैव-उमा असन् अणोरश्रुधाराः संप्रोच्छ्य चन्द्रमोलिना प समा- पिनम् । ततस्तद्धनात् तत्सवलितम्। उपविष्ट म तस्यास्तस्मिन्नेय पर्यो। तस्य स्वान्तं शून्यमिव समजायत। हृदयगतेरवरोधं स मन्मयनया प्रत्यक्षत। म पापागमूर्तिरिव निनिमेपाभ्यामग्निम्या ·७० अभिनवकथानिकुञ्जः पश्यन्नास्त । कियत्कालपयन्तं स तत्रैवमुपविष्ट इति कः कथयितुं शक्तः 1 सायमभवत् , रात्रिरागता किन्तु संभाव्यते स तथैव चिरं निश्चेष्टमुपविष्टः । तस्याभूणि शुष्काणि, हृदयं काटनामाप । एकैकश. कानिचिन्मित्राणि समागतानि, तस्यां विचित्रायां परिस्थिती तमव- लोक्य तूष्णीमेव तत परावृत्तानि । चिररात्राय स तथैवोपविष्टो न जाने कदा निद्रादेव्याः शरणमगात् । अपरेछुः महामहान्तो गुरवः संप्राप्ताः । धैर्यधारणस्योपदेश दत्वैव प्रतिनिवृत्ताः। समाचारपत्रेषु समवेदना प्रकटयितुं शोकप्रकाशकानाम्-"नव एव चयसि बालाप- त्यानि विहाय चन्द्रमौलेः पत्नी दिवं गतेति दु सास्पदम्" प्रकाश- मागता टिप्पणी। सुदूरदूरत शोक प्रकटयितुं प्राप्तान्यनेकानि पत्राणि तेष्वेकतमे इदमपि लिखितमामीद् यदधुना त्वया मातृत्वमपि निर्वाह्यम् इति । अन्येा प्रातरुमाया जननी समायाता! तया विलोकितम् चन्द्रमौलिः किञ्चित् प्रकृतिस्थः किन्तु चिन्तामग्न इवास्ते । तया पृष्टं वत्स, कोदशी खलु मानसिकी परिस्थितिः । मात. ! सर्वथा स्वस्थोऽस्मि । उमया यत्कार्य मयि निहितं तदेवा- हमधुना विधाम्यामि । मया न कदापि चिन्तितं न चावबुद्धं यदीशः पटाक्षेप स्याज्जीवने मे। किन्तु अजानादुमा। तया मम कर्तव्यं चिरपूर्वमेव निरधार्यत । उमया नात्महननम् अपि त्वात्मदान वितीर्ण- मस्मै जनाय । आम् , तदात्मदानमात्महत्यायां परिणामयितुं शक्यं किन्तु एव कृते विश्वासघात कृतघ्नता च मच्छिरसि समायाति । अतो नैचं करिष्यामीति मे विनिश्चयः । उमाया मात्रा चन्द्रमौलेरात्मभाव परिज्ञातः । सा किञ्चित तूष्णीकातिष्ठत् । न जाने किम्, चन्द्रमौलिरकस्मादुत्थितः स्वस्थानात् । वश्रूः झनै पृष्टवती क्व गम्यते वत्स | उमा विलोकयितुमित्युत्तरित तेन । अहमपि त्वया सह चलिष्यामि चन्द्र । कदाचित् ममापि सा नयनपथगामिनी भवेत्। इति वदन्त्या एव तस्याः कण्ठावरोधः समनि । नेत्राभ्यामश्रुधारा निरगलन् । चन्द्रमौलिगुहाग्निःसिर्तुमियेप परं माताऽप्रयोदुमायाः, वत्स न कुनापि दृष्टिपथे समायादुमा । मोले, पेक्लव्यं त्यज, धृति बधान । किं व्यस्मापी प्रतिज्ञामेकपद एव ।

·उमा 'विकार हेती सति विक्रियन्ते येषां न चेतासि त एव धीराः!' किमियं कालिदासमणितिर्न स्मयते त्वया। जागरणमिव समजनि चन्द्रमौले । उपविष्टः स पुन स्वासने । मिश्चिकालं स्थित्या जननी उमाया. स्वगृहान् प्रनि न्यवर्तत । चन्द्रः स्वस्थात् सक्लानि करोति शरीरकार्याणि, किन्तु कान्तागृहीतमनस , मनसोऽस्ति दैन्यम। तद्दन्य का स्थं दूरीकुर्यात् । विमनाः स कदाचित् क्लानिधिमवलोक्य चिन्तयति “श्रूयते स्लि “मनटचन्द्र निलीयते।" प्रियाया मे मन सत्यमव निलीन स्यात् । मन्ये, तद् गृहोत्वैवायं जगदाहायति स्वयं च चन्दति । किन्तु हन्त, क्थ मामय न प्रसादयति ? आम् ज्ञातं, न मे कान्ताया कान्तं स्वान्तमत्र क्लट्विनि कलितम् ,अन्यथा कयमयं मा न क्लयेत् । तत् कि स्वप्रामाण्यं परित्यजति, कोयं व्यामोह ? न हि न हि, अन महारुवे श्रीहर्षस्य दृष्टिकोणस्तध्यतामावहतीति मन्ये । "तस्या क्लि श्रुतिमाह तदधिरा प्रियमुखेन्दुपरा विवुधः स्मर ।” सत्य तदेव जातम् । उमाया मनो मय्येव न्यलीयत । अन्यथा कथं मे स्वस्थवृत्त संभाव्येन । किन्तु रे कलकिन, उत्सितस्वान्त, कतीना पुन. सतीना चित्तमनुयूलयितु स्वया न चेष्टितम् ? परं क्षय रे कथय कुर कुत्र माफल्यमवाप्त त्वयका ? "सतीच चोपित् प्रकृति सुनिटच- ला पुमासमभ्येति भवान्तरेवपि ।" किमिद सिद्धान्तवाक्य त्वया विस्मृतम् ? मम मनो यातं, सुदूरे यातम् । न जाने क्व बातम् , यातु नाम । निश्चितं पुनरायास्यनि, वृद्धि गृहीत्वा आयास्यति । पर पृच्छामि रे तव हस्तेऽनेन स्मिायातम् ? व्यर्थमेवायास्यते। अनेन फल्गुस्र्मणा तव जडत्वमेव प्रत्यक्षं मयफानुभूतं दौरात्म्यं चेति-न जाने स कतिधा कतिवारमुपालभत भगवन्त जगदाहाटक शशिनम् । क्दाचिदेकान्ते समुपविष्टः सोऽनुभवति यत्तस्य हृदयं स्फुटवीर । विना हि मृगशावास्यास्तमोभूतमिवेदं जगत् परिलक्ष्यते । अन्तरात्मा तस्य घोरान्धकार निमजतीर । किन्तु हन्त, मन्दमाग्यो वराकः स किं विदध्यात 1 शोरसागरे मग्नस्य तस्य परिस्थितिमवलोक्य स्मृति- पथमायान्ति महारुवेभवभूतेः शोकसन्दीपनान्यमराणि- हा हा देषि, स्फुटति हृदय ध्वसने देहबन्ध', शून्यं मन्ये जगदविरलबाटमन्तबलरामि ।

·अभिनयकथानिकुञ्ज
सोदरयन्धे तमसि विधुरो मज्जतीयान्तरास्मा,
विवह मोह स्थगयति कथं मन्दभाग्यः करोमि ।
किंबहुना, शून्ये न्याने विकलकरणेस्तस्य तैस्तैश्चरित -मन्ये-
"अपि पावा रोदित्यपि दरति वज्रस्य हृदयम् ।"
धन्यासि उमे, धन्यासि यया गुणैरुदारेवं समाकृप्यत
चन्द्रमौलि ।
.

·विधानभङ्गः विद्यागूषणः श्रीगणेशरामशर्मा, ( साहित्यरत्नम्, राजस्थाने झालावाडवास्त य , मस्कृते विख्यातलसर्वप्वयतम ) सायंतन समयः। पश्चिमाशाक्षितिजे सूर्यनारायणो भगवान अस्ताचलं प्रति मन्द मन्द गच्छन वर्तते। मन्दशीतलमुगन्धयुत्तों वायु समन्ततः प्रवहन्नास्ते। वनप्रान्तेभ्य समागच्छता गोमहिपाजा- दोनों सुराधाते समुध्यमाना रजोरेणव पराकार तमन्नोम विधाना नभोमण्डल स्पृशन्त इव व्याप्नुवाना वर्तन्ते । गोचर- भूमिभ्यो गोपालाः पशूचारयित्या वेणुवाद्यानि यादयन्तः ग्रामोपसीम्नि इसन्तो नृत्यन्तो विनोदपरिहासाश्च कुर्याणा स्मगृहाभिमुस प्रजन्तो विद्यन्ते । सरस्सु, सरित्स, वृक्षाग्रेषु, पर्वतशिखरेषु च सूर्यकिरणा. क्रीडन्त इव कामप्यपूर्यामेवारुणाभां शोमा प्रसारयन्तो घिराजन्ते । सर्वापि धरणीतले सायंसन्ध्या प्रोज्ज्वलन्तमीपद्रप्रकाशपुञ्ज प्रक्षि- पन्तीय रमणीयतामाविष्कुर्वाणास्ते । प्रमशः पश्चिमसमुद्रे निलीयमाने सूर्य निम्वे नीले नभसि कचित् फचित् स्थूलस्थूलास्तारा अल्पाल्पा रखतेजोद्युति विकिरन्ति । यद्यप्यद्य पूर्णिमास्ति, तथापि नेटानी याव- मन्द्रोदयः सञ्जातस्ततो हि सर्वासु दिक्षु धनान्धकार प्रसरन् यतते । नदीतटाजलेषु नीलिमानमुद्वहन्तस्तरङ्गा एक्मनुद्वितीयमुत्तिष्ठन्ति, तटभूमी पिलीयन्ते च । पक्षिणो दूरदूरतो नीडान प्रति समुडीयमाना क्लमधुरमालपन्तो मनोहर सङ्गीत गायन्ति । सर्वः प्रशान्त वाता- वरण भव्य दश्यमुपस्थापयति । एवविधे हि समये फेचन प्रामीणा ब्राह्मणजना ग्रामोपरण्ठ सक्लकल प्रवहन्त्या नद्यास्तीरे निषण्णा मियो वार्तालापान पुर्पन्तो हामपरिहासविनोदर्मोमुद्यमाना दश्यन्ते । तस्याः विर नया सैकत- पुटिने शिलायामेको युवा ब्राह्मणरटुरहिफैनगुटिकायावर्ण कृत्वा ताम्रधातुविनिर्मिते एस्मिल्लघुराने वस्त्रावले चूर्ण निशिप्य सदुपरि क्रमशो बलपिन्दून् पातयन् वन्निगांलयनास्ते, एफनोऽन्यो ब्रह्मचारी ·भभिमधकथामिकृक्षः द्रोहपरायणानां जल्पाकानामाक्षेपवचनेषु ? ननु साध्विदमुक्तम्- 'अनु हुकुरुते घनध्वनि, न तु गोमायुरुतानि केसरी।" दीक्षित.-'माम्यक्षेत्रीयास्तु सर्वेऽस्मासु समर्यादं व्यवहरन्ति, परन्त्वेते राजाभिता नागरिकाः केचनात्मान सभ्यम्मन्या यदा कदा नन्वौद्धत्वं प्रकटयन्ति, राज्यानयबलात्ते गर्वायन्ते चापि; यतस्ते राज- धानीमधिवसन्ति, नृपसभासदस्यत्वात्तत्सम्पर्क चासादयन्ति । पुनर्नव. शिक्षाप्रचारात्ते ह्यांग्लविद्यासु व्युत्पन्ना अस्मन्नेतृत्वे प्रामीणतादोष- माशकन्ते !' द्विवेदः-'किं स्यादेभिः पेषांचिन्मुष्टिमयाना नगरवासिना राजा- अयमात्रपलादुद्धतामामाक्षेपैदोषोदावानाभिर्दुरुक्तच ? सर्वमपि शाति- मण्डलमस्मदधीनमेव चेष्टते । यदि चेमे कतिचन नागरा ज्ञातिविधान, तन्मर्यादा, तन्नियमांश्च नो बहुमन्यन्ते, तमाक्षिपन्ति, तिरस्कुर्वन्ति, अवगणयन्ति चेत्तदा कृतापराधा' प्राप्तकालं नूनं दण्डनीया स्युः।' दीक्षितः-'का दण्डस्य वार्ता १ ते तु सर्वमपि च शतिसमाज- विधानं तृणाय मन्यन्ते । न दष्टं कि भवता, तदा, तेनोपाध्यायापसदेन गनवर्षे सर्वजनसमक्षं यदास्मान प्रति दुरुक्तम् ? यदि भवन्तोऽत्र विषयेऽवधानं नार्पयेयुस्तदा श्रीमतामतन्नेतृत्वं संकट प्रस्तमेव मन्यताम् । द्विवेदः-'निश्चिन्तैqयताम् ! अस्पृश्यप्रायाणाममोपामकुली- नानामुपाध्यायवराकाणां प्रलापापजल्पनैः किं स्यादस्माकमहितम् ? ते तु गालाः सिंहैरिवारमाभिरेकदा नूनं हन्तव्या पच । अस्तु तावत्, निपीयतामेप ससिद्धो हि भंगारस । अहमपि चाहि फेनरसमापीय चपकैः, शौचस्नानादिक करोमि । अद्य तावन्नगरे ज्ञातिभोजनप्रसग । सदस्माभिस्त्वरितमेव तत्र गन्तव्यम् दीक्षितः-'गन्तव्यं तु वर्तत एव, परं यावद्वय न गच्छामस्तावत्तत्र न किमपि कृतं स्यात् । अस्मासु तत्र गतेप्वेव हि भोजनादिक प्रारप्स्यते ! षयं च पुनश्चन्द्रवशीयाः। 'सोमोऽस्माफ ग्राहाणाना राजा' इति वेदवचनम्। यावद्विभिन्नप्रामेभ्योऽन्येऽपि च सर्वे शाति- सदस्या नगरं गच्छन्ति तावद्वयमपि तत्र प्राप्स्यामः। इत्येवविधान् वार्तालापान फरवाहिफेनरस, भंगारसं घ पीत्वा ते सर्वे शोचस्नानादिकं कृत्वा सायसन्ध्यामुपास्य मार्गमनुलग्नास्तावदेव " ·विधानमन ७७ पूर्वस्या दिशि चन्द्रोदय समभूत् । चन्द्रज्योत्स्नाधवलिते पथि ते मियो नानाविधान वार्ताप्रसङ्गान त्रुवन्त शनैः शनैर्गन्तुमुपक्रान्ताः । यावत्ते स्तोकमध्वानमतिलवन्ते, तावन्मध्येमार्ग चित्तमालपत्रचूर्ण मक्षन्ति, कचित्पूगीफलचर्वणं कुर्वते, क्वचिज्जल पिरन्ति, चिदुपाश्रित्य मार्गजनितखेदापनोदनाय विरमन्ते । यदा कदा मार्गे चलन्तोऽपि च काव्यालापान समालपन्ति । कचित् ज्ञातिसम्बन्धिना नव्याना पुरात. नाना च विषयाणामालोच प्रत्यालोचन च कुर्नन्तो मियो मोदमाना गच्छन्ति । इत्य चेष्टमानास्ते क्रमशो मार्गमतिलान्ते । अथ नगरोपकण्ठं सरोवरस्य पश्चिमतटे मुविस्तृताया भूमावे ब्राह्मणसमाजस्य सुविशाल भव्य ज्ञातिभवन सुप्रतिष्ठितमास्ते । तत्राद्य कस्यचिद् गृहस्थस्य नागरिकब्राह्मणस्य पुत्रविवाहोत्सव निमित्त ज्ञाति- भोजनस्य माङ्गलिक प्रकरण वर्षति । ब्राह्मणसमाजस्य तस्य सर्वेऽपि पुरुषाः स्त्रियो याला बालिकाश्चाबालवृद्ध समवेता विद्यन्ते । अधुना स एप राज्या प्रथमप्रहरस्य समयो वर्तते । गृहपतिना सर्वेऽपि च भोजनोपयुक्ताः पदार्थाः स्वगृहादानीय भोजनशालाया अस्या. कोप्ठे सस्थापिता सन्ति । जलभरितानि महाभाण्डानि, पत्रावल्य , इन्ध नानि तथान्यान्यानि तानि तानि वस्तूनि यत्र तत्र प्रयत्नात् सरक्ष्य स्थापितानि थ्रियन्ते। केचन ज्ञाविवृद्धा पुरुया बलसक्षमा युवानश्च कृतस्नानाः कोशेयवस्त्राणि परिदधाना अग्निमुख कृत्वा भोजनारम्भाय सन्नद्धा इतम्तत उपविष्टा सन्ति । केचन पिशोग भोजनमालाया अस्या सुविझाले प्राङ्गणे ब्रीडाकूर्दनानि कुर्वन्तो धावन्नि, खेलन्ति, हसन्ति च । महिला बालाः पिशोर्यश्च वस्त्रालङ्कारपुरप्रसाधनः शृङ्गारशोमा दधाना सतारस्वर वृन्दनृत्यं कुणा. कमप्यनियंचनी- यमानन्दमाहाद मुरा चानुभावन्त्यो गायन्त्य उत्मरमेतमुद्यापयन्ति । कतिचन युवानः सरोवर स्नानमाचरन्तो जलमोडा बुवाणा हासपरि- हासवातविनोदेः काव्यकथालापैश्च मोमुद्यमाना शोभन्ते । परराजो वधूश्च वस्त्राभरणे पुष्पमालादिमिश्च शृङ्गारमन्नां कृत्वा तव शालाया एकमागे स्थिती स्त । द्वारदेशे दुन्दुभयो धनन्ति, नाना- वाद्य सह सङ्गीतस्वरलदरी सर्वत प्रसरती कर्णपुटेषु सर्वेपाममृत- मिवापूरयति । ज्ञातिमवनस्यात्य स्तम्भेषु तोरणेषु द्वारेपु भित्तिषु गवाक्षेषु च यत तर सर्वत्र जामल्यमाना दीपमाला भारघर प्रकास ·अभिनवकथानिकुशः विफिरन्त्यो विराजन्ते । सर्वत्राबादमयमानन्दपूर्णमिय वातावरणं दरोहश्यते। सत्यप्यानन्दमङ्गलमयेऽस्मिन् हर्षप्रसन्नमये समय परकन्यापक्षयो कुलवृद्धाना तत्सम्बन्धिना च मनसि काप्यन्तYढा चिन्तेय परिलक्ष्यते । अमीषा सर्वेपो हितचिन्तकानो मुसाकृतिपु किमपि वैवयं पारतन्त्र्य. दु समिव घनीभूत विलास्यते। सर्वऽपि च ते कस्यचित् प्रतीक्षायो कृतेक्षणा इव विपण्णा इव दृश्यन्ते । तदानीमेव दीनानाथो नाम वरपक्षस्य कुलवृद्धो विवशतामात्मन प्रच्छादने ऽसमर्थ इव सर्वानपि पञ्चपरमेश्वरान प्रो सम्बोध्य निवेदयति- अयि भो । सम्माननीया पञ्चपरमेश्वराः । इदानी प्रहरप्राया रात्रियंतीयाय, परन्तु नाधुनावधि द्विवेदीक्षितायो ज्ञातिसम्मानिता वरिष्ठा पश्चमहाशया समाजग्मु । तदधुना कियत्पर्यन्तमस्माभिः सर्वैस्तत्प्रतीक्षणपरैर्भाव्यम् । यावत्ते नायान्ति तावत् भोजनसिद्धिः कथं स्यात् । इदानीमत्र सर्वे जनास्तानेव प्रतीक्षमाणाः काल क्षपयन्तः सतिष्ठन्ते । बुभुक्षया पीड्यमाना थालास्तरुणा महिलाश्च दुःसिताः सन्ति । आज्ञाप्यताम, इदानी किमस्माभि कर्तव्यम् ? श्रुत्वैतत् पञ्चसमूहमध्यादेको वृद्धजनोऽबूत-'यद्यपि भवतोक्त सर्व सत्यं तथ्यं च, परन्तु याव द्वरिष्ठाः पञ्चसदस्या नायान्ति तावद्वयं किं करवाम ? तेष्वागतेष्वेव भोजनपचनसमारम्भो भवितुमर्हति, नान्यथा ' तत् कश्चित् कालः प्रतीक्ष्यताम् ' ते आयन्त एव भवेयु । क्षणादेवागमिष्यन्ति " कश्चिदन्यो वृद्धोऽवदत्-'अय तु परम्पराप्राप्तो ज्ञातिविधानान्त- भूतो नियमो यद्धि समागतेष्वेर द्विवेददीक्षितादिषु ज्ञातिमूर्द्धन्येषु वरिष्ठपञ्चेषु ज्ञातिभोजनारम्भो भवेदिति । समागतेषु तेषु सर्व सौकर्येण सम्पत्स्यते । तद्भवद्भिर्नात्र विषयेऽधीरैश्विन्ताकुलर्भाव्यम् !' अथान्यः कश्चिद् घभापे–'मान्याः किमर्थमेतावानाक्षेपोऽयं कोलाहलश्च क्रियते ? यथा सर्वषो ज्ञातिजनाना गृहेपूत्सवाः समुद्या. प्यन्ते तथैवात्रापि चोत्सवोऽयं भवेत् । यावद् द्विवेदीक्षितादयो नागच्छन्ति तावस्वरया कृतयापि किं फलं स्यात् ।' कश्चिदपरो भाण-'नायं कम शोभन: । द्विवेददीक्षितादय किमिति झटित्येव यथासमय नायान्ति ? किमर्थ च ते दीर्घसूत्रितामा ·विधानमनः तन्वते ? तेयां बिलम्वनागमनान्छनझो जातिममाजमदस्याः सुरक्षा- मकण्ठा वृशं पीट्यन्ते ! यदि ते ममचान् पूर्वमेवात्राययुटचेचदा का हानिस्तेपाम् ? अय कश्चित्तोडवया गृहस्थाऽवन-यचि भो! एते फिल द्विवेदा दीक्षिताश्च वरिष्ठाः पञ्चा अम्मज्ञानिजनानां नेनारो नायकाच मूर्दा- मिपिता रानान इव प्रजानां पितरों वर्तन्ते। वे सर्वेऽम्माभिः मर्चः सम्मान्या एव, यनन्तेषां पूर्वपुर पैमहत् पुण्यमुपार्जितम् , महानत्यागो विहितन्तपत्तप्तम , जानिहिताय दानानि समुत्सृष्ट्वानि, सर्वस्वमपि ते नातिभ्यः ममपितवन्तन्नत एव हि तेपामिय वरिष्ठता परम्पराप्रामाद्यापि गपुग्णा प्रचतनि । न पुनरियं तद्वरेण्यतास्मा- मिनागरिकरव परिपाल्य परच ज्ञानिममाजस्य मनम्नापि ममष्टि- स्वेपामिदं सम्मान मदा नर्वत्र संग्वति । ततोऽत्र विपये नाम्माभिः किमपि वक्तव्यमापत्तिा विधेया । नो चेद्वयमोपन्य जानिममुदायस्य कोपमाजो भविष्याम । विशेपतोऽम्मिन मङ्गलमये विवाहप्रसङ्गे माभूकोऽपि कलहकपावोद्गोपः । म्बगृह एव यदा शुभारम्भो भवति तदा सबैरपि सहनीलमवितव्यम् । क्षणं प्रनोश्यताम्, परि- गाने मयं गोमनमेय स्यान्।' तत. कश्चिदन्यो जनः प्राह-'त दने द्विवेदीक्षितादयो वरिष्ठा ज्ञानिनेतारो न केवलमत्रैव विटन्चन्ते प्रस्तुत प्रायः मर्यत्रैय कार्यकालं विलम्ब्यायान्ति, आयाना अपि निर्नि- मिच कालोपं कुर्वन्ति, पुनर्यदा कदा दुर्घचनान्यपि च वन्ति । नवत्पर्व दसतिष्टानुम्पम् , नेप भो', कुलीनानां क्रमः, न चया महता अद्यय त एतेऽघुनापर्यन्तं नागनाः । सर्वेऽपि च ज्ञातिजनातानेव प्रतीक्षमाणा पाट्यन्ते ! अप्येतदुचितम् ? उराघ्यायवृद्धः-'चूयं मयें मोरव कातरा मूनाश्च नागरिकान्य! नो चन् कयमेवविधमनुचिनमाचरणां तेषां नायकत्वं प्र-यन्वं वरिष्टयं घचौरुय ? अय द्विवेदीक्षिनादीनां पूर्वजज्ञातीनां सेवावश्यं कृता म्यान, परं वरकलरूपा मम्मानता नु तेपा वंशजः मापुस्पपर्यन्नमिदा- नों यावदुपनुका। अधुनापि ययं नान बानिनायकान प्यनमानेव मत्वा तेपामादरं मरकारं च तुर्मः, परन्वेठेऽस्य मत्कारस्य क्रिययात्र- त्यमावहन्नि, न ने मनो यथार्थतो वेत्तु प्रभवति । अन्यः कश्चिदुदाच 'अरे ! त इने मानिशिगेमणय: स्वपूर्वजाना पुग्योपच. ममाने सर्व सदभ्यः पूजिना अपि च गर्यायन्ते, दुर्मापणां कुर्वते, खेन्टाचारं च मयांदा! दृश्यनाम, ·अभिनवकथानिकुञ्ज तन्वते ! नन्वीदृशैातिनायकै किं हितं साधितं स्यादस्माकं सर्वेपाम् ? एवं विधेरकर्मण्येरलसैरशिक्षितैरसभ्यरशिष्ट समाजस्य का गौरववृद्धिः स्यात् ? किमेतेर्मामीणैातिसमष्टि स्वस्तिमती भवेत् ? कां सिद्धि- मासादयन्ति नन्वीदृशैर्नेतृपदवाच्यैातयो नाम ? अद्यव ननु मध्य- रात्रप्रायः समयोऽत्यवर्तत परन्तु ते नायाताः! कीदृशमसह्यमेतन्नायक- कृतं दुःखम् ? का वासी रूढिवादविडम्बना ?' एको युवा–'अयिभो ! दीक्षितद्विवेदादयो होमे ज्ञातिप्रधाना अख- गर्वोद्धता सर्वानस्मान् स्वक्रीतदासानिव मन्यमाना यथेच्छमन्या- यमाचरन्ति । बालिशत्वं त्वेतेपां नन्विद यत्ते प्राय सदालोकान् पीड़- यन्त्यकारणम् । यदि ते यथासमय ज्ञातिसम्मेलनोत्सवेषु न गच्छन्ति सदा कार्यनिर्वाह कथं स्यात् । कथं चेदमाघालवृद्धं ज्ञातिजनानां सर्वेषां भोजनावरोधदुःसं निवर्तेत नाम ? तस्य कोऽप्युपायश्चिन्त्यताम् । नो चेनिखिलामपि रात्रिं यावत्तान् प्रतीक्षमाणास्तिष्ठन्तु भवन्त. ! स्वना- यकानामागमनप्रतीक्षणमेव हि परिपालयन्तु, विचित्रमेतद्दासत्वम् ।' उपाध्याय –'महाशयाः! मध्यरात्रोऽपि च व्यतीयाय! पर द्विवेद- दीक्षितादयो नायाता, नायाता, नैवायाताः!' तदधुना किं कर्तव्य- मस्माभिः ? यदुचितं तदेवोच्यताम् ।' एको वृद्ध :-भोजनपचनायारम्भस्तु तावत् क्रियताम् । समागतेषु द्विवेददीक्षितादिपु तेभ्यः क्षमा याचिष्यामहे । अन्यो नास्त्येवाभ्यु- पायः। सर्वेऽपि च ज्ञातिजा बुभुक्षया पीड्यमाना. सन्ति, बालक- बालिका निद्रावसमुपगताः, स्त्रियश्च सर्वे शिशवश्व कामपि दयनीयां कष्टां दशामनुभवन्त्यधुना | तत्कार्यारम्भस्तु क्रियतामेव ।' एका प्रौढवयाः पुरुषः-का हानि, यदि भोजनारम्भः क्रियेत् ?' अन्यः कश्चित्-न ज्ञायते, ननु कि कारणम् , यदीक्षितादयोऽधुना- पर्यन्तं नायाता ? कदाचिन्मध्येमार्ग कामप्यापत्तिं गताः स्युरथवा व्याघभल्लूकादिभिर्हिस्रपाभि प्रतिरुद्धा भवेयुरुताहोस्विञ्चौरलुण्टा. कादिभिः परिमुपिता स्युः, किं वाकरमाद्रोगाकान्ता कृच्छप्राप्ताः स्यु!- चेत्कथमेतावद्दोघं समयं विलम्बन्ते ? मन्ये, कस्माञ्चिद्धेतोरिमे नूनं महती विपत्तिं गता ! भगवानेव जानाति तत्त्वतो भूतार्थम् । तत् प्रारभ्यतां नावद्भोजनसिद्धये प्राथमिकमावश्यक कार्यजातम् । परम् 'उपाध्यायस्य गृहादेवायं मानमगोऽजायत वरिष्ठपश्चानाम्' इति महान् वतापवादः । अस्माद् दुनिमित्ताद्यदि रक्षन्ति ज्ञातयोऽस्मान ·विधानमन वटा वयं तु भोजनकार्यारन्भे छते न कमपि दोप वापदं या सन्माव- यामः। केचन युवानः प्रोचुः वयं तु सर्वेऽस्मिन मन्ये, मुविकमिते विज्ञानयुगे द्विवेदीक्षितसदृशानां मूर्खाणां प्रामीणनामगिभितानाम मभ्यानां वदेतन्नायकत्वं नन्वन्धपरम्परानुसरणमज्ञानविजृम्मितमेव मन्यामहे । अयं हि प्रचण्हो बत रूढिवाद । गइलिकाप्रवाहमान- मेतत्मर्वम् । ज्ञातिसमष्टी सर्वेऽपि सदस्याः समान सम्मानाधिकार- मईन्ति । कस्याप्येकस्य वर्गविशेपत्यकाधिकारो न न्याययुक्तो भवितु- नईनि । एकम्य द्वयोवा सदस्ययोरपराधान् सर्वेऽपि च ज्ञाविसभ्या अकारणं क्लेशक्लिष्टाः सन्नो भूयो भूयः पीयन्ते, नैतत्कयमप्यु- चितम् । तदाज्ञापयन्तु, सर्वे भोजन पचामः । यदि तावनपर्यन्त- मिने ज्ञानिपूयास्तथाकथिता वरिष्ठाः पद्धा आयान्ति चेचटा शोमन- मेर, नो चेन् वयं सर्व पक्त्वामुक्त्वा च स्वगृहं जाम । अन्यत्किम् ।' इत्यं विदमानानां तेषां मर्वेषा बहुमतेन ते सवर्मोजनं परि- पक्वम् । मोजन समिद्धेऽपि ते वरिष्टा पञ्चा नाजग्मुस्तढा सर्वे जातयो भोजनपदार्यान् पत्रावलीषु परिवेय मुखेनावृमि मुवत्वा स्वगृहान् प्रवियतु । सर्वपु गतेष्वपि यदा ते द्विवेदीभिनाटयो नैवायातारतदो- पाध्यायोऽपि च काँचत् कालं प्रतीक्ष्य प्रानिभवनात् स्यगृह प्रवत्ये। अधुना रात्र्यान्नृतीचप्रहरस्य समयो व्यतीयमानोऽभून् । राज्याचतुर्थप्रहरस्य समयः। रामनायीक्षितो मानुढचद्विवेस्तया वोः महचराच पेचन ब्राह्मणाः नगरं प्रविश्य प्रान्ताः क्लान्ता मरोबरच तीरमूनि समाजग्मु । तागत्य क्षण विप्रम्य मुग्रमार्जन गइपादिक कृत्वा, हस्तपाद प्रक्षान्य, वस्त्रवेपादिफ मुन्यवस्थित विधाय स्वजातीयानां झानिमवनस्य द्वारदेशमनुप्रामाः। वागन्च यावन् पश्यन्ति तावत्तस्या भोजनशालाया वृद्विमालं च गोपुराकारं द्वारमातकपाटं दृष्ट्वा तेऽतीवाश्चर्यमन्यमान । क्षणनेक ते मर्वेऽपि चकितचकिता विस्मिता आश्चर्यसन्देहामवादिनानामारमहरालोडि- ताखिलचित्तवृत्तयो विभ्रान्ता उद्घान्ता इव किंकर्तव्यविमूढाः कान्दिशीका सानिपउन्तोऽपि प्रमह काप्यज्ञातमक्त्या प्रेरित देव तव द्वारपार्ययोलस्यु। कनिन् काल ते तन जहा स्तुच्या निष्पन्दा शिवशा इव न्यिावा परमरं मुखारलोकनं कुर्वागारमामुपाविशन् । उनो मानुदत्तो ·८२ अभिनवकथानिकुञ्ज दीक्षितो रामनाथं द्विवेदं मन्दगम्भीरेण नैराश्यपूर्णेन स्वरेणावोचत्- 'किमिति भो । सैपा भोजनशालास्माकमद्यावृतकपाटास्ते ? कदाचिद्वय भोजनदिवसतिथि विस्मृताः! रिमेतद्भो.. न कोऽप्यन सजातीयः समधर्मा जनो दृष्टिपथमायाति" रामनाथ --'अयि, भो ! किं वयं यालका स्मो योजनतिथिमेव विस्मृतवन्त । स्वशिरसि बद्धादुष्णीपात् पञ्चाङ्ग नीत्वा तिथिवा- रादिकं तथामन्त्रणपत्रं च दर्शयति, तिथिस्तु तावत् सेवारतेऽद्य पूर्णिमा । न वय तिथिं विस्मृताः स्म ।' तावदेक शिष्यो ब्रवीति-'किन पश्यन्ति भवन्तो यदव द्वार- समीपे भोजनोन्छिष्टा पत्रावल्यस्तथा च द्रोणानां राशिरुच्चाररूपो निपतितोऽस्ति । तम्मादेवते श्वानो गर्दभा अजाश्चात्र समवेता सन्तो भुक्तोषमन्नादिकं भोक्तुकामा निभाल्यन्ते !! भानुदत्तः–'सत्यमेतत् । मन्ये ज्ञातिजनास्तु सर्वे भोजनं कृत्वा स्वगृहान् प्रतिजम्मुः। निर्गतित तैर्भोजनमस्मदागमनात्पूर्वमेवेति मे प्रतिभाति" रामनाथ -'एतत्त्वतीय विचिनम् । अदृष्टमश्रुतपूर्व चैनत् । कथमस्मास्वनागतेष्वेवैतद्भोजन न्यवर्तन्तेमे ज्ञातयः ? अधुना क पृच्छामः १ अन तु नैकोऽपि सजातीयो विलोक्यते । तधुना किं विधीयताम् । भानुदत्त - 'वस्तुतोऽस्माक गृहादत्रागच्छता मार्गे भूयान हि समयोऽतिक्रान्त । समस्ता रात्रिरेय व्यतीयाय। चन्द्रचन्द्रिकायां मार्गमतिलखमाना वयं कालातिनममेव नावादध्महि । तेन हि महानेव विलम्बो बभूव । हा, हन्त । महदनिष्टमेतद् बभूव " रामनाथ:-'अहो। नागरिकाणामस्मज्ञातिजनानामेतावद् दुस्साहसम् । अस्मद्विनैव ते भोजन कृत्वा गृहान् गतवन्त । अहो, भोजनभट्टत्वममीपाम् । अय तु प्रत्यक्षमेवास्माक ज्ञातिपूज्यानां वरिष्ठपञ्चानामपमान । ननु मूर्खास्त एते नागरिका स्वेच्छा चारिण । ये प्रायः सदैव ज्ञातिविधाननियमानामुल्लङ्घन कुर्वते । नाय साधारणो विपयः इयमस्माक प्रत्यक्षमेवोपेक्षावधोरणा तिर- स्कारश्च । तदुच्यतामिदानी किं कर्तव्यमस्माभिः ?' भानुदत्त.- 'महाशय ! अलमत्रातिमात्रचिन्तितेन | सहसास्माभिज्ञातिभ्यो न कुपि- तन्यम् ! सम्भाव्यते, कदाचित् किमपि तादृश किमप्यनिष्ट घटनान्तर .

·विधानमड जात भवेद्यद्वशात् ज्ञातिजना स्थित्यनुरोधादनिवार्यतानुरोधाद्वा भोजनादिक परिसमाप्य गृहान गता स्यु । यद्वा तद्वा भवतु, तद्वय मादी नगर गच्छामात गत्वा यथाथां स्थिति जानीयाम ।' रामनाथ:-साधूक्त भवता । विवेकवद्वचनमेतद्भवताम् । तदेवा- नुसराम । तत्सर्वादावस्माक नगरगमनमेव सर्वथोचितम् । सम्भवति, बहुजनसमुदायेऽस्मिन ज्ञानिना समाजे कश्चिद्रग्णो वापस्मात् पिडितो वाजात स्यादथवान्यत्किमप्यत्याहितमकस्मादापतित स्यात् । देव- गत्या वा राजकारणाद्वान्यस्माद्वा स्मादपि हेतो कोऽपि विघ्ननाधा विरोघो या सजात स्यात् । तदागम्यताम्, वय नगर गच्छामः । अस्माक सहचरा इमे शिष्यमालादयो युवान सर्वेऽर सरोवरतटे क्वचिदुपविश्यास्मान प्रतीक्षन्ताम् । आवा द्वावेव प्रमुखो वृद्धी (द्विवेदीक्षिती) नगर गन्छाव ।' अथैव निश्चित्य तो द्वावपि द्विवेदीक्षिती नगर जग्मतु । मार्गे सर्वत्र धनान्धकारो निस्तब्धता चासीन् । ती द्वारपि ग्रामीणवेशी लगुडहस्ती ब्राह्मणी मार्गे चलन्तौ दृष्ट्वा श्वानो भपन्ति स्म । नगर• रक्षणायाटन्तो राजकीया रक्षाविभागीया' प्रहरिणस्तो 'फोन्या- गच्छति ' किंमर्थ रानी मगरवीयोपु भ्रमथ ?' इत्यादीन् प्रश्नान मुहुर्मुहु पृच्छन्ति स्म । तान् प्रति स्वागमनस्य प्रयोजन निवेदयन्ती, समुचिवमुत्तर च प्रयच्छन्ती, मार्गेऽज्ञाताया भूमी पदे पदे प्रस्खलन्तो यष्टिसाहाय्येन कथमपि कृच्छ्ण शनै सनगपाध्यायस्य गृह प्रापतु । तर गत्वा तद्गृहाङ्गणमासाद्य द्वारदेशे तिष्ठन्ती तो-भो मो | पा. ध्याय | अयि भो उपाध्यायमहाशया ' इति प्रोन्चै सरेण भूयो भूय समावयाताम् । परतु न कोऽपि तत्सम्योधन शुश्राव । बहुवार वो दोर्घतरे स्लि सम्योधनस्तमुपाध्यायमामन्त्रयता, मुहुर्मुहुः सखटख- टायनिमपि कपाटो जघ्नतु पर गमीरनिद्रावश गतेपु जनेषु नैकोऽपि प्रयुद्धो जागरितश्च । परनैराश्य गतो तो यदा महन्त निम्त्माह गती तदान्ते गगनभेदि सम्बोधन कृत्वा जगतुर्वारवार पाहयतां नदी- पाध्यायस्य प्रतिवेशिनो जना फेचिनागर्तिमासाद्य तेऽपि चोपाध्याय पुन पुन समयोधयस्तदा महता काठिन्येनोवाध्यायस्य गृहान्त प्रको. शान् कनिजागरित सन्नुवाच--'कोऽस्ति भो " सावाहतु 'आवा द्विवेददीभिती स्व । श्रुत्वैतयोर्वचन तत्कण्ठध्वनि परिचीय चोपा प्यायमहाशय आगच्छामि भो ।" इति नुवन् इदिनि द्वारदेश ·८४ अभिनवकथानिकुञ्ज समागत्य द्वारकपाटाबुद्घान्योचे-"आगम्यताम् , महाभागा । स्वाग- तम् । स्वागतम् । निद्रावश गतेन मया भवद्वचन नाकर्णित तत्क्ष- भ्यताम् । तावूचतु ---'अपि ज्ञातिभोजन परिसमाप्तम् ? अपि ज्ञाति- जना सर्वे भुक्त्वा स्वगृहान् प्रति ययु ? उपाध्याय -भवदागमने ऽतीव विलम्बोऽजायत । अनागतौ भवन्ती विचार्य सचेऽपि ज्ञातयो भवत्कृते महतो चिन्तां चक्रु । पथि समाबजता भवता माभूरिकम- प्यनिष्टमिति सर्वेऽपि चिन्तोद्विग्नमानसा व्याकुलाश्च बभूवु । परमे- श्वरात् सर्वेऽपि भवत्कुशल कामयमाना मध्यरान यावत् भवन्तावेव प्रतीक्षणपरास्तस्थु यदा मध्यरात्रोत्तरमपि भवन्तौ ज्ञातिभवन न प्रापतुस्तदा सर्वैर्भोजनं परिपच्यान्ते येन केन प्रकारेण भुक्तम् । एव निर्वर्त्य कार्यजातं स्वगृहान् प्रति गत वै । अहमपि गतेषु सर्वेषु कियन्त काल भवन्तौ प्रतीक्षमाणोऽस्थाम् । पर्यन्ते नैराश्य गतोऽहमधुनैवाना यातोऽस्मि । श्रमखिन्नोऽह गभीरनिद्रावशगत । अतोऽने भवन्ता वेव प्रमाणम् " दीक्षित -'आम् , ज्ञातमेतत् सनं तु, परमुच्यताम् , अत्र प्रकरणे सम्मानसत्कारतिलकादिक फेन सम्पादितम् १ अथाद्य सत्कारतिलक- स्तावत्वेन स्वीकृत ? शाति दक्षिणाद्रव्य च फ स्वीचकार ? केन वा जलपात्राणि व्यतीर्यन्त ? उपाध्याय – श्रीमत्स्वनागतेपु कथ स्यात्सम्मानसरकार ?' इति सर्त तिवृद्धैर्विचिन्त्य स्थगितोऽसौ सम्माननिलकसत्कार अस्तु तावद्भवन्तो गृहाभ्यन्तरमागच्छताम् | अन्त प्रविश्य स्नानसन्ध्या- दिक कुरुताम् , तायन्मे गृहिणी भोजन पचति । भोजन कृत्वा क्षण घामकुझि विश्रम्य ततो यथेच्छ विदधाताम् ।। भारण्येयोपाध्यायस्य तद्वचन स दीक्षित क्रोधावेशवशाज्ज्वल निव भूताविष्ट एव प्रहप्रस्त इव सर्वामपि तनत्यो स्थितिमेपदे विमृत्य प्ररम्पमानसर्वावययो रौद्रभीपण सिंहामान्तचेष्टा कुर्वाणो. नवोत्- 'भा , पापात्मन् । त्वद्गृहेऽस्माकमेतावदपमान कृत्वा पुनर्मोज- नाय क्थयमि ! दुष्ट पाप अधम नेय साधारणी वार्ता । अयमस्मा महानेपासहोऽपमान 1 तव पापरमनो दुर्वि- चेष्टितमेतत्सर्गम् । पर्पशतादप्यधिपसमयाजायमानमरमारमेत जाति- परिष्ठत निरोक्षु किं नु तद दुम्साइसम् ? शातिपु का गणना - ॥ चाण्डाल - ·विधानमा ८५ युप्माकमकुलीनाना बतोपाध्यायहतकानाम् । निरमतावत् क्षणमेक यावदह तेऽस्यापहारस्य तात्कालिकों चिकित्सा कु| दुराचार मुलादानीमेवास्य पापाचरणस्य प्रतिफ्लम् । हुँ, ला मेऽपमानमति- दुर्विपह्य कृतवानसि III इति वदन्नेवासी दाक्षित स्वकटिबद्धान् परिकरवस्त्रादयो निगू- हिता तीनधारामेका हुरिसा निष्कास्य ता चापगतमोगा इत्या स्पृनद्- वलवेगेन स्वगल चिच्छेद । क्षणादेवासी सद्य प्राणान मुमाच " मुहूर्त- मारे उपाध्यायस्य गृहप्राङ्गगे मूलतश्छिनो महावृक्ष र भूमी तन्मृतदेहो निपपात । 'अरे । हा हन्त ॥ हतोऽस्मि मन्दभाग्य । किमिद मे शिरसि ब्रह्म- हत्यापापमापतितम् । किं करोमि ॥ क्व गच्छामि । किमिद मे वन- लेपसदामत्याहितम् । अधुना कि मेऽनेन सान्छितेन हतजीव- नेन प्रयोजनम् १ अरे रे। किमिति ममते कृपणा प्राणा नो निर्ग च्छन्ति देहादस्मादधमाधमात् " इत्येवरिधान प्रलापान् कुर्वाणो भूयोभूय इतस्तत किंकर्तव्यविमूढो ग्लानि, रजा, घृणामपमान च तीरतरमनुभवन्नसावुपाध्यायस्तत्रैव गृहागणस्यैपार्ने पवितमेक प्रस्तरखण्ड गृहीत्वा स्वशिरसि तेन तथा वेगात्प्रजह यथा सोऽपि वाकालमेव प्राणैवियुक्तो भूमी पपात । दृष्ट्वैतमवितर्कितसम्भर विचित्रमतिभीपण व्यतिकर सह- साकस्माज्नातमतीवारन्तुट घटनान्तर सर्वेऽपि चोपाध्यायस्य गृहस- दस्या प्रतिवेशिनो जनाब युगपत्तनागत्य महान्त कोलाहलमामोश च कर्तुमारेभिरे । 'हा, हन्त । महदेवानिष्ट समभूत्' इत्युच्चैढन्त' करुणाकरुणाविलापक्लापैश्वारुदन् । 'अहह, द्वापप्येती पुरपी प्राणान्त चातु ' अधुना किं क्रियताम् " इति ब्रुवाणा यावत् स्वकर्तव्य निश्चि- न्वन्ति तारदेवास्या दुर्घटनाया प्रसार सर्वतोटिक क्षणादेव शीपतर समभूत्। यावत्तेसर्वे द्वयोरप्यनयोर्दाहसस्कारविधिमुपपादयितुप्रयतन्ते तावदेव रातकाया रक्षाविभागीया पुरपास्तवातमुस्तथागत्यैव तत्का लोचितममियोग समारोप्य न्यायपद्धतेनियमानुसार कार्यजात कर्तुमा रमन्त । तावता कालेन सर्वे ज्ञातिसभ्या' परचिता व्यवहारकुशला जनास्वत्र समाययु । महानेव हाहाकार प्रावर्तत । रोरुद्यमानानां जनानां गगनभेदिमिराकोशेरार्तनाद फरणाविलापम्वनिमिश्च दापि ·८६ अभिनवकथानिकुञ्जः दिश स रोदसी च समवेदनया महदु खभाजः शोकमग्नाश्च बभूवु । अथैनं महदनिष्ट करुणापूर्ण प्रसग यहच्छयोपस्थित विभाव्य केचन समाजस्य शुभचिन्तका' कुलवृद्धा सचेतसो बुद्धिमन्तश्च सदस्या राजभवन गत्वा राजानमुपस्थाय तदने महान्तमनुनय विनय च कृत्वा वार वार सम्प्रार्थ्य तयोर्द्वयोम॒तयोाह्मणयो शवपरीक्षण निवारयितु निवेदयामासु । ब्राह्मणान् तान् सर्वान् राजाश्रितान् राज्यस्य शुभचिन्तकाश्च मत्वा परमकृपालुना शासकेन तन्छवपरीक्षण निरुध्य तयोरन्त्येष्टिसंस्कारकरण लिखितरूपमाज्ञापितम् । ततोऽपयातेपु तद्गृहाद्राजकीयपुरुषेषु तयोर्द्वयो शवौ श्मशान नीत्याग्निसस्कार- पूर्वक भस्मसात्कृती सर्वैर्जातिजनै ।

·'परिवर्तनम्' शिवदत्तशर्मा चनुद (कामी-हिन्दूविश्वविद्यायन्ये सन्कृतमहाविद्यालये, साहित्यप्रायक) प्रमानवलेयमागता, भगवान् अमुमाली प्राची सना कर्नुमि- न्छनि । सम्प्रनि तु लालिमा विलोक्यते तम्यां दिशि । परितो तन्कोट- रानिर्गताः पक्षिणः प्रातःकालिकं ममीर सेवितुमिच्छन्तो नमसि उट्टी- यन्ते । मर्वत. विशुद्धं वातारणं प्रतीयते समीप एव पवित्रा सरिन् प्रवहति । तस्यास्तटे द्वी ब्राह्मणवट संध्यामुपासाते । यहा भगवान नुवनभास्कर. स्वकीय प्रथम किरण प्राक्षिपन् , तव एताभ्यां तस्मै ययं दत्तम्, पुनश्च अन्यॊचरं कर्म आरब्धमा पाचे एव ब्रह्मनिष्टम्य साक्षाचपोमूत्तः ऋषिवरत्व वशिष्टन्य आप्रमो ध्यते । एती तेजन्विनी बटू अस्मिन्नेव आश्रमे निवसतः । थाश्रममिमं दृष्ट्वा स्वर्गम्य कल्पना मपद्येव दृदि जागति । समन्ताना- नाविधानां कुमुमानां सौरमं समायाति । आप्रमनिकट सर्वतस्तेजस्वि- नस्तपम्बिन ण्व दश्यन्ते । अहो तपः प्रभाव एतेषाम् । सर्वतोऽपि मान्ते माम्राज्यं दरीश्यते । प्रकृतिपरिवर्तनं प्रत्यक्षमत्र दृश्यते यद् एकस्मिन्नेव जलाशने गजेन्द्रो मृगेन्द्रश्च जल पिवतः। अहो शान्तम् आप्रमपदम् । पासिता मन्ध्या वटुभ्याम् , अधुना एतो अग्निहोत्राय आश्रम प्रम्पिती । किश्चिदूरे गत्ता ती साधयं पुटकिवगात्री विविधानवान् मत्तगजेन्द्रान मनुष्यसमूहांचापश्यताम् । कुत्रचित्लुमाः, कुत्रचिदु- त्थिनाः, कंचिद्वाद्यानि वादयन्तः, अपर यात्रसन्जिवाः नानाविधवस्त्र- पुग्याः ताभ्यां दृष्टाः । कय तत्सर्वं दृष्ट्वा ध्रुतिश्रवाः सोमपी- श्रुतिश्रवा - अहो सोमपीथिन् , पश्यसि एतत्सर्वम् ' कुत एते समायाताः फे इने सन्ति ? मन्ये राजपुरुषा सन्ति । घारिणः थिनमुवाच।

·८८ भभिनयकथानिक्ष सोमपीथी-पश्यामि मित्र ? ममापि चेतसि महत् कुतूहल मुत्पन्नम् । कश्चित् प्रष्टव्योस्मिन्विपये। यतो हि एते अस्मदाश्रमे आयाता अतिथयोऽस्माकं संजावा । अतस्तत्र प्रात स्मरणीय महर्षि विनिवेदयियाव। एवं चलति कौतूहलात्मके वार्तालापे पुरत एको राजपुरप आग- च्छन् दृष्ट । एतावपि तदभिमुख चलितौ । तेन आगत्य सादर प्रणम्य उक्तम् यद् भो ब्रह्मचारिणः चक्रवर्ती सम्राट् विश्वामित्र भवन्तौ प्रणतिपुरस्सरमाह्वयति । एतावपि साशीवाद-किं किं महाराजो विश्वामिनः ? अपि महा- राजविश्वामित्रस्य एतत्सर्व सैन्यादिक वर्तते ? राजपुरुष -आम् । भगवन्तौ। श्रुतिश्रवाः-कस्मिन्समये समायातो महाराजः १ ह्या सायकाले तु अन किमपि नासीत् । इदानीमेवास्माभिर्विलोकितमेतत्सर्वम् । वय तु चकिता सजाताः। राजपु०-भगवन् । राजराजेश्वर दिनत्रयात्पूर्वमेव राजधानीत प्रस्थितो मृगयार्थम् , बहव. क्रूरजन्तवो व्यापादिता । ह्य सायम् एको भय रुरः सिंहः दृष्टो महाराजेन । पर सपद्येव स निबिडे बने परोक्षोऽभवत् । आज्ञप्ता वय सर्ने तस्यान्वेषणाय । सर्वमपि अरण्य- मस्माभिरन्विष्टम् । मार्गे चान्ये बहवो हिंस्रजन्तव यमपथपथिका कृता । परमस्माभिस्तस्याकृति परिचीयते, स तु न दृग्गोचरीभूत । अहो भयकरस्तस्य सदाबन्धः। ईदृश. सिंहस्तु नावलोकित कुत्राप्य- स्माभिः। श्रुतिश्रवा-(सकुतूहलम् ) ततः किं जातम् ' अग्रे क्थय तावत् । राजपु०- -अग्रे श्रू यताम् । तस्यैव सिंहस्य पदचिह्नान्यनुगच्छन्तो वय प्रगाढेऽस्मिन्नरण्ये इतस्तत परिभ्रान्ता । किश्चित्समयानन्तरमेव च अनौम तस्यैव हृदयद्रावक सिंहनादम् । यदा तस्य स्मरण कुर्म , तदा जायते हृदि कम्पः। सोमपीथी-ततस्तत । राजपु०-ततस्तु भयभीता' सर्वे स्वमनसि, अयमागत इति - ·८९ राज्ञः दर्शन । परिवर्तनम् कम्पमाना अव शिविरनिर्माणस्य महाराजाय सम्मतिं प्रददिम । नरेन्द्रोऽपि प्रस्तावमिट स्वीचकार । वदाशयाव अस्माक रात्रिनियामः समजायत। सम्प्रत्येव स शयनादुत्थितः, दृष्टाश्च तेन भवन्तः । अतो मा श्रीमता सबहुमानमा- हानाय आतापयन् । अतिश्रवाः-अवश्यं लोकरल्याणकारकस्य परिप्यामः । इत्युक्त्वा ते त्रयोऽपि राजाधिष्ठानं प्रति प्रस्थिताः। अथ कुत्रचित् स्वोच्चतया उच्चःश्रवसमपि तिरखुर्गन्तो हयाः, कुत्रचिन्निर्झरद्दानवारयो मत्तदन्तिनः, कुत्रचित्तपा पाढाधावेन गुण्ड- झोडया वा उत्पाटिताः तरयः, एफ्नो मृगयाहत्ताः मयंफराकृतयो जन्तव , अपरतो जीविता एव बद्धाः नानाविधाः पावः, क्वचित्सुः दीर्घाणा वृक्षाणामुपरि सुप्रा बहव सैनिकाः, काचिन्नित्यक्रियानिवृत्यर्थ प्रस्थिता जनाः तः मार्गे दष्टाः । सपद्येय प्रविविशुस्ते राजाधिष्ठानम्। अत्र एकस्मिन्नुच्चसिंहासने प्रचलप्रतापी महाराजविश्वामित्रः उपविष्ट । नवयं राजा अपि तु शरीरबद्धा वीरतवास्मिन् रूप समागता प्रतिभाति । एतयोः सुदृढवाहोः संरक्षकत्वे किं वतते भयलेशोऽपि आसमुद्रगक्षितिनिपासिन प्रजाजनस्य ? परितश्च राज्ञः उपविष्टाः मन्त्रिणो अङ्गरक्षकाच । यदा एती द्वावपि यह नन प्रविवि- रातुः तदा सर्वे सासनादुत्थिता, राज्ञा च उत्याय प्रणामालिनदः। उमाभ्यामपि मगलमयवेदवाक्यराशीर्वादः कृत । अथ सम्राड् आश्रमवासिना कुशल पप्रच्छ । “सर्व कुशल भवता संरक्षरत्वे" ताभ्यामुत्तरितम् । 'अनागत्य तु चेतसि एक अलोलिकः आनन्दः उत्पन्नः । सेयं सान्तिस्तु लोकोत्तरैव या मानसं सर्वमावेन पवित्रयति । स्य नावन्महरानमोऽयम् । इति पृच्छति राजनि अभवान सप्तपिवे. कतम सतपोपलेन सम्लोन्मूलिताशेषभुवनलोझो महर्षि वशिष्ट इममाश्रममधितिष्टनीति-तौ ऊचतुः । 'अहो सोभाग्यमहो सौमाग्यम् पूर्वोपार्जिताना पुण्यकर्मणां विपा- कनेर अवसरोयं प्राप्त यत्तस्य तपोमूर्तर्दर्शनेनात्मानं पवित्रयिष्यामि' अपारानन्दप्रमन्नवदन सम्राट् प्रोवाच ।

·। अभिनवकथानिकुञ्ज 'आवामपि गत्वा महर्षि विनिवेदयाव ' इत्युक्त्वा ती बद्ध आश्र- माय प्रस्थिती। राज्ञा चाज्ञप्ताः सर्चे यन्नित्यया स्नानादिक्रियया सर्वे निर्वृत्ता भवन्त्विति । सर्वेऽपि नद्यां स्नात्वा नित्यक्रियां च निरवर्तयन् । सानाडपि विहिताशेषधर्मकार्य. ऋषिदर्शनार्थ अमात्यादिभिः सह प्रस्थित। नानापुप्पकदलीपत्रादिभिर्मण्डितम् आश्रमद्वारं प्रविश्य ते ऋपिसविधे चलिता. सर्वेऽपि। अथ कुत्र चिदाम्रपनसादिवृक्षेपूपविष्टानां कूजता शुकसारिकार्णा रव. तैराकर्णि, कुत्रचिदितस्ततो भ्रमन्तो मृगाः तैरवलोकिता । समस्तं आश्रमप्रदेशो यज्ञकुण्डोद्भूतेन सुगन्धिना धूमेन पवित्रीक्रियते । एकतो ब्रह्मचारिणां वेदध्वनि. श्रूयते-अपरतो नानाविधानां पक्षिणां कूजितम् । गच्छद्धि सर्वरेव सम्मुखे एकोऽतीच रमणीयस्तडागः अवलोकितः । अवर्णनीया सलु सरस शोभा। अकस्मादेव निपपात तडागतटे स्थितस्य सिंहस्योपरि सर्वेषां दृष्टि । तं दृष्ट्वा तु सर्वे स्तब्धा जाता । सधैरपि ज्ञातं यदयमेव स सिंहः, य अस्माभि गतदिनेऽवलोकितः। नासीत्कस्यापि समीपे किमपि शस्त्रम् । सर्वेऽपि भयकम्पिता संजाता। नरेन्द्रस्तु तं दृष्ट्वा किश्चिद् ओजरिववदन सन् शस्त्रजिघृक्षया प्रधानसेनापतिमुखमवलोकयन् तस्थौ। 'बीरा सशविक्रमं दृष्ट्वा उत्साहिन. एव भवन्ति नतु भीता' इत्येषा भावना नृपती मूर्तिमती आसीत् । एतस्मिन्नेव क्षणे श्रुनिश्रवाः सम्मुस आयातः। सर्वानपि भयभीतान् सम्राज च सिंहस्योपरि महर्तुमुद्यतं दृष्ट्वा श्रुतिश्रवा अव. दत्यन्नायं वनराज कस्यापि किमपि कतुं शक्नोति । राजानमुद्दिश्य च उक्तवान् यत्- राजन् ! अन तु एवमेव जन्तवस्तिष्ठन्ति । आश्रमे कोऽपि जीवो न व्यापाद्यते । निश्शंकमागम्यतां भवद्भिः । अनेन वचनेन सर्वेऽपि किचिनिर्भीकता प्रापुः। अग्रे तेरवलोकिताऽतीव मनोहरा वृक्षावली । तत्रैव एकस्य सघन• अक्षरयायस्वाल विजितकामकोषाधरिका, निरस्तरागद्वेषा, मूर्तिरिक्ष प्रसन्नतायाः पद्मासनेनोपविष्टो प्रापिर्वशिष्ठस्तरपलोकितः । सम्रा विश्वामित्रः पिं साप्दाग प्रणम्य अादिकमददत् । .

·1 परिवर्तनम् एव सविधि पूजा कृत्वा सर्वैरपि ऋपेश्चरणामृतमहणेन आत्मा पवि- त्रितः । यथास्थानं सर्वेप्युपविष्टाः। अस्मिन्नेव समये स एव सिंह पुरस्तादागच्छन् मरवलोकितः । स तु शान्तमुसमुद्र आगत्य ऋपे वामभागे उपनिष्ट -ऋपिश्च स्वहस्तं तच्छिरसि निधाय स्वप्रेम प्राकटयत् । सबै आश्चर्येणारलोकितम् एतत्सर्वम् । कुशलप्रश्नानन्तरम् नैकाना धार्मिकाणा राजनैतिकाना च पियाणा प्रश्नोत्तराणि जातानि। यदा वार्तालापेन राजा संतुष्टो बभूव, तदा महर्षितो गमनस्य आज्ञा ययाचे। ऋषि -अद्य तु अस्मिन्नेव आश्रमे ग्रहीतव्या सपर्या भवद्भि- रातिथेयो। विश्वामित्र-भगवन् । नाहमेकाकी । महान् जनसमूह , अनेके दन्तिनः, वहबोऽव्वा मत्सहचरा सन्ति । ऋपि '-अस्य काऽपि चिन्ता भवद्भिर्न करणीया । अत्र परमेश्व- रस्य कृपया क्स्यापि वस्तुन न्यूनता नास्ति । एतदापर्ण्य तु विश्वामित्र स्वमनसि अतीव असूयाँ वभार । 'किमस्माकमतिथिसत्कारं करिप्यत्येप वृद्ध' इति रजोगुणनितो- ऽहकारः तस्य चित्ते व्याप्तः । असूयतया तेन आज्ञप्ता सर्वे-यद्य अस्मिन्नेवाश्रमे सर्वेऽपि भोजनादिफ कुर्युरिति । महर्पिणाऽपि सर्वे शिप्याः तेषां सलाराय आज्ञप्ताः । मर्वेऽपि शिष्या महर्पिवचनं श्रुत्वा झटिति तेषाम् आतिथ्याय सनद्धा बभूवुः । यद् वस्तु यस्मै रोचते, तस्मै तदेव वस्तु दं यते स्म एभिः । कसर- सुरमितम् एलामिश्रित घृताप्लुत संयात्रमहममिलप्यामि' 'कोमल. कोमला अपूपा मह्यं रोचन्ते, 'क्वोप्या कचोर्य इह दीयन्ताम्' 'तप्त- वाताः शकुल्यो ( जलवालिका.) मया प्राप्ता' अहं मोदक भोक्ष्ये' 'मयन्तु अमृततुल्य प्रगाढ पायसं प्रदेयम्', इत्ययत कोलाहल । अन्ये सर्वेऽपि नानाविधानि व्यजनानि याचन्ते। शिष्याच सर्वरपि याचित पदार्थस्तान सन्ति । अन्ये पाहारा विविधानि पलानि इन्ठन्ति नान्यपि ते प्राप्नु- वन्ति ।

·भभिनयकथामिकुञ्ज केचिद्भक्षयन्तो वर्णयन्ति यद् अहो स्वादिष्टा मोदकाः । मन्ति ससारे विविधानि मधुराण्यन्नानि पर मोदकस्यास्य समुखे तु न सन्ति तानि किमपि । एवमेव केचिदपूपान् , केचित् क्षीरोदन प्रशंसन्तः तत्तद्र- समनुभवन्ति । केचिदश्वानां कृते सस्यादिकं केचिदन्तिनामुपयुक्त रोटिकादिक गृहन्ति । येन यदिप्यते तदेव तेन प्राप्यते। निषेधवाचकशब्दस्तु तत्रत्ये कोश एव न लिखित । राज्ञो मन्त्रिणा च यदुत्तमोत्तम वस्तु अपेक्षितमसीत् तत्सर्व यथास्थान यथासमय यथापरिमाणम् है: प्राप्यत । सर्वे चकितचकिता समतिष्ठन्त तस्मिन्नाश्रमे एतादृश विचित्र सत्कार दृष्ट्वा । नासोदेतादृश किमपि वस्तु, यद् याचित्वा तैन प्राप्तम्। निसा सर्वाप्यातिथेयी। सर्वे भृशमप्रीयन्त । राजाऽपि नितर सन्तुष्टो जिगमिपुरासीत् । परमेका जिज्ञासा तहृदये शूलभूता आसीत् । आज्ञाप्राप्त्यै सम्राट् ऋषिसमीपेऽगमत् । प्रणम्य ऋर्षि स उप- विष्ट –त दृप्या प्रेमवर्षा कुर्वन् ऋषि प्रोवाच "अपि निर्वृत्त भोज- नादिक भवद्रि ।" विश्वा०--आम् भगवन् । सर्वमपि यथायज्जातम् । साम्प्रतं जिग- मिपुरस्मि । परमेका जिज्ञासा वर्तते । यदि आज्ञा स्यात्तर्हि पृच्छेयम् । ऋषि -राजन् । अत्र तु कापि गोपनस्य वार्ता नास्ति । या भवता जिज्ञासा सा सानन्द प्रकाशनीया । विश्वाल-ना। पेचलमिदमेव कुतूहल वर्तते यद् न दृश्यते फोऽपि महान अन्नभाण्डागार' अन कुनापि । महती च मे सेना। एतादृश आश्चर्यजनकोऽतिथिसरकार. भवद्भिः कथ कृत । कुन एनत्स. मायातम् । इयमेवैका जिज्ञासा मा मुखरीकरोति । ऋषि-मया पूर्वमेव सातो भवता प्रश्न. । नान किमप्याश्चर्यम् । फामधेनुसुता अस्मिन्नेव आश्रमे तिष्ठति, तत्सकाशाद् विश्वस्मिन् यात् किमपि वस्तु याञ्छिनम्, तत्सर्व प्राप्तु शक्यते । विश्वामित्र:- (सहपम् ) एवम् ? साझाकामधेनुसुता वर्तते भवतामाश्रममे ? तहिं भगवन् । नस्या अन्न का आवश्यकता ? सा तु अस्मद्राजप्रासादेषु सचिता । यत् किमपि आममवासिमना आवश्यक । - ·व्यक्ति स्म। परिवर्तनम् भविष्यति, तत्सर्व राज्यत आयास्यति । कामधेनुरस्मत्सहगमनाया. जाप्यताम् । किमपि कष्ट तस्या न भविष्यत्यस्मद्राये । वशिष्ठ-राजन् । भवन्त सानन्द ता गृह्णन्तु । नान्ति मे लेश- तोऽपि विप्रतिपत्तिरस्मिन्विपये। पर तदैव सा भवद्भिर्नतुं शक्यते यहा सा भवता सह गमन वान्छन् । विश्वामित्र स्वीचकार मतमिदम् । राजा कामधेनुसुताम् नेतुमैन्छन् । सा तु एनत्मर्व श्रुत्वा महः समीपे आगत्य तस्य पादयोरुपविष्टा-"मह। क्थमह विसृष्टा भरता" इत्यभिव्यचित च तया आर्तस्वरेण । 'नैव विसृष्टासि । नरेन्द्रस्त्वामिन्छति । यदि त्वदिच्छा स्यातहि गच्छ । अन्यथा न त्वा कोऽपि चलाद् ग्रहीतु शक्नोति ।" इति महर्षि- तामुवाच । "अह तु श्रीमत्पादपद्मयोरेव निमत्स्यामि ।" इति सा दृढतया एतज्ज्ञात्वा मही राजानमुवाच यदिय नन्दिनी अव निवस्तु- मभिलपति । अतो वयमस्मिन्विपये अशक्का । श्रुत्वा रजोगुणाभिभूत सम्राट् क्रोधेन रक्तनेत्रः समस्तसै- निकान् वशिष्ठसहिता कामधेनुसुता बधुमादिदेश। आज्ञा प्राप्य मवेऽपि सैनिकाः स्वस्वशस्त्र सज्जीभूय मधेनुमुतां वलाद् वधु गताः । सपद्येव पुनरागत्य सेनापतिना निवेदित सम्राट् यत् यदा वयं तयोर्वन्धनाथ तत्र गता तदा ऋपिशरीरत उदभूत् एको महान् तेजो- राशि, तन वयं द्रष्टुमेव न अशक्नुम यत्तुत्र महर्षिः कुत्र च नन्दिनी । तेन तु तेजसाऽपि वयमन्धीकृता । महान् कोष. समजायत पनन्छ वा रात । “धनुर्धनुः" इनि वदन धनुर्गृहीत्वा "अहं पश्यामि तस्य वृद्धम्य अतिम" इति मोयो- तोलिननेत्रः स महर्षेः सम्मुख जगाम । महना मोयेन निमिप्तानि तेन अनेकानि भरपराण्यम्राणि मह- रुपरि, परमहो आश्चर्यम् । महर्पिणा उत्यापित केवल स्वकीयो ब्रह्म दण्डः। यानि अनागि राजा निमितानि, सर्वाण्यपि तेज पुढेऽस्मिन् प्रझदण्डे व्यलीयन्त । सर्वाण्यपि तेन ब्रह्मदण्डेन भनिनानि । एपेमपरि न दृष्ट' कोऽपि प्रभावस्तेपाम् । पुन पुनः प्रकुप्य अग्निपाय्यादिवि-

·तद् मह. ब्रह्मदण्डे
-
अभिनवकथानिकुञ्ज
विधास्नाणा प्रयोगः राज्ञाकृत सर्वमपि
अन्तर्हितम्।
राजा समस्तमपि बलप्रयोग कृत्वा यहा न शशाक किमपि कर्तु
महर्षे, तदा महता वेलक्ष्येण तेन धनुर्भड क्तवा निक्षिप्त भूमौ ।
मन्त्रिण आहूय प्रोवाच राजा-यद् “गम्यताम् , राज्यं परिपाल्यता
भवद्धि । अह तु अनेन वृद्धेन या शक्ति प्राप्ता ता लब्ध्व निव तिष्ये ।"
एतावदुक्त्वाऽरण्ये तपस्तप्त प्रस्थितो राजर्षि ।

·असम्यमाग গ্রন্থ, मित्रे वा? श्री कगनाथशानी (माहि याचा, एम ए., रावम्यानमापाविमागे उयपुरम्ये सहारनिगा.) ओपघालयान्महेन्द्रो यथैव गेहं परावर्जिष्ट, तथैव म संवादमिमम- श्रोषीद् यत् रायाम्नम्मिन्नेव विद्यालये प्राध्यापक संवृत्तो यस्मिन् मुरेन्दोऽ पीते । सहसैवासूयाविवमन्य नत्य हस्ताद् हृदयगतिश्रवण यन्त्र (स्टेथोस्कोप) त्रिपादिकायाम् (टवल) अनमव । भृशमुचेजितोऽमो ममग्रेऽपि प्रकोटे कोणाकोण कतिवारं धाम | अतीतस्य मर्मस्पृशो घटना प्रान्कुरस्तस्य स्मृती। किं कदापि सम्यो राकेशस्याऽपरायः ? समाजम्य समक्ष नरहत्याया कटङ्कः सोऽपि चिकि मकस्य कृते !! मीपणोऽपराय !! तस्य चक्षुपो मकलस्फुलिङ्गा- नुवमताम् । x x तदिनं-यम्मिन् हि महेन्दस्य पिता प्रापन् प्राबिवाकपदम । प्रतिमोजस्याऽऽयोजनमासीदस्य गृहे । घोपमहाशयः, मित्रपादाः, नालनकुमार, मुंशी चतुर्वेदी, अन्ये चाऽगणिताः सुहृदः समवायन्त सममिनन्दितुमम्य पितरम् । परंस क्षुद्रो वाक्कील, अमिमापक:- रासस्य पिता । नाऽऽनो स्ववदनमयदर्शयन् । सोऽपि तु प्रति. वेश्यासीन् ! आसीन्महेन्द्र. स्वयं लघीयास्तदा । वयस्यकन्पो राके- शस्य । राकेदास्तेन पृष्ठोऽभन् 'राकेश, त्वमागमिष्यसि प्रोतिमोजेऽय ? कथमपि विम्पां मुद्रां प्रदर्शयन-प्राह "न वयं लालायिताःप्रीति- मोजेभ्य । नेवारपन्य गेदाङ्गणे प्रवेगलापवं लिप्सामहे ।" राफैशम्य पिनुश्चिचवृत्तिर्न जाने किंमतकिमाछाराऽऽमान् ? आरम्भादेव स परोन्नतिमसूयते स्म । प्रीतिभोज दिवसे स नगरादेव पहिर्जगाम । किमन्यन् , महेन्द्रम्य पितुरोहिकेऽपि स न x । समाजगाम। चिन्त्वेतद्विपरीतम् ; यदा राकेशस्य पिता विपूचिमामलोऽभूत् , वदा सर्वानपि पापापरापान विस्मृत्य राकेदारय प्रार्थनोपरि त्वरितमेव ·अभिनवकथानिकुञ्ज महेन्द्रस्तत् पितर समुपचचार । कियती करुणाजनिकाऽऽसीन्मुखमुद्रा राकेशस्य तदा । निनिमेप महेन्द्रो राकेशस्य पितुः पाश्र्वेऽस्थात् समग्रा मपि रानिम्। किन्तु चरमाया स्थिती जीर्णे तस्मिन्नरकङ्काले किमासीत् काऽप्याशा जीवितस्य ? समप्रामपि रानि समग्र च दिनमय जीवितोऽस्थात् किं नासोदिदमेव भूयस्तरम् ' किन्तु राकेश १ ईर्ष्या कपायितोऽसौ पितुर्मृत्योरनन्तर निजगाद सर्वेषां समक्षम् –'हन्त, नून सम्यक् चिकित्सित भवता । नासीदाशङ्कित मया यदेव विश्वास घात करिष्यति भवान् ।' कोदशोऽय मर्माघातोऽभूत् । किमेतस्यैव कृते राकेशो महेन्द्र चिकित्सायै प्रार्थितवान् ? "किं कठोरतमेनाऽपि यत्नेन भवत्पिताऽऽसीजीवयितु शक्यो राकेश।" “मैच, चिकित्सकशिरोमणे | सम्पादित भवता सर्वमपि । श्रीमत पिता यनाऽशक्त् कर्तु, भवता सम्पादित तत् ।" भयङ्करमयमाननमिदमासीत् । मर्माहतो महेन्द्रस्नदेय परायर्सत गृहम् । एतावानपमान ? प्रतिशोध । प्रतिहिंसा " महेन्द्रस्य दन्ता, फटकटा शब्दमकुर्वन् । सर्वा अपि जीवनस्य घटना प्रस्फुरन्त्य इवाऽऽसन् । तदिन यदा तत्पत्नी अरुणा मृत्युशय्यायामासीत् । नगरस्य वरिष्ठचिकित्सकस्य पत्नी। कियदासीद्वराक्यास्तस्या आयुरेव ? केवर सप्तविंशति । सुरेन्द्र शिशुरासीद् दुग्धमुस । सूचीवेधेस्तस्या सर्वमपि गान विपरपूर्णमभूत् । परन्तु सा-सौम्यमूर्ति सुरेन्द्र विहाय सर्वदार्थ ने निमिमील। सर्वेऽपि भृत्या मुक्तकण्ठ रुरुदु । सर्वेऽपि प्रतिवेशनो विपण्णा । किंकर्तव्यविमूढोऽभून् महेन्द्र । परन्तु हा, राकेशस्तस्य पत्नी । मन्ये प्रमोददिनमिदमासीत्तयो । पेनचनोक्त मासीदनयोर्मध्ये-'यदि द्रातराणां पत्न्योऽप्युपचारीवेयुस्तदा को वा देयादेभ्य स्वकर्मणां फल्म् ?" महेन्द्रस्य चक्षुपी रममिवाऽवर्पताम् । किं पदाऽपि स प्रतिशोघे क्षमो भविष्यति? x x तदेष मुरन्द्रो विद्यालयात परावृत्त । 'किं मुरन्द्र रामेश प्राध्यापक सजात ?" अय किम् , अस्मलक्षामपि सोऽयमध्यापयिष्यति ।" । । x ·शत्र, मित्रेवा "वकक्षामप्यध्यापयिष्यति ? राकेश. १" क्रोधान्योऽय निर- सरद्वहि । X X X ममयस्त्वरितया गत्या नि.सरति । तद्दिने वालातपस्यारुणिम्ना सदैव सुरेन्द्र समुदतिष्ठत् । अय महेन्द्र प्रभातादेव प्रान्त इवाऽदश्यत । नायमजानात् किमित्येतावान् अमोऽद्य । यदा सुरेन्द्रो बहिर्गन्तुं वस्त्राणि परिधातुमारमत् , तदाऽ मानीन्महेन्द्रः- "अद्य त्ववकाशदिन सुरेन्द्र 1 किमित्ययं गमनोद्योग प्रातरेव ?" "अद्य सरित्तटेऽस्मत्कझायाः सग्विः समायोजिता। सर्वमपि दिन तस्यामेव व्यत्येष्यति । “सरित्तटे ? के के गमिष्यन्ति तत्र ? प्राध्यापका अपि " "जैव, केवलं विद्यार्थिन एव ।" "गच्छ । पर प्रावृपो दिनानि सन्ति । सरितःप्रवाहो वेगवान् स्यात् । सतर्क. स्नायाः।" सवां सामनों सहादाय निरणात्सुरेन्द्र, तस्यैक एव सुतः किशोर', फिरवतीय मेघावी। सर्वप्रायम्य कझायामस्य विशेषः स्वभावः। हन्त यद्येतस्याच माताऽभविष्यत् । महेन्दोऽद्यापि स्मरवि तत् दिन यदा सा दुग्धमुसमिमं शिशु तस्मै समये सर्वदार्थ सुपाप । तहिनादारभ्य महेन्द्र एवाऽस्य माताऽस्ति । मिर्द द्वितीयविवाहप्रस्तावमेतदर्थ- मेवाऽसौ नानुमेने । कियता कठिन्येनाऽसौ पालित शिशुरद्य कैशोर्य व्यतिगमय्य यौवने पट निदधाति । व्यविगतः सोऽपि समयः । दीर्घमुष्ण च निःश्वस्य महेन्द्रश्चिकित्सायन्त्रमुत्थाप्य वहिरायात् । मरुत्तरयन्त्रमागतम् । निरगान्महेन्द्रः। x x समग्रमपि दिन नित्यनवीनाना, पासुलाना, दुर्गन्धमुद्वमता ककाल- शेषाणा रोगिणां दुःखगाथां निशम्य मध्याहे त्रिवादनसमये पुनः परामर्तत गेह महेन्द्रः। अद्यैकाकिनाऽनेन मुक्तम् । केवल सुरेन्द्रो यदाकदा भोजनसमये उपस्थितो भवति । अन्यथा एकाक्येवासी मुद्दते। अरुणायाचिन समुखे एव लम्बमानम् । अद्येदमति विषण्ण- मियाऽवलोक्यते । १३ ·अभिनवकथानिकुञ्ज साय पुननिरगान्महेन्द्र । मार्गे राकेशो दृष्ट । एतस्य स्वास्थ्यमद्य सुन्दरतरमिवाऽऽसीत् । सरभस वायुशकल ( बाइसिकल) मारू- ढोऽसौ मरुत्तरशकटिसमीपानिर्जगाम। महेन्द्र दृष्ट्वा घृणा-क्रोध. तिरस्कारादिभावशवला सभ्रकुचना फूत्कृतिमिव विसृज्याऽय मुख परावचितवान् । महेन्द्रस्य विद्रोहि हृदय चीत्कारमकरोत् । क्रोधा- विष्टोऽसौ न शशाक गन्तुमीपधालयम् । गृहमय परावर्त्तत । शटिं शकटकोष्ठे (गैरेज) विसृज्याऽय कतिपयक्षणपर्यन्त चिन्तयन्नस्थात् । गृहस्यालिन्दे भृत्य. शयानोऽभूत् । साश्चर्यमय समपश्यत्कोपकलुष महेन्द्रस्याननम्-गद्गदगिराऽयमपृच्छत्-"अद्य में गमिष्यति भवानीपधालयम् ?" "नेव।" दीर्घदीधैं. पदन्यासैरय गृहाद् बहिनिरगात् ।- मार्गे राकेशस्य गृहमपतत् । गृहकोणाद्राकेशस्य पन्या अव्यक्त नादः समापच्छमासोन् । कोभान्धो महेन्दो गृहस्थास्योपरि जुगुम्सिको रशमेकामवपात्य धूमवत्तिकामज्वालयत् । भ्रमणेऽप्यय नाऽधिक समय प्रदातुमशकत् । शीममेव गृह परा. वृत्य प्राचीनानि पनाणि द्रष्टुमारेभे। x x x प्रकाम परिश्रान्तो राकेशः सायं गृह परावर्त्तमानोऽभूत् । यस्या- ऽऽननोपरि विलक्षणता मूतिमतीय मृत्यति स्म । परीक्षाभवनान्नि. सारित परीक्षार्थीव स शने शनैर्मन्दया गत्या गृह प्रति रिङ्गमाणो. ऽभूत् । अस्ताचल चुम्वतो मरीचिमारिनोऽणिमेव गस्य मुखमुद्रा ऽपि मन्दमन्द मारिन्यमस्पृशत् । सेऽयमभूतपूर्वा विरक्षणता कञ्चन गूदं पश्चात्ताप पिशुनयति स्म । अद्य रथ्यायां स कोलाहलमिवाड श्रीपीत् । पश्चिम व्योम प्रगाढ़ लोहितमियाऽऽलोक्यत । इतस्ततो लोका धावन्त इयाऽप्यन्त । नवीना फाचन पदना जातेत्यनुमान. मफरोदसी । तस्येय प्रतिवेशास्वल्पा कलपल इवाश्रूयत ! सहसा तस्य हृदयमातक्षित समजायत ! काचन महती दुर्घटना जाति नस्यान्तर पीत्कारमफरोदतर्कितमेय । दीर्घदीर्घतरेण पादन्यासेनायं गृहं प्रति. मुसमायर्जयत् । तस्य नयने अवेगभराद् विस्फरिते पपातिप्ठताम । म स्वात्मनि विश्वासमपि तु माशयत् । धू धू-वृत्य तस्येष गृह प्रग्यलदासीत् ॥ दूरादेवाऽऽमो गारस्तम्भमन्वभवत् । ।

·सन् , मित्रे वारे ९९ सकृत्सातकोऽसी दीनां विहङ्गमदशं भवनोपर्यपातयत् । वह्नि- शिसाश्चन्द्रशालामस्पृशन् । उपरिखण्डे रथ्याभिमुखस्य प्रकोप्ठस्य वातायनं भक् भगिति धूममुद्वमदासीत् । भित्तीनां भेदस्य कटुशब्देन सह कपाटानां प्रज्वलनस्य हृदयविदारको रवोऽपि श्रूयमाणोऽभूत् । रध्यायां संभूता बहवः प्रतिवेशिनो राकेश' प्रति हस्तावुत्तानीकृत्या- ऽस्पष्टया गिरा यत् किञ्चित् प्रजल्पन्तः समदृश्यन्त । तेपामस्पष्ट शब्दो राकेशस्य श्रुतिगोचरो नाऽभूत् । सोऽयमद्भुतस्यास्यानुभवस्य प्रत्यक्षीकरणं कुर्वन्नासीत् । तस्य गृहं तत्समक्षमेव दह्यमानमासीत् । अद्ययावत्स नाद्राक्षोत्कस्याऽपि भवन दह्यमानम् । गृहाणां दहनसमये किं वा कर्त्तव्यमिति नाऽपारयदय निर्धारयितुम् । चक्षुपी विस्तारिते; श्वासोच्छ्वासी वेगिती, वह्रिशिसानां शोणिमा तद्वदने, वस्त्रेषु च प्रतिविम्वितः। स्तम्भित इवाऽसौ स्थितोऽभूत् । मस्तिप्के कस्यचन तीनविपस्येव प्रभावोऽभूत्। किङ्कर्त्तव्यविमूढोऽसौ स्तिमितं स्थितो वातायनात्सरमसं निर्गच्छन्तं धूमं वीक्षमाणोऽभूत् । सहसाऽस्य स्मृतिपथमुपारोहत्-यद् वातायनस्याध एव सर्वा- रायस्य पुस्तकानि निहितानि सन्ति । सवेगमसौ तानि सरक्षयितुम- धावत् । कतिपयपदानि पुरःप्राचलत्स । पर तस्य पादावकम्पताम् । पुनरस्थादसी तत्रैव । बहिरम्य तोरण चटात्कृत्य भूमावपतत् । धूमेन सर्वमपि द्वारमाच्छाद्यत । तस्य सुहृद् राजेन्द्रः स्वभवनस्योपरि सवेगमारुह्य राकेश प्रति किश्चिदव्यक्तमकन्दत् । पर राकेशः श्रुत्वाऽ पि नाणोत् । सहसैव स स्वपत्न्या अस्मरत् । सहसाऽस्य वदनात्ती- प्रचीत्कारो निरसरत् । स क्रन्दितुमैच्छत्-"हन्त ! रक्षत मत्पत्नीम्" पर स निर्णतुं नाऽपारयद्यत् कं वा शब्द समुच्चारयेत्स प्रथमम् । सोऽ. यमन्वभवद्यन्नाधुनाऽह स्थातु शक्नुयाम् । व्यतिकरग्रस्तोऽसौ निर्भरमुपाऽविशत्तत्रैव रथ्यायाम् । तस्य संमुखमेव स्फुलिङ्ग एकः सराब्दं घरणावपतत्। तमिममुत्थापयितुमवाञ्छदसौ । पश्यद्यत् पृष्ठतो भूयांसःप्रतिवेशिनः संभूतास्तारस्वरेण राकेशं संबोध्य किंचिदुदीरयन्ति । राकेशो न किमप्यार्णयत् । मन्ये श्रवणशक्तिरेव विलीना तस्य । जनसम्मर्देऽस्मिन् पृष्ठतः सातङ्कमेक मुखमयमपश्यत् । विदारितनेणाऽनेन बहुफालाऽनन्तरं स्मृत यन्महेन्द्रस्यासीदिदं मुसम् । कतिपये जना महेन्द्रं पर्यवारयन् । स नितान्तं शोकाकुलः अयम- ·भभिनवकथानिकुञ्ज किमपि समवोचत् । सर्वे दह्यमानस्य तस्य गृहादवधानं विकृप्य महेन्द्रेण सह वार्तालापमारमन्त । तारघण्टारव प्रकुर्वन्त मरुत्तर शकटमेकमयमपश्यत्तत्र । लोकान वर्णयोनॆत्रयोश्च यन्त्राणि परिधाय तस्य गृहोपर्यारोहणाय प्रयत- मानानपश्यदयम् । सकरुण करमुत्थाप्य तेभ्यः प्रावोचदसौ मनस्येव- "टपरि पत्नी मे शयानाऽस्ति । कृपया संरक्षत ताम् ।" पर सोऽ- नुबभूव यत्कोऽपि नाऽणोत्तस्य वाणीम्। उद्विग्नतर तस्य चेत सम्प्रत्यपरस्मिन् कस्मिंश्चन मुवने प्रस्थितम् । स व्यस्मरदात्मनो भवन दह्यमानम् । अतीतस्य घटनाः स्मृतिपथमुपारोहन्ति स्म । आत्मनो विवाहमसावस्मरत् , पत्लीम , पितरम् । विवाहानन्तर प्रायो वत्सरद्वय व्यतीतमासीत् । एकदाऽस्य पल्या उक्तमभूत्-"राकेश, अन्विष्ट मया नामधेय वुभूपो. शिशोः। यद्यय बालकस्तर्हि नामधेय 'रजनीकान्त.', यदि पालिका सहि 'रजनी' " तदैव तस्याः कपोलतले प्रेम्णा महनवानयम् । किन्तु साम्प्रत नासी निर्णतुमपारयत्-को वा समुत्पत्स्यते, पालो वा बाला वा। पृष्ठतो दीर्घमेक्स्य स्वर श्रुत्वा भावजगतः प्रत्यावर्त्ततायम् । आसीत्कश्चित् पृच्छन्-"किं सुरेन्द्रो ना निममज्ज ?" "कोदशं दुर्भाग्यपूर्णमिद दिनम् ?" रामेशो मुस प्रत्यावर्त्तयतपृष्ठतः । महेन्द्रो दूर स्थितोऽभूत् , नि स्पन्दो, विपण्ण । सर्वेऽपि प्रतिवेशिन एकत्र समता समालपन् ।-लोकाना मग्नशेषां वाचमयमशृणोत्- "सग्धये गतः । सरित्तटे । नद्या प्रवाहो वेगवान् । तरणाय यहव- श्छाना -वेगेन पदम् अस्सलत्-न जाने क्थम् ?-तरणं नाs- जाना-कथन प्रत्यभिघातम् अदात्-प्रयत्ना असफला अभवन् । न्यमग्जत् ।" मुरेन्द्रस्याऽऽपतिस्तस्य चक्षुपोरनृत्यत् । कांचन घटना पुनर- स्मरदयम् । अतीवोत्पाती मुरेन्द्र । पक्षायां वहिं धमद्भ्यां नयना. भ्यामय तं पश्यति । स तस्याशा सर्वदाऽवहेलयति । दह्यमानस्य भयनस्योपरि प्रयोहात्तत्पनीमानयन्त चिन जना रष्टा अनेन । पिन्तु मा मृतेष प्रतीयते। किमियं जीषिप्यति ? 'पालिन्दी जोयिताऽस्ति किम् ?" अयमहत् । म उनाना, दृष्ई गतान कोऽपि गणोति। x . x X ·स, मिनेवारी मम एकमात्रम् पृष्ठतः कस्यचन पदध्वनिरुत्तिष्ठति । "कोऽयम् ? राकेशः १॥ मन्दया विपण्णया च वाचा कश्चन पृच्छति । "त्वम् । महेन्द्र" अपरा छाया शनैरुपसृत्य महेन्द्रस्य निक्टे निपीदति । द्वयोरेव हृदये शान्ते स्तः । प्रतिहिंसायाः कृशानुरधुना भस्मोपः। "सुरेन्द्रोऽस्यामेव नद्या निममज, राकेश । त्वं जानासि, स एव " कण्ठो गद्गदो भवति । "सर्वमपि मद्गृहं वह्रिसादभूत् । महेन्द्र, कालिन्दी तस्मिन्नेव गृहे । तामहं जीवयितुं नाऽपारयम्। तया सहैव मदीय शिशु- रपिदग्धः। किन्तु स न तदानी जन्मापि लघवानासीत् ।" विपण्णा छाया किंचिद्विचारयति । शब्दा न निःसरन्ति । कति- पपक्षणानन्तर श्रूयते- "तव गृह मयेव दग्धमासीत् राकेश । आसीत्स प्रतिशोधवह्नि । मां दृष्ट्वा त्वया फूकृतमासीत् । तदाऽहमीपधालयमपि गन्तु नापार- यम् । भ्रमणाय निर्गतेन मया त्वद्गृहस्य पृष्ठतो पहूनि वस्त्राणि लम्बमानानि दृष्टानि ! नाऽऽमीत्तत्र कश्चन । मया धूमवत्तिक्या सहव तेवप्यग्निसयोजनमकारि।" हन्त | प्रतिहिंसाया वैशसम् । त्वदीय सुरेन्द्रो महान् धूर्ताऽवलि. पश्चाऽभूत् । उद्धृतस्त्वमेवावान् राकेशः सर्वा अपिघटना स्मरति । कथ सुरेन्द्रस्तत् कक्षाया प्रति- दिन मोद्धत्यमनुष्ठितवान् । कथ तेन सर्वेऽपि छाता राकेशस्य विरोधिनो विहिता । क्य सेन राशस्य विरोघे लिखितं स्मृतिपरमध्यक्षाय प्रेपितम् । कथं च वहुधा तेन सकटाक्षमुदीरितम्- 'अह मत्पितुः क्लङ्कस्य पूर्ण प्रतिशोध ग्रहोप्यामि । एतस्य नरपिशाचस्य सेवातो निष्कासन दृष्दैव मम शान्तिर्भवेत् ।” कथं राकेशस्य निकटसम्बन्धी एक्श्छानोऽपि तस्यामेव कक्षायामधीयानोऽभूत् । कथंतस्य सुरेन्द्रेण सद क्लह संजात । तमेव प्रतिबोध्य सग्निदिवसे सुरेन्द्र नद्यां पातयितु योजना कथ राकेशेन विहिता। पथ तेन मुरेन्द्र पातितो नद्याम् । कय च तं संपात्य स स्वयमपि संभ्रमविमूढः समभवत् । किन्तु सुरेन्द्रो निममजैव । "मम सुरेन्द्रो नास्ति साम्प्रतं संसारे। तस्य भविष्यत्-उज्वल- मासीत् , राकेश ।"

·१०२ अभिनवकथानिकुञ्ज "अहमपि जानामि । किन्तु, आसीन्मे रो व्यामोह अपराधस्य दण्डो ऽत्रैव मिलति । शीघ्रम् , अवप्यमेव मिलति । मया विस्मृत- मासीत्।" निशीथिन्या अवदाते चन्द्रिकाचये द्वावपि शबू मित्रत्वमापन्नौ स्त । अतीतस्य घटना सजीवा भूत्वा सस्मरन्ति । शैशवस्य सख्यं पुनः स्थापितमस्ति । दुःसगाथामन्योन्य श्रावयित्वा हृदय शान्ति- मनुभवति । "सम्प्रति सर्वथैवाऽऽवा विपण्णौ द्वावपि ।"-महेन्द्रो ब्रूते । राकेश शुष्कं मन्दहास्य हसति । हास्येऽस्मिन् सर्वनाशस्य करुणकन्दनमिव निलोनम् । "अधुना द्वापपि निश्चिन्ती, निर्भयो," प्रसारयति । सूदूर तस्तलादुलूकस्य गंभीरो ध्वनिरुत्तिष्ठति । मन्दिरस्य दीपकं साम्प्रतमपि प्रज्वलितमस्ति । सरित्तथैव सशब्दं वहति । नद्या नीरे प्रतिफलन् विशदवदनः कलानाथ शनै शनैः कम्पते । .. राकेशो वाहू ·आदर्शकन्या सुकन्या श्रीनवलकिशोरशर्मा काङ्करः (जयपुरीये पारीककोलेजे संस्कृतविभागाध्यक्ष:) पुरा चैवस्वतमनो. सुपुत्रः शर्याति म निरवद्यरूपो भूपो बभूव । सत्यपि तस्य अनल्पे अन्तःपुरपरिजने केवलमेकां कन्यामतिरिच्य नाजायत काचिदन्या सन्ततिः। अतः सा सर्वेषां जनानां मनांस्यधि- चकार । आसोदपि सा सर्वाङ्गसुन्दरी मधुरभाषिणी च । विप्राणां परामर्शन | राजा तस्याः “सुकन्या" इति नाम विदधे । राज्ञ राजधान्याः समीपमासीदेकमरण्यम् । तत्र हस-चक्रवाक- चातक-सारसादि-खगकुलैः सेव्यमानो व्यराजतेकः स्वच्छजलः सरोवरः । एकदा राज्ञोऽपि मनसि तत्रत्यां प्राकृतिकच्छटा द्रष्टुमुत्क- देच्छा समुदियाय । सपरिवारश्चासौ स्वकन्यां सुकन्यामादाय वरस्थान प्रतस्थे। इतश्च तद् वनमेकान्तस्थानं ज्ञात्वाऽत्र भृगुमुनेरात्मजो महात्मा च्यवनः कतिपय-वर्षेभ्यः कठिन तपश्चरति स्म । अस्य सांसारिक- पदार्थेभ्यो दृष्टिः सर्वथा दूरं गतेवाऽभूत । प्राणवायुं निर्जित्य, इन्द्रियाणि निगृह्य, मौनं समालम्च्य चैकाग्रचित्तेन जगन्नियन्तारं परमात्मानं ध्यायति स्म । बहुकालमेकत्रैवोपवेशनेन लतास्तमाच्छा- दयन्, कोटि काश्च तस्मिन् वल्मीकं विदधिरे। इत्थमभित आवृतो “महात्मा सर्वथा मृत्पिण्ड इव जनरभ्यज्ञायत ।... Mrmer वन-शोभाऽऽकृष्ट-चित्ते पितरि कुसुम-सुकुमारी राजकुमारी वत्सार्धमपहाय स्वसखीभिः खेलन्ती हसन्ती च तद्वल्मीकाभिमुख- मागत्य सहसाऽतिष्ठत् । तत्र हि अन्तःस्थ च्यवनस्य नयने सुकन्या विस्मय-सागरे न्यमजयताम् । "किमेतद् दीव्यन् विचित्रं वस्तु ?" इति जिज्ञासमाना राजकुमारी कण्ट केन तद् वस्तु बहिर् नि सारयितुं प्रायतिप्ट । एतद् दृष्ट्वा मुनिरब्रवीत्-"अयि सुन्दरि ! किमेतत्त्व- करोपि ? अयन्त्वहं च्यवन 1 इयं ते चेष्टा नितरां पीडयति गाम् ।" परन्तु वस्या ध्यानं तत्र गतमेव न । तच्चेष्टया ऋपि-नेने प्रस्फुटिते ·१०४ राजन् अभिनवकथानिकुञ्ज अभूताम् । नेत्राभ्यां रक्तधारा प्रावहत् । महात्मा असह्य वेदनया भृशं चन्द चुक्रोध च। "अद्य तपस्वी ज्यवनः क्रुद्ध" इति श्रवणकालोपरमे राजा शर्यातिः सर्वाननुचरानाहूय महर्षेः क्रोधकारण पप्रच्छ। परन्तु सर्वेपा "वय वस्तुस्थिते सर्वथा अपरिचिताःस्म" इत्येवोत्तरमासीत् । अान्तरे समागतया राजकुमार्या तत्र सर्व स्पष्टीकृतम् । राजा सत्वरमुत्थाय मुनेरन्तिक जगाम, मुनिवर च वल्मीकाद् बहिनि सार्य साष्टाङ्ग प्रणमन्नुवाच-"भो जगद्वन्ध तपस्विन् । मम पुत्र्या आज्ञानवशादित्य महदपराद्ध भवत , तस्या. वय सुलभ चापल्य चालोच्य क्षन्तुमर्हति भवास्ताम् । क्षमेव खलु महात्मना- मलकार ।" राज्ञो दीनवचन निशम्य मुनिरनवीत्-"हे युक्तमुक्त त्वया । मया शापस्याक्षरमेकमपि नोक्तम् । अह वृद्धो- ऽस्मि, पुनश्च नेविहीनो जात । को मामन्ध सेविष्यते । कथमह भगवद्-भजनं निर्विघ्न करिप्ये ?” राजोवाच-'मुनिवर्य 1 में सहस्रश सेवका श्रीमता सेवाकरिष्यन्ति, अत अनुगृहातु तत्र दयानिधिभवान् माम् न महात्मना क्रोधोऽधिककाल तिप्पति ।" राजान तत्पुत्री च दण्डयितुमिच्छन् ऋपिरब्रवीत् नहि नहि, य परपीडामात्मवत् प्रत्येनि, स एव शुद्धहृदयेन सेवितु शक्नोति । चेतन- भोगिना ते सेवकानों को विश्वासः१ अन्धसेवनमपि तपस्यैका। यदि सत्य ते पश्चात्ताप क्षमायाचनञ्च, तर्हि स्वकन्यां मया सह विवाह्य मा सन्तोषय । आत्मकृत्ये पश्चात्तपन्तो विवाहबंधने घ पतिता सा यथा मां से वितु शक्ष्यति तथा नान्यः । न त्वया वशपरम्पराभग शकनीयः। अहमस्मि सदभिजातो ब्राह्मण । ब्राह्मणाय क्षत्रिय कन्या प्रदेया इति शास्त्रसम्मतम् । सन्त्यत अनेकश इतिहासे उदाहरणानि" इति । मुनेरतर्कितवच श्रुत्वा नृपतौ वा पपात एव खलु । न स्वीकत्तु, न च निपेधुमेव शशाक सः। दीर्घ नि श्वस्यासी व्यचिन्तयत्- "युद्धेनान्धेन पत्या कथमात्मन एकाकिनी प्रियपुत्री विवाहयेयम् ? यौवनमधिगता कथमिय स्वसतीत्व सुरक्षिष्यति ? रूपयौवनसम्पन्ना गौतमपत्नी अहल्यैव यदाऽऽत्मनः पातिव्रत्य रक्षितु न शशाक- इन्द्रजाले पतितैव, का कथा पुनर्मम पुत्र्याः ? मुनियंत्कुर्यात् तत्कुर्या- नाम, नाई जानन बुध्यमानोऽपि माराभिरामवर-वरणीयां स्व तनयाँ ·मस्ये।" आदर्शकन्या सुकन्या स्थविराय प्रदास्यामि" इति निश्चित्य राजधानीमागतो राजा मन्त्रिभिरेतद्विषये परामर्शञ्चकार । मन्त्रिभिश्चापि स्वस्वामिनः कथन- मेव समर्थितम् । परन्तु कस्माचित् कारणात् तत्रायाता राजतनया पितरमित्यमबोधयत्-'भो पितः । साम्प्रतं महराज्ञापालने एव सर्वेपामस्माकं श्रेयः, अन्यथाऽसौ महात्मा शप्त्वा सर्वेषु महासङ्कट पातयितुं शक्नोति । ध्येयम्, न भयान मगकाकिन्याः पिता, अपितु प्रजानामपि, तासु विपत्त्यां सत्या प्रजाकष्टदश्च च भवान् घोरपातको भविता । न मत्कृते प्रजाः विनश्यन्तु। अहं ससन्तोप- मनन्यभक्त या त वृद्धपति सेविष्ये । यस्य चरणयोमहामहान्त सम्रा- जोऽपि शिरो नमयन्ति--तस्य धर्मपत्नी भूत्वा आत्मानं सौभाग्यवती इत्थं पुत्रीवचनै समन्त्रिगणः सन्तुष्टो राजा यथाकालं सुकन्या महर्षि च्यवनं व्यवायत् । सुकन्या मनसा वाचा कर्मणा वृद्धमन्धं पति सेवमाना जीवनस्य कतिपय-वाणि ससुखं यापयामास । एकदा सरोवरे स्नात्वा आश्रम प्रत्यागन्छन्त्यां सुकन्यायां स्मराभिरामयोरश्विनीकुमारयोदृष्टिर्निपतिता। तस्या अनुपमेन लाव- ण्येन मुग्धो तो तामुपेत्य कतिचन प्रश्नान् पप्रच्छतुः-"को नु पुत्रः पिता भ्राता भर्ता वा ते मुमध्यमे ?" इत्यादि । परं सातु तयोर्हार्दिक- मजानन्तीसर्वमपि निष्कपटमुदतरत् । तावूचतुः-"आयां देवकुमारी स्वः, अन्धेन वृद्धपत्तिना कि ते प्रयोजनम् १" इति । साम्प्रतं सुकन्या तयोरभिप्राय बुबुधे, तिरस्कुर्वती च वायब्रवीत्- भोः भवन्तौ किं न लनेते ? भावकः पिता भगवान नारायणः सर्वमपि भवदाचरण- मुपरि विलोकयति, न शोभन्ते ईशानि वचनानि भवन्मुखात् । देवत्वस्य दुरुपयोग क्रियते भवद्भ्याम् । यदि स्वीय कल्याणमिप्यते तर्हि दूरं गन्तव्यं भवद्भ्यामितः । न कदाचिद् शापभाजी भवेताम् भवन्ती।" वराको भीतावश्विनीकुमारौ प्रसङ्गपरिवर्तनं कृत्वा ऊचतुः- "अयि राजकुमारि ! त्वद्वचोभिः सन्तुष्टावावां देववैद्यौ ते वृद्धपति- मात्मसदृशमेव अनुपमं युवानं चिकीर्याप ! पश्चादस्मासु त्रिपु कमप्येकं वृणीष्व।" आसौदनापि स्वार्थमात्रा। परमस्तु तावत्। सुकन्या पतिमुपेत्य सर्व तस्मै न्यवेदयत् । सोऽब्रवीत्-"देवकुमाराव- ·१०६ ॥ अभिनवकथानिकुञ्ज चानय, सम्प्रति तद्वचोऽनुसरणमेव वरम् , पश्चाज्जगदम्बा त्वत्सा- हाय्यमवश्यकरिष्यति।" गूढविचारो देवकुमारी र प्रतिज्ञानुसार महर्षिमपि स्वसदृशं शरीरिणं कृत्वा त्रिपु कस्याप्येकस्य वरणाय सुकन्यामूचतुः। सुकन्या तु त्रयाणामेकरूपं दृष्ट्वा किङ्कर्तव्यविमूढा- जाता, "कथमहमात्मन पतिदेवं परिचिनोमोति निरवलम्या सती जगदम्बां स्वपतिदेवप्रदानाय प्रार्थयामास । भगवतीतु तस्या पातिव्रत्येन सन्तुष्टान्तःकरणा सती तस्यामीहशों देवों शक्ति जनयामास -यया सा आत्मन. पतिदेव सूर्ण परिचिकाय, उवाच च- कुमारी ! अयमस्ति मे पति , अहमेन वृणोमि, न भवन्तौ ।" वराको देवभिपजी निराशी भूत्वा आत्मनो मार्ग जगृहतु ।

·श्रीमान् शास्त्री महोदयः श्री नारायणशास्त्री कार एम० ए. (प्राध्यापक आयुर्वेदिककालेज-अयपुरम) मम गृहोपफण्ठम् एन एक जाह्मण परिवार निवसति । तत्रत्य गृहस्वामी 'शास्त्री' इति नाम्ना आगाल वृद्ध विरयात अस्ति । सन्ति तस्य महाराज दशरथवत् चत्वार तनया । सर्व अपि वयस्का वर्तन्ते । तेषु प्रथम द्रातर, द्वितीय वाकोल , तृतीय वैद्य , चतुर्थ च अघीयान असि । एका कन्यका अपि विद्यते-या साम्प्रत पुत्तलिकामि एर मोडति । यद्यपि गृहस्वामी पञ्चसु विपयेपु प्राप्ताचा र्योपाधि एम० ए०-पदवीधर च वर्तते, तथापि असौ आत्मन 'शास्त्री' इति सम्बोधनेन एव सन्तुष्यति । एकदा सायम् अवकाश काले तद् गृह गत अह वार्ताप्रसने तम् अप्राक्षम्-"महाशय । आचार्योतीर्ण अपि भवान् एम० ए०-- परीक्षाम् उत्तरितु कथम् आवश्यकताम् अनुभूतवान् ?” इति । असो तु उष्ण निश्वस्य गमोरया दृश्या मा पिरन् इव अवोचत्- "हन्त । पापि जठर किं किं न कारयति । यदि घर्तते सत्यम् एवं कुतूहल तर्हि श्रूयताम् । कथा इय यद्यपि विस्तृता, तथापि सक्षेपत एव सूचयामि" इति । 'अनुग्रहीत अस्मि" इति उक्त्वा सनाते मयि सोत्कण्ठ श्रवण परे शास्त्री महोदय अवादीत्- "महाशय ' यदा प्रथम श्रेण्या पञ्चसु विषयेषु आचार्यपरीक्षो तीर्ण अपि कृत नहु प्रयत्न अपि न क्वचित् सर्वकारीया वृत्तिम् अलाप्सि, परिवार पोपण च दुभर जात, तदा मिनाणा प्रेरणया युग गविं च वाक्ष्य एम० ए०-परीक्षाम् उत्तत्तु कृन निश्चय अह सर्वप्रथम मैट्रिक परीक्षा दातु समुद्यत अभवम् । अस्या परीक्षाया आङ्गल भाषा विपय परित्यज्य सर्वपि विपया मदर्थ स्वतः अधि गन्या सरलाश्च अवर्तन्त | आङ्गल मापा तु मह्यम् अतीव दुर्बोधा आसीत् । कृत प्रयत्न अपि अह ता हृदयङ्गमा कर्तुं न अपारयम् । तद्भापाया प्रत्येक शद वर्तनी दृष्ट्वा रदनीय आसीत् । ।

·१.८ अभिनवकधानिकुञ्ज वर्चनी-प्रकार अपि आगल-भाषायाः अतिविचित्र अनुभूतः मया । यतो हि वन अनेकन रवविधा वर्णा विद्यन्ते-ये लिख्यन्ते अन्य प्रकारका -उच्चार्यन्ते च अन्य प्रकारकाः । यथा But = बट, Put = पुट इत्यत्र एव विलोक्यताम् । क्वचित् तु शब्देषु वर्तन्यां लिरयमाना अपि वर्णाः नैव उच्चार्यन्ते-यथा Vilk = वाक इत्यत्र । वर्णस्य उच्चारण न भवति । क इह हेतु " इति वारंवार चिन्तयता अपि मया न समाधानम् उपलब्धम् । अस्मिन् विषये प्राप्त- D. Litt. पदवीका महामहान्तः प्राध्यापका अपि पृष्टा-किन्तु तत्र अपि मीनम् एव आलम्पितम् अवालोक्यत । किं स्थयानि ? अद्य यथास्यचित् एम० ए०-परीक्षाम् उत्तीर्य अपि आगल-भाषा-शब्दाना पूर्वोक्तस्य वेचिन्यस्य विपये आगलप्राध्यापकेभ्यः अनधिगत-समाधान एव वझे । आगल भाषा विषयक व्यापरणम् अपि अत्र न किश्चित् निर्दिशति । अपि नाम मम कथनम् असत्यम् ?" इति असो मो साभिप्रायम् अप्राशीत् । मया तु “सर्वथा सत्य भापते भवान् , इद शब्द-वत्त नी-वैचित्र्यम् अनेम्बार बोद्धिकानाम अपि बुद्धि जडोकरोति" इत्येवम् अनुमोदितो असी माम् अप्रे अगवात्-'महाशय एम० ए०-परीक्षोत्तीर्णत्वात् अवश्यम् कस्मिन् महाविद्यालये सरहन-प्राध्यापस्ता हरतगना । ततः ण्य आर्थिक-दुग्यस्थायाः दुःस्थिति ममजनि । पुपु एकः द्राक्तरीम् द्वितीयः वासीललाम , तृताय याविद्या याम् अशिमत-नत्सर्वम् आथिक म्यस्थतायाः एय फ्लम । सम्प्रनि तु तद्-विश्रान्ति वृत्त्या तगयानां च यायेन गाहम्य गास्टा समयानुरूप सम्यक् प्रचलति' इति । अह तु मध्ये ०य अप्राक्षम- महोदय । विद्वाम वदन्ति यत् 'मरत सामा भाषाणा जननी' इनि । अत आगल भापया अपि नत्पुल्या मयितव्यम् । कथयतु भवान् । अव भरत स्म् िअभिगमम् ?' पनि । 'अत्रयःमन्देहः । यते य तथा' इति स मपनि उदवरत् । गया तु पुन पृष्टम-'महाशय ' यदि यम् , नहि सस्था-व्याारणेन अवश्यं भवेन आइल-मापया मम्यन्धः। 'इनि । 'क्थन ? तेन व्यासरणेन नु पूर्वोषम्य आल भाषा शन्दाना वतन्या पिश्यम्य विपये अपि सतिष ममाधान पर्नु सश्यते । मसान्दानाम् :प आगल शम्दानामपि प्रकृति-प्रत्यय निदेशरिया मार्थप व्युत्पत्तिम आई दायिनु शानोमि" इनि शास्त्रि-महोदयस्य उत्तरम आमा ।

·श्रीमान् शास्त्री महोदय मन तु कुतूहल वृद्धि गनम्। पुनरहं प्रग्नम् अापम-- 'महोदय ! यदि एव तर्हि किं मान वनितान्प जानिचन उदाहरणानि दातु कृपयिष्यति ?" इनि । असी तु मन्द विहस्य सोचत- 'श्रूयता यहि जागत्ति कौतुरम् । पूर्वाक्तः आङ्गलभाषायाः But = पट दनि शाट सम्वृते विद्यमान. एरवत' टानि स च शन अनि । सस्कृते 'वत' नि एर उचार्यते अनः आगल मापायाम् अपि But इत्यस्य उन्चारणं नट' इत्येर भवनि, ननु Put पुट' वत् चुट' इति । 'त'कारः साङ्गल मापाया 'T' वर्णन सून्चन । अत सस्कृतम्य 'पत' इति अदम्य उन्चारणम् आगल-मापाया 'वट' इति जायते । Put-पुट इत्यस्य नन्चारण But='घट' यत् न भवनि, 'पुट' इत्येन भवनि । तत्र कारणम् इदम् एव नत्त ते या अयम आगल- मापागा Put पुट धातुः सम्कृतमापाचा विद्यमान र सम्लेगणा- र्थक ससार्थक वा 'पुट' धातुः- :-न तु भिन्न कचिन, अर्थ अपि द्वयो ममानः एव । तम्मान् आगलभाषाया Put इलस्य नुच्चारण मकृतभाषायाः 'पुट' धातो र निरठे-त तु But = ट इति शास्त्रि-महाशवान् But-Put आगलभाषा-दादयोः उन्धारण मम्बन्चे तसङ्गत सष्टीकरणमाRM अह तु निम्मितः ण्य अभवम्, पुनरग्रे च निवेदिनवान-'महागर यहम् अतीव प्रसन्न. अस्मि भवतः समाधानन-किन्तु इद तु उदाहरणम् उच्चारण-मम्बन्ध एव जातम् । कृपया व्युत्पात्त-मन्मन् अपि द्विजाणि उदाहरणानि प्रदर्शनीयानि इति । मः अब्रवीन्-" यताम् आइल भाषापा Cycle इति शनस्य व्युत्पति । अस्य उन्चारण 'साइकिल' इन्येव कुनि जना । किन्तु एतद्-नहस्य किम् ? मवान् अपि न जानानि । यता वान्, 'साइकिल' नामा पदार्थः अब कीले मह 'मवति तन्माद् अय 'साय कील' इत्येवं कथ्यते । 'साइक्लि' इति तु अगदम् एव चारणम् । शुद्ध तु उन्चारणम् अस्य Cycle अनस्य 'सायकल' दति एव वर्तते । अपि च Bamster इनि अदम्य सपि व्यसचि मर्माथा श्रोनुम् अर्हा एव । दश्यताम्-चरिभ्यः इष्टम् = अभिटपिठ राति = ददाति इति वैरि+इष्ट+र:='वैरीप्टर.'। कथ्यता, किम् "त्या" इनि। अनया ·११० अभिनवकथानिकुञ्ज. एवं प्रकृति-प्रत्यय-निर्देश-पूर्विका सार्थिका व्युत्पत्तिः आङ्गलकोशेपु द्रष्टुं मिलिष्यति ? आगलभाषायाः व्याकरणं वा एतत् साधयितुं शक्नोति । अधिकं किं वच्मि ? आङ्गलभाषायाः Walk शब्द. अपि संस्कृतस्य एव चलनार्थकः 'वल्क' धातुः वर्तते । सस्कृते लकारः भवति अत. आङ्गलभाषायाः उक्त Walk शब्दे अपि वर्णस्य वर्तन्यां लेखनं क्रियते । यदि अत्र आगलभाषायां ।वर्णस्य उच्चारणं न क्रियते तर्हि दोपः एव । अनुच्चार्यमाणः अपि लिख्यमानः वर्णः सस्कृतस्य एव आत्मानं सूचयति । अकार. आकारः वा आगल- भाषायाम् 'a' वर्णेन एव सङ्केत्यते-अतः Walk इत्यत्र 'a' वर्णन अकारस्य एव उच्चारण कृत्वा 'वल्क' इत्येव पठनीयम् । आगलाना 'वाक' इति उच्चारण तु असगतम् एव अस्ति । महानुभाव ! संस्कृत- व्याकरण तथा वैज्ञानिक स्वतः समृद्धं च वरीवर्चि यथा तेन समस्ता अपि आगल-भाषा-एकाकिनी आगलभापा एव किमु-सकला अपि देशीया-विदेशीया भापा अनायासं सस्कृतीकत्तुं शक्यते । अत्र अस्माक संस्कृत-व्याकरणं गौरव-स्थानम् । वृथैव जनाः तद् इद निन्दन्ति । "अशक्ता. तत्पदं गन्तुं ततः निन्दा प्रकुर्वते' इति सत्यम् एव अभिभाप्यते विपश्चिद्भिः" इति । अहं तु शास्त्रि-महोदयस्य संस्कृत-च्याकरण-द्वारा निर्दिष्टाम् आगलभापा-शब्दानां वर्तन्याः सार्थकता संस्कृतीकरणस्य अप्रतिमा प्रतिभा च अनुभूय अतीव आश्चर्यचकित. अभूवम् , ससाधुवाद: दानं च तम् अहम् अवादिपम-"विद्वद्वर्य ! सस्य भवतः पद्धतिः इयं सर्वथा उपादेया। अनया वस्तुत आगलभाषा-शब्दानां वतन्याः अव्यवस्थायाः च सम्बन्धे जन विधीयमानाः आक्षेपाः सहज निरा. कत्तु शक्यन्ते, विश्वव्यापिनी च सा भाषा भूनम् एव संस्कृतभापया आत्मसात्कर्तुम् अपि प्रभूयते । अद्वितीया भवतः प्रतिभा-चमत्कृतिः। श्रोतुतु अन विपये बहु अभिलपामि । परं साम्प्रतं समय. अधिकः सातः । अत. अप्रे दर्शनं भवतः पुनः करिष्ये । इदानीम् अनुजानातु भवान्" इति आपृच्छय गृह सोल्लासं परावर्तिपि ।

·सहयात्री श्री श्रीधरप्रसादपन्तः 'सुधांशु' एम० ४० ( संस्कृते उदीयमान लेखक पोलीभीत वास्तव्य ) अन्तर्वृहस्य ( इण्टरव्यू ) प्रवेशपत्रमादाय श्रीनिवासः यावदिनं र मित्राणां गृहेप्नेव इतसत. परिभ्रमति । केनापि न दत्तानिपञ्च- विशति रूप्यकाणि । रात्री दशवादनवेलायां आपणिनैकेनोक्तम्- 'महोदया, श्वः प्रावरेव दस्यामि रूप्यकाणि' इति । लज्जामिश्रितेन सङ्कोचेन अपरस्मिन् दिने प्रातरेव तत्र गत्वा गृहोतानि तेन रूप्यकाणि । पुनस्त्रिचक्रिकामारुह्य घूम्रयानशकदाविना- मस्थले अगच्छत् । तत्र पूर्वादेव स्थितमासीच्छस्टम् । श्रीनिवास. निकटमादाय यदा तत्र गतस्तदा सनै शनैः धूम्रयानं चलितमासीत् । येन केनापि प्रकारेण कुर्दनं विधाय तेन शकटे सलग्ना लोह शलाका गृहीता । शलाफामादाय दोलायमानं तं विलोक्य सर्व अक्थयन्- 'गत ! गतः ! मृत " किन्तु न जाने केनाकर्षितः स्वकीयेन सम्पूर्णेन वलेन क्क्षे स । धूम्रपानस्य गतिस्तोत्रा अभवत्। स्वेदविन्दुभिराप्लावित भयेन सम्पमानः श्रीनिवास-तमासनमुपविश्य सकीयेन धौतवस्त्रेण पुनः पुन -स्वेदस्य प्रोछनमकरोत् । यदा वायो सुशोतलेन संस्पर्शेण किञ्चिकालानन्तरं प्रकृतिस्थोऽभूत्तदा पुरत उपविष्टां तमेव विलोक- यन्तोमेकाफिनीमनन्यसुन्दरीमपूर्वपरिचिता नवयौवनामपश्यत् । एकदा चेष्टिनं तेन सङ्कचितेन मनसा कययितु यत्-'महानुपकार कृन भवत्या । मम जीवनसरमणं कृतम् अन्यथा तु मम जीवनस्य सन्ध्या- काल एवागत' इति । किन्तु तस्य वाणी न निःसृता । अकारणमेव पुनः पुन स्वकीयं मुखमेव प्रोञ्छतिस्म स । तस्य विचित्रामवस्था विलोक्य समक्षे उपविष्ठा नवयुवती सहजैन स्वरेणाक्थयत्- 'अत्र व्यजनस्याघ मागत्योपविशन्तु भवन्त इति । तत्रोपविश्य महत्प्रयासेन कथित तेन 'अयन्तु महिलाको विद्यते ?'

·अभिनवकथानिकुञ्ज 'आम्' अग्रिमविश्रामस्थले कक्षपरिवर्तन कर्तु प्रभवन्ति भवन्तः । चलन्त धूम्रयान विलोक्यापि आरोहणस्य प्रयास विधाय महती त्रुटि कृता भवता । कदापि ईदृशं कार्य न करणीयम् ।' शान्तेन स्वरेणाकथयत्सा। 'किं कथयामि, विवशोऽस्मि । अन्तर्गृहस्य प्रवेशपत्रमागतम् , तय गन्तुमिच्छामि । प्रयागस्य कृते अन्तिम एवासीत् शकटोऽयम् ।' सङ्कचितो भूत्वाऽमोचत् श्रीनिवास , कि लोकसेवाआयोगेन समाहूतास्सन्ति भवन्त ?' 'अथकिम्' 'अहमप्याहूताऽस्मि । तत्रैव गच्छामि । कस्माद् विश्वविद्यालयात् एम० ए० इत्युपाधि लब्धवन्तो भवन्त =" ईपद्विहस्य कथित तया । 'काशीहिन्दूविश्वविद्यालयात् । भवत्या च कुत ?' 'लक्ष्मणपुरविश्वविद्यालयात् ।' 'कस्यां श्रेण्याम 'प्रथम श्रेण्या द्वितीय स्थानम् । मवता ?' 'प्रथम श्रेण्या प्रथम स्थानम् ।' किश्चिद्विहस्यावोचत् श्रीनिवास । 'इदानी किं कुर्वन्ति भवन्त ?' 'अनुसन्धान परोमि । पुनर्भवत्यः ।' 'अहमपि । वाराणसी नगरस्यैव निवासिन सन्ति भवन्त किम् ?' "एवम्', 'सम्भवतः मया वाराणसेयसस्कृतविश्वविद्यालयस्य सरस्वती भवनाख्ने पुस्तकालये श्रीमन्तो विलोकिता ।' 'अहमपि विचारयामि यन्मयापि तत्रैव भवत्या दर्शनानि विधि- तानि । गृह तु मम वाराणसीत अविदूर एव मामे-विद्यते । गृहे वृद्धा जननीं विहाय नास्ति कोऽपि आत्मीय । पाल्यादेव च्छालान् पाठयिता अहमपठम् । इदानीमपि तमेव कार्य विधाय स्वकीय फार्य मम्पादयामि । पुनर्भवती ?' 'उदरपूरणार्थ पितृचरणा राजकीयवृत्ति लभन्ते । येन पेनापि प्रकारेण भोजन-पानस्य व्यवस्था भवति । पितृधरणाः सर्वदा गरणा पर भवन्ति इदं सविशेषम् । माता तु मम पाल्यावस्थायामेव लोकान्तरे गता।' निश्वस्य प्रत्युवाच नवयुवती।

·सहयात्री 'अस्मिन् अन्त!हे भवत्या निर्धारणं अवश्यमेव भविष्यति । मम विधवा भगिनी आसीत् । गतमासे एव तस्याः निधनमभूत् । इदानी तस्या. चालकद्वयस्यापि संरक्षणभार. ममोपरि आपतितः।' 'वर्हि अहन्तु भाग्यशालिन्येवास्मि । किन्तु भवन्त सर्वाधिक रूपेण । अन्तर्गृहस्य क विश्वासः ? अनेके प्रथमश्रेण्यामुत्तीर्णवन्तो महानुभावास्तत्र आगमिष्यन्ति । अहं तु भवतां कृते जगदीशं विश्व- नाथ प्रार्थयामि । जाने, पिपासिता सन्ति भवन्तः । जलमस्ति मम पाइवें ।' उक्त तया स्वाभाविकेन स्वरेण । आसीद् वस्तुत. श्रीनिवासः पिपासाकुल , गत दिवसादेव किमपि न सादितं तेन । रूप्यकाणां प्रवन्धे एव याव दिन व्यस्तोऽभूत्सः। वर्गजपृष्ठे किञ्चिन्मिष्टान्नमेवं जलपाने जलश्च तस्य पुरतउपस्थाप्य स्नेहेन पृष्ट तया- 'इयान् वार्तालापोऽभूत् किन्तु किं नाम या भवन्त , इति न ज्ञातं मया।' 'जनाः श्रीनिवास इति कथयन्ति माम् । भवत्याः शुभनाम- घेयम् ? तदा नवयुवतिश्वरणेषु निहितान् उपानहान् निष्कास्य किञ्चि द्विरम्य नारीजनमुलभलजयाऽवोचत-'विमला' इति कथयन्ति माम्।' मध्ये न कापि महिला तस्मिन कसे समागता, नैव त्रिकटनिरी- क्षकः समागत , महिलाकक्षे उपविष्टोऽस्मीति ज्ञानमपि नाभूत् श्री. निवासस्य । यदा गन्तव्यस्थानमागतं तदा किञ्चिद्विचार्य अवोचत् विमला- 'अत्र कुत्र स्थास्यन्ति भवन्तः ?' 'कुत्र स्थास्यामीति न विचारितं मया। अत्र कोऽपि परिचितो नास्ति । यात्रिणां कृते धर्मशाला तु अनापि भविष्यत्येव । अत कस्या- मपि धर्मशालायां स्थास्यामि । प्रत्यवादीत्स.। 'मया सह आगम्यताम् । अत्र मम पितुः सम्बन्धि जनाः निव- सन्ति । तत्रैव गत्वा निवसावः। सुविस्तृतमस्ति तेषां भवनम् ।' 'प्रस्तुतोऽस्म्यहं, किन्तु मम परिचयं कया रीत्या दास्यति भवती ?' विहस्यावोचत् स.। 'दास्याम्येव किमपि। कथित तया ।

·११४ अभिनवकथानिकुञ्ज 'नहि, इदानीमेव विचार्यताम् , अन्यथा न समुचित भविष्यति ।' किञ्चित्सकुचिता भूत्वाऽब्रवीत् सा-'शिक्षका आसन् मम पित- पादा । भवन्तस्तेपा बालशिष्याः सन्तीति परिचय दास्यामि ।' 'युक्तम् , इदमेव देयम् । किमासीत् पितृचरणानां शुभाभिधेयम् ? सम्भवत कदाचिद् आवश्यकता भविष्यति ।' 'उमाकान्तमिश इत्यस्ति मम पितुरभिधेयम् ।' पुन कुनकुन ते शिक्षका आसन् , कीटश स्वभाव , इति तेपा सर्व विनाप्य अपृ- च्छत्–'अवगता भवन्तः ? सर्व स्मरणपथमवतरिष्यति न वा ?' विहसन्नवोचत् श्रीनिवास -सुदीर्घ वर्तते पाठ , पुनरपि स्मर्तु प्रयतिष्ये ।' अन्तव्यूहाथिभ्य जनेभ्य प्रतीक्षालयमापूरीमासीत् । तत्र परीक्षा- धिकारिमहाभागा अकारादि क्रमणे तानाह्वयन्ति स्म। यदा श्री- निवासस्याह्वानमभूत्तदा प्रश्नाना समुचितमुत्तर प्रदत्त तेन । पश्चात् बहिरागत्य सकेतेन विमलामाहूय एकान्ते अन्तव्यू हस्पं सर्वापि प्रणाली वर्णिता। पुन पुन कथित तेन यत् तत्र गत्वा धैर्यपूर्वक सर्व कथनीय, न कश्चिदपि सम्भ्रमो विधातव्यः भवत्या इति । यद्यपि सम्भ्रमेण समाकुलितमासीत्तस्याश्चित्तम् किन्तु भूयोऽपि कथित तया-'नाह सम्भ्रम करिष्यामि, धैर्येण सर्व सम्पादयिष्या- मीति ।' पुन किश्चिद्विचार्य उक्त तया -'कीदशोऽभवत् श्रीमतामन्त- व्यूहः ?' 'युक्तमेवाभवत् । अयि, स्वस्था भव । तवानुक्रम आग- च्छत्येव । अन्तव्यूह परिसमाप्य यदा तो गृहमागतो तदा-गृहपति स्वाग- तार्थ बहिरेव सन्नद्ध आसीत् । तत्रत्य सर्व-वृत्त विज्ञाय तनोक्तम्-'लोकसेवा आयोगस्य मुख्य-लिपिक अस्यामेव प्रतो- लिकायां निवसति । अत सेन अद्यैव अन्तर्गृहस्य परिणामः विदितो भविष्यति ।' पुन विमलामुद्दिश्यावोचत्-भगिनि । गृहस्वामिनी तु इदानं - मपि नागता । तर विवाहोऽस्ति तस्या भ्रातुः। अवश्यमेव क्षुधा याधते युवाम् । अत्रक्क्षे काप्टपीटे अल्पभोजनार्थ सामग्री निहिता विद्यते। अल्पभोजनं कृत्वा स्वयमेव कष्ट परणीय त्वया। माण्डार- कक्षे भोजनस्य सी सामग्री विद्यते । यथारूचि भोजनं पाचयित्वा ·सहयात्री करणीयम् । मया तु पूर्वमेव भोजन कृतम, अतोऽहं स्वकीय कार्यालये गच्छामि । भोजनस्य रन्यनादिक्रिया सम्पादयिष्यसि किम् ?' 'कथं न सम्पादयिष्यामि ? अत्र तु मद्गृहमेव ।' प्रसन्नेन मनमा वोचत् विमला। 'तहिं आदिश मां, गन्तुकामोऽस्मि ।' लम्जया किश्चिदघोमुम्बीभूय रक्तं तया-गच्छन्तु भवन्तः चिन्तारहितेन मनसा। अह म मम्पादयिष्यामि', तहिने मध्या- इस्य भोजनं यथासमयं न जातम् । कक्षे-गत्वा काठपाठे निहितं मिष्टान्नं विलोक्यानवीन श्रीनिवाम–'आज्ञा चेत् सर्च मिप्रान्नमहमेव खादयामि सम्भवत न रोचते भवत्यै मिष्टान्नम् ।' 'कथं न रोचते ? भवन्तस्तु स्त्रकीयमेव भागं स्वीकुर्वन्तु, अस्ति आज्ञा। अहं तावत् भाण्डारकक्षे गत्वा विलोक्यामि यत् शाक- मस्ति न वा ? अन्यथा भवन्तं आपणपर्यन्ते घावयिप्यामि ।' इत्युक्त्वा सा कक्षे प्रविष्टा । पुनस्तमणमेव परावर्त्य विज्ञापित तया-'अस्ति सर्वा सामग्री। घृतं, शर्करा, गोघूमस्य चूर्णम, शाकप्रभृतीनि सर्वाणि वस्तूनि सन्ति ।' पुनस्तस्य पार्वे एव वेत्रासने उपविश्य स्नेहेनावोचत्- 'इदानीं भाण्डागारे ममैवाधिपत्यं वर्तते । अतः-नि सङ्कोचेन मनसा आदिश मां किं पचामि ? पूरिका, ओदनं, मल्लपूप. (मालपुवा) दधिबटकः (दही बड़ा) पक्कटिका (पकौड़ी) पर्यटः (पापड़) अपूप्यः (कचौड़ी) शकुलिः (समोसा) संवायः, (हलुवा) किं वान्ति भवन्तः? श्रीनिवासः विहस्यावोचत्–'परान्न दुर्लभ लोके शरीरंतु पुनः पुनः। अत्र तु अद्य स्वकीयमेव साम्राज्यमस्ति । तहिविगिष्टमेव मोजन भवेन् । पूरिका, मल्लपूपाः, दधिवटकाः, अपूप्यः शाकञ्च पाचयतु भवती । सुष्ट नास्ति किम् , 'मुष्ट एवास्ति सर्वम् । किन्तु परिधानपरिवर्तनं विधाय पाचन- कार्य सहायता विधेया भविष्यति । येन सम्पूर्ण कार्य शीटमेव मवेत । आज्ञा चेन् अवशिष्ट मिष्टान्नं खादितुमिच्छामि ।' विहस्यावोचत् 'आज्ञा विद्यते। किन्तु शीघ्रतापूर्वकं हस्तसञ्चालनं कुरु, अन्यथा न किमप्यवशिष्ट भविष्यति ।' उकं तेन । तस्य कथनप्रकार- विमला।

·भभिनवकथानिकुञ्जः मभिलक्ष्योच्चै समकरोत्सा येन अर्धभक्षितं गोलाभयामुन (गुलाब जामुन) तस्याः शाटिकायामापतितम् । अन्यस्मिन् दिने गृहपतिना लोकसेवाआयोगस्य मुख्य लिपिक- महोदया अन्तव्यूहस्य परिणामज्ञानार्थसादरमनुरुद्धा । परिस्थिति विज्ञाय लिपिकमहोदयेनोक्तम्-'अद्य साय यावद् अवश्यमेव परिणामस्य आधिकारिकी सूचना दास्यामीति ।' फलतस्तौ परिणाम- स्य प्रतीक्षायां तथा गृहपतेराग्रहेण तत्रैव अवसताम् तस्मिन्नेव दिने गृहस्वामिनी एव तम्या अष्टादशवर्षीया पुत्री शान्ता च आगता। स्नानादिकं विधाय श्रीनिवास अतितिकक्षे उपविष्ट आसीत् । किमपि अन्वेषयन्ती विमला समागता। तां विलो- क्यामवीत् स:-'चायपानाय आपण गच्छामि। सम्भवतस्तव भोजनमपि करिष्यामि । अत भोजने प्रतीक्षा न विधेया।' कृत्रिमेण क्रोधेन प्रत्युवाच विमला-'विचित्रा एव सन्ति भवन्तः । भवतां कृते गृहे प्रातराशस्य प्रबन्धो जातः। दुग्धमानेतु गृहपतिमहोदया आपण गताः । किञ्चिद्धैर्य विधेयं भवता।' 'अयि, धैयम् । अष्टवादनवेला सज्ञाता, नास्तिधैर्यम् . अधुना क्षुधा याधते माम् । किमपि देहि क्षुधानिवृत्यर्थ । सयावोऽस्ति 'वस्तुत बालकमिवाचरति भवान् । कुत्रवर्तते संयाव १ सया- घस्तु राबावेव समाप्तो जात । द्वि-वि सख्याका अपृप्य मया निहि- ताः सन्ति, तान्येवानेतु शक्नोमि ।' हास्यमवरुध्यात्रवीत्सा। 'अयि, आनय किमपि शीघ्रम् । जलमस्त्येव ।' विमला अपर- फलतः शीघ्रमेव तानादाय आगता। किन्तु तावत् गृहपतिस्तन फसे समागतः । चक्षुसीतेनैव तामतर्जयन् श्रीनिवासः । तदनन्तरं गृहपते पुत्री शान्ता प्रातराश चायचादाय तनागता । एवं मध्याऽपि सैव भोजनमादाय आगता। साय समये मुख्य लिपिक महोदयास्तत्रागत्य अबोचन-भयन्तावेव प्रथम द्वितीयो स्त । इदानी एक्स्यैव म्यानस्य पूनिभविष्यति । यदि प्रथम अस्वी- धनं पुर्याचाहि द्वितीय स्थान प्राप्स्यतीति ।' 'प्रथम क' १ महदौत्सुक्येन पृष्टं श्रीनिवासेन, 'अस्मिन् । विपः येतु नाई वक्तुं समर्थः।' अवोचत् मुनिपुणो मुख्यलिपिक । किम् ? 1 ·११. णाकथयत्सः। सहयात्री पुनर्यदा स्वस्थानस्य कृते गन्तुमुद्यतो अभूतां वो तदा पुनः पुनः नमस्कारमकरोन् शान्तिः । गृहपतिरपि धूम्रसकटविश्रामस्थान- पर्यन्तमागतः। मार्गे विमलाममिलक्ष्याब्रवीत् श्रीनिवास -'जाने, गृहान् शुभमूहर्ते एवागवोऽहम् । सर्वत्र दृष्टसिद्धिरेव दृष्टिपथमुपयाति । किश्चित्संकोचनात्रवीत् विमला-पष्टमभिधीयताम् । कीदृशी इष्ट- सिद्धिदरीश्यते भवताम् ?' स्पष्टमेव कययामि--'अन्तर्वृहेऽपि मफलतायाः आगा वर्तते । गृहपतिः शान्त्या सह विवाहस्य प्रस्तावं करोति ।' प्रसन्नेन स्वरे- विमलाया हृदये आघातोऽभूत् । चकिता भूत्वा अपृच्छन्-- 'शान्त्या सह विवाहस्य प्रस्तावः कृतः तेन ?' तहि किं सन्यासस्य कृते ? सुमीला, मुशिक्षिता, गृहकार्येषु दक्षा अस्त्येवशान्त । की अमृतोपमं भोजन पाचयति सा।' 'मिथ्या । भोजनं तु मया पाचितमासीन् । किमपि न कृन तया। यावहिनं स्वकीयप्रसाधने एव निरताऽभूत' । 'भवतु, शिक्षिता तु आस्ते । बी० ए० परीक्षा ददावि ।' 'मिथ्या वर्तते सर्वम् । इण्टरमीटियेट परीक्षाऽपि नोचीणां दया।' 'भवतु नाम शिल्पकलायां तु मुनिपुणाऽस्ति । विनिर्मितानि 'आम्, प्रदर्शनीतः समानौतानि । सर्व नातं मया ।' विहस्यात्रवीत् श्रीनिवासः–'अयि, सुन्दरी तु अम्त्येव ।' इदानी मौनमासादितं तया। वस्तुन अनिन्द्या सुन्दरी आसीन् सा। गृहं गत्वा वया गृहपतिना प्रदत्त पत्रं पितु ममने उपस्थापितम् । पत्रं वाचयित्वा अवोचन ते–'विमले, त्वया सह मन्छिष्यः कः अन्त! हे गतः नाद्यावघि त्वया तस्य चर्चा कृता ।' 'वाष्पयानादेव , जानामि तम्। वार्तालापे भवदीयं नामधेयं श्रुत्वा नोकं यद् याल्यकाले भवत्समीपे पठित तेनेति ।' किनि- द्विचार्य अवोचत् सा। 'पुत्रि, कुत्र निवसति सः ? एकदा तमाहूय भोजनं कारय । प्रयागान् मधुसूदनेन टिखिदमस्ति यद् यदि विमला प्रयत्नं कुर्यान् हिं दन्तेरुद्वाह अवश्यमेव भवितुमर्हति । अहं तेन सह वार्तालाप विलोक्य तु.... ...... 22 ·११८ अभिनवकथानिकुञ्ज. कर्तुमिच्छामि । भवतु, अहमेव गत्वा आनयिष्यामि तम् । किन्तु रुग्णता बाधते माम् इतस्तत गन्तुम् ।' 'अलमायासेन । अहमेव गत्वा विज्ञापयिष्यामि येन स्वत एव आगमिष्यति स ।' क्षीणे स्वरे प्रत्युवाच विमला । अपरस्मिन् दिने श्रीनिवासस्तनागत्य श्रीशर्ममहोदय प्रणामम- करोत् । पुन बद्धाञ्जलिं विधाय अवोचत्-गुरुवया । यदा भवन्तो बरेलीनगरे अध्यापका आसन , तदाहमास-तत्र अष्टमकक्षायाम् । सस्कृत पाठ्यन्तिस्म अस्मान् भवन्त । तत्र एकदा रुग्णा अप्यभवन् भवन्त ॥ 'युक्त भणति भवान् । सर्व स्मरणपथमवतरति इदानीम् । यदा ऽह रुग्णोऽभव तदा तर एकरछात्र यावद्दिन परिचयां करोतिस्म । मन्ये भवानेव स । इदानीन्तु भवान् नवयुवक सखात ।' स्नेहेना वोचन श्रीशर्ममहोदया 'अहमेवास्मि श्रीमता पुरातनशिप्य ।' विनयेन अवोचत् स । 'इदानी किं करोति भवान् ?' 'अनुसन्धानकार्य करोमि ।' 'अत्रोपविश मम पावें ।' स्नेहगद्गदया गिरा अयोचन श्रीशर्म- महोदया । सोऽपि आज्ञानुसारेण पार्वे एव उपाविशत् । हस्तेनैकेन तस्य स्कन्ध शनै परामृशन्त स्नेहेनावोचन शर्ममहोदया ~~-'यशस्वी भव। देशस्य, विशेपत अध्यापकसमाजस्य गौरवाभिवर्धन- कुरु । त्वां विलोक्य अद्याह हपनिर्भरो जात यत् मच्छिष्य " श्रीनिवासस्यापि हृदय गद्गद्मभूत्तस्मिनक्षणे । तेदेव गृहादागत्य विमला अवोचत्-'सिद्ध-भोजनम् । गृहमागत्य भोजन क्रियताम् ।' ससम्भ्रमेणोत्थाय प्रत्युत्तरमदात् श्रीनिवास - 'अयि भोजन तु भोजन तु मया ' किन्तु नाश्रृणोत्सा। पुन शान्तेन स्वरेणास्थयत्-'आगम्यता, जलमस्त्यत्र । हस्तौ प्रक्षाल्य आसनमलइयताम्।' यदा भोजनमकरोत् श्रीनिवासस्तदा ईपद्विहस्य शनैरवोचत् सा-'यदि शान्ता आगत्य भोजनस्य कृते आमहमकरिष्यत् तदा सम्भयत भवन्त. ननुनचमत्वेव प्रसन्नेन मनसा भोजनमकरिष्यन् मन्ये । किन्तु नाहमस्मि शान्ता। अत एव पर्याप्त ननुनच विधाय भोजनमभूत् ।'

·११९ ? सहयात्री 'सत्यमेव भणति भवती। वस्या विनिर्मित भोजन तथा भोजन- विपयके आग्रहे अपूर्वः रसोऽस्ति ।' 'स्वादोपि अपूर्व आसीत् किम् । 'आम्, स्वाटोऽपि अपूर्व आसीत् । भवतु, करपट्टिका देहि ।' 'न दास्यामि करपट्टिकाम् । कय स्वादरहिता करपट्टिका. स्वादरन्ति मवन्त शान्तया विनिर्मिवा अमृतोपमा पट्टिका एव खादनीया भवता।' उच्चैविहस्यात्रवीत् श्रीनिवास –'जानाति मवती, अग्निरूपो भवत्यतियि । आनय, करपट्टिका देहि, पुनरीदना- मुपाय विधेहि येन यावत्रीवनं अमृतोपमा करपट्टिका भोक्तुं पारयेयम् ।' रिपट्टिका दत्वाऽवोचत् विमला-'तमेव प्रयत्न कर्तुं प्रयतिध्ये, मान्तया सह विवाहकरणार्थमेवाहूता श्रीमन्त । तस्या मम्मन्वे इदानीमेन पूच्या पितृपाटा कथयिष्यन्ति मवन्तम् । अहमपि प्रयत्न- करणार्य प्रेरिता गृहपतिना। अत कथयन्तु भवन्तः के के प्रतिनन्याः मन्ति विवाहे ? 'प्रतिबन्धा ' शृणोतु भवती, प्रथमःप्रतिवन्धोऽस्ति यद् विवाहे दझमहस्रमिता मुद्रा ग्रहोप्यामि । द्वितीयः प्रतिबन्ध टङ्कणयन्त्र ग्रही- प्यामि । यनो हि म्बकीयप्रवन्धस्य (थीसिस ) टङ्कणकार्य घनामावेन अवशिष्टमस्ति । एतदतिरिक्तं रेडियो-सोफासेट-प्रभूतानि वस्तूनि च । पुनः कन्यायाः कृते आभूयणादिक सर्व तस्या पिता एव दास्यति ।' मत्युवाच श्रीनिवासः। 'अन्यत् किमपि ? 'नान्यत् किमपि । किन्तु मम गुरपादेभ्य दक्षिणा एवं गुरुकन्या- या कृठे वस्त्राभूपगादिकं स एव दास्यति । अलं, प्रस्तुतोऽस्म्यह विवाहार्थम ।' 'सत्य कथयन्ति भवन्तः 'परिहाममवगच्छति भवती किम् । अयि, विवाहन्तु करिष्या- म्येव । कन्याऽपि दृधा मया । शान्ता सहझी सुशीला, सुशिक्षिता, रूपवती कन्या मम सहचरी भविष्यति, नया कन्यापनत धन धान्य- मपि मिलिप्यति । कन्यायाः पितु प्रदत्त घनं प्राप्य किञ्चिन् काल यावत् मानवोचित जीवन यापयिष्यामि । मुदीर्घ जीवनमतीतं किन्तु नाद्यावधि मया मयङ्करे शीतरालेऽपि अर्मपरिधान परिघचम् ।' " ·अभिनवकथानिकुञ्ज न किमप्यवोचत् विमला। निनिमेपैनयनै सस्यैव मुखमण्डल पश्यन्ती मनोवैज्ञानिकमध्ययनमकरोत् । यदा तस्याः दृष्टिः मिलिता तदा लजिताऽभूत् । पुनस्तेन पृष्टम्-'कथयतु भवनी, युक्तं भणामि नवा 'कथमयुक्त कथयिष्यन्ति भवन्त ? हृदयेनाहं वाञ्छामि यद् ऐश्वर्यसम्पन्नाः समाजे ऊचप्रतिष्ठिताश्च भवन्तु भवन्त इति । किन्तु शान्ताया स्वभावस्तु विचित्र एवास्ति । यथा धनिकवर्गाणां विलासि- जनानाश्च भवति । मध्ये एवावोचत् सः-'नास्ति चिन्ता स्वभावस्य । अह–सर्व सम्पादयिष्यामि ।' 'गृहे अवोचत् सा किमपि श्रीमता समक्षम् ?" किञ्चिद्विहस्याब्रवीत् विमला। 'नहि, नावोचत् किमपि ।' 'स्पष्टतया नोच्चारणं करोति सा । मध्ये मध्ये किश्चिद् विश्रम्य (हकलाकर ) पदति । 'श' कारस्योच्चारणं नैव भवति तया कथमति।' 'अयि, परित्यजैनां वार्ताम् । किं भवति उशारणेन, गृहे व्याख्यान- दानं तु नैय करणीयं भविष्यति । शकारोचारणं विनापि कार्य प्रचलि- ध्यत्येव । भवतु, गुरुचरणा अपि आदिशान्ति, भवत्या अनुमोदनमपि अस्त्येव । अतः स्वीकरोमि सम्बन्धम् । युक्तमस्ति न वा ?' प्रत्युवाच श्रीनिवासः। 'युक्तमेवास्ति । तदा प्रभृति प्रतिदिनं श्रीनिवास श्रीगुरुचरणानां दर्शनव्याजेन तत्रागच्छतिस्म । किश्चित् कालं यावत् श्रीशर्म महोदयेन सह वाता विधाय विमलायाः कक्षे गत्वा तस्या अनुसन्धानस्य कृते लिखितं प्रबन्धं मनोयोगेन पठति स्म । स्वकीयप्रबन्धस्य कृतेऽपि यदा-कदा वार्ता करोति स्म । एकस्मिन् दिने स्वकीयप्रबन्धमानीय विमला प्रत्यवोचत् । 'पूर्णोऽभवत् प्रबन्ध । इदानी टङ्कणस्य समस्या समागता। चतुश्शत मिताना रूप्यकाणामावश्यकता विद्यते टङ्कणस्य कृते । यावद् रूप्यकाणां प्रवन्धो न भवति, तावत्प्रबन्धस्य पाण्डुलि- पिरपि नोदृङ्किता भविष्यति, कृपया पठित्वा त्रुटीनां कृते ज्ञापयतु मा भवती। पठिप्यति भवती ?'

·१२१ सहयात्री प्रसन्नेन स्वरेणाकथयत् विमला-'अवश्यमेव पठिश्यामि !! त्रुटीरपि ज्ञापयिष्यामि । किं दास्यन्ति भवन्तः मह्यम् ?' 'विमले, किं दास्यामि ? किमस्ति मम दरिद्रनारायणस्य पाश्र्वे ? केवलं हृदयमस्ति, शरीरमास्ते । स्नेहदान करिष्यामि यावज्जीवनम् । शारीरिकसेवामपि कर्तुं शक्तोऽस्म्यहम् । एतदतिरिक्तं नास्ति किमपि मम पाइवें संसारेऽस्मिन् ।' इत्युक्त्वा उत्थाय निर्गतः । विवाहस्य चर्चा प्राचीना जाता । इदानीं न कोऽपि तस्य विषये चचां करोति । एकदा मधुसूदनस्य स्मरणपत्रं पुनरागतम् । अत शर्ममहोदया पन्नोत्तरस्य विषये चिन्तिताऽभूवन् । बहिर्गच्छन्तं श्रीनिवासमाहूय बहुकाल यावन्नजाने कस्मिन् विषये वार्तालापमा कुर्वन् । तस्मिन् समये नागता तत्र विमला। रात्रौ शयनात्पूर्व स्वयमेवाकथयन् शर्ममहोदया यत्-श्व पत्रं प्रेषयिष्यामि यत्ते स्वयमागत्य तस्य जनन्याः सह वार्तालापं कुर्वन्तु । अस्माकं कार्य तु पूर्णमेव जातम् । श्रीनिवासस्तु पूर्णतत्पर एव दृश्यते।' तदा दूरादेव सङ्कोचेनावदत् विमला-'पित , अहमवगच्छामि यत् सम्बन्धोऽयं न समीचीनः भविष्यति' 'कथं पुनि । कथं न समीचीन भविष्यति " आश्चर्यमिश्रितेन कौतूहलेनावोचन श्रीशर्म महोदयाः। पुनः शनैरवादोत् विमला- श्रीनिवासमहोदयास्तु अतीव सज्जनाः मृदुलहृदयाश्च सन्ति । दारिद्रथे एव तेपा जन्माभूत् । न कदापि सम्यक्तया भोजनं कृतम् नापि परिधानान्येव परिधृतानि । शान्तायाः पोषणं समृद्धे गृहे अभ. बत् । अहङ्कारस्तु पैतृकसम्पत्तिप्राप्तोऽस्ति । सदैव तया कौशेय- वसनानि चीनाम्बराणि च परिधृतानि सन्ति । गार्हस्थ्यस्य किमपि कार्य कर्तु न प्रभवति सा। यतोहि जीवनेऽद्यावधि कदापि कार्यन कृतं तया । विद्याव्यसनमपि नास्ति । श्रीनिवासमहोदयस्तु विद्वन्मौ. लिमणिः वर्तते । स्वकीये समये देशस्य विद्वद्वरेषु तेषां प्रमुखगणना भविष्यति । इति कथयन्त्या यदा मौनमासादितं तया, अकस्मात्तदा शर्ममहोदया अवोचन् 'त्व किं वाञ्छसि पुत्रि । श्रीनिवासस्योहाहो न भवेत् ?' विमलया मौनमासादितम् । शान्तया सह ·१२२ , अभिनयकथानिकुलः तदा शर्ममहोदया पुनरवोचन्-'पुत्रि । अहन्तुभाग्यवादी अस्मि । 'विवाह' सम्बन्धोऽपि एकप्रकारेण भवितव्यता एवास्ति । शान्तया सह यदि श्रीनिवासस्य जीवन सुखमय न भवेत्तदापि भवितव्यता एव । भवितव्यता वारयितु क शक्नोति ?' इदानीमपि प्रत्युत्तरे न किमप्युक्त तया। फलत शर्ममहोदया शोघ्रमेव निद्रामुपागता । किन्तु सा नोपागता निद्राम् । निगिड़ेऽन्धकारे चक्षुपी उद्घाट्यविचारसागरे निमग्नाऽभूत् । भित्तौ दोलायमानेन- सुविशालेन घटिकायन्त्रण द्वादशवादनवेलाया सूचना घण्टा- निनादेन प्रदत्ता । तस्या बुद्धिरवोचत् 'विमले, शयनं कुरु, अर्द्धरात्रि सञ्जाता।' 'कथं, केन हेतुना अद्य नागच्छति निद्रा कियमभवत्' अवोचत् बुद्धि । 'अद्य हृदये एका वेदना भवति । श्रानिवासः शान्तया सह विवाह करिष्यति, इति विज्ञाय महत्कष्ट भवति ।' निःश्वस्य प्रत्युवाच चित्तः। 'तव किं प्रयोजनमस्ति तेन सह ? किं भवति तव सः दिनानां परिचय एवास्ति केवलम् ।' उवाच बुद्धिः। अञ्जलिं विधायायोचन्मन –'मा एवं वादीः। सः ममैवास्ति, केवलं ममैव । किन्तु इदानी काऽप्यपरा तं स्वाधिकारे कर्तुमिच्छति, तर्हि कथं कष्टं न भवेत् । निष्पक्षरीत्या प्रत्युवाच बुद्धिः-तर्हि स्पष्ट कथय, यत् किं तेन सहोद्वाहं कर्तुमिच्छति भवती । तस्यैव हस्ते स्वकीयसर्वस्वसमर्पण- कामना वर्तते किम् । तत्क्षणमेव प्रत्युत्तरमदान्मन:--"एवमस्ति । सयमपूर्वक पञ्चविंशतिवर्पाणां सुदीर्घ जीवनमतीतम् । न कदापि मया कापि कामना कृता । निष्ठापूर्वक पितृचरणाना सेवां विधाय अल्पतर विद्योपार्जनं कृतम्। सुदीर्धेऽस्मिन् जीवने अनेकानेकाः नवयुवका मम दृष्टिपथमुपगताः, किन्तु नाद्यावधि कमपि सुन्दरतमं नवयुवक विलोक्याभूचाञ्चल्यान्वित मम चित्तम् । परमिदानीमकस्मात् श्रीनिवा- सेन मम सर्वमपहतमिति मन्ये । अत्यन्तानुरक्ताऽस्मि तस्योपरि । अस्माकं परिचयः जन्मजन्मान्तराणामस्ति न, स्वल्पदिनानाम् । न जाने फेनाभिशापेन वियुक्तावावाम् । इदानी पुनः पुन इच्छा ? अल्प ·सहयानी १२३ भवति यत् स्वकीय सर्वस्व तस्य चरणारविन्दयोः निक्षिप्य, स्वकीयै- रश्रुमिस्तस्य चरणकमलानभिषिच्य कथयामि-परिचिनोतु भवान् स्वकीया विमलाम् । प्रियतम मम जीवन सार्थक विवेहि । त्वा विना जीवनस्य सुदीर्घ मार्गे कथ चलिग्यामि ? प्रियवर, निष्कलुपा मा वेदनाया भीषणविभीषिकाया कथ निक्षिपसि १ जीवनधन । त्वा विनाह जीवित धारयितु न शक्ता। दया विधाय शीघ्रमेव ममोद्धार सुरु ।' इति । फिश्चिद्विशरणा भूत्वा अवोचद् थुद्धिः-'किमिदमाचरितं त्वया विमले ? यदि कदाचित् शान्तया सह तस्योद्वाहो भविष्यति तर्हि तव का दशा सम्पत्स्यते ?" चीत्कारमिव विधाय प्रत्युत्तरमदान्मन.-'तर्हि अह समाप्त करिष्यामि स्वीय जीवन हालाहल पानेन ।' शान्तेन स्वरेणाकथयद् युद्धि - विक्षिप्ता माभू । हालाहलपानेन जीवनसमाप्तकरणात्मक कार्य न सरलम् । तर्हि स्वय कथ न निवेदयसि पितृचरणेषु स्वकीया- मवस्थाम् ? अथवा येन विना ईदशी व्याकुलता समागता, तमेव मण यजीवन सगिनीरूपेण स्वीकरोतु स त्वामिति ।' सलनेअमूताम् तस्या नेत्र । सुदी विनिःश्वस्य अनयीत् मन -'स तु जानात्येव सम्यकतया । स्वयमेव कथं कथमाम्यहम् । नारीजनसुलभलज्जायाः शीलस्य च मर्यादामुच्छेत्तु कथमपि नाह समर्था । आर्द्रमभवत् हसतूल ( तकिया ) तस्याश्रुमौक्तिक । चित्त- स्येदृशोमवस्था विलोक्य वुद्धया मौनमासादितम् । सप्ताह एको जातः, किन्तु श्रीनिवास पुनर्नागत । अतएवोद्विग्ना. ऽभूत्सा । किश्चिदिवसानन्तर कथं कथमपि आत्मान प्रयोध्य अध्यवने सलग्नाऽभूत् विमला। एतन्मध्ये एच लोकसेवाऽऽयोगकार्यालयात् तस्याः नियुक्तिपत्रमागतम् । प्रसनाऽभूत् सा | एकदा पितृचरणेषु मुखदसम्वादस्यास्य सूचना निवेदयितुमिन्ठा जाता, किन्तु न कदापि कृता चर्चा त्या स्वनियुक्तिसम्बन्थे । अपरस्मिन् दिने श्रीनिवासस्य गृहे गता, परन्तु नासौतन स । तस्या प्रवेश्मवासिना छानेणोक्तं यत्-रुणास्ति तस्य जननी। अतस्ता द्रष्टु पाम गत । खिन्नेन ·१२१ . अभिनवकथानिकुञ्ज मनसा अवोचत् सा-'यदा आगमिष्यन्ति ते तदा सूचनीया यद् गुरुवर्या स्मरण कुर्वन्तीति ।' 'अवश्यमेव ससूचयामि भगिनि ' न विस्मरिष्यामि ।' तेनोक्तम् । पश्चात् शिथिल शरीरमादाय गृहमागता विमला। तस्मिन्नेव दिने स्वकीयमस्वीकृति पत्र लोकसेवाकार्यालय प्रति प्रेपित तया । पुन सप्ताह एको जातः । नागत श्रीनिवासः। तस्य निवासगृह गता विमला, किन्तु नासीत्तत्र सः । दिवसा अतीता । नागत. श्रीनिवास , नैव कुशलपन प्रेपित तेन । विमलाया जीवने शैथिल्यमागत, विनष्टोऽभूत् उत्साहः उल्लासश्च । फलत पूर्व तु यावद्दिन लिखति स्म पुनस्तदा निश्चेष्टाभूत्वा निरभ्रमाकाश विलोकयति स्म । तदा प्रभृति प्रयागत विवाहविपये न किमपि पत्रमागतम् । अतः सन्तोप आसीत्तस्याश्चेतसि । श्रीशर्ममहोदयाना मित्रमहोदयेन अल्मोडानगरे आगमनार्थ निमन्त्रणपत्र प्रेपितमासीत्। पर वाचयित्वा विमला स्नेहनावोचत्-'पित , तर गत्वा मम पठनकार्ये बाधा भविष्यति । परिश्रम विधाय मईमास यायत् नियन्धरेसनकार्य अवश्यमेव पूर्ण करिष्यामि । जूनमासे तत्र गमिप्याव ।' अत पर प्रतिदिन विचारयतिस्म सा यदध अवश्यमेव समाग मिप्यति श्रीनिवास । यतो हि अद्य कार वदनि, अद्य मम बाहु स्फुरति, रात्री मया सुग्वस्वप्न दृष्टम् । किन्तु नागत स । एकदा विविधरारसित विवाहस्य निमन्त्रणपत्रमागतम् । तस्मिन् पने सुवर्णवर्णेषु शान्तायाः श्रीनिवासम्य प नामानिमासीन । यहुवारं पर पठित तया। तदेव श्रीशर्ममहोदया अट्टन्छन्-'पुनि करयाम्ति पत्रम् ?' पित । मम सम्व्या विवाहा भविष्यति । तम्या ण्व निमन्त्रण पत्रमस्ति ।' उक तया। पुनस्तस्मिन्नेव दिने तया अल्मोडागमनार्थ स्वपितृरणा प्रेरिताः । ते तु पूर्वमेव सन्नद्धा आमन् । अल्मोदा नगर गत्वा तत्रत्य सौन्दर्य नैसगिक माधुर्यवावलोक्य निधित्स्व- स्थमभूत्तस्याश्चेतः । तत्र शर्ममहोदयाना मित्रम्य कन्या भासद् रमा । तया सह मेत्री अभून् विमलाया । विधयाऽऽसीत् मा । एकदा माय दे अपि भ्रमणार्थमगन्छताम् । रिविदुर गत्या नन्दादेयाति- प्रमिदरय मन्दिरस्य प्राङ्गणे प्रस्तरनिर्मिते उपविश्य स्वाभा- विपन स्वरेणास्थयारमा- 'भगिनि विषया नाम्यहम ।' . ।

·१२५ सहयात्री आश्चर्येण तस्या मुखमपश्यत् विमला । किश्चिमणानन्नर पुनरवोचत् रमा-'किं गोपायामि, विद्यार्थिजीवने एव प्रेमाभून्नव- युवकेनैकेन सह ।' पुन. विनि स्वस्य क्यित् कष्ट, दुःख, वेदना, प्रता- रणाचानुभूता, इति सर्व विनापित तया। मन्त्रमुग्धा इथायणोत् विमला। 'फिन्तु तेन महोदयेनाहं मध्ये एव परित्यक्ता।' प्रकम्पितेन कण्ठ- स्वरेण कथयित्वा स्वयं कथानक समातमारोत् रमा । दुखेनाभिभूतमभून् विमलाया हृदयम्।किश्चिद्विचार्य शनरखोचत् 'दुःखप्रपूरिते कण्टकाकीर्ण ससारेऽस्मिन सर्वत्र वेदना, सर्वन प्रता- रणा, सर्वत्र उपेक्षा विद्यते । न कोऽपि करोति साहाय्यम् । न फिमप्य- स्ति सम्बलम् । हार्दिमों वेदना हृदये एव निगूहनानिरिक्त नास्ति कोऽपि मार्ग । मम क्यानर प्रोप्यसि ?' तावत् स्वस्थाऽभूद् रमा। विपण्णेन स्वरेणास्थयत् विनला- 'मम मोहन एक्दा धूम्रयाने समागतः । तत्रैव परिचयोऽभूत् । भगिनि । यद्यपि तस्य कृते न किमपि कष्ट कृत, नेव त्याग वलिदानञ्च विहित मया । न जाने कयमभूत्तस्योपरि ममत्वम् । अनेकश. प्रवाधित मया चित्तम् , किन्तु नैवावगच्छति केनापि प्रकारेण । प्रतिक्षण तस्यैव विपये विचारयामि, तस्यैव ध्यान करोमि इदानीं तस्योद्वाह जात इति श्रुत मया, किन्तु पुनरपि तस्यैव चरणमल्प आत्मसमर्पण कर्तुमिच्छति मम मनः। अवगच्छसि पिमह वाम्छामि ? अह वाञ्छमि यद् दूरादेव तमर्चयामि एर सदैन तस्य हितसम्पादने स्वकीय सर्वसमर्पयामीति । यद्यपि सेवायास्त्यागस्य, लिदानस्य च वृते अनेक उपायाः सन्ति, विवह मूक्सेवा कर्तुमिच्छामि । क्थय भगिनि, पराकाष्ठा वर्तते न किं मम मूर्यतायाः 'न न, इयमेव नारीजीवनस्य सफलतायाश्चरमावस्था विद्यते । यदि नारी स्वकार्यपु सफला भवति, तहिं मफ्र भवति तस्या जीव- नम् । व्यप्टेरुपासना समष्टिरूपेण परिणता भूत्वा अमन्दमानन्द ददाति । ये नना प्रेम्ण निन्दा कुर्वन्ति, ते वस्तुत' ईश्वरमेव निन्दन्ति । नाहमुपदिशामि त्वा प्रत्युत स्वानुभूति क्थयामि । यत्र समर्पण विधाय प्रतिदानस्य न काऽपि वाम्छा वर्तते, तत्रैव मानवीयमहत्तायाः परि- चय मिलति । तेन निष्ठुरेण प्रियतमेन मा परित्यय प्रेग्ण परिहासः क्य कनः ? इत्येव विचिन्त्याह दुःखिता भवामि ।' पुनस्तस्या १ ·१२६ अभिनयकथानिकुञ्जः नेत्रे सजले अभूताम् । अश्रुपरिमार्जनमकृत्वैव गृहम्प्रति प्रस्थिता- ऽभूत् सा । तया सह खिन्नमना विमलाऽपि समागता । अपरस्मिन् दिनेऽपि सायं समये ते तत्रैव समागतवत्यो, किञ्चि- कालं यावत् इतस्ततः भ्रमणं विधाय नन्दादेव्याः सायङ्कालिकं शृङ्गा. रश्च विलोक्य तत्र एव प्राङ्गणे उपविश्य अवोचत स्नेहेन रमा-- 'भगिनि ! अनुसन्धानकार्ये न लगति मम चित्तम् । विचारयामि स्वकीयं निरर्थक भारभूतं सन्तप्तप्रायञ्च जीवन सन्तप्तमानवानां कृते समर्पयिष्ये । अतः एक औपधालय निर्माय स्वयमेव तेषां सेवा करि- प्यामि । गृहे-गृहे, प्रामे-प्रामे च गत्वा जनान मानवजीवनस्य ममत्वं ज्ञापयिष्यामि । स्वकीयां सम्पत्तिश्च वितरिष्यामि दरिद्रजनानां सुख- सौविध्यस्य कृते। सम्भवत अनेन कार्येण कदाचिच्छान्ति प्राप्नुयाम् : कार्येऽस्मिन् त्वमपि सहयोग देहि । अस्य जीवनस्योपादेयता ईदृशेषु कार्येषु विद्यते । त्वं महिलाशिक्षाप्रचारं कुरु । कथय, दास्यसि सहयोगम् ?' स्नेहेम विलोक्यापृच्छत् सा । 'अयि भगिनी, हृदयेनाहं सहयोगं दास्यामि ।' प्रसन्ना भूत्वाऽ- ब्रवीत् विमला। किश्चिद्विचार्य प्रत्युवाच रमा- 'अयि, कदाचित् तव प्रियतमस्त्वां नेतुं समागमिष्यति तर्हि किं करिष्यसि त्वम् ?' लज्जयाऽवनत शिरः विधाय उवाच विमला- कथमागमिष्यन्ति ते मां नेतुम् ? एकदा काठपीठे निहितां मंजूषां विलोक्यावोचद् विमला- 'भगिनि, ग्रामोफोनयन्त्रमस्ति किम् ?' विहस्यावीचत् रमा -'नहि नहि, मम पितु टङ्कणयन्त्रमरित । दङ्कणविधि जानासि किम् ॥ 'आम् ,सम्यक्तया जानामि।' इत्युक्त्वा उद्घाटिता तया मजू: पा। यन्त्रस्य सम्यक् परीक्षणं विधाय तो प्रत्युवाच- 'अनेनाहं स्वकीय कार्य कर्तुमिच्छामि । रुष्टास्तु न भविष्यन्ति ते पितृचरणा.? 'अयि, कथ रष्टा भविष्यन्ति । इच्छानुसारं टङ्कण कुरु ।' तदिनादेव 'खट-पट' इनि शलं कुर्वती टट्वणमकरोत् विमला ! दैनिकजीवनस्य आवश्यकानि कार्याणि कृत्या साय यावत् प्रतिदिनं , ·सहयात्री १२७ टवणं करोति स्म । तस्याः व्यस्ततां विलोक्य एकदा कुतूहलेनापृच्छत् 'यावदिनं किमुट्टकर्यास" ता विलोक्याब्रवीत् विमला-'प्रवन्ध (थीसिस) मुदृड्यामि ।' 'तघ प्रवन्ध समाप्त जातं किम् ? त्वया तु प्रथमवर्पमेवाभिहित पूर्वम् । शनैरवोचत् विमला-'तेषामेव प्रबन्धमस्ति । अर्थाभावेन नाद्या- वधि उट्टवितमभूत । दीर्घ निःश्वस्य प्रत्युवाच रमा-'न जाने ते महोदयाः--कुत्र सपन्या शान्तया सह सुखोपभोगं कुर्वन्ति, किन्तु त्वमत्र तत्क्षणमेव अञ्जलिं विधाय कातरेण स्वरेण अवोचत् विमला- 'भगिनि, मैव वादो इति प्रार्थये । अपरस्मिन् दिने रमाया पितृचरणा आवश्यककार्यवशात् लक्ष्मणपुरं गताः । तस्मिन्नेव दिने रात्री अस्कस्मात् अस्वस्था अभूवन । श्रीशर्मगहोदया । स्वयमेव द्राक्तरमानीय चिकित्साया समुचिता व्यवस्था कृता तया । अपरस्मिन् दिने, अपराह्नसमये यदा ते निद्रामुपा- गता तदा सा शनैरुत्थाय स्नातुं गता। मध्ये एव गृहस्य भृत्येनोक्तम्- 'स्वामिनि, कोऽपि समागतः । भवतों द्रष्टुकामोऽस्तीति ।' 'मां द्रष्टु कामोऽस्ति ? कुन वर्तते ? 'द्वारभूमौ तिष्ठति । को भविष्यति यो मा द्रष्टुमिच्छति अत्र अल्मोड़ा नगरे इति विचार्य गवाक्षादवलोकित तया । क्षणमात्रं निस्पन्दमभूत्तस्या हृदयम् । पुरत द्वारभूमी श्रीनिवासः कपाटोद्घाटनप्रतीक्षायां तिष्ठति स्म । गवाक्षादवलोकयन्ती विमलां विलोक्य विहस्य अभिवादनं कृतं तेन । विमला जवेन रमाया समक्षमागत्यावोचत्-'भागिनि, ते समागता सन्ति । 'अयि, के समागताः सन्ति.' लज्जिताऽभूत् विमला । तस्याः प्रसन्नेन मुखमण्डलेन तया अन्व- मायि, पुन प्रसन्ना भूत्वाऽवोचत्-'किं तव श्रीनिवासमहोदयाः समागता " 'आम्' इत्युक्त्वा वेगेन निरगात् विमला। - ·- अभिनवक्यानिकुञ्जः रमा रव श्रीनिवासस्यातिध्यमकरोत् । तस्य कृते भोजन-पानस्य सुव्यवस्था विधाय सा विमलायाः कक्षे गता। तदा दृष्टं तया यत् विमला प्रस्तरमूर्तिरिव निश्चला भूत्वा निर्निमेपैनयनः गवाक्षात् मुदूरवर्तिनी हिमधवलां पर्वतमालां विलोकयति । विमलाया- श्चिबुकं गृहीत्वा अवोचत् सा यत्-'सखि, अनेकान् साधुवादान वितरामि । तव प्रियतमः श्रीनिवासस्तु वस्तुतः कोटिशः मनुष्येप्वेकः । त महानुभावं विलोक्य हृदयेनाई प्रसन्ना जाता। यं प्रति आकर्षि- ताऽसि वस्तुतोऽसाधारण एवास्ति सः । इमं देवस्वरूप पुरुपं का नारी विस्मतुं शक्नुयात् ? श्रीनिवासोऽपि त्वामेव वाञ्छति । तव प्रेम, त्यागश्च सार्थको स्तः। उत्तरे विमला शब्दमेकमपि नावोचत् । अधोमुसोभूय केवलं मौक्तिकसौरश्रुभि धरामभिषिञ्चति । तस्याः विचित्रो अवस्था विलोक्य स्नेहेनावोचत् रमा-'सखि, हर्पस्यावसरे किमर्थ रोदिपि ? गच्छ, तय निष्ठर प्रियतमस्त्वया सह वार्तालाप फर्तुमिच्छति । किन्तु यदा विमला तत्र गता नदेव भग्नाऽभूत् श्रीशर्म महोद- याना निद्रा। श्रीनिवासः विमला च सत्रैय गती यत्र ते रुग्णशय्याया- मासन् । अकरमान् घरपृद्धिरभोपाम् । द्राक्तरमहोदयस्य सङ्केत विमलाया विशाय शीघ्रमेव गत श्रीनियामः द्राक्तरमानेतुम् । दातरमहोदया आगत्य परीक्षणं कृत्या सूचिकाप्रवेशेन औषधि- सञ्चारं विधायायोचन् यत् सायधानतया परिचर्या विधेया । रुग्णस्यावस्या शोचनीया विद्यते । श्रोनियासः स्वयमेय शर्ममहोदयाना परिचर्यामकरोत् , तस्य आगमनेन निश्चिन्ताऽभून् विमला । द्वि-विदियमानामनवरतेन परिश्रमेण स्वस्थाऽभूवन ते। एकदा श्रीनियासमाहूय स्नेईनायोपन्- 'पुत्र, स्वगृहमेय गन्तुमिच्छामि । अन न रोपते माद्यम् । अतः गृहगमनविषये विमलया सह परामर्श विधाय यथोषितं प्रपन्धं पुग', इति । 'तमपन्तं नेतुमेय ममागतोऽहम । शीप्रमेय नेप्यामि ।' इनि विनम्रतया अपोपत् मीनियाम । सस्मिन्नय ममपे दुग्धमादाय विमला तर ममागता । तो विलोक्यायोगन श्रीशर्ममहोदया 'पुत्रि, सम्मान मेनुं समागतोऽग्नि धानियास ।'

·सहयात्री पिनर दुग्ध पारयित्वा अवोचत्मा चन्छीनिवासमहोदयस्य कठिनेन परिप्रमेणव भवन्तः स्वस्याऽम्वन् । भोजनं, पानं शयनञ्च विहार अहर्निटा भवता समक्षे उपविष्टाऽऽमन् श्रीनिराममहाभागाः। तद्वाक्य अत्वा हर्षविहलेन मनसाऽजोचन श्रीगर्ममहोदया. 'पुति, श्रीनिवास एव युद्धम्य मम सरसका सहारच वर्तते । पद्ययं मम कृते न कठिनं अमं करिप्यति तहिं के करिष्यति । अयमेव मम वपम्विमुत ! पुति त्वया एर अस्वान्वेषण विधार मामय दत्तः । अनेनैव कारेण तव अनुसन्धानात्मिका परीक्षा साफल्येन समाना जाता।' माय समये आहूय अवोपन् ते-'परिभ्रमणाय गच्छतम् । किन्तु गीतमेव आगन्तव्यम् । अन्यया एकाकी अह खिन्नो मविष्यामि।' मौनमादार दी गर्न झनस्तत्रैवागन्छता यत्र पूर्व रमया मह विमला गच्छति स्म। तत्रैव प्राङ्गणे तस्मिन्नेव चत्वरे उपविश्य आनम्ममन स्वरेणास्ययन् श्रीनिवास. 'अत्रागमनत्य सूचनाऽपि न प्रेषिता भवत्या । किवत्कष्टममूत् मास् , नानासि ? परमेकमपि न स्नेहकातरेण स्वरेणावोचत् विमला-'केन सकेन प्रेपयामि पत्रम् ? स्वसंकेतमपि दत्तं मवदा प्रतिदिनं भवता निवासस्थाने गया निराशीमय प्रविनिवृत्ताऽभवम् । अह जीरिता मृता वा इति अन्वेषणमपि न कृत भवता।' 'गृहे अस्वस्याऽसीजननी । यहा स्वस्थाऽभूत् सा वढा प्रविनिवृत्य तब गृहेऽगच्छम् । किन्तु त्वं तु 'तव कृते-अनेकवारमितलवः परिभ्रमण कृतम् । वस्तुतः विक्षिप्त इवाभव वव विरहे ।' सखेदम- वान् श्रीनिवास । व्याकुलीय प्रत्युवाच विमला-'वढा कय मम सकत" व प्रतिवेशिन्या प्रीमित्रमहोदयस्य पन्या ज्ञातम् । अगा: गन्य वम्या कृते पत्रं दत्तमासीत्वया । वया सक्तं विज्ञाय सर्व विहार अप्रागच्छ वव कृते।' 'किन्नु मवदा सह शान्ता नागता ? कुन वर्तते सा' तब पितु मित्रमहोदयस्य मूका पुत्री ? मया सह क्यमागच्छेन् सा ? नया सह मम क सम्बन्ध ११ प्रेषितम् । 'मान्ठा का शान्ता ·अभिनवकथानिकुञ्ज आनतं शिरो विधाय शनैरवदत् विमला-'मैव वादी । इदानी तु सा जीवनसहचरी जाता। भवतः ईदृश व्यवहारः न शोभन ।' साश्चर्य प्रत्युराच श्रीनिवास:-'अयि किं कथयसि ? शान्ता मम सहचरी जाता 'तर्हि का विद्यते ? यया सह मन्थिबन्धनमभूत्, सप्तपदिका क्रिया सम्पन्ना, तामेव एव कथयन्ति भवन्तः ?' आनत शिरो विधायैव- अवोचत सा। 'मौना भव । एवं विधेन व्यंग्येन मा खेदय माम् । मम दरिद्रस्येश. परिहास न करणीयो भवत्या ।' श्रीनिवासस्य क्लान्त, शुष्क वेदनापूर्णश्च मुखमण्डल विलोक्य आश्चर्येण प्रत्युवाच विमला-'किमभूद्भवन्तम् १ ईदृशी वेदनापूर्णा वाता किमुदीरयन्ति भवन्तः शान्तया सह भवत उद्वाहो नाभूत किम् ?' ।" किमुदीरयन्ति भवन्त ? मम पायें विवाहस्य निमन्त्रणपत्र मुद्रितमासीत् निमन्त्रणपत्रे श्रीमतामभिधेय । किन्तु इदानों भवन्त' कथयन्ति 'धन्यासि खलु। नमस्करोम्यहम् । अयि, येन सह शान्ताया विवाहोऽभूत् स तु श्रीनिवासशुक्ल विद्यते । अह त्वस्मि श्रीनिवास- मिश्र । इदमपि न स्मरसि किम् ? मन्ये अन्धकारे पठित भवत्या पत्रम् । निर्निमेपनयनाभ्याम् तस्य मुखमण्डलमेवापश्यत् विमला। पुनः किञ्चिदावेशेनावोचत् श्रीनिवास -विमले, मा प्रतिविश्वास न फरोपि? किं त्व मा ईदृश कृतघ्नमवगच्छसि । ते महोदयाः मम गृहमागत्य विवाहस्य प्रस्तावमकुर्वन् जनन्या समक्षम् । किन्तु तस्य प्रबल शब्द. विरोध विधाय मया सर्व स्पष्टीकरण कृतम् । स्वकोय जीवनसरक्षिका विहाय कथमहमन्या जीवनसहचरीरूपेण स्वीकु. र्याम् । मम निश्चयं विज्ञाय जननी अवोचत् यत्-'पुन | ता वधू. रूपेण विलोकयितुमिच्छामि । मन्ये शीघ्रमेव तस्याः दर्शनेन आह्ना- दयिष्यसि माम् । विमला मूकीभूय तस्य वार्तामशृणोत् । पुन -स्नेहेनावोचत श्रीनिवास-'आगमिप्यसि विमले। त्वां विलोक्य जननीहष्टा भवि ·सहयात्री प्यति । तब स्नेहनाह कृतकृत्यो मविष्यामि । यावजीवनं तब न्नेह- प्रानरे प्रयनिष्यामि । किन्तु कदाचिन् यदि मां प्रनि मष्टा मविश्वास वंता तु संमारेऽस्मिन् निःमहायो भविष्यामि । वाराणत्यानेव मम नियुक्तिजीता। अत. निर्जत्रो भूत्वा प्रार्यचामि यन् स्वगृह मद्यमपि म्यानं देहि । त्वां विहाय अन्यत्र त्यातुं नाम्नि ममर्थः । मामपि देवटुल्यानां पितृवरणानां सेवाया अवमरं देहि । विमले । मम प्रार्थनां म्याकरिष्यसि किम् ? अकम्मान् प्रारोटीन् विमला। मदन्ती च प्रोवाच-दृदयेश्वर! करमाशं प्रहारं करोपि मम हृदये ? दयां कुर, कदापि ईमा न बच्य, अन्यथाऽहं- 'किञ्चिन्कालं यावत् श्रीनिवास तन्या एव मुख विलोच्यामास । वां विटोक्य स्वयमपि करुणया विलोऽभूत् । पुनः स्वत्यो मूला अनवोन्-'सन्ध्या जाता। गृह गच्छावः' इत्युक्त्वा न्याय गन्तु मुधवोऽभून् । वम्मिन्नेव समये पृष्टतः कयाप्युक्तम्-गृणुनावन् , अहं गन्तुं न पारयामि । मम चरणो कम्पते।' श्रीनिवासः पृष्टनोऽवलोक्य विमलायाः हतं त्वइन्ते आदान प्रेमपूर्णेन स्वरेणावोचत्-'इदानी गन्तुं पारयमि ?' 'आम्, सन्प्रति गन्नु पारयामि ।' सनरवोचत् विमला 'मुटी घोऽयं मार्गः, चलिष्यसि ? मनैरवाचन विमला-'वावग्नीवनं श्रीमदा सद्द चालिघ्यामि ।'

·अपूर्वस्त्यागः [पं० रामेश्वरशास्त्रीविद्यालकारः, राजस्थाने लक्ष्मणगढवास्तव्य.] आसीन्मध्याह्नवेला । कालो भीष्मस्य ग्रीष्मस्य । ललाटन्तपस्तपनः खरतरकरनिकरैरुद्धमति स्म प्रचण्डाहारान् । ज्वालामुखीपर्वत स्वोष्मणा न्यक्कुर्वन्ती मरुकान्तारधरणी नितरामतप्यत । मुवर्णमृ. स्नामितस्ततो वेश्मसु प्रचलज्जननयनेषु मुखेषु च विकिरन्ती शुष्का: नपि पादपान् लास्यविलासमुपदिशन्तो वात्या कालव्यालीवोष्णं श्वसन्ती निर्गतबाधं प्रवदति स्म । धनिका निरन्तरं व्यजनं घालयन्तः प्रासादगवाक्षलग्ननलदसंभारान् वारिणाप्लावयन्त पुनरपि सोणं श्वसन्तो महता कप्टेन कालं २ कालयन्ति । अन्ये च मध्यवित्ताः कृषकाश्च फस्यचित् प्रच्छायशीतलस्य पिप्पलस्य शमीवृक्षस्य घ तले सुरां प्रसुप्ता, फेचन सत्रैय किमपि कार्य कुर्वन्तो यथा कथंचित् निस्पृहतयेव गमयन्ति ते समयम् । पक्षिणा मधुराराव तस्मिन् ममये फोटरनिलीनानाम् तेपो मुखेष्वेव न्यलीयत । किन्तु तस्मिन्नपि नीरय- समये यदा कदाचित् कपोवहुवतिः मौकलिफुलविरतिश्च तां निश- ब्दता भेत्तुं निष्फलं पर्यनाम्यत् । परन्त्वम्मिन्नपि सर्यप्राणिभयर काले मलमल्लकमात्रपरिधानः युगुमाउर्जरितकाय कश्चिदशयापिको पालः स्वदैन्यमविरलं विग- लदयुजालच्छलेन प्रपाइपितुमिन्छन् रध्यया जनसंयाधयिदीनया निसानक. पुनधित् तिष्ठन् , कुप्रचिद् यिनाम्यन् , कुत्र चेतस्ततो निल्यान्तरालेषु मुनान् जनान पश्यन् न पेनापि सलपन् गच्छति ग्म । पालोऽयं प्रापणकुमार आमोदिति तदमस्थितयशोपीतेनानु. मीयते स्म । जनारनं पश्यन्ति, परं नालपति पश्यितेन, सस्य दारिद्रपा मनुमन्ति, पर सदरीकरणाय नोयुरो फोऽपि, तस्याश्रुधारा वर्ण दर्गफान! हेपा ममणीकरोनि पित्त परं न तस्यायप्राहकः कश्चित् , तथापि मधैवानिरुद्धं म.। फिन्त्यमे प्रपलन् स रोन प्रोग- पयनापातन प्रभाकरमपण्डरस्मिना प तया संपनपरणोऽकारि यमा तयागारगोऽप्यधिकं तप्यमानेऽवनोनले मून्छिगो निपपान । गर्ष ·, अपूर्वस्त्याग शरीर पूर्व धूलिसात् पश्चात् वृन्ताकभरित्रवत् सजातम् । अस्येमा दशां कश्चित् पोडशवार्पिको बालो निजनिकेत नगवाक्षतोऽपश्यत् । स्वभावेन दयाहृदयोऽयमेवमवनौ विलुठन्तमेन बालक विलोक्य दयाकृष्टचेता तत्समीपमगमत्, मूर्छितमेव त निजभृत्यहस्तात् स्वगृह- मानयत् सम्यगुपचर्य च त स्वस्थतामनैपीत । परमात्मकृपया स्वस्थ स पर्यङ्कतले सुकोमलशय्यायां विलुठन्त शोतलोपचारक्रियया पुनरपि जीवनमिवागत स्वात्मान निजसमुखे योवनलीलया विलसन्त साक्षात्करुणावतारमिव प्रस्फुरन्त 'करुणा कुमार' नाम कमेक तरुण च विलोक्य मनसि प्रहृष्ट तथाप्यन्तर्विवि. धवस्तुदर्शनतो जातकुतुको मन्दमन्दमवादात् । बाल -विचित्रमिद गृह पश्यामि, दैन्यतया नेश क्दाचिन्मया दृष्टपूर्यम् । ( वेदनामनुभूय ) अह तु रध्यायां तहिने पतित आसम् , कियान कष्टकर स काल आसीत् , केनाह तदशात ईदृशी निरुपमा दशा प्रापित । हृदा तस्मै समर्पयामि श्रद्धाञ्जलिम् । करुणाकुमार रुग्णस्य वाचमाकर्ण्य तत्पाश्र्चे भूत्वा सान्त्वयन अवादात् गृहीत श्रद्धाञ्जलि । परन्तु अयोग्योऽह समपणस्य । अन मया स्वकतव्यमेवानुष्ठितम् । परन्तु प्राथये नाह पुनरेव वक्तव्य , स्वमसि मम कनीयान् भ्राता।' बालको जन्मत एव मातृपितृविहीन आसीत्, सहसैव स्नेहभरिता तद्गिर श्रुत्वा प्रतिवक्तुमुत्सकोऽपि निरुद्धकण्ठो बाप्पभरेण कारुण्यरसापां तदुपकारान् विमलयितुमेव प्रावाहयत् । तत्प्रयाहपनित करणाकुमारो धैर्यपुलिनसाहाय्येन किंचिवष्टभ्य स्वात्मान 'बाल | स्व योऽसि सोऽसि । अह तुत्वा स्वानुजमेव मन्ये । एतावदेव कष्टम् , यदेतावदिनपर्यन्त स्वात्मानमेव व्यस्मार्पम् । अधुना त्वया पूर्वजीवनवृत्तान्त विस्मृत्य मयि ज्येष्ठभ्रातृवत् प्रत्यतव्यम् । बाल -(अश्रूणि विमृज्य) असहाय सहायता लब्ध्वा सहायकमेवा- वल्म्यते, तथैवाह त्वामनुसरिष्यामि परन्तु ब्राह्मणकुमारोऽह यथा स्वगौरव रक्षन् जीवन यापयेयम् तथा श्रीमद्भिर्विधेयम् । करणाकुमार -तथैव भविष्यति । श्वो दिन एव मत्सम सर्वामवस्था भवानधिगन्ता इति किं बहूत्या। बालो यो नाम्ना गिरीशकुमार इति करुणाकुमारेण सम्बोधितो- ऽभूत् , स्वस्थो भूत्वा तेनैव सह खेलन्, कूर्दन्, हसन्, विहरन्, ।

·अभिनवकथानिकुञ्जः आलपन, महता सुखेन समयं नयति स्म । पुरातनं सर्व मुक्त दुःखीचं व्यस्मरत् । अधुना नवीनेयाकृतिः नूतनैव सर्वा व्यवस्था तस्याभूत् । एकस्यां पाठशालाया पाठयितु प्रवेशित स तदीयं सक्लम- ध्ययन द्वाभ्यामेव वर्षाभ्यां पर्यसमापयत् । ततः स हाईस्कूले, तदनु महाविद्यालये प्रवेशितः स्वकीयया प्रखरया प्रतिभामभया करुणाकुमारेण सहेव वी. प. परीक्षामुदतरत् । करुणाकुमारस्त्वेना परोक्षामुत्तीर्य व्यापारकर्मणि संलग्नोऽभूत, परन्तु जात्या प्रारणतया करणारयारस्य महत्या दययाऽविद्यामपहाय गिरीशकुमारः संस्कृत. विद्या पठितुं प्रावितष्ट । भगवती सुरभारतीभारतीयैरवश्यमध्येया विशेपतो ब्राह्मणकुमारः, अम्माकं प्राक्तन पुरावृत्त धार्मिक रहस्यमन्यच जगत्यां यत् किंचिदपि वैज्ञानिक, दार्शनिक, आयुर्वेदिक, रहस्यमनुभू- यतेऽवलोक्यते तत्सर्यमस्या एवं प्रसादभूतमिति पर्यालोच्य स विशेष मोऽस्या अध्ययने प्रेम्णा पर्यलगत् । तस्याः पठने स एवम्भूतः भावाविष्टोऽभूत् यत्तस्या एकवाक्याना- मप्रे स्वात्मनोऽपि मूल्यं नाजीगणत् । कालिदामीयकाव्यनाट पु मधुर- मधुरान मनोमोहान् मायान विभाव्य शेक्सपीयरयनिषु तम्य मनः श्रद्धामहासीन् । यं यं विषय तुलनात्मकयुद्धया दिक्षुरय निर्जरभार. स्यामध्यगीष्ट तस्मिन् तस्मिन् विपयेऽज्यां गयि निरूपमा प्रोदि सरल. सरलतया भावावयोधनचातुरी घ निभाल्य समस्तदेशीयभाषाणा. मुदयस्थानत्वेन शार्पण्यामेनामेयामन्यत । महाभारते, रामायणे प शियिरामो दधीच रामस्य च त्यागमहिमानं पाठ पाठ नितरामसा- दतु यन । एतेपामाग्यानानामेवम्भूनोऽपरिहार्यः प्रभायोऽस्य हत्पटे आनले यो यापनीयं नथैय मावनाये। पमपि दरिद्र पालयं पिलोक्य स्यफीया पुरातनी दशा स्मरनमी रहस्यरोदीन, ययाराफि माहाग्यमकार्षीत् । फस्यचित् पारस्य मगोपे यदि परीक्षा प्रदातु आवेदनपप्रपूनिगूल्यं नाभयत् नहिं तम्य दशा पिलोक्यासो गुप्तरीत्येय सम्म रूप्यकागि बहम्नव्ययनः प्राहिणीत । फम्मैचित् परमाणि, परमपिग पुग्नपानि, फरमेषिद् स्यकाणि गुमरीत्येष प्रेषयनयं पठनपाल य त्यागमाहात्म्य कार्यरूपेण परिणीयान । प्रयंप पठनोग्य गन् परविंशनियात्मरः पालः। समानता पनिगरिमागगमनम्। अन्यायपि पनामु प्रदसि पारगागि त्वममेन । विवाह योग्गामयम्यामधिगाप्पिंप करणायुगारणाशि!

·सेवारतरसिका समभवन् । अपूर्वस्त्याग समर्थितोऽपि नह्मचर्येणव समस्त जीवन निनीय परिणय नाकापात् । यस्याभिलापो दीननालकानामुद्धरणायासीन् सकल्पित तेनपा सेवेव मे जीवनलक्ष्यम् । प्राणिवर्गेषु दयेव मे सहचरी, त्याग एवान्तिम पुरुषार्थः। तस्मात् स तेपा सेवाकरणायक सेवानिवेतन' मित्यभि- धान विद्यालय करणाकुमारदत्तद्रव्यसाहाय्येन समुदघाटयत् । दीना वालका तन शिनामलभन्त, गिरीशा रात्रिन्दिव तत्रैवासीनः सर्वाङ्गी- गशिक्षणेनंतान तथाऽशिक्षयत् यथा ते शीघ्रमेव सर्व विद्यापरायणा सर्वेषु छानेषु सहोदरभ्रातृभावो जागर्ति स्म, अनवद्य प्रेमक- धारारूपेण सपा हदयेषु प्रवहति स्म । शुद्धसात्विकजीवन तेषा विलोक्य को न जनो हर्पमविन्दत् । बाह्याडम्मरस्य सर्वथा "सेवानि- केतने' परिहार आसीत्-सर्च उच्चाभिलापिण सेवेकरसिका. गुरु भक्तिपरायणाः वसुधैव कुटुम्माम्मन्यमानाडात्रा सेवानिवेतन- मलखनु । पत्तने पत्तने, प्रामे ग्रामे, रथ्याया रथ्याया, गृहे गृहे, भ्रामम् भ्रामम् सगिरीशारछात्रा दीनसेवामकुर्वन् । रणे भेपजवित- रण निर्वस्त्रेषु वनदान निर्भाजनेषु भोजनदान व्यधुः। फिं बहुना, करुणाकुमारग्रामस्य 'धर्मपुर इत्यभिधस्य तत्समीपवर्जिनामन्येपा च प्रामाणा गिरीश एवामुक्ट सम्राट् , वरणाकुमार एवाकुवेरोऽपि धनद सेवानिकेतनमेवाप्रतिरद्धमदुर्गम दुर्ग छात्रा एव सरक्षका आसन् । पुरि पुरि किमधिरम्-सर्वस्मिन् भूतले गिरीशस्याप्रेपिता- ऽपि कीर्तिततिरव्याहत प्रासरत् । किन्तु न यशोऽभिलाषी, अपितु कर्तव्यकाम्यसौ स्वप्रशसात सौँ सर्वदेव प्यधित । एव च कुर्वतोऽस्य गतो बहुतिथ समयः। दैवदुर्विपाकात् करणा- कुमारो रक्शोपरोगेण पीडितोऽभवत् । बहुभिवैद्यैर्डाक्टरश्वासी सुनिपुण चिकित्सित , परन्तु दिने दिने बहुलपक्षरजनीरवत् हसिमा. नमेवाभजत् । पुत्रप्रेमी तत्पिता लक्ष्मीचन्द्र, तस्य रोगापनोदनाय धन जलमिव प्रावाहयत् परन्तु शुष्कतामियत् तस्य रघिर मनागपि शैथिल्य न भेजे। गिरीशचन्द्रोऽपि रात्रिन्दिव त परिचचार छाना अपि प्राणपणेन तस्य परिचयां चक्रु, परन्तु न कयापि विधया तस्य रोगक्रमस्त निमानमाप्तवान, अग्रे सनिञ्चित्य सर्वेषा वैद्यवराणां डाक्टराणा चैका समि सइटिता, या निश्चय कृत्वा रणस्य जीवनो- पाय वदेत् । सा रुग्णस्य सवा नियामवस्था च पर्यालोच्यावदत् ·अभिनवकथानिकुञ्ज अस्य शरीरे रक्तस्य हासो भवति । साम्प्रतमस्य शरीरे रुधिरं नास्ति, रुधिराहते मनुष्यजीवनं सुरक्षित न भवति । 'Blood is the Life' तस्मादस्य जीवनमन्यस्य कस्यचिन्मनुष्यस्य रक्तप्रवेशेनैव सभाव्यते, अन्यथा जीवनाशा दुराशैव । चिकित्सकपरिपद एतन्निर्णय निशम्य सर्वे चित्रलिखिता इवोत्कीलिता इव समान्थिपत । , पिता मातुर्माता पितुर्मुख मिथो गलुलोकत्, गिरीशपत्नी तु मह्य कोऽपि रक्तप्रदानाय न कथयेदिति भियाऽवगुण्ठितमपि स्वाननं पुनरपि निपुणमवगुण्ठयामास। अवस्थामिमां दृष्ट्वा चिकित्सका प्रोचु एकहोरात्मक कालोव- शिष्टोस्य जीवनस्य यदद्यापि कोऽपि स्वरक्तं निजप्राणमोहं त्यक्त्वा दद्यात् सर्वयं जीवितुं शक्नोति । पुनरपि सैव निस्तब्धता व्यराजत । नीरवता भिन्दन सान्द्रजलधीरगम्भीरध्वनिरुदतिष्ठत् । सहसोपेत्य गिरीशचन्द्रोऽवदत् महाभागा मत्प्राणरक्षकस्यास्य कृतेऽह स्वकीयं रुधिर प्रदातुं कामये, यायदभिप्रेतं भवेत् तावद विगणय्य मत्कलेवरा- द्भवन्तो ग्रहीतुं प्रभविष्णव । अहं मुहुर्मुहुर्विचार्यतत्कर्म कर्तुं सन्न- द्धोऽस्मि । शङ्का नात्र मनागपि कुरुत । यद्यपि तत्र स्थिताः सर्वे तज्जी- धनं राष्ट्रजीवनं मन्यमानास्तस्माद्दु शकात्कार्यात् त निवारयितुं प्रायतन्त, परन्तु स स्वकीयात् भाषणात् सूचिकारद्वयसमपि पश्चा- स्पदो नाभवत् । अतो दृढ तस्य निश्चयं विदित्वागदङ्कारा भृशं तस्य विनाशात् परितप्यमाना अपि तनिश्चयं निवर्तयितुमशक्का शस्त्रक्रियया वक्षोज क्षतजं तस्य निष्काश्य निष्काश्य करुणाकुमारहदि प्रवेशयांचा । रुधिरप्रवेशेन प्राप्तचेतन करुणाकुमारी गिरीशस्यैव रक्तं मयि प्रवेश्यत इति विज्ञाय मन्द मन्द अ-पू-:-त्या-ग-इति व्याहापात् । तदनु सर्वे तवत्या जनाः स्त्रियो पालकाश्च तद्गृहभित्तयोऽपि तमेव शब्दं अन्वकार्पः। पवनेनापि तच्छन्द गृहीत्वा सवतो दिक्षु तस्या- पूर्वत्यागस्य महात्म्यं विस्तारितम् ।

·भद्रा कुण्डलका (श्री जगन्नाथपाक साहित्याचार्य एम. ए., वाराणसी ) "भडे ! तब कुण्टलावर्तकेशपाशसदगोयं रजनी साम्प्रतं कीहक् प्रशान्त नीरवेयोपलश्यते । त्वयाऽद्य प्रानं प्राप्नत्यम् । शिखरे हि नटस्य कृतानुग्रहाऽसि दर्शनदानेनात्मनो भगवता सम्यक् सम्बुद्धेन। परा सार्थकतामानीतं महाकारणिकं झारणमुपागतावास्ते जीवनम् । सन्ततमावर्तभाषमुपनीयमानेऽस्मिस्त्वत्केशपाशे तया- गतस्य महासम्णा रजतसूत्रमिवावद्धा । अद्य स्रोतोविभूत्या त्वं महाकरणोत्सवलाभेनात्मानं पुनासि। तुभ्यमद्य ते विगतं व्यर्थ निष्कि यमुपेक्षणीयं च संवृत्तम् । तथापि त्वद्विगतस्यैवाहमेका छिन्न- विच्छिन्ना छायाऽस्मि अज्ञाताननुभूतरूपेण त्वयि सुचिरात् संलग्ना । न च केवलं संलग्ना, किन्तु सुतरामेकीभूता। परं न त्वं मामधि- गतवती। किं त्वं स्मरसि तस्य वृत्तान्तस्य यदा राजगृहे श्रेष्ठिकुले भद्रेति नाम्ना जातसम्भवा त्वं वय प्राप्ता सती पुरोहितपुत्राय साधु- कायात्मानं दर्शनमात्रेणवार्पितवती ' अथ च सोऽपि चौर्यापराधनि- गृहीवम्त्य स्पिना द्रव्यराशिययेन सम्मोचितस्त्वत्पतिः संजातः । हन्त, तथापि सत्थुवस्तुम्यमर्पितचित्तो नाभवत् । वदपेक्षया रल- जटितेपु त्वदाभरणेप्वेव सक्त समजनि । परिणामे तु त्वया पर्वत- शिखरान्निपातितश्छिन्नविच्छिन्नो भूत्वा गतो विनासम् । परं त्वया वद्वधेन निजस्य रागस्यापि कृतो वध न हि । रागोहि आर्पणम् , तच्च संसारस्य प्रवर्तने निमित्तम्। सर्वो हि जनस्तदीयवशवर्ती । ययाकार्य संचालयति रागो जनम् । अहं हि तस्यैव ते विगतस्यैः का छिन्नविच्छिन्ना छाया, यामद्य विनाशं नेतुमुद्यता त्वम् । जाने यत्त्वया भावतः प्रसादोऽधिगतः, शीघ्रमेव च प्रव्रज्या रागभेदिनी त्वत्करगता भवित्री, सर्वतश्च त्वमव्यर्थजीवना निर्वाणाधिकारिणी भविष्यसीति । तथापि नीरवेऽस्मिन्नेकान्ते त्वामह क्या स्मृत्या छिन्नविच्छिन्नया एकया चेतनालाऽऽन्दोलयितुमिच्छामि । अथापि यत्त्वया विस्मृतं तदेव स्मारयितु यच्च बया लब्ध तद् विस्मारयितु- मिच्छामि।

·१३८ अभिनवकथानिकुञ्ज. "पुरोहितपुत्रं सत्युकं प्रति तवानुराग सर्वथा बाह्य आसीत् । प्राप्त यौवनात देहपिण्डात् त्वया केवला दुरन्ता तृप्तिरभि लपिता । स हि युवा सुन्दरश्चासीत् । तस्यापि भ्रमरपडिक्त स्निग्धे केशपाशे सहस्रशः कुण्डलावा आसन् । हन्त, त्वया केवलमिदमेव बाह्य रूपमवलोकितं तस्य, दृष्ट्वा चासक्तिपरवशा जाता। किं त्वया क्षणमपि विचारित यत् सोऽपि अनुरक्तो वा स्निग्धो वा गौरवशीलो वेति ! तस्मै समर्प्य आत्मनः स्नेहसम्भार त्वया क्रीतोऽसो द्रव्यराशिव्ययेन मोचयित्वा च करुणयाऽप्यनुगृहीतोऽसौ त्वया। सेन ते कृतज्ञेन भाव्यम् किन्तु स निष्ठुर : स्वभावपरवशो नैव त्वत्कृतामुपकृति चिन्तितवान् । अन्ततश्च निजया विलक्षणया बुद्ध्या तस्य मनोभावस्त्वया समवगत । तदनन्तरमेव निपाति- तस्त्वया सत्थुक पुरोहितपुत्रो गिरिशिखरात् । अद्य त्वमधिकारिणी भगवतः सम्यक् सम्बुद्धस्य महाफरुणायाः संजावा। नाहं विमृशामि यन्नासि पात्रं त्वमिति । पर नाह मूलतश्छिन्ना, स्वेनांशरूपेणाद्यापि त्वयि वर्तेऽहम् । प्राप्त ऽपि महाकरुणाप्रसादे त्वामपि त्वद्विगतस्य स्मारणेन विकलां करिष्यामि। मुक्तजीवनेऽपि तव तादृशः क्षण एकोऽप्यवश्यमुपस्थास्यति यस्मिन् त्य कुण्डलिते निजे केशपाशेऽ. वश्यमेव सत्थुकस्य पुरोहितपुत्रस्यागुलीनां सस्पर्शमनुभविताऽसि । "किं त्व बारमेकमपि कृतवती जिज्ञासा यत् कथमेव सत्थु- कस्त्वद् रत्नाभरणेपूद्गताभिलाप आसीदिति ? कथं च त्वद्रूप लावण्यमुपेक्षासहगतेन चित्तेनानुभूतवानिति ? हन्त, सर्वमेत- चिन्तितुं क्षण एव नासीत् त्वदन्तिके । त्वं तु निजस्योपकारस्य निष्कृतौ तदीय सर्वस्वमेवापहतुं प्रवृत्ताऽऽसीः । कथमसौ नाभवत्त : भ्यमर्पणाय स्वात्मनः प्रवृत्त इति न वमन्ततो विदितवती । स्वलि- प्सायामेव व्याकुलया त्वयाऽवसरो नैव लब्धः न त्वं वेत्सि यत् कियतो कठिनतरा त्वं बाधाऽऽसो सत्थुफस्याभीष्टमागावपतितेति । किन्तु यद् भवितव्यं तदेव सवृत्तम् । बाधाऽन्ततोऽपि बाधैव । त्यया हि सत्थुक प्रापित पर्यवसानम् ! सन्नपि चौर्यापराद्धः सत्युकश्चौरो नासीत् । स हि चोरो भवति यः स्वार्थाय स्वसुसाय स्वतृप्तये च परस्वमपहरति । अपहरणमवश्यमेवैकोऽपराध., परन्त्वेतद् यदा परेप हिताय सुसाय शान्तये च क्रियते तदा नापराधः । सामाजिका हि नियमाः फठोराः।

·न च भद्रा कुण्डलकेशा प्रामेषु ग्रामटिकासु वारं वार गच्छता सत्थुकेन जना अन्नाभावसङ्कटेन रोगैश्च विविधैरुत्पीडिता दृष्टाः । राजशासन तेपां किञ्चिदपि साहाग्यमाचरति । पर जनैः कृतस्य श्रमस्य बहुलांश पव बलप्रयोगेण राजकीयः पुरुपैरान्छिद्यते, कोशेषु च निक्षिप्यते । त एव प्रसन्ना स्वस्था सन्ति ये प्रियवदतया वा राजनिति कुशलतया वा कथञ्चित् शासनस्य परिचयमवाप्ता सन्ति । सत्थुकोऽपि राजपुरोहितस्य प्रियवटस्यैवासीत् पितुस्तनयः, परं स्वयं प्रियवदो नाभवत् सः । प्रथम स्वपितुरर्जितमेव धन तेन क्षुत्पीडिताया जनताया प्रापितम् । समाप्ते च तस्मिन् सम्पत्तिशालिना वणिजा राजकीयाना च पुरुषाणा गृहे चौर्यमारब्ध तेन । सहायकानाम- पर्याप्ततायामपि अशैथिल्येन निजकर्मणि प्रवृत्तो विपन्नाना साहाय्य- माचरतिस्म । सम्पन्नाना लुण्ठनमेकत्रापराधः, विपन्नाना च सरक्षण- मन्यत्र पुण्यम् । धृतोऽहि स मृत्युदण्डाथमाज्ञप्तः। मृत्युर्हि नासीत् काचिद् विभीषिका तदन्तिकम् । मृत्युदण्डमधिगत्यापि प्रसन्नेन सत्थुकेन भणित यत् शासने वैपम्य परा वृद्धिमानीतम्, न च राजा विपन्नेषु ध्यानशील । मृतेऽपि सत्थुके कदाचित् सहस्रश. सत्थुका समुत्पद्य शासनस्य नियमान भइफ्त्वा जनताया समग्रायाः सम्पत्तेः सविभाग करिष्यन्ति, सर्वत्र च साम्य सम्प्रवर्तयिष्यन्ति । पर न च कश्चित् सत्थुकस्य श्रोताऽभूत् समर्थः। अस्मिन्नन्तरे कोपाध्यक्षस्य प्रियवदस्य स्वपितु साहाग्येन सत्थुकस्त्वया मोचितो मृत्युदण्डात् । किन्तु किमेप तस्मिंस्त्वदुपकारः? “यदा तपाप्यङ्गकाभरणानि तेष्वेव विपद्ग्रस्तेषु नीत्वा सत्थुक- स्त्वत्तोऽपि मुक्तिकामोऽभवत् तदा 'अकृतज्ञ' इति त्वया पर्वतशिखरा- न्निपातितः, नास्त्यद्य सत्थुक , परं तदीय कार्यमद्याप्यव शिष्यते । भगवता महाकारुणिकेन विपद्ग्रस्ता जनता दष्टा, महाकारुण्येन निजेनानुगृहीता च । परं महाकरुणा तान् वमुक्षाया राजपुरुषाणा- मत्याचारेम्यश्च नैव रक्षितु समर्था । कथञ्चिदवश्यमेव कठोरहृदया अधिकारिणो महाकारणिकस्योपदेशेन किञ्चिदाा समभवन, किन्तु वैपम्यमद्यापि अवतिष्ठते । त्वयाऽपि विचरणशीलया क्षुत्पीडिता जनता दष्टा। किन्तु न त्वया स्वसुखनिरभिलापया परदुःखकातरया च जातम् । लूनकेशी एकशाटी, पङ्कधरी त्वमुषितवती। एतत् सर्यमपि ते ·भभिमषकथानिकृक्ष स्वार्थविलसितम् । तथापि त्वं महाकारुणिकस्य प्रसादपानमेव जाता । इदं ते सुमहत् सौभाग्यम् । परमिद ते सौभाग्यं तादृशः फलित आम्रवृक्षः, यस्य फलानि पूतीभूतानि, यश्च सहस्रश कीटाणुभिः रामूलचूडं प्रस्तः। किं क्षुधा परिगतानां सहस्रशो जमाना संरक्षणार्थ त्वन्मनसि कदाचित् सकल्पः अग्निकण इव प्रज्वलितो भवितुः मई ति ? किं सत्युकाय समेतावदपि कर्तुमर्हसि ? "हन्त भद्रे, न त्वया सुष्ठु चिन्तितम् यत् त्वमनृणा सतो राष्ट्र- स्यान्नं अद्यावधि भक्षितवती । राष्ट्रानभोगस्याधिकारी तु सत्थुक आसीत् । पर जीवनाधिकारोऽपि नाधिगतस्तेन । सत्थुकस्योद्देश्य महा- फारणिकरयोदेश्य-मनुसरदिव प्रतीयते। परं महाकारणिकस्य मार्ग: सत्धुरुस्येयोच्चायचो नास्ति । अत्र राजानो दरिद्राश्च समाना। तस्य हि जीवन सार्थकम् , हन्त पर प्राप्तमहाकारुणिकम सादाऽपि स्वमिदानी व्यर्था ।" साम्प्रतमस्या शान्तनीरवायां रजन्या मम पुण्डलावर्तेऽ. स्मिन् फेशपाशे कमपि व्याकुल स्पर्शमिवानुभूतवत्यहम् । काऽपि पेतना मम पार्वतोऽस्फुट स्वरेहडकृतिमवाप्ता । विगतं मे सम्पूर्ण- तया छिन्न प विच्छिन्न च । नाहमतिरिफा मदपरा। अवसरंप प्राप्तपती तथागनस्य भगवतो महापरणाया स्निग्धच्छायायां जीवि तुम् । नायत्येव मदीया कथा । पुनर्मम पुण्डलिते येशपाशे कथमिष फम्पनमनुभूयते, अन कस्यचिद् रक्ताद्री अहुलय स्पर्शमिवापुर्यन् । परयचिदननुभूतेय छायालहरी मॅत्पावतो भ्रमिमिय मृतवती । अनुभवामि यत् पस्यचित् करो मा गिरिशिखरादिव निपातयतीति । पताम्यहम् पयाम्यहम् । श्रा, अह पृथिव्या पूर्णव विचूर्णव निष्ठामि । ममागानि मुयि सहमशः सण्डेणु विकीर्णानि । मम मधिरेण भूमिरादी समजनि। विमिदं पश्चिदुपागतो महान् मिभु । ममानानि वेन फारण्यस्निग्धया दष्टया दृष्टानि, परेणप पृष्टे भगाशिणी उन्मीलन । अ६ स्वस्था! महामारणि- पस्य निपनिना परणयोग्हम् । पुनरह मम कुण्डलावते येशपाश महाकामणिरेन एटा। पाप्पपरिगते मल्लोपने ! पण्टदपायरद्र । ६ भदन्न ! भयन इयं दामी मां। साम्प्रनं पयापित् प्रण्या पाया पवनया-प्रग्ना ! अमदायाऽपला पेयम् । करिमरिषद् दुर्ललिते गणे:- . 4...

·१४१
।
भद्रा कुग्दरमा
FIR परिणामयाऽनयाराव एकः कृतः । इयं हि छाया चेतना वस्यैव
छिन्नविच्छिन्ना स्मृतिरिवाद्य पुनम्बुद्धा। इयं महा कुण्टलोया
तव चरणयोः मम्पूर्णनयाऽपिता। भवतो महापौवाम्याश्याया-
चंबनाया प्रामाद् विमुक्तामना कर्तुमईति । हे महाकारपिक हे
मान..." मर्वद.1

·"प्रणयति निरिवलः संसारः" , श्री जनार्दनस्वरूप शास्त्रो, एमए [ काशीहिन्दृविश्वविद्यालययीयसस्कृतमहाविद्यालयप्राध्यापक ] नवदल विराजित तुहिनबिन्दुम् सदा सानुराग पश्ययि स । दृशा पिवतीव बालभास्करविम्बम् प्रहर्पति च सुक्लकलनादपूरिते निर्झरे भीडतो हेममयूरान् दृष्ट्वा, विकर्पति तस्यनयने स्वर्णप्रभा. भासितम् सांध्यगगनम् । कुसुमे मधुकराणाम् मधुरा क्रीडा, चंचलाया. तितल्या मौन निमत्रणम् , विहगानां कलनादः, कुकुमायितोपा, नक्षत्राणां समाज विविधपुप्पाणामामोद , कल्लोलिनीनाम् तरगावलिः वनस्पति तृणगु- ल्मादीनाम् मनोहारि हरीतिमादय एव तस्य अध्ययनविपया । "प्रकृतिपूजापर. स' इति त जना कथयन्ति । वसन्तुर्तुप्रभातप्रभेव तस्य मुखम् , मदालसे लोचने, शान्ता गभीरा चाकृतिः, लध्वीश्मशू, रयो गोरश्च कलेवर आसीत् । युवैव सः। उन्मादिनं तं मन्यन्ते जना । कथयन्ति च यत् ‘स सरितटे समुपविष्ट सन् गणयति तस्यास्तरङ्गान्'। मौनी मुग्धश्चेव दश्यते सदा कीदशोऽयं जन इति विचारयति लोक । निराशावशस्तस्य पिता चिंतयति 'अहो मम एफ एव पुत्र , अतुला च सपत्ति , कथम कदा घ सभालयिष्यति सुतस्ताम्' इति । (२) -अस्य चारित निभाल्य निराशामाप्तोऽस्मि सखे। -मयाऽपि भृश चिन्तितम् , किं करवाणि, एतदर्थ पहुधा विचारणेनापि न दृश्यते फोऽप्युपाय । इत्य विमृशति नितराम् वयस्येन सह पन्द्रमणि । चिन्तयन्ती एव मीनिनी सजायेते तावुभावपि । एक्दा तु निरन्तरविचारपरस्य मिनस्य मुष्पम् आमया अदाव्यत्, प्राधायन्ध मनोरमास्मितरेपा ।

·प्रणयवि निखिरः संसार 18 " पाया धवलद्युतिमवलोक्य यथा पुष्पदलशायी तुहिनचिन्दुहेटते, क्या स वयस्योऽपि नितराममोदत । अवदन्त्यम् । 'प्राप्तम् वयस्य किमिति । साश्चर्यण चन्द्रमणिना पृष्टः सत्वरम स । अहम् निश्चयेन कुमरस्य जीवनं परिवर्तयितु प्रभवामि । सुघारस्य पुरतो नाशमाप मेघघटा। चन्द्रिका सर्वत्र सलील धावति । निराशातिमिरनाशे आशाऽऽलोस्मासितमुस्वः पुनरुवाच- विवाहेन । किं विवाहेन ?? इतिप्रश्नमयनयनरत पिनन्नुवाच 'सत्यं विवा- हेन ११ अथकिम् । अस्य जीवने विवाह प्रान्तिक्रो भविष्यति, इति मे निश्चय । आकुला मे मतिर्न किमप्यवगच्छति । मायां विलोक्य मुह्यन्ति जनाः । का क्या अस्य कुमारस्य । अहो । युक्तम् । इति वदन चन्द्रमणि कृतज्ञतापूर्ण शस्तं भृश क्यम् । स्तीति। (३) समपद्यत कुमारस्य विवाहः। अद्य नक प्रथमम् मधुर च मेटन मावि द्वयाः। एतदेव मधुरमेटनम् , यत्र सीवनस्य गीतिका लयमारोहति । यत्र जीवननाट्यस्य सूत्रपातो भवति, यत्र आशाः साम्राज्यमिव रमन्ते, यन द्वौ प्राणिनो एकमवत , यत्र च अभिनवे जगति पदार्पणम् , नियते । भतिपुष्पम् भ्रमन्ती भ्रमरापलीव क्या', कुन्दकलिका इव दन्त पचि, कमलमिव नयने । अत्यनाशवा विचिदानान्तयौवना च मास्ति मुग्धा । द्वार परस्परं पश्यत । असंजातालापों एव विचित् कालं विमशर्यत भावपि । सहसा उन्मादीव प्रश्नयन्नुवाच सकुमार। 'किं तन भवती मम प्रेमापदम् ।' फिपिदित्यमेव 'कवाषयोधर्म ?

·भभिनवकथानिकुलः 'अहम् तत्रभवन्तम् प्रसादयामि परिचरामि, श्रीमान् च मां रक्षतु प्रणयतु च इत्येव आवयोधर्मः।' 'किन्तु · ... - 'किन्तु--इति किम्' जानोपे एव यदहं प्रकृतिपूजक , अहम् प्राकृतानि, दृश्यनि, प्रणयामि । कीदृशी मनोरमा सुधांशोश्चन्द्रिका । रसालस्य नवानि दलानि, कोक्लिस्य कूजनम् , तरुच्छायासु खद्योतस्य भग्नप्रकाश, अहो अलौकिकमिदम् जगत् , 'प्रमाद्यति तन भवान् । 'अहम् ॥ 'आम्। 'कथम् ॥ 'यद्रश्यते तत्सर्व प्रकृतमेव । 'सत्यमेव । भवन्तः प्राकृतान् प्राणिन प्रणयन्ति । मयूरे, फपोते, कोकिले, सारसे च सरश एव प्रणयप्रक्षेप भवताम् ।' 'अयक्म्।ि' 'यत्र अन्यान्ये सर्वे प्राकृता' प्राणिन प्रेमास्पदा, तत्र मानवाः क्य पहिनियन्ते । मानवा मानवाः स्वार्थायत्ता पासनायासित हृदयाश्च भवन्ति । अपि नैवम् ?' निखिल एप ससारो वासनामयो विद्यते । का फ्याऽऽवयोः । किमयासनिकमत्र पश्यति भवान् । आम , इत्यं क्ययितुम् समयों भयान यदा ससारो घामना विशालयति, येन धय सार विरोय. यदासोदावरणम् पुद्धी तन्नारामाप तस्या पाणीषिलासेन। मान गुमुमितान पश्यनि कुमारः । समक्षे स्थिताम् नामुयाप सः! यल्लभे! आसमहमधकार एव । त्वम् मौन्दर्यस्य मनीया प्रतिमाऽसि । प्रतिः सांगमुपस्थिताऽसि त्याम् । मापसामा किमपि न प्रवाति। सपुषिताया अस्या भालदेसे स्पेपिन्दयोऽशुतन् । पुनस्यार सः। प्रिये ! त्यमुपेव मुपमिनाऽमि। पनामुमन इस आनन्दमर्मयमि गानुमपि पारपसि ! गाय सा इत्यम्- याम ।

·प्रणयति निसिलः ससार १४५ प्रणयति निखिला ससारः नृत्यति बहुधा गाते बहुश । अगाधोऽयं पारावारः प्रणयति निसिल ससारः॥ शृगारास्पदे । अनश्यन् खलु सकीर्णा विचारा | मम चेतस्तव रागान प्रणयाभया सम्यगालोकितम् जातम् । समस्तो जीवलोक एवा स्माकम् प्रेमपात्रम् , किं पुनर्मानवाः। सत्यम् अलौकिकोऽय प्रणय- ससार. इत्युक्त्या स ताम् बाहुपाशै समयम्यत् । पुन श्रोतुमीहते चेतस्ता गीतिकाम् । पुनरपि साऽगात् । 'प्रणयति निसिलः ससार' ·मनोरमा श्री देवकीनन्दनशास्त्री ( अध्यापक महाराजमस्कृतकालेज जयपुरम् ) मनोरमा यदा उच्चविद्यालयपरीक्षामुत्तीर्य, आंग्लमहाविद्यालये प्रवेष्टु गता तदा महाविद्यालयस्य विचित्र वातावरणं युवकयुवतीना मिथो नि सकोच वार्तालापञ्च दृष्ट्वा किश्चिञ्चकिता प्रसन्ना चात्मानं धन्य मन्यमाना सजाता। मनोरमा विज्ञान विशारदस्य श्रीप्रवीण- चन्द्रमहाभागस्य एकाकिनी पुत्री आसीत् । वयसाऽष्टादशवर्षदेशीया किश्चितकृष्णवर्णा-किन्तु शुकनासिका विशाललोचना चासीत् । प्रवीणचन्द्र प्रतिष्ठते ब्राह्मणकुले जन्म लेभे। स्वर्गवासी तस्य पिता, आसीन् वेदवेदाङ्ग-निष्णातो निवृत्तिप्रियः परमतपस्वी सिद्धान्त- वादी च । परमाग्लाना शासनकाले भारते सस्कृत-पण्डिताना स्वस्य च वृत्तिदौर्बल्य दृष्ट्वा तस्य हृदय भृशमतपत् । पटसु स्वसन्ततिषु सर्व: प्रथमं श्रीप्रवीणचन्द्रमहाभाग प्रवेश्याग्लमहाविद्यालये वैज्ञानिक चकार । अद्य विज्ञानरलेन श्रीप्रवीणचन्द्रो नगराद् यहि सुरभित. शीतलमुखदवायुपरिकलिते, नवीनपद्धत्या निर्मिते स्थाने नलिकायन्त्र- परिलसिते, परितो गृहारामसमन्विते विशाल एकस्मिन् भवने निव- सति । अस्ति गृहे मरुत्तरयानमपि। इगित-मात्रेण तस्य संचालक स्वामिनमुपसर्पति । सजीकरोति च मरुत्तरयान त्वरितमेव । मनोरमा मरुत्तरयानेन महाविद्यालय गच्छति, समायाति च । व्यतीतोऽभूत् भूयान् समय । मनोरमा साम्प्रत बी० ए० परीक्षामुदतरत् तृतीय- श्रेण्याम् । द्वाविंशतियर्पवयस्का मनोरमा सम्प्रति एम० ए० पक्षायां पठति अर्थशास्त्रविषये। एतावत्कालपर्यन्तं महाविद्यालयीयजीवने तया यन्छिमित तत्तु तृतीयश्रेण्या व्यक्तमेव, परन्तु यदशिक्षणीय तन्छिक्षित प्रथमश्रेण्याप। प्रतिदिन मापाठिभिः सह चलचित्र- दर्शनम , परफन्दुकादिनीडनम् आमोदगृहेषु नि.सकोच सर्वविध पातालापादिफन येवल शिक्षितमेयापितु तत्र प्रावीण्यमपि मम्प्राप्तम् ।

·मनोरमा प्रवीणचन्द्रो विचारयति स्म यद् भगवता तस्मै न दत्त पुनः केवल पुनी प्रदत्ता । सैव पुत्रवत् परिपाल्या । मर्मविध सौम्यं दत्त तस्यै तेन । नारीस्वतन्त्रतापक्षपाती प्रवीणचन्द्र शिक्षायाः पूर्ण: विकासाय सटा प्रयतते । प्राप्मावकाशे यदि मनोरमा काठमीरादि- शीतप्रधानेपु स्थानेषु स्वसहपाठिभि सह भ्रमणाय मतिं करोति तर्हि प्रवीणचन्द्रस्तस्यै प्रसन्नेन चेतसाऽनुमतिं ददाति । एक्टा मनोरमया स्वसहपाठिनो मन्मथरायस्य समुखे स्वकीयः प्रस्तार उपस्थापित एव रज्जा तन्कृत्य । 'किं भवान् मया सह विवाह कर्तुम भिकाक्षति, तर्हि स्रोतु प्रतिज्ञाम् । प्रतिज्ञामन्तरा न भविष्यत्यप्रे भवता पूर्णा मन सामना । मन्मथरायेण किञ्चिद् विहस्य स्वीकृत प्रास्ताव । मन्मथरायस्य समुखे प्रस्तावस्वीकरण प्रतिज्ञा- करणञ्च न किमपि महत्त्वपूर्ण वस्तु । विधात्रा मन्मथरायाय युरति जनार्पकमलोक्कि रूप दत्तम् । रूपसाहाय्येन तेन वहवो युवतयो वञ्चिता । एक्दा मनोरमा विपष्यवदना उद्यानस्यैकस्मिन् काष्ठमञ्च उपविष्टा प्रतीक्षते स्म मन्मथरायम् । सहसैव समागतो मन्मयराय । दूरत एष तूष्णी ता दृष्ट्वा प्रोवाच, मनोरमे | कथ खिन्नवदना, न चलि. प्यमि कि चलचित्रदर्शनाय । मनोरमा न किश्चिदप्युवाच, केवल दीर्घदोर्घा द्विना. प्रश्वासास्तस्या हृदयानि सृता । मन्मथरायोऽपि तस्मिन्नर मञ्च उपाविशत् । परिश्रम नाम क्षण विनीय पुनः प्रात्रीत् गम्मीरया गुद्रया। अन्ततो गत्वा किं कारणमस्ति खेदस्य । कारण- मन्तरा मया क्थ प्रतिविधीयेत । अधुना मनोरमाया हृदयेन धैर्य परित्यक्तम् । सा मुक्तकण्ठ रुरोद, उयाच च समाप्प गद्गदया गिरा। हाकिं करवाणि । क गन्छानि ॥ कामे गतिर्भविष्यति शोन- मेवाह माता भविष्यामि । दयस्व । कठोरहृदय । मनोरमा ब्राह्मणपुत्री । मन्मथरायन्तु वणिक् पुन । उभयो वैवाहिको विधि. सामाजिक मन्तव्य स्यादिति विचारयतो मन्मथरायस्य हृदय वेगेनारम्पत | मनोरमा जयपुरनिवासिनी । मन्मयरास्याप्यस्त्येक जीणशीर्ण गृह जयपुरनगरे । मन्मथरायस्य जेष्ठनाता राजेन्द्रराय मोमय्या व्यापार क्रोनि । अस्य पिता धर्मराय एस पुरा मोहमयीं गतो वाणि स्व-कुटुम्र निभर्ति स्म । पितर्युपरते तज्ज्येष्ठपुरो राजेन्द्ररायस्त- दयरव चेन ·११८ अभिनवकथानिकुञ्ज कार्य सम्भालयनि । राजेन्द्ररायः सम्प्रति लक्षाधिपतिपु गण्यते । अयमस्य कनिधनाता मन्मथराय । अनयोर्माता कमलापि जीविताs स्ति । सा स्त्रज्येष्ठपुत्रस्य राजेन्द्ररायस्य पाश्र्वे मोहमय्यामेव निव- सति । अप्यस्ति राजेन्द्ररायस्य स्त्री, पालको, क्न्ये च । यदा कदा माता कमला स्वज्येष्ठ पुत्रस्याप्रे मन्मथरायस्य वातां करोति, तदा राजेन्द्ररायः सपेट वक्ति- "किं करवाणि मात । मन्मथरायस्य समस्या दुःसाध्या । स मम हितवचनं न शृणोति । मदुक्तं चित्ते न दधाति । जयपुर स्थितांग्ल- महाविद्यालयीयछानावासे सकलमपि जीवनयापन तस्मै रोचते । मयाऽनेकवारमुक्तम् , यद् भ्रात । पठनव्याजेन काळयापनं न समी- चीनम् । किमपि कार्य कुरु “यन्तु क्रियावान् पुरुषः स विद्वान्"। परन्तु तस्याने सर्व मदुक्त वैयय॑मेति । मया तु निश्चयः कृतो यन्म- न्मथरायः कुत्रापि निवसेत्, कुनापि गन्छेत्, स प्रतिमास शतरुप्यकाणि मत्तो लभेत, नातोऽधिक वक्तु श्रोतुच कामये। माता पुनस्य सध्यं वचः श्रुत्वा मौनमालकयति स्म । अद्य मन्मथरायो मनोरमाया हृदयविदारक वच श्रुत्वा स्वजीवने प्रथमवार-फेवल प्रथमवार-भयभीतोऽभवत् । भयस्य कारणं सुस्पष्ट मासीत् । प्रकाशमायातायो मनोरमादूपिनवार्तायां नवसभ्यता-पक्षपाती प्रवीणचन्द्रो मनोरमाऽनुरोधेन मया सह अस्या विवाह कामम नुमन्येत नाम, अस्वस्थचेतसा प्रसन्नमनसा या, परन्तु प्रापीनरुढिवादी राजेन्द्ररायो माता च विवाहमिमं क्थ मन्येत, यश सहेत दुःख- दानोमिमा यार्नाम् । पूर्वत ण्य मम भ्राता गमोपरि मुद्धः । अपराध कारिणा मया तस्याप्रे कय स्थातु शक्येत । भवतु सम्प्रति जयपत्तने घस्थानं मे सर्यथाऽनुचितम् । अहे मोहमयीं गत्वा तत्रेय परस्यामि । नानाविधासु पसरलिकासु भृगीयतो मे फि मनोरमया प्रयोजनम् । प्रफाशं ते मनोरमे । अस्ति नगरेऽस्मिन् पेशवनाथनामा येघराज । म एव तयोदरख्याधि ममलमुत्पाट यिष्यतीत्युक्त्या प्रापला । मनो रगाऽपि नस्मारथानादुत्त्थाय शनैः शनैः स्यभवन प्रविष्टा । प्रवीणचन्द्रः प्रतिमास गृपाति राजतो मुद्राणा द्विमहमम् । सतोऽ प्यधिकामी तम्य कृते निःशुल्का विद्युव्यवस्था जलव्ययस्या मगर रयानव्यवस्था सेयफयपस्था प । प्रयोणपन्नस्य दो भारी तिमो भगिन्या । याम वियाहा प्रपाणपन्द्रश्य पिप संपादिताः। सन्ति ·मनोरमा १४९ तासा पुत्रा कन्याश्च । पुनाणामापि विवाहा जननैव विहिता । द्वपानोरेकोऽनीर दोनोऽपि बहु-चुटुम्नी। द्वितीय किविदर्जयदि, वम्य केरलमेक पुत्र । प्रवाणचन्द्रस्य धर्मपत्ना पिमला दयारती । वस्त्युभ्रातृपुत्रेषु सुनासु च स्वसन्ततिवन् स्निह्यति । तान शिसून हवा स्वन्य पुत्रराहित्यमपि विस्मरति । एकदा मात्तरयानेन कुत्रचिद् गन्छन् प्रवीगचन्द्रो मन्त्तरयान दुर्घटना चिरित्साटये मुयोर्बहुभि चिकिसके मम्यक् चिकि- त्मिनोऽपि मृत्युमवार। महमा पपान विम्लामा मनोगमायाचापरि वत्रात : मनन्धिनो हितपिगध सर्ने समागय रग्दु । दुर्देव- विलसतिम् प्रवाणचन्द्रस्य निवासम्थलमधुना महाशाररथर सञ्जातम् । आसन् शवयात्राया महाधिका पुस्पा । सभा अभवन् स्याने न्याने, स्थानायममाचार पत्रैरपि श्रीप्रवाणचन्द्रमहाभागस्य रधुनावनवृत्तान्त चित्रमयो मुग्यम्थाने समुट्विन । परन्तु किमतेन । मनारमाया विमलायात्र महागोक भगवन्तमन्तरा २ खर दूरामनु शाक्नुयात् । स्वर्ग गने प्रयागचन्द्र मास एका मान्छन् । सौभाग्यवनि वाया चिमटाया अपार दुर र खलु वर्णयेन् । विधात्रा तस्या सर्व ग्रामपहतम। विद्यालेऽस्मिन् भवन पापिनी पय निष्ठहिनि मला प्रमाणचन्द्रपूर्वनिर्मिते नगरम्य वाध्यामेकस्या स्थिते लघुग एउ- प्रबागचन्द्रस्य भानरी सपरिवारो न्यसनाम्-चवमद विमला मनोरमा च । मनोरमाया अध्ययन परिममानममन् । अयले मन्मथरायस्योपरि रानेन्द्रराय प्रसन । मन्मथरायो भ्रातरमनुरोनि । मोहमयी गतेन मन्मथरायेण समाचारपत्रेषु पठि- तम् यन्मन्त्तरयानदुर्घटनया श्रा प्रवाणचन्दस्य मृत्युरिति । पञ्चय गते पितरि मनारमाया जाबनेऽभूनपूर्व परिवर्तनमभूत् । न जाने मनोरमाया' सा गिलासप्रियता कुत्र निराहिना, या प्रवाण- चन्द्रस्य समुष आसीन् । या प्रनितिन न्यूनातिन्यून त्रिवार वन- परिवर्तन क्रानिस्म, मा मलमपि ग्निमेवेनैव वस्त्रेण कार्य रोति । मनारमाया भीतनेऽपि सममून्महन् परिवर्तनम् । पुरा भोगने यदि लवणस्य विचित् नागना न्यूनता वा भवेत्तहिं भृत्वस्योपरि तस्मात्र निक्षप सकारमारान् , परन्तु माम्प्रत घुपितमपि भोजनमध्याहरति । सर्वदा खिन्नवाना तिष्टत । न ह्सति नाधिक वदति, दमागिता ·१५० माया। अभिनवकथानिकुक्षः मनोरमाया दृष्ट्वा माता विमला दुखिताऽपि दुसमनुभवति समधिकम्। समाचार-पत्राणां वार्षिक शुल्क वर्षात्प्रागेव ग्रहीतव्यं भवति । यतः कानिचित् पत्राणि समायान्ति । मनोरमा तेषां वाचनेन स्वकीयं समयं यापयति । अद्य आवश्यकता शीर्षके दृष्टि स्थिराऽभून्मनोर- वैधव्यस्य घोरं दुखमनुभवन्ती विमला मनोरमाया पूर्ववत् प्रसन्नं मुखमदृष्ट्वाऽसह्य दुःखमन्वभवत्, परन्त्वद्य मनोरमां किश्चित् प्रसन्नां दृष्ट्वा सस्नेहमुवाच-पुत्रि । त्वमेव मे जीवनस्याधारभूता । त्वदर्थमेवाहं जीवामि । अद्य किश्चित् प्रसन्नां त्वां विलोक्य हर्पणाह- मुत्फुल्ला । मनोरमा मातुर्वचन निशम्य जगाद-मातः! अस्ति मम प्रसन्नतायाः कारणमेकम् । कतिपया दिवसा व्यत्यगु । मयानिवेदन- पत्रमेकं प्रेपितं लखनऊन गरे । तनावश्यकतासीदेकस्या अध्यापिकाया । अद्य मम निवेदनपत्रस्योत्तरमायातम् । यन्मम नियुक्तिः संजाता सहायिकाध्यापिकापदे । शीघ्र तत्र मया गन्तव्यं भवेत् । जननि ! प्रसन्नेन चेतसाऽऽज्ञापयतु गमनाय । वेतन यद्यपि स्वल्प मिलिष्यति परन्त्वसह्यं दुःखमनुभवन्मे मन शान्तिमनुभविष्यतीति दृढो मे विश्वासः । अभूतां विमलाया नयने सजले मनोरमाया वचो निशम्य, परन्तु दृढनिश्चयां तां परिज्ञाय न किञ्चिदप्युवाच विमला | मनोरमाऽ- जानन्मौनं स्वीकृतिलक्षणमिति । लखनऊस्थितकन्यामहाविद्यालये प्रधानाध्यापिकयाऽन्याभिरध्या- पिकाभि सह मनोरमाया व्यवहारोऽनीव कोमल आसीत् । मनो. रमाया मार्दव विलोक्य सर्वा एव अध्यापिकाश्चकिता अभूवन् । लखनऊस्थितकन्यामहाविद्यालयस्य प्रधानाध्यापिका या सिष्टधर्माः वलम्बिनी दयावती चासीत् तस्या अग्रे मनोरमया स्वमनोदु खं निवेदितम् । प्रधानाध्यापिकया सर्गः खलु प्रबन्धो विहितः। कालेऽरिष्ट- गृहे प्रविष्टा मनोरमा सुतमेकमसूत । भगवान भास्करः सकलमपि धरातलं सन्तापयति तीक्ष्णः किरण । लखनऊकन्याविश्वविद्यालयस्य सर्वा पालिका अध्यापिकाश्य सर्वा अद्य प्रसन्ना दृश्यन्ते । ग्रीष्मावकाशस्य घोषणाभूत् । कन्या. विद्यालयस्य प्रायः सर्वा एवाध्यापिका बहिर्गन्तु सजिता आसन् ।

·मनोरमा मनोरमाया नवजातशिशु साम्प्रत मासस्यैकस्याभूत् । न जाने किं विचार्य मनोरमाऽपि शिशु गृहीत्वा जयपत्तन प्रति प्रचलाल । रानी नववादन-समये वाप्पयानगन्त्री जयपुरविरामस्थले समायाता । अङ्के शिशु निधाय वहिनि सृत्य मनोरमा जिचकायामेक्स्या प्राविशत् , रिन्तु विचका मनोरमागृहमार्ग त्यक्त्वा रामनिवासोद्यानमार्ग प्रति प्रतस्ये । रामनिवासोपवने मनोरमा त्रिचनातोऽवातरत् , इतस्ततश्च हुक्मणश्च कर्तुं प्रारभत । किञ्चित्समयानन्तर शून्यस्थाने स्थित एक- स्मिन् काठमञ्च उपाविशन्मनोरमा सरोद च । अन्ते हृदय वन सदृश विधाय शयान शिशु तर काठमचे परित्यज्य वेगेन स्वगृह प्रति । , प्रतस्थे। अद्य बभूव दल-पतेरानन्दकुमारस्य पक्षो विजयी हॉकीकोडायाम्। किन्तु पराजयमनुभवद्भिविपक्षिमि क्रीडकैः क्रीडानियमानुल्लहव्य दत्तो दण्डप्रहारो वामचरणे आनन्दकुमारस्य । आनन्दकुमारो बार- वार पीढामनुभवन् विश्रस्य विनम्योद्यानतो गच्छति गृह प्रति । श्रुतस्तेनोद्यानस्यैकस्मिन् कोणे वाल-रोदनधनि । ध्वनेरनुसारो गच्छ- भानन्द कुमार काठमञ्चेशयान इन्न्तमेक मासजात शिशुमवलोप- यति । यदा भवेदस्य माताव कुत्रापि इति जिज्ञासाया न सफ्लोऽभूत्तदा शिशुमुत्थाप्य स्वगृहं प्रति प्राचलत् । आनन्दकुमारोऽस्मिन्नेव व आग्लचिकित्सामहाविद्यालये पठित्वा आग्लचिकित्सकस्यान्तिममुपाधिमवाप । समुद्घाट्य विपणिमेको पारिश्रमिक भेषजमूल्यन गृहात्वा जनाना चिकित्सा कराति । आगल. विक्सिामहाविद्यालये गमनस्य सम्प्रति न किमपि प्रयोजन किन्तु मादानुरागी यदा कदाचित् क्रीडायान्तु सम्मिलितो भवत्येव । अस्ति, आनन्दकुमारस्य वृद्ध पिता माता, द्वादशवर्पवयसा भगिनी च । आनन्दकुमारस्य सम्पन्नोऽय लघु ब्राह्मणपरिवार । पित्रो?समिद- मेव यदानन्दकुमारो विवाह न करोति । न जाने दुभावनेय धुत. अद्यमानन्दशुमारस्य गृहे महान कोलाहल ।पिता गम्भीरो भूत्वा वदति प्रियपुत्र । किं फरिप्यसि बालास्य कथन पालयिन्यसि, माता हसित्या क्थयति-पुत्र । किं त्व साम्प्रतमपि यार एव । अनिप्रसना भगिनी कथयति-भ्रात । रक्षेम शिशुमहमस्याइनिश साहार करिप्यामि । भगिनी-सहायेन तेन विविधैरपाय पालकस्य समायाता।

·१५२ अभिनवकथानिकुञ्जः पोपणं प्रारब्धम् । बालस्य नाम वनविहारीति चकार । शिशुरपि प्रतिदिन बालचन्द्र इवावर्धत । मोहमयीतः समायातो मन्मथरायो भ्रमणाय जयपत्तने । आनन्द- कुमारः पूर्वत एव मन्मथराय जानाति स्म । विपणिस्थित आनन्द- कुमारो दूरत एव मन्मथराय दृष्ट्वा तमाह्वयत् , आवोचञ्च सस्नेह मित्र चिराद् दृष्टोऽसि । कुत्र वससि ? किं करोपि ? मन्मथरायोऽ- वदत् , अद्यत्वेऽह मोहमय्या निवसामि, व्यापारश्च क्रोमि । जय पत्तनेऽस्ति ममैका प्रेयसी स्वर्गीय-श्रीप्रवीणचन्द्रमहाभागस्य पुत्री मनोरमा नाम । आनन्दकुमारेण सहासमुक्तम् । एवमेवम् । पुनरप्यु- याच मन्मथराय । किन्तु मित्र । सा गर्भवती बभूव । तदा.ता त्यक्त्वाह मोहमयी प्रति प्राचलम् । यतो हि मम सिद्धान्तोऽय यत् 'खगा बीतफल वृक्ष जारो भुक्त्वा रतां स्त्रियम्', मन्मथरायस्य वचः श्रुत्वा, अनन्दकुमारस्य मुखमुद्रा गम्भीराऽभवत् । साय रामनिवासोद्याने भ्रमन्नानन्दकुमार किं पश्यति यन्मन्मथ- राय कयाचित् स्त्रिया सह वार्तालाप कुर्वन् तस्मिन्नेव काष्ठमश्चे समुप- विष्टोऽस्ति-यतस्तेन शिशुर्वनविहारी लब्धः। प्रच्छन्नेन तेन तयोरस्फुटा वार्तालापा अपि श्रुता । मम हृदयखण्डमत्रैवाहमत्यजमिति स्त्रिया उक्तिस्तेन स्पष्टतया श्रुता। भानन्दकुमारेण बहुभिरकाट्यस्तोधितोऽपि मन्मथरायो मोहमयों गतः । नेच्छति मनोरमया सह विवाह कर्तुम् । तदा, आनन्दकुमारः शोचति, किं करणीयमस्तीति । कदा माता स्वपुत्र पालयिष्यति । एकदा, आनन्दकुमार. पितरं मातरख्शावादीत् यत् , पित ! मातच यल्लोफे पितरो मातरश्च स्वपुत्राणां विवाहान् कुर्वन्त कुर्व त्यवायलोक्यन्ते, तदा भवन्तः फिमिति मे विवाह न संपादयन्ति । पिता माता चावदन्मनसि, अद्य मे सफलं जन्म, अद्य पूर्णा मनोरथा । कया सह विवाई कर्तुमभिकाक्षसि, इति पिताऽपछत् । तात! तब पिता किं पृच्छति ? शीघ्रातिशीघ्र यया मुग्वकमलं फदा द्रक्ष्यामीति पूरयतु जगरीश्वरो मेऽभिलापमिति माताऽयदत् । आनन्दयुमारेणोक्तम् , अस्ति नगरेऽस्मिन्नस्मारमेय प्राप्मणयुले स्वर्गीयस्य भीप्रयोणचन्द्रमहाभागस्य परमसाध्यो पन्या मनोरमा .

·मनोरमा नाम । तया सह विवाहं कर्तुमभिवाञ्छामि। पितरौ जगदतुः । अपारहस्पिटममृतमिव द्वितीय ते वचस्तात ! मनोरमया सह आनन्दकुमारस्य वैवाहिको विधि. वैदिक्या पद्धत्या निर्विघ्नतया सम्पन्नः । दुहितयारगृहगमनसमये विमला द्विवाण्यश्रणि लोकदर्शनायामुञ्चन्मनसि तु पाणिग्रहणमिदं स्वर्गीयस्य स्वपत्युः सुमनस्यैव फलमेतदित्यमन्यत । श्वसुरभवनं प्रविष्टा मनोरमा पत्युः क्रोडे क्रीडन्तमकुतोभयं घालं निरीक्ष्य किचिचकिताऽपि प्रसन्नाऽभवत् । किमिति विचिन्त्य खिन्नवदना, किमिति विचार्य सा मुखी वभूवेति मातृहृदयमेव विजानाति नान्यः कश्चित् । अद्य मनोरमाया सौभाग्यरात्रि । रात्री नववादनममये शयन- गृहं प्रविष्टा मनोरमा घण्टायमेकस्मिन्नेव विपये स्वपतिना आनन्द. कुमारेण साकं वार्तालापमकरोत । आनन्दकुमारोऽन्ते जगाद- इदमस्ति जगत्सर्व वासनायेष्टितं सदा । पालयन सुन भद्रे! एप वैवाहिको विधि ॥

·नारीमतिवैभवम् श्वी दीनानाथरिवेदी 'मधुप ' साहित्याचार्य: ( म० स० कालेज, जयपुरम् ) आसीत्पुरा समवाप्तविविधविभवो वैश्यवंशसम्भवो गोविन्द दासनामधेय परमविधेय प्रकृत्याऽऽकृत्या च मनोहर कञ्चन श्रेप्टिवरः महता विपश्चिता मत मनुष्ठाता विधाता चानल्पस्य कार्यकलापस्य निजव्यापार-कलाकौशलेन । नगरनिवासिनो नाना जना अपि निकट मस्य चागत्य विचार्य-कार्य-परामर्श गृह्णन्ति स्म । अनेक विधवाणिज्य- परेण श्रेष्ठिवरेणानेनानुकूले किल काले रूप यौवनाभ्यामात्मना सरशी शीलानाम्नी भार्योदूढा । परमासीनयोमिथो विचारेपु भेद । व्यापा- रेण धनमर्जयतस्तस्य मनसि समुदभवदखयो गर्व । रम्यं हयं दुग्ध- फेनधवला शय्या-प्रच्छदा, धौतानि शुभ्राणि सूक्ष्माणि च वस्त्राणि, महापमणि मण्डिता सुपमाकरा हेमालङ्काराः, राजतानि सौवर्णानि पानाणि, दासा दास्यश्च मरुत्तराख्य यानमित्यखिलमपि ममैव मत्या विलसितमिति । प्रत्यह यदा स गृहमागत्य भोजनं करोति स्म सदैकदा तयोर्दम्पत्योरेव प्रवृत्त सलाप । गोविन्ददास'-इह हि पुरुष एव सर्वमपि कार्य कर्तुमीष्टे । प्रिये । स्वमन किं मन्यसे शीला-कर्मक्षेत्रे ससारेऽत्र स्त्रीमन्तरैकाकी पुरुषो न किमपि कर्तुं प्रभवति । किमपि गेहकृत्य स्त्री सम्पादयति, किमपि भृत्यादिक च पुरुपः। तथा हि- यथा होकन चक्रेण न रथस्य गतिमवेत् । नारी विनैव मयोऽपि कतुं किमपि न प्रभु ॥ गोविन्ददास कान्ते । मा मेयं वद । यतो हि- यस्य गृह न भार्याऽस्ति चदा तस्य गृहेऽप्यहो। समग्रमपि वित्तेन कार्य सिध्यति घल्लभे ॥ - ·१५६ - अभिनवकयानिकुञ्जः शोला -यथाऽऽज्ञापयति भवान् । इत्यभिधाय सर्व भूपणादिकं धन तया तस्मै प्रत्यर्पितम् । एवं निजभार्यया सह प्रतिद्वन्द्वितामुररीकृत्य स श्रेष्ठी गोविन्ददास सकलामपि स्वीयां सम्पत्तिं समादाय, तत्रत्यं सर्वविधमपि व्यापारश्च समाप्य देशान्तरं प्रति प्रस्थितः। सर्वोऽप्ययं परस्पर-प्रतिद्वन्दिता- विषयस्तयोरेवावातिष्ठत । तत्रत्यो जनश्च न कश्चिदपि रहस्यमिदम- जानात् । गोविन्ददासस्तु देशान्तरं प्राप्य यथापूर्व व्यापारादिकं कुर्वाण- स्तत्रैव कियन्त कालमुवास । इह हि तस्य जाया शीला च तत्र सर्वत्र वृत्तमिदं प्रथितमकरोत् यन्मम गृहपतिः प्रचुर-धनार्जनैपणया देशान्तरमगमत् । यद्यप्यधुना श्रेष्ठिनो गृहे यथापूर्वमनुचरवर्गस्तु नासीत्, अथाऽपि कतिचन सेवका सेवमानाः शीलामवर्तन्त एव । एष्वेवैकतमः प्राक्तनो गणनालेखक (कोपाध्यक्षः ) मोहनाख्योऽप्यभूत्। यस्य व्यापारदाक्ष्येण श्रेष्ठी गोविन्ददासोऽपि पूर्व प्रभूत वित्तमलभत । एकदा शीला मोहनमाहूयाऽगादीद्यत्पूर्ववत् साम्प्रतमपि धनोपा- जनार्थ प्रयतनीयमिति । मोहन - (शीला प्रति) किमपि कार्य कर्तुं यदा जनः प्रवर्तते, तदा प्रथमं भवति वित्तस्यावश्यकता। अतः प्रयच्छतु भवती पञ्चसह. सपरिमितं द्रव्यम् । शीला इदानों मत्सविधेऽपि इयद् द्रव्यन्तु नास्ति । परमेतदर्थ- मुपायस्त्वय वर्तते यन्मदीयामिमा मञ्जूपां लौह-पापाणैरेव प्रपूर्य प्रतिवेशिनः सार्थवाइस्य गृहे न्यासरूपेण निक्षिप्य पञ्चसहस्ररूप्यकाणि माह्याणि-इति । परं सा मञ्जपा तापदनुद्घाटितैव सरक्ष्या भविष्यति । पश्चात्तद्रप्यकाणि दत्त्वा मञ्जूपेयमुन्मोचनीया। मोहनः-अभिनन्दामि भवत्या उपायमिमम् । अहमधुनेव गत्वा तं याचे। इत्युत्क्वा स. प्रतिवेशिनः सार्थवाहस्य समीपं गतः आर्य ! भवन्तं द्रष्टुमिन्छामीत्यवोचत् । सार्थवाहः-आगम्यतामितस्नायत्। किमर्थ सल्वद्यानाऽऽगग. नाय कृत आयासः?

·नारीमतिवैमवम् मोहन'-प्रेष्टिन् । महतः कार्यवशान्मम घेष्टिनो गोविन्ददासस्य धर्मपन्नी गीला मन्मुखेन पञ्चसहमम्प्य झाणि भवन्न याचते । एकामन वस्तुपूर्ण बृहन्मयाञ्च न्यामम्पेण भवत्सविधे स्या- पयितुमिच्छति। सार्यवाह-तयान्विति तामाटार वारद्हर दत्तवान् । मोहन -(आनीय) मवति । गृयता पञ्चमहममुद्रा । शीला--गृहीत्वाइमेतामि कि विधाम्ये? द्रव्यम्याम्य भवर्तव तथा वाणिचे विनियोगः कर्त्तयः येनाल्पकालेनैव धन वृद्धिः साधीयसी म्यात् । मवा मागोऽप्यन मविप्पत्येन। स्वल्पः कालो व्यतीपाय। मोहनः सः स्वटोमुपीप्रमावेण निश्टलेन मनसा च पञ्चसहस्रमु- द्रामिरचिरादेव विपुल विचमुपातितमान । येन च यथापूर्व स समपद्यन । पञ्चसहा मुद्रा प्रदाय च तम्मादुत्तमात्मार्थवाहान्मजू- पाऽपि ममभूदुन्मोचिता । शीलाऽऽजया चैकनवानभवन निर्माणमपि समारघमवर्तत तेन । यथ च गीला गृहरमाय च रक्षापुरपान नियुय लघमर्तृसमा चारा च सती प्रियान्तिक निगमिपुम्नतो नगरादुदचलन् । यस्मिन्नगरे सवामीत् श्रेष्टिमहोदयस्तत्र गत्वा तद्भवन-सफेनचोपलन तन्निकट- म्यित एव चैकस्मिन् गृहे माटक (भाहा) तद्गृहस्वामिने प्रदाय न्यवमत् । वन स्थिर सा व्यचिन्तपद्यत् द्रव्यन्तु प्रभूतमुपार्जितमेन । सप्रति तु मुनोसत्त्युपाय समनुष्टेय. । एतदर्थ चाऽह गोपालिका-वेप विधाय दुग्य-दानमिपेण च तदन्तिा गमिप्यामि-इति । अतो दुग्धा. थंच तयका महिपी बीता। तसरिचय चेक्स्याऽनुचरस्य कृत कदा च साय दुग्घमाण्डमाठाय गोपान मा गोपनातिपरिघा. नारैव वासोमिरलङ्कारच स्वदेह समलङ्कृत्य तस्य निनस्य पत्युभ- इदानी ग्रहागतश्च गोपिन्ददासोऽपि म दिन कार्येषु व्यापृतदया विश्राम कर्तुमिच्छुत्रासनासीनचिन्तामग्नत्तिष्ठति । अनान्वर एव भवनस्य प्राङ्गणे समागत्य गोपी वेप धारिणी तटीयव रमणी शीला तन्याऽनुचरमप्रामोद्यत् तव स्वामी क्य वर्तत इति । तस्या मनोहरस्य मधुरस्य च कण्ठस्य ध्वने श्रवणेन सहसा नस्य ध्यानमुद्रा सममूः प्ररन्धः। वनमयासीन् ।

·तत्रैव स्थिताऽभूत्। अभिनवकथानिकुञ्ज द्भग्ना । सत्वरं समुत्थाय चोच्चैरवादीत्स । अहमत्र स्थितोऽस्मीति । शीला-(स्वरं प्रत्यभिज्ञाय) अहमस्मि, इत्युक्त्वा सलज्जा गोविन्ददास -( उत्थाय, नीचैः प्राङ्गणेऽवलोकयन् ) काऽसि त्वम् । किमर्थम्चेह समायाता १ शीला-महाभाग । मम गेहे महिषी घर्तते । गोविन्ददास.-आम् । वर्ततो नाम । किं तया? शोला-(दैन्यभाव नाटयन्ती) अद्य तया महिध्या यथाकालं दुग्ध न दत्तम् । अत. क्षीरमिदमवशिष्टमभूत् । नास्मिन् समये चान्य कश्चन कयिक (प्राहक ) समायातीति हेतोरिह भवतामन्तिकमुपा- गताऽस्मि । गोविन्ददास-(स्वगत) अहो लावण्यमस्या मृगशावाक्ष्या । मधुराऽऽकृतिश्चैतस्याश्चेतो मम दर्शनमात्रेणेव प्रसभमपाहरत् । (प्रकाश ) सोहन । एतामिह प्रवेशय । सोहन-यथाज्ञापयति देव । (इति तामानीय ) इह स्थिताः खल्वेते प्रेष्ठिमहोदया । समीपमुपयाहि । शोला-(पयाकुम्भमादाय ) तनिकटमागत्याऽधः प्राङ्गण एवो. पाविशत् । अवदश गृह्यता श्रीमता। पञ्चसेदरपरिमितमिद हि पय-इति। गोविन्ददास -(मध्य एव सेवफ प्रति ) सोहन । सांप्रत घुमुक्षा- ऽतिमान बाधते माम् । अतो यदि किमपि सिद्ध वर्तते भक्षितु तर्हि तदुपस्थापय । सोहन -स्वामिन् । अधुना सिद्धन्तु नास्ति किमपि । परमहम विलम्वेनैव पक्त्वाऽऽन यामि । इत्यभिधाय स पाकशाळा प्रविष्टः शीला-श्रीमती श्रीमती पत्नी विद्यते न था ? गोविन्ददास -नास्ति । भोजनादिक सर्वमपि गेह-कृत्य सोहन एव सम्पादयति । आस्तो तावत् । अन कुन तव गृहम् ? शीला-मवत्समीपमेय । गोविन्ददास'-(स्वगतं ) तदा त्वनिशोमन जातम् । (प्रकाश) तहि प्रत्यहमिहागत्य भवत्याऽरमभ्य पय' प्रदेयम् । शीला-महाराज तदा तु अनुगृहोगाऽस्मि । अनि वेला जाता। अनुजानीहि तायद् गृहगमनाय । गोविन्ददास -साधय तापर, । परं ·नारीमतिवैभवम् पयोमूल्यं गृहीत्वा। इत्युक्त्वा स दुग्धमूल्यमदात्तस्यै, साऽपि तदानी सकटामनिक्षेपं पुनः पुनस्तन्मुखमभिवीक्षमाणा मन्दं मन्दं निज गृह प्रत्यागतवती। गोविन्ददासस्तु तद्वदनसौन्दर्याक्षिप्तचेताः निशि निद्रामपि न लघवान् । प्रातः समुत्याय विधाय चाहिक कृत्यमनिच्छन्नपि विहि- ताल्पभोजनश्चापर्ण गतवान् परं, तत्रापि स मनसि शान्ति न समासा. दितवान् ! वामेवानुचिन्तयन् महता कप्देन तहिनगत्यवाहयात् । अपरे च दिवसे चायमापणादन्यदिनापेक्षया शीघ्रमेवाऽऽगत्य तदागमनवेला प्रतीक्षमाणो भवनपृष्ठमारुढश्व गतागतं कुर्वन्नासीत् । क्षणानन्तरमेव चास्ताचलशिखरमध्यारुढो भगवान् मरीचिमाली। सन्ध्याकालश्च समुपस्थितः। ततः सोऽपि नोचैरागत्य भवनस्य द्वारि दत्तदृष्टिरभूत् । शोलाऽपि ममाऽपरोऽपि मनोरथो नूनमचिरादेव साफल्यमेष्यती- त्यमन्दानन्दसन्दोहसफुल्लवदनारविन्दा दुग्धघटं शिरस्याधाय सायमष्टवादनवेलायां गोविन्ददासस्यान्तिकमुपागमत् । गोविन्ददासः कनककमनीयकान्तिमतिसुकुमाराङ्गी ललनालला- मभूतां समागतां तां नताही निर्वाऽवादीत्-आगच्छ, इतो निपी- देति । शोला निर्दिष्टे स्थाने समुपविष्टाऽभूत् । गोविन्दासः-(सेवक प्रति ) आत्मनो नियोगमनुतिष्ठ वावत्। सेवकः यथाज्ञापयति श्रीमान , इत्युदोर्य ततो निष्कान्तः । गोविन्ददासः-इत आस्यताम् । कथ्यता तव किं प्रियं करवाणि ? शोला-(सस्मितं) मम दुग्धं तु भवता गृह्यत एव । अतः परं किमन्यत् प्रियं मे स्यात् ? गोविन्ददासः-न हि, विश्रब्धं तावद् भण्यताम् किमन्यदभि- शीला-(सभ्रूभङ्ग) श्रेटिन् ! 'वक्तुसुकरमध्यवसितुन्तु दुष्करम्' इयं हि लोकस्थितिः। गोविन्ददासः-(स्वगतं ) अस्या वचनमनुशण्वतो मम मनसि कृतं पदं कुतूहलेन । (प्रकाशं ) भद्रे ! न खलु चलति वाक्यं सजना कदाचित्' इति सत्यं विद्धि। लप्यते भवत्या!

·। भभिनवकथानिकुञ्ज शीला-यद्येवं तर्हि-अहमपीह करणीयं किमपि कार्य करिष्ये । येन मम भोजनवसनादिचिन्ताऽपि चेतसो दूरीभविष्यति । (स्मरण- मभिनीय ) यामि । यामो यातस्तावत् । गोविन्ददास.-(स्वगतं) अनया सह संलपतो ममाऽनुरागो गतोऽतिभूमिम् । (प्रकाशं) तमिस्रायामधुना कथमेकाकिनी गमि. प्यसि ? सम्प्रतमिहैव स्थीयताम् । प्रावरितश्च गम्यताम् । शीला-(सबीडं) 'महतामाज्ञा शिरोधार्या' इत्येप शिष्टाचारस्तु मया पालनीय एव । अतोऽत्रैव स्थीयते । एवमानन्दमनुभवतोस्तयोरेको मासो व्यत्यगात् । भगवतो भवा. नीपतेः प्रसादान शीला गर्भिणी जाता। अन्ते चैपा निज मनोरथं सफलं मन्यमाना तस्मात् श्लेष्ठिनः स्वणांगुलीयकं तन्नामाङ्कितं प्रेमो. पहाररूपेण समादाय ततः स्वनगरमेव प्रत्यागमत् । तत्राऽऽगता च सा यथापूर्व मर्वमपि कार्य परिचालयन्त्यस्यात् । दशमे च मासि सा सर्वलक्षणविराजमान सुकुमारं कुमारं प्रासूत ! दिने दिने च स वर्धते स्म । नवीने निर्माप्तेि भव्ये भवन एव शिगुं लालयन्ती सानन्दं न्यवसत्। एकवर्षदेशीयो यदा तदीयो यालः स संवृत्तः, तदा श्रेष्ठी गोविन्ददासोऽपि गृहदशा परिज्ञातुं प्रत्यागतवान उपलभ्य च गृहस्य सुसम्पन्ना दशा कौतूहलाकान्तः समजनि, निज. भवन-समीपमेव भवनान्तरमेकं विलोक्य । गोविन्ददासः-(समीपस्थ जनं प्रति ) कस्येदं नवीन भवनम् ? जनः-भयतामेवेदम् । गोविन्ददास-साश्वयं पूर्वभवनमगत्येव यदा प्रथमं नव्य भवनं प्राविशत् तदा तत्र शिशुमुत्सङ्गे पहन्तीं निजी पत्नी शीला विलोक्य कोपाकुलस्नामुपगम्य निर्भर्सयन् भणितवान्-पालोऽयं फस्य ? कस्य भवने स्थीयते पाधुनेति ? शीला-( अञ्जलि यया) नाथ! श्रीमतामेवायं लोलालको पालकः । भवनमपि च भवतामहरूचापि । अतः त्वदीयं यस्तु गोविन्द तुभ्यमेव ममर्यते' इति गृह्यतामयं शिशुः । गोविन्ददास-(हप-विषाद-दशामनुभयन् ) परं फयमेतद्भवितु. मईति. शीला-ध्यता, ननु सावशेष मे यचः। तत्र दुग्धदानाय निशि या गोपातिका सामायाति स्म, साऽहमेवाऽऽसमिति । 1 ·१६५ र्पयति)। नारीमतिवैभवम् गोविन्ददासः-किमत्र प्रमाणम् ? शोला-भवतेव मह्यमर्पित स्वनामाकित्तमिदं स्वांगुलीयकमेव । इति सा निजकरशाखातोऽवतायांगुलीयक निजस्वामिने तावद- गोविन्ददास -(निपुणं निरीक्ष्य ) अङ्गलीयकमिदन्त्वस्ति ममैव परमेतत् फिचद् द्रव्यं दत्त्वा तस्या गोप्या सकाशादपि ग्रहीतु शक्यते ? अतो नेद यथार्य प्रमाण भवितुमर्हति । यदि च सा त्वमेवासीस्तदा तर जातं किमपि रहस्यवृत्तान्तमुपवर्णय । शीला-यद्येवं तर्हि धूयतां श्रीमद्भिः-एवं एव इत्यादित सर्वमश्रावयत्। गोविन्ददास इत्येवं स्वरहस्यवृत्तमार्ण्य समभूद् भृशं चर्चितः । सत्वरच तदुत्सद्गाद् वालफमादाय, शिरसि समानाय च तं लालयन् हर्पप्रकर्पमाप्तवान् । अचकथञ्च सत्यं त्वया यथा भणित- मासीत् तथैवाऽद्य सर्व निजमति-कोशलेन संपाद्य प्रदर्शितं साम्प्रवम् । पराजितोऽहमस्मि श्रीमत्या । नूनं मवती मतिमती नारी वर्तते । यतो हि- धैर्योत्साहवलोपता मतिमव भूपिता । स्वादशी रमणी पुवत् सर्व कर्नु मिह प्रभु ॥

·किमासीत् ? कि संवृत्तम् ? श्री निगमानन्दशास्त्री 'कविकान्त' (श्रीसरस्वती स० विद्यालय खन्ना' पजाब ) अरत्येक काकपक्ष्या नद्यास्तटे 'खानपुरा' भिधानो पाम । अत्र प्राय. सर्वे शिक्षिता एव वसन्ति । अस्मिन् पालकानां कृते एक उर्दु। भाषाया स्कूलोऽप्यस्ति । अत्र मुन्शी नूरदीनः पाठयति । वन मनान प्रकृत्यैव कोपन । भवन्तं दृष्ट्वा सर्वे बालका प्रकम्पन्ते । भावत्कं मधुर श्रुत्वा तु पालकाना पादयामे एव मूत्रप्रस्रवण भवति । सहद- यानों को तृतीयज्वरेण पीडिती भवत । यदा भवान् सगर्व क्षेत्र गृहीत्या गच्छति, तदा तु सर्वेपा कर्णा हसन्ति । हृदयात् हठादेव हास्यमुद्गच्छति । लम्बायमाना दाढिका मधुमक्षिकागृहमविक्रमनु- करोनि । मुण्डित शिरो नपुसकस्य पाणिरिव चिकणायते । तमासुपा- नस्याऽस्ति भवतो व्यसनम् । भवाम् फतिवारम् अधिदिन धूम्रपान विदधाति । जनेप्यपि समुचितोऽस्ति समादरः। विवाहादिकृत्येषु प्रथममेय दृश्यते। सम्भवत पञ्चविंशतिर्यालका अपि भवत सविधे पठन्ति । एषु मध्येऽरमार राजेन्द्रोऽपि पठति । यस्येदानामस्माभिः घर्चा नियते । अय साम्प्रत सप्तवायो पाल एवाऽस्ति । अश्य पिता पूर्वमेव स्वर्गारोहण कृतवान् । जननी चास्य लीलावती पत्युषियोगेनातिदु सिताऽस्ति । क्षणमपि तन्मूर्तिहृदयाद् नाप- याति । राजेन्द्रस्य मुस दृष्ट्वा क्यचिद् धैर्य घनाति । अस्मिन् राजेन्द्रपितुरविषला मूर्ति पश्यनि । तद्दर्शनमात्रेणेव सपितु सम्पूर्णा पृति सम्मुखमागत्योपतिष्ठते । लीलावती राजेन्द्रस्य सूलाद् आग• मनपर्यन्त पार बार वीध्या तमवलोक्ते । समागतश्च त स्वा मारोप्य मुहर्मुहुरचुम्पति । पाणिपाट प्रश्नाल्य भोजनम् आदयति कुशलजानन एन्छनि । राज' अद्यत्यया पिठितम् । तद् निज. जननी तु प्रावय । पर राजेन्द्र स्सूलान् नित्यं म्लानमुस एय समा यानि । सयें यालपा मग गारी वितरन्ति ताहयन्ति च माम् । से ।

·। सम किमासीत किं सवृत्तम् वराक प्रतिदिन मातरं प्रतिपादयति, मात । ते मा ताडयन्ति त्व तान् किमपि न कथयसि । इत्युक्त्या रोदितु प्रवृत्त । एतदेव दोपावेदनं ( शिकायत ) राजेन्द्रः प्रत्यह मातरम्मति करोतिस्म । पर माता लीला- वती त लाडयति । वाप्पाफुललोचना च सान्त्वयति । वत्स राज ॥ अहमस्मि-एकाकिनी। ग्रामोऽयं विजातीयानाम् । यावदारभ्य ते पिता स्वर्ग गतः, तारदेव'एते अधिक द्र ह्यन्ति । क्लहवेतुमिच्छन्ति । सदारमाक धर्मे हस्तक्षेपं कुर्वन्ति । तूष्णीं भूत्वा दिनानि व्यती- यन्ताम् । वत्स | राज ॥ सम्प्रति त्वमसि वालक । एतादृशीर्वार्ता न जानीपे । इति चिन्तयन्ती 'मे शरीरमेवानकारणमिति मत्वैव नूनं शोपयतिस्म शरीरम् ।' आपाढो मास । दीर्घाणि दिनानि । मध्याह्नकाल , शीतलो वात्ति वायु । मुन्शी नूरदीन पार्श्ववर्तिनि गृहे तमारसुपानाथं गतः । सुप्ताः सर्वे पालका । अस्माक राजेन्द्रोऽपि सुप्त । सुप्तेप्वेव तेषु मुन्शी नूरदीनः समागत । सर्वान कर्णी ग्राहयित्वा वेनेणाऽवनमय्य, तद् (शिर ) जानुनोर्मध्ये कृत्वा, तत पृष्ठभागमूर्धमुत्थाय, उमयतो- जानुनोरुपरिष्ठात् उभाभ्या हस्ताभ्या र्णी अग्राहयत् । गच्छन्तु रे। उच्चैरुच्चेः पठन्तु । सर्वे यालका उच्चैः अलफ 'वे पे-ते-टे' इति पठितुमारब्धाः। पर राजेन्द्रस्य अद्याऽद्भुत एव पाठ श्रयते 'क्मिा- सीन् कि संवृत्तम्' इति । मुन्शीनूरदीनेन राजेन्द्र माहूय पृष्टम् । राजेन्द्र कथय का वार्तास्ति राजेन्द्र फेवल 'किमासीकि सवृत्तम्' इत्येवोत्तरं ददाति । इदमेव पठति 'क्मिासीर्ति सवृत्तम्' इति । भूयसि ताडनेऽपि राजेन्द्रनदेवैकमुत्तर ददानि । कोपारुणनेः म न्यायालये प्रेपिन ,न्यायाध्यक्षेण साम्ना सम्बोध्य पृष्टम । वत्स कथय का यानास्ति ? राजेन्द्रः पूर्वोक्मेवोत्तरयनि । तव द्धन न्याया- ध्यक्षेण प्रधानन्यायालये सम्प्रेपितो राजेन्द्रः। तत्राप्येवमेव सर्व समपद्यत । किंबहुना-समिलित्वा म राजसमदि प्रहिनः । तत्रच भूपनिना त मगचरयानादिषु भ्रामयित्वा पुत्रनिर्विशेप विविधानि वस्तूनि च तस्मै दत्त्वा पान्ते पृष्टम् । हि, वरस' का पााम्नि ? पर राजेन्द्र प्रथममेवोत्तरमयच्छत् । किमासीकि सवृत्तम् इति, कुपितेन भूपतिना गाढान्धकारे निक्षिप्तः । x x गुरदेशे प्रचण्ड-तापो, विश्वस्तरावर्गः, अपर्वेण गण गा ·१६४ भभिनवकथानिकुञ्ज प्रतापसिंहो नाम मेदनीपतिरात्मन. चक्रवर्तित्व चिकीर्पन स्वदुहितर सहजस्नेहा कुमारी विमलामपृच्छत्-वत्से। विमले। नास्त्यद्य जगति कश्चिन्मे समानोराजा । स्वायत्तीकृत मया एतन्महीमण्डलम् । सम्प्रतिदिग्विजय कर्तुमिच्छामि । वत्से । अद्य श्वो वाऽह गन्तास्मि । एतद् श्रुत्वा विमलाऽब्रवीत् पूज्यपित । मन्ये तवाऽतुल प्रताप । वशवतिन सर्वे राजान । परम् अस्मिन् जगति महामहान्तो चुद्धि मन्त सन्ति ! यस्य बुद्धिर्वल तस्येति । नाऽहमत्र भवन्त प्रतिबध्नामि । ममेयमिच्छास्ति यदह द्वे काठपुतलिके ददामि । ते च सर्वेषु देशेषु प्रपणोये । तयोरुपरि एव लिरयताम् 'कयोर्मनुष्ययोरिमे पुत्तलिके प्रतिकृतिभूते ? इति प्रश्नस्योत्तर मासान्तरे एव दत्त्वा प्रेपणीयम् अन्यथा समस्त स्व स्व राज्य मे चरणयोरर्पणीयम् १ यश्चोत्तर दास्यति-तस्मै अर्धराज्येन साधं स्वपुत्री दास्यामि' इति श्रुत्वा भूपति विमलाया बुद्धिमत्ता प्राशसत्, तथैव च कृतवान् । सर्वत्र प्रेषिते पुत्त लिके । अस्मिन् राज्येऽपि समागते ते पुत्तलिके। सर्वत्र अस्योरेव कलकल प्रासरत् । समासन्न सोऽवधि । सम्प्रति सर्वदा चिन्ताकुल एव भूपतिस्तिष्ठति, न कश्चिद् उत्तरयितुमपारयत् । फलकलोऽय राजे न्द्रकर्णमपि अस्पृशन्। राजेन्द्रेण द्रष्टुमिच्छा प्रकटीकृता। राजकर्मचारिभि सर्वमुपेक्षितम् । राजेन्द्रेण पुनरपि द्रष्टु यही प्रार्थना कृता । अधुना तु फर्मचारिभिर्भूपतये विनिवेदितम् । देय | स बालकोऽपि एते पुत्तलिके द्रष्टुमिच्छति योसोऽकरागारे निक्षिप्तोऽस्ति । भूपतिनाऽऽप्तम् यद् गच्छन्तु त पन्धनाद् मोचयित्वा समानयन्तु । समानीतो राजेन्द्र । दृष्टे पुत्तलिफे। सपा मुखानि पोतिमान प्रत्यपद्यन्त । राजेन्द्रेण कथितम्, द्वे सूचिपे अपेक्षिते स्ल । झटिति तद्वचनानुसार समपद्यत । समानीते सूचिफे राजेन्द्राय च दत्ते। रानन्द्रण प्रथममेकस्या पुत्तलिकाया पर्णे सूचिका निक्षिप्ता, सा मुखेन निरगच्छत् । यदा द्वितीयस्या पर्णे सूचिका निक्षिप्ता सा हदये एवायातिष्ठत । प्रथमाया उपरि लिसितम् 'इय पुत्तलिका महारानगोहेन्द्रस्याऽस्ति, स हि पणेन श्रुत्वा मुखेन निस्सारयति । 'इय द्वितीया पुत्तलिफा महारानमालवेन्द्रस्याऽस्ति, स हि पणेन श्रुत्वा मुगेन न प्रकाशयति, पृत्त हदय एव गोपायति' इति । इदमुत्तर नवेष प्रेपितम्, यस्माद् आगतमासीत् । तेन प भूपतिना सर्व प्रतिपनम् । अर्धराज्येन साध स्वपुत्री विमला राजेन्द्राय दत्ता। पर ·किमासीत् । किं सवृतम् । एतद् दृष्टावऽमुनापि भूपतिना विचारितम् अहमस्मि अपुत्रः । यद्यस्मै स्वकन्यां विजया दद्याम् तदाऽहमपि पुत्रवान् स्याम् । कोऽ- न्योऽस्मात् श्रेष्टो वर स्यात् । अनेन सरक्षिता सर्वेपा प्राणा । अहमपि विजयामस्मै दत्त्वाऽनृणो भविष्यामि । अयमेव मेऽत्र राज्येऽ भिषिक्त स्यात् । इति निश्चित्य प्रातरेव शुभमुहूर्ते स्वकन्या विजया राजेन्द्राय प्रादात् । - . - " अद्य विमला विजयासमेतो राजेन्द्रो राजभवने विराजते । विमला तस्य पागे सवाइयते । विजया तालपत्रेणोपवीजयति । अधुनैव राजन्द्रेण मुन्शीनूरदीन , न्यायाध्यक्ष , प्रधानन्यायाध्यक्षः, अमात्या- दयश्च सर्वे समाहृता । उक्तश्च तेभ्यः, अयि मदीय । प्रजागण भूयतामधुना सा वाती। यदाऽह सूले सुप्त तदा मेऽय स्वप्न. समागत, यदह सिंहासनमारूढोऽस्मि, विमला मे पाटो सवाहयते, विजया मामुपवीजयति, दृश्यताम् इयमेवाऽवस्थासीत इति । यद्यहं तदैव एतदवक्ष्यम् तदा तदैव मृत्युबन्धनमवाप्स्यम् । अतोऽह प्रवी- मिस्म-क्मिासीत् ? किं सवृत्तम् । इति ।।

·अस्थाने नियोगः श्री विश्वनाथमिश्र व्याकरणाचार्य. (प्राध्यापकः डूगरकोतेज, बीकानेर ) अस्तित्रिभुवनललामभूता धार्मिकभक्तभावितभूतेश्वराधिष्ठिता, विपुलसभारभासुरा भुक्तिमुक्तिदायिनी वाराणसीनामनगरी। तन्त्र दक्षिणेन वरुणाया अतिरमणीयं मूर्तिमद् धर्मस्वरूपैः पुण्येन कर्मणा सत्ययुगमिवाचरदभिः अजस्रं शास्त्रपारिशीलनपरिष्कृतशेमुपीकैः द्विज- वरेरध्यासितं नातिहस्व नानाविधकोष्ठप्रकोष्ठरुपबृंहितकलेवरमासीत् किमपि देवस्थानम् । मध्येदेवालयन्तत्र विस्फारितभुजायमानशाख असंख्यकोटरच्याप्तपक्षिनिकरमुखरितदिगन्तरालो निदाघमध्या हननिषेवितच्छायो विशालो वटवृक्षः। आहारार्थ सुदूरमुहीय निव- सन्ति यत्र रात्री विविधविहगा खादयन्ति च नेकविधानि भक्ष्या- णि शावके । एवं कालमतिवाह्यतां तेषां समापतत् वर्षर्तुः । एकदा निशीथे स्वस्वकोटरमधिशयानेषु खगकुले समचलत् प्रवलः प्रभजन । प्रचण्डदेत्यसैन्यवद् भीपणं गर्जन्तो घलाहका महीमेकार्णवा कर्तुमुद्यता मुसलधारं वर्षणमारेभिरे । परां काष्ठामुप- गतेन तमसा निष्फलतामभजत् दर्शनम् । सर्वे च देवालयवासिनो. द्विजा स्मार स्मार भगवन्त स्वकीयप्रकोष्ठमेवाध्यवात्सुः। पक्षिणश्च- शीतवशादुपेत्य कष्टं पहि. पलायिताः, मनागप्यवकाशमनवाप्य पुनः परागृत्ताः, भ्रान्त्या च कोटरान्तरमुपगता तत्रस्थैः पश्मिभिः कटकटा- यमानदन्त श दष्टाः, महान्तं कोलाहल च । एवं कलहायमानेषु तेपु वायवीयाघातमासाद्य वेचन अधः पतिताः, अपरे घ गतासवो जाता, इतरे च पृक्षशासावलम्बिता एव शब्दायमाना आसन् । एवं रात्री संहारमुपगतेषु बहुषु खगेषु परेऽहनि सर्व. पक्षिभिः मिलित्वा आयोजितेका परिषद् । तत्र प वरेण्यो मतिमताम्, अप्रेसरो ब्रह्मविदाम मुशुण्डिरिवापरो नीतिशास्त्रविशारद. प्रवयाः दूरदर्शीनामा फाफ सर्वसम्मत्या निर्यापितोऽध्यक्षः । परमविनतो निखिलकार्याक. लनपटीयान् सुयुद्धिनामा गुस्थमन्त्रिपदमलकार। तस्या परिपदि.

·अस्थाने नियोग पारितोऽय प्रस्तावो यत्-यद्यस्मासु नास्थात्यत् झोदीयसी स्वार्थभा- वना तदा कथकारमनेके वन्धवोऽकालमेवकालकवलिता अभविष्यन् । अत समुपेक्ष्य तुच्छजातीयभावनामुद्भाव्य च नव्या हृद्या धारणा महतो महते सर्वजनसुखायभूयसे मङ्गलाय च यतनीयमस्माभि । तथेति प्रतिश्रुत्य व्यवहरता पा व्यतीयाय भूयान कार । अनन्तर समृद्धज्ञानविभवोऽखिलप्रीतिभाजनं प्रसन्नचेताः दूरदर्शी प्रथितयशा तत्सुरभिसमाप्टैनिकपालङ्कान्यग्रोधपादपमुपसेवमान- विहंगकदम्यकैः सादर समाहूतो धर्मोपदेशदित्सया भापमाणश्चैक- स्मिनहनि प्रपोपपदत् यत् गगनतलमुपगतो भुवनभास्कर. कदाचित् पसरकिरणजाले ललाटन्तपतामापन्नोऽपि साय गितकिरणमालो नष्टवसुरिव परमविपण्णोऽस्ताचलमुपैति । व्यवहारेणामुना विज्ञात भवति यत् ससारोऽय नैकरसः किन्तु प्रतिक्षण परिणामी वर्तते चायासकर' । अतो विमुक्तयेऽस्माद् यतनीय सर्वतोभावेन । अस्माक मनसि प्रवृत्तिः निवृत्तिश्चेति वृत्तिद्वयमनवरत कार्य कुरुत । तन प्रवृत्या समुत्पनः कामक्रोधादिभिः पुष्टता गतो मोहः निवृत्तिद्वारा समुत्पन्नेन शान्तिश्रद्धाधुपैतेन विवेकेन सह कलहायते । परन्तु विवेकस्य प्रावल्यमुपनिपदा सह तस्य सम्बन्धश्च प्रबोधनाय परमावश्यक । प्रबोधनमेव चास्माक जीवनस्य परोपनिषद् । अतो बर्द्धयिता पारस्परि- ककलहाना, जनयिता क्षुद्रवासनानां प्रवर्तयिता क्षोदीयसां कर्मणा सर्वथा त्याज्य. प्रवृत्ते पन्या । एवमामाण्य विराममुपगते दूरदर्शिनि "घन्यो भवान, मन्यामहे कौतुफिना, अग्रेसरेण तत्त्ववेतणां शिवन विहगकुलकल्याण चिकीर्षुणा धृतो नपावतार एव भवान्" इत्यादय साधुवादा समभ्यन् । सत्कृतश्वदूरदर्शी निजालयमगात् । कर्णात् वर्णमधिरोहति सुवृत्तेऽस्मिन् गतानुगतिकतयाऽधिवाराणसि पनिणा- मनेके शिक्षालया समुद्घाटिता । यत्र च विविधानि लोक हितसाप- कानि प्रवचनादीन्यबोभयु । समतिकाम्यति च भूयसि काले महता प्ररन्धेन समुचितोद्योगेन च सभ्ये जगति भाविना संगबुलाना निरक्षरताविनाशकामनया सस्था- पितो विशाल शिक्षालय । विशिष्टो वृत्तिं मुजानाश्योपदेशकप्रघरास्तनो- पस्थाय नियमेन मनोयोगेन परिष्कृतभावनया,गुद्धाचरणेन च सात्विक मुपदेष्यन्ति । प्रसतोऽयसमाचारः सत्कृन समारनय मनीषिवर्ग: प्रपूरितन शिक्षालयस्तदर्थिभि. प्रचलितायोपदेशपरमरा ।

·अभिनवकथानिकुञ्ज तत्र हयासीदेकः क्षुद्रबुद्धिनामा स्वार्थसाधनपरायणः दोपरहीन सारस्वतलवलेशविहीनः परोकर्षासहिष्णुरपि विशिष्टं पदमुपगूहमानो दिवान्धः उलूकः । तेन मनस्यालोचित-यदि फेनाप्युपायेन ममचि. रमित्रम् अधमाशय नामा गृद्धः शिक्षालयेऽन नियुज्येत तदा तस्यापि नीरसं दयनीयञ्च जीवन शोभनं सम्पद्येत । स चेत सुदूरे गृद्ध- कूटनाम्नि पर्वते कृतवसतिः जराक्रान्त पदात् पदमपि गन्तुमशक्तो दैनिन्दन स्वकीयाहारमप्युपार्जयितुमक्षमो महता कप्टेन काल कलयति । युवा सल्वसो पितृविहीन मां निजोच्छिष्टाहारात् किश्चित् किश्चित् दत्वा जीवन्ती दशामनयत् । अनीश्वर सत्वहं तदीयमुप- फार विस्मर्तुम् । समुचितोऽयमवसरस्तदानयनस्यात्र । एवं यह विमृश्य तेन क्षुद्रबुद्धिना महतीं विडम्बनामारचय्यानीतोऽ सावधमाशय । अनयैव दिशा क्षुद्रयुद्धे प्राप्तपरिनया यहवो यकश्ये: नादयस्तनाजग्मुः। अनवरतमेधमानमेवं क्षुद्रबुद्धिपक्षमालोक्य "वरं पर्वतदुर्गेपु भ्रान्तं वनचरैः सह । न मूर्खजनमम्पर्क सुरेन्द्रभवने- प्वपि” इति नीतिविदां वचो विमृश्म साम्प्रत भूरेषा धसितुम साम्प्रतमिति निजविचारमात्मीयजनपुरस्तात् प्रकट रय शान्ति परायणो दूरदर्शी मलयशिखरमारुरोह । कतिपये पटव' खगास्तमनु जग्मु ! अदसीयपरममित्र विनत सुबुद्धि विभिन्न कार्यातिपातात् समुगन्तुं न शशाक। इतश्च दूरदर्शिन एव स्थाने फतवसतिः समानीतश्च शुद्रयुद्धिना अधमारायः अल्पीयस्येव काले स्वकीयानुचिताचरणेन तत् पशि. कुलमान्दोलयामास । प्रवचनममये विवेक प्रतिपूलं मोहपक्षमादाय "निःसंगस्य पुरुषस्य विशिष्टा सलु शक्तिरविद्या मनः प्रसपभूमि प्रवृत्यात्मकं जगदिदमुत्पादयामास । इदमेवास्माकं सर्यस्य निवृत्ति- पथमुपदिशन्त्या विद्यया कवलीफियते । को नाम हितार्थी पिशा. चिन्या विद्यया सयुग्यामन्दानन्दप्रदस्य जगत फुर्यात् समुपेक्षणम्" इत्यायनर्गल प्रत्यह प्रतिपादयाम्यभूव । पपदाऽसो विपरीतमाचरन्तं सुबुद्धिमनुलक्ष्य सहपरान् प्रत्याह- अरमाक मध्ये नियसन दूरदर्शिनो परतुनोऽदूरं पश्यतोमन्त्री मुद्धिः बियेपनमवलम्ब्य जनान् प्रयोधयति, प्रेरयति घसान समेव: पदमावलम्यितुम् । महान् पलु प्रत्ययायोऽयं पेनाप्युपायेन समाजादतो पहिफायः । एषमागन्ध्य मिलिताः सर्य मर्मन्तुदेन मिथ्याभ्यारोपेग

·अस्याने नियोग
दिदृष्यासंस्थेवञ्चपुरै पशुमार मारयित्वा नाममात्रेण जीवन्तं
मुबुद्धिमपि पृथक् चक्रु ! साम्प्रत विगतन्त्र रास्ते क्षुद्रबुद्धिप्रभृनय
म्यच्छन्द्रमाचरन्त सर्व सत्पथ कायस्थविमदर्यन्न कदाचारविहग
कुलं शिक्षागारच तेपा विलोपयाम्नभूवुः ।
गन्दा कालेन परा काष्ठामुपगते तदीयानाचारे क्षुश्चन
सभ्यवर्गेण तीघटण्डापातेन कयावशेषता नीतोऽधमाशर क्षुदबुद्धि-
व स्वकीयजीवनपरिरक्षया सुदूर पलायित । विभिन्न शिक्षालय
पग्निकुलञ्च । तस्मिन्नेव समये मल्यगिखरमधिग्ट दूरदर्गी
स्वसहचराननवीन्-
"अस्थाने नियोगो हि परिणामे भयावह"!
२२

·कुण्ठा डाकिनी श्री देवीदत्तशर्मा चतुर्वेदः (विद्यानिधि , जयपुरम् ) मावलीपननाधिपतिः श्रीरायकृष्णसिंहः स्वभावगभीरो विद्वाँश्चा- मीत् । मावलीपत्तनं हि परितो योजनद्वयमिते पर्वतप्रान्तदेशे वसति- रेका । प्रायशखिंशत्सहस्रमानवानामत्रासोन्निवासः । पत्तनाधिपतिना रायकृष्णासिंहेन यार्पिकआयरूपेण लक्षद्वयात्मकं धनमितः प्राप्यते । मध्ये पत्तनमस्याधिपतेविशाल सुमनोहरश्चास्त्येक सोधः। सेवकानु- सेवकैर्नानाविधवाहने, अश्वैः, गोमहिपीभिश्च परिवृतो रायकृष्णा- सिंहः समृद्धिमानासीत् । मावलीपत्तनं चैकतो हरितहरितेनोचतरेण पर्वतेन समावृतमन्यतश्च पर्वतं संस्पृशतैकेन महता सरसा सुशो- भितं कामप्यनन्यकमनीयता धत्त । सरश्चैतत् परितोऽपि योजनमित विस्तृतं, फुल्लकमलयुतं नानाविधजलचरयुतं च । न केवलं मोना- नामेवात्र सरसि निवासः प्रत्युत नका अप्यन्त्र प्राप्यन्ते । मावली- पत्तनतः विंशतिक्रोशान्तराले वर्तमानस्य महाजनपदस्य धनिनो यदाकदा गयकृष्णासिंहस्याज्ञा संप्राप्य मकरमृगयार्थमन समा. गच्छन्ति । पर्वतप्रान्तमागत्वात् सरसस्तट यतित्त्वाच्च मुप्रसिद्धि- माप स्थानमेतत् । प्रजाश्चात्त्या राय कृष्णसिंहमनुरक्ता सुप्रसन्ना च । स्वय कृष्णसिंहश्च प्रजाजनैरस्ति संतुष्ट । सर्वत. ममृद्धिमापन्ने रायमहोदयस्य जीवने एकैय रिकता आसीन् । पचपंचाशद्वपदेशीयस्याप्यस्य नासीत् सन्तति । राय: महोदयस्य वियाहद्वयं संज्ञातम् । पूर्वमहिपी तु विवाहाद्दशवपानन्तरं दिवंगना, नितान्तं सन्तानविरहिय । ततश्च परिजनवर्गस्य हठ- प्रार्थनापरवशेन रायमहोदयेन द्वितीय उद्वाह आरचितः। एतद्विषा- हानन्तरमपि यदुवाण्यनीनानि । परंभामवसंततिलामःसंततिप्राप्तये घ यज्ञयागदिफं, देयपूजनम् , ग्रहयागः, तान्त्रिक मनुष्यानमित्यादि नानाविध उपायः प्रचलति स्म । एको विद्वान मेथिलस्तान्त्रिकः सदा.

·कुण्ठा डाकिनी पोडशै पूजयति स्म । अगासीन्महत् कारणम्। मन्दझा प्रत्यह सोधस्यैवैकस्मिन् प्रकोप्टे भगवती प्रतिष्ठापनाद्युपचारः अथ देवताना प्रसादः समजनि । राजमहिषी प्रासूतक सुन्दर कुमारम् । एकवर्प यावत् वालस्यास्य नानाविधरक्षणोपायान् साधयन् रायमहोदयो बाल सरक्षितवान् । जन्मकाले च अति सामान्यतयैव जन्मोत्सव स्नान-सूर्यपूजादिभिरत्यावश्यककार्यजाते- रेव समापूर्यत । नातिसमारोहेण कश्चन उत्सवप्रपन्यो विहित । ग्रामे हि कुण्ठाख्या नितान्त भयानारूपैका वृद्धा प्रतियसति । या हि साय प्राप्तमध्याह्न वा ग्रामे यत्र यत्र मालिनवेशाधारिणी, मुक्तमूर्धजा, आरक्तनेत्रा, दन्तान्र्शयन्ती यहठया विचरन्ती विटोक्यते । तदर्शनसमकालमेव मुनासिन्य स्वीयान् यालकानके निधायातित्वरया स्वगृहमाविशन्ति । स्वगृह यदि दूरे स्यात् तर्हि समीपस्थस्य गृहस्थस्य कस्यापि गृहमाविशन्ति । कुण्ठा ढाकिनी, कुण्ठा डाफिनीति किशोरकाणा रवेण तदानीं समपूर्यत ग्रामः । श्रूयते हि कुण्ठाया रिपये,-वैकुठीति नामिका सेपा काचन राजपरिवारस्येन योपिदासीत् । सप्तदशववेय वयसा विधवा सजाता। परलोक्गतस्य भर्तुः, मापद्वयानन्तरमेवास्या एक पुत्र समजनि, इति पत्युविरहन महत्शोक दधानापीय पुत्रलाभेनात्मानमुप लाल यतिस्म। बाल प्रेम्णा पोपयन्ती च काल सुखेन यापितवती । शरीरकान्तिरस्या मनोहरा, वर्णो गौर, सुन्दरीति वक्त युज्यते । राजपरिवारसदस्यत्वात् , अकाल एव च दुखसागर वैधव्यरूपे पति- स्वान्चेय सर्यस्यापि प्रामवासिजनम्यासीद् दयापारम् । स एवास्या सहानुभूति समादर च दधते स्म । पाल्पोपणे दत्तचित्ताया अस्या क्यचित् समभवत् कारक्षेप । पर हन्त । देवेन तदपि न सोढम् । शिशुरपि वर्षद्वयानन्तरमेय सहसा प्ररेण कालेन क्वलित इत्यहो दुसगिरिरेवापतित । शिशोर्मुत्युसमकालमेवपा भ्रान्तचित्ता प्रमत्ता- ऽभवत् । मृत शिशु कराभ्या वृत्त्वाऽऽट्टहास विमुञ्चन्नी सपा गृहात् पलायन्ती, मामे विचरन्ती सम्भ्रान्तीमजन क्थक्यमपि गृहीना। मृतः शिशुश्वाहादस्या सान्उिद्यान्तर्भूमौ समाधि नान । तत आरध्ये- वेय भ्रान्ता, प्रमत्ता मुक्तमूर्धजा प्रामे या तत्र विचरन्ती प्रायश पञ्चवर्षाणि ग्राम एव निर्वाहयति स्म । यस्मात् करमाद् गृहाट् यदप्य.

·१७२ . अभिनवकथानिकुञ्ज शनादिक प्राप्यते तदेव गृहाति । स्वीये राजपरिवारे न कदाचित् गच्छति, ततश्च किमप्यशनादिक न कदापि स्वीकरोति । ग्रामवासि- जनस्तु दयापरवश एनां भिक्षादानः पोपयति । किशोरकाणां बालक- बालिकाना च कृते सेय क्रीडनकमभवत् । कुण्ठा कुण्ठेति समाह्वयन्त , तां हसन्ति, आक्रोशन्ति, धूलिक्षेपादिक तां प्रति समाचरन्ति, इय च ताननुधावन्ती सर्वान् वो भक्षयिष्यामीत्युच्चैर्वदति स्म । एकदा च श्रुत कुण्ठा प्रामात् कचिद् गतेति । तत् कोलाहलविर. हितो प्रामः शून्य इव प्रतीयते स्म । ततश्च श्रुतं कापि वनान्तरे कुण्ठा केनाप्यघोरिणा सिद्धेन समिलिता, तस्य शिष्यत्वमापन्ना। तेन हि अघोरिणा सिद्धपुरुपेण विक्षिप्तताऽस्या अपनीता, कान्यपि वर्षाणि स्वपार्वे रक्षिता, तन्नादिसाधने शिक्षिता । विशेषतश्च श्रूयतेस्म, मृतशिशूनामामकलेवरसेवनक्रम अनया विज्ञात इति । अथ गतदश- वर्पेभ्य इय पुनामे समागता । आगमन काले विलोक्यते स्म, भ्रान्त त्वमस्या नासीत्, पर सौन्दर्यमस्यास्तिरोऽभवत् गोरो वर्णश्च नष्ट तत्स्थाने ताम्रवर्णः सजात । मलिनवेशधारिणी, मुक्तमूर्धजा चास्त्ये वेति । सर्वथा मौनालम्बना ग्रामस्यैकदेशे वृक्षाधस्तात्तिष्ठन्तीय ग्रामजनै प्राप्ता। अथ तवैका पर्णकुटी निर्मापिता लोकैस्तत्रैवेय निवासमकरोत् । समतीत कश्चन काल । पर प्रामे भयमेकमागतम् । अल्प वयस्काः शिशव अकाल एव मृत्युमुपयान्तोऽधिकसख्यायां दृष्टा, प्रामे घोप इव सजात , 'कुण्ठा डाकिनी' अस्ति । अनयैव शिशवो हन्यन्त इति । पर प्रत्यक्षतस्तु न किमपि विलोक्यते, केवलमेतदेव श्रु त यत् अल्प- वयस्क कमपि शिशु यदि कुण्ठा लोकयति, दर्शनानन्तरमेव स शिशू रक्ताभावमापन्नः क्रमशः क्षीयते, द्विवदिनानन्तर च पञ्चत्वमापद्यते । एतदेव कारण यत् सुवासिन्यस्ता श्रुत्वैवागच्छन्तों स्वकान् बालान कुर्वन्त्यो गृहमाविशन्तीति । अपवादमीतेन रायकृष्णसिंहपरि- जनेनापि एकवर्ष यावत् तादृश प्रबन्धो विहित यत् सोधपाश्र्वेऽपि कदाचित् कुण्ठा न समागच्छेदिति । ग्रामे शिशूनां बहु सरयायां मरण चावलोक्य कुमारस्य जन्मकाल उत्सवादिकं च नाऽकरोत् । दिनद्वयानन्तरं कुमारस्य प्रथमवर्षपत्तिरभिनववर्षप्रवेशश्च भयिष्यति । इदानी रायमहोदयस्य परिजनैहसदस्येविशेषतश्व कुमारजनन्या श्रीरायमहोदयः प्रार्थितो यत्-जन्म महोत्सवः ·कुन्न डाकिनी मारन्य महता नमागेहेण संपादनीयः। पग्नेश्वरकृपया चरमेऽ मिन पष्टिवर्पदेगीचे वयसि कुमारोऽयमुपलम । मपां व्यवहारि- जनानामाहानेन, मोचन-पान विनोदादि-मत्कारण च मनानयित्या समाहरणीयानानानीर्वचोमिर्यालो राय अलङ्करणीय इति । मोलास दोनोऽयं प्रस्तावो रायमहागन । मन्त्रिगमाय मानावनम् , उनवसमारः संमृयतामिति । महानगर टेलीफोनयन्त्रद्वारा मर्वे व्यवहारमाजः प्रियजना आट्यन्नामिनि च । मनारचो जन्मोत्मवनमारसंगनवापारः । सेवका कार्य- नियुचा यत्र तत्र परियावन्नि। अनेके सेवका नोधनार्जने संलग्नाः, वेचन मौघपरिलेपने। मौषमीमान्नन्त एकत्लिन महन्महानस- प्रमोट नगगटाहताः पात्रका विविधानि मिष्टान्नानि पारानानि च निर्मापयन्ति । नगरम्य प्रमिद्धा नर्नकी ममाढूना। अनेके गाया- नर्तका, गायिकाच समागता । पा, तामां चावानः मोघसीमान्न- र्गनमटुद्याने कार्पटिक गृहेषु (टैण्टेप) विहिनः । ऋमयो दिनद्वयं समावि व्यतीन कार्यरतानां मावठीपत्तनवासिजनानाम् । अद्य तन् शुमदिनम् । अपूर्वव वाचन शांमान्नि-अद्यरत्तनन्य सोऽपि मामः सन्या नाति , प्रत्येक रथ्यानु जन्सचनं कृतम् । उद्धपूर्णा कुम्मा नैकवर्णरविता यत्र वनोपयलेषु निहिता मुगोमन्ते । माममुखादारभ्य सोधपरन्त कदलीन्नमनिर्मितानि द्वाराग्यनेकानि निर्मिनानि । मुधापटिनम्य भोपन्य छवित्वन्यनमैत्र । एकवेश- पारिणां सेवकानां बम्म कार्ये नियुतानामनुपावनां पक्तिं विलोक्य गमहोदयम्य परमप्रतापन्य कल्पना माकारतां धत्त । मौरन्मिन् मायकोष्टे महाईमिहामनानदीनां च व्यवस्या निदिना। इनक- मंबन्धी जनतोपर्वग्नीयो भविष्यति । मोघद्वारे दुन्दुभिधोपन्नु अकालादेव नमारय । रायमहोदयन्य ग्याउ श्री नरेन्द्रसिंहःम- परिजनः मनागी मागिनेरजन्मोत्मवे । महाहागि चानोवान्यनेनोपा- यनानि । पचन प्राप्तनानेन यदा जन्ममहात्मवन्य मुमहान मंमारो - वलोकितना गहमि वेन बनगिनो प्रोता भगिनि ! यदि पुना राय महोदयम्याचिजनक न स्याम् वहि उन्मवन्यास्त्र व्ययमारो मर्यर वोदशक्यते । मदीया तासीन्दा वठठे-यदि मवती सहायपरा राय- महासरननुकूटयेदिति। 'यह नया यलपरा भवानी' त्युक्त्वा, गमा सेयक आहूनः, ·। अभिनवकथानिकुञ्जः आज्ञाप्तश्च राय महोदयेन मिलनसूचनार्थम् । रायमहाशयपार्श्वगतेन राज्ञाः सेवकेनोक्त दर्शनमभिलपन्नी तत्र भवती भवत् समीपमुपसर्प- तीति । श्रुत्वैव रायमहोदयेन निर्मक्षिकत्यं संपादितम् । अथ भ्रात्रा सह प्रविष्टया राज्ञोक्तम्-श्रुत भवता ममायं भ्राता कि चिकीर्पतीति ? नरेन्द्रः सविनयं कथितवान् , समादरणीयन किमप्यन्यत् , यदि भवतामापत्तिजनकं न स्यात् तर्हि जन्मोत्सवे निष्पाद्यमान सर्वोऽपि व्ययो ममैव भवेदिति । रायमहोदयेन सस्मितमुक्तम् , युक्त हि भागिनेय- जम्मोत्सवे भवतो व्ययकरणम्-मातुलो भवान् , न काचन हानिः। परमेवं क्रियताम् ,यथा मम संमान रक्षितं भवेत् , भवतामिच्छापूर्तिश्च जायेत । अद्य गोत्सवे समागतानां प्राधुणिकानां पुरतो घोपणीयम् , यत्-उत्सवोऽय दिन द्वयं यावत् भविष्यति,अद्यास्मिन्नरमाकमेव व्ययो भवेत् , अग्रिमे दिने च भवताम् । श्रुत्वा नरेन्द्र प्रसन्नः संजातः । नव- वादनात् प्रातरारभ्य एव नगरात् मरूत्तरयानानामागमनं प्रारब्धम् । सभ्रान्ता व्यवहारिणः समागच्छन्ति । कुमारमातुल श्री रायमहोदयश्च समागतानां सत्करणाय द्वारदेश एवावतिष्ठते । रायमहाशयेन प्राप्ता- गमनसत्काराः प्राधुणिकाः श्री नरेन्द्रसिंहेन प्रदर्शितमार्गा सुसजिते हर्म्यप्रकोष्ठे सप्राप्ता महार्हासनान्यलकृतवन्तः । पर शतानि समागतानि मरुत्तरयानानि | ग्रामस्थाः सभ्रान्ता जनाश्च सहय श्रीरायमहाशयेन आगन्तुकानां सत्कारकरणे दत्तचित्ता द्वारदेशे समुपस्थिता आसन् । मावलीपत्तनस्य पार्श्वभूतेभ्योऽनेकमामेभ्य. समागतेामवासिजनैः पत्तनमेतत् परिपूरितमिव, न कापि रिक्तं किमपि स्थान विलोक्यते। अथाभिजिवेलायां संजात उत्सवारंभ । वेदिकाङ्गलिके रक्षा- परेदमन्त्रैर्यालस्याभिपेको मार्जनरूपेण कृतः । तन्त्रविदुपा श्री सदानन्द झा महोदयेनाने कविध तान्त्रिकमारक्षणं विहितं बालस्य । गणपतिपूजनादि मार्कण्डेयपूजन यावत् संपादित सर्वोऽपि शास्त्र- विधिः । सुवासिन्यश्च यथाविधमारात्र्तिक्य विहितवत्यः। प्राणि- कैम्चानेकविधमहा|पायनप्रदानैराशीर्वचोभिश्च कुमार ड्कृतः । ततश्च विश्रामाथं पालः प्रापितोऽन्त पुरे। समागताना भोजनादिव्यवस्थायां श्री नरेन्द्रसिंहमहोदयेन तादृशो पिहितः .प्रबन्ध येन न कचित् कापि त्रुटिविलोक्यते। सुप्रसनः सर्वोऽपि समागत जनः । स्वग्रामवासिनामन्यनामेभ्य आगतानां च पृते राय समल- ·कुण्टा डाकिनी १७५ महाशयेन मन्त्री आज्ञप्त आसीत् यत् कश्चिदपि मम गृहागतः क्षुधितो न गच्छेदिति सर्वैः सेवकैरतथा प्रबन्यो विहितो यत् सुखेन सर्वोऽपि जनो भोजनादिकं प्राप्तवान् । जयकारश्च रायमहाभागस्य ग्रामजनैर्बहुवारं विहितः। भोजन समाप्तायपराण्ह कालः समभवत् । इदानीं नृत्य-गायनादि. विनोद आरब्ध । ग्रामवासिभिर्लोकगीतान्युपन्यस्तानि, विविधानां मायामकलानां प्रदर्शन जातम् । ग्रामवासिभिः सामूहिक नर्तन- मुपन्यस्तम् । तदेतत्सर्व नागरिकाणां कृतेऽपि विनोदपरं जातमित्यहो ग्रामवासिनां कलाभिज्ञता। नगरादागताया गायिकाया शास्त्रीयं रागगायन श्रुत्वा तु स्तब्ध इवाभवल्लोक । सुप्रसिद्धाया नर्तक्या नृत्यंमवलोक्य तु सभाजन आत्मावस्थितिमेव विस्मृतवान् । विद्युद्वेग- सवेगाऽया नर्तक्याः पादक्षेपरीति वलोक्य तु चकित-चकितो लोकः साधु साधुरिति बहुत्तरमुक्तवान् । अन्तःपुरेच सुवासिन्यो मङ्गल- गायन. समघोषयन् । सर्वतः सुमहदानन्दस्यान्दोलनमिव संजातम् । परं हन्त | मध्ये कोऽयं व्याघातः समुपस्थितः । कुण्ठा डाकिनी, कुण्ठा डाकिनीति रवेण परिव्याप्तमन्तःपुरम् । अस्मिनुत्सवविपये व्यावृतैः सेवकजनैः, मन्त्रिणा, स्वयं रायमहोदयेन वा कुण्ठा विपये न किमपि विचारितं न च कश्चन तादृशो दृढतरः प्रबन्ध एव तस्या अवरोधाय विहित इति प्राप्तावकाशा सा कुत्राप्युपलब्धेन चीनां- झुकेन मुखमाच्छाद्य, सौधे प्रविष्य, सुवासिनीभिस्तदा विलोकिता यदा सा दोलाधिगतस्य बालकस्य समीप एव तिष्ठन्ती साट्टहासं प्रोक्तवती, अहह कियान सुन्दरोऽयं बालक इति । सर्वासां पादेभ्यो भूभि प्रस्खलितेव । कुण्ठेति ध्वनिश्रवणसम- कालमेव प्रस्सलन्ती कुमारजननी सत्वरं बालस्य दोलासमीप आगत. वती दोलासमीपे तीष्ठन्तीमेनामद्राक्षीत् । सदानन्दझा महोदय- श्वान्तः पुर एव तदानीमासीत् , स श्रुत्वैव कुण्ठेति ध्वनि सत्वरं सदसि यत्र विराजते रायमहोदय तत्समीपे गत्वा कर्णेऽकथयत् महाराज! अनर्थः संजात., भवद्भि सत्वरमन्तः पुरे गन्तव्यमिति । राय कृष्णसिंहः सहसोदतिष्ठत्-अन्तःपुराभिमुख च प्राचल, मध्ये सदानन्द. पृष्ट , किं जातमिति | तेनोक्तम् चीनां- शुकेन मुखमान्छाद्य कुण्ठाऽन्तः पुरे प्रविष्टा, बालकस्य दोलासमीपे बालकं लोकयन्ती तिष्ठति, .

·१७६ अभिनवकथानिकुञ्ज श्रुतिसमकालमेव रायमहोदयस्य हृदये प्रहार इवाभवत्-कण्ठ- श्वास्य शुष्कतां गत | अथ कथ कथमपि प्रयासेन रायमहोदय आत्मानं द्रढीकृत्यान्त पुरे प्रविष्टः। सुचतुरेण तेनैकस्यां स्थाल्यां मिष्टानफलादिक संस्थाप्य हस्ते गृहीतम् । कुण्ठायाः समीपे गत्वा च सादरं प्रोक्तवान् , देवि! अहोभाग्यं मदीयं यदन्नभक्ती समागतवती । गृह्यतामेतन्मिष्टान्न फलानि च । शुभाशीर्वचोभिश्च बाल एप संभावनीयः । 'आम् , आम्, किमिति नहीति' उक्त्वा गृहीत तया मिष्टान्नादिकं शनै शनैश्च सौधाद्विनिर्गता। पर किमेतत् । बालकस्य मुखं परिम्लानं, शरीराल्लालिमा गच्छ- तीव, श्वेतिमा च तत्स्थाने प्रमृतवती । तत्कालमाहूतो वैद्यः । प्राधुणिकेपु चैको द्राक्तरः सिविलसर्जनोपाधिधारी सप्रार्थन समाहूतो बालकस्य रोगनिदानार्थ सयन्त्रो दत्तचित्तः समजायत । परीक्ष्य- तेनोक्तं रोगस्तु न कश्चन प्रतीयते परं रक्तलोपः शरीरात् कथमभव दिति न निश्चीयते । अस्तु, 'इन्जेक्शन' ददामि, तेन भवेत् कश्चन लाभ इति । वैद्य महोदयश्च नाड़ीपरीक्षानन्तरमुक्तवान्-नास्त्येव कश्चन रोगः, परं क्रमशः क्षोयतेऽय याल इति । तान्त्रिकैः सदानन्द- झा महोदयैश्च विहितोऽनेकविधः तान्त्रिको रक्षणोपायः, पर क्रमक्रमशो मृत्युमुपसर्पतो बालकस्य रक्षायै समर्थो नाभवत् । मावलीपत्तन हि तदानी दुःखसमुद्रे मग्नमिव शून्य प्रतीयतेस्म, राजसौधे हि-यालकस्य जननी इदानीमपि मूच्छितैवास्ते । वैद्यद्रात. रसहयोगेनोपचारश्च क्रियते मूर्छा व्यपनोदाय, द्राक्तरमहोदये- नोक्तं च प्रातरस्य मूर्छाहानिर्भवित्रीति । सौधस्यैकस्मिन् प्रकोष्ठे रायमहाशयः शोकसविग्नो निषण्ण । तत्पाश्र्वासने च नरेन्द्रसिह , मन्त्री, श्री सदानन्द झा महोदयश्च योऽहि रायमहोदयेऽत्यन्त कृतस्नेहः । चत्वारोऽपि जना शोकसंविग्ना मौना अधोमुखाश्चो- पविष्टाः । नरेन्द्रसिंहमहोदयेनोक्तम्-माननीय आउत्त, फिमेतदभवत , क्षणेरेव कतिपयैः सर्वा परिस्थितिरन्यामेव दुसतरां दशा प्रापिता। बुद्धिस्तु ममेदानीमपि घटनामिमा न स्वीकरोति यत् कस्यापि योपितो दर्शनमात्रेण बालस्य मृत्युरभवदिति । मम मनसि तु वर्तते महान् क्रोधः, यदि तत्र भवतामापत्तिन स्यात्तर्हि डाक्निोमिमा पुण्ठा सपदि गत्वा हन्यामिति । नन्वेताश्या पालघातिन्या षधे नास्ति दोपः । सनिःश्वासं रायमहाशयेनोक्तम् , मिन! यदि तस्या मारणेन ।

·कुडाकिनी १०. मृतकुमारन्य जीवनं पुनर्मवत्तदा तु माग्ण तम्या ममुचितमिदानीमेव सा हन्नन्ना, पर निरर्थक नस्या क्षेन को लाम १ मिनि प्रमाणम् मवत्समीप यत्तव पाठोऽर हत दनि । महानन्द झा महोदयं पनि रामदादांनोच्म . ननु विद्वन् । कुतूहलपरसोन मया निवायते पतिद्वानी मा कण्ठा किं करिष्यति, बालन्य मृत्युरमवदेनावर्तव नभ्याः का सपन्नमुन् कर्नन्याय- नत्या कवनावमिप्यत इति । सदानन्द-अम्मिन् विपरे पहर तु न जानामि, यन् किमपि- श्रुत नन्निवेदयामि । नान्य मरणमानो नत्या टं पूर्णनिति तु न वक्तुमुचितम् , यतादि दालन्य मरणना नया किमणि नोपलव्यम् , अद्यारभ्य त्रिरावान्नुकाले मध्यगो संरा उमझाने गमिष्यति, बालन्य ग्रन गनिकाय सिद्धमन्वप्रयोगबाट पुना त्रीरयिष्यति । ततश्चामकलेवर त मन्त्र पुन मायरियनि नितानापालनयोग्य ससाध्य पुनः सत्रहवत्य तन्य रक्तपान करिष्यति, एतावन् पर्यन्त- मस्ति वन्याःकार । अत्वा सनिःश्यासं रारमहापर कथितवान्यामी मगवत इच्छेदि । पर गूडेन केनापि विचारण रापमहामयम्य नेग्यो प्रकाश- रेखा काचन आगता, नोपलक्षिता केनापि । तेन हि स्वायो विश्वस्तः सेवा च्याम समानः । तं रहसि को किमपि ऋयपिन्वा सष्ट- मुच्यान-ध्यान ' मर्मतन् का सपन्स्यते न पारितोपिक प्रडानेन तव तया पूर्ति करिष्ये यया जीवने तर न्यूनता कापि न भविष्यति । सर्वमप्येतत्त्व माहसिक कर्मण्यटन्यते।' ध्यान सचरणवर्गमुक्त- पान-स्वामिन, पारितोषकलोमो नावश्यकः । न केवल मर्यवापिनु मन्पूर्वरपि तत्रमावतामनपानाभ्यानात्मा प्रपूरितः। मदीयधमनीषु मवदन्नप्रभवो रक्त. प्रसरति, महानपि स्वामिन नब नि ।' 'अन्नु, गच्छ, साधन, मगवान वव साहाय्य करोतु' इति समाविष्टः न्यानो निष्कान्तः। मध्यरात्रे पोरनियारा सहायनरन सह उनमान प्रातः ग्राम यामद्वमान् पूर्व चत्र नृतगियो कृठे ग! निर्मिन यामीचव गला घ्यामः महचरमेकन्निन पार्बन्धिते वृशे समागेटुमा- दिष्टवान , म्बर चारत वृक्ष आन्ध तूमानुपावित्। समाव- मकरेच म्नमानमूमिरिदानी घोरनियाचा सर्वत सनन्वेव घोरतरा २३ ·१७८ अभिनवकथानिकुञ्जः प्रतीयते । रायमहोदयेनोक्तमासीत् , अद्य कस्यापि घटनाया सभावना नास्ति, श्वः परयो वा किमपि भविष्यति । पर नोपेक्षणीय. काल, स्वयाद्यारभ्यैव त्रिरात्र यावत् श्मशानो रक्षणीय इति । तत्तस्य कथन महाशयस्य सत्यमेवासीत् , अद्य नक्त न कश्चित् श्मशान आगतः। उपः काले वृक्षादवतीर्य सह सहचरेण श्यामो ग्राम आगतः । प्रातःकाले राज्ञाः मूर्छा तु निवृत्ता, पर चैतन्यमाप्तया तया विलपनपुरःसर रोदनमेवाङ्गीकृतम् । अशनपानादिकमावश्यकमपि तया परित्यक्तम् । तदुःख दुःखितो ग्रामवासी महिलावर्गश्च सौधे समागत , प्रसृतोऽय महारोदनध्वनि । परमदुःखसमिश्वेऽस्मिन् समये नरेन्द्र सवाष्प स्वगतमवादीत्–'हन्त | मया विचारित- मासीत् जन्मोत्सवोऽयं द्वितीय दिने मा पुरस्कृत्य प्रचलिष्यतीति, को जानीते अद्य वय रोदनपरा भविष्याम' । रायमहोदयस्तु नितरां गभीरः स्वप्रकोष्ठ एवोपविशनि, न बहिरागत , न च कश्चन सेवक एव तेनाहूनः । अशनपानस्य तु कथैव का आवश्यकविनिवर्त- नादिकमपि तेन न सपादितम् । दिवा कालेऽने के सभ्रान्ता ग्राम- वासिन समागता, पर केनापि स न मिलितो नालपित्तश्च । व्यतीत कथमपि दिवसकाल । समागता सान्ध्यवेला । गतदि- नमिवाद्यापि शून्यस्तब्ध इव रालक्ष्यते प्रामवासिजन । सर्वे परस्पर विलोकयन्ति तु पर न कश्चित् केनाप्यालपति । सन्ध्या कालोऽप्येप य सर्वेपा शान्तिदायक पत्तनवासिना शान्तिसपादको नाभवत् । पत्तनाधिपतेदुखेन सहोद्विग्ना जना व स्व कर्मस्वद्य न रमन्ते । शोकरांमूढा इव सर्वेऽवातिष्ठन्त । अथ प्रवृत्ता रजनी । श्यामस्तु गतदिनवत् सहचरेण सह स्मशाना- भिमुखोऽभवत् । उभावपि सतर्को वृक्षयोरारुह्य नि शब्दाववातिधताम् । क्रमशो व्यतीत' काल , समागता घोरा निशा। कदाचिझिल्लोरवेण कदाचिञ्च गोमायुशब्देन श्मशानशान्तिरिय व्याहन्यतेऽन्यथा सर्गत सुम्तब्ध शून्यं घोरतर प्रतीयते । प्रायशो द्वादशवादनकाले ग्रामात्स्म- शानाभिमुखी नि शब्दं छाया टेका समुपासर्पत् । क्रमक्रमश सावधा- नतया आगच्छन्ती सा बालस्य समाघे सनीप अतिष्ठत् । वृक्षोपरि- स्थितेन श्यामेनाधोविलोकयताज्ञातम्, समीपस्थाया अर्धसमितायाचि- ताया अल्प प्रकाशोऽपि तस्य सहायकोऽभवत् । तेन मुक्तमूर्धजा कुण्ठा विलोकिता, तस्या हस्तगत कास्यस्थाली चापश्यत् । स्थाली- " ·कुण्य डाकिनी पान तया भूमौ स्थापितम् । सहानोतया लौहकुद्दालिकया सा बालस्य समाधिस्थल सनिनवता! बालकस्य शवश्च तया बहिरानीत । तत् शरीरलग्ना मृत वस्त्रेण सपोञ्छ्य, स्थान चावमायं शवो भूमी स्थापित | सहानीतेन सिन्दूरेण स्थाल्या चक्ररूपेण यन्त्र किमपि लिखितम् । शायरश दगर्भिताना केपामपि मन्त्राणामुच्चारण सशब्द- मुच्चै कुळत्या तया शवस्य मार्जन विहितम् । अथ जीवनमाप्तो बाल शनैररोदीत् । साट्टहासमुक्तवती, तिष्ठ रे तिष्ठ, इदानीमेव त्वां तथा शाययिष्यामि यथा न कदापि पुना रोदिष्यसीति । बालस्य रोदनश्रवण- समकालमेव श्याम शनैनि शट वृक्षादवतीर्ण पदशब्दमकुर्वन कुण्ठाया पृष्ठदेशे तयानवलोकित सप्राप्त , सहचरश्च तथा। कुण्ठा तु स्वपार्श्वस्थानात् तीनधारा छुरिका निश्कास्य, मन्त्रान् प्रोचरन्ती बाले दत्तावधानाऽसीत् । ततश्च सतुलिताभ्यां हस्ताभ्यां श्यामेन स्वोपवस्त्र कुण्ठाया पृष्ठतस्तथा नि क्षिप्त यथा मुसमस्या सम्यगा- बद्धम् । सहचरस्तु बाल रुदन्नमके कृत्वा प्रामाभिमुख प्राचलत् रक्षक भक्षकयो प्रतीतिमपन्नो बालश्च तदङ्क आश्वस्तो जात | केशपक्षे परामृष्टा कुण्ठा श्यागेन बलात् कुर्वन्ती ग्राम नीता, अन्येपा सहचर- सेवकाना हस्ते दत्ता । अन्य सहचरस्तु बालमके कृत्वा द्वारदेशे श्याम प्रतीक्षमाण आसीदिति तद्धस्ताद्वाल सगृह्य श्यामोऽन्त पुरे गत । उच्चैरुक्तमान, मात १ देवि | गृहाणैन मम प्रियतम भ्रातर मिति । राक्षी तु विस्मिता सबाप्पगद्गद वत्स, वत्सेत्युच्चारयन्ती बाल सगृह्यालिङ्गितवती । हर्षपरिपूर्ण स्वाश्रुजलैश्च बालस्याभिपेचन कृतवती परमानन्द प्राता। रानेरयमुत्तर. काल , ग्रामे कोलाहल सजात । अनेके जना सौध द्वारे सप्राप्ता कुण्ठां तथा निगडिता विलोक्य क्रोधाविष्टा लोप्चैर्मुष्टि पातेश्व तस्या वधमकुर्वन् । श्री रायमहोदयेन तु श्यामो बाहुभ्यां गृहीत्वा समालिङ्गित । उक्त च तेन मित्र । भ्राताऽपि तथा न कर्तु शक्नोति यथा स्या में कार्य सम्पादितम् । अस्मिन् जन्मनि त्वत्तोऽह ऋणनिर्मुक्तो न भविष्यामि । समाप्ता कुण्ठा डाकिनी। पत्तन हि अमङ्गलरहित जातम् । सर्वत सुप्रसन्नो जन । सर्वे परस्परमुच्यते-अहो रायमहोदयस्य गांभीर्यम्, अहो तस्य नीतिनिष्णातत्त्वम् ।

·अपाला आत्रेयी श्री बलदेवोपाध्याय (सुप्रसिद्धी विद्वान् प्रत्यकारश्च, वाराणसेयसस्कृतविश्वविद्यालये अनुमन्धान विभागाध्यक्ष ) अहमस्मि अपालाभिधाना दुहिता महरत्रेः । मम पित्रोरासी- न्महत्यभिलापा यत्तयोः शून्य सदनं सन्तति लामः सनाथं कुर्यादिति । समस्त सद्म विषादस्य गभीररेसयाकान्तमासीत् । जाताया मयि सदाश्रमे प्रवाहिताऽभूत प्रसन्नतास्रोस्विनी । प्रज्वलितो बभूव हर्प- प्रदीपः येन प्रतिकोण प्रकाशेनोद्भासितमभवत् । व्यतीतं मे शैशवं मुनिबालकैः सह । बाल्ये प्रविष्टाया मयि पितृदेवस्य चेतश्चिन्ताकुल- मभवद् यदा तेन मम शोभने शरीरे श्वित्रस्य दृष्टा लघुबिन्दव । हा, रमणीयं हि रूपमेमि श्वित्रविन्दुभिः सर्वथा लाञ्छित जातम् । पित्रा विन्दूनेतानपनेतु यथाशक्ति कृतो निर्वच श्रम । विहितश्च कुशलभिपजामनुलेपनैर्लेप । फलं तु नितरां विपरीतमभूत् । औषध- प्रयोगेण सहैव प्रतिकूलानुपातेन मे व्याधिरेधमान आसीत् । लघु बिन्दवो महच्चिन्हे परिणता इव नयनगोचरा सजाप्ता । अन्ततः परित्यक्तो मम तातपादेनौपधप्रयोगः । मामकीन बाह्य वपुनिर्मलीकर्तुमक्षमः पितृदेवो मम शिक्षादीक्षयोः स्वदृष्टिपात कृतवान् । सस्नेह मम पाठनमारब्धवान् । आश्रमस्य पवित्र वायुमण्डलम् , मुनिबालकाना निश्छल सहवासः, पितुर्लोकोत्त- राऽध्यापनकुशलता, इत्येतानि सर्वाणि मिलित्वा ममाध्ययने कृतवन्ति प्रभूत साहाय्यम् । अभूत् केवल विद्याग्रहणमेव मम जीवनव्रतम् । मया शन शनैः समधीताः साझा वेदा । प्रसृतो मन्मुखात् सप्तसिन्धुमण्डलस्य पवित्र- तमायाः सरस्वत्या विमल प्रवाह इव देवगिरो विशुद्ध प्रवाहः । सुकोमलबालिकाया पिकविनिन्दतकण्ठप्रदेशाद्यदा वेदमत्राणां ध्वनि- मुखरितस्तदा कोकिलरवः कर्कशतां गतः, केकि केका भेकीस्वर इब ·१८१ - . अपाला आत्रेयी विरसतामुपगता । मम शास्त्रचिन्तनमाफर्य मदीयगम्भीरबैदुष्येण परिचित सन् विस्मितः सञ्जात तपोवनजनः । समुदितं शनै शनैस्तदाश्रमे वसन्तस्य मांगलिकं प्रभातम् । हरिता' कुसुमभरभरिता लताः सानन्दमान्दोलिताः सत्य. सहकारतरुमाश्रित्य सनाथाः जीवनं कृत्यकृत्य मन्यमानाश्च बभूवुः । तदानीमेवाभून्मम जीवनेऽपि यौवनस्योदय । निरस्त वाल्यमयुक्तं चापल्यम् । न्यस्तं तत्र पदं गाम्भीर्येण । मदीयं शारीरिकपरिवर्तनमिद समवलोक्य मदर्थमनु- कूलगुणशालिपात्रान्वेषणपरा बभूवुस्तातपादा. । नाऽभूदनुरूपवरान्वे- पणे विलम्बः । आरब्धो यथावसरं मे विवाहोपक्रम. । आश्रमस्यैक आम्रनिकुलो निर्वाचितो वैवाहिकविघेरनुष्ठानाय । निर्मिता वेदी प्रदत्तं यथाविधि ऋत्विम्भिह विजेवतिलयोः। होमगन्धे. नाश्रमस्य वायुमण्डलमेकामदभुतां पवित्रतामनुभवदासीत् । तस्मिन्नेव लतागृहे दृष्टो मया प्रथम पतिदेव -सुघठितगात्रः उन्नतभालो ललित- त्रिपुण्डू. साक्षान्मूर्तिविनयस्य, मनोरमागारो विद्याया । तस्य प्रथम- प्रथमदर्शने हि मयाऽववुद्धो लज्जान्वितादरः। ब्रीडाकुला मे दृष्टि- नीचैरानमिता, किन्तु स्त्रीत्वस्य मर्यादामभिरक्षितुं मल्ललाटमद्यापि उत्थितमेवासीत् । आसीत्तस्य लज्जितनयनयोर्योवनसुलभकोतुफभा- वमिलिता गाम्भीर्यमुद्रा। उपस्थितमुनिमण्डलसमक्षमग्नि साक्षित्वेन प्रमाणीकृत्य तेन सह सम्पादितो मत्पाणिग्रहणोत्सव. पितृदेवेन । सम्यक् स्मर्यते मया यदग्निप्रदक्षिणावसरे औत्सुक्यवशात्तस्योत्त- रीय वसनं किञ्चित् स्खलितम् । मम च केश-कलापे गुम्फिता यूथिका- माला शिथिलबन्धना भूत्वा धराचुम्बिनी जाता। नासोन्मत्कृते पतिगृहेऽपि कश्चित् प्रतिबन्धः । प्राप्ता मया पितृ- भवनसमा स्वातंत्र्य-शान्तिरत्रापि विराजमाना । वृद्धश्वसुरयोः सपर्या- यामेवमम जीवनधारा कृतार्थतातटीमाश्रित्य चामतया प्रवाहिताऽभूत्। 'किन्तु अस्थलकमले कण्टकमिवारिमन सुखमये स्वतंने जीवने वस्त्वेकं 'हृदये शूलममूत् , तच्चासीन्मम देहे जाज्वल्यमानं चित्रचिह्नम् । प्रिय कृशाश्वोमयि प्रकाममप्रीयत। किन्तु शनैः शनैरेमि चित्रलक्ष्णैस्तस्यान्त:- करणे मां प्रत्युत्पादितः श्यामाकः । स युदासीनाकृनिः सन् वैराग्ये निमग्न इव प्रतीत.।दूरंगता आश्नमस्यचेतनता। आसीत् सर्वत्र विराज- माना जडतायाः कृष्णा जवनिका बहिराश्रमद्रमेप्यन्तः कृशाश्वस्य ·१८२ अभिनवकथानिकुञ्जः चेतसि च । बहूनि दिनानि यावन्मया विषपानमिवापीतोऽयमुपेक्षा. भावः । किन्तु भवति काचित्सीमा सहिष्णुतायाः। तदेयं तिरस्कृतिस्तां सूक्ष्मरेखामतिक्रान्तवती या मित्रतोदासीनयोर्भावात् पृथक् करोति, तदाऽहशिथिलसहनशक्तिरभवम् ।मम सहनशक्ति श्लथबन्धना सजाता, ममान्तर्वर्तिनी जीवन्ती नारीत्वमर्यादा व्यापारेणानेन विक्षुब्धाऽभूत्, अपालाया अन्तस्तले निहितं भारतीयललनाया स्त्रीत्वं स्ववैशिष्ट्य प्रकटयितुं पादमर्दिता फूत्कारविधायिनी भुजगीव स्व भीमं रूपं दर्शयितुमाकुलमभूत् । उग्रमिद रूपमवलोक्य कृशाश्व सकृत् त्रासेन कम्पितो जातः। 'भगवन् ! कियत्कालं यावदहं भवत इममुपेक्षाभावं स्ववक्षसि वहिष्यामि " एकदाऽऽवेशाकुलाऽहमपृच्छम् । "ममानादरभावः" १–चकितः कृशाश्वोऽवदत् । आम् । प्रेमोन्मादेन इदानी यावन्नोपलक्षितो मयाऽस्यनिगूढौदासी- न्यस्य भावः । स्नेहचक्षुभि सर्ववस्तुष्वेका मोहिनी सरसतैव दृष्टा, किन्तु शनै शनै परिणतौ प्रेम्ण वाह्याडम्बरस्य स्वयमेव जाते न्यूनत्वे भवञ्चरित्रेऽनुभूयते मया स्पष्टमुपेक्षायाः श्यामत्वरेखा । 'अन्य परिवर्तनस्य रहस्यं मम त्वग्दोपेऽन्तर्हितं किम् ?' अहम- पृच्छम् । स्वीकृति सूचयता कृशाश्वेन क्लेशयुते शब्दै रेवंवक्तुमारब्धम् 'मम मानसे वासनास्नेहयोस्तुमुलं युद्धं प्रवृद्धं प्रवर्तते, प्रेम कथयति 'स्वजीवनं स्नेह-वेदिकायां समर्पयन्ती ब्रह्मवादिन्यपाला दिव्या योपि- दस्ति' किन्तु रूपवासना वक्ति त्वग्दोपेणास्या शरीरमेतावल्लाञ्छित यन्नेत्रेषु रूपवैराग्यमुत्पादयितु प्रमुखसाधनमभूत । न विद्यते तत्र रूपस्य माधुरी, लावण्यस्य चाधिक्यं च । अन्यचास्ति कायो विद्रपताया महानागारः, सुन्दरताया विशाला विभ्रान्ति । अद्यावध्युपेक्षितं मया वासनावच । श्रुतंच सर्व स्नेहकथितम् । किन्तु द्वन्द्वयुद्धेनानेन मे हृदय- मेतावद् विदीर्यते यत् सूक्ष्मवस्रावृतत्रणमिवास्य वैरूप्यस्य दीर्घ- काल यावद् गोपनमसंभवं प्रतीयते ।' कृशाश्वस्येतानि न्यायरहितानि वचासि श्रुत्वा हृदयं मे प्रज्वलिनमिव सञ्जातम् । बाणविद्धभीषणके सरिण्या गर्जनमिव मन्मुसात् क्रुद्धवचसा प्रवाह. स्वत एक प्रचहि- तोऽभूत्- 'पुरुपहस्ते स्त्रीजातेरियती तिरस्कृति? प्रेगो वेदिकायां सर्वरवं ·- अपाला आनेयी समर्पयन्त्या नार्या एतावतो धर्पणा १ कामनाकलुपितपुरुरूपेणेत्य मर्दन नार्या हृदयसुमनसः ? अन्याय्यम् । महदन्याय्यम् । भगवन् स्त्रीजातेभीवप्रवण सात्त्विकभावसुरमितं विमल हृदयं कदाऽवगमि- प्यति पुरुपजातिः । क्दा विधास्यत्यादरम् । नारी जीवन हि स्वार्थ- त्यागपराकाष्ठायाः समुज्ज्वल निदर्शनम् । स्त्रिया हृदय कोमलकर- णायाः, विशुद्धमैत्री पारमिताया भव्यो निधि । चिन्ताविपादयोः दुस तिरस्कारयोर्वा विपुलराशिमुरग्युद्वहन्ती नारीजातिः स्वक्षुद्रस्वार्थ- सिद्धये न कदापि पुरोगामिनी भवति । किन्तु पुरुषाणां कृत्य कैर्वचो- भिर्वा भवेत् ? रूपलुब्धास्ते वहिराडम्बगनुरागिण क्षणभहुर चाफचिक्यस्याभिलापिणो भूत्वा योपितः सुकोमलमपि हृदयं तिरस्कु. र्वन्ति । न विदधाम्यात्मश्लाघाम्, किन्तु समधीता मया सागा वेदाः । प्राप्तो गुरुप्रसादात् सरसकाव्यमाधुर्यस्यास्वादनायसरः, अस्ति अपालासम समुन्नतबुद्धे सरसहृदयस्य च मणिकाञ्चनसंयोग सर्वथा विरल । किन्तु दैवस्योपहासः ? केवलमेक गुणं विना भवति ममे- दृशी दुरवस्था । सुधांशोविपुले गुणसन्निपाते निमज्जति कलङ्ककार्यम्, परन्तु न निमज्जत्यपालाया विशाले गुणराशी श्वित्रस्य श्वेतचिह्नम्।' एव निगढन्त्या मम रोपारतलोचनद्वन्द्वान्नि मृता रक्तस्फुलिंगा । प्रतारितनार्या क्षुब्झवचास्याकर्ण्य कृशाश्वः सहसा स्तब्धोऽभूत् । स्वमोनसतैरेव तेन स्फोटिता स्वीया हार्दिकी स्वीकृति । अनेन दृश्येन विचलिताहमभूवम् । परित्यक्तो मया एप आश्रमः । स्वतातपादा- ना तपोवनागमनमन्तरा नावशिष्ट कश्चिदन्योपाय । स्वीकृत सवलपुरुपसमक्षं स्वपराजयोऽजलया। अनेराश्रमेऽद्य प्रभात वेला नयनाभिरामा न प्रतीयतेस्म । अभूदा- गमनमुपस प्राच्याम् । प्रसारितस्तया सर्वन्न प्रयश्चितललनारोपपूर्ण- नेकान्तिरिव स्वरश्मिजालः । न दूरंगता तथाप्याश्रमस्य मलिनता। निर्वासितामपालामवलोक्य मे पित्रोविपमाकुलहदयस्य कारुण्यभावे- नाश्रमस्थेषु सर्वेषु जडचेतनपदार्थेषु विराजतेस्म विचित्रमोदासीन्यम् । नयनगोचरीभूता रश्मयोभगवतो दिवाकरस्य, किन्तु मानसेनाऽऽलस्येन सह न किञ्चिदपि स्खलित कायिकमालस्यम् । किन्त्वासीन्मदीय विचिनं वृत्तम् । नासीन्मयि विशादस्य छाया, न वाऽलसताया लेखा। पादमर्दिता प्रदर्शितफणा सर्पिणीव- परित्यागक्षोभेन नार्याः सत्यं स्वरूप दर्शयितुमुद्यताऽभवम् । त्वग्दोपं. Ame ·१८५ - अभिनवकथानिकुञ्ज निवारयितुं भौतिकमुपायमकिश्चित्करं मत्वा मयाऽऽधिभौतिको- पायस्योपगित्वपरीक्षण निर्णीतम् । कायिक-मानसिकदौर्बल्यानां दूरीकरणस्य, कलुपितप्रवृत्तीना भस्मी- करणस्य च प्रकृष्ट साधनं वरीवर्तते तप । तपोऽग्ने पुरस्तात् सर्वे शुद्रामानवभाषा क्षणमेव भस्मीभवन्ति । तप्तकार्तस्वर इव तपोऽनल- तप्तं मानवाहदय नैर्मल्यमुपैति । द्विगुणितचाकचिक्येन चमत्कृत च भवति । आश्रितो मयाऽपि स एवोपायः, वृत्रहन्तुमघवतोऽर्चनायामेव मया स्वकालयापनमारब्धम् । प्रभाते सत्येव समित्समिद्धाग्निकुण्डे होमकर्मपरा, मघवत्पूजनपरा चाभवम् । कुशासनाधिष्ठितया मया- भिनन्दनमुपसो हिरण्मयै रश्मिभिः सम्पादितम् । प्राभातिको मन्द- समीरणो मे गाने संचारयति स्म नूतनमुत्साह नवीनां च शक्तिम् । मध्याह्रस्य प्रचण्ड उपणांशुमम पञ्चाग्निसाधने पञ्चाग्नेः कृत्यमकरोत् । सान्ध्यमारुण्य ममोन्नतललाटफलके सलावण्य ललित केलीन् विस्तारयामास । निशातिमिरान्धता चिर निमज्जयतिस्म मां कार्य- तरङ्गितसागरे । अन्ततः प्राचीललाटे तिलकायमानस्य सुधांशो रश्मयो मे वपुषि मुधासेचनमकाए । प्रचलति स्म दिनान्ते निशा, निशान्ते च दिनं पश्यतो मे, अने. कानि वर्षाण्यागतानि गतानि च, किन्वद्यावधि भगवद्वपाणे- दर्शनाभिलाषा मम हृदयान्नैव दूरंगता। सोमरसस्य दानमिन्द्रप्रसादस्य सर्वोत्तम साधनमिति मया ज्ञातमासीत् । गोदुग्धमिश्रितस्य सोमरसस्य चपकपानेन यथा मद्यवतो मनो मोदते न तथाऽन्येन वस्तुना फेनापि । आगुगामिनोश्वाः, तीव्रगतयो वायव इव सोमरसा इन्द्रहृदय- मुक्षिपन्ति । सोमपानोन्मत्तो वनपाणि. प्रबलतमानसुरान् विनाश्य स्वभक्तानां कल्याणं साधयति । किन्तु कुन प्राप्ति सोमस्य ? मुखवति गिरावुत्पद्यमाना सोपधिरितो दुर्लभेव यभूव । इत एव कुत्रापि कदाचित् सोमः प्राप्तो भवेदिति विचार्य साय स्वघटमुत्थाप्य जल- मानेतुं सर प्रति प्रस्थिता, जलमादाय यावदेव प्रत्यायता, मार्गे समु- त्पन्नो लताविशेषोऽवलोकितो मया। उपरि नभोमण्डले स्वपोदश- ·अपाला आत्रेयी १८५ फलाभिर्भगवान् सोमः प्रकाशमान आमीत् । सोमस्य प्रकाशे सोमलता- या अभिज्ञाने नाभून्मे विलम्बः। क्षिप्रमुन्मूलिता मया सा लता। तस्याञ्च माधुर्यमास्वादयितुं स्वदन्तैस्तच्चर्वणा प्रारब्धा । दन्नवर्पणयोपमास्येन्द्रः स्वयमेयोपस्थित । अभिषवकार्ये प्रयुक्तशिलाशकलानामय शब्द इति तेनावगतम् । पशन्त्येव मयाऽभिज्ञात स्वर्गस्य देवः। पृष्टाऽहमिन्द्रेण त्वया तु सोमरसस्य दानं प्रतिज्ञातम् । 'आम्, किन्तु माधुर्यमपरीक्ष्य सोमपान क्यं सम्पयेत ? अतः स्वयमेवास्वाद्यते सोमः' । .'तथाऽस्तु-मघवा प्रस्थातुमुद्यतः भगवन् ! भक्तैराहूतो भवान् स्वयमेव तानुपगच्छति । आगम्य- तामन्त्रैव मया सक्रियते भवान्' । स्वदन्तधार्पितान सोमविन्दूनभिल क्ष्य ते मयोक्ताः-'भवन्तः प्रवहन्तु शनैः शनयेन भगवतो मघवतः सोमपाने न कथमपि कष्ट भवेत् । पीतो मघवता सोमरसः। गृहीत, प्रसादः मगवता। उत्फुल्लिता भक्तस्य कामनालता। 'वरं ब्रूहि'- -भगवतः प्रसादो वैसा मुग्वरित । 'मम वृद्धपितु सल्वाटे शिरसि पुनरपि नायन्ता केशाः' । 'तथाऽस्तु ।' 'अपरो वर? 'मम तातपादस्यानुर्वरा धरा उर्वरा भवेत्' । 'एवमस्तु । तृतीयो वरः'? 'देवाधिदेव । यदीयान् प्रसादो भवतस्तदाऽस्याः सेविकापदं भजन्त्या अपालायास्त्वग्दोष आमूल विनष्टो भवेत्' । 'शोभनम् । ममोपासिकाया मनोरथतरुरवश्य पुष्प फलान्वितो भविष्यति' इत्युस्त्वा मां हस्ताभ्या परिगृह्य मच्छरीर वारत्रय रथयुग- च्छिद्रान्निष्कास्य बहिः कृतवान् । मम प्रथमेन चर्मणा शल्यको द्वितीयेन गोधा तृतीयेन च कमलासेऽजायत् । इत्थ हि मे वपुपस्त्रीण्यावरणानि निराकृतानि । त्वग्दोप. समूलं विनष्टः । मघवतोऽनुकम्पया मम कायो दिनकर इव सप्रभो जातः । मयि दृष्टिपातं कुर्वता जनाना नेत्राणि चम- स्कृतानि । यो मामपश्यद् स एव विस्मयाकुलोऽभवत् । सरलयोपि- तस्तपोनल विलोक्य हठादेव स्तम्भितः ससारः।

·अभिनवकथानिकुञ्ज आसीदध मे नवजीवनस्य मंगलमयी प्रभातवेला | उपसो हरिद्रा- भैरंशुभिराश्रमस्य प्राङ्गणे पीतमास्तरणं प्रसारितम् । प्रियतमो मे कृशाश्वो मत्काञ्चनकायं समवलोक्य किञ्चिद् हतप्रतिम इव सञ्जातः। मदीयवपुपीत्थं परिवर्तन संघटिप्यतीति स्वप्नेऽपि तस्य नासीद् विश्वासः । स्त्रियाः शक्तिमवलोक्य तस्य हृदयमानन्दातिरेकेण विहुलमभूत् । ममाश्लेषकाले तम्य नेत्राभ्यान्निपतिता वर्तुलाकारा अश्रुकणा में कपोलयोः । तस्य हृदयं करुणापूर्णमनुभूयाऽहं चमत्कृता- ऽभवम् । स्वनारीजीवनं धन्य मन्यमानाया मे वपुर्हण रोमाश्चितं बभूव। १. अपालात्रेय्या सम्बद्धेय कथा ऋग्वेदे, वृहद्देवतायाम्, सर्वानुक्रमण्याम्, सायणभाष्ये, नोतिमजया च सकेतिता। अत्र तु नवीनपद्धत्या लेखकेन रामुपस्थापिता । -सम्पादक ·मूको बधिरश्च T० भनिसुधा मुखोपाध्याया (कायाहिन्दूविश्वविद्यालयोये महिगमहाविद्यालय सस्कृतप्राध्यापिका) मित्रवरेण अजयकुमारेण वारम्बारमनुम्द्धोऽनिलकुमार लक्ष्मणा वती (लखनऊ) नगयां तस्य मित्रस्य निवासे पूजावकाशमनिवाहयितुं सकल्पितवान् । पट्वर्षपूर्वसघटितादजयकुमारस्य विवाहादारभ्य अद्यावधि तस्य पल्या अनिलस्य परिचयो न सञ्जात । तया बहुशः समाटूतोऽपि अनिलो लक्ष्मणावतीगमनाय समर्थो न बभूव । 'अधुना अवश्यमेव तत्प्रार्थना स्वीकर्तव्य'ति निश्चित्य अनिलकुमारः पाटलि- पुजनगराइ लश्मणाबों यातु सफल्पिवान् । पूजारकास प्रारयः। अनिलः क्दा प्रस्थास्यति, केन शकटेन यास्यतीति चिन्तया यावद् व्याटत आसीत् तावन्मत्रोपाहस्य मिरव- रम्य निर्मलकुमारस्य अमेरिकामहादेशाचिकित्साशास्त्रमधीत्य स्वदेशे प्रत्यावर्तनबातां विनाय स तस्य सामान्काराय गतः। सुहृदी परम्पर मिलि वा हर्पप्रकप प्रापतुः। ततस्तयोरमेरिकाया जीवनयात्रामधिकृत्य नाना आलापाः प्रावर्तन्न । निर्मलचन्द्रेणोक्त अमेरिकावासिन. सव समयस्य सटुपयोगं कुर्वन्ति, वृथा कालक्षेप परिहरन्ति च । एतदनुविद्धाः कथाः कुर्वता निर्मलचन्द्रेण स्वदेशवा- सिना स्वभावो वणित.। ते यहा वाप्पीयशकटेन भ्रमन्ति तदा कुतूह- लान् सहयात्रिण "महाशयस्य कुन वसति. गन्तव्यदेशश्च का ? का पुनर्जीविका ?" इत्यादि पृच्छन्ति । यदि पृष्ठो जन आलापनिपुणो मवेचर्हि प्रसगान्तराण्यवहार्यन्ते जल्प्यते च राजनीतिसमाजनीत्या- दिकमधिकृत्य । एपविधाना जनानाममेरिकायामपि अभावो नास्ति । किन्तु तेपा वृथाजल्पनस्य परिहाराय तर कश्चिदुपाय अवलम्च्यते । यात्रिणः स्वगृ- हेभ्य प्रस्थानकाले 'मूको वघिरच' इति एकस्मिन् पत्रे लिखित्वा तत् स्वसकागे रक्षन्ति, केनापि सहयात्रिणा आरापचेष्टाया कृताया तदेव प्रहार्यते, सलापाभिलाषी जनोऽपि तट्वा आलापाद्विरमति । ततः ·१८८ " अभिनवस्थानिकुञ्ज पत्राधिकारी यात्री यथेष्ट ग्रन्थादिक पठति, दृश्यावलीना दर्शने आत्मानं व्यापारयति वा। एतत् सर्व श्रुत्वा प्ररूद्वहर्पोऽनिलोऽपि स्वभ्रमणकाले इममुपायम- वलम्बयितुं निश्चिकाय । 'पञ्जाबमेल' नाम्नाशकटेन स प्रत्यूपस्येव प्रस्थितः, स्थानं च लब्धं तेन कस्यामपि द्वितीयनेणिकक्षायाम् । तत्र कमपि सहयात्रिणमदृष्टवा पत्रस्य तस्य उपयोगाभावाशकया किंचि- द्विरसीभूतमनिलस्य हृदयम्। यदा वाप्पीययान वाराणसीविरामस्थानात् प्रस्थातुमुद्यतं तदेव एका महिला समभ्रमं त्वरितगत्या आगत्य तस्यामेच कक्षाया प्रविवेश । यः कोऽपि सामाप्रष्टुं शक्टपर्यन्तमागतः स तत्कक्षाया प्रवेशावकाश न प्राप्तवान् । प्रागेव घशीध्वनिसकेतप्राप्त यान सपद्येव चलितुमारेभे महिलापि कियत्कालं पहिः दृष्टिं प्रसार्य आसनोपरि उपविष्टा तूष्णीमासीत् । ततस्तया मुसं परावृत्य पृष्टम-"महाशय, कुत्र गम्यते भवता अनिलेन किमप्युत्तरमदत्वा तदेव पन तस्या रमण्याः समक्ष प्रसारि- तम् । तद्दृष्ट्वा दूयमानहृदयया 'अहो' इत्युक्त्वा तूष्णीमवस्थितम् । तच्छ्रुत्वा अनिलस्य हृदयं विवेकशशाघातेन भृश क्लिष्टम् । अनुत- प्तेन चिन्तितम् , 'हा धिक् , मया असत्यव्यवहारेण रमणीप्रतारिता" तस्य क्षमायाचनाय आग्रहो बभूव किन्तु-लज्जाजडीकृतात्मना तेन तदपि न शक्यमभवत् । यदा वाप्पीययान वाराणसेययापशकटस्थानमुपनीतं तदा पूर्वोक्ता नारी साग्रह कमपि मृगयितुमारभत । अनिलकुमारस्तदा वेदिका पृष्ठतः कृत्वैव उपविष्ट आसीत् । अतः अन्वेष्टव्य वस्तु किमिति तेन नावगतम् । पश्चात् कक्षाया प्रविष्टा कापि सुवेशा तरुणी तेन अदृश्यत । कक्षस्था ललना हर्पविकसितनयना नवागतामवादीत् "आगतासि, आ, समाश्वस्तास्मि । तव विलम्व दृष्टा मया चिन्तितं त्वं मागमिष्यसि।" नवागतया किशोर्या उदीरित “कथ नागमिष्यामि भ्रातृजाये, यदि स्वया मह न यामि तर्हि अमजममीपगमन अशक्यमेव मया भविष्यति, यतोऽप्रजेन एकास्न्यिा मे गमनं नानुमोदितम् । वरुण्या एतत् सर्व निम्नसरेणैव उत्तम् । अपरया उक्तं "कथमेव ·१८९ मूको बधिरश्व निम्नस्वरेण आल्पसि' आवयोः सहयात्री मूको यधिरश्च । तेन किमपि श्रोतुं बोद्ध वान पार्यते।" नवागता तरणी क्रियत्कालमनिल निर्वर्ण्य निरीक्षितुमारेमे । ततस्तया भातृजायाया णे किमनि उक्तम् , भ्रातृजाययापि अनिल साभिनिवेशं परिन्ट । ततस्ते मियः सस्मित निम्नस्तरेण किमपि जल्पितुमारेभाते। अनिल एतत् सर्वमनुनभूव, लजया स्वेदस्टिन- शरीरहच सजातः। न शशाक शिरोधरामुन्नमय्य ते प्रति दृष्टिपात कर्तुम, गत्वन्तराभावात् स्य क्थमपि वत्र स्थित । ते अपि महिले परम्पर प्रति मौतुक दृष्टिपात कृत्वा निम्नरूपेण सवाट कर्तुमारेभाते। पूर्वागता नावाच “तव भ्राता तस्य कमपि सुनद पूजावकाशया- पनाय सगृहमाहृतवान् । तझण्या उत्त “अस्त्येतत् । भ्रातुः बहनि मित्राणि जानाम्येव । कस." 'स तर भ्रातुरेक पुरावनमित्रम् । श्रुत मया स पाटलिपुत्रनिवासी। किन्तु पठनमाया तव भ्राता सह कलिकातायामेव अध्येत । श्रूयते तत्काले स युप्मान कलिकातास्थे वासभवने यहा आयातः।' "अस्ति तम्य नाम अनिलकुमारः१" तरुणामुसान् स्वनाम श्रुत्वा अनिलकुमारश्चक्ति सवृत्त । लाना- भयोद्वेगपरिदुर्मनायितचेतसानिलेन चिन्तितं क्थ दुर्दैवहतकेन सुहन- पनी तद्भगिनी च मम सहयात्रिण्यो सजाते ? अधुना किं कर्तव्यम् । भ्रातृजाययोच "आम् । रायोपाहोऽनिलकुमार एव सः।" अनिरो नि सन्देहो वभूव । एपा तरुणी अजयस्य कनीयसी भगिनी सुगता । एना स वारये परमम्नेहेन अपश्यन् । व्यतीतुस्मप्तवाणि क्लि तदनन्तरम् । श्रुतश्चेनामविष्यदेप वार्तालापोऽद्य विकसितयौवनाया सुजाताया तस्या. वालिकायाः लेशमात्रमपि स अभिज्ञातु नाशक्ष्यत् । मुजानयोक्त "अनिलचन्द्रोऽतिमग्नन । मयि स अतिमात्रमस्ति- हत्, किं च स उत्तम साहियिकोऽपि, तस्य लेसा क्याश्च विद्वत्स- माजेन भूदामाहता । भातृजाययोक्त "मयापि अर्धाता तस्य लंखा , न ते मद्य रोचन्ते । आधुनिकनारीभि परमाभ्युदय प्राप्त । शिक्षाक्षेत्रे, राजनीती, समाज- ससारे सर्वेपु क्षेत्रेषु तामिः प्रष्ट्या योग्यता प्रमाणिता । सर्वैः ता आ-, ·१९० , । अभिनवकथानिकुञ्ज दरेण दृष्यन्ते। किन्तु स हि नारीः प्रति अत्यन्तम् अश्रद्धालुः, तस्य प्रत्येकस्मिन् निबन्धे ताभ्य उपदेशा दीयन्ते । एवं स उन्नतम्मन्यतादो- पाविष्टः प्रतिभाति । मन्ये स अष्टादशशताब्द्या अनुदारभावेन परिपूर्णः। "युज्यते, एतद्विपये मया प्राक् चिन्ता न कृता, अह तु मम बाल्यानुभवेनैव तत्सबन्धे यत् किञ्चिद्वादिपम् । सत्य स नारी:न श्रद्दधाति । अभविष्यत् चेत्ताः प्रति तस्य श्रद्धा सम्मानभावना च स एवं लिखितुं कथमपि अल नाभविष्यत् । अस्माकं देशस्य वर्तमाना- वनतेरेतदेव कारण यत्तत्र नारीतु नाद्रियते । पाश्चात्त्यदेशेषु विपरीत- मेव, अत एष तद्देशवासिनामेतावानभ्युदयः।" “न जाने साक्षात्कारे सति कः पुनर्मम अप्रीतिकरोऽनुभवो भवि- ष्यति । तव भ्राता तमावयोः अनुपस्थिती आमत्रयिष्यच्चेतर्हि उत्तमः कल्पोऽभविष्यत् । अह तथाविधेन अनेन मित्रता कर्तुम् असमर्था । येन केन प्रकारेण एकदिवसः अतिवयितु शक्यते, किन्तु स अवकाशस्य मासकालस्य यापनाय एव आगमिष्यति । तद्रचनापाठेन अहमेतावती उद्वेजिता यत् नास्त्यत्र चित्र यदि मग तेन सह विसवादः प्रवर्तेत । जानासि एव मे स्पष्टवक्तृत्वम् ।" "भ्रातृजाये, नालोचित किम् एतत् सम्बन्धे भ्रागा त्वया सह १" "न किश्चित् । स्वैर हि आचरति स सर्वविषयेपु। महति सकटे निक्षिप्तास्मि । तस्य मिनमिति कृत्वा उदासीनापि स्थातुमसमर्था. यतः गृहिण्याः उत्तरदायित्वम, अतिथिसम्पर्कितानि कर्तव्यानि मयैव पालयितव्यानि ।" अनिलकुमारः सर्व श्रुत्वा अधिकाधिको गल? बभूव । तस्य मनसि मिनस्यामन्त्रणस्वीकारादनुशोचना, मुधैव वैदेशिकानामनुकर- णादसत्याश्रयणेन स्वस्मिन् मूकत्वबधिरत्वारोपणाल्लज्जा, द्वाभ्यां रम- णीभ्या स्वविपयकसवादश्रवणादवमानना, सर्वा भावना युगपदुदपा- दिरे । दिव्या एताभ्या रमणीभ्या विशेषतः वाल्ये सुपरिचितया सुहृद्- भगिन्या स नाभिज्ञात', अधुनाः 'यः पलायते म जीवतीति नोतिरेष आश्रितव्या । अनिलेन सकल्पितं "नाहमलमस्मि एतद्वयतिकरानन्तरं पुनरजयसमक्षे गन्तुम् । आगामिनि विरतिस्थाने एव अवतीर्य कलि- कातागामिना शकटेन पुनः पाटलिपुत्रे प्रत्यावतिष्ये ।" तस्मिन्नेव क्षणे स्मृतिपथमायात यत्तस्य सर्वाः यानासामग्र्यो लक्ष्मणावतीपर्यन्त ।

·मूको बधिरश्च १९१ लेण्यारूढाः कृता । पुननिश्चितं तत्रैव अवतार्य स्वसामग्यस्ताभिः सह आगामिनैव शकटेन पाटलिपुत्राभिमुखं गन्तव्यम् । वाप्पीयशकटे लक्ष्मणावतीसन्निहिते जाते अनिलः स्नानागारं प्रविष्टः । शनैः शनैः शकटस्य गतिः स्थगिता । शकटस्थेषु सर्वेषु अवती- णेपु अनिलः स्नानागारान्निर्गतः । परितः दृष्टिं प्रसार्य स यदा रमणीद्वयमजयकुमारच नापश्यत्तदावतीर्य स्वसामग्रीश्च अवतार्य, ताभिः सह शकटस्थानस्य एकप्रान्ते पाटलिपुत्रगामिझकटप्रतीक्षायामु- पविष्टस्तस्यो। किश्चित्कालपश्चात् अनिलः स्वस्कन्धोपरि कस्यापि हस्तन्यासमनु- बभूव । मुख परावृत्य आगतं पुरुषं दृष्ट्वा अनिलः जड़वच्छून्यदृष्ट्या- वलोकयन्नवस्थितः। अजय एव तदा तदीयस्कन्धन्यस्तकरो दण्डायमान आसीत् । तेन पृष्टं "अनिल, किमेतत् । त्वमागतः गृहे तु न गतः । कुनासोः शकटस्य विरामस्थानप्रापणममये ?" अनिलेन कम्पितस्वरेणोत्तरितं "मया अस्मिन्नेव काले पाटलिपुत्र प्रत्यावर्तितव्यम् ।" "प्रत्यावर्तितव्यम् ! कथम् ?" "मत्सफाशे सद्यः तडिद्वार्ता आगता।" "ताडिद्वार्ता । कस्मात् ? कस्तस्य आशयः ?" किंकर्तव्यविमूढे- नानिलेन किमप्युत्तर स्थिरीकर्तुं नापार्यत । वैलक्ष्यलक्ष्यहृदयेन तेन चिन्तितं "धरणि द्विधा भव । अहं त्वद्गर्भ स्वमन्तर्दधामि ।" किन्तु निरनुक्रोशा धरणी यथा पूर्वमवस्थिता! स्खलितस्वरेणानिलेन कृच्छ्रेणोकं, "पितृव्येन तडिद्वार्ता प्रेपिता ? स मृत इति ।" "किमुच्यते । पितृव्येण स स्वयं मृत इति तडिद्वाता प्रेषिता ? दर्शय मे तडिद्वार्ता पत्रम् ।" अनिलोऽधिकतरोहतबुद्धिवददृश्यत । मुधैव तेन अंगरक्षकक्रोपाणां मध्ये पत्रस्य अन्वेषण कृतम् । ततस्तेनोक्तं "मन्ये, तडिद्वार्तापत्रं कुत्रापि परिभ्रष्टम् ।" अजयेन अनिलस्य पृष्ठे हस्तावमर्श कृत्वा सस्नेहमुक्तं "भ्रातः कथमसंबद्धं जल्पसि ? किं ते वृत्तम् ?"

·अभिनवकथानिकुञ्ज अनिल आत्मान सयमयितुमसमर्थ आसीत् । अकस्मात्तस्य नयनयोरविरलधारमश्रु प्रावर्तन । ततोऽनिलोऽजयाय सर्व शकट- वृत्तान्तं कथयामास । सर्व श्रुत्वा अजयः हसन्नब्रवीत् "एतदेव ते चैलक्ष्योद्वेगकारणम् ' शृणु, मम पत्नी वा नाजानात् । यद्यपि सा अस्मदीयसामूहिकचिनान्तर्गत त्वा दृष्टवती तथापि तदाधारादेव साहाय्यान्तर विना अकाण्डे अपरिचितस्य प्रत्यभिज्ञान दुष्करमेव । मुजाता तु यद्यपि प्रथमदर्शनेनैव त्वा नाभिज्ञातवती किन्तु तयोक्तं यदा सा समाहित त्वामपश्यत्तदैव त्वा परिचिकाय । किं चात्मन प्रतीति दृढप्रत्ययां कर्तुं तया एक प्रमाणमपि प्राप्तम् । समाहित त्या पश्यन्त्या तस्या, तया तव हस्तस्थे पत्राधारकोपे त्वन्नामापि लिखितं दृष्टस् । तत ताभ्यां ननान्दभ्रातृजायाभ्या त्वां किञ्चिदुद्वेजयितु मन्त्रणा कृता । अलीकबधिरस्य मौनपालनयोग्यताया पराकाष्ठायाः दिक्षया ताभ्या सकौशलवारविन्यासेन सवादं विरचय्य त्वा प्रति किश्चिदसाधु अपि भापितम् । अधुना ते बहि यानमारुह्य विठतः । ताभ्या सर्व ज्ञात्वा अह त्वा नेतु पुनरन्तारायातः। इतस्ततश्च अन्विष्य ततस्त्वां एकस्मिन् प्रान्ते प्राप्तवानस्मि । अधुना परीक्षाया विजयी असि । विजयिनोऽभ्यर्थिनः किमात्मनः गोपयितुमिच्छन्ति अथवा वीरवत् सगौरव पुरस्कारान् गृहन्ति ? अधुना एहि भ्रातृजायया दत्ता प्रमाणपत्र पुरस्कार वा गृहाण । सत्य भणामि भ्रातृजायया ते उक्त 'नून त्वन्मित्रेण स्वभूमिका निपुणम- भिनीता । त्वयि एव विधा योग्यता नास्तीति अधुना एहि, सर्वे गृह । यामः। अनिलेनोक्त "भ्रानः, पचान् कदापि आगमिष्यामि। आटच्छे त्वमधुना, अनुजानीहि मां पाटलिपुत्रे गमनाय ।" अजयेनोक्त 'वृथा मा जल्प । यद् यद् वृत्त तत्प्रति कथमेतावद्- गुरुत्वमारोपयसि । त्वया यदि एतावान् गौरवः स्वाचरितेषु आरो- प्यते तहिं तव भ्रातृजायया आचरण कथमन्यविध भावयितु शक्यते ? तया तव परीक्षणाय-तव तत्कालीनचित्तस्थय विद्राव्य तव स्वरूप- प्रकाशनार्थ-बहुधा जल्पितम् । देवरभ्रातृजाययोः विनोदालापस्य परिहासतरलतायाश्च अवसरः युवाभ्यां प्रकाम लब्ध उपयोगश्च तस्य कृतः। परिहासजल्पनमिति कृत्वा सा तु न लञते कथ त्वमेव परि- दुर्मनायसे । एहि, एहि, कालक्षेप मा कुरु ।"

·मूको बधिरच इत्युक्त्वा अजय अनिलं हस्तेनार्पयत्तत् सामग्रीश्च उत्थापयितुं वोटु च वाहकमेकमादिदेश । शुप्फतालुरनिल कथं कथमपि अजयमनुवत्राज | शकटे प्राप्ते स तत्रत्ये महिलेऽभ्यवन्दिष्ट । ते अपि प्रत्यभिवादन चक्रतुः । हास्यतर- लस्वरेण सुजातयोक्तं "लक्ष्मणावतीजलवायुप्रभावेण किं भवत वाक्- शक्ति श्रवणशक्तिश्च प्रकृतिमापन्ने ?" क्लिप्टं विहस्य अनिलेनोक्त "शान्त पापम् । घरमा शिक्षाय मया लब्धा । आगामिनि काले कदापि वैदेशिकानामन्धानुकरण न करि- प्यामि । प्रथमे पास एव मक्षिकापातः संवृत्त । अधुना भ्रातृजाया क्षमा याचे।" 'सुजातयोक्तं “महदाश्चर्यकरमेतत् यद्भवता नाहमभिन्नाता।" "नतचिनम् । सप्तवर्पकालिकादर्शनस्य पश्चात्त्वमपि किं मा दर्शन- मानेणैव अभ्यजानाः । किं च आवयोरन्तिमदर्शनकाले अहं प्राप्त- वया आसम् , त्वं तु तत्काले द्वादशवर्षदेशीया कचुकधारिणी क्षुद्रा वालिफैव आसीः। सुजाते । नाभविष्यच्चेन्मम पत्राधारकोपो दृष्टस्त्वया, समभिन्नास्यः किं त्व तदापि माम् ।" "हम् , भ्राता सर्वमुक्तमेव । अधुना क्षन्तव्य मे याक्चापल्यम् । प्रविशतु शकटं भवान् । भ्रातृजाये, युवयोः परिचयः प्रागेव संवृत्तोऽ- त नास्ति प्रयोजनीयता पुनः परिचयोत्पादनस्य!" अजयपल्या उक्तं "रायमहाशय, भवतोऽभिनयनैपुण्येन सातिशय सन्तुष्टास्मि । भवतः स्वरूप यावदवगतं तावद्भवतोऽलीकमूकत्ववधि- रत्वयोः दूरीकरणाय प्रकाम चेष्टितमावाभ्याम् । भवतश्चित्तस्थैर्यस्य संकल्पस्य च भगाय आयोजितः निपुणमुद्वेगकरोऽप्रियश्च संवाद आवाभ्याम् । किन्तु तव असामान्या योग्यता, अपूर्वश्च आत्मसंयम ।" अनिलेनोक्तम् “मा मैवम् । मयासत्यमाचरितमिति भवतीमप- राधस्य क्षमा याचे। "आवामपि क्षमा याचावहे भवन्तम्।" अजयेनोक्त "किं पुनः 'अपराधः 'असत्य' 'क्षमा' इत्येतान् जल्पथ ? न जानासि किं मित्रगोष्ठीमध्ये स्त्रीणा समाजे नर्मेषु मृपाभापण शास्त्रानुमोदितमेव ' यथा 'न नर्मयुक्तं वचनं हिनस्ति न स्त्रीपु राजन न विवाहकाले ।' अजयपल्या सहर्पमुक्त “वाढम् । क्षम्यते एपोऽपराधः सुष्ठुरूपेण यदि विवाहावसर उपस्थाप्यते । श्रूयता रायमहाशयेन अपराधस्य कृते २५ ·अभिनवकथानिकुञ्ज क्षमा याचिता, मया दत्तापि । किन्तु तथापि मानवस्य अन्यहृदयभाव- सवेदनायोग्यतायाः हेतो यदि विश्वासः न क्रियते । अतः मौखिकवा- क्यातिरिक्त अन्यं किमपि प्रमाणस्वरूपं ददामि- रायमहाशय, भवतः अभिनयनैपुण्येन प्रीताहं भवते प्रमाणपत्रं दातुफामा आसम्। किन्तु अधुना परिवर्तितो मे सिद्धान्तः। अहं भवते पुरस्कार दास्यामि । न हि मे मनन्दा भवतोऽयोग्यः पुरस्कारों भविष्यति । एतस्या रूपगुणाभ्यां भवतः पूर्वमेव परिचय आसीत् । अधुनाऽनया काशीहिन्दूविश्वविद्यालयतो बी० ए० तृतीयभागपरीक्षा उत्तीर्णा, प्रथमश्रेणिरपि प्राप्ता। इय तत्रस्थछात्रावासे स्थित्वा दर्शन- विभागे 'एम० ए०' अध्ययनं करोति । यदि ग्रहीतुं नास्ति आपत्तिर्वाधा वा तर्हि अनुरुन्धेऽहं दातारमार्यपुत्रं भगिनीसम्प्रदानाय ।" अनिलेनोक्तं “यदि ममाचरणं भवत्यो नाबाधत, किं पुनर्मा बाधिप्यते ? अह वेतन्मम सौभाग्यसूर्योदयं मन्ये ।" अजयेनोक्त "साधु भद्रे, साधु, निपुणासि । भगिनी ममैव, सा विवाहयोग्यापि सञ्जाता। मित्रमपि ममैव, चिराय तस्य रूपगुणशील- कुलैरह परिचितः तथापि यद्धि मया कदापि चिन्तितमपि न, तत्त्वया अनायासेनैव आयोजित निष्पन्नप्रायमेवेति त्वामहमभिवन्दे । चिरा- चरितरीत्या कन्यासम्प्रदानार्थ भृशं हि प्रयत्न क्रियतेऽस्माकं देशे। वरस्य वरपक्षीयाणाञ्च छन्दोऽनुवर्तनार्थम् अर्थस्य सामर्थ्यस्य च यथेष्ट व्ययः क्रियते, किन्तु त्वया सर्व सुखं सम्पादितम् । धन्यवा- दास्तुभ्यम् ।" अजयपत्नी "रायमहाशयेन, भवतो धन्यवादो न प्राप्तव्यः किम् ? अथवा धन्यवादेन किम् ? याचे, मौनं परित्यज्य मुखरयतु आत्मानं स्वच्छन्दरूपेण । असत्यमुक्तमिति कृत्वा चिन्ता न कार्या । श्रुतमपि भवन्मित्रेण यदुक्तम्- 'न नर्मयुक्त वचन हिनस्ति न स्त्रीपु राजन् न विवाहफाले ।' भेदस्तु एप एव यत् त्वया 'स्त्रीपु' इति उक्त एकायामेव खियाम्, 'विवाहकाले' इति उक्त विवाहप्रस्तावादपि पूर्वमसत्यमुक्तम् । नास्ति तस्माद्विशेषो यतो धर्य प्राचीनवैयाकरणजना इव वचनकालादिषु न तायती महत्ता दाः। अनिलेनाहीनाः सर्वे उच्चैः जहसुः, शकटश्च गृहप्रान्ते उपनीत. ।

·शिक्षिताया अनुरोधः डा. गजाननशास्त्री मुसलगाँवकर, एम० ए०, पी० एच० डी० मीमांसा- वेदान्तसाहित्याचार्य: ( काशीहिन्दूविश्वविद्यालयोये, संस्कृतमहाविद्यालये प्राध्यापकः, वाराणसी) कस्मिंश्चित् स्याने सोमो नाम कश्चित् दरिद्रः- साधुतमो विप्रः निवसतिस्म । स तु यथाकालं विद्यामभ्यस्य साधु- शीला समानगुणरूपां विदुपी च परिणीय अर्थकार्यवशात् कटेनैव दिनानि अत्यवाहयत् । अहो दुर्भाग्यता, पण्डितस्यापि तस्य मिक्षा विना दिनमेकमपि न मुखेन निप्पेदे । अर्थकदा रोहिणी सायन्तनात् प्राक् भिदार्जिततण्डुलान् पक्त्वा म. भोजनाय ददो। सोमो हि असम्पूर्णेऽपि उदरे स्वयम् अमुक्तः अध पन्त्ययं रक्षितवान् । पत्नी च अकृताहारा निर्गलश्रुलोचना असम्यगमोजिनि भर्तरि दीर्घमुष्णं च निःश्वस्य सनिर्वेदं प्राह नाय ! किम् आवयोः कालः इत्यमेव अतिपतिप्यति । ईहशी एव किम् आवयोः अदृष्टलिपिः यत् पण्डितमपि भवन्तं दैन्यं न जहाति । अहो, सम्प्रति यस्य राज्ञोऽधिकारे निवसावः, तेन सुदूरदेशादा- गताः कतमा वा पण्डिता न प्रतिपाल्यन्ते, केवलं भवन्तमेकं पोपयितुं स कि रिक्तशक्तिः । किम् आक्षिपामि विना अदृष्टम् । पण्डितेन राजभवनं गन्तव्यम् । समायामुपवेष्टव्यम् । शास्त्रार्थः कर्तव्यः । राजा स्तोतव्यः । तदीयं मनस्तापयितव्यम् । तस्मात् धनमर्जितव्यम् । विना नृपानुगत्यं विदुषां नान्या गतिः, न च समुन्नतिः, नवाऽ दृतिः इति मया मुहुः प्रतियोधितोऽपि राजदर्शने विमनायितोऽसि, तनूनम् आवां न परित्यक्ष्यति दोर्गत्यम्। एवं विलपन्ती रोहणीसोमोऽवादीत् । प्रिये! अहं धनिष्ठं भोमं नर- कम् अन्यादृशं मन्ये । स केवलं प्रतारणायाः मिथ्याप्रतिज्ञायाः, कपट- वाया अपमानस्य च निवासभूमिः। तत्र सम्मानलामे राजप्रसादा- ·१९६ अभिनवकथानिकुञ्जः वाप्तौ च प्रभूना प्रत्यूहा विराजन्ते । तस्मात् क्लेशकरात् भिक्षा श्रेय- सीत्यह मन्ये । ततोऽपि रोहिणी पुनराह-नाथ ! भद्रम् । शठतादिदोषाणां संब- न्धेऽपि त्वया न गन्तव्यम् । किन्तु भगवन्तं सहायक मत्वा तत्र गन्त- व्यम् । गत्वा च राजसदनं किन्निदन्यदनालप्य केवल मयोदीरिता "धर्मस्य सूक्ष्मा गति" इति समस्या प्रष्टव्या। तेन हि धनलाभभाग्य- मेकटा परीक्ष्यताम् । ततो सोमः रोहिण्या निर्वन्धातिशयेन अन्तनिर्विण्णः पुनराह- प्रिये सत्य ब्रवीमि, शाठ्यादिदोषमकुर्वाण मांस न सभाजयिष्यति, नथापि अह त्वन्निर्वन्धात् यास्यामि । अथ प्रभाताया रजन्यां स्नात सर्वाङ्गार्चिततिलक कृतनित्यक्रिया स्वेष्टदेवता स्मरन् सोमः राजदर्शनाय प्रतस्थे । यथाममय तत्र गत्वा राजद्वारि अनेकान् वीक्ष्य सञ्जातवे- पथु' राजभवन प्राविशन् । प्रविश्य च अन्ये ब्राह्मणै. सह राजदर्शनं कृतवान । तत्र अन्ये ब्राह्मणा राखे यथा आशिप विदधतिस्म, तदनुकृत्य सोमेनापि महाराज | जयाऽस्तु इत्याशीविधाय 'धर्मस्य- सूक्ष्मा गति" इति समस्या प्रस्तुता। अथैना कृतसमम्य सोम विलोक्य राजा अपरान् पण्डितानुवाच- भोः पण्डिता । झटिनि समस्येय-पूरयितव्या भवद्धिः। भूपतेरेतद्व- चनमार्ण्य कश्चित् पण्डितस्ता समस्यामपूरयत् । तथाहि- यात हेमामसिला प्रदाय हरये पातालमूर यलि: सक्नुप्रस्थविसर्जनात् स च मुनिः स्वगं समारूदवान् । . आयात्यादमनी मुरपुरी कुन्तीत्वयामीरगृथा हा सीता पतिदयता जगदधो "धर्मस्य सूक्ष्मा गति "॥ इति पूर्णममस्य इलोक्माकर्ण्य प्रसन्नचेनाः राजा तं श्लोक पुनः पुनरावृत्य तुनोप। माधं च सोमेन शास्त्रीयमन्यच्च मलप्य प्राति. मनुभूय च सबहुमानं धन दत्वा प्रत्यहमागन्तु प्रार्थयामास । सोमोऽपि शामित्युक्त्वा निकान्त स्वगृहमागत्य सर्व रोहिण्ये भावयन् नदस्ते धनमर्पयामाम । रोहिणी तु मेरानना प्रमुदितान्तपर- णा सती अहो खण्डिता आवयार्दुर्गतिरिति चिन्तयन्ती मुसमुपास।

·१९७ शिक्षताया अनुरोध. ततस्तथैव मोमः प्रत्यहं राजभवन गन्छनि, शुभाशिपं करोति, पृच्छति च महाराज! धर्मस्य सूक्ष्मागनिरिति । ततो राज्ञः सकाशात् धनं प्राप्नोति प्राप्त च धनं रोहण्यं समर्पयन् मुखेन समयं नयति । अहो पर श्रीमानरता राणां साहजिकी प्रवृत्तिः यत् राज्ञः सका. शान् समान लभमानं त सोममसहमाना अन्ये तं द्वेष्टुमारभन्ते- स्म । असूयकारच मर्वे विचारमग्ना अभवन यत् अहो क्यमिव झटिनि आगतेन अनेन मन्त्रशक्त्यैव राजा वशीकृतः । यदि एवमेवायं क्यिन्निचिन् दिनानि अन स्थास्यति चेतम्मान समूलद्यानं हनियति । अहो रक्तमिव जलीका धनानि शोषयनि । रिमधिकं नृपसन्निहितं प्रयानमामनमपि अधिक्रोति । एवं मनमि जातमन्यूनां राजसभासदां सोमस्योपरि ईयादृष्टिवरीवर्धते । सोमस्तु तथैवागत्य प्रत्यहं महाराज! धर्मस्य सूक्ष्मागतिरिति समस्यति. शास्त्र चालयति । तेन हि सजातहर्षा राजा क्थयति- पण्डितवर । भवाशानामत्र का दैनिकीवृत्तिलभ्यते, परन्तु यदि कुत- श्चिद्वगुण्यात् दिनमेकमपि भवता नागम्यते तहिं तदैव वृत्तिः प्रति- वध्यत इति ।सोमस्तु तथास्तु इत्युक्त्वारूप्यकत्रयं गृहीत्या प्रतिगच्छति। सोमेन साध राजान विघटयितुं कदाचिन् सभासदो मन्त्र- यन्ति स्म । एक्दा पायायातो राजनापिनः तानवलोक्य अवदत- महाायाः! किं परामृझथेनि । तैरुतम-नापितस्य नानाधिकार इति । पुनरपि नापितस्तानवदत्-महाशयाः नापितः अनीचो नीचो वा- तथापि भवत्सेवामु एवं सलग्न आस्ते । नीच एव नीच कर्मापि सम्पा- दयितुं जानाति । ततस्ते सनिर्वेदं क्थयामामुः, हे दिवाकीर्ते ! श्रूयता नो दुःससभारः। अस्य राज्ञः-सदसि सम्मानितानामम्मा वहुतियः कालो गतः। किन्तु इदानी कुतश्चिदागतो धूर्ततमः अस्मानतिक्रम्य, अवमत्य, 'जित्वा च सक्लान देवान् इन्द्रोऽभून्महिषासुरः' इतीव भूपतिमपि आयत्ती कृतवान । अतः त्वया यदि अस्य राजवृतिः खण्ड- यितुं शक्यते तहि वयव प्राप्तजीवनेभ्यः अस्मभ्यो, भूयानाशीर्वादो दव्याणि च स्यिन्तिचिदपि लभ्यन्ताम् दति। एर पण्डितनिवेदितं- निशम्य नापितः सहर्पमवदत्- महाशयाः । 'नराणा नापितो धूनः' इति किमु नाफणिनं पूज्य- पादः। प्रियद् वा एतत् र्म, अहो मिथ्यादेवीप्रसादेन किं न ·१९८ भभिनवकथानिकुञ्जः सिध्यति भूतले । अहो कोऽन्योऽस्ति जनः परप्रतारणे मम सदृशः इति करेण वक्षस्ताडयन् अद्यैव सोमस्य राजसम्मान लघूकरिष्यामि किन्तु श्रीमद्भिर्नहि विस्मर्तव्य. इत्यवदत् । अपरेद्य राज्ञः क्षुरकर्म कुर्वन् नापितः कथमपि उपराजमुख म्व मुखमानीय समाघ्राय च यच्छ्रत न तत्सत्यम् इति मृदु जल्पति । एव द्वित्राणि दिनानि तथैव नापितस्य यच्छ्रत न तत्सत्यम् इति मृदु जल्पितमाकर्ण्य राजा ब्रूते-अरे नापित । प्रायः किमिति जल्पसि यच्छ्रत न तत्मत्यम् इति । अवितथ ब्रूहि, नो चेत् दण्डनीयो मया। राज्ञः ईदृश सक्रोधवचन निशम्य कृत्रिम वेपमानो नापित आह महाराज | रक्ष वा मे शिर , नैक विना द्वितीय जाने । श्रूयतां तावत्, एकदाऽह क्षौरकर्मणे पण्डितस्य सोमस्य गृह गतवान् । तदानी तेन सह मे देवपादसबन्धी बहुतरः सलापो जात । तत्र उपसहार- समये सोमेनोक्तम्-राजप्रसादास्वर्गीयमेव प्रमोद प्राप्नोमि, किन्तु परस्परमालापे राज्ञो मुखनिर्गतेन पलाण्डु-गन्धेन उत्प्लुत्य उद्धारेण सह जठरानाशि निर्गच्छान्तीवेति महत् कष्टम् । अहो द्विजातीना अभक्ष्य- स्य पलाण्डोर्लशुनस्य वा भक्षणस्य का कथा, तद्माणमपि पाप जनय- तीति । तत्सत्यमसत्य वेति तथा विदधे, ब्रवीमि चेति । राजा तु नापितवचन निशम्य 'असत्य सत्य वा हरति महिमान जनरव' इति, अहो दुष्टाशय त कथ प्रतिकरोमि ब्राह्मणमिति क्षण विभाव्य, नापित प्राह-अरे नापित । असत्योऽपि ममाय परीवाद न प्रकाशनीय । यत असत्यस्यापि मन्दकर्मण समुद्घाटनात् अनेके सन्देह मावहेयु, अत' अद्यावधि स धूतों यथा न पुनरनागच्छेत् युक्त्या यथा विधास्यामि । नापितोऽपि तदाकर्ण्य नियम्य च फलितो में मनोरथ इति तेभ्यः सभासदस्येभ्य सर्व न्यवेदयत् । निष्क्रान्ते च नापिते निभृतमुपविश्य राजा अचिन्तयत् , कथकारम् अपुनरागमनाय त सोम प्रतिनिवर्तयामि । यद्येकमपि दिन तस्या- गति. प्रतिबध्येत तहिनियमलघनात् वृत्ति. प्रतिबध्यते । ततः पुनः स नागमिप्यतीति । एव विचार्य द्वारपालमाह-द्वारपाल ! आगामि- दिवसे प्राकतनेभ्य. सभासद्भ्यो विना अनागन्तु न कस्मैचित् पन्था देय। अथ देवात् परेयुः सहकृतज्वरेण शिर शूलेन पीडित. सोमः अरुणनयनश्चिन्तयामास । अहो यदि कथमपि तत्र गम्येत तर्हि चिराय ·१९९ शिक्षिठाया अनुरोधः वृत्तिर्न लुप्येव । ततो रक्तचन्दनद्रवेण कर्पूरखुष्टमिश्रितेन शिरः प्रलिप्य घ दीर्घतमोप्पीशत्य द्वित्रिगुणितेन वेष्टनेन उत्तमांगं प्राबृत्व अनमिनात दव राजसमा प्राविशन् । राजा च सोमस्य आगमनसमयः सम- तीत इति यावचिन्तयामाम तावत्सोमः जयोऽस्तु महाराज! धर्मस्य सूक्ष्मागतिरित्युञ्चारयामास । राजा च तं वीक्ष्य स्वान्तः क्रोघं प्रच्छाद्य पूर्ववत् संभाप्य रूप्यक- वयं प्रदाय च सोमं परावर्तयन् । आह च द्वारपालं वो यथाकालं सदस्येभ्यो विना न कश्चिदपि अन्यं पुमांसं राजमवने प्रवेगयेति । अथ परद्युः मोमस्य द्विगुणतरोः बरो जातः । गाने असह्यवात- सनः पद्भ्यां गन्तुमसमर्थश्च म मर्वतो वसनपिहितां दोलिका- माम्ह्य राजमदनं प्राविशन् । दीवारिकास्तु दोलिकया काचित् प्रमदा- यातीति मन्यमानास्त न न्यवारयन् । अय तस्मिन् दिनेऽपि गत- दिवसीययुक्त्या स नाद्य आगन्तु सत्यतीति चिन्तयति राजनि जयोऽस्नु महाराज! धर्मस्य सूक्ष्मागतिरित्युवाच सोमः । अस्मि- न्नेव क्षणे तं दृष्ट्वा साश्चर्यो राजा अनिच्छयापि पूर्ववत् आलप्य तम- प्रवीन्–पण्डितवर ! आगामिनि दिवमे दानपत्रमेतत्तदर्य कार्यालये स्थिताच्छंसनियर्वणिजो रूप्यकत्रयात्मिका वृत्तिप्राया। मोमोऽपि क्याम्तु इति स्वीकृत्य दानपत्रं ततो निर्गतः अय राजा वणिज तमाहृय आनापयामास रे शंखनिचे !श्वो मम दानपत्र गृहीत्वा यः कश्चिन् त्वत्तो रुप्यकं ग्रहीतुम् आगमिप्यति, तस्य अवश्यमेव कर्णनासिके च्छिन्धि । वातामिमां च सर्वथा न स्फोरय। यथाज्ञा देवपादस्येत्युक्त्वा वणि निष्कान्तः । अथ प्रातः सोमः तद्दानपत्रमादाय कार्यालयं यायन् यानि तावत् मध्येमार्ग स नापितो देवेन उपस्थापितोऽवदत्-पू-यपाद ! अनेकानि दिनानि न्यनीतानि । किञ्चित्पुरस्कारं याचमानं मां, दास्गमि दास्यामीति केवलं वदसि, किन्तु न किमपि प्रयन्छसि । एवं नापिनवचनं श्रुत्वा सोमोऽनवीन्-रे नापित ! अद्यैव तद् दास्यानि, तदानीमेव तहानपत्रं नापितहस्तसात् करोनिस्म, अवो- चश-रेनापिन! कार्यालये गत्वा एनन् प्रदर्य शंसनियः सकाशान् विम्रो मुद्रा गृहीत्वा द्वे भवता नेये, अपरा च मह्यं दया नापि- तोऽपि दानपत्रमादाय दत्वा च वणिक्करे यावन्मुद्रात्रयमयाचन् तावत् बहुविधमाकोशमानस्य हा तात! हा मानः! हा महाराज! ।

·भमिमयकमानिकक्ष क्येदमनुवदति पद्यम्- चिन्तामणिश्चिन्तितमेव सूते कल्पद्रमः कल्पितमेव दत्ते सा कामधेन्वतेऽन्यसगात् भवान्न चिन्तादिमपेक्षते गुणी एव परिणतगुरुगुणोदयाः सर्वे स्व स्व स्वाध्यायविधिना समेध- माना गुरायशासि परितो विसारयामासु । तत मणिवार गुरुप्रकोष्ठे प्रविष्य- "गुरव दशवादनवेला प्रसरति । कालेजगमन न त्वरयति भवत , तत्किमिति । इदानीं यावत् किमनुसन्धाय कार्यान्तरे व्यापृण्वा- नै स्थितम्" गुरु-किस्साकहानोलेखने व्याहतेन मया समयगवय पुरतो घावन्नपि नावलोचितः। मणिः-किं किं, किस्साकहानीलेखने । किं कहानीशब्दः किस्सा- शब्दरच सस्कृतो। इमौ तु हिन्दीभाषायां वर्तते । गुरु.-श्रूयताम् , एकः शब्द. सुप्रयुक्त सम्यग्ज्ञात स्वर्गे लोके कामधुम्भवति इति तत्र भवन्तो महाभाष्यकाराः समामनन्ति । तत्र सम्यग्ज्ञातः इति पद वर्तते । केवलं सर्वैः सर्वे शब्दाः व्यवहृयन्ते, पर सम्यग्ज्ञान सर्वेषां नास्ति | तादृश ज्ञानं तु कवीनामेव । अत- एवेदमुच्यते- यानव शब्दान्वयमार पामो वानेव चार्यान्वयमुल्लिसाम तैरेव विन्यास विशेषभन्य सम्मोहयन्ते कवयो जगन्ति मणि-केयं प्रकृते विन्यासविशेषभव्यता? गुरुः-समनुविन्दस्व स्वान्त नितान्त शान्तम् । या दुग्धापि न दुग्धेव कविदोभिरम्यहम् हदिम सनिधत्ता सा सूक्तिधेनु सरस्वती मणि-ननु 'न दुग्धेव' इत्यस्य कोऽर्थः १ गुरुः-अत्र इव शब्द ईपदर्थे, तेन कवयो दोहनकर्तारः तेदुग्धा निस्सारितक्षीरा, तथापि ईपदपि दुग्धा न, अमृतरहिता नीरसान, सदा ·२०३ कहानी! सरसा अमृतमयी च । अस्तु, प्रकृतमनुसराम. 1 कहानीतिशब्दः सुसंस्कृतः कथमित्युच्यते । "कं शिरोऽम्युनि सुखे च" इति कोगात् सुखवाचकः 'क' शब्दः, "ओहाइ गतौ” (ये गत्यर्थास्ते ज्ञानार्याः) इत्यस्मात् ज्ञानार्थात् हा धातोनिटातप्रत्यय, वस्य नवे "कादल्पाख्यायाम्" इति सूत्रेण केन सुखेन हानं ज्ञानं यया इति विग्रहे अल्पाल्यायां डीप प्रत्यये 'कहानी' इति प्रयोग निप्पद्यते। या कहानी भवति तत्र अल्पमेवा- ख्यायते । नेयं ग्रंथरूपा। एवमेव किस्साशवश्च । 'कस्' गतो, इत्यस्मान् भावे किपि 'कस्' इति निष्पन्नम्, स प्रत्यये बहुल छन्दसि इत्यादेरित्वे स्त्रियां टापि फिस्सा इति रूपं मिस्मा इति- वत् निष्पद्यते । “भिस्सा स्त्री भक्तमन्योऽनम्" इत्यमरः । एवं किस्सा कहानी-संवादा-जैनानां जातक्म् इति सर्वे पर्यायाः। मणिः-पूज्यपादाः, आश्चर्यम्, श्रीमद्भिर्नवीनं व्याकरण निर्माणीयम् । गुरु-किं भोः, कर्तव्यं बहु, योद्धव्यं वह, प्राप्तव्यं बहु, अल्पीयान कालः। येपां शब्दानां प्रयोगो न भवति तेऽपि तु शब्दास्तावदाप्तः प्रयुक्ताः। यथा भगवत्पादशंकराचार्यविरचिते महात्रिपुरसुन्दरीस्तवे- "परमशिवमहले मज्जनागारमहि" अत्र महिलापरपर्यायी महेटा शब्दः । "निधेहि पदपंकजे कनघुघुरमम्बिके" एप धुंघुरू बन्दोऽपि वत्रैव प्रयुक्तो रयते। एवं "वस्तुसन्दर्शनाय लालाच्यावो हि लालचम्" णिजन्तान् ठलधातोरचि स्त्रियां टापि “लाला" इनि, तत्र लाटोपपदान् 'च्यु धातोः "अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते" इति भावे हे प्रत्यये, टेलपि,प्रत्ययलक्षण- माश्रित्य 'लोपोन्योर्वलि' इति यलोपे प्रातिपदिकत्वात्म्वाद्युत्पत्ती मोरमि लालच निप्पन्नम् । सर्वमेतत् मन्निर्मित 'मापासमन्वयकोगे' दृष्टन्यम् । मणिः-माननीयाः, मम तु इदमेव जानंयत् किम्माकहानी पदार्थः लौकिकः न तु शास्त्रीयः, सोऽप्याधुनिको न प्राचीनः । अस्मिन्विपये प्रकाशकिरणानुपक्षिपन्तु। गुरः-आम्, अयं विषयोऽतिचिरन्तनः । कश्यपपली दुमपुत्री मनुरासीन, तत एव मानवाः संभूताः, यथा दनोदानवाः, द्विदल्याः, अदितेरादित्या, नतु मनुमहाराजसन्ततिमानवी, क्या सति सर्व ·२०४ , भभिनवकथानिकुञ्जः जगत् क्षत्रियं स्यात्, मनुमहाराजस्य क्षत्रियत्वात् । मनुप्रभृति इयं कहानी लोके प्रवृत्ता, सैव स्वपुत्रेभ्यः दितः, अदितेः, कद्रव्याः विन- तायाः स्वभागिनीनां वृत्तान्तमचकथत् । अथचेय कहानी ऋग्वेदे संसारादिग्रन्थे अजीगर्तपुत्रस्य शुनःशेपस्य इन्द्रमरुदग स्त्यानाम् , अग- स्त्यस्य लोपामुद्रया धर्मपल्या, शिष्यैश्च इन्द्रादितिवामदेवानाम् , वसिष्ठतत्पुन्नयोरिन्द्रस्य च, इन्द्रभार्गवनेमानां यमयम्योः अग्निदेवग- णानाम् , इन्द्रेन्द्राणिवृपाकपीनाम् , उर्वशीपुरूरवसोइच संवादरूपा विद्योतते। तत्परमुपनिपत्सु, महाभारते, पुराणेपु, उपपुराणेपु कहानी इयं विष्वग्दरीदृश्यते, बौद्धानां जनानां च जातकप्रन्थेपूपलभ्यते । गुणाढ- यस्य बृहत्कथा, क्षेमेन्द्रस्य कथासरित्सागरः, दशकुमारचरितम् , वांस- वदत्ता, कादम्बरी, भोजप्रबन्धः, पञ्चतन्त्रम् , हितोपदेशः, वेतालपश्चवि. शंतिः, उदयनकथा, नलदमयन्ती, उपानिरुद्धम् , दुप्यन्तशकुन्तला, इत्येवं संस्कृतवाड्मये महाविस्तृतोऽयं कहानीसम्प्रदायः । भाषायामपि विक्रमादित्यस्य सिंहासनबत्तीसी, महाराजभर्तृहरेर्वैराग्यकथा, पृथ्वी- राजस्य शृंगारकथा आल्हाऊदलयोवीररसमयी कहानी बहुधा प्रसृता । इदानीमपि तोतामेना, उड़नसटौला, अकबरबीरबल, इति प्रसिद्धाः कहान्यो वर्तन्ते। मणिः-आर्य गुरुवः, आसु कहानीपु कस्को मुख्यो विषयः किं च तासु बैलक्षण्यम् ? गुरुः-शृणुतावदवधानेन, साहित्यिक कलात्मक वैज्ञानिक-धार्मिक सांस्कृतिकैतिहासिक-राजनीतिक-स्वाभाविक-रुचिमय्यो बहुविधास्ताः आदित आरभ्य इदानीं यावत् परिदृश्यन्ते । तासु च क्वचित् चरित्रस्य वस्तुन. शैलीरूपस्य शीलस्य, कुहचनानुभवस्य अवदानस्य कथंचिदा. कस्मिकघटनानां कचन वातावरणस्य दैवसंयोगस्य च प्राधान्यम् । इदं तु वश्येनावश्यमाश्वसनीयं यदासु सर्वासु कहानीपु कल्पना- कौशल मुख्य तथ्यम् । तत्र निसर्गसर्गवर्गीकृतमेकम् , प्रौढिम्ना समुपेतं द्वितीयम् । मुरारेस्तृतीयः पन्था इव तृतीयं मदीयम् । श्रुतं त्वया- शास्त्रीय लौकिकं वेति प्राचीन साम्प्रतं तथा कच्चिदज्ञानक नष्ट कहानीविषये सब..

·महामहोपाध्याय डॉ. श्री गोपीनाथ कविराज की दो अमूल्य कृतियाँ १. साधुदर्शन और सत्समङ्ग ( दो ग्वण्ड) स्वनामवन्य श्री कविराज जी का 'अनेक माधु-सन्त, सायक-सिद्ध महापुरुषों ने मुदीर्घ सम्पर्क रहा है । आपने अपनी दैनन्दिनी में उक्त सम्पर्क में महत्वपूर्ण पहलुओं को वार्तालाप, घटना-क्रम आदि के मंस्मरणों के रूप में लिपिबद्ध किया है। इन्हीं संम्मरणों में से कुछ त्रुने हुए अंग 'साघुदर्शन यो सत्प्रमङ्ग' शीर्षक ने बंगला में दो जिल्दों में प्रकागित हो चुके हैं। इनका हिन्दी अनुवाद पहली बार प्रकागित होने वाला है। विभिन्न- माधना-मार्गों के पथिकों ने प्रत्यक्ष सम्पर्क का यह विवरण अत्यन्त रोचक और मानप्रद है। महा- महोपाध्याय जी जैसे अधिकारी मनीपी की लेखनी से प्रस्तुत होने के कारण इसका मूल्य अद्वितीय है। २. श्रीकृष्णप्रसङ्ग इनका परिचयात्मक विवरण ऊपर लिखे प्रकाशन में दिया जाएगा । . भारतीय विद्या प्रकाशन पो० वा० १०८, कचौड़ी गली, वाराणसी-२ ·अमिमवकयानिकुञ्जः जगत् क्षत्रियं स्यात्, मनुमहाराजस्य क्षत्रियत्वात् । मनुप्रभृति इयं कहानी लोके प्रवृत्ता, सैव स्वपुत्रेभ्यः दितेः, अदितेः, कद्रव्याः विन- तायाः स्वभागिनीनां वृत्तान्तमचकथत् । अथचेय कहानी ऋग्वेदे संसारादिग्रन्थे अजीगतपुत्रस्य शुनःशेपस्य इन्द्रमरुद्ग स्त्यानाम् , अग- स्त्यस्य लोपामुद्रया धर्मपल्या, शिप्यैश्च इन्द्रादितिवामदेवानाम् , वसिष्ठतत्पुत्रयोरिन्द्रस्य च, इन्द्रभार्गवनेमाना यमयम्योः अग्निदेवग- णानाम् , इन्द्रेन्द्राणिवृषाकपीनाम् , उर्वशीपुरूरवसोश्च सवादरूपा विद्योतते । तत्परमुपनिषत्सु, महाभारते, पुराणेपु, उपपुराणेषु कहानी इयं विध्वग्दरीश्यते, बौद्धानां जनानां च जातकान्थेपूपलभ्यते । गुणाद- यस्य वृहत्कथा, क्षेमेन्द्रस्य कथासरित्सागरः, दशकुमारचरितम् , वास. वदत्ता, कादम्बरी, भोजप्रबन्धः, पञ्चतन्त्रम् , हितोपदेशः, वेतालपञ्चविं- शतिः, उदयनकथा, नलदमयन्ती, उपानिरुद्धम् , दुष्यन्तशकुन्तला, इत्येवं संस्कृतवाड्मये महाविस्तृतोऽयं कहानीसम्प्रदायः । भाषायामपि विक्रमादित्यस्य सिंहासनबत्तीसी, महाराजभर्तृहरेवैराग्यकथा, पृथ्वी- राजस्य श्रृंगारकथा आल्हाऊदलयोवीररसमयी कहानी बहुधा प्रसृता । इदानीमपि तोतामैना, उड़नखटोला, अकबरचीरबल, इति प्रसिद्धाः कहान्यो वर्तन्ते। मणिः-आर्य गुरुवः, आसु कहानीषु कस्को मुख्यो विषयः किं च तासु वैलक्षण्यम् ? गुरुः-शृणु तावदवधानेन, साहित्यिक-कलात्मक-वैज्ञानिक-धार्मिघ सांस्कृतिकैतिहासिक-राजनीतिक स्वाभाविक-रुचिमय्यो बहुविधास्ता आदित आरभ्य इदानीं यावत् परिदृश्यन्ते । तासु च कचित् चरित्रस्ट वस्तुन शैलीरूपस्य शीलस्य, कुहचनानुभवस्य अवदानस्य कथंचिदा कस्मिकघटनानां कचन वातावरणस्य दैवसंयोगस्य च प्राधान्यम् इदं तु वश्येनावश्यमाश्वसनीयं यदासु सर्वासु कहानीपु कल्पन कोशल मुख्य तथ्यम् । तत्र निसर्गसर्गवर्गीकृतमेकम् , प्रीदिम्ना समुपे द्वितीयम् । मुरारेस्तृतीय पन्था इव तृतीय मदीयम् । श्रुतं त्वया- शास्त्रीय हौकिक चेति प्राचीनं साम्प्रत तथा फीच्चदशान भट कहानीविषये सब ·महामहोपाध्याय डॉ० श्री गोपीनाथ कविराज की दो अमूल्य कृतियाँ १. साधुदर्शन और सत्यमन ( दो ग्वएउ) स्वनामधन्य श्री कविराज जी का अनेक साधु-मंन्त, माधव-मिद्ध महापुरुषों ने सुदीर्घ सम्पर्क रहा है । आपने अपनी दैनन्दिनी मे उक्त सम्पर्क मे महत्त्वपूर्ण पहलुमो को वार्तालाप, घटना-क्रम प्रादि के मम्मरणो के रुप में लिपिवद्ध किया है। इन्ही मम्मरणो मे ने कुछ चुने हुए अंग 'साघुदर्शन प्रो सत्प्रसङ्ग' शीर्पक मे वगला मे दो जिल्दी में प्रकाशित हो चुके हैं। इनका हिन्दी अनुवाद पहली बार प्रकाशित होने वाला है। विभिन्न- माधना-मागों के पथिको मे प्रत्यक्ष सम्पर्क का यह विवरण अत्यन्त रोचक और नानप्रद है। महा- महोपाध्याय जी जमे अधिकारी मनीपी की लेखनी मे प्रस्तुत होने के कारण इसका मूल्य अद्वितीय है। २. श्रीकृष्णप्रसङ्ग इमा परिचयात्मक विवरण ऊपर लिमे प्रागन मे दिया जाएगा । भारतीय विद्या प्रकाशन पौ० वा०२०८. कचौड़ी गली, वाराणसी-२