·Government Oriental Library Series.
BIBLIOTHECA SANSKRITA-No. 27,
तैत्तिरीया र ण्य कम्.
भट्टभास्करमिश्रविरचितभाष्यसहितम्.
C:0:-
THE
TAITTIRIYA ARANYAKA
OF THE
KRISHNA-YAJUR-VEDA.
WITH THE
COMMENTARY OF BHATTABHASKARA MIŠRA,
Vol. II.
( Prapathakas 5 to 6)
EDITED BY
A. MAHADEVA S'A'STRI, B. A.,
Curator, Government Oriental Library, Mysore,
AND
PANDITARATNAM K. RANGA'CHA'RYA,
First Pandit, Government Oriental Library, Mysore.
Published under the Authority of the Government of
His Highness the Maharaja of Mysore.
MYSORE:
PRINTED AT THE GOVERNMENT BRANCH PRESS.
1902.

·विषयानुक्रमणिका. (अनु.) ૨ ... ३ . ६ . . पञ्चमः प्रपाठकः, ब्रह्मोपासनविधिस्सपरिकरः ब्रह्माध्येप्यमाणस्य प्रत्यूहशान्तिप्रार्थनमन्त्रः ब्रह्माध्ययनप्रसङ्गागतः शिक्षाशास्त्रार्थसङ्गहः वश्यमागविद्याध्ययनाङ्गभूतस्य लंहितोपासन- रूपस्थ भावनाविशेषस्य विधिः मेधाजननार्थः भ्यादिजननहोमार्थश्च मन्त्रः परोपासनाङ्गं व्याहृत्युपासनम् प्रधानभूतं परोपासनम् उक्तोपासनाङ्गभूतो ध्यानविशेषः उक्तोपासनाशभूतैव प्रणवभावना उपासनायां सहकारिभूतानि ऋतसत्यादीनि . उक्तोपासनाङ्गतया जप्यो मन्त्रः उपासनोपदेशानन्तरं आचार्यानुशासनम् शान्तिमन्त्रः वारुण्युपनिषदर्था शान्तिः आनन्दब्रह्मोपासनाविधिः ब्रह्मण एवोपासनाविशेषाः ... १० ... १ १२ ... षष्ठः प्रपाठकः. परमात्मसूक्तं देवीयगुणसूक्त मानाचमनाद्यर्था मन्त्राश्च १ - ब्रह्मोपासनायां विनियोज्या मन्त्राः उपासनाविधिः ..

·ii
१३-२२
२३-२५
.
.
उपासनाविधिशेषभूते पुण्यापुण्यस्तुतिनिन्दे
महापुरुषाराधनविनियुक्ता मन्त्राः
नारायणानुवाकः-परमात्मस्तुतिः
ब्रह्मण आदित्यादिरूपेण जगदनुग्राहकतयो-
पासनम्
आचमनमन्त्राः
गायत्र्यावाहनमन्त्रः
प्राणायामार्था मन्त्राः
गायत्र्युद्वासनमन्त्रः
प्रणवोपासनमन्त्रः
प्राणाग्निहोत्रमन्लाः
मेधार्था मन्त्राः
पञ्चत्रलानुवाकाः
त्रिसुपर्णानुवाकाः
संन्यासाङ्गविरजाहोममन्त्राः
संन्यासविधिः
नित्यकर्मापरित्यागार्थ ज्ञानवर्णनम्,
૨૭–૨૬
.
.
.
.
६२-६३

·श्री:. तैत्तिरीयोपनिषत्मारम्भः. ॥ हरिः ओम् ॥ 'शं नो मित्ररशं वरुणः । शं नो भवत्वर्यमा । 'अथ रहस्यविद्या प्रस्तूयते । ब्रह्मज्ञानं प्रधानमत्रोपदिश्यते । सर्वकामावाप्तिरपवर्गश्च तस्य फलम्, सोऽश्नुते सर्वान् कामान् सह '* इति श्रवणात् । परार्थत्वात् फलश्रुतिरर्थवाद इति चेन्न । परार्थत्वाभावात् । नन्विदमस्ति । आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः । इत्यादि । तत्रेयं स्तुतिः फलस्य विधायिका स्यात् । प्रकरणा- द्यभावे' कथमस्याः तादर्थ्यमिति चेन्न । सर्ववेदान्तप्रत्ययानां ऐकविद्यात् । मैवम् । उपासनादिभेदेन विद्यानां भिन्नत्वात् । न चाङ्गभावः, नानाप्रकरणस्थत्वात् । अत एव न कर्माङ्ग ज्ञानम् । न चाधानवत् उपकारकत्वं स्यात् । न, मध्यस्थो- पकारकाभावात् । ज्ञानस्य च पुरुषसंस्काररूपत्वात् न मा- ध्यस्थ्यम् । न च विदुषा कर्तव्यमितिवत् पुरुषसंस्काररूपस्य ज्ञानस्य ऋतूपकारकत्वकल्पना स्यात् । युक्तं कर्माङ्गानां याथार्थ्यवेदनं ऋतुफलभावनायामुपकरोतीति तेषामुद्भूतिहेतुत्वेन वृह. ४-४-५. प्रकरणेऽस्याभावे. *3.२.१, ·तैत्तिरीयारण्यकम्. शं न इन्द्रो बृहस्पतिः शं नो विष्णुरुरुक्रमः। नमो न च तस्याविरोधात् । आत्मज्ञानेन तु सर्वार्थप्रत्यस्तमयहेतुना न क्रतुफलभावनायामुपकारः सूत्रकाराः कर्माङ्गत्वेनो- पदिशन्ति । सर्वे चाश्रमिणोऽत्राधिक्रियन्ते । तस्मात् स्वतन्त्रोऽयं पुरुषसंस्कारः । तत्र 'ब्रह्मविदाप्नोति परम् '* इत्यादिना ब्रह्म- स्वरूपमुपासनं तत्फलं चोपदिशति । इतरथा सत्यत्वादिगुणवि- शिष्टतया आत्मनो ज्ञानं कथमुपपद्यते । अपि चात्मनोऽसिद्ध- त्वात् 'अपितरि पितरं जानीहि' इतिवत् अनात्मन्यात्मज्ञानविधानगपि स्यात् । तथा हि-अयुक्ता हि देहमेवात्मानं मन्यन्ते । युक्ता- नां तु उपसंहृतसर्वार्थानां न द्रष्टुद्रष्टव्यदर्शनविभागोन्मेषः । तस्मा- सच्चिदानन्दात्मनो ब्रह्मण उपनिषद्भय एव सिद्धिरित्यौपनिषदं काण्डमारभ्यते । परस्य श्रेयसस्समीपे निषीदन्तीति उपनिषदः परप्राप्तिहेतवो विद्याः । ताश्च तिस्रो भवन्ति-साहित्यो याज्ञिक्यो वारुण्यश्चेति । आधिलौकिक्यादिपञ्चमहासंहिताभावनाप्रधानाः सां- हित्यः शं नो मित्रः' इत्यारभ्य द्वादशानुवाकाः । एतत्काण्ड- समाननामानः काण्डदेवता अपि साहित्य उपनिषदः उच्यन्ते । सह नाववतु'* इत्याद्याः त्रयोऽनुवाकाः वारुण्य उपनिषदः वरुण- नाम्ना ऋषिणा स्वपुत्रं प्रति प्रोक्ताः । देवताश्च तत्सनाम्न्यः । इत्यारभ्य समस्तः प्रश्नो याज्ञिक्य उपनिषदः यज्ञनाम्ना भगवता नारायणेन दृष्टाः । पूर्ववत् तत्सनाम्न्यो देवताः ॥ तत्र ब्रह्माध्येप्यमाणः प्रथमं तत्प्रत्यूहशान्ति प्रार्थयते- क . अम्भस्य पारे। *उ.१-१. 1याज्ञिकी. १. यज्ञात्मना.

·भभास्करभाष्योपेतम 8 अनु. १.] ब्रह्मणे । नमस्ते वायो । त्वमेव प्रत्यक्षं ब्रह्मासि । त्वा मेव प्रत्यक्ष ब्रह्म वदिष्यामि ऋतं वदिष्यामि। सत्त्यं वदिष्यामि । तन्मामवतु । तहक्तारमवतु । । शं न इति ॥ समस्तोऽयमनुवाको मन्त्रः । मित्रावरुणौ प्रसिद्धौ । शं मुखं तस्य भावयिता हेतुः मित्रः नः अस्माकं आचार्यस्य ब्रह्मचारिणां च भवतु । वरुणश्च सुखहेतुर्भवतु । अविनेनाध्य- यनसम्पत्तिः सुखम् । अत्र 'मित्रोऽहरजनयहरुणो रात्रिम् । इति ताभ्यां तत्कार्ययोरहोरात्रयोः सुखं प्रार्थयते । एवं अर्य- मादयोऽपि अस्माकं सुखहेतवो भवन्तु । अर्यमा आदित्यः कर्म- णामीश्वरः अन्तर्यामी वा । छान्दसो वर्णलोपः । इन्द्रः यागेश्वरः । वृहस्पतिः ज्ञानेश्वरः । विष्णुः व्यापी विश्वस्याधारः उरुक्रमः महाक्रमणः विश्वव्यापित्वात् । एवं इयमनुष्टुप् ॥ अतः परं यजुः---नमो ब्रह्मणे परस्मै अविशेषात्सर्वोत्ती- यि येन विना तृणाग्रमपि न चलति । हे बायो! ते तुभ्यं नमः । वायुधीनाभिव्यक्तित्वात् वेदात्मशब्दो वायुरुच्यते । प्र- त्यक्षकतत्वाय त इति युष्मच्छब्दोपादानम् । त्वमेव ब्रह्मासि तदनुरक्ततया तद्भावः । तदेवाह-त्वमेव प्रत्यक्षं ब्रह्म अस्माकं शब्दब्रह्मासि येन तत्परं विश्वं प्रेरयति । तस्मात्तादृशं त्वां अहं वदिष्यामि । त्वमपि मे शं भवेति शेषः । ततस्सुखमेव नस्सर्वत्रेति वा । मनोवाक्कायकर्मभिः तथ्यं ऋतम् । वा- कर्मभ्यां तथ्यं ससम् । उभयोरुपादानमादरार्थम् । वाकर्मभ्यां मिथ्यात्वस्य अवश्यपरिहार्यत्वज्ञापनार्थं वा । तत् तथा उद्य- त्वमेव, सं. ६.४.८, ·4 तैत्तिरीबारग्नकम्. [प्र. ५ अवतु माम् । अवतु वक्तारम् । ओं शान्तिश्शान्ति- शान्तिः ॥ १ ॥ सत्त्यं वदिष्यामि पञ्च च ॥ १ ॥ 'शीक्षां व्याख्यास्यामः । वर्णस्वरः। मात्रा मानं ब्रह्म मामवतु । रक्षतु मिथ्याध्यापयितुराचार्यस्य त्याज्य- त्वात् । शिष्यस्तु मिथ्याध्यायी नैव सिद्धिमृच्छति । मिथ्याधीत- प्रायश्चित्तश्रवणाच्च । तत् तथा उद्यमानं वक्तारं च मां अवतु तर्पयतु अनुप्रविशतु वा । यहा-वक्तृत्वमाचार्यत्वं मा- मवतु स्थापयतु वा । उक्तं वदनकाले मां रक्षत्विति ; इदानीं सर्वदा अवनं प्रार्थयते--अवतु मां सर्वदा अवदनकालेऽपि। अवतु वक्तारमपि सर्वदा । वक्तृत्वमाचार्यत्वम् । सर्वदा शान्तिः सुखं प्रत्यूहशमनं वा । अस्त्विति शेषः । आदरार्थं पुनः पाठः ; दाार्थ वा ॥ इत्यारण्यके पञ्चमप्रपाठके उपनिषत्सु प्रथमोऽनुवाकः. अथाध्ययनस्य वर्णापचारादिदुष्टस्यामिमतार्थसाधकत्वाभावस्य 'म- न्त्रो हीनस्स्वरतो वर्णतो वा'* इत्यादिषु प्रसिद्धत्वात् दोषो यत्नेन परिहार्य इति वर्णाद्यनुशासनं शिक्षाशास्त्रं अवसरे अव- धानार्थ स्मारयति-शीक्षामियादि ॥ ऐकमत्यप्रकार आरुणके- तुकवदत्रापि द्रष्टव्यः । शिक्ष्यन्ते ज्ञानेनोपादीयन्ते वर्णादयोऽन- *पाणिनिशिक्षा. ५२.

·अनु. २.] भट्टभास्करभाष्योपैतम्, : येति शिक्षा शिक्षार्थसहाध्यायः । शिक्ष विद्योपादाने, ‘गुरोश्च हलः' इति अकारप्रत्ययः ; छान्दसं दीर्घत्वम् । तामिमां व्या- ख्यास्यामः विशेषेण मर्यादया च प्रब्रूमः । यद्वा-शिक्षाख्यं पञ्चमं वेदाङ्गं विशेषेण ब्रह्मविद्याध्ययनसाधनत्वेनाचक्ष्महे । वर्णा- दयो यथावद्यतेन ज्ञातव्या इत्येष शिक्षाध्यायार्थस्सङ्ग्रहेणास्मा- भिरुक्तः । वर्णः अकारादिः । जातोवकवचनम् । आहुश्च- त्रिषष्टिश्चतुष्पष्टिा वर्णाश्शम्भुमते मताः । प्राकृते संस्कृते चापि स्वयम्प्रोक्तास्स्वयम्भुवा ॥ स्वरा विंशतिरेकश्च स्पर्शानां पञ्चविंशतिः । यादयश्च स्मृता ह्यष्टौ चत्वारश्च यमास्स्मृताः ॥ अनुस्वारो विसर्गश्च ४क पौ चापि पराश्रयौ । दुस्पृष्टश्चेति विज्ञेया लृकारः प्लुत एव च ॥* इति । स्वराः उदात्तादयो वर्णधर्माः स्थानविशेषनिबन्धना ध्वनि- भेदाः चत्वारः । सप्तेत्यन्ये उदात्तानुदात्तस्वरितप्रचयसन्नतरोच्चत- रैक श्रुतयः । अथोदात्तादियोगविशेषनिवन्धना अन्ये सप्त स्वराः क्षेप्रनित्यप्रातिहताभिनिहतप्रश्लिष्टपादवृत्ततैरोव्यञ्जनानि । अथ सैप्रा- दियोगभेदनिबन्धनास्त्रयस्स्वराः दृढतरो मृदुतरोऽल्पतरश्चेति । मात्रा उच्चारणक्रियाकालस्येयत्ता । यथा-पादमात्रा' लघुर्गुरुश्च इति । आहुश्च- यद्व्यञ्जनान्तं यदु चापि दीर्घ संयोगपूर्व च तथाऽनुनासिकम् ॥ एतानि सर्वाणि गुरूणि विद्यात् शेषाण्यतोऽन्यानि तथा लघूनि ॥* पाणिनिशि, ३-५. प्रा. २२-१४, पादमात्रा अर्धमात्रा.

·6 तैत्तिरीयारण्यकम. [प्र. ५. तथा—'ऋग्विरामः पदविरामो विवृत्ति'विरामस्समानपदविवृत्ति- विरामस्त्रिमात्रो द्विमात्र एकमात्रोऽर्धमात्र इत्यानुपूर्येण । विवृत्तिःप- दद्वयस्यासन्धानम् । समानपदविवृत्तिः एकस्मिन् पदे वर्णयोरसन्धानं यथा-प्रउगमिति । वायोस्स्थानविशेषो बलं यहशेन वर्णवि- शेषाः तद्धर्मविशेषाश्चाविर्भवन्ति, यत्र स्थानकरणवैलक्षण्येन ‘उपां- शुध्वाननिमदोपव्दिमन्मन्द्रमध्यमताराणि इति स्थानानि* सप्त जायन्ते, तथा 'मन्द्रादिषु सप्तसप्त यमाः क्रुष्टप्रथमद्वितीयतृतीय- चतुर्थमन्द्रातिस्वार्याः । एषां सत्यपि स्वरत्वे स्वरनिवन्धनत्वात पूर्वत्र नोक्ताः । एते पूर्वपूर्वदीप्ताः । द्वितीयः प्रथमः क्रष्टः त्रयश्चाहारकस्वराः। मन्द्रादयो द्वितीयान्ताश्चत्वारस्तैत्तिरीयकाः॥' नादश्वासघोषात्मकानि च अनुप्रदानानि बलनिवन्धनाः । उच्चा- रणे समता साम हनिवृत्तिः द्रुतादिनिवृत्तिः] साम सान्त्वने, औ- णादिकः कनिन्प्रत्ययः । यथाऽऽहुः-- क्रमविक्रमसम्पन्नां अद्रुतामविलाम्बताम् । नीचोच्चस्वरसम्पन्नां वदेवृतवती समाम् ॥ HODA इति । स्वराणां उदात्तादीनां सन्निवेशविशेषौ क्रमविक्रमौ । सन्तानः संहिता । 'चतस्त्रसंहिताः पदसंहिताऽक्षरसंहिता वर्णसंहिताs- ङ्गसंहिता च इति । अत्राहु:- गुरुत्वं लघुता साम्यं ह्रस्वदीर्घप्लुतानि च । लोपागमविकाराश्च प्रकृतिर्विक्रमः क्रमः ॥ 15 - वृत्ति. प्रा. २-10. प्रा. २-११.. पदस्थानानि... प्रा. 5प्रा, २-१२.

·अनु. ३.] भभास्करभाष्योपैतम्. 7 बलम् । साम सन्तानः इत्युक्तरशीक्षाध्यायः॥२॥ शीक्षां पञ्च ॥ २ ॥ सह यशः । सह नौ ब्रह्मवर्चसम् । अथात- - स्वरितोदात्तनीचत्वं श्वासो नादोऽङ्गमेव च । एतत्सर्वं तु विज्ञेयं छन्दोभाषामधीयताम् ॥* इति । वर्णादिषट्कोपादानस्य उपलक्षणार्थत्वात् सर्वमिदं सहीतम्- पदक्रमविशेषज्ञो वर्णक्रमविचक्षणः । स्वरमात्राविभागज्ञो गच्छेदाचार्यसंसदम् ॥* इति । आचार्या व्यासप्रभृतयः । तेषां सदनं ब्रह्मलोकः । एवं वर्णादीनां याथात्म्यं ज्ञात्वा यस्तथाऽध्यापयति अधीते वा स ब्रह्मणस्सालोक्यं सायुज्यं च गच्छति । इति शीक्षाध्यायार्थः अस्माभिः उक्त इति । एवमत्र वर्णादिविशेषाणां तत्फलस्य चा- नुपदेशात् सर्व शिक्षाशास्त्रे ज्ञातव्यम् | तस्या अवसरे स्मर- णमात्रं कृतमस्माभिरिति भावः ।। इत्यारण्यके पञ्चमप्रपाठके उपनिषत्सु द्वितीयोऽनुवाकः. 'सह नौ यश इति मन्त्रश्शिष्याचार्ययोः शान्त्यर्थः । नौ आवयोः सह यशश्च ब्रह्मवर्चसं चास्तु अविगुणस्वाध्यायानुष्ठाने- न शमदमादिलाभेन महाफलसम्पत्या च ।। 'अथात इत्यादि ब्राह्मणं वक्ष्यमाणविद्याध्ययनाङ्गभूतभावनावि- *प्रा. २-१२.

·8 तैत्तिरीयारण्यकम्. [प्र. ५. स्स हिताया उपनिषदं व्याख्यास्यामः । पञ्चस्व. धिकरणेषु । अघिलोकमधिज्यौतिषमधिविद्यम- धिप्रजमध्यात्मम् । ता महासहिता इत्याचक्षते। 'अघिलोकम् । पृथिवी पूर्वरूपम् । योरुत्तररू- शेषविधानार्थम् । केचिदाहुः-पूर्वानुवाकोक्तस्य सन्तानस्यै'वायं प्रपञ्च इति । अपरे तन्न सहन्ते ; जपान्त फलान्तर] विधानात्, अथात इत्या- रम्भान्तरभावाच्च भावनाविधानमिदमर्थान्तरमेवेति । अत्राथशब्दः आनन्तर्य द्योतयत् विद्यापरिकर्मस्थानीयानां अध्ययनगुणादीनाम- नन्तरवृत्तत्वं प्रतिपादयतीति तेषामेव विद्याधिगमनहेतुत्वं अतश्श- ब्दो द्योतयति । सन्तानस्वरूपभावना संहिता । तस्याः संहि तायाः प्रतिपादिकां उपनिषदं व्याख्यास्यामः विशेषेण आ- चक्ष्महे । परसिद्धिसमीपे निषीदतीत्युपनिषत् । “सत्सूद्विष' इति- क्विप् । पञ्चस्वाधिकरणेषु अधिष्ठानेषु । भावनाया अधिष्ठानानि पञ्च लोकादयः । तेषु सन्धीयमानेषु वर्णसंहिता भाव्यते । तत्रैकै- वअधिकरणभेदेन पञ्चधा भिन्नत्वात् पञ्च संहिताः । प्रशस्त- त्वात् महासंहिताः । सन्महत्' इति समासः । अधिलो- कमिति । 'अव्ययं विभक्ति' इत्यादिना विभक्त्यर्थे अव्ययी. भावः । एवं सर्वत्र । लोकादिप्वित्यर्थः । तेन पञ्चस्वाधिकरणे- षु इत्यनेन सामानाधिकरण्यम् ॥ अथाधिलोंके अधिलोकं या संहिता तां तावत् ब्रूमः । पृथि- वीत्याद ॥ अध्ययनकाले येन वेदवौँ संधीयते सहोच्चार्थते तयोः पूर्वरूपं पृथिवी भूमिः । उत्तररूपं द्यौः द्युलोको वेदि- अविगुणस्यै. नमस्स्था. कैव पदसंहिता.

·अनु. ३.] भभास्करभाष्योपेतम्. 9 पम् । आकाशस्तन्धिः ॥ ३ । वायुस्तन्धानम् । इत्यधिलोकम् । 'अधिज्योतिषम् । अग्निः पूर्व- रूपम् । आदित्य उत्तररूपम् । आपस्सन्धिः। वै- युतस्सन्धानम् । इत्यधिज्योतिषम् । अर्थाधिवि- द्यम् । आचार्यः पूर्वरूपम् ॥ ४ ॥ अन्तेवास्युत्तर- रूपम् । विद्या लन्धिः। प्रवचन सन्धानम् । इत्य- Rom तव्यः । तयोर्वर्णयोः सन्धिः अन्तराळम् । स आकाशः वेदि- तव्यः । सन्धानं पूर्वोत्तरयोः सहोञ्चारणार्थो यत्नः । स वायुः वेदितव्यः । किं कृतं भवति ? पूर्वोत्तरयोर्वर्णयोरन्तराळकालनि- यमः कतो भवति । झुपृथिव्योर्यावद्वयवधानान्तराळो भवत्याकाशः यावत्संश्लेपसहिते द्यावापृथिव्यौ वायुस्सन्दधाति तादृशान्तराळ- सन्धानी पूर्वोत्तरवर्णी भाव्यौ । सहोच्चारणप्रयत्नजनककालाधिक- कालनिवृत्तिः कृता भवति । नियतावस्थत्वात् लोकानां नियन्तव्य- त्वेन सन्धेः प्राधान्यात् तेन संहिता व्यपदिश्यते ॥ *अथाधिज्यौतिषमिति ॥ ज्योतिषोग्नेरुत्पन्ना आपो ज्योति- शब्देनोच्यन्ते । अग्नौ प्रास्ताहुतिस्सम्यगादित्यमुपतिष्ठते । आदित्याजायते वृष्टिवृष्टेरनं ततः प्रजाः ॥* इति पूर्वोत्तरत्वमग्नचादित्ययोः । वैद्युतोऽग्निः वृष्टिमुत्पादयति । अथाधिविद्यामिति ॥ आचार्यान्तेवासिनोः पूर्वोत्तरत्वं स्पष्टम् विद्या वेदः । प्रवचनं अध्यापनम् । *मनुस्मृ. ३-७६. T.A.in2 Shi ·10 तैत्तिरीयारण्यकम् [प्र.५. धिविद्यम् । अथाधिप्रजम् । माता पूर्वरूपम् । पि- तोतररूपम् । प्रजा सन्धिः। प्रजनन सन्धानम् । इत्यधिप्रजम् ।। ५ ।। 'अथाध्यात्मम् । अधरा हनुः पूर्वरूपम् । उत्तरा हनुरुत्तररूपम् । वाक्सन्धिः । जिह्वां सन्धानम् । इत्यध्यात्मम् । इतीमा महा- सहिताः । य एवमेता महासहिता व्याख्याता वेद । सन्धीयते प्रजया पशुभिः । ब्रह्मवर्चसेनाना- येन सुवर्गेणं लोकेन ॥ ६ ॥ सन्धिराचार्यः पूर्वरूपमित्यधिप्रज लोकेन ॥३॥ अथाधिप्रजमिति ॥ मजा निषिच्यमानं शुक्लम् । प्रजननं 'व्यञ्जनम् ॥ 'अथाध्यात्ममिति ॥ आस्यपर्यन्तप्रदेशा हनवः । रोत्तरपर्यन्तौ गृह्यते । केचिदाहुः-~-भूगोळवशेनाधरा हनुर्दक्षिणा उत्तरा उत्तरेति । वागिन्द्रियसम्प्रयुक्त आत्मा वाक् । तेना- ध्यात्ममित्युक्तम् ॥ अत्राध- 'य एवमिति ॥ प्रजादिदृष्टफलसंस्तुतेश्शान्त्यादिवत् नापव- गर्थिमिदमित्येके । तत्र ज्ञानमात्रे दृष्टफलदर्शनात् आफलप्रा- तस्साहिताव्याख्यानमभ्यसनीयमिति । सन्धीयत इति । संहिता पूर्वरूपं व्याख्यानं प्रजादयो वेदनं सन्धानमिति ॥ इत्यारण्यके पञ्चमप्रपाठके उपनिषत्सु तृतीयोऽनुवाकः, ·अनु. ४.] भट्टभास्करभाष्योपेतम. 11 'यश्छन्दसामृषभो विश्वरूपः । छन्दोभ्योध्यमृ- तासं बभूव । स मेन्द्रो मेधयां स्पृणोतु । अमृत- स्य देव धारणो भूयासम् । शरीरं मे विचर्षणम् । जिह्वा मे मधुमत्तमा । कर्णाभ्यां भूरि विध्रुवम् । ॥ 'यश्छन्दसामिति मेधाजनने विनियुज्यते । मध्ये ज्योतिस्त्रिष्टुप् ततस्त्रिपदा गायत्री । शिष्टं यजुः । अत्र विद्या- ङ्गतया परस्य ब्रह्मणो वाचकः प्रणवः प्रस्तूयते । यः छन्दसां उत्कृत्यन्तानां अक्षरसंख्याविशेषात्मनां सर्ववाङ्मयव्यापिनां ऋषभः वर्षिता उत्पादकः बीजात्मनाऽवस्थितत्वात् सर्ववाङ्मयप्रधानभूतो वा ओङ्कारः विश्वरूपः शब्दब्रह्मतया विश्वात्मतया विवर्तमानः परमात्मनोऽवस्थाविशेषः छन्दोभ्यः देवेभ्यः अमृतात् । वच- नव्यत्ययः । अमृतेभ्यः अविनश्वरेभ्यः । यहा--अमृतं परमाक्षरं तदात्मम्यः तेभ्यो यः अधिसम्बभूव तेषां सारोऽक्षरात्मना व्यक्तिं गतः अधिः अनर्थकः आधारत्वं वा द्योतयति । स इन्द्रः ऐश्वर्ययुक्तः मां मेधया परवस्तुसाक्षात्करणयोग्यया ग्रन्थार्थधारणशक्त्या स्पृणोतु प्रीणयतु । देव ! देवनशील ! अमृतस्य अमृतत्वप्राप्तिहेतोः तव धारणः धारयिता भूयासम् । नन्द्यादिद्रष्टव्यः । ततश्च तव धारणार्थं ये मम शरीरं विचर्षणं विशिष्टेन्द्रियकं भूयात् द्विप्रकाराण्यपीन्द्रियाणि विशि- ष्टशक्तिकानि भवन्तु । मम जिवा अपि मधुमत्तमा अति- शयेन मधुराऽध्ययनशालिनी भवतु । कर्णाभ्यां च भूरि बहुतरं तव प्रसादेन विश्रुवं विशेषेण शृणवानि सर्वविद्याश्रवणसमर्थे श्रोत्रे मे भूयास्ताम् । स त्वं ब्रह्मणः परमेश्वरस्य कोशः ·12 तैत्तिरीयारण्यकम्. [प्र. ५ ब्रह्मणः कोशोसि मेधयाऽपिहितः। श्रुतं में गोपाय। 'आवहन्ती वितन्वाना ॥ ७ ॥ कुर्वाणा चीरमात्म- नः । वासासि मम गावश्च । अन्नपाने च सर्वदा। ब्रह्म- कोशस्थानीयः असि त्वयि खलु वाचके ब्रह्म गुप्तं तिष्ठति । मेधया ज्ञानविशेषेण अपिहितः छादितः । ज्ञानविशेषस्य संसारिणामभावात् छादनहेतुत्वमुपर्चर्यते । यद्वा- मेधया पिहितः पूरितमेधामयः । यहा--मेधया पिधानस्थानी- यया अपिहितः पिहितद्वारेण मधुधनस्थानीयोसि । अथ णो विद्यायाः कोशोऽसि । स त्वं मे मम श्रुतं गोपाय रक्ष समृ- द्धं कुरु । यद्वा-श्रुतमधीतं गोपाय अस्कन्नं कुरु श्रुतसमृ- द्धयर्थ मेधां जनयित्वा उद्घाटितद्वारो भव, त्वयि पिहितद्वारे का ना- म विद्यासिद्धिरिति । 'वष्टि वागुरिरलोपमवाप्योरुपसर्गयोः' इति पाक्षिकत्वाल्लोपाभावे 'गतिरनन्तरः' इति गतेः प्रकृतिस्वरत्व- माधुदात्तत्वम् ॥ आ वहन्तीति ॥ पुष्टया [ष्टयादि] जननहोमे विनियुज्यते विद्याङ्गमेव[व वा] । प्रथमा षट्पदा जगती । तस्मिन्नित्यादि द्विपदा गायत्री । यथाप इत्यनुष्टुप् । शिष्टं यजुः । श्रीः प्रार्थ्यते-- आवहन्ती वितन्वाना विस्तारयन्ती अथ' विस्तार्य आत्मनः चीरं चिरं दीर्घकालं कुर्वाणा यत्नेन लब्धानि तस्यैव स्वानि:- कुर्वाणा अविनष्टानि स्थापयन्ती । यहा-चिरमात्मनः कुर्वाणा आत्मसात्कुर्वाणा आत्मीयानि रक्षन्ती । व्यत्ययेन दीर्घत्वम् । कानि पुनस्तानीत्याह-वासांसि वस्त्राणि विचित्राणि गावश्च 1अपि. तस्मिन्नव स्वामिनि, - ·भनु. ४.] भट्टमास्करभाष्योपैतम. 13 ततो मे श्रियमावह । लोमशां पशुभिस्सह स्वाहा । आ मां यन्तु ब्रह्मचारिणस्स्वाहाँ । *विर्मायन्तु ब्रह्मचारिणस्वाहाँ । मलायन्तु ब्रह्मचारिणस्वाहा। दायन्तु ब्रह्मचारिणस्वाहा । शायन्तु ब्रह्मचा- रिणस्स्वाहा ॥८॥ यशो जनेऽसानि स्वाहा । गाः बहुप्रकाराः अन्नपाने च अदनीयं पानीयं च सर्वदा ममावहन्ती वितन्वाना कुर्वाणा च यस्मात्त्वमसि ततो हेतोः मे मम श्रियं महतीं विभूतिं आवह हे देवि! | कीदशी- मित्याह-लोमा क्षेत्रपुत्रादिबहुव्यवती पशुभिः सह हेति । यद्वा-पशुभिर्लोमशां विचित्ररूपां श्रियं सह युगपत् आवह स्वाहा हुतमिदं तवास्तु ।। आव- अथ विभूत्यन्तरं प्रार्थयते-ब्रह्मचारिणः अन्तेवासिनः मां आयन्तु आचार्यत्वं मम सदा अस्तु । जने जनेषु मध्ये अहं यशः यशस्वी भूयासम् । मत्वर्थीयो लुप्यते । श्रेयान् प्रश- स्यतरो भूयासं वस्य सः यो नाम कश्चित् वसीयान् वसुमत्तरः ततः प्रशस्यतरो भूयासम् । ईयसुन ईकारस्य छान्दसो लोपः । हे भग! भगवः! ऐश्वर्यवन् ! यहा----हे श्रीः! भजनीयत्वात् भग! तं त्वा त्वामहं प्रविशानि भोक्तृत्वेन प्राप्नुवानि । हे भग! त्वमपि मा मां प्रविश भोक्तृत्वं ममानुजानीहि । हे भग! त्वयि सहस्रशाखे पापान्यपि लिभृजे निमृज्मः त्वलाभेन पापछत्यामपि शाळयामि ॥ *विमायन्त्वित्यादि वाक्यचतुष्टयं न व्याख्यातम्, न पश्यते च कैश्चित् ।

·14 तैत्तिरीयारण्यकम्. [प्र. ५. श्रेयान् वस्य॑सोऽसानि स्वाहा । तं त्वा भग प्रविशा- नि स्वाहा ।समा भग प्रविश स्वाहा । तस्मिन्थ्स- हस्रशाखे । नि भगाऽहं त्वयि मृजे स्वाहा । यथाऽऽ- पः प्रवता यन्ति । यथा मासा अहर्जरम् । एवं मां ब्रह्मचारिणः । धातराय॑न्तु सर्वतस्स्वाहा । प्रतिवे- शोसि प्र मा शाहि प्र म पद्यस्व ॥ ९ ॥ वितन्वाना शायन्तु ब्रह्मचारिणस्वाहा धातरायन्तु सर्वतस्स्वाहैक च ॥४॥ भूर्भुवस्सुवरिति वा एतास्तिस्रो व्याहतयः। .. 'किञ्च-यथा आपः सलिलानि अवता प्रवणेन निम्नेन यन्ति शीघ्रं गच्छन्ति । उपसर्गाच्छन्दास' इति वनिः । यथा च मासा अहर्जरं संवत्सरं यन्ति प्राप्नुवन्ति । अहानि जरयन्तीत्यहर्जरम् । एवमयत्नेन मां ब्रह्मचारिणः सर्वतः सर्वेश- प्रकारण आयन्तु आगच्छन्तु हे धातः! विश्वस्य धारक! भग ! यस्मात्त्वमेवं मम प्रतिवेशोसि प्रत्यासन्नोसि । श्रमापनयनस्थानं प्रतिवेश इति केचित् । तस्मात् मा प्रभाहि प्रकर्षेण भातं ख्यातं कुरु । अन्तर्भावितण्यर्थो भातिः द्रष्टव्यः । तदर्थं मा मां अपवस्व प्रकर्षेण समीपे वर्तस्व मां मा मुमुचः ॥ इत्यारण्यके पञ्चमप्रपाठके उपनिषत्सु चतुर्थोऽनुवाकः. 'अथ व्याहृत्युपासनं परोपासनाङ्गं उपदिश्यते-भूरित्यादि ।

·अनु. ५.] भभास्करभाष्योपेतम. 15 तासामु ह स्मै तां चतुर्थीम् । माहाचमस्यः प्रवैदय- ते। मह इति । तद्ब्रह्म । स आत्मा । अङ्गमन्यन्या देवताः । भूरिति वा अयं लोकः । भुव इत्यन्तरि- क्षम् । सुवरित्यसौ लोकः ॥ १०॥ मह इत्यादि- व्यावृत्तमाहियते ब्रह्मादिभिरिति व्यहृतयः भूरादयश्शब्दाः ‘स भू- रिति व्याहरत् '* इत्यादिषु प्रसिद्धाः तहाच्या वा देवताः । ता एताः तिस्रो व्याहृतयः प्रसिद्धा एव ब्रह्मांशाः । अथ एतां वक्ष्यमाणां तासामेव चतुर्थी माहाचमस्यः महाचमसस्यापत्य- मृषिः प्रवेदयते स्म । गर्गादिलक्षणो यञ् ।। का पुनस्सत्यत आह-~-मह इति ॥ एतां चतुर्थी व्याहृति उपास- नायोपदिशति प्राधान्येन माहाचमस्यः । यदाह-मह इति । तद्ब्रह्मा स आत्मा । अङ्गान्यन्या देवता इति ॥ चतुर्थ्यां ब्रह्माभि- सन्धिः कर्तव्यः । अन्यासु तिसृषु तदङ्गाभिसन्धिः । देवताग्र- हणेन ब्रह्मैव' कामरूपत्वाच्चतुर्धा स्थितमिति दर्शयति । स आ- त्मेति तस्यामेव चतुर्थ्यामात्मोपदेशः परस्य ब्रह्मणः तत्र ख्याप- नार्थः । उपास्यमुपासकश्च सैवेति भावना विधीयते । केचिदाहुः- चतुर्थी व्याहृतिः परं ब्रह्म अङ्गि अनवच्छिन्नं शान्तं निमित्ता- त्मकं सर्वोपकारकम् । स एवात्मा विश्वोपादानम् । अन्या व्याहृतयः तस्याङ्गभूता देवताः तेनैव क्रियमाणाः लोकत्रयस्थाः सर्वा इति ॥ 1 इदानीं भावनाविशेषा उच्यन्ते । लोकाधिष्ठानदेवता । एव व वा] व्याहृतिभावेन भावनीया व्याहृतयो वा तद्भावेन में बा.२-२-४. ब्रह्मैव गृह्यते. शान्तमनि.

·16 तैत्तिरीयारण्यकय. [प्र. ५. Res त्यः । आदित्येन वाव सर्वे लोका महीयन्ते। भूरि- लि वा अग्निः । भुव इति वायुः । सुवरित्याढित्यः। मह इति चन्द्रमाः । चन्द्रमसा वाव सर्वाणि ज्योती कि महीयन्ते । भूरिति वा ऋचः । भुव इति सामानि । सुवरिति यजूषि ॥ ११॥ मह इति ब्रह्म। ब्रह्मणा वाव सर्व वेदा महीयन्ते। भूरि- ति वै प्राणः। भुव इत्यपानः । सुवरिति व्यानः । मह इत्यन्नम् । अनेन वाव सर्व प्राणा महीयन्ते। नीयाः । भवन्त्यस्मिन् भूतानीति भूः अधिकरणे किप् । भाव- यति विश्वमवकाशप्रदानेनेति भुवः । अन्तर्भावितण्यर्थादसुनि गु- । सुष्टु अरणीयमस्मिम् सुखमिति वाऽकर्त- यपि व्यत्ययेन विच् । तन्वादित्वादुवङ् । महयति विश्वं म- हीयते वा विश्वमनेनेति महः । औणादिकोसुन् । आदित्येन बोधकत्वात् सर्वलोका उपक्रियन्ते । महीङ् कण्ड्डादिः ॥ 'अमृतत्वाचन्द्रेण सर्वाणि ज्योतींषि उपक्रियन्ते । वायोः ज्योतिष्ट्रं तहेतुत्वात् ॥ ब्रह्मणा ओङ्कारेण तार्थ्यात् सर्वे वेदा उपक्रियन्ते अविच- लितं स्थाप्यन्ते यथा 'स्त्रवत्यनोंकृतं ब्रह्म'* इति ॥ अन्नेन सर्वे प्राणा धारकत्वेन उपक्रियन्ते ॥ 'ता वा इत्यादि ॥ यस्मादेवं तादृशा एताश्चतस्रो व्या- हृतयः चतुर्धा भवन्ति लोकादिभावेन चतुर्धा वर्धन्ते । तस्मा- तादात्म्यात् . णाभावाश्छान्दसः *मनु. २-७४.

·अनु. ६.] भभास्करभाष्योपेतम्. 17 'ता वा एताश्चतस्रश्चतुर्धा । चरिश्वतस्रोव्याहृतयः। ता यो वेद । स वैद् ब्रह्म । सर्वे ऽस्मै देवा बलिमा- वहन्ति ॥ १२॥ असो षि वेद वे च ॥५॥ लोको यज Mom 1 'स य एषोऽन्तर्हदय आकाशः। तस्मिन्नयं पु- प्रभा- सर्वा व्याहृतयः चतस्रश्चतस्रः प्रत्येकं चतस्त्रो भवन्ति । ताः तादृशीः प्रत्येकं चतुर्धा व्यवस्थिता व्याहृतीः यो वेद वनाप्रकर्षेण यथावज्जानाति स ब्रह्म वेद साक्षात्करोति तदु- पायत्वादस्य ज्ञानस्य । ततो ब्रह्मीभूताय अस्मै सर्वे अपि देवा- दयो वाल पूजां आवहन्ति आभिमुख्येन प्रापयान्ति सर्वैरारा- ध्यो भवति ॥ इत्यारण्यके पञ्चमप्रपाठके उपनिषत्सु पञ्चमोऽनुवाकः. , 'इदानीं शिष्यं प्रति उपासनाविशेषमुपदिशति आचार्यः-स य एष इत्यादि ॥ अत्रापि व्याहृतीनामेवोपासनं विधीयते । हृदये अन्तः अन्तर्हृदयम् । तत्र अन्तर्हृदये 'अव्ययं विभक्ति' इत्यादिना अधिकरणेऽव्ययीभावः । 'तृतीयासप्तम्योर्बहुलं' इत्यम्भावाभावः । स्वरान्यत्वं छान्दसम् । पञ्चमादारभ्यैकश्रुत्यम् । पञ्चमादारभ्यैकश्रुत्यम् । 'अधो निष्टता वितस्त्यां तु नाभ्यामुपरि तिष्ठति '* इति प्रसिद्धः स्थानविशेष हृदयम् । तत्र य एष आकाशः अवकाशः । स एष इति प्रसि. उपासनामुपदिशति. *याज्ञिकी. ११. , T. Ai-3 ·18 तैत्तिरीयारण्यकम्. [प्र.५. 2 रुषो मनोमयः। अमृतो हिरण्मयः। अन्तरेण ता- लुके । य एष स्तनं इवावलम्बते । सेन्द्रयोनिः। - द्धतां सूचयति तस्मिन्नयं पुरुषो मनोमयः वर्तते । सर्वस्य स्वानुभव- सिद्धत्वात् अयमिति निर्दिशति । मनोनाम सत्त्वपरिणामिद्रव्यवि- शेषः आहङ्कारिकः । तमधिष्ठाय वर्तमानः कश्चिदीश्वरांशो मनोमयः । पुरि बसतीति पुरुषः जीवः क्षेत्रज्ञ इति पर्यायाः । अमृतः ईश्वरगुणानामस्मिन्नाविर्भूतत्वात् अमरणः अविनाशः । अत एव हिरण्ययः प्रकाशरूपः । हितरमणीय इत्येके । अ. स्योपासनं वक्ष्यते । कश्चिदाह-अन्तर्हृदये आकाशे दहरात्मनि य एष आकाशः आकाशमानः प्रकाशमानः विज्ञानात्मा जीवः तस्मिन्नयं पुरुषो मनोमयः पुरुषः पूर्वोक्त ईश्वरांशः सूर्यापरना- माधिष्ठाय वर्तते स्वरूपेण प्रकाशते परमेश्वरस्थानीयः । अमृतो हिरण्मयः पूर्ववदीश्वरांशत्वात् ॥ एवमीश्वरस्थानमीश्वरं चोपदिश्य इदानीं तस्य निष्क्रमणमार्ग देवयानाख्यमुपासनाङ्गत्वेनोपदिशति-अन्तरेण तालुके तालुमध्ये य एष स्तन इव अधो लम्बते स्तनाकारोऽवयवविशेषः इन्द्र- स्य जीवात्मन ईश्वरस्य योनिः निष्क्रमणस्थानं ततो योन्या निर्गच्छति । व्यापिनोऽप्युपासनार्थो निष्क्रमणोपदेशः । इदानी - मुत्तरो मार्ग उपदिश्यते---शीर्षकपाले व्यपोह्य विभिद्य असौ केशान्तः केशान्तास्यस्थानावधिकः । कश्च अश्च ईशश्च केशाः तेषामन्तः 'ब्रह्मविष्णुरुद्राधिकारातीत इति केचित् । एष दिव्यः सर्वस्यानु, ·भाभास्करभाष्योपैतम, 19 3 यत्रासौ केशान्तो विवर्तते । व्यपोह्य शीर्षकपाले। भूरित्यग्नौ प्रतितिष्ठति । भुव इति वायौ ॥ १३॥ सुवरित्योदित्ये । मह इति ब्रह्मणि । आप्नोति 3 . पन्थाः यत्र विवर्तते यत आरभ्य वितायते अनेन निर्गच्छे- त्युपदेशः ॥ . 'ततो गुहाया निर्गत इवानावृतस्सन् भूरित्यग्नौ प्रतितिष्ठति भूरहमस्मीति भावयन् अग्निरूपेण व्याप्तमात्मानं भावयेत् । ततो भुवः अहमस्मीति भावयन् ततोधिकेन वायुरूपेण व्याप्तमात्मानं भावयेत् । ततस्सुवरहमस्मीति आदित्यरूपेणात्मानं भावयन् ततोधि- केनान्येन रूपेण व्याप्तमात्मानं भावयेत् । ततो महोऽहमस्मीति भाव- यन् परममहता ब्रह्मरूपेण व्याप्तमात्मानं भावयेत् । केचिदा- हुः-पूर्वोक्तस्य व्याहृत्युपासनस्य इदं फलमिति । इन्द्रयोनेनिर्गत- स्य अनचादिप्रतिष्ठा व्याहृत्युपासनेन प्रथमकतेन सिद्धैवेति । अन्ये पुनराहुः--अग्निः जीवः । वायुः पुरुषः । आदित्यः परमाकाशः । ब्रह्म सच्चिदानन्दात्मकं निरञ्जनमनवच्छिन्नं परं वस्तु । ऐश्वर्यविशेषः प्रतिष्ठा । अथ ब्रह्मणि यदाऽयं प्रति- ष्ठितो भवति तदा स्वाराज्यं निरतिशयं स्वातन्त्र्यं आप्नोति विगलिताशेषावरणत्वात् । मनसस्पति च आमोति मनोमय- स्वामिनमंशिनं वा । यहा-मनसो विज्ञानरूप- स्य पतिमधिष्ठातारमामोति | ब्रह्मप्रतिष्ठास्तुत्या भाविश्रुत्या ब्रह्मप्र- तिष्ठाभावनायाः फलमिदं मनसस्पतित्वावाप्तिः । ततस्तादृशे महिनि वर्तमानोऽयं वाक्पतिर्भवति वागिन्द्रियपतित्वं प्राप्नोति । स्यात्मनः ·तैत्तिरीयारण्यकम्। 20 [प्र. ५. स्वाराज्यम् । आप्नोति मनसस्पतिम् । वाक्पति- श्चक्षुष्पतिः । श्रोत्रपतिर्विज्ञानपतिः । एतत्ततो वागिन्द्रियसाध्यस्य सकलवाङ्मयनिर्माणस्य स्वेच्छयैव सम्पत्तिः तदाधिपत्यम् । यद्वा-वागिन्द्रियसाध्यस्य कृत्स्नस्य सुखस्याय- नावाप्तिः वागिन्द्रियस्य स्वयमुत्पादकत्वं वागिन्द्रियवतां जीवानां आधिपत्यं वा । सर्वत्र ‘पत्यावैश्वर्ये' इति पूर्वपदप्रकृतिस्वर- त्वम् । चक्षुष्पतिः च भवति चक्षुरिन्द्रियसाध्यस्य स्वेच्छानिर्मा- णादि पूर्ववत् । श्रोत्रपतिश्च भवति । गतम् । विज्ञानपतिश्च भवति युगपत् सर्वार्थज्ञानसामर्थ्यात् । समानमन्यत् । यदाऽयं मनसस्पतिमाप्त्वा तिष्ठति ततः तदनन्तरं एतत् विश्वं आका- शशरीरं ब्रह्म एव भवति नान्यत्किचित्पश्यति । यहा-एत- दिति पुरुष उच्यते । ब्रह्मसमभिव्याहारात् नपुंसकत्वम् । एष पुरुषः क्षाळितसकलोपाधिमलः ब्रह्मैव संपद्यते । यद्वा-आका- शत इत्याकाशः परमात्मसंज्ञः प्रकाशविशेषः विश्वोपादानात्मा । तच्छरीरकं प्रकाशते ब्रह्म । अथ तदवस्थं ब्रह्म विशेष्यते- सत्त्यात्म सत् परं त्यत् अपरं तदुभयात्मकं सत्त्यात्म । यथा सच्च त्यच्चाभवत् '* इति । यहा-सत्यसङ्कल्पत्वात् सत्यात्मत्वम् । प्राणारामं प्राण एवारामो न बहिर्यस्य तत्प्राणारामम् । आ. त्मपर्यायः प्राणशब्दः; यथा आत्मवानयमिति प्राणवानुच्यते यहा-प्राणाः प्राणनादयो व्यापारा आरमन्ति विरमन्त्यस्मा- दिति प्राणारामम् । मनआनन्दं मनस्येवानन्दो यस्य नेन्द्रि- यान्तरापेक्षम् । इदमेव लिङ्गं मुक्तात्मनामीश्वरस्य च मनोवि- . *उ.१.६ ·भनु. ६.] भाभास्करभाष्योपेतम्. 21 भवति । आकाशशरीरं ब्रह्म । सत्त्यात्म प्राणा- राम मनआनन्दम् । शान्तिसमृद्धममृतम् । इति शेषोऽस्तीति । यहा-मनश्शब्देन ज्ञानमुच्यते; ज्ञानानन्दं ज्ञानमेवानन्दो यस्येति । शान्तिसमृद्धं शान्तिश्शिवत्वं तेन समृद्धं अनवच्छेदात् नित्यत्वात् 'तृतीयाकर्मणि' इति पूर्वपदप्र- - कृतिस्वरत्वम् ।। अन्य 'अथोपासना विधीयते । प्राचीनयोग्यं शिष्यं शिष्यं आचार्योऽनु- शास्ति । पुत्त्रमित्येके-प्राचीनैरुक्तैरुपासनाङ्गैः योग्यत्वं यस्येति । सामग्रीप्रतिपादनार्थमिदम् आह–प्राचीनयोग्यस्याप- त्यमिति । गर्गादिलक्षणो यञ् । तत्पुत्तूत्वमेव योग्यत्वमिति । उपास्वेति विधिः, तद्भावमुपेत्यासना उपासना । श्रुतिरेवोपासनां विधत्ते । प्राचीनयोग्यः उपासीतेत्युक्तं भवति । तत्र कथमि- त्याकाङ्क्षायां पूर्वोक्तं सामग्रीत्वेनाभिसम्बध्यते । तद्यथा कर्मशरीर- यात्राऽविरुद्धे काले शुचौ देशे सुखोपविष्टो मित्रादिभ्यः शान्ति प्रार्थ्य विद्याङ्गभूतवर्णादियाथात्म्यज्ञानमनुसन्धाय पञ्चाधिकरणमहा- संहितापञ्चकयाथात्म्यज्ञानसमुपजातयोग्यताविशेषो भूत्वा मेधावि- त्वश्रीमत्त्वभावनाभ्यां सञ्जाततृप्तिविशेषस्सन् तिसृणां व्याहृतीनां व्याहृतित्वं तद्देवतानां च परस्य ब्रह्मणोऽङ्गत्वं च चतुर्थ्याश्च परब्रह्मस्वरूपत्वं आत्मत्वं चाभिसन्धाय लोकादिभावन चतसृणां व्याहृतीनां चतुर्धाऽवस्थानं पर्यायेणाभिसन्धाय हृदयाकाशे मनोम- योऽमृतो हिरण्मय इति भावयित्वा स्तनाकृत्या योन्या निर्गत्य शिरःकपाले निर्दिष्टमध्वानमतिलचच आवरणाद्विनिर्गतमात्मानं स्म . ।

·22 तैत्तिरीयारण्यकम्. [.५. प्राचीनयोग्योपास्व ॥१४॥ वायावमृतमेकं च ।। ६॥ 'पृथिव्यंन्तरिक्षं द्यौर्दिशोऽवान्तरदिशाः । अग्नि- र्वायुरादित्यश्चन्द्रमा नक्षत्राणि । आप ओषधयो व- नस्पतंय आकाश आत्मा । इत्यधिभूतम् । 'अथा 1 a S - रन्' अग्निवायादित्यब्रह्मसु प्रतिष्ठातारं व्यापकमात्मानमनुसन्द- धानो वाक्पतित्वादिभिर्विशेषणैः विशिष्टः परमेश्वराख्ये प्रतिष्ठितः मनसस्पतिमाप्तवानस्मीति भावयित्वा आकाशशरीरं सत्यात्मादिगुणं ब्रह्मास्मीत्यनुसन्दधीतेति । एवं यावज्जीवमुपासनमुच्यते ॥ इत्यारण्यके पञ्चमप्रपाठके उपनिषत्सु षष्ठोऽनुवाकः. Daman 'इदानीं ध्यानविशेषमाह-पृथिव्यन्तरिक्षमिसादि ॥ एत- सर्व व्याप्तं मयैवेति ज्ञानाय व्याप्यानि दर्शयति । पृथिव्या- दयः पञ्चदश पदार्थाः त्रयः पञ्चकाः । अधिभूतं भूतेष्वधि भवतीति विभक्त्यर्थेऽव्ययीभावः । भूतानि भूतपरिणामाश्च एते त्रयः पञ्चकाः ॥ 'अथाध्यात्ममिति ॥ आत्मा शरीरं तस्मिन्नधि अध्यात्म पूर्ववदव्ययीभावः । अनश्च' इति टच समासान्तः । प्राणादयः पञ्चदश पदार्थाः त्रयः पञ्चकाः अध्यात्मं भवति । पृथिव्यादयो लोकाः । दिशः प्राच्यादयः आदित्यगत्यधीनाः । अवान्तरदि- शाः कोणदिशः । 'अन्' इति योगविभागादच् समासान्तः । अ- नयादयः पृथिव्यादीनामधिपतयः । ओषधिग्रहणेन वीरुधो गृ निर्गतमात्मानं ततः. . .

·भनु. ७.] भभास्करभाष्योपेतम्. 28 चर्म स्तावा- ध्यात्मम् । प्राणो व्यानोऽपान उंदानस्समानः । चक्षुश्श्रोत्रं मनो वाक्त्वक् । मासडू ऽस्थि मज्जा । एतदधिविधाय पिरवौचत् । पाङ्क वा इद५ सर्वन्छ । पार्लेनैव पाकई स्पृणो- तीति ॥ १५॥ सर्वमेकं च ॥७॥ ह्यन्ते । वनस्पतिग्रहणेन वृक्षा अपि गृह्यन्ते । आकाशगुण- शब्दः । आत्मा जीवः । प्राणः मुखनासिकानिष्क्रमणः । बलकर्मा अग्निमन्थनादिहेतुः । अपानोऽधोवृत्तिः शब्दोच्चारणकर्मा । उदानः छर्दनादिकारी । आहारादिवीर्य सर्वेष्वङ्गेषु सन्नतः समानः । चक्षुरादीन्यधिष्ठानव्यतिरिक्तानीन्द्रि- याणि, अपक्रमणश्रुतेः । तत्र रूपग्रहणे चक्षुः । शब्दग्रहणे श्रोत्रम् । अध्यात्मेश्वरेणेन्द्रियकर्म हेतुत्वं मनसः' । वाक् रसस्य ग्रहणे वदने च शब्दस्य । घ्राणस्याप्युपलक्षकम् । त्वक् स्प- र्शग्रहणे । इन्द्रियस्यापि व्यापकसाहित्याय पृथग्वाक्यत्वम् । नावा बन्धनी सिरा । मज्जा अस्थनामन्तरस्थितं बलम् ॥ एतत् पाएं ज्ञानं अधिविधाय उपासनविध्यन्तमुक्ता पुनः , अबोचत् ऋषिः वेदात्मा । इदं सर्वं विश्वं जगत् पाझं पते रागतं न षड्यः । सुखदुःखादिव्यवस्थया चात्मनानात्वात् न यत्नवैयर्थ्यम् । भेदात्यये मुच्यन्ते इति । इत्यारण्यके पञ्चमप्रपाठके उपनिषत्सु सप्तमोऽनुवाकः. अत्र ग्रन्थो गलित इव भाति. 1व्यानेश्वरग्रहणे कर्महेतुत्वे च मनः । भेदात्ते ये मुच्यन्ते ।

·24 सिरीयारण्यकम्. [प्र. ५. mi । PORAN- ओमिति ब्रह्म । ओमितीद५ सर्वम् । ओमित्ये- तदनकति ह स्म वा अप्यो श्रावयेत्याश्रावयन्ति । ओमिति सामानि गायन्ति । ओशोमिति शस्त्रा णि शसन्ति । ओमित्यध्वर्युः प्रतिगरं प्रतिगु- जाति । ओमिति ब्रह्मा प्रसौति । ओमित्यग्निहो- त्रमनुजानाति । ओमिति ब्राह्मणः प्रवक्ष्याह ब्रह्मोपानवानीति । ब्रह्मवोपाप्नोति ॥ १६॥ ओं दश ॥८॥ 'इदानीमुक्तोपासनाङ्गत्वेन भावनौपायकतया प्रणवं विदधाति- ओमिति ब्रह्मेत्यादि ॥ ओमित्येतदक्षरं परं ब्रह्म एतदक्षरप्र- तिबिम्बतमेतदक्षरोपरक्तं वा यस्मात्प्रकाशते तस्मादभेदेनोपास्यं, तत्प्रतिपादकत्वात् यावत्तत्तद्भावाभिव्यक्तिः । तत्र द्वयोभिन्नयोस्सं- भवादुच्चारणकालेन व्याप्तं शब्दानामेवोपासनम् । किंच-इदं सर्वं ज- गत् ओंकार एव । विश्वात्मकं जगदुपादानस्वरूपत्वात् ब्रह्मा- स्मानमादर्शयति । यस्मादेवं तस्मात् ओमित्यनुकृति अनुक्रियत इति अनुकृतिः ओमित्येषा अनुकृतिः एतदनुकति अनुकरणाक्षरं ओङ्कारोपि । एषोऽस्य महिमा यदेतदनुकरणं अप्यो श्रावयेत्येतदा- श्रावयन्तः प्रयुञ्जते । हेति हेतौ । एवं हि कृत्वेत्यर्थः । स्मति दाढर्थे । वा इति प्रसिद्धौ । एवं सामादिषु यथायोगं द्रष्टव्यम् । सर्वत्राध्ये- प्यमाणस्य दोषाभावार्थोऽस्योपदेशः प्रवक्ष्यन्नित्युपलक्षणत्वात् । अध्ये- प्यमाणश्च ओमित्याह ब्रह्मणः वेदविद्यात्मनो लाभो मे भूयादिति । तस्मादेवं महानुभावत्वात् अस्य ओमित्येव ब्रह्मोपास्यम् । तथा कुर्वन् ब्रह्म परमुपामोत्येव । अनावृतप्रकाशत्वं तदवाप्तिः ॥ श्त्यारण्यके पञ्चमप्रपाठके उपनिषत्सु अष्टमोऽनुवाकः, ·अनु. ९.] भभास्करभाष्योपेतम्. 25 'ऋतं च स्वाध्यायप्रवचने च । सत्त्यं च स्वा- ध्यायप्रवंचने च । तपश्च स्वाध्यायप्रवचने च । दु- मश्च स्वाध्यायप्रवचने च । शमश्च स्वाध्यायप्रवचने च । अग्नयश्च स्वाध्यायप्रवचने च । अग्निहोत्रं च स्वाध्यायप्रवंचने च । अतिथयश्च स्वाध्यायप्रव- चने च । मानुषं च स्वाध्यायप्रवचने च । प्रजा च स्वाध्यायप्रवचने च । प्रजनश्च स्वाध्यायप्र- इदानी ऋतादीनि उपासनायां सहकारित्वेन उपदिशति- ऋतं चेत्यादि ॥ ऋतं च स्वाध्यायप्रवचने च सहकारिकारणानि नोपासनामात्रमेव । एवं सत्यं चेत्यादि द्रष्टव्यम् । कर्तव्यमिति सर्वत्र शेषः । यथा सङ्कल्पितकरणमृतं मानसम् । यथोक्तकरणं सत्यं वाचिकम् । स्वाध्यायो विद्याया अध्ययनम् । व्याख्यानं प्रवचनम् । ब्रह्मचर्यादयो मौनानाहारादिकं तपः । विहितकर्मानु- ष्ठानजन्मा ग्लानिः दमः । मिथ्येन्द्रियाणामप्रवृत्तिः शमः । अग्नयः चित्या आहवनीयादयो वा । पुनः अग्निहोत्रग्रहणं प्राधान्यख्या- पनार्थम् । कर्मभिर्विकल्पार्थं वा । अतिथिग्रहणं तत्पूजार्थम् । मा- देवपूजाप्रणामादिः । । प्रजा प्रजार्थं गर्भाधा- नादिसंस्कारः । मजनः प्रजार्था ऋतुकालगमनादयः । प्रजा- तिः सन्तानकारिणः पुत्रा दयः । स्वाध्यायप्रवचनसहितमृतादिकं प्रजात्यन्तमेकैकमेव सहकारिकारणं गृहस्थानाम् । इतरेषां च यथा- सम्भवं द्रष्टव्यम् ॥ नुष उत्सवादौ . कर्तव्यमिति वा. 'नुष्टानकर्मा, sपौत्रा. T, 4. i1.-4 ·26 तैत्तिरीयारण्यकम. [प्र. ५. 2 वचने च । प्रजातिश्च स्वाध्यायप्रवचने च । सत्त्य- मिति सत्यवर्चा राथीतरः । तप इति तपोनित्यः पौरुशिष्टिः। स्वाध्यायप्रवचने एवेति नाको मौ- गुल्यः । तद्धि तपस्तद्धि तपः ॥ १७ ॥ प्रजा च स्वाध्यायप्रवंचने च षई॥ ९ ॥ अहं वृक्षस्य रेरिवा । कीर्तिः पृष्ठं गिरेरिव । IRMANANASI nindramanawar rap marimantaraam. Putu. न 'सत्यमेव पर्याप्तं नार्थः स्वाध्यायप्रवचनाभ्यां इति सत्यवचा राथीतरः रथीतरस्यापत्यमृषिराह । तप एवालं इति तपोनि- त्यो नाम पौरुशिष्टिः पुरुशिष्टस्यापत्यमृषिः वदति । स्वाध्या- यप्रवचने एव निरपेक्षे हेतू इति नाको नाम मौद्गल्यः मुद्ग- लस्यापत्यमृषिराचष्टे । हेतुं चाह-तद्धीति । स्वाध्यायप्रवचनाभ्याम- तपो नास्तीति । आदरार्था पुनश्श्रुतिः । अत्राश्रमभेदेन यथा- योगं पक्षत्रयं व्यवस्थाप्यम् । सत्यादीनां पुनर्वचनं प्राधान्यख्याप- नार्थमिति केचित् ॥ इत्यारण्यके पश्चमप्रपाठके उपनिषत्सु नवमोऽनुवाकः, 'अहं वृक्षस्य इति मन्त्रः परेण ब्रह्मणा ऐक्यभावना'ङ्गत्वेन विधीयते । इयं षट्पदा जगती । अहं वृक्षस्य ब्रश्चनीयस्य प्रपञ्चस्य वृक्षस्य रेरिवा भृशं क्षोभयिता अत्यन्तोच्छेदेन परेणैक्य- मापन्नः । ब्रश्चतेरोणादिकः क्सः । ब्रश्चादिना पत्वम् । 'पढोः क- स्सि' इति कत्वम् । रिडो या 'अन्येभ्योपि' इति विप् । छान्दसं द्वस्वत्वं, इडभावश्च । रिवा । अन्त्यलोप- 1भावेना.

·अनु. १..] भट्टभास्करभाष्योपेतम् 27 ऊर्ध्वपवित्रो वाजिनीव स्वमृतमस्मि द्रविण सबर्चसन् । सुमेधा अंमतोक्षितः । इति त्रिश- कर्वेदानुवचनम् ॥ १८॥ अह* षट् ॥ १० ॥ PIDAImaanmwAINum Pramanimuavanipramana सावन , श्छान्दसः । कीर्तिः कीर्तिमान् । मत्वर्थीयो लुप्यते, इकारो वा मत्वर्थीयः । यद्वा-कीर्तिः कीर्तनीयः निगमान्तैः । उपमानपदं यथा कीर्तिः केन चिच्छादयितुं न शक्यते एवमहं महा- प्रकाशोस्मीति । अत्रैव दृष्टान्तमाह-गिरेः पर्वतस्य पृष्ठमिव न हि तवस्त्रादिना छादयितुं शक्यते एवमस्मिन् सम्पन्नः । यद्वा-कीर्त्या महत्त्वं रक्ष्यते । गिरेः पृष्ठमिव महान् सम्प- नोस्मि इति । ऊर्चपवित्रः उर्ध्वपवित्रत्वमेव यस्य । पूयते अनेनेति पवित्रम् । 'पुवस्संज्ञायां' इतीत्रप्रत्ययः । चरितादिक- मस्य स्मर्तृणां पवित्रमिति । वाजी नित्यगतिरादित्यः तस्मिन्निव वर्त- मानोस्मीति । स्वमृतं न परात्मा पुरुषः जीववदमृतमात्रं अपि तु शोभनममृतं सर्वदा एकरूपं परमात्मशरीरं दहरस्थानीयं सवितृ- मण्डलमध्यस्थितं परवस्त्वेवास्मीति । द्रविणं वरिष्ठं धनं द्रवणीयं वा सर्वैः सवर्चसं महाबलं यत् स्वमृतं तदेवास्मीति । अत एवाहं सुमेधाः शोभनबुद्धिः अमृतः मरणरहितः अक्षितः अ- नुपक्षयः अजरः । यहा-अमृतोक्षितः अमृतत्वहेतुना आनन्देना- प्लुतः । इति त्रिशङ्कोः क्षत्रियब्राह्मणस्य महर्षेः वेदानुवचनं उपासने मन्त्रकथनम् । इमं मन्त्रमवोचत् उपासनाङ्गं ऋषिनिर्देशः तत्स्मरणे मन्त्रस्य साद्गुण्याय ॥ इत्यारण्यके पञ्चमप्रपाठके उपतिषत्सु दशमोऽनुवाकः, ·28 तैत्तिरीयारण्यकम्. [प्र.५ 'वेदमनूच्याचार्योऽन्तेवासिनर्मनुशास्ति । सत्त्यं वद । धर्म चर । स्वाध्यायान्मा प्रमदः । आ- चार्याय प्रियं धनमाहृत्य प्रजातन्तुं मा व्यवच्छे- थ्सीः । सत्त्यान प्रमदितव्यम् । धर्मान्न प्रमदित- व्यम् । कुशलान्न प्रमदितव्यम् । भूत्यै न प्रमंदित- व्यम् । स्वाध्यायप्रवचनाभ्यां न प्रमदितव्यम् ॥ १९ ॥ देवपितृकार्याभ्यां न प्रमदितव्यम् । मातृदे. वो भव । पितृदेवो भव। आचार्यदेवो भव । अति- थिदेवो भव । यान्यनवद्यानि कर्माणि।तानि सेवि- वेदमनूच्य इत्यादि गतम् । अनुशासनार्थत्वात् शब्दान्तरे- णाप्यर्थोऽनुशिष्यः न प्रैषसमानम् । केषांचित् सिद्धानामपि सत्य- वचनादीनां उपनिषद्विद्यानुवचनानन्तरं फलाधिक्याथ अनुशासनम् । संति साधु सत्यं तथ्यं धर्मः श्रुति'विहिता क्रिया । स्वशाखा- ध्यायः स्वाध्यायः तस्मात् मा प्रमदः प्रमत्तो मा भूः । आचा- र्याय प्रियं धनं विद्यादक्षिणामाहृत्य प्रजातन्तुं प्रजासन्तानं मा व्यवच्छेत्सीः विच्छिन्नं मा कार्षीः । विद्यामधिगम्य न त्वरि- तेन प्रव्रनितव्यं सन्तानार्थ निवेसनं तावत् कर्तव्यमित्यर्थः । सिचि वृद्धयभावश्छान्दसः । सत्यधर्मयोः प्रमादः कदाचित्प्रतिपक्षानुष्ठानम् । कुशलमात्मरक्षा । भूतिः सिद्धयर्था क्रिया । गतमन्यत् ॥ "मात्रादीनां देववत् पूजार्थ मातृदेवत्वाद्यनुशासनम् । अनव- पनि अगर्हितानि कर्माणि त्वया सदा सेवितव्यानि न तु श्रुतिस्मृति.

·अनु. ११.] भभास्करभाष्योपेतम्. 29 तव्यानि । नो इतराणि । यान्यस्माक सुचरिता- नि । तानि त्वयोपास्यानि ॥ २०॥ नो इतरा- णि । ये के चास्मच्छेया सो ब्राह्मणाः । तेषां त्व- याऽऽसने न प्रश्चसितव्यम् । श्रद्धया देयम् । अ- श्रद्धयाऽदेयम् । श्रिया देयम् । ह्रिया देयम् । भि- या देयम् । संविदा देयम् । 'अथ यदि ते कर्मवि- चिकिथ्सा वा वृत्तविचिकिथ्सा वा स्यात् ॥२१ ॥ कदाचिदपि इतराणि गर्हितानि । किं यस्य कस्यचित् अन- वद्यानि कर्माणि ? नेत्याह-यान्यस्माकं शोभनानि चरितानि तानि त्वयोपास्यानि यत्नतश्शिक्षणीयानि । इतराण्यनवद्यान्यपि त्याज्यानि । इदं परं हितं ब्रूमः-ये नाम केचित् अस्मत्तः श्रेयांसः प्रशस्यतराः ब्राह्मणाः तेषां आसने आस्थाने गो- ष्ठयां त्वया न प्रश्वसितव्यं न विस्तब्धेन व्यवहर्तव्यं, न वा प्रागल्भ्यं स्थापितव्यम् ॥ श्रद्धादयःषडपि हेतव इत्येके । केचिदकारप्रश्लेषमाहुः-श्रद्धयैव देयम् अश्रद्धया त्वदेयमेव । श्रीयुक्तेन विभववतैव देयं न वसति विभवे । हिया लज्जामात्रेण दातव्यम् । भिया देयं अदाने प्र- त्यवायात् भयविशिष्टेनैव देयम् । संविदा प्रकृतिस्थितया को दोषः दीयतामितिभावेन न दातव्यम् ॥ 'अथेसादि ॥ कर्माण्यग्निहोत्रादीनि । वृत्तमाचारः । वि- चिकित्सा सन्देहः । तद्विषये कथमुपासकस्य भवितव्यम् तत्र तस्मिन्नर्थे संमर्शिनः विचारकुशलाः । यद्वा-तत्र ·तैत्तिरीयारण्यकम्. 30 धर्मकामास्युः ये तत्र ब्राह्मणास्समर शिनः । युक्ता आयुक्ताः । अलूक्षा ध । यथा ते तत्र वर्तेरन्न् । तथा तत्र वर्तेथाः । अथाभ्याख्यातेषु । ये तत्र ब्राह्मणास्समर्शिनः । युक्तां आयुक्ताः । अलू- क्षा धर्मकामास्स्युः । यथा तेषु वर्तेरन्न् ॥२२॥ तथा तेषु वर्तेथाः । एष आदेशः । एष उपदेशः। एषा वेदोपनिषत् । एतदनुशासनम् । एवमु- FE तत्र वा काले ये ब्राह्मणास्सम्मर्शिनः युक्ताः अभियुक्ताः आयुक्ताः तात्पर्यवन्तः अलूक्षाः अलुब्धाः अदरिद्रा वा धर्म- कामा अदाम्भिकाः यथा ते तत्र वर्तेरन् तत्र वृत्ते कर्मणि वा वर्तेरन् यथा ते तत्कुर्युः तथा त्वमपि कुर्याः । अभ्या- ख्याताः अभ्याछष्टाः निन्दितार्थाः तेषु यदि विचिकित्सा स्यात् । ये इत्यादि । गतम् ॥ 'एष इत्यादि ॥ आदेशः ब्राह्मणम् । उपदेशः स्मृतिः । शान्त्याशासनादिकं शिष्यानुशासनान्तमेतत्सर्वमादेशः शिष्यानुशासनान्तमेतत्सर्वमादेशः उपदेशश्च श्रुतिस्मृत्यर्थ एवमस्माभिरुक्त इत्यर्थः । यद्वा-श्रुतिस्मृत्योः कृत्स्नोऽ- र्थ एव सङ्गहोक्तः इति वेदितव्यम् । किञ्च-एषा वेदोपनि- षत् वेदरहस्यं एतदनुशासनं अमोघफलं राजशासनवत् अनतिक्रमि- तव्यमिति वा । एवं उक्तेन प्रकारेण उपासितव्यं . उपासनं कर्तव्यम् । एवमेव एतत् परं वस्तु उपास्यं नान्यः पन्थाः ·अनु. १२.] भट्टभास्करभाष्योपेतम्. 31 पासितव्यम् । एवमु चैतदुपास्यम् ॥ २३ ॥ स्वाध्यायप्रवचनाभ्यां न प्रमदितव्यं तानि त्वयोपास्यानि स्यात्नेषु वर्तेरन्थ्स॒प्त च ॥ ११ ॥ शं नो मित्ररशं वरुणः । शं नो भवत्वर्यमा । शं न इन्द्रो बृहस्पतिः । शं नो विष्णुरुरुकमः। नमो ब्रह्मणे । नमस्ते वायो । त्वमेव प्रत्यक्षं ब्र- मालि । त्वामेव प्रत्यक्षं ब्रह्मावादिषम् । ऋतमवा. दिवम् । सत्त्यमवादिषम् । तन्मामांवीत् । तद्वत्तार- मावीत् । आवीन्माम् । आवीढतारम् । ओं शान्तिश्शान्तिश्शान्तिः ॥ २४ ॥ सत्त्यमवादिष पञ्च च ॥ १२ ॥ पर्येषणीयः । उ इत्यवधारणे ॥ इत्यारण्यके पञ्चमप्रपाठके उपनिषत्सु एकादशोऽनुवाकः. शं न इत्यादिशान्त्यनुवाक उक्तप्रयोजनो व्याख्यात एव । अ- वादिपं अवादीति भूतकालप्रत्ययो विशेषः । एवं त्वत्प्रसादेनैव त्वां अविनेन अवादिषं अद्ध्यगीपम् । तत् च अधीतं मां आवीत् मिथ्याधीतत्वादिदोपप्रसङ्गेन निवर्तिताध्ययनं यथा रक्षति स्म । समानमन्यत् ॥ इत्यारण्यके पञ्चमप्रपाठके उपनिषत्सु द्वादशोऽनुवाकः.

·32 तैत्तिरीयारण्यकम्. 'सह नाववतु । सह नौ भुनक्तु । सह वीर्य कर- वावहै। तेजस्वि नावधीतमस्तु मा विद्विषावहै । ओं शान्तिश्शान्तिश्शान्तिः ॥ २५ ॥ सह पञ्च ॥ १३ ॥ 'ब्रह्मविदाप्नोति परम् । तदेषाऽभ्युक्ता । सत्त्वं 'अथ वारुण्य उपनिषद आरभ्यन्ते-सह नाववत्वित्यादौ ।। नौ त्वां मां च शिष्यं च अधीयमानं ब्रह्म 'अवतु रक्षतु मिथ्याधीतत्वादिदोषप्रसङ्गो यथा न भवति तथा करोतु । किंच- नौ आवां सह भुनक्तु अध्ययनफलभागेन योजयतु । अन्त- र्भावितण्यर्थस्य परस्मैपदम् । सहैव आवां बीर्य करवावहै उत्पादयावहै । लेटयाडागमः । अन्यतरापचारे निर्वीर्यत्वादिन- सङ्गात् । किंच-नौ आवयोः अधीतं अध्ययनं तेजस्वि तेजस्करं अस्तु । ततः परमावां मा विद्विषावहै परस्पर विद्वेषं माका । लेट्याडागमः । 'वैतोऽन्यत्र इत्याकारः। शान्तेः वचनं उक्तप्रयोजनम् ॥ इत्यारण्यके पञ्चमप्रपाठके उपनिषत्सु त्रयोदशोऽनुवाकः. 'इयं आनन्दवल्ली आनन्दब्रह्मणो वैभवप्रतिपादनार्था परप्रा- प्तिफला । अथ उपासनान्तरं विधीयते । तत्र उपासनाफलं उपासना सामग्री चात्रानुबाके उच्यते-ब्रह्मविदित्यादि ॥ ब्रह्म- परिवृहं सर्वतः परं वस्तु तद्वित् तदीयानन्दज्ञानवैभवज्ञानपूर्वक तस्य ज्ञात्वा उपासिता आप्नोति प्राप्नोति परं प्रकृष्टं श्रेयः ·अनु. १४.] भभास्करभाष्योपेतम्. 33 जानमनन्तं ब्रह्म । यो वेद निहितं गुहायां परमे अपवर्ग सर्वदुःखनिवृत्तिम् । ब्रह्मैव'श्रेयस्त्वन व्यपदिश्यते आप्नोति- श्रुतेः । यद्वा-आनन्दब्रह्मवित् परं ब्रह्म आप्नोति तस्मात् तस्य आनन्दब्रह्मणो महिमानं ब्रूम इति भावः ॥ सिद्धानुवाद इति चेत् न-यस्मात् ब्रह्म विदित्वा उपासीत इति विधिरनुमीयते तस्मात् उपासीतेति विधिशेषः । ज्ञा- नविधिरेव वा उपासनासहायत्वेन अर्थवान् । सत्यत्वादि- लक्षणं ब्रह्म' इति ज्ञानमात्रेण वक्ष्यमाणसर्वकामावाप्त्यभावात् गुहाद्याधारविशेषस्य उपासनैकान्तत्वात् ॥ इदानीं अमुमेव अर्थ समर्थयितुं पुरातनी गाधामुदाहर्तुमाह-- तदेषा इति ॥ तत् इदं अर्थरूपं अभिलक्ष्य एषा वक्ष्यमा- णा ऋक् उक्ता पुराविद्भिः । तां चाह-सत्त्यमिति ॥ अयं विष्टारपतिविशेषः ॥ ADDA अत्र इयमोपनिषदी स्थितिः--ब्रह्म एकान्ततत्वं नित्यं स्वप्र- काशं विचित्रानन्दशक्तिकं स्वतन्त्रं द्रव्यम् । तत् स्वातन्त्र्यैकस्व- भावमहिनि सदा महीयमानं प्रकृतिश्च उपादानं च विश्वस्य भवति । निमित्तं च भूत्वा विश्वमधितिष्ठति । तद्धि 'बहु स्याम् '* इति सङ्कल्पमानं मायाशक्तिसहायं द्विधाऽऽत्मानं विभजति । तत्रैव परप्रकृतिः चिदचिदात्मकत्वेन प्रपञ्चत्वेन परिणमते । सैषा परस्य ब्रह्मणः प्रभास्थानीया । तत्र सर्वेऽप्यात्मानः प्रभान्ति । अतः 1आत्मैव. *तै. उ. २-६. आत्मवित्. ra. ii-5 ·तैत्तिरीयारण्यकम् [प्र.५. मोगर । मोराने साच्चिका न्याह माहोणा वि- स परमात्मा सर्वात्मनभासमाधिः । इमलेष देश प्राप्य परस्य मनाः प्रभान्ति ज्ञानक्रियानादनमा शक्तिप्रभा आनन्दप्रभा चेति । एता- सां प्रभाणामविभागः परप्रकतिः । तस्याः परमतेजस्थानीयाया ज्वलन्त्या विग्रुट्स्थानीया आत्मानः सङ्कुचितप्रभात्वात् । तेषु ब्रह्म- गुणाः प्रायेण तिरोहिताः । आहुश्च- अग्नेरीष्ण्यं यथा यदादित्यस्य प्रभाऽपि च । परमात्मा शिवादन्यो नास्तीति मुनयो विदुः ॥ इति । सैषा मुक्तानामीश्वरस्य च साक्षादर्थक्रियाहेतुः; परम्परया त्वन्येषाम् । अथ सैव भोकृत्वशरीरोपधानात् पुरुषो भवती- ति तदंशा अल्पशरीरा भोक्तारः । ते च बद्धा मुक्ताश्च । तत्र बद्धानां बन्धवेष्टितानां ब्रह्मगुणाः प्रायेण तिरोहिताः । मुक्तास्तु अपहतपाप्मत्वादिगुणशालिनो ब्रह्मीभूताः तत्सङ्कल्पेन पृथ- क्पृथक् चेतना एव वर्तन्ते । तत्समा भवन्तीत्यपरम् । न त्वेषां जगदीचरत्नम् । स्वाभिमतभोगमाने स्वातन्त्र्यमेषाम् । अथ तस्या एव परप्रकृतेः परिणामात्मानो जीवादयः । तत्र मुक्तानां ईश्वरस्य च मनस्थानीयसत्लोद्रेकात् सर्वमनस्समष्टिमनोमयः । स आदि- त्याधिष्ठितो जीवानां मनो भवति । तमउद्रेकात् सर्ववाक्समष्टिा- हमयः मुक्तानामीश्वरस्य च वाक् भवति । अग्रचधिष्ठिता जी- वानां वाक् । रजउद्रेकात् सर्वक्रियासमष्टिः प्राणमयः मुक्ता- नामीश्वरस्य च परिस्पन्दहेतुः चन्द्राधिष्ठितो जीवानां भागः । अथ तस्या एव प्रकृतिपरिणामः त्रिगुणा प्रकृतिः शतपरिणा- 1परस्य प्रपञ्चस्य.

·अनु. १४.j भभास्करभाष्योपैतम. *36 मिनी अचैतमा । सर्वब्रह्मगुणतिरोधानात अचेतनत्वम् । रिणामाः महदादिपृथिव्यन्ताः त्रयोविंशतिः । कालो नियतिरव्यक्त- मिति प्रकृतिविधाः । अयं प्राकृतस्सों जीवानां भोग्यः । भोज- यिता त्वीश्वरः । मायाशक्तिस्सर्वत्र कारणी । यथा- मायां तु प्रकृति विद्यात् मायिनं तु महेश्वरम् । अस्याक्यवभूतैस्तु व्याप्तं विश्वमिदं जगत् ॥ इति ॥ अथ सैव परप्रकृतिः परेण सह आत्मानमैक्यमापादयन्ती तिरोहितभेदा परशक्तिरुच्यते ॥ अत्र केचिदाहुः---ईश्वरादिपृथिव्यन्तेषु सर्वत्र अनुवृत्तं सत्प्रत्यय- निवन्धनं सन्नाम सर्वसमष्टिभूतं ब्रह्म । सत्वं च निरतिशयव्या- पकम् । तत ईश्वरोपि तेन व्याप्य इति । श्रूयते च-'सदेव सोम्येदमय आसीत् इति ॥ तत्र विश्वात्मकं सत्त्वं किं ईश्वरः ? उत अनीश्वरः ? । ईश्वरश्चत् तेन व्याप्यः कथं अन्य ईश्वरः स्यात् । निरतिशयैश्वर्यवाचित्वात् ईश्वरशब्दस्य । तत्र व्याप्यस्यापि ईश्वरत्वप्रसङ्गात् । अनीश्वरत्वे कथं तत् ब्रह्म स्यात् । तस्मात् न प्रबलपदश्रुतिसामर्थ्यवाधनं युक्तम् । प्रपञ्चाभि- प्रायेणाप्यर्थोपपत्तेः निरतिशयत्वाविशेषलाभः । किंच-'बहु स्याम् इति सङ्कल्पात् प्राक् सकलप्रत्यस्तमये किं व्याप्नुवत् स्यात् । निरतिशयस्वातन्त्र्यं तु ताहशी दशा पौष्कल्यायैवेति निरतिश- यस्वातन्त्र्यमेव सत्त्वमिति तदा सर्वत्र सदिति प्रत्यय इत्यलमति- प्रसङ्गेन ॥ अत्र 'ब्रह्मविदाप्नोति' इति वेद्याप्ययोः पृथक्त्वनिर्देशात् पुंसा- ममृतत्वप्राप्तये उद्भूतबृहणसामर्थ्यमुपादानरूपं ब्रह्म इत्युच्यते । ब्रह्मत्वं च निरतिशयव्यापकत्वम्. *श्वेताश्व, ४-१०. छा. ६-२-१. तदा तत्र. त. उ. २-६० ·36 तैत्तिरीयारण्यकम्. परशब्देन च प्रधानं स्वातन्त्र्यस्वभावं निमित्तरूपमुच्यते । पर- शब्दः प्रधानवचनः यदात्मिकायाः प्रकृतेः परारंव्यक्तिस्थान- भूतायाः दर्पणस्थानीयायाः याथात्म्येन वेदिता तत्परमाप्नोति द्वे ब्रह्मणी वेदितव्ये परं चापरं च ' इति ।। सत्त्यमिति ॥ सत्त्यं अविपर्यस्तस्वभावं नित्यं ज्ञानं प्रकाशस्वभावं अनन्तं अपरिच्छिन्नं ईदृशं परं ब्रह्म सर्वतः परिबृढं वस्तु यो वेद विदित्वा उपास्ते गुहायां निहितं उपासकानुग्रहाय हृदयाकाशे संनिहितं परं ब्रह्म आत्मनि च अभेदात् दर्पणवत् नित्यसंनिहितं य उपास्ते परमे व्योमन् तत्स्थतया उपास्ते तस्यापि वेद्यत्वात् 'स यशायं पुरुषे । यश्चासावादित्ये'* इति परस्तात् व्यक्तिर्भ- विष्यति । सः तथोपासिता अभुते प्राप्नोति सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा परिबृढेन परेण विपश्चिता मेधाविना सहैव यु- गपदेव तद्भावं च प्राप्नोति । आहुश्च- यं मे गुह्यतनं देहं सर्वगं तत्त्वदर्शिनः । प्रविष्टास्ते परां सिद्धिं निर्वाणं ते मया सह ॥ लभन्ते इति शेषः । तेषां हि वशमापना माया में विश्वरूपिणी । इति ? श्रूयते च- यदात्मत्वेन तु ब्रह्मतत्त्वं दीपोपमेनेह युक्तः प्रपश्येत् । भज ध्रुवं सर्वतत्त्वैर्षिशुद्ध ज्ञात्वा देह* मुच्यते सर्वपाशैः॥ इति॥ 'अपरिच्छिन्नं......न तु ल्यु डन्तः । मत्वर्थीयाकारान्तो वा । लित्स्वराभावः । तस्मात्स्वकाशस्य वेश्वरस्य चेष्टितमीदृशं. प्रविष्टा वशमापन्ना माया मे विश्वरूपिणी । लभते परमां सिद्धिं निर्वाणं ते मया सह ॥ इति ॥ सदा. तै, उ, २.८. श्वेि, २-१५० *देवं.

·भनु. १४.] भटमास्करभाष्योपैतम् 37 पश्चितेति । तस्माहा एतस्मादात्मन आकाशसं- भूतः । आकाशाद्वायुः । वायोरग्निः । अग्नेरापः। अद्भयः पृथिवी । पृथिव्या ओषधयः। ओषधीभ्योऽ- , अनन्तस्य कथं गुहायामुपासनमिति चेत् गुहाया'मित्यदोषः । गुहासन्निधियोग्यतदीयाकारविशेषोपासनविधिर्वा । मुक्तात्मनः का- माभावात् सह ब्रह्मणा कामानभुते इत्ययुक्तमिति चेत् युक्तं स यदि पितृलोककामः' इति । दुःखानुषङ्ग इति चेत् न आनन्दानुप्रवेशात् । सर्वात्मत्वात् सर्वशरीरसुखदुःखानुषङ्ग इति न समुद्रादावेकावयवविकारे । पृथक् अचेतनत्वात् कामानुपप- त्तिरिति चेत् न ब्रह्मचैतन्येनैव सर्वेषां पृथक्चेतनत्वात् । दृश्य- त्वप्रसङ्ग इति चेत् न द्रष्ट्रन्तरस्याभावात् । संसारिणां च मायावृतत्वेन द्रष्टुमशक्यत्वात् मुक्तानां च वेदना'नुपलब्धेः । अतद्वयावृत्तिधीरतै वोपासना । किश्च-श्रुतिप्रामाण्यात् सर्वमुपपद्यते इति श्रद्धातव्यम् ॥ तस्मादित्यादि ॥ पररूपप्राप्तिहेतुतयाऽनन्तरोक्तं यत् प्रकृति- रूपं ब्रह्मण आनन्दात्मकं तत् तस्मादेतस्मादिति परामृश्यते । आत्मनः ज्ञानरूपत्वात् तत आकाशस्सम्भूतः स एव भू- ताकाशत्वेत परिणतः । पदार्थविशेषः आकाशः नाभावमात्रम् । सम्भूतश्रुतेः । उक्तश्चेतःपरिणामः । ननु ज्ञानाद्भुत्पन्नत्वादाकाशादीनां चेतनत्वप्रसङ्ग इति चेन्न वि- लक्षणपरिणामदर्शनात् । नन्वात्मनो विज्ञानमयः विज्ञानमयान्मनोमयः 1ऑगुहाया. पर. प्रतु. 4च भेदा. कित. ण्यात्सर्वत्र श्रद्धातव्यमुपपद्यत इति श्रद्धातव्यम् अत्र ग्रन्थो गलित इव. *छा.८-२-१.

·38 तैत्तिरीयारण्यकम्. [प्र. ५. नन् । अन्नात्पुरुषः। स वा एष पुरुषोऽबरतमयः। 'तस्येदेव शिरः । अयं दक्षिणः पक्षः। अयमुत्तरः पक्षः । अयमात्मा इदं पुच्छ प्रतिष्ठा । तदप्ये- ष श्लोको भवति ॥२६॥'अन्नाद्वै प्रजाः प्रजायन्ते। मनोमयादाकाशमय उत्पन्नः तत् कथं आत्मनः आकाशसम्भूत इत्युच्यते? । 'क्षीरात् घृतं भवति' इतिवत् द्रष्टव्यमिति न दोषः । मनस्येव हि भूतानामुपसंहारः ‘मनः प्रयन्त्यभिसंविशन्ति'* इति प्रलयदर्शनात् । न ह्यन्यत उत्पन्नस्यान्यत्र प्रलयः तयोस्तदनभिधा- नात् । भूतोत्पत्तर्विवक्षितत्वात् । गतमन्यत् । विस्पष्ट एवैषां कार्यकारणभावः। अन्नात्पुरुष इति । अन्नरसमयात् शरीरमित्यर्थः । विकारे मयट्प्रत्ययः अन्नपरिणामश्शुक्लविकार इत्यर्थः ॥ 'तस्येति ॥ इदंशब्देन प्रत्यक्षप्रसिद्धानि शरीरप्रभृतीनि द- शयति । तच्च उपासनार्थमिति सर्वत्र वेदितव्यम् । पक्षौ हस्तौ स्थानसामान्यात् आत्मा मध्यमो देहभागः शिरःप्रभृ- तिव्यतिरिक्तः । पश्चादागत्वात् पादौ पुच्छ प्रतिष्ठा प्रतिष्ठान- हेतुत्वात् तयोः प्रतिष्ठात्वम् । एवं उपासनायाः ऋतुतुल्यत्वं दर्शयितुं शिरःपक्षात्मपुच्छवदग्निपुरुषत्वेन पुरुषस्य रूपणा छता । तदपीति । तत्रापीत्यर्थः । तमन्नमयमधिकृत्य एप वक्ष्यमाणः श्लोको भवतीत्यर्थः । श्लोक्यते स्तूयते अनेनेति श्लोकः प्ररोचनार्थ ब्राह्मणसुच्यते ।। अन्नाद्वा इति त्रिष्टुविशेषः ॥ क्रियात्रययोगेन अन्नस्य ब्र- मभावेन स्तुतिः क्रियते । याः काश्चेति स्वेदजादयोपि गृ- *तै, उ. ३-४.

·भनुः १४.] महभास्करभाष्योपेत. 39 याः काय वृथिवी श्रिताः। अथो अनेनैव जीवन्ति। Satya गास्थन्नतः ! हि भूतानां ज्येष्ठम् । तस्मातवावधमुच्यते । सर्व तेऽनमाप्नुवन्ति । येऽन्नं ब्रह्मोपासते । अन हि भूतानां ज्येष्ठम् । तस्माथ्सर्वोषधमुच्यते । अन्नाद्भूतान जायन्ते । । अथो ह्यन्ते । देवादयोपि परम्परया पृथिवीं श्रिताः । तेऽपि अ- नाधीनस्थितिकलात् अन्नाज्जायन्ते जन्मानन्तरं अन्नेन जीवन्ति अथ अन्ततः अन्तकाले अन्नं अपि यन्ति अनुप्रविशन्ति अन्नकारणपृथिव्यनुप्रवेशात् । तस्मात् सर्वभूतानां जन्मजीवनाप्ययकारणत्वात् अन्नमेव ज्येष्ठं प्रशस्यतमं वृद्धतमं वा । तस्मात् सौषधं अन्नं उच्यते तद्विद्भिः । सर्वेषां सु- रनरतिर्यगादीनामप्यनिष्टोपशमनहेतुत्वात् । अथ अन्नब्रह्मण उपा- स्यत्वमाह-सर्वं वा इति । अन्नोपासकास्सर्वामन्नजातिं आप्नु- वन्ति । उक्तेन न्यायेन अन्नस्य सर्वज्येष्ठत्वात् सर्वानिष्टोपश- मनत्वात् सर्वैरुपास्यं अन्नम् । पुनश्रुतिरुपासनाविध्यर्थम् । पुनर्येष्ठ- त्ववचनं स्वान्तरेभ्योऽनस्यातिशयप्रदशनार्थम् । अन्नं कामय- मानस्य अन्नत्वेन ब्रह्म उपास्यम् । अकामयमानस्य तु ब्रह्मै- वोपास्यमिति । तस्यान्नादिसर्वकामसनुदायाप्तिः फलं ' सोऽभुते सर्वान् कामान् ' इति । अन्नादिति । पदनिर्वचनार्थं पुनर्वचनम् । अन्नाजायन्ते भूतानि । अथ जातानि च अनेन वर्धन्ते। तदुभयं कथमित्याह-अद्यत इति । यस्मात् भूतैः अद्य) तस्मादन्नाजायन्ते भूतानि शुक्लपरिणामेण जीवाः तृणादिपरिणा- ·40 तैत्तिरीयारण्यकय. [प्र. ५. जातान्यन्नैन वर्धन्ते । अद्यतेऽत्ति च भूतानि । त- स्मादन्नं तदु यत इति तस्मादा एतस्मादन्नं रसमयात् । अन्योऽन्तर आत्मा प्राणमयः । तेनैष पूर्णः । स वा एष पुरुषविध एव । तस्य च मेन क्षीरादीनि । जातानि च अद्यमानेन अनेन वर्धन्ते एवं भूतैः अद्यते अत्ति च स्वयं भूतानि कारणरूपेणान्ने सर्वस्यमलयात् । यस्मादेवं आद्यात्तृभावेन सर्वस्य वर्तते तस्मात् कर्मणि कर्तरि च निष्ठाविधानात् अन्नत्वम् । यस्य अन्नब्रह्मणः एवं अन्नरस. रूपो व्यापक अत्मा ब्रह्मत्वेन स्तुतः तदभिव्यक्तिस्थानानि शरीराणि शिरःप्रभृतिमन्ति दर्शितानि दर्शितानि । तस्योपास्यत्वं फलं च उक्तं परोपासनाङ्गत्वेन । उक्तं हि-विज्ञानक्रियानादश- क्त्यानन्दानामविभागवस्था परप्रकृतिरिति । तेषां एव पृथक्परि- णामा एते चानन्दमयादयः पञ्च कोशाः परवस्तुस्वरूपति- रोधानहेतवः येषां ज्ञानमुपासनाच परोपासनाङ्गम् ॥ अथ प्राणमयमात्मानं दर्शयति-तस्माद्वा इत्यादि ॥ तस्मात् अन्नरसमयात् पूर्वोक्तात् आत्मनः अन्य अत्मा अत्मा भाणमयः प्राणसमष्टिरूपः प्राणैरेवारब्धः अन्तरः अन्नमयात् सूक्ष्मः क- श्चिदस्ति तमपि ब्रूम इति शेषः तेन प्राणमयेन एष: उ- तोन्नमयः पूर्णः व्याप्तः स एष च प्राणमयः पुरुषविध एव अन्नमयप्रकार एव । शिरःपक्षात्मपुच्छत्वाभिप्रायेण इदमु. च्यते न तु सर्वात्मना साम्यात् । तदेवाह-तस्येति ॥ तस्य अन्नमयस्य या पुरुषविधता शिरःप्रभृतिमत्ता तां अनु तेनैव ·अनु. १४.] भट्टभास्करभाष्योपेतम् 41 पुरुषविधताम् । अन्वर्यं पुरुषविधः । तस्य प्राण एवं शिरः । ज्यानो दक्षिणः पुक्षः । अ- पाना उत्तरः पलः । आकाश आत्मा । पृथिवी कुछ प्रतिष्ठा । सहप्येष लोको अवति ॥ २७ ॥ पण देवा अनु प्राणान्छ । मनुष्याः पशवथे। प्राणो हि भूतानामायुः । तस्नासर्वायुधामुच्यते । सर्वमेव तु आयुर्वन्ति । ये प्राणं ब्रह्मोपासते। भा- जो हि भूतानामायुः । तस्माथ्लर्वायुषबुध्यंत इति । ܀ AMAMMARRANDuaamanemamamaemememewomarwarmirmware.amme M womarwari हेतुना अयं भाणम्योऽपि पुरुषाविध एव तस्य पुरुषविधता तदन्तर्वर्तिना अनेन अनुक्रियत इति यावत् । हेतावनोः क- मप्रवचनीयत्वम् । तस्मात्प्राणमयोऽपि पुरुषकार इति ।। 'तस्यापि शिरःप्रभूति दर्शयति-तस्येति ॥ अत्रापि शि- रःप्रभृतित्वेन प्राणादिज्ञानमुपासनार्थइ । आकाश अन्तरवारीरवर्ती यत्र प्राणादयस्तंचरन्ति । पृथिवी पार्थिवशारीरमुच्यते यत्र प्राणाद- यः प्रतितिष्ठन्ति । गतमन्यत् ।। प्राणं देवा इति ॥ देवादयः भाणं अनुमणन्ति माणेन हेतुना आणन्ति । हेतौ कर्मप्रवचनीयत्वम् । पशुत्रहणं सर्व- तिर्यगुपलक्षणम् । प्राणो भूतानां आयुजो हेतुः । तस्मात सर्वेषामायुः उच्यते । योगविभागादन समासान्तः । सर्वमेवेति । प्राणोपासनविधिर्गतः । सर्वपुरुषप्रकारमायुः उपालिता नामोति । तस्येति । तस्य प्राणमयस्यापि एष एव शारीर आता T', A. 11-me 6 ·12 तैत्तिरीयारण्यकम्। [प्र. ५. तस्यैष एव शारीर आत्मा।यः पूर्वस्य । तस्लाहा एतस्मात्प्राणमयात् । अन्योऽन्तर आत्ला मनोम- यः । तेनैष पूर्णः । स वा एव पुरुषधि एव । तस्य पुरुषविधताम् । अन्वये पुरुषविधः। "तस्य यजुरेव शिरः। दक्षिणः पक्षः । सामोर्तरः प- क्षः । आदेश आत्मा । अथर्वाङ्गिरसः पुच्छ प्रति- वा । तदप्येष श्लोको भवति ॥ २८॥ यतो वा- ream . 1 या पूर्वस्य अन्नमयस्य पञ्चकोशारब्धं भोगायतनं शरीरम् । तत्र भोक्ता शारीर आत्मा; उत्तरोत्तराधारकाणि आदिशरीर- प्रभृतिपरशरीरान्तानि पञ्चकोशशरीराणि । तत्र एक उपासकः पुरुष एव सर्वत्र ॥ आत्मा तस्माद्दा इत्यादि ॥ मननीयो नादात्मा मनोमयः मनःपूर्व- । ज्ञानविकल्पहेतुस्मृतिमेयः कोशः तेन कत्वाहा प्राणमयः व्याप्तः ।। 10. अत्र यजुरादीनां शिरःप्रभृतित्वेन उपदेशः उपासनार्थः । जातावेकवचनम् । आदेशो ब्राह्मणम् । अथर्वाङ्गिरस इति चतुर्थो वेदो गृह्यते । तैः दृष्टत्वात् ताच्छब्द्यं वेदस्य । गतमन्यत् ॥ 1"यतो वाच इति ॥ वाक्छब्देन वागिन्द्रियमुच्यते । बहु- वचनादाद्यर्थो गम्यते । वागादीनीन्द्रियाणि मनसा सह यतो 1 1यस्य.

·अनु. १४.] भटभास्करभाष्योपैतम. 43 - 13 पुरुषविधः : tatam चो निवर्तन्ते । अप्राप्य मनसा सह । आनन्दं ब्र- ह्मणो विद्वान् । न बिभेति कदाचनेति । तस्यैष एव शारीर आत्मा । यः पूर्वस्य । “तस्मादा एत- स्मान्मनोमयात्। अन्योऽन्तर आत्मा विज्ञानमयः। तेनैष पूर्णः । स वा एष पुरुषविध एव । तस्य पु- रुषविधताम् । अन्वय तस्य श्रद्वैव शिरः । ऋतं दक्षिणः पक्षः । सत्यमुत्तरः पक्षः। योग आत्मा । महः पुच्छै प्रतिष्ठा । तदप्येष श्लो- को अवति ॥ २९ ॥ "विज्ञान यज्ञं तनुते । कर्मा- मनोमयात् निवर्तन्ते अनन्तत्वात् तस्य अप्राप्त्या कात्स्न्येन मनो- मयं अगृहीत्वा अर्वागेव श्रान्तानि भवन्ति वाचां विभागावस्थानरूपत्वात् वाचः वाचकभेदाः ततो निवर्तन्ते तत्र न सन्तीति । तादृशं मनोमयात्मकं ब्रह्मण आनन्दं - नन्दहेतुं विभूतिं विद्वान् जानन् न कदाचन विभेति कस्यां चिदप्यवस्थायां अस्य भपहेतुर्नास्ति । तस्येत्यादि । गतम् ॥ "तस्मादित्यादि ॥ विविधं ज्ञायते अनेनेति विज्ञानाधारमयो विज्ञानमयः । तेन मनोमयो व्याप्तः । समानमन्यत् ॥ 13अव्यभिचारेणावस्थितिः श्रद्धा । मानसं तथ्यं ऋतम् । वाचिक तथ्यं सत्त्यम् । विज्ञानार्थसंयोगः महः महान् सा- वयोक्तम् । गतमन्यत् ।। "विज्ञानमित्यादि ॥ यज्ञः ज्योतिष्टोमादिकर्माणि अष्टका 'विज्ञानार्थस्यार्थसंयोग यहा-तस्य 12 hat Himalaman A ·44 तत्तिरीयारण्यकम्. [प्र. ५. णि तनुतेऽपि च । विज्ञानं देवात्सर्वे । ब्रह्म ज्येष्ठमु- पासते। विज्ञानं ब्रह्म चेद्वेद । तस्माचन प्रमाद्यति । शरीरै पाप्मनो हित्वा । सर्वान्कामान्थ्समभुत इ- ति । तस्यैष एव शारीर आत्मा । यः पूर्वस्य । "तस्मादा एतस्मादिज्ञानमयात् । अन्योऽन्तर आ- त्माऽऽनन्दमयः । तेनैष पूर्णः । स वा एष पुरुष- विध एव । तस्य पुरुषविधताम् । अन्वय पुरुषवि- घः। तस्य प्रियमेव शिरः। मोदो दक्षिणः पक्षः। . 15 room करणादीनि च विज्ञानमेव कुरुते । देवा इन्द्रियाणि च स- वर्वाणि विज्ञानं एम उपासते तद्भावे भावात् तदेवोपधावन्ति । 'कीदृशं ब्रल परिवृढं ज्येष्ठ प्रशस्ततम इन्द्रियाणामपि मनः- प्रभृतीनां तदपेक्षत्वात् । तादृशं विज्ञानं ब्रह्म यदि वेद वि- दित्वा उपास्ते यदि च तस्मात् विज्ञानात् न प्रमाधति न हीनो भवति ततः शरीरे शरीरहेतून शरीरारम्भकान् पाप्मनः पाप्मानि जात्यन्तरकृतानि हित्वा सर्वान् कामान् समश्चते सह प्राप्नोति सम्यग्वा कालयेन विमुक्त्यै । तस्यैष इत्यादि । गतम् ॥ तस्माद्दा इत्यादि । सर्वानन्दाभिव्यक्त्याधारः आनन्दमयः कोशविशेषः, तत्प्रकरणात् । मयच विकारे अन्नमयादिवत् सम- ष्टिविकारत्वदर्शनात् व्यष्टीनाम् ।। "प्रियं प्रीणनं वस्तु । मोदो हर्षः । तस्यातिशयः प्रमो. 15 ·अनु. १४.] मटभास्करभाध्यौपैतम. 45 प्रमोद उत्तरः पक्षः । आनन्द आत्मा । ब्रह्म पुच्छ प्रतिया । तदप्येष श्लोको भवति ॥ ३० ॥ "असं- जेवसं भवति । असोति बेद चेत् । अस्ति ब्रह्मे- ति चेहेद । सन्तमेनं ततो विदुरिति । तस्यैष एव शारीर आत्मा ! यः पूर्वस्य । अथातोऽनुप्रश्नाः । Mantrastra vsvalamaum amonumes- तत्र mmentepm- अथ दः । सुखं 'आनन्दः । परं ब्रह्म प्रतिष्ठा । तस्मिन् आन- न्दमयः प्रतिष्ठां लभते । गतमन्यत् ॥ "असन्नित्यादि ॥ आनन्दमयस्य परं ब्रह्म प्रतिष्ठेत्युक्तम् । इदमुच्यते-आनन्दमयादन्यत् तादृशं किञ्चित् परं ब्रह्म नास्ति इति यो वेद सः असन्नेव अप्रतिष्ठितात्मत्वात् अस- कल्पः अप्रसिद्ध एव भवति अपवर्ग न प्राप्नोति । अस्ति ब्रह्मेति विदन्तं सर्वेऽपि सन्तं परप्राप्त्या प्रशस्तं विदुः जानन्ति । तत एव वेदनात्' श्रद्दधानं सर्वे देवादयोऽपि ब- हु मन्यन्ते । एवं परब्रह्मप्रतिष्ठिततया आनन्दस्यैवेयं स्तुतिः । ब्रह्मशब्देन आनन्दब्रह्मैवोच्यते इत्येके । तत् 'ब्रह्मविदामोति परं'* इति चोक्तो पसंहारोपपत्तिः ॥ यदुपक्रान्तं 'यो वेद नि- हितं गुहायां'* इति सैषा गुहा अन्नमयाद्यानन्दमयकोशान्ता पञ्च- कोशात्मिका समर्थिता वेदितव्या, विदित्वा उपासकस्य परप्राप्ति- प्रतिज्ञानात् । तस्यैष इत्यादि । गतम् ॥ 1 अथात इत्यादि ॥ अथातश्शब्दः पर्यन्त वाचीति के. चित् । अतश्शब्दो हेत्वर्थे इत्यन्ये । प्रासङ्गिका गुणभूता 1वेदनार्थ, इति परमिति चो. पर्याय, *उ. २.१, ·46 तैत्तिरीयारण्यकम्. [प्र. ५. उ उताविहान, लोकं प्रेत्यं । कश्च न गच्छती ३ ।आ- लोकं प्रेत्यं । कश्चिथ्सम श्रुता ३ उ। "सौऽकामयत।बहु स्यां प्रजायेयेति । स तपोतप्य- हो विद्वान, 19 प्रश्राः केचिदिदानी क्रियन्ते । उतेत्यादि ॥ अनुष्टुप् । प्लुता- न्तावर्धौं । प्रमादकतोऽन्यथा वाक्यविच्छेदः । उक्तं-वि- हान् परं प्राप्नोतीति । अत्रेदं पृच्यते-उतशब्दः अप्यर्थे । किं अविद्वानपि भेस अझुं लोकं अपवर्गाख्यं कश्चन गच्छ- ति? आहोस्वित् विद्वानेव कश्चित् उपासनाकुशलः अमुं लोकं समश्नुते सम्यक्प्राप्नोति ? इति । 'विचार्यमाणानां' इति प्लुत उदातः । समक्षुता उ इति एचोऽप्रगृह्यस्य' इति पूर्वार्ध- स्याकारः उत्तरार्धत्य इकारः । वर्णव्यत्ययेन तस्य उकारः । अवधारणाय शब्दान्तरमुकार इत्येके-विद्वानेवेति । तदानी प्लुतविकारो लुप्यते । छान्दसो वा लङयडभावः । अस्मिन् प्रश्ने विद्वानेव परं प्राप्नोति इत्युत्तरमुक्तमेव ॥ 1 अथ 'सोऽकामयत' इत्युत्तरवचनात् उन्नेयाः प्रश्नाः । अ- त्रायं प्रश्न:-ब्रह्मैकं तत्त्वमित्युक्तम् । तत् कथं द्वैताश्रयम- पासनादिकभिति? तत्राह-सोऽकामयत इति ॥ स: ईश्वरः अकामयत सङ्कल्पं कृतवान् बहु स्यां विज्ञानमयादि- रूपेण बहुधा वर्तेय प्रजायेय च देवमनुष्यादिभिश्च बहुप्र- जावान् भवेयं इति । तेन द्वैतोपपत्तिरिति ॥ विपश्चित् ." 20 अथ अयमपरः प्रश्नः-विश्वं सजतोऽस्य का सामग्री इति । तत्राह-स तपो तप्यतेति ॥ सङ्कल्प एवेश्वरस्य तप इति PAN ·अनु. १४.] भहभास्करभाष्योपेतम्. तास तपस्तता। इद सर्वमसृजत । यदिदं किंच। "तथ्सृष्ट्वा । तदेवानुप्राविशत् । तनुग्रविश्य । सञ्च त्याभवत् । निरुक्तं चानिरुक्तं च । निलयनं चा- निलयनं च । विज्ञानं चाविज्ञानं च । सत्यं चानृतं - -ween-minent . विचित्रात्मा 1 तस्य पुनस्तपस्त्वेन अभिधानं सर्वार्थसिद्धिः तपोमूला इति दर्श- यितुम् । एवं तदेव स्वेच्छयैव सर्वमभवत् यावत् किञ्चित् चेतनं अचेतनं च इदं परिदृश्यमानमिति ॥ अत्रायमपरः प्रश्नः--यद्येवं देवस्तैस्तै वैः परिणतो विक्रि- येत कथमयं स्वे महिन्नि अक्षरे तिष्ठति । तत्रोत्तरं-~-तल्यू- ष्ट्रेति ॥ सर्वविकारेश्वविछत एव अनुः भविश्य तिष्ठतीति । तामेव विचित्रात्मकतां प्रपञ्चयति-तदनुप्रविश्येति । अयं व्यापी देवस्सर्वशरीरेषु अविकृत एवानुनविश्य तिष्ठन् विधरणप्रेरणविनियोगकारी सदादिभावेन भावयंश्च तिष्ठतीति । तत्र द्वे ब्रह्मणो रूपे । एकं सतू सत्त्यम् । इतरत् त्यत् असत्यम् । तदुभयात्मकं सप्रपञ्च ब्रह्म सत्त्यम् । वक्ष्यति च-' यदिदं किञ्च । तत् सत्यमित्याचक्षते' इति । पुनश्च द्वे रूपे स.. प्रपञ्चस्य ब्रह्मणो दर्शयति-निरुक्तं चाऽनिरुक्तं चेति । निरुक्तं निर्वक्तुं परिच्छेतुं शक्यं घटादि । विपरीतं अनिरुक्तं आका- शादि । निलयनं निलीयतेऽत्र द्रव्यान्तरेण तत् वृक्षादि । विपरीतं अनिलयनं महदादि । विज्ञानं विविधं ज्ञायमानं देवमनुष्यादि । विपरीतं अविज्ञानं मायादि । सत्यं व्यस अस्तित्वनिश्चयात् । अनृतं अव्यक्तं असत्सामान्यात् । एवमेतत सदाऽनिभावेन. मयादि.

·48 तैत्तिरीयारण्यकम्। [प्र. ५. च सत्यमभवत् । यदिदं किंच । तथ्सत्यनित्याच- क्षते । तदप्येष श्लोको भवति ।।३१॥ "असुद्धा - दमय आसीत् । ततो वै सदजायत । तदात्मान स्वयंमकुरुत । तस्मातथ्सुकतमुच्यत इति । "य तथ्सुकृतम् । रसो वैसः। रसोवायं लब्ध्वाss Nuwanmomandamam mahAruar- सर्व अभवत् सत्यशब्दवाच्यं सप्रपञ्चं ब्रह्म । तदेवाह- यदिदं किञ्च यथोक्तं व्यक्ताव्यक्तरूपं तत् सत्यमित्याचक्षते ब्रह्मविदः । एवं सप्रपञ्चस्य सत्त्व'निर्वचनं कृतम् । तद्भावेन प- रिणतिमगात् प्रपञ्चातीतम् ॥ 2 असदिलादि ॥ तदसत्वनिर्वचनम् इदं ब्रह्म अग्ने सृष्टेः प्राक् असत् अलव्धसद्यपदेशं आसीत् । ततः तस्माद्वस्तुनः सत् अजायत स्यामिति सङ्कल्पमकुरुत । तस्मात् परा प्रहातः प्रादुरभूत् । तस्मात् सदित्युच्यते इति ॥ इदानीं तस्य स्वरुतत्वं निरुच्यते--तत् परं वस्तु स्वयमेव स्वेच्छामात्रसहायमेव सर्व आत्मानं सर्वचिदचिदुपादानं आत्म- समष्टि[टिं]सनपञ्चं ब्रह्म अकुरुत स्वस्मात् प्रादुर्भवति । तस्मात् तत् समपञ्च ब्रह्म सुकृतं स्वछतं उच्यते । स्वेन कृतं स्व- कुतं; छान्दसं सम्प्रभारणम् ॥ 23. 21 "इदानीं तस्य रसत्वं निराह-स्वयं कृतं यत् वस्तु स रस: आनन्दमयः हि यस्मात् रसं तं लब्ध्वा आनन्दी भवति सत्य, सद्भावेन, मागातू. प्रपञ्चादितत्त्वं. सत्त्यामि. सर्व. HAMAN ·भनु..१४] माभास्करभाष्योपैतम्, 49 नन्दी भवति । को ह्येवान्योत्कः प्राण्यात् । यदेप आकाश आनन्दो न स्यात्। एष ह्येवानन्दयाति । "यदा यैवैष एतस्मिन्नदृश्येऽनात्म्येऽनिरुक्तेऽनिल- यनेऽभयं प्रतिष्ठां विन्दते । अथ सोऽभयं गतो अव- HIT तस्मादयमानन्दमयः इति । तं हि देशं प्राप्य नन्दति परस्य सा आनन्दप्रभा तत्रेत्युक्तम् ॥ . । इदानीं तदधीनात्मलाभत्वं सर्वविकाराणामाह-को हीति ।। को हि नाम जन्तुः अन्यात् उच्छ्रस्यात् जीवेदिति यावत् । को वा प्राण्यात् चक्षुरादिवृत्तिमान् स्यात् । प्राणाः चक्षुरादयः, तदृत्तयो दर्शनादयः । कः पश्येत् कः शृणुयात् इत्यादि । यत् यदि एष आनन्दमय आकाशो न स्यात् आ समन्तात् काशत इत्याकाशः आनन्दो ब्रह्मोच्यते । तस्मिन् असति को वा प्राण्यात् । एष ह्येवानन्दयाति आनन्ददेशत्वात् । लेट्या- डागमः । पुत्रपत्नयादौ तदनुपशेणानन्दहेतुत्वभ्रम इत्येवकारेण द- शयति । विद्वांस्तु तमेवानन्दं मन्यते ।। इदानी भयहेतुरप्ययमेवेति दर्शयितुं प्रथममभयहेतुत्वमाह- यदा हीति ॥ यदा अयमुपासकोऽदृश्यत्वादिगुणके आनन्दब- मणि एतस्मिन् एतत्प्रकरणप्रतिपाद्ये प्रतिष्ठां स्थिति विन्दते लभते अभयमिति क्रियाविशेषणं निवृत्तसर्वभयां प्रतिष्ठां आन- न्दब्रह्मणि प्राप्नोति अथ एवं सत्येव सोऽभयं प्राप्तो भवति अपवर्गप्राप्त्या न कुतश्चित् तस्य भयमित्यर्थः । उभयोपासक 26 'वानन्दहेतुं. Farii-7 ·50 तैत्तिरीयारण्यकम्, [प्र. ५. ति । "यदा दैवैष एतस्मिनुदरमन्तरं कुरुते । अ- थ तस्य भयं भवति । तत्त्वेव भयं विदुषो मन्दानmp यत स्या पवर्ग इति प्रतिज्ञातं 'ब्रह्मविदाप्नोति परं' इति तदेवं सति समर्थितम् । तत्र अदृश्यं अतीन्द्रियत्वात् । अना- त्म्यं अविशेषरूपं आत्मनि भवं आत्म्यं, यथा मृदादि घटा- दीनामात्मा । आत्मीया घटादय आत्म्याः । अनिरुक्तं परिच्छे- तुमशक्यं दुनिरूपत्वात् अनन्तत्वाच्च । अनिलयनं अनाश्रयं नान्यत् किञ्चिदस्मिन् निलीयत इति । एवं ईदृशत्वात् अस्य वस्तुनः अस्मिन् लब्धप्रतिष्ठस्य कुतो भयमिति ॥ 2"इदानी भयहेतुत्वं दर्शयति-यदा होति ॥ यदा त्वयमुपा- सकः एतस्मिन् ब्रह्मणि अन्तरं भेदं छिद्रं उत्कुरुते उद्भा- वयति अलब्धप्रतिधो व्याक्षिप्तचित्तो भवति अथ अनन्तरमेव तस्य भयं भवति अपवर्गाभावात् शैघ्रयं कालाल्पत्वं ब्रुवता अरंश- ब्देन अन्तराल्पत्वमुच्यते अरं स्वल्पमप्यन्तरमिति । कपिलाकादि- त्वाल्लत्वविकल्पः । केचिदाहुः-अरं छिद्रं यदा उत्कुरुते कीदृशमन्तरं अन्तर्धानकरमानन्दस्वरूपस्येति । तत्त्वेवेति । विदुषो विवेकिनो मन्वानस्य मीमांतमानस्य तदेव ब्रह्म भयं भयहेतुः नान्यः कश्चित् चोरव्याघ्रादिः । विद्वान् मन्वानः एवं पश्य- तीति यावत् । तत्तु विदुषो मन्वानस्य भयहेतुब्रह्मेत्युपदिश्यते । विद्वान् भयहेतुस्सर्वस्याभयहेतुश्चेति पश्यति । अविद्वांस्तु चोरव्या. घादिभयहेतुं वीर्यवित्ताद्यभयहेतुरिति मन्यते ॥ amanpramustralman उपयोपासकस्यैवा पछद्र या. भयदेझं स्वस्थाभयहेतु रूपयति.

·अनु. १४.] भटभास्करभाष्योपैतम्, 51 . L: स्थ । तदप्येष श्लोको भावति ॥ ३२॥ भीषाऽ- महातः पवते । भीषोदेति सूर्यः । षाऽस्माद- निश्चन्द्रश्च । मृत्युर्धावति पञ्चम इति । षाऽऽन- -इस्य मीमा सा भवति श स्यामाधुयुवाऽ- ध्यायिकः । आशिष्ठो दृष्टिो बलिष्ठः। तस्येयं . AHILArmaam- 23 . . अथ यदुक्तं ब्रह्मैव भयहेतुरिति तद्दर्शयति-तदपि इति ।। अस्मात् ब्रह्मणो भीषा भयेन वातः एक्ते सदागतिर्भवति । सूर्यः स्वकाले उदेति । अग्निश्चन्द्रश्च स्वकाले कार्यं कुरुतः । मृत्युध पञ्चमो धावति शुद्धो मध्यस्थश्चेष्टते । यहा -जन्तु- सकाशं काले गच्छति । पञ्चानां ब्रहणं प्राधान्यादेषां प्रदर्श- नार्थं सर्वस्य । यदा ह्येतेऽप्येवं ब्रह्मप्रयुक्ताः तथा भयेन स्व- कार्यं कुर्वन्ति तदा का कथा सर्वेषामिति श्रुत्यभिप्रायः ।। 2 उक्त आनन्दो ब्रह्म ॥ इदानी कीशस आनन्दः आन- न्दी वा कीदृशः इत्यपेक्षायां प्रथममानन्दस्वरूपविचारणार्थ आन- न्दमीमांसामवतारयति-सैषेति ॥ मीमांस्यते जिज्ञास्यते सोपप- त्तिकं प्रतिपाद्यते आनन्दमयो यया सा आनन्दस्य मीमांसा एषा वक्ष्यमाणा 'युवा स्यात्' इत्यादिप्रबन्धात्मिका सेय- मिदानी प्रस्तूयत इत्यर्थः । युवा स्यानित्यत्र स्यादिति सम्भाव- नायां लिङ् । युवत्वांदिगुणको यदि कश्चित् सम्भवेत् तस्य सम्बन्धी य आनन्दः स एको विशिष्टः निरुामानो वा नुष आनन्दः ततोऽधिको मनुष्याविकारिणामानन्दो नास्ति । एक मनुष्यश्त्यायनार्थत्वात् शास्त्रस्य मनुष्यानन्दमेव प्रथमं दर्शयति-- ध्याय.

·८. 52 तैत्तिरीयारण्यकम्. [प्र. ५. man वृथिवी सर्वा वित्तस्य पूर्णा स्यात् । स एको मानुष आनन्दः। ते ये शतं मानुषो आनन्दाः । स ए- को मनष्यगन्धर्वाणामानन्दः । श्रोत्रियस्य चा कामहतस्य । ते ये शतं मनुष्यगन्धर्वाणामान- न्दाः । स एको देवगन्धर्वाणामानन्दः । श्रोत्रिय- युवा तरुणः आनन्दहेतुर्वयो दर्शितम् । साधु सम्यक् शुद्धस- म्प्रदायः योऽध्येतव्यानि साङ्गतिहासशास्त्रादीनि युवैवाधीते स साधुयुवाध्यायिकः। विद्यानन्दोऽयम् । आशिष्ठः आशुतमः विधेयशरीरः । शरीरानन्दोऽयम् । इष्ठनि 'टेः' इति टिलोपः । केचिदाहुः-आशिष्ठः आशितृतमः भोगानन्दवान् । आशितृश- ब्दादिष्ठनि ‘तुरिष्ठेमेयस्सु' इति लोपः । दृदिष्टः दृढतमः आ- रोग्यानन्दवान् । बलिष्ठः बलवत्तमः महाबलः बलानन्दवान् । अथ तस्य तादृशस्य यथोक्तवयःप्रभृतिहेतुकानन्दशालिनः पुंसः इयं पृथिवी सर्वाऽपि स्वभूता यदि स्यात् कीदृशी वित्तस्य पूर्णा गोभूमिहिरण्यगजाश्वादिभिर्धनैः सर्वतस्समृद्धा महापृथिवी स्व- भूता स्यात् पृथिवीश्वर इति यावत् । इति समासप्रतिषेधेन षष्ठी ज्ञापिता । स एक इति । व्याख्यातम् ॥ 30 ते य इति ॥ तादृशमानुषानन्दशतसम्मितः मनुष्यगन्धर्वा- णां एकः प्रशस्तः निरुपमो वा आनन्दः निरुत्ववाचकश्शब्दः [निरुपमत्ववाची एकशब्दः] गन्धर्वा गायकाः मनुष्यधर्माणो गन्ध- वा मनुष्यगन्धर्वाः । मनुष्या वा गन्धर्वत्वं प्राप्ताः । देवसध- पूरणगुण' 'बहुत्ववाची वा शब्दः. -- ·अनु. १४.] भभास्करभाष्योपेतम्. 53 स्य चाकामहतस्य । ते ये शतं देवगन्धर्वाणामा- नन्दाः । स एकः पितृणां चिरलोकलोकानांमान- न्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं पि- तृणां विरलोकलोकानामानन्दाः । स एक आजा- नजानां देवानामानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकाम- हतस्य।ते ये शतमाजानजानां देवानामानन्दाः । स एकः कर्मदेवानां देवानामानन्दः । ये कर्मणा देवानपि यन्ति । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं कर्मदेवानां देवानामानन्दाः। स एको दे- INIMAnimaNama mteen मणिो देवगन्धर्वाः गन्धर्वजातीया वा विश्वावसुप्रभृतयः । श्रो- त्रियः अधीतस्वशाखः कामनया यः कर्माणि करोति स काम- हतः तद्विपरीतः अकामहतः काम्यैः कर्मभिः श्रोत्रियो हन्यते इति कामहतः । काम्येष्वप्रवृत्तिाय्येति गम्यते । नित्यानित्य- कामनयैव कर्तव्यानि न त्याज्यानि । काम्यानां कर्मणां न्यासं संन्यासं कवयो विदुः ।* इति । तस्य अकामहतस्य ब्रह्मणा तुल्य आनन्दः । तस्य पुनः पुनरर्वाचीनानन्दसमुच्चयस्तु तद्भूमिकारूढस्य योगिनः तत्तदानन्दा- विर्भावख्यापनार्थः । ब्रह्मानन्दे वा आनन्दानामन्तर्भावः । चिरकालं लोक्यते भोगाय तिष्ठति यो लोकः स चिरले कः । लोक्यत इति लोकः । तादृशो लोको येषां पितृणां ते चिरलोक- *भगव. १८-२.

·54 तैत्तिरीयारण्यकम्. [प्र. ५. वानामानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये ज्ञातं देवानामानन्दाः । स एक इन्द्रस्यानन्दः । श्रोत्रियस्य बाकामहतस्य । ते ये शतमिन्द्रस्या- नन्दाः । स एको बृहस्पतेरानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं बृहस्पतेरानन्दाः । स एकः प्रजापतैरानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहत- स्य । ते ये शतं प्रजापतेरानन्दाः । स एको ब- त लोकाः । आवृत्यावृत्य जायन्ते अधिकरणष्विति आजानाः मन्वन्तराणि ब्रह्मादिनम् । चतुर्दशसु तेषु जाताः आजानजाः देवानां परिचा- रका माध्यमिकादयः । ये कर्मसामर्थ्येन अदेवा एव सन्तो देवानपियन्ति अनुमविशन्ति देवत्वं प्राशाः । देवाः देवजातीया वस्वादयः । इन्द्रो देवानां राजा । वृहस्पतिः इन्द्रपुरोहितः । प्रजापतिः स्त्रष्टा हिरण्यगर्भः स्वयम्भ्वादिः यस्य एकस्मि- नहनि चतुर्दश मन्वन्तराणि ॥ हा विश्वाधिकं वस्तु चल्यानन्दो व्योमानन्दः । व्योमा- भिधानं आनन्दब्रह्म । स च आनन्द एक: तुल्या ब्रह्मणो मुक्तानां च । तदाहस यश्चायमिति । पुरुष उपासको मुक्ता- वा उच्चते । आदिभूतं पर वस्तु आदित्यशब्देनोच्यते । छा- न्दसस्त्यपू । तयोः एकः तुल्यः आनन्दः प्रभुत्वलष्टत्वादि सा- यात् । कोचिदाहुः अन्नात् पुरुषः इति प्रक्रान्तोऽन्नपरि- णामः पुरुषो गृह्यते । तस्मिंश्च परे परिणामे आदिमूते ब्रह्मणि स्वायम्भुवादिः. समत्वादि. 32 ·भमु, १४. भडभास्करभाष्योपेतम्. 55 हाणं आनन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । स यश्वायं पुरुषे । यश्चासावादित्ये । स एकः। स य एवं वित् । अस्माल्लोकात्त्य । एतमन्नमय- मात्मानमुपसंकामति एतं प्राणमयमात्मानमुपं संझामति । एतं मनोमयमात्मानमुप॑संक्रामति । एतं विज्ञानमयमात्मानमुपसंकामति । एतमान- न्दमयमात्मानमुपसंकामति । तदप्येष श्लोको भु- वति ॥ ३३ ॥ "यतो वाचो निवर्तन्ते । अप्राप्य मनसा सह । आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् । न बिभे- MAnmommmmmmmmmmmmmmmamermane स एवानन्दः यत् 'आनन्दो ब्रह्म' इति गीयते । आनन्दवि- शेषास्त्वौपाधिका एव तच्छकलभूता इति । 33 -- स य इति ॥ एनं ब्रह्मानन्दं यथोक्तस्वभावं यो वेद स एवं वेदिता उपासकः अस्मात् लोकात् संसारित्वस्वभा- वात् प्रेस गत्वा एतं स्वभावं हित्वा एतान् पूर्वोक्तानन्नमया- दीन् पञ्च ब्रह्मकोशान् क्रमेण उपसङ्कामतीति । एकत्वेनोपासिता क्रमेण तत्तद्भावं प्राप्नोति ततो शीरुतपञ्चकोशो ब्रह्मानन्दे तिष्ठति ॥ इदानीं तामवस्थां दर्शयितुमाह-तदपीति ॥ यतो वाच- इत्यादिका व्याख्याता । 'कुतश्चन' इति विशेषः । अयं ब्र- मानन्दं प्राप्तो योगीभूतः कुतश्चिदपि अपायहेतोः न बिभेति , ·66 तैत्तिरीयारण्यकम्. [प्र. nama 35 ति 36 कुतंत्र भनेति एतह वावं न तपति।किमहः साधु नाकरवम् । किमहं पापमकरवमिति । य एवं विद्वानेते आत्मनिस्पृणुते । उभे ह्येवैष स ' N यस्य आनन्दमपि विद्वान् किं पुनस्तद्विद्वानिति भावः । एवं 'ब्रह्मविदाप्नोति परं' इति प्रक्रान्तं समर्थितम् ।। एतं हेति ॥ एतं विद्वांसमुपासकं न तपति न दुःखयति न खेदयति चिन्ता । किमहमिति । किं कर्तव्यं साधु कर्म अथ अहं नाकरवं न कृतवानस्मि किं वा अकर्तव्यं पापं कर्म अकरवं कृतवानस्मि इतीयं चिन्ता एवंविधं न तपति विधिनिषेधावेव तं न स्पृशत इति वेदनप्रशंसार्थम् । गु- ण्यातीतस्य मुक्तात्मनः तयोरसम्भव एव ।। ®स य इत्यादि ॥ य उपासकः एवं एतस्मिन् ब्रह्मणि यथोक्तप्रभाव! आनन्दादिलक्षणे वेद स एव विद्वान् आत्मानं स्पृणुते प्रीणयति अनेकजात्यन्तराजितानन्तानुपभुक्त- समस्तकमयुगपत्मक्षयकारणब्रह्मकतानताविशदं समुन्मिपदभयता- समासादितस्वाराज्यमिवानन्त'मात्मानं करोति । प्रीती सौवादिकः । इदानी ब्रह्मायेनात्मन ऐक्यं प्रतिपादितु- माह-उभे हीति । किमुच्यते 'आत्मानं स्पृणुते' इति । ननु एवं विद्वान् एष उपासकः उभे एते ब्रह्मणी एव स्पृणुते आत्मानं आत्माभिन्ने आत्मैक्येन स्थिते. स्पृणुते न केवलमा- त्मानमेव । एवं विदुष उपासकस्य पूर्व स्तुतिः कृता । इयं I स्मृ Mandavia-....- Prem Murtilawn.ime ++musotton Instratishaanemamalner प्रकारे, विशदस. दभयतां. स्वाराज्यं मदयन्त, ·अनु. १४.] भट्टभास्करभाष्योपैतम्. 57 : M एते आत्मानडू स्पृणुते।य एवं वेद। इत्युपतिषत्॥३४ ब्रह्मविदिदमयमिदमेकविशतिरनादन्नरसम- यात्प्राणो व्यानोऽपान आकाशः पृथिवी पुच्छ षड्डि शतिः पाणं यजुर् ऋक्सामादेशोऽथर्वाङ्गि- रसः पुच्छं द्वावि शतिर्यंतश्श्रद्वर्त सत्त्यं योगो महोऽष्टादश विज्ञानं प्रियं मोदः प्रमोद आनन्दो ब्रह्म पुच्छं द्वाविशतिरसन्नेवाथाष्टाविशतिरस- थ्षोडश भीषाऽस्मान्मानुषो मनुष्यगन्धर्वाणां दे वगन्धर्वाणां पितृणां चिरलोकलोकानामाजान- जानां कर्मदेवानां ये कर्मणा देवानामिन्द्रस्य बृह- स्पतेः प्रजापतेब्रह्मणस्स यच संक्रामत्येकपञ्चाश- द्यतः कुर्तश्च नैतमेकादश नव ॥ १४ ॥ तु वेदितृमात्रस्य स्तुतिः । य एवंप्रभावे उभे ब्रह्मणी वेदि- तव्ये वेद अपि नोपास्ते एषोऽपि हि उभे एते ब्रह्मणी आ- त्मानं स्पृणुते एव ब्रह्मद्वयात्मकं वा आत्मानं स्पृणुत एव किं पुनरुपासकः । इति इयमतिक्रान्ता ब्रह्मविद्या या उपनिषत् परवस्तुनस्समीपे निषीदति न बहिस्तिष्ठति चातत्त्वस्वरूपं स्पृशतीति । समाप्तौ वा इतिशब्दः-एतावत्यध्वनि उपनि- पदुपरमतीति । वेद्यानन्दमहिमोपवर्णनामतीत्यापि अस्य मस्थानन्दिनो वस्तुनः स्वरूपं न विज्ञातमित्येतावत्येवोपर- न्यत इति वेदात्मनोऽभिप्रायः ॥ इत्यारण्यके उपनिषत्सु पञ्चमे चतुर्दशोऽनुवाकः. .. न पर- मया Traines ·. 58 :-- तैत्तिरीयारण्यकम्. [प्र. ५. mann 'भृगुवै वारुणिः । वरुणं पितरमुपससार । अ- धीहि भगवो ब्रह्मेति । तस्मा एतत्प्रोवाच । अन्नै प्राणं चक्षुश्श्रोत्रं मनो वाचमिति । त५ होवाच । यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते । येन जातानि miummam apesmer-यामानाwinternmmmmmmunuteMPANALPre- PORN अथ शरीरासन'मुपासनान्तरं विधातुमारभते-भृगुर्वा इत्यादि। भृगुर्नाम ऋषिर्वरुणनाम्नः ऋषेरपत्यं स निजं पितरं वरुणं ब्रह्म- जिज्ञासुः उपससार उपधावति स्म । हे भगवः! भगवन् ! ब्रह्म अधीहि अधिगमय मां ब्रह्म । अन्तर्भावितण्यर्थ ‘एतिः । 'बहुलमन्यत्रापि संज्ञाछन्दसोः' इति णिलुक् । भगवतस्संबुद्धौ ‘मतुवसोः' इति रुत्वम् । तस्मै भृगवे उपसृताय च ब्रह्म विजिज्ञासमानाय एतत् अन्नादिषट्वं ब्रह्मत्वेन प्रोवाच पिता । विनश्वरत्वान्नेदं ब्रह्म नेदं ब्रह्मेति विप्रतिपन्नाय पुत्रायान्नमयादिष टमनुक्रमेण क- तिपयब्रह्मगुणवत्तया प्रोवाच । यद्वा-ब्रह्मप्राप्तिहेतुत्वात् तेषां ब्रह्मत्वोपचारः, ब्रह्म जिज्ञासमानाय पुत्रायः तत्प्राप्तिहेतूंस्तावत् उपदिदेश । अन्नं शुद्धं प्राणादीनि इन्द्रियाणि च संयतानि ब्रह्म ; शुद्धान्नैस्संयतेन्द्रियैश्च तत् ब्रह्म प्राप्यमिति ब्रह्मप्राप्ति- साधनकथनमिति ॥ क अथ अतिव्याप्त्या तेनातृप्तं पुत्रं ज्ञात्वा समीचीनमव्याप्त्यति- व्याप्तिरहितं लक्षणं दर्शयितुमाह-तं हेति ॥ उपसर्गार्थों ल- क्षणोपदेशः न तु ज्ञानार्थः । गुरूपदेशेनैव ब्रह्मणो ज्ञातत्वात् तं उक्तेऽर्थे विप्रतिपन्नबुद्धिं पुत्रं पिता उवाच इमानि भूतानि प्राप्तिसाधनमिति. ज्ञातव्यमागतं. HAMPARAN शरीरात, ३ ·अनु. १५] भभास्करभाष्योपैतम्. 59 जीवन्ति । यत्प्रयन्त्यभिसंविशन्ति । तद्विजिज्ञास- स्व । तद्ब्रह्मेति । स तपोतप्यत।स तप॑स्तप्ता॥३५॥ अन्नं ब्रह्मेति व्यंजानात् । अन्नाद्धयेव खल्विमानि भूतानि जायन्ते । अनेन जातानि जीवन्ति । अ- में प्रयन्त्य॒भिसंविशन्तीति । तद्विज्ञाय । पुनरेव 3 mammewamme ----- Poweena AHAROO हारकाले उत्पत्तिकाले यतो जायन्ते प्रादुर्भवन्ति अथ जातानि येन हेतुना जीवन्ति घ्रियन्ते अथ इमानि भूतानि प्रयन्ति उपसं- प्रायणं तिरोधानं प्रतिपद्यमानानि । कृदुत्तरपदप्रकृति- स्वराभावरछान्दसः । विनाशकाले प्रयतानि भूतानि यदभिसं- विशन्ति अनुप्रविशन्ति यत्र प्रलीयन्ते ताडग्लक्षणं वस्तु वि- जिज्ञासस्व विज्ञातुमिच्छ यतस्व । अथ यदीदृग्लक्षणमवगच्छ- सि तत् ब्रह्म इति विद्धीति निश्चित्य पित्रोक्तः सः श्रुत- ब्रह्मलक्षणो भृगुः तपोमूलत्वात्सर्वसिद्धीनां इन्द्रियसंयमस्य च ब्रह्मप्राप्तिहेतुत्वेनोक्तत्वात् विज्ञातुकामः प्रथमं तपोऽतप्यत य- मनियमादिपरोऽभवत् । अथ यथोक्तक्रियात्रयान्वयात्मकब्रह्मल- क्षणसद्भावात् अन्नं ब्रह्म इति विज्ञातवान् । अन्नाडीत्यादिना तदेव समर्थयते । अन्नपरिणामशुक्लहेतुत्वात् जायन्ते अन्नम- यादात्मनो जायन्ते अन्नरसेन ध्रियन्ते प्रायणकाले अन्नमेव अ- भिसंविशन्ति पृथिव्याधुपादानत्वादन्नस्य तत्पूर्वावस्था पृथिव्यन्न- मुच्यते । तत्र सर्वा मूर्तयः प्रलीयन्त इति ॥ अथ . अन्नं .अन्नं ब्रह्मेति विज्ञाय तथा ध्यायन् अन्नमयप्रहाणेन प्राणमयोपसङ्कमणश्रुतेनैतावदेव अझ नश्यति चानमिति विज्ञाय ·60 तैत्तिरीयारण्यकम. प्र.५. वरुणं पितरमुपंससार । अधीहि भगवो ब्रह्मेति । तर होवाच । तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व । तपो ब्रह्मेति । स तपोतप्यत । स तपस्तता ॥ ३६॥ प्राणो ब्रह्मेति व्यजानात् । प्राणायैव खल्विमा- नि भूतानि जायन्ते । प्राणेन जातानि जीवन्ति । प्राणं प्रयन्त्य॒भि संविशन्तीति । तद्विज्ञाय । पुन- रेव वरुणं पितरमुपंससार । अधीहि भगवो ब्रह्मे- ति । त होवाच । तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व । तपो ब्रह्मेति । स तपोतप्यत । स तर्पस्तला।॥३७॥ 6 पुनtosurya m m+ mmunirmmarrianmeenamikaligatest पुनरेव ब्रह्म जिज्ञासुः वरुणं पितरमुपममार गतवान् अधीहि भगवो ब्रह्मेति । अथ तादृशं तपोनिष्ठं पुत्रं ज्ञात्वा पिता उवाच तपसैव ब्रह्म विजिज्ञासस्व अहमपि तपसैव ब्रह्म विज्ञात- वान् त्वं च तपोनिष्ठोऽसि तप एव ब्रह्मज्ञान'कारणमिति ।। 'स तपोऽतप्यत इत्यादि ॥ गतम् ।। 'पाणाद्धि इत्यादि ॥ प्राणमयाद्भूतान्युत्पद्यन्ते तदधीनत्वादन्न मयस्य तेनैव ध्रियन्ते । तमेव संहारकाले अभिविशन्ति पृथि- व्यप्तेजसां वायौ संहारात् ॥ "तद्विज्ञायेत्यादि ॥ गतम् ॥ Ammam --- सर्वज्ञान, ·61 अनु. १५. भभास्करमाध्योपेतम्. मनो ब्रह्मेति व्यजानात् । 'मनसो ह्येव खल्विमा- नि भूतानि जायन्ते मनसा जातानि जीवन्ति । मनः प्रयन्त्यभि संविशन्तीति । तद्विज्ञाय । पुर्न- रेव वरुणं पितरमुपंससार । अधीहि भगवो ब्र- ह्मेति । त५ होवाच । तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व । तपो ब्रह्मेति । स तपौतप्यत । स तर्पस्तप्ता॥३॥ विज्ञानं ब्रह्मेति व्यजानात् । विज्ञानाहचैव ख- ल्विमानि भूतानि जायन्ते । विज्ञानेन जातानि जीवन्ति । विज्ञान प्रयन्त्यभि संविशन्तीति । "त- द्विज्ञार्य । पुनरेव वरुणं पितरमुपंससार । अधीहि भगवो ब्रह्मेति । त होवाच । तप॑सा ब्रह्म विजि- ज्ञासस्व । तपो ब्रह्मेति । स तपोतप्यत । स तप- स्तप्ता॥३९॥ आनन्दो ब्रह्मेति व्यजानात् । "आ- नन्दाद्वथैव खल्विमानि भूतानि जायन्ते । आ- 'मनसो हीत्यादि ॥ मनोमयाद्भूतानि जायन्ते प्राणमयस्यापि तहेतुवात् तेनैव ध्रियन्ते तमेव संहारकाले अभिसंविशन्ति तत्रैव लीयन्ते च वायोरपि मनसि प्रलयात् ॥ स्पष्टमन्यत् ॥ आनन्दाद्धयेवेति ।। ' स एको ब्रह्मण आनन्दः' * इत्युक्तो ब्रह्मण आनन्दः तस्मात् भूतानि जायन्ते तस्य विश्वो wit.ommisraeme- 11 " यो ब्र *तै. आ.५-१४-३३.

·62 तैत्तिरीयारण्यकम्. [प्र. ५. नन्देन जातानि जीवन्ति । आनन्दं प्रयन्त्यभिसीव- शान्तीति । "सौषा भार्गवी वारुणी विद्या । परमे व्योमन्प्रतिष्ठिता । य एवं वेद प्रति तिष्ठति । अ- नवानन्नादो भवति । महान्भवति प्र॒जयां पशुभि- --- पादानत्वात् विज्ञानमयस्यापि तत उत्पत्तेः । तेन जीवन्ति स्थितिहेतुत्वात् । अथ तत्रैव विलीयन्ते विज्ञानमयान्तस्य कृ- स्नस्य तत्रैव लयात् ॥ 12 सैषेति ॥ आनन्दब्रह्मणि यथोक्तलक्षण दर्शनात् इदमेव भृगुणाऽव्यवसितम् । तस्य चानन्दिना अभेदेन विनाशाभावात् आनन्दिषिव न बाधा समजनि । तस्मात् सैषा अनुक्रान्ता भार्गवी भृगुणा गृहीता वरुणेन प्रोक्ता ब्रह्मविद्या परमे व्योमन् परस्मिन् व्योनि विविधरक्षणे आकाशरूपत्वात् विविधतर्पणे वा आ- नन्दरूपत्वात् तत्रैवं प्रतिष्ठिता स्थितिं लभते न ततः परं आन- न्दिनं धर्मिणं मृगयते स्म आनन्दविभूतिवर्णनमात्रतृप्ता तत्रैव पर्यव- सिता बभूवेत्यर्थः । य एवं आनन्दविभूतिं वेदापि स च प्रतिष्ठां लभते नोपासितैव । ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा'* इति परं ब्रह्म प्रतिष्ठा तत्रैव स्थितिं लभते आनन्दब्रह्मणोऽपि प्रतिष्ठाभूतं परं प्राप्नोति । आनन्दं ब्रह्मणो विदित्वोपासीतेति इयं प्रथमो- पासना । यदुक्तं ब्रह्मविदाप्नोति परम् ' । इति विभूतेर्विदित्वोपा- सनमेव परल्योपासनमिति तद्विभूतिपर्यवसितैषा विद्या । इदानीं तम्मानुषङ्गिकाणि फलान्यैहिकान्यपि सन्तीत्याह-अन्नवानित्यादि । " IMommeprompHIRITAMAttrAMEN Ire'''' INR IMWAur.mirmwarraimamimansamay 1 यथोक्तब्रह्मलक्षण. * आ. ५-१४-३०. आ. ५.१४.२६.

·अनु. १५] भष्टभास्करभाष्योपेतम्. 63 ब्रह्मवर्चसेन । महान्कीर्त्या ॥४०॥ अन्नं न नि- न्यात् । तद्वतम् । प्राणो वा अन्नम् । शरीरमन्ना- दम्। प्राणे शरीरं प्रतिष्ठितम्।शरीरे प्राणःप्रतिष्ठि- LUMINER Pawar HomaAIYArya अ- यद्यन्नादि कामयते तदा अन्नवान् बबन्नो भवति । नादः यावदाभलाषितमन्नमत्तुं समर्थः भवति । प्रनादिचतुष्टयेन महान् समृद्धो भवति ' सोऽश्नुते सर्वान्कामान् '* इति अ- वरुद्धैवोपासकस्य कामानामवाप्तिः ॥ आन- 18इदानीमुक्तस्य आनन्दस्य साक्षात्परम्परया वा अन्नाधीनत्वात्तदेव स्तोतुमारभते--अन्नं न निन्द्यादिति ॥ वाचा मनसा वा कुत्सा निन्दा तामन्नस्य न कुर्यात् निन्द्यमानस्यान्नं नास्तीत्यर्थः । निन्दितमपि न निन्देदित्येके । निन्दितुः आत्मैव निन्दितस्स्यात् । तथावर्तन मानस्य तत् अन्नं व्रतं व्रतनीयं तन्मात्रमेव व्रतनीयम् । तथा वृत्तिरेवास्य व्रतं नियम इति केचित् । अपर - आहुः- न्दभूमिकामधिरूढोपि उपासकोऽन्नं न निन्द्यात् न परिहरेत् । वर्जयेत् योगोपसर्ग मन्वीत यस्मात् तदस्य व्रतं उपासना यो- गस्य व्रतोपायनस्थानीया तत् तस्मात् अन्नं न त्याज्यमिति प्र- थमोपासना इदानीं तस्य स्थितत्वात् । अथ अन्नमयं शरीराख्य तस्य तत्र तदद्धीनत्वात् तस्मात् प्राणः । प्राण एव शरीरं प्र- तिष्ठितं तदधीनस्थितिकत्वात् । शरीरे तद्विधारकत्वेन प्रतिष्ठितः प्राणमयः । तस्मादेवं महानुभावं कथमन्नं परिहरोदिति । या एवं प्राणशरीरयोरन्योन्यस्मिन् प्रतिष्ठा सैषा अन्ने अन्नस्य प्र- तिष्ठेत्युपासितव्या ॥ । *आ.५.१४.२६.

·64 तैत्तिरीयारण्यकम्. [प्र.६. तः । तदेतदमन्ने प्रतिष्ठितम् । “स य एतदन्नमन्ने प्रतिष्ठितं वेद प्रति तिष्ठति । अन्नवाननादो भवति। महान्भवति प्र॒जयां पशुभिर्ब्रह्मवर्चसेन । महा- कीर्त्या ॥ ४ ॥ "अन्नं न परिचक्षीत । तद्वतम् । आपो वा अन्नम् । ज्योतिरन्नादम् । अफ्सु ज्योतिः प्रतिष्ठितम् । ज्योतिष्यापः प्रतिष्ठिताः । तदेतदन- मन्ने प्रतिष्ठितम् । स य एतदन्नमन्ने प्रतिष्ठितं वेद प्र- ति तिष्ठति । अनवानन्नादो भवति । महान्भवति प्र॒जयां पशुभिर्ब्रह्मवर्चसेनं । महान्कीर्त्या ।। ४२ ।। 1"स इत्यादि ॥ एवं अन्योन्यस्मिन् प्रतिष्ठितं प्राणशरीरात्मकं अन्नद्वयं यो वेदापि विदित्वोपास्ते स प्रतितिष्ठति परमां प्रतिष्ठां प्राप्नोति-आनुषङ्गिकान्नवत्त्वात् ऐहिकफलवान् भवति । एवं महा- भाग्यवर्णनया आनन्दस्यैव स्तुतिः क्रियते आऽन्तादनुवाकस्य ।। अन्नं न परिचक्षीतेति ॥ इदं भोजनीयं अभोजनीयमिति विम- तिपुरस्सरं न प्रतिषेद्धव्यम् । अन्नं परिचक्षाणेन शरीरमेव परि- ख्यातं स्यात् । तद्रूतमिति स एवार्थः ॥ अथ तृतीयोपासनं विधीयते-आपो वा इत्यादि ॥ आपः अन्नं तन्निप्पत्तिहेतुत्वात् अद्यमानत्वाञ्च सर्वैः । ज्योतिः आदित्यः अन्नादः रश्मिभिप्रेसन् अप्सु प्रतिष्ठितं ज्योतिः वैद्युतोऽग्निः तदुत्पत्तौ व्यापृतत्वात | ज्योतिषि आत्मनि आपः प्रतिष्ठिताः गर्भ- त्वेन रश्मिषु स्थितत्वात् । एवं अग्नीषोमात्मकं विश्वमन्नमयात्मक- मिति विदित्वा उपासीत इति । गतमन्यत् ॥ 16 ·अनु. १५.] भट्टभास्करभाष्योपेतम्. 65 "अन्नै बहु कुवा ततम् । पृथिवी वा अन्न छ । आकाशोऽन्नादः । पृथिव्यामोकाशः प्रतिष्ठितः । आकाशे पथिवी प्रतिष्ठिता । त तदेतदनभन्ने प्रति- ठितम् । स य एतदन्नमले प्रतिष्ठित वेद प्रति तिष्ठ- अन्नवानन्नादो भवति भवति । महान्भवति प्रज- यो पशुभिर्ब्रह्मवर्चसेन । महान्की. ॥ ४३ ॥ 'न कंचन वसतौ प्रत्याचक्षीत । ततम् । तस्मा- -ass-nain. Hanummymmawra..MAMIvaisaram www MHAN 17 "तृतीयामुपासनां कुर्वन् अन्नं बहु कुर्वीत भूयिष्ठमुपपादयेत् बहु मन्वीत वा सर्वमन्नं तथा कुर्वन् आत्मैवात्मना भूमानं गमितो भवति । ततमिति समानम् ॥ अथ चतुर्थीमुपासनां विदधाति-पृथिवी वा अन्नमित्यादि । पृथिवी अन्नं सर्वानोपादानत्वात् । आकाशोऽनादः निजोदरनिहित- त्वात् पृथिव्यवकाशानाम् । आकाशे पृथिवी प्रतिष्ठिता तदुदरव. तित्वात् । तदित्यादि । एवं द्यावापृथिव्यात्मकान्नद्वयव्याप्तसम- स्तावकाशं विदित्वोपासीतेति । समानमन्यत् ।। "एतां चतुर्थीमुपासनां कुर्वन् न कश्चिदपि वमतौ अविद्वां- समपि वसतौ वसतिनिमत्तमागतं अवकाशार्थिनं न मखाचक्षीत । प्रत्याचक्षाणोऽप्यात्मानमेव प्रत्याचक्षीत । सर्वावकाशव्यापकान्न- द्वयात्मकमात्मानं भावयेत् । कथमात्मानमेव प्रत्याचक्षीत । तत- मिति तुल्यम् ॥ 20तस्मादित्यादि ॥ यस्मात् अन्ननामिकां भूमिकामारूढेन क- श्चिदपि वासार्थी न प्रत्याख्येय; वसता च अन्नता च वस्तव्यं 1 A h. ii-9 ·.. 66 तैत्तिरीयारण्यकम् [प्र.५. द्यया कया च विषया बबनं प्राप्नयात् । अराध्यस्मा अनमित्याचक्षते । एत? मुखतोऽन्न राद्धम् । मु- खतोऽस्मा अन५ राध्यते । एत? मध्यतोऽन्न रा- द्वम् । मध्यतोऽस्मा अन्न५ राध्यते । एतद्वा अन्त- तोऽन्न राद्धम् । अन्ततोऽस्मा अन्न राध्यते । य एवं वेद । "क्षेम इति वाचि । योगक्षेम इति प्राणाया- नयोः । कर्मेति हस्तयोः । गतिरिति पादयोः । CHAR इतरथा दोषप्रसङ्गात् श्रुतेः यथा किं प्रथमां रात्रि माश्नाः '* इत्यादि । तस्मात् यया कया च विधया प्रकारेण प्रतिविद्धे- नापि कर्मणा बद्दन्नं प्राप्नुयात् सम्भृत्य निदधीत उपासनासाम- र्थ्यान्न दोषो भवति । तदेवाह-अराधीति । संसिद्ध उपासना- वलेन सम्पन्नं अस्मै एतदर्थतया सर्वमन्नं तस्मात् शूद्राद्यन्नमपि एतदीयमेवेति ब्रह्मवादिन आचक्षते । किञ्च---एतत्खलु उपास- नाबलराद्धमन्नं मुखतो मध्यतोऽन्ततश्च राद्धं बालत्वं युवत्वं स्थ- विरत्वं शरीरावस्थात्रयसंसिद्ध नान्नान्तरवदेकैकावस्थोपलक्षणम् । यद्वा-त्रिप्वपि कालेषु राद्धं न तु कादाचित्कम् । एवं वेदित्रेऽपि मुखतो मध्यतोऽन्ततश्च अन्नं राद्धं भवति नोपासितुरेव । "पुनरप्यानन्दोपासनाविशेषं दर्शयति-क्षेम इत्यादि ॥ वाचि शदे च आनन्दः क्षेम इत्युपासीत । क्षेत्रः स्वयं क्षेमवान् भवति । यहा--प्राणादिध्वन्नभावनामिव वाचि क्षेमभावनां भावयन् भवति योगिनो वागायत्तत्वात् सुखानाम् । 211 मुखम् । SYarmir Poem hnahat.u.. Awarenes ream mPIN *त्रा.३-११-८.

·अनु. १५. भट्टभास्करभाष्योपेतम. 67 म यत्रयत्र तत्रतत्र . विमुक्तिरिति पायो । इति मानुषीरसमाज्ञाः । अ- थ दैवीः । तृप्तिरिति वृष्टौ। अलमिति विद्युति यश इति पशुषु । ज्योतिरिति नक्षत्रेषु । प्रजाति- रमृतमानन्द इत्युपस्थे । समित्याकाशे। तत्प्र- तिष्ठेत्युपासीत । प्रतिष्ठावान्भवति । तन्मह इत्यु पासीत । महान्भवति । तन्मन इत्युपालात । मा- नवान्भवति। तन्नम इत्युपासीत । नम्यन्तेऽस्मै का- माः । तद्ब्रह्मेत्युपातीत । ब्रह्मवान्भवति । तद्ब्रह्मणः येनयेन रूपेणानन्दं ब्रह्मोपास्ते तद्रूप- संपद्यत इति भावः । एवमुत्तरेप्वपि द्रष्टव्यम् । अलब्धाभिमत- लाभो योगः तद्धेतुः प्राणः उद्यमरूपत्वात् । लव्यस्य पालन क्षेमः तहेतुरपानः उपसंहाररूपत्वात् । उपसंहाररूपत्वात् । योगसहितः समः योगक्षेमः । कर्मनिमित्तं हस्तौं, गतिनिमित्तं पादौ, विरेचनस्थानं पायुः इति एता मानुषी: मानुप्यः मनुप्यशरीरावयवपराः स- माज्ञाः । तृप्तिहेतुः वृष्टिः बलवन्मेघसङ्घटनजन्मा विद्युत् । य- शोहेतवः पशवः । ज्योतिप्मन्ति नक्षत्राणि । प्रजातिः प्रजाः अतं आत्मनोऽमृतत्वं प्रजात्वेनावस्थानं यथा 'तदु ते मयामृत'* इति । आनन्दः सुखम् । एतत्त्रयहेतुः उपस्थः । सर्वतच्च- मूर्तीनां प्रलयात् महत्त्वाच्च । तत्र सर्वत्रात्मत्वेन ब्रह्मत्वेनोपासिता स्वयमपि सर्व एव ॥ पुनश्च काम्यानुपासनाभेदानाह-तदित्यादि ॥ प्रतिष्ठारूपेण तत् आनन्दं ब्रह्म उपासीत प्रतिष्टादिमान् भवति ब्रह्मात्मक- . २२ MAHAMARTHIMIMermiranka,....." ranwwwanimNA *बा.१-५-५, ·68 तैत्तिरीयारण्यकम. परिमर इत्युपासीत । पर्येणं नियन्ते द्विषन्तस्त- पत्नाः। परि येऽप्रिया भ्रातृव्याः । स यश्चायं पुरुषे । यश्चालावादित्ये । स एकः । स य एवं वित् । अ- स्माल्लोकात्प्रेत्य । एतमन्नमयमात्मानमुपं संक्रम्य। एतं प्राणमयमात्मानमुपं संक्रम्य । एतं मनोमय- मात्मानमुपं संक्रम्य । एतं विज्ञानमयमात्मानमु- पं संक्रम्य । एतमानन्दमयमात्मानमु संक्रम्य । इमान्लोकान्कामानी कामरूप्यनु संचरन् । एत- त्वात् । तस्य प्रतिष्ठा क्षेत्रपश्वादिपौप्कल्यम् । महः पूजा महत्त्वं वा । मनः मननं बहुमानो वा । नमः प्रवीभावः । कामाः अस्मै स्वयमेव संनम्यन्ते । ब्रह्म वृंहणं प्रपञ्चो- न्मेषः वहणवान् भवति । शब्दब्रह्मणो वा ग्रहणम् । परि- तः सर्वतः म्रियन्ते सर्वेऽप्यस्मिन् इति वा परिमरः परिमरः महार्थ- संहारः परं ब्रह्मण आकारः । । यद्वा-प्रपञ्चब्रह्मणः परितो नाशः परिमरः । तद्भावेनानन्दब्रह्मण उपासितारं एणं एनं छान्दसं णलं एनं परि लक्षीकृत्य सत्पार्श्वमागत्य म्रियन्ते द्विपन्तः सपत्नाः दृष्टीरः शत्रवः ये चान्ये अभियाः भ्रा- तृव्याः देयभूताः शत्रवः ते च परित्रियन्ते । स यश्चायं इति ॥ व्याख्यातम् । एवं इत्थं विद्वान् उपासकः अस्माल्लोकात् प्रेत्य अन्नमयादीन् कोशान् उपसङ्क- म्य तदात्मतया वीकारं लब्ध्वा इमान् तदुपादानान् लोकान् परब्रह्मण आधारः *आ. ५-१४-३३.

·अनु. १५.] भट्टभास्करभाष्योपेतम्. 69 थ्साम गायनास्ते । “हा३ वुहा३ वुहा३h । अह- मनमहमन्नमहमन्त्रम् । अहमन्नादोऽहमन्नादोऽ- हमन्नादः । अह श्लोककदह श्लोककदह श्लो- ककत् । अहमस्मि प्रथमजा ऋता३स्य । पूर्व दे- अनुसञ्चरन् यत्रयत्र इच्छति तत्रतत्रानुक्रमेण सञ्चरन् कामानी यथाऽभिलषितादनशक्तिः कामरूपी यथाभिलषितरूपपरिग्रहसम- थस्सन् एतत् वक्ष्यमाणं साम गायन आस्ते ॥ "हावु हाबु हाबु इत्यादि ॥ ईदृशीं विभूति प्राप्तवान् अहमस्मि विभूतिमदभेदेना'त्मानमुपलक्ष्य सामगाने स्तुवन् परमान- न्दशरीरो गायन्नास्ते । एषा मुक्तस्य विभूतिवर्णना प्ररोचना- र्था ; न तु साम गायनासीतेति विधिः, स्वभावानुवादो वा; आत्मतृ- प्तिकामस्यापि मुक्तात्मनः क्रीडात्वेनोपपत्तेः । यद्वा--अपवर्गसुखे स- सुखान्तीवादेवमुक्तम् । अपवर्गसुखस्थाशक्यवर्णनत्वात् मनुष्याधि- कारसुखान्वयेन विभूतिवर्णना । तत्रादौ स्तोभाक्षराणि - डिति केचित् । अन्य अहुः-हो इति विस्मयार्थस्य निपात- स्य विस्मयातिशयात् त्रिरुक्तिः गानविकारः प्लुतत्रयं चित्रीकर- णे च । तत्र प्रगृह्यस्यापि छान्दसं “एचोऽप्रगृह्यस्य' इति प्लुत- विकारः वकारोपजनश्च । एवमनेन ज्योतिः तस्य द्योतितस्य?] विस्मयातिशयभावनया तु क्वचित् प्लुतिः कृता । यथा---- ऋतास्य' 'अदन्तमामि' इति । अथ अतिशयवृद्धचा क्वचिन्नैरन्तर्यण द्वे प्लुते कृते-'नाभा' इति, 'एवमावाः' इति । एवं नव प्लु- तानि । . अन्ये गानविकारात् दीर्वाभासाः । अहमन्नमित्यादि । विभतिभेदेना. अप्राप्तकामस्वापि, गानविशेषाकार:. दीर्घाभ्यासाः www ·70 तैत्तिरीयारण्यकम्. प4 ॥ वेभ्यो अमृतस्य ना३ भाय। यो मा ददाति स इ देव- मा३वाः । अहमन्त्रमन्नमदन्तमा ३ अहं विश्व भुवनमभ्यं भवान् । सुवर्न ज्योतीः ! य एवं वेद । इत्युपनिषत् ॥ ४४ ॥ भृगुस्त्रयोदशान प्राणो मनो विज्ञानं द्वादश द्वा- दशानन्दो दशानं न निन्द्यादन्नं न परिचक्षीतान बहु कुंतिकादशैकादा न कंबनैकवष्ट्रिदेश ॥ १५ ॥ अन्नहेतुत्वात् अन्नस्य तादात्म्येन आत्मा स्तूयते---सर्वमिदानीमह- मस्मीति तस्य अत्ता च अहमस्मीति भोग्यभोक्तरूपं सर्वमह- मस्मीति । श्लोकाः वर्णसङ्घाताः । इह तूपचारेण सर्व बटादयो गृह्यन्ते तेषां कर्ताऽहमस्मीति । यद्वा----सर्वस्य ग्रन्थसङ्घातस्य वेदशास्त्रादेरपि स्वेच्छयैव कर्ताऽस्मीति । ऋतस्य प्राप्तस्य जग- त्प्रपञ्चस्व वा प्रथमजाः प्रथमं जातोऽहमस्मीति सर्वविकारेभ्यः प्रागेव प्रादुर्भूतोऽस्मि । किं बहुना देवेभ्योऽपि पूर्व प्रादुर्भू- तोऽस्मि अमृतस्य नाभिः नहनं प्राप्तिहेतुरस्मि । यो मां एवंभूतं ददाति स इत् स एवं आवाः आवृणोति अन्य- रनावृतोऽहं दात्रैव वशीकृतोस्मि- - तस्याहं नित्यमात्मस्थः स च नित्यं माय स्थितः। इति दर्शनात् । किञ्च-अहमन्नमनि अन्नमदन्तं च अ- यि मयि सर्वे निलीयन्ते भोग्यवर्गा भोक्तृवर्गाश्च । अत एव अहं विश्वं भुवनं अभ्यभवां विभुत्वेन अभिभवामि । छान्द- ·अनु. १. भट्टभास्करभाष्योपेतम्, 73 प्रजापतिश्चरति गर्ने अन्तः। यस्मिन्निद संच वि चैति सर्वं यस्मिन्देवा अधि विश्वे निषेदुः। तदेव भू- तं तदु भव्यमा इदं तदक्षरे परमे व्योमन्न् । येनावृतं खं च दिवै महीं च येनादित्यस्तपति तेजसा भ्रा- अयं प्रजापतिः प्रजानां पाता परमात्मा विष्णुः शुक्रेण ज्यो- तींषि द्योतमानानि अग्निसोमपूषादीन् प्रजापरिणामहेतुभूतान् देवान् समनुप्रविष्टः तैरेकीभूतः गर्भे अन्तः शरीरमध्ये चरति जीव- त्वेन वर्तते कर्म वैचित्र्यद्वारेण नानाक्षेत्रज्ञात्मना चरति ॥ एवं समस्तचिदचित्प्रपञ्चात्मकत्वमस्योक्तम् । इदानीमेतदेव प्रपञ्चयति-यस्मिन्निति ॥ यस्मिन्निदं सर्वं विकारजातं यस्मिन् कारणे समेति व्येति च सृष्टिकाले अनेन सङ्गतं समुन्मिपति ऐतदात्म्येन स एव स्फुरति स हि तस्मिन् चरन् यत् प्रळ- यकाले व्येति व्ययं भजते आकिञ्चन्यं भजमानो निमिषति । किञ्च-यस्मिन् देवाः अधिनिषेदुः विश्वेऽपि देवाः देवनवन्तः विचित्रभावाः निषेदुः निषादन्ति । अधिः ऐश्वर्ये वर्तते । एवं वर्तमानस्य तादात्म्यमुक्तम् । अथ तदेव भूतं उत्पन्नं तदेव भव्यं भविष्यत् आः आसीत् । अस्तेश्ठान्दसे लङि इड- । यस्मिन् इदं सर्वं तत्र अक्षरे अविनाशे परमे व्योनि वर्तते तादात्म्येन तिष्ठति ॥ येनेत्यादि ॥ येल कारणेन खं च द्योश्च मही च त्रै. लोक्यं आवृतं मृदा घटादिकमिव स्वात्मनाऽऽच्छादितम् । विभक्ति- व्यत्ययः । येन आत्मवस्तुना कारणेन सूर्यस्तपति यदनुग्रहेण येन वा इद्धः तपति तेजसा औप्ण्येन भ्राजसा दीप्त्या च । भाव: अत्यं. T, A. ii.-10 ·74 तैत्तिरीयारण्यकम्. । 1 जैसा च । यमन्तस्तमुद्दे कवयो बयन्ति यक्षरे परमे प्र॒जाः । यतः प्रसूता जगतः प्रसूती तोयन जीवान्व्यसंसर्ज भूम्याम् । यदोषधीभिः पुरुषान्प- शूश्च विदेश भूतानि चराचराणि । अतः पर यद्वा-येन आवृतं त्रैलोक्यं सूर्यस्तपति येन अनुगृहीतः येन तेजोनिधिनाऽनुगृहीतः सूर्यस्तपति तेजसा भ्राजसा चोपलक्षितः । समुद्रे यस्मादिन्द्रियाणि बहिः प्रसरन्ति स समुद्रः शरीरं त- स्मिन् अन्तः मध्ये यं कवयो मेधाविनो वयन्ति सन्तन्वन्ति ध्यानतन्तुना बध्नन्ति तस्मिन्नक्षरे परमे व्योनि सर्वाः प्रजाः स्थिताः ॥ 'यतः यस्मात् कारणात् जगतः अभूती त्रिगुणात्मिका प्रकृतिः प्रसूवा उत्पन्ना । छान्दसं दीर्घत्वम् । किंच-यद्वस्तु तोयेन उपलक्षितत्वात् तोयादिभूतैः पञ्चभिः जीवान व्यससर्ज विसृजति उत्पादयति । अकारोपजनश्छान्दसः । लिटि वा अ- डागमः । भूम्यां तत्तद्भूमिकामु । यद्वा--एकमिदं वाक्यम् । यस्मात् प्रसूता जगतः प्रसूतिः तोयादिभिस्सह शुक्लेन वा स- हकारिणा जीवानुत्पादयति । किञ्च-य दत्तु भतानि विकार- द्रव्याणि चराचराणि जङ्गमानि स्थावराणि च पुरुषान् पशू- श्च प्रदर्शनार्थत्वात् एवंप्रकाराशेचत नान् विवेश स्रष्टा प्रविवेश ओषधीभिः सहितान् प्रदर्शनार्थत्वात सर्वाण्यचेतनानि ॥ अतः परमिति ॥ अतः आत्मनः परं प्रकृष्टं अणीयसं अणुतरम् । छान्दसोऽकारः । अन्यद्वस्तु नास्ति पराभेदात् । यद्रा-अतः अन्या पृथग्भूतं वस्तु नास्ति । अतोऽन्यत् अ- भूतान्. विकारस्थिताः.

·अनु. १.] भट्टभास्करभाष्योपेतम 75 .. नान्यदणीयस हि परात्परं यन्महतो महान्तम् । यदेकमव्यक्तमनन्तरूपं विश्व पराणं तमसः पर- स्तात् ॥३॥ तदेव तद् सत्यमाहुस्तदेव ब्रह्म परम कवीनाम् । इष्टापूत बहुधा जातं जायमानं विश्वं वि- भर्ति भुवनस्य नाभिः। तदेवाग्निस्तद्वायुस्तथ्सूर्यस्त गुतरं नास्ति । किञ्च-इदं कारणं परात्परं सर्वपरं महतो महान्तं सर्वमहत् । लिङ्गविभक्तिव्यत्ययः । यद्वा-महान् अ. न्तः आभोगो यस्य तं महान्तं यदीदृशं अतः परमणीयो ना. स्ति । किञ्च-यत् एकं असहायमेव स्वकार्ये अव्यक्तं अ- निश्चितस्वभावं अनन्तरूपं अनन्तभेदशक्तिकं विश्वं विश्वात्मकं पुराणं कारणानामाद्यं तमसः प्रधानस्य अज्ञानस्य वा परस्तात् अवस्थितम् ॥ तपः तदेवेति ॥ तदेव कारणवस्तु ऋतं मानसं सत्यं यज्ञं वा आहुः उ एव तदेव सत्यं वाचिकं यज्ञदेवतां वा आहुः तदेव कवीनां मेधाविनां यजनां परमं पूजितं ब्रह्म अग्निर्वा । किञ्च-तदेव वस्तु इष्टं च पूर्तं च यजमाध्यं फलं यज्ञद्वारेण बहुधा बहुप्रकारं जातं जायमानं उपलक्षण- त्वाजनिप्यमाणं च विश्वं विति भुवनस्य भूतजातस्य नाभिः नहनस्थानं उपादानम् ॥ 'तदेवाग्निरिति ॥ अतः पराश्चतस्रोऽनुष्टुभः । यां 'तद्ब्रह्म' इति अक्षराभिकान्तस्तृतीयः पादः । तदेव वस्तु अग्निः अग्निभूत्वा हविर्वहनादिना जगत उपकरोति । तत् तत्र प्रथमा- ·76 तैत्तिरीयारण्यकम्. [प्र. ६. चन्द्रमाः । तदेव शुक्रममृतं तद्ब्रह्म तदापस्स प्रजा- पतिः । सर्वे निमेषा जज्ञिरै विद्युतः पुरुबादधि । कला मुहूर्ताः काष्ठांश्चाहोरात्राच सर्वशः। अर्धमा- सा मासां ऋतर्वस्वथ्सरश्च कल्पताम् । स आपः एव वायुभावेन विहरणप्रेरणादिना जगद्यन्त्र प्रवर्तयति । तत् एव सूर्यात्मकं वृष्टिप्रकाशादिकारणम् । तदेव कार्यद्वारेण सम्प्रति जगद्धारयति । तदेव चन्द्रमा भूत्वा ओषधिवनस्पत्यादिवृद्धया प्राणिनो जीवयति । तदेव शुक्रं रेतोभावेन परिणतं सत् अमृतं अमृतत्वहेतुः प्रजाभावेन स जायते यथा-'प्रजामनु प्र- जायसे । तड ते मामृतं '* इति । तत् एव ब्रह्म परिवृढमन्नं भूत्वा ताः प्रजा जीवयति । तत् एव आपो भूत्वा सस्या- दिनिप्पत्तिद्वारेण प्राणिनः प्राणयति । तदेव प्रजापतिपदे स्थित प्रजानां प्राकतानां पाता उत्पादयिता भवति ।। *सर्व इति ॥ अस्मात्कारणात् विद्युतः विद्योतमानात् देदी- प्यमानात् पुरुषात् पूरणशीलात् सर्वे निमेषादयः कालावयवाः अधिजज्ञिरे अधि जायन्ते । अष्टादशनिमेषाः काष्ठाः, तास्त्रि- शत् कलाः, तास्त्रिंशत् मुहूर्ताः, ते त्रिंशत् अहोरात्राः, ते पञ्चदश अर्धमासाः, तौ द्वौ मासः, तौ द्वावृतुः, ते षट् सं- वत्सरः परस्मादात्मनो जातः कल्पतां स्वकार्ये समर्थो भवत्विति वेदात्मा आशास्ते । लकारव्यत्ययः । संवत्सरश्च परस्मादात्मनो जातः कल्पत इति ॥ 'किंच-स एव परमात्मा आपः आपो भूत्वा प्राणिनो बा.१-५५-५. प्रकृतानां.

·अनु. १.] भभास्करभाष्योपैतम्. 77 प्रदुघे उभे डमे अन्तरिक्षमो सुर्वः । "नैनमूर्ध्वं न तिर्यचन मध्ये परिजनमत् । न तस्येशे कश्च न त- " जीवयति । किंच-उभे इसे इयं च असौ च द्यावा- पृथिव्यौ 'त्यदादीनां यद्यत्परं' इतीदमश्शेषः । कीदृश्यौ प्रदुधे प्रकर्षण दोग्थ्यौ कामानां द्यावापृथिवी भावन कामान् एव अन्तरिक्षभावन अवकाशप्रदानादि कुर्वन् विश्वं बिभर्ति । किंच-स एव सुवः परमसुखस्था- नादित्यमण्डलभावेन विश्वं पुनाति । यद्वा-परमसुखभावेन प्रा- णिनः प्रीणयति ॥ दुग्ध इत्यर्थः । स 101 'नैनमिति ॥ एनं परमात्मानं उर्ध्वं उर्ध्वाधोभावेन परि- च्छिन्नं न खलु कश्चित् परिजग्रमत् परिगृह्णाति परिच्छिन्नं नोपादत्ते । तिर्यचं तिर्यविस्तारप्रमाणपरिच्छिन्नं एनं न कश्चित परिगृह्णाति । न मध्ये विष्कम्भगत्या परिच्छिन्नमध्यावकाशं एनं न कश्चित् परिगृह्णाति । यद्वा-अयमस्य मध्यमः प्रदेश इति न कश्चित्तं परिगृह्णाति । लेटि शपः श्नुः । 'लेटाऽडाटौ' इत्य- डागमः । हग्रहोभः इति भत्वम् । बुद्धया परिग्रहणं ज्ञा- नमेव । तस्य परमात्मनः अन्यः कश्चन कश्चिदपि नेशे नेष्टे पराभेदात् स एव सर्वस्येष्टे । हेतुमाह-तस्य कारणस्य यत् नाम नमनं कार्यप्रपञ्चं प्रति प्रह्वीभवनं, यथा-'सं बाहुभ्यां नमति संपतत्रैः' इति । तत्खलु महद्यशः महायशोहेतुः तद्धे- तुत्वात्ताच्छब्द्यम् । तत्खल्वन्येन कर्तुमशक्यम् । महाश्चर्यभूत- स्य महते यशसे भवति । तस्मात् नान्यः कश्चिदस्येष्टे ।। *सं.४-६-२. महायज्ञस्य ऐश्वर्यभूतस्य. १ Hindi ·तत्तिरीयारण्यकम्. [प्र. ६. स्थ नाम महद्यशः॥२॥ "न संहशे तिष्ठति रू- पंमस्य न चक्षुषा पश्यतिक लेनन् । हृदा मनी- पा मनसाऽभि य एनं विदुरमृतास्ते भंव- न्ति । "अयस्लम्मूतो "हिरण्यगर्भ इत्यष्टौ। "एष 11 न संढशे इति त्रिष्टुप् ॥ अस्य रूपं स्वभावो न कस्य चिदपि संघशे संदर्शनाय निरूपणाय तिष्ठति योग्यतां न प्रतिपद्यते । तथा कश्रिदपि एनं न चक्षुषा पश्यति प्रदर्शनार्थत्वात् सर्वेन्द्रियैर्न जानाति ज्ञातुं न शक्नोति । तर्हि प्रमाणैरवेद्यत्वात् असत्त्वमेवास्य प्राप्तमित्यत आह-हृदा हृदयाधिष्ठानेन अविक्षिप्तेन वश्येन मनीषा मनीषावतां मननशक्तिः मनीषा । तृतीयाया आकारः । मनन कुशलेन यो- गिनां मनसा अभिक्लनः अभिसंपादितः तेनैव वेद्यत इति यावत् । एनं एवंस्वभावं आत्मानं ये विदुः जानन्ति ते अमृताः अमरणधर्माणो भवन्ति परं प्राप्नुवन्ति 'ब्रह्मविदाप्नोति परं'* इति दर्शनात् ॥ अद्भयस्सम्भूत इत्यनुवाको व्याख्यातो होतृप्रश्ने । परमात्मवर्णनत्वेन 'हिरण्यगर्भः' इत्यष्टावृचो व्याख्याताः अ- स्मिन्नेवार्थे 'उवा अस्य' इत्यत्र । एषां च आत्मतत्त्वप्रतिपा- दनमन्त्राणां अन्यत्र पठितानामिहातिदेशसामर्थ्यात् कल्पसूत्रवि- नियोगमन्तरेणापि अस्य लिङ्गादिना महापुरुषार्चनादौ विनियोगो द्रष्टव्यः ।। ॥ इति परमात्मसूक्तम् ॥ *भा, ५-१४-२६. आ. ३-१३. सं. ४-१-८ ·अनु. १.] भभास्करभाष्योपैतम. 79 परमात्मा हि देवः प्रदिशोऽनु सर्वाः पूर्वो हि जातस्स उ ग- मैं अन्तः । स विजायमानस्ल जनिष्यमाणः प्र- त्यमुखास्तिपति विश्वतोमुखः । "विश्वतश्चक्षुरुत 1 अथ देवार्य गुणकीर्तनं द्वितीयं सूक्तमारभ्यते-एष होत्या- द्यास्त्रिष्टुभः ॥ एप हि देवः विश्वाधिकः सर्वाः प्रदिशः प्र- धानदिशः परमात्मा दिकप्रदेशान्- अनु लक्षीकृत्य सर्वामु दि- क्षनुगतो भवति सर्वत्र देवनशीलो भवति भानरूपत्वात् । न ह्य- भातं किञ्चिदात्मानं लभते । तस्मात् सर्वत्रायमेव तत्तद्रूपेण भाति । किञ्च----स देवः पूर्वः प्रागेव विद्यमानः आदित्यरूपेण प्रादुर्भूतः उ अपि ताशो देवः इदानी गर्ने अन्तः अविच्छिन्नचैतन्यः सङ्कचितचैतन्यो भूत्वा नानाजीवावेन वर्तते । किञ्च-म एव विजायमानः अचेतनात्मना विरूपेण जायमानः । यद्वा कर्मवशेन विविधशरीरपरिग्रहण गर्भानिर्ग- च्छन् भवति । स एव जनिष्यमाणः पुत्रपौत्रादिमावेन स- न्तायमानो भवति । किञ्च-एष आत्मा प्रत्यक प्रत्येकमञ्चन मुखाडुपक्रमात् आरभ्य कार्यजातं व्याप्य तिष्ठति । छान्दसं वर्णान्यत्वम् । यद्वा----मुखादारभ्य प्रपञ्चाभिमुख्येन तिष्ठतीति । वचनव्यत्ययो वा---प्रत्यक्म खः प्रपञ्चाभिमुखः । आधुदात्तत्वं मृग्यम् । कथमेकमुखस्यै नमवस्थानमित्याह-विश्वतोमुखः विश्वतो विद्यमानमुखभावः । तस्मात् बहुमुखत्वात् न कार्यव्याप्तिः ।। "विश्वतश्चक्षुरिति ॥ व्याख्याता य इमा विश्वा'* इत्यत्र । एक देवो रुद्र इत्युक्तम् ॥ 1 देवार्य जीवप्रदेशान्. विद्यमानः परमाण्यादिरूपेण. 4अपञ्चाभावाभिमुखः. कृत्स्नेति नास्ति. *सं.४-६-२.

·80 तैत्तिरीयारण्यकम. [प्र. ६. विश्वतोमुखो विश्वतोहस्त उत विश्वतस्वात् । सं बाहुभ्यां नमति सं पतावापृथिवी जनयन्देव एकः । वेनस्तत्पश्यन्विश्वा भुवनानि विद्वान यत्र विश्वं भवत्येकलीळम् । यस्मिन्निद सं च वि करस ओतः प्रोतश्च विभुः प्रजातुं । प्रतहोंचे अ- व 1वेन इति ॥ वेनतिः कान्तिकर्मा । प्रपञ्चाविर्भावं काम- यमानो देवः तत् परं व्योम परव्योमावस्थानं आत्मानं प- श्यन् आविर्भावयन् यथा -तदैक्षत बहु स्यां'* इति 'सोऽका- मयत । बहु स्यां' इति । विश्वा विश्वानि भुवनानि विश्वं भुवना- त्मकं विद्वान् सर्वार्थज्ञः' विश्वभुवनयाथात्म्यज्ञः तदुपादानयोग्यं प्रथमं बभूव । पुनश्च तद्विशिनष्टि-यत्र कारणद्रव्ये इदं वि- श्वं जगत् एकनीळं एकवासं सहावस्थितं भवति । उभयो- रेकत्वं स्मरन्ति । किञ्च--यस्मिन् कारणे इदं विश्वं एकं भूत्वा समेति व्येति च एकमिव द्रव्यं समुत्पद्यते · विलीयते च तादृशं तत् परमकारणं पश्यन् स देवः विभुः व्यापकः प्रजा- नु विकारेषु सर्वेषु ओतः प्रोतश्च वर्तते । ओतः कारणत्वेन सर्वत्र कार्ये सन्ततः । प्रोतः अधिष्ठानत्वेन भोक्तृत्वपर्यायेण तस्मिन्नपि कारणे सन्ततः । यद्वा-कारणव्याप्तिः वानं, तद्व्या- तव्याप्तिः प्रवाणम। "उक्तं परप्रकृत्युपादानं भुवनाद्यात्मकं रूपप्रपश्चं देवो दृष्टवा- निति । इदानीं तदुपादानं नामप्रपञ्चमपि स एव दृष्टवानि- आ. ५.१४-३१. सर्वात्मज्ञः 2...योग्यं ततःसम्पश्यनू, शुद्धयो. *छान्दो. ६-१.

·अनु. १५. भट्टभास्करभाष्योपेतम. शं नरशीक्षा सह नौ यश्छन्दतां भूस्त यः पृथिव्योमित्वृतं चाहं वेदमनूच्य शं नस्सह नाव- वतु ब्रह्मविद्भृगुः पञ्चदश ॥ १५ ॥ शं नो मह इत्यादित्यो लो इतराण्यसन्नदान न निन्द्याच्चतुश्चत्वारिश्ात् ॥ १४ ॥ हरि ओम् ।। इति तैत्तिरीयारण्यके पञ्चमः प्रपाठकः, ॥ अथ षष्ठप्रपाठकः ॥ सह नांववतु । सह सह नौ भुनक्तु । सह वीर्य करवावहै । तेजस्विनावधीतमस्तु मा विद्विषावहैं । ओं शान्ति रशान्तिश्शान्तिः !! ॥ हरिः ओम् ॥ सो लुङ् । युवश्शब्दवाच्यमादित्याख्यं ज्योतिर्न ज्योतिरिव वि. श्वमभिभवामि निजशक्तिमरीचिभिविश्वमभिभवामि व्याप्य तिष्ठामि । एवं ब्रुवन् ब्रह्मणैकत्वात् मुक्तात्मनां तत्तुल्यतां दर्शयति तत्तु- ल्यप्रभावत्वादेव । एवं एतत् साम गायन्नास्ते इत्युक्तम् । अथ य एवं वेदापि स सामगायनास्ते इति वेदितृमात्रस्य तत्तुल्य- फलत्वमाह-य एवं वेदेति । इत्युपनिषत् ।। इति भट्टभास्करविरचिते ज्ञानयज्ञाख्ये उपनिषद्भाध्ये पञ्चदशोनुवाकः, तैत्तिरीयारण्यके पञ्चमप्रपाठकस्समाप्तः.

·72 तीतरीयारण्यकम्। 1 'अम्भस्यपारे भुवनस्य मध्ये नाकस्य पृष्ठे में- हृतो महीयान् । शुक्रेण ज्योतीषि समनुप्रविष्टः अथ पुरुषसंस्कारार्थस्नानाचमनादिमन्त्रा अग्निहोत्रादिश्रौतो- पकारकतया अस्मिन् प्रपाठके आन्नाताः । एषां लिङ्गादिना विशेषविनियोगोऽन्विष्यः । एषां सूक्तक्रमेण विधिरिति येन कल्प्यो विधिः । अयं समस्तः प्रश्नो याज्ञिक्य उपनिषद उच्यन्ते, यज्ञात्मना भगवता नारायणेन दृष्टत्वात् नारायणप्रति- पादकत्वात् । देवताश्च तत्सनान्नयः । तत्र प्रथमानुवाके अ- ध्यात्मविषया मन्त्राः तानेव विनियुज्यन्ते । तत्र वारुणीपूपनि- पत्सु 'ब्रह्मविदाप्नोति परं' इति परप्राप्तिहेतुत्वेन तद्विभूत्यात्मक- मानन्दं ब्रह्म वेद्यं प्रतिज्ञाय तत्स्वरूपं तदुपासनाविशेषास्सिद्ध- यश्च उक्ताः । इदानीं तस्यात्मनः परमविभूतिस्थानीयस्य कोह- शो विजृम्भण प्रकार इत्याकाङ्क्षायां तमेवात्मानमधिकृत्योच्यते- अम्भस्यपार इत्यादि ॥ अयं स्वगुणैः प्रकृत्येकान्तैः कदाचिद्ध- यते । परगुणेन कदाचित् तदभेदात् । त्रैष्टुभस्सर्वोऽनुवाकः । विशेषो वध्यते । अम्भसि तोये अपारे पाररहिते अवस्तात् भुवनस्य मध्ये प्रपञ्चस्य मध्यावकाशे नाकस्य स्वर्गस्य पृष्ठे उपरि च एवं सर्वेषु विकारेषु समनुभविष्टः समन्तादनुक्रमेण च प्रविश्य स्थितः कारणत्वात् मृदिव बटादिषु महतो मही- यान् यन्नाम किंचिन्महत् ततोऽपि महीयान् महत्तरः । यहा---- अम्भसि अपारे महाप्रळयावस्थायां भुवनस्य मध्ये प्रपञ्चावस्थायां नाकस्य पृटे अपवर्गावस्थायां च सर्वदा सन्निहितः । किञ्च--- ANS उपकारकाः. विजृम्भमाण. सर्वध्ववकाशेषु.

·अनु. १.] भट्टमास्करभाष्योपेतम्. 81 मृतं नु विद्वानों नाम निहितं गुहांतु ॥ ३ ॥ त्रीणि पदा निहिता गुहातु यस्तद्धेः स वितुः पि- ताऽसत् । "स नो बन्धुनितास विधाता धामानि वेद भुवनानि विश्वा ! यत्रं देवा अमृतमानशाना- तथा RAM त्याह-प्रतदिति ।। शव्दस्य प्रथममाविष्करणं प्रवचनम् । लु पुराणे काले गां धारयतीति गन्धर्वः परनादात्मा देवः तादृग- वस्थो नाम मत्वा तत् शब्दात्मकम् । तनोतेः विप् । तत्तत् प्रयोचे । अभ्यासत्य सम्प्रसारणाभावः छान्दसः । प्रथममावि. प्छतवान् । अमृतं अमृतत्वप्राप्तिहेतुं गुहासु शरीरावच्छिन्नात्म- प्रदेशेषु निहितं वाचस्तुरीयं प्रोचे विद्वान् सर्वज्ञः । अन्यानि च त्रीणि पदानि स देवः प्रोचे गुहासु संवृतेषु परमात्मप्रदेशेषु निहितानि यानि मनुष्या न वदन्ति । यथा- 'गुहा श्रीणि निहिता नेङ्गयन्ति'* इति । तत् इदमर्थरूपं यः वेद सः सवितुः उत्पादयितुः पितुरपि पिता उत्पादयिता रक्षकः तारकः असत् स्यात् । वर्णव्यत्ययो वा-पितुः पिता । अस्तेर्लेटि ‘लेटोऽडाटौ' इत्यडागमः ॥ 18स न इति ॥ स एव देवः नः अस्माकं बन्धुः सुहृत् स एव जनिता जनयिता उत्पादयिता । 'मन्त्रे' इति णिलोपो निपात्यते । स एव विधाता श्रेयःकर्ता । स एव अस्माकं धामानि स्थानानि उचितानि वेद । स एव विश्वानि अपि भुवनानि भूतजातानि वेद । क इत्याह-~-यत्र देवे सुहृद्भूते देवाः देव- त्वं प्राप्ताः अमृतं अमृतत्त्वं आनशानाः प्राप्नुवन्तः जीवाः तृतीये परमात्मा. *ना, २-८-८. TA. ii-11 ·82 तैत्तिरीयारण्यकम्. sungamaraaanemy स्तृतीये धामान्यभ्यैरयन्त । "परि यावापृथिवी यन्ति सबः परि लोकान्पारि दिशः परि सु- वः । ऋतस्य तन्तु विततं वृत्य तदपश्यत्नई- भवत्प्रजातुं । परीत्यं लोकान्परीत्यं भूतानि परीत्य सवाः प्रदिशो दिशश्च । प्रजापतिः प्रथ- द्युसंज्ञके लोके धामानि महिततमानि स्थानानि अभ्यैरयन्त आ- भिमुख्येनागमयन् आत्मन्यधिकृतवन्तः स एव नो बन्धुरित्यादि ॥ 1"परीति ॥ सद्यः समानेऽह्नि द्यावापृथिव्यौ परियन्ति परि- गच्छन्ति सर्वतो व्यानुवन्ति लोकान् ब्रह्मलोकादींश्च परियन्ति ऋतस्य यज्ञादेः कर्मणः विततं विस्तीर्णं तन्तुं भोगहेतुं फलं विवृत्य छित्वा प्रजातु मध्ये पूर्वोक्ताः अमृतमानशानाः प्रजाः एवं कर्मफलं छित्वा तत् परं वस्तु अपश्यत् पश्यन्ति ततः ते देवाः अभवत् भवन्ति तद्भावं प्राप्नुवन्ति । छान्दसोऽदादे- शः । वचनव्यत्ययेन वा एकवचनम् ॥ 20परीत्येति ॥ उक्तं मुक्तात्मनां देवेनैकात्म्यं फलम् । इदानीं देवस्य कार्यवर्गव्याप्ति दर्शयति-अयं देवः प्रजापतिः प्रजानां विकाराणां पाता ऋतस्य यज्ञात्मनः परमात्मनः प्रथमजाः पूर्व- मेव विद्यमानः लोकादीन् परीत्य परितो व्याप्य आत्मना आत्मीयेन रूपेण आत्मानं आत्मसमष्टिं परव्योमाख्यं वस्तु अभिसंबभूव अभितस्सम्प्राप्तवान् सर्वत्रानुप्रविश्याधिष्ठातृत्वेन तस्थौ । मिथुनीभावः सम्भवः, यथा ' तत्सृष्ट्वा । तदेवानुप्राविशत् '* इति ॥ आत्माधानी. *आ.५-१४.३१. - ·अनु. १.] भट्टभास्करभाष्योपेतम्. 83 मजा ऋतस्यात्मनाऽऽत्मानमभि सं बभूव। "सद- सस्पतिमद्भुतं प्रियमिन्द्रस्य काम्यम् । सनि मे- धामयासिषम् । उहीप्यस्व जातवेदोऽवनन्निर- तिं मम ॥ ४ ॥ पाश्च महामावह जीवनं च 21 सदस इति गायत्री ॥ उक्तो दम्पत्योरिव मिथुनीभावो ब्रह्मणा पराबरयोः । अधुना तमेवार्थं दर्शयन् स्पष्टयति- सीदन्त्यस्मिन् सर्वे विकाराः इति लदः प्रेयसीस्थानीया सर्ववि- कारहेतुः परा प्रकृतिः तस्याः पतिः पाता नित्यसंश्लिष्टो भर्ता ताशं देवं अद्भुतं आश्चर्यगुणं प्रिंणं प्रीणयितारं इन्द्रस्य आ- त्मनः तस्याः प्रकृतेः कायं काम्यस्वभाव कामनाहम् । अहें लत्यप्रत्ययः । अत एव-सानि सननीयं भजनीयं मयां मेधा- विनं अतिविदग्धं ईदशं देवमहं अयासिषं अयानि प्राप्नवानि । छान्दसो लङ् । 'यमरमनमातां' इति सगिटौ । परप्रकृतिव- शमापन्नं मामपि तामिवाङ्गीकरोतु ॥ उद्दीप्यस्वेति ॥ हे अप्यनुष्टुभौ । हे जातवेदः ! जातानां वेदितः ! अग्निविशेषो जातवेदाः तदात्मानं देवं श्रियं प्रार्थयते 'श्रियभिच्छेबुताशनात् ' इति दर्शनात् । हे जातवेदोरूप ! मदर्थ- मुद्दीप्यत्त्व मदीयां निऋति पापदेवतामलक्ष्मी अपहन अपनी- यं नाशयन् । हेतो शता । तदर्थमुद्दीप्यस्य । ततो मा अपहतनिर्ऋतिकाय पशू गवादी आवह च जीवनं च जीवनार्थं च सर्वा अपि दियो दिश प्रयच्छ । अपहतपाप्मतया अमृतत्व पाप्तिहेतु लक्ष्यते, 'सर्वान् कामान् सह । अमृतत्वप्राप्ति. आनय च- ·84 तैत्तिरीयारण्यकम्. विशो दिश। भानो हिलीजातवेदो मामय पु- रूप जगत् । अविना आमहि श्रिया मा परि पा- तय । "पुरुषस्य विन लहस्ताक्षस्य महादेवस्य धी- ब्रह्मणा' * ' इति दर्शनात् । अत्र 'चवायोगे प्रथमा' इति हेत्यस्य निघाताभावो युक्तः ॥ ॐमा न इति ।। हे जातवेदोरूप ! सा नितिः मम गवादीन मा हिलीत् त्वत्प्रसादेन मा वषिष्ट । पुरुषव्यत्ययो वा-हे देव व अस्माकं गवादीन् मा हिंसीः । अविव्रत हिंसाधीकारात् तत्साधनान्यायुधानि अस्मभयाय अधारयन् तानि च क्वचिन्ति- धाय अगहि आगच्छ ; यथा “परमे वृक्ष आयुधं निधाय कत्तिं वसान आचर पिनाकं विनदागहि इति । गोलीट शपो लुक् ' । अग्ने ! अङ्गनादिगुण ! । यद्वा----अग्नयात्मन् ! | आगत्य मा मां श्रिया गवादिलक्षणया मोक्षात्मिकया वा परि- पातय सर्वतस्सङ्गमय ॥ "पुरुषस्येति ॥ पुरउष्णिक । कर्मणसम्बदानत्वात् सर्वा चतुर्थे पष्ठी । पुरुषं विश्वस्य पूरयितारं विश्वातीतं ध्यानाद्य- विषयं परं वस्तु विज जानीम लभेमहि वा । विन्दतर्विकरण- व्यत्ययक्ष लुक् । सहसाक्षस्य अनन्तज्ञानस्य अनन्तशक्तिकस्य वा शुरुषस्य विक्ष महादेवस्य ध्यानादियोग्यवित्रहपरिग्रहक्रीडा- वन्तो देवाः तेषां नशलो महादेवः क्रियाशक्तिमधिष्ठाय यो देव्या सह जगदनुगृह्णाति तं धीमहि ध्यायेम । सम्प्रसारणा- *आ. ५-१४-२६. सं'. ४-६-१०.

·अनु. १.] भभास्करभाष्योपेतम्, 85 महि । तन्नो रुद्रः प्रचोदयात् । तत्पुरुषाय विद्महे महादेवाय धीमहि । तन्नो रुनः प्रचोदयात् । तत्पु- रुषाय विद्महे वक्रतुण्डाय धीमहि । तन्नो दन्तिः प्रचोदयात् । तत्पुरुषाय विद्महे सुवर्णपक्षाय धी- महि ॥ ५॥ तन्नों गरुडः प्रचोदयात् । "कात्याय- त्मनेपदे छान्दसे । अथ तत् तत्र नः अस्मान् रुद्रः ज्ञान- शक्तरधिष्ठाता यो विश्वं प्रेरयति सः प्रचोदयात् त्रचोदयतु- वर्तयतु लेट्याडागम : 25. पश्चगायच्यः तत्पुरुषायेत्याद्याः तत्र प्रथमा गता । 'तन्नो रुद्रः प्रचोदयात् ' इत्येतदन्तं सूक्तम् । ईश्वरार्च नेऽस्य विनियोगः । तदिति चतुर्थ्या लुक् । तस्मै प्रसिद्देश्वर्याय । नतापतयानेत्येके(?) । विप । अनुनासिकलोपे तुगागमः ॥ 28अथ प्रसङ्गात् विघ्नेश्वराद्याराधनार्था गायत्र्यः आनाताः । द्वितीया विघ्नेशगायत्री । पराभेदात् पुरुषशब्देन सर्व देवताभिधानम् । सर्वत्रावस्थात्रैविध्यं यथाकथंचिदुत्प्रेक्ष्यम् । वक्रतुण्डः कुटिल- नासिकः । छान्दसष्टकारः । छान्दप्सो हकारः ?] । दन्तिः महा- दन्तः । छान्दसो ह्रस्वः ॥ "तृतीयाँ गरुड़गायत्री-सुवर्णपक्षः शोभनपतनसाधनपक्षः गरुडः निगरणशीलः सपणाम् । गिरतरौणादिकः उडन् । चतुर्थी दुर्गागायत्री ॥ तदभिमान्यग्निविशेषो मन्त्रप्रतिपाद्यः । कतस्यापत्यं कात्यायनः । यजन्तात् 'यञिोश्च ' इति फक् ।

·86 तैत्तिरीयारण्यकम्. [प्र. ६. ACAN नाय विद्महे कन्यकुमारि धीमहि। तन्नो दुर्गिः प्रचो- दयात् । नारायणाय विद्महे वासुदेवाय धीमहि । तन्नों विष्णुः प्रचोदयात्। सहस्रपरमा देवी शतमू- ला शताङ्कुरा । सर्वहरतु मे पापं दूर्वा दुस्वप्नाश- नी। "अश्वकान्ते रथकान्ते विष्णुकान्ते वसुन्धरा। कन्यकुमारि । कन दीप्तौ । दीपनशीला कुमारी कन्याकुमारी तादृग्रूपं धीमहि । छान्दसं ह्रस्वत्वं, विभक्तिलोपश्च, दुर्ग इत्यग्ने- नाम तदात्मिका देवी दुर्गा । 20पञ्चमी विष्णुगायत्री-नृ नये, पचाद्यच् ॥ नरः नेता विश्वस्य । तस्य अपत्यानि नाराः सर्वे चेतनाः अचेतनाश्च तेषां अयनं उपादानस्थानं नारायणः परमात्मा स एव भोकृवर्गस्थो वासुदेवः जगतां वासहेतवो वागिन्द्रियाणि तैर्ये व्यवहरन्ति ते वासुदेवाः । तेषां समष्टिः वासुदेवः विष्णुः व्यापनशीलः विक्र- मादिकर्ता । गतमन्यत् ॥ स्नानकाले शिरसि मङ्गलार्थं दूर्वा धारयेत्-सहस्त्रपरमेत्य- नुष्टुभा ॥ सहस्त्रपरमा सहस्राइभ्यधिका फलप्रदाने परिणामे वा देवी दीप्तमती शतमूला अनेकमूला शताङ्करा तादृशी दुर्वा दुस्वलनाशनी दुवप्नफलनाशनी मम सर्व पापं हरतु । काण्डात् '* इति द्वितीयां केचिदधीयते । ' या शतेन '* इति तृतीयां च । ते हे अग्निकाण्डे गते । त्वया हतेन ' इति तस्या उत्तरमर्धर्च पठन्ति ।। लानकाले मृद्गहणमन्त्राः- मृद्हणमन्त्रा:--अश्वक्रान्त इत्याद्याः । प्रथमा 30 अत्र *सं. ४-२-९.

·अनु. १.] भभास्करभाष्योपेतम्. 87 - शिरसां धारिता देवि रक्षस्व मौ पदेपदे । उद्धृतोऽ- सि वराहेण कृष्णेन शेतबाहुना ॥ ६ ॥ भूमिर्धेनु- धरणी लोकधारिणी। मृत्तिके हनं मे पापं यन्मया दुष्कृतं कृतम्।त्वया हतेनं पापेन जीवाभि शरदरा- अनुष्टुप् । उद्धृताऽसीति द्वितीया परोष्णिक । मृत्तिके हनेति तृती. या अनुष्टुप् । मृत्तिके देहीति चतुर्थ्यनुष्टुवेव । तस्याः पूर्व- मर्धर्च केचिदधीयते त्वया हतेनेति । द्वितीयमर्धर्चमनुषङ्गेणेच्छ . न्ति । अन्ये तु अन्यमर्धर्चमधीयते-- यदैवं यच्च मानुषं ब्रह्मदत्ताऽसि काश्यपि इति । गन्धद्वारामित्यनुष्टुप् । हे मृत्तिके ! अश्वक्रान्ते ! अश्वेन व्यापकेन परमात्मना क्रान्ते ! व्याप्ते ! रथकान्ते ! रथेन म्हणशीलेन जीवसमष्टया पुरुषेण क्रान्ते ! अधिष्ठिते ! हे विष्णुकान्ते ! विष्णुना विक्रममाणेन क्रान्ते! 'विचक्रमे पृथिवीमेष एतां '* इति दर्शनात् । सा त्वं वसुन्धरा वसूनां धनानां धारयित्री अद्य मया शिरसा धारिता देवनात् देवी देवनशीला मां पदेपदे रक्षस्व स्थानेस्थाने रक्ष ॥ त्वं हि उद्धृता आस पूर्व वराहेण वराहवपुषा कृष्णेन कर्षणकुशलेन शतवाहुना अनन्तबाहुकार्येण उद्धृताऽसि अत एव त्वं भूमिः सर्वविकाराणां भवनाधिकरणं धेनुः धेनुवत् सर्वस्य प्राणयित्री धरणी ध्रियन्ते जीव्यन्ते अस्यामिति धरणी । धृङ् अवस्थाने, अधिकरणे ल्युट् । लोकधारिणी लोकस्य धारयित्री ॥ हे मृत्तिके! मम पापं हन नाशय । व्यत्ययेन शप् । 33 बा.२-४-३.

·88 तैत्तिरीयारण्यकम्. 35 तम् । “मृत्तिके देहि मे पुष्टिं त्वयि सवै प्रतिष्ठितम् । गन्धद्वारा दुराधर्षा नित्यपुष्टां करीषिणीम् । ईश्व- री सर्वभूतानां तामिहोपह्वये श्रियम् । "हिर॑ण्य- शृङ्ग वरुणं प्रपद्ये तीर्थ में देहि यचितः। यन्मयां भु- यत् मया दुष्कृतं दुष्कर्म विहिताकरणं : अन्यथाकरणं वा कृतं त्वया हेतुना हतेन नाशितेन पापेन इत्थंभूतोऽहं शरदश्शतं जीवामि जीव्यासम् । पञ्चमो लकारः ।। * हे मृत्तिके! मे पुष्टिं देहि त्वयि सर्व पुष्टिकारणं प्रति- टितं यत् दैवं देवसम्बन्धि यच्च मानुषं मनुष्यसम्बन्धि तत्सर्व च त्वयि स्थितम् । ब्रह्मणा परेण लोकहितार्थ दत्ताऽसि हे काश्यपि! काश्यपेन प्रजापतिना दृष्टा ॥ गन्धद्वारामिति ॥ गोमयालेपने कैश्चिद्विनियुक्ता । श्रियो हेतुत्वात तद्भावेन स्तूयते । गन्धद्वारा गन्धः प्रकाशः । इह तु तद्धेतुत्वात धर्म उच्यते । स हारमुपायो यस्यास्तां सुरभिगन्धद्वार' शोभनां वा दुराधर्षी अमार्गेण प्राप्तुमशक्यां नित्यपुष्टां ध्रुवपुष्टिहेतुं करी- पिणी गोमयवती वा मृद्वतीं वा तद्रूपत्वात् सर्वभूतानां देवा- नामपि ईश्वरी स्वामिनी तादृशीं श्रियं अस्मिन् कर्मणि उप. हुये मम समीपे आह्वयामि ।। लानकाले जपति-हिरण्यशृङ्गमिति द्वे ॥ प्रथमा पुरस्ता- दृहती । हिरण्यशृङ्गं हितरमणीयदीप्तिं हिरण्यवदुज्ज्वलदीप्तिं वा वरुणं प्रपद्ये स त्वं मे मह्यं तीर्थ तारकं पुण्यं देहि याचितः द्वारा. 36.

·अनु. १.] भट्टभास्करभाष्योपेतम्. 89 'तमसाधूनां पापेभ्यश्च प्रतिग्रहः । "यन्मे मनसा वाचा कर्मणा वा दुष्कृतं कृतम् । तन्न इन्द्रो वरु- णो बृहस्पतिस्तविता च पुनन्तु पुनःपुनः ॥ ७ ॥ सुमित्रा न आप ओषधयस्लन्तु दुमित्रास्तस्मै भूयासुर्योऽस्मान्देष्टि यं च वयं द्विष्मः । “नमोऽ- नयेऽप्सुमते नम इन्द्राय नमो वरुणाय नमो वा- 38 प्रार्थितः । कुतस्तारकमित्याह-यन्मया भुक्तं प्रतिगीतं असा- धूनां कर्मणा अभोज्यान्नानां सम्बन्धि यदन्नं भुक्तं यश्च पापे- भ्यः म्लेच्छादिभ्यः स्वतः अभोज्यान्नेभ्यः प्रतिग्रहः ततस्सर्व- स्मात्तारकमिति ॥ 37 यन्म इति पथ्यावृहती ॥ यत् मदीयैः मनआदिभिः दुष्कृतं कृतं तत् मे मत्तः । पञ्चम्यर्थे षष्ठी । इन्द्रादयः पुन:- पुनः निरवशेषं पुनन्तु शोधयन्तु अपनयन्तु । 88-39 अञ्जलिना उपहरति-सुमित्रा न इति ॥ अतः पराणि य- जूंषि । तां दिशं निरुक्षयति यस्यां दिशि द्वेप्यो भवति-दुर्मित्रा इति । उभे व्याख्याते* ॥ दर्शपूर्णमासयोः अप्पतीनुपतिष्ठते ---नम इति ॥ अद्भिस्त- द्वान् अप्सुमान् । वरुणस्य पत्नी वारुणी । गतमन्यत् ।। 1. : : - मासयोनैवोपतिष्ठते. 40. *सं. १-४-४५. T. A. ii-12 ·90 तैत्तिरीयारण्यकम् [प्र.६. रुण्यै नमोऽङ्ग्यः । "यहपां दूरं यईमेध्यं यदशा- न्त तदपंगच्छतात् । “अत्यागनादेतीपानायज्ञ उ- प्रात्प्रतिमहात् । तन्मे वरुणो राजा पाणिनां शव- मर्शतु । लोऽहमपापो विरजो निर्मुक्तो मुलकि- ल्बिषः। नार्कस्य पृष्ठमारुह्य गच्छेब्रह्मलोकताम् । na "हस्तेन 'प्रदक्षिणमुदकमावर्तयति यस्मिन् प्रदेशे निमज्जति- यदपामिति यजुवैव ॥ अपां सम्बन्धि यत् क्रूरं हिंसकं यत् च अमेध्यं अमेधार्ह अशुद्धं यच्च अशान्तं सोपद्रवं मन्त्रादि- निरुद्धवीर्य तत् सर्व आभ्यः अपगच्छतात् अपगच्छतु नश्यतु ॥ 42 उत्तरास्तिस्रो निमज्जनमन्त्राः-अत्याशनादित्याद्याः ॥ प्रथमे अनुष्टुभौ । शास्त्रमर्यादामतीत्य यदशनं यच्च पानं देवयज्ञतर्प- णादिकार्यमतीत्य अत्यशनं अतिपानं च यत् पापं यच्च पापं उनात् प्रतिग्नहात् शास्त्रमर्यादाहिंसकात् प्रतिग्रहात् तत् सर्वं पापं मदीयं वरुणो राजा अपां स्वामी पाणिना अवमर्शतु अपनयतु । हिशव्दस्सम्भावनायाम् । एवं मां सम्भावयतु पाणिनाऽपि ह्यवमर्शतु पापं यथा न करोमीति ॥ सोऽहं त्वया अपमृष्टपापः पापैरनभिभवनीयः विरजः वि- रजाः आणवादिलमस्तमलरहितः । छान्दसो लिङ्गव्यत्ययः । नियुक्तः विभुक्तसंसारबन्धः । मुक्तकिल्बिषः विगळितसर्वपाशः । ततः नाकस्य सर्वदा विद्यमानसुखस्य । स्थानं पृष्ठं उच्छ्रितप्रदेश अप्सुस्थाने, पतितप्रदेशं परिलनिं प्रदेशं.

·अनु. १.] भट्टमास्करभाष्योपेतम. 91 "इमं में गङ्गे यमुने सरस्वति शुतुद्रि स्तोम सच- तापरुष्णिया। अतिक्रिया मेरुदृधे वितस्तयाऽऽर्जी- कीये शृणुधा सुषोमया। "ऋतं च सत्यं चाभी- परमाकाशं आरुह्य ततो गच्छेयम् । पुरुषव्यत्ययः । ब्रह्मणा परेण विश्वातीतेन समानलोकतां समानावकाशतां गच्छेयं गन्तु- मोऽस्मि सातः ।। "इमं म इति जगती ।। नदीनामान्येतानि । 'स्वरितात्संहितायां' इत्यैकश्रुत्यम् । हे गङ्गे! इमं मदीयं स्तोमं स्तोत्रं शृणुहि शृणु । 'उतश्च प्रत्ययाच्छन्दो वा बचनम् ' इति लोपाभावः । अस्मत्पावमागत्य श. गुहि । एवं यमुनादिषु द्रष्टव्यत् । ततः सर्वा यूयं आसचत आगत्य माय समवेता भवत शरीरमनुप्रविश्य तिष्ठत । तत्र गमनशीला गङ्गा । यमयित्री यमुना पापानामुपरतिकारिणी । विचित्रसरणा सरस्वती क्वचिवचिदनुपलम्भात् । आशुप्रवृहद्र- वणा शुतुद्री । परागतोष्णा अपरुणी । गौरादिष्टव्यः । आका- रेण सह यणादेशे इकारोपजनश्छान्दसः । असितवर्णा अ- सिक्री । छन्दसि क्रमेक इच्छन्ति ' इति अषि कादेशः उणादयः' इति विभक्तेरुदात्तत्वम् । पूर्ववत् इकारोपजनः । हे मरुदृधे! मरुद्वर्धिते । इगुपधलक्षणः कः । वितस्तया उपक्ष- यरहिता वितस्ता आज कीये! आर्जीकेषु देशेषु भवे! सुपोमया सह शोभना सोमलता यस्यास्तीरे सा । सुपामादिष्टव्यः ।। 45-4 अन्तर्जलगतोऽवमर्षणेन बीन् प्राणायामान् धारयेत् --ऋतं चेत्यादि ॥ इत उत्तराः पञ्च अनुष्टुभः । ब्रह्मणो याथात्न्य- 1आगमनशीला. ७ ·92 तैत्तिरीयारण्यकम्. द्वातपसोऽध्यजायत ॥८॥ ततो रात्रिरजायत ततस्तमुद्रो अर्णवः । “समुद्रादर्णवादधि संवसरो वित् ऋषिः कश्चिदघमर्षणः । तत्प्रतिपादकं सूक्तमपीदमघमर्षणं तृचं अवानामतिशयेनाभिभवितु । स्नानेऽपि नित्येऽस्य विनि- योगः । 'सममश्वमेधावभृथेन '* इत्यादिदर्शनात् प्रायश्चित्ततया विनियुज्यते । ऋतं समस्तचिदचित्प्रपञ्चोपादानं परा प्रकृतिः चेतनसमष्टिः सवं विज्ञानात्मा क्षेत्रज्ञः प्रवृत्तिज्ञानाश्रयः सति साधु ससं तदुभयमपि परस्मात् ब्रह्मणः प्रकरणालभ्यते । ततोऽध्यजायत रूपाधिक्येन ततः प्रादुरभूत् । कीदशात् अभी- द्धात् इच्छाशक्तिसमालिङ्ग उक्तः । अथ भोग्यवर्गसृष्टिमाह-- ततः विज्ञानात्मसृष्टेः परिणामक्रमेण रात्रिः अचित्प्रकृतिः प्रधान नाम अजायत रात्रिवद्रात्रिः तमोरूपत्वात् ब्रह्मगुणानां प्रकाशा- दीनां तिरोधानहेतुत्वात् । रमन्तेऽस्मिन् सर्वे भावा इति रात्रिः । अहोरात्रपरिच्छेदकारिणोस्सूर्याचन्द्रमसोस्सृष्टेर्वक्ष्यमाणत्वात् न मुख्या रात्रिर्गृह्यते । ततः रात्रेः समुद्रः अजायत समुद्र्वन्त्यस्मात्' सर्वे भावा इति समुद्रः महान् यत्रोन्मिषति भोग्यवर्गः तदेवार्णवः अर्णवन् चेत्यावस्थानं(?) अर्णवः 'अर्णसो लोपश्च' इति व- प्रत्ययः । अत्रापि भूतानां अस्पष्टत्वात् अपां निधानस्य ग्रह- णम् । यद्वा—गतसृष्टिरेवानेन प्रकारेणोच्यते । द्रात् संवत्सरोऽजायत संवसन्त्यस्मिन् सर्वाः प्रजा इति संव- त्सरः समस्तप्रजाधारभूतो विराट् प्रजापतिः योऽण्डात् प्रादुर- भवत् 'संवत्सरः प्रजापतिः। इति च श्रुतिः । कीदृश इत्या- बावन्यस्मिन्. अर्णवन्येत्यवस्थानं अर्णवन् चेत्यवस्थानं. निधानस्याग्रहणं, गौतुमध. २४-१०. ततः ससु- . . पत्रा.१-४-१०, ·अनु. १.] भट्टभास्करभाष्योपेतम्. 98 -AANI अंजायत । अहोरात्राणि विदधद्विश्वस्य मिजतो वशी । “सूर्याचन्द्रमसौं पाता यथापूर्वमैकल्पयत्। है-अहोरात्राणि अहोरात्रजीविनः प्राणिनः सर्वान् विदधत् विविध स्थापयन् कर्मानुरूपेण नानायोनिप्राप्तया सुखदुःखयो- नियमयन् । यहा-कालसृष्टिरेषा संवत्सरावयवः कालः संव- त्सरः यः अहोरात्राणि विद्धाति यश्च विश्वस्य मिषतः चेतना चेतनवर्गस्य वशी नियन्ता । ननु दिनकररजनीकरयोरसृष्टयोः कथ- महोरात्राणां तज्जीविनां च प्राणिनामयं विधाता स्यात् । तत्राह--- सूर्याचन्द्रमसौ धाता यथापूर्व अकल्पयत् आनुपूर्पण स्थितयोस्त- त्परिच्छेद्याहोरात्राद्यवस्थानोपपत्तिः अण्ड इव सृष्टयनन्तरं सूर्याचन्द्रमसौ धाता विश्वस्य धारयिता देवः अकल्पयत् । ततः ताभ्यामहोरात्राणि विविधं स्थापयामास अनेनाभिप्रायेण अहोरात्राणि विधत् संव- सरोऽजायत इत्यवोचामेति यथापूर्वग्रहणेन दर्शितम् । यहा--- यथोचितकार्यकारणक्रमेण पूर्वसृष्टसदृशं वा सर्वमकल्पयत् यथा--- सूर्याचन्द्रमसौ पूर्वसृष्टिभवाविहाहोरात्रयोः परिच्छेत्तारौ अकल्पयत् वयोविद्याऽऽचारादीनां विहरणार्थं भुवः नाकस्य पृष्टं परमसुख- स्थानं अकल्पयत् । यहा-धुप्रभृतिनिवासिनः -शुप्रभृतिनिवासिनः सर्वान् यथायथं स्वस्वे अधिकारे अकल्पयत् । सामर्थ्यात् सा परा देवता अस्मान् पुनात्वित्यवगम्यते ॥ अवमर्षणोत्तरकालं उत्तराभिस्तितृभिः स्नायात्-यत्पृथिव्या- मिति ॥ रजः मलं पृथिव्यां पृथिवीवासिनां स्वं आत्मीयं मलं पृथिव्यां तदेतोः कर्मणः छतत्वात् स्वमित्युच्यते । अथ आन्तरिक्ष अन्तरिक्षनिवासिनः आगतं त्यक्तदेहात् अपरिगृहीत- ·94 तैत्तिरीयारण्यकम्. [प्र. ६. दिवं च पृथिवीं चान्तरिक्षमयो सुर्वः । यत्पृथि- व्या५ रजस्वमान्तरिक्षे विरोदसी । माश्स्तदापो वरुणः पुनात्वंघमर्षणः । एष भूतस्य भव्ये भुवनस्य गोप्ता । एष पुण्यकृतां लोकानेष मृत्योर् हिरण्मयम् । "द्यावापृथिव्योर हिरण्मयर लडू- देहान्तरात् अनुबद्धात् । अथ रोदसी रोदस्योः । सुपा मुलुक् ' इति सप्तम्याः लुक् । द्यावापृथिव्योः विगतफलद्वारेण दिवि पृथिव्यां च विविधमेव स्थितं यथाकर्मयोगं तत् तस्मात् इमान् अस्मान् आपः वरुणश्च तासां राजा पुनातु शोध- यतु अघमर्पणः पापानामभिभविता अप्त्वेन वरुणत्वेन च वर्तमा- नो देवः पुनाविति प्रकरणाद्गन्यते । अत्र आपो वरुण इति स्वरान्यत्वं छान्दसम् । केचिदैकपद्यादैकस्वर्यमिच्छन्ति-आपोवरु- जरूपी आपोवरूण इति । तदानीं पूर्वपदस्य असुगागमः अन्तो- दात्तत्वं छान्दसम् । आप्तिमान्वरुणः ।। "एष इत्यादि ॥ एषः देवः भूतस्य जातस्य भव्ये भ- व्यस्य जनिप्यमाणस्य उपलक्षणत्वात् जायमानस्य च भुवनस्य भुवनजातस्य गोता रक्षिता हेतौ शता । रक्षार्थं स्थितः किञ्च----पः देवः पुण्यकृतां आर्जितसुकतानां प्रजानां लोकान् मुवः संश्रितः सुखं भूत्वा संश्रितः । आदित्यो वा भूत्वा मृसो- रपि सुवर्णतयाऽवस्थितः । हिरण्मयं हितरमणीयं हिरण्मयरूपं वा ॥ चावापृथिव्योहिरण्मयमिति ॥ एष देवः द्यावापृथिव्यावपि लोको अत्यत्तदेहात.. परिहीतदेहान्तरा, फलद्वारेण पृथिव्यां संभवति तत्तस्माइजसस्सर्वस्मात् । पूर्ववत्पञ्चम्या लुक् । इमानस्मान् . 49 2 ·भट्टभास्करभाष्योपेतगा. 95 अनु. १.] श्रित सुर्वः ॥ ९ ॥ स नस्सुवस्त शिशाधि । आट्टै ज्वलति ज्योतिरहमस्मि । ज्योतिलति 51 S संश्रितः हितरमणीयसुखरूपः हे देव! स त्वं सुवः तादशसुखरूपो भू- त्वाऽस्मान् संशिशाधि संशितव्रतान् अस्मानपापान् कुरु आदित्य- रूपो वा । श्यतेः लेटि छान्दसः 'अङितश्च' इति घिभावः । एपाच पञ्चपदसमा । चतुरक्षरास्सर्वे पादाः । प्रथमः पञ्चाक्षरः । तेनेयं शङ्कुमती । यथाऽऽहुः- एकस्मिन्पञ्चके सर्वं छन्दशङ्कमती' इति । तृतियोऽपि पादश्चतुरक्षर एव । एवं स्वरिति ह्येकाक्षरं अध्ययन- धर्मेण द्वयक्षरं ज्ञायते । न तद्धचेतत् छन्द सां बोनेर्जन्मना अधिकाक्षरत्वेनाद्रियते यामिनामर्यमा (2) इति वचनात् । यथा स नस्सुवरिति वचनात् ॥ 51 अपः आचामति-आमिति यजुषा ॥ आद्र सरसं वि- जृम्भणोन्मुखं भूत्वा ज्वलति वर्धते ज्योतिः आत्मज्योतिः नस- वोन्मुखात्मज्योतिर्भावेन सृष्टिकाले परं वस्तु ज्वलति पञ्च प्रपञ्च रूपेण वर्धते इत्यर्थः । यत् ज्वललि तदेव अहमस्मि न ततोऽन्योऽस्मि अथ ज्योतिर्भूत्वा ज्वलति परं ब्रह्म दाहकाग्निरूपेण प्रतिसर्ग- काले परं ब्रह्म ज्वलति उपसंहाररूपेण वर्धते यत् तथा ज्वलति तदेव अहमास्मि न ततोऽन्योऽस्मि तस्मादुक्तेन प्रकारेण योऽ- हमस्मि याक्स्वरूपोऽहमस्मि तथा अलाहलस्मि सर्वतः परि- बृढं वस्त्वस्मि न मत्तोऽन्यदस्ति अतः इदानीमहवाहमस्मि एता- वन्तमनेहसमन्तरोऽन्योऽहमभूवं इदानीं नान्यं पश्यामि । सोऽहमि- दानी मां जुहोमि मथ्येव मां प्रक्षिपामि अभेदध्यानव्याजेन 1 यामिनायः ' एतावति ह्यन्तरे अन्योऽहमित्यभूवं.

·96 तीतरीयारण्यकम्. प्र. ब्राहमस्मि । योऽहमस्मि ब्रह्माहमस्मि । अह- मेवाहं मा जुहोमि स्वाहा । अकार्यकार्यवकीर्णी स्तनो भ्रूणहा गुरुतल्पगः । वरुणोऽपामघमर्षण- स्तस्मात्पापात्प्रमुच्यते । रजोभूमिस्त्वमा रोद॑- परं ज्योतिर्हताशने विज्ञानात्मलक्षणं हविः स्वाहा स्वाहुतामाहु- तिमिव प्रक्षिप्य स्वरूपाभिनिष्पत्त्याऽऽविविफलं होमं निवर्तयामीति स्वाहाकारेण सूचयति ॥ 52पुनः स्नाति----अकार्यकारीति पुरस्ताबृहत्या ॥ स्तेनान्तः प्रथमः पादः । अकार्यकारी प्रतिषिद्धसेवनशीलः अवकीर्णी भन्न- व्रतः ब्रह्मचर्यादिहीनः स्तेनः ब्राह्मणस्वर्णापहारादिकृत् । भ्रूणहा वेदवेदाङ्गविदो हन्ता । गुरुतल्पगः गुरुभार्यागामी । सर्वेऽप्येते तस्मात् आत्मीयात् पापात् भबुच्यते अनेन मन्त्रेण दहनात् । एतदाह-अयं हि एतत्प्रतिपाद्योऽपां स्वामी वरुणः तदात्मना तिष्ठन् देवः अघमर्षणः पापानामभिभविता तस्मादेतदनुभावेन प्रमुच्यते इति ॥ रहस्यपापक्षयार्थं स्नाति-रज इति मध्येज्योतिर्जगती, पति- व अक्षरसम्पदा ॥ रजोभूमिः कर्मफलानों भोगभूः अमां मद्वयतिरिक्तं अनेन मन्त्रेण स्नानमाचरन्तं रोदयस्व रोदयतु दुःश्यतु । पुरुषव्यत्ययः, पुण्यफलभूमावर्तयिता तुशब्दः । फल- भूनिर्मा मोदयति रजोभूमिस्तु मद्वयतिरिक्तं रोदयत्विति । यद्वा- हे देव! रजोभून्यात्मा त्वं मद्वयतिरिक्तं रोदयस्वेति । अमामिति 2प ड्यादिा. meas- मनि.

·अनु. १.] भट्टभास्करभाष्योपेतम्, 97 यस्व प्रवदन्ति धीराः । पुनन्तु ऋषयः पुनन्तु वसवः पुनातु वरुणः पुनात्वंधमर्षणः। 'आक्रान्थ्समुः प्रथमे वि धर्मजनयन्जा भुवनस्य राजा ॥३०॥ वृषा पवित्रे अधि सानो अव्य बृहथ्सोमों वावृ- प्रतिषेधार्थस्य अकारस्य सुप्सुपा' इति समासः । तेन समा- सान्तोदात्तत्वम् । अव्ययपूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वे 'अव्यये नकुनिपातानां' इति नबो ग्रहणात् । उक्तमवमर्षणस्नायिनं मां विहाय मद्यतिरिक्तं रजोभूमिर्दुःखयत्विति ; इत्थमेवेदं कर्तव्यमिति धीराः धीमन्तः प्रव- दन्ति प्रकर्षेण कथयन्ति । किंच-ऋष्यादयोऽपि मां पुनन्तु अघमर्षणेन पूयमानं एतेऽप्यनुजानन्वित्यर्थः ।। . 5+अथ जपति--आक्रानिति ॥ अतः परास्त्रिष्टुभः आन्तादनुवा- कस्य । अयं देवः समुद्रः समुवत्यस्माद्विश्वमिति समुद्दः पृषो- दरादिः । सर्वकारणं व्याक्रान् विक्रामति विविधकार्यवर्गरूपेण तिष्ठति । विक्रमेलृङि छान्दसे हलन्तलक्षणा वृद्धिः । इडभावे 'मोनोधातोः' इति नत्वम् । 'छन्दस्यपि दृश्यते' इत्याडा- गमः । कुतस्स्थित्वा आक्रानित्याह-प्रथमे आये प्रथमस्वभावे उपादानात्मनि धर्मन् धारणकुशले विश्वस्य । किमर्थमित्याह- प्रजास्सर्वा जनयन हेतौ शता । भुवनस्य भूतजातस्य कृत्स्नस्य राजा स्वामी वृषा वर्षिता कामानां पवित्रे पावने स्मर्तृणां सानो सर्वस्मादुच्छ्रिते । वर्णव्यत्ययेन औकारस्य ओकारः, अव्ये अवनशीले प्रणवात्मनीति यावत् । अवतेष्टिलोपश्च: प्राथिमस्वभावे. प्रधनस्वभावे. सुनणां. - इ. TAii.-18 ·98 तैत्तिरीयारण्यकम्. वृधे सुवान इन्दुः। "जातवेदसे सुनवाम सोमम- रातीयतो निदहाति वेदैः । स नः पर्षदति दुर्गा- प्रत्ययस्य च त्यवतेर्मनिन्प्रत्यये ज्वरत्वरादिना उठि गुणे टिलोपे ओमिति भवति । अवतेश्छान्दसे यति अव्यम् । यद्वा-उठि तत्र साधुः' इति यति ओर्गुणे अवादेशे अव्यम् । स एवार्थः ईदशे व्योम्नि अधिष्ठातृत्वेन स्थित्वा विक्रामति । अथ अयं इन्दुः ईश्वरः बृहत् भृशं वावृधे वर्धते सोमः उम इति विपर्य- स्तस्वरप्रणवात्मिकया परया शक्त्या सहितः भृशं वर्धते अभिल- षिताप्रतिहतवृद्धिः । तत्र देवांश्च सुवानः ईश्वरो भवन् स्वकार्ये अनुजानन् विश्वं वर्धमानम् । षु प्रसवैश्वर्ययोः, ताच्छीलिकश्चानश् । सूतेर्वा सुवानः विश्वमुत्पादयन् इति ॥ केचित्तु देवमादित्यात्मना वर्णयन्ति-~-समुद्र्वन्त्यस्माद्रश्मय इति समुद्दः आदित्यः सः विक्रामति लोकत्रयं व्याप्य तिष्ठति प्रथमे प्रकृष्टे धर्मे जगवृक्षणे स्थितः प्रकाशादिना प्रजा जनयन् भुवन- स्य राजा स्वामी सः इन्दुः ईश्वरः विश्वमुत्पादयन् पवित्रे दशा- पवित्रे सानो उच्छ्रिते अव्ये रक्षणशीले अधि उपरि अधिष्ठित- स्सन् सोमलता सोमरसो भूत्वा वृषा यागद्वारेण वृष्टिहेतु: बृहद्वा- वृधे वर्धत इति ॥ जातवेदस इति ॥ एतत्प्रभृतयः पञ्च दोगी मन्त्राः प्रकर- गादात्मनि व्याख्येयाः । चोरव्याघ्रपिशाचादिभये समुपस्थिते दौर्गत्ये च जपहोमादिकर्म एभिः कुर्यात् । जातवेदसे जाता- नां वेदिवे नित्याविभूतज्ञानादिकाय वा देवाय सोमं सुनवाम ओदिति. 5.5 यथा..

·अनु. १.] भट्टभास्करभाध्योपेतम 99 .. 'णि विश्वा नावेव सिन्धु दुरिताऽत्यग्निः । तामग्नि- वर्णी तपसा ज्वलन्तों वैरोचनी कर्मफलेषु जुष्टांम् । दुर्गा देवी शरणमहं प्रपद्ये सुतरसि तरले नमः । "अग्ने॒ त्वं पारया नव्यो अ॒स्मान्थ्स्वस्तिभिरति दु- तदाराधनाय अभिषुतसोमास्स्याम । अथ तस्य तत् वेद: ज्ञा- नादिकं अस्माकं अरातीयतः शत्रुत्वमिच्छतः जातान् निदहाति नियमेन दहतु । लेट्याडागमः । किंच-स देवः नः अस्मान पर्षत् पालयतु । पृणातेः लेटि सिप् । विश्वा विश्वानि दुर्गा- णि स्थानानि संसारादीनि अतीत्य पालयतु । दुरितानि दुःखि- तानि च विश्वान्यतीत्य पालयतु नावा सिन्धुमिवातीत्य स्थितान् कृत्वा अस्मान् पालयतु । अग्निः अग्रणीः दुर्गारूपोऽग्निविशेषः प्रतिपाद्यते । तद्भावेन देवस्यैव वर्णना । भावनामयसोमयागारा- धितः शत्रुत्वमस्माकमिच्छतो विषयादीन् नियमेन नाशयतु संसा- रनिमित्तविषयदुरितात्ययेनास्मान् पालयत्विति ॥ तामिति ॥ तां आग्निवर्णा ज्योतीरूपां तपसा तपस्सामर्थन ज्वलन्ती दीप्यमानां वैरोचनीं विरोचनस्य विविधरोचनस्य विवि- धमाविर्भवतः देवस्य स्वभूतां परप्रकृति कर्मफलेषु कर्मसु तत्क- लेषु च जुष्टां सामर्थ्याधायकत्वेन स्थितां दुर्गा देवी देवनव- ती अहं शरणं प्रपद्ये हे देवि! तरसे! तरस्विनि! तरणकुशले! । अशआदित्वादच् । त्वमेव सुतरसि सुष्टु तारयसि संसारगर्तात् । अन्तर्भावितण्यर्थस्तरतिद्रष्टव्यः तस्यै तुभ्यं नमः ॥ 57 अग्ने त्वमिति व्याख्याता 'उभा वां'* इत्यत्र । अत्र तु परवस्तुपरतया व्याख्येया ।। *तै. सं. १-१-१४.

·100 तैत्तिरीयारण्यकम्, र्गाणि विश्वा । पूर्व पृथ्वी बहुला न उर्वी भवा तो- काय तनयाय शंयोः। विश्वानि नो दुर्गहां जातवे- दृस्सिन्धुं न नावा दुरिताऽतिपर्षि । अग्ने अत्रिव- न्मनसा गृणानोऽस्माकै भूत्वविता तनूनाम् । "पृ. तनाजितः सहमानमग्निमुग्र५ हुवेम परमाथ्स- धात् । स नः पर्षदति दुर्गाणि विश्वा क्षामद्देवो आति दुरिताऽत्य॒ग्निः । "प्रत्नोषि कमीड्यो अध्वरेषु विश्वानि न इति 'जुष्टो दमूनाः * इत्यत्र व्याख्याता ॥ पृतनाजितमिति ॥ पृतनानां तत्त्वसङ्घातानां जेतारं अमि अग्रण्यं सर्वस्य उग्रं उद्गुणं सर्वदा हुवेम आह्वयामः आह्वानेन वशीकुर्मः । ह्वयतेः बहुलं छन्दसि इति संप्रसारणम् । पर- मात् सधस्थात् प्रकृष्टं सहस्थानं परमव्योमात्मक अभिव्याप्य तत्र स्थिततया व्यायाम इति 'सधमादस्थयोः' इति सधादेशः । स चास्माभिराहूतः अग्रणीः देवः विश्वानि दुर्गाणि विश्वानि च दुरितानि विश्वं चराचरं क्षामत् क्षयशीलं वस्तु अतीत्य पर्षत् पालयतु पूरयतु वा । खै क्षये, विबन्तान्मतुप् मनिन्वा । तका- रोपजनश्छान्दसः ॥ 60 'प्रत्नोषीति ॥ हे अग्ने! अग्रणीः! अध्वरेषु यज्ञेषु कं सुखं स्वर्गा- त्मकं त्वं मनोषि प्रतनोषि तनिपत्योश्छन्दास' इति उप- धालोपः । ईडयः सर्वेषु स्तुत्यः सनात् पुरातनश्च होता नव्यः : रते. ब्रा. २-४.१.

·अनु. २.] भभास्करभाष्योपैतम्. 101 सनाञ्च होता नव्यश्च ससि । स्वां चाग्ने तनुवै पिप्रिय॑स्वास्मभ्यं च सौभगमा यजस्व ॥ ११ ॥ परंस्ताद्यशो गुहासु मम॑ सुवर्णपक्षाय धीमहि शतबाहुना पुनःपुनरजायत सुवो राजा सधस्था- स्त्रीणि च ॥ १ ॥ 'भूरमय पृथिव्यै स्वाहा भुवौ वायवेऽन्तरिक्षा- य स्वाहा सुर्वरादित्याय दिवे स्वाहा भूर्भुवस्सुव- नूतनश्च होता देवो मानुषश्च तदुभयं भूत्वा सत्सि सीदसि अध्वराणां कर्ता च त्वमेवेति सदेलेटि 'बहुलं छन्दसि' इति शपो लुक् । स त्वं आत्मीयां तनुं प्रपञ्चात्मिकां पिपियस्व त- पयस्व । यहा-आत्मीयतनुस्थानीयविज्ञानात्मनः प्रीणय । प्रीङ् त- पणे । शपः श्लुः । अस्मभ्यं च' सौभगं सौभाग्यं देहशोभां त्वदीयतनूचितां निवृत्तसमस्तदुःखरूपतां आयजस्व आभिमुख्येन देहि च । 'सुभगं मन्त्रे ' इत्युद्गात्रादिषु पाठादञ् । योगे प्रथमा इति प्रथमाख्यातस्य निघाताभावः ॥ इति याज्ञिकीषूपनिषत्सु प्रथमोऽनुवाकः. चवा- 'भूरग्नय इत्याद्यास्त्रयोऽनुवाकाः व्यष्टिसमष्टिरूपेण ब्रह्मण एव प्रति- पादकाः महाव्याहृतिनामानः ब्रह्मोपासनायां कर्मव्याप्त्यादिषु च विनि- युक्ताः । तत्र भूर्भुवस्सुवरिति व्याहृतयः सृष्टयर्थं तपस्तप्यमानेन प्रजा- अस्मभ्यं च तवैव अनुभूतेभ्य: सौभगेभ्यः. कर्मव्यापत्त्यादिषु.

·102 तत्तिरीयारण्यकम्. . श्चन्द्रमसे दिग्भ्यस्स्वाहा नमो देवेभ्यस्स्वधा पितृभ्यो भूर्भुवस्सुवरोम् ॥ १२ ॥ २ ॥ 'भूरनमग्नयै पृथिव्यै स्वाहा भुवोऽनै वायवेऽ- न्तरिक्षाय स्वाहा सुवरन्नमादित्याय दिवे स्वाहा भूर्भुवस्सुवरन्नै चन्द्रमले दिग्भ्यस्स्वाहा नमो दे. वेभ्य॑स्स्वधा पितृभ्यो भूर्भुवस्सुवरन्नुमोम् ॥१३॥३ पतिना व्याहृतत्वात् । यथा-'स भूरिति व्याहरत् । स भूमिमसृजत' * इत्यादि । आसां परिणामोऽनयादयः पृथिव्यादयश्च एतदधीन- स्थितिका वा । स्वाहाकारसम्बन्धेऽपि निपातत्वात् चतुर्थ्यभावः । भूरित्यतां व्याहृति एतत्सम्बन्धिनी पृथिवीं अग्निं चानया स्वाहा- कृतयाऽऽहुत्या तर्पयामोति । एवं सर्वत्र । व्याहृतित्रयाधीन- स्थितिकाश्चन्द्रमाः दिशश्च । अथ एतल्लोकत्रयवासिभ्यो देवेभ्यो । पितृभ्यस्स्वधाऽस्तु । अथ एवंप्रभावव्याहृतित्रयावि- भागावस्थं परं ब्रह्म अहमस्मीति उपासनाविधित्वेन योज्यम् । व्याख्यातः प्रणवः ॥ इति याज्ञिकीषूपनिषत्सु द्वितीयोऽनुवाकः. नमः 'भूरन्नमिति ॥ आनन्दब्रह्मणा ताद्रूप्येण व्याहृत्यादीनामुपा- सनामात्र अत्रानुवाके विशेषः । इतरत्समानम् । ईदृक्प्रभाव- व्याहृतित्रयात्मकमन्नं तदात्मना प्रणवेन प्रतिपाद्यं ब्रह्माहमस्मि इति ॥ इति याज्ञिकीषूपनिषत्सु तृतीयोऽनुवाकः, *बा.२-२.४. आ, ५-८.

·अनु. ५.] भट्टभास्करभाष्योपैतम्. 108 भनय च पृथिव्यै च महते च स्वाहा भुवो वायवै चान्तरिक्षाय च महते च स्वाहा सुर्वरा- दित्याय च दिवे च महते च स्वाहा भूर्भुवस्सुव- श्रुन्द्रमसे च नक्षत्रेभ्यश्च दिग्भ्यश्च महते च स्वा- हा नमो देवेभ्य॑स्स्वधा पितृभ्यो भूर्भुवस्सुवर्मह- रोम् ॥ १४ ॥ ४॥ 'पाहि नो अग्न एनसे स्वाहा । पाहि नो विश्ववे- भूरग्नये चेति ॥ अत्र परस्य ब्रह्मणो वाचिका चतुर्थी व्याहृतिः प्रणवपर्यायतयोपादीयत इति विशेषः । यथोक्तं 'भू- भुवस्सुवरिति वा एतास्तिस्त्रो व्याहृतयः । तासामु ह स्मैतां चतुर्थीम् । माहाचमस्यः प्रवेदयते । मह इति । तद्ब्रह्म'* इति भूरादिभ्यो व्यष्टिभ्यः तत्समष्टये महते देवाय स्वाहा । शिष्टं तुल्यम् । व्याहृतित्रयस्यात्मभूता या चतुर्थी मह इति यथा-'स आत्मा। अङ्गान्यन्या देवताः '* इति तया चतुझं प्रणवे च प्रतिपाद्यं महद्वस्त्वहमस्मीति । महरोमिति रेफविकल्पः ॥ इति याज्ञिकीषूपनिषत्सु चतुर्थोऽनुवाकः. 1 पाहि न इति ॥ इत उत्तरे अनुवाका उपासनाः । हे अग्ने! अग्रणीः नः अस्मान् पाहि एनसे एनसः । विभक्ति- उपासनाख्याः, *आ.५-५.

·104 तैत्तिरीयारण्यकम्. दसे स्वाहा । यज्ञं पाहि विभावसो स्वाहा । सर्व पाहि शतक्रतो स्वाहा ॥ १५ ॥ ५ ॥ 'यश्छन्दसामृषभो विश्वरूपश्छन्दोभ्यश्छन्दा- स्याविवेश । सता५ शिक्यः प्रोवाचौपनिषदिन्द्रो व्यत्ययः । यहा-एनोरूपेण हिंसते तुभ्यं नमः तथा पाह्य- स्मान् संसारात् तुभ्यं विश्ववेदसे विश्वस्य वेदिवे लब्ध्र वा संसारात्मकाय नमः हे विभावसो! प्रभाधन! नः अस्मदीयं यज्ञं ज्ञानात्मकं पाहि त्वमेव जानासि तथा हे शतक्रतो! विचित्रा- नन्तकर्मन्! अस्मदीयं सर्व कर्म उपासकानां ज्ञानं च पाहि करोमीति । स्वाहाकारान्तपादचतुष्टया अनुष्टुबेषा । इति याज्ञिकीषूपनिषत्सु पञ्चमोऽनुवाकः. ग्यश्छन्दसामिति ॥ छन्दसां मन्त्राणां ऋषभः प्रधानभूतः विश्वरूपः वेदेतिहासपुराणवाङ्मयरूपः छन्दोभ्यः वेदेभ्यः आ- विर्भूतः पुनरपि छन्दांसि गायत्र्यादीनि विभक्तात्मा आविवेश पुनश्च कीदृशः . सतां विदुषां शक्तिहेतुः शक्नुवन्त्यनेनेति शिक्यः । 'शकिसहोश्च' इति करणे कृत्यप्रत्ययः । वर्णान्यत्वं छान्द- सम् । स इति सामर्थ्याल्लभ्यते । सः प्रोवाच इन्द्रः ईश्वरः प्राणात्मा परमात्मोच्यते ज्येष्ठः प्रशस्यतमः उपनिषत् तत्प्रतिपा- द्यत्वात् ताच्छब्द्यम् । यद्वा-उपनिषत् ऋषीणां समीपे निषी- दन् । यद्वा-तां उपनिषदं स प्रोवाच । द्वितीयाया लुक् । स इत्यस्यानुदात्तत्वं मृग्यम् । किमर्थं इन्द्रियाय इन्द्रेण दृष्टं पाहिति करोषीति.

·अनु. ७. भभास्करभाष्योपेतम्, 105 .ram ज्येष्ठ इन्द्रियाय ऋषिभ्यो नमो देवेभ्यस्स्वधा ति- तृभ्यो भूर्भुवस्सुवरोम् ॥ १६ ॥ ६ ॥ 'नमो ब्रह्मणे धारण मे अस्त्वनिराकरणं धा- रयिता भूयास कर्णयोश्श्रुतं मा ब्यौदै ममामुष्य ओम् ॥ १७ ॥ ७ ॥ Mum-amita.mrarianama कर्म इन्द्रियं तदर्थं तत्सिद्धयर्थम् । यद्वा-इन्द्रियाय वीर्याय शक्तिमत्त्वाय । ऋषिभ्यः प्रोवाच नमः अन्नं तत्साधनं देवेभ्यः प्रोवाच स्वधा अमृतं पितृभ्यः प्रोवाच कथं भूर्भुस्सुवरोमिति समस्तप्रवचनात्मकभूरादिव्याहृतित्रयात्मा ओङ्कार एवायमुपासितव्य इति भगवात् ऋषिभ्यः प्रोवाच । तस्मादित्थमुपासितव्य इति गम्यते ।। इति याज्ञिकीषूपनिषत्सु षष्ठोऽनुवाकः, नमो ब्रह्मण इति ॥ नमो ब्रह्मणे परस्मै । प्रहीभावो नमश्शब्दार्थः । तद्भावापत्तिः तदर्थं धारणं ऐकायं मे अस्तु । तत् कथं स्यादित्याह-अनिराकरणं अबाधितप्रतिष्ठम् । धार- यिता धारणायाः कर्ता भूयासम् । हे तत्परिपन्थीनि! इन्द्रिया- णि! कर्णयोश्श्रुतं उभयमपि प्रदर्शनार्थ सबैरिन्द्रियैः इतः पूर्व स्वविषया अनुभूताः इदानी यूयं मा च्योई मा ब्रह्मणश्च्युतानि भूत । कस्य मम अमुष्य । अद इति परं ब्रह्माह । तदात्मनो ब्रह्मीभूतस्य मम मा च्योढम् । ओमिति व्याप्तिं भावय [व्या- प्तिभावाय]उपासीत इति दर्शयति । ईषाअक्षादित्वात् प्रकृतिभावः ॥ इति याज्ञिकोषूपनिषत्सु सप्तमोऽनुवाकः. . ma । 7. A. ii---14 ·106 तैत्तिरीयारण्यकम्. [प्र. ६. 'ऋतं तपस्सत्यं सपश्रुतं तपशान्तं तपो दानं तपो यजस्तपो भूर्भुवस्सुवब्रह्मैतदुपास्वैत- तपः॥ १८॥८॥ 'या वृक्षस्य संपुष्पितस्य दूरान्धो बोत्येवं aar-o-Mmaan . 'ऋतं तप इत्यादि ॥ ऋतं मानसं तथ्यम् । ससं वाचिकं तथ्यम् । श्रुतं वेदार्थज्ञानं तदर्थशास्त्रज्ञानं च । शान्तं शान्तिः मिध्येन्द्रियाणामप्रवृत्तिः । दानं स्वत्वनिवृत्तिः अर्थेषु पर- स्वत्वापत्तिपर्यन्ता । यज्ञः द्रव्यदेवतादिसम्बन्धोऽग्निहोत्रादिलक्षणः । एतत्सर्वं श्रौतं स्मात च तपाकच्छ्रादिसाध्यम् । स्वातन्त्र्यख्या- पनार्था तपश्शब्दावृत्तिः । इदानी ऋतादीनां मुक्तिहेतुत्वात् पर- ज्ञानं प्रति गुणयावं मन्यमानः तदेव प्रकृष्टं तप इति दर्श- यति-भूर्भुवस्सुवरित्येतदात्मकं ब्रह्मोपास्व हे साधो ! । एतत् तपः इयमुपासनैव प्रकृष्टं तपः । ऋतादीनि त्वस्याङ्गतया कुरु तपःपूर्वकत्वात् ज्ञानावाप्तेः । यथोक्तं-'तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व । तपो ब्रह्म '* इति । तस्मातादीन्युपासना हेतुत्वात् कर्तव्यानीति ॥ इति याज्ञिकीषूपनिषत्सु अष्टमोऽनुवाकः. RAD- यथा वृक्षस्येति ॥ उपासनाशेषतया पुण्यापुण्ययोस्स्तुतिनिन्दे अनेनानुवाकेन विधीयते । यथा वृक्षस्य उद्यानादौ स्थितस्य चम्पकपालपुन्नागादेः संपुष्पितस्य दुरात् गन्धो वाति गच्छ- *आ.५-१५. उपासनासाधन. उपासनासामर्थ्य .

·अनु. ९.] भभास्करभाष्योपैतम् 107 पुण्यस्य कर्मणों दूराद्वन्धो वांति यथाऽसिधारां क- तेऽवहितामवकामेद्यावे युवेह वा विलिष्यामि Nam..wamanemium-san- ति दिगन्तेषु विसर्पति स्वयमेव एवं पुण्यस्य शास्त्रोक्तस्याग्नि- होत्रादेः प्रशस्तस्य कर्मणो गन्धः गन्धनं प्रकाशनं दूरात् वााते दिगन्तेषु प्रथते । ततः यावत् प्रथा तावत् स्वर्गे महीयते न कदाचिच्च्यवते तस्मात् पुण्यार्थं यतेतेति । अथ पापस्य यत्नेन परिहर्तव्यतामाह-यथेति । यथा लोके निरूपको जनः अ- सिधारां कर्ते गर्ने कूपादौ अवहितां निजकौशलप्रकटनार्थ- मात्मनैवावस्थापितां अवक्रामेत् आक्रम्य' गच्छेत् यथा असिधारां न प्रविशति कर्ते च न निपतति तथा अतिक्रम्य गन्तुमिच्छतीति रूपयति । यदि युवे 'युव योवने मिश्रीभावे च' 'यु मिश्रणे'। मिश्रीभवामि । वचनव्यत्ययः । पादाभिप्रायं वा द्विवचनम् । इह वेह वा । वर्णान्यत्वं छान्दसम् । इह वा असिधारां यौमि इह वा कर्त यौमि उभयथाऽप्यनिष्टमेव । तथाहि-असिधाराप्रवेशे वि- हुलिष्यामि चरणकर्तनविह्वलितो भविष्यामि । कर्तनिपातने कर्त- मेव पतिष्यामि इति अनुप्रवेक्ष्यामि नोत्तरणं लक्ष्ये । तस्मादु- भयमपि परिहर्तव्यमिति निरूपयन् अवक्रामति निरूपकः । एवं अमृतात् अपुण्यात् क्रियमाणात् करिष्यमाणाञ्च आत्मानं जुगुप्सेत् तत्र प्रवृत्तिप्रसङ्गे निन्दित्वा निवारयेत् । विषयेभ्यो वैषयिकेभ्यश्च सुखेभ्यो निवर्त येदिति प्रदर्शनार्थं परिहर्तव्यद्वयो- पादानम् । अस्यापि वर्णान्यत्वं छान्दसम् । यद्वा-असंव्यवहा- यत्वं दृष्टं नरकपतनं चादृष्टमित्युभयोरपि परिहर्तव्यतामुभयो- आत्मानं अतिकम्य ·108 तैत्तिरीयारण्यकम्. कत पतिष्यामीत्येवममतादात्मानं जुगुप्सेत् ॥ ॥ १९ ॥ ९ ॥ अणोरिणीयान्महतो महीयानात्मा kond गुहायां Temium-ALI पादानेन सूचयति सर्वथा अनृतात् आत्मानं परिहर्तुं यतेतेति ॥ इति याज्ञिकीषूपनिषत्सु नवमोऽनुवाकः. अणोरणीयानित्येतावनुवाको परमात्मोपवर्णनत्वात् महापुरुषा राधनायां विनियुक्तौ ॥ तत्र त्रैष्टुभोऽयमनुवाकः । विशेषो व- क्ष्यते अणोः सूक्ष्मात् बिसतन्त्वादेरपि अणीयान् निरूप- णपदवीमतिक्रान्तत्वात् महतः स्थूलात् पृथिव्यादेरपि महीयान- महत्तरः स्थूलतरः तन्मयत्वाद्विश्वस्य आत्मा व्यापी परमात्मा अस्य शरीरिणः जन्तोः गुहायां गुह्ये संवृते हृदयाकाशे नि- हितः नित्यसंनिहितः अविकृतात्मैव परैक्येन तिष्ठति जन्तोरनु- ग्रहाय । परवस्तुनैव वा जन्तोरनुग्रहार्थं हृदि निहितः तिष्ठति । तद्धि इमं देशं परमात्मलक्षणं प्राप्य जन्तोर'नुग्रहादिकर्माणि करोति । निष्ठायां गतिरनन्तर' इति पूर्वपदप्रतिस्वरत्वम् । केचिदाहुः-महतो महीयान् महापरिमाणादाकाशादिदेशादपि म- हान् अत्रमाणः स्वतोऽयमिदानी अस्य जन्तोरनुग्रहार्थं हृदया- काशे निहितः अणोरणीयान् वर्तते सङ्कुचितात्मा तिष्ठति । सा- पि मात्रा परनमात्रया तुल्यमहिमा । यथा-' यावान् वा अयमा- काशस्तावानेषोऽन्तहृदय आकाशः '* इति । तं इममात्मानं अक्रतुं अकर्माणं निष्प्रपञ्च कालुप्यं अव्यक्तावस्थं पश्यति वेत्ति अनु- जगतो. *हास्दोः ८०१ 'निष्प्रपञ्चत्व. 2 MASHAMMARHI ·अनु. १०.] भट्टभास्करभाष्योपेतम्. 109 निहितोऽस्य जन्तोः । तमंक्रतुं पश्यति वीतशो- धातुः प्रसादान्महिमानमीशम् । सप्त प्राणाः अभवन्ति तस्माथसप्ताचिर्षस्तमिधस्सप्त जिह्वाः । सप्त इमे लोका येषु चरन्ति गुहाशयां नि : प्राणा wwwimminenemi amareterinarianwr Rmammeeram- अतः भवति वीतशोकः वीतदुःखः जनः उपासकः धातुः परस्य देवस्य ये- नायमात्मा निहितो भवति तस्य प्रसादात् अनुग्रहेण पश्यति । यथा 'यमेवैष वृणुते तेन लभ्यः' इति । कोऽस्य विशेष इत्याह- महिमानं महत्त्वं परस्य विभूति तत्प्रसादेनैव पश्यति । पुनश्च कीदृशमित्याह-ईशं कृत्स्नोपादानसमर्थं ईदृशं आत्मानं धातुः प्रसादादेव पश्यति । तस्मात् सा परा देवता प्रसीदतु । तो वयं प्राप्नुयामेति वेदितव्योऽयमात्मा । यथोक्तं ' ब्रह्मविदा- नोति परं'। इति । एवमात्मोपासकः परेण वृतो मुच्यत इति तदु- पासनाविधिरयमनुवाकः ॥ उक्तमीशमिति तामेव विश्वोपादानशक्तिमस्य प्रपञ्चयति- सप्त प्राणा इति ॥ चरन्तीति तृतीयपादान्तः । तस्मात् आ- त्मनः सप्त प्राणाः जन्तूनां प्राणयितारः चक्षुरादयः प्राणा: शरीरगताः अभवन्ति प्रथमत उत्पद्यन्ते । सप्तस्कन्धाधिष्ठानाः स- तवायवो वा । तथा सप्मार्चषः ' सप्त सूर्या दिवमनुप्रविष्टाः । इति । आदित्यादीनि वाः सप्त ज्योतींषि । सप्त समिधः समि- द्धा अग्नयः गार्हपत्यादयः पञ्च और्ववेद्युतौ च । सप्त जिहाः अग्नेजिह्वास्थानीयाः सप्तज्वालाः । सप्त इमे च लोकाः भूरादयः *कठो. २-२२, ति. उ, २.१. आ, १७, आदित्यात्मकानि मा.

·110 तैत्तिरीयारण्यकम्. 5 अस्सिमुद्रा हिंतास्सप्तसप्त। गिरयश्च सर्वेऽस्मा- थ्स्यन्दन्ते सिन्धवस्सर्वरूपाः । अतंश्च विश्वा ओ- पंधयो रसाश्च येनैष भूतस्तिष्ठत्यन्तरात्मा । #PRE--- am. muhlnMaware WHATRairat काments-1-1-awuA -- सत्यलोकपर्यन्ताः । ईषाअक्षादित्वात् प्रकृतिभावः । येषु लोकेषु चरन्ति प्राणाः प्राणिनस्सर्वे प्राणन्तीति प्राणाः । यद्वा-येषु च- रन्ति प्राणाः चक्षुरादयः, ते च सप्त महदादयः कीदृशाः गुहा- शयां गुहायां निहिताः गुहायां शयनमभिलक्ष्य निहिताः गुह्याः महदादयः । यहा-गुहाशयाः शयानाः सुपा सुलुक्' इति जसः आदेशः (१) । निहिताः स्थापिताः येऽप्यन्ये सप्तसप्त सप्त- सङ्ख्यावच्छिन्नाः सप्त छान्दांसि सप्तस्वराः इत्येवमादयः ते सर्वे तस्मादेव प्रभवन्ति । यद्वा-सप्तसप्त ये च अन्येऽपि विविध स्फुरिताः ते सर्वे तस्मादेव प्रभवन्ति । अतस्समुद्रा इति ॥ अतः परमात्मनः समुद्रा गिरयश्च कुल- पर्वताः उपपर्वताश्च प्रभवन्ति । अस्मात् एव सर्वरूपाः कूप्य- पल्वल्यनादेयरूपाः सिन्धवः आपः स्यन्दनात् सिन्धवः । य- हा-धुपृथिव्यन्तरिक्षस्थिता विश्वरूपाः सिन्धवः नद्यः प्रभवन्ति । किञ्च -अत एव विश्वाः बहुभेदभिन्नाः ओषधयः ब्राह्यादयः प्रभवन्ति रसाश्च मधुरादयः अत एव प्रभवन्ति । अयं अन्तरात्मा जीवात्मा च परमात्मना हेतुना तबलेन भूतः परि- निप्पन्नः भोक्तृतां प्राप्तः तिष्ठति स एव भोक्तभावेन शरीरमध्ये तिष्ठतीति भोक्तभोग्यात्मकः कृत्स्नः प्रपञ्चः तस्मात् प्रभवतीत्युक्तम् ।। HANUMAN Hani विविध ·अनु. १..] भट्टभास्करभाष्योपेतम्. 111 10 'ब्रह्मा देवानी पदवीः कवीनामृषिविप्राणां माहिषो मुगाणाम्। श्ये॒नो गृहोणार स्वर्धितिर्वाना सो- मः पवित्रमत्यति रेभन्न् । अजामेकां लोहितशुक्ल- कृष्णां बह्वीं प्र॒जां जनयन्ती सरूंपाम् । अजो जुषाणोऽनुशेते जहांत्येनां भुक्तभोगाम- धेको amaraprawns- 'ब्रह्मा देवानामिति ॥ व्याख्याता त्वमग्ने बृहद्वययः इत्यत्र । अयमेव तद्रूपेण वर्तत इति योज्यम् ॥ अजामकामिति ॥ अजां अजननशीलां अप्रसवधर्मिणी प्रकृ. तिम् । पचाद्यचि अन्तोदात्तत्वम् । आख्यैषा प्रकृतेः । एकां सर्वभोक्तृसाधारणी लोहितशुक्लकृष्णां लोहितं रजः शुक्लं सत्त्वं कृष्णं तमः परां साम्यावस्थात्मिकां बनीं सुरनरतिर्यगादिभेदभिन्नाम् । प्रजां विकारात्मिकां मुरूपां सुगुणां त्रिगुणात्मिकां जनयन ती उत्पादयन्तीम् । प्रकरणात् परमात्मनस्सम्भूतामिति गम्यते । तां तादृशी एकः कश्चित् अजः अजननशीलः भोगलोलुपबुद्धिः । पूर्ववदच् । जुषमाणः तद्भोगेन प्रीयमाणः अनुशेते अनुभुङ्क्ते कर्मवशात् सानुशय इव पुनः तां भुङ्क्ते । अथ अन्यः कश्चि- न्मुक्तः एनां अजां भुक्तभोगां भुक्तभोक्तव्यां कर्मक्षयात् भो- क्तव्यशेषशून्यां तेन प्रयोजनाभावात् जहाति त्यजति । कीदृशः अजः परमात्मीभूतः नित्यः न जायत इत्यनः । 'अन्येष्वपि - श्यते' इति डः । अव्ययपूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् । एवं बन्धहेतोः परमात्मनः उत्पत्तिः मुक्तात्मनश्च परमात्मनो पसंहारश्चोभयमनेनोक्तम् ॥ परमात्मन्यु. meimmunityam Mutwardhan an *सं. ३-४-११.

·112 तैत्तिरीयारण्यकम्. [प्र. ६. जोऽन्यः ॥२०॥ हलवशुचिषतुरन्तरिक्षसखो- तो वेदिषदतिथिदुरोणसत् नृषरतहतसहयोमा सदब्जा गोजा ऋत अद्रि जा ऋतं बृहत् 'य स्माज्जाता न पुरा नैव किंचनास य आविवेश भु- वनानि विश्वा । प्रजापतिः प्र॒जयां संविदानस्त्री- णि ज्योती षि सचते स षोडशी । विर्तार vammusanPnA aapan हंसश्शुचिषदिति जगती ॥ व्याख्यातेयं । इन्द्रस्य वजोसि'* इत्यत्र । एवं कृत्यभेदेन परमात्मैव बहुधा वर्तत इति योज्यम् ॥ 'यस्माज्जातेति ॥ विश्वानि भुवनानि यस्माज्जातानि न परा परस्मात् कुतश्चित् जातानि । पूर्वत्र ‘शेश्छन्दसि' इति लो- पः । उत्तरत्र सुपां सुलुक' इत्याकारः । किं सत्येव परस्मिन् नेत्याह-नैव किञ्चनास यस्मात् परस्मात् नैव किञ्चिदस्तीति त- स्मादेव जातानि । किंच-तानि विश्वानि भूतानि य आविवेश अनुप्रविश्य तिष्ठति । यथा-' तत्सृष्ट्वा । तदेवानुप्राविशत्। इति । स प्रजापतिः प्रजानां पालयिता पालनार्थी भजया संविदानः ऐक- मत्यं गतः उपचिकीर्षुर्भूत्वा षोडशी षोडशभिर्विकारैर्भूतेन्द्रियैस्त- द्वान् साहाय्यकानुत्पाद्य तेसहितः त्रीणि ज्योतीपि द्योतमा- नान् लोकान् ज्योतिष्मतो वा सचते समवैति अनुप्रविश्य धारयति ॥ विधर्तारमित्याद्याः गायत्र्यः ॥ विधरं विविधं धारयितारं प्रजानां अनुज्ञातारं वा सवितृरूपेण जगदनुगृह्णानं परमात्मानं *सं. १-८-१५. 1परं. उ.२-६.

·अनु. १..] भट्टभास्करभाध्योपेतम्. 113 * हवामहे वसोः कुविद्धनाति नः । सवितारै नुचक्ष- सम् । अद्या नो देव सवितः प्रजावासावीस्तौन- गम् । परां दुष्वनिय५ सुव । "विश्वानि देव सवि- तदुरितानि परसुव । यद्रं तन्म आसुव । २९ ।। मधु वातां ऋतायते अर्बु क्षर क्षरन्ति सिन्धवः।माधी- नृचक्षसं नृणां साक्षिणं शुभाशुभानां कर्मणां दृष्टारं हवामहे स्तुत्या आह्वयामः । स च नः अस्मभ्यं वसोः वसु वरिष्ठं धनं वनाति ददातु । लेट्याडागमः । कुवित् बहु । 'निपातैर्यचदिहन्त' इति निघाताभावः ॥ . हु ल , अद्या न इति ॥ हे देवः सवितः! सर्वस्यानुज्ञातः! अध अस्मिन्नहनि अस्मभ्यं प्रजावत् प्रजासमृद्धिमत् सौभगं सौ. भाग्यं सुश्रीकत्वं . सावीः अनुजानीहि । छान्दसे लुङि - ' बहुलं छन्दस्यमाोगेऽपि ' इत्य डभावः । 'सुभगं मन्त्रे' इति मुभग- शब्दादा । किञ्च-दुष्टवाप्नियं दुस्स्वप्नप्रभवं परामुब नाशय । भवेच्छन्दसि' इति दुस्स्वप्नाद्यत् । छान्दस इकारोपजनः ।। विश्वानीति ॥ हे देवः सवितः! विश्वा विश्वानि दुरितानि परामुव नाशय । किं विशेष्यते-दुप्प्वप्नचमिति । यत् भद्रं कल्याणं तत् सर्वं मे आमुव मदीयत्वेन अनुजानन् आनय ॥ मधु वाता इति ॥ मननीयत्वात् रसत्वाद्रसनीयत्वात् वा- मधु ब्रह्म । तदेव भूत्वा तद्वन्तो वाता वान्तु ऋतायते ऋतं यज्ञं इच्छते यजमानय । सिन्धवः अपि मधुमत्यः क्षरन्तु इति तिखो गायत्र्यः, mar ..-15 ·114 तैत्तिरीयारण्यकम्. नस्सन्त्वोषधीः । “मधु नक्तंमुतोषसि मधुमत्पार्थि- वर रजः।मधु द्यौरस्तु नः पिता। "मधुमानो वन- स्पतिर्मधुमा नः। “घृतं मिमिक्षे घृतमस्य योनिघृते श्रितो - तमुवस्य धार्म । अनुष्वधमावह मादयस्व स्वाहां- अस्तु सूर्यः । माध्वीगावों भवन्तु ऋत्व्यवा- i 13. ओषधयोऽपि माध्वीः माध्व्यः मधुमत्यस्सन्तु । स्त्व' इति निपात्यते । छन्दसि' इति पूर्वसवर्णदीर्घत्वम् ॥ 1"मधु नक्तमिति ॥ मध्वेवास्तु अस्माकं नक्तं रात्रौ उपसि अपि अहन्यपि । पार्थिवं रजः पृथिव्याख्यो लोकः मधुमानस्तु । द्याश्च पिता नः अस्माकं मधुमत्यस्तु ॥ "मधुमान्न इति ॥ वनस्पतिश्च अस्माकं मधुमानस्तु । सूर्योऽपि मधुमानस्तु गावोऽपि मधुमत्यस्सन्तु अस्माकम् ॥ "घृतमिति ॥ इतः परास्त्रिष्टुभः । अग्न्यात्मना परमात्मन- स्स्तुतिः । घृतं अनेन मिमिक्षे सिच्यते उत्पाद्यते वा याग- द्वारेणैव उदकमुत्पाद्यते । अस्य अग्नेः घृतं योनिः कारणं उदकपातस्य सर्वकारणत्वात् । घृते अयं श्रितः अवस्थितः तत्प्रियत्वात् । घृतं उ एव अस्य धाम स्थानं विश्रमस्थानम् । इदानी प्रत्यक्षवदुच्यते-हे अग्ने ! त्वं अनुष्वधं अन्वन्नं हवींप्या- त्मानं आवह मादयस्व माद्य च हविषा । किंच स्वाहाकृतं स्वा- हाकारणास्माभिर्दत्तं हव्यं वक्षि वह । तेन आत्मानं तर्पयस्व | तेन सर्वतृप्तिरस्यात् हे अग्न्यात्मन् ! । वहेर्लटि शपो लुक् ॥

·अनु. १०. भभास्करभाष्योक्तम् 115 16 Dana-i- Nawara ब्रह्मवान् तदाविर्भाव- कृतं वृषभ वक्षि हव्यम् । "समुद्रादूमिर्मधुमा उ- दारदुपार शुना सम॑मृतत्वमानट् । घृतस्य नाम गुह्यं यदस्ति जिह्वा देवानाममृतस्य नाभिः॥२२॥ "व्यं नाम प्र+वामा घृतेनास्मिन् यज्ञे धारयामा 1"समुद्रादिति ॥ समुद्रात् सर्वार्थसमुत्स्यन्दनस्थानात् परमात्मनः ऊर्मिः रश्मिसङ्घातात्मा आदित्यः मधुमान् स्थानत्वात् । वेदवान् वा तन्मयत्वात् । उदारत् उदगच्छत् । अथ स आदित्यः उपांशुना उपगच्छता अंशुना रश्म्यात्मना रूपेण । 'उपाद्वयजजिनमगौरादयः इत्युत्तरपदान्तोदात्तत्वम् । अमृ तत्वं अमृतात्मा चन्द्रः तद्भावं समानद् समभुत चन्द्रत्वेन वर्तते । यथा-' तस्यैको रश्मिश्चन्द्रमसं प्रदीप्यते' इति । अश्नोतेर्व्यत्य- येन लङि परस्मैपदम् । यद्वा-नशेगतिकर्मणो लङि ‘मन्त्रे घस' इति च्लेलुक् । 'छन्दस्यपि दृश्यते' इत्यडागमः । समुपाश्भुत इति संबन्धम पवर्गस्यान्वये सर्वानुदात्तत्वं मृग्यम् । पुनश्च विशेष्यते- घृतस्य उदकस्य गुह्यं सूक्ष्मं नाम नमनं उत्पादकं यदस्ति तादृशं आदित्वान्जायते वृष्टिः इति जिला जिह्वास्थानीया यागद्वारेण सर्वान्नलाभहेतुत्वात् अमृतस्य अमृतत्वप्राप्तेः नाभिः नहनहेतुः देवानाम् ॥ "वयमिति ॥ तद्धृतमिदानी स्तूयते परत्माम एव वैभवप्रदर्श- नार्थम् । नाम प्रसिद्धौ । वयं हि सर्वे घृतेन उदकेन प्रब- वाम ब्रुवाणाः भूयास्म । यद्वा-नामानि वेदशास्त्रपुराणानि पदानि प्रबवाम । किञ्च-अस्मिन् यज्ञे न- 1संबन्भेऽपि अ. - मीव्यास्मेति यावत् ·८ 116 तैत्तिरीयारण्यकम्. [प्र. ६. .. नमोभिः।उप ब्रह्मा गुणवच्छस्यमानं चतुश्शृङ्गोऽव- मीऔर एतत् । चत्वारि शङ्गा त्रयों अस्य पादाढे शीः सप्त हस्तांसो अस्य । त्रिर्धा बद्धो वृषभो रो- . Mameramma make- मोभिः अन्नैः देवानपि धारयाम वृतेन स्वकारणत्वात् अस्य । साहितिकं आख्यातस्य दीर्घत्वं छान्दसम् । तत् एतत् महाप्र- भावं घृतं शस्यमानं स्तूयमानं अस्माभिः ब्रह्मा वाक्पतिः उप शणवत् उपेत्य शृणुयात् । लेटयाडागमः । अयमपरोऽस्य विशे- पश्श्रूयतां-एतत् घृतं चतुश्शृङ्गः चतुश्शृङ्गः तच्चोदितत्वात् गौरः शुद्धः गौरमृगतुल्यः पावनो यज्ञः अवमीत् उद्दिरति उत्पादयति यज्ञ- फलत्वादृष्टेः ।। - यत्र यज्ञः "चत्वारीत्यादि ॥ स यज्ञोऽधुना स्तूयते--अस्य यज्ञस्य च- त्वारि शृङ्गा शृङ्गाणि प्रधानाः दीप्तिमन्तो वा ऋत्विजः अध्वर्यु- होता ब्रह्मा उद्गाता च शृङ्गस्थानीयत्वात् प्रधानावयवत्वात्, अस्य यज्ञस्य त्रयः पादाः गार्हपत्यादयः अग्नयः त्रयः प्रतिष्ठितः अस्य शोचे शिरसी शिरस्थानीयौ पत्नीयजमान प्रायणीयोदयनीयौ वा । सह छन्दांसि गायत्र्यादीनि हस्तासः हस्तस्थानीयानि प्रधान प्रदान] साधनत्वात् । त्रिधा त्रिभिः प्रकारैः बद्धः बद्धशरीरः संवनत्रयात्मत्वात् तेषां च पृथक्स्वभावत्वात् वृषभः वर्षिता कामानां रोरवीति भृशं शब्दायते त्रिषु सबनेषु ऋम्भिर्य- जुभिस्सामभिः प्रयुज्यमानैर्महान्तं शब्दं करोति । किं बहुना-म. हो देवः महान् देवः परा देवता मान मनुष्यानपि यज्ञद्वारेण आविवेश मनुप्याधिकारो बर्तते । रुत्वानुनासिकौ उभौ ।

·अनु. १०. भट्टभास्करभाष्योपेतम्. 117 PATE स्वीति महो देवो मया आविवेश। "त्रिधाहितं पणिमिह्यमान गवि देवालों धृतमन्यविन्दन्न् इन्द्र एक सूर्य एक जजान वेनादेकडू त्वधया निष्टंतक्षुः । "यो देवानी प्रथम पुरस्ताविश्वाधिको रुद्रो महर्षिः । हिरण्यगर्भ पश्यत जायमान 18 "त्रिधा हितमिति ॥ त्रिधा त्रिप्रकारं घृतं हितं स्थापित गवि शब्दब्रह्मणि मन्त्र वा पणिभिः व्यवहर्तृभिः मन्त्रदृग्भिः ऋषिभिः गुह्यमानं सन्प्रीयमाणं देवासः देवा अन्वविन्दन् अनुक्रमेणालभन्त उपलब्धवन्तः इन्द्रादयः । तदेव त्रैविध्यं दर्श- यति-इन्द्रः पर्जन्यात्मा एक जजान प्रकाशितवान् एकं स्व- रूपं वृक्षलतादिषु रश्मिसंयोगेन परिणतं सूर्यो जनयति । छान्द- से लिटि 'बहुलं संज्ञाछन्दसोः' इति णिलुक् । अथ एकं स्व- धया अमृतभावेन उपलक्षितं अन्नेन वा हविषा तत्परिणामात्मक अमृतात्मकं बेनात् कान्तात् । परमात्मनः वस्वादयो निष्टताः निष्कप्य उत्पादितवन्तः ॥ 19यो देवानामिति ॥ यो देवो विश्वाधिक: विश्वं अधिका- रिवर्ग अतिक्रम्य स्थितः रुद्रः रोदयिता अन्तकाले विश्वस्य महर्षिः महाद्रष्टा सर्वार्थसाधनदृष्टिः देवानां प्रथम आद्यं हि- रण्यगर्भ पुत्रस्थानीयं जायमानं योनिस्थानीयादस्मात् परमात्मनः उत्पद्यमानं पुरस्तात् कल्पादौ पश्यत अपश्यत् दृष्टिविशेषेण दृष्टिसमर्थमकरोत् । स देवो नः अस्मान् तादृश्या शुभया अस्मदभिप्रेतसम्पादिन्या स्मृत्या अनुग्रहबुद्धया संयुनक्तु संयुक्त ·118 तैत्तिरीयारण्यकम्. [प्र. ६. स नो देवश्शुभया स्मृत्या संयुनक्तु । यस्मात्परं नापरमस्ति किंचिद्यस्मानाणीयो न ज्यायोऽस्ति कश्चित् । वृक्ष ईव स्तब्धो दिवि तिष्ठत्येकरतेनेदं पूर्ण पुरुषेण सर्वम् ॥ २३ ॥ न कर्मणा न प्रजया धनेन त्यागेनैके अमृतत्वानशुः । परैण नाकं नि- 21 +-+maline RA करोतु । यद्वा-शुभया स्मृत्या विज्ञानेन अस्मान् संयोजयतु । एवं देवस्य अनुग्राहकत्वम् ॥ 20. यस्मात्परमिति ॥ यस्मात्परं इममतीत्य स्थितं किञ्चिदपि नास्ति यस्मात् च अपरं अधस्तात् स्थितं नास्ति किञ्चिदपि यस्मात् अणीयः सूक्ष्मतरं नास्ति यस्माच्च ज्यायः प्रवृहतरं स्थूलतरं नास्ति किञ्चित् । लिङ्गव्यत्ययः । यद्वा-यस्मान्ना णीयो न ज्यायोऽस्ति किञ्चिदित्येव । ततः कश्चित् वृक्ष इव स्तब्धः निश्चलः वृत्वा मां सीदतीति वृक्षः श्मामतिक्रम्य दिवि तिष्ठति दिवि द्योतनशीले परमात्मनि अपृथग्भावेन तिष्ठति एक: साधारणः सर्वोपजीव्यः तेन पुरुषेण पूरणेन व्यापकेन इदं सर्व पूर्ण व्याप्तं परमात्मना ।। एवं देवानुग्राह्यतद्विभूत्युपवर्णनं प्रकरणार्थमुपसंहृत्य तत्प्राप्त्यु- पायमाह-न कर्मणेति ॥ कर्मणा अग्निहोत्रादिना 'कर्मणाऽऽ नन्त्यमश्नुते' इति तेन फलाभिसन्धिकृतेन नित्यकर्ममात्रेण एके केचित् अमृतत्वं नानशुः माश्नुवते पुमांसः । तथा मजया पुत्रपौत्रादिकया यथा- पुत्रेण लोकाञ्जयति पौत्रेणामन्त्यमभुले ॥ AAP ·अनु. १..] भट्टभास्करभाष्योपेतम्. 119 kar हितं गुहांयां विभ्राजते यद्यतयो विशन्ति । वेदा- arRAAMA- RarLIVever --- m/m.ar इति । तयाऽप्यमृतत्वं नाचवते । तथा धनेन पात्रेभ्यो दत्तेन अमृतत्वं नाचवत इति । किंतु कर्मणां त्यागेन फलत्यागेनैव केचिदमृतत्वमानशुः अश्नुवते परज्ञानवन्तः । ते तस्मिन् सर्वकर्मफलानि न्यस्यन्ति, स्वयं च तैर्न लिप्यन्ते । RAMA यतः प्रवृत्तिभूतानां येन सर्वमिदं ततम् । स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य सिद्धि विन्दति मानवः ॥ इति स्मातेः । 'मयि कर्माणि संन्यस्य' इति च । थुतिश्च- 'श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य' इति । उवाच भगवान् - न हि देहभृता शक्यं त्यक्तुं कर्माण्यशेषतः । यस्तु कर्मफलत्यागी स त्यागीत्याभिधीयते ॥ न हि कश्चित्क्षणमपि सातु तिष्ठत्यकर्मकृत् । कार्यते ह्यवशः कर्म सर्वः प्रकृतिजैर्गुणैः ॥ न इति च । किंच-कर्मत्यागवादिनां शरीरधारणादिकर्मकारिणां मुक्तिर्न स्यात् त्यागाभावात् । ऋणश्रुत्यैव नित्यानि कर्माणि न त्याज्यानि । तस्मात् फलत्यागिनोऽमृतत्वमश्नुवते । अर्चिरादिना मार्गेण अग्न्यहश्शुक्लपक्षमासोत्तरायणसंवत्सरदेवलोकवावा'दित्यविद्यु- वरुणन्द्रप्रजापतिक्रमण गत्वा ब्रह्मीभूय तिष्ठति ; न पुनरावर्तते । तस्मादाह-परेणेति । नाकं सुखैकरूपं ब्रह्मलोकं परेण त- स्योपरि स्थितं यत् विभ्राजते । किञ्च किञ्च-गुहायां निहितं स्था- पितम् । कर्मणि निष्ठायां ‘गतिरनन्तरः' इति गतेः प्रकृतिस्वरत्वम् । NHI.HARRArd- *उ.२-८. विस्वा.

·120 तैत्तिरीयारण्यकम्. [प्र. ६. न्तविज्ञानसुनिश्चितार्थासंन्यासयोगाद्यतयशुद्धल- खाः । ते ब्रह्मलोके तु परांन्तकाले परम- ......-more...aar.M.N.RAN wersarriHMIREONImmemewwew.. 2. गुहा हृदयावकाशः । तत्र निहितं धात्रा जगदनुग्रहाय । तदेव योगवतां हृदि विभ्राजते ‘स यश्चायं पुरुपे। यश्चासाबादित्ये! इति न्यायेन पञ्चकोशातिक्रमेण तदोकोप्रज्वलन न्यायेन शताधि- कनाडीसम्पन्ने स्थाने यत् विभ्राजते विविध दोप्यते आविर्भूतै- कोदयस्वभावं निरुपमानं महाप्रकाशानन्दं यत् विभ्राजते तत् विशन्ति प्रामुवन्ति यतयः तदर्थ यतमानाः अधीतवेदा अधि- गतसाङ्गवेदार्थबारमार्थ्यानुष्ठितयथोदितकर्माणो जितेन्द्रियाः प्रणि- धानपराः तत् विशन्ति तामवस्था शक्यं निवर्तयितुम् । ईदृगवस्थितं अमृतत्वं पुंसां आविर्भूतब्रह्म- ज्योतिषां परं ब्रह्म प्रसीदतीति ।। प्रपद्यन्ते यां प्राप्य न १ इदानीममुमेवामृतत्वप्राप्तिहेतुकर्मनिश्चयमेव दर्शयति-वेदान्ते- ति ॥ शारीरकमीमांसाशास्त्रोक्तन्यायकलापसचिवमनीषामहिमनिरू- पितानां वेदान्तवाक्यानां यत् विज्ञानं तदर्थगतं विलक्षणं ज्ञानं अभिधानतः तात्पर्यतश्च ज्ञानान्तरविलक्षणं वा यत् ज्ञानं यत्रा- यमधिकारोऽवतरति ‘आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः' इत्यादि । तेन वेदान्तविज्ञानेन मुनिश्चितार्थाः सुछु निरूपितपरतत्चपारमार्थ्याः सं न्यासयोगात् संन्यासेन योगेन च हेतुधा । समाहारद्वन्द्वात् हेतौ पञ्चमी । ल्यब्लोपे वा कर्मणि -संन्यासयोगं प्राप्य कर्म- फलानामीश्वरे समर्पणं संन्यासः । ब्रह्महुताशने आत्महविःप्र- क्षेपलक्षणः समाधिसंज्ञो योगः । ताभ्यां शुद्धसत्त्वाः निर्मला- 15. २-८, "ज्वलनादि. ३...तैकोसरसं. ..कर्मस्वयमेव.

·अनु. १०.] भभास्करभाष्योपेतम्. 121 तात्परि मुच्यन्ति सर्व दह विपाप्मं परवैश्म- - manna---- लोके ते त्मप्रकाशाः यतयः एवं यतमानाः ते सर्वेऽपि ब्रह्मलोके शुद्ध- सत्त्वतया ब्रह्मणः परमात्मनः अवकाशे अवस्थिताः तस्य वा दर्शने सति । तुशब्दश्वावस्थाया विशेषत्वमाचष्टे । परा- न्तकाले परस्मिन्नन्तकाले पश्चिमजन्मसमाप्तिकाले परामृतात् अपुन- रावृत्तिकारणात् ताशकर्मकरणं' प्राप्य । ल्यब्लोपे पञ्चमी। परिमुच्यन्ति सर्वतो मुच्यन्ते जीवन्मुक्ता एव हि ते इदानीं विग- तिसर्वसांसारिकस्वभावारस्वरूपेगावष्ठिन्ते सर्वेऽप्याश्रमिणः सर्वेऽपि वर्णिनः । यथा- भिद्यते हृदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः। क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन् दृष्टे परावरे ॥ इति । केचिदाहुः ब्रह्मलोके प्राजापत्यस्थाने यावदधिकार तेन सह स्थिताः परान्तकाले महार्थोपसंहारकाले सर्वे युगपत् मु- च्यन्त इति परमात्मतत्त्वदृष्टिरमृतत्त्वहेतुः इति । अधुना किं एनामवस्थां प्राप्तानां आविर्भूतात्मज्योतिषां कर्त- व्यमन्यन्नास्त्येवेत्याह-दवमिति यद्वा-~-यदुक्तं अनुवाकादौ धातुः प्रसादान्महिमानमीशं तमक्रतुं पश्यति '* इति तत्प्रसादनं कथं भवतीत्याह-दवमिति ॥ दहं अल्पप्रमाणं विपाप्मं विगत- पापं सर्वदुःखरहितं परवेश्मभूतं परवेश्म राजभवनादि तद्भावमा- पन्नं उपासकानुग्रहाय निर्मितं अनवद्यं वेश्म पुण्डरीकं पुण्ड- रीकसदृशं पुण्डरीकाख्यं वा हृदयम् । यहा--पुण्या धूता गुहा पुण्डरी तां कायति शब्दायतीति पुण्डरीकं तत्तुल्यमिति यावत् । तादृशमरणं. *आ.६-१०.1 23 दरी Ramaya FamuRMAarti TH-16 ·- 122 तत्तिरीयारण्यकम् - [प्र.६ भूतं यत्पुंण्डरीकं पुरमध्यसङ्थम् । तत्रापि दुहूं गगनै विशोकस्तस्मिन् यदन्तस्तदुपासितव्यम् । "यवेदादौ स्वरः प्रोक्तो वेदान्ते च प्रतिष्टितः । त- 21 NIMom-mtamuna- A maraNAMTRame पुण्यकर्माण शुभे । 'हुना टुः' इति टुत्वम् । पुंसां वा दरी पुण्डरीकं पृषोदरादिः। यत् ईशं स्थानं पुरमध्यसंस्थं शरीरमध्ये संम्यक स्थितं नगरमध्यस्थितानवद्यराजभवनस्थानीयं तत्रापि तथा दहेऽपि तस्मिन् स्थाने ततोऽपि वह तदन्तर्गतत्वात् जगलं गगनसंज्ञं परमं व्योम गमनीयं वा सर्वैः । कः पुनस्सोऽर्थ इलाह-विशोकः परमात्मेति यावत् यत्र प्रविष्टानां शोको नास्ति । आख्यातत्वात्पुल्लिङ्गता । उपासकानुग्रहाय सङ्कचितात्मा यस्तत्र स्थितः तस्मिन् अन्तः मध्ये यस्तु स्थितः परं ब्रह्म विश्वोत्तीर्णं तदुपासितव्यं ध्यातव्यं श्रेयो- ऽथिभिः यथा--' परमात्मनि संप्रतिष्ठाप्य ध्यायीतेति शा- सनम् । इति ततः तत्प्रसादात् परमव्योमप्रदेशं प्राप्यामृतो भवतीति पुरस्थानीये शरीरे राजस्थानीयं यत् पुण्डरीकाख्यं आश्चर्य तत्स्थानं तत्रापि मध्ये सुगुप्तापवरकस्थानीयं समस्तशोकरहितं यत् गगनाख्यं स्थानं तदन्तर्वतिराजस्थानीयं विभूतित्वं परं ब्रह्म उपा- सितव्यम् । ततः तत् प्रसन्नं स्वां विभूति मस्मै प्रदर्शयति तां दृष्ट्वाऽमृतो भवतीति । तदुक्तम्-' तस्मिन् यदन्तस्तदुपा- सितव्यम् '* इति ॥ "तत्र क उपास्यः कीदृशो वा अयमित्याह-यद्वेदादावि. त्वनुष्टुप् ॥ यत् अक्षरं प्रणवात्मकं सर्वशब्दपरिणामाविभागावस्थं विश्वव्यापकं बेदादा तत्परिणामात् प्राक स्वरः प्रोक्तः नादात्मा स्वानुभूति. परमात्मसंज्ञक नादात्मनः *छान्दो.८-१ ap . JANAMAHam :-..

·अनु. ११.] भभास्करभाष्योपेतम. 123 स्यं प्रकृतिलीनस्य यः परस्त महेश्वरः ॥ २४ ॥ अजोऽन्यस्तुब नाभिस्तवमष्टौ च ॥ १० ॥ 'सहस्त्रशीर्ष देवं विश्वाक्ष विश्वशंभुवम् । ...Marents- AmW.INDharrammmmram.metrna henyashrowthmanpranimun...1 PHummary- प्रथमत उक्तः । मध्ये स एव वेदात्मना परिणतः सर्वश्रेयोहेतुः अथ बेदान्ते वेदानामवसानेऽपि प्रतिष्ठितः स्वररूपेणा'वस्थितः विश्वोपसंहारकालेऽपि प्रणवात्मना वेदाः तिष्ठन्तीति तस्य ताह- शमहानुभावस्य वेदगर्भस्य प्रणवब्रह्मणः प्रकृतिलीनस्य प्रकृती परमप्रकृती परव्योमनि लीनस्य अविभागेन अवस्थितस्य ज्ञान- क्रियाशक्त्यानन्दानामविभागावस्थानरूपत्वेन प्रणवब्रह्मगर्भत्वात् पर- प्रच्छतेः तस्य व्यापक समष्टयात्मनः प्रणवस्य यः परः प्रधानप्रति- पाद्यः यत्रास्य पारतन्ध्यं यत्परश्शब्दस्स शब्दार्थः इति सो- ऽर्थ उपास्य इति । यहा-तस्य प्रणवस्य प्रकृत्या तिसृभि- मात्राभिः लीनस्य व्याप्य स्थितस्य यः परः अर्धमात्राकालः स प्र- तिपाद्योऽर्थः उपास्यः कीदृशः? महेश्वरः अत एव उपास्यः पूजनार्थ महत्त्वविशेषणं नाल्पेश्वरत्वनिवृत्त्यर्थं, पदश्रुत्यैव निरतिशयैश्वर्यवति तस्य वृत्तेः । — सन्महत्' इत्यादिना समासः ।। इति याज्ञिकीपूपनिषत्सु दशमोऽनुवाकः, -- सहस्त्रशीर्षमित्याद्याः पञ्चानुष्टुभः ॥ तत एका द्विपदा । शिष्टं ब्राह्मणमानुष्टुभम् । अन्ते एका द्विपदा । अत्रापि परमात्मा स्तू- स्वरूपेण नादरूपेण, कस्य वाचक, प्रकृतौ प्रपञ्चवायं. Homeri 7 ·124. तैत्तिरीयारण्यकम्. प्र.६. विश्व नारायणं देवमक्षरै परमं प्रभुम् । विश्वतः परमं नित्यं विश्वं नारायण हरिम् । विश्वमेवेदं m e-mm- 'नृ नृ नये यते-सहस्रशीर्ष बहुशिरस्कं सर्वत्र शिरःकार्यसम्भवात् बहुप्र- कारशिरस्कत्वात् तादृशं देवं 'विश्वमुपजीवति '* इति वक्ष्य- माणेनान्वीयते । तस्मात् तमेव स्तुम इति शेषः । विश्वाक्षं विश्वत्राक्षिकार्यवन्तम् । विश्वानि अक्षीणि प्रजासम्बन्धीनि इन्द्रि- याणि अस्य अक्षीणि इन्द्रियाणि ॥ वर्णान्यत्वं स्वरान्यत्यं पञ्चप्रश्नेषु दृश्यते । इति स्वरव्यत्ययस्सर्वत्र द्रष्टव्यः । विश्वशंभुवं विश्वस्य शं सुखं तस्य भावयितारं सर्वांशेऽप्यस्य आनन्दरूपत्वात् तादृशम् विश्वं विश्वत्वेन स्थितं नारायणम् पचाद्यच् । नरः नेता सर्वस्य स्वामी तस्य स्वभूताः पशवो नाराः तेषां अयनं उपादानं नारायणम् । पूर्वपदात्संज्ञाया- मगः' इति णत्वम् । कुदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वेन लित्स्वरः । देवं देवनशीलं द्योतमानं, सदा अक्षरं परमं परमव्यापकम् । अशे- स्सरन्प्रत्यये अक्षरम् । प्रभुं प्रथमतस्स भूतं सर्वप्रपञ्चभरणक्षमं वा ।। "विश्वत इत्यादि ॥ प्रजापत्यादेरपि परमं प्रकृष्ट निसं ध्रुवं विश्वं प्रपञ्चरूपमतीत्य स्थितं अव्यक्तावस्थं ध्रुवं देवमिति नारायणं नराणां गन्तव्यम् । ' अनो भावकर्मवचने' इत्युत्तरपदान्तोदात्तत्वम् । हरि हियते उपसंहियतेऽस्मिन् विश्व- मिति अधिकरणे इन्प्रत्ययः । इदं विश्वं पुरुष एव पूरयिता ध्रुवं ध्रुवे विश्ववन्तम् । मत्वर्थीय इकारः । प्रत्ययान्तत्वादन्तोदात्तत्वम् . *आ.६.११.१ , विश्वतः ·अनु. ११.] भट्टभास्करभाष्योपेतम्. 125 पुरुषस्तोदश्वमुपजीवति । पति विश्वस्यात्मेश्वर शाश्वत शिवमच्युतम् । नारायणं महाजेयं वि- श्वात्मानं परायणम् । 'नारायणपरं ब्रह्म तत्त्वं ना- रायणः परः । नारायणपरो ज्योतिरात्मा नाराय- -- ---- आयो यस्य पुरुषः तत् तस्मात् विश्वं जगत् पुरुषं उपजीवति आत्मानं लभते तत्परिणामत्वाद्विश्वस्य ॥ "पतिमित्यादि ॥ पतिं पातारं विश्वस्य । पातेईतिः । आत्मेश्वर क्षेत्रज्ञानामीश्वरं तद्भरणक्षमं तत्परिणामत्वात् तेपाम् । शाश्वतं अविनाशं शिवं शान्तोपद्रवं क्षतिरहितं नारायणं नारा एवं अयनं आ- तत्सृष्ट्वा । तदेवानुप्राविशत् '* इति तद्रूपेणैव विज्ञयं महाज्ञेयं सर्वज्ञेयसमष्टिभूतम् । यहा---प्रशस्तं ज्ञेयं अपवर्ग- हेतुत्वात् । विश्वात्मानं विश्वमेव आत्मा शरीरं यस्य परा- यणं प्रकृष्टं गन्तव्यम्' तादृशं विश्वमुपजीवतीति ।। 'नारायणपरमिति ॥ नारायणपरतन्त्रं ब्रह्मपरं तद्भावापेक्षित- त्वात् प्रपञ्चसृष्टेः । तत् कथमित्याह-तत्त्वं पृथिव्यन्तं सर्व तत्त्वजातं नारायणः परः परतत्त्वात्मा नारायण एव तत्परि- णामत्वात् जगतः । तस्मात् मृत्परतन्त्रः कुलाल इव नारायणपरं ब्रह्मेति। एवमचिदुपादानत्वं परमात्मन उक्तम् । इदानी चेतनानामप्ययमेवो- पादानमिति दर्शयति-नारायणपरतन्तः ज्योतिः द्योतमानः प्रकाशस्वभाव आत्मा विज्ञानात्मा तद्विष्फुलिङ्गत्वात् क्षेत्रज्ञानाम् । तस्मात् तत्परतन्त्राः आत्मानः तद्भावे भावात् मृत्परतन्त्रा इव घटा- गन्तव्यं अमस्तक्रां. *आ. ५-१४-३१. ब्रह्मरूपं. .

·126 तैत्तिरीयारण्यकम्. [प्र.६. णः परः । यच्च किंचिजगत्यस्मिन्दृश्यते श्रु- यतेऽपि वा ! अन्तर्बहिश्च तथ्सर्वं व्याप्य नाराय- णस्थितः ॥ २५॥ अनन्तमव्ययं कवि समु- ट्रेऽन्तै विश्वशम्भुवम् । पत्यकोशमंतीकारा हृद- मkavraanuman - opm-नाम-imwaniinmanNERAL दयः । कथमित्याह-नारायणः परः नारायणो हि परमश्चे- तनः सर्वचेतनानां समष्टिः ।। "एवं चितामप्ययमेवोपादानभिति स्थितम् । यस्मादेवं तस्मात्-- यञ्चेति ॥ यच किञ्चित् यत्किचिदपि पदार्थजातं चेतनमचेतनं वा अस्मिक जगति, परिणते प्रपञ्चे दृश्यते वा श्रूयते वा अन्तर्बहिश्च अन्तरिस्थतं वा बुद्धयादि बहिस्स्थितं वा घटादि तत्सर्व व्याप्य स्थितो नारायणः ॥ अनन्तमिति ॥ इयं द्विपदा गायत्री ॥ अनन्तं अपरिच्छिन्नं अव्ययं न व्यतीत्यव्ययं व्ययरहितं कवि मेधाविनं समुद्रे समुद्दवन्त्यस्मादिन्द्रियाणीति समुद्रो हृदयावकाशः तत्र स्थितं अन्तं समस्ताध्वसमाप्तिस्थानं विश्वशंभुवं व्यख्यातम् । ईदृश- मिमं देवं विश्वमुपजीवतीति ॥ 'अतःपरं ब्राह्मणं---'दवं विपाप्मं । इत्यादि यदुक्तं तस्य -पाकोशल्यादि ॥ पनकोशप्रतीकाशं पद्ममुकुळसङ्काशं स्थानं पाकोशवत् प्रकाशते हृदयं हृदयकोशं आधेयापेक्षया समुच्चयार्थश्चशब्दः । 'दहें विपाम, इत्यत्र यत् स्वरूपेण प्रतिज्ञातं उपासनस्थानं उपासितव्यं च तत्र उपासितव्यं वर्णि- द he च तत्र सर्वदेवतानां. हृदयाकाशः, हृदयकोश: *आ. ६-११.1 आ. ६-१0.2} ·अनु. 11. भभास्करमाप्योपेतम. तु ये चाप्यधोमुखम्म अधा निष्टया वितस्त्यां नाभ्यामुपरि तिष्ठति । हृदय ताजानीयाढिश्व- स्यायतनं महत् । 'सन्तत सिराभिस्तु लम्बत्या कोशासन्निभम् । तस्यान्तै सुपिर५ लूक्ष्मं तस्मि- reme Amra-maneumemand-----awara- इत्यर्थः अपि अध- , तमिति अनन्तरमुपासनास्थानं हृदयं च वर्णयाम च-~-इदं स्थानं अधोमुखं अवाङ्मुखं व्यवहारकाले तन्निवृत्तावू- ध्वमुखं विकसति । अथ कुत्रेदं स्थानमित्याह-अधः स्तात् निष्टयाः निष्क्ष्यायाः निष्टयानाम स्थानं ध्वनेः ग्रीवाव- न्धनम् । स्त्यायतेनिपूर्वात् 'आतचोपसर्गे' इत्यङ् । 'सुपां सुलुक इत्याकारः । अधस्तात् कियति प्रदेश इत्याह-वितस्त्यां तु वितस्तिप्रमाणपरिमिते वितस्तिः मध्यमाङ्गुल्या' विशेषः । स च पूर्वोक्तस्य स्थानस्यायमपि विशेषः यत् निष्टयाया अव- स्तात् वितस्त्यन्ते तिष्ठतीति । नाभ्यामुपरीति नाभ्या उपरि वितस्त्यां वित्येव । विभक्तिव्यत्ययः । नाभ्यां वा स्थित्वा उर्ध्वं मीयमाने वितस्त्यां तिष्ठतीति तत्स्थानमिति हृदयं तत् इति तत् एतदृदयं विश्वस्यायतनं स्थानं विजानीयात् महत् असङ्कचितं विश्वस्यासङ्कचितवासस्थानं विजानीयात् परमात्मनस्स्थानत्वात् ॥ पुनश्च विशिनष्टि-सन्ततं समन्ताद्विधृतं सिराभिः लम्वति प्रलम्बते । तुशब्दः पूर्ववद्विशेषे । आकोशसन्निभं ईषत्को- शसदृशं लम्बते विश्वस्यायतनं विजानीयात् । तस्यान्त इति 'ङ्गल्यास्त. विश्वात्मनः mymamimarate 1 ·128 तोत्तरीवारण्यकम. प्र.६ " न्थ्सर्वं प्रतिष्ठितम् । तस्य मध्ये महानंग्निविश्वा- चिर्विश्वतोमुखः। लोऽयभुग्विजन्तिष्ठन्नाहारमज- रः कविः संतापयति स्वं देहमापादतलमस्त कम् । "तस्य मध्ये वह्निशिखा अणीयोऽर्धा व्यव- स्थितः । नोलतोयदेमध्यस्था विद्युल्लेखेव भास्वंरा। meen www तस्य पदकोशस्य अन्ते मध्ये मुषिरं छिद्रं सूक्ष्म स्वल्पप्रमा- णं विद्यते हृदयाकाशाख्यं तस्मिन् सुपिरे सबै जीवात्मप्रभृति चेतयमानपदार्थजातं प्रतिष्ठितं निश्चलं तिष्ठति ॥ 'तस्य सुषिरस्य मध्ये महानग्निः ज्वलति वैश्वानरः वि- श्वाचिः विश्वतः प्रसरज्जाल: विश्वतोमुखः विश्वावकाशोदीर्ण- मुखसामर्थ्यः । सो प्रभुक सोऽग्निः स्वं आश्रयं देहं सन्तापय- ति उष्णं करोति । भुक्तस्य जरयितेत्यभिप्रायः । कविः क्रान्तदर्शनः ॥ 1 तस्य मध्ये इति ॥ तस्य अग्नेः मध्ये वह्निशिखासदृशो जीवो व्यवस्थितः। यहा-वह्निशिखा जीवप्रभा वहतीति वह्निः जीवः सा व्यवस्थितः। लिङ्गव्यत्ययः । कीदृशो जीवः-अ- णीयोऽयो । रेफोपजनश्छान्दसः । अणीयः अध्वा मार्गों यस्य तादृशः अणुतरस्वभाव इति भावः यहा-कीशी वहि- शिखेत्याह । अणीयो; अणीयसामूर्श्वभूता नातः परमणीयोऽ- स्ति । यलोपमाश्रित्य गुणः क्रियते । पुनश्च वह्निविशेष्यते-- नीलतोयदमध्यस्था मजलजलदमध्यवर्तिनी विद्युल्लेखा परभाग- लाभेन यथा भास्वरा दीप्ततरा भवति ताशी इयं वह्निशि- ·अनु. ११] भभास्करभाष्योपेतम्. 129 'नीवारशकंवत्तन्वी पीताना त्यात इपमा। तस्या शिशखाया अध्ये परमात्मा व्यवस्थितः। स ब्र- न wom भव- खा भवति । व्यवहारकाले निमीलितपरतत्त्वानां प्रपञ्चोन्मीलनेन महामोहतमोमध्यवर्तिनी जीवप्रभा अतीव संकुचिता मलिनेव ति । व्यवहारनिवृत्तौ उन्मीलितपरतत्त्रानां प्रपञ्चनिमीलनेन महा- मोहनिवृत्तौ अनवच्छिन्ननिर्मलात्मभावोपपत्तिर्भवतीति ॥ "नीवारेत्यादि ॥ नीवारशूकवत्तन्वी तनुप्रमाणा पीताभा पीतवर्णा तप्तकाञ्चनदीप्तिः । किञ्च-स्यात् तनूपमा स्यादियं तनूनामुपमा तनूनि वस्तूनि अनया उपमीयन्त परमतनुत्वात् अ- 11 स्याः । यथा- वालाप्रशतभागस्य शतधा कल्पितस्य च । भागो जीवस्स विज्ञेयः स चानन्त्याय कल्पते ॥ इति । तस्याः तादृश्याः वह्निशिखायाः मध्ये परमात्मा आत्मप्रकृतिभूतो नारायणो व्यवस्थितः, जीवानुरोधेन संकुचित- स्तिष्ठति ॥ 12 स ब्रह्मति द्विपदा ॥ स एव ब्रह्मा स एव स्वष्टा स एव शिवः रुद्रः स एव इन्द्रः देवराजः स एव अक्षरः क्षरणरहितः परमः प्रकृष्टः स्वराट् स्खे महिम्नि सदा राजमानः स्वतन्त्रो देवः सर्वस्य हेतुरीश्वरः । सर्वोपलब्धिस्थानत्वात् अस्य परमात्मप्रदेशस्य तद्भावेनास्य स्तुतिः । एवमीटग्गुणं परमात्मलक्षणं ब्रह्म विदित्वा स- 'T. A. ii-17 ·130 तैत्तिरीयारण्यकम्. प्र.६. ह्मा स शिवस्सेन्द्रस्सोऽक्षरः परमस्स्वराट् ॥२६॥ नारायणस्थितो व्यवस्थितश्चत्वारिं च ॥१॥ ऋत सत्यं परं ब्रह्म पुरुष कृष्णपिङ्गलम् । muslummary Army-PRIMermananda वमेव मन्त्रब्राह्मणविहितद्रव्यदेवताकर्मजातमत्रैव परमात्मनि उपसं- हृत्य मनस्संप्रतिष्ठाप्य उपासनां कुर्वन् परं ब्रह्म आप्नोति ।। इति याज्ञिक्युपनिषदि एकादशोऽनुवाकः, " कीदृशं पुनस्तत्प्राप्यं ब्रह्मेत्याह-ऋतमिति अनुष्टुप् ॥ मानस तथ्यं ऋतम् । वाचिकं सत्यम् । उभयविपर्यासरहितम् । यहा- ऋतमिति सौत्रो धातुः घृणायां वर्तते । भतीयते विश्वमनुगृह्णा- ति इत्यृतं शिवैकस्वरूपम् । इगुपधलक्षणः कः । आयादय आर्धधातुके वा” इति ऋतेरियन क्रियते । सति साधु सत्यम् । सते वा हितम् । स्यामिति व्यामिश्रक संकल्पप्रभव परस्य रूपं सत् । तेन विश्वमनुगृह्णातीति । तादृशं परं सर्वस्मादुत्कृष्टं विश्वोत्तीर्ण ब्रह्म परिवृढं वस्तु पुरुषं पूरकं पालकं वा सर्वस्य चेतयमानं वा कृष्णपिङ्गलं देहपरिजिवृक्षायां स्त्रीपुंसशबलाकारं परशक्त्य- विनाभूतं वा । केचिदाहुः-कृष विलेखने । कर्षणीया योनिः कृष्णा । पिजि हिंसादौ । पिञ्जनशीलं पिङ्गलं तदुभयभावेन जगद्वृद्धिक्षयं कुर्वाणम् । ऊर्ध्वरेतं स्वयं तु सर्वदा संदीप्ततपस्कम् । व्यामिश्नक इति ऋचिन्न दृश्यते.

·अनु. १३] भट्टभास्करभाष्योपेतम्. 131 -- ऊधेरैतं विरूपाक्ष विश्वरूपाय वै नमः॥२७॥१२॥ 'आदित्यो वा एष एतन्मण्डलं तपति तत्र ता ऋचेस्तदुचां मण्डल स ऋचां लोकोऽथ य एष यद्वारेतोभ्यो विकारेभ्यः उर्ववर्ति विश्वविकारोत्तीर्णम् । छान्दस- ससकारलोपः । विरूपाक्षं विलक्षण'लोचनं ईदृशं परं ब्रह्म भवति । तस्मै विश्वरूपाय नमः विश्वत्वेन स्थितं तदेव रूपं रूपणस्थानं यस्य जगदनुग्रहार्थं विश्वरूपतां च दधते तस्मै नमः । प्रही- भावं कुर्मः । वैशब्दः सांप्रतिकार्थः-इदं हि युक्तमिति । " तस्मै नमः” इति दर्शनात् प्रजापशुविद्याविभूतिकामानां अपव- र्थिनां च जपोपासनहोमादिषु अयं विनियुज्यते ॥ इति याज्ञिक्युपनिषदि द्वादशोऽनुवाकः. 'पुनरपि जगदनुग्रहार्थं प्रकारा देवस्योच्यन्ते-आदित्यो वा इत्यादि । एष इति दृश्यमानं तपनं प्रत्यक्षेण दर्शयति । आदिभूतो देव आदित्यः ईश्वरः स एव स्वयं य एष तपनः तदी- यं तेजो जगदनुग्रहाय सूर्यत्वेन वर्तत इति । तदेवाह-एतत् मण्डलं तपति तत्र परस्मिन् देशेऽवास्थितम् । आत्मनो वा निमित्त सति एतत् दृश्यमानं मण्डलं तेजस्सङ्घातः तपति । प्रकाशा- दिना जगदनुगृह्णाति तदीयं तेज इति यावत् । यथा वितुर्वरेण्यं भर्गः "* इति । ता ऋच इति । तादृक् तपनशक्ति- विषम आदिभूतत्वेन. तत्स. *सं. १-५.६.

·132. तैत्तिरीयारण्यकम्. [नं. ६. एतस्मिन्मण्डले चिर्दीप्यते तानि सामानि स साम्नां मण्डल स सानां लोकोऽथ य एष एत- स्मिन्मण्डलेऽचिषि पुरुषस्तानि यजूषि स यजु- षां मण्डल स यजुषां लोक स्सैषा ऋय्येवं विद्या 2 JAma- --- wamanand युक्तमण्डलं ऋचः ऋचां प्रभावः । ऋगपेक्षया स्त्रीत्वं बहुत्वं च। तस्मात् तदृचां एव मण्डलं सङ्घातः । तस्मादेव स ऋचां लोक: स्थानं तत्रैव ऋचो लोक्यन्ते । अथ एतस्मिन्मण्डले योऽचिः ज्वाला दीप्यते प्रकाशते तानि सामानि साम्नां महि. मा । तस्मात् तदेव सान्नां स्थानम् । अथ एतस्मिन् मण्डले आधारे अचिषि पुरुषः तदभिमानी मण्डलक्षेत्रज्ञः तानि यजूषि यजुषां प्रभावपरिणामः । तस्मात् सः यजुस्सवातात्मा यजुषां स्थानम् ॥ पुरुष इति सैषेत्यादि -॥ यान्येतानि मण्डलमचिः तान्येतानि त्रव्येव विद्या तपति मण्डलादिरूपण त्रय्येव तपति । विद्या- ग्रहणं वेद्यप्राधान्यख्यापनार्थम् । यद्विद्या तपति वेद्यमेव तत्तपति - य . एष इति । सोऽयं अन्तरादित्ये रसानामादातरि मण्डले उपास्यत्वेन श्रूयमाणो हिरण्मयो हिरण्यवर्णः हितरमणी- यो वा पुरुषः ईश्वरः त्रयीवेद्यः स एव मण्डलार्चिःपुरुषभावमा- पन्नः ऋक्सामयजुर्लक्षणविद्यारूपेण तपति तस्मात् तमेवोपास्मह इति शेषः । यहा-योऽन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुषः स एव एवं त्रयी भूत्वा तपति । कीदृशी त्रयी विद्येत्याह-एषा । एत- ·अनु. १४] भट्टभास्करभाष्योपेतम्. 133 तपति य एषोऽन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुषः॥२८॥ ॥१३॥ मात्मा मनो आदित्यो वै तेज ओजो बलं यशश्चक्षुश्श्रोत्र- मन्युर्मन मृत्युस्सत्यो मित्रो वायुरा काशः प्राणो लोकपालः कः किं कं तसत्त्यम- --- न्मण्डलादित्रितयात्मिकेत्यर्थः ॥ इति याज्ञिक्युपनिषदि त्रयोदशोऽनुवाकः, आदित्यो वै तेज इति ॥ यदुक्तं त्रयी भूत्वा जगदनुगृह्णा- तीति अल्पेयं मात्रेत्याह—तेजआदिसंवत्सरपर्यन्यः पदार्थवर्गः य एवमादिभूतो देवः तत्तद्भावेनानुगृह्णाति तत्तदर्थिना स एवं ज्ञात्वो- पासितव्य इति भावः । तेजो भूत्वा तेजयति । एवं सर्वत्र । देवताविशेषा एते तत्तदभिमानिनः । तेजो दीप्तिः । ओजः रूप- शोभा । उब्जेरोजः । बलयतीति बलम् । बल प्राणने । यज- तेः मशः पूजनात् । चक्षुः दर्शनात् । श्रोत्रं श्रवणात् । आत्मा अतनात् । मनः मननात् सङ्कल्पात् । मन्युः क्रोधः अभिमननात् । मनुः मननात् ज्ञानात् । मृत्युः मरणात् । सत्यः सति साधुः साक्षी देवताविशेषः । मित्रो मित्रं प्रमिते- स्त्राणात । देवताविशेष एव । वायुः वानात् प्रेरणात् । तेज इति. अभिमाननात्.

·134 तैत्तिरीयारण्यकम्. [प्र. ६. बमायुरमृतौ जीयो विश्वः कतमस्वयंभु पूजा- पतिसंवथ्सर इति संवथ्सरोऽसावादित्यो य एष आकाशः आकाशनात् अवकाशप्रदानात् । प्राणः प्राणनात् उ- च्छासादिकात् । लोकपालः इन्द्रादिः लोकानां पालनात् । कः प्रजापतिः कायनात् । नित्याव्यक्तं कायतेः किं नित्यं श- व्द्यत एव । के सुखं कमनीयत्वात् । तत् व्यापकं परोक्ष वा तनोतीति तत् । सत्यं सच्च त्यच्च मामर्तम् । समाहारद्वन्द्वः । अन्नं अदनीयम् आयु: जीवद्दशया । अमृतः अमृतत्वनिमित्तम् । जीवो जीवात्मा जीवनात् ; जीवननिमित्तं वा । विश्वः विश्वात्मा सर्वत्र प्रवेशात् । कतमः अशक्यनिर्धारणः सर्वग- तत्वात् परमात्मा । स्वयंभु स्वयमेव भवनात् परब्रह्म । प्रजापतिः प्र- जानां पाता स्वामी ब्रह्म । संवत्सरः सम्यक् वसन्त्यनेनेति विश्वो- पादानं ब्रह्म । इतिशब्दोऽनुक्तरूपपरिग्रहार्थः ॥ अयनात् संवत्सर इत्यादि ॥ य उक्तः संवत्सर इति स एव स्वयं असा- वादित्यः आदित्यक्षेत्रज्ञभावेन वर्तते । अथ य एषः मण्डले उ- पास्यः हिरण्मयः पुरुषः एष भूतानामधिपतिः स्वयं भूतानां स्वामी देवो मण्डले वर्तते । एतदुक्तं भवति-हिरण्यगर्भशरी- रब्रह्माण्डावर्तिहृदयाकाशस्थानीयो भूताकाशः तन्मध्यवर्तिवैश्वा- नराग्निस्थानीयं यदादित्यमण्डलं तदन्तर्वतिजीवात्मना वर्तमानपर- मात्मस्थानीयो यो मण्डलपुरुषः तत्र देव उपासितव्यः उच्छ्वासादिकार्यात्. जीवदशां. त- जीवात्मा..

·अनु. १२] भट्टभास्करभाष्योपेतम्. 135 पुरुष एष भूतानामधिपतिर्ब्रह्मणस्सायुज्य५ स- लोकतामाप्नोत्येतासांमेव देवतांना सायुज्य सार्टिता समानलोकतामाप्नोति य एवं वेदॆत्यु- पनिषत् ॥ २९ ॥१४॥ 'घृणिस्सूर्य आदित्यो मर्चयन्ति तपस्सत्यं म- M- 1 * स्मिन् यदन्तस्तदुपासितव्यं "* इति । एवं ज्ञात्वा परं ब्रह्म उपासोतीत ॥ अथ वेदितुः स्तुतिः--ब्रह्मणः परस्य प्रपञ्चोत्तीर्णस्य सा- युज्यं सयुग्भावं समानलोकतां च आप्नोति । एतासां च देवतानां प्रपञ्चान्तवर्तिनीनां तेजःप्रभृत्यभिमानिनीनां वा सायुज्यं सयु- ग्भाव साटितां मूत्यैक्यं समानलोकतां चाप्नोति । य एवं वेदापि किं पुनरूपासितेति । इयमेका उपनिषत् तत्प्रतिपाद्योपासना ज्ञातव्या ॥ इति याज्ञिक्युपनिषदि चतुर्दशोऽनुवाकः. घृणिरित्यादि ॥ सावित्रोऽष्टाक्षरः प्रणवान्तो मन्त्रः काठके विख्यातवैभवः। । सवितृरूपेण जगदनुगृह्णानं परं ब्रह्मास्य प्र- तिपाद्यम् । घृणिः दीपनशीला दीप्तिमहा प्रकाशस्वभावः । वृक्षर- णदीप्त्योः । वृ सेचने । अन्यतरस्य निपात्यते । सूर्यः सोता *अत्रैव. mami-merama १०-२३० ब्रिा. ३-१०-९.

·136 तैत्तिरीयारण्यकम्. [प्र. ६. AAR । धुं क्षरन्ति तद्ब्रह्म तदाप आपो ज्योती रसोऽमृत ब्रह्म भूर्भुवस्सुवरोम् ॥ ३० ॥ १५ ॥ अनुज्ञाता सविता प्रेरयिता विश्वस्य उत्पादयिता वा । इयादि- पूरणेन सूर्य इति त्रीणि '* इति ब्राह्मणं नेयम् । केचित्तु सुवीर्यो मर्यायथा गोपायते'+ इति ब्राह्मणानुसारेण सुवीर्यश- ब्दस्य मध्यमाक्षरलोपेन सूर्यपदं त्र्यक्षरत्वं चेति । आदत्ते ग्रस- ते विश्वमुपसंहारकाले स्वात्मनीति आदित्यः । आदिभूतो वा सर्वस्य । ओमिति अवतेर्निरुक्तम् । यथोक्तगुणकं प्रणवस्य वाध्यं वाच्यं वा यत् तदुपास्महे, ब्रह्मेति शेषः । ब्रह्मस्थाने प्रणवः । यलोपासिद्धिमनाढत्य — ओ माङोश्च ' इति पररूपत्वम् । सवितृनामधेयैः परस्य प्रतिपादनात् सवितृरूपेण स्थितं ब्रह्म प्रतिपाद्यमिति गम्यते ॥ अर्थतस्य मन्त्रस्य स्तुत्यर्थ मन्त्रान्तरं यजुः । अनुष्टुप् इत्ये- के-अर्चयन्ति पूजयन्ति यत् तपः फलभूतं सत्यं अविपर्यस्तं नित्यं यच्च मधु सर्वात्ममधुरं क्षरन्ति क्षारयन्ति अस्मात् मज्ञानात् तब्रह्म तादृशं ब्रह्म तदापः । आमोतेरसुनि आपः तदेव व्यापकं विश्वोपादानं ब्रह्म । आपो ज्योतीरसोऽमृतं ब्रह्म तेजोऽबन्नात्मिका या प्रकृतिः तदात्मकं यत् ब्रह्म अमृतं नित्यं किञ्च यत् भूर्भुवस्सुवरों लोकत्रयव्यापकं परंज्योतीरूपं यत्प्रणवात्मकं ब्रह्म तद्ब्रह्मोपास्मह इति शेषः । तदेव ब्रह्मायं सावित्र इत्यभिप्रायः ॥ इति याज्ञिक्युपनिषदि पञ्चदशोऽनुवाकः. बano *बा.३.१०.९. ब्रा. २-२-१०.

·अनु. १६] भट्टभास्करभाष्योपेतम. 137 ३ 'सर्वो वै रुद्रस्तस्मै रुद्राय नमो अस्तु । पुरुषो वै रुद्रस्सन्महो नमोनमः । विश्व भूतं भुवनं चित्रं . nindianarmaA 12 'सर्वो वा इत्यादि त्वरितरुद्रनामाऽनुवाकः । त्वरितेन किल रुद्रजापिना तत्फलप्राप्तये जप्यम् । सर्वः सर्वात्मा क्षितिसलिलहुतवह- सवनगगनहिमकरदिनमणियजमानात्मभिरष्टाभिः मूर्तिभिः सर्वं व्या- प्य स्थितत्वात् । रुद्रो रोदयिता सर्वस्यान्तकाले स्वात्मन्युप- संहर्ता । यथा “य इमा विश्वा भुवनानि जुत् ' इति । तस्मै तादृशाय रुद्राय नमोऽस्तु । रुद्रायेति पुनर्वचनं रुद्रपदप्रिरात्वा- त् देवस्य । ननु पुरुषोपादानत्वात् सर्वस्य कथं विश्वाधिपती रुद्रः सर्वात्मा स्यात् । तत्राह--पुरुषो नारायणः यं सर्वात्मक- माहुः । स खलु रुद्र एव अवस्थाविशेषत्वात् । रुद्रोपि तदात्मना तिष्ठतीति । तस्माद्रुद्रस्यैव पुष्कलसर्वात्मकत्वं प्रपञ्चावधिकं तु पुरु- षस्य । का पुनस्साऽवस्थेत्याह–सदिति सङ्कल्पेन यदा सदजायत तदा तत् सद्रूपं विश्वोपादानं पुरुषोऽभवत् । कीदृक् पुनस्तदि- त्याह-महो नम इति । षष्ठचेकवचने 'सावेकाचः ' इति विभ- तेरुदात्तत्वम् । असुनि चाादात्तत्वं स्यात् । नमः नमनं प्रपञ्च- सृष्टिं प्रति देवस्य प्रतीभावः । यथा सम्बाहुभ्यां नमति संपत- त्रैः "* इति । अयमर्थः -महबो देवस्य यन्नमनं प्रपञ्चसृष्टौ प्रही- भावः सच्छब्दवाच्यः [च्या] सा पुरुषावस्थाऽपि रुद्रस्यैवेति तस्मै देवाय नमस्कुर्मः । यस्मादेवं तस्मात् विश्वं विश्वात्मा पुरुषः भूतं तस्माद्विश्वात्मनः उत्पन्नं भुवन चित्रं चायनीयं *सं, ४-६-२, " भूतनातं I.A, ii--18 ·138 तैत्तिरीयारण्यकम्. 1 बहुधा जातं जायमानं च यत् । सर्वो ह्येष रुद्रस्त- स्मै रुद्राय नमो अस्तु ॥ ३१ ॥ १६ ॥ कद्रुद्राय प्रचैतसे मीढुष्टमाय तव्य॑ते । वोचेम शंतम हृदे। सर्वो ह्येष रुद्रस्तस्मै रुद्राय नमो अस्तु ॥३२॥ १७ ॥ HAATMADhanan ----------- पृथिव्यादि बहुधा बहुप्रकारं जातं तस्मात्पृथिव्यादेरुत्पन्नं बटादि, जा- यमानं जनिप्यमाणं च यत् तत् सर्वं रुद्र एव । तस्मै रुद्राय नमोऽस्तु॥ इति याज्ञिक्युपनिषदि षोडशोऽनुवाकः. hed कद्रुद्रायेति गायत्री यजुरन्ता ॥ पूर्ववद्विनियोगः । कत् प्रशस्तं श्लाघनीयं स्तोत्रम् । कत्थ श्लाघायाम, क्विपि संयोगान्त- लोपः । प्रशस्तवाची निपात इति केचित् । शन्तमं सुख- साधनतमं दुःखानां वा शमयितृतमं स्तोत्रं रुद्राय प्रचेतसे प्रकृष्टम- नुनहः चित्तं वा यस्य तादृशाय पीढुष्टमाय सेक्तृतमाय जगता पित्रे तव्यसे तवो वृद्धिरतिशयेन तद्वते । तवसशब्दादीयसुनि विन्मतोलृक् । इति मतुपो लुक् । कते टिलोपे ईयसुन ईका- रस्य छान्दसो लोपः । प्रपञ्चरूपेण वर्तमानायेत्यर्थः । हृदे हृदिस्थिताय वोचेम महे । 'लिङ्याशिष्यङ्' 'वच उम्' ॥ सर्वो ह्येष इत्यादि व्याख्यातम् ॥ इति याज़िक्युपनिपदि सप्तदशोऽनुवाकः, "mamtamang :- ·अनु. १९] भभास्करभाष्योपेतम. 139 'नमो हिरण्यवाहवे हिरण्यपतयेऽम्बिकापतय उमापतये नमोनमः ॥ ३३ ॥ १८॥ 'यस्य वैकङ्कत्यग्निहोत्रहर्वणी भवति प्रति- found Myanmariasanamainan. 'नमो हिरण्यवाहव इति ॥ स एव विनियोगः । हिरण्यवा हवे हिरण्याभरणालङ्कतबाहवे हिरण्यसवर्णसर्वाङ्गाय बाहुग्र- हणस्य उपलक्षणत्वात् । हिरण्यपतये हितरमणीयानामर्थानां स्वा- मिने हिरण्यस्यैव वा पात्रे | आत्मीयरेतस्वात्तस्य । अम्बिकापतये अम्बिकाया भत्रै । उमापतये उमावल्लभाय । आदरार्थं पुनर्व- चनं उमाशब्दप्रियत्वात् वामदेवस्य । यद्वा-~-प्रपञ्चदशायां अ- म्बिका देवी भवति । अम्ब शब्दे। अम्बयति सविकल्पं जग- दुत्पादयतीति अम्विका सर्वविकल्पोन्मेषवती परा शक्तिः । प्रप- ञ्चविलये तु परशक्तिरूपेण स्थिता प्रणवपर्यायेण उमाशब्देनो- च्यते । तस्योक्तं निर्वचनम् । तादृशाय परस्मै ब्रह्मणे उमापतये नमः । उमायै च नम इति नमश्शब्दावृत्त्या वाक्यभेदालभ्यते । नैतद्दिवचनं द्वितीयस्याप्युदात्तत्वात् ॥ इति याज्ञिक्युपनिषदि अष्टादशोऽनुवाकः, अग्नेः एवं परां देवतां स्तुतां पुनरप्यात्मना स्तौति । तत्रादौ असाधारणाराधनेऽग्निहोत्रे गुणविधिः क्रियते-यस्येति ।। सा यत्राहुतिः प्रत्यतिष्ठत्ततो विकङ्कत उदतिष्ठत्ततः प्रजा असृजत"* *सं. ३-५-७, ·140 तैत्तिरीयारण्यकम्. [प्र. ६. ष्ठिताः प्रत्येवास्या तयस्तिष्ठन्त्यो प्रतिष्ठित्यै ॥ ३४ ॥ १९॥ कृणुष्व पाज इति पञ्च ॥ ३५॥ २० ॥ इति विकङ्कतस्य प्रजासृष्टिहेतुत्वात् प्रपञ्चसृष्टिप्रतिपादनप्रकरणे अस्मिन्ननिरूपेण प्रपञ्चवृद्धिं कुर्वतो देवस्य प्रीणनत्वात् यस्य यजमानस्य वैकङ्कती विकङ्कतस्य विकारः अग्निहोत्रहवणी भवति । 'पलाशादिभ्यो वा ' इत्यङ् । अनये होतव्य मित्यग्निहो- त्रं हविः । तस्यतेऽनयेति अग्निहोत्रहवणी विकङ्कतस्य प्राजापत्या- हुतिप्रतिष्टाप्रभवत्वात् तादृशी यस्याग्निहोत्रहवणी भवति । अस्य आहुतयः प्रतिष्ठिताः प्रतितिष्ठन्त्येव फलसाधनत्वस्वरूपात् न प्रच्यवन्ते अथो अपि च तस्यापि यजमानस्य प्रतिष्ठित्यै सा भवति । एवं ज्ञात्वाऽनयात्मानं देवमाराधयेत् उपासीतेति ॥ इति याज्ञिक्युपनिषदि एकोनविंशोऽनुवाकः, -on कृणुष्व पाजः प्रसितिं न पृम्'ि* इत्यादयः पञ्च राक्षोनयः अग्नयात्मनो देवस्य उपासनादौ विनियोज्याः। ताश्चात्र प्रकरणानुरोधात् ब्रह्मप्रतिपादकतया व्याख्येयाः ॥ इति याज्ञिक्युपनिषदि विंशोऽनुवाकः, * सं. १-२-१४, ·अनु. २१] भट्टभास्करभाष्योपेतम्. 141 'अदितिर्देवा गन्धर्वा मनुष्याः पितरोऽसुरास्ते- पा सर्वभूतानां माता मेदिनी महती मही सावि- त्री गायत्री जगत्युर्वी पृथ्वी बहुला विश्वा भूता कतमा का या सा सत्येत्यमृतेति वसिष्ठः ॥३६॥२१ Marwarima --------- 'अदितिरित्यादि ॥ पृथ्वीरूपेण ब्रह्मणस्तुतिः । आदितिः अखण्डनीया पृथिवी । देवादीनां पञ्चानां ग्रहणं प्राधान्यात् । ये देवादयः तेषामन्येषामपि सर्वभूतानां विहगोरगादीनां माता मातृवत् पोषयित्री साक्षात्परंपरया च मेदिनी स्नेहवती म- हती महापरिमाणा मही पूजिता सावित्री सवितुः सर्वस्य नेतुः स्वभूता तनुत्वात् गायत्री गातव्या जगती भृशमविच्छेदेन ग- च्छन्ती अनुपरतप्रभावा उर्वी गौरवेण मही पृथ्वी विस्तीर्णा बहुला बहूनामर्थानां लात्री विश्वा व्याप्तिमती भूता महाभूतात्मिका कतमा अशक्यनिर्धारणा का अव्यक्तरूपा या यादृशी भवति सा तादृशी सती सत्या अविपर्यस्तस्वभावा । इतिशब्दः प्रदर्शनार्थः । एवमादिभिरन्यैश्च गुणैर्धात्री विश्वम्भरा वसुन्धरा सर्वसहेत्यादिभिः तद्वती । किञ्च-अमृता अमरणा च । द्वितीय इतिशब्दो हेतौ । यस्मादियमेवंस्वभाग तस्मादिदमेव ब्रह्मणो रूपं उपास्य- मिति वसिष्ठः प्रशस्त आह । ब्रह्मज्ञो जनो वसिष्ठ एव भव. ति । तस्मादिदमुपास्मह इति शेषः ॥ इति याज्ञिक्युपनिषदि एकविंशोऽनुवाकः, ·142 तैत्तिरीयारण्यकम्. प्र.६. 'आपो वा इद सर्व सर्व विश्वा भूतान्याः प्राणा वा आपः पहाव आपोऽनृतमापोऽनमापस्लमा- डापों विराडार्पस्स्वराडापश्छन्दारस्यापो ज्योती- प्यापस्स॒त्यमापुस्लवां देवता आपो भूर्भुवस्सुवरा- प ओम् ॥ ३७॥ २२॥ 'आपः पृथिवी पूता पुनातु Wite 1 पुनन्तु पृथिवीं APRIMADIRoman a-.---morar 1 आपो वा इत्यादिनाऽप्त्वेन ब्रह्म स्तूयते । इदं दृश्यमानं श्रूयमाणं च सर्वनाप एव तदधीनत्वात् । किंकिमित्याह- विश्वा विश्वानि भूतानि पृथिव्यादीनि भागाः चक्षुरादयः पशवो द्विपादः चतुष्पादश्च अमृतं आत्मा अन्नं अदनीयं सम्राट् स- ङ्गतदीप्तिः विराट् विविधदीप्तिकं स्वराट् स्वायत्तदीप्तिकं छन्दांसि गायत्र्यादीनि ज्योतीपि आदित्यादीनि सत्यं ब्रह्म प्रपञ्चोत्तीर्ण सर्वा देवताः प्रपञ्चान्तर्वर्तिन्यः भूर्भुवस्सुवः व्याहत्यात्मका लोका: ओं परमात्मा आप एव । तस्मात्ता उपास्मह इति शेषः ॥ इति याज्ञिक्युपनिषदि द्वाविंशोऽनुवाकः. आपः धुनन्तु इति ॥ अत्यष्टिरष्टपदा । द्वितीयवर्जमष्टाक्षराः पादाः । द्वयोईयोः पाइयोर्विरामः । स्नानकाले मन्त्रवदाचमने विनियोगः । आपः पुनन्तु शोधयन्तु पृथिवीं कारणेन कार्य- शुद्धिः प्रार्थ्यते । सा चाद्भिः पूता पृथिवी मां पुनातु स्वकार्य- ·अनु.२४] भट्टभास्करभाष्योपेतम्. 143 तु मान् । पुनन्तु ब्रह्मणस्पति ता धुनातु माम्। यदुच्छिष्टमभोज्यं यहाँ दुश्चरित मम । सबै पुनन्तु मामापोऽसतां चं प्रतिग्रह स्वाहा ॥ ३८॥२३॥ 'अग्निश्च मा मन्युश्च मन्युपतयश्च मन्युकतेभ्यः। 1 ७.nn भूतम् । किञ्च-ब्रह्मणस्पतिः परिवृढस्य प्रपञ्चस्य ब्रह्मणः पतिः परमात्मा कारणं ब्रह्म ब्राह्मणानि मन्त्राश्च पृथिवीं पुनन्तु अपुनन् । साच तैः पूता मां पुनातु । यत् मन्त्र सम्बन्धि उच्छिष्टं अप्रा- यत्यकरं मूत्रोत्सर्जनादि चण्डालोपस्पर्शनादि च यच्चाभोज्यं केशकी- टाद्यवपन्नादि मम सम्बन्धि दुश्चरितं दृष्टं शास्त्रनिपिद्धं प्रतिषि- द्वमैथुनादि तन्निमित्तं पापं सई मदीयं धर्मधर्मिणोरभेद उप- चर्यते । यहा-मां च मयि पूर्वसंचितं च पापं आपः पुनन्तु । असतां शूद्रादीनां च प्रतिग्रहं प्रतिग्रहनिमित्तं च पापं शोधय- त्विति ॥ इति याज्ञिक्युपनिषदि त्रयोविंशोऽनुवाकः, पापशोधनार्थं सायं अप आचामति-अग्निश्चेति ॥ मध्ये विरामास्सप्त । 'अकाएं मनमा ' इति तु सहाध्येतव्यम् । तत्र प्रथमा त्रिपदा गायत्री यदक्षति पति: अष्टाक्षरा पञ्चपदा । इदमह मिति विराट् , द्विपदा गायत्री वा । उपक्रान्ताया रात्रे- रधिपतिः अग्निः । तत्र करिष्यमाणानां पापानां तारयिता नि- ·144 तैत्तिरीयारण्यकम्. [प्र. ६. . पापेभ्यो रक्षन्ताम् । यदह्ना पापंमकार्षम् । अन- सा वाचा हस्ताभ्याम् । पद्यामुरैण शिश्श्वा । अहस्तवलुम्पतु । यत्किच दुरितं मयि । इदमहं mamme वारयिता च मन्युः मननशीलमन्तःकरणं सर्वप्रवृत्तिनिवृत्तिहेतुः । क्रोध इत्येके । मन्युपतयः मन्योः परिपालकाः प्राणादयः चक्षुरादयश्च ते सर्वे मन्युकृतेभ्यः कृतशब्दः कारणवाची मन्यु. कारणेभ्यः पापेभ्यः रक्षन्तां यथा चोरेभ्यो गृहं रक्ष्यतामिति चोराणा- मप्रवेशाय यतन्ले । यथा अहं पापं न करिष्यामि तथा कुर्वन्तु । किञ्च -अह्नाऽतिक्रान्तेन । ' अपवर्गे तृतीया' अतिक्रान्तेऽह्नि यत्पा अकार्ष कृतवानेवास्मि मनसा प्रतिषिद्धचिन्तनादिभिः यच्च वाचा प्रतिषिद्धोच्चारणादिभिः यच हस्ताभ्यां तृणादिहिंसादिभिः यच्च पद्भयां अनाक्रमितव्याक्रमणादिभिः यच्च उदरेण अभोज्यभो- जनादिभिः शिश्ना शिश्न अगम्यागमनादिभिः । ‘सुपां सु- लुक्' इत्याकारः । एतैः यत्पापमकार्ष अन्हि तत्सर्वं तदेवाहः अवलुम्पतु नाशयतु । अथेदानी कृतकरिप्यमाणेषु पापेषु निहितेषु अन्यदपि यत्किंच दुरितं पापं प्राचीनजन्मसंचित यहा मन- आदिव्यतिरेकेण श्रोत्रादिना कृतं अश्रोतव्य श्रवणादिभिः कृतं अनितिसाधनं वा यत्पापं मयि तिष्ठति इदं पापं मां चास्य कर्तारम् । यहा-मदीयं पापं धर्ममिणोरभेदः उपचर्यते । अमृतयोनौ अमृतत्वकारणे ब्रह्मणि किमात्मके सत्ये अविपर्यस्ते अग्नौ ज्योतिषि द्योतमाने ज्वलिते आत्मज्योतिषि अनचात्मनि ·अनु. २५] भट्टभास्करभाष्योपेतम्. 145 1 माममृतयोनौ । सत्ये ज्योतिषि जुहोमि स्वाहा ॥ ३९ ॥ २४॥ सूर्यश्च मा मन्युश्च मन्युपतयश्च मन्युकतेभ्यः । पापेभ्यो रक्षन्ताम् । यद्रात्रिया पापमकारपम् । म- नसा वाचा हस्ताभ्याम् । पद्यामुदरैण शिरच्ला। रात्रिस्तदेवलुम्पतु । यत्किंच दुरितं मयि । इवमहं माममृत योनौ सूर्ये ज्योतिषि जुहोमि स्वाहा ॥ ४० ॥ २५॥ उपक्रान्तरात्यधिपतौ जुहोमि प्रक्षिपामि । यथा पापतां हेत्वा अमृतत्वस्यैव कारणं स्यादिति भावः । होमप्रतिपत्तिसंपादनेन श्रेयस्साधनतामेव पापप्रक्षेपस्य सूचयितुं जुहोमीत्युक्तम् । स्वाहुतं चेदमस्त्विति स्वाहाकारण दर्शयति । यद्वा-इत्थमिदं कर्त- व्यमिति प्रजापतेः स्वैव वागाहेति बोधयति ॥ इति याज्ञिक्युपनिषदि चतुर्विंशोऽनुवाकः, 'सूर्यश्चेति प्रातराचमनीयम् । अन्यत्सर्वं पूर्ववत् । मूर्य: उपक्रान्तस्य अह्नोऽधिपतिः । रात्रिया कृतं पापं रात्रिरवलुम्पत्विति विशेषः । सूर्ये ज्योतिषि जुहोमि उपक्रान्तस्यान्होऽधिपतौ होमः । गतमन्यत् ॥ इति याज्ञिक्युपनिषदि पञ्चविंशोऽनुवाकः. TA. 1-19 ·146 तैत्तिरीयारण्यकम्. [प्र. ६. 'आयातु वरदा देव्यक्षरै ब्रह्मसम्मितम् । गाय- त्रों छन्दसां मातेदं ब्रह्म जुषस्व नः ।ओजोसि स- हौसि वलमसि भ्राजौसि देवानां धाम नामासि विश्वमसि विश्वायुस्सर्वमसि सर्वायुरभिभूरों गाय- त्रीमावाहयामि ॥ ४१ ॥ २६ ।। आयालिति गायत्र्यावाहने अनुष्टुप् यजुरन्ता ॥ आयातु आगच्छतु परदा वरणीयानामर्थानां दात्री देवी द्योतनवती छन्दोऽभिमान्निी देवता । इदानी प्रत्यक्षवदाह-हे देवि ! आगत्य छन्दसामुठिणगादीनां माता योनिभूता त्वं इदं नः अस्मदीयं ब्रह्म अक्षरं क्षतिरहितं ब्रह्मसम्प्रितं ब्रह्मसंकाशं गायत्री गायत्री- छन्दस्कं जुषस्व सेवस्व । कस्मादेवमुच्यत इति चेत्-ओजः देहशोभा असि सहः अभिभवनशक्तिः असि बलं सामर्थ्य असि भ्राजः दीप्तिः असि देवानां धाम स्थानं असि । की- दृशं नाम नमनं वशीकरणम् । किं बहुना विश्वं जगत् असि विश्वायुः विश्वमायुनर्जीवितमन्नं वा यस्यां तादृशी असि सर्व सर्वप्रकारं श्रेयस्त्वं असि । प्रकारकात्न्ये सर्वशब्दः । सर्वायुः सर्वप्र- कारस्यायुषो हेतुः अभिभूः अभिभवित्री शत्रूणामसि । ओं व्याप्तिमती ब्रह्मात्मिकां तादृशीं गायत्रीमावाहयामि मम समीपं प्रापयामि ॥ इति याज्ञिक्युपनिषदि पड़िशोऽनुवाकः, ·'अनु. ३५] भट्टभास्करभाष्योपेतम्. 147 'ओं भूः । ओं भुवः । ओ५ सुवः । ओं महः । womaam- ओं भूरित्यादि ॥ प्रणवव्याहृतिशिरोभिः सहिता सावित्री प्राणायामार्था । अस्यास्त्रिरावर्तनकालं प्राणापानवृत्तिनिरोधः प्राणा- यामः । यथोक्तम् -- ओंकारपूर्विकाभिस्तु लोकव्याहृतिभिस्सह । सावित्री शिरसा साध प्राणायामः प्रकीर्तितः ॥ इति । एवं त्रीन् षोडश वा धारयेत् । तत्सवितुरिति सावित्री त्रिपदा निवृद्गायत्रीछन्दस्का अक्षरोनत्वादस्याः* ! विश्वामित्र- स्याःयम् । सविता देवता । अस्यास्तु प्रणवव्याहृतिसहितायाः उपनयनादिषु च विनियोग उक्तः ! प्रणवः स्वयम्भुवो ब्रह्मण आ- र्षेयम् । देवी गायत्री छन्दः “देवानामेकं " इति वचनान् । परमात्मा वाच्या देवता । तात्पर्यप्रतिपाद्यं परब्रह्माधिदैवतम् । अनेन वाच- कनोत्थापितसंस्कारः परमात्मा साधकाभिमुखो भूत्वा प्रणवाग्रस्था परं ब्रह्म दर्शयति । यथोक्तम्-- तैलधारामिवाच्छिन्नं दीर्घ घण्टानिनादवत् । अवाप्त प्रणवस्याग्रं यस्तु वेद स वेदवित् ॥ इति ॥ सा अन्या अर्धमात्रा दर्पणवत् परब्रह्म दर्शयति । इदमेवोक्तम्- तस्य प्रकृतिलीनस्य यः परस्स महेश्वरः' इति । तस्य चानादि- वाच्यवाचकभावो गुरुभिरुद्दीपित उपासकानां अपरोक्षावबोधगोचरो * ...दस्याः यथा “ न्यूनाधिकैकेन निवृदूरिजौ” इति. इत्यधिक क्वचित्, प्रणवगृहस्थं प्रणवग्रन्थि इति च पाठान्तरे यस्तं. अत्रैव. १०-२४.

·148 तैत्तिरीयारण्यकम्, [प्र. ६. ओं जनः । ओं तपः। ओ५ सत्यम् । ओं तथ्सmam भवतिः । न तस्य लोके उज्जुलति* । पिता पुत्रादीनां हि स्थित एव सम्बन्धो लौकिकैः ख्याप्यते- अयं पिता अयं पुत्रः' इति । अयं च कर्मार्थतया प्रयुज्यमानस्त्रिमात्रो भवति । ध्यानकाले वालगोपासने विनियुज्यमानः अर्धमात्रातिरेकेण ध्वनति । तिसृभिः मात्र मिः सर्वमिदं वाङ्मयं व्याप्तम् । आदिभूतस्सर्वः पदार्थोऽकारः, मध्यभूतस्सर्व उकारः, अन्त्यभूतस्सर्वो मकारः । व्यञ्जनस्यापि मा- त्रिकत्वामिप्यते । एवमनेन ओङ्कारात्मना सर्वभावसञ्चारिणा त्रयो लोकास्तिस्त्रोऽग्निवावादित्याः तद्देवतास्त्रयो देवाः ब्रह्मविष्णुरुद्राः त्रीणिण तत्कार्याणि सृष्टयादीनि त्रयो वेदाः त्रयोऽनयः त्रीणि सवनानि तितोऽवस्था जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तयः त्रयस्स्वभावाः आध्यात्मिकाधिभौति- काधिदैविकाः सूक्ष्मव्यवहितविप्रकृष्टाविप्रकृष्टा व्याप्ताः । सर्वाणि पर्णानि शङ्कना संतृण्णान्येवमोङ्कारेण सर्वा वाक् संतृण्णा" इति श्रुतिः । तथा — ओमितीदं सर्वम् । इति । एतेन ओझारेण बोधितः परमात्मा प्रत्यगात्मनः प्रसीदति । ततोऽयमाविर्भूतपरम त्मज्योतीरू- पसम्पत्त्या सत्यकामस्सत्यसङ्कल्पः परां देवत मधिगच्छति ॥ तद्यथा अथ 'भूरादयो व्याहृतयः सप्त लोकालिकाः । आसामात्मनः प्रत्येकं पर्यायवाचकत्वख्यापनाय प्रत्येकं मन्त्रत्वाच्च प्रधानवाचकेन प्रणवेन प्रत्येकमभिसम्बन्धः । तासामाद्यास्तिस्रो महाव्याहृतयः क. " *" भवति । सतहने उज्ज्वलति" "भवति । तस्य के उज्ज्वलति इति च पाठान्तरम्. आ. ५.८.

·अनु. २५] भट्टभास्करभाध्योपेतम्. 149 वितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि । धियो यो नः -- ष्टयुदकतेजांसि र्मभ्रेषादौ प्रत्येक विनियोगात् । आदौ जगात्ससृक्षुः प्रजापतिः प्रजानां स्थित्याद्यर्थ सत्यमभिसन्धाय सप्तकृत्वो व्याहरत् । ता व्याहृतयो भूराद्याः सप्तलोका अभवन् । सप्त बलाधारपटलभूताः सप्तलोकभावन व्यवस्थिता इति स्मृतिः । गायत्र्युष्णिगनुष्टुप् बृहती पति: त्रिष्टुप् जगतीति सप्त छन्दांसि । अग्निवाय्वर्कवृह- स्पतिवरुणेन्द्रविश्वदेवा देवताः । व्याहर्ता प्रजापतिः ऋषिः । भुवरादयः पञ्चान्ते स्वरिताः । भवन्त्यस्यां सर्वाणि भूतानीति भूः । कर्मफ- लोपभेगपरिग्रहेण भवन्त्यस्मिन्निति भुवः । यद्वा-शीतोष्णवृ- अमुप्मात् भवन्तीति मुवः । अङि छान्दसो वर्णवि- कारः । तित्स्वरे अन्तस्वरितत्वम् । सुष्टु व्याप्यते सुकृतिभि- रिति . सुवः । सुपूर्वादतैर्विचि तन्वादित्वादुवङ् , “ न्यङ्सरौ स्वरितौ " इत्यन्त्यस्व रितत्वम् । एते त्रयो लोका उत्तरोत्तरमणीयांसः । पञ्चमाइयस्त्रय उत्तरोत्तरमल्पी[रं मही?] यांसः। चतुर्थस्तु अधरोत्तरेभ्यो महत्तमः । अत एव महरिति उच्यते । महतेरसुन् । महतो वाऽन्त्यविकारोऽन्तस्वरितत्वं च । कल्पान्ते महाभूतसंप्लवे प्रलीना जन्तवः तत्र प्रथमं जायन्त इति जनः । सनत्कुमारादयो योगी- तस्मिन् तपस्तप्यन्त इति तपः । तपोमयो वा आम- हाभूतसंप्लवात् अविपर्यस्तस्वभाव इति । सत्यव्रतानां स्थानं सत्यम् । एवमेताः सप्त व्याहृतयः सप्रणवाः प्राणायामे प्रयोक्तव्याः। यथाऽऽहु:- प्रणवे नित्ययुक्तस्य व्याहृतीषु च सप्तरु । त्रिपदायां तु गायत्र्यां न भयं विद्यते क्वचित् । इति ॥ न्द्राः .

·160 तैत्तिरीयारण्यकम्. [प्र. ६. प्रचोदयात् । ओमापो ज्योती रसोऽमृतं ब्रह्म भू- र्भुवस्सुवरोम् ॥ ४२ ॥२७॥ imPNnniMratmeniwani अथ प्रणवादिका सावित्री-ओतत्सवितुरित्यादिका । अस्या उपकरणानि प्रणवव्याहृतिशिरांसि । इयं तु प्रधानभूता । यथाऽऽहुः- सध्याहृति सप्रणवां गायत्रीं शिरसा सह ॥ इति । व्याख्याता चेयं 'सं पश्यामि' * इत्यत्र ।। अथ ओमाप इत्यादि शिरः ॥ शिर इव शिरः उपरि स्थितत्वात् । एतत्प्रजापतेः परमेष्ठिनः आर्षेयम् । धातुरनुष्टुवेषा षोडशाक्षरत्वात् । ब्रह्माग्निवायुसूर्य देवताकम् । इदं च व्याख्यातं घृणिस्सूर्यः' इत्यत्र । एवं प्रणवव्याहृतिशिरोवाच्यव्यापारतादर्थ्यं । महिमातिशयं सावित्रीप्रतिपादकस्य सवितुः देवस्य प्रपञ्चातीतस्य प्रेकरस्य स्वामिनः स्वभूतं विश्वं प्रपञ्चात्मकमादित्याख्यं वरेण्यं तेजो वयमुपास्महे इति विवक्षितम् ॥ इति याज्ञिक्युपनिषदि सप्तविंशोऽनुवाकः. -- *सं. १-५-६ अत्रैव. १.-२. +...वाच्यपरतादाक्र्थ.

·अनु. २९] भभास्करभाष्योपेतम्. 151 1 ओं तद्ब्रह्म तद्ब्रह्म । ओं 'ओं भूर्भुवस्सुवर्महर्जनस्तपस्सत्यं तद्ब्रह्म तदा- प आपो ज्योती रसोऽमृतं ब्रह्म भर्भुवस्सुवरोम् ॥ ४३ ॥ २८ ॥ तद्वायुः । ओं तदात्मा । ओं तथ्सर्वम् । ओं तत्पुरोर्नमः॥४४॥ २९ ॥ ओं भूर्भुवस्सुवरित्यादि ॥ पूर्वेण सहास्य प्राणायामे वि- कल्पः । विशेषस्तु प्रणवावृत्तिरहिता व्याहृतयः सावित्र्यास्थाने तद्ब्रह्म तदापः" इति प्रयुज्यत इति । समानमन्यत् ॥ इति याज़िक्युपनिषदि अष्टाविंशोऽनुवाकः. 1ओं तद्ब्रह्मेत्यादि ॥ अयमपि विकल्प एव । प्रणवात्मकं ब्रह्म स्तूयते | ओमित्येतदक्षरं ब्रह्म । यहा-ओमित्येतद्वोध्यं तत् परं वस्त्वेव ब्रह्म बृहणशीला प्रकृतिः । तत् एव वायुः वातः सर्वक्रियोपादानम् वाताद्यज्ञः प्रयुज्यताम् "* इति । तत् एव आत्मा विज्ञानात्मा । तत् एव सर्व विश्वात्मा परमात्मा । तत् एव पुरोः बलवतः अपञ्चस्य नमः नामविकल्पहेतुः शब्दो विभुः । यद्वा-पुरोमहतो देवस्य यन्नमः प्रीभावः प्रपञ्चोन्मे- षहेतुः परा शक्तिः साऽपि तदेव परंब्रह्मेति । पुरुशब्द आधु- दात्तः ॥ इति याज्ञिक्युपनिषदि एकोनत्रिंशोऽनुवाकः. *ब्रा. ३-७-४, ·152 तैत्तिरीयारण्यकम्. [प्र. ६. : marAT.Lummmmmmmarahineral उत्तम शिखरे देवी भूम्यां पर्वतमूर्धनि । ब्राह्म- णेभ्यो ह्यनुज्ञानं गच्छ देवि यथासुखम् ॥४५॥३० 'ओमन्तश्चरति भूतेषु गुहायां विश्वमूर्तिषु । त्वं यज्ञस्त्वं विष्णुस्त्वं वषट्रारस्त्व५ रुद्रस्त्वं ब्रह्मा त्वं प्रजापतिः॥ ४६॥ ३१ ॥ 'उत्तम इत्यादि अनुष्टुप् सावित्र्या उत्सर्जने विनियुक्ता । उत्तमे उद्गततमे पुण्यतमे शिखरे उच्छ्रिते देशे भूम्यां वा पर्वतमूर्धनि वा उच्छ्रिते देशे देवी देवनशीला क्रीडापरा त्वं तादृशे देशे गच्छ । हे देवि ! गायत्रि ! यथासुखं यत्र गतायाः सुखं भवति तत्र गच्छ । अनुज्ञानं अनुज्ञातमस्माभिः । कर्मणि ल्युट् । क्रियाविशेषणं वा । तादर्थे चतुर्थी । ब्राह्मणेभ्यो ब्राह्मणार्थमेव गच्छ पुनरपि ब्राह्मणसमीपमागन्तुं प्रतीक्षमाणैव उत्तमे स्थाने तिष्ठति।। इति याज्ञिक्युपनिषदि त्रिंशोऽनुवाकः. ओमन्त इति अस्तारपतिः प्रणवोपासने विनियुज्यते ॥ ओंकारवाच्यं परं तत्त्वं भूतेषु भूतजालेषु विश्वमूर्तिषु नानादेह- भिन्नेषु सर्वशरीरविशेषेषु* अन्तः मध्ये गुहायां हृदयावकाशे चरति प्रणवात्मना ध्वनति । प्रत्यक्षवदाह-त्वं यज्ञ इत्यादि । यज्ञादिभावेन त्वमेव तिष्ठसीति । ब्रह्मा हिरण्यगर्भः । प्रजापतिः परमात्मा ॥ इति याज्ञिक्युपनिषदि एकत्रिंशोऽनुवाकः, HAR *विशेषशालिपु.

·अनु. ३३] भभास्करभाष्योपेतम्. 153 'अमतोपस्तरणमसि ॥४७॥ ३२ ॥ प्राणे निविष्टोऽमृतं जुहोमि । प्राणाय स्वाहा । अपाने निविष्टोऽमृत । अपानाय स्वाहा। व्याने निविष्टोऽमृत जुहोमि । व्यानाय स्वाहा । उदाने निविष्टोऽमृत जुहोमि । उदानाय स्वाहा । जुहोमि अथ प्राणाग्निहोत्रमन्त्राः आत्मयाजिनाम् । उपस्तृणाति-- अमृतोपस्तरणमसीति । उपस्तरणं आस्तरणं यत्र अमृतं अन्नं ब्रह्म सीदतीति तदेव लमसि हे उदक ! इति अपोऽन्तः क्षिपति ॥ इति याज्ञिक्युपनिषदि द्वात्रिंशोऽनुवाकः. 'जुहोति-प्राणे निविष्ट इति ॥ प्राणे प्राणनिमित्तं निविष्टः आभिनिविष्टः तत्स्थित्यै यतमानोऽहम् । यद्वा-माणे निविष्टः अवस्थितः तदधीनस्थितिकत्वात् सोऽहं अमृतं अमरणहेतुं अमृ- तात्मकब्रह्मस्वरूपं वा इदमन्नं जुहोमि आत्मज्योतिषि प्रक्षिपामि प्राणाय देवताथै स्वाहा हुतं चेदमस्तु । एवमपानादिषु च योज्यम् । तत्र प्राणः उर्ध्ववृत्तिः मुखनासिकनिस्सरणः । अ- पानः अवाग्वृत्तिः । ध्यानः विष्वग्वृत्तिः ! उदानः शब्दकारी । समानः सर्वा ङ्गेषु अशितपीतादेस्समीकर्ता । ब्रह्मणीति । इदानी- मनेनान्नहोमेन मे आत्मा शरीरं ब्रह्मणि एव स्थितम् । तच्च मम स TA. ii-20 ·154 तैत्तिरीयारण्यकम्. [प्र.६. bet समाने निविष्टोऽमृतं जुहोमि । समानाय स्वाहा । बहणि म आत्माऽमतत्वाय ॥४८॥ ३३ ॥ 'प्राणे निविष्टोऽमृतै जुहोमि । शिवो माऽऽवि- शायदाहाय। प्राणाय स्वाहा । अपाने निविष्टोऽमृत जुहोमि । शिवो माऽऽविशाप्रदाहाय । अपानाय स्वाहा । व्याने निविष्टोऽमृतै जुहोमि । शिवो माड- ऽविशाप्रदाहाय । व्यानाय स्वाहा । उदाने निवि- शिवो माऽऽविशाप्रदाहाय । उ- दानाय स्वाहा । समाने निविष्टोऽमृतै जुहोमि । टोऽमृत जुहोमि अमृतत्वाय भवति । यद्वा-अमृतत्वाय ममात्मा ब्रह्मणि तिष्ठतु अनेनान्नप्रक्षेपण । यहा-ब्रह्मणि अन्ने मम शरीरं स्थितं तद- धीनस्थितिकत्वात् । तस्यामृतत्वाय इदमन्नं जुहोमि ॥ इति याज्ञिक्युपनिषदि त्रयस्त्रिंशोऽनुवाकः. p 'प्राणे निविष्ट इत्यादि ॥. पूर्वेण विकल्प्यते । व्याख्यात- प्रायो मन्त्रः । विशेषस्तु शिव इत्यादि । शिवः, शान्तः अनुपद्रवहेतुर्भूत्वा मां आविश । हे अन्न : अन्न : । 'सुपां सुलुक् इति स्वादेशः । यद्वा-शिव एव भूत्वा मामाविश । किमर्थं ·अनु. ३६] भट्टभास्करभाष्योपेतम्. 155 शिवो माऽऽविशाप्रदाहाय । समानाय स्वाहा । ब्रह्मणि ल आत्माऽमृतत्वार्य ॥ ४९ ॥ ३४ ॥ 'अमृतापिधानम॑सि ॥ ५० ॥ ३५ ॥ 'श्रद्धायाँ प्राणे निविश्यामृत हुतं प्राणमन्नेना- प्यायस्व । अपाने निर्विश्यामृत हुतर्मपानमनैना- प्यायस्व । व्याने निविश्यामृत हुतं व्यानमन्ना- प्यायस्व । उदाने निर्विश्यामृत हुतमुदानमन्नैना- प्यायस्व । समाने निविश्यामृत समान- हुत हु साल अप्रदाहाय अप्रदाहार्थ शरीरस्य । इतरथा जाठरो वह्निः शरीरं दहेत् । गतमन्यत् ॥ इति याज्ञिक्युपनिषदि चतुस्त्रिशोऽनुवाकः, 'अभिवारयति-अमृतापिधानमसीति ॥ अपिधानं छादनं येनामृतं पिधीयते तत्त्वमसि हे उदक ! || इति याज्ञिक्युपनिषदि पञ्चत्रिंशोऽनुवाकः. सत्यामेव 'श्रद्धायामिति ।। हुताशनानुमन्त्रणमन्त्रः गतप्रायः । श्रद्धायां श्रद्धावतैव मया प्राणे निविश्य अमृतं हविः हुतम् । तस्मात् पाणं मदीयां प्राणवृत्तिं अनेन अन्नन आप्यायस्व वर्धय ·156 तैत्तिरीयारण्यकम. [प्र. ६. मन्नैनाप्यायस्व । ब्रह्मणि म आत्माऽमृतत्वार्य ।। ५१ ॥ ३३ ॥ प्राणानां ग्रन्धिरसि रुद्रो माऽऽविशान्तकस्ते- नान्नेनाप्यायस्व ।। ५२ ॥ ३७ ।। अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषोऽङ्गुष्टं च समाश्रितः । ईश- - wamiAHARIYARHALAnemorn VATATWAmean. T variM. Tril श्रद्धाया- हे प्राणात्मन् ! । अन्तर्भावितण्यर्थः व्यायतिद्रष्टव्यः । मिति अपानादिषु अनुषज्यते । गतमन्यत् ॥ इति याज्ञिक्युपनिषदि पदिशोऽनुवाकः. 'प्राणानमिति हृदयाभिमर्शनम् ॥ हे जाठराग्ने । प्राणानां ग्र- न्थिः प्राणा येन ग्रन्थ्यन्ते निश्चलास्स्थाप्यन्ते तादृशस्त्वं असि त्वया हि भुक्ते जीर्णे प्राणाः तिष्ठन्ति । तस्मात् स वं प्राणधृत्यर्थ भुक्तं दग्दं रुद्रो मामाविश यो रुद्रो रोदयिता अन्तकः महा- थसंहारी महानिद एव भूत्वा मामाविश आविश्य च तेनान्नेन प्राणेभ्यो हुतेनाप्यायस्व ॥ इति याज्ञिक्युपनिषदि सप्तत्रिंशोऽनुवाकः, AAI ग 'दक्षि गाङ्गुठे पाणिजलं स्त्रावपति-अङ्गुष्ठेत्यनुष्टुभा ॥ अङ्गुष्ट- मात्रः अङ्गुठप्रमाणः ईश्वरः अनवच्छिन्नोपि अङ्गुष्ठप्रमाणहृदयदे- ·अनु. ३९] भट्टभास्करभाष्योपेतम्. 157 सर्वस्य जगतः प्रभुः प्रीणाति विश्वभुक् ॥५३॥ ३८॥ मेधा देवी जुषाणा न आगाद्विश्वाची भद्रा सुमनस्याना। त्वया जुष्टा जुषाणा दुरुक्तान्बृह- भुवने शोपलम्भात् तद्वशेनाङ्गुष्ठमात्र उच्यते उच्यते । तदेवाह-पुरुषः पुरि शेते सीदति वा पुरुषः अङ्गुष्ठं च समाश्रितः यत्रोदकं खा- क्यति । अण्डमूलभूते हि कालानयात्मा देवस्तिष्ठति ये- नोत्थितेन कल्पान्ते विश्वं जगद्दह्यते । एवं शरीरमूले अङ्गष्ठे स तिष्ठति येनोत्थापितेन शरीरं शोधयन्ति साधकाः । स सर्वस्य जगतः प्रभुः ईशः प्रीणाति विश्वभुक् कल्पान्ते विश्वस्य भोक्ता । यद्वा-यदस्मदादिना भुज्यते तदपि स एव भक्के स देवः मदीयेन मुक्तेन प्रीणातु तृप्यतु ॥ इति याज्ञिक्युपनिषदि अष्टत्रिशोऽनुवाकः, मेधाकामो जुहोति जपति वा-मेधा देवीति ॥ उत्रिष्टु- भौ । ग्रन्थधारणसमर्था बुद्धिः मेधा सा मेधा देवी जुषमाणा. प्रीयमाणा नः अस्मान् आगात् एतु आगच्छतु । विश्वाची विश्वं वेद्यं अञ्चन्ती व्याप्नुवन्ती भद्रा कल्य ल्याणहेतुः सुमनस्य- माना सानुग्रहमना भवन्ती । इदानी प्रत्यक्षवदाह-हे देवि! त्वया आगतया जुष्टाः सेविता वयं अत एव विदथे वि.

·158 तैत्तिरीयारण्यकम्, [प्र. ६. त्वया देम विदथै स्वीराः जुष्टं ऋषिर्भवति देवि त्वया ब्रह्मा गतश्रीकृत त्वयां । त्वया जुष्टंश्चित्रं वि- न्दते वसु सा नो जुषस्व द्रविणेन मेधे ॥५४॥३९॥ ज्ञाने प्रशस्ते सति सुवीराः शोभनपुत्रपौत्रादिकाश्च तत्सम्बन्धेन सन्तः वृहत् उच्छ्रितं सर्ववक्त्रतिशयसर्वशक्तिशोभितं वदेम वदितुं शक्ता भूयास्म । कीदृशा वयमिति चेत्-तवागमनात् प्राक् दुरु- तान् सूक्तिरहितान् दुष्टान् शब्दान् वीरांश्च दुष्टान् जुषमाणाः सेवमानाः । ताच्छीलिकश्चानश् । पूर्व त्वद्विरहात् मूकप्रायाः तच्छीला वयं इदानीं त्वया जुष्टा बृहददेमेति ॥ त्वयेति ॥ देव्यन्तः प्रथमः पाइः । हे देवि ! त्वया जुष्टः सेवितः जनः ऋषिः द्रष्टा भवति । मन्त्रहग्वा भवति । किंच-त्वया जुष्टो ब्रह्मा ब्राह्मणो भवतीति यावत् । साहि- तिकं दीर्घत्वम् । यद्वा-त्वया जुष्टो ब्रह्मा भवति ब्रह्मत्वं ल- भते । अमन्त्रविषयत्वादाद्युदात्तत्वं दुर्लभम् । उत अपि च त्वया जुष्टः गतश्रीः प्राप्तश्रीः भवति शुश्रुवान् ग्रामणी राजन्यो वा । तथा त्वया जुष्टः चित्रं चायनीयं वसु धनं विन्दते लभते । हे मेधे! सा तादृशी वं नः अस्मान् द्रविणेन प्रशस्तेन धनेन अस्मभ्यं देयेन सहास्मान् जुषस्व ॥ इति याज्ञिक्युपनिषदि एकोनचत्वारिंशोऽनुवाकः.

·अनु. १५] भष्टभास्करभाष्योपेतम्, 159 1 मेधां म इन्द्रो ददातु मेधां देवी सरस्वती। मेधां में अश्विनावुभा वार्धत्तां पुष्करस्रज ॥५५॥ १०॥ 'अप्सरासु या मेधा गन्धर्वेषु च सन्मनः। दैवी मेधा मनुष्यजा सा मौ मेधा सुरभिर्जुषताम् । ५६॥४१॥ 'आ माँ मेधा सुरनिर्विश्वरूपा हिरण्यवर्णा ज- - 'मेघां म इत्यनुष्टुप् ॥ मे मह्यं इद्रो मेधां ददातु । अश्विनौ चोभौ मे मेधां आधत्तां उत्पादयताम् । किविशिष्टौ · पुष्कर- स्रजौ सरोजमालामालम्बौ ॥ इति याज्ञिक्युपनिषदि चत्वारिंशोऽनुवाकः. 'अप्सराम इत्यनुष्टुप् ॥ छान्दसोऽन्त्यलोपः । अप्सरस्सु या मेधा वर्तते गन्धर्वेषु च यन्मनः मननसामर्थ्यवती या मेधा वर्तते मनुष्यजाता च या मेधा दैवी द्योतमान” तिष्ठति सा मेधा मां जुषतां सेवतां सुरभिः शोभनगन्धा शोभन* ख्यातिः ॥ इति याज्ञिक्युपनिषदि एकचत्वारिंशोऽनुवाकः. आ मामिति त्रिष्टुप् ॥ आजगम्या भृशमागच्छतु मां सुरभिः मेधा । यलगन्तात् लुङि वा णिलोपे ‘विभाषा' इति निघाता- *शोभना.

·160 - तैत्तिरीयारण्यकम्. गती जगम्या । ऊर्जस्वती पयसा पिन्व॑माना सा मी मेधा जुषताम् ॥ ५७ ॥ ४२ ॥ 'सद्योजातं प्रपद्यामि सद्योजाताय वै नमः । सुप्रतीका भावः, अन्त्यलोपश्चान्दसः । विश्वरूपा विश्वार्थमूर्तिकुशला हिर- ण्यवर्णा हिरण्यगर्भवर्णा प्रकाशमानाक्षरा हितरमणीयस्वभावा वा जगती अविच्छेदेन वर्तमाना .. जगत्यावर्तमाना । यखगन्तात् ङीप् । आगत्य च सा मेधा मां जुषतां सदा सेवतां मय्येव तिष्ठतु | ऊर्जस्वती रसवती पयसा क्षीरादिना मां पिन्वमाना सिञ्चन्ती गवादिसमृद्ध्या सुप्रतीका शोभनोपक्रमा ईदृशी भूत्वा सदा मां जुषताम् ॥ इति याज्ञिक्युपनिषदि द्विचत्वारिंशोऽनुवाकः. 'अथ पञ्चब्रह्माख्याः पञ्चानुवाकाः ईश्वराराधनादिषु उपासना दिषु च विनियुक्ताः । सद्योजातं इति परोष्णिक् त्रिपदा माम- न्ता । शिष्टं यजुः । पथ्याबृहती वा चतुष्पदा । तत्पुरुषाये. ति गायत्री । ईशान इति पथ्याबृहती, आस्तारपतिर्वा । एते च सर्वविद्यादेहस्य सद्योजातादिनामानि पञ्चविद्यास्त्रोतःप्रवर्तक- तदीयपञ्चमुखभूतानि पञ्चब्रह्माणि यैाप्तः समस्तो मन्त्राध्यायः॥ सद्योजातं यत्क्षणे सिसृक्षा देवस्य तदानीमेवाविर्भूतं प्रपञ्चोन्मेषहे- तुं देवं त्वां प्रपद्यामि प्रपद्ये भने । तस्मै तुभ्यं सद्योजा ताय वै नमः प्रसादनार्थ प्रणिपातं कुर्मः । इदानीं स्वाभिम- ·अनु. ४४] भभास्करभाष्योपेतम्. 161 भवेशवे नातिभवे भजस्व मां भवोद्भवाय नमः ॥ ५८॥४३॥ वामदेवाय नमो ज्येष्ठाय नमो रुद्राय नमः का- लाय नमः कलविकरणाय नमो बलविकरणाय न- तथा तं प्रार्थयते-हे देव! भवेभवे न भवेभवे इव यथा मां त्वं संसा- रे निमित्त भजसे संसारित्वेन प्रवर्तयसि त्वं हि सर्वान् संसारयसि मां अतिभवे भजस्व भवमतिक्रान्तोपवर्ग: अतिभवः मां अजस्व तन्निमित्तं मां स्वीकुरु अनुगृहाण । त्वं हि प्रयग्व- तिर्भवं प्रवर्तयसि, प्राग्वृत्तिः सदाशिवात्मना स्थितोपवर्गं देंदासि । तस्मै भवोद्भवाय नमः भवस्य उद्भावयित्रे तुभ्यं नमः । अतः परं अलं भवोद्भवायेति भावः ॥ इति याज्ञिक्युपनिषदि त्रिचत्वारिंशोऽनुवाकः. वामदेवायेति ॥ वामदेवादयो न विद्याशरीराः चितिशक्तः ततन्नाम्नीभिः शक्तिभिः सहिताः । तद्व्यूहात्मकं द्वितीयं ब्रह्मात्र प्रतिपाद्यम् । वामदेवप्राधान्याञ्च न्यासादौ तेन समुदायस्याख्यानम्। तत्रेच्छाज्ञानक्रियाशक्तिक्षोभकाः आद्यास्त्रयः । कालः कलायता कु- ण्डलाख्यायाः विकृतेः अव्य कविकृतिविशेषाया जनयिता । कलवि- करणः । कलयतीति कलः अव्यक्तविकारविशेषावस्था यद्वत्कलिलमु- च्यते । तस्य विकरणः विकर्ता विकारविशेषाणां कर्ता । 'कृत्य- ल्युटो बहुलम् ' इति कर्तरि ल्युट । यहा-कर्मणि ल्युटि T, A. 1-21 ..

·162 'तैत्तिरीयारण्यकम्. [प्र.६. मो बलप्रमथनाय नमस्सर्वभूतदमनाय नमो म- नोन्मनाय नमः ॥ ५९ ॥ ४४ ॥ 'अघोरेभ्योऽथ घोरेभ्यो घोरघोरतरेभ्यस्सर्वत- श्शर्व सर्वेभ्यो नमस्ते अस्तु रुद्ररूपेभ्यः॥६०॥४५ बहुभिः कलो विकरणो यस्य सः । पूर्वपदप्रकृतिस्वरश्चोपपन्नो भवति । कलशब्दः पचाद्यचि वृषादिष्टव्यः । एवमुत्तरेऽपि बहुव्री. हित्वेन नेतव्याः । बलविकरणाय नमः बलविकरणो बलवैचित्र्य- कारी । बलप्रमथनः बलानां प्रकर्षण लोळयिता परिपाचयिता । सर्वभूतदमनः सर्वेषां भूतानां दमयिता नियन्ता बलविशेषपर्यवसि. तस्वभावहेतुभूतानाम् । मनोन्मनः मन्ता जीवः मनः तस्योन्मानयिता उद्बोधकः चैतन्योद्दीपकः । एतेभ्यो नमः ॥ इति याज्ञिक्युपनिषदि चतुश्चत्वारिंशोऽनुवाकः. 'अघोरेभ्य इति ॥ अत्रापि रुद्रसमष्टयात्मकं ब्रह्म प्रतिपाद्यम् । अ- घोरप्राधान्याञ्च तेन समुदायव्यपदेशः । अघोरेभ्यः शान्तेभ्यः । स्वरान्यत्वं छान्दसम् । घोरेभ्यः उग्रेभ्यः घोरघोरतरेभ्यः घो- रेभ्योपि घोरतरेभ्यः त्वत्तोपि घोरतरेभ्यः सर्वेभ्यो रुद्ररूपेभ्यः रु. द्रुतुल्यरूपेभ्यः हे शर्व! ते त्वदीयेभ्यः अंशेभ्यः सर्वतः सर्वप्र- कारं शिरसा वचसा मनसा च नमोस्तु ।। इति पञ्चचत्वारिंशोऽनुवाकः ॥

·अनु. ४७] भट्टभास्करभाष्योपेतम्. 163 1 'तत्पुरुषाय विद्महे महादेवाय धीमहि । तन्नो रुद्रः प्रचोदयात् ॥ ६१ ॥ ४६॥ ईशानस्लवैविद्यानामीश्वरस्सर्वभूतानां ब्रह्माऽ- धिपतिर्ब्रह्मणोऽधिपतिर्ब्रह्मा शिवो मै अस्तु सदा- शिवोम् ॥ ६२ ॥४७॥ 'तत्पुरुषायेति व्याख्यातं "अम्भस्यपारे" इत्यत्र* । अत्रापि पुरुषे- श्वर 'रुद्रव्यापको देवांशः कश्चित्प्रतिपाद्यः । आद्यं पदद्वयं तस्य नाम।। इति षट्चत्वारिंशोऽनुमाकः ॥ ईशान इत्यादि ॥ सर्वविद्यानां ईशानः सर्वविद्याशरीरत्वात् । सर्वभूतानां ईश्वरः सृष्टयादिशक्तः ब्रह्मा सर्वात्मना परिवृढः अ- धिपतिः अधिकं पालयिता सर्वस्य । ब्रह्मणोऽधिपतिः ब्रह्मणोऽ- प्यधिपतिः, उपलक्षणत्वात् जगत्पतीनामपि पतिः ब्रह्मा विश्वाधिक परं वस्तु तस्य विद्याशरीरत्वात् तदेव स्वयम् । छान्दसं सांहि- तिकं दीर्घत्वम् । आद्युदात्तत्वं चोपपद्यते । स तादृशो देवः स- दाशिवाख्यः प्रणवात्मा शब्दब्रह्मात्मकत्वात् मे शिवोऽस्तु शिवं करोतु । सस्थाने प्रणवः यद्वा-यलोपासिद्धिमनाश्रित्य 'ओमाङोश्च' इति पररूपत्वं कृतम् ॥ इति सप्तचत्वारिंशोऽनुवाकः ॥ *अत्रैव १-२५, पुरुषेश्वरः.

·164 तैत्तिरीयारण्यकम्. - 'ब्रह्म मेतु माम् । मधु मेतु माम् । ब्रह्ममेव मधु 'अज्ञातप्रज्ञातसमस्तपापक्षयार्थं जव्याः त्रिसुपर्णाख्याः त्रयोऽनु- वाकाः । पर्ण पतत्रं शोभनपर्णः सुपर्णः पक्षिराजः तत्तुल्याः सु- पर्णाः परस्य श्रेयसः सुष्टु पालयितारः । यद्वा-प्रणवः शकु. न्तः सुपर्णः शोभनपतनः येन उत्पततामूर्ध्वं नीयमान आत्मा ब्रह्माधिगच्छति । यथाऽऽहु: 'ओङ्कारं रथमारुह्य इति । तत्प्रधानत्वात् अनुवाका अपि सुपर्णाः । प्रणवप्राधान्यमेषां दर्शयितुं त्रयाणामनुवाकानां प्रणवान्तत्वम् । त्रिसुपर्णमिति । 'दिक्संख्ये संज्ञायां" इति समासः सप्तर्षिवत् प्रत्येकं त्रिसुपर्णाः । तत्र प्रथमः-ब्रह्म मेतु इत्यादि ॥ ब्रह्म परं मां मेतु प्राप्नोतु एकीभावेन मां मनस्विनं करोतु । मी गतौ चुरादिराधृषीयः । 'बहुलं छन्दसि' इति शयो लुक् । केचित्तु-" मध्यान्नीचादुच्चा' * इतिवत् छान्दसो मकारोपजन इत्याहुः । उप [तच्चिन्त्यं उप] ज- नानामावृत्त्यदर्शनात् । किञ्च-सति संभवे मात्रयाऽपि निर्थिकया भवितुमयुक्तम् । अथ मां मेतु मह्यमात्मानमाविष्करोतु मननात् मधु । मदनाद्वा परानन्दभूतः परमात्मा मधु । तत्प्रादुर्भावात्तेनानन्दे- नानन्दी नित्यतृप्तः स्याम् । यद्रा-परविद्या मधु मननरूपत्वात् । तृप्तिहेतुत्वाद्वा यया परमक्षरमधिगम्यते सा मधुस्थानीया परा विद्या मां प्राप्नोतु अङ्गीकृत्य ज्ञानं प्रयच्छतु तस्य विद्यानां प्रदातृत्वात् । ततस्तद्विद्योतितविद्य आविर्भूतपरमानन्दः ब्रह्मीभूतस्तिष्ठामीित || यशस्विनं, परविद्या. *सं. २-३-१४. अत्र ब्रह्ममेवेति वाक्यस्य व्याख्या न क्वचिदपि कोशे दृश्यते । परं तु 'ब्रह्म च मधु च अकारवाच्यं तत्त्वं मां मेतु' इति व्याख्या स्यादिति उत्तरानुवाकद्वयभा- ध्यदर्शनेनोनीयते ॥

·अनु. ४८] भट्टभास्करभाष्योपेतम्. 165 मेतु माम्। यास्तै सोम प्रजा वथ्सोऽभि सो अहम्। दुस्स्वप्नहन्दुरुष्ष्वहा। यास्तै सोम प्राणा५स्ता हो- अथ अमुमेवार्थ मन्त्रान्तरेण स्पष्टयति-यास्त इत्यनुष्टुप् ॥ इयं इदानीं परां देवतां प्रति प्रत्यक्षवदाह हे सोम! ईश्वर! । षु प्रसवैश्वर्ययोः सौति ईष्टे सर्वस्येति सोमः । यद्वा-प्रसौति अ- नुजानाति विश्वमिति विश्वस्य प्रेरयिता देवस्सोमः सोमेनाराधनीये. वा सोमः । तद्वदर्थात्ताच्छब्द्यम् । यद्वा-उमया परशक्त्या विपा यस्ताक्षरया प्रणववाच्यया सहितः प्रणववाच्यः सोमः । हे सोम! यास्ते तव प्रजा ब्राह्मण्यः । यथा त्वं देवेषु ब्राह्मणोसि तव ब्राह्म- णत्वात् तव स्वभूताः सर्वा ब्राह्मण्यः प्रजाः । यद्वा-"सोम एव नो राजेत्याहुर्ब्राह्मणीः प्रजाः" * इति ब्राह्मण्यः प्रजाः सोमस्य स्व- भूताः सोमस्तासां स्वामी । ताः प्रजा अभिलक्ष्य वत्सः व- सस्थानीयः श्रेयसां दोग्धा । यहा-तासां मध्ये बाल एव सन् इदानीं सोऽहं दुरुष्वहा दुरुत्सहस्संजातः ज्ञानलाभेन अनभि- भवनीयः संपन्नोऽस्मि | पृषोदरादिः । यद्वा-सौतेः कर्तरि विचि 'सुपा सुलुक्' इति विभक्तेलुकि सो इति भवति । तासां मध्ये अ- हमभिसो अभितः सर्वतः सोता ईशिताऽस्मि ज्ञानलाभेन । स्व- रश्चोपपन्नो भवति । त्वं सोमः अहं सोः सवनकर्तृत्वं यदी- शितृत्वं तदावयोः तुल्यमभूत्, एकत्वलाभात् । यहा-अभिसो अभिषोता सोमेन तवाराधयिता । षत्वं तु प्राप्नोति । यहा- जुष्टा उषाः संसारसंबन्धिन्यः दुस्स्वप्नबहुक्केशाः महामोहदशात्मि- सोमेनाबाधनीयो. तव ब्रह्मत्वात. *एकाग्नि ३-११-१३. - ·166 तैत्तिरीयारण्यकम्. [प्र. ६. मि । त्रिसुपर्णमांचितं ब्राह्मणाय दद्यात् । ब्रह्म- हत्यां वा एते नंन्ति । ये ब्राह्मणास्त्रिसुपर्णं पठन्ति। का रात्रयः तासां हन्ता नाशयिता परमव्युष्टया शमनात् । तत्र हेतुमाह-दुस्स्वप्नहन् ! वैचित्त्यं स्वप्नः दुष्स्वप्नः परमवैचित्त्यं महामोहः हे तस्य हन्तः! नाशयितः ! मोहापगमे सदा व्युष्टत्वात् दृष्टोष्ण विनाशः । यदाहुः- या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागति संयमी। यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः ॥ इति ॥ अथ यदा मे ईदृशी व्युष्टिरासीत् तदा अहं हे सोम! या- स्ते तव प्रजा इत्येव तव प्रजा याः प्राणभूताः तव स्वभूताः "प्राणानां ग्रन्थिरसि"* इति तान् प्राणान् जुहोमि । आददे प्रत्याहरामि विषयेभ्यः । यद्वा-आत्मज्योतिषि प्रक्षिपामि तत आत्मप्रतिष्ठ उपलब्धपरानन्दो ब्रह्मीभूय तिष्ठामीति ॥ 'त्रिसुपर्णमित्यादि ॥ अत्रैव ब्राह्मणम् । विशेषावचनेऽपि प्राथम्यादस्यैव ग्रहणम् । आद्यमेतत् त्रिमुपर्ण अयाचितं उपा- सनादि यत्तत्पूर्वमप्रार्थितमेव स्वयमभ्युद्यतं ब्राह्मणाय दद्यात् उ- पदिशेत् । अथ एते सर्व एवं विद्वान् यो ददाति ते सर्वेऽ- पि ब्रह्महसां ब्राह्मणवधात्मकमपि पापं नन्ति नाशयन्ति कि पुनरुपासितार इति भावः । अथ ये ब्राह्मणा लब्धत्रिसुप- र्णाः पठन्ति तेऽपि सोमं परं देवं सोमयागफलं वा मामुवन्ति 'दृष्टोष्णा, द्रष्टोष्णा, इष्टविषयेभ्यः, *अत्रैव. ३७-१.

·अनु. ४५] भट्टभास्करभाष्योपेतम्. 167 .. ते सोमं प्राप्नुवन्ति । आसहस्रात्पति पुनन्ति । ओम् ॥ ६३ ॥४८॥ 'ब्रह्म मेधा । मधु मेधया । ब्रह्ममेव मधु मे- धयां । अद्या नो देव सवितः प्र॒जाव॑त्सावीस्सौभ गम् । परी दुष्ष्वप्रिय५सुव । विश्वानि देव सवित- दुरितानि परांसुव । यद्रं तन्म आसुंव । मधु वाता ऋतायते मधु सिन्धवः । माध्वीन- सन्त्वोषधीः । मधु नक्तमुतोषसि मधुम॒त्पार्थिव क्षरन्ति -TIMADL---- अथ सहस्त्रपुरुषायां ब्राह्मणपङो श्राद्धादिषु भुञ्जानाः तां सर्वा- मपि पति पुनन्ति क्षाळितसर्वपापां भोजयितव्यां कुर्वन्ति । ओमिति प्रणवसायुज्यं च लभन्ते ॥ इति अष्टाचत्वारिंशोऽनुवाकः, च तत्त्वं 'ब्रह्म मेधयेति द्वितीयः त्रिसुपर्णः प्रथमेन गतप्रायः ॥ पूर्वो- तं ब्रह्म च मधु च तदुभयात्मकं अकारवाच्यं* मेधया मेधाविशेषेण प्राप्यते ज्ञायते वग ॥ अथ तादृशीं मेधां प्रार्थयते-अद्या न इति द्वे गाय- ञ्चौ "उत नः प्रिया" इत्यत्र व्याख्याते ॥ सौभगं सुभगत्वं सुज्ञातत्वं भद्रमपि तदेव ॥ * उकारवाच्यमिति स्यातू, त्रा.२-४-६ ·168 तैत्तिरीयारण्यकम्. ब्राह्मणार्य रजः॥ ६४ ॥ मधु द्यौरस्तु नः पिता । मधुमानो वनस्पतिर्मधुमा अस्तु सूर्यः । माध्वीवो भवन्तु नः । “य इमं त्रिसुपर्णमांचितं दद्यात्। भ्रूणहत्यां वा एते नन्ति । ये ब्राह्मणास्त्रिसुपर्ण पठन्ति । ते सोम प्राप्नुवन्ति । आसहस्रात्पति पुर्नन्ति । ओम् ॥६५॥ रजो नवं च ॥४९॥ 'ब्रह्म मेधा । मधु मेधा । ब्रह्ममेव मधु मेध- -- Mmmune अथ मधु वाता ऋतायत इति तिस्त्रो गायञ्चः व्या- ख्याताः ॥* अत्राप्यात्मज्ञानं मधु ॥ 'य इमं इत्यादि ब्राह्मणम् ॥ गतम् । य इममिति द्वि- तीयं निर्दिशति । भ्रूणहयां वेदवेदाङ्गविदो ब्राह्मणस्य वधः ॥ इति एकोनपञ्चाशोऽनुवाकः 'ब्रह्म मेघवेति तृतीयं त्रिसुपर्णम् ॥ सर्वं पूर्ववत् । तत्र प्र- थमे उपासना परप्राप्तिहेतुरुक्ता । द्वितीये ज्ञानम् । इदानी कर्मणः परप्राप्तिसाधनत्वमुच्यते । पूर्वोक्तं ह्मत्र च मधु च त- दुभयात्मकं च मकारवाच्यं तृतीयं तत्त्वं तत्सर्वं मेधवा मेधवत् * अत्रैव. १०,11--13 ·अनु. ५०] भटमास्करभाष्योपेतम. 169 ह वा । ब्रह्मा देवानां पद्वीः कवीनामृषिर्विप्राणां म- हिषो मृगाणाम् । श्येनो गृहोणार स्वर्धितिर्वना- ना सोमः पवित्रमत्यति रेभन्न् । 'ह५सरशुचि- षद्वसुरन्तरिक्षसद्धोता वेदिषदतिथिदुरोणसत् । नृषसतसयौमसब्जा गोजा ऋतुजा अद्वि- जा ऋतं बृहत् । य इमं त्रिसुपर्णमयाचितं ब्राह्म- णाय दद्यात् । वीरहत्यां वा एते नंन्ति। ये ब्राह्म- णास्त्रिसुपर्ण पठन्ति । ते सोमं प्राप्नुवन्ति । आ- तहत मेधो यज्ञो ज्योतिष्टोमादिः तदनुष्ठानेन प्राप्यते ज्ञायते वा न विना कर्मणा । वत्वन्तात् 'सुपां सुलुक् ' इति डादेशः।। 'इदानी कर्मवैशिष्टयं दर्शयति-ब्रह्मा देवानामिति त्रिष्टुप् व्याख्याता "त्वमग्ने बृहद्वयः" इत्यत्र* ॥ सोमयागः सर्व प्र- वित्रमतिशेत इति ॥ हंसश्शुचिषदिति अतिजगती व्याख्याता इन्द्रस्येत्यत्रो ॥ इत्थं कर्मसिद्धयर्थं देवो बहुषु स्थानेषु बहुरूपस्तिष्ठतीति ॥ 'य इमं इत्यादि ब्राह्मणं गतम् ॥ इदं तृतीयमाह-वीर- हत्यामिति विशेषः । गुणवान् पुत्रो वीरः । अभिषिक्तः क्ष- *सं. ३.४-११. सं.१-८-१५. T. Asii-22 ·170. तैत्तिरीयारण्यकम्. [प्र. ६. non मे शुध्यन्तां ज्यो सहस्रात्पति पुनन्ति । ओम् ॥ ६६ ॥ ५० ॥ 'प्राणापानव्यानोदानसमाना तिरह विरजा विपाप्मा भूयास स्वाहा ॥६॥५१॥ 'वाङ्मनश्चक्षुश्श्रोत्रजिह्वाघाणरेतोबुद्धयाकूतिसङ्कः- ज्योतिरहं विरजा विपाप्मा भूयास स्वाहा ॥ ६८ ॥ ५२ ॥ ल्पा मैं शुध्यन्तां : त्रिय इत्यन्ये । तस्य वधो वीरहया । गतमन्यत् ॥ इति पञ्चाशोऽनुवाकः. ए- अथ संन्यासविषया विरजाहोमाः एकपञ्चाशप्रभृतयः कादशानुवाकाः ॥ मे मदीयाः प्राणादयः पञ्चापि वायवः वायुवृत्तयः शुद्धयन्ताम् । ततः अहं परं ज्योतिः भूत्वा विरजाः विरजस्कः प्रवर्तक रहितः विपाप्मा विगतत्रिविधमलश्च भूयासम् । अनेन होमेन स्वाहा हुतं चेदमस्तु परस्मै ज्योतिषे॥ इति एकपञ्चाशोऽनुवाकः. वागादिसङ्कल्पान्तज्ञानसाधनदशकशुद्धिः द्विपञ्चाशे ॥ आकूतिः अभिप्रायः॥ इति द्विपञ्चाशोऽनुवाकः. 1प्रावारक.

·अनु. ५५] भट्टभास्करभाष्योपेतम. 171 1 . शिरःपाणिपादपार्श्वपृष्ठोदरजङ्कशिशोपस्थपा- यवो मै शुध्यन्तां ज्योतिरहं विरजा विपाप्मा भूया- सङ् स्वाहा ॥ ६९ ॥ ५३ ॥ 'त्वकर्ममा५सरुधिरमेदोऽस्थिमज्जा में शुध्य- न्तां ज्योतिरहं विरजा विपाप्मा भूयास स्वा- हां ॥ ७० ॥ ५४॥ 'शब्दस्पर्शरूपरसगन्धा में तिरहं विरजा विपाप्मा भूयास स्वाहां॥७॥५५॥ शुध्यन्तां ज्यो- Www- ARMA 'शिरःप्रभृतिपावन्त कर्मसाधनदशकशुद्धिः त्रिपञ्चाशे ॥ ण्यङ्गत्वेऽपि व्यत्ययेनैकवद्भावाभावः । पायवादीनामिन्द्रियात्मक- प्रा- त्वाहा ॥ इति त्रिपञ्चाशोऽनुवाकः. स्वगादिमज्जान्तसप्तधातुशुद्धिः चतुःपञ्चाशे ॥ मज्जशब्दात् 'सुपां सुलुक्' इति डादेशः ॥ इति चतुःपञ्चाशोऽनुवाकः. शब्दादिगन्धान्तपञ्चविषयशुद्धिः पञ्चपञ्चाशे ।। इति पञ्चपञ्चाशोऽनुवाकः.

·172 तैत्तिरीयारण्यकम्. [प्र. ६. 1 1 'पृथिव्यप्तेजोवाय्वाकाशा में शुध्यन्तां ज्यो- तिरहं विरजा विपाप्मा भूयास स्वाहा।।७२॥५६ अन्नमयप्राणमयमनोमयविज्ञानमयानन्दमया में शुध्यन्तां ज्योतिरहं विरजर्जा विपाप्मा भू- यासङ् स्वाहा ॥ ७३ ॥ ५७ ॥ 'विविट्टि स्वाहा ॥ ७४ ॥ ५८ ॥ LAMILummon पृथिव्याद्याकाशान्तपञ्चभूतशुद्धिः षट्सञ्चाशे ॥ इति षट्पञ्चाशोऽनुवाकः. अन्नमयाद्यानन्दमयान्तपञ्चकोशशुद्धिः सप्तपञ्चाशे ॥ 'ब्रह्मविदा- मोति'* इत्यत्र व्याकृता ।। इति सप्तपञ्चाशोऽनुवाकः. 'विविट्टि स्वाहेति ॥ हे आत्मन् ! विविट्टि व्याप्नुहि विश्वं विष्णुरिवेति भावः । विष्ल व्याप्ती, मध्यमपुरुषे शपश्श्लौ हेधि- भावे ष्टुत्वे 'निजां त्रयाणाम्' इति गुणे वेविट्ठीति वक्तव्ये प- रोक्षत्वाय विकृतः प्रयुक्तः । व्यपगतपञ्चकोशोऽसंकुचिताविर्भूत- परप्रकाशो व्यापी भूत्वा परं ब्रह्माप्नुहि । स्वाहा हुतं चेद- मस्तु तुभ्यं वेविक्षते ॥ इति अष्टपञ्चाशोऽनुवाकः. + MAIN *अत्रैव(३२)पत्रे. M ·अनु. ६०] भट्टभास्करमा योपेतम्. 173 'घुषोत्काय स्वाहा ॥ ७५ ॥ ५९॥ उत्तिष्ठ पुरुष हरे लोहितपिङ्गळाक्षि देहिदेहि ददापयिता मै शुध्यन्तां ज्योतिरहं विरजा विपाप्मा भूयास स्वाहा ॥ ७६ ॥ ६० ॥ Imaav - 'घषोत्काय स्वाहेति ॥ घस्ल अदने, पचाद्यच् । घसाः घस्मराः त्रैलोक्योपसंहरणशीलाः उत्का उल्का यस्य सः घसोल्कः इति प्राप्त परोक्षत्वाय षत्वतत्वे कृते । यद्वा-घसनं घसः त- त्रोत्काय उत्सुकाय स्वात्मनि विश्वानि भूतानि जुषते परस्मै देवाय स्वाहुतं हविरिदमस्तु यं अहमीप्सामीति ॥ इति एकोनषष्टितमोऽनुवाकः. उत्तिष्ठेति ॥ हे पुरुष! पुरि शयान ! उत्तिष्ट न संकुचितेना- सितव्यं वैश्वरूप्यं भज । अथेदानामिदं प्रार्थये-हरे हरणशीले अहश्च रात्रिश्च लोहितपिङ्गलाक्षि । लोहितस्सूर्यः पिङ्गलोऽग्निः ताव- क्षिस्थानीयौ ययोः ते लोहितपिङ्गलाक्ष्यौ । लोहिताक्षमहः । पि- ङ्गाक्षी रात्रिः । 'वाम्शसोः' इति पूर्वसवर्णदीर्घत्वे छान्दसं द्वस्व- त्वम् । देहिदेहीति ददापायता उपलक्षणत्वात् कुरुप्वकुरुष्वेति का- रयिता सर्वप्रवृत्तिहेतुर्महान् । एतेऽपि शुद्धयन्ताम् । 'क्रिया. समभिहारे लोट् ' 'यथाविध्यनुप्रयोगः ' इति ददातेर्लोडन्तस्या- नुप्रयोगः । अत्र दानस्य क्रियासमभिहारः न तु दापनायाः तेन दापयदापय इति नोक्तम् ॥ इति षष्टितमोऽनुवाकः ॥ - ..

·174 तैत्तिरीयारण्यकम्. प्र. ६. Sound 'ओ५ स्वाहा ॥ ७७ ॥ ६ ॥ 'सत्यं परं पर सत्य सत्येन काञ्चयवन्ते कदाचन सता हि सत्यं तस्माथ्सत्ये रमन्ते तप इति तपो नानशनात्परं यद्धि परं तप- न सुंवर्गाल्लो ओं स्वाहेति ॥ लोकत्रयव्यापिने ओमात्मने स्वाहा स्वाहुत- मिदमस्तु ॥ इति एकषष्टितमोऽनुवाकः ॥ 'ससं परमिति ॥ संन्यासविधिः । सत्यादितपोव्युदासेन संन्या- साख्यस्य तपसः प्रकृष्टत्वं प्रतिपादराति । संविदविचलनं सत्त्यं वाचोपि संविन्मूलत्वात् तदेव परं प्रकृष्टं तपः । कुत एतत् "ता- नि वा एतान्यवराणि तपांसि" इति वक्ष्यमाणत्वात् । कुतोऽस्य पर- त्वमित्यत आह-परं सर्वेभ्यः 'उद्गतं सत्यफलम् । फलेऽपि सत्य- शब्दो वर्तते तत्प्राप्यत्वात् ताच्छब्द्यम् । कुत इत्यत आह- सत्येन हि कदाचन सुवर्गालोकान्न च्यवन्ते । किञ्च–सतां हि ससमेवास्ति नेतरत् । तस्मात्ससे रमन्ते अयोर्थिनः सर्वे । आहुश्च- अश्वमेधसहस्रं च सत्यं च तुलया धृतम् । अश्वमेधसहस्राद्धि सत्यमेवातिरिच्यते ॥ इति ॥ 'तप इति यत्प्रसिद्धं यमनियमादिकं तदेव परं तप इति पक्षा- न्तरं इत्यर्थः । एवं सर्वत्र । कथं तपसः परत्वामित्याह-तप इति । अत्रैव, ६२-१२. विष्णुध. ५५-७. सर्वेभ्यः फलेभ्यः, ·अनु.६२] भट्टभास्करभाष्योपेतम्. 175 स्तदुधैर्षं तदुराधर्षं तस्मात्तपसि रमन्ते दम इ- ति नियंतं ब्रह्मचारिणस्तस्मादमें रमन्ते 'शम इ- त्यरण्ये मुनयस्तस्माच्छमै रमन्ते दानमिति सर्वां- णि भूतानि प्रश५ सन्ति दानान्नातिदुष्कर तस्मा- हाने रमन्ते धर्म इति धर्मेण सर्वमिदं परिगृहीतं - Pam- अनशनेन क्लेशो लक्ष्यते । क्लेशात् परं अन्यत् तपो न अस्ति उपवासादिक्लेशरूपत्वात् तस्य । यद्धि परं यथोक्तलक्षणं तपः तदुर्धर्ष दुरभिभवं दुरनुष्ठानम् । किञ्च-तदुराधर्ष ईषदपि धर्षि- तुमशक्यम् । तस्मात्तपसि रमन्ते श्रेयोर्थिनः ॥ 'दमः इन्द्रियसंयमः ब्रह्मचारिणो हि स नियतं तपः म- हाफलत्वात् अस्तु वा मा वाऽन्यत् तस्माद्दमे रमन्ते श्रेयोर्थिनः । 'शमः सर्वप्रवृत्त्युपरमः स परं तप इति अरण्ये मुनयो वसन्ति महाफलत्वात् तस्य । तस्माच्छमे रमन्ते सर्वेऽपि ॥ दानं परस्वत्वापत्तिपर्यन्तो धनव्ययः तत्परं तपः महाफ- लत्वात् तद्धि सर्वाणि भूतानि तिर्यञ्चोपि प्रशंसन्ति प्रार्थयन्ते । दानात् हि परं अतिदुष्करं न अस्ति । प्रत्यक्षमेवैतत् प्राणभूतधन- व्ययात्मकत्वात् । तस्मादाने शक्त्या श्रेयोर्थिनो रमन्ते ॥ धर्मः नित्यकर्मादिः श्रोतः स्मार्तश्च । स परं तपः । तेन हि सर्वमिदं जगत् परिगृहीतं वशीकृतं धर्मवशवति विश्वम् । तस्मा.

·176 तैत्तिरीयारण्यकम्. [प्र. ६. धर्मान्नातिदुश्चरं तस्माद्धमें रमन्ते 'प्रजन इति भू- या सस्तस्माद्भूयिष्ठाः प्रजायन्ते तस्माद्भूयिष्ठाः प्रजनने रमन्तेऽनय इत्याह तस्मादग्गय आर्धात- व्या अग्निहोत्रमित्याह तस्मादग्निहोत्रे रमन्ते यज्ञ इति यज्ञो हि देवानां यज्ञेन हि देवा दिवं गता- न्महानुभावात् अतोऽन्यत् दुश्चरं न अस्ति अलसैश्चरितुमशक्यत्वात् । तस्माद्धर्मे रमन्ते यतित्वाऽपि सर्वेऽपि ॥ 'प्रजनः अपत्योत्पादनं प्रजोत्पत्तौ व्यापूतानां स एव परमं तपः। तच्च परमं तपः भूयांसः बहुतराः कुर्वन्ति । तस्मात् लोके भूयिष्ठाः प्रजायन्ते प्रजामुत्पादयन्ति तपस्त्वादधिकफलभाजो भवन्ति । तस्माद्भूयिष्ठाः प्रजनने गार्हस्थ्ये प्रजाश्रद्धया रमन्ते ॥ अग्नयो गार्हपत्यादयः ते परमं तप इति श्रुतिराह-'पञ्च वा एते आत्मनिष्ठा आत्मानं क्षेमं नयन्ति' इति । तस्मा- दग्नय आधातव्याः सर्वैः । अग्निहोत्रं परमं तप इति श्रुतिः आह-यावज्जीवमग्निहोत्रं जुहुयात् ! इति । तस्मात् तत्र रमन्ते श्रेयोर्थिनः ॥ यज्ञो ज्योतिष्टोमादिः स परमं तपः । यज्ञेन हीत्यादि स्पष्टम् ॥

·अनु. ६२] भभास्करभाष्योपेतम्. 177 स्तस्माद्यज्ञे रमन्ते "मानसमिति विद्वा५ सस्तस्मा- द्विद्वा५ स एव मानसे रमन्ते 'न्यास इति ब्रह्मा हि परः परौ हि ब्रह्मा "तानि वा एतान्यवराणि m 1 1"मानसमिति ॥ मनसि भवो विषयत्यागो मानसं वैराग्यं तदेव परं तपः । तद्धि विद्वांसः कुर्वन्ति । यद्वा-तदेव परं तप इति विद्वांस आहुः । तस्मात्तत्र विद्वांस एव रमन्ते नान्ये विद्वददभिमतत्वेन महाफलत्वात् । अतः 'त्यागेनैके अमृतत्वमा- नशुः'* इति दृश्वानः ततोऽन्यत्तपो नेच्छन्ति ।। f न्यास इति ॥ सर्वकर्मफलत्यागो न्यासः स एव परमं तपः कुतः ब्रह्मैव स्वयं संन्यासः तस्य सर्वोपरिवर्तित्वात् । ब्रह्मा सर्वस्मात् परमः उपरि स्थितः । किञ्च-अन्यः पर उ- त्कृष्टश्च स एव ब्रह्मा न्यासः । यस्मादेवं न्यासः परब्रह्म- स्थानीयः अन्योऽतिरिक्तः सत्यादीन्युक्तानि अवराणि तपांसि न्यू- नफलानि अन्तवत्फलत्वात् तपांस्येव पुरुषहितत्वात् न्यासः प्रक- ष्टः अविपर्ययात् तस्मात् ॥ 12तानि वा इत्यादि वेदितुः प्रशंसा ॥ तान्येतानि सत्यादीनि अवराण्यपि तपांसि न्यास एव ज्ञायमानः अतिरेचयति आ- त्मनो व्यतिरिक्तफलानि करोति तस्य य एवं वेद तस्य महात्मनः सत्यादिना न्यासस्य च प्रभावं यो वेद तस्य सं- *अत्रैव (१९८) पत्रे. T, Aii-23 ·178 तैत्तिरीयारण्यकम्. [प्र. ६. तपाई सि न्यास एवात्य॑रेचयद्य एवं वेदैत्युपनि- पत् ॥ ७८ ॥ ६२॥ प्राजापत्यो हारुणिस्सुपर्णेयः प्र॒जाप॑तिं पितर- मुपंससार किं भगवन्तः परमं वदन्तीति स्तमै प्रोवाच सत्येन वायुरावाति सत्येनादित्यो रोचते न्यासादप्यतिरिक्तफलानि भवन्तीत्यर्थः । अतिरेकावधिप्रदत्वमेव तस्य कर्तृत्वम् । यद्वा-न्यासे सत्येव । यद्वा-पञ्चम्यर्थे सप्तमी । एवं विद्वान् एतानि न्यासादीन्यतिरेचयति । इत्युपनिषत् इति व्याख्यातम् ॥ इति याज्ञिक्युपनिषदि द्विषष्टितमोऽनुवाकः. न्दसः प्राजापत्य इत्यादिना पूर्वानुवाकोक्तमेव विस्तरेण प्रतिपादय- ति-प्रजापतिररुणश्च पितरौ तयोरपत्यं द्विपितृकः कश्चिदारुणि- नामेति केचित् । सुपर्णाया मातुः पुत्रः । आदिवृद्धयभावश्छा- स पितरमुपगतवान् प्रष्टुं किं भगवन्तः प्रकृष्टज्ञा- नैश्वर्या ऋषयः परमं प्रकृष्टं तपो वदन्तीति । एवं पृच्छन् उपगतवान् । तस्मै प्रोवाच पिता सत्यादीनि परमतपस्त्वेन प्रोक्तवान् । पुत्रेण · नेदं परमं नेद परममिति पुनःपुनः प्रत्यु- क्तः पिता पुत्रसंप्रत्ययार्थं तत्तप्प्रभाववर्णनपूर्वकमेव सत्याद्यनुक्रमे- पति प्रोवाच ॥ - P ·अनु. ६३] भट्टभास्करभाष्योपेतम्. 179 5 दुराधर्षः दिवि सत्यं वाचः प्रतिष्ठा सत्ये सर्व प्रतिष्ठितं त- स्माथ्सत्यं परमं वदन्ति तपसा देवा देवतामग्रं आयन्तपसर्षयस्सुवरन्व॑विन्दन्तपसा सपत्नान्प्रणु- दामारांती स्तपंसि सर्व प्रतिष्ठित तस्मात्तपः पर- मं वदन्ति दर्मेन दान्ताः किल्विषमवधुन्वन्ति द- मेन ब्रह्मचारिणस्तुवरगच्छन्दमो भूतानी दुराधर- षं दमे सर्व प्रतिष्ठित तस्मादमः परमं वदन्ति शमैन शान्तारिशवमाचरन्ति शमैन नाकं मुन- योऽन्वविन्दञ्छमो भूतानां शमें* सर्व प्रतिष्ठितं तस्माच्छमः परमं वदन्ति "दानं यज्ञा- नां वरूथं दक्षिणा लोके दातार सर्वभूतान्युप- जीवन्ति दानेनारातीरपानुदन्त दानेनं द्विषन्तो मि- 2-'सत्येनेत्यादयः श्लोकाः सुबोधाः । ब्रह्मण्येव सत्ये प्रतिष्ठितं सर्वं तदधीनस्थितित्वात् । तस्मात्सत्यं परमं तपो बदन्ति भग- वन्तः । एवं सर्वत्र । दानान्ताः ब्रह्मचर्यादिभिः क्लिष्टाः । दमो दुरा- धर्ष तपः । दमः परममिति । द्वितीयायास्स्वादेशः । एवं शमः परममिति । दुराधर्षछम इति छकारं पठन्ति केचित् । स तु वर्णव्यत्ययः । दानमिति । यज्ञानां वरूथं गृहस्थस्थानीयं दानम् । दाने हि यज्ञास्तिष्ठन्ति तदधीनसिद्धिकत्वात् । तत्कथ- *धर्षञ्छमें .............................................................. .......-mess.

·180 तैत्तिरीयारण्यकम्. [प्र. ६. सर्व त्रा भवन्ति दाने प्रतिष्ठितं तस्माहानं परमं वदन्ति 'धर्मो विश्वस्थ जगतः प्रतिष्ठा लोके ध- मिष्ठ पूजा उपसर्पन्ति धर्मेण पापमपनुदति धर्मे सबै प्रतिष्ठितं तस्माहर्म परमं वर्दन्ति प्रजननं वै प्रतिष्ठा साधु प्रजायास्तन्तुं तन्वानः पितृणाम- नृणो भवति तदैव तस्यानृणं तस्मात्प्रजननं पर- मं वदन्त्य नयो वै त्रयी विद्या देवयानः पन्था गा- मिति चेदाह-दक्षिणा हि दानम् । तदभावे कुतो यज्ञः । यहा~यज्ञानां वरूथभूता या दक्षिणा सा हि दानम् । दानेन शत्रूनपनुदन्ते शत्रवोपि मित्रा भवन्ति दानप्रभावेन ॥ प्रजननं अपत्यं प्रतिष्टा स्थितिहेतुरन्वयस्य । कोऽर्थोऽन्वयेन इति चेत् ब्रूमः----साधु समीचीनं शास्त्रेण विधिना प्रजाया- स्तन्तुं सान्तत्यमविच्छेदं तन्वानः पितृणाअनृणो भवति आनृण्यं गतो भवति । 'प्रजया पितृभ्यः' इति यहणं भवति तदेव हि प्रजन- नं तस्य प्रजाख्यमृणं पितृभ्यो धारयतः पुरुषस्य अनृणत्वहेतुः। नान्येन तृप्यन्त्युत्तमर्णाः पितर इति भावः ॥ 8-10अग्नयो गार्हपत्यादयः । ते स्वयं त्रयी विद्या तया सर्वथाऽपि तेषां प्रतिपाद्यत्वात् । किंच-यागसाधनद्वारेण देव- RAA Howata *सं. ६-३-१०.

·अनु. ६३] भभास्करभाष्योपेतम्, 181 हपत्य ऋक्पृथिवी रथन्तरम॑न्वाहार्यपचनो यर्जु- रन्तरिक्ष वामदेव्यमाहवनीयस्साम सुवर्गों लोको बृहत्तस्मादग्नीपरमं वदन्त्यग्निहोत्र५ सायंप्रात- गुहाणां निष्कृतिस्विष्ट५ सुहुतं यज्ञक्रतूनां प्राय- ण सुवर्गस्य लोकस्य ज्योतिस्तस्मादग्निहोत्रं पं- रमं वदन्ति "यज्ञ इति यज्ञो हि देवानी यज्ञेन हि देवा दिवं गता यज्ञेनासुरानानुदन्त यज्ञेन द्विष- न्तो मित्रा भवन्ति यज्ञे सर्व प्रतिष्ठितं तस्माद्य परमं वदन्ति "मानसं वै प्राजापत्यं पवित्र मान त्वप्राप्तिहेतुः मार्गः । किञ्च--तेषां मध्ये गाईपस ऋगादित्रयं अन्वाहार्यपचनो दक्षिणाग्निः यजुरादित्रयं आहवनीयस्सामादि- त्रयं तेनोत्पद्यते । यजुर्भेष आगच्छेद्भूरिति गार्हपत्ये जुहुयात्' इत्यादि । अग्निहोत्रं गृहाणां निष्कृतिः गृहसम्ब- न्धिनां पापानां शोधनं स्विष्टं सुहुतं यागहोमयोः शोभनत्वहेतुः । यज्ञक्रतूनां यूपवतां यज्ञानां ज्योतिष्टोमादीनामपि प्रायणं प्रारम्भः तेऽप्यनेन विना न स्युः । सुवर्गस्य लोकस्य ज्योतिः द्योतकं प्रदीपवत्प्रकाशकम् ॥ 11यज्ञन हीत्यादि गतम् ॥ "मानसमिति ॥ "मनो वै प्रजापतिः" * इति प्रजापत्यात्मनि मनसि यहक्को 'प्रा mastel *ना. ३-७-१.

·182 तैत्तिरीयारण्यकम्. [प्र. ६. सेन मनसा साधु पश्यति मानसा ऋषयः प्रजा असृजन्त मानसे सर्वं प्रतिष्ठितं तस्मान्मानसं पं- रमं वदन्ति "न्यास इत्या मनीषिणों ब्रह्माण ब्रह्मा विश्वः कतमस्स्वयंभुः प्रजापतिसंवथ्सर इति "सं- वसरोऽसावाढत्यो य एष आदित्ये पुरुषस्स पं- . --/--..- भवं वैराग्यलक्षणं तपः प्राजापत्यं पवित्रं प्रजापतेः स्वभूतं अत एवं चातिशयेन पवित्र मानसेन विद्यमानेन हेतुना पुरुषो मनसा साधु समीचीनं पश्यति । असति हि तस्मिन् अस्थानविक्षिप्तं मनस्स्यात् । मानसा ऋषयः प्रजापतेर्मनसि भवाः मरीच्यादयः प्रजाः सृष्टवन्तः तस्मादिदमपि मानसं तद्वत् प्रशस्तमिति भावः ॥ 13न्यास इति ॥ स्वयं ब्रह्माणमेवाहुः तद्वत्प्रशस्तं न्यासमाहुः मनीषिणः ईश्वराः वश्येन्द्रियाः । कीदृशो ब्रह्मेसाह-ब्रह्मा नाम विश्वः विश्वाण्डशरीरः* कतमः अशक्यनिर्धारणः स्वयम्भुः स्वय- मेव भवति । परं ब्रह्म तदेव प्रजापतिः प्रजानां पाता उत्पादयिता संवत्सरः सन्यग्वसन्त्यनेन भूतानीति । एवंगुणो ब्रह्मा ॥ 1 अथास्य संवत्सरस्वभावरूपं कीदशमित्याह-असावादित्यः मानसानामादातामण्डलं ब्रह्माण्डशरीरस्य वैश्वानरस्थानीयं अनेन प्रकाशोदकदानादिना भूतानि वसन्ति । अथात्र मण्डले यः पुरुषः- चेतनः स परमेष्ठी परमे जगद्रक्षणभावे स्थितः आत्मा हिरण्यगर्भः pain *विश्वात्मशक्तिशरीरः. मासानामाधाता.

·. अनु. ६३] भभास्करभाष्योपेतम्. 183 .. रमेष्ठी ब्रह्मात्मा "याभिरादित्यस्तपति रश्मिभि स्ताभिः पर्जन्यो वर्षति पर्जन्येनौषधिवनस्पतयः प्रजायन्त ओषधिवनस्पतिभिरनं भवत्यनेन प्राणाः प्राणैर्बलं बलेन तपस्तपंसा श्रद्धा श्रद्धा मेधा मेधयां मनीषा मनीषया मनो मनसा शान्ति- श्शान्त्यां चित्तं चित्तेन स्मृति स्मृत्या स्मार क्षेत्रज्ञः । यहा-स परमेष्ठी हिरण्यगर्भक्षेत्रज्ञः कीदृशः परब्रह्मात्मा परमात्मा च स पुरुषः उभयोरुपलब्धिस्थानत्वात् ।। 15अथायं मण्डलात्मा कथं जगति वासयतीत्याह-याभिरादित्य इत्यादि ॥ रश्मिशब्द उभयलिङ्गो द्रष्टव्यः । प्राणान्ता गताः । बलं कार्यकरणसामर्थ्यं तपो यमानियमादिः श्रद्धा औत्सुक्यं मेधा बुद्धिप्रकर्षः मनीषा मनस ईशा वश्यन्द्रिया बुद्धिरेव । मनः अवलिप्तम् । स्वाभिमतसंपादकं शान्तिरूपं उपशमः । अतद्द्यावृत्तिः चित्तं स्वा- भिमतालम्बनप्रतिष्ठं मनस्तत्त्वान्तरं वा भवतीति ! एवं सर्वत्र। स्मृतिः अनुभूतवस्तुध्यानं तां चित्ते वेदयति वेदयते अनुभवति । विद चेत- नादिषु । चुरादिरनुदात्तेत् व्यत्ययेन परस्मैपदम् । अथ स्मृत्या स्मारं वेदयते अनभिभूतार्थस्मृतिभवं वैराग्यं स्मारं मानसमिति यदुक्तम् । .स्मारयतीति स्मरं मनः । तत्र भवः स्मारः उत्सादिद्रष्टव्यः । स्मारण विज्ञानं वेदयते । विलक्षणज्ञानं विज्ञानम् । यत्र सर्वदाढय। *अनभिमता. सर्व त्याज्यं.

·184 तैत्तिरीयारण्यकम्. [प्र. ६. स्मारैण विज्ञान विज्ञानेनात्मानं वेदयति तस्मा- दन्नं ददन्थ्सर्वांण्येतानि ददा त्यन्नात्प्राणा भवन्ति भूतानो प्राणैर्मनो मनसश्च विज्ञानं विज्ञानादान- न्दो ब्रह्मयोनि स्स वा एष पुरुषः पञ्चधा पञ्चात्मा येन सर्वमिदं चान्तरिक्षं च द्योश्च दिश- चावान्तरदिशाश्च स वै सर्वमिदं जगत्स च भूत स प्रोत पृथिवी LATERNIRAIMAANIMAR 16 पश्यति न्यासमित्यर्थः । अथ विज्ञानेनात्मानं वेदयते । एवं न्यासा- दात्मप्राप्तिरुक्ता । अत्र च उक्तेन क्रमेण प्राणादेराध्यात्मिकवर्गस्य अन्नं लिङ्गं कारणमुक्तम् । तत्र प्रसङ्गादन्नं स्तौति यस्मादेवं महानु- भावमन्नं तस्मात् तत् ददन् सर्वाणि प्राणाद्यात्मान्तानि ददाति व्यत्ययेन नुम् । यद्वा-दद दाने व्यत्ययेन परस्मैपदम् ॥ अथान्नस्य प्रकारान्तरेण स्तुति करोति-अन्नादिति ॥ भूतानां प्राणमयादयः आनन्दमयान्ताः अन्नात् अन्नमयात् भवन्ति । उक्ताश्चैते 'तस्माद्वा एतस्मादन्नरसमयात् '* इत्यत्र । ब्रह्मयोनिः ब्रह्मप्राप्तिहेतुः ॥ 'स वा इत्यादि पुरुषस्तुतिः । स एष मण्डलान्तर्गतः परमपुरु- पञ्चधा पञ्चप्रकारः अन्नमयाद्यानन्दमयान्तात्मकपञ्चकभावेन वर्तते तथा पञ्चात्मा पृथिव्यादिपञ्चभूतरूपः जगदनुग्रहाय . वर्तते । तस्मात्सर्वं चेतनाचेतनात्मकं सममेव दर्शयितुमस्य-येनेति। *अत्रैव(४०)पत्रे. पः ·अनु. ६३] भट्टभास्करभाष्योपेतम्. 185 ॥ भव्यं "जिज्ञासप्त तजा यिष्ठाश्श्रद्धा सत्यो महस्वान्तमसोपरिष्टाड्यात्वा तमेवं मनसा हृदा च भूयो न मृत्युमुफ्याहि विद्वान्तस्मात्यासमेषां त- गतम् । सर्वतो व्याप्तं प्रोतं भव्यं भवत् उपलक्षणत्वात् भविष्यच सर्व स एव ॥ "जिज्ञासक्लूप्त इति त्रैष्टुभश्श्लोको ब्राह्मणभेव ॥ जिज्ञासप्तः क्लप्तजिज्ञासः ब्रह्मजिज्ञासाधिकरणलप्तसंपत्तिमान् । पदयोः स्थान- विनिमयस्सस्वरयोः । जिज्ञासया वा सम्पन्नः । ऋतं यज्ञः आत्मयजन तत्रैव जात इति ऋतजाः। जनसन " इति विट् । “विड्डनोर- नुनासिकस्यात् ” इत्यात्वम् । रयिष्ठाः यदुक्तं* ज्ञानं सांन्यासिक तद्रयिः धनं तत्र तिष्ठतीति । " स्थः कच स्थः कच” इति क्विप् । श्रद्धा श्रद्धानम् । दधातेः 'क्विप्च' इति क्विप् । सत्यः ब्रह्मीभूतः सर्वात्मभा- वनाशीलः महस्वान् प्रकाशात्मा तमस उपरिष्टात् अज्ञानमतीत्य उ- परिस्थितः । यलोपासिद्धिमनाढत्य गुणः कृतः । 'सुपां सुलुक्' इति वा आकारः षष्ठ्यर्थे वा तृतीया । एवं उक्तप्रकारं मनसा अ- न्तःकरणेन हृदा भावनया च तं कालपुरुषं ज्ञात्वा विद्वान्। पदवा- च्यस्सन भूयो मृत्यु नोपयाहि नोपयायात् मृत्यु मारयावा [मृत्युः प्रमाद एव] । एवं विद्वान् मृत्युं नोपयाति ‘जातस्य हि ध्रुवो मृत्युः ' इति अस्मिन् देहे सति पुनमृत्युं नोपयाति, सामर्थ्यात् जन्मापि । तदिदं • भूयश्शब्देन दर्शितम् । तस्मात् मुक्तिसाधनत्वात् न्यासं एव एषां सत्यादीनां तपसामतिरिक्तं प्रकृष्टं आहुः तत्त्वविदः ।। श्यदुत्तमं. विद्वान् भवन्. नोपयाम, भगव. २-२७. TAi-24 ·तैत्तिरीयारण्यकाल प्र.६ 186 का hist. Mann .. ... AmriPAutVININTumharvindamel पंसामतिरिक्तमाह वसुरवा विमरलि प्राणे त्वमसि संधाता ब्रह्मत्वमसि विश्वस्तृतजोदारुत्व- मस्यग्नेवादास्त्वमसि यस्य युनोदास्त्वमसिच न्द्रमस उपयामगृहीतोऽसि ब्रह्मणे त्वा महस ओ- अथ विदुषो मन्त्रः-वसुरण्य इति अति जगती षटुवा यजुर- न्ता ।। वमुरण्यः वसुनो बरि उस्य ज्ञानस्य ब्रह्मभावलक्षणस्य रण- यिता गमयिता त्वमसि हे युञ्जान आत्मन् । रवि गती, इदिवानुम् । विभूः व्यापकः माणे ब्रह्मणः लन्धाता खालि इतरनिवृत्या हे ब्रह्मन् । परिवृड. विश्वसन विश्वत्य भनि विश्वत्रावस्थितः । विप् । विश्वस्य स्रष्टा वा । छान्दसोऽन्त्यविकारः मृजेः । अग्नेः अपि तेजसो दाता त्वमसि तेजोहेतुः त्वमन्नेरसि त्वदीयेन तेजसा अग्निस्तेज. स्वी भवति । भर्यस्य बाद त्वदीयेन तव बलेन सूर्य- स्तपति । चन्द्रमसो घुम्नोदास्त्वमसि त्वत्सम्बन्धेन सोऽन्नवान् द्युतिमान् वा भवति । असुगागमछान्दसः । अथ यजुः----उपयामगृहीतः सोमः स त्वं असि। त्वमेवाह- मिति युक्तोऽस्मीत्येवं ध्यानकाले आत्मानं युञ्जीत समादधीत मुमुक्षुः एतत् हि नहोपनिषदं ज्ञानं महती प्रशस्ता उपनिषीदन्त्याभ्य इत्युपनिषद्चो या मा महोपनिषत् तद्वत् ज्ञानं तत्प्रतिपाद्यं महोप- निषदम् । मत्वर्थीयोकारः । देवानां सम्बन्धि देवा यत्राधि- क्रियन्ते गुह्यं गृहयन्ति यद्देवा मनुष्यादयो मा वेदिपुरिति तादृशमिदं ज्ञानमुक्तम् । एवं वेदिता ब्रह्मणः परमात्मनः महिमानं महत्त्वं s htrnantiment अथ विट् अय त्वम?' इति च पाठो, द्रष्टा.

·अनु. ६४ भट्टभास्कगमायोपेतम्. 187 मित्यात्मान युजीतेतद्वै महोपनिषदं देवानां गुह्यं य एवं वेदं ब्रह्मणो महिमानमाप्नोति तस्माद्ब्रह्मणों महिमानमित्युपनिषत् ॥ ७९ ॥ ६३ ॥ तस्यैवं विदुषो यज्ञस्यात्मा यजमानश्श्रृद्धा पत्नी शरीरमिध्ममुरो वेदिर्लोमानि बहिर्वेदशिश- प्राप्नोति । ततः तस्मात् एव कारणात् ब्रह्मणः परस्य परस्य च महिमानमाप्नोति । केचित्तु विद्यासमाप्तिसूचनार्थी आवृत्तिरित्या- हुः । तदा द्वितीयेऽप्यामोतीत्यनुषज्येत, तदा तस्मादित्यनेन नार्थः । इत्युपनिषदिति व्याख्यातमेव ॥ इति त्रिपष्टितमोऽनुवाकः. P एवं ज्ञानादमृतत्वप्राप्तिवचनात् नित्यकर्मणामानर्थक्यं प्राप्तम् । तन्मा भूदिति नित्यकर्मापरित्यागसूचनार्थं ज्ञानमेव यागात्मना व- येते-तस्यैवमित्यादि ॥ तस्य संन्यासिनः एवंविदुषः विभा- वितात्मसत्यत्वस्थ सम्बन्धी यो यज्ञः ज्योतिष्टोमादिनित्यः तस्य आत्मैव यजमानः स्वरूपणैव विद्वान् यजमानः न तु याज- मानै मैः । तदीया श्रद्धा एव पत्नी सर्वत्र सहकारित्वात् । तदीयं शरीरं इध्मं अनावाधेयत्वात् । तदीयं उरो वेदिः अभिप्रेतानामर्थानां स्थानत्वात् । लोमानि बर्हिः स्तीर्णत्वात् । तदीया शिखा वेदः बद्धत्वात् । तत एव ज्ञायते शिखा- दिकसस्यात्याज्यमिति । हृदयं यूपः उच्छ्रितस्वभावत्वात् । कामः ·188 तैत्तिरीयारण्यकम्. खा हृदयं यूपः काम आज्य मन्युः पशुस्तपोऽग्नि- हामयिता दक्षिणा वाग्धोता प्राण उद्गाता चक्षु- रध्वर्युर्मनो ब्रह्मा श्रोत्रमनीद्यावद्भियते सा दीक्षा यदशाति यत्पिति तदस्य सोमपानं यद्र- मंते तद्पसदो यथ्लंचरत्युपविशत्युत्तिष्ठते च स प्रवर्यो यन्मुखं ताहवनीयो यदस्य विज्ञान इच्छा स आज्यं उद्दीपनत्वात् । इदमेव ज्ञापकं कामनिवृत्ता- वधि ज्ञानाइपवर्ग इति । मन्युः क्रोधः स पशुः सवनीयत्वात् । नपो यमनियमादिः तदस्य अग्निः गार्हपत्यादियागसाधनत्वात् । शमयिता संस्कर्ता भोज्यानां सा दक्षिणा तृप्तिहेतुत्वात् । तदीया वाक् शब्दः सा होता हौत्रस्य वाग्भूयिष्ठत्वात् । प्राणः वलं स उद्गाता बलकार्यत्वात् गानस्य । चक्षुरध्वर्युः तदधीनत्वात् सर्वव्यापाराणाम् । मनो ब्रह्मा सर्वत्र साक्षित्वात् प्रवर्तयितृ- त्वाच्च । श्रोत्रमग्नीत् ' अन्तरिक्षमिवानीघ्रम् '* इति शब्दसम्बन्धि- त्वात् । यावत् प्रियते जीवति मा दीक्षा देहशोधनत्वात् । यत् अयं अनाति यत् च पिवति अन्नमुदकं च तदस्य सोमपानं दिनेदिने परमसाहित्यहेतुत्वात् । यद्रमते ध्यानादौ तदुपसदः प्रतिदिवस द्वारत्वात् । संचरणोपवेशनोत्थानादिर्यः स प्रवर्यः तपोरूपत्वात्, प्रवयेऽपि तेषां सद्भावात् । यन्मुखं आस्य स आहनीयः हविषां प्रक्षेपस्थानत्वात् । यदस्य विज्ञानं वृत्तिज्ञानं तत् जुहोति होमस्थानी गइ । यत् अस्य कालत्रयं प्रातमध्यन्दिनं सम्बन्धित्वाद्वायोः. दिवसति, *सं. ५-४-६.

·अनु. ६४] भभास्करभाष्योपेतम्. 189 तज्जुहोति यथ्लायं प्रातमध्यन्दिनं च तानि सर्व- नानि ये अहोरात्रे ते दर्शपूर्णमासौ येऽर्धमासाश्च मासाश्च ते चातुर्मास्यानि य ऋतवस्ते पशुबन्धा ये संवतराश्च परिवथ्सराश्च तेऽहंगणास्सर्ववेदसं वा एतसत्त्रं यन्मरणं तदेवभृथं एतद्वै जरामर्य- : सायमिति तानि सवनानि प्रातस्सवनादीनि सवनत्रयसम्बन्धात् काल त्रय सम्बन्धात् । अहोरात्रे दर्शपूर्णमासस्थानीये । अर्धमासाादीनि चातुर्मास्यस्थानीयानि अक्षयफलसाधनवृत्तित्वात् । ऋतवो वसन्तादयः ते पशुबन्धस्थानीयाः लोकाभिजयसाधनत्वात् । संवत्सराः परिवत्स- राश्च अहर्गणाः द्विरात्रादिस्थानीयाः* अहस्संघातरूपत्वात् । अथ एतत् अस्य यजमानस्य संवन्धि यत्सर्ववेदसं सर्वं धनं शरीरं शरीरावयवाः शरीरोपकरणानि च तदस्य त्रयं सत्रं सत्रयाग- स्थानीयं श्रेयस्वाधयितुं सहप्रवृत्तत्वात् । स्वयं गृहपतिस्थानीयः सर्व वेदः सर्व वेदसम् । 'अनसन्तानपुंसकात्' इत्यच् समासान्तः । यद्वा-सर्व वेदसदक्षिणा साऽस्य जीवनं एतत्सर्वार्थविलोपफलत्वात् । अथास्य यन्मरणं प्राणत्यागः तत् अस्य यज्ञस्य अवभृथः समाप्ति- रूपत्वात् । किं बहुना एतत् अस्यात्मयाजिनो जरामर्यमग्निहोत्रं जरया वयोहान्या म्रियते सन्तिष्ठते इति जरामर्यं मरणान्तमग्निहोत्र. स्थानीयं देवताराधनरूपत्वात् । सत्रं सत्रतुल्यं सदाऽपि त्रायकम् । सदो वा त्रायकम् ॥ 'द्वितीययुगपरिवत्सरादयः” इत्यधिकं क्वचित्.

·190 तैत्तिरीयारण्यकम्. [म. ६ sma मग्निहोत्र सत्र य एवं विद्धानुदगर्यने प्रमीयते देवा. नामेव महिलानं गत्वाऽऽदित्यस्य सायुज्यं गच्छत्य- थ यो दक्षिणे अभीयते पितृणामेव महिमानं गत्वा चन्द्रमलस्सायुज्यं गच्छत्येत्तौ सूर्याचन्द्रमसो- महिमानौं ब्राह्मणो विधानभिजयति तस्माद्ब्रह्मणों महिमानमाप्नोति तस्माद्ब्रह्मणो महिमानमित्युप- निषत् ॥ ८० ॥ ६४॥ अमसि सूरमये भूरन भूनये च पाहि नो यश्छन्दसा नमो ब्रह्मण ऋतं तपो या वृक्षस्या- गोरणीयान्सहस्त्रशीर्षमृतमादित्यो वा एप आदि. त्यो वै तेज ओजो घृणिस्ता वै कद्रुद्राय नमो हिरण्यवाहवे यस्य वैककृती कृणुच्च पाजोऽदिति- रापो वा समापः पुनन्वग्निश्च सूर्यभायात्वों भूरो भू वस्तुबुरों बकुत्तम ओमन्तश्चरत्यमृतोपस्तरणं प्राणे निविष्टः प्राणे लिविटरिशोऽवृत्तापिधान य एवमित्यादि । ज्ञापकं चैतन् न स्वेच्छया त्वक्तव्याः प्राणा इति । एवं आत्मवित् । य एवं विद्वानुदायन इत्यादि गतम् । द्वौ एती एव मूर्याचन्द्रमसोः महिमनी ब्राह्मणः आत्मवित् प्रथममेतौ महिमानावभिनित्य तस्मात् एव कारणात् ब्रह्मणः परमात्मनो म- ·अनु. ६४]] भभास्करभाष्योपेतम्. 191 श्रद्धायाँ प्राणे निविश्य प्राणानामङ्गुष्ठमात्रो मेधा देवी मेधा म इन्द्रों ददात्वप्रास्वामी मेधा सयो वामदेवायाधोरे यस्तत्पुरुषायेज्ञानो ब्रह्म मेतु ब्रह्म লম্বা লম্বা লম্বা সুতাল ৰাছুলাহাবাজি त्वकर्भ शब्दस्पर्श पृथिव्यन्नमय विचिट्टि पुषोत्का- योत्तिष्ठो स्तुत्य प्राजापत्यस्तस्यैवं चतुष्षष्टिः॥६४ वृषा सस्लों वा आयांतु श्रद्धायां तत्पुरुषाय शब्दाशीतिः॥८॥ हरिः ओम् श्रीकृष्णार्पणमस्तु. हिमानमाप्नोति । ततः तस्मादेव कारणात् परस्य ब्रह्मणो महि- मानमाप्नोति । एवं समाप्तिसूचनार्थी वाक्यावृत्तिः । ब्राह्मणग्रहणं प्रदर्शनार्थ-सर्वोपि तद्विद्वानाभिजयति । इत्युपनिषदिति व्या- ख्यातमेव ॥ अम्म Page इति चतुप्पष्टितमोऽनुवाकः. इति याज्ञिक्युपनिषत्समाता. इति तैत्तिरीयारण्यके षष्टप्रपाठकः, ·अशुद्धशोधनम्. १२ ऐकश्रुत्य ao पुटे. पो. अशुद्धम्. शुद्धम्. ३ फलश्रुतिरर्थवाद फलश्रुतिरियमर्थवाद परार्थत्वाभावात परार्थाभावात् ५ स्तुतिः श्रुतिः ऋतूपकारकत्व कपकारकत्व 'अपितरि पितरं अपितरि 'पितरं १३ इति इति प्रतिपादनार्थ १४ ऐकमत्यं ८ स्वरनिबन्धनत्वात् बलनिवन्धनत्वात् द्योतयत् द्योतयन् १२ अधिलो- लोके अधिलो- अत्मा आत्मा १३ तादृशी तां ताशी १०८ ६ महीयान महीयान् ११८ १३ कर्मणोऽs कर्मणाss- १२१ ५ वृत्तिकारणात् वृत्तिकान्मरणात् १२२ १५ भवतीति । तदुक्तम्- भवतीति ॥ "उक्तम्- , १६-१७ इति ॥ तत्र इति । तत्र १२३ स प्र- सः तत्प १७ प्रपञ्चवाद्यं प्रपञ्चवत्यां नराणां अयनं गन्तव्यम्. नराणां गन्तव्यम् "