·सेसारचक्रम् । ६१-भाग] सजलनयना वदेदेवं "न तावन्तं कालमहं व्रजेन्द्रमेकाकिने पाठशालायो त्यक्तुं शक्नोमि, गृह एवागत्योपाध्यायः पाठयतु, ततो यावती विद्या लब्धा भविष्यति तावत्यैवालं, न हि सम्पादितविद्येन कस्यचित्सेवा कर्तव्या, काळ्याः कृपया चिरायुरयं जीवस्वरोगहढगात्रः, भोजनाच्छादनयोः का वा चिन्तास्य" इति । प्रातर्दशघण्रावादनकालात् प्रभृति सायं चतुर्घण्टावादन- पर्यन्तकाले त्रयस्समायान्युपाध्याया मां पाठयितुम् । एतादृशेन प्रबन्धेनाधा- दशे वयसि समाप्तमभून्मेऽध्ययनम् । महता मुखेन याति कालः । कस्यापि वस्तुनो नास्ति न्यूनता ! मन्ये मे ( अष्टादशवर्षपर्यन्तं) केनापि प्रकारेण कर नाभूदिति । एतावतापि मातुर्मम नासीमनोरथः पूर्णः । किञ्चिदन्यदप्यन्न वच्मि । यदाहं सायं बहिर्विहरणाय गच्छामि, सदा माता मे स्वयमेव हस्ताभ्यामलङ्करोति वस्त्रादिभिर्माम् । न जानामि, कुतो मामेवमलङ्कतं चिरमवलोकयति माता मे । शयनगृहन्तु मम पितुश्शयनागारस्य पार्श्व एवासीत् । रात्रौ यावदह न स्वपिमि तावन्मातापित्रोरपि नेत्रयो याति निद्रा । रात्रंदिवमपि तयोरहं दृष्टि- विषय एवासम् । शयनानन्तरमपि रक्षन्ति स्म मां मटा निर्निद्रम् । इत्थमेवर मुखेन व्यतीतास्सप्तदश हायनाः । अष्टादशे च वयसि न्यधीयत मया पदम् । एकदा च रात्री दशघण्टावादनसमये यावदहं शयनागारं गतस्ताव- देतान् कतिधन शब्दानशृणवम् । माता में पितरमवादीत् "शृणु, वचनं ममाङ्गीकुरु, ब्रजेन्द्रम्य विवाहं कारय, महती मे समुत्कण्ठा, कस्यचिदुच्च- कुलीनस्य धनवतो गृहात्कन्यामानय, व्रजेन्द्रोऽवीदानीमष्टादशवयस्क ," इति । पिता तु किंचिदम्यवदन्नेव शिरवालयामास । विरराम च सद्य एव तयोरालापः। एवमेव चानुदिनं वदति मे माता। अहमपि शृणोमि तथैव । पितुस्तु वाक्यस्तस्य नास्ति सम्मतिरत्रेत्यज्ञायत । स किलामन्यत 'यदाहमितोऽपि किचिदक्षिकवया भविष्यामि सदा विवाहो मे भवदिति । परन्तु न पितु- ·. [११] विवाहः । ३ रिच्छा पूर्णाभवत् , मातुरेव चाभिप्रायो बलवानासीत् । अष्टादश एव वयसि कलकत्तानगरे कस्यचिद्धनिकस्य कन्यया सह विवाहो मेऽभवत् । विवाहसंरम्भोऽतिमहान्मम गृहे । वस्त्रभूपणान्यप्यत्यधिकार्नि । गृहा- लकरणं च विशेषत आसीत् । बन्धुमित्रादीनां समावेशोऽपि सुमहान् । नृत्य- गीतवाद्यादीन्यप्यासन्नधिकाधिकानि । मन्ये वध्या अपि सौन्दर्यम्महदेव स्यात् । किंबहुना सर्वमप्यधिकादप्यधिकमेवासीत् । किन्तु मनसि ममानन्दस्य परम- धिकता नासीत् । अस्तु । इदमुत्तरत्र निरूप्यताम् । इदानीं तु यदारब्धं, वक्तुं तदेव ब्रवीमि । धनवतो गृहे विवाहो ममाभूदित्येवाहमश्रौपम् । विवाहसंरम्भी- ऽप्यधिकाधिक एवासीत् । किन्त्विदमेवाश्चर्यस्थानम् , यद्वरम्य मम गृहे वि- वाहसंरम्भोऽयमेतादृशः, यत्र तु विवाहस्तत्र किमपि नास्ति, कन्याया गृहे कोऽपि विशेषो न दृश्यते । यद्यपि श्वशुरगृहं ममातिविपुलदीर्घ किंश्चिदलङ्कतं चासीत् , परं यथा विवाहगृहेण माव्यं न तथासीत् । इदमन्यन्ममात्यधिक-- विस्मयबीजं यदस्मद्गृह ईदृशो विवाहसंरम्भः, परं विवाहाथ सह मया विना- पितरं कोऽपि नायासीत् । कारणं चात्र केनापि न पृष्टम् । अत एवाहमपितूणी- मेवासम् । कियदधिकं वच्मि, कन्यादानमपि तूष्णीमेव नाममात्रस्याभूत् । अन्यान्यस्त्रीणां नासीन्न्यूनता, परं वधूम्तु तत्र नादृश्यत क्षणमपि । कार- णन्तु किमपि न मया मुचिरं विचारयताप्यधिगतम् । न कस्याप्यामन्त्रर्ण कृतम् । न वा कश्चिदागतः । परं श्रुतं मया भोजनगोष्ठयपि निवृत्तेति । अन्यदपि विवाहकालिकं क्रियाजातमेवमेवासीत् । वरवध्वोः सुम्मेळनमपि भवति न वेति न मया लज्जया पृटम् । अत एव मया पूर्वमेवोतं 'सर्वमप्यधिकादप्यधिकमेवासीत् , किन्तु मनसि ममानन्दस्य परमधिकता नासीत्' इति । किमिदं विचित्रकृत्यम् ! कि वाम्य कारणम् ? बहेव पालोचि मया, परन्तु न -- किंचिदप्यबागम्यत । अस्तु । एवमेव विवाहं निर्वत्य पुनरपि वयं प्रतिनिवृषा. म्मो गृहान् । .

·४ संसारचक्रम् । [१-भाग] स्वगृहे यसतो मम कृतविवाहस्य व्यतीतानि सप्तदिनानि । एषु सप्तसु दिवसेवेकदापि न मया तस्या मुखमपि दृष्टम् , या मयोढा। अस्मिन्वि- पये गेहस्थेषु कस्यापि किमपि प्रकाशयितुमिच्छा नासीत् , अत एवाहमपि मूक एवासम् । एकदा चाहं ममोपवेशनगृहे सह मित्रमण्डल्योपविष्टस्सल्लपन्नासम् । त- दावे च कश्चिद्धृत्य आगत्य 'आह्वयति भवन्तं प्रभु ' इत्यवादीत् । अहमपि झटिति पितुरुपवेशनगृहं गतोऽपश्यं पितरं दुर्मनायमानं सुखशायिकायां शयानम् । तात्कालिकेनाकारेण मूर्तिमतीव चिन्ता तस्यासूच्यत । नाहमज्ञा- सिप किमपि कारणमस्य । अनयैव चिन्तया पराभूतस्तातो न मामागत- मप्यज्ञासीत् । समीपमुपसृत्य च सविनयमहमवादिषम्-तात किमहं भवद्भिरा. हूतः ! इति । पितात्ववादीत-'आम्, कः बजेन्द्र ! आगच्छ' इति । ततः परममतः स्थितायां कस्यांचिञ्चतुष्पदोपवेशिकायामुपवष्टुं मामाज्ञापयदिहितेन । अमपि यथाज्ञमुपाविशमुपवेशिकायाम् । ततश्च तातो मन्दमन्दमेयं जगाद- 'ब्रजेन्द्र ! त्वयाद्य श्वशुरगृहं गन्तव्यम्, तेषां किलायं कुलाचारः, यत्कन्यया सह वरेण कुलदेवता पूजनीयेति, अद्य प्रातरेव सम्बधिनाऽऽमन्त्रण #प्यत, स्वया मया वध्वाचैव गन्तव्यं भविष्यति, शकटद्वयमानेतुमाज्ञाप्यत पूर्वमेव, त्वमहं चैकेन शकटेन गमिप्याव , वधूतु मधुसिंहेन तत्पन्या च सहा- परेण शकटेन गमिष्यति, त्वदुपयोगाय वस्त्राणि मदीयवस्त्रागारे सन्ति, अद्यव गत्या सन्नद्धा भय, मा विळम्ब कुरु, नास्त्यवकाश.,' इति । सद्य एव चाहमपि तदाज्ञां पालयितुं ततोऽगच्छम् । पितुर्वस्त्रागारे म- दुपयोगाय निहितं नवीनं वस्त्रादिकमपश्यम् । दृष्ट्वा च किंचिद्विस्मितोऽभवम् । साधारणतः प्रतिदिनं यादृशानि मयोपयुज्यन्ते ततोऽप्यल्पमूल्यानि सर्वाण्या- सन् । साधारणं कृष्णदशमान्तरीयम् , साधारणमेव वस्त्रकवचम्, अत्यल्पम्- ल्यमेकमुत्तरीयम्, द्वे जड्यावरणे, द्वे पादरक्षे चा सन् । सर्वमपि नवीनमेवा- दृश्यत । किमपि निश्धेतु नाशकम् । अचिन्तयं च मनस्येवम्--"किमस्य सर्वस्य कारणम् विवाहस्त्वभूत्परं वध्वा दर्शनमपि नाभूत् ।एतादृशेन महासंरम्भे- ण विवाहार्थमगच्छाम तत्र किमपि नासीत् । श्वश्रू श्वशुरावप्येताविति न मया . . -- ·[१-२] विवाहः । ऽज्ञायताम् । न कापि विवाहस्य रीतिरासीत् । किमिदं ? विवाह उत फ्रीडा ! सप्तदिनान्यतीतानि, एकदापि पल्या मुखमपि नावालोक्यत । किमपां गूढोऽभिप्रायः । - किमपि न हृदयगमं भवति । किञ्चद मन्यत् , यावतः कालादहं स्मरामि मातय मदर्थं नानाविधानि बहुमूल्यानि वस्त्राणि निर्माति । स्वयं परिघापयति च स्वहस्तेन माम् । एवं स्थित किमिदम् ! इद प्रथममेवाहं श्वशुरगृहान्यामि । महानानान्दस्य कालः । किमिदमेव वस्त्र मस्मिन्दिने मयोपयोज्यम् ! अस्तु, सर्वमपीदं भवतु ।" इति । यथा तथा वा भयतु, महामन्देहकलुपितेन मनसा धृतवस्त्रः पादरक्षे नियोज्य पादयोर्वस्त्रागारानिरगाम् । उपवेशनगृहे च पितरमपि सन्नद्ध- मपश्यम् । किन्तु सोऽपि साधाराणानि वस्त्रादीन्येव धारयन् दृष्टः । अह- मवादिपं-'तबहं गत्वा मानरं प्रणम्यागच्छामि' इति । पितावादीत-"न हि, नास्त्यवकाशः, शकटे सनद्धे, मया सहागच्छ" इति । यावदहमुपयेशनगृहानिर्गच्छामि तावत्पितुर्मम दृष्टिमद्धम्तेऽपतत् । द्रुत- मेव सोऽवादीत्-'आनय, तब हीरकाङ्गुळीयकम्, म देहि, नाघाइगुळीयक- धारणस्यावश्यकता' इति । अगुळीयकं चेदं बहोः कालान्मद्धम्त एवासीत् सय एव च निष्कास्याद्गुच्या अगुळीयकं पितुर्हस्तेऽदाम् । ततः परं पित्रा सहयाहमपि शकटे समुपाविशम् । शकटारोहणसमये च गृहपृष्ठमागे द्वार- समीपस्थं शकटान्तरमपश्यम् । किन्तु नेदमस्मदीयमपि तु चैतनिकम् । इद- मेव मत्स्न्य इति च निरचिनवम् । किमपि या स्तु, उभावप्यायां शकटे- समुपविष्टावस्य । प्रनस् शक्टोऽपि । किंचिदन्यदप्योरेव कथयामि पूर्व यदा विवाहाय गनम्तवा दक्षिणाभिमुरं शकटोऽयासीत् , अद्य तूतराभिमुसं गच्छति । पाठकाः ! अपि जानीभ रत्म्यम् । । • . “इति प्रथमचक्रम् ।

·प्रथमभागे द्वितीयचक्रम् । इन्द्रजालम् । पर सह. यदा पुनश्शकटः प्रस्थितः स किल पंञ्चघण्टावादनसमयः । प्रस्थान- समयात्प्रभृति शकट उत्तराभिमुखमेव याति । नगरं पृष्ठतः कृतम् , श्यामा- पणवीधीस्थसेतुप्रभृतयश्च क्रमेणातीताः। भगवान् सहस्रांशुरपि क्रमेणास्ता- चलशिखरारोहणसन्नाहपरोऽभूत् । सान्ध्यं तमश्च गगनपथविहरणपरं क्रमाद् दृष्टिगोचरोऽभूत् । शकटश्च यथायथाऽग्रतः प्रयाति तथातथा निश्शब्दता- प्यभिवर्धमानाऽसीत् । उभयतश्च पायोर्विना धनं वर्न न किंचिदन्यद- दृश्यत । क्वचित्क्वचिच्च कुटीरो यः कश्चिदावालोक्यत । कुटीरस्थानां च 'दीपानां प्रकाशाः कुटीर एव व्यलीयन्त । एतादृशस्य च वनस्य परतस्सम- तला भूमिरासीत् । यत्र किल गच्छन्नहं शिल्लिकानां कटुरवं शकटस्य घडघडात्कारं च विना न किंचिदन्यदश्रौषम् । इयरमागतोऽस्मि, . पित्रा न किंचिदवादिपम् । यदा पुनर्य कंचिदर्थमुद्दिश्याहमपृच्छं तदा सङ्केतेनैवोत्तरयति स्म पिता मे। नगराबहिर्निर्गत्य च नाहन्तमवालोकर्य शकटम् , यत्र मधुसिंहो मत्पत्नी चास्तामिति सम्भाक्यामि । अद्यत्वे च रात्रि- स्समागता, अत एव नास्ति सम्भावनापि शकटदर्शनस्य । महदुत्कण्ठितोऽपि लज्जया न शकटमधिकृत्य तं किमपि पितरं प्रष्टुमशकम् । किं क्रियतां ! अवशस्तूष्णीमेव यथापुरं शकटे समुपविष्टोऽभूवम् । ततोऽपि तूप्णीक एवा- सीत् । स किलैकदापि परावृत्य नापश्यच्छकटन्तम् । स्थिरनिप्पन्दः परं कि- चिचिन्तायुक्तश्वासीत् । सीन्तीस्थानपर्यन्तं तु मार्गः परिचितचर एव मे । तत्र किल मन्मित्र- स्यकस्योद्यानमासीत् , यत्राहं यदा कदाचिन्मित्रस्यानुरोधेन गच्छन्नासम् । परन्तु ततः परं मनः कुत्र यातीति न निश्चेतुं समर्थोऽभवम् । कदाचिच्च मनसि किल शकातरवारम्परी समुदग त् , भयेन च कम्पितमिका भूञ्चतः, ·[२-१] इन्द्रजालम् । पर तातस्यावलोकनादेव शंकापिशाचिकास्सर्वा अप्यस्तमगुः । प्रसन्नमिव चामुच्चेतः। एवं किल समालोचयम् "अहो! मम विनमः ! तातेन सह यामि, यत्र कुत्र वा स मां नयतु, किमत्र भयस्थानम् " इति । अद्यास्मि किंचिदिव शान्तहृदयः । मृदुसुगन्धिना शीतळेन वातपोतेन शरीरसंस्पर्शिना बलादिवापहृतहृदयो न्यमीलयं लोचने। कियन्तं कालमह- मस्वाप्समिति तु नाहमिदानी वक्तुं शक्नोमि । किन्तु केनचिज्झणझणाकारण हात्प्रतिबोधितस्ससम्भममुदतिष्ठम् । शकटाहहिरिशरः प्रसार्य भीषणगाढान्ध. तमसमयं वनमपश्यम् । रात्रिरपि मन्ये यामद्वयमत्यकामत् । कियरमागतो- ऽस्मि कुत्रागतोऽस्मि, किमप्यहं नाज्ञासिपम् । तातमपि स्थिरगम्भीरमूर्ति यथा- पूर्वमेवोपविष्टमवालोकयम् । एतावत्येव च समये शकटोऽपि कस्यचिज्जीर्ण- तरस्य खण्डगृहस्य समीपं प्राप्य निरुद्धगतिरभूत् । न जानामि किमिति दूरादेव तस्य खण्डगृहस्यावलोकनमात्रेणैव मनसि भयस्य सञ्चारोऽभूत् । शकटनिरोधानुपदमेव तातादेशाज्झटित्यवातरं शकटात् । अन्धकारावृतत्वाच्च तस्य देशस्य शकटस्थ दर्पणदीपं गृहीतुं शाकटिकमाज्ञापयत्तातः। गृहीतदर्पण- दोष शाफटिके ऽग्रतो गच्छति पश्चादेव तमनुससार तातः। अहमपि च पृष्ठतस्तातस्यागच्छम् । दर्पणदीपालोके च यावच्छक्यं तस्य खण्डगृहस्य पुरोभागमवालोकयम् । खण्डगृहस्यावलोकनेन च पूर्वमस्य नयीनतादशायाम- तिसुन्दरवहुमूल्यसर्वातियायिगृहता मुखेनैव हृदयङ्गमाभूत् । विचित्रया गत्या तस्यैताहशी दशामवलोक्यापूर्व एव कश्चिद्भावो मनसि समुदैत् । द्वारस्याप्रमाग एव चतुरश्रा काचनवेदिकासीत् , यस्याः किल सेतोरिव धोरन्धान्वितो माग आसीत् । वेदिकायायायामागे काचन शुष्का कुलमासीत् । ततश्चाप्रत एवातिविशालोन्नतं प्रधानद्वारमासीत् । यत्र किल पृथुललोहशलाकामयं कवाटद्वयमासीत् । आसीच द्वारं पिहितं कयाटाभ्याम् । ... किंचिदुनिमितमुखच खण्डगृहस्योपरिस्थिताम्कवाटशून्यानतिविपुलान् गवाक्षा- नवालोकयम् । प्राथमिकस्य शिरोगृहस्योपर्यपि चन्द्रशालाम्ति नवेति तु नाहायतान्धकारेण । सर्वनश्च पनं वनमभूत् । खण्डगृहम्य भित्त्यादिप्वपि फ्यनित्स्यचित्स्तम्बाः परदास्समदृश्यन्त । कालस्य ·संसारचक्रम् । [१-भाग ततश्च तातः किंचिदिवाग्रतो गत्वा तस्यामेव लोहशलाकामय्यां कवाटिकायां पादेन प्राहरत् । प्रहारक्षण एव च झणझणात्कारः कश्चिदुत्पन्नो व्यलीयत दिशाम । कवाटे चान्तर्दत्तागळे अभूताम् । अत एव च कवाट- प्रहरणादुपरम्य किंचिदुच्चैस्स्वरेणाहयत्तात:-शय ! राय !' इति । अलब्धे चौतरे पुनरावयत्-'राय ! राय !' । प्रतिशब्दश्चाभूयत--'कः ! राय ! आगतोऽस्मि !' इति । कियतः कालादनन्तरं सझणझणात्कार कवाटे समुद्घाटिते अभूताम् । फरगृहीतदीपश्च कश्चित्पृथुगात मल्लस्समदृश्यत । बहिश्शाकटिकहस्त- स्थितस्य दर्पणदीपस्यान्तर्मल्लहस्तस्थस्य दीपस्य च प्रकाशे तस्य विपुलोनतं गात्रम् , कण्ठस्थं च यज्ञोपवीतम् , भट्टाचार्योचितं च वस्त्र, श्मश्रुलं च मुखम् , स्फुटमहश्यत । मल्लसस्मितमवादीत्-"आगच्छत ! आगच्छत ! कुत इयान्विळम्बः? मया हु नेतःपरं भवन्तस्समायास्यन्तीत्यालोच्यत, आगच्छ ! आगच्छ !" इति । सादरश्चान्तः प्रवेशायाभ्यर्थयामास । तातश्च शाफटि- के शकटनयनमाज्ञापयत् । सहैव घडघडात्कारेण शकटमयासीत् । द्वारं च सझणझणाकारं प्यधीयत कपाटाभ्याम् । अन्तःप्रविश्याप्रत एंव कञ्चनातिविशालतम भूभागमपश्यम् । यत्र च स्वत एवोत्पन्नानां स्तम्भानां वीधिका काचिदासीत् । शिष्टिकादिरुतस्यापि नासीत्तत्राभावः। ततः परश्चाङ्गणं किंचिदृश्यत । पार्थद्वये च तस्य विपुलतमे सोपानपती आस्ताम् । दक्षिणपार्धधश्च सोपानरारुहाम थयम् । विशालतमें च कुत्रचिच्छाले प्राविशाम । वन्दनप्रतियन्दनानि च विशेषतस्तत्राभूवन् । सातो मामेवमादीत्-~-"अयमेव तव श्वशुरः, प्रणमैनं " इति । तत्क्षण- विहितप्रमाणं च ममाशीमिरन्वगृक्षात् । एकतश्च कोणे शालस्य कुत्रचिच्चतुष्प- दायां लेखनपीठिकायां निहितो दर्पणदापो भाविनीमिव मदीयां दशो मकटय. मन्मदन्द प्रचफागे । यस्य चालोके हित्रपादान्तरितभागस्थमपि यन्तु सुदूर निहितमिव च्णायगेफनीयमासीत् । मशकमक्षिकादीनामपि नासी. न्यूनता । भिगिम्थेषु च द्विवेषु फाटकेपु जीणीनां पुरातनागां पत्राणां राण्डा.

·इन्द्रजालम् । स्समदृश्यन्त । गालमध्यभागे च कुत्रचित्सटलाधारदारुलम्बिनि लोहबलये जीर्ण. तमांनां तूलिकोपधानादीनां बन्धनमेकं लम्बमानमदृश्यत । शारश्चायं यद्यपि विपुलतमोऽथापि दुर्गन्धपूर्ण आसीत् । नासिका च यत्र स्वयमेव सङ्कुचन्ती कृच्छादिव निवासमार्गमदात् । दक्षिणे पाय च फिञ्चिदान्तरणमदृश्यन, यत्र सर्वेऽपि वयं समुपाविशाम । पित्रा खलक्तम्---" अयमेव तब श्वशुरः" इति । अनेन च शब्द- न शवाकळहितममूच्चेतः । विवाहदिवसे किल कश्चिदन्य एव पुरुषाः कार्य कुर्वन्नाम्त, स हि गौरवर्णोऽन्यादृशाकारश्वासीत् । अचिन्तयं चैवमहम्----"कदाचित्तस्मिन् दिने कार्यपारवश्येन मया श्वगुरः सम्यड्न दृष्टस्स्यात् । पुनस्तदालोकनस्य प्रसक्तिस्तु नैवासीत् । अतश्चायमेव मम श्वशुरस्स्यात् । यदा हि तात एव वदति तर्हि कोऽत्र सन्देहः !" इति । एतदन्यच्च चिन्तयत्येव गृहस्यानुपमां शोभामालोकयति मयि काचिदष्टपूर्वा रमणी रजतपट्टबई किचिजलधूम्रपानयन्त्रं हस्तेन गृगन्ती समागत्य दत्वा च श्वशुरस्य हस्ते तत्पतिन्यवर्तत यथागतम् । श्वशुरश्च सबहुमानसमुदाचारं तदेव यन्त्र तातस्य हस्तेऽदात् । तातश्चैक- देव पात्यागादीत--"पानीयमत्र न नवीनं परित" इति । श्रुत्वैव च धशुरोऽपि गृहीत्वा जलधूम्रपानयन्नं पहिनिरंगाच्छालात् । नाहं जानामि किमिति तातोऽपि तमेवानुबहिर्निरगात् । एकाकी चाहमासं तत्र । यथायथा व्यतीताय ममयम्तथातथा ऽऽवेगोऽपि मम वर्धमान आसीत् । चतुर्दिश सन्देह एव केवलं मूर्तम्समदृश्यत । विवाहे मन्देहः ! पलया सन्देहः ! म्याने, काले, श्वशुर, धशुरगृहे च सन्देहः । किमिति विमज्य, सर्वश्रेय सन्देहो म आसीत् । कियदधिकमुच्यताम्, पाठकाः ! क्षम्यता विनयाप में सन्देह उदम्न् ! तम्मिन् क्लि दिने विवाहोऽस्मद्गृहदक्षिण- दिशायां नगरे धनवनो गृह आमीत् । अघतु वयमुघरमुग्यमागताम्म्मः । ।

·संसारचक्रम् । [१-माग किमिदं स्थानम्, तदपि न जानामि । न जानामि किमिति मनस्येताहशी व्याकुलता समजायतायेति । यदा किलाहमेतदन्यच्च स्थिरचित्तश्चिन्तयन्नासम् , तदा केपाश्चि- सल्लपतो फुसफुसात्कारः कर्णगोचरोऽभूत् । किन्तु कीदृशस्सालाप इति नाज्ञायत । पुनरप्यहं तदेकमना विवृत्य कर्णौ श्रोतुमारभम् । पूर्वगवक्षा- दायात्ययं शब्द इति चाज्ञासिपम् । महानभत्सन्देहः । विमिदं रहस्यम् ! उत्थाय चाहं मन्दमन्दं गवाक्षनिकटमगाम् । हन्त ! हन्त ! यमदूतनि- भाभ्यां द्वाभ्यां भोजपुरप्रान्तीयाभ्यां दण्डधराभ्यां सह सल्लपति तातः । तत्रैकस्य दण्डधरस्य हस्ते समस्ति दीपः । भयानके तत्रान्धकारे अञ्जना- चलनिभयोईयोस्तयोः पापिनोर्दण्डधरयोराकृतिस्स्वतो भयावहापि द्विगु- णमिव मे भयमजीजनत् । जडीकृतदेहश्चाहं भयेन कम्पमानोऽपि किञ्चि- दिव स्थिरीभूय निश्शब्दमवस्थितो गवाक्षरन्ध्र कर्ण निधाय तेषामालापम- श्रौपम् । सातः--"तर्हि युवाभ्यामङ्ग्यकारि लि!" दण्डधरः-"नहि नहि-प्रभो! किं शतस्यैव रूप्याणामियन्मह- स्कार्य कुर्वः, कार्यस्य सदृशं वेतनं ददत ।" -"जानाम्यहम् , अल्पेन युवां कार्य न करिष्यतः । अस्तु, शतं शतं युवां प्रत्येकं गृणीतम् । किमिदानीमपि वा तुप्यथः !" अन्यो दण्डधरः-"शण्वन्तु प्रमवः । पञ्चशतं रूप्याण्यावाभ्यां दीयन्ताम् । सर्वमपि कार्य सम्पूर्ण मविप्यति । परन्त्वत्र हठात्कारः मात्र- यापि मास्तु, अन्यथा त्वेकदैव सर्वे वयं मृता भविष्यामः ।" तात:-"युवाभ्यां पद्मशतम्, रायाय पयशतम्, गृहाधिपाय पधशत च यदि दास्यामि किमवशिप्येत मदम् !' । द्वापपि दण्डधरावलूताग-तर्हि कि भविष्यति ! नमोऽस्तु प्रमये, इति । उक्त्वा चैवमुमावपि गन्तुं सन्नद्धा- बमूनाम् । सदा तातस्त्वरितमवादीत् --'एवमरतु, आर्णयतमाकर्णयता ! " तात:---- .

·[२-1] इन्द्रजालम् । ११ किमियत्व शेप्रय क्रियते । अस्तु, तथैव दास्यामि । किन्तु पश्यतम् । कोलाहो मास्तु । अन्यथा कष्ट स्यात । अद्येतानि शत रूप्याणि गृह न्ताम् ' इति । एतावदुक्त्वा पञ्चाशद्रौप्यखण्डपत्रमकैकमेकैकस्य हस्ते न्यधात् । उभावपि ती सुतरामेव तुष्टावभूताम् । यदा तु तो गन्तुमुद्यु- जन्तां तदा तातस्तौ पुनराहूयावदत् -“शृणुन शृणुत ! पाश्चात्यवनेह स्थास्यामि, साङ्केतिकशब्दश्रवणोचरक्षण एव झटिति युवाभ्यामागन्तव्यम्"। 'तथैवास्तु, सुतरामेव सम्यक्' इत्युक्त्वा तावप्यगच्छताम् । तातोऽपि ततो' ऽगच्छत् । अहमपि सभयफम्पमेवागत्याऽऽस्तरणे समुपाविशम् । किन्तु सन्देहभयाभ्यामभिभूतस्य स्वेदविरन्नममन्मे शरीरम् । अमचिन्तयम् । 'किमय स्वम । किमयमेव मम प्रिय पिता हन्त ! कीदृश नृशस कर्म ! कीदृशीय मन्त्रणा ! किमर्थेय यन्त्ररचना 111- सद्य एव चाह हतबुद्धिर्मृतप्रायश्चाभूवम् । चतुर्दिशमन्धतमोऽदृश्यत । अक' म्पत च हृदयम् । उपवेशनासमर्थश्वाऽऽस्तरणे समविक्षम् । यद्यपि नाह सर्वधैव निश्चेननोभवम्, तथापि वाह्याणीन्द्रियाणि मे कस्मिन्नपि कर्मण्ययोग्यान्यासन् । कियन्त कालमस्यामवस्थायामहमासमिति न जानामि । क्रमण चेतना समजायत, सुप्तेस्थित इव चाभूवम् । रोचने तु तदानीमपि नोद- मीमिलताम् । एतानि च वाक्यानि कर्णकुहरमविशन्-"अहो ! बालोऽय मनभिज्ञ क्लेशस्य ! कदापि नानेनान्वभूयत कष्टम् । एतावद्रमागतश्शकटा- सह , अतएव निद्रयापहृतो शेत। मन्ये तपस्वी प्रान्तोऽयमिति । राय ! एकदा शब्दापयतु नाम ! महान्कारोऽतीत , भोज्यमाप सर्वममच्छीतम् ।" इति । अय च शब्दस्तस्यैव मल्लस्य, य किल हस्तगृहातदीप कवाटोद्घाटना- यागतोऽभूत् । किगित्येवमुच्यत, मच्वशुरम्येति वक्तव्यम् । तातस्तु प्रेमगद्गदेन म्वरेण--"वजेन्द्र ! बजेन्द । शरीरन्तु मुम्थ किला विमित्येव शतिष्ठ, यस्मिचिद्भुयताम् , पश्य तवश्वशुर कियत काराच्छ ब्दापयति,उत्तिष्ठोतिष्ठ, मनरंतु मुस्थ किल' इत्यवदत् । अथकि"इति वदने ·१२ संसारचक्रम् । [१-भाग] वाहमुदतिष्ठम् । को वा तदानीं बुभुक्षति किमपि वा। सन्देहभयाभ्यां झप्रकृति गतस्तदासम् । एकदा चापवार्य पितरमद्राक्षम् । हन्त ? कीदृशी भयावहा मूर्तिः । रक्ते कुटिलभ्रणी च लोचने समदृश्येताम् । भयानकं कार्य कर्तु- मुद्युक्त इवादृश्यता श्वशुरोऽवादीत् ---"आगच्छ, स्त्रियः किल भवन्तं द्रष्टुमुल्लुका बहोः कालाद्वयाकुला भवन्ति । त्वं हि सुप्तोऽभूरिति नाहं किमप्यब्रुवम् । पाणिपादं प्रक्षाल्य विशोध्य च वदनमुपयुक्ष्व यावद्रुचि यत्किञ्चित् । विश्रमस्व च ततः ।" इति । अहमप्यप्रतिब्रुवाण एव किमपि सहैव तेन गन्तुमास्तरणादुदतिष्ठम् । प्राविशाव च वनितागारम् । इदमपि सभागृहमिवाभूत् । किन्तु अन्धे तमसि न सम्यक्सर्वमवलोकितुमशकम् । श्वशुरस्य हस्त एक एव दीप आसीत् अस्यैवालोके यावत्साध्यं गमनागमनाथ मार्ग परमवालोकयम् अन्नणात्परतः कुत्रचिन्महति गृह आवामगच्छाव । तत्र च कोष्ठके कुत्र- चिदेको दीपा मन्दप्रकाश आसीत् । पटलं चाधः पतनाय कृतसन्नाहमिवा- दृश्यत । सुधाया नाममात्रमपि नासीत् । इष्टकाश्च सर्वा लवणोद्विरणाक- मेण चुर्णीभूय पतमाना आसन् । विचित्रः कश्चन गन्धस्तत्र प्रवह- मासीत् । किमनेन । तदपि गृहमुल्लधय वामभागम्थं गृहं प्राविशाव । इदं च गृहं न नितरामेव महन्नापि वालम् ।गृहे च तिसः स्त्रिय उपविष्टा आसन् । तत्रैका प्रौढाथापि फिश्चितजावती, अन्ये च द्वे वृद्धे । अल्पीयस्येव काले गृहं तत्काल्नयनापश्यम् । गृहम्य वामभागे च कुत्रचिदुसङ्ख्यानि स्था- लानि चपकान्यन्यानि च पात्राणि निहितान्यासन् । अल्सीयम्याश्चैकस्याः त्रिपादपीठिकाया उपरि सीमफलिप्तलाहपत्रनिर्मिता मजूपैका निहिता सम- दृश्यत् । सनीप एवं तस्याः कुत्रचन वस्त्रनिधानदारुणि चण्टातकानि, कामकाः, चेनानि च निहितान्यामन् । तत्ममोपे च मन्जूषा काचिदासीन् । दक्षिगतच विधिदाम्नग्णमदृश्यत मोपचानकम् । भितिषु च सर्वर ·[२-१] इन्द्रजारम् । चित्रपाणि सयोजितान्यासन् । पटराधारदारुस्थवल्याटम्बमान शिक्यमेक- मासीत् , या मृत्कलश एको निहतोऽभूत् । गृहमध्यभागे च कुत्रचित्याने कानिचन भक्ष्याण्यासन् । तत्समाप ण्व रत्नकम्बल एक आस्तृत आसीत् । श्वशुरन्तु मा रताम्बरपर्यन्ते नीत्वा हस्ते रूप्यचतुष्टय च दत्वावादीत् "पश्य येय जनन्या मम पार्थे समुमविष्टा साते श्वश्रू । इमानि रूप्याण्यु- पहारीकृत्य पादयो प्रणम ।" इति । अहन्तु क्षण प्रान्त इवातिष्ठम् । यद्यत्सोऽवदत्तत्तदहमप्यकरवम् । रूप्याणि तानि समर्प्य प्राणमम् श्वश्रूप्याशि पोऽवादीत् , पर न जाने किमिति । रिमधिकन, तयोरपि वृद्धयो प्रणाम कर्तव्य एवासीत् । ताभ्यान्तूच्चैस्वरेणैवाशिषा दत्ता । श्वशुरोऽवादात् "कथय मात ! कोहयो जामाता । स्पेण खलु कार्तिकेय " एतावत्येव भन्या जरठारवीत् “गणेश इव च गुणै" इति । ततश्चाम्मिन् विपये विकरार महद्धाम्यमभूत् । यदद्यापि मे सन्मुख इव । 4. श्वशुरोऽब्रवीत् "मातन्त्र जामातर भोनय पायय च, अह तु रायम्य परि चर्यायानस्मि ।" इति । एतावदुक्त्वा च मदमिमुस परावृत्यावादीत् "तर्हि भवान् भुनक्तु गच्छाम्यहम्, मा कुर्वत्र रजाम्, इद किर भवठीयमेव गृहम्" इति । एतावदुक्त्वा चागच्छत् । एतावत्पर्यन्त तु नाह भक्ष्ये हम्तमप्यदाम् । निर्व्यापार एवामम् । यदैव श्वशुरो बहिर्निरगात् श्वश्रूरपि मे तदैवापसार्य मुखप्रावरण मधकार निकटे मम समुपाविशत् । हस्तेन च मे हम्त परिगृह्यानवीत्-"भुड्क्ष्य वत्म मुक्ष्व । क्म्या हते करोषि रजाम् । किं वयमन्या काश्चिम्म त्व किर मे मियो नामाता । त्वयि मे कियती प्रातिरीित किं त्व जानीपे । अहो महत्वष्टमभृत् । उम् वत्स ! किमय मोननम्य समय । किं तवैव बहिरममाचीनाया शय्यायां शयन युज्यते । भुज्यताम्, भुतपीतश्ोप्व, चतुष्पदमञ्चम्मन्नद्धोऽम्ति । एतावद्दर शग्नागमनात् , कष्टम् ! अस्य वदन शुष्कमासीत् । भुदृश्य वस यत्किञ्चिद्भुन ।" इति ।

·तथा तथा . - १४ ससारचक्रम् । [१-भाग] महदिद कष्टमापतितम् ! यथा यथैते निर्वधन्ति भुक्ष्व भुक्ष्वेति भय मेऽभिवर्धते । किनप्यनुवाणस्तूष्णीमुपविष्टोऽभूवम् । आकाशपाताले एकीकर्तुमारभम् , एतेषामादर च द्रष्टुम् । एतावत्येव समये श्वश्रूमें किमपि विस्मृत स्मृतवतीवाश्चर्येण झटित्यूचे-~-"किमिंद ! एताव- तापि गोपिका दुग्ध न ददाति । मातस्त्वमेन भोजय । तेभ्योऽह निवेदयामि नैतावतापि गोपिका दुग्धमानयवतीति ।" इति एवमुक्त्वा श्वश्रूरगात् । मम वृद्धश्वश्ररवोचत् "किमिद ! जामातुर्मम नैतावतापि हीरपैत् । भुक्ष्व, हस्त प्रसारय, अल रज्जया, नेत परमधिक कष्ट देहि ।" इति । किं कियताम् , इच्छा तु नैव जायते भोवतुम् , तम्या वार्तापि सह्या न भवति । महति निर्बन्धे जाते कमप्यन्यमुपायमपश्यन्मन्दमेव मब्रुवम्- "नास्ति मे क्षुधा।" इति । किन्तु--करशृणोति मे वचनम् । पूर्वीपेक्षयाप्यधिक निर्वद्धमार भन्त । ततश्च ता बहुधा तर्कवितर्कादिकरणानन्तरमित्य निरचिन्वन्त- "यदि मृणा स्वयमागत्य भोजयेत्तदायम्मुञ्ज्या" दिति । पाठका ! किं 'मृणा' इति नामान्यदापि कदाचिद्भवद्भिश्श्रतम् । एतेपा किल वाक्यैर्निचिनोमि 'मृणा' इति मत्पनया एव नान एकदेश इति । पर मत्पल्या पूर्ण नाम 'गृण्मयी' ति वा, 'मृणारिनी' ति वा स्यादिति नाद्यापि प्रकटीभवति । भवतु यत्किश्चिदपि वा । ममत्वयमेव राम । सप्त- दिवमेभ्यो यामहमन्विप्याम, यम्याश्च कृते सर्वमिदमसहिष्ट, सा किलाद्य समीपमुपसर्पति क्षणान्तरे । यथाह पूर्वमास तथैव च तदापि । वृद्धा पुनरवादीत्---"ओ हीरामात । गच्छ, मृणागानय, न चेन्नाय भाक्ष्यति ।" इति । "अस्तु ग छानि" इति वदन्त्येवागादीरामाता । हीराया किल मातैतावत्पर्यन्त तूष्णामेवोपविष्टासीत् । अतएव नामेता सम्यगारोकयम् । अद्य तु गच्छन्त्या दीपालोफे मुखमपश्यम् , संवेयम् , या पूर्व श्वशुराय जरघुनपानयन्त्रप्रदानायागताभून् । वृद्धावादीत् । "चछे मत व दिवमाप्यियान्प्रेग' किति पर मृणा विना भोक्ष्यस्येव न !

·[२] इन्द्रजालन् । भवतु, सम्यगेवेदम् , इदमेव हि काक्ष्यते । इतस्त्व मृणा स्वर्णडशा रोचनेन पश्य, प्रधानमहिपी च कुरु ।" इति । एतावत्येव समये बहिणझणात्कारोऽश्रयत । वृद्धा च तदैव बहिर्निरगात् । बहिरेव चाय शब्दोऽश्रयत-"मृणे ! गच्छ, त्वा विना तु स भोजनमपि न करोति । गच्छ निजहम्तेन भोजय ।" इति । यदा किलेदमेवाहमालोचयन्नासम् , तदैव कयाचन सुन्दयां दर्शनमदीयत द्वारे। - NO ततश्च सापसार्य मुखप्रावरणमेकदैवागत्य मम पार्थे समुपाविगत् । मह तु किमपि वक्तुमशक्क्त एव मनस्यारोचयम्--"किमियमेव मे सप्तदिवसपूर्वविवाहिता पत्नी ' हन्तहन्त । कीदृशोऽय व्यापार । कीदृश चेद पश्यतोहरत्वम् 1 किच्चेद भयानक फर्म !" इति एकरूपेण तदीय मुखमालोकयन्नेवासम् । सा किल सर्वाङ्गसुन्दरी, गौरवर्णा, सुन्दरे कर्णान्त- विश्रान्ते हरिणशाबकस्येव च तस्याश्चश्चले रोचने, मदनचापविजयिन्या- वीपके च अवी, चम्पकसुमशोभना च नासा , निम्बफलगर्वसर्वस्व- हारिणौ चोष्ठी, मुक्तानामिव मनोहरा दन्तानामावलि , शारदाष्टमीचन्द्र- शकरानुकारि च फाल चासीत् । समयविस्मयमहन्तदीय वदनचन्द्रमसमवलोक्यन्नासम् । सुन्दा ओष्ठौ किश्चित्समकम्पेताम् । क्रमेण चास्मयत मुग्धमधुर सहैव कटाक्षपातेन । चीणाविजयिना स्वरेणावादीच्च-"किमित्येवमवलोकयसि माम् ।" इति अहन्तु तदापि तूष्णीभूत एवासम् । अतएव च पुनरपि झकृतमभद्री- णाया ---"किमिति पातयसि दृष्टिं मयि ।" इति । अहन्तु किश्चिदिवाव- टभ्य धैर्य सविस्मयमवदम्-त्वामह न जानामि, का लम्" इति । युवस्या त्वेवमुक्तम्-"मा त्व न जानीपे । हन्त ! कुत्र गच्छामि, किमाल. पामि, किं या करोमि । अह किल तव प्रियास्मि ।" इति । अहमव्वम्- "पश्य छल माकुरु, सत्य भण, कासि त्वम् ' स्त्रिय किल स्वभावतो दयावत्यो भवन्ति, माकलयात्मीया जातिम् , हि दयया, कुत्राहमागतोऽस्मि:

·संसारचक्रम् । [१-भाग यत्राहं जाले रहस्यमये बद्धोऽस्मि ? किमयं स्वप्नः, उत सत्यमेव, किमपि न ज्ञातुं प्रभवामि ।" इति । रमण्या चोक्तम्-.-.-"त्यजोन्मत्ततामितः, बहभूत् ! भोक्ष्यसि न वा, वद ! हरे राम ! कीदृशोऽयं पुरुपः, आत्मीयां पत्नीमपि ज्ञातुं न शक्नोति" इति । एतावदुक्त्वा च गातुनारभत । "दृष्टश्रुतमपि को विस्मरति । ।। द्विपदी॥ अयमीहश इति मन्ये विधिना मम मृतिरिह विहितेति । नाहमजानां हृदि ते कपटः श्यामेयान्भवितेति ॥ दत्ताशां वितनोपि निराशां लज्जा कुत्र गता ते । प्रथमनिरीक्षण एव विलीनं मम हृदभूद्वशगं ते ।। स्वयि विरहाम्बुधिमग्नामपि मां मुक्त्वा यातेऽकरुणम् । कुत्र नु यामि वदामि च किमहं को भविता मे शरणम् ॥ जीणं गात्रं शीणं हृदयं भवति शिरश्च विदीर्णम् । आगच्छ प्रिय मास्तु विलम्बः कण्ठे लग मे तूर्णम् ॥" अहो कीदृशभिदं सुन्दरम् गीतम् ! न मयतादृशं गतिमितःपूर्व. कदापि श्रुतम् ! सा हि मुन्दरी हस्तेन मे हस्तं परिगृह्य सप्रेमभरमगासीत् । भीषचकितश्चाई मन्त्रमुग्ध इवासम् । सा च कमलनयना भक्ष्यमकैकश्येन मे यदने निधातुमारभत । अहमापि नापारयं प्रतिपेद्धम् । स्थालस्थितानि सर्वाप्यपि भक्ष्याण्यभक्षयम् । सा च हरिणेक्षणा भृशन्तुष्टावादीत्-"पश्ये- दानीमहं कियत्प्रसन्नास्मि ! इदमेवाकांक्ष्यत् । किं जलधूमं पिपाससि !" इति । अहं तु-"नाम्नि मेऽभ्यासः" इत्यवदम् । तदा सा पुनरम्यवादीत्- "तहीतः किं चिकपिसि" इति । अहं च--"कि मदीयमेकं वचनमतीकरिष्यामि ! यद्यदहं प्रक्ष्यामि तम्ग तम्योत्तरं यदिप्यमि " इत्यवदम् । मात्रवीत्.---"किं तत् ! त्वममि में मनी, अहं तव मिया ! यत्त्वं प्रक्ष्यसि किमित्यहं तन पदि- ·२-च] इन्द्रजालम् । न्यामि ?” इति । ततश्च पुनरहमवोचम्-"तर्हि का त्वमसि ! किमिदम् हृदयं मम किमित्येवं विहलीभवति । ओः, किमिदम् ! किमित्यात्मा में विम्रमति ! शिरश्च किमिति घूर्णते ? स्पृशामि ते चरणौ, कथय किमहं भोजितोऽस्मि खया ? कथय कथय का त्वमसि ?" इति । तया तु सोच्च-- हाँसमुकम् ? "हहह हाः अहम् ? काहम् ? मां किं न जानीपे ? अहमस्मि तव सर्वस्वमूता । अहमस्मि नौस्तव संसारमागरस्य । पुनरपि मिलि- प्यामि ? यदा समात्मन्यवस्थितो भविष्यसि तदा मां प्रत्यभिज्ञास्यसि । अहमस्मि त्वदीया-सदीयाया अपि सदीयास्मि!" इति । ततः परन्तु किमपि श्रोतुमहं नाशकम् । किमारब्धम् , किश्चाभूदिति नाहमपारयं ज्ञातुम् । क्रमेण च शिथिलता नगुस्साण्यानि । अन्ततश्चाहमवष्टभ्य धर्यमुच्चैरुदधुषम्----"तात कुत्रासि !" इति । इत.परं च किमभूदिति न स्मरामि, मूर्छितः पतिऽतोऽस्मि धरण्याम् । इति प्रथमभागे द्वितीयं चक्रम् । प्रथमभागे तृतीयं चक्रम् । कारागृहयासः। कियन्तं कालं निश्चेतन आसमिति नाहं जानामि । यदा पुनश्चेतना. भूत् , अज्ञासिपं तदा, 'सवीशी गमस्ति शैथिल्यम् । शिरस्तु नोत्थापयितुं शक्यते । शरीरे नास्ति वस्रकवचम् । पादयोश्च न स्तो जड्या- वरणे । केवलमेकमेव वसं कटिवद्वं वर्तते' इति । इदं चाजानाम्--"नास्मि शय्यायाम् , किन्तु तृणेपु निविष्टोऽस्मि, तृणमयमेव च शिरोनिधानमपि".. इति । उन्माल्य लोचने समपश्यम् , घोरतमन्तमोऽदृश्यत । महदेव भयं ३ ·, ७ .१८ संसारचक्रम् । [१-माग] समजायत, कुत्राहमस्मि, कथमत्रागतोऽस्मि, इत्येतदालोच्यारुदन् । अथ च धारया पतितुनारभत । प्रालयं चैवमहम्-"केनेयमीदृशी मेऽक्रियत दशा ! हा तात ! किं भवानेव मे जन्मदः ? किमिदभेव पितुः कर्तव्यम् ? मातः ! त्वं कुत्रासि ? एतावता हि कालेन न मां वं क्षगमात्रमपि दृष्टय- गोचरे पर्यत्यजः, अद्य कुत्र गतासि ? पश्य त्वदीयस्य व्रजेन्द्रत्य कीहशी दशेति ! एताव-तं कालमहं कस्मिन् अनजाले बद्ध आसम् ? किमेतावतः कालस्यानन्तरं मदीयं जीवनरहस्यमुद्याटितमनूत् , हा संसार ! कस्यास्ति शक्तिस्त्वदीयां मायां ज्ञातुम् ? आम्, एवमिदम् , अवश्यमेवेदमेवम् । धनम् , एश्वर्यम् , वन्धमः, नित्राणि, पत्नी, माता, पिता, इत्यादिकं सर्वम- प्यसत्यमेव ; अद्याहमवागच्छन् , संसारेऽस्मिन नास्ति कोऽपि मदीय इति । अद्येव च सर्वमिदं स्मृतिस्थमारोहति–'तत्यां पापपुर्या मातापित्रोर्मुसः परामर्शः, तस्यैव परामर्शस्य फलभूतो विवाहस्य बासस्समारोहः, चिन्तायुक्त- स्य पितुरवलोकनम् , पित्रा सहात्र नरके समागमनम् , पितुर्दण्डधराभ्यां सल्लापः, तस्या धूर्तीया वञ्चकता", इत्यादिकम् । इदं च सर्वमालोचयनहं निश्चिनोमि, एते खलु मां मारयितुमिच्छन्तीति । किन्तु फमहमपराधमकरवमिति न जानामि । हे सर्वात्मन् भगवन् । तव तु किमप्यविदितं नास्ति खलु ! केन पापेनेयं मे दशाभूत् । प्राणाः खलु निर्जिगमिपन्ति, दयामय ! दयां कुरु, उद्धरैनमापद एतस्याः ! इति । . . यदाहमेतदन्यच्च चिन्तयन् सराब्दं रुदंश्वासं तदैव पटलाधार- दावधोभागे किञ्चिदिव प्रकाशोऽदृश्यत । सम्यगवलोक्य च पटलाधारदार्व-- धोभागस्थरन्ध्रमार्गेण प्रविगतस्सूरकिरणस्यायं प्रकाश इति निरचिनवम् । क्षगान्तरे च स्पष्टमेवार्यम्णो मयूखा अन्तःप्रविष्टास्समदृश्यन्त । ततश्च चतुर्दिशमेव मित्तिस्थान् रन्धानपश्यम् । क्रमेण च तस्य गृहस्याफार- स्पष्टं दृष्टिगोचरोऽभूत् । गृहं चेदं पञ्चहत्तदीर्घ हस्तत्रयविशालं चासीत् । एकोऽपि गवाक्षस्तत्र नाभूत् । केवलमेकमेव द्वारमतिविशालोन्नतमायसेन कवाटेनाऽऽयसशृङ्खलानिबद्धन पिहितमासीत् । भित्त्यादिकं च सर्व दृढ-- ·३-च] कारागृहयासः। १६ मासीत् । एकस्यैव पुरुषस्य निवासयोग्यमभूत्तद्ग्रहम् | तृणमयमास्तरणं विना नासीचत्र किश्चिदपि । अहं च सावधानं चतुर्दिशं सभ्यगन्विप्यापि बहिर्निर्गमनमार्गमपश्यन् हताशस्तूष्णीमुपविष्टोऽभवम् । एकटा चाहमुच्चैरुदधुपम्---किमस्ति कश्चित् राक्षेतुं मम प्राणान्!" इति अयं च शब्दस्तर गृहे व्यहीयत । किं शियताम् , किमापन निश्चेतुमशकम् । एकदा चालोचयम्---"मित्त्यवरम्बेनोपारुह्य रन्धैः पश्यामि यः कश्चिदपि वा दृष्टिगोचरो भवति न वेति ” इति । बहुशः मयस्यन्नपि नाशकमारोदुम् । भित्तिः किलात्यन्तमेव सक्ष्णासीत् । अन्ततश्च श्रान्त उपाविशम् । शिरश्च धूर्णितुमारभत । उपवेशनासमर्थश्च हठात्पतितो. ऽभवम् । पतनसमये च शिरसि जातेन ताडनेन मूर्छितो इति प्रथमभागे तृतीय चक्रम् । म! अथ चतुर्थ चक्रम् । पलायनम् । नाहं जानामि फियन्तं कालमम्यां दगायामहमासमिति । अकस्मा- च्चातिविफटेन झणझणाकारेण प्रतियोधितम्ससम्ध्रप्रमुदतिष्टम् । उन्मोल्य लोचन पुरतस्म्यं स्थालहम्तं कञ्चन पुरषमपश्यम् । अय च तदीयेन पेण चैतनिको मृत्य इयादृश्यत । तत्करम्थित च म्थालेऽन्नादिकमासीत् । द्रुततर-- मुत्थाय चाहं तदीयौ चरणाववलम्च्य समयकम्पमवदम्-'योऽपि कोऽपि वा भव त्यम् , मम तु त्वमेव परमेश्वरोऽसि-उद्धराम्या आपदो माम् । तपम्विनो मे कुर साहाय्यकम् , भविष्याते ते श्रेय', यदस्ति निश्चिन्मनि-- , ·संसारचकम् । [१-भाग] कटे तत्तुभ्यं दास्यामि, रक्ष माम् ।" इति । किन्तु कश्शृणोति । स किल निजचेष्टितैरात्मनो बधिरतामिव कुत्रचिदपि कर्मण्यनधिकारमिव चासूचयत् । पुरस्ताच्च मे वारिपूरितं किश्चित्पानं तच्च भोज्यपूरितं स्थालं निधाय तथैवातिष्ठत् । क्षुधा पिपासया च परवशीकृतोऽहं यत्किञ्चिद्यदलभ्यत तदेव भुक्त्वा पीत्वा च किश्चिदिव शान्तक्षुत्पिपासोऽभूवम् । सोऽपि स्थालादिकं गृहत्विा पिधाय द्वारमगच्छत् । महता दुःखेन व्यतीयाय तद्दिनम् । सूर्यप्रकाश एव मे घटिकायन्त्रमभूत् । तेनैव कालं निश्चिन्व- नासम् । प्रतिक्षणं तेप्वेव रन्ध्रेषु पश्यन्नासम् । एवमालोकयत्येव मयि क्रमेण भास्करांशवो दूरेऽभवन् । आजगाम च क्षणेनैव तमः । तस्मिन्नेवान्धे तमसि स्थितोऽहमेकाकी रुदन्नासम् । आन्तरया भक्त्या भगवन्तं स्मर- नासम् । अथ च धारया नेत्राभ्यां पतदासीत् । पुनश्च सझणझणात्कारं कवाटिकोद्घाटिताभूत् । तमेव च पुनरपि भोज्यहस्तं पुरस्थित पुरुषमपश्यम् । परिरभ्य ह- स्ताभ्यां तदीयौ पादौ बबरुदं प्रालपं च । किन्तु किमाप प्रयोजनं नाभूत , स हि मूको बधिर इव चाभूत् , यथाहि कश्चिरिकमापि न शृणोति किमपि वक्तुं न शक्नोति । भवतु यथातथा वा । तस्मिन्नेवान्धकारे यावद्रुच्यादम् । सोऽपि स्थालादिकं गृहीत्वा यथापूर्व द्वारं पिधायागच्छत् । क्रमणावर्धत रात्रिः । तेभ्य एव रन्ध्रेभ्य आगत्य गृहं सर्व व्या- प्नोत्तमः । वदासीबहिस्तमः ततोऽप्यधिकेन व्याप्तमासीन्मे हृदयम् । कियन्ति दिनान्यत्र स्थातव्यम् , किमप्यहं न जानामि, सत्यमेव मयात्रैव- मर्तव्यम्, किन्तु केन कारणेनेयं मे दशाभूत् , किमपि न हृदयमवतरति । एवमेव चाहं रुदन्प्रलपन्नुत्पतन्निपश्चायापयं रात्रिम् । पुनस्तेभ्य एव रन्धेभ्योऽन्तरागतेन प्रकाशन सूर्यमुदितमज्ञासिषम् । उत्थितोपविष्टश्चाहं पुन- स्तत इतोऽन्वेष्टुमारभै । पलायनप्रयत्नं विनान्यत्कार्यमेव तत्र मे किमासीत् । अकस्मादेव किश्चित्स्मृतिपथमागात्-एतादृशान् कारागृहानधिकृत्य पूर्व मया ·४-] . पगयनम् । चरितेपु पठितमासीत्, श्रत चासहिहुभ्य –'एतादृशेषु स्थानेषु प्राय. सुरगापि भवती' ति । झटित्यवे चापसार्य तृणानि यन्वषिपम् । किमपि चिह्न नोपालभ्यत । ततश्चोत्याय भित्तिषु सर्वत्र सम्यगारोकायतुमारभे । द्विस्त्रिश्च परिवृत्य परिवृत्या रोकयतो मे हठादेव पाश्चात्यमित्तौ कुत्रचित्किञ्चिल्लिखितमिव दृष्टिगोचरतामभजत् । विरिल्य पुन परिमृष्टमिनाहश्यत । किमम्ति तत्र लिखितमिति ज्ञातु महत्येव समजायतोत्कण्ठा । बहुशश्च प्रयतमानो नापारय पठितुम् । अन्ततश्च महता प्रयोन कानिचिदक्षराणि लिखितान्यपठम् । तत्र किल वाक्षरैर्दूरदूरे-"शशिवारा" इति लिसितमासीत् । स्त्रिया नाम लिखितं दृष्ट्वा क्षणमहमभूवमुद्घान्त इव । अहो कीदृश श्रवणहारि नामेदम् ! अत्रान्धकूपे स्त्रियो नाम किमिति लिखितमास्ते । अचिन्तयमहमेवम्----"किमेतेऽत्रैवानीय जनाना प्राणान् हरन्ति । हन्त ! हन्त । न जानामि कया सुन्दर्याऽत्रेतद्धम्तगतया प्राणा पर्यत्यज्यन्त ! मन्ये तयैवान्यानप्यत्रागतान् सावधानीकुर्वन्त्येवमात्मीय नाम लिखितमिति । का नाम स्याच्छशिवाला ? जानामि काचिद्धतभागधेया कुलकामिन्यप्यत्र कारागारे बन्दीकृताभूत , अन्ततश्च निज पातितत्य रक्षन्त्यात्मीयान्प्राणा- प्रादादिति । शशिनालेति हीद नामोच्चारणमात्रेणेव सज्जनयति कमप्या-- नन्द मनस" इति । एवमाद्यामिश्चिन्ताभिस्सहैव कारोऽप्यभिवर्धमान आसीत् । सवि- कटशब्द पुनरायसकवाटिकोत्घाटिताभृत् । इत पूर्व यो भोज्यमानयन्नासीन तदानीमदृश्यत स । किन्त्वन्य एव परमसुन्दरो वालम्समारोक्यत । स हि कवचावृतात शिरसि दधानाश्शरस्त्राणे वसानो वस्त्र मनोहर गौरवर्ण- कमनीयवदनश्वासीत् । श्मश्रुणो नामैव नासीत् । सप्तदशाष्टादशवर्षदेशी- यम्स ममाये स्थाल्चपकादिक निधाय तूष्णीम्भूतोऽतिष्ठत् । अचिन्तय चा- हम्- "रका निशिचरनिकर निवास । निरसति सत्पुस्प क्थमत्र" इति ।

·- . २२ संसारचक्रम् । [१-भाग] "पापपुर्यामस्यां नरककुण्डे चात्र कोऽयमत्यद्भुताकारस्तेजस्वी बालकः ? स्यात्कदाचित्करुणानिधिना भगवता ममैवोद्धाराय प्रेपितोऽयम् ।। इति च । सविनयं व्यजिज्ञां चैवमहम्-"प्रातः ! यदि त्वमपि कश्चिदीधर- स्टेपु जीवेचन्यतमः, यदि चास्ति त्वयि मिचिदपि पौरुपम् , तर्हि रक्षा मामापदोऽस्या.। दिनद्वयासतितोऽन्यत्रापदि । पश्य! आलोचय । दुःखिनां साहाय्य क्रियताम् ! आपन्नस्य मंरक्षणं हि मनुष्यमानस्य प्रधान- तमो धर्मः । पालय त्वमपि शासीयामाज्ञाम् । यावज्जीवमहं तव दासभूतः स्थास्यामि । निर्गच्छन्ति मे प्राणाः ।" झते बालकस्तु सङ्केतेनैवावादी- "तूप्णीं भव" इति । अस्मिन्नेव समये पहि. पदशब्द इवात्रयत । कश्चित्पुरुषोऽन्तराग- 'तोऽभूत् । अत्य किन मूर्तिनिनरागेव भयावहासीत् । दर्शनगाणैव हृदयं मे कम्पितुमारगत । अयं कि स एा दण्डधरः पुरुषः, येन सह मम पितुर्द्रव्यन्यूनाधिकभावादिविश्ये सहापः पूर्वमानीत् । भयेन च गे मूळेच समजायत । आगत्येव च सोऽपि सकोपं मामुद्दिश्यावादीत् "मेरे धूर्त ! कितैस्सह त्वं सपनाम्मे !" ( वारकं दृष्ट्या सगौरवम् ) किमिति भवानत्र तिष्ठति ?" इति। यालस्तु निर्भयं प्रत्यवादीत्-"रामसिंह ! आगतोऽस्म्यहमेनं द्रष्टुम् । पश्यायं रोदिति । न जानामि किमित्यतम्य दुःसेन ममापि हृदयं दानितं भवति !" इति । भोजपुरणान्तीयन्स मम्मनोधणगपादीत्-"किं त्वदयं मयार स्थातव्यम् । भोपामि न या, किमिति न वदासे ! न भा-याम चेच्चोग- प्यामि शिरम्ते दण्डेन, मुश्य झाटेति" इति । वदव चंदं द्वारं पिंधाय निरगार , पारोशंग महव तेन पुनगी माई तम्मिसन्धोऽमारे काही । पुरता भाज्यं निग्नि- १ ·-- । [४-च] पायनम् । ૨૨ मासीत्परं क्षुधा नाभूत् । उपविष्ट एव चाहं बालकस्य तन Hetप श्रुतिसुखं स्वर कमनीयं च वदनं पोलोचयन्नासम् । तदाने च हठादेव पुरतो मे- उत्पपरिमाणा इष्टकालण्डा. कतिचनापतन् । सम्भ्रान्त इव चाई किश्चिद- पसृत्य दक्षिगतो मिचिलग्न उपविष्टोऽभवम् । महदेव मयमजायत । मिते- रूज्यभागस्थान् स्भ्रान्पश्यन्बहुशस्तयश्चासम् । महती काचनायसी कुञ्चिका पुरतो मेऽपतत् । कुञ्चिकाचेय त्रयगुर परिणाहवती सुदृढा । क्षगान्तरे च हन्त ! हन्त !! समकोक नरशिर रुधिरक्लिन्नश्चैकः खड्गोऽपतदमत । अह व सविस्मय समयं च पश्यन्प्रत्यभ्यज्ञासिंपम्- तस्यैवेद भोजपुरप्रान्तीयस्य दण्डधरस्य शिरो य कियद्भय एव क्षणेभ्य' पूर्वमनागतोऽभूदिति । अधिकाधिक चाह भयेन परिकम्पितोऽभूवम् । तदात्वे चैक पत्रं सम्पुटितमप्रतोऽतत् । शहमानश्च तदादायोन्मुच्यावाचयम् । एवं तत्र लिखितम्- "यदि प्राणान् रिरक्षिपसि तर्हि झटिति कुर्येतानि कार्याणि । प्रथम- मिमा कुञ्चिका गृहाग । पाश्चात्यमित्तौ यत्रास्पष्टतया फिश्चिलिग्यितमिव दृश्यते तत्र सावधान पश्य । तर लिसितेप्पक्षरेषु 'श' कारस्य स्थानेऽस्ति किश्चिद्रन्ध्र यमुधया पिहितमास्ते । निष्कासय ततन्मधाम् । ततथ कुञ्चिकानिधानयोग्य किश्चिगलयन्त्रम्येन रन्ध्र दृश्येत् । तत्र वृश्चिका निधाय आमय, ततधोद्घाटिते कवाट एफपुरुपनवेशयोग्या फाचन सुरक्षा सभ्येत । इद च हिनं शिर फयाटपाचँ निघाय गृहीतग्नड्गस्सुरङ्गया परायत्वा मध्येमार्गमन्धकारमान्यल्पारिमाणानि गृहाणि यइनि स्यु.। माभैः। सर्वेषामेव गृहागा द्वाराग्युद्धाटितानि सन्ति । अन्नतथ गृहस्य द्वाराद्वाहिर्निर्गत्य त्याबरत.। सतधोपलभ्यते गृहमेकम् , यस्य च द्वारे फश्चिद्वारपारकस्स्यात् । मन्दमन्दं गत्वाऽनेनैव खगन तस्य शिररिन्थि । द चावहिलेन कार्य यथा स पूर्व सा न पश्यन् । तस्यैव फयचादिक धृत्या तगृहपूर्वोणं गच्छ । तर चा शिलापिहितद्वारा मुरझोपलभ्येत । परेन तामुद्घाट्य प्रविन तम्याम् ।

·२४ संसारचक्रम् । सावधानं तामप्यतिलधय सुरङ्गां यदा द्वारे गमिष्यसि द्रक्ष्यसि तदा कमाप पुरुषं त्वदर्थ वस्त्रादिकं हस्ते दधानम् । किमप्यनुक्त्वैव तद्धस्ताद्व- स्त्रादिकं गृहीत्वा परिधाय दत्वा च तद्धस्ते खड्गं पूर्वधृतं वस्त्रादिकं च याद्युत्तराभिमुखम् । विस्मृत्यापि मास्मगमः पितुर्गृहान् , अन्यथा पुनर्घतो भविष्यसि । इमां च पत्रिकां शकलीकुरु । मदीयवृत्तान्तपरिज्ञानस्य नास्त्या- वश्यकता । पलायस्व पलायस्व, मास्म विलम्बधाः। झटिति पलायस्व" इति । पत्रमिदमुपलभ्य पठित्वा च तत्र लिखितं कियानानन्दो मे समज- नीति नाहं प्रभवामि वर्गयितुम् । मनसैवाहमकरवं धन्यवादान् भगवते, प्रागमञ्च सहस्रशस्तं येनेदं व्यलिख्यत पत्रम् । ततश्च झटित्येव तच्छिन्नं पुरस्थं शिरः कवाटपार्श्वे निधायोदतिष्ठम् । तदात्वे चापूर्वमेवोदभूत्साहसं मनसि । तेष्वेवास्पष्टलिखितेप्वक्षरेषु शफारस्य स्थाने तयैव कुश्चिकया भित्तिं समघट्टयम् । चूर्णीभूतायां सुधायां ततो निष्कासितायां कुश्चिकानिधान- योग्यमदृश्यत किश्चिच्छिद्रम् । निधाय तत्र कुश्चिकां यावदहं भ्रामयामि तावत्सहैव धढात्कारेणायसी कवाटिकाल्सीयसी काचन समुद्घाटिताभूत् । अदृश्यत चान्धकारावृतो गर्त इव कश्चित् । प्रसार्यशिरो धरां यावत्पश्यामि सावधान तावत्तदपि गृहभिवादृश्यत । पुरत एवं लम्बमाने लोहवलये अवलम्व्यावातरमधः । करवाले तच्च पत्रं गृहीत्वा तस्मिन्नेव गृहे गन्तु- मारभै । क्रमाच्च लड्ययन् वहून् गृहान्प्रविशन्नेवान्तिम गृहमपश्यं तत्र वस्तुत एव कञ्चन द्वारपालम् । मदीयेनैव भागधेयेन द्वारपोऽन्यतोमुख एवोपविष्टोऽभूत् । अतएव तन्निकटगतमपि मां नैवाजानोत्सः । अयमेव समीचीनस्समय इत्यविलम्येन तदीयं शिरोऽच्छिदं तेनैव खड्गेन । तदीयं च वस्त्रादिक.झटित्येव प्रथवकृत्य पर्यदधं यावद्रक्तधारा न निस्सरति । क्षणा- न्तरे चातिमहती रक्तधारा सवेगमर्ध्वमुखं पर्यसुस्रुवत् । ततो निर्गत्य पूर्व- मागे कुत्रचिच्छिलामपश्यम् । उपसृत्य च महता प्रयासेनापसार्य तमुपल- मपश्यं सुरक्षाम् । प्रविश्य क्थञ्चित्सुरगामुत्तीर्यापश्यं कञ्चन पुरुपं हस्ते ·चनलता। २५ दधानं वस्त्रादिकम् । स च मां दृष्ट्वैव प्राणसीदवादीच्चैवम्-'मा भैः, यावच्छक्यं झटित्येवैतानि वसाणि परिपायानेनैवोचरदिग्गामिना पथा पलायस्व । देशादेवात्मानिर्गच्छ । अन्यथा तु भवतः प्राणानामेव रक्षण- मशक्यम् ।" इति । अहं च द्रुततरमेव परिधाय तद्वम्सादिक खड्ग द्वारपालीयं वस्त्रं च तद्धस्ते प्रादाम् । पत्रिकान्तु तां न शकल्यकरवम् , न वा तद्धस्तेऽदाम् , किन्तु गुप्तमेवास्थापयं मदीये वस्त्रे । गमनसमये चाहन्तमब्रुवम्-यस्य किल कृपयाहमेतावत्पर्यन्तं धारयामि प्राणान् कि मया तदीयं नाम श्रोतुं न युज्यते ।" इति । स त्ववादीत्-"नास्ती- दानी तच्छ्वणस्यावश्यकता । अद्यैव पलायस्वेतः । चतुर्दिशं परिभ्रमन्ति चराः । यदि किश्चिदपि तेषां ज्ञातं भवेचदा बहूनां प्राणान् गृह्णीयुस्ते ।" इति । अहं तु श्रुत्वेदं हताशः किमप्यनुक्त्वैव झटिति प्रातिष्ठमुचराभि- मुखः। इति प्रथमभागे चतुर्थ चक्रम् । अथ पञ्चमं चक्रम् । वनलता। यन्नेव कुत्रापि महता वेगेनाधावमहं तेनैव पथा । मार्ग. चायं विपुलतमः, उभयतश्च पार्श्वयोर्महता सान्द्रेण वृक्षपण्डेन मण्डित आसीत् । घटिकामात्रमेवं धावनात्परं कस्यचन निविडच्यायस्य तरोरध- स्थितो न्यश्रमम् । एफदा च परिवृत्य पृष्ठतोऽवालोकयम् , कोपि नाह. श्यत । किन्तु भवेन हृदयं कम्पमानमासीत् । वैशाखमासम्याय नखम्पच आतपः, तत्रापि क्षुधितः पिपामितव्याहम् । अतथ स्थातुमसमध उपाविशम् । फियत्कालं चैवमेवोपविष्टोऽभवम् । हठा- ·संसारचक्रम् । [१-मागा उचाश्रूयतातिविकटश्श्ब्दोऽयम्-"माधव ! स्वमत्र येणुषण्डे धने सहैवान्यै- श्छन्नस्तिष्ठ । अहं च तत्र पथिभ्रमी गच्छामि । कुन वा गमिष्यति सोऽस्म- द्धस्तान्निर्गतः" इति । अयं च शब्दः कस्यचित्परिचितस्येवाभूत् । परं नाहमशकं कस्यायमिति स्पष्टं निश्चेतुम् । चकितमीतश्चाहं विनैव विलम्ब तमेव वृक्षमारुध पत्राच्छादितगात्रोऽतिष्ठम् । चतुर्दिशं च चक्षुषी प्रसारयन्नहं नातिदूरे पूर्वदिशायां धान्यक्षेत्रे प्रविश्य पन्थानमागच्छतोऽपश्यम्बहून् । कमप्यहं न प्रत्यभ्यज्ञासिपम् । एतेषां किल मूर्तिर्नितरामेव भयावहासीत् । तेषां च प्रधानः पूर्व मया कदाचित्कुत्रचिद्दष्टपूर्व इवादृश्यत । परन्तु नाहमशकं प्रत्यभिज्ञातुम् । यस्याहमासमुपरि तरोस्तस्यैव मूले तेऽप्यागत्योपाविशन् । अहं च समुपजात- सर्वाङ्गीणकम्पस्तत्र दृढमयस्थातुमप्यशक्तोऽभवम् । निरचिनवं च मामेवैते- उन्विष्यन्तीति । प्रधानोऽवादीत्--"धिगस्मान्सर्वान् । केन तस्य मागी ज्ञापितः ! चोरस्यैव गृहे सन्धिच्छेदः !” इति, अन्योऽब्रवीत्-"किं वृथाप्रलापेन गत्वान्विप्यामः । पञ्चशत्याः पुरुषाणां सहस्र नेत्रेषु प्रक्षिप्य धूली स कुत्र वा गमिष्यति । अत्रैव यत्र कुत्रचिच्छन्नस्स्यात् ।" इति । हन्त ! हन्त 11 हन्त 111 अयं किल शब्दस्तस्यैव मे श्वशुरस्य, यस्तस्यां रात्रौ दीर्घश्मश्रुगण्डः शुद्धं यज्ञोपवीतं धारयन्नासीत् । अद्य तु किमपि तन्नास्ति । एतावत्येव समये दूरादेव सुधामधुरश्नवणहारी कश्चन गीतध्वनिः कर्णकुइरं प्राविशत्- ॥ द्विपदी॥ पञ्चररुद्धः किमिति तपस्वी सोऽयं फैश्चरितः । मुजरनीलं नम उत्सतितो विहरतु मारुतपोतेः ।।

·५-चा वनस्ता। २७ . मुख्यति ताप शमयतु नीरदमङ्गादेय नितान्तम् । दु त्यति मत्प्रिय एष निकाम गात्रमभूत्कृशतान्तम् ।। आश्चर्यमाश्चर्यम् । स एव बालक ! पूर्वदिशातम्समायाति । हो ! कीदृशी मनोहारिणी गतिरस्य । किश्चेदमनुपम रूपमस्य ! मन्ये सस्पक्षेत्रे कमलेन पुष्पितम् ! मन्दमन्दमागत्य सोऽप्येतेष्वेवान्तर्गतोऽभूत् । कियन्त काल विचिन्त्य प्रधानोऽवादीत्-"भवतु | इदमेव पाश्च- यंतरम् ! कारागृहम्य कुञ्चिका मन्निकटेऽस्ति,सुरझाया अपि कुञ्चिका मदधीना। अस्तु, तेन खड्ग कुत्रालभ्यत ' द्वौ पुरुषो मारितो, एतावन्त काल कारागृहस्य द्वार विवृतमासीत् । मध्यन्दिन एवैतावतामस्माक चक्षुस्सु धूरी प्रक्षिप्य स निरगात् ! यादृश कर्म न केवलमहमेव, कोऽपि कतुं न शनोति, तादृशमष्टादशवर्षदेशीयोऽय विना प्रयासमकरोत् । धिगस्मान् ! उचिष्ठत प्रातर ! जनन्या भवान्या जयशब्दमुच्चार्य पुनरेकदान्विष्याम । अन्यथा पुनधन प्राणा गौरव किमपि नावशिप्येत । किञ्च राजकीयकारा- गृहेषु पतितैर्भाव्यम् । ब्रूत भ्रातर , विजयता भवानी !" इति । भवान्या जयशळेन सर्वमेव तद्वन मुखरितमभूत् । क्षणान्तरे च न जाने कुत्र वा ते सर्वेऽप्यगुरिति । पुनश्च निश्शब्दमभूचद्वनम् । तथाहमाप किश्चिदभी । शून्ये तत्र वनेऽहमवैकाक्युपविष्टोऽभव वृक्षोपरि । किमित कर्तव्यमिति निश्चेतु नाश- कम् । मनसि तु बहवो भावा उत्थाय पुनम्तत्रैव व्यरीयन्त । चतुर्दिशमेन पश्यत हराश्चोरा , तथा चतुर्दिशमेव विपदा परम्पराः, विपत्ममुद्रद्वीपरूपे तत्र वृक्षे समुपविष्टोऽह भाविनी विपद चिन्तितुमारमै । किं करोमि, क्य वा यामि, कथ प्राणान् रक्षामि, इत्यादिक विचिन्त्य ह्दय द्विधा मवितु- मारमत । एवमाधालोपयत्येव मयि तृतीयोऽपि प्रहो दिनम्य समुपागात् । मनस्येवेद निरचिनवम्-"अम्त गते सवितारे यत्र गमन रोचिप्यते तव गनियामि" इति । पर पुनरपि कुत्र गम्यनाम् ' को वा मवेच्छरणम् ?

·२८ संसारचक्रम् । [-१-माग इति विचिन्त्य दुःखितोऽभवम् । “हे शान्तिप्रद ! करुणामय ! भगवन् ! रक्ष माम्" इति वदन्नेवाइमरुदम् । एवमेव प्ररुदन् प्रलपश्चायापयं दिवसम् । तिरोधानोन्मुखे च भगवति सवितरि पुनस्तादृश एव मनोहरो गीत- ध्वनिरश्रूयत । अमृतस्येव धारा सुखयतिस्म हृदयम् । अवहितमनाश्चाई श्रोतुमारभै । हृदयोद्वगं दि निरुणमि स्यादप्यधिकः क्लेशः । मदनमदापह मास्ते रूपं मत्पुरतः प्राणेश । जायन्तेऽथ विलीयन्ते मे बहवो भावास्स्वान्ते । भूयश्चेत्त्वान्द्रष्टा प्राणांस्त्यक्ष्यामि त्वच्चरणान्ते ।। क्रमाच्चायं श्रुतिसुखदो गीतशब्दो निकटतरोऽमवत् । क्षणान्तरे च स एव बालको मदभिमुखं सहेलमागच्छन्दृष्टिगोचरोऽभूत् । तदा चासी- पूर्णिमाया निशा । सुधाकरश्च समन्ततो निजान् करान्प्रसारयन्प्राचीकश-- सुस्पष्टम् । वनस्य च तस्यापूर्वी शोभा काचन समदृश्यत । निष्कलङ्के तत्र चन्द्रातपे स सुन्दरतमो वालश्श्रुतिसुखं गायन्नागच्छंश्चासीत् । तात्का- लिकं च समयम्य सौन्दर्य पश्यन्नहं क्षणमात्रं व्यस्मरं सर्वमप्यात्मीयं दुःखजातम् ! तं किल बालं जानतोऽपि मे पश्यतोहराणां तेषामेवान्यतमं न जाने किमिति तदवलोकनमात्रेपण सर्वमप्यात्मीयं दुःखं विस्मृतममूत् किमिति वाऽपूर्व एव कश्चनानन्दस्तदानी हृदये समजायतोत। तं किल परमं मित्रं मत्वा तदाश्लेपेजपे तदानीमुत्कण्ठा समजायत । एवमालोकयत्येव मयि सोऽप्यागच्छत्तस्यैव तरोर्मूलम् । अहमपि तत्रैव तूष्णीनुपविष्टोऽभवम् । हठाच्च तस्य दृष्टिमय्यपतत् । अहं च किश्चित्सवचित इवाभवम् । वालोऽवादीत्-"ज्ञातोऽसि त्वं मया । त्वमत्यस्मदपराधी दण्डयोग्यः । वं फिलोभी हत्वा कारागृहासलायितो- ऽस्मत्ती भीतो वृक्षारूढोऽसि । यद्यहमिदानीमेव त्वामस्मरस्वामिनो नि- फट नेप्यामि तदा कि में पारितोषिकं दास्यसि !" इति । , ·[५-च) चनलता। अहो ! कीदृशोऽय मधुरतमश्शब्द । निर्भयमहमवोचम् ---"एताव- तैव मम विदित व मे परम मित्रमसीति । यदि त्व मय्येतावती कृपा करिष्यासि, तहि किमन्यदह पारितोषिक दातु प्रभवामि । एत एवं जीर्ण- तमा प्राणा मे सन्ति, गृहन्ताम् ।" इति । बालकोऽवादीत्-"युज्यत इदम् , युक्तनर चदमुत्तरम् । तद्यवत- राध । किमिति विभेपि । यद्येवमसि त्व कृतज्ञ , किमह करिष्यामि तवेमान् जीर्णनमान्प्राणानादाय । प्राणपक्षिण प्रथममह कुत्रचिद्गुप्त निधाय यर्घ- यिष्यामि । ततश्च सौवर्णे पञ्जर स्थापयिष्यामि। अक्तरेदानीमध । प्रवृत्ता रजनी । कुत इदानी भयम् । अद्य त्व मुटु रक्षितोऽसि । यदा त्व- मेतायता पश्यतोहराणा शिरमि तिष्ठनेर तैरविदितोऽम् , तदा बुत इतो आगच्छ, अवतर, पश्यात्मीय पन्यानम् ।" इति अह तु वृक्षस्थ एवाक्दम्--"किश्चिदिव विश्वसिमि त्वदीये वचसि, पर पूर्णतया तु न जायते विश्वासस्त्वयि । त्वमाप हि तेषामेव पातुकाना पश्यतोहराणामन्यतमोऽसि ।" इति । चारोऽब्रवीत्-~"सत्यमिदम् , युज्यते च सवेद वचनम् । किन्तु किं च न जानासि~मादृशाना पश्यतोहराणा तरोरुमधश्च तुल्य- यदा ल पश्यतोहराणा पुरतस्समागतोऽसि, तदा तेभ्यस्सकाशा- निर्गमनमपि दुश्शकमेव । मामे , आगच्छ, करिष्यामि तेऽद् साहाय्य- कम् ।" इति । ततश्चाह किमप्यनुक्त्त्वैव वारभ्य तम्य सारत्यमारोचयन्नवातरमप', ममच्च मसन चेत , विस्मृतानि च सर्वाणि दु सानि । यालोऽवादीत्-"वयि मे महत्येव सजायते दया। अन्तु कुर्ये किं कायम् । आप भोक्ष्यसे किञ्चित् ' मुम्ब ते सुतरामेव शुष्क दृश्यते । जानाम्यहम् , त्वमम्मिन् दिने न किमाप मुक्तवानसि ।" इति । भोजन- नामश्रवणादेव पुनराप में तव यमपुरनिम श्वशुरगृह स्मृतिपथमगात् । मेवति। .

·तव किल ३० ससारचक्रम् । [१-भाग] तदपि भोजनम् , येनेदृशी मे दशा समजायत । अहमवोचम्---"यदि ते मयि सत्यमेवास्ति कृपा, तर्हि वद तादृश किश्चित्स्थानम् , यत्र गतोऽह प्राणान् रक्षितु शक्ष्यामि । भोजनस्य नास्तीदानी तादृश्यावश्यकता । मधुरेण ते वचनामृतेनैव समपूर्यत ममोदरम् । रक्ष मे प्राणान् । उद्धरास्या पापपुर्या ।" इति । वालोऽब्रवीत्-"पश्य, त्वमसि पतित पश्यतोहराणा धातुकाना हस्तेषु । अद्यासि कारागृहात्पलायितो वन्दी पुनर्धत । यद्य- दह वदामि तत्तदेव त्वयावश्य कर्तव्यम् , तथाजीकर्तव्य च । जीवन मरण च ममैवाधीनम् । मा वद किश्चिदपि मद्वचनस्य प्रत्युत्तरम् । अत्रैव तिष्ठ इति ।" बालस्य वचनमुल्लड्धयितुमह नाशकम् । तस्यैव तरोरध उप- विष्टोऽभूवम् । एतावत्येव समये पार्श्वस्थाकुतश्चिदृक्षपण्डात्तेन द्वित्रा अन्थयस्समानोता । तत्रैकस्या समुन्मोचिताया जल्पूर्ण कलशोऽदृश्यत । चालोऽवादीत्-"अस्यैवैककलशजल्स्याधेन हस्तौ मुख च प्रक्षालय। अवशिष्ट चा पानाय तिष्ठतु । माविलम्वथा । किमपि न पृच्छ ।" इति । अहमपि तथैवार्धकलशजलेन पाणिपादवदन प्राक्षारयम् । बालेनैतावत्येव समयेऽपरा ग्रन्थिरुदमुच्यत यत्र कतिचन पूरिका पिण्डातकशाकश्वासन् । अवादीच्चेवम् - "यावद्रोचते पूरिका मुह्य झटित्येव ।" इति । श्रुत्वा चेदमहमेवमालोचयम्---"ब्राह्मणवशे जनित्वा शूद्रस्पृष्ट कथ मोक्ष्यामि ।" इति । अवद चैवम्--"नाह जानामि ते नाम, जाति वा एव स्थिते कय मया त्वत्स्पृष्ट भुज्यताम् । नास्ति मे क्षुधा, ब्रूहि मार्ग परम् ।" इति । बाल किञ्चिदारक्तनेत्रोऽवादीत्-"पुनरपि त्व मदीयस्य वचनस्य विपरीतमेव ब्रवीपि । मन्ये त्वमसि महादौभाग्यशारी पुरप इति । त्वमसि बन्दी । यन्दिनो जात्यादिविचारेण किमम्ति फलम् । नेद श्वशुर गृहम् । अपि तु कारागृहमिदम्" इति ।

·[५] चनलता। एताहोऽपि समये मे हसित समजायत । अवद चैवम्-~-"मया त्वमेव ज्ञातमासीत् । इदानीं त्ववागच्छ श्वशुरगृह कारागृहमपि पराजयत इति । प्रातर्नाह विस्मरिष्यामि कदाचिदपि से गुणान् । आनय, यदस्ति निकटे ते तदेव देहि, अमृतमिव भोक्ष्यामि ।" इति । तत्रैव वृक्षमूले चन्द्रिकाया सर्वास्ता परिका अमक्षयम् । भोजनेन शरीर मे किश्चित्सुखितमियाभूत् । बालोऽब्रवीत्-~-"गृहाणेदम् , इदमेवार्धकलशपानीय पीत्वा शान्त- तृप्णो भव । क्षालय हस्तावपि ।" इति । अकरव च तथैवाहम् । तदनन्तर च वारकेनान्या काचिदुदमुच्यत ग्रन्थि । तत्र च कस्याश्चन योषित परिधानयोग्यानि वस्त्राण्यपश्यम् । किमपि ज्ञातुमसम- थोऽतिष्ठम् । पालकस्य मुखे दत्तदृष्टिश्चामवम् । वालस्सस्मितमवादीत्- "अद्य त्वया योपिता मान्यम् । अस्तु एव तावत्कुरु । आन्तरीयमिद तव सम्यग्दृढ वधान, तदुपरि चेद वमन परिधेहि स्त्रीवत् ।" इति । अहन्तु निनमान्तरीय दृढ बध्वा बहुश प्रयम्यन्नपि नाशक तद- शुफ स्त्रीवत्परिधातुम् । तदा बारोऽवादीत् "पिक त्या ! किमयापि पार पवासि ! कि कदापि वसन यसाना कामपि नारोकितवानसि ! देहि मह परिधापयामि ।" इति । सर्वांझोण रोमाञ्चिनोऽभवम् , न भयेन, न चिन्तया, नानन्देन, किन्त्वपूर्वतमेन केनचित्स्वर्गमुसेन । यमयातना ता व्यस्मरम् । समार च्यम्मरम् । किमधिकन, आत्मानमप्यह व्यम्मरम् । पुतरिक्व निश्चलो. ऽतिष्ठम् । चारकेन परिधापिताशुकोऽभवम् । आश्चर्यमाचर्यम् ! मुन्दरतमेन स्त्रीणामिय कृत्रिमेण केशपाशेनाल- इतमभन्मे गिर । तैलजाभ्या वदन मे चिक्कणमनियत । अल- गृतमन्मौनिकेन नामा । सौवर्णविन्दुचिनितन सुदरतमेन पट्टरन्चुक्न ·संसारचक्रम् । [१-मा बद्धममन्मै कृत्रिमस्तनभाराल्ड्कूनं वक्षः । सर्वाणि चाङ्गानि हरिकमणिमाणि- क्यादिजटिलैस्सौवर्णभूषणैरभूयन्त । आरकतामभजतां ताम्बूलेनाधरोष्ठौ । लाक्षारसेन चरणो मे रञ्जितायभूताम् । नयने चाञ्जनेनाञ्जिते । क्षणादेव पोडशवर्षदेशीया युवत्यभ्वम् । तदानी किलादर्शो नाभूत् , अतएवाहमात्मनस्सौन्दर्य द्रष्टुं नाराकम् । अन्यथा हि मयाऽन्ततः शतं वा श्लोकाः प्रणीता एव भवेयुरधिकृत्य माम् , यैर्हि भवतां हृदयावर्जन सम्भाव्यते । ततश्च मामापादचूडमालोक्य सचिन्तं बालोऽब्रवीत्---"आसीत् । समातमभून्मे कार्यम् । इतःपरन्तु यद्यदहं ब्रवीमि सावधानं शृणु ततत् । पुनरेकदा कथनस्यावकाशो नास्ति । आकर्णय, मार्गस्यास्य पाश्चान्तरे 'पश्चिमतो यदिदं वनं दूरतः परिदृश्यते, तम्यैव वनस्य मार्गेण निर्भय पाहि । कियदूरगमनानन्तरं काचित्कुल्या दृष्टिपथमुपयास्यति, यस्याः किल "देतर" इति नाम । यत्र किल सा कुल्या उत्तरामुखं प्रवहति तत्र पूर्वभागे पञ्च तालवृक्षास्सन्ति, ये किल पञ्चपाण्डवनाम्ना जना व्यवहि- तत्र किल घना काचिदरण्यानी समस्ति । तत्रैव महावने प्रविश्य वं याहि । कियद्रगमनानन्तरं खण्डगृहमेकमवलोक्येत । तत्रैव गृहे मङ्गलानाम्नी काचिवृद्धा निवसति । तां त्वं मातामहीत्या- इयत्व। आत्मीयं च नाम वनलतेति कथय । तरुलतायाः कनिछा भगिनीं च प्रकाशय। परन्तु सावधानो भव । सैव वृद्धाऽस्मत्स्वामिनो जननी। अहं किलाद्य त्वामेकत्या आपद उद्धृत्यान्यस्यां पातयामि, परं किं करोमि, नास्त्यन्य उपायः । चतुर्दिशन्ते परिभ्रमन्ति चोराः । चतुर्दिशं चापत्ते समास्ते । आपदोऽस्या निष्क्रमितुमयमेक एवोपायः, नान्योऽस्ति । यदि त्वं प्राणान् रिरक्षिपसि, तर्हि विश्वसिहि मयि, गच्छ गच्छ, पलायस्व। स्मर परमात्मानम् । स एव रक्षिप्यति । मदुक्तं च सर्व माविस्मर । अस्मिन्दिने साङ्केतिकश्शन्दः "पी सेन" इति ।" इति । यन्ते । " , ·५] बनलता। ? सर्वमिदमहमवहितेन मनसा शृण्वन्नासम् । एतावत्येव निश्शब्दता समजायत । परिवृतश्च नापश्यं बालकम् । न नाने कथं सोऽन्तर्हितो- ऽभूत् । आश्चर्यमाश्चर्य ! कोयमद्भुततमो व्यापारः ! अद्यैव हि स मम पुरतस्थितो मया सल्लपन सीत् । इयॉ। कथं स दृष्टिपथमतिकान्तः । का सर्वेऽपि व्यापारा आश्चर्यतमा इय । "अहो ! कीदृशमस्य सौन्दय ! कीदृशं रूप ! एतादृशं चासो- मुयं नेतावता कुलपि मया दृष्टम् ? कोऽयं बालकः ! अर नरके फय. मियं स्वर्गस्य छाया सपनायत ! न जानामि किमिति तम्मिन्नवलोकिते मम- फारम्सजायते ? न जाने किमित्यानन्दम्य रहयः प्रवन्ति हृदि ! को. ऽयं पाल. ! किमतीयोऽयम् ! किनामधेयश्च ! किमप्यहं न जानामि । अस्तु यदि सत्यवायनपि तेपामेव पश्यनोहराणामन्यतमः, तर्हि किमित्यय मे साहाय्यमाचरति ! मम रक्षणाय बहुमूल्यानीमान्यामरणानि किमिति मखमदान् ! इनो मम पलायनालुतोऽयमेव प्रतुप्यति ! विमहमेनं पूर्व- मपि कद चिदद्राक्षम् ? अस्तु, का सा दुधा ! ययाहं भक्ष्यदानन मूछी प्रापितोऽभ्वम् । “सहमम्मि तप संवैम्वभूता" किमित्येवं तयोक्तं ! यदि में सा सवस्वमूना तदाहमपि तम्यास्तथैवेति किमिति तया पिमहं भो.. जितोऽस्मि ! हन्त ! दन्त ! ! रहस्यमया इमे वृतान्ताः । फोऽपि हृदय नायतरति १ अन्तु, अघ किलाहं मध्याहे तर कारागृह एकदनम्प- श्यम् । किमनेनैव यमद्तनिमं तं दण्डधर हत्याहं रशिनोऽनि ! पत्र. द्वारा मिनेनर गर्वगपि रहम्पनाउं प्रकाशिनम् ! पो बिल रिसिन- गासीत् "पत्रमिदं शरीरस्य पानय” इति । किन्तु कि मग तम्य शक- लीकरण युज्यते ! यावर्गीयनहामिद निफ्टै स्थापयियामि, रेमकं चान्ये. पपियामि ।" एपमादि पर निरं परिचिन्तयनामम् । एतावत्येव मे स्मृनिरमत- पनस्तारान्यहम्। प्रति अपमांग-पगं चत्रम् ॥ ५ ·संसारचकम् । [१-भाग] श्रीः। अथ पष्ठं चक्रम् । " (मङ्गळा वृद्धा ।) पश्यत्येव मयि गगनमण्डलमभूद्घनघटाच्छादितम् । अन्तर्दधे च क्षणादेवं जलदमण्डलीषु चन्द्रमाः प्रमोदयन् विरहिणीकदम्बकं दुःखाप- यश्च कामुकमिथुनानि । आललम्बे चोपशान्ततामनिलः । प्रववृते चान्धं. तमो निजमाधिपत्यं प्रसारयितुं कृत्स्नेऽपि भूमिभागे । एतादृश्यां च तमोमय्यां निशायां वनलताभूमिकाच्छन्नोऽहं कस्यचन खण्डगृहस्य सुमहतो द्वारि तिष्ठन्विचिन्तयश्च किश्चिदासम् । भयेन सर्वाङ्गीणं कम्पमान आसम् । अद्य खल्वहमेकस्माद्विपत्सागरान्निर्गत्यान्यत्र पतितुं प्रवृत्तोऽस्मि । परन्तु किं करोम्यहमवशः, बालकस्य खल्याज्ञा तादृश्येवासीत् । जीवनदातुर्वालकस्या- ज्ञा कथम्मयोलड्घयताम् । करुणावरुणालय भगवंस्त्वय्येव निहितभारोऽह- मस्मिन्विपदम्भोधी निपतामि ! बालकस्य वचनं स्मरत्नहं किञ्चिच्छान्तहृद- योऽभवम् । मन्दमन्दं प्राविशं खण्डगृहं तत् । कस्यचिद्वारस्य पिहितक- वाटस्य निकटे स्थित्याहमाहयम्-"मातामहि ! मातामहि !" इति । किमप्यु. तरं नालभ्यत । पुनरप्यहमाह्वयम्-"मातामहि ! मातामहि ! कस्कोत्र गृहे ! कवाटि- द्धाट्यताम् ।" इति । विकटस्वरेणोचरमागतम्-"कोऽसि-एतावत्यां निशायां व्यतीतायाम्।" इति । अहमवदम्-"तवास्मि दौहित्री, मार्गभ्रमादियान्व्यतीतःकालः। बहि- रागत्य नयस्व माम् ।" इति । पुनश्शब्दोऽश्रूयत-'का सा दौहित्री।'इति । अहं चावदम् वनलता' इति । "अपसर, कासि त्वं । बदायत्विकं सकते” इति सक्रोधमवादीदृद्धा !

·[६-च] मला। अहं च मन्दमेवात्रवम्-"पा-सेन,नेतो विळम्ब कुरु, नयस्व माम्।" इति। युद्धावादीत्-"सम्यक्, आगच्छ, दीपं प्रदर्शयामि ।" इति । ततश्च - फरधृतदीपा द्वारमुद्घाटयन्ती काचन वृद्धा दृष्टिपथमगात् । तस्याःकिल भयानक रूपमवलोक्य शुप्फमभून्मे वदनम् । तस्या रूपेण कं या सह- शयामि । मया किल मदीय उपवेशनगृहे दशमहाविद्योक्तायाः काकध्य- जारूढायाश्शूर्पहस्ताया विभीपणाया धूमावत्याः प्रतिकृतिरालोकितासीत् । तदात्वे किल सैव प्रतिकृतिपिहस्ता पुरतस्तिष्ठतीति मयावधृतमासीत् । सर्व- तोऽन्धं तमः, तत्रापि सा भयावहा कराळा मूर्तिः । इत्येतदिदानीमपि स्मृतं कम्पयति हृदयम् । वृद्धावादीत्-"पृष्ठत एवागच्छ ।" इति । सहं च हतहृदयस्तस्या एव पृष्ठतः पृष्ठतोऽगच्छम् । एकदा च भयेन परावृत्य पलायितुमैच्छमपि । किन्तु पुनीलस्य वचनानि स्मृति- पथमारुहन् । अत एव तस्याः पृष्ठत एवागच्छम् । ममेणातिलषयाभणा- दिकं प्रथमसौधमगच्छम् । तत्र किल किश्चित्सुविशालं गृहमेकमासीत्, यरेको दीपो मन्द प्रकाशमान आसीत । ततश्च पृद्धा सा परायत्यावलोक्य मदीयं मुखं सावधान मामेवमया- 'दीत् किं वन्तरोभगिनी ! अद्य त्वं कुशला दृश्यसे ! एतावत्या रात्री यतस्समायासि !" इति । किमस्योचरमहं ददामि, किन्तु भगरता यथा मेरितोऽभव तथवा. पदम् "मवत्या अम्याग्थ्यं श्रुतमामीत् । आमा स्वयमेवाजिगमिपतिम्म । फिन्तु न जाने किमिति मां प्रैपयत् । अवदच "गच्छ; बत्यो दिवमा स्यतीताः, मातामही दृष्ट्यागच्छ " इति । मागच्छन्त्या में मार्ग एवं रानिम्ममजापन । परियान्नाम्यहम् । मातामरि प्रदर्शय मे पयनम्या- नम्" इति । पक्षायादीत्-"कथं न परिधान्ता भवः । कदापि गटान निगरसमि ·" इति। यत्र संसारचक्रम् । त्वम् । गृह एव स्थिता जीर्णा भवसि । सर्वत्र कार्येषु यदा कदा- .चित्परिचयः कार्यः । अस्त्वागच्छ मम पष्ठत एव । तूष्णीमहं वृद्धाया. पृष्टत एव तद्गृह मविशम् । तदा च वृद्धावा- दीत् गच्छ तत्र चतुष्पादपीठिकायामुपविश । ताळवृन्तं गृहीत्वा पनय निजं स्वेदम् । भूपणानि चावरोप्य शय्यायां निधेहि । धर्मः किल तादृशः, केवलं धृतवस्त्रमात्रेणापि स्थातुं न शक्यते । अपि भोक्ष्यसे, अथ भुक्त्वा समागतासि ?" इति । "अथकिम्, किञ्चिद्भुक्त्वाहमागमम् । नास्तीदानी मे क्षुत् । यत्कि- श्चिदहं भक्ष्यं परं भोक्ष्ये ।" इत्यवदमहम् । "कथमिदं भविष्यति ! अवश्यमेव त्वया भोक्तव्यम् । अहं किल मदर्थे काश्चन पूरिका अकरवम् । किन्तु शरीरस्यात्वास्थ्येन न मया भुक्ताः । गच्छ, त्वमेव ता मुड्क्ष्व ।" इति वृद्धावोचत् । अहन्तु केवलं उम्कारेण प्रतिवदन् शय्यायामशयिपि । वृद्धा च परिष्कृत्य यथायथं तद्गृहं निरगात् । यदा पुनस्साप्यगच्छत्तदा नानावि. धाभिश्चिन्ताभिर्न जाने कीदृशीमवस्था प्रापितोऽहमभवम् । वैशाखमासस्य स्वर्णद्रापकत्स धर्मः, नानाविधाश्च चिन्ता उन्मादि- का', ततोऽप्यापादमस्तकं स्वर्णमयानां भूपणानां भारः, इत्यतैरहमुद्रान्त - इवाभवम् । अचिन्तयं च "हन्त ! किमिति जाननप्यहमत्रागतो. ऽस्मि । न जानामीत. किं वा भविष्यति । ( कप्टं ! इदानीमपि तस्मिन् स्मृत कम्पते चेतः । तत्र किल सण्डगृहेऽहं घृतवनितावेष एकाकी अति- ठम् । ) भगवतः करुणयाद्यावधि तु गया वृद्धायाः प्रश्नारसम्यगेवोत्त- रिताः । रात्रिन्तु यथाकथञ्चिदतीता भविष्यति, किन्तु प्रातः किं वा स्यात्, चोराः किल तत्र तत्रान्विप्यन्तोऽवश्यमत्राप्यागमिप्यन्ति, तदा च निश्चित- मेवाहं प्रकाशितो भविप्यामि । को नु तदा मे रक्षकः । येन केनापि प्रकारेगाव रात्री पलायितव्यं मया । परन्तु कथमिदम हं वर्तुं शक्रोमि, ·मना। बालकेन खलु तथाकरणादहं प्रतिपिद्धोऽस्मि । चतार्दशं हि चोराः परि- अमन्ति, पलायनं चातो दुष्करम् । किं करोम्यहमद्य ? कोऽप्युपायो न परिस्फुरति । हा ! कीदृश्यामहं पतितोऽस्म्यापदि । वृद्धापीय किश्चित्सन्दि- हानेव प्रतिभाति । वदनम्, नयने, स्वरश्चेत्याद्यानि किल हृदयगृढस्य,र्थस्य प्रकाशकानि । वृद्धाया वदनं हि स्फुटनेव वदति तस्या हृद्यङ्कुरितोऽस्ति सन्देहो मयीति । तस्या हृद्यस्ति किञ्चित्कपटमिति । अतश्च नाहम्दिानी तया दत्तं किमपि वा भोक्ष्यामि ।" एतादृशीभिरेव चिन्ताभिः प्रायोऽधंघण्टा व्यतीता । वृद्धा तु पुन- नाश्यत । तदावेऽहं पादकटकं वस्त्रेण वध्वा समुत्थाय बहिर्निगत्य ततो गृहात्पूर्वोक्त सुमहति गृहे तत इतम्सश्चरन्कमपि नापश्यम् । चतुर्दिश च निश्शब्दतासीत्, अत एव सन्देहोऽपि मेऽभिवर्धमान आसीत् । अनुपदमेव सुमहत्या आपदस्समागमस्समस्फुरचदानी चेतसि । विमीपणां व्यावास्यां : मदभिमुखनायान्ती राक्षसीमपश्यमिव । अन्धं तम एव कराळाननो मन्नि- गळनप्रवृतो महाभूत इवादृश्यत । कमेणाहं तदपि गृहमुल्लङ्घयाणमग- च्छम् । अकस्मादेव दूराकश्चनाल्पतमो दीपप्रकागो मुखे ममापतत् । येन क्षणं लोचने मे चञ्चलनमे अभूताम् । भयेन चाहं परिकम्पितसर्वानो- ऽभवन् । तदा च मे सन्देहो निश्चयरूपत.ममजत,ज्ञातोऽस्म्यहं चौरै रिति । पलाय्याहं वृद्धायास्तदेव गृहमविशम्, यतः प्रथमतो निर्गतोऽस्मि । इदं च फवाटाभ्यां द्वारं पिधायागळमप्यदाम् । तदात्वे चाहं कम्पमानस्मर्यावयथेषु सवत्स्वेदजलो रोमाञ्चितगात्रश्चण्डवातनुन्न इव कदळि काप्रकाण्डः स्थातुमश- क्नुवानः कथं कथञ्चिवारमवलम्व्य कवाटरन्धनिहितकोऽतिष्ठम् । हन्त ! ह्न्त !! हन्त !!! यालस्य तस्य सा सर्वापि चातुरी निष्फलेबाभूत् । परितो गृहम्य पदशब्द इवाश्रूयत । वहून् जनानन्त.प्रविगत इवा- वागच्छम् । ततश्चायं शब्दोऽथ्रयत---"कृतप्ने ! किमिदमेव ते कार्यम् : वद. कि रथ रात्री निजे गृहे पालिको गोपितवत्यमि" इति । वृद्धाया- म्वेवमुत्तरमश्रूयत-रे किं वदथ यूयमेवम् ! भैरवम्य तनीयसी तनया .

·२८ संसारचक्रम् । [१-भाग तरोःकनिष्ठा भगिनी अद्य रात्री मन्निकटमागता । पश्यत तदर्थमेवेदं भोज्यं नयामि । एवं स्थिते किमेवं वदथ यूयं 'बालिका गोपितवत्यसि' इति । हन्त ! आश्चर्यमिदम्" इति । "अस्तु, गच्छ, पश्यामः का सा तरोभगिनीति । अन्यथा चेच्छि. रस्ते चूर्णयिष्यामः" इत्यथूयतान्यश्शब्दः । सोपानेषु धपधपशब्दोऽभूत् । अहं चार्गलं हस्तेन परिगृह्य कम्पमान- गात्रो वाचंयमोऽतिष्ठम् । एते समागताः । इमे मामगृहन् । इत्यालोचयतो मे हृदयं सशब्दं कम्पितुमारभत । भयेन स्विन्नगात्रश्चाभवम् । नेत्राभ्यां किमपि नापश्यम् । श्वासश्चोर्ध्वमुखो वलात्प्रावर्तत । पुनश्याश्रूयत, यथा किल बहिर्दा रे कश्चित्तश्चन वदति । "रे ! कस्त्वम् " । उचरं चाश्रूय- यत "वं वा कोऽसि ? कुत आगतोऽसि ? सत्यं वद ।" "मातुल ! कि त्यमुन्मनोऽभवः ! कि मां न प्रत्यभिजानासि ! अह- मस्मि बनलता !" इति चाश्रूयतान्यश्शन्दः । "त्वं वासि ! कुत आगतासि'किमर्थमत्रागतासि?"इति चापरः । "मातामहीं द्रष्टुं अक्का मां प्रैपयत्, मार्ग एव रात्रिरभूत् ।" इति चोत्तरं तस्य । एतावत्येव बहिः कोलौहलोऽभूत् । वृद्धां न जाने को वापातयत् । सा पतिता रोदितुमारमत । "किमभूत् ! किमभूत् ! इति यदन्तम्सर्वेऽप्यघोऽवातरन् । तदाह- मेवं समचिन्तयम्-"आपातेन वृद्धा कदाचित्स्यान्मचिंता" इति । ततश्च भगवन्तमहमन्तवम् ! महत्या विपदो रक्षितोऽभवम् । यदीतः क्रियानपि विलम्बोऽमविप्यचदाहं पृतोऽमविप्यम् । परन्तु-भगवतो रीलां पश्यत, पिहितस्य तस्य द्वारम्य समीपे सत्यमूता बनलता समागता- विष्ठन् । फियतधित्क्षणात्सुनमें प्राणा रक्षिता अभवन् ।

·.६.च) : यदा किल निश्शव्दता समजायत, तदा वृद्धाया अवस्था परि हा महत्यजायतोत्कण्ठा । द्वारमुद्घाटा बहिर्गन्तुमैच्छम् । अज्ञायत च द्वारे यहिदत्तागळमिति । महान्विस्मयोऽभूत् । अह्मचिन्तयम्-"किमहं पहिरै तीतोऽस्मि ! किमहं पुनर्बन्दीकृतोऽस्मि" इति । सत्यवनल- ताया आगमनं वृद्धायाः पतनं चैकदैवाभूत् । “यदीदं तस्यैव कार्य तहिं जितं वालेन तेन" इत्यचिन्तयम् । यहोः कालादनन्तरं हृदयस्योद्वैगः किश्चिदिव गान्तोऽभूत् । तदाई वृद्धायाश्शय्यायामपातयं शरीरम् । स किल मन्ये रात्रेघण्टाद्वयवादनसमयः । क्षणाघ निद्रयाभिभूतो-. भूवम् । इति पष्ठं चक्रम् ॥ अथ सप्तमं चक्रम् ॥ (किमयं स्वप्नः १) सहेव सटखटात्कारेण ताळयन्त्रमुदघाटि, सझणझणात्कार गृहला- प्युदमुच्यत । मन्दप्रकाशथ दीपः माचीकशस्पष्टम् । मन्दमन्दमागत्य फश्चिन्मदीयायां शय्यायामुपाविशत् । कोणेन मूदुना पाणितलेन परिगृक्ष मदीय शिरोऽचालयत् । तदात्वे चाहं स्वपन् जाग्रन्याममिति नाय किमपि चक्तुं शक्रोमि । पुनश्चैकदा स शिरो मे समचालयत् । समयमुन्मील्य नेत्रे अपश्यम् । सर्वतश्चान्धे तमसि किमप्यपश्यनहं भूतस्य प्रेनम्य वेदं कृत्यं निरचिनयम् । भयेन च मुमहता परिभूतम्य मे न बरामेतिस्म जिहा। महता साहसेन प्रयासेन चावदम्-"कोऽसि त्वम् ?" इति । उपर चनालभ्यत। पुनरपृच्छम्-"कम्त्वमस्परश्यः ! इति । उपरं तु तदापि नालभ्यत ।

·संसारचमाम् । [भाग एतावत्पर्यन्तमपि तस्य हस्तो मच्छिरस्येव संलम आसीत्, तं हद- महं परिगृह्य सममर्त्सयम्-“पद, कस्त्वमसि ?" इति । भाश्चर्यमाश्चर्य ! विना निश्वासशब्दं कोऽपि नाथूयत शब्दः । द्रुतमहमुत्थाय तत्रैवोपविष्टः प्रष्टुमारनै-“कस्त्वमसि ! पुरुष उत स्त्री ! शत्रुरसि मित्रं वा ! द्रुतं वद, कस्त्वम् ?" इति । तथाप्युत्तरस्य नामैव नालभ्यत । तस्य हस्तेन दृढगृहीतमत्करणाहमुस्थातुमाकृष्टोऽभवम् । मदीये मनसि यावत्साहसमासीत्ततोऽपि किञ्चिदधिकमेव भयम् । तदीयं सङ्केतमव- गत्याहं शय्याया उदतिष्ठम् । भयेन च जडीभूतमभन्मे गात्रम् । प्रश्नानामय- मुत्तरं कुतो न ददाति, किमपि हृदयं नावातरत् । स च हस्तेनावलम्ब्य मां द्वाराभिमुखमनयत् । अहमपि काष्ठपुत्तलिकेव तस्यैव पृष्ठत पृष्ठतोऽगच्छम् । स च महतावधानेन मामघोऽवतारयामास । अधस्तु कोऽपि नासीत् । केवल- मन्धन्तमोऽदृश्यत । मध्येमाग मया वड्वः प्रश्ना अक्रियन्त,किन्तु कस्याप्यु- चरं तेन नादायि । स च क्रमान्मा बहून् गृहानगणानि चानिलघय किञ्चिद्वि- शालतममनुपरुद्धं स्थानं नयतिस्म, यक्किल वनमिवादृश्यत । निविटतमान्ध. तमसावृते भयानके तत्र वने केनचिदपरिचतेन पुरुपेण सह निश्शब्द- पदं गच्छन्नहमापं कस्याश्चिन्महाकुल्यायास्तीरम् । हठाच तेन यो मामेताव- मानयत्साद्देतिकश्शब्दोऽक्रियत कश्चित् । उत्तरितश्चायं शब्द.कुल्याप्रा, न्तादागतेन तारशेनैवाभूच्छन्दन । विचित्रतममिदमेव कृत्यमालोचयति मयि काचित्तरिया केनचित्पुरुपेणारूदेनोहमाना तीरमभजत्, यत्राहमव- स्थितोऽभवम् । यावदह तरिं दृष्ट्वा परावृत्यावलोकयामि तावत्स नादृश्यत येना- हमेतावरमानीतोऽस्मि । सर्वतश्च विना तमः किमपि नादृश्यत । अतिम- हता विस्मयेन बलादहमाक्रान्तोऽभवम् । “एवमन्तर्हितस्यास्य को वा स्या- दभिप्रायः ? शत्रुर्मित्रं वा स. ? किमहं विपद उन्मुक्तो भवामि, अथ विपदि पतन् ? रहस्यमयोऽयं वृत्तान्त. कदा वा प्रकाश्येत ? मन्ये तरिरेय मदर्थमेवागता ! पलायनस्य चायमुत्तम एव मार्ग ! यदीदमेव सत्यम्, तर्हि ·[८] किमयस्वप्न । अजातकुरशीले छभवेपपरे देयते । स्वया भूमि गतया महदेवाक्रियत कार्यम् । परोपकारवतस्य केतुरय न्यखन्यत । कस्यचिदनाथस्य बालस्य साहाय्यकाचरणेमाभूभगवानिव मे पूज्यतमा ! " इत्यादिकमचिन्तयम् । ततश्च किमप्यविचार्य झटिति तामेव तरिमारह्योपाविशम् । क्षणाच वरिरपि गन्तु प्रववृते । मन्येऽद्याप्यैह निद्राम्येवेति । सहि किमय स्वप्न । ॥ इति सप्तमं चक्रम् ॥ अथाष्टमं चक्रम् । ( कोयं महापुरुषः 1) कियत्येव काले घनघनघटाभिराच्छाधत नम | अन्तर्हिताध सारा गाविनी मे दशामिव पिलोकयितुमशक्नुवन्त्य । क्रमाच्च फरिकरनि- मा नारधारा पतितुमारमन्त । महता चण्डवातेन, ब्रह्माण्डभेदिना च भीमेन धनगर्जितेन, विद्युता च रोचनहारिण्या, बातममाना एतता पत- नोन्मुखाना च तरूणामाघातेन, क्षणमिव प्रळयदशामनुकरोतिस्म स समय । महम्य जझानिलविलोळिताया पुल्यायामनुतरङ्गोत्सतननिपतने कदाचिद- प्रमण्डरमिय स्पृशन्त्या कदाचिच्च पाताळमिय प्रविशन्त्यामत्यल्पायामेक- पुरपमानवाचाया तम्यामेव तया येणुपद्धम्य तृणच्छन्नस्यातपमाननिवा- रणयोम्यस्य मण्डपम्याधस्स्थितो भयकम्पितसर्वारशून्येन शेषनेन चप- स्तर पश्यन्नन्यशोच प्रकृतेरिम विप्रयम् । नाविषस्तु मौनव्रतमिवा. श्रितो यावद्दल साहसेन तरिमवाहयत्त्वरितम् । 'कुत्रेय तरिगच्छति, कदा पुनर्निर्दिष्ट स्थानमुपयास्यति, ' इति विमप्यर न जानामि, यतो महुरा पृष्टोऽपि नाविकम्सजया मामेव पर तूष्णीक करोति, न पुन कधि- दपि वा शब्द मुखाग्निस्सारयति । एर यान्त्यामेव तयां हटादेव न जाने कस्य याऽऽपातेन ऋजु गच्छन्ती तरिस्तिर्पगन्तु भवते । अतिशतेम्म तदानी तरियगेन शर;

·४२ संसारचक्रम् । [१ भाग] मपि । कलकलरवश्च समन्ताद्विशेषतोऽयत । क्षणाच्च गुळगुळशब्दोऽपि कर्णपथमगमत् । अज्ञासिपं च तदानीमहमाघातजनितेन छिद्रेण तरेरन्त- स्सवेगं प्रविशतो वारिणोऽयं शब्द इति । "नाहि भगवस्त्राहि" । क्षणाच्च 'भयेन मे शिर उद्भमितुमारमत । नेत्रे च विलोकनासमर्थे अभूताम् । सहैव धमाकारेण तरिर्जले न्यमज्जत् । चेतनया चाहं त्यक्तोऽभवम् । कस्यामवस्थायां कुत्र कियन्तं कालमासमिति नाज्ञासिपम् । यदा पुनश्चेतना समजायत, तदाहं कुत्रचित्ताभातिकालोकरमणीये स्वभावशो- भने वनोद्देशे कस्यचन घनच्छायस्य तरोरधस्तापर्णमय्यां मृत्पिण्डोपघानायां शय्यायां शयानमात्मानमवागच्छम् कृत्स्नेजप शरी रे विना सूक्ष्मतम वेतमेकं वयं किञ्चिदपि नादृश्यतान्यत् । क्लिन मे गात्रं क्रमाच्छुप्कता- माप्नुवदासीत् । शिरोभागे च कञ्चन महापुरुपं यः स्वभावत एव देदी- प्यमान आसीदपश्यमहम् । दृष्ट्वा च तं गभीरतमं यावदह गौरवेण तस्मिन्नुत्थातुमयते तावत्सोऽपि मेघगम्भीरेण स्वरेण-"मा, मा, मास्मो- विष्ठः, अद्यापि त्वमस्यस्वस्थः, उत्थाने पुनः भविष्यसि विचैतनः" इत्य- वदत् । वस्तुतोऽपि मे तादात्विकी दशा तादृश्येवासीत् । यद्यपि नाहं सम्यगुदतिष्ठम्; तथापि किञ्चिदुन्नमनेनैव शिरो घूर्णितुमारमत; येनाह- मवशः पुनरशयिषि शय्यायाम् । ततश्च स एव महापुरुषः कोणं गव्यं पयः किञ्चिदपाययन्माम् । क्रमेण सवलोऽहमभवमुत्थातुं समर्थ इव । मन्दमन्दं मामुत्थाप्योपवेश्य स महानवदन्मां "भगवतः करुणया नेत किश्चिदपि भयमस्ति । अद्यासि त्वं सुस्वस्थः । विना भगवतः करुणां किमन्यदस्ति कारणं येनाद्य त्वमभू रक्षितः । जानाम्यहं त्वमस्यनाथः कश्चिदिति । परमिच्छामि कुतस्ते दशेयमीदृशी समजायतेति । भयान- केन पश्यतोहराणां चोराणां निवासे कुतस्त्वमागतोऽसि ? मायेऽहमे- तेषां प्रत्युत्तरणे न स्यात्ते कोऽपि विरोध इति ।" इति । तामिमां गभीरशान्तां वाणीमाकर्ण्य क्षणमहं सर्वमप्यात्मीयं दुःख- जातं व्यस्मरम् । प्रफुल्लन चेतसा आनन्दजलकन्नाम्यां रोचनाभ्यां " ·[८] कोयं महापुरुषः । गद्गदेन स्वरेणाहमात्मीय सर्व वृत्तान्तजातमकैकश्यनाश्रावयम् । सेोऽपि मौनमुपाश्रितोऽशृणोदवहितः । “अहं किल वनलतावेपप्रतिच्छन्नोऽनर्धेपणे- भूषितस्तदा तरिमुपारुक्षम्, इदानीं तु तेप्वेकमपि भूषण न दृश्यते, कि- मिदमाश्चर्यम्,” इति चिन्तयन्नहमस्मिन्नंशे तमप्राक्षम् । सोऽपि वक्तु।' मारमत "दैवादहमद्य प्रातस्सूर्योदयात्पूर्वमेव चतुरन्तयानमुपारूढोऽनेन पथा गच्छन्नासम् । अचिन्तितमेवागतया वृष्टया प्रतिरुद्धगतिरहमस्यैव वट- स्य छायामशिश्रयम् । अहन्तु चतुरन्तयानस्यान्तरेव निषण्णोऽभवम्, पर- मते वाहकास्तत इतस्समन्विष्यन्तिस्मान्यं कश्चितरुमवस्थातुं तस्य च्छाया- याम् । एतावत्येव कश्चिदागत्य वाहकोऽवादीत्-“कुल्यातीरे कर्दमावृत- मूर्तिशव इव कश्चिदृश्यते" इति । दैवाच्च तदानी वृष्टिरपि किश्चि- च्छान्तामूत् । द्वतपदमहं तत्र गत्वापश्य वस्तुत एव कश्चन शवं पतितम्, यस्य किल कटेरुपरितनोमागस्ती रे, अधस्तनश्च जले पतित आसीत् । झटित्येवाहं वाहकानां साहाय्येन शवं तं चतुरन्तयानस्य निकटमनयम् । ततश्च श्वासश्चलति न वेत्यपश्यम्, नोपालभ्यत किमपि । शिरःपरमुष्ण. मेवासीत् । अत्यम्बुपानेन दृतिरिवोदरमुच्छूनमासीत् । तत्क्षणादेव प्रग्या- ल्यामि तापयितुमारभै । वदने फूत्कारदानेन शरीरस्य तत इतः परित्राम- णेन चान्तर्गतं वारि क्रमेण निर्गन्तुमारभत । कियत्कालानन्तरं श्वासोऽपि प्रचलितुमारभत । वक्षसि च धधक् शब्दोऽयत । नाड्योऽपि समचलन् । ततश्च निकटवर्तिनो प्रामात्क्षीरमानाय्य कदुणीकृत्यापाययम् । चेतना च समजायत । पलञ्च शरीरे समवर्षत । स एवासि त्वं ! भगवतःकृपया सम्यगद्य रक्षितोऽसि । त्वदीये च गात्रे न किमपि वस्त्रं भूपणं वासीत् । नमश्शव इव पतितोऽभः । मन्ये त्वदीयानि वस्रमपणानि नाविकेनापह- तानीति ।" इति । अहो ! कोऽयं महान् ! ईदृशी करुणा, एतादृशश्च स्नेहः कुत्रापि मया न दृष्टचरः । यद्यनेन महापुरुषेणाहं नालोकितोऽभविष्य तदाहं मृत एवाभविष्यम् । जन्मन्यम्मिन् ययार्य पुनस्नेहमहं नैतावता जानामि । अपर ·संसारचक्रम् । [१-भाग . तु पुत्रस्नेहोऽस्मिन् पितृभक्तिश्च मयि समजायेताम् । सविनयमहमवदम् । "श्रीमता मे प्राणा अरक्ष्यन्त । नाहमस्मिन् जन्मनि कदाचिदपि विस्म- रिष्यामि श्रीमतां करुणाम् । प्राणदातारो भवन्तः, अयापि जन्मदातुरपि पूज्यतमा एव मे । भवतां चरणकमलेषु सहस्रशः प्रणमामि । अहमस्म्य- नाथः आतुरोऽसहायध । जगत्यामस्य नास्ति कोऽपि मदीयः । यद्यहूं भवद्री रक्षितो नाभविष्यम्, तदा सर्वस्मादपि दुःखजातान्निर्मुक्तोऽभवि- प्यम् । अद्य तु कृपया संरक्षितानामेषां प्राणानां कोऽस्त्वन्यः स्वामी ! भवद्भिर्दतानिमान्प्राणान्भवतामेव चरणेवर्पयामि, अनाथमिमं दीनं जनं पितेव भवन् भवान् रक्षतु" इति । तेनेक्तम्-"प्रियवत्स ! अलमलम्, नास्ती. तोऽपि वक्तुमावश्यकता । आगच्छ मे गृहम्, पालयिष्यामि पितूनिर्विशेष त्वा" इति । ततश्च मां चतुरन्तयानमारोपयामास । अनाथेनाऽकिञ्चनेन मया यानारूढेन गम्येत, तैस्तु पद्यां ! अयुक्ततरमेवेदम् । किं करोम्यह- मवशः । बहुशः प्रार्थयानेऽपि मयि स नाशृणोत् । अन्ततो मया तदीयाज्ञा पालनीयवासीत् । चतुरन्तयानारूढ एवामगच्छम् । गच्छ- थाहमेवमचिन्तयम्-"कोऽयं महापुरुषः ।" इत्यष्टमं चक्रम् । अथ नवमं चक्रम् । (श्रीदेवनारायणमुखोपाध्यायः।) कलकत्तानगरात्पञ्चाशनोशदूरे उत्तरतो देवनामनाम्नि ग्रामे श्रीमान् देवनारायणमुखोपाध्यायो नाम कश्चिन्महान् जानपदाधिपतिरासीत् । तस्य वार्षिक आयो जानपदेभ्यो लक्षरूप्याण्यासीत् । आचारव्यवहारादिक सर्व तस्य सत्पुरुषोचितमेवासीत् । घनिकानामिव हर्म्यप्रासादोद्यानादिक- ·[९-च]. देवनारायण मुखोपाध्यायः । मध्यनर्धमेवासीत् । तदीये देवालये सर्वदेव यश्चनोत्सवः प्रचलतिस्म । तदीये गृहे यावन्तो मनुजाः स्थिताः, ते सर्वेऽपि प्रायो चैतनिका एव, ज्ञातिषु बन्धुपु वा कोऽपि नासीत् । गृहे च भगवतम्साळिग्राममूर्तेः प्रत्ये- कश आराधनं प्रचलतिम्म । नियतकालेषु पूजनाय. पूजोपकरणादिसम्पा- दनाय च कश्चित्सस्त्रीको ब्राह्मणो नियमितोऽवर्तत । पण्यवीधिकातो घृत- तण्डुलादीनां पदार्थानामन्येषां चोपयुक्तानामानयनं रामसदयचक्रवर्तिनानी- ऽधीनमासीत् । राममोहनभट्टाचार्यों नियोगी रामचरणमुकर्जी धनाध्यक्षश्चा- साताम् । सर्वेऽप्येते सपत्नीकास्सपरिवाराब्धास्यैव गृहेषु प्रतिवसन्तिस्म । पूजफादारभ्य रघुवीरमृत्यपर्यन्तास्सर्व एव यद्यप्यस्य गृहेषु वसन्तिस्म, परं मुखोपाध्यायस्य निजः परिवारस्त्वत्यल्पीयानासीत् । पञ्चपञ्चाशद्वयस्कस्य मुखोपाध्यायस्य परिवारेषु अष्टादशवर्षदेशीया काचित्तृतीयवारं विवाहिता पनी, प्रथमपनयामत्सन्नो निर्मलकुमारो नाम विंशतिवयस्कः कश्चित्पुत्रः, अहं चानाथो दीनो हीनश्च कश्चित्, इत्येत एव त्रयो वयम् । पाठकाः ! आप स्मरथ ! यदाहन्तरेमज्जनानन्तरं कुल्यातोरे शवव- त्पतित आसं तदा केनचिन्महाशयेन रक्षितोऽमवमिति । स एवायं महा- शयो देवनारायणमुखोपाध्यायः । अनेनैवाहं रक्षितोऽभूवम् । प्रथमतश्यायं मां चतुरन्तयाने समारोप्य निजश्यामपुरोधानस्थं सौधमनयत् । तत्रैव पञ्च. दशदिषसान्यायदहं चिकित्स्यमानोऽभवम् । यदा चाहं कास्न शान्तो- पद्रयोऽभवम्, तदाश्वमारोप्य दिनद्वये निजं गृहमनयत् । मध मेऽत्र वसतो मासद्वयमतीतम् । नाम्ति कस्यापि न्यूनता, न वा कुतश्चिदपि कष्टम् । महतानन्देनातियन्ति दिनानि । जन्मान्तरमियोपयातोऽहमेकदेव सर्वमप्या- स्मीयं दुःखजातं व्यस्मरम् । यथा किलान निर्मलकुमार आस्ते तथैवाहम- प्यस्मि । निर्मलकुमारम्य यादृशे वस्त्रम्, उपानत्, वस्त्रकवचं अन्यच्चा सीत्, तथैव ममाप्यासीत् । निर्मल कुमारेण सहैव मोजनम, पानम्, शयनम्, अमणम्, उत्थानम्, उपवेशनम्, पठनम्, अन्यच्च म मासीत् । मनाः फिल तदा नावेवं प्रतियन्ति, यथा किल निर्मलकुमारी ज्येष्ठः अहं कनिष्ठो ·संसारचक्रम् । [१-भाग] प्रावति । निर्मलकुमारस्तु मत्तो वर्षद्वयेनाधिक आसीत् । तस्य किल शरच्च- न्द्रशफलानुकारि फालम्, त्रिजगज्जयोद्यतस्येव मदनस्यारोपितज्यं धनुर्भुवौ, विशालायते सरसोरुहस्येव सुन्दरे दळे नेत्रे, चम्पकसुमसुषमावहां च ना. साम्, मन्दस्मिताश्चितञ्च रक्तमधरोष्ठम्, कुन्दकुसुमानामिवाविच्छिन्न- सूत्रप्रोतां मालां दन्तानामावळिम्, अवलोकयतो मे स्त्रीभावमिव कामय- तेस्म चेतः । किमधिकेन, सर्वाङ्गसुन्दरोऽयं विधिना महतो रूपसारस्य व्ययेनातिचिरकालमनश्श्रमेण च व्यरच्यत । पुरोभागिनान्तु सूकरजाति- मनुसरतामस्मिन् कीदृशी चित्तवृत्तिरासीदिति नाहं जानामि । मम तु दर्श- नक्षण एव प्रेमजला लोचने जडतामिवोपयाते नाशकां गुणदोषौ विवे- क्तुम् । सहजसुन्दरं करुणाया इवापरां मूर्ति तमहं सानन्दप्रेमभरमव- लोकयन्नास्मि कदाचिदपि तृप्त । ज्येष्ठ इव सहोदरे प्रातरि वृत्तिमहमातिष्ठं तस्मिन् प्रेमसंवलिताम् । सोऽपि कनिष्ठनिर्विशेषमेव मय्यवर्तत । मुखोपा- ध्यायस्तु नावेकत्र पश्यन्नतृप्यतिस्म । कदाचिच्च ब्रूयात्-“एकत्र किल पश्यन्नहं युवा तुप्याम्यात्मनो जीवितस्येव साफल्यमनुचिन्तयन् । किमन्य- दतो मे प्रार्थनीय नाम, यत्समक्षमेव युवयोर्मे प्राणानां निर्गमनम्," इति । यदा किलावां बहिरटितुं निर्गच्छावस्तदा दर्शकजना वृन्दशोऽनुगच्छेयुः- "पश्यत ! कीदृशाविमावन्यौ रामलक्ष्मणौ" इति वदन्तः । ज्येष्ठेनेव सह सहोदरेण निर्मलकुमारेण सहैवमेव कालं यापयामि । पितुर्मातुर्मातुरन्येषां च दुःख मन्ये नैवास्त्यद्य म इति । मासद्वयाभ्यन्तर एव मनसो मे परिवर्तनमभूदवस्थायाः । निर्मलकुमारमहमार्येति सम्बोधयन्नासं कियत्कालम् । किन्तु मुखोपाध्यायस्यात्रानभिमतिं पश्यन् प्रातरिति सम्बो- धयितुमारभै । न जाने कि मित्यार्यति सम्बोधनं न बहुमनुते मुखोपाध्याय इति । शके गृहवर्तिभिम्सर्वैरप्येवमेव तस्य सम्बोधनात्तत्तुल्यता मे मास्त्वि. त्यभिप्रायस्स्यादिति । इतः परं देवनारायणमुखोपाध्यायविषये किश्चित्कथयामि । एतादृशो निष्कपटः स्थिरबुद्धिश्चतुर अनागतचिन्तश्च पुरुषो नाद्यावधि कचित्क- 4 .

·४७ [९-च] देवनारायण मुखोपाध्यायः । दाचिदपि वा दृष्टः श्रुतो वा मया । मुखमस्य सर्वदैव प्रफुल्लमासीत्, विव- "ता तु कदाचिदाप नावालोक्यत वदने । तिष्ठतु कोपः, किञ्चिदुच्चैस्स्व. रेणाहानमपि कस्यचित्तस्य न मयाश्रूयत । सर्वमपि तस्य कार्यजातं निय- मबद्धमासीत् । भगवत्यचला भक्तिर्विहितेषु श्रद्धा चानुपमास्यासीत् । अस्य किल शरीर दीर्घमासळं बलिष्ठ चासीत् । यत्किश्चिदपि वा कार्यमयमात्मानो नान्यसात्करोति,एतावत्सु परिजनेषु सत्स्वपि स्वीय कार्य स्वयमेव करोति । अस्य किलाऽऽयानुगुणमितव्ययतां निरीक्ष्याश्चर्यमिव समुदेति चेतसि । विचारालये काठमयी लेखिन्येका निहितास्ते, कियतः कालादियमस्तीति न केनापि ज्ञायतेस्म । निर्मलकुमारस्तु-"यदा प्रमृत्यहं जानाम्येनाम हमेवमेव पश्यामी" ति वदति । एतादृशं चातुर्य उचितमितव्ययशीलत्वं च किं न जनयति विस्मयम् !! अयं च वर्णेन कृष्णः, हृष्टः पुष्टश्च शरीरेण । निर्मलकुमारस्यास्य च कस्मिन्नप्यशे व्यत्यासो नासीत् । केवलं वयःकृतो व्यत्यासस्सम- एश्यत । शिरसः कियानपि भागः पतितकेश आसीत्, अन्यत्र च केशा अर्धपलिततामुपयान्तिस्म । कूर्चाऽपि तथाविध एवासीत् । दर्शनमात्रेण भक्तिरिव समुदेतिस्म हृदये। शीते धर्म चाविशेष प्रत्यूष एवोत्याय सहेव पुत्रेण नियति स्माटितुं बहिः । इदानीन्तु मयापि गम्यते सहैवाभ्याम् । एताभ्यां सह प्रातः पर्य- टनं मदीयेप्वावश्यकेषु कर्मस्वन्यतममासीत् । पर्यटनानिवृत्तोऽयमुपदेशनगृहे तैलमर्दनं कारयति । नवतोलक- मितं शुद्ध सर्पपौर मुभी लेपयतस्तदीये शरीरे मृत्यो । अयमेव चाभ्या- गतैस्सह सल्लापस्यापि समयः । अहन्तु तदानी निर्मलकुमारस्य पठनशाला- यामुपविष्टो यान् कांश्चन मन्यान् पठामि 1 निर्मलः कदापि पाठशाला प्रति नैव गच्छति, मुखोपाध्यायेन खलु यह्व आंग्लवसंस्कृतभाषामन्यास्सं. गृहीता आसन्, तेप्येव यो रोचते तमाचां पठावः, तर्कवितर्फादीथ कुर्वः। उमाबुमयोगुरू, उभी चोमयोइछानी मवायः । 1 ·संसारचक्रम् । [१-भाग] मुखोपाध्यायो यावत् गृहस्य बहिभागे तिष्ठति तावदावामपि तन्नि- कट एव तिष्ठावः, यदा तु सरसि स्नातो भोजनायान्तर्गृहं मविशति तदावा पृथक्मवावः । स्वयं धर्मपलयेव निजहस्तेन परिवेविषती भोजयति मुखो- पाध्याय, तदा किलावा तन्निकटे स्थातुमवकाशं न लभावः । किमत्र कारण- मिति बहुशोऽनुयुक्तोऽपि निर्मलकुमारो नैव सम्यगुवरयति । आवश्यकेऽपि कार्ये समुपस्थिते निर्मल-कुमारो गृहाभ्यन्तरं न विशति । अस्य किल मोजनादिकमपि बहिरेय कुत्रचन गृहे यत्सठनगृहस्य पावत एवासीद्भवति । अत एव ममामि कदापि अन्तर्गन्तुं समयो नालभ्यत 1 अत्र पवित्रे परिवारे किमिदं रहस्यम्, न ज्ञायते सम्यगालोच्यमानमपि । यदा किल निर्मलकुमार एव पृष्टो नोसरयतिस्म तदाहमपि तत्परिज्ञाने शिथिल्पयत्नो- ऽभवं । कोऽनेन ज्ञातेन मे लाभः, अशावेन वा का हानिः । दशघण्टावादनापूर्वमेव मुखोपाध्यायो निवृतगोजनादिकृत्यो धृतक- बचो बोष्णीपो याति विचारालयम् । गमनसमये च प्रियो भृत्यश्शकरो नाम धारयत्यावपत्रं शिरसि तत्य । गृहास्कियत्यविदूरे विचारालय आसीत् । दशघण्टावादनकालालभृति पञ्चघण्टावादनकालपर्यन्तं करोति विचारणम् । प्रतिरविवासरं तथा उत्सवादिदिवसेषु च विरमति विचारालयः । विचारा- लेयगमनसमये वदति स नौ-"गच्छाम्यहमद्य, आसायं युवामेवास्य स्वा. मिनौ गृहस्य, अस्य च भारो युवयोरेवोपरि निहितो भवति " इति । एव- मुक्त्वा च वन्दिषु विरुदावळिममे पठत्सु स्वयं धृतोपानको याति पद्या- मेव विचारालयम् । गते च मुखोपाध्याये विचारालयमन्यस्य नियन्तुरभावादुभावप्याय विविधाभिः क्रीडाभिर्यापयावः कालम् । कदाचिदाङ्तेन, कदाचिद्वीणा- वैगुनुखवाद्यवादनेन, कदाचित्काव्यालापेन, एवमन्यान्यैश्च गच्छति काल आवयोः । परन्तु गांन वाद्यवादनं च नितान्तमेवैकान्ततो भवेत्, यत इदं सर्व मुखोपाध्यायस्यानभिमतम् । स किल गानादिभिर्वाला विनष्टा ·[२] श्रीदेवनारायणमुखोपाध्यायः। भवन्तीति विश्वसिति स्म । अत एव स नावेतादृशेभ्य कर्मभ्य प्रतिपेपत्य- जुपदम् । इत्थमेवावयोस्समयोऽत्येति स्मानन्देन । सायं पञ्चघण्टापादनसमये गृहान्मतिनिवृत्तो मुखोपाध्यायो दैनिक सर्व वृतजात पृच्छेन्नौ, ततश्चाभ्यन्तरं गृहस्य प्रविशेत् । सायमावा किंचिद्वतमक्ष्यी केनचिदत्येन सहारितु निर्गच्छायो गृहीत् । स्वभावशान्ता प्रकृतेश्शोमा निरीक्षमाणा यय सुखस्पर्शन सुग- न्धिना मन्दानिरेनापहृतश्रमा दीपारोपणसमये गृहान्यतिनिवृत्ता भवाम । तेदात्वे च कृत्स्नमपि गृह मज्यारितदीपैरद्दीपितम्, शीतीभवनाय तत्र तत्र असरितामिश्शुभ्रतमाभिश्शय्यामिरशून्यम्, निजनिजेपु करणीयेषु सायफालो- चितेषु व्यापृतैःसल्यैर्भूत्यैरुपेत दर्शनीयतममदृश्यत । पर्यटनोचिर्तमान्त- रीयादिक पृथत्य घृतान्यवसनागवा निवर्तितसायन्तनकर्माणो रात्रिमो- जन कुर्व । रात्रिभोजन चारयो पटनागार एव भवति । एतादृश मुमहदिद गृह इयत्सु जनेषु निवसम्बपि दशघण्टावादनापूर्वमेव शून्यागारम्चि भवति। निश्शब्दतया समधिक्रियते स समय । सर्वेऽपि प्रसुप्ता भवन्ति स्म साय विहितश्रमा पतनसमय एव शय्यायाम् । प्रियपाठका ! अद्याह कस्यामवस्थायां कथमस्मि कुत्र वेति विदित. मभूत् श्रीमताम् । मुखोपाध्यायम्य गृहचान्तोऽपि सर्वो ज्ञात एव श्री. मनि । परमम्त्यद्याप्यवशिष्ट फश्चित्कथनीयो विषय । नाहमिदानीममुमर्थ मुस्पष्ट कथयितु प्रभवामि, योऽयमेतावतापि न सम्यग्दृष्टो न सम्यक्च्छुतो न सम्यक्पर्यायोचित , कथमह त मुस्पष्ट वर्णयितु शक्नोमि । न चेताव- ताऽम्मिन्विपये नात्यन्ताय किमपि न रए न श्रुत न पर्यारोचित या मया । किन्तु दृष्ट श्रुतमारोनित च बहु मया, तथापि नायतरति हृदयं किमपि । अथापि याबद्दष्ट यायच्युत यावदवधारित च पाठफेभ्योऽनिवेद्य क्थम- यस्थीयता मया । पाठका ! अवर्षीयताम् म चाय विषयो मम पूज्यनमन्य पितुर्देवनारायणमुखोपाध्यायम्य तृतीयपनीमम्यगृहम्य स्वामिनी चाधिकरोति।

·संसारचक्रम् । [१-भाग महता परिश्रमेण बहुभिरुपायैरज्ञायतास्याश्श्रीमन्नामधेयम् । तस्या हि" श्री. मती जयंकाली देवी" ति सुन्दरतमं नाम । जयकाली चेयमेतद्नामसमीपस्थे भोलानामे वसतश्श्रीमतो हरि- दयाळुचट्टोपाध्यायस्य प्रियतमा कन्या । तद्मामाधिदेवताया जयकाळ्या वरेण्यं परिणते वयसि समुत्पन्नेति चट्टोपाध्यायेनेयं देवताया एव नाम्ना समयुज्यत । बाल्येऽपीय रूपलावण्यादिभिः प्रसिद्धिमभजतातितराम् । यदा चेयं विवाहयोग्यं वयः प्राविशत्तदा चट्टोपाध्यायोऽस्या धनवता सह विवा- हमाचरितुं महान्तमकरोद्यनम् । भगवतः करुणया वरोऽपि सकलगुणसम्पन्न ऐश्वर्यवान् समलभ्यत । मम प्रतिपालयित्रा श्रीदेवनारायणमुखोपाध्यायेना- स्याः पाणिग्रहमहोत्सवोऽभवत् । इति नवमं चक्रम्। अथ दशमं चक्रम् । Mere- (श्रीमती जयकाळीदेवी ।) देवनारायणमुखोपाध्यायस्य विवाहत्रयमासीत् । प्रथमपली निर्मल कुमारस्य जनयित्री पञ्चमे वयस्यैव कुमारस्य, पञ्चतामभजत । तस्या वियोगेन यद्यपि मुखोपाध्यायः प्रथममुन्मत्त इवाभूत् । तथाप्यचिरेण द्वितीयां विवाह्य प्रकृतिमलभत । कुलीनस्य धनवतश्चास्यैकवर्षाभ्यन्तर एवास्मिन्नेव ग्रामे वसतः कस्यचिनिधनस्य कन्यया सहाभूद्विवाहः । अहो कीदृशी कुटिला गतिः कालस्य ! पश्चमे वर्षे पूर्ण एव सापि पर्यस्यजदिम लोकं विचिकयाऽभिपीडिता । ततश्चायं-"नेतः परमहं पाणिं गृहीप्यामि, देहो हि में शिथिलीभवितुमारभत । अयशिष्टमायुर्यापयिष्यामि भगवतः फमलाजानेः परिचर्यया । इदमेकमेव प्रार्थनीयम्, यदस्य निर्मल कुमारस्य ·[१०] श्रीमती जयकाळीदेवी। उपाय दीर्घजीवन नाम । नेतः पतिष्यामि बन्धनेऽहम् ।" इति कृतप्रतिज्ञोऽपि ना- पारयदयस्थातु प्रतिज्ञायामात्मन । को वा शृणोत्येतदीय वच , इतस्ततश्च वर्तमाना बन्धवो ज्ञातयश्चागत्य नानाप्रकारैरुपदेशेरेतस्य बुद्धिमन्यथयितु- मारमन्त । एतावत्येव समये भोलाप्रामादागता कन्यादातॄणा मण्डली । देवनारायणमुखोपाध्यायोऽपि तेषामेव वाग्जाले पतितोऽभूत् । स्वयमेव गत्या कन्या निरीक्ष्य विवाह निश्चित्याऽऽगमत् । अन्ततश्चात्मनस्सप्तचत्वारिंशे वयसि दशवर्षाया मोलाग्रामवासिनो हरिदयाळुचट्टोपाध्यायम्य कन्याया जय- काळीनाम्नया पाणिमग्रहीत् । कियत्येव काले वधूरपि गृहानाजगाम । विधाहेनानेन स दु ख्यति सुख्यति चा, नाह जानामि । कथयत एव क परिज्ञानेऽस्य ! किन्तु जना कर्णे कथयन्ति "कुत एतदृशी गुप्ति. रथ : किं वारद्वय वश्चितवन्त यममपि पराजेतुमेव रक्षण क्रियते । वातम्या- पि हि प्रवेशो नाद्य सम्भाव्यते तर, यत्रास्ते सा वधू ।" इति । अत्र मासद्वय एकदैवाहमन्त पुरमविशम् । यदाहमिदम्प्रथममता- गतोऽस्मि तदाभिवादनाथ देवनारायणमुखोपाध्यायेनैवाहमन्तीतोऽस्मि । तदा किल सा लम्भितमुखप्रावरणाऽवर्तत, अत एव तदाप्यह ता सम्यगालो- फयितुमशकम् । पाठका मा तुरुत कोप मयि । यद्यत्र यदेयुर्मवन्स -"स- कुलप्रसूता धनवता विवाहिता सदाचारपरायणा पतिपाणा सा यदि रजया प्रावृतवदनाऽतिष्ठत् ,युक्तमेवेद तस्या कुरापनाया । तप तु सत्पथ वर्तमान- स्य का वाऽऽवश्यकता तम्या दर्शने,किं वा प्रयोजनम् क्त इद प्रिय आर्य- ादातिरड्धने किं वा चीजम्" इति । तत्रापोदमुचर प्रवीमि । यदाऽह- मात्मन प्रतिक्षणभव जीवनवृत्तान्त कथयितुमुयुक्तोऽस्मि, यदा सर्वमपि रह- स्यजाल प्रकाशयितुमेवोधतोऽस्मि, तदा किमिति किञ्चिदपि वा गोपयामि । यदा येन यथा समागमोऽभूत्, आलापोऽन्, तत्म किमिति न प्रकाश- यामि । एव प्रवृत्ते मयि जयकाळीदव्या रूपमासौष्ठवमन्याश्च गुणान् पर किमिति न प्रकाशयामि । देवनारायणमुसोपाध्यायो मे धर्मपिता, जयकाठी देवी च धर्ममाता, नयोधर्मत पुत्रमना मातर कुनो न पश्ययम् !

·५२ संसारचफम् । [१-भाग] अचापाढो मासः । कियद्यो दिवसेभ्य आकाशे मेघानां गन्धोऽपि न दृश्यते । वृष्टेनामैव नास्ति । आदित्यस्तु निजं प्रभावं प्रकाशयति याव बलम् । अस्मिन् दिनेऽहं मध्याह एकाकी पठनशारायामुपविष्टोऽस्मि । भोजनात्परतोऽद्यावधि निर्मलकुमारो न दृष्टः । कुत्रासौ गत इति न जानामि । अद्यावध्यावयोरेवं वियोगः कदाऽपि नासीत् । यत् स गच्छेत्तत्र मामपि नयति स्म । अद्यतनस्यास्याऽऽकस्मिकस्य विश्लेषस्य किं वा कारण- मिति पर्यालोचनेऽपि नावगम्यते । तस्य प्रिय भृत्यं रामचरणमपृच्छम्, पर सोऽपि वक्तुं नाशकत् । महता धर्मेण विश्लेपेण च निर्मलकुमारस्य विमना इवाहमभवम् । ऐककश्येन सर्वाण्यपि पुस्तकानि पठितुमारब्धानि, किन्तु कुत्रापि मनो नालगत् । ततश्वाशयिपि शय्यायाम् ! इतश्चेतश्चाङ्गं परिवर्तयन् हस्ती पादौ च विक्षिपन् कथं कथंचित्क्षणं निमीलिताक्षोऽभवम् । एतावत्येव कस्यचिच्छब्देन भमनिद्रोऽभवम्, अपश्यं च पुरतस्थितं रघु- वीरं नाम भृत्यम् । "भवदीयमिदं पत्रम्,गृह्यताम्" इत्यैतावदुक्त्वा निघाय मद्धस्ते सम्पु- टितमेकं पत्र कृतप्रणामो निरगात्स। पत्रम् ! मदीय पत्रम् ! अनन्तेऽप्यत्र जगति को या मदीयो नामा- स्ति, यो मत्कुशलजिज्ञासया आत्मनो वा कुशलजिज्ञापयिषया पत्रं प्रेपयि- प्यति ! महता विस्मयेनाममोचयं सम्पुटित परम् । एकधा द्विधा निधा चायाचयं परम् । सोहीणमभूव रोमांनितः, शिरश्च धूर्णितुमारभत, नेत्रे च नापश्यतां किमपि, फर्णी पपिरताममजताम्, शिपिरतामभजन्त सर्वा. पपलानि । तद्वि निर्मलकुमारेण लिखितं हृदयविदारक पत्रम् । तत्र चवमवर्नत। "मम पियमात मजेन्द्र त्वमेवेकम्मम्मी पृथिन्यामम्याम्, त्वदीयमेव जीयनं मुम्पतरम् , यतातर किमप्यात्मीयं नाम नास्ति ! मम तु सर्वमपोदमस्ति, भम्त्यपर्यन्तं धनम्, ·श्रीमती जयकाळी देवी । - . देवतुल्यश्चास्ति पूज्यतमः पिता, अस्ति नाना माताऽपि, किन्त्वाम्यहमतीक दुःखी । मन्ये नाम्त्यहमिव दु.खी जगत्यस्मिन्निति । यदि पुनरस्ति तेऽ भिलापोऽन्तिम मदीये दर्शने, यदि चेतोऽप्येकदा मां भ्रातृशब्देन सम्पो- धयितुमस्ति दान्छा, तह हे मदीय प्रियव्रजेन्द्र ! महोद्यानस्य पश्चिम भागे वटस्याधस्तात् तपस्विना गृहत्यागोद्यतेन आत्रा सम्मिल इति । भवदीयः- निर्मला " मन्ये नेदं पत्रम्, अपि तु सहस्रालो वृश्चिकः, सहस्रालो पृश्चिकः, सहस्रफण आशीविषो वा; यतस्तथाविध एवाहं सञ्जातोऽस्मि, यथावृश्चिकेन फणिना या दृष्टः । हन्त ! हन्त !! शिरसि मेऽशनिनेव पतितम् । अहो कष्टम् !! कीदृशीय भयावहा अचिन्तितोपनता घटना 1 किमिदं सत्यमेका निर्मलकुमारस्य पत्रम् । तर्हि कोऽयं विषयः ! आनन्दमयस्यापि निर्मल- कुमारस्य हृदयविदारक कथमिदं लेखनम् । धर्मपितुर्देवनारायणमुखोपाध्या- यस्य प्रियः पुत्रोऽपि किमित्यद्य गृहान्परित्यजति । किमयं. स्वप्नः । अथाहं जागर्मि । किमिदमैन्द्रजालिकम् ! उन्मत्तवदहमुद्यानं प्रत्यधावम् । तदानी हि मे मनस्तथैकाग्रममूत्, यथा मार्गस्थं किमपि वस्तुजातमहं नापश्यम् । हन्त । हन्त !! तत्र गत्वा निर्मलकुमारमवनतकन्धरं रुदन्तमुण चाश्रु मुञ्चन्तमद्राक्षम् । असहमानश्च द्रुतपदमुपसृत्यापतं तदीययोश्चरणयो.। किश्चित्संकुचंश्च निर्मलवु-मारोऽवादीत्-"ब्रजेन्द्र ! त्वमागतोऽसि । आगच्छ, एकदा समालिङ्ग माम्, इतोऽत्र जन्मन्यसम्भावितस्यास्य कृते क्षणं मरुध शान्तचित्तो भव" इति । अइन्तु रुदन्नेवावदम् "प्रियम्रातः । तूष्णी स्थीयताम्, किमेवमु- ध्यते । किमत्र कारणम्, एतादृशं पत्रं किमिति व्यलिख्यत । अनन्य मां मातरं, पितरं, सम्पति च परित्यज्य कुत्र वा निगमिषति भवान् " इति । निर्मलोऽनवीत्-"भ्रातः ! अहं किल तत्र गमिप्यामि, यत्र न सन्ति ·५१. संसारचक्रम् । [१-माग जनाः, यत्र वा कोलाहलोऽयं नास्ति, यत्र चायं दारुणस्संसारो न वर्तते । मेजेन्द्र ! संसारो ह्ययं भयानकः " इति । किमिदमाश्चर्यम् ! कोऽयं सर्वनाशको व्यापारः ! निर्मलकुमारस्य मुखादेतादृशं वचनम् । किमयमुन्मत्तः !! पुनरप्यवदम् "प्रातः । प्रातः ! स्थिरो भव, किमेवमुन्मत्तवदुच्यते ! किमभूत्, सर्व स्पष्टमुच्यताम् । संसारपरित्यागवचनमिदं भवन्मुखाकुतः ! पतामि चरणयोः, नेतः पर मां सन्देहजाले पातय, बहभूत् " इति । किंचिस्थिरो भूत्वा निर्मलकुमार एवमवोचत्-"वदिष्यामि, सर्व पदिष्यामि, कथनायैव हि त्वमाहूतोऽभवः । अन्यथा पत्रलेखने वा मे का. ऽऽवश्यकताऽऽसीत् । अस्यार्थस्य श्रवणात्पूर्वमेव त्वया कियन्तोऽपि विषया ज्ञातव्या आलोचनीयाश्च वर्तन्ते । अहमेक एव पुत्रो भूत्वापि गृहस्याभ्य- न्तरं किमिति न विशामि ! अपि जानास्यत्र किमपि कारणम् ? कृष्ण कृष्ण | किमिदं सर्वमपि मयैव वक्तव्यम्" । (एतावदुक्त्वाऽरुदनिर्मलः । अहमपि निरुत्तर एव तस्य वदनमालोकयन्नासम् । कियत्कालानन्तरं पुनर्नि- मलोऽवादीत् ) "नाय जीवति मे जननी, यदि सा जीवेत्, किमीशी मे दशा स्यात् । इतः परमहं सर्व वदामि किंचिदपि न परित्यक्ष्यामि, श्रूयतां यदाहं पञ्चवयस्कोऽभूवं तदैव मे माता पर्यत्यजदिम लोकम् । ततश्च पिता मे द्वितीय विवाहमकरोत् । अलभ्यत द्वितीया भया माता । तदा किलाहं वाल एवासम्,अत एव तामेव मातरं जानन्, तामेव अम्बेति सम्बो- धयन् , तस्या एवोत्सझे परिवर्तमान आसम् । मातुरमावे बालानां यद्यत्कष्ट सम्भावित तदहं न जानामि । कीदृशोऽहमभाग्यः ! सापि मे जननी किय- त्येव काले जगाम परं लोकम् । इतःपरमपि काचिन्माता मयाऽलभ्यत, सैवेयम् । कयमितःपरमहं कथयामि ! लज्जा किल जडीकरोति जिद्दाम् । जीवनान्मरणमहं मन्ये श्रेयः । यामधिकृत्यदं कथयामि किमियं सैव माता । न हि न हि राक्षसी पिशाची वा, मन्ये नरकेऽपि न स्याचाहनो जीवः । सर्वधाऽम्यहं नष्टः । निर्धनोऽस्मि जातः । प्राणा अपि यान्ति " इति ।

·[१] श्रीमती जयकाळीदेवी । " इति । ५ अहमवोचम्-"प्रातः किमपि कथयितन्यम्, गृहान्प्रत्यागम्यताम्, इतः परमहं किमपि न वाञ्छामि श्रोतुं गृहानागच्छ, निर्मलोऽवादीत्-"गृहान्पति गन्तव्यम् ! पुनःकिं तत्रैव नरके गच्छेयम् । नात्र जन्मनि गच्छेयमहम् । अस्तु, श्रूयतामितःपरमाप । महाचतुरो महा- बुद्धिरपि तातो मे कृष्णसर्पिणीमिमां निजं गृहमानयत् । वस्तुत एवेयं कृष्णसर्पिणी मनुष्यरूपच्छन्ना । प्रथमतः किलेयं न जानामि केन वाऽमिमा- येण मां बहुश आलोकमानाऽऽसीत् । अस्याश्चुम्बनालिझनवीक्षणादीनां कार- णमहं तदा ज्ञातुमसमर्थ आसम् । आदौ चयं मयि नितरामेव प्रीतिमत्यभूत् । परन्तु न ममतदीयं कृत्यं किमपि प्रियमासीत् । ततश्चकस्मिन्दिने (हन्त ! हन्त !! ) कीडगीमिय भयावहां वाचमब्रवीत्, नाहमध वक्तुं शक्नोमि । रुदन्नेवाहं कम्पितसर्वानो बहिर्निरगाम् । ततस्तातमप्यहं कियन्तं कालं नाद्राक्षम्। पठनागारे एक दिन रात्रिं चैवमवायापयमहमनिद्रो निराहारश्च । वहवश्व ममाहानायागमन्, तातोऽपिद्वित्रवारानागमत्, परं त्वहं नैवोदघाटयं कवाटि- कामन्तदत्तार्गव्ययम् । यदा च किंचिच्छान्तोऽभूच्छोकावेगस्तदाहं बहिर्नि- रगाम् । सर्वश्चैवमवस्थानस्य कारणं पृष्टोऽहमन्यदेव किंचिदयदम्, न विमा पापमयी कथाम् । एवमेव शोकपीडितस्य मे वह्वो दिवसा व्यतीयुः । गृहा. भ्यन्तरे गमनागमने अहं तत एव पर्यत्यजम् । अशनं पानं शयनं सर्वमपि बहि रेव क्रियमाणमासीत् । यथा पुनस्तस्या दुष्टाया मुखं पुनर्न दृश्यत त- थाऽहं प्रायते " अहमपदम् -"प्रातः ! अहमत्र किंचित्प्रष्टुमिच्छामि । यदा किल भवानेवं गृहाभ्यन्तरगमनागमने पर्यत्यजचदा तातः किं किमपि नावोचत्' । निर्मल:-"सम्यगिदं पृष्टं त्वया, यदाऽहं बहिरेव स्थातुमारभे, तदा तातः किमपि नायदत् । नाहं जानामि तातो मे जानात्यमुमयं नवेति । किन्तु सगूढमेव मदीयं व्यापार परीक्षमाणोऽवर्तत । अस्यामेव दशायर्या त्यमागतोऽभूः । तत.परं चापाहं यदपश्य नाहमिदं वर्षसहस्रणापि विस्मरि- प्यामि । अनेनवायेंनाहं संमारत्यागी मवामि ।"

·संसारचकम् । [१-माग ततः परं च कियन्तं कालं निशब्दताऽऽसीत् । कस्यापि मुखात्कि. मपि न निस्सरतिस्म । नेत्राभ्यां तु निर्मलस्य गाया इंवाश्रुणो धारा प्रावर्तत । उमावावामुभौ पश्यावः । निमल:-"अद्याहं मध्याहे आभ्यामेव लोचनाभ्यों मम पापिनी विमातरं शङ्करनाम्ना भृत्येन सह शयानामपश्यम् । इतः परं कस्यापि प्रत्युत्तर नं देहि । मां कुंरु यनं मम बुद्धेरन्यथाकरणे । यद्यदहं वदामि तत्सर्व शृणुं । हरदेवपुरे मम मातृवर्ग कश्चिदस्ति, तत्रैवाह यामि । नास्त्यन्यत्तिमपि स्थानम्, तत्र गमन एव मनसो मे शांतिर्भवेत् । अद्याहमिदमेव त्वां मार्थये, नेममर्थ कस्मा अपि प्रकाशय,निश्चितमहमुक्त एव स्थाने प्रच्छन्नः स्था. स्यामि तातो में भवतु नितरामेव दु.खित., पृच्छतु वा बहुधा त्वाम्, त्वं तु न विचलास्याः प्रतिज्ञायाः । मन्येऽहं ते त्वां बहुशो निर्बन्धेन प्रक्ष्य. नीति, परमहं त्वां साञ्जलिबन्ध्र प्रार्थये, न बाल इव सर्वमिदं तेषां सम्मुखे प्रकाशय । मम गमनानन्तरं यद्यदत्र भवति तत्सर्व कृपया हरदेवपुरे नील- रहालदारस्य गृहे मह्य पत्रद्वारा ज्ञापय । त्वं च सावधानस्तिष्ठ । म चं नं विस्मर।" इदमन्यच्च शृग्यन्नहमुपविष्ट एवास्मि, निर्मरकुमारस्तु न दृश्यते । न जाने स कदा वेतो निर्जगामेति ! हन्त ! किमितो भविष्यति ? हन्त । हन्त !! धनवतस्सर्वमान्यस्य शोभनाचरणस्य देवनारायणमुखोपाध्यायस्यैकः पुत्रो निर्मलकुमारोऽपि संसारानलदग्धः पलायितोऽभूत् । हा धिक् ! संसार! किमप्रतिहतप्रसरोऽसि सर्वत्र । कप्टम् । किमिदमेव तव दारुणतासर्वस्वम् ! अहमस्मि निरात्मीय., संसारात्पलायितश्च, यदीच्छसि कामं मामेव त्वदी- येषु पातय, पेपय चास्थिपेपं, सर्वसहोऽस्मि वजहृदयः । न काचिदस्ति मे क्षतिः । परं तपस्विनं निर्मर सुमारं किमिति मिमर्दयिपसि ! देवनारायण मुखोपाध्यायस्य जीवनं हि मया स्वर्गतुल्यमिति ज्ञातमासीत्, अद्यतु नरका- दपि दारुणमवलोक्यते । भगवन् ! किमियमेव तव लीला ! दयाळो किमि.

·१.१०.] श्रीमती जयकाळोदेवी। ५७: तोऽपि दर्शयिनुमिच्छमि ! अलमलमेतावता । ययेतादृशी तवेच्छा, किमिति - मुखमिव प्रथमतः प्रदर्शितवानसि । एवमादि विचिन्तयनेवाहं ततः प्रातिष्ठे । समीप एव कुत्रचित्कुले कश्चिकुसफुसाकारोऽश्रूयत । सावधानोऽहं श्रोतुमारभे । अज्ञासिपं च सी- पुरुषावुभौ मन्दमन्द सल्लपन्ती । तयोश्च सल्लायोऽयम्- स्त्रोतहदिमेव कुरु, अस्मिन्नेव दिने त्यज दासभावम् ।" पुरुषः-"अकस्माद। दासभावं त्यजन्नहं किमत्र कारणं वदिष्यामि।". स्त्री-"किमेत वत्येवा) त्वं मीतोऽसि । श्रूयतां झटित्येव सर्व कय- यामि कथयितव्यम्, यतस्तस्याऽऽगमनसमयो निकटे मवति । पश्य, अद्य- वहिं कोपागारं प्रविश्यान्तर्दनागळा तिष्टामि यदा स आगमिष्यति तदाऽहं बहु प्ररुय तं निष्कासयामि । त्वमपि तदैव चरणयोः पतित्वा सविनयं दास्यत्यागं विज्ञापय ।" पुरुषः-"सर्वमेतदहं करिष्यामि, किन्तु किंवा कारणमुक्त्या मया दास्यत्यागः कथयितव्यस्तत्तु फथ्यताम्" । स्त्री-"पुमांस्त्वमस्यहं वा! किं विना सकियनं किमपि स्वयमेव नावतरति ! साधु, समीचीनः पुरुषोऽसि । अस्तु, भूयतामवधानेन"। कस्यायं स्वरः ! नायं परिचितों मे स्वरः । पुरुपंत्यहमभिजानामि । अयं हि स एव नराधमश्शारः, यस्य कृते निर्मलेन सर्व परित्यक्तम् । तहिं किमियमेव निर्मलम्य विमाता ! किमियमेव गृहस्वामिनी ! अनुमानेन विदमेव ज्ञायते । दुप्टेयमात्मनो दोपान् गोपायितुं शंकरण न जाने किं सहपति । पाटकाः आगच्छन ! भवन्तोऽपि गृणुत । कदाचिदन कश्चिद. भवानप्यालापस्यात् । पुनरहं श्रोतुमारभे । श्री जगाद- "यद्यदहमवदम्, तत्सर्वमयभृतं किल ! प्रथमतरतु रोदनं सम्य. पायम्, ततश्चवमुक्त्वा दास्यत्यागोऽभ्यथ्यताम्-'स्वामिन्या रोदनं श्रुत्या यदाऽहमपर्यगच्छम्, तदा कुमार स्वामिन्याः केशान्यिकर्षन्तं प्रलपन्त ८ ·संसारकर। 1t-माग] चावाच्यानेव शब्दानद्राक्षम् । स्वामिनीमुन्मोचयितुं प्रवृत्तं च मा सम्प. कप्रहत्य निष्कासयामास । विनाऽपराधं किमित्यहं सहे ताडनान्येवम् । लेख्यं दृष्ट्वा यावदवशिष्यते वेतनं दीयताम, गच्छामि निजान्गृहानि ति । किम- वधृतम्, ! ततधास्मिन्नेव प्रामे कुत्रचिदन्तर्हितस्तिष्ठ । मध्याहे च प्रति- दिनं यथाऽऽगच्छसि तथैव सन्दर्भानुसारेणागच्छ । अथ व्ययाय कियदपि गृहाण । मदुक्तं किमपि न विस्मर । भस्त, गचा, नेतो विळम्ब करु" इति। ततश्च तावुभावप्यन्धकारे कुत्र वा जग्मतुरिति नाहं जानामि । अहमपि ततः परं तत्रावस्थानं व्यर्थमवगत्य प्रधानद्वारमागमम् । कोशमिदमाश्चर्यम् । हे मियः ! धन्य त्वदीयं चरितम्, धन्याऽसि जय काळि देवि त्वम् । इति दशमं चक्रम् । अर्थकादशं चक्रम् । सर्वमपि कार्यजातं यथापूर्वमेव प्रचलति । नास्त्यन्यथाभाव: कुत्रापि । नास्ति च कश्चिदपि कोलाहलः । एतादृशो भयानको व्यापारो निवृत्तः, निर्मलकुमारः प्रमुषितः, किन्त्वस्य कृते न काऽपि चिन्ता दृश्यते, न वाऽन्वेपणादिकं प्रचलति । यथा सर्व कार्य शन्तभावेन पूर्व भवेत्तथैवे. दानीमपि भवति । कालस्तु न कस्यापि वशगः, अत एव सोऽपि यथापूर्व- मेव गच्छति, मुखोपाध्यायस्याचरणेषु न कुत्राप्यन्यथाभावो दृश्यते । सर्व. मपीदं यथापूर्वमेवास्ते, केवलं नास्ति निर्मरकुमार एकः । यावत्पूर्व मुखो. पाध्यायस्सलपेत् तावदिदानी न सलपति, यावान् पूर्व म आसीदादर- स्तावानिदानी न दृश्यते, किन्तु सर्वथाऽऽनादरोऽपि नास्ति । शरीरं च सस्यान्तर्गतमौदासीन्यं प्रकटयतिम्म । अहमपि दिनेदिने दीनदीना ·११-च] दुमन्त्रणा । भवामि । अघाहं निर्मलकुमारस्य पठनागारे वसाम्येकाकी । अयनासना. शनाच्छादनादिकं विना नास्ति मेऽन्यक्किमपि कार्यम् । सर्वदा चिन्ताम्ला- नवदनः कृत्याकृत्यविवेकंविधुर उन्मत्त इव तिष्ठामि । यदा यदा च मनसि समुदेतिस्म 'इतो निर्गच्छेय' मिति, तदा तदा निर्मलकुमारस्य वचनं स्मर- निवृत्तो भवामि तथाकरणात् । यतस्स आदिशन्मामत्रत्यवृत्तान्तज्ञापनाय । वस्तुवस्तु तादृशं स्थानमेव किमस्ति, यत्राहं गत्वा निवसामि । एतद्गृहवासियूभावन्यावपि दृष्टिगोधरौ न भवतः । तत्रैको निर्म- लस्य प्रियो भृत्यो रामचरणो नाम, यो बहु प्ररुघ वैतनिकतामत्यजत् अन्यश्च स एव शंकरः, यः किलास्यानर्थजातस्य मूलम् । मन्ये शंकरण निजस्वामिन्युपदेशानुसारेणाचरितमिति, परं न जाने कदा कयं तेन दास्य- परित्यागः कृत. इति । इदमप्यहं न जानामि मुखोपाध्यायेन जयकाळी- विपये किमाचरिदमिति, यतोऽहं बहिरङ्गभूतो जनो बहिरेव तिष्ठामि । देयनारायणमुखोपाध्यायस्यौदासीन्यंत सर्वतः प्रकाशमाननन्तर्गतां महती पीडा प्रकटयतिस्म । न किमप्यत्राश्चर्य यदीदमौदासीन्यं निर्मलकुमारनिमि- - एकमेव स्यात् । मध्यंदिनस्यायं समयः । सर्वत्र निश्शब्दता वरीवति । अहमपि निचभोजनो निजे पठनागारेऽस्म्येकाकी । नानाविधाभिश्चिन्ताभिराकुल- मिव मे चेतः ) मध्येमध्ये निर्मलकुमारस्य स्मरणेनाश्रुप्लाविते भवतो नेत्रे । महो ! राजकुमारो भूत्वाऽपि निर्मलकुमारोऽद्य भिक्षुकस्संवृत्तः । कुत्र तद्वि- पुलमेश्वर्यम्, कुत्र चार्य गृहत्यागः । हरे कृष्ण ! किमिति विधात्रा नियो निर्मितास्स एव जानाति । सुन्दरतमं विकसितं कमलं पद्यां निप्पीडयन्त्या को वा लाभस्सम्पादितः पिशाचिनि त्वया ! औरसेऽनौरसे च पुत्र को वा भेदस्त्वयाऽनुशोचितः । जननीभूतया त्वया निर्मलकुमारे किमिति दुष्टोऽभि- लापः कृतः । आधर्यम् आधयम् । धर्मः किमेकमपि निजं पादं संचुकोच ! नरकेऽपि किमयाः पापाया लभ्येतावकाशः!।

·संसारचक्रम् । [१-भाग। , अचिन्तितमेव पार्श्वगृहे फस्यचिदूर्ध्वदेशादधः पतितस्येव गुरुतरस्य वस्तुनश्शब्दोऽश्रूयत । चिन्ता च मे भनाऽभवत् । मनश्चैकानं कृत्वा शयिपि । हन्त ! हन्त !! पुनस्स एव फुसफुसात्कारः कयोश्चित्सल्लपतो- रयत न जानाम्यद्य कीरशोऽयं सल्लाप इति । न शक्नोम्यद्य पुनःकोवा भयानको व्यापार उपस्थितो भविष्यतीति ज्ञातुम् । श्वासमपि निरुन्धन्नहं श्रोतुमतिष्ठम्, किन्तु किमपि श्रोतु नाशकम् । गच्छतु चुल्याम्, नेतः किमपि श्ोप्यामि, किमनेन मे श्रुतेन वा । यस्य यस्य यद्यद्रोचते करोतु तत्तत्ससः । किमिदमपि मे ललाटलिखितम् ! किमित्यात्मानं वृधैवायासयिप्या- मि ! । परं किं करोमि, निर्मलस्य हि वचनं स्मृतं न मां तूप्णीमवतिष्ठ- मानमभ्यनुजानाति । सहात्मनो गमनानन्तरं यद्यद्भवति तत्तत्सर्व ज्ञाप यितुमाज्ञापयन्माम् । कथमिदं विस्मरेयनहम् ! । तर्हि गत्वा शृणोमि, कीह- शोऽयं सल्लाप इति । उत्थाय चाहं भित्तिनिकटं गत एकामः श्रोतुमारभे । एवं चायत- "रे नैवम्,न नानासि त्वम्, अद्य सायमेव कार्य किमिति नारभसे। घण्टाद्वयवादनस्यायं समयः, ते च घण्टाचतुष्टयवादनसमये गृहानागमि- प्यन्ति, सर्व च वस्तुजातमस्ति सन्नद्धम्, किमितो विळम्वेन !" "नेदं युक्तमिव, इदानीं त्वं वदसि धीरेव, कार्यकाले तु स्वभाव- सिद्धमधीरत्वमवलम्बिप्यसे, ततः कथं स्यात् ! ममविदमेव जनयति भयम् । प्रभुरपि महासमर्थः । तदीययोर्नेनयोधूळीप्रक्षेपः किं हेळा । अतश्च नाहमिममुपायमाझीकरोमि, अन्य एव कश्चिदुपायोऽवलम्बनीयः ।" "सम्यगाच्छादिता तिरस्करिण्या ते बुद्धिः, रे उन्मत्त, मां विना को वैतादृशेषु कार्येषु पादं प्रसारविप्यति ! प्रभोः पुरतश्च मां विना कः स्थास्यति "नदीयाभिप्रायेण तु नायं समीचीन उपायः । अस्त्यवकाशोऽपि महान्, कि मेयता शैघ्रयण, अय माग्तु । यत्किञ्चिदपि वा कार्य कर्तव्य ·[च-११] दुर्मन्त्रणा। '६१ चेत् सम्यग्भावि समालोच्यैव कार्यम् । यदि कदाचिद्गृहीता भवेमं, किं ततोऽप्यनर्थकरमस्ति । अद्यदं कार्यम्, यन्मयोक्तं तदेव कुरु, सोऽपि मरिष्यति, दण्डोऽपि न नक्ष्यति ।" "इदमपि युज्यत एव, यच्च त्वं वदसि तदपि । तर्हि त्वदुक्तेनैव पथा कार्य भविष्यति" इति । पुनश्चतुर्दिशं निश्शव्दता । यो सल्लपन्तावासातां तयोः पदशब्दोऽपि न श्रुतः, न जाने कथं तावन्तर्हिताविति । "हन्त ! पुनः केयं मन्त्रणा ! कावेतो ! कोवा विषयः ! विधे ! न जाने कीदृशी विपत्पुनरुपस्थास्यतीति । मन्ये देवनारायणमुखोपाध्यायमधि- कृत्येयं मन्त्रणेति । गृहस्वामिनी विना कोऽन्य एतत्काय कुर्यात् । कि तत्कार्यम् ! “सर्व वन्तुजातमस्ति सन्नद्धम्"-कोऽस्य शब्दम्यार्थः । भगवन् संशयभजक निवर्तय मे संशयमिमम् । नाहं किमपि निश्चेतुं शझोमि ।" इत्येवं चिन्तयन्नेयोद्धान्तचितः पुनरागत्य शय्यायामशयिपि । अचिन्तयं चैवम्-"बहुधा पर्यालोचयन्नपि नितुं न शक्रोमि । फावतावित्यपि नाहं जानामि । परमेतायतु ज्ञातं नास्मिन् दिने किमप्येतो फरिप्यत इति । मन्ये पुनः कदाचिकरिष्यत इति । किन्तु अपमभूति सावधानेन भान्यं मया । देवनारायगमुखोपाध्यायेऽपि ददृष्टिना स्थेयर, तदीयमप्याचरणं सम्या निरीक्षणीयम् " इति । एवं चिन्तयत्येव मयि सायाहोऽपि समुपागात् । देवनारायणमुग्यो- पाध्यायोऽपि विचारालयात्मतिनिवृत्तोऽभवत् । कृम्नेऽपि गृहे निशब्दता समजायत । सर्वेऽपि भृत्या निजनिजे व्यामृता अभवन् । मुग्वोपाध्यायोप्यन्तः 'पुरं प्राविशत् । पहमपि निवृत्तावश्यकृत्या बहिनिर्गत्य रय्यायो तन इतः पर्यट- लागम् । नदय हरिदयालनामा यसकरम्यानन्तरं तत्स्थानमापदागस्य ·संसारचकम् । [भाग) मामयदभृत्यः---"देवो भवन्तमन्तराइयति, मन्ये किंचित्स्यादावश्यक कार्यम्" इति । उक्त्वा चैवं क्षणमप्यनवस्थाय प्रातिष्ठताऽसौ । अन्तः ! अद्य मामन्तरादयति देवः ! किमिदमाश्चर्यम् । अत्रागतस्य मे मासा घट्, एकदाऽपि दृष्टिरपि न तत्र न्यधायि, किमित्यद्यामन्तराइये । यदा निर्मलकुमारो निरगात्तदाप्रभृति मया सह शब्दमेकमप्यसल्लपन्मुखो पाध्यायः किमित्यद मामाह्वयति : किं निर्मलकुमारविपये किमपि प्रक्ष्यति ! तेनातोऽहमवश्यमेव गमिष्यामि, सति सन्दर्भ तामपि दुष्टामहं द्रक्ष्यामि । तस्या मुखे नेत्रयोश्च कीदृशं कौटिल्यं प्रकाशत इति द्रक्ष्यामि । तस्या हावभावादिमिर्माध्याहिकसल्लापविषयः किंचिदपि वा ज्ञायते नवेति पश्यामि । हा कष्टम् । निर्मलकुमार ! यथा त्वं सांसारिकमनर्थजातं निरीक्ष्य त्यतसं. सारोऽभयस्तथाऽहमपि । इयानेच व्यत्यासोऽस्त्यावयोः,त्वया संसार परित्यक्तः, संसारेणीहंपरित्यक्त इति । आश्चर्यम् ! आश्चर्यम् !! कले धन्योऽसि ! संसार स्वमपि धन्योऽसि ! धन्याऽसि जयकाळिदेवि त्वमपि । इति एकादशं चकम् । अथ द्वादशं चक्रम् । (मुखामिद्धिः।) सुन्दरतमे सर्ववस्तुसमलंकृते कुत्रचिच्छयनागारेऽहमिदानीमस्मि । चतुर्वपि पार्थेषु मितिलम्चितानि तैलवर्णचित्रितानि दर्शनीयतमानि देव- तानां चित्राण्यमिषतामिवार्पयन्ति दर्शकानाम् । अधश्च मृदु सुखस्पर्श नानावर्णविचित्रं रलकम्बळमास्तृतं स्लमयमिव करोति शयनागारम् । दक्षिणभागे वातायनस्य निकट एव बहुमुल्यस्सौवर्णस्सितप्रच्यदपटच्यन्त्रया सक्ष्णया मृदुतुझ्या तूलिकया सनापः पर्यझो वर्तते । तत्र तत्र चानघतमाः पहास्तरणास्तृताम्मुखोपवेशिन्यस्मुखशायिन्यश्च निहिता नहुशो दृश्यन्ते ।

·1१२.] सुखाभिवृद्धिः। मध्यतधागारस्य कुत्रचित्रिपादवृत्तपीठिकायां सुन्दरतमं राजतं कुमुमनिषा- नमेकं निहितमास्ते, यतो निर्गतस्सुगन्धो वातपातेन प्रसारितो मदयति मनांसि दर्शकानाम् । पटलाधारदारुलम्पिनि वलये निवद्धः पञ्चविंशतिशाखो दर्पणदीपो नितरामेव शोभयत्यगारम् । इतस्ततश्च लम्बमानानि दीपविपु- लानि नानावर्णानि ध्यजनान्यन्याहशीमेव कलयन्ति चेतसो तिम् । स्स- दिकमभ्यस्मरूपा गन्धर्वमूर्तयो द्वादश हस्तेपु धारयन्ति दर्पणमयान् दीपान् तत्र तत्र निहिताः । किं विवरणेन, सर्वतश्च स्वलंकृतं शयनागारमिदं राज- कीयतामात्मनोऽनुक्तमेव बोधयति । क्षणमात्रएवेदं शयनागारमहं कालन्ये. नावालोके । अपश्यंच युगळमेकं स्त्रीपुरुपयोस्तेजस्तिमिरयोरिवायुक्त- सम्मेलनम् । एकस्मिन् पयो पूज्यतमो मे धर्मपिता देवनारायणमुखोपाध्यायः, तत्पुरत एवान्यस्मिन् पर्यडे तस्य धर्मपली हीनतमुखी जयकाळीदेवी चासाताम् । समीपमुपगतं च मां मुखोपाध्यायो महताऽऽदरेण सस्नेहं हस्ते गृहीत्वा निजनिकट एवोपावेशयत् । अहमपि संकुचनकिंचिद्वदन्नुपा- विशम् । ततध मुखोपाध्यायो मामेवमवदत् । "अद्य त्वदुपरि बहवः प्रश्नवाणाः प्रक्षिप्यन्ते, सर्वेषां सम्यगुरं देहि । प्रथमतःधेदं कथय, कोऽसि त्वम् " इति । अहमपि किंचिदप्यविळम्यमान एवावदम्-"स्वयमेव न जानाम्या. स्मानमयावधि कोऽहमस्मीति । यच यावदहं जानाम्यपि, तत्तु पूर्वमेव न्य- घेदयं भीमतां सन्निधौ । अन्यच्चेदमहं जानामि 'भीमन्तो मे धर्मपितरः महं च श्रीमतां धर्मतः पुत्र' इति" इति । देवनारायणमुखोपाध्यायोऽब्रवीत्-"साधु, नेतः किमपि कपनीय मन्ति, स्वम्मे धर्मतः पुत्र इति सत्यमेवेदम् । मानु, अपि नानासि पारण- यदप नियममुसंप्य वं मदीये शयनागारे समाहतः ! " इनि । महमवदम् "महि नहि, नाहं किमपि जानामि, फयं पा ज्ञायता- मिदं मंया धीमतां ददये निगूरम् " इति । ।

·'संसारचक्रम् । [१-भाग ] 'देवनारायण....योऽत्रवीत्-“अस्तु, शृणु किंचिदन्यदपि वदामि, ययदहं पृच्छामि, तस्य तस्य कथयोत्तरं मन्दमन्दम् । अद्यावधि मया निर्मलकुमारस्य चरित्रमपि निर्मलमेवागृह्यत । स्वप्नेऽपीदं नाहमज्ञासिपं निर्मलस्य चरितमेतादृशं निन्दनीयमिति । त्वमेव तावत्कथय मातरि विमातरि च कोवा भेदः ! धिक् धिक् एतादृशेन दुराचारेण किमिति पुत्रिणं मां चकार विधिः, इतोऽप्यपुत्रतैव हि वरम् । शृणु ब्रजेन्द्र ! इतस्तं त्वं दुश्चमधिकृत्य किमपि मास्म मन्निकटे कथयः । तस्यैवं गुप्तमेव पा. यने कारणमप्यहं सम्यग्जानामि । दुष्टेन तेन सत्यामस्यां पशुवदाचरित- मित्यत्र नास्ति सन्देहलेशोऽपि । इदन्तु तेन साधु कृतम्, यदन क्षणमप्य- विळम्व्य पलायितम् । अन्यथा हि पुत्रहत्यादोषोऽपि मां स्पृशेत् । आस्तो बजेन्द्र ! गमनसमये सस्त्वां किं किमकथयत् !" इति । अहन्तु स्तम्भ इव तूष्णीमतिष्ठम् । मन्ये शरीरस्थेन रुधि रेणाम्भस्ता समाश्रिता । निर्मलस्य पितुर्मुखादेतादृशं वचनम् ! निष्कळस्य निर्मलस्यो- पर्ययं कळः ! हन्त ! हन्त !! कीदृशः कालस्य विपर्ययः ! विवर्णतामिवाभजन्मे शरीरम् । देवनारायणमुखोपाध्यायकृतानामेषां प्रश्नानां किमुत्तरयाण ! हा धिक्,किमिदमपूर्व मिथ्यामिश्रितं चातुरीचक्रम् ! कोऽत्र मिथ्या वदति ! निर्मल उत तस्य माता ! निर्मलस्तु नैतादृशः, स तु वस्तुत एव निर्मलः । यदाकिल स प्रातिष्ठत, तदाऽऽभ्यामेव नयनाभ्या रुदन्नथु च मुञ्चन्नवलोकितो मया । तादात्विकी च तस्यावस्या न कृत्रिम- तया सम्भावयितुमलम् । अत एव न निर्मल: पापाचारोऽपितु मुण्यात्मा । अस्या एवाष्टादशयपदेशीयाया युवत्याः कृत्यमिदं कृस्नमनर्थमूलम् । अन्या एव दुष्टाया रूपजालेन पद्धोऽयं वृद्धो बुध्याऽपि सन्त्यक्तः । यद्भावि तद्भवतु, अहं तु कदाऽपि मिथ्या न वदिष्यामि । यदहं जानामि तदेवाई फययिष्यामि ! देवनारायणमुसोपाध्यायः पुनरयोचत्-"यनेन्द्र ! किमित्येवं मान- मवलम्बितं त्वया । सत्यं कथय, किमुक्त्वा स इतो निरगात् । मन्येस ·च-१२] सुखाभिवृद्धि । एवमुक्त्वा पायितवानित -"मम विमाता कदाचिन्मा छरेन कुत्रचिद्गृहे नीस्वाऽवाच्यमेव वक्तुमारभत, अत एवाहमिद कृस्नमप्यैश्वर्यं परित्यज्य पलायितो भवामि' इति । इदमेव च सर्व सत्य ज्ञात्वा गृहानागतस्त्वम् । अद्यावधि शब्दमेकमपि मस नावद । किम् । इद सर्व सत्यमेव खल"इति। अह च साश्रुनयनस्सगद्गदमवदम् "क्षम्यतामय जन ,नेतोपि निर्मल- स्य निन्दामह श्रोतु शकोमि । श्रीमन्तस्तु निर्मलस्य पितरो मम च पालयितार । यदि मामितो निष्कासयितुमिच्छथ, काम निप्कासयथ, नास्ति मेऽत्र किश्चिदपि दु खम् । पर निर्मलम्योपरि नेतो वजसमानि निन्दाक्षराणि प्रयोक्तव्यानि । एतादृशैश्च प्रश्नास्म मा सोचे पातयत" इति । एवमुक्त्वा चाह तदीययोश्चरणयोरपतम् । किश्चिदिव कुपिनस्सोऽवदत् "तर्हि किमय सर्वोऽपि पतिव्रताया निर- पराधाया मे धर्मपलया एव दोष इति वदसि । इद तु न सम्यगिव भाति । किं कदापि केनचिच्छृतम्, माना निजे पुत्र एवमाचरितमिति । किं यापि काऽपि वैव कुर्यात् । किमिद सम्भावितम्" इति ! अहमपि सधैर्यावष्टम्ममेवमवदम्-"यदि चेदमसम्भावितम्, तदेद वा कुतस्सम्भाव्यते । किं कदापि फेनचिदपि वा श्रुत पुरेण मातमेव पापमाच- रितमिति । तात ! बध्नाम्यम्जलिम्, क्षम्यतामयम्, इत पर नैवविधानी नय प्रष्टव्य 1 गौरवेण यन्त्रितावह किमपि न वक्तु शक्नोमि । घूर्णते मे शिर । प्रयम्यन्नपि नाह विस्मरामि निर्मरकुमारम्" इति । देवनारायणमुखोपाध्यायस्तून्मत्त इवाधैिरुदघुपत् “पश्यत, मजेन्द्र किं वदति। कस्याह शृणुयाम्, कुत्र विश्वसेयम्, युप्मामिस्त्वहमुन्मठ एप तोऽस्मि" इति । जयकाळी सकोपमवदत् "मया समुन्नत त 'उत त्वयाऽह- मुन्मचीकृता । अह तु तस्मादेव दिनादारभ्य प्रत्यह वदामि त्यज मा त्यज मामिति । किं पितुर्म गृहेऽनमेव नान्ति ! यया नवमासानिनोदरे ·ससारचक्रम् । ।१-भाग] धृताऽहम्, किं सा निजगृहेऽवस्थातु मा नानुमन्येत ' श्रूयतामस्य वृद्धस्य वचः । त्वदीयेन पुत्रेण सहाह रन्तु किल गताऽस्मि ! किमिदमेव हि वदसि । ईदृशानि वचासि वदन्नपि न रजसे त्वम् । कूर्चश्मश्रुणी पलिते ऽभूताम्, वक्तुमेव न जानासि ? एतादृश वदतस्तव किमिति जिहा न निप- तिता छिन्ना ! किमरे व्रजेन्द्र ! कुतस्तवेश धार्यम्, यन्मामेवैव वदसि । धूर्त किं व साक्ष्यमाश्रितोऽस्यत्र । हत भागधेय । नदीतीरे यमेन सवद स्त्व दयाळुनाऽऽनीय पालित पोषितश्च, मामेवैवमेव वदसि ! अपसरेत । किमुभौ पूर्वमेव कृतसङ्केतो मामितो निष्कासयितुमिच्छथ । अह वदामि मिथ्या, स तु यथार्थम् ? तपस्वी शकरस्सर्व जानाति, निजाभ्या लोचना भ्या तेन सर्वमवलोकितम् । अत एवासावात्मनो गौरव रक्षन्निरगात् । यदि च स एव निदोपस्तर्हि विमिति परायितवान् । पितुर्निकटे किमिति सर्व स्फुट नावदत् । किं त्वमेतदर्थ पालित पोपितश्चाभू । साधु, तिष्ठत यूय मेव सर्वे गृहे, महमेव गच्छामीत । आनय चतुरन्तयान वाहकाश्च, अद्यैव यामि पितुर्गृहान् । यदीत परमहमस्मिन् गृहे स्थिता जलमपि पिबेयम्, न भवामि पितुर्ने पुत्री ।" इति । एवमुक्त्वा च सरक्तलोचना गमनायोदतिष्ठत् । अहन्तु मौनमाश्रित उपविष्ट एवाभवम्, देवनारायणमुखोपाध्यायोऽपि भयेनोदतिष्ठत् । अव- दच्चैवम् "तूष्णीं किमिति नतिष्ठसि, किमकाण्ड एवैव रुष्टा भवसि । महा नयमनर्थो मे । इदमेव फिल विचिन्यैतावताऽह तूष्णीमासम् । शान्ता भव, क्दार त्सा मिथ्याभापिगीमवदम् । एतावत्कटुतर किमिति भापसे । किं मृदु वक्तुमेव न जानासि । धिक्, ब्रजेन्द्र किमिति दूषयसि, परकीयोऽयम्बाल , साधु , निष्कपटोऽय पाश्छर कथ जानीयात् । तस्येव वचनमय श्रुतिं मन्यते । सत्यमिदमिदमेव किर । वस्तुतस्तु स एव यदि निदापम्तदा किमिति महमनिवेयेर पलायितवान् , स हि प्राणान् रिरक्षिषु गुप्त जगाम । गच्छतु चुरल्याम् । इत पर तन्नामग्रणे वा किं प्रयोजनम स्ति । अनरिन्तेऽह बध्नामि, शान्ता मय । पश्य मे वार्धक्यम्, वृद्ध मास्मरुप्य ·[१२] सुग्वाभिवृद्धि । ६७ , . मा किमिति पीडयसि ? छि छि. तूष्णीं तिष्ठ, पितुहान् किं वदन्ती गमि- प्यसि । त्वयि गताया गृहकृत्य को वा निर्वक्ष्यति । वत्स बजेन्द्र ! त्वमपि मेऽपराध क्षाम्य इति"। मुखोपाध्यायस्यानेन शब्देन हृदयगत सर्वमपि दु खजात मेऽन्तर्हित. मभूदेकदेव । सहस्तबन्धभेवमहमवदम्-"किमेव नाम वदन्ति भवन्त । दीनो हीनो भिक्षुकश्च सन्नह किं भवत क्षाम्यामि । भवद्भिरेव दयया- ऽऽनीय मृत्युमुखादक्षितोऽह कथ भवत एव क्षमिप्ये। अस्त्विदम्, प्रार्थयेऽह भवत , त्यज्यतामय जन इति । यतोऽह भिक्षुकोऽस्मि वस्तुत । यस्य हि वनतरुमूलमेव निवासस्तस्य कथमिद राजोपभोग्य सौधादिक युज्यते । श्रीमद्विस्तु बहुशस्समाहतोऽह कामम् । तथापि भिक्षुकस्य भिक्षयैव काल- यापनमुचितम्" इति । देवनारायणोऽब्रवीत् "पश्यत, यथा कथाचिदस्या समाहिताया ब्रजे- न्द्र एव रुष्टो भवति । कमह सान्त्वयामि, किं वाऽह करोमि । व्रजेन्द्र ! तूष्णीं भव । वत्स, अश्रूणि परिमार्जय, वृद्ध पितरि किमित्येव कुप्यसि ? निर्मलस्तु गत एव, तस्य स्थाने त्वमेव खल्वंद्यासि । फरयाह दोप कथ यामि । मम भाग्यम्यैवाय दोष । इत पर निर्मलस्य चर्चेव मास्तु, तया हि तवापि भवति कष्टम्, ममापि हृदय दु ख्यति 1 विश्चिदहमन्यद्वच्मि तदाप शृणु । त्वमपि (जयकाळि 1 ) शृण्विदम्, अद्यावधि तु प्रजेन्दो न्यदीय कुमार इव तेन सह चहि रेवावर्तत, किन्वित प्रभृत्यन्तरेव स्था- स्यति । ब्रजेन्द्र ! अपहित खलु ' अभ्य गृहस्य पधिमभागस्थे गृहे तव निवासो भविष्यति । नेत पर वहिरवस्थानग्यावश्यकताऽस्ति । गेहस्थो बाल श्व ठि, कस्यापि कृत कष्ट न भवेत् । अद्यावधि तगृहमन्धकारावृतमेवा- भूत्, त्या निमित्तीकृत्य दीपो या प्रकाश्यताम् । अब कश्चन गहनोऽभियोग प्रचलति, तस्मिन् समासे वामप्यह विचाराल्य नेप्यामि" इति । प्रथमतरत्वहमिद नाग्यकरवम्, विशेषतम्तु निमकुमारस्योपदेश स्मृत्वा सावधान एवामयम् । तथापि विशेषतोऽनुरुन्धति तम्मिन् तदीय ·ससारचकम् । [१ भाग] वाक्यमुलपयितुमसमर्थोऽभवम् । अनिच्छताऽपि तद्वाक्यमङ्गीकरणीयमेवासीत। सर्वमिद वृत्तान्तजात पनद्वारा निर्मलायासूचय तदैव । पश्यत कालस्य गतिम्, भागधेयस्य परिपाकञ्च, मुखोपाध्यायादाज्ञा गृहीत्वेतो निगमने प्रवृतस्य कीदृशमिद सौभाग्य में सवृत्तम् । सुखस्य किलाभिवृद्धिरचिन्तितमेवोपनता । धन्योऽसि ससार त्वम् | विचित्रा ते. चक्रस्य गति । इति द्वादश चक्रम् । अथ त्रयोदशं चक्रम् । (पुनर्यन्दीभाव ।) वस्तुत एव मे मुख तत प्रभृत्यभ्यवर्धत । राज्ञ इव मे सुखेन कारोऽत्येतिस्म । यावत्सुख यावती च स्वच्छन्दता मे तदानीमासीकथामि- दमहमनया क्षुद्रया लेसिन्या प्रकटीकुर्याम् । पानाशनाच्छादनाविक सर्व मुत्तमोत्तममेवासीत् । विशेषतश्च तस्मादेव दिनात् देवनारायणमुखोपा- ध्यायो जयकाळीदेवी च मा प्रेमाया दृष्टया द्रष्टुमारभताम् । कस्याप्य- गम्य न्यूनता नासीत्, महता सुखेन कालो यातिस्म । केवल निर्मलकुमार- स्य स्मरण दुखापयतिस्म चेत । कदाचिच्च कृतभोननो यदा मध्यादे निजोपवेशनगृहे स्वपिमि तदा मे यद्दय प्राचीना निजा घटना गुप्तवृत्ता- न्ताश्च स्मृतिपथमुपयान्तिस्म । अहो ! तद्वाल्यसुख मे कुन गतम् ' मातु- स्स्मरणमात्रेण गास्येव पूरस्य धाराऽश्रुण प्रक्रति स्म । कुत एवम भूत् । कुत्तोऽह निन राज्य परित्यज्य परकीयमन्न मोक्तु योग्य तो ऽस्मि ।। भगवन् । विचिामिद रहस्य झटिति मा बोधय, मात । किं सत्यमेव मे नाम्ति जननी त्वम् । अष्टादशवभ्योऽह त्वा मातृशब्देन सम- बोधयम्, त्वमपि मा मातृनिविशेपमेव समपारय सत्येव किमिदमम्- , ·६.१३.चा पुनर्बन्दीभावः। न्मातः ! । नाहं किमपि जानामि, सत्यं शपे, नाहं वस्तुत एव किमपि जाने, निर्दोषोऽहमस्मि नितान्तम्, एवंस्थिते किमिति मां पर्यत्यजः ? को मे दोपः । किं वा मे पापं कर्म । किमप्यनुक्त्वैव विवाहच्छदाना किमित्यह निष्कासिन. ! यह येन केनापि कारणेन कुपुत्रोऽभवम्, काममसानि, लं किमिति कुमाताऽम्: ' अद्य मया ज्ञातं न त्वमसि मे जननी, यदि खं जननी स्यास्तदा कथं निदोपं पुत्रं निष्कासयेः ! किं मद्विपयकं किञ्चि- वृद्धं रहस्यमस्ति ! येनाहं बुद्धिपूर्वमेव मातापितृभ्यां परित्यक्तः । हन्त । हन्त ! किं तदेव वशुरगृहम् ! किं तावेव श्वश्रश्वशुरौ ! यमपुरादिव तस्माद्दशमाऋचिहितात्कारागृहागुप्तमेव कस्यचिदज्ञातम्य साहाय्येन निर्गत्य पलायनं कि मानुपकृत्यम् ! अहो ! किं वर्णयेयं तस्य देवतुल्यस्य बाल- स्य महिमानम् ! कीदृशी तस्य चातुरी 1 येन स्थाने स्थानेऽहं. रक्षितः । कामयते मे चेतः पुनरेकदा तस्य गीत श्रोतुम् । एवमादिभिश्चिन्तामिरहं बलादिवाक्रान्तोऽभवम् । चिन्तया सहैव ज़-- भयाऽपि । को वा ततो विळम्यः, निद्रयाऽपि परामतोऽभवम् । दूरादेव कस्यचिद्गीतस्येव शब्दोऽथ्यत, किमयं स्वप्न उत माया ! अहो ! कीदृशु- मिदं चेतोहरं गीतम् ! पाठका ! श्रूयतां भवद्भिरपि । (द्विपदी) "मोहनमाल्यं गळे कदा मे शोभेत त्वदत्तम् फुत्रागा सा सम्मिळनस्य च किश्चेदं संवृत्तम् ।। विपसम्मिश्रः प्रेमापीतस्तस्येदं फलमातम् । कौटिल्य किमु कालस्येदं ध्यस्मापीमा यतम् ॥" दूरादेव वेणुगानमिव गीतमिदं फर्णयोर्मे मुधावर्षमवर्षन् । अहमपि समेममरं ओनुमारभे । किमहं स्वपिमि, भय जागर्मीति निश्चेतुं नाशकम् । क्रमादय गीतशब्दो निकटे निकटे रामवर्तत । अन्ततश्च कर्णया मुसं निक्षिप्य गायतइस शब्दोऽयत ! स्वप्नेऽपि यर्नमानोऽहं हन्तौ मासारयं वदमहणाय । किन्तु स्पृष्टमपि नाशफम् । हटादेव ने उदमिरतार। " ·७० संसारचक्रम् । [१-भाग । चतुष्पदायां पीठिकायामुत्थायोपाविशम् । परमेतावताऽपि स्वप्नेना. परित्यक्त एवाहमभवम् । तत्किल गीतमद्यापि श्रोत्रयोश्शदायमानमिवा- सीत् । किमिदम् ! एवं तु कदापि नाभूत् । जाग्रत्त्वप्नोऽयम्, यतस्स्पष्टमेय श्रूयते गीतशब्दः; अस्तु वाऽयं स्वप्नः, परं नाय मे भ्रमः । निश्चित. मेवायं मम परममित्रस्य बालस्य गीतशब्दः । परं कथमत्रागतस्सः ! सर्वतस्सुरक्षितेऽत्र कथं स प्रविष्टः । देवनारायणमुखोपाध्यायभयाकोऽप्यत्र गातुमेव न शक्नोति, यतस्तत्यानभिमतं गानादिकम् ; सत्येवं कथमनेन गीतम् ! पाठकाः । वस्तुत एवाहं तदानी न किमपि निश्चेतुं समर्थोऽभवम् । यदाचैतदन्यच्च चिन्तयन्नवर्तिपि, तदैव हरिदयाळुरागत्यावदत्- "वजेन्द्र प्रभो ! स्वामिन्याः कनिष्ठभगिन्यद्याचिन्तितमेवागता । विचारा- रूयस्थाय प्रभवेऽपि सूचितम्, त्वस्यैवागमनं भविष्यति प्रभोः । भवता किमपि सलपितुं स्वामिनी स्वयमेवागच्छति" इति । एतावदुक्त्वा प्रतिनि- वृत्तो हरिदयालः । अहमपि सनद्धोऽभवम् । एतावत्येव साऽपि समागता । कियतः कालादियं मयासह विना संकोचमेव सल्लपति । तामागच्छन्ती दृष्ट्वा प्रत्युदयासम् । जयकाल्यवादीत्-"बजेन्द्र ! भगिनी मेऽध समागता । एकदा वं पण्यचीधी याहि, चौटिकामिमां गृहाण, यथाऽत्र लिखितं सर्व सामग्रीजात- मानय । बहुषु सत्स्वप्याज्ञाकारिषु केवलं प्रीतिविशेषात्वां प्रेपयामि, न पुनरन्यथा । त्वया नेया सामग्री, मया पक्तव्यं सर्वम्, भगिन्या चोपरि- तनं कार्य द्रष्टव्यम्, तैश्चागतै क्तव्यम् । गच्छ, हरिदयाळुना सह । तन्निकट एवास्ति द्रव्यम् । सर्व वस्तुजातं सम्यक्परीक्ष्य केयम् । यत्र यत्र यद्यल्लभ्यते जानाति हरिदयाळस्सर्वम् । क्रेप्यति तु सर्व स एव, त्वन्तु सहव तिष्ठ परम्" इति । अहं घृतवसनस्तेन सह निरगाम् । गच्छत एव मे मध्ये मार्ग कस्यचिद् वृक्षम्याधः शंकर इव फश्चिदृष्टिपथमगमत् । स मामपश्यनवा न जानामि, स च परावृत्य - ·पुनर्बन्दीभाय । तिष्ठन् कश्चिप्रतीक्षमाण इवादृश्यत । पुरत पुरतो हरिदयाळुर्गच्छन्न- वर्तत । अहन्तु शफरम्य वृत्यजात निरीक्षितुमना कस्यचिद् वृक्षस्याध. श्छन्नोऽतिष्ठम् । इद चाह झटित्येवाकरवम् । येन शकर किमपि नाज्ञा- सीत् । शकरो देवनारायणमुखोपाध्यायस्य गृहमेकाप्रया दृष्टया निरीक्षते । पक्षमणी तस्य न किञ्चिदपि चलत । मन्ये महत्योत्कण्ठया यकश्चित्प्रतीक्ष- तेऽयम् । निर्मलकुमारगमनानन्तर नाय कदाऽपि मया दृष्ट । यद्यपि जाना- म्यहमेतेपा गुप्त वृत्तम्, एते किल यदा कदाचित्सम्मिळन्तिस्म गुप्तमेव । परमय किमित्यचिन्तितमेवाय मे दृष्टिपथमुपयात ? कुतश्चाय मुखोपाध्या- यस्य गृहान्निरीक्षते । अस्तु, इत पर किम्भवति । तदेव द्रष्टव्यम् । अहमपि तमेवानुसरस्तत एवापश्यम् । तृतीयशिरोगृहे जयकाळी फस्यचिदुद्धाटितकवाटस्य गवाक्षस्य निकटे स्थिता शङ्करप्रति सङ्केत कुर्वतीमपश्यम् । शरोऽपि ज्ञातसङ्केत प्रसनमुख पश्चिमामुख पण्यवीधीं प्रत्यगात् । महन्तु तूष्णीमेव "किमिदम् । तदीयस्य सङ्केतम्य को वाऽर्थ । शङ्कर किमिति पण्यवीधीमगात् ' जयकाळ्या आज्ञया फिलाह पण्यवीधीं यामि, तर्हि किम्मामेवोद्दिश्य किंचित्प्रचलति कार्यम्" इत्यादि चिन्तयन् भयकम्पितगात्रोऽभवम् । नास्ति किमप्यसाध्य नाम कुलकळकिनीना स्त्री णाम् । न जानाम्यद्य कस्यामापदि पुनमा निक्षेप्स्यति । हन्त कुत्र यामि । चतुर्दिशमेव मे विपद । समयमह पण्यवीधी प्रातिष्ठे । मध्यमार्गमपश्य हरिदयाळु मामेव प्रतीक्षमाणम् । दृष्ट्वैव मामपृच्छन्स "ब्रजेन्द्र देव ! अद्यावधि कुनासी द्वान् । चिरादह तत इतोऽन्विप्यामि, मार्गा विस्मृतो भवतेत्यगृथत मया" इति । तदा किराह तथा दिहलचेताअभवम् , येन तम्य सुम्यगुत्तर प्रति- वक्तुमेव नाशफम् । यदा च किश्चिदिव शान्तचेतास्तदैवमवदम् "हरिद याळो ! आगच्छन एव मेऽकम्माविहरमभवच्चेत , शिरो पूर्णितुमारभत, ·संसारचक्रम् । भाग] , अत कस्यवन तरोश्छायायामुपाविशम्, अद्याप न शाम्यति चेत , पश्य, अय वटो घनच्छायो नातिदूरे दृश्यते, शीतश्च वाति वातपोतः, आग- च्यानैव मुहूर्तमुपविशाव , एवमेव तत्र जनसम्म यद्यागमिष्य मूछित एवा भविष्यम्" इति । हरिदयाळरवादीत्-"नाहं जानामि किमापि, यथा रोचते भवते तथा कर्तु भवान्प्रमाणम्, किन्तु स्वामिन्या मया सह स्थातुमेवाज्ञाप्यत, यदि भवान्न तिष्ठति सह मया किमहें करिष्यामि, भवानेव कथयतु । अस्तु, ( हस्तेन प्रदर्श्य ) अस्मिन्नेवापणे वेशवारादिक फ्रीयता भवता, यावदह ( अन्यत प्रदय ) तस्मै वणिजे मूत्य दत्वाऽऽगच्छामि" इति । एतावदुषत्वा प्रातिष्ठत स क्षणमप्यविळम्व्य, अहन्तु तस्यैव तरो- रघस्समुपविष्ट पर्यालोचयन्नासम् । तावत्स्यैवापणस्य निकटे महान् कोला- हलोऽभ्यत । परिवृत्य चाह वणिक्केत्रोर्मुष्टीमुष्टि बाबाहवि च युद्धमप- श्यम् । श्रुत्वैव च शब्द भयेनाभिभूतोऽभवम् । आ ! परिचितपूर्वोऽय शब्द , हन्त ! हन्त !! श्वशरस्य किलाय मे स्वर ! अहो ! किमिद- माश्चर्यम् । केय माया ! कीदृशमिद रूपान्तरम् । कथमयमत्रागत 'पूर्व मयमन्येन घेणावलेकितोऽयपुनर्वणिम्वेषेणावलोक्यते, नूनमयम्ममैवान्वेपणा- यागत , आपणोऽप्यय मन्ये न सत्य , न जानाम्यद्य कीदृशेनोपायेन मा मारयिष्यतीति, अद्य मध्याहे दृष्टस्स्वप्नो न मिथ्या, अवश्यमेव सोऽपि यालकोऽत्रैव कुत्रचिदेपाभेव मध्ये उन्नस्स्यात्, अद्यवेत. पायितव्य मया, अन्यथा प्राणाना रक्षणमेव दुष्करम्, नैव गच्छेय देवनारायणमुखोपाध्यायस्या प्रालिकामितोऽहम्, भवतु यद्वा तद्वा, वदतु यो वा को वा किमपि, इदमेवा- घावश्यक यत्प्राणाना रक्षण नाम, यत्रेमौ पादौ मे प्रसरिप्यतस्तत्रैवाह पलाय इति चाफलयम् । यावदेवाहमुदतिष्ठम्, हा धिक् ! भयानकस्य व्याघ्रम्यापि प्रत्यवते दृष्टि., ऋद्धत्याशीविपस्थापि विफटा भवति दृष्टि , खराना दुष्टाना स्वभाव .

·- -- पुनबन्दीमाव । ७३ है कीटला दृष्टि कदापि न विफलीमवति, रक्ष्ये पतति निश्चित शतमख. प्रहितेवाशनि , पतेत, अवश्यमेव पतेत्, यदैवाहमुत्थितोऽभवम् । तदैव तस्य नरपिशाचस्य रष्टिभूरादेव मय्यपनत् । अहमपि यावच्छक्ति शरासनप्रहित इव शरम्सवगमधावम् 1 ससनसनात्कार प्रविशतिस्म वात कर्णयो । पृष्ठत परिवृत्तमुसश्च दशाष्टान् सवेगम्मामेवानुधावतोऽपश्यम् । भयेनाह पूर्वम्मादप्याधिकेन वेगेन धावितुमारभे । किन्तु सर्वोऽप मे यलो मुथैवाभवत् । मम तु पृष्ठतोऽग्रतस्सर्वतश्च कराळवदन कालोऽस्ति, कुन वा पलाय्यता मया' हठादेव बलिष्ठ कश्चित्पार्धतो बनान्निर्गत पर्वत इव मत्पुरतम्समागत्यातिष्ठत् । मयानक तस्य रूप दृष्ट्वैवाह निरुद्धगति रमवर । सोऽपि समीपमुपसृप्य मदीयो हम्तावगृह्णाद्धस्ताभ्याम् । प्रळया- म्बुद इव गर्जनवदच्चैवम् "किमरे दुष्ट ! कोऽद्य त्वा रक्षति । इयचे साहसम्, अस्माकमेव नेत्रयो प्रक्षिपसि धूळीम्, यस्तनस्य पालम्य तवे. यती बुद्धि , उभी हत्वा मदीयौ पराायतोऽद्य देवनारायणगृहे राज्य करोपि, तर स्थितेन त्वया 'न मामत्र स्थित कोऽपि ज्ञास्यति' इति मिलावगतमासीत्, धूर्त ! यमपुरमपि गतम्त्व नास्माक चक्षुषा दूरस्थ । देवनारायणस्य तपम्पिन का शक्ति । पश्याम्य फल दास्यामि" इति । क्षणादेवाह अन्थिरिव रज्जुभिर्वद्धोऽभवम् । अस्वनन्तीकृतश्च कुत्र- चन शकटे निक्षिप्तोऽभवम् । शकटो गन्तुमारमत । हन्त हन्त सर्वाऽपि चातुरी मे न्यथाऽभवत् । पुनश्वाह गृहीतोऽभवम् । इति प्रयोदश चक्रम् । १० ·७४ संसारबकम् । ११-भाग! अथ चतुर्दशं चक्रम् । ताडया (पुनर्जीवनम् ।) "मास्मतस्ताडयःमास्म ताडयः कामं गृहाण प्राणान्,मास्म "किम् ! अपि पुनरपि पलायितुं यतं करिष्यसि ! पुनरपि कि दूपयिष्यसि ?" "नहि नहि, नेतः पलायिप्ये, दूपयिष्यामि वा, यद्वदिष्यसि तदेव करिष्यामि, मास्मतस्ताडयः ।" "तर्हि यदहं वदामि तल्लिख-मया देवनारायणमुखोपाध्यायपुत्रस्य निर्मलकुमारस्य प्रोत्साहनेन देवनारायणमुखोपाध्यायो विष भोजितः-" "कदापि न, कदापि न, इदं त्वहं कदापि न लिखितुं शक्नोमि,कामं मे प्राणान् गृहाण, इदं तु मया कदापि लिखितुं न शक्यते ।" "लिखितुं न शक्यते चेदिदं गृहाण" सतडात्कार • तालुन्यहं ताडितोऽभवम् । शिरो मे चूर्णितुमारभत । स्थातुमशक्नुवानोऽहं भूम्यामपतम् । स तु निर्दयो वेत्रं हस्ते गृहीत्वाऽवदत, "तब प्राणपणे तु कथैव सर्वा निश्शेषिता भवेत्, अतश्वाहमेवं न करि प्यामि, त्यान्तु शुनकमिव मारयिप्यामि, यद, लिखसि नवा ! नचेदनेनैव वेत्रेण चर्म ते पृष्ठस्य मोचयिप्यामि" "दीनबन्धो ! दयानिधे ! गच्छन्त्यनाथस्यास्य प्राणाः । आगच्छ, रक्ष, कष्टमिदं न शक्ने मि सोढुम्, दयानिधे ! कुरु दयाम् ।" "किम्, अद्य रोदितुनारब्धम् ! मादृशानां हि हृदयानि न रोदनेन द्रवीभवन्ति । यदि निष्क्रमितुमिच्छसि मदीयाद्धस्तात्, लिख झटिति यन्मयोक्तमस्मिन्पत्रे ।" सहसैव साहसेन न्यधीयत पदं मनसि मे । भयेन च समकोच्येतो चरणौ । एवं चाहमचिन्तयम्-"मृत्युर्मे निकटतर इति सत्यमिदम्, अद्य वा . .

·[१] "पुनर्जीवनम् । ७५ . भवंतु, घण्टानन्तरं वा । सर्वधापि नास्त्युपायो मृत्युमुखान्निष्क्रमितुम् । एवं च स्थिते किमित्यहमासन्नमरणो जुगुप्सितमिदं कार्य कुयाम्" इति । निश्चित्य चैवं रन्ध्रमन्विप्यन् चिन्तयंश्च इदि परमात्मानं, बलेन बध्वा मष्टिमताडयं तस्य गळे लव्यावकाराः । ताडितमात्र एव सोप्यसहमानो- अंतभूमौ छिन्नमूल इव तरुस्सहैव हाहाशब्देन । अहमप्ययमेव समय इति यावलमविच्छिन्नं मुष्टिमिर्जानुभिश्चाताडयम् । सच बहुधा यतमानोऽप्यु- त्यातुं नाशकत्क्षीणबल. । न जाने तदा कियङ्कलं मे शरीरेऽवर्ततेति । ततश्च तदीयनैवान्तरीयेण तदीयौ हस्तौ पादौ च दृढं मध्या जलादुद्धृत इव मीने तस्मिन् विवेष्टमान एवाहं द्वाराभिमुखमागमम् । किन्तु हन्त! द्वारं बहि- दत्तागळेन कवाटेन पिहितमासीत् । तदानीं च मदीयाः प्राणाशरीरान्निर्ग- न्तु प्रायतन्ताहमपि च तस्माद् गृहात् । किं करोमि ! कथं पलाय्यताम् ! कुत्र यामि ! भगवन् महत्यामा | पदि पतितोऽस्मि । दर्शय मे भार्गम् । पदा हतोऽयं सो यतते मां प्रसि- तुम्, नाय । रक्ष मामनाथम् । बहिर्मन्दमन्दं येन केनचित्कवाटगृहलोदमुच्यत, कवाटिका चोद- पाट्यत । अहंच समयसम्ममम् अवदम्-"प्रातः करत्वमसि ! रक्ष मां विपन्नम्" इति । "तिष्ठ तूष्णीम्" अयमयत शब्दो यहिः । क्षणाच्चोद्घाटितकवाटेन द्वारेणान्तः प्रविशन् कृष्णयसमावृतदेहः कृष्णवर्णेनैव मुखप्रावरणेन पिहितवदनोऽदृश्यत कश्चित् पुरुषः । "तूष्णी किश्चिदप्यशब्दापयन्मया सहाऽऽगच्छ"इत्युक्त्वा स गन्तुं प्रववृते । अहमपि मूक इव तस्य पृष्ठतः पृष्ठतो गच्छन् प्रापं किचिद्भगृहमन्यतमसा वृतम् । येन सहतावरमागतोऽहं सोऽब्रवीत् "अघ भवान्कठिनदुर्गमे स्थाने पतितः । केनाप्युपायेनाय भवन्तं वहिनेतुं न शक्तोऽस्म्यहम् । मव- दीपाः प्राणा अशापि भवत एव हस्ते सन्ति । अन्तु, इदं कम्पळं धृत्वा- भैरोपविशतु मवान् । अघ सन्ध्या प्रवर्तते । कृत्स्ना रात्रिमय स्पेयं ·संसारचक्रम् । [१-भाग] भवता । श्वःप्रातर्येन केनाप्युपायेन भवन्तं बहिर्निर्गमयामि, न सम्भ्रमः क्रियताम्, धैर्यमवलम्ब्यताम् । गृह्यतामिदं कम्बळम् " इति । एतावदुक्त्वा च स स्वहस्तस्थितं कृष्णकम्बळं मह्यं दत्वा झटि- त्त्येव बहिर्निगत्य द्वार कवाटेन पिधाय शृङ्खलया बवा ताळयन्त्रेण घट्ट- यित्वाऽगमत् । अहमपि तेनैव कम्बळेन पिहितगात्रः कुत्रचित्कोणे समु: पाविशम् । पाठकाः ! चतुर्दशस्यास्य चक्रस्य गतिः मन्ये भवतां हृदयङ्गमा नाभूदिति । वस्तुतोऽपीयं तादृश्येव गूढतमा। ममापि नास्ति सम्यक्स्मृतिः । इयदेवाहं स्मरामि "अद्य मध्याझे जयकाळ्या आज्ञया हरिदयाळुना सह पण्यवीधीमगच्छम् । मध्येमागं जयकाळ्याश्शङ्करस्य च सङ्केतमपश्यम् । आपणे वणिग्वेषेण स्थितश्वशुरोऽदृश्यत । पुनश्च बलात्कारेणात्र पापपुर्या- मानीतोऽस्मि'' इति । यस्य हस्तपादं मयाऽबध्यत सः किल मच्छ्वशुरस्य भृत्येप्यन्यतमः । पश्यत ! पश्यत !! स दुष्टः कीदृशं कुत्सितं शब्द मद्धस्तेन लेखयितु प्रवृत्तोऽभूत् । अद्याहं केवलं मदीयेन बाहुवलेनैवापदो मुक्तोऽस्मि । अन्यथा स यद्यद्वदेत्तत्सर्व लेखनीयमेव स्यात् । अस्तु,कोऽयं महात्मा, यो निजान्प्राणानप्यगणयन्मदीयान्प्राणानरक्षत् । अस्य किल शब्द- श्श्रुतचर इव मे प्रतिभाति । कदा वुत्र श्रुत इति तदानीं नाज्ञायत । बहु, पर्याचिते स्मृतिरभूत् । दशमाचिहितात्कारागृहाद्यदाऽहं निर्गतस्तदा. ऽनेनैव महापुरुषधारणयोग्य वस्त्रादिकमदीयत । अनेनैव चौतराभिमुख गन्तुमकथ्यत । एतादृशाः खलु परोपकाररता महात्मशब्देन कथयितुं योग्याः । अस्तु, 'देवनारायणमुखोपाध्यायो मया विपं भोजितः" इति खलु तेन लेखनाय निर्बद्धोऽस्मि । किमस्य तात्पर्यम् । एवं विलेखनाय किमित्ययं दुरात्मा मामपीडयत् ! एवं विलेयनेन किंवाऽस्य फलं लभ्यते ! किं सत्यमेव देवनारायणगुखोपाध्यायोऽद्य भूमौ नास्ति ! हन्त ! हन्त !! वार्षिोऽस्यापमृत्युरेव दाता ! फिमत्राधयम् ! जयकाळ्याः किल राज्ये .

·[२-१४] पुनर्जीवनम् । W देवनारायणमुखोपाध्यायस्याकाले मृत्युः, निर्मलकुमारस्य गृहपरित्यागः,इत्या. दिकं च न नितरामसाध्यं नाम । हन्त ! हन्त ! अद्य पुनर्न जाने कीदृशीं विपन्मदीये शिरसिं पतिप्यति । यदि सत्यमेव देवनारायणमुखोपाध्यायो मृतस्स्यात्, स्यादव- श्यमेव महानर्थकरी कापि घटना न चिरादेव । जयकाळ्या यदद मध्याहे- उक्तोऽस्मि-"त्वं पदार्थजातमानय, अहं पाकं करोमि" इति, तस्याय ज्ञातं गूदं तात्पर्यम् । सा किल स्वयं देवनारायणमुखोपाध्यायाय वियं द्वित्सन्ती मयि तदपराधारोपणायैवैवमारचितवती युक्तिम् । हन्त । हन्त !! न जाने विधात्रा किं किमालिखितं शिरसि म इति । कमात्मयवृते रात्रिः । सर्वत्र निश्शब्दतया समध्यक्रियत । एवमादि चिन्तयन्नेवाहमपि निद्रातुनारमे । कमात्प्रसारितौ च पादौ पूळियूसरायामेव. तस्यां भुवि । क्षणमात्र विस्मृतममूत्सर्वमपि दुःखजातम् । एतावत्येव गीत- शब्देन केनचिन्मनोहरेण प्रतियोधितोऽभवम् । इदं च तद्गीतम् ---|| द्विपदी । "हृदयचकोरो मुखचन्दन्ते हारीक्षितुमभिलपति । अदयमिदं तव चेतो नूनं विदितं मां विम्मरति ॥" अहो ! अयं किल मद्धितैपिगो बालकस्य स्वरः । घोरे नत्राध- कारे उन्मीलितनयनोऽपि किमपि नापश्यम् । मन्दम्मन्दमने प्रसारिताभ्यां हस्ताभ्यां भित्ति परामृशनाद्वारमगच्छम् । फियन्तचित्कालं तंत्रच मौनमा- श्रिनोऽतिष्ठम् । चतुर्दिशं निदशन्दतैयासीत् । मध्ये मध्ये च केवलं झिलि- कानां "रीरी" शब्दोऽभ्यत । परमई द्वारगुत्सृज्य पदात्पदमपि नाचलम् । यदि यः कश्चिदागत्य कवाटमुद्धाटयेत्तदा झटित्येव पलायेयेत्यासया तत्र- पातिष्ठम् । श्वासमपि निरुध्य कीचेनामी कृतवानासम् । कियतःकाला- दनन्तरमुपरि धमधमारकारः कश्चिदश्यत । स च सोपानमागंगाधम्तादव- तरतःपदशब्द इवागीत् । अहमपि किश्चित्सारयनोऽभवम् । एतावत्येवोभयो- ·संसारचक्रम् । [१-भाग] , स्सालपतोरिव शब्दोऽश्रूयत । बहु प्रयत्स्यताऽपि न कोऽपि शब्दोऽगृह्यत । यो मयोपरि वस्त्रेण बद्धोऽवशः पातितः, किं तस्यैवोन्मोचनायैतौ समा- गतौ ! कावेतौ ! यावुपरि सल्लपतः ! कीदृशोऽयं सल्लापः ? "आम्, इदमेव साधु, तावत्पर्यन्तमत्रैव गृहे शवमिमं गुप्तं निधेहि" इत्येतावदुक्त्वा तावगमताम् । इतः परं च बहूनां पदशब्दः पुनरश्रूयत ममाच कवाटिकाप्युद्धाटिताऽभूत् । अहमपि निरुद्धश्वासस्तवैव कुत्रचि. कोणे छन्नोऽतिष्ठम् । ते च निजहस्तेषु लम्बमानं किञ्चिदानीयात्रैव प्रक्षिप्य पिहितकवाटा जग्मुः। किन्तु, हन्त ! नाहं निर्गन्तुमशकम् । तत्रैवावस्थितोऽहं कम्पमान भासम् । तदा फिल मे कियद्भयमासीत् ! अहमेव जानामि, अथवाऽन्त- यामी सर्वेश्वरो जानाति । मन्दम्मन्दमहं पुनस्तस्यैव द्वारस्य निकट मगाम् । द्वारन्तु बहि रेव शृङ्खलाबद्धाभ्यां कवाटाभ्यां पिहितमासीत् । पुनश्च रन्ध्रान्वेपी "अद्य यदि कश्चिदुद्धाटयेत्कवाटिकां नूनमहं पलायेये" ति चिन्तयंस्तत्रैवातिष्ठम् । किन्तु कोपि नागमत् । बहुकालावस्थानाच्छ्रान्तो. ऽहं स्थातुमशक्तोऽगत्या तमेवोद्देशं यत्राहं पूर्वमासं गन्तुं प्रावर्तिपि । गच्छ- नेव च मध्यमार्ग शीतळेन केनचिद्वस्तुनाऽऽहतपदः प्रापतम् । किञ्चिद्वि- मर्शेन च सोऽयं शव इत्यज्ञायत । अहमपि भीतभीतो रोदितुं प्रारमे । हा हन्त ! नेतस्सोढुं शक्यते । योऽद्यैव मां मारयेत्स एव मे परम- हितो बन्धुः । तस्मै किलाहमाशिपः प्रयुञ्ज । कोऽसि ! आगच्छ । ददामि तुभ्यं मे प्राणान् । अरे रे ! कस्यायं शवः ! कोऽयं दुर्भगो मनुष्यः, यस्त्यक्तजीवितोऽत्र पतितोऽस्ति । किं मामपि सह नेतुं त्वमत्रागतोऽसि ! सांघु तर्हि, आगच्छ, मामपि सह नय, त्वं किल मम परमं मित्रमसि ! त्व- स्पार्ध एव देहि मे स्थानम् । किमतावत्पृष्टोऽपि किमपि न वदसि । किं स्वमपि मे शत्रुरसि ! किं कृत्स्नोऽपि संसारो मे शत्रुतां गतः ! हा धिक्, तर्हि को मां रक्षिप्यति ! हन्ताहमुन्मत्स्संवृत्तोऽस्मि । को वा शृणुयान्ने जस्थितम् । अहो कष्टम् ! कुत्र यामि, किंवा करोमि । ओ मस्मियपालक - ·पुनर्जीवनम् । कुन त्वमस्यद्य । त्वयैव किलाद्यावध्यहं पदेपदे रक्षितोऽस्मि । कुन गतो. स्यथ त्वम् ! आगच्छ,द्रुतमायाहि । पश्य त्वदीयो व्रजेन्द्रोऽद्य कीदृशं कष्ट- मनुमवति ! स हि शवेन सहाद्य तिष्ठति । किं त्वं न जानासि ! किं स एकाकी शवेन सह निर्भयं तिठेत्, अयं किल शवो मामद्य ग्रसितुं सन्न- अति । आगच्छ बालक रक्ष मां रक्ष । अन्यथा पुनर्न प्रजेन्द्रंवं द्रक्ष्यसि । एतदन्यच्च प्रलपत्यव मयि सहसैव सखटात्कारं कवाटमुद्घाटितम- भूत् । “मा भैः-मा भैः-आगतोऽस्म्यहम्" इति वदन्नेवान्तःप्रविशन्मन्नयनहारी वालम्समदृश्यत । मधुरमधु- रायास्तदीयाया वाण्याश्श्रवणमात्रेण पलायितमभून्मे मयम् । उन्मत्त इवाहमेवमुच्चैर्वक्तुमारभे-'हे मत्प्रियतम यालक । पश्य त्वदीयस्य व्रजेन्द्रम्य दशाम् । आगच्छ, समीपमुपयाहि । निजेन हस्तेन शिरो मे परिमृशन्दूरीकुरु मे दुःखम् । नाहं पश्यामि तमसि त्वाम् । कुत्रा- सि!" इति । "उन्मत इवोच्चैर्मा बहु वादी, तूष्णीं भय, स्थिरो भव, कुत- स्तै भयम् ! निर्दोषम्य ते कुतो वा भी." "भई निर्दोपोऽस्मीति तु त्वमेव नानासि, किन्तु मामधास्माच्छ- पाद्रक्ष" "नायं साधारणपशवः, मन्ये न दृष्टोऽयं त्वया, अत एवोन्मत्त इव जापसि, दृष्टेऽस्मिन् किं किं कुर्या न जानामि, अस्तु, पश्य" एतावदुक्त्वा चालेन झटित्येव काचन मच्छिवर्तिका प्रवा- लिता, यम्यालोकन शवोऽयं देवनारायणमुम्मोपाध्यायस्येत्यज्ञायत मया। "हा घिन, अनर्थ. फिल मंवृतः" यारोऽवादीत्-"कस्यायं शवः, रष्ट.फिल स्वया ! देवनारायणमुखोपाध्यायोऽयमचाीिन मृतः, इतः परमम्य जीवन मरणं च मदधानमेव । इच्छायामघव जीवयितमपि शमोमि ।"

·संसारचक्रम् । ११-भाग) अहमपि झटित्येवावदम्-“अस्ति शक्तिस्ते सर्वमपि कर्तुम् । नत्वमसि मनुष्यः, देवोऽसि । पतामि ते चरणयोः, भवेत्ते महत्पुण्यम्,जीक्य देवनारा- यणमुखोपाध्यायम्" इति। घासकः-"वस्तुतोऽयं देवनारायणमुखोपाध्यायोऽद्यावधि जीवति, तीक्ष्णतमेन विषेणेमां दशां प्रापितोऽयम् । आद्वादशघण्टमस्य विषस्य प्रभा- वस्स्यात् । एतन्मध्य एव यदि नौषधं दीयेत, तदाऽस्य जीवनं दुष्करम् । औषधमपि मयाऽऽनीतमस्ति । तदद्यास्मै ददामि । किन्तु दिवसत्रययाव. दस्य सम्यक्परिचर्या कार्या । अहं त्वत्र स्थातुं न शक्नोमि, दिनत्रयं स्वयैवास्य समीपे रत्रिंदिवं स्थातव्यम्" । अहम् "सहर्पमहं स्थास्यामि, किं त्वत्र छन्नेन कियच्चिरं स्था शक्यते । कथमिदं क्रियताम् ।" चाल:-"किमिदमपि त्वया कथयितव्यम् ! यद्यत्कर्तव्यमत्र पूर्वमेव सर्व मया कृतमस्ति । इतःपरं यद्यदहं करोमि तत्सर्वमवहितः पश्य" । एतावदुक्त्वा बालः किमप्यौषधं देवनारायणमुखोपाध्यायस्य मुखे प्रक्षिप्य. निश्चलाभ्यां नयनाभ्यां तदीयं मुखमपश्यत् । एवमाचरणे कोऽभिप्राय इति नाहं जानामि । पुनश्च सभयमवादीत्-"न मामद्य किमपि पृच्छ, कुतो- ऽहमागतः कुन किंवा भवति इति ज्ञातुं मा कुरु यलम् । उभावपि मिळित्वा बहिरिमं नयावः । इतःपरं यद्यत्कर्तव्यं सकतेनैव ज्ञातव्यम् । भाष- णं चातिमन्देन स्वरेण कर्तव्यम्" इति । उभावप्यावाम् मिळितौ देवनारायणमुखोपाध्याय बहिरनमाव, तत्र चैकं चतुरन्तयानं मुखप्रावरणप्रावृतमुखान् चतुरो वाहकांचापश्यम् । महताऽवधानेन देवनारायणमुखोपाध्यायश्चतुरन्तयाने शायितोऽभूत् । बालक- स्याज्ञयाहमपि चतुरन्तयान उपविष्टो देवनारायणमुखोपाध्यायस्य शिर उसके निधायातिष्ठम् । चतुरन्तयानं च फवाटैः पिहितमभूत् । वाहकाच पतुरन्तयानं स्कन्धे वहन्तो निश्शब्दपदं सवेगं कुत्रापि गन्तुं प्रावर्तन्त । इति चतुर्दशं चक्रम् ।

·अथ पञ्चदशे चक्रम् । ( देवोऽयं मनुष्यो वा) मृतप्राय गाचेतनेन देवनारायगमुखोपाध्यायेन सह कुत्रचिजीर्ण कुरीरे वसनो मेऽय दिनद्वय व्यतीतम् । अतीतेऽस्मिन्दिने श्वप्रातरेवास्य देवतुल्यम्य बारम्य कृपयाऽत्य पुनर्जीवना गाऽस्ति । अन्तु न विश्वसि- मीद यद्देवनारायणमुखोपाध्यायः पुनरुज्नीपिनो भविष्यतीति । महेश्वर्यशा लिनो देवनारायणमुखोपाध्यायस्य प्राणा अद्य माराधीना वर्तन्ते । अन्य जीवन मरण च तदधीनमान्ते । स ग्गल भगवान् किमभिप्रेतीति न ज्ञायते । दिनद्वय तूरविष्टस्यैव सतो व्यतीतम् । नेत्रयो मापि निद्राया नास्ति । महत्योत्कण्ठया एकैका क्षणो युगवद्वयत्येति । बालस्याजामनुसृत्य देवनारायणमुखोपाध्यायस्य शिर उत्सङ्गे निधाय निचलोऽविच्छिनमुप विष्टोऽस्मि दिनद्वयात् । एतादृशम्य सज्जनम्यैतादृशी विपत् ! हा ! ससार! किमिनि नामैव भयानकोऽसि । एतावानत्याचार एतादृश्यविचार्यकारिता च कुतो भवति । मनुष्यो मनुष्यस्य किमिति शत्रुतामालम्बते । दुवरस्य विश्वासवत पुरुषम्य कुतो रक्षण न भवति । कि दैन्येनैव हेतुनेयत्य आपदो मयि निपतन्नि । किमयुद्धकुशलोऽस्मीत्येवाह पादै परामृष्टो भवामि । किं वाल इत्येवाह ससारेण पारत्यक्त 'कुत इदम् । को वा मे दोप । कुतोऽहमात्मानमपि स्वय न प्रत्यभिज्ञातु शक्नोमि । किं सत्यमेव मे न स्तो मातापितरौ । किमस्मिन् जगत्येव ने म आत्मीयो नामास्ति । किमित्येतादृशोऽय दण्डो मयि निपात्यते । कि हरनायामपि भुवि स पुस्पो नाम्ति, य एतद्रहस्य मा बोधयेत् रायणमुसोपाध्याय येतादृशी यमयातना कुत । कोऽस्य दोपस्तादृश अनेन तु कदापि कम्मा अप्यपकारी नाम नानियत, एव स्थिते दशेय । अद्यावधि त्वस्य मुम्वमेव चरतिस्म जीवनम्, कम्यापि । देवना 2 मम्य कुत ·अस्य कुमारो संसारचक्रम् । [ भाग कदापि कष्टमपि नानेन दतम्, तादृशोऽयमद्य कस्यचिद्दीनदीनस्य बालकस्योत्सङ्गेऽनाथ इव किमिति पतितो वर्तते ? निर्मलचरितो निर्मलकुमारो गृहत्यागी कुतोऽभूत् ! धर्मतो विवाहिताऽस्य पली किमित्येवं कुटिला संवृत्त ? यस्यां निरतिशयेन प्रेम्णा प्रियतमं पुत्र- मपि नागयणत्, तस्याः कृपया वल्लीदृशी दशाऽद्यानुभूयते, तादृशो बुद्धि- मानपि कथमात्या रूपजालेन निबद्धोऽभूद्भवान् ! तात ! उत्तिष्ठ,पातय दण्डं एवृत्तेपु, प्रतिगृहाणाम्य बालस्य प्रत्युपकारम् ।" न जानामि शोकविह्वलोऽहं किं किं प्रालपमिति । पाठकाः, क्षम्यतां बालस्य मे निष्प्रयोजने प्रलापे न दीयतां दृष्टिः । कुटीरोऽयं कस्य, कुत्र वाऽस्ते नाद्यावधि जानाम्यहम् । अपूर्वेयूरात्रि- मारभ्य विचेतनं देवनारायणमुखोपाध्यायमुत्सङ्गे वहन्नत्रय छन्नो बतें । भोजनसमय उपस्थिते त एव छद्मवेषध रिणस्समागत्य यत्किश्चिद्भोजयन्ति, प्रतिनिवर्तन्ते चाविळम्बमानाः । तान्विनाऽद्यावधि नान्यस्य दर्शनमजा- यत । देवनारायणमुखोपाध्यायस्य उत्सङ्गादपसारणं प्रतिपिद्धं बालेन, दिनत्रयमेवमुत्सद्दे गिरो निधायावस्थान एवास्य जीवने प्रत्याशा, अन्यथा तु न । अत प्रवाहमपि दृढप्रतिजतिष्ठामि । किमेतावति कोऽपि सोढे नायं जीवेत् ! पश्यामि परमात्मा किं करोतीति । कर्मसाक्षी मगवान् कालिनीपतिरपि क्रमात्संहरन्निजान्करानगा- दम्ताचलशिरोवतंसताम् । सान्ध्येन तमसा च क्रमादधिक्रियते स्म सदिगं गगनम् । दिनान्ते कुलायमुपगच्छताम् विहगानाम् फलकलरवोऽपि नेण समगमत् । इतस्ततश्चाटताम् घूकसृगालमायाणाम् मृगाणाम् समवर्धन कण्ठरवः । शीततामुपगतश्च वातो यातिम्म मन्दमन्दम् । अहे तु पूर्ववदेव देवनारायणमुखोपाध्यायस्योत्तमानमुत्सङ्गे समुद्रहन्नुपविष्ट एवास्मि । एता- वत्येव स एव बालकस्यानुचरो यमहं न जानामि दीपहम्तम्समागमत् । तन सह सहपितुं नारत्याज्ञा वारकम्य, अत एयाहं तूष्णीं मूक इवारिन ।

·[१५] देवोऽय मनुष्योवा । । माम्बाधिकम्, - सोऽपि सर्वे कृत्यजात निरवर्तयत् । भाग्यहम्तश्च कश्चिद्रामणो ममाग्रत एव रमाच्मविष्टोऽभवत् । अहमपि देवनारायणमुखोपाध्यायमुत्सझे बहशेव यत्किञ्चिद्भुक्त्वा हम्तमुखपादमक्ष यमुपविष्ट एव । यदाहमिम कुटीरमा- गतम्नत प्रभृति वारकम्य दर्शनमेव नाभूत् । वहुवारमनुयुक्तावप्येतो तद्वि- पये किमपि न बदत । हा कष्टम् ' कुन एता न ब्रूत एकमपि शब्द किमित्येतो नोचारयत । मया तु बहुया सविनयनभ्यर्थना कृता, पर सर्वमपि व्यर्थमेवामृत् । काठपुतलिके इवाऽगच्न, कार्य निवर्त्य पुनर्गच्छत । पर निश्चम्भावेनोपरेशन ममामाध्यमेव । किमिति ममेति वक्तव्यम्, कोऽप्येवमुपवेष्ट नैव दशकोति,निर्जने बनेञ्चतमसाबूते कुत्रविकुटी रे शव मपि कञ्चनोत्सङ्गे वहन् किं मादृशो पालो दिनत्रयमभिम्थातु शक्नोति । नहि नहि, कदापि न शति । तोताहशेऽमाध्ये कर्मणि किमिति मा न्ययूयुनदार । मन्ये विनेम नान्य उपायोऽन्ति, अन्यथा सुसाध एव कश्च नोपायो वालेन कृतम्म्यात् । अम्या रात्र्या व्यतीतायामेव सर्व दु खजात दूरीभवेत् । देवनारायणमुखोपाध्यायोऽप्युन विनम्म्यात् । तदागच्छत पाठ का । देवनारायणमुखोपध्यायपुनर्जीवनप्रत्याशया बालकसमागममत्याशया च यथाकथञ्चिद्यापयाम इमामपि रात्रिम् । रापिम्तृतीय प्रहरे पर निक्षेप्नुमुधुङ्क्ते । कोष्टकनिहितश्च दीपो जरापलितमूर्तिरिव वृद्ध कम्पयन् शिरो गणयतीव निनायुपो पटिका । रात्रिचराणा मृगाणामार किश्चिदुपशन्त इव कलकलरव । अहमपि भिति- मवलम्व्योपविष्टो निद्रादेव्या इवावाहनेन निमीलितलोचनो ध्यायामीव । अचिन्तितमेव कुटीरम्सर्वोपि प्रकाशमयोऽभूत् । महमप्युन्मीलितलोचन पुरत एवावस्थिताम् दीपयष्टिहस्ताम् काश्चन स्त्रियमवालरोकयम् । या किल मा देवनारायणमुखोपाध्याय च सक्रोधमारक्ताम्या लेचनाभ्या दहन्तीवा- दृश्यत । एतादृशी मिसमालोकरत आत्मान चासहायमारोचयतो मे कश्चि- दन्याहा एव भाव-समनायत । चित्रारेखित इवाह तामेकाप्रया दृष्ट्या ·८४ संसारचक्रम् । [१-भाग निरीक्षमाण आसम् । वदनं मे शुष्कतामभजत । एकमपि शब्दं मुखान्नि- स्सारयितुमरामर्थ आराम् । सैवमवीत्-अचिन्तित रेव हठान्मदालोकनेन त्वं मीत इव दृश्यसे, मा भैषीः, न किश्चिदस्ति कारणं भयस्य । महता. प्रयलेनाहं त्वसनीपमुपगताऽस्मि ! काहमस्मि-अपि प्रत्यभिजानासि । अपि स्मरसि मां कदाचिदितः पूर्व दृष्टम् !" अहमपि सभयमवदम्-"नहि, न सं कदाऽपि मयेतः पूर्व दृष्टा । का वाऽमि त्वमिति नाहं जानामि ।" स्त्री-"काहमस्मीति तु क्षगान्तरे व्यक्तीभविष्यति, अस्तु, अहमेकं. पृच्छामि, किं निर्मलं द्रष्टुमिच्छसि ?" अहम्-'कम् ! निर्मलम् ? भ्रातरम् ! स कुत्रास्ते ! स कुत्रास्ते " स्त्री-'अत्रैवास्ते, कोलाहलं यदि कुर्यास्तदा न दर्शयेयम् ।" अहम्-"नहि नहि, नाहं कोलाहलं करोमि, स कुत्रारते, कथय, अद्यन गत्वा तं पश्यामि ।" स्त्री-"तर्हि शवमिममत्रैव निधाय मया सहागच्छ ।" ' यायदहं देवनारायणमुखोपाध्यायस्य शिरो भूमौ स्थापयितुमुधुओ, तावदेव "मैवम्, मैवम्, मैवं कुरु, दुष्टाया अस्या वाचं कदापि नागीकुरु" इति कर्ण मे केनचित्कथितमिव । अहमप्यवहितोऽभवम् । सधैर्य न ता मेवमत्रवम्-"नाहं प्रत्यभिजानामि त्वाम्, नचावगच्छामि तेऽभिप्रायम् यदि च वस्तुत एव निर्मलो पाताऽत्राम्ते, तर्हि तमेवात्रानय, नचात्रागमनं स नागोकुर्यात्, नाहमिदानीमित पदासदमपि चलितुं शक्नोमि" इति । स्त्री-"अरे मूर्ग ! सोऽत्रागन्तुं नेच्छति, मृतस्य पितुर्मुखमवलोक यितुं नायमुत्महते । त्वया मह किश्चित्मलपितुममिलपति । मन्ये किमप्या- वश्यकं कथयितुमिच्छत्तीति । नन्वागच्छ कित्येवं विभषि ?" अहम्-कदापि नागमिप्यामि, मृतस्य पितुर्मुसमपयितुं कि- मिति स नोत्सहते ! केनोक्तम्यं मृत इति । यद्यहामत उस्थितो भयेयम् ·[१५] देवोऽयं मनुप्यावा। सत्यमय मृतो भवेत्, नायमय मृत. । कथय त्वं तत्र गत्वा-व्रजेन्द्रोऽद्य त्वदीयं वचनं नाहीकतुं शक्रोति, त्वदीयमेव क य मोऽय करोति, दिन अयं रात्रित्रयं चानिद्रस्त्वदायमेव पितरमुपचरति, यदि स तत उत्तिष्ठेन्नि-- श्चितमेव निर्मलः पितृहीनस्स्यात्' इति ।" स्त्री-"अरे त्वं कीदृशो पालोऽसि ! कि मदीयं वचनं नाझीकरोपि। किं निर्मलेन न सम्मिलिप्यामि ! त्यजनां मूर्खताम्, गच्छ, निर्मलस्तत्र तिष्टति, तमप्यानय, उमाभ्यामपि मिळिताभ्यामम्योपचारः क्रियताम् ।" अहम्-"नाहं कदाऽपि गमिप्यामि, परित्यज्येमम्, नेतोऽहमुस्थास्यामि. किमित्येवं निर्वध्नामि, मम गमने अगमने वा कस्तव लामो हानिवी । मन्ये,, कुटिलेनाभिप्रायेणागताऽमीति । अबला भूत्वा कथमेतादृश्याम् राज्यामेका- किनी समागताऽसि ? कुत आगताऽसि ? का चासि त्वम् ?" स्त्री-“पश्य, अहं किल तव निर्मलकुमारस्य च कुशलं कामयमानाs, त्रागताऽस्मि, यद्यदहं कथयामि युपयो रेव तत्क्षेमाय । शीघ्रमित उत्तिष्ठ । अन्यथा का ते दशा स्यादिति नाहं कथयितुं शक्नोमि, अवश्यमेव त्वयेत. उत्थातव्यम् । द्रक्ष्यामि, कथमितस्त्वं नोतिष्ठसीति ।" हा हन्त ! कोशीय विपत् । केयं दुष्टा १ क्रमादियं निर्वद्धमेवा. रमते । अवगतोऽस्या अभिप्रायो मया । इयमिच्छति देवनारायणमुखो- पाध्यायस्य अनुज्जीवनम् । भवतु यद्वा तद्वा । नाहमस्या जाले पतिष्या- मि । द्रक्ष्यामि कियदम्या अस्ति यलम्, कियञ्च चातुर्यमिति । स्त्रिया सक्रोधमुक्तम्-"किंनु वं नोत्थ स्यसि ? मूर्ख ! किं जानासि- कम्या चशेऽद्य त्वमसीति ? उनिष्ठ, अद्यैवोचिठ । नचेदयैर तव नामापि निर्मूलयामि, दुर्भग, कृतन, धूर्त ! उत्तिष्ट, याहि दूरम्, निर्गच्छेतः, कथं नोतिष्ठः" इति । किमिदम् ! अफामादेव प्रज्वलन्यष्टिदीपो मन्दप्रकाशा दीपश्च व्य ' नश्यताम् । एवं किलाज्ञायत, यथा 'कश्चित्कुटीरं प्रविश्य तां वियं या मां तर्जयन्त्यास्त रज्जुभिग्रन्थिमिव वध्वा यथागतमगान्' इति । , , ·संसारचक्रम् । [१ भाग] पुनश्च केनचिदुक्तम् "आगच्छ, उभी गिळितौ देवनारायणमुखो- पाध्याय व याव । न युक्तमितोऽत्रावस्थातुम् । शत्रुभिरय देशोऽज्ञायत । अपि जानासीमा स्त्रियम् ! इय किल देवनारायणमुखोपाध्यायस्य स्यालि का । एतैरेव भोजितो विष देवनारायणमुखोपाध्याय । शङ्करादयोऽपि बहिरवस्थिता अभवन्, नून तवापि प्राणा गतास्स्यु । तान् सर्वानपि बद्- ध्वा कारागृह प्राहिणवम । आगच्छ, उभावावा मिलि नौ देवनारायणमुखो- पाध्याय चतुरन्तयाने स्थापयाव । एव च कृने वाहकास्त स्वस्थान प्राप- यिष्यन्ति । अस्ति त्यया मम महत्कार्यम्, इतोऽपि कियन्त काल मया सह स्थातव्य त्वया, अस्तु, आगच्छ, आरोपयावश्चतुरन्नयानमिमम्" इति । तम्मिन्नेवान्धे तमसि महता श्रमेणावाभ्या चतुरन्तयाने शायितोऽभू देवनारायणमुखोपाध्याय । न जाने वाहकाम्कन्धारोपितचतुरन्तयाना का- दिश प्रस्थिता इति। आवामपि तस्मिन्नेव तमसि कुत्रचिद्गन्तु प्रावर्तिप्वहि । कुन गम्यते। नाह जानामि । पाठका स्यादेव विदित युप्माकम्, अस्मिन् गाढे तमसि मम सहायमूतोऽय चिरपरिचिताद्वारकानान्य इति । गच्छन्नेव पाहम- चिन्तयम् 'देवोऽय मनुप्यो वा इति पश्चदश चक्रम् । 1" इति । अथ षोडशं चक्रम् । (धीरजा वीरबाटुर्वा ?) घने तमसि शून्यप्राय च वनोद्देशे वारकस्य पृष्ठतः पृष्ठतो याम्य- हम् । कियद्दर गन्तव्यमिति न जानामि । एव गच्छन्नेव पारक वुचि- ठानिरुद्धगतिरमृत् । इतश्चेतश्च दत्तदृष्टिमन्ये यकश्चित्पनीक्षत इव । क्षणाच्च दगदेव कश्विरमाकेतिकश्शब्दोऽययन । प्रत्युतरित च बारेनापि ·धीरजा वीरया हुर्वा । ८७ " " साङ्केतिकेनैव शब्देन । निमेषाच्च कश्चित्कृष्णदम्बळपिहितशरीर पुरुष आवयो पुरतोऽदृश्यत । बालेन पृटम्-" -"कोऽसि । गोविन्दलाल तेन चोत्तर दत्तम् “अथ किम्" बालक "यद्यन्मयोक्त किमम्ति सर्व सन्नद्धम् उत्तरम् “अथ किम्" पारक -"वस्त्राणि वर्णकलाप इत्यादिकमपि सन्नद्धम् । उत्तरम् “अथ स्म्"ि चालक “घरमस्मदीय कुत्रास्ते उत्तरम्- "पर्वतोपत्यकायाम्" बालक "त्वदीयाश्चरा " उत्तरम् “सर्ने सन्ति यथास्थानम्, आज्ञाया सर्वानानयामि ।" बालक -"नहि, नहि, नास्त्यद्य तेपामावश्यकता, यदा भविष्यति सदा कथयिष्यामि, गच्छ मोऽध विश्रमगृहम्, यतो रूपपरिवर्तनमपि खावश्यकम् ।" आसीत् । अग्रनो गोविन्दलाल प्रस्थित , पृष्ठतश्चावाम् । अरूपी- यम्येन दूरे समदृश्यत क चिन्कुटो । प्राविशाम वय ताम् । कुट्यातु विचि. वनमान्येव वस्तून्यदृश्यन्त । कुनचित्कोणे दीप कश्चिज्ज्वरन्नासीत् । अन्य- तश्च काचिदुपवेशिनी निहिताऽर्सत् । तम्याश्च नानाविधानि कृष्णानि श्वेतानि च कूर्चानि श्मश्रुणि शिपाशा इत्यादीनि निहितान्यासन् । मरिम- तमेषु बहुषु अल्पेषु महत्सु च पानेषु कदमताम्मपादिता नानाविधा वर्णा, नानाविधाबाल्पीयस्यो महीयम्यश्च ग्रन्थय , बन्यानि बहुविधानि मूलानि, चिनलेखनोपयोगिन्यस्तुरिका , महरिकश्चिदर्पणम्, नानावरतीना वस्त्राणा खण्टा , काक्रम्य च पोटलिका बहुमरयाम्तनामन् । रिसो महायो जल ·संसारचक्रम् । द्रोण्यो भूमौ निखाता आसन् । अन्योन्यपि बहूनि विचित्राणि । तादृशानि वस्तून्यासन्, येपामवलोकनमात्रेणेदं यस्य कस्यचित्तान्त्रिकस्य चोरस्य का गृहमिति सर्वैज्ञीयेत । अन्तःप्रविष्टेष्वेवास्मासु गोविन्दलालः किश्चित्काश- निर्मितपट्टिका मयनास्तरणं भूमौ प्रासारयत् । सर्वे च वयं तत्रैवोपविष्टा अभूम। बालकोऽवादीत्-"गोविन्दलाल ! अल्पावशेषैव रात्रि., यादृशे रूप मस्य कार्य झटित्येव कुरु त्वम्, ममापि सामग्री कृनामानय, बहिवार एव तिष्ठामि, दीपोऽपि कश्चिन्मयं दीयताम्" इति । बालक एतावदुक्त्वा कञ्चिदन्यं दीपं गृहीत्या बहिर्निरगात् । तस्यैव पृष्ठतो गोविन्दलालोऽपि काश्चित्पोटलिको गृहीत्वा । अहं तु निश्चलो निश्शब्दश्चासम् ! कोऽय व्यापारः ! वेपान्तर- भारणस्येव सन्नाहो दृश्यते 1 कोऽयं बालकः ! गोविन्दलालः किमिति सगौरवं समर्यादं चानेन सल्लपति ! महाचतुरोऽयं बालकः को वा ! सर्व- मिदं रहस्यमयावधि मया न ज्ञायते । पश्यतोहरेपन्यतमोऽयं बालः किमि- स्येतादृशानि कार्याणि करोति ! धृतवेपान्तरेण किं मयाऽद्य कर्तव्यम् ! नाई जानामि, बाल एव कदाचिज्जानीयात् । अचिरादेव गोविन्दलालः प्रतिनिवृत्तो वर्णविन्यासाय ससन्नाहमुप. विष्टोऽभूत् । प्रयनतश्च केनचिद्वर्णेनावर्णयन्मदीयं मुखम् । ततश्च सुन्दर- तम कुटिलमानीलं कारुप समयोजयच्छिसि । कर्णयोश्च हीरकटिते 'सौवर्णे कुण्डले समसज्जयत् । शीर्षकं सिरसि, चण्टातके ऊर्योः, हास्तिन- पुरीये पदत्रे पादयोश्च यथायथं संयोज्य मां मध्यदेशीयं वालमकरोत् । 'तदीययोहस्तयोवर्णविन्यासे चातुरी शीघ्रकारित्वं चावलोक्य विस्मितमिव में चेतः । किमधिककथनेन, यदाहं दर्पग आत्मानमपश्यम्, तदा नाशकं मा- मेवाहं प्रत्यभिज्ञातुम् । सर्वथैवान्याशी में संवृतो वेपः । कन्यास्ति सा. मध्य दिवाऽप मां पश्यतः प्रत्यभिज्ञ तुम् । एतावत्येव "काऽहमस्मि ! प्रत्यभिजानीहि" इति पृष्ठत आगतेन फेनचिदुत्तम् । , ·बीरजा चौरबाहुवा । इति । परिवृत्तमुखश्च तेजस्विनी काञ्चित्परिमाजिकामपश्यम्, या किल का. पाये वसाना गळे रुद्राक्षमयीं मालां दधाना शिरसि जटिलां जटां विनती ललाटे च भस्मत्रिपुण्ड्र बिनाणा हरतेन त्रिशूलं वहन्ती कञ्चिदन्यादशमेव भावम् चेतस्युदपादयत् । सविस्मयमहमपृच्छम् "का त्वमसि । देवी या दानवी! "किं न मा प्रत्यभिजानासि । किं मदीयम्स्वरोऽपि न प्रत्यभिज्ञायते ! धिक्, कीदृशोऽसि त्वम् ।" "आम्, आम्, त्वम् स एव बालोऽसि, अद्यासि प्रत्यभिज्ञातः । विचित्रचेटितो बालोऽसि त्वम्, सत्यम् वद, कस्त्वमसि देवो देवी वा ! मानवा मानवी वा । न मे तृप्यतो नेत्रे त्वदीय सौन्दर्य पश्यती । त्वदीयं चातुर्य निरीक्ष्य सम्भ्रान्तमिव मे चतः । स्वन्निरीक्षणमात्र एवाहमुन्मत्त इव भवामि । कथय, करत्वमसि, मन्ये नूनमसि म आत्मीयानामधिकः । संसा- रोऽय मां ग्रसितुमिच्छति, पिता माता च मे प्राणान् गृहीतुमिच्छतः । एवं स्थिते किमित्येवं मदर्थ श्राम्यसि ! छिन्द्धि मे संशयम, कथय कस्त्व- मसि । त्वामह केन नाम्ना सम्बाधयेयम् कथय, नचेत्-" । इतः परं वक्तु- महं नाशकम् । गळो निरुद्धोऽमच्छोकावेगेन । प्रावर्तत धारया प्रवोढुमश्च । सर्वाङ्गीणं च म्वेदकम्पो समजायेताम् । जडतया च परिगृहीतोऽभवम् । क्षणाच्च मार्जिताश्रुः पुरत' पुचलिकावन्निश्चलभावेन तिष्ठन्तं हिमाद्रिशि- खरादिव प्रपतता गागपूरेण प्रवहताऽनुपूरेण पूरितनयनमेकाग्राभ्यां मामेव निरीक्षमाणं परिवाजिकावेषप्रतिच्छन्न तमेव बालकमपश्यम् । किमितोऽप्यह तूष्णीं तिष्ठेयम् ! झटित्यपृच्छमेव "कुतस्त्वं रोदिपि " पालोऽवादत्-"कुतोऽहं रोदिमिः त्वामेव दृष्ट्वाऽहं रोदिमि । मदीय हृदयं किल मृदुतरम् । यस्य कस्यचिदपि दु खिना दर्शनमात्रेण मम दु ग्य भवति, रोदिमि च तत एव । त्वं हि निदोषोऽसि, महत्तेऽद्य कष्टम् महती च विपत्तवेदानीमापतिता, अत एव त्वा दृष्ट्या रोदिम्यहम् । कीदृगह, ·२० संसारचक्रम् । [१ भाग आगच्छ, मस्मीति ज्ञात्वा किं वा करिष्यसि त्वम् । अस्त्वयं जनो महतो महानित्येव, किं त्वमझीकरिष्यसि ? अस्तु वाऽल्पीयसोऽप्यल्पीयानित्येव, किं विश्वसि. प्यति ते हृदयम् ? । इदमेव परमिदानीमवशिष्यते-पुमानहं स्त्री वेति, इद- न्त्वमपि पश्यस्येव, यदा यथा भवितव्यं तदा तथाऽहं भवामीति । यद्यपि सत्यमिदं नाहं पुमांस्त्री च भवेयमिति, निश्चितमेव भान्यं मया पुंसा स्त्रिया वा । परमद्य पुमां स्त्री वेति ज्ञातुं न शक्यते त्वया । यास्यति सोऽपि कश्चित्समयो नूनम्, यत्र स्वयमेव मां त्वं प्रत्यभिज्ञास्यसि । अस्त, गच्छामः फचित् । अपि जानास्यश्वमारोदुम् ! " इति । अहमवदम्-"अथ किम्, बाल्ये बहवोऽश्या आरूढा मया, कियतः कालान्नाम्त्यभ्यासः । परं शक्नोम्यारोढुम् । किश्चिदहं पृच्छामि, कृपयांऽस्य प्रत्युत्तरं वक्तव्यमेव भवताऽवश्यम् । कस्त्वमसीति तु नाहं ज्ञातुमशकम्, मान्तु तत् । इदं तु फथ्यताम्, किन्नामधेयो भवान्, सम्बोधनीयो भवान् ?" इति । पालः "यदाऽस्मि बालकरूपेण तिष्ठामि तदा वीरपाहुनाम्ना, यदा च स्त्रीवेषेण तदा वीरजा नाम्ना सम्बोध्यै । किञ्चदमन्यत्कथयामि- कदाऽपि मां भवच्छब्देन न सम्बे,धय, यतोऽहं न तमहामि । अस्त्वागच्छ मया सह " इति । एतावदुक्त्वा च प्रावर्तन गन्तुं चीरजा । अहमपि तस्मिन्नेबान्धे तममि तम्या एव पृष्ठतः पृष्ठतोऽगमम् । गच्छनध मे चिचे समन्दर्य विशय -धीरजा वीरवाहुर्वा ! इति । केन नाम्ना इनि पोडगं नकम् ।

·अथ सप्तदशं चक्रम् । (अलौकिक सामर्थ्यम् ।) वीराना चीरजा देवी किञ्चिदप्यविश्रम्य गच्छत्येवाश्वेन । ममा- 'प्यधो यात्येव तस्याः पृष्ठतः । औपमश्श्वेतिमा पूर्वस्याम् दिशि ततः क्रमेण गगने च समदृश्यत । भगवतो भास्करस्य सौवर्णैः किरणराक्रान्त- ममूत्रथमत उदयाचलशिरः । ततश्चान्येपामपि पर्वतानामुच्चतमो मागोऽपि । तमसा च पलाय्य न्यलीयतास्ताचलगुहामु । वयमप्यतीत्य दुर्गमं वनं फुत्रचिदन्यत्रैव चेताहरे वनोद्देशे यावः । रात्रेश्चतुर्थयाममारभ्याचपडे स्मो वयम्, यामश्च पश्चिमाभिमुखम् । कुत्र यामो नाहं तं जानामि यावतमसोऽधिकार आसीतावदश्वावपि मन्दमन्दमचलताम् । किश्चिदपयात एव तमसि प्रावताम् सवेगं गन्तुम् । वस्तुत एवावयारश्चौ बलिष्ठौ तेज- विनावतिरंहसौ चावर्तेताम् । इतस्ततःकुत्रापि दृष्टिर्न पात्यते । केवलं पश्चि. मामिमुख यावः । गच्छतो रेव कश्चन चतुप्पथो दृष्टिगोचरोऽभूत् । तत्र निरुद्धगतिश्च तत इतः क्षणं निरीक्ष्य प्रावर्तत पुनर्दक्षिणेन पथा गन्तुं वीरजा । कियदूरगमनानन्तरं काचिरकुल्या समदृश्यत । या तद्वनं द्वेधा विमजन्ती पूर्वाभिमुखं प्रवहन्त्यास त् । इमं देश वुल्यां वेमां नाहं जा. नामि । केवलमहूं वीरजायाः पृष्ठतो गच्छामि । पश्चिमभागम्थभूमिमतीत्यैव पुरतः किश्चित्पुरातनं खण्डगृहमपश्यम् । यस्य प्रधानद्वार विवृतमेवावति । अन्तरम्य कस्याप्यवस्थिति जायत । वीरजामन्वहमप्यवातरमश्वात् । वीरजाऽवादीत्-"आगच्छतोः कुख्याती रे यद्धनं वनं समदृश्यत, तत्रैव गत्वाश्वाविमौ विश्रामय 1 बहुशः कोऽपि तत्र नायास्यति । यदि कदाचित्कश्चिदागत्य यत्किञ्चित्पृच्छेत्, तदा किमपि न प्रतिवक्तव्यम् । बहुशो निर्वद्धस्तु, 'देच्या राश्या अनुचरोऽहम्' इत्येतावत्कथय, अन्यत्कि- मपि न कथय" इति । एतावदेवोक्त्वा वीरजा खण्डगृहं प्राविगत् । अह- मप्यश्वी गृहे त्वा कुल्यातीरम्यं वनं प्रातिष्टे ।

·? 'संसारचक्रम्-1 [१-भाग कीदृशीयं रहस्यमयी घटना ? कोऽयमुद्देशो भूमेः ' कुत्राहमागतो- ऽस्मि ? किं वा प्रयोजनमुद्दिश्यायं प्रयत्नः ? महाप्रतापशालिन्या अस्या देव्याः खलु लीला दुर्विज्ञेयाऽस्मादृशाम् । नू मम्ति विञ्चिद्दं तत्वम्, अन्यथा किमितीयमियत्कष्टं सहते ? एतावदूरमश्वाभ्यामागमने किं कारणम् हे महामाये देवि ! क्षुद्रतमोऽस्म्यहम्, नास्मि शक्तस्त्वदीयमनन्तपारं महि मान विज्ञातुम् । यदि कश्चिदागत्य पृच्छेन्माम् “कस्त्वमसी" ति, नूनमहं वदिप्यामि-"अहमस्मि देव्या राज्या अनुचरः" इति । केयं देवीं राजी ! किमियमेव वीरजा, वीरवाहुः, देवी राश्यपि ! जन्मप्रभृत्यद्यावधि न मया कदाचिदपि मान्दुरिककृत्यं कृतम् । यदाऽहं पितुर्ग्रह आसम् तदा मान्दुरिका निजं कर्म कुर्वन्तो दृष्टाः । किं तदा मया इदमपि चिन्तितं यन्मम शिरसि विधात्रा मान्दुरिकताऽपि विलिखि- तेति ! हा ! हन्त ! सर्वमिदं कस्य दुष्कर्मणः फलम् ? अस्तु, किमनेने- दानो पालोचितेन । किन्तु राजकुमारास्संसारचके पतिता याशी दशामनु. भवन्ति, तस्या अहं दृष्टान्तभूतोऽस्मि । लज्जा - तु मया तदैव क्षाळिता । । हसन्तु निन्दन्तु या, अहमम्ति देव्या राश्या दासः, देव्या राश्याम्सेवैव मे प्रधानतमं कार्यम् । यावच्छक्यं मया कुत्रापि न्यूनता नाक्रियताश्वयोः परिचर्यायाम् । सुन्दरतमानि नवीनानि शप्पानि महता प्रेम्णा भक्षायितुमारमेताम् तुरगौ । अहमपि कस्यचिद्धनच्छायस्यामवृक्षस्य छायायामुपविष्टश्श्रममपनयन्नासम् । कियतःकालस्यानन्तरं मन्दः कश्चिच्छन्दोऽश्रूयत, ततश्च पदशब्दोऽपि । अहमपि तदानी पन्थानमालोकयन् महताऽवधानेन निश्शन्दपदं तदेव खण्डगृहम्प्रति यान्तो द्वौ पुरुषावपश्यम्, यस्मिन्नेव कियतः कालात्पूर्व मदी- या वीरना देवी प्राविशत् । मा मामेनौ द्राष्टामित्यई केननिदृक्षप्रकाण्डेन प्रतिच्छन्नस्तौ सम्यक्पश्यन्नवर्तिपि । तत इतश्च सावधान निरीक्ष्य ताभ्यां कश्चित्मातः कृतः, तत्क्षणादेव कश्चित्पृथुदीर्घशरीरः स्थूलं दीर्घ कधिद्दण्ड हम्त दान आजगाम । तदर्शनमात्रणेवोद्विममेवाभयन्मे मनः, कि ते पर- ·[१७चा अलौकिकं सामर्थ्यम् । सरं सलपान किं वा चिकीर्पन्तीत्येतदवजिगमिपयाऽहमाकान्तोऽमयम् । यंत्रतेऽवर्तन्त तत्पाश्चात्यभागे कुल्यातटे घनं कश्चित्कुञ्जमपश्यम् । तत्र गमने तेपा सस्थापत्सम्यक् श्रोतुं शक्येन । अधावपि क्रमाद्रे निर्गतौ । अयमेव समय इत्यमपि तेपा दृष्टीवचयस्तमेव कुअम् प्राप्य छन्नगात्रोऽतिष्ठम् । ताचालापश्रवणाय उत्क्षिप्तकणोंऽभवम् । तेप्चक एवमकथयत् । "अरे ! साऽहि महाधूना,तस्याः छलेन हननं कष्टसाध्यम् । अस्तु, मन्दं मन्दं गच्छामः,तस्या. पाश्चात्यभागे स्थित्वा मस्तके एकं दण्डं पातय" इति । अपर:-"रायेन किमुक्तम्, अपि जानी ! सयवाद्यावधि तस्य पाणा रक्षिताः । अरे सा कृतभा महापूर्ती । तदुपरि महत्कुपितो रायः । माधव । किं त्वयाऽऽभ्यामेव नेत्राभ्यां सा खण्डगृहम् प्रविशन्ती दृष्टा "" इति । प्रथम -"किमहम् मिथ्यैव वदामि । तटाकम्य तत्र तोरे स्थितेन मया सर्वमालोकितम् ! म नवीनो दुष्टो यत्र बन्दीकृतोऽस्ति तम्यैव निकटे त्रिशूलहम्ता यत्किञ्चिच्छोचन्ती सा मया दृष्टय । नन्वागच्छ, त्वमेव किमेव. विभेषि एकस्या बालाया एतावती भी. 1 (सक्रोध दण्डपर प्रति ) वंशिन् । त्व पृष्ठत. पृष्ठत आयाहि उनगात्रः । गच्छामोऽत्र किंवा भवतीति. पश्याम. " एवं वदन्तस्ते खण्डगृहं प्राविशन् । गोविन्दलालोऽब्रवीत्--"एत मन्ये देवीं राज्ञी रक्षिप्यथेति । अस्म- दीया देवी राजी किमेतावन्निवलाऽसमा च यदनायासेनेवान्यदाये जाले पतेत् । आ भूमण्डल एव तादृश कोऽपि नास्ति य एना हानि प्रापयेत् । सा हि निजेन चातुर्येण महतो दुर्गादपि शक्नोति विनैव कष्ट निर्गन्तुम् । ये तु तस्या हिंसने प्रवृतास्ते हि लाभस्थाने हानिमेव प्राप्नुयु" इति । अमपि ससम्भ्रममपृच्छम्-"किमियमेव देवी राज्ञी ! किमिदम् । सर्व रहस्यमुक्त्वा मदीय मन्दे किमिति न दूरीकरुपे । गोविन्दलाल ·९४ संसारचक्रन् । है A स्सगम्भीरमवादोत्-"तूष्णीं भवत, एवं करणं हि देव्या राश्या आज्ञाविरु दम् । अहमिव नान्यःकश्चिदेवं प्रष्टव्यः,यदहं पृष्टोऽस्मि कामं प्रष्टोऽस्मि ।" अहम् -"अातु, खण्डगृहेऽत्र गमने किं प्रयोजनम्, कस्य कृते महानयं प्रयास उरी" गोविन्दलाल:- "सर्वमिदं स्वत एव व्यक्तीभविष्यति परस्तात् । क्षणमुपविशत स्थिरतया । ततो द्रक्ष्यथ देव्या राश्याः प्रभावम् ।" एतावत्येव समये महान् रोदनशब्दोऽध्यत । गोविन्दलालस्ससम्ध- ममवादीत्-यत्र पूर्वमासंस्तत्रैव गत्वा छन्नास्तिष्ठन्तु भवन्तः किञ्चिदहं गत्वा- लोक्य चागच्छामि-किमिदमिति । नात्र भीः कार्या, नच खण्डगृहम् प्रवेष्ट- व्यम्" इति । एतावदुक्त्वा गोविन्दलालोऽगात् । अहमपि तत्रैव वन उपविष्टो मनोरथमारूढो विचरितुमारमे । 'केयं देवी राज्ञी ! रूपेणापला बालिकाऽपि बुद्धया सिंहवाहां देवीमप्यतिशेते । द्रष्टव्यमद्य किं किमाश्चयं भवतीति' इत्यादि यद्यदहमचिन्तयं नास्ति शक्त- स्तत्सर्व कथायेतुम् । विमना इव भूत्वा यावदहमेतदन्यच्च चिन्तयामि ताव. देव त्रिशूलहस्ता देवी राजी सभ्रुकुटोभझं गोविन्दलाराय "नेतो मम पुरतः किमपि हिंस्र कर्म भवतु । कुत्र का गच्छन्ति ते सर्वे : मदीयमुष्ट- निर्गत्य गन्तुं मार्ग एव कोऽस्ति । अय यत्कर्तव्यं तन्झटित्येव कुरु " इति कथयन्ती समदृश्यत । क्षणाच्चान्तर्हितैवाभूत् । गोविन्दलालो मामवादीत्-“झटित्यागच्छत" इति । अहमपि तस्यैव पृष्ठतःपृष्ठतो गन्तुं प्रावर्तिपि । इतस्ततश्च अमन् यत्राहं फुल्याती रे सहवा श्वाभ्यां पूर्वमासम् ततोऽपे किश्चिद्दूरं निर्गतो यदहमपश्यं तेन कृत्स्नमेव शरीरं जडप्रायमभूत् । अन्धतमसा वृतेचाभूगम् लोचने । किमहमपश्यम् ! कधिसुरुषम् । कम् ! देवनारायणमुखोपाध्यायत्य पुत्र निर्मरकुमारम् ! मम प्रिय प्रातरं निर्मलकुमारम् हन्त ! हन्त !! तर्हि किमयमेवात्र बन्दीकृतोऽभत् ! किम यैव निर्मोचनाय देव्या राश्येयान्वयासासोकृतः धन्याऽसि देवि धन्या- ·(च.१७ अलौकिक सामर्थ्यम् । ९५ ऽसि ! धन्या ते दयनीयेषु दया । आनन्दन मे नेत्राभ्याम् गङ्गा शरीय पावर्तत वाप्पधारा । ततोऽपि स्थातुमशक्तो जडीकृतसङ्ग उपाविशं तत्रैव । गोविन्दलालोऽवादीत् "स्वाभाविक एवायं गुणो मनुष्याणाम् । उनिष्टत, नैतादृशेषु म्यानम्वेवमाचरितुं युक्तम् । किं न पश्यन्ति देवी राश्यस्मदीया बालिकापि कीदृशधैर्यवतीति । श्रूयताम्, इतोऽपि देव्या राज्या बहवो नि- देशः पालनीया वर्तन्ते भवद्धिः । योऽयं प्रभुस्तत्र तिष्ठति नूनं जानन्ति तं भवन्तः । तस्यैव कृते प्रयत्नोऽयमियान्व्यरच्यताय । यथा सप्रयत्नेनापि न मत्यभिजानीते भवतस्तथा वर्तितव्यं तन्निकटे भवद्भिः । पुनरपि तन्निकटं गत्वैवं रोदनादिकं न कर्तव्यम् । एतदर्थमेव वेपपरिवर्तनमपि भवतामकि- यत । कामं स करोतु यद्वा तद्वा, भवद्भिस्तु मूकतैवात्मनोऽभिनया तन्नि- करे । इदमेव चास्माभिर्भवद्विपये तस्मै फथितनप्यास्ते । उभावपि भवन्ता- वश्वारूती येनैव पथा पूर्वमागत तेनैव गच्छनाम् । चतुरा भवन्तस्तत्स्वयमेव मार्गोऽपि ज्ञातव्यः । यदि कदाचिन्मगों वित्मृ स्यात् भवद्भिरेव कष्टं सोढ- व्यं स्यात् । नान्योऽत्र दोषस्य माजनम् । यो रात्री यत्र कुटीर रूपपरिव- तैनं कृतं तत्रैवास्मदागमनपर्यन्तं स्थेयं भवद्भिः । अधस्तु वने समुत्सृज्य- ताम् । तस्मै च (निर्मलकुमाराय ) गमनाय हस्तसङ्केतः क्रियताम् । यद्य- न्मयोक्तं सर्व तहदि स्थाप्यताम् । मारम विस्मरत । आगच्छत, भवतोः प्रस्थानसंविधानं करोमि, " इति । सर्वमिदं श्रुत्वाऽवनमितशिरास्तस्यैव पृष्ठतः पृष्ठतोऽगमम् । हन्त ! हन्त !! इयताम् दिवसानामनन्तरं निर्मलभात्रा समतोऽस्मि । परमेकमापि शब्दं तेन पक्तुं न शक्नोमि । निजपरिचयदानस्य नास्ति मेऽधिकारः । निहायाश्चालनमपि निपिद्धम् । अनात्मवशोऽहम्, किंवा कुर्याम् ! निर्मलस्य समीपं गतस्तप्णीमतिष्ठम् न जानामि गोविन्दलालेन तस्य कर्ण किमपि कथितम् । पुनश्च तम्यैव प्रेरणयाऽवामश्वावारुप येनाहं पूर्वमागतन्तेनैव पथा गन्तु प्रावर्तिप्यहि ।

·संसारचकम् । [१-भाग) गच्छतोरेव बभूव मध्याहः । निद्रया तु स्वयमेवाहं चिरादेव परि- स्यक्तोऽस्मि । अद्यतु भाक्तुं पातुमार नास्ति कोऽप्युपायः । कृत्स्नाम् रात्रि जागरणम्, तदुपरि वलवती समुत्कण्ठा, ततोऽपायं निजलैकादशी ! प्रिय. पाठकाः, भवन्त एवालोचयन्तु फीदी मे दशा तदानीं स्यादिति । परम. प्रियो निर्मलकुमारस्सहैव वर्तते । परं तेन सह सल्लपितुम्; किमिति सल्लपितु. मिति, तस्मै मुखं दर्शयितुमपि नायाहमीशे । पश्यत कालस्य माहास्यम् । किमिदमरूपं दुःखकारणम् ! परं किं क्रियताम् । अवशेन मूकताऽनोकृता । मध्येमध्ये यदा निर्मलकुमारो मां पश्यति तदाऽहं सड्कुचितगात्रो भवामि । एकैकदा च मनसि भाति-निर्मलकुमारं सम्यगालिय प्ररुद्य सर्व च वृत्तजातं तस्मै निवेद्य मनसो वेदना किञ्चिच्छिथिलीक्रियताम्' इति । परं पर्तुमेवं तदा न समर्थोऽभवम् । यतएवं प्रवर्तमान एव मयि शरीरं जडतां भजति गळश्च प्रतिरुद्धो भवति । किमेवम्, देव्या राज्या आज्ञा वा कथं मयोल्लं ध्यताम् ! प्रायस्सायं पञ्चघण्टावादनसमये महता प्रमणेन तस्यैव कुटीरस्य निकटमभजावावम्, यतएव पूर्वेद्यःपस्थितोऽहम् । मास्म भूवमहं प्रत्यभिज्ञा- तो निर्भलेनेति तत्र सारधानोऽभवम । स्वेदेन सयता मुसनिहिते वर्णकला- पेऽपहते नूनमहमनेन प्रत्यभिज्ञातो भवेयमिति महती शश समभन्मनसि । परं मुखे निहितो वों न सहसा विलययोग्योऽमत् । अत एवैतावतापि स्वेदजालेन न कापि विक्रिया समजायत । कुटीरनिकटं प्राप्यैवाहमयादवातरम् । निर्गलेन सह सोतकरणस्या- प्यावश्यकता नासीत् । स्वयमेव स एकदा मां निरीक्ष्य गन्तुं प्रवपते । पश्यत्येव मयि सोऽन्तर्हितोऽभत् । पिरमहं तस्यैव गागं निरीक्षमाणोऽतिष्ठम्। परं सलेकदापि नैव मुसं व्यवर्तयनवारोफयत् स्वैरमगादेव । किशिनिर्वि- ण्णमनाचाहं तंत्रवाश्वमुत्मृन्य कुटीर प्रत्यगाम् । परं तदा तापदहं श्रान्त आस- यनः कुटीरं प्राप्येव विचेतनोऽपनम् । यदा चारण्यकश्शीतो मुग्पो वातःकिया चिर शरीरमम्पृशतदाऽहं लब्धचेनन. किशिदिवोपशान्तपिमनीभायोऽभयम् ।

·1१७] मलौकिक तामध्यम् । जत्यायच मनिकरम्ययैव ऐधिक्या ताम्यन्त्रमपमार्य द्वारमाध्यान्न प्रविश्य चोपविष्ट पदने जपावरण शिरसमन्यच्नावतार्याम्यापयम् । भारापगम इय विपिल्ममन्वभवम् । ततश्च मुगनिक्षिप्ती वणकगप कथमपगच्छदित्य चिन्नयम् । यत्र यत्र यसमावृतमदा तन तु नासीर्ण । फेयर मुपगळादिषु दृष्टियोग्येषु स्थानभ्वासीत् । करमापानीयमादाय वापनयने बहु प्रायते । पर क्यमवि वर्गो नापागात् । तैरहित वातुनि बरप्रक्षेप या दशा भवनि संगात्रापि समदृश्यत । नाय जलेन गच्छेवर्ण इति च निरनिनवम् । वर्णापाकरणाचा फोष्ठफे निधाय भोजनार्य यतिचिदन्येष्टुमारों । सुधा पद तदा तया पदितोऽमयम्, यथा क्षणमपि भूमाइपवेष्टुमध्यसगर्यो ऽभवम् । गोविन्दराले कार्यनिवारि कि फम्यचिद्वारगम्य सुधा पीडित स्यान्ममोज्यन्यायम्यान सम्भाविनम् । येनावश्यमेवार फुटी रे यत्र कुचि पतिधिदपि या मोज्य निहितमव भरेत्' इत्यारोच्य ततइत कियन्तधि. स्कारमन्वियनह कुचिरकोष्ठके कानिचित्फलानि मूरानि भक्ष्याणिध फस्य- चिदाननस्यान्तर्निहितान्यपश्यम् । यद्यप्येतेपा मक्षण न तेनाजप्तम्, तथापि किं करोमि,क्षुधा वरपत्तीदिनोऽह कथ तूष्णी तिष्ठेयम् । क्षारितहस्तपाद- थाह पा फगदीना मागप्रयमकल्पयम् । एकेन शटित्यपूरयमुदरम् । पूर्णे घोदरे किश्चित्म्बम्य इवानवम् । पश्यत्येव मयि प्रमाद्ववतीयाय दिवस । सन्ध्यारुणिम्णा च द्विगुणितारुणिमानि वृक्षामतरणपल्लवानि रागिणामिवान्या युर्वन् हृदयानि । अन्तर्हिते च सविनरि भर्तृविरहदीनाना कमरिनीनामिव हृदयेषु घुमायमानस्य विरहानरम्यान्तरान्तरा ध्मानन्यकुर्वस्तमासि । चतुर्दिश चान्धेन तमसाऽध्यनियत । कमेण राषिरप्यागात् । निश्शब्दतया निजोऽधिकारोऽशून्योऽक्रिी- यत । केयरममेकाकी तर कुटीर उपविष्टो यत्किश्चिचिन्तयमान आसम् न दीप ,नदीपोग्लरनायामितूलिका याऽऽसीत्, अतएवालोकेन दूरादेव परि- हनोऽहमभवम् । अनायत्या तूष्णीमुपविष्ट एवासम् । किमत्र दीप प्रकाशि- प्यत एव न किमेक दिनमपि वा न परित्यजेद्विपन्माम् ' किं यावजीव. २३ ·" ९८ संसारमकम् । 11-भाग) मेवमेवानुभाव्यं मया कष्टम् ! मन्ये जन्मन्यस्मिन् न मे मातापित्रोदर्शनं भवे. दिति । विधात्रा किमित्यहमुत्पादितः ! हन्त ! निर्मयं बहिर्विचरितमपि न शक्यते । कि विपदोऽनुभवायैवाभन्मे जन्म ! पश्यत,न सहायः,नानुचरः, एकाकी घो रेऽस्मिन् वने समुपविष्टोऽस्मि । स्थानस्यास्य नामापि नजानामि, कीदृश्याऽहं विपदा प्रत्तोऽस्मि ! किं करोमि ! कुत्र गच्छामि, न मार्गमपि जानामि ! हन्त गमनमेव मे कुत्र ! कुत्रवा गम्यताम्, अत्रैष हृदये निधाय शिलाशकलं यापयामि रात्रिम् । आयातु यः कश्चिन्नवा; अनुभाव्यं त्वनुभ- भवेनैव नाश्यम् । स्थपन् जाग्रत् उपविशन् तिष्ठन् परिवर्तमानन्ध फर्यकथ- श्चिदयापयं रात्रिम् । यथा नियमं भगवानप्युदीयाय मास्फरः । मम तूदि- तेऽपि सहस्रांशी न कश्चिद्विशेषः, यतस्सूर्याचन्द्रमसौ राकामावास्ये दियारा- श्रीच तुल्यरूपाः । जगति प्रसृतश्च तमो व्यनश्यत्, न पुनर्मम मानसे,। 'किमेवं वदसि ! कस्तवानर्थः । इतिचेत्, न कोऽपि, न मामकस्मादचि व्याघ्रः, नाहमस्मि निगी! राक्षसेन, न चापतच्छिरसि मेऽशनिः । केवल मस्मि मजामि विपत्समुद्रे । शान्तिसमद्रे क्षणमात्मानं प्रच्छायोपविष्ट आ- सम् न किमप्यन्यत् । युगमात्रारूद एव नमो भगवति भानी गोविन्दलालोऽप्यागात् । पूर्वेति पूर्व इति क्रमेण देवीमधिकृत्य शतं शतं प्रश्ना अक्रियन्त मया । गोविन्दलालोऽब्रवीत् -"देवी राशी काममस्ति कुशलिनी, नास्ति काचिदपि तस्या विषये चिन्ता । महति कार्यचके पतिता वयं नाशकाम पूर्वेयुरागन्तुम् । क्षम्यताम् । देवीराज्ञयपि प्रार्थयत इत्भमेव । भो महत्कार मनुभूतं भवद्भिरिति सत्यमिदम् । अस्तु, इदन्तु कथयत, येन सह पूर्वेधुर्म- यन्तस्समागतास्तेन अपि न प्रत्यभिज्ञाताः ! फययत सत्यम्,यचन्यथापि कृतं स्याच्छक्यतेऽधैव समीकर्तुम्' इति । अहमपदम्-"सरापयमदं पदामि, यपद्यमा यथा त्वमेकं सराया- तथाक्रियत मया, अल्पोऽपि व्यस्यासस्तत्र नाकारि । गोविन्दलाल ! यथा मन्यसे, नाहमम्मि विश्वासघाती " इति ।

·अलौकिक सामथ्र्यम् । गोविन्दलाल नहि नहि, किमित्येवं कथयन्ति भवन्तः ! मया त्वे- तदर्थमपृच्छयत, यदि कदाचिद्दवादहस्यं प्रकटितं तदाऽयैव तस्य प्रतीकारः { कर्तव्य इति । अस्तु, वस्त्रादिकंतु भवद्भिरपसारितम्, वर्णकं नाशक्यत किल मोचयितुम् !"। अहम्-"बहुप्रयस्यन्नपि नाहमशकं वर्णकमुन्मोचयितुम् । कथय, शक्यते वर्णापाकरण कर्तुम् ! अथ यावज्जीवमेयमेव मया स्थेयम् ।" गोविन्दलाल:-"वर्णापाकरणस्य त्वस्ति सुकर एव कश्चिदुपायः,तं विना कस्यास्ति सामर्थ्यम् ? योऽपाकुर्यात् । अस्मदीया देवी राशी एतावन्तं कालं ‘बालकरूपेणावर्तत, किं कदाचिदपि वा भवतामन्यथाबुद्धिरभूत् । आगच्छत, अपाकरोमि वर्णम् । उपवेशिन्यां यानि पत्रमूलादीनि निहितान्यासस्ते चेव कानिचित्पला- शानि सम्पर्य तद्रसेनोपलिप्ते कृत्स्नोऽपि वर्णकलापोऽपागमत्, सहजश्च वर्ण: प्राचीकशत् । गोविन्दलालोऽध येनकेनचिरोजनायानिमन्त्रितो वर्तते, अतएव सो- ऽपि मां मोजयित्वा पाययित्वाच भोजनाय गमिप्यति । गोविन्दलालेन सर्व- मपि सामग्रीजातमेकीकृतम्,मयापि निजेन हस्तेनापच्यत । महता च प्रेम्णा स्वयं प्रणीतत्वद्विगुणितरसास्वादमभुज्यतान्नादिकम् । अहो ममता ! मुक्तपीतधाहं गोविन्दलालश्च मन्ये एकादशघण्टावादनसमये बहिर्वे- दिकायामागत्योपाविशाव । अवदं चाहम्-"गोविन्दलाल ! त्वदीयया कृपया- ऽभावघ्यहमस्मि सजीवः, रक्षिनश्च । किन्तु इतः परमहं कुत्र गमिप्यामि ! देवनारायणमुखोपाध्यायस्यापि कोऽप्युदन्तो नज्ञायते । जीवति मृतो वा स.. निर्मलकुमारः कुत्रागात् । तदपि नोक्तं त्वया । वद, अद्याहं किं कुर्याम् । कुश्वा गच्छेयम् ।" इति। गोविन्दलालोऽवादीत्-"अद्यास्मिन्दिने कुत्रापि नगच्छत यूयम् सर्व- तो हिच गुप्तचरा विचरन्ति । अद्यापि नात्मानं विपदुन्मुक्त जानीत । श्च पात: ,

·संसारचकम् ।
it-भाग
कालपर्यतन्मत्रैव भवद्भिः स्थैर्य भविष्यति । कदाचिदद्य सायं देवी राज्ञयपि
समागच्छेत् । सा यदाज्ञ.पयिष्यति तदेव युक्तम् । इदानीं भवद्भिरेकाकिभि-
रेवात्रैच स्थेयम् । शयनीयमहमात्तृणोमि, आगच्छत, तावत्किञ्चिनिद्रात ।
येन शरीरमपि किञ्चित्सुत्थं भवेत्" इति ।
एवमुक्त्वा च गोविन्दलालः कलशचपकादिकं दूरीकृत्य तत्रैवोपवे-
शिन्यां शयनीयमास्तृणोत्, अगाच भोजनाय । अहमपि कुटीरद्वारमपिधाय
तत्रैव शयनीयेऽपातय शरीरम् । अनभिज्ञा खलु दुःखानां निद्रा, क्षणादेव
तया वशीकृतोऽहमभवम् ।
सायं पञ्चघण्टावादनसमये च हृदयहारिणा फेनचितीतशब्देन प्रयो-
धितोऽहमभवम् । अहो ! कीदृशं तद्गीतम् ।
अष्टपदी।
सुन्दर ! मन्दिरसीमनि पतनसौधावळिषु च धोरम् ।
कुन्दरदन 1 देशे च विदेशे कलयन्ती संचारम् ॥
नक्तंदिनमविरतमिह भवतो राकाशशिसमवदन ।
सक्तं कर्तु काक्षे नयनं सफलं भवति तु मे न ।।
चिन्ता कापिन सन्निहिते त्वयि चोर दवीयसि सा मे ।
हन्ताशंसा शुभदा दूरे हा त्वयि निकटे. नो में ।
नयनासेचनमनुपममनघं लोकयितुं तव रूपम् ।
स्वयमासक्तं याति न परतस्स्वं मानसमनुरूपम् ।।
अद्यावधि स्मरामि तद्गीतम्, ननु शृणुत पाठकाः-
श्रुतमात्र एव गीते विकलेन चेतसाऽहमुत्थाय कुटीराद्वहिरागाम् ।
महह ! सैव मे देवी राज्ञी समागच्छति । नहि नहि, अद्य न सा मूर्तिः ।
नेय सा परिव्राजिका मूर्तिः, मम हृदयहारी स एव बालकाकारः । मन्द
निश्शब्द मामेवोद्दिश्यागच्छनि । अहमपि प्रत्युद्गमनाय किञ्चिदग्रतो गत्वा-
इतिष्ठम् । पालकोऽप्यागत्यावादीत्-"यदि दिदृक्षस अपूर्वमाश्चर्यतमश्च कोड.

·[च-१८] विप्रयोगासंयोगश्च । नकम्, तर्हि पूर्वयायिनाऽनेनैव पथा गच्छ, कियदपि दूरं गत्वाऽनन्तरमेव काञ्चन पण्यवीधिकामुपलप्स्यसे, यत्राद्यादृष्टश्रुनचरी क्रयविक्रयौ भविष्यतः । एतादृशौ क्रयविक्रयौ मन्ये जन्मप्रभृति न त्वया दृष्टौ स्यातामिति । गच्छ,, नेतो विलम्यस्व" इति । अहमवदम्-"किं त्वं न गमिप्यसि" बालक:-"नहि, केवलं त्वयैकाकिनैव गन्तव्यम्, सावधानं पश्य तस्यापूर्वस्य यस्तुनः क्रेता को भवतीति । न विस्मर्तव्यमत्र, गच्छ, नेतो.. प्रतिष्ठा अहम्-"प्रत्यायत्तस्यतु मे त्वया सङ्गमोऽपि भावी । " बालक:-"ईश्वरो जानाति, नेतो विलम्बस्व ।" ततश्चाहं किश्चिदप्यविलम्बमानः बालकं पश्यन्नेव पूर्वयायिन्या रथ्य- या गन्तुं प्रावर्तिपि । गच्छन्नेवचाचिन्तयम्-“को वायापूर्वोद्भुतो व्यापारो. भविष्यति, देवी राज्ञी जानाति देवो वा, कयमहं जानीयाम् ?" इति । इति सप्तदशं चक्रम् । अथाष्टादशं चक्रम् । (विप्रयोगस्संयोगश्च ।" चिन्तयन्नेवाहं कियदपि दूरङ्गतः काश्चित्पण्यवाधिकामपश्यम् । अशृ- णवञ्च प्रामस्यास्य देवग्राम इति नामेति । किमये देवनारायणमुखोपाध्याय- स्यैय देवप्रामः ! एतापति समापे वर्तमानोंऽपि दिनत्रयमहर्निशं देवनाराय- मुखोपाध्यायमुत्मने वहन्नुपविष्टोऽपि किमपि नाजानाम् ! महदिदमाश्चर्यम्।। द्रक्ष्यामि कोऽयमपूर्वो व्यापारः । कथञ्चाद्भुततमन्तक्रयविक्रयादिकम् !

·.११२ संसारचक्रम् । [भाग] एवनादि चिन्तयन्नेव विपणिमध्य प्रापम् । मनुष्याणां संघर्षादेकमपि पदं पुरतो गन्तुमशफ्यमिवान् । महद्धि कौतूहलं मे, अतन्ध महता श्रमेण जनौघं प्रविश्य मार्गमन्विप्यन् पुरतः प्रातिष्ठे । मच्छ्वशुरस्य तत्पण्यस्थानं यत्पूर्व कदाचिद्वर्णितमासीदपिहितमासीत् । यदि नापिहितं स्यात्स्यादयश्यं मया पलायितव्यम् । किञ्चिदग्रतो गस्वा च मदीयं श्वशुरम्, शङ्करम्, अन्यौच द्वौ या- वहं नजानामि, कुत्रचिकिञ्चिन्मन्त्रयमाणानपश्यम् । हृदयं च मे कम्पितुमा- रमत | जवेनान्यतोऽपसृत्य संघ प्रविश्यातिष्ठम् । तत्राद्भुतं किञ्चिदपश्यम् । किमपश्यम् ? कृशमलिनगानं देवनारायणमुखोपाध्यायं हस्तावलम्बितनि. जपनीहस्तम् । महति कोलाहले किमपि न श्रूयते । केयं दशा बुद्धिमताम- प्रेसरस्य देवनारायणमुखोपाध्यायस्य ! देदीप्यमानं तत्संहननं कथमेवमभूत् । 'सत्यमेवाद्य देवनारायणमुखोपाध्यायो वृद्धस्संजातः । धन्याऽसि देवि ! राशि। यस्याः कृपयायमद्यावधि जीवति देवनारायणमुखोपाध्यायः । समीपमुपसूप्य किश्चित् सल्लपेयमिति मनस्यभूत्, परं किञ्चिद्विचार्य तूष्णिमतिष्ठम् । दैवा. देकान्तं स्थानमलभ्यत कुत्रचित् । तत्रैव गत्ला देवनारायणमुखोपाध्यायो यत्रासीत्तस्य पृष्ठतः कस्यचित्तृणमयस्य गृहस्य पश्चादागे छन्नगात्रोऽतिष्ठम् । तत्र स्थितेन च तस्य वाचस्पष्टगथ्रयन्त । सहि कम्पितगात्र एवं वदन्नासीत्-"श्रूयतां दुर्भगस्य मे वचनं भवद्भिः । इय सर्पिणीव स्त्रो मम यथाविध्यूढा पली । यावन्मम मोहोऽस्या- मासीचावदिमां सावित्रीमिव सती जाननासम् । अस्यां प्रेमातिशयेनान्धीभूत एककं मे प्रिय पुत्रमाप पर्यत्यजम् | चण्डालीनीयं कामवशङ्गता तेनसह पाप "माचरितुमकामयत । परन्तु स निर्मलचरित्रः पापमिदं सोढुमशक्नुवन्पापस्ये- 'वास्य प्रायश्चित्तं चिकीर्षन्देशमिमं परित्यज्य केनाप्यनालक्षितो देशान्तरम- गात् । प्रजेन्द्रभूषणनामा कश्चिदनाथो पालो मदीयगृहे निवसन्नास्त, तस्मै- सर्वमिदं कुचरित्रमुफ्त्वा स गतवान् । धूर्तायामस्यां मृशमोहितोऽस्मि पुत्रही- मोऽभवम् । अनया कश्चिद् भृत्यममिकामयमानया तत्साहाय्येन मझमदीयत ·[१८] विप्रयोगस्सयोग । विषमपि । न जानामि कस्य देवस्य कृपयाऽहं पुनरुज्जीवितोऽभवम् । नाहमि च्छामीतोऽत्र पापमये संसारे जीवितुम् । कथयत किमस्य पापस्य प्राय. श्चितम् !" इति । तत एवं जनसमूहाइहिरागस्प कश्चिद्वृद्धोऽवादीत्-"ताणेमो प्रक्षेपः, मावजीयं वा परित्यागः पापस्यास्य प्रायश्चितम्" इति । सर्वेप्यवदन् “एवं- मिदम् एवमिदम्" इति । देवनारायणमुखोपाध्यायोऽवादीत्-"तभंवमेव. भवतु, त्यजामीमामितो यावज्जीवम् । नेतो ममास्याश्च कथित्सम्बन्धोऽन्ति, यदिच्छति तस्करोलियम् । यत्रवा रुचिस्तत्र गच्छतु,नास्ति मे कब्धिदप्या- क्षपः" इति । देवनारायणमुखोपाध्यायस्य कठिनतरमिदं वाक्यं श्रुत्वा क्षणमई स्तब्ध इवामम् । सच सायतनस्समयः । महान् शब्दोऽयत-"भवलम्ब्य- ताम्, अवलम्व्यताम् तपस्विनी प्रियते"इति । वहयो जनाम्तामवलम्बितुम- भावन् । अहमपि ता मृतामिव भूमी शयानामपदयम् । यद्यपि दण्डोऽयमुचित एव तस्याः,तथापि चितं मे विहलभिवाभवत् । देवनारायणमुग्योपाध्यायोऽपि स्तम्भ इवाचलोऽचर्तत । नेत्रेच निमीलिते अवर्तताम् । एनावत्येव समये द्वाभ्यां वसन्नवदनाभ्यां पुरुषाभ्यामपावापत सा झटिति । केनापि किमपि फर्नु नाशक्यत । मनसि नामदेकदा देवनारायणमुखोपाध्यायेन सरच्छेयति, परन्तु सघएव निर्मलकुमारस्य स्मरणेनोदश्रुणी ममतां नयने । जयकाल्या अमदारानन्तरं संघोऽपि विरळोऽभूत् । देवप्रामवासिन उचमोत्तमाःपुरपारशू. न्यमाया अतिष्ठन् पुतलिकाइव तर । सर्वेऽप्यनुत्साहा अमूपन् । देवनागय- पामुम्योपाध्यायस्तु पावर्तताणि वर्तयितुम् । सर्वेषामपि नयनेभ्यः मावर्तता- अणो शरी प्रयोदुम् । ततश्य पश्यत्म्येव सर्वेषु निर्मलोऽकस्मादागत्य पितुथरणयारपतन् । अचिन्तितमेव निजं पुत्र दाया महताऽनन्देन मूति इव देवनारायणमुमो- पाध्याय. क्षण स्तब्धोऽवत । ततशोमावपि सम्यकपरम शान्ता मांगा धमनाम् । तत्क्षणमेव मुम्योपाध्यायःसर्वमपि पन निजाय दला करत्या ·। संसारचक्रम् । [१-भाम] इवाभवत् । अब्रवीच-"वत्स ! क्षम्यतां वृद्धस्यास्यागः" इति । इत्थमु- क्वैव मूर्छितोऽपतक्षितौ । पितृपुत्रयोरानन्दमयमिदं सम्मिलनं दृष्ट्वाऽमन्दमा- नन्दमन्वभवन्प्रेक्षकजनाः । तदात्वेच मम चेतस्यभूत-"उभयोरनयोर्मध्ये उत्प्लुत्य निपतेय" मिति । परं तदैव शङ्करः श्वशुरश्च दृष्टिगोचरावभूताम् । दृष्टयोरेव तयोर्धेर्येण त्यक्तोऽहमभवम् । हन्त ! सर्वत्रैवान्तरायः ! पुनश्च किञ्चिद्धैर्यमिवाभूत् । अभूच्च मनसि-"एतावत्सु जनेषु तिष्ठत्सु किमेतौ कुर्या ताम् । अद्यैवाहमेतौ ग्राहयेयम् । देवनारायणमुखोपाध्यायाय कथयेयम्" इति। इत्यादि चिन्तयन्नुभयोईष्टी परिहरम्नप्रतः प्रावर्तिषि गन्तुम् । एता- वत्येव हठात्कश्चित्कर्णयोर्मे किश्चित्कथयित्वाऽपमृतोऽभूत् । सविस्मयं परा- वृत्तो यावदवलोकयामि गोविन्दलालं मां देवनारायणमुखोपाध्यायसमीपगम- नात्सङ्केतेनैव प्रतिषेधन्तमपश्यम् । तदीयं वचनमगणयित्वा पुनर्गन्तुमेव प्रवृर्च मो गोविन्दलालः पुनरपि सङ्केतेनैव न्यपेधत् । ततश्चानिच्छयाऽपि निरुद्धग- तिरहमभवम् । देवनारायणमुखोपाध्यायः कथमपि निजगृहान् गन्तुं नेच्छ. तिस्म । निर्मलकुमाराय सर्वं दत्वा वनायैव गन्तुमैच्छत्, परन्तु बहुभिर्महा. जननिर्बन्धुभिश्चानुनीतः कथंकथञ्चिगृहान्प्रत्यगमत् । सान्ध्येन तमसा- निजमधिकारमशून्यीकुर्वता प्रावय॑त निजो व्यापारः । सर्वतश्चापणेषु दीपा- स्समारोपिता अभवन् । अहमपि विपणौ ततइतो विचरितुमारभे । एवञ्चाचिन्तयम्-"कुत्र गच्छामि, किंवा कुर्याम् ! शिरसितु सक्ष्यानुभव एव लिखितोऽस्ति विधि- ना । पितुःपुत्रस्य चैतादृशमपूर्वमानन्दमयं सम्मिलनमभूत्, ममतु दुर्भगस्य भागधेयं न परिपच्यते । नजानामि गोविन्दलालः किमिति मां धर्मपितुस्स- काशगमनात्प्रत्यपेघत् ।" ततो व्याकुल इव भूत्वा गोविन्दलालमन्वेष्टुमारों । सतु नोपालभ्यत । मनस्यभूत्-"देवनारायणमुखोपाध्यायस्य गृहान् गत्वा पितृसुतयोस्सल्लापमाकर्णयेयम्" इति । महतोत्साहेन ततएव गन्तुं प्रावर्ति- 'मि । कियडूरं गत्वाच किञ्चिदालांच्य निरुद्धगतिरभवम् । अचिन्तयं चैवम्- .

·1१८] विप्रयोगासयोगश्च । १०५ "देव्यै राइये किलाद्यविकास्सर्वा घटना कथयितत्र्या । साहि मा प्रती- क्षेत । ममतु यया देवनारायणमुखोपाध्यायस्तथैव देवी रास्यपि । अद्यतु विशेपतो देवी रात्येव परममाननीया" इति । देवनारायणमुखोपाध्यायगृहगमनात्प्रतिनिहत्तोऽह कुटीरम्प्रत्येव गन्तु मदतोऽभवम् । बहुविधाश्च चिन्ताः कुर्वन्नेव गच्छन्नासम् । मागे तु वहयो गच्छन्त आगच्छन्तश्वासन् । तर फेचित् "देवनारायणमुग्योपाध्यायेना- भूचितमिद कृतम्, यन्महति जनसपे जयकाल्या परित्यागो नाम" इत्यव- दन् । केचिच्च-"याशी साऽऽसीत् तादृश एवं दण्डस्तम्या " इत्यवदन् । त्रियस्तु-कळमोऽय गृह एव च्छन स्थापयितु योग्य" इति परम्परमकय- यन् । अहन्तु देवनारायणमुग्योपाध्यायम्यानुपमेन धैर्यण विम्मित इवामम् । समत पृष्ठतश्च पाद निक्षिपनह गच्छन्नामम् "गोविन्दलालो रव्यश्चेका. रण पृच्छेयम्" इति चिन्तयन्नेव । एतावस्येव य फश्चिन्मा निनेन पार्धन पट्टयन जगाम। अहन्तु समान्तम्तत इतोऽवालरोफयम् । बहवो गच्छ- न्ति । परमेकोऽपि तत्र न मे परिचित । एतावत्येव पुनरेकतमनाहतोडम. भरम् । ततोऽन्येन, ततश्चापरेण । आपद सनिहितामारोच्य जवादह पावि. सुमारभे । पचपाण्येव पदानि धावति मयि हटाकेनचिद्दण्डेन जानुनि रस. मादतोऽभवम् । पतुर्दिशमन्धकारमयमाश्यत । शिरो पूर्णिनुमारभत । सहेय पटास्कारेण विचेतनाअन ममी। इत्यष्टादन मम् । १५ ·संसारचकम् । अथेकोनविंशं चक्रम् । -- (पुनः कारागृहम् ।) कुत्राहमस्मि ! कुत्राहमानीय स्थापितोऽस्मि ! किमपि न जानामि । मनुप्यमानस्य मुखमेव न पश्यामि । भूम्यामस्मि नरके वा । जीवामि मृतो या । किमपि न मनस्यवतरति । अन्धकारमये निर्जने गृहे कुन्नाहमस्मि । चतुर्दिशमवलोकयामि, किमपि न लानामि । किमयं स्वप्नः । सम्यम्बद्ध विचार्याजानां नाई स्पपिमि जागर्मीति । वक्षो हस्तेन धड़धड़ाकुर्वज्जा- तम् । सर्वतः पिहितेऽन्धतमसा वृते च तस्मिन् गृहे क्रियानप्यालोकोऽवर्तत । शिर उत्क्षिप्य पश्यंचाहं शवसेकमपश्यम् । कस्यायं शवः । तमस्यस्मिनय कः ! अहम् अहम् हन्त ! मच्छरीरादेवाहमेवं भीतोऽस्मि ! हा धिक् घर- पायोः कथमियती वेदना ! कट्यां कुत इयं वेदना ! अपसर संसार अप- सर दूरम् । क्षाम्य, वहभूत् । नेतोऽपि मां दुःखापय । नाहमिच्छामि रा- ज्यम्, नाहमभिलपामि ) काम मज्जयागाधे समुद्रे माम्, मास्म त्वमागच्छो मत्समीपम् । नाहं गच्छामि त्वन्निकटम्, । चिचे हि तावान शोकावेगोड़ भूत, यावन्तमहं न सोढुमशकम् । क्रमेण च पुनरमचेतनोऽभवम् । यावन्तं कालं मूर्छिनोऽहमासम्, न नानामि । कवाटोद्घाटनशब्देन प्रबुद्धश्च यावदवलोकयामि, गोविन्दलालं पुरत. स्थितमपश्यम् । ससम्भ्र, ममहम्-"आगच्छ ! गोविन्दलाल आराच्छ !! अहन्तु उत्थानमपि न शक्नोमि ! कटिस्तु चलयितुमपि न शक्यते ! कुत्राहमस्मि ! त्वदीयेऽभय- दुर्गे किलासम्" इत्यवदम् । गोविन्दलाल:-"तूष्णों तिष्ठन्तु, किमितीयदुद्भान्ता भवन्ति । कटी- पदवेदनायाः किं कारणं न स्मरन्ति । अस्तु, किञ्चित्पूर्वानुभूतं तु सावधान स्मरन्तु ।" अहम् "आम्, स्मयते । देवनारायणमुखोपाध्यायस्य पत्नीत्यागं पितृसुतयोरानन्दमयं सम्मिलनं च दृष्ट्वा त्वामेवान्विप्यतो मे जानुन्यचिन्ति- ·" पुन कारागृहम् । तमेव दण्डापातोऽभून्, अचेतनश्याहमभवम् । न जानामि ततः किनभूदिति। अस्तु, गोविन्दलाल | कस्याहमस्म्यद्य हस्ते " गोविन्दलाल "येनैव निमित्तेन भवद्भिस्सुख स्वप्तुं न शक्यते, यमेव च निमित्तेन भवन्तो निजाद्देशान्निष्कासिता , किं बहुना, प्राणा अपि. संशये मवताम्, तस्यैव हस्ते सन्त्यद्य भयन्त महम् 'किमत्र वारणाम, किमपि हृदय नावतरति, किं त्वमपि न शकोपि मा बोधयितुम् । किमिमा मन्थि न विस्रसयितु शक्कोपि " अक्ति गोविन्दलालस्साक्षेपमवादीत् "तूष्णीं तिष्ठत, व्यर्थ न प्रल- पत । मास्म किमपि पृच्छत मान् ।" अहम्-“अस्तु, अह कुत्रेदानी तिष्ठामि ' कथमत्रागतोऽस्मि । मुच्ये किलास्या आपद"। गोविन्दलाल "मोक्षममोक्षच जानाति भगवानेव । मोचनाय यतस्तु यावद्वलमनुष्ठीयत एव । आगच्छत, पादे कट्या च किञ्चित् रेपन रेप. यामि" । इत्यमुक्त्वा च मम सर्वानेषु किश्चिदौपधमरिपत् । बहुनिन्धेन पृष्ट- घेतावदकथयत् । यथा-"दिनद्वय यावदर मठिन आसम्, मध्येमध्ये च गोविन्दलाल आगत्य मा निरीक्षमाण आस्त, दिनद्वये एकदापि मम चेतना नाभूत्" इति । देवीं राजीमधिकृस्य मया यह पृष्टोऽपि किमपि नावादीत् । तम्मिन्दिने देवनारायणमुखोपाध्यायसमीपगमनानिपेधे किं कारणमित्यापि नाब्रवीत् । गोविन्दरारोऽनवीत् "कथमिदानीमस्ति शरीरम्, किमस्ति बुमु. क्षा" इति । अहम् -"अस्तु शरीर यथा तथा वा । नास्ति काऽपि चिन्ता तत्र । मनसा तु निर्मरेन निश्चरेन च भाव्यम् । यापनमवति तावन क्षुधा नवा- T पिपासा ।"

·१०८, संसारचक्रम् । १-माग - गोविन्दलाल:-"अस्तु, एकं दिनमनशनमितोऽप्यस्तु । मघावधि नात्यन्ताय मुक्ता भवन्तो ज्वरेण । शृगुत, स्थिरास्तिष्ठत । न भेतव्यं कस्मा. दपि । योऽपि कोऽपि वा समीपमागच्छतु न स फिमपि प्रष्टव्यः । पलायन मनस्यपि न कार्यम् । देवी राज्ञी अहं च भवतो रक्षाव इत्ययमंशः कथमपि न प्रकाश्यः । मद्विपये किमपि कस्मा अपि न वक्तव्यम्, नवा प्रष्टव्यम् । सावधानं स्थीयताम् । जामस्वस्मासु नास्ति किमपि भयं भवताम् ।" एतावदुक्त्वा गोविन्दलालो यत एवाऽऽगमत्तत एव निर्गत्यापिहितक- वाटोऽगमत् । अहन्तु निर्बलो निरुत्साहश्च तत्रैव तूष्णीं पतित आसम् । अत्रानन्तेऽन्धतमसि गोविन्दलाल एक एव क्षुद्रदीपतुलामवलम्बते । परन्तु गोविन्दलालो देवी राज्ञी वा कः का वा ! पश्यतोहरेषु मां पीडयत्सु गोवि- न्दलालम्येयती कृपा मयि कुतः ? पिशाचेप्येतेषु केयं देवता ! कराळाया- मन्त्र काळरात्रयां केयं विद्युदिय देवीं राज्ञी ! तस्या वा इयती दया मयि. कुतः ! किमपि नावतरति हृदयम् । गोविन्दलालस्य दयया मम शारीरव्यधा अर्थ. शान्ताऽभवत् । निद्रे: वाजगाम किमपि। यमभटस्येव भयङ्करस्य कस्यचिच्छब्वेनोदमिलतां में नेत्रे । ससम्भ- ममवलोकयंश्चाहं श्वशुरमपश्यं पुरतः स्थितम् । भयेन न्यमील्येतां नेत्रे मया । तेन च सतर्जनमुक्तम् -"किमरे धूर्त ! कथमसि ! किमिति मां न पश्यसि ! किमहं व्यानोऽस्मि " अनुन्मीलयन्नेव नेत्रे अहमवदम्-"मम तु भवान् व्याघ्रस्यापि तात एव । भवतामेव कृपया गगयामि मृत्योर्दिव- सान् । नेतोऽपि भवतां श्रमः कर्तव्यो भविष्यति । इतो गमनेनानुगृह्यता- मयं जनः" रायः-"वैधवेय ! खां संयमनीमप्रापय्य किमितो गमनानुग्रहो मया क्रियेत " .

·[१९ पुन कारागृहम् । अहम्-"तदेव कुरुत, महद्भवेदवता पुण्यम् । चित्रवधादस्मादेकदेव मारण श्रेय । करोम्यहमञ्जलिम् । शीघ्रमस्या यमयातनाया उन्मोच्यो। ऽहम् । राय -"अलमरम्, तूष्णीम्भव ! किमिति यहु जल्पसि । एकदैव मारण चित्रवधोऽन्यद्वा मदिच्छाधीनम् । कोऽसि त्व तर वक्तुम् ! अहम् किमित्येव मा पीडयति भवान् । किम्मयाऽपकृत भवत यदि मवतोऽपि दशा ममेव स्यात्तदा किं कुर्याइवान् । अयि भो ममापराध कथ्य- ता तावत् ! प्रथम क्या श्वशुरेण मूत्वा महान् स्नेह प्रकाशित । मद्यपु- नरयमत्याचार ! सत्य कथय-कोऽसि त्वम् येनाहमष्टादशवर्षान्यालित , यमह पितर जानन्नासम्, किं स मे पिता माता मे कुत्रास्ते ' भार्या मे कुर वर्तते । धन मदीय कुत्र । पतामि ते चरणयोः, सत्पमुच्यताम् कोऽहम् "। एतादृशेन मम रोदनेन मन्ये दयेव समजनि तस्य, कियन्त कालं- मदीयमेव मुस पश्यन् शोचश्चास्त । ततश्च महता सारळ्येन मृदु मामेव- मवादीत्-"सर्वमह जानामि, कस्यामसि विपदि व पतितस्तदपि जानामि । यदि यद्यदह पृच्छामि तत्सर्व कथयेस्तवमपि सर्व कथयामि" इति । अहम्-"यपदिष्ट तत्मर्व पृच्छन्तु भवन्त , पर भवद्भिरपि मम पिता माता च कुनास्ते' इत्यादिक सर्व वक्तव्यम्" । रायः-"अस्तु, कथय, कारागृहानिर्गमनाय मार्ग केन त उक्त, गुप्तद्वारस्य कुधिका गृहीत्वा द्वौ पुरुषी हत्वा वनलतावेषेण कय व कारा- गृहानिर्गतोऽम् ' फेन ते साहाय्यमाचरितम् ' मदीयाना द्विसहससल्या- ना पुरुषाणा नेत्रेषु धूढी प्रक्षिप्य वनस्तावषेण माळानाया वृद्धाया गृहे सा सविस्वस कर मारिता । देवनारायणमुग्योपाध्यागम्य गृहान् क्य मासोऽसि । कम्योपदेशेन दिनत्रय व मछिन देवनारायणमुम्योपाध्यायमुत्मर बदमासी । निर्मलकुमारम्यावम्धितिम्यान क्नोक्तम्, प्रयः पुरपा ये निर्म- ·संसारचक्रन्। दिमाग] लकुमारी रक्षन्त आसंस्तानपसार्य' कथं निर्मलकुमारी रक्षितः । मन्ये नू कश्चिदम्पदीयप्वेव' तव साहाय्यमाचरति । स एवं विश्वासघात करोति । योतान्प्रश्नान् सम्यगुत्तरयेस्सत्यं त्व परित्यक्तो भवे. । सर्वाणि च रहस्यानि प्रकाश्येरन्। मदीये. शिरस्यशनिनेव निपतितम् । हन्त ।' कीदृशोऽयं धूर्ती वश्चकः ! यस्या देव्या राज्ञयाः कृपयाऽहमेतावतीभ्य आपद्य उन्मुक्तो जीवामि-किं तामेव पातयाम्यापदि रहस्य प्रकाशयन् । गोविन्दलालसदृश म्यामि- सज्जनस्य रहस्यं प्रकाशयेयम् ! चुल्लयागच्छतु मदीयं गुप्तरहस्यम् । प्राणास्तिष्ठन्तु गच्छन्तु वा कदापि न. प्रकाशयामि रहस्यम् । मा तूष्णीभूतं दृष्ट्वा रायेण सैव मूर्ति. पुनरपि धृता । सगर्जनमवा- दीच्च-"किमिति तूणी भूतोऽसि ! किं कथयितुमस्तीच्छा नवा ! कथय कस्ते सहायभूतः ।। महन्तु,सोच्चैस्स्वरमवदम् "ईश्वरो मे रक्षकः रायस्सक्रोधमचादीत्-"यद्यद्यैव दण्डेन, ते शिरः पातयेयम्, + ईश्वरी रक्षेत्त्या :- महान्तं! दण्डं' हस्तेन धृत्वाऽब्रवीत्-"द्वतं कथय, न चेसातयेय तौशिरक्षा हा देवि ! कुत्रासि त्वम् । नेतस्त्वां छन्नं स्थापयितुं शक्नोमि । विश्वासघातं कर्तुमुधुझे-कृतञ्च- हन्तुं यतामिल ! विश्वासघातः क्रियताम् ! उत-नियताम् ? कस्समधिकः, त्वं वा अहम् ! कस्य प्राणा अनर्घाः तक,. ममवा ! सत्यं तवैव प्राणा बहुमूल्या नाहमस्मि किमपि । त्वदीयप्राणमू- ल्यं कृस्नस्य ब्रह्माण्डस्य विक्रयेण न लभ्येत । तिष्ठ त्वमचला, ददाम्यहमेका प्राणान् । दृढो भूत्वाऽहमुपविष्ट आसम् । तेन पापण्डिना बहु निरभयंत, परमहम् किञ्चिदपि नाचलम् - 1 ततस्स सक्रोधमवादीत्-"पश्य, इतस्ते का " ·[[4-२०॥ लोमहर्षणी घटना। अशा माविनी । विनाम कथं वं प्रियंसे । महमेयान्वहं गोविन्दलालं प्रेषयला सम् । स आगत्य स्वामुपचरन् औषधं वदनासीत् । इतन्तु तस्य प्रवेशममि गृहे न ददामि, अत्रैव पतितस्त्वं गळितो भव ।" एवमुक्त्वाच पादेन मां प्रहत्य कवाट पिदधानो निरगात् । याशी मे दुर्दशाऽसीत् कभं कम्यतां सा । भगवन् ! शत्रोरपि मे न सा दीयताम् । इत्येकोनविंश चक्रम् । , अथ विशं चक्रम् । ( लोमहर्षेणी घटना ।। एवमवस्थ एव मयि व्यतीयुस्सप्ताहानि, किन्तु गोविन्दलालः पुनः नागमत् । कश्चिदन्य एव सायंप्रातरागच्छति भोज्यहस्तः । अनेन सह मम न कधिदप्यालापो भवति । मयातु तेन सल्लपितुं बहु प्रायत्यत, परं स भत्युचरयितुं नाभ्युपागमत् । गोविन्दलालेनोक्तमभूत्-"अम्ति ते शरीरे ज्वर' इति । परन्तु नामशकं निश्चेतु किमद्याप्यस्ति ज्वरो नवैति । किन्तु यादशी वेदना शरीर आसीन तादृश्यद्य, किमित्येवम्, नास्त्येव सा | फिय- यो दिवसेभ्योऽनन्तरमद्य शरीरमपि किश्चित्सुस्थं वर्तते । भवतु यद्वा तद्वा, महं स्वद्य ससन्तोपमेवात्रोपयिष्टोऽस्मि । “यदावि तद्भवेदेव" किंवा वृधा.' चिन्तया कृतया । को या लामो मेऽनया ! तस्मिन्नेय गृहेऽहम्-"अन्भकूपे कथयत कारागारे वा निश्चिन्तमुपवि- प्टोऽस्मि । विष्फारितनयनेनापि तदेव गृहम्, सैव मित्तिः, तदेवच मलिनमै- कमास्तरणम् मदीयानि चामानि दृश्यन्ते । निमीलितलोचनेनापि तान्येवा- वलोषयन्ते । रायस्य यो मे श्वशुरस्तस्मादिनारपुनश्शुभागमनं नैवात् , तदीय पद रज.,सुन्दरतमश्चरणधात, मुष्टिनिपीडनम्, सहजसुन्दरमोर्नेत्रयोः क्रूरतमम- ·संसारचक्रम् । २-भाग] वलोकनम्, कर्णहारीणिच निन्दावचनानि कियट्यो दिवसेभ्यो मया न मा. सानि । किमनेनैव कारणेन हृदयं मे प्रसीदति ! नजानामि । रात्रेयं समयः, स्मात्कदाचिद्दघण्टावादनस्य समयः । प्रायः प्रति- दिनमवेयत्येव काले मम भोजनमागच्छेत् । अरुचावपि प्राणरक्षायै यत्कि- चिदहमश्नाम्येव । बहिश्शृङ्खलया इवोन्मुच्यमानाया अश्रूयत शब्दः । अहश्च किश्चि- दवहितोऽभवम् । अवधानस्यतु नास्ति काचिदप्यावश्यकता, यतःप्रतिदिन य आगच्छति स एवाद्याप्यागच्छेत् । परन्त्वद्य कश्चिद्भेद इव दृष्टो मया । यः प्रतिदिनमागच्छेत् तस्य हावभावगत्यादिकमहं सम्यग्जानामि । स यदा- आगच्छेत् निर्भयं सधडघडात्कारं वेगेनागच्छेत् । आद्यविकः गृहलाया- शब्दस्तु महान्मनोहारी श्रुतः-यथा येन केनचिन्मन्द मन्दं सभयमुन्मोचिता शृङ्खला । सखटात्कार कवाटिकाप्युदघाट्यत । अहह ! हृदये मम महत आनन्दस्य सञ्चार उदभूत् । पुलकित चाभच्छरीरम् । सर्वमपि कष्टं दूरो. सारितमभूत् । मम परमहितैषिणी देवीराज्ञी वालकरूपेण भोज्यहस्ता समु- पस्थिता । अहं चोपवेष्टुं नाशकम् । आनन्देनोप्लुत इवाभवम् । मम नेत्रा- भ्यां पावर्तताच प्रवोदुम्, तस्या अपि धारया । पनाम्बुदघटातः पूर्णचन्द्रेण बहिर्निर्गतम् । भयानके श्मशाने पारिजातेन पुष्पितम् । भीषणो नरकस्स्व- त्मना पर्यणसीत् । किमिदं दृश्यं द्रष्टुं नेत्रे शक्नुतः। किमितोऽप्यहं दुःख. मातिष्ठेयम् । देवीराज्ञी पद्य वीरबाहुवेषेणारते, अतएवाहमपि नामाऽनेनैव तो सम्बोधयामि । महम् "वीरवाहो ! महति पतितोऽसि सहटे त्वम् जानाम्यहं नहु पीडयति त्वां राय इति ।" वीरबाहुः-"सर्वोऽप्ययमालापः पश्चाद्भवतु । प्रथमतो भोजनं क्रियता माम, येन मुस्यं भवेन्मनः।" ।

·[२०] लोमहपणी घटना । अद्यावधि मे सम्भ्रमो नात्यन्ताय निवृत्तः तस्यैा वदनचन्द्रमहं निनिमेषेण लोचनेन पिबन्निवासम् । अहो ! कीदृशं सुन्दरमुदारगम्भीर वदनमण्डलम् । सगद्गदमब्रुवमेवाहम् - "नास्ति मे क्षुत्, वीरवाहो ! वारजे ! देवि राज्ञि ! त्वदीयमनुपम सौन्दर्यमवलोकयन्नहं रोग शोके पीडाक्षुध पिपा- सां भयं आपदं अन्यश्च सर्व विस्मरामि । स्त्रासि त्वं स एव में स्वर्गः । क्षुधितम्य पिपासितस्यास्मानाथस्य ब्राह्मणकुमारस्य पुरतः अन्नपूर्ण स्थालं हस्ते वहन्ती त्वमन्नपूर्णेव देवी तिष्ठसि । अहश्च त्वां प्रेमाद्री मां लोचनाभ्यां पश्यामि, आचरामि च ते मनसा पूजाम्" । इतोऽपि वक्तुमशक्नुवन्नहं तस्या एव चरणयोरलुठम् । द्वित्राणि पदान्यपसृत्य वीरयाहुरवीत् “एँ, किमिदं करोषि ! कि. मिदं करोपि ! उन्मत्तोऽभवः किम् !'सर्वमिदमाचरणं त्यज । क्षुधा पिपास- या च ते धूर्मतीय शिरः । अस्ति बहु वक्तव्य मे, नेतोऽपि विळम्बो युक्तः, झटिति भुक्त्वा सवलो भव" इति । चौरबाहुमहताऽऽदरेण पुरत उपविष्टः प्रेम्णा मामभोजयत् । मया तु "अस्म्यहमय कारागृहे" इत्येतदेव विस्मृतम् । निर्मयं निरुद्वेगे च सुखेना- हममक्षयममृतमिव सर्वम् । अक्षाळयच हस्तमुखमपि तत्रैव । न मे तदा- बीमासीदुद्वेगः, न वा काचिच्छया,मन्ये तदानीमस्मि निरापदहम् । यदाऽहं निश्चिन्तोऽभवं तदा वीरबाहुरषदत्-“बहस्ति वक्तव्यम्, যুগ্ন । कोऽहमस्मि कावा, को वा मदीयो वृत्तान्त इत्येतज्ज्ञातुं विस्मृ. स्यापि यत्नं मा कुरु । त्वञ्च कः किमिति केन हेतुनाऽत्रानीतोऽसीत्पेतद्विज्ञा- नेऽपि नास्त्यावश्यकता । रायेण सह मे कस्सम्बन्धः, अहश्च छन्नरूसः कि- मित्यतैमसह तिठामि, इत्येतद्विज्ञानमपि नात्यन्तावश्यकं ते । गोविन्दलालेन नेतस्सझतिर्भवेत् , यतम्स महत्यामापदि पतित आस्ते । पश्यतोहरा गोवि- न्दलाल एव त्वां कारागृहान्निरकासयदिति तस्मिन् साराका वर्तन्ते, परं ना- स्ति कोऽपि चिन्ताया अवसरः, तम्य प्राणास्मन्ति मे हस्त एव । पश्यतोह- " ·संसारचक्रम् । राणां प्रधानः कियद्गयो दिवसेभ्योऽत्र नास्ति, केनाप्यत्यावश्यकेन कार्येण विदेशगतो वर्तते, अत एवाहं महता बुद्धि.परिश्रमेणापि वात्रागन्तुमशकम् । इदश्च किञ्चिदवधारय, नाहं निश्चितं वक्तुं प्रभवामि-अस्मिन्नेव दिने तवेतो निर्गमनं भवेदिति । परन्तु अद्यार्धरात्रेऽहमेकदा तव निकटमायास्यामि, मया- सह तूष्णीं मौनिना त्वया यत्र कुत्रचिद्गन्तव्यं भविष्यति, विचित्रतरं कि- श्चिद्रक्ष्यसि । यदि कदाचिदहं नागन्तुं शक्नुयां तदा प्रेषयिष्याम्यन्यमेव वा कश्चित्, तेनैव सह निर्भय याहि । प्रन्थिमिममत्रैव परित्यजामि, अत्रैव वेपपरिवर्तनसामग्रयस्सन्ति । अद्य पुनरपि त्वया वनलतया भवितव्यम् । य. स्त्वां नेतुमागच्छेत्तेन सह यत्र स त्वां नयति गच्छ । मन्ये कदाचिन्मयापि सम्मिलनं तत्र स्यादिति । कदाचित्तेनैव वेपेण तव सङ्कटादस्मान्मुक्तिरपि सम्भाव्यते । अस्तु, तमुहमद्य यामि" इति । इत्थमुक्त्वा च वीरवाहुस्तां पोटलिको तत्रैव निधाय झटिति फवाटि- कां पिदधन्निरगात् । हर्पविषादाभ्यां मूक इव भूत्वा तत्रैवाहमुपविष्ट आसम् । तमुक्तानां तापर्यमवगन्तुं नाहमशकम् । कस्यास्ति सामथ्र्य देव्या राज्या मायामवग- न्तुम् ! केयं देवी राजा ! किमियं पश्यतोहराणामधिष्ठात्री ! उत तैरेव पन्दी- 'कृता काचित् ! किमपि नावतरति हृदयम् । सम्भाव्यते,कदाचिदहमद्य सर- टादस्मादुन्मुच्ये, परं गोविन्दलालो मचोऽपि गहनायां विपदि पतितो वर्तते । चिन्तित एवास्मिन्नशे सद्यो हपविपादाभ्यामध्यक्रियत हृदये मे । देव्या रा- श्या अनुमत्यैव सोऽम्यामापदि पतितः, तन्नूनं नानाति सा तम्य दुःखम् । देवी राज्ञी हि सुचतुरा, ततस्या एव बुद्धिवलादहं गोविन्दलालश्चापदो मुक्ती भवेव ननम् । हृदयं मे विद्दलति नितराम् । कदाचिदुतिष्ठामि कदाचिदुपविशनि मनम्तु न कुत्रापि प्रवनंते कार्य । कदा भविष्यत्यर्धरात्रम् ! कदा सहस्य देव्या राश्या ! कदा वाऽवलोकयिष्यामि तदद्भुततमं वृत्तम् ।

·(-२०] लोमहर्पणी घटना। ततोऽपि तूष्णीमवस्थातुमशक्नुवन् पोटलिकांतामुदमोचयम् । अप- श्यच्च तानेव पदार्यान्, येरेकदाऽहं वनलताममिकामधारयम् । द्रक्ष्यामि कि- मध वनलतारूपधारिणाऽनुमोक्तव्यमिति । मन्दं मन्दं चौदघाय्यता कवाटिके । महश्चोन्मत इव तदमिमुख. मेवावालोकयम् । अपश्यं च कश्चिदन्तःप्रविष्टमायान्तम् । नाहमेनं वेद यतो नायमितः पूर्व दृष्टः । अन्तःप्रविश्यैव सोऽवादीत्-"अस्मि गङ्गाधारो नाना, भवतां रूपपरिवर्तनायागतोऽस्मि, सन्नद्धा भवत" इति । गङ्गाधरोऽपि झटित्येव पोटलिकामुन्मोच्य तत्रत्यं सर्व वस्तुजातं धहिनिष्कास्य मदीयरूपपरिवर्तनायारमत । कस्ततो विळम्बः ! क्षणादेवाह- मपि पोडशवर्षदेशीया युवत्यभवम् । हस्तपादमपि वर्णनारज्यत मे । दर्पणा. भावाच नाहमशकमात्मनो रूपमवलोकयितुम् । अत एव न शक्नोमि वर्णयितु-र मापि, अन्यथा पुनः पाटकेभ्यः श्रावयेयमेव सौन्दर्यम् । अस्तु, अभवच तदानी मे नाम बनलतेति । गङ्गाधरश्च स तेनैव सल्लपन्नासीत् । परमेकदा मन्दतमेन स्वरेणावदत्-"आगच्छत, पृष्ठत एव ममागच्छत" इति । इदं कथयितुं व्यस्मार्षमेव- यदद्यापि पादौ मे न नूपुराभ्यामलकृतौ, हस्त एव स्तो मे तुलाकोटी । बहिर्निगत्यैव धारयिष्यामि पादयोः । एवमेवासीद्मा- परस्याज्ञा । नूपरहस्त एवाह गहाधरमनुप्रावर्तिपि गन्तुमन्धकार एव तस्मिन् । बहून् गृहानगणानि चातिकम्य गच्छतो मे क्रमेण संशयेन भयेनानन्देन च न्यधीयत पदं मनसि । कुत्राहं यामि ! दुर्गमेऽस्मिन्नन्धतमसा वृते प्रदेश भयानकेऽपरिचितेन केनचिन्मनुष्येण सह वनलतावेषेणाहं कुत्र यामि । देवि राज्ञि ! न जानामि त्वया केन मन्त्रेण तन्त्रेण यन्त्रेण वा मोहितोऽहमिति । याप्यन्धं तमः, तथाप्यतिमहद्विपुलं गृहमिवादृश्यत, यस्य चतुर्दिशं निशब्दताऽऽसीत् । विपुलतमेऽत्र गृहे तिष्ठति पश्यतोहराणां महति मण्डले किमिश्यैवं निर्भयाम्तिष्ठन्त्यत्रत्याः । निश्शब्दतामवलोक्य शक्षेव समभन्म- ·। संसारचक्रम् [१-भाग . नास । घनावृतमाकाशमवलोक्यासीजंझावातस्य शहा । तथाऽपि धनघटा; यामत्र स्थिरतमां मे विद्युत प्रकाशमानामालोचयतः स्थिरतममभवच्चेतः। मन्दं मन्दं पादं निक्षिपन्नहं यामि । अश्रूयताचिन्तितमेव गो गों शब्दः,यथा केनचित्कस्यचित्कण्ठे पिज्यमाणत्य । उभावप्यावां सचकितं निरुद्धगती अभवाव । क्षणाच्च गङ्गाधरोऽवादीत्-"द्रुतमागच्छत, द्रुतमाग- च्छत, सम्भावयामि कार्य पूर्णमिव" इति । पुरत एव दक्षिणदिशायां काचिदासीद्वीधिकाऽत्यल्परिणाहा । महता नवेन साऽप्यतिक्रान्ता । ततश्चाग्रत एवातिविपुलं किश्चिद् गृहमदृश्यत । यस्यैव कोणे कश्चिदन्योऽपि तिष्ठन् दृष्टः । नौ दृष्ट्वा च सोऽब्रवीत्-मांभेतम् अहमस्मि वीरवाहुः, पश्यतमनेन द्वारेणान्तः कीदृशोऽनों भवतीति" इति । तत्क्षगावत्प्रदर्शितेन रन्ध्रेणान्तरपश्यम् तत्र च काचित्स्त्री बद्ध- कटिः कस्यचिदधः पातितस्य पुरुषस्य वक्षसि निहितपदा तस्य कण्ठं पेष. यति अन्यश्च कश्चिद्दण्डहस्तः कियत्यपि दूरे तत इतः परिप्रमति । भयो- नकमिदं दृश्यं पश्यतो मे समकम्पत शरीरं रोमाश्चितमेकदैव । प्रथमतस्तु नाहं प्रत्यभ्यजानां ताम् । परं वीरवाहुमुखेन विमातरं सपलीसुर्त घातयन्ती- मशगवम् । चण्डालिनी जयकाली निर्मलकुमारस्य कण्ठं मर्दयति । श्रुतमात्र एवं विदीर्णमिव हृदयेन । उदपतन्निव नेत्राभ्याममेः कणाः । वीरवाहोः कर्णेऽहमेवमवदम् -"कथमद्य निर्मलस्म प्राणा रक्षितास्स्युः! कुरु झटिति यं कश्चिदुपायम्, अन्यथा तपस्वी निर्मलो नैव तिष्ठेत् भूमौ । कुरु रक्षाम, कम्त्वयोपायोऽनुशोचितोऽद्य" इति । व रवाहुस्सचकितमवादीन्-"किमुपायःपृच्छचते ! उपायः ! पश्या- ध" इति । दन इति नाळोकयन्त्रस्य गुळिकाशून्यस्य शब्दः कश्चनाक्रियत, येन दशापि दिशः कम्पिता इवाभूवन् । क्षणेनैवान्धतमस्तरहिण्यां प्रावर्त- न्त तरताः, गृहाभ्यन्तरे सा चण्डालिनी सच तस्यानुनरन्तत इतो द्रष्टमारभे- ·[२०] लोमहर्पणी घटना। -ताम् । त्रिभिरप्यस्माभिरेकदैव कवाटिकायां प्रहर्तुमारभ्यत । क्षणाच्च कवा- टिकापि सफटात्कारं भिन्नाऽभूत्, द्वारश्च विवृतम् । वयं च झटित्युत्प्लुत्या- न्तःप्राविशाम । कार्यमिदमस्माभिरतिगी महता वेगेन पर्यपूर्यत । गङ्गाध- रस्तु किञ्चिदप्यवदन् विनैव विळम्बं झटिति तस्य हस्ताद्दण्डमपाकृप्य तमेव शिरसि सवेगमताडयत्तेनैव दण्डेन । रक्तधारा प्रवोदुमारभत । सोऽपि दुष्टो मूर्छितो न्यपतभूमौ । एतावत्येव यावज्जयकाळी तेनैव भिन्नकवाटेन द्वारेण निर्गत्य पलायितुमिछति, तावद्वीरमाहुरनुधान्य तां गृहीत्वा भूमाव: पातयत् । वस्खकवचाच्च सम्मोहनौषधं निष्कास्यानिच्छन्त्या अपि तस्या हस्तपादं रज्जुभिन्यबद्धयत, येन सा प्रन्थिरिव काचिन्नितरामवशाऽभूत् । गाधारोऽपि तं पुरुपं रज्जुभिबन्ध सम्यक् । गाधरो जयकाळीमहं वीरमाहुश्चेत्युभौ मूर्चित निर्मलकुमारञ्च स्क- न्ये वहन्तः प्रावर्तिष्महि गन्तुं प्राचीनेन मार्गेण । केनाहं यामि पथा, तमोवशाकिमपि ज्ञातुं न शक्यते । अनुमानेन तु नायं मदीयकारागृहस्य मार्ग इत्यजानाम् । यतोऽहं. पूर्वमागत उत्तरतः यामि च दक्षिणेन । दक्षिणमागे इयन्महद् गृहं मयतावता कदापि न दृष्टम् । किमिति गृहमिति वक्तव्यम्, अल्पीयान् प्राम एव । कियगमनानन्तरं च कश्चिदन्धे तमसि तिष्ठन्तमात्मप्रच्छादनन्यमं पुरुषमद्राक्षम् । वीरबाहुस्तु दूरा- देव तमायावदत्-"जयपाल ! मदीयन्तु कार्य पूर्णमभूत् । त्वमात्मीयं वृत्ता- न्तं कथय" इति । जयपालोऽप्यवादीत्-"मयापि सर्व यथोक्तमनुष्ठितम् केवलं भवदाशा- या एव विळम्ब." इति । वीरवाहुः "कियती रात्रिरवशिप्यतेऽद्य ! -अर्धरात्राद् घण्टाग्रयमभूत् । वीरबाहुः-तर्हि मन्ये रायम्य प्रत्यागमनेऽम्ति महान्विळम्प इति । कम वा त्वं मन्यसे"। जयपाल:- ·संसारचकम् । जयपाल -"यथैव त्वम्"। वीरमाहु.-"वदीयं बलन्तु सन्नद्धमस्ति किल !" जयपाल:-"अध किम्, सर्व सन्नद्धमास्ते ।" वीरबाहु.-"तर्हि कुद्यैकं कार्यम् । नीयन्तामेते त्वदीयमायासमय । ( मामड्गुळ्या निर्दिश्य ) अद्यैका रात्रिमियं सावधानं पालनीया । ( जय- काळी निर्मलं च निर्दिश्य ) यदाऽनयोश्चेतना भवेत्तदा जयकाल्यन्यत्रापसा- यताम्, यथा जयकालीनिर्मलौ परस्परं न पश्येताम् । गृहाण, निर्मलमवलम्ब- स्व । गङ्गाधर ! जयकौली यथास्थानं निक्षिप्य मया हस्तिशालायां सह- स्व । अस्तु तर्हि, गच्छामि। एतावदुक्त्वा वीरवाहुर्निरंगात् । वयमपि ततो निरगच्छाम । इति विशं चक्रम् । अथैकविशं चक्रम् । (तदेव श्वाशुरं गृहम् ।) नास्ति विळम्पः कमलिनीपतेर्मास्वत उदये कोऽपि । प्रातस्त्यः श्व तिमा अमेण पूर्वस्यान्दिशि गगनमण्डले च समदृश्यत । पक्षिभिश्च चुहचुइ- कारस्समारभ्यत । सांसारिकविषयविज्ञाने रहस्यावगतो चाहमाजन्मन एवा न्धोऽस्मि । कुत्र किं भवति, किमप्यहं न जानामि । नास्त्युपायोऽपि कोऽपि । कदा ज्ञाम्यामि तदपि न ज्ञायते । क्षणे क्षणे या आश्चर्यमग्यो घट- ना भवन्ति, ता मन्ये जानाति भगवान्, अथवा मदीया देवी राज्येव वेति। मत एवाहमत्रापि सुतरामनभिज एवास्मि-'कुत्राहमय वर्त' इति । कुत्रचि. जीर्णतमे प्रने खण्डगृहेऽचेतसा निर्मलकुमारेण सह यापिता मया यथाक- भचिद्विपदामिव निधौरानि. 1 जयकाली यदा किश्चित्सचेतनाऽभूत्तदा न- नाने नयपालम्तां कुत्रानयदिति । गमनसमये स मा किमपि नावदत् ।

·[२१] तदेव श्वाशुरं गृहम् । दास्थात अत एवाहमिदमपि न जानामि 'स पुनः प्रत्यागमिष्यति न या' इति सम्य- गयोंदितं भास्करेण । निर्मलेनोरियतेन मा स्माहं दृष्टोऽभवमिति शङ्का सम- सजनि मनसि 1 दृष्टः प्रत्यभिज्ञातो वा यद्यपि स्याम्, का तत्र हानिः । । क- दाचिद्देवी राज्ञी नेवमभिप्रेति । समयमिमं परित्यज्यान्यदैव कदाचिन्मत्प्रकटनं. मभिप्रेयादेवी राज्ञी । यद्यपि देव्या राश्या नाहं निपिद्धः, तथापि नाहमय निर्मलस्य पुरतो गमिष्यामि । मस्तु, तर्हि अहं कुत्र गच्छेयम् ! इयदतीतं दिनम्, कुत्राद्यात्मानं छादयिष्ये ! स्त्रीवेषेण मम स्थापने देव्या राज्याः को वाऽभिप्रायः ! किं मम स्वाभाविकैनैव वेपेण पूर्वेधरात्रिकृतं कार्य न सिद्धयेत् ? अनेन वेपेण किं वा कार्य मया कृतम् ! प्रश्नानामेपामुत्तराणि विना देवी राशी को वा न कोऽपि । यहुकालमेकाक्येव तिष्ठमानो विमना इवामवम् । निरचिनवञ्च-"भव तु यद्वा तद्वा, एकदा वह प्राभातिकान् सुगन्धशीतळान्यातपोतानवश्यं पा- स्यामि, नित्यकर्माणि च कृत्वा निश्चिन्तो भविष्यामि" इति । पादकटकयो, स्यावधि पादे संयोजनस्यावसर एव नालभ्यत । अद्य यावत्ते मदीयवस्रदशा- यामेव पद्धे स्तः । अत एव गमनेऽपि बहु सौख्यमासीत् । झटित्युत्थाय नि- शब्दपदमहं तस्मात्खण्डगृहाबहिर्निरगाम् । महिंरागत्य च उत्तरतः किय- त्यपि दूरे किश्चिद्धन वनम्, यस्य किलोद्यतो भास्वतस्सौवर्णकिरणानां सहा- दन्यादृश्येव शोमाऽसीदपश्यमहम् । किमिदम् ! वनं निदं मया दृष्टचरमिव माति ! अत्रैव हि मयेकं दिनं प्राणमयेन वृक्षासमारूढेन यापितम् । हन्त! इतएव खल मे श्वशुरगृहं दृश्यते, यत्राहं पितृनामधारिणा छलेनानीतो यशि- तोऽस्मि । हन्त ! हन्त ! ! पुनरप्यहमत्रागतोऽस्मि ! हा ! न जानामि किमिदम् ! महत्कष्टमनुस्यापदो मान्नहमुन्मुन इव तस्याः पुनातवापति- तोऽस्मि ! हा! न जानामि कोऽभित्राय एतेषां दुष्टानाम् । किमित्येने मनेर पृष्ठतः परिममन्ति ! फिमेते प्राणानगृहीला न स्यश्यन्ति ! किमनावताष्टं दस्याऽप्यने न तृप्यन्ति ! हरे कृष्ण ! महदिदै कटन् ! स एवाय वटवृक्षा, ·१२० संसारचक्रम् । यमारूडेन मया देवी राजी बाल कवेषेणावालोक्यत । अद्य येन चेषेणास्मि त- स्मिन्नपि दिने तेनैव वषेण मयास्यैव वटस्याधस्तात्माणा रक्षिताः । किमिदं क्रीडनम् ! पुनरपि तदेव स्थानमहमागतोऽस्मि ! किं करोमि ! कुत्र पलाये ! मार्गस्तु नैव दृश्यते ! यदि कदाचिपुनर्गृहीतोऽभविष्यम्, अभविष्यन्नि- फला सर्वापि चातुरी देव्या राश्याः । सर्वत्र निश्शब्दतैवासीत्, कुत्रापि मनुष्यमात्रस्य शब्द एव नासीत् । मनस्यभूत्-'सकृदपि वा गच्छेयम्, वनस्यास्य शोभां पश्येयम्' इति । किन्तु साहसं नाकारे । अहं त्वद्यापि वनलतैवास्मि, किमियं भूमिकापि नोपकुर्या- न्मे । व्रजेन्द्रशब्दन्योऽसौ किं वनलताशब्दोऽपि न निरापत् ? किं ममेम कृत्रिममाकारं दृष्ट्वापि धूर्ता न सदया भवेयुः । पश्याम्येकदा-काठिन्यादपि कोमळतायां कियती शक्तिरस्तीति । उन्मतोऽस्म्यहम्मदीयाः प्रश्ना अपि तादृशाः, उत्तराण्यात तादृशान्येव भवेयुः । भयस्य तु सीमैव न दृश्यते । कथं कथञ्चिस्थिरोकतमनाचाहं निजं श्वशुरगृहं प्रति प्रातिष्ठे । चतु. दिशमेव निर्जनता निश्शन्दता चासीत् । न जानामि कुतोऽप्यचिन्तितमेव गोविन्दलालः पुरत आगत्यातिष्ठत् । सचकितमपृच्छमहम्-"कोऽसि ! गो- विन्दलाल ! कयं वं मुक्तोऽसि ?" इति । गोविन्दलालोऽप्यवादीत्-"सर्वोड प्ययमालापः पश्चाद्भविष्यति, यदहमद्य कथयामि तच्छृयताम् । दिवसो यमस्कार महाभयङ्करः । भवतामेव निकटमहं अगछन्नासम्, माधु जातम्, यन्मार्ग एव भवन्तो दृष्टाः । पोटलिकामिमां गृहीत । अस्त्यत्र भवतां वस्वादिकम् । झटिति परिवर्तयत रूपमात्मीयम् " इति । अहमब्रुवम्-"तदन्तरं कुत्र गन्तव्य भविश्यति ! देवी राशी कुत्रा- स्ते" । गोविन्दलालोऽवादीत्-“साऽप्यत्रैव कुत्रचिदावश्यके कार्य व्यापृता- स्ति । नेतोऽपि भवद्भिविळम्बः कार्यः" । अहमप्यात्मनो वेपमन्ययाऽफरवम्, यादृशो प्रजेन्द्रः पूर्वमासम्,ताई श एवाभवम् । गोविन्दलारोऽवोचत्-"महम्ति वक्तव्यम्, आगच्छत, सर्वे , ·[२१-च ] तदेव श्वाशुरं गृहम् । १२१ मार्ग एवं कथयामि" इति । उभावप्यावां वनस्य समीपे समीप एवं गन्तुं प्रावर्तिप्वहि । गच्छन्नेव गोविन्दलालोऽपृच्छत्, अस्त, अपि स्मयते हरि- हरयनर्जी ?" ससम्भ्रममावदम्-किमकथयो गोविन्दलाल ! हरिहरबनर्जी : कुन ते ! कुतस्त्वमेवमपृच्छ ! ते कुत्र सन्ति ! गोविन्दलाल:-“तूष्णीं भवत, किमित्येवं विमीथ, तान्दृष्ट्वाऽहमाग- च्छन्नेवास्म्यद्य" अहम्-"कुत्र ? ते कुत्रेदानी सन्ति ? सन्तु यत्र कुत्र वापि ते, एक- दातु मा तनिकट नय गोविन्दलाल" मन्दं मन्दं किन्तु सगम्भीरं गोविन्दलालोऽवादीत्-"हा ! आश्चर्यम् । किमवमयगच्छन्ति भवन्तस्तत्र गमनेन न कापि क्षतिर्भवेदिति : नहि नहि, नैवं कदापि, निश्चितं ज्ञायताम् तत्र गमन विपदः कयणं च तुल्यमिति । अस्त, के नाम त: किं सत्यमेव ते भवतां तातपादाः । ससकोचमहमपदम् "नाहमिदं कथयितुं शक्नोमि, अत्र विषये किम- प्यहं न जानामि । ते मम के भवन्ति, सह मम कस्सम्बन्धः, नाहं कि- मपि निश्चेतुं शक्नोमि, नन्वागच्छ, एकदा तन्निकटं गच्छावः । यद्यपि ते न मे पितरो भवेयुः, तथापि तनिकटमवश्यमेव गन्तव्यं मया । यतस्तरष्टा- दशवर्षापालितोऽहम् । दिवा त्वयि च सन्निहिते कि ते । किम् ! एकदा नन्वागच्छ गोविन्दलाल!" गोविन्दलाल:-"न जानन्ति भवन्तः, अद्यापि भवन्तो पाल्य पव व- तन्ते ग्यजु । अस्तु, श्रूयताम्, कि तानेकाकिन एव जानन्ति भवन्तः ! नहि नहि, ते किलरायेण शरादिभिश्च निजमहनौ सह गूढं किमप्याली- चयन्तो वर्तन्ते । यदि चाचिन्तितमेय मयन्तस्नत्र गच्छेयुम्तदा भवनां प्राणा न शिष्येयुः ! रात्रिवृत्तान्तं ते कि जानन्ति ! रायन्तु मन्य जानाति भवन्तः .पारागृह मन्तीति । तर कि कथयन्ती भवन्तो गमिष्यन्ति ! कथं भव. ता कारागृहात, मध निर्गना., इत्यादिकमज्ञाया कि भरने ·, १२२ संसारचक्रम् । [१-भाग] मुश्चद्रायः ! तस्मिन् किल दिन एपामेव विषयाणामवगतये भवतः कियद. पीडयत्, किं विस्मृतं तत्सर्वम् ? लाभस्य स्थाने हानिरेव भवेत् । देव्या रा- श्याश्शिरसि सर्वे दोषा निहितास्स्युः । ततश्च कीहशी: विपदापतेत्, सम्य- गालोच्यताम् । अतश्च ताभिच्छां मनसि नानयत । पश्यत पश्यत 1 देव्या राश्या अद्भुततमेन कौशलेन निर्मलकुमार उत्तराभिमुखमश्वारूढः पलायते । साध्विदमभूत्-तपस्वी रक्षितोऽभूत् ।" आवर्तितमुखश्च सत्यमेवाश्वारूढं यान्तं निर्मलकुमारमपश्यम् । पश्यत्येव मयि सोऽपि दृष्टिपथमतिक्रान्तः । सम्यगेवाभूत् मनस एका चिन्ता दूरेऽभवत् । एतावत्येव समये जयपालं पूर्वदिशातोऽस्मदभिमुखमेव सवेगमाग- च्छन्तमपश्यम् । गोविन्दलालोऽपि सवैमनस्यम् "द्रक्ष्यामि, जयपालः की. दृशं वृत्तान्तमानयतीति" इत्यवदत् । जयपालोऽपि निकटमागतः सोच्छवासं गोविन्दलालमब्रवीत्-"गोविन्दलाल ! एतावद्भयो दिवसेभ्योऽनन्तरं भगवान- स्मासु मकृपोऽभूत् । आगच्छ, आगच्छ, त्वरितमागच्छ, अस्माकं सर्वोऽप्य- यं श्रमः चातुरी च सफले अभूताम् । देवी राज्यद्यास्ते एकाफिनी, ब्रजेन्द्र- प्रभुमपि सहैवानय । अहं पुनः प्रथमं गत्वा सूचयामि" इति एतावदेवो. पत्वा शिरः पादाभ्यां स्पृशन्नधावज्जयपालः । अहं पुनर्दिड्मोहमियोपयातम्साश्चर्य गोविन्दलालमपृच्छम्-गोविन्द लाल ! कीशोऽयं वृत्तान्त., एतावद्दयो दिनेभ्योऽनन्तरं कोऽसौ श्रमस्स- फलोऽभूत् ! कस्यायमानन्दः ! मम, उत देव्या राज्या. " गोविन्दलालस्सहर्षमवादीत्-'अद्यावधि तु देव्या राज्ञया एवायमानन्द इति वक्तव्यम् । यद्येवमेवास्मदीयो यत्तस्सफरम्स्यात्, मन्येऽस्मिन्नप्यानन्दे भवतामप्यस्ति दाय इति । आगच्छत, आगच्छत, त्वरितमागच्छत, इति । गच्छन्नेव चाहं यदा पृष्ठतः परिवृत्तमुखोऽभवम्, तदाऽहंतदेयश्चाशुरं गृहमपश्यम् । ? इत्येकविशं चक्रम् । इति संसारचक्रे प्रथमो भागः ।

·(२) २. २ २२ २४ ६ २ ६ साहाय्टकम् झरित्यवे दर्शन विलम्बधाः पथिभ्रमो हृदबोद्वगं किमधिकन कवाटिद्धाट्यता पातः २८ साहाय्यक झरित्येव दर्शन विलम्बथाः पथिभूमौ हृदयोद्वेग किमधिकेन कवाटिकोद्धाट्यतां पृष्ठतः उपघा नेतः धर्म वस्तुतस्तु भावादिभिः मिध्या ३ २ ३६ ४२ ८ उपघा *नत धर्मे ५९ ६ ६२ २० वस्तुवस्तु भावादिमिः मिध्या घृत पारत्यक्त. सिरसि अतु भोजनाया स्थयं अन्धतमसि दृष्टोऽभवं तदन्तरं ३ परित्यक्तः शिरसि अस्तु भोजनाम स्पेयं अन्धेतमसि दृष्टोमवं तदनन्तरं १०८ ९ २ १२०

·श्रीः।
॥ संसार चक्रम् ॥
नाम
पण्डित जगन्नाथप्रसादचतुर्वेदिग्रणीतं हिन्दीभापानिवद्धं
मूलग्रन्थमवलम्ब्य शास्त्रमुक्तावळी-न्यायरत्नावळी
मन्जुभापिणीनां सम्पादकैः
प्रतिवादिभयङ्करम्-अनन्ताचार्यः
संस्कृतभाषायां विलिखितम्
आख्यायिकारत्नम्
(द्वितीयो भागः)
REERESTERIES
१
श्रीसुदर्शनमुद्राक्षरशालायाम्
अमुद्यत ।
द्वितीयसंस्करणम् ]
[मूल्यम् १-०-०
। काञ्ची॥
Newseradesaksada
wered

·श्रीः । ॥ संसार चक्रम् ॥ पण्डित जगरनाथप्रसादचतुर्वेदिप्रणीतं हिन्दीभापानिना मूलग्रन्थमवलम्ब्य शासमुक्तावळी-न्यायरत्नापळी मजुभापिणीना सम्पादकैः प्रतिवादिभयंकरम्-अनन्ताचार्यः संस्कृतभाषाया पिलिखितम् आख्यायिकारत्नम् (द्वितीयो भाग ) Mer- श्रीसुदर्शनमुद्राक्षरशालायाम् अमुद्यत । द्वितीयसस्करणम् ] १९३० [ मूल्यन १-०-० ·भूमिका. आसीत्पूर्व कदाचिसंस्कृतभाषव सर्वेषामेव जनाना व्यावहारिकी ..११ भारतादिपु देशेषु केपुचित् । भासीच स कोपि समयो यत्र मानणा कारणमेव सपडझवेदाध्मयनमकुर्वन् । क्षत्रियवैश्यानामपि सामवेदाध्ययन धमक्तव्यं कर्माभूत् । भत्रैवर्णिका थप्यम्बष्ठनटगायकाचा आयुर्वेदादीन उन्तस्सस्कृतभापाकुशला अभवन् । गतम्स समयः । इदानीतु सस्कृतभा- लाभिन्ना पुरुषा विरळा 1 तापापरिक्षानमनावश्यकम्मन्यन्ते द्र ह्मणा अपि - यपि किश्चित्पठन्ति तेपामपि न पूर्ण भाषाविज्ञान भवति। संस्कृतभाषात नाकर इन नानाविधापूर्वकळामन्यरसपूणी रसिकाना न केवलमानन्द न ददाति, किन्तु जीवनाधारभूनापीति विद्धासो मन्यन्ते । कालेऽस्मिन्ना- ल्यायिकापन्थाः प्रतिदिन बहुसख्यास्सास्वपि भाषास्ववतरन्तो दृश्यन्ते । (ता कालिकमनोविनोदार्थमप्येपा पठन कमेण पठितुना साहितीरुचिमप्युत्पा- स्पत्तीति विचारकुशला मन्यन्ने । अल्पना भयाख्यायिकापठनप्रवृत्ता पहवस्साहितारसिका भापाकाला भवन्तीत्यनुभवसिद्धोयमर्थः । तदव जनाना हृदयेषु सस्कृतसाहित्याटनरुच्यभिवर्धनाय सस्कृतभाषामयी- नागारयायिकाना बहुसख्यानामवतरणमत्यावश्यकमिति सस्कृताभिमानि- नामभिमायो युक्तरूप एवेति मन्यामहे अय । परन्तु संस्कृतभाषाममीना मद्ययावहिरवतीर्णानामाख्यायिकाना परिगणनायकस्यापि सर्वेषामगुळीनामवश्यकता नास्तीतीय वस्तस्थितिः । देव सस्वभाषा मयीनामाख्यायिकानामावश्यकताम्मन्यमानेनेयं ससास्सकनामामाख्यायिका मया लिखिला चिदुपामिवाल्मज्ञानामरि प्रिया भविष्यतीति में विश्वास । व व हिन्दीभारामय्या माझ्यायिकमा धनुवादरूपापि प्राभमिफप्रवृति- हस्तस्य ।

·फरत्नापि संख्या पुरण मागविरतान्यताप्रशमन्यसनच्छागा टचकि
गपिपति संरहामायनि-जाना मन्यनानिनि न मा निफ.
भविष्यति में प्रतिसिन विधासों में ।
प्रयानिय यासिका मनुनापिग्मा साप्तादिक्या पत्रिकाया प्रका
शिता, जयपुस्न Vतामायादि चाइतिधारकानेर। अन्यसम्म
एकालिदानी ममिता अभान् । परन्सिदानीमेप विरकाउ परमस्य
द्वितीय मानस्वारश्यकता समुतानि द्वितीय पारमियमिदानी मुदते इति
पतिवादियर अनन्ताचा.
काधी।

·संसारचक्रम् ॥ द्वितीयभागे प्रथमं चक्रम् । (आश्चर्यदर्शनम् ) अहं गोविन्दलालम्ध तावता वेगेनाक्रमाय येनाल्पेनैव कालेन मध्येमार्ग जयपालेन समागमोऽभवत् । ततश्च वयं त्रयोऽपि तेनैवारण्य. पथेन द्रुततरं गन्तुं प्रावर्तिणहि । तदात्वे मदीये मनसि कियत्यो भावना आविरभवन् , तासां लेखनं किश्चित्कएसाध्यमिव । अविच्छिन्नतया वयं दक्षिणाभिमुखं चरणान् निक्षिपन्त एव गच्छन्तोऽभवाम । कियद्गमना- नन्तरं वामो वयं प्रत्यावर्तिष्महि । तस्मारपुरातनात् खण्डगृहाचदा क्रोशमेकमुपयाता वयं तदा पुरत एव किंचिजीर्णशीर्ण गृहमदृश्यत । यत्किल वनात्य तस्य भुतरामेव मध्येऽ भूत् । जयपालस्तदेव गृहमंगुळया निर्दिश्य मामवदत्-"अस्यैव गृहत्या. भ्यन्तरं प्रविश्य निश्शब्दं तूष्णीं तिष्ठत । अस्मदीयं कण्ठस्वरं तु जानन्ति खल भवन्तः ! यावदई गोविन्दलालो वाऽऽगत्य "सदारम्" इति शब्द न वदावस्तावद्गृहादस्मान्न नहिरागन्तव्यं भवद्भिः" इति । इदमुक्त्वा च जयपालस्ततोऽगागोविन्दलालश्च । भहमपि शिथिलपदं तदेव जीर्णशीर्ण गृहं प्राविशम् । हा धिक् ! कीहशस्तत्र दुर्गन्ध आसीत् ! यादृशो नरके स्यात् । दशपश्चदशानां मनुष्यशवानां क्लिन्नानामकत्र समावेश यादृशो दुर्गन्धस्स्यात्, नूनं सादृश एक तवाप्यासीत् । दुर्गन्धेनानेन विमना इवाभवम् । क्षणे क्षणे वमन- मपि प्रारभत । जगत्यामस्यां याः काश्रिद्विपदः मनस्तापाः, अत्याचाराः अवि- चाराः, प्राणहारिण्यो दुर्घटनाः, दुःखम्, क्लेशो वा सन्ति, सर्वाग्यपि हि ·संसारचक्रम् । [१ भाग । मद्यमेव निर्मितानि, तर्हि दुर्गन्धमेनं मां विना को वा सहताम् । किं किया ताम् संकोच्य नासिकारन्ध्र तत्रैवोपविष्टोऽभवम् । गृहमिदमष्टादशभिर्हस्तैरायतं चतुर्भिश्च विततमासीत् । पोड- शभिः पटलाधारदारुभिः छदिरस्य ध्रियमाणमासीत् । पूर्वस्यां पश्चिमस्यां च अत्यल्पपरिमाणौ नाममात्रस्य गवाक्षावासाताम् । यतस्तत्र कवाटारिक किमपि नासीत् । केवलमाकारेण गवाक्ष इत्युच्यते । प्रधानद्वारस्यापीयमेव दशाऽऽसीत्, कवाटिका तु नासीदेव, इतः किमवशिष्यते, द्वारम् तदपि शपथाय केवलं मनी प्रशासति महीं निर्मितं १ तत्रासीत् । परन्तु ऐपमो वर्षौ तस्यापि स्थितावल्पीयानेव विश्वास आसीत् । तलादारभ्य शिरःपर्यन्तं भित्तिपु त्रीणामावासोऽभूत् । मशकमक्षिका. झिल्लिकादीनां तु तत्राकम्प्यं राज्यमवाभूत् । अहमपि नासारन्धे वस्त्रमापूर्य तत्रत्यां शोभा पश्यन् कुर्वश्च तदपूर्व दृश्यं हृदयभित्तौ चित्रितमवर्तिपि । यदेदं गृहं निर्मितमासी मन्ये तदैव निहितः किलिंजकः कश्चित्कोणे समदृश्यत । विनेनं किमपि नासीत्तत्रोपयोगि वस्तु । अधश्च धूलीना राशिरासीत् । वन्यजन्तूंना नानावर्णमलं विना कपोतानां कुक्कुटानां च पक्षासंघशोऽवर्तन्त । अन्यदपि यहु कुत्सितं दुर्गन्धि च वस्तुजातं तबासीत् यस्यात्र लेखन,व्यर्थमिव पश्यामि । इयमेव तस्य गृहस्य तदातन्यवस्था । ननु कथयत पाठकाः ! स शिरोधामको दुर्गन्ध. कुतस्समायातीति। एषां पदार्थानाम् ये मया वर्णिताः, संमिळितानां पर्युपितानां क्लिन्नाना चैतादृशो गन्धस्स्यात् ! नहि नहि, कदापि न स्यात् । तर्हि कथमयम्; कुतोऽयं दुर्गन्धस्समायाति । कियन्तं- चित्कालं जयपालस्याज्ञा कोष्ठके न्यधीयत मया। महत्योत्कण्ठया मया गृहस्यास्य सर्वेऽपि भागा भ्रष्टसूचिनेव समवालोक्यन्त, तथाऽपि कुतोऽयं गन्धस्समायातीति नाज्ञायत । असहनोऽहमभवम्, पुनश्चोदतिष्ठम् गृहस्याधोभागमवधानेनालोक- .

·आश्चर्यदर्शनम् । ३ यितुमारभे, फटस्य कटतापि मया न रक्षिता,तन समाजन्याः कार्यमकरवम् । महतो महत्तो धूळिराशेवहिः प्रक्षपादनु समदृश्यत कुट्टिमः । सर्वोऽपि मम श्रमो व्यर्थ एवाभूत् । अहो कष्टम् पूतिगन्धोऽय कुतः समायाति : पुनरम्यह गृहद्वार प्रति प्रस्थितोऽभवम् । एतावत्येव समये तेन महता वाततरक्षेण निश्चयमेवाकथ्यत गन्धोऽय पश्चिमतरसमायातीति । झाटित्यह बहिर्निरगच्छम् । बहिर्निगत्य नेतस्ततस्सावधान द्रष्टुमारंभ । एतावत्येव दृष्टिमम कुत्रचिन्मृतिकाराशावपतत्, यः किल कस्यचिदाम्रवृक्षस्याधरतादभूत, यस्य चोपरि पिपालिका मक्षिका मशकाश्च सचरन्त आसन् । आश्चर्येण चाहमाकान्तोऽभवम् । नूनमस्य मृत्तिकागशेरन्तश्शन कचिनिखातोऽस्ति, अवश्यमेव मृत्लामपाकृत्य शवोऽयमुद्धर्तन्य', निश्चितमेव च यत्किंचिद्रहस्य- मत्र प्रकट भवेत् । सर्वमिद विचिन्त्य मृत्खननाय यत्किचिदायुधमन्वेष्टमारमे । दैवाच नातिदूरे पतित. कश्चित् कुद्दालो दृष्ट. । ततः किमवशिष्यते । महताऽऽनन्देन पूर्णोऽह कुतूरियाभवम् । झटित्येव कुहालेनानेन मृद खानितुमारभे । यथा यथाऽहमखन तथा तथा दुर्गन्धोऽधिकाधिकीभवन् सर्वतः प्रसृतोऽभूत् । एवमेव खनति मयि शवः कश्चिददृश्यत । दर्शना- देवाहं सकुचितगात्रोऽभवम् । दुर्गन्धेन नासा स्फुटितु पावर्तत । तथापि किंचिदहितो भूत्वा तस्यैव शवस्य पार्वत. पुनरखनम् । अदृश्यत चान्यः कधिच्छवः । इत्थमेव यावदहमखन तावच्छवादनन्तर शव इत्येव शवपरम्परा समदृश्यत । कुत्रचित्केवलमस्थानि परमासन्, कस्यचिच्छरीर स्थूलीभूत विरूपमवर्तत । एकस्य शिर एव नास्ति चेदन्यस्य हस्त एष नास्ति । एकस्य शिरोऽस्ति पैदन्यस्य कान्य एव नास्ति । किमकिन, यावन्तश्शवा उपलब्धाः सर्व एव मायो हीनाना आसन् । अस्मिन् शवसमुदाय कस्याश्चिस्त्रिया अपि शप जासीत्, सु यद्यपि पूर्णा एवाभूत, अथापि स्थूलतामुपयातस्तथा विरूपोऽभवत्, येन ·४ संसारचक्रम् । [१-भाग . झटित्यहं तां प्रत्यभिज्ञातुमेव नाशकम् । चिरात्तु शवोऽयं तस्या देव- नारायणमुखोपाध्यायस्यालिकाया इति ज्ञातम्, या किल यदाऽहं मूर्छितं देव. नारायणमुखोपाध्यायमुत्सङ्गे वहन् कुत्रचिद्वनकुटीरेऽभवं तदा मां निर्वदु- मागात् । अद्य तु पापिभिस्सह पापस्य फलमनुभवति । हेतुना केनेयं मृतेति तु मया नाज्ञायत, महाश्च विस्मयोऽभूत् । शवस्त्वयं न बहुदिनपर्युषितः, अधिकादधिकं स्याचेत्पश्चषा एव दिवसास्स्युरस्या मृतायाः। कुत इय मृता! पश्यतोहराणां येऽनुचराः किं तेषामन्ततो दशेयमेव भवति, नैवं नैवम्, नाहं शकामि ज्ञातुम् । अस्म्यद्याप्य वाल. । एतावत्येव काले भयानकेन 'सदारं' शब्देनाहममान्त इवाभ- वम् । यद्यपि समये तस्मिन्नवासीत्कीदृशमपि भयं कस्मादपि मम मनसि, अथापि शब्देनानेन स्वीयः पराकमो मयि विशेषतः प्रादर्शि । तदैव जयपालस्य वार्ताऽपि स्मृतिपथमारूदाऽभूत् । झटित्येव कस्यचिन्महतो ऽश्वत्थवृक्षस्याधश्छन्नोऽभवम् । पुनरपि दूरात्सदारं शब्दोऽश्रूयत । छन्न 'एवाहं त्रिंशद्धस्तदूरे द्वौ पुरुषावपश्यम् । दूरस्थतया तयोरसल्लापो नाश- क्यत श्रोतुम् । जयपालो गोविन्दलालश्च येन मार्गेण पूर्व गतौ तेनैवैता वप्यगाताम् । अहमपि ततस्तत्र क्षणमपि नातिष्ठम् । यथाशक्ति द्रुतं द्रुतं तं गतं यत्र शवमण्डली दृष्टा मृत्तिकयाऽऽपू समीकृत्य कुद्दालभेकतो निक्षिप्य तदेव गृहमागाम् । पाठकाः पश्यत ! कहिशोऽहमुन्मत्तः । बुद्धिपूर्वकं नरकपर्य- मयाऽकारि । कदा गोविन्दलालस्समागच्छेत् ' इत्यनया चिन्तयाह- माक्रान्तोऽभवम् । कदाचिदुदतिष्ठम् कदाचिदुपाविशम् कदाचिदभ्रमम्, परन्तु मनः केनापि शान्तं नाभवत् । यदा चैवमेवाहं तत्र गृहे पर्यटन्नासम् तदा कुत्रचिदिकयानपि कुद्धि- मभागश्वलन्निवाज्ञायत । प्रथमतस्तु ममैव भ्रमस्स्यादिति विचिन्त्य महता वेगेन तत्र पादेन प्राहरम् । तेन च विशेषतस्स भोगोऽचलत्, अज्ञायत चाधोऽयं भागश्शून्यो रन्ध्रवानिति ।

·घ.१] आश्चर्यदर्शनम् । तस्मिन्नेव क्षणे त प्रदेशमहं सम्यक्छुद्धमकरवम् । अपश्यं च सुधा- चूर्णप्टकाखण्डाभ्यां एकीकृत्य संघट्टिताभ्यां निर्मितं तलम् । अवालोकयं च यादृश रूप कुट्टिमस्य तादृशरूपमेवैकहस्तचतुरश्र कुट्टिमैन सहैकराश्येन स्थापितं फलकखण्डम् । वहुपयस्यापि नाशक त फलकखण्ड समुद्धतुम् । हठाच स्मृतिथिमारुहत्स कुद्दालः । पलाग्य च तमानयम् । कुद्दालेन च तेन मे बहु साहाग्यमाचरितम् । तेन कुद्दालेन सस्मिन् फलकखण्डे कुटिमात्पृथक्कृतेऽदृश्यत हस्ताधिकगाधः कश्चन गतः । अचिन्तयश्चाहम् -' नूनमत्र रहस्य किंचिदस्ति, अन्यथा कुतोऽय. मियत्या चातुर्या निर्मीयेत, अतोऽवश्यमेव मया सम्यग्द्रष्टव्योऽयम्" इति । विचिन्त्य चेत्थं हस्तद्वयावलम्बन तस्मिन्नवातरम् । आगळ सर्वोऽपि शारीरो भागस्तस्मिन् गच्छति स्म । पालिकेव काचित्पादनास्पृश्यत । महता परिश्रमेण दक्षिणपादेन तामुद्धृत्य हस्तेऽकरवम् । भपश्यं च जीर्णवस्त्रा- च्छादिता प्रन्थिमेकाम्। 'पोलिकेय नून रहस्यपूर्णा अपश्यमेवेद्य टनीया' इत्यालोच्याह तामुद्घाटयितुमारभे । परन्तु नापारय तामुद्घाटयितुम् । यत्र वस्त्रे सा पोटलिका वद्धाऽऽसीत् तदपि विशीर्णमभन्, अधापि प्रन्धिनान्मोचिताः भूत् । यस्न छिन्नमस्त्, अथापि ममेच्छा नासीत्पूणी, यतो बखान्तरा- धर्ममयी काचन पोटलिका गिरगात्, या किल दृदा सम्यानद्धा चासीत् । वस्या उद्घाटनाय तापत्यायतम्, यावदह शक्नोमि प्रयतितुम्, अथापि हा विक् । नापारयमुद्घाटयितुम् । अस्तु यद्वा द्वा, तामह नात्पन्न पोटलिकाम् । तस्माद्ताहिनिर्गग गृहाद्वहिः कम्यनिदश्वत्यक्षस्याधः मुचिकायामन्तगर्त न्यधाम् यदा कदानिदपि चाऽस्य रहस्य प्रक्टीभवेदे" इनि चिन्तयन् । यथाशक्ति नाहं तं गमय मृतिकाभिर्य-गापुरम्, न्यथा च जाणे. मणिमण्डपटादिकमपि यथापुरम् । ममिद सखा यापदेगह निधिनी भगमि तावत् 'मादर शब्दः कर्मेपतत् । प्रथम सहं ना निवत २ ·६ ससारचक्रम् । [२-भाग कस्यायं स्वर इति, पश्चात्तु प्रत्यभ्यजाना गोविन्दलालस्याय स्वर इति । अहमपि वहिरागत्य 'सदार' इत्यवदम् । झटित्येव गोविन्दलालो मन्निकट- मुपस्थितोऽभूत् । अह च सोत्कण्ठमपृच्छम्- गोविन्दलाल ! को वृत्तान्त' किमिति मामन्धकार एवाद्यापि स्थापितवानसि । इति । गोविन्दलाला- 'किमित्येव वृत्तान्तार्थ सम्भ्रमः,समये समुपस्थिते सर्वोऽपि विदित एव भविष्यति । अप भवन्तो भवन्ति निश्चिन्ताः, इता केनापि प्रकारेण नास्ति भवता भयम्, महान् समयोऽतीत , आगच्छन्तु, कुर्वन्तु भोजनम् ।" अहम्-“देवी राशी कुत्रास्ते गोविन्दलाल:-"इवन्तु सैव कथयितु शक्नोति, देव्या राज्ञया लीला यदि हृदयगमा भवेत्तदा का नाम कथाऽन्यस्य । सर्वस्यास्य प्रश्न एवाय भवता व्यर्थः । आगच्छन्तु, मदीय कुटीरम् । उभावप्यावा ततोऽगच्छाव । गोविन्दलालस्यैव कुटीरे मया कृत्व दिनमयाप्यत । अद्य मदीय शरीरमन्यदिवसापेक्षया किंचिच्छान्तमिव लक्ष्यते । पाठका ! मन्ये युष्माभिर्न विस्मृतस्स्यादय कुटीर , स एवाय कुटीर., यत्रैकदा गोविन्द- लालेनाह पालकरूप धारितोऽभूवम् । अस्मिन् दिने न जानामि गोविन्दलालेन कुत इद स्वादु सुमनोहर भोज्यमानीतम्, यदह भोजितोऽस्मि । अपृच्छमप्यह बहुधा कुत इद- मानीतमिति, तेन तु किमपि नोक्तम् । भोजयित्वा यद्तस्तदद्यापि न निवर्तते । अह च कुटीरस्य देहळयामुपविष्टो नानाविधाश्चिन्ता. कुर्व नेपातिपि । एतावत्येव समये गोविन्दलाल स्मयन् दृष्टिपथमवातरत् । आगतमात्र एवावदच-"प्रजेन्द्र प्रभो ! उत्तिष्ठतु, आगच्छतु, दर्शयाम्यतिविचित्रा कञ्चिल्लीलाम् । परन्तु प्रथमतो भवद्भिरिद प्रतिज्ञेयम् किश्चिद्भवन्तो द्रक्ष्यन्ति तेन नाह भेप्यामीति । -- ·२] देवी दानवी वा। . अहम्नहि नहि, कदापि न भेप्यामि, गोविन्दलाल ! का सेशी लीला गोविन्दलाल -या कदाचिदपि स्वप्नेऽपि नेतायतापि भवन्तोऽ पश्यन्, याच विचारपथमपि नावतरेत्, तामेव लीला भवन्तो द्रक्ष्यन्ति । परन्तु न सत्यभूत तत्, किन्तु काल्पनिकम् । अहम् -भात्मान स्थिरतयाऽवस्थापयितु यथाशक्ति प्रयतिष्ये, आग- च्छ, दर्शय, का सा लीला गोविन्दलालोऽपि कुटीरद्वारकवाटिकाया ताळयन्त्रमापयामतो ऽक्रमत्, अहमपि तमनुगच्छन्नेवाचिन्तय कीदृशमिद कार्यम् । इति ससारचके द्वितीयभागे प्रथम चक्रम् । -..- अथ द्वितीयं चकम् । (देवी दानवी वा।) उत्तरमुखेन महता मार्गण वय वेगेन गच्छाम । रात्रिश्चान्धतमसा गृता । सर्वतश्च निश्शब्दता वरीवति । मार्गस्योभयत पावयापन वनम् । गच्छता चास्माक केनापि कस्यापि सल्लापो न भवति । मौनमतमिव धारयन्तो वय गच्छामोऽप्रताऽप्रत । इस्थमेव किधिनयनाधिकभावेन पटात्य यावद्गमनानन्तर कस्यचिन्महतोश्चत्ययक्षस्याधस्तादुपविष्टरम्माभि- व्यमायत । फिचिद्विधमानन्तर गोपिन्दलालोऽब्रवीत्-"यिन्तनिकाल- मग तिमन्नु भवन्त । तापदह निधिनानि किति कर्तव्यमिति । इदन्नु दाय तिटनु, नायापि भवन्तो निरापदाऽपिलिति" इनि। एनारटुक्ता र गोपन्दरारो रामपार्धम्या गुल्याने सपननो. सप्प पधिमदिशायामन्धकार न्यातीयत, बहनु परयोगगनगि।

·ससारचक्रम् । [२-मा कृतार्थ माम् । . अहो ! कियतः कालादनन्तर स एव पुनर्मुनिजनमानसोन्मादी गगनतलचुम्बी सङ्गीतरयो न जानामि कुत आगत्य मदीये पर्णकुहरे मधु- सिम्धन कर्तुमारभत । अहो कीदृशो मधुरोऽय स्वरः । देवि राशि! निश्चितमय तवैव कण्ठ , मनोमादक तवैवेद गानम् महामहिमशालिनि कुत्र त्वमस्यद्य । श्रवणमात्रेणैव त्वदीयमधुरगानस्य सुदूरमभवन्मम सर्व- मपि दु खम् । आगच्छ, देहि मे दर्शनम्, शरच्चन्द्रशकलमिव ते वदन बिम्ब दर्शयित्वा कुरु तपाय शब्द कथयति तमसीतोऽर्धकोशदूर इति। किमर्धक्रोशोऽपि दूरमिति कथयितु युज्यते ' कुत्राद्य त्वमात्मान छादितवत्यसि । किं स्वर्गे उत ततोऽप्युसमे कुत्रचिल्लोके । गगनेऽथ पाताळे । देवि कुत्रासि । गोवि- न्दलाल ! आगच्छ आगच्छ, झटिति मा नय देव्या राजया निकटम् । गच्छ, नेत. पर त्वदीय वचनमहमनीकुर्याम्, भवतु यद्वा तद्वा, प्रापय मा देव्या राज्ञया निकटम् । तत्र गमनेनैव मे सर्वमपि क्प्ट नष्ट भवेत् । तस्य गीतस्याकर्पिणी शक्तिमा निजपार्धायाक्रप्टुमारभत । अह- मपि तत्पार्श्वत एव एकमेक पद निक्षिपन्नग्रतो गन्तु प्रावर्तिपि । ततश्च गीतमपि सम्यक्दणथमवतरितुमारभत अहमप्यनन्यमनापनीत मारमे । इद च तद्गीतम्- तस्य विचिन्त्य वचो हृदि सतत रचयामीह छन्द । तेन च मनसि प्रमाम्भोधिर्वधतेऽपि चानन्द । सगमनाशाकुरति मनसि मे तया च मोदोऽमन्दः । व मयि रुष्टः किमिति न जान तादृक्करुणाकन्द. अहो ! कीदृशानद सुन्दर गानम् ! कीदृशोऽस्य गर्भारो भावः अहह ! कुतो न भवेत् ? देवि राशि । वस्तुतस्त्वमसि नाकवामिनी देवी! लाभ हानि वा किमप्यविचिन्त्य तमेव गानशब्दमनुसरन्नुन्मत इव गन्तुमह प्रावर्तिपि । अन्धकारामृता सा रात्रि ,तथाच स दुर्गमःपन्थाः ।

·देवी दानवी वा। - एकपदनिक्षेपोऽपि दुश्शकोऽमत् । कण्टके पदें स्मैर्यहु प्रायत्यत मा प्रति- रोदुम्, भहन्तु ते रुद्धोऽपि न निरुद्धगतिरभवम् । हा हन्त । इदन्तु तदेव खण्डगृहम् यत्र दे या राजया दशा- चेदिती कारागृहानिष्कास्य बनलतावणाह पेपिनोऽभयम् । अस्मिन्महत्यन्ध कारेऽपि शनी यह कथयितुम् इद तदेव पश्यतोहराणा मातुर्गजळानाम्भ्या जेरठाया गृहमिति । अयमेव हि स पश्चपाण्डवनामा वृक्ष । आश्चर्यमाश्च यम्, कुल्याऽपि खस्वियं सैव ! हा धिक्, कीदृशमिदं रहस्यम्, किमर्पि हृदय नावतरति । एतदनन्तर च बहव प्रश्ना मनसि मम सम्वरितुमारभन्त । सण्ड- गृहस्याम्यान्तर्गच्छामि न वा ' देल्या राज्ञया गोविन्दलालस्य वाऽज्ञा तु नास्त्येव, एवं राति नदानामुलध्यान्त कथ गन्तव्यम् ? कि तव्यम् । किमपि निश्चेतु नाशकम् । इत्यमेव च शोचन विचारयश्च प्रधानद्वारस्य निकटमह प्रापमचिन्तितमेव, कयाटिका त्वन्तर्दतागळाऽभूत् । पुनरचिन्तय चाहम्-'इस्य नामान्धतमसामृतेऽत्रैकास्निो मम भ्रमण न युक्तम् यत्र गोविन्दलालेनोपवेशितोऽम्मितत्रव गच्छामि' इति । पर पादौ न प्रसरतस्तदभिमुखम् । क्य या प्रमरताम् । मनसि सा विश्वासोऽभून्नू नभत्रैव गृहे देवी राजयस्तीति । एतावत्येव समयेऽतर्कितमेव द्वौ पुरुषों गृहानिर्गत्य सल्लपन्तौ वनमध्यमविशताम् । अहमप्येतावालोक पैकत्र पाबें छनोऽभवम् । यदा च तावुभौ सुदूर निर्गती तदाह गृहाभ्यन्तर गत्या देल्या राशंगा दशामेव कर्तव्य निराचिनवम् । भगवन्तमनुस्मरन् सधैर्यावष्टम्म पादायमतो निक्षेप्तुमारभे । अन्धकारस्तु तयाऽऽसात, यया निनाऽपि हम्तो न येत, अस्तु येन येनापि ! कारेण हस्ताभ्या निहिं स्पृशन् स्पृशन् सोपोपर्यगच्छम् । तत्र तु सलपतो फुसफुसाकार विना किमपि नाथ्रयत'। अधातु एकान्येन निश्शनवासीत् । ३ ·१० संसारचक्रम् । १२ माग पुनरप्येकेन मनोहरेण गीतशब्देन तद्गृहं प्रतिध्वनितमभूत् । तदा मम निश्चयोऽभूत्-यत्र गृहे कोणस्थे माळानाम्न्या जरठया सह सछापो ममासीत्तत एव गृहादयं गीतराब्दस्समायातीति । तत्र महत्यारणे कोणे यत्र तद्गृहमासीत्कोष्ठके कश्चिद्दीपः प्रज्वल- नासीत्, यस्य सलु प्रकाशः पञ्चषान् हस्तान् प्रसरंस्तत्रैव विलीयमान आसीत् । ततोऽन्यग्रत पदं निधातुं नासीत्साहसम् । अतश्च कुत्रचितार्थे स्थितोऽहं गीतं श्रेतुमारभे । शृणुत- अर्चयामि हृदि सन्निहितं त्वाम्, अर्पयामि हृदय च मदीयम् । दुर्भगोऽन्यदिह किन्नु ददाभि प्रीतिदानमिदनेव गृहाण ॥ यदा गानं समाप्तमभूत् तदा गद्गदेन स्वरेण प्रस्खलता शब्देन कथयतः कस्यचिदिमान् शब्दानशृणवम्--अहो ! धन्याऽसि ॥ किं कथ्यता प्राणप्रिये श्रवणमात्र एवास्य शब्दन्य कर्गों में स्तम्भितावभूताम् । देव्या राज्ञया गानमधिकृत्य कृत एतादृशमुत्तरम् ! 'यद्वा तद्वा भवतु । अहन्तु रहस्यमिदमवश्यमेव प्रकरयिष्यामि' इति निश्चित्य मन्दं मन्द द्वारस्य सनीपमुपागाम् । ततः कवाटरन्धेग यदहमपश्यं तेन तु हृदयमेव विदीर्ण- मभूत्, सर्वाङ्गीणध रोमाञ्च इनाजायत । ज्ञानं च व्यलुन्यतेव । मनस्त- दानीमिदमेवाभिलपतिस्म-यदभूमिर्विदीणी स्यादहं चन्तः प्रविष्टो मवे. यम्' इति । हन्त ! संसार. किमेवं घृणापात्रम् । फिमयं स्वप्न. : उत कस्यचिन्नायाविनो माया ! हा धिक् ! हाधिक, कीदृशं कुत्सितं दृश्यमाभ्यां नेत्र.भ्याम्पश्यम् । चक्षुर्ध्याममेरिव स्फुलिंगा निरसरन् , शिरसि च पतित- मिवाशनिना । कृत्स्नं शरीरं कम्भितुमारभत । शिरः प्रहृत्य यत्रासं तत्रैवोपा- विशम् । नाहं किमपि कथायितुं शक्नोमि, न विचारयितुम्, न वा लेखिनी- 'मतोऽप्यप्रतः प्रसारयितुम् ! शृणुत पाठकाः । अस्य दुर्भगस्य कथा गुत ' गृहे तस्मिन् कः क उपविष्टः ? किं शुश्पन्ति । साधु शृणुत ?

·२.J देवी दानवी वा । स्य एकावलम्बनम्, 1 . यस्या दर्शनमात्रेण सर्वमिदं दु.खजातं पलायित भवति, यम्या एकशब्द. श्रयणेनैव सर्वमिदं बाह्य वस्तुजातं विस्मरामि, या च संसारसागरे मजनोई सैव-सैव मम पालयित्री वीरजादेवी हस्त मद्यस्य दर्पणमयी कुप्यां दधाना केन सह सल्लपति ! अपि जानीथ यूयम् ! हन्त नेतोऽप्यहं वक्तुं शक्नोमि ! मम-मम तेनैव पिना सह ! चण्डालादधमेन, दुप्टेन, मम-मम पित्रा हरिहरवनर्जिना सह ! मदोन्मत्त मम पिताध्यादीत्-"इतोऽप्येकं चपकम्, अर्थ मे मुदि- नम्, अध मे महानुत्सवः, स्रावय सावय, अहहह ! महानानन्दः । किम् प्रिये ॥ यस्य फिला रूपम्य नदी प्रबहेस कि स्थिरम्तिष्ठेत् ! स मद्यपी चीरजादेव्या आकर्षणाय हम्ती प्रसारयितुमारमत, वीरजा तु कौशलेन झटिति तस्य मुखे मद्यस्यैक चपकमदात् । मद्यपोऽब्रवीत् -"अह्ह,एका कुप्याऽन्याऽपि समुद्घायताम्,अस्तु, पुनरप्येकदा गायम्य तावत् ।" वीरजा तु तत्क्षणादेव गातुमारभत- उरसा हृदयं स गळेन गळं नयनेन दृशं परिमृश्य गतः । अवबोध्य वियोगशुचिं हृदये परिपोप्य च रागमहो क गतः ।। 'अरे ! तव दासस्तु तव चरणयोरप एच पतितो यतते' इत्युक्त्वा स मद्यपातस्याधरणयोरधोऽलुटत् । मया पितृनाम्नस्तस्य दुष्टात्मनो घृणितं कार्यजातं कियरं लिस्य- साम् । प्रायो मघवा यघरगुन्ति. यच शक्यं कर्तुं तलई सोकरोत् । पग्लिदमेवाबार्य स्थानम् --यद्देवी रानी तदीयम्य कस्यापि प्रत्युपगेन नादान् । किन्तु मिनितिमिरगयन्ती तं चपादनन्तरं चपकमिनि क्रमेण मर्प पायसन्नी, गानाज्ञायां शतायां विनैव लिन गायन्ती चासीन ।

·ससारचक्रम् । [२-भाग यादृशेनारधानेन चातुर्यश च सा तेन मदोन सहालाप कुर्वन्या. सोत्तस्य सर्वाय पालोचने महताऽऽश्चर्येणाविष्ट भवति चेतः । नास्पृशद, न, वाचालम्वत, केवल बुद्धिवलेन त स्थिर कुर्वन्त्यासीत् । तर्हिः किमिद सर्व काल्पनिकम् ? कस्याणावश्यकास कार्यस्य साधनायैव देव्या राश्या भूमिकेयमाश्चर्यतरा धृता ।। अथ किम्, नूनमित्थमेव । न चेदेवी राज्ञी फिमेतादृश घृणावह कार्य कनचिन्मद्यपेन सह कुर्यात् । म मद्यपोऽमि यादृशस्तादृशो न, यम- हमष्टादशवपितति, समबोधयम् । एव कदापि नैव भवेत् नूनमस्ति किमपि रहस्यमत्र । सत्य सत्यम्, अद्य स्मरामि गोविन्दलालस्य वचनम् । स हि कस्यचि- दाश्चर्यमयस्य कृत्यस्य प्रदर्शनाय मामेतावरमानयत् । अकथयदपि सा, लीला सर्वाऽपि काल्पनिक्येवेति । इदमेव तदद्भुत कृत्य नूनम् । इयत, कालादनन्तर देवी राज्यव्रतीत--"किं कृत्लामपि रात्रि मद्यमेव पिवस्थास्यसि । अथ किमपि कार्यमपि करिष्यसि." मद्यप – 'इतोऽप्युत्तम कार्यमेव, किमस्ति । यदि त्वमेवमेव चपफ- मापूर्यापूर्य दद्याः फिमिति कृत्वा रात्रिमिति कृत्स जीवितकालमेव याप यामि । किं शशिबाले ! अयमानन्दो गवजीव तिष्ठेत्खलु ? पश्य,त्वदर्थेऽह वत्सरास्क्लिश्यन्नासम्, तव तु कियत्यपि, दया नामीत् । अद्य, महत्ता महता परिश्रमेण तवेन्दुनिभ वदन समदृश्यत-1 किमितस्त्या त्यक्तु शक्नोमि । शशिमुखि । शशिनाले ' एकम् -सधडाकार स मद्यपो धरायामपनत् । कुत एवम् ' देवी राजी कुतोऽनेन शशिबालेति सम्बोद्धयते शशि- बाला ' शिवाला । इद नाम मया पूर्व यत्र कुचिच्छुतम्, सम्यगह स्मा रामि, जाम, जाम् स्मरामि सम्यम्-दशमाऋचिहिते कारागृहे भिची लिखित मासीत् । देवि सज्ञि किं त्वमेव शशिबालाऽपि भवसि हन्त । कीदशी कठ, नतमा प्रहेलिका ·. देवी दानवी वा। . क्रमशश्च मद्यपस्य कण्ठोऽधिकाधिक रुद्धोऽभूत् । तव रूद्धन कण्टेन शिथिलशिथिलेन त्वरेण सोऽवादीत "शशिवाले एकं चषकमि. चोऽपि, कण्ठः शुष्को भवति ।" "हि हि हि हि हि हि हि, हि "हमन्ती शशिबालाऽब्रवीत्-- नहि, नहि, एव न दास्यामि, यदा त्व तस्य प्रत्युत्तर दास्यसि तदा दास्यामि ।" मद्यप:--''तूष्णीं भव तूपणीम्, अय किल महत आनन्दस्य समयः प्रचरति, सम्स वृत्तान्तस्तिष्ठतु,आनन्द न विधातय, यद्भवति तदेव, भवतु, उद्घाट्यता प्यापिधानम्, विसाव्यताम् च मद्यम् ।" शशिबाला--"तसंह गच्छामि"! vतावदुक्त्वा शशिबालोदति: छत् । मयपः-किं कुपिताऽसि ! प्राणप्रिये । उपविश उपविश, स्पृशामि. ते चरणो, धर्षयामि नासिकाम्, किमिति मृत मारयपि, उतिष्ठ, एक चपक. देहि मे प्रिये" यदा शशिवालाऽऽत्मन उपवेशनाय मद्यप हस्तौ प्रसारयन्तमपश्यत्तदा, स्वयमेवोपाविशत् । एक चपफ च मद्यपाय वस्त्रावादीद-"गच्छ, तिमतु तत्र कथन प्रतिज्ञाच, सय मयाऽवकोफित्तम् । गच्छ, गच्छ, ज्ञात मया, स्व महान् वचक इति । किं मया कदापि, मद्य, पूर्व स्पृष्टम्, केवल तथैव पीत्य तस्यास्य श्रवणाया च. मयेप कृतम् नाचेत्मम का नामावश्यकताऽसी. न्मयम्पर्शनम्य, कथयिष्यसि न. या न कथयसि. चेत् पश्य,अह रोदिपिका पतात्कथयन्त्या एप तस्या नयनयोरदृश्यताच । अहो । साऽपि शोभा, दर्शनीया नामासीका। मद्यपोऽब्रवीत्-"कुतो न कथयिष्यामि, शशिबाले ! किमिनि त्य दिपि। वस्सर्व, कथयामि, अघालू यचलति, तदेव चलतु.।" शिवाराऽयमीत्-"नहि नहि, तम भविष्यति, यद्ययेव सर्व गृत्ता. व स्टतया न फरयेस्तदा गच्छाम्यह रायमातुम् । स नागस्य तदं ·संसारचक्रम् । [२ भाग चरित्रं सर्व निजाभ्यां नयनाभ्यां पश्यतु । त्वं किल बलात्कारेण मदीय गृह प्रविश्य मदीय गौरवमपहर्तुमिच्छसि, कथय, सत्सं कक्ष्य, नजेन्द्रभूषण- स्तर को भवति ? मद्यपस्तूपैगातुमारभत- "मालतीभूयछादय, हममराजन मालतीभूयछादय" देवी राज्ञो-"किमिदम् ' किमिति गातुमारब्धम् ? मद्यप.-"यदि त्व राजन् मालतीभूयछाये.-पीत्या विषं मियेयम, हेममराजन् मालतीभूयछादय, हेममराजन्" गायन्नेव स उन्मत्तवन्नर्तितुमारभत । देवी राज्ञी-"किमिदम्, उन्मतभाव किं प्रकटयसि ! यद्वा तद्वा' कुरु त्वम्, नाहं तप वाम्जाले पतिप्यामि, यी चिकथयिषसि झटिति कथय, न चेदन्यमुपायं प्रयोक्ष्ये । -"किमह न शक्नोम्यन्यमुपायमवलम्बितुम् ! किमित्यधिकीक- रोषि वाच शशिबाले, देवी राज्ञी-"न कथयिष्यसि " मद्यप:-"बजेन्द्रः को वा ! कथमहं ज्ञास्यामि । स तु वा केवल वञ्चयन्नासीत् ! सर्वमिदं वाग्जातमध तिष्ठतु, उद्घाटयता कुप्या । पश्यत्येव मयि देव्या राजया वदनमारक्तमभवत्, परन्तु पुनरप्या- स्मानं सस्तभ्य सा चपकमेकं मनापूर्यावादीत् । "हरिहरप्रभो ! न कथय, यथा तवेच्छा, अहे स्त्रीभूत्वा तव किं वा करिष्यामि । अस्तु तल्लेखानामशून्यं पत्र कथमभून्, यत्त्वनिकटे समा- गतम्भूत्।" पुतायतशब्दस्य श्रवणमान एव स मद्यपस्सन्मान्त इवाभवत् । पर. न्तु पुनरप्यात्मानमवष्टभ्यावादीत्-"कीदृश पनम, कुतस्त्यम् देवी "कथमिदमहं जानामि, अस्तु, इदं गृह्यताम्" मद्यप:-" । , ·देवी दानवी वा। मधप:-"इदमेवापेक्ष्यते, देहि" इत्युक्वा तमपि चपक पौ। एतावत्येव समयेऽज्ञायत, यथा कश्चि- सोगनमार्गेणागच्छति, अहं तु भीत इतस्ततः पश्यन्नेवासम् । गोविन्द- लाल पुरतो ममागतोऽभूत् । गोविन्दलालो हस्ते मा प्रगृय एकतोऽनयत् अवादीच-"साधु साधु, भवता तु सम्पमाल्यं प्रकाशितम् । सर्वत्रापि विचिन्वतो मम यदा भवन्तो नोपलब्धास्तदाऽगस्या देव्यै राजये वृतान्तमिम कथयितुं गच्छन्ना- राम् । अस्त, गहस्यान्तः क ! दृष्टं फिल" महम्-"सर्व दृष्टम्, यन्मया दृष्ट तेन शिरो घूर्णतीप" गोविन्दलाल:-"इदमेव दर्शयितु भरनोऽहमानिनयिपुरभवम् । अस्तु, किमनेन गृहीतम् । अहम्-"देव्या राजया, न ज्ञायते, फस्य वृत्तान्तस्यावगतये यदु पायत्यत, स तु किमपि नावदत् । परन्तु कस्यचिल्लेखकनामशन्यस्य पत्र- स्य नामश्रवणमात्रेण स किश्चिन्मृदुरभूत् । तत्पत्र कि कालनिकम् उत सत्यम्" गोविन्दलाल सत्यपपि काल्पनिकमपि, किं केनाप्युपायेन स मार्ग मायाति!' अहम्-'नहि, कथमपि नायाति ।" गोविन्दलाल किश्चिदारोच्यावदत्-"स कि मुखभेच मार्गे समा- गच्छन् । जम्तु, इद भवन्न कुर्वन्तु कार्यम् । अहमन्तर्गच्छामि । यत्रा- सन् भवन्तस्तत्रैव गच्छन्तु । मया द्वार पिहितम्, अतश्च नास्ति शराषि फस्याप्यागमनम्य" गोपिन्दलालोऽन्तरगच्छत्, द्वारदेश पाप्य च तिष्ठत् । गोपिन्दलालेड न्त. प्रविष्ट ए। स गद्य रोऽवादीलाचि स्थरम् “फः । गोविन्दराल । आग- उ, आगच्छोपविध" पतामदुपत्ता देच्या राज्ञयाः पुरतः बिना मयस्य TEया गृहीत्या चा मध रिसाव्य गोविन्दलालमनादीत्-"गहाण, पिय ·संसारचक्रम् । १२ मार्ग मित्र ! अद्य हि महत आनन्दस्य समयः । यहोः कालादनन्तरं प्रियायाश्श- शिवालायास्समागमोऽभूत्" गोविन्दलालस्तु चपर्क गृहीत्वा सविनयमवदन-"अद्य मे भाग्यस्य नास्त्यवधिः, यत् स्वयं हरिहरप्रमुनिजेन हस्तेन मद्यं विसाव्य मह्यं ददाति, सम्बोधयति च श्रीमुखन, परन्तु किं मया श्रीमतां समक्षमेव मद्यपानेन धाप्य प्रकाशयितु युक्तम्" इत्युक्त्वा गोविन्दलालश्चपक गृहीत्वा किंचित्र- च्छन्ने स्थाने गत्वा, न ज्ञायते, तत्र मद्ये यत्किचिद्वस्तु सम्मेळयित्वा प्रत्या. गत्य निजे स्थाने समुपाविशत् । कियतः कालादनन्तरं तदेव चपक हरिह- राय दत्वा तमपाययत् । देव्या राज्ञया साभिप्राया काचिद् दृष्टिगोविन्दलाले निपातिता,यस्या रहस्यमहं न जानामि । पश्यत्येव मयि हरिहरप्रभोर्मम पितुरवस्था परिव- मानाऽऽसीत् । नेत्रे च स्थिरे अभूताम् ।क्षणाच सोऽपि मूच्छितो न्यपत. क्षितौ। "किमेतत् ? गोविन्दलालेन किं विषं पायितः ? न चेदियद्भुतं कुतो ऽयं मूर्छितोऽभूत् । कि देव्या राज्ञया अनुमत्या कार्यमिदं जातम् ततोऽपि तत्राहं स्थातुं नाशकम् । कयाटमुद्घाट्यान्तः प्रापिशम् । मामन्तः प्रविशन्तमालोक्य देव्या राज्ञया साश्चर्यमुक्तम्-"त्वं कुत। कि गमनात्प्रतितोऽसि । अहन्तु तस्य प्रत्युत्तरमदत्वैव झटिति निजपितुः पार्श्व गत्वोपावि- शम् । तस्य वक्षसि हस्ते निहितेऽज्ञायत नायं मृत इति, यतो धुक् धुक् शब्दोऽश्रूयत । देव्या राज्ञया तु सोच्चैहसमुक्तम्-"मा भैः, पिता तव नायं मृतः, गोविन्दलाल ! मायाया महिमान पश्यसि खलु ! अन्ततोऽपि पितेव- खलु.!" इति गोविन्दलालेनापि सहासमेवास्य किश्चित्प्रत्युत्तरं दत्तम् । अहं तु, लज्जयाऽवनतशिरा अभयम् । .

·देयो दानची का।
देको राजी योविन्दलालमबदन-"अयोवनपर्यवसायि तुमितिका
पास्त मस्तु साधु,विचिनु तावदेनाम् कुच्चिकैका लभ्यते न वापश्य" इति ।
गोविन्दलालेन तु अविरमन्विष्य हरिहरस्य कटिदेशकाचिद् वृ
हती कधिका निष्कासिता । देवी रात्री सानन्दमुथैदोषयन्-'जयतु
भरवान् परमात्मा । एनावदिनानन्तरमाशा परिपूर्णाऽभवत् । गोविन्दराल!
अत्यामेव कुशिकाया सर्व रहस्य छन्नमस्तीति रायान्मया श्रुतम् ।
गोविन्दलाल -किं तत् !"
रेवी राजी-"अस्तु, शृणु । अब प्रातरेव रायो हरिहरश्च विधि-
दालोचयन्तावमवताम् मया छ नया सर्व श्रुतम्, परन्त्ववगन्तु नाराकम् ।
अन्याः कृधिकाया विपये बहनो गुप्ता वृतान्तास्सन्ति, येपामिदानी कथ.
नस्य नास्ति काऽन्यावश्यक्ता । हरिहरप्रभु रायहस्ते उत्रिका वितरन्त.
महमपश्यम् । यदा रायो गतस्तदाऽह हरिहरपभोनिकटेऽमच्छम् । स तु
मारष्ट्य महताऽऽनन्देनोप्न इवाभवत् । किं कथ्यताम् इधिकाया
एक निमिषे मया, गणिकालमप्यवलम्पनीयमासीत् । "
एव देव्या राजवा नेत्राभ्यामथु प्रावर्तत धारया । मुम्ब र मलिनमभूत् ।
कियत कालादनन्तर देवी राधी पुनरवदत् -"न गुरुमितो विळ.
पाचरणम्, जयपालमाझ्य हरिहर तदपीन कुरु, यया नम एतदीयाना
सपनामा सभ्यगुधरं दपापभोपदिश च तस्मै ।"
गोविन्दलाल-Male भवन्तोऽवतः स्थास्यन्ति।"
यी राशी-"जयापि कस्मन्देह , अग्नु रामोऽund
एस कथयन्त्या
पतत! कवय।"
गोरिन्दलाला-"अब किम्, तत्रैव पते ।
देवी राम-aft मोऽपि निमित्य , म गया ।"
गोरिन्दलाता-"किशिन्यूनानिकमान दरापावादनम्ब"
दया गणममुकम्-"al शनि गना, v is
समय सानो नया मदमसमनिष्ट।"
-

·संसारचक्रम् । [२-भाग गोविन्दलालोऽगच्छत्, तदा देवी मामवदत्-"आयाहि, अन्य- दद्भुतमेकं प्रदर्शयामि ।" देव्या राज्ञयाः कार्यशैलीमप्रतिमा बुद्धिमतिमानुपं चेष्टितं चावलो. क्याहमन्याहरा इवाभवम् । अहमवाक्यो भूत्वा तस्या मुखं निरीक्षमाण आसम्। देवी रानी सम्याहसत्, मधुरेण स्वरेण मामवदच-"आगच्छ, उत्तिष्ठ, किमित्युपविष्टोऽसि ।" हस्ते प्रगृह्य स मामुत्थापयाम सि । अहन्तु प्रेमगद्गदेन कण्ठेनावदम्-"कुत्र गच्छेयम् ! त्वया सह कियघिरमहं भ्रमामि । माहशस्य सदतमस्य प्राणिनः कृते किमितीयत् कप्टमाद्रियसे । मम नेत्रयोरावरणमपसारय ! प्रदर्शय मार्ग में । मज्जन्तं स्पष्ट कथय च-"काऽसि त्वम् ! देवी दानवी वा " इति संसारचक्रे द्वितीयभागे द्वितीय चक्रम् । संसारे समुद्धर -००- अथ तृतीयं चकम् । (भैरवीचक्रम् ।) श्वशुरगृहमित्युक्त्वा ममान्यादृशेन पित्राऽहं यत्पुरातनं खण्डगृह नीत., यतो वेयत्यारन्मम शिरस्यारुहत्, तस्यैवाहमद्य खण्डगृहस्य पृष्ठभाग- स्थेन गुप्तमार्गेण देवीं राज्ञीमनुसृत्य गच्छामि । महता परिश्रमेणान्धतमसा- घृतं मार्गमतिक्रम्य यदा समीपमवापं तदा गङ्गाधरं दीपहस्तं तिष्ठन्तमप- श्यम् । ततश्च वयं त्रयोऽपि सोपानमार्गेणोपरि गन्तुं प्रावर्तिप्महि । शिरो- गृहं प्राप्तेपु चास्मासु देवी राज्ञयषट्कर्ण गङ्गाधरेण किश्चित्सल्थ्य परावृत्य मामब्रवीत् - "व गजाधरेण सहात्रैव तिष्ठ, अहं तत्रत्यामवस्थामवलोक्य झटित्येवागच्छामि" एतावदुक्त्वा च गङ्गाधरहस्तादीप गृहीत्वा देवी राजी प्रातिष्ठत।

·३.] भैरवीचक्रम् । - - तत्रान्धतमसावृते स्थाने निश्शब्दे गङ्गाधरमहं वहून्प्रश्नानपच्छम् । गराधास्तु कस्याप्युत्तरमदत्वा "किमहं कथयामि, देवी राजधेवायेव संके कथयिन्यति" इत्येतावदेवाकथयत् । पतावत्येव समये समागता देवी राशी "गजाधर ! संगच्छ,गहता बधानेन चतुरन्तयानेन सह तत्र सनद्धस्तिष्ठ, गृहाण तमं दीपम्' इत्य- वदत् । गमाभरस्तु गृहीतदीपो न जानामि कुन गत इति । देवी राश्यत्रतः, अहं च तस्याः पृष्ठतो गन्तु प्रावर्तिप्यहि, बहू नल्यगृहानमणानि चातिक्रम्य किश्चिदनावृतं स्थानमापिय । तत्र प्राप्तयो. वावयोः कश्चिन्महान् हासशब्दोऽश्रूयत । अह देवीं राजीमपृच्छम्-"कुत्र मां नयसि, कथय किं नामेदम् ।" इति । देवी राजघनवीत्-"कायमिदमतिमहत्, नास्ति सर्वस्य तस्य कथनस्यावश्यकता, केवलमेकं दर्शयितुं लामहमत्रानयम्" इति । एतावत्येव पुनरप्य को महान् हासगब्दोऽश्रूयत । सान्तावाचां तरस्थानमगच्छाव: यतोऽयं दासशब्दस्समायाति देवी राज्ञवधीत्-~~-"मनु गच्छावः, पश्यावश्च गवाक्षरन्ध्रण कर कोऽस्ति गृहाभ्यन्तर इति' इति । ततोऽहं गयाक्षमागंणान्तरपश्यम् । यदपश्यम् तेन मनुष्याणां चरित्रेषु विशेषतश्च मायाविनीनां वीणां चरित्रेषु घृणा नाम समपद्यत महतो । तबाह किमपश्यमितियेत् ! शुद्धचरित्रस्य देवनारायणमुखोपा- ध्यायस्य परमप्रेमपात्रं धीमता जयकालीदेवी मद्यपानमत्तां रायम्योत्मा निविष्टाम्, तत इतो भूमौ निहिनं मयाप्याः, चपकानि, मद्यपजनोचित भक्ष्य भोज्यं इत्यादिकं रायस्य परितम्तस्योत्साहवर्धनानि तद्वचनोचितानि पचनानि सोलासं कथयतश्च शहरादीन् । देवी राक्षी कुत्सितमिदं दृश्य निरीक्ष्य.मन्द मन्दं मामवदत्-"हरें फिल, यथाऽस्यास्स्वभावेन परिणतम् ! महापुरुषस्य पली नाम भूला यथाऽध पश्यतोहरस्योरा सुसं निविष्टा :

·संसारचकम् । [२-माग एतावत्येव न जाने गर्दन स्वरेण जयकाळया किञ्चिदुतम्, यदधिकृत्यान्तः कश्चिदुच्चाट्टहासोऽभूत्, येनावायोश्नोत्रभित्ती फलिते इव । रायः प्रेमगद्दमवदत्-‘प्रिय ! रात्रिमिमां सहस्व मया स उपायोs बलम्बितः, येन कोऽपि नावशिप्येत । तस्य तु पुनश्छिन्नं शिरश्वः प्रात- स्तुभ्यं नूतं दर्शयामि । त्वनिमित्तनैव कियट्यो दिवसेभ्योऽहं वहिर्गन्तुं नाशक, नो चेदितः पूर्वमेव स संयमिनी प्रापितस्यात् । अस्तु रात्रिरेव हि विळम्बः, श्वस्तु पश्यति भवती" ति ! जयकाळी तु सयदर्शितेन प्रेम्णा विहलाऽवदत्-"अरे लं तु नित्य- मेवमेक कथयन्नसि ! न खया किश्चिदभून भविष्यति ! पश्य ! मया तु, मिन पतिरपि विएमकि पायितोऽभूत् । न जानामि स दुष्टः कथं पुनरुज्जी- विमोऽभूदिति । कथं स चिताया प्रत्यावृत्तोऽभूत् ! नूनं सर्वमिदं तस्यैक वयस्य कृत्यम ! वं तु महान् मूर्खः, गर्दभादपि नीचोऽसि ! अति. क्षुद्र कुत्रनिद्वालकेऽपि तव. न फलति किमपि । तस्मिन् दिने राजा निर्मल परिगृह्य मळमदनेन मारयितुमयतायामेव मयि न जाने केन नाळीकयन्त्रं 'प्रयुक्तम् अस्मंश्च. हस्तपाददण्डपातेन प्रहत्य मूर्छितान् कृत्वा स उन्मोर चितोऽभूत् । त्वमिमां शशिबाला साधारणी नजानीहि, इयं विपलिप्सो वाणः। सर्वमिदं कृत्यं तस्या एव । त्वं चिदपि न जानासीत्र' ।. प्रथमतस्तु सेवा धूती मारणीया । अरे त्वया तु किमपि न भवतिः । गच्छ, नेतोऽहं किमपि कथयामि" इति। रायस्तदीय वदनं परिचुम्ब्य सप्रेमाविष्करणमवदत्-"प्रिये यकि- चिद्वक्तुमिच्छसि तदद्यैव कथक,धोऽय किमपि नावशेषय! बजेन्द्रस्य मारपं. हिंदुम्सा कार्यम् : तं तु मूतमेवावगच्छ । फेवलं हरिहरस्य कयनेन स. इच्अकमेव मया त्यक्तः, यतस्तेन साधनीय किजिंदावश्यक कार्यमस्ति। परन्तु नास्ति किमपि भयस्य स्थानम् । स खल कासगृहनय मापितोऽ हत । तस्य कोऽप्युपायो न फलेत् । निश्चितं जानीहि फार्य समाप्तमेव । राशिवालाविषये यत्रयोन, तर किमहं राम् । । तर भगिन्येय साड ·३. मेरकीचार प्ययमनर्थ आदितः । तस्याः कपिमुष्टिभावनेव हि सर्वमिद त्याहित बातम्" इति । रायस्य मुखानिजभगिनीनामश्रवणमात्रेण जयकाळया दुःखमिका- चायत । खिन्नमना विवर्णवदना च साऽवदत्-“यतः कुतोऽपि वा मम मगिनीमानीय देहि । युष्माभिरेव सा यत्र कुत्रचिच्छन्नं स्थापिता । प्रति- दिनमेव कथयसि व आगमिप्यति व आगमिष्यतीति । परन्तु नाधाप्या. माति सा । मनसि मम सन्देह इकोपजायत । सत्यः कथय, सा जीवति खल" इति। राय:--"उन्मत्तवक्किमेवं प्रलपसि । यदहं कथयामि,शृणु । एकदा या कायन पत्रिकाप्रमिनिष्कासितर, यस्या एवास्माकं जीवनं मरणं चाधीनम् । दैवाच तक भागन्यपि तत्रामताऽचिन्तितम् । तानि चा पत्रा- ज्यवलोक्तुिमैच्छत्सा । महदेमकरोन्निन्धम् । किं क्रियताम् ! त्वयि त्वद्भगिन्यां च बेहेन यन्त्रितोऽदर्शयसनिच्छन्नपि तस्यै त्यनि पत्राणि । दर्शयित्वा च यावदहं तानि पत्राण्येकीकृत्य. कुत्रचिदेकान्ते स्थापयामि, सावदेव फकीरचन्द्रसमेच्क्षासं पलाय्यागरलेऽवदत्-"भागात अग- च्छता ! महान्नों जातः । देवनारायणमुखोपाध्यायो जयकाळी मध्ये विपणि परित्यक्तुं सनाति । परित्यक्तवं च तां योऽभिलपस एवापहरेत् इति । एतावच्छुत्वापि किमहं स्थातुं शक्नुयाम ! मध्येविषणि किं तापमान जातं सहेय ! तरक्षणवततो निर्गच्छलहं शप्रयेण तां पश्यन्यि त्वदगि- नीहस्ते दल्याऽविळम्चेन र रक्षितुं विपणिमागतोमवम् । ततः परं च यदमवतत् जानास्येव" सायस्येदं वचन श्रुतवतों मम सा अन्थिस्स्मृतिपथमारुहत्, यामहं खण्डगृहस्थ भूगौनिकास्य कस्यचिदृक्षस्याधो भूमध्ये निहितवानस्मि । परन्तु नाई तदानीं निश्चेतुमशकम् 'राय का पोलिकामधिकृत्य कथयतीति । अथापीद त्वज्ञायत-जयकाळ्या भगिन्येभिरेप विशस्ता सुण्डगृहभ्य तस्य समीपे यस्य चर्चापूर्व कुत्रविदागता भूमौ निक्षितेति । कदाचिजयकाळीदं ·संसारचक्रम् । [२.भाग - - रहस्यं न जानाति । मनसि तु अस्फुरजयकाळगै कथयागि-'तव भगिनी नाद्यास्मिन् जगत्यस्ति, किन्तु तत्र वर्तते, यतः कोऽपि न पुनरावर्तते' इति परन्तु देव्या राश्याः प्रतिषेधेन मया किमपि नोक्तम् । एतावति काले काचिदन्या कुप्यापि मद्यस्य शून्याऽभूत् । गैरवी- चक्रस्यास्य भैरवीस्थानीयाया जयकाळ्याः प्रसाद रायप्रभृतयसऽपि गहता प्रेम्णा पपुः । ततः किम् ? हसनम्, रोदनम्, उत्थानम्,पतनम्, इत्यादिक मद्यपानां यदुचितं तत्सर्व प्रावर्तत, यदवलोकनेन शिरो मम पूर्णितमिवा- भवत् । किन्तु धन्या सा देवी ! राज्ञी ! या किलानिमिपाभ्यां लोचनाभ्यां सर्वमिदमवलोकयन्त्यासीत् । तत्र मद्यपानां विचित्रैव दशाऽऽसीत् । सर्वेऽपि मयस्य मादकतया गतचेतना इवादृश्येन्त । एवं स्थिते कश्चिधुव', यः किल रूपेणैव शुद्ध इवादृश्यत, तेनैव गवाक्षण----येनावामन्तः पश्यावा, अस्मान् पुनः पुनः पश्यन्नवालोक्यत । दृष्ट्वेदं देव्या राज्या अप्यैकाप्रयं किचिदममभूत् । साऽपि किश्चिदितस्ततो द्रष्टुमारभत । अन्त. पुनरन्यो हासशयोऽभवत् । रायो नयकाळ्याः कण्ठे हस्तं निधाय नर्तितुमारगत । अन्येऽपि तथैवोत्पतितुं निपतितुं चारभन्त । एतावत्येव सहखटात्कारेण घाटिकोद्घाटिताऽभूत् । स च युवा यः पूरमुक्तः, पुरत भावयोरदृश्यत । भय विस्मयाभ्यां तदानी विधिय में दशाऽभवत्। तेन यूना न जानामि, मन्दं मन्दं देव्या राज्ञयाः कर्ण किमप्यु- क्तम्, यदहं किञ्चिदपि ज्ञातुं नाशकम् । किन्तु देव्या राज्ञया मुखनिस्सृता- न्येतान्यक्षराणि परं श्रुतानि-"आं विजय ! अयगेव समयः" इति । इद- मुक्त्वा च न जानामि देव्या राज्ञया कि तस्य हस्ते दचम् । स च तद्गृही- त्वा झटित्यन्तः प्रविष्टः पुनस्स्वस्थाने समुपाविशत् । स युवा कियन्तंचिकाल तूष्णीमवस्थाय; तनो मघभरिता कायन फुप्यां इस्तै गृहीला रायस्य पुरतो गत्ताऽतिष्ठन् । अथ दीपरामीपं गतः - , ·11 भैरवीचकम् । इप्पा सम्याचारायसवलोकथितुमारभत । सर्वेषां दृष्टीपंचयन्महत्त्या चातुर्या वस्या कुयायां तदक्षिचकिमपि तस्य हस्तेऽवत । ततश्च तत्रस्थान्य- त्येकमेकैकं च मयस्यापाययत् । ततः किम् : पश्यतोरेवावयोस्सर्व एवं ते अगदिदं विस्मृत्याचेनना भूमापतन् । स एव केवलमेकासचेतनोऽवर्तत अनन्नरं च स युवा नौ निरीश्यावदत् -"सर्वमस्ति समुचितम् । आगच्छत विनाऽऽक्षेपम् । इति । श्रुत्ववेदं देवी राजी पुरतोऽक्रमत् । अहमपि तामन्वगच्छम् ।प्रावि येन सर्वेऽपि मद्य पारिताः। दाएव च तगृहम् । स युवाऽविळम्वयन रायस्थ शरीरेऽन्येष्टुमारभत । देवी राज्ञयपि जयकाच्या अमानि परीक्षितुमारभत । स युवाऽवादीत्-"ततु पत्रं न लभ्यते ! किममत् । आसाय तु तद्रायस्य निकट एवामूत् । अन्यत्र यत्र पुत्र या निक्षिप्यागतः किम् । गवती पश्यतु अप्यस्ति जयज्ञाच्या निकटे । सा हि प्रातरारभ्य पत्रिकार्य रायमनुसरन्यासीस्" इति । तथैवाभूदपि । यून. कथन सत्यमेवाभूत् । वपन्चेपणानन्तरं देवी राजी जयकाळ्याः कटेः कांचित्पतिको निष्कास्याब्रवीत्--"पश्य, अपीय- मेव म्यान्" । यूनापि सह मुक्तम् -"थाम् --आम्- इयमेव 1 " देवी राजी मामत्रवीत्-"दीपस्य समीप गत्वा पठेमाम्, पश्यामः किमत्र लिखित- मिति" इति । तस्मिन् गृहे पश्चिमभागे प्रग्वलतः कस्यचिद्दीपस्यालोके तर्दपठं परम् । तत्रैव लिखितमासीत्- ॥ श्रीः ॥ प्रिया रामचन्दप्रभुवराः। किमयावधि भवन्तस्तकार्य क्तुं नाशकन् । कश्चिदतिक्षुद्रो बाले भवाहशां बुद्धिमतामपि दृष्टिपु धूळि प्रक्षेप्तु शकोतीत्ययमंशः कदापि मया मनस्यपि नालोचितोऽभूत् । अस्तु, इदानीं तदीयमाणापहारस्य ·संसारचकम् । चास्ति विशेषत आवश्यकता । परन्तु तस्य कार्यस्य समासौ यदचितं प्रति. भाति तथा क्रियताम् । अब तु तस्य कारागृहे स्थापनमेवास्माक प्रधान कर्म । सा कुचिकाऽयापि ममैव हस्तेऽस्ति । भानि पत्राण्यधिकृत्व मवद्भिलिखितं ताचि नेदानीमहं प्रेपयितुं शक्नोमि, यतस्तानि कलकत्ता स्थे गृहे तिष्ठन्ति, येषां सर्व वृतान्तजातं मम विश्वासपात्रस्य पत्रवाहकस्य मुखाज्जायेत। शनिवालायाः पृथकरणम्, अथ कियन्तिचिदिनानि मनिकटे स्थापन चा मदभिप्रायस्य न विरुद्धम्, अस्य कारणं तु भवन्तो जानस्येव । कि- मधिकं लिल्यताम् इति- भवतां सदैव- स एवं। -- देवनारायणश्छलो वर्तते । निर्मलकुमार एव कृत्वस्य वस्तुजातस्य स्वामी वर्तते । शीघ्रमुत्तरं प्रेषयन्तु । पत्रिकाया लखकस्य नाम नासीत्, न वा दिन लिखितमासीत् । मया तु हरिहरप्रमुणैव लिखितमिदं पत्रमित्यमन्यत । देवी राज्ञी मामब्रवीत्--"पत्रिकाया अस्या अर्थः कोऽपि अवगतो ना"। महमवदम्-"नहि नहि, सर्वोऽपि नावगतः, केन लिखितं कस्मा इति न ज्ञायते । अयं रामचन्द्रप्रमुः कः " देवी-"भवदीयो राय एव रामचन्द्रप्रमुः । लेखकस्तु तव मियः पिता, सदुपरि कीदशमन कर्तुमिच्छन्ति, पश्यसि सन ! तव पिता श्वशुरच त्वां मारयितुं नेच्छतः।। त्वदीपस्य पितुर्भदापश्यकता विशेषतोऽ स्ति, ज्ञातं किल" इति । महन्तु लज्जयाऽवनतकन्धरोऽभवम् । देवी राज्ञी तात्यमेव किया स निजयस्वाञ्चलानिष्कास्य जयकान्याः कटोन्यधात् । कोऽस्याभिप्रायः! देवी राजी जानाति ।

·न्च भैरवीचक्रम् । रद - " । देवी राजी युवानमब्रवीत्-"विजय । रात्रिरधिकं गता, नं वयमत्र चिर स्थातुं शक्नुमः । त्वमप्यत्रैव कुत्रचित्कोणे एतानवानुसरन्पतितस्तिष्ठ । यदेते समुतिष्ठेयुत्तदा त्वमप्युत्तिष्ठ। यद्यदेते कुर्युस्तदेव समीर कुरु" इति विजयं वोधनीयं बोधयित्वा तत्पत्र गृहीत्वा च देवी राशी ततः प्रतिष्ठत । अहमपि तामन्वसरम् । कियगमनानन्तरमाया कम्यचिनस्य समीप प्रापिव। कुतोऽपि गङ्गाधरस्समागत्य देवी राज्ञों प्राणमत् । देवी तमपृ- च्छत् - "गङ्गाधर । यत्कार्यमुद्दिश्य वयमागतास्मा, ईश्वस्य कृपया त प- पूर्यत । तव चतुरन्तयानं कुत्रास्ते ?" गाधर:-"आन्दोळिका तस्य वृक्षस्याध स्थापिताऽऽस्ते । देवी-"तर्हि तत्र गच्छामः । त्रयोऽपि क्य वेगेन गन्तु प्रावर्तिप्महि । मध्येमार्ग चाह देवी राशी- मपृच्छेम् -"अद्य वय कुत्र गच्छामः" इति । देवी-"नाहमस्मि शक्कोमीदमथैव कथयितुम् । समये समुपस्थिते. सर्व स्वयमेव स्पष्टीभविष्यति ।" गन्नाधारोऽग्रतः, देवी राशी मध्यता, अह च तामनु पृष्ठतः गच्छामः' कियागमनानन्तर गङ्गाधरो निरुद्धगतिरभूत् । अवदञ्च-आरोळिका स्वत्रैव वर्तते । वाहका किमद्यैवाहयितव्याः" देवी राज्ञी तदुत्तरतयाs कथयतू "अथ किम्, अद्यैवानय, अद्यापि वइनि कार्याण्यवसिष्यन्ते । गमाघरोऽन्धकारे निलीनोऽभवत् । पश्यतोरेवाश्योश्चतुर्भिसलामा. नयाऽऽन्दाळिकयां सह पुनरागच्छत् । देवी राजयद्रवीत्---"यत्किश्चिन्मयो कम्, तत्सर्व स्मयंते किला गाधर -"अथ किम्, सर्व स्मरामि।" देवी-"तर्हि किमावा गच्छान।". गराधरः-"काम गच्छताम् ।"

·ससारचक्रम् । २-भाग देवी राज्यह चान्दोलिकायामुपाविशाव । वाहकाश्चान्दोलिका स्कन्धे निधार महता वेगेन निश्शब्दपदमेकवो भन्तु प्रावर्तन्त । गच्छन्नेव चाहमचिन्तयम्-"कोऽयमपूर्वी भयरो व्यापारः ! विशेद भीषण भैरवीचक्रम्' इति । इति ससारचक्रे द्वितीयभागे तृतीय चक्रम् । -००- अथ चतुर्थ चक्रम् । (नौकारोहणम् ।। राजेरयं समयः । अन्धतमसेन कृत्ले भूमण्डले निजाऽधिकारस्था. पितो वर्तते । जगत्पावयिया जाव्यामुत्तालास्तरजा उत्सतन्ति । ए दो समये यत्र सर्वेऽपि प्राणिनो निज निज कष्ट विस्मृत्य निद्राच्या सालपन्ति सप्रेमभरम्, अह देवी राज्ञी च कुचित्रोकायामारभदौ गच्छाव । नोकाया- मम्यामक एव नाविकोऽस्ति । अन्धकारेण 1 नाहमशक ज्ञातु नोकरा कुत्र यातीति । नौकाया अन्न फलस्म्योपरि फश्चित्स्वच्छस्सुन्दरश्च विस्तर आस्तृतोऽम्ति, या देवी राशी निविष्टाऽभूत्, अह च समीप व कियदुरे शिरपा सन्निविष्टोऽभरम । अह मद्विषयकान् पहुन् वृतान्तानपृच्छन्, देवी राजा तु कस्यापि प्रश्नस्य सम्यगुवर नादात, परन्तु वहन्गुमानी- न्याशयामाम, यानहं तेयु तेषु समयेषु प्रकाशयिष्यामि । देवी राजीमहमपृच्छम्-"किमयेव रात्रापापा प्रतिनिपुती भवि- प्याप "इति । देवी-"इदमधयाह कयितु न शक्नोमि" अदम्---"नोकारोहणममग पत्कथयामोत्यादस्ति तो न सापनि "

·नौकारोहणम् ।
देवी-"सर्व कथयामि । धर्ममवलम्बस्न । यदा वनष्पादन वान्
निजमातापित्रोस्सकाश आसीस्तदा फि कस्मिन्नपि विषय कदापि कोऽपि
सन्देहो नामीत् ।"
यहम्-"नहि, कदापि नहि, कुना वा मम सन्देहो नवनु ?
कस्याप्यस्य नामीन्यूनता, सुखेनायासीत्समयः । मातापितरौ तु ना
दृष्टिविण्य एवास्थापयताम् । मानवर्तिभिः पार्श्वगृतिभिरपि पालैम्सह
कोहनमपि प्रतिषिद्धमामात् । पठशालायां तु कदाप्यहं प्रवेगित एव नाम:
वन् । गृह स्वागत्याध्यापकाः पाटयन्ति स्म । परन्त्विदमेवाश्चर्यमासीत्-
पत्सोऽध्यापकोऽप्येकान्त मया न माच्छन नि ।
देवी-"तम्याध्यापकस्य गृह कुत्राने ! बानामि वा !"
अइम्-"न कमप्यहमपृच्छम्, न कोऽप्यनापयद्वा ।
देवी- तव गृहे कि कदापि जातयम्मम्बन्धिन कोऽपि ममागच्छन्तो
नाभवन् !"
अहम्-"कुतो नागच्छन्ताऽभवन्, किन्तु मम तैम्मह कोऽपि विशे-
पमल्लापो न भवतिस्म, यतो मम तातस्तेषां निकटे विशेषनोऽवस्थानेऽप्रका.
शमेव न ददानिम्म ।
देवी--"अम्तु, तब तातन कि तब पितामहादीनां नामानि वा,
कुलनाम. वा कदापि तुन्य नोक्तम्"
अहम्-'नहि नहि
दवा--"हरिहरप्रभानाम्ना कि पत्रिकात्समागच्छेयुः ।
अहम् --"यथ. किम्"
देवी-"कि त्वन्नाम्नापि यदा कदा वाऽपि पत्रिका समागच्छेन् !
अहम् (स्मरणमनिनीय ) "अब फिम्, यदा कदा कापि मम्म
नाम्पऽपि समापणप्रतिभाव्यानि ( Regstorel | पाण्यानच्छेयुः।"
देवी रायत्यायोपाविशत् । आक्षिप्तेवावच्च-"कथामदं त्वमनासी,
कश्य तावत् ।"

·। २८. संसारचकम् । [२ भाग 4 अहमप्युस्थित उपाविशम्, किश्चिदालाच्यैवमपदं च-किश्चि- न्यूनाधिकभावेन पञ्चवर्षा अतीतास्स्युः एकस्मिन् दिने तातो मम निलो. पवेशनगृहस्य पावस्येऽल्पीयसि गृहे समुपविष्टो ने जानामि केनापि सह सवैमनस्य सल्लूपन्नवर्तत । दैवाचाहमप्युपवेशनगृहमगच्छम्, यत्र स्थितेन तयोसल्लापस्सम्यकलोतुं शक्यते । तयोरसल्लापमध्ये निजं नाम श्रुत्वाइमप्य- वधानेन कविकाग्री कृत्वा सल्लापं श्रोतुमारभे । तातो ममैवं कथयन्नासीत्, व कुतो नाम मे भयं दर्शयसि ! मनसि-मम यथा प्रतिभाति तथा कुर्याम् ।। इदं सप्रापणपातिभाव्य पत्र व्रजेन्द्रस्य हस्तं कथश्चिदपि न प्राप्स्यति । यथाऽद्यावधि हस्ताक्षराणि कृत्वाह पत्राणि गृहन्नास तथैवाद्यापि गृहीप्यामि । व्यर्थमेवाधिकशब्दकथनेन किं वा फलम्, यदि खमिदमङ्गीकरिष्यसि काम दास्यामि पञ्चपाणि रूप्याण्याधिकमपि तुभ्यम् । परन्तु पत्रमिदं व्रजेन्द्रस्य, हस्ते कदापि न दास्यामि " इति । ततश्च सकटात्कारं कवाटिकोद्घाटि- ताऽभूत् ।, अहमपि ततो व्यगळम् । पत्रिकाविषयमहमेतावदेव जानामि ", इति । देवी- येन सह तब पितुरयं सल्लापोऽभवत्, किं त्वं जानासि, तम् अहम् -"नहि नहि" देवी- 'अस्तु, तव पिता पत्रिकादिकं कुत्र स्थापयति । अपि, जानासि तास्थानम् अहम् - "नहि, किमपि न ।" देवी राज्ञी पुनरप्यास्तरणे सन्निविष्टाऽभवत् । अहं गवाक्षमुद्धाव्य, यावत्पश्यामि, तावत् 'बाग् बाजार' स्थान पृष्ठतो गतमज्ञासिपम् । तेन च निरचिनव नौय करकत्तानगर प्रति गच्छतीति । देवी राजी नाविकमवदत्-“गोविन्दलाल ! किञ्चिच्छैम्येण नय नोकाम् । कस्समयोऽय् स्यात् ?" इति । 2" ·नौकारोहणम् । मन्ये पाठकरपि ज्ञातम् नाविकोऽयमस्माकं परममुझ्दोविन्दलाल एवेति। गोविन्दलालोऽब्रवीत्-"त्रिघण्टापादनस्यायं समयः" इति । देवी रानी ससम्श्रममवदत्-"तर्हि नो नोकया यान नोचितम्, मा', फिमियती रात्रिरतीता ? नौकामत्रैव कुत्रचिद्ववान, ममापि रूपं झटिति, परिवर्तय" इति । आज्ञा प्राप्यैव गोविन्दलालों नौका वीरं नीता कुत्रचिदवनात् । पोटलिकापुन्मोच्य मधूधिष्टवर्तिकामज्वालयत् । तस्यैवालाफे स देवी राझी वालकगूमिकामधारयत्। धान्यो गोविन्दलालः, श्लाघनीयं तदीयशिल्पचातुर्यम् । पश्यत्येव, मयि स पोडशवर्षदेशीया युवति युवानमकरोत् । इतोऽहमपि देवी रानी वालफनाम्नव व्यवहरिप्यामि ।, बालकोऽप्रवीत्-"इत एव वयं वैतनिकशकटमार्गेण यास्यामः ।। नौका स्व समुचिते स्थान स्थापय । ततः कुत्र गन्तव्यम्, ततु व जानास्येक खलु " इति । गोविन्दलालोऽवदत्-"अथ किम्, कुतो वा न जानामि !" इति । बालकोऽब्रवीत् - "यथेच्छं सं यत्र कुत्र वा तिष्ठ, किन्तु श्वः पातरष्टघण्टावादनसमये मया सारस्व ! नंद विस्मर्तव्यम् " इति । गोविन्दलालस्सह नौकया मायात् । देवाच रच्या प्राप्यैवावामेकं वैतनिकं शकटमपश्याय । कृत्यदिनगः तागवेन परिश्रान्ती रुग्णी चाचौ तिष्ठन्ताव निद्रानिमीलितनयनावमूना धृतपल्यानावे । शारिकोऽपि पेटिकोपयुपविष्ट एव शकटोपरितनभागे विरों निषाप निद्राविस्म । नश्शब्दापनेन नेने परिमृत्रस्त्यकनिद्र उभी- लितनयनश्याभवत् । प्रथमतस्तु स नैवैच्छद्या शकट नेतुम्, निद्ध- स्पस्माभिर्द्विगुणं त्रिगुणं च भृतिमपृच्छत् । आंचा तु द्विगुणत्वनिगुणत्या- दिकमनालोचयन्ती योजमग्यफरवाव भृतिम्, यतो नी त्वराऽऽसकीयस्यात् ·संसारचक्रम् । २-माग स तापच्छाकटिकोऽमन्यत द्विगुणं त्रिगुणं भूतिकथनेते मां नियंायु रिति, किन्तु तन्मनोरथेन न फलितम् । प्रदुक्तां द्विगुगा त्रिगुणा चं भृत्ति- मशीकूल्यावां कटस्यान्तरुपाविशाय । “ यदि समर्धघण्टायामेव जिग- मिषितं स्थान प्रापयेः, तदा पारितोषिकमपि तुभ्यं दास्यावः' इत्यवदाक च । शाकटिकस्त्वनेन वाक्येन तुष्टोऽभून का नाहं शक्नोमि वक्तुम् । किन्तु सोत्रेणैकदा प्रत्याश्चौ खलीने शिथिले अकरोत् । अश्वावपि वातेन सादृश्य: मिव कांक्षमाणौ धावितुमारभेताम् । इति संसारचक्रे द्वितीयभागे चतुर्थ चक्रम् । अथ पञ्चमं चकम (पैतृकं गृहम् । ) पाठका. ! कथयन्तु नाम कुत्राहमस्म्यथेति ! अद्य वर्षद्वय नन्तरं वीरजादेव्या सह कस्याह गृहम्य गुप्तद्वारं निकपा तिष्ठामि, ब्रुवन्तु नाम ! यदि न शक्नुवन्ति भवन्तो वक्तुम्, कामं शृणुतास्य दुर्भगस्यैव वचनम् । संसारेऽस्मिन् वक्तुमपि कोऽपि मदीयो नाम नास्ति । तर्हि यूयमेवैभन्दा 'हा धिक् हा धिक्' इति कथयत ! कुत्राहमस्मि कथयामि वा ' सत्यं ब्रूत, कथयाम्यच वा १ तर्हि शृणुत-यस्मिन् दुर्ग इस तिष्ठन्नहमशनिमपि पतन्ती नागणयम्, यत्र गृहे वर्तमानो महासजानां गृहमपि नापश्य सगौरवम्, यस्मिन्, गृहे शयानोऽह. मिन्द्रमिवात्मानं सुखिनमज्ञामिषम्, यच गृहमात्मीयं मन्यमान, आसम, तस्मिन्नेव पितुगृहेऽहमय समय गच्छामि । "अस्मदीयमूहस्य पृष्ठभागेऽल्पीयसी काचन थीधिका वर्तते, यत्र विधिगुप्त द्वारमपि निर्मितमास्ते, यब सर्वदैव दृढ़त,न ताळयन्त्रेण पहि- तकवारिक भवति, तत्र तिहामि । एतावत्येव घटिकायन्त्रेण, चतुघण्टावा- + ·पैतृक गृहम् । वान कृतम् । देवी राक्षी सोत्कण्ठमपृच्छत्- "इदमेव हि तद्वारम् । इति । अह चाकथेयम् ---"अध किम् " इति । "गृहाणमा कुचिकाम, झरित्येवोद्घाटय कवाटिकाम्" इत्युक्ला देवी राजी फाञ्चकामका मम हस्ते पादात् । यद्यप्यन्धक र आसीत्,अापि साळयन्त्रे द्घाटने नास्माक विशेषतः परिश्रमोऽभूत् । आवामन्तः प्रविश्व पुन फवाटिका यथापूर्वं घहितताळयन्त्रामकरवाव । यसम्सा कवाटिका तयाविधाऽऽसीययान्तर्वहिरपि वा स्थितेनेकर कुश्विकया ताळयन्त्रघटन कर्तुं शक्येनोद्घाटन च । ततश्च देवी राजी दर्पणमय वैधुतदीप कश्चित्कश ककोष्ठकाहहिर्निरकासयत्, य कस्यचिकीलकस्य घट्टनेनोद्दीपितोऽभवत् । जस्यैव दीपस्यालोके आवामुपरि गन्तु प्रावर्तिप्यहि । गृहमिद शून्यमासीत् । न कोऽपि तत्र समदृश्यन । देव्या राजया मुम्वाद्गृहवासिन सर्वेऽपि गृहद्वार पिधायान्यत्र यत्र कुत्रचिद्गता वर्तन्त इत्यपि जातम् । मृहस्यास्य कोऽपि भागो ममापरिचितो नासीन्, यतोऽत्रैच गृहेऽह- मविच्छेदेनाष्टादश वर्षानवसम् । देव्या राज्ञया आज्ञानुसारेण प्रथमतोऽह मम पितुश्शयनागारम्य द्वारदेशमगच्छम् । द्वार पिहित पहिलताळयन्त्र चासीत्, अत एव तत्रास्माभि कियन्त काल स्थैयमभूत् । एतावत्येष देवी राजयनवीत् -"किन्नग्मालोचयसीदानीम् । येन केनापि वोपायेन (सळ- यन्त्र भिन्दि, अन्यथा व्यर्थमेव स्यात्कृन सर्वम्, त्व त्वेतद्गृहचास्यसि, यत मुतश्चिद्गण्डोपलमन्यद्वा लोहदण्डादिक यत्किञ्चिदानय, महामं दर्पण. दीपमपि, कुर्वविळम्वेन कार्यम्, चतुर्घण्टाताडनमपि जातम्' इति । देवी तान्धकारेऽवस्थिताऽभूत, अह तु दर्पणदीप गृहीत्वाऽधोड. पातरम् । अह पूर्वमेव जानामि-गृहस्यास्य पृष्ठभागे किश्चिदस्पीयो गृह- मस्ति, यत्र नानाविधा इधकाः गण्डोफ्ला , फाष्ठखण्डाः, इत्यादिकमम्तीति । तदेव गृह गला उपयुक्तस्य लोहदण्डस्यान्वेषणमारभे | दैवाच पुरातनः कवितुहालो हम्नगोऽभून् । तमेव गृहीत्वा द्रुतमेवादमुपर्यगच्छम्, .

·३६ ससारचक्रम् । २ भान १ - अपश्य च देवीं तथैव तिष्ठन्तीम् । दृष्ट्यैव मा तुष्टाऽब्रवीच-"काममनेना स्मदीय कार्य सम्पन्न भवेत्" इति । तेनैव कुद्दालेन ताळयन्त्र भित्वाऽन्त प्राविशावावाम् । अन्त प्रविष्टमेव मा देवी राज्ञयब्रवीत्-"पिता ते कुत्र कस्या क मजपायामावश्यकानि पत्राणि रूप्यादिक वा स्थापयति, अपि जानासि त्वम् ।। इति । अहमवदम्-“वर्षद्वयेऽस्मिन् कुत्र निक्षिपति नहि जानामि पूर्व रवस्यामेवायोमय्यो मञ्जूपाया स्थापयन्नासीत् इति । हस्था, दीर्घा, पृथुळा, सूक्ष्मा, एकमुखी, द्विमुखी, इत्येवविधान कुक्षिकाना गुच्छमेक निप्कास्य तस्या एवायोमच्या मञ्जूपाया निकट गत्ला देव्येवमकथयत्--"पश्याम आसु या काचिदुद्घाटयति ताळयन्त्र न वेति" इति। एवमुक्त्वा च सा कुञ्चि कास्ताळयन्त्रमुखे क्रमेण निक्षिप्य भ्राम- यितुमारभत । दशद्वादशकुन्तिकानिक्षेपानन्तरमेकया कुश्चिकया ताळयन्त्र मुद्घाटितमभवत् । उदफास्तेि च फवाटेऽन्तबहूनि रूप्याणि दीनारान् खण्डपाणि चापश्यात्र । देव्यवदच्च-दुष्टाना प्रवृत्तित्सर्वथापि प्रतिहन्तव्या, यद्यपि मास्त्यस्माकमेमी सप्यै किमपि फल साधनीयम् किन्तु तव पितुरेभिर्वहे. वोपकारस्सभाव्यते । अतश्च रूप्याणीमान्यत्रैव कुत्रचिदक्षाते स्थ ने गुप्त स्थापय, यथा कोऽपि न ज नीयात् । कथय, कस्तेऽभिप्र य ।। इति । 'अहम् - "यस्तेऽभिमार्य । तस्यामयोमय्या ( Almeerah ) मुच्छ्रितमञ्जूपायामधोमागे द्वै आकर्पिया ( Drawers ) व साताम् । एका मया अन्या च वरजया बलेनापासवत : मंदाकृष्यायामाकर्षिण्या यह ने पन्नाण्यन्यम्या च वस्त्रबद्धा काचित्पत्रिकाप्रन्थिरभवत् । देवी राश्ययात्-"पामवलोकनस्य नाय भवसरस्थान वा, सर्वमिद निजे प्रावरणे वधान । आगच्छ, पश्याव कमस्त्यस्या मजमायामिति' इति । - ·[५-च पैतृकं गृहम् । " मञ्जूषाया उद्घाटनेऽधिकः परिश्रमोनाभूत् । द्विवकुञ्चिकानाम- गानन्तरमेवोद्घाटितामन्मजपा । अस्यां च नानाविधान्यायुधान्यासन् । तेषु सर्वेषु मध्ये द्वे परमगृह्यतामायुधे । देव्यवदत्-"मन्ये इतः परं कोऽम्यावश्यक उपयुक्तः पदार्थो न लभ्येत, रात्रिरपि गतप्राया । उच्छ्रितमज़पाया यानि लब्धानि वस्तूनि तेभ्य एवास्मदीयं कार्य निम्पन्नं भवेद्वहुशः" इति । अहम्-"रूप्याणीमानि कुत्रगुप्वं स्थाप्यन्ताम् !" देवी-"वदेव खत्वहमप्यालोचयामि । सर्वाणीमानि रूप्याणीदानी गर्ने स्थापयितुं नास्ति समयः । किम् ! तादृशं किमपि स्थानं त्वं न जानासि, यौतानि गुप्ततया स्थापयितुं शक्यन्ते " । चिरमालोच्याहमवदम्- "अस्ति, मम पठन.गारेकिवितादृशं स्थानम्, यत्र स्थापितं कोऽप्य विध्यापि न प्राप्नुयात् । "तहिं तत्र स्थापय" इति धीरजानवीत् । यद्यवस्तु यत्र यत्र यथा यथा पूर्व निक्षिप्तमासीचवद्वस्तु तत्र तत्र तथैवनिक्षिप्य कपाटं पिधाय ताळयन्यं घट्टयित्वा चावा पटनागारस्य समीपं प्रापिच । तत्र च कवा. टिकायां ताळयन्त्रमदृष्ट्वा महानानन्दोऽभूत् । गृहेऽस्मिन् पर्यकः कश्चिदितिलगः स्थापिताऽभूत्, तेनाच्छादितं च किञ्चित्स्थानमवर्तत, यत्र किश्चिन्महद्वस्तु मुखेन स्थापयितुं शक्येत, यत्र च पर्यशपसारणमन्तरा कस्यापि दृष्टिर्न पतेत् । तत्रैव स्थाने रूप्याणि नोटपत्राणि चास्थाप्यन्त । कार्यमस्मदीय समाधमभूत् । प्रात:कालिकश्चेतिमा चादृश्यत नभसि । देवी राझी सम्भ्रान्ताऽवदत्-~"अन्धकार एवावास्या वहिनिंग- तव्यम्, येन मार्गणागती, आगच्छ, तेनैव निगच्छावः" इति । उभायावा वेगेन तस्यैव गुप्तद्वारस्य निकटमभभाव । यथा पूर्व- मुद्घाटितं घहितं च ताळयन्त्र तयैव पुनरुद्घाट्य बहिनिर्गत्य पुनर्घट्ट- ·संसारचक्रम् । [२-भाग यित्वा च रथ्यायामागतावेवांवामस्मदभिमुखमेव पलाय्यागच्छन्तं कधि- दद्राव । अहन्तु किश्चिद्रीतोऽभवम्, देवी तु "नास्ति भयस्य किमपि स्थानम्, कश्चिदस्मदीय एव पुरुष इवायं दृश्यते, आगच्छतु समीपं तावत् ' इत्यवदत् । यथा देव्योक्तं तथैवाभूश्च । गोविन्दलालो धावन्नवसंश्चामत्या- ब्रवीत्-"विपत् । विपत् !! विपत् ! ! ! नास्तीह सल्लपितुमवकाशः, अत्रैव अमिकायां शकटस्तिष्ठति, आगच्छतम्, शकट एव सर्व कथयामि, आगच्छतम्, द्रुतमागच्छतम्" इति । इति संसारचक्रे द्वितीयभागे पञ्चमं चक्रम् । ७ अथ पष्ठं चक्रम् । (सेवापत् ।) “शैशिरमिदमुषः । हिमेन सर्वा अपि दिशस्समाच्छन्नास्सन्ति, पर- न्तु पूर्वस्यां दिशि नभसि किञ्चित्किञ्चित्स्फुरति रक्तिमांकुरः । सत्यमहं शक्नोमि प्रतिज्ञातुमन्धकारोऽद्यापि न जगत्परित्यजतीति । शीतेन शरीरं भवति कम्पितम् । चिन्तया तु चितं विशेषतश्चांचल्य मनायि । एतादृश एव समये वयं शकटमेकमन्धकारावृतमारुहाम । पुरोभागस्थायामुपवेशिन्यां देवी राजी पश्चास्थिताया चाहं गोविन्दलालश्योपविष्टा अभवाम् । विनैवा. स्माकं कथनं शाकटिक एकतश्शकटं नयतिस्म । वेगतश्च गन्तुं प्रावर्तत शकटः । मध्ये मध्ये च गोविन्दलालश्शकटगवाक्षाच्छिरो बहिनिष्कास्य कि कोऽप्यस्माननुसरति' इति पश्यन्नवर्तत । देवी राज्ञी तु मूकेवोपविष्टा महतिचिन्तासागरे निममाऽभवत् । इत्थं सुदूरगमनानन्तर देवी राश्य- प्रवीत्-"गोविन्दलाल ! सुदूरमागतास्स्मो वयम्, यदि च दिनमेतत्सुखेन व्यतीतमभविष्यत्, सा च पत्रप्रन्थिरुपलब्धाऽभविष्यजानीहि सर्व नि- ·, [६च सेवापत् । तम् । इयत्यो दिवसेभ्योऽनन्तरं चातुरी मम प्रकटाऽभवत् । त्रयाणा- मप्यस्माकं शिरांसि एकस्यैव करवाळस्य लक्ष्यम् । भाग्येन तु जयकाळ्या भगिन्युपलब्धा, न चेतस्या ग्रन्थे रहस्यं कथं ज्ञातं भवेत्" इति । मयापि नाशक्यत तूष्णीमवस्थातुम्, अवदमेव, “गोविन्दलाल ! फेयं प्रन्थिः, का च सा जयकाल्या भगिनी" इति । गोविन्दलालस्तु किश्चित्कुपित इवावदत्-"किमितीदं सर्व ज्ञातुं प्रयस्यन्ति भवन्तः ! अद्यापि भवन्तो बाल्य एव वर्तन्ते याला इव तूष्णी- मेव तिष्ठन्तु" इति । एतावत्येव देवीं राश्यत्रवीत्-"किमकथयः किम- कययः ! अन्थिविषये किमकययः ! कथय तावत् ! " अहमपि सस्मित- मवदम्-"बालानां तूष्णीमवस्थानमेवोचितम्" । देन्यत्रवीत्-"नेवम् नैवम् किमित्येवं कथयसि ! मन्येऽहं त्वमस्मिन् विपये किमपि जानासीति" । अहमवदम् ' अथ किम्, किञ्चिज्जानामि, न केवलं जानामि, प्रभवामि किश्चित्साहाय्यमप्याचरितुम् " गोविन्दलालश्चकित इवाबवीत्-"कथं नु नामेदम् ! कथन्नु नामेदम् !" इति । दची राजी गम्भीरमवदत्-" ( गोविन्दलालं दृष्ट्वा ) गोवि. न्दलाल ! क्षणं तूष्णीं तिष्ठ ( मामवलोक्य ) साधु तर्हि, किं यस्मिन् खण्डगृह एव कोऽप्यर्थस्त्वया ज्ञातोऽभूत् ! " अहम् "अथ किम्, तत्रैव किमप्यभूत् " देवी-"थ मिव !" अहम्-"नाहमय वक्तुं शक्नोमि, तत्रैव गच्छ, सर्व पश्य नयना- भ्यामेव" गोविन्दलाल:-"ततु स्थानं बहुदूरे वर्तते । (देवीं दृष्ट्वा ) तर्हि भवत्याः कोऽभिप्रायः । किमयर तत्र गन्तव्यम् ?" देवी राजी किश्चिदालीच्यावदत् सं शकटादवरुह्य पश्य-अरमांस्तु कोऽपि नानुसरति ! ' कुन्तस्तु निकंटेऽस्ति सल !" अवश्यमयव गन्तव्यम् ।

·संसारचक्रम् । ..[२माग - "अथ किम्, कुन्तस्तु सर्वदैव मम निकटे वर्तते " इति कथयन् गोविन्दलालश्शकटादवातरत् । शाकटिकाय स्थानं कथयित्वा न जानामि कुत्र गत इति । यानि पत्राणि मम प्रावरणे बद्धान्यासन्, यानि वा मम पितुर्गृहा- दानीतानि, तानि सर्वाण्येतन्मध्य एव देव्या राश्यावलोकितान्यभव- नितीदमद्यैव सूचयामि । पश्चिमयायिनि मार्गे शकटंसवेगं गन्तुं मावर्तत । अलङ्कुर्वति च नभोमध्यं सहस्रभानौ तदेव खण्डगृहं प्रापत्, यस्यैव निटे कस्यचिदृक्ष- स्याधो भूगर्ते काचिधर्ममयी पोटलिका मया निहिताऽऽसीत् । प्राप्तमात्र एव तत्स्थानं शकटे अहं शकटादवातरम् । पोटलिकामानीयादां च देव्यै- राज्ञयै । देवी त्वानन्दगद्गदकण्ठा प्राह-~~ "भगवानियद्यो दिवसेभ्योऽन- न्तरं मामुन्मील्य नयनेऽपश्यत् । हे जगदीश्वर ! पाहि माम् । यथा च नौका तीरं प्राप्यापिजले निमज्जेत् न तथा कुर्याः। नजेन्द्रप्रभो ! पोट- लिकामिमां ददता भवता यादश उपकारोऽक्रियत मम न तस्य प्रत्युपकार कर्तुं शक्नोम्यहम् । अबलाहम्, नेतः किश्चिद्वक्तुमपि जानामि, केवलं परस्सहस्रान्प्रणामान्करोमि " इति । अहं त्ववदम्-"हा धिक् ! ह। धिक् ! 1 किमिदम् ! माहशस्य नीचस्य चरणयोः किमिति भवती पतति ! अहमस्मि भवत्या दासानुदासः। अत्यन्तं क्षुद्रा, कीटादप्यधमोऽस्मि । एतादृशं मां किमिात प्रणमति भवती । का मे शक्तिः ! यया भवत्या उपकुर्याम् ? भवत्याः कृपया केवलं मे शुभं भवेत् । भवती-एतादृशस्य दीनस्य निस्वस्य पुरतः कुतशिरो नमयति देवादियं पोटलिका मम हस्त गताऽभून्, मया च भवत्यै समर्पिता; एताव तैव को का महानुपकारः कृतस्स्यात् । इतोऽपि मा मा लजित करेलु भवती" इति । इत्थं कथयत्येव मयि कण्ठो मे गद्दतामभात, नेत्रे व शाक्ति अभूतामधुभिः, मनध मे पुलकितमिपाभवत्, अतध किमपि ततो वक्तुं नाशकम् । .

·द्वीपान्तरगमनम् । देवी तु किमप्यनुक्ता पोटलिकायां दृष्टिं न्यधात् । प्रावर्तत च तदुद्घाटने । प्रवृत्तिमात्रेण किं वा भवतु ! सा किल तथा दृद बद्धाऽऽ सीत् , येन सा चिरं मयस्यापि अन्थिमुन्मोचयितुं नाशकत् । किं तीतो देव्याः कार्य प्रतिरुद्धमेव तिठेत् । नहि नहि, झटित्येव तेनायुधेन यन्मम पितुर्ग्रहादानीतं चमावरणं छिन्नमस्तु । छिन्न एव चर्मण्यन्तर्गतं रहस्य प्रकाशतामभजत । देवी राजी त्वानन्देनोधैरुद्घोपितवत्यपि तितश्चावधानेन पोटलिकागतापदार्थानवलोकितुमारभत । एतावत्येव महान् कोलाहलो. ऽयत, येन वनं तत्कृत्वमेव प्रतिध्वनितममूत् । क्षणाच जयपालोऽप्युत्तरतो- ऽद्दश्यत, यः पलायनायास्मन् चेष्टया ज्ञापयनासीत् । "अन्ततो रहस्यं प्रकटमदेव" इति कथयन्त्येव देवी राश्यन्तर्हि- ताऽभवत् । चतुर्दिश च सम्यगुन्माल्य नयने पश्यतापि मया न कोऽप्यकालो- क्यत । केवलमहगेक एव तत्रातिष्ठम् । किमपि हृदयं नावातरत्, वेवी राज्ञी कुत्र गता स्यात् ! इत्याद्यालो- चयत्येव मयि कतिपये बदायुधास्समागत्य पुरुपा पलान्मां गृहीत्वैकतो. ऽनयन् । हा हन्त ! सेव पुनरापत् ! ! इति ससारचके द्वितीयभागे पष्ठं चकम् । -००- अथ सप्तमं चक्रम् । .. (द्वीपान्तरगमनम् ।) किमयं स्वप्नः, उत भूतावंशः नद्या इव कलकलध्वनिः श्रूयते ! अरित्राण्यपि चलन्ति सचपात्कारम् । नौकायाः कम्पनेन कृत्स्नं शरीरं कम्पते । हा पिक ! हा धिक् !! कुवाहमस्मि । नत्रे त्वद्यापि नोन्मीलतः, तहि किमयं सत्यमेव स्वप्न. ! अथ मायामोहितोऽस्मि ! विभ्यता विभ्यता महता कटेन नयने समुन्मीलयता मया स एव कालान्तकतुल्यो मामेव ·३८ संसारचक्रम् । [२-भाग निरीक्षमाणो मम पुरत एवोपविष्टश्श्वशुरो मेऽवालोक्यत । दृष्टमात्र एव तस्मिन्प्राणा ममोदचलन् । कियतः कालादनन्तरमश्रुपूर्णनयनो बद्धाजलि- रहं मन्दमपृच्छम्-"कथय मयि कृपया कुत्र मां नयसीति" इति । स तु नराधमो विकटहासं कृत्वाऽवदत् -"द्रक्ष्याम्यहमितः कस्त्वां रक्षतीति ! पुनः पुनमय्येव चातुर्य प्रकटयसि ? किं न जानासि शिरस्ते मृत्युरारूढ इति" । अहं तु मन्दमवदम्-'अथ किम्, जानामि,यस्मि- न्दिने श्रीमताऽहं जामातृपदमारोपितः तदैवाज्ञासिषं मृत्युस्समीप एवं वर्तत इति । इतोऽप्यहं किमपि न कथयिष्यामि, यदि त्वम्-कुत्र मां नयसि कथयरिदम्, भवेन्महती दया कृता" इति । रायः ~ "कुत्राहं नयामि, किं त्वं न जानासि ! नयामि त्वामंत कस्य नगरम् ! किमवगतमिदानीम् ! कृतघ्न, वञ्चक, वैधवेय 1 द्रक्ष्यामि कस्त्वामुन्मोचयतीति : आगच्छ वत्स ! द्वीपान्तरमेव पर्यट ! " इति । किमेतत् ! किमहं द्वीपान्तरं प्रतिगच्छामि ! यद्येवमापदोऽस्या मांचनं दुष्करमेव ! हा धिक् ! हा धिक् ! ! देव्या राश्यास्सर्व कृत्यं प्रकाशतामभजत्किम् ! सारि किमापदस्ता ! हन्त ! पूर्णप्रायं कार्यं नष्टम्।। हा धिक् ! हा धिक् ! 1 किमितोऽहं कुर्याम् ! भगवस्त्वमेवाद्य पालयिता । पुनर्यदा नेत्रेऽमुदमीलयं तदा पुरतो रायं नापश्यम् । पुनश्चतु- दिशमवलोकयता मयाऽज्ञायत, कुत्रचिदल्पीयस्यन्तगृहेऽहं वर्त इति । अन्त गृहे तस्मिन्नेकोऽपि गवाक्षो नाभूत् । द्वारमपि पिहितकवाटमभूत् । ततश्चा- वागच्छम् "नौका वेगेन गच्छती" ति । अहमप्युपविष्टः,कदाचिद्भगवन्तं ध्यायन्, कदाचिच्चागमिप्यन्ती विपदमालोचयनवर्सिपि । एतावतेवावाग- च्छम् 'रायः कवाटरन्ध्रेण मां निरीक्षत' इति । रायेण सह कश्चिदन्यो ऽप्यस्त, यस्य किल मुख महाभयहरमवर्तत । तावुभौ परस्परं सल्लपन्ती मांप्रति संकेतयन्तौ चावर्तिपाताम् । तयोर्मुखयोः कदाचिद्धासःकदाचितो- धश्च प्राचीकशत् । नाशकमहं तो ततोऽप्ययलो कयितुम्, निमीलितनयनो न्यविशम् ।

·[८-च कानने कल्याणम् । ३९ कुत्र गच्छामि, कुत्रयं नौका निरुद्धगतिर्भवेत्, न जानाम्यहम् । कीदृशीयं नौका ! तदपि न जाने । अवहितचिवेनोच्छृितकणेन च मया बहिः कोलाहलो महानशून्त । चडचडात्कारो मडमडायितंचायत । अन्व- मीयत च नौका तियारिम्रमतीति । कियकालानन्तरं नौका प्रतिपिद्ध. गतिरभूत् । ततस्सहोमाभ्यां मनुष्याभ्यां रायो मदीयेऽन्तर्गृहे प्राविशत् । मम हस्तपादं दृढमबद्धयत, अहं तु किमपि नावदम् । रायस्योक्तिमनुसर. न्तौ तौ मां गृहीत्वाऽचलताम् । किं तर्हि सत्यमेवाह द्वीपान्तरं नीतोऽस्मि इति संसारचक्रे द्वितीयभागे सघमं चक्रम् । अथ अष्टमं चक्रम् । (कानने-कल्याणम् ) पाठकाः ! किं शक्नुवन्ति भवन्तः कथयितुम् 'कुत्राहमस्म्यो' ति ! ममदं क्षीणं शरीरं कुत्रान्धकूपे पतितमस्ति ? संसारचक्रस्य भ्रम- णिकायां पतितोऽहमेपु दिवसेषु कुत्रास्मि ! ननु कथयत पश्यामः । दिवसे- प्वप्वहं पुनरपि मम धशुरस्य कारागृहे वर्ते । महती रक्षणव्यवस्था, न सम्भाव्यते पिपीलिकाया अपि मत्समीपोपसर्पणम् । हस्तपादं तु दृढं निबद्धमासीदेव खल, नेत्रे अपि पट्टेन बद्धे अभूताम्, यदाहमत्र प्रापितोऽभ्वम् । महता कप्टेन रात्रिर्व्यतीता । पान- भोजनयोरपि कप्टव व्यवस्था । यस्सायमस्य गृहस्य द्वारे मम हत्तादि- बन्धनमुदमुच्यत । ततश्वास्मिन् गृहे वासाय निर्वद्धोऽहमभवम् । रात्री कश्चिदागत्य मामभोजयत्, येन सह मम कोऽपि सल्लापो नाभूत । यत एवात्रागतोऽस्मि ततः प्रमृत्यैकैका घटिका एकैकं युगमनुकरोति । अस्तु, यथा कथविद्यापयामि दिवसम् । एतावस्येव समये कस्यचित्तासमानस्य रुदत इव च शब्दोऽयत । यदाहमत्रागतोऽस्मि तदाप्येताहश एवं ·संसारचकम् । [२-भाग कश्चिच्छब्दः कर्णेऽपतत् । पुनरिदानीमपि स एव शब्दश्श्रुतः । मया- वहितेनोच्छुितकर्णेनापि ततः किमपि नाथ्यत । न वाज्ञायत कुतोऽय शव्दस्समायातीति । कतिपयक्षणानन्तरं पुनस्तादृश एव रोदनशब्दः कर्ण- भगाहत । सम्यक्परिशीलयता च पश्चिमतरसमागच्छन्निवायं शब्दोऽज्ञायत, यथा किल कश्चित्कथयतीव-'"हे भगवन् ! इतोऽपि कियन्ति दिनानि इति । मया तु निरचीयत-"स्यादयमध्यहमिव कश्चिदुर्भगः" इति । क्रमाच दिनमपि यातुमारभत, यो रात्रौ भोजनमानीतवान् स एवा- चापि भोजनहस्तस्समागतः'। मया बद्धाजलिना सविनयं बहवो वृत्तान्ताः पृष्टाः, किन्तु सर्वेऽपि प्रश्ना व्यर्था एवाभवन् । तस्य भर्सनेनाहं यत्किञ्चि- दभक्षयम् । अनन्तरं च स द्वारं पिदधन्निरगात् । क्षणाच समीपस्थायाः कस्याश्चित्कवाटिकाया इवोद्घाट्यमानायाश्शब्दोऽयूयत । अहं च पश्चिम- पार्श्वस्थायां भित्तौ कर्णी निक्षिप्य श्रोतुमारभे । तत्रैव कश्चिद्गद्गदकण्ठः महत्या घृणया सहाकथयत्-' दुष्टाः ! मा कियचिरं पीडयिष्यथ ! ' इति । अन्येन सभर्सनमुक्तम्- "यावंत्त्वमस्माकं वचनं नातीकरिष्यसि " इति । पुनस्स दुःखी रुदन्नवदत्-"हन्त, नेतः शक्यते सोदुम्, किमिति यूयमेकदैव प्राणान् गृहीत्वा कष्टादस्मान्नोन्मोचयथ ? ' इति । ततः परन्तु कोऽपि शब्दो ना,यत । द्वारं च सझणात्कारं पिहितकवाटमभूत् । ततश्च मम निश्चयोऽभूत्-'नूनं पार्धस्थे गृहे कोऽपि मन्दभाग्यो वृद्धोऽहमिव बन्दीकृतोऽस्ति" इति । परन्तु, कस्माद्वन्दीकृतः, कथं चास्ते, तत्कथमह कथयामि । साधु,भवतु यथा तथा वेदम्,मम तु तस्य वन्दिनो दर्शनेच्छा महती समजायत । परन्तु को वोपायस्स्यात् । यदि देव्या राश्या दर्शनमय स्याचदा तु नेदमसाध्यं नाम किचित् । बहुधा मम मनस्यस्फुरत्स्वयमेवैन. भाइयेयमिति, परन्तु भयेन नैवं कर्तुमवसरोऽदीयत । इत्यमेव चिन्तयता में दु.खनैकः समाहो व्यत्येतिस्म ! कापि नवीना घटना नाभूत् । 4 ·2-] कानने कल्याणम् । एकदा तु मध्याहे पार्थगृहात्, यंत्र सोऽन्यो बन्धासीत्, केनापि मन्दन स्वरेण, यत्तस्य दुर्बलताप्रकाशकोऽभूत्, अहमाहूतोऽभूवम् । मयापि झटिति प्रत्युत्तरमदीयत! ततः पुनरपि वेनापृच्छयत्त-"कोऽसि त्वमहमिव दुभंगः कथय मनो मम विहलतामेति । वहीः कालाकस्यापि साधोः पुरुषस्य वागेव कर्णपथ नावतरति" इति । अह चापदम्-"मामपि कश्चिदुर्भगमेव जानीहि, कोऽहमस्मीति त्वमेव न जानामि । को भवान्, किययो दिव- 'सेभ्योऽत्र वसति ।" इति । तेनैवमुत्तरमदीयत -"कियन्ति दिनानीति कथ्यताम् । बहुभ्यो दिवसेभ्योऽत्रास्मि कि लमयवागतोऽसि ? " इति। अहमवदन्-"नहि, सप्ताहाद्वसामि " इति । पुनस्सनिधीत्-"कथ विमेषां दुष्टानां हस्तं गतोऽसि ?" इति । अकथयमहम् -पपवयादहमेतेगां हस्तं गतोऽस्मि । आतमहत्तष्टमनुभूतम् । परन्तु कुत एते मा पीडयन्तीति न ज्ञातम्" इति । एतावत्येव सोऽवदत्-"अलम्, एतायतै- वालमद्य । अनभिज्ञोऽसि स्वमेतेपा वञ्चनाजालस्य । अहन्तु जानामि सर्वम्, यावदई किमपि न वदामि तावत्त्वयापि तूष्णीमेव स्थेयम् " इति । इत्यमेव मम वस्य च मध्ये मध्ये सल्लापोऽभवन्नासीत् । मया को भवानिति पृष्टश्च स वृद्धो रुद्यात्, न तु किमपि कथयेत् । उभावपि पर- स्परमपरिचित्तौ, उभावपि च परस्परमेकन सन्तुतिच्छन्तावास्य, अथापि किं वा भवतु ! भित्तिः खलु मध्ये वर्तते काचित् । समयोऽयं मध्याहस्य । एकानोऽहं भित्मिवावलोकयामि, यतोष पातरारभ्य तेन पार्श्वगृहवर्तिना बन्दिना सह नासीत्कोऽपि सल्लापः । बह तु प्रथमं किमपि प्रष्टुमयोग्योऽस्म्येव हि, यतोऽहं तेन तथा करणात्मलिपिद्धः। अद्य यावदोजनमपि नागतम्, अतश्च विशेषतोऽहं विकृतचित्तो भवामि । एतावत्येव समये सझणात्कार कवाटिकोद्याटिनाऽभवत् । भोजनं च समा- मतम् । यः प्रतिदिनं भोजनमानयति स एवाघाप्यानयत् । अतएव कस्या- ध्यर्थस्य प्रश्नोऽरण्यरोदनतुल्य इति किमप्यनुक्त्ववाह भोजनायोपाविशम् । ७ ·संसारचक्रम् । [ ३-पम यावदहमन्नग्रहणाय हस्तं प्रसास्यामि तावदनस्याघस्ताल्लिखित पत्रखण्ड. मेकमपश्यम् । पुरुषस्य तस्य दृष्टिं वश्चयनहं तत्पत्रखण्ड झटित्यादाया- गोपयम् । शीघ्रमेव पञ्चपान् कवळान् मुक्त्वा हस्तपादमुखमक्षाळपम् । सोऽपि पुरुपो यथापूर्व कयाटिकया द्वारं पिदधानो निरगात् । पत्रं द्रष्टवत एव मे महान् सन्देहोऽभूत्-"फेयमाधयमयी घटना! अनस्याधस्ताद्गुतं निक्षिप्य केन पत्रिका प्रहिता ! ' इति । अल्पशस्समा- यतां सौरकिरणानामालोके पत्रं तदहमपठम् । तत्रैवं लिखितमवर्तत- "महता प्रयलेन कप्टेन तव वृत्तान्तोऽधिगतः । स्मर परमात्मनम्। स एवाद्यापि त्यां रक्षिप्यति ! च भेतव्यम्, शीघ्रमेवाहं त्वया सह. मिप्ये । " सैव त्वदीया वीरजा। आनन्देन महताऽहमुच्छूनतामापन्नः कुतूरिवाभवम् । देवि राशि। धन्यासि, धन्यस्ते मदीयत्वाभिमानः । दुर्गमेऽस्मिन् स्थानेऽपि त्वया दया प्रकाश्यते । मदीयस्य दु खसागरस्य त्वमेव नाविकोऽसि । आगच्छ झरिति दर्शनं देहि स्वय्येव विधासः । त्वयैव निमितेनाहमस्मि सुखी । स्वनिमि- तेनैव च मे कामनेऽपि कल्याणम् । इति संसारचक्रे द्वितीयमागे अष्टमं चक्रम् । अथ नवमं चक्रम् । ( भयङ्करी मूर्तिः।) यो मासा व्यत्यायन, देवी राज्ञी तु नागमत् । प्रातरारभ्यासायम्। सायमारभ्यापातश्च देव्या राज्ञया आगमनं प्रतीक्षे, परन्तु तस्या वार्तापि न श्रूयते । स च पार्श्वगृहवर्ती सहाय आहूतोऽपि नोत्तरं ददाति । जानामि वहं निश्चितमेव स पार्थगृह एव वर्तत इति, यतस्साये प्रातच भोजनवे. कायां कवाटिकोद्घाटनशब्दः श्रूयतेऽयापि ।

·भयकरमूर्ति अब तु विचित्रैव रीतिदृश्यते । प्रातरारम्य पार्श्वस्थापवरकस्य कारिका तदातदोद्घाटिता भवति, यय स मम सहायभूतो परो बन्ध- मृत् । जनानां च विशेषतस्समागच्छता गच्छता च पदशब्दः, परस्पर मालपतां च फुसफुसाकारस्सर्वमेव गृहमिदं शब्दापयति । नियतस्समयो- ऽतीतः, यथायद्यावधि भोजनं नागतम् । न जानाम्यस्य सर्वस्य किं कार- অদি। कतिपयक्षणानन्तरं सर्वत्र निश्शब्दताऽभवत् । शान्तेरिव राज्य- मदृश्यत । द्वार चैकान्ततः पिहितमभवत्, अचिन्तितमेव मदावासभूतस्या- पवरकस्य कचाटिकोद्घाटिताऽभवत् । भोजनहस्तश्च कश्चिदहश्यतायन् । इतः पूर्व प्रतिदिनं य आगच्छन्नवर्तत, नाय सः । अयं तु कश्चिदन्य एव । अन्धकारेण प्रथमतस्तं प्रत्यभिज्ञातुं नाशकम्, समीपमागतं तु 'गोविन्द- लागेऽगमिति प्रत्यभ्यज्ञासिपम् । आनन्देनामन्देन भरितान्तरश्च "f गोविन्दलाल ! इयद्यो दिनेभ्योऽनन्तरमयं दुर्भगः स्मृतिमारूढ." इत्युच- रवदमहम्। गोविन्दलालस्त्वविलम्बितमेवावदत्-"तृष्णी विठत, मोचरुद्- घोषयत, सटिति भोजनं समापयत, तत.परमालापः क्रियेव" इति । अहं तु-"भोजनं पवादातु, प्रथम तु देयी राजी कुत्र कथ वा तिष्ठति, कथा- य" इत्यवदम् । गोविन्दलालोऽनवीत्-"साप्यौव वर्तते, न सोम्यह- मत्र चिरं विळम्पिनुम्, झटिति भुज्यतां यावदामिलपितम् ।" इति । अन्ततो गोविन्दलालम्या वसनमनुसतव्यमभवत् । भुक मया परिकचित् । ततो गोविन्दलाल:-"जय राम्रो निशीधे स्पान्तरमाश्रिता देवी राधी भवता निकटमागमिष्यनि, यदि शस्येन, अम्मिा दिने मा- तो मोरिता मनेगुः । रागी योऽजहानसमागगन सप्लापादिक निम- অব। যথা সম্ভব একা যাব। मा नाप स्त पूर्णप्राय कृत्य बारबारईन विनाशपन्तु" इनि फायर द्वार रिवायागात् ।

·संसारचक्रम् । [२भाग देव्या राज्ञया आगमनवृत्तान्तं श्रुतवतो मे सर्वाणि दुःखानि दूर पलायाम्बभूवुः । इयमेवोत्कण्ठा समजायत-'कदा पुनरहं देव्या राज्या' मुखचन्द्रमसं दृष्ट्वा चित्तचकोरमाप्याययेयम्' इति । एकैका घटिका युगः मन्वकरोत् न तिष्ठतो नोपविशतो वा मे नितिरभवत् । कथं कथञ्चि- दिनमत्यगात् । सायन्तनश्च समयस्सनुपागात् । अस्ताऽचलशिखरचुम्बिनि च भगवति गभस्तिमालिनि मदीयेऽपव- रकेऽन्धतमसेन निजमप्रतिहतं शासनमस्थाप्यत । क्रमशो रात्रिरत्येतुमुपाक्रा- मत् । नियते काले समागतमन्नं च किचिदप्यविकुर्वाणोऽभ्यवाहरम् । अथ पुनरपि देव्या राज्ञया आगमनं प्रतीक्षमाणोऽतिष्ठम् । लोचने मे द्वाराभि मुखे अभवताम् । अन्तहृदय एव देव्या रूपसौन्दर्यादिचिन्तनं प्रावर्तत हटात्कवाटिकोद्घाटिताऽभवत् । देवी राज्ञी च वालकभूमिकाधारिणी पुरतो ममागत्यातिष्ठत् । आनन्दतुन्दिलश्चाई कृत्याकृत्यविमूढ उत्प्लुत्य देवीं कण्ठे गृहीतुं प्रावृतम् । सा तु द्वित्राणि पदान्यपसृता मामेव पश्यन्त्यतिछत् । अहमपि लज्जितस्तत्रैव पदात्पदमविचलन्नतिष्ठम् । कियचिरं स्थित्वा ध देवी राज्ञयत्रवीत्-"कथय, कथमसि ?" इति । "यथाहमस्मि तथा किं त्वं न पश्यसि । केवलं तवैव दर्शनाशया- द्ययावदहं जीवामि, न चेचदैवाहं मृतोऽभविष्यम् ।" इति मम वचनं श्रुत्वा देवी राज्ञी मन्दस्मिताधितमुखी वम्व । अवदच्चैवम्-"साधु, उपन्यासस्ते विरमतु, मामेवानुसरन्निश्शव्दमागच्छ इति । अहमपि तथैव तामनु प्राचलम् । पश्चिमदिविस्थतेऽपवरके यन्ममाप: वरकस्य पार्थ एवासीत्माविशावावाम् । तत्र गतेन च यन्मया दृष्टं तेन हृदयमेकदैव विदीर्णमिवाभवत् । देव्या राज्ञया निजकञ्चुककोछकालिकास्य प्रज्वालितस्य मायादीपस्यालो: कऽहं भरणपर्य के शयानं उत्तरविरसं पष्टिवर्पवयस्कं कसन वृद्धमपश्यम् । सतध तस्य तान्येव यस्तनि पतितान्यासन्यानि प्रायो निधनानां रोगिणां पार्धप्ववलोक्यन्ते । देवी राझी मां तस्य शिरस्स्थाने स्थापयित्या तस्य ·, [९ भयकरी मूर्तिः। फणेऽवादीदुच्चैस्स्वरेणैवम्-"उन्मीलयत लोचने । पश्यत पुरतो भवतः कस्तिष्ठतीति" इति । इत्यमुक्तोऽपि सोऽचेतन एवासिष्ठत् । अह खुपच्छम् "किम हमे- भिरेव सह तस्मादन्तहात्सलपन्नासम् । देवि राशि ! क एते " इति । देवी त्वावीत्-"क एत इति तु त एव वक्ष्यन्ति, नितरामशक्ता एते वर्तन्ते, लिष्ठ, यावदहमेतेपा मुसे कोण दुग्ध दास्यामि' इति । देवी राजी महतावधानेन द्विवा' कणिका दुग्धस्य पर्यकस्याधस्तादादाय तस्य मुखेऽदात् । तेन तस्य युद्धस्य चेतनेव समजायत । नेत्रे समुन्मील्य मन्द. मवदत्-"कस्कोत्र" इति। देवी राज्ञी किञ्चिदुच्चैस्स्चरेण माह-"अहमस्मि । कथयत, कथा- मस्ति शरीरस्य स्थितिः" इति । रोगी- (फिश्चिद्विरुतवदन ) "कीहशी स्थितिरिति कथयेयम् । ऊर्ध्वमुच्छ्वसिमि ।" देवी-"य भान्तो द्रष्टुमच्छन्, सोऽस्ति, तिष्ठति ।" रोगी-कुन ! मम समीपमानय" देव्या राज्ञया आज्ञयाह तस्य रोगिणः पार्थं सम्पाविशम् । सकि. नयमपद च-"किमद्य किश्चित्सुस्थमिव शरीरमनुभवन्ति" इति । अनेन मम वचनेन रोगिणस्तस्य मुखमण्डले किनिदिव हासोऽ- स्यत । मन्दम्मन्दमवदच्च स:-"निकटमागच्छ, श्रीरयोस्समीपे बदन- मानय विशेपतो वक्तु नास्ति मे शक्तिः । कथय वत्स, किनामासि" , इति । अहमवदम्-"मजेन्द्रभूषण पन्द्योपाध्यायो नामाहम् । रोगी-"पितुम्ते कि नाम ?" अहम्-"हरिहरपन्योपाध्यायाभिधानास्ते ।" रोगी-"देव्या रागयया मुभाच्युत मया विचित्र ते जीवनचरित्र- नितिन्मममपि निधिक नाम" ·संसारचक्रम् । ततोऽहमात्मनो वृत्तान्तं फयितुमारभे । यथा ययाऽइमामवृत्तान्ता- नवर्णयं तथा तथा तस्य विविधो मुखवर्णोऽजायत । सावधानेन चेतसा स सम वृत्तान्तानशृणोत् । कतिपयक्षणांस्तूप्णीमवस्थाय ततोऽतिमन्दन स्वरेण रोगी प्राह "हा धिक् ! हा धिक् ।। महदिदं कष्टम् । नास्तीतो विळम्बः, मम मुखसमीपे कर्ण स्थापय !" इति। क्रमशस्ततोऽपि मन्दोऽभूत्स्वरः । अन्ततश्चैकान्ततो पिरतोऽभवच्छब्दः। क्षणमप्यविळम्बयनहं द्विवाःकम्बिका दुग्धस्यादा वन्मुखै । तेन स पुनरपि. वक्तुभारमत । अकमयच्चैवम्-"अस्योपधानस्याधस्तादस्ति काचि. कुञ्चिका, तां त्वं गृहाण । गृहस्यास्य पश्चिमभागे कोणे भूमौ काचिदल्ली- यसी मजूषा निहिता वर्तते, नां निष्कास्यानया कुश्चिकया तस्यास्ताळ- मन्त्रमुद्घाटनीयम् । तस्यां यदस्ति सर्व तत्तवैव । सावधान. कार्य कुरु हा राम ! प्राणा गच्छन्ति-क्षम-स्व-मां-हा कष्टम्-भगव...." क्रमा- द्वयलीयत. शब्दः । पश्यत्येव मयि. सोऽसारमिमं संसारं परित्यज्य दीर्घयात्रां प्रातिष्ठत । घटनामिमां दृष्ट्वा नाहं संभ्रान्त इवाभवम् । किंकर्तव्यविमू- दश्च कतिपयक्षणानतिष्ठम् । कियतः कालादनन्तरमुपधानस्याधस्ताद्धस्तं प्रसारयता च मया कुचिकाऽलभ्यत । आनन्दमयविषादैस्तदा विचित्राः दशा मे समभूत् । कुञ्चिकां गृहीत्वा पश्चिमतः कोणमगच्छम् । कुद्दालेन तत्रैव पति- तलब्धेन भूमिमखनम् । जानुदन खन्यमानायामेवः भूमौ काचिवयोमयी मपाऽलभ्यत । कुच्चिकयोद्घाटिते ताळ्यन्त्र तत्र पत्रग्रन्थिरेका. स्वर्ण: सम्पुटमेक चादृश्यत । तदिदं वस्तुद्वयं गृहीत्वा मञ्जूपा च यथापूर्व ताळ यन्त्रपट्टितां कृत्वा तत्रैव भगत निधाय मृरिफयाभूस्य गर्तम्, समं चाकरखा।

·भयारी मूर्तिः। सर्वमिदं कार्यजातं निर्य द्वाराभिमुख गतम्याहं देवी रानी नाप- श्यम् । न जानामि च सा कदा कयमन्तहिति । किमय करोमि । कुत्र गच्छेयम् ! इत्यायालोचयत्येव मयि काचन भयानकमूर्तिरदृश्यत । इति संसारचके द्वितीयभाग नवमं चक्रम् ।। अथ दशमं चक्र (कुत्राय गच्छेपम्" पाठकाः केयं भयानकमतिः किं प्रत्यभिजानन्ति भवन्तः ! स्मरन एव ती विदीर्यत इव मे हृदयम् । मास्म नाम भपन्तोऽपि श्रुला विभयुः । यद्यस्ति पैयं शृणुत । सेवेयं माळानानी जरठा, या किल निजे. नाकारेण धूमावती देवीमपि पियदि । यस्याध निकटेऽहं दशमारनिहि. वात्कारागृहानिर्गतो वनलतावेषतिच्छन्नः कियन्तधिकालमतिष्ठम् । रा पपम शुरस्थ पिया जननी । इयं किक अरठा मा सप्पैच सिट हसन्ती निगलनेच्छयेक मुख ज्यादायाधावत् । अस्या भयारफेन हासेन कृत्स्नं तद्मृह विचलितमिव । मम तु चेतनव व्यकुप्यत । भयेन तवैव प्रस्तरपयी मतिरिव न पलन्नतिष्ठम् । सा र धूर्ताऽऽगत्म मा विकर्षन्ती दिनार । पाकेऽपि सस्या. कुम्भकर्णस्येव बसमवर्तत । माळाजरठा मामित्वं विकर्षन्ती किविरन्यतमसावृतं श्री गृह- मनरत् । सभासनमवदध "किमरे धन सिं भैरवगालिनत्सुताऽसि । सिंह नाम यनल्तेरि । ममेव निकट समियछ करोषि ! ममेव सनि- पारियं धृष्टता ! स्वादशानां वहनामहमालोकयिस्यस्ति । संमभव रटयो. भनि प्रशनुमागतोऽसि । श्याम्प kail रतीति और शयामि फसमस्य" इति। ..

·ट संसारचक्रम् । । २-मा एतावदुक्त्या च सा मां वेगेनापातयत् । सर्वानेषु महदम्याहतो. ऽभवम्, महती च पीडा सर्वाङ्गीणा समभवत् । कुद्धोऽहं यावदुतिष्ठामि ताव- देव तया पृष्ठेऽभिहतो न्यपतं भूमौ । तताकोधनान्धोऽहमुत्थाय सावधानो नासिकायां मुष्टिना प्राहरन्ताम् । तेन च महारेण सा सम्भ्रान्तेव न्यपत- दमौ । एतावत्येव समये कुत्रचित्कोणे मन्दं प्रज्वलन् दीपोप निर्वाणम- भजत् । ममापि पलायनस्य समुचितस्समयो लभ्यत । सातु जरठा पतितैव रोदितुमाक्रन्दितुमप्यारभत । बहिरपि महान् कोलाहलस्समजायत । अहं च क्षणमपि तत्राविळम्बमानस्ततः प्रातिष्ठे । महदन्धं तमः, नच जानामि मार्गम्, सर्वतश्चेष्टकानां शिलानां च खण्डै- रास्तृता भूमिः, ततश्चैकैकस्य पदस्य निधानं महाकप्टसाध्यमभवत् । बहुषु स्थलेषु पापाणखण्डैः स्खलत्पदो न्यपतं च । इत्थमेव निपतन्नुत्पतन् धावन्नुच्छसंश्च गुप्तद्वारसमीपं पापम् । किञ्चिच्छान्तमिव तदा मे मनः । अवहितेन चेतसा उच्छितेन च कर्णेन जरठायाः केनचित्सल्लपन्त्यास्तस्मै निजं वृत्तान्तं कथयन्त्या इवच शब्दो- ऽश्रूयत । ततश्च 'नेयं जरठैसाकिनी, समागता इवास्यास्सहचराः, अतश्च । द्रुतमितः पलायनमेव समुचितम्' इति निरचिनवम् । ततश्च 'कुत्र गच्छे. यस् ! सर्वतोऽपि हि परिभ्रमन्ति पश्यतोहराः' इत्याद्यालोचयितुमारभे । अन्ततश्च 'यतो मे पादौ प्रसरियतस्ततो गमिप्यामि, सर्वतोऽपि परमपुरुप एव पालयिता' इति निश्चित्य पश्चिमाभिमुखं गन्तुं प्रावर्तिपि । वेगेन धावन्नपि मध्ये मध्ये परिवृत्तमुखः किं कोऽपि मामनुसरति ?' इति पश्यनेवागाम् । पर्णानामपि वातेन चलतां ममरमाकर्ण्य-भीतोऽहमभवम् । इत्थं पलायनपरोऽहं महदेव परिश्रान्तोऽभवम् । यदा चैकमपि पदे निधातुं नामवं समर्थस्तदानिच्छन्नपि पार्धवर्तिनः कस्यचिंटस्याध उपा- विशम् । न जानामि घण्टद्वयं यापक्षलाय्य कियरमागतोऽहमिति । तो- पविध एव च पाहता शीतशतिना पागोसेन नातिदूर एव! जलाशयस्य 4 .

·4-010 आरण्यकत्सूकर । स्यचित्यद्भाव अन्धमिनवम् । उत्थितश्चाहं यत एवं समायातिस्म मारुत- स्तदभिमुखमेव पावतिमि गन्तुम् । अनतिदूरगत एव चापश्य किमिन्मह-- सरः । प्रक्षाळितहत्तपादमुखश्च द्विवानजलीनपि स्वच्छस्वादुशीतस्य चारिणः । किश्चिदुपशान्तश्रमश्च तेनामवम् । ततः पुनरप्येकतोऽहं गन्तुमारभे । अतीतानि बहूनि वनानि, यहय- स्थल्य' । परमेकोऽपि पुरुषो मया न दृष्टः । क्रमाच नष्टा रात्रिरपि । ऐन्द्रीमुखे च रक्तिम्णा पद न्यधीयत । अद्य यावद्रात्रौ सुखेन तापद्र- मागमोऽहम् । समुपस्थिते च दिने प्रतिपद शत्रुभिराकान्ते भूमण्डले कुत्र गच्छयम् । कथयत कुत्र गच्छेयम् । ॥ इति ससारचक्र द्वितीयभागे दशम नकम् ।। ~ ॥ अथैकादशं चक्रम् ॥ (आरण्यकरखकरः।) दिनत्रय यासनाद्वनं पर्यटजवर्तिपि। विस्मृत्यापि नगर प्राम या जन्नुमिच्छामपि नाकस्यम् । क्षुधातुरम्ध यन्यैः फलमुलेचौरसपूयम् । तृपाश्चि प्रसवणाना लघु शीतं वार्यपित्रम् । अस्तन्ते र भगवति सवितरि, गम्य फम्यापि तरोरपाताच्उयनम कल्पयम् । दिते च सहसाशी तत उ. स्थाय पुनर्गन्तु भारतिमि । दक्षिणता वामतच फिघिदप्यपरिभमन् मजुः पश्चिमाभिमुसमेव पलायनान भासम् । चतुर्थ च दिवसे ययापूर्वर संपंग गठनहं स्वच्छस्वादुपानीय- भरितं मददै सोऽश्यम् । तियानधना जन्मान्तरगत इस समस्या- रमनी सनात व्यस्मरन् । सरीर र सभा शुभमभवन् । चेतध स. तोमान्त सोलाहममवत् । इदन्तु विस्तृतनिदानी कथयामि-मम श. र एकमेव मरिनं परमनन्त । तदेव र मानसरीर पोजना ·५० संसारचक्रम् । [भाग-२ वङ्गदेशेषु ज्येष्ठमासे फलानामाधिक्यं प्रसिद्धतरम् । अतश्च तस्यैव सरसश्चतुर्यु तीरेषु फलभरानतशिरसो बहून्वृक्षानहमपश्यम् । तेपानेव फलैः क्षुदुपशमनमकरवम् । पाठकाः ! अद्याहमस्मि नितरां प्रसन्नमनाः, यतदश- रीरं मे शीतस्सुगन्धवहो गन्धवाह आप्याययति स्पर्शन, अनन्यपरतन्त्रश्चा-- स्मि, न कापि चिन्ता, न वा किमपि भयं मनसि मे परिवर्तते । एतादृशं सुखं मे पितुरपि गृहे नासोदेव । सरसोऽस्य तोरे मनो मे तथा प्रसन्नम् , यथेत उत्थातुमपि नेच्छामि । कस्मा अपि मुखं प्रदर्शयितुं नास्मि लेशतोऽपीच्छामि। परं वनाद्वनमेवं कियश्चिरं नाम परिभ्रमामि ? ग्रामो नगरं वा कुत्रास्ते ? कियद्रे वर्तते ! तदपि न नानामि । इत्थं नाम किमप्यकुर्वाणः कियच्चिरं स्थास्यामि ? यदि चात्रापि शत्रवो मेऽन्वेषमाणा आगमिष्यस्तदा किं वा 5 भविष्यत् । इत्यादिचिन्ताकुलश्च ततोऽप्युदतिष्ठम् । पश्चिमाभिमुखमेव प्रातिष्ठे च । कटि प्रसारितकरेण च वृद्धेन दत्त स्वर्णसम्पुटं यथास्थानमुपालभ्यत । वनमार्ग परित्यज्य मागान्तरेण गन्तुमारभे । अत्यल्पदूरगतस्य च मे नातिदूर एव नील इव कश्चित्पर्वतोऽदृश्यन , यः किलास्तगच्छतो भगवत स्सहसरश्मे रक्तवर्णमयूखैस्सम्पृक्तोऽपूर्वामदभुतां शोभामवहत् । दृष्टमात्र एव तस्मिन्नद्रौ मनसो मे महानानन्दम्समजनि, यतो मे बाल्यादेव पर्वतेषु परिभ्रमणमभ्यस्तमासीत् । अचले चात्र यः कोऽपि तपस्वी महापुरुषो नूनं लम्यतेति विचार्य पर्वताभिमुखमेव प्राचलम् । गच्छतो मे मध्येपथमेव व्यतीयाय दिवसः, सन्ध्या च समुपस्थिता, पर्वतस्तु दूर एवा दृश्यत । यथा यथाहममतोऽयतो गच्छामि, तथा तथा गिरिरप्यं पृष्ठतः पृष्ठतोएसपतीय ! अन्धकार मार्गस्य दुर्गमतां चागणय- नहं गच्छाम्येव । एतावत्येव समये महान् कश्चिद्वनसूको मम पाश्चमाभि- त्यागच्छत् । भगवता महती रुपा रुता, यतस्याहं दृष्टिपधं न गतः । दृष्टिविषयत्तान्तु गतस्प में नामापि न पेत । भयेन नु ततोमतो गन्नुम- ·-- । - च-११] भारण्यकस्सूकरः। निच्छंस्तत्रैव कस्यचिचरोरधस्तादतिष्ठम् । क्षणाच कश्चिद्भयानकरशब्दश्नो उपदवीमगमत् । ततश्च पूर्वदृष्टसदृशमेव कश्चिदन्यं मयङ्करं घुरघुरायमाणं 'मदभिमुखमेवीयान्तं वन्यं वराहमपश्यम् । दर्शनेनैवास्य मे चेतस्सम्भ्रान्तमभवत् । अवशिष्टच धैय पलायनपरं बभूव । मम तु निकटे नास्ति किमप्यायुधम् । अस्ति चेदई कामं पति- कुर्यात् । अन्य कमप्यात्मनो रक्षणोपायमपश्यन् झटिति तस्यैवं तरोस्सर्वोचा शाखामारूढाऽतिष्ठम् । हा धिक्-मे भागधेयम् ! मूमण्डलेऽत्र यावन्तः प्राणिनस्रान्ति किं ते सर्वेऽपि मे शत्रवः, आरूढमात्र एव वृक्षम्मयि, स वराहोऽपि वृक्ष- मूलमागत्य दंष्ट्राभ्यां वृक्षं प्रहतुमारभत । कदाचिच्च परितो वृक्षं सवेगं भ्रम- महदौत्पातिकमफरोत् । भयेन चाई कम्पितसर्वावयवोऽभवम् । वृक्षोपरि इदमयस्थातुमपि नाशकम् । पतनभयाच झटित्यन्तरीयेण शाखया सह श- रीरमवधाम् । बन्धनेन किश्चिदुपशान्तपतनभयोऽतिष्ठम् । यथा यथा रात्रिरभिववृधे तथा तथा स्करस्य गर्जनमपि वर्धमान-- मभूत् । कियतः कालादनन्तरच सोऽपि परिश्रान्तो वृक्षमूल एव न्यविशत्। अवसिता च कथंकथञ्चित्काळरात्रिः । औपस्त्यश्वेतिमा च नभसि समह- श्यत । पक्षिणां चुहचुहात्कारोऽप्यश्रूयत । प्रातस्त्येन मन्दमन्दवाहिना शी- तेन सुगन्धिना वातेन ममापि अमः किश्चिदुपशान्तोऽभूत् । यदा च भगवान् सहसरश्मिरात्मनो मण्डवं सभ्यगदर्शयकानां तदा स सूकरोऽप्युत्थाय पश्चिमाभिमुखमगच्छत् । भयेन गतप्राणतुल्ये शरीरे मे ततः प्राणस्य सञ्चार इवाजायत । ततः परमात्मानं धन्यबादैस्समभापयम् । मनसि तु मे तदापि सूकरस्य तस्य पुनरागय नभयं कृतपदमेवावर्तत । वनसूकराणा वदगोष्ठीणा बनेषु विचरणं ·"५२ | : संसारचक्रम् । [भाग-२ : श्रुतपूर्व मया । ततश्च-" किमयं सूकरोऽन्येषां सुकराणामाबानाय गत- - स्स्यात् , यद्येवं प्राणरक्षणं कथं क्रियताम् ? " इत्यादि चिन्तयंश्च क्षणं पुन- रपि मूर्छितप्रायोऽतिष्ठम् । अन्ततश्च ' यद्भावि न तदन्यथा'" इति वद्धधैर्यः क्षणमप्यविळम्बमान उन्मोचितबन्धनोऽवतीर्य वृक्षापात्तमेव नीलमचलमनु सरन्प्रातिष्ठे । पुनःपुनः परिवृत्तकन्धरश्च " किं नु खलु सूकरो' मामनुयाति । इति पश्यन् द्रुतपदमगच्छम् । गच्छत एव मे केनचिद्गण्डोपलेन प्रहतपदस्य दक्षिणोङ्गुष्ठो विदळितोऽभवत् । प्रावर्तत च धारया रक्तं प्रवोढुम् । मूर्छित- श्वाहं तत्रैव न्यपतम् । ततः किमु वा संवृत्तम् , नाहं किमपि जानामि । ॥ इति द्वितीयभागे एकादशं चक्रम् ।। . 1 . ॥ अथ द्वादशं चक्रम् ॥ (जगतो जननी।) ----- अतिसुखमयी निदेव । मनोहारिणी शान्तेरिव मूर्तिः । आनन्दमय्या जनन्या उत्सङ्ग स्वपिमीव । उत्ताळतरळतरङ्गविक्षेत्रा महता सागरेण शा- न्तभाव इवालम्बित. । महाप्रळयस्यानन्तरं नदीनया सृष्ट्येय मुग्धा मूर्ति- धृता । मयैव वा पापमयं स्थूलशरीरं परित्यज्य सूक्ष्मदेहो धृत इव । कुत्रा 'हमस्मि-स्वर्गेऽथ--भूमण्डले ? सचेतनोऽहमचेतनो वा ? स्वप्नोऽयं माया वा ! मन्दमन्दमुन्मीलिते मया लोचने, अपश्यं च सत्यमेव जनन्या उत्सक विवर्तमानमात्मानम् । यदाहं सचेतनोऽभवम्, उदमीलयं च लोचने, तदात्मानं सत्यमेव कस्याधन दयामय्बातस्पस्थिन्याः, या किल कापायवसनधारिणी यस्याध मूर्तिस्तप्तम्वर्णसवर्णा चाभवत् उत्सहेऽपश्यम् । महता प्रेम्णा सा मनैव मुखं निरीक्षमाणाऽवर्तत । दृष्टमात्रायामेव तस्यां पुलकितमिय मे मनोऽभ- पत् । प्रायते पाहमुस्थानाय, परं तया प्रतिपिदस्त वापतिपि ।

·-1 जगतो नननी । ५३ अहो ! केयं करुणाया इवापरा मूर्तिः ! केन वाहमस्या उत्सके निहितोऽभवम् ! कस्य वा सुकृतस्य परिपाकेनाहगलागतोऽस्मि ! सर्वमिदम . नुचिन्तितवतों में गद्दतागभजत स्वरः । नयने चानन्दजलप्लाविते अभव- ताम् । कथंकथञ्चिच्चापृच्छन्ताम्--" मातः का नाम त्वम् ! दोनो हीन- । धायमनाथः कथं तवात्सङ्गमनुप्रातः ! मातः किमित्येतावती दया मथि कता ? " इति । । ८ । , तपस्विन्या तया, या किल किश्चिदधिपत्रिंशद्वर्षदेशीया समभाव्यत, प्रत्युत्तरमदीयत-" कथं त्वमत्रागत इत्यतत् ज्ञातुं किमित्येतावदुल्खुकोऽसि । का नामावश्यकता तज्ज्ञानस्य ? सर्व समये स्वयमेव व्यक्तीभविष्यति । किश्चित्काल शान्तस्तप्णी तिष्ठ ।" इति । अहन्त्ववदम् -मात.! कथमहं 'शान्तस्तूष्णीं तिष्ठयम् ! नूनं न जानासि तं मे जीवनवृत्तान्तम् । अतएव च शान्तस्तिष्ठति कथयसि । तचोत्सझे शयनेन यादृशं मुखमनुभवामि ता- दृशं जन्मनोऽधावधि मे कदापि नासीत् । तब निकटमुपगत्तवत एव मे म- हती शान्तिस्सम्पन्ना । अथापि मातः कथय, वनाम्यञ्जलिम् , पतामि चरणयाः, कथगइमनुप्रामस्ते निकटम् । ” इति । ततो वक्तुमहं नाशकम् । झटित्युदतिष्ठम् । यद्यपि तदानीं नासी- मे शरीरेऽत्यत्पमपि बलम् , अथापि उत्साहन केवलमुत्थितोऽभवम् । उ. स्थितश्च तस्याश्चरणयोरपतम् , अगृह्णा च पादौ, सा तु झटित्येव मामु. त्याप्योरसाचालम्पत । अवदच्च-" वत्स ! तूष्णी तिष्ठ, किमितीयद्रो. दिपि ! नितरामसि त्वं हीनवलः, मच्छिरोवेदना ते सप्तभ्यो दिवसेभ्यो. ऽनन्तरं किलाद्य ते चेतना जाता: दुग्धेनैव फिल केवलं तव प्राणा ध्रियन्ते। तृप्णी भव वत्स, मारुदः।" इति । किमिदं मया श्रुतम् । किमहमे सप्ताहमचेतना-तिष्ठम् ! अत्रान्तर एव कुतोऽहं न मृतः । हा धिन्, कीदृशाः कटिना में प्राणाः न जानामि विधाना कियममायुम्सकल्पितम् ।

·संसारचक्रम् । स्थातुमशक्तश्चाहं घूर्णितशिरास्तपस्विन्या उत्सङ्गे पुनरपतम् । तप. म्विनी च सा ताळवृन्तेन वीजयितुमारभत । कियतः कालादनन्तरं च यथा पुरमभून्मेऽवस्था। किश्चित्स्वस्थशरीरश्वाहं तूष्णीमतिष्ठन् वक्तुमारभे- सम्यगई स्मरामियनसुकरभयात्पलायमानोऽहं गन्डोपलस्खलितचरणो भिन्नपादानु ठोऽपतम् । मूर्छितश्चाभवम् । कुत्राहमपतं तत्तु न जानामि । तदनन्तरं च किं संवृत्तं तदपि न ज्ञायते । मातः ! कथय कृपया कयन्ते मयि निपतिता दृष्टिः । काममुत्कण्ठितोऽस्मि श्रोतुम्" इति । तपस्विनी त्वब्रवीत् -" यदि ते महानेव निबन्धस्तहि शृणु कथ. यामि । स्थानमिदं नीलगञ्जनामकम् । समीप एवास्य कश्चिदस्ति नीलो नाम गिरिः । अहन्तु नितरामेव दौभाग्यशालिनी तपस्विनी काचित् । अस्तु चान्तं मे पश्चात्कथयिष्यामि । कुटीरेऽत्र वसन्त्याः प्रायो विंशति वत्सरा अत्यगुः । नास्ति कोऽपि मे सहायभूतः । एकाकिन्येवाहमत्र प्रतिवसामि । नातिदूर एवास्ति कश्चिद्ग्रामः । तत्रत्याश्च काश्चन महिळा यदाकदाचि. दत्रागच्छेयुः अहमपि यदाकदाचि गच्छामि तं ग्रामम् । अद्याप्टो दिवसा अतीताः-किञ्चन कार्यमुद्दिश्य तमेव प्रामं गताभवम् । अहं प्रायः प्रधानमार्ग परित्यज्य वनमागेणैव गच्छाम्यागच्छामि च । नस्मिन् दिने प्रातर्निजं कुटीरं प्रतिनिवर्तमानाया मे मध्येमार्ग निपतिते कस्मिंश्चिन्मूर्छिते बालकेऽपतदृष्टिः । समीपमुपसर्पितवत्या च मया त्वमेवोपलब्धः । नासिकायां निहितहस्तया च मया निश्वासचलन्निवावाग- म्यत । परन्तु चेतना मात्रयापि नाभूत् । पादाङ्गुष्ठान रक्तं धारया प्रबह- तिस्म । झटित्येव मया कुतश्चिदानीताया मूलिकाया लेपेन रक्तनिस्सरणं निरुद्धमभवत् । बहुभिरप्युपायैरनुष्ठितैश्चेतना परं नाजायत । कस्मिन्नप्यनु. पलब्ध मनुष्ये महता परिश्रमेण कधकथञ्चिदहमेकाकिन्येव सामिदानीतवती।

·१२] जयतो जननी । पश्यन्त्या दुग्धं बिना किमपि त्वां पाययितुं नागकम् । द्वितीयस्मिन् दिने हता वगेन तप ज्वरस्समभूतु । अशनपानादिकमपि परित्यज्य त्वामुपच- रन्त्यामपि मयि ज्वरो दिने दिनेऽधिकतामेवाभजत् । वायुवेगेन त्वं मध्ये मध्ये पालापोऽपि । सप्तभ्यो दिनेभ्योऽनन्तरं भगवतः कृपयाद्य मुस्भोऽसि किश्चित् । सर्वमपि करं गतप्रायमेव । वत्स! तपस्विनी नामाहमस्मि । संसार- मोहत्य परित्यकस्य मया महान् कालः । परन्तु न जानामि अस्त्वां एप मे मनः परवशमिव भवतीति । अघ मे मनः क्षणमपि भगवदर्चनवन्दनस्तोत्रादिषु न प्रवर्तते । न बानामि कुतः पुनरपि चेतस्संसारराभिमुखी भवतीति । वत्स ! अयमेव हि तय वृत्तान्तः। तवापि मुखारह किमपि श्रोतुमिच्छामि, परं नाय, किन्तु वित्रदिनेभ्योऽनन्तरम् । यदा त्वं सबलो भविष्यसि तदा कथयिष्यसि । नास्ति किमपि भयमिदानीम् । नास्ति लेशतोऽपि ज्वरः । त्वदर्थे किमपि पक्त याम्यहमिदानीम् । यावदहमागच्छामि तावत् त्वमत्रैव शेष्व । अ- पाप त्वमसि दुबलः। अतश्च मा प्रयतस्वोत्यातुम्।” इति । एतावदुक्त्वा च सा कुटीरातस्माद्वहिर्निरगान् । तपस्विन्या अस्मिन् कुटोरे विनात्यावश्यकान्पदा निकमपि नासीत्। पाप्रचर्ममयमेकमासनमवर्तत यत्राहं शये ! शिरःपाचे ताममयः कश्चिक- ण्डलः, भिचिलमश्च कश्चिद्दण्डः, आसीत् । पटलाधारदारुलम्बिनि च स्वचिद्वेणुदण्टे वित्राणि कापायवसाण्यवर्तन्त । एवमेवात्युपयुक्ता अन्येऽपि विनासन पदार्थाः । कुटीरन्तु शुद्ध मनोहरं चावर्तत । शयान पवाहमित्यं मनस्यकलयम्-" पश्य, परमात्मापि काहशो दयालुः । कुवाहमासम्, कुन चापागतः । यदा यदा यस्यां कस्यापिदा- पदि पताम्यहं तदा तदा स एष भगवानविलम्बेन ततस्ततो रक्षति । देव्या रास्यास्साहाय्येन यदा दामारचिदिनाकारागृहावहमन्मुको वनलतापम ·संसारचक्रम् ।' भागे- .. ? मझळानाम्न्या जरठाया गृहे प्रतिच्छन्न आसम् ; ततोऽपि पुनर्न जाना कस्या देवताया दययान्धकार एव नौकारूढः पलायामास । अचिन्तितभेद नौकाया मज्जनम् । महाकुल्यायास्तीरे मम शवतुल्यतया तरङ्गैः प्रक्षिप्त- स्यावस्थानं च विचित्रमेव । प्राणास्तु तदानीमेव गतप्राया आसन् । भाग्येन तु देवनारायणमुखोपाध्यायस्य दृष्टिमयि न्यपतत् , येन गच्छन्त एव प्रा णास्स्थिरा अभवन् । अहो। देवनारायणमुखोपाध्यायस्य गृहे कीदृशं मुखमा सीत् । क्रमेण सर्वेऽपि वृत्तान्ताः स्मृतिपथमवतरन्ति । कुत्रास्ते देवनारायण- मुखोपाध्यायः ? कुत्र च स निर्मलकुमारः । कुत्र च सा देवी राज्ञी' इति। देव्यां राश्यां स्मृतमात्रायामेवान्यस्य सर्वस्यापि स्मरणमन्तस्तिमभ- वत् । नेत्रे चाश्रुपूर्ण अभक्ताम् । देव्या राश्या मनोहरा मूर्तिर्नेत्रयोः पुरतो. ऽभवत् । एतावत्येव समये तपस्विन्यागत्यात्रवीत्-" वत्स ! उचिठ. मम हस्तमवलम्ब्य मन्दम्मन्दं वहिरागच्छ, हस्तपादमुखं प्रक्षाळ्य यावदिच्छं कियस्किचिदभ्यवहर' इति । अहमपि ' तथे ' ति तस्या हस्तमवलम्व्य वहिर्गत्या देहळ्यामपा. विशम् । अहो अन्यादृशं रामणीयकमस्य स्थानस्य। दृष्टमानमेवेदं मोहयति मानसम् । कुटीरस्म पुरस्तात्स्वच्छसुन्दरं फिश्चिदस्ति चत्वरमल्पीयः, मालतीकन्दमल्लिकादयः कुसुमलताश्शोभयन्ति परितः । पुप्पाणां मनोमोह- नेन गन्धेन कृत्स्नमव कुटीरं सुष्टु वासित भवति । एतादृशं रमणीय स्थान पद्य यावन्न कदाचिद्दष्ट मया । शीतन सुगन्धेन वातपतिनास्पृमा प्रफु- लामियाभवन्मनः। पादहस्तमु प्रक्षाव्याद्रण यस्लेग कृत्यमेव दारीरममा यम् । शुदापि तदानी विशेषतः प्रमलात्यभून् । पटोलकशा केन सह नतमोरोटिका भुक्ता . य ·जवता जननो। ५७ कोप्णं दुग्मं चं पीत्वा सोत्साहोऽभवम् । मुक्के मयि तपस्विनी ही कुटीरस्य बहिरळिन्दे शयनमकल्पयत् । तत्रैवाहं न्यविशम् । एताव. व दिनेषु व्यतीतेषु वृहरोगिणा दत्तानि वस्तून्यवलोकयितुमयसरो लब्धः। इदन्तु कथयितुमहं व्यस्मरम् । इदानीमैत्र ज्ञापयामि--यदाहमचे- सनो मड़ितोऽभव तवा तपस्विन्या स्वर्णकरण्डकं पप्रमन्धिश्च मत्कटेर्निका स्य कुटीरस्य कुत्रचिरकोष्ठ के निहिते अभूताम् । यत इयं विरका काचि. तपस्विनी, तत एवेद वस्तुद्वयं मयालभ्यत, यस्य कस्यचिदन्यस्य चद्धस्त- गतमभविष्यत् दुर्लभमेवा भविष्यत् । कुटीराद्वहिरागच्छंश्चाहमिदमपि सहै- पानयम् । गठायो तपस्विन्यां निविष्ट एमाह प्रथमत: पत्रमन्यिमेवीदमोचयम्। भपश्यं च तत्र किनिदानपत्रम् । आ! इदन्तु देव्यो राश्या हस्तलिखि- अमेय । महतानन्देन कौतूहलेन च सह तदहमपठमा अनेनैव सह किश्चित्पुरातनं पत्रमपि तत्रासीन् । अक्षराणि तु सर्वाण्यविकलान्यासन् , मध्यास्तु वर्णी मृष्टमायोऽभवत् तदप्यहमपठम् । तत्रैवं लिखितमाप्तीत्-- " नोटाचलत्य यत्र कुत्रचिद्गुहायां महाराजस्य नरेन्द्रनारायणस्य गुप्तधनं । रतगृह वा वर्तते । अस्यैव वंशम योऽपि कोऽपि वान्वि- प्य रलगृहमुपजभेन स एवास्य स्वामीभविष्यति । सत्र वर्षमासादिकं किमपि नासीलिखितम् । पूर्वोक्तांश्छन्दाधिना न कोऽप्यन्यशब्दस्तवासीत् । पटित्वा चाहं दिङ्मोहमियागच्छम् । कि- मपि हृदय नावातरत् । को नाम स पद्धो रोग्यासीत् ! येनेद मह दत्तम्। किस कोऽपि परलिखितस्म नरेन्द्रनारायणस्य वंशनषेत्र स्यात् । न - दिदं पयं तस्य दस्त कथमुपागतम् ! यपेर तर्हि स एतापता दिवसान किमिति कारागृह निछत् । मन्ये मस्यैव वृतान्नस्य परिक्षानाय समस्त पन्द्रीचकार, इया करमदात् । महरिद फट यदगणितस्य पनाय स्वामी - 3 ·ससारचक्रम् । [भाग २ नाम भूत्वा स आत्मान दुर्भगमकथयत् । आस्तामिदम् , किमिति नाम स मह्य निज दानपत्रमदात् । इद च देव्या रायैव लिखित नूनम् । तर्क यामि-तस्मिन् कथयति देवी राक्ष्यरिखदिति । तस्य दानपत्रस्य यत्तेन- दत्तम् , यच्च पूर्व मया पठितम् , यच्च देव्या राज्या लिखितम् , अयमेव साराश:- " . मत्तस्सप्तमस्य पूर्वपुरुषस्य कालादिद रनगृह नीलाचलस्य कुत्रः चित् गुहाया छन्न वर्तते । मम पिता, पितामह , प्रपितामहः, तत पूर्व चेद रत्नगृह द्रष्टु नापारयन् । अहमप्यस्मिन् कार्ये नाभव सफलमनोरथ । भतएव महाराजस्य नरेन्द्रनारायणस्य दानशासनं तुभ्यमपर्यामि, त्वमेवास्य कार्यस्याई इति मन्येऽहम् । यदि तव भाग्येन रत्नगृहमुपलब्ध स्यात्त्वया, त्वमेवास्य स्वामी भविष्यसि । ततश्च तव पुनपौर दयः । यदि कश्चिदा शकेत-सत्तु बहुपु कुतस्त्वमेवास्याई इति मया निश्चित इति, वीरजा देवी देवी रानी समाधास्यते । सैप म प्रधानतमा साक्षिणी । किमधिकेन । वन्द्योपाध्यायः- श्रीनारायणदेवशर्मा"! " पुनश्च । यदि त्वयापि रतगृहमिद नोपलभ्यते तदा यम्मै कमै चियो ग्याय दानपत्रमिद देहि । यदाह सम्यक्सचेतनस्सुस्थचित आस तदा दा. नपत्रमिद मया व्यलिख्यत । " पनयोरनयो पठनेन महान् हर्षस्समजायत । आनन्दसागरे निमः हवाहमभयम् । सौवर्णसम्पुटम्यादघाटनाय बहु प्रायते । नाशक पर तदुद्घाटयि- तुम् । अनिच्छन्नपि तदा सम्पुट परेच पुनरिच्छन्नमस्थापयम् । तपस्विनी सा, यामहमिदानी मातरित्यय सम्बोधयामि, सानपूगा. दिफ निर्वयं पुचिचामपाने फलमूलारिका इस्तेन धारगन्ती समागत्य मम पुरस्तादुपाविशत् । - ·अन्वेषणम् । अवदं च तामहम्मातस्त्वमसि धन्या ! धन्यश्च त आत्मी- यत्वाभिमानः । न केवलं ममैव माता त्वमसि, अपि तु जगत एव माता त्वमसि ?" इति । । इति संसारचके द्वितीयभागे द्वादशं चकम् ।। ॥ अथ त्रयोदशं चक्रम् ॥ (अन्वेषणम्) ~[+]~ पञ्चदश दिवसान्यतीतानि । मम दुर्वलता निश्शेषतो व्यनश्यन् । यथापूर्वमहं सबलो दृढगावश्चास्मि । तपस्विन्या अपि कार्य यथापूर्व सभ्य- वप्रचलति । प्रातप्पड्यण्टावादनकालयभृति दशघण्टावादनपर्यन्तश्च काले मदर्थभाज्यनिर्माणादिना माति तस्याः । सतः पारायणपूजादिक करोति । अनन्तरं भोजनादिकं करोति । प्रायो मध्याहनात्परं द्वितीयघण्टावादनपर्य- न्तकाल एव सर्वमिदं कृत्यजातं परिसमामोति । तातपीकघण्टावादनकाले पुना कन्दमूलादिना तर्पयति । यस्सायालादारभ्यार्धरात्रपर्यन्तं मदीयं जीवनचरित मात्रा साव- पानया श्रुत्तम् । श्रवणकाल तस्या विचित्रैव दशावर्तत । कदाचिरसा शृ. ज्यन्त्येव मन्त्रमुग्धेवादृश्यत, कदाचिच पर्यश्रुलोचनाभवत्, क्दाचिच्चानिमि पाभ्यां लोचनाभ्यां मामेवापश्यत् , कदाचिचोष्णदीनिश्वासरघरोष्ठमशी- पयत्। उदथुलोचनया मात्रा मदीयत्सर्योऽपि वृचान्त एकैकश्येन श्रुतः । मयापि सर्वाऽप्यात्मनो वृत्तान्तोऽविकलः कथितः, केवल वृद्धन रोगिणा सद सलाः, स्वर्णसम्पुटादिपासिम न कयिते । सर्वमध्यात्मनो गन्त मया सा धारिता, तया लप यापान जो वृत्तान्तः कोऽपि नोकः । कथ. बिन्यामि । ' कथयिष्यामि ' इत्येवायमपि दिवसो यापिनः । तपस्विन्या - ·१० संसारचक्रम् । मातुर्वदनमण्डलमेव हृदयगतां महती चिन्ता व्यनक्ति । तदीयाङ्गमार्दवं च नूनमियं कस्यचिन्महाराजस्य पट्टमहिपीति पिशुनयति । तपस्विन्या मातुस्तिस्रः कुट्यस्सन्ति । यत्राहं तिष्ठामि सैवान्याम्या महती । इतरयारेका पूनागृहमित्यन्या महानसमिति च व्यपदिश्यते । पू. जागृहं सदैव पिहितद्वारं वर्तते । एषु पञ्चदशसु दिवसेषु कदापि मया पू.. जागृह विवृतद्वारं न दृष्टम् । रिघायैव कवाट पूजामपि करोति सा । पू. जागृहद्वारपिधानविषये तस्या महती सावधानता । कदाचिदस्मिन् विषये सा मया पृष्टा कथान्तरमस्तावेन वार्तामिमामन्तरधापयत् । अपराहस्यायं समयः । प्रायस्तृतीयघण्टावादनमपि जातं स्यात् मां फलमूलादिकं भोजयित्या मातायैव पूजागृहं गता । ममापि तस्य स्व सम्पुटस्योद्घाटनायावसरो लब्धः । समीप एव किश्चिदयोमयमायुधं प तितं लब्धम् । तस्य साहाय्येन महता परिश्रमेण च स्वर्णसम्पुदमुदधार यम् । वस्तुद्वयमेव ततो मयाऽलभ्यत | तत्रैका सुवर्णमयी हीरकजटित मनोहारिणी मुद्रिका । अन्या च काचित्सुवर्णमयी कुचिका। आभ्य वस्तुभ्यां को वाभिप्रायः प्रकटीभवेत् , किमपि न ममान्तरमविशत् । 'ति- छतु सर्वमिदम्, एकदा पर्वतं तावदिमं पर्यटामि, तत्र पत्रे लिखितमस्ति- 'नीलाचल' इति, अस्य पर्वतस्य च श्रूयते नाम नीलादिरिति । तर्हि कि मस्मिन्नेवाद्रौ कुवचिद्गुहायां तद्रनगृहमस्ति ! " सर्वमिदं मनसि विचार्य मातुरक्षात एवं नीलादि प्रति प्रातिष्ठे । अर्धरण्याकाले पर्वतस्याधः प्रा. पम् । पर्वतोपर्यारोह गाय वक्रवका काचिसया परमवर्तत। तथैवाहमुप. मांगेदुमारभे । भाग मनोहारिणी शोभा स्थानस्य ! भगवान् मयूखमाली “कमेणास्ताचलमुपसरति । सौवर्णस्तस्य किरणजालैः कृत्स्नमरण्यं मुवर्णमय मिवाज यत । निर्जनेऽत्र महत्यद्रावद काकी तत इतस्सचरामि । प्रेमः प्रचण्इतमैः प्रभाकरस्योमः प्रतापितारसर्वेऽपि वृक्षा लता गुल्माश्च म्लानता- ·अन्वेषणम् । यापनाः किश्चिदुपशान्ते रविकराणां क्रौर्य सायन्तनेन शीतेन समारणेन पृष्टाः पुन पनमिव प्राप्ता महतीं शोभामप्पुपन् । भहमप्येतादृशे स्थाने तिष्ठन् पश्यंध शोभामेताम्महान्तमानन्दमन्वभवम् । पुरत एव च स्व. च्छस्वादुपानीयवाहि प्रसवणं किमप्यासीत् , यस्य शोभा न मया शक्यते वर्णयितुम् । " अयमेव नीलाधरः । अत्रैव कुत्रचिन्महाराजस्य नरेन्द्रनारायणस्य महती सम्पचिरस्ति । परन्तु कुत्रास्ते, न जानामि । यदि समीचीनमभि- ज्ञानं तत्स्थानज्ञानाय लिखितमेव स्यात् , तद्यावधि किं सा शिष्यतापि ! सस सप्त पूरुषा अतीताः, केनापि तत्स्थानं न लब्धम् ; का कथा मम दुर्भ- गस्य तपस्विनः ! कार्येऽस्मिन् हस्तप्रक्षेपो मादृशस्य मूर्खतामन्तरा किंवा प्रकाशयेत् । किं तर्हि कार्येऽस्मिन्ममा न प्रवर्तितव्यम् ! कुनो न ! अवश्यमेव प्रवर्तिप्ये । को वा जानाति कस्य कीदृशं भागधेयमिति । प्रसिद्ध हीदम्- “ स्त्रीणां चरित्रं पुरुषस्य भाग्य......देवो न जानाति कुनो मनुष्यः इति । आशा हि नाम पलवती सर्वस्य । आशयैव हि सर्वमिदं जगद्भि- यते । एवं स्थिते निराशः किमिति भवानि ! स्यात्कदाचिन्मयैव भगीरथेन भाव्यमिति भगवतस्सस्पः । याचदस्तमनं सूर्यस्य यथाशक्ति पर्वतस्य सर्वेषु स्थानेषु सम्यगन्वे. पयम् । यदा च सर्वत एवान्धतमसावृता अभवन् दिशा, सदा कुटीर न्यवृतम् | माता मामेव प्रतीक्षमाणा वर्तत । दृष्ट्वैव मां सानवीत् - "वत्स अद्य यावलहुन गतोऽनमः ! कि नीलाचल गतोऽभवः ! " इनि । मया तु समुचितमुत्तरं समयोचितमदीयत । सायन्तनाय कर्मणे नागृहं सा प्रावि- शत् । अहमपि देहळ्यामुपविष्टो नानाविधामिचिन्ताभिस्समाविष्टोऽतिष्टम् । इति संसारचके द्वितीयभागे प्रयोदशं चकम् ।

·संसारचक्रम् । [भाग-२ ॥ अथ चतुर्दशं चक्रम् ॥ (महती विपत् ।) इत्यमेव प्रातस्सायं मध्याह्ने वा यदा यदावसरो लभ्यते, तदा तदा नीलाचलं तं गत्वा सर्वाणि शिखराणि सर्वी गुहाच सम्यगवलोकय- नासम् । 'कुत्राहं गच्छामि ! किं वा तत्राहं करोमि, इत्येतमर्थ कदापि तपस्विन्यै मात्रे नावेदयम् । सा तु यदाहं पर्वतात्प्रतिनिवर्ते तदा अमुकं देशं गतः किले ' ति स्फुटं वदेत् । अनुक्तमेवेयं कथं नानातीति तु महान्मे विस्मयः। दिवसेप्वेषु मातुस्स्वभावः पूर्वीपेक्षयान्यादृशो दृश्यते । यत एवाई नीलाचलं गन्तुमारभे तत एवेमा चिन्ताग्रस्ता सन्दहशीला च तयामि । यदेयं पूजागृहं प्रविशति तदेव खल्वहं पहिंगच्छामि, एवं स्थिते कथमियं जानाति । अमुकं देशंमहं गत ' इति । पर्वतात्प्रतिनिवृत्तमागत मामियं सकौतुकं सविस्मयं च किश्चिदप- वार्य पश्यति । अहं त्वजानान इव किमपि तिष्ठाम्यविकृतः । अद्य यावदस्या जीवनवृत्तान्तश्रयणस्यावसर एव न लब्धः, यतोन मे कार्यान्तराय विरामः-न चास्यास्समीप उपविशाम्यपि । दिने दिने क्र- मश इयं चिन्तया विना विवर्णा च परिदृश्यते । इत्यमेव व्यतीत एको मासः पश्यतो मे, न च रसगृहस्य कोऽपि वृत्तान्तो ज्ञातः । अन्वेषणे तु तस्य मया यावच्छक्ति प्रयत्नः कृतः । एकदा तु मध्याह्ने भुक्तपीतोऽहमलिन्दे सन्निविष्ट आसम् । मन्ये सुप्तोऽपि । माता च देवपूजायै पूजागृहं प्रविष्टासीत् । अचिन्तितमेव कर्ण- पथं गतेन केनचिन्मनोहरेण गीतेन प्रबुद्धोऽभवम् । उन्मील्य नयनेपश्यंभ कमपि नालभे । उत्थाय नत इतः परिश्रमन्नपि न कमपि । पूजागृहमपि यथापूर्व पिहितकवाटमन्तर्दतार्गळं च । कवाटिकायां किमपि रन्ध्रमपि ना- सीत् , येनान्तर्गतं द्रष्टुं शक्नुयाम् ।

·२-१४] महताविपत। गौतेन त्वनेन मे मानसं व्याकुलमभवत् । यदा कयश्चिदा मनसस्स्वा स्थ्यं न समभावयम् , तदा गिरी पर्यटनमेव समुचित निरचिनवम् । तेषु दिवसेपु गिरिपर्यटने महदेव कौतुकं मे समभवत् । यदा यदावसरो लभ्येत तदा गिरिपर्यटनमेवैच्छम् । येन गीतेनाहमभुरिस-तदिदं गीतम्- ॥ द्विपदी ॥ कतिचिदहानि न सङ्गतमिति माकलयास्म रुपश्छुरितम् । मतिमन्मधुरं कृतपदमनिशं मनसि मम त्वच्चरितम् ॥ नियतं दूरे तिष्ठतु गात्रं निकटे चेतोऽविरतम् । प्रयताः प्राणास्त्वदधीना मे प्रियतम न किमपि दुरितम् । स्वर्णसम्पुटं हस्ते गृहीत्वाहं पर्वतं प्रति प्रातिठे। अवागतस्य मे मासत्रयं व्यतीतम् , एतन्मध्य एव मयागिरेस्सर्वाणि स्थानान्यवलोकितप्रा. याणि । किमित्यवलोकितप्रायाणीत्येव कथयामि, द्विस्त्रिर्वकैकं स्थानं मया- बलोकितम् । फेवलं दक्षिणतः पर्वतस्यैकं शिखरमेव नावलोकितम् , त- च्छिखरपर्यन्तं गमनं किश्चिदसाध्यमिव । भयानकं च तत्स्थानम् । अनव. लोकितपूर्वस्य तस्य स्थानस्यावलोकने महती समुत्कण्ठा मे समुदभूत् । सत एवं गन्तुमहं निरचिनवमपि । निश्चयमात्रण किं वा भवतु! तत्स्थानगमनाय न कोऽपि मागीन वा काऽपि पद्याऽवर्तत । मम तु तत्स्थानगमनमत्यन्तमावश्यफम् , तर्हि किमत्र कर्तव्यम् ! अन्ततो महता साहसेन स्मरन्मनसि भगवन्तं वृ: क्षाणां मूलानि शिलाखण्डाधावलम्व्योपयर्यारोढुमारभे । किं कथयामि तस्य मार्गस्य दुर्गमताम् । यदि किश्चिदप्यनवधान पिविभगो वा स्यासंयमि- न्यामेवात्मानं पश्येयम् । अस्तु, यथायश्चित्पतन्नुत्तिष्ठन् कण्टकैश्शरीरं विदारयन्नुच्चैनिध- रांश्च तदेव शिखरं प्रापम् , यहदुभिर्वृगुस्मैश्व समाच्छन्नं दूरात्पश्यतां इष्टिपथमेव नोपगच्छति । हा पिस् ! कारणमिदं भयहरं स्थानम् ! कयं सर्वतोऽपि निश्श. ब्दता ! न मनुप्या न बान्यः कोऽपि पशुश्यने ! अत्युच्चतमा देवदारू- ·। संसारनाम् । (भाग-२ सालादयो वृक्षाः केवलं दृश्यन्ते । भगवान् सहस्रकिरणोऽपि क्रमेण संह- रन् फरान्सहस्रमपि पश्चिमत उपसर्पति । क्रमेण घनीभावावृक्षाणामन्ध- कारोऽपि निजमधिकारमशून्य चिकीर्षुस्सन्नप्रति संवतो व्यापनाय । मार्गो- ऽपि न परिज्ञायते ! हा हन्त ! किमहमितः करोमि ! कुत्र गच्छामि ! दुश्शक इतो निगमः ! व्यर्थमनोगतोऽस्यहम् । माः कष्टम् ! नूनमध गमिष्यन्ति मे प्राणा निरर्थकमेव । स्वयमेव स्वशिरसि धूळीमपातयम् इत्यादि चिन्तयन्नहमेकतोऽतिष्ठम् । भयेन गतप्राया इवाभवन्मे प्राणाः । हृदयं कम्पितुमारभत । पश्यत एव मे सर्वतोऽन्धकारावृता अभय दिशः। हस्तोऽपि में नाइश्यत । अनात्माधीनोऽहं कुत्रचिन्महति गण्डोपलेऽधोलम्बितपाद उपाविशम्। उत्क्षिप्तनयनश्च पनघटाच्छन्नमपश्यं नमः । भतर्कयं च क्षणाद्वात्यामाग- मियन्तीम् महती च वृष्टिं भविष्यन्तीम्। कथं प्राणानहं रक्षेयमिति चि- न्तयंश्च भीतभीतोऽभयम् । अनतीतेप्येव पञ्चपेष्वपि क्षणेषु महान् जंशानिलस्समूलमुत्साटयनिव वृक्षान् भिन्दन्निव नभश्शब्देन समाययौ । सूक्ष्मसूक्ष्माश्च शर्कराखण्डा वात्यया प्रेरिता नयनयोरपतन् । करकवृप्ट्येव ताब्यमानं शरीरं क्षौद्रपटल. लतामिवावलम्बितुमारभत । अनिच्छन्नपि न्यमीलयं नेत्रे । वात्ययोन्मलि. तः कश्चन वृक्षो दशहस्तदूरे सशब्दं न्यपतत । तेन महता शब्देनोद्रान्त इवाहमभवम् । विदीर्णे इव च धोत्रे । किञ्चिदुपशाम्यत्येव नात्याया वेगे हस्तिशुण्डादण्डानुकारिणीभिधाराभिवृष्टिः पतितुमारभत । घोरमगर्जन् घन।। पर्यस्फुरस्तत इतो विद्युल्लता. । जीवनाशया च परित्यक्तोऽहमभवम् । ना. तिदूर एवापतदशनि , इदमेव भागधेयम्-यन्मे शिरसि नापतत् । अथवा दौर्भाग्यमेव मे ! अशनिपाते हि सति क्षणादुन्मुक्तो भवेयं सर्वैरपि दुःखैः। प्रभया च दुर्निरीक्षया शनैनिमीलिते मे लोचने । मूर्छामिवाहमापनस्सची- कारं न्यपतं भूमौ । इति संसारचक्के द्वितीयभागे चतुर्दशं चक्रम् । । ।

·च-१५] रहस्यप्रकाशः॥ ६५ ॥ अथ पञ्चदशं चक्रम् ॥ (रहस्यप्रकाशः।) . पुनरपि तेनैवातिमनोहरेण गीतन येन पूर्वथुमध्याहे व्यपगतनिद्रोह मभवम् , प्रबुद्धोऽभवम् । विष्फास्तिलोचनश्चाई कुत्रचित्सुन्दरतमे परिष्कृते रजस्तम्भशतसमलंकृतेऽन्तगृहे मुग्धमनोरमे मृदुळतमे शयने शयानमात्मान- मपश्यम् । शिरब्ध सुखस्पर्शे कुत्रचित्पट्टोपधाने निविष्टमवर्तत । तत्र चान्त. गृहे समुचितेषु स्थानेषु भित्तिलमानि नानाविधानि मनाहराणि चित्राणि विचित्ररचनानि चातिपृथुळानि दर्पणानि , एकदमाखान् द्विगासानि शाखान् पश्चशम्यांश्च दर्शनीयान् भितिदर्पणदीपान् ( Wall Lanp3) पटकाधारदारुषु पट्टवितानादधेोलम्धमानाथानन्तशासान् दर्पणमयान् लम्ब मानदीपान ( Hanging Lamps ) शुद्धस्फटिककुट्टिमे यथोचितं भि. तिपार्थेषु निहितानि पट्टायकुधापरिष्कृतानि चतुष्पदानि पट्पदान्यष्टपदानि च मुखोपवेशिनी सुखशायिन्यादीनि , .मध्ये चैकपदं वर्तुळ पवमान नानावगैर्दर्पणमयेर्नवसुगन्धिपुष्पालकृतैः पुनि पानशोभमानैः परितच नहीभिस्सकुधाभिस्महम्तोपधानाभिरतिमूल्याभिस्तुसोपवेशिनीभिः परिवतं पीठं चापश्यम् । सर्पमिदमवलोकयधाहम् - किमह जागर्मि । भम स्वपिमि : किम पस्मिन् लोके ! अब मुन् , ' इत्यादि मानाविवसंशयाकुलमनाः शक्षण विनिभायाभेव दशायामतिष्ठम् । भचिन्तय च - " कुल सद्भयानके पर्वतशिम्परेऽशनिपातन मूलंगन् । कुत्र चंद सुखेकताने मणिमये गये शरयाया शयनम् ! प्रिमिय माया' आहोम्मिदिन्द्रजाल कस्यापि ! अथ यमर मनसो मोहः" इति । सन्देहापानिमार्पया, च नयने निनीलवर मिप्यपदयम ! अमोन्मी यंध पुनम्नान्येर दृश्यान्यनग्गेयम् । तेन ·संसारचक्रम् । (भाग- - , च सत्यमिदं सर्वमिति निश्चित्य शयन एवोत्यायोपाविशम् । अवधानेन च परितस्साण्यपलोकयितुमारभे । उपधानपार्थे च नयने प्रसारयन्यदपश्यम्, तदत्यद्भुतं किमप्यासीत् । तन्मे मानसमपाहरत् । अहो ! किं सैवेयम्- या संसारसागरस्य नौकेव , या च प्राणारामस्य नन्दनवनस्य पारिजात इव ! किं सैवेयम् , या मम सर्वस्वभूता , पूजनीयतमा देवी ! आम आम् , सैवेयं देवी राज्ञी। यदा च मनस्ययं भावस्समुदभूत्तदा किलामन्देनानन्देन भरितोऽहं रोमाधितगात्रस्तस्या मनोहराया मूर्तेश्चरणयोर्निपतितुमचक्रम् । सा तु कृतस्मिता द्वित्राणि पदान्यपसृत्यातिष्ठत् । ततस्सविस्मयस्सकौतुकमपृच्छ महम् “ देघि राज्ञि ! कथमहमत्र ! फस्य पुण्यस्य बलेन स्वर्गतुल्य- मिद स्थानमहमनुप्राप्तः ! केन वा सुकृतेन पुनस्ते दर्शनमभवत् ! ब- भाग्यञ्जलिम् , पतामि ते चरणयोः , प्रकाशय रहस्यम् , मास्म निमजा. यस्संशयसागरे प्लवमानं माम् , शपामि शिरसा मे । " इति । देवी राज्ञी त्वब्रवीत् - " किमित्येतावान् सम्भ्रमः ! तूष्णीं तिष्ठत, स्थिरो भवत उपविशत , अर्घध सर्व रहस्यजातं प्रकाशेतामध्यति ।" इति । काश्चित्क्षणांस्तूणी स्थित्वा देवी राज्ञी सस्मितं पुनरवदत्- एतावतः कालस्यानन्तरं सर्वापि तवापद्वयनश्यत् । दु खमयामि दिनानि सर्वाणि व्यत्यगुः । इत एकमेकं निजं वृत्तान्तं मयां कमानं शृणु । तिष्ठतु तावदिदम् , यदाशनिंपातेन पार्वते शिखरे त्वं मूर्छितीभवस्तदा कि किं वस्तु त्वन्निकट आसीत् । स्मरसि कञ्चित् ! कथय, पश्यामि। " इति । श्रुतवत एव मे स्वर्णमपुट स्मृतिपथमागात् । कटी कर प्रसारयता च संपुटं नालभ्यत । मनो में शून्यप्रायममवत् । संभ्रान्तश्चाहं देव्या राज्ञया एव वदनमपश्यम् । देवी राशी तु सहासमवदत् . " किमित्येवं विचलितो भवसि ? गृहाणेद संपुटं भवदीयम् । इदमेव खल तदा इति । परकम् !"

·रहस्यप्रकाशा। - - " आम्, इदमेव " इति कथयनई संपुटमगृहान् । देवी राजी तपृच्छदेवम् - " तपस्विन्या मातुः पूजागृहमपि कदाचित्त्वया :- एम्" इति। अहं चानम् - "कदापि न , न तया कदाचिदपि वा दर्शितम्, नपा मम तदर्शनस्य कोऽप्यवसरो लब्धः । कथं नामावसरो लभ्येत ? सर्वदा राबन्दिवं तद्गृहं पिहितद्वारमेवावर्तत । देवि रान्ति ! सर्वमिदं रहस्य झटिति मकामाय । स्मराम्यहम् - तदा पर्वतशिखो मूर्छितो निपतित भासम् । कथं तावतव निपतिता मयि दृष्टिः!" देवी राजी समन्दहासमवदत् - " साधु , शृणु, कथयामि, तव मातुस्तपस्विन्याः पूजागृहादिमं पर्वतं यावदस्ति काचित्सरना । येनाभि- प्रायेण स्वमिदं पर्वतमन्वेष्टु गच्छन्नासीस्सापि तेनैवाभिप्रायेण सुरक्षामार्गेणा श्रागच्छन्त्यासीत् । अर्भात एवामनदम्- " कि सर्यननैव कारणेन पार्वतं सर्व वृत्तान्तं कथयन्त्यासीत् ! पर्वते यत्र यदाहं गच्छामि , सर्वमिदं तत एव सा जानन्यासीत् , मां च सर्व वृतान्तं कथयित्वा विस्मापयन्त्यरत : फिमकथयः! येनाभिप्रायेणाहं पर्वतं गच्छन्नास तेनैव सापि गच्छन्त्यासीदिति यार किमस्य तात्पर्यम् । झटिति कथय का नाम सा ! देवि झटिति कथय । का नाम सा ! न चेदहं भवाम्युन्मतः । इति । देवी--" का सा-कथयानि वा , सत्यं यद, कथयान्येव साधु ताई . शृणु, मनो इद्रमवस्थापय , मास्म नाम सम्भ्रमः ! सैव ते बननी, या स्वामयदद्दश मामान् गर्भ , सेव- इयं ते माता। महम्- है।एँ !! किमकथयः । सैच मे माता | सैर वा में प्रसावित्री जननी । कुत्र सा । माता मे कुलाते । दैघि राजि! कि सत्यमेव सा में माता" ततोऽधिक किमपि वस्तुं नायकर , कण्ठं रुरोध पाप्पोद्गमः । न- यने चोदभुगी भभवनाम् , नैकोऽपि शन्दी गाने निस्ससार । " वा . शृणु- . " ·६८ संसारचक्रम् । [भाग २ नादिति । अस्तु, कियतः कालादनन्तरं देवी राज्ञी पुनरवं वक्तुमारभत- " सत्यम् । सैव ते माता , मन्येवावगच्छसि- यथा सा तव पर्वतभ्रमणवृत्तान्तमजा इतः परं शृणु। यो मध्याहे यदा त्वं देहळ्या सुप्तोऽभव- स्तदाहं पूजागृहे त्यामेयाधिकृत्य मात्रा ते सल्लपन्त्यवर्तिपि । सल्लापमध्य एव त्वन्निकटे स्वर्णसंपुटमेकं वर्तमानं सदा त्वया रक्ष्यमाणं चावंगत्य महान्मे विस्मयोऽजनि। अज्ञासिप च तव शिरःपार्श्व उपधानस्याध एव तस्न स्थितिम् , झटित्येव गत्वा तव शिरःपार्श्व उपधानस्याधम्तादम्त प्रसार्य स्वर्णसंपुटं गृहीतवती । उद्घाट्य दृष्टवत्याश्च मे सर्वेऽपि सन्देहा व्यनश्यन् । पुनश्चोपधानस्याधस्तादेव तन्नयधाम् । ततम्ब तव कर्णयोस्स- मीप एव किंचिद्गीतं गायन्ती क्षणं विलिम्ब्य ततोपासरम् । यदाहं गायन्त्यासं तदेव माता ते सुरक्षामार्गेण पर्वतमगमत् । छन्न गात्रा चाहं ब्रामपि शयनादुत्थाय तत्रैव गच्छन्तमपश्यम् । अहमपि सु. रङ्गामार्गेण तव मातुस्समीपमगाम् ।. कुत्र त्वं गतोऽसीति तु नावाभ्यामज्ञा- यत । एतावत्येव समये वृष्टिरप्यागमत् । अशनिपातथ्याभवत् । त्वामधि कृत्याचा चिन्ताकुले अभवाव । किश्चिदुच पर्वतशिखरमारुय चतुर्दिश पश्यन्त्यावावां कस्यापि रोदनशब्दमशृणुव । तेन च विशेषतश्चिन्ता समभवत् । एतावत्येव दक्षिणतो दृष्टिर्निपतिता अशनिपातेनोचतम पर्वतशिखरं विशीर्णमपश्यत् । तत एव पश्चषान्पदाक्रममाणाहं कश्चन शवमपश्यम् । दृष्टवत्या एव मे व्यशीर्यतेव शिरः । किञ्चिदग्रतः प्रमृतवत्याश्च उपदीर्य- तोरः । सर्वा दिशोन्धतमसावृता अदृश्यन्त । उरस्ताडयन्स्यहं तत्रैवोपा- विशम् । कियन्तश्चित्कालमहमप्यचैतनवासम् । यदाहं सचेतनाभवं तदा तव मातरमपि साक्रन्दनं तत्रैवागच्छन्तीमपश्यम् । तदावे दृष्टिशिशेषत उपशान्तावर्तन । निश करस्याप्युदिनस्य घाटेकेका । समागताया ते ।

·२-१५] रहस्यग्रकाशः। मातयुभे सम्मिळिने त्वामानयाव । अग्निना ते शरीर तुमारभे । करवा रात्रि लमभवो विचंतन । प्रासम्तेऽभवचेतना । प्रामादुग्धमानीय शण कृत्वा व पायिनोऽभव । अधासि वं सुस्त । माकुरु चिन्ता कम्यापि। इदमेव ते रसगृहम्, यस्यैर ते त्वयेयान श्रमोशीकर्तव्योऽभवत् । इद किल कस्या अपि गुहा या पाश्च गिरि भित्त्या निर्मितमारते । निर्मातृभिश्चतुरैयेथात्र वात प्रकाश- धागच्छेत्तथा निर्मितमिद गृहम् , अन बहून्यपवरकान्यायानि च बहु मूल्यैर्वस्तुभिरकृतानि सन्ति । कोट्यधिकरूप्यमित द्रव्यमा निहितमस्ति । समयान्तरे तत्सर्व ते दर्शयिष्यामि । उपर्यारोहणाय वयो मार्गास्सन्ति , पेप यावच्छन्ना भासन् । प्रधानमार्गस्तु स एव यम्मुरमाया अन्तिमभा- गेऽस्ति । यतो वाने गन्तु ते माता शक्ताभवत् । तथैव कुश्चिकया, या तेऽस्मिन् स्वर्णसपुटेऽभवत् , कवाटिकामुद्घाट्यावामत्र प्रविष्टे म्व । पस्य रुते लयेयदु.खमनुभूतम् , येनैव निमितेन तव पावस- वेऽपि महतीमापदमन्वभवन् , तदेवेद नए धन अब तब हस्तगतमभवत् । पतायत कालस्यानन्तर तथापि वृत्तान्त प्रकाशता प्राप्नुन । नाभि त्वमप स तपस्वी भितुको वा । तब दुआरेण केरल रायस्तूलमिव वात्ययाच विनाश मपद्यत । संवेऽपि तस्यानुगामिनम्ते चरणयोउठयुः । इतस्त्वया न कुनापि परिभमणीय भविष्यति । सौवर्ण सिंहासने समुपये पति । नार रस दोनो हीनो प्रमेन्द्रभूषण । अपि तु महाराजानरेन्द्रनारायणात्मनस्य महाराजस्य श्रीश्रीनारायगभूपरदादुरस्य कुमारोऽसि । इत:प्रभुनि श्रीमान् भूपेन्द्रनारायणरायभूपबहादुरो नामामि । अयमेव ते मुप्तो वृत्तान्त ।" इति । ॥ इनि ममारचके द्विनीयमागे पमा नरम् ।। - ·७० संसारचक्रम्। [भाग-२ " - ॥ अथ पोड़शं चक्रम् ॥ (आत्मकथा) o-[+]-. मत्यद्भुतस्य तस्य मणिमयस्य गृहस्य सर्वानपि भागान्सम्यगवलोक्य देव्या राज्ञया सह कुटी प्रत्यहं प्रातिठे । देवीराज्ञी यथा यथाद्भुतान् रहस्य वृत्तान्तान प्राचीकशत्था तथा विस्मयः कौतूहलं च मेऽभिवर्धमानमभवत् । अचिन्ततमेव कश्चिवागत्य प्रणम्यातिष्ठत्किञ्चिद्विवक्षुरिव । देवीराज्ञी तमवलोक्याब्रवीत् - कः विजय को वृत्तान्तः इति । विजयाऽपि सविनयं प्रत्युदैरयत- “ समीचीन एव सर्वो वृतान्तः, कटी मनुष्यैरस्ति पूर्णा । तपस्विनी माता भवत एवं प्रतीक्षते । " इति ततः क्षणमप्यविळम्ब्य झटित्याश्रममेवावामगच्छाब । द्वार व मातरमहमपश्यम् । इष्ट मात्रमेव स मां मेहेनाकृष्योत्सनेऽकरोत् । शिरस्युपा घायैषमवदच- " स्वम्मे प्रमुषितभनमति ! दर्शनेन ते शीतं बभूव हृदयम् । ननं स एव त्वं मे मियतमः पुत्रोऽसि ! यं वर्षत्रयवयस्कं परित्यज्यागताहम् । वत्स त्वया विना कृताया मे रुदन्त्यार परितपन्त्या एवं विंशतिवर्षा अतीताः । भागच्छ तात , आगच्छ , अन्तर्गत्वा पश्य , के के तत्र सन्तीति । " इति । इत्थं वदन्त्या एवं तस्या नयनाभ्यां प्रारर्तत धारयाश्रु प्रयोदुम् । अहमपि नाशकं किमपि वक्तुम् । उत्सनादवतीर्यानतो गच्छन्त्यास्तस्याः पृष्ठतो गन्तं प्रावतिषि । परिवृत्तकन्धरश्च न देवीं राजी न वा विजयं तत्रापश्यम् । न जानामि कथं कदा तावन्तहिताविति । द्वारान्तः पादं निदधतैव मया कम्धिदृष्ट', मस्य दर्शनमात्रेण दिङ्मोहमिवाह प्रत्यपद्ये । आः । स एवायं बृद्धः यमह कारगृहे दामाम् । येन च मे पत्रपन्थिास्वर्णसम्पुटल्यावाविघाताम् । एष खलु मया तत्र मृतो दृष्टः । कथमयं जीवनत्रागतः को वा वृत्तान्तः ! किमपि हृदयं नायतरति । इत्यादिचिन्तयन्नहं तमेव वृद्धमभिमुखः पश्यन्नतिष्ठम् । आगच्छ वत्सागच्छ ·आत्मथा। स . एतावत्येव मातापि मे कुत्रचिदगात् । वृद्धों मां हस्तसरतेनात्मनो निकटमाङ्वयत् । महमपि धैर्यमवष्टभ्य तनिकटमगाम् । स च प्रेम्णा महवा में हस्ताक्वलम्व्यावदत् - । भपि प्रत्यभिजानासि ! माम् , एवाह तब लिग्यो वृद्धः 1 किमिति मां दृष्ट्वा त्वं तूष्णीं तिष्ठसि ! मनिमः किम् ?” इति । भहन्तु वदनमनुद्घाटयंस्तमेवालोकयंश्चावर्तिपि । वृद्धः पुनरबवीत् - " सत्यमिदं भयस्यैव स्थानम् । यः कोऽपि कदा- चिन्मृतो दृष्टः , स एव चेत्तुन. कुत्रचिजीवन्दृश्येत , नूनं तत्र भयं भवेत् , किन्तु- वरस नाहं तदा सत्यं मृतोऽभूवम् , केनचित्तीक्ष्णेन विपणापयुक्तन मृत इवाचेतनः परमभूवम् । यदि तदा तथा नाभविष्यत्तदा ततो वहिगगमन दुश्शकमभविष्यत् । तत्रैव कारागृहे मतव्यमभविष्यत् । वरम ! किमया. वर्गत सर्वम् ! " इति । सर्वमिद श्रुतवतो में महान्विस्मयोऽजनि , अकलयं च मनसि- धातरीय सवा देव्या राज्ञया एव । कुत एतावती शक्तिरन्यस्य कस्यावि' इति । इदमेव विचिन्तयन्नुपाविश तस्य पाई एव । पद्धोऽवदत्- " मर्वमिदं कस्य कार्यम् , मपि जानासि ! देव्या राझ्या दयामय्या पवेदं सर्व कृत्यजातम् । अम्त, तत.परं शृणु । । मे नामभेर्य तत्तु तस्मात्यत्रादवगनमेव स्यात् ! कोऽहमम्मीति तु मन्ये भानासि नाद्य यावत् । न कापि हानिा , उत्तरत्र स्पीभविष्यति । प्रथमत स्तस्मात्संयमिनीसदशाकारागृहाहूदिरागमनवृत्तान्तमेव तावच्छृणु । यदा कारा गृहातस्मानिर्गमनस्य कोऽप्यन्य उपायो नालभ्यते , तदा देव्या राजया काभिदन्य एवोपायोऽवलम्रितः । तस्या निकटे किचिद्विपमस्ति, येन पतिन मनुजो दिनत्रयं शववदचेतनस्तिष्ठेत् ; औषधं च किंचिदस्ति , यनोपयुक्न तरक्षणास पुनम्मुन्थो भवन् । देव्या राश्या दानपत्रस्य देखनानन्तरं तदेव विषम पापिनोऽभवम् । अतएव पुस्तस्ते मृतश्च । . - ·७२ संसारचक्रम् । [भाग-२ तदात्वं तुभ्यमहं यदफथये तद्देवीराज्ञयपि न जानाति , किमुतान्ये तुभ्यं सर्व तत्कथयित्वा विचेतनोऽहमभूवम् , त्वं च यथा मदुक्तं सर्व कार्य निर्वयं ततः पलायथाः । ततस्तस्मात्स्थानाधधाहं निष्क्रान्तस्तत्कथयामि शृणु। यदहं वदिष्यामि तद्देव्या राज्या मुखान्मया श्रुतमित्यवधेहि । यदाहं विचेतनोऽथवा मृतोऽभवम् , तदा पश्यतोहराणां दृष्टीर्वच यन्ती मां रहिरकरोत् , न्यधाच तदानीमेव मृतस्य कस्यचिन्मत्तुल्यदैर्घ्यस्य शवं मत्स्थाने , सभावृणोच्च वस्त्रेण शवन्तमापादचूडम् । प्राकाशयच ततो मां रोगेण चिरादनुभ्यमानेन मृतम् । श्रुत्वा चेमं वृत्ताः पश्यतोहरास्स- मागत्य शवन्तं कुत्रचिद्गोण्या निधाय वस्त्रावृतमेव कस्यचिदवेंगुहायां कुत्र चिदपातयन् । यत्राहमपवरकेऽभवं तस्मिन्सूच्यन्वेषं सम्यगवलोकितोऽपि नैवालभन्त यत्किञ्चिदपि । निराशाश्च यथागतमगच्छन् । इयमेव मे कया। अथदानीं वं त्वदीयामेव इयां शृणु । इत्युक्त्या गोविन्दलालमाइयत् । आहूतमात्र एव च गोविन्दलालो यश्शृंखलाबद्धपादेन निगळित हस्तेन रायेण सहागत्य पुरतोऽतिष्ठत् । रायं दृष्टवतो मे नाभवत्सीमानन्दस्य विस्मयस्य च जातस्य मनसि । वृद्धो हस्तेन रायं निर्दिश्य मामवदत् । " अपि प्रत्यभिजानासि ] प्रजेन्द्रभूषण ! क एते महान्त इति । " इति । अहन्तु घृणया महत्या राय द्रष्टुमपि नाशफम् | दृष्टमात्र एव नस्मिन् रक्तम्मे शरीरे समुदचलदिव । अवद चैवमहम्- " अलमलम् , इतोकी भवन्त एतमधिकृत्य किमपि मास्म पृच्छत । नाहमेनं नीचं नराधमं प्रत्यमि बानामि , अनेनैव नृशंसेन निमित्तभूनेन मया यघद्यादृशं यादृशं फरमनु भूतं मन्ये भवद्भिश्रुतमेव स्यात् । एतादृशास्तु नृशंसा राक्षसानामपि कुलेषु नूनं नोत्पपेरन् । कथमयं दुटो गृहीन. । कथयत । । " इति ।

·, राया। . . , “ रहस्यप्रकाशः। वृद्धस्तू चैहसन्मामपदत्-- " हहहह! व्रजेन्द्रभूषण! त्वया त्वेको चरणेन बहवइशब्दा उक्ता । एनर्मवाधिकृत्यैतावत्कथयत्त्व जानामि फियत्कथयिष्यसि तमधिकृत्य , यमष्टादशवर्षानतेति समवोधय । वरस ! सत्यमुक्त त्वया राक्षसानामा कुलेषु नैताशा उत्सोरनिति । आस्ताम् , अपि दिदृक्षरोऽज्यमपि महात्मानम्" इति । एतावदुक्त्वा वृद्धो विजयमाजुहाव । अवदच्च रायम्-- किमिति तिष्ठन्ति भवन्त , उपविशन्तु महता किल परिश्रमेण चिरालब्ध भवता दर्शनम् ' इति । युवा चैतद योऽननतशिरासोवोपाविशत् । एतावत्येव मम पूज्य पिता , यस्य किल हस्तपाद निगळिर- मर्तत , येन चा मष्टादशवर्या-पुत्रवलालितः पालितश्च , विजयेन सह समहश्यत । वृद्धत्तु तन्हष्ट्रसवात्रवीत्- हरिहरप्रभर. , किमितीयद्विभ्यति भवन्त भवादशो हि महामान कुनो ऽपि न बिभ्यति" इति । गोपिन्दलाल चात्रवीत् - . गोविन्दलाल किमिति विलम्ब्यते । येरागन्तव्य सर्वास्ता गानय । अद्यैव सर्व रहस्य प्रकाशतामेतु ।" इति । श्रुत्या चैतद्गोविन्दलालो निष्मान्त । क्षणाच रायस्यानुचरेाह शृङ्खलानिगळितहस्तपादे पुन प्राविशत् । गाधर एतेषा रक्षणे न्ययुज्यत । एतावस्थेर पूनागृहादायान्त्यो देवीरानी तास्विनी माता च समदृश्येताम् । आगात्य च ते अम्माक पुरतो नातिदूरे कुशासनयोरुगाविशताम् । पृद्धश्चतुर्दिश सम्यनिरीक्ष्य गम्भीरमवदत् समयेऽम्मिन् संऽपि सन्त्युपस्थिता अत्र, तपस्विन्या अस्या आश्रमे सर्वपामेर महात्मना मेकदेव सम्मेळा कृपाळोभगवतो दीपु दयाया एवं कार्य नान्यत् । सर्वानई सपान पृच्छामि--- ययदह पक्ष्यामि सगामुतर समीचीन दाम्यन्ति न येति । । इति । आगच्छन, आगच्छत " ·७४ . संसारचक्रम् । [भाग-२ तत. कयचिर तत्र निश्शव्दतावर्तत । कोऽपि किमपि नावदत् । तदा पुनस्स वृद्धोऽब्रवीत् " हरिहरप्रभवः ! किमिति किमपि नोक्तं भवद्भिः ! रायाः भवद्भिरपि किमपि नाज्ञापितम् ? किं कारणम् ? गम्भीर- भावोऽय कदा धृतो भवद्भिः ? कथयत , मदीयानां प्रश्नानां भवन्त उचराणि दास्यन्ति न चा" इति । साञ्जलिवन्धं हरिहरोऽवदत्- " महाराजाः ! किमिति मां लज्जितं कुर्वन्ति , क्षाम्यन्तु , कृपाळवो हि भवन्तः दारद्वेष्वस्मामु कृपा कुर्वन्तु " इति । वृद्धस्सहासमवदत्-" सत्यमहं कृपाळुरस्मि, किन्त्वेतादृशी कृपा न केवलं ममैव , कस्यापि न सम्भाव्यते । हरिहर ! देवता अपीयन स- हिप्यन्ते । अस्तु , तिष्ठत्विदं सर्वमद्य , पश्चाद्दश्यामः । प्रथमं सवरेवा स्माभिर्निजो निजो वृत्तान्तो वर्णनीयः। अहमेव तावदादौ कथयामि " इति। ॥ इति संसारचक्रे द्वितीयभागे पोडशं चक्रम् ॥ - ॥ अथ सप्तदशं चक्रम् ॥ (वृद्धस्य-कथा ।) ततो वृद्ध इत्य वस्तुमारेभे- " आसीन्मे वास. कलकत्तानगरस्य कुत्रनिद्ागे । अहमस्मि महाराजस्य नरेन्द्रनारायण पंगे सस्मारसप्तम पूरुषः । महाराजा नरेन्द्रनारायणो नवायस्य भी फराख्यम्य समयेऽभून् । आदावयं पञ्चसहस्रमैन्याधिपत्य नवारेन नियमितोऽपि कोणानिवर्धमान- श्चातुर्येण योग्यतया चामात्यावीमलभत । तदाये तस्य महत्प्रथिनं यशः महद्वोरस चारनन । नवामोऽध्येनमात्मनो दक्षिण हस्तममन्या। लाया अप्यरिमामहती रूपाभूत् ।

·२-१७] ७५ वृद्धस्य-कथा । किन्तु कालो नैकरूपो भवति । अधरोत्तरभावस्सर्वत्र भवत्येव । तत्कियत एव कालादनन्तरमस्मिन्नपि शनैश्चरस्य दृष्टिन्यपनत् । कमला- कान्तगझोपाध्यायो नाम कश्चित्साधु पुरुषोऽस्य मित्रमवर्तत । एक कमला कान्त विनान्ये सर्वेऽपि नवावस्य भृत्या नरेन्द्रनारायणमधिन्य नवारस्य कर्णेनपन् । महान्प्रभार कर्णजपवचनानामिति न मया वक्तव्यम् । तन वारस्य भीरजाफरस्यापि मनस्तेपा वचनजालेपतत् । क्रमेणान्याहशी वृत्ति मग़लम्पत नरेन्द्रनारायणे । सर्वमिदमनुचिन्त्य मीरजाफरस्य विपरीताचरणाद्विभ्यन्महाराजों नरेन्द्रनारायण कमलाकान्तेन सम्मन्त्रय निनमपार धन नीलाचलम्य कुत्र चिगुदाया गुप्तमन्तरधापयत् । तत उभावपि तौ निज निनमधिकार परित्यज्य कलकत्तानगरमागतो सत्याविलम्विनौ वाणिज्यमारभेताम् । प्रतिदिन तयोयी णिज्यमत्युनती वभूव । अत्यल्स एव च काले तौ महाधनिनी समपद्यताम् । तदानीमा नरेन्द्रनारायणेन महाराजपदव्यपि पाता। महता सुखेन शिष्टमायु: क्षपयितुमारभत । कतिपयेप्वव वत्सरेपर लोकमगाच । अन्तिमे काले चात्मनः पुत्र श्रीकृष्णनारायणमेव दानपरमुसेन कृत्स्नस्य धनस्य स्वामिनमकरोत् । पक्षाघातेन च तस्य प्राणवियोगो जात । कृष्णनारायणम्तु कलकत्तास्थितस्य घनस्यैव केवल स्वामित्वमभजन । नीलाचलस्थित तेन नालभ्यत । वह प्रयस्यतापि तेन नीलाचरस्थितस्य रत्नगृहस्य किमप्यभिज्ञान नोपल यम्- यतो दानशासने केवरमियदेव रिम्वितमासीत् । कुत्रचिद्गुहाया महाराजस्य नरेन्द्रनारायणस्य गुप्तधन रनगृहं या स्थापित- मस्ति । एततश्यो यो वा कोऽपि धनमिदमन्विप्योपलभेत्त स एवाम्य स्वामी भविष्यति" इति । कमराकान्तस्य क्या शृणुत- तेऽपि मित्रम्य वियोगमसहमाना. कतिपयप्ववाहस्म पर रोकमगु । रेन्द्रगूपण यशुरअमेण यत्र गती वन्दाताऽभूत , तदर कमलाका तम्य गृहम् । गृहपद कमला कान्तर यथा- " नीलाचलस्य ·संसारचक्रम् । [भाग-२ एकरूपा दर्श वशजा एवानुभवन्तिस्म परम्परया । अस्माकमत्यन्तहिता देवी वीरजा- सुन्दर्यपराभिधाना त.यैव वंशं भूपयति । अस्याः पिता भैरवचन्द्रगोली नामा । पितास्या एनां वास्ये वनलतानाम्नाह्वयतिस्म । तिस एता भगिन्यस्सहोदयः । इयमेव सर्वकनिष्ठा ! ज्येठा तह- लता रायस्य कपटचके पतिता कुत्र गतेति न ज्ञायते । जनास्तु तामति सारेण मृतां कथयन्ति । मध्यमा भगिन्यस्याश्यशिवालानाम्नी नितरामे सुन्दर्यवर्तत । अस्यास्तस्याश्च सर्वेऽयवाः प्राय कानां प्रत्यभिज्ञाने महकप्टमापादयन् । तस्या अपि कौमारहरणाय बहु प्रयतितमेतेन । अनभ्युपगच्छन्ती चैतदभिप्रायन्ता तस्मिन्नेव कारागृहे , यत्र ब्रजेन्द्रोऽपि कियन्तं कालमवात्सीत् , न्यरुणत्सुचिरम् । अन्ततस्ता रायस्य निर्वन्धमसहमाना रायेण सह मिथुनीभ्य रथातुमा भत । तस्था अपि मृताया अद्य मासत्रयम् । यत्कालिकं वृत्तान्तमिदानीमहं वर्णयामि , तस्मिन्काले चीरजा मुन्दरी किश्चिन्यूनाधिकद्वादशवर्षवयस्कासीत् , वाल्ये वर्तम ना रायेग सम्यग्रक्ष्यमाणा रेयं वाह्यान्वृत्तान्तान्किमप्यधिगन्तुं नाशकत् । तथापीयं बाल्यादेव कुशाग्रबुद्धिरवर्तत । गोविन्द गलस्योपदेशेनेयं पुरुपयेपं धारयन्ती बहिर्विचरितुमारभत । निज कार्यमप्यवेक्षितुं प्रावर्तत । अयमेव धूर्ताग्रेसरो गयाऽस्य.: प्रधानः कार्यकरः । अस्य च विश्व नाथराय इति नाम । भैरवचन्द्रोऽन्तिमारस्थायां निनां सी सम्पद पन्यात्रयं चैतदधीनं कृत्वानियत । मृतमात्र एव तस्मिन् मतमोऽयं स्वानि नस्सर्वमुपकारं विस्मृत्य पोगण्डावस्थायां वर्तमानाया अस्या देव्या राजघाइशत्रुरभवत् । सहस्रं पश्यतोहरान् सम्मेळय तेषां स्वामी । स्वयमभवत् । इत्यमस्मिन्नस्याश्शत्रुतां प्रतिपन्ने भैरवचन्द्रस्य भृत्येपु तानाश्वावरी गोविन्दलालो गाधरो जयपालो विजयश्च नामनिरूपरि रायस्य पक्षणात मभिनयन्तोऽन्तर्गुप्तमम्या देव्यारानयास्साहाय्यकमाचरितुमारमन्त । एत- पामेव चातुर्यण साहाय्गन च देवीरानी ननेन्द्रभूषणचार यारजीवनः ।

·७७ .-१७ ] वृद्धत्य-कया। पदानीमेवैने देवीं राजी वस्तुतो राज्ञी कर्तुं शक्का असर शासनपत्रादिकस्य यनिकटे स्थितस्य ग्रहणायेयन्तं कालं व्यलम्बन्त । तिष्ठत्विदम् । अग्र- तश्णुत । देवनामवासिनो देवनारायणमुखोपाध्यायस्य स्पाली ताराकाली नामी काचि कुलटा केनाप्युगयेन रायनि कटे स्थिा सर्व पत्र नातं निजइस गतमकरोत् । तच्चाचिन्तितमेव ब्रजेन्द्रस्य हस्तगतमभवत् । प्रजेन्द्रस्य हस्ताद्देवोराज्ञी तदेतत्पनजातमुपलभ्य रायप्रभृतीन्यन्धकरोत् । इयतः कालादनन्तरं देव्याराच्या अयं वृत्तान्तः प्रकटतामयासीत् । सत्यमय देवीराजी महाराज्ञी संवृत्ता। अथेदानी ब्रजेन्द्रमधिकरोमि । श्रीकृष्णनारायणादनन्तरं यावन्तो गहाराजा अमवस्तैसर्वरपि रत्नगृहमन्वेपमाणैस्सफलता नान्वभूयत। अन्ततो मम तातपादन वैकुण्ठवासिना महाराजेन नरनारायणभूपबहदुरेण नीलाचलः परमविष्यतोपलब्धः । स्नगृहस्य कुश्चिका-हरी रुजटिनमेकमहुळीयकं च लब्धम् । रतगृहन्तु तेनापि नोपलब्धम् । यदह, चत्वारिंशद्वपदेशीयोऽभवम् , तदा तातपादस्य मे संमारेऽस्मिननि वैराग्यम नायन । एकदा च तातो मे मानेकान्ने नया दानपत्रमिदं स्वर्णसम्पुटं च महमदात् । मा च सिंहासने संस्थाप्य पत्नया सह वन प्रातिष्ठत । दुरात्मायं हरिहरपनर्जी तदावे ममामात्य. । अयमपि रतगृहसम्य घि सर्वमिदं वृत्तान्त जातं जानातिस्म । अस्थैर कूपदेशेन निजी कं वत्सलं पुत्रं प्रजेन्द्रभूाणं वर्षनयमानययस्कम् , सर्व च राज्यमेतत्सास्कृता रनगृहान्वेषणाय निजपल्या सह गृहानस्थितोऽभूवम् । गालयां नौकामार्गेण गच्छतामस्माकमेकं सप्ताह निरुपद्रवं व्यतीतम्। भचिन्तितमेव कस्मिनन दिवगे सायं पनपनपटाच्छन्नमभवनमः । वृष्टिश्च पारया निपतितुमारमानी कानारंग संगम्य तौर नाकाया वय न्यामा । नोकायागुपविष्टेप्पेरामामु नृम्भिकामुरमृगत्सु नम्पानेव राना कियत्येव दूरे नापिकः कश्चित्तराशे दृष्टः, यो महता येगेनागदनिमुरागवायनासीत् ।

·संसारचक्रम् । [माग-२ . नाविकाचोचैरेवनुदघोपयन् -- " महाराज ! सावधानो भवतु , न आनीमः कोऽयमुपद्रवस्समायातीति" इति । यद्यपि तदानीं नासीन्न्यूनता भृत्यानाम् , अथापि , न जानामि , केन वा कारणेन प्रकाशन्तं दृष्ट्वत एव मे हृदय कंपितुमारभत । प्रथमतो रात्रि. , तदुपरि देशान्तरम् , ततोऽपि स्त्री सहास्ते , एता श्यामवस्थायां मम हृदयमकम्पतेति किमत्राश्चर्यम् ! स च प्रकाशः पश्यत एव मे समीपमुपावर्तत । प्रकाशे च तस्मिन् वहुभिश्शस्त्रवारिभिः पूर्णा काचिन्नौकादृश्यत । समीपमागतायाभेव तस्या पञ्चपाशब्दा नाळीकयन्त्रस्याभवन् , अस्मदीय. नौकास्थाश्च पञ्चपा धीवरा आहता गलाया न्यपतन् । ततोऽस्मदीयैरपि भृत्यैनीळीकयन्त्रैर्गुळिका अमुच्यन्त । तत उभयपक्षस्यैरपि मुच्यमाना गुळिका आकाशं क्षणं निरवाशमियाकुर्थन् । छिन्धि , छिन्धि , भिन्धि भिन्धि, गृहाण गृहाण , वधान वधान, इत्यादयश्च शब्दास्सर्वतोऽश्रूयन्त । एवमस्मिन्प्रवर्तमाने तुमुले सघर्षे पली मे सन्त्रस्ता मूर्छिता मदीय एवोत्सगे न्यपतत् । किं करोमि ! अनिच्छन्नप्यहन्तामादाय नौकाया अन्तश्छन्नोऽतिष्ठम् । उपरि च मयुद्धं प्रावर्तत। अन्ततस्सर्वेऽप्यस्मदीया भृत्या अनियन्त । पश्यतोहराश्च ते कमपि सम्मुखमायान्तमपश्यन्तो मामेवान्वपितुमारमन्त । परमात्मन्येव विमुखे संवृत्ते कथमहमात्मानं सन्छादयामि । भन्धिप्यं थायमेव राय प्रथमतो सम्मुसमागतः । तदानीमपि पली मे मछिगानन। राय दृष्टवत एव मे महा-क्रोधसमजायत , समीषयवेभ्यश्चामि कगा इव प्रारतेन्त । राय मुसे नासिकाया वलसम्येन मुष्टिना प्राहरम् । अभिहत मात्र एव स भूमी न्यपतत् , पुनझरित्युवितश मा दण्डेन शिरमि प्राहरत् , तेनाह मूर्छिनो धरण्या न्यानम् ।

·तपस्विन्याः कथा । यदाह लोचने उदमीलयं तदात्मानं कुत्रचिदन्धकारावृतेऽपवरके वन्दीकृतमपश्यम् । आत्मनो दशामालोक्य बढहमरुदम् । प्राणमियां वि. चिन्तयश्च नितरामेव दुःखितोऽभवम् । एतावत्येव मम पुरतस्समागत्याय राय इत्थमवदत् - " नीलाचलस्याभिज्ञानं न चेत्वं मम कथयिष्यसि अनमिव त्वां मारयिष्यामि '' इति । श्रुत्वा चाहमिद मूक इवातिछम् । स्वगृहस्याभिज्ञानावगमायाय मा बहेव निरवनात् , अथापि न मयास्मै किमप्युक्तम् । दैवाचास्य दृटिमस्कटिस्थयार्दानपत्रस्वणंसम्पुट योनापतत् । कदाचिचास्य दृष्टीपचयना मया दानपत्रं स्वर्णसम्पुटं च तस्यैव कारागृह- स्यैकतः कोणे न्यधीयत भूमौ गुप्तम् । दुष्टस्यास्य कारागृहे मया विंशतिवर्षा यापिताः । इवदिवसानन्तरे मया युप्मन्मुखानि दृष्टानि । अयमेव मे वृत्तान्तः । इतः परं तपस्विनी देवीयं यदिच्छति तत्कथयतु । " इति । ॥ इति संसारपके द्वितीयभागे सखदर्श चक्रम् ॥ ।। अथाष्टदर्श चकम् ॥ (तपस्विन्याः कथा) अध तपस्विनी मातात्मनः कथामित्यमवर्णयत् - " पश्यतोहरेनौकायामागत्य यादृशोऽनये. कृतस्स तु महाराजस्य मुसाद्भवदिश्श्रुतः । ततो यचदनुभून कष्ट मया तत्सर्व वर्णयामि ,शृणुन । यदाई मचेतनाभवन् , दालनः पुरतस्तिष्ठन्त रायं महाराज च भूमी पतित गति रफराक्तिशरीरमपश्यम् । आर्यपुत्रस्य तहसी दशा परत्या एप मे हृदयं व्यदीयते । ततस्साकन्दमई रादिशुमारभे । रुपन्तीमेप मा वास्लेन गृहीन कामो रामो याापति , तावात्मनः बानित्य सन्ती सादपि तस्य शायरी भीमलमाना सिधिप्यविचार्य क्षामगप्यविपनाना पूर गाया आत्मानगपातयम् ।

·(भाग २ संसारचक्रम् । मां गृहोतुकामा द्वित्रा मामनु गलायामपतन् । बास्य देवाभ्यस्तप्लव नाहं महत्यन्धकारे तत्र तेभ्य आत्मानं रक्षन्ती प्लवमाना च दैवात्तेप, दृष्टिषु नापनम् । शनैश्च गत्वाहं नौकायाः पृष्ठतो यत्किञ्चिदवलम्ब्यावर्तिपि । ते चे गृहीतदीपस्तित इतोऽन्विष्य मामलभमाना जले निममा मृतां च निश्वित्र गताशक्का नौकामुन्मुक्तवन्धनामकार्षुः । गच्छन्ती च नावमन्वहमपि लम्बित गात्रा प्रावर्तिपि गन्तुम् । कृत्स्ना रात्रिमेवमेव नौका गच्छन्त्यवर्तत , अहमपि तामनु । प्रा- भतिकतिमाञ्चितायां च पाकशासनदिशायां नौका सा कुत्रचित्तीरे संलमाभवत् । तदात्वे चाहं नितरामेव परिश्रान्ता किंकर्तव्यताविमदा चाभवम् । कथंकथंचिदवष्टब्धधैर्या च भगवन्तमनुस्मरन्ती तेषां च पश्यतो हराणां दृष्टीपश्चयनी मन्दम्मन्दं तारमारुम वृक्षवृन्देष्वन्तर्हिताभवम् । सर्वतोऽपि भगवतो गभस्तिमालिनो बालारुणैः किरणैः प्रकाशतामुपगतेऽपि वने असूर्यपश्यं तत्स्थानमन्धकारावृतमेवाभूत् घनतया वृक्षाणाम् । चिरमव- स्थाने कदापिते मां पश्येयुरिति भयेन ततोऽप्युचलम् । निशेषतो जला द्रस्य वसनस्य भारेण चिरं वारिण्यवस्थित्या जडीभूनैश्चाडैरेकैक पदमपि कप्टेनागच्छम् । भयेन तु द्रुतगतिरहं पुनः पुनः परिवृत्त कन्धरा तानेच पश्यन्ती तृणेऽपि विचलति तानेवागतानुद्भावयन्ती सुदूरमपाक्रनम् । दीर्घ च पन्थान- मतिक्रम्यासहनाच श्रमस्य कुत्रचितरुमूले समुपाविशम् । श्रमेण शिथिल गात्रा च चिरमुग्वेशनासमी न्यविशम् । निविष्टमात्रायामेव निद्रयाभिभूता भवम् कियन्तं कालमस्वपमिति नेदानी निधि वक्तु प्रभवामि । विगत निद्रा च चक्षुरुन्मीलयन्ती पाधं समुपविष्टामिना जडोभतं मे गानमुण- यन्ती च काञ्चिस्त्रियमपश्यन् । भयेन च " कुत्राहमस्मि " इत्युचैराकन्द जी माम् . सा“ मापीमाभैषीः , सर्द या कटामिमां दशा निरीक्ष्य ·भाग २ सेस चक्रम् । करुणया स्वागहमुपचरानि , अस्ति मे समीप एव कुटीरम् , निनीपामि च त्वामहं तत्र , अपशकोपि गन्तुम् इति मधुरमब्रवीत् । महन्तु- " गच्छावो मातर्गच्छावः, कुत्र तावत्तावकं गृहम्! अहमस्मि महत्यां विपदि पनिता , रक्ष मातर्माम् , पश्चातु वृत्तान्त मे कथयिष्यामि , काममहमस्मि समर्थात्वामनुगन्तुम् ' इति प्रत्यत्रुवम् । श्रुत्वा च मामकीनं वचसा समुत्थि- ता सह मया प्रापन्निज गृहम् । इद कस्यचित् कृपावलस्य समृद्धस्य समीचीनं गृहम् । द्वावेव परं वसत्तोऽत्र मृहे - एकः कृपीवलः, अन्या च तस्य पत्नी । अनयोः कन्ये परं स्तः । उभे अपि कन्ये एते गृहीतपाणी । यस्मिन् दिने तत्राह- मगच्छम् , तस्मिन् दिने तयोरेकापि तत्र नाभवत् । उभे अपि श्वशुरगृहान् गते अभूताम् । नौ दम्पती मा महतोपचारेण निजे गृहे समवासयताम् । सुखेन तर कतिपंयान् दिवसानयापयम् । अतिक्रामत्सु दिनप्येवमेकदा कृतीवलस्य तस्य ज्येष्ठा कन्या हेमवतीनामी श्वशुरगृहाप्रतिनिवृत्तागमत् । सा न सुन्दरसीवयवा दर्श- नीयनमा सुशीला । विवाहोऽपि तम्याश्शाभने सम्पन्न कुलभवत् । अचिरा तम्या मम च मैत्री समजायन । हेमवती मयि निन्याजममा नितरां विद्याति, अहमी तस्या विद्यामि कामम् । कृषीवलेन चार्यपुत्रस्यान्वषेण बहु प्रायति , परं तस्य कोऽपि वृत्तान्तो नावागम्यत । अस्तु • यहि तर्हि तत्र पीपलगृहे काल याप. यन्त्यवतिपि । मध्याहात्सर यहाहं हेमवती चैकत्रोपविशविस्तदा हेमवती पतिगृह वृवान कधयेत् । महमपि प्रेम्गा शृणुयाम् । एकदा तस्याः एवं मुखादित्यमश्रौपम्- " मच्छमारग्रामस्य भीलगन्नस्य निस्ट एर नीली नाम कश्चिदम्ति पर्यनः , तत्रैव पाने कस्यापि रानो गुप्त धनं यर पुत्रनिनिहितमन्ति- इति जनाः कथयन्ति " इनि। कथयन्त्या 12 ·तपस्विन्याः कथा। [च-१८ श्रुत्वाचेदं वचनं तस्या महान्मे समजन्यानन्दः । तस्य नीलार्दिदृक्षा च महती समुद्भून्मनसि । हृदयगतमिममभिप्राय पहिरप्रकाशयन्ती हेम- वत्या श्वशुरगृहप्रस्थानसमयं प्रतीक्षमाणातिष्ठम् । हेमवती विनाहं मां विना हेमवती च क्षणमपि स्थातुं न शक्नुवः । एतावत्येव हेमवत्याश्वशुरगृहात्तस्याश्वशुरो नितरां रुग्ण इति पत्रिका समागता । हेमवती च श्वशुरगृहं गन्तुं समनह्मत् । मां परित्यज्य गन्तुमशक्नुवाना च मामपि सहगमनायान्वन्ध । अहमपि सम्यश्चमक्सरं समुपस्थितमवगच्छन्ती तया सह गन्तुं सन्नद्धाभवम् । न च कोऽपि मां प्रत्यपेधत् । शोभने समगे हेमवत्या सह प्रस्थिताहन्तस्याश्वशुरगृहं प्राप्य सुखेन कालं यापयन्त्यवर्तिपि । नीलाचलदिदृक्षा तु दिनदिनेऽभिवर्धमान- वाभवत् । हेमवत्या मन्त्रयित्वा सहकेन भृतकजीविनावामुभावपि नीलाचल- मगच्छाव । नीलगनग्रामानीलाचलः क्रोशत्रयदरेऽवर्तत । घण्टाद्वयपरिमित एव काले नीलाचलं प्रापिय । स तु सहागतो भूतकजीवी साधु सर्वानपि पार्वतान्प्रदेशानककमदर्शयत् । दर्शयन्नेव स यदा दक्षिणभागस्थमत्युनतं शिखरं प्रापत्तदैवं प्राह " देशोऽयं महाभयकरः, अस्यैव शिखरस्य समीपे कुत्रचिदस्ति काचिद्गहा, यस्यां कस्यापि राज्ञो महद्धनमस्ति नि. हितम् , अंध यायदयस्तदन्येपणायागताः, परमेकोऽपि सफलमनारथी नाऽभवत् ।" इति। श्रुत्वा चेदं मम महानाश्चर्थस्समजानि । कियद्दरं गत्वा च स पुनर- वदत्- "आगच्छतम्- अन्यदेकमद्भुतं प्रदर्शयामि , पश्यत कोऽयं भया. नको गतः ! '' इति । श्रुत्वा चेद सत्यमेव कंचिच्छुकैस्तृणपर्णादिभिरापूर्ण गतमण्श्यम् । भूनिस्तु तत्र समैवाभूत् । दृष्ट्वा च तं गतं । ननमिदं कस्या भपि मुरझाया मुखम् । इत्यतर्फयम् । निगममिमाय मनस्मेवान्तर भ.पम् । सर्व च स्थानमवलोक्य सूर्यास्तमयापूर्वमेव गृहान् वयं पनि नियता यभूम ।

·भाग-२] संसारचक्रम् । तस्यां रात्री क्षणमपि निद्रा नागता । नीलपर्वतस्य दक्षिणशिखरस्य मुरझायाश्च स्मरणं पुनःपुनरभूत् । क्रमेणात्यकामरसताई परं प्रयोजनपर्य वसायिनी कापि घटना न समभवत् । हेमवत्याश्श्वशुरे नीरोगे मुस्थे च सम्पन्ने पुनस्तस्याः पितृगृहगमनची समुदभवत् । किमहमत्रैय तिष्ठेयम्, अथानया सहास्याः पितृगृहं गच्छेयम् , इति मनसि विचारस्सभभवत् । सुबहुविचारानन्तरं च नीलगञ्ज एवावस्थानं युक्त निरचिनवम् । तत्र कार्य विमाभावाय कश्चिदुपायोऽपि मे मनसि समस्फुरत। एकदा तमेव भृतकजीविनमेककम् , येन सह पूर्वमगच्छम् । सहादाय तमेव नीलादिमगच्छम् । तृणपर्णपूर्ण तं गतम् , यमहं कस्याश्चित्सुराया मुखमतर्फयम्पूर्वम् , पुनस्सम्यगयधानेन चिरमवलोक्य तत्रैव कस्यचिकुटी. रस्य निर्माणं फतुमच्छम् । निजमभिप्राय तस्म भूतकाविने समावेय कुटीरनिर्माणाय तमाज्ञापयम् । ततः परस्मिन्नेव दिवसे कुटीरनिर्माणमारभ्यत । सुरमाया मुख एका , अन्यत्र च द्वे, इत्याहत्य तिसः कुट्यो निरभीयन्त सांगणाः । कार्यऽस्मिन् हेमवत्याः पिया वाचरितं साहाय्यम् । सुरापि कियड्रं तेन निष्कासिततृणपर्णा शुद्धा च कारिताभवत् । सुरङ्गायाश्योधनसमये फोऽप्यन्यो विमस्तु नाजायत , परं द्विदिनपर्यन्तं सर्पाणामुपद्रवो विशेषतो रतन । तत्र देशे वर्तमानानां कोलनामकजातिभवानां साहाय्येन सोऽप्यु. पद्रयो नष्टोऽभवत् । ते खलु सर्पक्षका न केवलं सर्पभ्यो न बिभ्यति परं तुप्यन्त्यपि तान् दृष्ट्वा । एते सुरक्षा सुदूरं शुद्धामकाः । यदा तेभ्यश्श्रुतं नेता परमन सर्मा भन्ये या दुटा जन्तबस्सन्तीति , तदा शेधिन कार्य समापितं मया। हेमवती हेमपत्याश्वशुरो या नात्र कार्य मारयापि पापागदात् मत्युत सर्वदा सर्वथा समिपि कार्य मम तो साहाय्यकमेवारनाम् । ताभ्यामेव रक्ष्यमामाहं मुसेन तवसम् ! सुरक्षासस्था करी नया पूजा ग्रामक्रियत। पहिस्सन्देहास्य फरपापि वस्तुनोऽभावान कोऽपि सादिक्षत् । - .

·८४ तपास्यन्याः-कथा। [च-१८ ततस्स्त्यमेवाह सुरङ्गाशोधने प्रावृतम् । द्वित्रेषु मासेषु कृत्सापि मुरङ्गा मया शोधिताभवत् । सुरझाया तत्र तत्र स्थित वृक्षगुल्मादिका मयव छिनमभवत् । सुरक्षा तु सर्वमान्धतमसावृताभूत् । प्रकाशस्तु नाम मात्रेणापि तत्र नासीत् । बहवो दण्डदीपा मया निर्मिता , तेषामेव प्रकाशे गतागत मया क्रियमाणमवर्तत । सुरङ्गाया भन्तिम भाग प्राप्तया मया अयोध्या कवाटिकया पिहित मयोमय द्वार दृष्टम् । कुञ्चिकाया अभावाचाळयन्त्रमुद्वाटयितुमशक्नुवन्ती दुर्वलतया कवाटभेदनेऽप्यसमी इयन्त परिश्रममालनो व्यर्थम्मन्वाना कुटीर प्रति निवृताभवम् । किं करोमि , फथमुद्घाटयामि तालयन्त्रम् , इत्येन चिन्तयन्ती चिर कालमयाफ्यम् । परमदयाळुभंगवान् यदा कदापि वा मनोरथ मे पूरयेदेव नूनमित्याशा पर हृदये परिवर्तमानाभवत् । मन्ये सा? मासोऽतीतस्यात् - एक्दा इयमेव दवी राज्ञी बाल करूपप्रतिच्छन्ना मम पार्श्व गागात् । अनया नि कृतलेऽपि वृत्तान्त वर्णिते महानेव ममानन्दस्समजनि । सापि कुश्चिका, यस्या. कृते मयार्धायु कप्टेन यापितम् , अस्या एव मयालभ्यत । कुश्चिकाया लाभेन कियाना-1 नन्दो मे समभूदिति नानेन वदनेन ह वर्णयितु शक्नोमि । कुचिका ता गृहीत्वा यष्टिदोपहस्ताई सुरङ्गा प्राविशम् । बहो कालात्पूर्व सघटिततया ताळयन्त्रमुद्घाटयितु तदाले नाशकम् | चिर प्रयस्यन्त्या च मया बहु दिनानन्तर ताळयन्त्रमुदघाटितमभूत् । उद्घाटितेऽपि ताळयन्त्रे पिवृतकवाटेऽपि द्वारे मनोरथो मे न सफलोऽभवत् । यतस्तदन्नघट्टिताळयन्त्र पिहितकपाटमन्यद्व रमानीत् । तदेव च द्वार श्रीमता रत्नगृहस्य द्वारम् । ' कुतोऽस्य ताळ पन्त्रस्य कुश्चि कामुपलभेय ' इति महती चिन्ता समवर्तत । इयति परिश्रमेंगीकृतेपि मनो रथेन न फलितम् । हृदये कुरिताऽशा हृदय एस व्यलीयत । निराशा नाम भूत्वा पुनः कुटीर प्रतिनिवृत्ताभवम्। देवी रास्यव्यगात् । अतिचक्रमुर्दिवसा. क्रमेण । इदमत्र वक्तव्य विस्मृत मया- सुरङ्गा सा पर्वतस्यान्तरन्तरेव सु दूर निर्मितासीत् - तेन पर्वतगमनागमनयोर्गहदेवानुकूल्यमजायत । - ·८५ (भाग-२ संसारचक्रम् । मायो मास एका व्यतीतस्स्यात् , एक्दाद हेमवत्याश्वशुरगृहामति निवर्तमानाचिन्तितमेव मार्ग पतित पिनेतनमेक कुमारमपश्यम् । समीप मुरमर्पितवत्या च मयायमेव प्रजेन्द्रो लब्य । एकाकिन्यमवैन कथयाकि दत्रानयम् । सप्तदिवसानन्तर सचेतनोऽयमभनत् । यदास्यैर मुम्वादस्य वृत्तान्तो मया श्रुतस्तदा सन्देह इव समजायत । मनम्यचिन्तय च- " मयापि वत्सा मे राक्षमाना हस्ते निहितः , कृपया भगवतो यदि सोऽद्या वधि जीवति नूनमेतत्तुल्य एव स्यात् । " इति । शशाइनिभमस्य वदन पश्यन्त्या मे दिनेदिनेऽस्मिन्दीतिरभ्यवर्धन । यदाय ब्रजेन्द्रो नीलाद्री पर्यटन्दृष्टस्तदा मे सन्देहोऽधिकोऽभवत् । व्रजेन्द्रा नीलाचले किं करोतीति ज्ञातुकामाह सुरया पर्वन गत्वाऽस्य सर्व कार्य जात निरीक्षमाणावतिपि । अय तु प्रतिदिन नीलाचल गत्वा यत्किञ्चि- दन्धिष्येत् । एकस्य तु वृत्तान्तस्य मया विस्तृत प्रथमतः कथनम् , तमि- दानी कथयामि-यदा प्रथमदिने मूर्छितमेनमाश्रममनयम् , तदात्य निकट स्वर्णसम्पुटो मया दृष्ट वस्त्ररद्धानि च कानिचित्राणि ! स्वर्णसम्पुटस्य पत्राणा च प्रयोजन किमपि नाज्ञायत मया , यत इद स पूर्व महाराजस्य निकटे कदापि मया न दृष्टम् । इत्थम्मातापुत्रयोरावयोरत्र काल यापयत्यो. पुनर्देव्या राजया दर्शन मदीयत । जनयागतया नजेन्द्रस्य सर्वानपि वृत्तान्तान् श्राविताहम् । यदा चाहं नजेन्द्रमेव निज प्रिय पुत्रमवागच्छ तदावे नातस्यानन्दस्य तु नास्त्यवधि । पूजागृहमन्तदत्तार्गळफबाट कृत्वा पर्वत सुरङ्गयामगमम् । अलान्तर एव देशी राज्ञयपि मया समगमत् । एतावत्येर जम्मानिलेन सह महती वृधिशारभत वर्णितुम् | अशनिपातश्चाभवत् । व्रनेन्द्र पर्वतशिखर, गतमनुचिन्त्यावा नितरा चिन्ताकुले अभवाव । तत इतस्तमन्वेपितु च प्रा- वर्तिप्यहि । कदाचिदाश्रमे प्रतिनिवृत्तस्स्यादिति सम्भावनया तत्रावेक्षितु देवी राजी तत्रैवावस्थाप्याहमाश्रम प्रत्यागच्छम् ।

·देव्याराजया वृत्तान्तः । च-१९ प्रविशन्त्येव मया बहुभिनेनैः पूर्ण आश्रमोऽवलोकितः । क हरे तपस्विन्या अकिञ्चनाया ममाश्रममागताः । किं वा चिकीपन्तीति विचिन्त यन्त्यामेव मयि हेमवत्याश्श्वशुरण तेषा सर्वोऽपि वृत्तान्तो वर्णित । श्रुत्वा च तेषा वृत्तान्तमायपुत्रस्य चरणयोत्सदेवाश्रुबिन्दुभिशिरो मया निहितम् । अनुभूताश्च सर्वे क्लेशा एक्दैव व्यस्मयन्त । तत्रापि ब्रजेन्द्रनपश्यन्त्यहं पर्वतशिखरं प्रति न्यवृतम् । विचिन्वन्ती च यत्र व्रजेन्द्रो मूर्छितः पतितोऽभवत्तत्रागच्छम् । देवीं राज्ञी च तत्रैवे कत्रात्यन्तव्याकुला जान्योश्शिरो निधाय रुदन्तीमपश्यम् । प्रथमतोऽहमपि व्रजेन्द्रस्यावस्थामवलोक्य व्याकुलाभवम् । अथापि क्षणादात्मानमवस्थाप्य धैर्य चावष्टभ्य देव्या राज्ञयास्साहाय्येन ब्रजेन्द्र रल गृहमनयम् । वहुपूपायेप्वनुतिष्ठितेषु परेद्यवि प्रातरय चेतनामध्यगच्छम् । सचे- तने चास्मिन्महाराजाय ज्ञापयितु पुनराश्रम प्रत्यागच्छम् । स्वर्णसम्पुटे या कुञ्चिकावर्तत , तयेव रत्नगृहद्वारकवाटिकायास्ताळयन्त्रमुद्धारितम् । ॥ इति ससारचक्रे द्वितीयमागे अष्टादश चक्रम् ॥ ॥ अथ एकोनविंशं चक्रम् ॥ (देव्याराज्ञया वृत्तान्तः) . वृद्धस्तावदेवमवदत् " या किलान्नपूर्णाया अपसेवतार इच, यामह महालक्ष्म्या एकमंश कथयन्नातिशयाता भवामि , यया किल चिलक्षणन बुद्धिबलेन बहूना प्राणा रक्षिता , यस्यै रत्नपूर्णा वसुमती कृल्ना प्रतिपाद यन्तोऽपि वय न कृतप्रत्युपकारा भवाम यस्याश्च मया लब्धास्सर्वेऽप्यु- दन्ता. , यस्या एव प्रभावेन मुपितो मे वत्मो गुप्त च रतगृह पियुक्ता च प्राणप्रिया मया प्राप्ताः , यस्या लोकदुर्लभास्सर्वेऽपि गुणा ऐकाधिकरण्य " , ·भाग-२) संसारचक्रम् । ८७ - . मनमाना नियमन्ति । सेय दयामयी देवी रानी फययत्वात्मनो वृत्तान्तान् । वर्णयतु बजेन्द्रभूषणरक्षणोदन्तम् , संबंऽपि मे सभासदस्समुत्कण्ठिता प्रती क्षन्त तदीय वचनसुधारसं पातु दवावधाना । " इति । श्रुतवत्याश्चेद देव्या राश्या लजया मुखमा रमारमभवत्। भव- नतकन्धरा च भूमिमालोक्य ती क्षणादेवमारने वक्तुम् - " मदीयतातपादादीना वृत्तान्तास्तु महाराजेन वर्णिता पूर्वमेव , अथाह विजानामि यत्किश्चिदवशिष्टम् , नदेव तापपुर्णयामि । वाम एव मे मातापितरी यशश्शेषतामभजताम् । सर्वज्येष्ठभगिन्या विषये किमप्यह न जानामि । अह मध्यमा भगिनी चेत्यावा गृहे बन्दिनीवदवर्तित । इम मेष राय तातवज्ञानन्ती वृहन्मार शब्देन सम्बोधयन्ती चासमहम् । आ- वयोः पारनपोषणभार एतस्योपरि निहित मासीत् । भय साक्षा-पापस्य परा मूर्तिरिति पश्यतोहराणा समूहस्य कस्यचिदय नेतेति च विदित मम तदानामेव । बन्धुवर्गपु कोऽप्यस्मन्निकटमागन्तुमवसरमेव न लभेत । राय एव सर्वधापयार्नियन्त भूत् । यदा मम मध्यमा भगिनी शशिवाला पूर्णयौवनाजायत , तदा मा- तुलस्यास्य मनश्च चलतामभजत् । अचिन्तितमेकस्मिन् दिने शशिवालान्त हिताभवत् । अ६ तु बहरुदम् , मातुलस्य चरणयोरपतम् , अथापि किमप्यनेनोत्तर न दत्तम् । तदात्ये चाह चतुर्दशवयम्काभूवम् , भगिन्या किमपि साहाय्यमाचरितु नाशकम् । एकदा रायो मामेवभवदत् - शशिवाळ याः कृते फिमित्येव ज्या- कुला भासि । तम्या समीचीने कुले पाणिग्रहो जात न चिरात्वमपि ता द्रक्ष्यसि । त्वमपि तावदिदानी विवाहयोग्या दगामसि प्राता | इत पर विना पाणिग्रहमवस्थापन ते न युज्यते । अस्ति कश्चिद्वरोऽपि यदर्थमन्विष्ट । इतचतुर्थेऽइनि भविता ते पाणिग्रहः । विचाइस्तु यद्यपि भविष्यन्ति नुनम्, पर नया छनयावम्येयम् । घरम्य कन्यायाश्च सम्मेऊन न भविष्यति, अतएव .

·८ वेन्याराशचा वृतान्तः। च-१९ पाणिग्रहो मे घभवेति मनस्येव त्वया ज्ञेयम् , विवाहदिवस यथा त्वं मदि- च्छाविरुद्धं किमपि न करिष्यसि-तथाह त्वा कुत्रचिदपवरके निधास्यामि । विवाहकार्ये निवृत्ते धरे च प्रतियोते गृहं त्वामपवरकारहिर्मोक्ष्यामि । इति । रायस्य वचनानां नाशकं भावमह ज्ञातुम् पर यथा सोऽवदत्तथैव सर्व कार्य निर्वृतम् । बहिस्तु विवाहदिने महान् ममाहोऽभवत् , गृहाभ्यन्तरे तु न कोऽपि विशेषः , यदाहं मातापितरावनुचिन्त्य रुदन्त्यभवम्, तदा मध्यमा मे भगिनी शनैश्शनैरागत्य मत्साधं समुपविशन्तीमपश्यम् । तत उभावप्यावा चिरात्सम्मिलिने सुचिरनरुदिव । भगिन्या एव मुखाता रायेण सह मिघुी भवन्ती धर्मभ्रष्टामवगत्य महदुःखिताभवम् । आत्मनोऽप्येतादृशी दर्शा सम्भावयन्ती व महारीताभवम् । विवाहदिनापूर्वम्मिन्नेव दिनेऽह कुत्रनिदपवरके बन्दीकृनाभवम् । विवाहदिनात्य स्मिन् दिने रे स्पगृह यातेऽहमुन्मुक्ता च । भगिन्यास्तु तत पर दर्शन नामवत् । भाजग्मुस्सप्ताएदिनानि , कापि नवीना घटना न समजनि। गोविन्दलालोऽय पितुर्मे प्रीतिपात्रं भृत्यः, अयमेव तस्मिन् काले मम परमस्सहायोऽभवत् , अस्यैवानुमनेऽह पुरुषवेषमधारयम् , रायेणात्र को विरोधो न कृतः , प्रत्युत प्रसन्नोऽभवत् । बाल्य एवास्माक भगिनीना गानगदनादिप्वभ्यासो रायेण कारितीभूत् । ज्येष्ठमागिन्यास्तु विपयेऽह किमपि न जानामि । पर सापि समर्थाभवत्तत्रेति श्रुतं मया। मया तु मध्यम भगिन्यैव सहाभ्यासः कृतः। विवाहदिनात्सप्तम्ल दिवसेप्यतीतेप्वचिन्तितमेव समागत्य शशिबाला. वदत्' अद्य मन्ये वरः पुनरपि समागमिप्यन्यत्र, पुरतस्तस्य त्वया न गन्तव्यम्, रायत्येयमाज्ञा | मयैर वधू पेण तस्य पुरतो गन्तव्य भविष्यति । येन केना प्युपायेन विपं पाययित्वा स मारयितन्यश्च । कारण सनाह न जानामि ।" इति । एतावदुक्या शशिवाला निरगात् ।

·९७ भाग-२] संसारचकम् । मम तु मनसि महती पीडा समजायत । अचिन्तय चैवमह मनसि- " को नाम तपस्वी दुरदृष्टशाली मम भा , यो न चिरासयमिनी या. स्पति ! " इति । ततम्वाह गोपिन्दलालन सम्मन्त्रय पत्युः प्राणाका केनाप्युपायेन कर्तव्य निरचिनवम् । गोविन्दलालम्प निकटे किमरि विष- मस्ति, यस्म गुणाः पूर्वमेव वर्णिताः । ततो गोविन्दलालस्तथा प्रायतत , यथा तदेव स्वनिकटवर्ति विष स पायिवस्स्यात् । बारवेषधारिण्या मया स दिवसा कयकचियापितः। भर्भराने कोणवर्तिन्यपवरके भगिन्यास्सलपन्याशब्दश्श्रुतः । सावधानया कवाट- रन्धेण यन्मया दृएम् , तदिवानी न वर्णयितु शक्रोमि । निनामेव भगिनी शशिबाला मम पति विषमिथ भक्ष्यम् , यत्र गोविन्दकालेन तदेव विष सयोजितमम् , भोजयन्तीमपश्यम् । यदा विषय प्रभावेन ते ( यजेन्द्रः) सम्यक् अचेतनतामभजस्तदा गोविन्दलालरयोक्तया दशमांकचिहिते कारा- गृहे निहिता अभवन् । गोचिन्दलालसदासया मा बाकपधारिया महता परिश्रमेण पति फारागृहानिष्कास्य महळानाग्न्या जरठा गृह मापितोऽभवत् । ततोऽपि पुननिष्कास्य तमन्धकर एव कुल्यायास्तीरमनयम् । तत्र सह नौकया गोविन्दलालस्सन्नद उपकब्ध । यदाय नौकामारुप पला यनपरोऽभवत्तदा रामस्य केनचिचरेण इष्टोऽभवत् , यतोऽस्म कारागृहा- निर्गमन ज्ञात्वा रायेण बहवन्धरा एतदन्वेषणाय नियुक्ता भभवन् । चराणा दुष्प्रयोर्यत्रायमासारसा नौफा जले न्यमज्जत् । भगवतस्तु कृपयास्प पाण- वियोगो न जात , देवनारायणमुम्योपाध्यायस्य वर्शन चाभवत् । देव नारायणमुखोपाध्यायन स्वगृह नातोऽय पुत्रनिर्विशेष पात्यमानधावर्तत । अस्मद्गृहे स्पस्य कारागृहानिक रणवृत्तान्तस्सर्वतः प्रसृतोऽभवत् । मयि रायस्य सन्देदोऽसि जानः । सन्दिहानेन तेनाह बहुधा परीक्षिताभवम् । देवनारायणमुखोपाध्यायस्य भृत्यश्यहरो नाम रायम्य मित्रमासीत् । सतपर तेषा ( वृजेन्द्रम्य ) देवनारायणमुम्वोपाध्यायगृहेऽअम्धान रायेण ·देव्या रामपा वृतान्ता। बातमभूत् । ज्ञातमात्र एव वृत्तान्ते रायो देवमामं सह सहचरी प्रापत् । भहमपि बालकमप्रतिच्छमा गोविन्यारेन सह तत्रागमम् । दुटो राप- स्तन कस्मिंश्चितकगृहीते गृहे कम्य प्रसार्य वाणिज्यमारभत । एतेषा (मन्द्रस्य) बन्दीकरणाय प्रतिदिनं नवा नवा उपायाः क्रियमाणा - भूवन् । देवनारायणमुखोपाध्यायगृहृतान्तान्मतिविनं शहरो रायाय कथ- यतिस्म । एकवा मध्याहे • यतैस्सम्मेळन दैवावेद्वर्णयिष्यामि रायस्या- न्तरमभिप्रायं-अपहिताश्च कारयिष्यामि' इति विचिन्त्य देवनारायणमुखो- पाध्यायगृहसमीपमगमम् , परं त्वेतैस्सम्मेळनं नाभवत् । रथ्यापार्धवर्तिन्य- पयरके शेरत एत इति केनाप्यवगस्य , रथ्यायामेव गवाक्षादधो मन्दमेकं गीतं गायन्ती क्षणमतिष्ठम्, अभ्यतेन वा शब्देन प्रबुद्धा एते मा प्रत्यभिजा. नन्तो बहिरागच्छेयुरिति । परं सोऽपि मनोरभो मे सफलो नाभवत् । विफल. मनोरथैव च ततः प्रतिनिवृत्ताभवम् । - देवमामादुत्तरता कोशचतुष्टयपूरे कुत्रचिद्धने वने मौका कुटी निरमाथि । आवश्यफेषु समयेषु सैव मे निवासस्थानमभवत् । तस्मिय दिने सायं , यस्मिमहं देवनारायणभुखोपाध्यायगृहान्तिकमगमम् , दुरेते गृहीता महत्कष्टं प्रापिताब्धेत्यभूणवम् | म केवलमियदेव, रायस्य कश्चिमृत्य एतेईत इत्यपि । ततो गृहीतमन्नं जयपालं कारागृह एतेषां समीपं प्रेषयम् । स च तत्र गस्तान् कृष्णकम्बळेनैकेनावृतदेहान् कृत्वा भूगृहेऽवस्थाप्य मतिनिवृतोऽभवत् । यत्र गृह एतेऽभयंस्तत्र गतया मया फवाटरंधेणया रोदनं श्रुतम् , सान्त्वनाय च गीतमेकमगायि, येनपा धयावर्षभः कियानपि समजनि । ततस्तत्रैव कारागृहे देवनारायणमुखोपाध्यायस्य शवोऽपि निहित इत्यवगत्य महान्तमानन्दमविन्दम् । ' एका फिया द्वयर्थकरी बभूव ' इति न्यायनकदैवाचोभयोः प्राणान् रक्षिप्य इति निरचिनव मनसि । भकरवं प यथाविचिन्तितम् । .

·- ९९ संमारचकम् । बहुळीभवति च ममैतैस्सहवासे पेय मे विगळितुमारभत ! देवना- रायणमुखोपाध्यायसंजीवनानन्तरमेस्सह कुटी प्रतिनिवर्षमाना बालक रूपं परित्यज्य वास्तवरूपमधारयम् । निर्मलकुमारो विमातुः कुत्सितेन चरित्रेण दु:खितो निजं गृहं परि स्यज्य मातामहगृहान् गच्छन् मध्येमार्गमेव शकरमुखाविदितवान्तेन रायेण गृहीतोऽभवत् । ततः प्रभूति सोऽयं कुत्रचित्खण्डगृहे अन्वीकृतो महत्कार मनुभवन्नवर्तत , तस्यापि तस्मात्कष्टादुन्मोचनमावश्यकमन्यमाना पर्ति मे. बालकरूपधारिणं कृत्वा स्वय योगिनीवेषमधारयम् । निर्मक कारागृहादुन्मोच्य तहग सर्वानपि देवनारायणमुखोपाध्यायसंनद्धान् वृत्तान्तानवर्णयम् । तस्मि मेव दिने जयकालीं बध्वा देवनारायणसादकरवम् । देवनारायणो जयकाळी परित्यक्ष्यतीत्ययमर्थोऽपि मया निर्मलकुमाराय कथित मासीत् । अतएव परित्यकमात्रायामेव जयकाळ्या निर्मलो निजपितृसमीपं पापत् । अस्मिन् पर्याये मम वीजनसाधारणेनाविचारेणैते पुनरपि पश्यतो- हराणां दस्ते पतिता अभवन् । देवनारायणमुखोपाध्यायस्य पत्नीपरित्यागं द्रष्टुमैतान मेषयन्त्या मया सहैवैवैगोविन्दलालस्य प्रेपणमुचित कर्तव्यमासीत् । तथा न कुर्वन्त्या एकाकिन एवैतान्प्रेषयन्त्या मया महदनुचितमाचरितम् । गोविन्दलालेन हस्तसकतेनैतान् देवनारायणमुखोपाध्यायसमीपगमनात्प्रति- पेधता वनमार्गेण कुटीनिवर्तनं प्रतियोधिता अप्यते तथा नाचरन्तो जन समूहमेव प्राविशन् । भन्ततश्च ममानेनाविचारेणैते पुनरपि रायस्य हस्त- गता अभवन् । कारागार एवैते ज्वरेण पीडित्ता अभूवन् । गोविन्दलालपदत्तेनोप- धेन तु पुनरेते सुस्थतामभजन् । तवात्वे रायः पुनर्मयि शक्तिोऽभवत् । तेनैते तत्वकथनाय बहुनिर्वदा अभवन् । दैवाचैतरस्माकं नामानि न कवि तानि । यदि कथितान्यभविग्यन् सदा पशुमारं वयं मारिता नमविण्याम ।

·. देव्या राजाचा वृत्तान्तः । [च १९ एतन्मध्य एव · देवनारायणमुखोपाध्यायो निर्मलकुमारं सर्वाधि फारिणं विधाय स्वपदे स्थापयित्या गृहान्परित्यय घनमगात् ' इत्ययं प्रोत्र- दहनो वृत्तान्तो मया श्रुतः । निर्मल कुमार एकाकी तदावे निजगृहकृत्य निर्वहनवर्तत । रायस्तु पुनरपि तं छलेन हस्तगतमकरोत् । यवा दुष्टा कुलटा च जयकाळा निर्मकस्य वक्षस्यारूढा तम्य गळ मर्दयन्त्यासीत् । तवाई पर्ति मे कारागृहामिकास्य तस्मै भयानक दृश्यमिदमदर्श यम् । ततश्चातुर्यानिमलस्य प्राणानरक्षम् । तां च घूता बन्धकरवम् । निर्मल च स्वगृहान् औषयम् । ततोऽहमेनान् ( बजेन्द ) स्वगृहाननयम् । तत्रापि काचिद्रयावा दुर्घटना समभवत् । जयकाळी ताराकाळीनामी तस्या एवं पितृवंशजा प रायस्योपपनीभावमाश्रित्यातिष्ठताम् । एकदा ताराकाळो काचित्पाटलिका- यत्र मेऽत्यावश्यकानि पत्राण्यासन् , द्रष्टु निर्गन्धं महान्तमकरोत् । चिर रायो युक्तया पोटलिका तामदर्शयमेव कालमयागमत् । अन्ततस्तु रहस्य. पूर्गा सा पोटलिका ताराकाळया दृष्टागवत् । ततो रायस्ताराकाळीमुम्वेन रहस्यभेद सम्भावयनात्मनो महती विपदं भाविनीमालोच्य बिभ्यत् तारा फाळीममारयत् । मद्गृहस्य नातिदूर एवास्ति किघिरखण्डगृहम् । तदेव रायस्य यथेच्छविहारस्थानम् । तत्रैव च ताराकाळया हिंसाप्यभवत् । संप्रेष भूमी कुप्रचित्तस्याशयो निहितोऽयतत । देवाच तैसा पोटलिका तत्रैव खण्डगृहे लठभा, यस्यां मे प्राणात्सवस्वं चायत्तम्। मरिपतृपितामहाविमि- लिखिता पप. पत्रिकामासन् । एकदा मम गुप्तचरेवन्यतमो मागेवमनवीत्- "हरिहरवन्धोपा- ध्यायस्य निकटे रत्नगृहस्य काश्विास्ति कुंपिका , तां च स महताऽवधानेन रक्षति " इति । इद च श्रुत्वा तस्याः कुंपिकाया येनकेगाप्युपायेन तस्माद् ग्रहणमत्यावश्यर्फ मनसि निरचिनवम् । हरिहरेग नाई हटा कदाचिदपि मम गागिनी सशिवालो तु स सम्यम्नानानि , पम्य समस्याहं तवान्त ·भाग-२] संसारचाताम् । १०१ वर्णयामि । तत. पूर्वमेव शशिमाला लोकान्तरं गताभूत् । हरिहरस्त्विम वृत्तान्तं न जानातिस्म । शशिनालाभ्रमेण मस्येव सोऽभिचारमारभत । यवाह तस्य निकटे काचिद्रनगृहकुश्विको वर्तमानामशृणयम् , तस्मिन्दिने मया किंचिदतिकुत्सित कार्य कर्तव्य समभूत् । शशिबालावेषेण तनिकट गत्वा मध पाययित्वा विचतनाचस्मारकुचिकामगृहाम् । ततः परं जयकाळीनिकटस्पत्य पत्रस्य विनिमयाकापम् । यहा रायप्रभृतिभिस्सह जयकाळी मधमधमत्ता यत्र विमेतमासीत् , सदाहमार्य- पुत्रेण सह तत्रागच्छम् । जयकामयाः फटेहरिहरलिखित पा गृहीत्या तस्या भयोसादनाय किंचिदन्यत्र तरस्थानेऽस्थापयम् । तसोई नौकामाला कल्कतानगरमगच्छम् । तत्र हरिहरस्य गृहान् गरवा ततोऽप्यावश्यकानि पत्राण्यगृढाम् । तत भार्यपुत्राचेन खण्डगई लब्धानि पितृापतामहादीनां इसलिखितानि पाण्यलगे। आर्यपुत्रस्त पुनारायस्य हस्तगतोऽभूत् , परमह कमप्यु-गोचनोपाय करें नाशकम् । एकदा रायस्य किञ्चिवचन श्रुख ह हपविस्मयपूर्णाऽभवम् । तचेदं वचनम् --" मैरवपुरस्थे भयानके कारागृहे, यत्र करिघट्टलो ५हुम्यो वर्गेभ्यो मन्दीकृतस्तिष्ठति , पूजेन्द्रोऽपि तत्रैव तापत् स्थाप्यताम् , यायवस्मन्मनोरय. पूर्णो न भवति" इति। रायणैवमयम्भम वः कुतः कृत इति तु नाह जानामि , आर्यपुत्र भैरवपुरकारागृह मेषित शायाह गोविन्दलालादि- भिस्सह भैरवपुरमेयागच्छम् । तत्र गत्वा च पखेन सह वृजेन्द्रस्य समापो भवतीति , पर तो परस्परसबन्ध म जानीत इति चापागच्छम् । ततोऽह- भेतैसम्मेळनाय बहूनुपायानरचयन् , पर रायस्य मृत्यैरहर्निशं सावधान रक्षद्भिर्मम मनोरथो विफलो जात, । अन्ततो गोविन्दलालस्य मन्त्रणेन यः प्रतिदिनमेषा भोजनादिफ नयति तमुत्कोचेनारमाधीनमकरणम् । सवोरणा- अस्थालेउमादधा निधाय काचित्पत्री प्रेषयम् । तत्र व नातिचिोण सशस्य इति लिखित मया । फिन्तु कोऽप्युपावरसफलो मे नाभवत् ।

·१०२ देव्या राड्या वृत्तान्तः। . एतावत्येव कधिधरो मधं नीलाचलस्य समीपे काचितपस्विनी निवसतीत्यकथयत् । तपस्वीनी वृत्तान्तं श्रुतवस्या मे ' नून सैव मे श्वभूः' इति प्रत्यभात् । ततोऽविळम्बेन नीलाचलमगच्छम् । अवर्णयं तस्यै सा- नपि वृतान्तान् याथातथ्येन । हरिहरासन्धया कुश्चिकया सुरक्षाया द्वार- मुद्घाटितम् , यथा च कियद्यः क्षणेभ्यः पूर्व तपस्विनी समवर्णयत् । ततःपरमहं भैरवपुरंगेव पुनः प्रतिनिवृत्ताभवम् । परंपतीतेपि मामप्रये एतेषामुन्मोचनोपायः कोऽपि फलं नादर्शयत् । ततः परं गोविन्द- लालस्य साहाय्येन पितुः पुत्रस्य च सम्मेळनं वृद्धस्य मरणमित्यादि यन्मया कृतं तत्सर्व महाराजस्य मुखाद्भवद्भिः श्रुतमेव । महाराजस्य मरणसमये माळा जरठा रायस्य मातरं तत्रैव मन्दमागच्छन्तीमवलोक्याहं ततोऽपासरम् । एते च ( प्रजेन्द्रः) ततो निर्गत्य पलायिता इत्यहमशृणवम् । अनन्तरं च तत्र यद्वृत्तं तन्महाराजेन वर्णितम् । बहुवति दिवसेप्वतीतेप्वेतत्सम्बंधिवृत्तान्तानवगमादपिकमहं व्या- कुलान्तराभवम् । एकदा चाचिन्तितमेव कश्चिन्मे चरस्समागत्याववीत्- " वृजेन्द्रप्रमुभगवतः कृपया मातुरात्मनोऽन्तिके प्रापत् " इति । श्रुत्वा चेदं महानन्दो मे समजनि । तस्मिन्नेव क्षणे नीलाचलं प्रति प्रातिष्ठे। तत्र गत्वा चाहं सर्व वृतान्तजातं तपस्वित्यै मात्रेऽकथयम् । सा च निजं प्रमु- षितं पुत्ररनं लब्ध्वाऽऽनन्दसागरे जलचरभावमिवाशिश्रियत् । ततो रजगृह द्वारोद्धाटनादिकं यथा निर्वर्तित तथा श्रुतमेव श्रीमद्भिः । अयमेव मे वृत्तान्तः । अतोऽधिकं नाहं किमपि जानामि ॥ इति । ॥ इति संसारचके द्वितीयभागे एकोनविंशं चक्रम् ।।

·संसारचक्रम्। ॥ अथ विशं चक्रम् ॥ (परिपूर्ति) - सर्वेपामेपा वृत्तान्तानां श्रवणेन कस्य का दशाऽजायतेति नाहं वक्तुं मभवामि । अनुभवकुशलास्स्वयमेव विचारयन्तु । कियन्तंचन कालं सत्र निश्शब्दतावर्तत । ततो महाराजश्मीनारा- यणवंद्योपाध्यायः परितोऽवलोक्य मन्दम्मन्दं गम्भीरमित्थमवदत्- " हे रायाः ! हे हरिहरप्रभवः । ६ वा दण्डमहं युष्मभ्यं विवध्याम् , येन मे कोपशान्तो भवेत् , न नानामि विचारयन्नपि । नाई या प्राणान- पहर्तुमिच्छामि , तथा सति हि युप्माकं शीघ्रमेव दुःखान्मोचनं भवेत् । इदं तु न विस्मरत, यद्भगवान् कदापि युष्मदीयानपराधाम क्षमिष्यत इति । अस्तु, कृतस्य पापस्य फलमत्रैव भोक्तव्यं युष्माभिः । हरिहर ! विचारय तावत्वं मनसि कीदृशः पाप्यहमस्गीति । अल्पेन पश्चाचापेन वत्कृतस्य पापस्य प्रायश्चिठं भवेदिति न मनुष्व । ययगय त्वां नगररक्षणसैनिक सादकरिष्यं नूनं ते मरणदण्डोऽभविष्यत् । परमहमिदं नेच्छामि , निज दुष्कर्मफलभोगाय स्वागहं परित्यजामि । वारीशालमण्डले वजपुरनामा कश्चिदस्ति प्रामः । तमेव मामं तुभ्यमहं ददामि । तत्रैव गत्वा स्वं निजया पलया सह वस । अवशिष्ठमायुः परमेश्वरस्य स्मरणेन यापप " इति । मसम्पूर्ण एव महाराजस्य वचने हरिहरो झटित्युत्पाय महाराजस्य चरणयोरपतत् , अरुदध चिरं सकरुणम् । सगद्गदमित्थमवदच- "धन्योऽसि महाराज धन्योऽसि | सापनीया ते दयनीयेषु दया ! कृपयैव तेऽय नीवामि नराधमोऽहं , अन्यथा पाणानां कथापि न अयेव । फि- मधिकं विज्ञापयामि । मुखाच्छब्दो न निस्सरति । नेच्छामि मुखमहमितः क्षणमपि पदर्शयितुम् । अव भीमतामाज्ञां पालयाहं निर्यामि । श्रीमन् भूमेन्द्रनारायणबहादुर ! भवन्तोऽपि मोक्षाम्यन्तु । मयैव मनेन्दथ्पण इति ·. परिपूर्तिः । १-२० नामानरं श्रीमतां निहित सभत् । अष्टादशवपानमेव भनता पिता मत्सायेर प माताभूगाव । तावन्तं कारु पालनपोषणादिकं पुत्रनिविशेषवावास्या भवतः कृतम् । किमिदमेकं पा गनसि कृत्वा ममापराधान क्षमिष्यति भवान् । यदा भवानष्टादशवर्ष यस्कोऽभवत् , तदाहं रहस्यपकटीभावभिया भवन्तं तत्र विवाहव्याजेनानयम् , कष्ट चेपलादाम् । अचाहं भवन्त पुनः पुनः क्षमा प्रार्थयामि , पुरातन मेहं स्मरन्मा क्षाम्यतु । याम्यहमय पमया सह , देन्या राशया राज्यं पालय | मुव चानुनमान् भोगान् , अयमेवाशीर्वादो मे " इति । एतावदुक्त्वा निरगादरिहरः । निर्गते हरिहरे महाराजस्सविप्फुलिंगाभ्या नयनामा रायं निरीक्ष्या- वदनित्यम् --- " राय! तव स्वपराधा हरिहरीयेभ्योऽप्यधिकाः , अपराधा- नुगुणो दण्डस्ते फो वा विधातुमुचित. ! जानासि वा ! आगळं भूगो निखाय श्वभिर्भक्ष्यमाणे त्वयि तत्र लवणप्रक्षेपस्समुचितो दण्डस्स्यादिति मन्येऽहम् । परमहमेव नेच्छामि फतुम् । हरिहरस्य यादृशो दण्डो विहित - स्तादृशमेव तवापि विचातुमिच्छामि । गच्छ त्वमपि , रायपुर नाम प्राम मुरव , निजानपराधाननुचिन्य पश्चात्तापं भज । क्षणमप्यत्र न विळम्ब. " इति । रायस्तु किमप्यवदन्नेष कज्जावनतशिरासह निजैरनुचरै निययौ। इमं निर्गतेषु सर्वेषु निश्शब्दतायां जाताया महाराजो महताऽऽनन्दन गद्गदीभूतस्सप्रेमभरं व्रजेन्द्रभूषणं भूपेन्द्रनारायणनामधेयमाटिंग्य शिरस्युपा- घ्राय घेत्थ तमब्रवीत्- " वरम ! रनगृहस्यास्य कृते मम पितृपिता- महायास्सप्त पूरुषा महान्तं प्रयत्नमकुर्वन् , कप्त्यापि तेषु दृष्टिगत्तमिद ना- भूत् । भगवतः कृपया मात्रा तेऽन्विप्योपलब्धम् । भत इद सर्व त्वय्येव निक्षिपामि । चिरायुभूत्वा चिरभिद सर्वमनुभुक्ष्व -इति ।

·भाग-२] संसारचक्रम् । ततो देवीं राजी घाशिषा संयोज्याक्ददेवम् - " यत्से। तवैव कृपयाय पुत्रमुखनिरीक्षणसुखमहमनुभवामि , पन्यासि त्वम् , यत्र त्वमजा- यातच कुछ वन्यम् , यच्च एवं प्रविष्टा तयारि धन्यं कुलम् , भगवा स्ते सौभाग्यमतिचि रक्षतु , भागच्छ , भूपेन्द्रस्य पार्थे समुपविश, येना- वा नेत्रयोः फलं लभेवदि इति । . , तता गोविन्दलालादीनित्यमवदत् - " गोविन्दलाल! विजय । जयपाल ! गङ्गाधर । यूय मे हितपिणो मित्राणि । याहयो युप्माभिरुपकारो ममाचरितस्सतमु जन्मस प्रतिपन्नपि न भविष्याम्यनृणः । किं वाधिक यदामि । यथापूर्व यय निजे निजे पवे पुनः स्थाप्यन्ते महोन्नत्या । सर्वेपि यूय दम्पत्योरनयोराशियः प्रयुजाना भगवन्त पार्थयत मळम् " इति । उपसंहृतवचने च महाराजे संप्येकदेव " विजयता महाराज." इत्युचैरुदघोषयन् । ततो महाराजः पुनरपि तपस्विनी ( महाराशी) एवमवदत्- " प्रिये ! विंशतिवर्षेभ्यः परस्तावत्सत्य वध्वाध मुखदर्शनमपारकरुणानिधे. भगवतः 1: कृपाया एव फलम् । अनुभूत दुःख विस्मर । एतावेच राज्ये स्थापयित्वा गच्छावावा वनमेव । चिर स्वस्ससारचक्रेग कृताः। किमि तीतो विळाव्यताम् ॥ इति । एतावदुक्त्वा महाराजो महाराज्ञमा सह बजेन्द्र देवीं राज्ञी च रजसिंहासन उपश्याशिषः प्रयुज्य वनं प्रातिष्ठत । प्रजेन्द्रो देवी राज्ञी च सुखेन राज्यमपालयताम् । न्यायपरायणतया औदार्येण च तयोः प्रजास्सुखमन्वभवन् । निर्मलस्य ब्रजेन्द्रस्य च मैत्री दिने दिनेऽभ्यवर्धत । पररपर तो भैत्री सम्यक् निरवहताम् । रायस्य गमनानन्तर जयकाळी वेश्याभावमवलम्ब्य कल्कलानगरे ऽवसत् । रूपसौन्दर्यादिशालिन्यास्तस्या कियामपि कालस्सुखेनात्यगात् ।

·परितिः ।
ततोऽतिचारेण महता सर्वाङ्गेषु वणैरुत्पन्नैः पीडिता , तत्रापि कृमिभिजीते
र्जुगुप्सिता , पुलाकमेकमप्यलभमानाऽन्ततो महत्कष्ठमनुभूय प्राणाननहात् ।
ता च मृतां चण्डाका निमतलाषस्थे श्मशानेऽदइन् । “ अत्युत्कटैः पुण्य
पापरिहैव फलमश्नुते " इतीद सत्यमभवत् ।
भगवन् ! दयानिधे ! त्वदीये संसारचक्रे पतितो ब्रजेन्द्रभूषणः
परिश्रमनन्ततो भूपेन्द्रनागयणो बभूव । महिमैष मायायास्ते । इत्यमेव
सर्वेषामापद्मस्तानां समीचीन पर्यवसानं कुरु ।
इति संसारचक्रे द्वितीयभागे विंशं चक्रम् ।
इति संसारचके द्वितीयो भागः ।
REMEDISSESSESE
ॐ ॥ संसारचक्रं समाप्तम् ॥
苏苏说我张常

·भाग-२] संसारचकम्। - ततो देवी राही चाशिपा संयोज्यावददेवम् - " बसे। तवैव कृपयाय पुत्रमुखनिरीक्षणमुखमहमनुभवामि , धन्यासि त्वम्, यत्र त्वमजा- यथास्तच कुक धन्यम् , यच्च प्रविष्टा तचापि धन्यं कुलम् , स्ते सौभाग्यमतिथि: रक्षतु , अगच्छ , भूपेन्द्रस्य पार्थे समुपविश, येना- वा नेत्रयोः फलं लभेवहि इति । भगवा - , " - - ततो गोविन्दलालादीनित्यमवदत् - गोविन्दलाल! विजय! जयपाल ! गङ्गापर ! यूय मे हितषिणो मित्राणि । माहशो युप्माभिरुपकासे ममाचरितस्सप्तशु जन्मा प्रतिवन्नपि न भविष्याम्यनृणः । किं वाधिक पदामि । यथापूर्व यय निजे निजे पवे पुनः स्थाप्यन्ते सहोन्नत्या । सपेपि यूय दम्पत्योरनयोराशिषः प्रयुञ्जाना भगवन्त प्रार्थयत मङ्गलम् उपसंहृतवचने च महाराजे संप्येकदेव " विजयता महाराजः इत्युच्चैरुदघोषयन् । " इति । " ततो महाराज. पुनरपि तपस्विनी ( महाराज्ञी) एवमवदत्- " प्रिये। विशतिवर्षेभ्यः परस्सारतस्य वध्वाश्च मुखदर्शनमपारकरुणानिधे. भगवतः कृपाया एवं फलम् । अनुभूतं दुःख विस्मर । एताव राज्ये स्थापयित्वा गच्छावावा वनभेव । चिर स्वस्ससारचक्रेग कृताः। किमि तीतो विळम्ब्यताम् ॥ इति । एतावदुक्रवा महाराजो महाराजया सह बजेन्द्र देवीं राजी च रजमिहासन उपश्याशिषः प्रयुज्य वनं प्रादिष्ठत । प्रजेन्द्रा देवी राज्ञी च सुखेन राज्यमपालयताम् । न्यायपरायणतया औदार्येण च तयो. प्रजास्मुखमन्वभवन् । निर्मलस्य व्रजेन्द्रस्य च मैत्री दिने दिनेऽभ्यवर्धत । परस्पर तो मैत्री सम्यम् निरबहताम् । रायस्य गमनानन्तर जयकाळी वेश्याभावमवलम्ब्य कल्कचानगरे 54सत् । रूपसान्दर्यादिशालिन्यास्तम्या कियामपि कालस्युवेनात्यगात् ।

·.
परिपूर्तिः।
[प-२०
ततोऽतिचारेण महता सर्वानेषु व्रणैरुत्पत्नैः पीडिता , तत्रापि कृमिभिजाते
र्जुगुदिसता , पुलाकमेकमप्यलभमानान्ततो महत्कारमानुभ्य प्राणान जहात् ।
तां च मृतां चण्डाका निमतलाघट्टरथे श्मशानेऽदइन् । " अत्युत्करैः पुण्य
पापरिहैव फलमश्नुते " इतीदं सत्यमभवत् ।
भगवन् ! दयानिधे! त्वदीये संसारचके पतितो ब्रजेन्द्रभूषणः
परिश्रमन्नन्ततो भूपेन्द्रनारायणो बभूव । महिमैष मायायास्ते । इत्यमेव
सर्वेषामापद्मस्तानां समीचीनं पर्यवसानं कुरु ।
इति संसारचक्रे द्वितीयभागे विशं चक्रम् ।
इति संसारचक्रे द्वितीयो भागः ।
RESSSSESER
॥ संसारचक्रं समाप्तम् ॥
SHEETERE

·भाग-२] संसारचक। १०३ || मथ विशं चक्रम् ॥ (परिपूर्तिः) . सर्वेषामेषा वृत्तान्तानां श्रवणेन फस्प का दशाऽजायतेति नाहं वक्तुं ममवामि । अनुमवकुशलास्स्वयमेव विचारयन्तु । कियन्तंचन कालं सत्र निश्शब्दतावर्तत । ततो महाराजश्मीनारा- यणवंद्योपाध्याय परितोऽवलोक्य मन्दम्मन्दं गम्भीरमिस्थमवदत्- " हे राया: 1 हे हरिहरप्रभवः । कं वा दण्डमहं युष्मभ्यं विद्ध्याम् , येन मे कोपशान्तो भवेत् , न नानामि विचारयन्नपि । नाई वा प्राणान- पर्तुमिच्छामि , तथा सति हि युष्माकं शीघ्रमेव दुःखान्मोचनं भवेत् । इदं तु न विस्मरत, यद्गगवान् कदापि युप्मदीयानपरापास क्षमियत इति । अस्तु, कृतस्य पापस्य फलमत्रैव भोक्तव्यं युष्माभिः । हरिहर ! विचारय तावत्वं मनसि कीदृशः पाप्यहमस्मीति । अस्पेन पश्चातापेन स्वततत्य पापस्य प्रायश्चिचं भवेदिति न मनुष्य । यह त्वां नगररक्षणसैनिक सादकरिष्य नूनं ते मरणदण्डोऽभविष्यत् । परमहमिदं नेच्छागि , निन दुष्कर्मफलभोगाय त्वामहं परित्यजामि । वारीशालमण्डले वमपुरनामा कधिवस्ति मामः । तमेव ग्राम तुभ्यमहं ददामि । तत्रैव गत्वा त्वं निजया पमया सह बस । भवशिष्टमायुः परमेधरस्य स्मरणेन यापप " इति । असम्पूर्ण एव महाराजस्य वचने हरिहरो झटिसुत्याय महाराजस्य परणयोरपतत् , मरुदय चिरं सकताम् । सगदमित्यमवदय- " धन्योऽसि महाराज धन्योऽसि | सापनीया ते दयनीयेषु दया! कृपयेव तेऽध नीयामि नराधमोऽहं , मन्यया प्राणानां कयापि न भयेव । कि- मधिक विज्ञापयामि । मुखाच्छब्दो न निम्सरनि । मेच्छामि मुममानितः क्षणमपि मदर्शयितुम् । अथैव भीमनामाशा पासपमाई नियोनि । भीमन् भूमेन्द्रनारायणबहादुर ! भवन्नोऽपि मा साम्यन्तु । मदेव मन्दमन इति ·परिपूर्ति । नामान्तर श्रीमता निहित यत् । अष्टादशवर्षानमेव भाता पिता मत्पन्नधेष घ माताभूनाव । तावन्त काल पालनपोषणादिक पुत्रनिर्विशेष मेवावाग्या भवत' कृतम् । किमिदमेक षा मनसि कृत्वा ममापरापान क्षमिष्यति भवान् । यदा भवानटादशवर्षवयस्कोऽभवत् , तदाह रहस्पपफटीभावभिया भवन्त तत्र विवाह याजे नानयम् , कष्ट चेममादाम् । अथाह भवन्त पुनः पुनः क्षमा प्रार्थयामि , पुरातन लेह स्मरन्मा क्षाम्यतु । याम्यहमथ पसवा सह , देव्या राजया राज्य पालय । मुक्ष चानुनमान् भोगान् , अयमेवाशीवादो मे " इति । एताददुक्त्या निरगादरिहर । . , निर्गते हरिहरे महाराजस्सविष्फुलिंगाभ्या नयनामा राय निरीक्ष्या- वददित्यम् - " राय ! तव लपराधा हरिहरीयेभ्योऽप्यधिका , अपराधा नुगुणो दण्डस्ले को वा विधातुमुचित । जानासि वा' मागळ भूगे निखाय श्वभिर्भक्ष्यमाणे त्वयि तत्र लवणप्रक्षेपम्समुचितो दण्डस्स्यादिति मन्येऽहम् । परमहमेव नेच्छामि कतुंम् । हरिहरस्य याशो दण्डो विहित- स्तादृशमव तवापि विवातुमिच्छ, मि । गच्छ खमपि , रायपुर नाम माम भुरक्ष्व , निजानपराधाननुचिन्त्य पश्चाताप मज । क्षणमध्यत्र न विळ र स्व " इति । रायस्तु किमप्यवदन्ने लजारनतशिरासह निजेरनुचरे निययौ । इत्य निर्गतेषु सर्वेषु निश्शब्दताया जाताथा महाराजो महताऽऽनन्दा गद्दीभूतम्सप्रेमभर ब्रजेन्द्रभूषण भूपेन्द्रनारायणनागधेयमारिय शिरस्युपा- प्राय पेत्य तमश्वीत्- 'म ! रनगृहस्यात्म कृते मम पितृपिता- महाचाम्सप्त पुरषा महान्त प्रयनमकुर्वन् , कस्यापि ते दृष्टिगतमिद ना- भूत् । भगवत. कृपया मात्रा तेऽन्विप्योपसन्धम् । गत इद सर्व वय्येय निक्षिपामि । चिरायुर्भूत्वा चिरमिद सर्वमनुभुस्य - 1. इति ।

·भाग-२] संसारचक्रम् । ततो देवीं रानी चाशिषा संयोज्यावददेवम् - ॥ पसे। तवैव कृपयाय पुत्रमुखनिरीक्षणसुखमहमनुभवामि , धन्यासि त्वम्, मत्र वमना- यमास्तच कुछ धन्यम् , यच र प्रविष्टा तथापि धन्यं कुलम् , भगवां स्ते सौभाग्यनतिचि रक्षतु , भ.गच्छ , भूपेन्द्रस्य पार्थे समुपविश, येना- वा नेत्रयोः फलं लभेवहि , इति । तता गोविन्दलालादीनित्यमवदत् - " गोविन्दलाल ! विजय ! जयपाल | गङ्गापर ! यूयं मे हितषिणो मित्राणि । यादृयो युप्माभिरुपकारो ममाचरितस्सप्तमु जन्मम प्रतिकुपनपि न भविष्याम्यनणः । किं वाधिक यदामि । यथापूर्व ययं निजे निजे पदे पुनः स्थाप्यन्ते सहोन्नत्या । सर्वपि यूयं दम्पत्योरनयोरशिषः प्रयुआना भगवन्तं प्रार्थयत मरळम् उपमंहनवचने च महाराजे संघप्येकदेव "विजयता महाराजः इत्युच्चेरुदघोषयन् । ततो महाराजः पुनरपि तपस्विनी ( महारानी) एवमवदत्- " प्रिये ! विशतिवर्षेभ्यः परस्तावतस्य वध्वाध मुखदर्शनमधारक्रुणानिधे- भगवतः कृपाया एव फलम् । अनुम्तं दुःखं विस्मर । एतावेव राज्ये स्थापयित्वा गच्छावावा वनमेव । पिए स्वसंसारबकेग कृताः। किमि. तीतो विळन्यताम् " इति । एनावदुक्ला महाराजो महाराज्ञया सह नजेन्द्र देवी राज्ञी च रहमहामन उपवेश्याशिपः प्रयुज्य वनं प्राविष्ठत । प्रजेन्द्री देवी राज्ञी च मुखेन राज्यमपालयताम् । न्यायपरायणतया औदार्येण र तयोः प्रजाम्मुखमन्वभवन् । निर्मलस्य प्रजेन्द्रम्य च मैत्री दिन दिनेऽभ्यवर्मन । परस्परं ती मैत्री सम्बन निरवहनाम् । गयम्य गमनानन्तरं जया बेश्यामावमवरम्न्य कलपानगरे ऽपमत् । मरमन्दादिशानिन्याम्तम्या क्यिामपि काम्मुन्दनात्यगात् । -

·१०६
परिपूर्तिः।
[प-२०
ततोऽतिचारेण महता सर्वाङ्गेषु व्रणैरुत्पन्नैः पीडिता, तत्रापि कृमिभिजीते
र्जुगुप्सिता , पुलाकमेकमप्यलभमानाऽन्ततो महत्कण्ठमनुभूय प्राणाननहाए ।
तां च मृतां चण्डाला निमतलाघट्टस्ये श्मशानेऽदइन् । “ अत्युत्कटैः पुण्य
पपिरिहव फलमश्नुते ।" इत्तीदं सत्यमभवत् ।
भगवन् ? दयानिधे ! त्वदीये संसारचके पतितो ब्रजेन्द्रभूषणः
परिश्रमन्नन्ततो भूपेन्द्रनागयणो बभूव । महिमैष मायायास्ते । इत्यमेव
सर्वेषामापग्रस्तानां समीचीनं पर्यवसानं कुरु ।
इति संसारचक्रे द्वितीयभागे विशं चक्रम् ।
इति संसारचक्रे द्वितीयो भागः।
अERESEASESIRE
॥ संसारचक्रं समाप्तम् ॥
SSETTEER

·संसार ततो देवीं राज्ञी चाशिषा संयोज्यावददेवम् - " यत्से ! तवैव कृपयाय पुत्रमुखनिरीक्षणमुखमहमनुभवामि , धन्यासि लम्, यत्र लमजा- यभास्तच कर धन्यम् , यच्च (वं प्रविष्टा तच्चापि धन्यं कुलम् , भगवा स्ते सौभाग्यमतिचिः रक्षतु , मागच्छ , भूपेन्द्रस्य पार्थे समुपविश, येना- या नेत्रयोः फलं लभेवहि इति । , . - तता गोविन्दलालादीनित्यमवदत् - .. गोविन्दलाल! विजय । जयपाल ! गाभर ! यूयं मे हितषिणो मित्राणि । याहो युप्माभिरुपकारो ममाचरितस्सप्तम जन्मनु प्रतिकुर्वन्नपि न भविष्याम्यनणः । कि वाधिक पदामि । यथापूर्व ययं निजे निजे पदे पुनः स्थाप्यन्ते सहोनत्या । सर्वपि यूय दम्पत्योरनयोराशिषः प्रयुञ्जाना भगवन्तं प्रार्थयत माळम् उपमहतवचने च महाराजे सप्येकदेव " विजयता महाराजः इत्युचेरुदघोषयन् । " इति । " ततो महाराजः पुनरपि तपस्विनी ( महाराजी) एवमवदत्- प्रिये ! विशतिवर्षेभ्यः परम्तादत्तत्य वध्वाश्च मुखदर्शनमपारकरुणानिधे. भगवतः कृपाया एव फलम् । अनुभूतं दुःखं विस्मर । एतावेव राज्ये स्थापयित्वा गच्छावावा वनमेव । चिरं स्वस्संसारचक्रेग कृताः। किमि. तीतो पिळम्व्यताम् ॥ इति । एतावदुक्खा महाराजी महाराज्ञया सह मजेन्द्र देवी राज्ञी च रनर्मिहामन उपवेश्याशिपः प्रयुज्य वनं प्राविष्ठत । ग्रजेन्द्री देवी राज्ञी च मुखेन राज्यमपालयताम् । न्यायपरायणतया औदार्येण च तयोः प्रजास्मुखमन्वभवन् । निर्मलस्य प्रजेन्द्रस्य च मैत्री दिने दिनेऽभ्यवर्धन । पररपरं तौ मैत्री सम्यम् निरबहताम् । रायम्य गमनानन्तरं जयकाळी वेश्याभावमवलम्ब्य पलहानगरे ऽवमन् । रूपसीन्दादिशारिन्याम्नभ्या क्यिामपि कालम्मुम्बनात्यगात् ।

·,
.
परिपूर्तिः ।
ततोऽतिचारेण महता सर्वाङ्गेषु बणैरुत्पन्न. पीडिता , तत्रापि कृमिभिजीते
जुगुप्सिता , पुलाकमेकमप्यलभमानाऽन्ततो महत्कष्ठमनुभूय प्राणाननहार ।
ता च मृतां चण्डाला निमतलापट्टस्ये श्मशानेऽदहन् । " मत्युत्कटे. पुण्य
पापरिहैव फलमश्नुते । इतीद सत्यमभवत् ।
भगवन् ! दयानिधे ! त्वदीये संसारचक्रे पतितो अजेन्द्रभूषणः
परिश्रमन्नन्ततो भूपेन्द्रनारायणो बभूव । महिमष मायायास्तै । इत्यमेव
सर्वेपामापनस्तानां समीचीनं पर्यवसान कुरु ।
इति संसारचक्रे द्वितीयभागे विशं चक्रम् ।
इति संसारचके द्वितीयो भागः ।
E
॥ संसारचक्र समाप्तम् ॥
RRRRRAF
M