·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·सत्प्रतिपक्षग्रन्थः श्रीगदाधरभट्टाचार्यचक्रवर्तिविरचित- श्रीगंगेशोपाध्यायविरचिततत्त्वचिन्तामण्या श्रीरघुनाथतार्किकशिरोमणिविरचितदीधित्या च गर्भितः । श्रीसंन्यासिसंस्कृत कालेज न्यायशास्त्रादिप्रधानाध्यापक न्यायाचार्य पं० श्रीज्वालाप्रसादगौडविचित विलासिनीव्याख्यासहित । पूज्यपाद अस्मद्गुरुवर पं० श्रीशिवदत्तमिश्रचरणैः निर्व्यायानुमोदितः । प्राप्तिस्थानम् मोतीलाल बनारसीदास पो०व० ७५, नैलीखपरा, वाराणसी। मूल्यम् ५)

·प्रकाशक:
डा० प्रो० शान्तिप्रकाश आत्रेय एम० ए०
अध्यक्ष-दर्शन, एवं समाजशास्त्र
महारानी लालकुँवारी, डिग्री कालेज
बलरामपुर ।
मुद्रक :
विनोद विहारी सरका
हिन्द आर्ट काटेज
गोदौलिया, वाराणसी ।

·भूमिका श्रीगुरुःशरणम् इह किल प्रचञ्चूर्यमाणे वैरिचे प्रपञ्चे प्रायशः सर्व एव शरीरावच्छिन्नजीवात्मानः सुखस्य प्राप्ति दुःखस्य च निवृत्ति काम- यमाना दृष्टिपथमवतरन्ति । तदर्थञ्च तत्साधनानां ग्रहणम्, साधना- भासानाञ्च परित्यागः, एवं दुःखसाधनानामपि परिवर्जनम् तथा परमार्थतः यानि न सन्ति दुःखसाधनानि परिणामतः सुख- साधनान्येव-तेषां ग्रहणमपि अत्यावश्यकम् । एवश्व ग्रहण-त्यागयो- रिदं चक्रं नितान्तं निरविच्छिन्नं भ्रमति, अत्रैव च सांसारिकाः सर्वे प्राणिनोऽपि भ्रमन्ति । फलतः सुख-दुःखयोः साधनानां याथा- येन ज्ञानं, तयोश्च साधनाभासेषु साधनत्वप्रकारकभ्रमोत्पादका- नां विदुषां कृते साधनाभासानां प्रमात्मकं ज्ञानमतीवावश्यकम् । एतेषां साधन-साधनाभासानां ज्ञानमवलंब्यैव इदानीमयं संसारः प्रचलति । साधनविशेष्यकसाधनत्वप्रकारकप्रमावन्तोजनाः सफला अर्थात् बलवदनिष्टाननुबन्धिस्वविशिष्टेष्टसाधनतावन्तोभवन्ति, विपरीत( साधनाभास )विशेष्यकसाधनत्वप्रकारकज्ञानवन्तश्च वैफ- ल्यं भजन्ते । अतः साधनानि प्रमात्वेन ज्ञातुं प्रत्यक्षानुमानोपमान- शब्दात्मकप्रमाणचतुष्टयस्य ज्ञानमतीवाऽऽवश्यकम् । तथैव पञ्चावयववाक्यानामपि ज्ञानमत्यन्तमेवावश्यकम् । पञ्चावयववा- क्यानां गौतमो महर्षिः "प्रतिज्ञाहेतूदाहरणोपनयनिगनानि अवय- वाः' इत्यादिसूत्रैः प्रतिपादनं एतेषां विस्तृतं प्रसृतञ्च निरूपणमस्ति अवयवनामके ग्रन्थे । अस्यापि ग्रन्थस्य अन्थिभेदनं यथावसरं यथाशक्यं शीघ्रमेवाचरिष्ये येन छात्राणां सौकय भवेत् , अस्तु, साधनाभासानां दुःसाहसजन्येन आक्रमणेन आत्मानं संरक्षितुं, सांसारिकपैहिक-पारलौकिकसमस्याद्वयश्व समाधातुं न्यायसूत्रकारो महर्षिगौतमस्तत्त्वज्ञानप्रयोजकपदार्थानामुपवर्णनक्रमे हेत्वाभासानपि समुल्लिलेख । चकार।

·२ वस्तुतः पदार्थतत्त्वानां संसारस्य च सर्वासां समस्यानां समा- धानम्, एद्विपरीतानां कुसमस्यानाञ्च निराकारणम् एतयोरे- व हेतु-हेत्वाभासयोरुपयेवावलम्बिमस्तित । हेत्वाभासानां भेदाः वार्तिककारस्य श्रीउद्योतकरस्य श्रीउद्योतकरस्य कथनानुसारं हेत्वाभासानां पारमार्थिकी संख्या ३६०० पर्यन्तमस्ति । यां च संख्यां संक्षेपेण सव्यभिचार-विरुद्ध-प्रकरणसम-साध्यसम-कालातीतभेदेन विभज्य सरला चकार गौतमो महर्षिः । पञ्चधा एकस्य पक्षस्य सत्प्रतिपक्षः श्रीवाचस्पति मिश्राःपूर्वोक्तहेत्वाभासेषु प्रकरणसममेव सत्प्रतिपक्ष- शब्देनोल्लिखितवन्तः। तैः कथितं यत् "व्युत्पत्तिमात्रं चैतत्- प्रकरणसमशब्दस्य प्रवृत्तिनिमित्तत्वं तु सत्प्रतिपक्षत्वम्, अन्यथाऽनैका- न्तिकस्यापि प्रकरणसमत्वप्रसङ्गादिति” अर्थात् पक्षप्रतिपक्षात्मक- पक्षद्वयेषु एकतरकोटेनिश्चायकबलासत्त्वेन प्रकरणसमोहेतुर्न हेतु: अपितु हेत्वाभासः स । प्रकरणसमस्य एतादृशव्युत्पत्त्या अनै- कान्तिकस्य अनेन सह सांकर्यं स्यात् यतोऽनैकान्तिकस्यापि साध्य- साध्याभावयोमध्ये कस्यापि निर्णयकत्वाभावात् अतः सत्प्रतिपक्षत्वमेव प्रकरणसमस्य लक्षणमुचितं प्रतिभाति । अत्रायं प्रश्नोऽ वश्यमेव भवितुर्ह ति यत् किमिदं सत्प्रतिपक्षत्वम् ? एतस्योत्तरं 'प्रकरणसमो हि सत्प्रतिपक्षः' इत्येवं वक्त्रा तात्पर्यटीकाकारेण इदमेव दत्तं यत् सत्प्रतिपक्षस्याऽवयवार्थनिर्व- चनेनैव सत्प्रतिपक्षनिर्वचनं ज्ञातं भवति । यस्योल्लेखं दीधि- तिकारोऽपि स्वयं कृतवान्-"अत एव सन् प्रतिपक्षो विरोधिव्या- प्त्यादिमत्तया परामृष्यमाणो हेतुः- विरोधिपरामर्शो वा परामृश्यमाणस्य हेतोरसौ सत्प्रतिपक्षःइति विग्रहमपि वर्णयन्ति”- इत्यादिग्रन्थेन । एतदनुसारेणैव सत्प्रतिपक्षस्य लदाणान्यपि कृतानि । अस्मिन्नेव ग्रन्थे मूलकारश्रीगंगेशोपाध्यायेन “निबन्धे तु हेत्वा- भासानां फलद्वारकं लक्षाणम्" इत्यादिग्रन्थसंदर्भेण “प्रकरणसमे यस्य ·-W तु न व्याप्तिपदाधर्मताबाधः फलम्" इत्या दिनो "किन्तु निर्णय एव" इत्यन्तग्रन्थेन सूत्रकारेण च स्वयं स्वारस्यं प्रदर्शितम् । एतेन च तेषां प्राचीनन्यायशास्त्रानुरागिणामिदमावश्यकं ज्ञातव्यं वर्तते यत्मूलकारेण महर्षेौतमस्य संप्रदायं परित्यज्य कश्चित् नूतनो मार्गो नान्वेषितः, अपितु स एव मार्गः स्पष्टीकृतः स्फुटीकृतश्च । परन्तु पुनरपि विद्वांसो जना मूलकारं प्रायशो नैव विदाकुर्वन्ति । द्वौ शब्दौ अथेदं प्रस्तूयते सत्प्रतिपक्षाप्रकरणस्थाः कतिचन विषयाः जिज्ञा- सूनामन्तेवासिनां सौकर्याय । मूलकारेण लक्षाणद्वयं पूर्वपक्षारूपेणाभिहितम् यथाहि १ समान- बलबोधितसाध्यविपर्ययलिङ्गत्वम् आद्यम् । अस्यार्थश्च समानबलेन प्रतिहेतुना बोधितः यस्य प्रकृतहेतोः साध्यस्य विपर्ययः अभावः स हेतुः सत्प्रतिपक्षः : शब्दे नित्यत्वसाधने श्रावणलहेतुना बोधितः अनित्यरूपसाध्यस्य विपर्ययः अतः कृतकत्वहेतुः सत्प्रतिपक्ष । २ अनिर्धारितविशेपेण बोधितसाध्यविपर्ययलिङ्गत्वं द्वितीयम् । अनिर्धारितविशेषसाध्यविधिबोधजनकपरामर्शविषर्यालङ्गकत्वे सति अनिर्धारितविशेषसाध्यबोधजनकपरामर्श लिङ्गत्वं फलितम् । प्रथमल- क्षणे हेतुप्रतिहेत्वोः समानबलवत्वमपेक्षितम्, द्वितीये च हेतुप्रति हेत्वो. व्याप्तिव्याप्त्यभावयोः अनिर्धारणमपेक्षितमिति विशेषः । एकत्राधि- व्याप्तिव्याप्त्यभावान्यतरनिर्धारणावश्यकतया उभयमपि दूषितम् । ३ साध्यविरोध्युपस्थापनसमर्थसमानबलोपस्थित्या प्रतिरुद्ध- कार्यकलिङ्गत्वं सिद्धान्तलक्षणम् । पक्षे साध्यवैशिष्ट्यग्रह- प्रतिबन्धकोपस्थितिजनकोपस्थितिप्रतिरुद्धकार्यक परामर्शविषयहिङ्गत्वं फलितम । यथा शब्दो नित्यः श्रावणत्वात् , शब्दोऽनित्यः कार्यत्वा- दित्यत्र, शब्दो नित्यः इति ग्रहप्रतिबन्धिका या शब्दोऽनित्यइत्या- कारिकोपस्थितिः तज्जनिका या अनित्यत्वव्याप्यकार्यत्ववान् शब्द इत्युपस्थिति ; तत्प्रतिरुद्ध कार्य "शब्दो नित्य इति अनुमित्यात्मक कबलवत्वस्य ·कार्य तज्जनकोयः अनित्यत्वव्याप्यकृतकत्ववान् शब्द इति परामर्शः- तद्विषय लिङ्गत्वस्य कार्यत्वे हेतौ सत्वाल्लक्षणसमन्वयः । ४ विरोधिबोधकान्यगमतौपयिकरूपसंपत्तिमत्तयाज्ञायमानेन प्रति- रुद्धकार्यकलिङ्गत्वमपरं सत्प्रतिपक्षलक्षणम्। इदं च लक्षणद्वयं अयं हेतुः सत्प्रतिपक्षितः” इति व्यवहारौपायकम्, नतु हेत्वाभासवि- भाजकम, यद्विपयकत्वेन ज्ञानस्यानुमितिविरोधित्वं तस्यैव तत्त्वात्। सत्प्रतिपक्षस्य दूषकत्वम् अस्य दूषकताबीजं तु अनुमित्यनुत्पादकत्वम् , न तु एकत्र व्याप्तिपक्षधर्मत्वाभावः, सद्धेतोरपि सत्प्रतिपक्षोद्भावनदशायां सत्प्रतिपक्षत्वात् । अथवा परस्परविरुद्धयोहे तुप्रतिहेत्वोरेकत्रासत्व- नियमेन व्याप्तिभङ्गद्वाराऽस्य दूषकत्वम् , (परन्तु व्याप्तिभङ्गद्वारा निर्णयानुत्पादकत्वमेवास्यफलम् ) तदनुसारेणैव “निबन्धे तु हेत्वाभा- सानां फलद्वारकं लक्षणमित्यादिसन्दर्भे एकतरपक्षानिर्णयेन "कथ- मत्रतत्व निर्णयः” इतिजिज्ञासाज निका व्याप्तिपक्षधर्मतोपस्थितिः प्रकरणसमः इति लक्षणं कुर्वतां निबन्धकृतां अभिमतत्वेनोपस्थापि- तम् । सत्प्रतिपक्षस्यैवाऽपरं नाम प्रकरणसमइति प्रतिपादितम् । रत्नकोषकारमतम् रत्नकोपकृतस्तु शब्दो नित्यः श्रावणत्वात् , शब्दोऽनित्यः कार्य- त्वादित्यादिसत्प्रतिपक्षस्थले नित्यत्वव्याप्यश्रावणत्ववान् शब्दः अनित्यत्वव्याप्यकृतकत्वावान् शब्द इति विरुद्धनित्यत्वाऽनित्यत्वोभय- सिद्धिजनकसामग्रीसंवलनदशायां शब्दो नित्यो नवेति संशयाका- रानुमितिर्जायते। यद्यद्वयक्तिसत्वे विशिष्टबुद्धिर्न जायते तत्तद्वय- क्तेरेव विशिष्टबुद्धिप्रतिबन्धकत्वम्। एवं च कोट्यन्तरविशेष- दर्शनसहितविशेषदर्शनव्यक्तीनां प्रतिबन्धकत्वाऽकल्पनात्संशयानु- मितिर्निष्प्रत्यूहैव । अयं भावः बाधादिनिश्चयप्रतिबन्धकतायां विरोधिविषयकत्वमानं न प्रयोजकम् , तथासति अप्रामाण्यज्ञाना- स्कन्दितस्यापि - विरोधिपरामर्शस्य विरोधितापत्तेः,किन्तु निश्चित- ·५ सत्प्र- प्रामाण्यकत्वे सति विरोधिविपयकत्वं प्रयोजकं वक्तव्यम् , तिपक्षस्थले च उभयव्याप्यवत्ताज्ञानयोरेव प्रामाण्याऽनिश्चयान्नानु- मितिप्रतिरोध इति । तथाच संशयानुमितिरेव दूषकताबीजम् । निश्चयत्वावच्छिन्नहेतुभूतात्परार्मशादितः कथं संशयानुमितिः संशय जनक सामग्रयभावादिति न शंक्यम् यत. संशयत्वं यदि कस्य- चिज्जन्यतावच्छेदकं स्यात्तदा सा सामग्री अपेक्षणीया स्यात् , किन्तु संशयत्वं जन्यतावच्छेदकमेव न, किन्तु एकधर्मिकविरुद्धभाव- भावप्रकारकज्ञानसामग्रीमात्रमपेक्षितम् , तच्च प्रकृते सुलभम् । वस्तु तस्तु तत्तदभावप्रकारकज्ञानसामग्रीसहितधर्मतावच्छेदकप्रकारक- ज्ञानरूपा सामग्री प्रत्यक्षसंशयं प्रति कप्ता तथानुमितिस्थलेऽपि ताशसामग्रथा संशयजनने न काप्यनुपत्तिरितिप्राहुः। तञ्चिन्त्यम् । अप्राण्यज्ञानानास्कन्दितस्य विरोधिनिश्चयस्य विरोधिव्याप्यवत्तानि- श्चस्य च एकरूपेण तद्वत्तावुद्धिमात्रं प्रति विरोधित्वकल्पनेनैव सर्वानर्थपरिहारादितिसंक्षेपः । विभाजकलक्षणम पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यतानि पतसाध्यतावच्छेदकसंब- न्धावच्छिन्नसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्न प्रकारताशाल्यनुमितित्वव्यापक प्रतिबध्यतानिरूपित प्रतिबन्धकतावच्छेदिका सती विशिपदा- विशिष्टसाध्यग्रहत्वाव्यापिका पक्षे साध्यवशिष्ट्यग्रहत्वव्यापिका या प्रतिबध्यता तन्निरूपित प्रतिबन्धकतावच्छेदकविपयित्वावच्छिन्नजन्य- तानिरूपित जनकता यद्रूपावच्छिन्नविपयिताव्यापिका तद्रूपवत्वम् । श्रीगदाधरभट्टाचार्याः प्रतिपदव्यावृत्तिप्रदर्शनपूर्वकं लक्षणमिदं व्याख्यातवन्तः, मया गादाधरीव्याख्यारूपा विलासिनीनामिका- सर्वसाधारणबोधगम्यैका टीका विरचिता। अस्यां परोक्षाथि- परमजिज्ञास्यविषयाणां सुनिपुणतया निरूपणमस्ति । अनया सर्वेषां विशेषतः परीक्षार्थिनां छात्राणां महानुपकारो भविष्यतीति । उपसंहारः न्यार्याचार्य पं० श्रीदुर्गाधरझामहोदयाः स्थलविशेषे साहाय्यं दत्तवन्तस्तेषामुपकारं विभर्मि अभिनन्दामिच ।

·६ समाप्तस्यास्य ग्रन्थस्य विज्ञप्तिः ईश्वरकृपया येभ्योऽह'मधमोऽ- तितरां तेषां मध्येऽस्मद्गुरुपादानां श्रीशिवदत्तमिश्राणां चरणकमलेऽस्मदनुग्रहै कपरायणे अन्यत्कर्तुमनीशानः केवलं मनः- कुसुमेनाचयामि । येषां कृपया प्रभुरभवमेतद्व्याख्याकरणे । समर्पणम येषामसीमकृपया ग्रन्थोयं निर्विघ्नेन परिसमाप्तिमवाप, तेषा- मेव श्रीविश्वनाथसदृशानां श्रीमतां शिवदत्त मिश्राणां चरण- कमलयोरेवग्रन्थमिम समर्पयामि । तेन च विश्वेश्वरोपि प्रीतो भेवेदिति । मन्ये भगवान् गणेशचतुर्थी २०१६ विदुषां विधेयः श्रीज्वालाप्रसादोगौड़ा न्यायशास्त्रप्रधानाध्यापकसन्यासिसं.का. वाराणसी।

·श्रीगणेशायनमः अथानुमानगादाधयाँ सत्प्रतिपक्षप्रकरणम् । अथसत्प्रतिपक्षचिन्तामणिः सत्प्रतिपक्षत्वं न समानवलवोधितसाध्यविपर्ययलिंगत्वम् , अथ सत्प्रतिपक्षगादाधरी समानवलेत्यादिमूलस्य प्रकृतसाध्वानुमापकवलशालित्वे लित्वे सति प्रकृतसाध्याभावानुमापकवलशालिहेत्वन्तरकत्वमित्यर्थः । अथ सत्प्रतिपक्षविलासिनी यत्कारुण्यकणस्पर्शान्मूकोबाचस्पतीयति । ब्रझोपेन्द्रशिवैर्वन्द्यां नौमि तां वागधीश्वरीम् ॥२॥ सहस्रबारं पितरौ प्रणम्य प्रणम्य च भीचरणे गुरूणाम् । ज्वालाप्रसादः सुमिचिन्त्य चैनां गदाधरोक्ति विवृणोति धीरः॥२॥ समानेति । स्वसमानवलेन वोधितः "अनुमितः" साध्यविपर्य- यो यस्य (स्वस्य ) तादृशं यल्लिगं इति व्युत्पत्या फलितार्थमाह । प्रकृतेति वलनिष्ठमनुमापकत्वं चांनुमितिजनकज्ञानविषयत्वम्, उभयत्र विषयताया विशेषणविधया निवेशात्कालान्तरीयज्ञानविषयत्वमादाय नातिप्रसंगः । बलं च व्याप्तिपक्षधर्मते इति स्वयमेव बक्ष्यति । केवलविपरीतपरामर्शदशायां तद्विरह- दशायांवाऽ तिव्याप्तिवारणाय विशेषणविशेष्यदलयोरुपादानम् । अत्राऽन्तरपदानुपादाने वन्हिव्याप्यधूमवान् पर्वतः वन्हाभावव्याप्यधूमवान् पर्वत इति एकहेतुकपरामर्शद्वयमादाय धूमहेतोः सत्प्रतिपक्षत्वव्यवहारापत्तिः, अन्तर- पदोपादाने तु प्रकृतसाध्यानुमापकबलशालित्वे सति प्रकृतसाध्यानुमापकवलशालि- हेतुसामान्यभिन्नप्रकृतसाध्याभावानुमापकहेतुकालीनत्वं लभ्यते ततो नोक्तापत्तिः । तथा च प्रकृतहेतुतावच्छेदकावच्छिन्नभिन्नार्थकमन्तरपदम् । न च प्रमेयहेतुकस्थले हेतुतावच्छेदकीभूतप्रमेयत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदाऽप्रसिद्धयाऽव्याप्तिरिति हेत्वन्तरपदेन येन रूपेण हेतुतावच्छेदकत्वं तेन रूपेण तदनवच्छिन्न- प्रकारताश्रयस्य विवक्षितत्वात् । १ स्वपदं प्रकृतसाध्यसिघ्यौपयिकलिगपरम् । दुष्टलक्षणमिदम् । च्यम् ।

·२ पीया, अन्यथा तत्र परस्परप्रतिबन्धेनोभयोरबोधकत्वात् बलं च न सपक्षसत्वादि, व्यतिरेकिण्यभावात् । तत्रानुमापकत्वं अनुमितिफलोपहितत्वम्, अनुमितिस्वरूप- योग्यत्वं वा। आवेदूषणमाह । परस्परेति । अबोधकत्वादित्यस्य सत्प्रतिपक्षतादशायामित्यादिः । द्वितीयपक्षे एतद्दोषानवकाशाद् वलपदार्थ वितयं दूषयति । वलंचेति । बलपदार्थश्चेत्यर्थः। सपक्षसत्वादीति । आदिना पक्षसत्व-विपक्षासत्वयोः परिग्रहः। व्यतिरेकिणीति । अभावात् । सपक्षाऽप्रसिद्धथातत्सत्वासंभवात् । इदमुपलक्षणम् । सर्वत्रैव सत्प्रतिपक्षे हेतौ पक्षसत्व विपक्षासत्वयोरेकतराभावोपि द्रष्टव्यः । नन्वत्र साध्याभावानुमापकत्वं साध्याभावानुमितिजनकज्ञानविषयत्वं, तत्र च साध्याभावानुमितिपदेन साध्याभावत्वावच्छिन्नविधेयताकानुमितिरवश्यं विवक्ष- प्रमेयत्वेन वन्ह्यभावानुमितिस्थले सत्प्रतिपक्षव्यवहारापत्तिः एवं सति वन्ह्यभावादेः साध्यतास्थले वन्ह्यभावव्याप्यवत्तापरामर्शकालीन- वन्हिव्याप्यवत्तापरामर्शदशायां सत्प्रतिपक्षव्यवहारानुपपत्तिः वन्यात्मक साध्याभावस्यानुमितेस्तादृशविधेयताकत्वाभावादितिचेन्न । प्रकृतसाध्यनिरूपित प्रतियोगिताबच्छेदकधर्मावच्छिन्नविधेयताकानुमितिनिवेशान्न दोष इति ध्येयम् । अनुमितिफलोपहितत्वमिति । अनुमित्यात्मकफलविशिष्टत्वमित्यर्थः । वै० स्वाब्यवहितप्राक्क्षणवृत्तित्व-स्वकारणत्वोभयसं० । अनुमितिस्वरूप- योग्यत्वमिति। अनुमितिजनकताबच्छेदकधर्मवत्वमित्यर्थः । अबोधकत्वा- दिति । तथा चाऽसंभव इति सत्प्रतिपक्षतादशायामिति । एतच्चापाततः। अनुमितिफलोपहितत्वविवक्षणादेव तल्लाभात् । अत एवोभयो- रित्युक्तम् । द्वितीयपक्षे। अनुमितिस्वरूपयोग्यत्वनिवेशपक्षे । एतदोषानव- काशेपीति । असंभववारसोपीत्यर्थः । प्रथमे सपनत्वं साध्यवत्वेन निश्चितत्वम् विपक्षत्वं च तदभाववत्वेन निश्चितत्वम् । द्वितीये प्रतिहेतुके- सपक्षत्वं साध्याभाववत्वेन निश्चितत्वम् । विपक्षत्वं साध्यवत्वेन निश्चितत्वम् । प्रतिहेतौ स्वहेतुकसाध्याभावस्यैव साध्यत्वात् । व्यतिरेकिणि। पृथिवी इतरभेदवतीत्यादौ । तत्सत्वाऽसंभवादिति । सपक्षसत्वासंभवादित्यर्थः । एकतराभावोपिद्रष्टव्य इति । यत्र पर्वतस्य पक्षत्वं वन्ह्यभावस्य साध्यता तत्र यदि जलस्य हेतुता तदा पक्षसत्वाभावः, यदि धूमस्य हेतुता तदा विपक्षासत्वा भाव इत्यर्थः । भावः।

·३. वा नापि समानव्याप्तिपक्षधर्मतावत्वम्, विरोधेनैकत्र तळ्गनियमात् । समानेति संपातायातम्, बलपदार्थस्य समानत्वाऽघटितत्वात्। विरोधेनेति। विरुद्धसाध्यतदभावव्याप्ययोरेकनासत्वनियमेनेत्यर्थः तद्भगेति । व्याप्तिपक्षधर्मतयोरेकतराभाव इत्यर्थः । ननु यत्र पर्वतह्रदान्यतरस्य पक्षता वन्हेः साध्यता धूमस्य प्रकृतहेतुता, जलस्य प्रतिहेतोर्वन्ह्यभावस्य साध्यता तत्र हेतुद्वये पक्षसत्व-विपक्षासत्वयो भावः, जलरूपप्रतिहेतोः साध्यस्य "वन्ह्यभावस्य' विपक्षोयः पर्वतस्तदवृत्तित्वरूपस्य विपक्षासत्वस्य पर्वतह्रदान्यतरवृत्तित्वस्य वन्हिविपक्षह्रदाऽवृत्तित्वस्य च धूमे प्रकृतहेतौ सत्वादिति चेन्न । वन्हेर्वन्यभावस्य वा तादृशान्यतरत्वाबच्छेदेन साध्यत्वमावश्यकम्, अन्यथा उभयस्य सामानाधिकरण्येन साध्यत्वे परस्पर- प्रतिबन्धकत्वाभावेन सत्प्रतिपक्षव्यवहाराभावस्येष्टत्वात् एवं चावच्छेदावच्छेदेन साध्यतास्थले वच्छेदावच्छेदेन परामर्शस्यैव हेतुतया तादृशान्यतरत्वव्यापक- जलप्रतियोगिकसंयोगस्य तादृशान्यतरत्वव्यापकधू मप्रतियोगिकसंयोगस्य पक्षवृत्तितावच्छेदकतया तत्संबन्धावचिजनपक्षवत्तित्वाभाय जले धमेपि सत्वान्नोक्तग्रन्थासंगतिः । मूले-समानव्याप्तिपर्वधर्मतावत्वमिति । समानबलक्त्वमिति शेषः । व्याप्तिपक्षधर्मतयोः समानत्व तत्कालानतत्पुरुषीयसाध्यानु मितिजनकस्व- निष्ठसाध्यनिरूपितव्याप्तिपक्षधर्मतावसमानाधिकरणसमानकालीनज्ञानविषयत्वम् । स्वनिष्ठत्वम् व्याप्तिपक्षधर्मताविशेषणम् । स्वपद लक्वीभूतालिगपरम् । तथा तादृशज्ञानसमानाधिकरणतत्कालीनसाध्याभावानुमितिजनकस्वनिष्ठसाध्याभाव- निरूपितव्याप्तिपक्षधर्मतावत्वं समानबलवत्वमितिभावः। संपातायातमिति । हठादायातमित्यर्थः । सत्प्रतिपक्षानुरोधेनेति यावत्, न तु विवक्षितं लक्षणस्थ- समानपदवैयापत्ते. । समानत्वाऽघटितत्वादिति। व्याप्तिपक्षधर्मतयोरेव- बलपदार्थत्वादिति भावः । एकतराभाव इत्यर्थं इति । पक्षधर्मतायाः स्वनिष्ठत्वे व्याप्तेः, व्याप्तेः स्वनिष्ठत्वे पक्षधर्मताया स्वस्मिन्न- सत्वादितिभावः । ज्ञायमानत्वमिति । समानबलवत्वमितिशेषः व्याप्ति- विशिष्टस्ववैशिष्ट्येति । स्वं-हेतुः । तेन । व्याप्तिवैशिष्टयस्य स्वस्मिन्वि- शेषणत्वविवक्षणेन । अग्रिममूलसंगतिरिति । नित्यत्वव्यान्तिविशिष्टश्रावण- त्वाऽप्रसिद्धेरिति यथाश्रुतपरत्वे तु व्याप्तिपक्षधर्मतयोः प्रसिद्धया ग्रन्थाऽसंगतिः स्यादिति भावः । मूले-विरोधिव्याप्तिपक्षधर्मताविशिष्ट- ज्ञानयोरिति । परस्परविरुद्धयोव्याप्तिपक्षधर्मयोरेकाधिकरणे ज्ञानस्येत्यर्थः । अन्यतरभ्रमत्वनियमेनेति । व्याप्तिपक्षधर्मत्वान्यतरांशे भ्रमत्वनियमेनेत्यर्भः वा भावः ।

·नापि ध्याप्तिपक्षघमंतया ज्ञातत्वम्, विरोधिव्याप्तिपक्षधर्मता- विशिष्टज्ञानयोरन्यतरभ्रमत्वनियमेन नित्यत्वब्याप्यश्रावणत्वादि- वैशिष्ट्याऽप्रसिद्ध्याऽ ऽरोपयितुमशक्यत्वात् । न च साध्यव्याप्यस्य पक्षधर्मता पक्षधर्मस्य वा साध्याव्याप्यताऽऽरोप्यतिवाच्यम् । व्याप्तिपक्षधर्मतया-व्याप्तिसहितपक्षधर्मतया। ज्ञातत्वं-ज्ञायमा- नत्वम् । व्याप्तिविशिष्टस्ववैशिष्ट्यज्ञानविषयपक्षकत्वमितिसमुदितार्थः । तेन “नित्यत्वादिव्याप्यश्रावणत्वादिवैशिष्ट्याप्रसिद्धथे” त्यग्रिममूल- संगतिः। नित्यत्वव्याप्येति । शब्दोऽनित्यः कृतकत्वादित्यादौ श्रावणवादिरूपप्रतिहेतोर्वलस्य भ्रमात्मकव्याप्यवत्ताज्ञानस्याऽऽरोप्या- प्रसिद्धथाऽसंभवेन समानबलत्वाऽसंभवादित्यर्थः । एतच्चा प्रसिद्धया इत्यत्र हेतुः। आरोप्याऽप्रसिद्ध या। नित्यत्वव्याप्यश्रावण- त्वादिवैशिष्ट्याप्रसिद्धया । तथा च शब्दोऽनित्यः कार्यत्वात् शब्दोनित्यः श्रावपत्वादित्यादौ श्रावणत्वादिना सत्प्रतिपक्षिते कार्यत्वादी लक्षणस्याऽसंभवः, नित्यत्वादिरूपसाध्याभावनिरूपितन्याप्तिविशिष्टश्रावणत्वादिवैशिष्ट्याप्रसिध्या "शब्दो- नित्योगगनत्वादित्यादी पक्षधर्मत्वाप्रसिध्या" आरोपाऽसंभवात्समानव- लवत्वाऽप्रसिद्धेरिति ध्येयम् । मूले-साध्यव्याप्यस्येति साध्याभावात्मकसाध्यव्याप्यस्येत्यर्थः । तथा च नित्यत्वव्याप्ये गगनत्वे पक्षधर्मताऽऽरोप्या, एवं पक्षधर्मे श्रावणले नित्यत्वव्याप्यताऽऽरोप्येति समुदितार्थः । एवं च व्याप्तिविशिष्टस्वविषयक पक्षधर्मताग्रहःपक्षधर्मताविशिष्टस्वविषयकव्याप्तिग्रहो बा बलपदार्थः। उभयत्र स्वं हेतुः। एकत्रेति । एकस्मिन् पक्षे इत्यर्थः । तदुभयाभावादिति । साध्यव्याप्य -साध्याभावव्याप्ययोरुभयोरभावादित्यर्थ. । एतच्चाप्रसिद्ध या इत्यत्र हेतुः । विशिष्टस्याऽप्रसिद्धथा। साध्याभाबव्याप्तिविशिष्टपक्षधर्मत्वाप्रसिद्धया। ननु साध्याभावव्याप्तिविशिष्टपक्षधर्मत्वाऽप्रसिद्धया तद्ज्ञानाऽसंभवेपि साध्या- भावव्याप्यादौ पक्षधर्मत्वारोपस्य पक्षधर्मे साध्याभावव्याप्त्वारोपस्य च संभवा- देकत्र तदुभयाभावादिति मूलमसंगतमतः साध्याभावव्याप्तिविशिष्टपक्षवर्मत्वारोप एवं बलमिति व्यवस्थापयिष्यति, तथा च न मूलाऽसंगतिः, तत्रादौ प्रत्येका- रोपस्य वलरूपत्वेऽव्याप्तिमाह । यत्रेति । शब्दोनित्यः दित्यादावित्यर्थः । अन्यत्र । गगनत्वादौ। तथा च यत्र पक्षे साध्यं बाधितं तत्र पक्षधर्मे "साध्याभावरूप" साध्यव्याप्तेरारोप इति भावः । यत्र । शब्दो नित्यः गगनत्वादित्यादौ । एवकारेण साध्याभावव्याप्तिविशिष्टपक्षधर्मताया आरोपोव्यवच्छिद्यते। इति शंकायामिति । साध्याभावव्याप्तिविशिष्टपक्षधर्मताया श्रावरणत्वा- ·५ । एकत्र तदुभयाभावात् । विशिष्टस्याऽप्रसिद्धया तद्वैशिष्ट्यस्याऽऽ रोपासंभवात् । एकत्र तदुभयेति । व्याप्ये पक्षधर्मतायाः, पक्षधर्मे च व्याप्यत्वस्यारोपः प्रत्येकमव्यापकः, अतोविशिष्टस्याऽऽरोपोवाच्यः, स च एक धर्मिणि विरोधिव्याप्य- द्वयविरहाद्विशिष्टस्याऽप्रसिद्धचा न संभवतीत्यर्थः । यत्राऽव्याप्यः प्रतिहेतुः पक्षधर्मस्तत्र श्रावणत्वादौ अन्यत्र प्रसिद्धाया व्याप्तरारोप एव बलं, यत्राऽपक्षधर्मः प्रतिहेतुः तत्र साध्यव्याप्ये पक्षधमत्वारोप एव बलं इति शंकायां विशिष्टाप्रसिद्धथा व्याप्तिविशिष्टपक्षधर्मत्वारोपाऽसंभवाभिधानमसंगतमत आशयं पूरयति-दीधितौ व्याप्य इत्यादिना । व्याप्ये । व्याप्ति विशिष्टे । पक्षधर्मे । पक्षधर्मताविशिष्ट । प्रत्येकं । व्याप्तिविशिष्टस्वविषयकपक्षधर्मताज्ञानत्वादिना । अव्यापकः। सकलसत्प्रतिपक्षाऽसंग्राहकः । अब्याप्यादिप्रतिपक्षस्य व्यात्प्यादि विशिष्टस्वाऽप्रसिद्धेरिति भावः । विशिष्टाऽऽरोपः। व्याप्तिविशिष्ट पक्षधर्मतायाः स्वस्मिन् ग्रहः । वाच्यः। बलपदेन विवक्षणीयः । एकधर्मिणीत्यादिकं एकत्रेत्यादिमूलशब्दविवरणम् । विशिष्टस्येति । याहशसाध्यं पक्षे बाधितं तदीयव्याप्तिविशिष्ट पक्षवृत्तित्वस्याऽप्रसिद्ध था न संभवतीति । तथा च नित्यत्वव्याप्ति- विशिष्टश्रावणत्वाधप्रसिद्ध या ब्याप्तिविशिष्टतद्ध तुधर्मिक पक्षधर्मत्वादिग्रहोऽप्रसिद्धः, नित्यत्वादिब्याप्तिविशिष्टशब्द- वृत्तित्वाद्यप्रसिद्ध या तद्ग्रहोऽप्यप्रसिद्ध इति श्रावणत्वादेः समान बलत्वाऽसंभवेन कृत्तकत्वादेः सत्प्रतिपक्षत्वानुपपत्तिरिति भाव: अप्रसिद्धया ज्ञानाऽसंभवेपि साध्याभावव्याप्ये पक्षधर्मताऽऽरोपस्य पक्षधर्म साध्याभा- वव्याप्यत्वारोपस्य च संभवादित्याकायामित्यर्थः । व्याप्तिविशिष्टपक्षधर्म- त्वारोपाऽसंभवाभिधानमिति। विशिष्टस्याऽप्रसिद्धया तद्वैशिष्टयस्याऽऽरोपा:- संभवादिति ग्रन्थेनेत्यादिः । आशयं । अभिप्रायं। पूरयति । प्रकटीकरोति । व्याप्तिविशिष्टस्वविषयकपक्षधर्मताज्ञानत्वादिनेति । आदिना पक्षधर्मता- विशिष्टस्वविषयकज्ञानत्वपरिग्रहः । उभयत्र स्वं० हेतुः । अव्याप्यादिप्रति- पक्षस्य । श्रावणत्बादेः। आदिनाऽपक्षधर्मप्रतिपक्षस्य गगनत्वादेः परिग्रहः । व्याप्त्यादिविशिष्टस्वाऽप्रसिद्धरिति । अपक्षधर्मस्य पत्तधर्मताविशिष्टस्वा. प्रसिद्धरित्यपि बोध्यम् । पूर्व मूलकारेण "नित्यत्वब्याप्यश्रावणत्वादिवैशि- यथा तथा ·६ स्वव्यापक विरुद्धादौ साधने सामानाधिकरण्यरूपव्याप्तेरप्रसिद्धि- श्चेत्यपि द्रष्टव्यम्। व्याप्तिपक्षधर्मत्वोभयज्ञानविषयताया बलत्वे नैषदोष इत्यतो दोषान्तरं स्वयमाह । विरुद्धादाविति । आदिना साधारणपरिग्रहः । साध्याभावववृत्तित्वरूपाया व्याप्तेरन्यत्र प्रसिद्धाया विरु- द्धादावप्यारोपसंभवात् स्वव्यापकेत्यादि । अप्रसिद्धेश्चेति । तद्ज्ञान घटितसमानबलत्वाऽसंभव इति शेषः । व्याप्तिप्रकारेण पक्षे स्वप्रकारक ज्ञान विवक्षणे सामान्यादौ पक्षे समवायादिरूपहेतुता- वच्छेदकसंवन्धेन वृत्तरप्रसिद्धिन क्षतिभावहतीति साऽप्रसिद्धिर्नोक्ता । व्याप्तिघटकानां ताशपदार्थानां खण्डशः प्रसिद्धानां परस्परो- पश्लेषावगाहिज्ञानस्य बलतया विवक्षणेन तदोषोद्धारसंभवेपि अन्वयव्यतिरेकव्याप्तिज्ञानयोरननुगमेन एकोपादानेऽन्यत्राव्याप्ति दुर्धरैवेति भावः। साध्यवत्ताज्ञानविरोध्यनुमितिसमर्थत्वेनाऽनुग- मे तु सिद्धान्ते एव पर्यवसानम् । ष्ट्याप्रसिद्धया" इतिग्रन्थेन पक्षे व्याप्तिविशिष्टस्ववैशिष्ट्यावगाहिज्ञानमभिप्रेत्य- दूषितम् । इदानों तु सामानाधिकरण्यसंबन्धेन तदुभयवैशिष्टयमभिप्रेत्य दूषितमतो न पौनरुक्त्यमिति ध्येयम् । ब्याप्तिपक्षधर्मतोभयज्ञानविषयताया इति । व्याप्तिविषयतानिरूपिता या पक्षविषयतानिरूपितहेतुविषयता तस्या इत्यर्थः । एकविशिष्टेऽपरवैशिष्टयमिति न्यायन साध्यतदभावव्याप्तिपक्षधर्मत्वोभयावगाहिलिंगविशेष्यकपरामर्शावेव सर्वत्र सत्प्रति- पक्षौ, तादृशपरामर्शस्यापि प्राचीनमतेऽ नुमिति जनकत्वादिति भावः । नैष दोष इति । न कृतकत्वादेः सत्प्रतिपक्षत्वानुपपत्तिरूपोदोष इत्यर्थः । दीघितौ-विरुद्धादौसाधने इति । विरुद्धहेतावित्यर्थः । अन्यत्र प्रसिद्धाया इति । केवलान्वयिसाध्यकाऽवृत्तिविरुद्धहेतौ साध्याभाववदवृत्तित्वरूपव्याप्तेर- प्रसिद्धावपि सर्वत्र विरुद्धे तादृशव्याप्तेरप्रसिद्धिर्नसंभवतीति ध्येयम् । ननुव्याप्तिपक्षधर्मतोभयज्ञानविषयताया बलत्वे सामान्यं नित्यं सामान्य- त्वात् सामान्यमनित्यं संयोगेन समवायेन वा द्रव्यादित्यादौ सामान्यत्वादेरपि- सत्प्रतिपक्षत्वानुपपत्तिः, सामान्यादिरूपपक्षनिरूपितसमवायसंवन्धावच्छिन्नवृत्ति- त्वाप्रसिद्धया समानबलत्वासंभवेन सत्प्रतिपक्षत्वानुपपत्तिसंभवे कथं नोंक्तेत्यत आह । व्याप्तिप्रकारेणेति । स्वं-हेतुः न क्षतिमावहतीति । समवायेन द्रव्यवत्वस्य प्रसिद्धत्वादिति ध्येयम । परस्परोपश्लेषावगाहि- सा ·नाप्यनिर्धारितविशेषेण वोधितसाध्यविपर्ययकत्वम् , उभयोर- बोधकत्वात् । विशेषश्च न व्याप्तिभंगाभंगरूपः । एकत्र तमूंग- नियमात् । अनिर्धारितविशेषेतिमूलम्-अनिर्धारितविशेषसाध्यविरोधिबोधक- लिङ्गकत्वे सति अनिर्धारित विशेषप्रकृतसाध्यबोधकत्वविशिष्टत्वमित्य- र्थकम्बोधकत्बञ्च ज्ञायमानलिंगस्य करणत्वमते यथाश्रुतमेव । अन्यथा बोधजनकज्ञानविषयपरम् बोधक पदम् । बोधकत्वं च यदि बोधो- पधायकत्वम् तदोभयोरित्यादि । स्वरूपयोग्यत्वब्चेत्तदा विशेषश्चेति । व्याप्तिभंगाभंग इतिमूलं व्याप्तिपक्षधर्मतामिति विषयत्व तद्भ्रम- विषयत्वरूप इत्यर्थकम् । ज्ञानस्येति । निरूप्यनिरूपकभावापन्नविषयताशालिज्ञानस्येत्यर्थः। हेतुविषयता- निरूपिताधिकरणविषयतानिरूपितवृत्तित्वविषयतानिरूपिताऽभावविषयतानिरूपितप्र- तियोगित्वविषयतानिरूपितावच्छेदकत्व विषयतानिरूपिताभावविषयतानि रूपितसाध्य- तावच्छेदकविषयतानिरूपितसाध्यविषयतानिरूपिताधिकरणविषयतानिरूपितवृत्तित्व- विषयताशालिज्ञानस्येति यावत् । तद्दोषोद्धारसंभवेपीति । विरुद्धहेतोः संग्रहेपीत्यर्थः । साध्यवत्ताज्ञानविरोध्यनुमितिसमर्थत्वेनेति । साध्यवत्ता ज्ञानविरोध्यनुमितिजनकतावच्छेदकप्रकारताश्रयत्वेनेत्यर्थः । अनुगमे त्विति । अन्वयव्यतिरेकव्याप्त्योरनुगमेत्वित्यर्थः । सिद्धान्ते एव पर्यवसानमिति । साध्यविरोध्युपस्थापनसमर्थसमानबलोपस्थित्य। प्रतिरुद्ध कार्यकलिगत्वं तत्वंमिति सिद्धान्तात् । अपरं सत्प्रतिपक्षलक्षणमाह। अनिर्धारितविशेषेणेति । अनिर्धारित- विशेषकेणेत्यर्थः। तृतोयार्थोवैशिष्टयं साध्यविपर्ययकेन्वेति । साध्यविपर्ययकत्वं च साध्यविरोधिवोधजनक “परामर्श' त्वम्, तादृशपरामर्शविषयोलिंगं यस्येति व्युत्पत्या फलितार्थमाह । अनिर्धारितविशेषेति । अनिर्धारितविशेषसाध्य- विरोधिवोधजनकपरामर्शविषयलिंगकत्वे सति अनिर्धारितविशेषसाध्यवोधजनक- परामर्शविषयलिंगत्वम् फलितम् । अन्यथा। लिंगस्य करणत्वानभ्युपगमे । मूले-उभयोरिति । परामर्शयोरित्यर्थः । व्याप्तिभंगाऽभंगरूप इति मूलम् अत्राऽभंगश्च भंगश्चेति भंगाभंगौ-अल्पाच्त्वाद् भंगस्य पूर्बनिपातः । तेन प्रथमोपात्तस्य भंगस्य पश्चाद् भ्रमविषयत्वरूपार्थकरणेपि न क्षतिः । ज्ञाननिष्ठविशेषोद्विविधः, प्रमात्वं भ्रमत्वं चेत्यभिप्रायेणाह । प्रमितिविषय- त्वेति।. एतच्च स्वरूपकथनमात्रं-ज्ञायमानलिंगस्य, करणत्वमते एकत्र व्याप्तिः, अन्यत्र व्याप्त्यभाव इत्यर्थकं न्याप्तिभंगाभंगरूप इति कोध्यम् । न चाऽ निर्धारित:

·अन्यथा एकत्रतद्भगेति । तथा चाऽन्यतरत्वेन तदचधारणमस्तीति भावः । एकतरविषयकव्याप्तिपक्षधर्मताज्ञानस्य भ्रमत्वनियमपि तदनव- धारणेनानिर्धारितविशेषत्वसंभवात् "एकत्रतद्भगनियमादिति" दूषणमसंगतमित्यत आह । दीधितौ-तथाचेति । तादृशभंगनियमे- चेत्यर्थः। तदवधारणं-भंगावधारणम् । अनयोरेकतरं वाध्यं विरुद्धार्थग्राहकत्वादित्यनुमानं सत्प्रतिपक्षतादशायामप्यस्तीतिभाव इत्यर्थः। विशेषेति किमर्थमिति वाच्यम् । एकत्र परामर्श प्रामाण्यनिश्चयसत्वे सत्प्रतिपक्षत्वापत्तेः । एतन्मते चाऽप्रामाण्यज्ञानाभावस्यानुमितौ पृथक् कारणत्वम्, तेन गृहीताऽप्रामाण्यकपरामर्शस्यानुमित्यजनकत्वेनैव वारणादनिर्धारितविशेषे- त्यस्य वैयर्थ्यमिति शंकानवकाशः। वस्तुतो यथाप्रामाण्यज्ञानास्कन्दितपरामर्श- दशायां न सत्प्रतिपक्षव्यवहारः तथैकतरपरामर्शर्मिकप्रामाण्यनिश्चयकालेपि न तद्वयवहार इत्यतोव्याप्तिपक्षधर्मताप्रमितिविषयत्व-तभ्रमविषयत्वान्यतररूपत्वार्थक व्याप्तिभंगाभंगरूप इत्युक्तम् । तभ्रमविषयत्वमात्रोक्तावेव सामंजस्यात्प्रमितिविषयत्वोपादानवैयर्थ्यप्रसंगात् । तथा चैका प्रमात्वनिश्चयेऽ. धिकवलता, भ्रमत्वज्ञाने च न्यूनवलतेति तत्र सत्प्रतिपति- तत्ववारपाय प्रमाभ्रमत्वयोरुपादानम् । यद्यपि तादृशान्यतररूपस्य विशेषपदार्थत्वे उभयहेतो व्याप्तिपक्षधर्मताप्रमितिविषयत्वावधारणे सत्प्रतिपक्ष- व्यवहारस्येष्टतया तदनुपपत्तिः तत्रानिर्धारितविशेषत्वासंभवात् तथापि एकतरहेतु- धर्मिकव्याप्तिपक्षधर्मतावधारणाभावविशिष्टं यदपरहेतुर्मिकव्याप्तिपक्षधर्मतावधारणं तदभावोनिवेश्यः । वस्तुतस्तु “एकत्रतद्भगनियमादि" तिमूलेनैव उभयहेतो व्याप्तिपक्षधर्मताप्रमितिविषयत्वावधारणस्य न संभव इति ध्येयम् । मूले-एकत्र तद्भगनियमादिति एकत्र-हेतौ व्याप्तिपक्षधर्मताभ्रम- विषयत्वनियमादित्यर्थः । एकत्र परामर्श भ्रमत्वनियमादिति यावत् । चाऽनिर्धारितविशेषत्वाभावादसंभव इति नन्वत्राभंगनियमादित्येव कथं नोक्तं, अभंगस्य प्रथमोपस्थितत्वादिति चेत्-सत्यम् । अभंगश्च व्याप्ति- प्रकारकप्रमाविषयत्वं-तथा च वन्हिव्याप्यघटवान् पर्वतः-वन्ह्यभावव्याप्यजलवान् पर्वत इति सत्प्रतिपक्षस्थलेड भंगविरहेण सर्वत्र तादृशनियमाऽसंभवात् । तद्भगावधारणन्तु सर्वत्रैव संभवतीति तदेवोक्तमिति भावः । । तथा भावः । एकतरविषयकेति व्याप्तिपक्षधर्मताविषयकेत्यर्थः । भ्रमत्वनियमपीति। एकत्र व्याप्त्यभावसत्वेऽपीति यावत् । तदनवधारणेनेति । भ्रमत्वानव- ·६ भ्रमः न हेतुः यद्यप्यनयोरेकतरमित्यादेः एकत्र पक्षे साध्यतदभावव्याप्यतया हेतुद्वयज्ञानान्यतरद एकत्रमिथोविरुद्धद्वयसाधकद्वयान्यत- रत्वादित्यर्थोन साधुः, सद्ध तुपरामर्शेऽप्यतरत्वरूपहेतुसत्त्वेन भ्रमत्वस्य चाऽभावन व्यभिचारात् । चैकपक्षकहेतु- धारणेनेत्यर्थः। अनिर्धारितविशेषत्वसंभवादिति । सत्प्रतिपक्षत्वमक्षत- मेवेति शेषः । तथा च नाऽसंभव इति भावः । साध्यानुमितिजनकीभूतपरामर्शविशिष्टेन साध्याभावानुमितिजनकीभूतपरामर्शन विशिष्टं यत्साध्यानुमितिप्रयोजकं साधनं तत्वं सत्प्रतिपक्षत्वम्, तत्रानिर्धारित विशेषेत्यनेन परामर्शद्वयेऽप्रामाप्यज्ञानानास्कन्दितत्वं लभ्यते-तथा चाऽप्रामाण्य- ज्ञानानास्कन्दिततत्कालीनविरोधिपरामर्शविशिष्टो यस्तत्कालीनप्रकृतसाध्यानुमितजन- काऽप्रामाण्यग्रहानास्कन्दितविशिष्टपरामर्शः विषयतया तद्वान् सत्प्रतिपक्षः। तत्र चोभयोरवोधकत्वादिति दूषणंदत्तम्, विशेषश्च न व्याप्तिभंगाभंगरूप एकत्रतद्भगनियमात् इतिदूषणान्तरं दत्तम् व्याप्तिभंगाभंगरूपः-साध्यव्याप्याभाववद्विशेष्यकत्वरूप इति यावत् । एकत्र तद्भगनियमादिति-साध्यव्याप्यवत्तापरामर्शसाध्याभाव- व्याप्यवत्तापरामर्शयोरन्यतरस्मिन् भ्रमत्वनियमादित्यर्थः । तथा च भ्रमत्वग्रहा- नास्कन्दितत्वमेवाऽभंगत्वमितिभावः । ननु भ्रमत्वसत्वेपि तदवधारणस्यानावश्य- कत्वमिति कथं मूलग्रन्थसंगतिरतोदीधितिकारस्तस्य भावार्थमाह । तथा चेति । तथा चानयोरेकतरंवाध्यंविरुद्धार्थग्राहकत्वादित्यादिना भ्रमत्वावधारणं सत्प्रतिपक्षतादश यामस्त्येवेति समुदितार्थः । अनयोः परामर्शयोः । एकतरं-अन्यतरत् । वाध्य-भ्रमः । विरुद्धार्थयो:- साध्यतदभावयोः । योग्रहः-अनुमितिः । तज्जनकत्वादित्यर्थः । तत्राशंकते। यद्यपीति। अनयोरेकतरमित्यादेः-अनयोरेकतरं वाध्यं विरुद्धार्थग्राहकत्वादि- त्यस्ये त्यर्थः । विभिन्नधर्मिकसाध्यतदभावव्याप्यवत्ताने एकत्र केवलहेतु- द्वयज्ञाने च पक्षान्तर्गते तादृशहेत्वभावाद्भागासिद्धिरतः एकत्र पक्षे इति साध्यतदभावव्याप्यतयेति च पक्षांशेउपात्तम् । हेतुद्वयज्ञानान्यतरदित्यन्तं पक्षनिर्देशः । भ्रमत्वं साध्यम् । विभिन्न धर्मिकतादशज्ञानमादाय व्यभिचारवारणाय हेतौ एकत्रेति । एकमिकेतितदर्थः। कपिसंयोगतदभावव्याप्यवत्ताज्ञाने व्यभि- चार वारणाय विरुद्ध ति । न साधुरिति । वन्हिव्याप्यधूमवान् पर्वतः वन्ह्यभावव्याप्यजलवान् पर्वत इति परामर्शान्यतरद् भ्रमः एकर्मिकविरुद्धद्वय: साधकद्वयान्यतरत्वादित्यनुमानं न साध्वित्यर्थः । तत्र हेतुः-व्यभिचारादिति । व्यभिचारमाह। सद्धेतुपरामर्श इति । वन्हिव्याप्यधूमवान्पर्वतइतिपरामर्श ·प्रतिहेतुपरामर्शद्वयान्यतरत्वं, पक्षीकृत्य विरोधिसाधकद्वयवृत्तित्वेन भ्रमवृत्तित्वमेवानुमेयम्, " तादृशान्यतरत्वाश्रये एकत्र भ्रमत्वस- त्वेनैव तत्र भ्रमवृत्तित्वसत्वान्न व्यभिचारप्रसक्तिरितिवाच्यम् । तथा- सत्यपि घटादिविषयकोयत्र समृहालंचनरूपोविरोधिपरामर्शः तत्र घटायंशे भ्रमत्वमादायार्थान्तरवारणाय तत्तद्धेतौ तत्तत्साध्य- व्याप्तिपक्षधर्मतान्यतरभ्रमस्य निवेशनीयतया तत्तद्धेतुद्वयान्तर्गत- सद्धेतौ तत्तत्साध्यब्याप्त्यादिभ्रमाप्रसिध्या साध्याप्रसिद्धेः, तत्तद्धेतुद्वयान्यतराशे तत्तत्साध्यव्याप्तिपक्षधर्मतान्यतरभ्रमवृत्तित्व- साधने च बिरुद्धार्थसाधकान्यहेतुकपरामर्शद्वयान्यतरत्बे व्यभिचारः, इत्यर्थः । - न चेति भ्रमवृत्तित्वमेवेति । तथा च तादृशपरामर्शद्वयान्यतरत्वं भ्रमवृत्ति विरोधिसाधकपरामर्शद्वयवृत्तित्वादित्यनुमानं फलितम् । उक्तव्यभिचारं निराकरोति । तादृशान्यतरत्वाश्रये इति । एकर्मिकहेतुप्रतिहेतुपरामर्श- द्वयान्यतरत्वाश्रये इत्यर्थः । एतेन हेतुसत्वंसूचितं । एकत्र । प्रतिहेतुपरामर्शे । तत्र। तादृशान्यतरत्वे । भ्रमवृत्तित्वसत्वादिति । अनेन साध्यसत्वं सूचितम् । तथासत्यपीति । उक्तव्यभिचारवारणेपीत्यर्थः । विरोधिपरामर्श इति । वन्ह्यभावब्याप्यजलवान्पर्वतोघटवांश्चेति परामर्श इत्यर्थः । अर्थान्तर- वारणायेति । असंबद्धार्थाभिधानवारणायेत्यर्थः । प्रतिहेतौ “साध्याभावरूप"- साध्यव्याप्ति-पक्षधर्मत्वभ्रमविरहेपि भ्रमत्वसिद्धाविति यावत् । तत्तद्धताविति । तत्तद्धेतुमिकेत्यर्थः । हेतुप्रतिहेतुधर्मिकेतियावत् । तत्त- साध्यव्याप्ति-पक्षधर्मतान्यतरभ्रमस्य । साध्य-साध्याभावव्याप्ति-पक्षधर्मता- न्यतरविषयकभ्रमस्य । भ्रमपदेनेतिशेषः । निवेशनीयतयेति । हेतुप्रतिहेतुर्मिकसाध्य-साध्याभावव्याप्तिपक्षधर्मतान्यतरविषययकभ्रमवृत्तित्वं साध्यं फलितम् । सद्धेतौ। धूमे। साध्याप्रसिद्धेरिति । तादृशभ्रमवृत्तित्व- रूपसाध्याप्रसिद्धरित्यर्थः । भ्रमवृत्तित्वसाधनेचेति । एकपक्षकहेतुप्रतिहेतु परामर्शद्वयान्यतरत्वं तत्तद्धतुद्रयान्यतरांशे तत्तत्साध्यव्याप्तिपक्षधर्मतान्यतरभ्रमवृ- त्तित्वसाधने चेत्यर्थः । अन्यतरधर्मिकतादृशभ्रमवृत्तित्वस्य प्रसिध्या न साध्या- प्रसिद्धिरिति भावः : प्रतिहेतौ प्रकृतसाध्यब्याप्तिभ्रममादायाऽर्थान्तरापत्तिस्तदवस्थैवेति चेन्न । प्रकृतहेतुतावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितप्रकृतसाध्यव्याप्तिप्रकारत्व प्रकृतहेतुताबच्छेदकावच्छिन्नविशेप्यतानिरूपितपक्षधर्मप्रकारत्व प्रतिहेतुतावच्छेदका- वच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितसाध्याभावव्याप्तिप्रकारत्व, तादृशपक्षधर्मप्रकारत्वैतदन्य- तमनिरूपकभ्रमवृत्तित्वस्य साध्यत्वान्नार्थान्तरावकाशदति ध्येयम् । तथापि तथा च नन्वत्र ·तथा च साध्यप्रसिद्धिमात्रेण कृतकृत्यता च । तथापि तत्तत्साध्यतदभावब्याप्त्य- वच्छिन्नपक्षविषयतानिरूपितहेतुविषयताद्वयान्यतरत्वं पक्षीकृत्य भ्रमत्वनियतविषयतावृत्तित्वम् एकधर्मिकविरुद्धानुमितिजनकतावच्छेद- कविषयताद्वयवृत्तित्वेन साधनीयम् । सामान्यतोविरोधिसाधकद्वयवृत्तित्वस्य हेतुत्वे व्यभिचारमाह । विरुद्धार्थ- साधकेति । वन्हि-वन्ह्यभावसाधकेत्यर्थः । अन्यहेतुकपरामर्शद्वयान्य- तरत्वे । वन्हितदभावसाध्यकाऽऽलोकह्रदत्वोभयविषयकपरामर्शद्वयान्यतरत्बे । ब्यभिचार इति। तत्तद्धेतुपदेन धूमपाषाणमयत्वोभयमुपादाय तत्तद्धेतु द्वयान्य तरांशे तत्तत्साध्यव्याप्तिपक्षधर्मतान्यतरविषयकभ्रमवृत्तित्वरूपसाध्यस्य उक्तोभय- विषयकपरामर्शाद्वयान्यतरत्वे विरहादिति भावः । एवं तत्तद्धतुद्वयपदेन कृतकत्व- श्रावणत्वयोरुपादने नित्यत्वानित्यत्वसाधकचाक्षुषत्वकृतकत्वद्वयविषयकपरामर्श- द्वयान्यतरत्वे व्यभिचारोवोध्यः । विरोधिसाधकद्वयवृत्तित्वं यदि साध्यब्याप्यहेतु- मान्पक्षः-साध्याभावव्याप्यहेतुमान्पक्षः एतद्द्वयवृत्तित्वरूपं तदा न ब्यभिचारोऽतो दोषान्तरमाह। साध्यप्रसिद्धिमात्रेणेवेति । साध्यकुक्षिनिविष्टभ्रमत्वेन- परामर्शस्य भ्रमत्वलाभादनुमानध्यमिति मतिमा सभापीति । तत्तत्साध्येति । पर्वतत्वाइवाच्छन्नावशंष्यताविरूपितवाहव्या युत्वावच्छिन्नविषयता, पर्वतत्वाद्यवच्छिन्नविशेष्यतानिरूतिवन्ह्यभावब्याप्यत्वावच्छिषयताद्वयवृत्तिअन्य तरत्वमित्यर्थः। भ्रमत्पनियतविषयावृत्तित्वमिति साधनीय- मित्यनेनान्वयः । अत्र भ्रमत्वाकेन्झनुत्वा अनामनेत्या मानाद् या विषयता- भ्रमत्वव्याप्यत्वेन गृहोता तद्वत्तापरामाला मत्वानुमितिरिति न साध्य- प्रसिद्धिमात्रेण कृतकृत्यतेति ध्येयम् । तथा च तादृशान्यतरत्वे भ्रमत्वनियतविषय- तावृत्तित्वसिद्धौ परामर्शयोरन्यतरांशे भ्रमत्वसिद्धिरिति भावः । काञ्चनमयधूमादिहेतुकस्थले कांचनमयत्वघटितभ्रमत्वमादाय- पुनरर्थान्तरग्रस्तता तदवस्थेति वाच्यम् । भ्रमत्वनियतविषयतावृत्तित्वपदेन अमत्वनिरूपकत्वे सति भ्रमत्वनियता या विषयता तवृत्तित्वस्य विवक्षितत्वात् । कांचनमयत्वघटितभ्रमत्वनिरूपकविषयतावृत्तित्वस्य तादृशविषयताद्वयान्यतरत्वरूप- पक्षेऽसत्वान्नान्तरग्रस्ततेति ध्येयम् । तथा च पर्वतत्वाद्यवच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितवन्हिब्याप्यत्वावच्छिन्नविषयता. पर्वतत्वाद्यवच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितवन्ह्यभावव्याप्यत्वावच्छिन्नविषयताद्वयवृत्तिप्रन्य- भ्रमत्व निरूपकत्वे सति भ्रमत्वनियता विषयता तद्वत्तीतिफलितम् । तत्र हेतुमाह । एकधर्मिकेति। इदं च वन्हिव्याप्य धूमवान् पर्वतः, अन्यभावव्याप्यजलवान् इति परामर्शद्वयविषयतामादाय व्यभिचारवारणाय प्रस्य नचाऽत्र -तरत्व ·बन्हिव्याप्यधूमवान्, इन्वनव्याप्यालोकवान्, शेवालाभावव्याध्यालोकवावा- पर्वत इत्यादिपरामर्शद्वयविषयतामादाय ब्यभिचारवारपाय विरुद्धति। विपरीतेत्यर्थः। ननु विरुद्धत्वस्याऽसामानाधिकरण्यरूपस्य विषयगर्भतया सामान्यतोबिरुद्धत्वा- प्रसिद्धिः । न च तावत्पदार्थविरुद्धत्वमेव निवेशनीयमिति वाच्यम् । गगनादावेव सत्वेन साधनाप्रसिद्धः। यदि चोदासीनपदार्थगर्भविरुद्धत्वं निवेश्यते तदा स्वरूपासिद्धिः । यदि च साध्यतदभावद्वयगर्भमेव विरुद्धत्वं निवेश्यते तदा दृष्टान्तासिद्धिः । किं चैकमिकविरुद्धद्वयानुमितिजनकतावच्छेदकप्रकारताद्वयवृत्तित्वं पर्वतोवन्हिमान्धूमात्. पर्वतोवन्ह्यभाववान्जलादित्यत्र एकमिकविरुद्धद्वयानुमिति- जनकतावच्छेकीभूता या वन्हिव्याप्तिप्रकारतानिरूपितधूमनिष्ठप्रकारता. एवंवन्ह्य- भावव्याप्तिप्रकारतानिरूपितजलनिष्ठप्रकारता. एतद्द्वयवृत्तिअन्यतरत्वे वर्त्तते तत्र च भ्रमत्वनियतविषयतावृत्तित्वंनास्तीति व्यभिचारः । न च पक्षनिष्ठविषयता- निरूपितत्वं तादृशविषयतायां निवेशनीयमिति वाच्यम् । तथा सति पक्षनिवेशेना- ननुगमेन पूर्वोक्तदृष्टान्तासिद्धयादीनां दुरितापत्तः । किं च एकर्मिकविरुद्धद्वया- नुमितिनिष्ठजन्यतानिरूपितजनकत्वं यदिनिवेश्यते तदा समूहालंबनानुमितिनिष्ठजन्य- तातिरूपितजनकतामादाय घटब्याप्यवान् पटव्याप्यवानिति ज्ञानीयप्रकारताद्वयवृत्ति- अन्यतरत्वे हेतुसत्वातत्र च साध्यविरहेण व्यभिचारः, एकमिकविरुद्ध द्वयानु मिति- त्वव्यापकजन्यतानिरूपिजनकतानिवेश्यते तदाऽप्रसिद्धिः, एकमिकविरुद्धद्वयानु- मितित्वस्य घटघटाभावन्हितदभावानुमित्यादिसाधारणतया तादृशानुमितित्व व्यापक- जन्यत्वस्याऽप्रसिद्धत्वादितिचेन्न । तदनुमितिजनकतावच्छेदकविषयतावृत्तित्वे सति तदनुमित्युद्देश्यतावच्छेदक- धर्मावच्छिन्नोद्देश्यतानिरूपिततदनुमितिविधेयतावच्छेदकावच्छिन्नविरुद्ध विधेयताका नुमितिजनकतावच्छेदकविषयतावृत्तित्वस्य हेतुत्वान्न दोषः । प्रकारताविशिष्टत्वं समुदितार्थः । वै० स्वावच्छेदकावच्छिन्नविषयताशाल्यनुमितित्व- घटित-धर्मावच्छिन्नजन्यतादिरूपितजनकतावच्छेदकविषयतावृत्तित्व स्वनिरूपितविशे- व्यत्वाभिन्नविशेष्यतानिरूपितस्वावच्छिन्नप्रतिबध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकतावच्छेदक- विषयताशाल्यनुमितित्वघटितधर्मावछिन्नजन्यतानिरूपितजनकतावच्छेदकविषयता वृत्तित्वोभयसं० । स्व-प्रकारता । किंचिद्धर्मावच्छिन्न विशेष्यताविशिष्टविषयितावृत्तित्वस्य हेतुत्वम् । वै. स्वनिरूपितविधेयता विशिष्टत्व सं० । विवेयतावै० स्वविशिष्टानुमितित्वावच्छिन्न- जन्यतानिरूपितजनकतावच्छेदकत्वस्वविशिष्टबिधेयताशाल्यनुमितित्वावच्छिन्नजन्यता- निरूपितजनकतावच्छेदकत्वोभयसं० । स्वं- विधेयता।. अनुमितो स्ववै तथा ·वाघश्च । বথা भ्रंमत्वं चानुगतं कथंचिनिर्वचनीम् इतिसत्प्रतिपक्षपूर्वपक्षः। उच्यते इत्यादिग्रन्थस्य दोषनिर्वचनपरत्वं न संभवति, साध्यविरो- भ्युपस्थापनेत्यादेानस्य ग्राह्याभावाचनबगाहितयाऽनुमित्यप्रतिबन्ध- निरूपकत्वसं० । विधेयतायां स्ववै० स्वनिरूपितोद्देश्यतावच्छेदकावच्छिन्नोद्देश्य- तानिरूपितत्व-स्वावच्छिन्नप्रतिवध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वोभयसंवन्धेनेत्य स्मद्गुरुचरणाः। ननु भ्रमावस्य विषयतागर्भत्वेनोदासीनविषयतानिवेशे ऽर्थान्तरतादवस्थ्यम् न च हेतुप्रतिहेतुद्वयघटिताऽप्रामाण्यं निवेशनीयम्, तथा च बन्ह्यभाव- व्याप्यत्वाभाववतिपाषाणमयत्वे वन्ह्यभावव्याप्यत्वप्रकारकज्ञानत्वरूपभ्रमत्वनिवेशे नोक्तदोष इतिवाच्यम् । सति दृष्टान्तासिद्धितादवस्थ्यमित्यताह । भ्रमत्वं चेति । अनुगतमिति । विशेष्यताविशिष्टप्रकारताकत्वमनुगतभ्रमत्वम् । वै० स्वनिरूपितत्व स्वाश्रयनिष्ठाधिकरणतानिरूपितनिरूपकतावदन्यत्वोभयसं० । निरूपकतावत्ता च प्रसिद्धचतुष्टयसं० । प्रतिपदव्यावृत्तिःस्वयमूहनीया । स्वाश्रयप्रतियोगिनिष्ठत्व, स्वाश्रयानुयोगिनिष्ठविशेष्यतानिरूपितत्व, स्वनिरू- पितत्वैतत्रितयसंबन्धन । संसर्गताविशिष्टान्यप्रकारताशालित्वं चानुगत- भ्रमत्वम् । ननु परंपरासंबन्धन प्रमास्थलेऽतिव्याप्तिः । तथाहि- स्वसमवायिसंयोगेन वन्हित्वप्रकारकप्रमा स्वपदेन यदि समवायनिष्ठसांसर्गिकविषयता उपादीयते स्वाश्रयप्रतियोगिनिष्ठत्व स्वनिरूपितत्वयोःसत्वेपि स्वाश्रयानुयोगिनिष्ठविशेष्यतानिरूपितत्वं नास्तीति चेद्- अत्रोच्यते-स्वनिरूपितत्व-स्वाश्रयप्रतियोगिनिष्ठत्व स्वनिरूपकीभूतप्रकारतानिरूपित- स्वप्रकारत्वानिरूपितसांसर्गिकविषयताश्रयानुयोगिनिष्ठविशेष्यतानिरूपितत्वैतत्रितयसं- बन्धेन सांसर्गिकविषयतावैशिष्ट्यं निवेशनीयमिति न कोपि दोषः । ईदृशपरंपरायाः संसगत्वानुपगमेत्वाह । कथंचिदिति । न च तथापि नित्यज्ञानावृत्तिविषयितावत्वं तदितिवाच्यम् । नित्यज्ञानै विशिष्टविषयितानभ्युपगमे समानाकारकज्ञानीयविषयिताया एकत्वानुपगमे वा उक्तपरिष्कारासंभवा- दितिध्येयम् । इतिसत्प्रतिपक्षपूर्वपक्षः उच्यते इत्यादिग्रन्थस्येति । साध्यविरोध्ययस्थापनसमर्थसमानबलोपस्थित्या प्रतिरुद्धकार्यकलिंगत्वं तत्वमिति ग्रन्थस्पेत्यर्थः । दोषनिर्वंचनपरत्वमिति । सत्प्रतिपक्षदोषनिरूपणपरत्वमित्यर्थः । असंभवे हेतु माह । साध्यविरोध्यु- पस्थापनादेानस्येति । साध्यविरोध्युयस्थापनसमर्थसमानवलोपस्थित्या प्रति- रुद्धकार्यकलिंगावमिति ज्ञानस्येत्यर्थः । ग्राह्याभावाद्यनवगाहितयेति । साध्या- तत्र तदा ·सत्प्रतिपक्षितब्यवहारोहि सत्यसति वा साधने नाऽपरामृष्यमाणे, नाप्यबिद्यमानबिरोधिपरामर्श । कतया तस्य हेत्वाभासत्वाऽसंभवादिति सत्प्रतिपक्षव्यवहारविषय- निर्वचनपरतया व्याख्यातुकामोव्यवहारविषयमवधारयति । सत्प्रति- पक्षितेति । सत्यसति चेति । समीचीनेऽसमीचीनेचेत्यर्थः। तथा च सद्धतौ उक्तलक्षणस्य दशाविशेषेऽतिप्रसंगो न दूषणावह इति भावः। अपरा- मृष्यमाणे इति । प्रकृतसाध्यसिद्धथौपयिकस्वविषयकपरामर्शदशान- वच्छिन्ने इत्यर्थः। एतेन साध्यसिद्धयौपयिकपरामर्शकालीनत्वरूपस- मानत्वनिवेशसार्थक्यं दर्शितम् । "असति गृहीताऽप्रामाण्यके वा सत्प्रतिपक्षब्यवहारविरहादि" त्यग्रिमग्रन्थस्तु असतीत्यस्यदृष्टान्त- विधया प्रदर्शनेनाऽगृहीताप्रामाण्यकत्वांशमात्रव्यावृत्तिप्रदर्शनपर इति न पौनरुक्तधम् । अविद्यमानबिरोधिपरामर्श इति । बिरोध्यनुमिति- योग्यपरामर्शदशानवच्छिन्न इत्यर्थः। एतेन समानवलोपस्थिति- प्रतिरुद्धकार्यकत्वांशनिवेशप्रयोजनमुपदर्शितम् । भावाद्यनबगाहितयेत्यर्थः । आदिना साध्याभावब्याप्यानवगाहियेत्यस्य संग्रहः । तस्य। साध्यबिरोध्युपस्थापनसमर्थसमानवलोपस्थित्या प्रतिरुद्धकार्यकलिंगत्वस्य । हेत्वाभासत्वासंभवादिति । अनुमितिबिरोधिज्ञानविषयस्यैव हेत्वा भासत्वादिति वस्तुतः साध्याभावव्याप्यवत्पक्षस्य सत्प्रतिपक्षतया स्वज्ञानविषयप्रकृतहेतुतावच्छेदकवत्वसंबन्धेनतद्वतोहेतो?ष्टतया साध्यबिरोध्युपस्था- पनसमर्थत्वस्यैव सम्यक्त्वे शेषस्य "समानव लोपस्थित्या प्रतिरुद्ध कार्यकलिंगत्व- मित्यस्य" वैयर्शप्रसङ्गात् । तथाहि साध्यविरोध्युपस्थापनसमर्थत्वं साध्यविरोप्यु- पस्थितियोग्यता-सा च व्याप्तिः पक्षधर्मता च तद्विशिष्टस्य दोषत्वात् । इत्यताह दीधितौ सत्प्रतिपक्षितेतीति युक्तं प्रतिभाति । समीचीने । सद्धेतौ। असमीचौने। असद्धेतौ । उक्तलक्षणस्थ व्यवहारौपयिकलक्षणस्य । दशाविशेषे। परामर्शद्वयसंवलनकाले। अति- प्रसंग इति लक्ष्यतयेत्यादि । स्वविषयकेति । स्वं हेतुः। एतेन । सत्प्रति- पक्षव्यवहारविरहेण । बिरोधिपरामर्शाऽसत्वे सत्प्रतिपक्ष- ब्यबहारविरहेण । सत्प्रतिपक्षत्वादिति । सत्प्रदिपक्षव्यवहारादित्यर्थः । परामर्शपरतामाहेति । चाऽतीतानागतहेतुकस्थले हेतोरसत्वेपि तद्धेतुविषयकपरामर्शोऽस्त्येबेति परामृष्यमाणस्येति । एतेन यस्येत्यनेन केवलहेतुवोधने तस्याऽपरामृष्यतादर्शायामषि सत्प्रति- भावः । एतेन । तथा भावः ।

·१५ प्रत एव उच्यते। साध्यविरोध्युपस्थापनसमर्थसमानबलोपस्थित्या प्रति रुद्धकार्यकलिंगत्वं तत्वम् । बलं च व्याप्तिपक्षधमते । सन्प्रतिपक्षो-विरोधिव्याप्त्यादिमत्तया परामृष्यमाणोहेतुः विरोधिपरामर्शों वा यस्य परामृष्यमाणस्य वा हेतोरसौ सत्प्रतिपक्ष इति विग्रहमपि वर्णयन्ति अतस्तदनुसारेणैव व्यवहारोपयिकलक्षणमाह । साध्यति। वाधाश्रयाऽसिद्धिनिर्णयवारणायसमर्थान्तम् । चासौ ब्याप्तिपक्षधर्म- अतएवेति। प्रकृतपरामर्शस्य विरोधिपरामर्शस्य चाऽसत्व: दशायां सत्प्रतिपक्षव्यवहारविरहादेवेत्यर्थः। अतीतानागतप्रति:- हेतुपरामर्शदशायामपि सत्प्रतिपक्षत्वात् प्रतिपक्षपदस्यहेतुपरतापक्षं परित्यज्य परामर्शपरतामाह । विरोधिपरामर्शोवेति । परामृष्य- माणस्येति । यद्यप्यन्यपदार्थेपरामृष्यमाणत्वं न शब्दतो लभ्यते- तथापि प्रतिपक्षपदस्यैव फलोन्मुखस्वकार्यप्रतिरोधकपरतया परामृष्य- माणस्वकार्यानुमितिविरोधिपरामर्शपरत्वात्-फलितार्थविवरणमिदम् । तदनुसारेण । ताशव्यवहारानुसारेरा-1 पक्षितत्वापत्तिरिति निरस्तम् । स्वकायति । स्व-हेतुः। ताह- शव्यवहारांनुसारेणेति । तादृशविग्रहानुसारेणेति तु सम्यो । साध्यबिरो- ध्युपस्थापनेत्यादिमूलम् । साध्यो वन्हिः तद्विरोधी वच्ह्यभावत्पर्वतरूपोवाधः तद्विषयकोपस्थितिः वन्य भाववान्पर्वत इत्याकारिका तज्जनिका या उप- स्थितिः वझभावब्याप्यपाषाणमयत्ववान् पर्वत इत्याकारिका । तत्प्रतिरु- द्धकार्यकलिंगत्वस्य धूमे सत्वाल्लक्षणसमन्वयः । तद्दशायामिति । बाबाश्रया- सिद्धिनिश्चयदशायामित्यर्थः । अतिव्याप्तिवारणायेति । काञ्चनमय हृदो न बन्हिमानिति वाधनिश्चयेन काञ्चनमयत्वाभाववान् ह्रद इत्याश्रयासिद्धि- निश्चयेन प्रतिरुद्धानुमितिकार्यके "वन्हिव्याप्यधूमवान्कांचनमय हद इति परामर्शविषये धूमादावतिव्याप्तिवारणायेत्यर्थः । तयोरपि । वाधाश्रयासिद्धिनिश्चयमोरपि । दीधितौ-समर्थान्तमिति । वाधनिश्चयस्य आश्रयासिद्धिनिश्चयस्य साध्यविरोध्युपस्थितिजनकत्वा- भावान्नातिव्याप्तिरिति भावः । आश्रयासिद्धिनिर्णयस्येति । वाधनिश्चया- नन्तरं परामर्शसंभवाद् वाधपरित्यागः । तत्समवधानं । आश्रयासिद्धि- निश्चयसमवधानम् । तत्संभवात् । परामर्शसंभवात् । अलौकिकज्ञानात्मका- श्रयासिद्धरनुमितिप्रतिबन्धकत्वेपि लौकिकपरामर्शाऽविरोधित्वं वोध्यम् । साध्याप्रसिद्धरप्युपलक्षकमिति । काञ्चनमयत्वाभाववान्वन्हिरिति साध्या- प्रसिद्धिनिश्चयेनापि प्रतिरुद्धानुमितिकार्यके काञ्चनवन्हिव्याप्यधूमवान्हूद इति वा तथा वा ·तात्मकपलोपस्थितिरिति वाच्यम् । न्याप्तिपरताविरहस्य साध्यत्वे पचतावच्छेद- कत्वे वा तत्संभवात् । वाधाश्रयासिद्धिति। निर्णयकारणायेति । सहशायामतिव्याप्ति- वारणायेत्यर्थः। तयोरपिसाक्षादनुमितिप्रतिरोधकत्वादितिभावः। न चाश्रयासिद्धिनिर्णयस्याऽनुमितिप्रतिवन्धकत्वेपि तस्य परामर्शणापि समं विरोधात्परामर्शकाले तत्समवधानं दुर्घटमिति वाच्यम् । लौकिक- सन्निकर्षादेव तत्संभवात्।आश्रयासिद्धिपदं साध्याप्रसिद्धेरप्युपलक्षकम्। बलपदेनैव तद्वारणात्समर्थान्तविशेषणं ब्यर्थमिति शंका निराकरोति । न चासावित्यादिना । असौ वाधादिनिश्चयः। व्याप्तीति। धूमोवह्नि- व्याप्तिविशिष्टपर्वतवृत्तित्वाभावनान् पर्वताद्यवृत्तित्वात् तादृशाभाव- वान्धमोगुणवान् द्रव्यत्वादित्यादौ धूमादौ वन्ह्यादिव्याप्तिविशिष्ट- पक्षधर्मतानिश्चयरूपवाधाश्रयासिद्धिनिर्णयस्य व्याप्तिपक्षधर्मतात्मक- बलोपस्थितित्वसंभवादिति भावः। परामर्शविषये धूमादावतिव्याप्तिरिति भावः तद्वारणादिति । वाधाश्रयासिद्धि- वारणादित्यर्थः । वाधाश्रयासिद्धिसाध्याप्रसिद्धीनां व्याप्तिपदधर्मतानात्मकत याबलरूपत्वाभावादिति भावः । वाधादिनिर्णय इति आदिना आश्रयासिद्धिसाध्याप्रसिद्धयोः संग्रहः । वन्हिव्याप्तिविशिष्टपर्वतवृत्तित्वा भाववानिति । व्याप्तिपक्षधर्मतात्मकतया त्वमपि बोध्यम् । तादृशाभाववानिति । वन्हिव्याप्तिविशिष्टपर्वतवृत्ति- स्वाभाववानित्यर्थः । अत्र वन्हिव्याप्तिविशिष्टपर्वतवृत्तित्वरूपाऽऽश्रयासिद्धेाप्तिपक्ष- धर्मतात्मकतया बलरूपत्वं वोध्यम् । तदेवाह । वन्ह्यादिव्याप्तिविशिष्टे- त्यादिना। एवं च समर्थान्तानुपादाने वन्हिव्याप्तिविशिष्टपर्वतवृत्तित्वाभावा- भाववान् धूम इति वाधनिश्चयेन “वलोपस्थित्यात्मकेन" प्रतिरुद्धानुमितिकार्यके- वन्हिव्यातिविशिष्टपर्वतवृत्तित्वाभावव्याप्यपर्वताद्यवृत्तित्ववान् धूमः इति परामर्श विषये पर्वताद्यवृत्तित्वे, एवं वन्हिव्याप्तिविशिष्टपर्वतवृत्तित्वाभावाभाववान् धूमः इति आश्रयासिद्धिनिश्चयेन "बलोपस्थित्यात्मकेन" प्रतिरुद्धानुमितिकार्यके गुणव्या- प्यद्रब्यत्ववान् वन्हिव्याप्तिविशिष्टपर्वतवृत्तित्वाभाववान् धूमः इति परामर्शविषये द्रब्यत्वे चातिव्याप्तिरिति भावः । बलपदस्य प्रकृतसाध्याभावव्याप्तिविशिष्टप्रकृत- पक्षधर्मतापरतया नोक्तातिव्याप्तिः इति समर्थान्तविशेषणवैयर्थ्यमित्याशंकते। नन्विति । नायं दोष इति । बाधाश्रयासिद्धिनिश्चयदशायां पर्वताद्यवृत्तित्व- द्रब्यत्वहेतावतिव्याप्तिरूपोदोषो नेत्यर्थः । प्रकृते। धूमोवन्हिव्याप्तिविशिष्ठ- पर्वतवृत्तित्वाभाववान् पर्वताद्यवृत्तित्वादित्यत्र । तादृशाभाववान् धूमोगुणवान् द्रब्यत्वादित्यत्र च। वन्हिब्याप्तिविशिष्टपर्वतवृत्तित्वाभावाभावव्याप्ति- अत्र वाधस्य वलरूप- - ·तथा दी०--पक्षः साध्याभावव्याप्यवान् साध्यं पक्षवृत्तित्वाभावव्याप्यवदिति पक्षस्य व्यापकभेदेन च अन्वयव्यतिरेक भेदेन च व्याप्तेश्च भिन्नत्वादेकोपादानेऽन्यासंग्रहेण बलस्याऽबिवक्षितत्वाच्च । साध्यधीविरोध्यनुमितिजनकज्ञानविषयत्वेन तदुपादाय तदुपस्थित्यभिधानं च शिरोवेष्टनेन नासिकास्पर्शमनुधावति । साध्यस्य-साध्यसिद्ध ननु वलपदं प्रकृतसाध्याभावव्याप्तिविशिष्टप्रकृतपक्षधर्मतापर- मिति नायं दोषः। प्रकृते वन्हिव्याप्तिविशिष्टपर्वतवृत्तित्वव्याप्तिविशि- ष्टधूमवृत्तित्ताया वलत्वादित्यत आह । पक्ष इति । इतोत्यस्य प्रतिरो- धकज्ञानविषयस्येति शेषः। पक्षस्य व्याप्तेश्च भिन्नत्वादित्यन्वयः । प्रथमे प्रकृतपक्षस्य द्वितीये प्रकृतसाध्यस्य पक्षतया पक्षभेदः। व्याप्त- र्भेदकद्वयमाह । व्यापकेत्यादि। व्यापकभेदेनेति । व्यापकयोः । साध्याभावपक्षवृत्तित्वाभावयोर्भदेनेत्यर्थः। अन्वयव्यतिरेकभेदेनेति । एकसाध्यगमकव्याप्तेरप्यन्वयव्यतिरेकरूपनिरूपकभेदेनेत्यर्थः। अवि- बक्षितत्वात् । विवक्षितुमशक्यतवात् । नन्वनुगतरूपेण दर्शित- सकलब्याप्तपक्षधर्मतानिवशे नायं दोष इत्यत आह । साध्येति । शिरोवेष्टनेनेति। तादृशानुमितिजनकज्ञानत्बेन प्रतिरोधकज्ञानस्यैव निबेशात्तद्विषयविषयकत्वेन पुनस्तन्निवेशोऽनुचित इत्यर्थः । च बिराध्युपस्थापनसमर्थत्वेनैवोपस्थितिनिवेशोयुक्त इति भावः । उपस्थिताराधित्वं प्रतिबन्धकत्वं, तच्च न साध्यनिरूपितमिति साध्य- पदं तदनुमितिपरतया व्याचष्टे साध्यस्येति । विशिष्टधूमवृत्तिताया इति । गुणाभावब्याप्तिविशिष्टतादृशाभाववद् धूमवृत्तितायाश्चेत्यपि बोध्यम् । एवकारेण वन्हिव्याप्तिविशिष्टपर्वतवृत्तिताया व्यवच्छेदः । पक्षस्य । विशेष्यस्य । प्रथमे-पक्षः साध्याभावब्याप्यवानित्यत्र । द्वितीये-साध्यं पक्षवृत्तित्वाभावव्याप्यवदित्यत्र । साध्याभावपक्षवृत्तित्वाभाव- योरिति । साध्याभावव्याप्यबानित्यत्र साध्याभावोव्यापकः, साध्यं पक्षवृत्तित्वाभाववदित्यत्र पक्षवृत्तित्वाभावोव्यापक इति भावः । ननु पक्षधर्मिक- साध्याव्याप्यवत्ताबुद्धौ तद्धर्मिकसाध्याभावव्याप्यवत्ताबुद्धेरेव प्रतिरोधकत्वमते पक्षस्य व्यापकस्य च भेदप्रयुक्ताननुगमाऽसंभव इत्यत आह-दीधितौ-अन्वयव्यति- रेकभेदेन चेति । इदमुपलक्षणम् । हेतुव्यापकसाध्यसामानाधिकरण्यरूपाया अपि व्याप्ते हेतुभेदेन हेतुतावच्छेदकसंबन्ध भेदेन च भेदो बोध्यः । दीधितौ एकोपादाने । अन्वयव्याप्त्युपादाने । अन्यासंग्रहेण । व्यतिरेकव्याप्त्यसंग्रहेण । नायंदोषः । नाननुगमरूपोदोषः । तदुपादाय । बलमुपादाय । तदुपस्थित्य- भिधानंचेति । बलोपस्थित्यभिधानंचेत्यर्थः । तद्विषयविषयकत्वेनेति । पक्षः ।

·फलितकथनम् । विरोधिन्या:-पक्षो न साध्यवानित्याधुपस्थितेः साध्यविरोधी-साध्यवत्ताज्ञान- प्रतिबंधकज्ञानविषयोबाधः, साध्याभाववत्पक्षादिः, तदुपस्थिते र्वा जननयोग्यया समानबलोपस्थित्या-तथाविधव्याप्त्यादिबुद्धया प्रतिरुद्ध कार्य यस्य तादृशलिंगत्व मित्यर्थः। इत्याधुपस्थितेरित्यादिना साध्यं पक्षावृत्तीत्याधुपस्थितिपरिग्रहः । उपस्थापनेत्यत्र धात्वर्थोपस्थितौ विरोध्यन्तस्य स्तोकनम्रत्यत्र नमने स्तोकस्येवाऽभेदान्बयः प्रयत्नेनोपपादनीयः । एतदस्वरसेन साध्यपदस्य मुख्यार्थपरत्वानुरोधेन च कल्पान्तरमाह। साध्यविरो- धीति। तद्वत्ताग्रहप्रतिबन्धकज्ञानविषयत्वस्यैव विषयविरोधरूप- त्वात् साध्यबत्ताज्ञानप्रतिबन्धकज्ञानविषय इति विवरणसंगतिः। साध्याभाववत्पक्षादिरित्यादिना पक्षावृत्तिसाध्यादिपरिग्रहः । एतच्च तदुपस्थितेरिति । ताशपक्षादेः कर्मतया उप- स्थितिक्रियायामन्वयोयुक्त एवेति भावः। अथैवं पक्षे साध्यवति साध्याभाववत्पक्षादेरप्रसिद्धया सत्प्रति- पक्षितसद्धेतावव्याप्तिरिति चेन्न। यद्रूपावच्छिन्ने धर्मिणि यद्रूपावच्छि- वत्ताज्ञानं पक्षातावच्छेदकवच्छिन्न साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नवत्ताज्ञा- प्रतिबन्धकं तद्रूपावच्छिन्ने पक्षे तद्रूपावच्छिन्नसाध्यकानुमितिजननयो- ग्योपस्थितिप्रतिरुद्धकार्यकत्वविवक्षणात् । अनुमितिजनकज्ञानविषयविषयकत्वेनेत्यर्थः । तन्निवेशोऽनुचित इति । प्रति- रोधकज्ञाननिवेशोऽनुचितइत्यर्थः । तथाचेति । तादृशानु मितिजनकज्ञानत्वेन प्रतिरोधकज्ञाननिवेशे विरोध्युपस्थापनसमर्थत्वेनैवेति । विरोध्यनुमितिजनकत्वेनैवेत्यर्थः । एवकारेण विरोध्यनुमितिजनकज्ञानविषय- विषयक त्वव्यवच्छेदः । उपस्थितेः साध्यविरोध्युपस्थितेः । निष्ठत्वं षष्ठ्यर्थः । तस्य विरोधित्वेऽन्वयः । तच्च उपस्थितिनिष्ठं प्रतिबन्धकत्वं च । न साध्यनिरूपित- मिति । अपितु साध्यज्ञाननिरूपितमिति भावः । दीधितौ-साध्यसिद्धेः साध्यानु- मितेः। विरोधिन्याः-प्रतिबन्धिकायाः पक्षो न साध्यवानित्याद्युपस्थितेरिति । अस्य जननयोग्यया इत्यनेनान्वयः । जनकतावच्छेदकविशिष्टया इति तदर्थः । प्रयत्नेनेति । धातुमात्रेसा कर्मधारयसंभवात् क्रियाविशेषणीभूतविरोधिपदस्योपस्था- पकपदेन कर्मधारये एकदेशान्वयाभ्युपगमः एतदस्वरसेन । एकदेशान्वयापत्त्या । मुख्यार्थपरत्वानुरोधेनचेति । साध्यपदस्यसाध्यसिद्धिपरत्वे- स्वारसिकलक्षणापत्तिरिति हृदयम् । तदुपस्थितेर्वेति । साध्याभावविपक्ष- विषयकोपस्थितेर्वेत्यर्थः । अन्वयोयुक्त एवेति । प्रतियोगिपदादन्यदित्यादिन्याया- चेत्यर्थः । - प्रयत्नः।

·केचित्तु यत्र वाधो दोषः तत्रैव सत्प्रतिपक्षोदोषः, प्रतिहेतुपरा- मर्शसंवलनदशायां तत्रैव सत्प्रतिपक्षव्यवहारो यथार्थ इत्याशयेनैव एतत्कल्पानुसरणम् , तथा च साध्यवत्पक्षकहेतोरलक्ष्यतया न तत्रा- व्याप्तिरित्यप्याहुः। वस्तुतः साध्यवत्ताज्ञानप्रतिबन्धकज्ञानत्वेनैवोपस्थितिलक्षणे तादृशज्ञानविषयविषयकत्वेन तन्निवेशस्य शिरोवेष्टन- नेत्यादिन्यायेन हेयत्वात् । साध्यादिपक्षकसाध्यतावच्छेदकाद्यभाव- व्याप्यत्तापरामर्शवारणाय विशिष्ट साध्यादिग्रहाविरोधित्वेनापि प्रथमोपस्थितिविशेष्या। निवेश्या, दिति भावः । एवं साध्यविरोधिविषयकत्वेनोपस्थिनिवेशे। द्वितीयकल्पे इति- यावत् । साध्यविरोधित्वाऽप्रसिद्ध्या इतियावत् । साध्याभाववत्पक्षादेर- सिद्धथेति। वन्ह्यभाववत्पर्वतादेरप्रसिद्ध्येत्यर्थः । यद्रूपावच्छिन्नेधर्मणि- पर्वतत्वावच्छिन्नेमणि । यद्रूपावच्छिन्नवत्ताज्ञानंवस्तुतः वन्ह्यभाव- त्वावच्छिन्नवत्ताज्ञानं । भ्रमात्मकं प्रसिद्धम् । विवक्षणादिति । नन् कांचनमयपर्वतस्य पक्षत्वे रजतमयवन्हेः साध्यत्वे काचनमयपर्वतत्वावच्छिन्नपक्षा- प्रसिद्ध्या, एवं रजतमयवन्हित्वावच्छिन्नसाध्याऽप्रसिद्धया च तादृशसत्प्रतिपक्षाऽ- व्याप्तिरिति चेन्न । प्रकृतपक्षतावच्छेदकाविच्छिन्नशेष्यतानिरूपितप्रकृतसाध्यतावच्छे- दका वच्छिन्न प्रकारताशाल्यनुमितिजननयोग्योपस्थितिप्रतिरुद्धकार्यकत्वस्य बिवक्षणान्न दोषः । भावः । यत्र तत्रैवहेतौ। प्रतिहेतौ । तथा च साध्यविरोधिपदेन वन्हिमत्पर्वतोग्राह्यइति एतत्कल्पानुसरणमिति । द्वितीयकल्पानुसरणमित्यर्थः । दीधितौ-तदुपस्थितेर्वेति वाकारोऽनास्थायाम् पर्वतोवन्हिमान् प्रमेयी वा धूमादित्यत्र साध्याभाववत्पक्ष: साध्याभावोवाऽप्रसिद्धः तत्र सत्प्रतिपक्ष- लक्षणाव्याप्तिभिया पूर्वकल्पस्यैवानुसरणीयत्वात् । पूर्वकल्पे च साध्यधीविरोधिन्या भ्रमरूपाया एवोपस्थितेः सौलभ्यात् । यद्रूपावच्छिन्ने धर्मिणीत्यादिग्रन्थस्तु उक्तिप्रकार एवेति मनसि निधायाह वस्तुत इत्यादिना । उपस्थितिः- साध्य- विरोध्युपस्थितिः। न च साध्यपदस्य मुख्यार्थपरत्वानुपपत्तिः । मूलस्थसाध्य- विरोधीति साध्यपदस्य स्वविषयकसिद्धि निरूपितात्मकसंबन्धिनि लक्षणाया निरूढत्वात् तत्पुरुषे पूर्वपदस्य लक्षणाया आवश्यकत्वात् । एवकारव्यवच्छेचं दर्शयति । तादृशज्ञानविषयविपयकत्वेनेति । साध्यवत्ताज्ञानप्रतिबन्धकज्ञानविषय- विषयकत्वेनेत्यर्थः । तन्निवेशस्येति। उपस्थितिनिवेशस्येत्ययः ।

·२० या या भावः । जननयोग्येति। जननं एयर्थः। योग्यत्वं च समर्थपदार्थः । जनकतावच्छेदकधर्मविशिष्टया इति समुदितार्थः। वले समानत्वं न विशेषणम् तस्याऽविवक्षितत्वात् । अपि तु उपस्थितावेव विशे- षणमिति स्फुटीकर्तुं समानयेत्यसमासेन लिखनम् । तथाबिधव्या- प्त्यादिबुद्ध या-साध्याभावव्याप्त्यादिबुद्ध या। एतदपिवस्तुकथनम् । तया प्रतिरुद्धत्वं च-तत्प्रयुक्तानुत्पादप्रतियोगित्वम् । अथ साध्यवत्ताज्ञानप्रतिबन्धकोपस्थितिजनकोपस्थितिप्रतिरुद्धकार्यकलिगत्वमिति- लक्षणम् परामर्शवारणायेति । कांचनमयत्वाभावव्याप्यवान् वन्हिरिति परामर्श- काले धूमहेतोः सत्प्रत्पिक्षितत्ववारणायेत्यर्थ. काञ्चनमयवन्हिमानित्यनुमिति- प्रतिबन्धकीभूता काञ्चनमयत्वाभाववान् वन्हिरित्याकारिकोपस्थितिः तज्जनिका काञ्चनमयत्वाभावव्याप्यवानित्युपस्थितिस्तत्प्रतिरुद्धकार्यकत्वस्य धूमे सत्वादतिव्याप्तिः। विशेष्येति । साध्ये साध्यतावच्छेदकवैशिष्टयावगाहि- ग्रहत्वाव्यापकत्वं साध्यवत्ताज्ञाननिष्ठप्रतिवध्यतायां निवेशनीयमिति तथा च साध्याप्रसिद्धिनिश्चयनिरूपितायां साध्यवत्ताज्ञानप्रतिवध्यतायां तादृश- ग्रहत्वव्यापकत्वादेव नातिव्याप्तिः । एव कांञ्चमयत्वाभावव्याप्यवान् पर्वत इति परामर्शकाले धूमहेतोः सत्प्रतिपक्षितत्ववारणाय विशिष्टपचग्रहाविरोधि- त्वेनापि उपस्थितिविशेष्या। तदर्थश्च पक्षे पक्षतावच्छेदकवैशिष्ट्यावगाहि- ग्रहत्वाव्यापकत्वम् । तदपि साध्यवत्ताजाननिष्ठप्रतिबध्यताविशेषणम् । काञ्चनमयपर्वतोवन्हिमानित्यनुमितिप्रतिवन्धकीभूता या काञ्चनमयत्वाभाववान् पर्वत इत्याकारिकोपस्थितिस्तज्जनिका काञ्चनमयत्वाभावव्याप्यवान् पवंत इत्युपस्थितिस्तत्प्रतिरुद्ध कार्यकत्वस्य धूमे सत्वेपि न क्षतिः । पक्षाप्रसिद्धि- निश्चयनिरूपिताया पक्षे साध्यवत्ताज्ञानप्रतिवध्यताया तादृशग्रहत्वव्यापकत्वादेव- नातिव्याप्तिः। तथा च साध्यवत्ताग्रहत्वव्यापिका अथ च पक्षे पक्षतावच्छेदक- वैशिष्ट्यावगाहिग्रहत्वाव्यापिका साध्ये साध्यतावच्छेदकवैशिष्टयावगाहिग्रहत्वा- व्यापिका या प्रतिवध्यता तन्निरूपितप्रतिवन्धकतावदुपस्थितिजनकोपस्थितिप्रतिरुद्ध- कार्यकत्वं लक्षणम् । एयर्थ इति । उपस्थापनेत्यत्रेत्यादिः । समर्थपदार्थ इति । साध्य- बिरोध्युपस्थापनसमर्थत्यत्रेत्यादिः । फलितार्थमाह । जनकतावच्छेदकधर्म- विशिष्टयेति । साध्यविरोध्युपस्थितीत्यादिः । तया साध्यवत्ताज्ञानप्रति- वन्धकोपस्थितिजनकतावच्छेदकधर्मविशिष्टोपस्थित्या । साध्याभावव्याप्यवान् पक्षः इत्याकारकोपस्थित्या इति यावत् । तत्प्रयुक्तानुत्पादप्रतियोगित्वमिति । तत्प्रयुक्ताभावप्रतियोग्युत्पत्तिकत्वमित्यर्थः । तादृशोपस्थितिप्रयोज्याभावप्रतियोग्यु- त्पत्त्याश्रयत्वमिति यावत् । तच्च कार्यबिशेपरणम् । तथा च या ·२१ वन्हिब्याप्याभावादिसाध्यके वन्ह्यादिमत्पक्षविषयकानुमितिजनन- योग्यया वन्ह्यादिव्याप्यवत्पक्षोपस्थित्या वाधनिश्चयरूपया कार्यप्रति- रोधदशायामतिव्याप्तिवारणाय साध्यवत्ताज्ञानप्रतिवन्धकत्वं प्रथमो- पस्थितिविशेषणम् । वन्हिव्याप्यवत्पक्षोपस्थितेरपि साध्यवत्ताज्ञानप्रतिवन्धिकां- वन्हिव्याप्यादिमत्पक्षविषयकसमूहालंवनरूपवन्ह्यादिमत्पक्षविषयकानु- मितिं प्रति स्वरूपयोग्यतया यथाश्रुते उक्तातिव्याप्तेदुर्बारतया- साध्यवत्ताज्ञानप्रतिवन्धकतावच्छेदकविषयत्वावच्छिन्नानुमितिनिष्ठ- कार्यतानिरूपितकारणताश्रयत्वपर्यन्तं समर्थान्तेन विवक्षणीयम् । साध्यवत्ताज्ञानप्रतिवन्धकत्वमिति । साध्यविरोधित्वमिति मूलस्थस्य विवरणमिदम् । वन्हिव्याप्याभावसाध्यकस्थले वन्हिव्याप्याभावव्याप्यवानिति परा- मर्शकालीनवन्हिव्याप्यव्याप्यवानिति परामर्शदशायामेव सत्प्रतिपक्षत्वं न तु वन्हि- व्याप्यवानिति परामर्शकाले, तस्य तत्स्थलीयवाधनिश्चयरूपत्वात् । एवं चोपस्थिति- पदेन पर्वतोवन्हिमानिति ज्ञानमादाय तज्जनिका या पर्वतोवन्हिव्याप्यवानित्याकारि- कोपस्थितिस्तत्प्रतिरुद्धकार्यकत्वस्य वन्हिव्याप्याभावसाध्यकस्थलीयहेतौ सत्वादति- व्याप्तिरिति भावः । साध्यविरोधित्वोपादाने तु वन्हिमत्पर्वतविषयकोपस्थितेः साध्यीभूतबन्व्यिाप्याभावानुमितिप्रतिवन्धकत्वाभावान्नातिव्याप्तिः। न च साध्या- भाववत्पक्षविषयकत्वमेवोपस्थितौ निवेश्यतां किं साध्यवत्ताज्ञानप्रतिवन्धकत्वोपादाने- साध्यमिकपक्षवृत्तित्वाभावव्याप्यवत्तापरामर्शदशायां 'सत्प्रति- पक्षत्वानुपपत्तेः । अथैवमपि उक्तातिव्याप्तिरिक पर्वतो वन्हिव्याप्यवान्वन्हि- मांश्चेतिसमूहालंवनोपस्थितेः वन्हिव्याप्याभावरूपसाध्यवत्ताज्ञानप्रात्तवन्धकत्वात्, तत्र च वन्हिव्याप्य वानित्युपस्थितौ वन्हिमपर्वतविषयकोपस्थितिजनकत्वस्य च सत्वादित्याशंकते। वन्हिव्याप्यवत्पक्षोपस्थितेरपीति । अस्य वन्हिमत्पक्ष- कानुमिति प्रति स्वरूपयोग्यतयेत्यनेनान्वयः। स्वरूपयोग्यतया। जनकतावच्छे- दकविषयताशालितया । यथाश्रुते साध्यवत्ताज्ञानप्रतिवन्धकत्वमात्रार्थकत्वे । समाधत्ते साध्यवत्ताज्ञानेति । समर्थान्तेनेति । साध्यविरोध्युपस्थापन- समर्थेत्यनेनेत्यर्थः । विवक्षणीयमिति । तथा च वन्हिमत्पर्वतविषयकानुमिति- निष्ठ कार्यतायाः साध्यवत्ताज्ञानप्रतिबन्धकतावच्छेदक-विषयित्वानवच्छिन्नत्वाददोषः । न च कार्यतायामनुमितिनिष्ठत्वनिवेशोव्यर्थ इति वाच्यम् । पर्वतपक्ष कवन्हिसाध्य- कस्थले वन्हिव्याप्यवान् पर्वतः एवं वन्ह्यभाववान् पर्वत इतिज्ञानकाले सत्प्रतिपक्षत- त्वापत्तिः- तथा हि- वन्हिमान्पर्वत इतिज्ञानप्रतिवन्धकीभूतवन्ह्यभाववान् पर्वत इति- शाद्वत्वावच्छिन्नकार्यतानिरूपितकारपताश्रयोयः वन्ह्यभाववान् पर्वत इति योग्यताज्ञानं वाधनिश्चयविधया तत्प्रतिरुद्धकार्यकत्वस्य धूमे सत्वादतोऽनु- नेति वाच्यम् ।

·२२ न च साध्यवत्ताज्ञानप्रतिवन्धकतावच्छेदिका साध्याभावादि- प्रकारता तद्विधयतैव प्रतिहेतुपरामर्शजन्यतावच्छेदिकेति तज्जन्यतायां प्रतिवन्धकतावच्छेदकविषयित्वावच्छिन्नत्वमित्युक्तविवक्षाया असंभव इति वाच्यम् । प्रकारताविशेषस्यैव विधेयतारूपत्वात् । अन्यथा तु यदवच्छिन्नविशेष्यकयदवच्छिन्नप्रकारकत्वं अनुमिति- प्रतिवन्धकतावच्छेदकं तवच्छिन्नपक्षकतवच्छिन्नविधेयकत्वा- वच्छिन्नकारणत्वमेव निवेश्यम् । मितिनिष्ठत्वनिवेशः । एवं च तादृशकार्यताया अनुमित्य वृत्तित्वान्न दोषः । तथा च पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नप्रकारता- शालिबुद्धित्वव्यापकप्रतिवध्यतानिरूपितप्रतिवन्धकतावच्छेदकविषयित्वावच्छिन्नानुमि- तिनिष्ठकार्यतानिरूपितकारणतावदुपस्थितिप्रयुक्तानुत्पादप्रतियोगिउत्पत्त्याश्रयकार्यक- परामर्शविषयलिंगत्वं लक्षणम् । अनुगमस्तु,पक्षतावच्छेदकविशिष्टग्रहत्वब्यापकप्रतिवध्यताविशिष्टविषयिताविशिष्ट- परामर्शविषयत्वम् । ग्रहे पक्षतावच्छेदकवै० स्वावच्छिन्नविशेष्यतानि रूपितसाध्यतावच्छेदकसंबन्धावच्छिन्नसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्तप्रकारताकत्वसंबन्धेन, विषयतायां प्रतिवध्यतावै० स्वनिरूपितप्रतिबन्धकतावच्छेदकविषयित्वावच्छिन्नानु- मितिनिष्ठजन्यतानिरूपितजनकतावदुपस्थितीयत्वसं० । परामर्श विषयितावै० स्वनिष्ठ- प्रयोजकतानिरूपितप्रयोज्यतावदभावप्रतियोगिउत्पत्त्याश्रयीभूतानुमितिजनकत्वसं० । साध्याभावादिप्रकारतेति । वन्ह्यभाववान्पर्वतः प्रमेयइतिज्ञानस्यापि- प्रतिवन्धकत्वात् । तद्विधेयतैव । साध्याभावनिष्ठविधेयतैव । उक्तज्ञानस्य- जन्यतानवच्छेदकत्वात् । ए वकारेण प्रकारताव्यावृत्तिः । प्रकारताविशेषस्यैवेति । प्रकारताव्याप्यस्यैवेत्यर्थः । धर्मितावच्छेदकतानात्मकस्येति यावत् । अन्यथा। अतिरिक्तत्वे । अथ साध्यविरोध्युपस्थापनसमर्थोपस्थितिकालीनपरामर्शविषयलिंगत्वमित्येवास्तु प्रतिरुद्धकार्यकत्वविशेष व्यर्थमित्याशंकते। नन्विति । ताशेति । साध्यविरोध्युपस्थापनसमर्थेत्यर्थः । ज्ञानविषयत्वमेवेति । विरोध्युपस्थितिकालीनपरामर्शविषयत्वमेवेत्यर्थः । एवकारव्यवच्छेद्यं स्पष्टयति । किमिति। च वन्हिव्याप्यधूमदान् पर्वतः-वन्ह्यभावव्याप्यपाषाण- इति ज्ञानमप्रमा इति अप्रामाण्य ज्ञानास्कन्दितपरामर्शसत्वे धूमस्य सत्प्रतिपक्षितत्वापत्तिः-तथाहि-साध्यविरोधिनी पर्वतोवन्ह्यभाववानित्या- कारिकाउपस्थितिः तज्जनिका पर्वतोवन्ह्यभावव्याप्यवानितिज्ञानमप्रमेत्या- कारिका उपस्थितिः तत्कालीनपरामर्शविषयत्वस्य धूमे सत्वात् । प्रतिरुद्ध कार्यकत्व निवेशे तु नोक्तापत्तिः, अप्राण्यज्ञानास्कन्दितविरोधिपरामर्शस्यानुमित्यप्रतिवन्ध- साध्य- तथा मयत्ववान् पर्वतः ·0Y दी० -विरोव्याप्यादिविषयत्वलक्षणयोग्यताशालिन्या अप्युपस्थितेरप्रमाण्य ग्रहे सत्प्रति क्षत्वाऽसंपादकत्वात्कार्यप्रतिरोधानुधावनम् । ननु तादृशोपस्थितिकालीनज्ञानविषयत्वमेव साम्यक् किं तत्प्रति- रुद्धकार्यकज्ञानविषयत्वपर्यन्तनिवेशेनेत्याकांक्षायामाह विरोधीत्यादि । अप्रामाण्यग्रहविशिष्टाया व्याप्त्याद्युपस्थितेनं विरोध्यनुमितिजनन- योग्यत्वं तदग्रह विशिष्टत्वेनैव परामर्शस्यानुमितियोग्यत्वादिति न ताशोपस्थितिमादायातिव्याप्तिप्रसक्तिरित्याशंका निराकरोति । विरोधिव्याप्त्यादिविषयत्वलक्षणयोग्यताशालिन्या इति । तथाच- जनकतावच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणधर्मवत्वरूपयोग्यता नात्र विव- क्षिता, किं तु जनकतावच्छेदक कोटिप्रविष्टविषयतारूपैवेति भावः । कत्वेन तत्प्रतिरुद्धकार्यकत्वाभावादिति भावः । अप्रामाण्यज्ञानास्कन्दितविरोधि- परामर्शस्य कथं जनकत्वमपोत्याह । अप्रामाण्यग्रहविशिष्टायाः-अप्रामाण्य- ज्ञानास्कन्दितायाः । व्याप्त्याधुपस्थितेः-व्याप्तिप्रकारकोपस्थितेः-परामर्शस्येति यावत् । न विरोध्यनुमितिजननयाग्यत्वमिति । न विरोध्यनुमिति- जनकतावच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणधर्मवत्वमित्यर्थः । तदग्रह विशिष्टत्वेनैवेति । अप्रामाण्यग्रहाभावविशिष्टत्वेनैवेत्यर्थः : । एवकारेणाऽप्रामाण्यज्ञानास्कन्दितपरामर्शस्य व्यावृत्तिः । अनुमितियोग्यत्वादिति । अनुमितिसमर्थत्वादित्यर्थः । दीधितौ-योग्यताशालिन्या इति । जनकतावच्छेदककोटिप्रविष्टविषयता- शालिन्या इत्यर्थः । उपस्थितेः। परामर्शस्य । विशेष्यकत्वं षष्ठयर्थः ग्रहान्वयि । अप्रामाण्यग्रहे। अप्रामाण्य प्रकारकग्रहे-तथा च विरोधिपरामर्श- धर्मिकाऽप्रामाण्यप्रकारकग्रहे इत्यर्थः । सत्प्रतिपक्षत्वासंपादकत्वादिति । सत्प्रतिपक्षितत्वव्यवहाराप्रयोजकत्वादित्यर्थः । ननुअगृहीताप्रामाण्यकविरोधिपरा- मर्शस्यैवानुमितिस्वरूपयोग्यतयाऽप्रामाण्यग्रहे योग्यतैव नास्तीति चेत्तत्राह । अत्रेति । लक्षणे इत्यर्थः । तथा च पर्याप्त्यनिकेशकल्पे एव तत्प्रयोजनमिति एवं च पर्वतपक्षकवन्हिसाध्यकधूमहेतौ वन्हिव्याप्यधूमधान्पर्वतः वन्ह्यभावव्याप्यपाषाणमयत्ववान् पर्वत इति ज्ञानमप्रमेति अप्रमाण्यज्ञानास्कन्दित- परामर्शसत्वे सत्प्रतिपक्षितत्वापत्तिवारणाय तत्प्रतिरुद्धकार्यकत्वनिवेशइति भावः । अग्रिमसमानपदार्थपर्यालोचनयाऽगृहीताऽप्रामाण्यकसंवलितेस्यग्रिमग्रन्थप्रद- र्शनाच्चेदानीमप्रामाण्यग्रहाभावस्य पृथक्कारणतापक्ष एवावसीयते इति तत्पने पर्याप्तिप्रवेशेपि तत्संगतिरित्याह । अथवेति । एतत्-अतिव्याप्तिप्रदर्शवम् । कार्यप्रतिरोधानुधावनमिति तत्प्रतिरुद्धकार्यकेत्यस्यविवरणमिदम् । तथा च कार्यप्रतिरोधविवक्षणे च । विरोधिपरामर्शस्यैवेति । एवकारेण गृहीताप्रामाण्यकविरोधिपरामर्शज्यावृत्तिः । तदेवाह। गृहीतेति। भावः ।

·२४ तज्जन्यता- अथवाऽप्रामाण्यग्रहाभावो नानुमितिजनकतावच्छेदकोऽपितु स्वातन्त्र्येण जनक एवत्यभिप्रायेणैतत् । कार्यप्रतिरोधानुधावनमिति । तथाचाऽप्रामाण्यग्रहाभावविशिष्टविरोधिपरामर्शस्य कार्याप्रतिरोध- कत्वान्नोक्तस्थलेऽतिप्रसंगः । उक्तस्थले-गृहीताप्रामाण्यकविरोधिपरामर्शसत्वे । नातिप्रसंगः। सत्प्रतिपक्षत्वापत्तिः । अथाऽप्रामाण्यग्रहाभावस्य स्वातन्त्र्येण जनकतास्वीकारे वन्हिव्याप्यधूमवत्ता- परामर्शस्य जन्यतावच्छेदककोटौ वन्हित्वावच्छिन्नविधेयत्वादेनं प्रवेशः, प्रयोजना- भावात् । अप्रामाण्य ग्रहाभावविशिष्टपरामर्शत्वेन कारणत्वपक्ष वच्छेदककोटौ वन्हित्वावच्छिन्न विधेयत्वादेः प्रवेशः कार्य:, अन्यथा तत्परामर्शाs- व्यवहितोरत्वावच्छिन्नं प्रति तत्परामर्शत्वेन कारणत्वस्वीकारे यत्र अप्रामाण्य- ज्ञानास्कन्दितवन्हिव्याप्यधूमवत्तापरामर्शः घटव्याप्यवत्तापरामर्शश्च, पर्वतोघटवानित्यनुमितौ व्यभिचारापत्तेः, एतदनुमितेरपि वन्हिव्याप्यधूमवत्ता- परामर्शाव्यवहितोत्तरत्वेन तत्पूर्वमप्रामाण्यग्रहाभावविशिष्टपरामर्शविरहात् । कार्यतावच्छेदककोटौ अप्रामाण्यग्रहाभावं निवेश्य व्यभिचारवारणेपि महागौरवा- पत्तेः, तदपेक्षया तद्व्याप्यवत्तापरामर्शोत्तरतत्प्रकारकानुमिति प्रति अप्रामाण्य- ज्ञानाभावविशिष्टतद्वयाप्यवत्तापरामर्शत्वेन हेतुत्वं, लाघवात् अप्रामाण्यग्रहा- स्वातन्त्र्येण कारणत्वमते तु “घटानुमितेरुत्पादेन" उक्तरीत्या व्यभिचारविरहेण तादृशवन्हित्वावच्छिन्नविधेयत्वादेरप्रवेशेपि क्षत्यभावात् । इत्थं साध्यवत्वग्रहत्वव्यापकप्रतिबध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकतावच्छेदक- विषयतावच्छेदकरूपावच्छिन्नविधेयताशाल्यनुमितित्वावच्छिन्नजन्यतानिरूपितजनकता- वदुपस्थितिप्रतिरुद्ध कार्यकपरामर्श विषयत्वरूपलक्षणस्याऽसंभवः, तादृशरूपावच्छिन्न- विधेयताशाल्यनुमितित्वावन्छिन्नजन्यत्वाप्रसिद्धेः । तादृशरूपावच्छिन्नविधेयत्वानिवेशे तु पर्वतोवन्हिमान्वन्हिव्याप्यवांश्चेत्युक्तसमूहालवनोपस्थितिमादायोक्तातिप्रसंग इति चेन्न । एतन्मते जन्यताद्वयशून्यत्वेन साध्यविरोध्युपस्थितिविशेषणीया । उक्तसमूहालं- वनोपस्थितिनिष्ठवन्यनुमितेर्जन्यतामादाय वन्हिव्याप्याभावसाध्यकस्थले वन्हिव्याप्य- वानितिज्ञानकाले न सत्प्रतिपक्षत्वापत्तिः, तादृशसमूहालंवनानुमितेर्जन्यताद्वय- शून्यताविरहादिति ध्येयम् । साध्यवत्ताग्रहत्वव्यापकप्रतिवध्यतानिरूपितप्रनिवन्धकतावच्छेदकविषयदावच्छे- दकरूपावच्छिन्नविधेयताशाल्यनुमितित्वावच्छिन्नजन्यतानिरूपिताजनकतावदुपस्थि- तिप्रतिरुद्धकार्यकपरामर्शविषयत्वं लक्षणम् तत्राशंकते। यद्यपीति। अगृही- ताप्रामाण्यकवाधबुद्धिरूपत्वे इति। समूहालंबनवाधबुद्धिरूपत्वे इत्यर्थः । भावस्य - ·२५ यद्यपि अप्रामाण्यज्ञानास्कन्दितविरोधिपरामर्शस्याऽगृहीताs- प्रामाण्यकवाधबुद्धिरूपत्वे तत्प्रतिरुद्धकार्यकत्वमपि दुर्वारमिति यथाश्रुतातिव्याप्तिरस्त्येव । तथापि विरोध्यनुमितिजनकतावच्छेदक- रूपस्य कार्यप्रतिरोधप्रयोजकताविवक्षणेनाऽतिव्याप्तिर्वारणीया। वन्ह्यभावव्याप्यपाषाणमयत्ववान् पर्वत इति ज्ञानमप्रमा पर्वतश्च वन्ह्यभाववानिति समूहालंवनज्ञानसत्वे इति यावत् । तत्प्रतिरुद्ध कार्यकत्वमपि दुर्वारमिति । समूहालंवनबुद्धवधिविषयकत्वेनोक्तपरामर्शप्रतिरु द्ध कत्वमपि दुर्वारमिति भावः । अपिना विरोध्यनुमितियोग्यत्वं सूचितम् । यथाश्रुतातिव्याप्तिरस्त्येवेति । तथा च पर्वतपक्षकवन्हिसाध्यकधूमहेतौ. वन्हिव्याप्यधूमवान्पर्वतः, वन्ह्यभावव्याप्य- पाषाणमयत्ववान्पर्वत इति ज्ञानमप्रमा इति ज्ञानसत्वे पर्वतोवन्य भाववानिति- ज्ञानसत्वे सत्प्रतिपक्षितत्वापत्तिदुर्वारैव, वन्हिमत्ताज्ञानप्रतिवन्धकीभूतवन्य भाव- वत्पर्वतविषयकोपस्थितिजनकीभूता या उक्तसमूहालंवनोपस्थितिस्तत्प्रतिरुद्ध कार्यक- लिंगत्वस्य धूमे सत्वादिति भावः । कार्यप्रतिरोधप्रयोजकतेति । अनुमित्य नुत्पादप्रयोजकतेत्यर्थः । विवक्षणेनेति । विरोध्यनुमितिजनकतावच्छेदक- विषयिताप्रयुक्तानुत्पादप्रतियोगिकार्यकपरामर्शविषयत्वविवक्षणेनेत्यर्थः । अति- व्याप्तिर्वारणीयेति । तथा च वाधविषयिताया विरोध्यनुमितिजनकतानवच्छे- दकत्वान्नातिव्याप्तिरितिभावः । न च वाधविषयिताया विरोध्यनुमितिजनकतानव- च्छेदकत्वेपि ज्ञानभेदेपि च समानाकारकज्ञानीयव्याप्तिविषयिताया ऐक्येन अनुत्पादस्य विरोधिविषयिताप्रयुक्तत्वं दुवांरमिति वाच्यम् । प्रयोजकताया अव्याप्यवृत्तितया ऽप्रामाण्यग्रहविशिष्टसाध्याभावव्याप्तिविषयितायाः प्रयोजकत्वानुपगमात् । एयग्रहाभावस्य पृथक्कारणत्वेपि प्रतिवन्धकतायामवच्छेदकत्वात् । एतेनानुत्पा- दस्यैकतया कथं न तत्प्रयुक्तत्वमिति निरस्तम् । अब्यवहितपूर्ववर्तिभिन्नतद्ज्ञानी- याऽप्रामाण्यग्रहाभावविशिष्टविषयिताया अप्रयोजकत्वस्यासकृदावेदितत्वात् । चानुत्यादाधिकरणता वाधविषयिताप्रयुक्ता न तु विरोधिव्याप्त्यादिविषयिता प्रयुक्तेति अधिकरपतापर्यन्त निवेशःकार्यः । वन्ह्यभावव्यापकत्वाभात्रवति वन्ह्यभावव्यापकत्वप्रकारकमित्येवम- प्रामाण्यज्ञानास्कन्दितवन्यभावव्यापकवन्यभावसमानाधिकरणवन्ह्य भाववान् ह्रद इति निश्चयकाले सत्प्रतिपक्षत्वापत्तिः, तादृशजनकतावच्छेदकीभूतवन्ह्यभावद्धदत्वा- वच्छिन्न विषयिताप्रयुक्तानुत्पादस्यैव सत्वादिति चेन्न । साध्यवत्ताज्ञानप्रतिवन्धक- तावच्छेदकविषयिताविशिष्टान्यविषयिताप्रयुक्तानुत्पाद इत्येवं विवक्षणेन दोषा- भावात् । वै० स्वावच्छिन्नजन्यतानिरूपितजनकतावच्छेदकत्व स्वनिरूपकता- वच्छेदकधर्मावच्छिन्ननिरूपकतानिरूपितत्वैतदुभयसंवन्धेन । साध्यवत्ताज्ञानप्रति- अप्रा- तथा अथ ·२६ चेति । दी०-समानत्वं चाऽगृहीताऽप्रामाण्यकसाध्यसिद्धयौपयिकपरामर्शकालीनत्वं । न च यत्र विरोधिपरामर्शानन्तरक्षणे तद्विषयकाऽप्रामाण्यग्रहो- जातः तत्र पूर्वक्षणेऽप्रामाण्यग्रहाभावविशिष्टतज्ञानरूपप्रतिबन्धक- सद्भावेन तत्क्षणे कार्यानुत्पादात्तत्क्षणे सत्प्रतिपक्षत्वं दुर्वारमेवेति वाच्यम् । यत्कालीनोपस्थित्याऽग्रिमक्षणे यस्य कार्यानुत्पादः स तदा सत्प्रतिपक्ष इति विवक्षयाऽतिप्रसंगवारणात् । उपाध्यायरीत्या समानपदं सार्थकयितुं तदर्थमाह। समानत्वं अगृहीताप्रमाण्यकेति । स्वविषयकाऽप्रामाण्यग्रहाभाव- विशिष्टेत्यर्थः । साध्यसिद्धयोपयिकत्वं-प्रकृतसाध्यानुमितियोग्यत्वम्, योग्यत्वंचाऽप्रामाण्यज्ञानास्कन्दितस्यापि परामर्शस्याऽप्रामाण्यज्ञाना- भावस्य तत्सहकारित्वादिति नाऽगृहीताप्रामाण्यकत्ववैयर्थ्यम् । वन्धकतावच्छेदकवन्यभाववद्ध्दत्वावच्छिन्नविषयिताविशिष्टत्वस्यैव वन्यभाव- वज्रदत्वावच्छिन्नविषयितायां सत्वेन तदन्यत्वविरहेण दोषाभावादिति । न चेति । तत्क्षणे । अनन्तरक्षणे। विरोधिपरामर्शविषयकाऽप्रामा- एयग्रहक्षणे इति यावत् । यस्य। यत्परामर्शस्य । अतिप्रसंगवारणा- दिति । अप्रामाण्यग्रहानन्तरक्षणे कार्योत्पादादिति भावः । दीधितौ-अगृहीताऽप्रामाण्यकेति । अगृहीताऽप्रामाण्यकोय. साध्य- सिद्धयौपयिकः परामर्शः तत्कालीनत्वमित्यर्थः । स्वविषयकेति । स्वं० प्रकृतसाध्यसिद्धयौपयिकपरामर्शः । अप्रामाण्यग्रहाभावरूपविशेषएसार्थक्याय साध्यसिद्धयौपयिकस्यार्थमाह। प्रकृतेति । प्रकृतसाध्यानु मितिजनकतावच्छेदक- धर्मवत्वमर्थः । अगृहीताप्रामाण्यकत्वरूपविशेषणस्यातिव्याप्तिवारणप्रयोजनमाह । योग्यत्वं प्रकृनसाध्यानु मितिजनकतावच्छेदकधर्मवत्वंचेत्यर्थः । अप्रामाण्यज्ञानास्कन्दितपरामर्शस्यापीति । वन्हिव्याप्यधूमवान् पर्वत इति ज्ञानमप्रमेति ज्ञानस्यापीत्यर्थः । अपिनाऽप्रामाण्यज्ञानानास्कन्दितपरामर्शस्य संग्रहः। अप्रामाण्यज्ञानाभावस्य स्वातन्त्र्येणानुमितिहेतुतामभिप्रेत्य योग्यत्वो- पादानम् । नाऽगृहीताप्रामाण्यकत्ववैयर्थ्यमिति । तथाचा प्रामाण्यज्ञाना- स्कन्दितपरामर्शसत्वे सत्प्रतिपक्षितत्व व्यवहारवारपाय तदुपादानमितिभावः । तथा च साध्यविरोध्युपस्थापनसमर्थः अथ चाऽगृहीताप्रामाण्यकसाध्यसिद्धयौ- पयिकपरामर्शकालीनो यः परामर्शस्तत्प्रतिरुद्धकार्यकत्वं लक्षणम् । तत्राशंकते। अथेति । अगृहीताऽप्रामाण्यकत्वशरीरे इति । अप्रामाण्यग्रहाभाव विशिष्टत्वमित्यत्रेत्यर्थः अन्वयव्याप्त्यंशे इति । अन्वयव्याप्तिप्रकारकज्ञाननिष्टमि- त्यर्थः । अस्य यदप्रामाण्यमित्यनेनाऽन्वयः । व्यतिरेकव्याप्त्यंशे इति । व्यतिरेक- चेति ।

·२७ अथाऽगृहीताऽप्रामाण्यकत्वशरीरेऽ न्वयब्याप्त्यंशे व्यतिरेक- ब्याप्त्यंशे च यदप्रामाण्यं तद्ग्रहाभावविशिष्टत्वं निवेश्यम्, तत्तद्व्या- प्त्यंशेऽप्रामाण्यग्रहसत्वे तत्तद्व्याप्त्यवगाहिपरामर्शस्य सत्प्रतिपक्षत्वा- प्रयोजकत्वात् । तथा चाऽन्वयब्यतिरेकव्याप्त्योरेकतरविषयकपरामर्श- दशायां अन्यब्याप्त्यंशेऽप्रामाण्यग्रहसत्वे सत्प्रतिपक्षता न स्यात् । व्याप्तिप्रकारकज्ञाननिष्ठमित्यर्थः । तद्ग्रहाभावविशिष्टत्वमिति । इदं च साव- धारणम् । एवंचागृहीताप्रामाण्यकत्व दलेन साध्यान्वयव्याप्त्यभाववति हेतौ साध्यान्वयव्याप्तिप्रकारकोयोऽप्रामाण्यग्रहः-यश्च साध्यव्यतिरेकव्याप्त्यभाववति हेतौ साध्यव्यतिरेकव्याप्तिप्रकारकाऽप्रामाण्यग्रहः तत्तद्ग्रहाभावकूटवत्वमेव निवेश्यम् न तु यत्किचिप्रामाण्यग्रहाभाव विशिष्टत्वमिति भावः । कूटनिवेशस्य प्रयोजन- माह। तत्तद्व्याप्त्यंशे । केवलअन्वयव्याप्त्यंशे । केवलव्यतिरेकव्याप्त्यंशे । तत्तद्व्याप्त्यवगाहिपरामर्शस्य । अन्वयव्याप्त्यवगाहिपरामर्शस्य । व्यति- रेकव्याप्त्यवगाहिपरामर्शस्य । सत्प्रतिपक्षत्वाप्रयोजकत्वादिति । सत्प्रति- पक्षत्वाऽसंपादकत्वादित्यर्थः, एवं चाऽगृहीताऽप्रामाण्यकत्वदलेन अन्वयव्याप्त्यंशे यदप्रामाण्यं तदग्रहाभावो यदि निवेश्यते तदा व्यतिरेकव्याप्त्य शेऽ प्रामाण्यग्रह- कालीनव्यतिरेकव्याप्त्यवगाहिपरामर्शसत्वे विरोधिपरामर्शसत्वे सत्प्रतिपक्षव्यवहारा- पत्तिरिति भावः। एवं व्यतिरेकव्याप्त्यंशेयदप्रामाण्यं तद्ग्रहाभावो यदि निवेश्यते तदाऽन्वयव्याप्त्यंशेऽप्रामाण्यग्रहकालीनान्वयव्याप्त्यवगाहिपरामर्शसत्वे तदापत्तिोध्या । तथाचेति । तादृशाप्रामाण्यकूटवत्वनिवेशे चेत्यर्थः । एकतरविषयकपरामर्शदशायां । अन्वयव्याप्यवत्तापरामर्शदशाया । अन्य- व्याप्त्यंशेऽप्रामाण्यग्रहसत्वे । व्यतिरेकव्याप्त्यंशेऽप्रामाण्यग्रहसत्वे । सत्प्रति- पक्षता न स्यादिति । साध्याभावव्याप्यवानिति निश्चयकालीनप्रकृतसाध्योयान्वय- व्याप्तिविशिष्टहेतुमानिति निश्चये व्यतिरेकव्याप्त्यंशेऽप्रामाण्यग्र हसत्वे सत्प्रतिपक्षता न स्यादिति भावः। न चेति। स्वं० परामर्शः। अनुमितिविरोधिग्रह त्वेनेति । अनुमितिविरोधी च अन्वयव्याप्तिप्रकारकाऽप्रामाण्यग्रहः-व्यतिरेकव्याप्तिप्रका- रकाऽप्रामाण्यग्रहश्च । उच्यते च -अप्राण्यग्रहद्वयमनुगमय्येति । अप्रामाण्यग्रहस्यानुमितिविरोधित्वं मणिमन्त्रादिन्यायेन । तदभाव- विशिष्टत्वं । स्वयोग्यकानुमितिविरोधिग्रहाभाववि शिष्टत्वमित्यर्थः । स्वपदग्राह्याऽन्वयव्याप्यवत्तापरामर्शयोग्यकानुमितिविरोध्यन्वयव्याप्त्यंशेऽप्रामाण्यग्रहः तदभाववैशिष्टयस्यान्वयव्याप्यवत्तापरामर्शऽक्षतत्वान्नोक्तस्थले सत्प्रतिपक्षत्वा- नुपपत्तिरितिभावः अथसाध्यविरोध्युपस्थापनसमर्थः अथ स्वयोग्यकानुमितिविरोधिग्रहाभावविशिष्टसाध्यसिद्धयौपयिकपरामर्शकालीनोयः ·२८ च स्वयोग्य- न च स्वयोग्यकानुमितिविरोधिग्रहत्वेनाप्रामाण्यग्रहद्वयमनुगमय्य तदभावविशिष्टत्वं निवेश्यम् विरोधित्वं च समानविशेष्यकत्वान- वच्छिन्नं ग्राह्यम् , तेन विरोधिपरामर्शादिव्यावृत्तिरिति वाच्यम् । एवं सति तादृशव्याप्तिद्वयविषयकसमूहालंबनपरामर्श एकतरांशेऽ- प्रामाण्यग्रहसत्वेसत्प्रतिपक्षत्वानुपपत्तेरिति चेन्न । परामर्शस्तत्प्रतिरुद्धकार्यकेत्यादिलक्षणम् । एवं सर्वत्र विरोधि- परामर्शकाले सत्प्रतिपक्ष त्वानुपपत्तिः, विरोधिपरामर्शस्यापि कानुमितिविरोधित्वादित्यत आह । विरोधित्वं चेति । समानविशेष्य- कत्वानवच्छिन्नमिति । स्वसमानविशेष्यकत्वानवच्छिन्नमित्यर्थः । स्वं० अनुमितिः । अनुमितिविशेष्यतावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यत्वानव च्छिन्न मित्यर्थः । ग्राह्यमिति। अनुगमस्तु प्रकृतसाध्यसिद्धयौपयिकपरामर्शविशिष्टपरामर्शकालीनो- पस्थितिप्रतिरुद्ध कार्यकेत्यादिलक्षणम् । वै०स्वतादात्म्य-स्वनिष्ठजनकतानिरूपित- जन्यतावच्छेदकीभूतविषयतावत्प्रतिवन्धकतावद्ज्ञानाभाववत्वोभयसंवन्धेन । प्रति- वन्धकतायां विषयतावत्ता च स्वावच्छेदकीभूतधर्मावच्छिन्न विशेष्यत्वान- वच्छिन्न त्व-स्वावच्छिन्न प्रतिवध्यतानिरूपितत्वोभयसं० । तेन । समानविशेष्य- कत्वानवच्छिन्नत्व निवेशेन । विरोधिपरामर्शादिव्यावृत्तिरिति । वन्ह्य- भावव्याप्यवान्पर्वतइति परामर्शनिष्ठविरोधितायाः समानविशेष्यकत्वानवच्छिन्न- त्वविरहादिति शेषः । ननु पक्षावृत्तित्वव्याप्यवत्साध्यमिति विरोधिपरामर्श- प्रतिवन्धकतायाः समानविशेष्यकत्वानवच्छिन्नत्वादव्याप्तिरितिं चेन्न । विशेष्यकत्वानवच्छिन्नस्य निश्चयत्वानवच्छिन्नत्वपरत्वात् । बाधोपस्थितिजनक- तावच्छेदकविषयित्वानवच्छिन्न त्वस्य तदर्थत्वादित्यपि केचित् । एवं सतीति । स्वयोग्यकानुमितिनिरूपिता या समानविशेष्यकत्वानवच्छिन्नविरोधिता तच्छालि- ग्रहाभावविशिष्टत्व निवेशे सतीत्यर्थः । तादृशव्याप्तिद्वयविषयकेति । अन्वय- व्यतिरेकव्याप्तिविषयकेत्यर्थः। समूहालवनपरामर्श इति प्रकृतसाध्यान्वय- व्याप्तिविशिष्टहेतुमान् प्रकृतसाध्यीयव्यतिरेकव्याप्तिविशिष्टहेतुमान् इति परामर्शसत्वे इत्यर्थः । विरोधिपरामर्शसत्वे इत्यपि वोध्यम् । एकतरांशेऽप्रामाण्यग्रहसत्व प्रकृतसाध्यीयाऽन्वयव्याप्त्यंशे ऽप्रमेतिज्ञानसत्वे इत्यर्थः । सत्प्रति- पक्षत्वानुपपत्तिरिति । प्रकृतसाध्यान्वयव्याप्तिविशिष्टहेतुमान् प्रकृतसाध्यव्यतिरेकव्याप्तिविशिष्टहेतुमान् साध्याभावव्याप्यवान् इति ज्ञानं प्रकृतसाध्यीयाऽन्वयव्याप्त्यंशेऽप्रामाण्यज्ञानं सत्प्रतिपक्षत्वानुपपत्तिः, विनिगमकाभावेन स्वपदग्राह्योऽन्वयव्याप्यवत्तापरामर्शपि तद्योग्यका- नुमितिविरोधी योऽन्वयव्याप्त्यंशेऽप्रामाण्यग्रहः तदभावविशिष्टत्वविरहादिति समान- इति । । तथा च यत्र तत्र भावः ।

·२६ स्वीययत्किंचिद्विषयताप्रयोज्यानुमितिप्रतिबन्धकज्ञानसामान्याभावस्य निवेशनीयत्वात् । विरोधित्वं च विरोधिपरामर्शादिव्यावृत्तं ग्राह्यम् । ननु अन्वयव्याप्त्यवगाहिपरामर्शविशिष्टानुमिति प्रति व्यतिरेकव्याप्त्यवगाहि- परामर्शाभावविशिष्टाऽन्वयव्याप्त्यंशेऽप्रामाण्यग्रहस्य प्रतिवन्धकत्वं वाच्यम् । एवं व्यतिरेकव्याप्त्यावगाहिपरामर्शविशिष्टानुमिति प्रति अन्वयव्याप्त्यवगाहिपरामर्शा- भावविशिष्टव्यतिरेकव्याप्त्यंशेऽप्रामाण्यग्रहस्य प्रतिवन्धकत्वं वाच्यम् । एवं चोक्तस्थले अन्वयव्याप्त्यंशेऽप्रामाण्यग्रहस्य व्यतिरेकव्याप्त्यवगाहिपरामर्शविशिष्टत्वेनाऽप्रति- वन्धकत्वानोक्तसत्प्रतिपक्षत्बानुपपत्तिरितिचेद् अत्र वदन्ति । अप्रामाण्यग्रहस्य प्रतिवन्धकतायां परामर्शस्योत्तेजकत्वे उत्तेजकीभूतपरामर्श अनन्ताऽप्रामाण्य- ग्रहाभावान्तरवैशिष्टयस्य निवेशनीयतया तदपेक्षया लाघवेनाप्रामाण्यग्रहाभाव- विशिष्टतत्तत्परामर्शविशिष्टानुमितिं प्रति तत्तद्व्याप्त्यंशेऽ प्रामाण्यग्रहस्य प्रतिवन्ध- कत्वं वाच्यं । न च परामर्शाऽप्रामाण्यग्रहयोः सत्वे अप्रामाण्यग्रहाभावविशिष्ट- परामर्शविशिष्टानुमित्यनुत्पादेपि शुद्धपरामर्शविशिष्टानुमित्युत्पादे वाधकाभावः । सामान्यसामाग्रया कार्यजनने विशेषसामग्रचाःसहकारित्वोपगमादिति विशेषसामग्नी- सहिताया एव सामान्यसामग्रयाः फलोपधायकत्वनियमादिति ध्येयम् । स्वीयेति स्वं० परामर्शः । यत्र साध्यव्याप्यवान्, साव्याभावव्याप्यवान् पक्ष इति परामर्शी वर्तेते तत्र स्वपदग्राह्यसाध्यव्याप्यवान्पत इति परामर्शीय- साध्यव्याप्तिविषयताप्रयोज्या या प्रकृतसाध्यकानमितिस्ततत्प्रतिवन्धकम् यत्साध्य- व्याप्त्यंशेऽप्रामाण्यज्ञानं तदभावस्य - स्वपरामश सत्वात्ताद,शपसमशकालीनपरामर्श- प्रतिरुद्ध कार्यकत्वसत्वाल्लक्षणसमन्वर नन्वेवमसंभवः, तादृशानुमितिप्रतिवन्धकीभूतविरोधिपरामर्शस्य सत्वात् तादृशप्रतिवन्धकाभावैशिष्टयस्य स्वपरामर्श बिरहादित्यत आह । विरोधित्वं अनुमितिप्रतिवन्धकत्वं चेत्यर्थः । विरोधिपरामर्शादिब्यावृत्त- मिति । विरोधिपरामर्शाऽवृत्तीत्यर्थः । निश्चयत्वानवच्छिन्नत्वं निवेश्यमिति भावः । तथा च विरोधिपरामर्शनिष्ठा प्रतिवन्धकता निश्चयत्वावच्छि- नैव अप्रामाण्यग्रहनिष्ठाप्रतिवन्धकता संशयसाधारणज्ञानत्वावच्छिन्ना. विरोधि- परामर्शव्यावृत्तमिति ग्रंथस्य एतादृशार्थे एव तात्पर्यात् । यथाश्रुतनिवेशस्तु प्रकृतसाध्यसिद्धयौपयिकपरामर्श विशिष्टपरामर्शकालीनो- पस्थिति-प्रयुक्तानुत्पादप्रतियोगिकार्यकपरामर्शविषयत्वम् । वै० स्वतादात्म्य-स्वी- यविषयताविशिष्टत्वोभयसं० । वै० स्वावच्छिन्नजनकतानिरूपितजन्यतावच्छेदकी- भूतविषयित्वावच्छिन्नप्रतिवध्यतानिरूपितनिश्चयत्वानवच्छिन्नप्रतिवधकतावद्ज्ञाना- भाववत्वसंबन्धेनेति । चेति । तथा च ·समूहालंवनपरामर्शस्थले यादृशव्याप्त्यंशेऽप्रामाण्यज्ञानं नास्ति तादृशविषयताप्रयोज्यानुमितिविरोधिसामान्याभावस्य सत्वान्न तत्र सत्प्रतिपक्षत्वानुपपत्तिः । उक्तानुपपत्तिं पारयति । समूहालंबनपरामर्शस्थले चेति । प्रकृतसाध्यान्वयव्याप्ति विशिष्टहेतुमान् तादृशसाध्यीयव्यतिरेकव्याप्तिविशिष्टहेतुमान् प्रकृतसाध्यीयाऽन्वयव्याप्त्यंशेऽप्रामाण्यज्ञानं तत्र चेत्यर्थः । याहशव्यप्त्यंशे। व्यतिरेकव्याप्त्यंशे। तादृशव्यानिविषयताप्रयोज्येति । व्यतिरेकव्याप्तिविषयता- प्रयोज्यत्ययः । अनुमितिप्रतिवन्धकज्ञानसामान्याभावस्य । व्यतिरेक- व्याप्त्यंशेऽप्रामाण्यज्ञानसामान्यभावस्य । तत्र । समूहालंबनपरामर्शस्थले । न सत्प्रतिपक्षमानुपपत्तिरिति । तथा च स्वपदग्राह्य समूहालंबनपरामर्शी- यव्यतिरेकव्याप्तिविषयताप्रयोज्याऽनुमिति प्रतिबन्धकीभूता यद्व्यतिरेकव्याप्त्यंशेऽ- प्रामाण्यज्ञानं तदभावसत्वान्नानुपपत्तिरिति भावः । अथ विनिगमकाभावेन समूहालंबनस्थलीयानुमितौ अन्वयव्याप्ति विषयताया अपि प्रयोजकत्वेन तत्प्रयोज्यानुमितिप्रतिवन्धकीभूतअन्वयव्याप्त्यंशेऽ प्रामाण्यज्ञाना- भावविरहादुक्तसत्प्रतिपक्ष त्वानुपपत्ति तादवस्थ्यम् । न च यादृशव्याप्त्यंशेऽप्रामा- एयज्ञानं नास्ति तादृशविषयतामात्रप्रयोज्यत्वं वक्तव्यम्, तथाचोक्तस्थले व्यतिरेक- व्याप्तिविषयतामात्रप्रयोज्यानुमितिप्रतिबन्धकीभूतव्यतिरेकव्याप्त्यंशेऽप्रामाण्यज्ञाना- भावसत्वान्नानुपपत्तिरिति वाच्यम् । परामर्शीयपक्ष विषयताया अपि प्रयोजकत्वेन तदीययत्किचिद्विषयतामात्रप्रयोज्यानुमितेरप्रसिद्धेरितिचेन्न । स्वीययत्किचिद्विषयता- प्रयोज्यानुमितिसामान्यविरोधित्वनिवेशात् । एतादृशनिवेशाभिप्रायेणैव विरोधि- परामर्शव्यावृत्तं विरोधित्वं निवेशितम् । अथ स्वीययत्किचिद्विषयताप्रयोज्यानुमिति सामान्यविरोधित्वनिवेशे पूर्वकल्पेपि स्वयोग्यकानुमितिसामान्यविरोधित्वनिवेशेनैब सामंजस्ये तत्कल्पपरित्यागोऽनुचितः। न च यत्रोभयव्याप्त्यवगाहिपरामर्शः एकतरव्याप्त्यंशेऽ प्रामाण्यग्रहात्मकः तत्र स्वयोग्यकानुमितित्वव्यापकप्रतिविध्यत्वाप्रसिद्धयैव पूर्वकल्पस्य न निर्दोषत्वसंभवः -तथा हि- अन्वयपरामर्शाव्यबहितोत्तरानुमितित्बाबच्छिन्नं प्रति अन्वयव्याप्त्यंशेड- प्रामाण्यज्ञानस्य, व्यतिरेकपरामर्शाव्यवहितोत्तरानुमितित्वावच्छिन्नं प्रति च व्यतिरेकव्याप्त्यंशेऽप्रामाण्यग्र हस्य प्रतिवन्धकत्वं कलप्यते, इत्थं च स्वयोग्यकानु- मितित्वस्य व्यापकत्वं न कस्यापि अप्रामाण्यग्रहस्य प्रतिध्यतायामिति वाच्यम् । प्रतिवध्यतायां व्यापकत्वमनिवेश्य अप्रामाण्यग्रहे एवाऽनुमितित्वक्ष्यापकत्वं निवेश्यते, व्यापकता च स्वनिष्ठप्रतिबन्धकतानिरूपितप्रतिवध्यतावत्वसं० । एवं चेदं ज्ञानमन्वयव्याप्त्यंशे ध्यतिरेकव्याप्त्यंशे चाऽप्रमेत्याकारकजानीयप्रतिवभ्यताया ·दी०-असति गृहीताप्रामाण्यके वा परामर्श सत्प्रतिपक्षि तत्वव्यवहार- विरहात् । असति । अविद्यमाने परामर्श । सत्प्रतिपक्षितत्वव्यवहारबिरहात्। स्वस्य सत्प्रतिपक्षितत्वब्यवहारविरहात्। न चाऽसति गृहीताs- प्रामाण्यके वा प्रकृतसाध्यानुमापकपरामर्श अप्रामाण्यग्रहाभावत्सहकृत- परामर्शरूपकारणविरहादेवानुमितिप्रतिरोधो न विरोधिपरामर्शप्रयुक्त इति समानत्वानिवेशेपि नातिप्रसंगाबकाश इति वाच्यम् । तत्रोभयो- रेव कारणाभावतया विनिगमनाविरहेण कार्याभावप्रयोजकताया दुर्वारत्वात् । विरोधिपरामर्शमात्रप्रयुक्तत्वस्य प्रयोजनविरहेणाऽ- निवेशात्, यत्र प्रतिरोधकोविरोधिपरामर्शो बाधनिश्चयश्च वर्तते तत्रापि सत्प्रतिपक्षितत्वस्येष्टत्वात् । तादृशानुमित्वव्यापकत्बविरहेपि उक्तप्रतिबध्यतावत्वसंबन्धेनोभयव्याप्त्यंशेऽप्रामाण्य- ज्ञाने एव तादृशानुमित्वव्यापकत्वमस्ति, तथा च यत्रोभयव्याप्त्यवगाहिपरामर्शो एकतरव्याप्त्यंशेऽ प्रमा तत्रैकतरव्याप्त्यंशेऽप्रामाण्यज्ञानस्य स्वयोग्यकानुमितित्व- व्यापकत्वविरहेण तादृशस्वयोग्यकानुमितित्वव्यापकीभूतस्य उभयव्याप्त्यंशेऽप्रामा- ण्यग्रहस्य इदं ज्ञानमुभयव्याप्त्यंशेऽ प्रमेत्याकारकस्य योऽभावस्तस्यैकतरव्याप्त्यंशेऽ प्रामाण्यज्ञानास्कन्दिते सत्वान्न सत्प्रतिपक्ष त्वानुपपत्तिरिति पूर्वकल्पस्यैव सम्यक्त्वादिति चेन्न यत्रादौ भाविज्ञानं अन्वयव्याप्त्यंशेऽप्रमा तत उभयव्याप्त्यवगाहिज्ञानं व्यतिरेकव्याप्त्यंशेऽप्रामाण्यज्ञानास्कन्दितं, तत्र तादृशाऽ- प्रामाण्यज्ञानद्वयस्यैव स्वयोग्यकानुमितित्वव्यापकविरहेण तादृशानुमितित्वव्यापकी- भूतं यदप्रामाण्यग्रहान्तरं सत्वात्सत्प्रतिपक्षता न स्यादिति पूर्वकल्पे दोषोवसेयः । उत्तरकल्पे तु तादृशाऽप्रामाण्यज्ञानद्वयमेव यत्किचि- द्विषयताप्रयोज्यानुमितित्वव्यापकमिति न दोषः । दीधितौ-असतीति दृष्टा- न्तार्थम् । यथा असति धूमपरामर्श विरोधिपरामर्शसत्वेपि न सत्प्रतिपक्षताव्यव- हारस्तथा गृहीताऽप्रामाण्यके "वन्हिव्याप्यधूमवान्पर्वत इति ज्ञानमप्रमेत्याकारके" परामर्श न सत्प्रतिपक्षितत्वव्यवहार इति भावः । स्वस्य । धूमादिहेतोः । शंकते। नचेति । अनुमितिप्रतिरोधः। अनुमित्यनुत्पादः । अनुमितौ। उभयोरेवेति । प्रकृतपरामर्शाभाव-विरोधिपरामर्शयोयोरेवेत्यर्थः । कार्याभावप्रयोजकतयेति । द्वयोरेवेत्यादिः । दुर्वारत्वादिति । तथा च विरोधिप रामर्शप्रतिरुद्ध कार्यकत्वसत्वात्सत्प्रतिपक्षि तत्वापत्तिरिति ननु मात्रपदानुपादाने यत्र विरोधिपरामर्शोवाधनिश्चयश्च वर्तते तदापि सत्प्रति- पक्षितत्वापत्तिः, बिरोधिपरामर्शप्रति रुद्ध कार्यकत्वस्यापि प्रकृत हेतौ सत्वादित्या- शंकामिष्टापत्या परिहरति । यत्रेति । तत्र तदभावस्य तत्र तत्र । भावः ।

·३२ आह। यत्तु प्रामाण्यनिर्णयेनाऽधिकवलतया वाधकस्य विरोधिपरामर्शस्य वारणाय समानेति । मिश्रोक्तसमानपदव्यावृत्तिं दूषयितुमुपन्यस्यति । यत्विति । प्रामा- एयनिर्णयेन । स्वविषयकप्रामाण्यनिश्चयेन । एतच्चवाधकताप्रयोज- काधिकबलतायां हेतुः ।। वाधकस्य । विरोध्यनुमित्युपधायकस्य । निश्चितप्रामाण्यकपरामर्शजन्यानुमितौ अनिश्चितप्रामाण्यकविरोधि- परामर्शो न प्रतिबन्धकः, तद्वयाप्यवत्ताज्ञानधर्मिकप्रामाण्यनिश्चयस्य विरोधिव्याप्यवत्ताज्ञानप्रतिवन्धकतायामुत्तेजकत्वात् । तादृशप्रामा- एयनिश्चये विरोधिव्याप्यवत्ताज्ञानधर्मिकप्रामाण्यनिश्चयाभावस्य विशेषणत्वोपगमेन उभयपरामर्श प्रामाण्यनिश्चयदशयां उभया- नुमितिप्रतिरोधनिर्वाह इत्यभिमानः । स्वविषयकेति । स्वं० विरोधिकोटिसाध्यकपाषाणमयत्वादिहेतुप्रकारक- परामर्शः, त द्विशेष्यकेत्यर्थः । एतच्च । प्रामाण्यनिश्चययेनेति च। हेतुरिति । तथा च विरोधिकोटिसाध्यकपरामर्शः अधिकबलः प्रामाण्यप्रकारकनिश्चय- विशेष्यत्वादिति फलितम् । ननु तत्र स्वपरामर्शन कथं न प्रतिबन्ध इत्यत निश्चितप्रामाण्यकपरामर्शजन्यानुमिताविति वन्ह्य भावव्याप्य- पाषाणमयत्ववान् पर्वत इति ज्ञानं प्रमेति परामर्शजन्यपर्वतोवन्ह्यभाववानित्यनुमितौ इत्यर्थः। अनिश्चितप्रामाण्यकविरोधिपरामर्शोन प्रतिवन्धक इति । केवलं वन्हिव्याप्यधूमवान् पर्वत इति परामर्शोन प्रतिवन्धक इत्यर्थः । उत्तेजकत्वादिति । च तद्वयाप्यवत्ताज्ञानर्मिकप्रामाण्यनिश्चयाभाव- विशिष्टविरोधिपरामर्शस्तद्वत्ताबुद्धौ प्रतिवन्धक इति एवं तदभाव- व्याप्यवत्ताज्ञानर्मिकप्रामाण्यनिश्चयाभावविशिष्टतद्वयाप्यवत्तापरामर्शतदभाववत्ता- बुद्धौ प्रतिवन्धकः। उक्तार्थमेवाह। ताशप्रामाण्यनिश्चये इति । तद्वयाप्यवत्ताज्ञानधर्मिकप्रामाण्यनिश्चये इत्यर्थः । इत्यभिमान इति । मिश्रमते निश्चितप्रामाण्यकपरामर्शद्वयसत्वे एव सत्प्रतिपक्षि तत्वम्, अनिश्चित- प्रामाण्यकपरामर्शयोरकारणत्वाच्च न साध्यतदभावानुमित्योरापत्तिरिति ध्येयम् । अत्रोत्तेजकत्वं प्रतिवन्धकतावच्छेदकीभूताभावप्रतियोगित्वम् । तथा च वन्हिव्याप्य- वन्ह्यभावव्याप्यपाषाणमयत्ववान् पर्वत इति ज्ञानं निश्चयसत्वे सत्प्रतिपक्षत्वापत्तिवारणाय समानपदमिति भावः । समानत्वोपादा- नेन कथं तद्वारणमित्याशंकायां, एतन्मते पूर्वोक्तसमानत्वनिवेशे वारणाऽसंभवाद् व्याचष्टे । समानत्वं चेति । एवं च समानत्वं न पूर्वोक्त मिति ध्येयम् । दीधितौ-वाधकस्येत्यनेनाऽवाधकत्वरूपसमानपदार्थोलभ्यते इत्याह । विरोधीति । तेन साध्यविरोध्युपस्थितिसमर्थप्रामाण्यनिश्चयास्कन्दितपरामर्श- तथा भावः । धूमवान् पर्वत: प्रमा ·समानेतीति । संमानत्वं च विरोधिवोधानुपधायकत्वम् , विरोधिवोधाब्यवहितप्राकक्षणविशिष्टत्वाभाव इति यावत्। तत्प्रति- रुद्धकार्यकत्वं च तदभावातिरिक्तसकलप्रकृतसाध्यानुमितिकारणसमव- धानकालावच्छिन्नत्वे सति तत्प्रयुक्तकार्यानुपधायकत्वम् । कारणनिवेशाद्उभयपरामर्शसत्वे वाधेन हीनबलस्य हेतोर्न सत्प्रति- पक्षत्वम् । कार्यप्रतिरोधनिवेश्च स्वपरामर्श प्रामाण्यनिश्चयेनाs- धिकबलहेतावतिब्याप्तिवारणायैवेति वोध्यम् । सकल- भावः । प्रतिरुद्ध कार्यकत्वस्य धूमादिहेतौ सत्वेपि नातिव्याप्तिः, तादृशपरामर्शस्य विरोधि- वोधानुपधायकत्वाभावात्, विरोधिवोधाव्यवहितप्रक्षणविशिष्टत्वाद्वेति । वै० प्राधेयतासं० । तदभावातिरिक्तति । विरोधिपरामर्शाभाबातिरिक्तेत्यर्थः । तत्प्रयुक्तति । विरोधिपरामर्शप्रयुक्तेत्यर्थः । सकलकारणनिवेशादिति । इदमुपलक्षणम् । सत्यन्तानेवेशादित्यपिवोध्यम् । हीनबलस्यहेतोः। धूमहेतोः । न सत्प्रतिपक्षितत्वमिति । अन्यथा स्वपदग्राह्यधूमहेतुकपरामर्शजन्यविरोधि- वोधाव्यबहितप्राक्क्षणविशिष्टत्वाभावबद्धूमपरामर्शकालीनविरोधिपरामर्शप्रतिरुद्धका- र्यकपरामर्शविषयत्वस्य धूमे सत्वाद् वन्हिव्याप्यधूमवान्वन्ह्य भावव्याप्यपाषाण- मयत्ववान्पर्वतोवन्ह्यभाववानितिज्ञानकाले धूमेऽतिव्याप्तिः स्यादिति सकलकारपनिवेशात्तु वाधनिश्चयाभावरूपकारणविरहात्सकलप्रकृतसाध्यानुमिति- कारणसमवधानकालावच्छिन्नत्वविरहान्नातिप्रसंगः । ननु विरोधिपरामर्शपि- प्रकृतहेतुपरामर्शाभावातिरिक्तसकलकारणान्तर्गतसिद्धभाबरूपकारणविरहेण न तत्र सत्प्रतिपक्षत्वप्रसक्तिरिति चेन्न । सिषाधयिषाकाले तत्संभवात् । ननु तन्मात्रप्रयुक्तकार्यानुपधायकत्वनिवेशेनैव सामंजस्ये तदभावातिरिक्ते. त्यादिकल्पान्तरं व्यर्थमिति चेन्न । प्रतिबन्धकज्ञानस्येव प्रतिबन्धकतावच्छेदक- विषयताया अपि कार्यप्रतिरोधप्रयोजकतयाऽ संभवापत्तेः । कार्यप्रतिरोधनिवे- शश्चेति । तत्प्रयुक्तकार्यानुपधायकत्वनिवेशश्चेत्यर्थः । स्वपरामर्श । धूमपरा- प्रामाण्यनिश्चयेनेति । वन्हिव्याप्यधूमवान्पर्वतइतिज्ञानं प्रमेति निश्चयेनेत्यर्थः । अधिकबलहेतौ। धूमे । अतिव्याप्तिवारणायैवेति । वन्हिव्याप्यधूमवान् पर्वत इति ज्ञानं प्रमा-वन्यभावव्याप्यपाषाणमयत्ववान् पर्वत इति ज्ञानद्वयसत्वेऽतिव्याप्तिवारणायवेत्यर्थः । कार्यप्रतिरोधनिवेशे तु विरोधिपरामर्शप्रयुक्तकार्यानुपधायकत्वाभावान्नातिप्रसंग इति भावः । तदभावातिरिक्तप्रकृतसाध्यानुमितिसकलकारणसमवधानकालावच्छिन्नत्वे सति तादृशकार्यानुपधायकत्वरूपतत्प्रतिरुद्ध कार्यकत्वनिवेशेनैव सामंजस्ये तत्प्रयुक्तत्व- निवेशोव्यर्थः इति चेत् । मर्श। प्रथ ·ग्रंथः। अत्र केचित्- यत्रादौ उभयपरामर्शः-ततोऽप्रामाण्यज्ञानं तत्राऽप्रामाण्यज्ञानकाले सत्प्रतिपक्षत्वापत्तिरतस्तत्प्रयुक्तत्वनिवेशः । न चाऽप्रामाण्यज्ञानकाले विरोधि- परामर्शाभावातिरिक्तसकलप्रकृतानुमितिकारणमेव नास्ति. अप्रामाण्यज्ञानाभाव- विशिष्टपरामर्शात्मककारणाभावादिति वाच्यम् । पूर्वक्षणावच्छेदेनोभयपरामर्शस्यैव अप्रामाण्यज्ञानाभावविशिष्टतया साध्यानुमितिकारणतावच्छेदकाश्रयत्वात् । सकलकारणसमवहितत्वशरीरे गौरवेण कारणतावच्छेदकविशिष्टाधिकरणत्वाऽ- निवेशादित्याहुः । वस्तुतोऽप्रामाण्यज्ञानाभावस्य पृथक्कारणतामताभिप्रायकोयं तथा च साध्यानुमितिसकलकारणमध्ये गौरवेणाऽप्रामाण्यज्ञानाभावव्यक्तीनां न निवेशः। अप्रामाण्यज्ञानकालेऽतिप्रसंगस्तु तत्प्रयुक्तत्वनिवेशेन वारणीय इति युक्तमुत्पश्यामः । अथात्र विरोधिबोधाव्यवहितप्राक्क्षणविशिष्टत्वाभावमनुक्त्वा सामानाधिकरण्य- अव्यवहितप्राक्क्षणविशिष्टत्वान्यतरसंवन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताकविरोधिबोधाभाववि- वक्षणे वाधेन हीनवलस्य हेतोः सत्प्रतिपक्षतावारणसंभवः । तथा हि- वाधविषयकसमूहालंवनपरामर्शऽव्यवहितप्राक्क्षणविशिष्टत्वाऽसंभवेपि विरोधिबोधस्य वाधनिश्चयरूपस्य सामानाधिकरण्यसत्वेनाऽन्यतरसंबन्धेन विरोधिबोधाभावविरहात् । तथा च सति स्वपरामर्श विरोधिपरामर्शाभावातिरिक्तसकलसाध्यानुमितिकारण- समवधानकालावच्छिन्नत्वनिवेशोव्यर्थः । न च यत्र वन्ह्यभावव्याप्यपाषाणमयत्व- वान्पर्वतोवन्ह्यभाववांश्चेति समहालंवनवाधनिश्चयः तत्रापि घटाद्यवच्छेदेन सामानाधिकरण्यविरहेण समूहालंवनतयाऽव्यवहितप्राक्क्षणविशिष्टत्वविरहेण च तादृशान्यतरसंबन्धेन विरोधिबोधाभावस्य परामर्शसत्वात् विरोधिपरामर्शा- भावातिरिक्तसकलसाध्यानुमितिकारणसमवधानकालावच्छिन्नत्वानिवेशेऽतिप्रसंगोदु- र एवेति वाच्यम् । निरवच्छिन्नस्वरूपेण तादृशान्यतरसंबन्धावच्छिन्न- प्रतियोगिताकाभावस्य विरोधिपरामर्श विवक्षितत्वादितिचेन्त । यत्रादौ वन्ह्यभाववान् पर्वत इति बाधनिश्चयः ततो वन्हिव्याप्यधूमवान् वन्ह्यभावव्याप्य- पाषाणमयत्ववांश्च पर्वत इति परामर्शः तत्र बाधनिश्चयनाशक्षणे सत्प्रतिपक्ष- व्यवहारानुपपत्तिः, तत्र विरोधिपरामर्श तदुत्पत्तिक्षणे विरोधिबोधसत्वेन बाधनिश्चयनाशक्षणे शुद्धस्वरूपसंबन्धेन विरोधिवोधाभावस्य विरोधिपरामर्श सत्त्वेऽपि निरवच्छिन्नस्वरूपसम्बन्धेन तदसत्वात् । इत्थं चाऽव्याप्तिभयेन निरवच्छिन्नत्वाऽनिवेशे वाधनिश्चयकालेपि विरोधिपरामर्श घटाद्यवच्छेदेन तदभावमादाय वाधेन हीनवलतादशायां प्रकृतपरामर्शस्य सत्प्रतिपक्षतावारणाय विरोधिपरामर्शाभावातिरिक्तप्रकृतानुमितिसकलकारणसमवधानकालावच्छिन्नत्वम- वश्यं निवेशनीयमिति संक्षेपः ।

·३ तस्य प्रतिहेतोः स्वसाध्यवाधेन हीनबलतायां प्रकृतहेतोः सत्प्रतिपक्षता- वारणाय च विरोधिपरामर्शपि प्रकृतहेतुपरामर्शाभावातिरिक्तसकल- कारणसमवहितत्वं निवेश्यम् । वस्तुतो मिश्रमते अनुमितौ विरोधिपरामर्शमात्रस्य न विरोधित्वम् , किन्तुविरोध्यनुमिति- सामग्रथा एव । तथाचेतरकारणासमवहितस्य परामर्शस्य कार्या- प्रतिरोधकतया प्रतिरोधकपरामर्शपि नेतरकारणसमवहितत्वं विशेषणं देयम् । वन्हिव्याप्यधूमवान् पर्वतोवन्हिमान् वन्हभावव्याप्यवांश्चेति परामर्शसत्वे धूमे सत्प्रतिपक्षव्यवहारापत्तिः, स्वपदग्राह्य धूमहेतुकपरामर्शजन्यानुमितिविरोधि- प्राक्क्षणविशिष्टत्वाभाववद्धूमपरामर्शकालीनविरोधिपरामर्शप्रतिरुद्धकार्यकपरामर्शवि- षयत्वस्य सत्वादताह । प्रतिहेतोरिति । पाषाणमयत्वादिहेतोरित्यर्थः । अस्य च होनवलतादशायामित्यनेनान्वयः । तत्र हेतुः स्वसाध्यवाधेनेति । स्वपदग्राह्यपाषाणमयत्वादिहेतोर्यत्साध्यं-वन्यभावः बाधेनेत्यर्थः । वन्हिमान् पर्वत इति-निश्चयेनेति यावत् । तथा च विरोध्यनुमितिसामग्रथा- एव विरोधित्वे। इतरकारणासमवहितस्य । बाधनिश्चयाभावरूपकारणा- समवहितस्य । बाधनिश्चयकालीनस्येति यावत् । प्रतिरोधकपरामर्शपीति । विरोधिपरामर्शपीत्यर्थः । इतरकारणसमवाहतत्वमिति । प्रकृतहेतुक- परामर्शाभावातिरिक्तसकलकारणसमवहितत्वमित्वर्थ 'देयमिति । वन्हिमा- नितिनिश्चयकालीनपरामर्शद्वयकाले विरोध्यनुमितिजनिकाय पन बाधनिश्चया- भावघटित" सामग्रयाः विरहेण विरोध्यनुमितिजनकसामग्रीप्रतिरुद्धकार्यकपरामर्श- विषयत्वस्य धूमे विरहेणातिप्रसंगविरहादिति भाव तथा साध्यविरोध्यनु- मितिजनकसामग्रीप्रतिरुद्धकार्यकपरामर्शविषयत्व लक्षणम् अथ वन्यभाववानितिनिश्चयकालीनपरामर्शद्वयकाले सत्प्रतिपक्षत्ववारणाय विरोधिपरामर्शाभावातिरिक्तसकलप्रकृतसाध्यानुमितिकारपसमवधानकालावच्छि- नत्वं स्वपरामर्श निरर्थकम् । तादृशनिश्चयकाले विरोधिपरामर्शस्य विरोध्यनुमित्युपधायकतयैव वारणसंभवात् । न च वन्हिव्याप्यवत्तानिश्चयस्य प्रतिबन्धकतया कथं विरोध्यनुमित्युपपत्तिरिति वाच्यम् । सामग्रया एवं प्रतिबन्धकत्वमितिमताश्रयणेन तत्काले सामग्रय भावेनानुत्पादसंभवादितिचेन्न । विरोधिपरामर्शपीत्यत्रअपिशब्देन विरोधिपरामर्शाभावातिरिक्तसकलप्रकृत- साध्यानुमितिकारणसमवहितत्वमपि विशेषणं स्वपरामर्शे न देयमित्यर्थलाभात् स्वपरामर्श विशेषणाभावेन पूर्वपक्षानुत्थितेः । परन्तु स्वपरामर्श विशेषणा- भावे परामर्श न देयमित्युक्त्यैव सामंजस्ये विरोधिपरामर्श इत्युक्तेरसंगत्यापत्तेरिति ·व्यभिचारेण प्रामाण्यग्र हस्याऽवलत्वात् । उभयपरामर्शऽप्रामाण्यग्रहाऽसत्वे एकत्र प्रामाण्य निश्चयेपि तस्याऽनुमितिजनकत्वासिद्धया विरोधिपरामर्शस्य सामग्रीविधया स्वातन्त्र्येण वा बिरोधितायां न प्रतिवध्यानुमितिजनकपरामर्शीय- प्रामाण्यग्रहस्योत्तेजकत्वं इत्याशयेनाह । व्यभिचारेणेति । उक्तस्थले विरोध्यनुमित्युत्पत्ती प्रकृतसाध्यानुमापकपरामर्शाभावरूप- कारणस्य व्यभिचारप्रसंगेनेत्यर्थः। अवलत्वात् । प्रकृतपरामर्शs- प्रामाण्यग्रहमन्तरेण उक्तस्थलेऽनुमित्यनुपधायकत्वात् । तथा च सत्प्रतिपक्षत्वमिष्टमेव । बिभावनीयम् । मिश्रमतं दूषयति । उभयपरामर्श। वन्हिव्याप्यधूमवान् पर्वतः, क्न्ह्य भावव्याप्यपाषाणमयत्ववान् पर्वत इति परामर्शद्वयसत्वे । एकत्र। वन्हिव्याप्यधूमवान् पर्वतः इति परामर्श । प्रामाण्य निश्चयेपि । वन्हिव्याप्य- धूमवान् पर्वत इति ज्ञानं प्रमेति निश्चयेपि । तस्य । वन्हिव्याप्यधूमवान्पर्वत इति परामर्शस्य । अनुमितिजनकत्वाऽसिद्धया। पर्वतोवन्हिमानित्यनु- मितिजनकत्वाऽस्वीकारेण । विरोधिपरार्शस्य । वन्ह्य भावव्याप्यपाषाण- मयत्ववान् पर्वत इति परामर्शस्य । षष्ठयोंनिष्ठत्वम् । अस्य विरोधिताया- मन्वयः। प्रतिबध्यानुमितिजनकपरामर्शी येति । प्रतिबध्या या अनुमितिः तज्जनकोयः परामर्शः तद्विशेष्यकेत्यर्थः । अस्य ग्रहेऽन्वयः । प्रामाण्यग्रह- प्रामाण्यप्रकारकग्रहस्येत्यर्थः । वन्हिव्याप्यधूमवान् पर्वत इति ज्ञानं इत्याकारकग्रहस्येति यावत् । तथा च तद्व्याप्यवत्ताज्ञानधर्मिकप्रामाण्य- निश्चयाभावविशिष्टविरोधिव्याप्यवत्तानिश्चयस्य न प्रतिबन्धकत्वमिति भाव. । एवं तदभावव्याप्यवत्ताज्ञानर्धार्मिकप्रामाण्यनिश्चयाभावविशिष्टतद्वयाप्यवत्तानिश्चय- स्यापि न प्रतिबन्धकत्वम् । उक्तस्थले । वन्हिव्याप्यधूमवान्पर्वतः- वन्ह्य भाव- व्याप्यपाषाणमयत्ववान् पर्वत इति ज्ञानं प्रमेति परामर्शद्वयस्थले । विरोध्यनु- मित्युत्पत्तौ। पर्वतोवन्ह्यभाववानितिविरोध्यनुमितिस्वीकारे । व्यभिचार- प्रसंगेनेति । व्यतिरेकव्यभिचारापत्त्येत्यर्थः । प्रकृतपरामर्शे। वन्हिव्याप्य- वत्तापरामर्श। अप्रामाण्यग्रहमन्तरेण । वन्हिव्याप्यवत्तापरामर्शमिका- प्रामाण्यप्रकारकग्रहविना । उक्तस्थले । उक्तपरामर्शद्वयस्थले । प्रामाण्य- निश्चयास्कन्दितविरोधिपरामर्शस्यापीतिशेषः । अनुमित्यनुपधायकत्वात् । अनुमित्यजनकत्वात् । तथा च। अनुमित्यनुत्पत्तौ। अप्रामाण्यज्ञानाभाव- स्यैवोत्तेजकत्त्वमित्याह । अथवेति । तज्जनकज्ञाने । अनुमितिजनकज्ञाने । परामर्श इति यावत् । प्रामाण्यनिश्चयं विनापीति । तादृशपरामर्शर्मिक- प्रामाण्यनिश्चयासत्वेइत्यर्थः । अप्रामाण्यनिश्चयाभावसत्वे इति यावत् । स्येति । प्रमा ·n अन्यत्राऽप्रामाण्यग्रहानुकूलत्वेनैव क्वचित्तदुपयोगात् । वलपदोपसन्दा- नाच्चोक्तरूपलाभान्न तद्वैयर्थ्यम् । लिंगपदोपादानाच्च स्वीयलिंगतोपयिकपरा- मर्शलाभादात्मादेर्युदासः । अथवा व्यभिचारेण- तज्जनकज्ञाने प्रामाण्यनिश्चयं विनाप्यनुमि- त्युत्पत्त्या- जनकज्ञाने प्रामाण्यग्रहस्याऽवलत्वात्- अनुमितिसामग्रथ- घटकत्वात् । तथा च यत्र प्रकृतपरामर्शे न प्रामाण्यग्रहः, किन्तु विरोधिपरामर्श एव तत्रापि प्रकृतपरामर्शऽ प्रामाण्यग्रहासत्वे कोटिद्वयानुमितिसामग्रथाः अक्षतत्वात्परस्परबिरोधेन नैकस्या- नुमितिरिति सत्प्रतिपक्षत्वमिष्टमेवेति भावः । ननु एकत्र प्रामाण्यग्रहदशायामेककोट्यनुमितेरानुभविकतया तस्यवलत्वमावश्यकमित्यत आह । अन्यत्रेति परामर्शान्तरे इत्यर्थः । तदुपयोगात । प्रामाण्यग्रहस्यानुमित्युपपादकत्वात् । वलपदस्या- विवक्षितार्थकत्वेपि समानपदस्य निरुक्तार्थतात्पर्यग्राहकतया वलपदो- पादानं सार्थकयति । वलपदेति । लिंगपदोपादानवैयर्थ्यशंका परिहरति । लिंगपदेति । स्वीयलिंगतौपयिक इति । स्वनिष्ठप्र- कृतसाध्यानुमापकतावच्छेदकविषयताविशेषरूपगमतानिर्वाहकेत्यर्थः। आत्मादेरिति । तस्यापि तस्यापि धूमलिंगकवन्यनुमित्यौपयिकपरामर्शका- लीनवन्यभावाद्यनुमापकपरामर्शप्रतिरुद्धवन्यनुमित्यात्मककार्यकत्वेन धूमादेरिव सत्प्रतिपक्षत्वापत्तिरिति भावः। न च प्रतिरुद्धकार्यकत्वं प्रतिरुद्धकार्यकपरामर्शविषयत्वं, तच्च नात्मादेरिति नातिप्रसंगशंकेति वाच्यम्। आत्मादेरपिप्रतिरुद्धकार्यकसमूहालंवनरूपधूमादिपरामर्श- विषयत्वात् । अनुमितिसामग्रयघटकत्वादिति । अनिश्चितप्रामाण्यकेनापि परामर्शन स्वसाध्यानुमितेरुत्पादेन विपरीतानुमितेश्चप्रतिबन्धकत्वेन प्रामाण्यनिश्चयस्य जनकतानवच्छेदकत्वादिति भावः । तथा च । प्रामाण्यग्रहस्यानुमितिसामग्रय- घटकत्वे च । प्रकृतपरामर्श । तद्व्याप्यवत्तापरामर्श । विरोधिपरामर्श एव । तदभावव्याप्यवत्तापरामर्श एव । प्रामाण्यग्रह इति शेषः। सत्प्रति- पक्षितत्वमिष्टमेवेति । यावदेकत्राऽप्रामाण्यं न गृह्यते तावद्विरोधिपरामर्शयोः सत्प्रतिपक्षितत्वमिष्टमेवेति तद्वारणार्थ समानपदं व्यर्थमिति भावः । एकत्र। विरोधिपरामर्श । एककोट्यनुमितेः। तदभावानुमितेः। प्रामाण्यग्रहस्य। परामर्शान्तरे इत्यर्थ इति । साध्यीयपरामर्श इति यावत् । दीधितौअप्रामाण्यग्रहानुकूलत्वेनैव । अप्रामाण्यानुमापक- तस्य ।

·३ विरोधिपरामर्शप्रतिरुद्ध कार्यकत्वविशिष्टपरामर्शविषयत्वं तु फलितार्थः । प्रतिरुद्धकार्यकमित्यनेन प्रतिरुद्धकार्यकपरामर्शविषयत्वमवश्यमेव विवक्षणीयम् अनुमिते, तुकार्यत्वाभावात् । तथा च तादृशविष- यतायांप्रकृतानुमितिजनकतावच्छेदकत्वनिवेशेनैवोपपत्तेविरोधिपरामर्श स्वनिष्ठप्रकृतानुमितिजनकतावच्छेदकविषयताकपरामर्शकालीनत्वनिवे- शनमनुचितमित्याशयेन तथैवनिष्कृष्टार्थमाह। विरोधिपरामर्शति । प्रकृतानुमितिविरोध्यनुमितियोग्यपरामर्शप्रयुक्ताग्रिमक्षणावच्छिन्नानु-- त्पादप्रतियोगिप्रकृतानुमितिजनकतावच्छेदकीभूतपरामर्शीयविषयता-- विशेषविशिष्टत्वमित्यर्थः । त्वेनैव । एवकारेणाऽनुमितिजनकतावच्छेदकत्वव्यावृत्तिः । अप्रामाण्यानुमाप- कस्याऽसार्वत्रिकत्वादाह । क्वचिदिति । ननु साध्यविरोध्युपस्थापनसमर्थ- समानोपस्थित्या प्रतिरुद्ध कार्यकत्वमेव सम्यक्वलपदं मूलकृता किमित्युपात्तमताहं । वलपदस्येति । निरुक्तार्थेति । अगृहीताप्रामाण्यकसाध्यसिद्धयौपयिकपरामर्श- कालीनरूपार्थेत्यर्थः । न तद्वैयर्थ्यम् । न वलपदवैयर्थ्यम् । समानपदेनोक्ता- र्थलाभे तात्पर्यग्राहकतया वलपदं सफलमिति भावः । लिंगत्वस्य केवला- न्वयितया यथाश्रुतलिंगपदेनापि नात्मादेरिणसंभव इत्यत आह । स्वनिष्ठेति । प्रकृतहेतुनिष्ठेत्यर्थः । प्रतिरुद्धकार्यकमित्यनेनेति । प्रतिरुद्धकार्यकलिंगत्वमित्यनेनेत्यर्थः । अनुमितेहे तुकार्यत्वाभावादिति । मणिकारमते लिंगस्यानुमित्यकारणत्वा- दिति भावः। प्रतिरुद्धकार्यकपरामर्शविषयत्वनिवेशे च । तादृशविषयताया। प्रतिरुद्धकार्यकपरामर्शविषयतायां । आपत्तेरिति । प्रतिरुद्धानुमितिजनकतावच्छेदकविषयताश्रयत्वनिवेशेनैवोपपत्तेरित्यर्थः । अनुत्पादप्रतियोगीति । अनुत्पादप्रतियोगिउत्त्पत्त्याश्रयेत्यर्थः । प्रकृता- नुमिति:-पर्वतोवन्हिमानित्याकारिका--तद्विरोध्यनुमितिः-पर्वतोवन्ह्यभाववानि- त्याकारिका तयोग्यःपरामर्शः । वन्ह्यभावव्याप्यवान् पर्वतः इत्याकारक: तदनिमक्षणे। पर्वतोवन्हिमानित्यनुमितेरनुत्पादः तत्प्रतियोगि। पर्वतो- वन्हिमानित्यनुमितिजनकतावच्छेदकविषयताश्रयत्वस्य धूमे सत्वाल्लक्षणसमन्वयः । अत्र प्रकृतानुमितिविरोध्यनुमितियोग्यपरामर्शत्यस्य साध्यविरोधिविधेयकानुमितिजन-- कतावच्छेदकीभूतप्रकारित्वावच्छिन्नपक्षविशेष्यिताकनिश्चयेत्यर्थों वोध्यः । एतल्ला- भायैव परामर्शस्योपादानम् । तेन निर्वन्हिवन्ह्यभाववान् जलत्वादित्यादौ प्रकृतानुमितिविरोधि प्रकृतपक्षकप्रकृतसाध्याभावस्याहार्यतया तादृशानुमित्यप्रसिद्धया तत्र तयोविरोधिपरामर्शयोः काले न सत्प्रतिपक्षत्वानुपपत्तिः । तदभावव्याप्य- तथा च। तथा च ·दी०-अगृहीताप्रामाण्यकत्वसंवलितयोग्यतोपादाने तु वाधोपस्थितिसमर्थपरा- मर्शकालीनसाध्यसिद्धिसमर्थपरामर्शविपयत्वं वाच्यम् । अगृहीताप्रामाण्यकपरामर्शत्वेनाऽनुमितिजनकतामते जनकता- वच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणधर्मवत्वरूपयोग्यता न गृहीताऽप्रामाण्यक- परामर्शस्य इति कार्यप्रतिरोधनिवेशमन्तरेणैवोप त्या तं परित्यजति । अगृहीताप्रामाण्यकेति । वाधोपस्थितिसमर्थेति। साध्यवत्ताज्ञान- प्रतिवन्धकत्वे सति तत्प्रतिवध्या याऽनुमितिस्तद्योग्येत्यर्थः । साध्यवत्ताधीप्रतिवध्यत्वनिवेशात्साध्याभावव्याप्यानुमितिसमर्थपरा- मर्शकाले नातिप्रसंगः । तत्कालीनत्वं च एककालावच्छिन्नैकात्म- वृत्तित्वसंवन्धेन तद्विशिष्टत्वम् , तेन व्यधिकरणपरामर्शावादाय नातिप्रसंगः। - जनकः । विशिष्टमिरिण तद्वत्ताज्ञानस्यैवानभ्युपगमेन वन्ह्यभावविशिष्टमिरिण वन्हिव्याप्य- वत्तापरामर्शोत्पादे वाधकाभावादिति ध्येयम् । एवं प्रकृतानुमितिजनकता- वच्छेदकीभूतपरामर्शीयेत्यस्य साध्यविधेयकानुमितिजनकतावच्छेदकीभूतप्रकारित्वा- वच्छिन्नपक्षविशेष्यताकनिश्चयीयेत्यर्थोवोध्यः । तेन निर्वन्हिर्वन्हिमान् धूमादित्यादिस्थले विरोधिपरामर्शद्वयकाले न सत्प्रतिपक्षत्वानुपपत्तिः । अगृहीताऽप्रामाएकपरामर्शत्वेनेति । अप्रामाण्यग्रहाभावविशिष्टपरामर्श- त्वेनेत्यर्थः । जनकतामते इति । तथा चैतन्मतेऽ प्रामाण्यग्रहाभावो न स्वातन्त्र्येण युक्तंचैतत्-परामर्शर्मिकतत्तदप्रामाण्यज्ञानाभावत्वेन परामर्शत्वेन च प्रत्येकरूपेणानुमितिहेतुत्वे अप्रामाण्यज्ञानास्कन्दितपरामर्शोत्तरं साध्यस्य परामर्शान्तरादनुमित्यनुत्पादापत्तेः, तत्तदप्रामाण्यज्ञानव्यक्तेरपि अनु मिति- विरोधित्वात्, अन्यथा द्वितीयपरामर्शोत्पादक्षणे एवाऽनुमित्यापत्तेः । न गृहीता- प्रामाण्यकपरामर्शस्येति । अप्रामाण्यग्रहाभावस्यापि जनकतावच्छेदककोटि- प्रविष्टत्वादिति भावः । उपपत्त्येति । स्वपरामर्शसत्वे विरोधिपरामर्शमिका- ऽप्रामाण्यनिश्चयसत्वे सत्प्रतिपक्षत्वापत्तिवारणेनेति यावत् । तथा च विरोधिपरा- मर्शस्याऽप्रामाण्यज्ञानदशायां साध्यविरोध्युपस्थापनस्वरूपयोग्यत्वभावादेव सत्प्रतिपक्षत्वासंपादकत्वात् कार्यप्रतिरोधानुधावनं व्यर्थमित्याशयेनाह। तं परित्यजतीति । तं । तत्प्रतिरुद्धकार्यकत्वदलम् । दीधितौ-वाधोपस्थिति- समर्थेति । वाधोपस्थितिजनकेत्यर्थः। पर्वतोवन्हिमान्धमादित्यत्र । वाधो- पस्थितिः पर्वतोवन्ह्य भाववानित्याकारिका, तज्जनकोयः वन्ह्यभावव्याप्यवान्- पर्वत इति परामर्श:---तत्कालीन साध्यसिद्धिसमर्थपरामर्शविषयत्वं धूमे इति सत्यन्तमात्रोक्तौ अतिप्रसंगमाह । साध्याभावव्याप्यानुमिति- समन्वयः ।

·दी०--यदि चायं वन्हिव्याप्यवान्वन्ह्यभावव्याप्यवांश्चेपरामर्शादयं वन्हिमान् यदि चायमिति । अनुमितिः प्रामाणिकीत्यत्र न तु सत्प्रतिपक्षत्व- मित्यत्र च यदि चेत्यस्य संबन्धः। तदभावव्याप्यवत्तानिश्चयानन्तर- समर्थपरामर्शकाले इति । साध्याभावव्याप्यवान् पक्ष इति परामर्शसत्वे इत्यर्थः । साध्यव्याप्यवान पक्ष इति परामर्शसत्वे इत्यपि वोध्यम् । नाति- प्रसंग इति । तथा च वन्हिमान् धूमादित्यत्र साध्यवत्ताज्ञानप्रतिवन्धकोप- स्थितिवन्ह्यभावव्याप्यवानित्युपस्थितिः तज्जनकोयः वन्ह्यभावव्याप्यव्याप्यवानिति परामर्शः तत्कालीन वन्हिव्याप्यधूमवानितिपरामर्शविषयत्वस्य धूमे सत्वादतिप्रसंग- वारणाय विशेष्यदलम् । तथा च तादृशवाधोपस्थितौ साध्यवत्ताधीप्रतिवन्धकत्व- सत्वेपि साध्यवत्ताधीप्रतिवध्यत्वविरहान्नातिप्रसंग इति भावः कार्यप्रतिरोध- घटितलक्षणे साध्यवत्ताधीप्रतिवध्यत्वस्यानिवेशेपि तदघटितलक्षणे तनिवेश्यमिति ध्येयम्, पर्वतोवन्हिव्याप्यवान्धूमादित्यत्र वन्हिव्याप्यव्याप्यवान् वन्ह्य भावव्याप्यवा- निति परामर्शसत्वे वन्हिव्याप्यवत्ताज्ञानप्रतिवध्यवन्ह्यभावोपस्थितिजनकपरामर्श- कालीनपरामर्शविषयत्वमादायाऽतिव्याप्तिरतः सत्यन्तदलम् । तथा च वन्ह्यभावा- नुमितेर्वन्हिव्याप्यवत्ताज्ञानाऽप्रतिवन्धकत्वान्नदोषः । अथात्र प्रतिबध्यत्वनिवेशेपि वन्ह्यभावव्याप्यसाध्यकस्थले साध्यवत्ताधी- प्रतिवन्धिका सती तत्प्रतिवध्या या वन्ह्यभावव्याप्याभावव्याप्यवन्हिमानित्युपस्थितिः तत्समर्थतादृशवन्हिव्याप्यवत्तापरामर्शकालीनवन्ह्यभावव्याप्यव्याप्यवत्तापरामर्शमादाय अतिप्रसंगोदुर्वार इति कार्यप्रतिरोधनिवेश आवश्यक इति चेन्न । एकरूपावच्छिन्न- प्रतिवध्यत्वप्रतिवन्धकत्वनिवेशेनैवोक्तातिप्रसंगस्य वारणादिति विभावनीयम् । न च निर्वन्हिर्वन्हिशून्यइत्यादौसाध्यवत्ताज्ञानप्रतिवन्धिकायाः वाधोपस्थितेर- प्रसिद्धिः, तस्या आहार्यत्वादिति वाच्यम् । धर्मितावच्छेदकतासंवन्धेन प्रतिवध्य- प्रतिवन्धकभावस्य प्रामाणिकतया तत्संबन्धेनैव कार्यकारणभावस्वीकाराच्च । साध्यवत्ताज्ञानप्रतिबध्यतावच्छेदकत्वविशिष्टप्रतिवन्धकतावच्छेदकत्वाश्रयप्रकारत्वाव- च्छिन्नजन्यतानिरूपितजनकताश्रयत्वनिवेशाच्च न दोषः । तद्विशिष्टत्वमिति । परामर्शविशिष्टत्वमित्यर्थः । वै० स्वसामानाधिकरण्य- स्वावच्छेदकक्षणावच्छिन्नत्वोभयसं० । प्राद्यसंबन्धस्य फलमाह । प्रथमसंबन्धनिवेशेनेत्यर्थः । व्यधिकरणपरामर्शावादायेति । इदमुपलक्षणम् । कालान्तरीयपरामर्शावादायेत्यपि वोध्यम् । तादृशनिश्चयक्षणेपि । तदभाव- व्याप्यवत्तानिश्चयक्षणेपि। तादृशनिश्चयस्य । तदभावव्याप्यवत्तानिश्चयस्य । स्वोत्पत्तिक्षणेपि । तादृशनिश्चयोत्पत्तिक्षणेपि । तत्र । तादृशनिश्चयोत्पत्तिक्षणे । तदग्रिमक्षणे। अनुमित्युत्पत्त्यनन्तरक्षणे। विरोधिपरामर्शादपीति । तेनेति ।

·४१ वन्ह्य भावव्याप्यवांश्चेत्यनुमितिः प्रामाणिकी न तु सत्प्रतिपक्षत्वम् तदा कार्यप्रति- रोधोऽवश्यमुपादेयः । अजनितविरोधिबोधकत्वेन च विरोधिपरामर्शो विशेषणीयः । मिव ताशनिश्चयंक्षणेपि नानुमितिर्जायते, ताशनिश्ययस्य वाधनिश्चवयत् स्वोत्पत्तिक्षणेपि कार्योत्पत्तिविरोधित्वात् । तत्रानुमितेः प्रामाणिकत्वे तादृशानुमित्युत्पादक्षणे सत्प्रतिपक्षतायामपि न क्षतिः । तदग्रिमतणे विरोधिपरामर्शवशादृप्यनुमितिप्रतिरोधादित्युभयत्र विवादप्रदर्शनार्थं तदभिधानम् । कार्यप्रतिरोधोऽवश्यमुपादेय इति । स्वातन्त्र्येण प्रकृतसाध्यसिद्धयौपयिकपरामर्श स्वजन्यकार्याभाव- विशिष्टत्वरूपं प्रतिरुद्धकार्यकत्वं अगृहीताऽप्रामाण्यकत्वेनानुमिति- हेतुतामतेपि निवेश्यमित्यर्थः। अजनितविरोधिबोधकत्वेन । स्वजन्यविरोध्यभावविशिष्टत्वे- नेत्यर्थः। विशेषणीय इति । तेन तत्रैव विरोधिवन्हिसाध्यकपरा- मर्शन वन्ह्यभावसाध्यकहेतोन सत्प्रतिपक्षितत्वमिति भावः । वन्हिव्याप्यधूमवत्तापरामर्शादपीत्यर्थः । अपिना पर्वतोवन्हिमानित्यनुमितेः समुच्चयः । तस्या अपि वाधनिश्चयरूपत्वात् । अनुमितिप्रतिरोधादिति । वन्यभावानुमितिप्रतिरोधादित्यर्थः । उभयत्र । अनुमितौ सत्प्रतिपक्षितत्वविरहे च। तदभिधानं। यदि चेत्यभिधानम् । अव्यवहितपूर्ववर्तिप्रतिबन्धकाभावः कारणमिति मतेन यदिचेत्युक्तम् इति वोध्यन् । दीधितौ-तदेति । तादृशानुमितेःप्रामाणिकत्वे-सत्प्रतिपक्षत्वविरहे चेत्यर्थः। प्रकृतसाध्यसिद्धयो- पयिकपरामर्श इति । वाधोपस्थितिसमर्थपरामर्शकालीनप्रकृतसाध्यसिद्धयौपयिक- परामर्श इत्यर्थः । स्वजन्येति । स्वं० प्रकृतसाध्यसिद्धयौपयिकपरामर्शः । तज्जन्यं यत्कार्य तदभाववैशिष्टयरूपमित्यर्थः । वै० स्वाव्यवहितपूर्ववत्तित्व- स्वसामानाधिकरण्योभयसं० दीधितौ। अवश्यमिति। विरोधिपरामर्शप्रतिरुद्ध- कार्यके एव परामृष्यमाणहेतौ प्राचांमते सत्प्रतिपक्षितत्त्वव्यवहारादिति भावः । मतेपीति । मतेऽस्मिन् यत्परामर्शमिकाऽप्रामाण्यग्रहः तत्परामर्शस्य कारणता न कल्प्यते तत्तदप्रामाण्यग्रहाभावस्य च न स्वातन्त्र्येण कारणता कल्प्यते तदुत्तरं कार्यानुत्पादादिति ध्येयम् । निवेश्यमिति । तथा च वन्हिमानित्य- नुमितिकालीनवन्ह्यभावव्याप्यवानिति परामर्शमादाय तत्पूर्वकालीनवन्हिव्याप्यवानिति- परामर्शविषये नातिप्रसंगः, वन्हिमानित्यनुमितेर्जातत्वेन तत्कार्याऽप्रतिरोधादिति तत्रैव वन्हिव्याप्यवानितिपरामर्शमादाय तदुत्तरकालीनवन्ह्यभावव्याप्य- वानितिपरामर्शविषयेऽतिव्याप्तिवारणाय दीधितौ-अजनितेति । अत्रापि भावः ।

·४२ एक- तेन । न अतएवाऽग्रिमलक्षणे विरोधिवोधकान्येति फलतोज्ञानविशेषणम् । स्याऽप्रामाण्यग्रहे ऽपरेणानुमितिजननात् तद्वारणाय वा तत् । अतएव । उक्तस्थले वन्ह्यभावसाध्यकहेतोःसत्प्रतिपक्षलक्षणवारणा- नुरोधादेव । विरोधिवोधकान्येति । निरुक्तार्थकमितिशेषः । यथाश्रुत- शब्दतोगमकतौपयिकरूपे विरोधिवोधकान्यत्वं लभ्यते, न तु ज्ञायमान- पदोपस्थाप्ये ज्ञाने। तथाविवक्षणे च याहशव्याप्त्यादिमत्तया ज्ञानेन प्रकृतसाध्यकपरामर्शशून्यपुरुषान्तरस्य विरोध्यनुमितिर्जनिता प्रकृत- साध्यकपरामर्शसमवहिततादृशव्याप्त्यादि विषयकज्ञानान्तरस्यापि सत्प्र- तदेत्यनुषज्यते । स्वजन्येति । स्वं० वाधोपस्थितिसमर्थपरामर्शः तज्जन्या या विरोध्यनुमितिस्तदभावविशिष्टत्वेनेत्यर्थः । वै० पूर्ववत् । विरोधि- परामर्श स्वजन्यकार्याभावविशिष्टत्वनिवेशेने नेत्यर्थः । तत्रैव । वन्हिव्याप्य- वान्वन्ह्यभावव्याप्यव्याप्यवानितिपरामर्शाभ्यांवन्हिमान्वन्द्वभावव्याप्यवानित्यनुमिती तत्रैव । विरोधिवन्हिसाध्यकपरामर्शेनेति । वन्हिव्याप्यवानितिपरामर्श- मादायेत्यर्थः । वन्ह्यभावसाध्यकहेतोरिति । प्रतिहेतोरित्यर्थः। सत्प्रतिपक्षितत्वमिति । वन्हिव्याप्यवानितिपरामर्शस्य जनितविरोधिवोधकत्वा- दितिशेषः । तोरिव प्रकृते प्रतिहेतोरपि सत्प्रतिपक्षितत्वं नेष्टं, पर्वतोवन्हिमा- नित्यनुमित्युदयात् । तथा च वाधोपस्थितिसमर्थपरामर्शोवन्हिव्याप्यवत्तापरामर्शः तत्कालीनस्वजन्यकार्याभावविशिष्टोवन्हभावव्याप्यवत्तापरामर्शः स्तद्विषयत्वादति- व्याप्तिरतोऽ जनितेत्यादिविशेषणम् । स्वजन्यकार्याभावविशिष्टत्वमित्यत्र स्वपदग्राह्यः प्रतिहेतुपरामर्श एव, स्वजन्यमित्यस्यस्वप्रयुक्तत्वमर्थः तच्च कार्याभावे विशेषणम् । नन्दवमपि वन्ह्यभावव्याप्यवत्तापरामर्शोत्तरं वन्हिमत्ताबुद्धेरनुत्पादात्त्स्वजन्यकार्याभावविशिष्टो- वन्हिव्याप्यवत्तापरामर्श इत्यतिव्याप्तिदुर्वारैव, विनिगमनाविरहेण सिद्धेरिव वन्य भावव्याप्यवत्तापरामर्शस्यापि कार्याभावप्रयोजकत्वात् । वन्ह्यभाव- व्याप्यवत्तापरामर्शकार्यनिर्वन्हित्वानुमित्यभावं प्रति वाधस्य प्रयोजकत्वादेवोपपत्ते वन्हिव्याप्यवत्तापरामर्शस्याऽप्रयोजकतया स्वपरामर्श ( वन्हिव्याप्यवत्तापरामर्श ) विशेषणीभूताजनितविरोधिवोधकत्वस्य व्यर्थतापातादिति चेन्न । एकक्षणा- वच्छिन्नैकात्मवृत्तित्वसंबन्धेनैव वैशिष्टयस्य निवेशनीयतया यत्कालावच्छेदेनानुमित्य- भावो न विद्यते तत्काले सत्प्रतिपक्षितत्वापत्त्यभावादिति ध्येयम् । सत्प्रतिपक्षलक्षणवारणानुरोधादेवेति सत्प्रतिपक्षितत्वाभावादेवेति यावत् । अग्रिमलक्षणे इति । विरोधिवोधकान्यगमतौपयिकरूपसंपत्तिमत्तया ज्ञायमानेन प्रतिरुद्ध कार्यत्वं तत्वं इत्यग्निमलक्षणेइत्यर्थः । वाधानुमितिज- नकतावच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणविषयतावद्ज्ञानविषयप्रतिरुद्धकार्यकपरामर्शविषयत्वं अथवा अन्यथा ·तदर्थः । विरोधिवोधकान्यगमतौपयिकरूपसंपत्तिमत्तया ज्ञायमानेन प्रतिरुद्धकार्यत्वं वा तत्वम् । तिपक्षप्रयोजकत्वानुपपत्तिः, प्रतः फलतोज्ञानविशेषणमिति । उक्तानुमितेरप्रामाणिकत्वेपि तदानींसत्प्रतिपक्षतोपगमेपि वा ग्रिम- लक्षणे विरोधिवोधकान्यत्वस्य नोक्तव्यावृत्तिसंगतिरतस्तन्मते व्यावृत्त्यन्तरमाह। एकस्येति । तद्वारणाय। अनुमित्युपधायक- परामर्शस्य सत्प्रतिपक्षितत्वप्रयोजकतावारणाय । तत् । विरोधि- वोधकान्यत्वं । स्वजन्यविरोधिवोधाव्यवहितप्राक्क्षणविशिष्टं यत्तद- न्यत्वार्थकं, स्वनिष्ठतादृशक्षणवैशिष्टयशून्यत्वार्थक वा । ज्ञायमानस्य प्रतिवन्धकतामतेनेदम् लक्षणम् । निरुक्तार्थकमिति । अजनितविरोधिकत्वार्थकमित्यर्थः । बोधकत्वं बोधफलोपधायकत्वरूपं-विरोधि- बोधाव्यहितप्राक्क्षणविशिष्टत्वाभाव इति यावत् । तथा विवक्षणे चेति । गमतौपयिकरूपे विरोधिबोधकान्यत्वविवक्षरणे. चेत्यथः । समासनिविष्टतया यथाश्रुतस्य गमकतौपयिकरूपेणैव साकांचा । यादृशेव्याप्त्या- दिमत्तया ज्ञानेन । वन्हभाववानितिज्ञानत । जाना प्रत्याला परामर्श- शून्यस्य । वन्हिव्याप्यवानितिपक्षमजून्यस्य । पुरुषान्तरस्वति । षभेदेपि व्याप्तेरैक्यादिति भावः । विरोखानुनि ती नियवहभाववामितिर्ज- ताशव्याप्तिविषयक पीति । बन्हिव्यायवानिति- ज्ञानकालीनवन्ह्यभावव्याप्यवानितिज्ञानस्या अपनायोजकत्वा- नुपपत्तिरिति । तादृशगमतौपयिकरूपस्य स्थलान्तरे विरोधिवोधकत्वादिति भावः । फत्ततः। उक्तसत्प्रतिपक्षत्वोपपत्तिरूपफ़लमनुरुध्य । ज्ञानविशेषणमिति । ज्ञायमानघटकज्ञानविशेषपमित्यर्थः । तथा च गमतौपयिकरूपस्यैक्येपि पुरुषभेदेन ज्ञानस्य भिन्नतया प्रकृतसाध्यसिद्व्योपयिकपरामर्शकालीनविरोधिपरामर्शस्य विरोधिवो- धकान्यत्वात्तदुपपत्तिरिति भावः। उक्तानुमितेरप्रामाणिकत्वे। वन्हिमान्- वन्यभावव्याप्यवांश्चेत्यनुमितेरप्रामाणिकत्वे इत्यर्थः । तदानीं। अनुमितिकाले । नोक्तव्यावृत्तिसंगतिरिति । उक्तस्यले सत्प्रतिपत्तत्वोपगमे तद्वारणाय विरोधिवोधकान्यत्वविशेषणमनुचितमिति भावः । तन्मते। अगृहीताप्रामाण्य- कत्वेन हेतुतामते । दीधितौ-एकस्येति । परामर्शस्येति शेषः । साध्यसिद्ध्यो- पयिकपरामर्शस्येति यावत् । अपरेण । साध्याभावव्याप्यवानिति परामर्शण । अनुमितिजननात् । वन्यभावानुमितिजननात् । अनुमित्युपधायक- परामर्शस्य । साध्याभावानुमित्युपधायकपरामर्शस्य । सत्प्रतिपक्षितत्व- प्रयोजकतावारणायेति । गमतौपयिकरूपसंपत्तिमत्तया विरोधिपरामर्शप्रति- निता।

·भावः । प्रतिरुद्ध कार्यत्वं च प्रतिरुद्धकार्यकपरामर्शविपयत्वम् । नन्वेमपि यत्र प्रतिहेतुपरामर्शोविद्यते न तु प्रकृतहेतुपरामर्शः, अन्यत एव कुतश्चित्प्रतिवन्धकान्न तदग्निमक्षणे विरोध्यनुमितिः, तदग्रिमक्षणेऽतिप्रसंगोदुर्वार एवेत्यत आह। प्रतिरुद्धेति । तथोच तत्र प्रकृतहेतुविशेषणीभूतपरामर्शविषयत्वाभावान्नातिप्रसंगः इति नचैवमपि यत्र प्रकृतहेतुपरामर्शोगृहीताप्रामाण्यकः प्रतिहेतुपरा- मर्शश्चाऽगृहीताप्रामाण्यकोवर्तते, प्रतिवन्धकान्तरवशाचानिमक्षणे विरोध्यनुत्पादः तदाऽतिप्रसंगोदुर्वार एव, प्रकृतहेतुपरामर्शेऽ गृहीताs- प्रामाण्यकत्वस्य तनयतलाध्यसिद्धियोग्यताया वा निवेशे प्रतिहेतु- परामर्श विरोधियोधकान्यत्वस्य वैययमिति वाच्यम् । एतन्निवेश- लाभायैव विरोधिवोधकान्यत्वस्योपादानात् । रुद्धकार्यकत्वस्य धूमे सत्वादतिव्याप्तिवारणायेत्यर्थः । तथा च विरोधिपरामर्श- विरोधिवोधकत्वाद्वार गम्। स्वजन्येति । स्वं० विरोधिपरामर्शः तज्जन्यो- यो विरोधिवोध स्तदव्यवहितप्राक्क्षणवैशिष्टयस्यैव विरोधिपरामर्श सत्वाद्वा- रणम् । वै० आधेयतासं० । ननु यत्र भाविज्ञानमप्रमा-ततोवन्हिव्याप्यधूमवान्-ततो वन्ह्यभावव्याप्यवानिति क्रमिकज्ञानत्रयं तत्राऽप्रामाण्यग्रहनाशक्षणे सत्प्रतिपक्षत्वं वह्निव्याप्यहेतोर्न स्यात् भेदस्याऽव्याप्यवृत्तित्वनये तदन्यत्वाऽसंभवादित्यत माह । स्वनिष्ठेति । स्वं० विरोधिपरामर्शः । तादृशक्षणवैशिष्ट्येति । विरोधिवोधाऽव्यवहितप्राक्क्षणवैशिष्ट्येत्यर्थः । एवं च विनश्यदवस्थवन्ह्यभाव- व्याप्यवत्तापरामर्शतोऽनुमितिसंभवेपि तादृशक्षणवैशिष्ठयाभावस्याव्याप्यवृत्तितया नाव्याप्तिरिति भावः। प्रतिहेतुपरामर्शएवेति । विरोधिपरामर्शएवेत्यर्थः । एवकारेण स्वहेतुपरामर्शस्य व्यवच्छेदः । विद्यते इति । प्रतिरोधसंपादनाय । कुतश्चित्प्रतिवन्धकात्। प्रत्यक्षसामग्र्यादिरूपात् । तदग्रिमक्षणे। मर्शाव्यवहितोत्तरक्षणे। न विरोध्यनुमितिः। न वन्ह्य भावानुमितिः । परामर्शकाले। अग्रिमलक्षणे। विरोधिवोधकान्येत्यादिद्वितीय- लक्षणस्येत्यर्थः । अतिप्रसंगोदुर्वार एवेति । विरोधिपरामर्शस्य तादृशक्षण- वैशिष्टयशून्यत्वादिति भावः । प्रथमलक्षणस्य तत्र नातिव्यप्तिः, स्वहेतोः परामर्शविरहेण विरोधिपरामर्शप्रतिरुद्धकार्यकपरामर्शविषयत्वाभावादिति ध्येयम् । उपलक्षणत्वे दोषमाह । विशेषणीभूतेति । विषयतासंवन्धेन परामर्शवत्वाभावा- दित्यर्थः । प्रकृतहेतुपरामर्शोगृहीताऽप्रामाण्यकः । वन्हिव्याप्यधूमवान्- पर्वत इति ज्ञानमप्रमा इतिज्ञानं । प्रतिहेतुपरामर्शश्चाऽगृहीताऽप्रामाण्यकः । वन्ह्यभावव्याप्यवान् इति परामर्शः । प्रत्यक्षसामग्रचादिवशात् । अग्रिमक्षणे। परा- तत्र।

·भावः । स्थापनायाः व्याप्तिपक्षधर्मत्वमुभयवादिसिद्धं, वादिना तदभावानुपन्यासात् , द्वितीयस्य तत्वमन्यतराऽसिद्धमिति प्रथमेन द्वितीयं बाधितमिति स्वार्थाऽनुमाने एवाऽयं दोष इत्येके । वस्तुतस्तु विरोधिवोधकान्यत्वं प्रकृतहेतुपरामर्शप्रतिरुद्धकार्य- कत्वरूपं प्रतिहेतुपरामर्शविशेषणम् । गृहीताप्रामाण्यकप्रकृतहेतु- परामर्शाच्च न प्रतिहेतुपरामर्शकार्यप्रतिरोध इति ताशपरामर्शदशायां नातिप्रसंगः। विरोधिपरामर्शाव्यवहितोत्तरक्षरमे । तत्र । परामर्शकाले । अतिप्रसंगो- दुर्वार एवेति । तत्र विरोधिपरामर्शस्य विरोधिवोधकान्यत्वात्, स्वहेतोश्च तत्प्रतिरुद्धकार्यकपरामर्शविषयत्वात् इति अगृहीताऽप्रामाण्य- कत्वस्येति । अस्य निवेशे इत्यनेनाऽन्वयः । तथा च स्चहेतोरगृहीताऽप्रामाण्य- कत्वविरहादतिव्याप्तिविरहेपोति शेषः । तनियतेति। अगृहीताप्रामाण्यकत्व- व्याप्येत्यर्थः । साध्यसिद्धियोग्यताया वा इति । साध्यसिद्धिजनकता- वच्छेदकधर्मवत्वरूपाया वा इत्यर्थः । निवेशे इति। तथा चाऽप्रामाण्यज्ञाना- स्कन्दितस्वपरामर्शस्य तादृशयोग्यताविरहादतिव्याप्तिविरहेपीति शेषः । वैयर्थ्य- मिति । अगृहीताप्रामाण्यकसाध्यसिद्ध्यौपयिकपरामर्शकाले साध्याभावसाध्यक- परामर्शस्य नियमतो विरोधिबोधकान्यत्वात् । अप्रामाण्याभावकूटनिवेशापेक्षया लाघवादाह । वस्तुतस्त्विति । गृहीता- प्रामाण्यकप्रकृतहेतुपरामर्शाच्चेति । अप्रामाण्यज्ञानास्कन्दितवन्हिव्याप्यधूमवत्ता- परामर्शादित्यर्थः न प्रतिहेतुपरामर्शकार्यप्रतिरोध इति । न वन्ह्यभाव- व्याप्यवानिति परामर्शका भूतवन्ह्यभाववानित्यनुमितिप्रतिरोध इत्यर्थः । अगृहीताप्रामाण्यकस्यैव परामर्शस्य कार्यविरोधित्वादितिभावः। तादृशपरामर्श- दशायां। गृहीताप्रामाण्यकपरामर्शदशायां । नातिव्याप्तिरिति । विरोधि- परामर्श प्रकृतहेतुपरामर्शप्रतिरुद्धकार्यकत्वाभावादिति भावः । अत्रेदं वोध्यम् । एतल्लक्षणस्य परस्परानुमितिप्रतिवन्धरूपफलघटित्वेन एतदुपरि मतान्तरं निरस्य तादृशप्रतिवन्धस्य फलताव्यवस्थापनसंगति मणिकाराणामित्यवधेयम् । सत्प्रतिपक्षदोषस्य स्वार्थपरार्थानुमानदोषतां व्यवस्थापयितुं मतमुत्थापयति । स्थापनाया ० इति । प्रकृतधूमादिहेतोरित्यर्थः। व्याप्तिपक्षधर्मत्वमिति । व्याप्तिसहितं पक्षधर्मत्वमित्यर्थः। उभयवादिसिद्धमिति । वादिप्रतिवाद्यनुमत- मित्यर्थः। व्याप्तिपक्षधर्मत्वग्राहकं हेतुमाह । वादिनेति । प्रतिस्थापनावादिने- त्यर्थः । तदभावानुपन्यासादिति । व्याप्तिपक्षधर्मत्वाभावानुपन्यासादित्यर्थः । वाद्यनुद्भावितस्वाभावकत्वादित्यर्थः। द्वितीयस्य । प्रतिहेतोः । तत्वं । ब्याप्ति- -- ·४६ तन्न । एकदा निरन्तरयोर्वोभयो व्ाप्तिपक्षधर्मतया- ज्ञातयोः प्रतिपक्षत्वात् युगपदुपस्थितेश्च कारणवशेन स्वपर- साधारणत्वात् । तथाच स्थापना- एकदेत्यादि । न च द्वितीयस्य परामर्शस्योत्पादनसमये पूर्वेरणानुमितिजन- नात्कथं नैरन्तर्यमिति वाच्यम् । साधकमानादिवशेन क्षणमनुमित्यनुत्पादसंभवात् । स्वपरेति । अयंभावः । न खलु संभवन्तः सर्वे एव हेत्वाभासाः समुद्भाव्याः, आधिक्यप्रसंगात् । परन्तु यथाकाममेकः, नाप्रतिषेधमात्रण व्याप्त्याद्यभ्युपगम इति । मूले-एकदेत्यस्य-उत्पन्नयोरितिशेषः । अविरलक्रमेणोत्पन्नयो रित्यर्थकं निरन्तरयोर्वेति मूलमाक्षिपति । न चेत्यादिना । साधक- मानं- साध्यनिश्चयः। विरोधिपरामर्शानन्तरमपि यदि साधक- मानादिवशेनाऽनुमितिनं जायते तदा तदनुरोधेन सत्प्रतिपक्षस्य दोषता नायातीत्यतः क्षणमिति । क्षणमेकमित्यर्थः । मूले- पक्षधर्मत्वम् । अन्यतरासिद्धमिति । प्रतिवाद्यसिद्धमित्यर्थः । वाद्यननुमतमिति यावत् । तेन तत्र तदभावं विहाय दूषणान्तरानुपन्यासादिति तत्वम् । प्रथमेन । स्थापनाहेतुना। व्याप्तिपक्षधर्मतयोरुभयवादिनिश्च- येनेति भावः । द्वितीयं । प्रतिस्थापनाहेतुः। वाधितमिति । व्याप्ति- पक्षधर्मत्वान्यतराभाववत्तया निश्चितमित्यर्थः । भ्रमत्वनियतविषयताकव्याप्त्यादिक- मिति यावत् । अयंदोषः। सत्प्रतिपक्ष रूपोदोषः । तथा चानुमत्यननुमतिभ्यां- तुल्यवलतानिराकरणात्परार्थस्थले नायं दोष इति फलितम् । अप्रमात्वग्रहादेव तुल्यवलता इत्यभिप्रेत्य स्वार्थस्थले दूषकतावीजं व्युत्पाद्य तत्सत्त्वेन परार्थस्थले दोषतां व्युत्पादयति । एकदेति मूलम् । एकस्मिन् क्षणे इत्यर्थः । निरन्तरयोरिति । क्रमिकक्षणद्वयोरित्यर्थः । उभयोः । हेत्वोः । ज्ञातयोरित्यत्र भावे क्तः । ज्ञानयोरिति तदर्थः । प्रतिपक्षत्वादिति । च एकस्मिन् काले क्रमिककाले वा हेतुद्वयमिकव्याप्तिपक्षधर्मत्वप्रकारकज्ञानयोः प्रतिपक्षत्वादित्यर्थः । क्रमिकत्वं न संभवतीत्याशंकते। नचेति । विरोधि- परामर्शानन्तरमपीति । अपिना विरोधिपरामर्शक्षणस्य समुच्चयः । विरोधिपरामर्शक्षणेऽ नुमितिर्न जायते विरोधिपरामर्शानन्तरक्षणेपि न जायतेतदेत्यर्थः । तदनुरोधेन । अनु मित्यनुत्पादानुरोधेन । नायातीति । सिद्धरेव तत्र दोषत्वसंभवादिति भावः । साधकमानादीत्यादिपदेन विरोधिपरामर्श- सामग्रया अपि संग्रहः । एवं च पर्वतोवन्हिमानिति सिद्धि :- ततो वन्हिव्याप्यवत्ता- तथा यथा तथा ·ज्ञातयोः -ज्ञानयोः । प्रतिपक्षत्वात् । परस्पर कार्यप्रतिरोधकत्वात् । युगपदिति । यौगपद्यमेककालवृत्तित्वं, नतूत्पत्तिघटितं, द्वितीयपक्षा- संग्राहकत्वात् । परामर्शद्वयसंवलनस्य स्वपरसाधारणत्वेपि परार्थस्थले व्याप्तिपक्षधमताभंगमुपेक्ष्य सत्प्रतिपक्षोद्भावनेऽप्रतिषिद्वत्वेन प्रकृत- हेतोाप्तिपक्षधर्मतयोः प्रतिवाद्यनुमतत्वग्रहणेन प्रमितत्वग्रहणान्न- द्वयोस्तुल्यवलत्वमित्याक्षेपानुद्धाराद्भावं पूरयति । दीधितौ-अयंभाव इति । आधिक्य प्रसंगादिति । हेतुद्वयप्रयोगइवदोषद्वयोद्भावनेs- प्याधिक्यादिति भावः । यथाकाममित्यनेनोद्भावने विनिगमना- विरहशंका निराकृता । व्याप्त्याद्यभ्युपगमः। व्याप्त्यादेःप्रतिवाद्य- नुमतत्व सिद्धिः । अप्रतिषिद्धत्वस्याऽभावानुद्भावनरूपस्यान्यथा- सिद्धतयाऽ नुमत्यनाक्षेपकत्वादिति भावः । तत्र परामर्श:- ततो विरोधिपरामर्शः, सिद्धितुरीयक्षणेऽ नुमित्यनुत्पादस्य विरोधिपरामर्शमात्राधीनतया तत्पूर्वक्षणे सत्प्रतिपक्षि तत्वस्येष्टत्वादाह । क्षणैक- मिति । तथा चैकत्वं विवक्षितमिति भाव. । एवं च परार्थस्थले कथंयुग- पत्परामर्शद्वयसंवलतमिति समाहितम् । प्रतिबन्धकवशेन यौगपद्यसंभवात् । मूले-व्याप्तिपक्षधर्मतयेति । साध्यतदभावनिरूपितव्याप्तिपक्षधर्मतयेत्यर्थः । जातयोरित्यत्र निष्ठाया विषयतार्थकत्वे बाधादाह । ज्ञानयोरिति । सत्प्रति- पक्षपदप्रवृत्तिनिमित्तमक्षतमेवेत्याह । परस्परेति । अत्र जगदीशेनाऽयं भाव इत्यादिग्रन्थः मूले परार्थस्थले युगपदुत्पन्न योविरोधिपरामर्शयोः सत्प्रतिपक्षत्व- व्यवस्थापनेपि क्रमोत्पन्नयोस्तयोस्तथात्वं नोपपादितमित्याशंकयाऽ वतारितः सोयं महान्प्रलाप इत्याशयेनाह । यौगपद्यमिति । न तूत्पत्तिघटितमिति । एककालोत्पत्तिकत्वरूपमित्यर्थः । द्वितीयपक्षासंग्राहकत्वादिति । निरन्तर- योरिति पक्षासंग्राहकत्वादित्यर्थः । तयोरेककालोत्पत्तिकत्वाभावादिति यावत् । स्वार्थानुमानमात्रदोषताया एवाऽऽक्षेपे उक्तत्वात् परार्थस्थले युगपदुत्पन्न योस्त- योस्तथात्वप्रदर्शनमात्रेणाऽऽक्षेपपरिहारसंभवात् क्रमोत्पन्नोत्कीर्तनंव्यर्थम्, नापि भावपूरणे क्रमोत्पन्नयोस्तयोस्तथात्वनिर्वाहोलभ्यते इत्यतः स्वयमाक्षेपमनूद्य भावं संगमयति । परामर्शद्वयेति । विरोधिपरामर्शद्वयेत्यर्थः अप्रतिषिद्धत्वेन । वाद्यनुपन्यस्तस्वाभावकत्वेनेति यावत् । प्रमितत्वं च प्रमात्वनियतविषयताश्रयत्वम् । तथा च प्रकृतहेतुवृत्तिव्याप्तिपक्षधर्मते वाद्य नुमते वाद्यनुपन्यस्तस्वाभावकत्वादित्य- नुमानेनवाद्यनुमतत्वसिद्धौ तेन हेतुना प्रकृतहेतुवृत्तिव्याप्तिपक्षधर्मतयोः प्रमितत्व- सिद्धिोध्या। न द्वयोः। परामर्शयोः । प्रकृत- परामर्शस्याधिकवलत्वात् । दीधितौ-सर्वे एवेति । समयवन्धं विनेत्यादिः । आधिक्यप्रसंगादिति । आधिक्यनामकनिग्रहप्रसंगादित्यर्थः । अत्राधिक्य- तुल्यवलतेति।

·अथ वस्तुनोऽद्व यात्मकत्वेन व्याप्तिपक्षधर्मताभंग एकत्राऽs- वश्यक इति स एव दोषः । मूले-अद्वयात्मकत्वेनेति । साध्यतदभावयोरेकतरवत्वेऽपराऽन- धिकरणत्वनियमेनेत्यर्थः । व्याप्तीति । एकत्र। हेत्वोरन्यतरत्र । स्वस्वसाध्यनिरूपितव्याप्तिपक्षधर्मतयोरन्यतरभंग आवश्यक इति । स एव । अन्यरत्वोनोभयत्रावधारितो विशिष्य संन्दिग्धोदोष आस्तां किं प्रकरणसमस्य दोषतयेत्यर्थः। भियव हेतौ व्याप्त्यादिविरहोनोपन्यस्यते, चैतावता तस्याव्याप्त्यादिक वादिसिद्धमिति । अनुपन्यस्तव्याप्त्यादिविरहस्य बाधकत्वायोगात्परार्थस्थलेपि क्रमोत्पन्नयोविरोधिपरामर्शयोर्दोषत्वं भवत्येवेति यज्जागदीश्यां भावपूरणं-तदिदमपे- शलम् । क्रमोत्पन्नयोरिव युगपदुत्पन्नयोरपि दोषत्वे एतद्बुद्धेरप्यपेक्षणीयतया- क्रमोत्पन्नमात्रे तदुत्पादनाभिप्राये दीधितिकृतां विक्षिप्तचित्तता स्यादिति ध्येयम् । हेतुद्वयप्रयोग इवेति । पर्वतोवन्हिमान्धूमात्मालोकादिति । निराकांक्षत्वस्या- विशिष्टतालाभाय दृष्टान्तः । ननु व्याप्तिपक्षधर्मताविरह एव कयं नोद्भावित- इत्यताह। परन्त्विति । यथाकाममेक इति । अत्र वचनविपरिणामेन समुद्भाव्य इत्यनुषंजनीयम् । यथाकाममितिक्रिया विशेषणम् । तदुद्भावने । व्याप्तिपक्षधर्मताविरहोद्भावने । तथा च कामनाविरहादेवान्यस्य नोद्भावनं न तु तदसत्वात्तदनुद्भावनमितिसूचितम् । तथा चेति । नाऽप्रतिषेधमात्रेणेति । प्रकृतहेतोयाप्तिपक्षधर्मतयोरित्यादिः । अभावानुद्भावनरूपस्येति । प्रति- वाद्यनुद्भावितस्वाभावकत्वरूपलिंगस्येत्यर्थः । अन्यथासिद्धतयेति । वाद्यनुम- तत्वव्यभिचारितयेत्यर्थः । कामनाविरहसिद्धतया इति कश्चित् । अनुमत्य नाापकत्वादिति । वाद्यनुमतत्वासाधकत्वादित्यर्थः । स्वार्थानुमानेपि दोषान्तरसांकर्यात्सत्प्रतिपक्षस्य न दोषतेत्यभिप्रायेणाss- शंकते। अथेति । साध्यतदभावयोः परस्परविरुद्ध त्वग्रहदशायामेव वक्ष्यमाणरीत्या व्याप्त्यादिभंगावधारणमतस्तद्विरुद्धत्वप्रदर्शकमूलं व्याचष्टे । साध्यतदभावयोरिति । साध्याभावे साध्यव्यापकीभूताभावप्रतियोगित्वं-साध्ये साध्याभावव्यापकीभूताभावप्रतियोगित्वं चाऽक्षरलभ्यं साध्यतदभावयोः परस्पर- विरुद्धत्वमिति स्पष्टार्थः । व्याप्त्यादिभंगावधारणस्यानुमानिकतया पक्ष साध्यादिकं परिष्कुर्वन्पूरणसंवलितार्थमाह। एकत्रेत्यादि । एकत्रेति पक्षप्रतीकधारणम् । अन्यतरभंगः । व्याप्तिपक्षधर्मत्वाभावान्यतरवत्वम् । तथा च परार्थस्थलेपि परामर्शद्वयसंवलनोत्तरं हेतु-प्रतिहेत्वन्यतरत् स्वस्वसाध्यव्याप्त्यभावपक्षधर्मत्वा- भावान्यतरवत् विरुद्धद्वयसाधकत्वादितिरीत्या सर्वत्रानुमानमस्त्येवेति भावः । हेतौ व्याप्तिलाभाय आवश्यक इत्युक्तम् । स एव । भंग एव । पक्षतावच्छेद- ·४६ लाभाय साध्यतदभावयोयौं व्याप्तौ तयोरेकधर्मिणि सत्वमनुपपन्नं धर्मिवृत्तौ एकतरव्याप्त्यभावं तदा कल्पयति यदि एकतरव्याप्त्यभावं विना तन्नोपपद्यते इत्यवधारयितुं शक्यते । तदेव न-उभयत्र व्याप्तिसत्वेपि साध्यतदभावौ यद्यविरुद्धौ स्यातां तदा उभयत्र पक्षधर्मता निर्वहतीति प्रतिसन्धानेन तद्विघटनादिति सामान्यतोपि न व्याप्तिभंगावधारण- मिति कथमज्ञायमानस्य दोषतेत्याशंकते न च तयोरिति । साध्य- कावच्छेदेनानुमित्यात्मकस्य सदसद्धेतुभेदेन प्रमाभ्रमरूपावधारणस्य उभयत्रेति । तेन सद्धेतौ दोषाभावात्तत्साध्यकानुमितिर्दुर्वारा इत्यपास्तम् । अन्यतरत्वेनैव भंगस्य व्यापकत्वात् विशिष्य निर्धारणाऽसंभवादन्यतरत्वेनेत्युक्तम् । पक्षे हेतौ विशिष्य निर्धारणाऽसंभवात् ( साध्ये ) अन्यतरत्वेनेत्युक्तम् । हेतौ विशिष्य सन्दिग्धस्य दोषत्वायोगादवधारणानुसरणम् । दोषता च विशेषरूपे- णेति सन्देहानुधावनम् । विशिष्य । विशेषधर्म धर्मितावच्छेदकीकृत्य । दोषः। परस्परानुमित्यनुत्पादप्रयोजकः। व्याप्तौ । व्याप्यत्वेन गृहीतौ। तयोः । साध्यतदभावव्याप्ययोः । एकधर्मिणि सत्वं । एकथमिवृत्तित्वं । धर्मिवृत्तौ । हेतौ। तत्। साध्यतदभावव्याप्ययोरेकर्मिवृत्तित्वम् । तयोरेकर्मिवृत्तित्वं व्याप्त्यभावं विनाऽनुपपन्नं "व्याप्तिब्यापकीभूताभावप्रतियोगि" इत्यर्थः । तदेव न साध्यतदभावव्याप्ययोरेकर्मिवृत्तित्वं नाऽनुपपन्नम्, तथा च पक्षधर्मत्वाभावः स्वस्व- साध्यव्याप्ति-व्यापकत्वान्यतरवान्इत्यनुपपत्तिज्ञानं-हेतुप्रतिहेत्वन्यतरः पक्षधर्मः इति ज्ञानसहितमेव हेतुप्रतिहेत्वन्यतरः तत्तत्साध्यव्याप्त्यभावान्यतरवानित्यनुमितिजनक वाच्यम्, तच्च न संभवतीत्यर्थः । असंभवे हेतुमाह । उभयत्रेति । तदभावव्याप्ययोः । निर्वहतीति । यथा पीनोऽयं देवत्तो दिवा न भुंक्ते इत्यत्र पीनत्वंरात्रिभोजित्वकल्पकं नेह तथा-व्याप्त्यभावं विनापि साध्यतदभावव्याप्ययोरेक- त्रमिवृत्तित्वमुपपद्यतेइतिभावः । तद्विघटनादिति। साध्यतदभावव्याप्ययोरेक- धर्मिवृत्तित्वं व्याप्त्यभावंविनाऽनुपपन्नम् इतिअनुपपत्तिविघटनादित्यर्थः । वस्तुतो विरुद्धयोरपि साध्यतदभावयोरविरोधग्रहकालीनेनोभयत्रव्याप्तिसत्वे उभयत्र पक्षधर्मतानिर्वहतीत्येतादृशव्यभिचारज्ञानेन तादृशानुपपत्तिविघटनात् । सामान्य- तोऽपि । अन्यतरत्वेनापि । न व्याप्त्यादिभंगावधारणमिति । न व्याप्ति- पक्षधर्मताविरहनिश्चय इत्यर्थः । अज्ञायमानस्य । व्याप्तिपक्षधर्मताविरहस्य । दोषता। अनुमित्यनुत्पादप्रयोजकता । दोषोद्भावनस्यैवानुमितिप्रतिबन्धकत्वं न तु दोषस्येत्यतोऽज्ञायमानस्येत्युक्तम्। दीधितौ तयोः । साध्यतदभावयोः । विरोध- भंगेपि । विरोधित्वाग्रहदशायामपि । उपपत्तेः। व्याप्तिपक्षधर्मत्वोपपत्तेः । अविरोधे । विरोधित्वाग्रहे। अनुमित्यप्रतिरोधादिति । समुच्चयात्मकानुमितेरिष्टत्वादित्यर्थः । तथा च। विरोधावधारणे। साध्य- নন্দ ·न च तयोर्विरोधभंगेऽप्युपपत्तनं व्याप्त्यादिभंगनियम इति वाच्यम् । अविरोधेऽनुमित्यविरोधात् । विरोधे व्याप्त्यादिभंग- नियमादिति चेन्न । प्रतिरुद्धत्वज्ञानानन्तरं व्याप्त्यादिभंगज्ञान- मित्युपजीव्यत्वेन व्यभिचारवदस्यापि दोषत्वात् । ननु साध्यतदभावयोरिव तद्व्याप्यत्वेनावधारितयोविरोधा- देकत्र न निश्चयः-किन्तु संशयः, निश्चये वाऽन्यतरव्याप्तिसंशय इति व्याप्यत्वासिद्धिरिति चेन्न । उभयोरेकत्र निश्चयानन्तरं अन्यतरव्याप्तिसंशय इत्युपजीव्यत्वेनाऽस्य भिन्नत्वात् । तदभावयोरविरोधग्रहदशायामनुमित्यप्रतिरोधान्न सत्प्रतिपक्षता अपि तु विरोधावधारणदशायामेव, तथा-चोक्तान्यथासिद्धिसंभावना- विरहादनुपपत्यवधारणं न दुर्घटमित्याह । अविरोधे इति । प्रतिरुद्धत्वस्य कार्यानुत्पादरूपस्थादोषतया प्रतिरुद्धत्वत्यादियथाश्रुत- मूलस्याऽसंगतिरतोव्याचष्टे । प्रतिरुद्धत्वेतीति । एकत्र धर्मिणि मिथोविरुद्धयोः साध्यतदभावव्याप्ययो र्याप्यत्वेन ज्ञानं यदि निश्चयरूपं स्यात्तदा परस्परप्रतिबन्धेन नोत्पद्यत एव, अतोव्याप्त्यंशे पक्षधर्मतांशे वा संशयरूपमेवतत्. तथा च कारणी- भूतनिश्चयाभावादेव नानुमित्युत्पादः, न तु सत्प्रतिपक्षभावादित्याक्षेपे "उभयोरेकत्र निश्चयानन्तर" मित्यादिना विरोधिद्वयव्याप्यवत्ता- निश्चयस्य व्याप्त्यादिसंशयोपजीव्यवाभिधानं न संगच्छते, तादृश- निश्चयस्यैवानुपपादित्तत्वादतोभावमाह । परस्परेति । साध्यतद- उक्ताऽन्यथासिद्धिसंभावनाविरहादिति । साध्यतदभावौ यद्यविरुद्धौस्या- तामित्यन्यथासिद्धिसंभावनाविरहादित्यर्थः । अनुपपत्त्यवधारणमिति । साध्यतदभावव्याप्ययोरेकर्मिवृत्तित्वं एकतरव्याप्त्यभावं विनाऽनुपपन्नमित्यनुपपत्त्य- वधारणमित्यर्थः। मूले प्रतिरुद्धत्वज्ञानानन्तरमिति । परामर्शद्वयसंवल- नोत्तरमित्यर्थः । तथाचाऽस्यापिदोषत्वादिति मूलस्यविरोधिव्याप्त्यादेरनुमित्य- नुत्पादप्रयोजकत्वादित्यर्थः । व्यभिचारवदिति । व्याप्तिभंगज्ञानोपजीव्यत्वेन- यथाव्यभिचारस्य दोषत्वमित्यर्थः । पुनः शंकते । नन्विति । साध्यतदभा- वयोरिवेति । एकत्र न निश्चयइत्यत्र दृष्टान्तः । तद्व्याप्यत्वेनेति । साध्यतदभावव्याप्यत्वेनेत्यर्थः । नोत्पद्यते एवेति । अस्य व्याप्यत्वेन ज्ञानमिति- पूर्वेणान्वयः । तथा च धूमवत्ताज्ञानं प्रति वन्ही धूमव्यापकताज्ञानसहितं ·दूषकताबीजं तु समबलविरोधिसामग्रीप्रतिबन्धन निर्णया- जनकत्वम् । प्रतिरुद्ध त्वेति । प्रतिरोधप्रयोजकविरोधिव्याप्त्यादीत्यर्थः । उभयोरिति । परस्पराभावव्याप्यत्वं हि हेत्वोविरोधः । तदनहे तयोरेकत्र निर्णयोन विरुध्यते इति भावः । दूषकतेति । विरोधिपरामर्शसत्वे नियमेन परामर्शान्तरादनु मित्यनुत्पादः तस्यानुमितिविरोधित्वं कल्पयति । न तु तेन ज्ञाप्यमानस्य व्याप्त्यादिविरहस्य, सद्धेतावपि तस्यानुमितिविरोधित्वादित्यर्थः । भावव्याप्यत्वं हि हेत्वोः, साध्याभावसाध्ययोरेव विरोधः, न तु परस्परंतयोः, परस्परविरुद्धत्वेनज्ञातयोरेव नैकदा निश्चय इति तदग्रहे परस्परव्यापकविरुद्धत्वेन ग्रहेपि हेत्वोरेकत्र निश्चयः संभवत्येवेत्यर्थः। दूषकताबोजमित्यादिग्रन्थस्य दूषकत्वं निग्रहप्रयोजकत्वं दुष्टत्व- मिति यावत्, एतादृशार्थपर्यालोचनया विरोधिपरामर्शप्रतिबन्धेनाs- तदभावव्याप्यपाषाणमयत्ववत्ताज्ञानं प्रतिबन्धकम् । पाषाणमयत्ववत्ताज्ञाने च वन्ह्यभावे पाषाणमयत्वव्यापकताज्ञानसहितं वन्हिव्याप्यधूमवत्ताज्ञानं प्रतिबन्धक- मित्यभिमानः । किन्तु संशय इति । अत्र संशयपदं पक्षधर्मतासंशयपरम् । निश्चये । पक्षधर्मतानिश्चये। व्याप्यत्वासिद्धिरिति । व्याप्यत्वनिश्चयाभाव इत्यर्थः । तत् । व्याप्यत्वेन ज्ञानम् । तथा च । संशयरूपत्वे च । निश्चयाभावादेवेति । व्याप्यनिश्चयाभावादेवेत्यर्थः । एवकारव्यवच्छेद्यमाह । न त्विति । पूर्व व्याप्त्य- भावज्ञानेनान्यथासिद्धनिराकरणेपि व्याप्तिनिश्चयाभावेनान्यथासिद्धिनिराकरणान्न पौनरुक्त्यम् । तादृशनिश्चयस्यैव । व्याप्यनिश्चयस्यैवेत्यर्थः । साध्यतद- भावव्याप्यत्वं हि हेतोरिति । हेतुवृत्तिसाध्यतदभावव्याप्यत्वं हीत्यर्थः । न तु परस्परं तयोः। साध्यतदभावव्याप्ययोः । तदभावव्याप्यवत्ताज्ञानस्य- तद्वत्ताज्ञानविरोधित्वेपि तद्व्याप्यवत्ताज्ञानाविरोधित्ववत्तद्व्यापकीभूताभाववत्ता- ज्ञानस्य तद्वत्ताज्ञानविरोधित्वेपि तद्वयापकीभूताभावव्याप्यवत्ताज्ञानस्याऽ विरोधित्व- मिति भावः । परस्परविरुद्धत्वेन ज्ञातयोरेवेति । साध्यतदभावयोरेवेत्यर्थः । एकदा। एककाले। एवकारव्यवच्छेद्यमाह। तदग्रहेणेति । हेत्वो:परस्पर- विरुद्धत्वाग्रहेणेत्यर्थः । परस्परव्यापकविरुद्धत्वेन ग्रहेपीति । परस्परसाध्य- तदभावविरुद्धत्वेन ग्रहेपीत्यर्थः । दीधितौतद्ग्रहेचेति । परस्पराभावव्याप्य- वत्ताग्रहे चेत्यर्थः तयोः । परस्पराभावव्याप्ययोः । दूषकतावीजमित्यादि ग्रन्थस्येति । अस्य एतादृशार्थपर्यालोचनयेत्यत्रान्वयः । निग्रहप्रयोजकोदुष्टस्तद्धर्मो- दुष्टत्वमित्याह । दुष्टत्वमिति यावदिति । विरोधिपरामर्शति । तथा च ·५२ वा नुमित्यजनकत्वं सत्प्रतिपक्षस्थले हेतो?ष्टताप्रयोजकं, न तु निर्णया- जनकत्वमानं विरोधिपरामर्शशून्यतादशायामपि कारणविरहेणा- नुमित्यजनकतया सद्धेतोर्दुष्टतापत्तेः । नापि विरोधिपरामर्शज्ञाप्य- मानो व्याप्तिपक्षधर्मताविरहः। सद्धेतौ तदसत्वेन विरोधिपरामर्श- संबलनदशायामपि तस्य दुष्टत्वानुपपत्तेः, विरोधिपरामर्शप्रयुक्त- व्याप्त्यादिभंगज्ञानं भ्रमप्रमासाधारणं सद्वेतुसाधारणदुष्टता- प्रयोजकमित्यर्थोऽनित्यदोषानभ्युपगन्तृमते न संभवतीति तमन्यथा- व्याचष्टे। विरोधीत्यादिना। समानबलसामग्रीप्रतिबन्धेन निर्णयाजनकत्वमिति मूले सामग्री- पदं विरोधिपरामर्शपरं, प्रतिबन्धपदं नियमपरं । विशेपणे तृतीया । निर्णयाजनकत्वमनुमित्यनुत्पादः । तथा च विरोधिपरामर्शनियतोऽ- नुमित्यनुत्पाद इति समुदायार्थः । नियमश्च व्यापकत्वमित्याशयेन विरोधिपरामर्शसत्वे नियमेनानुमित्यनुत्पाद इति व्याख्यातम् । तस्य। विरोधिपरामर्शस्य । विरोधित्वं कल्पयतीति । एवं च दूषकतापदं विरोधिपरामर्शनिष्ठप्रतिबन्धकतापरम्, बीजपदं कल्पकार्थकं वोध्यम् । मूले सामग्रीपदं परामर्शपरमिति ध्येयम् । प्रतिबन्धेनेत्यन्तोपादानफलमाह । नत्विति । निर्णयाजनकत्वमात्रमिति । मात्रपदेन विरोधिपरामर्शेनेत्यस्य व्यावृत्तिः। सद्धेतोरिति । असद्धेतोरिष्टापत्तिः कर्तुं शक्यते इत्यतः सद्धेतोरित्युक्तम् । विरोधिसामग्रीप्रतिबन्धेननिर्णयाजनकत्वमिति मूलव्याख्यानावसरे एव पक्षधर्मताविरह इतिमूलं व्याचष्टे । नापीति । दुष्टता- प्रयोजक इति विपरिणतमनुषज्यते अन्यज्ञाप्यमानस्यप्रकृतदुष्टताप्रयोजकत्वाभावात्पूर- यति । विरोधिपरामर्शज्ञाप्यमान इति । तदसत्वेन व्याप्तिपक्षधर्मता- विरहाऽसत्वेन । तस्य। सद्धतोः । एकत्र व्याप्तिभंगेति मूलं व्याचष्टे । विरोधिपरामर्शति । भ्रमप्रमासाधारणं। भ्रमप्रमीयविषयतासाधारणं । दूषयति । अनित्यदोषानभ्युपगन्तृमते इति । तं । दूषकत्वं । विरोधिपरामर्शाऽ- सत्वेपि बाधादिवशादनुमित्यनुत्पादसंभवेनाऽव्याप्यत्वादाह । नियमश्चेति । विरोधिपरामर्शव्यापकः परामर्शान्तरादनुमित्यनुत्पाद इति यावत् । कल्पयतीति । तथा च विरोधिपरामर्शः प्रकृतानुमितिप्रतिबन्धकः स्वव्यापकानुत्पादप्रतियोगि- प्रकृतानुमितिकत्वादित्यनुमानं, विरोधिपरामर्शः परामर्शान्तरादनुमितिविरोधी परामर्शान्तरादनुमित्यनुत्पादव्याप्यत्वादित्यनुमानं वा वोध्यम् । विरोधिपरामर्श- प्रतिवन्धकताकल्पकत्वरूपेति । विरोपिरामर्शः प्रकृतानुमितिप्रतिबन्धकः ·अत्र दूषकताबीज मित्यस्यानुषंगेण व्याप्तिपक्षधर्मताविरहो न दूपकतावीजमित्यर्थो लभ्यते, स चाऽसंगतः, व्याप्तिपक्षधर्मताविरहस्य विरोधिपरामर्शप्रतिबन्धकताकल्पकत्वरूपदूपकताबीजत्वाप्रसत्तेः, अतो- व्याप्तिपक्षधर्मताविरह इत्यनन्तरं विरोधिपरामर्शकालीनानुमित्य- नुत्पादकल्प्यप्रतिबन्धकताक इति पूरणीयमित्याशयेन व्याचष्टे । न विति । व्याप्त्यादिविरहस्य स्वरूपतोदोषत्वाप्रसक्तेरन्यज्ञाप्यमानस्य तथात्वे च विरोधिपरामर्शस्यानुपयोगितयातदसंवलनदशायामपि- सत्प्रतिपक्षत्वापत्तिरतोन त्वित्यनन्तरं तेन ज्ञाप्यमान इति पूरणीय- मित्याशयेन व्याचष्टे । तेनेति । सद्धेतावपि । व्याप्तिविरहशून्येपि । एतादृशमूलप्रतीकानन्तरंपूरयति । तस्येति । विरोधिपरामर्शस्येत्यर्थः । सत्प्रतिपक्षत्वादिति मूलस्यव्याख्या अनुमिति विरोधित्वादिति । व्याप्तिपक्षधर्मताविरहज्ञापकत्वादित्यनुमानरूपेत्यर्थः । दूषकताबीजत्वाऽप्रसक्ते- रिति । परामर्शस्याऽप्रतिबन्धकत्वेपि व्याप्तिपक्षधर्मताविरहोपपत्तेरिति भावः । एतन्मतेऽनुमित्यनुत्पादस्य विरोधिपरामर्शाऽप्रयुक्ततया कालीनेति । तथात्वेन ज्ञायमानः स्वनिष्ठसाध्यव्याप्त्यादिविरहः, तत्साध्यकानुमितिप्रतिबन्धकः विरोधि- परामर्शकालीनतत्साध्यकानु मित्यनुत्पादकत्वात्, एवं च विरोधिभूतोयोवन्हिव्याप्य- वत्तापरामर्शः तत्कालीननिर्वन्हित्वानुमित्यनुत्पादः तेन ज्ञायमानस्य पाषाणमयत्वादि- निष्ठव्याप्त्यादिविरहस्य प्रतिबन्धर्कत्वं प्रकल्पयतीत्यर्थः । दीधितौ-व्याप्त्यादि. विरहस्येति । अनुमितिविरोधित्वंकल्पयतीति पूर्वेणान्वयः । दोषत्वाप्रसक्तः । प्रतिबन्धकत्वाइप्रसक्तेः । इदन्तु ज्ञाप्यमान इत्यस्य प्रयोजनम् । तेनेत्यस्य प्रयोजनमाह। अन्येति । तेन । विरोधिपरामर्शेण । ज्ञाप्यमान इति । तथा चाऽनुमित्यनुत्पादकल्प्यप्रतिन्बधकताको विरोधिपरामर्शज्ञाप्यमानव्याप्तिपक्ष- धर्मताविरह इति समुदितार्थः। व्याप्त्यादिविरहस्याऽप्रतिबन्धकत्वं कुत इत्या- कांक्षायां । सद्धेतावपीति । अनेन भवदभिमतप्रतिबन्धकस्याऽसत्वमेव प्रतिपाद्यते। हेतुनिष्ठव्याप्त्यादिविरहस्यैव विरोधित्वात् । ज्ञायमानहेतुनिष्ठ- व्यभिचारप्रतिबन्धकतामते इव हेत्ववगाहिज्ञानविषयव्याप्त्यादिविरहस्यविरोधित्वो- पगमेपि हेतौ व्याप्तिज्ञानकाले तदसत्वं बोध्यम् । अनुमितिविरोधित्वादिति । तथा च सद्धेतोः सत्प्रतिपक्षत्वानुपपत्तिरितिभावः । सद्धेतौ व्याप्त्यादेविरहस्याऽसंभवादिति यावत् । पक्षधर्मताभंगानुक्तधा मूलस्य न्यूनतामपाकुर्वन्नाह । व्याप्त्यादीति । तथाच मूले व्याप्तिभंगेत्यत्र व्याप्तिपदमनुमित्यौपयिकपरमिति भावः । अनास्थायां हेतुमाह। प्राथमिकेति । प्रथमक्षणवृत्तीत्यर्थ । व्याप्त्यादिभंगज्ञानोत्पत्तिक्षणवृत्तीति यावत् । अन्यथा । विरोधिपरामर्शस्य साक्षादप्रतिबन्धकत्वे । उदीच्यतया। उत्तरकालीनतया ।

·एकत्र व्याप्तिभंगज्ञानद्वारा वाऽस्य दूषकत्वम् । व्याप्त्यादिविरहज्ञानद्वारा अस्य दूपकत्वमाह । एकत्रेति । वाकारोऽना- स्थायाम् । प्राथमिकानुमितिप्रतिरोधेनैव तथात्वात्, परमुखनिरीक्षकत्वेन तद्विषयस्याऽऽभासत्वायोगाच्चेति । दूषकत्वं-विरोधिपरामर्शस्यानुमितिविरोधित्वम् । एतन्मतस्य- दूष्यत्वाद्वाकारमनिर्भरसूचकतया व्याचष्टे । इति । अनुमितिप्रतिरोधेन। अनुमित्यनुत्पादानुरोधेन । विरोधिपरामर्शस्य तथात्वात्। साक्षादेवप्रतिबन्धकत्वात् । अन्यथा व्याप्ति- भंगज्ञानस्योदीच्यतया साक्षादनुमित्यविरोधितया च विरोधिपरामर्श- संवलितपरामर्शात्प्रथममनुमितिर्जन्येतैव बाधकविरहादिति भावः। परंपरया व्याप्तिज्ञानविरोधित्वं न हेत्वाभासतायामुपयुज्यते इत्याह वाकार परेति । तथा ननु व्याप्तिभंगज्ञानस्य साक्षादनुमितिविरोधित्वे कार्यकालवृत्तितया प्रतिबन्धकत्व- मावश्यकं तथा व्याप्तिभंगज्ञानोत्पत्तिकाले नापत्तिसंभवइत्यत माह साक्षादनुमित्यविरोधितया चेति । साक्षात्प्रतिबन्धकत्वमेव नास्तीतिभावः । प्रथमं । व्याप्त्यादिभंगज्ञानोत्पत्तिक्षणे । अनुमितिर्जन्येतैवेति। अनुमितिः स्यादित्यर्थः । विरोधिपरामर्शाभ्यां व्याप्त्यादिभंगकल्पनादशायामप्य- नुमितेरनुत्पत्त्या प्राथमिकेन साक्षादनुमितिप्रतिरोधेनैव तयोर्दूषकत्वादिति भावः । परंपरया। व्यभिचारोत्थापकतया। दीधितौ-तद्विषयस्य । विरोधिपरामर्श- विषयस्य आभासत्वायोगाच्चेति । अनुमितेस्तत्करणज्ञानस्य वा साक्षाद्विरोधिन एव हेत्वाभासत्वात्, अन्यथोपाधेरपि तथात्वापत्तेरिति भावः । इदमुपलक्षणम्। व्याप्त्यादिविरहज्ञानस्य साक्षादनु मितिप्रतिबन्धकत्वे मानाभावाच्चेत्यपि द्रष्टव्यम् । प्रथमपक्षे । विरोधिसामग्नीप्रतिबन्धेन निर्णयाजनकत्वमिति पक्षे। अनुमिति- विरोधित्वे । तद्वत्ताबुद्धिप्रतिबन्धकत्वे इति यावत् । अनुमितिमात्रविरोधित्वे । उपनीतप्रत्यक्षशाब्दादिप्रतिबन्धकत्वमपि स्यादिति तस्याः। विरोध्यनुमितिसामग्नयाः । इत्याशंक्येति । पीतत्वाभावव्याप्यवान् शंखः इति निश्चयसत्वे. घटाभावव्याप्यवद्भूतलमिति निश्चयसत्वे च दोषसत्वे लौकिकसन्निकर्षसत्वे च पीतःशंख इति घटवद्भूतलमितिधीश्च जायते तयोरनुप- पत्तिमाशंक्येत्यर्थः । प्रत्यक्षसामग्रथा बलवत्वमित्यर्थकतयेति । प्रत्यक्ष- सामनया बलवत्वेतु अनुमितिसामनयन्तर्गतप्रत्यक्षसामनयभावरूपकारणाभावादेव विरोधिसामनयभावान्न प्रत्यक्षविरोध इति भावः । प्रत्यक्षसामग्रीतो बलवत्वादिति । घटप्रत्यक्षं प्रति घटातिरिक्तविषयकानुमितिसामग्रीत्वेन प्रति- बन्धकत्वादितिभावः । एकत्रेत्यादि पक्षे एवेति । एकत्रव्याप्तिभंगज्ञानद्वारा भावः ।

·चक्षुरादेश्च नानुमानेन प्रतिरोधः, तदुपस्थितावपि फलदर्शनेन तस्याऽधिकबलत्वात् । ननु विरोधिपरामर्शों यदि विपरीतनिर्णयविरोधि, कथं तर्हि विशेषदर्शने नयनादिजन्मा पीतत्वादिभ्रम इत्यत आह । चक्षुरादेश्चेति चस्त्वर्थः । प्रथमपक्षे विरोध्यनुमितिसामग्रथा अनुमितिविरोधित्वे प्रत्यक्ष- प्रतिबन्धकत्वमपि तस्याः स्यात् , विरोधिज्ञानसामग्रीत्वाविशेषात् इत्याशंक्य चक्षुरादेश्वेत्यादिग्रन्थमवतार्य फलानुरोधेन प्रत्यक्षसाम- ग्रथा बलवत्वमित्यर्थकतया व्याख्यानमयुक्त, भिन्नविषयेऽ नुमिति- सामग्रथाः प्रत्यक्षसामग्रीतोबलवत्वाद् अत एकत्रेत्यादि पक्षे एव व्याप्तिभंगज्ञानद्वारा व्याप्तिसापेक्षप्रमाणे एव दूषकता संभवतीति चक्षुरादेरतथाभूततया तत्प्रतिरोधकत्वं विरोधिपरामर्शस्य न स्यादित्याशंकया चक्षुरादेश्चेतिफक्किकामवतार्य इष्टापत्तिपरतया मिश्राः व्याख्यातवन्तः । तत्र विरोधिपरामर्शस्य लौकिकचाक्षुषाद्य- प्रतिबन्धकत्वेऽ प्युपनीतभाने जननीये चक्षुरादेः शब्दस्य च प्रतिरोध- कतायां कथंताया अनिवृत्तेः, स्वयं विशिष्टबुद्धौ तदभावव्याप्यवत्ता- बुद्धेः साक्षात्प्रतिबन्धकतया दूषकत्वे निर्भरस्य वर्णितत्वात्तादृश- प्रतिबन्धकत्वानुपपत्तिशंकयैव तादृशमूलमवतारयति । नन्विति । वा अस्य दूषकत्वमिति पक्षे एवेत्यर्थः । एवकारेण प्रथमपक्षव्यावृत्तिः । एतत्कल्पे विरोधिपरामर्शस्य न साक्षाद्विरोधित्वमस्तीति न दोषः। व्याप्ति- सापेक्षप्रमाणे एवेति । अनुमितावेवेत्यर्थः । अतथाभूतयेति । चातु- षादेाप्तिसापेक्षप्रमितिभिन्नतयेत्यर्थः। तत्प्रतिरोधकत्वं । चाक्षुषादिप्रतिबन्ध- कत्वं । न तत्र विरोधिपरामर्शस्य प्रतिबन्धकत्वसंभव इत्यर्थः। इष्टापत्ति- परतयेति। प्रत्यक्षाप्रतिबन्धकत्वे इष्टापत्तिपरतयेत्यर्थः । तत्र । प्रथमपर्छ । लौकिकचाक्षुषाद्यप्रतिबन्धकत्वेपीति । विरोधिपरामर्शप्रतिबध्यतावच्छेदककोटौ लौकिकसन्निकर्षापजन्यत्वनिवेशेपीत्यर्थः । चक्षुरादेः। चाक्षुषादेः । शब्दस्य । शाब्दस्य । प्रतिरोधकतायां । प्रतिबन्धकतायां । कथंतायाः। जिज्ञासायाः । अनिवृत्तेरिति । विरोधिसामग्रीत्वाविशेषादिति भावः । तादृशप्रतिबन्धकत्वा- नुपपत्तिशंकयैवेति । विरोधिपरामर्शस्य प्रतिबन्धकत्वानुपपत्तिशंकयैवेत्यर्थः । तादृशमूलम् । चक्षुरादेश्चेतिमूलम् । तथा च लौकिकसन्निकर्षाऽजन्यत्वमिव दोषविशेषाजन्यत्वमपि तत्प्रतिबध्यतावच्छेदककोटौ निवेशनीयमिति प्रवृत्तिनिमित्तस्य बलसामान्यघटिततया शद्वादिबलप्रवेशस्याऽप्रत्याख्येयतया तत्प्रस्तावादतिव्याप्तिः प्रदर्शिता, एव व्याप्तिपक्षधर्मतारूपबलविशषं भावः। प्रत ·नन्वेवं वादिवाक्यमात्रस्य प्रतिरोधकत्वेनानुमानमात्री- च्छेदः । न च विरोधिवाक्यस्य न्यूनबलत्वे लक्षणायोगः, समानबलत्वे प्रतिरोधएव, अधिकबलत्वे नरशिरःशौचानुमान- वत्तेन बाध एवेति वाच्यम् । अगृह्यमाणविशेषदशायां प्रतिवादिवाक्येन सर्वानुमानप्रतिरोधापत्तेः । अनुमानात्पूर्व- पश्चाद्वाऽनुमानान्तरण तस्य न्यूनाधिकबलत्वानिरूपणात् । निरूपणे वाऽनुमानवैयापत्तेः । विरोधिपरामर्शः। तद्विपरीतव्याप्यवत्तानिर्णयः। विपरीत- निर्णयविरोधी। तद्विशिष्टज्ञानविरोधी। विशेषदर्शने । पीतत्वाभाव- व्याप्यवत्तानिश्चये, सति चाऽनुमितिप्रतिबन्धकबाधादौ । चक्षुरादे- श्चेति चकारस्याऽनुमानशब्दसमुञ्चायकता न संभवति, तस्यानुमान- प्रतिरोध्यत्वादत आह। चस्त्वर्थ इति । नानुमानेन प्रतिरोध इति मूलस्य दोषविशेषाधीनज्ञाने जननीये इत्यादिः । तदुपस्थितावपीति । विरोधिपरामर्शसत्वेपीत्यर्थः। तस्य । दोषादिसमवहितचक्षुरादेः। अधिकबलत्वात् । अधिकबलत्वोपगमात् । अप्रतिबध्यफलकत्वो- पगमादितियावत् तथा च दोषविशेषाद्यजन्यत्वं साक्षात्कारित्व- व्यंजकदोषविशेषजन्यज्ञानसाधारणविषयिताविशेषशून्यत्वं वा विरो- धिपरामर्शप्रतिबध्यतावच्छेदककोटावधिकं फलबलेन विशेषणीयमिति भावः। यत्र निवेश्य समाधास्यते । व्यवच्छेद इति । तदपेक्षासत्वे केवलं विरोधिवाक्यज्ञानं तत्रानुमितिः स्यादिति भावः । प्रतिरोधप्रयोजकेति । प्रतिबन्धकताप्रयोजकेत्यर्थः । समानबलत्वायोग इति । अनाप्तोक्त- तयाऽनिश्चितविरोधिबोधकवाक्यज्ञानघटितसामग्रीत्वेन । प्रतिबन्धकत्वान्ना- नुमानोच्छेदस्तादृशनिश्चयस्थले इति भावः। एवमाभासत्वेनाऽनिश्ची- यमानसाध्यसिद्धयौपयिकसमानकालीनसाध्यविरोध्युपस्थापनसमर्थप्रतिरुद्ध कार्यकत्वं लक्षणार्थः । आभासत्वं अनाप्तोक्तत्वम् । वन्हिव्याप्यधूमवत्ता- परामर्श. सति विरोधिबोधकवाक्येऽनाप्तोक्तत्वनिश्चयदशायां साध्यविरोध्यु- पस्थापनाऽसामर्थ्याद्यथा धूमे न सत्प्रतिपतितत्वं, तथैव समानबलत्वाभावान्न पाषाणमयत्वादेरपीति तत्वम् । प्राप्तोक्ततया निश्चितत्वे । प्रकृतवाक्यार्थ- गोचरयथार्थज्ञानवदुच्चरितत्वे । शौचानुमानस्येवेति । षष्टयन्ताद्वतिः । विरोधिबोधकशब्देन । पचे साध्यं नास्तीति शब्देन । तथा च परस्पर ·तत्वे। नन्विति । एवं । विरोधिज्ञानभासकसामग्रथा निश्चयविरोधित्वे । यद्यपि विरोधिपरामर्शस्य तदभावव्याप्यवत्ताज्ञान विधयैव शिरोमणि- मते प्रतिबन्धकत्वं, तन्मते मूलस्थसामग्रीपदेनापि साध्याभावव्याप्य- वत्तापरामर्शस्य विवक्षणीयत्वात् । तथापि सामग्रीपदस्य यथा- श्रुतार्थपरत्वाभिमानेनेयं शंका। वादिवाक्यमात्रस्य । साध्याभाव- बोधकवादिवाक्यमात्रस्य । मात्रपदेन साध्याभावबोधकानुमाना- पेक्षाव्यवच्छेदः। प्रतिरोधकत्वेन । प्रतिरोधकत्वप्रसंगेन । अनुमानमात्रोच्छेदः। परार्थानुमानमात्रोच्छेदः। विरोधिवोधक वाक्यादेवानुमित्यनुत्पादप्रसंगः। न्यूनबलत्वे । अनाप्तोक्ततयानिश्चि- लक्षणायोगः। प्रतिरोधाप्रयोजकतया समानबलत्वायोगः। समानबलत्वे । अनाप्तोत्ततयाऽनिश्चितत्वे । प्रतिरोधः। इष्ट एवेति शेपः। अधिकबलत्वे। आप्तोक्ततया निश्चितत्वे । शौचानुमानवत् । शौचानुमानस्येव । तेन । विरोधिबोधकशब्देन । बाधः। विरोधि- निचयजननं। परार्थस्थले मध्यस्थस्य पक्षे साध्यमित्र साध्यतदभाव- ग्राहकमानयोराभासत्वं सन्दिग्धं, न तु कुत्रापि आभासत्वमना- भासत्वं वा निश्चितं । प्रमाणान्तरेण तन्निश्चये साध्यस्यापि प्रमाणान्तरेण निश्चयसंभवाद्विवादपर्यवसानापत्तेरिति समानबलतया प्रतिवादिशब्दः प्रतिसन्ध्यादेवानुमानमित्याह । अगृह्यमाणेति । तद्विशिष्टबुद्धौतदभावव्याप्यवत्ताबुद्धेः । कार्यप्रतिरोधाभावान्न तदा सत्प्रतिपक्षः । अभासत्वं । अनाप्तोक्तत्वं । अनाभासत्वं । प्राप्तोक्तत्वम् । एतच्च न्यूनाधिकवलभावनिराकरणायोक्तम् । न चानुमाने आभासत्वं-भ्रमत्वं । अनाभासत्वं-प्रमात्वं-अनयोः सन्देहे प्रतिरोधा- नुपपत्तिरिति वाच्यम् । तत्र तदुभयाग्रहमात्रे तात्पर्यात् । विवादपर्यवसा- नापत्तेरिति । संशयोच्छेदापत्तरित्याशयः । मध्यस्थस्यापि प्रतिवादित्वा- पत्तेरित्यस्मद्गुरुचरणाः । प्रतिरुन्ध्यादेवेति । एवकारश्चानिष्टप्रतिरोधस्थलेपि प्रतिरोधलाभार्थम् । इष्टापतिहि प्रतिरोधस्य क्वाचित्कत्वे क्वाचित्कत्वे एव युज्यते, स तु सार्वत्रिक इति सा न युक्तेति भावः । मूले अगृह्यमाणेति । अनिश्चीयमानेत्यर्थः । विशेषोऽ नाभासत्वं आभासत्वं च । इष्टापत्तिपरिहाराय सर्वेति । विरोधिवाक्ये आभासत्वाऽनाभासत्वयोनिश्चयदशाऽप्रसिद्धयवेति भावः । ननु तत्राऽऽभासत्वादेः कुतो न निश्चय इत्यत आह । अनुमानादिति । अनुमानपदं साध्यतदभावग्राहकमानपरम् । पश्चादिति । तादृशानुमान- काले इत्यर्थः । तस्य । साध्यतदभावग्राहकमानस्य । न्यूनबलत्वं । अनाप्तोक्तत्वं । अधिकबलत्वं। आप्तोक्तत्वम् । अनिरूपणात् ।

·मैवम् । विरोधिवाक्यमात्रस्य समबलत्वाभावात् । उक्तं हि व्याप्तिपक्षधर्मते बलमिति । प्रत्यक्षादेर्लिंगभावेनैवानुमान- प्रतिरोधः, कथायां तदुपन्यासानहत्वात् । अथ व्याप्तिपक्षधर्मते यदि बलं कथं तर्हि प्रत्यक्षादेः प्रतिरोधकतया कथा- यामुपन्यास इत्यताह । प्रत्यक्षादेरिति । अत्र हेतुमाह । कथायामिति । प्रत्यक्षस्य स्वरूपसत्तयैवबोधकत्वात् । विरोधिवाक्यमात्रस्यानुमित्यविरोधित्वात् । बोध्याभावव्याप्यवत्तानियेनैव शाब्दबोधप्रतिरोधाच्चेति । दीधितौ तहीति । तर्हि कथं प्रतिरोधकतया कथायां प्रत्यक्षादेरु- पन्यास इत्यन्वयः। अनुमाने एव तादृशबलसत्वादिति भावः । दीधितौ-अत्रेति। व्याप्तिपक्षधर्मताभ्यां ज्ञायमानत्वरूपं लिगभाव- मपुरस्कृत्य प्रत्यक्षशब्दयोः प्रतिरोधकतयाऽनुपन्यसनीयत्वे इत्यर्थः। मूले-तदुपन्यासानहत्वादिति । लिगभावानापन्नप्रमाणस्यानुपयुक्तो- पन्यासकत्वादिति भावः । मध्यस्थस्येत्यादिः । निरूपणे वेति। प्रमाणान्तरेणेत्यनुषंजनीयम् । तथा च प्रमाणान्तरेण तन्निश्चयोपगमे इति समुदितार्थः । अनुमानवैया- दिति । वादिप्रतिवादिअन्यतरस्य साध्यवत्तानिश्चायकलिंगोपन्यासवैयादित्यर्थः । विरोधिवाक्यमात्रस्येति । मात्रपद कारणान्तरराहित्यलाभार्थम् । व्याप्तिपक्षधर्मते बलमिति । पक्ष तावच्छेदकावच्छिन्नविषयता- निरूपितसाध्याभावव्याप्यत्वावच्छिन्नविषयताशालिनिश्चयत्वेनैव विरोधिपरामर्शस्य- प्रतिबन्धकत्वम्, न तु साध्यविरोधिनिश्चयसामग्रीत्वेनेति ननु तदभावलिंगत्वेनाऽगृहीतस्यापि तदभावग्राहकप्रत्यक्षादिप्रमाणस्य स्वतस्तद्वत्ता- नुमानप्रतिरोधकत्वाल्लिगभावेनैवेत्यत्र एवकारासंगतिरतः कथास्थलाभिप्रायेण मूलं योजयितुमाह । दीधितौअथेति । प्रत्यक्षादेरित्यादिना तदभावग्राहक- वाक्योपग्रहः । मूले-प्रत्यक्षादेरिति । चक्षुरादेरित्यर्थः। लिंगभावेनैव । लिगत्वेनैव । तथा च ह्रदो न वन्हिमान् बन्ह्यभावग्राहकप्रत्यक्ष प्रमाणवत्वात्, तादृशवाक्यवत्वाद्वेत्याधुपन्यासस्थले लिंगभावेनैव प्रत्यक्षादेरनुमानप्रतिरोधकत्वं अतो नाऽसंतिरिति भावः । दीधितौ-अत्रेति । लिंगभावेन प्रतिरोधकत्वे इति स्पष्टार्थः । लिंगभावानापन्न प्रमाणस्य । चक्षुरादेः । लिंगभावा- पन्नतदुपन्यासस्थले तु तादृशपरामर्शस्य प्रतिबन्धकतेति न कश्चिद्दोषः । अनुप- युक्तोपन्यासकत्वादिति । साध्याभावप्रमापकं चक्षुः शब्दोवेत्युपन्या- सस्यानुपयुक्तत्वात् । तदुपन्यासस्य । पचे साध्याभावप्रमापकं चक्षुरिति वाक्यस्य । साध्याभावप्रमापक: शब्दः इतिवाक्यस्य । तन्मात्रस्य । विरोधि- तथा च भावः । मम ·५ यत्तु विरोधिव्याप्यद्वयस्याऽसाधारणत्वात्संशयजनकत्वं दूष- कताबीजमिति । तन्न । एकैकं हि सत्प्रतिपक्षं, न तु विशिष्टं, तादृशं च न संशायकमिति । अनुमितिप्रामाण्यग्राहकाप्रवृत्ति- Vषकताबीजमित्यन्ये । तन्न । परस्परप्रतिबन्धेनानुमितेरेवा- नुत्पत्तेः । हेतुपूरणेन तदुपन्यासानुपयोगित्वं व्यवस्थापयति । दीधितौ- प्रत्यक्षस्येति । स्वरूपसत्तयैव । स्वज्ञानमनपेक्ष्यैव । बोधकत्वादिति । तथाचोपन्यासस्य परज्ञानमेव फलम् , प्रत्यक्षप्रमाणस्य च यदि ज्ञानमेवानुपयुक्तं तदा व उपन्यासोपयोग इति भावः। ननु प्रत्यक्षस्य ज्ञानानपेक्षस्य बोधकतया तदुन्यासस्य विरोधिज्ञान- सामग्रयसंपादकत्वेपि आदिपदग्राह्यशब्दस्य ज्ञातस्यैवबोधकतया तदुपन्यासस्य विरोधिसामग्रीसंपादक़तया उपयोगित्वं दुर्वारमेवेत्यत आह । विरोधिवाक्यमात्रस्येति । छेरोधिवाक्य- ज्ञानमात्रस्येत्यर्थः। मात्रपदेन कारणान्तरसाहित्यव्यवच्छेदः। अविरोधित्वादिति । तन्मात्रस्य विरोधिबोधकसामग्रीत्वविरहादिति भावः। तथापि कारणास्तरसहितज्ञानस्यैव प्रतिरोधोपयोगितया उद्भावनसार्थक्यमित्यताह बोध्यति । तथा. च परामर्शदशायां विरोधिवाक्यज्ञाचादिसत्वेपि तदभावव्याप्यवत्ता- निश्चयाभावघटितशाब्दसामग्रथाः कथाचदप्यसभवन लिंगभावा- नापन्नशब्दप्रमाणोपन्यासो न विरोधिसामग्री संपादयतीति न कश्चिदुपयोग इति भावः । वाक्यज्ञानमात्रस्य । तदुद्भावनसार्थक्यमिति । इति वाक्योद्भावनसार्थक्यमित्यर्थः । तत्र साध्याभावप्रमापकशब्दविषयः पक्षः इत्याकारकतदुपन्यासेन परस्य शब्दत्वेन पक्षे साध्यं नास्तीति शब्दज्ञानेपि आनुपूर्वाविशेषप्रकारेण तदज्ञानान्न ततो विरोधिबोध इति दीधितिकृतां तादृश- शब्दत्वेन ज्ञानस्य विरोधिबोधकत्वमालंब्योक्तदूषणदानमसंगतमिति तेषां तदभिमानं स्वयं निराकरोति । इदमुपलक्षणमितीति । तादृशवाक्यप्रयोगादेवेति । पक्षे साध्यं नास्तीतिवाक्यप्रयोगादेवेत्यर्थः । एवकारव्यवच्छेद्यं स्पष्टयति । नत्विति । इत्याकारकतदुपन्यासादिति । इत्याकारकोद्भावनस्यैव शब्दप्रमाणोपन्यासरूपत्वादितिभावः । तादृशोपन्यासस्य । साध्याभावप्रमापक- शब्दविषयः पक्ष इत्याकारकोपन्यासस्य । प्रतिरोधकतेति । अनुमितिसामग्रया बलवत्वादितिभावः मले...असाधारगात्वादिति । साध्यव्याप्यत्वस्यसाध्याभाव- व्याप्यवत्ता- साध्याभावप्रमापकः शब्द ·रत्नकोषकारस्तु सत्प्रतिपक्षाभ्यां प्रत्येकं स्वसाध्यानुमितिः संशयरूपा जन्यते, विरुद्धोभयज्ञानसामग्र्याः संशयजनकत्वात् । संशयद्वारा अस्य दूषकत्वम् । न च संशयरूपा नानुमितिः बाधस्येव विरोध्युपस्थितेरनुमितिसामग्रीविघटकत्वेनाऽवधारणात् अन्यथा बाधेऽप्यनुमित्यापत्तेरिति वाच्यम् । अधिकबलतया बाधेन प्रतिबन्धात्, तुल्यबलत्वादनुमितिः स्यादेव सामग्रीस- त्वात्। साध्याभावबोधस्य च प्रतिबन्धकत्वं न तु तद्वोधकस्य चक्षुरादेः। प्रत्येकं निर्णायकत्वेनाऽवधारितात्कथं संशय इनि चेन्न । प्रत्येकाद्धिज्ञानमुत्पद्यमानं अर्थात्संशयो न तु प्रत्येकं संशयजनकत्वमिति मेने । तन्न । तत्र इदमुपलक्षणम्। पक्षे साध्यं नास्तीति वाक्यस्यानुपूर्वी विशेप- प्रकारेणैव व ज्ञानं पक्षे साध्याभाववत्वावगाहिविरोधिसामग्रीघटक तादृशं च ज्ञानं प्रत्यक्षात्मकं ताशवाक्यप्रयोगादेव संपद्यते, न तु साध्याभावप्रमापकशब्दविषयः पक्ष इत्याकारकतदुपन्यासादिति न कथंचिदपि तादृशोपन्यासस्य प्रतिरोधकतेत्यपि बोध्यम् । भावः । ताशे। वद्वयावृत्तत्वात्मकत्वात्, साध्याभावव्याप्यत्वस्य साध्यवद्वयावृत्तत्वात्मकत्वादसाधारण्यं बोध्यम् । हेतुप्रतिहेतुसाधारणरूपं च अन्यतरत्वं द्वित्वादि । तादृशंचेति । प्रत्येकरूपावच्छिन्नमित्यर्थः । न संशायकमिति । असाधारणत्वाभावादिति प्रत्येकहेतुवृत्तितत्तल्लिगतावच्छेदकावच्छिन्ने । मूले-- अनुमितिप्रामाण्यग्राहकाऽप्रवृत्तिः। अनु मितौ प्रामाण्यग्रहानुत्पत्तिः । विरुद्धोभयज्ञानसामग्रूया । इति मूलं व्याचक्षाण एव न चेत्यादिक- मवतारयति । विरोधिभानसामग्रया इति । साध्यतदभावभासकसामग्रया इत्यर्थः। संशयमात्रोच्छेदप्रसंग इति । सर्वत्रैव तत्सद्भावादितिभावः । मात्रपदं कात्स्न्यार्थकं । यत्किचित्संशयोच्छेदे इष्टापत्तिवारणाय । विरोधिभान- सामग्रीविधया इति । विरोधिभानसाग्रीत्वेनेत्यर्थः । बाधवदिति । बाधनिश्च- यस्येवेत्यर्थः। मूले-वाधस्येवेति । बाधनिश्चयस्येवेत्यर्थः। विरोध्युपस्थिते रिति । साध्याभावव्याप्यवत्त्वोपस्थितरित्यर्थः । विघटकत्वेनाऽवधारणा- दिति। विघटकत्वस्य दुर्वारत्वादित्यर्थः । अन्यथा। तदुपस्थितेरनु- मितिसामग्रयविघटकत्वे । बाधेपि । बाधनिश्चयसत्वेपीत्यर्थः । अनुमित्यापत्ते ·६१ १ साध्यतदभावयोर्विरोधेन यथैकज्ञानस्यापरधीप्रतिबन्धकत्वं तथा साध्याभावव्याप्यत्वस्यापि साध्यविरोधित्वातदुद्धरपि साध्यधीप्रतिबन्धकत्वात् , विरोधिज्ञानत्वस्य प्रतिबन्धकत्वे तन्त्रत्वात् । मूले-एकैकमिति । प्रत्येकहेतुवृत्तितत्तल्लिगत्तावच्छेदकावच्छिन्नं । सत्प्रतिपक्षं । सत्प्रतिपक्ष विधया दुष्टव्यवहारविषयः। न तु विशिष्टं । हेतुप्रतिहेतुसाधारणरूपावच्छिन्नं । तादृशं च न संशायकं । संशा- यकताया दुष्टताबीजत्वे तादृशे दुष्टव्यवहारानुपपत्तिरित्यर्थः । विरोधिभानसामग्रथाः संशयविरोधित्वे संशयमात्रोच्छेदप्रसंग इति प्रकरणसमो विरोधिभानसामग्री विधया संशयरूपामनुमिति मा प्रतिरौत्सीत् परन्तु विरोधिविषयकत्वेन बाधवत्तद्भावव्याप्य- वत्तानिश्चयस्य प्रतिबन्धकत्वं प्रतिबन्धकत्वं दुर्वारमिति शंकते । संशयरूपानानुमितिरित्यादिना । बाधवुद्धेविरोधिविषयकत्वमात्रं न प्रतिबन्धकत्वे तन्त्रं किन्तु निश्चितप्रामाण्यकत्वे सति विरोधि- विषयकत्वं, सत्प्रतिपक्षस्थले च उभयव्याप्यवत्ताज्ञानयोरेव प्रामाण्या- निश्चयान्नानुमितिप्रतिरोध इति समाधत्ते । अधिकबलेनेति । ननु प्रत्यक्षे समानबलग्राह्याभावग्रहसामग्रीसंशयानुपपत्याs- विरोधिन्यास्तां अनुमितौ तस्याः प्रतिवन्धकत्वे का क्षति रित्यत आह साध्याभावबोधस्येति । साध्याभावनिश्चयस्यैवेत्यर्थः । तन्त्र। अनुमितौ। नयनादेरित्यादिनाविरोधिपरामर्शपरिग्रहः। दृष्टान्तार्थं । रिति । साध्यविधेयकनिश्चयत्वेनैव वा निश्चयस्यानुमितिविरोधित्वात्तादृशो- पस्थितेरप्रतिबन्धकत्वे व्यभिचारेण तेनरूपेण प्रतिबन्धकत्वाऽसंभवादितिभावः। प्रतिबन्धकत्वं दुर्वारमिति । एकरूपेण प्रतिबन्धकत्वे लाघवादितिभावः । तन्त्रमिति । अप्रामाण्यज्ञानास्कन्दितस्यापि विरोधिपरामर्शस्य विरोधितापत्तेः। किन्त्विति । वाधनिश्चयोत्पत्तिकालेऽनुमित्यापत्ति- वारणाय विरोधिज्ञानसामग्रयाश्चाऽपि प्रतिबन्धकत्वं वाच्यं, एवं च सत्प्रतिपक्ष- निश्चयस्य सामनयन्तर्गततया तस्यापि तद्वत्तावुद्धि प्रति प्रतिवन्धकतया कथम- नुमितिः । संशयानुपपत्तितादवस्थ्यम् । प्रतिबध्यतावच्छेदककोटौ प्रत्यक्षान्यत्वस्य प्रवेशादित्याशंकते। नन्विति । अविरोधिनीआस्तामिति । प्रत्यक्षान्यत्वं प्रतिबध्यतावच्छेदककोटौ निबेश्यतामित्यर्थः। तस्याः। ग्राह्याभावप्रयोजकसामग्नयाः। मानाभावादिति । वाधनिश्चयस्य कार्यकाल- वृत्तितया प्रतिबन्धकतया बाधनिश्चयोत्पत्तिकाले नानुमित्यापत्तिरिति भावः । अन्यथा अथ न च ·इति । रत्नकोषकृतामयमाशयः। एकमिका विरुद्धानेकप्रकारकनानार्मिकैकविरुद्धा- विरुद्धनानाप्रकारकज्ञानत्वादिवदेकर्मिकविरुद्धानेकप्रकारकज्ञानत्वरूपसंशयत्वं जन्यतावच्छेदकं । मानाभावादिति पूरणीयम् । प्रत्येकमिति। एकैककोटिनिश्चय- जनकत्वेनावधारितात्परामर्शादित्यर्थः । कथं संशय संशयत्वावच्छिन्नं प्रति परामर्शस्य हेतुतायाः क्वाप्यक्तृप्तत्वादिति भावः। संशयत्वस्य जन्यतानवच्छेदकत्वेपि तत्तत्प्रकारकज्ञानत्वा- च्छिन्नोत्पत्तिनियामकसामग्रीत एव सर्वत्र संशयः, प्रत्येककोटि- भानसामग्रयाः संशयत्वावच्छिन्नजनकत्वं तु प्रत्यक्षस्थले नास्तीत्याह। प्रत्येकाद्धीति । तथा च तत्तत्प्रत्येकसाध्यकानुमितित्वस्य निश्चय- साधारणस्य तत्तत्साध्यव्याप्यवत्तापरामर्शजन्यतावच्छेदकत्वेपि तद्- घटितसामग्रीसमाजात्संशयानुमिति निष्प्रत्यूहैवेति भावः। अगृहीता- प्रामाण्यकत्वे सति विरोधिविषयकत्वमेव बाधप्रतिबन्धकत्बे प्रयोजकं, न तु निश्चितप्रामाण्यकत्वसहितमित्याशयेन दूषयति । तन्नेति । रत्नकोषकारमतं परिष्कर्तुमारभते । दीधितौ-रत्नकोषकृता- मित्यादिना। संशयत्वं यदि किंचिज्जन्यतादच्छेक तर्हि तद्घटित- सामग्रीतएव संशयत्वाच्छिन्नोत्पत्तिरिति नियमेऽनुमितेःसंशयत्वं न संभवति, अनुमितिसामग्रीघटकस्य परामर्शादेः कस्यापि संशयत्वा- वच्छिन्नाजनकत्वादतः संशयत्वस्य जनकताव वच्छेदकत्वाभावं मूलका- रोक्तं प्रतिबंदिसूचनेन च द्रढयति । एकधर्मिकेति । नेकप्रकारकेत्यस्य द्वंद्वात्परश्रूयमाणेनज्ञानत्वेनसंबन्धः। प्रकारांशे- तद्घटितेति । तत्तद्व्याप्यपरामर्शघटितेथः। निष्प्रत्यूहै वेति । संशयत्वं यस्य कार्यतावच्छेदकं तस्मादेव संशयोत्पत्यभ्युपगमे प्रत्येककोट्युपस्थिति- तोपि संशयो न स्यादितिध्येयम् । विरोधिविषयकत्वमेवेति । एवकारव्य- वच्छेद्यं स्पष्टयति । नत्विति । इदमुपलक्षणम् । साध्याभाववत्पक्षादेरपि- व्यवच्छेदोवोध्यः, अन्यथाऽसमानाकारकबाधनिश्चस्यवाऽसंग्रहापत्तेः। निश्चित- ग्रामाण्यकत्वसहितमिति । विरोधिविषयकत्वमिति पूर्वेणान्वयः। विरोधिज्ञानत्वस्येति । साध्यधीविरोधिविषयकनिश्चयत्वस्येत्यर्थः । त्वात् । प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वात् । साध्याभावव्याप्यवत्पनविषयक- निश्चयेऽप्यक्षतमिति भावः। किंचिदिति । कस्यचिदित्यर्थः । तद्घटितेति । किंचिद्घटितेत्यर्थः। प्रतिबंदिसूचनेन । दृष्टान्तसूचनेन । संशयलक्षणे मिरिण एकत्वं-धर्मे चानेकत्वं-विरुद्धत्वं च विशेषणं तादृशपरस्परव्यत्यासेन तत्प्रतिरूपकं अर्थ दृष्टान्तयतीति भावः । संबन्ध इति । अत्र एकमिकाविरुद्धानेकप्रकारकस्य अविरुद्धा- अन्यथा तन्त्र- तच्च ·द्वन्द्वः, तत्तद्धमिकतत्तत्प्रकारकज्ञानत्वप्रयोजकसमाजप्रयोज्यत्वात्समाजस्य । क्वचिद्वि- रोधभानस्यापि तत्प्रयोजकाधीनत्वात् । संशयत्वघटकविरुद्धत्वविपरीतविशेषणघटतधर्मस्य जन्यतावच्छेद- कत्वप्रसक्तिं प्रदर्श्य धयंश तद्घटकैकत्वविपरीतविशेषण- घटितस्य प्रकारांशे विशेषणानेकत्वविरुद्धैकत्वविरुद्धाविरुद्धनानात्व- भेदेन भिन्नस्य तत्तद्धर्मद्वयस्य तथात्वापत्तिमपि सूचयति । नाना- धर्मिकेति । एकत्वस्य प्रकारांशे विरुद्धत्वाविरुद्धत्वयो नापदार्थे प्रत्येक- मन्वयः। न जन्यतावच्छेदकं । कस्यापीति शेषः। नानामिकैकविरुद्धाविरुद्ध नानाप्रकारकस्य तमोज्ञानेन सह कर्मधारयः, ततोभावार्थकत्वप्रत्ययः । तथा च एकर्मिकाविरुद्धानेकप्रकारकज्ञान- त्वादिवदित्यर्थः। पर्वतोवन्हिमान् धूमवान् आलोकवांश्चेति ज्ञानत्वादिवदिति यावत् । विरुद्धत्व बिपरीतेति । अविरुद्ध त्वेत्यर्थः। विरुद्धत्वं-विरोधः- वैपरीत्यं विरोधाभावः तथा च परस्परविरोधाभावविशिष्टस्य वन्हिप्रकारकत्व- विशिष्टधूमप्रकारत्वविशिष्टाऽऽलोकप्रकारकत्वघटितेत्यर्थः धर्मस्य । ज्ञानत्वस्य । जन्यतावच्छेदकत्वप्रसक्तिमिति । प्रसक्तिः-यापत्तिः-सा च विरुद्धानेक- प्रकारकत्वघटितसंशयत्वं यदि जन्यतावच्छेदकं स्यात् तदा अविरुद्धानेकप्रकारकत्व- घटितज्ञानत्वमपि जन्यतावच्छेदकं स्यादित्याकारिका । तद्घटकेति । संशयत्वघटकेत्यर्थः । तस्यैकत्वेऽन्वयः । उभयप्रकारतानिरूपितकधर्मावच्छिन्न- विशेष्यताकत्वमेव संशयत्वं-तथा च संशयत्वघटकैकत्ववदवृत्तिनानात्वघटितस्ये प्रवृत्तित्वं च पर्याप्तिसंबन्धेन । तदेवाह । विपरीतविशेषणघटित- स्येति । धर्म्यशे ऽनेकत्व विशेषणघटितस्येत्यर्थः । तत्तद्धर्मद्वयस्येत्यनेनान्वयः । एकत्व विरुद्धाऽविरुद्ध नानात्वभेदेनेति । एकत्वभेदेन, विरुद्ध नानात्वभेदेन, अविरुद्धनानात्वभेदेनेत्यर्थः । सत्तद्धर्मद्वयस्य । पर्वतघटौ वन्हिमन्तौ-पर्वतघटौ वन्हितदभावबन्तौ-पर्वतघटौ वन्हिद्रव्यत्ववन्तौ इति ज्ञानत्वस्य । तथात्वापत्ति- मपीति । जन्यतावच्छेदकत्वापत्तिमपीत्यर्थः । आपत्तिश्च एकर्मिक- विरुद्धानेकप्रकारकत्वघटितसंशयत्वं यदि जन्यतावच्छेदकं स्यात् तदा नानार्मिकै- कप्रकारकत्वघटितज्ञानत्वं. नानार्मिकविरुद्धनानाधर्मप्रकारकत्वघटितज्ञानत्वं, नानामिकाविरुद्ध नानाधर्मप्रकारकत्वघटितज्ञानत्वमपि जन्यतावच्छेदकं स्यादित्याकारिका । एकत्वस्यप्रकारांशे अन्वयोवोध्यः । कस्यापीति । तथा चोक्तकार्यकारणभाव- विरहादनुमिते ; संशयत्वं नानुपपन्नमिति भावः । तथा च । समाजस्य समाज- प्रयोज्यत्वे । एकमात्रकोटिभानप्रयोजकेति । वन्हिमात्रभानप्रयोजकेत्यर्थः । सामग्रीदशायां। वन्हिव्याप्यधूमवान्पर्वत इति परामर्शकाले । यज्ञानं त्यर्थः ।

·नन्वेवं क्वचिद्ज्ञाने संशयत्वं क्वचिन्नेत्यत्र किं नियामकमित्यत आह। तत्तद्धर्मिकेति। पर्वतादिधर्मिकेत्यर्थः। तत्तत्प्रकारकेति । वन्हिवन्ह्यभावादिप्रकारकेत्यर्थः। प्रयोजकसमाजेति। तदवच्छिन्नो- त्पत्तिनियामकसामग्रीसंबलनेत्यर्थः । समाजस्य । पर्वतादिधर्मिकव- न्ह्यादिप्रकारकत्वतद्धर्मिकवन्यभावादिप्रकारकत्वयोर्वैशिष्टयस्य । तथा च एकमात्रकोटिभानप्रयोजकसामग्रीदशायां यद्ज्ञानं जायते तत्र तत्कोटिप्रकारकत्वे विरुद्धकोट्यन्तरप्रकारकत्ववैशिष्ट्यप्रयोजकस्य तत्कोटिप्रकारकत्वप्रयोजकसामग्रयां कोट्यन्तरप्रकारकत्वप्रयोजक- सामग्रीवैशिष्ट्यस्य विरहाद्विरुद्धकोव्यन्तरप्रकारकत्वविशिष्टतत्कोटि- प्रकारकज्ञानत्वरूपसंशयत्वविरहः, कोटिद्वयमानसामग्रथुत्तरं च जायते ताशप्रयोजकवैशिष्ट्यसत्वेनैताशसंशयत्वमिति संशयत्वस्य जन्यतानवच्छेदकत्वेपि तन्नियमनिर्वाह इतिभावः। तत्र जायते । जायते । वन्हिमानिति ज्ञानं जायते । तन्त्र । ज्ञाने। अस्य संशयत्वविरह इत्यग्रिमेणान्वयः । तत्कोटिप्रकारकत्वे । वन्हिप्रकारकत्वे । विरुद्धकोट्यन्तर- प्रकारकत्ववैशिष्टय प्रयोजकस्य । वन्ह्यभावप्रकारकत्ववैशिष्टयप्रयोजकस्य । तत्कोटिप्रकारकत्वप्रयोजकसामग्रयां । वन्हिव्याप्यधूमवान्पर्वत इति परामर्श । कोट्यन्तरप्रकारकत्वप्रयोजकसामग्रीवैशिष्टयस्य । वन्ह्यभाव- प्रकारकत्वप्रयोकिका या वन्ह्य भावव्याप्यवान् पर्वत इति परामर्शात्मक सामग्री तदवैशिष्ट्यस्य । विरुद्धकोट्यन्तरप्रकारकत्वविशिष्टेति । वन्ह्यभाव- प्रकारकत्वविशिष्टत्यर्थः । तत्कोटिप्रकारकज्ञानत्वेति । वन्हिप्रकारक- ज्ञानत्वेत्यर्थः। कोटिद्वयभानसामग्रथुत्तरंचेति । वन्ह्यभावव्याप्यवानिति- परामर्शविशिष्टवन्हिव्याप्यधूमवान्पर्वत इति परामर्शोत्तरं चेत्यर्थः । इति । पर्वतोवन्हिमान्नवेतिज्ञानं जायते इत्यर्थः । तत्र। ज्ञाने। तादृशसंशयत्वमित्यनेनान्वयः । प्रयोजकमाह। ताशप्रयोजकवैशिष्टय- सत्वेनेति । वन्हिव्याप्यधूमवान्पर्वत इति परामर्श वन्ह्यभावव्याप्यवन्पर्वत इति परामर्शवैशिष्टयसत्वेनेत्यर्थः । तन्नियमनिर्वाह इति । समाजस्य तत्तद्धर्मिक- तत्तत्प्रकारकज्ञानत्वप्रयोजकसमाजप्रयोज्यत्वनिर्वाह इत्यर्थः । एककोट्यंशे। वन्ह्यभावांशे। अपरकोटिविरोधावगाहित्वसहितं । वन्हिविरोधावगा- हित्वसहितं । तथा च एककोटयंशेऽपरकोटिविरोधावगाहित्वसहितकोटिद्वयावगाहि- ज्ञानत्वं संशयत्वम् । ताहशस्य । एककोष्टय शेऽपरकोटिविरोधावगाहित्व- सहितज्ञानत्वरूपसंशयत्वस्य । कोटिद्वयभानप्रयोजकसंवलनमात्रं । परामर्शद्वयसंवलनमात्रं । मात्रपदेन विरोधिभासकसामग्रया व्यवच्छेदः । तत्सत्वेपि । कोटिद्वयभानसामग्रीसत्वेपि । उपगन्तव्यमिति । तथा अस्य ·६५ नीलेतरघटत्व-घटत्वाप्रकारकज्ञानत्व-एकमिकाऽविरुद्धानेकप्रकारकान्यज्ञानत्वा- दिवच्च संशयान्यज्ञानत्वादिरूपनिश्चयत्वमपि न जन्यतावच्छेदकं, तत्तत्प्रयोजक- विरहादेव तद्विरहाद्युपपत्तेः । उक्तयुक्तिभिः संशयत्वस्य कार्यतावच्छेदकत्वखंडनं वस्तुगति- मनुरुध्य। वस्तुतः संशयत्वस्य कार्यतावच्छेदकत्वेपि तस्य धर्मिता- वच्छेदकप्रकारकज्ञानजन्यतावच्छेदकताया एव स्वीकरणीयतया प्रत्यक्षस्थले यथा तत्तदभावप्रकारकज्ञानसामग्रीद्वयसहितधर्मिज्ञान- रूपा सामग्री संशयं जनयति तथाऽनुमितिस्थलेऽपि तादृशधर्मिज्ञाना- त्मकसामग्रथा संशयजनने न किंचिद्वाधकम् । ननु माभूत्संशयत्वं जन्यतावच्छेदकं तथापि निश्चयत्वावच्छिन्नहेतुभूतात्परामर्शादितः कथं संशयानुमितिरित्याशंकया निश्चयत्वस्यापि जन्यतावच्छेदकत्वं निराकरोति । नीलेतरेति। यत्र घटे नीलरूपवद्भेदात्मक- नीलेतरत्वप्रयोजको घटे नीलोत्पादकसामग्रीविरहः, घटत्वप्रयोजकं च घटत्वावच्छिन्नहेतुदण्डादिघटितसामग्रीजन्यत्वं, तत्संवलनाधीनं नीलेतरत्वघटत्वयोः संवलनमिति तदेव नीलेतरत्व- विशिष्टघटत्वनियामकमिति तस्य किञ्चिजन्यतानवच्छेदकत्वेपि कस्यचिदेव घटत्वस्य तथात्वमिति नियमः, एवं पटादिज्ञाने चाऽव्याप्यवृत्तित्वज्ञानाभावरूपं यद्विरोधिभासकं तत्प्रयोज्यमेव संशयत्वमिति अतः। अव्याप्यवृत्तिताज्ञानाभावस्य विरोधिभासकस्य सत्वात् । तस्यैव। विरोधभासकसामग्रयाः । तत्संबलनस्यापि । अव्याप्यवृत्तित्व- ज्ञानाभावादिघटितविरोधिभानप्रयोजकसामग्रीसंवलनस्यापीत्यर्थः । तद्विरहादेवेति । तादृशसामग्रीविरहादेवेत्यर्थः । तथा च वन्हिविरुद्धवन्ह्यभाववान्वन्ह्यभावविरुद्ध- वन्हिमानित्याकारकः संशयो वोध्य । उक्तयुक्तिभिः। संशयत्वं न जन्यतावच्छेदक- मित्येतावद्ग्रन्थेन । तस्य । संशयत्वस्य । तादृशधर्मिज्ञानात्मकेति । धर्मितावच्छेदकविशिष्टर्मिज्ञानात्मकेत्यर्थः । तत्तदभावप्रकारकज्ञानसामग्रीद्वय- सहितेत्यपि बोध्यम् । तथापि । संशयत्वस्य जन्यतानवच्छेदकत्वेपि । निश्चयत्वावच्छिन्नहेतुभूतात् । तदभावाप्रकारकत्वे सति नुमितित्वावच्छिन्नहेतुभूतात् । तेन निश्चयत्वस्यातिप्रसक्ततया जन्यतानवच्छेद- कत्वेपि न क्षतिः । तन्निश्चयत्वं-तदभावप्रकारकेतरत्वे सति तत्प्रकारकत्वम्, तस्य जन्यतानवच्छेदकत्वे भेदघटितं नीलेतरत्वं दृष्टान्तः । तत्संचलनाधीनं। नीलोत्पादकसामग्रीविरह-दण्डादिघटितसामग्रीसंमेलनाधीनं । तदेव। संमेलनमेव । तस्य। नीलेतरघटत्वस्य । तथात्वमिति । नीलेतरत्व- भावः। तत्प्रकारका- उक्त- ·तस्य पट: न्वयः। घटत्वप्रकारताविरहः तत्पूर्वकालीनघटत्वप्रकारकत्वावच्छिन्नजनक- घटत्वज्ञानादिघटितसामग्रीरूपतथात्वप्रयोज कविरहप्रयोज्य इति ज्ञानत्वप्रयोजिका तत्पूर्वकालीनसामान्यसामग्रीघटत्वप्रकारकत्वा- वच्छिन्नोत्पादकसामग्रीविरहश्च द्वयोः संवलनमेव घटत्वाप्रकारकत्व- ज्ञानत्वयोः संवलनप्रयोजक तदेव जन्यतानवच्छेदकस्यापि एकविशिष्टापरस्य प्रयोजकम्, एवमेकधर्मिकविरुद्धानेकप्रकारकत्वं संवलितनानासामग्रीप्रयोज्यं तद्विरहप्रयोज्यः तद्विरहः तत्संवलित- ज्ञानत्वप्रयोजक प्रयोज्यं तद्विशिष्टज्ञानत्वमिति यथा तस्य जन्यतान- वच्छेदकत्वेपि नानियमस्तथा निरुक्तनिश्चयत्वस्यापीत्यर्थः। यद्यपि- तत्प्रयोजकसमाजनियम्यस्य जन्यतानवच्छेदकतायामेकर्मि का- विशिष्टघटत्ववत्वमित्यर्थः । एवं तदभावनिश्चयत्वं तदप्रकारकत्वे सति तदभावप्रकारकत्वम्, जन्यतानवच्छेदकत्वे दृष्टान्तमाह । एवमिति । पटादिज्ञाने। इत्याकारकजाने। घटत्वप्रकारकत्वविरहः। घटत्वाप्रकारकत्वमिति यावत् । अस्य च तथात्वप्रयोजकविरहप्रयोज्य इत्यनेनाs- घटत्वप्रकारकत्वप्रयोजकविरहप्रयोज्य इति तदर्थः । घटत्वप्रकारकत्व- प्रयोजकसामग्रीमाह। तत्पूर्वकालीनेत्यादिना । पटज्ञानपूर्वकालीनेत्यर्थः । तथात्वप्रयोज केति । घटत्वप्रकारकत्वप्रयोजकेत्यर्थः। संवलनप्रयोजकं। वैशिष्टयप्रयोजकं । तदेव। तादृशसामग्रीविरह विशिष्टतादृशसमवधानमेव । एकविशिष्टापरस्य । घटत्वाप्रकारकत्वविशिष्टज्ञानत्वस्य । प्रयोजक। वैशिष्ट्यप्रयोजकस्य विशिष्टप्रयोजकत्वानुभवात् । एकर्मिकविरुद्धोभयप्रकार- ज्ञानात्मकसंशयत्वघटितस्य "संशयान्यज्ञानत्वरूप' निश्चयत्वस्य जन्यतानवच्छेदकत्वे तत्सदृशं दृष्टान्तमाह। दीधितौ-एकधर्मिकेति । तद्विरहप्रयोज्यस्त द्विरह इति । संवलितनानासामग्री विरहप्रयोज्यः एकधर्मकाऽविरुद्धानेकप्रकारकत्व- विरह इत्यर्थः। तत्संवलितज्ञानत्वप्रयोजक प्रयोज्यं । नानासामग्रीविरह- संवलितज्ञानत्व प्रयोजकसामग्रीप्रयोज्यं । तद्विशिष्टज्ञानत्वं। एकर्मिकाs- विरुद्धानेकप्रकारकत्वाभावविशिष्टज्ञानत्वं । तस्य । तद्विशिष्टज्ञानत्वस्य । निरुक्तति । संशयान्यज्ञानत्वरूपेत्यर्थः । दृष्टान्तान्तरानुसरणं किमर्थमित्या- शंकते । यद्यपीति । पूर्वं । एकमिकाऽविरुद्धानेकप्रकारकेत्यादिनन्थेनेति एवकारेण एकमिकाविरुद्धानेकप्रकारकान्यज्ञानत्वव्यवच्छेदः । समाधत्ते। तथापीति । तन्त्र । एकमिकाविरुद्ध- नानाप्रकारकज्ञानत्वे । तादृशमेव। सामग्री विरहसंवलितसामग्रीनियम्यत्व- मेव । तत्र । तेपु मध्ये। प्रथमे । नौलेतरघटत्वे । सज्जनकेति । नीलजनकेत्यर्थः। तद्वदन्यत्वविशिष्टप्रयोजकतेति । शेषः ।

·विरुद्धनानाप्रकारकज्ञानत्वादिकमेव पूर्वं दृष्टान्तीकृतम्, तथापि तत्र सामग्रीरूपप्रयोजकसमाजनियम्यत्वमेव न तु सामग्रीसमाज नियम्यत्वं निश्चयत्वे च तादृशमेवेति प्रकृतसाम्याय दृष्टान्तान्तरानुसरणम् । प्रथमे तज्जनकसामग्रथभावसंबलनस्य तद्वदन्यत्वविशिष्ट- द्वितीये तदवच्छिन्नजनकसामग्रीविरहसंचलनस्य, तृतीये तद्धटकनानाधर्मावच्छिन्नहेतुभूतसामग्रीसंवलनविरहसंवल नस्येति उत्तरोत्तरम् निश्चयत्वसाम्यौत्कटयमिति बोध्यम् । प्रयोजकता, द्वितीये। नीलवद्भेदविशिष्टप्रयोजकतेत्यर्थः । घटत्वप्रकारकज्ञानत्वे । तदवच्छिन्नेति । घटत्वप्रकारकज्ञानत्वावच्छिन्नेत्यर्थः । घटत्वाऽप्रकारक- ज्ञानत्वविशिष्टे प्रयोजकतेति शेषः। तृतीये। एकमिकाऽविरुद्धानेकप्रकार- कान्यज्ञानत्वे। तघट केति । तादृशज्ञानत्वघटकेत्यर्थः । संवलनस्य। प्रयोजकतेति पूर्वेणान्वयः। बोध्यमिति । तदभावाप्रकारकेतरत्वेन. तदभावप्रकारकत्वेन । तथा च एकर्मिकविरुद्धोभयप्रकारकाध्यत्वेन च 'घटितनिश्चयत्वस्य जन्यतानवच्छेद- कत्वे क्रमेण दृष्टान्तत्रयं बोध्यमिति ध्ययम टोधितौ-ज्ञानत्वादिवदित्यत्र आदिपदेन नानार्मिकैकप्रकारकान्यज्ञानत्वपरिग्रहः। दीधितौ-तत्वेति। तदभावप्रकार- त्वादि । तत्वप्रयोजविरहादक्त्यस्य तदभावप्रकारकत्वप्रयोजक- विरहादेवेत्यर्थः। तद्विरहाद्युपपत्तासन.। तदभाव प्रकारकत्वविरहोपपत्ते- रित्यर्थः । आदिना तद्वदन्यत्वस्य परिग्रहः । परस्परेति। परस्परस्वस्व- परामर्शजन्येत्यर्थः । तथा च। विरुद्धोभयसामग्रीजन्यज्ञानस्य संशयरूपत्वे च । विरोधिभानप्रतिबन्धकाभावसहकारेणेति । विरोधभाने प्रतिबन्धकी- भूताऽव्याप्यवृत्तित्वज्ञानाभावसहकारेणेत्यर्थः । विरोधभानप्रतिबन्धकेत्युक्तिस्तु सांसर्गिकविषयतायाः प्रतिबध्यतावच्छेदकत्वस्वीकारेण । तथा च। विरोध- भासकसामग्रयसत्वे च । एककोट्यंशे। वन्ह्यभावांशे। अपरस्य। वन्हेः। प्रकारतयेति। तथा च पर्वतोवन्हिमान् विरोधसंवन्धेन वन्हि- विशिष्टवन्हभाववान्वेति संशयोवोध्यः, एवं पर्वतोवन्ह्यभाववान् विरोधसंवन्धेन वन्यभावविशिष्टव न्हिमान्वेत्यपि बोध्यम् । ननु संशयानां विरोधसंवन्धेनैक- कोट्यंशेऽपरकोटे नोपगमे विरोधसंवन्धेन वन्हिविशिष्टवन्ह्य भाववान्. वन्हिमान्बा इत्याकारकतायाः, वन्ह्यभावविशिष्टवन्हिमान् वन्ह्यभाववानित्याकारकतायाः वा प्रसंग इत्यत आह । एककोटिसंबन्धनिष्ठसंसर्गतायामिति । वन्ह्यभाव- संसर्गनिष्ठसंसर्गतायामित्यर्थः । कोट्यन्तरविरोधस्य । वन्हिविरोधस्य। भानोपगमादिति । तथा च पर्वतोवन्हिमान्नवेति संशये वन्हेः प्रतियोगितानु- - ·६८ एवञ्च तुल्यबलाभ्यां विरुद्धोभयसामग्रीभ्यां जायमानं ज्ञानमर्थात् संशयरूपं भवति । अत एवाहत्यैव विप्रतिपत्तिजन्मानं संशयमामनन्ति । फलबलकल्पनीयश्च एवं चेति । संशयत्वनिश्चयत्वयोर्जन्यतानवच्छेदकत्वे चेत्यर्थः। तुल्यबलाभ्यां परस्परकार्याविरोधनीभ्याम् । संशयरूपं भवतीति । तथा च समबलसत्प्रतिपक्षसंवलनस्थले तुल्यबलकोटिद्वयानुमिति- सामग्रीभ्यां संशयानुमितिर्जन्यत एवेति भावः। अथ क्लृप्तविरोधभासकविरोधावगाहिपरामर्शघटितसामग्थभा- वाद्विरोधो न भासितुमीष्टे तथा च कथं संशय इति चेन्न। सत्प्रति- पक्षतादशायां कोटिद्वयनिश्चयानुत्पादस्योभयवादिसिद्धतया तन्निर्वाहाय परस्परजन्यकार्ये विरोध्यनुमितिसामग्रथोः प्रतिबन्धताकल्पनापेक्षया विरोधभानप्रतिबन्धकाभावसहकारेण विरोधाविषयकस्यापि परामर्शस्य विरोधभानप्रयोजकताया लाघवेन कल्पनादनुपस्थितस्य विरोधस्य प्रकारतया भानासम्भवेपि विरोधसम्बन्धेन एककोट्यंऽशे- परकोटेः प्रकारतया एककोटिसम्बन्धनिष्टसंसर्गतायां कोट्यन्तरविरो- धस्यावच्छेदकतया भानोपगमात्, अन्यथा यत्र कोट्योः नाविरोधग्रहः न वा विरोधस्योपस्थितिवर्तते तत्र सामग्रीसमाजात् प्रत्यक्षात्मक- कोटिद्वयनिश्चयस्य दुर्वारत्वापातात् । योगितासंसर्गस्याऽभावांशे भाने तादृशानुयोगितानिष्ठसांसर्गिकविषयतायां विरोधस्यावच्छेदकत्वं स्वीक्रियते. न तु स्वातंत्र्येण तस्य संसर्गता। विरोधि- संयोगत्वेन विरोधिस्वरूपत्वेन वा संसर्गतेत्यपि केचित्। एतन्मते संयोगादि- निष्ठविरोधावच्छिन्नसंसर्गताकपर्वतोव न्हिमान्नवेति संशयो वोध्यः । अन्यथा। विरोधाभाने। यत्र। स्थलविशेषे । कोट्योः। वन्हितदभावयोः। नाविरोधग्रहः। नाऽव्याप्यवृत्तित्वज्ञानं । तत्र । स्थलविशेषे। दुर्वारत्वा- दिति। संशयसमुच्चयभिन्नत्वेन नेष्टापत्तिः संभवतीति भावः । सत्प्रतिपक्षे संशयस्य दूषकता न संभवतीत्याशंकते। अथेति । नाविरोधप्रह इति समुच्चयात्मककोटिद्वयनिश्चये इष्टापत्तिनिराकरणाय । नाऽविरोधग्रहः- नाऽव्याप्यवृत्तित्वज्ञानं । एककोटिविशिष्टापरकोटेरिति । अस्य बाधग्रह इत्यनेनान्वयः । विरोधसंबन्धेन वन्हिविशिष्टो यो वन्ह्यभावस्तदभाववानिति बाधग्रह इत्यर्थः। विरोधविशिष्टसंयोगादिसंबन्धेन चेति । आदिपदेन विरोधविशिष्टस्वरूपसंबन्धोग्राह्यः । कोट्यो वा बाधग्रहः। तादृशसंयोगसंबन्धेन न वन्हिमान्, तादृशस्वरूपसंबन्धेन न वन्ह्यभाववानिति ग्रहः । विरोधभाना संभवेनेति । सामग्रीसमाजादिति शेषः । एकदेति । तथा च ·६९ अथ यत्र कोट्यो विरोधग्रहः अथ च धर्मिणि विरोधसम्बन्धे- नैककोटिविशिष्टापरकोटेः विरोधविशिष्टसंयोगसम्बन्धेन च कोट्योर्वा बाधग्रहः तत्र कथञ्चिदपि विरोधभानासम्भवेन एकदा प्रतियोगि- तदभावयोः निश्चयरूपानुमितिर्जायतामिति चेत्, प्रत्यक्षस्थलेप्येष अनुयोगस्तुल्यः। अथ धर्मिणि संशयान्यतद्वत्ताज्ञानं प्रति अव्याप्यवृत्तित्वज्ञाना- भावविशिष्टतद्विरोधिधर्मवत्ताज्ञानसामग्री प्रतिबन्धिकेति नोपदर्शित- स्थले परस्परविरोधेन तत्तदभावयोः प्रत्यक्षनिश्चयोपि प्रत्यक्षानु- मित्यादिसामग्रीणां चानुगतरूपेण प्रतिबन्धकताकल्पनासम्भवात्, अनुमिमिस्थले विरोध्यनुमितिसामग्रथाः प्रतिवन्धकत्वे कल्पनीये संशयान्यत्वं न प्रतिबध्यतावच्छेदकगर्भ निवेश्यत इति क संशयानु- मितिवार्तति । एकर्मिणीति शेषः । अनुयोगः। आक्षेपः अव्याप्यवृत्तित्वज्ञानविरहे बाधग्रहे सामग्रीसमाजात्प्रत्यक्षं निश्चयात्मकंजायतामिति पूर्वपक्षः तुल्यइति । समानइत्यर्थः। पुनःशंकते। अथेति । तद्वत्ताज्ञानं प्रतीति । वन्हिमत्ताज्ञानंप्रतीत्यर्थः। तद्विरोधि । बन्हिविरोधि । धर्मवत्ताज्ञान- सामग्रीति । वन्ह्य भाववत्ताज्ञानसामग्रीत्यर्थः । प्रतिबन्धिकेति । तथा च संशयान्यतद्वत्ताबुद्धि प्रति अव्याप्यवृत्तित्वज्ञानाभावविशिष्टतद्विरोधिप्रत्यक्षजनक- सामग्रीत्वेन प्रतिबन्धकत्वमिति भावः। दर्शितस्थले। अव्याप्यवृत्तित्वज्ञान- विरहे कोट्योधिनहे प्रत्यक्षसामग्रीसमाजस्थले । न तत्तदभावयोः। वन्हितदभावयोः। ननु तुल्ययुक्त्या न निश्चयानुमितिरित्यत आह । प्रत्यक्षा- नुमितिसामग्रीणां चेति । असंभवादिति । प्रत्यक्षानुमितिसाधारणा- नुगतसामग्रीत्वाऽसंभवादिति भावः । प्रतिबन्धकत्वे कल्पनीय इति । लौकिकसन्निकर्षाजन्यदोषविशेषाजन्यतद्वत्ताबुद्धि प्रति अव्याप्यवृत्तित्वज्ञानाभाव- विशिष्टतद्विरोध्यनुमितिसामग्रीत्वेन प्रतिबन्धकत्वे कल्पनीये इत्यर्थः । भाने पर्वतोविरोधसंबन्धन बन्हिविशिष्ट बन्ह्यभाववानिति ज्ञाने एवेत्यर्थः । एवकारेण पर्वतो वन्हिमान्नवा पर्वतोव न्हिमान्वन्ह्यभावप्रतियोगिकविरोधविशिष्ट- स्वरूपेण वन्ह्यभाववान् वेत्यादीनां व्यावृत्तिः। धर्मिणि। ताशकोटेर्बाधग्रहस्य। विरोधसंबन्धेन वन्हिविशिष्टो यो वन्य भावःतदभाव- वानितिबाधग्रहस्य । लौकिकसन्निकषजन्ये । घटादौ । अनुमिनोमीतिप्रतीतेश्च विषयताविशेष:- सांध्ये। पापादयामीतिप्रतीतेश्चविषयताविशेष आपाये। एवं सन्देहीतिप्रतीते- एवेति । पचे ।

·अत्रार्वाचीनाः। संशयत्वं न विरोधावगाहितानियतं, तथाहि यथा लौकिकसन्निकर्पजन्ये साक्षात्करोमीति प्रतीतिविषयताविशेषः अनुमिनोमि आपादयामीति प्रतीतेश्चानुमित्यापत्त्योस्साध्यापाद्ययो- विषयताविशेषो दुरपहवः तथा सन्देहीत्यनुव्यवसायबलात् संशयेपि कोत्यंशे विलक्षणविषयता निष्प्रत्यूहै वेति तत्प्रतियोगिकत्वमेव संशयत्वं तस्या विरोध्यनवगाहिज्ञानसाधारण्ये न किश्चिद्बाधकम् । न च ताशप्रतीतेविरोधावगाहिसमानधर्मिकतत्तदभावावगाहिज्ञानत्वावल- म्बनतयैवोपपत्तेविषयताविशेषे किं मानमिति वाच्यम् । क्वचित्संशये विरोधस्य सांसार्गिकविषयताया प्रमाणान्तररहितायाः उक्तातिप्रसङ्ग- वारणाय सामग्रीप्रतिवन्धकतायाश्च कल्पनामपेक्ष्य लाघवेन कोटिता- रव्यविलक्षणविषयताया एव कल्पयितुं शक्यत्वात्, सा च प्रकारता- प्रभेदः तदन्यैव वा कोटिविशेष्यकसंशयसाधारण्यानुरोधात् । न च तादृशविषयतानिष्ठवैलक्षण्यं दुर्घटमखण्डोपाधेरपसिद्धांतक- वलितत्वादिति वाच्यम् । एवं सति विषयत्तात्वप्रकारतात्वादीनामपि विषयताविशेषःकोट्यंशे । सैव विषयताकोटिताऽऽख्या। तत्प्रतियोगिकत्वमेवेति । विलक्षणविषयतानिरूपकत्वमेवेत्यर्थः । एवकारेण विरोधावगाहित्वस्य व्यावृत्तिः । तस्याः। विलक्षणविषयतायाः। विरोधानवगाहिज्ञानसाधारण्ये । पर्वतोवन्हिमान्नवेतिसंशये। न किंचिद्वाधकमिति । एवं च अव्याप्यवृत्तित्व- ज्ञानविरहे कोट्योर्बाधग्रहे प्रत्यक्षसामग्रीसमाजसत्वे एतादृशविषयताशालि- संशयोत्पत्त्या न प्रागुक्तप्रतिबध्यप्रतिबन्धकभावावश्यकतेति भावः । संशये विरोधा- वगाहित्व मावश्यकमिति शंकते। न चेति ताशप्रतीतेः। सन्देह्यीत्यनु- ज्ञानत्वावलंवनतयैवेति । तादृशज्ञानत्वाश्रयतयैवेत्यर्थः। विषयताविशेषे । कोटितारव्यविषयताविशेषे । क्वचित्संशये। सत्प्रति- पातकालीनान मितौ। प्रात्यक्षिकसंशये तु विरोधस्य प्रकारतयापि भानसंभवात्क्व- चिदित्युक्तम् । विरोधस्येति । षष्ठ्यर्थोनिष्ठत्वम्, सांसर्गिकविषयतान्वयि । उक्तातिप्रसंगवारणायेति । अव्याप्यवृत्तित्वज्ञानाभावकाले विरोधज्ञानप्रति- बन्धकाभावसत्वे प्रत्यक्षात्मककोटिद्वयनिश्चयापत्तिवारणायेत्यर्थः। वृत्तित्वज्ञानदशायामेव समुच्चयोपगमादिति भावः। युक्तत्वादिति । वक्ष्यमाण- प्रतिवध्यप्रतिबन्धकभावकल्पनं तु एतन्मते फलमुखत्वान्नदोषायेति बोध्यम् । साच । कोटिताख्यविषयता च । कोटिविशेष्यकसंशयेति । पर्वतेवन्हिनवेति- संशयेत्यर्थः । विशेष्यवृत्तिरपीतिभावः । तादृशविषयतानिष्ठं । कोटिता- रव्यविषयतानिष्ठं। एवं सति । अखण्डोपाधेरपसिद्धान्तत्वे। लाघवमात्रेण- विषयताऽनंगीकारादाह । अस्तुवेति । ज्ञाननिरूपितत्वमेवेति । व्यवसायस्य प्रव्याप्य- ·विलयप्रसङ्गेन बहुतरासामञ्जस्यात् । अस्तु वा विरोधिकोट्यन्तरविषय- कत्वेन ज्ञाननिरूपितत्वमेव समुच्चयविषयव्यावृत्तस्तद्विशेषः संशय एव तत्कोटिविषयकत्वयोमिथो अवच्छेद्यावच्छेदकभावोपगमात् । तादृशविषयताशालिबुद्धौ च मणिमन्त्रादिन्यायेन कोट्योरव्याप्य- वृतित्वज्ञानं प्रतिबन्धकमास्थीयते, नातः समुच्चयदशायां संशयापत्तिः, एवं कोट्यंशे औत्कट्यरूपंसम्भावनात्वमपि विपयताविशेप एवेति ध्येयम्। न चैवमर्थसमाजरूपबाधकेन संशयत्वस्य कार्यतानवच्छेदकत्व व्यवस्थापनं दीधितिकृतो विरुद्धयेत सामग्रीद्वयसमाजस्य तत्तत्सामग्री- प्रयोज्यकार्यतावच्छेदकद्वयसामानाधिकरण्यमात्रप्रयोजकत्वात्, कार्य- तावच्छेदकवियितयोरवच्छेद्यावच्छेदकभावादिप्रयोजकत्त्वासम्भवेन तत्समाजादवच्छेद्यावच्छेदकभावापन्नविषयताविशेषरूपसंशयत्वानिर्वा- हात, तादृशविषयतविशेपस्य समुच्चयसाधारण्यविरहेण विरोधानवगा- हिज्ञानसाधारण्येन च कोटिद्वयभानसामग्रीसंबलनस्य विरोधभासक- सामग्रीमनपेक्ष्यापेक्ष्य वा तत्प्रयोजकत्वस्यासम्भवदुक्तिकत्वाञ्चेति वाच्यम् । बिरोधाबगाहित्वसहितको टिद्वयावगाहित्वं संशयत्वमिति प्राचीनसिद्धांतमवलंव्यापाततस्तजन्यतानवच्छेदकत्वाभिधानात् । तथा ज्ञाननिष्ठनिरूपकतानिरूपितत्वमेवेत्यर्थः । एवं कोटयन्तरविषयकत्वेनेत्यत्र तृतीयार्थावच्छिन्नत्त्वस्य निरूपकतायामन्वयः । तद्विशेषः । तद्वैलक्षण्यम्, तच्च तादृशज्ञाननिरूपितत्वविशिष्टसमुच्चयविषयताभिन्नत्वम् । कोट्यंशे उत्कटत्वरूप- धर्मविशिष्टा संभावनापि संशय ऐवेति प्रसंगसंगत्याह । संभावनात्वमपीति । तादृशावच्छेद्याऽवच्छेदकभावापन्नविषयिताविशेषरूपसंशयत्वावच्छिन्नं तादृशसामग्रीद्वयसमाजात् न सिध्यति. अपि तु कारणान्तरादेव । कारणान्तरञ्च अव्याप्यवृत्तित्वज्ञानाभावः । एवञ्च कारणान्तरस्य कार्यतावच्छेदकमुक्त- संशयत्वमित्यभिप्रायेण कार्यतानवच्छेदकत्वव्यवस्थापनं दीधितिकृतो विरुद्धमिति भावः । तदेव शंकते। न चेति । एवं। प्रतिबन्धकाभाव- मुद्रयाऽव्याप्यवृत्तित्वज्ञानाभावस्य कारणतावच्छेदकत्वे । सामानाधिकरण्य- मात्रप्रयोजकत्वादिति । मात्रपदेनावच्छेद्यावच्छेदकभावापन्नविषयिता- व्यवच्छ दः । तत्समाजात् । सामग्रीद्वयसामाजात् । तत्समाजस्य विषयित- योरवच्छेद्यावच्छेदकभावप्रयोजकत्वोपगमे बाधकमाह। तादृशेति । तत्प्रयो- जकत्वस्य । अवच्छेद्यावच्छेदकभावापन्नविषयिताप्रयोजकत्वस्य । असंभव- दुक्तिकत्वाच्चेति । विरोधभासकसामग्रीमनपेक्ष्य तत्समाजस्य तत्प्रयोजकत्वे तस्य ·७२ अथैवमपि संशयानुमितिव्यवस्थापनमशक्यम् विषयताविशेषरूप संशयत्वे परामर्शादिघटितानुमितिसामग्रथाः प्रयोजकत्वकल्पकाभावा- दिति चेन्न । विरोधज्ञानमनपेक्ष्य सामग्रीसमाजादेकदा एकधर्मिणि तत्तदभावोभयनिश्चयानुमित्यनुदयात्संशयानुमिति सिद्धौ अव्याप्यवृति- स्वादिज्ञानाभावसमवहितयोः प्रत्यक्षसामग्रथोरिवअनुमितिसामग्रथो- रपि संशयत्वावच्छिन्नोत्पत्तिप्रयोजकताया अवर्जनीयत्वात् । न च संश- यत्वाघटकीभूता यानिश्चयीयविषयता तस्याः संशयव्यावृत्तये संशयसा- मर-याः तदवच्छिन्नं प्रति प्रतिबन्धकत्वं कल्पनीयम् , संशयसामग्रीत्वं च प्रत्यक्षानुमितिसामग्रीसाधारणं नैकमिति अव्याप्यवृतित्त्वज्ञानाभाव विशिष्टविरोधिकोटयनुमितिसामग्रथाः प्रतिबन्धकत्वे कल्पनीये अनुमितित्वस्यैव तत्प्रतिबध्यतावच्छेदकत्वमुपेयते लाघवान्न निश्चयत्वस्यैवेति न संशयानुमितिसम्भव इति वाच्यम् । प्रत्यक्ष- संशयस्य तादृशविषयताशालित्ववारणाय तदवच्छिन्नं प्रति संशयो- पधायकताविशिष्टत्वेनैव सामप्रथाः प्रतिबन्धकताकल्पनात्तद्रूपस्य च संशयानुमितिसामग्रीसाधारणतया तत्र प्रतिबन्धकतान्तराकल्पनादिति वदन्ति । अन्यथा समुच्चये तादृशविषयिताविशेषापत्तिः । तमपेक्ष्य तथात्वे विरोधानवगाहिज्ञाने तदनुपपत्तिरिति भावः । आपाततः । सामान्यतः। शंकते। अथेति । एवमपि। संशयत्वस्य जन्यतानवच्छदकत्वपि । विषयिताविशेषरूप- संशयत्वे । अवच्छेद्यावच्छेदकभावापन्नविषयितारूपत्वे । अविरोधज्ञानमन- पेक्ष्येति । अव्याप्यवृत्तित्वज्ञानमनपेक्ष्येत्यर्थः । अनपेक्ष्येत्यन्तं चानुमितेविरोधा- नवगाहित्वेपि संशयत्त्वोपपत्ति प्रकाशनाय । अव्याप्यवृत्तित्वज्ञानाभावसमव- हितयोरिति । तद्ज्ञानसमवधाने समुच्चयरूपानुमितिरिति सूचनाय । अवर्ज- नीयत्वात् । स्वभाविकत्वात्। विरोधिकोटयनुमितिसामग्रयोः प्रतिबन्धकताकल्पने गौरवादितिभावः। संशयत्वाघटकीभूतेति । संशयीय- विषयतातो निश्चयीयविषयताऽतिरिक्तेत्यभ्युपेत्य । तस्याः। निश्चयीयविषय- संशयव्यावृत्तये। संशयाऽवृत्तित्वार्थ । संशयव्यावृत्तत्वमवश्य- मुपेयम्, अन्यथा संशयस्यनिश्चयकार्यकारित्वापत्तेः । तदवच्छिन्नंप्रति । निश्चयीयविषयत्वावच्छिन्नंप्रति । तत्प्रतिबध्यतावच्छेदकत्वं । तादृशा- नुमितिसामग्रीप्रतिबध्यतावच्छेदकत्वं । अनुमितित्वस्यैवेति । एवकारव्य- वच्छेद्यमाह । नत्विति। विरोधिबोधकसामग्रथाः। बिरोधिकोटि- द्वयबोधजनकसामग्रयाः। तादृशविषयताशालित्ववारणाय । निश्चयीय- विषयताशालित्ववारणाय । तदवच्छिन्नं प्रति । निश्चयीयविषयत्वावच्छिनं तायाः ।

·७३ अत तथा न्यूनाधिकसमबलभावः । सत्यामपि पीतत्वशुक्लत्वस्मृतौ सविधवर्तिनि शङ्के सति दोषविशेषे पीतत्वस्यैवासति च शुक्लत्वस्यैव दूरस्थे च धर्मिणि असति विशेषदर्शने स्मृतयोरेवकोट्योः सति च एकस्या एव नयनेन ग्रहात् । एव तुल्यबलसामग्रीसमाजात्प्रत्यक्षस्येव परोक्षस्यापि संशयस्योत्पत्तौ बाधकाभावादेव । आह्त्यैव । साक्षादेव । विप्रतिपत्ति- वाक्यतोजन्म यस्य एवंभूतं शाब्दबोधात्मक संशयमपि बदन्तीत्यर्थः। ननु समानबलत्वं न्यूनाधिकबलत्वं वा सामग्रयाः कथम- वधारणीयमित्यत आह । फलबलकल्पनीयश्चेति । सामग्रीसंबलन स्थले एकस्या फलानुत्पत्या न्यूनाधिकबलभावः, उभयोः फलोत्पत्त्या समबलभावोऽवधारणीय इत्यर्थः । एतदेव विशिष्यावधारयति सत्यामपीति । पीतत्वशुलत्वस्मृताविति सविधवर्तिनि शंख इत्याभ्यां विशेषणज्ञानविशेष्योन्द्रियमन्निकर्षघटिततत्तदुभयत्वे विशिष्टप्रत्यक्षसामग्रीसत्त्वं दर्शितं । दोषविशेषे पीतद्रव्यसमवधानरूपे पीतत्वस्यैव ग्रहणादित्य- ग्रिमेणान्वयः। फलबलात श्वैत्यादिलौकिक- प्रत्यक्षसामग्रीतो दोषविशेषोपवृंहितपीतत्वशुक्लत्वाभावादि- ग्राहकसामग्र्या बलवत्त्वमिति भावः। दोषविशेषासत्त्वे उपनीत- भानसामग्रथपेक्षया लौकिकसंन्निकर्षधटितविरोधिग्रहसामग्रथा बलवत्त्वमित्याह । असति च शुक्लत्वस्यैवेति । दोषविशेषा- समवधानस्थले उपनयघटितसामग्रीद्वयस्य तुल्यबलत्वमाह । दूरस्थ इति । धर्मिणो दूरस्थत्वेऽ सति च विशेषदर्शने विद्यमानकोटेरपि न लौकिकसामग्री दूरत्वदोषस्य विशेषादर्शनसहितस्य लौकिकधी- प्रति । संशयोपधायकताविशिष्टत्वेनैवेति । एवकारेण निश्चयीयविषयत्वा- वच्छिन्नस्य व्यावृत्तिः। संशयोपधायकतानिवेशात्संशयस्वरूपयोग्यताव्यावृत्तिः । अन्यथा एकैकपरामर्शादपि “निश्चयात्मका" अनुमित्यनुपपत्तिः, एकैकपरामर्शस्य स्वरूपयोग्यत्वादिति तद्रूपस्य। संशयोपधायकतावैशिष्टयस्य । तत्र। अनुमितौ। तथा च संशयानुमितिनिष्प्रत्यूहैवेतिभावः । मात्रस्यैव प्रत्यक्षत्वनियमात्तत्सामग्रीविरहे कुतः संशयानुमितिरत माह। दीधितौ-अतएवेति । तुल्यबलसामग्रीसमाजात् । विरूद्धोभयप्रकारकज्ञान- सामग्रीसमाजात् । विप्रतिपत्तिवाक्यतः कोटिद्वयोपस्थित्या उत्तरकालं मानस एव संशयो भवतीति शंकानिराकरणाय-पाहत्यैवेत्युक्तम् । शाब्दबोधात्मकमिति । तथा च शाब्दे एव संशये व्यभिचारादुक्तनियमो नास्तीति भावः । एकस्याः । भावः। ननु संशय- ·७४ अथैवमुद्बुद्धाभ्यां विरोधिसंस्काराभ्यां स्मरणमपि संशयात्मकं स्यात्, किं न स्याद्यदि च नानुभवबाधः येन गुरुणापि निश्चयत्वेन संस्कारजनकत्वमुपेयते भवता । सति चेति । विरोधित्वादिति लौकिकसामग्रीविघटनाय दूरस्थत्वविशेषादर्शनयो- रनुधावनम् । स्मृतयो रित्युपनयसंपादनाय । कोटयोः-स्थाणुत्व- तदभावयोः । विशेपदर्शन घटितसामग्रया बलवत्त्वमाह । सति च विशेपदर्शने, एकस्याः-गृहीतविशेषायाः, कोटेरेव नयनेन ग्रहणात् अत्र ग्राह्यविपरीतविशेषदर्शनस्यैव प्रतिबन्धकत्वं न तु सामग्रथा इत्यवधेयम् । ननु कोटिद्वयभासकसामग्रीसमाजादेव चेत्संशयः तदा संस्कार प्रति निर्णयत्वेन हेतुत यापि न संशयाकारस्सरणवारणसम्भवः प्रत्येकतत्तदभावगोचरनिश्चयजन्यसंस्कारद्वयसंबलनात्तदुत्पत्तौ बाधका- भावादित्याशङ्कते। अथैव मिति । उद्बुद्धाभ्यामिति । न चोद्वोध- कस्य फलैकोन्नेयतया एकदा विरुद्धकोटिद्वयोद्बोधकाऽकल्पनान्नापत्ति- रिति वाच्यम् । नियतोद्बोधकसम्बन्धिवस्तुविशेषज्ञानादीनामनुगत- रूपेणैव कारणतायाः क्लृप्तत्वात्तादृशोद्बोधकद्वयसमवधानदोषाद्यत्र तत्रैवापत्तिसम्भवात् । अनुभवविरोधविरहे इष्टापत्तिमाह । किं न स्यादिति । अनुभवविरोधस्य सविचादतया यदीति । येन- अनुभव विरोधेन । भवतेत्यनेन परस्परसामग्रीप्रतिबन्धकताकल्पन- मन्तरेण तावतापि संशयाकारस्मरणवारण न सम्भवतीति सूचितम् । स्मृत्युत्पत्तौ। सामग्रयाः। सविधवर्तिनि । निकटवत्तिनि । निर्णयत्वेन हेतुतयापी.ते ज्ञानत्वेन तद्धेतुत्वेतुसंशयात्संरकारोत्पत्त्या संशयात्मकस्मरणापत्तेरितिभावः । तदु- त्पत्तौ। दीधितौ-एवं। तुल्यबलविरुद्धोभयग्रहसामग्रीभ्यां संशयस्यार्थवशसंपन्नत्वे । विरोधिसंस्काराभ्यां। एकर्मिकतत्तदभाव- संस्काराभ्यां । संशयात्मकं स्यादिति । तथा चाऽनायत्या यथा निश्चयात्म- कस्मृतित्वं संस्कारजन्यतावच्छेदकं तथा निश्चयात्मकानुमितित्वमेव परामर्शादेरिति न संशयनुमितिसंभव इति भावः । उद्बोधकानां विशिष्यैव स्मृतिहेतुतया एकमिरिण तत्तदभावसंस्कारयोरेकदोद्बोधक एवाऽसंभवीत्याशंकते । नचेति । फलैकोनेयतया। फलबलकल्प्यतया । नियतोद्वोधकेति-ज्ञानान्वयि । तत्रैवाऽऽपत्तिसंभवादिति । इदमुपलक्षणम् । यस्य पुंसः समानधर्मिक- तत्तदभावचाक्षुषसामग्रयोरिव समानधर्मिकतत्तदभावगोचरस्मृतिद्वये अनुगतरूपेणो- ·७५ अथ विरोधिनो निर्णयोऽ नुमितिप्रतिबन्धको विरोधित्वञ्च सहानवस्थायित्वं साध्याभावस्येव तद्व्याप्यस्यापीति चेत् । यदि वस्तुतो विरोधिनो निर्णयस्तथा, कथं तर्हि पक्षतावच्छेदकादेस्तादृशस्य निश्चये भ्रमानुमितिः । अथ विरोधित्वेन, तदा तदग्रहे नेह साध्यमित्यादिनिर्णयेऽप्यनुमितिप्रसङ्गः । बाधबुद्धेरत्यन्तान्योन्याभाववत्ताधीसाधारणविरोधिप्रकारकत्वेनैव प्रतिबन्धकता, तथात्वं च विरोधिपरामर्शस्यापीति मूलोक्तसिद्धान्तं दूषयितुमाशङ्कते अथेति । विरोधित्व-तदभावव्याप्यत्वं स्वव्यापक- तद्भावकत्वरूपं स्वत्त्वघटितत्वेन न सर्वसाधारण मित्यत आह सहानवस्थायित्वमिति। विरोधस्य विषये उपलक्षणत्वं विशेषणत्वं बेति वितयं दूषयति यदीत्यादिना । तथा-प्रतिबन्धः । पक्षतावच्छेद- कादेरिति । इदन्त्वाद्यवच्छिन्नहृदादिरूपपक्ष विशेपणस्य हेतुत्वेनाभि- वा तादृशस्य वस्तुगत्या वन्ह्यादिविरोधिनोनिर्णये भ्रमानु- मिति निर्णयाधीनत भ्रमानु मतिनभवतीत्यर्थः । तत्र जनकज्ञानस्यै- वोक्तप्रतिबन्धकतावच्छेदकाक्रान्तत्वादितिभावः । मतस्य द्वोधकस्य हेतुत्वं तत्रैव च विरुद्धसंस्कारयोरेकदोद्बोधसंभवादित्यपि बोध्यम् । अनुभवविरहे। स्मृतेरानुभविकत्वे । इष्टापत्तिमाहेति । स्मृतेःसंशयत्व- मिष्टमेवेत्याहेत्यर्थः । सविवादतयेति। स्थाणुत्वतदभाववदिदं स्मरामीत्य- नुभवस्य सविवादतयेत्यर्थः । अनुभवबाधे तु उभयकोट्योविशेषदर्शनदशाया- मेकर्मिकतत्तदभावचाक्षुषसामग्रयोरिव समानर्मिकतत्तदभावस्मृतिसामग्रयोरपि मिथोविरुद्धत्वं कल्पनीयमिति ध्येयम् । निश्चयत्वेन हेतुत्वोक्तावपि अनुगतोद्वोधक- स्थले स्मृतेःसंशयत्वावारणादित्याशयेनोक्तं भवतेति । परस्परेत्यादि। एक- कोटिस्मृतिसामग्रया अपरकोटिस्मृतिप्रतिबन्धकत्वकल्पनमन्तरेणेत्यर्थः । ताव- तापि। निश्चयत्वेन कारणत्वोपगमेनापि । तादृशप्रतिबध्यप्रतिबन्धक- भावस्वीकारे तु निश्चयत्वेन कारणत्वं ब्यर्थमेवेति विभावनीयम् । तथात्वं च। विरोधिप्रकारकत्वेन प्रतिबन्धकत्वं च। मूलोक्तसिद्धान्तं । विरोधि- ज्ञानत्वस्य प्रतिबन्धकत्वे तन्त्रत्वादितिग्रन्थेनेत्यादिः । स्वव्यापकेति । स्वं हेतुः। न सर्वसाधारणमिति । अननुगतमितियावत् । इदमुपलक्षणम् । तदभावव्याप्यत्वं तदभावाभावदवृत्तित्वं, एवं तदभावाभावत्वेनप्रवेशे गौरवंबोध्यम् । सहानवस्थायित्वं । तच्च स्वाधिकरणावृत्तित्वं । उपलक्षणत्वं विषयान्वयित्वम् । ज्ञानान्वयित्वं च विशेषणत्वम् । विषयत्वान्वयित्वमितियावत् । दीधितौ-वस्तुतः । वस्तुगत्या । जलमयो वन्हिमानित्यनुमितौ तज्जनकपरामर्शस्य "वहिव्याप्यवान् जलमयत्ववानित्याकारकस्य" न विरोधितासंभवः, जलमयत्वांशे निमितावच्छेदककत्वात्तस्येत्यतोव्याचष्टे । इदन्त्वाद्यवच्छिन्नइदादिरूपपक्ष- - ·यद्यपि जलमयत्वादेविरोधानवगहिज्ञानदशायां तदनवच्छिन्न- पक्षावगाहिन्यास्तदलिङ्गि कायाश्चायं वह्निमानित्याद्यनुमितेरपि पक्षता- वच्छेदकावच्छिन्ने जलमयत्वभ्रमदशायामनुपपत्तिरस्ति, तथापि जलमयोयंवह्निमानित्याद्यनुमितिस्थले प्रतिबन्धकनैयत्वेन तथाविधा- नुमितिमात्रोच्छेद इत्यभिप्रायेण तावदूरानुसरणम् । अथ विरोधित्वेनेति । निर्णयस्तथेत्यनुषज्यते । तदग्रहे वन्य- भावादौ वन्ह्यादेविरोधाग्रहे । अनुमितिप्रसङ्ग इति । तथा च वन्ह्य- भावत्वावच्छिन्नावगाहिनिश्चयत्वेनैव विशिष्य बाधबुद्वेः प्रतिबन्ध- कता वाच्या, तच्च न विरोधिपरामर्शसाधारणमिति भावः । इद- मुपलक्षणम् । अनुगततत्तदधिकरणावृत्तित्वरूपविरोधावच्छिन्नप्रकार- कनिश्चयत्वेन विरोधित्वे स्वव्यापकतत्सामानाधिकरण्यरूपव्याप्यत्वा- वगाहिविरोधिपरामर्शस्य तद्र पानाक्रान्ततया ताशपरामर्शाभ्यां संशयानुमितिजनने बाधकाभावः। एवं तत्सम्बन्धेन तदधिकरणा- वृत्तित्वरूपविरोधावच्छिन्नस्य तत्सम्बन्धावगाहिज्ञानमेव विरोधीति सम्बन्धविशेषनिवेशस्यावश्यकतया विशेषणताविशेषादिसंसर्गक- ग्राह्याभावादिज्ञानसम्बन्धान्तरावगाहिं विरोधिपरामर्शयोर्नानुगतरूपेण प्रतिबन्धकतासम्भव इत्यपि बोध्यम् । ज्ञानस्य । उक्तति । विशेषणस्येति । जलमयत्वादेरितिशेषः । हेतुत्वाभिमतस्य। हेतोः। विरोधिजलमयत्वादेस्तदभाववदवृत्तित्वरूपव्याप्त्यवगाहिपरामर्शस्य तदभावीय- विरोधानवगाहित्वादाह वस्तुगत्यावन्ह्यादिविरोधिनः। वस्तुगत्येति । जलमयत्वादेः। निर्णयेइति । जलमयोऽयमिति-वन्हिव्याप्यजलमयत्ववानिति वा निर्णये इत्यर्थः । तत्र । जलमयोऽयं वन्हिमान्. अयं वन्हिमान् जलमयत्वा- द्वत्यनुमितौ। जनकज्ञानस्य । जलमयोयं, वन्हिव्याप्यजलमयत्ववानिति वा तदधिकरणावृत्तित्वरूपेत्यर्थः । जलमयत्वादेविरोधा- वगाहिज्ञानदशायां अयं वन्हिमानित्यनुमितिरेव नोत्पद्यते इत्यतो विरोधान- वगाहिदशायामिति । तदनवच्छिन्नेति । जलमयत्वानवच्छिन्नेत्यर्थः । तदलिंगिकाया इति । जलमयत्वालिगिकाया इत्यर्थः। अनुपपत्तिरस्तीति । अयं वन्हिमानित्यनुमितेरेवानुपपत्तिसंभवे जलमयत्वस्यानुधावनं व्यर्थमितिभावः । विशेषणत्वपक्षेत्वाह । अथेति । अथेति । निश्चयत्वेनैवेति। एवकारेण विरोधि- व्यावृत्तिः। तच्च। वन्य भावत्वावच्छिन्नावगाहिनिश्चयत्वं च । न विरोधिपरामर्शसाधारणमिति । विरोधिपरामर्शवृत्तीत्यर्थः । तथा च संशयानुमितिनिष्प्रत्यूहैवेति भावः । विरोधविशिष्टवन्ह्यभावविषयकत्वेन त्वस्य न ·७७ अंथ विशेषदर्शनं विरोधिबुद्धिप्रतिबन्धकं कथमन्यथा तदनन्तरं न भ्रमसंशयाविति चेन्न । सत्यपि शुक्लत्वादिव्याप्यदर्शने शङ्खादौ दुष्टेन नयनेन पीतत्वादेरदुष्टेन च पीतत्वादिव्याप्यवत्तानिश्चये सत्यपि शुक्लत्वादेर्ग्रहात् । सति च विशेषदर्शने क्वचिदुपनीतभानानुदयाद् दूरतः प्रमितस्य स्थाणुत्वादेः शाखादौ करादिभ्रमेणाग्रहात् तत्तत्स्थलविशेष एव तस्य प्रतिबन्धकत्वमिति । ननु मा भूद्बाधबुद्धिप्रतिबन्धकतावच्छेदकरूपाक्रान्तत्वं विरोधि- परामर्शस्य, तथापि संशयानुमित्यसम्भवः स्थाणुत्वाभावव्याप्य- करादिमानित्यादिनिश्चये स्थाणुत्वादिप्रत्यक्षभ्रमसंशयानुदयात्तद्विशिष्ट- बुद्धित्वावच्छिन्नं प्रति तदभावव्याप्यवत्तानिश्चयत्वेन प्रतिबन्धकताया आवश्यकत्वादित्याशङ्कते। अथेति । शुक्लत्वादीति । पीतत्वा- भावादित्यर्थः । दुष्टेन-पित्तादिदूषितेन । पीतत्वादीति । शुक्लत्वाभावा- दीत्यर्थः। नन्वेवं संशयत्वं प्रतिबध्यविशेषणं देयमित्याशङ्कामुप- नीतभानविशेषसंग्रहं प्रदर्श्य दूषयति । सति चेति । विशेषदर्शने- विरोधिव्याप्यदर्शने, द्वितीयानुरोधेन च लौकिकसन्निकर्षाजन्यत्वं प्रथमानुरोधेन दोषविशेषाजन्यत्वं प्रतिबध्यविशेषणं देयमित्यत प्रतिबन्धकत्वाभिमानमपि निराकरोति । इदमुपलक्षणमिति । परामर्श विरोधाभाने प्रथमं दूषणम् । तत्र विरोधभानोपगमेपि एवमित्यादिना दूषणम् । विरोधस्योपलक्षणत्वे वन्हितदभावव्याप्तिप्रकारकवास्तववन्हिव्याप्तिविषयक- परामर्शाभ्यामनुमित्युत्पत्तौ बाधकाभावोपि बोध्यः। संबन्धान्तरावगाहि । हेतावच्छेदकसंबन्धावगाहीत्यर्थः । बाधवुद्धिप्रतिबन्धकतावच्छेदक रूपाक्रान्तत्वमिति । बाधनिश्चयनिष्ठ- प्रतिबन्धकतावच्छेदकीभूतसाध्याभाववत्तानिश्चयत्वाक्रान्तत्वमित्यर्थः । तथापि । विरोधिपरामर्शस्य तादृशरूपानाक्रान्तत्वेपि । स्थाणुत्वादिप्रत्यक्षभ्रमसंशया- नुदयादिति । अयं स्थाणुः-इतिभ्रमस्य अयं स्थाणुर्नवेति संशयस्य चानुदया- दित्यर्थः । दीधितौ-विशेषदर्शनं । तदभावव्याप्यवत्तानिश्चयः । विरोधिबुद्धिप्रतिबन्धकं । तद्वत्ताबुद्धिप्रतिबन्धकं । अन्यथा। तद्वत्ताबुद्धयप्रतिबन्धकत्वे । तदनन्तरं। स्थाणुत्वाभावव्याप्यकरादिमानय- मितिनिश्चयानन्तरं। न भ्रमसंशयाविति । विपरीतस्येत्यादिः। अयं स्थाणुरिति भ्रमः । अयं स्थाणुर्नवेति संशय इत्यर्थः । तथा च तदापत्तिरिरि- एवं च विशिष्टबुद्धिसामान्ये एव तस्या प्रतिबन्धकत्वे कथं संशया- नुमितिरिति शंकितुराशयः । तद्वत्ताबुद्धिमात्रे न विशेषदर्शनत्वेन प्रतिबन्धकत्वं, भावः ।

·(अनाहुः)-अनुगतकार्यकारणभावानुरोधात् दोषविशेषाद्यजन्ये ज्ञाने कदाचिद- नुभवे वा विशेषदर्शनं विरोधि कल्प्यते । न च प्रत्यक्ष एव तथा । आह दूरत इति । प्रमितस्य करादिभ्रमात्प्राप्रमापकलौकिकसंन्नि- कर्षाश्रयस्य । एतेन करादिभ्रमदशायामपि दूरत्वादेव स्थाणुत्वग्रह इति शङ्का निराकृता । अग्रहादिति । तथा च लौकिकसन्निकर्षा- द्यजन्यत्वनिवेशे तत्र स्थाणुत्वादिप्रत्यक्षापत्तेस्तन्निवेशो न संभवतीति भावः। स्थल विशेष इति । यद्यव्यक्तिसत्वे विशिष्टबुद्धिर्न जायते तत्तद्वयक्तेरेव विशिष्य विशिष्टबुद्धित्वावच्छिन्नं प्रति प्रतिवन्धकत्वं वाच्यमित्यर्थः। तथा च कोट्यन्तरविशेषदर्शनसहितविशेष दर्शन- ब्यक्तीनां प्रतिबन्ध कत्वाकलनात्संशयानुमितिनिष्प्रत्यूहैवेतिभावः । - किं तु प्रत्यक्षात्मकतद्वत्ताबुद्धावेव. तच्चानुमितेः संशयत्वे न बाधकमित्यत प्राह सत्यपीत्यादि। पित्तादिदूषितेन । पित्तादिदोषदुषितेन । पीतत्वादेरिति । अस्य ग्रहादित्यनेनाऽन्वयः । शुक्लत्वाभावादेरित्यपि बोध्यम् । तथा च व्यभिचारानोक्तप्रतिबध्यप्रतिबन्धकभावसंभवः । एतेन प्रतिबध्यता- वच्छेदककोटौ दोषविशेषाजन्यत्वं समथितम् । ननु प्रमात्मकविशिष्टबुद्धिं- प्रति विशेषदर्शनं विरोधि अताह । अदुष्टेन चेति । नयनेनेत्यनुषंगः । अस्य- शुक्लत्वादेर्ग्रहादित्यनेनान्वयः । अत्रापि व्यभिचार इति भावः । एतेन लौकिकसन्निकर्षाजन्यत्वं समर्थितम् । एवं । उक्तनिश्चयद्वये व्यभिचारवारणायेति यावत् । प्रतिबध्येति । प्रतिबध्यतावच्छेदककोटौ । उपनीतभानेति । ज्ञानलक्षणासन्निकर्षजन्येत्यर्थः । असंग्रहंप्रदर्येति । तस्यापि संशयानात्मकत्वा- दिति भावः । दूषयति । प्रतिबन्धकत्वानुपपत्या दूषयतीत्यर्थः । कचित् । दोषविशेषासमवधाने । उपनीतभानानुदयादिति । अस्य प्रतिबन्धकत्व- मित्यनेनाऽन्वयः । प्रथमस्थलानुरोधेन पीतः शंख इति ग्रहार्थम् । द्वितीय- स्थलानुरोधेन श्वेतःशंखइतिग्रहार्थम् । प्रतिबध्यविशेषणमिति । प्रति- बध्यतावच्छेदककोटौ विशेषणमित्यर्थः । च लौकिकसन्निकर्षाजन्यदोष- विशेषाजन्यतद्वत्ताबुद्धि प्रति तदभावव्याप्यवत्तानिश्चयस्य प्रतिबन्धकत्वमिति तथाच क्व संशयानुमितिवार्ता । उक्तप्रतिबन्धकतावच्छेदकाक्रान्ततया च नोक्तोपनीतभानापत्तिः । लौकिकसन्निकर्षाश्रयस्य । एतेन विशेष- दर्शनात्पूर्व प्रमोत्पादनिर्वाहार्थ दूरत्वदोषस्याऽप्रतिबन्धकत्वं सूचितम् । निराकृतेति । तथा सति प्रागपि स्थाणुत्वाद्यग्रहप्रसंगात् । दीधितौ । स्थाणुत्वादेरिति । अग्रहादित्यनेनाऽन्वयः । शाखादौ करादिभ्रमेचेति । स्थाणुत्वाभावव्याप्यकरादित्वेन शाखादिमत्ताभ्रमे चेत्यर्थः । स्थाणुत्वाभावव्याप्य- तथा भावः।

·कचिल्लौकिकसन्निकर्पजन्यज्ञाने दूरत्वादिसहकृततत्तभावव्याप्य- भ्रमस्य विरोधित्वेपि लौकिकसन्निकर्पाद्य जन्यविशिष्टबुद्धित्वाद्यवच्छिनं प्रति तदभावव्याप्यनिश्चयत्वेनानुगतैकप्रतिबन्धकता कल्पनमुचितं तत्तद्व्यक्तित्वेन प्रतिबन्धकत्वेऽनन्तप्रतिबन्धकताप्रसङ्गात् , दूरत्वादि- दोषसहकृतविशेपदर्शनस्य च प्रतिबध्यतावच्छेदककोटौ लौ केकान्य- त्वमनिवेश्य प्रतिबन्धकत्वान्तरं कल्पनीयमिति समाधत्ते । अनुगतेति दोषविशेपादीत्यादिना लौकिकसन्निकर्षपरि ग्रहः। दोषविशेषजन्य- ज्ञाने प साक्षात्कारित्वव्यञ्जकविषयताविशेषोपगमात्तच्छून्यत्वं निवेश्यैव दोषविशेषजन्यलौकिकसन्निकर्षजन्यज्ञाने व्यावत्तनीये, एवं च परमेश्वरबुद्धावपि तादृशविषयताया एव स्वीकारान्न नित्य- साधारण्यं, न वानुगतधर्मस्य प्रतिवध्यतावच्छेदकत्वे चक्षुःसन्नि- करादिमानयमिति भ्रमे इति यावत् तत्र। भ्रमे । स्थाणुत्वादिप्रत्यक्षा- पत्तरिति । स्थाणुरयमित्यादिप्रत्यक्षापत्तेरित्यर्थः । तस्य लौकिकसन्निकर्ष- जन्यत्वादिति भावः । तन्निवेशः। लौकिकसन्निकर्षाजन्यत्वनिवेशः। विरोधि- दर्शनाऽसत्वे दोपमात्रं न प्रतिबन्धकं, विशेषदर्शनमात्रं च लौकिकजाने न प्रतिबन्धकं इति विशेषदर्शनदोपयोरुभयोरुपादानम् । कचित् । दूरत्वदोष- सहितविशेपदर्शनसमवधाने । लौकिकसन्निकर्पजन्य ज्ञाने । स्थाणुत्व- प्रकारकलौकिकप्रत्यक्षे । तदभावव्याप्यवत्ताभ्रमस्य । स्थाणुत्वाभाव- व्याप्यकरादिमत्ताभ्रमस्य । लौकिकान्यत्वमनिवेश्यति । लौकिकसन्नि- कर्षाजन्यत्वनिवेश्येत्यर्थ. । कल्पनीयमिति । दोषसमवहिततद्वि शिष्टबुद्धि प्रति दोपसहकृतविशेषदर्शनस्य प्रतिवन्धकत्वं कल्पनीयमित्यर्थः । भ्रमसामान्यस्य- वाऽसंग्रहापत्तेः । दीधितौ-दोपविशेषेति । पित्तमण्डूकवसाञ्जनादिरूपे- दोपेत्यर्थ.। तच्छून्यत्वं। साक्षात्कारित्वव्यंजकविषयिताशून्यत्वं । साक्षात्कारत्वानिरूपितविपयताशालित्वं प्रतिबध्यतावच्छेदकमिति निवेश्यैवेति । एवकारेरण लौकिकसन्निकर्पाजन्यत्व-दोषविशेषाजन्यत्वयोः व्यावृत्तिः। तादृशविपयिताशून्यत्वनिवेशस्य प्रयोजनमाह एवंचेति । साक्षात्कारित्वव्यंजकविपयिताशून्यत्वनिवेशे चेत्यर्थः । ताशविषयिताया साक्षात्कारित्वव्यंजकविषयिताया एवेत्यर्थः । न नित्यसाधारण्य- तादृशविपयिताशून्यत्वविरहादिति भावः । अन्यथा ईश्वरबुद्धे- लौकिकसन्निकर्षाजन्यत्वात्. दोषविशेषाजन्यत्वाच्च प्रतिबध्यतावच्छेदकाक्रान्तत्वा- पत्तिः स्यादिति ध्येयम् । तन्निवेशस्य प्रयोजनान्तरमाह । नवेति । अनुगतधर्मस्य। साक्षात्कारित्वव्यंजकविषयिताशून्यबुद्धित्वस्य । चक्षुस्त्वक्सन्निकर्षप्रभृति- तथा च भावः । - एवेति । मिति ।

·कर्षा देजन्यभेदानामेकत्र निवेशनीयतया मिथो विशेषणविशेष्य- भावे विनिगमनाविरहप्रसंगाच्चक्षुःसंयोगाद्यजन्यचाक्षुषत्वादीनां जन्यतावच्छेदकत्वापत्तिः, अन्धकारे चक्षुःसंयोगदशायां घटोपनीतभा- नस्य चक्षुः सनिकर्षजन्यत्वेन प्रतिबध्यतावच्छेदकानाक्रान्ततया विशे- षदर्शनकालेऽपि तादृशोपनीतभानापत्तिश्चेति । एवं अनाहार्यत्वस्यापि निवेशो वाच्यः । तेनाहार्यचाक्षुषादीनां विरोधिनिर्णयाप्रतिबध्यत्वो- पपत्तिः । आहार्यत्वं च स्वविषयकेच्छाव्यवहितोत्तरक्षणोत्पन्न- प्रत्यक्षत्वं विषयत्वस्वाव्यवहितोत्तरत्वोभयसम्बन्धेन इच्छावच्छिन्न- प्रत्यक्षत्वं वा, भेदानामिति । लौकिकसन्निकर्षत्वस्याननुगततया तत्तत्सन्निकर्षजन्यान्यत्वेन निवेशे इत्यादिः । चक्षुःसन्निकर्षजन्यभेदविशिष्ट-त्वक्सन्निकर्षजन्यभेदविशिष्ट- घ्राणसन्निकर्षजन्यभेदविशिष्ट-रसनसन्निकर्षजन्यभेदविशिष्ट-श्रोत्रसन्निकर्षजन्यभेदाना- मित्यर्थः । एकत्र। बुद्धौ। चक्षुसंयोगजन्यभेदविशिष्टचाक्षुषत्व- प्रकारकेच्छानुत्तरप्रत्यक्षत्वं-त्वक्संयोगजन्यभेदविशिष्टस्पार्शनत्वप्रकारकेच्छानुत्तरप्रत्य- क्षत्वं वा न प्रतिबध्यतावच्छेदक चाक्षुषत्वादीच्छासत्वे स्पार्शनाद्यापत्ते- रतश्चाक्षुषत्वादिनिवेशः । जन्यतावच्छेदकत्वापत्तिरिति । प्रतिबध्यता- वच्छेदकत्वापत्तिरित्यर्थः । चक्षुसंयोगाद्यजन्यचाक्षुषत्वादीनां विरोधिव्याप्यवत्ता- निश्चयाभावकार्यतावच्छेदकत्वे संशयानुमितिनिराकरणमशक्यमिति तत्रष्टापत्तिरिति ध्येयम् । एवं दोषविशेषाणामननुगतत्वाद्दोषविशेषाद्यजन्यत्वं नैकं किन्तु दोषविशेषादिजन्यतत्तबुद्धीनां भेदवत्वमेव वाच्यम्, तथा च तावद्भेदानां विशेष्यविशेषणभावे विनिगमनाविरहप्रसंगात्. प्रातिस्विकरूपेण तत्तद्विशिष्टबुद्धि प्रति तत्तद्विशेषदर्शनत्वेन नानन्तप्रतिबध्यप्रतिबन्धकभावापत्तिः । न चेष्टापत्तिः । अवच्छेदकलाघवेपि संशयानुमितेनिराबाधात्. अनुमितौ तस्य विरोधित्वे माना- भावात् । साक्षात्कारत्वानिरूपिततत्तन्निष्ठप्रकारताकबुद्धि प्रति तदभावव्याप्यवत्तानिश्चयत्वेन विरोधित्वं, साक्षात्कारत्वनिरूपिता च विलक्षण- विषयता लौकिके इव दोषविशेषजन्यपि प्रत्यक्षे अनुगतैव. रजते इव शुक्तावपि- रजतत्वज्ञाने रजतं साक्षात्करोमीत्यनुभवात् । ननु सत्यपि विरोधिव्याप्यवत्ता- ज्ञाने सत्यामपीच्छायां तद्वत्ताबुद्धयनुत्पादप्रमंग इत्यत आह एवमिति । अनाहार्यत्तस्यापीति । अपिना साक्षात्कारत्वानिरूपितविषयताशालित्वस्य समुच्चयः । प्रतिबध्यतावच्छेदककोटौअनाहार्यत्वनिवेशेन । आहाय- चाक्षुषादीनामिति । घटाभावव्दभूतलमितिबाधनिश्चयः तदुत्तरभूतले घटज्ञान- जायतामितीच्छा तदुत्तरं घटवद्भूतलमिति चाक्षुषादीनामित्यर्थः । तथा तेन।

·s; सामान्ये बाधकाभावात्, बोध्याभावव्याप्यवत्तानिश्चयेन शाव्दादिधीप्रतिबन्धाच्च । आहार्यचाक्षुषादौ चाक्षुपादीच्छाया हेतुत्वोपगमाग्नेच्छां विना विरोधिनिश्चयदशायां तदुत्पत्तिः । कदाचिदिति । यदि विशेष- दर्शनं परिभूय ज्ञानमुत्पद्यते तदधीनस्मरणमपि विशेषदर्शनकाले अनुभूयते तदेत्यर्थः। वस्तुतस्तु विशेषदर्शनकाले पूर्वजातविशिष्ट- ज्ञानत्वमेव स्मयते न तु तद्विषयीभूतं विशिष्टं यावद्विशेषदर्शनेना प्रामाण्यं गृह्यते, तथा च ज्ञानत्वमेव प्रतिबध्यतावच्छेदकं नत्वनुभव- त्वंअनुभवत्वजातेरप्रामाणिकत्वात्स्मृतिभिन्नज्ञानत्वस्य गौरवात्प्रत्यक्षस्य तथात्वमाशङ्कते न चेति । समाधत्तं । सामान्य इति । सामान्यधर्मज्ञानत्वस्य तथात्वे बाधकाभावादित्यर्थः। तथात्व दीधितौ दोपविशेषाद्यजन्ये ज्ञाने इति । अस्य विशेषदर्शनं विरोधि कल्प्यते इत्यनेनान्वयः । तदभावविशेपदर्शनदशायां तद्वत्तासंस्कार- स्यानुद्वोधे प्रमाणाभावादाह । कदाचिदिति । तदधीनं। तद्ज्ञानाधीनं । ननु अनुभवत्वावच्छिन्नं प्रति व्याप्यवत्तानिश्चयस्य प्रतिबन्धकत्वे लौकिकसन्निकर्षाधीनस्मृतेरनुत्पादेन तत्संस्कारस्यैवोद्वोधकस्य चरमकारणं न कल्प्यते इति वाच्यम् । विरोधिपरामानन्तरमेतत्संस्काराद् घटादिरूपानुगतोद्वोधकाच्च स्मृतेरुत्पादेन तयोः कारणत्वस्यावश्यकत्वात् । न च संस्कारस्य कालादिनाश्यत्वात् विरोधिज्ञाननाश्यत्वेन विशेपदर्शनकाले तन्नाशात् स्मरणस्य कार्यसहभावेन हेतुतया न तदापत्तिरिति वाच्यम् । तथापि समूहालंबनसंस्कारयोस्तस्य चरमफलनाश्यत्वेन विशेषदर्शनेन तस्यानाशात्तदा- पत्तेर्दुरित्वापत्तेः । न चानुभवत्वं स्मृतिभिन्नज्ञानत्वं, तथा च लौकिक- सन्निकर्षाधीनस्मृतिभिन्नज्ञानत्वावच्छिन्नं प्रति प्रतिबन्धकत्वकल्पनान्न तदापत्तिरिति वाच्यम् । एवमपि लौकिक्सन्निकर्पजन्यानुभवजन्यभिन्नविषयकसमूहालंबनसंस्कार- तदधीनस्मृतेः लौकिकसन्तिकपाधीनतया तदापत्तेर्दुरित्वादिति चेन्न । लौकिक- सन्निकर्षप्रयोज्यतद्विषयताशालिस्मृतिभिन्नज्ञानत्वावच्छिन्नं प्रति एव प्रतिबन्धकत्व- कल्पनात् । तथा च लौकिकसन्निकर्षाधीनस्मृतिविपयतया लौकिकसन्निकर्षा- प्रयोज्यत्वेन तद्विषयकस्मृत्यापत्तिरिति । न च लौकिकसन्निकर्षाप्रयोज्यबुद्धि प्रत्येव प्रतिबन्धकत्वकल्पने निरुक्तदोषवारणे गुरुतरप्रतिबध्यतावच्छेदक विफलमितिवाच्यम् । शाब्दबोधादिकं प्रत्यपि विशेषणज्ञानविधया लौकिक- सन्निकर्षजन्यज्ञानस्य कारणत्वात्, तेषामपि लौकिकसन्निकर्षाप्रयोज्यत्वविरहेण प्रतिबध्यत्वानुपपत्तिः । न च तथापि तत्प्रकारकबुद्धि प्रत्येव प्रतिबन्धकत्वकल्पना- नोक्तस्थले आपत्तिरिति वाच्यम् । तथाप्यन्तरामितावच्छेदकविशिष्ट वैशिष्ट्या- ·८२ ननु संशयानुमितेः सन्दिग्धतथा ज्ञानत्वस्य विरोधिपरामर्शाभाव- जन्यतावच्छेदकत्वकल्पना न सम्भव ति व्यभिचारसंशयस्य विरोधि- त्वादित्यत आह वोध्याभावेति । शाव्दार्द त्यादिना उपमितिस्मृति परिग्रहः । तथा च ज्ञानस्य तथात्वे शाव्दादिस्थले स्वतन्त्रप्रतिबन्धक त्वाकल्पने लाघवात् व्यभिचारसन्देहोऽकिंचित्कर इति भावः । वगाहिबुद्धि प्रति विशेपणतावच्छेदकप्रकारकनिश्चयत्वेन कारणत्वात् । लौकिक- सन्निकर्षप्रयोज्यज्ञानस्यापि कारणत्वेन विशेप्यताया अपि तत्कार्यतावच्छेदकता- वच्छेदकत्वेन तस्यापि प्रयोज्यतया तंदशे ज्ञानस्य प्रतिवध्यत्वानुपपत्तिः । च लौकिकसन्निकर्षाजन्ययोग्यताज्ञानजन्यशाब्दबोधस्तज्जन्यसंस्कारस्तजन्यस्मृतेरपि लौकिकसन्निकर्षप्रयोज्यतया विशेषदर्शनकाले तदापत्तिरिति वाच्यन् । लौकिक- सन्निकर्षजन्यानुभवस्तज्जन्योय. संस्कारस्तज्जन्यस्मृतिभिन्नत्वस्यैव कार्यतावच्छेदक- कोटौ निवेशेन उक्तस्मृते रपि तद्धिन्नतया प्रतिबध्यत्वेन तदापत्तेर- योगादिति ध्येयम् । तथा च अनुगतरूपेणोद्वोधक्स्य हेतुत्वे स्मरणेपि विशेषदर्शनस्य विरोधित्वे च । प्रतिबध्यतावच्छेदकमिति । एवंच पूर्वमतमेव सम्यगित्याशयः । एवकारव्यवच्छेद्यमाह । नानुभवत्वमिति । तथ त्वे। प्रतिबध्यतावच्छेदकत्वे । तथात्वं । प्रतिवध्यतावच्छेदकत्वं । दीधितौ-तथेति । विशेपदर्शनं विरोधीत्यर्थः । तथात्वे। प्रतिवध्यता- वच्छेदकत्वे । निश्चिताऽव्यभिचारकत्वाद्दोपविशेषाद्यजन्यप्रत्यक्षत्वमेव विशेष- दर्शनस्य प्रतिबध्यतावच्छेदकं न तु दोपविशेपाद्यजन्यज्ञानत्वमित्याशंकते । नन्विति । शाब्दादीत्यादिनेति । पर्वतादौ वन्ह्यभावव्याप्यवत्तानिश्चयोत्तरं वन्हिमत्पर्वतत्वावच्छिन्ने वन्हिमत्पर्वतपदवाच्यत्वोपमितेरनुत्पत्या तस्या अपि विरोधिपरामर्शप्रतिबध्यत्वात् । तथा च । लाघवादिज्ञानशून्यस्यैव व्यभिचार- संशयस्य कारणताधीविरोधित्वे च । तथात्वे। प्रतिबध्यतावच्छेदकत्वे । लाघवादिति । तादृशप्रत्यक्षत्वेन प्रतिवध्यत्वे शाब्दोपमित्यादौ प्रतिबध्य- प्रतिबन्धकभावान्तरकल्पनागौरवप्रसंगादितिभावः । तदेवाह । शाब्दादिस्थले इत्यादिना उत्तेजकत्वमावश्यकमिति । तथा च तद्वत्ताबुद्धि प्रति तद्व्याप्यवत्ता- ज्ञानविरहविशिष्टस्य तदभावव्याप्यवत्तानिश्चयस्य प्रतिबन्धकत्वमावश्यकमिति भावः । अन्यथा । तद्व्याप्यवत्ताज्ञानस्यानुत्तेजकत्वे । उत्पादाऽसंभवादिति । प्रतिबन्धकसत्वादिति भावः । तदानीं। कोटिद्वयव्याप्यवत्तानिश्चयकाले । इति । उत्तजेकत्वावश्यकत्वात् । दीधितौ-विशेषान्तरदर्शन विरहविशिष्ट- मेवेति । तद्व्याप्यवत्ताज्ञानाभावविशिष्टमेवेत्यर्थः। तत् । विशेषदर्शनं । तथा । प्रतिबन्धक। अन्यथा । विशेषान्तरदर्शनस्यानुत्तेजकत्वे । संशय ·८ अथ विशेपान्तरदर्शनविरहविशिष्टमेव तत्तथा अन्यथा कोटिद्वयविशेषदर्शने संशयो न स्यादिति चेत् । भवत्येव तावद्यावदप्रामाण्यं न गृह्यते, अगृहीताप्रामाण्यकस्यैव विशेषदर्शनस्य विरोधित्वादिति । ननु तद्वथाप्यवत्ताज्ञानस्य तदभावव्याप्यवत्ताज्ञाने उत्तेजकत्वमा- वश्यकम्, अन्यथा कोटिद्वयव्याप्यदर्शनदशायां प्रत्यक्षात्मकस्यापि संशयस्योत्पादासम्भवात् तदानीं संशयानुभवापलापप्रसङ्गादिति सत्प्रतिपक्षसंवलनदशायां उत्तेजकसत्त्वेन संशयानुमितिनिष्प्रत्यूहै वेत्या- शङ्कते अथेति । यावदप्रामाण्यं न गृह्यत इति । तथा चानयोरेक- तरमितिरीत्या सामान्यतस्तत्राप्रामाण्यग्रहे विशिष्योभयत्रैवा- प्रामाण्यसंशयेन प्रत्यक्षसंशयो भवतीति भावः। एतदुपपादकमेवाह अगृहीताप्रामाण्यकस्यैवेति । अप्रामाण्यसंशयादनुमितिः संशयरूपा सम्भवति अगृहीताप्रामाण्यकपरामर्शरूपक्लुप्तकारणविरहात् कारणान्तरस्य कल्पकाभावात् । इति । प्रत्यक्षेत्यादिः । तथा च प्रत्यक्षसंशयानुरोधेन तस्यात्तजकत्वमविध्यक- मिति भावः । परामर्शद्वये प्रामाण्यग्रहं विना न संशयः कुतस्तस्यासनकाव- मित्याशयेनाह न भवत्येवेति । यावदप्रामाण्यं न गृह्यते । परामर्शयोरप्रामाण्यं यावन्न गृह्यते इत्यर्थः। तथा चेति ।: बरषान्तर- दर्शनस्यानुत्तेजकत्वे चेत्यर्थः । अनयोरेकतरमिति रीत्या। अनयोरेकतरं बाध्यं विरुद्धार्थग्राहकत्वादिति रीत्या । सामान्यतः। हेतुप्रतिहेतुपरामर्शान्य तरत्वेन । विशिष्य। तत्तत्परामर्शत्वेन । तथा च हेतुप्रतिहेतु- परामर्शान्यतरत्वावच्छिन्ने प्रथमतोऽप्रामाण्यग्रहः ततस्तथाविधान्यतरत्वरूपसमान- धर्मदर्शनाद् विशिष्य हेतुपरामर्शादौ भ्रमत्वसंशय इत्यर्थः । ननु अप्रामाण्य- ग्रहसत्वेपि विरोधिपरामर्शसत्वात्कुतः संशय इत्यतमाह। एतदुपपादक- मिति । संशयोपपादकमित्यर्थः । दीधितौ-अगृहीताऽप्रामाण्यकस्यैवेति । अप्रामाण्यज्ञानानास्कन्दितस्यैवेत्यर्थः। एवकारेण गृहीताप्रामाण्यकस्य व्यावृत्तिः । स्वकारणेति । अनुमितिकारणेत्यर्थः। प्रत्यक्षसंशयवदिति व्यतिरेक- दृष्टान्तः । असंभवादिति । प्रतिवन्धकाभावविरहादिति ताशप्रतिबन्धकत्वाऽकल्पने । तत्कोट्यवधारणे तद्विरोधिकोटयवधारणा जनकविशेषदर्शनस्य प्रतिबन्धकत्वाकल्पने। तत्र। उभयकोटिव्याप्यदर्शन- दशायां। तादृशप्रतिबन्धकेति । कोटिद्वयप्रतिबन्धकेत्यर्थः । एकविशेष- दर्शनस्य । तदभावव्याप्य वनिश्चयस्य । अपरविशेषदर्शनेन भावः ।

·८४ + मिश्रास्तु तद्वयाप्यदर्शनस्य तदभावव्याप्यदर्शनप्रतिवन्धकताया- मुत्तेजकत्वेपि प्रत्यक्षसंशयवत् उभयव्याप्यतादशनान्न संशया- नुमितिरुत्पद्यते यतो व्याप्यदर्शनमवधारणात्मकज्ञान एव हेतुः, अवधारणत्वं चानुमितौ व्याप्यदर्शनजन्यप्रत्यक्षे च स्वीक्रियते, अवधारणद्वयसामग्रीसमाजाच्च न संशयः अवधारणस्य संशय- व्यावृत्तत्वात् तत्कोट्यवधारणे तद्विरोविकोट्यवधारण जनकविशेषदर्शनस्थ प्रतिबन्धकतया विरोधिकोटिद्वयावधारण सामग्रीसंवलनस्यासम्भवात् तादृशप्रतिबध्यप्रतिबन्धक त्वाऽ कल्पने उभयकोटिव्याप्यदर्शनकाले उभयकोट्यवधारणापत्तेः। न चेष्टापत्तिः, तत्र संशयस्यैवोत्पत्त्याऽवधारयामीत्यननुभवात्कोटिद्वर्याव- शेषदर्शनकाले च एक विशेषदर्शनस्यापर विशेषदर्शनेनाप्रयोजकीकृत- त्वाद्विशेषादर्शनदशायां विशेषणज्ञानादिघटितयाशसामग्रीसमाजात्प्र- त्यक्षसंशयः तादृशस्य तस्य तत्राप्यक्षतत्वात् भवति संशयात्मकं प्रत्य- क्षम् , अनुमितिस्थले चावधारणसामग्रयतिरिक्तसामग्री न कल्प्यते प्रयोजनाभावादिति न संशयानुमितिवार्तेत्याहुः। तेषां चायमाशयः । अवधारणत्वं न निर्णयत्वं विपरीत कोटयनु- पस्थितिकालीनविशेपदर्शनानधीननिश्चयानन्तरमवधारयामीति प्रती- त्यनुदयात्, किन्तूत्कटनिश्चयत्वम् , औत्कटयं च विपयताविशेष एव अन्यस्य दुर्वचत्वात्, स एव प्रत्यक्षानुमितिसाधारणो व्याप्यदर्शनप्रति- बध्यतावच्छेदकश्चेति । अत्र च निश्चिनोमि अवधारयामीति प्रतीत्योः समानविषयतया निश्चयत्वमेवावधारणत्वम्, अनभ्यासदशापन्नज्ञाना- द्विशेषदर्शनकालीनज्ञाने अप्रामाण्यशंकानास्कन्दनमेव विशेषः, निश्चय- त्वस्य च अर्थसमाजग्रस्तता व्यवस्थापिता इति नात्र दीधितिकृतो निर्भरः। इदं त्व वधेयम्। विरोधिज्ञानदशायामाहार्यज्ञानोपपत्तये यदि निरुक्तमनाहार्यत्वं प्रतिबध्यतावच्छेदककोटौ निवेश्यते तदा तस्याव्य व- हितोत्तरत्वघटिततया ऽ व्यवहितोत्तरत्वस्य चानुगतस्यदुचतयाइ- तेषां। तद्वयाप्यवत्तानिश्चयेन । ताहशस्य । विशेषणज्ञानादिघटितसामग्रीसमाजस्य । तत्रापि । कोटिद्वयविशेपदर्शनकालेपि । मिश्राणां । स एव । विषयताविशेप एव । स्वमतमाह । इदंत्ववधेयमिति। विरोधिज्ञान- दशायां। वन्यभावव्याप्यवत्ताज्ञानदशायां । आहार्यज्ञानोपपत्तये। निर्वन्हिः पर्वतोवन्हिमानिति ज्ञानोपपत्तये । निरुक्तं। स्वविषयत्व-स्वाव्यव- हितोत्तरत्वोभयसंबन्धन इच्छाविशिष्टप्रत्यक्षान्यत्वं । निवेश्यते इति ।

·- च्छाव्यक्तिममसंख्यभेदानां निवेशनीयतया महागौरवम, इच्छायाःपा. हार्यज्ञानसामग्रीघटकतानिहाय तस्याः तद्धेतुताधिक्यं चेति इच्छाया उत्तेजकत्वपक्ष एव समुचितः। तथा च न प्रत्यक्षशाव्दादिसाधारणबुद्धौ प्रतिबन्धकतैक्यसम्भव: विरोधिज्ञानदशायां चाक्षुपत्वादिप्रकारकेच्छा- बलात् स्पार्शनाद्यनुत्पत्त्या च तज्जातीयप्रत्यक्षेच्छानां विशिष्योत्तेजकता स्वीकृत्य तत्तज्जातीयप्रत्यक्षे पृथक-पृथक प्रतिबन्धकताया आवश्य- कत्वात्तथा चानुमितिस्थले पृथक प्रतिबन्धकताया अप्रमाणिक- त्वात्संशयानुमितिदुर्वारैव । यदि कथञ्चिदव्यवहितोत्तरत्वमनुगतं शक्यते निर्वक्तुं चाक्षुषम्पार्शनादिभेदेन प्रत्यक्षस्थले चाक्षुपादिगोचरे- च्छाविरह विशिष्टविरोधिनिश्चयाभावत्व रूपगुरुधर्मावच्छेदेन कारण- ताषट्कस्य शादोपमित्योः इच्छाविरहाविशेषितविरोधिनिश्चया- भावकारणताद्वयस्य च कल्पनापेक्षया तद्भेदेन चाक्षुषेच्छात्वादि- रूपलघुधर्म पुरस्कारेण कारणतापट्कस्य इच्छाविशिष्टान्य बुद्धिसामान्ये विरोधिनिश्चयाभावस्यैकहेतुतायाश्च कल्पने लाघव- मीक्ष्यते । भावः । तादृशप्रत्यक्षान्यतद्वत्ताबुद्धि प्रति तदभावव्याप्यवत्तानिश्चयस्य प्रतिबन्धकत्वं बोध्यम् । तस्य। अनाहार्यत्वस्य । दुर्वचतयेति । स्वत्वघटितत्वेनेति स्वाधिकरणक्षणध्वंसाधिकरणक्षणध्वंसानधिकरणत्वे सति स्वाधिकर- पक्षणध्वंसाधिकरणक्षणवृत्तित्वम् अव्यवहितोत्तरत्वम् । इच्छाव्यक्तिसम- संख्यभदानां। तत्तदिच्छाविशिष्टप्रत्यक्ष भेदानां । तस्याः। इच्छायाः । तद्धेतुताधिक्यंचेति । आहार्यज्ञानहेतुताधिक्यंचेत्यर्थः । आहायंत्वं च बाधकालीनेच्छाजन्यत्वम्, अव्यवहितोरत्त्वसंबन्धेन इच्छाविशिष्टज्ञानत्वंवा । अन्यथा विरोधिनिश्चयकाले इच्छामन्तरेणाऽऽहार्यज्ञानापत्तेरिति ध्येयम् । उत्तेजकत्व- पक्षएवेति । एवकारेणाऽऽनाहार्यत्वस्य प्रतिबध्यतावच्छेदककोटौ निवेशव्यावृत्तिः । तथा उत्तेजकत्व तज्जातीयेति । चाक्षुषत्वादीत्यर्थः। विशिष्य। चाक्षुषत्व-स्पार्शनत्वादिप्रकारकेच्छात्वेन । आवश्यकत्वादिति । तथा च तत्प्रकारकचाक्षुषत्वावच्छिन्नं प्रति तत्प्रकारकचाक्षुपेच्छाविरहविशिष्टतद- भावव्याप्यवत्तानिश्चयत्वेन प्रतिबन्धकत्वमिति भावः । एवं स्पार्शनादावप्यूह्यम् । तथा च । आवश्यकत्वे च । संशयानु मितिवारणमुत्थापयति । यदीति। जीवनयोनियत्नस्त्वप्रामाणिक एवेत्यत उक्तं । कथंचिदिति । अनुगत- स्ववृत्तिप्रागभावप्रतियोगित्व-स्ववृत्तिमत्व-स्वविषयत्व-स्वसामानाधि- करण्यैतच्चतुष्टयसंबन्धेन इच्छाविशिष्टत्वमनुगताव्यवहितोत्तरत्वम् । स्वत्वं च । मिति ।

·तथा च तदाऽव्यवहितोत्तरत्वसम्बधेन विरोधिनिश्चयानवछिन्न- त्वमेव तत्प्रतिबध्यतावच्छेदकमङ्गीक्रियताम, तथा सति दोपविशेषा- जन्यत्वादेरप्यनिवेशनीयतया लाघवान्, तथा चोभयव्याप्यवत्तानिश्च- यदशायां संशयानुमितेरुपगमेपि तादृशप्रतिबन्धकाभावव्यभिचारानव- काशाद्विरोधिपरामर्शाभावाघाटताया एबानुमितिसामग्रथा अनुमित्यु- पादप्रयोजकत्वोपगमात्संशयानुमितिनिष्प्रत्यूहैवेति । एतेन वन्यभावव्याप्यवान्पर्वत इत्याकारकाश्रयासिद्धयादिनिश्चय- दशायां वह्निमान्पर्वतो घटवानित्याद्यनुमितिवाराणाय वयादिप्रकार- कानुमितावपि तदभावव्याप्यवत्ताबुद्धेः प्रतिबन्धकत्वमावश्यकमिति न संशयानुमितिप्रसङ्ग इति निरस्तम्। तदभावव्याप्यवत्तानिश्चयानच्छि- नबुद्धिप्रतिबन्धकत्वे फलानुरोधेन तद्विशिष्टपक्षकाद्यनुमितिसामग्रयां तदभावव्याप्यवत्तानिश्चयामावान्तर्भावेपि प्रयोजनविरहेण तद्विधेयका- नुमितिसामग्रया तदन्तर्भावानुपगमात् । परिचायकम् । तद्भेदेन । चाक्षुषस्पार्शनादिभेदेन । कारणताषट्कस्य । तत्प्रकारकचाक्षुषत्वावछिन्नं प्रति चाक्षुपेच्छाकारणमित्यादिरीत्या कारणताषट्कस्य। एकहेतुतायाश्चकल्पने इति । इच्छाविशिष्टान्यवुद्धि प्रति विरोधिनिश्चयाभावस्य कारणत्वकल्पने इत्यर्थः । तत्प्रतिबध्यतावच्छे- दकमिति । विरोधिनिश्चयप्रतिबध्यतावच्छेदकमित्यर्थः । तथा चाव्यवहि- तोत्तरत्वसंबधेन विरोधिनिश्चयविशिष्टान्यतत्ताबुद्धि प्रति तद्विरोधिनिश्चयः प्रतिबन्धकः इति तथा सति । विरोधिनिश्चयविशिष्टान्यत्वस्य- प्रतिबध्यतावच्छेदकत्वे सति । तथा च । विरोधिविशिष्टान्यत्वस्य प्रतिबध्यता- वच्छेदकत्वे च । व्यभिचारशंकानवकाशादिति । प्रकृतानुमितौ विरोधि- निश्चयविशिष्टान्यत्वविरहेण प्रतिबध्यतावच्छेदकानाक्रान्तत्वादिति विरोधिपरामर्शाभाव घटिताया एवेति । एवकारेण विरोधिपरामर्शा- भावघटिताया व्यावृत्तिः । उभयपरामर्शसत्वेन तादृशानुमितौ विरोधिनिश्चय- विशिष्टान्यत्वविरहेणैवाप्रतिबध्यत्वादिति विरोधिनिश्चय- विशिष्टान्यतद्विधेयकानुमितेरेव प्रतिबध्यत्वेन । वन्ह्यादिप्रकारकानुमिता- वपीति। अपिना वन्ह्यादिविधेयकानुमितेः समुच्चयः । अवच्छेदकत्वं प्रतिबध्यतावच्छेदकत्वं । तत्र च । प्रत्यक्षान्यत्वज्ञानत्वयोश्च । विनिगमनाविरह इति । तथा च गुरुधर्मावछिन्नं प्रति गुरुधर्मावछिन्नं प्रति प्रतिबध्यताद्वयम- पेक्ष्योपमितित्वादिलधुधर्मावछिन्नं प्रति प्रतिबन्धकतात्रयमेव वाच्यमिति संश यानुमितिदुर्वारैवेति भावः । तन्मात्रेण । प्रत्यक्षान्यत्ववैशिष्टयमात्रेण । मात्रपदाद्ज्ञानत्वत्वव्यवच्छेदः। इतरेति गुणत्वादीत्यर्थः । व्यावृत्त्यसंभवादिति । भावः। भावः । भावः । एतेन ।

·८७ अत्राहु: अस्तु प्रत्यक्षस्थले विरोधिज्ञानप्रतिवन्धकतायामिच्छा- नामुत्तेजकतैव, तथापि परोक्षशाब्दादिबोधस्थले प्रत्यक्षान्यत्वसहितस्य ज्ञानत्वस्य प्रतिबध्यतावच्छेदकत्वमङ्गीक्रियते न तु शाब्दत्वादिनाना- धर्माणामिति न संशयानुमितित्व प्रसङ्ग :। न च प्रत्यक्षान्यत्वज्ञानत्व- योरेकविशिष्टापरस्यैवानतिप्रसक्तस्यावच्छेदकत्वमंगीकार्य तत्र च विशे- ष्यविशेपणभावे विनिगमनाविरह इति वाच्यम । प्रत्यक्षान्यत्ववैशिट्यस्य गुणत्वादिसाधारणतया तन्मात्रेण ज्ञानत्वस्य निवेशे इतरव्यावृत्त्यसम्भ- वाज्ज्ञानत्वस्य विशेष्यत्वे विशेष्यतावछेदकतया ज्ञानत्वत्वस्य विनिवे- शनीयतया गौरवेण स्वतो व्यावृत्तज्ञानत्व विशिष्टप्रत्यक्षान्यत्वस्यैवाव- च्छेदकत्वादिति । अन्ये तु महानसीयत्व विशिष्टतया वह्नित्वाद्यनुपस्थितिदशायामपि प्रती- यमानस्य महानसीयवन्ह्यभावादे : प्रतियोगितायां यथा धर्मि विशेषण- तापन्नेषु महानसीयत्ववह्नित्वादिनानाधर्मेषु मिथो विशेष्यविशेषणभावा- नापन्नेषु वाऽवच्छेदकत्वं, प्रत्येक ताशधर्माणामतिप्रसक्तत्वेपि यत्रैक- स्मिन्नवच्छेद्ये नानाधर्माणामच्छेदकता तत्रावच्छेदकसमुदायस्यानतिप्रस क्तस्यैवावच्छेदकतानिर्वाहः। अवच्छेदकस्य विशेषणसम्बन्धादिभेदे- नावच्छेदकतायाश्च भेदेपि नावच्छेदद्यभेदः अवच्छेद्यप्रतीतौ अवच्छेदक प्रकारकविषयताभेदेनैव तद्भेदात, महानसीयवह्निर्नास्तीतिप्रतीतौ च नानाधर्मप्रकारकसमूहालम्बनव्यावृत्तवह्नयादिविषयतायाः ऐक्यात्तथा- प्रकृतेपि धर्मिविशेषणतापन्नमिथो विशेष्यविशेषणभावानापन्नप्रत्यक्षा- न्यत्वज्ञानत्वयोः प्रतिबध्यतावच्छेदकत्वादिकमतो न विनिगमनाविर- हात्प्रतिबध्यतादिभेद इत्याहुः । ज्ञानत्वाऽप्रवेशे प्रत्यक्षान्यत्वविशष्टगुणत्वादेः संस्कारेच्छादावनि सत्वादिच्छादेः प्रतिबन्धकत्वप्रसंगो बोध्यः । स्वतोव्यावृत्तेति । वृत्तीत्यर्थः । समवायघटितसामानाधिकरण्यसंबन्धेन ज्ञानत्ववैशिष्टयस्य निवेशनीयतया तेन ज्ञानत्वस्य स्वरूपतोभानाभ्युपगमान्न गौरवमिति भावः । ज्ञानवृत्तिप्रत्यक्षान्यत्वस्यैवेति तदर्थः । एवकारेण प्रत्यक्षान्यत्वविशिष्टज्ञानत्वस्य व्यवच्छेदः तथा च न विनिगमनाविरह इति भावः । अवच्छेदकत्वादिति । प्रतिबध्यतावच्छेदकत्वादित्यर्थः। धमि विशेषणतापन्नेषु । महानसीयवन्हि- विशेषणतापनेषु । तादृशधर्माणां । महानसीयत्व-वन्हित्वादीनां । अवच्छेचे प्रतियोगितायां । अवच्छेदकस्य । महानसीयत्वस्य-वन्हित्वस्य अस्यभेदेपीत्य- नेनाऽन्वयः । विशेषणभेदेन । महानसीयत्वत्व-वन्हित्वत्वभेदेन । संबन्धभेदेन । स्वरूपसमवायसंबन्धभेदेन । अवच्छेद्यप्रतीतौ। अवच्छेद्यघटितसं- तथा च ज्ञान प्रत्र ।

·तन्न । प्रत्यक्षान्यत्वसहितज्ञानत्वेन धर्मिणो युगपदुद्भावने एकतर- स्यापरधर्मितावच्छेकत्वभानमावश्यकं समूहालम्बनविलक्षण निर्धर्मिता- वच्छेदककोभयभानस्योप्रामाणिकत्वादिति प्रत्यक्षान्यत्वधर्मितावच्छेद- कतापन्नज्ञानत्वप्रकारिकाया ज्ञानत्वधर्मिकावच्छेदकतापन्नप्रत्यक्षान्य- त्वप्रकारिकायाश्च धर्मिविषयतायाः भेदेन प्रतिबध्यताभेदस्या- वश्यकत्वात् । केचितु वह्नित्वाभावत्वाभ्यां व्यापकताग्रहकाले महानसी- यवह्नित्वतादृशवन्ह्यभावत्वप्रकारेणानुमितिप्रयोजकलाघवज्ञानवशाद्यत्र सत्प्रतिपक्षभावः तत्र संशयानुमितिः न तदभावव्याप्यवत्ताबुद्धिविरोधि- त्वेन शक्यते वारयितुं शुद्धवह्नित्वावच्छिन्नशुद्धाभावत्वावच्छिन्नव्या- प्यधियोमहानसीयवन्ह्यभावमहानसीयवह्निविशिष्टबुद्ध्यविरोधित्वात् । सर्गकप्रतीतौ। स्वावच्छेद्यप्रतियोगितासंसर्गक प्रतियोगिविशेप्यक प्रतीतौ इति यावत् । अवच्छेदकप्रकार ताकेत्यादि । अवच्छेदकनिष्ठप्रकारतानिरूपित विशेष्यताभेदेनैवेत्यर्थः । एक्कारेणाऽवच्छेदक भेदव्यावृत्तिः । तद्भेदादिति । अवच्छे द्यप्रतीतौरवच्छेदकनिष्ठप्रकारतानिरूपितविशेष्यताभेदेनैवाऽवच्छेद भेद इति नियमादिति भावः। समूहालंबनच्यावृत्तेति । महानसीयोनास्ति दन्हि स्ति इति समूहालंबनव्यावृत्तेत्यर्थः । विरोधिज्ञानवत् विरोधिज्ञानसामग्रया तत्ता- ज्ञानमात्रं प्रति प्रतिबन्धकत्वे लौकिकसग्निकर्पजन्यः प्रत्यक्षात्मव संशयोपि न स्यादिति लौकिकसन्निकर्षाजन्यदोपविशेषाजन्यज्ञाने एव विरोधिज्ञानसामरयाः प्रतिबन्धकत्वं कल्पनीयम् । तथा च सत्प्रतिपक्षसंबलनदशायां न संशयानुमितिः संभवति साध्याभावव्याप्यवत्वपरामर्शात्मिकायाः विरोधिभानसामग्रयाः सत्वात् संशयानुमितेश्च लौकिकसन्निकर्षाजन्यदोषविशेषाजन्यज्ञानस्वरूपतया तत्प्रति- बध्यतावच्छेदका क्रान्तत्वादिति चिन्तामणिकारमतं रत्नकोषकृन्मतानुयायिनोऽ- धिक्षिपन्ति । केचित्त्विति । वन्हित्वाऽभावत्वाभ्यामिति । वन्हित्वेन- अभावत्वेन चेत्यर्थः । व्यापकताग्रहकाले इति । वन्हिव्याप्यवान्पर्वत इति परामर्शकाले-अभावव्याप्यवानिति परामर्शकाले इत्यर्थः । लाघचज्ञानवशादिति । अनुमितेमहानसीयवन्हिविषयकत्वे महानसीयवा भावविपरकत्वे च लावमिति लाघवज्ञानवशादित्यर्थः । संशयानु मितिः। महानसीयवन्हिमान्नवेत्यनुमितिः । शुद्धव न्हित्वावच्छिन्नेति । वन्हिव्याप्यवानितिधियः-अभावव्याप्यवानिति- धियश्चेत्यर्थः । महानसीयवन्ह्यभाव-महानसीयवन्हिविशिष्टवुद्धय- विरोधित्वादिति। साध्यव्याप्यवत्तानिश्चयरूपविरोधिज्ञानान्न सर्वत्र संशयाकारानुमितिर्वारयितुं तथाहि-वन्हिव्याप्यधूमवानयम्, प्रभावव्याप्यजलवानयं इति परामर्शद्वयकाले अनुमितेर्महानसीयवन्हिविषयकत्वे- प्रयमाशयः । शक्या ·न च लाघवज्ञानघटततद्विरोध्यनुमितिसामग्रीकाले तत्प्रत्यक्षशाव्दा- दिवारणाय तत्र ताशसामग्याः प्रतिबन्धकत्वे कल्पनीये अनुमिति- साधारणस्य तद्विशिष्टजिज्ञासानवच्छिन्नत द्विशिष्टधीत्वस्यैव प्रतिवध्य- तावच्छेदकत्वोपगमान्न संशयानुमिति प्रसङ्ग इति वाच्यम् । च महानसीयवन्ह्यभावविषयकत्वे लाघवमितिज्ञानसत्वे-महानसीयवन्हिमान्नवेति संशयानुमितिर्जायते-वन्द्व्यिाप्यधूमवानयमिति विरोधिपरामर्शघटिता सामग्री वन्ह्यभावानुमिति प्रत्येव प्रतिबन्धिका, न तु महानसीयवन्ह्यभावानुमिति प्रति, एवं अभावव्याप्यबानयमितिपरामर्शघटिता सामग्री अपि न महानसीयवन्ह्य- नुमिति प्रतिवध्नाति । तथा च संशयानुमितिः सर्वथा न निराकर्तुं शक्यते इति भावः । सिद्धान्ती संशयानुमितिप्रसंगं निराकरोति । न चेति । लाघवज्ञान- घटितेति। महानसीयवन्यभावानुमितिविपयकत्वे लाघवमितिलाघवज्ञानघटिते- त्यर्थः । तद्विरोधीति । महानसीयवन्हिविरोधीत्यर्थः । महानसीयवन्यभावा- नुमितिसामग्रीकाले इति यावत् । तत्प्रत्यक्षशाव्दादिवारणायेति । महानसीयवन्हिविपयकप्रत्यक्ष शाब्दादिवारणायेत्यर्थः । तन्त्र । प्रत्यक्ष शाव्दादी। ताहशसामग्रयाः। लाघवज्ञानघटिततद्विरोधिसामग्रयाः। तद्विशिष्टधीत्व- स्यैवेति । महानसीयवन्हिविषयक बुद्धित्वस्यैवेत्यर्थः । एवकारेण प्रत्यक्षत्वशाब्दत्वे व्यावर्तनीये। नानाप्रतिबध्यप्रतिबन्धकभावकल्पने गौरवादिति भावः । ननु महानसीयवन्ह्यभावानुमितेः लाघवज्ञानघटितोक्तसामग्रीसंबलनकाले महानसीय- वन्हिविषयकप्रत्यक्षं जायतां-शाब्दज्ञानं मे जायतां इतीच्छासत्वे प्रत्यक्षादिसामग्रीसत्वे महानसीयवन्हिविषयकप्रत्यक्षाद्यनुत्पत्तिरत आह । तद्विशिष्टजिज्ञासानच्छि- न्नेति। अव्यवहितोत्तरत्वसंबन्धेन अव्यवहितोत्तरत्वसंबन्धेन तद्विषयकजिज्ञासाविशिष्टान्येत्यर्थः। धियोविशेषणम् । उक्तप्रत्यक्षस्य जिज्ञासाविशिष्टत्वाद्वारणम् । न संशया- नुमितिप्रसंग इति । उक्तसामान्यप्रतिबध्यप्रतिबन्धकभावकल्पनात्तरया अपि प्रतिबध्यतावच्छेदकाक्रान्त त्वादिति भावः । न च तथापि उभयत्रेच्छासहित- लाघवज्ञानघटितसामग्रीसत्वे संशयानुमितिवारणासंभव इति वाच्यम् । तादृशेच्छायाः प्रतिबध्यतावच्छेदककोटावनिवेशात् । अथ लाघवजानघटितम- हानसीयवन्ह्यनुमितिसामग्रीदशायां इच्छाघटितमहानसीयवन्ह्यभावप्रत्यक्षसामग्रीसत्वे महानसीयवन्ह्यभावप्रत्यक्षमेव जायते अतस्तादृशेच्छाविरहस्य प्रतिबध्यविशेषण- त्वावश्यकतया ( प्रत्यक्षेच्छाविरहविशिष्टभिन्नविषयकप्रत्यक्ष प्रति भिन्नविषयकानु- मितिसामग्री प्रतिबन्धिका ) तदानीं च महानसीयवन्य भावव्याप्यवत्तापरामर्शा- न्महानसीयवन्ह्यभावानुमित्यापत्तिरितिचेन्न । अनुमिति प्रति प्रत्यक्षसामग्रयाः प्रतिबन्धकत्वादेवानुमित्यनुदयात् । शाब्दसामनयसत्वे शाब्देच्छामात्रसत्वे तु ·लाघवज्ञानाऽघटितशुद्धाऽभावत्वादिप्रकारकानुमितिसामग्रथाः व्यापिकायाः प्रतिबन्धकतयैवोपपत्त, प्रत्यक्षादौ लाघवादिज्ञानम- न्तर्भाव्य सामग्रीप्रतिबन्धकत्वान्तरस्यैवासिद्धिः, तथा चोक्तानुमि ति- वारणाऽसंभवः, तत्प्रतिबध्यतावच्छेदककोटौ महानसीयवन्हित्वाव- च्छिन्नविषयकानुमित्यन्यतादृशज्ञानत्वस्यैब निवेशनीयत्वात् । - तच्छाब्देच्छाव्यक्तेरभावस्य प्रतिवध्येऽविशेपणत्वात् । अनुगतरूपावच्छिन्नेच्छा- विरहस्य प्रतिबध्यतावच्छेदककोटावनिवेशात् । ननु लाघवज्ञानघटितमहानसीयवन्ह्यभावानुमितिसामग्रीदशायां घटादेःप्रत्यक्ष- शाब्दवारणाय घटादिप्रत्यक्षादिकं प्रति तादृशसामग्रया: प्रतिबन्धकई वाच्यं, प्रतिबध्यतावच्छेदकं च घटादिजिज्ञासानवच्छिन्नघटादिविषयकानुमित्यन्यज्ञानत्वं वाच्यं, घटादिविषयकपरामर्शसत्वे समूहालंबनानुमित्युत्पादस्य सर्वसम्मतत्वात् । तथा च महानसीयवन्ह्य विषयकानुमित्यन्यज्ञानत्वस्यैवानुगतरूपस्य घटादिप्रत्यक्ष- साधारणस्य प्रतिबध्यतावच्छेदकत्वौचित्येन संशयानुमितिर्न वारयितुं शक्यते इति चेन्न । लाघवज्ञानघटितमहानसीयवन्ह्यनुमितिसामग्रीकाले शाब्देच्छाघटित- घटशाब्दसामग्री इच्छाद्यघटितमहानसीयवन्य भावशाब्दसामग्री यत्र वर्तते तत्र घटशाब्दसंपत्यर्थ शाब्देच्छाविरहस्य प्रतिवध्यविशेषणत्वेन महानसीयवन्ह्यभाव- शाब्दं प्रति प्रतिबन्धकत्वात्, प्रतिबन्धकत्वात्, उक्तानुगतस्यैव प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वस्या- वश्यकत्वात् । यथा व्याप्यधर्मावच्छिन्ने कार्ये जननीये व्यापकधर्मावच्छिन्नकार्योत्पादक- सामग्री अपेक्षिता तथैव व्याप्यधर्मावच्छिन्ने कार्ये व्यापकधर्मावच्छिन्नकार्यो- त्पादकसामग्री प्रतिबन्धिका । एवं अभावव्याप्यजलवान् अभावत्वव्यापकताघटितसामग्रीकाले महानसीयवन्हिविषयकप्रत्यक्षसंभवः, लाघवज्ञानादिघटितसामग्नीव्यापिकायाः शुद्धाभावघटितपरामर्शघटितायाः सामग्रथा एव प्रतिरोधात् । महानसीयबन्हिविपयकप्रत्यक्षशाब्दादिवारणाय तद्विषयकजिजासाविशिष्टान्यतद्विषयकबुद्धिमानं प्रति लाघवज्ञानघटिततद्विरोधि- अनुमितिसामग्र घाः पृथक प्रतिबन्धकत्वं न कल्प्यते येन संशयानुमितिर्न स्यादित्याह। लाघवज्ञानाघटितेति । अनुमितेर्महानसीयवन्हिविषय- कत्वे महानसीयवन्ह्यभावविषयकत्वे लाघवमितिलाघवज्ञानाघटितेत्यर्थः । शुद्धाभावत्वादिप्रकारकेति । आदिना शुद्धवन्हित्वप्रकारकसंग्रहः । अनुमिति- सामग्रयाः। अभावव्याप्यवान् वन्हिव्याप्यवानितिपरामर्शद्वयस्य। प्रतिबन्ध कतयैवोपपत्तेरिति । व्यापकधर्मावच्छिन्नकार्योत्पादकसामग्रीप्रतिबन्धकतयैवोप- पत्तरित्यर्थः । एवकारव्यवच्छेद्यमाह । प्रत्यक्षादौ। तद्विषयकप्रत्यक्षादौ । च हृदः इति तथा च ·यदि च विधेयतावच्छ व म. तथा च लाघवज्ञानजन्यमहानसीयवन्ह्यभावादिप्रकार कानुमितौ महानसीयवन्ह्यभावत्वादिकमपि शुद्वाभावादिप्रकारकसिद्धिदशायां शुद्धाभावत्वावच्छिन्नविधेयका- नुमितिमामग्रथा असत्वात्तदानीमेव लावादिज्ञानसत्वे प्रत्यक्षाद- वारणाय लाघवज्ञानघटित सामग्रूया प्रतिवन्धकत्वान्तरकल्पनमाव- श्यकमित्युच्यते, तदापि लाघवज्ञानघटितविरोधिकोटिद्वयानुमिति- सामप्रीसंबल नदशायां भवन्मते प्रत्यक्षशाब्दबोधाद्युत्पत्या एककोटि. सामग्रथामपरकोटिसामग्रयभावप्रोशस्यावश्यकतया कथं तत्प्रति- बन्धकतया संशयानुमितिवारणसंभवः। तथा च सामग्रीप्रतिबन्धकत्वान्तरस्यैवेति । अनुमितिसाधारणतद्विपयक जिनःसा विशि- ष्टान्यतद्विषयकबुद्धि प्रति तद्विरोध्यनुमितिसामग्न याः प्रतिबन्धकत्वान्तरस्यैवेत्यर्थः । असिद्धिरिति । तद्विषयकप्रत्यक्षे व्यापकसामग्रघा विरोधित्वात्तस्याश्चक्लप्तत्वादिति भावः । तथा च । व्यापकसामग्रया एव विरोधित्वे च । उक्तानुमिति । संशयानुमितीत्यर्थः । असंभवे हेतुमाह । तत्प्रतिवध्यतावच्छेदककोटाविति । उक्तसामग्रीप्रतिवध्यतावच्छेदककोटावित्यर्थः । तादृशज्ञानत्वस्यैवेति । जिज्ञासाविशिष्टान्यमहानसीयवन्हिविषयकानुमित्यन्यतद्विपयक बुद्धित्वस्यैवेत्यर्थः । एवकारेण जिज्ञासाविशिष्टान्यतद्विषयकबुद्धि त्वस्य व्यवच्छेदः । संशयानुमितिनिष्प्रत्यूहेवेतिभावः । यद्धर्मे व्यापकतावच्छेदकत्वं गृह्यते, अनुमितौ तद्धर्मे एव विधेयतावच्छेदकत्वं भाषते इति न्यायात् लाघवज्ञानसहकृतवन्हिव्याप्यवानिति परामर्शजन्यमहानसीय- वन्हिमानित्यनुमितौ वन्हित्वमेव विधेयतावच्छेदकम्, तत्राह। यदिचेति । लाघवजानजन्यति । लाघवज्ञानसहकृताऽभावव्याप्यजलवान्हद इति परामर्श- जन्येत्यर्थः। इदमुपलक्षणम् लाघवज्ञानसहकृतवन्हिव्याप्यधूमवत्तापरामर्शजन्येत्यपि वोध्यम् । महानसीयवन्ह्यभावादीति । आदिना वन्हे. परिग्रहः । महानसीयवन्ह्यभावत्वादिकमपीति । आदिना महानसीयवन्हित्वस्य परिग्रहः। अपिना अभावत्वादेः समुच्चयः । तथा च । महानसीयवन्ह्य भाव- त्वादेविधेयतावच्छेदकत्वे च । शुद्धाऽभावत्वादिप्रकारकसिद्धिदशायामिति । अभाववानितिसिद्धिदशायामित्यर्थः । असत्वादिति । सिद्धयभावरूपसामग्रया- विरहादितिभावः। तदानीं। सिद्धिदशायां । प्रत्यक्षादिवारणायेति । महानसीयवन्ह्यादिविषयकप्रत्यक्ष शाब्दबोधवारणायेत्यर्थः । शुद्ध भावत्वादिना भावप्रकारकसिद्धिकाले शुद्धाभावत्वावच्छिन्नविधेयकानुमितिर्न भवति । तदैवोक्त- लाघवज्ञानदशायां महानसीयवन्हिमानित्याद्यनुमितिर्भवति । तदा महानसीयवन्हि- ·१२ एतेन विरोधिविषयकनिश्चयानन्तरमिव तत्सामग्रयनन्तरमपि इच्छावलात्परोक्षज्ञानं नोत्पद्यते, एवं च लाघवज्ञानघटितविरोधिको- ट्यनुमितिसामग्रीदशायामिच्छासत्वपि शाद्ववोधादिरुत्पद्यते किन्तु विरोधिकोट्यनुमिति रेवेति फलोनुरोधेन इच्छाभावं प्रतिबन्धके, इच्छानवच्छिन्नत्वं च प्रतिबध्यविशेषणमनिवेश्य लाघवज्ञानघटित- सामग्रयाः परोक्षात द्विशिष्टज्ञाने प्रतिबन्धकत्वान्तरकल्पनमावश्यक- मिति तत्प्रतिवध्यतावच्छेदकत्वस्य परोक्षत्वस्याऽनुमिति साधारण्या- न्नोक्तस्थले संशयानुमितिप्रसंग इति निरस्तम् । विरोधिविषयक- निश्चयसामग्रीवलात्परोक्षज्ञानानुत्पादस्याऽप्रामाणिकत्वाच्चेत्याहुः । अत्राहुः-संशयसमुच्चययोर्विरोधभानप्रयुक्तवैलक्षण्यश्य दूषित्वा त्संशयत्वस्य विषयताविशेषरूपत्वमावश्यकं, तादृशविषयिता च कोटिनिरूपिता कोट्युपरागेणैव व सन्देह्मीति प्रतीतेः तत्कोटिनिरू- पितविपयताविशेषभिन्नतत्कोटिविषयताविशेषशालित्वं तत्तत्कोटि- निश्चयत्वम् , च निश्चयत्वघटकविपयिताःसंशयसाधारण्ये तत्रापि निश्चिनोमीतिप्रतीत्यापत्तिरिति तस्यास्तद्वथावृत्तत्वमावश्य- कम्, तन्निर्वाहश्च संशयसामग्रथा तादृशविषयताशालिज्ञानप्रतिब- न्धकतयैवेत्युक्तलाघवज्ञानघटित सामग्रीद्वयात्संशयस्वीकर्तृणामपि नि- श्चयत्वघटकनिरुक्तविषयिताः ताशसंशयव्यावृत्त्यर्थं लाघवज्ञान घटितविपरीतकोट्यनुमितिसामग्रथास्तत्कोटिनिरूपित तादृश विषयता- शालिज्ञान प्रतिबन्धकत्वमावश्यकम्, तथा च लाघवात्संशत्वघटक- विषयताभेदमनिमेश्यैव तत्कोटिप्रकारित्वस्यैतादृशसामग्रीप्रतिवध्य- तावच्छेदकत्वोपगमान्नोक्तसामग्रीद्वयात्संशयानुमितिः । न च संशय- त्वघटककोटिप्रकारताभिन्नतत्कोटिप्रकारताकज्ञानत्वं न तत्कोटिनि- श्चयत्वम, अपि तु तादृशप्रकारताशून्यतत्कोटिप्रकारकज्ञानत्वम्, तथा च संशये निश्चयवृत्तिविषयतास्वीकारे पि न क्षतिरिति वाच्यम् । एकधर्मावच्छिन्न तत्कोटिसशयरूपस्यान्यधर्मावच्छिन्नांशे तत्कोटि- निश्चयस्य संग्रहाय तत्तद्धर्मावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितविलक्षण- विषयिताशून्यत्वस्य तत्तद्धर्मावच्छिन्नविशेष्यव निश्चयत्वशरीरे नि- तथा विषयकप्रत्यक्षशाब्दादिवारणायेति भावः । प्रतिवन्धकत्वान्तरमावश्यक- मिति । तद्विषयकजिज्ञासाविशिष्टान्यतद्विषयकबुद्धि प्रति लाघवज्ञानसहितत द्वि- रोधिसामग्रयाः प्रतिबन्धकत्वान्तरमित्यर्थः । तथा च क्व संशयानुमितिसंभावना- पीति भावः ।

·तथा वेशनीयतया धमितावच्छेदकनिष्ठप्रत्यासत्या कारण त्वप्रतिवन्धकत्व- पक्षीयलाघवस्य विलयप्रसंगादिति । परे तु ग्राह्याभावेऽ व्याप्यवृत्तित्वग्रहदशायां ग्राह्याभावनिश्चय- विपये धर्मिणि ग्राह्यज्ञानोत्पत्त्या यथा तादृशाऽव्याप्यवृत्तित्वग्रहस्य तत्प्रतिबन्धकतायामुत्तेजकत्वं, तद्धर्मिकाऽव्याप्यवृत्तित्व- ग्रहदशायां तद्वयाप्यवत्तानिश्चयस्यापि तद्विपरोतज्ञानाप्रतिबन्ध- कतया तत्रापि तद्धर्मिकाऽव्याप्यवृत्तित्वग्रहस्योत्तेजकत्वमुपेयम् । एवं- च कपिसंयोगतदभावयोदेशिकाव्याप्यवृत्तित्वग्रहदशायां पक्षतावच्छे- दकशाखादिरूपैकारच्छेदेन तदुभयकोट्यवगाहिनी गन्ध तदभावयोः- कालिकाऽव्याप्यवृत्तित्वग्रहदशायां पक्षतावच्छेदकतत्क्षणावच्छेदेन तदुभयकोटिम वगाहमाना च संशयानुमितिः ग्राह्याभावज्ञानप्रतिब- न्धकतया न शक्यते वारयितुम् । नचाऽव्याप्यवृत्तित्वज्ञानस्य संशय- विरोधितया अव्याप्यवृत्तित्वज्ञानकाले समुच्चय एव भवति न संशय इति वाच्यम्। यतो विरोधप्रहएबाऽव्याप्यवृत्तित्वग्रहस्य विरोधितया- कोट्योर्विरोधावगाहिसंशये एव तयोरव्याप्यवृत्तित्वग्रहदशायां न संभवति, बिरोधानवगाहिन एक देशावच्छेदेनैककालावच्छेदेन वा कोटिद्वयमवगाहमानस्य संशयस्य तदानीमुत्पत्तौ बाधकाभावः, न हि तादृशज्ञानं कोटद्वयनिश्चयरूपं भवति, समानदेशकाला- वच्छेदेन तत्तदभावनिश्चययोरव्याप्यवृत्तित्व ग्रहकालीनयोरपि मिथो- विरोधित्वात् । अव्याप्यवृत्तिलोपि भावाभावयोरेकदेशावच्छेदेन वृत्तेरसंभवात । अव्याप्यवृत्तितया ताशनिश्चययोपियविरोधापरि- हारात् । न च यदि तादृशदेशावच्छेदेन तदभावनिश्चयस्तदवच्छेदेन तद्विशिष्टबुद्धिं ग्राह्याभावधर्मिकाऽव्याप्यवृत्तित्वग्रहदशायामपि प्रति- बध्नाति तदा तादृशाव्याप्यवृत्तित्वग्रहदशायामवच्छेदकावच्छेदेन ग्राह्याभावव्याप्य पत्ताज्ञानमपि तादृशानुमितिं विन्ध्यात्., चाऽवच्छेदकावच्छे देनानुमितौ अवच्छेदकाच्छेदेन हेतुमत्तापरामर्श- स्यैव हेतुतया तादृशयोश्च परामर्रायोरवच्छेदकावच्छेदेन विपरीत- साध्यवत्ताज्ञा प्रतिबन्धकतया नोक्तसंशयानुमितिसंभव इति वाच्यम् । अवच्छेदकसामानाधकरण्येन हेतुमत्ताज्ञा नादपि देशकोलरूपपक्षता- वच्छेके बाधाभाव वलात्स्वरूपसंबन्धरूपावच्छेदकत्वमवगाहमानायां अनुमितौमणिकारैरुपगमात् । वस्तुतो ग्राह्याभावस्या,व्याप्यवृत्तित्वेपि तदवच्छेदकावच्छेदेन ग्राह्यवत्वाऽसंभवाद्विषयबिरोधेनाऽवच्छेदका वच्छेदेन विशिष्टबुद्धौ तथा- ·निबन्धे तु हेत्वाभासानां फलद्वारकं लक्षणम् । तदवच्छेदेन ग्राह्याभाववत्ताज्ञानप्रतिबन्धकतायामेव तद्धर्मिकाव्याप्य- वृत्तित्वग्रहाभावो नापेक्षितः । तादृशतद्वयाप्यवत्ताज्ञानस्य तादृशवि- शिष्टबुद्धिं प्रत्यपि विरोधिलो तु तादृशाऽव्याप्यवृत्तित्वग्रहाभावोऽपे- क्षित एव । ग्राह्याभावस्याऽ० . प्यवृत्तिलो ग्राह्यावच्छेदकावच्छेदेन ग्राह्याभाववति वर्तमानस्यापि तद्वयोप्यतया विषयविरोधविरहात् । साध्यानवच्छेदकावच्छेदेन साध्य बति वर्तमाने यद्देशकाला- वच्छेदेन यत्रसाधनं तद्देशकालावच्छेदेन तत्र साध्यमिति व्याप्तन संभवतीति चेत्-- का क्षतिः, न हि पक्षतावच्छेदकदेशकाला- वच्छेदेन साध्यानुमितौ तदवच्छेदेन गृहीततोहशव्याप्तिक हेतुमत्ता- परामर्श एव हेतुरित्यवच्छेदकावच्छेदेनानुमितिस्थलेऽसिद्धिव्यभि- चाराऽसंकीर्णबाधस्य हेत्वाभासत्वं व्यवस्थापितवतोमणिकारस्या- नुमतम् , तथा सति सल्लिगपरामर्शाद् भ्रमानुमित्यसंभोन बाधे दोषान्तराऽसंकरस्य दुर्घटत्वात् । तथा चाऽवच्छेदक देशकालघटिता- मूले-फ -फलद्वारकमिति । फलघटितमित्यर्थः । फलं चाऽत्र संशयादिकम् । धर्मितावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितयद्रूपावाच्छिन्न प्रकारताशालिज्ञानत्वं साध्यसंशयजनककोटिद्वयोपस्थितिजनकताऽनति- रिक्तवृत्ति तद्र पवत्वं सव्यभिचरित्वम् । संशयफलकदोषत्वं- सव्यभिचारत्वमत्र त्यस्मद्गुरुचरणाः । व्यवस्थितविकल्पोयमिति । वाकारश्चार्थे इति भावः । साधारणाऽसाधारणभेदेनेति । साध्यतदभाव- ववृत्तित्वं साधारणत्वम्, निश्चितसाध्यतदभाववद्वयावृत्तत्वमसाधारणत्वमिति मतेनेदम् । अवृत्तेरपीति । वन्हिमानू गगनादित्यत्र गगनस्यापीत्यर्थः । अपिना वृत्तेः परिग्रहः। मूले-साध्यविपरीतज्ञानमिति । अस्य फल मिति पूर्वेणान्वयः । साध्यविपरीतव्याप्तिविशिष्टयद्र पविशिष्टवैशिट्योवगाहिनिश्चयत्वं साध्यविपरीतानु मितिजनकतावच्छेदकं तद्र पवत्वं विरुद्ध त्वम् । पर्वतो वन्हिमान् ह्र दत्वादित्यादौ ह्रदत्वादेविरुद्धत्वानुपपत्तिः, पर्वते वन्ह्य भावानुमापकत्वाभावादित्यत आह । अपक्षधर्मविरुद्धस्येति । पर्वताव- त्तिह्रदत्त्वस्येत्यर्थः । प्रकृतपक्षे। पर्वते । साध्यविपरीतानुमापकत्वासंभवेपि- वन्ह्यभावाननुमापकत्वेपि । नक्षतिः। नाव्याप्तिः । अव्याप्तिविरहे हेतुमाह । प्रकृतपक्षकत्वाविवक्षणादिति । तथा च साध्यविपरीतानुमापकत्वमेव विरुद्ध- त्वम् । मूले-अपक्षधर्मोपि । पर्वतावृत्तिरपि। विरुद्धो-ह्रदत्वादिः । स्वाधि- करणे-ह्रदादौ । न तत्फलं । न साध्याभावानुमापकत्वम् । इति-वन्ह्यभावानुमा- तथा च तथाच तथा च স্মথ ·अनैकातिकानामन्वयाद्वयतिरेकाद्धा कोट्युपस्थापकतया संशयः फलम् , विरुद्धस्य साध्यविपरीतज्ञानम् । अपक्षधर्मोपि विरुद्धोऽन्यत्र विपरीतज्ञानसमर्थ एव । बाधेऽन्यतोविपरीत- न तु हेत्वभिमतादेः । नित्योघट: कार्यत्वा- दितिविरुद्ध बाधसंकरेप्यदोषः । विरुद्धस्येति । साध्याभावव्याप्यस्येत्यर्थः । बाधे इति । हेतौ प्रकृतेऽ ज्ञानं, न्यत्र वा। प्रतियोगिव्यधिकरणहेतुसमानाधिकरणाभावघटिता व्याप्तिरपि तन्म- तेऽवच्छेदकावच्छेदनानुमितिप्रयोजिका । तादृशव्याप्त्यवगाहिनोऽवच्छे- दकावच्छेदेन हेतुमत्तापरामर्शस्यापि विपरीतकोट्यनुमितिप्रतिबन्ध- कलो ग्राह्याभावर्मिकाव्याप्यवृत्तित्वज्ञानाभावाप्यपेक्षित इत्येवच्छे- दुकावच्छेदेन हेतुमत्तापरामर्शस्य तदवच्छेदेन साध्यानुमितावपेक्षि- तत्ोपि दर्शितरीत्या संशयानुमित्युपपत्तिरित्याहुः । मलेऽन्वयाद्वयतिरेकाद्वति । कोटि द्वयसहचरितत्वज्ञानान्निश्चित- कोटिद्वयव्यावृत्तत्वज्ञानादूत्यर्थः। व्यवस्थितविकल्पोयं साधारंणाs- साधारणभेदेन । बिरुद्धस्येत्यत्र साध्यासामानाधिकरण्यरूपबिरोध- विवक्षणेऽ वृत्त रपिबिरोधतया तस्य चाऽपक्षधर्मस्य न साध्यविप- रीतानुमितिःफल मित्यसंगतिरतोऽ न्यादृशमेव विरोधं दीधितिकृदाह । साध्याभावव्याप्यस्येति । अपक्षधर्मविरुदस्य प्रकृतपक्षे साध्यविपरीतानुमापकलाऽसंभवेपि न क्षतिः, साध्यविपरीतानु मतो प्रकृतपक्षकत्वाऽबिवक्षणादित्याह- मूले- अपक्षधर्मोपीति । अन्यत्र- प्रकृतपक्षभिन्ने स्वाधिकरणे, हृदो- वन्हिमान्धूमादित्यादौ हदत्वादिहेतोः पक्षे साध्यविपरीतज्ञानसंभवेपि अविरुद्धधूमादेर्न तत्फलमिति नातिप्रसंगः। यस्य तत्फलं स विरुद्ध एवेत्याह । वाध इति । साध्याभावसाधकबाधितहेतोर्लक्ष्यतयोक्त- कत्वाभावात् । नातिप्रसंग इति । वन्हिसाध्यकधूमहेतोर्न विरुद्ध त्वमितिभावः यस्य-हेतोः । तत्फलं-साध्याभावानुमापकत्वम् । सः-हेतुः । मूले-अन्यत:- अन्यस्माद-ह्रदत्वादिति यावत् । न तु हेत्वभितादेवेति धूमादेवेत्यर्थः । उक्तफलघटितेति । साध्यविपरीतानुमापकत्वघटितेत्यर्थः । निराकरोतीति । इष्टापत्त्या इत्यादिः ।

·al असिद्ध नैकान्तादिचतुष्टयज्ञानान्यलिंगत्वज्ञानं, बाधे पक्षधर्महेतौ व्याप्तिबाधः । अपक्ष धर्मे च पक्षधर्मताबाध इति शेपो वा । तथा च हेतौ व्याप्तिपक्षधर्मताs- न्यतरभङ्ग इत्यर्थः। इत्यभिधाने फलघटितविरुद्धलक्षणातिव्याप्तिशंका निराकरोति । नित्य इति । घटोनित्य अकारप्रश्लेषेणानित्यत्वसाध्यकत्वभ्रमः स्यादिति प्रथमं नित्यत्वसाध्यकत्वोत्कीर्तनम् । असिद्ध इत्यादि । व्यभिचारादिदोषचतुष्टयज्ञानान्यमात्राधीनं फलतस्तज्ज्ञानानधीनं । अलिंगत्वज्ञान असाधकत्वज्ञानं, असिद्धिदोपस्य ज्ञातस्य फलमित्यर्थः। तथा च तादृशदोषवत्वमसिद्धहेत्वाभासस्य लक्षणं फलितमिति भावः। पक्षधर्मे हेतावित्यत्र हेतुपदस्य प्रकृतहेतुपरत्वेऽ पक्षधर्म व्याप्यप्रकृतहेतुकबाधस्थले व्याप्त्यभावसिद्धिरूपतत्फलाऽसंभवा- स्फलघटितलक्षणाव्याप्तिरतोहेतुपदस्य प्रकृताप्रकृतसाधारणहेतुमात्र- परता दीधितिकृदाह । हेतौ- प्रकृते अन्यत्र वेति । ह्रदोवन्हिमान्धूमादित्यादावपि साध्याभाववत्पक्षरूपवाटितेन तद्वृत्तित्वहेतुना द्रव्यत्वादिरूपहेत्वन्तरे व्याप्त्यभावानुमितिसंभवा- ल्लक्षणसमन्वय इति भावः । तथा च प्रसाधकत्वज्ञानकासाधकत्वरूप- मूले-असिद्धेइति । ह्रदोद्रव्यंधूमादित्यत्र धूमे इत्यर्थः। अनैकान्तिकादीति । आदिना विरोध सत्प्रतिपक्ष बाधपरिग्रहः मूले-अनैकान्तिकादिचतुष्टयज्ञानान्य- स्माल्लिगत्वज्ञानमितिपंचमीतत्पुरुषसमासाश्रयणात् तदधीनत्वलाभे यथाश्रुतमेव सम्यक् किमात्रपदनिवेशेन इति चेन्न । असिद्धयसंकीर्णव्यभिचारिणि व्यभिचारज्ञानान्यासाधकत्वरूपविशेषज्ञानाधीन विशेषण सत्त्वादतिव्याप्तेः । मात्रपदनिवेशे तु तस्य व्यभिचारज्ञानस्याप्यधीन- त्वान्नातिव्याप्तिरिति असाधकत्वज्ञानं स्वरूपसत् असिद्धेः ज्ञातस्येति तज्ञानानधीनं अनैकान्तिकादिच- तुष्टयज्ञानानधीनम् । असाधकत्वज्ञानं-अयं हेतुरसाधक इति ज्ञानम् । तथा च-असिद्धहेतोरसाधकत्वज्ञानजनकत्वे । तादृशेति । असाधकत्वज्ञानजनकेत्यर्थः । मूले-व्याप्तिबाध.-व्याप्त्यभावज्ञानम् । फलमित्यनुषज्यते । साध्यव्याप्त्यभावोन्नायकरूपवत्त्वं प्रकृतपक्ष साध्यबाधितत्वम् । भावः । फलमतो - तथा च अपक्षधर्म- ·७ यद्यपि प्रकृतहेतोन तत्फलंमिति तत्फलकत्वं बाधितहेतोर्लक्षणम् , तथापि तत्फलकदोषवत्वं तल्लक्षणमिति नानुपपत्तिः । हेतुपदस्य प्रकृतसाधारणहेतुपरत्वे तदुपादानमफलमव्यावर्तकत्वादिति पक्षधर्मे व्याप्तिबाध इत्ये- वोच्येत, अतः प्रकृतहेतुपरमेव तद्वाच्यमित्याशयेनाऽपक्षधर्म- प्रकृतहेतुकवाधस्य फलान्तरं पूरयति । अपक्षधर्मे इति । प्रकृतहत्व- र्थकं हेताविति पूर्वोक्तमनुषंजनीयम् । एतत्कल्पे फलाननुग- मात् तद्घटितलक्षणाऽव्याप्तिमाशंक्याऽन्यतरत्वेन फलानुगमे मूलाभिप्राय इति दर्शयति । चेति । हेताविति । प्रकृत इत्यादि। व्याप्तिभङ्गे साध्ये साध्याभाववत्पक्षवृत्तित्वं हेतुः, पक्षस्य साध्याभाववत्वेनैव निवेशः, नतु पक्षतावच्छे- दकस्यापि तत्र प्रवेश इति न व्यर्थविशेषणता। पक्षधर्मताभङ्ग साध्ये पक्षनिष्ठाभावप्रतियोगिसाध्यव्याप्यत्वं हेतुः। तथा भावः। व्याप्यप्रकृतहेतुकबाधस्थले इति। अपक्षधर्मः अथ च प्रकृतसाध्यव्याप्यो यो हेतुः तादृशहेतुकबाधस्थले इत्यर्थः । ह्रदोवन्हिमान् धूमादित्यत्र बाघे इति यावत् । तत्फलासंभवादिति बाधफलासंभवादित्यर्थः । धमस्य वन्हिव्याप्यत्वादिति- फलघटितेति व्याप्त्यभावान्नायकत्वघाटतत्यर्थः । “दीधितौ-प्रकृतेऽ न्यत्र वेति । तथा च हेतुत्वविवक्षितामात भावः। तथा च हेतुपर्दस्य प्रकृता- प्रकृतसाधारपत्वे । द्रव्यत्वे व्याव्यभावानुमितिसंभवेपिप्रकृतहेतौ न तत्संभव इत्याशंकते । यद्यपीति । प्रकृतहेतो. मस्क न.तत्फलमिति । व्याप्त्य- भावानुमिति: फलमित्यर्थः । तत्फलकत्वं-व्याप्त्यभावानुमातफलकत्वम् । हेतोस्त- त्फलकत्वविरहेपि तत्फलकदोषवत्वं निराबाधमिति समाधत्ते । तथापीति । तत्फ- लकेति । व्याप्त्यभावानुमितिफलकेत्यर्थः । तदुपादानं-हेतुपदोपादानम् । इत्येवोच्यतामिति । एवकारेणहेतुपदव्यावृत्तिः अतः-अफलत्वात् । प्रकृतहेतुपरमेवेति । एवकारेणाऽप्रकृतव्यावृत्तिः । तद्वाच्यम्-हेतुपदं वाच्यम् । इत्याशयेनेति एवं च ह्रदोवन्हिमान्धूमादित्यत्र न व्याप्तिवाधः फलमित्याशयेनेत्यर्थः । अपक्षधर्मप्रकृतहेतुकवाधस्येति । अपक्षधर्म- प्रकृतसाध्यव्याप्यप्रकृतहेतुकवाधस्येत्यर्थः । ह्रदपक्षकवन्हिसाध्यकधूमहेतुक वाधस्येति यावत् । एतत्कल्पे । पक्षधर्मतावाधकल्पै । तद्घटितेति । फलघटितेत्यर्थः । न व्यर्थविशेषणतेति । ननु तयोरप्रवेशे पर्वतो धूमवान् वन्हेरित्यादौ वाधितत्वापत्तिः, साध्याभावववृत्तित्वस्य हेतौ सत्वात्, एवं पक्षधर्म- ताभङ्गे साध्ये पर्वतः सत्तावान् ह्रदत्वादित्यत्रातिव्याप्तिः, पक्षनिष्ठाभावप्रतियो- ·प्रकरणसमे तु न व्याप्तिपक्षधर्मताबाधः फलम् , ना- प्यलिंगत्वज्ञानं, व्याप्त्यादिबुद्धिसत्वात् । नापि विपरीतबुद्धिः, स्वसाध्यविपरीतेनानियमात् । नापि संशयः, प्रत्येकं कोटि- द्वयानुपनयात् । कि तु कथमत्रतत्वनिर्णयः, इति जिज्ञासा- फलम् । अत्रापि साध्यस्य ताशाभावप्रतियोगित्वेनैव निवेशः, न तु साध्यतावच्छेदकस्य तत्र प्रवेशः, हेतुद्वयमेव वाधघटितमिति बाधस्यान्यतरफलकत्वमुभयत्र । मूले व्याप्त्यादिबुद्धिसत्वादिति । सीतोरपि विरोधि- परामशेदशायां सत्प्रतिपक्षत्वात् , तत्र व्याप्तिपक्षधर्मताप्रतिपत्ति- सत्वादित्यर्थः। तथा च प्रकरणसमदोषस्य व्याप्त्यादिविरहोन्ना यकत्वासंभवादित भावः। विपरीतबुद्धिः- स्वसाध्याभावानुमितिः- सत्प्रतिपक्षहेतोःफलमित शेषः । स्वसाध्य वपरीतेनानियमादिति । धूमादिहेतोवन्ह्याद्यभावव्याप्यत्वाभावादित्यर्थः। संशय इति चेत्यर्थः । गिव्याप्यत्वस्य हेतौ सत्त्वादितिचेन्न । प्रकृतपक्षवृत्तिहेतुर्मिकपक्षावृत्ति साध्यव्याप्त्यभावविधेयकसाध्याभाववद्वृत्तित्वहेतुकानुमितित्वावच्छिन्नजन्यता. एवमपक्षधर्महेतुमिकसाध्याभाववत्पक्ष वृत्तित्वाभावविधेयकपक्षनिष्ठाभावप्रतियोगि- व्याप्यत्वहेतुकानुमितित्वावच्छिन्नजन्यता. एतदन्यतरजन्यतानिरूपितजनकताऽनति- रिक्तवृत्ति यद्रूपावच्छिन्नविषयत्वं तद्रूपावच्छिन्नवत्वमिति ध्येयम् । अत्रापि । हेतावपि । तादृशाभावप्रतियोगित्वेनैवेति । एवकारेण साध्यत्वस्य व्यावृत्तिः । हेतुद्वयमेवेति । साध्याभाववत्पक्षवृत्तित्वं पक्षनिष्ठाभावप्रतियोगिसाध्यव्याप्यत्वं अन्यतरफलकत्वं व्याप्त्यभाव पक्षधर्मत्वाभावान्यतरफलकत्वम् । उभयत्र-मुले-कथमत्र तत्वनिर्णयः इति जिज्ञासा फलमिति । एतादृश- तत्वनिर्णयोपायेच्छाफलिकाजिज्ञासेत्यर्थ इति । तथा च कथमत्रतत्वनिर्णयः इति जिज्ञासा-उपायेच्छा फलं यस्याः-अनयो; किंतत्वमिति जिज्ञासायाः सा इत्यर्थः । नानिमग्रन्थेति । अग्रिमग्रन्थस्तु प्रकृतसाध्य हेत्वोः किं तत्वमि- तिजिज्ञासेतिमूलम् । हेत्वोरन्यतरत्र समीचीनत्वे एवेति । एवकारेण- साध्यव्यावृत्तिः । दीधितौ-प्रकृतसाध्ययोरिति । तथा च साध्यहेत्वोर्न द्वन्द्वः किन्तु प्रकृतसाध्ययोर्हेतू इति तत्पुरुषसमासाश्रयणमिति दीधितिकृदभिप्रायः। एतादृशजिज्ञासेति । अनयोः किं तत्वमिति जिज्ञासेत्यर्थः । समीचीनत्व- ·88 तथा च प्रकृतसाध्यहेत्वोः कि तत्वमिति जिज्ञासा- जनिका व्याप्तिपक्षधर्मतोपस्थितिः प्रकरणसमः । न हि अनुपस्थिते प्रतिपक्षे एकस्माज्जिज्ञासा किन्तु निर्णय एव । अथ ज्ञातुमिच्छा जिज्ञासा सा च ज्ञानेष्टसाधनताज्ञानात् संशया- द्वति कथं तेन विना विरोधिज्ञानमात्रादिति चेन्त । प्रकृतेति । प्रकृतसाध्ययोौहेतू तयोरित्यर्थः । संशयादिति । तज्जन्यदुःखो- त्सारणरूपेष्टसाधनताज्ञानात् अन्यत्र च इष्टान्तरसाधनताज्ञानाद् ज्ञानेच्छेति भेदेन विकल्पोपन्यासः । असतीत्यादि । हेतुसमीचीनत्वासमीचीनत्वसंशयजन्यदुःखाभाव- रूपेष्टसाधनताज्ञानद्वारेण जिज्ञासोपयोगित्वादित्यर्थः । कोटिद्वयोपस्थितिद्वारकसाध्यसंशय इत्यर्थः । कोटिद्वयानुपन- यादिति । स्वेन स्वसाध्यस्यैवोपस्थापनादिति भावः । इति जिज्ञासेति । एतादृशतत्वनिर्णयोपायेच्छाफलिका जिज्ञासेत्यर्थः । अनयोः किं तत्वमिति जिज्ञासेति यावत् । अतो नाग्रिमग्रन्थ- विरोधः। ननु स्वस्वव्याप्त्यादिमत्तयोपस्थितयोर्हेत्वोरन्यतरस- मीचीनत्व एव जिज्ञासा, तद्वक्ष्यति 'अनहेतुसमीचीनत्व' इति । तथा च प्रकृतसाध्यहेत्वोरिति यथाश्रुतमसंगतमित्यतो दीधितिकृद्धे- तुद्वयार्थकतया तद्वयाचष्टे । प्रकृतसाध्ययोरिति । प्रकृतसाध्ययोरिति । किं तत्वमिति- मूलस्य का समीचीन इत्यर्थः। एतादृशजिज्ञासाप्रयोजकत्वं समीचीनत्वादिसंशयसाधारणमतस्तद्वारणाय पक्षधर्म तोपस्थिति- उदासीनव्याप्त्याद्युपस्थितिवारणाय विशेषणदलम् । व्याप्त्यादेरननुगमात् सर्वसाधारणरूपेण तदुपस्थिति- निवेशासंभवात् विशिष्य प्रकृतसाध्यतभावव्याप्त्याधुपस्थिति- निवेशस्यावश्यकत्वे जनकान्तवैयर्थ्यमिति वाच्यम्। अनुमिति- रिति । संशयादीति । अयं हेतुः समीचीनो न वेतिसंशयादीत्यर्थः । आदिना इष्टसाधनताज्ञानपरिग्रहः । तद्वारणाय । तादृशसंशयवारणाय । विशेषणदल- मिति । जनकान्तमित्यर्थः। प्रकृतसाध्यहेत्वोः किं तत्वमिति जिज्ञासा- जनिकेति यावत् । तथा चोदासीनव्याप्त्याद्युपस्थितौ तादृशजिज्ञासा- जनकत्वाभावान्नातिव्याप्तिः। तद्वैयर्थ्यमाशंकते । न चेति। आवश्यकत्वे इति । तथा च तत एबोदासीनव्याप्त्याधुपस्थितिवारणमितिभावः । अनुमि- तिचरमकारणत्वेन-सामान्यधर्मेण । मनियमेन । सर्वत्र सत्बानियमेन ।

·असति प्रतिपक्षे न जिज्ञासा सति सेत्यन्वयव्यतिरेकाभ्यां प्रकरणसमस्यापि जिज्ञासाकारणत्वात् । न चानैकान्तिकाति- व्याप्तिः। तत्र हि संशयद्वारा साध्ये जिज्ञासा, हेतुसमीचीनत्वे इति । अत्र तु चरमकारणत्वेन व्याप्त्याद्यन्तरोपस्थितिसाधारणेन तन्निवेश- संभवात् । यादृशपरामर्शसहकारेण यादशपरामर्शस्योक्तजि- ज्ञासाजनकत्वं ताशपरामर्शसहिततादृशपरामर्शनिवेशात् जिज्ञासास्वरूपयोग्यैकतरपरामर्शदशायां नातिप्रसंगः। प्रकरण- सम इति । दोष इति शेषः। प्रकृतसाध्यव्याप्यवत्तापरामर्श- तदभावव्याप्यवत्तापरामर्शयोजिज्ञासाजनने मिथः सहकारिता व्यवस्थापयति । नह्यनुपस्थिते इति । असतीत्यर्थः। प्रतिपक्ष-विरोधिपरामर्शान्तरे। एकस्मात् परामर्शात् । निर्णयः-एकतरसाध्यस्थ एकतरसमीचीनत्वस्य- निर्णयः। फलोपधानगर्भलक्षणमेकपरामर्शदशायां नातिप्रसक्त- मित्येतत्परता न नहीत्यादेः जिज्ञासोपधानस्याऽनियमेन तद्- घटितलक्षणस्याऽव्याप्त्या विवक्षणाऽसंभवात् । ननु इष्टसाधनता- ज्ञानात् संशयाद्वेतिविकल्पोऽसंगतः, ज्ञानगोचरेच्छादशायां ताह- शेष्टसाधनताज्ञानस्य सर्वत्रैव हेतुतया संशयकल्पे एतत्कल्पव्य- वच्छेदायोगादित्यत इष्टभेदाभिप्रायकतया विकल्पं सङ्गमयति । संशयजन्य इति । संशयजन्यदुखस्य उत्सारणं कारणीभूत- संशयविघनेनानुत्पादः-तद्र पं यदिष्टं तत्साधनताज्ञानादित्यर्थः। एवं च मूलोक्तसंशयस्य जिज्ञासाहेतुत्वं दुःखं जनयित्वा तदभावोपस्थापनेन तभावेच्छासंपादनद्वारेति स्फुटीकृतम् । । तद्घटितेति । जिज्ञासोपधायकवटितेत्यर्थः। अव्याप्त्या । तादृशजिज्ञासानुप- धायके सत्प्रतिपक्षेऽव्याप्त्या। इष्टसाधनताज्ञानस्यैवेति । एवकारेण 'समीचीनत्व' संशयव्यावृत्तिः। तत्कल्पव्यवच्छेदायोगादिति । इष्टसाधन- ताज्ञानव्यवच्छेदाऽयोगादित्यर्थः । तद्रूपं-दु:खाभावरूपं । तदभावोपस्था- पनेन । दुःखाभावोपस्थापनेन । तभावेच्छासंपादनद्वारेति । दुःखा- भावेच्छासंपादनद्वारेत्यर्थः।

·१०१ ननु परामर्शयोरेकदाऽनुत्पादात्कथं प्रतिरोधः । क्रमो- त्पन्नयोरेकदा सत्वादिति चेन्न । एकानन्तरमपरव्याप्तिपक्ष- धर्मताज्ञानाभ्यामग्रिमव्याप्तिविशिष्टज्ञानोत्पत्तिकाले पूर्वपरामर्श- नाशात् । नचोभयहेतुव्याप्तिपक्षधर्मताज्ञानानां परस्पराप्रतिबन्धकत्वा त्परामर्शोत्पाद इति वाच्यम् । व्याप्त्यादिज्ञानचतुष्टयज्ञानयोग- पद्याभावात् । यत्तु व्याप्तिद्वयसंस्कारोद्वोधकहेतुद्वयज्ञानयोः परस्परप्रतिबन्धान्नोभयस्मृतिरिति दूषकताबीजम् । तन्न । व्याप्तिस्मृति विना सत्प्रतिपक्षाभावात्, वादिभ्यां व्याप्त्युद्वावना- च्चेति । मैवम् । हेतुद्वयसमूहालंबनायुगपदुभयव्याप्तिस्मृतौ उभयपरामर्शरूपं ज्ञानमुत्पद्यते । एकदा विरुद्धद्वयकार्यकारणान्न- कमपिकार्यमुत्पद्यते । तादृशपरामर्शश्च स्वार्थानुमाने प्रत्यक्षादितः, परस्यतु बाडुपन्यस्तन्यायोत्थापितप्रमाणात् । उत्पत्तिकाले-उत्पत्तिपूर्वकाले । व्याप्तिपक्षधर्मताज्ञानयोरुत्पादक्रमाऽनियमा- दुभयो शकत्वमुक्तम् । उत्पत्तावेव वा तयोरन्वयः । यत्र च व्याप्तिपक्षधर्मतयोः समूहालंवनं तत्र द्वितीयपरामर्शोत्पत्तिकाले एव प्रथमपरामर्शनाशः । संशयाभावदशायाम् । इष्टान्तरेति । व्यवहाररूपे- त्यादि। तथा च मूले इष्टपदं तद्विशेषपरमित्यर्थः । ज्ञानेच्छा- एकतरकोटिनिश्चयेच्छा। प्रतिपक्षसंवलनस्य जिज्ञासायामतिव्य- वहितस्यान्यथासिद्धयाऽ कारणत्वात् जिज्ञासाहेतुत्वादिति मूलं तत्प्र- योजकत्वार्थकतया द्वारं प्रदर्शयन् व्याचष्टे। हेविति । समी- चीनत्वं प्रमितव्याप्तिपक्षधर्मताकत्वं स्वसाध्यानुमित्यौपयिकप्रमात्मक- परामर्शविषयत्वमिति यावत् । तत्संशयश्च परामर्शप्रामाण्य- स्फुडीकृतमिति । उपायेच्छां प्रति फलेच्छाया हेतुतया तत्वनिर्णयेच्छा- जनिका या दुःखाभावेच्छा तज्जनकं यद् दु:खाभावज्ञानं तज्जनकं यदुःख- ज्ञानं तज्जनकं यदुःखं तज्जनकत्वात्संशयस्य परंपरया तादृशेच्छाजनकत्व- मिति भावः। तद्विशेषपरमिति । इष्टविशेषपरमित्यर्थ । निश्चय इष्टसाधनमिति शब्दप्रयोगं प्रति व्यवहर्तव्यज्ञानविधया इष्टसाधनताज्ञानं हेतुरिति भावः। अन्यत्र- तथा च तत्व- ·उभ- संशयपर्यवसित इति बोध्यम् । अनैकान्तिकातिव्याप्तिरिति मूल यद्यपि अनैकान्तिकत्वोपस्थितेाप्तिपक्षधर्मतोपस्थितित्वाभावान्नैतो- दृशशंकावसरः तथापि तदुपस्थितेरपि उदासीनव्याप्त्यादिविषयकत्व- संभवात्तत्संगतिः । संशयद्वारा- साध्यसंशयद्वारा। युगपत्परामर्शद्वयानुत्पादेपि क्रमिकपरामर्शद्वयसंवलनात्प्रतिरोध इति शंकते। क्रमोत्पन्नयोरिति । एकपरामर्शानन्तरंमपर- परामर्शजनकव्याप्तिज्ञानपक्षधर्मताज्ञानयोर्द्वयोः क्रमेणैवोत्पत्तिः, तथा च, प्रथमपूरामशचतुर्थक्षणे एव परामर्शान्तरोत्पत्तिः, तदानीं च पूर्वपरामर्शनाशोनोत्पद्यते अपि तु, स्वद्वितीयक्षणोत्पन्न विशेषगुणा- तृतीयक्षणे एवेत्युत्पत्तिकालपदं तत्पूर्वकालपरतया व्याचष्टे । दीधि तौ- उत्त्पत्तिपूर्वकाले इति । नाशादित्यतः नाशोत्पत्तिरोत्सर्गिकी- त्याशयेनेदं व्याख्यानम्, नाशसत्वार्थकत्वे तु यथाश्रुतमेव संगच्छते । अनन्तरोत्पन्नस्यैव च गुणस्य नाशकतयैकत्रोभयोः व्याप्तिपक्षधर्मता- ज्ञानयोः पूर्वज्ञाननाशकत्वासंभवात्, पृथक स्थलीयनाशकत्वाभिप्रा- यकतया ज्ञानाभ्यां विनाशादिति मूलं संगमयति । व्याप्तौति । उत्पादक्रमोनियमादिति । व्याप्तज्ञानोत्तरमेव पक्षधर्मताज्ञानं तदनन्तरमेव व्याप्तिज्ञानमुत्पद्यते इति नियमाभावादित्यर्थः । यो शकत्वमुक्तमिति । उक्तज्ञानयोर्यज्ञान प्रथमतो यत्रोत्प द्यते तत्र तस्य नाशकत्वादिति भावः । विशिष्टज्ञानोत्पत्तिकाले" इत्यत्रोत्पत्तौ तादृशज्ञानयोर्हेतुत्वेनान्वये एकत्रैवोभयहेत्वन्वययोग्यता- निर्वाहात् किं स्थलभेदानुसरणेनेत्याशयेनाह । उत्पत्तावेव वेति । व्याप्तिपक्षधर्मताविषयकैकज्ञानस्थलेपिपरामर्शयोयौंगपy संभ- बतीति स्वयमाह । यत्रचेति । तदानीं च। पूर्वपरामर्शचतुर्थक्षणे च । स्वद्वितीयक्षणोत्प- न्नेति । स्वं- पूर्वपरामर्शः। तृतीयक्षणे एवेति । स्वतृतीयक्षणे इत्यर्थः। एवकारेण चतुर्थक्षणव्यावृत्तिः । तथा च व्याप्तिपक्षधर्मताज्ञानाभ्या- मित्यस्य पूर्वपरामर्शनाशेऽन्वयः, उत्त्पत्तिपूर्वकाले इति द्वितीयपरामर्शोत्पत्ति- पूर्वकाले इति यावत् । एकत्र । एकस्थले । पूर्वज्ञाननाशकत्वासंभवादिति । उभयो शकत्वाभिधानमसंगतमिति भावः । एकत्रव । विशिष्टज्ञानोत्पत्तावेव । उभयेति । व्याप्तिज्ञानपक्षधर्मताज्ञानोभयेत्यर्थः। उत्पत्तावेवेति । एवकारेण पूर्वपरामर्शनाशव्यावृत्तिः तथा च व्याप्तिपक्षधर्मताज्ञानाभ्यां अग्रिमव्याप्तिविशिष्ट- ज्ञानस्य "परामर्शस्य" या उत्पत्तिस्तत्काले इति मूले ऽन्वयः । एवं च पूर्वकाले इत्यादिकं न व्याख्येयमिति भावः । दीधितौ-व्याप्तिपक्षधर्मतयोःसमूहावन मिति । तथा च व्याप्तिपक्षधर्मताज्ञानाभ्यामिति मूले विभक्त्युपस्थाप्यं द्वित्वं व्युत्पत्तिवैचित्र्येण पदार्थतावच्छेदकीभूतयोाप्तिपक्षधर्मत्वयोरेवान्वितमित्या- शयः। द्वितीयपरामर्शोत्पत्तिकाले एवेति । एवकारेण पूर्वकाल व्यावृत्तिः । न ·१०३ अस्य केवलान्वयिन्यपि संभवः, घटोभिधेयः प्रमेयत्वा- दित्यत्राभिधेयत्वं घटनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगि जात्यन्यत्वे सति घटमात्रवृत्त्यन्यधर्मत्वात् घटान्योन्याभाववत् पटरूपवच्च, घटनिष्ठात्यन्ताभावोऽभिधेयत्वप्रतियोगिकः घटवृत्तिनित्याभाव- त्वात् घटनिष्ठान्योन्यामाववदितिविशेषादर्शनदशायाम् । न च पाक्यमपि तंत्रम् । विरोधस्यैव दूषकत्वे अधिकस्य ब्यर्थत्वात् इति सत्प्रतिपक्षचिन्तामणिः । अस्य निरुक्तसत्प्रतिपक्षितत्वस्य । जात्यन्येति । सत्ता कंबु ग्रीवादिमत्वादा- वेकैकस्य व्यभिचाराद्विशिष्टोपादानम् । घटनिष्ठेति । घटनिष्ठात्यन्ताभावत्वेन सामान्यतः पक्षत्वान्न बाधाश्रयासिद्धी। ननु आद्यस्य समवेतत्वादौ द्वितीयस्य पटत्वाभावादौ व्यभिचार इत्यत आह विशेषादर्शनेति । वस्तुतो घटो नाभिधेयः कम्बुग्रीवादिमत्त्वात् इत्यादिव्यतिरेकिणा सत्प्रतिपक्षः सभवत्येव । व्यापकाभावेन अप्रसिद्धस्यापि व्याप्याभावस्य सिद्धयुपगमात् । प्रत्येक पदार्थप्रसिद्धौ तादृशप्रतिज्ञाधु- पपत्तेविशिष्टस्य वाक्यार्थत्वात् । मूले--उभयहेतुव्याप्तिपक्षधर्मताज्ञानानामिति । परामर्शद्वयहेतु- व्याप्तिपक्षधर्मताज्ञानचतुष्टयस्येत्यर्थः। परस्पराऽप्रतिबन्धकत्वात्-एक- सत्वस्यापरसत्वाविघटकत्वात् । परामर्शोत्पाद इति । व्याप्त्यादि- ज्ञानचतुष्टयाधीनस्यैकदा समूहालंवनरूपस्याविरलक्रमेण वोभयव्या- प्यवत्ताज्ञानस्योत्पाद इत्यर्थः। विशिष्टपरामर्शयोरेवैकदानुत्पादस्तृतीय- क्षणे च विनाशः, नेतरज्ञानस्य तन्नियम इत्या भिमानेनेयमाशंका। अभिमानं निराकरोति। व्याप्त्यादीति । यौगपद्याभावात्-युगपदव- स्थानाऽसंभवात् । ज्ञानमात्रे एव उक्त नियमादिति भावः। परस्पर- प्रतिबन्धात्-परस्परजन्यव्याप्तिस्मृतिप्रतिबन्धकत्वात् । समूहाल वनपक्ष- धर्मताद्वयज्ञानात्समूहालंबनरूपं व्याप्तिद्वयस्मरणं, ततः समूहालंवन- मुभयव्याप्यवत्ताज्ञानं प्रतिरोधप्रयोजकमिति समाधत्ते । मैवमिति । स्वयं निर्वक्ष्यमाणस्य नित्यसत्प्रतिपक्षदोषस्य साध्याभावव्याप्यवत्प- क्षादिरूपस्य केवलान्वयिसाध्यके साध्याभावाप्रसिद्धथाऽ संभवात् । अस्येति मूलं निरुक्तव्यवहारौपयिकपरामर्शसंबलनात्मकसत्प्रतिपक्ष- त्वपरतया व्याचष्टे। अस्येति । अभिधेयत्वे द्वित्वाद्यवच्छिन्नाभाव प्रतियोगित्वसाधारणरूपेण घटनिष्ठाभावप्रतियोगित्वज्ञानस्य विरोध्य- ·१०४ विषयकत्वेन घटेऽभिधेयत्वज्ञानाऽप्रतिबन्धकतया तत्सामग्रथा सामान्यतोऽभिधेयत्वानुमानप्रतिरोध इत्यभिधेत्वमिति ग्रन्थस्याभिधे- यत्वत्वपक्षकघटनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वसाध्यकजात्यवृत्तित्व विशिष्टघटमात्रवृत्तितानवच्छेदकत्वलिंगकानुमाने तात्पर्य, दृष्टान्तोपि घटान्योन्याभावत्वं पटरूपत्वं च । दीधितौ-सत्ताकंबुग्रीवादिमत्वादी ति, यथाश्रुतमूलानुसारेण, यथाविवक्षिते तु सत्तादिपदं सत्तात्वादि परम् । एकैकस्येति । केवल विशेष्यविशेषणयोरित्यर्थः। ननु घटनिष्ठात्यन्ताभावइत्यनेन प्रसिद्धपटत्वाद्यभावविवक्षणे तत्राभिधेयत्वप्रतियोगिकत्वस्य वाधान्न साधनसंभवः, अभिधेयत्वा- भावस्य चाऽ प्रसिद्धथा न पक्षत्वसंभव इत्याशंकां निरसितुमाह । घटनिष्ठात्यन्ताभावत्वेनेति । भयमते प्रसिद्धेनेत्यादिः । सामान्यत:- सामान्यरूपेण । न वाधेति । सामानाधिकरण्यमात्रेण साध्य- सिद्धेरुद्देश्यत्वान्नांशतोबाधोदोषः । अमावस्य कस्यचिदभिधेयत्व- प्रतियोगिकत्वमपीतिविवादे पक्षतावच्छेदकावच्छेदेन वाधोदुनि- श्वेयः -पक्षतावच्छेदकप्रसिद्धथैव नाश्रयासिद्धिरित्यर्थः । ननु स्वरूप- संबन्धेनाभिधेयत्वत्वावच्छिन्नसाध्यकानुमितौ पक्षनिष्ठोभावे तत्सं- वन्धावच्छिन्नविशेषिताभिधेयत्वत्वावच्छिन्नप्रतियोगिकत्वानुमितिरेव विरोधिनी, तादृशं च साध्यमप्रसिद्धम्, । न च घटनिष्ठस्वरूप- संबन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताकाभावत्वेन पक्षत्वादुद्देश्यसिद्धिः स्वरू- पसंबन्धावच्छिन्नगगनाभावस्य संयोगसंबन्धावच्छिन्नाभिधेयत्वत्वा- वच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावसमनैयत्येनाभिन्नतया सिद्धसाधनस्यदु तात्पर्यमिति । अभिधेयत्वत्वं घटनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकं जात्यवृत्ति- त्वविशिष्टघटमात्रवृत्तितानवच्छेकत्वात् घटान्योन्याभावत्ववत् पटरूपत्ववदित्यत्र तात्पर्यमिति भावः। सत्तादिपदमिति । आदिना कंबुग्रीवात्वपरिग्रहः । केवल विशेष्यविशेषणयोरिति । अस्य व्यभिचारादित्यन्वयः । घटमात्र- वृत्त्यन्यत्वं सत्तायां, जात्यन्यत्वं च कंवुग्रीवादिमत्वे व्यभिचारीत्यतो विशिष्टो हेतुरिति भावः । अत्र सत्तापदं मूलस्थजातिपदं च भावत्वपरम्, तेन सत्तायां स्वरूपसंबन्धा- वच्छिन्नघटनिष्ठाभावप्रतियोगित्वरूपस्य साध्यस्यापि सत्वेन व्यभिचारविरहा- द्विशेषणदलवैयथ्य मिति शंकानवकाशः । घटनिष्ठात्यन्ताभावोऽभिधेयत्व- प्रतियोगिक इत्यत्र बाधमाशंकते । नन्विति । ननु घटनिष्ठात्यन्ताभावपदेना ·एताहश- रित्वादिति चेत्सत्यम्- स्वरूपसंबन्धावच्छिन्नायां घटनिष्ठाभावप्रति- योगितायां घटनिष्ठनित्याभावप्रतियोगितात्वेन हेतुना घटनिष्ठाभि- धेयत्वभेदप्रतियोगितादृष्टान्तेनाभिधेयत्वत्वावच्छिन्नत्वानुमाने तात्प- येण सामंजस्यम् । मूले-विशेषादर्शनदशायामिति । व्यभिचारिण्यपि हेतौ व्यभिचाराग्रहदशायामित्यर्थः व्यभिचारास्फूर्तीइतियावत्- केवलान्वयिन्यपि संभब इत्यनेनाऽस्यान्वयः व्यभिचारस्थलं दर्शयन्नेतत्कथनप्रयोजनमाह । दीधितौ- नन्विति आद्यस्य- जात्यन्यत्व इत्यादिप्रथमानुमानहेतोः। द्वितीयस्य- घटवृत्तीत्यादि- द्वितीयानुमानहेतोः । प्रतियोगित्वादिप्रकारकवाधबुद्धेर्विशिष्टबुद्धि- विरोधिताया नव्यैरनभ्युपगमात् , तथासति तत्संबन्धादिप्रकारक- बुद्धरपिविरोधापातात् नोक्तानुमानेन घटोऽभिधेयः प्रमेयत्वादित्यनु- मानप्रतिरोधसंभव इति स्वयमभिधेयत्वरूपप्रतियोगिप्रकारेणाऽ भावानुमानमेव मूलकृता साध्याप्रसिद्धयोपेक्षितमपि प्रतिरोधकतया व्यवस्थापयति वस्तुत इति । साध्याऽप्रसिद्धयाऽ न्वय्यनुमानाऽ- संभवात् , घटादिसाधारणद्रव्यत्वादेः पटादौ व्यभिचारग्रहसंभवेन व्यतिरेकितयापि साधकतायाः स्फुटत्वाभावेन पक्षमात्रवृत्तिकंवुप्रीवा- दिहेतुताकव्यतिरेक्यादरः। अभावसाध्यकव्यतिरेकितायां साध्यप्रसिधैरनपेक्षां दर्शयति । व्यापकाभावेनेति । पटादावभिधेयत्वादिव्यापकतया गृहीतस्य कंवु- ग्रीवादिमत्वाभावस्याभावेन कंवुग्रीवादिमत्वेनेत्यर्थः अप्रसिद्ध- स्यापि- प्रतियोगितयाऽभिधेयत्वादिकं प्रकारीकृत्याज्ञातस्यापि । व्या- प्याभावस्य- व्याप्यतया गृहीतमभिधेयत्वादिकं प्रतियोगितया प्रकारी- कृत्य वस्तुभूतस्याऽभावान्तरस्य। सिद्धथुपगमात्-अप्रसिद्धसाध्य- कानुमानस्यैकदेशिनामेवानुमततयाऽ भ्युपगमोक्तिः । कंवुग्रीवादि मत्वाभावस्य वास्तवाभिधेयत्वव्यापकताविरहादवस्तुभूताभिधेयत्वा- भावस्यानुमित्याऽवगाहनाऽसंभवात्, प्रसिद्धपटत्वाभावस्य व्याप्य- तया गृहीताभिधेयत्वप्रतियोगिकत्वाभावात् व्यापकाभावेनेत्यादेर्यथाश्रु तस्याऽसंगतिर्वोध्या व्यवहर्तव्यविशिष्टाप्रसिद्धावपि न विशि- ष्टार्थपरप्रतिज्ञाद्यसंभव इत्याह । प्रत्येकपदार्थप्रसिद्धथैवेति । तावतैव भ्रमात्मकस्य व्यवहारोपयोगिविशिष्टज्ञानस्य संभवात् विशिष्टज्ञानं विनापितत्तद्विशेष्यांशे तत्तद्विशेषणावगाहित्वेन तात्पर्यघटकप्रतीतेा- नेन विशिष्टवोधकवाक्यप्रयोगसंभवाच्चेति भावः।

·पक्षः, सत्प्रतिपक्षस्तु साध्याभावव्याप्यवान् साध्यवदन्यत्वव्याप्यवांश्च पक्षनिष्ठौ साध्याभावसाध्यवर्दोदव्याप्यौ इत्येवमादिः प्रत्येकमेव । अतः परं विभाजकलक्षणम् मूलकृता सत्प्रतिपक्षहेतुदोषा- नभिधानात्स्वयं तान्दर्शयति । सत्प्रतिपक्षस्त्विति । सत्प्रतिपक्षहेतो- र्दोषस्त्वित्यर्थः । तुकारेण मूलनिरुक्तसत्प्रतिपक्षव्यवहारविषयतावच्छे- दकरूपस्य दोषत्वव्यवच्छेदः। व्याप्यवान् व्याप्यविशिष्टः। पक्षनिष्ठौ- आधेयतया पक्षविशिष्टौ । एवमादिरिति । आदिपदादाधे- यतासंबन्धन प्रकृतपक्षसाध्यकप्रकृतसाध्यभावादिपक्षकानुमिति- जनकपरामर्श विषयप्रकृतपक्षव्याप्यविशिष्टप्रकृतसाध्याभावादिपरिग्रहः । पक्षे साध्याभावइत्यादिबाधबुद्धेरपि पक्षे साध्यानुमितिबिरोधितया तादृशवाधोन्नायकस्यापि परामर्शस्यानुमितिविरोधित्वेन तद्विषय- विशिष्टस्यापि सत्प्रतिपक्षतौचित्यात् । अत एव साध्यत्वदभावयो- राधेयतया साध्यीभवत्पक्षव्याप्यवत्ताज्ञानसंवलनदशांयां पक्षे साध्यं साध्याभावोवेति कोटिविशेष्यकसंशयरूपा नानुमितिः। प्रत्येकमेवत्यनेन तावत्समुदायत्वस्य सत्प्रतिपक्षदोषविभाजकत्वासंभवोदर्शितः । भिधेयत्वाभावमादाय न वाध इत्यत आह । अभिधेयत्वाभावस्य चेति । तत्तदभावभिन्नत्वेन पक्षविशेषणत्वे बाधविरहेपि आश्रयासिद्धिोध्या। येणेति । स्वरूपसंबन्धावच्छिन्नघटनिष्ठाभावप्रतियोगित्वं अभिधेयत्वत्वा- वच्छिन्नत्ववत् घटनिष्ठनित्याभावप्रतियोगितात्वात् घटनिष्ठाभिधेयत्वभेदप्रतियो- तावदित्यनुमाने तात्पर्येणेत्यर्थः । सामंजस्यमिति । बाधाश्रयासिद्धी इति भावः। जात्यन्यत्वे इत्यादीति । जात्यन्यत्वे सति घटमात्रवृत्त्यन्यधर्मत्वरूपहे- तोरित्यर्थः। दीधितौ- समवेतत्वादाविति । साध्यविरहिण तस्य जात्य- न्यत्वे सति घटमात्रवृत्त्यन्यत्वादिति भावः । घटवृत्तीत्यादीति । घटवृत्ति- नित्याभावत्वरूपहेतोरित्यर्थः । पटत्वाभावादाविति । तस्य घटवृत्तिनित्या- भावत्वादिति भावः । समानधर्मिकस्यैव विरोधिपरामर्शस्य सत्प्रतिपक्षत्वमिति नव्यमतानुसारेणाह। प्रतियोगित्वादिप्रकारकेति । घटनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वप्रकारकेत्यर्थः । आदिना अभिधेयत्वप्रतियोगिकत्वप्रकारकपरिग्रहः । वाधबुद्धेः-अभिधेयत्वं घट- निष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगीतिनिश्चयस्य,: घटनिष्ठात्यन्ताभावोऽभिधेयत्वप्रतियोगिक इति निश्चयस्य च । विशिष्टबुद्धिविरोधिताया इति । घटोऽभिधेय इति बुद्धि- विरोधिताया इत्यर्थः । तथासति। प्रतियोगित्वादिप्रकारकबाधबुद्धेविरोधित्वे सति । तात्प- ·१०७ विभाजकम् तु प्रकृतपक्षसाध्यवैशिष्ट्यग्रहविरोधित्वे सति विशिष्टपक्षसा- ध्यग्रहाविरोधि प्रकृतपक्षसाध्यवैशिट्यग्रहविरोधिरूपोन्नायकत्वम् । ननु प्रत्येकरूपस्याऽ व्याप्त्या विभाजकत्वाऽसंभवात्सर्वसाधारणं- किमेतदोषविभाजकमित्याकांक्षायां ताशरूपमाह। विभाजकं त्विति । सर्वत्र प्रकृतेति पक्षसाध्ययोयोरेवाऽन्वेति । तत्संबन्धादीति। आदिना तत्संबन्धपरिग्रहः। उक्तानुमानेन । उक्तानु- मानद्वयेन । अभावानुमानमेव । अस्य प्रतिरोधकतया व्यवस्थापयतीत्यनेनाऽ- न्वयः । द्रव्यत्वमेव हेतुरस्तु कि कंवुग्रीवादिमत्वहेतुनेत्यत आह । द्रव्यत्वादेरिति । दीधितौ- व्यतिरेकिणेति । प्रमेयत्वव्यापकीभूताभावप्रतियोगित्वेन कंवुग्री- वादिमत्तानिश्चयेनेत्यर्थः । त्यर्थः। अतः परमिति । सत्प्रतिपक्षित इति व्यवहारौपयिकलक्षणानन्तरमित्यर्थः । विभाजकलक्षणमिति। विभाजकतावच्छेदकमित्यर्थः माहेतिशेषः। इदानी- मनुमितिप्रतिबन्धकज्ञानविषयतावच्छेदकानामननुगमेन पंचविधविभागानुपपत्त्या तेषामनुगमकं वक्तुं भूमिकामाहेति भावः । सत्प्रतिपक्षपदेन प्रायशः सत्प्रतिपक्षहेतोरेव वोधनादाह । सत्प्रतिपक्षहेतोरिति । निरुक्तति । साध्यविरोध्युपस्थापनसमर्थसमानवलोपस्थित्या प्रतिरुद्धकार्यकपरामर्शविषयत्वात्मके- दोषत्वव्यवच्छेद इति । तद्रूपावच्छिन्नविषयकज्ञानस्याऽनुमित्य- विरोधित्वादिति भावः । अत एवेति । पक्षे साध्याभाव इति बाधोन्नायक- परामर्शस्य विरोधित्वादेवेत्यर्थः । साध्यीभवत्पक्षव्याप्यवत्ताज्ञानसंवलन- दशायामिति । पक्षव्याप्यवत्साध्यं-साध्याभावश्च पक्षव्याप्यवानितिज्ञानसंवलन- दशायामित्यर्थः । प्रत्येकरूपस्येति । साध्याभावव्याप्यवत्पक्षत्वादेरित्यर्थः। अव्या- प्त्येति । पक्षनिष्ठसाध्याभावव्याप्यादावित्यादिः । ताशरूपं । सर्वसाधारण- दोषविभाजकं । तत्र । वन्ह्यभावव्याप्यवद्हदे । तथा च पक्षतावच्छेदकावच्छिन्न- विशेष्यतानिरूपितसाध्यतावच्छेदकसंवन्धावच्छिन्नसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नप्रकार- ताशाल्यनुमितित्वव्यापकप्रतिबध्यतानिरूपितप्रतिबन्धतावच्छेदिका सती विशिष्ट- पक्ष-विशिष्टसाध्यमहत्वाव्यापिका निरुक्तपक्षसाध्यवैशिष्ट्यग्रहत्वव्यापिका प्रतिबध्यता तन्निरूपितप्रतिबन्धकतावच्छेदकविषयित्वावच्छिन्नजन्यतानिरूपित- जनकतावच्छेदिका यद्रूपा'वच्छिन्नविषयिता तद्रूपवत्वं लक्षणम् । या च ·१०८ तत्र प्रकृतपक्षतावच्छेदकावच्छिन्ने प्रकृतसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्न- प्रकारताकानुमितित्वव्यापकप्रतिबध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकतावच्छेदि- का सती विशिष्टपक्षविशिष्टसाध्यग्रहत्वव्यापकप्रतिबध्यतानिरूपित प्रतिबन्धकतानवच्छेदकनिरुक्तपक्षसाध्यवैशिष्ट्यग्रहप्रतिबन्धकतावच्छे दकविषयित्वावच्छिन्नानुमितिनिष्ठजन्यतानिरूपितजनकतावच्छेदिका- याहशविशिष्टनिरूपितविषयिता ताशत्वमित्यर्थः। ताशी च वन्हभावव्याप्यविशिष्टहदादिनिरूपितविपयितेति लक्षण- समन्वयः। साध्याभावव्याप्यविशिष्टपक्षविषयितायाः साध्यानुमितिप्रति- बन्धकतया तदवच्छिन्नानुमितिजनकतावच्छेदकविषयिताके साध्या- भावव्याप्यव्याप्यवत्पक्षादावतिव्याप्तिवारकतया सत्यन्तं सार्थक- यिष्यते । तत्र निरुक्तप्रतिवन्धकतावच्छेदकविषयिताकत्वरूपविरोधित्वा- न्तार्थस्य उन्नायकविषयविशेषणत्वे विषयिताभागस्य द्विधा निवेशे- गौरवात् उन्नायकताघटकविपयितायामेव प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वं विशेषणं दत्तम् । पक्षतावच्छेदकादिवैशिष्ट्यनिवेशव्यावृत्तिः पूर्ववत् । साध्याभावव्याप्यविशिष्ट पक्ष विषयितायाः। वन्यभावव्याप्यवद्ह्रदवि- षयितायाः। साध्यानुमितिप्रतिवन्धकतया । ह्रदो वन्हिमानित्यनुमितिप्रति- बन्धकतावच्छेदकतया । तदवच्छिन्नानुमितिजनकतावच्छेदकविषयिता- के। साध्याभावव्याप्यवत्पक्ष विषयित्वावच्छिन्नानु मितिजनकतावच्छेदकविषयिता- के। वन्य भावव्याप्यवद्ह्रदविषयित्वावच्छिन्नानु मिनिजनकतावच्छेदकविषयिताके इति यावत् । साध्याभावव्याप्यवत्पक्षादाविति । वन्ह्य भावव्याप्यव्याप्यव द् ह्रदादावित्यर्थः। अतिव्याप्तिवारकतयेति । तथा च ह्रदोवन्हिमानित्यत्र हृदत्वावच्छिन्नविशेष्यतानिरुपितबन्हित्वावच्छिन्नप्रकारताशाल्यनुमितित्वव्यापकप्रति- बध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकतावच्छेदकीभूता वन्ह्यभावव्याप्यवह्रदविषयिता तदवच्छि- नजन्यतानिरूपितजनकतावच्छेदिका या वन्य भावव्याप्यव्याप्यवद्ह्रदत्वावच्छिन्नवि- षयिता तादृशविषयितानिरू पकतावच्छेदकत्वस्य वन्ह्य भावव्याप्यव्याप्यवद्ह्रदत्वे सत्वेन वन्ह्य भावव्याप्यव्याप्यवद्ह्रदेऽ तिव्याप्तिवारणाय सत्यन्तमित्यर्थः । तदु- पादाने तु सप्रतिपक्षव्याप्यविषयिताः प्रतिवन्धकतानवच्छेदकत्वान्नातिव्याप्तिः । तदेवाह । सार्थकयिष्यते इति । च सत्यन्तेन अन्त्र ·१०६ च । उक्तप्रकारताशालिग्रह निरूपितप्रतिबन्धकतामात्रनिवेशे साध्या- भावव्याप्यव्याप्यवत्ताज्ञानस्यापि समूहालंवनसाध्यवत्ताग्रहरूप साध्याभावव्याप्याभावादिमत्वग्रहप्रतिबन्धकतया नोपदर्शितसत्प्रति- पक्षोन्नायकव्यावृत्तिरिति तादृशप्रकारताकानुमितित्वव्यापकप्रति- बध्यतानिरूपित प्रतिबन्धकतानिवेशः। सत्प्रतिपक्षोन्नायकस्येति ग्रंथेनेति शेषः। तत्र । सत्यन्तदले । धटकत्वं सप्तम्यर्थः । उन्नायकविषयविशेषणत्वे । जनकतावच्छेदकविषयिताकत्वाश्रय "साध्याभावव्याप्यवत्पक्ष" विशेषणत्वे। उन्नायकत्वंच उन्नेयविषयकज्ञानजनकता वच्छेदकविषयिताकत्वं । विषयिताभागस्य । विरोधिताघटकविषयिताभागस्य उन्नायकताघटकविषयिताभागस्य उन्नायकताघटकविषयितायामे- वेति । एवकारेण विरोधिताघटकविषयितायाव्यावृत्तिः । तथा च पक्षेसाध्यवै- शिष्ट्यग्रहप्रतिबन्धकतावच्छेदिका साध्यवैशिष्टयग्रहविरोध्यनुमितिजनकतावच्छेदिका च या विषयिता तन्निरूपकतावच्छेदकधर्मवत्वं समुदितार्थः । पक्षतावच्छदेका- दीति । आदिना साध्यतावच्छेदकपरिग्रहः। तथा च सत्यन्तद्ले पक्षतावच्छेद- कावच्छिन्नविशेष्यत्वानुक्तावसंभव साध्यवैशिष्टयनहविरोधित्वाप्रसिद्धेः । यत्किचि- द्धर्मावच्छिन्नविशेष्यतेत्युक्तौ "वन्ह्य धिकरणत्वं पर्वते" इति वन्ह्यधिकरणत्वपक्ष- काऽऽधेयतासंबन्धेन पर्वतसाध्यकस्थले वन्ह्याकरणत्वाभावव्याप्यव्याप्यवत्पर्वतेऽति व्याप्तेः, यत्किचिद्धर्मपदेन वन्ह्यधिकरणत्वव्याप्यव्याप्याभावत्वमादाय तदवच्छिन्न- धर्मिकपर्वतप्रकारकानुमितिविरोधि- एवंवन्ह्यधिकरणत्वर्मिकपर्वतसाध्यकानुमि- तिविरोधि यद् वन्ह्यधिकरणत्वाभावव्याप्यवत्पर्वत इति ज्ञानं तज्जनकं यद्वन्ह्य- धिकरणत्वाभावव्याप्यव्याप्यवत्पर्वत इति ज्ञानं तद्विषयत्वस्य तत्र सत्वात् । एवं प्रकृतसाध्यकत्वानिवेशे ह्रदो वन्ह्यधिकरणत्ववानित्यादौ वन्ह्य धिकरणत्वाभावव्या- प्यव्याप्यवद्ह्रदेऽतिव्याप्तिः। ह्रदपक्षकवन्ह्यधिकरणत्वाभावव्याप्याभावप्र- कारकानुमितिविरोधित्वस्य ह्रदपक्षकवन्ह्यधिकरणत्वसाध्यकानुमितिविरोधि यद् वन्ह्यधिकरणत्वाभावव्याप्यवान्ह्रद इति ज्ञानं तज्जनकज्ञानविषयत्वस्य च तत्र सत्वात् । उक्तप्रकारताशालीति । पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितसा- ध्यतावच्छेदकावच्छिन्नप्रकारताशालीत्यर्थः । ग्रहनिरूपित प्रतिबन्धकतामात्र- निवेशे इति । ग्रहनिष्ठप्रतिबध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकतामात्रनिवेशे इत्यर्थः । मात्र पदेनाऽनुमितित्वव्यापकप्रतिवध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकताव्यावृत्तिः। साध्याभाव- व्याप्यव्याप्यवत्ताज्ञानस्यापि । वन्ह्यभावव्याप्यव्याप्यवत्ताज्ञानस्यापि । प्रतिबन्धकतया। ह्रदोवन्हिमान् वन्ह्यभावव्याप्याभाववानिति समूहालंबनग्रहप्रतिबन्धकतया । नोपदर्शितसत्प्रतिपक्षोन्नायक- ब्यावृत्तिरिति । वन्ह्यभावव्याप्यव्याप्यवद्हदेऽतिव्याप्तितावस्थ्य तथा ·११० प्रति च तादृशप्रकारताशालिदोषविशेषजन्यज्ञानमाहार्यज्ञानं साध्याभावव्याप्यवत्ताज्ञानस्याप्रतिबन्धकतया सत्प्रतिपक्षस्यैवाऽसंग्रह इति ज्ञानत्वमुपेक्ष्याऽनुमितित्वनिवेशः। हृदःकाञ्चनमयवन्हिमान् काञ्चनमयहदोवन्हिमानित्यादौ संग्राह्यस्य वन्ह्यभावव्याप्यविशिष्ट हृदादेानस्य प्रतिबध्यतावच्छे- दककोटौ साध्यतावच्छेदकादिघटतककाञ्चनमयत्वादिविषय- ताया अनिवेशात्तद्घटितपक्षतावच्छेदकविशिष्टे साण्यतावच्छेदक- विशिष्टवैशिष्ट्यग्रहन्वं नोक्तज्ञानप्रतिबध्यतावच्छेदकमित्यव्याप्तिः स्यादतः स्वरूपसंबन्धरूपमवच्छिन्नत्वं परित्यज्य व्यापकत्वं प्रतिबध्यताविशेषणम् । केति । मितिभावः । हृदोवन्हिमानित्यनुमितिविरोधि यद् ह्रदोवन्ह्यभावव्याप्यवान् इति ज्ञानं तज्जनकज्ञानविषयत्वस्य तत्र सत्वाच्चेत्यपि बोध्यम् । तादृशप्रकारता- पक्ष तावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्न- प्रकारताकेत्यर्थः। निवेश इति तथा च वन्य भावव्याप्यव्याप्यवान्ह्रद इति-- निश्चयीयप्रतिबन्धकतानिरूपितप्रतिवध्यतायास्तादृशानुमितित्वाव्यापकत्वान्नातिव्या- प्तिताद्वस्थ्यमिति भावः । सत्प्रतिपक्षस्यैवाऽसंग्रह इति । तादृशप्रतिवध्य- ताया ग्रहत्वाऽव्यापकतयेत्यादिः । तथाचाऽसंभवइतिभावः । प्रकृतपक्षप्रकृतसाध्यवैशिष्ट्यावगाहिग्रहत्वावच्छिन्नप्रतिवध्यतानिरूपितप्रतिवन्ध- कतावच्छेदिका सती विशिष्टपक्षसाध्यग्रहाविरोधिप्रकृतपक्षसाध्यग्रहविरोध्यु- नायकतावच्छेदिका यादृशविशिष्टविषयिता तादृशविशिष्टत्वं सत्प्रतिपक्षत्वमिति सत्यन्तदले तादृशग्र हत्वनिष्ठावच्छेदकताकप्रतिवध्यतानिवेशे ग्रहत्वस्य तादृश- ग्रहत्वानतिरिक्ततया प्रतिवध्यतामात्रस्यैव ग्रहत्वावच्छिन्न तया तादृशवैशिष्टया- वगाहिग्रहत्वावच्छिन्न त्वविशेषणस्याऽव्यावर्तकतापत्तिरतस्तादृशवैशिष्ट्यावगाहित्व- विशिष्टन हत्वगतसमुदायवृत्त्यवच्छेदकताकप्रतिवध्यता निवेशनीया इत्याशयेन काञ्चन- मयह्रदोवन्हिमान्. ह्रदःकाञ्चनमयवन्हिमान्इत्यादौवन्य भावव्याप्यवद्ह्रदरूप- सत्प्रतिपक्षे स्वरूपसंबन्धरूपावच्छेदकत्वमाशंक्याव्याप्तिमाह हदःकाञ्चनमय- वन्हिमानित्यादि । संग्राह्यस्येति । ह्रदोवन्हिमानित्यादिस्थलानुरोधेनेत्यादिः । सामान्याभावनिश्चयस्य सामान्यवत्तायुद्धाविव सामान्यघटितविशेषवुद्धावपि प्रतिबन्धकत्वादिति भावः। भनिवेशादिति । वन्हित्वावच्छिन्नविषयताया एव प्रवेशादिति भावः । तद्घटितेति । काञ्चनमयत्वादिविषयताघटितेत्यर्थः । अव्याप्तिः स्यादिति । तत्प्रतिबध्यतावच्छेदकत्वस्य तादृशवैशिष्टयावगाहिता- घटककाञ्चनमयत्वादिविषयतायामभावादिति भावः। ह्रदो वन्हिमानित्यादी ·तथा च काञ्चन- कारताया वन्ह्यभावव्याप्यवद्हदे लक्षणसमन्वयान्नासंभव इति ध्येयम् । व्यापकत्वं प्रति- वध्यताविशेषणमिति । सत्प्रतिपक्षनिश्चयीयप्रतिबध्यतायां तादृशग्रहत्वव्यापकत्वमक्षतमेवेति भावः । नन्वत्र प्रकृतपक्षतावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितप्रकृतसाध्यतावच्छेदका- वच्छिन्नप्रकारत्वावच्छिन्न प्रतिवध्यतानिवेशेनैव तादृशसत्प्रतिपक्षसंग्रहः - तथाहि ह्रदत्वावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितकाञ्चनमयत्ववन्हित्वोभयधर्मावच्छिन्नप्रकारताया अपि ह्रदत्वावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितवन्हित्वावच्छिन्नप्रकारतात्वेन, मयत्वहदत्वोभयधर्मावच्छिन्नविशेष्यताया अपि वन्हित्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपित- ह्रदत्वावच्छिन्नविशेष्यतात्वेन चोक्तप्रतिवध्यतावच्छेदकत्वात्कथमव्याप्तिरितिचेन्न । ह्रदोवन्हिमानित्यत्रवन्ह्यभावव्याप्यव्याप्यवद्हदे सत्प्रतिपक्षोन्नायके ऽतिव्याप्तिः, हृदोवन्हि भावव्याप्यव्याप्याभावएतदुभयवानितिज्ञानीयवन्हित्वावच्छिन्नप्र- अपि वन्यभावव्याप्यव्याप्याभावत्वावच्छिन्नप्रकारतात्वेनावच्छेदक- त्वात् तादृशप्रकारत्वावच्छिन्नप्रतिबध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकतायाः प्रकृतपक्षसा- ध्यवैशिष्ट्यावगाहिग्रहप्रतिनन्धकतावच्छेदकीभूतवन्ह्यभावव्याप्यवहदरवावच्छिन्न- विषयित्वावच्छिन्नजन्यतानिरूपितजनकतायाश्च वन्ह्यभावव्याप्यव्याप्यवान्ह्रदःइति- ज्ञानेसत्वादिति अनतिरिक्तवृत्तित्वख्यावच्छेदकत्वानुसरणम्, तन्निवेशे च ह्रदो- वन्हिमानितिज्ञाने तादृशप्रतिवध्यताया असत्वान्नाविब्याप्तिरिति ध्येयम् ननु प्रकृतानुमित्यवृत्तिविषयता इत्याच्यातामक सत्युत्तदलानवशन, वन्ह्य भावव्याप्यव्याप्यवान् हद इत्यस्याऽनुमित्यासह समूहालवनसभवाद् वन्ह्य- भाव व्याप्यव्याप्यवद्ह्रदेऽ तिव्याप्तिविरहात् । न च वन्ह्यभावव्याप्यवान् ह्रद इत्य स्याप्रामाण्यज्ञानास्कन्दितस्या 5 व्याप्यवृत्तित्वज्ञानास्कन्दितस्य वा अनुमित्या सह समूहालंवनसंभवादसंभवापत्तिरिति वाच्यम् । अप्रामाण्यज्ञानानास्कन्दिताऽव्याप्य वृतित्वज्ञानानास्कन्दितानुमित्यवृत्तिविषयितेत्येवं निवेशेन दोषाभावात् । न च केव- लवन्ह्यभावव्याप्यव्याप्यवान् ह्रद इति ज्ञानीयविषयितायाः प्रकृतानुमित्यवृत्तित्वे ना ऽतिव्याप्तिदुरिवेति वाच्यम् । प्रकृतानुमितिवृत्तितानवच्छेदकं यद्रूपं सद् पावच्छिन्नत्वमित्येवं निवेशेन दोषाभावात् । वृत्तिता च स्वावच्छिन्ननिरूपकता- निरूपितविषयितावत्वसंबन्धेन । न च वन्य भावव्याप्यव्याप्याभाववद्हदपक्षक- वन्ह्यिसाध्वके वन्ह्यभावव्याप्यव्याप्यवद्हदेऽतिव्याप्तिः, सिद्धान्तेतु विशिष्ट- पक्षग्रहत्वाव्यापकत्वस्य प्रतिवध्यतायां निवेशेनेव वारणादिति वाच्यम् । विशिष्ट पक्षग्रहवृत्तित्वस्य विशिष्टसाध्यग्रहवृत्तित्वस्य विषयितायां निवेशेन दोषाभा- वात् । च वन्य भावव्याप्याभावव्याप्यवहदपक्षकवन्हिसाध्यकसत्प्रतिपक्षेऽ निरुक्तविशिष्टपक्षग्रहवृत्तित्वस्य सत्प्रतिपक्षविषयतायामभावादिति व्याप्तिः, ·च अत एवोस्थले आश्रयासिध्याधुन्नायके विशिष्टपक्षग्रहत्व- मात्रावच्छिन्नविरोधिन्यपि विशिष्ट पक्षसाध्यवैशिष्ट्यविषयकानुमि- मितित्वब्यापकप्रतिवध्यताघटितविरोधिताशालिनि काञ्चनमयत्वा- भावब्याप्यविशिष्टहदादौ सत्यन्तदलस्य निरुक्तपक्षसाध्य- वैशिष्ट्य ग्रहप्रतिवन्धकतावदनुमितिजनकतावच्छेदकविषयिताकत्वरूप विरोध्युन्नायकत्वस्य सत्वेनातिप्रसंगः स्यादत उन्नेयेऽविरोध्यन्तविशेषणम् । एतच संगृह्यतेइत्यादिना स्वयमेव वक्ष्यते। उन्नेयतया प्रविष्टे विशिष्टविषयेऽ विरोधित्वविशेषणं यथाश्रुतलभ्यं, तदर्थः तादृशप्रतिबन्धकतावच्छेदकविषयिताकान्यत्वं तन्नि वेशेऽधिकविषयता निवेशाद् गौरवं, कांचनमयदो वन्हिमानित्यादौ काञ्चनमयत्वाभाववहृदादिरूपाश्रयासिद्धिभे दस्य सत्प्रतिपक्षदोषोन्नेये वन्यभावविशिष्टहदादिरूपवाधेऽसत्वेनाs व्याप्तिश्चेति उन्नायकताधटकवाधविषयतार्या विशिष्टपक्षादिग्रह प्रतिवन्धकतानवच्छेदकत्वनिवेशः । वाच्यम्। विशिष्टपक्षग्रहाव्यवहितप्राक्क्षणज्ञानवृत्तित्वस्य निवेशे दोषाभावात् । वन्ह्यभावव्याप्यवान् ह्रद इत्यस्यप्रतिबध्यत्वेन पूर्वमुत्पत्तौ बाधकाभावात् । अत्रोच्यते-सिद्धान्ते व्यापकत्वादिप्रयुक्तगौरवस्य सत्वेऽपि अव्यवहित्वस्य क्षरणा- देश्चातिगुरुतया लाघवाभावात् । किञ्च जलाभाववद्ध्दपक्षक वन्हिसाध्यके जलव्यापकवन्ह्य भावसमानाधिकरणजलवद्धदरूपसत्प्रतिपक्षेऽ व्याप्तिः, निरुक्त- सत्प्रतिपक्षविषयकनिश्चयस्य पक्षतावच्छेदकविशिष्टग्र हाऽव्यवहितप्राक्क्षणे उत्पा- दयितुमरक्यत्कादिति । अत एव । प्रतिबध्यतायां तादशग्रहत्वव्यापकत्वनिवेशादेव । उक्तस्थले । काञ्चनमयह्रदो वन्हिमानित्यनुमितौ । आश्रयासिध्याधुन्नायके । काञ्चनमयत्वाभावव्याप्यह्रदादौ इत्यनेनाऽन्वयाः । विशिष्टपक्षणहत्व मात्रावच्छिन्नविरोधिन्यपि। मात्रपदेन पक्षे साध्यवैशिष्ट्यग्रहत्वव्यावृत्तिः । प्राश्रयासिद्धिनिश्चयप्रतिवध्यतावच्छेदकत्वस्य स्वरूपसंबन्धविशेषस्य तादृशवै- शिष्ट्यावगाहिसाध्यविषतायामभावेनाऽतिप्रसंगविरहेपीति यावत् । ग्रहत्वव्या- पकत्वपक्षेऽ तिव्याप्तिं योजयति। विशिष्टपक्षेत्यादि। विशेष्यदलं संगम- यति । निरुक्तति । काञ्चमयह्रदेत्यर्थः । तादृशग्रहप्रतिवन्धकतावती या काञ्चनमयत्वाभावान् हृदः इत्याकारिकाऽ नुमितिः तज्जनकतावच्छेदकेत्यादि । उन्नेये। बाधादौ। अविरोध्यन्तं । विशिष्टपक्ष साध्यग्रहाविरोधिविशेषणम् । अस्य ·उक्तस्थले बाधग्रहस्यापि अनुमितिरूपविशिष्टपक्षादिग्रहविरोधि- तयाऽ व्याप्तितादवस्थ्यम् इति विशिष्टपक्षग्रहत्वव्यापकतानिवेशः। विशिष्टपक्षग्रहत्वपर्याप्तावच्छेदकताकत्वस्य प्रतिबध्यतायां निवेशे काञ्चनमयरजतमयहृदोवन्हिमानित्यादौ श्राश्रयासिद्धथुन्नायके काञ्चनमयत्वाभावव्याप्यवहृदादावतिव्याप्तिः, काञ्चनमयत्वघटित- पक्षतावच्छेदकविशिष्ट ग्रहत्वस्य तद्ज्ञानप्रतिबध्यतानवच्छेदकत्वाद- तस्तदुपेक्ष्य तादृशमहत्वव्यापकतायास्तत्र निवेशः। तथा च या एतच्च-अनतिरिक्तवृत्तित्वरूपावच्छेदकत्वसमर्थनं च । संगृह्यते इति । स्वरूप- संबन्धरूपावच्छेदकत्वनिवेशे त्वव्याप्तिः स्यादिति भावः । च विरो- ध्यन्तविशेषणमपि सार्थकं भवतीति तद्ग्रन्थाशयः । तन्निवेशे। प्रति- बन्धकतावच्छेदकविषयिताकान्यत्वनिवेशे । अधिकविषयतानिवेशादिति । पक्षे साध्यवैशिष्टयावगाहिनहविरोधीत्यनेनापि तादृशग्रहप्रतिबन्धकतावच्छेदक विषयिताकत्वस्य विवक्षणीयतया द्विधा विषयितानिवेशादिति भावः । फलमुख- गौरवस्याऽदोषत्वे तु अव्याप्तिमप्याह । असत्वेनेति । तथा च विशिष्टपक्ष ग्रप्रतिबन्धकतावच्छेदकविषयिताकान्यत्वविरहेणेति भावः । विशिष्टपक्षादि- ग्रहप्रतिबन्धकतानवच्छेकत्वनिवेश इति । तथा च विशिष्टपक्ष साध्य- ग्रहत्वावच्छिन्नप्रतिबध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकतानवच्छेदिका पक्षेसाध्यवैशिष्टय- ग्रहप्रतिबन्धकतावच्छेदिका विषयिता तदवच्छिन्नजन्यतानिरूपित जनकतावच्छेदिका यद्रूपावच्छिन्नविषयिता तद्रूपवत्वं विशेष्यदलार्थः। विशिष्टपक्षसाध्यग्रहत्वावच्छिन्नत्वं न स्वरूपसंबन्धविशेष इत्याह । स्थले इति । काञ्चनमयह्रदपक्षकवन्हिसाध्यकस्थले। बाधग्रहस्यापि काञ्चनमय ह्रदो वन्ह्य भाववानिति बाधग्रहस्यापि । अपिना आश्रयासिद्धिग्रह- परिग्रहः। अव्याप्तितावस्थ्यमिति । बाधनिश्चयविषयतायां अनु- मित्यात्मकविशिष्टपक्षग्रहत्वावच्छिन्नप्रतिबध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकतानवच्छेदकत्व त्वविरहादिति भावः । इति । अतः। विशिष्टपक्षग्रहत्वव्यापकता- निवेश इति । तथा च विशिष्टपक्षसाध्यग्रहाविरोधित्वस्य विशिष्टपक्षसाध्य- ग्रहत्वव्यापकप्रतिबध्यतानिरूपितप्रतिबन्धतानवच्छेदकत्वमर्थः । बाधनिश्चयप्रति- बध्यताया विशिष्ट पक्षसाध्यग्रहत्वाव्यापकत्वान्नाव्याप्तिः । विशिष्टपक्षग्रहत्व पर्याप्तावच्छेदकताकत्वस्य प्रतिबध्यतायां निवेशे नाव्याप्तिः, बाधनिश्चयप्रति बध्यतायां साध्यविषयत्वस्याधिकस्य प्रवेशादित्यत आह । निवेशे इति । अतिव्याप्तिरिति । आश्रयासिद्धिनिश्चयप्रतिबध्यतावच्छेदकत्वस्य "स्वरूपसं- बन्धविशेषस्य" तादृशवैशिष्ट्यावगाहित्वघटकरजतमयत्वविषयतायामसत्वा- ·११४ अत च एव हृदोवन्हिमानित्यादौ ह्रदत्वादिरूपपक्षतावच्छेदक- विशिष्टविषयक ग्रहत्वस्य केवलस्य कस्यापि प्रतिबध्यतानवच्छेद- कत्वेपिनाप्रसिद्धिः। तादृशग्रहत्वव्यापकप्रतिबध्यता- नवच्छेदकत्वविशिष्टविषयितानिवेशपि कस्या अपि विरोधिज्ञानप्रतिबध्यताया इत्यादि निर्धर्मितावच्छेदकक- ज्ञानसाधारणतादृशग्रहत्वव्यापकत्वोऽसंभवात् तथाविधप्रतिबध्यत्वाऽ- प्रसिद्धिः, विशिष्टविषय कानुमितित्वव्यापकतानिवेशे तादृशानुमिति- त्वस्य निर्धर्मितावच्छेदक कज्ञानब्यावृत्तत्वेपि हृदो वन्हिमान् हृदो घटवानित्यादिनानाप्रकारकानुमितिष्वपि हृदत्वविशिष्टविषयकानु- मितित्वसत्वात् तादृशसकलानुमितीनां कस्यचिज्ञानस्य प्रतिवध्यत्वाऽसंभवेन तादृशानुमितित्वव्यापकप्रतिबध्यता न प्रसिद्धयतीति वाच्यम् । कामिनीजिज्ञासादिप्रतिबध्यतायाः एव तथाविधानुमितित्वव्यापिकायाः प्रसिद्धेः। वस्तुतस्तु विरोधिताघटक- प्रतिवध्यतायामेव पक्षतावच्छेदकविशिष्टविषयकानु मतित्वाव्यापकत्व- निवेशान्नाप्रसिद्धिरिति पूर्वमेवावेदितम् । एतेन कामिनीत्वस्य यत्र दिति तदेवाह। रजतमयत्वघटितेति। तद्ज्ञानप्रतिबध्य तानवच्छेदकत्वादिति । काञ्चनमयत्वाभाववान्ह्रदइत्याश्रयासिद्धिनिश्चयप्रति- बध्यतावच्छेदकतापर्याप्त्यनधिकरणत्वादित्यर्थः । तदुपेक्ष्य । पक्षग्रहत्वपर्याप्ताव च्छेदकताकत्वमुपेक्ष्य। ताहशेति । विशिष्टपक्षसाध्यवैशिष्ट्यावगाहीत्यर्थः । अत एव । विशिष्टपक्षग्रहत्वव्यापकत्वनिवेशादेव । नाप्रसिद्धिः। विशि- ष्टपक्षग्रहत्वावच्छिन्न प्रतिबध्यत्वस्य नाप्रसिद्धि:। प्राशंकते। न चेति। तादृशेति । विशिष्टपक्षेत्यर्थः । तथाविधेति । विशिष्टपक्षग्रहत्वव्या- पकेत्यर्थः । निवेशे इति । ग्रहत्वमुपेक्ष्य विशिष्टपक्षविषयकानुमितित्वव्यापक- तानिवेशे इत्यर्थः । कामिनीजिज्ञासाप्रतिबध्यताया इति । कामिनी जिज्ञासायाः कामिनीज्ञानान्यज्ञानमात्रे प्रतिबन्धकत्वादिति भावः । तथावि- धेति । पक्षतावच्छेदकविशिष्टपक्षविषयकेत्यर्थः । विषयितायां विशिष्टपक्षसाध्य- ग्रहत्वव्यापकप्रतिबध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकतानवच्छेदकत्वस्य एवं पक्षेसाध्यवैशि- ष्ट्यावगाहिन हत्वव्यापकप्रतिबध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकतावच्छेदक त्वस्य निवेशे प्रति बध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकत्स्य द्विधा निवेशाद् गौरवमित्यालोच्याह । वस्तुत स्त्विति । प्रतिबध्यतायामेवेति । एवकारेण विषयितायां तादृशप्रतिवध्य- तानवच्छेदकत्वनिवेशस्य व्यावृत्तिः । एतेन । वस्तुतस्तु कल्पादरेण । तस्य । वन्य भावव्याप्यविशिष्टह्रदस्य । अस्य उन्नायकत्वादित्यनेनान्वयः । भावः । उक्ता- ·११५ पक्षतावच्छेदकता तत्र पक्षतावच्छेदकादिविशिष्टविषयकानुमितिन्वादेः कामिनीजिज्ञासाप्रतिबध्यत्वाव्याप्यत्वेपि न क्षतिः। अथ उन्नेये विशिष्ट पक्षादिग्रहाविरोधित्वनिवेशेपि वन्यभाव व्याप्यव्याप्याभाववान् ह्रदो वन्हिमानित्यत्र वन्ह्यभावव्याप्यव्याप्य- विशिष्टह्रदे आश्रयासिद्धयात्मकेऽतिव्याप्तिदुरैव, तस्य वन्ह्यभाव- व्याप्यविशिष्टहदात्मक सत्प्रतिपक्षस्य विशिष्ट पक्षग्रहाविरोधिन उन्नाय- कत्वात् , आश्रयासिद्धित्वेनानुमितिविरोधितया सत्यन्तदलाक्रान्त- त्वाच्च । न चोन्नायके एवाऽविरोध्यन्तविशेषणं विवक्षितं, उक्ताश्रया- सिद्धेश्च विशिष्ट पक्षग्रहविरोधितया नातिव्याप्तिरिति वाच्यम् । तथासति वन्हिमान् हृदोवन्यभावव्याप्यव्याप्याभाववानित्यत्र बन्ह्य- भावव्याप्यव्याप्यविशिष्टदात्मकवाधे अनुमितिविरोधिवन्ह्यभाव- व्याप्यविशिष्टह्रदरूपाश्रयासिद्धथुन्नायकेऽतिव्याः, तस्य वन्हि विशिष्ट- हृदात्मक विशिष्ट पक्षग्रहाविरोधित्वादिति चेन्न । उन्नये उन्नायके चाऽवि- रोध्यन्तस्य विशेषणत्वोपगमेनाऽतिप्रसंगद्वयस्य वारणीयत्वात् । श्रयासिद्धेश्चेति । वन्य भावव्याप्यव्याप्यविशिष्टह्रदस्यत्यर्थः । विशिष्ट पक्ष ग्रहविरोधितयेति सावधारणम्, विशिष्टपक्षग्रहाऽविरोधित्वाभावादितिभावार्थ:। तथासति । विशिष्टपक्षग्रहाविरोधित्वस्य देवायकविशेषणत्वे सकिन तस्य । अतिप्रसंगद्वय स्य वारणायचा बाह्यभाव व्याप्यव्याप्यविशिष्टह्रदात्मकाश्रयासिद्धौ उन्नायके विशिष्टपक्षग्रहाविरोधित्व- विरहान्नातिव्याप्तिः, द्वितीये वन्य भावव्याप्यविशिष्टह्रदात्मकाश्रयासिद्धौ उन्नेये विशिष्टपक्ष ग्रहाऽविरोधित्वविरहान्नातिव्याप्तिरिति भावः । अत्र ह्रदो वन्ह्यभावव्याप्यव्याप्याभाव-वन्ह्यु भयवानित्यादौ वन्य भावव्या- प्यव्याप्यवद्हदे बाधात्मके सत्प्रतिपक्षोन्नायके ऽ तिव्याप्तिमालोच्योन्नायके विशिष्टपक्षसाध्यग्रहाविरोधित्वं परित्यज्य प्रकारान्तरं दयति अथवेति । उन्नेयविशेषणमेवेति । एवकारेण उन्नायकव्यावृत्तिः । नत्वेवं वन्य भाव- व्याप्यव्याप्यवह्रदेश तिव्याप्तिदुर्वारैव, उन्नेयस्य वन्ह्य भावव्याप्यवहदस्य विशिष्टपक्ष ग्रहाविरोधित्वादित्यत आह । यद्धर्मावच्छिन्नप्रतिबध्यताघटि- तमिति । यद्धर्मावच्छिन्नप्रतिबध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकतावच्छेदकविषयिताकत्वं सत्यंतार्थः । यद्धर्मावच्छिन्नेत्यत्राऽवच्छेदकत्वं तत्पर्याप्तिगर्भ, नातः केवलग्र- हत्वमादाय दोषः, तद्धर्मावच्छिन्नप्रतिबध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकतावच्छेदकविषयि- ताकत्वं उन्नयविशेषणमित्यर्थः । तथा च यद्रूपाविच्छिन्नविषयिता प्रकृत- पक्षसाध्यवैशिष्ट्यावगाहिअनुमितित्वव्यापकयादृशधर्मावच्छिन्नप्रतिबध्यतानिरूपित उक्तबाधस्य । - ·इति । अथवा उन्नेयविशेषणमेवाऽविरोध्यन्तम् । यद्धर्मावच्छिन्न- प्रतिबध्यताघटितं विरोधित्वं सत्यन्ता त्यन्तार्थः, तद्धर्मावच्छिन्नप्रतिबध्य- तोघटितविरोधिताया उन्नेयविशेषणतया विवक्षितत्वात् । पूर्वोक्त. स्थले च वन्ह्यभावव्याप्यव्याप्यविशिष्टहदात्मकाश्रयासिद्धेः विशिष्ट पक्षग्रहत्वावच्छिन्नविरोधित्वेन सत्यन्तदलाक्रान्तायास्तद्रूपावच्छिन्ना- विरोधिनः सत्प्रतिपक्षस्यैवोन्नायकत्वेन नातिव्याप्तिः। उन्नेय बाधस्य उन्नायकसत्प्रतिपक्षस्य च विशिष्टपक्षसाध्यवैशिष्ट्यग्रह त्वरूपैकधर्मावच्छिन्नप्रतिबध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकतावच्छेदकविष- यिताकत्वेन सत्प्रतिपक्ष लक्षणसमन्वय उन्नेयेs विरोध्यन्तम् विशेषणम् वन्हिव्याप्याभावसाध्यकेवन्हिव्याप्य- वत्पक्षात्मकबाधस्य विशिष्टपक्षादिग्रहाबिरोधिवन्हिमत्पक्षोन्नायकस्य वारकमितिवक्ष्यते। यथाश्रुतं विरोध्युन्नायकत्वं प्रतिब- न्धकतावच्छेदकविषयिताविशिष्टविषयित्वावच्छिन्नानुमितिप्रयोजकत्वं, प्रतिबन्धकतावच्छेदकविषयतानिरूपकविषयितात्वेन निवेशनं शिरोबेष्टनेन नाशिकास्पर्शमनुकरोतीति प्रतिन्बधकता- वच्छेदकविषयित्वावच्छिन्नानुमितिप्रयोजकत्वं निवेशितम् । स्थले वन्हिव्याप्यवत्पर्वतरूपबाधस्य बन्हिमपर्वतविषयकसमूहालवन रूपवन्हिव्याप्यवत्पर्वतरूपविरोधिविषयकानुमितिप्रयोजकतयाऽ तिप्र- संगः स्यादिति विरोधिविषयित्वावच्छिन्ननिरूपितप्रयोजकत्वं निवेशितम्। - प्रतिबन्धकतावच्छेदिका सती प्रकृतपक्षसांध्यकानुमितित्वव्यापकतादृशधर्मावच्छिन्न- प्रतिवध्यतानिरूवितप्रतिबन्धकतावच्छेदकविषयित्वावच्छिन्नानुमितिनिष्ठजन्यतानिरू- पितजनकतावच्छेदिका तद्रूपावच्छिन्नत्वं सत्प्रतिपक्षत्वम् । पूर्वोक्तस्थले । वन्ह्य भावव्याप्यव्याप्याभाववद्ह्रदपक्षकवन्हिसाध्यकस्थले । तद्रूपावच्छिन्ना- विरोधिनः। विशिष्टपच ग्रहाविरोधिनः । सत्प्रतिपक्षस्यैवेति । एवकारो भिन्नक्रमः, विशिष्ट पक्ष ग्रहाविरोधिन एवेत्यर्थः । न तु तद्विरोधिन इतियावत् । नातिव्याप्तिरिति । यद्धर्मावच्छिन्नप्रतिबध्यताघटितविरोधित्वं उन्नायके, उन्नये तद्धविच्छिन्नप्रतिबध्यताघटितविरोधिताया अभावादिति परमार्थः । प्रकृते घटयति । उन्नेयवाधस्येति । विरोध्यन्तम् । पचे साध्यवैशिष्ट्याव- गाहिन हविरोध्यन्तमित्यर्थः। वारक मिति । तथा च वन्हिव्याप्याभावसाध्यक स्थले वन्हिव्याप्यवत्पर्वतरूपबाधेऽतिव्याप्तिवारणायेत्यर्थः । एवं चोन्नेये वन्हि- मत्पर्वते विशिष्ट्रपक्षग्रहाविरोधित्वसत्वेऽपि पन्चेसाध्यग्रहविरोधित्वाभावान्न दोषः ।

·उन्नायकत्वं च यादृशविशिष्टविषयकत्वेन परामर्शस्यानुमितिजनकत्वं तत्वम् । अनुमितिजनकत्वरूपमुन्नायकत्वं न विषयस्येति अनुमितिजन- कतावच्छेदकविषयिताकत्वरूपमनुमितिप्रयोजकत्वमेवात्र तदित्याह । उन्नायकत्वं चेति । याशविशिष्ट विषयकत्वेनेति । तृतीयार्थोs- नतिरिक्तवृत्तित्वरूपमवच्छेदकत्वं, तन्निवेशाद्वन्दिव्याप्यवत्पर्वत- रूपोक्तस्थलीयबाधे "उन्नायक" सत्प्रतिपक्षविषयकसमूहलंवन विषये नातिव्याप्तिः। स्वरूपसंबन्धरूपावच्छेदकत्वनिवेशे सत्प्रति- पक्षकदेशे केवलपक्षादौ अनतिरिक्तवृत्तित्वरूपावच्छेदकत्वघटितसत्य- न्तार्थाभावेनाऽतिव्याप्तिविरहेपि हृदोवन्हिमानित्यादौ वन्ह्यभाव- वन्ह्यभावव्याप्यव्याप्योभयविशिष्टहदादिविषयकज्ञानीयवन्यभावविशि ष्टहृदादिविषयिताया अनुमितिप्रतिबन्धकताऽनतिरिक्तवृत्तेर्वन्यभाव- व्याप्यत्वावच्छिन्नविषयितानिरूपितहदत्वावच्छिन्नविषयितात्वेन विरोध्युन्नायकतावच्छेदकतया वन्ह्यभावविशिष्टहदादावतिव्याप्ते- दुर्वारतया. उन्नायकताशरीरेऽनतिरिक्तवृत्तित्वरूपमवच्छेदकत्वं निवेशनीयम् । जनकता वक्ष्यते इति । विरोध्यन्तेन वन्हिव्याप्याभावे साध्ये वन्हिव्याप्यात्मकपक्षस्य व्युदास इति ग्रन्थेनेति शेषः। उक्तस्थले। वन्हिव्याप्याभावसाध्यकस्थले। प्रयोजकतयेति । वन्हिमान्पर्वतोवन्हिव्याप्यवानितिसमूहालंवनानुमितिप्रयोजकतयेत्यर्थः । निवेशित- मिति । तथा च पक्षसाध्यवैशिष्टयग्रहत्वव्यापकप्रतिबध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकत- वच्छेदकविषयित्वावच्छिन्नजन्यतावदनुमितिप्रयोजकत्वमित्यर्थः । अनतिरिक्त- वृत्तित्वरूपमिति । तथा च यद्रूपावच्छिन्नविषयिताव्यापिका तादृशानुमिति तद्रूपवत्वम् । तन्निवेशात् । अनतिरिक्तवृत्तित्वरूपावच्छेदकता- निवेशात् नातिव्याप्तिरिति । वन्हिव्याप्याभावानुमितिविरोधिवन्हिव्याप्यवत्पर्वत- रूपोन्नायकत्वस्य वन्हिव्याप्यवान् पर्वतोवन्हिव्याप्यव्याप्यवानितिज्ञानविषये "बाधे" सत्वेपि नातिव्याप्तिरिति भावः । तादृशजनकतायां बाधविषयिताव्यापकत्व- विरहादिति ध्येयम् । स्वरूपसंबन्धरूपावच्छेदकत्वनिवेशे इति । एवं च यद्रूपावच्छिन्न विषयिता तादृशानुमितिजनकतानिरूपितस्वरूपसंबन्धरूपावच्छेदकताव- तीत्यर्थोबोध्य; ! केवलपक्षादौ । केवलह्रदादौ । स्वरूपसंबन्धरूपावच्छेदकता- घटितविशेष्यदलसत्वेपीत्यादिः । सत्यन्तार्थाभावेनेति । ह्रदत्वावच्छिन्नविष- यितायाः पक्षसाध्यग्रहप्रतिबन्धकतानतिरिक्तवृत्तित्त्वाभावादिति भावः । अनु- ·११८ अत्र ईशावच्छेदकत्वनिवेशेपि सत्यन्तविरोधित्वशरीरेपि ईशावच्छेदकत्वं प्रवेश्यं, न तु स्वरूपसंबन्धरूपं, तथा सति उक्तस्थले वन्ह्यभावव्याप्यव्याप्यविशिष्टहदादावतिव्याप्तिः, ताश- विशिष्ट विषयिताया वन्ह्यभावविशिष्टहृदादिविषयित्वाभिन्न तया वन्यभावत्वावच्छिन्नविषयतानिरूपितहृदत्वावच्छिन्नविषयितात्वेन पक्षे साध्यवैशिष्ट्यग्रहप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वात् । मितिप्रतिबन्धकताऽनतिरिक्तवृत्तेरिति । अनेन सत्यन्तार्थसत्वं सूचितम् । विरोध्युन्नायकतावच्छेदकतयेति । अनेन विशेष्यदलसत्वं सूचितम् । अत्र । उन्नायकताशरीरे । ईदृशावच्छेदकतानिवेशेपि । अनतिरिक्त- वृत्तित्वरूपावच्छेदकतानिवेशेपि । ईदृशावच्छेदकत्वं प्रवेश्य मिति । अनति- रिक्तवृत्तित्वरूपमवच्छेदकत्वं प्रवेश्यमित्यर्थः । तथासति । स्वरूपसंबन्धरूपा- वच्छेदकत्वनिवेशे । उक्तस्थले । ह्रदोवन्हिमानित्यत्र । तादृशबिशिष्टविष- यितायाः। वन्ह्य भावव्याप्यव्याप्यविशिष्टह्रदविषयितायाः । प्रतिबन्धकता- वच्छेदकत्वात् । प्रतिबन्धकतानिरूपितस्वरूपसंबन्धरूपावच्छेदकतावत्वात् । अनेन सत्यन्तदलसत्वं सूचितम् । इदमुपलक्षणम् विशिष्टपक्षग्रहत्वाव्यापकपक्षसा- ध्यवैशिष्टयग्रहत्वव्यापकप्रतिबध्यतानिरूपितप्रतिवन्धकतावच्छेदकविषयित्वावच्छिन्ना या वन्ह्यभावव्याप्यवान्ह्रदइत्यनुमितिनिष्ठा जन्यता तन्निरूपितजनकतावच्छेदकत्वा- च्चेत्यपि बोध्यम् । इदंतुबोध्यम् । अथ अनरिक्तवृत्तित्वनिवेशे अनतिरिक्तवृत्ति- त्वार्थश्च "सामान्यलक्षणोक्तदोषात्" प्रतिबन्धकतानिष्ठतादृशरूपावच्छिन्न- विषयिताव्यापकत्वंपर्पवसन्नोभवति । एवं जनकतादिश्यपि । तथा च विषयिताया द्विधानिवेशस्यावश्यकत्वे कि लाघवमितिचिन्त्यम् । पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितसाध्यतावच्छेदकसंबन्धावच्छिन्नसा- ध्यतावच्छेदकावच्छिन्नप्रकारताशाल्यनुमितित्वव्यापकप्रतिबध्यतानिरूपितप्रतिबन्धक- तावच्छेदिका सती विशिष्टपक्षग्रहत्वाव्यापिका विशिष्टसाध्यग्रहत्वाव्यापिका अथ च पर्व साध्यवैशिष्ट्यग्रहत्वव्यापिका या प्रतिबध्यता तन्निरूपितप्रतिबन्धकतावच्छे- दकविषयित्वावच्छिन्नजन्यतानिरूपितजनकत्वावच्छेदिका यद्रूपावच्छिन्नविषयिता तद्रूपवत्वं लक्षणम् । मनु ह्रदो वन्हिमान् जलादित्यादौ वन्हिव्यापकाभावप्रतियोगि- जलवद्हदेमतभेदेनाऽसाधारणविरोधरूपेऽतिव्याप्तिः, वन्हिव्यापका- भावप्रतियोगिजलवह्रदत्वावच्छिन्नविषयितायाः पक्ष साध्य- वैशिष्ट्यग्रहप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वात्, विशिष्टपक्षग्रहत्वाव्यापिका विशिष्ट- 'साध्यग्रहत्वाव्यापिका अथ च पक्षे साध्यवैशिष्ट्यावगाहिग्रहूत्वव्यापिका या प्रतिब्र- 4 ·तञ्चेति । तच्च साध्यव्याप्यवत्पक्षादिकम् । असाधारणविरोधयोरन्यतरस्य प्रतिपक्ष- विधया दोषत्वपक्षे प्रकृतसाधने प्रकृतसाध्यव्यापकाभावप्रतियोगित्वाद्यनवगाही परामर्शोग्राह्यः। तादृशविशिष्टंचेत्यर्थः। साध्यव्यापकाभावप्रतियोगि- प्रकृतहेतुमत्पक्षादौ मतभेदेन विरोधाऽसाधारण्यरूपेऽ तिव्याप्ति- वारयति । असाधारणेति । प्रतिपक्ष विधया। अनुमितिप्रतिबन्ध- कसाध्याभावव्याप्यवत्ताज्ञानविधयेत्यर्थः । सपक्षव्यावृत्तत्वमसाधा- रण्यं, साध्यासामानाधिकरण्यं विरोधः इतिमतेऽनुमित्यविरोधिनि तत्र नोक्तलक्षणातिव्याप्तिरतः दोषत्वपक्षे इत्युक्तम् । प्रतियोगित्वा- दीत्यादिना पक्षधमैतापरिग्रहः । तथा च प्रकृतपक्षतावच्छेदकावच्छिन्नपक्षे प्रकृतसाध्यता- वच्छेदक वशिष्टयापकाभावप्रतियोगित्वविशिष्टप्रकृतसाधनतावच्छेद- कावच्छिन्नवैशिष्ट्यानवगाहिपरामर्शनिष्ठानुमितिजनकतावच्छेदक- विषयिताकत्वरूपमुन्नायकत्वं विवक्षणीयमित्यर्थः । तथा च ध्यता तन्निरूपितप्रतिबन्धकतावच्छेदकीभूतवन्ह्य भाववद्ह्रदत्वावच्छिन्नविषयित्वाव- च्छिन्नजन्यतानिरूपितव्यतिरेकव्याप्तिज्ञानविधया,जनकताबच्छेदकत्वाच्चेत्यत आह ! अतिव्याप्तिवारयतीति । तादृशज प्रतानिरूपिता या प्रकृतपक्ष- तावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितप्रकृतसाध्यतापच्छेदकविशिष्टव्यापकाभावप्रति- योगित्वविशिष्टप्रकृतहेतुतावच्छेदकावच्छिन्नप्रकारत्वानवच्छिन्ना (परामर्शनिष्ठा ) जनकता तादृशजनकतानतिरिक्तवृत्ति यद्पावच्छिन्नविषयिता तपवत्वम् । ननु प्रकृतपक्षतावच्छेदकावच्छिन्नपक्षे प्रकृतसाध्यतावच्छेदकविशिष्टव्यापका- भावप्रतियोगित्वविशिष्टहेतुवैशिष्ट्यानवगाहित्वमेव निवेश्यतां कि हेतुताव- च्छेदकावच्छिन्नत्वनिवेशेनेत्यत आह । रूपान्तरेणेति । द्रव्यत्वादिनेत्यर्थः। यत्र । स्थलविशेषे । व्यतिरेकिप्रतिहेतुता। वन्हिव्यापकीभूताभावप्रति- योगिद्रव्यवहदकालीनजलादेःप्रतिहेतुता । तत्स्थलीयसत्प्रतिपक्षस्य। वन्ह्य- भावव्याप्यवन्हिव्यापकाभावप्रतियोगिद्रव्यवद्ह्रदकालीनजलवद्ह्रदस्य । संग्र- हाय। अव्याप्तिवारपाय । प्रकृतसाधनतावच्छेदकनिवेश इति । प्रकृतपरामर्शस्य प्रकृतसाध्यतावच्छेदकविशिष्टव्यापकाभावप्रतियोगित्वविशिष्टहेतु- वैशिष्ट्यावगाहिट्वेपि हेतुत्वावच्छेदकविशिष्टवैशिष्ट्यानवगाहित्वान्नाव्याप्ति- रिति भावः। प्रकृतसाध्यतावच्छेदकानिवेशे साध्यव्यापकाभावप्रतियोगित्वविशि- ष्टेत्यादिनिवेशे ह्रदस्तेजोव्यापकीभूताभावप्रतियोगित्ववज्जलवद्हृदकालीनवन्हि- ·१२० संग्रहाय रूपान्तरेण प्रकृतहेतोयंतिरेकिप्रतिहेतुता तत्स्थलीय- प्रतिपक्षस्य प्रकृतसाधनतावच्छेदक- निवेशः। रूपान्तरावच्छिन्नसाध्यव्यापकीभूताभावप्रतियोगित्व- विशिष्टप्रकृतहेतुमत्कालीनत्वस्य यत्रप्रकृतसाध्यतावच्छेदक- घटकत्वं तत्स्थलीयतादृशसाध्यतावच्छेदकविशिष्टसाध्याभावव्याप्य- वत्पक्षात्मकप्रतिपक्षसंग्रहाय प्रकृतसाध्यतावच्छेदकनिवेशः। प्रकृतसाध्यव्यापकाभावप्रतियोगित्व विशिष्टप्रकृतसाधनवत्वेन न्तरावच्छिन्नपक्षस्य प्रकृतपक्षतावच्छेदके प्रवेशस्तत्र सत्प्रतिपक्षस्य- तादृशपक्षतावच्छेदकविशिष्टे साध्याभावव्याप्यवत्तारूपस्य संग्रहाय प्रकृतपक्षतावच्छेदकनिवेशः। यत्र रूपा- साध्य- यत्रेति । -मान् इत्यत्र तेजोव्यापकीभूताभावप्रतियोगिजलवद्ढ्दकालीनवन्ह्यभावव्याप्यवद् हृदरूपसत्प्रतिपक्षेऽव्याप्तिः, विरोध्यनुमितिजनकीभूतपरामर्श तेजोव्यापका- भावप्रतियोगिजलवद्ह्रदकालीनवन्ह्यभावव्याप्यवान् ह्रद इत्याकारके व्यापकाभावप्रतियोगिहेतुवैशिष्ट्यावगाहित्वस्यैव सत्वादतः प्रकृतसाध्यतावच्छेदक- निवेशः। निवेशे तु प्रकृतसाध्यतावच्छेदकीभूतवन्हित्ववैशिष्ट्यविरहान्नाव्याप्तिरि- त्याह । रूपान्तरावच्छिन्नेति । तेजस्त्वावच्छिन्नेत्यर्थः। प्रकृतपक्षतावच्छे- दकनिवेशस्य फलमाह । प्रकृतसाध्यव्यापकीभूताभावप्रतियो- गित्वविशिष्टप्रकृतसाधनवत्वेनेति । वन्हिव्यापकीभूताभावप्रतियोगिजला वत्वेनेत्यर्थः । रूपान्तरावच्छिन्नपक्षस्य । द्रव्यत्वावच्छिन्नह्रदस्य । पक्षतावच्छेदके प्रवेश इति । वन्हिव्यापकाभावप्रतियोगिजलवद्रव्यकालीन- ह्रदोवन्हिमानिति भावः । तत्रत्यसत्प्रतिपक्षस्य । वन्ह्यभावव्याप्यवत्ता- दृशह्रदरूपसत्प्रतिपक्षस्येति यावत् । संग्रहायेति । उक्तसत्प्रतिपक्षेऽ व्याप्तिवारणायेति यावत् । प्रकृतपक्षतावच्छेदकप्रवेश इति- वन्हिव्यापकाभावप्रतियोगिजलवद्रव्यकालीनह्रदोवन्हिमान्जलादित्यत्र वन्ह्यभावव्याप्यजलवद्वन्हिव्यापकाभावप्रतियोगिजलव… व्यकालीनह्रदरूपसत्प्रति- पक्षेऽव्याप्तिः विरोध्यनुमितिजनके वन्यभावव्याप्य- वान् वन्हिव्यापकाभावप्रतियोगिजलवद्रव्यकालीनह्रदः पक्षीभूतहदे (द्रव्ये ) साध्यतावच्छेदकीभूतवन्हित्वविशिष्टव्यापकाभावप्रतियोगि- हेतुवैशिष्ट्यावगाहित्वसत्वादतः पक्षतावच्छेदकनिवेशः । तथा च सति पक्षता- बच्छेदकीभूतह्रदत्वावच्छिन्ने तादृशहेतुवैशिष्ट्यानवगाहित्वसत्वान्नाव्याप्तिरिति प्रतिहेतुव्यापकसाध्याभावसमानाधिकरणप्रतिहेतुमत्पक्षेऽ तिव्याप्तिः, तद्विषयकज्ञानस्य पचे साध्यध्यापकाभावप्रतियोगिहेतुवैशिष्ट्यानवगाहित्वात्, अन्यथा इत्याकारकपरामर्श भावः।

·साध्याभावनिरूपितान्वयव्याप्तिविशिष्टप्रकृतहेतुमत्पक्षस्यापि लक्ष्यत्वो- पगमाम्न तत्रातिन्याप्तिः। तस्याऽसाधारण्यमात्रात्मकत्वे तदन- वगाहित्वमपि परामर्शविशेषणं देयम् । तत्संग्राहकमप्यादिपदम ! भावः प्रकृतानुमितिविरोधित्वान्, विरोध्यनुमितिजनकत्वाच्चेत्याशंकामिष्टापत्तिपरतया समाधत्ते । साध्याभावनिरूपिताऽन्वयव्याप्तिविशिष्टस्येति । प्रयं सत्प्रतिपक्षश्च माध्याभावव्याप्यहेतुमत्पक्षरूपः । साव्याभावव्याप्तिश्च साध्याभावाभाववदवृत्तित्वरूपा प्रतिहेतुव्यापकसाध्याभावसामानाधिकरण्यरूपा च । तत्र साध्याभावाभाववदवृत्तिमत्पक्षात्मकसत्प्रतिपक्षनिश्चयस्य "साध्याभावाभाव- वदवृत्तिमान्पक्षः” इत्याकारकस्य ज्ञानवैशिष्ट्यानवच्छिन्नमेब प्रतिबन्धकत्वम् । प्रतिहेतुव्यापकसाध्या भावसमानाधिकरणप्रतिहेतुमत्पक्षात्मकसत्प्रतिपक्ष निश्चयस्य च ज्ञानवैशिष्ट्यावच्छिन्नमेव प्रतिबन्धकत्वम्, प्रतिहेतुव्यापकसाध्याभावसमानाधिक- रणतद्धेतुमान्पक्ष इति निश्चयस्येव हेतुव्यापकः साध्याभावः "हेतुमान् साध्याभाववान्" इति निश्चयविशिष्टस्य प्रतिहेतुमान् पक्ष इति निश्चयस्यापि प्रतिबन्धकत्वादिति । तत्र । साध्याभावनिरूपितान्वयव्याप्तिविशिष्टप्रकृतहेतु. मत्पने । सत्प्रतिपक्षशानस्य विरोधिविषयकनिश्चयत्वेनैव प्रतिबन्धकत्वं, विरो- ध्यनुमितिसामग्रीत्वेन प्रतिबन्धकतायाः दीधितिकृता निराकृतत्त्वात्, विरोधित्वं च तत्तदभावयोरिव तत्तदभावव्याप्ययोरपि अनुभवसिद्धं, तत्र व्यापकसामाना- धिकरण्यरूपव्याप्तिघटितविशिष्टज्ञानस्य प्रतिबन्धकतायां न सामानाधिकरण्या- दिविषयकत्वं तन्त्रं, तदविषयकस्यापि हेतुमान् साध्याभाववान् इति ज्ञानस्य हेतुमान्पक्ष इति ज्ञानसहितस्य प्रतिबन्धकत्वात् । यद्विषयकत्वस्य हि प्रतिबन्धक- ताप्रयोजकत्वं तद्घटितविशिष्टस्यैव दोषत्वम् । प्रतिबन्धकत्वाप्रयोजकसामाना- धिकरण्यघटितविशिष्टस्य यदि सत्प्रतिपक्षता स्यात्तदा कालीनत्वाद्यनन्तपदार्थ- भटितस्यापि तत्वं स्यात् इत्याशयेनाह । तस्येति । प्रतिहेतुव्यापकसाध्याभाव- समानाधिकरणतद्धेतुमत्पक्षस्येत्यर्थः । असाधारण्यात्मकत्वे। सत्प्रतिपक्षाना- त्मकत्वे । तदनवगाहित्वमपीति । पक्षेप्रतिहेतुव्यापकसाभ्याभावसमाना- धिकरणतद्धेतुवैशिष्ट्यानवगाहित्वमपीत्यर्थः । परामशेविशेषणं देयमिति । विरोध्यनुमितिजनकपरामर्श विशेषणं देयमित्यर्थः। तत्संग्राहकमपीति । प्रतिहेतुध्यापकसाध्याभावसमानाधिकरपत तुमत्पक्षसंग्राहकमपीत्यर्थः । आदि- पदम् । प्रकृतसाध्यव्यापकाभावप्रतियोगित्वाधनवगाहीत्यत्रादिपदम् । अथ असाधारण्यातिव्याप्तेरवश्यं निवेशनीयविशिष्टद्वयाघटितत्वनिवेशनेनैव तद्वारपसंभवात्, प्रकृतसाधनेप्रकृतसाध्यव्यापकाभावप्रतियोगित्वाद्यनवगाहित्व- निमशन व्यर्थम ।

·१२२ अत्र च सत्यन्तेन सत्प्रतिपक्षोन्नायकस्य, अविरोध्यन्तेनाऽऽश्रयासिद्धधुन्नाय- कस्य विरोध्यन्तेन वन्हिव्याप्याभावे साध्ये वन्हिव्याप्यवत्पक्षात्मकस्य बाधस्य व्युदासः । संगृह्यते चानेन काञ्चनमयवन्हिमानित्यादौ वन्ह्याद्यभावव्याप्यह्रद- स्वादिमान् पक्ष इति । सत्प्रतिपक्षे च यथासिद्धान्तं पञ्चावयवादिप्रयोगमि- न्छन्ति । अयं हेतुः साध्यव्यभिचारवानित्यादिवदयं पक्ष: माध्याभावव्याप्यवानि- त्यादिकं उद्भावनं पुनरुचित प्रतिभाति । इतिदीधितौसत्प्रतिपक्षग्रन्थः सत्प्रतिपक्षोन्नायकस्येति । साध्याभावव्याप्यव्याप्यवत्पक्षा- देरविरोधितयाअनाभासरूपस्येत्यर्थः । श्राश्रयासिद्धयाधुन्नायकस्येति । आश्रयासिद्धथन्तर्गतस्य पक्ष विशेषणाद्यभावव्याप्यवत्पक्षादेरित्यर्थः । आश्रयासिद्धथादीत्यादिपदासाध्याप्रसिद्धिपरिग्रहः । वन्वादिसाध्यके बाधस्य किंचिदनुन्नायकतया उन्नेये विरोध्यन्तविशेषणस्य तद्वारकता न संभवतीतिबाधविशेषे तद्वयावृत्तिं दर्शयति । विरोध्यन्तेनेति । वन्हिव्याप्यवत्पक्षात्मकस्येत्यनेन वन्हिमपक्षोन्नायकत्वं मूचितम् । अविरोध्यन्तसार्थक्याय प्रतिबध्यतायां स्वरूपसंबन्धरूपसाध्यवैशि- घ्यावगाहित्वावच्छिन्नत्वनिवेशासंभवं दर्शयति। संगृह्यते इति । लक्षणेन । प्रतिस्थापनात्मकन्यायप्रयोगानौचित्यं दर्शयिष्यन् तस्यैव सांप्रदायिकतामाह। सत्प्रतिपक्षे चे ति । यथा- सिद्धान्तमिति। नैयायिका दिप्रतिवादिनामित्यादिः। स्वसिद्धान्ता- नुसारेणेत्यर्थः । पञ्चावयवादीति । ह्रदो न वन्हिमान् हृदत्वादित्या- दिरूपेत्यादिः । आदिना मीमांसकसौगतसिद्धव्यवयव-द्वयवयव- अनेन । का न च विशिष्टद्वयाघटितत्वनिबेशस्य आवश्यकतेतिवाच्यम् । वन्ह्य- भाववद्वन्ह्यभावव्याप्यव्याप्यवदृत्तिवन्ह्य भावव्याप्यव्याप्यवहृदादावतिव्याप्तिवार- पार्थमेव तस्यावश्यकत्वात् । 'न चैवं सत्प्रतिपक्षे ऽव्याप्तिः, तस्य विशिष्टद्वयघटितत्वादिति वाच्यम् । विशिष्टद्वयाटितत्वप्रविष्टविशिष्टद्वयविषयितायां सत्प्रतिपक्षघटकविशिष्टद्वयविषयिता- भेदस्यागत्या निवेशनीयत्वादिति चेदत्राहु :-यादशविशिष्टविषयकनिश्चय- विशिष्टयाहशविशिष्टविषयकनिश्चयत्वं तादृशजनकतानतिरिक्तवृत्तित्वे सति तादृशप्रतिबन्धकतानतिरिक्तवृत्ति तादृशविशिष्टद्वयाघटितत्वमेव ' विशिष्टद्वया- घटितत्वपदेन विवक्षणीयम् । अन्यथा जनकतानतिरिक्तवृत्तित्वमनिवेश्य केवल- ·न्यायपरिपहः। इच्छन्तीति । नेयायिकसांप्रदायिका इतिशेषः । उचि- तंप्रतिभातीति। वादिना न्याये प्रवुश्ते हेतुदोपमात्रस्यैवाऽऽकांक्षित- त्वात्प्रथमतस्तमनुभाव्यविपरीतप्रतिज्ञादिप्रयोगेऽर्थान्तरस्यदुवारत्वा- दितिभावः। इति श्रीमहामहोपाध्यायगदाधरभट्टाचार्यविरचितः सत्प्रतिपक्षग्रन्थ :-- प्रतिबन्धकतानतिरिक्तवृत्तित्वघटितबिशिष्टद्वयाघटितत्वनिवेश जलवान्वन्ह्यभाववा- न्जलवांश्चहृदःइत्यादिज्ञानीयनानाविधविषयतानां प्रतियोगिकोटौ निवेशेन गौर- वम्, अन्वयव्यतिरेकव्याप्तिघटितसत्प्रतिपक्षमाधारणअसाधारणव्यावृत्तसत्प्रति- पक्षत्वस्यदुर्वचतयासत्प्रतिपक्ष विपयताबहिर्भूतत्वनिवेशायोगात् । तस्य सुवचत्वेतु- तस्यैव लक्षणत्वे एतत्प्रयासस्यवैफल्यात् । स्वमते तु सत्प्रतिपक्षघटकविशिष्टयवि- पयकनिश्चयत्वस्य जनकतातिरिक्तवृत्तित्वादेव न दोषः । एवं च असाधारण- वारपाय तादृशप्रतियोगित्वाद्यनवगाहित्वनिवेशनमावश्यकम् । यादृशविशिष्टपदेन सत्प्रतिपक्षात्मकविशिष्टमादाय दोषस्तु अस्मदगरुचसापक सामान्यनिरूक्ति- गंगाटीकायां द्रष्टव्यः इति ध्येयम् । दीधितौ-संगृह्यतेचेति । एतत्तत्वमुक्त श्राका केचित्तु ननु प्रकृतसलिमा व्याप्यवत्प्रकृतपक्ष एवास्तु सत्प्रतिपक्षः साध्यवत्ताबँखौ-वामने मौत विसाध त्वात्, तथा च पक्षनिष्ठसाध्याभावव्याप्यादेरनुगध-विरोधिरूपोन्तायविघटि लक्षणं व्यर्थमत आह । संगृह्यतेचेति । अन्यथा प्रयास सत्यसत्प्र- तिपक्षसंग्रहोन स्यादिति प्राहुः । मीमांसकैः प्रतिज्ञादित्रयस्य, बौद्धैरुदाहरणादि- द्वयस्य, प्राच्यैः वाक्यदशकस्यन्यायत्वोपगमात् । इतिपं०श्रीज्वालाप्रसादगौड़ विरचिता सत्प्रतिपक्षविलासिनीसमाप्ता। शुभंभूयात्

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.