·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·; SANSCRITI.
EDITED FOR
THE SANSKRIT TEXT SOCIETY
UNDER TIL SUPERVISION OF
THEODOR GOLDSTOCKER.
VOL. I.
(OTAINING THE
JAIMINIYANY AYA-MALA-VISTABA.
LONDON:
TRÜBNER & CO.
1865.

·PESVOLIBRARY
THE
JAIMINIYA-NYÀYA-MÂLÀ-VISTARA.
OF
MALINA VÄCHARYA.
SOCIETY OF
NG
EDITEDIO
7V
THE SANSKRIT TEXT SOCIETY
THEODOR GOLDSTÜCKER.
LONDON:
TRÅBNER & CO.
1863.

·No text on this page.

·SOCIETY OF CESVOLIBRARY BEN SEVENTY-THIRCE years have now clapsed since the first Sanskrit work appeared in type. Three years carlier, in 1789, Sir William Jones, by publishing his translation of the drama Sakuntalâ, the master-work of Kalidasa, the Shakespeare of India, had already created in the public mind of Europe a strong feeling in favour of the productions of llindu genius; but it was by editing, in 1792, in the original characters, and on the principles of classical scholarship, the Sanskrit text of the Ritusamhâra, or Assemblage of Seasons, that he initiated a new era of Sanskrit philology. “It is by the press alone,” he on that occasion wrote, "that the ancient literature of India can long be prescrved ;' and the truth of his words is attested by the immense and apparently irre. trievable losses which Sanskrit literature suffered when, confined to the frail materials on which it was written, it had to brave the dangers of climate, political vicissitudes, and individual negligence. But, conversely, it is'attested, too, by the wonderful progress which, from the time when Sanskrit writings were intrustod to the press, Sanskrit philology has made in both Europe and India. For the preservation of a nation's literature is not merely the saving from decay the leaves to which its works are committed; it is the continuing its lifo in the memory of mankind, the propagating of the wisdom which it *contains, and the spreading of the light which it may kindle at home and abroad. That tho last seventy years have done more than the joint labour of all past ages to preserve in this senso Sanskrit literaturo, no one will doubt who compares tho knowledge which Europo and the world at large possessed of India up to the end of the last century, with that which it hos gained since the resuscitation of Sanskrit literature by Sir William Jones, Wilkins, Colebrowke, Wilson, Schlegel, Bopp, Lassen, Burnouf, and those other pioneers who have worthily followed their lead. It is no longer knowledge derived from second-hand sources, respectable only because ancient ; but knofledge drawn from the original testimony of Hindu divincs, legislators, philosophers, •grammarians, poets --in ono' word, from the sacred and profane, scientific and poetical literature of ancient and mediæval India.

·2 It is not very long ago that it was possible to foster the spurious knowledge of ancient India by pious frauds and extravagant tales, to hold up Sanskrit as a language invented by some ingenious Brahmins to conccal their mysteries from the profane multitude. Now, however, the antiquity of India lics open before us in her genuino records, and from the study of the language in which these records were delivered a new light has sprung, showing the intimate affinity between the nations of Europe and India—a new science, the science of comparative grammar, has arisen, which, on the 16th May, 1866, will celebrate its fiftieth anniversary, and on that day pay a well-deserved homage to the genius of its celebrated founder, Bopp. But it is not Europe alone that has profited by this revival of the study of Sanskrit. India herself had lost the recollection of her past; her literature was sinking into oblivion; numerous works of her celebrated writers hagi perished, and others were annually.perishing; her ancient language had died away, and was cultivated merely by a few of her sons; and last, not least, her social fabric and her religious belief had come to rest on mediæval and modern works, professodly derived from, and in harmony with, her most ancient sacred texts, but in truth the composition of an interested and degenerated priesthood, corrupting her faith, depraving her morality, and sapping the very foundations of her life. From the .time, then, that Sanskrit literaturo became diffused by the medium of the press, a new and happier day seems to have dawned over India. The mystery which her priests wero so long allowed to hang over the Purânas, on which her actual creed is based, began to vanish before the printed texts of the Vedas, from which these works pretend to derive their authority. Societies have arisen which strivo to enlighten the nation as to what it has lost and may regain of its ancient purity; the diffidence which naturally enough alienated the native from the European mind is giving way, at least among the educated and influential classes, before the feeling that the warm interest evinced by European scholars and statesmen in the intellectual greatness of India cannot be destitute of bincerc sympathics with her material and moral welfare. .. Natives and Europeans combino for a regeneration of India—not that imaginary regeneration, to be effected by ideas foreign to the nation, and a civilization which could never take root in its soil, but that .

·3 regeneration produced by a removal of the impediments which previously checked its healthy development. Compared to the immensity of the labour to be performed, the beginnings are as yet small, and the labourers few; but no doubt can be entertained that, unless the work 80 admirably initiated by Sir W. Jones, Colebrooke, and Wilson be discontinued, and much more so if it be continued in the spirit of their noblo and generous views, the future of India is full of hope. In this spirit the Sanskrit Text Society comes forward to offer its aid for the diffusion of Sanskrit literature. Founded under the highest auspices, and supported by long officialand literary experience, it aims at strengthening the interest already felt in Europe for all that concerns the prosperity of India, and at increasing the means by which Hindus as well as Europeans may co-operate to enlighten the native mind on the lessons of its past, and the necessitics of its future life. By proposing to publish a series of original Sanskrit works, the Sanskrit Text Society does not lay claim to absoluto originality. It is happy, on the contrary, to acknowledge that the first idea of its formation derived its stimulus from the excellent work done in the Bibliotheca Indica,” or the collection of Oriental works published under the patronage of the IIonorable Court of Directors of the East India Company, and up to this timo continued under the superintendence of the Asiatic Society of Bengal. But, so far from intending to interfere with the activity of that distinguished body, it feels satisfied that it will increase its strength by performing that part of the common work which is favoured by better opportunities in Europo. than cxist for it in India, and which might clse have been long delayed or left undone. For, in view of the difficulties which have hitherto prevented European scholars from joining tho Asiatic Society of Bengal in its labours, and convinced, too, that the vast treasures of Sanskrit literaturo as yet concealed in the public and private' libraries of Europe and India can only bo brought to light if European assistanco, material as well as intellectual, is added to that which India affords, the Sanskrit Text Society trusts that its objects will be welcomed by all true friends of India, and receive their support whicrever literary, philological, or political considerations crcato n desire for a knowledge and a diffusion of the works of the Hindu mind. As is natural, the basis of the publications of the Sanskrit Text Society ·1 will be the vast and celebrated collection of Sanskrit MSS, formerly in possession of the East India Company, and now in thut of the India Oflice. Owing its chief wealth and renown to the learning, zcal, and munificence of the greatest of modern Sanskrit scholars-it is unnecessary to say that only 11. T. Colebrooke (un liere be meant-who unconditionally bestowed his Sanskrit MSS. on the English nation for the promotion of those studies to which he had devoted a large portion of his life, it is also indebted for its contents to the generosity of other scholars, amongst whom the names of Wilkins, Taylor, Mackonzie, and Ilodgson are especially familiar, to students of Sanskrit literature; and while constantly increasing through tho liberality of Government and under excellent management, it is now, beyond doubt, the richest and most important of all collections of Sanskrit MSS. assembled under one roof. Up to this day it has been the main source wliczce European scholars have been enabled to drnw their inforination, and to issue their publications of original texts, as well as their works on Indian antiquities and the Sanskrit language and literature. But though there is, perhaps, no library which, thanks to its enlightened and liberal direction, within the short period of its existence, has been more assiduously used, and has affordled more help in a special branch of research, than the library of the East India Company, now the library of the India Office, yet so amplo aro its resources that ages of hard work will still be counted before justico can be dono to the scientific spirit of its founders. That other collections, too, though less rich, but nevertheless of much importanco on account of special worke which they possess, and the opportunity which they afford for collation --and amongst thcso thero need only bo named thoso of the Bodleian, the Royal Asiatic Society, the Royal Society, the Berlin and Paris libraries—will be resorted to by the Sanskrit Text Society, requires no special remark. But the Society intends likewise to avail itself of all the opportunities in its power to makú use, cither by purchase or otherwise, of MSS. which may be procurable in India, whether from the excellent librarios at Calcutta and Bentres, or through the aid of distinguished natives, among whom, for instance, Dr. Bháu Dáji is so conspicuous, not only from his own literary labours, but also from the generous aid which he has already so often afforded to the diffusion of the literature of his native land. Through special good fortune, thu Sanskrit Text ·5 . Society has also much hope that it may gain access to an extremely important library of Sanskrit MSS. Witherto nearly unknown—the library of the late Raja of Tanjore; for llis Serene Ilighness Prince Frederic of Schleswig-Holstein, recently returned from the south of India, has not only brought with him it catalogue of that remarkable collection, extending over nearly all branches of Sanskrit literature, and comprising several works no trace of which has otherwise come to light, but, himself a Sanskrit scholar, he has kindly also offered his assistante in procuring, during his next visit to India, originals or copies of those MSS. which the Society may require for its publications. With regard to these pumblications theinselves, it may hero suffice to stato that cach will comprise the completetext of the manuscript edited, besides critical notes containing the various readings, and a preface giving a detailed account of the origina! sources whence the text has been edited and of the contents of the work; occasionally, also, explanatory notes and indices, if not too voluminous. The Society would have wished to promise likewise a full translation of the Sanskrit works which it selects for publication; but thoug! it intends to adopt this plan whenever practicable, it fears that tho obstacles still in its way would not at present allow it with safety to pledyo itself to such a course. Tho work which inaugurates the series of the Society's publications, thouglı not originally intended for it, was selected because it was partly already in print, and in order that the Society's operations should commence at once. It is the celebrated compendium of the Mimânsâ philosophy, the Jaiminîya-nyâya-mâlâ-vistara, ky Mâdhavâchârya, the great commentator on the Vedas. The importance which the Mimânsâ school possesses for the religious listory of India, and the special characteristics of the work in question, will be fully discussed in the preface to the present edition, after its last part is completed. The inaterials for this edition having been collected by the editor over the last twenty-fivo years, and the printing of the text being sufficiently advanced to admitºof an uninterruptpd issue of the work, at intervals of thrco months, or less, it has seemed better to defer this prefaco, which may still profit by some of the works in process of publication in India, than to issue it with the first part. Besides, this work, the Society also hopes to publish, cre long, sono important texts, the editing of which has been kindly promised ·6 by Dr. Hali, Librarian to the India Office, and Mr. CoWELI., late Principal of the Sanskrit College at Calcutta. With such excellent co-operation, even at the commencement of its existone', and with the encouragement which its intentions have already received from the most influential quarters, tho Sanskrit Text Society trusts that it will be able to benefit Sanskrit studies in Europe and contribute to the intellectual progress of India. THE PRINCIPIUL EDITOR. RINCIPAL Losdos, 26th December, 1905 ·7 Members of the Sanskrit Text Society. Patron. IIis Royal. JIIGINESS THE PRINCE OP WALES. Virc-Patrons. His MAJESTY THE KING OP Tile BELGIANS. Tu Right IION. THE SECRETAILY OF STATE FON Ixpia. President, Ilis ROYAL HIGINESS THE DUC D'AUMALE. Virr. Presidents. lIis EXCELLENCY MR. VAN DE WEYER. The Rigut Hon. LORD DUFFERIN AND CLANEBOYE. Treasurer. DAVID SALOMONS, Esq., M.P. Ilonorary Secretary. OCTAVE DELEPIENIE, Esq. Principul Editur. PROFESSOR TI. GOLDSTÜCKER. Other Members. The Right REVEREND THE LORD BISHOP OF VAFORD. Sir Joun ACTON, Balt., M.1'. COLO.EL BALFOUR, C.B. HENNY Boux, Esq. • Sir T. E. COLEBROUKE, BART., M.P. W. S. FITZWILLIAMS, Esq. Sir Francis II, Goldsmin, Bart., M.P. Sir Join PETER GRANT, K.C.B. T. B. IIOBLOUSE, Esq. ALEX. J. B. BERESTORD-IIOPE, E4Q., M.P. Jous MUIR, ESQ. Julx MURRAY, Esq. PROFESSOR DADARIAI NAOROJI. Sir Thomas ERSKINE PINKY, KNT. Balog LIONEL De' Rotusem.D, M.l'. Sir JouN SIMEON, Bart., M.P. William Stirling, Esq., M.P. ROBERT S. TURNER, Esq.

·No text on this page.

·: गणेशाय नमः वागीशायाः सुमनसः सर्वार्थानामुपक्रमे । यं नत्वा कृतकृत्याः स्युस्तं नमामि गजाननम् ॥१॥ युक्तिं मानवती विदन्स्थिरधृति दे विशेषार्थभा- गानोहः क्रमकृत्प्रयुक्तिनिपुणः श्वाच्यातिदेशोचतिः । नित्यस्फूर्त्यधिकारवान्गतसदाबाधः स्वतन्त्रेश्वरो जागर्ति श्रुतिमत्प्रसङ्गचरितः श्रीबुक्कणमापतिः ॥२॥ यत्रा प्रतिपाद्यते प्रगुणयसत्पत्रमूर्तिप्रथां स्थितिमूर्तिमाकलयति श्रीबुझणमापतिः। विद्यालीमुनिस्तदात्मनि लसन्मूर्तिस्त्वनुयाहिका तेनास्य स्वगुणैरखण्डितपदं सार्वज्ञमुद्योतते ॥३॥ इन्द्रस्याङ्गिरसो नलस्य सुमति. शैव्यस्य मेधातिथि- भोम्यो धर्मसुतस्य वैण्यनृपतेः स्वौजा निमेगौतमिः । प्रत्यग्दृष्टिररुन्धतीसहचरो रामस्य पुण्यात्मनो महत्तस्य विभोरभूकुलगुरुर्मन्त्री तथा माधवः ॥४॥ से खलु प्राज्ञजीवातुः सर्वशास्त्रविशारदः । अकरोज्नैमिनिमते न्यायमाला गरीयसीम् ॥५॥ तो प्रशस्य सभामध्ये वीरुबीबुलभूपतिः। कुरु विस्तरमस्यास्वमिति मापषमादियत ॥६॥ *.

·"न्यायमालाविस्तरः ॥ १ .. जीन्द्रचतुराननात् । वा परार्थ्यप्रतिमो ऽभवत् ॥ ७ ॥ विद्वदानन्ददायिनीम। जैमिनीयन्यायमालां व्याचष्टे बालबुद्धये ॥ ६ ॥ न्यायमालाया आदौ स्वकीययन्थत्वद्योतनाय स्वमुद्रारूपमनेकार्थगर्भ देवता- नमस्कारप्रतिपादकं लोकं पठति । वागीशाद्या इति ॥ इष्टदेवतां नमस्कृत्य चिकीर्षितार्थपरिपालनाय पालके स्वामिनि विद्यमान महिमानमनुस्मारयति । युक्तिं मानवतीमिति । अब चिकीर्षितधर्मशास्त्रे वर्तमा नानां हादशानामध्यायानां ये प्रतिपाद्या अर्था ये तू नीतिशास्त्रोक्ता राजधास्ते सर्वे ऽयस्मिन्भूपतावुपलभ्यन्ते । नीतिपक्षे युक्तियोगः संधिः । सा च युक्तिमान- वती। मानः सत्कारः । चतुषु सामभेददानदण्डेषूपायेषु प्रथम उपायः । वैरिणो बुद्धिभेदो द्वितीय उपायः । एताभ्यां दानदण्डावयुपलक्ष्यते । एतैश्चतुर्भिरूपायैर्वि- शेषेणार्थ धनं भजति प्राप्नोति । एतावता शत्रुक्षयः कथितः । अवशिष्टेन स्वराज्य- प्रतिपालनप्रकारः प्रतिपाद्यते। आप्तेष्वमात्यप्रभृतिषु पुरुषेष्वयमीदृशस्य व्यापारस्य “योग्यो नान्यस्येत्येवमूहापोहकुशलः । राजसभायामेते तपस्विनः पूज्या विप्रा दक्षि- रणभाग उपवेशनीया एते च भृत्या वामभाग इति क्रमं करोति । ततडामेष्वधि- कृतान्पुरुषानुचितबुद्धिप्रदानेन प्रयोक्तुं निपुणः । समुद्रपर्यन्त बहुलस्य देश- स्योन्नतिः समस्तभोग्य वस्तुसंपत्तिः । मा च परराष्ट्रनिवासिनि सकलपाणिभिः श्याध्यते । इदं कर्तव्यमिदं नेत्येवं कार्याकार्यविषया स्फूर्तिस्तस्यामधिकारो ऽस्य राजो नित्यः । सर्वचाप्रतिहतबुद्धित्वात । गतो विनिवारितः सतां तपस्विनामा- बाधो विघ्नो येनासो गतसदाबाधः । देशान्तराधिपतीनां राज्ञामेतदधीनत्वेनापर- प्रेयवादयं स्वतन्त्रः । जगदीश्वरस्य विद्यातीर्थमुने गमूर्तित्वेनायमीश्वरः । यस्य मभायां गोष्ठीरूपः प्रसङ्गो वेदार्थविषयत्वेन श्रुतिमान । यदीयं चरितमपि नि- रन्तरं वेदोक्तरहस्यार्थानुष्ठानरूपत्वेन श्रुतिमद्भवति । सोऽयं श्रुतिमत्प्रसङ्गचरितः । । एवंविधो बुझणभूपतिरन्तः परमेश्वरय्याने वहिः प्रजापालने च नित्यं जागति। यथा नीतिशास्त्रोक्तेषु सामभेदादिष्वयं कुशलः। तथा सर्वज्ञावतारवाद्धर्मशास्त्रोक्तेषु प्रमाणादिप्रसङ्गान्तेष्वथ्यायार्थेषु कुशलः । ते चाध्यायार्थी उपरिष्टात्मदर्शयियते॥ ..

·॥ प्रथमोऽध्यायः ॥ ३ राज्ञः सर्वज्ञत्वं सोपपत्तिकं प्रकटयति यब्रह्म प्रतिपाद्यत इत्यादिना । सर्वासूप- निषत्सु प्रतीयमानं यत्परं ब्रह्म तदेव शैवागमेषु सृष्टिस्थितिसंहारनिरोधनानुय- हलक्षणपञ्चकृत्यसिद्यर्थमीशानतत्पुरुषाघोरवामदेवसद्योजातलक्षणानां पञ्चानां मूर्तीनां प्रथां प्रसिद्धिं विस्तारं वा प्रगुणयति प्रकटीकरोतीति प्रतिपाद्यते । तत्र तासु मूर्तिष्वयं भूपालः स्थितिमूर्ति धसे। तस्या मूर्तेरात्मनि लसन्निद्यातीर्थमुनिः कृस्नस्य जगतो ऽनुमाहिका मूर्तिरित्युच्यते । यस्मादयं भूपो वेदान्तोक्तं परं ब्रह्म यस्माचागमोक्ता महेश्वरस्य स्थितिमूर्तिर्यस्माञ्च श्रीविद्यातीर्थमुनिस्तदात्मनि सं- निधाय प्रकाशते। तस्मात्सर्वज्ञत्वमस्य राज्ञ उत्कर्षेणाविद्वदङ्गनागोमालमविवादेन प्रतिभासते ॥ उक्तगुणोपेतस्य राज्ञो मन्त्रिणं नानापुराणप्रसिद्धदृष्टान्तहितकारितया प्रशं- सति । इन्द्रस्याङ्गिरस इति ॥ चिकीर्षितयन्थे बड़ातिशयमुत्पादयितुं कर्तृगौरवं प्रकटयति ॥ श्रुतिस्मृतिसदाचारपालको माधवो बुधः । स्मार्त व्याख्याय सर्वार्थ हिजार्थ श्रौत उद्यतः ॥९॥ सर्ववर्णाश्रमानुयहाय पुराणसारपराशरस्मृतिव्याख्यानादिना स्मार्तो धर्मः पूर्व ष्याख्यातः । इदानीं विजानां विशेषानुग्रहाय श्रौतधर्मष्याख्यानाय प्रवृत्तः ॥ ग्रन्थमारिसुगुरुमूर्युपाधिकं सकलवेदशास्त्रप्रवर्तकत्वेनात्रोचितेष्टदेवतारूपं पर- मेश्वरमादौ नमस्कृत्य श्रोतृप्रवृत्तिसियर्थ विषयप्रयोजने दर्शयस्तं पन्थं प्रति- जानीते ॥ प्रणम्य परमात्मानं श्रीविद्यातीर्थरूपिणम् । जैमिनीयन्यायमाला लोकैः संगृह्यते स्फुटम् ॥१॥ जैमिनिमोक्तानि धर्मनिर्णायकान्यधिकरणानि न्यायाः । ते ऽस्य पन्थस्य वि- षयः । 'पठितुं सुशकैः कतिपयैरेव श्लोकैलेषां स्फुटीभावः प्रयोजनम् । न्याय- माला संगृह्यत इति मन्यनामनिर्देशपूर्विका प्रतिज्ञा ॥ तस्य करिष्यमाणयन्यस्य प्रकार दर्शयति ॥

·न्यायमालाविस्तरः ॥ एको विषयसंदेहपूर्वपक्षावभासकः । धोको ऽ परस्तु सिद्धान्तवादी प्रायेण कथ्यते ॥२॥ चत्वारोऽवयवा एकश्लोकेनोक्ताः क्वचिकचित् । यब कांपि बहुश्शोकेरुयन्ते ऽतो न विस्तरः ॥३॥ एकैकस्याधिकरणस्य विषयः संदेह : संगतिः पूर्वपक्षः सिद्धान्तश्चेति पनाव- यवाः। तच संगतिरनन्तरमेव व्युत्पादयिष्यमाणेन प्रकारेण प्रत्यधिकरणं स्वयमे- मोहितुं शक्यते । अवशिष्टानां चतुर्णमवयवानां संयाहकाः कृचिबहवः शोकाः कचिदेक झ्यावापोहापाभ्यामन्ततः प्रत्यधिकरणं शोकहिले संख्या पर्यवस्यति । अतो बहुत्वाविन्यता यन्थगौरवशङ्का न कर्तव्या ॥ तमेव यन्यबाहुल्याभावं स्फु- टीकुर्वपकष्याजेन सुबोपत्वं दर्शयति ॥ सर्वथापि सहस्रे वे नातिकामति संग्रहः । मीमांसासागरस्तेन क्रीडापुष्करिणी भवेत् ॥४॥. लोकेन लोकाभ्यां शोकेवा यथासंभवं न्यायः संगृह्यताम् । सर्वथापि सहस्र- न्यायसंयहरूपो गन्धः लोकसहस्रबयपूर्तेरवीगेव समायते । न तु सहस्रहयमति- कामति । भाषटीकादीनां बहुत्वाहुरवगाहत्वाच मीमांसा सागरसमा पूर्वमासीत् । क्रियमाणेन त्वनेनैव यन्थेन दोषहयरहितेन राजपुत्राणां बालानां क्रीडार्थ निर्मि- तमा नाभिदमपुष्करिण्या समा भविथति । यद्यपि शास्त्रदीप कचिकचि- संपहशोको ऽस्ति तथापि न सर्वत्र विद्यते । यचास्ति तवषयसंशययोर- संयहाब श्लोकपाठमाचेणाधिकरणमुपन्यसितुं शक्यते । अतो न कापि गतार्थत्वं शङ्कनीयम् ॥ संगतिं व्युत्पादयति ॥ शास्त्र अध्याये तथा पादे न्यायसंगतयस्त्रिधा। शास्त्रादिविषये ज्ञाते तत्तत्संगतिरूपताम् ॥५॥ शास्त्रसंगतिरध्यायसंगतिः पादसंगतिश्चेति विविधा संगतिः । सा च शाखा- दीनां प्रयाणामसाधारणे विषये ज्ञाते सति स्वयमेवोहितुं शक्या । लस्या- भ्यायानां चासाधारणं विषयं दर्शयति ॥ धर्मो हादशलक्षण्या व्युत्पाद्यस्तष लक्षणैः । प्रमाणभेदशेषत्वप्रयुक्तिक्रमसंज्ञका ॥६। . ॥

·" .. - ॥ प्रथमोऽध्यायः॥ अधिकारोऽतिदेशश्च सामान्येन विशेषतः। अहो बाधश्च तन्वं च प्रसङ्गश्चोदिताः क्रमात ॥७॥ लक्षणान्यध्यायाः। द्वादशाना लक्षणानां समाहारो हादशलक्षणी। तादृशस्य बादशध्यायोपेतस्य शास्त्रस्य धर्मो विषयः । प्रमाणादयः प्रसङ्गान्ता बादश- पदार्थाः क्रमाहादशनामध्यायानां विषयाः ॥ प्रथमे ऽ ध्याये विध्यर्थवादादिरूम धर्मे प्रमाणं निरूपितम्। द्वितीये यागदानादिकर्मभेदः। तृतीये प्रयाजादीनां दर्श- पूर्णमासाद्यर्थत्वेन तछेषत्वम्। चतुर्थे गोदोहनस्य पुरुषार्थत्वप्रयुक्त्यानुष्ठानम्। न तु क्रत्वर्थत्वप्रयुक्तयेत्येवमादयः । पञ्चमे क्रमनियतिविधेयत्वादयः । षष्टे कर्तुरधिकारो नान्धादेरित्यादयः। सप्तमे समानमितरछयेनेनेत्यादिप्रत्यक्षवचनेनामिहोपादिना- म्नानुमितवचनेन च सामान्यतोऽतिदेशः । अष्टमे सौर्य चळं निर्वपेदित्यव निवा- पस्तद्धितेन देवतानिर्देश एकदेवतात्वमौषधद्रव्यकत्वमित्यादिलिङ्गेनामेयपुरोडा- शेऽतिकर्तव्यतै नान्यस्येत्येवमादिविशेषतोऽतिदेशः । नवमे प्रकृतावमये जुष्टं निर्वपामीति पठिते मन्त्रे विकृती सौर्यचरावनिपदपरित्यागेन सूर्यपदप्रक्षेपण सूर्याय जुष्टं निर्वपामीत्येवमायूहः । दशमे कृष्णलेषु चोदकप्राप्तस्यावघातस्य वि- नुषीकरणासंभवेन लोप इत्येवमादिर्बाधः । एकादशे बहूनामागेयादीनां प्रधाना- .. नां सकृदनुष्ठितेन प्रयाजाद्यङ्गेनोपकार इत्यादितन्त्रम् । हादशे प्रधानस्य पशोरू- पकारायानुष्ठितेन मयाजाद्यनेन पश्वङ्गपुरोडाशेऽयुपकार इत्यादिप्रसङ्गः ॥ पादा- नामसाधारणं विषयं दर्शयति ॥ विध्यर्थवादस्मृतमो नाम चेति चतुर्विधम् । प्रथमाध्यायगैः पादैश्चतुर्भिमनिमीरितम् ॥६॥ प्रथमे पादे विधिरूप मानमीरिजम् । द्वितीये ऽर्थवादरूपम् । अर्थवादो मन्त्र- स्यायुपलक्षकः । तृतीये स्मृतिरूपम् । स्मृतिराचारमणुपलक्षयति । चतुर्थ उनि- विवादिनामरूपम् ॥ उपोहातः कर्मभेदमानं तस्यापवादगीः। 'प्रयोगभेद इत्येते द्वितीयाध्यायपादगाः ॥९॥ द्वितीयाप्यायस्य प्रथमे पाद आख्यातमेवापूर्वबोधकमपूर्वसनाव इत्यादिकः कर्मभेदचिन्तोपयुक्त उपोहातो वर्णितः । वितीये धातुभेदपुनरुत्यादिभिः कर्म- Vol. I. R ·. ॥ जैमिनीयन्यायमालाविस्तरः॥ ननीये रथन्तरादीनां कर्मभेदप्रामाण्यापवादः । चतुर्षे नित्यकाम्ययोः प्रयागयार्भदः॥ श्रुतिर्लिङ्ग च वाफ्यादिविरोधप्रतिपतयः । अनारम्योक्तिबहर्षस्वाम्या अष्टपादगाः ॥१०॥ तृतीयाध्यायस्य प्रथमे पादे शेषत्वबोधकानां श्रुतिलिङ्गादीनां मध्ये श्रुतिर्वि- चारिता। द्वितीये लिङ्गम् । तृतीये वाक्यप्रकरणादि । चतुर्षे निवीतोपवीतादि- ध्वर्थवादत्वविधित्वादिनिर्णयहेतुः श्रुत्यादेः परस्परविरोधसदसनावः । पञ्चमे प्र- तिपत्तिकर्माणि । षष्ठे ऽनारभ्याधीतानि । सप्तमे बहुप्रधानोपकारकमयाजादीनि । अष्टमे याजमानानि ॥ प्रधानस्य प्रयोक्तृत्वमप्रधानप्रयोक्तृता । फलचिन्ता जघन्याङ्गचिमोत्येते चतुर्थगाः ॥११॥ चतुर्याध्यायस्य प्रथमे पादे प्रधानभूतामिक्षा दध्यानयनस्य प्रयोजिकेन्यादिन- धानप्रयोक्तृत्वं विचारितम् । हितीये त्वप्रधानं वासापांकरणं शखाछेदे प्रयोजक मित्याचप्रधानप्रयोक्तृत्वम् । तृतीये जुहूपर्णमयीत्वादेरपापलोकश्रवणादिफलभा- वाभावचिन्ता। चतुर्षे राजसूयगतजघन्याङ्गाक्षधूतादिचिन्ता ॥ श्रुत्यादिभिः क्रमस्तस्य विशेषो वृद्धवर्धने। श्रुत्यादेवलता चेति पञ्चमाध्यायपादगाः ॥ १२ पञ्चमाध्यायस्य प्रथमे पादे श्रुत्यर्थपाठादिभिः क्रमो निरूपितः । द्वितीये वाजपेयगतेषु सप्तदशसु पशुष्वेकैकधर्मसमापनमित्यादिक्रमविशेषः। तृतीये पञ्च- प्रयाजादीनामावर्तनेनैकादश्यमित्यादिवृद्धिः । अदाभ्ययहचिपिण्योरनावृत्तिरि- त्यादिवृद्घभावः । चतुर्षे कमनियामकानां श्रुत्यर्षपाठादीनां प्रवलदुर्वलभावः । अधिकारी तस्य धर्माः प्रतिनिध्यर्थलोपने। दीक्षा सञ्ज देयवही घठे पादेष्वमी स्थिताः ॥१३॥ षष्ठाभ्यायस्य प्रथमे पादे कर्माधिकारः कर्तुरस्त्यन्धादेनास्ति स्त्रिया अस्ति । यो ऽस्ति स च पत्या सहेत्येवमादिनाधिकारी निरूपितः । वितीये संन्चाधिकारिणां प्रत्येकं कृत्वं फलम् । दर्शपूर्णमासयोः कषयनियमः । काम्यकर्म समापनीयमि- त्येवमादयोऽधिकारिधी उक्ताः । तृतीये द्रव्यस्य प्रतिनिधिरस्ति । देवादीना- M ·॥ प्रथमोऽध्यायः॥ मग्न्यादीनामधिकारिणश्च स नास्तीत्यादिनिरूपणम् । चतुर्षे पदार्थलोपनं वि- चारितम् । अवत्तनाशे सत्याज्येन यजेत् । इडाद्यर्थनाशे सति शेषाच यायमित्या- दिकम् । पञ्चमे कालापराधेन चन्द्रोदये सत्यभ्युदयेष्टिः प्रायश्चित्तम् । ज्योतिष्टो- मस्यैकादयो दीक्षाः । द्वादशाहस्य द्वादश दीक्षा इत्यादि निरूपितम् । षष्ठे सत्ता- धिकारिणस्तुल्यकल्या एव । सर्च विप्रस्यैवेत्येवमादिकं चिन्तितम् । सप्तमे पि- पादिकं न देयम् । महाभूमिर्न देयेत्येवमादियविचारः। अष्टमे लौकिकामावु- पनयनहोमः । स्थपतीष्टिस्तथैवेत्येवमाद्यनिविचारः कृतः ॥ प्रत्यक्षोत्पतिदेशो ऽस्य शेष ः सामनिरूपणम् । नामलिङ्गातिदेशौ धौ सप्तमाध्यायपादगाः ॥१४॥ सप्तमाध्यायस्य प्रथमे पादे समानमितरछचेनेनेत्यादिप्रत्यक्षवचनातिदेशः । द्वितीये रथन्तरशब्देन गानमाचाभिधायिना गानस्यैवातिदेश्यत्वमित्येतादृशः पू.. र्वोक्तातिदेशस्य शेषो विचारितः । तृतीये ऽ मिहोपनानार्तिदेशः । चतुर्थे निवा- पोषधयादिलिङ्गातिदेशः ॥ स्पष्टलिङ्गादथास्पष्टात्प्रवलादपवादतः । अतिदेशविशेषाः स्युरष्टमाथ्यायपादगाः ॥१५॥ अष्टमाथ्यायस्य प्रथमे पादे स्पष्टेन लिङ्गेनातिदेशविशेषः । तद्यथा । सौर्यच- रावतिदेशकानि निर्वापस्तद्धितेन देवतानिर्देश एकदेवतात्वमौषधद्रष्यकत्वमित्या- दीनि स्पष्टान्यायलिङ्गानि । द्वितीये त्वस्पष्टैर्लिङ्गैरतिदेश: । तद्यथा । वाजिने हविःसामान्येन लिन पयोविभ्यन्तो ऽतिदिश्यते । तर लिङ्गमस्पष्टम् । शीघ्र तमुद्यनुत्पादनात् । तृतीये प्रवलेन लिङ्गेनातिदेशः । तद्यथा। आभिचारिकेष्टावा- पावैष्णवसारस्वतवार्हस्पत्येषु हविःषु भित्वेन लिङ्गेन यथाक्रममाग्नेयांदिविध्यन्ते प्राने हिदेवत्यत्वेन लिङ्गेन प्रथम आमावैष्णवे तृतीयस्यागीषोमीयस्य विध्यन्तो ऽतिदिष्टः । प्रवलं च विदेवत्यत्वम् । शब्दोच्चारणमात्रेण सहसा प्रतिभासात् । क्र मस्तु विलचितप्रतीत्या दुर्वलः । चतुर्थे दर्विहोमेष्वतिदेशोऽ पोद्यते ॥ अहारम्भोऽथ सामोहो मन्त्रीहस्ताप्रसङ्गतः। नवमाध्यायपादेषु चतुर्वेते प्रकीर्तिताः ॥१६॥ नवमाध्यायस्य प्रथमे पाद उपोहातपूर्वकमूहविचारप्रारम्भः। तत्र प्रयाजादयो ·॥ जैमिनीयन्यायमालाविस्तरः ॥ धमा अपूर्वप्रयुक्ताः। अवघातमन्वादिष्वविवक्षित वीयग्न्यादिस्वरूप साधनविंशे- पत्वमा विवक्षितमित्यादिरूपोहातः। सविवश्विपूषशब्दाना विकृतिषु नास्यूहः । अमिशब्दस्यास्यूह इत्यादिक जहविचारारम्भः । द्वितीये सपरिकरः सामोहः । तृतीये मन्त्रोहः । चतुर्थे मन्त्रोहप्रसङ्गापतितो विचारः ॥ धारलोपो ऽस्य विस्तारः कार्यकत्वं समुच्चयः । यहसामप्रकीर्णानि ननर्थश्चाष्टपादगाः ॥१७॥ हशमाथ्यायस्य प्रथमे पादे बाधहेतुरिलोपो निरूपितः । तद्यथा । स्वयंकृता वेदिर्भवतीत्या वेदिनिष्पादनरूपस्य वारस्य लोपेन निष्पादकानामुखननादीनां बाधः । कृष्णलेषु विनुषीकरणरूपस्य वारस्य लोपेनावघातस्य बाधः । द्वितीये संक्षेपेणोक्तस्य हारलोपस्य बहुभिरुदाहरणैर्विस्तारः । तृतीये बाधकारणं कार्येक त्वम् । तद्यथा। प्रकृतौ गवावादिदक्षिणाया कृत्विक्परिक्रयः कार्यम् । तथा वि- कृतिरूपे भूनाम्न्येकाहे धेनुरूपाया दक्षिणायातदेव कार्यम् । ततो धेन्वा गवावा- दिदक्षिणा विकृतौ चोदकमाता बाध्यते । चतुर्थे नक्षत्रेष्टिविहिता उपहोमाश्चोद- कमानिनारिष्टहोमैः सह समुच्चीयन्त इत्यादिः समुच्चयः । पञ्चमे घोडशिया प्र तिगामी।स चाययणपापादेव यहीतव्य इत्यादिर्बाधप्रसङ्गागतो यहादिविचारः। षष्ठे साम तृचे गेयमित्यादिबोधप्रसङ्गागत: सामविचारः । सप्तमे पश्चङ्गेषु हकि- भेदः। गृहमेधीयमपूर्वकर्मेत्यादिबोधप्रसमागतः प्रकीर्णविचारः । अष्टमे नानुया- जेष्विति पर्युदासो न सोम इत्यर्थवादो नातिराप इति प्रतिषेध इत्यादिबायो- पयुक्तो नर्थविचारः॥ उपोद्घातस्लपा तन्त्रावापी तन्त्रस्य विस्तृतिः । आवापविस्तृतिथैकादशध्यायस्य पादगाः ॥ १ ॥ एकादशध्यायस्य प्रथमे पादे तन्त्रस्योपोहातो वर्णितः । हितीये तन्त्रावापी संक्षेपेणोक्तौ । तृतीये तन्त्रमुदाहरणवाहुल्येन प्रपषितम् । चतुर्थे तथैवाबाप: प्रपञ्चितः॥ प्रसङ्गसन्निनिणीतिः समुच्चयविकल्पने। बादशाध्यायपादानी प्रति पादार्थसंयहः ॥ १९ ॥ बादशाभ्यायस्य प्रथमे पाद मनुधर्माणां पशुपुरोडाशे प्रसाः । सानियवेदे .. 10 ..

·e ॥ प्रथमोऽध्यायः॥ रूतरकालीनकर्मसु प्रसङ्ग इत्यादिविचारः । हितीये सवनीयपोस्तन्त्रित्वम् । न तु सवनीयपुरोडाशानाम् । विकृतिस्तन्त्रिणी न प्रकृतिः। अन्वारम्भणीया विकृतिष्व- पि स्यात्। न तु प्रकृतावेवोल्यादिविचारः । तृतीये त्वग्वाससोः समुच्चयः । आघारग- तानामृजुत्वसंततत्वादीनां समुच्चय इत्यादिकं प्राधान्येन । यवनीयोर्विकल्प इत्या- दिकं समुचयापवादत्वेनेन्युभयं चिन्तितम्। चतुर्थे चैन्द्रावार्हस्पत्ययाज्यानुवाक्पयु- गलयोर्विकल्प इत्यादिकं प्राधान्येन । याज्यानुवाक्ययोः समुच्चय इत्यादिकं वि- कल्यापवादत्वेनेत्युभयं चिन्तितम् ॥ तदेवं वादशाध्यायगतेषु षष्टिसंख्याकेषु पा- देषु प्रतिपाद्या अर्थाः संगृहीताः ॥ ननु यथोक्तेभ्यः पादार्थेभ्यो ऽन्ये ऽप्यर्थी बहवस्ततत्पादेषु विचार्यन्ते । तेषां कथं तत्तत्पादान्तीव इत्याशयाह ॥ उपोहातापवादाभ्यां प्रसङ्गानुप्रसङ्गतः । तत्तत्पादगतत्वेन विचारान्तरमुबयेत् ॥ २० ॥ यथोक्तपादप्रतिपाद्यादन्येष्वर्थेषु यथोचितं कश्चिदुपोद्धातः कश्चिदपवादः क- श्चित्प्रसङ्गपतितः कश्चिदनुप्रसङ्गपतित इत्येवं पादान्तभाव उन्नेयः ॥ ननु सन्त्वे- वमध्यायानां पादानां च व्यवस्थिता अर्थाः । तदीयस्तु क्रमः कथमवगन्तव्य इत्यत त्राह॥ शास्त्रे पूर्वोत्तरीभावोऽध्यायानामभिधास्यते। पादानां तु तमवैव लेशाधुत्पादयामहे ॥ २१ ॥ एकस्मिन्नध्याये समाप्ने सत्यध्यायान्तरारम्भे तयोरध्याययोः पूर्वोत्तरीभावी वक्ष्यते । प्रथमाध्यायगतानां पादानां पूर्वोत्तरीभाव उदाहते सति तदुत्पत्त्या पादानतरेष्वपि तस्योत्प्रेक्षितुं शक्यतया तमुदाहरति । विधिः साक्षामितिधर्मे तस्य शेषोऽर्थवादगीः। वेदमूला स्मृतिनीम वाक्यांशोऽमीष्वतः क्रमः ॥ २२ ॥ जिज्ञास्यत्वेन प्रतिज्ञाते धर्मे विधिवाक्यं साक्षात्प्रमाणमिति तविचारः प्रथमे पादे युक्तः। अर्थवादवाक्यस्य विधिद्वारा प्रामाण्याविध्यनन्तरभावित्वम्। स्मृति- वाक्यस्य सार्थवादविधिरूपवेदमूलतया प्रामाण्यादुर्थवादोतरभावितम् । नामधे- यस्य वापैकदेशत्वेन पूर्वोक्तत्रिविधवाक्यविचारोत्तरकालीनत्वम् । अनेन न्याये- विगतपादानां परस्परं क्रम् उत्रेयः । इत्थं शास्त्रस्याध्यायानां पादानां Vol.

·॥ जैमिनीयन्यायमालाविस्तरः ॥ विशेषविशिष्टानामसाधारण प्रतिपाद्यमर्थ निरूय तनिर्णयफलं दर्श- .. ऊहित्वा संगतीस्तिनस्तथा चान्तरसंगतिम् । ऊहेदाक्षेपदृष्टान्तप्रत्युदाहरणादिकम् ॥ २३ ॥ शास्त्रादिप्रतिपाद्यार्थसंबन्धितयाधिकरणे योजिते सति तस्याधिकरणस्य शा. स्वसंगतिरध्यायसंगतिः पादसंगतिश्चेति तिम्र जहिता भवन्ति । तद्यथा। प्रथमा- भ्यायप्रथमपादस्य वितीयाधिकरणे धर्मस्य लक्षणप्रमाणराहित्यं पूर्वपक्षीकृत्य तासहावः प्रतिपादितः । तस्याधिकरणस्य धर्मसंबन्धितया धर्मविचारशास्त्रे सं- गतिः । प्रमाणविचाररूपत्वात्प्रथमाध्याये संगतिः । विधिवाक्यस्य प्रमाणत्वेनो- पन्यासात्प्रथमपादे संगतिः। यथैतत्संगतिषयमूहितम्। तथा पूर्वोत्तराधिकरणयोः परस्परमवान्तरसंगतिरूहनीया । सा चानेकरूपा । आक्षेपसंगतिर्दृष्टान्तसंगतिः प्रत्युदाहरणसंगतिः प्रासङ्गिकसंगतिरुपोहातसंगतिरपवादसंगतिश्चेत्येवमादिरूपा। तासामाक्षेपादिसंगतीनामूह व्युत्पादयति ॥ पूर्वन्यायस्य सिद्धान्तयुक्तिं वीक्ष्य परे नये। पूर्वपक्षोक्तयुक्तिं च तपाक्षेपादि योजयेत् ॥ २४ ॥ तदेतत्सर्व योजयित्वा प्रदर्श्यते । प्रथमाध्याये प्रथमपादस्य प्रथमाधिकरणगतो धर्मविचारशास्त्र वैधमिति सिद्धान्तः । अर्थज्ञानहेतावथ्ययने नियमविधेः संभ- वादिति तद्युक्तिः । वितीयाधिकरणे धर्मे लक्षणं प्रमाणं च नास्तीति पूर्वपक्षः। लौकिकाकारहीनत्वात्प्रत्यक्षायप्रवृतेश्चेति तयुक्तिः । तया युक्त्या धर्मस्य लक्षण- प्रमाणरहितचे सति नरविषाणसमो धर्म इति तविचारशास्त्रस्य विधेयत्वमनुप- पत्रमित्यांक्षेपसंगतिः ॥ यथा प्रथमाधिकरणे नियमविधिसंभवेन हेतुना विचार- शास्त्रस्य विधेयत्वमुक्तम् । तथा वितीयाधिकरणे लौकिकाकारहीनत्वप्रत्यक्षाद्यप्र- वृप्तिरूपेण हेतुना धर्मे लक्षणप्रमाणे न स्त इति दृष्टान्तसंगतिः॥ यथा प्रथमाधि- करणसिद्धान्ते पूर्वोक्तयुक्तिरवलोक्यते । तथा वितीयाधिकरणसिदान्ने काचिदपि युक्तिं न पश्याम इति प्रत्युदाहरणसंगतिः । एते दृष्टान्तप्रत्युदाहरणसंगती मन्द- बुद्धिभिरपि सर्वोत्प्रेक्षितुं शक्पेते ॥ पञ्चमाधिकरणे विधिवाक्यस्य निरपेक्षत्वा- प्रामाण्यं वर्णितम्। तस्य च वाक्यस्य शशार्थयोर्मध्ये शब्दकोटिनिविष्टावावाक्य- ·पा. १. अधि० १.] ॥ प्रथमोऽध्यायः॥ ११ प्रसङ्गेन शनित्यत्वं षष्ठाधिकरणे वर्ण्यत इति प्रासङ्गिकसंगतिः॥ सप्तमाध्यायस्य चतुर्थे पादे द्वितीयाधिकरणेन सौर्यादिविकृतिषु वैदिकमङ्गजातमुपदेष्टुं तदुपयो- गित्वेन प्रथमाधिकरणे धर्मसापेक्षत्वं साधितम् । तत्र प्रथमाधिकरणमुपोहातः । सेयमुत्तराधिकरणेन सह पूर्वाधिकरणस्योपोहातसंगतिः ॥ प्रथमाध्यायस्य तृती- यपादस्य प्रथमाधिकरणेऽष्टकादिस्मृतेः प्रामाण्यमुक्तम् । द्वितीयाधिकरणे सर्ववे- ष्टनस्मृतेः पूर्ववत्मानं प्रामाण्यमपोद्यते । सेयमपवादसंगतिः ॥ अनया दिशा सर्वच संगतिरूहनीया ॥ इत्थं संगतीर्युत्पांद्याथ प्रत्यधिकरणं विषयसंशयपूर्वपक्षसिद्धान्तांश्चनुरोऽ वय- वान्संजिघृक्षुः प्रथमाध्यायस्य प्रथमपादे प्रथमाधिकरणं भट्टमतेनारचयति ॥ . स्वाध्यायोऽध्येय इत्यस्य विधानस्य प्रयुक्तितः । विचारशास्त्र नारभ्यमारभ्यं वेति संशयः ॥१॥ अर्थधीहेतुताधीतेलॊकसिखावधातवत् । नियामक न चैवातो वैधारम्भी न संभवी ॥२॥ दर्शपूर्ववदस्त्यत्र क्रत्वपूर्व नियामकम् । अर्थनिर्णायक शास्त्रमत आरभ्यतां विधेः ॥३॥ चोदनालक्षणोऽर्थो धर्म इत्यारम्यान्वाहार्ये च दर्शनादित्येतदन्तं जैमिनिमोक्त सूपंजातं धर्मविचारशास्त्रम्। तदेतदस्य प्रथमाधिकरणस्य विषयः। स्वाध्यायोऽध्ये- तष्य इत्यध्ययनविधिरंक्षरपहणमांचपर्यवसायीति केचिन्मन्यन्ते। अपरे त्वेवमाहुः । अर्थज्ञानरूपदृष्टप्रयोजनायेदमध्ययन विधीयते। अर्थज्ञानं च विचारमन्तरेण न सं- भवति । ततो विधिर्विचारशास्त्रस्य प्रयोजक इति तचैवं संशयः । इदं विचारशास्त्र कि विधिप्रयुक्त्या नारम्भणीयमुतारम्भणीयमिति । तनार्थज्ञानायाध्ययनस्य विधि- रिति वदन्वादी प्रष्टष्यः। किमत्यन्तमप्राप्तमध्ययनं विधीयते। किंवा पक्षेऽप्राप्तम- वघातवनियम्यत इति । माद्यः । विमतं वेदाध्ययनमर्थज्ञानहेतुः । अध्ययनत्वात्। भाजाध्ययनवत्। इत्यनुमानेनैव विधिनिरपेक्षेण प्राप्तत्वात्। तीस्तु द्वितीयः पक्षः।

·॥ जैमिनीयन्यायमालाविस्तरः ॥ [पा.१. अधि०१. वान्नयमविधित्वसंभवात् । यथा नखैरवघातेन वा तण्डुलनिष्पत्तिसंभवा- पक्षेऽप्राप्तोऽवघातो विधिनावश्यं कर्तव्य इति नियम्यते । तथा लिखितपाठेन गुरुपूर्वकाध्ययनेन वार्थज्ञानसंभवात्पक्षे ऽ प्राप्तमध्ययन विधिना नियम्यत इति चेत् । न । वैषम्यात् । अवघातनिष्पनैरेव तण्डुलैरवान्तरापूर्ववारेण दर्शपूर्ण- मासौ परमापूर्व जनयतः । नान्यथा। ततो दर्शपूर्णमासापूर्वमवघातस्य नियम- हेतुः । अत्र तु लिखितपाठजन्येनैवार्थज्ञानेन क्रत्वनुष्ठानसिद्धेरध्ययनस्य नियमहे- तुनास्ति । अतो विविधविध्यसंभवादर्थज्ञानहेतुविचारशास्त्रारम्भस्य वैधत्वं नास्ति। तर्हि श्रूयमाणस्य विधेः का गतिरिति चेत् । स्वर्गीयाक्षरयहणमा विधेयमिति वदामः । अश्रुतोऽपि स्वर्गो विश्वजिच्यायेन कल्पनीयः । में स्वर्गः स्यात्सा- प्रत्यविशेषादिति सूत्रेण विश्वजित्यथूयमाणमयधिकारिणं संपादयितुं तविशेषणं स्वर्गफलं युक्त्या स्थापितम् । तदध्ययनेऽप्यस्तु । एतदेवाभिप्रेत्योक्तम् । विनापि विधिना दृष्टलाभान हि तदर्थता । कल्यस्लु विधिसामर्थ्यात्स्वर्गो विश्वजिदादि- वदिति । एवं च सति वेदमधीत्य सायादिति शास्त्रमनुगृह्यते । अस्मिञ्छास्त्रे वेदानासनसमावर्तनयोनेरन्तर्य प्रतीयते । तत्पक्षे त्वधीते ऽपि वेदे मर्मविचाराय गुरुकुल एवाधिवासः कर्तव्यः । तथा सति तरन्तर्य बाध्येत । तस्माविचारशा- स्वस्य वैधत्वाभावात्पाठमाषेण धर्मसिधेः समावर्तनशास्त्राच धर्मविचारशास्त्र ना- रम्भणीयमिति पूर्वपक्षः ॥ अमोच्यते । यदुक्तं लोकसिद्धत्वाबामातविधिरिति । तत्तवास्तु। नियमविधित्वं तु न वारयितुं शक्यम् । यथा दर्शपूर्णमासजन्य परमा- पूर्वमवघातनियमजन्यस्यावान्तरापूर्वस्य कल्पकम् । एवमशेषऋतुजन्यमपूर्वजात ऋतुज्ञानसाधनाध्ययननियमजन्यस्यापूर्वस्य कल्पक भविषति । नियंत्राइष्टानही- कारे च श्रूयमाणो विधिरनर्थकः स्यात् । न च विश्वौजन्मायेंन स्वार्थत्वं युक्तम्। दृष्टफलेऽर्थज्ञाने संभवत्यदृष्टस्य कल्पयितुमशक्यत्वात् । अत एवोक्तम् । लभ्यमाने फले दृष्टे नादृष्टपरिकल्पना । विधेस्तु नियमार्थत्वाचानक्वं भविषतीति ॥ न वमपि श्रुतव्याकरणाद्यस्याधीतवेदस्य पुरुषस्यार्थज्ञानसंभवाविचारणासन्य यर्थ्यमिति चेत् । न । ज्ञानमारसंभवे ऽपि निर्णयस्य विचाराधीनावा। बताः शर्करा उपदधातीत्या घृतेनैव न तैलादिनेत्ययं निर्णयो व्याकरणेत. निरामेन नि रुक्तेन वा न सिध्यति । विचारशास्त्र तु जो वै घृतमिति वारेमा तिणे ..

·१३ M पा. १. अधि०१.] ॥ प्रथमोऽध्यायः॥ यति । अतो विचारो वैधः । वेदमधीत्य सायादिति शास्त्र वध्ययनसमावर्तनयोः पूर्वापरीभावसमानकर्तृकत्वे एवाचष्टे न त्वानन्तर्यम् । तस्माविधिवशादेव विचा- रशास्त्रमारम्भणीयमिति सिद्धान्तः ॥ अस्मिन्नेवाधिकरणे गुरुमतमाह ॥ अथवाध्यापनासिद्धेर्नेवास्त्यध्ययने विधिः । तेन पूर्वोत्तरी पक्षी प्रसाध्यावन्यहेतुभिः ॥४॥ विधेयाध्यापनं सिध्येहालस्याधियं विना । तेन निर्विषर्य शास्त्र निष्पलं चेत्युपेक्ष्यताम् ॥५॥ स्वतः प्राप्तार्थबोधस्य विवक्षानपनोदनात् । विषयादिसमुत्पादं शास्त्रमारभ्यतां ततः ॥६॥ अष्टवर्ष ब्राह्मणमुपनयीत । तमध्यापयीतेत्यध्यापन विहितम् । न चाच नियो- ज्याभावः। आचार्यत्वकामिनो नियोज्यत्वात् । उपनयीतेत्यनेनाचार्यकरणे विहि- तेनात्मनेपदेन नियोज्यविशेषणमाचार्यत्वं प्रतीयते । उपनयने यो नियोज्यः स एवाध्यापनेऽपि। तयोरेकप्रयोजनत्वात्। एवं च सत्याचार्यकर्तृकमध्यापनं माणव- कककेणाध्यैयनेन विना न सिध्यतीत्यध्यापनविधिप्रयुक्त्यैवाध्ययनानुष्ठानसिबेन पृथगध्ययने विधिरभ्युपगन्तव्यः । श्रूयमाणं विधिवाक्यं नित्यानुवादत्वेनायुपप- द्यते। ततोऽध्ययनविधिमुपजीव्य पूर्वमुपन्यस्तौ पूर्वोत्तरपक्षावन्यथा वर्णनीयो। विषयसंशययोस्तु नास्ति विप्रतिपत्तिः ॥ विचारशास्त्र विषयः। अवैधं वैधं वेति संशयः । तत्र वैधत्ववादी प्रष्टव्यः । विधेयमाचार्यकर्तृकमध्यापनं किं माणवक स्यार्थज्ञानमपि प्रयुञ्जीत किंवा पाठमाधम्।नाद्यः। अन्तरेणाप्यर्थज्ञानमध्यापन- सिद्धेः। पाठमाचे तु विचारस्य विषयो न संभवति । आपाततः प्रतीतः संदिग्धो अर्थो विषयः। तथा सति यथार्थप्रतीतिरेव नास्ति तच संदेहस्य का कथा। निर्ण- मो विचारस्य फलं । सोऽपि विषयवदूरापेतः । अतो विषयप्रयोजनाभावावि- चारणस्त्र नारम्भणीयमिति पूर्वपक्षः ॥ अनोप्यते। मांनानाध्यापनेनाववोधः प्रयुज्यताम् । तथापि साङ्गवेदाभ्यायिनो निगमनिरुक्तष्याकरणैर्युत्पत्रस्य पौरुषे- मपन्धेष्विव वेदेऽयर्थावबोधः स्वत एव प्रामोति । ननु यथा विर्ष भुक्रेत्यच मनीयमानोऽयों न विवक्षितः । तथा वेदार्थस्याविवक्षायां विषयाद्यभावस्त- D ·॥ जैमिनीयन्यायमालाविस्तरः॥ [पा.१. अधि०२० दवस्थ इति चेत् । न । विवक्षाया अपनोदितुमशक्यत्वात् । विषभोजनवाक्यस्या- प्रप्रणीतत्वेन बाधो मा भूदिति मुख्यालय परित्यक्तः । वेदे तु कुतो न विवक्षि- तार्थत्वम्। विवक्षिते च वेदाणे या पुरुषस्य संदेहः स.सर्वोऽपि विचारशास्त्रस्य विषयः । तनिर्णयः प्रयोजनम्। ततोऽध्यापनविधिप्रयुक्तेनाध्ययनेन न बुध्यमा- नस्यार्थस्य विचार्यवाहिचारशास्त्रस्य वैधत्वं सिद्धम् ॥ द्वितीयाधिकरणं भट्टमतेनारचयति ॥ विचारविषयो धर्मो लक्षणेन विवर्जितः । मानेन वाचवोपेतस्ताभ्यामिति विचिन्यते ॥७॥ लौकिकाकारहीनस्य तस्य कि नाम लक्षणम् । मानशङ्का तु दूरे ऽप प्रत्यक्षायप्रवर्तनात् ॥५॥ चोदनागम्य आकारो वर्थत्वे सति लक्षणम् । अत एव प्रमाणं च चोदनवाच नो कुतः ॥९॥ लक्षणप्रमाणाभ्यां हि वस्तुसिद्धिः । अत एवाहुः । मानाधीना मेयसिधिमा- नसिद्धिश्च लक्षणादिति । सजातीयविजातीयव्यावर्तको लक्ष्यगतः कश्चिश्लोकप्र- सिद्ध आकारो लक्षणम्। तेन च लक्षणेन लक्ष्ये वस्तुनि संभावनाबुद्धौ जातायां प्रमातुमुधुक्तः प्रमाणेन तदवगछति । तद्यथा । सानादिमती गौरिन्युपश्रुत्य चतुष्पान्सु जीवेषु तल्लक्षणलक्षितपदार्थमम्वियं गौरिति चक्षुषावगच्छति । एवं च सत्यलौकिकत्वाधर्मस्य नास्ति लक्षणम् । तप कुतः प्रमातुमुद्योगः । कथंचिदुद्योगेऽपि न तब प्रमाणसहावः शङ्कितुमपि शक्यः । न तावदा प्रत्यक्ष संक्रमते । धर्मस्य रूपादिरहितत्वात् । अत एव व्याप्रिमहणाभावाचास्त्यनुमानम्। प्रत्यक्षानुमानमूलच शब्दस्य संगतियहः । ततो व्युत्पत्त्यभावानागमोऽपि तय प्रवर्तते । तस्माधर्मो लक्षणप्रमाणरहित इति प्राप्ने धूमः ॥ मा भूत् । चक्षुरादि- गम्यो लौकिक आकारः। तथापि चोदनागम्यः स्वर्गफलसाधनत्वादिलक्षण प्रा- कारोऽस्ति । तेनार्थवे सति चोदनागम्योऽर्थो धर्म इति लक्षणं भवति। बर्षो धर्म इन्युक्ते ब्रह्मणि चैत्यवन्दनादौ घटादौ चातिष्याग्निः । तद्यवछेदाय चोदनांगम्य , इत्युक्तम् । तावत्येवोक्त विधिगम्ये ऽ नषफलत्वेनानर्थरूपे श्येनायभिचालार्मण्य:

·.. पा. १. अधि० २.] ॥ प्रथमोऽध्यायः॥ १५ तिष्याप्तिः । तद्यवछेदायार्थ इत्युक्तम् । यद्यपि श्येनस्य शत्रुबधः फलं न तु नरकः । तथापि तस्य बधस्य नरकहेतुत्वावधवारा श्येनो ऽ नर्थः । न चैवमग्री- षोमीयपशुहिंसाया अपि. बधत्वेन नरकहेतुत्वं स्यादिति शङ्कनीयम् । तस्याः क्रत्वङ्गत्वेन क्रनुफलस्वर्गष्यतिरेकेण फलान्तराभावात् । यतश्चोदनागम्यत्वे सत्यर्थत्वं धर्मलक्षणम् । अत एव गम्ये धर्मे गमकं विधिवाक्यं प्रमाणम् । यद्यपि प्रत्य- क्षानुमानयोरविषयो धर्मः । तथापि प्रसिद्धपदसमभिष्याहारेण व्युत्पत्तिः संभ- वति । तस्माल्लक्षणप्रमाणाभ्यामुपेतो धर्मः ॥ अस्मिन्नेवाधिकरणे गुरुमतमाह ॥ यहा जिज्ञास्यवेदार्थः किं मन्त्राघवबोधितः । सिद्धार्थोऽप्यथ विध्येकगम्यः कार्यार्थ एव वा ॥१०॥ सिद्धेऽपि पुत्रजन्मादौ युत्पतेरुपपत्तितः। मन्त्रादिगम्यसिद्धस्य वेदार्थवेऽपि का क्षतिः ॥११॥ हर्षहेतुबहुत्वेन व्युत्पन्तिः पुषजन्मनि । दुर्लभा सुलभा कार्ये वेदार्थोऽतः स एव हि ॥ १२ ॥ अथातो धर्मजिज्ञासेत्यनाथशब्देन कृत्रिवेदाध्ययनानन्तर्यमुच्यते । अतःशब्देन कृत्रिस्य वेदस्य विवक्षितार्थत्वं हेतुः क्रियते। उक्तशष्टहयानुसारेण धर्मशब्दोऽपि कृत्रिवेदार्थमाचष्टे। ततः सूत्र वेदार्थो जिज्ञास्य इति प्रतिज्ञा कृता। अब संशयः। किं मन्वार्थवादप्रतीतः सिद्धार्थोऽपि वेदार्थो भवति । किंवा विधिवाक्पप्रतीतः कार्यार्थ एव वेदार्थ इति । तत्र लोकावगतसामर्थ्यः शब्दो वेदेऽपि बोधक इति न्यायेन व्युत्पत्त्यनुसारी वेदार्थो वर्णनीयः । व्युत्पतिश्च सिद्धार्थे ऽपस्ति । पुषस्ते जात इति वाताहारष्याहारजन्यं श्रोतुहर्षमनुमाय वालो हर्षहेतौ पुषजन्मनि सं- गतिं प्रतिपयते । ततो मन्त्रार्थवादप्रतीतो ऽप्यर्थो वेदार्थ इति प्राप्ने धूमः ॥ पुषजन्मवर्षहेतूनां धनलाभादीनां बहुत्वादस्य वाक्यस्य पुत्रजन्मैवार्थ इति निर्णयो दुर्लभः । गामानयेति वाक्ये तु गवानयनरूपा मध्यमवृद्धप्रवृप्तिमवलोक्य संगतियहणं सुलभम् । तस्मात्कार्यरूप एव वेदार्थ इति ॥

·॥ जैमिनीयन्यायमालाविस्तरः ॥
[पा.१. अधि०४.
पाधिकरणं भट्टमतेनारचयति ॥
धर्मस्य ज्ञापकं मानं यदुक्तं चोदनात्मकम् ।
एतत्किं न परीक्ष्यं स्याकिंवा सम्यक्परीक्ष्यताम् ॥१३॥
मानोपदेशान्मेयस्य सिद्धत्वारिक परीक्षया।
मैव विचारशास्त्रे ऽस्मिन्परीक्षोपेक्ष्यते कुतः ॥ १४ ॥
स्पष्टोऽर्थः॥
अस्मिन्नेवाधिकरणे गुरुमतमाह ॥
आदौ परीक्ष्यो वेदार्थचोदनामानताथवा।
'वेदार्थस्य प्रधानत्वात्प्रथमं तत्परीक्षणम् ॥१५॥
चोदनामानवाब प्रथम साध्यतां गता।
अनपेक्षतया तस्य यतो मुख्यत्वमाश्रितम् ॥ १६ ॥
द्वितीयाध्यायायैः कर्मभेदशेषशेषित्वादिरूपो वेदार्थः सूषकारेण परीक्षियते ।
चोदनाप्रामाण्यस्य तु प्रथमे ऽध्याये परीक्षा । तदेतदयुक्तम् । कुतः । वेदार्थस्य
प्रधानत्वेनादौ परीक्षणीयत्वात् । प्रधानभूतो हि वेदार्थः । पुरुषार्थत्वेनानुष्ठेय-
वात् । प्रमाणं तु तबोधनाय प्रवृत्तम्। ततशेषतया न प्रधानमिति प्राप्ने धूमः ॥
अस्त्वनुष्ठानोपाधौ वेदार्थप्रमाणयोः प्रधानोपसर्जनभावः । प्रमाणप्रमेयभावो-
पायौ तु प्रमाणस्य मुख्यत्वम्। निरपेक्षत्वात् । न हि स्वतः प्रामाण्यवादिनां
मते सापेक्षता प्रामाण्यस्यास्ति । प्रमेयं तु सापेक्षम् । मानाधीना मेयसिद्धिरिट
न्युक्तावात् । तदेत मुख्यत्वमाश्रित्य सूचकारः प्रमाणपरीक्षामादौ चकारेति यु-
ज्यते ॥ अथान्यत्प्राधान्यमाश्रित्य धर्मविचार एवादी कस्साच कृतः । अपरीक्षि-
तेन प्रमाणेन धर्मस्यासिद्धी तहिचारस्याश्रयासिद्धेः ॥ तदेवमधिकरणषये व्युत्पा-
दनाय भट्टप्राभाकरमतभेद उपन्यस्तः । अथ प्रायेण भामतमेवोपन्यस्यते ॥
:
चतुर्थाधिकरणमारचयति ॥
प्रत्यक्षादिभिरयेष गम्यते विधिनव वा
अक्षादीनां प्रमाणत्वान्भेयधर्मावभासिता ॥१७॥

·१७ पां. १. अधि..] प्रथमोऽध्यायः॥ वर्तमानकविषयमक्षं धर्मस्तु भाष्यसौ। अक्षमूलोऽनुमानादिस्तेन विथ्येकमेयता ॥१८॥ अक्षं प्रत्यक्षम्। प्रत्यक्षादीनां प्रमाणत्वात्प्रमेयावभासकत्वम्। तावदविवादम् । धर्मश्च प्रमेयः । असंदिग्धाविपर्यस्तत्वे सति बुध्यमानत्वात् । घटादिवत् । तस्मात्म- त्यक्षादिभिरप्येष धर्मो गम्यत इति प्राप्ने घूमः ॥ धर्मस्य प्रमेयत्वेऽपि प्रत्यक्षयो- ग्यता नास्ति । प्रत्यक्षस्य वर्तमानमाविषयत्वात् । यस्तु प्रत्यक्षस्यात्यन्तमविषय- स्तषानुमानादीनां कैव कथा । क्वचित्प्रत्यक्षेण गृहीते व्याप्यादौ पश्चादनुमाना- दीनां प्रवृत्तिः । तस्माद्विधिनैव धर्मो गम्यते ॥ पञ्चमाधिकरणमारचयति ॥ अबोधको बोधको वा न तावबोधको विधिः। शक्तरलौकिके धर्मे यहणं दुर्घट यतः ॥१९॥ समभिष्याते धर्मे शक्तियहणसंभवात् । बोधकस्य विधात्वमनपेक्षतया स्थितम् ॥२०॥ यथा धर्मे प्रत्यक्षादीनां प्रामाण्यं नास्ति । तथा विधेरपि नास्ति प्रामाण्यम् । शक्तियहणपूर्वकं हि प्रामाण्यमानवाक्यस्य लोके दृष्टम् । शक्तिम लोकप्रसिडे गवादी गृह्यते । धर्मस्त्वलौकिकः । अतस्तत्र शक्तियहणं दुर्घटम् । तस्माधेिरबो- धकत्वाच धर्मे प्रामाण्यमिति प्राप्ते ब्रूमः ॥ यथा प्रभित्रकमलोदरे मधूनि मधुकरः पिवतीत्यष मधुकरपदस्यार्थमजानबन्यपदार्थमवगत्य तत्समभिष्याहाराकमलम- भ्यगते मधुपानं कुर्वति दृश्यमाने भमरे मधुकरशब्दस्य संगतिं गृहीत्वा वाक्यार्थ प्रतिपद्यते । तथा कारीया वृष्टिकामो यजेतेत्यत्र लोकप्रसिद्धार्थवृष्ट्यादिपदसम- भिष्याहारादलौकिकभावनायां विधेः संगतिं गृहीत्वा विधिवाक्पार्थ पुरुषो बु- भ्यते। तस्मादबोधकत्वलक्षणमप्रामाण्यं नास्ति। न च संवादाभावादप्रामाण्यम्। समननरभाविप्रतिनियतदृष्टफले वृष्ट्यादौ संवादस्यापि संभवात् । अनियतदृष्ट- फले चिंचायागादी प्रतिनियतजन्मान्तरफले ज्योतिष्टोमादौ च संवादः कथमिति चेत् । एवं तर्हि स्वतः प्रामाण्याभ्युपगमावास्ति कापि संवादाद्यपेक्षा । तस्मा- Vol.. E ·१८ ॥ जैमिनीयन्यायमालाविस्तरः॥ [पा. १. अधि०७. दबोधकत्वसापेक्षत्वयोरप्रामाण्यकारणयोरभावाविधेः स्वतः सिद्ध प्रामाण्यं ना- पहोतुं शक्यम् ॥ -- . षष्ठाधिकरणमारचयति ॥ विध्याधिरूमो यः शब्दः सोऽनित्योऽथाविनश्वरः । अनित्यो वर्णरूपत्वावर्णे जन्मोपलम्भनात् ॥ २१ ॥ अबाधितप्रत्यभिज्ञावलावर्णस्य नित्यता। •उच्चारणप्रयत्नेन व्यज्यते ऽसौ न जन्यते ॥२२॥ शनित्यत्ववादिनो वैयाकरणस्तावदेवं मन्यन्ते । वर्णसमूहश्रवणानन्तरमि- दमेकं पदमिति प्रत्ययो मानसप्रत्यक्षेणोत्पद्यते । तस्य च प्रत्ययस्य वर्णव्यतिरिक्तः कश्चित्स्फोटनामकः पदार्थो विषयः। स च नित्यः । स एव शब्दो न तु वर्ण इति। तदेतचैयायिकादयो न सहन्ते । वर्णेष्वेवैकाविच्छेदोपाधिना पदैक्यबुद्धरुप- पटेर्वातिरिक्तस्फोटकल्पना निरर्थिका । तस्मादीनामेव शष्टत्वम् । वर्णाश्च प्रति पुरुषं प्रत्युच्चारणं च जन्मविनाशवन्त उपलभ्यन्ते । तस्मादनित्यः शब्दः । तस्य च कारणदोषसंभवाविधेरप्रामाण्यमिति पूर्वपक्षः ॥ बहुभिः पुरुषैः प्रत्येक बहुकृत्व उच्चारिते गोशब्दे त एवेमे गकारादयो वा इत्यबाधितप्रत्यभिज्ञा जा- पते। तहलाबिन्या वर्णाः। न च वर्णानां जन्माभावे बहुकृत्वउच्चारणप्रयाना व्यर्थी इति शङ्कनीयम्। तत्प्रयत्नस्य व्यञ्जकवाङ्गीकारात्। एवं सति पुरुषभेदादुच्चारणभे- दा यथायोगमुदातादिभेदैः पटुमृदुवादिभेदेश्योपेतान्ध्वनिविशेषानुत्पाद्य चरितार्थी भविषन्ति । तस्मानिये शब्दे कारणदोषाभावानास्त्यप्रामाण्यम् ॥ •. सप्तमाधिकरणमारचयति ॥ वेदवाक्पममानं स्यामानं वा नास्य मानता। पृथक्संकेतवीक्षायामनपेक्षत्ववर्जनात् ॥२३॥ वेदेऽपि लोकवचैव वाक्पार्थे संगतिः पृषक । पहीतष्या ततो वाक्य प्रमाण नैरपेक्ष्यतः ॥२४॥ यद्यपि वर्णानां नित्यत्वादेकार्थावबेदकस्यापि पदस्य पस्मतमा नित्यता.

·१९
पां. २. अधि०१.]
॥ प्रथमोऽध्यायः॥
वर्णपदद्वारा वेदस्य कारणसापेक्षवं नास्ति । तथानिहो जुहुयास्वर्गकाम
इत्यादिवाक्यस्य वाक्पार्थे संगतियहणमपेक्षितम् । ततो नैरपेक्ष्याभावात्प्रामाण्यं
नास्तीति प्राप्ने ब्रूमः ॥ लोके गामानयेत्यादिपदप्रयोगेषु पदपदार्थयोरेव संगतिर्ग-
यते । वाक्यं त्वाकाङ्क्षायोग्यतासनिधिवशात्स्वार्थ प्रतिपादयतीत्यविवादम। तथा
वेदवाक्यस्यापि प्रत्यायकत्वादनपेक्षत्वेन प्रामाण्यमविरुद्धम् ॥
अष्टमाधिकरणमारचयति ॥
पौरुषेयं न वा वेदवाक्यं स्यात्पौरुषेयता।
काठकादिसमाख्यानाद्वाक्यत्वाचान्यवाक्यवत् ॥ २५ ॥
समाख्याध्यापकत्वेन वाक्यत्वं तु पराहतम् ।
तत्कर्षनुपलम्भेन स्यात्ततोऽपौरुषेयता ॥२६॥
काठकं कौथुमं तैत्तिरीयकमित्यादि समाख्यातम् । तवेदविषया लोके दृष्टाः ।
तचितप्रत्ययश्च तेन प्रोक्तमित्यस्मिन्नर्थे वर्तते। तथा सति व्यासेन प्रोक्तं वैयासिक
भारतमित्यादाविव पौरुषेयत्वं प्रतीयते । किं च । विमतं वेदवाक्यं पौरुषेयम् ।
वाक्यत्वात् । कालिदासादिवाक्यवदिति प्राप्ने धूमः ॥ अध्ययनसंप्रदायप्रवर्तकत्वेन
समाख्योपपद्यते । कालिदासादियन्थेषु तत्सर्गावसाने कतीर उपलभ्यन्ते । तथा
वेदस्यापि पौरुषेयत्वे तत्कर्लोपलभ्येत न चोपलभ्यते । अतो वाक्यत्वहेतुः प्रति-
कूलतर्कपराहतः । तस्मादपौरुषेयो वेदः । तथा सति पुरुषबुद्धिदोषकृतस्याप्रा-
माण्यस्यानाशङ्कनीयत्वाविधिवाक्यस्य धर्मे प्रामाण्यं सुस्थितम् ॥
।
॥ इति माधवीये जैमिनीयन्यायमालाविस्तरे प्रथमस्याध्यायस्य प्रथमः पादः ॥
द्वितीयपादस्य प्रधमाधिकरणमारचयति ॥
वायुवा इत्येवमादेरर्थवादस्य मानता।
न विधेयेऽस्ति धर्म कि किंवासौतन विद्यते ॥१॥

·॥ जैमिनीयन्यायमालावितरः॥ [पा. २. अधि.. विभ्यर्षवादशहाना मिपो पेवापरिक्षयात् । नास्त्येकवारपार धर्मे प्रामाण्यं संभवेकुतः ॥२॥ विध्यर्थवादी साकाको प्राशस्त्यपुरुषार्थयोः । तेनैकवापता तलाबादानां धर्ममानता ॥३॥ काम्यपशुकाण्डे विध्यार्थवादी चूयो । वायव्यं श्वेतमालभेत भूतिकाम इति विधिः । वायुर्वे क्षेपिष्टा देवता वायुमेव स्वेन भागधेयेनोपधावति स एवैनं भूतिं गमयतीत्यर्थवादः । तम विधिवाक्पगता वायष्यादिशब्हा अर्थवादशब्दनैर- पेक्ष्येणैव विशिष्टमर्थ विदधति । वर्षवादशदातरनरपेक्ष्येणैव भूतार्थमन्याच- क्षते । क्षिप्रगामी वायुः स्वोचितेन भागेन तोषितो भागप्रदायैश्चर्य प्रयच्छती- त्युक्ते रामायणभावादाविव वृत्तानतः कषिप्रतीयते । न त्वनुष्ठेयं किंचित् । अत एकवाक्यत्वाभावाबास्त्यर्षवादस्य धर्मे प्रामाण्यमिति प्राप्ने ब्रूमः ॥ मा भूत्पदैक वाक्पता। वाक्पैकवाक्यता तु विद्यते । विधिवा तावत्पुरुष प्रेरयितुं विधे- यार्थस्य प्राशस्त्यमपेक्षते। अर्थवादवाक्यं च फलवदर्यावनोधपर्यवसिताध्ययनकि- धिपरिगृहीतत्वेन पुरुषार्थमपेक्षते । ततः पुरुषार्थपर्यवसितवियपेक्षितप्राशसयं लक्षणवृत्त्या समर्पयदर्थवादवाक्यं विधिवारपेन सहकवाक्यतामापद्यते । यतः क्षिप्रगामिस्वभावतमा शीघ्रफलप्रदो वायुरस्य पोर्देवता । ततः प्रशस्तमिर्म वाययं पनुमालभेतेति वाक्पयोस्वयः। तस्मादर्षवादो धर्मे प्रमाणम् ॥ अलिबेवाधिकरखे मतानारमनुसृत्य पूर्वोत्तरपक्षावाह । वादोक्तहेवपेक्षताव विमानतेति चेत् । सत्यन्वये स्तुतिहारा नापेक्षेति गुरुर्जगी ॥४॥ यतो वायुः क्षिप्रमेव फलप्रदः । अतो वायष्यमालभेतत्येवमर्षवादोक्तहेतुम- पेक्ष्य विधिः पुरुष नियुले। ततः सापेक्षवादप्रामाण्यमिति पूर्वपक्षः । विमत कर्मानुष्ठेयम्। फलप्रददेवतोपेलान् । राजसेवादिवदित्यनुमान यधर्षवादे विक यते । तदानीमागमप्रमाणस्य विधिवात्पस्यमानान्तरसापेक्षवं स्यात् । न व विवक्षितम्। किंतु फलमदेवतातोषकबोपन्यासमुखेन कर्मप्राशस्त्यमुपलक्ष्यते । तपा सति प्रशस्त कर्मानुष्यमित्यस्मिवर्षे सार्षवादस्यं विषः पर्यवसानादेकवा- पता लभ्यते । ताकुतः सापेक्षापम् । सारिधिः प्रमावमिति गहा " ·२१ पा० २. अधि० २.] ॥ प्रथमोऽध्यायः॥ द्वितीयाधिकरणमारचयति ॥ ऊर्जा ऽ वरुधा इत्येष विधिवनिगदो न किम् । यूपौडुम्बरता स्तौति स्तौति वा तविधिासया ॥५॥ चतुर्थ्या फलतालाभाबूपौडुबरताफलम्। ऊर्जा ऽ वरोध कथयन्कथं स्तुतिपरो भवेत् ॥६॥ अस्लुतोडुम्वरत्वस्याविधानात्कस्य तत्फलम् । अर्थडेथे वाक्यभेदस्तेन स्तावक एव सः ॥७॥ इदमानायते । औडुम्बरो यूपो भवत्यूग्वा उडुबर ऊर्पशव ऊर्जेवामा ऊर्ज पशूनाप्नोन्यू|ऽवल्या इति । अमृतशब्दाभिधेयोऽत्यन्तसारभूतः सूक्ष्मोऽचरस ऊर्गुच्यते । उडुम्बररूपयोजी यजमानार्थमध्वर्युः पशुरूपामूर्जमानोति । ततो यूपस्यौडुम्वरत्वमूर्जः संपादनाय भवतीत्यर्थः । अनावरुद्या इति तादर्थ्य चतुर्थी। तया फलत्वं गम्यते । धनलाभाय राजसेवेत्यादी तादर्थ्यदर्शनात् । न च फलपरस्य वचनस्य स्लावकत्वं युज्यते । अन्यथा स्वर्गकाम इत्यस्यापि ज्योतिष्टोमस्तावकत्व- प्रसङ्गादिति प्राप्ने ब्रूमः ॥ अयमू| ऽवरोधः कस्य फलम् । किमविहितस्यौडुच- रत्वस्य उत विहितस्य । नाद्यः । अनुष्ठानमन्तरेण द्रव्यमाचात्फलानुत्पतेः । हि- तीये किं मन्त्रविधिः प्रत्यक्ष उतोनेयः । नाद्यः । औडुबरो यूपी भवतीत्यत्र लिङ्प्रत्ययाश्रवणात् । वितीये स्तुत्या समुनयः । न चाप स्तुतिमङ्गीकरोषि । अयोध्येत । विधिना यूपौडुवरवं स्तूयते । तत्फलं चावबोध्यत इति तर्हि वाक्य भिद्यत । ततः फलविधिवनिगद्यमानमतहा स्तावकमेव ॥ अप्रैव गुरुमतेन पूर्वोत्तरपक्षावाह ॥ आप्नोतीति विधिवस्य वादत्वस्यायनिर्णयात् । न प्रमा चोदनेत्येदच वादो लेकवाक्यतः ॥८॥ ऊर्ज पशूनामोतीत्येतस्यापूर्वार्थत्वाहिधित्वं प्रतिभासने । लिवाद्यभावादर्थवा- दत्वम्। अतः संदिग्धावान प्रामाण्यं चोदनाया इति पूर्वपक्षः ॥ एकवाक्यत्वला- भेनार्थवादत्वं निणीयते। अतः प्रमाणं चोदनेति राधान्तः ॥

·॥ जैमिनीयन्यायमालाविस्तरः ॥ [पा. २. अधि.४. नृतीयाधिकरणमारचयति ॥ तेन सबमिति प्रोक्तो वादो हेतुरुत स्तुतिः । हिना श्रुता हेतुतातः शूपीदन्यच्च साधनम् ॥ ९॥ शूर्पसाधनता श्रौती नात्रोतः सा विकल्पते। अतो निरर्थको हेतुः स्तुतिस्तस्मात्प्रवर्तिका ॥ १० ॥ इदमानायते । शूर्पण जुहोति तेन मन क्रियत इति । अयमर्थवादो विधेये शूर्पे हेतुत्वेनान्वेति । हिशब्दस्य हेतुवाचित्वात् । यस्मादनसाधनं तस्मार्पण होतष्यमित्युक्ते यद्यदनसाधनं दीपिठरादि तेन तेन सर्वेण होतष्यमिति लभ्यते। ततः पिठरादयः शूर्पण सह विकल्पन्त इति प्राप्ने धूमः ॥ शूर्पस्य होमसाथ- नत्वं श्रौतम्। तृतीयया तदवगमात्। पिठरादीनां तानुमानिकम्। अतोऽसमान- वलत्वात्र विकल्पो युक्तः । ततो हेतुर्यपः । स्तुतिनु प्ररोचनायोपयुक्ता । तस्मा- स्तुतित्वेनान्वयः ॥ चतुर्थाधिकरणमारचयति ॥ मन्त्रा उरु प्रथस्वेति किमदृष्टैकहेतवः। यागेषूत पुरोडाशप्रथनादेश्व भासकाः ॥११॥ बामणेनापि तहानान्मन्त्राः पुण्यैकहेतवः । न तहानस्य दृष्टत्वादृष्टं वरमदृष्टतः ॥ १२ ॥ उरु प्रपस्वेत्ययं कश्चिन्मन्त्रः । तस्यायमर्थः । भोः पुरोडाश वमुरु विपुलता यथा भवति तथा प्रसरेत्येवमादयो मन्त्रा यागमयोगेषूचार्यमाणा अदृष्टमेव जन- यन्ति। न त्वर्थप्रकाशनाय तदुचारणम्। पुरोडाशप्रपनलक्षणस्यार्पस्य मामणवा- पेनापि प्राप्नत्वात् । उरु प्रथस्वेति पुरोडाशं प्रभयतीति हि ब्रामणवाक्यम् ॥ नैतबुक्तम् । अर्षप्रत्यायनस्य दृष्टप्रयोजनस्य संभवे सति केवलादृष्टस्य कल्पयितु- मशक्यत्वात् । तस्मादृश्यमानार्थानुस्मरणमेव. यागप्रयोगे मन्त्रोच्चारणस्य प्रयो- जनम् । ग्रासणवापेनाप्पानुस्मरणसंभवे मन्त्रेणैवानुस्मरणीयमिति यो निय- मस्तस्य दृष्टासंभवादृष्ट प्रयोजनमस्तु । अव मतान्तरेण पूर्वोत्तरपक्षावाह ॥

·पा. ३. अधि० १.] ॥ प्रथमोऽध्यायः॥ २३ मन्त्रनासणयोर्यहा कलहो विनियोजने। न मन्त्रलिङ्गसिद्धार्थमनुवक्तीतरद्यतः ॥१३॥ अस्य मन्त्रस्य लिङ्गेन विनियोगे ब्राह्मणवाक्यमविवक्षितार्थ स्यात् । वाक्पेन विनियोगे मन्त्रलिङ्गं न विवक्ष्येतेन्युभयोर्विरोधादप्रामाण्यं चोदनाया इति पूर्व- पक्षः ॥ नायं विरोधः । प्रवलेन लिङ्गेन विनियोगसिद्धौ वाक्यस्यानुवादकत्वा- दिति राजान्तः ॥ . ॥ इति माधवीये जैमिनीयन्यायमालाविस्तरे प्रथमस्याध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥ तृतीयपादस्य प्रथमाधिकरणमारचयति ॥ अष्टकादिस्मृतेर्धर्मे न मात्वं मानताथवा। निर्मूलत्वाचं मानं सा वेदार्थोक्तौ निरर्थता ॥१॥ वैदिकैः स्मर्यमाणत्वात्संभाव्या वेदमूलता। विप्रकीर्णर्थसंक्षेपासार्थवादस्ति मानता ॥२॥ अष्टकाः कर्तव्या इत्यादिस्मृतिवाब न धर्मे प्रमाणम् । पौरुषेयवाक्यत्वे सति मूलप्रमाणरहितत्वात् । विप्रलम्भकवाक्यवत् । अथ मूलप्रमाणवस्वाय वेदार्थ एव स्मृतिभिरुच्यत इति मन्येथाः । तर्हि वेदेनैव तदर्थस्याधिगतत्वादियं स्मृति- रना स्यात् । तदानीमनुवादकत्वादप्रामाण्यमिति प्राप्ने ब्रूमः ॥ विमता स्मृ- तिर्वेदमूला। वैदिकमन्वादिप्रणीतस्मृतित्वात् । उपनयनाध्ययनादिस्मृतिवत् । न च वैयर्य शहनीयम्। अस्मदादीनां प्रत्यक्षेषु परोक्षेषु नानावेदेषु विप्रकीर्णस्या- नुष्ठेयार्थस्यैका संक्षिप्यमाणत्वात् । तस्मादियं स्मृतिर्थर्मे प्रमाणम् ॥ असिनेव मतान्तरेण पूर्वोत्तरपक्षावाह ॥ न मा स्माताष्टकाङ्गत्वाद्यां जना इति मन्त्रगीः। तब स्मृतेर्मूलवेदेऽनुमिते.मात्वसंभवात् ॥३॥ यां जनाः प्रतिनन्दन्तीत्ययं मन्त्रोऽष्टकाश्रावस्यागम् । तच्च श्राई स्मार्तम् । महि तस्य प्रतिपादक वेदवाक्यमुपलभामहे । तस्मादिदं मन्त्रवाक्यं न धर्मे प्र- .

·॥ जैमिनीयन्यायमालाविस्तरः ॥ [पा. ३. अधि०३. मिति चेत् । न । तन्मूलस्य वेदस्यानुमेयत्वात् । अनुमानं च दर्शितम् । सा मन्त्री धर्मे प्रमाणम् ॥ द्वितीयाधिकरणमारचयति ॥ पौडबरी वेष्टनीया सर्वेत्येषा स्मृतिर्मितिः । अमितिर्वेति संदेहे मितिः स्यादष्टकादिवत् ॥४॥ औडुवरी स्पृशन्गायेदिति प्रत्यक्षवेदतः । विरोधान्मूलवेदस्याननुमानाच मानता ॥५॥ ज्योतिष्टोमे सदोनामकस्य मण्डपस्य मध्ये काचिदौडधरी शाखा निखन्यते । तस्याश्च वाससा वेष्टनं स्मर्यते । औडुचरी सर्वा वेष्टयितव्येति सा पूर्वन्यायेन प्र- माणमिति प्राप्ते घूमः । औडुबरी स्पृष्ट्वोजायेदित्यनेन प्रत्यक्षवेदवचनेन स्पर्श विधीयते । न च सर्ववेष्टने स्पर्श: संभवति । अतो मूलवेदानुमानं कालात्ययाप- दिष्टम् । तस्माहिप्रलम्भकवाक्यवनिर्मूला स्मृतिप्रमाणम् ॥ अव मतान्तरमाह ॥ प्रत्यक्षानुमितश्रुत्योर्यहा व्यापातदर्शनात् । अमात्वे शङ्किते बाधो ऽनुमानस्याष वर्ण्यते ॥६॥ परप्रत्यक्षवेदोऽप मूलं चेवेष्टनस्य तत् । अस्त्वेवमयनुष्ठान स्वप्रत्यक्षानुरोधतः ॥७॥ स्पर्शसर्ववेष्टनविषययोः प्रत्यक्षानुमितयोः श्रुत्योः परस्परविरोधादुभयोमा- माण्यमिति पूर्वपक्षः ॥ अनुमानस्य कालात्ययापदिष्टयेन विरुदश्रुत्यभावेन स्पर्शश्रुतिः स्वार्थे प्रमाणम् । अथ पुरुषान्तरप्रत्यक्षवेद: सर्ववेष्टनस्मृतेर्मूलमि- न्युच्यते। तर्हि मा भूतस्या अप्रामाण्यम् । तथापि परप्रत्यक्षास्वप्रत्यक्षस्याभ्यर्हि- तत्वेन स्पर्श एवावानुष्ठेगो न सर्ववेष्टनम् ॥ तृतीयाधिकरणमारचयति ॥ वैसर्जनाख्यहोमीयवासोयहणसंस्मृतिः। प्रमा न वा श्रुत्यबापात्प्रमा स्यादरवादिवत् ।।

·२५ पा० ३. अधि०४.] ॥ प्रथमोऽध्यायः॥ दृष्टलोभैकमूलत्वसंभवे श्रुत्यकल्पनात् । सर्ववेष्टनवडाधहीनाणेषा न हि प्रमा ॥९॥ ज्योतिष्टोमे ऽ ग्रीषोमीयस्य पशोस्तन्ने प्रक्रान्ते वैसर्जनहोमो विहितः । तब यजमानं पत्नी पुर्वाश्च धातॄश्चाहतेन वाससा संछाद्य वाससोऽन्ते मुग्दण्डमुप- निबध्य जुहोति। तस्मिन्वासस्येवं स्मर्यते । वैसर्जनहोमीयं वासोऽध्वर्युगुलातीति सेयं स्मृतिः सर्ववेष्टनस्मृतिवत्प्रत्यक्षश्रुन्या न बाध्यते । ततोऽष्टकादिस्मृतिवत्प्र- माणमिति प्राप्ने ब्रूमः ॥ कदाचित्कश्चिदध्ययुर्लोभादेतहासो जयाह । तन्मूलैवैषा स्मृतिरित्यपि कल्पना संभवतीति । दृष्टानुसारिणी चेयं कल्पना। दक्षिणया परि- क्रीतानामृत्विजो लोभदर्शनात् । तथा सत्यस्याः स्मृतेरन्यथायुपपत्तावष्टकादिवत्र मूलश्रुतिः कल्पयितुं शक्यते । अतो बाधाभावेऽपि मूलवेदाभावाच प्रमाणम् ॥ : चतुर्थाधिकरणं भाष्यमतेनारचयति ॥ आचान्तेनेत्यमा मा वा स्मृतिरेषा न मा भवेत् । वेदं कृत्वेति यः श्रोतः क्रमस्तेन विरोधत ः ॥ १० ॥ आचान्यादिः पदार्थो ऽच क्रमो धर्मः पदार्थगः। धर्मस्य धर्म्यपेक्षवादबाधादस्ति मानता ॥११॥ क्षुत आचामेदिति विहितं पुरुषार्थमाचमनम् । यदा तु मध्ये क्षुतादिनिमितं प्राप्नोति । तदा नैमित्तिकमाचमनं क्रत्वङ्गत्वेन स्मृत्या विधीयते । आचान्तेन कर्त- व्यमिति सेयं स्मृतिर्न प्रमाणम् । कुतः । विरुदत्वात् । वेदं कृत्वा वेदिं करोतीति श्रुती पूर्वकालवाचिना क्रांप्रत्ययेन क्रमः प्रतीयते । वेदो नाम दर्भमयं संमार्ज- नसाधनम्। वेदिराहवनीयगार्हपत्यमध्यवर्तिनी चतुरगुलखाता भूमिः । तयोर्मध्ये यदा क्षुतादिनिमिसमाचमनं कुर्यात् । तदा श्रुत्युक्तं नैरन्तय विरुध्येत । तस्मा- वेष्टनस्मृतिवदाचमनस्मृतिर्न प्रमाणमिति प्राप्ते ब्रूमः ॥ वेदवेद्यादिश्रुत्युक्तपदार्थ- वदाचमनादयः स्मृत्युक्ता अनुष्ठेयपदार्थाः । क्रमस्तु पदार्थनिष्ठो धर्मः । स च पदार्थानुपजीवति । तत उपजीव्यविरोधात्क्रम एव बाध्यते । न तु क्रमेणाच- मनस्य बाधो ऽस्ति । तस्मादियं स्मृतिः प्रमाणम् ॥ Vol. I. G.

·॥ जैमिनीयन्यायमालाविस्तरः ॥ [पा.३. अधि०५. अस्मिनेव वार्तिककारः प्रकारानारेण विचारवयं चकार । तप प्रथम विचार दर्शयति ॥ शाक्योक्ताहिंसने धी न वा धर्मः श्रुतत्वतः । न धर्मो न हि पूर्त स्यानोक्षीर बहती धृतम् ॥ १२ ॥ ब्रह्मचर्यमहिंसा च परिपहं च सत्यं च यत्नेन रक्षेदिति श्रुतावहिंसादिर्धर्म- मेनोक्तः । स एव धर्मः शाक्नायुक्तः । तस्माछाक्यस्मृतिधर्मे प्रमाणमिति चेत् ॥ न । स्वरूपेण धर्मस्यापि गोक्षीरन्यायेन शाक्यसंबन्धे सत्यधर्मवप्रसङ्गात् । तदीययन्थेनाहिंसादिनीवगन्तव्यः । तस्साच सा धर्म प्रमाणम् ॥ विचारान्तर दर्शयति ॥ सदाचारोऽ प्रमा मा वा निर्मूलवादमानता। अष्टकादेरिवतस्य समूलत्वात्प्रमाणता ॥१३॥ होलाकोत्सवादिसदाचारस्य मूलभूतवेदाभावादप्रामाण्यमिति चेत् ॥ न। वै- ट्रिकैः शिष्टैः परिगृहीतत्वेनाष्टकादिववेदमूलत्वात् । अत एव मन्वादिभिर्यन्थगौ- स्वभयाविशेषाकारेणानुपदिष्टोऽपि सदाचारः सामान्याकारेणोपदिष्टः । श्रुतिः स्मृतिः सदाचार इत्येवं धर्म प्रमाणोपन्यासात् । तस्माछिष्टाचारः प्रमाणम् ॥ । .. .. पञ्चमाधिकरणमारचयति ॥ यवादिशब्दाः किं धर्या नो वार्यलेछसाम्यतः। दीर्घशूकप्रियंग्वाद्या इयेऽपर्थी विकल्पिताः ॥१४॥ यवान्या इति शास्त्रस्थप्रसिद्धिस्तु वलीयसी । शास्त्रीयधर्मे तेनाच प्रियंग्वादिर्न गृह्यते ॥१५॥ यवमयश्चर्भवति । वाराही उपानहावुपमुजत इति श्रूयते । तत्र यवशब्द- माया दीर्घभूकेषु प्रयुञ्जते वराहशष्टं च शूकरे । लेखास्लु यवशष्टं प्रियंगुषु वराहशष्ट्र कृष्णशकुनी । तथा सति लोकव्यवहारेण निश्चेतव्येषु शहार्येष्वार्यो- खासियोः समानवलावादुभयविधा अपी विकल्पेन स्वीकाया इति प्राप्ने धूमः ॥ शास्त्रीयधर्मावबोधे शास्त्रप्रसिदिलीयसी । प्रत्यासंबवादविच्छिवपार- म्पयोगतत्वाचा शास्त्रे च यवविध्यर्थवाद एवं श्रूयते। यचान्या मोषधयो सायनो।

·२७ पा. ३. अधि०५.] ॥ प्रथमोऽध्यायः॥ अथैते मोदमाना इवोतिष्ठन्तीति । इतरौषधिविनाशकाले ऽ भिवृद्धिदीर्घशूकेषु दृश्यते । न तु प्रियंगुषु । तेषामितरौषधिपाकात्पूर्व पध्यमानत्वात् । उपानवि- ध्यर्थवादश्चैवं भवति । वराहं गावोऽनुधावन्तीति गवामनुधावनं शूकरे संभवति। न तु कृष्णशकुनौ। तस्माहीर्घशूकादिर्यवादिशब्दार्थः ॥ अब वार्तिककारः पीलु- शब्दमुदाजहार । तं च सेच्छा हस्तिनि प्रयुञ्जते । आयर्यास्तु वृक्षे । तपावितव्य- वहारस्यार्येषु संभवावृक्ष एव पीलुशब्दार्थः ॥ अस्मिन्नेवाधिकरणे गुरुमतमाह ॥ यवाखानिर्णयेन तवाक्यं न प्रमेति चेत् । न शास्त्रस्य वलित्वेन तत्प्रसिद्यार्थनिर्णयात् ॥१६॥ स्पष्टोऽर्थः ॥ अस्मिन्नेवाधिकरणे वार्तिककारमतेन वर्णकान्तरमारचयति ॥ यो मातुलविवाहादी शिष्टाचारः स मा न वा । इतराचारवन्मात्वममात्वं स्मार्तबाधनात् ॥१७॥ स्मृतिमूलो हि सर्वच शिष्टाचारस्ततोऽत्र च । अनुमेया स्मृतिः स्मृत्या बाध्या प्रत्यक्षया तु सा ॥१८॥ केषुचिहक्षिणदेशेषु मातुलस्य दुहितर शिष्टाः परिणयन्ति । सो ऽ यमाचारः प्रमाणम् । शिष्टाचारत्वात् । होलाकाद्याचारवदिति चेत् ॥ न । स्मृतिविरुद्धत्वेन कालात्ययापदिष्टत्वात् । तथा च स्मृतिः । मातुलस्य सुतामूदा मातृगोत्रां तथैव च । समानप्रवरां चैव त्यक्ता चान्द्रायणं चरेदिति । न च स्मृत्याचारयोर्मूलवेदा- नुमापकत्वसाम्यात्समवलवमिति वाच्यम् । होलाकादिसदाचारस्य मन्वादिस्मृ- तिववेदानुमापकत्वायोगात् । न हीदानीन्तनाः शिष्टा मन्वादिवहेशकालविप्रकृष्ट वेदं दिव्यज्ञानेन साक्षात्कर्तुं शक्नुवन्ति येन शिष्टाचारो मूलवेदमनुमापयेत् । शक्रो- ति तु यः कोऽपि शिष्टो यत्र क्वामि देशविशेषे कालविशेषे च यं कंचिदपि हो- लाकाद्याचारस्य मूलभूतं स्मृतियन्थमवलोकयितुम् । तस्माच्छिष्टाचारेण स्मृतिरे- वानुमातुं शक्यते । न तु श्रुतिः । अनुमिता च स्मृतिविरुद्धया प्रत्यक्षया स्मृत्या बाध्यते । अत एवाहुः । आचारातु स्मृति ज्ञात्वा स्मृतेश्च श्रुतिकल्पनम् । तेन अन्तरित तेषां प्रामाण्यं विप्रकृयते। तस्मादप्रामाण्यमीहशस्याचारस्याभ्युपेयम् ॥

·॥ जैमिनीयन्यायमालाविस्तरः ॥ [पा. ३. अधि०६. तचैवापरं वर्णकमारचयति ॥ लौकिको वाक्यगो वार्थस्त्रिवृदादेः समत्वतः। उभौ विध्यर्थवादैकवाक्यत्वादस्विहानिमः ॥१९॥ विवृवहिष्पवमानमिति श्रुतौ पिवृछदस्य पैगुण्यं लोकसियोऽर्थः । वा- पशेषाहक्मयात्मकेषु विषु सूक्तेष्ववस्थितानां वहिष्पवमानात्मकस्लोपनिष्पाद- नक्षमाणामुपास्मै गायता नर इत्यादीनामृचा नवकमर्थः। तर धर्मनिर्णये वेदस्य प्रवलवे ऽपि पदपदार्थनिर्णये लोकवेदयोः समानवलालादुभावर्षी विकल्पेन पहीतव्याविति चेत् ॥ मैवम् । लौकिकार्थस्वीकारपक्षे विधिवाक्ये ऽर्थस्वैगुण्य- मर्थवादवाक्ये स्लोपीयाणामृर्चा नवकमित्येवं विध्यर्थवादयो।यधिकरण्यादेववा- क्यत्वं न स्यात् । अत एकवाक्यत्वाय स्तोषीयाणां नवकमेव विधिवाक्ये नि- यतोऽर्थः ॥ षडाधिकरणमारचयति ॥ कल्यः पिकादिशब्दार्थो यासो वा लेखदितः। कल्यो सार्येष्वसिबत्वादनार्याणामनादरात् ॥ २०॥ याया लेखप्रसिदिस्लु विरोधादर्शने सति । पिकनेमादिशब्दानां कोकिलाबर्थता ततः ॥२१॥ आयाः पिकादिशब्द न शायर्षे प्रयुञ्जते । लेखाप न प्रमाणभूताः । तस्मा- निगमनिरुक्तव्याकरणैः पिकनेमादिशहानामर्षः कल्पनीय इति चेत् ॥ मैवम् । आर्यप्रसिद्धिविरोधस्यादृष्टत्वेनेहशे विषये म्लेच्छप्रसिद्धेरथादरणीयत्वात् । कल्पमा- नादयवस्थितादावर खेचरूतिः । यतश्या अपि रूढरभावस्वा निरुतादयश्च- रितार्थाः । तस्मादनार्यप्रसिद्या पिकः कोकिलः । नेमशोऽवाची। तामरस- शब्दः पनवाचीत्येवं द्रष्यम् ॥ अस्सिवेवाधिकरणे गुरुमतमाह ॥ अग्रीवोधादप्रमाणे पिकालम्भनचोदना। मैव लेप्रसिद्यापि तबीधादविरुवया ॥२२॥ स्पोऽर्थः ॥

·२९ पा० ३. अधि..] ॥ प्रथमोऽध्यायः॥ सप्तमाधिकरणमारचयति अपौरुषेयाः कल्पाद्याः कृषिमा वा न कृत्रिमाः। श्रुतिस्मृत्योर्धर्मबुद्धेः स्वतो मात्वं यतः समम् ॥ २३ ॥ पुंनामोक्तेः पौरुषेयाः काठकाद्यसमत्वतः । तपोपलेभिरे केचिदापस्तम्बादिकर्तृताम् ॥ २४ ॥ बौधायनापस्तंचाश्वलायनकात्यायनादिनामाङ्किताः कल्पसूत्रादियन्था निग- मनिरुक्तषडयन्था मन्वादिस्मृतयश्चापौरुषेयाः । धर्मबुद्धिजनकत्वात् । वेदवत् । न च मूलप्रमाणसापेक्षत्वेन वेदवैषम्यमिति शङ्कनीयम् । उत्पन्नाया बुद्धेः स्वतः प्रामाण्याङ्गीकारेण निरपेक्षत्वात् ॥ मैवम् । उक्तानुमानस्य कालात्ययापदिष्ट- त्वात् । बौधायनसूत्रमापस्तम्बसूपमित्येवं पुरुषनाम्ना ते पन्या उच्यन्ते । न च काठकादिसमाख्यावत्प्रवचननिमित्रत्वं युक्तम् । तद्न्यनिर्माणकाले तदानीन्तनैः कैश्चिदुपलब्धत्वात् । तचाविच्छिन्नपारम्पर्येणानुवर्तते । ततः कालिदासादियन्थव- पौरुषेयाः। तथापि वेदमूलत्वात्प्रमाणम् ॥ अधैव गुरुमतमाह ॥ कल्ये सर्वतिथौ दर्शकायतोक्तेः श्रुतिर्न मा । न कल्पे साध्यवेदत्वप्रहाणाहुर्वलत्वतः ॥ २५ ॥ सर्वतिथौ दर्शयागकर्तव्यतां कल्पसूचकार आह । सर्वासु तिथिष्वमावास्या कर्तव्येति । श्रुतिस्त्वमावास्यायामेव तिथौ तत्कर्तव्यतां ब्रूते। ततः कल्पसूत्ररूपेण वेदेन विरुद्धत्वादियं श्रुतिर्न मानमिति चेत् ॥ मैवम्। कल्पस्य वेदत्वं नाद्यापि सिद्धम् । किंतु प्रयत्नेन साधनीयम् । न च तत्साधयितुं शक्यम् । पौरुषेयत्वस्य समाख्यया तत्कनुरुपलम्भेन च साधितत्वात् । अतः कल्पसूत्रस्य दुर्वलतया न श्रुतेरप्रामाण्यम्॥ अष्टमाधिकरणमारचयति ॥ होलाकादेर्व्यवस्था स्यात्साधारण्यमुतायिमः। देशभेदेन दृष्टत्वात्साम्यं मूलसमत्वतः ॥२६॥ होलाकादिशिष्टाचाराणां हारीतादिस्मृतिविशेषाणां चानुष्ठातृपुरुषभेदेन व्यव- Vol. I. H ·॥ जैमिनीयन्यायमालाविस्तरः॥ [पा. ३. अधि... स्थित प्रामाण्यम् । कुतः । देशविशेषे तेषां दृष्टत्वात् । होलाकादयः प्राध्यैरेव क्रियन्ते । वसन्तोत्सवो होलाका। आहीनैबुकादयो दाक्षिणात्यैः । स्वस्वकुलायत करचाकादिस्यावरदेवतापूजादिकमाहीनेवुकशनोचाते । वृषभयज्ञादय उदी- ध्यैः । ज्येष्ठमासस्य पौर्णमास्या वलीवानभ्यर्थ्य धावयन्ति । सोऽ यमुवृषभ- यज्ञः। एवं हारीतादिस्मृतिः काचिकचिद्देशविशेषे दृश्यते । तसाधवस्थित प्रा- माण्यमिति चेत् ॥ मैवम् । तन्मूलावेनानुमितस्य वेदस्य सर्वसाधारणवेन तेषा- मपि सर्वसाधारणत्वात् ॥ अचैव गुरुमतमाह ॥ प्राध्यादिपदयुक्तायाः श्रुतेरनुमितौ पदे । अर्थाबोधादमात्वं चेच सामान्यानुमानतः ॥ २७ ॥ प्राच्यादिभिर्व्यवस्थया होलाकादिष्वनुष्ठीयमानेषु तन्मूलश्रुतिरपि प्राच्यादि- पदयुक्तैवानुमातव्या । तत्र प्राच्यादिपदस्यार्थो न बुध्यते । ये पुरुषाः : कंचित्काल प्राध्यां निवसन्ति त एव कालान्तरे प्रतीच्यां दिशि मिवसन्त उपलभ्यन्ने । तप श्रौतमाच्यादिपदस्याबोधादप्रमाणं श्रुतिरिति चेत् ॥ मैवम्। अनुष्ठानसामा- न्यस्य मूलश्रुतिकल्पकत्वात् । अतः प्राच्यादिपदाहित्ये सत्यर्थबोधादवमिता श्रुतिः प्रमाणम् ॥ ॥ : 1. नवमाधिकरणमारचयति ॥ गोगाव्यादिषु साधुत्वे प्रयोगे वा न कञ्चन । नियमोऽपास्ति वा नास्ति व्याकृतेर्मूलवर्जनात् ॥ २८ ॥ साधूनेव प्रयुञ्जीत गवाया एव साधवः । इत्यस्ति नियमः पूर्वपूर्वव्याकृतिमूलतः ॥ २९ ॥ व्याकरणाभिः सानादिमबस्नुनि गौरिन्येव शब्दः प्रयुज्यते तदनभिलु स्वस्वदेशीयभाषामनुसृत्यं गावीगोणीगोयोपीतलिकेत्येवमादयः शब्दाः प्रयु- ज्यन्ते । तदृश एवं शब्दः साधुर्नेहश इत्यसिवर्षे नियामक नालि। तथा प्रयो- गेऽपि तबास्ति । ईदृश एव शब्दः प्रयोक्तव्यो नेहश इति न तावषयाहाणे नियामकः । तस्य सर्वेषु शव्देषु समानत्वात् । नापि याकरवमृतिनियार्मिका ·३१ पा. ३. अधि०९.] ॥ प्रथमोऽध्यायः॥ तस्या निर्मूलावेनाप्रमाणत्वात् । न खभियुक्तप्रयोगस्तन्मूलम् । अन्योन्याश्रयत्वप्र- सङ्गात् । व्याकरणस्मृतेः प्रामाण्यसिद्धी तदनुसारेण प्रयोक्तृणामभियुक्तत्वसिद्धिः । तसिद्धौ तत्प्रयोगमूलतया व्याकरणस्य प्रामाण्यम्। तस्माचास्ति साधुत्वप्रयोगयो- नियम इति प्राप्ने ब्रूमः ॥ साधूनेव शब्दान्प्रयुञ्जीत न वपशब्दानित्यस्ति नियमः। उभयच क्रमेण गुणदोषवादिनोर्वेदवाक्ययोः श्रवणात् । एकः शब्दः सम्यग्ज्ञातः सुप्रयुक्तः स्वर्गलोके कामधुग्भवतीति गुणवाक्यम् । तस्माबाह्मणेन न लेच्छि- तवै.नापभाषितवै । लेछो ह वा एष यदपशब्द इति दोषवाक्यम् । यथा प्रयो- गनियमस्तपा साधुत्वेऽपि नियमो द्रष्टव्यः । गवाद्या एव साधवो न तु गाव्यादय इत्यस्सिवर्थे । याकरणस्य नियामकत्वात् । न च निर्मूलत्वम् । पूर्वपूर्वव्याकरणस्य तन्मूलत्वात् । एतदेवाभिप्रेत्योक्तम् । तत्र यूपादिकरणवद्याकरणपरंपरानादित्वा- दनुपालम्भ इति व्याकरणप्रामाण्यं साक्षादेव वेदेनोपन्यस्तम्। तथा चाथर्वणिका आमनन्ति । वे विद्ये वेदितव्ये इति ह स्माहुर्यबृह्मविदो वदन्ति । परा चैवापरा च। तवापरा ऋग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्ववेदः शिक्षा कल्यो व्याकरणं नि- रुक्तं छन्दो ज्योतिषमिति । तैत्तिरीयब्राह्मणेऽपि व्याकरणस्योपादेयता श्रूयते । वाग्वै पराच्यष्याकृतावदते देवा इन्द्रमब्रुवनिमा नो वाचं व्याकुर्विति । सोऽब- वीहरं वृणै मह्यं चैवैष वायवे च सह गृह्याता इति तस्मादैन्द्रवायवः सह प्रगृ- यते। तामिन्द्रो मध्यतोऽ वक्रम्य व्याकरोत् । तस्मादियं व्याकृता वागुद्यत इति । ष्याकारश्च पाणिनिकात्यायनपतञ्जलयो मन्वादिसमानाः । तस्मात्सधूनामेव प्रयोगे गवादीनामेव साधुत्वे व्याकरणस्मृतिः प्रमाणम् ॥ अप्रैव गुरुमतमाह ॥ अश्वालम्भनशास्त्रस्य दन्यतालव्यसंशयात् । अमात्वे ऽ दन्यनिणीतिराप्तोक्तव्याकृतेर्वलात् ॥ ३०॥ अश्वमालभेतत्यवाकारवकारयोर्मध्यवर्तिनो वर्णस्य दन्यत्वे स्वं धनम् । तद्रहितं दरिद्रमालभेतेत्यर्थो भवति । तालव्यत्वे तुरङ्गमवाचित्वम्। ततः संशयादप्रामाण्य- मिति चेत् ॥न। व्याकरणानुसारेणांशू ष्याप्तावित्यस्माद्धातोरोणादिके वप्रत्यये कृते तालव्यावनिर्णयात् । तस्मादश्वालम्भनशास्त्र प्रमाणम् ॥ :

·॥ जैमिनीयन्यायमालाविस्तरः॥
[पा. ३. अधि० १०.
दशमाधिकरणे प्रथमवर्णकमारचयति ॥
लोके पदपदार्थों यौ न तो वेदेऽथवाच तो।
रूपभेदात्पदं भिन्नमुतानादिभिदा स्फुटा ॥ ३१ ॥
वर्णेकत्वात्पदैकत्वं क्वाचिकी रूपभिन्नता।
प्रायिकेण पदैन तदर्थेक्यं तथाविधम् ॥ ३२॥
वैदिको पदपदार्थों लौकिकाभ्यां पदपदार्थाभ्यामन्यौ। कुतः। रूपभेदात् । पदे.
तावद्रूपभेदो दृश्यते । आत्मशष्ट आकारादित्वेन लोके नियतः । वेदे तु कचिदा-
काररहितः पठ्यते । प्रयतं पुरुषं मनेति । प्रासणा इति लोके । वेदे त्वन्यथा
पठ्यते । ब्राह्मणासः पितरः सोम्यास इति । अर्थभेदोऽपि स्फुटः । उताना वै
देवगवा वहन्तीति श्रूयते । मनुष्यगवास्त्ववाञ्चो वहनि । वेदे वनस्पतिर्हिरण्य-
पर्णः। तथा च श्रूयते। देवेभ्यो वनस्पते हवींषि हिरण्यपर्ण प्रदिवस्ते अर्थमिति।
तस्माल्लोकवेदयोः पदपदार्यावन्याविति प्राप्ने घूमः ॥ य एव लौकिकाः पदार्थास्त
एव वैदिकाः। तथा हि वर्णानां तावनित्यत्वं प्रथमे पादे साधितम् । यथा प्रयो-
तृणां पुरुषाणां भेदे ऽ कैकस्य पुरुषस्य बहुकृत्वउच्चारणभेदे ऽपि त एवामी
वर्णा इति प्रत्यभिज्ञानाहर्णेक्यम् । तथा यानि लोके गवादिपदानि तान्येव वेदे
विधीयमानानीयबाधितप्रत्यभिज्ञया पदैकत्वमभ्युपैयम् । मना देवास इत्यादिप-
दभेदस्तु क्वाचिकः । नैतावता बहुतरप्रत्यभिज्ञावगतं पदैक्यमपोतुं शक्यम् ।
अन्यथा सोऽयं देवदत इति प्रत्यभिज्ञातं देवदतक्यमपि देशादिभेदमाघेणापो-
ह्येत । पंदैक्ये चार्थेकत्वमवश्यंभावि । अन्यथा वेदे पृथग्प्युत्पत्त्यभावादबोधकत्वं
प्रसज्येत । एतदेवाभिप्रेन्योक्तम् । लोकावगतसामर्थ्यः शब्दो वेदेऽपि बोधक
इति स्वस्यूपाहवनीयादिशब्दाना तदर्थानां चालौकिकत्वेऽपि प्रसिद्धपदसम-
भिष्याहाराड्युत्पत्तिः संभवति । उत्तानवहनादिकं त्वर्थवादः । अस्तु वा तथा
वहनम् । तथायुत्तानादिशब्दानदीच लोकसिखा एव । तस्माद्य एव लौकि
काः पदपदार्थास्त एव वैदिकाः ।
हितीयवर्णकमारचयति ॥
व्यक्तिींसादिशब्दार्थ आकृतिया क्रियान्वयात् ।
व्यक्तिर्युत्पतिवेलायामाकृत्या सोपलक्ष्यते ॥३३॥

·पा. ४. अधि० १.]
॥ प्रथमोऽध्यायः॥
३३
शक्तियहादियुक्तिभ्य आकृतरर्थतोचिता ।
क्रियापर्यवसानाय व्यक्तिस्तनोपलक्ष्यताम् ॥ ३४ ॥
बीहीनवहन्ति । पशुमालभेत । गामानय । ब्राह्मणो न हन्तव्य इत्यादिप्रयोगेषु
बीमादिशब्दानां चक्तिरर्थः । कुतः । अवहननादिक्रियाभिर्युक्तेरन्वेतुं शक्यत्वात् ।
न प्राकृतिरवहल्लुमालम्युमपनेतुं वा योग्या । नन्वानन्यष्यभिचाराभ्यां न व्यक्ती
युत्पत्तिः संभवति । अननता हि गोव्यक्तयः। अतीतानामनागतानामनेकदेश-
वर्तिनां गवामियशाया अनवधारणात् । किं च । शुक्लव्यक्ती व्युत्पनो गोशष्टः
कृष्णव्यक्ती प्रयुज्यमानः स्वार्थ व्यभिचरेन् । तष कथं व्युत्पत्तिरिति चेत् । एवं
तर्हि युत्पत्तिकाले सा व्यक्तिराकृत्योपलक्ष्यतामिति प्राप्ने ब्रूमः ॥ अन्वयव्यतिरे-
काभ्यामाकृतः शक्तियहणनिमितत्वाछदार्थत्वं तस्या एवोचितम्। किं च। गो-
शब्द उच्चारित व्यक्तिवादिनः संशयो भवेत् । तस्मादाकृतेरेवाभिधेयत्वम् । यद्या-
कृताववहननादिक्रया न पर्यवस्येत् । तर्हि व्यक्तिस्तत्रोपलक्षणीया। किं च । श्ये-
नचितं चिन्वीतेत्यादावाकृतेरेव सादृश्यप्रतियोगितया कार्यान्वयो दृश्यते। तस्मा-
दाकृतिः शष्टार्थः॥
सपैव गुरुमतमाह ॥
गवादिचोदना नो मा जातिव्यत्योरनिर्णयात् ।
आनन्यव्यभिचाराभ्यां न व्यक्तिरिति निर्णयः ॥३५॥
स्पष्टोऽर्थः॥
..
16
:
.
॥ इति माधवीये जैमिनीयन्यायमालाविस्तरे प्रथमस्याध्यायस्य तृतीयः पादः ॥
चतुर्थपादस्य प्रथमाधिकरणं वार्तिककारोबीतमारचयति ॥
उभिदादिपदं भर्मे किममानमुत प्रमा।
विध्यर्षवादमन्यांशेष्वनन्तभावतो न मा ॥१॥
अमाभावो विधावुनिदा यजेतेति हश्यते ।
नामावेनान्वयो वाक्पे वक्ष्यते तः प्रमैव तत् ॥२॥

·३४ ॥ जैमिनीयन्यायमालाविस्तरः । [पा. ४. अधि.. उद्भिदा यजेत । विश्वजिता यजेतेत्येवं समाबायते । तपोनिदादिपदं न धर्मे प्रमाणम्। कुतः। प्रमाणवेनाभिमतेषु षिषु वेदविभागेष्वनन्तभावात् । तथा हि विधिः साक्षात्प्रमाणम् । अर्थवादमन्त्री तु विध्यन्वयेन । तप न तावदुनिदादि- पदं विधावन्तर्भवति । विभ्यर्थरुमाया भावनाया अनेषु भाष्यकारणेऽतिक याता-, रूपेषु कस्यायवाचकत्वात् । नायर्थवादत्वम् । स्तुतिबुदेरभावात नामि मन्त्र- त्वम् । उत्तमपुरुषादीनां मन्वलिङ्गानामभावात् । तथा चोक्तम् । तमामन्त्रणा- स्यन्तत्वान्तरूपाद्यभावतः । मन्त्रप्रसिधभावाच मन्नतेषां न पुज्यत इति । अपये जुष्टं निर्वपामीन्युत्तमपुरुषः । अमे यशस्विन्यशसे समर्पयेत्यामन्नणम् । उवीं चासि वस्वी चासीत्यस्यन्तरूपम् । इषे बोर्जे वेति बानात्मम् । आदिशदेना- शीर्देवताप्रतिपादनादयः । एवमादिष्वनन्तीवादमानमिति चेत् । न । विध्यंशे करणे ऽन्तभावात् । यद्यपि लिङ्पदेन सह समानपदोपासो यजिीवः कर- णम् । तथापि तस्य यजेनीमत्वेनोबिदादिपदमन्वेति । तस्मात्प्रमाणम् ॥ । द्वितीयाधिकरणमारचयति ॥ गुणोऽयं नामधेयं वा खनियेऽनिरुक्तितः। ज्योतिष्टोमं समाश्रित्य पर्ष गुणचोदना ॥३॥ फलोदासमानैषा निरुक्तियागनाम्न्यपि । नामत्वमुचितं यागसामानाधिकरण्यतः ॥४॥ उडिदा यजेत पशुकाम इत्या तृतीयानोनोमिन्पदेन योऽर्थो विवक्षितः सोऽयं यागे कश्चिगुणः स्यात् । दमा जुहोतीत्यनेन गुणविधिना समानत्वात् । अथोप्येत । दधिशब्दार्थों लोकमसिडः । उनिधदार्थस्वप्रसिद इति । तव । स्यभावेऽपवयवार्थनिरुवा तत्प्रसिः। उजियते भूमिरनेनेति पुत्पत्सा खनि- पवाव्यसौ शब्दः । न चाप पशुफलकः कषिधागो विधीयत इति वाप्यम् । पशूनां गुणफलत्वात् । यथा गोदोहनेन पनुकामस्येत्यच पशवो गोदोहनगुणा फलम् । तदेह खनिषगुणस्य फलमर्छ । यदि चमसेनापः प्रणमेदिति विहित प्रकृतमां प्रणयनमाथित्य-गोदोहन विधीयते । तर्सनापि ज्योतिटोमेन बजोति विहित प्रथात सोनिटोममाचित्य बासि विधीयताम् । तमामपिरिति-मा

·पा. ४. अधि० ३.]
॥ प्रथमोऽध्यायः॥
३५
बूमः ॥ पशुकामो यजेतेत्यस्य पदहयस्यायमर्थः । पशुरूपं फलं यागेन करणेन
कुर्यादिति । तत्र केन यागेनेत्यपेक्षायामुनिदेति तृतीयान्तपदं यागनामत्वेनान्वे-
ति । उद्भिद्यते पशुफलमनेन यागेनेति निरुत्या नामत्वमुनित्पदस्योपपद्यते ॥
एवमपि गुणविधिनामधेयत्वयोः शनिर्वचनसाम्याच निर्णय इति चेत्॥ मैवम्।
सामानाधिकरण्यस्य निर्णयकत्वात् । उनिबामकेन यागेन फलं कुर्यादिन्युक्ते सा-
मानाधिकरण्यं लभ्यते। गुणवे तु खनिचेण साध्यो यो यागस्तेनेत्येवं वैयधिकरण्यं
स्यात् । यदि खनिनवता यागेनेति सामानाधिकरण्यं योज्यत । तदा मत्वर्थल-
क्षणा प्रसज्येत । तस्मादुन्निदादिपदं नामधेयम् । दमा जुहोति । बीहिभिर्यजेते-
त्यादिषु द्रव्यविशेषे दध्यादिशब्दानामत्यन्तरूढतया यागनामत्वासंभवादगत्या गु-
णत्वमाश्रितम्। सोमेन यजेतेत्यवायप्रसिद्धार्थनामधेयत्वकल्पनातो वरं प्रसिद्धार्थ-
बारेण लक्षणायणमित्यभिप्रेत्य सोमद्रष्यवता यागेनेति मत्वर्थलक्षणा स्वीकृता।
उनिछब्दस्य तु लोकप्रसिद्धार्थाभावादुक्तरीत्या नामत्वं युक्तम्। प्रयोजनं तु नाम:
सर्वष व्यवहार एव । न यन्तरेण नामधेयमृत्विग्वरणादिष्वनेनाहं यक्ष्य इत्या-
ख्यातोपायो लघुः कश्चिदस्ति । तस्मादुङ्गिदादिपदं नामधेयम् ॥
अव गुरुमतमाह ॥
लौकिके गणयागेऽस्य विधेः सापेक्षतेति चेत् ।
निरुत्या श्रौतयागस्य नामवानिरपेक्षता ॥५॥
उडिदा यजेतेत्ययं गुणविधिः । न चास्य कश्चिच्छीत आश्रयो लभ्यते । ततो
लौकिको मातृगणयागादिराश्रयत्वेनापेक्षणीयः। तस्मिन्यागे गुणोऽयं विधीयते।
तथा सति सापेक्षावादप्रामाण्यमस्याश्चोदनाया इति चेत् ॥ मैवम् । पूर्वोक्तनि-
रुतमा श्रौतयागनामावे सति निरपेक्षत्वात् ॥
तृतीयाधिकरणमारचयति ॥
पश्चिषया यजेतेति तहुणो नाम वा भवेत् ।
चिचस्त्रीत्वगुणो रूढेरपीषोमीयके पणै ॥६॥
इयोर्विधी वाक्यभेदो वैशिध्ये गौरवं ततः।
स्यालाम पृष्ठाज्यवहिष्पवमानेषु तत्तथा ॥ ७ ॥

·॥ जैमिनीयन्यायमालाविस्तरः॥ [पा. ४. अधि.३. पशुकाम इत्याबायते । तप चिपाशदो नोनिछंदवद्यो- गिकः । ।कतु रूया चिचत्वं स्त्रीत्वं चाभियते । ततो न पूर्वन्यायेन नामत्वम् । सभा सत्यग्रीषोमीय पशुमालभेतेति विहितं पशुयागमन यजेतेत्यनेन पदेनानूध तस्मिन्पो चिमत्वस्मीत्वगुणौ विधीयते इति प्रा धूमः ॥ चिमत्त स्त्रीत्वं चति पावेतो गुणौ । तयोईयोर्विधाने वाक्य भिद्यत । तथा चोक्तम् । ग्राले कर्मणि नानेको विधातुं शक्यते गुणः । अप्राप्ने तु विधीयबहनो कमानत इति सय वाक्पभेदपरिहाराय गुणत्रयविशिष्टं पशुद्रष्यरूप कारक विधीयते । तदा गो- रवं स्यात् । तस्माधिपाशदः पूर्ववद्यजिसामानाधिकरस्पेन यागनामधेयं भवति । चिपावं च तस्य विलक्षणद्रव्यहारेणोपपद्यते । दधि मधु घृतमापो धानालयाला तासंसृष्टं प्राजापत्यमिति दम्यादीनि विचित्राणि प्रदेयद्रयाणि बडाबातानि । देतचिमानामकस्य यागस्योत्पत्तिवाक्पम् । यागसल्पभूतयोर्दयादिद्रव्यप्रजा पतिदेवतयोरपोपदिश्यमानत्वात् । उत्पवस्य तस्य यागस्य विषया या पान काम इत्येतत्फलवाक्यम् । एवं सति प्रकृतार्थों लभ्येत । अमीषोमीयपमनुवादेन गुणविधाने प्रकृतहानामकृतप्रक्रिये प्रसज्येयाताम् । लिङमत्ययस्य चानुवादक वाङ्गीकारान्मुखो विध्यर्थो वाप्येत । तस्माश्चिमापद नामधेयम् ॥ यथा चिचाशरे नामकलम् । तपा बहिष्यबमानश भाज्यशन च तत्कर्मनामधेयत्वं योजनीयम् । एवं हि घूयते । पिवृक्षहिष्पवमानम् शान्याज्यानि । समदशानि पृानीति । अस्य वास्पषमस्याओं विधियों गानामुत्तरायन्थे तृवात्मकानि सूतान्याजातानि । तमोपासै गायता नर इयाई सूक्तम् । दविद्युतन्या रुचेति वितीयम् । पवमानस्य ते कव.इति तुतीयम् । ज्यो लिष्टोमस्य प्रातःसवनानुटाने ने सूक्तेनु गाय साम गातव्यम् । तदिदं सूचना मगानसाध्य स्वीच बहियमानमित्युप्यते । तचावखितामामुको कामनाये पात् । वहिःसंबन्धाचन सलिद सोपमितरतोपवासदोनामकल मध्य प्रोडुपीः सम्भशाखामाः सनिधी प्रयुन्यते । किंतु सदसो प्रयुज्यते । तस्य च पहिपवमानस्य पिवृवामकालोमो समय विधायक मामरवायमेवमाबाबते । तिसम्बो हि ·३७ .. पा०४. अधि० ३.] ॥ प्रथमोऽध्यायः॥ विष्टुतिरिति ॥ अयमर्थः । सूक्तमयपठितानां नवानामृचां गानं चिभिः पर्यायः कर्तव्यम् । तत्र प्रथमे पर्याये विषु सूक्तेष्वाद्यास्तिन ऋचः । द्वितीये पर्याये मध्यमाः। तृतीये पर्याये चोतमाः । तिसृभ्य इति तृतीयार्थे पञ्चमी। हिंकरोति गायतीत्यर्थः । सेयं यथोक्तप्रकारोपेता गीतिस्विवृत्स्तोमस्य विष्टुतिः स्तुतिप्रका- रविशेषः । अस्या विदुतेरुद्यती नामेति ॥ एवं परिवर्तिनी कुलायिनीति वे वि- टुती ॥ तयोः परिवर्तिन्येवमाबायते । तिसृभ्यो हिंकरोति स पराचीभिस्तिसृभ्यो हिंकरोति स पराचीभिस्तिसृभ्यो हिंकरोति स पराचीभिः परिवर्तिनी चिवृतो विदुतिरिति ॥ पराचीभिरनुक्रमेणाबाताभिरित्यर्थः ॥ कुलायिन्येवमात्रायते तिसृभ्यो हिंकरोति स पराचीभिस्तिसृभ्यो हिंकरोति या मध्यमा सा प्रथमा यो- समा सा मध्यमा मा प्रथमा सोतमा तिसृभ्यो हिंकरोति योसमा सा प्रथमा या प्रथमा सा मध्यमा या मध्यमा सोतमा कुलायिनी निवृतो.विष्टुतिरिति ॥ अष प्रथमसूक्त पाठक्रम एव.। द्वितीये मध्यमोत्तमप्रथमाः। तृतीये तूत्तमप्रथममध्यमा इत्येवं व्यत्ययेन मन्त्रा गातव्याः ॥ तदिदं विष्टुतिषयं विकल्पितम्। त्रिवृछन्द- स्येशं स्तोमस्वरूपमर्थो न तु चैगुण्यमिति पूर्वपादे निणीतम् । उत्तरायन्थे वहिष्पवमानसूक्तेभ्यस्त्रिभ्य ऊर्य चत्वारि सूक्तान्यानातानि। अम आ याहि वीतय इत्याचं सूक्तम् । आ नो मित्रावरुणेति द्वितीयम् । आ याहि सुषुमा हि त इति तृतीयम् । इन्द्रानी आ गतं सुतमिति चतुर्थम् । तान्येतानि प्रातःसवने गायबसाना गीयमानानि चत्वार्याज्यस्तोबाणीत्युच्यन्ते । तन्निर्वचनं च श्रूयते । यदाजिमीयुस्तदाज्यानामाज्यत्वमिति । तेष्वाज्यस्तोत्रेषु पञ्चदशना- मकः स्तोमो भवति । तस्य स्तोमस्य विष्टुतिरेवमामायते । पञ्चभ्यो हिंकरोति स तिसृभिः स एकया स एकया पञ्चभ्यो हिंकरोति स एकया स तिसृभिः स एकया पत्रभ्यो हिंकरोति स एकया स एकया स तिसृभिरित्येक सूक्तं चिरावर्तनीयम्। तष प्रथमावृत्ती प्रथमाया शुचस्त्रिरभ्यासः । द्वितीयाकृती मध्यमायाः। तृती- मावृत्तावुत्तमायाः । सोऽयं पञ्चदशस्तोमः ॥ उक्तेभ्यश्चतुभ्यः सूक्तेभ्य ऊर्ध्वमुत्तरायन्ये मीणि माध्यन्दिनपवमानसूक्तान्याखाय मन जर्व च चत्वारि सूक्तान्यानातानि। तेष्वभि त्वा शूर नोनुम इत्याद्यम् । कया अधिक मा भुवदिति वितीयम् । तं वो दस्ममृतीषहमिति तृतीयम् । तरोभिर्वो Vol. I. K ·३८ ॥ जैमिनीयन्यायमालाविस्तरः ॥ [पा. ४. अधि०४. विदहसुमिति चतुर्षम् । एतानि क्रमेण रथमारवामदेव्यनीयसकालेयसामभिमा- ध्यन्दिनसक्ने गीयमानानि पृष्ठस्तोमाणीत्युच्यन्ते। स्पर्शनात्पृष्ठानीत्येवं निरुक्ति- दृष्या ॥ तेषु लोचेषु सप्तदशस्तोमो भवति । तस्य स्तोमस्य विदुतिरेवमात्रायते । पजन्यो हिकरोति स तिसृभिः स एकया स एकया पमन्यो हिंकरोति स एकया स तिसृभिः स एकया सप्तभ्यो हिंकरोति स एकया स तिसृभिः स तिसृभिरिति ॥ अप प्रथमावृत्ती प्रथमाया ऋचस्विरल्यासः। द्वितीयावृत्ती मध्यमायाः । तृती- यावृत्ती मध्यमोत्तमयोः । सोऽयं सप्तदशस्तोमः ॥ अब पिष्वपि वाक्पेषु पिपत्रदशसप्तदशशब्दा गुणविधायकत्वेन संमताः। यदि बहिष्पवमानाज्यपृष्टशहा अपि गुणविधायकाः स्युः । तदा प्रत्युदाहरणं गुणवयविधानावाक्यभेदः स्यात् । तस्साबहिष्पवमानादिशक्षाः स्तोपनामधेवा- नि। तैनीमभिः कर्माख्यनूध पिवृदादिगुणा विधीयते ॥ चतुर्थाधिकरणमारचयति ॥ अमिहोपं जुहोत्याघारमाघारयतीत्यमू । विधेयौ गुणसंस्कारावाहोस्विकर्मनामनी ॥६॥ अपये होषमषेति बहुव्रीहिगतोऽनलः । गुणो विधेयो नामत्वे रूमं न स्यात्क्षते ॥९॥ संस्कियापारमाघारयतीत्युक्ता वितीयया। आधारेयमिहोपेति मौगिके कर्मनामनी ॥१०॥ अमिज्योतिरिति प्रोक्तो मन्त्रावस्तथा घृतम्। चतुर्गृहीतवाक्पोक्त वितीयायासिषयं गतिः ॥११॥ नासाधिते हि पावर्षे करणवं ततोऽस्य सा। साध्यतां वक्ति संस्कारो नैवाशयः क्रिया वतः ॥१२॥ अग्निहो जुहोति । आधारमापारयतीत्यवामिहोपशब्दस्य कर्मनामत्वे द्रषदे- वतयोभावाद्यागस्य स्वल्ममेव न सिध्येत् । ततोऽ मिदेवतारूमो गुणोऽनेन दर्षिहोने विधीयते । आधारशद धरणदीप्योरियरसाहातोल्पनः मावलसिंध पृत वितीयाविभल्या संखायन प्रातीयते । संस्कृत घृतम् » .

·पा. ४. अधि०५.] ॥ प्रथमोऽध्यायः॥ ३९ पांशुयाजे द्रव्यं भवति । तस्मादमिहोनाघारशब्दो गुणसंस्कारयोर्विधायकाविति प्राप्ने धूमः ॥ अनियोतिर्योतिरनिः स्वाहेति सायं जुहोति । सूर्यो ज्योतिर्योतिः सूर्यः स्वाहेति प्रातरिति विहितेन मन्त्रेण प्राप्तत्वाद्देवता न विधेया। ततोऽपि- सूर्यदेवताकस्य सायंप्रातःकालयोनियमेनानुष्ठेयस्य कर्मणोऽग्निहोत्रमिति यौगिक नामधेयम् । योगश्च बहुव्रीहिणा दर्शितः । चतुर्गृहीतं वा एतदभूतस्याघारमा- पार्येत्यनेनैवाज्यद्रव्यस्य प्राप्ततया क्षरद्धृतसंस्कारस्याविधेयत्वादाघारशब्दोऽपि यौ- गिक कर्मनामधेयम् । यस्मिन्कर्मणि नै ती दिशमारभ्यैशानी दिशमवधिं कृत्वा संतत्या घृतं क्षार्यते तस्य कर्मण एतनाम ॥ ननु नामधेयत्वे सन्युनिदा यजेत ज्योतिष्टोमेन यजेतेत्यादाविव धात्वर्थेन करणेन सामानाधिकरण्यायाग्निहोत्रण जुहोत्याघारेणाधारयतीति तृतीयया भवितव्यम् । नैष दोषः । अनुष्ठानादूर्घ धा- वर्षस्य सिद्धत्वाकारेण करणत्वे ऽपि ततः पूर्व साध्यत्वाकारं वक्तुमग्निहोत्रमाघा- रमिति वितीयाया युक्तत्वात् । न चाच वितीयानुसारेण बीहीन्प्रोक्षतीत्यादाविव संस्कारः शङ्कनीयः । ब्रीहिशब्दवदग्निहोपाघारशब्दयोः प्रसिद्धद्रव्यवाचकत्वाभा- वेन क्रियावाचित्वाभ्युपगमात् । तस्मादमिहोपाधारशब्दो दर्विहोमोपांशुयाज- योर्गुणसंस्कारविधायिनौ न भवतः। किंतु कर्मान्तरयोनीमनी ॥ पजमाधिकरणमारचयति ॥ श्येनेनाभिचरन्मयो यजेतेति श्रुतौ गुणः । विधीयते पक्षिरूपो नाम वा तस्य कर्मणः ॥१३॥ श्येनेनेति गुणः काम्यः सौमिकः सोमबाधया। न चित्रावहाक्यभेदो रूढेश्चैवमनुपहः ॥१४॥ यथा वै श्येन इत्युक्ता युपमानोपमेयता। नैकस्मिंस्तेन गोण्यास्य वृत्त्या स्यात्कर्मनामता ॥ १५ ॥ श्येनेनाभिचरन्यजेतेत्यच नामत्वे द्रव्यदेवतयोरभावाद्यागस्वरूपमपि न सिध्येत् । तः सोमयागे नित्यं सोमद्रष्यं बाधित्वा सोमस्य स्थाने पक्षिद्रव्यरूपो गुणः का- यो विधीयते । तथा सति श्येनशष्टस्य पक्षिणि लोकसिद्धा रूढिरभ्युपगता सवति । न च गुणविधित्वे चिोयामिव वाक्यभेद आपादयितुं शक्यः । चित्रत्व- ·॥ जैमिनीयन्यायमालाविस्तरः॥ [पा ४. अधि०६. ...भावादिति प्राने घूमः ॥ यथा वै श्येनो निपत्यादते । एवमयं विपन्त भ्रातृष्यमादले यमभिचरति श्येनेनेति वाक्पेनोक्त उपमानोपमेयभावः पक्षिण्येकस्मिन युज्यते । तस्मात्पक्षिण उपमानस्य गुण उपमेये कर्मण्यस्लीति श्येनशब्दस्याभिचारकर्मनामत्वम्॥ संदंशेनाभिचरन्यजेत । गवाभिचर्यमाणो यजे- तेत्यच संदंशगोशट्योनीमत्वं श्येनशब्दवइष्टव्यम् । यथा संदेशेन दूरादानमादो यथा गावो गोपायन्तीति वाक्पशेषाभ्यामुपमानोपमेयभावाभिधानात् ॥ षष्ठाधिकरणमारचयति ॥ यजेत वाजपेयेन स्वाराज्याची त्यसौ गुणः । नाम वा गुणता तन्त्रयोगाहुणफलहये ॥ १६ ॥ साधारणयजेः वर्मकरणत्वेन तम्बता । . पिकवयं विरुड स्यातन्त्रतायां फलं प्रति ॥ १७ ॥ उपादेयविधेयत्वगुणवाख्य पिकं यजेः । उद्देश्यानूक्तिमुख्यत्वपिकं तस्य गुणं प्रति ॥ १ ॥ त्यका तन्वं तदावृत्ती वाक्य भिधेत तेन सः। वाजपेयेतिशब्दोऽपि कर्मनामाग्रिहोषवत् ॥ १९॥ वाजपेयेन स्वाराज्यकामो यजेतेत्यच वाजपेयशष्देन गुणो विधीयते । अब- वाची वाजशब्दः । तच्चान पेयं सुराद्रष्यम् । तचाच गुणः । सुरापहाणामनुटेक- त्वात् । ननु गुणत्वे वाजपेयगुणवता यागेन स्वाराज्यं भावयेदित्येवं मत्वर्णलक्षणा प्रसज्येत । मैवम् । सकृदुचारितस्य यजेतेत्याख्यातस्य वाजपेयगुणे स्वाराज्यफले च तन्त्रेण संबन्धाङ्गीकारावाजपेयेन द्रष्येण स्वाराज्याय यजेतेत्येवमुभयसंवन्धः । ननु गुणसंबन्धे सति वाजपेयगुणेन यागं कुर्यादिति यजेः कर्मकारकत्वं भवति । फलसंबन्धे तु यागेन स्वाराज्यं संपादयेदिति करणकारकत्वम् । ततः कथमुभवस- बन्ध इति चेत् । नायं दोषः । यजे. साधारणत्वेन हिरूपत्वसंभवात् । यतेत्या प्रकृत्या याग उक्तः । प्रत्ययेन भावनोक्ता । तयोस्तु समभिषाहारासंबंन्धमा गम्यते । तच्च कर्मवकरणावयोः साधारणम् । न खलु तप कर्मवस्यैव करणवस्व वा सामाभिधायिका वाचिदसाधारणी विभक्तिः धूयते । भाता साधारणत ·पा. ४. अधि० ७.] ॥ प्रथमोऽध्यायः॥ ४१ यजेरुभाभ्यां युगपत्संबन्धे सति यथोचितसंबन्धविशेषः पर्यवस्यति । एवं तन्त्रण संबन्धाङ्गीकारे वाजपेयद्रव्येण यागं कुर्यादित्यर्थस्य लभ्यमानत्वादुणविधित्वे ऽपि नास्ति मत्वर्थलक्षणा। यदुङ्गिदादिष्वयेवं गुणविधिः स्यात् । तर्हि तान्यपि वा- क्यान्यबोदाहृत्य तदीयः सिद्धान्तः पुनराक्षियतामिति प्राप्ने ब्रूमः ॥ यजतेस्तन्वे- णोभयसंबन्धे सति विरुद्धपिकवयापत्तिः स्यात् । उपादेयत्वं विधेयत्वं गुणत्वं चेत्येक चिकम् । उद्देश्यत्वमनुवाद्यत्वं मुख्यत्वं चेत्यपरं चिकम्। तपोद्देश्यत्वादय- स्त्रयःस्वाराज्यफलनिष्ठा धर्माः । उपादेयत्वादयस्त्रयः साधनभूतयजिनिष्ठा धर्माः । फलमुहिश्य मजिस्मादीयते। फलमनूद्य यजिर्विधीयते । फलं प्रधानम् । यजिरु- पसर्जनम् । फलस्योद्देश्यत्वं नाम मानसापेक्षाविषयत्वाकारः। यजेरुपादेयत्वं ना- मानुष्ठीयमानत्वाकारः । तावुभौ मनःशरीरोपाधिको धर्मों । अनुवाद्यवविधेयत्व- धर्मों तु शब्दोपाधिको । ज्ञातस्य कथनमनुवादः । अज्ञातस्यानुष्ठेयत्वकथनं वि- धिः। फलयागयोः साध्यसाधनावरूपतया प्रधानत्वोपसर्जनत्वे । एवं सति फल- तत्साधनयोः स्वाराज्ययागयोः स्वभावपर्यालोचनायां यथा फलस्योद्देश्यत्वादि- पिकं यागस्योपादेयत्वादिषिकं व्यवतिष्ठते । तथा यागस्य वाजपेयस्य च साध्य- साधनभावपालोचनायां यागफलस्योद्देश्यवादिपिक वाजपेयद्रष्यस्योपादेयत्वा- दिपिकं च पर्यवस्यति । ततो यागस्य फलद्रव्याभ्यां युगपसंबन्धे सति विरुडं पिकहयमापद्यते । ननु तर्हि मा भूतन्त्रेणोभयसंबन्धः । पृथक्संबन्धाय यजिरा- वर्यतामिति चेत् । न । वाक्यभेदप्रसङ्गात् । द्रष्येण यागं कुर्यादित्येक वाक्यम् । यागेन फलं कुर्यादित्यपरम् । तस्माहाजपेयशष्दो न गुणविधायकः । किंतु योक्तं द्रष्यं निमित्तीकृत्याग्रिहोपशष्ट्वाकर्मनामधेयम् ॥ सप्तमाधिकरणमारचयति ॥ यदागेयोऽष्टाकपाल इति नाम गुणोऽथवा। नामाग्रिहोचवन्मैवं नामवे देवता न हि ॥ २० ॥ मन्त्रोऽपि नेह प्रत्यक्षस्तद्धिताहेवताविधिः । 'देवद्रव्यविशिष्टस्य विधानादेकवाक्यता ॥ २१ ॥ दर्शपूर्णमासयोः श्रूयते । यदानेयोऽष्टाकपालो ऽमावास्यायां पौर्णमास्यां Vol. I. L ·॥ जैमिनीयन्यायमालाविस्तरः ॥ [पा. ४. अधि. चाच्युतो भवतीति । तत्र यथामिहोपशब्दो ऽपये होचमवेत्यमुमर्थ निमितीकृत्य कर्मनामधेयम् । तथाग्रेयशब्दोऽ परिसंबन्ध निमितीकृत्य कर्मनाम स्यादिति चेत् ॥ मैवम् । नामत्वे देवताराहित्यप्रसङ्गात् । अग्रिहोचे वमियोतिर्कोतिरमिः स्वाहेति सायं जुहोतीत्यनेन विहितो मन्त्र : प्रत्यक्षविहित इति मान्नवर्णिकी देवता लभ्यते । इह तु न तादृशे मन्त्रो ऽस्ति । आग्नेयशष्दस्तु देवता विधातुं शक्रोति । अनिर्देवतास्येत्यस्मिनर्थे तद्धितस्योत्पनत्वात् । न च ट्रष्यदेवतयोरुभ- योर्गुणयोर्विधानावाक्यभेद इति शङ्कनीयम्। कर्मणोऽप्राप्नत्वेन गुणड्डयविशिष्टस्य कर्मण एकेन वाक्येन विधानात् । तस्मादायशब्देन देवतागुणो विधीयते ॥ अब गुरुमातमाह ॥ यदामेय इति प्रोक्तं न मान विध्यसंभवात् । इति चेन विशिष्टार्थविधी सत्यप्रमा कुतः ॥ २२ ॥ उदाहतवाक्ये देवताराहित्यप्रसङ्गेन नामत्वाभावामुणयोर्विधौ वाक्यभेदाच विध्यसभवादप्रामाण्यमिति पूर्वपक्षः॥ गुणवयविशिष्टकर्मविधिसंभवान्प्रामाण्य- मिति सिद्धान्तः ॥ .. अष्टमाधिकरणमारचयति ॥ बर्हिराज्यपुरोडाशशदाः संस्कारवाचिनः । जात्यर्थी या शास्त्रस्तेस्ते स्युः संस्कारवाचिनः ॥ २३॥ जातिं त्यका न संस्कारे प्रयुक्ता लोकवेदयोः। विनापि संस्कृति लोके दृष्टत्वाज्जातिवाचिनः ॥ २४ ॥ दर्शपूर्णमासयोः श्रूयते । बर्हिनुनाति । आज्यं विलापयति । पुरोडाशं पर्यनि करोतीति । तत्र बर्हिरादिशहाना शास्त्रे सर्वच संस्कृतेष्वेव तृणादिषु प्रयोगा- पीस्वादिशब्देषु शास्त्रीयरूतिप्रावस्यस्योक्तत्वापाहवनीयादिशब्दवासंस्कारवा- चिनो बहिरादिशब्दा इति चेत् ॥ मैवम्। अन्वयष्यतिरेकाभ्यां जातिवाचित्वात् । या या बर्हिरादिशब्दप्रयोगस्तष तब जातिरिन्यस्या व्यालोके वेदे च नास्ति व्यभिचारः । संस्कारल्याप्नेस्नु लौकिकप्रयोगे व्यभिचारो हश्यते । कंचिद्देशविशेषे लौकिकष्यवहारे जातिमाचमुपजीव्य विना संस्कार ते शब्दाः प्रयुज्यन्ते । बर्हिरा- ·पा. ४. अधि० ९.] ॥ प्रथमोऽध्यायः॥ ४३ दाय गावो गता इति । क्रय्यमाज्यमिति । पुरोडाशेन मे माता प्रहलकं ददातीति च । तस्माज्जातिवाचिनः । प्रयोजनं तु बर्हिषा यूपावटमवस्तृणातीत्यष विना संस्कारेणास्तरणसिद्धिः ॥ सच गुरुमतमाह ॥ बर्हिरादौ निमितस्य दुर्वचत्वाब मेति चेत् । जातेस्तष निमित्रत्वातमुक्ता चोदना प्रमा ॥ २५ ॥ स्पष्टोऽर्थः ॥ नवमाधिकरणमारचयति ॥ प्रोक्षणीः संस्कृति तिर्योगो वा सर्वभूमिषु । तथोक्तेः संस्कृति तिः स्याद्रूढ़े : प्रवलत्वतः ॥ २६ ॥ अन्योन्याश्रयतो नाद्यो न जाति: कल्यशक्तितः । योगः स्यात्कृप्रशक्तिवान्तृप्पियाकरणाहवेत् ॥ २७ ॥ दर्शपूर्णमासयोः श्रूयते । प्रोक्षणीरासादयेति। तत्र प्रोक्षणीशब्दस्याभिमन्त्र- णासादनादिसंस्कृति ः प्रवृप्तिनिमिप्तम्। कुतः । सर्वेषु वैदिकप्रयोगप्रदेशेषु संस्कृ तानामेवापां प्रोक्षणीशब्देनोच्यमानत्वादित्येकः पक्षः । लोके जलक्रीडायो प्रो- क्षणीभिरुहेजिताः स्म इत्यसंस्कृतास्वप्सु प्रयोगावर्हिरादिशब्दवज्जातौ रूढत्वादुद- कत्वजाति ः प्रवृत्तिनिमित्तम् । न च प्रकर्षणोक्ष्यत आभिरिति योगोऽत्र शङ्क- नीयः । रूढेः प्रवलत्वादिति पक्षान्तरम् ॥ तब न तावत्संस्कारो युक्तः। अन्योन्या- श्रयत्वात् । विहितेष्वभिमन्त्रणादिषु संस्कारेष्वनुष्ठितेषु पश्चात्संस्कृतास्वप्सु प्रोक्ष- णीशच्दप्रवृत्तिः । तत्प्रवृत्तौ सत्यां प्रोक्षणीशहेनापोऽनूद्याभिमन्त्रणादिविधि- रिति । नापि जातिपक्षो युक्तः । उदकजातौ प्रोक्षणीशष्टस्य वृद्धव्यवहारे पूर्वम- कृपत्वेनेतः परं शक्तेः कल्पनीयत्वात् । ततो गोशब्दवदश्वकर्णशब्दवच्च रूढो न भवति । योगस्तु व्याकरणेन तृप्तः । सोपसर्गाडातोः करणे ल्युट्प्रत्ययेन व्युत्पाद- नात् । तस्मात्प्रोक्षणीशब्दो यौगिकः । घृतादेः प्रोक्षणत्वं प्रयोजनम् ॥

·४४ ॥ जैमिनीयन्यायमालाविस्तरः ॥ [पा. ४. अधि० ११. दशमाधिकरणमारचयति ॥ रूढिर्योगो योगरूढिवा निर्मन्थ्यस्य वर्तनम् । आद्यौ पूर्ववदन्योऽचिरजातेीवनीतवत् ॥ २६ ॥ अमिचयने श्रूयते । निर्मन्थ्येनेष्टकाः पचन्तीति । तत्र निर्मन्थ्यशष्टस्य स्वार्थे कीदृशी वृत्तिरिति संशये बर्हिरादिशब्दवल्लौकिकवैदिकसाधारण्यावहिजाती र ढित्येिकः पक्षः । प्रोक्षणीशष्ट्वटूढेरकृतत्वादरणिनिर्मन्यनजन्यत्वाञ्च योग इति पक्षान्तरम् ॥ लौकिकनिर्मन्यनेन चिरनिर्मन्यनेन च जन्यं वारयितुं योगरूढिः पङ्कजादिशष्ट्वदाश्रयणीया। आधानकाले निर्मन्थ्यगार्हपत्ये नित्यं धृतोऽनिश्चि- रनिर्मथितः । सद्य एवालौकिकमन्यनेन जातोऽसिरचिरनिर्मथितः । तेनेष्टका: पच्यन्ते । यथा पुराणनूतनयोघृतयोर्नवनीतजन्यत्वे समाने ऽपि योगरूया नूत- नमेव नावनीतमिति व्यवहियते । तहत् ॥ एकादशाधिकरणमारचयति ॥ चातुर्मास्याद्यपर्वप्रोक्तायाद्यष्टकान्तिके। वैश्वदेवेति शब्दोक्तो गुण : संघस्य नाम वा ॥ २९ ॥ नामत्वे रूपराहित्यादविधिर्गुणता ततः । अग्न्यादिभिर्विकल्यन्ते विश्वदेवास्तु सप्तसु ॥ ३० ॥ अनूद्याष्टौ यजेतेति तासंघे नाम वर्णितम् । अविधित्वेऽप्यर्थवत्स्याबाम प्राक्प्रवणादिषु ॥३१॥ इज्यन्ते च यजन्ते वा विश्वे देवा इतीदृशी । निरुक्तिर्न विकल्पः स्यादुत्पत्त्युत्पबशिष्टतः ॥ ३२॥ चातुर्मास्ययागस्य चत्वारि पर्वाणि । वैश्वदेवो वरुणप्रघासः साकमेधः शुना- सीरीयश्चेति । तेषु प्रथमे पर्वण्यष्टौ यागा विहिताः । आग्रेयमष्टाकपालं निर्व- पति । सौम्यं चस्म । सावित्रं द्वादशकपालम् । सारस्वतं चरुम् । पौणं चरम् । मारुतं सप्तकपालम्। वैश्वदेवीमामिक्षाम्। छावापृथिष्यमेककपालमिति । तेषा- मष्टानां यागानां संनिधाविदमामायते । वैश्वदेवेन यजेतेति । तवायांदीन्यागा- न्यजेतेत्यनूद्य वैश्वदेवशब्देन देवतास्मो गुणस्नेषु विधीयते । यद्यपि वैश्वदेथामा- ·पा. ४. अधि० १२.] ॥ प्रथमोऽध्यायः॥ ४५ मिक्षायां विश्वदेवाः प्राप्तास्तथाप्यानेयादिषु सप्तसु यागेष्वप्राप्तत्वाविधीयन्ते । तेष्वयग्न्यादिदेवताः सन्तीति चेत् । तर्हि गत्यभावानेषु देवता विकल्यन्ताम् । नामधेयत्वे तु नाममावस्याविधेयत्वाद्रव्यदेवतयोरभावेन यागस्यात्र स्वरूपासंभ- वाच्छूयमाणो विधिरनर्थकः स्यात्। तस्माद्गुणविधिरिति प्राप्ने ब्रूमः ॥ उत्पत्ति- वाक्पैर्विहितानानेयादीनष्टी यागान्यजेतेत्यनूद्याष्टानां संघे वैश्वदेवशब्दो नामत्वे- नोपवय॑ते । न च विधिवाभावेऽपि नामोपदेशवैयर्थ्यम् । प्राचीनप्रवणे वैश्व- देवेन यजेतेत्यादिषु वैश्वदेवशब्देनैकेनैवाष्टानां संघस्य व्यवहर्तष्यत्वात् । नामप्रवृ- शिनिमित्तभूता निरुक्तिहिंधा । आमिक्षायागे विश्वेषां देवानामिज़्यमानतया त- सहचरितार्थानां सर्वेषां छत्रिन्यायेन वैश्वदेवत्वम् । अथवा। विश्वे देवा अष्टानां कार इति वैश्वदेवत्वम् । तथा च ब्राह्मणम् । यविश्वे देवाः समयजन्त तवैश्वदे- यस्य वैश्वदेवत्वमिति । देवताविकल्पस्तु समानवलवाभावान युज्यते। अग्न्यादय उत्पत्तिशिष्टत्वात्प्रवलाः । विश्वे देवा उत्पन्न शिष्टत्वाद्दुर्वला । तस्माईश्वदेवशष्टः कर्मनामधेयम् ॥ अब गुरुमतमाह ॥ गुणनामत्वसंदेहादप्रमा चोदनेति चेत् । नोक्तन्यायेन संघस्य नामधेयत्वनिर्णयात् ॥ ३३॥ स्पष्टोऽर्थः ॥ हादशाधिकरणमारचयति ॥ यहादशकपालेष्टेर्वेश्वानया अनन्तरम् । श्रुतमष्टाकपालादि तद्गुणो नाम वा स्तुतिः ॥ ३४ ॥ अन्तीवादष्टतादेनीम स्यादमिहोत्रवत् । द्रव्यं ट्रष्यान्तरे नो चेगुणस्तर्हि फले त्वसौ ॥ ३५ ॥ वाक्यमुपसंहाराविस्पष्टं तत्तु बाध्यते । नानागुणविधौ तसादशहारांशिसंस्तुतिः ॥ ३६॥ काम्येष्टिकाण्डे श्रूयते । वैश्वानरं, बादशकपालं निर्वपेत्पुषे जाते । यदष्टाक पालो भवति गायथैवैनं ब्रह्मवर्चसेन पुनाति । यत्रवकपालस्त्रिवृत्तवास्मिंस्तेजो I

·.
४६
॥ जैमिनीयन्यायमालाविस्तरः॥ [पा. ४. अधि० १३.
दधाति । यद्दशकपालो विराजैवास्मिनचाद्यं दधाति । यदेकादशकपालस्त्रिष्टुभैवा-
स्मिचिन्द्रियं दधाति । यहादशकपालो जगत्यैवास्मिन्पशून्दधाति । यस्मिञ्जात
एतामिष्टिं निर्वपति । पूत एव स तेजस्थ्यबाद इन्द्रियावी पशुमान्भवतीति ।
अवाप्टत्वादिसंख्यासामान्यात्पुरोडाशदीनां गायचादिरूपत्वकल्पना कृता । इष्टि-
विधायके वाक्ये येयं द्वादशसंख्या तस्यामष्टत्वादिसंख्यानामन्तवाताः संख्या
निमितीकृत्याग्निहोनशस्वदष्टाकपालादिशब्दाः कर्मनामधेयानीत्येक ः पक्षः ।
नाच हादशकपालशब्दः संख्यापरः। किंतु पुरोडाशद्रष्यपरः । द्वादशसु कपालेषु
संस्कृत इति व्युत्पत्तेः । एवमेवाष्टाकपालादिशब्दा अपि । तथा सति द्रष्यस्य
द्रव्यान्तरेऽनन्तीवानामधेयस्य निमितं नास्तीति चेत्। एवं तर्हि पुरोडाशद्रव्य-
रूपो गुणो विधीयताम् । न चोत्पत्तिशिष्टवादशकपालपुरोडाशावरुद्धत्वादष्टाक-
पालादेरनवकाश इति वाच्यम्। ब्रह्मवर्चसादिफलाय तश्विभ्युपपत्तेरित्यपरः पक्षः॥
अयमयनुपपन्नः । बहूनां गुणानां विधौ वाक्यभेदापतेः । न च भिवान्येवैतानि
वाक्यानीति वाच्यम् । वैश्वानरं द्वादशकपाल निर्वपेदिति विहितस्य यस्मिनात
एतामित्युपसंहारेण वाक्यैकत्वावगमात् । तस्मादशैरष्टाकपालादिभिरंशी द्वादशक-
पालः स्तूयते ॥
अब गुरुमतमाह ॥
अगुणत्वादनामवादमन्त्रत्वादनन्वये।
अष्टत्वाद्यप्रमाणं चेनार्थवादतयान्वयात् ॥ ३७॥
उक्तरीत्या गुणत्वं नामात्वं च न संभवति । उत्तमपुरुषामन्त्रणाखभावान मन्त्र-
त्वम् । अतोऽष्टाकपालादीनामनन्वयादप्रामाण्यं वाक्यस्येति चेत् । मैवम् ।
स्तावकत्वेनान्वयस्योक्तत्वात् ॥
.
त्रयोदशाधिकरणमारचयति ।
यजमानः प्रस्तरोऽप गुणो वा नाम वा स्तुतिः ।
सामानाधिकरण्येन स्मादेकस्यान्यनामता ॥१॥
गुणो वा यजमानोऽस्तु कार्ने प्रस्तरलक्षिते।
अंशांशिवायभावेन पूर्ववबाप संस्तुतिः ॥ ३९ ॥

·पा. ४. अधि० १४.] ॥ प्रथमोऽध्यायः॥ ४७ अर्थभेदादनामत्वं गुणश्चेत्प्रहियेत सः । यागसाधकताहारा विधेयप्रस्तरस्तुतिः ॥४०॥ इदमानायते। यजमानः प्रस्तर इति। तच यजमानस्य प्रस्तरशब्दो नामधेयम्। प्रस्तरस्य वा यजमानशब्दो नामधेयम् । कुतः । उडिदा यागेनेत्यादाविव सामा- नाधिकरण्यादित्येकः पक्षः । गुणविधिरित्यपरः पक्षः । तदापि यजमानकार्ये जपादौ प्रस्तरस्याचेतनस्य सामाभावागुणत्वं नास्ति । प्रस्तरकार्ये मुग्धारणादौ यजमानस्य शक्तत्वाद्यजमानरूपो गुणो विधीयते। एवं सति पश्चाच्छुतस्य प्रस्त- रशब्दस्य कार्यलक्षकत्वे ऽपि प्रथमश्रुतो यजमानशब्दो मुख्यवृत्तिविथति । न चाप पूर्वन्यायेन स्तुंतिः संभवति । अष्टाकपालद्वादशकपालयोरिव प्रस्तरयजमा- नयोरंशांशित्वाभावात् । वायुर्वे क्षेपिष्ठा देवता । ऊर्जा ऽ वरुया इत्यादिवत्स्तुति- रिति चेत्। न । क्षिप्रत्वादिधर्मवत्कस्यचिदुत्कर्षस्याप्रतीतेः । तस्मानामगुणयोरन्य- नरवमिति प्राप्ने ब्रूमः ॥ गोमहिषयोरिवार्थभेदस्यात्यन्त प्रसिद्धत्वान्नामत्वं न यु- तम् । गुणपक्षे त्वौ प्रहरणस्य प्रस्तरकार्यत्वाद्यजमाने प्रहते सति कर्मलोपः स्यात् । तस्माविधेयः प्रस्तरो यजमानशब्देन स्तूयते । यथा सिंहो देवदत्त इत्यत्र सिंहगुणेन शौर्यादिनोपेतो देवदतः सिंहशब्देन स्तूयते। तथा यजमानगुणेन या- गसाधनत्वेन युक्तः प्रस्तरो यजमानशब्देन स्तूयते । एवं यजमान एककपाल दिषु द्रष्टव्यम्॥ चतुर्दशाधिकरणमारचयति ॥ आगेयो ब्राह्मणोऽ चापि पूर्ववत्सर्वनिर्णयः । हारं तु मुखजन्यत्वमागेयत्वेन संस्तवे ॥४१॥ इदमाबायते । आमेयो वै ब्राह्मण इति । अचात्यन्तप्रसिद्धार्थभेदादामेयशब्दो न ब्राह्मणस्य नामधेयम् । नाप्यनिदेवतारूपो गुणो विधीयते ॥ आमेयं सूक्तमानेयं हविरित्येवं देवतातद्धितस्य सूक्तहविर्विषयत्वान ब्राह्मणः सूक्तम् । नापि हविः । अतः संबन्धवाचितद्धितान्तेनामेयशब्देन ब्राह्मणः स्तूयते। यद्यपि ब्राह्मणे नाग्नि- संबन्धः । तथापनिसंबन्धो मुखजन्यत्वगुणो ब्राह्मणे विद्यते । तथा चामिब्राह्मण- गोमुखजन्यत्वं कस्मिंश्चिदर्थवादे समानायते। प्रजापतिरकामयत प्रजाः सृजेयेति। -- ·॥ जैमिनीयन्यायमालाविस्तरः ॥ [पा. ४. अधि०१६. निरमिमीत । तमग्निदेवतान्वसृज्यत गायत्री छन्दो रथन्तरं साम ..णामजः पशूनाम्। तस्मात मुख्याः । मुखतो प्रसृज्यन्तेति। त- २: स्तावकः । एवमैन्द्रो राजन्यो वैश्यो वैश्वदेव इत्यादिषु द्रष्टव्यम् ॥ याधिकरणमारचयति ॥ आदित्यो यूप इत्यत्र स्तुतिरादित्यशब्दतः । द्वारं चाक्षुषसारूप्यं घृताते जसे ऽस्ति तत् ॥ ४२ ॥ आदित्ये यचक्षुर्गम्यं तेजस्वित्वं तपेऽप्यस्ति । घृताक्तस्यं यूपस्य तेजस्वित्वा- ध्यवसायात् । तत आदित्यशब्देन यूपः स्तूयते । एवं यजमानों यूप इत्यष चक्षुर्ग- म्यस्योर्धत्वस्य समानत्वायजमानशब्देन यूपः खूयते ॥ षोडशाधिकरणमारचयति ॥ पशवोऽन्ये गवाश्वेभ्यो ऽ पशवो वा इति श्रुतम् । अजादिष्वपशुत्वं यद्गुणो वादोऽपवास्तु तत् ॥४३॥ स्तुत्यभावामुणस्नेषु पशुकार्यनिषेधनम् । अशक्यावाविषेधस्य घटाघाभिधायिना ॥४४॥ पशवोऽ पशुशट्रेन प्राशस्त्याभावसाम्यतः । लक्ष्यातच निमिहं तुमसैव गवामयोः ॥४५॥ इदमात्रायते । अपशवो वा अन्ये गोमवेभ्यः पशवो गोषमा इति । तपा- जादिषु श्रूयमाणं यदपशुलं तस्यार्थवादावं न संभवति । पनुवनिषेधमाण नुः तेरभावात् । ततः पनुकार्यनिषेधस्मो गुणो विधीयत इति चेत् । मैवम् । मजा दिपशुविधिवैयर्थ्यप्रसङ्गेन निषेधुमशक्यत्वात् । अपनुशरः पशुपतिरिक पढा- दिपदार्थमभिदधाति । तसिन्धटादौ गवाभवत्प्रापल्यं नास्ति । सोऽ.पाय त्याभावोऽजादिषु पनुष्वस्तीत्यनेमाभिप्रायेण पशव एव सनोऽपजादयो घटा- दिसाम्यादपनुशन्देन लक्ष्यो । पूर्वक मनमानकार्यसिबिरामेये मुखजातम् । का दित्यवतेजस्वित्वं च यजमानादियाना मनरावर्षेषु प्रवृष्टिनिमितम् । फल प्रजरादिप्रशंसा । इह वपनुपरस्यावादिषु प्रवृक्षोपाययोमासह - ·.. पा. ४. अधि० १७.] ॥ प्रथमोऽध्यायः॥ ४९ निमितं फलं च । हिप्रकारा हि प्रशंसा । वस्तुनि विद्यमानगुणोत्कर्ष एकः प्र- कारः। स्तावकेन शब्देन संपादितो गुणोत्कर्षो ऽपरः प्रकारः । गवाश्वयोरजादिभ्य उत्कर्षो लोकसितो यः सोऽध निमित्तम् । अजादयः स्वभावतः पशवोऽपि सन्तो गवावी प्रत्यपशवः संपन्नाः । ईदृशो गवाश्वयोर्महिमेति स्तुतिः फलम् । तस्मादपशवो वा इत्ययमर्थवादः ॥ अयमेव न्याय उदाहरणान्तरेऽपि योजनीयः। . अयज्ञो वा एष यो ऽ सामेत्येकमुदाहरणम् । असत्रं वा एतद्यदच्छन्दोममित्यप- रमुदाहरणम् । अमिहोचदर्शपूर्णमासादिर्यज्ञोऽपि सामहीनत्वादयज्ञो भवति । ईदृशः सानो महिमा । छन्दोमशब्देन चतुर्विशश्चतुश्चत्वारिंशोऽष्टाचवारिंश इत्येते पयः स्तोमा उच्यन्ते । अक्षरसंख्यासाम्येन गायचीनिष्टुजगतीछन्दोभिगीयमा- नत्वातेषां विष्टुतिः सामब्राह्मणे द्रष्टष्या। अतः सत्रमपि चतुर्दशराचादिकं छन्दो- मरहितत्वादसत्रं भवति । ईदृशश्छन्दोमानां महिमेत्येवं स्तावकत्वादर्थवादत्वम् ॥ सप्तदशाधिकरणमारचयति ॥ सृष्टीरुपदधातीति ये मन्त्राः सृष्टिलिङ्गकाः। विधेयास्ते गुणत्वेन वादो वाच गुणे विधिः ॥४६॥ आख्यातेनाभिसंबन्धादविध्यन्तरयोगतः। लिङ्गप्रकरणप्राप्नेमन्त्राणां विध्यसंभवात् ॥४७॥ ताननूद्येष्टकाधानं विदध्यास्तोष्यते यतः । यथा सृष्टत्यनेनातः सृष्टीरित्यर्थवादगीः ॥४॥ एकयास्तुवतेत्यादौ मन्त्रसंघे कचिन हि । सृष्टिशष्टस्तथायुक्ति सृष्टिशब्देन भूमतः ॥४९॥ अनिचयने धूयते । सृष्टीरुपदधातीति । सृष्टिशब्दोपेता मन्त्रा यासामिष्टका- नामुपधाने विद्यन्ते ता इष्टकाः सृष्टय इन्युच्यन्ते । सृष्टिमानासामुपधाने मन्त्र इति विगृह्य तदानासामुपधान इत्यादिव्याकरणसूत्रसिद्धप्रक्रियया तनिष्पादनात्। सृष्टिशझोपेताम्योपधानमन्या एकांस्तुवतेत्यस्मिचनुवाके समानाताः । ब्रह्मास- ज्यत भूतान्यसृज्यन्तेत्यादिना सृजतिधातोस्तेषु प्रयुक्तत्वाते मन्त्रा अब सृष्टिशच्छे- नोपधाने गुणत्वेन विधीयन्ते। कुतः । उपदधातीत्यनेनाख्यातेनाभिसंबन्धात् । न .. Vol. 1.

·॥ जैमिनीयन्यायमालाविस्तरः॥
[पा. ४. अधि० १९.
चार्थवादत्वमस्य संभवति । विध्यन्तरेण सहकवाक्यत्वाभावादिति प्राप्ने घूमः ॥
अनिचयनप्रकरणे पठितवाक्षेषां मन्त्राणां सामान्यतश्चयनसंवन्धो ऽ वगम्यते ।
विशेषसंबन्धः सृजतिलिङ्गादवगन्तव्यः । तथा सति प्राप्तत्वाच ते मन्वा अब वि-
पीयन्ते। किंतु तान्मन्त्राननूोष्टकोपधान विधीयते । सृष्टिशब्देनानुवादस्तु वक्ष्य-
माणार्थवादोपपत्त्यर्थः । यथा सृष्टमेवावरून्द इति वक्ष्यमाणोऽर्थवादः । यदि
विधिवाक्पे मन्त्राणामनुवादकः सृष्टिशब्दो न स्यात् । तदानीमर्थवादे सृष्टिशहा-.
योगाविध्यर्थवादयोवैयधिकरण्यभमः स्यात् । तस्मान्मन्त्रानुवादी सृष्टिशब्दो न गु-
णविधायकः। किंत्वर्थवादः॥ ननु प्रथममन्वे सृजतिधातुर्न प्रयुक्तः। एकयास्तुवत।
प्रजा अधीयन्तेति तत्पाठात्। वाढम् । तथापि वितीयादिषु बहुषु मन्त्रेषु सृजति-
धातुप्रयोगाद्भूमरूपं सादृश्यमस्ति। यच सर्वाणि वाक्यानि सृष्टिशब्दोपेतानि। तप
यथा सृष्टिभूमता तथाचापीति भूमगुणयोगेन सृष्यसृष्टिसंघे सृष्टिशब्दप्रयोगः ॥
अष्टादशाधिकरणमारचयति ॥
सृष्टिवत्प्राणभृत्तव सादृश्य लिङ्गभूमतः ।
अषैकमन्त्रगो लिङ्गसमवायो विशिष्यते ॥५०॥
प्राणभृत उपदधातीत्यत्रापि सृष्टिन्यायेन मन्त्रविधिरिति पूर्वपक्षः ॥ लिङ्गप्र-
करणप्राप्तमन्त्रानुवादेनेष्टकोपधानविधिः । एतस्यैव प्राणान्दधातीत्यस्य वक्ष्यमा-
णार्थवादस्योपपतये प्राणभृछब्देन मन्त्रानुवादः । पूर्वत्र द्वितीयादिमन्त्रेषु सृष्टि-
लिङ्गानां वाहुल्यम् । इह तु प्रथममन्त्र एव प्राणभृलिङ्गमानायते । अयं पुरोभु-
वस्तस्य प्राणो भौवायन इत्येकस्यैव मन्त्रस्य प्राणभृत्त्वे ऽपि छत्रिणो गर्छनी-
तिवत्तत्संहचरिताः सर्वे मन्त्राः प्राणभृछन्देन लक्ष्यन्ते । तदेवं यजमानकार्यसि-
यादयो गुणवृत्तिहेतवो निणीताः । तथा चोक्तम् । तसिडिजातिसारूप्पप्रशंसा-
लिङ्गभूमभिः । षडिभः सर्वच शब्दानां गौणी वृत्तिः प्रकल्पितेति ॥
एकोनविंशाधिकरणमारचयति ॥
शर्करा उपयोऽ कालेजो वै घृतमत्र किम् ।
तैलादिनाञ्चिता अता घृतेनेवाधवाचनम् ॥५१॥

·५१ - पा. ४. अधि० २०.] ॥ प्रथमोऽध्यायः॥ तैलादिनापि मुख्यत्वादसंजातविरोधनात् । अप्राप्तवार्थत्वतश्चास्य विधेवादाहलित्वतः ॥५२॥ सामान्यमनमुष्ठेयं विशेषस्तु विधौ न हि घृतेनैवाञ्जनं वाक्यशेषासंदिग्धनिर्णयात् ॥ ५३ ॥ अर्थवादगता चेयं स्तुतिघृतमुपेयुषी। बोधयन्ती विधेयत्वं घृतस्य गमयेहिधिम् ॥ ५४॥ अक्ताः शर्करा उपदधाति तेजो वै घृतमिति श्रूयते । मृत्तिकामित्राः क्षुद्रपा- पाणाः शर्कराः । ताश्च घृततेलवसादीनामन्यतमेन द्रव्येणाञ्जनीयाः । कुतः । अञ्जनसाधनसामान्यबोधकस्य विधिवाक्यस्य घृतविशेषबोधकादर्थवादात्मवल- त्वात् । तत्प्रावल्ये च मुख्यत्वादयस्त्रयो हेतवः । स्वार्थतया विधेर्मुख्यत्वम् । प्रथ- मथुतत्वाञ्चासंजातविरोधित्वम् । अनधिगतार्थबोधकत्वादप्रामार्थत्वम्। अर्थवादस्तु विधिस्तावकत्वान्न मुख्यः । चरमथुतत्वात्संजातविरोधी। ज्ञातार्थानुवादित्वात्प्रा- मार्थः । तस्माद्येन केनाप्यञ्जनमिति प्राप्ने ब्रूमः ॥ विधिवाक्येन किमञ्जनसामान्य विधीयते तविशेषो वा। नाद्यः। सामान्यस्याननुष्ठेयत्वात्। न द्वितीयः। घृततैलादि- विशेषवाचकशब्दाभावात् । तत उक्तरीत्या प्रवलमपि विधिवाक्यमनुष्ठानयोग्ये विशेषे संदेहजनकत्वानिर्णयहेतुमर्थवादमपेक्षते । न तु तेन सह विरुध्यते । अर्थ- वादे ऽपि घृतस्य विधिनास्तीति चेत् । न । विधेरुन्नेयत्वात् । तेजो वै घृतमित्येवं तेजस्वेन घृतस्य स्तूयमानत्वाद्विधेयत्वं गम्यते । स्तूयते स विधीयत इति न्यायात्। तेन विधेयत्वेन विधायकः शब्दः कल्यते घृतेनाक्ता इति । तस्मादृतेनैवाञ्जनम् ॥ विंशाधिकरणमारचयति ॥ मुवेणाथ स्वधितिना हस्तेनावद्यतीत्यमी । आज्ये मासे पुरोडाशे संकीणी वा व्यवस्थिताः ॥ ५५ ॥ व्यवस्थापकराहित्यात्मवाद्या अव्यवस्थिताः । व्यवस्थापकताशक्तस्तंहशेन व्यवस्थितिः ॥५६॥ सुवेणावधति । स्वधितिनावद्यति । हस्तेनावद्यतीति श्रूयते । अबावदेयेष्वा- ज्यमांसपुरोडाशेषु हविःध्वमी मुवाद्या अवदानहेतवः संकीर्णः । कुतः । व्यव- ·॥ जैमिनीयन्यायमालाविस्तरः। [पा ४. अधि० २०. स्थापकस्य शब्दस्याभावादिति चेत् ॥ मैवम्। शक्तर्व्यवस्थापकत्वात् । आख्याता- नामर्थ त्रुवतां शक्तिः सहकारिणीति न्यायात्। कटे भुते कास्यपार्था भुत इत्यत्र लौकिकालतबस्तुशक्त्यनुसारेण व्यवस्था कल्पयन्ति । कट आसीनः कास्यपाथा- मोदनं निधायेति । वेदेऽप्यनलिना सक्तून्प्रदाव्ये जुहुयादित्यच यद्यपि विहस्वसं- योगोऽअलिस्तथापि गुरुदेवतादिप्रसादनाञ्जलिवनिग्छिद्रसंयोगो न भवति । तादृशे ऽ अलौ सक्तूनामवकाशभावात् । अतः सामासिंयुक्तप्रसृतिहयात्मको मध्यगतावकाशोपेतोऽञ्जलिर्गृहीतः । एवमचापि द्रवद्रष्यस्याज्यस्य सुवो यो- ग्यः । छेदनीममांसस्य शस्त्रविशेषः स्वधितिः । संहतस्य पुगेड़ाशस्य हस्त इत्यनेन प्रकारेण सुवाद्या व्यवस्थिताः ॥ ॥ इति माधवीये जैमिनीयन्यायमालाविस्तरे प्रथमस्याभ्यायस्य चतुर्थः पादः । समाच प्रथमोऽध्यायः ॥

·पा. १. अधि० १.] ॥ द्वितीयोऽध्यायः॥ ५३ श्रीगणेशाय नमः प्रमाणमुपजीव्यत्वात्प्रथमे ऽध्याय ईरितम् । मानाधीनस्य धर्मस्य द्वितीये भेद उच्यते ॥०॥ अनेन प्रथमद्वितीययोरथ्याययोः पूर्वोत्तरभाव उपपादितः ॥ द्वितीयाध्यायस्य प्रथमपादे प्रथमाधिकरणे प्रथमवर्णकमारचयति ॥ विधिवाक्ये पदैः सर्वेरपूर्व प्रतिपाद्यते। प्रत्येकमधवक्रेन सर्वेस्तत्प्रतिपादनम् ॥१॥ फलान्वयित्वात्सर्वेषां प्रधानान्वयलाभतः । लाघवादेकबोध्यत्वं तछेषस्तु पदान्तरम् ॥२॥ विधिवाक्यमदृष्टार्थमखिलमयोदाहरणम्। विधिवाक्ये यावन्ति पदानि सन्ति तानि सर्वाणि क्रियाकारकसंबन्धमनादृत्य प्रत्येकमपूर्वस्य प्रतिपादकानि । कुतः। अपूर्वस्य फलत्वेन सर्वेषां पदानां फलान्वयित्वात् । अपूर्वप्रतिपादनाभावे ऽपि क्रियाकारकयोः परस्परान्वयो ऽस्त्येवेति चेत् । सत्यम् । तथापि प्रधानान्वयो लभ्यते। फलं हि प्रधानम्। पुरुषार्थतया साध्यमानत्वादिति प्राप्ने ब्रूमः ॥ अपूर्व- स्यात्यन्तमदृष्टत्वादेककल्पनयैव वाक्यस्योपपत्तावनेककल्पने गौरवं स्यात्। तस्मा- देकमपूर्वमेकेन शब्देन प्रतिपाद्यते। पदान्तरं तु तछेषतयान्वेति ॥ ननु यस्य पद- स्यार्थो ऽपूर्वस्य कल्पकस्तत्पदार्थस्य फलसाधनतया फलं प्रत्युपादेयत्वविधेयत्वगु- णत्वान्यभ्युपगन्तव्यानि । तथा तस्येव शेषभूतपदान्तरार्थ प्रत्युद्देश्यत्वानुवाद्यत्वप्र- धानत्वानामपि प्राप्तत्वाविरुवनिकहयापत्तिरिति चेत् । मैवम् । उडिदा यजेत पशुकामः । श्येनेनाभिचरन्यजेतेत्यादावुद्भिदादिशब्दानां नामत्वेनान्वये सति या- गसाधनवाचित्वाभावेन यजतावुहेश्यत्वादिषिकापादकत्वाभावात् । तस्मादेकमेव 0 Vol. I.

·॥ जैमिनीयन्यायमालाविस्तरः ॥ [पा. १. अधि०१. पान। न च धर्मभेदचिन्तां प्रस्तुतां परित्यज्य किमित्यपूर्व चि- अपूर्वस्यैव धर्मत्वात ॥ द्वितायवणकमारचयति ॥ द्रव्यादिशब्दतो ऽपूर्वधीभीवार्थपदादुत । द्रव्यादीनां फलार्थत्वातचष्टेन ह्यपूर्वधीः ॥३॥ क्रियाहारमृते द्रष्यं फलेन न हि युज्यते । भावनावाचिनो ऽपूर्वमाख्यातादवगम्यते ॥४॥ धात्वर्थव्यतिरेकेण भावना नेति चेच तत् । 'सर्वधात्वर्थसंबड्डः करोत्यर्थो हि भावना ॥५॥ धात्वर्थः करणं तस्यां समानपदवर्णितः। द्रव्याधुपकृतिर्दृष्टा धात्वर्थोत्पादनात्मिका ॥६॥ इदमानायते । सोमेन यजेत । हिरण्यमाबेयाय ददाति । तस्मात्सुवर्ण हिरण्यं भार्यम् । श्येनेनाभिचरन्यजेत । चित्रया यजेत पशुकास इत्यादि । तत्र सोमहिर- ण्यशब्दो द्रष्यवाचिनौ । सुवर्णशब्दो गुणवाची। श्येनचित्राशदौ कर्मवाचिनौ। तैरतद्रव्यादिशष्दैरपूर्व प्रत्येति । कुतः । द्रव्यादीनां सिद्धरूपाणां साध्यं फलं प्रति साधनत्वसंभवात् । यागदानादिरूपस्तु भावार्थः स्वयमपि फलवत्साध्यरूपत्वान साधनं भवितुमर्हति । ततो ट्रयादीनां फलं प्रति करणत्वाहष्यादिशब्दा अपूर्वप्र- त्यायका इति प्राने धूमः ॥ क्रियां विना द्रव्याणि फलं साधयितुं न क्षमन्ते। पचि- क्रियामन्तरेण काष्ठस्थाल्यादीनामोदनसाधकवादर्शनात् । अतो भावनावाचिना यजतिददातीत्याख्यातेनापूर्व प्रतीयते ॥ ननु धात्वर्थ एव भावना तदन्या वा। न तावडावर्षः। तस्य तां प्रति करणत्वोक्तेः । न हितीयः । धात्वर्थष्यतिरिक्तायाः क्रियाया दुर्लक्ष्यत्वादिति चेत् । मैवम् । सर्वधात्वर्थसंबद्यरूपेण लक्षयितुं शक्य- त्वात् । तदुक्तमाचार्यः । धात्वर्थव्यतिरेकेण यद्ययेषा न लक्ष्यते । तथापि सर्वसा- मान्यरूपेणैवावगम्यत इति । अन्यैरयुक्तम् । सिडसाध्यस्वभावाभ्यां धात्वर्थो हि- विधस्तयोः । अन्योत्पादानुकूलामा भावना साध्यरूपिणीति । पचतीत्युक्ते पाक करोतीत्येतमर्थ सर्वे जनाः प्रतियन्ति । तंत्र पाकः पक्तिः पचनमित्येतैः शरैर्य- वृहियमाणो लिङ्गकारकसंख्यायोग्यो धात्वर्थः सिहस्वभावः। करोतीत्यनेन व्यव- ·५५ ॥ पा. १. अधि०१.] ॥ द्वितीयोऽध्यायः ॥ हियमाणो लिङ्गाद्यपेतः साध्यस्वभावः । तत्र सिद्धस्वभावद्योतनाय यथा घञ्प्र- त्ययादयो विहिताः । तथा साध्यस्वभावद्योतनायाख्यातप्रत्ययविधिः । स चा- ख्यातप्रत्ययार्थ ओदनोत्पलेरनुकूलः । ततो भवितुरोदनस्य प्रयोजकव्यापारवारिण- जन्तेन भावनाशब्देनोच्यत इत्यन्ये भावनापक्षा अयुक्ताः । प्रयत्नो भावनेति चेत्। न । रयो गच्छतीत्यत्र तदभावप्रसङ्गः । स्यन्द इति चेत् । न । मानसत्याग- रूपे यजतावष्याप्नेः । उभयसाधारणमुदासीनत्वविच्छेदसामान्यं भावनेति चेत् । शब्दभावनायामष्याप्तिः । न हि शब्दस्य विभोरचेतनस्य स्यन्दः प्रयत्नो वास्ति । लिङ्लेड्लोट्तव्यप्रत्ययमागता शब्दभावना । सर्वाख्यातगतार्थभावना । तदु- तम्। अभिधाभावनामाहुरन्यामेव लिङ्कादयः । अर्थात्मभावना त्वन्या सर्वाख्यातेषु गम्यत इति ॥ किं च । स्यन्दादिवादिनो ऽपि न स्वरूपेण स्यन्दादीनां भावनात्व- माहुः । किंवन्योत्पादानुकूलं स्वरूपम्। तस्मादस्मदुक्तैव भावना यथा पचतीत्य- पोदनफलोत्पत्त्यनुकूला । तथा यजतीत्यत्र स्वर्गादिफलोत्पत्त्यनुकूला । तस्यां च फलभावनायां प्रत्ययवाच्यायामेकपदोपातत्वेन प्रत्यासन्नत्वात्मकृत्यर्थः करणम्।न तु द्रष्यादि। तस्य पदान्तरोपातत्वेन विप्रकृष्टत्वात्। साध्यरूपो ऽपि प्रकृत्यर्थः स्व- साधननिष्पादितः सन्छनोति फलं साधयितुम। द्रष्यादीनां तु प्रकृत्यर्थोत्पादनेन दृष्ट एवोपकारः । द्रव्यादिनिष्पादितेन धातुवाच्येन यागादिकरणेन स्वादिफ लोत्पत्ती सत्यां येयमनुकूलव्यापारात्माकृतिशब्दाभिधेया फलोत्पादना सेयं यज्या- दिधातूनामन्यतमेन केनापि नाभिधीयते । सर्वधात्वर्थानुयायित्वात्। अतो न भा- वनायाः प्रकृत्यर्थत्वमाशङ्कितुं शक्यम् । अस्तु तर्हि धात्वर्थसामान्यमेव भावनेति चेत।न। प्रति धात्वर्थ विलक्षणरूपत्वात्। अन्यद्धि पाकस्यौदनं प्रत्यानुकूल्यम्। अन्यच्च चलनस्य संयोगविभागी प्रति । अन्यथा फलविभागानुपपत्तेः । भिन्नासु भावनाष्यक्तिषु भावनात्वसामान्यमनुवर्ततां नाम। नैतावता प्रकृत्यर्थसामान्यं नग- वति । तस्माहिशेषरूपासामान्यरूपाच यज्यादिधातुवाच्यादन्यैवाख्यातप्रत्ययवा- च्या भावना। तथा सति यजेतेत्यचाख्यातस्य भावयेदित्यर्थो भवति। तच किं भा- वयेत्केन भावयेत्कथं भावयेदित्याकाङ्क्षायां स्वर्ग भावयेद्यागेन भावयेदग्न्यन्वाधा- नप्रयाजावघातादिभिरुपकारं संपाद्य भावयेदित्येवं भाष्यकरणेतिकर्तव्यतासमर्प- णेनाकाङ्कापूरणांप्रकरणास्त्रातः सकलंः शब्दसंदर्भो भावनावाचिन आख्यातस्यैव ·॥ जैमिनीयन्यायमालाविस्तरः ।। [पा. १. अधि०२. प्रपञ्चः । भाष्यायशषयवती सेयमर्थभावनेत्युच्यते । सा सर्वापि शब्दभावना या भाष्या। विधायको लिादिः करणम्। अर्थवादसंपादिता स्तुतिरितिकर्तव्यता। सेयं शब्दभावना लिडादिभिरेव गम्यते । अर्थभावना सर्वेराख्यातप्रत्ययैर्गम्यत इत्युक्तम् । तस्यां चार्थभावनाय स्वर्गस्य भाष्यत्वं कमियोगादवगम्यते । प्रकृ त्यर्थस्य करणत्वं तृतीयाश्रुत्या। तथा च श्रूयते । दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यजेत। चिषया यजेत पशुकाम इति । तच करणवमपूर्वकल्पनामन्तरेण न संभ- वतीत्यभिधास्यते । तस्मादाख्यातप्रत्ययान्तावावार्थपदादपूर्व गम्यते । चिन्ताम- योजनं तु । पूर्वपक्षे द्रव्याद्यपचारे प्रतिनिध्यभावः । सिद्धान्ते तु तासनाव इति ॥ . हितीयाधिकरणमारचयति ॥ अपूर्वसदसहावसंशये सति नास्ति तत् । मानाभावात्फलं यागासिथ्येच्छास्वप्रमाणतः ॥७॥ क्षणिकस्य विनष्टस्य स्वर्गहेतुत्वकल्पनम् । विरुई मान्तरेणातः श्रेयो ऽपूर्वस्य कल्पनम् ॥६॥ अवान्तरण्यापृतिर्वा शक्तिी यागजोच्यते । अपूर्वमिति तबेदः प्रक्रियातो ऽवगम्यताम् ॥९॥ पूर्वाधिकरणे वर्णकाभ्यां यदिदमुक्तमपूर्वस्यैकमेव पदं प्रत्यायकं तच्च यजेतेत्या- ख्यातान्तभावार्थपदमिति तदनुपपनम् । अपूर्वसहावे मानाभावात् । यजेतेत्या- भ्यां प्रकृतिप्रत्ययाभ्यां करणभावनयोरभिधानात् । अपूर्वाभावे कालान्तरमावि- स्वर्गसाधनत्वं विनश्वरस्य मागस्यानुपपत्रमिति चेत् । न । शास्त्रप्रामाण्येन तदु- पपत्तेरिति प्राप्ने ब्रूमः ॥ दर्शपूर्णमासाभ्यामिति तृतीयाश्रुत्या तावद्यागस्य स्वर्ग- साधनत्वं प्रमितम् । तद्यपोपपोत तथावश्यं भवतापि कल्पनीयम्। तप कि यावत्फलं यागस्यावस्थानं कल्यते । किंवा विनयस्यापि स्वीत्पादनम्। नायः। यागे क्षणिकत्वस्य प्रत्यक्षसिद्धतात् । न द्वितीयः। मृतयोदपत्योः पुषोत्पत्त्यदर्श- नात्। अतो मानान्तरविरुवाहवदीयकल्पनादस्मदीयमविरूधमपूर्वकल्पनं ज्या- यः। कल्पिते ऽप्यपूर्वे तस्यैव स्वर्गसाधनवाद्यागस्य स्वर्गसाधनत्वश्रुतिविरुध्येतेति चेत् । न । यागावान्तरण्यापाये ऽ पूर्वमित्यङ्गीकारात् । न सुधमननिपतनयोर- ·५७ पा. १. अधि. २.] ॥ द्वितीयोऽध्यायः ॥ वान्तरण्यापारयोः सत्ते कुठारस्य साधनत्वमपैति । यदि व्यापारवतो यागस्य नाशे व्यापारो न तिष्ठेत् । तर्हि यागजन्या काचिछक्तिरपूर्वमस्तु । शक्तिव्यवधाने ऽपि यागस्य साधनत्वमविरुद्धम्। औष्ायव्यवहिते ऽप्यनौ दाहकत्वाङ्गीकाराद्यथागार- जन्यमोष्ायं शान्तेष्वप्यङ्गारेषु जलेऽनुवर्तते । तथा यागजन्यमपूर्व नष्टे ऽपि यागे कर्तर्यात्मन्यनुवर्तताम्। तस्मादस्त्यपूर्वम् । तद्विशेषस्तु संप्रदायसिद्धयागप्रक्रियया- वगन्तव्यः ॥ तथा हि प्रक्रिया पूर्वीचार्यैरिस्थं दर्शिता । प्रथमं तावत्फलवाक्येन कर्मणः फलसाधनता बोध्यते । यागेन स्वर्ग कुर्यादिति । कथं विनश्वरेण फलं कर्तव्यमित्यपेक्षायामपूर्व कृत्वेन्युच्यते । कथमपूर्व क्रियत इत्यपेक्षायां यागानुष्ठा- नप्रकारेणेति । तचापूर्व दर्शपूर्णमासयोग्नेकविधम् । फलापूर्व समुदायापूर्वमुत्प- त्यपूर्वमङ्गापूर्व चेति । येन स्वर्ग आरभ्यते तत्फलापूर्वम् । अमावास्यायां बया- णां यागानामेकः समुदायः। पौर्णमास्यामपरः । तयोभित्रकालवर्तिनोः संहत्य फलापूर्वारम्भायोगातदारम्भाय समुदायद्वयजन्यमपूर्ववयं कल्पनीयम्। तयोरेकै- कस्यारम्भायैकैकसमुदायवर्तिनां बयाणां यागानां भिनलक्षणवर्तित्वेन संघाता- पत्त्यभावाद्यागयजन्यानि पीण्युत्पत्त्यपूर्वाणि कल्पनीयानि । तेषां चाङ्गोपका- रमन्तरणानिष्पत्तेरङ्गानां चानेकक्षणवर्तिनां संघातासंभवादङ्गापूर्वाणि कल्पनी- यानि । तत्र त्वयं विभागः । संनिपत्योपकारकाण्यवघातादीनि द्रव्यदेवतासंस्का- रहारेण यागस्वरूपस्यैवातिशयाधानेन तदुत्पत्त्यपूर्वनिष्पत्ती व्याप्रियन्ते । तद्वारेण फलापूर्व आरादुपकारकाणि तु प्रयाजादीन्युत्पत्त्यपूर्वेभ्यः फलापूर्वनिष्पत्ती साक्षा- देव व्याप्रियन्ते । एवं प्रकारभेदे सत्यपि सर्वाण्यङ्गान्यपूर्वनिष्पत्तावनुयाहकाणी- त्येकरूपेणेत्यभावेन स्वीक्रियन्ते । अनयैव दिशा सर्वचापूर्वप्रक्रियावगन्तव्या ॥ अब गुरुमतमाह ॥ यागक्रिया सूक्ष्मरूपा परमावात्मसंश्रिता। यावत्फलं नियोगाख्यं नापूर्वमिति चेन तत् ॥ १० ॥ .मानहीन क्रियासौम्यं नियोगस्तु लिङ्कादिमा । अभिधेयः पृथग्यागादपूर्व कार्यमस्त्यतः ॥११॥ गुरुणा यबिंयोगाख्यमपूर्वमभिप्रेयते तनास्ति । कुतः । अन्तरेणैव तदपूर्व फलनिष्पतेः । न चं यागनाशात्कथं फलसिद्धिरिति वाच्यम् । न हि यागक्रिया ا P Vol. I.

·॥ जैमिनीयन्यायमालाविस्तरः ॥ [पा.१. अधि०३. सर्वात्मना नश्यति। किंतु सूक्ष्मरूपत्वेनाहश्या सती स्वर्गदेहारम्भकेषु यागसंबन्धि- द्रव्यगतपरमाणुषु यागकर्तर्यात्मनि वावस्थाय फलमारभत इति पूर्वपक्षः ॥ नैत- धुक्तम् । उक्ते ऽर्थे प्रमाणभावात् । न च नियोगेऽपि मानाभावः शङ्कनीयः। वैदिकलिकादीनां तदभिधायकत्वात्। ततो धात्वातिरिक्त कालान्तरभाविकाम्य- फलसाधनमपूर्वमस्ति । ॥ . नृतीयाधिकरणमारचयति ॥ अवघातादिनापूर्वमुत्पाद्यं विद्यते न वा। यजत्यादिवदस्त्येव वाक्पवैयर्थ्यमन्यथा ॥ १२ ॥ दृष्टे तुषविमोके तु नापूर्व द्रष्यतन्त्रतः । स्याद्यजत्यादिवैषम्यं नियमापूर्वकृवचः ॥ १३ ॥ दर्शपूर्णमासयोः धूयते । बीहीनवहन्ति । तण्डुलान्पिनष्टीति । तमावघातपे- षणे अपूर्वजनके। विहितधात्वर्थत्वाधजन्यादिधात्वर्थवत्। विपक्षे विधिवाल्पवैय- गेस्पो बाधकस्तो ऽ वगन्तव्यः । तुषविमोकचूर्णत्वयोर्टष्टप्रयोजनयोलॊकसिद्ध- त्वेन तादर्थे ऽ वघातपेषणयोर्विधियर्थः स्यात् । तस्मादस्त्यपूर्वमिति प्राप्ने ब्रूमः ॥ दृष्टफले संभवत्यपूर्व न कल्पनीयम् । यजत्यादिदृष्टान्तस्तु विषमः । तत्र हि कि याप्राधान्येन द्रव्यपारतन्व्याभावादपूर्वसाधनवं क्रियाया युक्तम्। इह तु बीहीनिति कर्मकारकविभक्त्या बीहीणामीप्सिततमत्वेन प्राधान्यावगमाष्यपरतन्नोऽवधातो द्रष्य एवातिशयं कुर्यात् । न वपूर्व जनयति न च विधिवैयर्थम् । नखनिर्भेदादिना तुषविमोकसभवे ऽपवपातेनैवासी कर्तव्य इति यो नियमस्तस्य नियमस्यापूर्वहे- तुत्वेन विधेयत्वात् । तस्मानास्त्यवघातादिजन्यमपूर्वम् ॥ अब गुरुमतमाह। हितीयां संकुवा नियोगेऽन्वीयता क्रिया। साक्षादिति न मनायं दृष्टस्यापोपपत्तितः ॥१४॥. सक्तू होतीत्यप द्रव्यप्राधान्यं परित्यज्य वितीयाया भर कृत्वा क्रियाप्राधान्याय सक्तुभिर्जुहोतीति तृतीयावेन विपरिणामो वक्ष्यते । तया श्रीहिभिरवहनीति कि- परिणामेन प्रधानभूता क्रिया द्रव्यषवधानमनारेण साधादेव नियोगे विति ·पा.१. अधि०४.] ॥हितीयोऽध्यायः ॥ ५९ चेत् ॥ मैवम् । वैषम्यात् । तत्र होमेन सक्तुषु संस्कारो न संभवति । भस्मीभूता- नामन्यत्र विनियोगासंभवात् । इत्यभिप्रेत्य संस्कारकर्मत्वं परित्यक्तम् । इह दृष्टस्तु- षविमोकसंस्कार उपपद्यते। वितुषाणां तेषां पुरोडाशे विनियोगसंभवात् ॥ चतुर्थाधिकरणमारचयति ॥ संमार्टि सुच इत्यच किं प्रधानाख्यकर्मता। गुणकर्मत्वमथवा दृष्टाभावे ऽ वघातवत् ॥ १५ ॥ गुणत्वं न हि संभाव्यं प्राधान्यं तु प्रयाजवत् । अदृष्टकल्पनेनापि गुणवं स्याहितीयया ॥१६॥ दर्शपूर्णमासयोर्जुहादीनां दर्भः संमार्जनमाम्बायते । सुचः संमाष्टींति । तत्र संमार्जनं प्रधानकर्म । कुतः1 गुणकर्मलक्षणरहितत्वात्प्रधानकर्मलक्षणयुक्तत्वाच । सूचकाये हि कर्मणां राशिवयं प्रतिज्ञाय तयोर्लक्षणं पूथक्सूचयामास । तानि वैध गुणप्रधानभूतानि । यैस्तु द्रव्यं चिकीर्णते गुणस्तब प्रतीयेत । तस्य द्रव्यप्रधा- नत्वात् । यैस्तु द्रव्यं न चिकीर्थते तानि प्रधानभूतानि । द्रव्यस्य गुणभूतत्वादि- ति । यैः कर्मभिर्द्रव्यमुत्पादयितुं संस्कर्तु वेथने तेषु कर्मसु गुणत्वम् । कुतः । तस्य कर्मणो द्रव्यप्रधानत्वात् । द्रष्यं प्रधानमस्येति बहुप्रीहिः। यूपं तक्षत्याहवनीयमा- दधातीत्यादी यूपाहवनीयाट्रिष्यमुत्पादयितुमिष्यते । बीहीनवहन्ति तण्डुलान्पि- नष्टीत्यादी बीयादिद्रव्यं संस्कर्तुमिष्टम् । प्रयाजादिषूक्तवैपरीत्यात्प्रधानकर्मत्वम् । एवं सत्यवधातेन यथा वीहीणां तुषविमोको दृष्टः संस्कारः । तथा संमार्जनेन जुहादिषु कंचिदतिशयं न पश्यामः । अतोऽ वघातवगुणकर्मवाभावात्प्रयाजा- दिवाप्रधानकर्मत्वमिति प्राप्ते ब्रूमः ॥ मुच इति द्वितीया कर्मकारके विहिता। कर्मत्वं चेप्सिततमत्वे सति भवति । कर्तुरीप्सिततमं कर्मेति कर्मसंज्ञाविधानात । ऋतुसाधनत्वेन च सुचां युक्तमीसिततमत्वम् । अतः प्रधानभूताः मुचः । तथा सति संमार्जनक्रियाया गुणकर्मवमवघातवनविषति । यदि मुक्षु दृष्टोऽतिशयो न स्यात् । तीपूर्व कल्पनीयम् ॥ ..

·॥ जैमिनीयन्यायमालाविस्तरः ॥ [पा.१. अधि०६. । पञ्चमाधिकरणमारचयति ॥ प्रउगं शंसतीत्यादौ गुणतोत प्रधानता ) दृष्टा देवस्मृतिस्तेन गुणता स्तोषशस्त्रयोः ॥१७॥ स्मृत्यर्थवे स्तौतिशंस्योधीत्वोः श्रीतार्थबाधनम् । तेनादृष्टमुपेत्यापि प्राधान्यं श्रुतये मतम् ॥ १ ॥ ज्योतिष्टोमे श्रूयते । प्रउगं शंसति । निष्केवल्यं शंसति । आज्यैः स्तुवते । पृष्ठैः स्तुवत इति । प्रउगनिष्केवल्यशष्दी शस्त्रविशेषनामनी । आज्यपृष्ठशब्दौ तु व्या- ख्याती। अप्रगीतमन्वसाध्या स्तुतिः शस्त्रम्। प्रगीतमन्त्रसाथ्या स्तुतिः स्तोत्रम् । नयोः स्तुतशस्त्रयोर्गुणकर्मत्वं युक्तम् । कुतः । तुषविमोकवदृष्टार्थलाभात्। पत्य- मानेषु मन्त्रेष्वनुस्मरणेन देवता संस्क्रियत इति प्राप्ने धूमः ॥ स्लोतव्याया देव- तायाः स्तावकैर्गुणैः संबन्धकीर्तनं स्तौतिशंसतिधावोवायोऽर्थः ।, यदि मन्त्र- वाक्यानि गुणसंबन्धाभिधानपराणि । तदा धात्वोमुख्यार्थलाभाछुतिरनुगृहीता भविष्यति। यदा तु गुणहारेणानुस्मरणीयदेवतास्वरूपप्रकाशनपराणि मन्त्रवाक्पा- नि स्युः । तदा धात्वोर्मुख्यार्थो न स्यात् । लोके हि देवदत्तश्चतुर्वेदाभिज्ञ इत्युक्ते स्तुतिः प्रतीयते । तस्य वाक्यस्य गुणसंबन्धपरत्वात् । यदा तु देवदत्तस्वरूपपरता यश्चतुर्वेदी तमानयेत्यादौ तब न स्तुतिप्रतीतिः । तस्य चतुर्वेदसंबन्धबारेण देव- दत्तस्वरूपोपलक्षणपरत्वेन गुणसंबन्धपरवाभावात् । ततश्चाज्यैर्देवं प्रकाशयेत् । पृष्ठेर्देवं प्रकाशयेदित्येवं विध्यर्थपर्यवसानादात्वोर्मुख्यार्थो बाध्येत । ततो धातुश्रु- तिमबाधितुं स्लोषशस्त्रयोः प्रधानकर्मत्वमभ्युपेतव्यम् ॥ तच हष्ट प्रयोजन नास्ती- ति चेत् । ततोऽ पूर्वमस्तु ॥ S षष्ठाधिकरणमारचमति ॥ देवांच याभिर्यजत इत्याख्यातं तु मन्त्रगम्। विधायकं न वान्येन समत्वातविधायकम् ॥ १९॥ . यदादेः क्षीणशक्तिर्न विधिस्त्रिविध ततः। प्रख्यातमभिधानं च प्रधानगुणकर्मणी ॥ २० ॥ अर्थ मन्त्र आबायते । देवांच याभिर्यजते ददाति ज्योगिताभिः सपो ·पा. १. अधि० ७.] ॥ द्वितीयोऽध्यायः॥ ६१ गोपतिः सहेति । अयमर्थः । गोपतिर्यजमानो याभिर्गोभिर्देवान्यजते याच गा ब्राह्मणेभ्यो ददाति चिरमेव ताभिः सह परलोके ऽ वतिष्ठत इति । तच यथा ब्रा- सणगतमाख्यातपदं प्रधानगुणकर्मणोरन्यतरस्य विधायकम् । तथा मन्त्रगतम- पीति चेत् ॥ मैवम् । यछब्दादिना विधिशक्तेः क्षीणत्वात् । सति हि यछब्रे तस्य वाक्यस्यानुवादकावं प्रतीयते। न तु विधायकत्वम्। यच्छब्दादेरित्यादिशब्दे- नोत्तमपुरुषामन्त्रणादयः । बर्हिर्देवसदनं दामीत्युत्तमः पुरुषः । अमीदग्नीन्विहरे- त्यामन्त्रणम्। एवं ब्रामणेऽपि यस्योभयं हविरार्तिमाईदिन्युदाहरणीयम् । तस्मा- दाख्यातस्य प्रधानकर्मविधायकवं गुणकर्मविधायकत्वं चेत्येवं दावेव प्रकारौ न भवतः । किंवभिधायकवमित्ययस्ति तृतीयः प्रकारः । ततो न मन्वगताख्यातस्य विधायकत्वम् ॥ सप्तमाधिकरणमारचयति ॥ अहे बुभिय मन्त्र म इति मन्त्रस्य लक्षणम् । नास्त्यस्ति वास्य नास्त्येतदव्याप्त्यादेवारणात् ॥२१॥ याशिकानां समाख्यानं लक्षणं दोषवर्जितम् । ते ऽनुष्ठानस्मारकादौ मन्त्रशब्दं प्रयुञ्जते ॥ २२ ॥ आधान इदमानायते । अहे बुभिय मन्त्रं मे गोपायेति । तत्र मन्त्रस्य लक्षणं नास्ति । अष्याप्यतिष्याप्योवारयितुमशक्यत्वात् । विहितार्थाभिधायको मन्त्र इत्युक्ते वसन्ताय कपिञ्जलानालभत इत्यस्य मन्त्रस्य विधिरूपत्वादष्याप्तिः। मनन- हेतुमन्स इत्युक्ते घालणे ऽ तिव्याप्तिः। एवमसिपदान्तो मन्त्र उत्तमपुरुषान्तो मन्त्र इत्यादिलक्षणानां परस्परमव्याप्तिरिति चेत् ॥ मैवम् । याज्ञिकसमाख्यानस्य नि- र्दोषलक्षणत्वात् । तच्च ससाख्यानमनुष्ठानस्मारकादीनां मन्नत्वं गमयति । उरु प्रथस्वेत्यादयो ऽ नुष्ठानस्मारकाः । अमिमीळे पुरोहितामित्यादयः स्तुतिरूपाः। इषे वेत्यादयस्त्वान्ताः। अम आ याहि वीतय इत्यादय आमन्त्रणोपेताः । अग्री- दमीन्विहरेत्यादयः प्रैषस्पाः । अधःस्विदासीदुपरिस्विदासीदित्यादयो विचाररू पाः । अचे अधिके बालिके न मा नयति कश्चनेत्यादयः परिदेवनरूपाः । लामि त्वा परमन.पृथिष्या इत्यादयः प्रवरूपाः। वेदिमाहुः परमन्तं पृथिव्या Q vol. I.

·॥ जैमिनीयन्यायमालाविस्तरः ॥ [पा. १. अधि.. इत्यादय उत्तररूपाः । एवमन्यदयुदाहार्यम् । ईदृशेष्यत्यन्तविजातीयेषु समाख्या- नमन्तरेण नान्यः कश्चिदनुगतो धर्मो ऽस्ति यस्य लक्षणत्वमुच्येत । लक्षणस्यो- पयोगच पूर्वीचार्येदर्शितः । कृषयोऽपि पदार्थाना नान्तं यान्ति पृथक्कशः । लक्षणेन तु सिकानामना यान्ति विपश्चित इति । तस्मादभियुक्तानां मन्त्रोऽय- मिति समाख्यानं लक्षणम् ॥ अष्टमाधिकरणमारचयति ॥ 'नास्त्येतदाह्मणेत्यष लक्षणं विद्यते ऽथवा । नास्तीयन्तो वेदभागा इति क्लृप्रभावतः ॥ २३॥ मन्त्रश्च बामणं चेति वौभागौ तेन मन्ततः । अन्यायणमित्येतहवेडालणलक्षणम् ॥ २४ ॥ चातुर्मास्येष्विदमावायते । एतबामणान्येव पत्र हवींषीति । तप प्रामणस्य लक्षणं नास्ति । कुतः । वेदभागानामियत्तानवधारणेन प्रामणभागेष्वन्यभागेषु च लक्षणस्याव्याप्यतिष्याप्योः शोधयितुमशक्यत्वात् । पूर्वोक्तो मन्त्रभाग एकः । भागानाराणि च कानिचित्पूर्वेरुदाहर्तु संगृहीतानि । हेतुर्निर्वचनं निन्दा प्रशंसा संशयो विधिः । परक्रिया पुराकस्पो व्यवधारणकल्पनेति । तेन यवं क्रियत इति हेतुः । तमो दधित्वमिति निर्वचनम् । अमेच्या वै माषा इति निन्दा । वायुर्वे क्षेपितुति प्रशंसा। तद्यचिकित्सनुहवानि मा हौषमिति संशयः । यजमानेन संमितौडुपरी भवतीति विधिः । माषानेव मां पचतेति परकृतिः। पुरा प्रामणा अभैषुरिति पुराकल्पः । यावतोऽवान्प्रतिगृह्मीयात्तावतो वारुणाचतुष्कपाला- निर्वपेदिति विशेषावधारणकल्पना। एवमन्यदयुदाहार्यम्। न च होवादीनामन्य- तमहामणमिति लक्षणम्। मन्वेष्वपि हेत्वादिसनावात् । तथा हि । इन्दवो वा- मुगनित हीति हेतुः । उदानिपुर्महीरिति तस्मादुदकमुच्यत इति निर्वचनम् । मो. धमत्र विन्दते अप्रचेता इति निन्दा । अनिद्धी दिवः ककुदिति प्रशंसा । - भाविदासीदुपरिस्विदासीदिति संशयः। कपिललानालभत इति विधिः। सहस- मयुता दददिति परकृतिः। यझेन यज्ञमयजना देवा इति पुराकल्यः । इतिकरण- बहुलं मामणमिति चेत् । न । इत्यददा इत्ययजपा इत्यपच इति प्रामणो गायेदि ·पा०१. अधि०१०. ११.१२.] ॥ द्वितीयोऽध्यायः ॥ त्यस्मिन्बाह्मणेन गातव्ये मन्त्रे ऽ तिव्याप्नेः । इत्याहेत्यनेन वाक्येनोपनिबई ब्राह्म- णमिति चेत् । न । राजा चिद्यं भर्ग भक्षीत्याह । यो वा रक्षाः शुचिरस्मीन्याहत्य- नयोर्मन्त्रयोरतिष्याः । आख्यायिकारूपं ब्राह्मणमिति चेत् । न । यमयमीसंवा- दसूक्तादावतिव्यानेः । तस्मानास्ति ब्राह्मणलक्षणमिति प्राप्ने ब्रूमः ॥ मन्त्रबा- मणरूपो हावेव वेदभागावित्यङ्गीकारान्मन्वलक्षणस्य पूर्वमभिहितत्वादवशिष्टो वेदभागो ब्राह्मणमित्येतल्लक्षणं भवतीति ॥ नवमाधिकरणमारचयति । जहप्रवरनाम्नां किं मन्त्रतास्त्यथवा न हि । मन्त्रास्तदेकवाक्यत्वान्न तल्लक्षणवर्जनात् ॥ २५ ॥ अपये जुष्टं निर्वपामीत्यस्य सौर्ये चरौ सूर्याय जुष्टं निर्वपामीत्येवं पदान्तरप्रक्षेप जहः । अदीक्षिष्टायं ब्राह्मण इत्यस्य मन्त्रस्य शेषत्वेन प्रयोगकाले ब्राह्मणनामधे- यविशेष वदीयं प्रवरं चैवं पठन्ति । असौ देवदत्तोऽमुष्य पुचोऽमुथ पौनोऽमुथ ननामुष्याः पुषोऽमुथाः पौत्रो ऽ मुथा नोति । आङ्गिरसबार्हस्पत्यभारवाजगोच इति च । एतेषामूहप्रवरनामधेयानां मन्त्रत्वमस्ति । कुतः। मन्त्रेण सहैकवाक्यत्वा- वगमादिति चेत् ॥ मैवम्। याज्ञिकप्रसिद्धिरूपस्य मन्त्रलक्षणस्योहादिष्वभावात्। न यध्येतार जहादीन्मन्त्रकाण्डे ऽ धीयते । तस्मानास्ति मन्त्रत्वम् ॥ .. दशमैकादशहादशाधिकरणमारचयति ॥ नसीमयजुषां लक्ष्म सायर्यादिति शङ्किते। पादश्च गीतिः प्रविष्टपाठ इत्यस्त्यसंकरः ॥२६॥ इदमाबायते । अहे बुधिय मन्त्र मे गोपाय यमृषयस्वैविदा विदुः। ऋचः सा- मानि यजूंषीति चीन्वेदान्विदन्तीति चिविदः । त्रिविदां संबन्धिनोऽध्येतारस्व- विदाः । ते च यं मन्त्रभागमृगादिरूपेण विविधमाहुस्तं गोपायेति योजना। तप पिविधानामृक्सामयजुर्षा व्यवस्थितं लक्षणं नास्ति । कुतः । साङ्कर्यस्य दुष्परि- हरत्वात् । अध्यापकप्रसिटुंग्वेदादिषु पठितो मन्त्र इति हि लक्षणं वक्तव्यम् । तर संकीर्णम् । देवो.वः सवितोत्पुनावच्छिद्रेण पवित्रण वसोः सूर्यस्य रश्मि- ..

·॥ जैमिनीयन्यायमालाविस्तरः॥ [पा. १. अधि०१४.
भिरिन्ययं मन्त्रो यजुर्वेद संप्रतिपनो यजुषां मध्ये पठितः । न च तस्य यजुष्ट्वम-
स्ति । तब्राह्मणे सावियर्चेत्युक्तेन व्यवहतत्वात् । एतासाम गायनास्त इति प्रति-
ज्ञाय किंचित्साम यजुर्वेदे गीतम् । अक्षितमस्यच्युतमसि प्राणसंशितमसीजि
चीणि यजूंषि सामवेदे समानातानि। तथा गीयमानस्य सान आश्रयभूता ऋचः
सामवेदे समानायन्ते । तस्मानास्ति लक्षणमिति चेत् ॥ न। पादादीनामसंकीर्ण-
लक्षणत्वात् । पादबन्धेनार्थबन्धेन चोपेता वृत्तबड्डा मन्त्रा ऋचः । गीतिरूपा
मन्त्राः सामानि । वृत्तगीतिवर्जितत्वेन प्रविष्टपठिता मन्त्रा यजूंषीत्युक्ते न क्का-
पि संकरः ॥.
:
बयोदशाधिकरणमारचयति ॥
प्रोक्षणीरासादयेति निगदस्त्रिविधाहहिः ।
गजुर्वोच्चस्त्वधर्मस्य भेदादस्य चतुर्थता ॥ २७ ॥
परप्रत्यायनार्थत्वादुचैस्त्वं यजुरेव सः।
तलक्षणेन युक्तत्वाचैविध्यमिति मुस्थितम् ॥ २ ॥
प्रोक्षणीरासादयेध्मं बर्हिरुपसादय । अपीदमीन्विहर । बर्हिः स्तृणीहि । इन्द्र
आगछ । हरिव आगछेत्यादयो निगदा आमाताः । परसंबोधनार्था मन्त्रा नि-
गदाः । एते च पूर्वक्तिभ्य अग्यजुःसामभ्यो वहिर्भूताश्चतुर्थप्रकाराः । कुतः । पा-
दगीयोक्सामलक्षणयोरभावात् । प्रविष्टपाठस्य यजुर्लक्षणस्य सन्चे ऽपि धर्म-
भेदेन यजुष्यन्तभावानुपपत्तेः । उपांशु यजुषोच्चनिंगदेनेति हि धर्मभेद इति प्राप्ने
धूमः ॥ वहिासणा भोज्यन्तां परिवाजकास्त्वन्तरियन सत्येव परिवाजकानां
बामण्ये पूजानिमितो विशेषो यथा । तथा निगदानां यजुर्लक्षणोपेतत्वेन
यजुषामेव सतां परप्रत्यायननिमित उच्चस्त्वधर्मः । ततो मन्त्राणां पैविध्यं सु-
स्थितम् ॥
चतुर्दशाधिकरणमारचयति ॥
देवस्य वेति वाक्यस्य भिवत्वमथकता।
ऐक्पप्रयोजकत्याच दुर्योधत्वेन भिवता ॥२९॥

·पा. १. अधि० १५.] ॥ द्वितीयोऽध्यायः ॥ ६५ विभागे सति साकाङ्कस्यैकार्थत्वं प्रयोजकम् । तस्मावाक्यैक्यमेतेन यजुरन्तो ऽ वधार्यते ॥ ३०॥ दर्शपूर्णमासयोरामायते ! देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे ऽश्विनोवाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यामग्नये जुष्टं निर्वपामीति। तब वाक्यानि भिन्नानि भवितुमर्हन्ति । कुतः । एकत्वनियामकस्य दुर्बोधत्वात् । अर्थेक्यं वाक्पैक्ये प्रयोजकं स्यादिति चेत् । न । एकस्मिन्पदे ऽ तिष्याप्नेः । पदसमूहस्य वाक्यत्वे समूहानामत्र बहूना संभवाद्वाक्य- भेदः स्यादिति चेत् ॥ मैवम् । यहिभागे साकासमविभागे चैकार्थ तदेकं वाक्य- मिति प्रयोजकस्य बोडुं शक्यत्वाविभागे साकाङ्क्षमित्युक्ते ऽ तिष्याप्तिः स्यात् । स्योनं ते सदनं कृणोमि घृतस्य धारया सुसेवं कल्पयामि । तस्मिन्सीदामृते प्रति- तिष्ठ बीहीणां मेध सुमनस्यमान इति । अब तस्मिनित्यादिपदसमूहस्य विभागे सति प्रकृतवाचितच्छब्दार्थनिर्णयाय पूर्वपदसमूहसाकाङ्क्षत्वमस्ति । अतस्तव्यव- छेत्तुमेकार्थमित्युच्यते । न हि तचैकार्थत्वमस्ति । पूर्वसमूहस्य सदनकरणमर्थः । उत्तरसमूहस्य पुरोडाशप्रतिष्ठापनम् । स्योनं समीचीनम् । सुसेवं सुष्टु सेवितुं यो. ग्यम् । मेंध सारभूतपुरोडाशेत्यर्थः । अत्र द्वयोः पदसमूहयोवाक्यहयत्वमुभय- वादि सिद्धम् । तदेकार्थमित्यनेन व्यावय॑ते । एकार्थमित्युक्ते ऽ तिष्याप्तिः स्यात् । भगो वां विभजतु । पूषा वां विभजवित्यनयोविभिन्नमन्त्रत्वेन संमतयोः पदसमू- हयोस्तात्पर्यविषयस्य द्रव्यविभागरूपस्यार्थस्यैकत्वात्तयवच्छेत्तुं विभागे साकाङ्क्ष- मित्युक्तम्। प्रकृते त्वनये जुष्टमित्यादिसमूहे पृथकृते पूर्वो देवस्य वेति समूहः सा- काको भवति । एकीकृते तु कृस्त्रस्यैक एव निर्वापोऽर्थः। एतेनैकवाक्यत्वनिर्ण- येनानियतपरिमाणस्य यजुषो ऽ वसानं निश्चेतुं शक्यम् ॥ .. पञ्चदशाधिकरणमारचयति ॥ इषे त्वादिमन्त्र एको भिन्नो वैकः क्रियापदे। असत्यस्मिारकत्वादेकादृष्टस्य कल्पनात् ॥३१॥ छेदने मार्जने चैतौ चिनियुक्तौ क्रियापदे। अध्यादते स्मारकवान्मन्त्रभेदोऽर्थभेदतः ॥ ३२॥ R Vol. I.

·॥ जैमिनीयन्यायमालाविस्तरः॥ [पा. १. अधि०१६. इषे वोर्जे वेति श्रूयते । सोऽयं पदसमुदाय एको मन्त्रः । कुतः । अस्याह टार्थवेनैकस्यैवादृष्टस्य कल्पने लाघवात् । न चोरु प्रथस्वेत्यादिमन्त्रवदनुष्ठेयार्थ- स्मारकत्वं संभवति । क्रियापदाभावेन तदर्थप्रतीत्यभावादिति प्राप्ने ब्रूमः ॥ इथे वेति छिनत्ति । ऊर्जे वेत्यनुमाष्र्टीति पलाशशाखायाश्छेदनमार्जनयोरेती वि- नियुक्तौ । ततस्तदनुसारेण छिनछि। अनुमाज्मीत्येवं क्रियापदे ऽ ध्याहृते सत्यनु- ठेयार्थस्मारकत्वादर्थभेदेन वाक्यभेदाद्यजुर्मन्त्रभेदः । इयमाणायाबाय भोः पलाश- शाखे त्वां छिनद्मि। अर्जे रसाय वलाय वा वामनुमामीत्यर्थभेदः ॥ एवमायुर्यज्ञेन कल्पताम् । प्राणो यज्ञेन कल्पतामित्यादौ कृतिसामान्यरूपस्यार्थस्यैकत्वे ऽ यायु- रादिभित्रित्वादर्थभेदवाक्यभेदयोः स्पष्टत्वात्कृप्तीचियतीति'कृषिबहुत्वस्य चोदि- तत्वाच्च यजुर्भेदो द्रष्टव्यः ॥ षोडशाधिकरणमारचयति ॥ या ते अमे रजेत्यध्याहारो यहानुषञ्जनम् । तनूरिन्यन्यशेषत्वादध्याहारोऽच लौकिकः ॥ ३३ ॥ वेदाकाङ्क्षा पूरणीया वेदेनेत्यनुषञ्जनम् । अन्यशेषोऽपि बुद्धिस्थो लौकिकस्तु न तादृशः ॥ ३४ ॥ ज्योतिष्टोम उपसडोमेष्वेवमात्रायते । या ते असे ऽ याशया तनूर्वर्षिष्ठा ग- हरेष्ठा। उग्रं वचो अपाबधीलेषं वचो अपावधीत्स्वाहा । या ते अग्ने रजाशया। या ते अये हराशयेति । अयमर्थः । अयसा रजतेन हिरण्येन च निर्मिता अपने- स्तिसस्तनवः । तास्वाद्या येयमुक्ता तनूः सातिशयेन वृद्धा । गहरे तीक्ष्ले द्रव्ये लोहे 5 वस्थिता । तया तन्वा क्षुत्पिपासे उपपातकं वीरहत्यादिमहापातकं च हतवानसीति । तथा च ब्राह्मणम्। उयं वची अपावधीचेषं वचो अपावधीस्वा- 'हेति । अशनायापिपासे ह वा उग्र वचः । एनश्च वैरहत्यं च त्वेषं वच इति । तर स्वाहानः प्रथमो मन्त्रः संपूर्णवाक्यत्वानिराकाङ्कः। द्वितीयतृतीययोराकासां पूरयितुमुचितो लौकिको वाक्यशेषोऽध्याहर्तव्यः । न हि तनूर्वर्षिष्ठेत्यादिभाग- लबोरन्वतुं योग्यः । तस्य प्रथममन्त्रशेषत्वादिति प्राप्ने धूमः ॥ वैदिकयोर्मन्त्रयो- राकासा वैदिकेनैव वापशेषेण पूरणीया। ततस्तनूर्वर्षिष्ठेत्यादिभाग उत्तरयोर्मन्त्र- ·पा. १. अधि०१.] ॥ वितीयोऽध्यायः॥ ६७ योरनुषज्यते । यद्यप्यसावन्यमन्त्रस्य शेषस्तथापि बुद्धिस्थ ः सन्कल्पनीयादध्याहारा- संनिकृष्यते । तस्मादनुषङ्गः कर्तव्यः ॥ सप्तदशाधिकरणमारचयति ॥ नानुषङ्गो ऽनुषङ्गो वाच्छिद्रेणेत्यस्य शेषिणो। चित्पतिस्त्वेत्यनाकासावतो नाचानुषज्यते ॥ ३५ ॥ करणत्वं क्रियापेक्षं क्रिया चैका पुनाविति । मन्त्रधये ऽ तस्तद्वारा सर्वशेषो ऽनुषज्यते ॥ ३६॥ ज्योतिष्टोमे दीक्षाप्रकरणे पठ्यते। चित्पतिस्त्वा पुनातु। वाक्पतिस्त्वा पुनातु। देवस्त्वा सविता पुनावच्छिद्रेण पवित्रेण वसोः सूर्यस्य रश्मिभिरिति । तब तृती- यमन्त्रशेषो ऽ छिद्रणेत्यादिभागः प्रथमद्वितीयमन्त्रयोनीनुषज्यते। कुतः । निरा- कावत्वात्। न हि चित्पतिस्त्वा पुनातु । वाक्पतिस्त्वा पुनावित्यनयोः शेषिणोः संपूर्णवाक्ययोः काचिच्छेषाकाङ्क्षास्तीति प्राप्ने ब्रूमः ॥ मा भूछेषिणोराकाङ्क्षय । तथापि शेषस्याकाङ्कास्तीति पविषेण रश्मिभिरिन्युक्तं करणत्वं हि क्रियामपेक्षते। क्रिया च पुनावित्येषा विष्वपि मन्त्रेष्वेका । तया क्रियया संबद्धः शेषः क्रिया- हारा तृतीयमन्त्रे निरपेक्षे ऽपि यथान्वेति । तथा पूर्वयोरप्यन्वेतुमर्हति । तस्मा- दस्त्यनुषङ्गः ॥ .. अष्टादशाधिकरणमारचयति ॥ गच्छतामिति शष्टस्यानुषङ्गोऽस्ति न वोपरि । सं यज्ञपतिरिन्यत्र योग्यत्वात्सोऽस्ति पूर्ववत् ॥ ३७ ॥ तदेकवचनं मध्यमन्वे ऽङ्गानीत्यनेन हि । नान्वेति तयवायेन नोपर्यप्यनुषज्यते ॥ ३८ ॥ अमीषोमीयपशौ श्रूयते । सं ते प्राणो वातेन गच्छतांम् । समङ्गानि यजत्रैः । सं यज्ञपतिराशिषेति । अयमर्थः । भोः पशो तव प्राणो वातेन वाह्येन वायुना संगछताम् । तव हृदयाघङ्गानि यागविशेषैः संयुज्यन्ताम्। यज्ञपतिराशिषा सं- युज्यतामिति । तत्र यज्ञपतिरित्यरिसंस्तृतीयमन्त्रे समित्युपसर्गस्य क्रियापदाका ·॥ जैमिनीयन्यायमालाविस्तर। [पा. २. अधि०१. ५.Inातस्य गच्छतामिति पदस्पैकवचनानास्य यज्ञपतिशब्देनान्वेतुं यो- ग्यत्वात्पूववाधिस्थत्वेन संनिहितवादाकावासंनिधियोग्यतासजावेन क्रियापद- मनुषज्यत इति प्राप्ने घूमः ॥ मध्यममन्चे बहुवचनान्तेनाङ्गानीत्यनेनान्वेनुमयो- म्यत्वातव्यवायेन बुद्धिसंनिध्यभावानास्त्यनुषतः । ततो वितीयतृतीयमन्त्रयोर्ययो- चितं वाक्पशेषोऽध्याहर्तव्यः । ॥ इति माधवीय जैमिनीयन्यायमालाविस्तरे वितीयस्याध्यायस्य प्रथमः पादः ॥ द्वितीयपादस्य प्रथमाधिकरणमारचयति ॥ ददाति-यजतीत्यादौ भावनैक्यमुतान्यथा । भाख्यातक्यातदेकवं धातुभेदोऽ प्रयोजकः ॥१॥ धातुभेदेन भिन्नत्वमाख्याते धूयते ततः। उत्पत्त्येकानुरक्तवाहिद्यन्ते भावना मिषः ॥२॥ इहैकप्रकरणगतान्यपर्यायधातुनिष्पवान्याख्यातानि यजति ददाति जुहोतीत्या- दीन्युदाहरणम् । तानि चैवं श्रूयन्ते । सोमेन यजेत । हिरण्यमानेयाय ददाति । दाक्षिणानि जुहोतीति । तेषु भावनावाचिन आख्यातस्यैकत्वादावनाया एकार्य युक्तम्। न च धातुभेदानावनाभेदः । तद्याचित्वाभावेन पाहोलस्यामप्रयोजकत्वा- दिति प्राप्ने ब्रूमः ॥ अस्त्वाख्यातमेव भावनायाः प्रयोजकम् । तचाख्यातं प्रति- धातु भिवम् । न हि बहूनां धातूनामुपर्येक आख्यातप्रत्ययः श्रूयते । नापि या- करणे धातुसमूहादेकमाख्यात विहितम् । तत आख्याताना बहूनामेकैकधातुवि- शेषानुरक्तावेनोत्पनाना भावनावाचिनेन यागदानहोमभावनाः परस्पर भिखनो। अप गुरुमतमाह। नियोगकावतः शास्त्रमभिवमिति चेव तत् । पातुभेदाचामभेदे नियोगो भियते वलात् ॥३॥ कर्मभेदविना नाभ्यायाः । किंतु शामभेदचिनोति गुरोर्मतम् । तच यजेत : .

·पा० २. अधि० २.] ॥वितीयोऽध्यायः॥ ६९ दद्याज्जुहुयादित्येतेषु लिङ्प्रत्ययवाच्यस्य नियोगस्यैकत्वासातूनां नियोगवाचक वाभावेनाप्रयोजकत्वादेकनियोगार्थ कृत्रं शास्त्रमेकमिति पूर्वपक्षः ॥ प्रतिधातु लिङ्प्रत्ययस्य भिवत्वाहात्वानुबन्धभेदेन तविशिष्टे नियोगेऽपि भेदस्य वारयि- तुमशक्यतया नियोगानुसारिशास्त्र भिन्नमिति राहान्तः ॥ हितीयाधिकरणमारचयति ॥ समिधो यजतीत्यादावेकत्वमुत भिन्नता। धातुप्रत्यययोरैक्पादेकावे भिन्नता कुतः ॥४॥ अभ्यासाकर्मभेदोऽच नामत्वाच विधिर्गुणे । विधित्वं श्रुतितो भाति संनिधेनुवादता ॥५॥ दर्शपूर्णमासयोः श्रूयते । समिधो यजति । तनूनपातं यजति । इडो यजति । बहिर्यजति । स्वाहाकारं यजतीति । तत्र पञ्चकृत्वः श्रूयमाणे यजतिपदे पूर्वोक्तेषु यजतिददातीत्यादिपदेष्विव धातुभेदो नास्ति येन भावनाभेद आशङ्येत । तस्मा- दाख्यातैक्यप्रयुक्तं भावनैक्यमनिवार्यमिति चेत् ॥ मैवम् । यजतिपदाभ्यासेन कर्मभेदावगमात् । कर्मेकवे ऽभ्यासो निरर्थकः स्यात् ॥ अथोप्येत । समिधो यज- तीत्यनेन प्रथमश्रुतेन वाक्येन विहितं समिनामकं यागमुपरितनैश्चतुर्भिर्यजति- पदैरनूद्य तनूनपादादयो देवतारूपा द्रव्यरूपा वा गुणाश्चत्वारो विकल्पिता विधी- यन्ते । ततो 5 नुवादार्थत्वाचाभ्यासवैयर्थ्यमिति । तन्त्र । तनूनपादादिशब्दानां यागनामत्वेन गुणविधिवाभावात् । न तावदव देवताविधिः । चतुर्थीतद्धितयो- रत्रणात्। नापि द्रव्यविधिः। तृतीयान्तवाभावात् । ततोऽग्निहोत्रं जुहोतीन्या- दाविव द्वितीयान्तानां युक्तं नामत्वम् । यत्तु चतुर्णीमुपरितनानां यजतिपदाना- मनुवादत्वं तदसत् । तेषां विधायकत्वात् । यथा समिधो यजतीत्यत्र यजतिपदे विधित्वं श्रुत्या प्रतीयते । तथान्येष्वपि चतुर्षु पदेषु विधित्वं श्रौतम् । अनुवादत्वं तु पुरोवादरूपस्य समिधो यजतीत्यस्य संनिधिनावगम्यते । संनिधिश्च श्रुतेर्दुलः। विधित्वे .च पूर्ववाक्ाविहितस्य समिनामकस्य यागस्य पुनर्विधानायोगासनून- पादादिनामकानि यागान्तराणि विधीयन्ते ॥ नन्वेवं सति संज्ञाभेदात्कर्मभेदः सं- पद्यते न वभ्यासात्। तथा सति वक्ष्यमाणेनाधिकरणेन संकीर्येत । मैवम् । वैष- S Vol. I.

·॥जैमिनीयन्यायमालाविस्तरः॥ [पा. २. अधि०३. म्यात् । अथैष ज्योतिरियस्मिन्वक्ष्यमाणोदाहरणे यागावगमात्प्रागेव संज्ञात्वाव- गमासंज्ञायाः कर्मभेदहेतुखम् । इह तु विधायकैर्यजतिपदैयोगेष्ववगतेषु भेदे,चा- भ्यासादवगते भिवानां यागानां समिासंज्ञाया अन्याः संज्ञा अपेक्षिता इति तनू- नपादादीनां संज्ञात्वं पश्चादवगम्यते । तस्मादन्यास एवाप भेदहेतुः ॥ तृतीयाधिकरणमारचयति ॥ एवं विद्वान्पौर्णमासीममावास्यामितीरिजम् । कर्मान्यदुत पूर्वोक्तसमुदायानुवादकम् ॥६॥ कर्मान्तरं स्यादन्यासाडीवं द्रव्यं हि देवता । वार्षीत्यादितो लभ्यानुवादस्तु न युज्यते ॥७॥ वानीन्याज्यभागाङ्गव्यवस्थोक्तेन देवता। पौर्णेन्यनूयते पौर्णमासीयुक्तं पिकं तथा ॥९॥ अमेत्यपि समूहस्य वित्यसिद्धिः प्रयोजनम् । सहस्थितिः पौर्णमास्यामिन्युक्तिभ्यां पिके चिके ॥९॥ विहाक्पविधौ विध्यावृत्तिरायकादिना । विहितस्य फलित्वेन प्राधान्यमितरे गुणाः ॥१०॥ इदमाबायते। य एवं विद्वान्पौर्णमासी यजते। य एवं विधानमावास्यां यजत इति । अब यजतिना कर्मान्तरं विधीयते । न तु प्रकृता आयादयः पयागा अनूयन्ते । आग्रेयादयश्च कालसंयुक्तास्तस्मिन्प्रकरण एवमानायन्ते । यदामेयो ऽष्टाकपालो ऽ मावास्यायां पौर्णमास्यां चाय्युतो भवति तावधूतामग्रीषोमावा- ज्यस्यैव नावुपांशु पौर्णमास्यां यजनिति । ताभ्यामेतमग्रीषोमीयमेकादशकपालं पूर्णमासे प्रायच्छदिति । ऐन्द्र दथ्यमावास्यायाम् । ऐन्द्र पयो ऽ मावास्यायामि- ति । एतेभ्यः प्रकृतेभ्यः षड्न आग्रेयादिभ्यो विडहाक्यविहितस्य कर्मणोऽन्यत्वे सति पूर्वाधिकरणन्यायेन विध्यभ्यास उपपद्यते । न च कर्मान्तरे द्रव्यदेवतयोर- भावः । धौवाज्यसनावात् । अत एवोक्तम् । ध्रौवं साधारणं द्रष्यं देवता मान्न वर्णिकी । रूपवती ततो मागी विधीयेते पृथक्तयेति । सर्वस्मै वा एतबज्ञाय गृह्यते यदुवायामाज्यमिति प्रीवस्य साधारणत्वं श्रुतम् । देवताया मान्मवर्णि- ·७१ भा. २. अधि० ३.] ॥ धितीयोऽध्यायः॥ कीत्वमित्यमुचेतव्यम् । तस्माद्वानी पौर्णमास्यामनूच्येते वृधन्वती अमावास्या- यामिति । वाघ्यो वृधन्वत्यौ चर्चा क्रमेण कालहयोपेते कर्मणि विधीयते । तबाग्निषत्राणि जश्नदित्येको वार्चनो मन्त्रः । त्वं सोमासि सत्पतिस्त्वं राजोत वृनहत्यपरः । तयोरुक्तावनीषोमो पौर्णमासदेवते । एवमनन्तराम्नातयोवृधिधातु- युक्तयोर्मन्त्रयोरुक्तावनीषोमावमावास्यादेवते । आभ्यां ट्रष्यदेवताभ्यां रूपत्वाद्या- गान्तरमन विधीयते । षड्यागानुवादत्वे तदनुवादेन विधेयान्तरस्य कस्यचिदर्श- नाद्विवहाक्यमनर्थकं स्यात् । न केवलं तदानर्थक्यम्। किंतु पौर्णमास्यां पौर्णमा- स्या यजेत। अमावास्यायाममावास्यया यजेतेत्येतदपि व्यर्थ स्यात् । न चैतत्का- लविधायकम् । यदांग्रेय इत्याद्युत्पत्तिवाक्यैरेव तद्विधानात् । कन्तिरत्वे तु कालं विधास्यति । तस्मात्कर्मान्तरविधिरिति प्राप्ने ब्रूमः ॥ आस्तां तावहष्यम् । देवता तु विधिसितस्य कर्मान्तरस्य सर्वथा न लभ्यते । वाघ्न्योवृधन्वत्योश्चाज्यभागदे- वताप्रतिपादकत्वात् । हौने मन्त्रकाण्डे सामिधेनीरावाहननिगदं प्रयाजमन्त्रांश्चा- बाय प्रयाजानन्तरभाविनोराज्यभागयोः क्रमेण वाघ्न्यौ वृधन्वत्यो चानाते। लिङ्गं चामिविषयं सोमविषयं च तत्रोपलभ्यते । ततो लिङ्गक्रमाभ्यामाज्यभाग- विषयत्वमवगम्यते । यत्तु वार्चनी पौर्णमास्यामित्यादिवाक्यं तल्लिङ्गक्रमकृप्रयोरा- ज्यभागाङ्गयोमन्त्रयुगलयोः कालहये व्यवस्थामाचष्टे । न तु नूतनकङ्गतां त- योर्विदधाति । अतो रूपराहित्याहिहहाक्यं कर्मान्तरविधायकं न भवति ॥ किं तर्हि पूर्वप्रकृतेष्वाग्नेयादिषु षटसु विकरूपौ द्वौ समुदायावनुवदति । न च काल- वाचिभ्यां पौर्णमास्यमावास्याशब्दाभ्यां यागानुवादानुपपतिः । तत्तत्कालविहि- तयोगित्रिकयोरुपलक्षितत्वात् । न चानुवादो व्यर्थः । समुदायद्वित्वसिद्धेस्तत्प्र- योजनत्वात् । तसिधौ च दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यजेतेत्यस्मिन्फलवाक्ये षड्यागविवक्षया विवचननिर्देश उपपद्यते । यदप्युक्तमनुवादपक्षे पौर्णमास्यामि- त्यादिवाक्पवैयर्थ्यमिति तदयुक्तम् । कालविधानासंभवे ऽप्येकैकस्य बिकस्य सह- प्रयोगविधानात् । आग्नेयोपांशुयाजाग्नीषोमीयाणां त्रयाणां पौर्णमासीकालवि- हितानां सहप्रयोगः पौर्णमास्येत्यनेन तृतीयैकवचनान्तेन विधीयते । एवमितर- पापि ॥ ननु विश्वद्वाक्यस्य कमान्तरविधायकवाभावेऽपि नानुवादकत्वम्। तस्य मागविधायकत्वाभ्युपगमात् । आग्रेयोऽष्टाकपाल इत्यादिवाक्यानि तु विहित- ·७२ ॥ जैमिनीयन्यायमालाविस्तरः [पा. २. अधि०४ यागानुवादेन द्रव्यदेवतालक्षणगुणविधायकानीति चेत् । न । तथा सत्येकेन वा- क्येनानेकगुणविध्यसंभवात् । प्रतिगुर्ण पृथग्विधी विभ्यावृष्तिः प्रसज्येत । आगे- यादिवाक्यानां विधायकावे तु विशिष्टविधित्वाचास्ति.विश्यावृत्तिदोषः । तस्मा- दामेयादिवाक्पविहितानां विवहाक्पमनुवादकम् ॥ किं चानुवादत्वमनभ्युपगम्य कर्मान्तरविधि वदतः प्रयाजादीनामागेयादीनां च गुणप्रधानभावो न सिथ्येत् । तथा हि समिधो यजति । आधारमापारयतीत्यादयः कालयोगरहिताः केचिबिषय आवाताः । यदायोऽष्टाकपालो मावास्यायां च पौर्णमास्यां चेत्यादयः का- लयुक्ता अपरे । तेषामुभयेषां प्रकृतत्वाद्दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यजेतेति वा- क्येन सर्वेषां फलसंबन्धो बोधनीयः । दर्शपूर्णमासाभ्यामिति द्विवचनमा बहुव- चनत्वेन परिणेतव्यम्। विवहाक्यविहिते वे कर्मान्तरे प्रयाजादय आयादयश्चेत्ये- तेषु हित्वासंभवात्सर्वेषां च फलसंवन्धे राजसूयगतेष्टिपशुसोमवासमप्राधान्यात्म- याजादीनां गुणभावो न स्यात् । तदभावे चानङ्गवासीयर्यादिविकृतिष्वामेयादी- नामिवातिदेशो न स्यात् । अनुवादपक्षे तु पिकयोः कालयोगेन दर्शपूर्णमास- शब्दार्हत्वात्समुदायहित्वेन द्विवचनार्हत्वाचामेयादीनामेव फलसंबन्धन प्राधान्यम्। प्रयाजादीनां तु गुणभाव इति न कोऽपि दोषः । तस्माशिवाक्यमनुवादकम् ॥ चतुर्थाधिकरणमारचयति ॥ उपांशुयाजमित्येषो ऽनुवादोऽपाथवा विधिः। विष्णवादिवाक्ये विस्पष्टविधेरस्यानुवादता ॥११॥ जामित्वोक्तेरन्तराल उपांशुगुणके विधी । सत्यर्थवादो विष्वादिस्लट्रपं धौवमन्त्रतः ॥१२॥ इदमानायते । जामि वा एतद्यज्ञस्य क्रियते। यदन्वनौ पुगेडाशावुपांशुयाज- मन्तरा यजति । विष्णुरुपांशु यष्टप्यो ऽ जामित्वाय । प्रजापतिरुपांशु यष्टष्यो ऽ जामित्वाय । अग्नीषोमावुपांशु यष्टष्यावजामित्वायेति । तच विष्वादिवाक्ये विहितस्य यागमयसमुदायस्यानुवाद इति चेत् ॥ मैवम्। मायामीषोमीयपुरो- डाशहयनरन्तर्यकृतस्य जामित्वदोषस्य वाक्योपक्रम उपन्यासात्पुरोडाशयोरन्तराले किंचिविधिसितम् । न झन्तरालगुणविशिष्टं विधेयं विष्वादिवाक्येषु प्रतीयते।

·पा. २. अधि०५.] ॥ द्वितीयोऽध्यायः॥ ७३ पूर्ववाक्ये तु तत्पतीयत इति विधायकं तवाक्यम् । न चान यजतीति वर्तमाना- प्रदेशः शङ्कनीयः । पञ्चमलकारस्याश्रयणात् । अनारालकालवदुपांशुत्वगुणस्या- पि विशेषणत्वातविशिष्टकर्मण उपांशुयाजनामकत्वम् । सत्येवं गुणहयविशिष्ट- कर्मण्यायेन वाक्येन विहिते विष्वादिवाक्यमर्थवादः स्यात् । न चाच विहित- यागानुवादेन देवताविधिः शङ्कनीयः। समाधातव्येन जामित्वदोषेणोपक्रमादजा- मित्वेन समाधानेनोपसंहाराच्च। जामि वा इत्यादेरजामित्वायेत्यन्तस्य सर्वस्य महा- वाक्यस्यैकत्वप्रतीतेः । न खस्खेकस्मिन्वाक्ये विधेयवाहुल्यं संभवति । न चाच वि- धित्सितस्योपांशुयाजस्य द्रष्याभावः । धौवस्य तहष्यत्वात् । नापि देवताया अभा- वः । नानाशाखासूपांशुयाजक्रमे पठितै वैष्णवप्राजापत्याग्रीषोमीयमन्वैर्विकल्पेन देवतात्रयस्य प्रतीयमानत्वात्। तस्माद्यजतीत्येतविधायकम् ॥ पञ्चमाधिकरणमारचयतिं ॥ अमिहोपाधारवाक्यमनुवादोऽथवा विधिः । अरूपत्वातु दप्यूर्षवाक्येनोक्तमनूद्यते ॥ १३ ॥ गुण्यसिद्धौ न दध्यादिर्गुणो दुष्टा विशिष्टता। रूपं दध्यादिमन्त्राभ्यामतो ऽसौ गुणिनो विधिः ॥१४॥ इदमाबायते। अपिहोचं जुहोति । दभा जुहोति । पयसा जुहोतीति च । इद- मपरमानायते । आधारमाघारयति । ऊर्ध्वमाधारयति । जुमाघारयतीति च । नमामिहोषवाक्यं दध्यादिवाक्यविहितस्य कर्मसमुदायस्यानुवादः । आधारवाक्यं चोवीदिवाक्यविहितस्य । न त्वेतवाक्यवयं कर्मविधायकम् । कुतः । द्रव्यदेवता- लक्षणस्य यागरूपस्याभावादिति चेत् ॥ तत्र वक्तव्यम् । किं दध्यादिवाक्येन गुणमा विधीयते किंवा गुणविशिष्टकर्म। नाद्यः। अमिहोपादिवाक्यस्य वन्मते कर्मविधायकवाभावेन गुणिनः कस्यचिदसिद्धौ गुण्यनुवादपुरःसरस्य गुणमा- विधानस्यासंभवात् । द्वितीये विधिगौरवं स्यात् । तच्च सत्यां गतावयुक्तम् । अ- सोऽमिहोपादिवाक्यं कर्मविधायकम्। तप द्रव्यं दध्यादिवाक्पैर्लभ्यते। देवता तु मान्तवर्णिकी। आपारेऽप्येवं द्रव्यदेवते उतष्ये ॥

·७४ ॥ जैमिनीयन्यायमालावितरः॥ [पा. २. अधि.. षष्ठाधिकरणमारचयति ॥ यजन्यालभती एतावनुवादी विधी उत । गुह्मात्यवद्धतीत्यान्या विहिते ऽर्थे ऽनुवादिनी ॥ १५ ॥ नानुवादोऽ पुरोवादे यज्यालभ्योतो विधिः । यहणे सोमसंस्कारोऽवदाने पशुसंस्किया ॥१६॥ सोमेन यजेतेति श्रूयते । तपेन्द्रवायवं गृहाति । मैनावरुणं गृह्मातीत्यादी-. न्यपि श्रुतानि । एवमग्रीषोमीयं पशुमालभेतेति श्रूयते । तब हृदयस्याये ऽ वद्य- ति। अब जिहाया अथ वक्षस इत्यादीन्यपि धुतानि। तपेन्द्रवायवादिवाक्पैर्यागा विधीयन्ते । इन्द्रवाय्वादिप्रातिपदिकैर्देवताना तडितेन सोमरसद्रव्यस्य च प्रतीय- मानत्वात्। एतेषां यहणवाक्यविहिताना यागानां समुदायः सोमेन यजेतेत्यनेना- नूयते। तथावदानवाक्येषु हृदयादिद्रव्य श्रुतम्। ततो द्रव्यविशिष्टा मागास्लप वि- धीयन्ते । तदनुवादेन पश्चालम्भवाक्ये ऽ ग्रीषोमरूमा देवता विधीयते । तस्माद- वदानवाक्यविहिताना यागानां समुदायः पशुमालभेतत्यनेनानूद्यत इति प्राप्ने धूमः ॥ सति हि पुरोवादे ऽनुवादो भवति । न चाप पुरोवादोऽस्ति । सोमेन यजेतेत्यनेन प्रतीतस्यार्थस्य यहणवाक्येष्वप्रतीतेः । न हि महणं यजन भवति । नापि तडितप्रत्ययोक्तो रसः सोमलता। न च तडितप्रत्ययः सर्वनामाचे विहितः प्रकृतं ब्रूते न तु रसमिति शङ्कनीयम् । धारया गृहातीति रसस्यैव प्रकृतत्वात् । तथा पशुमालभेतेत्यनेन प्रतीतो ऽर्थो नावदानवाक्येषु प्रतीयते । ततः पुरोवा- दाभावे ऽनुवादासंभवाद्यजत्यालभतिभ्यां कर्मणी विधीयते। यहणवाक्पैस्तु देव- ताविशिष्टः सोमसंस्कारो विधीयते । अवदानवाक्पैध पशुसंस्खारः । सप्तमाधिकरणमारचयति ॥ आहुतीस्लिम इत्यच कमक्यमुत भिवता । एकल सकृदाख्यातासंख्यावृत्त्या प्रयाजवत् ॥ १७ ॥ आख्यातमा नो मार्न संख्यया बहुकर्मता ।। आवृत्त्यैकादश तु प्रयाजे गत्यभावतः ॥१८॥ पशून्सनदश प्राजापत्यानित्यप भापकृत् ।

·७५ पा. २. अधि० ७.] ॥हितीयोऽध्यायः॥ विचारमाह पूर्वत्र क्रियाचित्वस्फुटत्वतः ॥ १९ ॥ बहुत्वोपेतपशुभिर्देवयोगादभिनता। रूपस्य तेन कर्मेक्यं संख्या नाच क्रियागता ॥२०॥ देवतासंगतस्यैव तद्धितार्थस्य पश्चिमः। बहुत्वसंगमो रूपसंख्यया तक्रियाभिदा ॥ २१॥ तिम्र आहुतीर्जुहोतीति श्रूयते । तत्र जुहोतीत्येतदाख्यातं समिधो यजतीत्या- दिवनाभ्यस्तम् । किंतु सकृदेवाबातम् । तत एकमिदं कर्म । चित्वसंख्या तु त- स्यैव कर्मण आवृत्त्या नेतष्या। यथा प्रयाजेष्येकादशत्वसंख्या पञ्चानामेव प्रया- जानामावृत्त्या नीता। तहदिति प्राप्ते ब्रूमः ॥ किमिदमाख्यातं पदान्तरनिरपे- क्षमेव कर्मेक्ये प्रमाणमुत पदान्तरान्वितम् । नाद्यः । वाक्यांशस्य पदमावस्य प्रमितिजनकत्वाभावात् । द्वितीये चित्वसंख्यया विशेषितेनाख्यातेन कर्मबहुत्वं गम्यते । प्रयाजानां तु पूर्वमेव पञ्चसंख्यावरुद्धत्वादावृत्तिमन्तरेणैकादशत्वं दुःसं- पादम् । इह त्वेतविधित पूर्व कर्मण एकत्वसंख्यावरोधो नास्तीति वैषम्यम् ॥ . तदेतवृत्तिकारोदाहरणं भाष्यकारो नानुमन्यते । कर्मवाचिन आहुतिशब्दस्य वि- शेषणेन विशब्देन कर्मबहुत्वस्य स्फुटतया पूर्वपक्षानुत्थानात् । इदं त्वघोदाहरणम्। सप्तदश प्राजापत्यान्पशूनालभत इति । अत्र प्रजापतिर्देवता येषां पशूनां ते प्रा- जापत्या इति तद्धितव्युत्पत्ती बहुत्वोपेताः पशव एक द्रव्यम्। ततो द्रष्यैक्याद्देवते- क्याच यागस्य रूपमभिन्नमित्येकमिदं कर्म । या तु सप्तदशेति संख्या सा पशुद्र- व्यगता । न तु पूर्वोदाहतषित्वसंख्येव क्रियागता । तस्मान कर्मभेदमापादयतीति प्राप्ने 'ब्रूमः ॥ अब प्रजापतिर्देवता यस्य पशोः स प्राजापत्य इति तद्धितान्तं प्रातिपदिक व्युत्पाद्य पश्चातद्धितांन्तप्रातिपदिकार्थस्य प्रजापतिदेवताविशिष्टस्य पशोः कर्मबहुत्वविवक्षायामुत्पन्चे इमे वितीयाविभक्तिबहुवचने । तच प्रथमभा- विन्या वितीयाविभक्तरेव तावत्तडितोत्पत्तिवेलायामन्वयो नास्ति । कुतः । पश्चा- नाविनो बहुवचनस्यान्वयः। एवं सति प्राजापत्येत्यनेन तडितान्तप्रातिपदिकेनैकं पशुद्रव्यमेकदेवतोपेतं यागस्य रूपं समर्थते । तादृशानां रूपाणां बहुत्वाय बहुव- चनम् । बहुत्वविशेषः सप्तदशेति निर्दिश्यते । तस्मादप संख्यया कर्मभेदः । एवं सत्यष्टमे वल्यमाणं समदशपणूनामैकादशिनपशुगणविकृतित्वमुपपद्यते ॥ •.

·॥ जैमिनीयन्यायमालावितरः ॥ [पा २. अधिः अष्टमाधिकरणमारचयति ॥ अषैष ज्योतिरिण्यष गुणो वा कर्म वा पृषक् । गुणः सहनदानात्मा ज्योतिरोमे खनूदिते ॥ २२ ॥ अपेति प्रकृत छिच एतखदो ऽयर्ग वदेत् । संख्ययेवान्यकर्मवमिह नूतनसंज्ञया ॥ २३ ॥ अफ्ष ज्योतिरथैव विश्वज्योतिरथैष सर्वज्योतिरेन सहस्रदक्षिणेन यजेतेति. श्रूयते। अब प्रकृतं ज्योतिष्टोममेष ज्योतिरित्यनूद्य तस्मिन्सहस्रदानलक्षणो गुणो विधीयत इति चेत् ॥ न । प्रकृतस्य ज्योतिष्टोमस्यायेत्यनेन छिनावात् । न चैवं सत्यथैष ज्योतिरियुक्त एतच्चदो ऽनुपपण इति वाच्यम्। संनिहितवाचिनैतख- देनातीतसंनिहितस्येवागामिसनिहितस्यापि परामर्शसंभवात् । आगामिसनि- हितच ज्योतिःशब्दार्थः । स च ज्योतिःशब्दोऽतीतमपरामृशवपूर्वसंज्ञारूपाबाबू तनं किंचित्कर्माभिधत्ते । ततो यथा पूर्वष संख्यया कर्मभेदः । तथापापि संझया कर्म भिद्यते। विश्वज्योतिःसर्वज्योतिःशयोरपयं न्यायो द्रष्टव्यः ॥ २१ नवमाधिकरणमारचयति ॥ गुणः कर्मान्तरं वा स्याहाजिभ्यो वाजिनं चिति । गुणो देवाननूयोक्तः समुनयविकल्पतः ॥२४॥ आमिक्षोत्पतिशिष्टत्वात्प्रवला तप वाजिनम् । गुणोऽ प्रविश्य कर्मान्यत्कल्पयेहाजिदेवकम् ॥ २५॥ तने पमसि दध्यानयति । सा वैश्वदेष्यामिक्षा वाजिभ्यो वाजिनमिति यतें। घनीभूतः पयःपिण्ड आमिक्षा । जलं वाजिनम् । तपामिक्षाद्रव्यभाजो विश्वदेवा उक्ताः। ते वाजिभ्य इत्यनेनानूद्यन्ते। वाजोऽबमामिक्षारुपमेषामन्तीति तदि पत्तेः । ताननूध वाजिनद्रव्यस्पो गुणो विधीयते । तच द्रव्यमामिक्षाद्रबेण संह समुचीयता विकल्यता वेति प्राप्ने ब्रूमः ॥ उत्पत्तिशिष्टेनामिक्षाद्रव्येणावली - श्वदेवयागे वाजिनद्रव्यस्योत्पने शिष्टस्य प्रवेशाभावाबाजिनं वाजिनचास्य देव:: तान्तजामापादयति । ततो ट्रव्यदेवतालक्षणस्य स्पस्य भिवालाकमान्तरम् । - ·पा. २. अधि० १२.] ॥ द्वितीयोऽध्यायः॥ दशमाधिकरणमारचयति ॥ दधिहोमे ऽ न्यकर्मत्वं गुणो वान्यतु पूर्ववत् । निर्गुणत्वादग्निहोत्रे युक्तो दध्यादिको गुणः ॥ २६ ॥ दमा जुहोतीति श्रूयते । तथामिहोत्रं जुहोतीत्येतस्मात्प्रकृतात्कर्मणो ऽन्यदधि- होमरूपं कर्मेति पूर्वन्यायेनावगम्यते । यथा पूर्वत्र वाजिनद्रव्येण कर्म भिद्यते । तथा दधिट्रष्येणेति चेत् ॥ न । वैषम्यात् । यथा वैश्वदेवो याग आमिक्षागु- णवरुद्धः । तथाग्निहोत्रं न गुणान्तरावरुद्धम् । प्रत्युत निर्गुणत्वाद्गुणमाकाङ्क्षति । तस्मादयं गुणविधिः ॥ एवं पयसा जुहोतीत्यादिषु द्रष्टव्यम् । .पयोदध्यादीनां सर्वेषामुत्पबशिष्टतया समवलवादेकैकेन ट्रष्येणापिहोचनिष्पत्तेश्च वीहियववहि- कल्पः ॥ एकादशाधिकरणमारचयंति ॥ यद्दभेन्द्रियकामस्य जुहुयादिति तत्पृथक् । गुणो वा भिद्यते कर्म धात्वर्थस्य फलित्वतः ॥२७॥ मत्वर्थगौरवादिभ्यो नान्यत्कर्म फलाय तु । गुणो विधेयो धात्वर्थो विहितत्वादनूद्यते ॥ २८ ॥ दभेन्द्रियकामस्य जुहुयादिति श्रूयते । तदिदं प्रकृतादमिहोनादन्यत्कर्म । न त्वत्र गुणविधिः । कुतः। इन्द्रियकामस्येत्युक्तस्य फलस्य धात्वर्थमन्तरेण द्रव्यमाचादनि- पतेरिति चेत् ॥ मैवम् । कर्मान्तरविधौ दधिमता होमेनेन्द्रियं भावयेदिति मत्व- लक्षणाप्रसङ्गात् । गुणविशिष्टक्रियाविधौ गौरवात् । प्रकृतहानाप्रकृतप्रक्रिया- प्रसङ्गाच्च । गुणमात्र तु फलायं विधीयते । यद्यपि दमा जुहोतीति दधि प्राप्त तथापि फलसंबन्धो न प्राप्तः॥ धात्वर्थाभावे फलासंभव इति चेत् । न । अग्नि- हो जुहोतीति विहितस्य धात्वर्थस्यानूद्यमानत्वात् ॥ बादशाधिकरणमारचयति ॥ उक्तानिष्टुतमेतस्य वारवन्तीयसाम हि। रेवतीवृक्षु कृत्वेति श्रुतं पशुफलानये ॥ २९ ॥ . Vol. I.

·७८
॥
जैमिनीयन्यायमालाविस्तरः
[पा. २. अधि०१३.
रेवत्यादिर्गुणः कर्म पृथग्वा पूर्ववतुणः ।
रेवतीवारवन्तीयसंबन्धाख्यः पशुप्रदः ॥ ३०॥
साम्रो फलकर्मन्या संबन्धे वाक्यभिचता।
तेनोक्तगुणसंयुक्तमन्यत्कर्मोच्यते फले ॥३१॥
पिवृष्टुिनिष्टोमस्तस्य वायष्यास्तृट्वेकविंशमनिष्टोमसाम कृत्वा ब्रह्मवर्च-
सकामो यजेतेत्यस्य संनिधौ श्रूयते । एतस्यैव रेवतीषु वारवतीयममिष्टोमसाम .
कृत्वा पशुकामो खेतेन यजेतेति । अस्यायमर्थः । अमिष्टोमस्य विकृतिरूपः क
चिदेकाहोऽमिष्टुंबामकः । स च पृष्ठस्तीचे पिवृत्स्तोमयुक्ततया पिवृदित्युच्यते।
अमिष्टोमोक्थ्यादीनां सप्तानां सोमसंस्थानां मध्ये ऽ मिष्टोमसंस्थात्मवादपिष्टोम
इत्युच्यते । प्रकृती तृतीयसवन आर्भवपवमानस्योपरि यज्ञायज्ञीय साम गीयते ।
तेन च सानामिष्टोमयागस्य समायमानत्वादमिष्टोमसामेत्युय्यते । तच्च प्रकृती
यज्ञायज्ञा वो अमय इत्याद्यानेयीवृक्षु गीयते। अस्मिंस्त्वमिति ब्रह्मवर्चसकामेन
वायव्यास्वृक्षु तत्साम गातव्यम्। तच्च प्रकृताविवेकविंशस्तोमयुक्तम्। पशुकामस्य
तु रेवतीर्नः सधमाद इत्यादिषु रेवतीष्वृक्षु वारवन्तीयं साम गायेदिति । तप रेव-
तीनामृचां वारवनीयनामकेन साना यः संबन्धः सो ऽयं पशुफलायामिष्टुति
विधीयते । एतस्यैवेति प्रकृतपरामर्शकेनैतछदेनान्यष्यावर्तकेनैवकारेण चामि-
टुतः समर्यमाणत्वात् । यथा पूर्वाधिकरण इन्द्रियफलाय प्रकृते मिहोने दधि-
गुणे विहितः। तहदिति प्राप्ने ब्रूमः ॥ विषमो दृष्टान्तः । दभो होमजनकावं न
शास्त्रेण बोधनीयम्। तस्य लोकतोऽ वगन्तुं शक्यत्वात्। फलसंबन्ध एक एव शा-
स्वबोध्य इति न तत्र वाक्यभेदः । इह तु रेवन्यूगाधारकवारवन्तीयसाबो ऽमिष्टु-
कर्मसाधनावं फलसाधनत्वं चेत्युभयस्य शास्त्रकबोध्यावाहुवारो वाक्यभेदः । तेन
पशुफलकं यथोक्तगुणविशिष्टं कर्मान्तरमन विधीयते । एतद एवकारष वि-
धीयमानकर्मान्तरविषयतया योजनीयौ ॥
.
..
चयोदशाधिकरणमारचयति ॥
वृष्ट्यनस्वर्गकामानां सौभर लोचमीरितम् ।
निधनान्यपि हीपू' इति वृध्यादिकामिनाम् ॥ ३२ ॥

·७९ .पा. २. अधि० १३.] ॥वितीयोऽध्यायः॥ फलान्तरं किं वृष्यादि हीषादीनामुतोदिते। सौभरे फलसंभिन्ने निधनं विनियम्यते ॥३३॥ फलान्तरं चतुर्योक्तं वृष्टिकामाय हीषिति । सौभरस्य फलं वृष्टिं हीषिन्युक्त्या विवर्धते ॥ ३४ ॥ नोक्तवृष्ट्यचकामानामन्यत्वं प्रत्यभिज्ञया। नियमे ऽपि चतुर्युषा तादादुपपद्यते ॥ ३५ ॥ यो वृष्टिकामो यो ऽबाह्यकामो यः स्वर्गकामः स सौभरेण स्तुवीत । सर्वे वै कामाः सौभर इति. समानाय पुनः समानातम् । हीषिति वृष्टिकामाय निधनं कुर्यादूर्गित्यनाद्यकामाय ऊ इति स्वर्गकामायेति । सौभरं नाम सामविशेषः । निधनं नाम पञ्चभिः सप्तभिवा भागैरुपेतस्य साम्रोऽन्तिमो भागः। तस्मिनि- धने हीषादयो विशेषाः सौभरसामसाध्यस्तोत्रफलेभ्यो वृष्ट्यादिभ्यो ऽ न्यानि वृट्यादिफलानि जनयितुं विधीयन्ते । कुतः । हीषादिविधिवाक्ये वृष्टिकामाये- त्यादिना चतुर्थीश्रवणात् । तादी बुवती हीषादीनां वृष्ट्यादिकामपूरुषशेषत्वं गमयति । तच्छेषत्वं च पुरुषाभिलषितफलसाधनत्वे सत्युपपद्यते । ततः सौभ- रस्य हीषिति निधनविशेषस्य च फलभूते वे वृष्टी भवतः । तदुभयमेलनान्महती वृष्टिरिति प्राप्ने ब्रूमः ॥ सौभरविधौ यो वृष्ट्यादिकामः स एव हीषादिविधौ प्रत्यभिज्ञायते । ततः सौभरस्य फलभूता ये वृष्ट्यादयस्त एव हीषादिवाक्येष्वनू- धन्त इति न फलान्तरम् ॥ अयोध्येत । नूतनफलान्तराभावाडीषादीनां च ना- नाशाखाध्ययनादेव सौभरे प्राप्तत्वादनर्थको ऽयं विधिरिति । तन्न । फलषयका- मानो बयाणामनियमेनैव हीषादिषु मध्ये यस्य कस्यचिनिधनस्य प्राप्तौ विधेर्नि- यमार्थत्वात् । तादर्थ्य तु फलान्तराभावे ऽपि सौभरवाक्योक्तवृष्ट्यादिफलसाधने सौभरे हीषादीनां नियम्यमानत्वादुपपद्यते । तस्मादयं निधनविशेषनियमः । न विधिः ॥ ॥ इति माधवीये जैमिनीयन्यायमालाविस्तरे द्वितीयस्याध्यायस्य वितीयः पादः ॥

·to ॥जैमिनीयन्यायमालाविस्तरः। [पा. ३. अधि... तृतीयपादस्य प्रथमाधिकरणमारचयति ॥ रथंतर साम सोमे भवेताहजगत् । ऐन्द्रवायवशुक्राययणायाश्च यहाः श्रुतः ॥१॥ रथंतरादिसंयुक्तमन्यत्काथवा गुणः । गायचादियुतात्पूर्वादन्ययावृतितो गुणैः ॥२॥ सोमशब्दप्रकरणे ज्योतिष्टोमसमर्पके । पहायत्वं गुणस्तत्र व्यावृत्तिस्तु परस्परम् ॥ ३॥ ज्योतिष्टोमप्रकरणे श्रूयते । यदि रथंतरसामा सोमः स्यादेन्द्रवायवायान्यहा- न्गृह्णीयात् । यदि बृहत्सामा शुक्रायान् । यदि जगासामाययणायानिति । तब सोमशब्देन सोमलतासाधनको यागो विधीयते । तसिंघ यागे माध्यन्दिने सवने पृष्ठस्तो रथंतरबृहज्जगन्नामकानि सामानि विकल्पेन विहितानि । अभि त्वा शुरेत्येतस्यां योनावुत्पत्रं रथंतरम् । त्वामिद्धि हवामह इत्येतस्यामुत्पर्व बृहत् । जगतीछन्दस्कायामृत्युत्पत्र जगत्। ऐन्द्रवायवो मैनावरुणं आश्विन शुक्रो मन्थ्या- ययण उक्थ्यो ध्रुव इत्यादिनामका पहाः प्रातःसवने गृह्यन्ते । दारुपाषेषु सोम- रसस्य यहणानुहा भवन्ति । सोमयागस्य रथंतरसामोपेतत्वपक्ष एतेषु महेष्वेन्द्र- वायवः प्रथमं यहीतव्यः । बृहत्सामोपेतत्वपक्षे शुक्रः । जगासामोपेतत्वपक्ष श्रा- ययणः प्राथमिक इति विषयवाक्यस्यार्थः। तच प्रकृतो ज्योतिष्टोमो गायनादि- सामोपेतः । तद्यावृत्त्यर्थमिह रथंतरादयो गुणाः कीर्त्यन्ते । तस्मादैन्द्रवायवाय- त्वादिगुणोपेतानि कर्मान्तराण्यत्र विधीयन्त इति प्राप्ने घूमः ॥ यदि रचतरसामा सोमः स्यादित्युक्तो यः सोमशब्दस्तेन प्रकरणेन चाप ज्योतिष्टोमः समर्थते । स- मर्पिते तस्मिन्यथोक्तयहायत्वं गुणो विधीयते । न च रथंतरादिगुणानुवादेन ज्यो- तिष्टोमस्य व्यावृत्तिः संभवति । तस्य प्रातःसवनादौ गायनादिसामोपेतत्वे ऽपि पृष्ठस्तीचे रथंतरादियोगस्यापि सद्भावात् । किं तर्हि यावर्त्यत इति चेत् । रथंत- रबृहज्जगतां परस्परं व्यावृत्तिरिति वदामः । रथंतरादयः पृष्ठस्तो विकल्पिताः। तब रथंतरानुवादेनेतरौ पक्षी व्यावयते । एवमितरपापि । तसाहुणविधिः ॥ ननु यः प्रकृतो ज्योतिष्टोमः सोऽन्येषां सोमयागानां प्रकृतिः । न हि प्रकृती जगत्यामुत्पन साम विहितमस्ति । अत एव दशमाध्याये पगमपादस्य पादशा- ..

·पा. ३. अधि० २.] ॥हितीयोऽध्यायः॥ धिकरणे प्रथमवर्णके यदि जगत्सामेति वाक्योक्तमाययणायत्वं विकृतौ विषुववा- मके मुख्ये ऽहनि व्यवस्थापितम्। वाढम् । तथापि नात्र कश्चिविरोधः । आयय- णयत्ववाक्यं न कर्मान्तरविधायकम्। किंत्वन्येन विहिते सोमयागे यत्र जगत्साम संभवति तच गुणविधायकमित्येतावमात्रस्याच प्रतिपाद्यत्वात् ॥ हितीयाधिकरणमारचयति ॥ राजसूयं प्रकृत्येष्टिरवेष्ट्याख्या श्रुताच तु । विप्रदात्रियविड्भेदाइविषां व्यत्ययः क्रमे ॥४॥ विप्रदिरनुवादः स्यात्प्रापणं वानुवादगीः । व्यत्ययाय चयाणां च राजवात्प्रापिरस्ति हि ॥५॥ न राज्ययोगाद्राजवं क्षत्रियत्वं तु तत्वतः। अप्राप्तप्रापणं तस्मान रथंतरतुल्यता ॥६॥ राजसूयप्रकरणे काचिदिष्टिरवेष्टिनामका श्रूयते। आग्रेयमष्टाकपालं निर्वपति हिरण्यं दक्षिणा । ऐन्द्रमेकादशकपालमृषभो दक्षिणा। वैश्वदेवं चरुं पिशङ्गी प्र- ठोही दक्षिणा । मैत्रावरुणीमामिक्षां वशा दक्षिणा । बार्हस्पत्यं चरुं शितिपृष्ठो दक्षिणेति। तस्यामवेष्टौ हविषां क्रमष्यत्ययः श्रूयते । यदि ब्राह्मणो यजेत बाह- स्पत्यं मध्ये निधायाहुति हुत्वा तमभिघारयेत् । यदि राजन्य ऐन्द्रम् । यदि वैश्यो वैश्वदेवमिति । तत्र यथा पूर्वाधिकरण ऐन्द्रवायवायत्वं व्यवस्थापयितुं यदिशब्द- युक्तेन वाक्येन रथंतरं निमिन्नत्वेनानूदितम् । एवमचापि पञ्चमस्थाने श्रूयमाणं बार्हस्पत्यं चरुं मध्ये तृतीय स्थाने स्थापयितुं यदि ब्राह्मण इत्येतबिमितत्वेनानू- द्यते । द्वितीयस्थाने श्रुतस्यैन्द्रस्य तृतीयस्थाने ऽ वस्थापयितुं यदि राजन्य इत्यनु- वादः । वैश्वदेवस्य तु स्वत एव तृतीयस्थाने श्रवणानन मध्ये निधानविधिनि- त्यानुवादः । ननु राजकर्तृके राजसूये ब्राह्मणवैश्ययोः प्राप्यभावाचानुवादो युक्त इति चेत् । न । तयोरपि राज्ययोगहेतुकृतराजशब्दार्थत्वादिति प्राप्ते ब्रूमः ॥ राज- शब्दः क्षत्रियजातौ रूढः । न तु राज्ययोगस्तस्य प्रवृत्तिनिमित्तम् । प्रत्युत राज्य- शब्दस्य राजयोगः प्रवृत्तिनिमितम् । राज्ञः कर्मेति विगृह्य राजप्रातिपदिकस्यो- परि प्रत्ययविशेषविधानाडाह्मणवैश्यंयोः प्रजापालनेन राज्यशंब्द उपचारितः । .. .. • Vol. I. x

·८२
॥ जैमिनीयन्यायमालाविस्तरः॥
[पा. ३. अधि०४.
तस्मादवेष्टौ ब्राह्मणवैश्यो पूर्वमप्राप्तावनेन वचनेन प्राप्यते ॥ ननु राजसूयस्य
राजकर्तृकत्वातदन्तर्गताया अवेष्टेरपि तथात्वातस्यां ब्राह्मणवैश्ययोः प्रापणमयु-
तमिति चेत् । मैवम् । अन्तरवेष्टौ तदसंभवे ऽपि राजसूयाबहिः प्रयुज्यमाना-
यामवेष्टौ तासंभवात् । तस्मादन ब्राह्मणादिकर्तृकं यथोक्तगुणविशिष्टं कान्तरं
विधीयत इति न रथंतरादितुल्यत्वम् । यदिशष्टस्तु निपातत्वादनर्थकोऽर्थान्तर-
वाची वेत्युत्नेयम् ॥
तृतीयाधिकरणमारचयति ॥
'वसन्ते विप्र आदध्यातवोपनयीत तम् ।
अनुवादः प्रापणं वानुवादः कालसिद्धये ॥ ७ ॥
अन्तरेणामिविद्याभ्यां कर्मानुष्ठित्यसंभवात् ।
कृप्ने आधानोपनीती प्राप्ता विप्रादयस्ततः ॥ ६ ॥
लौकिकानेः पुस्तकाच तत्सिडेनीस्ति कल्पनम् ।
कालविप्रादिसंयुक्तमतोऽ प्राप्नं विधीयते ॥९॥
वसन्ते ब्राह्मणोऽ ग्रीनादधीत । यीष्मे राजन्यः । शरदि वैश्य इति श्रूयते ।
वसन्ते ब्राह्मणमुपनयीत । ग्रीष्मे राजन्यम् । शरदि वैश्यमिति च । तष वसन्ता-
दिकालविशेषं विधातुं ब्राह्मणादयो ऽ नूद्यन्ते । न च तेषां प्राप्यभावः । वन-
ष्ठानान्यथानुपपत्त्या कृतत्वात् । न त्याहुन्याधारभूतममिमनुष्ठानप्रकारज्ञापिका वि-
द्यां च विना कर्मानुष्ठानं संभवति । अनिश्च नाधानमन्तरेणास्तीति ब्राह्मणादि-
कर्तृकमाधानं कल्पयति । विद्या चोपनयनपूर्वकाध्ययनमन्तरेणासंभवन्ती ग्राम-
णाधुपनयनं कल्पयतीति तत्र प्राप्तिरिति चेत् ॥ मैवम्। लौकिकानी होतुं पुस्त-
कपाठेनाधिगन्तुं च शक्यत्वेनाधानोपनयनयोरकल्पने ब्राह्मणादीनामप्राप्तः । त-
स्माइसन्तादिकालविशिष्टे ब्राह्मणादिकर्तृके आधानोपनयने अब विधीयते ॥
चतुर्थाधिकरणमारचयति ॥
यहाक्षायणयज्ञेन स्वर्गकामो यजेत तत् ।
कर्मान्तरं गुणो वोक्तदर्शदौ फलसिद्धये ॥ १०॥

·13
-
पा. ३. अधि०५.]
॥ द्वितीयोऽध्यायः॥
गुणस्यास्याप्रसिद्धत्वाकर्मभेदोऽच संज्ञया।
गुणो व्युत्पत्तिशेषाभ्यामावृत्त्याख्यो न नाम तत् ॥११॥
दर्शपूर्णमासप्रकरणे श्रूयते । दाक्षायणयज्ञेन स्वर्गकामो यजेतेति । तब दाक्षा-
यणशष्ट्वाच्यस्य कस्यचिहुणस्य लोके प्रसिद्यभावादुद्भिदादिवद्यजिसामानाधि-
करण्येन कर्मनामत्वादथैष ज्योतिरित्यादिवदपूर्वसंज्ञायां कर्मान्तरविधिरिति चेत् ॥
न। दाक्षायणशब्दस्यावृत्तिवाचकत्वात् । तच्च शब्दनिर्वचनाद्वाक्यशेषाहावगम्यते।
तथा हि । अयनमित्यावृत्तिरुच्यते । दक्षस्येमे दाक्षाः। तेषामयनमिति तनिर्व-
चनम् । दक्ष उत्साही पुनःपुनरावृत्तावनलस इत्यर्थः । तदीयानां प्रयोगाणामा-
वृत्तिदीक्षायणशब्दार्थः । तथा चावृत्त्या युक्तः प्रकृतो दर्शपूर्णमांसात्मको यज्ञो
दाक्षायणयज्ञः। आवृत्तिप्रकारस्तु हे पौर्णमास्यौ यजेत हे अमावास्ये इत्यादि-
वाक्यशेषादवगम्यते । ततो दध्यादिवत्प्रसिद्धार्थत्वाद्दर्शपूर्णमासयोः प्रकृतयोरयं
स्वर्गफलसिद्यर्थमावृत्त्याख्यगुणविधिः। न तूदिदादिवत्कर्मनामधेयम् ॥ एवं साकं
प्रस्थायीयेन यजेत पशुकाम इत्यत्रापि द्रष्टव्यम्। अमावास्यायागे हो हो दोहो
संपाद्य चतसृणां दधिपयसोः कुम्भीनां सहप्रस्थापनं साकंप्रस्थायः। तद्युक्तो दर्श-
यागः साकंप्रस्थायीयः । तथा सति प्रकृते दर्शयागे पशुफलाय साकंप्रस्थायाख्यो
गुणो विधीयते ॥
॥
पञ्चमाधिकरणमारचयति ॥
वायष्यः श्वेत आलभ्यो भूत्यै सौर्य चळं तथा।
निर्वपेङ्यतेजो र्थमीषामुष्टिनिरुपयोः ॥ १२ ॥
गुणौ श्वेतं चरुं किंवा यावकथितकर्मणी।
फलार्थे अथवा यागौ विशिष्टौ विहिताविह ॥१३॥
श्चैत्यं वायुस्मृगीषायामागेये च रविप्रभे।
चरुर्गुणश्चरुः स्याली.निर्वापस्तु तदाश्रितः ॥ १४ ॥
फलहानेने तकिंतु यावञ्चोदितकर्म तत् ।
द्रष्यादिरूपसंपतेरवाया यागतार्थिकी ॥१५॥

·८४ ॥ जैमिनीयन्यायमालाविस्तरः ॥ [पा. ३. अधि०६. अनारभ्येदमानायते । वाययं श्वेतमालभेत भूतिकाम इति । सौर्य चळं निर्व- पेनह्मवर्चसकाम इति च । तथा दर्शपूर्णमासयोरिदमामातम् । ईषामालभेतेति। चतुरो मुष्टीनिर्वपतीति च । ईषा शकटगतो लागलदण्डवहीर्घः काष्ठविशेषः । तस्या आलम्भः स्पर्शः । तमेतं पूर्णमासगतमीषालम्भमनूद्य तस्यामालभ्याया- मीषायां श्वेतत्वं गुणो विधीयते । तस्य च श्वेतकाष्ठस्य वायुना स्पृश्यमानत्वाहा- यष्यता संभवति । तथा चतुर्मुष्टिनिर्वपणमनूध चरुर्गुणत्वेन विधीयते । चरु: स्थाली । सा च निर्वापस्याश्रयः । निरुतस्य हविष आयतया मूर्यवत्प्रभामंब- न्धात्सौर्यत्वम् । भूतिब्रह्मवर्चसे फले च सर्वकामिकयोर्दर्शपूर्णमामयोः पूर्वसिडे एवानूद्यते । तस्माद्गुणविधी इत्येकः पूर्वपक्ष: । न हि फलपदयोर्नित्यवच्छतयोः संभवत्प्रयोजनयोश्च पाक्षिकानुवादत्वमानर्थक्यं वा युक्तम् । तस्माहुणफलविशिष्टे कर्मान्तरे विधीयते । तदापि यागस्याश्रवणादालम्भनिरुपयोरेव श्रवणाद्यावदु- तकर्मविधिरिति द्वितीयः पूर्वपक्षः ॥ श्वेतपशुचरुद्रष्ययोवायुसूर्यदेवतयोश्च स्पष्टं प्रतीयमानतया रूपवतोर्यागयोरार्थिकयोवारयितुमशक्यत्वाद्दष्यदेवताविशिष्टयो- योगयोर्विधिरभ्युपगन्तव्यः । भूतिकामो वायष्येन श्वेतेन पशुना यजेत । ब्रह्मवर्च- सकामः सौर्येण चरुणा यजेतेत्येवंविधोऽर्थसिद्धो विधिः । द्रव्यदेवतासंबन्धक ल्पितस्य यागस्य लिङ्प्रत्ययेन कर्तव्यताविधावालम्भनिर्वापयोधात्वर्थयोः का गतिरिति चेत् । अनुवाद इति ब्रूमः । तत्प्राप्तिस्त्वार्षिकी। निर्वापालम्भावन्तरेण तत्तद्यागासिद्धेः। तस्माद्यागविधिरिति राहान्तः ॥ .. •. षष्ठाधिकरणमारचयति ॥ वत्सालम्भो यजिः स्पर्शो वा वायष्यादिवद्यजिः। स्पर्श: स्यादेवराहित्यासंस्कारः प्रायपाठतः ॥१६॥ अग्निहोत्रदोहाधिकारे श्रूयते। वासमालभेतेति । तब विमतो वासालम्भो यजिः स्यात् । प्राणिद्रष्यकालम्भत्वात् । वायव्यालम्भवदिति चेत् ॥ न। देवतारहितत्वेन तवैषम्यात्। किं च । अयं वासालम्भोऽग्रिहोत्राहसंस्कारः! तन्माये पठितत्वात्। इतरसंस्कारवत् । तस्मादय स्पर्शमावविधिः ॥

·५ पा. ३. अधि०. ॥वितीयोऽध्यायः॥ सप्तमाधिकरणमारचयति ॥ चर्भवति नैवार उपधले चर विति। यागः स्यादुपधानं वा यागः शेषोक्तदैवतः ॥१७॥ यागत्वानिश्चये शेषो नापेक्ष्यो ऽ तो यजिः कुतः । किं तूपधानमावत्वं यावदुक्तं चरौ स्थितम् ॥१८॥ अमौ श्रूयते । नैवारश्चर्भवतीति । चरुमुपदधातीति च । तब नीवारचरुद्र- व्यको यागो विधीयते । न चाप देवताया अभावः । बृहस्पतेती एतदन्नं यत्री- वारा इति वाक्यशेषेण देवतासिद्धेः । उपधानं तु यागोपयुक्तस्यं प्रतिपत्तिः । स्विष्टकृदादिवदिति प्राप्ने ब्रूमः ॥ यागविधी निश्चिते सति पश्चाहेवतायामपेक्षि- तायां वाक्यशेषवलाद्देवताक्तृप्तिः । इह तु देवताकल्पनेन यागविधित्वनिश्चय इत्य- न्योन्याश्रयः । तस्मादिहोपधानमा विधीयते ॥ .. : अष्टमाधिकरणमारचयति ॥ पर्यमिकृतः पानीवत उत्सृज्यत इत्यसौ। यागो गुणो वा यागः स्यादन्वयाव्यवधानतः ॥ १९ ॥ प्रत्यभिज्ञातमालभ्यमनूद्योत्सर्गशदतः । गुणं पर्यमिकृत्याख्यं वक्त्युत्तरनिवृत्तये ॥ २०॥ न दुष्टा परिसंख्याच चोदकात्प्राग्विधौ सति । पर्यग्निकरणलाङ्गीतिः तृप्तोपकारतः ॥२१॥ वाष्टं पानीवतमालभेतेति प्रकृत्येदमानातम् । पर्यग्मिकृतं पानीवतमुत्सृज- तीति । तष पर्ययिकृतशब्देन संस्कृतपशुद्रव्यस्य पानीवतशब्देन पानीवनामक देवतासंबन्धस्य च प्रतीयमानत्वादयं यागविधिः । एवं सति पर्यमिकृतपानीव- तशब्दयोरव्यवहितान्वयो लभ्यते। सिद्धान्ती तु पर्यमिकृतमुत्सृजन्तीत्यन्वयं वाग्छ- ति। तदा व्यवहितान्ययो दुर्वारः ।.तस्मादायव्यपशुवद्यागविधिरिति प्राप्ने श्रूमः ॥ अनारम्याधीतत्वाचास्ति वायव्ये प्रकृतप्रत्यभिज्ञा । इह त्वालभ्यत्वेन प्रकृतः पशुः पालीवतशब्देन प्रत्यभिज्ञायते । तमनूंद्य पर्यमिकृतशब्दान्वितेनोत्सृजतीत्याख्या- लेन पर्यमिकरणाख्यो गुण विधीयते। न च प्रकृतिगतस्य पर्यनिकरणस्य विकृती •. Y Vol. ।

·६ ॥ जैमिनीयन्यायमालाविस्तरः ॥ [पा. ३. अधि. चोदकेन प्राप्तत्वादनकोऽयं विधिरिति वाच्यम् । उपरितनाङ्गाननुवृत्तेविधिप्र- योजनत्वात् ॥ नन्वेवं सति परिसंख्या स्यात् । सा च दोषत्रयदुष्टा । स्वार्थत्या- गोऽन्यार्थस्वीकारः प्राप्तबाधचेति पयो दोषाः । पर्यनिकरणवाक्ये स्वार्थो वि- धिस्त्यज्येत । अन्यार्थो निषेधः स्वीक्रियेत । चोदकप्राप्तान्युपरितनाङ्गानि बाध्ये- रन । मैवम् । पर्यमिकरणोत्तरभावीन्यङ्गानि नानुष्ठेयानीत्येतस्याः परिसंख्याया अनङ्गीकारात् । कथं तर्हि तनिवृत्तिः । आर्थिकीति ब्रूमः । चोदकप्रवृत्तेः प्रागेवार्य विधिः प्रवर्तते । प्रत्यक्षोपदेशस्य शीघ्रबुद्धिजनकतन्या कल्यातिदेशात्प्र- बलत्वात् । तथा सत्युपदिष्टरेवाडैनिराकाङ्कायां विकृतौ चोदकस्याप्रवृत्त्यैवो- परितनान्यङ्गानि न प्राप्यन्ते । न चानेन न्यायेन पर्यमिकरणात्प्राचीनानामप्य- प्राप्तिरिति वाच्यम्। विधीयमानस्य पर्यमिकरणस्य नूतनत्वे सत्युपकारकल्पना- पत्त्या प्रकृतौ यत्कृप्तोपकारं पर्यमिकरणं तदवस्थापनस्यैवाच विधेयत्वात् । प्रकृ तौ च प्राचीनाङ्गानन्तरभाविन एवोपकारः तृप्त इत्यचापि तादृशस्यैव विधा-. नात्पर्यमिकरणान्तागरीतिः सिध्यति । एवं च सत्युत्सृजतीत्याख्यातेन यथो- तपर्यनिकरणविधावर्थसिद्ध उपरितनाङ्गोत्सर्गो धातुनानूयते । तदेवमपगुण- विधिः ॥ नवमाधिकरणमारचयति । यददाभ्यं गृहीत्वेति गृह्मात्यंशुमिति इयम् । तद्यागो वा गुणो यागः स्याददाभ्यांशुनामतः ॥२२॥ यहयोरेव नाम स्यादानन्तर्याविधिस्तयोः। गुणोऽ तस्तस्य वाक्पेन ज्योतिष्टोमाभिगामिता ॥ २३ ॥ अनारभ्य श्रूयते । एष वै हविषा हविर्यजति यो ऽ दाभ्यं गृहीत्वा सोमाय यजत इति । परा वा एतस्यायुःप्राण एति सोऽशुं गृह्मातीति च । तपादाभ्य- शब्दस्य ज्योतिरादिवदपूर्वनामत्वातनामको यागो यजत इत्याख्यातेन विधीयते। अंशुमित्या यजतेरश्रवणे ऽ पि नामविशेषवलादेवापूर्वयागविधिः । न चाप द्रष्यदेवतयोरभावः । यहणलिङ्गेन ज्योतिष्टोमविकृतित्वावगती नदीयविध्यना- तिदेशेन तसिबेरिति प्राप्ने घूमः ॥ भवत्वदायाशुशन्दयोनीमात्वम्।तेच नामनी ·८७ पा. ३. अधि० १०.] . ॥ द्वितीयोऽध्यायः ॥ यहयोरेव स्याताम् । न तु यागयोः। गृहीत्वेति शब्दस्यानन्तरमेव पाठात् । यज- तिस्तु व्यवहितः। तादृशोऽपि यजिरंशुवाक्ये नास्ति। तस्माद्योरेवाप विधिः। यहणं च ज्योतिष्टोमगतस्य सोमरसस्य संस्काररूपो गुणः । ऐन्द्रवायवादियहण- समानत्वात् । यद्यप्यत्र न प्रकृतो ज्योतिष्टोमस्तथापि तत्संबन्धिग्रहणद्वारा वाक्या- ज्योतिष्टोमगामित्वम् । अत एव सोमायादाभ्यं गृहीत्वेति निर्दिश्यते ॥ अथवा 'तैत्तिरीयाणां षष्ठकाण्डे षष्ठप्रपाठके प्राकरणिक विनियोजकवाक्यं द्रष्टव्यम् । तस्माज्ज्योतिष्टोमे गुणविधिः ॥ .. .. दशमाधिकरणमारचयति ॥ अग्निं चिनुत इत्यप यागो वा संस्कृतिर्यजिः । लिङ्गेन यागनामत्वाद्यजिना चानुवादतः ॥ २४॥ रूया द्रव्यस्य नामैतहरुराधानवञ्चितिः । संस्कृतिः संस्कृते वहावग्निष्टोमो विधीयते ॥ २५ ॥ य एवं विद्वानगिं चिनुत इत्येवं विधाय श्रूयते । अथातोऽग्निममिष्टोमेनानु- यजति तमुक्थ्येन तं षोडशिना तमतिरानेणेत्यादि । अचाग्रिशदो यागवची। स्तोषशस्त्रादेः क्रतुलिङ्गस्य श्रूयमाणत्वात् । तच्च लिङ्गमेव श्रूयते । अमेः स्तोष- मनः शस्त्रमिति । षडुपसदो ऽ मेश्चित्यस्य भवन्तीति च । यदि लिङ्गं प्रापका- पेक्षम् । तर्हि यजिना तदनुवादः प्रापको ऽस्तु । अग्रिममिष्टोमेनानुयजती- त्येतस्मिन्वाक्ये ऽ मिं यजतीति यजिसामानाधिकरण्यादुपांशु यजतीतिवद्या- गनामत्वम् । अथोप्येत । अनुशब्दस्यानिशब्देनान्वयाद्यज्यन्वयो । मिष्टोमस्ये- ति । तथाप्योः पुरोयजने सत्यनिष्टोमस्यानुयजनं संभवति । देवदत्तमनुगच्छति यज्ञदत्त इत्यत्र देवदते पुरोगमनदर्शनात् । तस्मादग्निं चिनुत इत्यचामिनामको बाग आख्यातेन विधीयते । चिनोतिस्त्विष्टकाभिरमिं चिनुत इति वाक्यप्राप्तस्य चयनस्य सोमयागविकृतित्वप्राप्तस्य यहसमुदायस्येवानुवाद इति प्राप्ने ब्रूमः ॥ अमिच्छो रूया वहिद्रष्यमाचष्टे । रूढिश्चलमतया लिङ्गादिकल्प्याद्यागवाचित्वा- बलीयसीति न यागनामत्वम् । न चाच यागरूपमस्ति । द्रव्यदेवतयोरसिद्धेः । अंतोऽसिमादधीतेन्युक्ताधानवदग्गिं चिनुत इत्युक्तं चयनमनिट्रष्यसंस्कारः । न च 1 ·t ॥ जैमिनीयन्यायमालाविस्तरः॥ [पा. ३. अधि०११. संस्कृतस्य नियोगाभावः । अमिममिष्टोमेन यजत इत्यादिवापरमिष्टोमादी वि- नियोगात् । तस्मासंस्कारविधिः ॥ एकादशाधिकरणमारचयति ॥ मार्स जुहोत्यग्रिहोत्रं गुणोऽन्यत्कर्म वा गुणः । अनूद्य प्राप्तकर्माच मासो ऽ प्राप्तो विधीयते ॥२६॥ उपसद्भिश्चरित्वेति नित्ये तासामसंभवात् । 'अनेकस्याविधेश्चान्यकर्म प्रकरणान्तरात् ॥२७॥ कुण्डपायिनामयने श्रूयते । मासमग्रिहोत्रं जुहोति । मासं दर्शपूर्णमासाभ्यां यजेतेति । अत्र प्राप्त नित्यानिहोत्रमनूद्य मासलक्षणो गुणोऽ प्राप्तवाहिधीयत इति चेत् ॥ मैवम् । किं मास एव विधीयत उन्नोपसहिचरित्वेन्युक्ता उपस- दोऽपि । नाद्यः । उपसदामपि नित्यामिहोपप्रापिरहितानां वन्मते विधातव्य- त्वात् । न द्वितीयः । प्राप्ने कर्मण्यनेकगुणविधौ वाक्पभेदापतेः । ननु मा भूत्तर्हि गुणविधिः । कर्मान्तरत्वे किं प्रमाणमिति चेत् । प्रकरणान्तरमिति धूमः । न खेतचित्याग्निहोत्रस्य प्रकरणम्। असंनिहितत्वात्। अयन वेतत्प्रकरणम्। अयन- मारभ्याधीतत्वात् । का तर्हि नित्यापिहोचे गुणविधिशङ्केति चेत् । प्रकरणस्यास- मर्पकत्वेऽप्यमिहोपशष्टेनैतत्समर्पणादेषा शङ्का भवति । सा च वापभेदापत्त्या निराकृता । तथा सति स्वतः सिई प्रकरणभेदं निराकृत्य प्रकरणैत्यापादनेन गुणं विधापयितुं प्रवृत्तस्याग्रिहोपशष्टस्य शक्ती निरुवायां तदवस्थः प्रकरणभेदो नि- त्याग्निहोत्रादिदं कर्म भिनप्ति। अग्निहोपशब्दो धर्मातिदेशार्थ इति सप्तमे वक्ष्यते॥ ननूपसन्मासाभ्यां विशिष्टमिदं कर्म विधीयते। ततो वाजिनन्यायेन गुणभेदाकर्म- भेदः । न प्रकरणभेदादिति चेत् । न । वैषम्यात् । उपादेयतया विधेयो गुणो वा- जिनम्। मासस्त्वनुपादेय इत्येक वैषम्यम्। ट्रष्यत्वेन रूपान्तर्गतं वाजिनम्। मासो न तथेत्यपरं वैषम्यम् । परमार्थतस्त्वत्र प्रथमवरप्रतीतेन प्रकरणभेदेन सिई कर्म- भेदं गुणभेद उपोहलयति । ततः प्रकरणान्तरमेवाच भेदहेतुः ॥

·te पा. ३. अधि० १३.] ॥ द्वितीयोऽध्यायः॥ वादशाधिकरणमारचयति ॥ अष्टाकपालमागेयं रुक्कामः प्राकृते फलम् । कमान्यहा फलं भानात्पूर्वन्यायाप्रवेशनात् ॥ २६ ॥ मा भूद्भिनं प्रकरणं कर्मान्तरमसंनिधेः । अनारम्याधीतमेतद्रूपं त्वन्यूनमीक्षते ॥ २९ ॥ अनारभ्य श्रूयते । आग्नेयमष्टाकपालं निर्वपेद्रुक्काम इति । रुक्कामस्तेजस्कामः । अचेष्टीनां प्रकृतिभूतदर्शपूर्णमासगतमाययागमनूद्य तब तेजस्कामरूपं फलं वि- धीयते । कुतः । वाकोनानेयफलसंबन्धस्य भासमानत्वात् । न चं पूर्वोक्तमासाग्नि- होन्यायेन कर्मान्तरत्वम् । वैषम्यात् । तचायनमारभ्याधीतत्वादस्ति प्रकरणान्त- रत्वम् । इह त्वनारभ्याधीतत्वेन प्रकरणमेव तावनास्ति । कुतोऽत्र प्रकरणान्तर- त्वम्। किं च मासो ऽनुपादेयः । अग्निहोत्रानुसारेण संपादयितुमशक्यत्वात्। फलं तूपादेयम् । दार्शपौर्णमासिकामेयानुसारेण तेजसः कामयितुं शक्यत्वात् । तस्मा- त्फलविधिरिति प्राप्ने ब्रूमः ॥ प्रकरणान्तरवाभावेऽप्यनारभ्याधीतत्वादसंनिधिर- स्त्येव । स एवाच कर्म भिनत्ति । न चात्र वाजिनन्यायेन कर्मभेदः। अष्टाकपाल- ट्रष्याग्निदेवतात्मनो रूपस्योभयकविधत्वात् । यदि प्रकरणान्तरवमयसंनिधिकृ- तमित्यसंनिधिरेव मासाग्निहोचे कर्मभेदहेतुः। तर्हि तस्यैवायं प्रपञ्चोऽस्तु । फलं च मासवदनुपादेयम् । अन्यथा साधनवदफलत्वप्रसङ्गात् । कामना च विषय- सौन्दर्यज्ञानात्स्वत एवोत्पद्यते । न तु विधिश्रवणासंपद्यते । यद्यधिकरणयो- न्यायभेदः । यदि वा न्यायक्यम् । सर्वथा तेजस्कामेष्टिः कर्मान्तरम् ॥ काम्ये- ष्टिकांण्डपठितेष्वैन्द्राममेकादशकपालं निर्वपेत्प्रजाकाम इत्यादिष्वयमेव न्यायो द्रष्टव्यः ॥ , चयोदशाधिकरणमारचयति ॥ यजेत्समे पौर्णमास्यां यावज्जीवं तथैतया। अनाद्यकाम इत्यादौ कर्मभेदोऽथवा गुणः ॥३०॥ विध्युपादानयोरेक्याहेशादेरनुपतितः । आवश्यके कर्मविधौ त दः पुनरुक्तितः ॥ ३१ ॥ Vol. I. 2 ·९० ॥ जैमिनीयन्यायमालाविस्तरः॥ [पा. ३. अधि०१४. । देशादियोगस्याप्राप्तर्विधिन रोकता तयोः। पुंशब्दयो|पृतित्वात्पुनरुत्या त्वनूयते ॥ ३२ ॥ दर्शपूर्णमासप्रकरणे देशकालनिमितान्याबायन्ते । समे यजेत । पौर्णमास्यां यजेत । यावज्जीवं दर्शपूर्णमासाभ्यां यजेतेति । अवेष्टिप्रकरणे फलमाबातम्। एतयानाद्यकामं याजयेदिति। आदिशदेन संस्कारो गृहीतः । स च दर्शपूर्णमास- प्रकरणे समानातः । शेष स्विष्टकृते समवद्यतीति । तत्र देशकालनिमितफलसं-. स्कारा अननुष्ठेयत्वादनुपादेयाः । अत एव न विधेयाः । उपादानविधिशदयोः पर्यायत्वात् । ततः कर्मविधिरित्यवश्यमभ्युपेयम् । तत्र प्रकरणिनो दर्शदेः पूर्व- विहितस्यैवैभिवाक्पः पुनर्विधाने समिधो यजतीत्यादिवदभ्यासादेव कर्मभेद इति प्राप्ने ब्रूमः ॥ देशादीनामविधेयत्वे ऽपि विहितकर्मणा सह तेषां संबन्धो विधीय- ताम् । स च कर्मवत्पूर्व न विहित इत्यप्राप्तत्वाविधिमर्हति। यदुक्तमुपादानविधि- शब्द पर्यायाविति तदसत् । अप्रवृत्तप्रवर्तन विधानम्। तच पुरुषविषयः शब्द- व्यापारः । अननुष्ठितस्यानुष्ठानमुपादानम् । तच्च कर्मविषयः पुरुषव्यापार इति महान्भेदः । यो ऽपि दर्शदीनां पुनर्विधिः सोऽपि देशादिसंबन्ध विधातुं कर्मा- नुवाद इति न कर्मभेदमावहति । समिधो यजतीत्यादी विधेयगुणान्तराभावेनानु- वादासंभवात्पुनर्विधानं भेदहेतुरिति वैषम्यम् ॥ चतुर्दशाधिकरणमारचयति ॥ दर्शपूर्णमामप्रोक्त आनेयः केवलोऽसौ। दर्श यदिति वाक्याभ्यां कर्मान्यज्ञानुवादगीः ॥ ३३॥ अभ्यासादन्यकर्मत्वं दर्शष्टौ हिः प्रयुज्यताम् । एकत्वप्रत्यभिज्ञानादनूयेन्द्रामसंस्तुतिः ॥ ३४ ॥ यदागेयोऽष्टाकपालो ऽ मावास्यायां च पौर्णमास्यां चायुतो भवतीति का- लहये विहितम् । तदायो ऽष्टाकपालो मावास्यायां भवतीत्येकस्सिन्काले पुनर्विहितम्। तचाविशेषपुनःश्रुतिलधणेनाभ्यासेन प्रयाजानामिव भेदः । तथा सत्याप्रेययागस्य दर्शकाले हिःप्रयोग इति वेत् ॥ न । प्रत्यभिज्ञानादानेयस्यैको सत्येककालवाक्यस्यानुवादकत्वात्। । न चानुवाद्रो व्यर्थः। विधेयेन्द्रामानुत्यर्णत्वात् ।

·୧୨ पा. ४. अधि०१.] ॥ द्वितीयोऽध्यायः॥ यद्ययानेयोऽष्टाकपालो मावास्यायां भवति तथापि न केवलेनामिना सा- धुर्भवति । इन्द्रसहितोऽग्निः समीचीनतरः । तस्मादैन्द्रामः कर्तव्य इति विधेय- स्तुतिः । प्रयाजवैषम्यं तूक्तमेवानुसंधेयम् ॥ ॥ इति माधवीये जैमिनीयन्यायमालाविस्तरे द्वितीयस्याध्यायस्य तृतीयः पादः ॥ . चतुर्थपादस्य प्रथमाधिकरणमारचयति ॥ यावज्जीवं जुहोतीति धर्मः कर्मणि पुंसि वा। कालत्वाकर्मधीऽतः काम्य एकः प्रयुज्यताम् ॥१॥ न कालो जीवनं तेन निमितप्रविभागतः। काम्यप्रयोगो भिनः स्याद्यावज्जीवप्रयोगतः ॥२॥ बढ़चब्राह्मणे श्रूयते । यावज्जीवमग्निहोत्रं जुहोतीति । तत्र यावज्जीवशदो मरणावधिकालपरः । तत्कालसंबन्धश्च प्रकृते काम्याग्निहोत्रे पूर्वमप्राप्तत्वाज्जुहो- तीत्यनूदिते कर्मणि विधीयते । तथा सत्यस्य वाक्यस्य नित्यप्रयोगविधायकत्वा- भावेन वाक्यान्तरविहितः काम्यप्रयोग एक एवाग्रिहोत्रस्य पर्यवस्यति । स च काम्यप्रयोगोऽभ्यसितष्यः । सकृदनुष्ठानस्याग्निहोत्रं जुहुयात्स्वर्गकाम इत्यनेनैव सिद्धत्वात् । यावज्जीवमित्यस्य कालविधेयर्थ्यप्रसङ्गात् । तस्मादयं काम्यकर्म- णोऽभ्याससिद्धये कालरूपधर्मविधिरिति प्राप्ने ब्रूमः ॥ यावज्जीवशष्दो न का- लस्य वाचकः। किंतु लक्षकः। वाय्यार्थस्तु कृत्रिजीवनम्। न च जीवनं कर्मधर्मत्वेन विधातुं शक्यम् । तस्य पुरुषधर्मत्वात् । तं च पुरुषधर्म निमित्तीकृत्याग्निहोत्रप्र- योगो विधीयते । न चाच कर्मभेदः। तद्धेतूनां शब्दान्तरादीनामभावात्। न चा- भ्यासस्तहेतुः । निमित्तविशेषसजावेनाविशेषपुनःश्रुतेरभावात् । अतः प्रयोगभेदः पर्यवस्यति । जीवनस्या निमित्तत्वात् । सति निमिते नैमित्तिकस्य त्यागायो- गानित्यत्वमर्थसिद्धम्। न च जीवननैरन्तर्येण प्रयोगनरन्तयापतिः। सायंप्रातःका- लयोर्विहितत्वात् । तस्माज्जीवनस्य, पुरुषधर्मत्वान्नित्यकाम्यप्रयोगौ भिन्नौ ॥

·९२ ॥ जैमिनीयन्यायमालाविस्तरः ॥ [पा. ४. अधि०२. द्वितीयाधिकरणमारचयति ॥ शाखाभेदात्कर्मभेदो न वा काष भियते। दृष्टं काठकनामादि बहुभेदस्य कारणम् ॥ ३॥ पन्थहारादिना घेते युज्यन्ते भेदहेतवः । रूपादिप्रत्यभिज्ञानादभिन्न कर्म गम्यते ॥४॥ काठककाखमाध्यन्दिनतैत्तिरीयादिशाखासु दर्शपूर्णमासायं कर्माबातम्। तत्र शाखाभेदात्कर्म भिद्यते । कुतः । भेदकारणानां नामभेदादीना बहुलमुपलम्भात् । काठकका काखादिको नामभेदः । कारीरीवाक्यान्यधीयानाः केचिछाखिनो भूमी भोजनमाचरन्ति । शाखान्तराध्यायिनो नाचरन्तीति धर्मभेदः । एकस्या शाखाया- मधीता इषे त्वेत्यादयो मन्त्राः पलाशशाखाछेदादयः क्रियाच शाखान्तरेऽप्यधी- यन्त इति पुनरुक्तिः। एवमशक्त्यादयो भेदहेतव उदाहायाः । न पल्पायुषा मनु- ध्येण सर्वशाखाध्ययनपूर्वकं कर्मानुष्ठानं कर्तुं शक्यम् । तस्माजाखाभेदेन कर्मभेद इति प्राप्ने ब्रूमः ॥ रूपाद्यभेदादेकं कांग्रेयाष्टाकपालांदियागरूपं यदेवैकस्यां शा- खायां तदेवान्यचायुपलभ्यते । दर्शपूर्णमामाभ्यां यजेतेति यागरूपः पुरुषव्या- पारश्चैकविधः । दर्शपूर्णमासाविति कर्मनामाणेकम् । स्वर्गकाम इति फलसंब- न्यो ऽप्येकः । तस्मादभित्रं कर्म । पूर्वपक्षहेतवस्त्वन्यथा संगछन्ते। काठकादिक ज्योतिरादिवत्र कर्मनाम । काठकेन यजेतेत्यश्रवणात् । काठकमधीत इति प्रयो- गान्यनामेत्यवगन्तव्यम्। भूभोजनादिरध्ययनधर्मः। पुनरुक्तिरप्येतृभेदाब दुपति। अल्पायुषापि शाखान्तरस्योपसंहारन्यायेन कर्मानुष्टातुं शक्यते । तस्मादनन्यथा- सिद्धरूपप्रत्यभिज्ञानाछाखाभेदे ऽपि कर्म न भियते ॥ .. ॥ इति माधवीये जैमिनीयन्यायमालाविस्तरे वितीयस्याध्यायस्य चतुर्थः पादः । समानश्च द्वितीयोऽध्यायः ॥ .

·पा. १. अधि. २.] ॥ तृतीयोऽध्यायः॥ ९३ श्रीगणेशाय नमः द्वितीये कर्मणां भेदे सिद्धे भिन्नक्रियास्वयम् । बुभुत्सितः शेषशेषिभावोऽ तोऽत्राभिधीयते ॥ ॥. अनेन द्वितीयतृतीययोरध्याययोः पौर्वापर्य निरूपितम् ॥ : .. तृतीयाध्यायस्य प्रथमपादे प्रथमाधिकरणमारचयति ॥ अशादी शेषता शादी वा न शायप्रतीतितः। क्रियाकारकसंसर्गमाचे व्युत्पत्तिसंभवात् ॥१॥ गुणप्रधानभावेन संसर्गे ऽन्तर्भवत्यसौ। व्युत्पत्तिसंभवातत्र शादता स्यान्क्रियादिवत् ॥ २॥ यदिदमस्मिंस्तृतीयाध्याये प्रतिपादितं शेषत्वं न तच्छादम् । कुतः । केनापि शब्देन शेषत्वस्याप्रतीयमानत्वात् । व्युत्पनो हि शब्दः प्रत्यायकः । व्युत्पत्तिश्च न शेषशेषिभावे कचिदृष्टा । लोके सर्वच क्रियाकारकान्वयस्यैव व्युत्पत्तिप्रयोजकत्व- दर्शनात् । अतः शेषताया अशष्टत्वाचायमध्याय आरम्भणीय इति चेत् ॥ मै- वम् । अन्वये शेषशेषिभावस्यान्तीवात् । न हि गुणप्रधानभावमन्तरेणान्वयः संभवति । योर्गुणयोः परस्पराकाङ्क्षारहितत्वेनान्वययोग्यत्वाभावात्। एवं वयोः प्रधानयोरपि । अतो व्युत्पत्तिसंभवाक्रियाकारकतदन्वयो यथा शादः । तथा तदन्वयान्तर्गतः शेषशेषिभावोऽपि शाब्दः । तस्मादयमध्याय आरम्भणीयः ॥ हितीयाधिकरणमारचयति ॥ स्वरूपहेतू न स्तोऽपस्तो वा नैवानिरूपणात् । पारायें शेषताहेतू रूम तेनोपलक्षितम् ॥३॥ Vol. I. AA ·D ୧୫ ॥ जैमिनीयन्यायमालाविस्तरः॥ [पा. १. अधि०३. न तावदप शेषत्वस्य स्वरूप निरूपयितुं शक्यते। तथा हि । शेषवं नाम किम- विनाभूतत्वं प्रयोज्यत्वं वा विथ्यन्तविहितत्वं वा । नाद्यः । षड्यागानामविनाभू- तानां परस्परशेषत्वप्रसङ्गात् । न हितीयः । पुरोडाशकपालेन तुषानुपवपतीत्यष नुषोपवापं प्रति शेषस्यापि कपालस्य तत्प्रयोज्यत्वाभावात्। न तृतीयः । विध्या- दिविहितस्य पलाशशाखाछेदस्य सत्यपि शेषत्वे विध्यन्तविहितत्वाभावात्। तस्मा- बास्ति शेषतायाः स्वरूपम् । नापि हेतुरस्ति । विमतः शेषः । एवंवादिति कस्य-.. चिकेतोरनिरूपणादिति प्राप्ने धूमः ॥ विमतः प्रयाजादिः शेषः । परार्थत्वात् । भृत्यादिवदिति हेतुः सुनिरूपितः । अविनाभूतत्वादीनो लक्षणानां दुष्टत्वेऽपि परार्थः शेष इति लक्षणस्यादुष्टत्वात्। तेन लक्षित आकारः स्वरूपम् । न च पा- रार्थ्यस्यैव हेतुत्वे लक्षणत्वे च सार्यम्। आकारभेदेन तदात् । दृष्टान्ने गृहीत- व्याप्ति सहायीकृत्य बोधक आकारो हेतुः । इतरष्यावृत्या बोधक आकारो लक्ष- णम्। तस्माच्छेषताया हेतुस्वरूपे विद्यते ॥ तृतीयाधिकरणमारचयति ॥ किं द्रव्यगुणसंस्कारमा शेषोऽथवा फलम्। पुमान्कर्म च पक्षौ हावादेयो मतभेदतः ॥ ४॥ शेषत्वमुपकारित्वं द्रष्यादावाह बादरिः । पारार्थं शेषता तच्च सर्वेष्वस्तीति जैमिनिः ॥५॥ स्पायकपालादिक द्रव्यम्। अरुणिमादिको गुणः । अवघातप्रोक्षणादिकः सं- स्कारः । एतेषु विष्वेव शेषत्वम् । स्वर्गः फलम् । तत्कामी पुरुषः। दर्शपूर्णमासी कर्म । न हि फलादीनां पयाणां शेषत्वमस्ति । उपकारित्वस्य शेषत्वलक्षणस्य फलादिष्वभावादिति बादरेर्मतम् ॥ पारार्थ्य तलक्षणमभिप्रेत्य फलादयोऽपि शैषा इति जैमिनेर्मतम्। तथा च पीणि सूपाणि पश्यन्ते। कर्माण्यपि जैमिनि: फलार्थत्वात्। फलं च पुरुषार्थत्वात् । पुरुषश्च कर्मार्थत्वादिति । तमोपकारित्वमति- व्याप्तम् । प्रधानभूते ऽपि स्वामिनि गर्भदासोपकारिखदर्शनात् । तसाचैमिनि- मतमेव मुख्यसिद्धान्तः ॥

·९५
पा. १. अधि०५.]
॥ तृतीयोऽध्यायः॥
चतुर्थाधिकरणमारचयति ॥
श्रुता बीयाज्यसाबाय्यधर्माः साङ्कर्यगामिनः ।
व्यवस्थिता वा साय फलापूर्वेण संगतेः ॥६॥
अवान्तरापूर्वसवासाक्षान्तेनैव संगती।
श्रुत्या व्यवस्थापितास्ते सा हि प्रकरणोत्तमा ॥ ७ ॥
वीहिधी अवघातमोक्षणादयः । आज्यधर्मा उत्पवनावेक्षणादयः । सानाम्य-
धर्मा दोहनातननादयः । ते सर्वे फलहेतुतया दर्शपूर्णमासापूर्वेण संगछन्ते ।
अवान्तरापूर्वस्य कस्यचिदभावात् । एकेनवापूर्वेण फलसिद्धावपूर्वान्तरस्य कल्प-
काभावात्। फलापूर्वप्रयुक्त्या चानुष्ठीयमाना धमी यस्मिन्कस्मिन्नपि द्रव्ये ऽनुष्ठि-
ताः फलापूर्व जनयन्येवेति साङ्कर्ये प्राप्ने ब्रूमः ॥ आग्नेयादयः षड्यागा भिवक्ष-
रणवर्तिनो विनश्वराः संभूय फलापूर्व जनयितुं न शक्नुवन्ति । ततस्तजननसमर्था-
न्यामेयादिजन्यानि षडवान्तरापूर्वाणि कल्यानि। तेषु पुरोडाशट्रव्यकयागजन्यापूर्व
वीहिधर्माणां प्रयोजकम्। प्रत्यासचत्वात् । फलापूर्व तु तेन व्यवहितम् । एवमा-
ज्यधर्माण सामाग्यधर्माणां च तत्तहव्यकयागजन्यावान्तरापूर्वेणैव साक्षात्संगतिः।
तथा सति तहदपूर्वप्रयुक्ताः संस्कारास्तत्तदपूर्वसाधनप्रकृतिद्रव्येष्वेव व्यवतिष्ठन्ते ॥
ननु दर्शपूर्णमासप्रकरणमच संस्काराणां विनियोजकम्। तच्च सर्वप्रकृतिट्रव्यसाधा-
रणमिति तदवस्थमेव साङ्कर्यम् । अथोच्येत । तुषविमोकस्य व्रीहिष्वेव संभवाते-
ध्वेवावपातः। न वाज्यसाबाय्ययोः। एवं विलापनमाज्य एव। दोहनादिकं सा-
बाग्य एवेति । वाढम् । दृष्टार्थानां धर्माणां व्यवस्थितत्वे ऽप्यदृष्टार्थाः प्रोक्षणादयः
संकीर्येरनेवेति चेत् । मैवम्। बीहीन्प्रोक्षति । आज्यमवेक्षत इत्यादिवितीयाश्रुत्या
व्यवस्थापितत्वात्। श्रुतिश्च प्रकरणाबलीयसी । तस्माद्यवस्थिता धर्माः ॥
पत्रमाधिकरणमारचयति ॥
द्रव्यस्य स्फत्यकपालादेः साङ्कर्य वा व्यवस्थितिः ।
यज्ञायुधत्वं सर्वेषां समन्तेनाब संकरः ॥।॥
वापस्योबननादेः स्याद्वयर्थ्य संकरे सति ।
अनुवादो मायुधोक्तियवस्था सेन पूर्ववत् ॥ ९ ॥

·९६ ॥ जैमिनीयन्यायमालाविस्तरः ॥ [पा. १. अधि०६. दर्शपूर्णमासयोः श्रूयते । स्फयश्च कपालानि चाग्रिहोत्रहवणी च शूर्प च कृष्णाजिनं च शम्या चोलूखलं च मुसलं च दृषञ्चोपला चैतानि वै दश यज्ञायु- धानीति । स्फयशब्देन खगाकारकाष्ठमुच्यते । अग्रिहोहवणी निर्वापसाधनं का- ठपात्रम् । शम्या मुसलाकारकाष्ठम् । तत्र व्रीह्यादिद्रव्येष्ववघातादिसंस्काराणां साङ्कर्ये निराकृते ऽपि स्फवकपलादिद्रष्याणामुखननपुरोडाशश्रपणाद्यङ्गक्रियासु सार्य निराकर्तुमशक्यम्। येन केनापि द्रव्येण यस्यां कस्यांचित्क्रियायां कृताया-. मपि श्रूयमाणस्य यज्ञायुधत्वस्याविरोधात्। न त्यव्यवस्थामात्रेण यज्ञसाधनत्वमपै- तीति प्राप्ने ब्रूमः ॥ स्फयेनोडन्ति । कपालेषु श्रपयति । अमिहोत्रहवण्या हवींषि निर्वपति । शूर्पण विविनक्ति । कृष्णाजिनमधस्तादुलूखलस्यावस्तृणाति । शम्यया दृषदमुपदधाति । उलूखलमुसलाभ्यामवहन्ति । दृषदुपलाभ्यां पिनष्टीत्येतेषां वि- शेषसंयोगबोधकानां वाक्यानां वैयर्थ्य सार्यपक्षे प्रसज्येत । व्यवस्थापक्षे ऽपि संबन्धसामान्यबोधक यज्ञायुधवाक्यमनर्थकमिति चेत् । न । उडननादिवाक्पसि- द्वार्थानुवादत्वात् । न च वैपरीत्येनोइननादिवाक्यानामेवानुवादत्वमिति वाच्यम्। बहुवैयर्थ्यस्य जघन्यत्वात् । न चात्यन्तं यज्ञायुधानुवादस्य वैयर्थ्यम् । यज्ञायुधानि संभरतीत्यासादनविधानायोपयुक्तत्वात् । तस्मादवघातादिसंस्कार इव स्पायकपा- लादिद्रव्याणि व्यवस्थितानि ॥ षष्टाधिकरणमारचयति ॥ क्रीणात्यरुणयेत्येतत्संकीर्ण वा क्रयकभाक । क्रयेणानन्वयात्कीर्ण : सर्वद्रष्येषु रक्तिमा ॥ १० ॥ द्रव्यहारा क्रये योगातहागे चान्वयः पुनः । साक्षात्क्रये गुणस्यार्थाद्दष्ये संनिहिते त्वसौ ॥११॥ ज्योतिष्टोमे श्रूयते । अरुणया पिङ्गाक्ष्यैकहायन्या सोमं क्रीणातीति । तपारु- णाशब्दोऽरुणिमानं गुणमाचष्टे । गुणिविषयतया प्रयुज्यमानस्यापि नागृहीत- विशेषण विशिष्टबुद्धिरिति न्यायेन गुणबोधकत्वात् । अन्वयष्यतिरेकाम्या गुण- माने तड्युत्पत्तेश्च। तस्य चारुणिमगुणस्य तृतीयाधुत्या सोमक्रयसाधनाव प्रतीयते। तच्चानुपपनम् । अमूर्तस्य गुणस्य वासोहिरण्यादिवाक्यसाधनत्वासंभवात् । तत- ·पा.१. अधि० ६.] ९७ .. . ॥ तृतीयोऽध्यायः॥ स्तृतीयाश्रुतेर्विनियोजकत्वाभावेन प्रकरणस्यात्र विनियोजकत्वं वक्तव्यम् । प्रकरणं च यहचमसाद्यखिलद्रष्येष्वरुणिमानं निवेशयति । न चानेन न्यायेन पिङ्गाक्ष्येक हायनीशब्दार्थयोरपि सर्वद्रष्यगामित्वं शङ्कनीयम्। तयोः शष्ट्यो!ष्यवाचित्वात् । पिङ्गलवणे अक्षिणी यस्या गोः सा पिङ्गाक्षी। एवमेकहायनी। यद्यप्येकगोवा- चिनी शष्टौ तथापि विशेषणभूतधर्मभेदाछट्वयम् । तच्च युगपत्प्रवृत्तं सद्धर्मद्व- .यविशिष्टं गोद्रव्यं क्रयसाधनत्वेन विदधाति । न चेतरहष्यमितरद्रव्ये निवेशयितुं शक्यम् । अरुणिमगुणस्तु द्रष्येषु विशेषणत्वेनान्वेतुं योग्यत्वान्तेषु निवेश्यते । तत्र- पाक्षरयोजना। अरुणयेत्येतत्पृथग्वाक्यम् । तत्र तृतीयाश्रुत्या प्रांकरणिकानि सा- धनद्रष्याणि माण्यनूध प्रातिपदिकेन गुणो विधीयते । यानि ज्योतिष्टोमे सा- धनद्रष्याणि तानि सर्वाण्यरुणानि कर्तव्यानीति । तस्माद्गुणः संकीर्ण इति प्राप्ने श्रूमः :॥ यद्यप्पमूर्तो गुणस्तथापि हायनवदक्षिवच्च गोद्रव्यं व्यवच्छिनति। तच्च द्रव्यं साधनमिति तद्वारा गुणस्य क्रंयेणान्वयो भवति । एवं सति वाक्यभेदो न भवि- यति ॥ ननु वाक्यभेदाभावेऽपि लक्षणा दुर्वारा । गुणवाचिनः शब्दस्य गुणि- ट्रव्यपरत्वाङ्गीकारात् । मैवम् । गुणस्यैवाच तृतीयाथुत्या साधनत्वमुच्यते । तच्च द्रव्यहारमन्तरेण न संभवतीत्यर्थापत्त्या ट्रव्यावछेदकावं कल्यते । तर्हि ग्रहचम- मादिद्रव्यमप्यवछिद्यतामिति चेत् । न । तस्य द्रष्यस्य क्रयसाधनत्वाभावेन तदव- छेदकगुणस्य श्रूयमाणक्रयसाधनवासिद्धेः ॥ तर्हि वाससा क्रीणान्यजया क्रीणा- तीति वस्त्रादीनां क्रयसाधनत्वासदवछेदो ऽ स्विति चेत् । न । तेषां क्रयान्तरसा- धनत्वात् । न हि तनानिहोचे पयोदध्यादिविकल्पवत्क्रयानुवादेन वस्त्रादिद्रव्यवि- कल्पों विधीयते । अनुवाद्यस्य क्रयमानस्याग्रिहोत्रवदन्यबाविधानात् । ततो वस्त्रादिद्रष्यविशिष्टाः क्रयान्तरविधयः । न हि स्ववाक्यगतमेकहायनीद्रव्यमुपेक्ष्य वस्त्रायवच्छेदो युक्तः। तस्मान्क्रयेण साक्षादन्वितयोव्यगुणयोः पश्चादापत्त्या परस्परावच्छेदकत्वेनान्वयः। तथा सत्यारुण्यविशिष्टैकहायन्या क्रीणातीत्यर्थः पर्य- वस्यति । तस्मादारूण्यगुणः क्रयहेतुमेकहायनीमेव भजते ॥ .. BB Vol. 1 Vol ·॥ जैमिनीयन्यायमालाविस्तरः ॥ [पा. १. अधि. et सप्तमाधिकरणमारचयति ॥ समार्टि यहमित्येको पहः शोध्य उताखिलः। एक उद्देश्यसंख्याया उपादेयवदादरात् ॥१२॥ प्राधान्यान्नकुणावृत्लेरेकत्वमनपेक्षितम् । तविधौ वाक्यभेदोऽतो द्रव्योत्या सर्वशोधनम् ॥१३॥ सोमे श्रूयते । दशापविषेण यह समाष्टींति । दशापवित्र वासःखण्डः । तब यथा पशुना यजेतेत्यबोपादेयपशुगतमेकत्वं विवक्षितम् । तहदुद्देश्ययहगतमप्ये- कवं विवक्षितव्यम् । किं च । यहशब्दस्य जातिवाचित्वेन जातेः संस्कार्यत्वे सति तदाश्रयभूते यस्मिन्कस्मिन्नपि द्रव्ये ऽनुष्ठितेन संस्कारेण जाति : संस्कृता भवति। तस्मादेक एव यहः शोधनीय इति प्राप्ने ब्रूमः ॥ यहमिति द्वितीयया यहस्योहे- श्यतया प्रयोजनवतया च प्राधान्यं गम्यते । यह प्रति गुणः संमार्गः । प्रति प्रधानं च गुण आवर्तनीय इति न्यायेन यावन्तो यहाः सन्ति ते संमार्जनीयाः । 'एवं निश्चये सति संमार्जयितव्ययहेयत्ताया अबुभुत्सितत्वादुद्देश्यगतसेकत्वं श्रूय- माणमयविवक्षितम् । अथोच्येत । नेदमुद्देश्यगतम्। किंतु स्वयं विधेयमिति । तन्न । वाक्यभेदापत्तेः। यहं संमृज्यातं चैकमित्येवं विधेयार्थभेदावाक्यभेदः। पशु- ना यजेतेत्यत्र तु यागं प्रति गुणभूतः पशुः। न हि प्रति गुणं प्रधानस्यावृत्तिरिति कश्चिच्यायो ऽस्ति । तत इयत्ताया बुभुत्सितत्वाच्छूयमाणमेकत्वं विवक्षितमिति वैषम्यम् । न च जातिः संस्कायर्या । तस्या अमूर्तत्वात् । ततो जातिहारा द्रष्यल- क्षको यहशब्दः । तत्र चावृत्तिरुक्ता । तस्मात्सर्वे ग्रहाः संमार्जनीयाः ॥ .. अष्टमाधिकरणमारचयति ॥ चमसादि च संमृज्यानो वा तस्यास्ति मार्जनम् । एकत्ववद्हत्वस्यायनादरणसंभवात् ॥ १४ ॥ अबाधो ऽ चादरे हेतुर्वाक्यभेदस्तु नैव हि । चमसादौ च संमार्गः श्रुत्या तद्विषयार्पणात् ॥१५॥ यहमित्यत्र प्रत्ययार्थभूतमेकत्वं यथा न विवक्षितम् । तथा प्रातिपदिकार्यस्य यहत्त्वस्याप्यविवक्षा संभाष्यते। ततो यहशब्दस्य सोमपाचोपलक्षकावाजहाणामिव ·पा १. अधि..] ୧୧ ॥ तृतीयोऽध्यायः॥ चमसानामपि संमार्गेण सोमरसैकनिर्हरणप्रयोजनसंभवाच्च चमसादयोऽपि सं- मार्जनीया इति प्राप्ते ब्रूमः ॥ एकत्वं वाक्यभेदेन दुष्टत्वान्न विवक्षितम्। अदुष्टं तु यहत्वं कुतो न विवक्ष्येत । ततः सत्यपि प्रयोजने प्रमाणाभावाच्चमसादौ नास्ति समार्गः । न च विषयापेक्षया तत्कल्पनम् । यहश्रुत्यैव तद्विषयसमर्पणात् । तस्मानास्ति समार्गः ॥ नवमाधिकरणमारचयति ॥ भवेत्सप्तदशारनिर्वाजपेयस्य यूपकः । उन्मानं ट्रष्यगं वाजपेयस्याङ्गं पशोरुत ॥१६॥ आनन्तयाप्रकरणात्काङ्गं षोडशिन्यदः । अर्ध्वपाबे खादिरे ऽ ये संयुज्यान्वेति कर्मणा ॥ १७ ॥ यूपहारा पशोरङ्गं पशुद्वारा च कर्मणः । सौमिकत्वाबाजपेये यूपो नास्ति पशुं विना ॥ १ ॥ वाजपेयप्रकरणे श्रूयते । सप्तदशारनिवाजपेयस्य यूपो भवतीति । तब यूपद्र- व्यगत सप्तदशारनिशब्दोदितं यदूर्ध्वमानं तहाजपेयकर्मणोऽङ्गम। सप्तदशारनि- शब्दवाजपेयशष्टयोरानन्तर्यात् । प्रकरणं चैवमनुगृह्यते। यदि कर्मण: साक्षादूर्ध्व- मानं न संभवेत् । तर्हि वाजपेयगतं खादिरमूर्ध्व यषोडशिपाचं तस्मिन्नद उन्मानं प्रथम संयुज्य तद्वारा कर्मणान्वेतीति प्राप्ने ब्रूमः ॥ सप्तदशारनि!प इति सामा- नाधिकरण्यापेन साक्षात्संबध्यते । तस्य च यूपस्य पश्वङ्गत्वादुन्मानं यूपवारा पोरं भवति । तस्यापि पशवाजपेयाङ्गत्वात्पशुद्वारा कर्मणोऽङ्गम् । यद्यपि वाजपेययूपशष्ट्योरानन्तर्यमस्ति तथापि वाजपेयस्य सोमयागतया साक्षाधूप- संवन्धाभावापनुष्यवधानमभ्युपेयम् । वाजपेयस्येति षष्ट्याः संबन्धमाबवाचि- वेन व्यवहितसंबन्धमप्यसावभिधते । देवदत्तस्य नतिवत् । यतु सप्तदशारलिवा- जपेययोरानन्तर्य यच्च प्रकरणं तदुभयमविरुद्धम्। पश्वङ्गत्वे ऽ प्यन्ततो वाजपेयाङ्ग- वाङ्गीकारात् । किं च । पूर्वपक्षे यूपशब्देन षोडशिपाचं लक्षणीयम्। सिद्धान्ने तु नासौ दोषः ॥ .

·१०० ॥ जैमिनीयन्यायमालाविस्तरः ॥ [पा० १. अधि० १०. दशमाधिकरणमारचयति ॥ अभिक्रामं जुहोतीति युक्तं क खिलस्य तत् । किंवा प्रयाजमात्रस्य कृस्त्रकर्तृयुतं भवेत् ॥ १९ ॥ प्रयाजाभिक्रमणयोः क्रियावादुभयोरपि । मिथःसंबन्धराहित्यान्मैवं ते ऽपि समत्वतः ॥ २० ॥ कर्तृयोगाददोषश्चेत्समानेयं समाहितिः । ततः प्रयाजसानिध्यातकर्डवास्य संयुतिः ॥ २१ ॥ दर्शपूर्णमासयोंः प्रयाजसमीपे श्रूयते । अभिक्रामं जुहोतीति। तब होमकाले यदेतदाहवनीयमभित : संचरणं तत्कृत्स्नदर्शपूर्णमासका संबध्यते । न तु प्रयाज- मात्रकी। कुतः । अभिक्रमणस्य क्रियारूपस्य कारकत्वाभावेन प्रयाजक्रियया संबन्धासंभवादिति चेत् ॥ मैवम्। क्रियारूपत्वादेव दर्शपूर्णमासक्रिययापि संबन्धा- संभवात्। अथोच्येत। अभिक्रमणं कर्तृकारकेण साक्षांसंबध्यते । तद्वारा कृत्रिदर्श- पूर्णमासकर्मणा संबध्यत इति । तदेतत्समाधानं प्रयाजसंबन्धे ऽपि ममानम् । अतः संनिधिवलात्प्रयाजका संबध्यते । एतदेवाधिकरणं वार्तिककारमतेनारचयति ॥ यहा वलित्वं सानिध्यादस्ति प्रकरणे ततः। दादिप्रक्रियाधीते क्रमणे स्यातदङ्गता ॥ २२ ॥ अवान्तरप्रकरणं समिधो यजतीत्यतः। तन्मध्यपाठातस्याहं तद्वारा दर्शशेषता.॥ २३॥ अस्मिन्बपि मते तावेव विषयसंशयो । पूर्वोत्तरपक्षहेतुमाधमन्यत् । प्रयांजसं- निधितो ऽपि दर्शपूर्णमासप्रकरणस्य प्रवलत्वात् । प्राकरणिकेषु कृत्स्नेष्वभित्र मणं निविशत इति पूर्वपक्षः ॥ समिधो यमतीत्यारभ्याबातमवान्तरप्रयाज- प्रकरणम् । तन्मध्ये ऽ भिक्रमणमाबातम्। तस्य चाभिक्रमणविधेल्भयतः प्रया- जविषयैवाक्यैः संदृष्टवादभिक्रमणं प्रयाजमांचे निविशत इति राबान्तः । अ- स्मिन्नपि पक्षे महाप्रकरणं न विरुध्यते। प्रयाजद्वारा दर्शपूर्णमासयोर्निवेशत् ॥

·१०१ पा. १. अधि. १२.] ॥ तृतीयोऽध्यायः॥ एकादशाधिकरणमारचयति ॥ उपव्ययत इत्यस्य सामिधेन्यङ्गताथवा। दर्शाता प्रक्रियेषावान्तरातो ऽस्त्विहायिमः ॥ २४॥ लिङ्गादोरङ्गभूतैर्निविसंज्ञकमन्त्रकैः । विच्छेदे सति दर्शाङ्ग महाप्रकरणोक्तितः ॥ २५ ॥ दर्शपूर्णमासप्रकरणे विश्वरूपो वै वाष्ट्र इति प्रपाठके सप्तमाष्टमयोरनुवाकयोः सामिधेनीब्राह्मणमानातम् । नवमे निवित्संज्ञकानामग्ने महानसि ब्राह्मणभारते- त्यादीनां मन्त्राणां ब्राह्मणम् । दशमे काम्याः सामिधेनीपक्षाः । एकादशे तूप- वीतमेवं विहितम् ।' निवीतं मनुष्याणां प्राचीनावीतं पितृणमुपवीतं देवानामु- पष्षयते देवलक्ष्ममेव तत्कुरुतेति । तत्र पूर्वन्यायेन सामिधेनीप्रकरणस्यावान्तर- स्याङ्गीकारात्सामिधेन्यङ्गमुपवीतमिति चेत् ॥ न । निविडाह्मणेन सामिधेनीप्रक रणस्य विछेदितत्वात् । न च निविदामपि सामिधेन्यतया तत्प्रकरणपाठाद- विच्छेदकत्वमिति वाच्यम्। लिङ्गेन निविदामग्न्यङ्गत्वावगमात् । आहुत्यधिकरण- भूतमग्निं संबोध्य महानमीत्यादिभिर्निविडाक्यैरनेरुत्साहजननाय तद्गुणा आवे- द्यन्ते । अत एव निर्वचनमेवं श्रूयते । निविद्भिर्यवेदयन् । तनिविदां निवित्त- मिति ॥ ननु सम्यगिध्यते ऽ मियाभि ग्भिस्ताः सामिधेन्य इति व्युत्पत्त्या ता अपच ज्वलनहारेणाग्न्या एवेति चेत् । मन्नु नाम। नैतावता परस्परमङ्गाङ्गि- भावः ॥ ननु विच्छिद्यतां सामिधेनीप्रकरणम्। निवित्प्रकरणेनोपवीतस्य निवि- दङ्गत्वं स्यादिति चेत् । न । पूर्वोत्तरानुवाकयोनिविदामश्रवणेन प्रकरणभावात् ॥ संनिधिना तदङ्गत्वमिति चेत् । न । काम्यसामिधेनीभिर्व्यवधानात् ॥ न च का- म्यसामिधेन्यङ्गता शङ्कनीया । संनिधितः प्रकरणस्य प्रवलत्वात् । तस्मादन प्रया- जन्यायाभावाहर्शपूर्णमासानमुपवीतम् ॥ . बादशाधिकरणमारचयति ॥ वैकहनादिकं पाचं पवमानहविष्वय । मंझे ऽखिले प्रकरणादाधाने ऽ न्वितमस्तु तत् ॥ २६ ॥ CC. Vol. 1.

·१०२ ॥ जैमिनीयन्यायमालाविस्तरः॥ [पा. १. अधि० १३. अनर्थकं तदङ्गेषु हविःष्वेवावतिष्ठते । नाधानहविर्षा साम्यावाक्याद्यज्ञेऽखिले भवेत् ॥२७॥ आधानप्रकरणे दारुपाचं होमार्थ यज्ञार्थ च श्रूयते । तस्माहारणो वै यज्ञा- वचरः स्यान वेतेन जुहुयाईकङ्कतो यज्ञावचरः स्याज्जुहुयादेवतेनेति । यज्ञा- वचरो यज्ञप्रचारहेतुः । तत्र वारणवैकङ्कतादिपाचं प्रकरणवलादाधाने प्रथमम- न्वेति । एतेन पात्रेणाधाने प्रयोजनाभावादाधानाङ्गेषु पवमानहविःष्वेव तत्पा निविशते। अस्ति हि पवमानहविषामाधानाङ्गत्वम् । तत्प्रकरणे पाठात् । कृति- कास्वग्निमादधीतेत्यस्मिन्प्रकरणे प्रजापतिर्वाचः सत्यमपश्यदित्यस्मिननुवाके ची- णि हवींषि निर्वपतीत्यादिना तानि विहितानि । ततो यथा सप्तदशारनित्वं वाजपेये साक्षादसंभवासदङ्गपशोर) निविशते । तहदिदमपीति प्राप्ने ब्रूमः ॥ अग्निमुद्दिश्याधानं यथा विहितम्। तथा पवमानहवींथपि। यदाहवनीये जुहति तेन सो ऽस्याभीष्टः प्रीत इत्याहवनीयोद्देशेन पवमानहविर्होमविधानात् । तस्मा- दमिसंस्कारत्वेन समानानामाधानहविषां नास्ति परस्परमणागिभावः । तथा सति प्रकरणस्य पाचं प्रति विनियोजकत्वाभावावककतो यज्ञावचर इति वाक्येन दर्श- पूर्णमासादिसर्वयज्ञेषु ततिनियुज्यते ॥ बयोदशाधिकरणमारचयति ॥ वाधी पूर्णमासे स्तो वृधन्वत्यौ तु दर्शगे। इति प्रधानशेषत्वमुक्तं किंवा व्यवस्थितिः ॥२८॥ क्रमेण प्रापिता मन्त्राश्चत्वारोऽप्याज्यभागयोः। क्रमाद्वाक्यं वलीयोऽ त एषां दर्शदिशेषता ॥ २९ ॥ न मुख्ये सोम एकोऽस्ति नाधारवादिकालयोः । दर्शदेव्यवस्थित्याप्राप्ती वाक्याब्यवस्थितिः ॥३०॥ दर्शपूर्णमासप्रकरणे थूयते । वार्चमी पौर्णमास्यामनूच्यते वृधन्वती अमावा- स्यायामिति । तचेदं वार्चमीयुगलं वृधन्वतीयुगलं च होबकाण्ड आज्यभागयोः क्रमे ऽ पिचाणि जक्छनदित्यनुवाकेनामातम् । उदाहतेन तु माह्मणवाक्येन दर्श- पूर्णमासयागयोस्तहिधिरवगम्यते। तच वाक्यस्य प्रवलावादेषा मन्त्राणां दर्शपूर्ण- ·१०३ पा. १. अधि० १४.] ॥ तृतीयोऽध्यायः॥ मासयागाङ्गत्वम्। न त्वाज्यभागाङ्गत्वमिति प्राप्ने ब्रूमः ॥ अग्नितत्राणि जश्नदि- त्याग्नेयी प्रथमा वार्चनी । त्वं सोमासि सत्पतिरिति सौम्या द्वितीया वानी। अग्निः प्रत्नेन मन्मनेत्याग्नेयी प्रथमा वृधन्वती। सोम गीर्भिष्ट्वा वयमिति सौम्या द्वितीया वृधन्वती। तब मुख्ययोर्दर्शपूर्णमासयोयोगयोराग्नेयपुरोडाशसनावादाने- यीयस्य विकल्पेन पुरो नुवाक्यात्वं कथंचिद्भवतु । सौम्ययोस्तु तन्त्र संभवति । सोमदेवताया अभावात्। न ह्यनीषोमीयेऽपि केवलः सोमो विद्यते । किं च । पौर्णमास्याममावास्यायामिति सप्तमीभ्यामाधारत्वं गम्यते । तच्च यागवाचित्वे यागस्य मुख्यत्वान संभवति । कालस्य तूपसर्जनत्वानहाचित्वं युक्तम्। किं च । प्रयाजमन्वानुवाकस्यानन्तरमेवायमनुवाकः पठितः । स चाज्यभागयोरङ्गयोः क्रमः। न तु मुख्ययोर्दर्शपूर्णमासयोः। तस्मान्न मन्त्रचतुष्टयस्य मुख्ययागाङ्गत्वम्। किंवाज्यभागाङ्गत्वम् ॥ नन्वतत्क्रमेणैव लब्धम् । तचाप्याग्नेये प्रथमाज्यभागे मन्त्रोऽ प्यायः । सौम्ये द्वितीये सौम्य इत्येषा व्यवस्था लिङ्गेनैव लभ्यते । वा- ढम् । तथापि वार्चमीयुगलं पौर्णमासीकाले वृधन्वतीयुगलममावास्यायामित्ये- षा व्यवस्था पूर्वमप्राप्ता ब्राह्मणवाक्येनाभिधीयत इति न वैयर्थ्यम् ॥ चतुर्दशाधिकरणमारचयति ॥ हस्ती हाववनेनिक्ते स्तृणान्युलपराजिकाम् । दर्भास्तरण एवाझं हस्तशुद्धिरुताखिले ॥ ३१ ॥ तन्मानाङ्गत्वमच स्यादानन्तर्यात्मकान्क्रमात् । लिङ्गप्रकरणाभ्यां तु मानुष्ठानशेषता ॥ ३२॥ दर्शपूर्णमासप्रकरणे श्रूयते । हस्ताववनेनिक्ते। उलपराजिं स्तृणातीति । वेद्या- मास्तरीतुं संपादितस्तुणस्तम्ब उलपराजिः । तच हस्तशुद्धिदर्भास्तरणवाक्ययोर्ने- रन्तर्येण पठितत्वात्क्रमप्रमाणेन हम्मशुद्धिरास्तरणमावस्याङ्गमिति चेत् ॥ मैवम्। अवनेजन हस्तसंस्कारः । संस्कृती हस्तौ सर्वानुष्ठाने योग्यावित्येतादृशं सामर्थ्य लिङ्गम्। प्रकरणं च दर्शपूर्णमासयोः स्फुटम् । अतः प्रवलाभ्यां लिङ्गप्रकरणाभ्यां क्रमवाधासर्वशेषो हस्तशुद्धिः ॥ अयं न्यायो वाग्यमे ऽपि द्रष्टव्यः । स च वाग्यमो ज्योतिष्टोमप्रकरणे श्रुतः ।

·१०४
॥ जैमिनीयन्यायमालाविस्तरः ॥ [पा. २. अधि०१.
मुष्टी करोति। वार्च यच्छतीति । तदनन्तरमेवेदं श्रूयते । दीक्षितमावेदयतीति।
आवेदनप्रकारश्चैवं श्रुतः । अदीक्षिष्टायं ब्राह्मण इति चिरुपांश्वाह देवेभ्य एवैनं
प्राह विरुञ्चरुभयेभ्य एवैनं देवमनुष्येभ्यः प्राहेति । अब मुष्टीकरणवानियमाभ्यां
हस्तजिह्वागतचापले निवारिते सति मनस एकायस्य सर्वकर्मसु योग्यत्वं लि-
गम् । तेन क्रमो बाध्यते ॥
पञ्चदशाधिकरणमारचयति ॥
चतुर्थी कार्य आग्रेयः पुरोडाश इतीरितम् ।
चतुर्धाकरणं सर्वशेषो वागेयमावगम् ॥ ३३॥
उपलक्षणतामेये युक्तातः सर्वशेषता।
अग्रीषोमीय ऐन्द्रामे यतोऽ स्वायता ततः ॥३४॥
नागेयत्वं तयोर्मुख्यं केवलाग्न्यनुपाश्रयात् ।
तेनैकस्मिन्पुरोडाशे चतुर्धाकरणस्थितिः ॥३५॥
दर्शपूर्णमासयोः श्रूयते । आमेयं चतुर्धा करोतीति । तमामेयवदैन्द्रापानीषो-
मीययोरपि पुरोडाशयोरग्निसंबन्धादाप्रेयशष्टेन पुगेडाशयमुपलक्ष्यते । ततस्त्र-
याणं शेष इति चेत् ॥ मैवम् । न ह्यानेय इत्ययं तद्धितः संबन्धमा विहितः ।
किंतु देवतासंबन्धे । अग्निश्च केवलो हिदेवत्ययोः पुरोडाशयोर्न देवता । ततो
देवतैकदेशेन कृत्स्नदेवतोपलक्षणादायत्वं तयोर्न मुख्यमिति मुख्य एवायेये चतु-
धीकरणं व्यवतिष्ठते ॥
॥ इति माधवीये जैमिनीयन्यायमालाविस्तरे तृतीयस्याध्यायस्य प्रथमः पादः ॥
द्वितीयपादस्य प्रथमाधिकरणमारचयति ॥
देवोपसदनं बहिदीमिगीर्मुख्यगौणयोः ।
तलिङ्गमर्थयोर्मन्त्रं नियुङ्क्ते मुख्य एव वा ॥१॥

·पा. २. अधि० २.] १०५ ॥ तृतीयोऽध्यायः॥ शहार्थत्वाइयोस्तच युज्यते विनियोजनम् । प्रथमावगतत्वेन मुख्ये तहिनियम्यते ॥ २॥ बर्हिर्देवसदनं दामीति लवनप्रकाशको मन्त्र आम्रातः । तत्र लवनप्रकाशन- सामर्थ्यलक्षणेन लिङ्गेनार्य मन्वो लवनक्रियायां विनियुज्यते। लवितव्यं च बर्हि- विविधम् । मुख्यं गौणं च। मुख्य कुशकाशादिदविधर्भरूपम्। गौणं तु तत्सदृश • तृणान्तरम्। तस्मिन्बर्हिःशब्दस्य माणवके ऽग्निशष्ट्वगुणयोगेन प्रवृत्तत्वात् । तथा सति मुख्यवनौणस्यापि शब्दार्थत्वेन दर्भस्य तृणान्तरस्य च लवने मन्त्रविनियोग इति प्राप्ने ब्रूमः ॥ मुख्यस्य शीघ्रप्रतीतत्वेन मुख्य मन्त्रं विनियुज्य चरितार्थ लिङ्गं विलम्चप्रतीतिकगौणापेक्षां न करोति । तस्मान्मुख्यस्यैव लवने मन्त्रो नियम्यते ॥ वितीयाधिकरणमारचयति ॥ ऐन्द्या निवेशनेत्यग्निं गार्हपत्यं भजेदिति । प्रकाश्ये मुख्य इन्द्रे वा गौणे मुख्यो ऽस्तु पूर्ववत् ॥ ३॥ एकस्य गौणताध्रौव्ये मन्त्रस्यैवानुवादतः । गौणतातोऽग्न्युपस्थाने मन्त्रः श्रुत्या नियुज्यते ॥४॥ अनिचयने निवेशनः संगमन इत्यादिका काचिदैन्द्री समामाता। तस्योत्त- रार्ध इन्द्रो न तस्थाविति पम्यमानत्वात् । तन्मन्त्रविषयं ब्राह्मणं चैवमानायते । निवेशनः संगमनो वसूनामित्येन्द्या गार्हपत्यमुपतिष्ठत इति । एतेन ब्राह्मणेन गार्हपत्योपस्थाने विनियुज्यमानो मन्त्रो ऽर्थ प्रकाशयन्मुख्यमिन्द्रं प्रकाशयति । मुख्यश्चेन्द्रः स्वर्गाधिपतिः सहस्राक्षः । तबेन्द्रशदस्य रूढत्वात् । गौणस्त्विन्द्रो गार्हपत्यः । तस्यैश्वर्यगुणयोगेन यज्ञसाधनत्वेन वा मुख्येन्द्रसदृशत्वात् । तच पूर्व- न्यायेन शीघ्रप्रतीत्या मुख्येन्द्र प्रकाशिते सति मन्त्रब्राह्मणयोर्विसंवादं निवारयितुं गार्हपत्यशष्टेन मुख्येन्द्रो गार्हपत्यसमीपदेशो वा लक्षणीय इति प्राप्ने ब्रूमः ॥ इन्द्रगार्हपत्यशब्दयोन्यतरस्य गौणत्वे ऽ वश्यंभाविनि सति ब्राह्मणवाक्यस्य वि- धायकवादप्राप्तार्थत्वेन विधौ लक्षणाया अन्याय्यत्वात्प्राप्तार्थत्वेनानुवादको मन्त्र एवेन्द्रशब्देन वहि लक्षयिषति । ततो गार्हपत्यप्रकाशने समर्थमेव मन्त्रमैन्येति तृतीयाधुतिगार्हपत्योपस्थाने विनियुक्रे ॥ Vol...

·१०६ ॥ जैमिनीयन्यायमालाविस्तरः॥ [पा. २. अधि१३. तृतीयाधिकरणमारचयति ॥ हविष्कृदेहीत्यामन्त्र्य मिरवमन्समाहयेत् । विनियोगोऽ वघाते स्यादाहाने वावघातके ॥५॥ ऐन्द्रीवन्मान्त्रमाहानं गौणं हनितर्वृषान्यथा। पाठेन प्रापितं पित्वं हयतेरुपचारगीः ॥६॥ चिरन्यासो विधातव्यो नित्यं प्राप्नरभावतः । हन्तिना लक्ष्यते कालः प्राप्तोऽसौ हयतिस्तमा ॥७॥ 'विनियोगे वाक्यभेदो लिङ्गादाहानशेषता। नैन्द्रीन्यायः श्रुन्यभावाबहिन्यायेन मुख्यगः ॥६॥ दर्शपूर्णमासयोः श्रूयते। हविष्कृदेहीति। पिरवानबाहयतीति। देवानामर्थे या हविः संपादयति सा हविष्कृत् । तामेनां संबोध्यावयुरेहीति ब्रूते । तथा चायं मन्त्रो ब्राह्मणेन व्याख्यायते । हविष्कृदेहीत्याह य एव देवानां हविष्कृतस्तानाहू- . यतीति । तमिमं मन्त्रमुच्चायाध्वर्युस्त्रिवारमवघात कुर्वबाइयतीत्यर्थः । अनेन वाक्येन मन्त्रो ऽ वधाते विनियुज्यते । नन्वाहाने समर्थो न ववधात इति चेत् । न। तस्यावघातलक्षकत्वात्। यथा पूर्वोदाहतायामैन्यामृचीन्द्रशब्दो गौणः। तह- देहीति पदं मन्त्रगतत्वेनावघाते गौणं भविष्यति । अन्यथा मन्वब्राह्मणयोराहान- परत्वाच्छूयमाणमवमनिति पदमनर्थकं स्यात् । प्राप्तमवघातमुद्दिश्य तत्र मन्त्रस्य नित्वस्य च विधी वाक्यभेद इति चेत् । न । पित्वस्य प्राप्तत्वेनानुवादकत्वात् । कस्यांचिछाखायामयं मन्त्रकाण्डे चिवारमभ्यस्यानरतः । आहयतिपदं त्वेहीति- वदवघातपरतयोपचरणीयमिति प्राप्ने ब्रूमः ॥ विरभ्यासस्य नित्यवत्प्राप्तिः पाठ- मात्रेण न सिध्यति । कस्यांचिछाखायां बिपाठात् । कस्यांचिासकृपाठात् । अतोऽसौ नित्यवविधीयते। न चावन्नबित्यस्य वैयर्थ्यम्। तस्य काललक्षकत्वात्। कालस्यापि विधौ वाक्यभेद इति चेत् । न । कालस्य प्राप्तत्वात् । न झवधाते सहायाहानमन्यस्मिन्काले भवति । ततोऽर्थप्राप्तः कालः । आहानमपि मन्म- सामादेव प्राप्तवान विधेयम् । न राहीति मन्वपाठ आहानमन्तरेणोपपद्यते। मन्त्रव्याख्यानं चोदाहृतम्। तचार्य वाक्यार्थः संपनः । अवघातकाले यदाहानं तस्य निरभ्यासः कर्तव्य इति । अत एव शाखान्तरे विस्पष्टमाहानानुवादेनाभ्या- -

·पाः २. अधि०५.]
१०७
॥ तृतीयोऽध्यायः॥
सो विधीयते। पिराहयति पिः सत्या हि देवा इति । एवं सति मन्त्रस्यापि वि-
नियोगे वाक्पभेदः स्यात् । लिङ्गेन त्वाहाने विनियुज्यते । नावधाते। न चैन्द्री-
न्यायोऽप प्रसरति । तृतीयाश्रुत्यसंभवात् । बर्हिर्देवसदनं दामीत्यत्रोक्तेन तु न्यायेन
मुख्य एवाहाने लिङ्गेन मन्त्रविनियोगः । न त्ववधातरूपे गौणाहाने। तस्मादा-
हानशेषो मन्त्रः ॥
चतुर्थाधिकरणमारचयति ॥
उप्तिप्रवदेदपीदग्नीनित्यादिकं तथा।
कृणुत पतमित्येवं पठन्वाचं विमुञ्चति ॥९॥
मन्त्रौ विधेयो कालो वा मन्त्रावुत्थानमोकयोः ।
विनियोज्यौ न कालस्य लक्षणा युज्यते विधौ ॥१०॥
मन्त्रानन्वयातच तविधिर्नेव शक्यते ।
अगत्या लक्षणाप्यस्तु तेन कालो विधीयते ॥११॥
ज्योतिष्टोमे समामनन्ति । उतिष्ठबन्वाहानीदग्नीन्विहरेति । तथा व्रत कृणु-
तेति वाचं विसृजतीति । तथापीधं संबोध्याग्निविहरणादिप्रैषरूपो मन्त्रो ऽ नेन
वाक्पेनोत्पानशेषतया विनियुज्यते। तथा मुष्टिं कृत्वा नियमितवाचो दीक्षितस्य
वाग्विमोके व्रत कृणुतेति मन्त्रो विनियुज्यते । न चात्र पूर्वोक्तावघातशब्दवदु-
स्थानविमोकशब्दो काललक्षको। तत्कालयोरवघातकालवदर्थप्राप्यभावेन विधे-
यावे सति लक्षणाया अन्याय्यत्वादिति प्राप्ने ब्रूमः ॥ अग्निविहरणप्रेषे पयःपान-
रूपवतसंपादनप्रैषे चान्वितावेतो मन्त्री । न तूत्थाने वाग्विमोके च । अतोऽस-
मर्षयोर्विनियोगासंभवादगत्या लक्षणमयङ्गीकृत्य कालो विधीयते ॥
पणमाधिकरणमारचयति ॥
प्रस्तर सूक्तवाकेन प्रहरेदिति कालधीः।
अगाजिता वा स्यात्कालो. जुषतेत्याद्यनन्वयात् ॥ १२ ॥
प्रहरिएदेवार्थसंस्कारवाहदन्वयः।
संपाद्यो देवताहारा तृतीयाश्रुतितोऽङ्गता ॥ १३ ॥

·१०८ ॥ जैमिनीयन्यायमालाविस्तरः ॥ |पा. २. अधि०६. दर्शपूर्णमासयोरामायते । सूक्तवाकेन प्रस्तरं प्रहरतीति । इदं द्यावापृथिवी भ- द्रमभूदित्यादिको मन्त्र : सूक्तवाकः । तस्मिन्मन्त्रे ऽसिं संबोध्य त्वं सूक्तवागसीत्या- बानात्। प्रस्तरो दर्भमुष्टिः । तस्य प्रहरणमग्नौ प्रक्षेपः । तत्र सूक्तवाकेनेत्येतत्पदं कालं लक्षयति। होचा मन्त्रे ऽस्मिन्पम्यमाने तत्पाठकाले ऽध्वर्युः प्रस्तरं प्रहरेन। न त्वत्र प्रहरणे मन्त्रो ऽ यं विनियोक्तुं शक्यः । पूर्वोक्तप्रैषमन्त्रवदनान्वयाभावात् । अपिरिदं हविरजुषतावीवृधत महो ज्यायो ऽ कृतेत्यादिकं मन्त्रे पश्यते । पुरोडा- शसेवया वृद्धोऽग्निः स्वस्मिन्यजमाने वा तेजोवाहुल्यं कृतवानिति तस्यार्थः । न चासौ प्रस्तरप्रहरणे ऽन्वेतुं शक्य इति प्राप्ने धूमः ॥ सूक्तवाकेनेति तृतीयाश्रुन्या प्रहरणे मन्त्रो विनियुज्यते। न चात्यन्तमन्वयाभावः। मन्त्रो स्वयं पूर्वमिष्टानग्न्या- दिदेवान्स्मारयति । प्रस्तरप्रहरणं चेष्टदेवतासंस्कारः । अतो देवताहारा मन्त्रप्रहर- णयोरन्वयान्मन्त्रो विनियुज्यते ॥ ननु प्रहरणं नाम प्रक्षेपमाघम् । न तु देवतोहे- शेन प्रक्षेपः । यजिधातोरश्रवणात्। तथा सति देवतानामचाभावासहारापि ना- न्वय इति चेत् । मैवम् । देवतानां सद्भावात् । अग्न्यादिदेवताप्रकाशकस्य सूक्त- वाकस्य तृतीयाश्रुत्या प्रहरणाङ्गत्वं बोध्यते । यदि प्रहरणे ऽ ग्न्यादयो देवता भवे- युः । तदा तत्प्रकाशनेन दृष्टार्थो मन्त्रस्य लभ्येत । ततो देवताकल्पने तदुद्देशपूर्व- कस्य प्रक्षेपस्य यागत्वं सिध्यति । तस्माद्देवताहारास्त्येवान्वयः ॥ षष्ठाधिकरणमारचयति ॥ प्रहत्तेरखिलः सूक्तवाकोऽङ्गं स्याविभज्य वा। समाख्या कृस्निगा तेन विभक्तस्याङ्गता न हि ॥१४॥ दर्शपूर्णिमयोर्देवाननुसृत्य विभज्य ताम् । आख्यां लिङ्गेन बाधित्वा भागे नाम निरुय्यते ॥१५॥ पूर्वोदाहते मन्ने सूक्तवाकसमाख्या कृस्त्रमन्त्रविषया । याज्ञिकैः कृले तछ- ब्दप्रयोगात् । ततः सर्वोऽपि प्रहरणाङ्गमिति चेत् ॥ न । लिङ्गेन समाख्याया बाधितत्वात् । तस्मिन्मन्त्रे पूर्णमासदेवताबान कस्मिंश्चिदागे दृश्यते । अग्नीषो- माविदं हविरजुषेतामिति । भागान्तरे तु दर्शदेवताबानम् । इन्द्राग्नी इदं हविरजु- घेतामिति । इन्द्र इदं हविरजुषतेति । महेन्द्र इदं हविरजुषतेति च । इन्द्रापीन्द्र- ·पा. २. अधि० ७.] १०९ .. ॥ तृतीयोऽध्यायः॥ महेन्द्राः पुरुषभेदेन दर्शे व्यवस्थिताः । तथा सति मन्त्रलिङ्गेन तत्तद्भागवांस्तत- काले व्यवतिष्ठते । सूक्तवाकशष्टश्च भागे यौगिकः । सूक्तं वक्तीति तद्व्युत्पत्तेः । यागकाले ततन्मन्वेण सम्यगुक्तम्। देवं वक्तीत्यर्थः। अत एव ब्राह्मणेन व्याख्या- तम् । अग्निरिदं हविरजुषतेत्याह याश्च देवतास्ता अरीरधामेति वा वै तदाहेति । अरीरधाम । आराधितांस्तुष्टानकुर्मेत्यर्थः । तस्मादयं विभज्य विनियुज्यते ॥ : सप्तमाधिकरणमारचयति ॥ ऐन्द्रानादीष्टयः काम्या याज्या अयुदिताः क्रमात् । काण्डयोस्ता यथालिङ्गं संचाया नियमोऽथवा ॥१६॥ लिङ्गं क्रमसमाख्याभ्यां प्रवलं तशादमूः। अकाम्यास्वपि संचाया याज्याः सर्वत्र का क्षतिः ॥ १७ ॥ समाख्यानात्काण्डयोगः क्रमादिष्टिषु योजनम् । अपेक्षते देवमात्र शक्तिः काम्यैकगास्ततः ॥१८॥ काम्येष्टयस्ताकाण्डे क्रमेणामाताः। ऐन्द्राममेकादशकपालं निर्वपेद्यस्य सजाता वीयुरित्यादिना। सजाता ज्ञातयः। वीयुर्विगता विप्रतिपन्ना इत्यर्थः । इन्द्राग्री रोचनेत्यादिके मन्त्रकाण्डे याज्यानुवाक्याः क्रमेणामाताः । तत्रेदं काम्ययाज्यानु- वाक्याकाण्डमिति याज्ञिकानां समाख्ययावगम्यते । तयोरिष्टिकाण्डमन्त्रकाराड- योः प्रथमायामिष्टौ प्रथमपठिते याज्यानुवाक्ये इत्यादिव्यवस्था क्रमेण क्रियते । मन्वगतं वैन्द्रामलिङ्गं काम्यायां नित्यायां चैन्द्रामेष्टौ ते याज्यानुवाक्ये विनि- युक्रे । लिङ्गं च प्रवलमिति सर्वच तयोविनियोग इति प्राप्ने ब्रूमः ॥ नात्र लिङ्गेन क्रमसमाख्ये बाधितुं शक्यते । उपजीव्यत्वात् । इन्द्रादिदेवतास्वरूपमाचप्रकाशनं लिङ्गम्। न च तावन्माण मन्त्रकर्मणोरङ्गाङ्गिभावः । ततः समाख्यावलान्म- न्त्रकाण्डकर्मकाण्डयोः संबन्धावगतो सामान्येन मन्वकर्मणोः संबन्धो ऽवगम्यते। विशेषतस्वस्मिन्प्रथमे कर्मण्ययं मन्त्र : प्रथम इति क्रमादवगम्यते ॥ नन्वैन्द्राने- टविन्द्राममन्त्री.न वैवानरमन्त्र इत्येतादृशो विशेषो लिङ्गेनैवावगम्यत इति चेत्। न। लिङ्गसाधारण्ये क्रमापेक्षणात् । ऐन्द्राममेकादशकपालं निर्वपेङ्गातृष्यवानिति हितीयेष्टिरपि। तन्द्रानी पठितौ। मन्त्रकाण्डे ऽ पीन्द्रामी। नवतिमित्यादिकम- EE Vol. I.

·११० ॥ जैमिनीयन्यायमालाविस्तरः॥ [पा. २. अधि. परमैन्द्रार्म याज्यानुवाक्यायुगलमानातम् । न हि तब क्रममन्तरेण निर्णेर्नु शक्यम् । न च क्रमेणैव तसिद्धेर्लिगमप्रयोजकमिति वाच्यम् । क्वचिल्लिङ्गस्यैव व्यवस्थापकत्वात् । ऐन्द्राबार्हस्पत्येष्टिरेकैवानाता। यं कामयेत राजन्यमनयोब्धो जायेत वृतान्भश्चरेदिति तस्मा एनमैन्द्राबार्हस्पत्यं च निर्वपेदिति । यं राजपुष जायमानं प्रति राज्ञः पुरोहितस्य च काम एवं भवत्ययं मातृगर्ने देवकृत- विलेन केनाप्यप्रतिबद्धो जातच शचूमारयन्संचरेदिति । तद्राजपुनार्थेयमिष्टिः । मन्त्रकाण्डे तदिष्टिक्रमे याज्यापुरो नुवाक्ये इन्द्राबृहस्पतिदेवताके विविध आना- ते । इदं वामास्ये हविरियादिकमेकं युगलम्। अस्मा इन्द्राबृहस्पती इत्यादिकम- परम् । तयोः प्रथमयुगलस्य क्रमेण विनियोगेऽपि द्वितीययुग्मं लिजेनैव वि- नियोक्तव्यम् । तस्मान्क्रमसमाख्यासहकृतेन लिङ्गेन काम्येष्टिष्वेवैता याज्या नि- यम्यन्ते ॥ अष्टमाधिकरणमारचयति । आग्नेय्याग्नीध्रमित्यग्निदेवताका चोऽखिलाः । उपस्थाने प्रयोक्तव्याः प्रकृता एव ता उत ॥ १९ ॥ साधारण्येन शब्दोक्तेः सर्वाभिस्तदुपस्थितिः । विशेषे विधिसंक्रान्या प्रकृताभिरितीयताम् ॥ २० ॥ ज्योतिष्टोमे श्रूयते । आग्नेय्यानीध्रमुपतिष्ठत इति । तचापीध्रनामकस्य मण्ड- पस्य यदुपस्थानं तद्यया कयाचिदृचा दाशतयीगतयाग्निसंबन्धिन्या कर्तव्यम् । अग्निर्देवता यस्या ऋचः सामेयीति साधारणोक्तावृग्विशेषस्याप्रतीतेरिति चेत् ॥ मैवम्। ऋतुप्रकरणपठितानामागेयीनामृचां ऋतुप्रयुक्तव्यापारसाधनत्वं प्रकरणादे- वावगतम् । कोऽसौ व्यापार इति विशेषबुभुत्सायामाग्रीधोपस्थानरूपोऽ यमि- ति बोधयन्त्रयं विधिर्विशेषमाघे संक्रामतीति लाघवम् । अप्रकृतानां ऋतूपयुक्त- व्यापारसाधनत्वं तद्यापारविशेषश्चेत्युभयमनेन बोध्यत इति गौरवम् । तस्मात्प्रकृ नाभिरामेयीभिस्तदुपस्थानम् । एवमैन्या सदो वैष्णव्या हविर्धानमित्यत्र सदो- हविधीननामकयोमण्डपयोरुपस्थाने प्रकृतानामेवेन्द्रीणां वैष्णवीनां च प्रयोग इति द्रष्टव्यम् ॥

·पा. २. अधि. १११ १०. ॥ तृतीयोऽध्यायः॥ नवमाधिकरणमारचयति । भक्षेहीत्यनुवाकोऽयं सर्वो भक्षणगाम्युत । यहणादी यथायोग विभज्य व्यवतिष्ठते ॥ २१ ॥ अविधेर्यहणादीनां भक्षणे निखिलोऽस्तु सः । अर्याक्षिमेषु तेष्वेव यथालिङ्ग विभज्यते ॥ २२ ॥ ज्योबिष्टोमे हुतस्य सोमस्य शेषभक्षणं विहितम् । अत एवानातम् । अभिषु- त्याहवनीये हुत्वा प्रत्यञ्चः परेत्य सदसि सोमं भक्षयन्तीति । तस्मिन्भक्षणे यहणा- वेक्षणनिगरणसम्यग्जरणरूपाश्चत्वारो व्यापाराः सन्ति। मन्त्रश्च भक्षेहीत्याद्यनुवाके समाबातः । तब भक्षणं यथा साक्षाच्चोदितम् । न तथा यहणावेक्षणनिगरण- सम्यग्जरणानि चोदितानि । न चाविहितेषु मन्त्रो विनियोगमर्हति । समाख्या तु भक्षानुवाक इत्येवरूपा भक्षणमात्रविषया । तस्मात्कृस्नस्याप्यनुवाकस्य भक्षण एव विनियोग इति प्राप्ने ब्रूमः ॥ अविहितान्यपि यहणादीन्याक्षिप्तानि । तय- तिरेकेण भक्षणासंभवात् । अतस्तेष्वनुवाको यथालिङ्ग विभज्य विनियोक्तव्यः । तष भक्षेहीत्यारभ्याश्विनोस्वा वाहुभ्यां सध्यासमित्यन्तो यहणं प्रकाशयति। एही- न्याहानस्य वाहुभ्यां स्वीकरवाणीत्येतस्य च दर्शनात् । नृचक्षसं त्वा देव सोम सुचक्षा अवख्येषमित्ययं भागो ऽ वेक्षणं प्रकाशयति । शोभनचक्षुरहं मनुष्येषु प्रख्यातं वामवेक्षिषीयेत्यभिधानात् । हिन्व मे गावेत्यादिमी मे ऽ वाङ्गाभिम- तिगा इत्यन्तः सम्यग्जरणं प्रकाशयति । गाचप्रीणनेनाधोभागे नाभ्यतिक्रमण- निषेधेन च तदवगमात् ॥ जरणं नार्थाक्षिप्तम् । तेन विनापि भक्षसिद्धेरिति चेत् । न। जरणपर्यन्तस्यैव सार्थकभक्षणमात । न च जरणे पुरुषव्यापाराभावः । सम्य- गुपवेशनादेर्जरणार्थत्वात् । मन्द्राभिभूतिरिल्यादिर्भक्षयामीत्यन्तो भक्षणं प्रकाशय- ति । तस्मालिनेन समाख्यां बाधित्वा विनियोगः कर्तव्यः ॥ •. दशमाधिकरणमारचयति ॥ मन्द्रेति वसुमञ्चेति इयं तर्पणभक्षयोः । विभक्तव्यमुताशेषं तृप्पिसंयुक्तभक्षणे ॥ २३॥ .

·११२ ॥ जैमिनीयन्यायमालाविस्तरः ॥ [पा [पा. २. अधि० ११. लिङ्गाहिभागो मैवं नो तृप्तिर्भक्षणतोऽन्यतः । लिङ्गस्यासंभवे वाक्यशेषात्सर्वो ऽस्तु भक्षणे ॥ २४ ॥ मन्द्राभिभूतिरित्यादिर्जुषाणा सोमस्य तृपत्वित्यन्तो भागो हटाया अरुचिम- भिभवन्याः सोमं सेवमानाया जिह्वायास्तृप्निं प्रकाशयति । वसुमगणस्येत्यादिर्भ- क्षयामीत्यन्तो भागो भक्षणप्रकाशकः। तब पूर्ववल्लिङ्गेन विभज्य विनियोग इति चेत् ॥ मैवम् । न खलु तृप्तिर्भक्षणादन्येन व्यापारेण जायते । किं तर्हि भक्षणानु- निष्पादिनी हि सा। तथा सति कस्मिन्ष्यापारे तृप्तिप्रकाशको भागो विनियुज्येत। ततो लिङ्गेन विनियोगासंभवाअक्षणमन्त्रवाक्यस्य शेषस्तृप्तिप्रकाशकभागो भवि- थति । उपयुक्तश्च तत्रायं भागः । तृप्तिसहितभक्षणप्रकाशनेन पुरुषोत्साहजन- नात् । तस्मान्मन्द्रादिः सर्वो भक्षणे विनियुज्यते ॥ . एकादशाधिकरणमारचयति ॥ इन्द्रपीतस्येति भक्षमन्त्रांश: किमिहेन्द्रके। केवले ऽन्यत्र वोहाच सर्वत्रोत यथाश्रुतम् ॥ २५ ॥ ऐन्द्र एव समर्थत्वातूष्णीमेवान्यभक्षणम् । ऊहो वान्येषु कर्मेक्येऽप्यस्त्यूहो भक्षभेदतः ॥ २६ ॥ इन्द्रेण यस्मिन्सवने सोमः पीत इतीरणात् । सवनस्थेषु सर्वेषु मन्त्रो ऽ नूहेन पश्यताम् ॥ २७ ॥ भक्षमन्त्रे कश्चिदंश इन्द्रपीतस्येत्येवंविधः श्रूयते । तबेन्द्रेण पीतस्य सोमस्य शेषं भक्षयामीत्यर्थो भवति । तथा सत्यस्या स्येन्द्रप्रदानशेषभक्षण एव समर्थ- त्वातत्रैवायं मन्त्रो विनियुज्यते। न तु मैत्रावरुणादिशेषभक्षणे। तस्मादमन्सकमेव तङ्गक्षणमित्येकः पूर्वपक्षः । इन्द्रपीतस्येति पदस्यासमर्थत्वेऽपि मित्रावरुणपी- तस्येत्येवमूहे सति सामर्थ्य भविष्यति । नन्वाययागस्य प्रकृतित्वातव्रतस्याप्रये जुष्टमिति मन्त्रस्य विकृतौ सौर्ये चरौ सूर्याय जुष्टमित्येवमूहः क्रियते । इह तु कमैक्यान्नोह इति चेत् । न। कर्मभेद इव भक्षभेदे ऽ पूहितुं शक्यत्वादिति द्वितीयः पूर्वपक्षः ॥ इन्ट्रपीतस्येत्यत्र बहुव्रीहिर्द्रष्टव्यः । तत्पुरुषत्वे समासस्येति सूत्रेणान्तो- दात्तत्वप्रसङ्गात् । आधुदात्तं चैतत्पदमानातम् । इन्द्रप्रातिपदिकं तु स्वत आधु- ·११३ पा. २. अधि० १२.] ॥ तृतीयोऽध्यायः ॥ दातम् । तथा सति बहुधीही प्रकृत्या पूर्वपदमिति सूत्रेण पूर्वपदप्रकृतिस्वरवि- धानात्समस्तं पदमयायुदातमेव संपद्यते । इन्द्रेण पीतः सोमो यस्मिन्सवन इति वियहात् । सवनपरत्वे सत्येन्द्रभक्षण एवेति नियन्नुमसमर्थत्वात्सर्वभक्षणेष्वनूहेने- वायं मन्त्र प्रयोक्तव्य इति राधान्तः ॥ हादशाधिकरणमारचयति ॥ जहपक्षे यदूयं तश्चिन्यते न्यायपञ्चके। ऐन्द्रे हुते ऽथ तछेपे होबकैश्चमसस्थिते ॥ २६ ॥' सोमो ऽभ्युनीय देवेभ्यो हुत्वा संभक्ष्यते तदा। इन्द्रो न लक्ष्यो लक्ष्यो वा न शेषे ऽ न्यार्थता यतः ॥ २९ ॥ उनीत एव संबद्धो न पूर्वी देवतान्तरैः । अत इन्द्रस्य सिद्यर्थ लक्ष्यो ऽसावितरैः सह ॥३०॥ पूर्वाधिकरणे यो ऽ यमूहरूपो द्वितीयः पूर्वपक्षस्तत्प्रसङ्गात्कृत्वाचिन्तारूपेण न्यायपकेनोहविषयश्चिन्यते । मैत्रावरुणब्राह्मणाच्छंसिपोत्रादय ऋत्विजो हो- बकाः। तेषां च सन्ति चमसाः। पात्रविशेषस्थिताः सोमरसाश्चमसाः। तैर्वष- ट्कारानुवषट्कारयो.तव्यम्। चमसानामैन्द्रत्वाडोतुर्वषटकारे प्रथममिन्द्रो हुन । अनन्तरं चमसस्थे हुतशेषे पुनः सोमान्तरमभ्युनीय देवतान्तरेभ्यो होषका अनु- वषट्कारे जुहूति । तत्र मैत्रावरुणो मित्रं वयं हवामह इति मन्वेण मित्रावरुणौ यजति । ब्राह्मणाच्छंसीन्द्र वा वृषभं वयमिति मन्त्रेणेन्द्रं यजति । पोता मरुतो यस्य हि क्षय इति मन्त्रेण मरुतो यजति। एवं हुत्वा पश्चात्सोमो भक्ष्यते। तस्मि- भक्षणे मित्रावरुणपीतस्येति मन्त्र जहनीयः । तदानीमिन्द्रमित्रावरुणपीतस्ये- त्येवं मित्रावरुणाभ्यां सह नेन्द्र उपलक्षणीयः। कुतः । इन्द्रशेषे पुनरभ्युनीतस्य तेन शेषेण सह मित्रावरुणाद्यर्थत्वे सति तस्य शेषस्येन्द्रसंबन्धराहित्यात्। पुनरुबी- तस्यैवान्यार्थत्वम्। न पूर्वस्येति चेत् । न। उनयनकाले मिनावरुणाद्यर्थो ऽ यमि- ति संकल्पाभावात् । प्रदानकाले तु पूर्वशेषेण सहैव मित्रावरुणादिभ्यः प्रदीयते। तस्मादिन्द्रसंबन्धराहित्याचेन्द्रो लक्षणीय इति प्राप्ने ब्रूमः ॥ मा भूसंकल्पः । तपायुवयनं करिषमाणं मैचावरुणादियागार्थमेव । न तु तस्य पूर्वानुष्ठितेन्द्रया- FF Vol I.

·११४ ॥ जैमिनीयन्यायमालाविस्तरः॥ [पा. २. अधि० १४. गार्थत्वं संभवति । तस्मादुनीतो मित्रावरुणादिसंबधशेष इन्द्रसंबड एवेत्युभयभ- क्षणे मित्रावरुणादिभिः सहेन्द्रोऽप्युपलक्षणीयः ॥ चयोदशाधिकरणमारचयति ॥ हिदेवशेष आदित्यस्याल्या आययणाभिधाम् । स्थाली प्राप्तस्ततः पानीवतस्य यहणे सति ॥३१॥ तद्भक्षणे द्विदेवाः किं सार्ध पानीवतेन ते। उपलक्ष्या न वा पूर्वन्यायेनास्तूपलक्षणम् ॥ ३२॥ अन्य आययणात्पानीवतो नैतस्य विद्यते । आकाङ्क्षा पूर्वदेवेषु पत्नीवानेव लक्ष्यते ॥ ३३ ॥ ऐन्द्रवायवादयो विदेवत्याः । तेषां शेष आदित्यस्यालीमागच्छति । पुनरपि तस्याः स्थाल्या आययणस्थालीमागच्छति । तस्या आययणस्थास्याः पानी- वतो गृह्यते । तस्य पानीवतस्य भक्षण इन्द्रवाय्वादय उपलक्षणीयाः । पूर्वाधि- करणे यथा मित्रावरुणादिभिः सहेन्द्र उपलक्षितः । तदिति प्राप्ते ब्रूमः ॥ यदु- पांशु पात्रेण पालीवतमाययणागृह्णातीत्याययणपात्रस्यापादानत्वश्रवणानतो निःसृतस्य सोमरसस्य तत्संबन्धे ऽ पेते सति पश्चात्पत्नीवद्देवतायै यहणं भवति । तथा सत्यत्यन्तभिन्नस्य पालीवतस्य पूर्वदेवेष्वाकाचा नास्ति । पुनरभ्युचीतस्तु सोम ऐन्द्रशेषेण संसृष्टः । तस्य संसृष्टस्य भक्षणे मैत्रावरुणादीनामिवेन्द्रस्यापि संबन्यो नापैतीति वैषम्यम् । तस्मात्पानीवतभक्षण इन्द्रवारवादयो नोपलक्ष- ॥ णीयाः ॥ चतुर्दशाधिकरणमारचयति ॥ सह पत्नीवता त्वष्टा तद्हे लक्ष्यते न वा। सह त्वष्टा पिबेत्युक्तर्देवत्वात्सो पि लक्ष्यते ॥ ३४ ॥ सहत्वमा त्वष्टुः स्यान्न पातृत्वमशदनात् । चोदनाया अभावाच्च न देवो तो न लक्ष्यते ॥ ३५ ॥ तस्मिन्नेव पानीवतयहे शेषभक्षणमन्त्र पानीवता सह त्वष्टायुपलक्षणीयः ।

·११५
..
पा. २. अधि०१६.] ॥ तृतीयोऽध्यायः॥
कुतः । त्वष्टुरपि तद्देवत्वात् । तच्च होममन्त्रादवगतम् । अग्ना३इ पानीवंत्सर्देवेन
त्वष्टा सोमं पिब स्वाहेत्यस्मिन्मन्ने पत्नीवन्तमग्निं जुतान्तेन पदेन संबोध्य त्वष्टा
देवेन सहेत्यभिधानात्पातृत्वेन पत्नीवत इव त्वष्टुस्तद्देवत्वम्। ततः पत्नीवत्वष्ट्रपी-
तस्येत्युपलक्षणमिति प्राप्ने श्रूमः ॥ पानकाले सहावस्थानमाचं त्वष्टुः सजूरियनेन
पदेन प्रतीयते। न तु पातृत्वम्। असंबोधितस्य त्वष्टुः पिबेत्यनेन शब्देन सामाना-
धिकरण्याभावात् । न च पातृसहभावमात्रेण पातृत्वम् । सहैव दशभिः पुभारं
वहति गर्दभीत्यत्र पुत्राणां वोढत्वादर्शनात् । आस्तां मन्त्रः । विधिवलाचष्टुर्द-
वत्वमिति चेत् । न पानीवतमाययणागृह्णातीत्यच त्वष्टुरप्रतीतेः । तस्माददेव-
त्वावष्टा नोपलक्षणीयः ॥
:
पजदशाधिकरणमारचयति ॥
पत्नीवन्तस्त्रयस्त्रिंशद्देवास्तान्मादयेत्यमी।
लक्ष्या न घा याज्ययोक्तेर्देवत्वादुपलक्षणम् ॥ ३६॥
एकोऽ मिर्यजमानेन मादितोऽन्ये तु वहिना।
अतोऽ मेरेव देवत्वान्नान्येषामुपलक्षणम् ॥ ३७॥
तस्यैव पालीवतग्रहस्य याज्यायाममिं संबोध्य पत्नीवनामधारिणस्त्रयस्त्रिंशद्दे-
वान्मादयेत्यभिधीयते । पत्नीवतस्त्रिंशतं चींश्च देवाननुष्वधमावह मादयस्वेति ।
अनुष्वधमनुप्रदानम् । अत्र हूयमानेन सोमरसेन मादनीयत्वात्रयस्त्रिंशतां देव-
त्वम् । अतस्ते ऽपि भक्षणे लक्षणीया इति चेत् ॥ न। यजमानेन मादनीयस्या-
मेरेव तद्देवत्वात् । चयस्त्रिंशदेवास्तु वहिना माद्यन्त इति न तेषामब देवत्वम् ।
तस्मानोपलक्षणम् ॥
.
षोडशाधिकरणमारचयति ॥
सोमस्याप इति प्रोक्तांनुवषट्कारदेवता।
लक्ष्या न वा देवतात्वाल्लक्ष्या चिंशविलक्षणा ॥ ३ ॥
प्रकृती विद्यमानोऽमिरनुद्देशादलक्षितः ।
उद्देश्येन्द्रो लक्षितो तो विकृतावपि तत्तथा ॥ ३९ ॥

·-- " ११६ ॥ जैमिनीयन्यायमालाविस्तरः॥ [पा २. अधि० १७. सोमस्यागे वीहीत्यनुयजतीति श्रूयते। तषानुवषटकारस्य मान्नवर्णिकोऽनिर्दे- वता। न च त्रयस्त्रिंशतामिव वहेरदेवतात्वम् । मन्त्रे वहि संबोध्य सोमपातृत्वा- भिधानात् । तस्मादमिर्लक्षणीय इति चेत् ॥ न । प्रकृतावलक्षितत्वात् । ऐन्द्रश्च- मसः प्रकृतिः । इतरे विकृतिरूपाः । तथा मैन्द्रस्य सोमो गृह्यते मीयते च । तेनैन्द्रेष्वेव सोमः। अनैन्द्रेषु सोम एव नास्तीति सर्वे सोमधी ऐन्ट्रेष्वेव । अनै- न्द्रा अधर्मकाः । धर्मसाकासाश्चोदकेन सधर्मका इति विकृतित्वम् । गृपमाणस्य.. मीयमानस्य च सोमस्यैन्द्रत्वमिन्द्राय वा वसुमत इत्यादियहणमन्त्रादवगम्यते । तस्य प्रकृतिभूतस्यैन्द्रचमसस्य भक्षणे ऽ मिरनुवषट्कारदेवो नोपलक्षितः । कुतः। यहणे तदुहेशाभावात् । इन्द्रस्तूद्देश्यत्वादुपलक्षितः । एवं विकृतावपुहेश्यदेवाना- मेवोपलक्षणं न्याय्यम् । तस्मादमि!पलक्ष्यः ॥ सप्तदशाधिकरणमारचयति ॥ अमन्वपक्षमाश्रित्य कृत्वाचिन्तान्तरवयम् । जहोऽस्ति नो वा सोऽस्त्यष विकृतौ तस्य संभवात् ॥ ४०॥ सोमेनेति विधेः सर्वप्रदानेषु समत्वतः। अविकारेऽपनूहो तोऽनेन्द्र निर्मन्वभक्षणम् ॥४१॥ उक्ताभ्यः पञ्चभ्यः कृत्वाचिन्ताभ्यः पूर्वस्मिवाधिकरणे यो ऽ यमनैन्ट्रेष्वमन्त्र भक्षणमित्येवंरूपः प्रथमः पूर्वपक्षस्तमेव मनसि निधाय पुनः कृत्वाचिन्तानां पय- मभिधीयते । अनैन्ट्रेष्वूक्तरीत्या विकृतित्वेनोहसंभवादस्त्यूह इति चेत् । न । अनै- न्द्राणां विकृतित्वासंभवात् । सोमेन यजेतेत्युत्पतिश्रुतः सोमः कर्मणो गम्। न तु प्रदानविशेषस्य कस्यचिदङ्गम् । स एव सोमः सर्वप्रदानेष्वन्यस्यत इति सर्वाणि समप्रधानानि । अत ऐन्द्राणमनन्द्राणां च प्रकृतिविकृतिभावासंभवा- बास्त्यबोहः । इन्द्राय वा वसुमत इत्यादिमन्त्रो लिङ्गदैन्द्रविषयोऽनु । नैता- वता प्रकृतिविकृतिभावः सिध्यति । तस्मादुक्तमन्मस्य लिमादेन्द्रमानविषयत्वा- दनैन्ट्रेष्वमन्त्रक भक्षणम् ॥

·११७ पा. २. अधि० १९.] ॥ तृतीयोऽध्यायः॥ अष्टादशाधिकरणमारचयति ॥ समन्त्रकममन्त्र वा स्यादैन्द्रामादिभक्षणम् । ऐन्द्रानेऽ पीन्द्रपीतत्वसंभवातासमन्त्रकम् ॥ ४२ ॥ न पानमशरीरस्य युक्तं दानं तु मिश्रगम् । मन्त्रो ऽयं तु न मिश्रार्हस्तस्मादेतदमन्त्रकम् ॥४३॥ यदेतदैन्द्रायं गृह्मातीति विहिते शेषभक्षणम्। तन्द्राग्निन्यां पीतः सोम इन्द्रे- णापि पीतो भवतीति लिङ्गेनैव विनियोगात्समन्वकं भक्षणमिति.चेत् ॥ मैवम् । नवमाध्याये वक्ष्यमाणदेवताधिकरणन्यायेनाशरीरस्येन्द्रस्य पानासंभवात् । अथ पीतशब्देन दानं विवक्ष्येत । तदानीमिन्द्राय दत्तः सोम इति मन्वार्थो भवति । न चाप यजमान इन्द्रमुद्दिश्य ददौ । किविन्द्रागी उद्दिश्य । तस्माद्दानं मिश्रवि- षयम्। मन्त्रस्तु न मिश्रविषय इत्यमन्त्रकं भक्षणम् ॥ एकोनविंशाधिकरणमारचयति ॥ ऐन्द्रदाने ऽपि गायघमात्रयुक्ते ऽ थवेतरैः । छन्दोभिरपि युक्ते स्यादाद्यो मन्त्र तथोक्तितः ॥४४॥ इयोः समो बहुव्रीहिरेकच्छन्दास्तु न क्वचित् । नानाछन्दस्यैन्द्र एव कृत्वाचिन्तेयमीरिता ॥४५॥ सवनार्थेन्द्रपीतोक्तिरित्युद्धाटनमीरितम् । तेन सर्वप्रदानेषु मन्त्रपाठो यथा स्थितः ॥ ४६॥ तस्मिनेव भक्षमन्ने गायपच्छन्दस इन्द्रपीतस्येति श्रूयते । गायत्रमेव छन्दो यस्येति मन्वपदे समासाभिधानादेकच्छन्दोयुक्त ऐन्द्रे सोमे भक्षमन्त्र इति चेत् ॥ मैवम् । बहुच्छन्दोयुक्त ऽ पि बहुव्रीहेः समानत्वात् । एवकारं परित्यज्य गायचं छन्दो यस्येति वियहसंभवात् । एकछन्दस्कस्तु सोमो न वायस्ति । तस्मानाना- छन्दस्के सोम ऐन्द्रप्रदान एव मन्त्रः । नान्यत्र । तदेवं कृत्वाचिन्तापर्य समाप्तम् । विविधकृत्वाचिन्तोबाटना तु प्रागेव सिद्धान्तिना दर्शिता ॥ ॥ इति माधवीये जैमिनीयन्यायमालाविस्तरे तृतीयस्याध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥

·११ : .. . . ॥ जैमिनीयन्यायमालाविस्तरः॥ ' [पा. ३. अधि० २. तृतीयपादस्य प्रथमाधिकरणमारचयति ॥ कर्तव्यमुच्चैः सामामुपांशु यजुषेत्यमी। मन्त्राणां वाथ वेदानां धर्मा मन्त्रगता यतः ॥१॥ विध्युद्देशे मन्त्रवाचिशब्दाः प्रोक्ता अगादयः । ऋग्वेदोऽ गेः समुत्पन्न इत्युपक्रमवेदगीः ॥२॥ असंजातविरोधातस्तवशादुपसंहतेः। नयने सति वाक्येन धर्माणां वेदगामिता ॥३॥ ज्योतिष्टोमे श्रूयते । उच्चैर्ऋचा क्रियते। उपांशु यजुषा । उच्चैः साम्नेति । तत्र विधिवाक्ये मन्त्रवाचिनामृगादिशब्दानां प्रयोगाम्मन्वधर्मा उच्चस्त्वादयः । तथा सति यजुर्वेदोत्पन्ना अध्वर्युणा प्रयुज्यमाना अच उच्चैरेव पठितव्या इति चेत् ॥ मैवम्। असंजातविरोधित्वेन प्रवलमुपक्रममनुसृत्य तहशेनोपसंहारस्य नेतष्यत्वात्। उपक्रमे हि वेदशब्दः श्रुतः । चयो वेदा असृज्यन्तामे ग्वेदो वायोर्यजुर्वेद आ- दित्यात्सामवेद इति । अत उपक्रमगतवेदानुसारेण विध्युद्देशगतानामगादिश- दानां वेदपरत्वे सत्यूचो ऽपि यजुर्वेदोत्पन्ना उपांशु पठनीयाः ॥ ननूपक्रमोऽर्थ- वादत्वाद्दुर्वलः । उपसंहारो विध्युद्देशत्वात्प्रवल इति चेत् । वाढम् । लयात्मनो हि विध्युद्देशस्य प्रावल्यम्। इह तु प्रथमतो बुद्युत्पादक उपक्रमः । तदानीमल- ब्धात्मकत्वान्न तस्य बाधकत्वम् । पश्चातु वाक्पैकवाय तदविरोधेनैवात्मानं लप्स्य- ते । तदेवमुप्रक्रमोपसंहारैकवाक्यतावलेन निर्णयाहाक्यविनियोगो ऽ यम् ॥ द्वितीयाधिकरणमारचयति ॥ यजुर्वेदस्थमाधानं तदङ्ग साम तत्र किम् । उच्चैरुपांशु वा गानमुच्चैः शीघ्रप्रवृत्तितः ॥ ४॥ उत्पत्तेर्विनियोगोऽत्र प्रवलों ऽनुसृतिर्यतः। मुख्यस्याङ्गेन कर्तष्या तस्साहान उपांशुता ॥५॥ . आधानस्याच मुख्यत्वं गानस्य गुणताथवा। विनियोगस्य मुख्यत्वमुत्पत्तेर्गुणतास्त्विह ॥६॥ आधाने वामदेव्यादिसामान्यङ्गत्वेन विहितानि । तप यद्यप्येतानि यजुर्वेदगात- ·११९ पा. ३. अधि०४.] । ॥ तृतीयोऽध्यायः॥ स्याधानस्याङ्गानि तथापि सामवेदे तेषामुत्पन्नत्वादुत्पत्तेश्च शीघ्रबुद्धिहेतुत्वात्सा- मवेदधर्मेण गेयानीति चेत् ॥ न । विनियोगस्य प्रवलत्वात् । स च यजुर्वेदे श्रुतः। य एवं विहान्वामदेव्यं गायतीति । गुणेन हि मुख्यस्यानुसरणं न्याय्यम् । को गुणः किं मुख्यमिति चेत् । अचाङ्गित्वादाधानं मुख्यम् । सामगानमङ्गत्वेन गुणः। तथा सति धर्मः शिर इत्यादय आधानाङ्गभूता मन्त्रा यथोपांशु पश्यन्ते । तथा सामान्ययाधानानुसारेणोपांशु गेयानि । अथवा विनियोगोऽनुष्ठापकविधित्वा- न्मुख्यः । उत्पत्तिविधिरतथाविधत्वामुणः । तस्मादन विनियोगवेदानुसारेणोपांशु गेयानि ॥ तृतीयाधिकरणमारचयति ॥ ज्योतिष्टोमो यजुःसामवेदयोरस्ति तत्र किम् । उच्चस्त्वमुत नीचैस्त्वं हेत्वभानादनिर्णयः ॥ ७ ॥ यजुष्यधिगते द्रव्यदेवते तत्र तविधिः । नवशास्वरनिर्णीतेरुपांशु स्यादनुष्ठितिः ॥ ॥ ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामो यजेतेत्येतहाक्पं वेदवये समाम्बातम्। तत्र को विधिः कश्च गुणविधानायानुवाद इति जिज्ञासायां नियामकहेतोरप्रतिभानादेतस्य वे- दस्य धर्मो ऽनुष्ठेय इत्यनिर्णय इति चेत् ॥ न । सोमद्रव्यस्येन्द्रवाय्वादिदेवतायाश्च यजुर्वेद ऽधिगतत्वादङ्गवाहुल्यश्रवणाच्च तत्रैव विधिरिन्युपांशु प्रयोगः ॥ . चतुर्थाधिकरणमारचयति ॥ न क्रत्वङ्गं प्रयाजादि क्रत्वङ्गं वा न चाङ्गता। प्रक्रियाया अमानत्वान्नैराकाषेण वाक्पयोः ॥९॥ प्रयाजादेः फलापेक्षा कथंभावेऽपि च तोः। तेन प्रकरणामानं तस्मादङ्गाङ्गिता तयोः ॥१०॥ सार्धपादहये यानि विनियोजकत्वेनोक्तानि श्रुतिलिङ्गवाक्यानि तेभ्यो ऽति- रिक्त प्रकरणनांमकं किंचित्प्रमाणं न वेदे पश्यामः । न हि पदतत्सामर्थ्यान्वयैर- संसृष्टः कश्चिदभागः केनचिदाबायते । एकवाक्यतामापनो वाक्यसमूहः प्रक ..

·१२० ॥ जैमिनीयन्यायमालाविस्तरः॥ । [पा. ३. अधि०५. रणमिति चेत् । न । वाक्पयोः सतोः पश्चादेकवाक्यताया अभावात् । न हि दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यजेत । समिधो यजतीत्यनयोक्षियोः परस्परा- कासास्ति येन वाक्पैकवाक्यता कल्पेत । तस्मान प्रयाजादीनां दर्शपूर्णमासा- गत्वमिति प्राप्ने ब्रूमः ॥ प्रयाजादयः फलहेतवः । पुरुषप्रवृत्तिरूपत्वात् । सेवादि- वत् । दर्शपूर्णमासावुपकरणैरुपकार्यो । करणत्वात् । प्रदीपोपकृतचक्षुर्वत्। तथा सति किं प्रयाजादेः फलं किंवा दर्शपूर्णमासयोरुपकरणरित्याकालायां संपर्च वाक्यैकवाक्यतारूमं प्रकरणम् । तेन प्रयाजादीनामङ्गत्वं प्रमीयते ॥ . पञ्चमाधिकरणमारचयति ॥ दब्धिीमेति मन्त्रो ऽङ्गमुपांशुयजतेर्न वा। साधारणत्वालिङ्गादेमीनाभावादनतर ॥११॥ मन्त्राणां कर्मणां चात्र क्रमेणामानमीक्ष्यते। प्रक्रियावक्रमो मानं यथासंख्यं ततोऽसा ॥१२॥ क्रमः समानदेशत्वं पाठादीच्च पाठतः । यथासंख्यं संनिधिश्च यथासंख्यमुदाहृतम् ॥ १३॥ शुन्धध्वमिति साहाय्यपाना संनिधेर्मतम् । पशुधर्मो ऽर्थसादेश्यागीषोमीयगो भवेत् ॥१४॥ दर्शपूर्णमासयोर्याजमाने मन्त्रकाण्डे कश्चिन्मन्त्र आमायते । दन्धिरस्य दयो भूयासममुं दभेयमिति । अस्य मन्त्रस्योपांशुयाजाङ्गतायां श्रुतिवाक्ये न विद्यते । ब्रामणे विनियोगमनानायार्थविवरणस्यैवाबानात्। एतया वै दव्या देवा असु- रानद वन्। तयैव भ्रातृव्यं दमोतीति ब्राह्मणम्। दधिर्यातुकमायुधम्। आग्रेया- ग्रीषोमीययोरयनिष्टनिवारकत्वालिङ्गं साधारणम् । प्रकरणं च चयाणामेकमेव । ततो मानाभावादयं मन्त्रो नोपांशुयाजाङ्गमिति प्राप्ते ब्रूमः ॥ आध्वर्यवे काण्ड आमेयोपांशुयाजाग्नीषोमीयकर्माणि क्रमेणाबातानि । याजमाने च कागडे तहि- षया मन्त्राः क्रमेणाबाताः । अग्नेरहं देवयज्ययानादो भूयासं दधिरस्य दन्यो भूयासममुं. दभेयमनीषोमयोरहं देवयज्यया वृत्रहा भूयासमिति । तत्र यथा वा- पञ्चयानुसंधानसंपर्च प्रकरणं पृथक्प्रमाणम् । तथा प्रकरणहयानुसंधानसंपर्व:

·१२१ S पा. ३. अधि० ७.] ॥ तृतीयोऽध्यायः ॥ क्रमः कुतो न मानं स्यात्। न चास्य प्रकरणे ऽन्तभावः । वयोवाक्पयोरिव प्रक रणयोरेकवाक्यत्वाभावात् । तस्मात्क्रमप्रमाणेन मध्यवर्तिन उपांशुयाजस्य मध्य- वर्ती मन्त्रोऽङ्गम् ॥ समानदेशत्वं क्रम इति क्रमस्य रूपम्। तच्च विविधम्। पाठ- कृतमर्थकृतं च । तत्र पाठकृतमपि हिविधम् । यथासंख्यं संनिधिश्चेति । तयोरा- द्यस्य दब्धिमन्त्र उदाहरणम् । शुन्धध्वं दैव्याय कर्मण इत्ययं मन्त्रः शोधनीयेषु वस्तुषु साधारणो भासते । तच सान्नाय्यपाचाणि कुम्भीशाखापवित्रादीन्यनन्तरेषु मातरिश्वन इत्यादिमन्वेष्ववभासन्त इति संनिधिना तत्पाचप्रोक्षणे शुन्धध्वमिति मन्त्रो विनियुज्यते । अनुष्ठानसादेश्यात्पशुधर्माणामनीषोमीयाङ्गतम् । तदेवं क्रमस्य चैविध्यं द्रष्टव्यम् ॥ षष्ठाधिकरणमारचयति ॥ वेदत्रयोक्तधर्माणामृत्विग्भिः संगतिस्विभिः । अनियत्या नियत्या वा नियतिन निरूपणात ॥१५॥ हौत्रवादिसमाख्यानं नियतेर्गमकं स्वतः । निर्वाधं चान्यवतच तेनाव विनियोजकम् ॥१६॥ याज्यापुरो नुवाक्यापाठादयो धर्मा ऋग्वेदे प्रोक्ताः । दोहननिर्वापादयो यजु- वैदे। आज्यस्तोचपृष्ठादयः सामवेदे। तनास्यैवैते धर्मा इति नियामकस्य दुर्निरू पत्वाद्येन केनात्विजा यः कोऽपि धर्म इच्छया संगछत इति चेत् ॥ मैवम् । हौषमाध्वर्यवमौनाचमिति समाख्यानेन नियतिर्बोध्यते । न च समाख्यानस्य बाधकं किंचित्पश्यामः । तस्मादबोधकत्वबाधितत्वयोरप्रामाण्यकारणयोरभावा- प्छुतिलिङ्गादिपञ्चकवत्प्रमाणेन समाख्यानेन धर्मा व्यवस्थाप्यन्ते ॥ सप्तमाधिकरणमारचयति ॥ ऐन्योपस्थीयतां वहिरितीन्द्राग्न्योर्विकल्पनम् । समुन्बयो वोत शक्र एवामिः केवलोऽथवा ॥ १७ ॥ विकल्पः श्रुतिलिङ्गाभ्यां गुणावृत्त्या समुच्चयः । 'थुतिः शक्त्यनुसारेति शक्र एकोऽत्र लिङ्गतः ॥१८॥ Vol. I. HI ·॥ जैमिनीयन्यायमालाविस्तरः ॥ [पा. ३. अधि० ७. १२२ शक्तिरुक्ता श्रुति : शीघ्रा लिङ्गं श्रुत्यनुमापकम् । नैराकामयात्मके बोधे श्रुत्यागी केवले स्थितिः ॥१९॥ ऐन्या गार्हपत्यमुपतिष्ठत इति श्रूयते। कदा चन स्तरीरसि नेन्द्र सश्चसि दाशुष इत्यसावृगेन्द्री। तबेन्द्रस्य प्रकाशनात् । भो इन्द्र कदाचिदपि घातको न भवसि। किंवाहुतिं दत्तवते यजमानाय प्रीयस इत्यर्थः । तत्रेन्द्रप्रकाशनसामर्थ्यरूपालिङ्गा- न्मन्त्रस्येन्द्रविषयक्रियामाधनत्वं गम्यते । यद्यसौ मन्त्र इन्द्रप्रधानक्रियायाः साधको न भवेत् । तदानीमनेन मन्त्रेणेन्द्रप्रकाशनं व्यर्थ स्यात् । तस्मादेतन्मन्त्रकरणकक्रियां प्रतीन्द्रः प्रधानमित्येतादृशबुयुत्पादनं लिङ्गविनियोगः । कासौ क्रियेति विशे- षजिज्ञासायामन्योपतिष्ठत इत्यनेनाविरुद्धपदइयरूपेण वाक्येनोपस्थानक्रियायां पर्यवसानं क्रियते । तथा सत्येन्द्रमन्त्रेणेन्द्रमुपतिष्ठतेत्ययमर्थः पर्यवस्यति । तथा गार्हपत्यमित्यनया द्वितीयान्तपदरूपया श्रुत्या गार्हपत्यस्य प्राधान्यं गम्यते । तच गुणभूतां यत्किंचित्करणकक्रियामन्तरेण न संभवति । ततस्तादृशीं कांचित्क्रियां प्रति गार्हपत्यः प्रधानमित्येतादृशबुद्युत्पादनं श्रुतिविनियोगः । ऐन्योपतिष्ठत इति पदड्यन मन्त्रविशेषक्रियाविशेषयोः पर्यवसानं भवति । तथा सत्येन्द्रेण मन्त्रेण गार्हपत्यमुपतिष्ठत इत्यर्थो भवति । तदेवं श्रुतिलिङ्गयोर्विरोधे सति प्रमा- णत्वाविशेषाहीहियववहिकल्प इत्येकः पूर्वपक्षः । इन्द्रगार्हपत्ययोः प्रधानत्वावि- शेषादुपस्थानस्य च गुणत्वात्प्रति प्रधानं गुणवृत्तिरिति न्यायेनोपस्थानावृत्त्या श्रुतिलिङ्गयोः समुच्चय इति द्वितीयः पूर्वपक्षः । श्रुतिर्विनियुञाना वस्तुसामर्थ्य- मनुसृत्यैव विनियुते । अन्यथा वहिना सिग्नेहारिणा दहेदिन्यपि विनियुज्येत । तत उपजीव्यत्वेन लिङ्गस्य प्रवलत्वादिन्द्र एव मन्त्रेणोपस्थेय इति तृतीयः पूर्व- पक्षः ॥ ऐन्द्रमन्त्रस्य गार्हपत्ये मुख्यवृत्त्या शक्त्यभावेऽपि गुणवृत्त्या शक्तिरस्तीति निवेशन इत्यस्मिन्बुदाहरणे पूर्वमेव दर्शितम् । तथा सति सामाभावकृतप्रति- बन्धाभावानिर्विमा श्रुतिः शीघ्रं विनियुङ्क्ते । लिङ्गं तु विलम्बेन । मन्त्रपदान्यादी स्वाभिधेयमर्थ प्रतिपादयन्ति । तत ऊर्ध्व मन्त्रस्य सामर्थ्य निरूप्यते । पश्चात्सा- मर्थ्यवशात्साधनत्ववाचिनी प्राधान्यवाचिनी श्रुतिः कल्यते। सा च श्रुविर्मन्बेणे- न्द्रमुपतिष्ठेतेति विनियुङ्क्ते। तथा सतिं प्रत्यक्षश्रुतौ स्वाभिधेयप्रतिपादनविनियो- गयोर्मध्यवर्तिनी सामर्थ्यनिरूपणश्रुतिकल्पनष्यापारौ नं स्त इति प्रावल्याप्तया ·पा. ३. अधि...] १२३ ॥ तृतीयोऽध्यायः॥ लिङ्ग बाध्यते । न च प्रत्यक्षश्रुतिविनियोगवेलायामलब्धात्मकत्वेनाप्राप्नं लिङ्गं कथं बाध्येतेति शङ्कनीयम्। भविष्यत्प्राप्तिप्रतिबन्धस्यैवाच बाधत्वात् । श्रुत्या वि- नियुक्तस्यैव मन्त्रस्य पुनर्विनियोगाकावाया अनुदयाहिनियोजकं लिङ्ग कर्थ प्रा- प्स्यति । तस्मानार्हपत्योपस्थाने मन्त्रः प्रत्यक्षश्रुत्या विनियुज्यते ॥ अष्टमाधिकरणमारचयति ॥ स्योनं त इति पूर्वार्ध तस्मिन्सीदेति चोतरम्। सदने सादने चायं सर्वोऽथार्धे व्यवस्थिते ॥ २०॥ . तच्छदादेकवाक्यत्वे भवेदाद्यः श्रुतिं प्रति । लिङ्गस्य संनिकृष्टत्वाद्वाक्यबाधे व्यवस्थितिः ॥ २१॥ उदाहतिरियं वाक्यबाधे न बैन्द्येत्यसौ। बाधादूर्ध्व निरर्थत्वादप्रामाण्यप्रसङ्गतः ॥ २२॥ दर्शपूर्णमासयोः श्रूयते । स्योनं ते सदनं कृणोमि घृतस्य धारया सुशेवं कल्प- यामि । तस्मिन्सीदामृते प्रतितिष्ठ व्रीहीणां मेध सुमनस्यमान इति । भोः पुरो- डाश तव समीचीनं स्थानं करोमि । तच्च स्थानं घृतस्य धारया सुष्टु सेवितुं योग्य कल्पयामि। भो व्रीहिसारभूत त्वं समाहितमनस्कस्तस्मिन्समीचीने स्थान उपविश तच स्थिरो भवेत्यर्थः। तत्र तस्मिनित्यनेन तच्छब्देन प्रकृतवाचिना पूर्वोत्तरार्धयो- रेकवाक्यत्वे सति मन्त्रहयाभावात्सर्वोऽ प्ययं मन्त्र : स्थानकरणस्याङ्गम्। तत्र वि- नियोजिका श्रुतिरेवं कल्पनीया । सर्वेणानेन मन्त्रेण स्थानं कर्तव्यमिति । तथा सर्वेण मन्त्रेण पुरोडाश: स्थापनीय इत्यपि कल्पनीया । सदनाङ्गत्ववप्रतिष्ठाप- नाङ्गत्वस्यापि तवाक्यबोधितत्वात् । तथा सति सदनस्थापनयोरस्य मन्त्रस्य वि- कल्पः समुच्चयो वा स्वेछया भविथतीति प्राप्ने ब्रूमः ॥ यदेतत्पूर्वोत्तरार्धयोः परस्परान्वयेन संपन्नमेकं वाक्यं तदेतदुत्तरार्धस्य सदनकरणे शक्तिमकल्पयित्वा कृस्न मन्त्र सदने विनियोक्तुं नार्हति । तथा पूर्वार्धस्य स्थापने शक्तिमकल्पयित्वा न तप प्रभवति । अतो लिङ्गकल्पनष्यवधानेन वाक्यं श्रुतिं प्रति विप्रकृष्यते । प्रत्यक्षं तु लिङ्गवयं संनिकृष्यते । तथा सति लिङ्गेन वाक्यवाधादर्धवयमुभयोर्व्यव- स्थितम् ॥ नन्वैन्या गार्हपत्यमित्यचापि पदहयान्वयरूपस्य वाक्यस्य विनियोज-

·१२४
॥ जैमिनीयन्यायमालाविस्तरः॥
[पा. ३. अधि० १०.
कवप्रतीतेर्लिङ्गवाक्यविरोधाय तदेवोदाहियतामिति चेत् । न । तत्र लिङ्गेन
वाक्ये बाधिते सत्येकैकपदस्यार्थप्रत्यायकत्वाभावेन श्रुतिकृतविनियोगस्यापसि-
हेमामाण्यमेवोदाहतस्य प्रसज्येत । इह तु महावाक्ये बाधिते ऽयवान्तरवाक्य-
योरर्थप्रतीतो लिङ्गविनियोगः सिभ्यतीत्येतदेवोदाहरणम् ॥
नवमाधिकरणमारचयति ॥
अग्नीषोमाविद हष्यमजुषेतामितीरितात् ।
अपच्छिद्येदमित्यादि सर्वशेषो भवेत्र वा ॥ २३॥
प्रक्रियातो भवेन्मैवं प्रक्रियान्तरिता पिभिः।
वाक्यं धन्तरितं तेन भवेत्प्रकरणाहलि ॥२४॥
सूक्तवाके श्रूयते । अग्नीषोमाविदं हविरजुषेतामवीवृधेता महो ज्यायो ऽ का-
ताम् । इन्द्राग्री इदं हविरजुषेतामवीवृधेतां महो ज्यायोऽ कातामित्यादि । तप
देवतावाचकमनीषोमादिपदं पौर्णमास्यादिकाले व्यथादेवतं विभज्य प्रयोक्तव्य-
मिति पूर्वपादे निणीतम् । यत्चिदं हविरित्यादिकमवशिष्टं पदजातं तदपीषोम-
मन्त्रगतमयमावास्यायामग्रीषोमपदपरित्यागेन पठनीयम् । एवमिन्द्राग्रीमन्वग-
तमपि पौर्णमास्यामिन्द्रामीपदपरित्यागेन पठनीयम्। तथा सत्येषां मन्वभागानां
सर्वशेषत्वबोधको दर्शपूर्णमासप्रकरणपाठो ऽनुगृसत इति प्राप्ने धूमः ॥ अग्नीषो-
ममन्त्रशेषस्येन्द्राग्रीपदान्वयाश्रवणाप्रकरणेन प्रथम तदन्वयरूपं वाक्यं कल्यनी-
यम् । तेन वाक्येनेन्द्राग्नीप्रकाशनसामर्थ्यरूपं लिङ्ग कल्यते । तच्च लिङ्गमनेन
मन्त्रभागेनेन्द्राग्निविषया क्रियानुष्ठेयेति विनियोजिकां तृतीयाश्रुतिं कल्पयति ।
ततः प्रकरणविनियोगयोर्मध्ये बिभिर्यवधानं भवति । अग्नीषोमपदान्वयरूपं तु
वाक्यं श्रूयमाणत्वाल्लिङ्गश्रुतिभ्यामेव व्यवधीयते। तस्माहाक्येन प्रकरणस्य बाधि-
तत्वातच्छेषस्तव व्यवतिष्ठते ॥
दशमाधिकरणमारचयति ॥
राजसूये ऽभिषेच्याख्ये यागे ये देवनादयः ।
तछेषास्तेऽखिलायी वा तछेषास्तस्य संनिधेः ॥२५॥

·१२५ . । पा. ३. अधि०११.] ॥ तृतीयोऽध्यायः॥ राजसूयकर्थभावानुवृत्तेः सर्वशेषता। कल्याकालाभिषेच्यस्य प्रक्रिया प्रवला ततः ॥ २६ ॥ राजसूये पश्विष्टिसोमयागा बहवः प्रधानभूताः । तत्राभिषेचनीयाख्यः कश्चि- सोमयागः । तस्य संनिधौ देवनादयः श्रूयन्ते । अक्षैर्दीव्यति राजन्य जिनाति शौनःशेपमाख्यापयतीति । जिनाति जयति । बढचब्राह्मणे समानातं शुनःशेप- :: विषयमुपाख्यानं शौनःशेपम्। तच संनिधिवलाहेवनादयो ऽभिषेचनीयाङ्गमिति चेत् ॥ मैवम्। राजसूयस्य कथंभावाकाङ्क्षायामनुवृत्तायां विहिता देवनादयः प्रक रणेन राजसूयशेषाः । राजसूयश्च बहुयागात्मक इति तबत्यसर्वयागशेषत्वम् । न चाभिषेचनीयस्य काचिदाकाङ्क्षा देवनादिष्वस्ति । ज्योतिष्टोमविकृतित्वेनाति- दिष्टः प्राकृतारेव तदाकावानिवृत्तेः । संनिहितविधिवलादाकावोत्थाप्यत इति चेत् । अत एवाकाङ्क्षारूपमवान्तरप्रकरणमादौ परिकल्प तहारा वाक्यलिङ्गश्रुति- कल्पनया संनिधिर्विप्रकृष्यते । राजसूयाकावारूपं तु महाप्रकरणं कृपत्वादेकया कक्षया मंनिकृष्यते । तस्मात्प्रकरणेन संनिधिबाधात्सर्वशेषा देवनादयः ॥ एकादशाधिकरणमारचयति ॥ शुन्धध्वमिति मन्त्रो ऽयं पौरोडाशिकशोधने । साबाय्यपानशुद्धौ वा प्रथमो ऽस्तु समाख्यया ॥ २७ ॥ पौरोडाशिकमित्यन प्रकृत्या तद्धितेन वा। संनिध्यनुक्तितः कल्यः क्लृप्तत्वाञ्चरमः क्रमात् ॥ २६ ॥ गुन्धवं दैव्याय कर्मण इत्ययं मन्त्रः पौरोडाशिकमिति याज्ञिकैः समाख्याते काण्डे पठितत्वात्समाख्यया पुरोडाशकाण्डोक्तानामुलूखलजुहादीनामपि शोध- ने ऽङ्गमिति चेत् ॥ मैवम् । पौरोडाशिकमिति समाख्यायां प्रकृतिः पुरोडाशमात्र- मभिधते । तडितप्रत्ययश्च काण्डम् । । न चैतावता कृत्स्नपुरोडाशपाषाणां मन्त्रसं- निधिः प्रत्यक्षो भवति । किंवर्धापत्त्या कल्यते । यद्युक्तः संनिधिर्न स्यात् । तदा मन्त्रप्रतिपादकयन्यस्य पौरोडाशिकसमाख्या न स्यात् । न ह्यसंनिहितानामिषे वादिमन्त्राणामागेयकाण्डसमाख्या भवति । संनिहितानां तु युञ्जानः प्रथमं मन इत्यादिमावाणां भवत्येषा । तस्मात्काण्डसमाख्यया संनिधिं परिकल्य तत्संनिध्य- Vol. I.

·१२६ ॥ जैमिनीयन्यायमालाविस्तरः ॥ [पा. ३. अधि० १३. न्यथानुपपत्त्या परस्पराकावारूपं कृत्रिपाभप्रकरणं कल्पयित्वा तद्वारा वाक्यलिङ्ग- श्रुतीः कल्पयित्वा तया श्रुत्या विनियोग इति समाख्याविप्रकर्षः । सानाय्यपा- पाणां शोधनमन्त्रसनिधिस्तु प्रत्यक्षः । इध्माबर्हिःसंपादनस्य मुष्टिनिर्वापस्य चा- न्तरालं सानाय्यपाषाणां देश उक्तः । मन्त्रश्चेष्माबर्हिर्निपिविषययोर्मन्त्रानुवा- कयोर्मध्यमे ऽ नुवाके पठ्यते । तेन च प्रत्यक्षसनिधिना प्रकरणादीनां चतुर्णीमेव कल्पनासंनिधिः संनिकृष्यते । तस्मान्क्रमेण समाख्यां बाधित्वा सानाय्यपायशो- धनशेषो मन्त्र इत्ययं चरमो पक्षोऽभ्युपेयः ॥ बादशाधिकरणमारचयति ॥ बाधो न युक्तो युक्तो वा प्राप्त्यप्राप्त्योर्न युज्यते । अप्रवृत्तं प्रसक्तं यडिया तस्यास्नु बाध्यता ॥ २९ ॥ प्रमाणत : प्रसक्तस्य बाधो दाशमिको न तु । विभमेण प्रसक्तस्य तस्मादप्राप्तबाधनम् ॥३०॥ प्राप्तस्य प्रवृत्तिरतीतेति न तनिवारणं शक्यम् । अप्राप्तस्य बाधाविषयत्वेना- वस्थानमेव नास्ति । तस्मान युक्तो बाध इति चेत् ॥ मैवम्। बुद्या विषयीकृतस्य वारयितुं शक्यत्वात् । न चैतदत्यन्तं प्रवृतम्। अनुष्ठानरूपफलपर्यवसानाभावात् । नाप्यत्यन्तमप्रवृत्तम् । तदुद्धरूपनत्वात्। अतो नोक्तदोषवयम्। दशमे चोदकप्र- माणेनावबुद्धोऽर्थो बाध्यत इति प्राप्तबाधः । इह तु पूर्वप्रमाणविरुदैरुतरोतः प्रमाणाभासैरवबुद्धस्येत्यप्राप्तबाधः ॥ अयोदशाधिकरणमारचयति ॥ तिम एव हि साहू स्युरहीने बादशेत्यतः । ज्योतिष्टोमे द्वादशवमथवाहर्गणे भवेत् ॥ ३१॥ अस्तु प्रकरणादायो नाहीनत्वं विरुध्यते । प्रकृतित्वान केनापि हीनो तोऽच विकल्यताम् ॥३२॥ साहानिचाहीनसंज्ञा स्लैषार्गणे भवेत्। षष्ठीश्रुत्या बादशत्वं प्रक्रियातोऽ पकृष्थताम् ॥ ३३ ॥ .

·१२७ पा. ३. अधि० १४.] ॥ तृतीयोऽध्यायः॥ ज्योतिष्टोमप्रकरणे श्रूयते। तिस एव साहस्योपसदो द्वादशाहीनस्येति । एके नाहा निष्पाद्यत्वासाहो ज्योतिष्टोमः । दीक्षादिवसादूर्ध्व सोमाभिषवदिवसात्पूर्व कर्तव्या होमा उपसदः । तासां द्वादशवं प्रकरणवलाज्ज्योतिष्टोमे निविशते । अहीनशष्टश्च तस्मिन्नेव कल्पते। ज्योतिष्टोमस्य निखिलसोमयागप्रकृतित्वेन सर्वे- षामङ्गानां तमोपदेशे सति तदुपदेशविकलविकृतीनामेव हीनत्वात् । अतो वाद- : शत्ववित्वयोर्विकल्प इति प्राप्ने ब्रूमः ॥ आवृत्तसोमयागरूपो हिराचादिरहर्गणः । तस्मिनहीनशब्दो रूढः । यौगिकत्वे तु न हीन इति विगृह्यसमासे कृते सत्ययज्ञा- दिशब्दवदाधुदातः स्यात् । मध्योदात्तस्वानायते । रूढिश्च वियहनिरपेक्षत्वाच्छी- प्रबुद्धिहेतुः । अतो ज्योतिष्टोमवाचिनः साहूशब्दाद्भिन्नेयमहीनसंज्ञा ज्योतिष्टो- मानिनमहर्गणमभिधते । तस्मिन्नहर्गणे षष्ठीश्रुत्या तदुक्तं बादशवं निवेश्यते । तसिहये प्रकरणादिदमपनेतष्यम् ॥ चतुर्दश्पधिकरणमारचयति ॥ युवं हीति व्वयोः कर्बोर्बहूनां चैत इत्यमूम् । कुर्यात्प्रतिपदं ज्योतिष्टोमे साहर्गणे ऽथवा ॥ ३४ ॥ एकस्य शक्तिराहित्ये द्वाभ्यां बहुभिरेव वा। ज्योतिष्टोमस्य कार्यत्वात्प्रकृते ऽ वैव सा भवेत् ॥ ३५॥ यजमानस्य नानात्वं साक्षाद्विकृतिषु श्रुतम् । उत्कृष्ण प्रतिपत्तेन कुलायादिषु नीयताम् ॥ ३६॥ ज्योतिष्टोमे श्रूयते। युवं हि स्थः स्वर्पती इति द्वयोर्यजमानयोः प्रतिपदं कुर्या- देते असूयमिन्दव इति बहुभ्यो यजमानेभ्य इति । स्तोरस्योपक्रमे पठनीयामृचं प्रतिपच्छब्दो ऽभिधत्ते। सा चोदाहृता प्रतिपत्प्रकरणवलाज्योतिष्टोमे निविशते। न च तत्र यजमानहित्वबहुत्वयोरसंभवः । एकस्य यजमानस्य द्रष्यालाभादिना तदशक्ती नित्यकर्मण : परित्यागासंभवेन वाभ्यां बहुभिवा तस्यावश्यकर्तव्यत्वादि- ति प्राप्ने ब्रूमः ॥ यजमानहित्वं कुलायनामके यज्ञे साक्षादानातम्। एतेन राज- पुरोहिती सायुज्यकामौ यजेयातामिति। यजमानबहुत्वं मन्त्रेष्वासातम्। चतुर्वि- शतिपरमाः सत्रमासीरचिति । ततो विशदबहुशब्दरूपाभ्यां श्रुतिभ्यां प्रकरणं ·१२८ ॥ जैमिनीयन्यायमालाविस्तरः [पा. ३. अधि०१६. .. बाधित्वा कुलायादिषु यथोक्तप्रतिपदोरुत्कर्षः कर्तव्यः । न चाशक्तावपि यजमा- नहित्वबहुत्वे संभवतः । अशक्तेन स्वीकृतस्य पुरुषान्तरस्य प्रतिनिधित्वे यजमान- वाभावात् । यजमानस्य प्रतिनिधिर्नास्तीति वक्ष्यते । यद्यन्यः पुरुषः स्वयमेव प्रवर्तते । तदानीं स्वकीयमेव प्रयोगं कुर्यात् । न वशक्तस्य साहाय्यमाचरेत् । तस्माच्छूयमाणस्य यजमानैकत्वस्य कालादिवदनुपादेयाङ्गत्वेन त्यक्तुमशक्यत्वाचन ज्योतिष्टोमे यजमानस्य हित्वबहुत्वे संभवतः ॥ । पञ्चदशाधिकरणमारचयति ॥ संयाजयन्ति जान्या पानीरेतत्पशावुत । दर्शदौ तत्पशी युक्तं जाघन्याः समवायतः ॥ ३७॥ जाघनी नाम भागोऽसौ दर्शदौ समवैति हि। नोत्क्रष्टव्यं न संस्कायी साधनत्वातृतीयंया ॥३॥ दर्शपूर्णमासप्रकरणे श्रूयते । जापन्या पत्नीः संयाजयन्तीति । जापनी पोः पुछम् । पत्नीशब्दोऽ बाहुतिचतुष्टयात्मकस्य कर्मणो नामधेयैकदेशः । अत एव श्रूयते । पञ्च प्रयाजा इज्यन्ते चत्वारः पत्नीसंयाजा इति । तब तृतीयाहुती देव- पत्नीनां देवतात्वानद्वारा कर्मनाम्नः पानीसंयाजशष्टस्य प्रवृत्तिः । तत्र जापनी- मुद्दिश्य पत्नीसंयाजसंस्कारो विधीयते । जापनी च पशौ समवेता। न तु दर्श- पूर्णमासयोः । अतः प्रकरणादुत्कृष्ण पौ निवेशनमिति प्राप्ने धूमः ॥ जाघनीश- ब्देन पशोभीगो ऽभिधीयते । स च दर्शपूर्णमासयोः पशुयागत्वाभावे ऽपि क्रया- दिना संपादयितुं शक्यते । न चाच पशौ विद्यमानाया जायन्याः पत्नीसेयाजे: संस्कार्यत्वम्। तृतीयया साधनवावगमात्। तस्मात्र प्रकरणादुत्कर्षः । .. षोडशाधिकरणमारचयति ॥ संतृोहीर्घसोमे तत्प्रकृती विकृतावुत । दीर्घस्य सोम इत्युक्तेः प्रकृतावस्तु तर्दनम् ॥ ३९ ॥ . सामानाधिकरण्यस्य षष्ठीतो वलवस्वतः। दैlयुक्तोक्थ्यसंस्थादावुत्कर्षो ऽन्यत्र बाधनात् ॥ ४० ॥ ॥

·१२९ पा. ३. अधि० १७. ॥ तृतीयोऽध्यायः॥ ज्योतिष्टोमे श्रूयते । दीर्घसोमे संतृोद्धृत्या इति । सोमयागविशेषो दीर्घसोमः । तस्मिन्सोमाभिषवाधारयोरधिषवणफलकयोः संतर्दनं कार्यम् । अन्योन्यवियोगेन शैथिल्यं मा भूदिति । दृढसंश्लेषः संतर्दनम् । तदेतत्प्रकरणवलात्प्रकृतौ निविशते। न च तच दीर्घत्वानुपपत्तिः । दीर्घस्य सोम इत्येवं दीर्घशब्दस्य यजमानविशेषण- वेनायुपपवेरिति प्राप्ने धूमः ॥ षष्ठीसमासात्कर्मधारयो वलवानिति वक्ष्यते । तथा सति दीर्घत्वं सोमस्य धर्मः । न तु यजमानस्य । नन्वेवमपि प्रकृतिभूतस्य सोमस्येष्टिपश्वपेक्षया दीर्घत्वमस्त्येवेति चेत् । न । सोमशब्देनैव तदवगतौ दीर्घ- शब्दस्य वैयर्थ्यात्। न हीष्टिपश्वपेक्षया हस्वः कश्चित्सोमोऽस्ति. यस्य व्यावृत्तये दीर्घशब्दः प्रयुज्येत । तस्मात्प्रकृतिरूपं हवं सोमं व्यावर्तयितुमयं दीर्घशब्दः । विकृतिषूक्थ्यादिषु ग्रहाधिक्येन दीर्घत्वम् । विराबादिषु चावृत्त्या दीर्घत्वम् । त- स्माद्वाक्येन प्रकरणं बाधित्वा विकृतिषु तन्निवेशः । प्रकृतौ तु दीर्घशब्दस्य बाधः पूर्वमुक्तः । संतर्दनबाधश्च साक्षाच्छूयते । हनू वा एते यज्ञस्य यदधिषवणे न सं- तृणत्यसंवृणे हि हनू इति । तस्मात्र प्रकृती निवेशः ॥ सप्तदशाधिकरणमारचयति ॥ न प्रवृज्यादाद्ययज्ञे कतौ सो ऽनुष्ठितावुत । प्रतिषेधः क्रतो युक्त उक्ता यस्याद्ययज्ञता ॥४१॥ प्रवृणत्युपसनः प्रागिति वाक्यान्क्रती विधेः । आद्यप्रयोगे प्राथम्याविषेधः क्वचिदेव सः ॥४२॥ ज्योतिष्टोमे प्रवाख्यं कर्म प्रकृत्य श्रूयते । न प्रथमयज्ञे प्रवृज्यादिति । सोऽयं प्रतिषेधो ज्योतिष्टोमक्रतो द्रष्टव्यः । न तु तदीयप्रथमप्रयोगे। कुतः । एष वाव प्रथमो यज्ञो यज्ञानां यज्ज्योतिष्टोम इति तस्य प्रथमयज्ञत्वाभिधानादिति चेत् ॥ मैवम् । पुरस्तादुपसदा प्रवये प्रवृणक्तीति वाक्येन क्रती प्रवर्गास्य विहि- तत्वात्। न च विधिनिषेधवाक्ययोः समानवलत्वादनिर्णयः। निषेधवाक्ये प्रथम- शब्देन निषेधास्य प्रयोगपरत्वनिर्णयात् । प्रथमद्वितीयादिशब्दाः क्रियाया आवृत्ती मुख्याः । तत्संबन्धास्तुषूपचर्यन्ते । प्रथममध्येतष्यत्वात्प्रथम काण्डम् । तदनन्तर- KK Vol. I.

·१३० ॥ जैमिनीयन्यायमालाविस्तरः ॥ [पा. ३. अधि० १९. .. मध्येतष्यत्वाद्वितीयं काण्डम् । एवमादावुत्पनत्वात्प्रथमः पुनः । तदनन्तरमुत्पत्र- वाद्वितीयः । तथा सति प्रयोगक्रियाया आवृत्तिविशेषे प्रथमशब्दो मुख्यः । तदावृत्तिविषयतया यज्ञे लाक्षणिकः । त्वत्पक्षे ऽपि क्रतो मुख्यो यज्ञशब्दः प्र- योगे लाक्षणिकः स्यादिति चेत् । वाढम् । तथाप्यसंजातविरोधिनि लाक्षणिक त्वकल्पनाहरमुत्तरपदे तत्कल्पनम् । तस्माज्योतिष्टोमस्य प्रथमप्रयोगे प्रवर्ग्यनि- षेधः ॥ ननु सप्तसंस्थायुक्तस्य ज्योतिष्टोमस्य प्रथमसंस्थारूपोऽ मिष्टोमः। तपाय . निषेधः पर्यवस्यति । विधिश्च तब श्रूयते । अनिष्टोमे प्रवृणक्तीति । एवं तर्यधि- कारिभेदेन विधिनिषेधयोर्व्यवस्थास्तु । तथा हि श्रूयते । कामं तु यो ऽनूचानः स्यातच प्रवृञ्ज्यादिति । तस्मादनूचानष्यतिरिक्तकर्तृके 5 मिष्टोमस्य प्रथमप्रयोग एवायं निषेधः ॥ .. अष्टादशाधिकरणमारचयति ॥ प्रपिष्टभागः पूषेति प्रकृती विकृतावुत । इष्टिप्रकरणादेव प्रकृती विनियुज्यते ॥४३॥ संतर्दनादिवद्वाक्याबिकृती पूषसंभवात् । सिद्धस्य पुनरयुक्तिरधिकस्य विवक्षया ॥४४॥ दर्शपूर्णमासप्रकरणे श्रूयते । तस्मात्पूषा प्रपिष्टभागो ऽ दन्तको हीति । तब दन्तरहितस्य पूष्णः पिष्टभागवं संतर्दनप्रतिपदादिवसिद्धम्। तथाप्युत्तराधिकरणे तस्मिनेव विषये विशेषं वक्तुमिह प्रस्तूयते ॥ एकोनविंशाधिकरणमारचयति ॥ चरौ पण पुरोडाशे चरावेवोत पेषणम् । विशेषादर्शनादेतत्सर्वेष्वपि विधीयते ॥४५॥ प्राप्तत्वान्न पुरोडाशे हृदाद्याकारनाशनात् । न पणै पारिशेष्येण चरावेव हि पेषणम् ॥ ४६॥ पौणं चस्मनु निर्वपेदिति चरुर्विहितः । पौणं श्याममालभेतारकाम इति पशुविधिः । पशुमालभ्य पुरोडाशं निर्वपतीत्येतच्चोदकेन पौणपंगै प्राप्तम् !

·१३१
पा. ४. अधि० १.]
॥ तृतीयोऽध्यायः॥
तब यहेवत्यः पशुस्तद्देवत्यः पुरोडाश इति न्यायेन पुरोडाशस्य पूषा देवता । तत्र
पूर्वोक्त पेषणं विषयीकृत्योच्यमानाः संशयपूर्वोत्तरपक्षा विस्पष्टाः ॥
विंशाधिकरणमारचयति ॥
हिदेवके ऽपि किं पिंथादुत पूषकदेवके ।
विदेवके ऽपि तत्पूष्णः सत्वात्पेषणभागिनः ॥४७॥
देवता विफलत्वेन पेषणं न प्रयोजयेत् ।
यागस्य तत्वे भागोक्तेन यागान्तरगामि तत् ॥४॥
राजसूये श्रूयते । सोमापौणं चरुं निर्वपत्येन्द्रापौष्णं चरुमिति । तब विदे-
वके ऽपि चरौ पिष्टभाजः पूष्ण : सत्वात्पेषणं पूषार्थ कर्तव्यमिति चेत् । तत्र
वक्तव्यम् ॥ किं पेषणस्य देवता प्रयोजिका किंवा यागः । नाद्यः । यागमन्तरेण
केवलदेवता फलजनकवाभावेन पेषणं प्रयोक्तुं न प्रभवति । पौष्णस्य यागस्य
पेषणप्रयोजकत्वे तु तत्पेषणं हिदेवके यागान्तरे गन्नुं नार्हति ॥
इत्यत्र यागो न श्रुत इति चेत् । मैवम् । भागशष्दान्यथानुपपत्त्या यागस्य कल्य-
त्वात् । न हि देवतात्वमन्तरेण पिष्टद्रव्यभात सिध्यति । सति च देवतात्वे द्रव्यदे-
वतयोलीभाद्यागः कल्यते । तस्मादेकदेवकयागस्य पेषणप्रयोजकत्वान विदेव-
कयागे पेषणमस्ति ॥
॥ इति माधवीये जैमिनीयन्यायमालाविस्तरे तृतीयस्याध्यायस्य तृतीयः पादः ॥
चतुर्थपादस्य प्रथमाधिकरणमारचयति ॥
निवीतं तु मनुष्याणां विधिर्वेषोऽर्थवादकः ।
अपूर्ववात्प्रकरणानुः क्रतोवा विधीयते ॥१॥
प्राप्नं निवीतं मर्येषु प्रायेणैतस्य दर्शनात् ।
उपवीतविधावेकवाक्यत्वादर्थवादता ॥ २॥

·१३२ ॥ जैमिनीयन्यायमालाविस्तरः॥ [पा. ४. अधि: २. दर्शपूर्णमासप्रकरणे श्रूयते । निवीतं मनुथाणां प्राचीनावीतं पितृणामुपवीतं देवानामुपव्ययते देवलक्ष्ममेव तत्कुरुत इति । निवीतस्य पूर्व मानान्तरेणाप्राप्न- त्वाविधेयत्वमभ्युपेतष्यम् । तच्च निवीतं मनुष्याणामिति षष्ट्या पुरुषार्थत्वेन वि- धीयत इत्येकः पूर्वपक्षः । अस्मिन्पक्षे मनुष्यसंबन्धो विविधः । सुवर्णधारणव- सर्वपुरुषसंबन्ध इत्येकः प्रकारः । उपवीतप्राचीनावीतयोः क्रतुप्रवेशरहितयोः स्वतन्त्रदैविकपैतृककर्मणोरपि दर्शनात्तत्साहचर्येण स्वतन्त्र आचार्यातिथ्यादिमनु-: यविषये कर्मणि निवीतमित्यपरः प्रकारः । प्रकरणवलाप्रयाजादिवद्यागार्म इति द्वितीयः पूर्वपक्षः । अस्मिन्पो मनुष्यहणं कर्तृसंबन्धानुवादः । षष्ठीश्रुति- प्रकरणयोरविरोधादुभयावलम्बनेन ऋतुसंबन्धिमनुष्यधर्म इति पक्षान्तरमुदेति । तच विविधम्। लोहितोष्णीषादिवविरधर्म इत्येकः प्रकारः । तावेव यमनु- ष्यप्रधानं कान्वाहार्यदानादि तहर्मवे सत्युपवीतसाहचर्यमयनुगृह्यत इत्यपरः प्रकारः । सर्वथा निवीतं नार्थवाद इति प्राप्ने ब्रूमः ॥ अब प्रतीयमानं निवीता- दिकं वासोविषयम् । न तु चिवृत्सूचविषयम् । अजिमं वासो वा दक्षिणत उप- वीयेत्यनेन सदृशत्वात्। वस्त्रस्य च निवीतं सौकर्याय प्राप्तम्। प्राचीनावीतोपवी- तयोरवश्यमेकस्मिन्पार्वे वस्त्रमधः पतेत्। अतः प्राप्तेऽर्थे मनुष्याणामिति षष्ठी- श्रुतिर्न विधायिका । न च प्रकरणात्क्रत्वङ्गत्वेन विधिः । वाक्यभेदप्रसङ्गात् । उप- वीतं तावहिधीयते । अन्यथा देवलक्ष्ममेव तत्कुरुत इति प्रशंसाया वैयपित्तेः । तस्मिंश्योपवीतविधावर्थवादत्वेन निवीतप्राचीनावीतयोरेकवाक्यत्वसंभवे पृथग्वि- धानमयुक्तम् । निवीतप्राचीनावीते मनुथपितृविषयत्वाइविके कर्मण्ययोग्ये । उपवीतं तु योग्यमिति व्यतिरेकमुखेन स्तावक निवीतम्। तस्मादर्थवादः ॥ .. द्वितीयाधिकरणमारचयति ॥ सर्वार्थमुत दीर्थमुपव्ययत इत्यदः । सर्वार्थमपिहोचे स्यादुपवीतीति लिङ्गतः ॥३॥ दर्शद्यर्थ प्रकरणाल्लिङ्गे स्यासिडिरन्यथा। दोहं मृताग्निहोषस्य स्तोतुमेतदनूदितम् ॥४॥ यज्ञोपवीती हि देवेभ्यो दोहयतीत्येवमग्रिहोचे यज्ञोपवीतस्य सिजवदनुवादेन ·१३३ पा. ४. अधि०४.] ॥ तृतीयोऽध्यायः॥ लिङ्गेन सर्वकर्मार्थमुपवीतमिति चेत् ॥ न । लिङ्गस्यान्यथोपपत्तेः। मृतामिहोत्रं तस्मिन्दिने ऽ न्येन हूयते । तच प्राचीनावीती दोहयेदिति विधानस्य स्तुतये यज्ञो- पवीतीत्याद्यनूदितम् । अतो लिङ्गाभासेन बाधासंभवात्प्रकरणाहर्शपूर्णमासाङ्ग- मुपवीतम् ॥ . . नृतीयाधिकरणमारचयति ॥ उपव्याने ऽनुवादो वा विधिवाद्यो यतः स्मृती। प्राप्नं मैवमपूर्वत्वात्क्रती लेटा विधीयते ॥५॥ नित्योदकी नित्ययज्ञोपवीतीति स्मृत्या प्राप्तस्योपव्ययत इत्ययमनुवाद इति चेत् ॥ मैवम् । पुरुषार्थस्य प्राप्तावपि क्रत्वर्थस्य प्राप्त्यभावात्पञ्चमलकारेण दर्श- पूर्णमासाङ्गतया विधीयते ॥ चतुर्थाधिकरणमारचयति ॥ उपवीती हि देवेभ्यः पुरोदञ्चो इयं विधिः । वादो वास्यान्यतो ऽ प्राप्नेरपूर्वार्थो विधीयते ॥६॥ हियछब्दहयावादः स्मृत्युपव्यानतो वयम् । संप्राप्तं दक्षिणायत्वप्राचीनावीतयोः स्तुतिः ॥७॥ प्रेताग्रिहोने श्रूयते। प्राचीनावीती दोहयेद्यज्ञोपवीती हि देवेभ्यो दोहयतीति। ये पुरोदश्वो दर्भास्तान्दक्षिणायान्स्तृणीयादिति । तब मृतस्यामिहोने दोहने प्रा- चीनावीतं दीस्तरणे दक्षिणायत्वं च यथा विधीयते । तथा मरणान्पूर्व जीव- तोऽपिहोचे दोहनाङ्गमुपवीतं दीस्तरणाङ्गमुत्तरायत्वं च विधातव्यम् । देवेभ्यो यज्ञोपवीती दोहयेत् । मरणात्पुरा ये दीस्त उदञ्चः काया इति वचनव्यक्तिः। न खेतदुभयमन्यतः प्राप्तम् । तस्मादपूर्वार्थो विधीयतामिति चेत् ॥ मैवम् । हि- शब्देन यच्छब्देन चोभयानुवादत्वप्रतीतेः । अस्ति च तयोः प्राप्तिः । अयवन्यु- दगयाणीति स्मृत्या सर्वस्मिन्दैविके कर्मणि प्राप्तमुत्तरायत्वमनूद्य विधेयं दक्षिणा- गाव स्तूयते । तथा दर्शपूर्णमासयोरुपव्ययत इत्यनेन विधिना प्राप्तं दैविकमुपवी- जमवूध विधेयं प्राचीनावीतं स्तूयते । तस्मादमुवादः ॥ LL Vol. I.

·१३४ ॥ जैमिनीयन्यायमालाविस्तरः ॥ [पा. ४. अधि०६. पञ्चमाधिकरणमारचयति ॥ धारयन्युपरिष्टाद्धि देवेभ्य इति संस्तवः । विधिर्वाद्यो धृतेः पिथे प्रोक्तायाः पूर्ववत्स्तुतिः ॥ ६ ॥ ऊर्ध्व विधारणं प्राप्तं समिधो नान्यमानतः । अतो हिशब्दसत्यागादपूर्वार्थो विधीयते ॥९॥ प्रेताग्निहोत्र एवं श्रूयते । अधस्तात्समिधं धारयन्ननुद्रवेदुपरि हि देवेभ्यो धार- ' यतीति । तच पियं हविर्हो हस्ते धारयन्यदा मन्त्रं पठति । तदानीं सुग्दण्डस्या- धस्तात्समिधं धारयेदिति यविधीयते तदेतदेविकेनोपरिधारणेन स्तूयते । हिशब्देन पूर्वाधिकरण इवानुवादत्वप्रतीतेरिति चेत् ॥ मैवम् । दैविके हविषि मुग्दण्डस्यो- परि समिडारणस्यापूर्वार्थत्वेन विधातव्यत्वात् । अनुवादत्वगमको हिशब्दो ऽ संभ- वादुपेक्षणीयः ॥ षष्ठाधिकरणमारचयति ॥ दिशं प्रतीची मनुजा व्यभजन्तेत्यसौ विधिः । वादो वात्र पुराकल्पस्तुत्यर्थो विधिमर्हति ॥१०॥ प्राचीनवंशवाक्योक्तेर्विधावस्यैकवाक्यतः । दिग्विभागोऽर्थवादो ऽ यमुपवीते निवीतवत् ॥११॥ ज्योतिष्टोमे श्रूयते । प्राचीनवंशं करोति देवमनुष्या दिशो व्यभजन्त प्राची दे- वा दक्षिणां पितरः प्रतीची मनुष्या उदीची रुद्रा यत्प्राचीनवंशं करोति देव- लोकमेव तद्यजमान उपावर्तत इति । अब देवादीनां कनिधिकारान तर्ष वि- धिशङ्का । मनुष्याः प्रतीची विभजेयुरित्येवं विधिः स्यात् । कुतः । पुराकल्परूपे- णार्थवादेन स्तूयमानत्वात् । पूर्वपुरुषाचरितत्वाभिधानं पुराकल्पः। व्यभजन्तेत्यनेन भूतार्थवाचिना तदभिधीयते । तस्माधिधिरिति पूर्वपक्षः ॥ यस्य मण्डपविशेष- स्योपरि वंशाः प्रागया भवन्ति स प्राचीनवंशः । तविध्येकवाक्यतावगमादर्थ- वादः। सायंकालीनाादौ प्रतीची प्राप्ता ॥

·१34
.
पा. ४. अधि०.] ॥ तृतीयोऽध्यायः॥
सप्तमाधिकरणमारचयति ॥
परुषि छिन्नमित्युक्त्या बर्हिषस्तु समूलनाम् ।
घृतं दैवं मस्तु पियमिन्युक्त्या नवनीतकम् ॥ १२ ॥
यो विदग्धः स इत्युक्त्या पुरोडाशस्य पक्वताम् ।
स्तौति पूर्वोत्तरौ पक्षी योजनीयौ निवीतवत् ॥ १३ ॥
दर्शपूर्णमासयोः पिण्डपितृयज्ञे श्रूयते । यत्परुषि दिनं तद्देवानां यदन्तरा
तन्मनुष्याणां यत्समूलं तत्पितॄणां समूलं बर्हिर्भवति व्यावृत्त्या इति । परुषि पर्व-
णि । दितं खण्डितम् । तथा ज्योतिष्टोमे श्रूयते दीक्षाभ्यङ्गे । घृतं देवानां मस्तु
पितृणां निष्पक्कं मनुष्याणां तवा एतत्सर्वदेवत्यं यन्नवनीतं यन्नवनीतेनाभ्यते
सर्वा एव देवताः प्रीणातीति । मस्तु दधिभवं मण्डम् । निष्पक्कं शिरसि प्रक्षेप्नु-
मीषहिलीनं नवनीतं तकं वा । दर्शपूर्णमासयोः पुरोडाशश्रपणे श्रूयते । यो वि-
दग्धः म नै तो यो ऽशृतः स रौद्रो यः शृत : स दैवस्तस्मादविदहता श्रपयि-
तव्यः स दैवत्वायेति । विदग्धो ऽत्यन्नं पक्वः । अतो ऽ पक्वः । तब बर्हिषि
समूलच्छेदस्याभ्यङ्गे नवनीतस्य पुरोडाशे यथोचितपाकस्य च विधेयतया सर्व-
मवशिष्टं स्तावकम् ॥ निवीतविचारस्यैवायं प्रपञ्चः । एवं यत्पूर्ण तन्मनुष्या-
णामित्यवापि द्रष्टव्यम्। तच्च चातुर्मास्येषु महापितृयज्ञे पितृभ्यो ऽग्निष्वाने-
भ्यो मन्थमित्यत्र वत्सरहिताया अभिवानीशब्दाभिधेयाया धेन्वा दुग्धे पिष्टं
प्रक्षिप्य क्रियमाणे मन्यने श्रूयते । यत्पूर्ण तन्मनुष्याणामुपर्यधो देवानामधः
पितृणाम उपमन्थत्य| हि पितृणामिति । तत्र पावस्याधोभागरूपेणार्धन
परिमिते दुग्धे मन्थनस्य कर्तव्यत्वात्सो ऽर्थो विधीयते । स च पूर्णदिवाक्येन
स्तूयते ॥
..
अष्टमाधिकरणमारचयति ॥
अनृतं न वदेवैधः पुंधर्मो वानुवादगीः ।
•सक्रतौ पुंसि शुद्धे वा कतौ यहा विधिः क्रतौ ॥ १४ ॥
अनतोक्ते : पुमर्थत्वात्तनिषेधस्तथाविधः ।
स्मातीनुवादः पुंक्रत्वोः श्रुतिप्रक्रिययोर्वशत् ॥१५॥

·६
..
१३६
॥ जैमिनीयन्यायमालाविस्तरः ॥ [पा. ४. अधि०९.
नाख्याते पुरुषानूक्तेः क्रतावेव प्रयाजवत् ।
सत्योक्तिनियमादन्यः संयोगो ऽतः क्रतो विधिः ॥१६॥
दर्शपूर्णमासप्रकरणे श्रूयते । नानृतं वदेदिति । तब पुरुषधर्मत्वेनायं प्रतिषेधो
विधीयते । कुतः । प्रतियोगिनो ऽनृतवदनस्य पुरुषधर्मतया तनिषेधस्यापि पुरु-
षधर्मत्वेनैव विधातष्यत्वात् । वदेदित्याख्यातं तावत्कर्तृवाचकम् । तेनाख्यातेन
कर्तुः प्रतीयमानत्वात् । पुरुषस्याख्यातप्रत्ययवाच्यत्वे सति प्रकृत्यर्थस्य वदनस्य
पुरुषधर्मत्वं युक्तम्। प्रकृतिप्रत्ययौ प्रत्ययार्थ सह छूतः । तयोस्नु प्रत्ययः प्राधान्ये-
नेति शाब्दिकैरुबोषणाहदनस्य पुरुषधर्मत्वे तनिषेधस्यापि पुरुषधर्मत्वं युक्तम् ।
अन्यथा भिन्नविषयत्वे बाधकत्वं न स्यात् । तस्मात्पुरुषवाचकाख्यातश्रुत्या प्रक
रणं बाधित्वा पुरुषार्थो ऽयं प्रतिषेधो विधीयते । अस्त्येव स्मार्तः प्रतिषेध इति
चेत्। तर्हि तस्यैतच्छ्रुतिवाक्यं मूलमस्तु । तस्मात्पुरुषार्थ इत्येकः पूर्वपक्षः । आ-
ख्यातश्रुतेः प्रकरणस्य चाविरोधाय क्रतुयुक्तपुरुषधर्मो ऽस्तु । न ह्येतद्वाक्यं स्मृ-
तिमूलम् । भिन्नविषयत्वात् । स्मृतिश्चोपनयनमारभ्यामरणं पुरुषस्यानृतं प्रतिषे-
धति । तन्मध्यपतितत्वात् । क्रतावपि स्मार्तो निषेधः प्राप्त एव । तत उभया-
र्थो ऽययं प्रतिषेधो न विधीयते। किंत्वनूद्यत इति द्वितीयः पूर्वपक्षः। आख्यातेन
भावना विधीयते । कती तु तदविनाभूतो ऽर्थात्प्रतीयते। अतः श्रुत्यभावात्केव-
लेन प्रकरणेन प्रयाजादिवदारादुपकारकः क्रतावेव निविशते। न च तचापि वि-
धीयते। किंतु सार्वचिकस्य निषेधस्य क्रतावपि प्राप्तत्वादनूद्यत इति तृतीयः पूर्व-
पक्षः ॥ सत्यमेव वदेवानृतमिति यो ऽयं स्मार्तनियमरूपः पुरुषार्थः संयोगस्त-
स्मादयमन्यः क्रत्वर्थः संयोगः। अतो ऽ प्राप्तत्वाविधीयते । एतयतिक्रमे तोरेव
वैगुण्यम्। न तु पुरुषस्य प्रत्यवायः । अतो ऽत्र कंनुगामि प्रायश्चित्तम्। पुरुषार्थे
नियमातिक्रमे तु पुरुषस्यैव प्रत्यवायः । न तोवैगुण्यम्। तत्र स्मार्त प्रायश्चित्त-
मिति विशेषः ॥
।
नवमाधिकरणमारचयति ॥
जनभ्यमानधर्मोक्तिः पुंसो धर्मः क्रतोत।
वाक्यादाद्यः प्रक्रियया द्वितीयोऽस्त्वविरुपया ॥१७॥

·, पा. ४. अधि० ११.] ॥ तृतीयोऽध्यायः॥ १३७ दर्शपूर्णमासप्रकरणे श्रूयते । प्राणो वै दक्षो ऽपानः ऋतुस्तस्माजजन्यमानो बूयान्मयि दक्षकतू इति प्राणापानावेवात्मन्यत इति । गापविनामेन विदारि- तमुखः पुरुषो जञ्जन्यमानः । तस्य वाक्यान्मन्त्रोक्तिः प्रतीयते । वाक्यं च प्रक रणालीयः । तस्मात्केवलं पुंधर्म इति चेत् ॥ मैवम् । कतावपि जनभ्यमान- पुरुषसंभवेन वाक्यप्रकरणयोर्विरोधाभावे सत्युभाभ्यां ऋतुयुक्तपुरुषसंस्कारत्वाव- .. गमात् ॥ दशमाधिकरणमारचयति ॥ विमायावगुरेनेति ऋत्वर्थो वा पुमर्थता। फलवक्रतुसानिध्यात्क्रत्वर्थः पूर्वमन्त्रवत् ॥ १ ॥ यातनापरिहारस्य निषेधफलतोचिता। निषेधो ऽयं पुमर्थत्वात्प्रक्रियातो ऽपकृषताम् ॥ १९ ॥ दर्शपूर्णमासप्रकरणे श्रूयते । यो ब्राह्मणायावगुरेतं शतेन यातयातमाड़ास णाय नावगुरेतेति । तप यथा पूर्वाधिकरणे मन्त्रपाठस्य फलरहितस्य फलवति कतावङ्गत्वं प्रकरणेनावगम्यते । एवमत्रापि ब्राह्मणावज्ञानिषेधस्य क्रत्वङ्गत्वमिति चेत् ॥ न। वैषम्यात्। पूर्वन यात्मनि प्राणापानधारणं मन्त्रोच्चारणफलं न संभ- वति । तस्य प्रागेव सिद्धत्वात् । इह त्ववगोरणे शतसंवत्सरयातनामुपन्यस्यावगी- रणनिषेधाद्यातनापरिहारस्य निषेधफलत्वमुचितम् । तस्माविषेधस्य केवलपुरुषा- र्थतया प्रकरणादुत्कर्षो युक्तः ॥ एकादशाधिकरणमारचयति ॥ न संवदेत मलवडासमेत्यपि पूर्ववत् पुमर्थः स्यात्क्रतौ वापि संवादस्याप्रसक्तितः ॥२०॥ दर्शपूर्णमासप्रकरणे श्रूयते । मलवहासमा न संवदेदिति । अस्य निषेधस्य प्र- करणाकत्वङ्गत्वमिति चेत् ॥ मैवम् । अप्रसक्तप्रतिषेधप्रसङ्गात्। यस्य प्रत्ये ऽहनि पान्यनालम्भुका भवति तामपरुथ्य यजेतेति रजस्वलाया निःसारणेन क्रती तास- बादस्याप्रसक्तिः । तस्साकेवलपुरुषार्थस्यास्य प्रकरणादुत्कर्षः ॥ Vol I. MM ·१३८ ॥ जैमिनीयन्यायमालाविस्तरः॥ [पा.४. अधि० १२. बादशाधिकरणमारचयति ॥ हिरण्यं वर्णवहार्य क्रत्व भरणं भवेत् । हिरण्यसंस्कृतित्रि वर्णो वोत पुमर्थता ॥ २१॥ वैदिकत्वात्क्रतुस्मृत्या तदङ्गं कर्मकारके। प्राधान्यात्संस्कृतिवणे गुणे ऽस्तु विधिलाघवात् ॥ २२ ॥ अनारभ्यश्रुतत्वेन नियता न क्रतुस्मृतिः । अतः पुमर्थता स्वर्गः कल्प्यो ऽन्यहास्तु राषिवत् ॥ २३ ॥ अनारभ्य श्रूयते । तस्मात्सुवर्ण हिरण्यं भार्य सुवर्ण एव भवति दुर्वर्णो ऽस्य भ्रातृव्यो भवतीति । तत्र यदेतछोभनवर्णोपेतहिरण्यधारणं तस्य वैदिकक्रियारू- पत्वेन ऋतुस्मारकत्वात्क्रत्वङ्गसाधारणमित्येकः पक्षः । क्रत्वङ्गत्वे ऽपि नारादुपकार- कम्। किंतु क्रतुगतं हिरण्यं धारणेन संस्क्रियते । भार्यमित्यत्र ण्यत्प्रत्ययस्य कर्म- णि विहितत्वेन कर्मकारकस्य हिरण्यस्य प्राधान्यावगंमादिति द्वितीयः पक्षः । वर्णविशिष्टधारणविधाने गौरवाडारणसहितं हिरण्यमनूद्य शोभनवर्णमा विधे- यमिति तृतीयः पक्षः । धापि क्रत्वर्थो विधिः । न पुरुषार्थ इति प्राप्ने ब्रूमः ॥ यद्धि ऋतुप्रकरणे श्रुतं तस्यास्ति नियमेन क्रतुस्मारकत्वम् । इदं त्वनारभ्याधीतम् । न चात्र हिरण्यं जुहादिवत्क्रतावष्यभिचरितं येन ऋतुस्मृतिर्नियम्येत। ननु संस्का- यत्वान्यथानुपपत्त्या ऋतुप्रवेश : स्यात् । न हि धारणेन संस्कृतस्य हिरण्यस्य लो- किकः कश्चिदुपयोगो ऽस्तीति चेत् । न । क्रतावयुपयोगाभावात् । ऋतूपयो- गो ऽपि कल्यत इति चेत् । न । क्रतूपयोगित्वेन संस्कार्यत्वम्। तेन च ऋतूपयोग इत्यन्योन्याश्रयत्वाच च कर्मकारकत्वात्संस्कार्यत्वम् । परसमवेतक्रियाफलशालिव- मात्रस्य कर्मलक्षणत्वात् । अतः क्रती नियन्नुमशक्यत्वात्पुरुषार्थमिदं धारणम् । न चात्र फलाभावः । विश्वजिच्यायेन स्वर्गस्य कल्यत्वात् । अथवा राषिसच्चे यथा वाक्यशेषेणार्थवादेन श्रुता प्रतिष्ठा फलवेन कल्पिता । तथापापि सुवर्ण एव भवति । दुवणे ऽस्य भ्रातृष्य इत्यर्थवादगतं फलमस्तु । तस्मात्पुरुषार्थो धा- रणविधिः ॥

·१३९ . पा. ४. अधि० १४.] ॥ तृतीयोऽध्यायः॥ चयोदशाधिकरणमारचयति ॥ येनेर्सेकर्मणा तब जयाहोमे ऽखिलार्थता। वैदिकेष्वेव वा सर्वशेषो ऽसंकोचकत्वतः ॥ २४ ॥ होम आहवनीये स्यात्कृयादिषु न सो ऽस्ति हि । तेनानारभ्यपाठे ऽपि वैदिकेष्वेव ते जयाः ॥ २५ ॥ अनारभ्य श्रूयते । येन कर्मणेर्सेतब जयाजुहुयाद्राष्ट्रभृतो जुहोत्यभ्यातानाजु- होतीति । ईर्सेदृतिमिच्छेत् । चित्तं च स्वाहेत्यादयो जयाः। शताषाडित्यादयो राष्ट्रभृतः । अग्निभूतानामित्यादयो ऽभ्यातानाः । तत्र वैदिककर्मणेव लौकिक कृथादिकर्मणाद्धेरियमाणत्वासंकोचे कारणभावाज्जयादिहोमः सर्वशेष इति चेत् ॥ मैवम् । यदाहवनीये जुहूति तेन सो ऽस्याभीष्टः प्रीत इति वाक्येन हो- ममुद्दिश्याहवनीयविधानात्कृप्यादौ तदभावाढदिकेष्वेव जयादिहोमः ॥ चतुर्दशाधिकरणमारचयति ॥ अश्वप्रतियहेष्टिस्तु दातुरित्यभिधास्यते । दानहये लौकिके वा वैदिके वा भवेदियम् ॥२६॥ अविशेषाहयोयडा न देयः केसरीत्यतः । निषेधारलौकिकानब प्रायश्चित्तिरियं भवेत् ॥ २७ ॥ न जलोदरहेतुत्वं प्रमितं लौकिके क्वचित् । वैदिके तु श्रुतं. तस्मात्तत्प्रायश्चितये ऽत्र सा ॥ २८ ॥ इदमानायते । यावतो ऽश्वान्प्रतिगृहहीयानावतो वारुणांश्चतुष्कपालात्रिर्व- पेदिति । अब प्रतियहशब्दो दानपर इत्यनन्तरमेव वक्ष्यते । तत्र विशेषाश्रवणा- लौकिकवैदिकदानयोरुभयोरयसाविष्टिरित्येकः पक्षः। न केसरिणो ददातीति स्मृ- त्या मित्रदायादादिभ्यः प्रीत्या क्रियमाणं लौकिकमश्वदानं निषिद्धम्। तदनुष्ठाने प्रायश्चित्तरूपेयमिष्टिरिति द्वितीयः पक्षः ॥ वरुणो वा एतं गृह्णाति यो ऽश्वं प्रतिगृह्णातीत्यवदाने जलोदरष्याधिरूपो दृष्टदोषो वरुणयहवाक्येनोच्यते । न च लौकिकस्याश्वदानस्य तडेतुत्वं प्रमितम् । वैदिकस्य तु जन्मान्तरविषयं दोषश्रव- ·॥ १४० जैमिनीयन्यायमालाविस्तरः [पा. ४. अधि०१६. णम्। अतो वैदिकदाने सेष्टिः प्रायश्चित्तम् । अस्ति हि वैदिकमश्वदानम्। वडवा दक्षिणेत्यादिश्रवणात् ॥ 8 . पञ्चदशाधिकरणमारचयति ॥ यावतः प्रतिगृह्णीयादवांस्तावत्य इष्टयः। प्रतियहीतुर्दातुर्वा स्यादाद्यो ऽस्तु यथाविधि ॥ २९ ॥ असंजातविरोध्यर्थवादादातुः प्रजापतेः । 'इष्टिः श्रुता ततो दातुर्णिजर्थे ऽपि विधि नयेत् ॥ ३० ॥ पूर्वोदाढते वाक्ये प्रतिगृह्णीयादिति विधिपदचवणात्प्रतियहीनुरिति चेत् ॥ न। उपक्रमरूपेणार्थवादेन दातुस्तदिष्टिप्रतीतेः । उपक्रमश्चैवं धूयते । प्रजापति- वरुणायाश्वमनयत्स स्वां देवतामार्छास पर्यदीर्यत स एतं वारुणं चतुष्कपाल- मपश्यतं निरवपत्ततो वै वरुणपाशादमुच्यतेति । अनयहत्तवान् । स च दाता प्रजापतिः । स्वकीयां वरुणदेवता जलोदररोगप्रदां प्रापवास्तेन च रोगेण यस्तः स प्रजापतिर्विदीर्णो भूत्वा रोगपरिहारायेष्टिं कृत्वा रोगादमुच्यतेत्यष दातुरिष्टिरि- त्यवगम्यते । असंजातविरोध्युपक्रमानुसारेण विधायकपदमपि प्रतियाहयेदिन्ये- वमन्तीवितणिजयतया व्याख्येयम् ॥ षोडशाधिकरणमारचयति ॥ सोमवामिचोके वेदे वेन्द्रियसंक्षयः । दृष्टदोषो लौकिके तो वमने विहितश्चरुः ॥३१॥ अदोषो वमनायैव लोके पानं श्रुतौ पुनः। जरणाय ततो वान्तिदोषशान्य भवेवरुः ॥३२॥ इदमानायते । सौमेन्द्रं चरुं निर्वपेच्छयामाकं सोमवामिन इति । तष लो- किके सोमवमने विहितो ऽयं चरः । कुतः । वि वा एष इन्द्रियेण वीर्येण अभ्यते यः सोम वमतीति दृष्टदोषमुपन्यस्य तशान्तये चरुविधानादिति चेत् ॥ मैवम् । लोके धातुसाम्यार्थिना वमना3व सोमस्य पाने.सति वमनस्य दोषहेतु- ·पा. ४. अधि० १९.] ॥ तृतीयोऽध्यायः॥ १४१ वाभावात् । वेदे तु हिन्व मे गाचा हरिव इत्यनेन मन्त्रेण जरयितुं सोमः पीयते । तब वमनप्रायश्चित्तार्थो ऽयं चरुः ॥ सप्तदशाधिकरणमारचयति ॥ ऋत्विजो वमने ऽ येष कर्तुरेवोत वर्जनात् । विशेषस्यायिमो मैवं कर्तुरेव निरुक्तित: ॥ ३३ ॥ ईशस्य सोमस्य वमने चरुरिति विशेषस्याभावाविजां यजमानस्य च वमने सर्वचासौ चरुरिति चेत् ॥ मैवम् । यो वमति स निर्वपतीति निर्वप्नुपूर्ववमनं चरुनिमित्तम् । निर्वता च यजमानः । ऋत्विजो निर्वतृत्वे ऽधिकार्यन्तरवप्रस- ङ्गात् । तस्माद्यजमानस्यैव वमने चरूविधिः ॥ अष्टादशाधिकरणमारचमति । यागे हविर्यजेत्कृस्त्र को ऽयंशः शिष्यते ऽपि वा। देवार्थवाद्यजेत्सर्व शिष्यते हिरवत्ततः ॥ ३४॥ आग्रेयो ऽष्टाकपाल इत्यत्र कृस्नो ऽपि पुरोडाशो ऽग्नये त्यक्तव्यः । तद्धितेन कृत्स्नस्यानिदेवतासंबन्धावगतेस्त्यागमन्तरेण तदनुपपत्तेरिति चेत् ॥ मैवम् । बिह- विषो ऽवद्यतीत्यवदानद्वयं श्रूयते । अवदेयं चाङ्गुष्ठपर्वमात्रम्। तथा च.कल्पसू- पकारः । आग्नेयस्य पुरोडाशस्य मध्यादङ्गुष्ठपर्वमात्रमवदानं तिरश्चीनमवद्यतीति। ततो हविषः सकाशादङ्गुष्ठपर्ववयमावं खण्डयित्वा त्यक्तव्यम् । इतरच्छेषणीयम् । देवतासंबन्धश्वांशहारेणायुपपद्यते ॥ एकोनविंशधिकरणमारचयति ॥ शेषात्स्विष्टकृदेकस्मात्सर्वेभ्यो वैकतः कृते । शास्त्रार्थसिद्धिः सर्वेभ्यः कार्यः संस्कारसाम्यतः ॥ ३५॥ दर्शपूर्णमासयोः श्रूयते । शेषात्स्विष्टकृते समवद्यतीति । तत्रानयादीनां पया- यो हविषां मध्ये यस्य कस्यचिदेकस्य हविषः शेषादवदातव्यम् । तावतैव शा- स्वाथानुष्ठानसिडेरिति चेत् ॥ मैवम् । उपयुक्त हविः संस्कर्तुमिदमवदीयते । NN . Vol. I.

·१४४ ॥ जैमिनीयन्यायमालाविस्तरः॥ [पा०५. अधि०४. तृतीयाधिकरणमारचयति ॥ सौभामण्यां यहे स्विष्टकृदाद्यस्ति न वास्ति तत् । शेषणाच सुराक्षारयोरन्यबोपयोगतः ॥५॥ सौचामणीनामके यागे श्रूयते । पयोयहाः सुरापहाच गृह्यन्त इति । तत्र प्रकृतिगतसोमपहेष्विव शेषकार्य स्विष्टकृदादिकमस्ति । न चात्र पूर्ववछेषा- भावः । उछिनष्टि न सर्व जुहोतीत्यवशेषयितष्यत्वश्रवणादिति चेत् ॥ मैवम् । . अवशिष्टस्यान्यनोपयोगश्रवणात् । ब्राह्मणं परिक्रीणीयादुछेषणस्य पातारमिति श्रूयते । यदि ब्राह्मणं न विन्देत वल्मीकवपायामवनयेदिति च । शतातृणायां समवनयेदिति च । शतच्छिद्रा कुम्भी शतातृणा । तस्मानास्ति स्विष्टकृदादि- कम् ॥ चतुर्थाधिकरणमारचयति ॥ रथंतरादिभिर्भिवां इन्द्रास्तेषां न भिद्यते । पुरोडाशस्तच शेषकार्य किं भिद्यते न वा ॥ ६ ॥ भिद्यते कर्मणां भेदाचोदकैः पृथगुक्तितः । शेषस्य सर्वतुल्यत्वातकार्य सकृदियताम् ॥७॥ य इन्द्रियकामो वीर्यकामः स्यातमेतया सर्वपृष्ठया याजयेदिति विहिताया- मिष्टौ षडिन्द्रा एवं श्रूयन्ते । इन्द्राय राथन्तरायेन्द्राय बार्हतायेन्द्राय वैरूपायेन्द्राय वैराजायेन्द्राय शक्करायेन्द्राय रैवतायेति । तब स्वरूपेणैको ऽ पीन्द्रः पृष्ठस्तोपेषु षट्सु विहितानां षणां रथंतरादिसाबा संबन्धेन विशेष्यमाणः षोढा भिद्यते। तासां सर्वासामिन्द्रदेवतानामेक एव पुरोडाशे विधीयते । बादशकपालः पुरो- डाशो भवति वैश्वदेवत्वायेति । तस्मिंश्च पुगेडाशे प्रोक्तदेवताभ्यः पृथक्पृथक्प्रदा- नाय बहुभ्यः प्रदेशेभ्यो ऽवदानं श्रूयते । समन्त पर्यवद्यतीति । तत्र देवताभेदेन प्रदानभेदेन च कर्मणां भेदे सति चोदकैः पृथगतिदेशस्विष्टकृदिडादिशेषकार्य षट्टत्वः पृथकर्तव्यमिति चेत् ॥ मैवम्। शेषस्यैकत्वेन तत्प्रतिपः पुमक्कासंभवात्। तस्मात्सकृदेव कार्यम् ॥

·पा° ५. अधि...] ॥ तृतीयोऽध्यायः॥ १४५ पञ्चमाधिकरणमारचयति ॥ ऐन्द्रवायवशेषस्य सकृनक्ष उतासकृत् । पूर्वन्यायात्सकृत्प्राप्तौ हिर्भक्षो वचनानवेत् ॥५॥ ज्योतिष्टोमे यो ऽ यमैन्द्रवायवयह इथते तन संस्कार्यस्य सोमस्यैकत्वासकृदेव शेषकार्यमिति चेत् ॥ मैवम् । विरेन्द्रवायवस्य भक्षयति हिर्खेतस्य वषट्करोतीति .. वचनाविर्भक्षणम् ॥ षष्ठाधिकरणमारंचयति ॥ सोमेष्वभक्षो भक्षो वा न भक्षो यहहोमतः। अल्योक्तेरस्ति शेषो ऽस्य भक्षो ऽ पूर्ववचोवलात् ॥९॥ सोमयागेषु शेषभक्षो नास्ति । यद्हात्रुहोतीति कृत्स्नयहेणाहुतिश्रवणात्कुम्भी- ष्विव शेषाभावादिति चेत् ॥ मैवम् । अल्यं जुहोतीति विशेषवचनाछेषः सि- ध्यति । तक्षणं त्वपूर्वार्थप्रतिपादकवचनेभ्यो ऽवगम्यते । आश्विनं भक्षयन्ति। विरेन्द्रवायवस्य भक्षयन्ति । सदसि भक्षयन्तीत्यादीनि वचनान्यपूर्वार्थ प्रतिपाद- यन्ति । ततो भक्षविधानादस्ति सोमेषु भक्षः ॥ सप्रमाधिकरणमारचयति ॥ किं प्रेतु होतुश्चमस इत्यभक्षो ऽथ भक्षणम्। अभक्षो ऽनुक्तितो होतुश्चमसेत्याख्ययास्तु तत् ॥१०॥ ज्योतिष्टोमे श्रूयते । प्रैतु होतुश्चमसः प्र ब्रह्मणः प्रोडातृणां प्र यजमानस्य प्र यन्नु सदस्यानामिति । तत्र वज्रनाभावादभक्ष इति चेत् ॥ मैवम्। समाख्यागते चमसशब्दे भक्षणस्य प्रतीयमानत्वात्। चम्यते भक्ष्यते सोमो ऽस्मिन्यापविशेष इति हि नद्युत्पत्तिः । तस्मादस्ति तनक्षणम् ॥ ॥ ब्रटमाधिकरणमारचयति ॥ मोहातृणामिति ह्येक उनाता भक्षयेदुत । सर्वे ऽपि किंवा सुब्रह्मण्येनोनाः सामगायिनः ॥११॥ Vol. I. 00 ·. १४६ ॥ जैमिनीयन्यायमालाविस्तरः ॥ [पा०५. अधि.. सहितास्तेन ते वाद्य उन्नातृश्रुतितो ऽखिलाः। बहुत्वानानयोगेन तृतीयो रूढिवाधिते ॥१२॥ योगे समाख्यया दण्डिन्यायादन्यो ऽच भाष्यगः। सदसि स्थित्यभावेन तृतीयो वार्तिकोदितः ॥१३॥ पूर्वोदाहतवाक्ये प्रोडातृणामित्यत्रकस्यैव भक्षः । उनीपशहाभिधेयायाः सा- मभक्तरुतातयुगातृप्रातिपदिकस्य रूढत्वादित्येकः पूर्वपक्षः । उतातृणामित्यस्य बहुत्वस्यैकस्मिन्त्रसंभवादुगाचोपलक्षिताः षोडशर्विजः सर्वे ऽपि भक्षयेयुरिति वि- तीयः । उनीथप्रस्तावप्रतिहारान्सामभागानुद्रातृमस्तोतृमतितारः प्रयोगकाले गायन्ति । उदुत्कर्षेण गायन्तीति योगेनोहातारस्त्रयो भक्षयेयुरिति तृतीयः पक्षः॥ रूढिर्योगमपहरतीति न्यायादेक एवोजाता । तेन बहुवचनोपपतये प्रत्यासना उपलक्ष्यन्ते । प्रत्यासत्तिश्च प्रस्तोतृप्रतिहोरिव सुब्रह्मण्यस्यास्ति । सामवेदाध्या- यित्वेन सुब्रह्मण्याहानरूपे तदीये कर्मण्ययौहापसमाख्यायाः सत्वात्। तस्मात्सु- ब्रह्मण्येन सहिताश्चत्वारः सामगा भक्षयेयुरित्ययमन्यः पक्षोभाथकारस्याभिमतः॥ वार्तिककारस्तु सदसो भक्षणस्थानत्वात्सुब्रह्मण्यस्य सदस्यप्रवेशतेन विरहिता अवशिष्टाः सामगा भक्षयन्तीत्यमुमेव तृतीयं पक्षमङ्गीचकार ॥ नवमाधिकरणमारचयति ॥ किं स्याच्चमसिनामेव हारियोजनभक्षणम् । सर्वेषां वायिमस्तेषां पूर्ववाक्येन संनिधेः ॥ १४ ॥ लिप्सन्ते सर्व एवेति हारियोजनवाक्यतः। यावस्तुतोऽप्यस्ति भक्षश्चमसित्वमकारणम् ॥ १५ ॥ हरिरसि हारियोजन इत्यनेन मन्त्रेण गृह्यमाणो ग्रहो हारियोजनः । होतृब्रह्मा- दयश्चमसिनः । यस्तु चतुणी होतृणां मध्ये चतुर्थो यावस्नुबामको ऽस्ति नासो चमसी । तत्र चमसिनामेव हारियोजनभक्षणम् । कुतः । यथाचमसमन्यांचम- सांश्चमसिनो भक्षयन्यथैतस्य हारियोजनस्य सर्व एव लिप्सा इत्यत्र पूर्ववाफ्पे चमसिना संनिहितत्वेनोत्तरवाक्ये सर्वशब्देन तेषामेवाभिधातव्यत्वात्। अतो ना- स्ति यावस्तुतस्तत्र भक्ष इति प्राप्ने श्रूमः ॥ अपशब्देनैवकारेण च चमसिमाष- ·पा. ५. अधि० १२.] ॥ तृतीयोऽध्यायः॥ १४७ शङ्कामपोह्य वाक्येन विहितस्य सर्वभक्षणस्य संनिहितमावसंकोचायोगादस्ति यावस्लुतो ऽपि भक्षः। तस्मान्चमसित्वं न भक्षणे कारणम् ॥ दशमाधिकरणमारचयति ॥ आद्यभक्षे वषर्तुर्विधिः प्राथम्य एव किम। किंवा तदुक्तभक्षे स्याद्वषट्कारनिमितके ॥१६॥ अप्राप्नरग्रिमो मैवं समासस्थित्यसंभवात्। विशिष्टस्य विधिस्तस्माद्वषट्कारो ऽपि कारणम् ॥१७॥ वषर्तुः प्रथमभक्ष इत्येवं श्रूयते । वषर्ती होता । तस्य भक्षणं समाख्यया प्राप्तम्। प्राथम्यं त्वप्राप्तमिति तदेवान विधीयत इति चेत् ॥ मैवम्। प्रथमभक्ष इत्यस्य समस्तपदत्वेन यो भक्षः स प्रथम इत्येवं विच्छिद्यान्वेतुमयोग्यत्वात्प्राथम्य- विशिष्टं भक्षणमच विधीयते । तस्मिन्भक्षणे वषट्कारः कारणम् ॥ एकादशाधिकरणमारचयति ॥ आख्यावचोवषट्कारा एव किं भक्षहेतवः । किंवाभिषवहोमौ च तवाद्यो ऽस्तूक्तया दिशा ॥१॥ हविर्धाने ऽभिषुत्याय हुत्वा सदसि भक्षयेत्। इति श्रुतत्वतस्तौ च भक्षहेतू यथेतरे ॥१९॥ प्रैतु होतुश्चमस इत्यत्र समाख्या भक्षहेतुः । हारियोजने वाक्यम्। वषर्तुः प्रथममक्ष इत्यत्र वषट्कार इत्येवमुक्तत्वात्रय एव भक्षहेतव इति चेत् ॥ मैवम् । हविर्धाने यावभिरभिषुत्याहवनीये हुत्वा प्रत्यञ्चः परेन्य सदसि भक्षान्भक्षयन्तीति श्रूयते। उतरवेद्याः प्रतीचीने मण्डपे ऽभिषवः । उत्तरवेद्यां होमः । सदसि भक्ष- णम्। तचाभिषवहोमयोर्वचनान्तरप्राप्तयोरविधेयतया तो निमित्तत्वेनानूद्य भक्षणं विधीयते । तस्मात्समाख्यादिवदेतयोरपि हेतुत्वमस्ति ॥ बादशाधिकरणमारचयति ॥ हेतुसंघे विकल्पः किं बाधो वाथ समुच्चयः ।

·१४ ॥ जैमिनीयन्यायमालाविस्तरः [पा. ५. अधि० १३. .. साम्याडिकल्पो बाध्यन्तां सावकाशाः समाख्यया ॥२०॥ नैव वाचनिकं बायं भक्षणे ऽच विभागशः। सिद्धे विकल्पो नो युक्तः स्वीकार्यो ऽतः समुच्चयः ॥२१॥ #तु होतुश्चमसः प्र ब्रह्मण इत्यत्र चमसिषु समाख्या भक्षणे हेतुः । वषर्नुः प्रथमभक्ष इत्यच वषट्कारो होतुर्भक्षहेतुः । हविर्धाने यावभिरभिषुत्याहवनीये हुत्वा सदसि भक्षयन्तीत्यत्राभिषवसहितो होमो ऽध्वर्योर्भक्षहेतुः । तत्र चमसवषदारयोः संघो होतरि प्राप्तः । चमसाभिषवहोमसंघो ऽध्वर्योः प्राप्तः। तच हेतुइयस्य समा- नवलवाहिकल्ये सत्यन्यतरनिमितकृतमेव भक्षणमित्याद्य : पंक्षः। वषट्कारादिहे- तोश्चमसेतस्यहेषु सावकाशवानिरवकाशया चमससमाख्यया तबाधे सति चम- सेषु पाक्षिकमपि वषट्कारादिहेतुकं भक्षणं नास्तीति द्वितीयः पक्षः॥ वषर्तुरि- त्यादिवाक्यस्य प्रवलत्वात्समाख्यया बाधो न युक्तः। निरवकाशतया सापि प्रव- लेति चेत्। तर्हि प्रमाणहयेन पृथग्भक्षणे विहिते.समुच्चयो ऽभ्युपेयः । न च वीहियववहिकल्पः। तब पुरोडाशनिष्पादनस्य दृष्टप्रयोजनस्यैकत्वात्। इह तु नि- यमादृष्टार्थ भक्षणम्। तच्चादृष्टं यथावचनं द्विविधम्। तस्मात्समुच्चयः ॥ चयोदशाधिकरणमारचयति ॥ एकपाचे किमध्वर्युरघात्पूर्वमुतेतरः । तहस्ते पाचसंस्थानान्तस्य प्रथमभक्षणम् ॥२२॥ पाहि होतेव नः पूर्व इति मन्त्रेण पूर्वता। वषर्तुस्तदुक्तेश्च न्यायबाध्य वचो न हि ॥२३॥ एकस्मिन्पाचे बहूनां वचिद्धिहितं भक्षणम्। नपाध्वर्युः प्रथमं भक्षयेत्। पाच- संनिधानादिति चेत्॥ मैवम्। लिङ्गवायाभ्यां होनुः प्रथमभक्षावगमात्। होतेव नः प्रथमः पाहीत्यूविजो ऽध्वयु संबोध्यैवं प्रार्षयन्ते। यथा होतामतः पूर्व भक्ष- यित्वा शेषप्रदानेनासान्पालितवान्। तथा समपि पाहीति तदेतबोतुः प्रथमभक्षे लिङ्गम्। वाक्यं चैवमानातम्। वषर्तुः प्रथमभक्ष इति । तप विशिष्टविधाना- पाथम्यमपि सिध्यति । न चैतडचन पावसनिधिस्मेण न्यायमाषण बाधितुं शक्यम्। तस्माद्योता प्रथम भक्षयेत् ॥

·१४९ पा. ५. अधि० १७.] ॥ तृतीयोऽध्यायः॥ चतुर्दशाधिकरणमारचयति ॥ नानुज्ञापूर्वको भक्षस्तत्पूर्वो वात्र लाघवात्। आद्यो नानुपहूतेन पेय इत्युक्तितोऽन्तिमः ॥ २४ ॥ अनुज्ञाभक्षयोईयोरनुष्ठितो गौरवाक्षमावमिति चेत् ॥ मैवम्। तस्मात्सोमो नानुपहूतेन पेय इति वचनेनानुज्ञाया आवश्यकत्वात् ॥ पञ्चदशाधिकरणमारचयति ॥ किमनुज्ञा लौकिकोक्त्या वेदोक्त्या वा यथा तथा। अविशेषादुपहानं मन्त्रलिङ्गातु वैदिकी ॥ २५ ॥ उपहूत उपयस्वेत्ययं मन्त्रो लिङ्गेन मन्त्रमनुज्ञायां विनियुते । तस्मादिको- क्या तदनुज्ञानम्॥ षोडशाधिकरणमारचयति ॥ उपयस्वोपहूत इत्यशेषो वयोर्भवेत्। अनुज्ञानुज्ञापनयोरथवासी विभज्यते ॥ २६ ॥ विभागकरणाभावादशेषश्चेव लिङ्गतः। उपहूयेत्यनुज्ञप्तावनुज्ञाने तथेतरः ॥२७॥ उपहूत उपयस्वेत्यस्मिन्मन्बे मध्यमपुरुषैकवचनान्तो भागः पश्चात्पठि- तोऽपि प्रथमभाविन्यनुज्ञापने समर्थः। प्रथमैकवचनान्तस्तु प्रथमपठितो ऽयुत- रसमानत्वात्पश्चानाविन्यामनुज्ञायां समर्थः । तस्माल्लिङ्गेन विभज्य विनियुज्यते ।। सप्तदशाधिकरणमारचयति ॥ उपहानमशेषाणामुप्त स्यादेकपाविणाम्। अद्दष्टहेतोरायः स्यादृष्टाधिक्यादितो ऽन्तिमः ॥ २८ ॥ अनुज्ञापनस्यादृष्टं प्रयोजनम् । तच विभिन्नपाचेष्वपि समानमिति चेत् ॥ मैवम् । दृष्टप्रयोजनस्य सनावात् । साधारणे वस्तुनि कथंचिद्रागाधिक्ये ऽपराधो भवति । अतो न्यूनाधिकवपरिहारनिमित्तमनुज्ञापनमेकपापिणामेव ॥. Vol 1.

·१५० . ॥ जैमिनीयन्यायमालाविस्तरः॥ [पा०५. अधि. १९. अष्टादशाधिकरणमारचयति ॥ होतुर्याज्यापनीती किं न वषद्वारभक्षयोः। अपनीतिरुतापायो नापनीतिर्विभेदतः ॥ २९ ॥ यजमानेन यष्टव्यं न विनेष्टिवषदतिम्। वषट्कारो याज्ययातः सहापैत्यदर्न तथा ॥३०॥ ज्योतिष्टोम ऋतुयाजनामकेषु यागेष्वाबायते । यजमानस्य याज्या सोऽभि- प्रेथति होतरेतद्यजेति स्वयं वा निषद्य यजतीति । होचे काहे समानाताया- ज्याः समाख्यया होतुः प्राप्ताः । तब काचिद्याज्या होतुरपनीय यजमानस्य विधीयते । ततो यजमानः स्वेछया होतारं वा प्रेथति स्वयं वा याज्या.पठ- ति । तत्र स्वपाठपक्षे याज्यैव होतुरपनीयते । न तु वषद्वारभक्षावपनीयते । तयोर्याज्यायामनन्तभवात् । अतो होता वषवरोति भक्षयति चेति प्राप्ने ब्रूमः ॥ स्वयं वा निषद्य यजतीतिपक्षस्वीकाराद्यजमानेन यागः कर्तव्यः । स च या- गो वषट्कारमन्तरेण न संभवति । याज्याया अधि वषरोतीति तबिधानात् । यजमानो याज्यां पठतु । होता वषट्करोतीति चेत् । मैवम् । अनवानं यजती- ति याज्यावषदारयोर्मध्ये श्वासनिषेधेनैककर्तृतावगमात् । अतो माज्यया सह वषकारो होतुरपैति । तदपाये वषट्कारनिमित्तो भक्षच होतुरपेत्य यजमाने नि- .. विशते ॥ एकोनविंशाधिकरणमारचयति ॥ न्ययोधपिष्टं सोमस्य स्थाने क्षत्रियवैश्ययोः । भक्षमा विकुर्यातासोमयागेऽपि वा तथा ॥३१॥ विभक्षयिषया वाक्यमुपकम्योपसंहृतम् । भवं यछेदिति ततो विकारो भक्षमागः ॥३२॥ फलाख्यचमसेनासौ यजेतेति श्रुतत्वतः । इज्यायां च विकारोऽसि मागाथा भक्षसंस्कृतिः ॥३३॥ ज्योतिष्टोमे श्रूयते। यदि राजन्य वैश्य वा याजयोस यदि सोमं विभक्षयिषेन्य- योधस्तिभिनीगढत्य ताः संपिथ दधन्युमृन्य तमसै भवं प्रयछेच सोममिति ।

·१५१ पाप. अधि० २०.] ॥ तृतीयोऽध्यायः॥ स्तिभिन्यो मुकुलानि । तवोपक्रमोपसंहारयोर्भक्षविषयत्वाब्रक्षमागे सोमः पिष्टेन विक्रियत इति चेत् ॥ मैवम् । यदान्यांश्चमसाजुहत्यथैतस्य दर्भतरुणकेनोपहृत्य जुहोतीति श्रुतम्। तत्र फलचमसरूपेण यथोक्तपिष्टेन यागमङ्गीकृत्य तरुणक गुणे विधीयते। किं च । इष्टद्रष्यसंस्कारो हि भक्षः। स च यागमन्तरेणानुपपन्नः । तसाधागे ऽपि विकारः ॥ विंशाधिकरणमारचयति ॥ राजसूये क्वचित्कर्तुश्चमसो दशभिर्जनैः । भक्ष्यः किं तब राजन्या भक्षका ब्राह्मणा उत ॥ ३४॥ आयो भानासंख्ययैकजातेर्विप्राः शतं दश । चमसानधुरिज्युक्त्या राजपाषं च विप्रगम् ॥ ३५ ॥ राजसूये दशपेयनामके यागे श्रूयते । दश दशैकैकं चमसमनुप्रसर्पन्तीति । तत्र यजमानस्य राजन्यस्य यश्चमसः सो ऽयं राजन्यैरेव दशभिर्भक्षणीयः। कुतः। दशे- ति संख्यया जात्येकत्वप्रतिभानात् । तथा हि दशपेयस्य ज्योतिष्टोमविकृतित्वा- त्याकृत धर्मजातं चोदकेन प्राप्तम्। प्रकृतौ च यजमानचमसस्य भिन्नजातिभिर्भ- क्षणं नास्तीत्यत्रापि तथैव प्राप्तम्। यद्यत्र दशेति विशेषो विधीयेत । तर्हि प्राकृतं भक्षकसंख्यामाचं निवर्तताम् । न वेकजातिवम्। तस्माद्राजन्यो यजमानो ऽन्यै राजन्यैर्नवभिः सह भक्षयेदिति प्राप्ते ब्रूमः॥ प्रकृतितः प्राप्नेषु दशसु चमसेषु भक्ष- णायानुप्रसर्पतां पुरुषाणं दश दशेति वीसया प्रति चमसं दशसंख्यां विधायार्थ- सिखा शतसंख्यामनूद्य संख्येयानां सर्वेषां ब्राह्मण्यं विधीयते । शतं ब्राह्मणाः पि- बनीति । तथा सति यजमानस्यापि राजन्यस्य यत्र भक्षो नास्ति तब कुतो ऽन्ये राजन्या भक्षयेयुः। तस्मात्रासणा एव भक्षकाः ॥ ॥ इति माधवीये जैमिनीयन्यायमालाविस्तरे तृतीयस्याध्यायस्य पञ्चमः पादः ॥

·१५२ ॥ जैमिनीयन्यायमालांविस्तरः ॥ [पा०६. अधि० २. षष्ठपादस्य प्रथमाधिकरणमारचयति ॥ प्रकृतौ विकृतौ वा स्याद्यस्य पर्णेत्यसौ विधिः । प्रकृतावेव वा तुल्यावचनादुभयोरसौ ॥१॥ जुहूमाश्रित्य पर्णत्वे विधिः प्रकृतिमात्रगः। चोदकेनोभयप्राप्नर्विकृती विधिनाच किम् ॥२॥ अनारभ्य श्रूयते । यस्य पर्णमयी जुहूर्भवति न स पापं वो शृणोतीति । तबाष्यभिचरितक्रतुसंबन्धवतीं जुहूमाश्रित्य नहेतुः पर्णवृक्षो वाक्येन विधीयते । या जुहूः सा पर्णमयीति । वाक्यं च प्रकृतिविकृत्योस्तुल्यं प्रवर्तते । उभयत्र पर्ण- ताया जुहाः सत्वात्। तस्मात्प्रकृतिविकृत्योरुभयोरययं विधिरिति प्राप्ने चूमः ॥ किमयं विधिर्विकृतौ चोदकात्पूर्व निविशते पश्चाहा । नाद्यः । आश्रयभूताया जुहाश्चोदकमन्तरेणासंभवात्। द्वितीये तु पर्णत्वमपि जुहा सहैव चोदकेनातिदि- श्यते। तब पुनर्विधिवैयादयं विधिः प्रकृतिमाचगः॥ एवं यस्य खादिरः मुवो भवतीत्युदाहरणीयम् ॥ •. द्वितीयाधिकरणमारचयति ॥ सामिधेनीः सप्तदश प्रकृती विकृतावुत । पूर्ववत्प्रकृतौ पाञ्चदश्येनैतहिकल्यते ॥३॥ विकृतौ साप्तदश्यं स्यात्प्रकृती प्रक्रियावलात् । पाञ्चदश्यावरुद्धत्वादाकाङ्क्षाया निवृत्तितः ॥४॥ अनारभ्य श्रूयते। सप्तदश सामिधेनीरनुयादिति। प्र वो वाजा अभि शव इत्या- द्या अग्निसमिन्धनार्या ऋचः सामिधेन्यः । तासां साप्नदश्यं पूर्वन्यायेन प्रकृतिग- तम। यदि प्रकृती पञ्चदश सामिधेनीन्वाहेति विधिः स्यात्।तर्हि पाञ्चदश्यसान- दश्ये विकल्पेयातामिति प्राप्ने ब्रूमः॥ विकृतानेव साप्तदश्यं निविशते। प्रकृतौ पा- दश्येनावरुद्धानां सामिधेनीनां संख्याकाचाया अभावात्। न च पादश्यसा- प्रदश्यवाक्पयोः समानवलवादवरोधाभाव इति शङ्कनीयम्। पादश्ये प्रकरणा- नुयहस्याधिकत्वात्। तस्माभिनविन्दावरकल्पादिविकृतौ साप्नदश्यामवतिहते । न चाच पूर्वन्यायो ऽस्ति । साप्नदश्यस्य चोदकमाप्त्यभावेन पुनर्विधाने दोषाभावात् ॥

·१५3 पा.६. अधि०४. ॥ तृतीयोऽध्यायः॥ तृतीयाधिकरणमारचयति ॥ साप्तदश्य तु वैश्यस्य विकृतौ प्रकृतावुत । पूर्ववच्चेच संकोचानित्ये नैमित्तिकोक्तितः ॥५॥ गोदोहनेन प्रणयेत्कामीत्येतदुदाहरत । भाष्यकारस्तदप्यस्तु न्यायस्याच समत्वतः ॥६॥ सप्तदशानुबयाहेश्यस्येति विहितं वैश्यनिमित्तं साप्तदश्यं पूर्वन्यायेन विकृति- गतमिति चेत् ॥ मैषम्। नैमित्तिकेनानेन वचनेन प्रकृतिगतस्य नित्यपाञ्चदश्यस्य वैश्यव्यतिरिक्तविषयतया संकोचनीयत्वात्। नित्यं सामान्यरूपतयां सावकाशवेन च दुर्वलम। नैमित्तिकं तु विशेषरूपत्वनिरवकाशत्वाभ्यां प्रवलम्। तस्माद्देश्यनि- मितकं साप्तदश्यं प्रकृताववतिष्ठते । अब भाथकारो ऽन्यदुदाजहार। चमसेनापः प्रणयद्रोदोहनेन पशुकामस्येति । तर प्रकृतेश्चमसेनावरुद्धत्वादोदोहनं विकृताविति पूर्वपक्षः ॥ कामनानिमित्तकेन गोदोहनेन नित्यस्य चमसस्य निष्कामविषयतया संकोचनीयत्वात्प्रकृतावेव गो- दोहनमिति रावान्तः ॥ चतुर्थाधिकरणमारचयति ॥ आधानं पवमानादेरिष्टेरॉन वा भवेत् । अग्नीनामिष्टिशेषत्वान्तहारास्य तदङ्गता ॥७॥ अनारभ्यविधानातु नाङ्गं कस्यचिदाहितिः । अग्न्यर्थत्वात्तत्समेष्टिरमयस्त्वमिहोत्रगाः ॥६॥ इदमानायते। अपये पवमानायाष्टाकपालं निर्वपेदग्नये पावकायापये शुचय इति । वसन्ते ब्राह्मणोऽमीनादधीतेति च । तचाधानं पवमानादीष्टीनामङ्गम। कुतः । दर्शपूर्णमासविकृतिषु पवमानादीष्टिषु चोदकमानानामाहवनीयाद्यपी- नामिपावे सत्यनिहारा तासंस्काररूपस्याधानस्यापि तदङ्गताया अनिवार्यत्वा- दिति चेत् ॥ मैवमं । न ह्येतदाधानं कस्यचित्क्रतोः प्रकरणे पठितम्। किंत्वनार- भ्याधीतम् । अतो न कस्याप्येतदङ्गम। किंत्वाधानवदिष्टीनामथमिसंस्कारार्थत्वा- परस्परं नास्त्यङ्गाङ्गिभावशङ्का ॥ ननु पवमानेष्ट्यङ्गत्वाभावे ऽमिसंस्कारवैया- Vol. I.

·१५४ ॥ जैमिनीयन्यायमालाविस्तरः ॥ [पा.६. अधि०६. दरिद्वाराङ्गत्वं युक्तमिति चेत् । न । संस्कृतानामग्रीनाममिहोपायुत्तरकनुषु तप्त- द्वापैर्विनियोगावगमात् । तस्मानाधानमाम् ॥ पनमाधिकरणमारचयति ॥ आधानं किं प्रकृत्यर्थ वहिमाषण वा युतम्। संस्कृतामिप्रनायैतत्पर्णवत्प्रकृती स्थितम् ॥९॥ लौकिकाकारमानत्वे विफलत्वात्क्रती युतिः । पर्णस्याहवनीयादौ शास्त्रीये ऽस्तु स्वतन्त्रता ॥१०॥ अनारम्याधीतं पर्णमयीत्वं यथा जुहूप्रनाड्या प्रकृती निविष्टम् । तथैवामि- प्रनाड्या तासंस्काररूपमाधानं प्रकृती निविशत इति चेत् ॥ मैवम् । वैषम्यात्। विविधो हि जुहा आकारः । लौकिकः शास्त्रीयश्च । अरनिमार्षदैर्घ्यहंसमुखत्व- ग्विलत्वादिरूपो दृश्यमानो लौकिकः । अपूर्वीयत्वाकारस्तु शास्त्रीयः। तयोर- पूर्वीयत्वं ऋतुप्रवेशमन्तरेण नास्ति । तब यदि लौकिकाकारमाचे पर्यवस्यति । तदा पर्णमयीत्वं विफलं भवेत् । काष्ठान्तरेणापि तदाकारस्य सुसंपादनात् । अतोऽ पूवीयत्वाय पर्णता ऋतौ प्रविष्टा । आहवनीयादीनां वेक एव शास्त्रीया- कारः। स च विधिवलादाधानेनैव जन्यते । नान्यथा । तस्मादाधानस्य ऋतुप्रवेशं विनैव शास्त्रीयाहवनीयाद्याकारसंपादनासमर्थत्वादग्रिहोत्रण तत्संयुज्यते । तथा सति पर्णवैषम्यात्प्रकृतावप्रविश्यानीनुत्पाद्य ऋतुवत्स्वातन्त्र्येणावतिष्ठते । ततो लौकिकोपायसंपादितसुवर्णग्रीह्यादिवदाधानसंपादिताना स्वतन्त्राणामेवाहव- नीयाद्यनीनां पश्चातापैः ऋनुषु विनियोगो ऽस्तु । - षष्ठाधिकरणमारचयति ॥ संस्कृते पवमानेच्या वही सेनि वेश्यः । वही तसंस्कृते कायाचोदकस्यानुरोधतः ॥११॥ चोदकः पवमानेटौ न तां प्रापयितुं प्रभुः। अनङ्गत्वेष्यसिद्धिभ्यामिहयसंदसंस्कृते ॥१२॥ पवसानादीष्टिभिराहवनीयाद्यग्रयः संस्कियो । संस्कृतेम्वग्निहोचदर्शपूर्णमा- ·१५५ .. पा.६. अधि० ७.] ॥ तृतीयोऽध्यायः॥ सादिकतवः प्रवर्तन्ते । तथा सति विमताः पवमानेष्टयस्ताभिरिष्टिभिः संस्कृत वही कर्तव्याः । इष्टित्वात् । इतरेष्टिवत् । चोदको ऽयेवं सत्यनुगृहीतो भवति । एताभिरिष्टिभिः संस्कृते वहौ प्रकृत्यनुष्ठानादिति प्राप्ने ब्रूमः ॥ यद्यपि पवमाने- हिर्विकृतिस्तथापि चोदको न तस्यां पवमानेष्टौ पवमानेष्टिमतिदेष्टु प्रभवति । प्रकृतौ प्रयाजादिवत्पवमानेष्टेरङ्गत्वाभावात्। किं च। एतस्याः पवमानेष्टेः संस्कृ तामिसिद्यर्थ पवमानेष्यन्तरागीकारे तचापि तथेत्यनवस्थायामिष्टिरेव न सि- ध्येत्। तस्माताभिरिष्टिभिरसंस्कृते वही पवमानेष्टयः कर्तव्याः ॥ सप्तमाधिकरणमारचयति ॥ अग्रीषोमीयसवनीयानुबन्ध्यपणुष्वमी। उपाकरणमुख्यास्तु धाः साधारणा न वा ॥ १३॥ ज्योतिष्टोमप्रकरणे पाठासाधारणा अमी। पशुधर्मा यहात्सोमयागे ते स्युनिरर्थकाः ॥ १४ ॥ अग्रीषोमीयधर्मत्वं तेषां स्थानात्प्रसिध्यति । हयोरितरयोः पश्योः प्राप्यन्ते चोदकेन ते ॥ १५ ॥ अमीषोमीयः सवनीयो ऽनुबन्ध्यश्चेति ते त्रयः पशवो ज्योतिष्टोमप्रकरणे स- मावाताः । पशुधर्माश्योपाकरणपर्यनिकरणादयस्तनाम्नाताः । प्रजापतेजीयमाना इमं पभुमित्याभ्यामृग्भ्यां पशोरुपस्पर्शनमुपाकरणम्। दर्भज्वालया निःप्रदक्षिणी- करणं पर्यनिकरणम। त एते धर्मास्त्रिष्वपि पशुषु साधारण्येन विधीयन्ते। चया- णामपि ज्योतिष्टोमप्रकरणपाठसाम्यात्। ननु ज्योतिष्टोमस्य प्रकरणे पठितानेता- समान्स एव यहीथति । न तु पशव इति चेत्। न । तस्य सोमयागत्वात्। सोमो पभिषवादीन्धमामाकाकुति । न तु यूपनियोजनविशसनादीन । तस्मादङ्गिन्यन- श्रवाः सन्तो ऽङ्गेषु निविशमाना.अविशेषतस्त्रिष्वपि पशुष्ववतिष्ठन्त इति प्राप्ने भूमः॥ अस्त्यष विशेषः संनिधिलक्षणः । सौत्यनामकादहूः प्राचीन औपवस- प्यनामो हि धिष्ण्यनिर्माणादूर्वमेते. धर्मा आघाताः । अमीषोमीयस्यापि नदेव स्वानाम्। सवनीयस्तु सौत्ये ऽहनि श्रूयते । आश्विन यहं गृहीत्वा विवृता म परिवीयानेयं सवनीयं पशुमुपाकरोतीति । अनुबन्ध्यत्ववभृधान शास्त्रातः ।

·१५६ ॥ जैमिनीयन्यायमालाविस्तरः ॥ [पा.६. अधि०९. ततः संनिधिना ते धर्मा अग्रीषोमीये संवध्यन्ते । सवनीयानुबन्थ्ययोस्नु चोदका- दतिदिश्यन्ते ॥ . अष्टमाधिकरणमारचयति ॥ शाखाछेदादयो दोहे धर्माः सायं व्यवस्थिताः । प्रातश्च सन्ति वा सायंस्थानाले पूर्ववस्थिताः ॥१६॥ आनर्थक्यप्रतिहतिः पूर्ववनेह विद्यते। मलिनो ऽतः प्रकरणात्प्रातर्दोहे ऽपि सन्ति ते ॥ १७ ॥ दर्शपूर्णमासप्रकरणे पलाशशाखाछेदनम्। तया शाखया वासापाकरणमित्या- दयो दोहधीः समाचाताः। दोही च वी विद्यते । अमावास्यायां राबावेको दोहः । प्रतिपदि प्रातरपरो दोहः । तत्र पूर्वन्यायेन प्राथमिके सायंदोहे प्रथमथु- तास्ते धर्मा व्यवतिष्ठन्त इति चेत् ॥ मैवम्। वैषम्यातं। पूर्व हिं सोमे विशमना- दिधर्माणामनन्वयात्प्रकरणमानर्थक्यप्रतिहतम् । इह तु नास्त्यानर्थक्यप्रतिहतिः। ततः प्रकरणेन स्थानं बाधित्वा हयोर्दोहयोस्ले धर्मा अभ्युपेयाः ॥ : नवमाधिकरणमारचयति ॥ यहधीः सादनाद्याः प्रातःसवन एव ते। विषु वा निश्चितस्थानादाद्यः पूर्ववदुत्तरः ॥१८॥ ज्योतिष्टोमे प्रातःसवने सन्यैन्द्रवायवादयो पहाः। माध्यन्दिने सवने मलव- तीयादयः । तृतीयसवन आदित्यादयः। तच सादनसंमार्गादयो धर्माः प्रातःसव- नीयमहसंनिधावाबायन्ते । उपोने ऽन्ये यहाः सायन्ते ऽनुपोमे ध्रुव इति । दशा- पवित्रण यह समाष्टींति च । ध्रुवष्यतिरिक्तानां यहाणामधान्मृप्तिकोपवेशन कृत्वा तत्र सादनम्। ध्रुवस्य तु न तथा । पूर्वाधिकरणे शाखाहरणादयः प्रधान- योर्दधिपयसोर्धीः समानाताः । तत्र दधि पूर्वेयुः सायंदोहमन्तरेण न सिध्य- तीति तत्सिद्यर्थ केवलं सायं दुपते। न तु सायंदोहस्यासाधारणत्वेन धर्मः सहै- कस्सिन्देशे पाठो ऽस्तीति स्थान न निश्चितम्। इह तु तनिश्चितमिति प्रातःसवन एव ते धी इति केन ॥ मैवम्। सादनादीनां वाक्पेन यहधर्मत्वम् । प्रकरणेन ·१५७ . पा.६. अधि० १२.] ॥ तृतीयोऽध्यायः॥ ज्योतिष्टोमधर्मत्वं चावगम्यते । तस्मिनिश्चितमपि स्थानं वाक्यप्रकरणाभ्यां बा- धित्वा विषु सवनेषु मादनादयो ऽवतिष्ठन्ले ॥ दशमाधिकरणमारचयति ॥ एकवोत सर्वत्र रशनावेष्टनादयः । अग्नीषोमीय एवैते क्रमालिङ्गादितो ऽन्तिमः ॥१९॥ अग्रीषोमीयपशुसंनिधौ रशनया यूपस्य वेष्टनम्। रशनायास्त्रिवृत्त्वं दर्भमयत्वं चेत्यादयो धर्मा आघाताः । परिव्ययत्यूर्वे रशनेति । बिवृद्भवतीति । दर्भमयी भवतीति च। तब ये रशनया वेष्टनादयस्ते सर्वे संनिधेरवान्तरप्रकरणाचाग्रीषो- मीय एव स्युरिति चेत् ॥ मैवम्। सवनीयपशवपि तत्सद्भावो लिङ्गादवगम्यते । पिवृता यूपं परिवीमागेयं सवनीय पशुमुपाकरोतीति निवृत्तपरिष्याणयोः सि- इवदनुवादो लिङ्गम्। किं च । तृतीयाश्रुत्या वाक्येन च परिष्याणस्य यूपधर्मता। न तु पशुधर्मता। यूपश्च बयाणां पशूनां तन्त्रमिति वक्ष्यते। तस्मात्सर्वेषु पशु- ध्वेते धीः स्युः ॥ एकादशधिकरणमारचयति ॥ यहधर्मा अनारभ्योक्ताश्वदाभ्यहयेन हि । विद्यन्ते वा प्रकरणादाद्यो वाक्यादिहान्तिमः ॥ २०॥ अनारभ्य हो यही श्रुतौ। अंशु गृहातीति । अदाभ्यं गृह्णातीति च । तयोः सादनसमार्गादयो यहधा न विद्यन्ते । कुतः । आरभ्याधीतेष्वैन्द्रवायवादिष्वेव प्रकरणेन व्यवस्थापितत्वादिति चेत् ॥ मैवम् । यहाः साद्यन्त इत्यादिवाक्येन यहधर्मवावगमे तयोरपि यहयोरनिवार्यवात्। न चैन्द्रवायवादयः प्रकरणिनः । ज्योतिष्टोमो हि प्रकरणी। तस्मात्सन्ति तयोर्धमाः ॥ बादशाधिकरणमारचयति ॥ । अखण्डागीष्टकाधर्माश्चिपिण्यादिषु नोचिताः । सन्ति वा वाक्यमयबानारम्योक्तं ततो न ते ॥२१॥ Vol. 1.

·१५ ॥ जैमिनीयन्यायमालाविस्तरः ॥ [पा.६. अधि० १३. प्रकृतापूर्वसंबन्धाताहशापि वाक्यतः । अखण्डत्वादयो ऽग्न्यर्थचिविण्यादिषु सन्ति ते ॥ २२ ॥ अनारभ्य श्रूयते । चिचिणीरुपदधातीति । अमिप्रकरणे चेष्टकानां धाः श्रु- ताः। अखण्डामकृष्णां कुर्यादिति । पूर्वांश्वदाभ्ययोल्पतिवाक्यस्यानारम्याधी- तत्वे ऽपि विनियोजकवाक्यं प्रकरणाधीतम्। चिपिण्यादिनामकानां विष्टका- विशेषाणां विनियोजकवाक्यमयनारभ्याधीतम्। तच्च चित्यन्तरे ताश्चित्रिणीर्वि- नियुङ्क्ते। अखण्डत्वादिधर्मास्तु षणां चितीनां मध्ये प्रथमचितावामाताः। तस्माते चिचिण्यादिषु नोचिता इति प्राप्ने ब्रूमः ॥ यद्ययुत्पतिविनियोजकवाक्पयोरन्यत- रस्यापि प्रकरणपाठो नास्ति तथापि य एवं विद्वानर्मि चिनुत इति प्रकृतं यदेत- दग्न्यपूर्व तत्संबन्धित्वेनैव चिचिण्यादयो ऽयप्रकरणपठितेनापि वाक्पेन विनियु- ज्यन्ते। अखण्डत्वादयश्चाग्निसाधनभूतेष्टकाधाः। न तु प्रथमचितिधर्माः । तस्मा- चिचिण्यादीष्टकास्वपि ते सन्ति । दग्निसाधनभूतासु चयोदशाधिकरणमारचयति ॥ विधयो ऽभिषवाद्याः स्युः फलाख्ये चमसे न वा। नैमित्तिकस्य नित्येन तुल्यत्वादस्ति तद्विधिः ॥ २३ ॥ नित्ये कृतार्थाः संस्काराः पश्चाहाविनिमितजे । न विधेयाः किंतु तत्र प्राप्यन्तामतिदेशतः ॥ २४ ॥ न्ययोधमुकुलरूपस्य फलस्य पिष्टं चम्यते यत्र स फलचमसः। स च नैमित्तिकः। राजन्यवैश्यौ निमितीकृत्य विहितत्वात् । सोमस्तु नित्यः । उपाधिक्रममनुपजी- व्यैव सोमेन यजेतेति विहितत्वात्। तस्य च नित्यस्य सोमस्य यथा यागसाधन- बम्। तथा फलचमसस्यापि तदस्ति। तस्मात्सोममभिषुणोति सोम क्रीणातीत्या- दयो यागद्रव्यसंस्कारविधयः सोम इव फलचमसे ऽपि प्रवर्तन्त इति प्राने ब्रूमः॥ नित्या अभिषवादिसंस्कारा नित्यं सोमं संस्कार्य लब्ध्वा चरितार्थाः सन्तो नान्य संस्कार्यमपेक्षन्ते । फलचमसस्तु सोमविकारत्वात्पञ्चानावी । तंतो निरपेक्षाः संस्कारविधयो न तत्र प्रवर्तन्ते । न चैतावतां संस्काराभावः। चोदन तसिः। तस्मात्सोममाघसंबन्दिनो विधयः ॥

·१५० पा.६. अधि०१६.] ॥ तृतीयोऽध्यायः॥ चतुर्दशाधिकरणमारचयति ॥ नीवारादिप्रतिनिधेरतुल्यो वा विधिः समः। पुरेवातुल्यता साम्यमाकाराबीहिता यतः ॥ २५ ॥ वीहिभिर्यजेतेति विहिताना वीहीणामसंभवे नीवाराः प्रतिनिधित्वेन स्वीका- यी इति वक्ष्यते । तष पूर्वन्यायेनावघातादिविधयो बीहिषु कृतार्थाः पश्चादा- विनि नीवारादौ न प्रवर्तन्त इति चेत् ॥ मैवम्। व्रीहिशब्दो हि जातिविशेषेणा- कारविशेषेण चोपेतं द्रष्यमाचष्टे । नीवारादिषु जातितो व्रीहिशब्दार्थत्वाभा- वे ऽप्याकारे व्रीहिशब्दार्थत्वेन ब्रीहीनवहन्तीति विधिः प्रवर्तते । यथां वीहिजा- नावेव समीचीनानां वीहीणामभावे जलवाहबधुपघातेन सारविकलेष्वपि वि- धिः। तथा जातिविकलेष्वपि ब्रीहिषु मुख्यैकदेशरूपत्वाविधिरस्तु ॥ ॥ पत्रदशाधिकरणमारचयति ॥ पूतीकाभिषवो ऽतुल्यस्नुल्यो वा सोमतुल्यता। नास्ति नैमित्तिकत्वेन तुल्यः प्रतिनिधित्वतः ॥ २६ ॥ यदि सोमं न विन्देत पूतीकानभिषुणुयादिति श्रूयते । तत्र सोमाभावं नि- मितीकृत्य पूतीकलताखण्डानां विहितत्वात्फलचमसवचैमित्तिकत्वेन सोमाभिष- वक्रयादिविधिः पूतीकेषु न तुल्य इति चेत् ॥ मैवम् । नीवारवत्प्रतिनिधित्वात् । ननु प्रतिनिधित्वे पुरुषेण स्वयमेवोपादित्सितत्वाविधिनापेक्षितः। अत एव नी- वारेषु विधिर्न श्रुत इति चेत् । न । विधेर्नियमार्थत्वस्य षष्ठे वक्ष्यमाणत्वात् । तस्मादभिषवक्रयादिविधिः सोसपूतीकयोस्तुल्यः ॥ षोडशाधिकरणमारचयति ॥ उक्थ्यादिषु समो दीक्षणीयाद्यङ्गविधिर्न वा । एकमकरणत्वेन फलवत्वाच तुल्यता ॥ २७ ॥ उक्य्यादयः कामयोगाधिकाराः प्रक्रिया ततः। 'अग्निष्टोमात्मके ज्योतिष्टोममाने च तविधिः ॥२५॥ ज्योतिष्टोमः स्वयमेको ऽपि समातिभेदाविद्यते। यज्ञायझीयस्तोरेण समाता-

·१६०
॥ जैमिनीयन्यायमालाविस्तरः॥ [पा. ७. अधि०१.
वमिष्टोम इत्युच्यते । तस्मादपि स्तोत्रादूर्ध्वमुक्थ्यस्तोपेण समासावुक्थ्य इत्युच्यते।
एवं षोडश्यादयो ऽपि । ताहशस्य समसंस्थावतो ज्योतिष्टोमस्य प्रकरखे दीक्षणी-
येष्टिप्रायणीयेष्ट्यादीनामङ्गानां विधिराबातः। स च विधियोतिष्टोमस्य प्रथम-
संस्थाविशेषे ऽनिष्टोमे यथा प्रवृत्तः । तथैवोक्थ्यादिष्वपि प्रवर्तते । कुतः । प्रक
रणसंबन्धस्य समानत्वात्। कि । यथामिष्टोमः फलववादाविधिभिः संयु-
ज्यते । एवमुक्थ्यादयो ऽपि । तेषां च फलमेवमात्रायते । पमुकाम उक्थ्यं
गृहणीयात् । षोडशिना वीर्यकामः नुवीत । अतिरामेण प्रजाकामं याजयेदिति ।
तस्मात्सप्तस्वपि संस्थासु सृज्यमानो ऽङ्गविधिरिति प्राप्ने ब्रूमः ॥ यदेतदुक्य्यादी-
नां फलमुदाहृतं तत्तु तेषां विकारत्वं गमयति । काम्यो गुणः श्रूयमाणो नित्यम
विकृत्य निविशत इति न्यायायथा गोदोहनगुणो नित्यं चमससाधनकमपां प्रण-
यनं विकृत्य निविशते । एवमुक्य्यादयो नित्यामग्रिष्टोमसंस्था विकृत्य संस्थान्त-
रत्वं गमयन्ति । ततोऽमिष्टोमस्य गुणविकारा उक्थ्यादय इति न सर्वसाधारण
प्रकरणम्। किंत्वमिष्टोमस्यैवासाधारणम् । ननु ज्योतिष्टोमेन यजेतेन्युक्तांचाज्यो-
तिष्टोमस्येदं प्रकरणम्। न त्वमिष्टोमसंस्थाया इति चेत। वाढम्। असौ ज्योति-
शेमो न कदाचिदपमिष्टोमं व्यभिचरति । उक्थ्यादीनामवन्तीवितामिष्टोमक
त्वात् । उक्प्यादींस्तु व्यभिचरति । विनापि तैरमिष्टोमदशायां ज्योतिष्टोमवसंभ-
वात्। अतो ऽमिष्टोमसंस्थस्य ज्योतिष्टोमस्येदं प्रकरणं सत्सव दीक्षणीयाध-
विधि निवेशयति । उक्थ्यादिषु चोदकादङ्गान्यतिदिश्यन्ते ॥
॥ इति माधवीये जैमिनीयन्यायमालाविस्तरे तृतीयस्याप्यायस्य पहः पादः ॥
ससमपादस्य प्रथमाधिकरणमारचयति ॥•
मुख्यानैव वेद्यादेः प्रयाजातापि वा।
तवाक्य प्रक्रियायुक्त मुख्यानावस्य गोषकम् ॥१॥
मुख्याङ्गस्यापि वेद्यादेः प्रयाजादिषु चाङ्गता।
मुख्यार्थत्वात्प्रयाजादेः वापूर्वश्वधानतः ॥२॥

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.