Scl
Bharadvajasiksa
Front matter
No text on this page.
No text on this page.
तेजस्विनावधीतमस्तु॥
GOVERNMENT ORIENTAL SERIES
elass A, NO. 6
PREPARED UNDER TEE SUPERVISION OF
THE PUBLICATION DEPARTMENT OF
THE BEANDARKAR ORIENTAL
RESEABCH INSTITUTE,
POONA
ISTITUTE
POONA
islai ir
FOUNDED
1917
110
31
Bhandarkar Oriental Research Institute
1038
Űourrimrni Ozinta Siria.-6:35 Á, No. 6
BHĀRADVĀJAŚIKSĀ
With Nāgeśvara's Commentary
Edited By
V. R. Ramachandra Dikshitar, M. A.
A N D
P. S. Sundaram Ayyar, B. A., L. T.
Bhandarkar Oriental Research Institute
1938
Copies can lelul direct from the Blandarkur Oriental Research Institute, Poona 1 (India) Price: Re. 1 Annas s per copy, exclusive of postage. Printed and published by Dr. V. S. Sukthankar M. A., Ph. D at the Bhandarkar Institute Press, Bhandarkar Orienta! Research Institute, Poona No. 4 ( India ) राजकीशा भाच्याश्रोजिनामा: : प भारद्वाजशिक्षा नागेश्वरकृतव्याख्यया सहिता । एम्. ए. इत्युपपदधारिणा वि. आर्. रामचंद्र दीक्षितेन बी. ए., एल. टी. इत्युपपदधारिणा च पी. ए सुंदर आर्येण संपादिता F पुण्यपत्तनस्थ- प्राच्यविद्यासंशोधनमन्दिराधिकृतैः भाण्डारकरप्राच्यविद्यामन्दिरमुद्रणालये मुद्रयित्वा प्राकाश्यं नीता १८६० शकवत्सराः १९३८ खिस्ताब्दा मूल्यं २०
No text on this page.
INTRODUCTION The Bbaradvajaśikṣā with Nägeśvara's commentary is offered in a complete form now for the first time for the benefit of Vedic scholars and others interested in such studies. A part of this work with commentary has been published in Roman script with notes in Latin. What do the Sikşā treatises deal with ? Śikṣā is generally translated as Phonetics. To this class of literature belong the Prātiśākhyas. The Śikṣā and the Prātiśākhya form one of the six Vedāngas. The subject matter of these is different though there is much in common between them. 2 The Prätiśākhya is 'a collection of phonetic rules peculiar to one of the different branches of the four Vedas' while the Śikṣā may be said to be a treatise on the phonetic peculiarties of each Veda. 3 The Śikṣās are usually attributed to ancient șşis though some of them are very late compositions. The Prátiśākhyas seem to follow the Śikṣās in general, though some Śikṣās, like the Vyasa Śikṣā, seem to follow the Prātiśākhyas. + Śikṣās are compositions dealing with Letters, Accents, Quantity, Origin, Delivery, and Euphonic Law, s Max Müller, renders Sthana as Organs of Pronunciation. Ed. by Emil Sieg, Berlio, (1892). Sit + + + is the last sloka where Sieg stops, though he is aware of other slokas following. See Burnell: Aindra School of Grammarians: P. 47. 3 See Max Müller: A History of Ancient Sanskrit Literature p. 119 (1860). The Vyāsa S'iksa has been edited by Mahopadhyāya Pandita V. Vēnkatarama Sharman, Madras, 1929. There is a Grantha edition with the commentary Veda-taijasa by Karupattur Vēnkatarāma ſastri. Concerning the relation between the Prātisakhyas and the sikşās, see F. Kielborn's articles in the Indian Antiquary, Vol. V, pp. 141-144 and pp. 193-200. । वर्णस्वराङच्चारणप्रकारो यत्रोपदिश्यते सा शिक्षा । तथा च तैत्तिरीया उपनिषदारम्भे समामनन्ति । शिक्षा व्याख्यास्यामः । वर्णः स्वरः । मात्रा बलम् । साम संतानः । इत्युक्तः शिक्षाध्यायः इति ।। वर्णोऽकारादिः ॥ + + + स्वरः उदात्तादिः ॥ ++ + मात्रा हस्खादिः + + + बलं स्थानप्रयत्नौ ।। ++ + सामशब्देन साम्यमुक्तम् ॥ + + + संतानः संहिता ॥ Rsvedasarhhita with the commentary of Sayaņāoārya ed. by Max Muller Vol. I p. 34 ( 1849 ): sos also the 7th Book of the Taittiriya-İranyaka.
ii Introduction 21 I In the Bhäradvājašikşā which undoubtedly belongs to the category of the Sikşās, we do not meet with these characteristics that are common to the Sikşā treatises in general. This shows that the use of the term Śikṣã has been extended to compositions which aimed at “keeping the Vedic texts free from incorrect readings. (See Ind. Ant. Vol. V. p. 199). This Śikṣā is named a Samhitika Śikṣā as noted in the commentary of the Vyasa Śikṣa which is a Jața Śikṣà as is believed by the Vedic Adhyāpakas of the South. Its importance lies in the fact that it is the only authoritative ancient work which enables us to fix the proper reading of the text of the Taittiriya which comprises the Samhitā, the Brāhmaṇa including the Kāțhaka Brāhmaṇa, Araṇyaka and Ekāgnikāşda of the Apastamba school. In the preface to the printed edition of the Taittirīya Prātišākliya (Bibliotheca Samskrita, Mysore ), the Bharadvajašikşă is mentioned as one of the nine Śikṣās which relate to the Taittiriya. 2 The present work cannot however be said to deal with all the words of the Taittiriya Veda. It lays down empirical rules to distinguish and to empoly in their proper places.words of similar sound or form. It teaches, for example, where to read aura and where aftra, where सुष्टुत and where ugiat etc. (See Ind. Ant. Ibid p. 195). Treating then of empirical rules, this Śikṣā is of very little interest to linguistics. What is really difficult is the fixing of the chronological limits of this treatise. We know it as a matter of fact that the Bharadvājaśikṣā closely follows the present redaction of the Taittiriya Veda and its classification into kandas, prašnas, and anuvākas. It can be only provisionally assumed that the composition of the Śikṣā was some time after this Veda assumed its present form. 1 Another work of this category is the Siddhanta Sikşā attributed to one Srīnivāsa Dīkşita. It is a later composition as it enumerates the nine Śikṣās, Taittiriya Pratiśākhya, the Tribhasyaratna and other works. It belongs to the Taittiriya Veda. 8 See Intro. to the Mysore ed. of the Prātiſakhya. 3 See S. Varma, Critical Studies in the Phonetic Observations of Indian Grammarians. p. 38. R. A. S. London, 1929. A development of this department of literature on Vedic eccent is best traced in a valuable work, Saptasvara Sindhu by Ayya-śāstrin (with a commentary ) which is in Ms. form and deserves to be read along with this kind of literature.'
Introduction There is a tradition that this Śikṣā is contemporaneous with the Vyāsa Śikṣā. There is no certainty about the contemporaneity of the Bharadvajašikşa- and the Vyasa Śikṣà. : Of course both are used by our Ghana pāțhins. There is no gainsaying the fact that the Bhäradvajašikșa is mentioned in the Vedataijasa, the commentary on the Vyasa Śikṣa. In discussing the date of thë Vyasa Śikṣa H. Lüders is of opinion that the compilation cannot be later than the middle of the i žth century from a study of the materials available. But this could not be taken as in any way conclusive. And we are not concerned at present with the Vyasa Sikşa.”. To us the Bharadvajašiksa seėms, comparatively speaking, old. According to the author of the Siddhanta šikşa; the Bharadvajašikșa takes the first rank among the list of Sikşās. 2 The present edition is based on a manuscript discovered in the private library of one Mr. Venkatarāma Śästri of Cuddalore, South India. This manuscript was found along with an equally important treatise on the Yajur Veda Lakşaña, entitled Lakşanamala. The Ms. is in grantha script of forty-eight palmyra leaves 15 X 24 and is fairly correct. The name of the commentator according to the colophon is Nāgeśvara, son of VỊddhagiri. 3 It is difficult to trace the family and date of this commentator. It is likely that the commentator was an ancestor of the family of Jaţāvallabhas in Paranur Village in Tirukķovalůr Talug, South Arcot District. It may be remarked in passing that the Venkaçarāma Šāstri, in whose private custody this work was found, is a member of the Parapür Jațāvallabha Šāstri family. This manuscript is designated as Ka (*) in the book. Three other manuscripts, lent to us through the courtesy of Dr. C. Kunhan Raja, M. A., D. Phil., ( Oxon), Madras University, and of the Curator for the Publication of Sanskrit Manuscripts Trivandrum, have been utilised in this edition. The Trivandrum Ms. No. 625 contains text and commentary written in Devanāgari script on thick light blue paper pp. 92. This contains many 1 See Die Vyasa S'ikgā, pp. 106-7, Kiel, (1895). 2 Die Vyāsa S'iksa, p. 3. 8 But in the edition by Sieg, Jațavallabha Sastrin is mentioned as commentator.
Introduction 'scriptorial errors. It is difficult to differentiate between the text and the commentary in this manuscript. But this Ms. contains more illustrations than the previous one, though the citations are not identified. This Ms. is desiganted as Kha (F) in the book. The other two are designated ga (T) and gba ( 7 ), and both of them are from the Adyar Library. The ga Manuscript is numbered XXV (h) 6 in the Adyar Catalogue. It contains only the text and has ten palm leaves in grantha script. The condition of the Ms. is perfect. Each page conains six lines of forty-two letters. The manuscript shows that it has been corrected and can roughly be 250 years old. The manuscript gha is XX ( m ) 30 of the Adyar Library. It is an incomplete copy and contains only fifty karikas or verses from the beginning. This manuscript must have been copied recently. Roughly it may be about sixty years old. Brabmaśri Kalyanasundara Šāstrin of Andānallur kindly allowed the use of his correct palm-leaf copy for which our thanks are due to him. As the contents of the work are arranged in alphabetical order, we have not thought it necessary to prepare either contents or index separately. Madras 29th August 1938 } V. R. Ramachandar Dikshitar P. S. Sundaram Ayyar ओम् ॥ भारद्वाजशिक्षा॥ सव्याख्या। गणेशं प्रणिपत्याहं संदेहानां निवृत्तये । शीक्षामनुप्रवक्ष्यामि वेदानां मूलकारणम् ॥ १ ॥ श्रीगणाधिपतिमानम्य वेदानां ग्रन्थत्रयसंहितानामादिकारणं वेदभाष्यानु- सारिणी शीक्षां वेदस्थसंदेहनिवारणाय प्रवक्ष्यामि इति भरद्वाज॑मुनिनोक्तम् ॥ - (म्) वृजने ज उदात्तश्चेदकारेण सहोच्यते । एतदारभ्य अकारादिस्वरसहितानि पदानि क्रमेण कथ्यन्ते- वृजने जः वृजनशब्दे जकारः उदात्तः चेत् स जकारः अकारसहितो भवति । यथा “ वृजनं दोहसे" ( I. 4. 9 ) । " वृजनं जीरदानुम्" (ब्रा. II. 8. 4 ) । “सुवृजनासु" II. 6. 12 )| " वृजनस्य गोपाम् " (ब्रा. II. 4. 3 )। जकारः उदात्तः-इति किम् ? " वृजिनमनृतं दुश्चरितम् " (ब्रा. II. 3. 7) । " वृजिनादनृतात् " ( ब्रा. III. 3. 1 ) । ब्रजनं कृष्णम् " ( IV. 4. 3 ) । " वृजिना च मर्तान्' (V. 3. 4)॥ (मू) स्तुतं पदं तु वाक्यान्ते प्रचयं परिकीर्तितम् ॥२॥ वाक्यान्ते विद्यमानं 'स्तुतं' पदं प्रचयः चेत् , ' स्तुतम् ' इत्यत्र 'तम्' इति प्रचयः चेदित्यर्थः; तकारः अकारसहितो भवति । यथा "विप्रा वर्धन्ति 7 3 - १. 'मुनिना प्रणीतम्' स. २. 'स्तुतं धृतं घृतेनोवं हव्यपूर्वोऽन्त आहुतम्' ग, स्तुतं धृतं नयान्योर्ध्वमकारान्तं प्रकीर्तितम् । घृतेनोय हन्यपूर्वमाहुतं च तथा भवेत् ॥ 'रादत्' घ.
२ भारद्वाजशिक्षा - भवति । सुष्टुतम् " ( I. 1. 16 )। तं प्रचयमिति किम् ? " अग्ने जनामि सुष्टुतिम् " ( I. 3. 14 ) । 'वाक्यान्ते' इति किम् ? “ अभि नः सुष्टुतिं नय (ब्रा. II. 4. 6 ) । " स्तुतं शस्त्रं प्रतिगरं ग्रहम् " ( VII. 3. 11) (म्) आ पञ्चमाद्धव्यपूर्वो घृतेनोव॑श्च आहुतम् । वाक्यान्तोऽपि तथा प्रोक्तो यःपूर्वस्तु न विद्यते ॥ ३ ॥ आ पञ्चमात् हव्यपूर्वः, 'धृतेन ' इत्येवंपरश्च वाक्यान्तोऽपि आहुतम् इति शब्दः तथा प्रोक्तः अकारेण सहोच्यत इत्यर्थः । अकार इत्यनुवर्तते । यथा- हव्यमाहुतमनमीवाः" ( IV. 2. 4)। जुषस्व हव्यमाहुतं प्रजाम् ( III. 1. 11 )। घृतेनोों यथा "प्र दिव आहुतं घृतेन" (ब्रा. I. 2. 1 )। वाक्यान्तो यथा--- " वे ते देवा हविरदन्त्याहुतम् " (ब्रा. II. 7. 12 )। " उरुज्रयसं घृतयोनिमाहुतम् " (ब्रा. I. 2. 1 )। यःपूर्वस्त्वैकारसहितो न " अग्नीषोमा य आहुतिम् " (ब्रा. II. 8. 7 )। अत्र वाक्याँन्तत्वेऽप्य- काराभावः । " हव्यदातिम् । य आहुतिं परिवेदा नमोभिः " (ब्रा. III. 6. 10)। अत्र हव्यपूर्वत्वेऽप्यकाराभावः । ‘आ पञ्चमाद्धव्यपूर्वः' इति किम् ? " तास्ते गच्छन्त्वाहुतिं घृतस्य " (III. 5. 5 ) इत्यत्र अकाराभावार्थम् । कुतः ? तत्र “ येन हव्यं वहसि" इति व्यवधानेन हव्यपूर्वत्वस्य विद्यमानत्वात् । अत्र किम् ? एवाहुतिमायतनवतीं करोति " (V. 7. 3 ) ॥ स्वरभक्तिः (मू) रादत् परशुरन्तोच्चे त्विङ्गवः पशुश्च भक्तिता। परशुशब्दे अन्तोदात्ते सति रात् रेफात् अत् अकारो भवतीत्यर्थः । यथा- परशुर्न स्वस्तिः " ( III. 2. 4 ) । ' अन्तोच्चे' इति किम् ? " पशुर्वेदिः" ( III. 2. 4 ) । इङ्गयस्थपशुशब्दे तु अन्तोदात्तेऽपि तस्य स्वरभक्तिता भवत्येव । अश्वपशुमादत्ते" (ब्रा. III. 2. 2 )। " अश्वपरवा बर्हिरच्छति " ( ब्रा. III. 2.2 )। मञ्चाः क्रोशन्तीतिवत् लक्षणया इङ्गयस्थ इति लभ्यते ॥ - यथा- १. इदमधैं नास्ति ग. २. 'क्यान्तेऽपि' ख. 3. 'र्वश्वेदका' ख. ४. 'क्यान्तेऽप्य' ख. म + कृतः । । ख. ६ 'वहसीति व्यवसा' स. ख. ७ ' ग्यप' ख. 'यंप' गं. घ. ८ फात्परोऽका' स. ९ णा वा' ख. १० 'ति कथयते' ख.
om 8 भारद्वाजशिक्षा (मू) पर्षच्चेहातिपर्षाऽपि स्वरभक्तेस्तु नित्यता ॥४॥ पर्षदित्यत्र च अतिपर्षा इत्यत्रापि स्वरभक्तेस्तु नित्यता भवति । यथा तन्नः पर्षदति द्विषः" (ब्रा. III.T. )। " नावयाऽति पर्षा स्वस्तये" (आ. VI. 11 )। एषु स्वरभक्ति : । अत्र किम् ? " इत्याह तस्मात्परुषि परुषि रसः” (V. 5.5 ) । अत्र न स्वरभक्तिः । स्वरोत्तरपपूर्वे' इत्यस्यापवादोऽयम् ॥ (मू) पापं-विलोम-पूर्वे चाकार्ष कात्तिदादिषु । स्वरभक्तिं विजानीयान्नान्यवर्णोऽत्र संभवेत् ॥५॥ पापम् ', ' विलोम', एवंपूर्वे सति — अकार्षम् ' इत्यत्र खरभक्तिः भवति । अर्थात् अत्रैव स्वरभक्तिरुक्ता । 'नान्यवर्णः' इति । उकारः ऊकारो वा न स्यादि- त्यर्थः । यथा--" यदहा पापमकापम् " ( आ. X. 31 )। विलोमाकार्ष- मात्मनः” (ब्रा. III. 7.)। 'कार्षीत् ' इत्यत्रापि स्वरभक्तिर्भवति । यथा- " कामोऽकार्षीन्मन्युरकार्षीत् " ( आ. X. 61.62 ) । आदिशब्दस्य प्रयोज- नम् “अग्निर्देवता ब्रह्म इत्यार्षम्" ( आ. X. 33 ) । “वर्षकः पर्जन्यः" (V. 4. 1)। एवंपूर्व इति किम् ? " दधिक्राव्ण्णो अकारिषम् " (1. 5. 11 )। अत्र प्रत्युदाहरणप्रसङ्गात् स्वरभक्तिरुक्ता । इतः परं प्रकृतमनुसृत्याह " - आ (मू) अग्ने तानपते त्रींश्च त्रिष्टुभा चैवमाद् भवेत् । "अग्ने तव" (V. 2. 6 ), "अन्नपते" (V. 2. 2), "त्रीस्तृचान्" (II. 5. 10) इत्येतेष्वेनुवाकेषु 'भा ' इत्यत्र आकारवान् । यथा --अग्ने तवेत्यत्र---"त्रिष्टुभा राजन्यस्य त्रैष्टुभो हि राजन्यः शंयुम् " (V. 2. 6 ) । अन्नपतेऽनस्य-" त्रिष्टुभा राजन्यस्य त्रैष्टुभो हि राजन्योऽप्सु " ( V. 2.2 )। त्रीस्तृचान्--"त्रिष्टुभैवास्मा इन्द्रियम् " ( II. 5. 10 ) । एष्वाकारः । अत्र किम् ? “त्रिष्टुम्भी राजन्यस्य त्रैष्टुभो हि राजन्यो यम" (V. 1. 4)॥ 'च १ पर्शच्च पर्षिपर्षापि २ 'भक्तिस्तु ' ख. ग. घ. ३ ' स्वरपूर्वोऽपपूर्व ' ख. र कार्ष' ख. चाकार्ष कार्षिरादिषु' ग. घ. ५ 'धु त्रिष्टुमा इत्यत्र आकारो भवेत् ' ख. ' इत्येतयोरनुवाकयोः भा' क. ६ 'प्सु', एतयोरिति किम् ? त्रि 'क. ७ यम्', त्रीस्तृचान् ' इत्यत्रापि आकारवान्, यथा-त्रिष्टुभवास्मै " क.
४ भारद्वाजशिक्षा -इ-(इय) (म्) क्षिप्रा भय॑-यित्र्य-राव्य-मन्त्र्य-पित्र्यापि काठके ॥६॥ भयं, यित्र्य, रात्र्य, मन्त्र्य, पित्र्य एते शब्दाः काठके क्षिप्राः रेफयकार- सहितकाक्षरवन्त इत्यर्थः । काठकश्नेषु यथा-"विश्वस्य भत्र्यों विश्वस्य जन- यित्र्यः" बा. III. 11. 1)। रात्र्या समच" (वा. III. 10. 4 )। " भारद्वाजेत्यामन्त्र्य" (ब्रा. III. 10. 11 )। " येषां दत्तं पित्र्यमायनवत् " ( आ. II. 6 )॥ " भद्रं च सह संज्ञानं लोकस्तुभ्यमिति क्रमात् । एते काठकसंज्ञाः स्युः पञ्च प्रश्ना न चेतरे इत्यारण्यशिक्षा । एतेषां काठकप्रश्नेषु । अत्रेति किम् ? "उद्धृत्यैवाधायाभिमन्त्रियः" (बा. I. 1. 8)। "रात्रियाऽहरहोरात्रे" (V. 4. 9) ॥ (मू) समाने तु पदे हस्वाः सहल्रा विरळाश्च ये । समानपदे अखण्डपदे, सहला व्यञ्जनसहितरेफलकाराः ये यकारे परे सति; ते शब्दा ह्रस्वविरलाः। रेफयकारयोः संयोगाभाव इत्यर्थः । यथा “यस्यैतानि क्रियन्ते" (III. 3. 9 )। “ देवेष्वग्रियम्” (ब्रा. II. 3. 1 )। " नमः शीप्रियाय च " ( IV. 5. 5)। " यद्गायत्रियः स्त्रियस्तेन" ( II. 5. 8 ) । " गर्भ समुद्रियम् " ( IV. 1. 4; V. 1. 5 ) । “ महिपाथः पूर्व्य सध्रियकः " ( ब्रा. II. . 8 )। "सं प्रियाः" (IV. 2. 4 ) ।“ वा अन्नं भ्रियते" (V. 1. 9)। " एवं वा एष म्रियते" (V. T.)। " श्रियमेवावरुन्धे" III.9.7 उदु स्त्रियाः सचते सूर्यः (ब्रा. III. 1. हियेतेति" (II. 2. 1)। प्रह्रियमाणाय" (VI. 3.5)। 'समानपदे' इति किम् ? " त्र्यम्बकं यजा- महे" (I. 8. 6)। "धय॑सि" (IV. 3. 7 )। " त्र्युद्धिं करोति " (V. 1. 6)। हल्पूर्व इति किम् ? " दृ हन्तां दुर्याः " ( I. 1. 4) । " पुरोनुवाक्ये कुर्यात् " (II. 2. 9)॥ (ब्रा. )। 3 )। - ग.२ यक. . - १. राज्याम' ख. 'क्षिणा भयो जनयियो राज्याम ताः ए'ख. ३'ठके काठक इति 'ख. ५ स्वाः हत्यूर्ये वि ' ख. घ. दे हल्पूर्वरित्यत्र रेफ इकारात् ये यकारपरे सति तादृच्छन्दा ह्रस्वाः । ह्रस्वविरला इत्यस्य यकारस्य च संयो' ख. ६ भारद्वाजशिक्षा , (मू) जुष्टो वाचः प्रजानिचि मानोमित्र उदस्त च ॥ ७॥ अग्निर्वाव च देवावै केशवापविधायकः। रक्षांसीत्यनुवाकेषु ह्यप्येतीकारवान् भवेत् ॥८॥ "जुष्टो वाचः", "प्रजापतिरग्निमचिनुत स क्षुरपविः", "मा नो मित्रः", " उदस्ताप्सीत् ", " अग्निव संवत्सरः" "देवा वै यद्यज्ञेऽकुर्वत । तेऽसुरा ऊर्ध्वम् ", " रक्षासि"- " रक्षासि"- एतेष्वनुवाकेषु एतेष्वनुवाकेषु 'अप्येति' शब्दः इकारवान् । यथा- " पुनरप्येति देवान् " ( III. 1. 10 ) । " यन्मृतः पुनर यन्मृतः पुनरप्येति जीवान् " ( प्रा. III. 1. 10 ) । " जीवन्नेव देवानप्येति वैश्वानर्यर्चा" (V. 6. (6 ) । " प्रिय- मप्येति पाथः एष च्छागः " ( IV. 5. 8)। अग्निर्वावेत्यत्र यथा- “ ऋतुभूत्वा संवत्सरमप्यति" (ब्रा. I. 4. 10 ) । "देवता एवाप्येति । नास्य रुद्रः” (बा. I. . (i)। " ब्रह्माप्येति । य एवं वेद" ( आ. II. 2 ) । एतेष्विति किम् ? " जीवन्देवानामप्येतु पाथः " (III. 1. 4 )। " अथा देवानामप्येतु पाथः (III. 1. 11)॥ (मू) छन्दा या ते न बहिश्च इद्धया अग्ने बृहन्परे । छन्दा', 'या ते 'अग्ने बृहन्तम् ' एवं परः इद्धयै- शब्दः इकारपूर्वः । यथा- “ अग्निर्वायुमती भवति समिद्धयै " ( V. 3. 7) छन्दाँस्युप " (V. 3. 8)। "वायति समिद्धयै या ते अग्ने" (VI. 2. 2 )। " ब्रह्मवर्चसस्प समिद्धयै । न बर्हिरनु प्रहरेत् " ( ब्रा. II. 1. 4 )। " घुमन्तँ समिधीमहीत्याह समिद्धयै, अग्ने बृहन्तमध्वर इत्याह वृद्धयै" (ब्रा. III. 3. 6 )। एवंपर इति किम् ? " यदश्वमेधः समृद्धथै " ( ब्रा. III. 8. 1 (मू) यज्ञस्य पूर्व इष्टयै च विकारादिः प्रकीर्तितः ॥ ९ ॥ यज्ञस्य एवंपूर्वः इष्टयै इति इकारादिः स्यात् । यथा- . न बर्हिः', " यज्ञस्य समिष्टये १ . चिन्मानोभ्यप्येत्युदस्त चेत् । ' ग. घ. अनन्तरमर्धद्वयं नास्ति ग. २ 'हिश्याग्ने बृहेध्ये तथैव च ' ग. 'हियेदिध्याग्ने बृहतः परे' घ. ३ : समिध्ये इति मकार इकारसहितः स्यात् ' ख. 'च इका' ख. ग. घ .
wr भारद्वाजशिक्षा " दधि- प्राणापानौ " ( VI. 3. ५ ) । एवंपूर्व इति किम् ? "सुवर्गस्य लोकस्य समष्टय" ( II. 2.2% VII. . 8)॥ (मू) अकारिषं च णः पूर्वो रीरिषो रीरिषन्नपि । तारिषचारिषं चेत् स्यात् स्वरभक्तिर्न विद्यते ।। १० ।। णः पूर्वे सति अकारिषमित्यत्र रेफेकारौ स्तः । स्वरभक्तिर्न स्यात् । 'रीरिषः' 'रीरिषत् ', 'तारिषत्' 'चारिषम्' एणं च यथा, कावण्णो अकारिषम्" (.. 11 ) । " मा नः प्रजाँ रीरिषो मोत वीरान्" (आ. III. 15 ) । " रीरिषन्मोत वीरान्" (वा. III. 1. 1 )। " आयूँषि ता- रिषत् " (I. 3. 11)। "व्रतमचारिषम्" (I. 1. 8)। एतेषु स्वरभक्तिः न स्यात् । 'णः पूर्वः' इति किम् ? " पापमकार्षम् " ( आ. X. 31 ) ॥ (म् ) उपसर्गेषु पूर्वेषु त्वियुरित्यत्र विद्यते । उपसर्गेषु पूर्वेषु इयुरित्यत्रेकारो भवति । " उपेयुः" (VII. 2.2)। अभिसमियुः"( II. 2. 7)। अत्र किम् ? " ईयुष्टे ये" (I. 4. 33) ॥ " (मू) " जुष्टःप्रश्नकाण्डाच्छिद्रारण्यके मानुषी सईत् " ॥११॥ जुष्टःप्रश्ने यथा-- “ अतिथी मानुषीणाम् " ( ब्रा. II. 4. 7 ) । " अग्निर्विशां मानुषीणाम्" (ब्रा. II. ... 8 ) । अच्छिद्रे यथा--" अन्तर्दूत- श्चरति मानुषीषु" (ब्रा. III. 7.6)। आरण्यके यथा-" विश्वासां मानुषीणाम्" (आ. IV. ) । एते ईकारवन्तः । एष्विति किम् ? "विश्वेषामतिथिर्मानुषाणाम्" (ब्रा. II. 7. 122) । " श्रेष्ठो देवानामुत मानुषाणाम् " (ब्रा. III. 1. 2 )॥ (मू) 'विनिष्पर्यसुरःपूर्वक्रीयेत्यत्र न ते परे । - 3 १ 'रिषाचा' ख. ग. घ. २ ' एतेप्वपीत् स्यात् । स्पष्टार्थ स्वरभक्तिर्न विद्यत इत्युक्तम् । य' ख. ३ ' अत्र न स्वरभक्तिः।' ख. ४ इदमधु नास्ति ग. ५ 'इदानीं मकारस्वरभक्तिरहित- पदान्युच्यन्ते-वि ' ख. 'निष्पर्यसुरो विक्रीया तेनी धी रुद्री शतात्परम् । होत्री नप्त्री स्वस्त्री स्तोत्री पोत्री नेष्ट्री च दीर्घगाः ।। अवीयाीया ब्लीयन्त सुन्नीयमतवीय च । वरीयसी च ' ग. दीर्घगाः । अतवीयान् द्वितीयश्यातीयेताञ्चीयते ह्रसी । वरीयसी दवीयस्पून्नीय पीयूषोव्लीयन्त ।। पायतित्वस्तृतीयश्या वृकास्ते ऊर्ध्वगा ईयुः । स्वरात्तर ' घ.
भारद्वाजशिक्षा ७ (ब्रा. I. 3. 10 ईकार इति सांनिध्यात् लभ्यते । 'वि', 'निः', 'परि,', 'असुरः', एवंपूर्वः ‘क्रीय' इत्येष शब्दः दीर्घविरलः । न ते परे सति ते इत्येवंपरत्वाभावे । यथा--" विक्रीय पुनरात्मन् " (VI. 1.7 ) | पितृभ्य एव तद्यज्ञ निष्क्रीय यजमानः ), "तं परिक्रीयावरुन्धे" (ब्रा. I. 3. 6 )। " असुरः क्रीयमाणः” ( IV. 4. 9)। एवंपूर्व इति किम् ? " गृह्णाति क्रियमाणमेव तत्" (VI. 4. 2)। 'न ते' इति किम् ? " एषा पशोर्विक्रियते" (V. 2. 10)॥ (मू) चातूरथस्यपूर्वान्यौ होत्री नप्त्री च दीर्घगौ ॥ १२ ॥ पोत्री नेष्ट्री स्वस्री स्तोत्री शतरुद्री न णांपरः । वरीयसी च पीयूषो दवीयोऽथ हसीय च ॥ १३ ॥ चीयते च द्वितीय तृतीयादौ तथैव च । एते शब्दाः दीर्घविरलाः । शतात्परः चेत्तथा । “ आग्नीध्रीयो होत्रीयो मार्जालीयः" (VI. 3. 1 ) । अग्निप्रतिपादकः शतरुद्रीयशब्दः । " अन्ये शतरुद्रीयम् " (V. 5. 9 )। " शतरुद्रीयं जुहोति" ( V. 4. 3 )। न णां- पर इति किम् ? " सुमत्क्षराणां शतरुद्रियाणाम्" (ब्रा. III. 6. 11 ) । शतात्पर इति किम् ? "यथा तोकाय रुद्रियम्" (III. 4. 11 )| "होत्रीयो मार्जालीयः" (VI. 3. 1)। " अपोनप्त्रीयं चरुम् " (II. 3. 12) । विशेषणेन किम् ? " सूरोरथस्य नत्रियः" (ब्रा. II. 4. 5)। चातुः रथस्येत्येतौ शब्दौ पूर्वी दी! न । स्वस्रीयोऽसुराणाम्" (II. 3. 1)। 'सहस्र स्तोत्रीया:" ( VII. 1. 5 )। " अपचितिः पोत्रीयामयजत् । नेष्ट्रीयामयजत्विषिः आग्नीध्राद्विदुषी III. 12. " तवसमतवीयान् " ( II. 2. 12 ) । “ मनश्चा-येताम् " (II. 5. 11)। " दिशः समलीयन्त" (V. 3. 2 )। " सून्नीयमिव (VI. 2. 4 )।" एषा वै परोवरीयसी" ( VI. 2 3. ) । “ प्रतिधुक् पीयूषः (III. 3. 9)। "दवीयो अप सेध" (IV. 6.6 ) । अथ ह्रसीयाँ- सम् " (VI. 6. 4)। " चीयते" (V... 2 )। "द्वितीयो गह्यः" (V. 5. 9 ) । इत्यादिषु दीर्घविरला एव ॥ " (ब्रा. 9 )। 'तीयाश्च ' ग.
८ भारद्वाजशिक्षा (मू) पीयति त्वस्तृतायश्चायुकास्ते ऊर्ध्वगामीयुः॥ १४ ॥ पीयति त्वः, तृतीयः, अवृकाः, ते, एते परतः स्थिताश्चेदीयुरित्यत्र ईकारः। "पीयति त्वोऽनु त्वः" ( IV. 2. 3) " तृतीयः किशिलः" (T.b. 9) । " य ईयुरवृकाः " ( II. 6. 12 ) । " ईयुष्टे ये " ( I. 4. 33 ) । एषु परत इति किम् ? " उपेयुरनाप्ताम् + + उपेयुरुपदासुका " (VII. 1. 5) " उपेयान्न तृतीयम् " (T. H. 8 )। (मू ) स्वरोत्तरपपूर्वे तु शषहोर्चे तु मध्यगः। रेफादुकार एव स्यात् स्वरभक्तिर्न विद्यते ॥१५॥ स्वर उत्तरो यस्मादसौ स्वरोत्तरः । स्वरोत्तरपकारपूर्वे सति स्वरोदये पकारे पूर्वे सति रेफात् परः उकार एव स्यात् शषहेषु परेषु सत्सु । यथा-- " प्ररोहन्ती परुषः परुषः परि" ( IV. 2.9 )। " पुरुषशीर्षमुप दधाति " (T. 6. H; V. , ) । " विराजो अधि पूरुषः " ( आ. III. 12 )। आप पूर्वम्बर " इति अत्र भिन्नपदत्वात् स्वरभक्तिः । “ अभिशोचति पौरुषेयेण" (IT.7.15) तप इति तपोनित्यः पौरुशिष्टिः" ( आ. VII. 9 ) । वन्वन्नवातः पुरुहूत इन्द्रः" ( वा. IT. 8. 5)। एषु न स्वरभक्तिः। शषहोर्चे त्वखण्डपदे विज्ञेयम् ॥ (म्) रादुत्वमरुषश्रुच्चेदरुहद्रुह चारुहम् । अरुष, अरुहत् , रुह, अरुहम् , एतेषु रात् रेफात्पर ऊर्ध्व उकारः स्यात् । यथा--- "अग्निर्वा (ब्रा. III. 9. 4 ) । " अरुषं मियेध्य" ( IV. 1. 3 ) । " आवाचो मध्यमरुहत् " ( IV. 7. 13 )। " आहे दीक्षा मरुहम्" (ब्रा. III. 7. F )। " अथो खारुहम्" (VI. 2. 10 )। " खारुहा (ब्रा. II. 4. 8)। एते उकारवन्तः । एष्विति किम् ? " कोऽर्हति" (II. 1. 6 ) । " अर्हन् बिभर्षि " ( आ. IY. 5)॥ अरुषः यस्य १. अस्यार्धस्य स्थाने ' प्रचीमनुर्नमत्यै स्यात् सन्ते क्रूरमिदं तथा ' । इति दृश्यते ग २. 'ध्र्वेषु म । ग. .
भारद्वाजशिक्षा . अक्रुक्षदिति मन्यते" क्रुद्धः परोवप (ब्रा. II. 5. 8 ) ॥ . प', मित्र, (c) तिक्रुष्ट चक्रुषश्चक्रुः क्रूड-मु-क्ष-द्ध-रोत्तरे ॥ १६ ॥ 'तिक्रुष्ट', 'चक्रुषः', चक्रुः ' एतेप्युकारवन्तः। ड, मु, क्ष; द्ध, र, एवंपरः क्रु इत्युकारवान् । यथा--" अतिक्रुष्टाय मागधम् " ( ब्रा. III. 4. 1 ) । " चक्रुषः पशवः " (VI. 4. 8 ) । " स्वपत्यानि चक्रुः" ( ब्रा. II. 3. 8, IL. 8. 1 ) । “ क्रुडाङ्गिरसः" (ब्रा. II. 6. 2 ) । कमवदधाति" (V. 1. 9 )। (ब्रा. II. 5. 5)। " (I. 5. 4)। क्रूरमिव वै" (V. 1. 5) । अत्र किम् । " कृण्वानासो अमृतत्वाय (मू ) पै-ह-णा-म-त ऊर्ध्वं च त्वभि-मित्र-कपूर्वके । द्रुषदं वै द्रु ध्रुवाऽध्रुङ नानादृत्य इतिश्रुतिः ॥ १७ ॥ 'ह', णा', 'म', 'त' एवं परे सति 'अभि', ' एवं वा पूर्व सति द्रु इत्युकारवान् । द्रुषदादयश्च । धृग- नादृत्यवर्जम् । उकारवान् ॥ यथा, " द्रुपदादिव मुञ्चतु " (ब्रा. II. 4. 4)। द्रुहः पाशात् " (बा. II. 5. 6 )। द्रूणानः " (I. 2. 14 )। मपरत्वोदाहरणं चिन्तनीयम् । “ सोमो अतिद्रुतः" (L 8. 21 ) । " तं मन- साऽनुद्रुत्य" (ब्रा. II. 2. 1 ) । उद्भुताय स्वाहा " ( VII. 1. 13)। कामाभिद्रुग्धोऽस्म्यभिद्रुग्धोऽस्मि" ( आ. II. 18 ) । " मित्रध्रुगिति" (ब्रा. " कद्रूश्च वै" ( वै" (VI. 1.6) "नुषदं त्वा द्रुषदम् (I. 7. 12 )। " वनस्पतयो वै द्रु (ब्रा. I. 3. 10 ) । चकारग्रहणाद (आ. I. 23 )। घृतग्रुषस्त्वा” (ब्रा. I. 2. 1)। "भुमि धमन्तः " (बा. II. 5.5 )। " गोष्वश्वेषु शुभ्रषु " (ब्रा. II. 4. 4) निझुक्तिमरूपेण " ( V. 7. 19 ) । अत्र किम् ? " रुशदृशे" (IV. 3.13)। उदृष्ट उत्तरम्' (ब्रा. L 8. 10 ) । “यानि दृषदः" (ब्रा. II. 2. 6)। " दृषच्चोपला च" (I. 6. 8)॥ 'ति । अतिक्रुष्टादिशब्दः उकारवान्, डु' क. २ ‘हणापमत' ग. ३ 'दुद्रुवा दुइ ग. 'दृषद वैद्रु चद्रु, स्यात् धुवा ध्रड्न द्रुतिश्रुतिः" घ. • 'द्रपंद', वैद्रु, ध्रुवा, अक, एते चोकारवन्तः' स. " प्रसितिं I. 7. 1)। विगुड्म्यो हिते" १ भारद्वाज...
8 " नमः क्षत्तृभ्यः I. 1) " १० भारद्वाजशिक्षों (मू ) दृशेऽनादृत्य दृषदः उदृष्ट उद्धृतोद्धतः । दृतिश्रुतिः-दृशे, अनादृत्य, दृषदः, उदृष्टः, उद्धृतः, धृतिः, एते ऋकारवन्तः। (न) इतिप्रतिषेधवचनात् । यथा--" अनादृत्य तत् " (ब्रा. I. 6. 8 ) । " दृति" सुकर्ष" (III. 1. 11 ) । "ग्रजां ह्ह" (I. 1.7)। " ( IV. 5. 4)। " मातृवोः शुचिः” (ब्रा. II. 4. 3 )। असंमृष्टोऽसि ( I. 3. 3 )। " भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवाः " (आ. -एषु ऋकारः । यध्रुव उत्तमः" ( VI. 5. 2 ) । अकारान्तगृही- तत्वात ध्रुवं ध्रुवेण" (III. 2. 8 ) । " ध्रुवां वै" (J. 7. 5 ) । " पृथिवी मातरध्रुक् ” (ब्रा. II. 8. 6 ) । अनयोः उकारः । अकारपूर्व इति किम् ? " प्राणधृगास ( VII. 5. 19) “ यस्याग्निमनुद्धृतम्" (ब्रा. I. 4. 4) । उद्धृत्यैवाधायाभिमन्त्रियः" (ब्रा. I. 1. 8 )। उद्धृतपरि- पूताभिः " ( आ. I. 32 ) । " अहोरात्राभ्यां धृतः” (आ. V. 1 ) । “त्रिः पृच्छति शृत हवी३: शमितः " (VI. 3. 10 ) । (VI. 3. 10)। एषु ऋकारः॥ (मू ) च वि मे नम आ देवः स्तुहीह हवनेत्यसिस् ॥ १८ ॥ वाजं वो वै सित स्वर्षि तपो मे हृदये न च । च, वि, मे, नमः, आ, देवः, स्तुहि, इह, हवन, इति, असिस्, वाजम् , वः, वै, एवं पूर्वः; आस निमित्ते तु सकारपरः च श्रुतशब्दः उकारवान् । यथा-" च श्रुतसेनाय च” ( IV. 5. 6 ) । " महि विश्रुत्येतानि (VII. 1. 5)। " श्रावश्च मे श्रुतिश्च मे श्रावश्च मे श्रुतिश्च मे" ( IV. 7. 1)। " (IV. 7. 1)।“ नमः श्रुताय च" (IV. 5. 6 ) । “ आश्रुतं प्रत्याश्रुतम् " (VII. 3. 11 ) आश्रुततरं वदति” (II. 5. 11 )। " देवः श्रुतौ देवेषु " (I. 2. 13)। स्तुहि श्रुतं गर्तसदम् " (IV. 5. 10 )। " ममेदिह श्रुतं हवम् (I. 4.5)। "त इह श्रुवं त्वधिब्रुवन्तु " (II. 6. 12 ) । इति केचित् ।। "ऋतुभिर्हवनश्रुतः (IL. 4. 14 )। " इति श्रुतरावृत्" (II. 4. 7 ) । " आसिः श्रुतसदसि (II. 2. 10 ) । असिस् इत्यत्र सकारेण किम् ? “ शृतोऽसि शृतं कृतः यत्पृषदाज्यम्" । , 'वाज बोधस्तउस्वाहार्षिन्तपो' ग. २ 'वै त्ततस्व' प.
" श्रुतं तपः " -- भारद्वाजशिक्षा ११ (ब्रा. III. 7. 9 ) । “दुरोनवाज श्रुत्या अपावृधि + + प्रेदुहरिवः श्रुतस्य (II. 2. 12। सुश्रवा वै श्रुतोऽसि " (ब्रा. I. 2. 1 )। असिव्यवेतोऽत्र । श्रुतेति किम् ? " आशृणामि ते" (VII. 3. 11)। स्वा, ऋषिम् , तपः, मे, हृदयेन, एवं परः 'श्रुत' शब्द उकारवान् । यथा- श्रुताय स्वाहा " (VI. 1. 19)। श्रुतर्षिमुग्रमभिमातिषाहम् (ब्रा. II. 5.6 )। (आ. X. 10 ) । " श्रुतं मे गोपाय" (आ. VII. 4) यः श्रुतेन हृदयेन" ब्रा. III. 7. 6 )॥ (म् ) गण माच्योर्ध्व श्रुतः श्रुष्टी श्रुधी' श्रुत् श्मश्रु शुश्रुवान् ।१९। 'गण', 'माच्य' एवंपरः श्रुतशब्द उकारवान् । यथा-- इन्द्रो नाम श्रुतो गणे" (ब्रा. III. 7.9)। " कर्णयोः श्रुतं माच्योदम्( आ. X. 9 ) । श्रुष्टी, श्रुधी, श्रुत् , श्मश्रु, शुश्रुवान् , एते शब्दा उकारवन्तः। यथा-"श्रुष्टीतोअस्य" (ब्रा. II. 3. 3 ) । " श्रुधी हवमद्या च मृडय" (II. 1. 11 )। "श्रुत् कर्ण सप्रथस्तमम् " (IV. 2. 7 )। प्रतिश्रुत्कायै" (V. 5. 14 )। “ अश्रुभिः पृष्वाम् " ( V. 7. 20 ) । “धूर्षा हावनश्रू" ( I. 2. 8) । “ यच्छ्मश्रुणः (II. 1. 1)। शुश्रुवान् ग्रामणीः " ( II. 5. 4 )। एवं पूर्व इति किम् ? अशृतासः शृतासश्च" ( आ. I. 14 )। " शृत उत्स्नाति " (ब्रा. III. 7. 5 ) । “वेदिबर्हिः शृत हविः " (ब्रा. " शृतेन प्रातःसवने" (बा. 1. 4. 7 ) । “तच्छृतस्यैव पूर्वस्य " (II. 5. 3)। इत्यादिषु ऋकारः ।। (मू ) द्वित्वं चाप्य॒तवो यज्ञो र्वतः पूर्व श्रितः सइत् । ऋतवः', 'यज्ञः', वतः', एवंपूर्वः श्रितशब्दः सइत् इकार- वान् । यथा- क मासा ऋतवः श्रिताः " ( आ. I. 8) । “यत्रैव यज्ञः III. 7.6)। . , १ 'च्योढवश्रु' क. ' च्योर्ध्वं श्रुत्कश्रुष्टिश्रुधिश्मश्रुणश्शुश्रूर्व उत् । ग. २ ' श्रुधिश्मच शुपूर्व उत्। अनश्रू अश्रूभिश्चैतावुवन्तो परिकीर्तितौ । जुह्वत्यष्याहि' घ. ३ इतोऽनन्तरम्, अनश्रू अश्रुभिश्चैतावुवन्तावरि कीर्तितः।" अनशू, अश्रुभिः, उवन्तौ उकारवन्तौ शब्दौ । यथा--"धूर्षाहावन" (I. 2. 8.) । अश्रुमिः पुप्पान् ,(V.7.20)। इत्यधिकं दृश्यते : ख। परं विदं पूर्वपये 'श्रुत' इत्यनेन सिद्धमेव । * 'यहाः सर्वतः पूर्वतः श्रितः।' ग.
" भारद्वाजशिक्षा "श्रितः" (II. 6.9)। यज्ञोऽसि सर्वतः श्रितः" (ब्रा. III. 7.6 ) अपि च यत्र द्वित्वं तत्रापि 'श्रित' शब्दे इकार एव । यथा-" अग्नि, वाचि श्रितः" (ब्रा. III. 10. 8 )। " अग्निरसि पृथिव्या हिश्रतः" (ब्रा. III. 2 1) "तपोऽसि लोके रिश्रतम्" (ब्रा. III. 1. 11 )। पृथिव्याः ककुभि रिश्रतम् " (ब्रा. III. 3. 2)। “ अभितो दिक्षु श्रिताः" ( IV. 5. 1 ) । " चन्द्रमसि स्श्रितम्" (म. II. 13 ) । इत्यादि । (मू ) परिन्ययो वचोर्चे च स्रुति शब्दश्च समुषः ॥ २० ॥ मुक् पंदे सुझुकारः स्यात्समृवां स न विद्यते । 'परि', 'नी' अयः' एवंपूर्वे सति सुत्शब्दः उकारवान् । वकारचकारपरे सति सु इत्युकारवान् । अन्योऽपि यथोक्तमुकारवान् । प्रथा--- " परिसुता पयसा (ब्रा. II. 6. 4 ) । " अञ्जसायनी सुती (VII. 3. 7; VIL. 4.2 ) । “दीक्षितत्वाय सुचा " (VI. 1. 2)। “सुवं व सुचश्च" (ब्रा. III. 2. खुचमास्यस्व " (II. 5. 9 ) । स्रुतिशब्दे यथाशब्दग्रहणात् । (IV. 5.7) । अश्वान् सरिष्यतः सत्रुषश्च" तस्य चित्तिः सुगासीत् " (ब्रा. II. 2. 4 ) । “ चित्तिः खुक् ( आ. III. 1 ) । सुक्पदमिति किम् ? “सृक सँशाय" (I. 6. 12) । सूकावन्तः " (IV. 3. 11) । भागधेयेनोपसृतः" ( II. 1. 4)। “ विमाथं कुर्वते वाजसृतः ( ब्रा. I. 3. 8 ) । ससृवां- समित्यत्र वकारपरत्वेऽप्युकारो नास्ति । यथा--" वाजं ससृवाँसः " (I. 7. 8)। इत्यादिषु उकारो न स्यात् । किं तु ऋकार इति विज्ञेयः ।। (म्) पान्तः युट् मुक्ति चोर्ध्वश्च वाग्व शुभ्र च शत्रु च ॥ २१॥ स्पष्टोऽर्थः । यथा --- विगुड्भ्यो हि ते" (आ. I. 23 )। )। “घृतप्रुषस्त्वा (ब्रा. I. 2.1)।“ उद्गुतो नव यः" (III. 4. 11 ) । इति च तत्संबन्धात् । " सलिलः प्रप्लुतः " ( IV. 4. 9 ) इत्यत्र उपपदे लकारस्य संदेहाभाव .१ म्यधो वं' अ. २ 'दं' क. स. ३ 'स्यान्न सस्वा स चैव तु ' गः 'या। परिम्मयोपचोर्थ इति पाठं सुतिग्रहणं व्यर्थम् ॥ . 2.9 ) । खुवस्य बुध्नेन (ब्रा. III. 7. III. 7.2)। " नमः सुत्याय च" (ब्रा. I. 3.6) । ..
भारद्वाजशिक्षा १३ 4. 4)। “शत्रू यथा- - एव । षान्त इति किम् ? यत्पृषदाज्यम्" (VI. 3. 10 ) । क्ति च एवंपरो त्रु इतिशब्द उकारवान् । यथा -- "निमुक्तिमरूपेण " (V. 7. 19 ). निZचश्च" ( L 5. 10 ) । वाग्लू, शुभ्र, शत्रु अत्र चौकारः। यथा इति ब्रूयात् " ( I. 3. 8 ) । “ तावब्रूताम् " ( II. 6. 7; VI. 4. 8; VI. 4. 10 )। " तेऽब्रुवन् " (ब्रा. I. 6. 7, III. 2. 3 )। 'वाक् ' इति किम् ? बृहस्पतिः" ( I. 2. 2, VI. 4. 10 ) । “ गोष्वश्वेषु शुभ्रषु " (ब्रा. II. “शत्रू यतो हन्ता" ( I. H. 5 ) । एतेषु उकारः ॥ (मू) भुमि भ्रविगुमुष्टिश्च क्षामनुरुच वत्रु रुत् । भ्रमिम् , भ्रवि, ग्रुमुष्टिः, क्षामन्रुरुच, वत्रु, रुत्, इत्यत्र रेफात्पर उकारः । भ्रमिं धमन्तः (ब्रा. II. 5, 5 )। ' यवानबर्हिर्भुवि केसराणि" ( ब्रा. II. 6. 4 ) । वैद्युमुष्टिः" ( V. 4. 5 ) । “ क्षामनुरुचे" ( IV. 6. 1)। गोमन्तमुशिजो विवत्रुः । दृशानो रुक्मः " ( IV. 2. 2) । इत्यादिषु उकारः। अत्र किम् ? " नमः क्षत्तुभ्यः " (IV. 5. 4)। " " मातृवोः शुचिः" (ब्रा. II. 4. 3)। " असंमृष्टोऽसि" (I. 3. 3)। " न संभृत्याः " (ब्रा. I. 3. 1)। " आशृणामि ते" ( VII. 3. 11) । एषु ऋकारः । (मू) शतमित्त्यान् च मामस्मान् पूर्व नादुत्वमुच्यते ।। २२ ।। 'शतमित् ', ' त्यान् ', ' माम् ', ' अस्मान् ', एतत्पूर्वं नकारात् पर उकारः। यथा ---" शतमिन्नु शरदः " ( म. II. 4)। ( II. 1. 11 ) । “ मान्नु यजस्व" (ब्रा. III. 12. 2 )। (ब्रा. III. 12. 2 ) । एवंपूर्वादिति किम् ? " अस्मिन् यज्ञे" ( I. 7. 1 ) ॥ (मू) जुह्वत्यप्याहि जुह्वेऽन्त्यस्वारो गृहोपभोत्तरे । उकारवान् जुह्वशब्दः संधानं परतो न चेत् ॥ २३ अन्त्यस्वारः अन्त्यस्खरितः गृह्णात्युत्तरः उपभोत्तरश्च जुह्वशब्दः जुह्वाशब्दश्च उकारवान् । यथा ---" भुवनानि जुहृत् " ( IV. 6. 2) । “ समग्रासो जुहो त्यान्नु क्षत्रियान्" अस्मान्नु यजस्व" १ - विबमु' ग. २ 'स्यां च ' ख. 'त्यां च मामस्ताद' गः ३ 'न्निादु' ख. गार भवतीति शेषः । ५ 'स्वरो'ख.
जातवेदः" १४ भारद्वाजशिक्षा (ब्रा. II. 5. 2)। "तपूँष्यग्ने जुह्वा पतङ्गान् ” ( I. 2. 14)। आजुह्वानः" ( III. F. 7, IV. 6 3 )। " वाजप्रसवीयं जुह्वति" (V. 4. (ब्रा. II.5. 9 ) । आहिपूर्वे जुह्व इत्युकारवान् । “दुर्मद आहि जुद्धे" + )। अप्य' शब्दात्परः जुह्व इत्युकारवान् । यथा " तप्यमाना अजुह्वतीः" (बा. 1. 4. 9) । " चतुर्जुबां गृह्णाति " (ब्रा. III. 3. 5 ) । " जुबामुप॑भृतम्" (ब्रा. III. 3.9 ) । अत्र किम् ? "जिह्वा संधानम् " ( आ. VII. 3 )। अयमन्त्यस्वरितवान् , नाप्युकारवान् । न च 'संधानं' परत्वात् । स्वदया सुजिह्व (ब्रा. III. 6. 3)। " सोऽजिह्वो असश्चत " ( आ. I. 11)। “जिह्वा पवित्रम् " (ब्रा. II. 6. 4.)। (ब्रा. II. 7. 12)। अग्नेर्जिह्वाऽसि" (I. 1. 10 ) । इत्यादिषु इकारः ॥ (मू) देवानां त्वे क्रतुं चासौ यजमानेषु पाचदुत् । " देवानाम् " (VII. 5. 8 )। " त्वे ऋतुम्" (III. 5. 10) " (III. 3. 10) । " असौ ( VII. 3. 10 ) । एष्वनुवाकेषु यजमानेषु' इत्यत्र ष उकारवान् । देवानां वा अन्तमित्यत्र यथा -" यजमानेषु दधति सर्वा ऐन्द्रियो भवन्ति " (VII. 5. 8 )। त्वेक्रतुमित्यत्र यथा --" यजमानेषु दधति प्रायणीये" (III. 5. 10 ) । असौ वाऽऽदित्योऽस्मिन्नित्यत्र यथा - " यजमानेषु दधति यत्पराचीनानि" ( VII. 3. 10) । अत्र किम् ? “प्राणानेव यजमाने दधति तस्मै त्वा" (III. 5.9.) इत्यादि ॥ " त्वां जिह्वाँ शुचयः " " - (मू) भूतेभ्यः प्रोक्षति तस्माद्विभूर्देवायतः परे ॥ २४ ॥ 'प्रोक्षति' इति पूर्वनिमित्तम् । ' तस्मात् ' इति पदच्छेदः । उकार इत्य- ध्याहार्यः । तस्मात्साहितो निमित्तः । प्रोक्षति, तस्मात् , विभूः, देवा, यतः एतादृशनिमित्तपरः 'भूतेभ्यः' उकारवान् । यथा- " विश्वेभ्यस्त्वा भूतेभ्य इति (ब्रा. III. 8. 7 )। " भूतेभ्य इत्याह तस्मादश्वमेधयाजिनम् " प्रोक्षति" १ पश्रुतं" । अन्त्य स्वारोऽपि संस्थानं परतश्येदुकारो न । किंत्विकार एव । “जिह्वा- सस्थानम् " ख. २ 'पान्तस्कू' खः ‘न्त उत्' घ. ३ 'एष्धिति किम् ' स. * · भुर्दै' फ:
মাত্ত্বালম্বিন্ধ १५ ( ब्री. III. 8.1 )।" विश्वेभ्यस्त्वा भूतेभ्यः (VII. 1. 11) विभूमात्रा" (VII. 1. 12 ) । विश्वेभ्यस्त्वा भूतेभ्यो देवाः” ( VIL 1. 12 ) । " विश्वेभ्यस्त्वा भूतेभ्यो यतः प्रजाः " ( III. b. 8)। एवंपर इति किम् ? । "विश्वेभ्यस्त्वा देवेभ्यः ( I. 4. 10) त्रिंशत्रयश्च" (I. 4. 11)। "विश्वेभ्यस्त्वा देवेभ्य इति पूतमृतम् " ( III. 2. 1 ) । इत्यादि । - " (म्) वृष्टयहृत ऋकारः स्याद् विवा यस्य ह ऋध्यते । यथा- 'वृष्टिसनीः' (V. 3. 10) इत्यनुवाके 'अहृत' शब्दः ऋकार- वान् । यथा--" अहृत एवास्याग्निः" (V. 3. 10 )। अत्र किम् ? अहृत- मसि हविर्धानम् " (I. 1. 4 )। स्वर्गे" अहृताः IL.6 (आ. )।“ अहुतो यज्ञः " ( I. 1. 12 ) । " विवा एतस्य यज्ञ ऋध्यते यस्य हविः" (III. 4. 1) इत्यत्र 'ऋध्यते' । हविरिति किम् ? “ विवा एतस्य यज्ञश्छिद्यते यस्य पृषदाज्यम्" (III. 2.6)॥ इतः परं लकारसहितपदान्युच्यन्ते ल (मू) अक्षरान्तलंकारो यः स्वरो ज्ञेयो विचक्षणैः ॥ २५ ॥ उदाहृतः क्प्तशब्दे न पदाधन्तयोः स्वरः । अक्षरान्तम् लकारो भवति । यथा--- " जुहोत्यकृप्तस्य कृप्त्यै " (V. 4. 8)! अत्र लकारः स्वारः । पदादौ पदान्ते च ल इति खरो नास्ति । 'न पदाधन्तयोः' इति किम् ? " यदुन्नतो लक्ष्मिया" (II. 1. 5 ) । “वहिस्ते अस्तु बाल् " (III. 3. 10 ) इति ॥ , 'विवै हविर्यज्ञस्य ऋष्यते ।' क. 'विवै हविक ऋष्यते ' ग. वैस्य हविर्यज्ञस्यक' घ. 'म्तं ल'ख.'स्वरः' ব্রালায় m ए (म्) बद्धने सा भवे मैच्च येन्त एकादशत्रयम् ॥ २६ ॥ वद्धम् ' (VI. 2. 9 ), 'सोत्तरवेदिः ' (VI. 2. 8 ) एष्वनुवाकेषु एकारः एकारान्वितशब्द इत्यर्थः। यथा - सुवर्गमेवैने लोकं गमयति " ( VI. 2 9)। बद्धमिति किम् ? " एवैनं लोकं गमयति " ( VI. 6. 1 )। “ अभिभवे- मेति ते जुवुः " (VI. 2. 8)। सोत्तरवदिरिति किम् ? " आभिभवामेति सोऽब्रवीत् । वरं वृणै" (VI. 3 10 )। " एकादशकपालानेव प्रातः सवने कुर्यात् । एकादशकपालान्माध्यंदिने सवने । एकादशकपालाँस्तृतीयसवने" (ब्रा. I. 5. 11 ) । अन्त एकादशत्रयं इति किम् ? " अष्टाकपालान्प्रातःसवने" (ब्रा. I. 5. 11)॥ (मू) मापूर्वतो जुषेतां च प्रथमोऽञ्जन्तिसत्ययोः । 'अञ्जन्ति' (ब्रा. III. 6. 1), 'सत्य' (III. 5. 1) प्रश्नयोः जुषेतामिति षकारः नीपूर्वः एकारसहितः भवति । जुषेतामिति प्रथमवर्णः तकारः । " होतायक्षदिन्द्राग्नी पुरोडाशस्य जुषेता हविः " (ब्रा. III. 6. 8 ) । एषु षकारः एकारान्वितः । ‘ग्नीपूर्व' इति किम् ? “ अग्निम् । पुरोडाशस्य जुषता हविः । होतर्यज" (ब्रा. III. 6.8)। " गीर्भिर्विप्रः" III. 6.9 ) । प्रथमान्त इति किम् ?। वृत्रहणा जुषेथाम् ” ( I. 1. 14, ब्रा. II. 4. 8 ) । " जुषेयां यज्ञं द्रविणम् ” (III. 2. 11 ) । “ हर्यतं वृषणा जुषेथाम् " ( II. 3. 14 )। " वीतं पिबतं जुषेथाम् ” (ब्रा. III. 7.8)। एषु एकारथकाराविति चकारार्थः ॥ (ब्रा. III. " (मू) येकेशिनः सेऐकारो व्यैच्छनित्यत्र वर्णितः ॥ २७ ॥ . १ 'बद्रुमेते' क. — ब<ने सा भव मैञ्च' ग. घ. २ बदमवस्यतीत्यत्र एने इत्येकारः, सोत्तरवेदिरित्यत्र भवेमेत्यत्र एकारः च भवतीत्यर्थः । ये वै चत्वार इत्यत्र अन्ते एकादशत्रयं भवतीति शेषः । ३ 'अञ्जन्ति सत्ययोरति किम् ? ' स. 'च शब्दार्थः । (ए! ऐ)कारसहि- तानि पदान्युच्यन्ते ' सं. ५ 'संऐ' स. ६ ‘रोप्य' स. र ऐच्छ' ग. .
भारद्वाजशिक्षा १७ (ब्रा. 1. 7. "ग्रेयंगवं चरुम् " यथा “य कशिनः ' अस्मिन्ननुवाके, छान्न गारः । यथा --" तेगा निधानं बहुधा व्यैच्छन(बा. in. i. 15 ) । अत्र किम् ? " इमा एव ता उषसो याः प्रथमा व्याँच्छन् ” (ब्रा. II. . ) || (मू) प्रेयमेधा आसन नेयग्रोध-प्रेयंगवं तथा । यथा ----" यो वे प्रेयमेधा आसन् ” ( वा. II. I. :) ) | आसान्निति किम् ? ६ प्रियमेधा ऋषयः (ब्रा. !l.i, आ. ... 3 ) " नैयग्रोध औदुम्बरः ( III. 1. 8 ) । " नयग्रोधेन जन्यः (11.2.11 )॥ (मू ) दोहे यज्ञं च वैयाघ्र दैयाँमात्यैत्वगा इमे ॥ २८ ॥ दोहे यज्ञम् " (ब्रा, III. 1. 5 ) । “ व्याघ्रो वैयालेऽधि " (ब्रा. II. 1. 15 )। “ पक्षो देयांपातिः” (ब्रा. III. 1(). 9 )। “ प्लक्ष दैयांपाति पृच्छ ( वा. III. 1(). 99 ) । एषु ऐकारः । पातीति किम् ? "तेनोदय्या- सुरान्” (ब्रा. II. 2.7)। अत्र किम् ? " रय्यै पोपाय" ( IV. 4. 1 )। " अनपजय्यमभ्यजयन्" ( I. 7. 5, 1. 2. 1}) । इत्यादिषु' अकारपूर्व- यकारस्य द्वित्वम् । (मू ) ब्रह्मवर्षेन्द्रियं चेन्द्रि पशून्वीर्यमनुपरः । मुखतो ज्योतिरूर्जाय एवास्मै चैवमैद भवेत् ॥ २९ ॥ एषु अस्मैशब्दः ऐकारान्वितः स्यात् । अत्र निमित्तानि -'ब्रह्मवर्ग', 'इन्द्रियं च', 'इन्द्रियं पशून्', 'इन्द्रियं वीर्यमनु' । ऐकारस्य परनिमित्तानि । मुखतआदि- पूर्वश्च । यथा- “ संवत्सर एवास्मै ब्रह्मवर्चसं प्रयच्छति " ( II. 1. 2 ) । प्रेति किम् ? " एवास्मिन् ब्रह्मवर्चसं दधाति " (I. 5. 8)।“ तेजश्चैवास्मा इन्द्रियं च समीची" (I. 1. 4 )। एवास्मा इन्द्रियं पशून् " ( II. 2.7 ) । “स एवास्मा इन्द्रियं वीर्यमनु प्रयच्छति" ( II. 2. 1)। " मुखत एवास्मा अन्नाचं " " , 'षु पूर्वयकारस्य द्वित्वम् ।' ख. २ ‘ह्मवर्चेन्द्रि' ग. ' ह्मवर्चसंप्रेन्द्रि' घ. ३ ब्रह्म- वप्र, इन्द्रियं च, इन्द्रियं पशून्, इन्द्रियं वीर्यमनु, एवंपरः; मुखतः, ज्योतिः, ऊर्जाय, एवंपूर्वो वा एवास्मै इति ऐकारवानित्यर्थः । भारद्वाज... ३ III. 9. 4 )। । १८ भारद्वाजशिक्षा दधाति " ( 1. 5. :)। “ ज्योतिश्चैवास्मै राष्ट्र च समीची दधाति" (ब्रा. " ज्योतिरेवास्मा उपरिष्टादधाति (ब्रा. III. 3. 7, I. 1. 8)। " ऊर्जे वास्मा ऊर्जम् II. 1. 1 ) । एषु ' अस्मै' इत्यैकारवान् । अत्र किम् ? " तेज एवास्मिन्ब्रह्मवर्चसं दधाति " (I.8) " एवास्मिन्निन्द्रियं दधाति " ( [I. 1. 6 )। "ता एवास्मिन्निन्द्रियं वीर्य दधति " ( II. 3.7 )। "जगत्यवास्मिन्पशून्दधाति " ( II. 2. 5)॥ (मू) त्रीन् , ब्रह्म व्यग्नि, चन्द्राग्नी, मेदसैच्च पुरोहविः । त्रीस्तृचान्' ( II. 5. 10 ), 'ब्रह्म' ( VI. 1. 9, ब्रा. II. 1. 6), ' इन्द्राग्नी' (V. 3. 2 ), 'मेदसा' (VI. 3 11 ), 'पुरोहविः' (11. 2. 6)। एषु अनुवाकेषु एवास्मै इति ऐकारः ।। त्रिष्टुभैवास्मा इन्द्रियं " (II. 5. 10 ) । " रूपेणैवास्मै पशूनवरुन्धे" (ब्रा. II. 1. 5 ) । " रूपेणैवास्मै पशूनवरुन्ध्ये । पशुमानेव भवत्यपाम् " ( VI. 1. 9 ) । “रूपे- णैवास्मै पशूनवरुन्धे । पशुमानेव भवति । प्रजापतिर्यज्ञमसृजत " ( VI. 3. 11 ) । “ रूपेणैवास्मै पशूनवरुन्धे । पशुमानेव भवति । नितिगृहीते (VI. 2. 6)॥ और - - (मू ) एनौ विवा इन्द्रस्यायुरादावन्तेऽनयेऽन्नवत् ॥ ३० ॥ 'विवा एतौ ' ( V. 2. 4), 'इन्द्रस्य वज्रोऽसि वार्बघ्नः' (V. 7, 3), 'आयुर्दा अग्ने' ( III. 3. 8), आदौ 'अग्नयेऽन्नवते' ( II. 2. 4) -अन्ते एष्वनुवाकेषु एनौ इत्यौकारः स्यात् । यथा- “ प्रिययैवैनौ तनुवा सँशास्ति' (V. 2. 4 ) । एवैनौ समर्धयत्यथो एताम्" (T. 7. 3 ) । “ जुहुयादाहुत्यैवैनौ शमयति " (III. 3. 8 ) | आयुर्दा इति किम् ? " यत् प्रदाव्यः स एवैनं स्वदयति ” ( IIL. 3. 8)। अग्नयेऽनवत इत्यत्र यथा निर्वपति भागधेयेनैवैनौ शमयति" - , 'झाप्यनिचेन्द्रामी मैदस्मै च पु.ग. २ ‘ह्मवादिनो वदन्ति विचिन्त्यः । ब्रह्मवादिनो वदन्ति । अग्निहोत्रप्रायणाः । इन्द्रा ख. ३ '२: भवतीत्यर्थः' ख. ४ रादौ षष्ठेऽग्नये' घ.
भारद्वाजशिक्षा १९ - (II. 2. 1 ) । एवैनाविल्यत्र औकारः । एषामादाविति किम् ? " एवैनं निति- पाशात् " (T. 2. )। “प्रियायामेवैनां तनुवाम् " (1.7.3)। एवैनँ स्वदयत्यह्नाम् " ( III. 3.8 ) । अत्रान्त इति किम् ? “एवैनामन्नवन्तं करोति" (II. 2. 4)॥ (मू ) स्फ्येन यां परि धर्मापनुत्त्यै तेषां पराणुत्त्यै । 'स्फ्येन वेदिम् ' ( IT. 6. 4), ' यां वा अध्वर्युः ' ( III. 3.9), 'पर्यग्नि करोति' (VI. 3. 8), 'धर्मयाते' (आ. १. 9), एषु अनुवाकेषु । भ्रातृ- व्यापनुत्त्ये" ( IT. (5. , III. .. !), VT. . ., आ. V. 9.) ॥ “ तेषा- मसुराणाम् " (II. 2. 3) इत्यत्र "भ्रातृव्यपराणुत्त्यै" ( V]. 2. 3 )। अन्यत्र भातृव्याभिभूत्यै " ( II. 6. 1 ) ॥ क (प)- इत उत्तरं ककारादिप्रथमान् वक्ष्यामः । (म् ) अन्तःस्थाभ्यः पवर्गाच्च स्वरेभ्यः पूर्वतः स्थितौ ॥३१॥ त्रिष्टुक्शब्दस्तथाऽनुष्टुम् ककारान्तावितीरितौ । स्वरपवर्गान्तःस्थासु परतः त्रिष्टुप् अनुष्टुप् इत्येतौ त्रिष्टुक् अनुष्टुक् इति ककारान्तौ स्तः । यथा- “ त्रिष्टुगोज एव वीर्यम् " ( VII. 1. 4 )। त्रिष्टुग्भवति " ( ब्रा. III. 3. 9 )। " त्रिष्टुग्राका जगती" ( III. 4. 9)। अनुष्टुगानुष्टुभः " (VII. 4. 1 ) । अनुष्टुगनुष्टुप् " (II. 5. 10)। (ब्रा. I. 8. 8 ) । “ अनुष्टुग्वाचैवैनाः " ( VI. 1. 2) ॥ एवंपर इति किम् ? “ त्रिष्टुब्जगती" (V. 2. 11) " त्रिष्टुब्जगती " (V. 2. 11) “ अनुष्टुप्छन्दसाम् ( II. 5. 10) ॥ (मू ) अन्यत्र तु पकारान्तावेताविति विनिश्चितौ ॥३२॥ १ 'ते दिवि शुगित्यत्र यथा –अपहर इत्याह भ्रातृव्यापनुत्त्यै । धर्मेतत् । एण्विति किम् ? धर्म यजमानाय भ्रानृव्याभिभूखे । तेषामसुराणाम् । अस्मिन्ननुवाके पराणुत्त्यै स्यात् । नेषाम मुराणामिति यथा--भ्रातृव्यपगणुत्यै नान्यामाहुतिम् ॥ इतः परं' ख, २ 'पूर्व आस्थि ग., 'ति च नि'ख. अनुष्टुप्रथमा भवति" .
५. इन्द्रियं " सर्वामेव वाचम् यथा- २० भारद्वाजशिक्षा पूर्वोक्तादन्यत्र त्रिष्टुप् अनुष्टुप् इत्येतो पकारान्तौ स्तः । यथा--- त्रिष्टुप्तेजसा" (V. 1. :)। अनुष्टुप्छारदी " (.:.') अनुष्टुप. " (VII. 4. 1 ) ॥ (म् ) प्राणानामिति च गृष्मी पदयोः परभूतयोः। पूर्वस्य तु विधेस्तत्र वैपरीत्यमिति स्थितिः ॥ ३३॥ अनुष्टुप् प्राणानाम् " (I'.. S)। अस्य पकार पर सति ककार प्राप्त पकार उक्तः । ग्रैष्मी । अत्र यथा त्रिष्टुग्गृष्मी " (IV.3.2)। अस्य कवर्गे परे सति पकारे प्राप्ते ककार उक्तः । (मू) चक्षे मू श्रद्धऊर्चे क उत्करोऽन्तोच्च एव कः। सू, श्रद्धे, एवंपरः चक्षे इत्यत्र ककारः । अन्तोदात्त उत्करशब्दश्च ककार- सहितः । यथा- “ वरुणस्याभिचक्षे । सूर्योरूपम् " ( ब्रा. II. S. | "अस्मै सूर्याचन्द्रमसाभिचक्षे । श्रद्धे कमिन्द्र " ब्रा. II. ... :)) । अनयोः ककारः । एवंपर इति किम् ? " विश्वान्यन्यो भुवनाभिचष्टे । ऋतुनन्यो विदधत्” (ब्रा. II. 1. 12; ब्रा. II. 8.9 )। उत्करशब्दो यथा- " उत्करो वाव तस्य प्रतिष्ठा" (ब्रा. III. 3. 2)। “ तमुत्करे” (बा. III. 3. 11 )। मरव उत्करः" ( आ. V. 1.)। अत्रापि ककारः । अन्तोच्च इति किम् ? यथा- अयजमानादुत्तरः ” ( II. 6. 5, I. 2. 10 ) ॥ -- -कृ-गृ- " प्रस्तुत -- (मू ) विष्टुतं कृष्टशब्दश्च पच्योर्वः पात् परस्तु टः ॥ ३४ ॥ विष्टुतम् , कृष्टशब्दः, अनयोः षात् षकारात्परः टकारः । यथा --- विष्टुत " ( ब्रा. III. 10. 4 )। " गृणन्ति देवकृष्टयः " ( I!. 6. 11 ) । " कृष्ट भवति कृष्टे हि" (V...)। कृष्टेत्यत्र पच्यशब्दः परोऽपि षात्परः टकारः । यथा- "कृष्टपच्यं च मे" (IN.7.1) अकृष्टा ये " चकृष्टजाः १. 'धरत्र' ख, ग, घ. २. स्थली ' ग. काग' व. ख. उत्करान्ता'च. 'कार' स. ५ पुरुषोऽपिटः अष्टा रुश्यः रुष्टीः रुशुजा हमजस्तथा ।।.'
भारद्वाजशिक्षा ) . यथा ( आ. I. 27)। " मित्रः कृष्टीः" (!!!... 11 )। यत् कृष्टं चाकृष्टं च" (1...!" अतिक्रुष्टाय " (ब्रा. II. . ! ) इति च । एषु षका- रात्परः टकारः । तत्संबन्धात् शब्दग्रहणं बहूपादानार्थम् । अत्र किम् ! " अन्न स्म ते वजनं कृष्णमस्ति ( IV. 1. :5 ) !" द्वे कृष्णे" (V. 1.) । अत्र णकारसहितः ।। (मू) त्वष्ट्रे वस्वग्नये प्रातर्मत्या अष्टाकपालमत् । त्वष्टे, वसु, अग्नये, प्रातः, मत्य, एवंपूर्वः अष्टाकपालमिति षकारात्परः टकारः । " त्वष्ट्र चित्राये पुरोडाशमष्टाकपालम् " ( ब्रा. III. 1. 1 )। वसुभ्यः श्रविष्ठाभ्यः पुरोडाशमष्टाकपालम् " ( ब्रा. III. 1.5 )। " अग्नये पथिकृत पुरोडाशमष्टाकपालम् " (II. 2. 2 ) । " प्रातःसवनस्याकाले + + यदष्टाकपालो भवति" ( || 2. !)) । " कामो नमत्यग्नये यविष्ठाय पुरोडाशमष्टाकपालम् " ( II 2.) । अनुमत्यै पुरोडाशमष्टाकपालम् ” ( I. S. 1, ब्रा. I. 6. ! ) । एषु षकारात् टकारः। एवंपूर्व इति किम् ? " दक्षिणा + + अग्नीषोमीयमेकादश- कपालम्" (I. 3. 1, ब्रा. I. 6. 1 ) इत्यादि । (मू ) वैश्वानरश्च जुष्टोऽम्बे शं नोऽग्निर्नश्च तारिषत् ॥ ३५ ॥ वैश्वानरः ” ( I. . 11 ); " जुष्टः” ( ब्रा. II. 4. 1 ); “ अम्बे" (II. 1. 1:) ); " शं नः" ( आ. IV. 17) " अग्निनः" एषु अनुवाकेषु — तारिषत् ', इति तकारान्तः । यथा-- “ आयूँषि तारिषत् । आदधिक्राः " (I... 11)। " तारिषत् । त्वमग्ने अयासि" (ब्रा. 11. +. 1)" तारिषत् । आपो हि ठा" ( VII. 4. 19 ) । " तारिषत् । इन्द्रस्य गृहोऽसि " ( आ. IN. 2 )। एषु तकारान्तः ॥ अत्र किम् ? यथा - (ब्रा. III. 1. 1 . 3. था १ त्वष्टे वस्त्र 'ग. 'देव' क. 5 वस्वग्नयेप्रातर्मन्यान्यष्टा' ग. 'त्वष्ठाव' घ. २. “म्बे घोषोऽग्निनारिषत्तथा' ख. घ. 'म्बे घोषाग्निर्नश्च तारिपत् ' ग. वैश्वानगे न उत्येत्यत्र-प्र ण आधूषि तारिषत् । आदधिकाः । जुष्टो दमूना इत्यत्र यथा-प्रण आयषि तारिषत् । आपों हि ठ । शन्नो वातः पवतामिति यथा- ण आयपि तारिषत् । इन्द्रस्य गृहोऽसि । अग्निनः पान कृत्तिका इत्यत्र यथा--रिपन्मोत वीरान् । हेती रुद्रस्य । एष्वनु- वाकेष्विति किम् ? प्र आषि तारिपः । अनुमन्यताम् । रीरिषो मान वीरान् । इदमनु ।' ख.
भारद्वाजशिक्षा III. 3.6 )। “क्रत्वे दक्षाय नो हिनु । प्र ण आयूँषि तारिषः” ( बा. II. .. 1 ) । अत्र षकाराकारबिसर्जनीयाः। (म् ) परापात्वेभ्यएवैनत् ब्रह्मायेकाप एव तैः । परा, एवंपूर्वः पातुकेति तकारः स्यात् । यथा- “परापातुका स्यात् । नीतासु । परापातुकाः स्युः क्रीते " (VT. 1. 3)। एवंपूर्व इति किम् ? “ गर्भाः प्रपादुकाः स्युरथो यथा " (V. 6.9 ) । अत्र दकारः । ब्रह्मवादिनो वदन्त्यद्भिः " (II. b. i ), " एकात्रिंशत्या माषैः " ( 1. i. 8 ) । " आपो देवीः (ब्रा. III. 3.6 ) । एप्वनुवाकेषु ' ऐनत् ' इति तकारान्तः । ब्रह्मवादिनो वदन्त्यद्भि- रित्यत्र यथा--- " उक्षत्तेभ्य एवैनल्लोकेभ्यः " (II. 6.5)। एकविंशत्या माषरित्यत्र यथा- एभ्य एवैनल्लोकेभ्यो वृते " (V. 1. 8)। आपो देवीरित्यत्र यथा- “ एनल्लोकेभ्यः प्रोक्षति । अथ ततः सह सुचा अत्रापि एनत् तकारान्तः । आंदौ इति किम् ? । “ एभ्य एवैन लोकेभ्योऽनक्ति" ( II. H. ) अत्र सानुनासिकः ॥ (मू) विदुषो हविषाँ चैनत् वेदत्पशुक्रतव्यतः ॥ ३६ ॥ " यस्यैवं विदुषोऽग्निहोत्रं जुह्वति । य उ चैनदेवं वेद" (बा. II. 1. 8), "य एतेन हविषा यजते । य उ चैनदेवं वेद" (ब्रा. III. 1. 4, 5, th ITI. 12. 2 )। एतयोः विदुषः, हविषा, एवंपूर्वः, एनदित्यत्र तकारः स्यात् । यथा- " विदुषोऽग्निहोत्रं जुह्वति य उ चैनदेवं वेद " । " हविषा यजते य उ चैनदेवं वेद " । एवंपूर्व इति किम् ? य एतेन यजते । य उ चैनदेवं वेद (ब्रा. II. 7. 5, 6)। " (V. 2. 10), ऋतव्या उप- दधाति " (V. 4. 2 )। एतयोः अनुवाकयोः वेददिति तकारः । एवं वेददिति प्राणभृत उपदधाति " (V. 2. 10)। “ एवं वेददिति संवत्सरो वै" (V. 4. 2)। अनयोरिति किम् ? " य उ चैनमेवं वेद । भूतेष्टकाः (T. 6. 3)" य उ चैनामेवं वेद सृष्टीः । य उ बैना एवं वेदातिच्छन्दसम् " (V. 3.6 )|| " " पशुर्वा एषः , १. (मू) 'ब्रह्मवादिनोऽद्भिः, प्रथममे, कविंशत्यापादेवीर, भ्यएवंनत् । इति पाठान्तरम् । क. २. एवैनन् ' ख, ३ 'एग्विति किम् ? ' ख. र. ' इति तकारः' ख. '; पा य उ चैनत् पशुऋतव्य वेदार्दत् ' ग. 'षा चैनत् प' घ.
ৰালাকা २३ L- स्तृ-- स्मृ " (मू) थमेनात्मानं स्पृणुत स्पृणोति स्पृत साहितः । प्राणानां स्पृत्यै द्वादेव लोकस्मृते ब्रह्मस्मृतम् ।। ३७॥ 'थमेन', 'आत्मानम्', एवंपूर्वः स्पृणुतशब्दः पकारसहितः । स्पृणोतीति कण्ठो- क्तश्च पकारसहितः । संहितायां विद्यमानः स्पृत इति शब्दश्च तथा । यथा-"प्राण- मेव प्रथमेनास्पृणुत" (VI. 5.5 ) । “प्रथमेन स्पृणुतेऽपानम्" ( VI. . )। य एवं विद्वानेते आत्मानं स्पृणुते" ( आ. FIRi. :)। “अग्निमेव तत्स्पृणोति" (V. G. 9 )। एषु सकारात्परः पकारः । अत्र किम् ? " ताभ्यामेव भ्रातृव्य स्तृणुते " ( I. 6. 11 ) । इत्यादिषु सकारात् परः तकारः । “प्राणाना स्तुत्यै" (V.2.8)। द्वावेव देयौ । लोकस्पृते लोकम् " ( VIL. 5. 24)। ब्रह्मस्पृतं त्रिवृत्स्तोमः " ( IV. ...)। सकारात् परः केवलपकारः अत्रापि । संहितोयामिति किम् ? यथा- शुभया स्मृत्या संयुनक्तु " ( आ. X.12 ) प्रेषकृत्प्रथमः स्मृतः ( आ. I B.) । अत्र मकारसहितः सकारः ॥ " घा-खा (मू) संघा चतुर्थो नोदेऽसि सध्यासं लान्यमेघ च । 'असि ' 'नोदे' एवंपरः 'सघा' शब्दः कवर्गीयः चतुर्थवर्णः इति विज्ञेयः । सध्यासमित्यत्र च । यथा " सघाऽसि जगती छन्दाः " ( III. 2. 1 )। “ सघा नो देवः सविता सवाय" (ब्रा- II. 8. 6 )। " बाहुभ्यां सध्यासम्" ( III. 2.5 )। अत्र किम् ? सखा सख्या " (III. 5. 11)। अत्र भिन्नपदत्वात् द्वितीयवर्णः । लकारान्यवर्णयुक्तः मेघशब्दः चतुर्थवर्णः । यथा- " मेध्यो विद्युता " (V. 2. 11 )। मेघायिष्यते खाहा " (VII. 5. 11)। लान्य इति किम् ? " मेखला भवति" (VI. 1. 8 ) । अत्र द्वितीयवर्णः ॥ . - १. 'बृहस्पृतम् सहित इति किम् ?' ख. ख.ग.प. 'द्वावेव लोकत्रिवृतः परतश्चेत् स्पृतं विदुः । घ. २ 'केवलः ३. मकारान्वितः स 'ख. ४. 'चतुर्थोऽसि सधानोदे स' १ भारद्वाजशिक्षा (बा. 1. ] । " (म् ) रघोऽनयाभ्य आधाऽध प्रधातश्चैव माघ चे ॥ ३८ ॥ 'रधा', 'अनधाभ्यः', आधा, अध, प्रघातः, मोघ एषु चतुर्थवर्णः । यथा...... " इयं वाव सरघा (बा. IIH. 10. 10 )। परिस्रुता पयसा सारघं मधु (बा. II. ki. 1 )। " अथो रघीयाँसः " अथो रघीयाँसः " (VI. 4. :)) । (VII. +. 9) | “ द्राधीयाँसौ भवतः " (...)। स्वाहाऽनघाभ्यः स्वाहा )। ये अग्निमिन्धते ( ब्रा. JI. 4. अघस्य त्वा घारया ( आ. IV. 19 ) । " प्रघातः । आदित्यानाम् ” ( 11.! ) मोघ- मन्नं विन्दते" (ब्रा. III. s. )। भ्य इति किम् ? ( आ. 1. 23 )। अत्र किम् ? " " नखनिर्भिन्नम् " ( L. 8. :) ) । दीर्घ इति किम् ? " मे आख ईयति " (VI. 1. 11)। मृगाखरे यदि न" ( VII. 5. 21 )। " आखुस्ते रुद्र" ( I. S. 15 ) । " निखातं मनुष्याणाम्" (VI. 3. 4 )। " खाता हि देवानाम् " ( ब्रा. I. 6.8 ) । इत्यादि द्वितीय आधा ये नखाः वर्णः ।। (मू) क्रियाशब्दश्च यत्रैव तदन्यो धन जङ्घ च । यत्र स्थले 'वनति 'इत्यादि क्रियापदं वर्तते तदन्यस्थले 'घन' शब्दः जङ्घ- शब्दश्च चतुर्थवर्णः । यथा- " विघनः स्वस्तिः " ( III. 2. 4)। “ अग्नि- वृत्राणि जङ्घनत् " ( IV. 3. 13, ब्रा. III. 5. (i (७)। " जवं जङ्घाभिरगदम् ” (V. 7. 13 ) । अकारान्तगृहीतत्वात् 'जध्नती 'त्यादौ न संदेहः । तदन्यः' इति किम् ? " निखनतस्तमेवोद्वपति" ( VI. 2. 11 )।" मा वो रिषत् खनिता। यस्मै चाहं खनामि वः ५ ( IV. 2.5 ) । इत्यादिषु द्वितीयवर्ण इति विज्ञेयः ॥ (म्) पुनस्तुवी प्रतूर्तिश्च त्वावतश्च बृहत्कृधि ॥ ३९ ।। स्यन्दता ये वलं विद्म च नो वसु सुरेतसम् । पूर्वो मयः पितृशन्द परो वा मघवश्रुतिः॥ ४० ॥ पुनः, तुवी, प्रतूर्तिः, त्वावतः, बृहत्कृधि, स्यन्दता, ये, वलम्: विभ, चनः, . १ 'रधामघा'क. नघाभ्य एवाघ प्र रु'...' तामवलं ' ग. ५. 'मघापि, ग. ग. घ. २. 'चेत् ' ख. ग. 3 'श्य भुवः भारद्वाजशिक्षा स भुवत्पुनर्मघः 5 " उ च नः सु, सुरेतसम् एवंपूर्वः 'मघ' इत्यत्र चतुर्थवर्णः । यथा- II. 2. 12 ) । " सहस्रेषु तुवीमघ" (ब्रा. II. 4. 4) । “ सुप्रतूर्तिर्मधोनी" I. 6. 3 ) । " त्वावतो मघोनः" (II. 2. 12 ) । " बृहत्कृधि मघोनाम् " ब्रा. II.T. अपास्मत्स्यन्दतामघम् " ( आ. VI. 11 ) । “पितरो ने मघासु"। स बिभेद वलं मघम् (ब्रा. II. 6. 13 )। विद्म मघासु यज्ञम् " (ब्रा. III. 1. 1 )। रक्षा च नो मघोनः " ( ब्रा. )। आशुक्रमासुराद्वसु मघमिन्द्राय " (ब्रा. II. 6. 13)। " पुरु- रूपं सुरेतसं मघोनिम् ” (ब्रा. II. 6. 7 ) । पितृशब्दपूर्वो वा तत्परो मघशब्दः चतुर्थवर्णः। यथा--- " पितृभ्यः खाहा मघाभ्यः (ब्रा. III. I. 4)। मघा नक्षत्रं पितरो देवता " ( IV. 4. 20 ) । पितृशब्दपूर्वत्वं तत्परत्वमपि परम्परयेति ध्येयम् । यत्र मघव इति श्रुतिः तत्रापि चतुर्थवर्णः । यथा--- द्यस्तनुष्व " (IV. 5. 10)। मघवा सूरिरस्तु " ( IV. 6. 2 ) । एषु किम् ? " नमोऽग्नये मखघ्ने " ( III. 2. 4)। इत्यादिषु द्वितीयवर्णः ॥ II. 6.9 मघव ग (मू) त्रीणि, प्राणादि विश्वान्यो जिघाँसन् यो जघन्थ च । " त्रीणि वाव" (III. 2. 2)। " प्राणो वा एषः" (VI. 5. 8 ) । "विश्वकर्मा दिशाम् " (V. 5. 5)। एष्वनुवाकेषु गकारः तृतीयवर्णः । यथा- " यज्ञमन्ववाजिगाँसन् ” (III. 2. 2 ) " सुवर्ग लोकमजिगाँसन् " (V.5.5)। " लोकमजिगाँसन्ते सुवर्गम् " (VI. 5.8) । एतदन्यः - . 'ता", मघवशब्दः धकारः । श्रुग्रहणादित्यत्र यत्र श्रवणं तत्र तत्र यथा-" मघवन्यः स्तनुव 'त्रीणि विश्वप्राणदन्यो जिघांसन् यो अर्वे जिघन् । घातुकं नरमेधेषु स्त्रीषघं जघ धर्म च ॥ ऋकाररेफयुक्तश्च मूर्सशब्दन्तु वर्जयेत् । जघराघोवघातश्च (घ. स )विकाक्षरं पदम् ॥ अखाता खलतीत्यादि फवर्गे च द्वितीयगः । विजित्य मुश्रियपरो व्यनृझत्यावर्यतुर्यकः ॥ शुण्ठोष्मयुक्तडठरक(न्धै)भ्योऽन्यो द उच्यते । यदक्रन्द ' ग, २६ भारद्वाजशिक्षा स्थलीयः जिघांसन्निति शब्दः चतुर्थवर्णः । यथा--- " त्वष्टारमजिघाँसन्त्सपत्नीः ( VL 5. 8)। " रक्षास्यजिघाँसन्ते सोमेन " (VI. 3. 2 )। इत्यादिषु चतुर्थवर्णः ॥ " यो अर्वन्तम् ' (VII. 4. 15 ) इत्यत्र जघन्थेत्यत्र चतुर्थ- वर्णः । यथा--" स्वेना हि वृत्रं शवसा जघन्थ " (VII. 4. 15 )। अत्र चतुर्थवर्णः विज्ञेयः । अत्र किम् ? “ विमा तमुत्सं यत आजगन्थ " ( IV. 2. 2)। अत्र तृतीयवर्णः गकारः ॥. मू) टवर्गेऽपि चतुर्थत्वं वोढवेत्यादिरुच्यते ॥ ४१॥ यथा--" अग्ने हव्याय वोढवे " ( III. 5. 11 )। "नमो रुद्राय मदुिषे" (ब्रा. III. 7.8 )। " मीढुष्टम शिवतम" ( IV. 5. 1) । इत्यादौ चतुर्थवर्ण इति विज्ञेयम् । अन्यत्र द्वितीयवर्णः । यथा--" अग्निर्देवानां जठरम् " (ब्रा. II. 7. 12 ) । " शुण्ठास्त्रयो वैष्णवाः " (V. 6. 16 ) इत्यादि । थ-ध- (मू) यदक्रन्दश्च दीध्यानो भिर्वस्तेधस्तु चर्तुधा । " देवदीचा मनसा दीध्यानः (IV. 6. 7 ) । अत्र किम् ? " विश्वा आशा दीद्याना विभाहि" (IY. 6. 5)।" त्वं विशो अनयो दीद्यानः" (ब्रा. III. भानुना दीद्यानम् " ( IV. 1. 3 ) । इत्यादिषु तृतीयवर्णः दंकारः। भिः, वस्ते, एवं पूर्वे. ऋतुधेसत्र चतुर्थवर्णः । यथा--- " इन्द्रो मरुद्भिर्ऋतुधा कृणोतु " ( II. 1. 11 )। "ऋतवस्त ऋतुधा परुः " ( V. 2.. 12.).। अत्रं किम् ? " या ते गात्राणाम् ऋतुथा कृणोमि " ( IV. 6.9 ) । " ऋतुथेन्द्रो वनस्पतिः " (ब्रा. II. 6. 12 ) । इत्यादिषु द्वितीयवर्णः थकारः ।। 6. 10 ) । -- - द-ध- (म्) ब्रह्मन्पश्चान्त्यमेधाश्च तनूवर्चपयोर्ध्वगः ॥ ४२ ॥ , 'स्त घुस्सु च ' ग. २' 'एवम्पूर्व इति किम् ?' स. ३ 'प्रधाः ' ख. 'तनूों द्वापरौ चहि ' ग ' तनूझे द्वौ परौच हि ' घ, .
भारद्वाजशिक्षा २७ " ब्रह्मन्प्रचरिष्यामः" ( आ. IV. 5 ) इत्यत्रान्त्याः पञ्च मेधाशब्दाः चतुर्थ- वर्चः, पयः एवंपरः धा इति चतुर्थवर्णः । यथा-- " तेजो मेधा वर्गों मेधाः ++। यशो मेधास्तपो मेधाः । मनो मेधाः" ( आ. IV.5 )। इत्यादि ॥ आयुर्धास्तनूधाः पयोधाः " ( आ. IV. 7 )। अत्र 'अन्त्य' इति किम् ? " दाः ( आ. IV. 5)। एवंपर इति किम् ? " वर्णोदा वरिवोदा द्रविणोदाः " ( आ. IV. 7)॥ ब्रह्म मे दाः क्षत्रं मे देहि " देहीशानो (म् ) उपायज्ञो येतं ईशा, जी, सी, सू, दक्षि, मेपरः । परि, स्यनः, पुन, देहिवेर्वे च चतुर्थकः ॥ ४३ ।। " उप प्रयन्तः " ( I. 5. 5)। " अयज्ञो वै" (L. 5. 7 )। " ये ते पन्थानः (VII. 5. 24)। एष्वनुवाकेषु देहि' इत्यत्र तृतीयवर्णः । यथा-- " आयुर्मे देहि वर्चीदाः " (I. 5. 5) । वर्णोदा अग्नेऽसि वर्षों मे देहीत्याह " ( I. 3.7 ) । " लोकमस्मै यजमानाय देहि " ( VII. 5. 24 ) । ईशा, जी, सी, सू, दाक्ष, मे, एवंपरः देहि इत्यत्र तृतीयवर्णः दकारः । विसृज" ( II. 4. 8)। " ततो नो देहि जीवसे" (ब्रा. II. 4 1 )। i" ततो नो देहि सीबले " ( ब्रा. II. 5. )। नो देहि सूर्य" (ब्रा. III. 7. 6 )। " देहि दक्षिणाम् " (ब्रा. II. 7. (ब्रा. II. 7. 17 ) । " देहि मे ददामि ते " ( I. 8. 4 )। परि, स्य, नः, पुनः, एवंपूर्वो 'देहि' इत्यत्र तृतीय- वर्णः । यथा- " ताभ्यां राजन्परि देह्येनम्" (आ. अन्न- तेऽन्नस्य नो देहि " (IV. 2. 3, V. 2. 2, ब्रा. III. 11. 4)। स्य न इति कम् ? " रयिं नो धेहि सुभगे सुवीरम् " ( III. 5. 1 ) । " अथ मे पुनर्दे हीति " ( II. 1 2 ) । एतदन्यदेहीत्यत्र चतुर्थवर्णः धकारः ! यथा--- " अस्मै यजमानाय घेहि ईड्यश्चासि वन्द्यश्च " (V. 1. 11 ) । वेचूर्वे सति परिपूर्व- 6 तस्य . VI. 3 )। १ यतन्वीशजी' स. ' यज्ञस्य येते स्वी जी' ग. 'यज्ञस्य येते स्वी जी सीत्सद 'घ. । 'पुनःपूर्वो देहि चाथ तृतीयकः' स. 'अंगः । अन्नस्य नः पर्यधोऽन्यों देहि चेन्मयि यत्र धः थः) ॥ यस्य ' ग. (न ? र) स्य नः परिपूर्वोऽन्यो देहिं चेन्मयि यत्र धः । यस्य' प. .
२८ भारद्वाजशिक्षा त्वेन तृतीयत्वप्राप्तौ सत्यामपि चतुर्थवर्णः। यथा-- " अभिस्तृणीहि परिघेहि वेदिम् (ब्रा. III. 7.5)॥ - ददातु दधातु- 1. 31)। यस्य स्वाहा परः चेद्वा कर्मण्यं श्रवणो वरम् । नयास्माकं यमो मे नो धाता वेदो मनस्ततः॥४४॥ इन्द्रः पूर्वो ददात्वन्यः सुकृताद्युत्तरे च धः । यस्य, वाहा, एवं परः वा कर्मण्यम् , श्रवणः, वरम् , नय, अस्माकम् , यमः, मे, नः, धाता, वेदः, मनः, ततः, इन्द्रः, एवंपूर्वश्च ददातु इति तृतीय- वर्णः । एतदन्यः . पूर्वोक्तनिमित्तरहितः 'दधात्विति चतुर्थवर्णः । यथा इन्द्रस्य प्राणोऽसि तस्य ते ददातु यस्य प्राणोऽसि" (II. 3. 10 )। यजमानाय ददातु स्वाहा ( ब्रा. II. 3.7)। एतौ परनिमित्तौ । शेषाः पूर्वनिमित्ताः । “ पुनर्न इन्द्रो मघवा ददातु (ब्रा. II. 5. 3 ) । " सोमो वीरं कर्मण्यं ददातु " (ब्रा. II. 8. 3)। " कामेश्वरो वैश्रवणो ददातु " (आ. स न इन्द्रः कामवरं ददातु" ( आ. आ. III. 11 ) । " अच्छिद्य- मानया ददातु वीरम् " (III. 3. 11 )। अस्माकं ददातु श्वेतो रश्मिः" ( आ. III. 11 )। " यमो ददात्ववसानमस्मै" ( आ. I. 27, आ. VI. 6)। मे ददातु प्रजां पशून् " ( आ. III. 7 )। सा नो ददातु श्रवणम्' (III. 3. 11 ) । " धाता ददातु नो रयिमीशानः" ( II. 4. 5 ) । ददातु वाजिनम् " ( I. 6. 4 ) " ( L 6. 4 )। " पुनर्नः पितरो मनो ददातु " ( L 8. 5) " ततो ददातु दाशुषे वसूनि " ( ब्रा. II. 8. 5 ) । " मेधां म इन्द्रो ददातु ( आ, X. 42. ) । अत्राप्यव्यवधानेन पूर्वत्वं विज्ञेयम् । अन्यथा, " अग्नि! देवः मुविते दधौतु” (ब्रा. III. I. 1 ) । इत्यत्र तृतीयत्वापत्तिः । एतत् चतुर्थवर्णः । यथा- " रायस्पोषं चिकितुषे दधातु" ( III. 3. 11 ) इत्यादि। 'च या 'स. 'कृतस्योचरे च धः ' ग. २ 'तु" इत्यादि । एवम्परपूर्वश्येति किम् ? " रायस्पोषं चिकितुषे दधानु"। " मा नो दधातु सुकृतस्य लोके " इत्यत्र नः पूर्वत्वेन तृतीय- वर्णदकारप्राप्तेऽपि सुरुसपश्चालन्निविध्यते । निषेध इति विज्ञेयम् । किन्तु धकार एव । यथा- * सानो दधातु सुरुतस्य लोके चत्वारि" | स. स " "वेदो भारद्वाजशिक्षा २९ 'सुकृताद्युत्तरे च धः" इति-सुकृतादि परत्वे सति 'धः' पूर्वत्वेन तृतीयत्वे आप्तेऽपि चतुर्थवर्णः इत्यर्थः । यथा नो दधातु सुकृतस्य लोके" (ब्रा. I. 8. 8 ) इत्यादि धकारः चतुर्थो वर्णः । सा - ददाति - दत्ते. - -- (मू) तेनायुरेषां रूपाणां त्रयस्त्रिंशत्तथैव च ॥ ४५ ॥ श-म-सं-प्र-च-नोव॑श्च कामेनान्नात्परोऽपि च । चतुर्थ्यन्तपरोऽपि स्यादाभ्यो येऽध्वर्यवेऽपि च ॥ ४६ ॥ अग्नीधे ब्रह्मणे होत्रे चैनत् बर्हिषि दक्षिणाम् । ताप्यं हिरण्यं वै धेनुमात्मना यश्चपूर्वकः ॥ ४७ ॥ ददातीति तृतीयत्वं तदन्यत्र च संपिबत् । तेनायुः, एषाम् , रूपाणाम् , त्रयास्त्रिंशत् , श, म, स, प्र, च, न, एवंपरः; कामेन, अन्नात् , एवंपरश्च; चतुर्थ्यन्तः अस्मै, आभ्याम् , एभ्यः, तस्मै, ताभ्याम् , तेभ्यः इत्यादि चतुर्थंकवचन द्विवचनं, बहुवचनं वा, अध्वर्यवे, अग्नीधे, ब्रह्मणे, होत्रे, इत्यादि एतत्परोऽपि च, एनत् , बर्हिषि, दक्षिणाम् , तार्ण्यम् , हिरण्यम् , वै, धेनुम् , आत्मना, यः, एवंपूर्वश्च ददातीति शब्दः तृतीयवर्णसहितः इत्यर्थः । यथा- " वासो ददाति । तेनायुः प्रतिरते" (ब्रा. III. 12. 5) । “ अव्यवच्छिन्नानि ददाति । एषां लोकानाम् " ( VII. 1.5 )। " उपबर्हणं ददाति । रूपाणामवरुध्यै " (ब्रा. " वानी ददाति । त्रयस्त्रिंशत् " (VII. 1. 6)। " अनोयुक्ते च शते च ददाति । शतायुः (ब्रा. III. 9 14 )। " शतं ददाति । शतायुः III. 12.5)।" हिरण्यपात्रं मधोः पूर्ण ददाति । मधव्यः मिथुनौ गावौ ददाति । मिथुनस्य" (ब्रा. I. 1. 6)। " अन्विष्टकं दक्षिणा ददाति । सर्वाणि वयाँसि" (ब्रा. III. 1 2.5)। “यो मा ददाति । स इदेव माऽऽवाः" (ब्रा. II. 8. 8)। " सहस्रं ददाति सहस्रसमितः" (बा. III. 12. 6)। २ · चतुर्थीवस्तपूर्वश्च ददात्यम्यश्च संपिबत् ' ग. घ. इतोऽनन्तरं यामानो' इत्यादि घ. ३ 'यत्वं तदन्यत्र चतुर्थकम्' ग, I. 1. 6 )। " (ना. I. 3. 3) 5 " (ब्रा. I. 3. १ मनप्र' ग.
३० भारद्वाजशिक्षा II. 2. 5)। " II. 2. 5)। " यत्ततो ददाति सा दक्षिणा" (ब्रा. II. 1.5)। ततो यत्किंच ददाति सा दक्षिणा" ( आ. II. 13 )। " वायव एवैनान् परिददाति प्र वा एनान् " (ब्रा. III. 2. 1)। " देवांश्च याभिर्यजते ददाति च" (ब्रा. II. 4. 6 )। " पुनर्वा ददाति नवेति । ग्रावाणो वै" (VII. 3. 2)। " दुग्ध्वा ददाति । नह्यदृष्टा" (ब्रा. I. 4. 3)। "कामेन ददाति कामेन" (ब्रा. " सर्वाण्येतानि ददाति । अन्नात्प्राणा भवन्ति (आ. X. 79. )। चतुर्थ्यन्तपरो भवति । यथा- “अन्योऽन्यस्मै ददाति " (VII. 2. 8)। " आ द्वादशभ्यो ददाति " (ब्रा. I. 1. 6 ) । स प्रजापतये ददाति" ब्रा. “ अध्वर्यवे ददाति" ( I. 8. 18)। " अग्नीधे ददाति" (VI. 6. 1, ब्रा. I. 1. 6 ) । " ब्रह्मणे ददाति" (VI. 6. 1 )। " होने ददाति " ( VI. 6. 1 ) । इत्यादि । “प्रजातमेवैनददात्येतया " (II. 4. 11) " यो बर्हिषि ददाति । पुरा " ( I. 5. 1)। " यज्ञे दक्षिणां ददाति " ( I. 7. 1 ) । " दक्षिणां ददाति तीर्थ एव दक्षिणां ददाति " ( IL. 6. 8)। " ताप्यं ददाति पशूनेवावरुन्धे " (II. 4. 11)। " हिरण्यं ददाति । ज्योतिर्वै हिरण्यम्" (V. 7. 5, VI. 6. 1)। " यः खलु वै ददाति । सोऽर्यमा" (II. 3. 4 )। “धेनुं ददाति । आशिषः " धेनुं ददाति । आशिषः " (II. 4. 11 )। " आत्मना ददात्यन्यस्मै" (II. 5. 4) आददाना विमनाना यो ददाति " (III. 5. 4)। " तमाहुर्यो ददाति " ( ब्रा. I. 1. 2 ) । अत्र तृतीयवर्णः । अन्यत्र चतुर्थवर्णः । “ परिधीन्परिदधाति " ( IV. 3. 9 ) । " पुरस्तात्परि- दधाति " ( IT. 6. 6 ) । इत्यादि चतुर्थवर्णः । सं पिबदिति- पिबत् शब्दः संपूर्वश्चेत् बकारसहितः । यथा- “ देवैः संपिबते यमः " (आ. VI. 5 )। संपूर्व इति किम् ? " पितरो नु प्रपिपते " (II. 5. 8 ) । " रक्षास्यभूत्पिपते" III. 2.9 ) "वाचो गाः पिपाति तत् (आ. I. 10 ) । अत्र पकारः प्रथमवर्णः॥ (म्) या, मानोभिं रुचनी शूना, मन्नाद्य, रमि स्वयम् ॥४८॥ १'चन्धानी शुनामय तमःस्वयम् ' ख. 'चन्ती शुना' ग. 'यम्मतःस्व' ध. २ 'यंचभिस्वयम् । प्रावाणं शरनां पशुं मरीचं बहिरित्यपि । स्क्यं शिक्यं ह्येनदेनानि (ध ? थ) पिच्याणि यमानपि ।। , ('ब्रा. " भारद्वाजशिक्षा ३१ " शुक्रमादत्ते–अनुहाय यं सू द्धि, ची, न्द्रियं, दत्ते धेयमात्मन्न धो [मतु] । या, मानः अभ्रिम् , रुचम् , नीम् , शूनाम् , अन्नाद्यम् , र, भि, स्वयम् , यम् , सूत्, हि, ची, इन्द्रियम् , एवं व्यवधानेन वा पूर्वः 'दत्ते' इत्यत्र तृतीयवर्णः, एतदन्यः चतुर्वर्णः इत्यर्थः । यथा- " पुरोऽनुवाक्यया दत्ते । प्रयच्छति " (II. 6. 2 ) । " यजमान आदत्ते यदोषधीभिः ( III. 3. 8)। "शफोपय- मानादत्ते" (आ- V. 7)। “ चतुर्भिरभ्रिमादत्ते " ( V. 1. 1 ) । " आदित्यो रुचमादत्ते " (V. 3. 10) । " अश्वाभिधानीमादत्ते " (V. 1. 2 )। " पशूनामादत्ते" (II. 6. 8)। “ अन्नाद्यमादत्ते-इदमहम् । ( III. 4. 8 ) । " (III. 2. 2 ) । “ यद्वा अनीशानो भारमादत्ते " ( VI. 2. 5)। राष्ट्रमादत्ते भवत्यात्मना" (III. 4. 6 ) । "जागतमसि धविनाण्यादत्ते (आ. V. 4)। अत्र रपूर्वत्वं व्यवधानेनेति द्रष्टव्यम् । “ छन्दो- भिरेवैनान्यादत्ते " (आ. V. 4)। "पितृभिरनुमत आदत्ते । विवा एनम् ( आ. V. 7 )। अत्र यद्यपि पूर्वोक्तनिमित्तेनैव उपपत्तौ भिग्रहणस्य वैयर्थ्य- शङ्का स्यात् ; तथापि र इत्येवं पूर्वत्वाभावाद्वैकृतत्वाच्च न तृतीयत्वमिति न वैयर्थ्यशङ्का इति द्रष्टव्यम् । “ स्वयमादत्ते काममेव " ( II. 6. 8 ) । “वैश्वा- नर्या शिक्यमादत्ते" (V. 2. 4)। " इति स्फ्यमादत्ते प्रसूत्यै " ( II. 6. 4)। " ताभ्यामैवेने प्रसूत आदत्ते " ( ब्रा. III. 3. 7) । “ इषे त्वेति बर्हिरादत्ते" (VI. 3. 6 ) । “ सूर्यों मरीचिमादत्ते" (आ. " तेज इन्द्रियमादत्ते" (ब्रा. II. 7. 18 )। एषु 'दत्त' इति दकारः । धेयमात्मन्नित्येवंपूर्वः चेन्न भवति दकारः यथा--" ऋनोति स पुनराधेयमाधत्ते" (V. 4. 10 ) । अन्नाद्यमात्मन्धत्ते" (I. 6. 11 )। इन्द्रियमेवात्मन्धत्ते" (I. 6. 7) इत्यादि चतुर्थवर्णः॥ धकारः " I. 2)। (मू ) ब्यवसः, तुरीपं, थं जहि ओहैः, विक्षु, सप्रथाः॥ ४५ ॥ प्रसूत इन्द्रियश्चेतान् ईयुत् धत्तेपिप्लवतः । पिबा पिबतु सम्पूर्वः पिबते पिबतस्तथा ॥ पिबन्तु रिबतु प्रोक्तं पिबती च तृतीयकः । बूह्यवसः 'ग. ३ [रयुग्धि ] चीन्द्रियं दत्ते तूर्योऽन्यच्छन्दस्यतः' ख. घ. ..३ ३२ भारद्वाजशिक्षा " शोचिरमुत्र भूयात् भूः शृण्वै रश्मिरनागसः। देवं भूयिष्ठभाजश्व सहध्य पूर्वतस्त्वथ ॥ ४६ ॥ ब्रूहि, अवसः, तुरीपम् , थं जहि, ओहै:, विक्षु, सप्रथाः, शोचिः, अमुत्र भूयात् , भूः, शृण्वे, रश्मिः, अनागसः, देवम् , भूयिष्ठभाजः । सहध्यै । एवंपूर्वः अधेत्यत्र चतुर्थवर्णः । तद्यथा- ब्रह्मधा च नः” (IV. 5. 10 )। " अग्ने पितुर्यथावसः । अधाते सुम्नमीमहे " ( II. 6. 11 ) । " तन्नस्तुरीपमध पोषयित्नु" ( III. 1. 11 ) । “ अपैतः शपथं जहि । अधानो अग्न आवह ( ब्रा. III. 10. 8 ) । थम् इति किम् ? अमुं जह्यथ त्वा होण्यामीति" ( VI. 4. 5 )| “ ऋध्यामा त ओहैः अधाह्यग्ने" ( IV. 4. 4) । “ सुवृजनासु विक्षु । अधा यथानः" ( II. 6. 12 ) । या उ सप्रथाः । अधाते विष्णो" (ब्रा. II. 4. 3 )।“ शोचिरध स्म ते व्रजनं कृष्णमस्ति" (IV. 4. 3 ) । अमुत्र भूयादध यद्यमस्य " ( आ. X. 48, IV. 1. 7) | " भूरध ज्मन्न ते" ( VII. 4. 15) । "अयँ शृण्वे अध जयन्नुतघ्नन्" (ब्रा. II. 8. 3)। “विसप्त- रश्मिरधमत्तमाँसि" ब्रा. II. 8. )। " अनागसो अधमित्संक्षयेम" (ब्रा. III. 7. 13 )। " धिषणा धाति देवम् । अधावायुम् । भूयिष्ठभाजो अध ते (आ. सहध्यै । अधाहो तान्यसीदो यजीयान् " (बा. III. 6. 10 )। एवंपूर्व इति किम् ? " सहस्र- मुत वो रुहः । अथा शतक्रत्वः " ( IV. 2. 6 ) । “ अथेमा विश्वाः पृतना जयासि" (ब्रा. II. 8. 3 )। अथ यत्संवाति" (ब्रा. III. 11. 7)। इत्यादि द्वितीयवर्णः ॥ (मू ) वमदाबसशत्राश्च संस्वरा गोकुरो अयः । स्वरपूर्वा अमीत्वाद्या अकाराद्याश्च तत्रेधः ।। ४७ ।। ( 2 " (ब्रा. II. 8. 1 स्याम IV. 5.)। " सहसे " वश्च, मश्च, दश्च, वमदाः । बश्च सश्च, शश्च, त्रश्च बसशत्राः, एते १ भूया भू श्रृ' ख. २ 'तस्त्वधा' ख. 'तस्त्वधः अथोपरिपदे विशेषो वर्णनो यदि वम ' ग. ३ ' अधेत्यत्र' स. ४ 'श्व स्वरोत्तरास्तु रानिरो । रुगोपूर्वाइमे वर्षा पदाद्या यदि तत्र धः॥ ख. घ. ' त्राश्च सस्वरा बोकुरो अधः' ग. इतोऽनन्तरं ' रधाम । इत्यादि घ. ५ 'तन्त्र धः । अधो निष्ठ्या निघोषवद्युक्तः पादादिगेषु च रधाम ग.
भारद्वाजशिक्षा ३३ - । 8) 7)। मेधावी" III. 7.6)। " दधि हि वर्णाः सखराः स्वरपरा इत्यर्थः । एवंपूर्वः गो, कु, रो एवंपूर्वश्च । अमी वर्णाः पदादयो यदि स्वरपूर्वा अपि धकारः चतुर्थवर्णः । यथा " अग्रेवधाय च" ( IV. 3.8)। " विधाय लोकान् " ( आ. I. 24 )। “ विधं दद्राणम् " (आ. IV. 20 ) । " वृधा त्वित्याह " ( VL 1. 2)। “ देव स्वधावः ( III. 1. 11)। सोममनु वधं मदाय " ( I. 4. 19 ) । " द्वेधा वा अग्निम् " ( V. 7. 6 ) । ननु अत्र वकारस्य पदादित्वाभावात्कथं चतुर्थवर्णः ? पदाद्यवयवत्वादिति ब्रूमः । मधुश्च माधवश्च" (I. 4. 11) माध्यन्दिने सवने" (ब्रा. I. 5.11 )। " मेध्यं कृत्वा" (V. 1. " मेधा देवी" ( आ. X. 41 )। एवा- स्मान्मृधः " (II. 2. (ब्रा. पूर्वम् " (II. 5. 3 ) । “ इन्द्रियं वै दधि” (ब्रा. II. 1. 5)। " दधन्मो अहं रिषम् ( आ. VI. 7 ) । शुचीदयन्दीधितिम् ” ( II. 6. 12 )। “अपि दध्यात् " ( VI. 3. 5) । “ विदथा कविः” (III. 2. 11) तु न स्यात् । अत्र दकारस्य पदादित्वाभावात् । " बधिर आक्रन्दयितरपान" 10. 8 )। “अबधिरो भवति" (आ. V. 2) इत्यत्र प्राप्त्यभावेऽपि चतुर्थवर्णः । " अप्यकारादि" (ते. प्रा. I. 52 ) इति ग्रन्थान्तरे उक्तम् । तस्मात् “तेन व्यबाधन्त । + + सदृतं तेन विबाधते " ( II. 4. 1 ) । " स बाधस्ते" (II. 2. 12)। “बद्धमवस्यति" (VI. 2. 9) बुधन्वत्याग्नेयस्य" ( प्रा. I. 3. 1 ) । “बोधा सबोधीति" ( V. 2. 2 ) । “ निर्बाधैर्वै देवाः " ( V. 1. निर्बाधी भवति (V. 1. 10 ) इति तत्संबन्धात् । “ सधस्थेऽग्निं पुरीष्यम् " ( IV. 1. 3)। हवमानाय साध " ( IV. 2. 4)। “ प्रसाधयतो " (II. 2. 1)। साध्या वै" (VII. 2. 1) |" अपसेध " (IV.6. 6)। "सोमं शोधयेति" (VI. 1.9)। संनद्धं भवति" ( ब्रा. I. 6. 3 ) । " यत्रैधातवीयम् " (II. 4. 11)। इत्यादि । अत्र स्वरपरा इति किम् ? " अमित्रस्य व्यथया मन्युमिन्द्र " ( ब्रा. II. 8. 3 )। (ब्रा. III. 10)। विन्दते प्रजाम् "त्रेधा बर्हिः शत्रून् . । 'र्थः । रा, निरो, रु, गो, एते च स्वरपराः। एते द्वादशवर्णाः अपूर्वाः । केवलस्वरा: अव्यञ्जनस्वरपूर्वो वा अ आ इ ई उ ऊ ऋ ऋ ए ऐ ओ औ अमी चतुर्विशतिवर्णाः । पदादयश्चैतत् । एवम्पूर्वः धकारश्चतुर्थवर्णः ।' ख. भारद्वाज...५ अथ ३४ भारद्वाजशिक्षा नथव॒त्रम् ” ( IV. 2. 11 )। “ विमध्यमं श्रथाय " ( I. 5. 11 )। इत्यादि द्वितीयवर्णः । “ गोधाय संविधन " (ब्रा. II. 8. 5)। " गोधूमाश्च मे" ( IV. 7.4 ) । उरुकृदुरु णस्कृधि ” (II. 6. 11 ) । " प्ररोधनं पूर्वः " ( VII. 5. 1 )। “ क्रोधाय निसर, (ब्रा. निसरमें (ब्रा. III 4. 10 ) । पूर्वस्योदाहरणम् । यथा अध ईषं यजमानस्य " (VI. 3. 3)। " चर्मे- वावाधुस्तमो अप्वन्तः (ब्रा. II. 4. 5) । “ अधःखिदासीत्” (ब्रा. II. 8. 2)। अश्वस्याधस्पदमुपास्यति" (ब्रा. III. 8. )। हृदयं चाप्यधोमुखम्" ( आ. X. 13 ) । " द्विर्मा धा इति " ( IL. 4. 12) । “ ऋतं सत्येऽधाम् । सत्यमृतेऽधाम् " (VII. 1. 18)। पूषा माधात्सुकृतस्य " ( IV. 2.8) । “पयसा मा न आध" (ब्रा. II. 4. 3 ) । “सुहवो न एधि " ( II. 5. 12 ) । छन्दांसि च समैधन्त " (ब्रा. L. 4. 10 )। " तदधयत्तस्मात् " (VL 1. 6)। मा नः परमधरम् ( आ. IV. 20)। “ अधातामश्विना मधु" (ब्रा. 4. " , १ थाय ३ " । अध- " " पयसा मान आधत पूषा धत्र" मधु"। " "शिवथो विष्वगग्ने" । इत्यादि ख. २ आश्वियं च राधः। " हविष्मन्निघनं पूर्वम् " । " निधिपतिर्नो अग्निः" । " प्ररो" ख. " सरम्"। उस्कदुरुणस्कृधि" " गोधाय संविधनसैरतर्दुक् "। " गोधमाश्च मे" । " गोधूम चपालम् । इति च तत्सम्बन्धात् ततः केवलस्वरपूर्वीण्युदाहरणानि । अधशब्दस्य विशेष- विधानाच्छेषेषु पदेषु द्वितीयवणः । थकारः। तदन्यः अकारपूर्व इत्यर्थः। सविशेषः विशेष- सहितो यदि। चतुर्थवर्ण इति यावत् । यथा-- " वृश्चेदध ईषं यजमानस्य स्विदासीत् " । " हृदयं चाप्यधोमुखम् द्विर्माधा इति । "ऋतं सत्येधाम्"। पूषामाधात् । " अघातामश्विना ऊर्जयमाने अघाताम् । “ पर्यधत्ता अप्ने देव "। इन्द्रेण समधध्वम् । अस्मद- वाधमम्"।" न्यधाय्यस्मे तस्मा इन्द्रम्'। तद्धयत् तस्माद्वे"। प्रागपागुदगधरात् .' अश्वस्याधस्पदम् स प्रजापतिमुपाधावत् "। तस्मादधस्ताच्छोण:" । “नक्तं नाध्यासत"। चर्मेवावाधुस्तमः"। प्रत्यधुक्ष...तमकन् 'समिधो यजति"। " उर्चे समिधो" । " ऋषिः पुत्र ईधे " । " त्वत् चर्मोऽधोऽधिषवणे"। " सूर्या ऊधः"। "ऋधगया...धत् " । " एधते गृहः” । “ सुहवो न एधि' । “ एघिष्ट" । " समैधन्त', यश्चतुर्थी यदादिस्थो द्वितीयस्थश्च घोषयुक्” इति वचनाच्च । एवम्पूर्व इति किम् ? कथमिदं स्यादिति"। " वाजस्य सङ्गन्थे "। उद्गीथ एव"। तथा वा अहम् "नाथितो जोहवीमि"। "नीथे नीथे मघवानम् "। • पथस्पथः परिपतिम्" । " सोमपीथः" । “पृथिवी ते" "प्रथम मनः" वाव रथन्तरम् । “स्थेन रक्षाहा"। " प्रोष्वस्मै पुरो स्थम् " | " अवभृथो यानि" यथा वै याथा " । । पाथ भारद्वाजशिक्षा ३५ " ऊर्जयमाने अधाताम् " यामिन्द्रेण समधद्ध्वम् (ब्रा. III. 6. पथ्य- तस्मा- पुत्र ईधे (ब्रा. III. 3. 7 II. 6. 12)। 13 )। धत्था अग्ने " (I. 1. 13 ) । " (I. 7.8)। अवाधमम् " ( IV. 2. 1 ) । “न्यधाय्यस्मे " (II. 2. 12)। " दधस्ताच्छीर्णः” ( VII. 2. 11 )। " नक्कं नाध्यासते" (V. 6. 4)। " समनुषैः प्रत्यधुक्षन् ” (II. 5. 3)। “ समिघो यजति " ( II. 6. 1 ) । " (III. 5. 11 )। " ऊर्वे समिधौ" )। त्वक्चर्मे धोऽधिषवणे " ( VI. 2. 11 )। “ ऋधगयाडधगुत ( I. 4. 44 )। 'अमी त्वाद्या' इति किम् ? “ विदथा कविः (III. 2. 11 )। “ विदथेषु- कव्या " ( IV. 1.2)। " आनन्दं नन्दथुना " (V. 7. 19) प्राण- थेन तस्मै" (IV. 1. 4) । " दिव्यस्येशाथे उत पार्थिवस्य II. 5. 6 ) । इत्यादिषु द्वितीयवर्णः। “ याथ उग्रातानः " ( IV. 7. 15 ) । " (III. 2.9 )। " तथा वा अहं करिष्यामि तथा वा अहं करिष्यामि" (V. 5. 2)। " नीथे नीथे मघवानम् " ( I. 4. 46 )। पथस्पथः " (L 1. 14 )। " (V. 1. 10) ८ सोमपीथः समृद्धयै" (II. 1. 5)। पृथिवी समित् " ( आ. IV. 41 ) । " अवभृथो यानि (I. 7.5)। " यथा वै" ( I. 6. 6 )। "यूथ ऋषभः” (V. 7.2 ) । “संदृशे युयोथाः" ( ब्रा. II. 8. 6 ) । " प्रोष्वस्मै पुरोरथम् " (ब्रा. II. 5. 8 )। रथमा- तिष्ठ गोवित्" (IV. 6. 4)। वाव रथन्तरम् " (III. 1. 7) राथ. न्तरी" (II. 5.7) राथन्तरम् ( VII. 2. 8 ) । इति तत्संबन्धात् । (बा. पाथ एतु " " . उप्रातानः यूथे यूथ ऋषभः”। “ सदृशो युयोथाः" । “ हथो अप्रत्यसुरस्य 'नकगौ तनभपरयह पूर्वाजुत्तराः' इति शोक्षान्तरे चतुर्थवर्णनिषेधाश्चास्यति निषेधवचनस्य याख्या । कश्य गश्च कगौ, त, न, भ, पर, य, ह एवम्पूर्वा अजुत्तराः । स्वरोत्तराश्यतुर्था न स्युः। फिन्तु थकारः द्वितीयवर्णः । कथमिदं स्यादिति इत्यादि । हथो अप्रत्यसुरम्य इत्यन्ता- युदाहरणानि । नमदादयो वर्णाः पदादय इति किम् ? “ भवथ देवत्रायन्तम्" । " पन्थामव यो धृतेन" । “तं प्रत्नथा पूर्वथा विश्वथेमथा"। अवृथा इत्यग्निनाभयतः"। “विदथे अन्तरेषाम्" । “वायोः सवितुर्विदथानि" । " मेघाकारं विदथस्य" । “ विदथेषु कव्या"। नन्दथुना कामम् प्राणथेन तस्मै च" पुरा गृध्रादररुषः "पिबाथः"। अनाधृष्या यथा सथा । “ वृत्रस्य त्वा श्वासथादीषमाणाः" ।' यदावसथेऽन्नं इरान्ति"। दिव्यस्येशाथे"। शिश्रथः रुतानि" "निर्ऋथो यश्च"। इत्यादिषु द्वितीयवर्णः । (मू) रधाम' स. " " " " यत आजगन्थ भारद्वाजशिक्षा धृतेन" " मधुमन्तं प्रथमं मनः " ( IV. 1. 1)। नाथितो जोहवीमि" (IV. 1. 15:)। हथोअप्रति" (III. 2. 11)। अवृथा इत्यग्निनोभयतः " (II. 5.9) पदादय' इति किम् ? भवथ देवत्रा यन्तम् " (L. 3. 10) "मन्थामवथो ( आ. II. 6 ) | " पूर्वथा विश्वथेमथा" ( L 4. 9) । " नकगौतनवप्राभयहः पूर्व अजुत्तराः - इति शीक्षान्तरे चतुर्थवर्णनिषे- धात् । “ विदथेषु कन्या" ( IV. 1. 2 ) " (IV. 1. 2 ) । “विदथे अन्तरेषाम् । (II. 1. 11) । “विदथानि मन्महे" ( IV. 7. 15 ) । " मेधाकारं विदथस्य प्रसा- धनम् " (ब्रा. III. 11. 6)। " नन्दथुना" (V. 7. 19 ) । पिबाथः" (ब्रा. II. 8.7 ) । अनाधृष्या यथा सथ" (IV. 6. 4)। वृत्तस्य त्वा श्वसथादीषमाणाः" ( ब्रा. II. 8.3 )। यदावसथेऽन्न (ब्रा. I. 1. 10 ) । " दिव्यस्येशाथे" (ब्रा. II. 5. 6 ) । " यत आजगन्थ" ( IV. 2. 2 ) । " विकुसुको निर्ऋथो यश्च (आ. IL 4) एषु द्वितीयवर्णः । अकाराद्यः च तत्र यः । अकार आद्यो यस्यसः । अकाराद्यः । अधशब्द इत्यर्थः । तत्र “ब्रूह्यवस" ( IV. 5. 10 ) इति पूर्वोक्त- लक्षणस्थले- इत्यर्थः । अधशब्दस्यापि स्वरपूर्व इत्यनेन सामान्यतः चतुर्थवर्णे 'ब्रूह्यवस' इति विशेषविधानात्सामान्यविशेषयोरिति न्यायेन 'ब्रह्यवस' (IV. 5. 10 ) इति विशेषलक्षणलक्षितस्यैव 'अध'शब्दस्य चतुर्थ- वर्णः । अन्यत्र द्वितीयवर्णः इत्यभिप्रायः । उदाहरणं तु उक्तमेवेति द्रष्टव्यम् । हरन्ति" प्राप्ते तस्य धकारः (मू ) रधामधसी गाधं क्लधानधः षतोरधम् । क्षुधक्षोधुस्पृधोनाधै मागधं विवधादध ॥ ४८॥ रधाम, द्रधसी, गाधम्, कृध, अनधः, षतो, रधम् , क्षुध, क्षोधु, स्पृध, नाधै, मागधं, विवध, अदध एषु ग्रहणेषु चतुर्थवर्णः । अयमुपर्यारम्भः । यथा- ग. १. 'द्रधसी गाधं [प्राप्रा]धुद्धिषतोऽधरम् ' ग, घ. २. 'विदधादधत् क्षुध- स्पृधश्रुतिनीधैरन्धोविवधादधत् ' घ. इतोऽनन्तरं । योधो गवीधुकाश्यैव मान्घुकश्व ययोधितु । बनधा ओषधी राधि शिशाधि परिधीषुधि । विदधद्वैमृधव्याधियुधश्रुद्वीवृधादधुः । रुध ' घ.
भारद्वाजशिक्षा ३७ पिङ्गः" (आ. I. I. 2) (ब्रा. III. " मा रधाम द्विषते" ( IV. 1. 14 ) । "देवतास्ता अरीरधाम" ( IT. 6. 9 )। "द्वे द्रधसी” (III. 2.2)। अविदद्धि गाधम्" ( IV. 3. 11 ) । मकारेण किम् ? " गाथाहि तद्वते (V. 1. 8) । " पठरो विक्लधः " खलते विक्लधस्य (ब्रा. III. 9. 15 ) । अनधः सादयति" (ब्रा. III. 2. 1)। " मो अहं द्विषतो रधम् (ब्रा. III. 7. 6) षत ' इति किम् ? । यथा- यथा--" तत्रारथमुपशग्मम् " ( IV. 6. 6)। अत्र द्वितीयवर्णः । अपक्षुधन्नुदतामरातिम् (ब्रा. 1. 1)। " क्षुध्यन्निदमजानताम् " ( आ. I. 31 )। “ अक्षोधुका भवन्ति" ( VII. 4. 11)। क्षोधुकोऽध्वर्युः स्यात् " (VI. 1. 9 ) । "आभिः स्पृधो मिथतीः " (ब्रा. II. 8. 3 ) । “ यदस्पृधेताम्" (III. 2. 11 ) । इति च । “ वयो नाधैरग्नये त्वा" ( IV. 3. 4 )। अकारान्तगृहीतत्वात् । ऐकारेण किम् ? । “नाथमिच्छमानाः" (ब्रा. I. 6. 4) । अतिक्रुष्टाय " (ब्रा. III. 4. 1)। स विवधत्वाय" ( VII. 3. 5)। ता उपादधत (V. 3. 2 )। तदस्यामदधात् (ब्रा. तदमुष्यामदधात् " (ब्रा. I. 1. 3 ) । इत्याद्यकारान्तगृहीतत्वात् ।। (म् ) वावृध वैध व्याध युधश्रुद्वीवृधादधुः। रुधश्रुदृणधनद्धो नाधमान रराध – ।। ४९ ॥ वावृध, वैमृध, व्याध, युधश्रुत्, वीवृध, अदधुः, रुधश्रुत्, ऋणधत्, नद्धः, नाधमानः रराध एषु ग्रहणेषु चतुर्थवर्णः । यथा- हविषा वावृधानः" ( IV. 3. 13) । " याँश्च देवा वावृधुः" (II. 6. 12 ) । “स एतं वैमृधम्" " (II. 5. 3)। " ऊपाव्याधो भवति" (II. 2.9) । आव्याधिनीभ्यो विविध्यन्तीभ्यः" (IV. 5. 4) । ( IV. 6. 4)। " दश यज्ञायुधानि ” (I. 6. 8 ) । " ऐलबृदाय व्युधः ( IV. 5. 11 ) । इत्यादि 'श्रुद्ग्रहणात् । “ अवीवृधतमहो ज्यायोऽक्रत " (ब्रा. III. 5. 10 )। " अवीवृधेतां पुरोडाशेन" (ब्रा. III. 6. 15)। मागधम्" I. 1.3)। - नम सयुध इन्दो गणेन" १ ३. १. 'श्रुद्विवृ' ग. २,'णधं नाधमानो रराध चादधः 'ग.'चादधाव. च । वावृधानो [क्ल]धोऽसोध राधश्रुधिच मागधम् । अधोनिया' प.
भारद्वाजशिक्षा " अप " 2. 6) । " ते अस्मिन् जवमादधुः (I. 7.7) । तमवरुधन्नाशक्नुवन् (V. 4. 1 ) । “ऋणधत्स जीवात् " ( IV. 2. 11)। " पृष्ठे निनद्धो जयति" (IY. 6. 6) । " नाधमानो वृषभं चर्षणीनाम् " (आ. III. 15 ) । " रश्मी रिति नाधमानाः (ब्रा. III. 6. 9 )। तौ रराध " (III. 2. 8 ) । ' अदधुरिति ग्रहग्रहणं बालबोधनार्थमिति द्रष्टव्यम् ।। म् ) गवीधुकनिध ग्रोधमिदधज्जनाः षध । गवीधुक, सिंध, ग्रोध, मिदधत् , जनधाः, षध- एषु धकारः । यथा- गवीधुकाश्चेति " (V. 4. 3)। निहो अतिनिधः" (IV. 1. 7)। " नैयग्रोधेन" (ब्रा. I.7.8 )। अहोरात्राणि मिदधत् " ( आ. X. 1)। " स्तुतोऽसि जनधाः ” (बा. I. 1. 1)। " ओषधयः संघदन्ते" (IV. सीषधाति प्र पूषा" (I. 1. 14) । " ओषध्यास्ते मूलम्" (I. 1. 9)॥ (मू) पैदान्ते च धिकारोऽपि राधश्रुदवाधिष्मच ॥ ५० ॥ पदान्ते विद्यमानः धिकारः चतुर्थवर्णः । 'राधश्रुत् ', ' अवधिष्म' अत्रापि चतुर्थवर्णः । यथा-" तदशकं तन्मे राधि" (आ. IV. 41 ) । ब्रह्मणः सशिशाधि" (V. 7. 2) । पदान्त इति किम् ? ध्यग्निः समिधा" (IV. 4. 4) । इषुधिमते" (IV. 5. 6) भवति । " बहिःपरिधि स्कन्दति" (II. 6. 6 ) । इत्यादि । “अश्वियं च राधः (II. 2. 12)। " तमवधिष्म" (ब्रा. II. 2. 8)॥ (मू ) अधोनिष्टया वि घोषवद्युक्तः पदादिगस्त्वपि । घोषवर्णेन संयुक्तः धकारः चतुर्थवर्णः यथा- "अधोनिष्टयावितस्त्यान्ते" ( आ. X. 13 ) " सहसे सहध्यै" (ब्रा. III. 6. 10 ) । (ब्रा. III. 6. 10 ) । “पुरा गृध्रादर- रुषः (ब्रा. II. 4. 3 ) । “ इन्द्रमवृणीध्वम् " ( I. 1. 5) । "उप- ' " अबो- " १.'ज्जनधाष्टधा' ग. २. ' पदान्तं तु धिकारान्तं राध' ग. ३. इदमनन्तरमधु च 'अधोनिष्टया निघस्सीषधान्येकधुरसीधिरे । मिदधद्घोषयुक्तश्य · रुष्य . चादि ग एष यः । नाकारान्तोवृथा ' घ. नास्ति ग.
भारद्वाजशिक्षा " घोष- (ब्रा. हरेषु यदचिध्वम्" (IV. 3. 13 ) । यदद्य दग्धं पृथिवीमसक्ता" (ब्रा. I. 4. 3)। परिवृधि हरसा " (IV. 2. 10 )। वद्युक्त इति किम् ? " उक्थं वाचीन्द्राय" (III. 2. 9) " गो- स्थानम् " (I. 1. 9 ) । " अस्थि वा एतत् " (बा. I. 1. 9 ) । “अस्थ्नाऽन्याः प्रजाः" (VI. 5. 2 )। ननु अस्थ्ने'त्यत्र घोषवद्युक्तत्वात् कथं द्वितीयवर्णः इति चेत् तृतीयैकवचनप्रयुक्तान्न विरोधः इति ध्येयम् । ‘पदादि- गस्त्वपि ' पदादिगः चतुर्थवर्णः इत्यर्थः । यथा--" मे धनं च मे" ( IV. 7. 2 )। " ये युध्यन्ते प्रधनेषु” ( आ. VI. 3 )। " इन्द्रो निधनं देवाः" (III. 3. 2) । " अनावृतैनान् प्रथमं तु देवाः” (ब्रा. II. 5. 8) । " सँसृष्टधयं रुद्रो धातुकः” (ब्रा. II. 1. 1 )। धारावरा मरुतः II. 5. 5)। “ यः समिधो नाधाय " (ब्रा. I. 1. 9 ) । "नेमथितं हवन्ते" ( I. 6. 12 ) । " संधुवाना वाताः" ( IV. 4. 12 ) । " हिरण्यकक्षान्सुधु- रान्" (आ. VI. 5) । उद्भूमासो अरुषासः ( IV. 4. 4) । धृष्टिसि ब्रह्म" (I. 1. 7 ) । “ वसुधेयस्य वीतां यज" (बा. II. 6. 20)। धेना बृहस्पतेः" (आ. " श्रेयसे वित्तधम् " (ब्रा. III. 4. 9 )। “कतिधा व्यकल्पयन् " ( आ. III. 12 ) । एषु चतुर्थवर्णः । ' पदादिरिति' किम् ? " तं प्रत्नथा पूर्वथा विश्वथेमथा " ( I. 4. 9 ) । “ अन्यथाऽऽहुतिः" (V. 4. 9)। " पर्ण पृथिव्याः प्रथनं हरामि” (ब्रा. I. 2. 1) । जनप्रथनाय स्वाहा” (III. 2. 8 ) । इत्यादिषु द्वितीयवर्णः॥ (मू ) अश्वाभिधानीमिषुधे त्ववाधन्त विवाध च ॥ ५१ ॥ एषु धकारः । यथा-" अश्वाभिधानीमादत्ते" ( V. 1. 2) । सहस्राक्ष शतेषुधे" (I. 3. 1 ) । " तानि तेन व्यबाधन्त" (II. 4. 1)। " अग्नये विबाधवते" (II. 4. 1)। III. 9)। १. गवीधुकं विवाधस्यात् कायाधविधिलोध च । पदिबधा]नो निधायोत निर्बाधनिधनेत्यपि ॥ गोधूमविधुश्चेदं कण्ठोक्त्यैवं विधीयते । आकारान्तो वृधायुध' ग.
I. 5. 9 ब्रा. I.1. 3 सथ 6) भारद्वाजशिक्षा (मू) कायाधवश्च निध च निर्बाधाबधिरोपि च । असाधयत गौधूमं गावीधुकमिति स्थितिः ॥ ५२ ॥ यथा--" प्रह्लादो ह वै कायाधवः (ना. I. 5. 10 )। “ अहविष्कृन्निधनम् " (VII. 1. 4.) । "तन्निर्बाधानां निर्बाधत्वम् " (V. 1. 10)। " अबधिरो भवति " ( ब्रा. )। प्रासाधयता- मिन्द्राग्नी वै" (II. 2. 1 )। “ गोधूमं चषालम् ” ( ब्रा. I. 3. 7 ) । गावीधुकं चरुम् " (I. 8. 7)। अन्यत्र द्वितीयवर्णः । यथा--" इत्किला- " (IV. 2. " अमित्रस्य व्यथया मन्युम् (ब्रा. II. 8. 3 )। इति द्वितीयवर्णः ॥ वमदादिलक्षणेन चतुर्थवर्णे प्राप्ते इतः परं निषेधयति । (मू) नाकारान्तवृथायुच्चा अथोऽर्थ तीर्थ पार्थ चे । आकारान्तवृथाशब्दः। अथो । अर्थम् । -एते शब्दा आधुदात्ताः चेत् अत्र द्वितीयवर्णः ॥ तीर्थ । पार्थ । अत्रापि तथा—"वृथाऽसृजत् पथिभिः" (II. 3. 14)। " वृथेव स्यात् " ( ब्रा. III. 2. 8 )। " तान्येके वृथैवा- पास्यन्ति " (ब्रा. III. 3. 2 ) । आकारान्त इति किम् ? " वृधन्वती अमावास्याम् (II. 5, 2)। “ अथो रुचमेवात्मन्धत्ते" (VII. 2. 1)। अर्थम् " ( ब्रा. III. 6. 11 ) । " अथो यथा प्रार्थमौषसम् (ब्रा. I. 1. 2)। एते आधुदात्ता इति किम् ? " सुतः सोम ऋतावृधा (I. 4. 5)।“ अधोऽधः शिरो हरति " ( ब्रा. I. 1. 5 ) । " अर्ध नार्ध बर्हिषः " (II. 2. 10 ) । इत्यादि चतुर्थवर्णः । बहुवचनादेषामायुदात्तता । " तीर्थमेव समानानाम् " ( VI. 1. 1 ) । " स एतानि पार्थान्यपश्यत् " 7 )। " यत्पार्थानि जुहोति (ब्रा. " पार्थिव- स्यैक इद्वशी (अ. VI. 5 ) । एषां ) । एषां घोषयुक्तत्वात्प्राप्तिः । (म्) वीथोऽभागोर्थशब्दस्तु रूथ्यो निर्ऋथ एव च ॥ ५३॥ वीथः, अभागवाची अर्थशब्दश्च रूथ्यः, निर्ऋथः- एषु द्वितीय- वर्णः । यथा- -:" प्रियं वां वीथो घृतस्य " ( L. 8. 22 ) । “ तानृषयोऽर्थ- 'भाका' ख.. 'पार्थ च । आपूथश्वापृथाषावसथेति च कीर्तितम् । मेथिम्मथिन्न' ग. प्र दिवस्ते (ब्रा. I. 7. I. 7.7) । - भारद्वाजशिक्षा ४१ " " अर्थत IV. 10)। I. 6.8 " अर्धी वा एष " " अर्धर्च एकाम् मायन् ( आ. II. 7 )। वर्षाभ्य इत्यर्थः " ( आ. I. 37 )। स्थापां पतिः " ( I. 8. 11 )। "अमुना सह निरर्थं गच्छ ( आ. एषां घोषयुक्तत्वात्प्राप्तिः । अभाग इति किम् ? " अर्थो हि पितृणाम् (ब्रा. )। आऽस्याध वव्राज (बा. II. 3. 10 )। आत्मनः ” ( ब्रा. III. 3. 3) । परिगृह्यार्धमुद्वन्यात् " (II. 2. 10 ) । " ( I. 6. 10 ) । अत्र चतुर्थवर्णः । नन्वत्राभागवाच्यार्थशब्दे- नैव कार्यसिद्धेः पूर्वार्धे विद्यमानार्थशब्दो व्यर्थः स्यादिति चेत् ; आर्षत्वादिति ब्रूमः। " शिवो भव वरूथ्यः " ( I. 5. 6 ) । " निर्ऋथो यश्च निःस्वनः " ( आ. II. 4)॥ (मू ) जगन्थ घन्थ ततन्थं दाधर्थ मो ववर्थ च । एषु द्वितीयवर्णः । यथा--- " यत आ जगन्य " ( IV. 2. 2) । " खेना हि वृत्रं शवसा जघन्थ " ( VII. 4. 15 ) । " उर्वा ततन्थ " ( IV. 2. 4 ) । “ दाधर्थ पृथिवीम् ” ( आ. I. 8 )। “ वितमो ववर्थ " ( ब्रा. II. 8. 3 ) । मो इति किम् ? यथा अपामुपस्थे महिषो ववर्ध" (आ. VI. 3 ) । अत्र चतुर्थवर्णः । घोषयुक्तत्वात् प्राप्तिः ॥ (मू ) मेथीं मथित थायन्ति राथीतरो विमाथ च ॥५४ ॥ मेथीम् , मथित, थायन्ति, राथीतरः, विमाथ एषु द्वितीयवर्णः । यथा- " मेथीं निहन्ति " (VI. 2. 9)। मकारेण किम् ? " गृहमेधीयं चरुम् ( ब्रा. I. 6. 6 )। " स्वयं मथित आज्ये" (I. 8. 9 ) । “ अग्निं मथित्वा प्रहरति " (VI. 3. 4)। ( आ. VI. 5)। सत्यवचा राथीतरः (आ. " विमाथं कुर्वते वाजसृतः " ( ब्रा. I. 3. 8 )॥ (मू ) वेत्थावृथं चावृथाश्च जहर्थास्थ्ना तथैव च । न्धास्थ्ना दाधर्थ वव । अवृथश्यावृथाश्चैव वसथेति च कीर्तितम् । मेथी 'घ. २ इतोऽनन्तरम्, (मू) अवृथश्चावृथाश्चेव वसथेति च कीर्तितम् । अवृथा अवृथाः, आसवथ एष द्वितीयवर्णः । “ होतारमवृथा इति" । "यदावसथेऽन्नं हरन्ति" । "आवसथे श्रियं " इति ख. ३ ' भित्था दत्था वेत्थाश्वत्था इत्थेत्यान्तोच्चको शिथि । मेथिष्ठां ' ग. घ, " अथायन्ति त्वामुप VII. 9 )। १ भारदाज...
४२ भारद्वाजशिक्षा यथा- -- (म. II. 4) । अवृथा इत्याग्निना " ( ब्रा, II. 5. 3 " समिथे बभूथ इत्था धिया यशवन्तः " वेत्थ सावित्रां३ न वेत्था इति" ( ब्रा. IIL. 10. 9 )। अवृथमसौ ( II. 5.9)। अनयोर्बालबोधनार्थत्वात् । " जहर्थ शूर मन्युना )। अस्नाऽन्याः प्रजाः प्रति तिष्ठन्ति " ( TI. 3. 2 ) । घोषयुक्तत्वात्प्राप्तिः ॥ (मू ) अन्तोच्चकाविषेत्थौ च विसर्गान्तौ न चेच्छिथि ॥ ५५ ॥ अन्तोदात्तौ 'इथ' 'इत्थ' एतौ शब्दौ विसर्गान्तौ न भवतश्चेत् द्वितीय- सहितौ । यथा- " (II. 2. 12)। " समिथेषु जभ्रिरे " (I. 7.8) " इत्थं वेत्थं वाऽति नावयेत् " ( VI. 3. 4 )। ( ब्रा. III. 6. 1)। अन्तोच्चकाविति किम् ? “ समिधो यजति" ( II. 6. 1 ) ।“ अग्नीध आदधाति " (II. 6 9)। " समिद्धो अञ्जन् (V. 1. 11, ब्रा. III. 9. 4 )। " वारुण्युखाऽभीद्धा" (V. 1. 7 )। अत्र चतुर्थवर्णः । विसर्गान्तौ चेत् अन्तोच्चकावपि न द्वितीयौ । “ विहीमिद्धो अख्यदा रोदसी" (I. 3. 14)। 'शिथि' अत्र द्वितीयवर्णः। यथा-- " शिथिलं तद्यदृचा" (VI. 5. 10 ) ॥ (म् ) मेथिष्ठा विथुरक्राथ प्रोथाथर्व मिथः कथन् । एषु द्वितीयवर्णः । यथा- " मेथिष्ठाः पिन्वमाना इह (ब्रा. II. :7; 16.)। विथुरेव रेजते " ( IV. 3. 13 ) । " विथुरं न शवः )। "क्राथयदिव" (ब्रा. II. 3.9 )। स्वाहा (.VII. 1. 19 )। रोपूर्वत्वेन प्राप्तिः । “ अथर्वाणः ( II. 6. 12 ) । “ मिथ- तीररिषण्यन्." ( ब्रा. II. 8. 3 ) । " मिथुश्चरन्तमुपयाति" ( IV. 7. 15 ) । अकारान्तगृहीतत्वादित्यभिप्रायः । “ मारुतः कथन् " ( आ. V. 11 ) ॥ (म्) अमात्थ्नश्च विदथ्यं च कतियूरूपपूर्वकः ॥ ५६ ॥ प्रश्च मश्च प्रमौ । ताभ्यां परः 'न' इति शब्दः द्वितीयवर्णः । 'विद- थ्यम् । इति शब्दश्च क, ति, यू, रू, प, एवंपूर्वश्च । यथा-"प्रन्थि ग्रन्थातु" (L 1.2 " अमथ्नादन्यं परि " (IL 3.14)। 'प्रमादिति किम् ? ('ब्रा.. II. 8. " प्रोथते . विथुराकोथ' ग. २ 'थ्यं थ्यत्यात्कति युरू' ग, भारद्वाजशिक्षा " सादन्यं " ज्यानां वृञ्जन्तु गृध्नवः (ब्रा. II. 7. 16) । अत्र चतुर्थवर्णः । विदथ्यं सभेयम् ( ब्रा. II. 8.3 )। यदुक्थ्यः ( ब्रा. I. 8. 7)। " अविमुक्तोऽन्योऽथातिथ्यम् " ( VI. 2. 1 ) । अनुसखा सयूथ्यः ( I. 2. 4)। " शिवो भव वरूथ्यः” (I. 5. 6 )। " पथ्येव सूराः ( IV. 1. 1 ) । “ पथिकृतः सपर्यत " ( आ. VI. 8 ) । एवंपूर्व इति किम् ? “ अमेध्या वै माषा: " ( V. 1. 8)। घोषयुक्तत्वात्प्राप्तिः । क इत्यत्र 'अ'कार उच्चारणार्थः। प इत्यत्र 'अ'कारः सर्वस्वरान्तग्राहकः । अत एव “ उपो- त्थाय " ( VII. 5. 15 ) । इत्यत्र द्वितीयवर्णः ॥ (मू ), पं ग्रं मं च मां पूर्वः समाने तु चतुर्थ च । शृं, पं, ग्रं, मं, मां, एवंपूर्वे द्वितीयवर्णः । समानपदे विद्यमानचतुर्थ- शब्दोऽपि तथा । यथा-- " व्यानाय त्वेत्यनुशृन्थति " (VI. 1. 9 ) । पन्थामनूवृग्भ्माम् " (V. 7. 23 ) । "यं प्रथमं ग्रन्थि प्रथ्नीयात् (VI. 2. 9 ) । " मन्थमेतत्ते तत" (I. 8. 4 )। " एवैनं मन्थति जाताय ( VI. 3. 5) मान्थालाः कुलि परिमा पतन्ति " )। एवंपूर्व इति किम् ? “ त्रिवन्धुरो मनसा ( ब्रा. II. 8. 7)। " त्रिवरूथ. स्त्रिवन्धुरः (ब्रा. II. 6. 10 ) । इत्यादि चतुर्थवर्णः । चतुर्थाः पञ्चमेषु श्रयध्वम् " (आ. III. 11. चतुर्थेषु श्रयध्वम् " (आ. III. 11.2 समाने इति किम् ? " चतुर्धा वा एताः" (VII. 2. 10 ) ॥ (मू ) मथ्यमानो रथ्यस्वारः पृथ्वी राथन्तरोऽपि च ॥ ५७ ।। मथ्यमानः, स्वरितयुक्तः 'रथ्य' इति शब्दः, पृथ्वी, राथन्तरः, एते शब्दाः द्वितीयसहिताः। यथा--- " अग्नये मध्यमानाय" ( VI. 3. 5)। " रायस्यामरथ्यो विवस्वतः " ( ब्रा. II. 8. 5 )। स्वार इति किम् ? " तेन मेरध्यदिशोऽभ्ययम् ” ( I. 8. 16 ) । " भ्रातृव्येभ्यो रध्यामः" (VI. 2. 2) अत्र चतुर्थवर्णः । पूश्च पृथ्वी बहुला न उर्वी " ( आ. X. 2, I. 1. 14 )। राथन्तरो वा ऐन्द्रवायवः " ( VII. 2. 8)। आपशब्दात् “ उपोत्थाय प्रजाम्" ( VII. 5. 15)। इत्यादिषु तवर्गद्वितीयवर्णः ॥ ( ब्रा. II. 5. 8 2 )। ) 'पिहि' ख. ग. ..
भारद्वाजशिक्षा -- उदवर्तयत् " इतः परं 'प'वर्गचतुर्थान्याह-- (मू ) फल फेन फणत् फळ शफेभ्योऽन्यो भ उच्यते । फल, फेन, फणत् , फळ, शफ एषु द्वितीयवर्णः, एभ्यः अन्यः 'भः' उच्यते भकारः उच्यत इत्यर्थः । यथा- पुष्पेभ्यः स्वाहा फलेभ्यः स्वाहा ( VII. 3. 19)। याः फलिनीः " ( IV. 2. 6 )। अकारान्तगृहीत- त्वात् । इदमप्युदाहरणम्- " फल्गुनी नक्षत्रम् " अपां फेनेन शिर ( ब्रा. I. 7. 1 ) । “ अन्वापनी फणत् " ( I. 7. 8 )। प्रफयं च पीवरीम् " ( IV. 2. 5 ) । “ अश्वशफेन" (ब्रा. III. :). 11 )। कूर्मान् शफैरच्छलाभिः " ( V. 7. 13 )। इति च; अकारान्तगृहीतत्वात् । एतेभ्योऽतिरिक्तवर्णः चतुर्थवर्णः । तदेवं दर्शयति- (मू ) वैशंभल्या च शीभादौ पवर्गे च चतुर्थगः ॥५८ ॥ " या सरस्वती वैशंभल्या " ( ब्रा. II. 5. 8 )। शीभ समवल्गत " (V. 6. 1)। आदिशब्दात् । अभीपातो वृष्टया ( III. 1. 11 )। " आभिः स्पृधः (ब्रा. " अमवाँ इभेन (I. 2. 14)। " उभये वा एते " (ब्रा. I. 4. 1 ) । " त्रैष्टुभेन छन्दसा (I. 1. 9)। शरममारण्यम् (IV. 2. 10)। इत्यादौ आदिशब्दस्य प्रयोजनं द्रष्टव्यम् ॥ - यथा- ताः " II. 8. 3 )। १ १र्थकः' क. ग. इतोऽनन्तरं 'भूयांसो' इत्यादि दृश्यते ग. २ 'सा" | "ऋभुर्येभि- वृषपर्वा विहायाः" । " एभिर्नो अर्कैः " नमः ककुत्राय ।"शक्तीवन्तो गभीराः "। गमस्तयः " वितत साभार । “ ताभिरेवैनम् " । " दुन्दुभीन् । “नभसस्पते"। सुतमा बभूवुः प्रयाभिर्यासि' शरभमाण्यम् "अन्नं रभसं विदानम् ” । " वातादारभे" । " नायरेभम् " | " एकादशिनीमालभेरन् " । “शुभस्पती इदमहम्"। अस्तभ्नायामृषभः । “ सुसभेयः”। "विमाक्किं करोति" । इत्यादि । (म्) अवाहिति स. अहभून ऋषिः" ।(V. 5.9) ॥ भारद्वाजशिक्षा अनुनासिकान्याह- (मू ) अवांङिति उकारान्तं नाभिमूर्ध्वं च सर्वदा । नाभिमूर्ध्व 'नाभि'मित्येवंपरं 'अवाङ्' इति पदं सर्वदा पदकालेऽपि ङकारान्तं भवति । यथा मामेऽवाङ् नाभिमति "-" मा । मे । अवाङ् । नाभिम् । अति" ! ( III. 2. 5 ) । अत्रं किम् ? “वाङ्म आसन्” । - " वाक् । मे (मू ) याच्चैव च अकारान्तमुपचुं च तथैव च ॥ ५९॥ याजी, उपज्जु, एतौ अकारान्तौ । यथा - याच्चैवास्यैषोप " (I. 5.7)। उपचु बाधो नमसा " ( ब्रा, III. 6. 10 ) । अनयोः यका- रान्तत्वाभावार्थमयमारम्भः ॥ ज्ञ-न (मू ) कस्मा उप य रा जाच ने नवर्णात्परौ च ये । तपूर्वी तपरौ स्यातां जावन्यौ गनौ स्मृतौ ॥ ६० ॥ कस्मै, उप, य, रा, ज, इत्येतस्मात्परौ जकारत्रकारी स्तः। यथा- स कस्मा अज्ञि" ( ब्रा. II. 2. 9 )। " उपन्चु बाधः" ( ब्रा. III. 6. 10 )। " यज्ञियं तेन त्वादधे " ( I. 2. 12 )।“ सर्पराज्ञी ते यदेव" ( VII. 3. 1 ) " जज्ञि बीजम् " ( VII. 5. 20)। " वरुणो अजिज्ञिपत् " (II. 1. 11)। " गावो हि जज्ञिरे " । अकारान्तत्वादिति ध्येयम् । " संज्ञानं ह्येतत् " ( II. 12 ) ने नकारपरे ये यकारे परे च सति अनवर्णात्परौ अवर्णादन्यवर्णपूर्वी " (आ. १ 'वागिति' ख. २ 'न्तना' ख. ३ ' तु' ख. ४ 'न्तं च म' क. ५ ‘एवम्पर इति किम् ! ' स. ६ 'श्चेति च' स. ७ पश्यत्रु च' ख. ८ 'अनयोः अकारान्तः स्यात् । यथा-'ख 'न्ताभाव इत्ययमार' ख. १० 'स्मा ओप' ख. ११ 'तत्पूर्वत' स. १२ 'न्यौ नगौ स्मृ' स.
४६ भारद्वाजशिक्षा जज्ञौ जकारञकारौ स्तः । यथा- “ विज्ञानं यज्ञं तनुते" ( आ. VIII. 5. 2 )। " बलविज्ञाय स्थविरः " (IV. 6.4 ) " तद्विज्ञाय " ( आ. IX. 1 )। प्रज्ञाय ते" (VI. 3. 4)। 'अनवर्णादिति किम् ? ' " अग्निना वै होत्रा" " अग्नयेऽनीकवते " " अग्नये स्वाही" ( VII. 1. 20)। अग्निना विश्वाषाट " (IV. 5.8 ) । इत्यादि । तकारपूर्वी तकारपरौ च जकार- अकारौ स्तः । “ असितज्ञवे स्वाहा " ( VII. 3. 17 )। " इमेऽज्ञत यदने" ( VI. 5. 6 )। एभ्यः अन्यौ गनौ गकारनकारौ स्मृतौ । अत्रं किम् ? " अग्निश्च मे " ( IV. 7.5)। " जमदग्निः " (II. 2. 12 ) इत्यादि । अनुनासिकशब्दाः इतःपरं अनुनासिकवर्णसहितशब्दा उच्यन्ते । (मू) भूर्यांस उनन्तशब्दोच्चशंस्तारवाहोऽतंसयत् । उन्नवंशं स्त्रीषसादं सावन्यो मुखोच्चकः ॥ ६१ ॥ आताँसीच्छसिने शसन्नासिक्यो दुषद सदः। यथा तस्माद्भूयाँसः " ( VII. 1. 1 )। " उतसँस्तासु विप्रः " ( IV. 6. 8)। ऊर्ध्वादपि उपरि चेत् 'अह' इत्यनुस्वारागमः स्यात् । " अह इन्द्रमेवाहोमुच " ( IL. 2. 7 ) । " गभे मुष्टिमतँसयत् " (ब्रा. III. 9. 7 )। " उद्वशमिव " (I. 6. 12 ) । " प्राचीनक्शं" (VI. 1. 1)। “ स्त्री- सादम् " (II. 5. 1)।“ उत्तरेऽसाँवेव प्रति" (V. 3. 1) " अन्वाता- सीत्त्वयि " (IV. 7. 13)। " ब्राह्मणाच्छसिने " (I. 8. 18)। " अभिव्य- सँसन् " ( VI. 6. 11 ) । " स्वादुषंसदः " (IV. 6.6 ) । इत्यादिषु नित्यानुस्वारः । तत्सर्वग्रहणं किं न स्यात् ? उच्यते । एवं चेदतिव्याप्तिः स्यात् । किन्तु उभयत्र तु लवर्णान्विते संदेहे नातत्कार्यभाजमुपादानामित्यादि विज्ञेयम् । 'त्पराविति' ख. २ 'हा' । “ आग्नेयं पशुमालभते' इत्यादि । ख. 3 पूर्वपरी किम्' ? ख एतदारभ्य 'सन्धे' पर्यन्तं नास्ति ख. 'भूयांसोऽनन्ताच्चशंस्तामूर्वे होत्राप्यतं सयत्' ग. ५. 'वंशस्विषं सा(द्र ? हम सामन्यो' ग. ६ 'क्योऽत्र दृषं सदः । अर्वाडिति इकारान्त नामिम तु सर्वदा । याच्रेति च अकारान्त उपजु च तथैव च । स कस्मा उमराजाच नेव वर्णात्परौ च ये । नपूर्वी तपरौ स्यातां जज्ञावन्यो गनी स्मृतौ । शब्दैक्ये' ग. - भारद्वाजशिक्षा ४७ यथा अन किम् ? " तेजस्वी भूयासं यत्ते" (III. 5. 3)। " विशस्ता द्वा यन्तारा " (IV. 6.9)। अहस्तस्मिन्नैन्द्रवायवः " ( VII. 2. 8) । " अतसं न शुष्कम् " ( I. 1. 14 )। “ ब्रह्मवर्चस्येव भवति । वशं वा एषः" (II. 1. 7 )। " निषसाद धृतव्रतः (I 8. 16, ब्रा. I. 7. 10)। " असावेहीत्येवमेवैनाः" (II. 4. 9)। " असावादित्यः " ( II. 1. 8)। एषु नानुस्वारः॥ (म् ) शब्दैक्ये रेषपूर्वो णो व्यवेतो स्पृषतेः क्वचित् ॥ ६२ ॥ पूर्णा पश्चात् " (III. 5. 1 )। " तरति तूर्णिः " (II. 5. 9) " सुवर्ण धर्मम् " ( आ. III. 11 )। " खयमातृण्णाम् " (V.2.8)। कृष्णः (V. 5. 24)। व्यवहितोऽपि " दूरोहणं छन्दः " ( IV. 3. 12 )। " चैत्रियायणश्चितिम्" (V 3. 8.) । " भ्रातृ- व्येण " (II. 4. 2)। " पौरुषेयेण दैव्येन " ( IV. 7. 5)। इत्यादिषु अखण्डपदे णकारः । अत्र किम् ? " वृत्रतू! यज्ञम् वृत्रतू! यज्ञम् " ( ब्रा. II. 8. 3 )। " स्वर्नरो ज्योतिषीमान्विभासः " ( आ. I. 7. 1 ) । " नखनिर्मिन्नम् " (I. 3. 9)। एषु नकारः ॥ (मू ) चर्मण चर्षण् वृषण् शीर्षण् ब्रह्मण्णक्षण्णवग्रहे । वाणश्शताणवश्चापि मेण्यादौ प्राकृतश्च णः ॥ ६३ ॥ " चर्मण्वते स्वाहा " ( VII. 5. 12)। " चर्षणीधृतः श्रवः" ( IIL 4. 11)। " अपां वृषण्वान् " ( II. 1. 11 )। " शीर्षण्वान्मेध्यो भवति " (VII. 5. 25 )। " ब्रह्मण्वन्तो देवाः " ( VI. 4. 10 ) । " अक्षण्वते स्वाहा " (VII. 5. 12)। एषु णकारः अवग्रहे विज्ञेयः । अव- ग्रहे इति किम् ? " चर्मन्नधि प्रावभिः " (VI. 2. 11 )। " संसमिधुवसे वृषन् " ( II. 6. 11, IV. 4. 4 )। " शीर्षन्दधाति" (VI. 2. 1) ब्रह्मन्प्रस्थास्यामः " ( II 6. " (II 6. 9 )। " अक्षनमीमदन्त" (I.8.5)। वाणः शततन्तुः ". ( VII. 5. 9)। " प्रियङ्गवश्च मेऽणवश्च मे. " यथा- । . १ 'रेफपू' ग. २ ' तोप्युष' ग. ३ ' णवश्य श्रेणिधा प्राक् पदे च णः।' ग.
४८ भारद्वाजशिक्षा ( IV. 7. 4 ) । “ वनस्पतीनामेण्यते" (V. 5. 15 ) । “एवास्मै प्रहिणोति" (II. 2.6)। "येऽणिष्ठाः" ( II. 5. 5) । निजल्गुलीति धाणिका" ( VII. 4. 19 ) । इत्यादी पदकालेऽपि णकारः । अत्र किम् ? । “ अभिषण्णो यस्मात् ” ( II. 4. 2 ) । " निषण्णाय स्वाहा " ( VII. 1. 19 )। “ अधि- षवणमास" (I. 1.5)। अभिषुणुयात् " अभिषूयमाणस्य ” इत्यादौ संहितायामेव णकारः न तु पदकाले । “ अभिषयमाणस्येत्यमि सूयमानस्य इत्यादि । (मू ) बस्तपूर्वपरो वृष्णि वृष्णा वृष्णश्च वृष्णियम् । दूरादपि बस्तशब्दः पूर्वः परो वा वृष्णशब्दे णकारः । यथा- "बस्तो वयो विवलं छन्दो वृष्णियः" (II. 3. 5)। " तस्मै वृष्णि प्रत्य- स्यत् " (V. 7. 10 ) । “ तस्मै बस्तम् ' बस्तम्" (V. 7. 10) । गावस्तेनाजा वृष्णिनावी: " ( III. 3. 14) । "युधो नर इषुहस्तेन वृष्णा" ( IY. G. 4) । वृष्णो अश्वस्य संदानमसि " ( II. 8. 7 ) । चकारेण वृष्णशब्दोऽप्युच्यते । वृष्णे चोदस्व सुष्टुतिम् ” ( II. 6. 11 ) । " विश्वतः सोमवृष्णियम् " ( III. 2. 5.) । अत्र 'ण' इति किम् ? । “ सृजावृष्टिं दिवः " (II. 4. 8)। " आपो वै वृष्टिः " ( आ. I. 26 ) । इत्यादौ षकारात् परत्वे न टकारः ॥ (मू ) रुन्धे हुर्कः पूर्वाद्यज्ञो विष्णुः कृष्णः ऊमोदितौ ॥ ६४ ॥ यर्थी-“ अवरुन्धे यज्ञो देवेभ्यो निलायत । विष्णू रूपम् " (VI. 2. 4) प्रजाग्राहकः स्यात् " (VI, 4. 1 ) । “ यज्ञो देवेभ्यो निलायत । कृष्णो रूपं कृत्वा" (ब्रा. III. 2. 5 ) । अनयोः किम् ? " तेनापः प्रोक्षिताः । अग्निर्देवेभ्यो निलायत कृष्णो रूपं कृत्वा" (ब्रा. I. 1. 3 )। आपो देवीः ३ . 'वृष्णयः।' ग. २ 'काः क्षितामाने वि' ख. ' काः क्षितामाने वि ' ख. 'हुका अधोयज्ञो' ग. 'क्रमादिमौ । उद्वन्तीति च सावित्रमाखुरस्यः क्रमाद् भवेत् ' ॥ ख. ' क्रमादिमौ । अन्तो' ग. * रुन्धे, हुकाः, क्षिताः, माने, एवम्पूर्वः क्रमात् विष्णुः, इमो, स्याताम् । उद्घन्ति, सावित्रम्, आखुः, अश्व, क्रमाद भवेत् । यथा-' ख. ५ "रूपं कृत्वा", " तेनापः प्रोक्षिताः । अभिर्देवेभ्यो निलायत रुष्णो रूपं कृत्वा । उद्बम्तीत्यनुवाके यथा--" अभिर्देवेभ्यो निलायत आखूरूपं रुत्वा । अश्वोरूपं रुत्वा । सावित्रमष्टाकपालम्" । प्रातमित्यनुवाके यथा--" प्रजापतिर्देवेभ्योs- निलायत । अश्वो रूपं कृत्वा" । (मू ) अन्तो'ख, भारद्वाजशिक्षा ४९ " अग्नि- (ब्रा. III. 3. 6 ) इत्यनुवाके । “ उद्धन्ति" (ब्रा. I. 1. 3 ) इत्यत्र देवेभ्यो निलायत । आखू रूपं कृत्वा " (ब्रा. I. 1. 3 )। " सावित्रम् " (ब्रा. III. 8. 12 ) -इत्यनुवाके “ प्रजापतिः + + । अश्वो रूपं कृत्वा" (बा. III. 8. 12)॥ रुन्धते - दधते --- 6 (भू ) अन्तोऽनन्त्यं न वै इन्द्रस्तस्याप्रति न मध्यगम् । ताप्यं च रुन्धते त्वेषु दधते स्यात्परत्र तु ॥ ६५ ॥ एकैकस्त्रिवृदाग्नेयं विश्वा युञ्जन्ति चाग्नये । त्वं ह्यप वै न देवोर्चे इन्द्रश्रत् पुर आदितः॥६६॥ उक्तानुवाककमात् " अन्तो वा” (ब्रा. II. 2. (ब्रा. II. 2. 6 ) इत्यस्मिन्ननुवाके अन्त्यं विना । " न वैतानि" (ब्रा. I. 2. 2 )। इन्द्रो वृत्रमहन् तस्य " (VI. 5. 9)। " अप्रतिष्ठाम्" (ब्रा. I. 2. 5 ) इत्यस्मिन्ननुवाके न मध्य- गम् । “ तार्ण्यम् " (ब्रा. I. 3. 7 )।-एषु रुन्धते इति बहुवचनं स्यात् । अन्तो वा इत्यत्र यथा-" अन्नमेवावरुन्धते मनसा प्रस्तौति" (ब्रा. II. 2. 6 )। अनन्त्यमिति किम् ? " गुह्यं ब्रह्मावरुन्धे । तदेव प्रकाशम् " (ब्रा. II. 2. न वैतानीत्यत्र यथा-" मिथुनमेव तैर्यजमाना अवरुन्धते । बृहत्पृष्ठं भवति" " देवता एवावरुन्धते । ये वा इतः " (ब्रा. I. 2. 2 ) । इन्द्रो वृत्रमहन् तस्ये- यत्र यथा--" तमेवावरुन्धत उत्तरवेद्याम् " ( VI. 5. 9 )। तस्येति किम् ? इन्द्रो वलस्य बिलमित्यत्र " लक्ष्मियैव पशूनवरुन्धे” ( II. 1. 5)-इत्येकवचनम् । अप्रतिष्ठा वा इत्यत्र यथा- “ देवता एवावरुन्धते । द्यावापृथिव्यां धेनुमा- लभन्ते" (ब्रा. I. 2. 5)। "मासैरवरुन्धते" (ब्रा. I. 2. 5) " यदेते गव्याः। (ब्रा. I. 2. 5 ) । न मध्यग इति किम् ? " वायुरेवैभ्यो यथा- यतनाद्देवता अवरुन्धे"। तार्क्ष्यमित्यत्र यथा- “ दिग्भ्य एवास्मा अन्नाद्यमव- रुन्धते । ईश्वरो वा एषः (ब्रा. I. 3. 7 ) । एष्वनुवाकेषु “रुन्धते” इति बहुवचनम् । एकैकः, त्रिवृत् , आग्नेयम् , विश्वा, युञ्जन्ति च, अग्नये, अप वै, । २ 'मध्यमम्' ग. , 'नवाइ' स.' अन्तो नान्य नवाइ' ग. भारद्वाज...
भारद्वाजशिक्षा "तेज एवात्मन् अप++प्राणा: (ब्रा. III. 9.6 न देवः, ऊर्ध्वः एष्वनुवाकेषु " इन्द्रः श्रत्" पुरः " -एवं पूर्वः दधते इंति बहुवचनम् । देवा इति परे न स्यात् । यथा-- " तत्रेन्द्रो दधते " ( II. 2. 12 ) । “ श्रदेभ्यो मनुष्या दधते" (VII. 4. 1)। “पुर एनं दधते" ( II. 1. 2)। “एकैको वा” (ब्रा. I. 4. 6 ) इत्यत्र यथा- “ आयुरेवात्मन् दधते । अथो पाप्मानमेव विजहतो यन्ति " ( ब्रा. I. 4. 6 ) । त्रिवृद्बर्हिर्भवती- त्यनुवाके यथा- " अथो आत्मन्नेव रेतो दधते" (ब्रा. I. 6. 3 ) | आग्नेय- मष्टाकपालं निर्वपति इत्यनुवाके यथा - " सवित्रापि रुन्धते + + ब्राह्मणा यवानादधते " ( ब्रा. I. 8. 4)। विश्वा इत्यनुवाके यथा दधते" ( आ. V. 8)। युञ्जन्तीत्यनुवाके यथा “ प्रजायामेवान्नाद्यं दधते" ( ब्रा. III. 9. 4 ) । अग्नये इत्यनुवाके यथा-- " प्राणमेवात्मन्दधते" ( ब्रा. I. 6. 9 ) । त्वं ह्यग्ने प्रथम इत्यनुवाके यथा--" विश्वेत्सवामादधते । त्वोतः " ( ब्रा. III. 6. 10 )। “प्राणापानावेवात्मन्दधते" (ब्रा. III. 9. 7 )। अप वा एतस्मात्प्राणाः कामन्तीत्यत्र यथा-" प्राणानेवात्मन्दधते । नभ्यः प्राणाः ( ब्रा. III. 9. 6 )। अप++ श्रीः" ( ब्रा. III. 9. 7 )। इत्यनुवाकयोः समानम् । देवाः परे न स्यात् । " प्रजामेव पशूनात्मन्धत्ते । देवा वा अश्वमेधे पवमाने " (ब्रा. III. 9. 6 ) । इत्यत्र व्यवहितोऽपि । “पुर एनं दधते" । अत्र किम् ? "तेज एवात्मन्धत्ते अथो यदेतम् (I. 5. 8 )। तत्रेदिन्द्रो दधते पृत्सु तुर्याम् ( II. 2. 12 )। श्रद्ध वा अस्मै मनुष्या दधते" (ब्रा. III. 1. 4 ) ॥ (मू ) नवान्ये दधते विद्वांसः साध्याः षडतवो वै । पृथिव्यै जाजायन्तेन्य एष्वतिष्ठन्त इत्यपि ॥ ६७॥ साध्याः षडात्रम् " ( VI. 2. 1), " ऋतवो वै" (VII. 2. 6 इत्यारम्य " चर्माव" ( VII. 5. 10)। पृथिव्यै" (VII. 5. 11 ) । इति पर्यन्तेषु अनुवाकेषु न वा एष इत्यनुवाकं विना 'रुन्धते' 'दधते' 'विद्वांसः', जापूर्वोऽन्यत्र 'जायन्ते', 'प्रतितिष्ठन्ति', इत्येते शब्दाः बहुवच- ..न देवोर्ध्व इति किम् ? " प्रजा २ 'ध्याः ऋतव आपृथि । जापूर्वोऽस्येषु जायन्ते रन्धते तिबन्ते वर्तन्त इत्यपि ॥' ख. ' अन्येनः वै विद्वांसः साध्याः षड़तवा पृथिवी । जापूर्वान्ये च एष्वेव तिष्ठन्त्यावर्त्तन्त इत्यपि ' ग. यथा - “ .
भारद्वाजशिक्षा ५१ । " तेन जायन्ते पृष्ठयः नानि भवन्ति । यथा-- " लोकं यन्ति । त्रिवृदग्निष्टोमो भवति । तेज एवाव. रुन्धते" (VII. 2. 1 )।“ अथो++ तेज एवात्मन्दधते" (VII. 4. 8)। "प्रजामवरुन्धते प्रजाम् " (VII. 2. 6 )। " अन्नाद्यमवरुन्धते । याश्चतस्रः ( VII. 3. 5) ॥ " अवरुन्धते पदो निघ्नन्ति " ( VII. 5. 10 ) । “वीर्य मध्यतो दंधते" ( VII. 3. 9) " अथो प्रैव तेन जायन्ते । एकविंशं भद्रम् " ( VII. 5. 8.)। " तेन जायन्त एकविंशो भवति" ( VII. 4. 3 ) " " भ्रातृव्येणावर्तन्ते (VII. 4. 5 ) । ते संवत्सर एव प्रतितिष्ठन्ति " ( VII. 4. 3 ) । " प्रतितिष्ठन्त्यथो पञ्चाक्षरा" (VII. 4. 5)। " रुन्धते सत्रं वै" ( VII. 3. 8 ) " त्रीण्याश्विनानि भवन्ति " ( VII. 4. 5)। " दिक्ष्वेव प्रतितिष्ठन्त्यसत्रम् " ( VII. 4. 6 ) । “लोके प्रतितिष्ठन्ति " (VII. 4. 1 )। " ऋतुष्वेव संवत्सरे प्रतितिष्ठन्ति गौश्च" (VII. 5. 1 ) । " इन्द्रिये .प्रतितिष्ठन्ति आणि धावन्ति " ( VII. 5, 9) । अपिशब्दादत्र सिद्धम् । पदमेतेषु बहुवचनं स्यात् । “ एतेऽध्यपथेन यन्ति " ( VII. 2. 8 ) । " शर्म नह्यन्ते नात्य " ( III. 1. 7 ) " यजमानं सृजन्त एतां ह वै " (VII. 5. 4 ) । " य एवं विद्वांसः षडात्रम्" ( VII. 2. 1 ) ।“ य एवं विद्वांस एकादशरात्रम् " (VII. 2. 6 ) । " य एवं विद्वांसस्त्रयोदशरात्रम् " ( VII. 3. 3 ) । " य एवं विद्वांसस्त्रयस्त्रिंशदहम् " ( VII. 4. 5 )। य एवं विद्वांसः संवत्सरमुपयन्ति” (VII. 5. 1)। जापूर्व इति किम् ? " द्वयनीका प्रजा जायते". (VII. 4. 5)। 'नवान्ये' (VII. 2. 10) । इति किम् ? ".य एवं . विद्वान्द्वादशाहेन यजते" (VII. 2. 10 ) । “ मलं जायत एक एव ( VII. 2. 10)। ऋतव' आ 'पृथिव्य 'न्तःपातित्वात् बहुवचने प्राप्ते तद- पवादोऽयम् । एष्विति किम् ? " उभयस्यावरुध्यै । त्रिवृदग्निष्टोमो भवति" (VII. 2. 2 )। " तेज एवात्मन्धत्ते " ( VII. 2. 3 ) इत्यादि । (मू) कुसुरुबिन्दो प्रतिष्ठां च उत्क्रा प्रजापतिर्नव । आयुर्वा अन्तं आदित्यं प्रजाग्निं तं प्र संततिः ॥ ६८ ॥ " . २ प्रतिष्ठोतकाम प्र 'बिन्दाप्र' ख. 'कुसुर्वस्य प्रति ' ग. तआ' स.ग, ५२ भारद्वाजशिक्षा धिष्ण्याद्वितीयं च साकं देवस्य स्फ्यं तु बाई च । ब्रह्मे द्वितीयतृतीये पुरुष प्रतिपूरुषम् ॥ ६९ ॥ देवा मिथो देवस्याहं च्यवन्ते चैषु तद्विधिः । कुसुरुविन्दः, अप्रतिष्ठाम् , उत्क्राम, प्रजापतिर्नव, आयुर्वा, अन्तः, आदि- त्यम् , प्रजा+अग्निं + + तम्+प्र, संततिः, धिष्णिया द्वितीयम् , साकम् , देवस्य स्फ्यम् , बार्हस्पत्यम् , ब्रह्मन् तृतीयम्, पुरुषम् , प्रतिपूरुषम् , देवा मिथः, देवस्या- हम् , च्यवन्ते, एवनुवाकेषु तद्विधिः च इति सांनिध्यात् प्रतितिष्ठन्ति, वर्तन्ते, लोकाच्च्यवन्ते, इति एते शब्दा नकारवन्तः स्युः । एतदनुवाकक्रमेण अनु- नासिकवर्णसहितपदान्युदाहरिष्यामः । कुसुरुबिन्द इत्यनुवाके यथा--"अनयोरेव प्रतितिष्ठन्ति यत्प्रत्यक्षम् " ( VII. 2. 2 ) । अप्रतिष्ठामित्यनुवाके यथा-~- "एव प्रतितिष्ठन्ति । वायव्यं वत्समालभन्ते" (VII. 2. 2 )। उत्क्रामेत्यनुवाके यथा-" तदोषधयः प्रतितिष्ठन्त्योषधीः ( V. 1. 3)। प्रजापतिनवरात्रमित्य- नुवाके यथा--" प्रतितिष्ठन्ति ज्ञानं प्रजानाम् ” ( VII. 2. 4 ) । आयुर्वी इत्यनुवाके यथा- प्रजाः प्रतितिष्ठन्ति । मांसेन" (VI. 5. 2)। अन्तो वा इत्यनुवाके यथा " अस्यामेव प्रतितिष्ठन्ति । चतुर्होतॄन् आदित्यं चरुमित्यनुवाके यथा-" अस्यामेव प्रतितिष्ठन्ति वैश्वानरम्" (VI. 2. 6)। प्रजापतिरग्निमसृजत तं प्रजा इत्यनुवाके यथा-" अह्ना प्रतितिष्ठन्ति । यत्सायम् (ब्रा. II. 1. 2) । संततिरित्यनुवाके यथा- संततिरित्यनुवाके यथा- “ अस्यामेव प्रतितिष्ठन्ति । अन्योऽन्यो गृह्यते " " एतेऽस्माल्लोकाच्च्यवन्ते । ये वैश्वकर्मणं गृह्णते" । “अस्या- मन्येन प्रतितिष्ठन्ति । ता वा परार्धात्" (ब्रा. I. 2. 3 )। धिष्णिया द्वितीयमित्यत्र यथा-" तस्मादस्मान्याः प्रजाः प्रतितिष्ठन्ति । अथो खल्वाहुः" ( ब्रा. IIL 3. 8)। द्वितीयमिति किम् ? " दिक्ष्वेव प्रतितिष्ठन्ति । बर्हिषदं करोति " (ना.III. 3. 8)। साकं जानामित्यत्र यथा-" याः प्रतितिष्ठन्ति । संवत्सरे ताः प्रतितिष्ठन्ति" (आ. L 3 ) । देवस्य स्फ्यमित्यत्र यथा-" चतुरङ्गुले ह्योषधयः प्रतितिष्ठन्ति" (ब्रा. III. 2.9 )। बार्हस्पत्यमित्यत्र यथा-" अन्नं प्रयच्छन्ति " ( II. 1. 6 )। (ब्रा. II. 2. 6)। 3 9 'धिष्णिया' ख. ग. २ 'स्फ्यंतबाहुना' स. 'बारह ' ग. यं पुं' ख. ५ 'मिथं दे' स. ३ 'हमन् द्वि' भारद्वाजशिक्षा ५३ - ब्रह्मन् प्रचरिष्याम इत्यत्र द्वितीयं तृतीयमिति यथा "ऋतुष्वेव प्रतितिष्ठन्ति । यो वै धर्मस्य दिक्ष्वेव प्रतितिष्ठन्ति । ऊर्ध्व धून्वन्ति " ( आ. V. 4 ) । द्वितीय- तृतीयमिति किम् ? “ अस्यामेव प्रतितिष्ठत्यनुन्मादाय " ( आ. V. 4 ) । पुरुषमात्रेणेन्यत्र यथा- "कृष्टे ह्योषधयः प्रतितिष्ठन्ति" ( V. 2. 5 ) । "दक्षिणा पर्यावर्तन्ते ।++ तस्मात्पराञ्चः" (V. 2. 5 ) । प्रतिपूरुषमित्यत्र यथा-"अस्या- मेव प्रतितिष्ठन्ति (ब्रा. I. 6. 10)। यन्निब्रूयात् " (?) । "एतेस्माल्लोकाच्च्यवन्ते । ये त्र्यम्बकैः " (ब्रा. I. 6. 10 )। देवासुरा++मिथ इत्यत्र यथा-" आस्मिल्लोके प्रतितिष्ठन्ति । देवासुराः" (VI. 2. 2 ) । "एतेऽस्माल्लोकाच्च्यवन्ते। ये सोमम्" (VI. 2. 2 ) । देवस्याहं सवितुरित्यत्र यथा-"प्रवा एतेऽस्माल्लोका च्च्यवन्ते । य आजि धावन्ति" (ब्रा. I. 3. 6 ) ॥ (मू ) वाग्वा इन्द्रस्त्रिबुद्धहिनः प्रतिष्ठापयन्ति च ॥ ७० ॥ वाग्वै, इन्द्रः, त्रिवृद्बर्हिः, एष्वनुवाकेषु प्रतिष्ठापयन्तीति नकारवन्तः शब्दाः । यथा--" यजमाने प्रतिष्ठापयन्ति स्वाहा यज्ञम् " ( VI. 1. 4) । इन्द्रो वृत्रमहन् तस्येत्यत्र यथा--" पशुष्वेव पशून्प्रतिष्ठापयन्ति " (VI. 5. 9)। गृहान्वा अनु । ( VI. 5. 10 ) । त्रिवृहिर्भवतीत्यत्र यथा--" यजमान एव पशून्प्रतिष्ठापयन्ति " ( ब्रा. I. 6. 3 ) । प्रजापतिः सविता (ब्रा. I. 6. 4)! एषु नकारः । अत्र किम् ? " पशून्प्रतिष्ठापयन्ति स्वाहाकृतीभ्यः प्रेष्येत्याह" (VI. 3.9)॥ (मू ) विवा एता वप्रतिष्ठां ताप्यं तृतीयँतुर्ययोः। संततिर्यस्य युञ्जन्ति तार्पणासुर्यमन्तगम् ॥ ७१ ॥ प्रजापतिः शुक्रमादियत्पशुः समर्धयन्ति नः। विवा एतौ ( V. 2. 4 ); अप्रतिष्ठा (ब्रा. I. 2. 5 ) । तार्य (ना.I. 3.7) यस्य (ब्रा. I. 4. 5) युञ्जन्ति (ब्रा.III. 9. 4 ) तार्येण (ब्रा. III. 9. 20 -- . १ १ वाभ्वाइ' ख. २ 'एष्विति किम् ! ' ख. 3 'अप्रतिष्ठां विवा एतौ ता ४ 'तीयचतुर्थयोः।' क. ५ ' णासूर्यमन्तिकम् ' स. ‘णासूर्यमन्तिगम् ' ग. 'पतेशुक्रमादिर्यत्पश्याव्र्योधयन्ति नः ' ग, ६ ५४ भारद्वाजाशक्षा असुर्यम् (ब्रा..I. 4. 7) संततिः (बा. I. 2. 3)- इति एष्वनुवाकेषु 'समर्धयन्ति' इत्यत्र नकारः । यथा--" पशुभिः समर्धयन्ति" (V. 2. 5) । पुरुष. मात्रेण " (V. 2:51) 1 " अहरेव रूपेण. समर्धयन्ति” (ब्रा. I. 2. 3)। नाlमित्यत्र, यथा--- " अन्नाद्येनैवैनं समर्धयन्ति । : ऊषै +++ समर्धयन्ति । पुरस्तात् ' ( ब्रा: I. 3. 7)। तार्य तृतीयचतुर्थयोः इति किम् ? " यज्ञेनै- न समर्धयति । दर्भमयम् ' (ब्रा. I. 3.7 ) । सर्वाभिरेवैनं देवताभिः समर्धयति । अथो आक्रमणमेव" (ब्रा. I. 37 । अनयोः नकाराभावः । संततिरित्यत्र यथा-" अहरेव रूपेण समर्धयन्ति । अथो अह्न एवैषः” (ब्रा. 2. 5)। यस्य प्रातःसवन इत्यत्र यथा--"कामेन समर्धयन्ति । गौरिवी- नम्" (ब्रा. I. 4. 5) । " स्वयैवैनं देवतया समर्धयन्ति । भूरिति महिषी " ब्रा. III. 9. 4) । तार्येणाश्वमित्यत्र यथा-" यज्ञेनैवैनं समर्धयन्ति । गामेन साम्ना" (बा. III. 9. 20 ) असुर्यमित्यत्र यथा--- " प्रिययैवैनं तनुवा उमर्धयन्ति । यस्याः क्रीतम्" (ब्रा. I. 4. 7 ) । अन्तगमिति. किम् ? " तनुवा पुमर्धयन्ति । गार्हपत्यं मन्थति" (ब्रा. I. 4. 7). । प्रजापतिः शुक्रमित्यत्र पथा-" पयसान्नाद्येन समर्धयन्ति" एष ह. त्वैव साक्षात् ( आ. V. 10 )। आदिः इति किम् ? " तेजसैव तेजः समर्धयति । उत्तरवेद्याम्" ( आ. V.10)। 'विवा एनमेतदर्धयति यद्वारुण सन्तम् " (VI. 1. 11) ॥. न - ङ- (मू ) साव्यूवं त्र्यहा भवन्ति न प्रत्यङ् पृष्ठयं आपृथि ।। ७२ ॥ सां विराडित्यारभ्य अहा भवन्तीत्यत्राकारनकारौ स्याताम् । यथा- "उत्तिष्ठन्ति । ज्योतिर्गौरायुरिति त्र्यहा भवन्ति " (VII. 3. 9 ) । इमानेव छोकानभ्यारोहन्ति । अभिपूर्व त्र्यहा. भवन्त्यभिपूर्वमेव । ग्रामणीयं प्राप्नुवन्ति । चाहा भवन्ति (VII. 4. 5) । 'एषु' किम् ? यथा-" पृष्ठयः षडहो भवति" (VII. 2. 6 ) । इत्यादि " प्रत्यङ् त्र्यहो भवति " ( VII. 3. 5)। हत्यत्र डकारः । अहा भवन्ति साप्यवनप्र' ख. ग. २'आदितः।' स...ग.. ..
भारद्वाजशिक्षा ५५ आलभन्त (म्) आद्या वैन्द्रमुक्षाऽऽग्नेयीं तयास्मिन्नप्रथत्परे। पूर्वो मेधा यालभन्त ह्यादन्तोऽस्ना भवेच्च नः ॥ ७३ ॥ ऐन्द्रमुक्षाणम् , आग्नेयीम् , इमौ प्रथमौ चेदालभन्तेति नकारस्तकारसहितः। " ते देवा वैष्णावारुणी वशामालभन्त । ऐन्द्रमुक्षाणम्" ( II. 1.4 ) |" स्यात् तस्मा एता मला आलभन्ताग्नेयीम् ” ( II. 1. 2 ) । आद्या इति किम् ? " वशा- मालभेतैन्द्रमुक्षाणं वरुणेन (II. 1. 4)। तस्मा एतामल्हा आलभेताग्नेयीम् " (II 1. 2 )। तयैवास्मिन् , अप्रथत, एवम्परः पूर्व, मेधाय, एवम्पूर्वो वा आलभन्तेति स्यात् । यथा- " दशर्षभामालमन्त तयैवास्मिन् " ( II. 1. 4 ) । " कामायालभन्त ततो वा अप्रथत " ( II. 1. 2 ) । " पूर्वमालभन्त " (III. 3. 1) । " मेधाया- लभन्त नान्यत् " (VI. 3. 5)। अत्र किम् ? “दशर्षभामालभेतामुमेव । कामायालभेतादित्यानेव । आलभेत य एनयोरनुलोमं च"। आदन्तः आकारांन्तः अस्ता इत्यत्र नकारः स्यात्, यथा तान्यस्ना पशुभ्यो निरवादयन्त " (ब्रा. III. 2. 5 )। " अस्ना रक्षः सं". (ब्रा. III. 6. 6)। " अस्नैव रक्षांसि निरवदयते" (VI. 3. 9) इत्यत्र नकारः । आकारान्त इति किम् ? स एवास्मा इन्द्रियम् " इत्यादि मकाः ।। - 7 भविष्यन्ति (मू ) ते भविष्यन्ति देवासुस्तेभ्यः षड्वा परश्च च्छन् । देवासुराः, तेभ्यः, अनयोः ते भविष्यन्तीत्यत्र बहुवचनं स्यात् । देवा- सुरास्तेषामित्यत्र यथा-"त इदं भविष्यन्तीति तां व्यह्वयन्त.” II. 4. 3) । तेभ्य उत्तरवेदिरित्यत्र यथा-" त इदं भविष्यन्तीति तामुपामन्त्रयन्त " (VI. 2. 7)। अत्र नकारः । अनयोः इति किम् ? " स इदं भविष्यतीति ते उपामन्त्रयन्त (III. 1. 3.) । ते इति किम् ? " इदमु नो भविष्यति यदि नो जेष्यन्तीति " ( L 5. 1 ) । षड्, द्वा, एवम्परः छनिति नकारवान् । यथा--- " प्रायच्छन्तं , 'सायन्नोस्माभवेच्च नः' ग. २ ' आदन्त' खं. . " रसहितः ' ख.
५६ भारद्वाजशिक्षा षडहानि " (V. 3. 2)। "प्रायच्छन्तं द्वादशाहानि " ( V. 5. 2 )। एवंपर इति किम् ? " तं वसुभ्यः प्रायच्छत्तं त्रीणि " (V. 5. 2 ) । अत्र तकारः ॥ - गच्छन्ति (मू ) इन्द्रोऽगच्छदगच्छन्त्यसौ देवानां नेन्द्रियं तु छन् ॥७४ ।। इन्द्रोऽगच्छत् , अनयोरादौ अगच्छदिति तकारः । पश्चाद् गच्छन्तीति नकारवान् । यथा--" व्यावृतमगच्छद्य एवं विद्वांसः " (VII. 3. 6 ) । अत्र अगच्छत् ' इति तकारः । गच्छन्त्यत्र नकारान्तः । " भ्रातृव्येण गच्छन्ति ज्योतिर्गौः " ( VII. 3. 6) । असौ, देवानाम् , अनयोरनुवाकयोर्गच्छन्तीति नकारवान् । असावित्यत्र यथा--" रुचमेव गच्छन्त्यथो" (VII. 3. 10 )। देवानां वा अन्तमित्यत्र यथा-- " प्रेमाणमेवास्य गच्छन्ति " ( VII. 5. 8) । साम्राज्यमेव गच्छन्ति प्लेकम् " (VII. 5. 9 ) । न, इन्द्रियं तु, च्छन् इत्यनु- वाके पूर्वविधिन स्यात् । किंतु वैपरीत्यमित्यर्थः । आदौ गच्छन्निति नकारवान् पश्चाद् गच्छतीति न नकारः । “ देवा वा इन्द्रियम् " (VI. 6. 8 )। इत्यनुवाके 'गच्छन्ति' इति न स्यात् । यथा--- "भ्रातृव्येण गच्छतीमे लोकाः" (VI. 6.8) " ततो वै तेऽन्याभिर्देवताभिर्व्यावृतमगच्छन्यस्यैवम् " ( VI. 6. 8)। अत्र न नकारः । मनुष्याः " (VII. 4.2) इत्यादिषु " अगच्छन् ", " गच्छन्ति ", इति बहवः सन्ति । संशयाभावाद् ग्रहणं न स्यात् । एवैतान् (म्) देवस्य रश, सावित्रं मेध्यानेवैना उच्यते । देवानामउ पूर्व तु समर्माच्येनानिरन्तरम् ॥ ७५ ॥ सावित्रम् , देवस्य++रशनाम् , अनयोरनुवाकयोर्मेध्यानेवैनानेतौ नकारौ स्तः । "सावित्रं जुहोति कर्मणः" इत्यत्र यथा-" अग्न उदधे " ( V. 5. 9)। "मेध्यानेवैनान्करोति । सावित्रम्" (I. 3. 5 ) । " देवा वै नर्चि" (IL. 5.7)। गच्छन्तुगच्छन्त्यसौ' ग. २' तय ' ख. , 'मेध्यानेवैनांश्च सावित्रं देवस्य रशनामिति । ' ख. ' मेध्यानवान्न 'ग, यथा वै १ - भारद्वाजशिक्षा ५७ 1. 3. 5 ? वायुर्वा त्वा (ब्रा. )। देवस्य ++ रशनामित्यत्र (आ. V.7) यथा-- “ मेध्यानेवैनान् करोति । विष्वग्वृतो लो" । अनयोरिति किम् ? " वाचयति मेध्यामेवैनां करोति ॥" देवानाम् , अग्नउ, इत्यत्र पूर्वः समीची, एनान् इति नकारान्तः । देवा वै नर्चि न इत्यत्र यथा--" तत एवैनान्प्रयुते हिं- करोति " ( II. 5. 7 ) ॥ अग्न उदध इत्यत्र यथा-" भागधेयेनैवैनाञ्च्छमयति" (V. 5.9)। समीची नामासीत्यत्र च " भागधेयेनैवैनाञ्छमयति नातिमा- छत्यध्वर्यु न यजमानः " । अग्ने (V. 5. 9 ) । सभीची (V. 5. 10 ) । इत्यनयोः समानम् । किं च । “ भागधेयेनैवैनान्प्रीणात्यथो" (V. 5. 10)। अग्न-उ-पूर्व' इति किम् ? " भागधेयेनैवैनं शमयति । तस्य त्वै" (V. 5. 2)। अत्र नकारो न । किं तु मकारः । अत्र किम् ? "शतरुद्रीयं जुहोति । भागधेयेनैवैनं शमयति " (V. 4. 3 )।' इन्द्रो वृत्रमहन्' (ब्रा. III. 2.5) इत्यत्र यथा- " पुनात्येवैनान् । अन्तरिक्षादिव वै" (ब्रा. III. 2. 5 ) । " पुनात्येवैनान् सकृत् सकृत्" (II. 6. 9 )। "पुनात्येवैनान्त्रिास्त्रः" ( VL 3. 7)। भागधेयेनैवैनान्स- मर्धयति । अग्निं स्विष्टकृतम् (ब्रा. I. 6. 6 ) । ध्रुवानेवैनान्कुरुते (I. 6. 10)। इत्यादिषु 'संदेहाभावाद् ग्रहणं न स्यात् । न-निरवपन् (मू) स्यात्ते तास्तान्यथोनत्वं बहुश्रुति दधत्यपि । ते । ताः । तानि । एवं पूर्व दूरतोऽपि पदं नकारवद्भवति । बहुवचन- १ 'सन्दिग्धाभा 'ख. २ 'न्यमाधानत्यं बहुवाक् तु दध' ख. 'बहुपातद ' ग. ३ बढुवाक् तु बहुवचनपूर्वत्वात्; अपि च ते ताः गृह्यन्ते ऐन्द्राः इत्यादिबहुवचनपूर्वे दधतीति बहुवचनं स्यात् । यथा-- " ता एवास्मिन् ब्रह्मवर्चसं दधति | ब्रह्मवर्चस्येव भवति । गर्भिणयो भवतीन्द्रियं वै गर्भ इन्द्रियमेवास्मिम् दधति । ता इन्द्रियं वीर्य यजमाने दधात्यामावैष्णवम् । ता एवास्मिन्निन्द्रियं वीर्य दधति । यदिन्द्राय । त एनं भिषज्यन्ति । ब्रह्मणो हस्तमन्वारभ्य पर्याहुरेकधैव यजमान आयुर्दधति यदेवतस्य । आयुष्मन्तस्त एवास्मिन्नायुर्द धति सर्वमायुरेति । पुष्टिपतयस्त एवास्मिन् पुष्टिं दधति । क्षीरे भवन्ति रुचमेवास्मिन् दधति । गृह्यन्ते नव वै पुरुषे प्राणाः प्राणानेव यजमानेषु दधति । यत्परराचीनानि । एकधैव यजमाने वार्य दधति निवेशनः । सर्व एन्द्रो भवन्ति । एकधैव यजमान इन्द्रियं दधति । सप्तदश प्राजापत्या ग्रहा गृह्यन्ते । बहवो मवन्ति । अपचितिमेवास्मिन् दधंति । अत्र किम् ! नाभिर्दशमी प्राणानेव यजमाने दधाति । अथो दशाक्षरा इत्यादि विज्ञेयम् । 'ख. भारद्वाज...
भारद्वाजशिक्षा ब्रा. श्रुति चेत् दूरतोऽपि ' दधति' इति बहुवचने भवति । यथा- " ते देवा अग्नयेऽनीकवते पुरोडाशमष्टाकपालं निरवपन् " ( ब्रा. L. 6. 6 ) । " ते देवा एतामिष्टिमपश्यन् । + + + + । संस्थाप्यानु निरवपन्” ( II. 5. 4)। इत्यादि त्रीणि । " ततो ' देवाः प्रजापतिमुपसमेत्योचुः " (ब्रा. I. 3. 9 ) । " तं यज्ञक्रतुभिरन्वैच्छन् " (ब्रा. I. 5. 9 )। इन्यादि चतुः ॥ " दीक्षणीयं निवपन्" I. 3. 9 )। " तानि निरवपन् " | " तैरेवैषाम् " (बा. I. 5. 9 )। इत्यादिषु नकारान्वितः॥ (मू) संवत्सरो द्वि साध्यतव आदित्याद्वे यथाऽजान्॥ ७६ ॥ संवत्सरो वै द्वितीयम् , साध्याः, ऋतवः, आदित्या द्वे, यथा, अजान् , एषु एतमित्यादि बहुवचनानि स्युः । संवत्सरो वा इदमित्यत्र यथा-"ऋतवः सृष्टा न व्यावर्तन्त त एतं पञ्चरात्रमपश्यन् ” (VII. 1. 10)। द्वितीयमिति किम् ? "सोऽकामयततून् सृजेयेति स एतं पञ्चरात्रमपश्यत् " ( VII. 1. 10 )। साध्या वै देवाः ( VII. 2. 1 ) । इत्यत्र यथा-" तमाहरन् तेनायजन्त ततो वै ते सुवर्ग लोकमायन् । य एवं विद्वांसः षड्रात्रमासते" ( VIL 2. 1 ) । ऋतवो वा इत्यत्र यथा- “ तेऽकामयन्त प्रजां सृजेमहि । त एतमेकादशरात्रम् " ( VII. 2. 6 )। आदित्या ( VII. 3. 4 )। इत्यत्र यथा- “ त एतं चतुर्दश- रात्रमपश्यन् , तमाहरन्, तेनायजन्त" । आदित्या + + सुवर्गम् ( VII. 4. 6 ) इत्यत्र यथा-"त एतं षट्त्रिंशद्रात्रंमपश्यन् तमाहरन् तेनायजन्त " । यथा वै ( VII. 4. 2 ) । इत्यत्र यथा-" त एतं चतुर्विंशतिरात्रमपश्यन् । तमाहरन् । तेनायजन्त " (VII. 4. 2 )। अजान् ह वा ( आ. II. 9 ) । इत्यत्र यथा " त एतं ब्रह्मयज्ञमपश्यन् । तमाहरन् । तेनायजन्त" । एषु किम् ? " स प्रजापति- मुपाधावत् । तस्मा एतमेकविंशतिरात्रं प्रायच्छत् । तमाहरत् । तेनायजत" ( VII. 3. 10) । इत्यादिष्वेकवचनानि ॥ 'अयाम- इयाव (भू) सुवरयाम चादित्याः प्रजापत्याङ्गिरोऽपि चेत् । सुवः, अयाम च, आदित्याः, प्रजापत्य, अङ्गिरसः, अयामेत्यत्र अकारादि- , 'सुवरं याम चादित्याः प्रजा सत्रिमझिरियाव चेत् ' । ख. 'प्रजामाझिरपति चेत् " ग.
भारद्वाजशिक्षा ५९ - " मकारान्तम् । यथा- “ सुवर्ग वा एते " (VII. 4. 9)। इत्यनुवाके- " लोकमयामेति" ( VII. 4. 9 )। " ब्रह्मवादिनो वदन्त्यतिरात्रः" । अनयोः इयामेति इकारादिमकारान्तम् । " आदित्या अकामयन्त (VII. 4. 6)। " प्रजापतिरकामयत प्रजायेयेति । + + + | स त्रिवृतम् " (ब्रा. II 2. ) । इत्यत्र 'आदित्याश्चाङ्गिरसश्च' + + + + + लोकमियाम वयम्- अनयोः स्वर्ग लोकमियामेति क्रमात् अकारेकारौ ।। 'प्रजापत्याङ्गिर' इति किम् ? " अङ्गिरसो वै++ स्वर्ग लोकमियावेति" (VII. 1. 4)॥ हिरण्मय - हिरण्यय (मू) भूत्वा पुरुष दामापि द्यावा शकुनि संश्रितम् ॥ ७७ ॥ तेन ब्रह्मान्तरेणोो हिरण्मयोऽत्र संस्मृतः । भूत्वा, पुरुष, दाम, द्यावा, शकुनि, संश्रितम् , तेन, ब्रह्मा, अन्तरेण, एवं परः हिरण्मयशब्दो मकारान्वितः । स ह हंसो हिरण्मयो भूत्वा (ब्रा. III. 10. 9 )। " हिरण्मयं पुरुषम् उप" (V. 2.7 ) । " हिरण्मयं दाम दक्षिणा" (II. 4. 13 )। एष मृत्योर्हिरण्मयम् । । द्यावा पृथिव्योर्हिरण्मयं सँश्रितम् " ( आ. X. 1 ) । " हिरण्मयः शकुनिः" ( ब्रा. III. 12. 9 )। “शतोद्याम हिरण्मयम् । तेन ब्रह्म" ( ब्रा. I. 4. 8 ) । पुरै हिरण्मयीं ब्रह्म " अमृतो हिरण्मयः अन्तरेण (आ. VII. 6 )। एवंपर इति किम् ? " रूपमिन्द्रे हिरण्ययम् " (ब्रा. II 6. 11 ) “ इन्द्रो वज्री हिरण्ययः " (ब्रा. I. 3. 8)। इत्यादि यकारवान् ॥ समन सवन (मू) पारावंगत्य बहूनामिवोर्ध्वः समनेऽपि मः ॥ ७८॥ 'पार', 'अवगत्य', 'बहूनाम्', 'इव', एवंपरः “ समने " शब्दे मकारः। 'न्तरे कोशः परो हिरण्मयोऽत्र मः।'ख. 'रकाशः' ग. . २ लुके' । “ तस्यां हिरण्मभः कोशः" । एदम्प' ख. ४'परागत्ययोषोर्ध्वः समानान् बाहूनां चं मः' स. 'पारसमा बहूनावग्योषोर्ध्वस्समनापि म.' ग. ५ 'अपरां, अवगत्ययोषा, समानान्, बहूनाम् एवंपरः समानेति मकारवान् । यथा-' ख. (आ. I. 27 I. 27 )। तालुके" मकारः' ख. ३ .
६० भारद्वाजशिक्षा “ यथा-" समने पारयन्ती" (IV. 6. 6)। समनावगत्य "(IV. 6.6)। " समने बहूनाम् " (आ. IV. 20 ) । समनेव योषा" ( IV. 6. 6)। ' समन' शब्दे अत्र मकारः । एवंपर इति किम् ? " अभिसवना पाहि" (I. 4. 10 ) । सवने सवनेऽभि " (VI. 6. 11, VI. 4. 11 ) इत्यादिर्वकारः ॥ IM 4. 3)। - एवैनाम्-(वै त्रिश्च) (म् ) वारुणोऽन्ते द्विरेवैनां इमेऽवन्ति च सप्तभिः । " वारुणो वा अग्निः" (V. 1. 6 )। " इमे वै सहास्ताम् " ( III. सप्तभिषूपयति " (V. 1. 7 )। एष्वनुवाकेषु 'एनाम् ' इत्यत्र मकारः । वारुणो वा अग्निरित्यनुवाके यथा "वीर्येणैवैनां करोति " ( V. 1. 6 ) । इत्यादिषु दीर्घात्परो मकारः । इमे वै सहेत्यनुवाके यथा- "जीवन्ती- भेवैनौं सुवर्ग लोकं गमयति ( III. 4.)। 'सप्तभिरि'त्यनुवाके यथा-- "वीर्येणैवैनां पचति । + + + द्विः पचन्तु (V. 1. 7 ) || (मू ) यजुर्भाग्नेः पुनः सृष्टीश्चैनां ब्रह्मा तु दीर्घतः ।। ७९ ॥ यजुषा, अग्नेः, पुनः, सृष्टीः, ब्रह्मा, एवंपरः ॥ एनाम् यजुषा वा एषेत्यनुवाके यथा- " तेनैवैनां पुनः प्रयुङ्क्ते" (V. 5.3) । अत्र दीर्घात्परो मकारः । पुनः परमिति किम् ? " तेनैवैनं युनक्ति" | " य उ चै- नामेवं वेद सृष्टीरुपदधाति " ( V. 3. 4 ) । सृष्टीः परमिति किम् ? " य उ चैना एवं वेदाति छन्दसम्" (V. 3. 4 ) ब्रह्म वै चतुर्होतार इत्यस्मिन्ननुवाके यथा-- यो ह वै चतुर्होतॄणां चतुर्होतृत्वं वेद " ( ब्रा. III. 12. 5 ) । इत्यादि " इति मकारः। ?" , 'सप्तभिवारुणान्ते द्विरिमे भूती परं न चेत् ।' ख. 'वारुणान्ते द्विरेवैनामिमे वै तत्र सप्तभिः' ग. २ 'के भूतिमिति पदं परं न चेद्यथा' ख. ३. 'स्तु" । भूर्ति परं न चेदिति किम् स एवैनं मतिं गमयति" ।' स. ४ जुषैनां पुनः ' ख. ग. ५ 'दीर्घतः । देवस्य त्वा(भ्रि)मित्यस्मिन्ननान्दीर्घमकारवान् । पीवो' ग. ६ वाके वाचस्पतिहोतेत्यादिदीर्घपञ्चकम्। होतृणामिति ऋकारवान् । यथा- "वाचस्पति)ता दश होतृणाम् " इत्यादि 'महाहनि:ता सप्त होतथाम् " इत्यन्तम् । तुश' स.
भारद्वाजशिक्षा ६१ 1 प्रजा- वा- तुशब्दे च ग्रहनिवर्तकः । 'ब्रह्मवादिनो वदन्ति' । 'किं चतुर्होतणां चतुर्होतृत्व- मिति' (ब्रा. II. 3. 1)। इत्यादि । प्रथजामृतस्य (मू ) पीवोनां प्रथमं चैव हरिं प्रथमजां च मः। " पीवोन्नां" (ब्रा. II. 8. 1)। हरिहरन्तम् " ( आ. III. 15 )। इत्येतयोः अनुवाकयोः प्रथमम् , प्रथमजाम् , इति मः मकारः । यथा प्रजा- पतिं प्रथमं यज्ञियानाम् " ( ब्रा. II. 8. 1)। प्रथमम् इति किम् ? पतिः प्रथमजा ऋतस्य ( ब्रा. II. 8. 1 )। हार हरन्तमित्यनुवाके यथा- मृत्यु यजे प्रथमजामृतस्य " ( आ. III. 15 ) । अनयोः इति किम् ? " गक्षरं प्रथमजा ऋतस्य " ( ब्रा. II. 8. 8 ) । इत्यादि । वृद्धामिन्द्रः (मू ) अग्नये नासो, धात्रादि प्रजां वृद्धां च सर्वतः ॥ ८० ॥ अग्नये (II. 2. 4 )। नासोमयाजी ( II. 5.5 )। धाने ( ब्रा. I. 7. 2 )। एष्वनुवाकेषु प्रजाम् , वृद्धाम् , इति मकारान्तौ स्तः । यथा प्रजा प्रजनयति" + + + । वृद्धामिन्द्रः प्रयच्छत्यग्नये रसवते " ( II. 2. 4.1 " प्रजा प्रजनयति । वृद्धामिन्द्रः प्रयच्छति यज्ञः" (II. 5. 5 ) । "वृद्धामिन्द्रः प्रयच्छति । बभ्रुर्दक्षिणा (ब्रा. I. T. 2 )। 'तस्यादि ' इति किम् ? "वृद्धा. निन्दः प्रयच्छति । पौष्णश्चरुर्भवति" ( ब्रा. I. 7. 2 ) । इत्यादि ॥ स्यामिति - स्यादिति (मू) यामिति मुनिकाण्डे चौप्यधुकं स्याद्विसर्जयेत् । "तु शब्दो वा ग्रहपदसिवर्तकः । “ एतवें चतुर्दोतॄणां चतुर्होतृत्वम् किं".स. २ इतोऽनन्तरम्, (मू) देवस्य त्वाभ्रिमित्यस्मिन्नेनां दीर्घ मकारवान् । देवस्यानिमित्यनु- वाके यथा--" एभ्य एवैना लोकेभ्यः प्रोक्षति । अस्यामेवैनां मिनोत्यथो स्वारहमेवैनां करोति । एनां मिनोति ब्रह्मवनि स्वा" । अत्र किम् ? “ पृथिव्या इत्याहे"त्यत्र यथा-" लोकेभ्यः प्रोक्षति" इत्यधिक दृश्यते । ख. ३ 'येन्नासो ग, 'दां समःस्मृतः' ग. * ह्यधुकस्यात्तु वर्जयेत् । ख. 'मिति स्यात्सप्तमे काण्डे नक्षेष्ठिन्तु तथैव च । यः पूर्वश्व तथा योगे अधुकन्तु विसर्जयेत् ॥ निवृश्चत ' ग. १ एभ्य एवेनं ६२ भारद्वाजशिक्षा एताम् " यापूर्वो मकारसहितः इति शब्दः स्यात् सप्तमकाण्डे । यः कामयेत सर्वमायुरियामित्यग्निम् " ( II. 2. 3 ) । " ( II. 2. 3 ) । “ यो वा कामयेतसर्वमायुरियामिति तस्मा यः कामयेत शीर्षण्वानमुष्मिन्लोके स्यामिति" ( V. 4. 11 ) । “ पशुमान्स्यामिति । स एतं पञ्चरात्रम् ” ( VII. I. 10 )। " स्यामिति । स एत सप्तरात्रमाहरत् " ( VII. 2. 2 )। " प्रजापतिरकाम- यतान्नादः स्यामिति । स एत" (VII. 3. 8)। अर्धकम् ' इति किम् ? " यः कामयेतास्मिन्मे लोकेऽधुकं स्यादिति " (VI. 2. 3 )। यः इति विसर्गेण किम् ? “यं कामयेत सर्वमायुरियादिति । प्रवः " ( II. 5. 8)। “यं काम- येत पशुमान्थ्स्यादिति । परिमित्या" (V. 2. 6)। " यदि कामयेत वर्षक: पर्जन्यः स्यादिति " (VI. 4. 5) "यं कामयेत अन्नादः स्यादिति । तस्मा एतम् " (II. 2. 4 )" यां कामयेत दुहितरं प्रिया स्यादिति" (ब्रा. I. 5. 2 )। इत्यादि दकारसहितः। यकार: ष्यतकारः " (मू) ऐत्वं हित्वा व्यतोव॑श्चेत् अइमध्ये य एकतः ॥ ८१ ॥ एकतः अखण्डपदे परश्चेत् अकारेकाग्योर्मध्ये यकारः उक्तः । तेत्र ऐकारः स्फुरितश्चोक्तः तं विसृज्य । यथा--- "शयिष्यते स्वाहा (VII. 1. 19 ) । " होतानाप्तस्यापयिताऽथाहुः" ( VII. 1. 5 ) ष्यत इति किम् ? । 'समनैष्ट' । (ब्रा. II. 4.8 )। पुरा ब्राह्मणा अभैषुः" (I. 5. 7)। 'एकपदे' इति किम् ? “ अनुसंभरैतम् " (ब्रा. I. 4. 4)। (मू) निवृश्चत वृश्चतच अन्यो वृश्च्यत तेपरः। " नीचैर्देवा निवृश्चत" (ब्रा. III. 7. ) । वृश्चतश्च (ब्रा. HL 10') | आभ्यामितरो" वृश्च्य शब्दः । त, ते, परो यकारवान्भवति सांनिध्यात् । यथा--" नयेदेभ्यो वृश्च्येत " ( III. 2. 8) । “ आ देवताभ्ये वृश्च्येत । देवम् । + + + । वृश्च्यते देवीरापः । " ( VI. 1. 4) । “ आ- १ 'अर्धस्यातु वर्जयेदिति किम् ?' ख. २ 'अत्र ऐकारः स्फुरितश्चेत्तमैकारं विसृज्य ख. 3. "रतन् ", ऐकारस्फुरित इति किम् ! " इतइतः । पवयं मथित आज्ये"।' ख. 'श्य योऽन्यो वृश्चत' ख. 6 'न्यो वृश्च्यते' ग.
भारद्वाजशिक्षा ६ - वृश्च्यते वा एतत् " ( III. 3. 8) । " तस्या आवृश्च्येते प्राजापत्यम् " ( III. 5. 9 )। 'ते' 'त' - परः इति किम् ? तस्मा एवैनमावृश्चति । ( II. 1. 5 )। उत्करेति प्रवृश्चति । ( ब्रा. III. 2. 10 ) " वृश्चेद्यदक्षसङ्गम् ( VI. 3. 3.)। आभ्यामितरदिति किम् ? अनयोस्त इति अकारान्त(तरत ) कारपरत्वात् यकारे प्राप्त तन्निषेधार्थमाभ्यामन्यदित्युक्तम् ।। ऋत्वियः- (मू ) योनिः पुण्यो हवै योनि तस्माद्गर्भो यजै महै ॥ ८२ ॥ महो य एष,स्य हिस्थ पूर्व ऋत्विय एव यः योनिः, पुण्यः, हवै, योनिम् , तस्मात् , गर्भः, यजै, महै, महः, यः, एषः, स्यहिस्थ एवं पूर्व " ऋत्विय" इत्यत्र यकारो विज्ञेयः । यथा-" अयं ते योनिर्ऋत्वियः" ( I. 3. 5 ) ( IV. 2. 4 ) (ब्रा. I. 2. 1) (बा. II. 5.8 " ता अब्रुवन्वरं वृणामहा ऋत्वियात् " (II. 5. 1 )। " तस्मादृत्वियास्त्रियाः" (II. 5. 1)। " अयं वो गर्भ ऋत्वियः" (IV. 1. 4) । यजै" । “ऋत्वियवतीस्थः " (ब्रा. I. 2. 1 )। एष ब्रह्मा य ऋत्वियः" )। यज्ञस्य हि स्थ ऋत्वियौ " (ब्रा. III. 7. 8 )। एवंपूर्व इति किम् ।। " य एव ऋत्विजो वृताः स्युः वाव त ऋत्विजः" (आ. V. 4 ) इत्यादिषु जकारः ॥ यविष्ठय- (मू ) यदने तु यविष्ठयात्र सकारार्हो न होतयुक् ॥ ८३ ।। यदग्ने यानि अस्मिन्ननुवाके यविष्ठय इति यकारवान् । सकारपरश्च होत इति पदेनायुतश्चेत् । यथा--" तज्जुषस्व यविष्ठय यदत्ति " ( IV. 1. 10 ) । सकारपरो यथा, "त्व ह यद्यविष्ठय सहसः" ( II. 6. 11 )। " (II. 6. 11 )। " बृहच्छोचा- यविष्ठा । समिध्यमानः " (ब्रा. I. 2. 1 ) । अत्र किम् ? “सा यविष्ठ तां शश्वन्तः " ( IV. 6. 5 ) । इत्यादौ न यकारः । नहोत युगिति किम् ! , 'वहे ' क. 'वहै यो' ग. २ • यजा जहै' ग. 'ष एतुस्थः पू'ख. 'ष एतस्था' ग. 'सशोर्वश्च न' ग. " यज्ञं यथा (ब्रा. III. 7. (बा. I. 4.7 I. 4. 7) । " एते - भारद्वाजशिक्षा " होतर् " इत्येतद्युक्तो ' यविष्ठय ' शब्दे प्राप्ते सत्यपि न भवति यकारान्तः । " होतर्यविष्ठ सुक्रतो दमूना " (I. 2. 14)॥ मास (मू ) उषसं चामृतं पूर्वे मांसोऽत्र य उच्यते । उषसं च, अमृतम् एवंपूर्वः मासः इति यकारवान् यथा- “व्यु- छन्तीमुषसं मासः" (I. 4. 33 ) । " अजीजनन्नमृतं मासः" (ब्रा. • I. 2. 1 ) । एवंपूर्व इति किम् ? " देवं मर्तास ईडते" (ब्रा. II 4. 1 ) । नात्र यकार:॥ 2 (मू) आकारान्तोरयिष्ठा च अस्तभ्नाद्यांदसंयुतम् ॥ ८४ ॥ आकारान्तश्चेद् यकारवान् । यथा--जिज्ञासक्तृप्ता ऋतजारयिष्ठा श्रद्धा । ( आ. X.79 ) । रयिष्ठामग्निं मधुमन्तम् ( आ. VI. 12 ) । आकारान्त इति किम् ? " त्वं रयिष्ठमनुनेषि पन्थाम् । अस्तभ्नात् एवंपूर्वः द्यामिति पदकाले दकारेण संयुतः । अस्तभ्नात् । द्याम् । ऋषभः । एवंपूर्व इति किम् ? तस्मात् । याम् । समाम् । इत्यादिपदकाले दकारो मा भूत् ।। - (वि)राज्ये (व)- (मू) विराज्येप्रत्यसद्देवा संवत्सर्तुविवै परः। असत्, देवाः, संवत्स, ऋतु, विवै, एवं परः 'विराज्ये वान्नाचे प्रति. तिष्ठति ' इति यकारसहितः । " विराज्येवान्नाचे प्रतितिष्ठत्यसदिव वै" (V. 4. 6) । "विराज्येवान्नाचे प्रतितिष्ठति देवा वै" (III. 3. 5) । " विराज्येवान्नाद्ये प्रतितिष्ठति संवत्सरो वै" (V. 6. 10) । विराज्यवान्नाचे प्रति- तिष्टत्युतुभिः (VII. 5. 15) । "विराज्येवान्नाचे प्रतितिष्ठति विवा एतौ (V. 2. 3 ) । अत्र किम् ? " विराजैवान्नाद्यमवरुन्धे । समिधो यजति" ( II. 6. 1 ) इत्यादि ॥ , 'षसश्या' ग. २ 'विराज्य ' इति सप्तम्येकवचनं भवेदित्यर्थः । इकारान्ते स्वरपरे सति संहितायामिव!कारी यवकाराविति यणादेशे प्राप्ते जकारयकारसहितो भवतीति हृदयम् । ३ 'एवम्परं इति किम् !' स.
-- " अथाति- भारद्वाजशिक्षा (मू) मतेष्वयोग्निरूचे तु पूर्ववाद्युच्चमिङ्गयगम् ॥ ८५ ॥ अन्तोदात्त सुवर्गश्च लोकशब्दपरेऽपि वा। अग्निरित्येतत्परे सति मर्तेषु इत्यत्र यकाराभावः । यथा "मत- वग्निरमृतो नि ” ( IV. 2.2)। ' ऐवं परे' इति किम् ? “ देव आमत्र्येष्वा" I. 1. 14) । इत्यादि यकारवान् । 'पूर्व ' इति पदम् आधुदात्तम् । इङ्गयस्थं वा न यकारवत् । यथा-" पूर्वमेवोदितम् " (V. 1. 4) । " पूर्वेष्वहःसु (III. 3. 6 ) । “ अभिपूर्व त्र्यहा भवन्ति" ( VII. 3. 9 ) । रात्रमनुपूर्वमेवैतद्यज्ञक्रतून् " (VII. 4. 10 ) । अत्र किम् ? यथा-" प्रपूर्व्य मनसा वन्दमानः (आ. )। " नैनं जहात्यहःसु पूर्येषु ( आ. III. 14 ) । अर्ज यकारः । “ सुवर्ग" इत्यत्र गकार उदात्तः चेत् यकाराभाव इति चशब्दो ज्ञापयति । लोकशब्दपरो वेति केचित् । यथा--- लोकः" (II. 5. 11) । सुवर्ग लोकं यन्ति" (VII. 2. 11 ) । " अन्नाद्येन सुवर्गेण लोकेन" ( आ. VII. 3) । गकार उदात्त इति किम् ? यथा--" सुवर्यों वै पञ्चहोता" (बा. असुवर्यमस्य तत्सुवर्योऽग्निः" (V. 2. 10 ) । “सुवर्यमेवाकस्यविः ( V. 2. 10 ) । अत्र यकारः ॥ III. 15 "वै सुवर्गों II. 2. 8) । 9 (म) वीर्यस्य नस्य चानात्यै राध्नुवन्त्यप्यरेफता ॥८६॥ वीर्यस्य, नस्य च, एवंपूर्वः “ अनात्यै " इति रेफरहितः । राध्नु- वन्ति" इति शब्दे " इत्यत्र रेफरहितः । यथा---" इन्द्रियस्य वीर्यस्या- नात्यै" (ब्रा. I. 7. )। " नमो मात्रे । यजमानस्य चानात्यै शत्वाय" (ब्रा. III. 3. 10 )। " तदनु सर्वे राध्नुवन्ति " ( VII. 4 8 ) । " सुवर्ग तु लोकं नापराध्नोति " (बा. III. 9. 2 ) । इति — अपि 'शब्दादेफो न स्या- दिति द्रष्टव्यम् । अत्र किम् ? यथा सदः प्रसर्पत्यात्मनाऽनात्यै " (III. 2. 4)। " त आर्नुवन्ते सुवर्गम्" (I. 5. 4 ) । अत्र रेफः ॥ - १ 'पूर्वे चायुग, २ 'गम् । अन्तोदात्तसुवर्गश्च लोकशब्दः परोपि च । वीर्यस्य' ग. ३.अमिरुल इति किम् !' स. • 'एषु यकारः' ख. ५ ध्नुमध्येऽप्य' स. ग. भारद्वाज...१ ६६ भारद्वाजशिक्षा अनुनासिकः (मू) युक्तोत्तमाचं पूर्व तु शब्दैक्ये नाऽनुनासिकः। समानपदे संयोगोत्तमपरे पूर्वत्र अनुनासिकवर्गों न स्यात् । यथा--- " न ह्यन्यदालम्भ्यम्" (ब्रा. II. 1.6; VI. 3. 5)। " तस्मात्ताम्रा आपः " ( VI. 4. 2 ) । इत्यादौ पदकाले अनुनासिकाभावात् । एकपद इति किम् ? " यो वै नोऽयम्म्रियते" (II. 4. 1)। अत्रानुनासिकः । युक्तोत्तमा इति किम् ? " प्रजावतीरनमीवाः " ( I. 1. 1 ) ॥ अनुदन्त-अनुदत (मू ) मनोजयदु यत्पञ्च त्रयस्त्रिशत् परोऽनुदत् ॥ ८७ ॥ मनोज, यदु, यत्पञ्च, त्रयस्त्रिंशत् , एवंपरः “ अनुदत " इति केवल- तकारः । यथा--" अनुदत मनोजवाः” (VI. 2.7) । लोकेभ्यो- ऽसुरान्प्राणुदत यदुपसदः " ( VI. 2. 3) । " दिग्भ्यो रक्षांसि प्राणुदत । यत्पञ्चावत्तीयम् " (ब्रा. I. 7. 1) । " लोकेभ्योऽसुरान्प्राणुदत त्रयस्त्रिंशेन " अत्र किम् ? " लोकेभ्योऽसुरान्प्राणुदन्त । तत्प्रयाजानाम् " ( II. 6. 1 ) । " तांस्ताभिः प्राणुदन्त याः प्रतीचीः " (VI. 4. 10) । इत्यादौ नकार- सहितस्तकारः । र (मू) आधुदात्ते तथेग्यस्थे द्वित्वं वात्र ग्रहे गरौ । आधुदात्ते ' ग्रह 'शब्दे इङ्ग्यस्थे च गकाररेफौ स्तः। यत्र ग्रहशब्दे द्वित्वं तत्रापि तथा । ग्रहान्वा अनु " (VI. 5. 10) । “ अपां ग्रहान्गृह्णाति" (V. 6. 2 ) । " पृषतीनां ग्रहम् " ( III. 2. 6.) । " पृषतीनां ग्रहोऽसि " ( III. 2. 6 ) । इङ्ग्यस्थे यथा- तदौद्ग्रहणस्यौद्ग्रहणत्वम् । ऋचा " ( VI. 1. 2 ) । " तद्ग्रहाणां ग्रहत्वम् " (ब्रा. I. 1. 4 ) । भवति " ( II. 3. 9 ) । तत्र आधुदात्तत्वाभावेऽपि गकाररेफौ । द्वित्वे यथा-- " सांग्रहणी , . , 'माश्य' स. ग. २ 'शत् पूर्वतोदत,' ख. 'पञ्चावत्रयवंशचादत ' ग. . ' त्वे चात्र स. 'खे वात्र' ग.
भारद्वाजशिक्षा प्राणा वै मामापोऽसतां च प्रतिग्रह खाहा ( आ. X. 30 ) । " आदित्यं ग्रहं गवा । आदित्यग्रहः” (VI. 5. 10 )। ( VI. 5. 10 )। “जीवग्रहो वा एषः " (VI. 6. )। प्राणग्रहाः " (III. 5. 10.) । " सोमप्रहांश्च सुराग्रहांश्च गृह्णाति" (ब्रा. I. 3. 3 ) । " ऋतुग्रहान् " (VI. 5. 10 ) । अत्र गकाररफौ ॥ -ग्रहीष्यते-गृहपतिः- (मू) तव्या ष्योद्येऽप्यूकारान्ते न मेधपतिसोत्तरे ।। ८८॥ तव्याः, ष्य, एवंपरे ग्रहशब्दे च ऋकारान्ते ग्रहशब्दे च गकाररेफो स्तः। यथा--" सर्वपृष्ठे ग्रहीतव्याः " ( VI. 6. 8) । उद्ग्रहीष्यते स्वाहा ( VII. 3. 11 )। " सह संग्रहीत्रा रथवाहने" (ब्रा. I. 7.9 ) । ग्रहशब्द.. स्य अकारान्तगृहीतत्वं विज्ञेयम् । अत्र यद्यपि ऋकारान्तत्वं तव्यपरत्वं ष्यपरत्वं च व्यर्थम् ; द्वित्व इङ्गयस्थाभ्यामेव रेफप्राप्तिसंभवात् । तथाऽपि बालबोधनार्थ- मिति विज्ञेयम् । मेधपति सोत्तरे " इति । 'मेध' पति' 'स' एवं परे सति न गकाररेफौ स्तः । यथा " गृहमेधास आगत " (IV. 3. 13 )। आधुदात्तत्वेन प्राप्तिः “ सुगृहपतिरहम् " ( I. 5. 6, I. 6. 6 )। " सगृहः सपशुः " ( III. 5. 4)। अत्र 'पति' 'स' इत्यनयोः परनिमित्तयोरपि मन्दधियां प्रत्ययार्थमिति सार्थक्यं द्रष्टव्यम् । सर्वत्र द्वित्वादिप्राप्त्यसंभवादेव निषेधसंभवात् । ननु 'सुगृहपतिरहम् ' 'सगृहः सपशुः' इत्यादौ इङ्गयस्थत्वेन रेफप्राप्तौ सत्यां तन्निषेधकतया तयोः सार्थक्यमिति चेत् । न । इङ्गयस्थविधिः द्वित्वप्राप्त्यभावस्थलेऽपि सार्वत्रिको न भवति । अपि तु प्रायिक इति द्रष्टव्यम् । अन्यथा “ उद्गृहीताय" उद्गृह्णते स्वाहा " ( VII. 5. 11)। इत्यादौ रेफप्राप्तिः स्यात् । तस्मात् " सुगृहपतिरहम् " " (I. 5.6)। " सगृहः सपशुः " ( III. 5.4)। " अग्नये गृहपतये " (I. 8. 10 ), " यत्पन्नी गृहमेधीयस्याश्नीयात् " ( ब्रा. I. 6.7) । इत्यत्र प्राप्त्यभावादेव रेफाभावः इति स्वीकर्तव्यम् । तथा च तयोः परनिमित्तयोः बालबोधनार्थत्वेन सार्थक्यमिति दिक् ॥ १र्वेप्यका' ग.
मुखतः- एवंपूर्वः । " सत्ये- भारद्वाजशिक्षा (मू ) एवैनं च पतिं साक्षात्ताभिरन्तं मुखं तथा । ऋतेन मुखतः पूर्वो र स्यादारभतेऽन्वपि ॥ ८९ ॥ एंव, एनम् , पतिम् , साक्षात् , ताभिः, अन्तम् , मुखम् , ऋतेन, आरभते' इत्यत्र 'र' स्यात् । ' आरभन्त' इति बहुवचन- मपि द्रष्टव्यमुपलक्षणतया । यथा--- " प्रजापतिमेवारभते " ( VII. 4. 3 )। तत एवैनमारभते यद्धस्तेन ” (II. 6. 9 )। " यज्ञं चारभतेऽग्निरवमः " ( V. 5. 1) । " यज्ञमेव प्रजापतिमारभते । प्रवो वाजाः " ( II. 5.7 )। " तामेव साक्षादारभते ऋध्नोत्याभ्याम् " ( III. 5. 1 ) । " यज्ञं ताभिरा- रभते । यास्तृतीयाः " ( VII. 2. 10 )। 10)। “ अन्तादेवान्तमारभते न ततः ( VII. 2. 7)। " यज्ञमुखमारभते । सप्त ते अग्ने" (V. 7. 4)। नैवैनमृतेनारभते " ( VI. 3. 6 ) । “ यज्ञमेव प्रजापतिं मुखत आरभते " (ब्रा. III. 3.7 ) । अत्र चशब्दात् । " तमेवान्वारभते । स एनं " ( III. 1. 1), वपाश्रपणी पुनरन्वारभते " ( VI. 3. 9) । पुच्छ- मन्वारभन्ते " ( III. 8. 22 ) । इति बहुवचनम् । “ यत्पशुस्तं यदन्वारभेत " ( III. 1. 5)। " तन्नेवान्वारब्धं नेवानन्वारब्धम् " (VI. 3. 8)। इति च द्रष्टव्यम् । अत्र किम् ? " ताभ्यामेवैनं प्रति प्रोच्यालभते " ( III. 1. 5. )। "तूपरमालभते । तेजोऽग्नेः " (V. 5. 1 ) अत्र लकारः ।। (म्) अगौः पूर्वे तु यज्ञं चान्वात्मानं वत्सरं तथा । यज्ञेनोो गृहीत्वा स्वात्तोल आरभ्य रेफंगः ॥ ९ ॥ 'अगौः पूर्व' इति पूर्ववचननिषेधः । 'गौः' इत्येवंपूर्वे सति 'आलभत' इति रेफाभावः । यथा--" यज्ञो वै गौः । यज्ञमेवालभते " ( ब्रा. III. 9. 8 )। अत्र एवपूर्वत्वेन प्राप्तिः । यज्ञं चेत्यादिना 'आरभ्ये त्यत्र रेफो विधीयते । तथा हि-यज्ञम्, अनु, आत्मानम् , वत्सरम् , एवंपूर्वः; यज्ञेन, ऊर्ध्वः, गृहीत्वा, स्वात्त, एवंपरश्च 'आरभ्ये'त्यत्र रेफः । यथा--- यज्ञमारभ्य वाचं विसृजते त्रिः" (VL 4. 11 ) । " यज्ञमेवारभ्य प्रतनुते" ( III. 3. 1 ) । "देव- १ 'यज्ञं चैने' ख. २ 'दर' ख. ३ 'तेऽत्र च', 'ते त्वपि' ख., 'तेऽत्र हि ग. ४ 'यज्ञम् च, एनम्', स. ५ 'रंवधः' ख. 'रंचरः' क. ६ स्वात्वोर्ध्व 'ख. स्वाक्तेल' ग. ७ रेफयुक् ख. 'रेफेकः' क. 'रेभतः' ग. - १ " " तेजस भारद्वाजशिक्षा ६९ ता एवान्वारभ्य उत् " (VI. I. 11)। अन्वारभ्यः पशूर्नान्वारभ्या३ इति" (VI. 3. 8)। आत्मानमारभ्य चरति" ( VI. 1. 11 )। " संव- सरमारभ्य दीक्षन्ते" (VII. 4. 8)। " यो वै श्रद्धामनारभ्य यज्ञेन " (I. 6. 8)। " समारभ्यो? अध्वरः " ( I. 1. 12 ) । " पशूनेवारभ्य गृहीत्वोपवसति" (VI. 4. 2 )। "यमेिधायारभ्यते स्वात्तम् " (VI. 3.6)। अत्र रेफः किम् ? पशुमालभ्य पुरोडाशम् " (VI. 3. 10)। एष आलभ्यते " (V. 5. 1 ) । चकारः श्लोकपूरणार्थः ।। (मू) नरन् रभेत्वनारब्धोऽस्य प्रक्ष्यः प्रवतापि च । पशुमादित्रयं प्रक्षो देवा होत्रा च रोऽसमः ॥९१ ॥ रन् इत्यनेनासंयुतं नरन् । तद् आरभ इति पदं रेफवत् । यथा- " देवहविः पाशेनारभे धर्ष"। (I. 3. 8 )। “वातादारभे" (I. 2. 2 )। नरनिति किम् ? " यदतिरिक्तामेकादशिनीमालमेरन् ” (ब्रा. I. 2.5)। अनारब्ध इति पदस्यास्येति परश्चेत् । " अनारब्धोऽस्य यज्ञः स्यात् " ( VI. 4. 2 ) । अस्येति किम् ? " नेवालब्धमग्नेः" (VI. 3. 5 ) । प्रक्ष्यः, प्रवत, एतौ च रेफयुक्तौ । यथा- प्राणमत्यप्रक्ष्यः (ब्रा. III. 10.9)। " अतिह्यप्रवत य एवम् " ( VII. 1. 1 )। अत्र किम् ? " सहोवाच प्लक्षो दैयाम्पातिः (ब्रा. III. 10.9 )। पशुमालभ्य पुरोडाशम् " (VI. 3. 10 ) । अस्मिन्ननुवाके आदौ त्रीणि रेफयुक्तानि । स प्रक्षोऽभवत् । तत्प्र- क्षस्य प्रक्षत्वम् "। आदित्रयमिति किम् ? " यत्प्लक्षशाखा " देवा वै चतुर्दोवृभिः" ( ब्रा. II. 2. 8) । इत्यनुवाके असमः अयुगः होत्रा इति रेफ- वान् । “ षड्डोत्रा प्रायणीयमासादयति । चतुर्होत्राऽऽतिथ्यम् " ॥ (मू) अतप्यतपरः सोमश्चाद्याः पञ्च रुण्यतरः। अतप्यत एवंपरः सोम इत्यादि पञ्च होत्रेति रेफवान् । यथा--" दश होत्रातप्यत । सप्तहोत्रैव सुवर्गम् " (बा. II. 2.8 )। इति च । “ सोमश्चतुर्होत्रा। अग्निः पञ्चहोत्रा । धाता षड्ढोत्रा । इन्द्रः सप्तहोत्रा । प्रजापतिर्दशहोत्रा" ( प्रा. II. 2. 8 ) । अस्मिन् प्रश्ने करुण्यतरः इति रेफान्तश्चशब्दो ज्ञापयति । अस्मिन् प्रश्न इति प्रकरणालभ्यते । “ अपरपक्षात् करुण्यतरः । प्रजापतिर्वै दश- 'कि' ख. । " "। 8 भारद्वाजशिक्षा होत्रा" (आ. . । (ब्रा. II. 2. 3)। अत्र किम् ? " तस्मान्मृत्खनः करुण्यतमः )॥ (मू) सूर्यादित्यपयोधाता दूरादपि च सौर्यरः ॥ ९२ ॥ एक मैत्र जुहोत्यू/ नाग्भ्यूजरितार च । सूर्यः, आदित्यः, पयः, धाता, इति दूरादपि देशान्तरेऽपि सौर्य इति रफेवान् । एक, मैत्र, जुहोति, एवंपरश्च । यथा-- " पश्यन्ति सूर्यस्येति । सौर्य चरुमग्नये भ्राजस्वते" ( II. 3. 8 ) । “ सौर्य बलक्षम् " । (ब्रा. III. 8. 23 ) । " सौर्य पयः VII. 5. 21, ब्रा. III. 9. 17 ) ।" आ- दित्यः सौर्य चकै निरवपन् । तेनैवास्मिन् " (II. 3. 2 ) । " तेनाभितः सौर्यम् " (II. 3. 8) | आदित्यम् “ सौर्यमेककपालमनुनिर्वपेदमुम्" (II. 3. 12 )। " सौर्या जुहोति चक्षुः" (V. 3. 3 ) । अत्र किम् ? " सौम्यो राजन्योऽमितः । सौम्यमाग्नेयौ " न, अङ्ग्धि, एवंपरः जरितार इति रेफवान् । " जरितारो नभूना" । ( IV. 6. 2 ) । “ जरितारमझ्धि" (ब्रा. II. 5.8)। एषु रेफः। अत्र किम् ? " सा वा अपश्यञ्जनितारमग्रे" (IV. 2. 10 ) । “पिता जानतौषधीनाम् " ( IV. 6. 2 ) । यथा- - - (मू) नासिक्यलत्वमध्ये वोऽन्यंब्लीनासंब्लियाय च ॥९३ ॥ न्यव्लीना, असंब्लियाय अनयोनीसिक्यलकारयोर्मध्ये वकारः वकारागमः स्यात् । यथा- “प्रहान्यं ब्लीनाति " ( ब्रा. III. 2.9 )। धृत्या असंग्लियाय" ( बा. I. 5. 5 ) । अनयोर्नासिक्यात् परो वकारः लकार- परे सति । अत्रं किम् ? ... इरा लूतामवारुन्ध (VII. 5.9) अयुङ्गा- युङ्गान्मुष्टी लुनोतु " ( ब्रा. III. 2. 2 ) । इत्यादौ सानुनासिकलकारः ॥ यज्ञस्य (म् ) दीर्घ प्रजावतीर्वश्च नौकांवं ग्रहावहै । प्रजावतीरिति दीर्घविसर्जनीयान्तश्चेद्वकारसहितो नित्यविसर्गश्चेत् । यथा- 'अनयोः किम् !' स. २ 'कावम' क.
भारद्वाजशिक्षा ७१ "प्रजावतीरनमीवाः " (I. 1. 1)। " पिन्वमानाः प्रजावतीरिन्द्र" (VII. 4. 17) । "प्रजावतीः पुरुरूपाः (ब्रा. II 8.8 )। "प्रजावतीः सूयवसम्" (ब्रा. II. 8. 8 ) । प्रजावतीर्यशसो विश्वरूपाः" (ब्रा. III. 7. 4. ) । एषु विसर्गः दीर्घसहितः । 'प्रजावती'रित्यत्र वकारः । अत्र किम् ? “प्रजापतिर्मह्यम् " ( VII. 4. 17 )। " ब्रह्मन्निद्रप्रजापती" (ब्रा. II. 8. 7 ) । इत्यादौ पकारः । अत्रेन्द्रश्च प्रजापतिश्चेन्द्रप्रजापती इति द्वन्द्वसमासः । द्विवचने कृते दीर्घः प्राप्तः, तन्नित्यदीर्घः । नक्षत्र, एक, आवं, ग्रह, एतदादिपरम् वरं वृणावहै ईति सवकारः । यथा- “ ते अब्रूतां वरं वृणावहै । नक्षत्रविहिता" ( II. 5. 2 ) । " ता अब्रूतां वरं वृणावहा एक एव" (VI. 4. 8)। वृणावहा आवम् । ते" (II. 5. 2)। इति द्विः । " वरं वृणावहै ग्रह एव नौ" (VI. 4.9) । अत्र किम् ? " ता अब्रुवन् । वरं वृणामहै समावच्छः " ( II. 3. 5 ) । इत्यादौ मकारः । बहुवचनत्वात् ॥ (मू) त्रिसप्तग्राम्याः पशवो वस्व्यथैकानिवृत्परः ॥ ९४ ॥ सप्तग्राम्याः पशवः सप्तारण्याः सप्तछन्दाँस्युभयस्यावरुध्यै " "वख्यसि" (VI. 1. 8)। " अवरुध्यै । अर्थताः" (II. 4. 6 )। अवरुघ्या एकादश प्रयाजान् " (V. 3. 7 ) । " अवरुध्यै त्रिवृत्" (VII. 2. 2 ) । एषु त्रयः सप्तशब्दाः । पशवः सवकारैः। । " यथा- . 2 रूपाः' नित्यदीर्घः किम् ? तस्मै नमः प्रजावतीरुद्रः" अबानित्यत्वादीर्घाः । अत्र' ख. २ 'ति वकारसहितः। द्विवचनात् ते' ख. ३ 'सपकारः। (मू) हन्यायविष्ट पशवो वस्व्यथैका त्रिवृत्परः । हव्यः परः यः परो वा हव्यम्पूर्वो वा यविष्ठ इति वकारान्वितः । यथा-" यविष्ठो हव्य- वाहनः । चित्रमानुः । नानदद्भिर्यविष्ठः । यः पावकः । हव्यवाह यविष्ठ याते अद्य।" एवस्पर इति किम् ? " यजिष्ठः सप्रयजता" । वस्वी, अथा, एकत्रिवृत् एवम्परः पशव इति पकार- वकारवान् । यथा-" सप्त याम्याः पशवः । रुध्या एकादश प्रयाजान् सध्यै । त्रिवृदमिष्टोमो भवति" । एवम्पर इति किम् ! " सप्त ग्राम्या ओषधयः सप्तारण्याः । "सध्या अन्नस्यान्नस्य" (मू) वीरान्विततमापूर्वः शविष्ठति वकारवान् । वीरतमा शविष्ठेति वकारः परिकीर्तितः स्पष्टं व्याख्यानम् । उदाहरणं यथा--"वरितमा शविष्ठा विष्णू वरुणा" वरितमेति किम् ? "देवानां देवतमाशचिष्ठा" ॥ (मू) स्वे मवे' ख, ७२ भारद्वाजशिक्षा (मू) स्वे भवेद्यतने धेये स्तोमे योनावृतोपरः । स्वया देवतयेत्यत्र बैकारान्तः प्रकीर्तितः॥ ९५॥ यतने, धेये, स्तोमे, योनौ, ऋतौ, एवंपरः वे इति सकारद्वित्ववकार ऐकारान्वितो भवेत् । यथा " अग्निं गृह्णाति स्व एवायतने" ( I. 6. 7)। " यजेति स्व एवैभ्यो भागधेये" (II. 2. 11 ) । राजन्यः स्वएवैनं स्तोमे"। स्व एवैनं योनौ प्रतिष्ठापयति " (ब्रा. I. 1. 11 I. 1. 11 )। " स्व एवैन- (ब्रा. I. 1. 2)। एवं देवतया परः 'स्वयै' इत्यैकारान्तः । यथा--" स्वयैवैनं देवतयाऽभिषिञ्चति " (ब्रा. L. 1. 8)। एवंपर इति किम् ? स एवैनममुष्मिल्लोके कामः " ( ब्रा. II. 2. 5 ) ॥ मृतावाधाय" चा षस्तु 8.)। (मू ) कषचापजषाशब्दाः चपाल्ममाषवाचकः । पाट् चानवर्ण पूर्वः षण् नदकोों यथा मषम् ॥ ९६ ॥ कष, चाष, जष, एते शब्दाः चषालः माषवाचकः, षाट् अनवर्णपूर्वश्च, एषु षकारः । यथा--" निकषमाणाय स्वाहा" (VII. 1. 19) । " चषालं ये" (IV. 6. 8)। ।" अपां नप्त्रे जषः" शब्दा इति किम् ? " ओकसि स्वे" (ब्रा. II. 4. 6 नाम वचसा करामहे " ( I. T. T ) । " तेजसा सूर्यस्य " । “ अमेध्या वै माषाः " (V.1. “ कल्माषी भवति" (V. 1. 1 ) । इति चशब्दात् । वाचक इति किम् ? " द्वादश मासाः " ( V. 6. 7) । ऋताषाट् " (III. 4. 7)। वषट्ते विष्णो" ( II. 2. 12 ) । समानपदे अनवर्णपूर्वषकारा इमे । विशेषेण किम् ? " आत्मसु भन्दनासु कोतनासु" (III. 3. 3 ) । इतः परं 'अन' वर्णपूर्वषकारोदाहरणानि । यथा--- " आशिषम् " (ब्रा. III. 3. 10 ) । “कुषीतक आती वाहसः" (V. 5. 13 ) । मेषीषु " ( III. 3. 3 ) । “ ऋतुष्वेव" (VI. 6. 3 )। चतुषु चतृषु मासेषु" (ब्रा. I. 5. 6 ) । " अग्ने संवेषिषो रयिम् " (II. 6. 11) । १.त्र यकारः परिकीर्तितः' ग. २'चषालो मा' ख. 'षाल मा' ग. सं. 'पूर्वे षः' ग. 'मषटू' ख. ग. ५ ‘च शन्दप्रहणात् ' ख. - " रेशीषु ३ 'वर्ण . पू भारद्वाजशिक्षा ७३ "प्रोषिष्यते स्वाहा" (VII. 5. 11)।“ गोष्वश्वेषु ” (ब्रा. II. 4. 4 )। प्रार्थमौषसम् " (बा. II. 1. 2 ) । इत्यादयः प्राकृताः षकारा विज्ञेयाः । बर्हिषदे वट् । ( IV. 6. 1)। पदि षिताम् ( IV. 7. 15 ) । इत्यादि वैकृत- षकारः । 'द' 'क' एवंपरे षकारो न स्यात् । यथा- “ यत्कुसीदम् " ( III. 3. 6 ) । " संकुसुकः " (आ. II. 4 ) । " नृषदं त्वा द्रुषदम् " (I. 7. 12 ) । “ यानि दृषदः " ( III. 2. 6 ) । इत्यादाववग्रहपूर्वादनित्यषकारः। मनुष्याः " ( VII. 4. 2 )। इत्यनुवाके प्रत्यङ् षडहः " (VII. 4. 2 ) । यथाम इति किम् ? " प्रत्यङ् त्र्यहः ” ( VII. 3. 9) ॥ " यथा वै स (मू ) सख्या श्रेष्ठः पदे स स्यादिध्यसेब स उच्यते । सख्याः, श्रेष्ठः, पदे, एवंपूर्वः ' इध्यसे' इति सकारान्तः । यथा- सखा सख्या समिध्यसे" (I. 4. 46) । " ऋषिः श्रेष्ठः समिध्यसे" (ब्रा. III. 6.7 ) । " इडस्पदे समिध्यसे" (II. 6. 11 )। अत्र किम् ? " अग्नि- नाऽग्निः समिध्यते कविः " (I. 4. 46) । इत्यादि तकारान्तः । अग्न इत्यका- रान्तगृहीतत्वात् । “ अग्नीध" (II. 6. 9) इत्यत्र यथा-" एवैनान्सकृत् सकृत् " (II. 6. 9 ) । " अग्ने तव +++ बर्हिषदे वट् , पदि षिताम् , इत्यादौ वैकृताः । अग्ने तवेत्यत्र यथा- " वैश्वानरस्य सुक्तं सूक्तेन" (V. 2. 6 ) । "त्वमग्ने बृहत्" इत्यत्र (III. 4. 11 )। यथा-"सानसिम् । सत्यं चित्रश्रवस्तमम्" (III. 4. 11 ) । एते संयुक्ताः । अत्र किम् ? “ एवैनान् त्रिस्त्रिः समार्टि । द्वादश संपद्यन्ते । द्वादश वैश्वानरस्य रूपं रूपेण । घुम्नं चित्रश्रवस्तमम् ॥ (म्) योऽसौ, चतु:ससर्वेषां; यद्यश्वा[प] समर्धयत् ॥ ९७ ॥ “ योऽसौ” ( आ. I. 14 ) इत्यत्र यथा-"योऽसौ तपन्नुदेति । स सर्वेषां भूतानाम्" (आ. (आ. I. 14) ॥ इत्यनुवाके आदौ चतुः स सर्वेषां इति सकारो- १ ‘धिष्णिया वा एते इत्यत्र यथा---" सरुत् सरुत्संमृडीत्याह"। द, क' स. षकारः । पदकाले न स्यात् । तत्साहचर्यात् । यानि दृषद इत्यत्रापि सकार एव । यथा-- मषट् । यथा वै! स.. ३ 'सेऽग्न व धिष्णि च' स. 'पदे न स्यादिष्यसे यत्वमेव च ' ग. 'एवम्पूर्व इति किम्-१' ख. माखाज...१० ७४ भारद्वाजशिक्षा ऽधिकः । चतुरिति किम् ? “ अमूनि नक्षत्राणि सर्वेषां भूतानाम् " (आ. I. 14 )। यद्यश्वम् " (ब्रा. III. 9. 17) इत्यत्र " रेतसैवैन स समर्ध- यति" (ब्रा. III. 9. 17 ) |" अप + + श्रीः" (ब्रा. III. 9. 14 ) इत्यत्र "इष्टापूर्तेनैवैन स समर्धयति" (ब्रा. III. 9. 14 )। इत्यनुवाकयोः अधिकसकारः। अनयोः इति किम् ? " यज्ञेनैवैनं समर्धयति । दर्भमयम् " (ब्रा. I. 3. 7)॥ विसर्गः (मू) वीते एव च ते; मीतौ अर्मासामेव सेत्यपि । वीपूर्वः ते एव, इति स्यात् । यथा-" द्यावापृथिवी एव स्वेन भागधेये- नोपधावति । ते एवैनं प्रतिष्ठां गमयतः" (II. 1. 4)। " अग्निं चैव विष्णुं च स्वेन भागधेयेनोपधावति । तावेवास्मै यज्ञ प्रयच्छतः" (II. 2.9) । "इन्द्राग्नी एव स्वेन भागधेयेनोपधावति । तावेवास्मिन् ब्रह्मवर्चसं धत्तः" (II. 3. 3 ) । " आश्विनावेव स्वेन भागधेयेनोपधावति । तावेवास्मिन् पुष्टिं (II. 1. 9 )। "इन्द्राग्नी एव स्वेन ++ धावति । तावेवास्मै प्रजा प्रसाध- (II. 2. 1)। एष्वन्ते तः इति विसर्गान्तः । " स्वामेव देवतां स्वेन ++ धावति । सैवैनं कामेन समर्धयति" (II. 3. 3)। "सरस्वतीमेव स्वेन + + धावति । सैवास्मिन् वाचं दधाति" (II. 1.2 ) । अनयोः स्त्रीलिङ्गत्वात् । “ वायुमेवस्वेन + + धावति' । स एवैनम्" ( III. 4. 3 )। 'प्रजापतिमेव स्वेन + + धावति । स एवास्मै प्रजां प्र' (II. 1. 1 ) । एवंपूर्व इति किम् ? " मरुत एव स्वेन ++ धावति । त एवास्मा अन्नं प्रयच्छन्ति" (II. 1. 6) । "विश्वानेव देवान्स्वेन + + धावति । त एवास्मै स जातान्प्रयच्छन्ति" (II. 3. 9)॥ (मू ) सत्रं केनवैपर्यन्तं एकसंख्याद्वयात्रयुक् ॥९८॥ सत्रमासत अस्मिन्ननुवाके + वैपर्यन्तं केनेति ककारः स्यात् । तदूर्ध्व तेनति तकारः । यथा " यद्दशहोतारः सत्रमासत )। धत्तः" यतः (ब्रा. II. 3.5 5“धिकारः।' ख. २.योः स समर्धयतीति सकाराधिकारः'ख. विते' ख. ग. ४ ‘च वेग्नी' ख. ग. ५'आमींसा' ख. 'मी स्वामे' ग. ६ 'सत्यपि ।' ख. ग. ५'न्तं य एकसंख्ययामयुक्' । ख. 'न्तं य एकसङ्घययास्ययुक' ग.
भारद्वाजशिक्षा ७५ यः "केन ते ग्रहपतिः + + । केन प्रजाः" (प्रा. II. 3. 5 ) । अत्र ककारः । ' वैपर्यन्तम् ' इति किम् ? " अर्यम्णावैते गृहपतिनाऽऽध्नुवन् । तेन सुवरायन् । तेनेमान् लोकान् " ( ब्रा. II. 3.5 )। अत्र तकारः । कामयेत बहोभूयान्स्यामिति । स दशहोतारं प्रयुञ्जीत " ( ब्रा. II. 2. 11 ) । अत्रैकसंख्या विज्ञेया । ' यः पूर्वम् ' इति किम् ? " सोऽकामयत | ++। दशहोतुश्च चतुर्होतारं निरमिमीत" ( ब्रा. II. 2. 11 )। इति संख्याद्वयादि विज्ञेयम् ॥ . उपाधत्त-उपाधत (म्) छन्दो; देवा सुरास्तेन पूर्व वृष्टिसनीः पशुः। यथाधत्त तृतीयान्ता यथावै मान्त वान्त च ॥ ९९ ॥ छन्दारस्युप" (V. 3. 8 ) (V. 3. 8 )। " देवासुराः संयत्ता आसन्तेन " (V. 4. 1)। " वृष्टिसनीरुप” (V. 3. 10 ) । " पशुवै " (V. 2. 10) । एष्वनुवाकेषु ता उपाधत्त' इत्यत्र अधत्त' इत्यक्षरत्रयम् ॥ यथा- उपाधत्त । ताभिर्वै सयशः" ( V. 3. 10 )। “ता उपाधत्त । ततो वा इमाम् " ( V. 2. 10)। ता उपाधत्त तामि। सतनुवम् " (V. 4. 1)। 'पूर्वम् ' इति किम् ? " ता उपादधत तामि। ते यझम् " ( V. 4. 1 )। ता उपाधत्त ता दिशः" (V. 7.5)। तेषु ' अधत्त' इत्यक्षरत्रयम्- (V. 7. 5)। इत्यत्र तृतीयान्ता इति । मकारान्तः अधत्त तामुपाधत्त । तदीयमभवत् " (V. 7. 5) इत्यादि । अत्र किम् ? ता उपादधत । तामि ते दिशः" (V. 3. 2 )। इति । अदधतता इति अक्षरचतुष्टयम् ॥ नो भ्रातृव्यस्य वृते - आत्मन् (म् ) यत्पत्न्यादीन्द्र इष्ट! यजुषा छन्द इत्यपि । नो भ्रातृव्यस्य वृते स्यादात्मन् यज्ञस्य सं पच ॥१०॥ " यथावै पुत्रः यथा- , - १ 'सनिः प' ख. २ ' तीये ताः यथा वैरुती येताः ॥ ख. ' यथावत्त तृतीय्येत यथा वैश्यन्यत्तताम् ' । ग.. दिन्द्रः' ख. ग. ४ 'सम्पचेत् । स. ग. त ৩২ भारद्वाजशिक्षा " यत्पत्नी (ब्रा. I. 6.7 । " यजुषा, छन्द, यज्ञस्य, संपशुः, एषु यजमानो भ्रातृव्यस्य वृते इति स्यात् । यत्पत्नी गृहमेधीयस्य इत्यत्र यथा--- इन्द्रः ( VI. 5. 1)। इष्टर्गः" (III. 1.7) ६ अथो इन्द्रियमेव तद्वीर्य यजमानो भ्रातृव्यस्य वृते । इन्द्रो वृत्रं हत्वा । पराम्" (ब्रा. I. 6. 7)। "कर्मणा यजमानोऽवरुन्धे" (ब्रा. I. 6.7 ) । इन्द्रो वृनायेत्यत्र यथा--" यजमानो भ्रातृव्यस्य वृते । इन्द्राय त्वा " (VI. 5. 1 )। इष्ट! वा इत्यत्र यथा-" भ्रातृव्यस्य वृते। यस्य भूयाँसः ( III. 1.7 )। यजुषा वा इत्यत्र यथा-" भ्रातृव्यस्य वृते । हिरण्यं मूर्ध्नि भवति" (V. 5. 3)। छन्दश्चितमित्यत्र यथा भ्रातृव्यस्य वृते। होतुः" (V. 4. 11 )। एषु किम् ? " यजमान आत्मन्धत्ते । पञ्च II. 18 18 ) । इत्यादि । 'संपश्यामि' (I. 5. 8), यज्ञस्य शिरः' (VI. 4. 9 ) । अनयोः आत्मन्निति स्यात् । यथा पशूनेवात्मन्रमयत इह " ( L 5. 8 )। "प्राणानेवात्मन् चित्वा पशून् (VI 4. 9)। क्रमात् । अत्रं किम् ? " पशूनेवास्मै रमयति देवस्य त्वा" (VI. 3. 6)। " प्राणानेवात्मन्धित्वा संयद्भिः" (V. 2. 10)॥ (आ. -- आत्मन् (मू) देवासुराबुवन्नादौ तथा दधत कीर्तितम् । देवासुरा, अब्रुवन् , अस्मिन्नादौ, दधत इति स्यात् । यथा- मेव तेनात्मन्नधत त्रयस्त्रिंशत्कपालम् " (IL 4. 2) । आदाविति किम् ? " आत्मन्धत्ते" (II. 4. 2 )। इति परपक्षः सर्वत्र । अत्र किम् ?. 'असावि- त्यात्मन्धत्ते आत्मन्नधत्त' (II. 1. 4 ) । इत्यक्षरत्रयम् ॥ कुरुते (मू ) सर्वा वयो वै ज्योतिष्मः कुरुते देवकद्रविण् ॥ १०१॥ सर्वाभ्यो वै देवताभ्यः (.V. 3. 9) वयो वै, (V. 7. 9 ) अनयोः ज्योति- .. १ 'अनयोः किम् !' ख.. २. 'तः । सर्वादय विबैताभिः कुरुते देवकद्रविणा । तस्मा- त्गृष्टा 'ग भारद्वाजशिक्षा ७७ मतः कुरुत इति स्यात् । यथा--- " इमानेवैतामि।काञ्ज्योतिष्मतः कुरुते । " अथो प्राणानेवैताः (V. 3. 9) कुरुते । अथो य एताभिः " (V. 7.6) देवासुराः कनीयांस इत्यत्र द्रविणावत इति स्यात् । यथा--- " एवैताभिर्लोकान् द्रविणावतः कुरुते" (V. 3. 11 ) एषु किम् ? " एवैताभिर्यजमान इमान् " ॥ .. पतिः पशून् यथा-- (मू ) तेऽस्मात् सृष्टाश्च न:नान् पशून्परः पतिः पशून् । " प्रजापतिः पशूनसृजत । तेऽस्मात्सृष्टाः पराञ्च आयन् ( ब्रा. II. 7. 14)।। " तानग्निष्टोमेन" (ना. II. 7. 14)। " ते नक्षत्र- नक्षत्रमुपातिष्ठन्त " (ब्रा. I. 5. 2 )। ते सृष्टा अहोरात्रे प्राविशन् (I. 5. 1) तस्मादेवनान्सृजते ( II. 4. 12) । एवंपरः “ प्रजापतिः पशून् " इति भवति ॥ (मू) यावैतन्मेदपूर्वेधैर्यज्ञं च मनसातनु ॥ १०२ ॥ यावन्तः, एतत्, मेदसा, पूर्वेयुः, एष्वनुवाकेषु यज्ञमसृजतेति स्यात् । यावन्त इत्यत्र यथा-"प्रजापतिर्यज्ञमसृजत । सोऽस्मात्सृष्टः । पराबैतू" (VI.1.2) एतद्ब्राह्मणानीत्यत्र- यथा- " प्रजापतिर्यज्ञमसृजत । तं सृष्टम् । स एताः " (V. 1. 10 ) । मेदसेत्यत्र यथा-" प्रजापतिर्यज्ञमसृजत । स आज्यम् " (VI. 3. 11 ) । पूर्वेधुरित्यत्र यथा- " प्रजापतिर्यज्ञमसृजत । तस्योखे असंसेताम् " (ब्रा. III. 2. 3 ) एषु किम् ? " प्रजापतिः प्रजा असृजत" । 'मनसा' । एवंपरो यज्ञमतनुतेति स्यात् । “ यो वै श्रद्धाम् " ( I. 6. 8 ) इत्यत्र यथा- "प्रजापति- यज्ञमतनुत । मनसैत्र तत् " (I. 6.8)॥ अग्निप्रसृजत (म्) तं सप्र सोऽविमेत्सोऽस्मात् सोऽश्वोऽग्निमसृजापि च । तंसू, तंग, सोऽबिभेत् , सोऽस्मात् , सोऽश्वः, एवंपरोऽग्निमसृजतेति स्यात् । यथा- “ प्रजापतिरग्निमसृजत । तं सृष्टं रक्षांसि (V. 1. 10 ) । तं प्रजा अन्व- सृज्यन्त (ब्रा. )। " अग्निमसृजत । सोऽबिभेत् । प्र.मा धक्ष्यतीति" 11. 2. १ 'पशूनुर्वः पतिः ग भारद्वाजशिक्षा १ -- - प्रजा- ( ब्रा. I. 1. 3, I. 1. 5 ) । अग्निमसृजत सोऽस्मात् " (V. 5. 8, V. 7. 10)। " अग्निमसृजत । सोऽश्वो वारः (ब्रा. I. 1. 8 ) ॥ अचिनुत - अचिकीत (मू ) यशसतुक्षुरचिनुत पृथिव्यग्न्यचिकीपत ॥ १०३ ॥ यशसा, ऋतु, क्षुर, एवंपरोऽग्निमचिनुतेति स्यात् । यथा-- पतिरग्निमचिनुत । स यशसा " प्रजापतिरग्निमचिनुत स क्षुरपविः (V. 6. 6)। अग्निमचिनुतर्तुभिः " (V. 6. 10 )। पृथिवीपरोऽग्निम- चिकीषतेति स्यात् । यथा 6 प्रजापतिरग्निमचिकीषत । तं पृथिवी" (V. 5. 2)॥ (मू) अनुजावरं परं चैन्द्रं राजानं सोममेव च । सा सृष्टाश्वविराजं च सोऽग्नि च पुरुषं तथा ॥ १०४ ॥ स इन्द्रं तत्परो देवा सुरानिति च कीर्तितम् । सोऽस्मात्तं सृष्टमित्यस्मिन्नश्वमेधं परे तथा ॥ १०५॥ अग्निहोत्रं परे यज्ञान् देवान्ते पाप्मना परः। अनुजावरं परं चेदिन्द्रमसृजतेति स्यात् । यथा- " प्रजापतिरिन्द्र- मसृजतानुजावरम् " । राजानमिति परे सोमं स्यात् । “ प्रजापतिः सोमं राजा- नमसृजत । सा सृष्टाश्वपरे विराजमिति स्यात् । " प्रजापतिर्विराजमसृजत । " - १ इतोऽनन्तरम्, (मू) इमे वा एत उद्धन्ति द्वितीयं च न ह स्म वै। प्रजार्मि तं प्रजाविष्णुमुखाग्निमसृजत्तथा ॥ इमेवा एते, उद्धन्ति, द्वितीयं च, नहस्मवै, प्रजामिं तं प्रजा, विष्णुमुखाः, अग्निमसृजत्तथा, एप्वनुवाकेषु अग्निमसृजतेति स्यात् । इमे वा एते लोका इत्यत्र यथा- प्रजापतिरग्निम- सृजत । सोऽश्वो वारो भूत्वा"। उद्दन्तीत्यत्र यथा-- " प्रजापतिरग्निमसृजत । सोऽविभे- अमा धक्ष्यतीत "। द्वितीयमिति किम् ? " प्रजापतिः प्रजा असृजत । तासामन्नमुपाक्षयित" नहस्म वा इत्यत्र यथा-- " अग्निमसृजत तं सृष्टं रक्षांसि "। प्रजाग्निं तं प्रजा इत्यत्र यथा- " प्रजापतिरग्निमसृजत तं प्रजा अन्वसृज्यन्त । विष्णुमुखा इत्यत्र यथा अग्निम- सृजत सोऽस्मात्सृष्टः । एषु किम् ? प्रजापतिः प्रजा असृजत । तास्सृष्टाः इन्द्राग्नी "। इत्यधिकं स. २ 'यशसाचिनुताक्षुरपृ ' ग.
७९ भारद्वाजशिक्षा सा सृष्टाश्वमेधं प्राविशत् " । सोऽग्निः परे पुरुषमिति स्यात् । " प्रजापतिः पुरुषमसृजत । सोऽग्निरब्रवीत् "। स इन्द्रं तत् ' एवंपरो दैवासुरानिति स्यात् । “ प्रजापतिर्देवासुरानसृजत । स इन्द्रमपि नासृजत " प्रजापति- दैवासुरानसृजत । तदनु यज्ञोऽसृज्यत" । सोऽस्मात्तं सृष्टमेवंपरोऽश्वमेधमिति स्यात् । “ प्रजापतिरश्वमेधमसृजत । सोऽस्मात्सृष्टोऽपाक्रामत् " | " तं यज्ञ- क्रतुभिः। अश्वमेधमसृजत । तं सृष्टं किंचनोदयच्छत् । अश्वमेधमसृजत । तं सृष्टं रक्षांसि " । अग्निहोत्रपरे यज्ञानिति स्यात् । " प्रजापतिर्यज्ञानसृजताग्नि- होत्रं च । ते पाप्मनापरो देवानिति स्यात् । " प्रजापतिर्देवानसृजत ते पाप्मना संदिता अजायन्त "। अत्र किम् ? " प्रजापतिः प्रजा असृजत ता अस्मात् सृष्टाः - प्राण व्यान-अपान (मू) विश्वकर्मात ऊर्ध्वं तु व्यानं मध्यं परोंऽशुना ॥ १०६ ॥ " विश्वकर्मा दिशाम् " (V. 5.5)। इत्यारभ्य व्यानं मध्यं स्यात् । यथा--" लोकेष्वधि प्रजायते । प्राणाय व्यानायापानाय वाचे त्वा चक्षुषे (V. 5. 5)। प्राणाय स्वाहा व्यानाय स्वाहापानाय स्वाहा" (आ. IV. 5)। " प्राणधृगसि । प्राणं मे ह्ह । व्यानधृगसि व्यानं मे (हापानधृगस्यपानं मे ( VII. 5. 19 ) । एषु व्यानशब्दमध्यम् । विश्वकर्मात ऊर्ध्वमिति किम् ।। " प्राणायापानाय व्यानाय । तं जहि प्राणाय त्वापानाय त्वा व्यानाय त्वा अंशुना त इत्यत्र यथा-"प्रजाभ्यस्त्वा प्राणाय त्वा व्यानाय त्वा प्रजास्वः" ॥ (मू) न कस्त्वा वाक्यवद् ग्रन्थे न स्वाहोर्वेकवाक्यके । कस्त्वा युनक्तीत्यनुवाके व्यानं मध्यं न स्यात् । किं त्वपानमध्यमेव । प्राणाय त्वाऽपानाय त्वा व्यानाय त्वा व्युष्टयै त्वा एवम् "। " श्रद्धायां प्राणे निविष्टोऽमृतं जुहोमि । श्रद्धायामपाने निविष्टोऽमृतं जुहोमि" ( आ. V. 69 ) । इत्यादि अपानद्वितीयम् । स्वाहाकारे एकवाक्ये व्यानमध्यमे । इति प्रतिप्रसवः । यथा-" प्राणाय स्वाहा व्यानाय स्वाहाऽपानाय स्वाहा ( आ. IV. 5)॥ यथा- १ क्यतः 'स. ग.
भारद्वाजशिक्षा । (मू) अंजा त्रिवृद् वसीयान् स्यात् पूर्वं तु स्वयमुत्तरा ॥ १०७॥ प्रजा, त्रिवृत्, वसीयान् , पूर्व तु, स्वयम् , उत्तरा, एण्वनुवाकेषु वसी- यानिति पूर्व स्यात् । यथा-" प्रजापतिरकामयत प्रजायेयेति । स तपः ++ स त्रिवृतम् " ( ब्रा. II. 2. 3 ) । इत्यनुवाके यथा- “ यं कामयेत वसीयान्स्या- दिति । तं पूर्वपक्षे याजयेत् " ( ब्रा. II. 2. 3 ) । स्वयमातृण्णामुपदधातीत्यत्र यथा--". यं कामयेत वसीयान्स्यादित्युत्तरलक्ष्माणम् " (V. 2. 8 ) । उत्तरा- वतीमित्यत्र यथा-" यं कामयेत वसीयान्स्यादिति । कनीयांस्तस्य" (ब्रा. II. 1. 4 ) 'पूर्वपक्ष'मिति किम् ? "यं कामयेत पापीयान्स्यादिति । तमपरपक्षे" (ब्रा. II. 2. 3)। "पापीयान्स्यादित्यधरलक्ष्माणम् " (V. 2.8) । त्रयस्तस्य द्वितीयः पक्षः । अत्र किम् ? " यो वा अयथादेवतं यज्ञम् " ( III. 1. 6 ) । " सावित्राणि जुहोति " ( V. 1. 1)। इत्यादौ पापीयान् पूर्वद्वयम् । उत्तर- द्वयम् वसीयान् ॥ (मू) अंदशहोतारं तेन द्वादशासुरपूर्वकम् । द्वादश, प्रदशहोतारं ते, अनयोरसुरशब्दः पूर्वः पूर्वः स्यात् । यथा- प्रत्यङबाधत सोऽसुरानसृजत " ( ब्रा. II. 2. 4) । " साऽशृणोत् । असुरा अग्निमादधत इति त आहवनीयम् " (ब्रा. I. 1. 4)। पूर्वमिति किम् ? " स प्राङबाधत । स देवानसृजत " ( ब्रा. II. 2. 4)। “पराभवति"। साऽशृणोत् । देवा अग्निम् " ( ब्रा. I. 1. 4 ) । अत्र किम् ? " उत्तरावती देवा अजुहवुः । ततो देवा अभवन् ” ( ब्रा. II. 1. 4)॥ अमु- इम (म्) प्रान्याऽमुंपूर्वमम्भांसि सविता द्वयमध्यगम् ॥ १०८ ॥ प्रान्यान्यारभ्याम्भांसिपर्यन्तं पूर्वममुमिति स्यात् । परमिममिति स्यात् । प्रान्यानीत्यत्र यथा--- " पराचीनानि प्रयुज्यन्तेऽमुमेव तैः ( VI. 5. 11 )। " भवत्यमुमेव तैर्लोकम् ” इति भवति । " प्राङ् द्रवति सोमग्रहैः । अमुमेव तैर्लोकम् " (ब्रा. L 3. 3 )। अत्रापि " यानि दारुमयाणि पात्राणि भवन्ति । , 'प्रजा. त्रिवत्सीयान्तं. पूर्व च स्वयमुत्तराम् ' ग......: बादशप्रदशहोतारं तेनचा- सुर' ब... 'वामन्यगद्यम् ' स. ' प्रान्यामपूर्वमम्भासि सविता मध्यमुद्वयम्,' ग.. .
भारद्वाजशिक्षा ८१ अमुमेव तैर्लोकम् " ( ब्रा. I. 4. 1)। " यानि देवराजानाँ सामानि । तैर- मुष्मिल्लोक ऋध्नोति " (ब्रा. I. 8. 8)। इत्यादि अमुंशब्दपूर्व 'अम्भांसि'- पर्यन्तं विज्ञेयम् । 'ततः परम्' इति किम् ? " वात्सप्रेणोपतिष्ठत इममेव तेन " (V. 2. 1 )। " सहस्रसंमितो वा अयं लोकः । इममेव " (V. 6. 8 )। तत्पूर्व किम् ? " अयं वै लोकोऽम्भांसि । इमं तया लोकमभिजयति । सविता भूत्वा प्रथमेऽहन् प्रवृज्यते " अस्मिन् मध्यगद्वयम् । " तस्मादितः पराङऍल्लोकां- स्तपन्नेति । तस्मादमुतोऽर्वाङिमाल्लोकांस्तपन्नेति । तस्मादमुतोऽर्वाङिमाँल्लोकांस्तप- नेति " ( आ. V. 12 ) । इति अत्रापि द्वयमध्मगम् । अमुशब्दपूर्व स्यात् । " तस्मादितः पराङDल्लोकांस्तपन् । यदुपरिष्टात्तस्मादमुतोऽर्वागिमान् " । मध्य- गद्वयमिति किम् ? " मित्रो भूत्वा त्रिवृत इमाल्लोकानेति । इमांल्लोकांस्तपन्नेति । य एवं वेद "॥ (मू) अग्निद्वितीयतृतीये देवाश्चैवं परद्वयम् । अग्निहोत्रं जुहोति ( I. 5. 9 ) अस्मिन् द्वितीयतृतीये, देवा वै यद्यज्ञे (III. 3. 6 ) , अस्मिन्ननुवाके (द्विः, त्रिः, नव, दश एते) अमुशब्दाः । शेष इममिति शब्दः । यथा " अमुं लोकमैत् , सोऽमुं लोकम्” (I. 5. 9) । द्वितीयतृतीय इति किम् ? " आदित्यो वा अस्माल्लोकात् । पुनरिमं लोकमभ्य- ध्यायत्" इत्यादयः सर्वे इमशब्दाः । देवा वा इत्यत्र यथा--" तेन यं तृतीय- ममुमेव तेन । उत्तरेष्वहःस्वमुतोऽर्वाञ्चः । अमुतोऽर्वाञ्चो गृह्यन्ते । तस्मादभुतोऽ- वञ्चिः" । द्वित्रिनवदशा इति किम् ? “यं प्रथमं गृह्णातीममेव । इमान् लोकान् । पुनरिमं लोकम् । इतः पराञ्चो गृह्यन्ते । तस्मादितः पराञ्चः । इमे लोका यत् । इमे लोकास्तस्मादयातयामेनालोकान् "॥ (म् ) यावती प्रथमे तुर्ये यदेकेनादिगत्रयम् ॥ १०९ ॥ यावती ( V. 2. 3) त्यत्र ' यदमुष्या + + तदमुष्याम्-' इत्याद्यन्तयोः , 'तत्पर, ख. २ ‘तीयदेवाद्वित्रिनवादश ' ख. ३ 'यदेकेनादित्रितुरीययावत्यादि चतुर्थयोः।' ख. ' यावत्यादिचतुर्थे यदेकेनादिगत्रयम् ' ग. भारद्वाज... ११ ८२ भारद्वाजशिक्षा यदेकेनेत्यत्र " देवा अमुष्मॅिल्लोक आर्नुवन् + + । अमुष्मिल्लोके ऋध्नुयामिति + + । अमुष्मिल्लोके ऋध्नोति' " ( V. 5. 1) इति आदित्रयम् ॥ (मू) भूमिरादिद्वयं चास्मिंश्चामुष्मिश्चेति सर्वतः । भूमि नेत्याहेत्यस्मिन्ननुवाके आदावमुशब्दद्वयं स्यात् । यथा--" अमु- मिल्लोकमायन्" । " तेऽमुष्मिल्लोके" ( I. 5. 4 ) । सर्वत्रापि । आदिद्वयमिति किम् ? " अस्मिंश्चामुष्मिश्च” इत्यन्ते ॥ (मू) अन्त्यं तु ज्योतिरापो वा इमे वा एत एव च ॥११० ॥ प्रजापती रक्षांस्येव प्रजापति वैषु च । ज्योतिः, आपो वै, इमे वा एते, प्रजापती रक्षांसि, प्रजापतिर्नव, एषु पश्चस्वनुवाकेषु अन्त एव अमुशब्दः । स्पष्टोऽर्थः ।। (मू) आदौ नयति वित्तान्ववाणुशम्शोयुनक्त्यमन् ॥ १११ ।। दर्भास्यास्माद्विशानीममब्राह्मण इति त्वतः । नयति, वित्ता, अन्वव, अणुशः श, युनक्ति, अमन् , दर्भ, अस्य, अस्मात् , विशानि, इमम् , एते शब्दाः आदावेव भवन्ति । यथा-- अम्बाल्यम्बिके न मा नयति + + + + अश्वकः " (VII. 4. 19 ) । " सुभगे काम्पीलवासिनि" (VII. 4. 19 )। " इत्याह " (ब्रा. III. 9. 6.) वित्ता ह्येनान्" (VI. 2. 7)। “ रसेनानक्ति । आन्तमन्ववस्रावयति" (VI. 2. 10)। " अणुशश्च महशश्च । सर्वे" (आ. " अम्बे I. 2 2 )। " कस्त्वा 1" १' यदेकेन संस्थापयति । अस्मिन्नादित्रिः तुरीयः । यावती वै पृथिवी अस्मिन्ननुवाके आदिचतुर्थयोः एते अमुशब्दाः । यथा-' खं. २ 'नोति' । आदित्रितुरीया इति किम् । " चरुणास्मिन् यः कामयेत । कामयेतास्मिल्लोक ऋनुयामिति । कार्योऽस्मिन्नेव" । यावतीत्यत्र यथा-- यदमुप्या यज्ञियमासीत् । तदमुष्यामदघात । आदिचतुर्थयोरिति किम् ! " तद. स्यामदधात् । यदस्या यज्ञियमासीत् ।' ख. 3 " ज्योतिष्टोमं प्रथममित्यत्र यथा-" आयुष्टोम तृतीयमुपयन्त्यमुष्मिन्" । आपो वा इदमित्यत्र यथा--" तेऽमुल्लोकमजन् तश्चाददुः । इमे वा एते इत्यत्र यथा--" बार्हतो वा असो लोकः । अमुष्मिन्नेवैनं लोके । प्रजापतिरश्वमेधम- सृजत" । तं सृष्टं रक्षांस्यसिघांसन्नित्यत्र यथा "दाभ्यां स्वाहेत्याह । अमुष्मिन्नेव लोके प्रतितिष्ठति " प्रजापतिः प्रजा असृजत । ताः सृष्टाः क्षुधन्यायन् " स एतं नवरात्रमित्यत्र यथा-"त्रिरात्रेणामुं लोकम् " । स. - .
- 6 भारद्वाजशिक्षा ८३ युनक्ति स त्वा " ( I. 5. 3)। इति इकारान्तः । “ ता अस्मात्सृष्टा अपा- क्रामन् " ( ब्रा. II. 2. 1 II. 2. 1 ) । "तं मनसाऽनुद्रुत्य दर्भस्तम्बे जुहुयात् । ततो वै सप्रजाः + + । ता अस्मादपाक्रामन् ” (ब्रा. IL. 2. 1)। " तानि ग्रहेण (ब्रा. II. 2. 2 )। यां कामयेत (ब्रा. I. 3. 1 ) । तेनापशीर्णा यज्ञेन यजमानाः । + + । न सुवर्गम् " (आ. V. 1 )। अपरिगृहीत एवास्य विषू- चीनं रेतः" (V. 2. 6 ) । " प्रविशानीति यन्मां प्राविशेः" त इमं यज्ञ- मवन्तु " ( II. 4 8 ) । अब्राह्मणवाक्ये यदि पूर्वपक्षे एवेति शब्दः । यथा- ब्रह्म चान्नं चेति । त एता विंशतिं रात्रीः" ( VII. 3. 9 ) । चन्द्रमसः सायुज्यं सलोकतामाप्नुयामिति (बा. III. 1. 6 ) अत्र किम् ? " दिव इति इमानेव लोकान् " (I, 7. 6 )। " " बर्हिषदं करोतीति । चतुर्धा करोति " III. 3. 8 ) । पूर्वपक्षे अत इति अकारसहितः । " यं कामयेत पशुः स्यादिति (ब्रा. IIL 2. 1)। इत्यादिः अपशुः स्यादित्यपर्णाम् (ब्रा. III. 2. 1 )॥ -द्वितीयपक्षे-शब्दा:- (मू) द्विरुद्वयस्यपस्याश्च सदृशत्रयमध्यगः ॥ ११२ ।। उत्सन्नयज्ञ " (V. 3. 1 ) इत्यत्र द्विवारम् “ वयस्या अपस्याश्च " द्विवारं. इति तु शब्दार्थः । सदृशत्रयमध्ये अकारवान् । यथा--" दैवी संसदम- गच्छन्" (VII. 4. 2 ) “स मित्रधेयमेषु लोकेष्वभ्यजयत्" इत्यादि विज्ञेयम् ।। (मू) द्वितीय समृवांसोऽवधत्तामुत्तमं जुहुयात् । वेत्वाहाऽहंत्रिस्ते नन्दा आह्वयता च दिश्यवि ॥ ११३ ॥ (ब्रा. - २ 'वन्तु १ 'इकार.न्तोऽयम्' ख. | " तेनापशीष्मा यज्ञेन यजमानाः । नाशिषो वारुन्धत । न सुवर्ग लोकमभ्यजयम्" । अयं पूर्वपक्षः । अथोत्तरपक्षः-"न मा यन्नति कश्चन । इयं यका" इत्यादि " माता च ते" इत्यन्नं तिक्तान् ह्येनावत् । यजमानमेव तेजसानक्त्यान्तमेव यजमानं तेजसानक्ति । अणुभिश्च महद्भिश्च । सत्वा युनक्तु विष्णुस्त्वा युनक्तु । दमस्तम्चे जुहुयात् । परिगृहीत एवास्मे समीचीनं रेतः सिञ्चति । त इदं क्षेत्रमावि- शन्तु ''इत्यधिकम् ख. ३ 'त इति शब्दः स्यात् । यथा-' ख. ४ ' इत्यनुवाके आद्यन्तयोः वयस्या इत्यस्याकाराभाव इति शब्दार्थः । शेषः पूर्वपक्षे अकाराभावात् ' स. ५' त्रयमध्ये अकाग्वान् । द्वितीये वर्षकोत्तां ससृवांसो तमं हयात् । वैत्याहा हन्ति ते . नन्दाः हृयतामविशत्यपि । उत्तम' ग, . ...
भारद्वाजशिक्षा . ( आ. V.5 V.5)। द्वितीये पक्षे इमे शब्दाः । यथा- “वाज ससृवाँ सो-वाजं जिगिवाँ सः" ( I. 7. 8) । "वाजं त्वा ससृवा सम् ' । वाजं जिगिवाँसम्" (ब्रा. III. 7.6 ) सोम गायत्रेण छन्दसाऽग्नेः । प्रियं पाथो अपीहि ॥ त्रिः ( III. 3. 3)। "तावे- तद्यज्ञस्य शिरः प्रत्यधत्तां यत् (आ. V.I) । आदिरकाराभावार्थः । अगन्म ज्योतिरुत्तमम् ' । ऊर्ध्वाः " ( IV. 1. 7 )। " षड्ढोतारं मनसाऽनु. द्रुत्याहवनीये जुहुयात् " (ब्रा. II. 2. 2 ) । तनूनपादग्न आज्यस्य वेतु " (ब्रा. III. 5.5 ) । अवरैः परैश्चेत्याह + + अन्वाभजत्यन्तर्यामे" (VI. 4. 6)। " अथर्व पितुं मे गोपायेत्याह" (ब्रा. I. 1. 10 )। " आदि पञ्च । 'प्राणाना. महमित्यग्निः' । त्रिः (ब्रा. II. 1. 6 )। " तैनैवैनद्विन्दति सावित्रः" ( II. 3. 2 ) । " अस्यां वैनां भूतां प्रतिगृह्णाति । न सहस्रम् । य एवम् " VII. 1. 7 )। " अश्वमेध संस्थापयति । यदश्वचरितानि जुहोति" (ब्रा. III. 8. 8)। " एवैनं वसुभिः पुरस्ताद्रोचयतु गायत्रेण च्छन्दसा"। समा । " वाचस्पतिः सोमं पिबति जजनत् " ( आ. III. 2 )। "ते ये शतं देवानामानन्दाः" (आ. VIII. 2 )। उपमा रथन्तरं सह पृथिव्याह्वयताम् " ( ब्रा. III. 5. 8 )। " दक्षिणापरस्यां दिश्यविसपी नरकः (आ. I. 19 ) । " उत्तरापरस्यां दिश्यविषादी नरकः" ( आ. I. 19 ) ॥ (म् ) उत्तमए इकारान्ता रेफाच्च वर्णतः क्रमात् । अमी एकारान्तपदादयः अपरपक्षे ज्ञातव्याः । यथा--" समारम्भयते भूत्यै सा " (II. 4. 2 ) । " तैर्यजते तेज एव प्रथमेनावरुन्धे " ( VII. 1. 8)। " यामेव प्रथमेनावरुन्धते । प्रजां विन्दन्ते" (II. 3. 1 )। " लोकयोध्नुवन्ति । अस्मिंश्चामुष्मिंश्च । चतुर्दशरात्रः " (VII. 3. 4)। "नैनं पापी कीर्तिरा- (ब्रा. "पणेत " (VI. 1. 10 )। पृथिवी महामोषधयः रूपमग्निः " (VII. 5. 17)। " दिवे त्वाऽन्तरिक्षाय त्वा ( I. 1. 11, III. 5. 8)। " त्वा शुन्धतां" ( I. 3. 6 ) । “ द्वारः । अपाघा , 'एकारान्तशब्दः एकारान्तपदं इकारांन्तशब्दश्येति इकारान्तपदं च उत्तमे अपरपक्ष भवति । यथा २ 'त्रः" । आ । तो भवन्ति । अञ्जतेऽभ्यञ्जते । घुणीवान् चेतति- मना । अयममिः।" इत्यादि । अपि च रेफाश्च शब्दाः इति सरेफशब्दाः णन्स्यपक्षे' स. गच्छति" III. 1. 5)। तस्य ते %3- भारद्वाजशिक्षा । “गाई. "सप्त + + (ब्रा.III. 1.2 (आ. (आ. II. 3)। - परा अनुवित्तयो नाम । तपः (ब्रा. III. 12. 4 ) । "अस्युन्मुक्तो वरुणस्य पाशः ( I. 2. 9 )। " अग्नेः " ( I. 2. 10) । " घृतमुच्चरण्येत् । प्र णो देवी " (I. 8. 22) । “घृणीवाञ्चेतति त्मना । अयम् " (III. 5. 11) पत्य उन्नोनेषत् " ( आ. II. 6)। " भूः सुदुःस्त्यानो घृतश्च्युतः । येन " + । ते अस्मै सर्वे घृतमातपन्ति " ( आ. I. 7 )। वर्षन् भूतरावृत्स्वाहा । मान्दा वाशाः ” (II. 4. 7 ) । " विश्वा भूतानि प्रतिमोदमानः । तस्य )। अस्य कृतं भवति ब्रह्मवादिनः " ( IV. 4. 9)। " सदःकृतम् । मा " ( ब्रा. II. 6. 1 ) ।“ उपयामगृहीतः " "त्व सरखती" II.3 )। कृतान्नः पाह्येनसो यत्किंचानृतमूदिम " " यज्ञमेव तन्मृदयति सुपारा" (VI. 1. 4) " रेफाच्च" इति शब्दात्तान्यन्त्यपक्षे पदानि जानीयात् । रेफान्वितानि इत्यर्थः । यथा- लोकान्यथापूर्वमभि जयति " ( IV. 2. 1 )। इत्याह । परोक्षमेवैन- ज्जुहोति" ( II. 6. 8 ) । “ आजुह्वानस्य सर्पिषः" ( IV. 4. 4)। वा एष प्रजां पशून्वपति" ( V. 2. 2 )। आलभते वाघ्न एवास्य " (VI. 1 11 )। " उत्तरोऽन्तर्वृत्तान्करोति " (VI. 2. 10)। " सर्पत्" (VI. 3. 1 )। " ते संवत्सरेण योपयित्वा" ( VI. 3. 3 )। सहस्रमस्य प्रतिगृहीतं भवति" (VII. 1. 6 ) । “ मनुष्यलोकं प्रत्यवरोहन्तो यन्ति जगतीम् " (VII. 5. 4)। एषा वै प्रथमा रात्रिः"। यदुत्तरे ( ब्रा. I. 1. 2. )। ते संवत्सरे व्यायच्छन्त (ब्रा. I. 5. 6) पराभवन् । यस्यैवं " ( ब्रा. II. 1. 4 ) । " आश्विनं दुह्यमानम् मैत्रं दुग्धम् । अर्यम्णः" )। यदत्र रितं रसिनः " (ब्रा. II. 6. 3 )। " भुवनं च सर्वे तत्सत्यमर्चदुप" ( ब्रा. III. 12. 3 ) । तदवरुन्धे" तस्यैतद्वतम् ” ( I. 26 )। "दधद्रयिं मयि पोषम् " ( आ. IL 5)। अत्रादौ रयिमिति किम् ? । “अहेडञ्छम ते स्याम (आ. II. 5)| " नारा- शंसीः प्रीणाति । दर्भाणां महत् ( आ. II. 11 )। “ एतस्मिन्नुदरमन्तरम् " ( आ. VIII. 2 )। " अपीपरो मा रात्र्या अहो मा पाहि" (आ.IV. 10 )। ( आ. X. 25) । किंच वर्णानां क्रमादिति वर्णतः क्रमादिति अयं पूर्वोद्भवः, अयमुत्तरोद्भवश्च वर्ण इति ज्ञातव्यः॥ प्रत्यङ् होतारमति- " ततस्ते (ब्रा. II. 1. 8 " " यात्रिया पापम् ८६ भारद्वाजशिक्षा । उत्तमवर्णपदानि इहोत्तमपक्षे उत्तमवर्णान्वितपदान्युदाहरिष्यामः इति यावत् । यथा- वाजिनं त्वा सपत्नसाहम् " ( I. 1. 10) । " देवेभ्यः शुम्भस्वेन्द्रघोषः " (I. 2. 12 ) । “ अकर्देवहूतिं नो अद्य । अक्रन्दत् ” (I. 3. 14 ) । इति " तेषामेता व्याहृतीः" (I. 6. 10) । " प्रियं वां पीथो घृतस्य गुह्या ( I. 8. 22 ) । " वीरुधो भुवन्निति स प्रजापतिः " ( II. 5. 3 )। " किंदेव- त्यं सांनाय्यमिति” (II. 5. 3 ) । आसीदैव्यो सुराणां तौ प्रजापतिम् " ( II. 5. 11 ) । “ अङ्गिरस्वदधिरसि" ( IV. 1. 1 ) । " बाहू उपस्तुत्यं " (IV. G. 7)। " वयसा बृहन्तम् । तेन वयम् " ( " (IV. 7. 13 )। वा एतद्यज्ञं सचन्ते यदनः" (V. 2. 2 ) । " पृथिवीमनु" ( V. 5. 7 ) । " तेषां त्वमस्युत्तमः " ( V. 5. 7)। अपां त्वाऽग्ने " (V. 5.7 ) । " ब्रह्म सवश्चिन्यः" ( V. 6. 3 )। "अचिनुत क्षत्रेण दक्षिणं पक्षं पशुभिः"(V.6. 10)। "पार्श्व यम्यै पाटूरः। पन्थां" (V. 7. 23 )। उदपतत् त्रयोदशाक्षरा" (VI. 1. 6)। " पुनराददीत । तेजः " (VI. 1. 11)। " अतिष्ठमानाः पञ्चधा व्यक्रामन् " (VI. 2.2)। " नक्तं ददृश्रे छायायै" (VI. 4. 2)। " वेदेनाभिवासयति । तस्मात् " ( II. 6. 3 ) " पयसा श्रीणाति । पशुभिः " (VI. 4. 8)। " ओषधयः पुनराभवन्ति " (VI. 2. 4) । " तान्यनु- ग्राम्याः" (VI 5. 11) मिनुयात् । सुवर्गकामस्य" (VI. 6. 4)। "स्कन्धेभ्यः स्वाहा " (VII. 3. 16)। " पञ्चाहा भवन्ति । पश्च वै" (VII. 4. 5)। "त्रीण्याश्विनानि" ( VII. 4. 5)। "षष्टिश्च स्तौत्रियास्तावतीः" ।(VII. 5. 1)) " यदुत्तरे फल्गुनी । मुखत एव । + वसीयान् " (ब्रा. I. 1. 2 )। " पृथिव्याः संविदाने। रोदसी तयोः" (ब्रा.I. 2. 1)। " उत्सृजति " | " चतुरः प्रयाजान्" ( VI. 6. 3)।"प्रजात्यै । यदुदिते" । यथा-(ब्रा. II. 1. 2 )। " स्यादिति । भूयस्तस्य + + + उत्तरं कनीयः " (ब्रा. II. 1. 4)। " अग्निहोत्र एव तत् सायं प्रातर्वजं यजमानः (ब्रा. श्रितः" (बा. II 2. 3.) सशीर्षा विपाप्माऽमुाष्मिल्लोके भवति । देवता" (ब्रा. II. 3..4 )। इह मह्यं नियच्छतम्" (ब्रा. II. 4. 4) । “वर्मन् क्षत्रस्य ककुमि श्रयस्व। ततः (ब्रा.II. 4.7 )। “यथारूपाणि बहुधा वदन्ति पेशांसि देवाः" (ब्रा. II, 5. 1 )। II. 1. 5 )। " एतस्मिन्वा एष भारद्वाजशिक्षा ८७ (ब्रा. II 5. II 5. 6 )। 1 " याभ्यामिदं विश्वमेजत् " ( ब्रा. II. 6. 3)। “पौंस्येनेमं स सृजाथो वर्येिण" ( ब्रा. II. 7. 17)। " इन्द्रं वै" ( ब्रा. ( ब्रा. II. 7. 18 )। वृषण रयिं दाः" य इमे" । आ नो मित्रावरुणा हव्यदातिम् ।धृतैः (ब्रा. II. 8. 6 )। श्रद्धया हूयते हविः । + + । श्रद्धां प्रातहवामहे " (ब्रा. II. 8. 8)। मनसा विब्रवीमि वः (ब्रा. II. 8.9 )। मघासु याँ सुकृतम् । गवाम् । (ब्रा. III. 1. 1)। यासामषाढा मधु । ++ । ताः तन्नः" (ब्रा. III. 1. 2 )। ता न आपः (ब्रा. III. 1. 2 )॥ "ह- विरधिपिनष्टि । यज्ञात् । + + द्यावापृथिवी" (ब्रा. III. 2. 6 ) । “स्यादिति मूलतः संमृज्यात् वृष्टिमेवोत्" (VI. 4. 5) । " ये यज्ञपतिं वर्धान् " (ब्रा. III. 5. 8 )। "विश्वमस्याः प्रियमुपहूतम्" (ब्रा. III. 5. 13 ) । “अग्र- भीष्टाम् । अवीवृधेतां पुरोडाशेन " (ब्रा. III. 6. 15 " नक्षीकाः ++ आजायन्ते" (ब्रा. III. 9. 1 )। “ साक्षादेव प्रजां पशून् । प्रजापतिः" (ब्रा. III. 9. 2)। " महिमानौ गृह्णीत " (ब्रा. III. 9. 10 ) । हेत्यवभृथ उत्तमाहुतिं जुहोति " (ब्रा. III. 9. 15)। " उत्तरवेदिं चिनोति " (बा. III. 9. 21 ) । " आसादयन्निषादयन् " (ब्रा. III. 10. 1 ) । " वृष्टिरसि वृश्च मे । + + यक्ष्यमाणः (ब्रा. III 10. 9 )। “विजहन्विश्वा भूतानि संपश्यन् + + । य एवं वेद" (ब्रा. III. 10. 9 ) । " शेवधि न धयन्ति । अधीतं" (ब्रा. III. 10. 11 )। हृदयं यजूं षि पल्यश्च 5)।" स सत्यमग्निं चिनुते । तदेतत् " (ब्रा. III. 12. 5 ) । “ प्रयुज्यन्ते। शरद्यत्रोपदृश्यते । अभि" आ. I. " तस्मादिहातन्त्रितपाः । तेषाम् " (आ.I. 7)। मा मा केचित् । + + । निधन्वेवताँ३ इमि" (आ. I. 12)। “ सूर्ये शुक्रं समाभृतम् " ( आ. I. 22 )। " एतस्याग्नेरनभ्या- + " न कूर्म" ( आ. ( आ. I. 26 ) । “ अङ्गारेषु च ये हुताः । उभयान्" ( आ. अथ तमग्निमिन्धीत । यस्मिन् । तिरोधा भूः स्वाहा ( आ. I. 31 ) । " अनाधृष्टं देवकृतम् " ( आ. IL 3 )। " पुनस्ते प्राण आयति" ( I. 3. 14) । " क्षत्रं मे जिष्णु यस्या- हमस्मि" (आ. II. 5) । " वाचस्पते हृद्विधे नामन् " ( आ. III. 5 )। "देवि दक्षिणे वैश्वानराय रथम् " ( आ. III. 10 ) । “ इन्द्रस्यात्मानं शतधा+ 9 " (ब्रा. III. 12. 4) रोहाय, + I. 27 )।
भारद्वाजशिक्षा VI. 3)। VI. 7 इन्द्रः ( आ. III. 11 )। राजा । रुचितोऽहं मनुष्येषु + + । भूयासम् ++। रुगसि" । (आ. IV.6 | "प्राणस्य त्वा परस्पायै चक्षुषः (आ. IV. 11 ) । " जागतमसि । शफोपयमान् ” ( आ. V. 7 )। " छन्दोभि- रेवैनानादत्ते सावित्राम्" अपीहि । यमेन" (आ. " मा त्वा वृक्षौ संबाधेथाम् । + + + । पृथिवीमही (आ. )। यथा तेषु"। " तथा तेषु तत्र वर्तेथाः " ( आ. VII. 11 ) । एषः । सलोकतामामोत्येतो वै" ( आ.X. 80 ) ॥ (म् ) व्युत्क्रमावस्तवान्या यत्सुभगा ददतु प्रियम् ॥ ११४॥ घृतभूतकृतावोच्च पूथिवीत्वारदब्रुवन् । राज्यस्यत्यत्यहश्चन्द्र वा योनिर्नवैष्यथः ॥१५॥ एतेनोक्तं न्यदाग्नेयः पशवोनो विचारथ । प्राणममृत आदित्यः सत्नूपसूपानुवि ॥ ११६ ॥ तस्मा एत मवाचस्त्वा सजाता द्याय चातिथिः। जुषन्तां पुष्कलेभिश्च स्यातां जीवांश्च तेजसा ॥ ११७॥ तेदक्षन्तपुरोडाशं दिशोऽस्माकं च दुष्करम् । विष्णोष्टनाच्च दाधर्थ निर्जन्ति यामि चेमि चेत् ॥११८॥ मये हनिधिना चोग्रमन्यस्तिग्मं च मष्मषा । पिप्रतोथो अधियीत परिदत्तादमं फला ॥ ११९ ॥ द्विविषाद्यपिधानं च रोहोवो, यजमान अत् । व्युत्क्रमो वैपरीत्यम् ; पूर्ववर्ण एव उत्तरपदं तिष्ठतीत्ययमारम्भः । यथा- " अस्युन्मुक्तो वरुणस्प" (I. 2. 9 ) । " अग्नेः" ( L. 2. 10 ) । “घृत- मुच्चरण्येत् । प्रणः” (I. 8. 22)। " गार्हपत्य उन्नोनेषत् । + + भूमिः" ( आ. II. 6 ) । "इममेवाग्नि स्तवानि" (I. 5. 9)। "एताभिरेवासादयेत् । यद्वै" (L. 6. 10)। "सवित्र आ सवित्रे द्वादशकपालमपराहे" (ब्रा. III. 8. 12 )। तस्य ते ददतु येषाम् । वर्षन् भूतरावृस्त्वाहा " ( II. 4. 7 ) । " विश्वा भूतानि प्रतिमोदमानः" (ब्रा. III. 1.2 )। “सर्वा इदिशोऽस्माकम् " (III. 2. 8)। " पाहि धूरसि" (III. 2. 10)। " आपो अपानपात् ( VL 4. 3 )। " अपां- ।
भारद्वाजशिक्षा ८९ 1) । xx "केन न " नपाः अपान्नपात्" । सुभगा रराणा । सान आगन्वर्चसा" ( III. 5. “ विडश्वत्थो यत्पर्णमयी जुहूः " (III. 5. 7 ) । " यत्पर्ण- मयः संभारः । ब्रह्मवर्चसं" (ब्रा. I. 1. 3 ) । " पुष्टमसि । योनि रग्नेः " ( IV. 2. 8 )। " ब्रह्म । इत्यधरलक्ष्माणं तस्य असुरः (V. 2. 8)। " कल्माषः । आग्नेयः कृष्णः " (V. 5. 24) उपैष्यथेति" (V. 7.5)। एष रात्रिया यत्कृष्णम् " कृष्णविषाणां प्रास्यति । योनिर्वै " (VI. 1. 3) । " तादृगेव तद्यन्न विचिनुयात् " ( VI. 1. 9)। स तस्माद्वाश्यं वारुण्या ( VI. 1. 11 )। " गृह्णाति पशवो वै वसतीवरीः" (VI. 4. 2) । " अपोऽहः प्रविशति । तस्माच्चन्द्राः (VI. 4. 2)। "अस्य कृतं भवति । ब्रह्म" (VI. 4. 9 )। “सदःकृतं"। (ब्रा. II. 6. 1)। "शुप । त्वं सरस्वति"। "कृतान्नः पाह्येनसः । यत्किं च" (आ. II. 3)। यज्ञस्य सतनुत्वाय देवता वै" । “ महिमौषधयः रूपमग्निः " ( VII. 5. 17 ) । " पथो वा एतेऽध्यपथेन यन्ति । येऽन्येनैन्द्रावाय- वात् " ( VII. 2. 8 ) । "विचहैवास्यैते" (ब्रा. III. 10. 9 ) । " अब्रुवन्नरा- स्मोत्तिष्ठामाव तम्" ( VII. 5. 2 )। अन्यदन्यत्साम भवति " देव- लोको वै" ( VII. 5. 4 )। " दिवे त्वाऽन्तरिक्षाय त्वा पृथिव्यै त्वा स्वधा" (I. 1. 11) । अनुवाकादि मे देवस्य " अत्र च प्रकृतमिति शब्दार्थः । पृथिव्यै त्वाऽन्तरिक्षाय त्वा दिवे त्वा " (I. 3. 6) "प्राणं त्वाऽमृत आद- धामि" (ब्रा. I. 2. 1 ) । “ अवाचोवपादात् । + + + । तं पञ्चाभिः " (ब्रा. I. 2. 4)। " एषा वा अवाच्याहुतिः । तामसुराः (ब्रा. " यस्याग्निहोत्र्युपसृष्टा तां दुग्ध्वा" (ब्रा. I. 4. 3) । घृतश्चुतः (ब्रा. I. 4. 8 ) । “एनः'' सर्वे घृतमातपन्ति " ( आ. I. 7 सप्त तान्येकादश xxx आदित्यो द्वादशः अनुलोममविग्राहम् । प्राणानेवास्मै" (ब्रा. II. 3. )। " यत्किच । राजसुयमनुत्तरवेदीकम् " (ब्रा. II. 7. 5)। "ये के सप्तहोत्रा अनुविद्वान् " (ब्रा. III. 11. 5)। " प्राची दिक् " (IV. 3. 6) । " तस्मा एत स्थागरमलंकारं कल्पयित्वा" (ब्रा. II. 3.10 )। पृतना साह्याय च + + + । इन्द्रत्वा" (ब्रा. II. 5. )। " ज्योतिषा त्वा । वैश्वानरेण । + + + | अयं ते" (ब्रा. II. 5. 8)। " ये भारद्वाज... १२ तस्य . II. 1. 4)। - “ (ब्रा. I. 5.3 I. 5. 3) । 2 6 भारद्वाजशिक्षा 10)। " यामि सजाताः समनसः जीवाः ” (ब्रा. II. 6. 3 ) । " हविरिदं जुषन्ताम्" ( IV. 1. 8)। " यदग्ने विश्वेषामतिथिर्मानुषाणाम् " (ब्रा. (ब्रा. II. 7. 12 )। " येभिर्वाचं पुष्कलेभिरव्ययत् " ( ब्रा. II. 7. 15)। " रायस्पोषं विष्यतु " (IV. 1. 8) " प्रियं भोजेषु यज्वसु । अस्माकम् " (ब्रा. II. 8. 8 )। "प्रियं देवानामप्येतु पाथः " (वा. III. 1. 1 ) " तन्नो विश्वे अभि । ++। तन्नो नक्षत्रम् " (ब्रा. III. 1. 2 ) । तिग्मेन नस्तेजसा सशिशाधि" (ब्रा. III. 5. 12 )। " उपहूतम् " (ब्रा. III. 3. 13) । “पचन्पुरोडाशम् । बध्नन्निन्द्राग्निभ्याम् (ब्रा. III. 6. 15) । पुनरप्येति देवान्" "दिवः " (III. 1. 10 ) । " पुनरप्येति जीवान् । त्रिवृत्” (ब्रा. III. 7. अपाघा अनुवित्तयो नाम तपः (ब्रा. III. 12. 4) । "ते दक्षन्त । दक्षिणां प्रतिगृह्य " (ब्रा. IIL 11. 8 ) । तनूषु पिप्रतः । प्रजा देवेभ्यः " (ब्रा. III. 7. 14)। " व्यष्टभ्नाद्रोदसी विष्णवे ते । दाधर्थ" (आ. I.8 )। " पापान्निनन्ति + ++ । रोदस्योः" ( आ. I. 8 ) । मयूररोमभिः । मा मा । ० ४। निधन्वेवतां३ इमि । अणुभिश्च" ( आ. " दिशि विषादी “ दिश्यविषादी" (आ. ( आ. I. 19) । " अरण्येऽधीयीत । ( आ. L 32 )। " ऋतस्यर्तेन मामित" (आ. II. 3)। " अप्रतीत्तं मयि येन यमस्य निधिना चरामि” (आ. पश्या च राष्ट्रभृच्च" (आ. II. 4 ) । " उग्रंपश्ये" (आ. II. 4)। " ते- नान्योऽ३स्मत् " ( आ. II. 4)। " संवर्चसा" ( आ. II. 4) । कृधि तिग्ममोजः" (आ. मष्मषाकुरु । स शितम् " (आ. II. 5)। " उद्व) अथोबलम् ” ( आ. II. 5 )। “ आदित्यवर्ण तमसः परस्तात् " ( आ. III. 14)! " दशोर्यो भासि सुमनस्यमानः स नः" (आ. III. 6) । )। "सशीष्णा यज्ञेन यजमानः शिषो रुन्धे" ( आ. V. 1 ) । अनयोः अत् अकारान्तहस्व इत्यर्थः । पृथिवी अमंसाताम् । तम्" ( आ. )। " अवाशिषोरुन्धत" । ++ " अवाशिषो रुन्धे । अभि" ( आ. V. 1 ) । " अथेमेनं परिदत्तात् " ( आ. VL 1 ) । " आधिरोहयेमम् " (IV. 2. 5)। " अश्मन्वतीः" (आ. VI. 3)। यथानः सुफला ससि" ( आ. VI.6 )। " सवितैतानि" (आ. I. 12)। JI. 3) । "उग्रं " वर्चसे II. 5)। अवा- सम्राट् " ( आ. IV. 6 द्यावा IV. 9 VI. 6)।
भारद्वाजशिक्षा ९१ अथ तस्य भयं भवति" ( आ. VIII. 2 )। " अमृतापिधानमसि" ( आ. X. 70 ) । “ धर्मान्नातिदुष्करम् " ( आ. I. IS ) ॥ [( मू) दिशोऽस्माकं स्तवानि यत् सुभगा धूर्ददत्वपि । घृतभूतकृतावोच्चैः पृथिव्यै त्वादब्रुवन् ।। रात्रियास्यत्यहश्चन्द्रा वा योनिन उपैष्यथ । तस्मा एतमेवाचस्त्वा सजाता ह्याय चातिथिः ॥ एते तस्यान्यदायः पशवो न तथा विचि । अधरामृत आदित्यसतनूपसृष्ठानुवि ॥ जुषन्तां पुष्कलेभ्येजज्जीवानस्माकं मामित । मयेह निधनोग्रमन्यस्तिग्मेन च मष्मषा । विष्णोऽष्टनाच्च दाधर्थ निर्जन्ति यामि चेमि च । ते दक्षन्त पुरोडाशं पिधानमसि दुष्करम् ।। पितोऽथोऽप्यधीयीत परिदत्तादिदं फली। तेजसाऽस्मै च संयन्तु अविग्राहं च विष्यताम् ।। परस्तादविषादी च अणुभिर्भासि रोह च । आसादयेदोसवित्रे सशीर्णा ह्याशिषोऽम च ॥ दिशोऽस्माकम् , स्तवानि, यत् , सुभगा, धूः, ददतु, घृत, भूत, कृत, अव, उच्च, पृथिव्यैत्वा, आरत्, अब्रुवन् , रात्रिय, अस्यति, अहः, चन्द्रा, वा, योनिः, न उपैष्यथ, तस्मा एतम् , अवाचः, त्वा, सजाताः, ह्याय च, अतिथिः, एते, तस्य, अन्यत् , आग्नेयः, पशवः, नविचि, अधर, प्राणममृते, आदित्यः, सतनु, उपसृष्टा, अनु वि, जुषन्ताम् , पुष्कलेभिः, एजत् , जीवान् , अस्माकम् , मामित, मयेह, निधिना, उपम्, अन्यः, तिग्मम् , मष्मषा, विष्णो, अष्टभ्नात् , दार्थ, निज़न्ति, यामि च, इमि, ते दक्षन्त, पुरोडाशम् , अपि- . १ नाय' ग. २ — गादूर्धद' ग. ३ 'तापोश्च' ग. 'नरद' ग. ५ तस्म वाचस्तु' ग. 'वो ना विचाधर' ग. ८ 'निधिनो' ग. ६ ७ 'कमामित' ग. 'पिठ्यतो' ग. १. फला।' ग. ११ 'यान्तु' ग. ११ 'ये सदावि' ग. १ ९२ भारद्वाजशिक्षा धानमसि, दुष्करम् , पिप्रतः, अथो, अधीयीत, परिदत्तात्, इदम् , फला, तेजसा, अस्मै, संयन्तु, अविग्राहम् , विष्यताम् , परस्तात् , अविषादि, अणुभिः, भासि, रोह, आसादयेत् , आसवित्रे, सशीर्णा, आशिषः, अमन् , पूर्वोत्तर- शब्देषु सदृशेषु पूर्वोत्तरवर्णा एवोत्तरशब्देषु तिष्ठन्ति । ते शब्दाः तानि पूर्वोद्भव- वर्णान्वितपदान्युत्तमपक्षे भवन्तीत्ययमारम्भः । यथा--" यथा नः सर्वा इदिशोऽ- स्माकं केवलीरसन्" । " इममेवाग्निं स्तावनि समास्तुतः " यत्पर्णमयी जुहूर्भवति । यत्पर्णमयः संभारो भवति" सहस्रपोषं सुभगा रराणा " प्राणं मे पाहि धूरसि श्रेष्ठः " । " तस्य ते ददतु येषां प्राणः सुदुघा हि घृतश्च्युतः । ते अस्मै सर्वे घृतमातपन्ति"। विद्युद्वर्षन् भूतरावृत्स्वाहा " विश्वा भूतानि प्रति मोदमानः" । “ समधूकमस्य कृतं भवति ब्रह्मवा- दिनो वदन्ति । देवहितं सदःकृतम् । कृतान्नः पाह्येनसो यत् किंचानृतमूदिम"। अस्युन्मुक्तो वरुणस्य पाशः घृतमुच्चरण्येत् । प्रणो देवी" " गार्हपत्य उन्नो नेषदुरिता यानि चक्रम । “ भूमिर्माता । पृथिव्यै त्वाऽन्तरिक्षायत्वा दिवे त्वा शुन्धतां लोकः" । “ पृथिव्यै त्वाऽन्तरिक्षाय त्वा दिवे त्वेत्याह" । एते अनुवाकादिवाक्ये । " पोषाय त्वा पृथिव्यै त्वाऽन्तरिक्षाय त्वा दिवे त्या सते त्वा” इति सप्तमकाण्डे देवस्य त्वानुवाकस्यान्तिमं वाक्यम् । एता- न्युदाहरणानि । अथो प्रत्युदाहरणानि लिख्यन्ते-"दिवे त्वाऽन्तरिक्षाय त्वा पृथिव्यै स्वाऽपेन्द्र " इति तृतीयकाण्डे पञ्चमप्रश्ने उपयामगृहीतोऽसीत्यनुवाके “ विषिमान् हरवितमः । दिवे त्वाऽन्तरिक्षाय त्वा पृथिव्यै त्वेत्याह । एभ्य एवैनं लोकेभ्यः प्रोक्षति । स ते त्वा” इति प्रथमाश्वमेधे । इदं प्रकृतमिति तुशब्दार्थः । पृथिवीमनु व्याहरत्तदोषधयः । ता अब्रुवन्नरात्स्मोत्तिष्ठामावतम् । एष रात्रिया यत् कृष्णं यदेवैनयोः । कृष्णविषाणां प्रास्यति योनिर्वै । अपोऽहः प्रविशति । तस्माच्चन्द्राः । स तस्माद्वाश्यं वारुण्यर्चा । अपां पृष्ठमसि योनिरग्नेः समुद्रमभितः । केन न उपैष्यथेति । तस्मा एतं स्थागरमलंकारम् । अवा- चोऽवपादादबिभयुः । एष वा अवाच्याहुतिः । ज्योतिषा त्वा वैश्वानरेणोपति- ष्ठते । ये सजाताः समनसः । जीवा जीवेषु । पृतनासाह्याय च । विश्वेषामतिथि- र्मानुषाणाम् । स य एवं विद्वानेते आत्मानं स्पृणुते । वि च हैवास्यैते देवते पाप्मानं द्यतः । उभे ह्येवैष एते आत्मानं स्पृणुते । पथो वा एतेऽध्यपथेन यन्ति । " भारद्वाजशिक्षा तस्य ह तिस्रो रात्रीरनाश्वान् गृह उवास । अन्यदन्यत्साम भववि । कल्माष आग्नेयः कृष्णोऽजः । पशवो वै वसतीवरीः । ताहगेव तद्यन्न विचिनुयात् । अधरलक्ष्माणं तस्योपदध्यात् । प्राणं त्वाऽमृत आदधामि यत्ते शुक्र । तान्ये- कादश आदित्यो द्वादशः । यज्ञस्य सतनुत्वाय । देवता वै सर्वाः । यस्याग्नि- होत्र्युपसृष्टा निषीदति । तां दुग्ध्वा । सप्तहोत्रा अनु विद्वान् । इन्द्रवन्तो हविरिदं जुषन्ताम् । यदग्ने । येभिर्वाचं पुष्कलेभिरव्ययत् । विश्वमेजत्समेति । यदन्तरा पितरं यन्मृतः पुनरप्येति जीवान् । अस्माकमुदितं कृधि । ऋतस्यर्तेन मामित । यत्कुसीदमप्रती त्तन्मयेह येन यमस्य निधिना चरामि । उग्रंपश्या च । राष्ट्र- भृच्च तान्यप्सरसावनुदत्तामृणानि । उग्रंपश्ये राष्ट्रभृत् । तेनान्योऽस्मत् समृ- च्छातै तमस्मै प्रसुवामसि । संवर्चसा । इममग्न आयुषे वर्चसे कृधि तिग्ममोजो वरुण संशिशाधि । तिग्मेन नस्तेजसा व्यष्टभ्नाद्रोदसी विष्णवे ते दाधर्थ । पापानिज़न्ति सर्वदा । यामि मयूररोमभिः । निधन्वेव तां इमि । ते दक्षन्त दक्षिणां प्रतिगृह्य । पचन् पुरोडाशम् । बघ्नन्निन्द्राग्निभ्यां छागम् । अमृतापि- धानमसि । धर्मान्नातिदुष्करं तस्माद् धर्मे । मनस्तनूषु पिप्रतः प्रजावन्तः । देवेभ्यः । उद्वर्चः । अथो बलम् । अरण्येऽधीयीत । अथेमेनं परिदत्तात् पितृभ्यः त इदं क्षेत्रमाविशन्तु । त इदं क्षेत्रमनुविशन्तु । यथा नः सुफला ससि । तिग्मेन नस्तेजसा संशिशाधि । ते अस्मै सर्वे घृतमातपन्ति । अनुलोमम- विग्राहम् । प्राणानेवास्मै कल्पयति तन्नो विश्वे अभिसंयन्तु देवाः । रायस्पोषं विष्यतां नाभिम् । धियम् । आदित्यवर्ण तमसः परस्तात् । उत्तरपूर्वस्यां दिशि विषादी । उत्तरापरस्यां दिश्यविषादी । अणुभिश्च महद्भिश्च । दशोर्चा भासि सुमनस्यमानः । अधिरोहयेमम् । एताभिरेवासादयेत् । सवित्र आसवित्रे द्वादश कपालम् । तेन सशीर्णा यज्ञेन यजमानः । अवाशिषो रुन्धे । द्यावापृथिवी अमंसाताम्"।] उत्तमपक्षे (मू ) एवेति ह विसौं च मध्ये चान्तेवयोऽप्युशन् ॥ १२० ॥ देवा इन्द्रिय इदं वा इन्द्रोवृत्रा प्रकेतुना । उत्तमपक्ष एव शब्दः च हकारान्वितशब्दश्च विसर्जनीयान्तशब्दश्च इति 4. 2)। I.5.9 तस्य- धुमन्त समि " वयो वा भारद्वाजशिक्षा शब्दाः भवन्ति । यथा- “ता एव यजमान आत्मन्ननु समारम्भयते " ( II. " सर्वाभ्य एव देवताभ्यः सर्वेभ्यः पृष्टेभ्यः आत्मानं निष्क्रीणीते " (ब्रा. I. 4. 1)। " एतमेव तच्चतुर्धा विहितं पाप्मानम् । यजमानोपहते ” ( ब्रा. )। मानव्यो हि प्रजामाद्यावा पृथिवी " (V. 1. )। हति स्रो रात्रीः । + + गृह उवास" ( ब्रा. III. 11. 8 धीमहि । वयस्वन्तः ( I. 3. 5)। यथा वै इत्यनुवाके उप व आयामेति वायोः पक्षतिः सरस्वतो निपक्षतिः (V. 7. 22 ) । "ये पराच स्यहानुपयन्ति"(VI. 4. 4)। "एष विशः प्रियः । विशोहि । + + + x ऋषभचम " ( ब्रा. II. 7. 2) इत्यादि । V. 1. 6 ) । इत्याद्यनुवाकेषुमध्ये अन्ते च उक्ता एव हविसर्गाः स्युः । यथा “ हेमन्तो मध्यम् । पूर्वपक्षाः" (V. 7. 6 )। 'अन्त' इति " यां प्रथमाम् (ब्रा. III. 11. 10 ) । ' उशन् ' इत्यनुवाके “ तदस्मै नैवाच्छादयत् " ( ब्रा. III. 11. 8 )। इति पदद्वयम् । “ ज्योतिर्धत्ते ज्योति मन्तोऽस्मै" ( ब्रा. III. 2. 7 ) । " धृष्टिरसि" (ब्रा. III. 2. 7 )। इत्यन्ते, " व्यतिषक्तो वै ग्रामणीः " ( ब्रा. II. 7. 18 ) । (ब्रा. II. 7. 18 )। " उक्थ्यमेव प्रायच्छत् । तस्मै तृतीयम्" (VI. 5. 1)। " तन्निर्मीयम् " (VI. 5. 1) । “ प्रकेतुना" ( आ. VI. 3 ) इति अनुवाके “ प्रियो देवानां परमे सधःस्थे" (आ. VI. 3. 4) " यं ते अग्निं"। (आ. VI. 4) इत्यपि ॥ (मू ) या वां च पावमानोऽयं वावतृतीय इत्यपि ॥ १२१ ॥ या वाम्" (II. 3. 13 ) । (बा. अयं वाव तृतीयम् एषु तृतीयेऽन्ते च विसर्गः स्यात् । यथा- मिन्द्रावरुणावग्नौ द्विपात्सु" ( II. 3. 13 ) । " ऋषिभिः संभृतो रसः । ब्राह्म- णेषु” (ब्रा. I. 4. 8 ) । योऽवरेणादित्यमित्यत्र । " अथ हैषः । यः परेण । अनन्तम् " (ब्रा. XI. 11.7)। (मू) द्वितीये तु प्रदेवं हि देवीः, प्राचीन, चैव चेत् । समिद्धो अनिः संक्रूर सुवेर्दाक्षि च नान्यतः ॥ ॥ १२२॥ " व्यतिषक्तो वै पुरुषः पावमानः II. 4. 8)। "यो वा- . , 'पवमानोऽयं वाव तृतीय इत्यपि ' ग. २ ' दाक्षि नचाम्य ' स.
भारद्वाजशिक्षा ९५ - प्रदेवं ( III. 5. 11 ) । देवीरापः (1. 8. 12 ) । प्राचीनव शं करोति (VI. 1. 1 ) । “ समिद्धो अग्निः " ( ब्रा. II. 6. 18 ) । क्रूरम् (V. 4. 1)। सुवर्दाक्षि, ( VI. 6. 1 ) । एष्वनुवाकेषु द्वितीय एव विसर्गः । अन्यत्र न । प्रदेवं देव्याधियेत्यत्र यथा--" धनञ्जयो रणेरणे" ( III. 3. 11 )। देवीरापो- मधुमतारित्यत्र यथा चन्द्राश्चन्द्रेणामृता अमृतेन स्वाहा” ( I. 8. 12 ) । प्राचीनवंशं करोतीत्यत्र यथा- " प्रच्युतो वा एषोऽस्माल्लोकादगतः + + यो दीक्षितः " ( VI. 1. 1 ) । समिद्धो अग्निः समिधा (ब्रा. II. 6. 18)। इति द्वितीयानुवाकः । तदर्थम् “ सुषमिद्धो वरेण्यः + + त्र्यविौः"। (ब्रा. II. 6. 18 ) । इत्यादि ॥ क्रूरमिव वा इत्यत्र यथा प्रच्युता वा एष आय- तनात् " ( V. 1. )। सुवर्गाय यद् दाक्षिणानीत्यत्र यथा-- " सत्येनैवेना ऋतेन विभजति " ( VI. 6. 1 ) । इति च ।। (मू ) वैपरीत्यं वषट्कारः परा वैश्वानरोऽग्नये । देवस्याहं, च सर्वाणि, वयोघ्नन्ति नवापरः ॥ १२३ ॥ एकादशाग्निष्टोमं च ब्रह्मकिं चैषवै विभूः। वास्तोरिन्द्रं चोपहूतं पूर्व होताग्निमेव च ॥ १२४ ॥ प्रजापतेस्त्रयं सत्यं देवसवितर्यज्ञ एव च । वषट्कारः ” ( II. 1. 7 ) " वैश्वानरः " ( I. 5. 11 ) । “परावाः" (I.5.2)। अग्नये" ( आ. X. 67 ) । " देवस्याहम् " (I. 7. 8)। “सर्वाणि" (II. 4. 11) दिवः " "घ्नन्ति " (VI. 6. 7) । नव ( ब्रा. I. 2. 2 )। ["पर"] एकादशप्रातः (V. 6. 22 ) । “ अग्निष्टोमं च " ( ब्रा. I. 8.7 ) " ब्रह्मवादिनो वदन्ति । किम् " (ब्रा. III. 3. 1 ) । “एष वै विभूः" (ब्रा. III.9. )। ( III. 4. 10 ) | "इन्द्रं वः " (I. 6. 12) "उपहूतम् " ( ब्रा. III. 5.8 )। " होता++ ग्निम् " ( ब्रा. III. 6. )। ( आ. X. 80 )। प्रजापतेः" (II. 3.5)। 'क' ( आ. I. 8 ) । "देवसवितः " " यज्ञः" ( III. 2. 7) एष्वनुवाकेषु विसर्गादयः १ दिवो घ्नन्ति' स. ग. २ ' नवांपरः' ख. ग. 3 ' मेषु च ' ख. ग. ? ' सत्यं प्रजापतेर्देवसवितरित्यचेष्टयथ' ख. " 19 वास्तोः" 2. "सत्यं परम् .
भारद्वाजशिक्षा -- -- संभवन्ति । 'व्युत्क्रम' इति परानुवाकेषु परवाक्येषु च न संभवन्ति इत्यर्थः । विसर्गादयोऽन्यत्र पूर्वपक्ष एवेत्यर्थः । वषट्कारो वै गायत्री तं बृहस्पतिरित्यत्र यथा--" खलु वै पर्जन्यो वर्षति " (II. 1. ) । " खलु वै प्रजाः प्रजायन्ते" ( II. 1 7 ) । परावा एष इत्यत्र यथा-" अन्नम्रक्षन् । पतयौ याज्पानुवाक्ये" ( I. 5. 2 )। वैश्वानरो न ऊयेत्यत्र यथा-- “ शोशुचान आरोदसी अपृणाः ( I. 5. 11 )। अग्नयेत्यत्र " शतधारः सहस्रधारो अक्षितः " (आ. X. 67 )। देवस्याहं सवितुरिन्यत्र यथा- “ सरिष्यन्तो वाजं जेष्यन्तः " ( L 7. 8)। सर्वाणि छन्दांसीत्यत्र यथा- " सर्वेभ्यो हि कामेभ्यः । + + + +। त्रै- धातवीयेन " ( II. 4. 11 )। नन्ति वा एतत्सोममित्यत्र यथा--- " विष्टं युवते वरुणो दुरिष्टम् । क" (VI. 6. 7)। नवैतान्यहानीत्यत्र यथा- उक्थ्या एव सप्तदशाः परः सामानः कार्याः " ( ब्रा. I. 2. 2 )। एका- दश प्रातर्गव्या इत्यत्र यथा " छगलः कल्माषः । + ++। ते त्वाष्ट्राः (V. 6. 22 ) । अग्निष्ठोममग्र आहरतीत्यत्र यथा- ता एवाप्नोति । प्रजा- पतिः " ( ब्रा. I. ४. FE) । ब्रह्मवादिनो वदन्ति किं चतुर्होतृणामित्यत्र यथा "इन्द्र खलु वै श्रेष्ठो देवतानाम् ' (ब्रा. III. 3. 1 ) । “ एष वै विभूर्नाम " ( ब्रा. III. 9. 19 ) । वास्तोष्पत इत्यत्र यथा--- " एवाप्त्वेष्टकाः कृत्वोपधत्ते " (III. 4. 10 ) । इन्द्रं वो विश्वतस्परि हवामह इत्यत्र यथा-" रोहयो दिवि । धर्मम् " (I. 6. 12)। उपहूतं रथन्तरमित्यत्र यथा--- उपहूतोऽयं यज- मानः । उत्तरस्याम् " (ब्रा. III. 5. 8 ) । होता यक्षदग्निं समिधेल्यत्र यथा-- सुवीरो वारैः । वेत्वाज्यस्य" (ब्रा. III. 6. 2 )। सत्यं परं परमित्यत्र यथा- यज्ञ इति यज्ञो हि देवानां तस्माद्यज्ञे रमन्ते" (आ. X. 80 ) । प्रजापतेस्त्रय- स्त्रिंशदित्यत्र यथा- “ यजायाभ्योऽविन्दत् । +++ । वृणामहै समावच्छः ( II. 3. 5 )। केदमभ्रं निविशत इत्यत्र यथा--" आपः सूर्ये समाहिताः " ( आ. I. 8 ) । देवसवितरेतदित्यत्र यथा "तं यज्ञोदुहे । स इष्ट्वा पापीयान् (III. 2. 7)॥ विसर्गः (मू ) ऋध्यते नीत आहुर्यो विश्व तद्धि सुवर्ग च ॥ (१२५) । ऋध्यते, नीतः, आहुः, एवंपूर्वः य इत्यत्र विसर्जनीयः । सांनिध्या- भारद्वाजशिक्षा ९७ -- -- . 1. 5.6)॥ द्विसर्गा- उच्यन्ते । यथा--- " पशुभिर्ऋध्यते"। यः संवत्सरं प्रयुक्ते" (बा. III. 9. 2)। " एष आनीतः ॥ यश्चातुर्मास्ययाजी" ( ब्रा, I. 5. 6.) । " एष ईप्सतीत्याहुः । यश्चातुर्मास्यैः + +एष हत्दै " ( ब्रा. I. 4. 10 ) । विश्व- कर्मा, तद्धिरण्यम् , सुवर्गाय यद्दक्षिणानि, एष्वनुवाकेषु च य इति विसर्जनीयः । विश्वकर्मा दिशामित्यत्र यथा- “ आवृश्च्यते यः पशुशीष ण्युपदधाति " ( V. 5. 5)। तद्धिरण्यमित्यत्र यथा--- " विक्रीणीते यः सोमक्रयण्या" ( VI. 1. 7 ) । सुवर्गायेत्यत्र यथा--- " आर्षेयो यः शुश्रुवान् " (VI. 6. 1)। अत्र किम् ? " एकं वा एतद्देवानामहः यत्संवत्सरः(ब्रा. III. 9. : 2) । ऋध्यामेव तीर्य एषु लोकेषु प्रतितिष्ठति । यच्चातुर्मास्ययाज्यात्मनः" (ब्रा. (मू) चैनास्तास्वति छन्दांसि त्वपां नान्त्यं पशुष्वपि ॥१२६॥ * छन्दांसि अति" ( V. 3. 8)। (अन्नं) “ अपां" (V. 6. 2 ) । पशुः " (V. 2. 10 ) । " चैना एवं वेदातिच्छन्दसम्” (V. 3. 8 ) । "चना एवं वेदान्नम् " ( V. 6. 2 ) । इत्यादि । नान्त्यम् इति किम् ? "यउचै- नमेवं वेद " ( V. G. 2 ) । " भूतेष्टकाः" (V. 6. 3 ) । तासु एवम्परः ऋतव्या उप, छन्दांस्युप, अपां ग्रहान् , पशुवै एष्वनुवाकेषु च एना इति विस- र्गान्तः स्यात् । यथा- “य उचैना एवं वेद । तास्वन्विष्टि" 12. 4 )। " चैना एवं वेददिति प्राणभृतः " (V. 2. 10) । " चैना एवं वेददिति संवत्सरः" (V. 4. 2 ) ॥ (म) देविका एतएवेति; संपैवैनास्तु माध्रुवा । देविकानिर्वपेत् , अस्मिन् एता एवेति स्यात् । यथा--" कुह्वावाचं दधा- त्येता एव निर्बपेदित्यादि " (I. 6. 2 ) । " संपश्यामिः” ( I. 5. 8) । इत्यत्र ध्रुवा एवैना अनपगाः इति स्यात् । ( I 5.8 ) । अत्र किम् ? " मा नो हि" सीत् " (IV. 2. 7 ) । इत्यत्र ध्रुव इति स्यात् । तया देवतयाङ्गिरस्वद्ध- " (IV. 2. 7)॥ (मू) आत्पूर्व समिधः; श्रोत्रं दाविधृति; वसिष्ठ तैः॥१२७॥ एवम्पूर्वः समिध इति स्यात् । " समिध आदधाति वैष्णवाः" (V. धश्यादो विधृतिर्वसिष्ठ ' ख. (ब्रा. III.. वाः सीदत" आप्यायस्व यथा- - भारद्वाजशिक्षा 6. 9 ) । " उदेनमुत्तरांनयेति । समिध आदधाति " (V. 4. 6 ) । " श्रोत्रं मेदाः " ( आ. IV. )। " विधृतिरुपरिष्टात् " ( आ. IV. 5 )। वसिष्ठो हतपुत्र इत्यस्मिन्ननुवाके- " अथो प्रैवतैर्जायन्ते । पृष्ठयः " ( VII. 4. 7 ) | इति विसर्गत्वस्थानत्वात् ॥ (मू ) त्वं सोन्ते तव मय्येषा त्वं सर्वः च ध्रुवोऽसि प्रिः । " त्वं सोम" (I. 3. 4)। इत्यत्र अनुवाकान्ते तव मयीति स्यात् । " यातवतनूर्मय्यभूदेषा सात्वयि" (I. 3. 4)। अन्ते इति किम् ? या मम तनूस्त्वयि । “ध्रुव" ( L 6.2 ) । इत्यनुवाके "ध्रुवोऽसि ध्रुवोऽहं भूयासन्धीरश्वेत्तावसु + + धीरः उग्रः + + ( II. 3. 9 ) । इत्यादि ॥ (मू ) यत्स्थले यादृशः शब्दः तादृशः परिकीर्तितः ॥ १२८ ॥ यस्थले यादृशः शब्दः वर्तते तत्र तादृशः शब्दो मन्तव्यः । यथा--- " मनसैव तद्यज्ञम् । ++ + + + । योवैयज्ञं योगे" (L. 6. 8)। " (I. 7. " यो वै यज्ञं प्रयुज्य" (I. 7. 6) । " यमत्वन्ते" (II. 1. 4)। " यमो वा इदमभूत् " (II. 1. 4 ) । इत्येक- वचनात् । " बिभ्यत । इन्द्रमुप " (VI. 4. 6)। " अमन्यन्त । यमो वै" (II. 1. 4)। " चतुष्पाद्धयश्वः " (II. 3. 12)। (II. 3. 12, V. 3. 12 ) । " अङ्गिरस्वत्पचन्तूखे । मित्र तामुखां पच " (IV. 1. 6)। "त्रिः सादयति । +++++। यद्गाह- पत्य उपसादयेत् " ( VI. 4. 2 ) । “ यस्यैवमग्निराधीयते" (ब्रा. I. 1. 4 )। यस्य वा अयथादेवतम्" (ब्रा. I. 1. 4 )।“ संवत्सरोऽष्टादशः ।+++ +++ । संवत्सरमेवतैः (ब्रा. III. 9 1 ) । " कश्चिद्धवै" (ब्रा. III 10. 11 )। "कश्चिस्त्वं लोकम् " ( ब्रा. III. 10. 11 ) इत्यादि । मू) विभक्तिलिङ्गरूपैश्च वर्णा ज्ञेया विचक्षणैः । क्रम इंग्यः च कण्ठोक्ति यजुरादि पदद्वयम् ॥ १२९ ।। पैदसांख्यं वर्णसांख्यमवधानाष्टकं बुधैः ।। 6)। पराभवाव यज्ञः अप्सु योनिर्वा अश्वः १'इमे विसर्जनीयान्ता इति मन्तव्याः ख. २ ' त्वं सोऽन्ते तव मर्येषा त्वं ते सर्वध्रुवो ध्रुवः 'ल. ३ 'ग्यं च ' स. दिसमद' ख, ५ 'वेदसा' ग. ६ सर्वसा.' ग, .-. भारद्वाजशिक्षा ९९ यया-" याच्वास्मै पोष" ( I. 5.7 ) । स्त्रीलिङ्गात् इदम् । “इन्द्रप्रति- हन्यं गृभाय ( L. 6. 12 ) नपुंसकत्वात् , “ भागधेयं प्रेप्सति तस्मै यत् आहुति न जुहुयात् । पदध्वयु च यजमानं च ध्यायेच्छतरुद्रीयम्" (V. 4. 3 ) । इत्यायेकवचनात, " य एवं चतुर्होतॄणां ऋद्धिम् । +++ । य एषामेवं बन्धुतां वेद" (ब्रा. II. 3. 1) | पुंल्लिङ्गबहुवचनत्वादिति विज्ञेयम् ॥ (मू ) यो जानाति भरद्वाजशिक्षामर्थसमन्विताम् ॥ १३०॥ स ब्रह्मलोकमामोति गृहमेधी गृहं यथा ॥ ॥ इति भारद्वाजशिक्षा सव्याख्या समाप्ता ।। । हरिः ओम् । । शुभमस्तु । अखण्डसच्चिदानन्द परमश्रीमहद्गुरुभ्यो नमः । विपश्चिवृद्ध गिरिज नागेश्वरमनीषिणा । भारद्वाजशिक्षाव्याख्या वृद्धाचलनिवासिना ॥ पिंगलवर्षम् । आवणिमासम् । २३ तिचश्रविष्ठा इन्ददिनत्तिल् यरिपरवनूरुक्कु प्रति नाममान महाराजपुरं वृद्धाचलं शीमैयिलिरुक्कुं वृद्धगिरिशास्त्रियळ् कुमारन् नागेश्वरशास्त्रियळ् यळुदिनतु ॥ ॥शुभमस्तु॥ , 'लस्थान ' क. २ असण्डेत्यादिभोगा नास्ति स. , September 6, 1779 Page तो अस्य २१ २२ २६ - स्य, नः तेन तु.। ची ३१ ३५ i चो Corrections and Additions Line For Read... नो अस्य अम्बे (II..4 अम्बे (VII..4 . उक्षत्तेभ्यः. उक्षत्येभ्यः १८ स्यनः .. १. धो [मतु]। ३ चि चमें प्रजात्रा प्रजामृगंग्रा १२ त्वं रयि त्वं रजि १२ पन्थाम". पन्थाम् (IT १३ ऋषभः ऋषभः" (I. 2.8)। *१७ जयत् जयत् (बा. III. 1. 5) स्तो स्तो १२ देवता वै" देवता वै": (VI. 6. 8)। गुमन्त युमन्तः VI VII ११ 'उशन्' इत्यनु - इत्यनु. निर्मीय निर्माय: २३ I II V.4.1 V. 1.5 " " ६४ ८३ ८९ 5904FY ९४
No text on this page.