·vi It is impossible to study the chief secondary works on Dharmasastra without becoming aware of the im. portance of Lakşmidhara's treatise and a longing to study it. The fecling had long bocn mine but the publication of the nibandha seemed impossible of rcalisation. Early in 1934, however, by a fortunate accident, I was honoured with an audience by His Highness the late Mahārāja of Baroda, Sir Sayaji Rao Gaekwad, wellcharacterised as "the Vikramāditya of our Age." The Prime Minister, Sir V. T. Krishnamachari, K.C. 1. E. was present at the interview. A gracious invitation was extended to me to edit some works for the Gaekwad's Oriental Series. An explanation of the importance of the Kriya-Kalpatarut, its size, rarity and fitness to figure in that great scries aroused the interest of His Highness, who expressed a wish to have all facilities given me to edit the work properly. The chief difficulty had been that of obtaining the manuscript of the nbandha from the Udaipur Palace. The Prime Minister applied for the loan of the manuscript. The Udaipur authorities promised to see if it was still in existence. After further correspondence, and a personal recommendation to His Highness the Mahārāņa by Col. Sir Donald Field, C.I.E. (now Prime Minister of Jodhpur) supporting the application for the loan of the manuscript, the promise of the early supply of a transcript of the entire bandha was received. The transcript was despatched in July, 1935, and was received by me on the day on which I assumed charge of the Principalship of the Central Hindu College in the Benares Hindu University. An examination of the manuscript revealed its very defective state. It became clear that the publication of parts of it, for which there was no second manuscript, would have to lie over on the chance of an assiduous search revealing the existence of further copies. I also found that it had been extensively laid under contribution by later writers like Hemādri, Candes'vara and ·vii Mitra Mistra. It seemed possible to derive help in the elucidation of obscure passages in the Krtya-Kalpatarıı from the digests composed by these later writers wherever their works covered the ground previously traversed by Lakşmidhara. A search for further manuscripts was begun at once. Press copies of the entire work were made and kept in readiness for collation with manus. cripts that might be secured. To postpone the editing of the nibandha till all known manuscripts were secured for comparison would have hung up publication for ģears. Accordingly, I decided on proceeding with the editing of such kāņdas as could be dealt with on the basis of accessible manuscripts. In this way, five kāņņas were edited and sent to the press, viz., Dana, Rajadharına, TirthaMokșa and Grhastha. For some of these, fresh manuscripts became available, either when the printing was proceeding, or after the printing of the text had been completed. In such cases, the variant readings of the new manuscripts were either incorporated in footnotes or reproduced in appendices. A manuscript for each of two missing sections of the Digest, unhappily incomplete, which are not represented in the Udaipur set, was discovered. They have to stand over till fresh exploration or a fortunate chance provides fresh manus. cripts that would fill in the gaps in the manuscripts so secured. The first of the sections to be completed, after the utilisation of every manuscript known to be in existence, is the Danakanda. It is now released. The last of the manuscripts to be utilised for it was discovered in the Junior Bhonsle Rāj Library in 1939. Its readings were collected and printed as a final appendıx. Before' it could be completed by the addition of appropriate introductions on the Krtya-Kalpataru in general, and on Danakūşda in particular, work that would not permit of any other pursuit intervened. It absorbed all my time. When release' came a year ago, impaired health caused further ·viii delay. It was thus possible to resume the work and complete it only recently. As now presented, the first of the sections of the great Digest of Lakşmīdhara to be published is really its fifth part. It is issued with the full complement of textual variants, footnotes indicating the "obligations" of later writers like Hemādri to Laşmīdhara's work, appendices identifying the Vedic mantras cited in the text as well as the quotations from smrtis, Epics and Purāņas, and collecting the pratijnah or vişaya-nırdes'a of later treatises on Dana, like those of Ballāla Sena, Hemādri, Caņdes/vara, Madanasimha, Dalapati, and Mitra Mis'ra, and enumerating known works on Dana. The purpose of the extracts on pratajña is to show the way in which Lakşmidhara's work was amplified, amended or developed by later writers. Of the later treatises on Dana, Ballala Sena's. Danasagara has been published partially but the greater part of it remains unprinted. The others, with the exception of Hemādni's Danakhanda, are not yet printed. For the comparative study of Dana all of them are needed along with several other works available either in print or in script. The preparation of copies (and in one case of photographs) of these, which are so necessary for a comprehension of the evolution of Dana literature, has involved much labour, time and expense. The need to study them has also delayed the present publication. But it scemed well worth while to face the delay rather than follow the practice of publishing, without compar. tive studies involving such preliminary work, what are in cſſcct nothing more than copies in print of manuscripts, with all their defects unremoved. The Introduction prefixed to thc Danakanda of the Kriya-Kalpataru falls into two parts. The first treats of the Digest and its author, and the second of the Dand. kunda specifically and in relation to the cvolution of the literature of Gifts. In the former, the information that now be gathered about Labsmidhara, his patron con ·ix king Govindacandra and the Krya-Kalpataru are summarised, and the time-relation of Laksmīdhara's work to the famous Mitakşara of his contemporary Vijñānes'vara and to the commentary of Aparārka is discussed on data not previously utilised. - My conclusions are at variance with the views now holding the field, and advocated by writers of authority like Mr. P. V. Kane, but they are believed to rest on evidence which can not be lightly rejected or refuted. My aim in the Introduction has been to present part of a sketch, founded on a comparative study of the nibandha of which one section is now published (from among fourteen) of the Indian view of life as cherished by those who felt the urge to expound it in great digests, both as a personal duty and as an obligation of Rajadharma in its narrower and wider senses. The general introduction on the Krtya-Kalpataru and Lakşmidhara is largely a recast of two papers which : appeared some months ago in the volume commemorating the Silver Jubilee of the Madras Law Journal. The duty remains to state my obligations. They are naturally heaviest to His Highness the late Mahārāja Gaekwad of Baroda for graciously approving of the inclusion of the nbandha in the Gaekwad's Oriental Series and in commanding the provision of the necessary facilities, to His Highness the Mahārāņa of Udaipur for sanctioning the preparation and supply of a careful transcript of all the twelve kāņdas in the Palace Library at Udaipur, and to Sir V. T. Krishnamacharya K.C.I.E., for the warm interest he has taken in the work from its incep. tion, for the freedom given to the editor to select his own printers and choose a format that would be worthy of so important a work and of the series in which it would appear, and for securing for my use manuscripts or transcripts of the Krtya-Kalpataru that would not have been available to me without his intercession. Dr. B. Bhattācārya, the learned Director of the Oriental Institute and the General Editor of the Gaekvad's Oriental B ·xi helped by my former pupil and colleague, Mr. A. N. Krishna Aiyangar, M.A., L.T., now of the Adyar Library, while in the work of collating my press copy with manuscripts in Maithili, in interpreting difficult passages in the text and in comprehending Srauta-prayoga, my debt is heavy to my friend and former colleague Mahā. mahöpādhyāya Pandit A. Chinnaswami Sastri, Principal of the College of Theology in the Benares Hindu University, and his Assistant, Alimaıxsäcarya Pattabhicāma S'astri. In preparing the bibliography of Dāna literature I have received help from Dr. V. Raghavan, M.A., Ph.D., of the University of Madras and of course from Mr. Kane's exhaustive list. Vasumatīvilasa, Mylapore K. V. RANGASWAMI 19th November 1941 ·+ CONTENTS PAGE V 1 46 57 . PREFACE Introduction I: Lakşmidhara and the Kộtya-Kalpataru Note A: Verses introducing the Kộtya-Kalpataru Introduction 11: Dana-Kalpataru Note B: Digests anterior to the Krtya-Kalpataru Note C: Manuscripts of the Danakānda of the Kytya. Kalpataru Note D: List of Works on Dāna 120 124 127 . - दानकाण्डविषयसूचिका . १ ३ . ४९-११९ मङ्गलाचरणम् . विषयनिर्देशः १. दानस्वरूपम् २. देयादेयानि ३. पात्रलक्षणम् ४. महादानानि (१) तुलापुरुषदानविधिः (२) हिरण्यगर्भदानविधिः (३) ब्रह्माण्डदानम् (४) कल्पपादपदानम् . (4) गोसहस्रदानम् (६) कामधेनुदानम् (७) हिरण्याश्वदानम् (८) अश्वरथदानम् (९) हेमहस्तिस्यदानम् ७४ . .

·xiv PAGE . . ९९ १०१ १०४ १०७ ११८ १२०-१४० १२० १२८ १२९ . . . (१०) पश्चलाङ्गलदानम् . (११) पृथ्वीदानम् (१२) विश्वचक्रदानम् (१३) कल्पलतादानम् (१४) सप्तसागरदानम् (१५) रत्नधेनुदानम् (१६) महाभूतघटदानम् । पद्मपुराणोक्त ब्रह्माण्डदानम् . कालिकापुराणोक्त गोसहस्रदानम् आदित्यपुराणोक्त गोसहलदानम् महाभारतोक्त. मोसहस्त्रदानम् ५. पर्वतदानानि (१) धान्याचलदानम् (२) लवणाचलदानम् (३) गुडपर्वतदानम् (४) कनकाचलदानम् . (१) तिलाचलदानम् (६) कार्पासाचलदानम् . (७) घृताचलदानम् (८) रत्नाचलदानम् (१) रुप्याचलदानम् (१०) शर्कराचलदानम् ६. गुडधेन्वादिदानानि पञ्चधेनुदानम् तिलधेनुदानम् घृतधेनुदानम् जलधेनुदानम् तिलधेनुदानम् (आदित्यपुराणोक्त) घृतधेनुदानम् ( जलधेनुदानम् ( रुपतो गोदानम् कपिलागोदानम् . १३२ . १३८ १४१-१७६ १४५ १४६ . ) ) " ·. . . . . . . . . PACE उभयतोमुखीदानम् १६६ ७. मगचीदानन् १७७ ८. पमदानम् ২. মানিনা, १८० १०. भूमिदानम् १८७ ११. मुवर्णदानम् १९४ १२. विचादानन् २०० १३. फल्पदानम् २२९ १४. तिथिदानम् २३१ मासदानम् २३६ १५. नक्षमदानानि २४१ १६. अन्नदानम् २४६ १७. भारोग्यदानम् . २५० १८. अभयदानम् .२५२ हिजस्थापनम् २५५ १९. प्रफीगंदानानि २५७ २०. कृपयापीतडागविधिः द्वारीवन्धः २८९ २१. वृक्षप्रतिष्ठा ३०० वृक्षारोपणविधिः ३०२ २२. आश्रयदानम् प्रतिश्रयदानम् ३१२ Appendix A-Readings of the Punjab University MS. ३१५-३३६ Appendix B. १. बहालसेनंकृतदानसागरप्रतिज्ञा २. हेमाद्रेः दानखण्डानुकमणी ३४५ ३. चण्डेश्वरस्य दानरत्नाकरप्रतिज्ञा विषयानुक्रमणी च ३४५ ४. मदनसिंहस्य दानविवेकोद्योतानुक्रमणिका ३४७ ५. मित्र मिश्रस्य दानप्रकाशे प्रतिज्ञा Appendix C-Vedic Mantras citcd ३५४ Appendix D-Works cited . . २७६ . . . . . . . म

·PAGE,
Appendix EmIdentification of Quotations
३६२
Appendix F-Halfverse Index of Quotations ३६७
Appendix G---Readings of the Manuscript in the
Library of the Junior Bhonsle Raja, Nagpur ३८३-४१२
Appendix Hदलपतिकृत नृसिंहप्रसादे दानसारे प्रतिज्ञा ४१३-४१५

·1 * LAKSMIDHARA AND THE KITYA-KALPATARU Modern Neglect or NIBANDHAS N modern. treatises on Hindu Law sufficient justice is rarely lone to the importance of the Digest (nibandha) in the evolution of Hindu social and legal institutions. This is largely due to he circumstance that attention has been almost entirely monosolised by the great commentaries (oháspār) like those of Visvarūpa, Vijñânesvara, and Aparàrka on Yājñavalkya, and Medhātithi, Govindarāja and others on Manu. The reputation of the Mitakşard of Vijñānesvara has thrown into the shadow hat of the digests, which were either anterior to or nearly conemporary with it. It is true that the digests of S'rīkara and Bhoja, to which the Alitaksară refers, have long been lost, but enquiry might well have been made for a work like the Krtya- Kalpatarıl, which has been quoted with frequency and respect By digests from the middle of the twelfth century onwards. It is noteworthy that even a specialist like J. Jolly, who discussed he value of the digest literature nearly sixty years ago,' failed to lo full justice to it. While he contended that " it may be confidently asserted that the supreme Rulers of Indian States in all parts of the Peninsula have always taken an active interest in the composition of Law-Digests and Commentaries, and this fact must needs raise a strong presumption in favour of the practical nature of these works," he conceded that it was "out of the question to compare them in any way to the law.codes of "They ' flect, superses Hind Law, ind digests to Sastni. Vol. I. llistory of Hindw Lau, (Tagore Law Lectures, 1883), 1995.

·2 THC DÁNA KĀNDA modern Europe." He regarded the Digest as analogous to European treatises, which are cited in legal decisions, and as merely containing statements of law which their Hindu readers would know how far to apply or not in the actual conditions of the prevalent customary law. Jolly's references to the digest literature in his earlier work are only to comparatively late digests Ithe those of Hemädri, Dalapati, and ſodarmal. SCANTY KNOWLEDGC OF THE KALPATARU Lakşmidhara's work was quite unknown to him. If he had had access to it, he would have seen its unique value and cited it as a prominent instance of a digest of law, whose binding authority, on the hingdom for which it was composed, must have been unquestioned, in view of the rank and position of its author and of the royal mandate which was responsible for its composition. Even in 1896, when he wrote his later treatise' he had no perception of the importance of this digest which he named. He was obviously unfamiliar, even in 1928, with the contents of those parts of it which he described in the English version of his Ilindu Law and Custom.' Virtually little was known of Lahsmidhara till 1916, when Rai Bahadur Monmohan Chakravarti included a short note on the halpaluru at the end of an article on the contributions to Smrti by writers of Bengal and Mithila." He actually handled manuscripts of lour sections of the Kalpataru in the library of the Royal Asiatic Society of Bengal. It was left to Mr. P. V. Kanc to collect the available information on this digest and present it in the light of his own inspection of manuscripts of two sections, namely, Rajudharnukindlu and Viurahira-kümlet He had so access to the remaining parts though he was aware that Dr. P. l'eterson had noled, as wrly as 1882, the existcoce of manuscrips uſ twclic out of its fourteen sections in the library of Ilis llighness the Maldiņa of Udaipur. Peterson's interests and knowledge did nut calend to Dhurmusistra. He had Hat Sutte, Struwis, lb illu hucha Club, Cakulu, 1: JAS.1714 17 31-):5 mory ef Dirittu. V I. 1930. m. 313-333 for erhe Sun fue WSS in the londy Corld, IWI, p. 103, 111, ·LAKŞMĪDHARA AND Tie KRTYA.KALPATARU 3 contented himself with quoting only the first quarters of the invocatory verses prefixed to each of the kändas and their colophons. His unfamiliarity with the nibandha literature made him cite the work, in spite of the explicit statement in the colophons, as Krtya-ratnakara, which is the distinctive title of a section of a similar digest composed by Caņdesvara, in imitation of the Kalpa. taru' early in the fourteenth century. INFLUENCE OF THE KALPATARU The printing of some of the later nibundhas, which have laid the Kalpataru under liberal contribution, and the examination of manuscripts of unpublished digests, which have cited the Ralpataru freely, now make it possible to understand the reason for the great reputation which it formerly enjoyed, and the extent of its influence. Alonmohan Chakravarti showed that the influence of the Kalpatarı was traceable not only on the later writings of the Bengal and Alithila schools of Hindu Law but over all the chief legal writers in North India and the Dalhin. Io Bengal, Aniruddha (c. 1160 A.D.) was the earliest to quote the Kalpataru as an authority, and Ballālasena, (c. 1165 A. D.) who was only a generation removed from Lakşınidhara, was influenced by him. S'ūlapāņı (c. 1400 a. D.), S'rinātha (c. 1500 A. D.) and Raghunandana (c. 1490-1570 a. D.) in Bengal, S'ridatta (c. 1245 A. D.), Candesvara (c. 1300-1360 A. D.), Vācaspati Misra (c. 1450 a. D.) and Rudradbara (c. 1360-1400 A. D.) in Slithila, Harinātha (c. 1350 A. D.), S'ridhara (c. 1150 A.P.) Visvesvara Bhatta, Vadanapala (c. 1360-1390 A.D.) and the Vladanaratna (c. 1425 A. D.) in North India, Hemadri (c. 1260 A. D.) and Pratăparudra (c. 1497-1539 a. D.) in the Dahhan are among those who used Lakşmidhara's digest in composing their own works. Along with references to Lakşmīdhara and his digest in terms of dcep veneration, we find in many later works, C.S., those of Hemādri, Jadanasimha and Candesvara, the reproduction wholesule of pages after pages of the Ralpaturi. Owing to this method of appropriation practised by the later digest writers, almost the whole of certain sections of the Kulputaru can now be detected in some later digests. This is the case with the Iriote is 1925 is Bibliothew Inith ·4 THE DĀNA KINDA Viramitrodaja of Mitra Migra,' the one work which, in its range and size, if not in its quality, excels the Kalpataru. The curious system of wholesale 'borrowing' was probably deliberate and designed with the purpose of making the later work supersede an earlier. It will partly account for the almost total disappearance of some of the great digests of the earlier epoch. In the later digests the deferential manner in which views of Laksmīdbara are quoted suggests not merely the great value attached to his pronouncements but the merit of citations from a work which had become scarce. It may be noted, as an illustration, that the Sarastali vilāsa of Pratāparudra-deva has a whole chapter (paras 627 to 773 in the cdition of Foulkes) summarising the views of Laksmīdhara on the division of inheritance (dāyabhāga).' Not less notc. worthy is Pratāparudra's reference to the author of the Kalpaturut as Bhagavin Laksmīdhara, giving him the rank of an ticarya or rşi. The influence of Lakşmīdhara did not penetrate to South India. He is not referred to by writers like Varadarāja, the author of Vyavahāra-nirnaya, Devanna Bhaſta and Mädhavā. cārya, very probably because they had no access to the Kalpatarit. The circumstance that Benares, in which Lakşmidhara probably lived and wrote, was repeatedly sacked by the Muhammadan invaders within a few years of Laksmīdhara's death, and the whole area was thoroughly ravaged," wall account for the almost total disappearance of manuscripts of Kytya-kalpataru, and the impossibility of the extension of its doctrines, in the following centuries, to an area so remote as South India. : Composed between 1610 and 1640 A D under the patronage of Bir Slogh of Orchha, the favourite of Jahangir Twenty-two sections of it are known, and half the number has been printed at Benares, (1906-1939) TW) - Kaly the that "bestel alle more compact than the Kalpataru. * paras 627—773 in T. Foulkes, Handt Law of Inheritance according to the • Sarasvati-velasa, 1881, and pp 421-430 in the Mysore edition of Sarasvattilasu, 1927 This work is about to be published by me before Madhav ācārya. Varadaraja probably lived In 1194 Benares was sacked on the defcat and death of Jayacandra, and over a thousand of its temples were destroyed (Briggs, Ferishtalt, 1. p 179, Elliot, History of itu, II, p. 223 ) ·LAKŞMIDHARA AND THE KRTYA-KALPATARU 5 The EVOLUTION OF THE NIBANDHA Beforc proceeding to describe Lakşmid hara's work, a brief reference may be made to the place of the Digest (nibandha) in the evolution of Hindu Law. Our social institutions have, in a correct perspective, to be viewed neither as mere instruments nor as mere ends. While they serve initial and intermediate ends they cannot rcach the ultimate end. They help our progress to the goal and furnish the means to the self-discipline without which reaching the goal viz., Moksa, will be impossible. In the almost endless chain of rebirth (samstūra), and in man's advance towards the end of re-birth, he is helped or retarded by liis own actions (karma). The eternal (santana) institutions and ideals of life are designed to help the realisation of this end, The value of incarnating as a human being lies in the opportunity furnished by a regulated life in this world to break the chain of samstīra. Man attains the end not by flying from the world but by living in family and society. Responsibility for his destiny lies individually on every luman being and collectively on society, represented by those who act as the guardians of the eternal social order (varnisrama-dharma). The social classes (varna!) are interdependent. So are liuman aims (puruşarthūh). Institutions' arise from the desire for well-being (artha and kama) and they are sustained and directed by duty (dharma) towards emancipation (mokṣu). As a mcasure of discipline and training, and for the attainment of the goal, life is divided into stages marked by resting places' (rīsramah). The march from stage to stage is progo ressive, and the four īsramas, like the four rarnas, are all of equal importance and they are also interdependent. Society, as represented by the King, has a responsibility as well as an interest in the due maintenance of the social order, which is itself part of a scheme that is behind and beyond the short span of human life. The principles regulating Itfe are embodied in concepts of duty (Dharma) ranging from the widest and the most general to the narrowest and individual. The fundamental purpose of edu: cation and training is to inculcate the lessons of duty Dharma). The science of duty (Dharmasastra) is the science of life. ! I deseloped the ideas 1o 1934 in my Calcutta University Lectures, and have repeated them ia my Rajadharma, 1941.

·6 THE DÍNA KANDA From these conceptions sprang the belief in the paramount Valuc of Dharmasastra. Its principles were taught in the schools, and were taught orally. To fix the teaching in the memory, mnemonic devices were adopted. The lessons were strung as a series of aphorisms (siitrāni). As the content of Dharma is the same for every one, and is immutable, a fundamental unity must exist in the teachings of all schools.! But, the schools may vary mnemonic devices, and the adjustment of stress on different aspects of Dharma, according to the needs of particular persons or occasions. It leads to apparent differences of doctrine in the manuals made up of sitras or easily remembered verses composed for use by different schools. When such differences become numerous or acute, through the multiplication of Dharma-Sütrus, the need for reconciliation, comprehension and simplatication, for the benefit of persons who cannot depend entirely upon oral tradition and memory, leads to the composition of comprehensive works (samhıtaļ). They collect tlic teachings of the sitras, add the explanatory matter orally given by teachers. and present them in orderly treatises like the Manu.smrti or Jlanu. samheti. As social life becomes varied and complex, and oral expositions of the samhitis on Dharma are found to be insufficient for thic preservation and promulgation of the principles of Dharma, commentaries (bhāşyün) on the Samhitas come to be written. The liy pothiesis that Dharmu is comprehensive, complctc, consistent and suited to all possible situations and changes in human life is there always. Apparent contradictions in the works on Dlurnasistra can be resolved by the application of rational principles of interpretation (Ilimanisi), which will reveal the underlying consistency. Commentators specialize on the resolution of such contradictions Commentaries come to contain not merely crbal cxplanations but discussions of fundamental principles and their sc-cnunciation. A great commentator like Medhitithi or Vijñáncstara selects a well-known Sumkild on Dhurmu like that of Manu or Yajáasaltsu and, while proſessing uly to interprct loss levi, he actually proceeds to summarise the {caclungs ca Dhurmus Istru is its entirety, and to make claborate "Ile ils It Coascolare in the eats issume that the sous us tuus sul law.cor part d bach surflectata the other, and every twice gaugely sventud, is upable of being recoaulal with the uu. Wata's Itinde Law, 10ih las, 1935) ·LAKSMĪDHARA AND THE KRTYA-KALPATARU 7 comments in which, by refined and intricate reasoning, reconciliation is sought to be effected between apparently conflicting authorities and the opposition between Dharma and recognised usage (acīra). Such commentaries are specially intended for the benefit of the scholar and legist. A simpler codified form of Dharma is required of the less advanced students. The need is met hy verse-summaries of Dharma (Dharma-sarigrahal) in which principles are enunciated, differentiated and reconciled.' Such a work was composed by Medhātithi but is now lost. To this class belong the versified summaries of the principles of Dharma as laid down by the twenty-four (Catur-mati-mata) or thirty-six (Satrımsat-mata) exponents of tradition (smrtıkārüh).' The elaboration of devices for the conservation and diffusion of Dharmasāstra does not stop even here. The King, as the leader of society, has as his personal responsibility (Rījadharma) the obligation firstly to understand himself correctly the principles of Dharma which should regulate the conduct of every one in the kingdom, and secondly to see that those u ho administer the kingdom, as well as those for whose benefit they administer Dharma, have a clear view of their respective duties. The device chosen for realizing this object is the Nibandha or the Digest. A conscientious king so educates himself to a mastery of Dharmasistra that he can himself expound Dharma in a commentary or digest. So acted Aparārka, who composed (c. 1125 A.n.) a famous commentary on Yaziaralky.i-Smrti and Bhoja Dhāresvara, who composed a digest a century earlier. Other kings, not so gifted, would commission a learned Minister to compose the digest. The founder of a dynasty, whose rise to supremacy is recent, or whose pretensions to the throne or to Ksatriya lineage are disputable, would try to show his zeal for upholding cf. as a type of the class the pow lost Smrtisangraha, which is frequently cited by tbe 31.03ksari, Aparitka and Smsticandrita (Kane, pp 237-242) * Kane, op cit., pp 223--225 and pp 237-238 See my lectures on Rajadharma (1941) Pussin. Kane, op.cit. 247 Kanc, pp. 275-279(Bhoja) and 33-334 (Aparårka) The Hulatşara, which is virtually a digest, was obuously comsuissioned by the Calukya cmperor Vikraadiga VI. 25 may be seen from its conclading Saclarabharja ja bis Deutlulusa (s. 1540-1600 A D.) describes Vijaspesian as the most eminent of the mibundhakarah. (Kane, op. cit.P 247) Aparirla's Commentary is eses more like a nibandha than the Jistaksart. . ETC.

·8 THE DĀNA KĀRDA Dharma by arranging for the composition of a digest.' An ambi. tious prince will now and then try to make up for his relative inferiority in the scale of rulers by undertahing the provision of a digest comparable with those undertaken by rulers of the first rank. In the days in which lindu society appeared to be threatened with dissolution, owing to the onslaught of enemies of alien race and faith, there was a special inducement to the zealous in the Hindu fold, to re-state in new digests the principles of Dharmasristra. These conclusions follow from even a cursory perusal of the history of Dharmasastra. The Nibandhas of Ballīlasena (Stīgaru), Caņdes vara (Ratnākara), Madanasımha (lludanaratna), Dalapati (Nrsimhaprasāda), Pratāparudra, Mitra Misra (Viramitrodaja), Anantadeva (Kaustubha) and Nīlakantha (Jayiiklia) illustrate them. An ambitious ruler of a new dynasty goes further. He gets a learned Brahman to act as his Chief Minister, entrusts to him the organisation of a Hindu literary and religious revival as well as the composition of a first-class digest of Diarmasastra. To such aspiration we one the monumental digest of Hemādri, composed when he held the office of the Alinister under Mahādeva, the Yādava King of Devagiri. Madhavācārya's Bhasya on Parāsarasmiti, and Vijñānesvara's litākşarıī, whose concluding verses glorify the Cālukya king Vikramāditya VI. The work of Dalapati and of Akbar's Revenue Minister Todarmal (Saukhya)' reflect the tolerance of Musulman rulers, who permitted, even if they did not commission digests of Dharmasrīstra for the benefit of their Hindu subjects. LAKŞMĪDHARA'S EMINENCE Among such works, Kitya-Kalpataru stands pre-eminent. Its author Bhatta Laksmidhara describes himself as the Chief Minister for Peace and War (Jlahā-sāndhi-vigralska) of Maharājādhırāja Govinda-candra-deva, and as the son of Bhatta Hrdayadhara, who had held the same office. In the brief 1 of Govindacandra of Kagauj or Bukka I of Vijayanagara. & Madanasımha, Bhagavanta of Bhareha, Birsingh of Orchha, Bāz Bahadur-Candra of Kumaon etc Kane, pp 421-423. The ses en Saukhyas of his digest are collectively known as Toderananda.

·LAKŞMĪDHARA AND THE KŘTYA-KALPATARU 9 introductory verses' prefixed to each of the sections of his Digest, he bases his competence to deal with the matters comprised in the section, on his possession of the appropriate qualities, as adlukira for undertaking to write on it. Thus, he claims to have been trained in the austere school of bralmucarya before he became a householder (grhastha), and devoted himself to the studies and ritual prescribed for Brahmans. He had performed the prescribed daily baths and rajñas, and omitted the timely performance of no rite prescribed for a srotriya. With piety, he had propitiated his ancestors (þitrgana) by the due performance of sraddhas. He had 'purified the earth' by the excavation of tanks, the planting of trees, and the foundation of villages given as gifts to learned Brahmans, and in other ways illustrated in his own life the duty to make gifts (dāna). The rest-houses, which he had constructed on the routes leading to holy places (tirtha) were crowded with the devout pilgrims who had undertaken the toilsome journeys to wash away their sins, By his performance of-expiatory rites he had become the luminary of Dharma, by whose light the world guided itself. owing to his wise counsel that Govindacandra trod the path of righteousness, and attained supremacy over many kings. By his mastery of the different branches of learning, by his eloquence, and by his trained intellect, he had attained the capacity to expound, as a judge, the intricacies of law in such a way as to win the spontaneous admiration of the learned men who crowded his court. When, as Chief Minister, he undertook 'the yajña (sacrifice) of the protection of the world (visva-pålana),' the virtuous subjects (sadharah) attained prosperity (pustı) and calmness of mind (sânti). By his own studies in philosophy and sāstra he had attained an unmatched capacity to expound them in such a way as to help the good to overcome the darkness It was * These are printed with a translation at the end of this general introduct:09. *Yayla alkya Mitakşars explains thoroughly is a Sri This follows Bau make the successive mastery of the Vedas one by one the test. The Mala alfan Hafa: Tarlarācaspati, following Bhavabhūtt (Malatımadhava, I, 5) makes actra षड्कर्मनिरतो नित्यं the test V, N, Maduk follows Apassamba, but misquotes Vajšānes vara's definition of vedapdraga (Tin. of Yåjoavalkya, p. 176 ) 2 ·10 THE DĀNA KĀNDA of delusion (māyātamal) and achieve the happiness of ultimate release from re-birth (Jlokşa). Stripped of poetical imagery, the verses in which the qualities of the author are described by himself, amount to this. Laksmīdhara was by birth a srotriya whose family had attained to the dignity of being termed Bhattas. He was born and lived in affluence. The position of Chief Minister, which he came to occupy, had been held previously by his father. Apparently, the Gahadvāla dynasty, to which his master Govindacandra belonged, acted on the ancient precept that kings should employ only those whose ancestors had shown marked fidelity to the kingdom. The inscriptions of the dynasty show that this principle was followed in other appointments also. For example, a considerable number of copper-plate grants discovered at Kamauli (now in the Lucknow Museum) show that the office of Chief Priest (Maltāpurohita) at Benares was here ditary in the family of Diksita Jāgūsarman, to whom most of the grants were made. Either as Chief Minister or previously as Chief Justice, Lakşmidhara had proved an efficient administrator. By his prouess he had reduced the king's cnemies to beggary and misery.' lle liad made extensive benefactions as ordained by the scistrus which he expounded. His claim to many-sided learning is fully bornc out by his Digest which not only displays a mastery of Purina and Smrti, as pointed by Mr. Kanc, but shows that he was a limīviisaka profoundly learned in the Vedu. LAKŞIDIARA'S LEARNING The bounds of his knowledge cannot be discovered merely from his quotations. True to the conscntion that a Dharm. Wabundhar 4f779: Srila 277 sar fut T112 (94)Masalkya. 1. 11). "Sve the hamaule plate of Vijay xandra and the l'usandja jayarandra SW, 1221 (tpis. Ion. IV. IP 118 It). विधान्ता: रिमुगाः सन्दियमुगाः मातम्यानमालयो निशानावना परिस्तिाः पनीमात्राम्पराः । मीनाः पालन सम्म रिपरः तार पर भागप्रपमायने प्रथमतः प्रस्नोति मोपरः ॥ St. !" V. huss s sillesuat titt tio Kisifstane "geterally quorn only - vtiler, the es so the parande op. cit. p 317) onetics but may INK LAGI. S Asse... Cine ·LARŞMIDHARA AND THE KRTYA-KALPATARU 11 should rely on no authority which was not sāstraic, Laksmidhara confines his quotations to srauta and smärta literature, the great epics (itihasa) and purana, and refers only occasionally to the views of previous writers on Dharma. Even without his explicit references to Rumärila (as Bhattapāda) and S'abrasvāmin, his proficiency in Piirva-llimálsa, so necessary for the study, understanding and exposition of Dharmasastra, is evident throughout his work. His interpretations of philosophical passages from the Upanişads and the Bhagavad-Gītā as well as the Vcdinta-Satra in the Hokşa-kinda show his conversancy with the older commentaries. In the notes, which I am append. ing to my edition of the lloksa-kārdı, I am giving passages from the commentaries of Sankara and Ramanuja, which he may have had in mind when he gave his own interpretations of im. portant tests. On only two occasions does he cite a lay authority In the S'inti-kända he quotes Varáhamihira ; and in Naiyata. kila-kända he quotes an unnamed work on astrology Wyotiss'istra). Unlike the authors of later digests, who crowd their pages with indiscriminate citations, Lakşmīdhara shows restraint in quotation, and discriminates between the available authorities, using only those whose authenticity or authority is indisputable. Among the eighteen major Purānas, he lays under contribution only twelve, ignoring the other six. The Puränas he has not quoted are Vişnu-Dharmottura, Bhagarata, Agneza, Brahmz. taivarta, Kirmu, Naradiya, and Gáruda. These were all known to Al-biruni, who wrote a century before Lakşmidhara. The rejection of Visu-Dharmottara (which Hemadri and Mitra Misra freely use) shows that, in his view, it was not an authentic portion of the Vuisnara-puriiud. He quotes extensively from fic Upa-puranas namely the Vrsimha, Aditya, Devi, Kalika and Nandi. No copy of the last named upa-purana is now traccable.' The published S'aura-purána does not contain any of the pas. sages cited by Lakşmidhara from the Adilya.Puràng. The two must be different. It may be noted that the Matsya-Purina Laler wnters were got so scrupulous Thus, Silakangha estes Cápalya and Kamandala in bus Vils-magukha. Scc Sachau's r. I. pp. 130-131. Al Biruni saclades among the white puruares the Telju. Surusuihu purana sad the xondapurana, which Lakşmí. dhara quotes frequeous, Seo my article on Sandipusaga, za 800 Indian cintiquary, Vol. IV, past 5. tp 137-14I.

·12 THE DĀNA KÄNDA (LIII, 60) mentions only four upa.purāṇas namely the Nārasisila, Nandi, Samba and Aditya. The Kūrma-purāņa gives a list of upa-purānas, which omits the purīnas named after Nandi and Devī (I, 1, 17-20). The citation of upa-puranas side by side with maha-puranas, as equally authoritative shows that in Lakşmidhara's view, or in his day, the former were not regarded as in any way inferior to the latter.' Certain ancient smrti writers, whose works are now lost, arc referred to by Lakşmidhara. They are . Bhāguri, Bhartsyajña (who is quoted by Medhātithi), Jayasrāmi (who is once mentioned by Raghunandana), Mădhavasyāmī,' and an unknown writer named Utathyatanaya.' When these writers are cited by writers later than Lakşmīdhara, they clearly do so without a personal knowledge of the authors quoted, and appear to borrow the references second-hand from the Kalpatarı. Laksmīdhara naturally respects the authority of Medhātithi, who is quoted in three kārdas, as well as of Visvarūpa, the earliest extant commentator on Yājñavalkya. He knows a Hārīta-Bhäsyakāra, from whom Hemādri has quoted a passage, to which Mr. Kane has drawn a attention, but it occurs in the Sraddha Kānda of the Kalpataru, from which Hemāờri obviously took it without acknowledgment." He refers to a Bläratabhāva-prakāsakāra, whose work has not survived." His scrupulous honesty compels him to refer to the views of six earlier Nibhandas, which are now totally lost to us : Mahārnava, Prakāsa, Pārijāta, Kámgdhenu, litera the on p of I 1940, pp. 38–62). * lc 600 AD) See Dr. C Kunban Raja's edn. of his Rigveda-bhasya, 1939. Madhavasyāmı is probably the vedic commentator. 15 Utatlıya-tanaya . Kare, op. cit.P 71. Dr. V. S, Sulthankar, editor of tho Alahabarata, tells me that he has not come across this como entary, which toust be aficient.

·LAKŞMIDITARA AND THE KRTYA-KALPATARU 13 Wilä and a work of Halayudha, who appears to be different from the author of Brihmana-sarrastit.' LAKŞMIDITARA'S PATRON, GOVINDACANDRA Govindacandra's inscriptions run for nearly half a century from 1101 A.D. to 115+ A.D.' His grand-father Candradeva, who is said to have conquered Kanauj,' and who is described as "thc protector of holy places of Kāsī, Kusika, Uttarakosala, and the city of Indra," claims to have been an ardent and generous patron of Brahmans. Numerous land grants are to his credit. In one casc, a grant of his grand-father is to 500 Brahmans.' Madanapila, (c. 1090 A.D.) the son and successor of Candradeva and the father of Govindacandra, does not appear to have taken any active part in the government of his kingdom. His grants are made in his name either by his son Govindacandra as Yuvarāja or by one of his queens. Such a grant, made in 1105 A.D. states explicitly that it was sanctioned by Govindacandra's mother.' She was probably Regent, and it is not unlikely that Madanapala was a prisoner at that time in the hands of the Musulmans. An inscription of Govindacandra (1109 A.D.) states that he inflicted repeated defeats on the Muhammadan Amir (Hämmira).' The Sarnāth inscription states that he was* Visņu Himself incarnated to protect Benares from the wicked Turuska.' The references in these inscriptions are apparently to the expedition which King Másud III of Ghăzni (1098-1115 A.D.) sent against "the capital of Hind, the Kāāba of the Shamins and Kibla of the Intidels." The ruler of Kanauj Kane. op cit, pp 293-301 and 306-309 See Infra Note B (Nibandhas before the Kalpalaru) 'RS. Tripathr, History of Kanau, 1937. pp 386-7, and Catalogue of Inscriptions in the Lucknow Museun, 1915. pp 10---29 31. Asst., XVIII, P 18 * Lucknow Catalogue, op cit, 9 and Epig Ind XIV. p 193 (Candravate plates of Candradeva, 1096 AD) * Lucknow Cutatlogue, P 10. aad Tripāļbi, o cif, 305 Ind. Ant XVIII, pp 16—18 It does not mention its approval by any One else. Chid Isid, IX, pp 3247 वाराणसी भुवनरक्षणदक्ष एक्ये दुष्टात्तुरुष्कसुभटादवितुं हरेण । उको हरिः स पुनरत्र बभूव तस्माद गोविन्दचन्द्र इति प्रथिताभिधानः ।

·1+ TIIE DĀNA KIDA is stated by the Juhammadan historian to have suffered scrious reverses, and to have been "compelled to ransom his person by a large sum of money." Govindacandra turned the tables on the Muhammadaas and drosc thcm beyond the contines of the kingdom of Kanauj. He appears to have extended his dominions into Magadha and to have fought a successful cam. paign against the ruler of Dasārna. The Gágáha platc claims that he (1142 A.D.) captured the elephants of ninc hings and made himself the leading monarch in Jamba-drīpa. According to thc Rijalurungini he entered into friendship with Jay asilia of Kaşmir (1128-1149 A.D.)' and deputed a scholar named Suhala to attend a parişud conicncd by the Kaşmirian Minister Alanhāra (Srikanthacaritu). Govindacandra entered into diplom matic relations with Siddharāja-Jayasimha of Gujarat and with his powerful contemporary Kulottunga-Cola (1070-1120 ...D.) These alliances would suggest some tension of feeling Lxtween Govindacandra and Vikramaditya VI (1076 A.D. 1125 A.D.) thic powerful ruler of the Dallian. LahşliDIARA'S Services to its King Thc ojxning verses of the Kulputuru allude to the victorious campaign of Govindacandra against thic Muhammadans. A stoma introducing the Rajudhuriw-kimle justifies Lakşınldliwras title tu cxpmund Rajadharına by pointedly claiming that Govindacandra's brunci olene rulc and conquests of inany hings were entirely due to TU..cl, J13. The 4009 ch mede la calaras **** 2 *t piese 11:5:"JUORS.1914. F 41.417 11:1; +49a TIKI 1 **7479110imaa: 11 V111, 431, In Dwadia) **19 (ja SECA (154 1) #74044716742 143 14:1:3 5 6.-17 ********te **** . * ITA 7.4*** ***** 1. (- thos, SL ·LAKSMĪDHARA AND THE KŘTYA-KALPATARU 15 the merit of his advice as Minister.' ln the introductory verses of the Kalpatarı, Lakşmidhara claims that he made his King rule over 'the Sea-girt earth'' and that by his resolute fighting myriads of his King's enemies were destroyed. Such declarations, in a work written by the command of a powerful ruler like Govindacandra and certain to be perused by him, could not have been made by even a favourite Minister unless his services were of such an outstanding character that a public recital of them before the reigning king was allowable. The value of the restrained statements of his accomplishments and services, which Laksmīdhara makes in the very brief introductions to the different parts of his Digest, consists in showing that he was not only a great and devout scholar of massive learning and subtle intellect, but that he was also a soldier, administrator and diplomatist, born and bred in an atmosphere of public affairs. In this respect, he should be ranked higher than even a great jurist like Vijñānesvara, and only with scholar-statesmen like Madhavacãrya, or Caņdesvara, or Cānakya. The reference in the Kalpataru to Govindacandra's victories over the Muhammadans occurs at the beginning of the first Kānda, while the allusion to his diplomatic successes and wise counsel to his king occurs at the beginning of the eleventh section of the Digest. It is therefore, tempting to surmise that Lakşmidhara, as befits the son of a Prime Minister, was the trusted companion and friend of Govindacandra, when he was Yuvarāja in the life-time of his father Madanapāla, and that the appointment of Laksmidhara both as Prime Minister and as the scholar deputed for the composition of a digest of Dharma, which might fitly usher in the glorious reign of an ambitious and pious ruler, who had already displayed the qualities of a successful soldier and skilled administrator in the troubled reign of his father, synchronised with the accession of Govindacandra. That the percepts which Laksmidhara put into the Kalpataru were actually followed is evident from the inscriptions of Govindacandara as well as those of his two immediate predecessors and successors." 'तत्सर्व खलु यस्य मन्त्रमहिमाययं स लक्ष्मीधरः. पृथ्वी साधयतः समुद्रवसनाम् . Tnpaſbi, op. cit., pp. 337–359.

·16 THE DĀNA KĀNDA REVIVALIST ORIGIN OF THE KALPATARU The Gāhadvālas sprang into eminence suddenly. They were so to speak parvenus.' A ruler of an old and well-establish. ed dynasty does not feel the urge, which one of a new dynasty does, to commemorate his entry into the ranks of powerful monarchs by some notable action that would capture contemporary imagination and leave a permanent impress of his reign on history, Temples or inonuments of brick or stone however nobly planned, cannot outlast a great contribution to letters or thought. It was in this belief that Govindacandra must have planned the compilation of a great digest of Dharma, at a time when there was a danger of its perishing, along with the Hindu kingdoms, before the onslaught of a ruthless and powerful enemy of an alien race and faith. It was in the same spirit that Bukka I of the newly founded kingdom of Vijayanagara ordered (adosat) Mādhavācārya to explain the meaning of the Veda (Vedärthasya. prakāsane) and to compose for the guidance of himself and his successors a monumental commentary on Parāsara-smrti, the Dharma-sāstra specially recommended for the Iron Age (Kali- Yuga). The addition of an elaborate treatise on Vyavahära to this commentary by Mādhavācārya, and his tacking it to the brief statement in the Smyti that the king should protect his subjects and his kingdom through Dharma'' is in harmony with the hypothesis that the statements in a Smyti require to be supplemented and elucidated by traditional interpretations, make good the many apparent omissions or gaps. So as to UNIQUENESS OF THE KALPATARU Among digests, the Kalpataru occupies a unique position. Its author was a scholar-statesman. He was a critical and conscientious compiler, discriminating between his sources and scrupulous about the purity of his texts. The high reputation which the Kalpataru commanded in later times for its scholarship "The Gáhadvilas emerge into the light of history so suddenly that this difficult to clear away the obscunty banging over their origin (Tripathi, op. cit. p. 296 ) क्षत्रियस्तु प्रजारक्षन क्षिति धर्मेण पालयेत्। 3 ·LAKSMĪDHARA AND THE KĘTYA-KALPATARU 17 as well as its critical acumen may be illustrated. Thus, in discussing the value of his authorities, Mitra Misra (Viramit. rodaya, Paribhāşi-prikāsa) justifies his recognition of a Smytisarigraha on the ground that it had been accepted (para grhitam) by the Kalpataru. It is curious that the work in question does not appear to be quoted anywhere in the Kalpatarı. That, however, is immaterial to the argument; it was sufficient for Hindu legists to be told that the Kalpataru had admitted the authority. Such a declaration would have shut the mouth of possible objectors. Any reading accepted by Lakşmīdhara, even if opposed to the texts available to later commentators and digestmakers, was never rejected. It was either accepted or explained away. Lakşmidhara's skill lay in selecting the necessary texts and stringing them together. He interpolates a rare comment or interpretation. So much value was attached to his selective capacity and his occasional elucidation of a word or a passage here and there, that later writers invariably reproduced his citations as well as his annotations without altering a syllable. Finality was held to attach to whatever he had written.' ITS PLAN In two other respects also the Kalpataru is unique. Firstly, it is distinguished by having been written in accordance with a well-conceived nd logical plan. A digest must be true to the underlying principles of Hindu life. d cursory reading of eien a comprchensive smrti like that of Manu or Yājñavalkya will fail to disclose the background of Hindu life. Laksmidhara so planned his Nibandha that it followed the natural sequence of life, in its different stages and activities, as laid down in the Sastras. To a Hindu, life commences with conception and marches through the prescribed four stages or ustunlus to the final release (Joksu), which cronas a life properly ined. The Kulpataru is This is his own claim garitatis, alyan Firi, 4410117, यस्तं पिसानमूलं, प्रचरदपि परिलमज्ञानमूम् । लिटेराम्यागृहीत पचननिहितं, सरित कामुन्टा TISTO facta: a farfar an 17 77777 ·18 THE DĀNA KĀNDA accordingly divided into fourteen books or kāndas, and each book is divided into chapters or parras. At the beginning of each book, Lakşmidhara recites the headings of the chapters as'a declaration (pratijñā) of what he intends to set down in that book. Each book follows its predecessor in a natural sequence which will be apparent even in a mere enumeration. They are grouped and were probably written in the following order : 1. Brahmacāri-kānda commences with Paribhásă (definitions) and traces the duties of a boy up to the end of Brahma. carya. 2. GȚhastha-kāņda the duties of the householder, including the rites of marriage which precede the entry into the Grahasthasrama. 3. Naiyata-kāla or Alinika-kānda on the daily ritual to be followed by a house-holder. 4. Srāddha-kānda on the ceremonies to be done for propitiating ancestors (pitys). 5. Dāna-kānda on the religious gifts the making of which is an obligation laid on grhasthas. 6. Pratisthā- kāņda on the consecration of idols etc. 7. Pījā-kānda,' dealing with the ritual of worship. 8. Tirtha-kānda on pilgrimages to sacred places. 9. Vrata-kānda dealing with the performances of the periodical vratas.' 10. S'uddhi-kānda on purification. 11. Rajadharma-kānda dealing with the specific obligations of princes. 12. Vyavahāra-kānda on Civil law and procedure. 13. S'anti-kānda on the propitiatory rites. 14. Mokşa-kānda dealing with the steps necessary for salvation.' Of the three debts (rnatraya) with which man is born and which he has to discharge in this life, the means of discharging 1. Ta of 'Salapág," But, I discovered Vraia kanda at Nagpur, wbicb 6lls the gap The Asiatic Society ia Calcutta has a fragment of a Prayascita-Kalpataru. Only one other digest, viz. the Viramariaza deals with Hokşur.

·LAKŞMIDHARÀ AND THE KRTYA-KALPATARU, 19 the first, the debt to seers, are set out in the first kända, dealing with brahmacarya, that of discharging the second (pitr mam), the debt to ancestors in the second, third and fourth kándas, dealing with grhastha-dharına, alinika and sraddha, and the third, the debt to the Gods, (deva.rnam) by the fifth, sixth, seventh, eighth and ninth kändas dealing with gifts, dedication, worship, pilgrimages vows, as 'means of grace' to attain the mental peace (S'anti), which is preliminary to the final release (Mloksa), and which form the subjects of the tenth and fourteenth kājdas. The eleventh and twelfth kändas deal with the civil environment in which a man has to live and function, and its attunement to the needs of the progress to ultimate beatitude. No other digest has essayed so logical and so comprehensive a presentation of the revealed laws of life. When finished, the Kalpataru must have provided a complete and authoritative survey of Hindu Dharma made for the benefit of posterity. It is tragic that so noble a work should have almost perished in the calamities attending the early Muhammadan conquests. ITS SIZE The comprehensive range outlined for it, has made the complete Kalpatarul a work of great volume, in spite of the obvious attempts by Lakşmidhara at brevity. He not only eschews unnecessary comment, but in sections dealing with religious rites, he contents himself with a bare dication of the mantras to be used and the rituals to be followed, without giving in full the prayoga for the benefit of the officiating priests (purohita). He does not repeat in one Kända what is dealt with in another. The underlying assumption in the Kalpataru is that it will be used only by trained scholars, who could be trusted to understand it without commentary, and who would be able to act upon the briefest hints for selecting the appropriate mantras or prayoga. The cumbersome growth of later digests, dealing with matters already dealt with by the Kalpuluru, is largely due to the addition of material, which Lakşmidhara was content to leave to the priest with bare indications. When The DJH3sigara, whicb Ballalasena composed with the help of Agruddbabhasta 10 1169 A.D, in the generation following Lalşaidhara's, quoted 12 ctlensa all the mantras to be used in makitg gifts, while tbe kalpataru merely tartes them.

·20 TIE DIXA Káxpa learning and priest came to be divorced, full description of prajogu became ,ncccssary, and the cumbersome digests of licmidri, Madanasimha and Jitra llista came to be preferred to the more restrained kalpuluru. Eson with these sell-imposed restrictions, Lakşmidhara's work attained a sizc, which makes it stand only second to the l'Iramitroduya in bulk.' Its tyurulirubinyls is among the larger treatises on the subject. But, in studying it, as in studying any other part of the Kalpataru, the underlying unity of the centire work must be bornc in mind, and for explanations or matter, which may be wanting in one part we must Icarn to lumn to another. The Kulpaturu like every Dharma-sumhild, was designed to be studiсd as a whole, and not in separate sell. containcu sections." It is not necessary, to describe in advance the spacific Joctrines of Lakşmidhara. The icxtual difficultics in the ways of editing it virtually compel thic study of the last literature of Dhurmuşistru.' Whien completed the kistjes. halflanu will also provide amplc material to those who « deavour to reconstruct cither the lost codes, whose numixcr is legion, or thic authentic text of Puranas and Epics, which linic come to us in forms so different from those in use, when they were laid under contribution by grcat lawsers and swholiases like the furgotten Minister of the last indexidant 1110... CmxIUE LI Xouth India. 15. **** ***** tots het hofis thousand ervar, *. . Dit 4.4.3 tunela 4.kabastuts The Virsmatrosu 1 ** I-tayi***** * T Lampe tine u lice law by chains Lytn1 simu.WIM ***)4524*,wt frvey ki > Saaranya. ********* Imesc unutulma I. Habah " Tit* Waristiwit** 18*** ***** 11******* that en let bir *********. 1. inariderint ****, ** sio 4 ******* Weste. trus **** of all ************* tantes"..********** ****+-+ 12. (es ***21* Hu. W*** * * * * ·21 LAKŞMİDHARA AND THE KRTYA KALPATARU LAKSMIDHARA, VIJNANESVARA AND APARĪRKA - Lakşmīdhara is as eminent among the authors of digests (nibandha) as the author of the Mitākşarıi is among commentators. By a curious coincidence, both were contemporaries, and each was commissioned by a powerful ruler, who claimed siinrājya, to compose a Dharmastāstra work, which would prove a fit monument of the reign of the patron. Another famous commentator, Aparārka or Aparāditya of the S'ilāhāra dynasty of Konkan, was also a contemporary of the other two great smärtas. How far they were coeval we have no means of ascertaining with certainty. Vijñánesvara is considered as having made no reference in his great commentary to either of his rivals. It has also been assumed that he is the oldest of the three, and wrote his work along before the other two started their compositions. In regard to Aparărka's silence about the Mitäksara, of which his ignorance cannot bo presumed, as he was so close a neighbour of Vijñānesvara's patron Vikramānka or Vikrāmāditya VI of the Cālukya dynasty of Kalyāņa (c. A.D. 1076 to 1127) it was suggested by Jolly in 1883 that "the fact that he never mentions the Mitakşarā by name, has been explained as a result of Indian etiquette, which does not allow a royal author to notice expressly the opinions of another sovereign's servant by name." Mr. P. V. Kane' rejects the suggestion and points out that "it is doubtful whether any such etiquette ever existed," and that " works of royal authors such as the Madanapārijāta or the Sarasvativilāsa do not appear to have followed the rule." Mr. Kane also points out that Apararka * studiously avoids the mention of every ancient commentator." THREE CONTEMPORARY EMPERORS The reign of Laksmīdhara's patron, the Gāhadväla ruler Govindacandra of Kānauj, extended from about A.D. 1110 to 1154, the date of his latest extant record. But, during the llistory of Hindu Law, 1885, p 13. Joumal of Hindu History. III, p. 17 * History of Dharmasastrs, Vol 1, 1930, p. 330 Lakşmidhara must have loown the work of Bhoja of Dhāra, ubom be deler ates support Jolly's theory Ilus sulcace may ·24 THE DĀNA KANDA APARĀRKA'S DATE Thus for the determination of the dates of these cardinal works our reliance must be mainly on internal cvidence of bor. rowing or obligation and the dates of the royal patrons. We may leave out the work of Aparārka, which must have been composed when he was a king (A.D. 1110 to 1140) and when lie was in the height of his power and prosperity, which would narrow the limits further, as we know that after a disastrous war with the Kadamba king of Goa, Jayakesın II (circa 1104 to c. 1147-8), in which he lost and regained most of his territories in North Konkan, he had the needed peace of mind for such an undertaking as the composition of his famous commentary only after 1126, and concentrate our attention on the Mitakşará and Kalpataru.' ALLEGED ReferenCE TO VIJNANESVARA IN THE KALPATARU Mr. Kane discovered two allusions to the author of the Mitäksară in a modern transcript of the Vyavahārakānda of the Kalpataru in the Sarasvatībhavan at Benares. This transcript, which I have had occasion to utilise, is obviously a copy of a manuscript in fairly modern characters in the library of the Royal Asiatic Society of Bengal, which itself seems derived from an older Maithili manuscript in the Rāj Library at Darbhanga. All these have been available to me. The three manuscripts have to be treated as one. The oldest manuscript which I have used is from the library of H. H. the Nahă Rāņa of Udaipūr in Mewar. It is undated but clearly belongs to the 16th century at the latest: A manuscript of which a copy was secured from the Raghunāth Temple Library at Jammu seems to be also dependent on the group mentioned above, and to be identical with them except for copyists' errors. It bears the late date Samvat 1846 (1790 A.D.). * Mr. Kane's conclusion as that the Kalpataru "must have been written between 1100 and 1150 AD, and probably in the 2nd quarter of the 12th century." (op. cit. p 317), "A. S Altelar, "The S'ilábáras of Western India, Indian Culture: 'The turning battle in the Silähära-Kadamba war was fought feudatory and regained most of his hereditary possessions." As a result of this sectory Aparárka ceased to be a Kadamba 11. pp 412-413 in AD 1126 ·LAKŞMIDHARA AND THE KRTYA-KALPATARU 25 The first of the two passages occurs in the chapter on Ordeals (divya), sub-section Kosadiva, and Slaves (Dasyadhi. kārinah). It runs, in most of the manuscripts, thus: शोध्यस्य जननी तातः पुत्रो वा तत्सहोदरः । भार्या पुत्रवती धा ज्ञातयः परिकीर्तिताः ॥' इति वादिभयङ्करे बृहस्पतिवचनात् ।। In Viramitrodaya, Vyavahārakānda, Vādıbhayamkara is described as a work by a follower (anuyāyī) of Vijñānesvara, who exposed an apparent inconsistency in his master, in explaining a verse of Yājñāvalkyasmrti (II, 51). The passage runs thus : विज्ञानेश्वरानुयायी यथात्र वादिभयङ्करकृदाह- अहो वत जगत्ल्यातविज्ञानेश्वरयोगिनः । पूर्वापरविरोधेऽपि नाऽनुसन्धानमद्भुतम् ।।' This passage is wanting in the Udaipur MS., which is the oldest used, while it occurs in the rest. AUTHENTICITY OF THE PASSAGES EXAMINED: FIRST PASSAGE The concurrence of testimony in four MSS. will create a presumption in favour of the authenticity of this text as part of the original Kalpataru, if the manuscripts are independent and not transcripts of one original as is the case. We have thus a con- Aict between two sets of manuscripts, one furnishing the above teat and the other omitting it. Is there any method of checking the genuineness of the citation from Vádıbhayamkarakſt? It seems to me that there is. The verse is alleged to be a text of Bşhaspati, shich Lahşmi. dhara took second-hand from the above scholiast, quoting the source of his information. Tul now the writer who furnishes this citation from Bịhaspati is known only from this passage and the other quoted by Nitra Misra in Viramitrodoja, passage from Byhaspati, if authentic, is hardly likely to be missed by Op 6.D 70, cotes G40 204 641 It appears to me that wilayaqlasa is the base of a work, raiber ihn of sus autbor, is essage by Ir kao Viramutrolige, lyuahirapriis. Ed. jika'. 1575, p 350 ·26 THE DĀNA KÄNDA digest-writers and commentators, and especially by writers who take delight in bringing into as many authoritative citations as possible, like Mitra Misra himself. It is remarkable that not only is the Bphaspati quotation missing in Mitra Misra's work, at the corresponding place and context, but it is missing in such special studies of divya (ordeals) as Raghunandana's Divgatattva. It is even more strange that it is unavailable among the ninety-two verses from Bịhaspati, which occur in the digests and commentaries on divya. The passage, cited on the authority of Vādibhayamkarakệt, is also tautologous, when considered with the following genuine verse of Bịhaspati, which is cited in many digests to show that the effect of the ordeal should be watched not only on the man subjected to it but on his wife, children and effects : सप्ताहाद्वा विसप्ताहाद्यस्य हानिन जायते । पुत्रदारधनानां च स शुद्धस्यान्न संशयः ।। Alternative readings : यस्याति ने प्रजायते and उभयत्राऽपि । The alleged quotation seems to add to the number of persons (to be watched for the effect of the test) the parents, brothers and jñātis. But, as it mentions the wife and sops, who are already included in the above authentic verse, the tautology would justify the rejection of the alleged text. In no other case has Labsmidhara cited a source for a quotation from a writer so well known as Brhaspati. If the sloka in question is authentic, it might have been brought in for the purpose of elucidating the term jñāti, in the following terses of Kātyāyana and Lakşmīdhara's comment thereon, which precede the citation: अथ देवविसंवाद त्रिसप्ताहातु दापयेत् । अभियुक्त प्रयत्नेन तमर्थ दण्डमेव च ॥ तस्यकस्य तु सर्वस्य जनस्य यदि तद्भवेत् । रोगोऽमिातिमरणं ऋणं दद्यात् दमं च सः ॥ See my edition of the reconstructed Brahaspats-smrti, 1941, VII, 65 ·LAKŞMĪDHARA AND THE KŘTYA-KALPATARU 27 ज्वरातिसारविस्फोटः शूलादिपरिपीडनम् । नेत्ररुमगलरोगश्च तथोन्मादः प्रजायते ॥ शिरोरुग्गलरोगश्च दैविका व्याधयो नृणाम् ।' 'देवविसंवादः' देवकृतो रोगज्ञानिमरणादिरूपो विरोधः । Brhaspati's alleged verse will then have to be treated either as a definition of the term jilāti or as a restriction of the general sense of the term for the special purpose of limiting the applicability of the test or ordeal only to some, as against all jñātis. The word 'sodhyasya' at the beginning of the sloka shows that it was intended to be part of the general treatment of ordeals, as it refers to the person to be tested' (sodhya). If the sloka is intended to convey Bphaspati's idea of jňátivarga it will show that he took a narrower view of the limits of jñātivarga than other authorities. The jñāti circle will then include only a man's parents, sons, brothers, and the caste-wife, who has had male progeny, Others have construed the term more liberally. In the list of persons who are to honour the new bride, Yajñavalkya mentions the bride's husband, her own brothers, her jñāti-varga, her father-in-law and mother-in-law, brothers-in-law (i.e. brothers of her husband) and bandhuvargak.' In explaining the verse, Visvarūpa interprets the word jñāti Uñatisabda) as 'maternal uncle and others'' (mwituladih)." Medhātithi in commenting on the word 'jñātayah' in Manusmrti, The passage may be rendered as follows - "(The judge) should strictly compel the accused to pay, after three weeks, ko case of the befalling of the fateful calamities (on the defendant undergoing the kosa or the landula ordeal), a fide and the subject of the dispute 14 any one of the following befalling him alone and not all people (the neighbourhood) viz. disease, Gre, death of a relation Uñan), then he should be made to pay the Gne as well as the debt (which is the sabject of the dispute) The diseases brought on by the wrath of Fate are ſever, diarrhoea, carbuncles, sufferiog from theumatism, diseases of the eye and throat, 10sanity, headache and fracture of the arms. "Desavisams ādah, means calamites like disease and deatb of relations caused by Fate." Yavaralkydsmatt, 1, 8.2 भर्तृभ्रातृपितृशाविश्वयुवरदेवरैः । बन्धुभिय स्त्रियः पूज्या: भूपणाच्छादनामनैः ।। Ed. Gapapatu Sastn, 1912, Traodras, p. 84 (T. S. S. No. 74).

·28 THE DÍNA Kanpa III, 26+ (254 in Jha's Edn.) distinguishes betu cen jhali and bandha thus: 'ज्ञातयः' सगोत्राः । मातृश्वगुरपक्षः 'वान्धवा: Kulluka follows the interpretation of Visvarupa in interpreting Manu's,injunction' that one guilty of inahāpataka (inexpiable sin) should be abandoned cven by his relations. He takes 'jñāti' to mean 'mdlulūdi," 1.e., the maternal uncle and others; but in explaining the same word in Manusmyti (III, 26+), be follows the distinction between Jñati and bandhu made by Medhātithi. Buehler in translating the verse has accordingly treated jñātayaḥ as equivalent to paternal relations' and 'bāndharah' as signifying maternal relations,' a distinction which he repeats in translating jñāti and sambandhı in Manusmrti, IX, 239. Mitra Misra' in interpreting the verse in Yajñavalkya-stusti on the perpetual tutelge of women, construes jñātyaha' as 'sapında.' The S'abdakalpadruma gives an elaborate reckoning of jāativarga : सप्तमपुरुषपर्यन्तं सपिण्डः । ततः त्रिपुरुषपर्यन्तं सकुल्यः । ततः चतुर्थपर्यन्तं समानोदकः । ततः परं गोत्रजाः ।। It will be seen that there has been wide disagreement among authorities on the signification of the term jiāti. It is incredible that an authoritative definition of it by a jurist of the eminence Ed. Ganganath Jha, Biblioticca Indica, Vol 1, 1932,P 319 The s'loka of Manusmrt: (III, 264, 19 the ordinary editions and 111, 254 i Jha's Ed of Medhātuthi) runs as under. प्रक्षाल्य हस्तावाचम्य ज्ञातिप्रायं प्रकल्पयेत् । ज्ञातिभ्य. सत्कृतं दत्वा बान्धवानपि भोजयेत् ॥ Manusmrti, ix, 239 ज्ञातिसम्बन्धिभिस्त्वेने त्यक्तव्या कृतलक्षणैः । ISBE.,XXV, 1866,2384 Yajñavalky asmrti रक्षेत्कन्या पिता बिन्ना पतिः पुत्रश्च वार्द्धके । अभाव ज्ञातयस्तेषा न खानन्यं क्वचित् स्त्रिय.॥ The comment of Mitra Misra is, एवं रक्षणसमर्थाना पित्रादिपुत्रान्तानां असत्वे तदतिरिक्ताः सपिण्डयः रक्षेयुः, एवं खदोपपरिहारार्थम् ॥ (Chowkhamba Eds of Yajfiavalkyasurts with the commentary Viranmitrodaya,p 130) Ed. Vasu, 1878 ·LAKŞAİDHARA AND THE KRTVA-KALPATARU 29 of BỊhaspati should not have attracted the attention of commentators and sibandhakāras, and that it should be left to be gathered even by Lakşmidhara from an obscure writer like Vädibhayamkarakịt. If the verse attributed to Brhaspati is, on the other hand, a limiting clause attached to that of Kātyāyana and other writers about the kinsmen who should be watched for the effects of the ordeal, it is no less strange that so important a restricting clause should not have found its way in other later or earlier writers who treated of ordeals. The circumstances in regard to this quotation are so suspicious that its ascription to Bphaspati solely on this passage referring to Vādibhayamkarahrt, which might have been interpolated into the text by a reader of Lakşmidhara's digest, is not justified, and I have had to reject it in my reconstruction of Bşhaspatísmrti, in the Baroda Oriental Series. SECOND PASSAGE We may now consider the second ground of the view of Mr. Kane that Laksmidhara quotes Vijñānesvara. The Sarasvatibhavan transcript of Vyavahāra-Kalpataru reads क्षत्रधर्मस्तु ब्राह्मणो ब्राह्मणं दासकर्मणि न कारयेदिति विज्ञानेश्वर FATA: This sentence occurs almost at the end of a short paragraph in which Laksmīdhara discusses the effect of the injunctions of Nārada and Kätyāyana on the circumstances in which members of the four castes can become slaves (dāsah). The paragraph is defective in the Udaipur manuscript and hardly makes any meaning; and it contains neither the name of Vijñādesvara nor of the Pirijáta and of Halāyudha which occur in other manuscripts. A manuscript of the work, which belonged to the late Mahāmahopādhyāya Baccha Jhā of Dharbhanga gives a condensed version of the passage 'तदूनमिति' ~ शीलाध्ययनसम्पन्न बामणे, शीलाध्ययनसम्पन्नो ब्राह्मणः कर्मकारयदिति योजना । 'अशुभं' चिण्मूत्रशोधनादि । 'क्षत्रविशद्वधर्म' इत्यादि-~-क्षत्रियादिधों ब्राह्मणः दासकर्मणि न कारयेदिति वृहस्पतिमतं इत्यर्थः ॥

·30 THE DĀNA KÄNPA A manuscript is the Dharbhanga Palace Library contains only the above short passage with the following changes : (a) It adds, कामतः तदिच्च्या after योजना. (B) It interpolates ब्राह्मणम् between ब्राह्मणः and दासकर्मणि. This manuscript was copied for me through the Baroda Oriental Institute and bear its Stock Number 13929. Another manuscript from the Dharbhanga Palace, which was also copicd for me (and which bears the Baroda No. 13928) gives the longer version, which occurs also in a transcript from Jammu, and which is virtually identical with the transcript in Sarasvatibhavan used by Mr. Kane, and its source, tis., the MS. in the Asiatic Society at Calcutta. The longer passage, as edited from these manuscripts, runs as follows: शीलाध्ययनसम्पन्नो ब्राह्मणः, कामतः' इच्छन्तं, 'तदून' शीलाध्य- नान्यूनं, कर्मकारयेदिति योजना । तत्रापि 'न अशुभं,' विभूत्रशोधनादिकं, न कारयेदित्यर्थः । 'क्षत्रविद् शूद्वधर्मस्तु' इत्यादि । क्षत्रवैश्यशूद्राणां तु सगुणानां अपि सावये अपि कदाचिद्दासस्वामिभावो भवेत् । ब्राह्मणस्तु 'समवर्ण' समानगुणं दासकर्मणि न कारयेदिति बृहस्पति मन्यते इत्यर्थः । इति पारिजात-हलायुधस्वरसः । क्षत्रविदशद्वधर्मस्तु श्राह्मणः ब्राह्मणदास- कर्मणि न कारयेदिति विज्ञानेश्वर स्वरसः । सर्वाश्चार्य अर्थः उपप्राद्य एव ।। On an analysis of the manuscripts, it is seen that the refera ences to Pārijāta, Halāyudha and Vijñānesvara are found in three manuscripts, vis., at Calcutta, Dharbhanga and Jammu, and a transcript of the Calcutta manuscript at Benares; and in three independent manuscripts, namely those at Udaipūr, Dharbhanga Palace and Navani in Dharbhanga (belonging to Baccha Jhā) the relerences are entirely absent. In considering the authenticity of the references in this passage, it would be helpful to examine the reproduction (with. out the omission of even a word) of the whole of this section of the Kalpataru by Candes vara in the Dasyadhikararidhih chapter of his Viradaratnákara'. In this reproduction, the prose explanations, which are missing in the group of three HEA. Bibliothecaindica, 1587. pp. 152-155 ·LAKŞMIDHARA AND TUC KRTYA-KALPATARU 31 manuscripts, that give the shorter version of the comment reproduced above, are found as in the Asiatic Socicty's manuscript. and those derived from it. Candesvara glies the crucial passage thus : ब्राह्मणस्तु सवर्ण समवणे समानगुणं न कारयेदिति बृहस्पतिः मन्यते इति पारिजात हलायुध स्वरसः । क्षत्रविद्शवधर्मस्तु ब्राह्मणो ब्राह्मणं दास. फर्मणि ने कारयेदिति लक्ष्मीपरखरसः । सर्वश्व अयं अर्थः उपग्रास एवेति ।।" It should be noted that the view attributed to Vijñancsvara as his personal opinion (svarasah) is here ascribed by Candcs. vara not to Vijñānesvara but to Lakşmidhara himsell. It is not open to contend that Candesvara committed an crror in giving the opinion as Lakşmidhara's; for, what is stated is the view of Lakşmidhara, as gatherablc from the entire section, while it is opposcit to the opinion of Vijñånesvara, as given in the Jinkşuru. The point will be clear iſ the tenor of the discussion is brictly stated. Of the scveral modes in which servitude may arise there are two, ris., by a person surrendering voluntarily his liberty, even as a woman docs when she marrics, or foriciting it by doing something whuch is heinous. There is further the general rulc, which is stated in sevcral smstis, that a Brahmana cannot be made a slasc. Thus Kalj dyana' lay's downs : विशु वर्णपु विज्ञयं दास्यं विप्रम्य न फनित । The pürcinthe refers to the assumption of slavery' solun. tarily, lica wilc, by using away one's liberty (statantra-systmano diniddisalavam daratat matam). Katy dyana also says: बामणम्य हि दासलात पतंजो विदया। (By the sliety of a Bralmın the lustic of the king is lost.) E. WW#in. 1997.13) Notr. Adomowit*.17), **:15 ·32 TIIC DANA KANDA A person who renounces the ascetic life (prarrajy-ürasitah) becoines, according to Yājňavalkya the life-long slave of the King.' The same rule is given by Nirada in specifying the person whose slare a person abandoning the ascetic order becomes : राज्ञो हि दासस्स्यात् प्राज्यावसितो नरः । "He becomes the slaic of the king. He cannot be cnanci. pated (na tasya moksosti) being a slave for life'.' The rule implies that a Brāhmaṇa can be the slave of a king. who will normally belong the ksatriya caste and who can be of even a lower caste. If such a degradation of status of a Brah. mapa occurs, it would be opposed to another rule of law that the relation of master and slave can cxist only between those of cqual caste (varna) or in the order of the castes (anulomaluh). the master being of the higher and the slave of the lower castc. The reverse order is prohibited: वर्णानामानुलोम्येन दास्यं न प्रतिलोमतः । The prohibition of pratiloma in the relation of master and slave is repeated by Nárada, who states in the only cxccptions to the rule that those who abandom their asrama-dlarına (the persons who renounce asceticism for example) can have a pratiloma relationship: वर्णानां प्रातिलोम्येन दासत्वं न विधीयते । स्वधर्मत्यागिनोऽन्यत्र Vijñānes vara in commenting on the passage in Yajnavalkya prohibiting pratiloma relationship between slave and master cites the above rule of Nārada to show that a pratiloma relation can exist between master and slave, as shen a hing becomes the See II, 183: प्रव्रज्यावसितो राज्ञो दास आमरणान्तिकम् । * Ed. Jolly, Bibliotheca Indica, 1886. P 148 राज्ञा एव तु दासस्यात् प्रवज्यावसितो नरः । न तस्य विप्रमोक्षोऽस्ति न विशुद्धिः कदाचन ॥ vajñavalkyasmrti, II, 189 Naradasmrti, V, 39.

·LAKŞMĪDHARA AND THE KRTYA-KALPATARU 33 owner of a slave, who had forfeited his liberty by abandoning his dharma as an ascetic: स्वधर्मत्यागिनः पुनः परिव्राजकस्य प्रातिलोम्येन दासत्वमिप्यत एव । Accordingly, Vijñānesvara's view is that a Brāhmaṇa ascetic, who renounces his Sanyāsa, becomes for life the slave of one inferior to him in caste. But, the passage in the Kalpataru, which is brought up as containing a reference to Vijñānesvara's view, definitely ascribes to him, as his characteristic opinion (svarasal), the conclusion that the rule for Kşatriyas, Vaisyas and Sūdras is that they cannot put a Brāhmaṇa in the position of a slave to do a slave's work, CONCLUSION If Lakşmidhara desired to refer to a writer, ine would obviously not have done so by attributing to him the exact opposite of the views to which he had given public expression, in a book which must be available to cvery one. This is just what he must be deemed to have done, if we accept the vicw that the passage cited above is authentic and contains Lakşmi. dhara's citation of Vijñānesvara's opinion on the controverted point. The viess' embodied in the passage is that of Lakşmi. dhara and not that of Vijñānesvara. Caņdesvara was thereforc right in citing the conclusion embodied in the above rzutustha (opinion) as Lakşmidhara's. Its attribution to l'ijñāncsvara only shows that he who made it had not read the Jituiksari! It may be noted (as a justification for Candestara's citing the passage as Lakşmidhara's special vicu) that, in the selection of authorities from smrti to decide the question whether under any or particular circumstances a member of the first caste (pra. Thama-tarra) can be enslaved-Lakşmidhara deliberately refrain. ed from citing Yajnurulky:ssmrti and coupling it, as done by the Jhiliksard, with the amplification by Vindsunri, and that authorities are brought in to support his thesis that under no circumstances can a Brahmaņa be brought down to a snilc "Conseni oa YH,Stalya, 11. 18). 'भापरिसरममा मानं मंनि न करगिरिशानरमम॥ ( 13rawduler, faisa 0 d Surawat.basa Transin. 3 ·TILE: DANA NA status. Ilis siew is in harmony with that of Vinnusmrti' whiclı imposes the lighest amorcement for siolcncc (uttama-s.Thasil. danda) for the offence of reducing to ensilude a Brahmata and also with that of Katyayana and Bphaspati. It is thus clear that thc rclerence to Vijalucstara in the Kalpataru is not authentic. Both this scatence and the one brurging in an alleged quotation from Bphaspali arc manifestly the interpolations of soinc rcader, who noted thein in his copy of the Kalpataru, and slicn the manuscript was again copied, the scribe, as scritxes still do, cmbodied the marginal note of the reader in the text, as if it was part and parcel of the Icat.' LAKşatĪDyaka's CITING VUSINESVARA OTIILIWISE: INPROBABI.E ALSO Exen apart from the drift of this line of csidence, the balance of probabilities is against Lakşmidhara making any open allusion to Vijñáncsnara, cien if it be conceded that, owing to the assumed chronological relationship between the two writers, such a reference was possible. The position of the two writers precludes such achnowledgment. Lakşmidhara was, for in. stance, the chiel minister of the powerful Ling of Kinauj, ulio was extending his dominions and adding to thein, so as to come within striking distance of the dominions of thic Caluhya ruler, Vikramaditya Vi, whom Vijñānesvară glorifics.' The fourth Vasqusma, V. 151 E4 Jolly - UE a faritada atau * This is technically known as 'reader's conflation, Conflation is the which are neither derned from the Te original variants of its own or of any The type of Interpolation now notice in Ontamination" by some critics (W W. ..., VARULU, 1927, P 56) Labluus Lonqueror narna of the Kalacurdynasty, whose reign must have come to JCB VI GIC dulo an end before A D 1080 as in the Candrásali copper plate of Kinandan of hann ITU ten re FIC in ·LAKŞMĪDHARA IND THE KŘTYA-KALPATARU 35 and sixth serses in the conclusion of the llitsiksard, whuch are indubitably by Vijñānesvara himself, makes these claims : "There is and there will never be on the earth, a city equal to Kalyāņa (Vikramāditya's capital). No king who could be compared to Vikramārka has ever been seen or head of. The Icarned Vijñānesvara cannot submit to be compared to the slightest extent with a rival, May these three, who are comparable to the Kalpavrks (the immortal wish-yielding tree), last (live) till the end of the present cycle of time (kalba). From the causeway of the ornament of the race of Raghu, which is massed fame (i.e., "Rāma's Bridge") to the monarch of the mountains (i.e., the Himālayas), and from the western ocean, whose waves are raised by the gambols of shoals of fishes, to the eastern ocean (ie., from the Indian Ocean to the Bay of Bengal), may Vikramadityadeva, whose feet are resplendent from the lustre of the gems on the diadems of prostrating kings, protect the entire world so long as the Moon and the Stars endure."! IMPLICATIONS OF VIJÃNESVARA'S PANEGYRIC The panegyric is as usual couched in somewhat exaggerated terms, but the skill of the author is shown in bringing into it innuendoes and references to facts or claims which a contemporary would readily detect. Thus, the words referring to the western ocean, as one of the limits of Vikramaditya's dominion, contain a concealed reference to his great contemporary and enemy, Kulottunga Cola, which has not till now caught tie attention of scholars. The words cațulatimi-Kulottunguringattarangat" continued in the descriptions of bis successors Later on the same title is alert by the Cedı ruler Narsimha arman (c 1155 A D) It has been suggested that the rulers of the Andhra country were the Narapatıs ( CV Vaidya, History of Vods.cual Tou, I, 1926, p 191) नासीदस्ति भविष्यति क्षितितले कल्याणकल्यं पुरे नो दृष्टः श्रुत एव क्षितिपतिः धीविक्रमापमः । विज्ञानेश्वरपण्डिती न भजते किं चान्यदन्योरम- श्वाफल्य स्थिरमस्तु कल्पलतिकारल्यं तदेतत्रयम् ॥ आसेतोः कीर्तिराशे रघुकुलतिलकस्या च शेलाधिराजात् आ च प्रवर पयोधेः चलतिमिनुजरिमत्तमान् । आ च प्राचीसमुद्रानतनृपतिशिरोरत्नमाभामुराणिक पायादाचन्दतारं जगदिदमखिलं विक्रमादिलदेवः ।। 1 ·36 THE DĀNA KÄNDA which qualify in the more obvious sense the western ocean with waves raised by the gambols of shoals of giant fishes,' may be taken as qualifying 'the castern ocean' in the concealed sense of "the upsteady movements of the struggling whale of a Kulottunga." The spiteful statement may have been put in for the special delectation of Vikramaditya, even as even more spiteful allusions to Kulottunga, under a corrupt form of his carlier title, Rajendra,' (Rājiga) occur frequently in the poem (Vikramāsikaderacarita) in 'which Bilhana lauded the life and achievements of Vikramaditya VI. Bilhana refers to Kulottunga specifically as "the family foe" of Vikramaditya. The carcers of the two hings should bave, by their remarkable parallelism, intensificd the bitterness of their rivalry. Both came to their imperial heritage by what Bilhaņa calls "the concurrence of lortune," at almost the threshold of middle age. Both ruled for half-a-century. The Vengi country, forming the area between the mouths or deltas of the Brşnā and Godavarj sivers, was onc of thc boncs of contention. The tract was onginally a part of the Caluhya empire in the seventh century, and became indc. pendent under a younger branch of the original Cālukya line (the "Eastern" Cálukyas). Vikramaditya belonged to the later Calukya linc, whosc hinship with the older line was hypothetical, whilc Kulottunga was by desccnt a scion of both tlic older Caluhya lioc (through the Eastern Calukyas of Vengi) and of the Colas. Before he became the Cola emperor in 2070, le diad fough, in s. D. 1067, Vikramăditza, #ho 15 then the favourite of his father Somessara 1, the founder of Kalyana, and obtained from his admiters the titlc Virudurilja-bhayamkard, the terror of Virudaraja or Vikramiditya'.' Thc Cilukya had almost rc coscrea l'engi. when the news of his father's death and the accession of his clder brother and chemy, Somcsvara Il made Cagla stolas and 37 अभ निरिंदेस देखोगा परिगरिव दिनपु चोलानो। 497071 of fr.117: STØIUVETE 832740 il father (4T1574 GHGT 98473 Titipizzineste asfafau142767 HATTE, ** ·38 THE DINA KÁNDA as extending from ocean to ocean, and from Rama's Bridge, is realistic and not an empty vaunt it can only refer to a period after 1118 towards the end of the reiga of Vikramāditya, who died in A.D. 1127. The prayer for stability (akalpan sthiram astu) which Vijñānesvara has uttereà must have reference to the varying fortunes of the conquered areas, just as the relerence to the struggles of "the whale Kulottunga” is an allusion to his last war against his rival. DATE OF THE MITĀKSARĀ Considered in this way, the date of the altukuni must be about A.D. 1120, i.e., twenty years later than the latest limit assigned by Mr. Kane to its composition and fifty years later than his upper limit for Vijñānesvara.' A considerable part of the Digest of Lahşmıdhara must, on the date given below, have been composed before this date. That is to say, the Digest should have been written curly in the reign of Govindacandra, while the commentary (s.e, the Jlitåkșari) should have been composed towards the end of the long reign of Vikramāditya. This is borne out by the tenor of Vijñänesvara's pancgyric which seems to refer to what has been accomplished rather than to glories to come.' GOVINDACANDRA'S VICTORIES To turn to the wish that that the Cāluhya hing should rule from the Himalayas to Rameswaram, we must treat it as a pious “aspiration if we remember the rapid expansion of the power and dominions of the Gähadvàla dynasty of Känauj cier present fear of Musalman invasion and conquest. In the Kahan plate of A.D. 1106, the Yunarāja Govindacandra records in spite of the "The Witabçurd was composed between 1070-1100 AD." (Ilestory of Ulusotrs, Vol. 3. 20) The panegyre begins with the words "tliere nec 428, is or never will be (nisidasu bhas isyau Istitale) Mtulia nadass 10 A. V 1194.

·LAKŞMIDHARA AND THE KRTYA.KALPATARU 39 that he had " again and again by the play of his matchless valour" compelled the Amir (Hammira)" to lay aside his enmity." Emili meriai EETARTOT-SIS ai a fare. Before 1126 he had annexed parts of Magadha.' In 1120 he had changed a gift of a village by the Cedi king Yasahkarņa,' and a prince of the line claims in A. D. 1114 to have been honoured for his valour by the king of Kānauj. Govindacandia's victory in Dasārņa on the day of the birth of his grandson Jayacandra is said to have been the reason for giving his name to the latter.' The Gāgaha plate (now in the British Museum) of A. D. 1142 describes Govindacandra as having captured the clephants of " nine Kings.". He had apparently no powerful rival in North India, and the only rulers whose power could match his vere Kulottunga, whose armies marched to the limits of North Kalinga, and Vikramāditya VI. His relations with these two kings seem to have been dictated by the Hindu political principle that a neighbour, whose frontiers march with one's own, is an enemy (ari), actual or potential, while the neighbour's neighbour on the opposed side is his ally (mitra), actual or potential, wlule that ruler's neighbour on the other side is the potential ally of his enemy (arermitra). Thus, to Govindacandra, the enemy will be Vikramaditya, and 'ally' kullottunga, while to Vikramāditya, the natural allies will be those opposed to Kulottunga, like Vijayabāhu, the king of Ceylon, who reconquered Pollannäru (A.D. 1076) and freed Ceylon from Cola rule,' the kings For the Rahan plate sce lud Ant. XVII, pp 14--19. It is reprinted fully in Vardya's History of Mediaval India, II. PP_479480. The Maner copper-plate inscription of A D 1126 records the grant of a village near Patna by Govindacandra It is published in the Journal of the Bibar and Orissa Research Society, II (1916). Pp. 441-447 See ante, p 214 and J ASB. XXXI, p. 124 See the 1114 A. D I of the same " on account of Känyalubja, re. Gosindacandra ubo was the reigning For the Cagaha plate see Ind Ant., XVIII, pp. 20-21. 1 earlier epigraphs of the ling Palt plate of 114, U B.O.R S., instead of Nova-raja, which alters the meaning completely ) See Sarga VIII of Käpandáka s Vitssard, slokas 16 to 50) pp. 105 to 114 of the Tnvandram Edn 1912) * Xilatantha Sastra, Colas, 11. p 17 1 ·" 40 THE DĀNA KANTA of the Hoysala dynasty and the kings of Kalinga.' The influence of the principle on the relations of the three great contemporaries is evidenced by history. Vijayabāhu of Ceylon is said to have married Lilāvati, the daughter of Jagatīpāla 'of Kānauj. The queen of Jagatipāla is said to have been an internee in the Cola kingdom, from which she escaped with her daughter to Ceylon. We do not know when this marriage took place, but it must have been in the reign of Vijayabāhu, which extended from c. A.D. 1060 to 1120 practically covering the reigns of Kulottunga and Vikramāditya, and probably after he had freed Ceylon from the Cola supremacy." The dynastic lists of Kānauj, either of the Pratihāra dynasty or of the Rāştrakūta branch, which apparently, had possession of Kānauj till c. 1085, when it was seized by Candradesia of the Gahadvāla dynasty, the grandfather of Govindacandra, do not contain the name Jagatipäla. He was probably an obscure person with pretensions to Pratithārı or Rāştrahūța lineage. The flight of the distressed queen of Kānauj' with her daughter must have been after Candradeva's conquest and after she had lost all hope.' Why did the fugitives escape froin the kingdom of Kulot. tunga in which they were seeking an asylum ? The answer is suggested by the intimate and friendly relations between Govindacandra and Kulottunga of which evidence exists in a stone cpi. graph (incomplete or mutilated in some rebuilding operation) of the sovereign of Kānauj, bearing a Cola date corresponding to A.D. 1110, whicla exists on the walls of a temple in the Cola capital Gangaikondacolapuram.' This inscription gives the familiar Gahadvāla prusasti, and ends (before mutilation com. mences) with the name of Candradeva, the grandfather of Govindacandra, to whose reign the inscription cicarly belongs. The late Mr. V. Venkayza suggested that the inscription was preshaps incised during a friendly visit of the Kanauj king to Kulottunga. This is cry unlikely. It is more probable that the indon ment recorded in this inscription was intended as a gesture Lo Sesui, Colas, II, pp. 41-44 Ibid. p. Ji-JS. D. 17. Torshi, History of hw, 1937. 5P 255-20. Tua % of the Assual Report of the Malas Awstant Sarelatokat lur 'p,45. lur 17-os.

·LAKŞMĪDHARA AND THE KŘTYA-KALPATARU 41 of friendship, and was allowed, with the prasasti of a reigning foreign ruler to be put up in the very capital of the Cola emperor. It is natural that this alliance between Kulottunga and Govindacandra should shut the Cola dominions to any pretender to the lordship of Kanau). It will account for the flight of the mother of Līlāvati to Lankā, and Līlāvati's own marriage to the king of Lankā who had driven the Colas out of the island. The intense ill-will between Vikramāditya and Kulottunga is evidenced both by contemporary literature (e. g., Vikramārikadevacarita and the colophon to the Alitākṣarā,) and inscription.' Govindacandra's diplomatic activities naturally extended to all possible enemies of Vikramăditya Vi. Thus, he is said in the Prabandhacintai mani to have received an envoy from the Cālukya ruler of Anbilväd (Gujarat), the warlike Siddharāja Jayasimha (A.D. 1093 to 1143) the predecessor of the more famous Kumārapāla (A.D.. 1143-1172). In an Indian kingdom the responsibility for making alliances rests with the Alahasāndhivigrahika or Chief Minister for War and Peace. This was the office held in the kingdom of Kānauj, by both Bhatta Lakşmīdhara and by his father Bhatta Hşdayadhara and is signified by the term Mantrī, which occurs at the head, of an enumeration of the officers of state to whom the Kamauli grants of Govindacandra were addressed for execution. In the eighth sloka introducing his work, Lakşmīdhara describes himself * The Prabandhacıntamant Ed. Jinavijasapuni, III, 121, states that Sid. dbaraja Jayasımba sent an envoy to the king of Kås's * The poidpous Nantri 1s mentione commanded to give sigralika describes in Raştrakūta records, where the functionary is usually entrusted with the duty of This duty is drawiug up the copper-plate grants recording gifts or alienations assigued to this officer in an anonymous text quoted in the Milakzara, on Yajna. alkya, I, 319-320. "The drafter (of the copper-plate) should be the Sandhuvigrahikakari. Pe should draft the charter as dictated by the king himself " ·as 12 THE DİNA KANDA "Mantristura)." This should be treated as a paryāya for the official title of Jahisīndhirigrahika, which appears over and over again in the colophons. In two places, viz., at the beginning of the first kända and at the beginning of the Rijadharmakānda, Laksmīdhara proclaims that it was solely through his counsel that king Govindacandra attained supremacy over other kings, trod the path of righteousness, and made many crowned heads humble themselves at the feet of this king. Such an open declaration in a work written by command of a powerful ruler could not have been made unless the truth underlying it was well-known. The Cola alliance, of which we have evidence, soon after the formal assumption of sovereigaty of Govindacandra about A. D. 1110 may have been due to his Minister's skill, and intended to check the designs of the aged and warlıke ruler of the Daklan. It is noteworthy that in the description of the prowess of his hing, in the introductory stanza, Lakşmīdhara refers only to tuo exploits specifically, vis-, repeated defeats of the Hammira, i.e., the Muliammadan invader, and the humbling of the Gauda ruler. The first exploit occurred only during the reign of Madanapāla, when as Yuvarāja Govindacandra was virtual ruler, The second exploit, i.e., the humbling the Gauda, must refer to some attack, of which we have found no record as yet that occurred early in the reign, on Madanapāla of the Pāla dynasty of Bengal, who had sought the alliance of Candradeva, Govinda. - candra's grandfather, when attacked the Sena king Vijayasena. It cannot refer to the later conquest of Pāla territory as far as Monghyr, since in the Rāhan plate of A.D. 1109 Govindacandra is already described as "terrific in cleaving the frontal lobes of arrays of irresistible mighty elephants from Gauda." The same inscription records that he "again and again by the play of his matchless fighting compelled the Hammnīra to lay aside his enmity," in language recalling Lahsmidhara's prasasti of Govindacandra : असम-समर-सम्यक्-लम्पटश्शौर्यभाजं अवधिरवधियुद्धे येन हम्मीरवीरः॥ The omission to refer to the later conquests in Dasărņa and Magadha and to the victory over the nine kings' (rata-raja) and to Govindacandra's later titlemastapats, sujapati, narapati, ·LAKŞMIDHARA AND THE KRTYA-KILPATARU 43 rájyatrayādhipati vividla-vidya-vicāra-vācaspati (these could not be missed by a Minister who composes an culogy on his Sovereign)--makes it clear that his vague references, other than these two specific claims adduced on his behalf to Govindacandra's military exploits, must have been due to Lakşmidhara having written early in the reign before those conquests were made and new virudas acquired. There is no violence to probability in such a view, because Govindacandra had been virtual ruler for a dozen years before his formal accession, and even as Yuvarāja must have attained manhood. As Lakşmidhara's father was also a Minister before him, it is not unlikely that father and son served Govindacandra's father and Govindacandra himself, and that they had been commissioned for the composition of the Kalpataru even before the formal beginning for the reign of Govidacandra, who is pointedly praised by Lakşmidhara for his self-mastery, and learning.' The inscriptions show that Govindacandra's predecessors were devoted to Hinduism. fuil sentence is: तस्मादजायत निजायतवाहुवाशी द्यावरुदनवराज(ज्य) गजो नरेन्द्रः । सान्दामनादवमुचा प्रभवो गया यो गोविन्दचन्द्र इति चन्द्र इवायुरारोः । As this slota is repeated in subsequeat grants, as an official prasasti, and as when it first appears Gouladacandra must base bea ruler for atleast tca Sears, the description of him (uader thus serse) of having by his powerful arms bound and controlled the elephant (which was the mos kingdom, u pointless Grants of A D htta A Yararaja m Yusaraja as carly as hur father, he omits to manded to gne csat se ao 1110. 1. Ia sorporian he must ha what is contemporain.. "It un cifrerity scale ja smo of the colophoss to the historu bat Huja. sara, the latter Lamba was also Vuhissalhostahik Thu esweat from the pous allkutis ia ports the inantat, so Irote the chain of Ceburtier that be *as the protector of the lowly placed Ki. Kurika. Curicula, se larut saigs, as well as to the general teru heit luie. 11 ·THE DANA KANDA KALPATARU EARLIER THAN MITĀKŞARĀ To sum up. Any possibility of Lakşmidhara's making a reference to Vijñānesvara is ruled out on two grounds mainly, vis. : (1) the dictates of prudence, because no sensible Minister will cite as an authority an adherent of his king's rival or enemy: and (2) the impossibility of an earlier work quoting a later. For, it follows from the data already adduced that the Kalpatarı, should have been composed about A. D. 1110, early in the reign of Govindacandra, while the litaksarà could not have been completed before A. D. 1120. In any case, the Mitaksari, even if it had been composed a few years before the Kalpataru, could not have assumed sufficient importance in the eye of so proud a scholar as Lahşmīdhara, who has described his many claims as a mbandha-writer, as to make him rank it as authority with Gopāla's Kāmadhenu, Pärijata, Prakasa, Mahārnavu, Halāyudha, and Mali, referred to either in the introductory verses or cited in the body of the Kalpataru. The alleged citation of Vijñānesvara by Laksmīdhara has accordingly to be rejected as spurious. VERBAL IDENTITY BETWEEN BOTH WORKS In an examination of the Vyavaḥārakinda three instances have come to light in which the interpretation of certain smrti verses is in almost the same words in both the Jlitakşarī and the Kalpataru. The verbal identity may be accidental, as the verses are not difficult, or the commentary may have been copied 1 Medicus W AC14 asili MI LUHVAC LAIMU M. in these two verses यस्योत्थितौ स्थितमती न महार्णवे श्री: निदां ददाति यदधः किल कामधेनुः। तस्यास्तनिष्यति रति विबुधद्विजानां आनन्दितुं किमु न कल्पतरोः प्ररोहः॥ का चिन्तैव महार्णवानुमरणे का कामधेनुस्मृहा क्षुद्राः कस्य परिस्फुरन्ति हृदये ते (रत्न) मालादयः । श्रीलक्ष्मीधरखुद्धिवैभवसुधासेकप्रभावादयं येनाव जगत्त्रयोपकृतये कल्पद्रुमः कल्पते ॥

·LAKŞMIDIIARA AND THE KRTYA-KALPATARU 45 from an earlier writer by both authors. Ingenuity may sce in the prayer of Vijñānesvara that his work, his city and king should last as long as the halpalatı, a concealed compliment to the Kalbajaris. Such a surmise will not be ruled out as improbable if both writers had been attached to the court of the same ruler or of friendly kings. The circumstance that their allegiance was divided, betucen two polserful and passively hostile kings, makes the suggestion weak. But, whether the two writers knew each other or not, it is a mark of the powerful wave of Hindu feeling, which was stimulated by the Muhammadan attacks and the rise of new states, that such cardinal works as those of Lahşmidhara, Vijñānesvara and Aparárka should have been produced in the same generation. *Cf. Akalpam sthiramastu Kalpalatılā-halpam tadetattrayam dbar there his nes'y might cave been alter tbeir respectate works were composed ·XOTE A LANŞUIDARA has prefired fifteen verses to the first look of the Kirtyu-kulputaru, which deals with the first utruma and forms also an introduction to the whole work. or tliese, the first three contain prayers to Vişnu, who seems to have been Lahsuidhara's tutelary dcity, S'ma and Manu: The invocation of Manu is appropriate as Lakşmidhara proposes to cxpound Dharma. The next four serses contain a panegyric with historical allusions to Lakşmiðlara's patron and hing, Govindacandra. The remaining cight scrses set forth the author's qualifications and the merits of the work. Besides these fifteen scrses, the Brahmaciri. hunda has an introductory serse, in which again Lahşmidhara describes his own prowess by which his enemics were reduced to the life of hardship and austerity prescribed for Brahmacărins. To cach of the succceding thirteen hāndas a similar verse is prcfixed in which similar justification for his dcaling with the subject of each book is adduced. These verses furnish the only direct information on Lakşmidhara's career and achieve ments. We learn from them that he had cncmics over whom he ruthlessly triumphed, that he was a wealthy grhastha, whose life was an clample to others, that lic performed with diligence and scrupulous care the prescribed rites for a Brāhmana and made Dharma forget its " separation from the Golden Age," that he duly discharged the duties to ancestors in the way of stāddhas, that he made many agrahārasthāpanas, that he founded on the pilgrim routes satralayas, that he was the "holiest of the holy", in vies of his purificatory rites, that his exposition of law as a judge roused the spontaneous admiration of the learned, that his assumption of the sacred duty (vajña) of the protection of the Universe" (in plain prose, his prime ministership) brought peace and purification from sin to countless people, and that he was deeply versed in Vedānta and the way of salvation.

·LAKŞMĪDHARA AND THE KŘTYA-KALPATARU
47
These verses are in many places corrupt, and have had to
be restored. This has been so particularly in regard to the
sixteen slokas with which the first kāņda begins. Only a single
manuscript of Brahmacāri-karda is so far known, and it is very
defective. It has lost the last pages of the kānda, making it
difficult to publish it first. Its publication is held over in tlic
hope that one other manuscript of it at least will come to light.
The prefatory verses have been reconstructed with the help of
Dr. V, Raghavan, M.A., Ph. D., of the Sanskrit Department of
'the University of Madras. They are reproduced below, as
restored. The English translation which follows the text is
Dr. Raghavan's. The introductory verse of the sixth book which
deals with pratistha is wanting in the Udaipur Palace manuscript
of it, and the work begins abruptly. A second manuscript, which
'I was able to secure, has also lost the first leaf which would
have contained the introductory sloka. The mansucripts of the
pūji and vrata sections are similarly defective. The headings do
not occur in the manuscript.
प्रार्थना
(विष्णुः)
देवः स्पुरन्महिमतत्तदनन्तमत्स्यकूर्मादिजन्मकथिताऽद्भुतवैभवो यः ।
ब्रह्माण्डबुवुदतया स्फुरदंशलेशः मायामपोहतु स बोधमहोदधिर्वः ॥ १ ॥
(शिवः)
जाने यस्य ललाटलोचनशिखा, लेखाऽपि चन्द्री, विभो
रंमाशोममयं (1) जगजनयितुं वीजाय सञ्जायते ।
तस्योमिंत्र्यपयोगियोगिजनताहृत्पद्मसमस्थित-
स्फारध्वान्तहरं हरस्य दहरस्थानं महामो महः ॥ २ ॥
(मनुः)
सुहृद्यः सुकृतापुण्यक्षीरनीरविवेचनः ।
मनुमानसमाविश्य राजहंसः पुनातु वः ॥ ३ ॥

·.. THE DĀNA KANDA राज्ञः प्रशंसा श्रीमन्मानववासवस्स .विजयी गोविन्दचन्द्रोऽस्ति यः क्रीडातजितगौडगर्जितभयंस्तम्भीभवत्पार्थिवः । सर्वोवीन्द्रजयप्रतिश्रुतिधियत्संकोचनाशंकिना यनात्माऽपि जितस्ततइशमभृता मन्ये किमन्य परे ।। ४ ।। एप ज्ञानपराक्रमैकवसतिः गोविन्दचन्द्रः परं 'कुन्दपस्य च वैरिणाश्च विशिखैः रक्तोऽभितः शोभते । मायामप्यवनीशमण्डलमपि स्वच्छन्दमुच्छिन्दता येनाऽऽमा कृतिनां दिनैः कतिपथैरद्वैतमारोपितः ॥ ५ ॥ कोशान गेहेप्यमुश्शन पथि करितुरगान बान्धवानर्धमागें दुर्गवन्तःपुराणि प्रतिरवचकिताः पर्वतेभ्यो निवृत्ताः । यस्योद्योगे द्रवन्तोऽसमसमरसमारंभगम्भीरभेरी- भाकाराकीर्णकर्णज्वरभरतरलप्रेक्षिताः शात्रवेशाः ॥ ६ ॥ स किल सकलदृप्तक्षत्रनक्षत्रलक्ष्मीहरणकिरणमाली कस्य न स्यान्नमस्यः । असमसमरसंपल्लम्पटः शौर्यभाजामवधिरवधि युद्धे येन हम्मीरवीरः ॥ ७ ॥ अन्यकर्तुः मशंसा विद्यावल्लिविलासभूरुहवरो वीरस्य विप्रोत्तमः श्रीलक्ष्मीधर इत्यचिन्त्यमहिमा तस्यास्ति मन्त्रीश्वरः । भूभर्तुः पदचक्रवाकमिथुनक्रीडार्थमासूत्रिता येनाऽनेकनरेन्द्ररत्नमकुटज्योतिर्मयी वाहिनी ॥ ८ ॥ हुवा लक्षमरातिभूपतिशिरःपद्मानि शौर्यानले पृथ्वी साधयता समृद्रवसनां श्रीदेवकाशीपतेः ! एतेनोत्तमसाधकेन कति न क्रूराशयाः प्रापिताः समामवतनैष्ठिकेन विलयं विद्यार्थिना पार्थिवाः ।। ९ ।। ग्रन्थस्य प्रशंसा तेनायं वेदमूलः स्मृतिनिचयमयस्कन्धवान् यः पुराण- व्यूहव्युत्पन्नशाखः प्रकरणनिकरोइण्डकाण्डप्रचण्डः ।

·. " LAKŞMDHARA AND THE KŘTYA-KALPATARU उन्मीलद्वाक्यपत्रः स्फुरदतिविशदज्ञानरम्यप्रसूनः श्रीमद्धर्मार्थकामाऽमृतमयफलदस्तन्यते कल्पक्षः ॥.१०. ॥ पौराणीरेव वाणीः कचिदकृतकृतौ कापि भूयस्स्मृतीनां , गोपालस्तद्वयस्यः स्वकृतिविरचनं वाक्यरूपेण चक्के । श्रौतस्माता दिसारविबुधजनमनोहारि कारिप्यतेऽयं मीमांसोत्तसिताङ्करपृथुरथ कथातीतरन्ध्रः प्रबन्धः ॥ ११ ॥ यस्योत्थितौ स्थितिमती न महार्णवे श्रीः : निद्रां दधाति, यदधः किल कामधेनुः । तस्याऽऽतनिप्यति रतिं विवुधद्विजानाम् आनन्दनः किमु न कल्पतरोः प्ररोहः ॥ १२ का चिन्तैब महार्णवानुसरणे का कामधेनुस्पृहा क्षुद्राः कस्य परिस्फुरन्तिं हृदये ते [रन]मालादयः । श्रीलक्ष्मीधरवुद्धिवैभवसुधासेकपभावादर्य येनाऽत्रैव जगत्त्रयोपकृतये कल्पद्रुमः कल्पते ॥ १३ ॥ एकार्थेप्चेकमेकं कचिदपरमपि स्वीकृत कार्ययोगात् न्यस्तं विज्ञानमूलं प्रचरदपि परित्यक्तमज्ञानमूलम् । शिष्टस्सम्यग्गृहीतं वचनमभिहितं स्पष्टितं चाऽस्फुटार्थ यत्राऽपारो विरोधः स्फुरति विरचिता तेन तत्र व्यवस्था ॥ १४ ॥ लक्ष्मीधरेण मुनिमुख्यवचस्समुद्रं न्यायाद्रिणा किल विलोड्य समुद्धृतोऽयम् । काण्डैश्चतुर्दशभिरद्भुतपर्वपन्धः चान्छोचितं फलति कल्पतरुन कस्य ॥ १५ ॥ काण्डोपक्रमश्लोकाः [ब्रह्मचारिकाण्डोपक्रमे-] विशाला (1) विमुखाः क्षतेन्द्रियमुखाः मातल्पनिद्रालवो भिक्षावृत्तिजुपस्त्वचा परिचिताः कौपीनमात्राम्बराः । नीता: काश्यधिपस्य येन रिपवस्ते ब्रह्मचर्य परं काण्डे स प्रथमाश्रमं प्रथमतः प्रस्तौति लक्ष्मीधरः ॥ १॥ 7

·50
THE DĀNA KANDA
[गृहस्थकाण्डोपक्रमे-]
स्वाध्यायाधिगमोऽर्थतत्त्वगतये सा कर्मनिप्पत्तये
सा निश्शेषमलक्षयाय स पुनर्मोक्षाय यस्याऽभवत् ।
दत्तानेकपुरद्विजोत्तमवधूसंगीतनादोत्सवो
गाईम्थ्यं वदति द्वितीयमधुना काण्डं स लक्ष्मीधरः ॥ २ ॥
नियतकालकाण्डोपक्रमे-]
येन प्रत्यहमभ्रसिन्धुपयसि नानादिभिः कर्मभिः
यज्ञैः कर्मभिः (पञ्चभिः] अप्यपास्तकलिभिनीतः परामुन्नतिम् ।
धमों विस्मृतवान् कृतस्य विरहक्लेशं स लक्ष्मीधरः
काण्डं नैयतकालिकं कलयति प्रीत्यै तृतीयं सताम् ॥ ३ ॥
[श्राद्धकाण्डोपक्रमे-
यः पुण्यात्मा धिनोति प्रतिदिनममितैर्हन्तकारैर्मनुष्यान्
कव्यैरव्याजभव्यैः पितृगणममरस्तोममस्तोकहव्यैः ।
श्रीनाथध्यानसिन्धुप्लवनसुखरसोपेतचेतोमराल:
स श्रीलक्ष्मीधरोऽयं विरचयति सुधीः श्राद्धकाण्डं चतुर्थम् ॥ ४ ॥
[दानकाण्डोपक्रमे-]
येनाविच्छेदवेदध्वनिहतकलिभिः श्रोत्रियाणां पुरीभिः
फुल्लाजामोदमाद्यन्मधुकरमुखरव्योमभागैस्तडागैः ।
चक्रे धात्री पवित्रा विभववितरणैरर्थिवान्छातिरिक्तः
स श्रीमानेप लक्ष्मीधर इह तनुते पञ्चमं दानकाण्डम् ॥ ५ ॥
[तीकाण्डोपकमे-]
धर्म निर्मलहेमकुम्भशिरसो यस्यामराणां गृहाः
संख्यातीतमुमुक्षुभिक्षुपरिपन्मित्राणि सत्रालयाः ।
तीर्थपु प्रथयन्ति धर्मनगरद्वारानुकारास्तुलां (१)
काण्डे तीर्यविवेचनं क्तिनुने लक्ष्मीधरस्सोऽष्टमे ॥ ६ ॥

·51
LAKŞMĪDHARA AND THE KRTYA-KALPATARU
शुद्धिकाण्डोपक्रमे-]
वर्णादप्युचितार्जनादपि भृशं शुद्धैर्यदीयैरमी
दौर्गत्यादपि दुष्कृतादपि गताः शुद्धि द्विजाः काञ्चनैः ।
धर्मेन्दोरुदयाचल: स दशमे काण्डेऽत्र लक्ष्मीधरः
शुद्धि शुद्धिमतां वरो विरचयत्याचारवारानिधिः ॥ ७ ॥
[राजधर्मकाण्डोपक्रमे--]
न्याय्ये वर्मनि यज्जगद्गुणवतां गेहेषु यद्दन्तिनो
राज्ञां मूर्धनि यत्पदं व्यरचयद्गोविन्दचन्द्रो नृपः ।
तत्सर्वं खलु यस्य मन्त्रमहिमाऽऽश्चर्य स लक्ष्मीधरः
काण्डे शंसति राजधर्मनिचयानेकादशे पुण्यधीः ॥ ८ ॥
• [व्यवहारकाण्डोपक्रमे-]
नानाशास्त्रवचोविचारचतुरप्रज्ञावलस्थापित-
न्यायादिव्यवहारमार्गविशदास्तास्ताः प्रगल्भा गिरः ।
यस्याऽऽकर्ण्य विपश्चितः प्रतिसभं रोमाश्चमातन्वते
काण्डे स व्यवहारमत्र तनुते लक्ष्मीधरो द्वादशे ॥ ९ ॥
शान्तिकाण्डोपक्रमे-]
यस्मिन्त्रिप्रति विश्वपालनमहायज्ञं द्विजन्मोतमे
प्राप्ताः शान्तमलीमसास्सुरुचयः पुष्टिं परां साधवः ।
काण्डं शान्तिकयौष्टिकाश्रयमथ ब्रूते स लक्ष्मीधरो
धौरेयः कृतिनां त्रयोदशमिह प्रज्ञालतापादपः ॥ १० ॥
(मोक्षकाण्डोमक्रमे-]
वेदान्तोतिविवेकवैभवगलदुर्वारमायातम-
स्वैरोन्मीलदमेयचिन्मयपरब्रीकतानात्मने ।
ने यस्मै स्पृहयन्ति लब्धपरमानन्दास्सनन्दादयः
काण्डे वक्ति चतुर्दशे द्विजवरो मोक्षं स लक्ष्मीधरः ॥ ११ ॥

·52 THE DISA KĀşWA TRANSLATION-INTRODUCTORY VÉRSES 1. May that God, the great can of knowledge, remorc Dclusion. Ilc ulosciniraculous powers are proclaim. w by the scicral cndless and glorious incarnations of the Fishi, the Tortoise and others, and but a fraction of whosc aspect quisers as the bubble of cosmos. 2. We adore that cffulgence in the heart of llara which destroys thc vast darkness in the licart (lotus-like abode of hicart) of the yogic persons who free them. sclics from thc (sıxfold) waves (of miscry, delusion ctc.) that Lord Ilara the flame of whosc forcheadcycand whosc lunar digit, methinks, becomc........... the germ for creating the universe. (Part of the second linc of the crse could not be reconstructed.) 3. May the good-hcartod Manu, foremost among kings.. who discriminates the good and thic sinful, cvcn as the charming hingly suan, diving in the Manasa lake would discriminate milk and water, enter your mind and purify you. 4. There is the victorious hing Govindacandra whosc inerc sport threatened the Gauda hing whose (panicky) shout (in turn) alarmed to stupefaction all other kings. Need it be mentioned that he subducd the other enemics, lie who restrained (literally conquered) fus own self, being a man of selfpossession, from the conquest of all thic kings, (caring that the shies would shrink if he took the vow to conquer all the kings? 5. This unique abode of Inowledge and valour, Govindacandra, shines ruddy all around with the shafts of the god of Love and enemies alike; the successful Govindacandra who, by freely uprooting both Illusion and enemy-kingdom, established himself within a few days as Absolute, without a second. 6. In whose campaign, the fleeing enemy kings, with their looks rceling with the weight of panic caused by the dcep noises of the drums (sounding) at the ·LAKSMIDHARA AND THE KŘTYA-KALPATARU 53 beginning of the unequal battle, turn back from mountain (caves) frightened by the echocs, and leave their treasuries in their abodes, their elephants and horses on the highway, their kinsmen in halfway and their harem in the fort. 7. The Sun who puts out the splendour of all the haughty kings who are merely like so many stars, by whom will that Govindacandra be not respected ?-He who killed in battle the heroic Hammira, a paragon of valour who was eager for the fortunc of an unequal combat. 8. To that heroic hing there is the chief minister, forc. most Brāhmana of unimaginable greatness, Lakşmidara, an excellent tree for the crecper of learning to grow upon; he, who for the sport of the Cakravākabirds of his king's feet, provided a river in the form of the glitter of the jewelled diadems of numerous hings. 9. How many wicked kings have not been made to disappear by him who initiated himself in the battlevou, a seeker of miraculous power and an cacclicnt Votary (accomplisher), who in the fire of his valour, made oblations by a lakh of lotuscs in the form of enemy kings' licads and performed the rite of sccuring for the king of Kāsi the sca-girt carth. 10. By him is raised this Divinc Trce (work called Kalpataru) of which the Vedas are the roots, thc Smſtis the boughs, thc Purâņas the branches, formidable with the long stalks of numerous Praharanas, spreading the leares of quotations, fluttering with the beautiful blossoms of pure knon lcdgc and giving the fruits of Dharma, Irtha, Kāma and Johsa (Amla). 11. Now he extracted passages from the Puranas and now again, from the Smstis ; thus did Lakşmldhara's friend, Gopala, made his work a merc collection of quotations. But this compact work shall be donc, with no loopholc to complain of satisfying the minds of the Icarned, with the essence of the Vedas and the Smstis, and with its ideas crowned sitis intcrprctations and discussions.

·5+ THE DĀNA KINDA 12. Will not the delightful growth of Kalpataru, (the celestial tree and this work) give joy to the birds of the learned (the Brāhmans and the gods), the Kalpataru after whose appearance, excellence (Lakşmi) does not stay in the great ocean (the work Mahārņava) and at whose feet the celestial milch cow (the work Kāmadhenu) sleeps (remains an unopened book)? 13. Now that this Kalpadruma, thanks to the efficacy of the ambrosial watering of the intellectual powers of Laksmīdhara, is here, capable of helping the three worlds, why think even of going after the great ocean (the work Mahärņava) ? Why desire for the celestial cow (the work Kamadhenu)? In whose mind will occur those trifling things, gem-necklace etc. (works like the Ratnamālā) ? 14. Of authorities on the identical topic, a single text has been adopted at one place, and another at another place, as purpose required; that which is based on knowledge has been kept and that which is based on ignorance has been abandoned, though it is current ; the view adopted fully by the authorities has been taken and that which was ambiguous has been clari. fied; and where there was an endless controversy, there a finding has been made by Lakşmīdhara. 15. To whom will not this celestial tree (the work Kalpataru) give the fruit, according to desire, the Kalpataru with wonderful nodes (sections) and fourteen branches (books), and which has been raised by Lakşmidhara, out of the occan of sayings of the chief scers, churning it with the mountain of his interpretation. OPENING SLOKAS OF EACH KINDA 1. Lakşmidhara begins the first Asrama in the first book, he who reduced to Brahmacārya the enemics of the hing of Käsi, enemics who (like the Brahimacūrins) had to turn away form, were deprived of sense plcasurcs, had to sleep on a bed of carth, took to ·LAKSMIDHARA AND THE KRTYA-KALPATARU 55 begging ains, accustomed themselves to hides, and had but loincloths as dress. 2. Lakşmīdhara now gives out the second book on the subject of Household life, he who learnt and recited the Vedas for realising the truth of their meaning, realised that meaning so that his karmans may properly be done, did his karmans properly for the total des. truction of impurity, had his impurities destroyed for the purpose of deliverance, -Lakşmidhara who was responsible for the music festivities of the ladies of the excellent Brahmins to whom he had gifted many habitations. 3. Lakşmīdhara writes for the satisfaction of the good the third book on Niyatakāla, he who, by his daily duties like bathing in the Ganges and by his Kali-scaring fivefold yajñas, took Dharma to a great height and made it forget the pang of separation from the Kịta age. 4. The wise Lakşmīdhara writes the fourth S'rāddha Kānda, the swan of whose heart has the delectation of the joy of floating in the river of the meditation of Vişnu, that blessed soul, who, everyday gratifies men with unbounded offerings due to guests, the manes with guileless and happy Kavya-offerings and the gods with abundant kavya-offerings. 5. Laksmidhara does here the fifth Dāna Kānda, he who sanctified the earth with gifts of wealth over-reaching the ambitions of the supplicants, by (the construction of) tanks whose atmosphere was resounding with (the hunt of the bees reeling in the odour of the blown lotuses, and by (the foundation of) towns of Vedic scholars which put an end to Kalı through unbroken Vedic recitations, 6. Laksmīdhara examines the subject of Tirthas in the eighth Chapter, he whose dharma is proclaimed by temples with bright golden finials, by resthouses accommodating collections of numberless recluses and mendicants and (portals or arches or stepways ?) resembling portals to the City of Dharma, at bath. ing ghats.

·56 TUE DANA KANDA 7. In this tenth book, Lakşmīdhara, the rising mount for the moon of merit, the foremost of the pure, the ocean of approved modes of action, deals with S'uddhi, he through whose gold, pure in colour (or carat) and in the method of their acquisition through proper way's Brahmanas were freed from poverty and improper acts. 8. Lakşmidhara speaks of the Rajadharma in the eleventh kānda, he whose mind is in meritorious acts, and thanks to whose miraculous great counsel, king Govindacandra was able to do all that, tis., the placing of the world on the righteous path, the placing of elephants in the liouse of men of qualities, and the placing of his own feet on the head of hings. 9. Lakşmidhara deals here in the twelfth book with Vyavahăra, whose several authoritative words at the meetings of the court, clear in their procedure, with principles established by the force of his intellect rendered capable by his investigations in several sāstras, the wise listen to and feel thrilled. 10. Lahsmīdhara, the tree supporting the creeper of intelligence, the foremost of the successful, speaks then of the thirteenth book here dealing with Rites propitiatory and acceleratory, while which great Brāhman was doing the great yajña of protecting the universe, the good men had all their distresses put down and with great lustre, attained supreme welfare: 11. Laksmīdhara, that excellent Brahmana speaks of Moksa in the fourteenth chapter, he whose soul is in unison with the Supreme Spirit of the form of the inscrutable knowledge, freely manifesting itself when the irremovable darkness of Māyā drops as a result of the abundant discriminatory knowledge of the words of the Vedānta, and for whom Sananda and other (Siddhas) who have attained the Supreme Bliss, y earn.

·II INTRODUCTION TO THE DĀNA-KALPATARU Comprehensiveness of the Dāna-Kalpataru The fifth kāņda of the Krtya-Kalpatarı deals with gifts (dina). It is one of the larger sections of the Digest as it dealt with a subject which must have been topically of interest to kings and great nobles, who alone could make the sixteen" great gifts," the ten "mountain" dānas, etc., as well as the ordinary gifts which were within the means of ordinary folk. The spiritual efficacy ascribed to gifts and endowments must have specially appealed to those who believed in them as the appointed means of grace in the iron age (Kaliyuga). In even works specially devoted to gifts, the mahădănas might come to be omitted on the ground that they (the books) were intended for common people, and not for kings and nobles, who alone could command the resources necessary for the making of the major gifts. Vijñānescara perhaps took this view, as his commentary on the eighteen slokas in which Yājāavalkya dealt with dana (I, 198-216) hardly covers five printed pages. Govindānanda Kavikankanācārya' deliberately omits the sixteen mahüdanas, the ten acaladūnas and the dhenu-dinas on the ground that these, described in the Matsyapurāna, were within the capacity of only ruling princes and noblemen, and that they could turn for information about the omitted great gifts to treatises on mahādāna.' Aparārka," on the other hand, wrote what is virtually a digest on gifts (dana. nibandha), running to 136 pages of print, in commenting on the 'Govindānanda's Danakriya-kaumudi, p 86 (Bub Ind 1903) · तुलापुरषादि षोडशमहादानानि धान्याचलादि दशविधाचलदानानि मत्स्यपुराणोक्तानि महाराजेतरसाध्यान्यत्रोपिक्षितानि महादानपद्धतौ द्रष्टव्यानि । अन्यानि दानानि यथायथमा. करेयूह्यानि ॥ * Govindānanda's date is 1500-1540 A, D Aparârla (c. 1120 A D) See pp 281-416 (ed 1903). $ ·58 THE DĀNA KANDA same verses as the Alitākṣarā. He probably did so, because to kings like him the subject had peculiar attraction and value. That Lakşmidhara's interest in gifts (dana) was not merely theoretical is shown by the claims he puts forward in the sloka introducing the Dānakānda.' 'He proudly declares that the Lakstnidhara, who devotes his fifth discourse to dana is he “who sanctified the Earth with gifts surpassing the expectations and hopes of supplicants, with tanks (that he had constructed out of his bounty) which resounded with the hum of bees attracted by the fragrance of the full-blown lotuses that filled them, and with towns of Vedic scholars, whose uninterrupted Vedic chant dispersed the darkness of the Kali age."' In founding agrahāras and excavating tanks, he was fulfilling not only the duty which he describes at length as lying on all affluent grhasthas to spend their wealth in pious ways, but was setting an example to his own sovereign, whose many inscriptions give evidence of an abiding faith in the saving virtues of gifts made in accordance with the sāstras. The wide vogue of dana is illus. trated by another significant instance. Candes vara, whose Dānaratnākara, like all his other works, is virtually a rehash of the Danakānda of the Kytya-Kalpataru, actually performed the Tulādina in A. D. 1314. In later times, after Hemādri had embodied in the Dänakanda of his great digest, the Caturvargacintamani, all previous teachings on gifts, kings, who made the mahadānas, used to describe themselves as those who had pero formed the mahādānas described by Hemādni.' Pre•Kalpataru Treatment of Dina If not the earliest digest to deal extensively with Gifts, the Krtya.kalpataru is without doubt the earliest, which deals with "Scc tbe mangalasloka on p 1 enfra. Apasta-kalıbhih us an expression which occurs also a inscriptions 'p. 14 of the latroduction by K. P. Jayaswal to bis ed. of the Rajanitoraindo kara (1924). * Epigraphia Carnatica, VIII, Tirthahallı, 12. In Rasarnava-Sudhakaros of Simba blopala (c 1360 AD) the followingerse appear हेमादिदानः धरणीमुराणा महाचलं हस्तगत विदाय । यः चारगोगनापेन चके श्रीपर्वतं सर्वजनप्रगम्यम् ॥ The reſertace is to the flight of steps 11 Srisailim or Mallikarjuse-Ketra.

·INTRODUCTION 59 the subject adequately. It is noteworthy that though Lakşml. dhan rcfers, in other works of his, to predecessors like the authors of the Prakisu, Pirijala, Kimadhenu and possibly a Jalirnara, as well as to Haliyudha, not onc of these is alluded to or cited in the D.ins•Kalpaluru. Almost cocval with him is Aparirka, whose treatment of Jinu is unusually full, as alrcady noticed. and who cites no carlicr digcst, or commentary. The Dinusīganu of Ballala Scna (composed in Siha 1091, 1..., A.D. 1161-69) rclers to the Kalpataru. A comparison of the printed fragments of this work with the Kulputuru shows that the material of the latter is utilised and expanded by the addition of prayoga-ridhi (proccdurc) for cich din, and for donors following each Vcda, with a recapitulation of the Vedic mantrus to be recited at the time, which arc only named or alluded to by Lakşmidhara. It would be open to presumc from the circumstance that later writers on dins like Candesvara (c. A.D. 131+), Jadanasimha, llemadri and Nitro Misra cxpanded only thc Dinu.Kalpaturu, building their own works round the core of Laksmidhara's book but for one circumstancc, viz. that Candesrara cites the following digests, vis. Kamadhenu (oncc on p. 118, Adyar Transcript), Prakisa (ib. fol. 59, 78 and 3+1), Pirijúld (fol. 66, 83, 152, 155, 260, 270 and 356) and Blipslupaddhati (fol. 84, 102, 152, 161, 170, 171, 173, 192, 197, 206 and 326), among which all but the last arc prc-Kalpstoru. The citations of Pirijáls and Bhüpila. paddhati alonc relate to dina pure and simple. Whether the former of these two was a digest which treated of diina also, or separately, it is cvident that Lakşmidhara's work superseded it completely, and that for all later literature on gifts the source was only the Dina-Kalpatarul. Vedic LITERATURE ON GIFTS Vārasansah The literature of gifts (dana) has great antiquity, and its importance and underlying principles are recognized in Vedic literature. In the Rg Veda there is a whole class of hymns known as dāna-stuti, in praise of gifts and liberality. They reflect the gratitude of priests for the extra-ordinary munificence ·60 THE DANA KANDA shown by royal patrons. Among the donors commemorated are king Svanaya (R.V., I, 125, 126), Taranta, Purumiha and Rathaviti (R.V., V, 61), Sudāsa Paijavana (R.V., VII, 18), Kasu Caidya (VIII, 5), Tırındīra Pārasayya (R.V.), Kānīta (R.V., VIII, 46) and Săvarņi (R.V., X, 62). The vast dimensions of the commemorated gifts perhaps conceal poetical exaggeration. The liberality of such patrons was to be held up to the admiration of later generations by legends which had to be recited at sacrifices. Such stories are described as " praise of men (nārasanisi) and, the S'īrikhāyana-srauta-sūtra (XVI, 11) mentions the following as fit for such recital; the legend of S'unasșepha; the story of Kakşıvat Ausiga, who received gifts from Svanaya Bhāvya ; the story of S'yāvāsiva Arcanānasa, who received gifts from Vindadasvi ; the gifts of the carpenter Bybu to Bharadvāja; the story of Vasiştha, the purohita of Sudās Paijavana; the story of Vatsa Kāṇva, who received gifts from Prthusravas Känīna : the account of Praskaņva, who got presents frorn Medhya Mātaris va and of the Mänava who received gifts from Angiras. The currency of similar legends of liberality is cvidenced from the well-known recital of the names of a number of famous donors in the Mahābhārata', cited also by Mitra Misra in Dānaprakās'a (Adyar Transcript, I, fol. 13-14). Among them are Rantideva, Sibi Ausinara, Pratardana king of Kāsī, Devavrata, Atreya Samhști, Ambarīşa, Yuvanäsiva, Jāmadagnya, Mitrasaha, and Sahasrajit. Dinastuti The typical Dānastuti not only praises individual instances of liberality in royal patrons, but lauds liberality itself in general terms, pointing out its spiritual advantages to the giver. Thus, R.V., I, 125 (4-7) has : ed. A. Hullebrandt, Bibliotheca India, 111, (1897), pp. 369-371 : मण्येतानि आरच्यानानि नराणा पुरुषाणा दक्षिणाप्रशंसानीत्येन रूपेण भवन्ति । पुरुषरूपः पुमानररूपेण प्रशस्यत इति नारशंसः। नरेव परमात्मदर्शिमिः श्रद्धदानः प्रशस्यत इति नारशंमः॥ 'infra.pp 272-274. 'उपक्षरन्ति सिन्धवो मयो भुव ईजानं च यक्ष्माण च धेनवः । पृणन्त च पपुरि च अवस्यवो धृतस्य धारा ३१ यन्ति विश्वतः ॥ ४॥ नाकस्य पृष्टे अधि विष्टति धितो यः ·INTRODUCTION 61 To him who freely gives and fills on all sides full streams of fatness flow and make him famous. On the high ridge of heaven he stands, exalted, yca, to the gods he gocs, the liberal giver. The streams, the waters flow for him with fatness; to him this guerdon ever yields abundance. For those who give rich meeds are all thesc splendours, for those wlio give rich meeds suns shinc in heaven, The givers of rich meeds are made immortal; the givers of rich fees prolong their lifetime. Let not the liberal sink in sin and sorrow, never decay the pious chiefs who worship. Lct csery man besides be their protection, and let afflictions fall upon the niggard. R.V., X, 107 is a long pacan of praisc of liberality. It says with emphasis :' 8. The libcral dic not, never arc tlicy ruined; the liberal suffer ncither harm or trouble. 9. The light of heaven, the universe about us all this docs sacrificial guerdon (dakşimi) give them. 11. Assist yc gods, the liberal man in battles; the hberal giver conquers foes in combat. R.V., X, 117, 1-7, lauds in striking terms thic giver of food to the hungry, and is the Vedic basis of Amedins : The gods have not ordained hunger to be our death : cven to the ucll.fcd man comes death in varied shape 2. The man with food in storc who, when the needy comcs in miscrable casc, begging for food to cat, hardens his heart against him even when of एमालदेवेषु गावि। सरमा आओ पृतमति सिन्धरस्तस्मा इस सिन पिन्वते गया ॥५॥ दसिनपानिमानि पित्रा दक्षिणात्य विधि पूर्वायः । दक्षिान्दो भगत मगन्ते दक्षिगारन्तः प्रतिरन्त भायुः ॥ ६॥ मा पुग्यो धरिलमेन आरम्मा गरिएः गरमः 370: 1 sporät AUTU FIT oprafat sign ua: 11 u 'न भोग मनं मयमा पनि न मन्ते मोगा। संभाल rii quam imalcunitat frag: rfa sikat na frazia 161 50*: mitat frana: 499 wrz fight : 351-18 su 547: STO - at vi : nitro is 2:04 ·62 THE DÎNA KÄNDA old he did him service finds not one to comfort him. 3. Bounteous is he who gives unto the beggar, who comes to him in want of food and feeble. Success attends him in the shout of battle. He makes a friend of him in future troubles.' The praise of liberality is of the gifts of sacrificial fee or dakşinā. The fee took not only the form of gold, but more usually was in the form articles of personal property such as kine, horses, buffaloes, or camels, ornaments etc. Land is not mentioned as a dakşină except with disapproval (S'atapatha- Brāhmaṇa XII, vii, 1, 15). The rule that when no article is specified for the fee, the cow is meant (Katyāyana-Srauta- Sūtra, xv, 2, 13) indicates that the old fee was a cow. As daksiņā means "prolific," a word which aptly describes the cow, the term came to apply generally to fee or guerdon. No sacrifice was complete without a dakşınī, and the number of fees or occasions for their payment in a sacrifice is specified e.g., 33 in a Sautrānaut. The Satapatha-Brahmana (II, 2, 2) derives the term from daksaya, ' to invigorate,' and points out that the fee invigorates the gods by being paid to the priest. The glory of the sacrifice is the gift ; the priest should not therefore give it 'न वा उ देवाः क्षुधमिद्वधं ददुरुताशितमुपगच्छन्ति मृत्यवः । उतो रयिः पृणतो नोप दस्यत्युतापृणन्मर्दितारं न विन्दते ॥ य आध्राय चकमानाय पित्वो ऽनवान्सनफितायो पजग्मुषे । स्थिर मनः कृणुते सेवते पुरीतो चित्स मडितारं न विन्दते ॥ स इद्भोजो यो गृहवे ददायनकामाय चरिते कृशाय । अरमस्यै भवति यामहूता उतापरीपु कृणुते सरवायम् ॥ न सखा यो न ददाति सरव्ये स चाभुवे स चमानायपित्वः । आपस्यात्प्रेयान्न तदोको अस्ति पृणन्तमन्यमरणं चिदिच्छेत् ॥ त" ह कश्यपो याज्ञयां चकरा । तदपि भूमिः श्लोकं जगौ 'न मा मर्त्यः कश्चन दातुमर्हति विश्वकर्मम्भौवन मन्द आसिध उपसंक्ष्यति स्या सलिलस्य मध्ये मृषेष ते संगरः कश्यपायेति ॥ed. A. Weber. 1855, 2 1002 अलिङ्गमहणे गौः सर्वत्र ॥d Vidyadhara. 1924. II,p 56 'तं देवा दक्षिणामिरदक्षयस्तद्यदेनं दक्षिणाभिरदक्षयं स्वस्माइक्षिणा नाम तद्यदेवात्र यास्य हतस्य व्यथवे तदेवास्यैतद्दक्षिणाभिर्दक्षयत्यय समृद्ध एवं यज्ञो भवति तस्याइक्षिणा ददाति ॥ (Ibad.p 146) ·INTRODUCTION 63 away, atleast on the day he receives it. (ib. XIV, 1, 32). It should be given freely by the sacrificer, and let there be no bargaining as to daksinā, for by bargaining the priests are deprived of their place in heaven" (ib. IX, 5, 16).' The sacrificer ransoms himself when the dakşına is accepted". (Aitareya Brāhmana, XV, 1) and the fee strengthens (dakşayati) the sacrifice. The Taittiriya Samhita (V, 6, 9) * insists on the necessity for dakşină : "Him who piles his fire, he should enrich with sacrificial gifts, for thereby, verily, he preserves the sacrifice." Free Gifts The dakșina is given within the vedi, i.e., the sacrifi. cial enclosure. Free gifts or liberality outside a sacrificc arc not less commendable. The Chandogya Upanişad (IV, 1, 1-3) illustrates it by a story. A S'adra named Janasruti Pautrā. yapa Was so munificent a giver for acts of picty and kept an open house for all guests, that his "glory" spread abovc his duclling to heaven and flying hamsas crc afraid of getting scorched by the glory. But what is given should be one's own; for, as laid down by the Taittiriya Sahmita (VI, 1, 6, 3) " it is a lapas only when a person makes a gift of only what he owns" (Elat khulu rüca tapa it'dhul jak sram dadali ili). Eulogy of Brühmanus Gifts mentioned in the Veda being lecs (daksind) it natur: ally follows that the recipients had to be Brahmaņas. The S'utoputha Brihniana (11. iir, 14) raises the Icamed priest to the विनो यगे दक्षिण हैव नयस्तरमायानस्य दक्षिणामानयेतुन त । इत्तयो- माअभियन्मेदं परा अगलगशे ऽन्यस्मादिनीति को बैन भने पदे 7amut: GR ATT Toffer=3 osja u 'ftan Ana TIF 777scifrat *7** मानि योनि सदामा दिया तो येन भान्स समान से frig utang first one tri sfasu sistit ami iti autisme ir 1 se fyrrvering SN (ib.p. 1901) Ubw.a ·64 THE DĀNA KANDA level of gods: "And, verily, there are two kinds of gods: for the gods themselyes are assuredly gods; and the priests who have studied and mastered the Veda are the human gods." This is the sruti-pramāna for the declaration in later smſtis leg. Vişnusmrti, XIX, 20-22)' that the "gods are invisible deities, the Brāhmaṇas are visible deities; the Brāhmaṇa sustains the world; it is by the favour of the Brāhmaṇa that the gods reside in heaven," (since he performs the sacrifices to the gods). Ista-Purta As the dakșina is voluntary, not capable of being contracted for in advance without incurring sin, and the srotriya has a duty to officiate, in 'sacrifices when called upon for his help in that direction, it is not to be regarded as quid pro quo. Thereby it approaches closely the later definition of a dána. In Vedic literaturs, a distinction of gifts in sacrifices and outside the redi Tšacrificial enclosure) seems implicit'in the expression iştu-pintu, which is used to denote comprehensively the spiritual merit (punya) accumulated by a man. The merit adheres to a person, and is destroyed or reduced by any wrong or sinful act of commission or omission. It meets the soul after death in other worlds. In the famous hymn to Yama in the R. V. (X, 14) the spirit of the dead man is thus addressed : (8) Join thyself to Yama and the Fathers (pitrs); Nieet there thy reward in highest heaven ; (samayanena istā-pürtena parame vyoman) Return to home, free from all imperfection; In radiant power gain union with thy body.2 'देवाः परोक्षदेवाः प्रत्यक्षदेवाः ब्राह्मणाः। ब्राह्मणैर्लोका धार्यन्ते। ब्राह्मणानां प्रसादेन दिवि विष्टन्ति देवताः । ब्राह्मणाभिहितं वाक्य न मिथ्या जायते क्वचित् ॥ *haegi's Rig Veda, trn Arrowsmith, 1902, p. 70 Griffith's more literal version " Vert Yama meet the Fathers meet the merit of free 1 of the rk is as follows ·INTRODUCTION 65 Literally iştā is what is sacrificed, and purla, what is filled, or.completed.' To the departed spirit his good acts are to be revealed, having preceded him to heaven : What has flowed from purpose, or heart,' ? Or what is gathered from mind or sight, *Follow to the world of good deed, Where are the seers, the first-born, the ancient ones. This I place around thee, o abode, the treasure Whom the all-knower hath brought here; After you the lord of the sacrifice will follow i, Know ye him in the highest firmament. Know ye him in the highest firmament, O gods associates, ye know lus form; When he shall come by the paths god-travelled (patibhiḥ derayīnail) Do ус reveal to him what is sacrificed and what bestowed. (istupiirde konutudátirasmai) What is offered, what is handed over, What is given, the sacrificial fce (dakşinah) That may Agni Vaissīnara Place in the sky among the gods for us. Istol-pürta has cfficacy cich in this lifc. It sares opp from his enemies; whether it be one's own or of one's ancestors. (Athens Vedu, II, 12. 4: işl3-pürfum urulu nal pitrum). of sixteenth part of the ist.pürls of a dead person forms a lovy by the assessors of Yama, which can be redeemed lcforc-hand, in this life ilscli by sacrificing a ram. (thurtu l'eda, III. 29, 1). To lose one's lys.pirts was a terrible prospect. The cternal and reciprocal union of the sacrifices and his isted.pürte is what onc longs for and prays to Agni for (t'juSne) Sumhil. XV. 54: CubwahydrJxe but t/grải trun-J0-rc Jmrythangm (3.). Afalse reply to an enquiry destross, according to the Wadda drutu (citcut by the Suddetsifilrunu), tl.cis.pirls of .nas. Valitse Stoor. I. 1914. 10., :N النمر مد: لهوا اما م م مه به .ni.apid.psilan III ·66 THE DANA KINDA scicn gencrations preceding and following the sinncr. Unres. trained evil (caurakarms) in a kingdom destroys the king'sisit. porta, according to the slirkandeya Purdna (18,6). A sin of omission, like the failure to feed a Brahmana guest, " destroys (tlic offender's) hopes (Is) and cxpectations (pralila), his possessions, this righteousness (sinrta) his ista:parta and all his sons and cattle", according to the Kathakopaniwd (1, 1, 8).' Janusmrti (IV, 227)' includes both işts and purlu under dina, when. it lays down that " one should, according to this mcans (säkritah) discharge the duty of gifts (dina.dharma niscreta), which consists in its and pirta, after obtaining a suitable recipient (putram dsidyu) and with a joyous mind (paritustena bhirena)." Mcuhatithi explains the terms thus : Islam is what is performed within the bounds of the sacrificial cnclosure (anturtdi), like a sacrifice; purtam is what is done outside these limits, like presents for unseen benefits) adratri tham)". (IV,226). The definition limits the use of the terms to cases of charity in which an invisiblc benefit alone accrucs. In,a passage ascribed to the lahabharata by Apararka (p. 290) istam comprehends what is offered to the single (domestic) fire, the triplc (srauta) fire and whatever is given as a gift within the sacrificial enclosure (antarredyam ca yad-danam), while partam refers to the dedication of wells, large and small (cspi-küpa), tanks, temples, gardens and the giving of cooked food (annd. pradānan). The sense of terms is illustrated and extended in - इष्टापूर्तविनाशाय तदाशचौरकर्मणः । ययन्यैः पाल्यते कस्तदत्यन्तरसंश्रितः॥ 'वैश्वानरः प्रविशति अतिथिह्मणो गृहान् । तस्यैता शान्ति कुर्वन्ति हर वैवस्वतोदकम् ॥ आशाप्रतीक्षे संगत सूनृता चेटापूर्ते पुत्रपशूध सर्वान् । एतदक्के पुरुषस्यात्पमेधसो यस्यानशनन्वति ब्राह्मणो गृहे ॥ 'श्रद्धयेष्टं च पूतं च नित्य कुर्यादतन्द्रितः। श्रद्धाकृते वक्षये ते भक्तः स्वागतैर्धनैः ।। दानधर्मे निषेवेत नियष्टिकपौर्तिकम् । परितुष्टेन भावेन पात्रमासाद्य शक्तितः।। 'एकाप्तिकर्म हवनं त्रेतायां यच्चहूयते ।। अन्तर्वेद्यां च यहानमिष्टमित्लमिधीयते ॥

·INTRODUCTION 67 two verses, which are attributed in the Jalanlāsałatra of Raghu- Dandana to jātukarnya, one of which is identical with that from the Mahābhārata illustrating the meaning of purta. The second half of the first of the two verses is identical with the first half of five half-verses cited as from Nárada by Aparārka; it says that honoring a guest (i.e. feeding him with dakşinā) and caisva. deva sacrifice constitute istam. Jätūkarnya adds to these two the agnihotra, austerity (tapas), truth (satyam) and the upkecp of the Veda (vedinām ca paripălanam). For the işta: the right to perform (adhikūra) rests only with the regenerate varnas (dvijāti), While all, including the S'üdra and women, have the capacity, and the duty to make pürta giſts. Wealth has its obligations as well as its privileges. The duty to give lies on every one with means to do so. The sloka cited by Aparārka from Vpddha. Vasiştha (p. 199)' that "the two who could be unceremoniously drowned, after tying stones round their necks, arc the rich man who will not give, and the poor man who is not austcro-" states rhetorically the accepted view, on which the catire cdifice of Dina-dharma is built. EVOLUTION OF THE DAXA DOCTRINES The doctrine of Gifts has thus a long history, Belicf that what is given away in this life is a means of happiness in the next is both ancient and uniscrsal. Faith in the elficacy of the great sacrifices naturally magnifice the value of the priests whose help was necessary for the successful and proper performance of the sacrifices. The dakpint of the pricst was like the offerings made into the fire for the gods, and for the offerings in the sacrifice. In all three cases, the offering was parted with by the sacrificer, whose property in it ceased with the act. offcring to the sacred fire as well as in the great sacrifices, prayer and supplication to the deities preceded the act of libation. attitude of pious dci otion was csscatial to their successo Analogy सतीशलममनितासनतनानि । 483999: Ano **** extilon Ngo La Uw: रेग्युरेरोग समामिलम् । VIESTETTEL In an ·68 THE DANA KANDA transferred these features to giſts, whether made in sacrifices or ceremonies like the sraddha, and the act of giving had to be preceded by ceremonious homage to the donee and a proper frame of devout belief in the donor. For the efficacy of a home (domestic sacrifice) or a yāga, the necessary articles and scalth *had to be owned by the karta (sacrificer) and to have been acquired in righteous way. The fruitfulness of a gift (dina) was made to depend on similar pre-requisites. The difference between dakşınā and dāna melted away, when their common elements, viz. non-contractual character, aim of an invisible spiritual benefit (apürra, adļştaplala), sacrificial basis and ritual. istic formalities, were visualised. The recognition is old. In the Taittirīya Aranyaka (X, 63, i) it is declared : " Dāna is the armour (varitha) of the sacrifice. In the world of guerdon (dakşiņā-loke) all beings subsist on the giver. By gifts (dünena) evil spirits are driven away. By dāna those who hate become friends. Everything rests on dana. Therefore dána is said to be the best." The psychological association of charity (dana) with restraint (dama) and compassion (daya) is behind the injunction of Prajapati to gods, men and asuras, in the Brkadaranyakopanişad (V, 2, 3): "Be subdued. Give (gifts). Be merciful. Therefore let this triple truth be taught : Daman. Danan and Day.." GROWTH OF THE LITERATURE OF DĀNA The importance of Dāna grew with the rise of non-Ksatriya dynasties, and the increasing opulence of devout S'adras, to whom the way of yāga was not open. Even otherwise, the equilibrium in a society in which the paramount duties of spiritual leadership and education rested on a small section of the people, which was bound to render its services without demanding remuneration, while economic and political influence as well as affluence went to the other sections, necessitated liberality being inculcated as a religious duty, when the beneficiaries would be those of this Rangaramanuja explains thusa Danta bhavata, danan kurula, dayan kurula Cuted by the Viramstrodaya, Dānaprahas'a, fat 9 as from Kanvasakhi 11, P. 267 ed Apandās'rama, 1911. The same passage is cited by Madanapradipa, fol 9 as from Satapathabrahmana (sic).

·INTRODUCTION 69 dedicated class. Expediency as much as faith must have strengthened the trend to magnify the virtue of charity, especially towards the class devoted to learning and spiritual. ity. The idea that the gods are pleased when gifts are made leads to the further idea that particular types of gifts, given in particular ways are specially acceptable to particular divin. ties. Similarly, the old idea that an unseen good of an enduring character that survives the bodily dissolution of the doer, and adheres to him as a beneficial influence in other lives, gives place to the idea that some kinds of gifts, made in certain places and on certain occasions, lead the donor after death to particular heavens. While the summum bonum of the intellectual continues to be the conquest of karma and rebirth, to men of ordinary mould, life in a paradise, (one of the many heavens or loka of Paurăņic Hinduism) has a more direct and effective appcal. Puranic literature worked out in detail the connection between gifts and such paradisaical lives, and stressed the ritualistic and magical accompaniments of donation. Systematisation, classification and analogy were allowed frce play in the evolution of an extensive dana-dharma, which strayed more and more from the Vedic belief in yāga, lona and iştā.pūrta, and established concrete relations between certain types of ornate gifts and their reactions on the fortunes of the donors both in this life and after death. The possibilities of elaboration are exploited by the Purăņas and the Upa-purāṇas as well as by Tantric :sorks. Simple charity, inspired by compassion and universal bencvoleocc, which was held out by Buddhism as an cthical means of relcase from the bondage of samsuīra (re-incarnation) was unable to hold its own against the attractions of ornate dina held out in Purápic literaturc. Though the smſtis forbade gifts made for ostentation, Set to kings of new dynastics, often of dubious carpa, the Performance of the morc expensive gifts, like that of the great sagus, had a poucrful attraction. The pageantry of splcndid silts, claiming to be made in accordance with sistras, had great valuc to new dynasts. The voice of the philosopher' and the passionato denunciations of the followers of Bhakti.murgu arc 64.36mfatx L'Arnegar. I, 4, 10 Cocudenss *in parte as the best diese foois pothuaz bicser, uod idey irralar ile or dans mynd es remur a fatad."

·20 THIE DĪNA KANDA powerless against the elaborated Dina-dlarına, which is clucidatcd in digests and special treatises of growing bulk. Its Imposing Size The literature of Dana even in its surviving form is of imposing extent. A great part of the Anusisaniapart of the Mahābhārata (chs. 57-99) is devoted to it, while topics connected with dina are dealt with in other parvas. Among the maha. puränas, the following deal with the subject: Agnipurina (chs. 209-213); Bhavisya, IV, .150 ff.; Brahma, 109 (specially on annadana); Brahma-rairarta, Prakſti-khanda, 27; Garuda, 51; Karma, Uttarärdla, 26; Linga, Uttarārdha, 28, mahadinas; Matsya, chs. 81-91, 205-206, 274-289 ; Nārada, Pārvārdha, 19 and 31, and Uttarārdha, 41-42; Pīdma, Adi., 57, Bhūmi., 39-40, 94, Brahma., 24, Srşti., 45, and 75, Uttara., 27, 28, and 33; Skanda, 1, 2, ii, 2. 34, VII, 1, 5 and 203 ; Varäna, 99-111. There are considerations of Utsarga and Pratistha in the Agni, (38-106) Bhavisya, II, Garuda, 45-48, Mārada, I, 13, Padına, (Uttara, 122, 127, and 28, S'yşti, 54-56), Siva, 11. The above references, which are taken from Mr. Kane's History of Dharmasastra, 1, 1930, pp. 159-167, refer only to printed Purāņas. Among these, Lakşmidhara cites only the following major Purāņas : Padma, Brahma, Bhavişya, Matsya, Variha and Skanda. He also quotes the Väyu-purāna and the Märkandeya-purāna, besides the following Upa-purāņas : Adityaþurāna (unprinted), Kälska-puräna, Devipurāra, Nandipurana (known only from quotations mostly having their source in the Dāra-Kalpataru itself), Narasimhapurāna and Vimanapurāna. In many cases the texts of the printed works do not give the passages quoted, thereby raising a presumption of their authenticity in their present form.' A similar deduction about the omitted Purānas is barred by Laksmīdhara's declaration that he avoided repetition wherever possible. One of the subsidiary uses' of the publication of the Kịtya-Kalpataru will be the help it will render in the preparation of pure texts of the Parāņas. This is so with the editions of Devipurana printed at Calcutta and Bombay and the Bombay editions of Brahmapurana ·INTRODUCTION 71 POST-KALPATARU LITERATURE OF DĀNA There is no reason to believe that Lakşmīdhara had any predecessors in the treatment of dāna in a special treatise. The more considerable works on Dāna.dharma written after his time scem to be based ultimately on his treatise. The Bhupala * paddhati, which is cited by Caņdes vara in Dānaratnākara scveral times, is probably a section of the work named Bhüpālasamuccaya, quoted by him in the Kytyaratnikara (p. 205) under that name, or as Bhüpåla Kriya-samuccaya (pp. 278, 313, 496), and it may be a lost work of Bhoja Bhūpāla, who is named in the same work (p. 58). The Dänassigara, the first considerable treatisc on dana after the Kalpalaru, was written in 1168 A.D. It is stated, by Raghunandana with great approximation to probabil. ity, as really composed by Aniruddha, his purohita, and the author of Pitsdayita and Häralata. The very full treatment of prayoga-mantras, arranged for each vedic sikha separately, which is the notable improvement on the Darakalpatarul made by the Dünasūgara, is obviously the contribution of a raidika like Aniruddha. It may be noted that Ballála Sena tahes pride in the introductory sorscs prefixed to the Dinasigara in des cribing himself as the disciple of Aniruddha. (Inf. p. 338, sl. 4; Vrtrarcrita Gospatir narapaterasyūniruddho guruh). Nearly a hundred years later, Icmadri contributed to his Caturrargu. cintimani, an claborate section on Dana (Dind-Kanda). It is the largest existing treatise on the subject. How thoroughly it absorbed, even to the extent of the appropriation of erbal crplanations and comments of the Dingkalpataru will be seen from my footnotes in which such obligations are noticed. Candesiara's Dinaratndara is a much shorter work, and it must have been composed after his birtjurulnitars to which a reference is made in the prelijnd, and probably after the wwwhdra, Sudhi, Virida and Gșhustki Rutnikarus, if the concluding crse of the Dingrandfara, in which they are namncd, is juthentic (1). 515). lle must have composed it belore tlic kitucinismi, Dios. rhinuli, and the Rajani rutridtun, the other works composed by him. It may be taken that the Diwruindeurs was composed kelore 1300 A.Dico a generation laics than llemari's immcase Jigest, to which Cafdevara's work cataras no rclarence. The ·72 THE DĀNA KANDA close proximity in age between the two compilers might explain the omission. Even morc directly than Hemādri, Caņdesvara builds his book around the core of Lakşmidhara's treatise on dāna. As against 22 chapters of Dânakalpataru, the Dänaratnākara has 29. Candcsvara draws upon Bhūpåla and even more "on Ballāla Sena, to supplement his borrowings from Lakşmīdhara. He cites some more Purāņas than his original, viz. Agni, Adi, Kūrma, Garuda, Nāradiya, Brahmānda, Vişnu, Liviga, Simba, and Siva. He also quotes Pincarătra and Darsana works. The additions he has made are obviously of passages which must have been available to Lakşmidhara who had rejected them. In doctrine and statement, he adds little to the Dānakalpatars, in spite of his parade of wider reading. Caņdes vara's cousin Rāmadatta wrote in the first quarter of the 14th century a Dānapaddhati, dealing with the 16 mahadānas. In Mithila the subject continued to attract writers, and Dr. Jayaswal's "Catalogue of Smſti MSS. in Mithila " mentions several works like Dänavākyāvali of Vidyāpati Thakur (c. 1425 A.D.) and a work of the same name by his patron Queen Dhīramati. A work named Dānārņava was also composed by command of this queen. The Mahadānanırnaya of the renowned Maithila-smärta Vācas- Misra exists in a manuscript in Nepal bearing a date equal to A.D. 1511, and the book itself must have been composed forty or fifty years atleast earlier. (Kane, 1, p. 405). In the Baroda Oriental Institute there exists a treatise on dana named Aghabādara or Dānasära (MS. No. 7129 C) which claims to be the work of Visvesvara Bhatta, the real author of Madnapārijāta, compiled under the patronage of Madanapāla, whose date is placed by Mr. Kane (1, p. 389) between 1360 and 1390 A.D. The colophon is in places almost identical with being The ".. JuJudy uvivu this hitherto unrecognised work of Visvesvara Bhatta.'

·INTRODUCTION 73 The great digest Madanaratna-pradipa has a section devoted to Dānu, named Danavivekod-dyota which should have been composed, according to Mr. Kane (op. cit. p. 393) between 1425-1450 A.D. An examination of its contents shows that, like other digests on dána, it has fully exploited the Däna. Kalpataru, adding to it additional citations from Purāṇas etc.; which Lakşmidhara had discarded. It mentions the Kalpataru by name two or three times, but its obligations to the earlier work are cléar even without a formal citation. It runs in a transcript made from a MS. in the Anandāsrama at Poona, to 1500 quarto pages. Among previous works mentioned by name are the works of Bhüpāla, the Kalpataru, the Ratnikara, the Dăna-sīgara (to whicli many of its prayogas may be traced), the Dāna-viveka (which is also cited by Hemādri) and the opinion of Cintamani. kāra. The last name is intriguing. Vàcaspati Misra's works have names ending with “cintāmani." If it is Vācaspati who is alluded to under this designation, the citation will run against the dates of Madanasimha (A.D. 1425-1450) and of Vācaspati (c. 1450 A.D.) now accepted. The only work of this great Maithila on Dāna, which is known is the Mahīdāna.nirnaya, and why its author should be called “Cintamanikāra " will still remain to be explained. We know of no other writer prior to Madanasimha to whom this designation would apply. The Madanaratna-pradipu on Dūna illustrates the way in which a digest grows like an ice-ball. It contains nothing new on the theory of Dāna, which might add to what we find in the Kalpatartı. Its prayogas are not better or fuller or clearer than those of Dānasagari. But, on such matters as the erection of kundas or pavilions etc., it dilates and quotes extensively from works on S'ilpasástra, like Vāstus:īstra, Visvambhara.Vāstu. Stīstra (p. 178), Mayadipika (p. 264), (p. 185), Visvakarmiya {p. 220) and Varáhasamhita 1.c., the Brhatsamhita of Varahamihira (p. 173). It quotes works on astrology for proper moments for gifts, like the Jyotis-Sistra (p. 108), Jyotir.Parasura, (p. 111), and Siddhants-sekhara (p. 189), Brahmacjāmala (p. 231), Utpala-parimalis (p. 211), and Siddhānta-samhita (p. 263). Works on S'aisa and Vaişnava Agams like Sliradharmottara (p. 114), Jūlūguma (p. 190), Stāradautilata (p. 198), Kumikigama Now in the Adgar Library. Nadras. 10 ·74 TIE DANA KANDA (p. 199), Prathaināgama (p. 212), Pingalāgama (p. 213), Kalottara (p. 212), Srīyambhucīguma (p. 217), Lalitu-vijaya (p. 6+5) and Pancarātra (p. 753) are freely cited. The way in which thesc works are brought in shows the growing artificiality of the treatment of Dina, the magical rites with which the old simple donative offerings were gradually smothered, and the atmosphere of my story with which the giving of gifts began to be shrouded. By the end of the fifteenth century A.D. this transformation was complete. The contribution of the sixteenth and early seventeenth centuries to Dina lore consists in the systematisation of the doctrine and ritual, the application of slimāmsa rules, of which the new writers, like Lakşmidhara and the old blāșyakūras were masters, and attempts to separate the more ornate danas from the less. The emulation to excel older writers in comprehensiveness also is in evidence in writers like Mitra Misra, the author of the biggest extant digest, the Viramitrodaya. There is a tendency to hark back to older authorities like the Kalpataru and thic Pārijāta, in preference to the intervening writers. compendia (like Divākara's Dūnacandrikā, c. 1675 A. D., are popular.' When ambitious princes wish to commemorate their achievements by splendid coronations and cermonial gifts, conforming to the rules laid down for Jahādānas, special heirophants like the celebrated Gāgā Bhatta or Vistes'. vara Bhatta are engaged, as he was for the coronation and allied ceremonies of S'ivāji (A. D. 1676). Greater importance is attached than before to gifts at sacred tirthas, and on special occasions. Pürta gains precedence over ista, and gifts to indi. viduals become not more important than dedications for public purposes, which suit better the changing spirit of the times. Scholars no more concern themselves with elaborating the rules for gifts which were becoming obsolete. The special treatises on * The Danacandrska contains details of an astonishagis large number of gifts Its author Davalara was the dauhitra of Ramalesna Bhatta, father of Kamar läkara Bhatta. Mir Kane fiaes his haterary actis ity between 1620 and 1670 A D ADORS writers or works cited by him are the Kalpataru (p. 39), Vijäänes' vara (p. 97 Smaller 3, 11, 14, 18, fadnaratna, sara (p 67). af frumsan. www w.. weither Landesrara's work on Dana, nor 3litramis'ra's is referred to ·INTRODUCTION 75 Dana of the early seventeenth century,' which reflected the love of comprehension and vast erudition of the last of the distinguished nibandha-kāras like Mitra llista, Bhatta Nilakantha and his cousin Kamalakara, become works of reference permanently occupying the upper shelves of libraries. The newer writers even on Dina, like Govindananda concern themselves only with the danas which have uses in the life of the average man. The legal aspects of gifts are more studied than their ritualistic and mystic' aspects. Dåna comes to occupy a minor place in the popular manuals of daily duties (ihnika).' Its study partakes more the character of an antiquarian exercise than the cultivation of a subject of vivid and widespread interest. Its academic use is in its furnishing the background for the donative inscriptions, which virtually monopolise the extant epigraphic material. ANALYSIS OF Dini-DHARMA We may now proceed to state briefly the relevant tcachings of Duna-dharma as set forth in Lakşmidhara's primary work, and as developed by his major successors. THE PRAISE Or DĀNA Lakşmidhara, after indicating the scope and subjcct-mat. ter of his book in the vişaya-nirdesak or pralijnu (pp. 1-2) procccds to discuss the nature of Dina. Writers who followed hın have usually begun with an culogy of gifts, in which they show its importance (e.g. Dinapruküsı, fol. 8-16). Candestara (p. 3) simply cites Vanu's injunctions (I, $6, and IV, 227) to practise Dina as the chici virtue of Kali. yuga, in suitable charitable worhs (pürls) and sacrifices (Ista), . Silakasika's Danmuşübhu bas bera priate lie departs from the practice of older enten la parauak utsargs (the old púnta) s prufolthe, which maro ially contro the gro004 each of the thrra. The 15 16a larger as 11 A! Timod for ide da L alipe cunoui tseals me torteldjur Litars *The Sota lalo smiries like lisna traukinn the sailor of Smart winstars As Varytas Day be author Swftsmediapal, bo bad Cooker 1caxis axsh Dand, aucup with shut 1 ·76* THE DĀNA KANDA The duty is enjoined briefly on p. 10. Few of the later writers who cite Vedic praises of gifts refer to the famous dānastutis, possibly from regarding them as related to dakşiņā rather than dana. The Vīramitrodaja cites (following the Madana.pradipa) a long passage from the Alahabharata (fol. 13-14) on famous royal donors. The important duty of gifts is shown by impreca. tions against those who say: "Do not give" when one is about to make a gift, or perform a sacrifice (p. 24). As there is no special merit in merely discharging an ordinary duty, taking credit for a gift is sinful. Accordingly, following Manu (IV, 237), the advertisement of a gift is condemned as likely to weaken its beneficial effects (p. 24). On the same ground, gifts have to be given without solicitation (p. 4). Reciprocal gifts are not gifts; they are sinful (p. 4). The destiny of wealth is to be acquired righteously and developed and distributed in gifts to deserving persons (p. 4). NATURE OF DĀNA (DĀNASVARŪPAM) A real gift (dharma-dāna) is made without expectation of a return, it is given to one who is indicated as a proper recipient by the sāstras (udite påtre), and it is given freely and with devotion (p. 5). Donations made out of fear, cupidity, love, shame, and pleasurable impulse, are miscalled Danut (p. 6). The six elements of a gift are the donor, the donee. a devout frame of mind in both, the object to be given, time and place. The old idea that a gift entails a reduction of the merit (punya) of the recipient, and must be balanced by (1) the posses. sion of adequate acquired spirituality and ment and (2) by penance, is behind the rules defining the high qualities which the perfect donee and donor should have. One who suffers from diseases due to bad karma in previous births (pāpa-rogi) is not a person from hom one can safely take a gift ; nor one who follows a bad life or calling; nor one who is afflicted with mis. fortune (p. 6). A gift wrongly made might not only fail to attain its invisible, good effect (adışta-phala) but have either no effect or lead to an evil recoil on the donor (p. 7). Gifts are of four classes: of permanent good effect, of daily benefit, of affection, of expediency (p. 8). Gifts may be made with or without ·INTRODUCTION 27 the sacred fire. Certain articles constitute the best, some of the middling and others bad gifts. To donate what has been unlaw. fully acquired is bound to result only in evil (p. 9). What is given or promised can not be taken back (p. 11). Give respect. fully, and receive a gift with honor (p. 12). The decadence of our age is shown by donces coming voluntarily for gifts (p. 13). A devout spirit corrects errors in gift-ritual (3. 14). All gifts must be made by pouring water (p. 14). To give is the test of the good householder (p. 15). Gire secretly (p. 15); it is the best way. DEFINITION OF GIFT Laksmīdhara omits a definition of Dūna, contenting himself with a gencral indication. As it enters into litigation as well as dharma, later writers have explorcd its scope. The llimamsa definition of a gift is that it begins with the relinquishment of ownership by the giver and ends with the acquisition of owner. ship by the recipient. Under this definition, acceptance, prati. graha, is ncccssary for completing a gift. A merc offer to give might fail to find a response in a willingness to accept. Thus, in a formal gift, the offer is made to a person, as in the gift of a langt, the offer is permitted by the doncc saying, * Give" (dudasta), the gift is then made in the form prescribed, and completed by the pouring of water. The insisiblc effect (upinu, adrsta) is started by the offer, but the obligation lics on the donor to complete the gift, if he should get the bencficial invisible effect. In the case of a gift dedicated to an absent person, who is the mentally clected donec, if the donor pours water on water, his on nership is terminated, and hic can not recall the gilt: bul, till it is taken over by the intended doncc, thic Larter docs not acquire the disability (spirtual) of secciving a gilt (n. Josubhjá). To get the full cffect, the donor must protect the gift till it is taken over by the doncc.' On this principle, watne is distinguished from 383 and humid, as to the latter there is no acceptance of thic offering or lilation by the dcity intendeu 28 rccipicns. In this rigy, proligths or didicalion or a partit He hand is a nihe actuat u welas bacters easikan 47 tu te faisain i gittisiert ·78 THE DÃNA KANDA or a gift for a public purpose of a tank, garden etc. still not rightly come under dana. And as a gift has to be made, with proper forms, and with a dakşınā (guerdon), free teaching can be called vidyā-dāna only by analogy (guna-dāna), as the teacher does not give a fee to the pupil before imparting instruction to hım free. Nor will the gift of a son in adoption, and gifts of affection (kāma-dana) be real dana. Nilakantha, who begins with this discussion, would not dismiss the gifts, excepting the dharma-dāna, as not in the category, by applying the fiction (as in the fiction of purchasing soma for a sacrifice, when it is really provided by the sacrificer to the person supposed to sell it to the sacri ficer) of conformity. But, he excludes from his treatment of ding dedications for public purposes. Laksmīdhara, though a Mimāmsaka, discards the question definition, contents himself with an indication of the rough constituents of dāna, following Devala, and treats as dāna whatever conforms to the prescribed require. ments as regards the qualities of giver and recipient, the objects of the gifts, and due conformity to prescribed procedure. Utsaraga (dedication) comes within the scope of his treatment of dāns, and his position approximates däna to homa and yāga, and brings it into line with ancient usage. This is in conformity with what Govindānanda states as the feature commonly associated with duina, vix. relinquishment which aims at the creation of ownership in the person contemplated (Uddesyagatasvāmitvajanakast. rāgo dinam)'. But as mere relinquishment leading to the genera. tion of ownership in another of the object relinquished may bring a sale within the definition, qualifying words have to be used to restrict the use of dâna to correct cases of gifts, as laid dosin in the sāstras. Accordingly Govindānanda modifies the old definition by additional clauses thus: "Dina is the relinquishment of ownership in an object, in ways laid down by the sāstras, following the giving and acceptance of the object in the manner laid down by the sāstras." Under this definition Dana Krlya-kaumudi, p 124 वेदबोधितत्यागस्य यागो दानं होमो वा इति त्रितयान्यतरनियमात् सर्वसत्त्वमम्प्रदानक कूपवाप्याद्युत्सर्गस्य । 'bad . p. 2 शास्त्रोक्तसंप्रदानस्वीकारसंपादकः शास्त्रोक्तप्रकारो द्रव्यत्यागो दानमिति वैधदानलक्षणमायतम् ।। Ibid. 3 ·INTRODUCTION 79 failure to conform to the procedure laid down will invalidate the claim of a transfer to be deemed a gift (dana). Thus, according to the Dinaratnikara, a dana can not be made after the donor has taken his food. If this condition is not complied with, a danct will be no dana, as it will not conform to ways laid down by the sāstras. The mental attitude is important to determine whether a transfer is a dâng or not. “Devala, cited by Lakşmi. dhara, insists on the donor not expecting a return (anaveksja prayojanami) for the gift as essential. Thus, wedding and birthday presents which are nowadays given, in the confidence that similar presents will be received from the recipients by the donor later on in his turn, will violate this condition of dana, which of course bars a sale, open or disguised, from inclusion in the category. A spiritual return (adrsta prayojanam) is not, however, barred as an expectation which would invalidate the gilt: for, what is to be avoided is the expectation of some advantage or benefit from the person who receives the gift, and not what arises from the act of donation in accordance with the sāstras. PRATIGRAHA It has been pointed out that while síga, homa and diini have, as pointed out by Sabara-svāmin (IV, 2, 28), a common clement in offering', involving relinquishment of ownership, only in dina is the thing actually taken away by the recipient. In säga and home this is wanting in a literal sense, though it is presumed that what is offered to a deity or the fire is acccpted and taken over, when the ceremony is properly donc, as in the mere verbal surrcodership of ownership to the deity in juga. following prescribed rites, and the thing offered in a home is thrown into a prescribed receptacle, such as water or the fire.' The formal taking over is pratigrahır, which, in the case of a humani donce is not to be automatically presumed. The proli. gruha, or taking over, entails both a mental altitude as well as p. 7. अष्टमश्रुते दानं भुवा दानं न स्यते । पुनरागमनं नास्ति तस्य दानमनर्थकम् ॥ भोजनानन्तरं दान कचित स्यो। पुनरतिफलदायगमनं पुन नास्ति । अन एर तदन फलमूल्यवादिसर्यः । 'Sabaru-b4294. Tro. 6. Jta. II, 1934, p. 765 !

·80 THE DĀNA KINDA physical acts. The former consists, as pointed out by Medhătithi (llana, IV, 5), in the donee's faith that by his accepting the thing given the donor will obtain some spiritual merit (punya) or invisible benefit (adıştam). The latter comprise the recitation by the donee of certain prescribed mantras' (such as derasya trā, and the taking over of the object given away in the manner prescribed; eg. a cow by the tail, an elephant by the trunk, a horse by its mane, a dāsi by touching her head etc. Want of formal pratigraha, in any way, makes a gift incomplete, viewed as dāna. Almsgiving, casual presents to relations, tips to servants, will not be dăna. General poor feeding will not be dânc, though usually alluded to by analogy as annadana. A verse of the Agnipurāna is quoted by Govindānanda for instance, which extols the limitless reach of a dāna by describing how; after mentally deciding upon a recipient of a gift, the giver can complete the gift, by pouring water (as a mark of renuncia. tion of ownership) on the ground; but it is explained away by pointing out that if by any chance the intended donee does not get possession of the thing, the dāna has not fructified, by being left incomplete.' The verse is cited in a slightly different form by Nilakantha, so as to convey the same sense of incompleteness, only so far as the donee is concerned : “ If a donor, after determining mentally the person to whom the gift is made, pours water on water, then he obtains the fruit of the action, while the (intended) donee does not acquire the sin of acceptance. A third condition of a correct pratigraha is that in the formula with which the donation is made the name of the particular deity to whom the object donated is sacred must be mentioned. The recital of the deity's name corresponds to the indication of the name of the rși and chandas in the formula preceding the repetition of a Vedic mantra. When, specific results, besides the unseen benefit (adrşta-phala), are indicated in sästras for any gifts validly made, the specification of such नैव प्रहणमात्रं प्रतिग्रहः । अदृष्टबुद्धया दीयमानं मन्त्रपूर्व गृगत: 'प्रतिग्रहो' भवति । न च भक्षे 'देवस्य त्वादि' मन्त्रोचारणमस्ति । न च प्रत्यादिना दानप्रहणे ॥ (ed. Jha, 1. p. 327) also, 1. fol. 35-38. See also Danakrisakaumuds, p. 3, This is repealed and explaised away in a lengthy note by Viramuralasa Daninnasükka, p2 ·INTRODUCTION 81 aims is an ingredient of the formula of donation. Other details of the actual ceremony of dāna are laid down and are to be regarded as essential to validity of a gift ; e.g., the presentation of a dakşiņā to the donee, seating the donee so as to make him face west, the donor facing east, except for kanyådana, for which the donee is seated facing east. The dravyadevatas are named, following a purāņa (e.g., Visnudharmottara) in the later works on dāna like Dānamayſikha (pp. 11, 13). Dánakriya-kaumudi (pp. 5-7).' Dāna is a religious act. It has to be done with scrupulous regard to the procedure prescribed, not only for all danas, but the procedure indicated for individual dānas. The donor is assisted by a purohita, learned in the procedure, and will not therefore ordinarily go wrong. The recipient has an obligation not less onerous, and in fact more onerous. Fault in procedure will, from the standpoint of the giver only make him lose the expected benefit. But a defect in procedure will be serious to the donee (pratigrahi), since every dana carries with it a load of demerit, which will be intensified by errors in procedure, such as the omission of the correct mantras, or use of wrong mantras, or omission of some formulz. Such results may be calamitous to the donee.' This is why Manusmrti (IV, 187) contains this warning: "Without a correct know ledge of the rules prescribed by the sacred law for the acceptance of gifts, a wise man should not accept anything, even if he is pining (at the time) with hunger.". The recipient of a gift must firstly possess the learning and spirituality, when will enable him to get over the bad effects of the acceptance of a dāna, and secondly, he must perform the penances (prayscitta) enjoined for the acceptance of gifts generally and specifically. This shy, according to Manu (IV, 191) "an ignorant person should be afraid of accepting any presents; for by reason of (even) a very small gift, which he accepts), he, as a fool, sinks into hell, as a cow sinks into a morass.". Manu indicates the evils which will follow acceptance of particular gifts, without either the capacity to merit them and See also Viramatrodasa, fol 154-155. He may become a Brahmaraksas नदल्याणामविज्ञाय विधि धर्मा प्रतिग्रहे। प्रायः प्रतिमहं कदिवसीदपि सुधा॥ 'तस्मादविद्वान् विभियाधस्माप्तस्मात्प्रतिग्रहात् । स्वल्पकेनाप्यविद्वान् हि पढ़े गौरिव सीदति ।। 3 ·to whom detailed instruction will be unnecessary. In many cases, he increly mentions the short name of the riks to be used. 82 THE DĀNA KANDA get over their bad influences, or through errors in procedure, thus: "Gold and food destroy his longevity, land and a cow his body, a horse his eye, a garment his skin, clarified butter his energy, seasamum seed his offspring." IV, 189). The risk is so great that Yājāavalkya utters this warning (I, 213) ': “He who though fully competent to accept (pratigraha-samarthopi) does not accept a dana attains the several worlds which are attained by those who are charitable and attain by their gifts." Reluctance to accept (pratigrahe samkucitahasta) is one of the qualities of the person who is a fit donee, according to Vasistha (VI, 25, cited on p. 27, infra.) Sītà describes Rāma as a donor and as one who will not receive gifts. LAKSMĪDHARA ON DANA PROCEDURE The importance of the ritual in däna is responsible for the careful description of prayoga in post-Kalpataru works on gifts. Lakşınīdhara gives the special ritual for some of the greater gifts, along with the names of the mantras to be recited at the time, but the general rules are assumed as within the knowledge of his readers, or atleast the purohits, who will guide them, when they put the teachings of his work into effect. Some of the later works have chapters on paribhūşā (definitions), corresponding to a General clauses section in relation to gifts (e.g. Madanaratnd, p. 136 ff.) and (Viramitrodara, p. 130 ff.) in which such matters as the measurement of objects to be donated etc. are treated of; The general attitude of Lahşmidhara is that his work is addressed to kings and lay men, who will requisition the services of men learned in the details of ritual when necessary, and to Vaidikus (4 5. Päraminam, p. 283, Rütrisuktam, p. 283 etc.). In Appendix C, an attempt is made to identify the Vedic mantras to which Labsmidhara has referred in this way, (pp. 354.358). हिरममायुग व भूधाप्योपतस्तनुम् । अवयव कामो पर देवस्तिस्य प्रजाः ॥ प्रतिपरगनपि नसते यः प्रतिप्रारम् । देशदानयनां मनानाप्रोति पुकान ॥ in, ..164724: (Ramayana, 1, 33, 25).

·INTRODUCTION 83 DAKŞIŅĀ One of the conditions of a valid dana is the presentation of a duksiņā to the recipient, over and above the article given away. This is in accordance with the old Vedic ritual. Its omission will invalidate a dāna and make it productive of neither good nor evil. A yajna without dakşină and devotion (sraddhā) is of the worst kind (tāmasam) according to the Bhagavadgita (XVII, 11.13).' The dakşiņā is specified for various gifts. It must be in gold, except when gold itself is the gift, when the daksina must be in silver. (Dänakriyakaumudi, p. 11; Madnapradibu, p. 154). In many cases the exact dakşını is specified. Where such specific indication is wanting, the dakşină should bear a proportion to the value of the object given. According to the Dānu. candrika, (p. 3) quoting Vyāsa, this should be one-tenth of the value of the object presented, where no proportion is specified for a dána, but it is recommended that it should one-third of the value of the thing given away. In the gift of idols (pratimaidāna) Diväkara mentions a third or a fourth of the value of the thing presented as a suitable dakşini (ib. p. 68). Ten per cent of the value is the proportion indicated in Jadnapradipa (p. 156) on the authority of the Skanda-purūſa, for gifts for which there is no fixed dakşiņā. To give a dakșinā lower in value than that proper for the gift or sacrifice will be to run serious risks. According to Nanu (XI, 40) * " the organs (of scnse and action), honour, (bliss in) heaven, longevity, fame, offspring, and cattle are des. troyed by a gajia at which too small dakşınas are offered." Accordingly, Manu advises persons of small means to control their desire to perform meritorius acts, which entail the payment अफल्मकांक्षिभिर्यज्ञो विधिदृष्टो य इज्यते। यष्टव्यमेवेति पुनः समाधाय स सात्त्विकः ।। अभिसंधाय तु फलं दम्भार्थमपि चैव यः । इज्यते भरतश्रेष्ठ तं यज्ञं विद्धि राक्षसम् ।। विधिहीनमसयान्न मन्त्रहीनमदक्षिणम् । घाविरहितं यज्ञं तामसं परिपक्षवे॥ * इन्दियानि यः स्वर्गमायुः कीर्ति प्रजाः पश्न । हन्वपदक्षिणो यज्ञः तस्मानाऽत्यधनो यजेन् ।

·84 THE DĀNA KIDA of dakşınă. (X1, 39) ' Accordingly estimating the salue of a gift, and in cases in which a gift is measurable by weight, cubic content or area to measure them properly, is a duty cast on the donor in order that there might be no error in dimension or valuation. Hence, later digests like Madanaratna (p. 154 f) and Viramitrodaya (p. 130 ff.) have sections called "paribhāşa " (conventions) dealing with measurements of land (bhūmānam), of things (dratyamūnam) etc. The Kalpataru omits such indications of the amount to be given and has no paribhāşā section in its Dīnakanda, consistently with its design of all such things to priests learned in Prayoga. OTHER DETAILS OF DĀNA RITUAL For each specific dāna there are certain specific mantras to be recited by the donor and the donee respectively, and certain formulæ to be uttered in making the gift and in accepting it, The later digests detail these. The mantras recited by the donor generally relate to the spiritual quality of the article given away, or are addressed to it as apostrophised. The mantras to be recited by the donec are usually the Sācitram (beginning with the words “Detasya tri savituh prasate' svinorbåhublyām plūsto hastübhyām, pratigrhnıimi," (Taittirīya Samhita, II, 6, 8, 6, etc.) and the Kämastutt (beginning with the words : "Ka idam kasma adat," TB., 2, 2, 5, 5 etc., after which he should repeat the name of the object received and its tutelary deity. (Danakrtya-kaumudi, p. 15). The donor and the donee are to sit facing each other, the donor facing east, except in hanyadana (gift of a virgin) when the donee sits facing east, and they are to sit on kusa grass. They must both have bathed, performed sandhya, and acamana (sipping water thrice with manfras). Neither should wear wet clothes (Viramitrodaya, p. 150, citing Apastamba); and both should wear parıtra on their right ring fingers, and wear uttariya (the second cloth). The hands should be held between the knees (antarjūnukarah), and the gift should be grasped by the पुण्यान्यानि कुवीत प्रधानो जिवन्दियः। नवपक्षिय र्यजेदेह कथंचन ॥

·INTRODUCTION 85 right hand. The dakṣiṇī must be placed in the centre of the right palm of the donee. Water should be poured through kusa (kusodakam) on the recipient's palm. The formula of giving should mention the name of the person to whom the gift is made, his father's name, his grandfather's name and gotra, the object given, and purpose of the gift, and the words of donation, viz. tubhyam ahan sampradate must be followed (except, in the case of kanyadana) by the words na mama. A gift should not be made or received wearing yellow or coloured clothes, according to a verse of Bodhāyana quoted by Mitra Misra (op. cit. p. 150). Ordinarily a dăna must not be made at night, such gifts as atkrinti-dāna and gifts during eclipses being obvious exceptions. Other exceptions to the rule are marriages (in areas in which they are celebrated at night), the birth of a child, and the occurrence of kațaka and makara-samkramana. During the asauca (impurity) of either party a dāna is not permissible but in many cases a bath taken immediately before the ceremony purifies immediately (sadyas-saucam). Those occupied in sacrifices, and vratas as well as kings are to be regarded as free of impurity, arising from birth or death. (Dinakriyākaumudi, p. 25).' CLASSIFICATIONS OF GIFTS There are many formal classifications of gifts according to form, purpose, parties, time, place, circumstance, object given away, ritual followed, and ethical nature. The divisions are useful in bringing out the elements of true and simulative or false gifts. Lakşmidbara gives some of the classifications for the purpose of bringing out the relevant features of a true dāna (pp. 5-11). The causative factors of gifts (adhisthānan) of a dūra are six, according to Devala (p. 5), vis., dharma, artha, kāna, vrīda (shame), harsu (joy) and bhaya (fear), and cach may राज्ञा च सूतकं नास्ति व्रतिनां न च सत्रिणाम् । दीक्षितानाच सर्वेषा यस्य चेच्छन्ति ब्राह्मणाः ।। ऋत्विना दीक्षिताना च यज्ञियं कर्मकुर्वताम् । सवि-प्रति-ब्रह्मचारिन्दातृब्रह्मविदा तथा । दाने विवाहे यने च समामे देशविलवे । आपद्यपि हि कमाया सद्यः शौचं विधीयते ।।

·86 THE DĀNA KANDA inspire a gift. Of these the first alone is a true dána. An old Vaidika classification is fourfold: dhruram, cījasrikam, kamyam and naimittikan (p. 7). Manu (IV, 226) divides gifts into two classes, dis, aistika, what is given in a jajia, and partika, what is given outside the sacrificial enclosure (vedi), p. 10. Thic famous classification of danas into sáttrika (morally good), rajasi (inspired by fceling) and tamasa (black), which is made by the Blugavadgita (XVII, 20-22) is reproduced (p. 11) for the purpose of showing that the true gift should not be tainted by self-interest or association with wrong persons, places or moments. The essential features of a real dána, its irrevocability (pp. 11-12) its reverential release, (pp. 12-13), its unsolicitcd fulfilment, its baching of intense devotion (sraddha), which is.cien more important to its cfficacy than mantra and homa (p. 14), its commencement and end in benedictory mantrus (sresilicicy, p. 15) are all implicit in the classifications and are cxplaincd by Lakşmidhara by suitable citations. 11T OBJECTS or Disa Laksmidhara's discussion of what is fit to be donated and what is not docs not deal with particular things so much as classes of things. According to the old belief, which is reflected in the Vedas, many things which are included in major and minor gifts taint the recipient more or less scriously and arc therefore cither discouraged as gifts or condemnd. There is apparcot contradiction cien in the most ancient literature on the suitability and the unsuitability of the same objcct for a gift or Jshsins. Thus in the Ngroda (X, 107) the gift of horses is lauded; while in the Taittiriyu Samuts (I1, 2, 6, 3) it is in. cluded in the general condemnation of accepting animals with Inorous of teeth. On tfic other hand thc Goutaniu.Dharma. súra (XIX, 16) says: "Gold, a cow, a dress, a horse, land, rila, clantic butter and cooled food are gifts which destroy sin.' The Visumiiralaju cites an unidentified passage from the Yod. (woulth) to the effect that an elephant should not be accepted as a silt. (V's Austin.sm pratigraniji. ... ili rrutik, p. 99), though "Estav. Lait la boucopua ad an.c.al with teeth 1a La ** ter bevat 5:43. he wholurit 12:11h lccth in ka thout cloche poures to "thebuar 131).

·INTRODUCTION. 87 it devotes a great deal of space to the laudation of gifts of elephants, like other books on Dand. In fact, there is hardly any object which is commended as bringing spirir tual merit and advantage even in this life to the donor, which is not, at the same time, held out as sinful of acceptance. Divakara (Danacandrika, p. 96) cities a sloka' which condemns the acceptance of gifts of sesamum sced, cous, elephants, horses, buffaloes, skins, idols, a cow at the point of giving birth to a call (ubhayamukhi), these are the seven gifts of terrible portent in acceptance. The last of these is praised as one of the most efficacious gifts in all works on Dānu, and yet, the Dunaratnākara (p. 45) cites a sloka' from the Adityapurana which states that the fool (snad ho) who accepts a ubhaytomukhi is bound by a thousand letters of Varuna (Varuna-påsa) each of which will take a century to loosen. Candesvara himself devotes a section to the praise of this gift (pp. 303-308) which cites the Watsyapurina to show that the donor of this cow will live in heaven as for as many yugas as there hairs on the body of the cow (p. 305). The whole of this section is borrowed by Caņdes vara from the Dänakalpataru, infra, pp. 165-176. On p. 45 of Dünaratnākara, Caņdesvara quotes the Agni and Brahma purānas to show that grave post-mortuary calamities befall one who accepts the following as gifts : clephants, horses, chariots, the beds and seats of dead men, the skin of the black antelope (krsuajina), a cow at the point of delivery, etc. are asked to undergo the sacramental rites of birth, naming etc., anen. Such persons 'तिलधेनुर्गजोकाजीमाहिपाजिनमूर्तयः । मुरभिस्सूयमाना च घोराः सप्तप्रतिप्रहाः॥ इति निषेधान्। किं करिष्यत्यसौ मूढो गृहन्नुभयतोमुसीम् । UGRI 9747910KYTUTORITATIS ! तस्य वशवपूर्णे पाशः एकः प्रमुच्यते। एतामवस्थामामोति गुदभवतोमुखीम् ॥ 'आमेयपुराणे- दस्परपयानानि मतमप्यामनानि । रुम्मानिन र यानि अनापत्यु हिजोत्तमाः ॥

·88 THE DĀNA KANDA Laksmidhara omits both the mention and the explanation of such contradiction, though he must have been aware of them. The explanation is found in the sentence cited from the Visņudharmottara-purāna in Dänaratnapradipa (p. 99) that all acceptance of gifts destroys brâhmanıc lustre! A gift has to be looked at from two standpoints. From the point of view of the giver, the rarer or more valuable the gift, the greater the advantage to him, if the gift is accepted; while, from the standpoint of the donee, it carries a correspondingly heavy load of sin, that only his acquired punya (spiritual merit), tapas (pious austerity) and virtue springing from conduct and learning can overcome, with the aid of appropriate penances. In the theory of Dāna the monopoly of pratigraha conferred on the Brāhmaṇa was a source of danger rather than an enviable privilege. The underlying principles of Dana will explain the great importance attached in all discussions of Gifts to what may or may not be given away properly (deyādeya) and the qualities of the eligible donor and donee (dātrpratigrlits-laksanan). FIT CLASSES OF GIFTS Laksmīdhara repeats the old teaching that one should not starve his family in a desire to be charitable. It is allowable to give away only what is left over after the needs of the donor and his family are provided for. He is a fool who starves his Lith and kin and gives to strangers (p. 16). A man is not permitted to give away his all (sartasram), nor can he give away what is not his own. What is already promised away is not one's own, and so cannot form a new gift. Can: a wife or son be gifted away? Laksmidhara cites Yajñavalkya (II, 175) who lays down that " without detriment ततोऽभयमुसी लोभात् सचैलो मेदिनी द्विजः। गून् पापपरो नित्यं कूटसाक्षी चापटी॥ मयकृदयमो के स प्रेतो जायते नरः। 'ब्रमपुराणे-- ग्दीतानां तु तस्यां तु पुनस्संस्कारमहति । प्रतिप्रहेण विप्राण गमवेजो विनश्यति ।।

·INTRODUCTION 89 to one's property everything may be given away except wife and son." According to Dakş2 (p. 17) a wife and her separate property (darīsca taddhanam) can not form gifts. He cites (p. 18) the verses of Kātyāyana (ed. Kane, vv. 638.639) which gives the right to sell or gift away wives and sons only in times of adversity, and which forbids the transactions when they are unwilling. The Vyarahánımayakha denies on nership in wife and son, while the Jitoksari (II, 174) asserts it but rejects the right to give them away.' Lakşmīdhara's position seems to underline their unwillingness as a cause of the ineligibility of wives and sons for gifts (p. 18). The question of giving away a son arises in Adoption. Lakşmīdhara relies on Vasıştha (XV, 1-5), who holds that the parents have the right to give away, sell or abandon their sons, but forbids the adoption (giving and receiving) of an only sop, and the gift of a son in adoption) except with the husband's permission. Among things which can not be gifts are used articles (p. 18), the proceeds of the sale of the Veda (p. 19) and the wages of prostitution (p. 19). The gift of gold, silver and copper to ascetics. . cooked food to householders, curds to varaprasthas (anchorites) and work to beggars is forbidden (p. 20). Certain things should not be given for common use by several donecs, eg. cows, a house, a woman, and a bed (p. 21). A gift which results from a contract (prosna-púrcam) is condemned (p. 23). Advertisement destroys the merit of a gift (p. 2+). Wealth from a vicious person is unfit for a gift (asad-dravya-danum asutra Syam, p. 22). WHO CAN BE GIVEN A DANA The determination of suitable receptacle (putns) for a dinu is the heaviest responsibility laid op a donor, as a gift to an unsuitable person will not merely cancel the valuc of the gift but recoil on both giver and donce. The capacity of a gift to pull down a recipient makes the possession of adequate merit by a donce all the more important. The learned and virtuous Brāhmana will have the capacity: The primacy (sartasya Kade's at of Vjasaharunasálhu, 1226. p 370 I?

·90 THE DÄNA KÄNDA prabhavul, in the words of Yăjñavalkya, 1, 198-200)' of the Brāhmana is due to his creation by the Creator for the protection of the Veda, the satisfaction of gods and ancestors, and the con- Servation and protection of Dharma. By mere erudition, or austere life fitness to receive a gift can not arise in a Brāhmana unless thesc are combined with purity of life (p. 30). Devotion to Vedic study, pure birth, chastity, serenity, fear of sin, devotion to the Fire, addiction to religious vows, love of cows, repulsion to killing animals and unteillingness to accept gifts--these are the qualities which make the ideal Brāhmana recipient (p. 27). He will be one who does not cat the food of the S'ūdra (S'adrana 11am yasya na udare, p. 28). Poverty and hunger are additional attributes of the ideal donee (p. 29). The genuine Brāhmaṇa is an embodiment of all virtues and sacred learning (p. 30). Even among Brāhmanas, who are cligible for gifts, there are degrees of mert and grades. A famous description of eight grades of Brahmanas, arranged in the ascending order of merit (pp. 30-31) is given by Lakşmidhard, and is copied in later digests (e.g. Dinaratnákarz, p. 51). The eight grades are mátra (the Brālimana Whose only qualification is his caste), Brahmana (who, to ment the name, must have learning and character) srotriya (who has studied atleast onc Veda with its adjuncts and is devoted to the six karmus and yogas), anacina (us lio besides being pure of heart and maintaining the six fires, has mastered the meaning of the Vedas), brūna (who has the additional merit of performing yajilas daily and subsisting by eating what remains of the offerings), ysikalpa (uho is master of himself as well as worldly and Vedic wisdom besides) rsi (who, besides, lives a celibate and has acquired the power to bless or curse with effect), and muni (who has, in addition, gained control over his emotions and activities, and has become indifferent cqually to gold and dross). Similarly, the digests beginning with the Kalpatitu (p. 38) cite as authority तपस्तत्वासजमा ब्राह्मणान्वेदगुप्तये। वृत्यर्थ पितृदेवानां धर्मसंरक्षणाय ॥ सर्वस्य प्रभवो विप्राः श्रुताध्ययनशालिनः । वेभ्यः कियापराः श्रेष्टास्तेभ्योऽप्यध्यात्मवित्तमाः। न वियपा केवलया तपसा वापि पात्रता । यत्र समिये चोमे तद्धि पात्रं प्रकीर्तितम् ॥

·INTRODUCTION 91 Manu's enumeration of the nine kinds of snátakas, to whom both food and dakșină should be given everywhere, while for those who are not of the nine classes, though Brāhmaṇas, the gift of cooked food outside the sacrificial enclosure (bahirvedı) is alone permis. sible (XI, 1-3). The nine types thus commended are the Brähmaņa who desires help in order to make a sacramental marriage (sintanika), he who needs support for performing a yāga bakþjamāna), he who is on his travels, (adhraga), he who has given away his all (sarva-redasa) as a gift in a biga, he who solicits helg on behalf of teacher, father or mother, and he who is afflicted with disease (upatapināl). It will be noticed that Manu rests eligibility on the purpose or use to which a gift will be put, rather than on the personal attributes of the donee. It must be regarded as suggesting within the classes eligible, an order of preference based on the consideration of the past record in charity and future charitable purpose of the donee. The help to the diseased Brāhmaņa" is to be construed from the parallel passages of Gautama, Baudhāyaṇa and Apastamba, which are cited, (pp. 38-39) as for the purchase of medicine (auşadhārtham). To beg is permissible only one on such accounts, for failure to help the teacher etc., might entail their transgression of the law (niyanavilopal) according to Āpastamba (11, X, 1-3). To solicit a gift in the interests of a preceptor (guru) is extended in a famous legend of Kalidasa (Raghuramsa, V, 1-25) to solicitation of wealth to pay a gurii. dakşiņā at the end of studentship. Āpastamba definitely prohibits begging for the sake of one's own sense-gratification. (Indriya. prityartham tu bhiksanam animittant; 11a tadadriyeta). WHO CAN NOT BE GIVEN A DANA The sacramental nature of Dāna restricts its recipients to the first tarna. Among the persons so eligible, the merit of a gift rises in magnitude from unit to a thousand as it is given to a Brähmana who is an A-brühmana, a Brāhmaṇa-bruta, a learned Brāhmana and one who is master of the Vedas (p. 33). The six classes of Brāhmaṇas, who are A-brāhmanas arc (p. 34), those who are respectively in the King's service, in trade, engaged in helping many persons to sacrifice (bulu-zījuku), village mendicancy, ·92 THE DĀNA KANDA and village and town service, as well as Brāhmanas who do not perform their daily rites. The Brāhmana-bruta is defined, (p. 47) as one who having undergone the sacramental rites yet is devoid of Vedic knowledge and attachment to religious vous (vrata-vrhīna). Brāhmaṇas who follow tainting occupations, such as cow-keeping, trading, artisanship, domestic service and lending money for interest, are to be excluded from gifts (Alanu, VIII, 102 ff., cited on, p. 35). Dancers and singers (though Brāhmaṇas) are excluded by Vişnu-smrti, XCIII, 14, (p. 40). To make gifts to Brāhmaṇas devoid of Vedic learning is described by Vasiştha as pouring an offering on ashes (p. 42). The eligible Brāhmaṇa, who gives away the gift he has received to persons of ill-fame or misuses the gift should not (again) be given a dāna (p. 43). Those who teach (the Vedas) to S'üdras (vrsalidhyapakah, p. 44) the sinful Brāhmaṇa, who delights to injure living beings but conceals his wickedness like a cat (baidāla. kavrati) or the shortsighted one who is vicious and selfish hike a crane (baka-uttali) are also unfit to be donees, (p. 46) along with him who marries a vrisali, p. 48, (vrsalipatiḥ). The last interdiction is not aimed at one who has married a S'adra wife (as such marriages are forbidden in Kaliyuga) but against the five kinds of vrsalis descnbed in the anonymous quotation in MIstākşarī and the Viramitrodaya-varahāraprakāsa (ed. Jivānandanda, p. 73.)' DONEES ELIGIBLE WITHOUT QUESTION There are certain classes of persons to whom preference is recommended on the principle of charity beginning at home, provided they are otherwise eligible: a neighbour (sannkrsta or ásannalt), relatives, and descendants (p. +2). To overlook them in favour of distant eligibles is sinful. The performance of spurskicik ta onhan. bass of Brahmane urna is laudcă as excelling all gitts (p. 37). To give to father, mother, brothers, sons, one's wife and daughters is meritorious. Lakşmidhara adds the cxplanation that what is commended is a gift peculiarly the foruyuat mala :- चण्डाली कधी वेश्या रजस्था या च कन्या। अआया च मगोरेण उपल्यः परकीर्तिताः॥

·INTRODUCTION 93 own of the persons who are donees (prátisvikam) like the gift of learning to sons or stridhana to daughters (p. 40). The purohita is commended as a fit recipient by Vişmi-smrti (XCIII, 5). Lakşmidhara adds the comment that purohitas and others (ādayal) become fit (pātrāni) even if they have no other qualfications (anyagunarahto api) by the mere fact of their being purohitas etc., (p. 39). How this rule was acted upon in a liberal way is evidenced by the inscriptions of the Gahadvāla dynasty, most of which are concerned with grants recording gifts made to the royal puronita Jágrsurman and his son Paharājasarman.' The feeble (dina), the blind (andha) and the miserable (krpana) are recommended for gifts by preference by Samvarta (p. 40). That the rule is restricted, as regards vaidla-dana, i.e. gifts in accordance with rules, only to Brāhmaṇas having these qualities, may be inferred by the citation of the lahâbharata (p. 48) rule that the blind, the lame, the deal, the dumb, and those afflicted by disease are to be maintained by the king, but they are not to be given gifts involving pratigraha (formal acceptance). GIFTS TO VOMEN The prohibition of sacrifices by a woman, in her own right, (Wannsinyti, V, 155) involves, apart from her subordination or "perpetual tutelage," the disability to make dinas, which involve the recitation of mantas. Nāradasmrti," (p. 56 f.n.) definitely denies to women the right to make a gift. The presents made to a wife by father, mother, brethren at any time, and out of affection by the husband after marriage, and presents made by others at the wedding or grhapraresa, which are the six sources of stridhana according to Janusmrti (IX, 194) do not come See the seramary of the Kamauli plates etc, in the Catalogue of Archacological exhibits in the Lucknote Muscuns, 1915. passim and Epigraphia Indica, XXVI. (1941), p. 69 'नाधिकारो भवेत् स्त्रीणां दानविळ्यकर्मम् । यावत्मजीवमाना स्यात्तावदोगस्य सा प्रभुः ।। 'अध्यग्न्यध्यावानिक दत्तंच प्रीतिकर्मणि । भ्रातृमातृपितृप्राप्तं पधि श्रीधनं स्मृतम् ।।

·INTRODUCTION 95 however, suggest interpretations of the verses as they seem to run counter to sāstra. Candesvara gives this explanation of the tro verses of Brhaspati : "The first verse of Brhaspati gives the cffect according to caste, and the second according to the grades of Brālmaņas" (p. 62). He explains the rule of Yama as "related only to the best among S'ūdras and others."' Hemādri (Dánakhanda, p. 31) adds this comment on these and connected verses:"In these, certain a-brāhmand, brāhmana-bruva and other unfit recipients even are treated as recipients, but it is only in relation to gifts, which are not accompanied by the recitation of mantras, which must be repeated in diings like those of cows etc."! The Danapradīpa' adds this comment to the citations from Bphaspati (p. 53): "The ascription of the right to recieve (gifts) to S'ūdras and the like should be understood to relate only to the gifts of food and the pledge of safety and the lihe. So according to the Vişnu. dharmottara: 'The gift of food must be made at all times and to cvery one by one who looks for Dharma, and in the giſt of food the search for even an iota of eligibility to accept must not be made'; and the words of Gautama 'to others a cooked lood; and the words of Samvarta and others that by the fulfilment of the gift of a pledge of security (abhayapraduna) one attains all that he wishes for.:** The Dünamayikha (p. 5), explains away the verses of Bşhaspati thus: “Thus, the ascription of eligibility to accept sifts (pätratá) to Sūdras and others, is in regard to (only) food and clothing; for, in (gifts) of food and clothes, it is never the practice to enquire into the eligibility for the reception of a gift of the persons to whom food and raiment arc to be given); for, it is laid down in the Vişnudlarmottara that cligibi. lity for food comes from hunger and for clothes from nakedness. Gifts to those who have no real cligibility for a giſt must be 'एतेषु पांचिह्मणवामगनुवादीनामपात्राणामपि पात्रतनिरूपणं मन्यवयादिदान- मतिरिकदानविषयम् ॥ अन मानो पात्वनिरूपणममाभयादिदाने बोथ्यम् ।। "अनसने न कतव्यं पायावेशगनवापि । अकं सर्वत्र दातम्यं धर्मामेन वै दिन ॥" प्रति विशुधर्मातरवचनात् । “कृताभमिवरेभ्य" इति गौतमस्मरणात, "कनमभयप्रशनेन सनिकमान् वामुपार" वि सम्वििदवचनान् ॥

·96 TIC DĀNA KÄNDA made without mantras." The comment of Mitra Misra on thc point in the manuscript is not clcar (p. 58, Dinaprakisa). Abhayādāne will apply to all classes of rccipicnts. Govindā. nanda cxcludes it from Dina proper on the ground that it involves only the removal of ſcar and no handing over. kriyīkaumudi, p. 3).' (Dinc. ANNADĀNA Both the gift of food and the grant of asylum (ubhaya, lit. frecdom from fear) are treated by Lakşmīdhara as within the scope of Dūna. He devotes separate sections to them. (inf. pp. 246-249 and pp. 252-25+). While, following ancient authorities and the Dina principle of proper pratigrahu, the gift of food to Brāhmaṇas is praised, (p. 247) annadīns is justificd on the more general ground of its being a source of life, (annātiu prajananam nupām). Even the gods desire food, says the Nandiburānu (devā hi annakāmkşina), p. 248). Accordingly, it is wise to offer food to gods generally and particularly to one's favourite deity (istaderată). The heaven of Prajāpati is attained by one who gives food cven to insects, birds, dogs and outcastes (candāļa). Candesvara developes the merit of annadana further (pp. 404-416) and points out the punya following the gift of provisions like ghee, oil, honey, salt, cooking vessels and firewood for cooking, as corollaries (p. 416). Hemadri (p. 900) stresses the competence of all persons to get giſts of food (na tasya pītravidhil). He cites the Mahabharata (p. 893) to show that the gift of food to the S'adra is even more meritorious than to the Brāhmana (which is an exaggerated way of declaring that the S'ūdra is equally entitled to food)—annadanan hi sūdre cct brähmanebhyo vistisyate—and to interdict any questioning of the hungry person as to his gotra, carana, learning, native region etc. He developes the merit of the gift of provisions etc., from that of annadana and of ārna (uncooked or raw) anna (food) (p. 902). 'यत्तु बृहस्पतिना शदादीनामपि पात्रोक्तता सा अन्नाच्छादनपरा। अन्नाच्छादनेषु पात्रं नैव विचारयेत् । “अन्नस्य शुचितं पात्रं विवस्रो वसनस्य च" इति विष्णुधर्मो कः । अपात्रायाऽमन्त्रकम् दानम् ॥ अभयदानस्य तु भयनिवारणरूपत्वात् मुतरामेव तत्र दानशन्दो गौणमेव ॥

·INTRODUCTION 97 The gift of drink to the thirsty is naturally associated with the gift of food. Hemādri, like later writers, gives a section to the provision of wells, and watersheds in desert places and roads (pp. 95.906) and the gift of the pot filled with cool water (dharma-ghafa), while Lakşmidhara is content to refer to them in miscellaneous gifts (prakirija dānáni) e.g.water-giving, p. 257a and 261, and water-sheds (prapa), p. 263. The raison d'etre of the jala-dhenie-drina among the ten dhenu-dānas must have been the gift of water to the thirsty, but it was smothered by the ceremonies which made the gift of the containing vessel more important than that of the lifegiving huid it conveyed, (see inf. pp. 156-157). While in its transformed condition jaladhenu could only be given to a Brāhmana, the gift of water and the provision of sources of water open to every one, irrespective of pratigraha qualification. Were ABHAYA-DĀNA To the same class of gifts which are unrestricted as regard recipients belongs Abhaya-dana, the gift of security, to which Lakşmidhara devotes a special section. One must live free from fear, if one is to live at all. Abhayu-dāna is open not only to all men, but to all living beings, and in its extended scope merges into a-prāņirodha and a-himsa. "The gift of abhaya to even a single living creature is better than the gift of a thousand cous to each of a thousand Brāhmanas," (p. 252). It should be made to animals, great and small, healthy and diseased, cruel or gentle. (Nandipurana, cited on p. 252). To refuse abhaya to a suppliant through fear, hatred or greed is as heinous as slaying a Brāhmaṇa, (p. 253). When an animal is being tortured or killed, to look on passively, when able to save it, is an inexpiable sin. Rāma's famous declaration that protection was due even to an enemy, who called for it, it one was not to incur the eternal censure of the world, is cited, (p. 253). It is greater than the formal gifts attended with ceremony and ritual, and is rightly included among major gifts by Lakşmidhara, undeterred by pedantic considerations.' It became a fruitful cause of war in Rajputana, ·98 THE DĀNS Kåkos AROGYA-DANA The gift of health goes with that of food and drink. On this ground the provision of hospitals and the work of the physician are lauded, as within an Arogya-dāna. The practice of medicine is held to carry a taint, possibly through association with dissection of corpses in the period of training. Manu excludes the physician from sraddhas (III, 154 and 180) and his food is not fit to be eaten by a Brāhmaṇa (IV, 212). Notwithstanding so authoritative a pronouncement, Lakşmidhara gives special praise to the foundation of hospitals (ārogyasīlā), declares the physician a krtártha (one who has fulfilled his mission in life), it he succeeds in saving, by his skill and medicines, even one sufferer from pain and death, and confidently predicts for hitn, his ancestors and descendants opto seven generations, a place in the heaven of Brahma. The assurance is repeated : " he who relieves cven to a small extent the pain of one afflicted with disease, obtains the same heavenly bliss as those who perform yajñas and sacrifices" (p. 251). In thus ennobling service to humanity by including it among the sacred gifts, Laksmīdhara, as a pioneer, shows his practical statesmanship. His omission to strain the meaning of the term dāna, following the Mlimansa in which hc was proficient, and his refraining from explaining away the verses of Bphaspati which allow of a-srotrija-pratigrala have to be regarded as deliberate, in view of his humane conception of charity Girts TREATE or by LAKŞADHARA The bulk of the Dana-Kalpataru is devoted to a detailed description of a number of gifts, mainly on purânic authority though occasionally smrtis are cited in support of the commendation of the merit of particular dánas. A feature of the praises of danas which has to be correctly appreciated is this. When it is necessary to commend one dána, it is done with thetorical cs. aggeration by declaring it to be higher than all or the best reputed dånas. A comparison of such superlatives will leave the impression that all gifts are cqually of superlative cminence. Theis relative value in the eyes of the mounthufira and his ·INTRODUCTION 101 great gifts are of late evolution. The Tuli-dänta has an ancient history, and its presence in trans-Indian regions from which it was reimported into Mughal India in Jahāngir's reign, will show that it might be a common inheritance of Aryan peoples. In the measurement of special buildings and even in house-construction, it is an ancient custom to take the unit of mcasurement as the finger, the span of the hand or the length of the foot of the owner. Similarly to measure a gilt by the weight of a person secms natural. Its original purpose might have been what is now a subordinate feature of Tulá-dana, ris, giving away a person's weight to get rid of disease or evil influence. The trans-Indian custom of weighing a person with edible articles, wearing apparel etc. seems also old. For one of the mahi-dinas, viš, Halpa-pīdapa-dina, ne have early epigraphic testimony: The famous inscription of King Kharavela of Kalinga at Hathi. gumpha states: "In the ninth year, he (Kharavela) gives away a Kalpa-tree with leaves on, and horses, elephants, and chariots with their drivers ; he gives houses and asylums for all to mahe all those gifts accepted, he also feeds Brāhmaṇas lavishly."' The passage in the inscription appears to refer not only to the Kalpavrksa-ding, but to three other Jahädanas, viz. the Hemahusti, Hemahasthiratha, and Hiranyistu, and two duincs besides, vit. grhadana and israya dana, not to mention unnudāna. The bing who made the gifts was a Jaina, and the force of custom compelling kings to make such great gifts at coronation must have been great to make a non-Brāhmanical ruler perform them. That the habit had been deeply rooted in the land, so much so that persons of foreign birth, professing the Brähamanical faith, were obliged to conform to it, is witnessed by the Nasik inscriptions, (X, XI and XIV) of Uşavadāta (c. 120 A. D.) (Rşabliadatta), son-in-law of the satrap Nähapāņa, which descnbe the many magnificent charities of this prince. They are summarised in Pandit Bhagavanlal Indrāji's History of Gujuril, 1896, pp. 25-26, and in the cáitions of the inscriptions in Epigruphia Indies (VIII, p. 78 ff.) Summed up, his bencfac- Lions come under the following licads of dilu: many gosulasrite Linus; suturnuding; agrahina.pritisht; bhümidina ; cost Inany Aulnud.inas; epsd-pratishi; üsnaju, pratisruyu, Dr. K1434val. D.B.O.RS., III, 1917, p. 10.

·102 THE DĀNA KÄNDA grhadangs, mathadāna, rápi-kupu-tadagadi-dāne and setubundha. dånam. Instances in later history are innumerable. The inscriptions of Asoka show that arogya, ásraya, pratisraya and abhaya dinas were among the emperor's benefactions. THE MAKİDANAS The classical enumeration gives these as sixteen. They arc: (following the enumeration of Lakşmidhara) : (1) Tuld. puruşa ; (2) Hiranyagarbha ; (3) Brahmäyda; (4) Kalpapādapa ; "(5) Gosahasra ; (6) Kūmadhen; (7) Hiranyâsut; (8) Asparatha; (9) Hemanastirathu; (10) Parcalangalu; (11) Pithivi; (12) Viscacakra ; (13) Kalpalatā; (14) Saptasågara; (15) Rutnadhen; and (16) Mahúblinta ghata dinas. Alternative names are Dhari-dana or Hemadhani-dina for Prthividāna, and Maintkalpalatā for Kalpalatā. Of these the Hiranyagarblia, in which the donor enters a golden vessel, and simulates a rebirth, has been used for the purpose of elevating the social status of kings, and make them claim equality in interdining with Brālimagas. In Travancore it was it use in every new reign, along with Tulāpuruşadāna, the first signifying acquisition of divinity as well as royalty, and the second royalty. The first ends with the muntry: Formerly I was born a man of my mother; flow born of you I assume a divine form" (p. 66, II. 5-6). The Brahmandu, Visuus. cukru, Pythivi, Saptaságura, and Jahābhitaghatu symbolisc thc gilt of the entire universe and its contents, by the reincarnated donor. The two Kalpalatú gifts symbolise the donor's capacity to grant all wishes; wlien they are symbolically given, cvery wish has been fulfilled in the donee. So with the Kamdhenu-dana, la every case no living animal or plant is used, bus aures in gold, sometimes jewelled. are used. The objects are made ornate to complete the symbolism, and they are gisch auay to the pricsts, the chief pricst getting a much bigger state than the others, who range in number from four to ciglit. The focding of Brāhmaṇas and making presents of gold etc., to them arc iaci. dental to all the gifts. The solemnity of the gifts is enhanced by the preparation which the donor has to undergo, the collection of the matenals for the ccrcmony, the preparation of the chick objcct, the invocacious af detics, the addrcsscs to tlic obiccts to ·INTRODUCTION 103 be given away or, as in Tulūdāna to the balance itself, and the general resemblance throughout of each dana to the great sacrifices (sattra) of Vedic times, The spiritual advantages held are relatively small, as compared with those promised for many smaller dānas, but none of them will have the spectacular, publicity and emotional aspects of the Sahādānas, which there. fore naturally appealed to kings, especially of newly founded kingdoms. To perform these sixteen great gifts lifted a new ruler to a position of social eminence among princes and in the princely order. The placing of Tuladána first in his enumeration by Lakşmidhara, while in other lists it comes third, was perhaps deliberate. To the Gahadvālas the first had more significance than the second and third which meant only a rise in tarya, which might not be recognised easily even after Hiranyagarbha by rival kings or the sacerdotal order. Aparārka (p. 326) cites a purāna (omitted by Lakşmidhara) to the effect that the gift of Kalpadıksa might cure sonlessness in man or woman.' EPIGRAPHIC EVIDENCE OF THE PRACTICE OF MAHĀDĀNAS Indian history has benefited more from the practice of charitable donations than the history perhaps of any other country. Though ostentation is detrimental to the spiritual effect of a dana, to say that a prince had performed the prescribed gifts was deemed only a declaration of his orthodoxy and good. ness, and the claim in inscriptions was not barred, especially when made by successors in glorifying their ancestors, as in such cases it will not be self-advertisement. The prescription in smsiis of a permanent record for gifts of land and the practice of making village bodies trustees in perpetuity for endowments of a religious character led to the wide.spread practice of recording all such gifts on copper-plates. The epigraphic material now available is very largely in the form of such grants or duna.patra. 1 अस्य भविष्योत्तरे विशेषः-श्रीभगवानुवाच- अपुनः कपो यथ नारी या पर्वतात्मजे। सौवर्णस्वेन दातम्यः कल्पक्षो गुणान्वितः॥ तेन पुरवतो लोके गच्छरेवि न संशयः ।

·104 THE DĀNA KÄNDA Pilgrimage (tirtha-ātra), vows (vrata) and gifts (dana) replace the old vagas in popularity with kings. It is possible that the substitution was encouraged by the tradition that Ksatriyas had been uprooted by Parasu Ráma, and that rulers of our age were not of the second caste, and therefore not possessed of adhikara (spiritual right) to perform pūgas. The prescription of gifts as means of salvation in the Kaliyuga, as compared with tapas, yajia, and satyan in older ages, must be read with the Purāņic statement that in tlie Kali age hings will not be Ksatriyas. Some instances may be cited. Dantidurga (c. 754 A.D.) repaired to Ujjain, where he perforined the hiranya-garbha-dana.' A courtesan of Pattādkal gave in c. 770 A,D.: an ubhaja. mukhi-dīna.' Three rulers of the Răstrakūta line are known from their inscriptions to have done the Tuilāpurusa-dána vis, Dantidurga, Indra III (c. 915 A D.) and Govinda IV (c. 918 A.D.)' In South India, the Cola emperor Rājarīja performed the Hiranya-garbha and Tulāpuruşadana, with his queen Dantisahti in the 29th year of his reign (c. 1114 A.D.)' The gold used in this ceremony was utilised in a later donation by the queen neat year. Parāntaka I (907-953 A.D.) claims to have done many hemagarbla and tulábhāra dănas ! In North India, the Candravali plate of the Gahadvāla Candradeva (1093 A.D.) as well as the Candravati plate of 1099 contain exhortations on the transitoriness of life, the eternal character of charitable donations, especially of land and the resolution of the king, to make a gift of land, after consulting those who were learned in the sāstras, and in accord with sruti smrts.' The allocution is significant as coming from an ancestor of Lakşmidhara's patron Govinda. candra. After the composition of Hendri's Dinokhanda, which became better known in South India than his original, the 'Cpigraphie Indica, XVIII, P. 248 Indian Antiquory. XI.P 125. Indian Antiquary, XI, p. 111; Epigraphia irasca, IX, p. 24; L'Agrupat Ich VII. p 30. • Nairas Epigraphist's Report, 1907, No 42 For Hiragarbha 18 modern times, Sco Galleiu, The Dutch in Nalabar, p 110 * South Indian Inscriptions, VIII, 237. * Ibid., II. p 383, Y 7 Epigraphia indica, XIV. pp. 193-209. Thirty two sullages were flen AS dakşına after the performance of go.sahasradana and thaburuşandan. Sahej.Nahes inscription of Govindacandra (T2S AD) DE 1.001 a hem. tutadana of Goniodacaadra Kpog. Ind., XI, pp. 208.

·INTRODUCTION 105 Kalpataru, gifts are made, on the express authority of Hemādri. Thus in an inscription dated 1369 A.D., commemorating the construction of an irrigation reservoir, the following statement is made of the donor: "y. 22. Making charities in various ways in keeping with the treatise of Hemadri, he heard that the merit attaching to the gift of water was the greatest of all." ! A similar allusion to Hemādri is found in a Mysore inscription dated 1405 A.D. The feeding of a hundred-thousand Brāhmaṇas and the performance of the pancalangala by Devaraya II of Vijayanagara (about 1428 A.D.) are commemorated in an inscription." Kļşmadevaraya" and Acyutarāya performed tula. puruşadanās. In Orissa, Adangabhima III (d. 1238 A.D.) performed a tulapuruşadāna at Puri. As late as 1568 A.D., Mukunda, the last of the Gajapati dynasty, claims to have done this mahādina, Its revival in Mughal times by Hindu princcs was duc to revivalist influences. THE TEN GREAT GIFTS The term Jahrādāna is usually associated only with the above siatcen gifts. But the later digests quote a sloka which is found both in Kūrmapurana (from which it is cited by both Dinamayikha, p. 151, and Danacandrikā, p. 17) which mentions ton maltadinas (dusa-maha dāäni). These arc: gifts of gold, horses, sesame seed, clephants, slave girls, chariots, land, houscs, a virgin for marrriage, and the kapila cow. The objects named show that the list is old, as it refers to things which have always. becn cstcemed as gifts. Sesame is an essential additional ingrcdient of the donation in all gifts, including the sixtcen grcat giſts ctc. Some of these are dealt with by Lakşmidhara in separatc sections (e.g., sucaryaduna, pp. 194.199; bhūmidanu, Foruminiila lank inscription, Epic Inw. XIV. PP 078 Epigrupha Carnaticu, Tirthaballo, 13, 10 Vol VIII. 7.0.0.R. A.S., XIII. p. 3. * Epis. Inet, VII. p. 17. Vedrus Epig. Rcp. 1919. - Stl. 503 and 546. 1920. un 17. The tuiana of Acyalardys was of pearls jie dw ibe kurapju prthe tarp *1*) madlant aixo. Epig. Cam. 1, Ja Vol. VII, sodite 13, Vol X. *R, D, Desert, History of Onass, 1930, 1. A ·106 THE DĀNA KÂND. pp. 186-193; kapili-go-dina, pp. 161-166), or are very bricily referred to in the chapter on prakirnadànāni (pp. 266-275). In this section will be found approval of tilu-dāna daily (tili nityan pradálavya yathasukti), (p. 258), grha-dina, (p. 257, 258, 260) gifts of chariots, (p. 267) and horses, (p. 257). It is noteworthy that no special mention is made of such gifts as kanyädinu, gajadana and dísidăna. The first of these is pertinent in a general digest embracing the whole field of Dharma like the Krtya-Kalpataru to its Grhastha kända, the second will be beyond the means of those who cannot make the 36 major gifts among which it will come incidentally, and the last (dasi-dana) would have become obsolete in its days. The provision of narresiku (interpreted by the Slitākṣarā as the requisites of marriage, such as a virgin bride, ornaments and houses) to learned Brāhmaṇas is enjoined as a regal duty by Yajñavalkya (I, 333).' The section on dvijasthuīpanan (pp. 254-256) deals with this provision, but as a moral duty of the affluent, rather than as a duty of the king, as laid down by Yājñavalkya. The agrahărupulisthi, which is alluded to in Raghuramsa (1, 44), and which is a fcature of regal gifts, as recorded in inscriptions, and as claimed by Lalsini. dhara himself as one of his achicsements, has to be associated with this section. It is curious that for so important a topic fullcr treatment is not accorded. OTHER TEX DĀNAS The Jadamrutna cites Játokarnya for an chumcration of ten gifts, which are recommended to be made at the moment of death (utkrintya). These are of cows, land, lila, gold, clarificu butter, clothing, gruins, molasses, siker and salt. Thcsc giſts arc to be made when one is about to die or after he is dead, for bus bcncfit. The sixteen great gifts are to be regardců, accord, ing to a verse of the Bhurisyapurinu, quoted by llcmidri (p). 20). । उकान्यादीनि दानानि दादयान्मृतस्यतु। गोभूतिसहिरण्याम्यवासोधायगुडानि च ।। रौप्य सलिलाहुर्दशदानान्यनुकमात् । एनानि दसानानि नराम मयुजन्मनोः ॥ कुदिभ्युदनार्थ न प्रेतेऽपि हि पाय च ।

·INTRODUCTIOX 107 as gifts par excellence (ati-danání).' He also cites the Sima. velopanişad for regarding the gift of cows, land and books Sarasvati or learning as three atidānas.' The ACALA AND Duexu GIFTS p. 128). The Aleru mountain is the centre of the Universe and is inhabited by the gods and demigods. The acala-dinas are to apostrophise this holy mountain (as described on p. 125), and the various objects are to be addressed as having taken the form of this mountain (partata.riipona pāhi samasára-sägarīt, In short, the dieru gift is a kind of multiplier, combining the gift of all the contents of the mountain, emblematically represented by figures of gold, and the particular articles to which mystic virtucs are attached : (e.g., Tilu is supposed to be sacred because born of the body of Vişnu, p. 132. Thc Dhenu is sup posed to represent the Sakti of the Trimirli and, particularly of Lakşmi, and to carry with it the sin-destroying efficacy of the go-dūna (sartipahani dhenul, p. 142). The cows are apostrophised in the mantra for the gifts under this head.' (p. 144). The gifts of this class are not to be decmed as substitutes for go-ding but to exceed it in virtue, probably because of the combined virtue of the component principles. GO-DANA The sanctity of thic cow follows from the ancient gastoral. liſc of Aryan pooples. In the gredu divinc honours arc paid to it. It is called a goddess )R. 1'. VIII, 101),' and is hymned as the mother of the Rudras, the daughter of thc Vasus, the sister of the Adityas and the source (1.bhn) of nectar. Its sanctity 10771fa facra hizo महादानानि" समान पोटश ल्यपुरमादौनि, देनाः । 'मीभारदानगान गार भी गरसदी । al IT TORTCATE ना मार्च दुहिन्य पर्व महिलानामतस नाभिः। अनु को **1 mangafi uz I TA 0 Auftulinari Visit: w117 Epif ·108 THE DĀNA KÄNDA was communicated to pañcagava, which is administered as the Sovereign purifier.' Its touch purified, and only its mouth was impure.' To defend the cow was a duty, like defending Brāh. maņas, and one who lost his life in doing so was saved by the service from the most heinous sins. The ordinary benediction is *go-brahmanebhyo subhan astu nityam' (may all be well with cows and Brāhmaṇas'). It took precedence in such phrases, which recur in inscriptions, of eren the first varna. To have a cow was to have not only a useful animal, but to have Lakşmi dwelling in the house. The dun cow (kapild) was regarded, perhaps on account of her rarity, as even holier that the ordinary We can therefore understand the attention given by Laksmidhara to the gift of this vine animal in various forms and circumstances; as herself, (pratyakşata), or (ripato) as kapili, and as ubhayatomukhi (pp. 158-160, 161-166, and 166-176). TO give a golden image of the cow was even more sanctifying. It combined the virtues of gold and the cow in one gift. It may be noted that in all gifts of cows, the gilding of the horns with gold and of the hoofs with silver is prescribed (hemasringin, ripya. khurām, p. 158). As the gift of cows alone without similar provision for stud-bulls, is incomplete economically, trsabhu-dinu is commended. The gift should be of a bull and it may be sub. sequently used for draught or pulling the plough (pp. 170-171). COW. GIFT OF ANTELOPE SKIN The gift of krsnījina signifies not only its intrinsic holiness but is in accord with the precept that the best of all gifts is what is likely to be useful to the recipient, The Brðhmana in all isranas needed it as a seat for himself, and it was required as a Dww.thasana-Grhyasútra, 11. 20: Yajnavalkgasmrti, 111, 314, Narusmate, V, 125: garaghratam. mre praksepun wadhyaft. The imponly of the cow's mouth, to which ledhiuth widers (no mothya muda te) u balanced by the punly of the hind quarters (113wimp, V, 130). Manusmrti, XI. 79; gavarthe sadyah pranja Pariisujef, wywke brum. hty. rops forshamanesfasu. .p .والوهم وهلال येन येन र भाण्टेन यस्य इतिहदाहता। ahha aniq.41907 ·INTRODUCTION 109 base for the acala gifts. Its donation is best for one who maintains the holy fire (ähitagni, p. 186). THE GIFT OF LAND (BHUMIDĀNA) In historical times the gift which was most valued was that of land. Its permanence and fruitfulness gave it precedence over other gifts. As the donee, being a Brāhmana would enjoy, even without express grant, immunity from taxation for it, and it would be heritable, it was much esteemed. The reckless gift of land might embarrass kings who succeeded as descendants or conquerors those who lavishly gave away lands. The resumption of lands so given away would be a natural proceeding for one who sought to economise the resources of the state. Land which passed into Brahmana hands was like fiefs in morimain in mediaeval England. But, the ordinary rule of irrevocability, applicable to all gifts' was applied with special stringency (and strengthened by imprecations of a terrifying kind) to guard against any attempts to resume lands which had been given as dana. Land (bhit) was sacred to Vişņu (bhiir-raişpari, p. 190), and anscestors are said to shout with joy when a son is born in their, linc, according to Bphaspati, because they fcel that there is a (potential) giver of land in charity (p. 190). For safety, the gift of land is asked to be engraved on copper plate grants,' of which records would be kept in the state archives. It was the duty of the Jahasandhicigrahika (the analogue of the Nina Fadnaris of the later Maratha cmpire) to compose and superviso such grants." Lakşmidhara held this office. The section on bhúmidlina (pp. 186-193) omits these rules, in which he must has been cxpert. The reason is that the Dinakingh was only a section of a digest, and the Vyarahdrukinda is the proper section Yaptanakya, 11, 176 प्रतिमा प्रशस्पातू स्थावरस्य विशेषतः। देयं प्रतिश्रुतं व त्या नासाहरेत्युनः । Urho putomsi (ew Raspunxani). Pp 61-62. Alulu, Ritratus, 1931, DIC Niushwa utas (1.319-320) be lollowing uit सपिरिमहरी भरेपयस गरः। सन ममारिर मसिगारगमनम् ॥

·110 THE DĀNA KĀNDA to deal with theni. The Gāladválas, whom he served, delighted to give away lands, and the inscriptions of Govindacandra and his predecessors (e.g., the Basāhi plate of 1104 A.D., Ind. Antig. XIV, pp. 100 ff, and the Rāhan plate of 1109 A.D., ib. XVIII, pp. 14 ff.) contain eulogies of bhiimidana. The grants are carefully drawn up in legal terms and all the regalia, i.e., state's rights, which are given away with the lands are named in the grants. VIDYĀDĀNA From an epigraphist's point of view the chief pre-occupation of royal donors would appear to be the gift of lands, which is the ordinary subject of a copper-plate grant.' Curiously, Lakşmi. dhara devotes less space to it than he gives to another gift, which he deals with con amore, as a scholar as well as a statesman. (pp. 200-228). Later digests virtually reproduce Lakşmidhara's section on this subject. The gift of the Veda (brahmadānam), according to Manusmrti (p. 200, IV, 223) excels all other gifts. The praise is endorsed by Yājñavalkya (I, 212). Yaina widens the scope of the gift (p. 201) by making it the gift of the stāstras. The citations are loosely strung by Laksmīdhara, and it may seem that the commendation of the present of transcripts of sästraic, purāṇic and other works, which forms the bulk of the - citation, was applicable also to the Veda. This is not the correct • view. There was prejudice against the substitution of books for oral instruction in ancient India, and the "seller of the Veda 11 About fre-hundred copper plate grants are preserved in the office of the Government Epigrapbist at Madras Of these over 460 deal with land grants See List of Inscriptions in the Office of the Superintendent of Epigraphy. 1941, pp. 118-136. Aparatha '(p. 1114) Stue Idiriwang y'rka, ning teis, vn. Cant satinata prescribing penance for selling the Veda : चान्द्रायणं प्रकुर्वीत एकाहावेदविक्रये। Smyticandrika led Mysore) 1, P 51 states that be who has studied from bools, relying thereon, and not learnt from bis Guru, fails to shine in an assembly, even as women who bare been stipregnated by paramours; and that reliance an hoois is of the same category as dicing, acting, women, idleness and sleep in beisgan obstruction to learping: पुस्तकालयाधीतं नाधीतं गुरुसनिधौ । भाजते न सभामध्ये जारगर्भ इव लियाः || ·INTRODUCTION 111 (Veda-rikrayi), who is held up to reprobation, is not only the person who offends against the canon of free teaching, but against one who offends against the spirit of oral teaching by writing out the Veda and selling it. The way in which instruction is to be given is oral. This is shown by the citation from the Mahabhārata (p. 203) where the work of the teachers who speaks (brūrīt) the holy Veda (dhurnya brīlimin sarusratīm) to the pupil is lauded. The literature to be reduced to writing, so as to be given as gifts, consists of the Vidyis and Kalas among which the Nandipurāna, which Lakşmīdhara quotes extensively, includes the Vedas and their angas (p. 208) but it avoids suggesting that copies of the sacred canon should be made for sale of presenta tion. The implication of its description (p. 213, Jines 1-2) is that what is commended is gift of such knowledge orally by teacher to pupil. The section is valuable for giving a conspectus of the knowledge available at the time, and of the contents of the Purānas, as well as the realistic description of the work of the copy ist, and the glorification of his calling and of calligraphy.' KALPADĀNA The gift of kulpas, or months of Brahma (p. 230), which as chumerated number thirty in all, seems a mystic ceremony in which images of gold representing cach of the kulpas were given away, after an unspecified ritual. GIFTS ACCORDING TO AUSPICIO''S NOMENTS . Thc merit of a dina is enhanced if it is made at a tirihu or holy place like Prayaga or Kisi, or on the banks of a sacred stream or at the confluence of rivers or on the banks of the for a fuller trcatocat see my article on s'usudan 10.1.malai Cons. THChorution Volume, 1911, FP 426-512 यूत पुस्तकशुधना नाटक्यसतिरेव च । नियस्तन्दीय निमा चविद्याविपररानि च ॥ Conneauag on ilmski's lojunction (I, S. 1) on bearing the Rinissan chanted धर्मयमार्थसहितं थोतम्यमनस्यया । Gori daraja capiaips: 'प्रोतमम् 'मनुस लिशिनाउँन निरीक्षितम्पम् ।

·112 THE DĀNA KINDA occan. The treatment of the merit of localities is omitted in this book by Lakşmidhara, as one of the sections of the digest is the Tirtha-kundu. But the indication of proper times, by tithi, saksafra, or misu is relevant to dinn, and is briefly touched upon (pp. 240-249).' As gifts, which should form part of special ceremonies or ordinary daily routinc came up in the sections of the digest on Kila, Sraddha, and Tirtha the perfunctory way in which the matter is dealt with here, as compared with later works on Dinar, will bc intelligible. MISCELLANEOUS GIFTS A large umber of minor gifts are lumped together in a chapter to which the title prakirna (scattered) is given, following the usage of some of the later smſtis like those of Brhaspati and Nārada. There is a certain amount of repetition in this chapter of what is stated is previous and succeeding chapters. The lists are illustrative and not exhaustive, as Ballāla Sena was able to name nearly 1400 dinas in his Dūrassāgara. The Dāšarafrákara and the latnaratha, which closely follow the Kalpataru, have this section, but the former has condendsed and the latter has rearranged the matter of their original. The miscellaneous enumeration brings in about fifty more gifts. These include vital things like the gift of life, gifts to enable a person to get married (nairesika), the sacred thread (vajñopavita) and ingredients for the daily firerites like clarified butter, sarpis and seating planks (tisanu), articles of apparel, turbans (uşnīsa), fans, fly-whisks (cāmara), umbrellas (chatra), shoes, ornaments, unguents and scents (candana, gandha), flowers, incense, pearls, conches (sankha), pan (tambila), oils for consumption and lighting, lamps, (dipu), amalaka; (the Indian gooseberry), medicines, fruit and edible and medicinal roots, beds and bedsteads (sayya and sayana), cooking and other household vessels, fuel for cooking and for warmth in so a ytb Her (ayanus HANS WALL The intersection of the aranas (samtkranti) are always famous (Hemadri, p. 814 D ! The 225cipuous sbow tbat gifts were invariably made in consection with the moments declared as specially efficacious.

·INTRODUCTION 113 sinter, grains of all kinds, condiments, cooked food (anna), milch-cows, salt, (lavana) sugar, sugarcane-juice and honey, draught oxen, horses, elephants and carriages (upānaha), musical instruments and above all the gift of sacred knowledge (brahmadāna). That the list is not meant by Lakşmidhara himself to be exhaustive is seen by the omission of an article so usually give as woollen blankets (kambala), when such a thing as the domestic bucket for water (ghațipătra) is not forgotten. Vişnusmrti (XCII, 32) is cited (p. 268) for the comprehensive statement that whatever possesses which is dear to him or covetable by others (istatamam loke) is a (suitable object of dana, a man DEFINITE RESULTS OF GIFTS In the ancient theory of daksina and däna, an invisible bur all the same potent and indestructible influence follows from them, when properly given. This vague indication was perhaps insufficient to stimulate liberality. So, specific results of a postmortuary character are attached to each of the major, and to even each of the minor gifts. According to Hemādri, (p. 827) gifts which have an immediate effect in life are of two binds: those which increase enjoy ments (bhogada) and those which destroy illnesses (rogaharu). Man is surrounded by evil influenccs, which will prevail against him unless countered. They may spring from the conjunctions of moments, (hence dünas for cach lithi, társ and naksatra), or through the adverse influence of planets, which rcquire to be counteracted by grubasiinta (pacificatory) rites and silts. The Kalpataru lias a special section dealing with propi. tiatory rites (sinti-karma). It is the thirteenth part of the Great Digest, and is the progenitor of works, which deal with apprehensions due to cu influences and ways of overcoming them by propitiation (santi) like Sundt-kumulikuru. The omission of such topics as grahasimli by gifts in the section dealing with Dins is obsiously to prcvcnt repetition. Ilcmadri and Judunaratna (pp. 1147 ff.) deal with gruhs. #Juli under gifts as they apparently liad no separate work dealing with propitiations of all kinds, of which gifts will form once 13 ·11 THE DĀNA KÄNDA A passage from Narasimhapurūņa (one of the upa-purânās, often cited in the Kalpataru), is reproduced on p. 269, giving a list of twenty-one paradises (svarga) to each of which the donor of a particular gift is automatically lifted after his death. This is followed by the long citation from the S'antiparua (ch. 240, sl. 12-38) of the Mahābhārata commemorating the glorious afterdeath destiny of some illustrious donors of the past. PROVISION OF WATER In a tropical country in which animal and vegetable life is dependant on seasonal rains and the storage of water for dank and irrigation in suitable reservoirs, or the tapping of subterranean springs by deep wells, special merit will naturally attach to the provision of such facilities for water. To a statesman the subject will appeal even more than to a mere ritualist. The supply of water naturally leads to the subject of tree planting, both for shade and for other uses, as trecs depend on water even more than animals. The two topics are usually not held to come under the strict view of Dāna, as already explained, as the dedication of trees and tanks is not to be classed under a gift to a specific donee. The beneficiaries in these dedications are indeterminate. The benediction at the end calls for the satisfaction (by the act of dedication) of the gods, ancestors and men (dets pitrmanuşyäh priyantām iti utsrjet, p. 288). Nilakantha deals with these topics in a separate section of his digest (Utsargu. maynkhu.) It is a very small section, hardly deserving to be placed side by side with the other mazākhus, but punism required & separate treatment of utsargu apart from dūna, to which a mayükha is devoted. Lahşmīdhara was an expert in Mimamsa and must have been aware of the solecism of bringing such works of public utility under dina, His action in defying convention, in sicw of the practical importance of such words, and of giving additional attractions to them by classifying them under gifts of spiritual efhcacy has given a lead to subsequent writers, bo, with the exception of Nilalantha, have followed his example and dealt with such dedications as gifts, finding, like Govindānanda, warrant for it under be rule that an absent or invisible donce might be given a gift (csen without his knowledge) ·INTRODUCTION 115 by simply pouring water on the ground, after mentally resolving that the gift should go to him (p. 124)' The sources of water supply are treated, as stated in 3 definition cited from the Kapila-pañcarătra in the Danakriyakuumudi (p. 126) as five: the küpa or well, which may have a diameter upto fifty spans of the hand; the trāpiki, with a diameter upto 100 spans; puskarini, which exceeds a hundred spans, and goes upto 200; tadäga, whose width extends 800 spans; and the nadi (river) which exceeds this too.' The spiritual advantage accruing to a giver is in proportion to the size of the reservoirs.' To understand thc descriptions, one must harc knowledge of parts of India in which water is struck in wells at great depths, and the cost of cien a small well is considerable. To excavate a well and line it with stone or brick, build steps to get at the water, and plant around the well groves of shade-giving or fruit-trees, and then find that the well goes dry, is not an unusual experience in North India. Such drying up is deemed providential, and as due to failurc to make the dedication with proper cercmonies, and to begin the cxcaration at suitable astrological moments. The sells spoken of arc, not those resened for private use (though to them also the astrological and ceremonial rites will apply) but sells throso open to the public, after making the dedication in the presence of the sacred fire (which is a witness, agni-siksi) and worshipping the Occan (Samudra) as the divine parcnt of all water (p. 278). The goddess Ambilā and the god Gapesa (l'ināyaka) are to be worshipped in cftigy, at the commencement of the ceremony of dcdication, and the idols are to be Icft immersed in water. Thc ritual includes the worship of the Fire and Varuna, with a number of Vedic mantras (which are specified on pp. 283-284, and identifici on pp. 355-357 in Ippendix C). A full quota of priests is needed for the rites, who are lo seccisc appropriate मनग्न पामरसतो तोयं गमुन्न। रिजे मगरस्मान्तो न सालस रिपते ॥ seria T 17: STICHTIG: $4 art.277 U nahisiga 04 FT: 11 ९ प ममा तम्मन बीमालम्पेन व पनाहम्म्म ·116 THE DĀNA KINDA dakşiņas. In the ritual given metal figures of aquatic animals like crocodiles (makara) and fish (nutsya) are to bc immersed in the sacrificial pot, the emblem of the future reservoir. Till the ceremonies are completed, the water is declared impure and unfit for use. (Utsargamay īkha, p. 23, ed. Gujarathi Press).' An additional rite is to pour into the well water from sacred rivers, then worship the Mothers of the waters (Bhavisyapurina, cited in Utsargamayikha, p. 8) ' and to imagine (with invocation) trenty named tirthas in groups of five (pañcatirtáni) as resident in the well. (Danaratnapradipa, IV, p. 297).' The dedication should be to all living beings, who should be invited by the donor to revel in the water.' DVÁRIBANDHA A special type of work, which Lakşmidhara holds up to vencration, is the damming of a mountain spring, so as to forni, from the nature of its location, a high lescl reservoir, which might be used for irrigation. The value of such a reservoir will be evident to those who are familiar with the Gangctic plaio, in shich water from the great river is so far below the level of thic adjoining arable area that liſting it is difficult. The Ganges Canal starts from the Himalayas near Hardwar. The bund inay be a long वापी कूपतडागेषु संस्थितं प्रथमं जलम् ।. अपेयं तु भवेत्सर्व तजलं सूतिकासमम् ।। 'एवं जलं जले शिला पूजयेबलमातरः । 'कुरुक्षेत्र गया गया प्रभासः पुष्कराणि च । एनानि पंचतीर्थानि तागे निवसन्तु मे ॥ वितस्ता कौशिकी सिन्धु सरयूष सरस्वती। एतानि पंचतीर्थानि तडाग निवसन्तु मे ॥ दशार्णमुरलासिन्धुरेवावर्ता पदवी । एतानि पंचतीर्थानि तडगे निवसन्तु मे ॥ यमुना नर्मदा रेवा चन्द्रभागा व वेदिका। एतानि पंचतीर्थानि तागे निपसन्द मे ॥ गोमती पामती सोणा गण्डी सागरेस्तथा । एनानि पंचतीर्थानि तमगे निवसन्तु मे "मान्यं सर्वभूतेभ्यो मया दत्तमिदं जलम् । रमन्तो सांभूतानि मानपानावगाहने ॥"

·INTRODUCTION 117 one. In that case, sluice-gates for the draining of excess water (dvīraka) have to be provided (p. 292). Flights of steps may be built, into it, and gardens and temples near the bund. The de. scription seems to imply one of an actually existing inigation dam. The merit of constructing such a reservoir is naturally greatest among the provision of supplies of water. "The merit (punya) which accrues from the Vedic sacrifices of the cow, man and the horse, are excelled by the merit accruing from the construction of such a dam" (p. 296). TEMPLES AND MATHAS A brief allusion to the merit of dedicating temples and mathas is made in the context of providing a large reservoir (pp. 197-199). It is expressly enjoined that such structures are not to be constructed in waterless places, nor should such reservoirs be deemed complete without adjoining shrines, whose benedictory influence will protect them (p. 299). A temple of Vighnesa is specially valuable for such protection (p. 299). DEDICATION AND PLANTING A love of trees is natural in a tropical country subject to periods of heat and drought. Dedication of trees is of use as protecting them against wanton cutting down. Mangoes and pomegranates are recommended (p. 301) along with other fruit trees for planting. The verse of Bhavisyapurīna stating that he who plants an asrattha, a picumanda, a nyagrodla, ten tamarind trecs (tintridi), three cach of kapıttha, bilta, and imalaka, five mangocs and five cocoanut trees, necr goes to hell is cited in other digests. To treat an asrattha as a son, perform its #panayuna and marry it in duc course to a smaller tree, which will twinc itself with the astallha, was recommended for child. less mon. Lakşmidharz does not pitch the service icry high : अवयमेकं पिचुनन्दमेकं न्यग्रोधमेकं दशतिन्धिणीरम् । पित्यविल्वामलाययं च पयामनाली नरकं न याति ॥ Cual with variants by llenadn. p 940 पपुराणे-अप्रस्य च पुनवं पादपा इह कुर्वते। परन्ति रोपकेभ्यस्ते सत्तो तर्पणादिम्म् ।। 1 ·11s THE visa kispa planting five trees assurcs one of the licaven of Siva (p. 303) ! llc who donates a fruit free to Dharina (charity) reaches the mansion of Varupa alter death (p. 30+). The mcrit of adopting thc ustuha tree is extended to otlicr trees like the pippult. pluksu cic. The ndoption of a lice may be made, like that of a lising son, with dattu lona rites in the presence of thic Fire.. (p. JOS). The virtucs of arboriculturc arc lauded with pictures. quc cxaggcration in a couplct. "In ment, the provision of ten uclls is jual to that of giving on taipi, of ich vápis is the prosí. sion of onc big tank (hruda), a son brings mcrit cqual to that of to ten large tanks, but a trec confers the same spiritual advantage as tcn sons." LYRAY: AxD 'RATIS'RAYA Laksmidhara's treatise on Dina ends with a short 'culosy of the construction of Israja (homes of sest) for ascetics (commonly spoken of as Israma) and of rest-houses for travellers (pratisraya), botii in the vicinity of towns and on the road-side. These are dedicated specially to the regencratc classes (drijf. fayal, p. 312). The choultry is to have as protection the idols of some of the gods. “Who is competent to sum up the spiritual fruit (phala) of a rest-house so dedicated ? A bald estimate will put its bencht as four, tis., comfort, hingslup, fame and prosperity." CONCLUSION & With the above words ending with the auspicious word "sriyah," Lakşmidhara brings to an end his review of Dinddharma. He did his self-appointed task in no spirit of mechanical reproduction of ancient dicta, but used his judgment as regards what should be stressed and what slurred over, within the limits of the conventions to which he had to conform, His individual. ity is evident in the sclection for prominent commendation of the donations or dedications which aim at reducing human suffering, pain and ignorance. The treatment of Vidyadina reflects the insight of the scholar and statesman. Indian social order was maintainable only by an equipoise of duties laid on ·INTRODUCTION 119 different social grades. Public honour and spiritual service went to a section, which was divorced from worldly ambitions and pursuits, leaving it to follow its high duty without the distractions of common. desires, as well as of ordinary economic pursuits. Social cstcem cail' reconcile a class to high service combined with life-long poverty, as it did in India almost to the threshold of our times. But, to make the members of the class maintain themselves, would be to endanger the single-minded discharge of their spiritual and educational duties. So, their endowment became a responsibility of the rest of society. Their maintenance had to be donc in a way that would not run into conflict with their sell-respect, or degrade them with the taint of mendicancy. Such men should not beg; they were not to ask in order to reccise. That charity might prove a curse to him who reccives was a truth that was visualised in the attitude to Dina, which made acceptance of a gift a moral peril, that could be faced by a doncc only from a high sense of helpfulness induced by a feeling of compassion for a donor to whom a gift was the only way of cscape from present or prospectivc ill. The aim must be to inducc in the afflucnt classes a sense of their obligations to the distressed and the poor, to gcncratc a fecling of reciprocal dependence in all classes of society, to instil the feeling that moral and spiritual responsibility do not begin or end sunlife in this world, to strengthen conviction in the grave responsibility for the upkeep of social order and the order of the unnerse, which lics on those to sshom arc gisen sealth and worldly power. Onc way of des cloping and cnforcing the conviction, is shown in the ancient doctrine of gifts. Its cnunciation, clucidation and claboration, so as to suit the changing nceds of thic acc, was a duty of the laugher and the statesman. Laksml. Ghara, on whom this high duty was desolied by his crudition, birtb, and office, calcred into its spirit, and essayed to display the means of grace to his patron and to lulure kings by the insight into Dharma, laining and lucrary skill #luch are reflected in the Dins.tialdilarua ·NOTE B + * Diçksts Anterior TO TIE KŘTYA-KALPATART" The composition of a digest (nibandha) imposes: more stra on uile skill of a smſti-cxponent than the coniposition of a elaborate commentary (vyakhyu or bhâsya) on a smrti enjoyir univcrsal esteem. The conmentator is saved the necessity ke logical presentation of his material, as he is bound to follow the atrangement of matter in his original. In a diffuse smrti lık that of Manu, in which the same topic is treated of in differen chapters, this will lead to either repetition, or condensation it one place of what has been explained in another, and the com mentator's views, in relation to the various authorities which he cites and explains, will be scattered over different sections. A digest can make its own scheme and then follow it. It is not restricted to any arrangement that is laid down in a smrti, except in regard to such well-recognised divisions as the eighteen topics of vyavāhāra, and even in treating of the latter, it can follow its own order of presentation of the topics. Yājñavalkya-smoti is not only more compact but is better arranged than other smytis, A running commentary on it will be ordinarily more logical in arrangement than a similar comment on a loosely string smjfi, like that of Parāsara or Visņu. . This was probably why Vijāānesvara chose to present his digest of Dharmasastra in the 'torm ó a commentary on inat; code. As already paintert. out, Laksmīdhara ercels the authors of other digests in following a logical scheme, consistent with the Indian view of life, grouping the treatment of the several aspects of Dlarmasistrason fourteen major topics, which punctuate a man's life between conception and emancipation. Lakşmidhara' was not the inventor of the digest: There were not only - bhäsyas, like the famous commentaries on Manu ·INTRODUCTION 121 10 Yajnavalkya by: Medtātithi' and Visvarúpa,.but nibandhas the field þefore the appearance of his work. He recognises jeir existence, not only by citing some of them, like the 'rakāsa and the Pūrijāta, along with an unñamed work of ſalāyudha; and the Kamadhenu,' in explaining a passage of Ātyāyana, but he alludes vaguely to the existence of other works y. the expression prabhrtayaḥ; appended to the enumeration of hę authorities. He justifies the attempt to supply a new ibandha bý« stating that it excelled previous writings of the laşs. In verses 12 and 13, in the proem to the Krtya-Kalpataru** lc definitely, names three works which his digest excelled. These are the Mahürnava, the Kāmadhenu and the Malay for. shich the full name Ratnamála is conjuctured on metrical 3.9 rounds. Of these, the Māla is a work of which we possess no know; cdge besides this allusion. The Kanadhenu is a well-known" work to which others besides Lakşmidhara have paid tribute. Following the example of Lakşmidhara, whom he deliberately imitates in his proem to his Kriya-ratnákara, Candes vara places only three works at the head of the class which his Ratnakara is claimed to have excelled. These are in the order of enumeration, the Kamadhenu, the Kalpataru and the Parijata." He cites the Jahārnara, as Smſti•Mahārnava-kirah in thc Krtya. ratnakara. He also refers to Bhoja-bhūpāla cither as Bhūpāla or Bhoja-Bhūpåla several times. It has been noted already that though Bhoja is- definitely carlier than Lakşmidhara, the latter does not refer to him at all anywhere in his digest. Candesvara cites Halāyudha,' who must be the same writer *."यदा प्रसादे सामिना दासस्य कृते दत्तं तत्र दासधनेऽपि खामी प्रभुरिति प्रकाश-हलायुध-अमधेनु-पारिजातप्रमृत्यः ।। (म्यवहारकपतरौ). Su Note A. infra PP 45-56 'यस्मिन किसिपि शंसति कामधेनुः योटमसमपि कल्पतरू नदत्ते। धत्ते न गन्धमपि कसन पारिजातः • तत्सर्वमेष विविनछिनमप्रवीणः । (Kirtsarainekara, Bid ind, 1925, p 6). out., 2.0 bude XM6, v1, J*, Ros, que, 111, S4, 824 infr0, p. 21, nole Rrtyardtutart. pp. 319.377.332.

·THE DINA KINDA referred to by Lakşmidlara. These are the pre-Kalpataru writers or works alluded to or cited by Candesvara. That Candesvara's enumeration does not follow chronology is evident from his placing the Kalpataru bela een the Kāma. dhenu and the Parijata, both of which are named in the Kalpa- Taru. If Gopāla is the author of the Kanadhenu, 'as is argued on. grounds which appear conclusive, by Mr. Kane,' he was not far. removed from Lakşmidhara in point of time, as in verse 11 of his procm, the latter describes Gopāla as his fnend (tad-rays. syah). We may take the Kamadhenu as composed earlier than the Krtya-Kalpataru but in the same generation. We have the additional information in the above sloka (i.e., 11) that Gopāla composed his work in the form of vākyas : गोपालस्तद्वयस्यः स्वकृतिविरचनं वाक्यरूपेण चके । If it means merely that the work of Gopāla was in prose (vākya) it is not easy to see how it differs from the other nibandhas, unless We construe the description as implying that the work was a prose summary of Dharmasastra, a Dharmasangraha, which did not follow the earlier practice of being couched in verse. an example of this type of composition in the Smartyarthasara of Siridhara (c. 1150-1200 A.D.)', which is mostly in prose, treats of most topics of Dharmasastra, with the prominent excep tion of vyavahära. It is noteworthy that while Lakşmidhara in his claim for supremacy for his Digest mentions only three as those which it superseded, vis, the Kanadhenu, the Makarnata and the Māli the presumption is justifiable that he regarded these alone as serious rivals of his own work. But, why does he not cite them anywhere in his book? That he did cite atleast one of them is likely. and it is the Mahārnava. The reasons for this deduction are these. Mahārnava is apparently, referred to when he cites the Smişti-Alahärruva by Candesvara. Hemādri refers to Mlzkat. java, Smrti-nahārnara like (Candesvara) and Maharmand- Prakasa. It is extremely likely that all these names refer to one We have and . "Oh, cit. pp. 295-296. Kane, op cit. p 237 It was pripted 19 the Anapdās'rema Series "महार्णवप्रकाशकारी मन्यते" चतुचेंग. III, I. 1031.

·INTRODUCTION · 123 and the same work, as suggested by Mr. Kane,'' ard that the Prakasa and Mahārnava are identical. The proem of Lakşmīdhara alludes to a digest, which he calls the Mālā, of which we have been unable to obtain a trace. That it must have been of sufficient reputation to justify its being mentioned side by side with the Kāmadhenu and the Jlaharnara is to be inferred from Lakşmīdhara's mention of it in such a context. But that so prominent a work should not have been mentioned at all by Candesvara and later writers will appear strange, unless the name Mäla conceals an allusion to some work of established reputation like the Parjāta. Kene, op. cit. p. 308, ·NOTEC M MANUSCRIPTS OF THE DANAKÄNDA OF THE KĘTYA-KALPATARU So far as known only seven manuscripts or fragments of manuscripts of this section of the Krtya-kalpataru are now available. They have all been used, in preparing the present edition. The press copy was based on a transcript carefully made under orders of the Government of His Highness the Mahārāņa of Údaipur (Mewăr) of an undated manuscript in the Palace Library at Udaipur. The original manuscript is on paper, and consists of 93 folia, each page containing on the average ten lines and forty letters to a line.' Its appearance is old, and it is apparently a transcript of a much older manuscript. Its agreement with the text adopted by Hemādri in many cases suggests that it is from an original that he used, or that both were descended from a common manuscript. The oldest dated manuscript of this section of the great Digest is one in the Library of the Royal Asiatic Society of Bengal. It bears the stock number 4026, and is on palm-leaf, closely written in old Maithila characters. In appearance it is discoloured and is in parts worm-eaten. There are 131 leaves in 211, with five lines to a page. The post colophon' gives two I Peterson's" Report on the search for Sunsknt suss nthe Bombay Cireles 1832-1883. 1883," p. 109 'लस ३७४ कात्तिक मुदि ५ छवि अजिनौलीग्रामे समस्तक्रियाविराजमाने महावर कुमार श्रीमद्गदायरसिंहदेवपादानामाज्ञया श्री शुभपतिना लिखितमिदं पुस्तकमिति शके १४२६॥ नमो भवानीवदनारविन्दविलोकनन्यप्रविलोचनाय । अपारसंमारसमुद्रपारसन्तारसेतो भवतो (वे) भवाय ।। कमलनयन वासुदेव विष्णो धरणिधराच्युत शंसचक्रपाणे । भवशरणमितीरयन्ति ये वै त्यज भट दूरतरेण न पापान ।। धन्यन्तदेव लौ तनक्षत्रं तदेव धन्यमहः । , करमस्य च सा शुद्धिः यत्र हरिः प्राङ् नमस्कियते॥ गतलक्ष(क्ष्मणदेवीय चतस्सप्तत्यधिकशतत्रयान्दीय कार्तिकशुपचम्या रोहिगेवे ।

·INTRODUCTION 125 dates, one in S'áka and the other in the Lakşmaņasenſya en. They are (L. S.) 374 (A.D. 1493) and (S'āka) 1426 (A.D. 1504). The two dates do not agree, as there is a discrepancy of cleren years between the two. As the L. S. date is given in words also, it has to be taken as the actual date of the transcription of this manuscript. Rai Bahadur Monmohan Chakravarti (. A. S. B., N. S., XI, p. 358 footnote) pointed out that the scribe S'ubhapati, who made this transcript in L. S. 374 by order of Gadādharadeva made a copy of another manuscript in L. S. 373 (Rajendralăla Mitra, Catalogue of Slanuscripts from Nepal, p. 65). Gadādhara-deva was the grandson of Dhirasimha, brother of the Jaithila king Bhairavendra. The Garigåkrtyaviveka was composed in L. S. 376, when Ramabhadra, son of Bhairavasimha or Bhairavendra was ruling.. U. R. A.S., N. S., xx, 554). The next in order of date of the seven manuscripts is one in the Colebrooke collection in the India Office Library. (No. 1461). It is on paper, and contains 101 leaves, closely written in Bengali characters, with ten or eleven lines to a page. The first four folia are by a different hand from the rest of the manuscript. It was copied by the S'adra Kavicandra in S'aka 1510 (i.e. 1588), and euologiscs the Bhattacārya family.' The literary activity, of the great Smärta Bhattacārya, Raghunandana, is dated bc. tween 1520 and 1570 A.D. by Mr. Kane,' while Monmohan Chakaravarti (J. A. S. B., X. S., xi, pp. 351-357) places him between 1510 and 1565 A.D. It is possible that 'this copy was made for one of his descendants, or even for him. The ncat manuscript of Dinu-Ralpataru in point of age is one in the Library of the Royal Asiatic Society of Bengal, bxcar. ing the number 10236. It is on paper, the Icares are marked 17-34 and 1.8, with ten to elcsen lines to a page. It is a frag ment and deals only with putripiru-nirupansin. Ii bacars thic Watc Samvat 1653 (1601 A.D.). I discovered in January 1939 in the Junior Bhonsle Mahi. raja's Library at Nagpur a lcgibly written peper manuscript in Sagari script. It had lost the first two leaics, dealing with pp. 1-4 infni. On last let it states that it was copied by Step 313 r. Histry of Disruulisin, 1. A ¢17 ·126 THE DĀNA KÄNDA Govinda in Samvat 1735 (i.e. 1688 A.D.). As this manuscript came to light after the book had been printed, its readings are now presented in Appendix G (pp. 383-412, infra). Pandit R. Anantakşşpa S'astri secured from Benares for the University Library at Laliore a manuscript of this kända, and drew my attention to the manuscript carly in 1938.' It bears the stock No. 8162. Its readings are collected in Appendix A (pp. 315-330, infra). On the fly leaf it bears the Samvat 1778 (i.e. 1722 A.D.) The Sarasvatibhayan at Benares has five loose folia dealing with a dānaprayoga from the Kftya-Kalpataru,' It presented no special readings. 3 His letter to me is dated 15-1.1938 He had also secured almanuscnpt of the Tirthakanda for the Library of the Panjab Vols ersity ·NOTE D LIST OF WORKS ON DANA * Ån asterisk denotes that the work has been printed. + Denotes that a transcript now exists in the Adyar Library. A. Parts of Nibandhas dealing with Dăna * 'Dala-Kalpataru of Lakşmidhara (c. 1110 A.D.). * Dänasāgara of Ballalasena (c. 1168 A.D.) : partially printed. Danakhanda of Hemādni (c. 1270 A.D.); part of Caturvarga. cintămani (pr. Bibliotheca Indica, and Prabhākari and Co., Benares). 4 Danaratnakara of Candes vara (c. 1300 A.D.). + Dānaratna or Dāravivekoddyota of Madanasımha, (c. 1425 A.D.) part of ladanaratnapradipa. Dånasära of Dalapati (part of Nýsimhaprasada) c. 1500 A.D. mis * Dünakriyākaumudi of Govindananda (c. 1500.1 D.), part of his Kaumudi series (Bibliotheca Indica, 1903). Dinatatea of Ragunandana (Jayaswal's, Catal, 200) c. 1550 A.D." Danasaukhya of Țogarmal (c. 1580 A.D), part of Saukhya series Danakautuka of Nandapandita (c. 1600 A.D.) pari of Hariyamsa. vilása. + Dana.Kamalakara of Kamajākara Bhatta (c. 1625 A.D). Danamayikha' of Bhatta Nilakantha (c. 1625 AD.) part of the Bhagavanta-Bhaskara. + Dänaprakasa; of Mitra Misra (c. 1625 A.D.). part of the Vira. ritrodaya. Dinakaustubha of Anantadeva (c. 1650 A.D.), part of Smrti. kaustubha. Dina-hirăcaliprakisa of Diväkara, son of Bhăradvāja Mahādeva (c. 1685.A.D.), part of Dharmasüstra-sudhinidhian + ·128 THE DINA KĀNDA Dánaratnākara of Bhattārāma (c. 1675 A.D.) part of Arūpa.. viveka, Dānaratna of Maņirāma Dikṣita (c. 1160 A.D.) part of Arīpuvilasa or Dharmambodh." Dīna-bhagavata of Varni-Kuberānanda, protege of Rāņā.Sama grāma Singh (c. 1500 A.D.). Dina-pārijāta of Ananta Bhatta son of Nägesa Bhatta (c. 1625 A.D.) part of Pārijāta series. B. Treatises on Dāna Cal? Dánakanda (said to be extracted from Rudra Yamala) Danacandrika of Sri atha Acāryacudāmaņi, (c. 1500 cutta Sanskrit College, II, 556, 563). Dånacandrikā of Gautama-(B., 3. 92). Danacandrikū of Jayarāma (L: 2102) “ Abstract of Hemādri" (Kane). * Dīnacandrika of Divākaia (Kale) ; pr. Bombay. Danacandrika of Nilakantha (Hirālāl, 2176-2178). Danacandrika of Vrindāvana (N.W., 136; N.P. iii, 26-). Danacandrıkävalt of Sridharapati (Kielhorn, 74). Dinadarpana cited by Raghunandana (Oxf., 292). Dånadinakara of Kamalakara (L., 180; B., 3, 90). Danadinakura of Divākara son of Dinakara (K, 180). Dånadidhiti of Nilakantha son of Bhaskara (Aufrecht, 111, 54), Dīnadipavali (Haraprasād, Rep. Search., 1895-1900, p. 15). Danadipavākyasanuccaya (Peterson, I, 116). Dānadharma-vyākhyā by Arjunamisra (Varendra Res. Socy. ' Rajshahi). Danadharmaprakriyā of Bhavadeva Bhatta, son of Kļşnadeva of Mithila (L. 1834) prior to 1600 A.D. (Mitra, Notices of NSS... V, 144; Jayaswal, 188-189), Danapatika of S'ūryas'arman, composed under orders of Navaraj Simha (Peterson, V., 177; Jayswal, 187, 195). * Dánapañji of Ratnakara Thakkura (summary of Dinasugarul, L., 2002; Petrson, I, 116, III, 387). Dinapaddhati' of Rāmadatta, cousin of Candesvara, and minister of the Karnāta king Nrsimba of Mithila, á 1350 k.D.; (Mack 33 ; 1. O. Cat. iii, 1714). # + ·INTRODUCTION 129 " Dånapaddhati by Gagā Bhatta (Visvesvara Bhatta), c. 1650 A.D. (Hirālāl, 2183; Bikanir, 2422): Dānapariksā of Sridhara Misra (Kāşmīr, 24). Danapārijăta of Kşemendra (L: 2822). Dānapradipa by Madhava son of Vişnu (Hirālāt, 2184; Nep. -Cat. Haraprasād, 1238). Danaprayoga by Bhattoji (L. 4161). Dānamanjari by 'Vrajarāja (N.W. 164). Dīnamanohara" by Sadāsiva (c. 1679 A.D.); B, 3, 92; Bikanir - New List; 1971. † Dänaväkyaşamuccaya of Yogīsvara (anterior to 1300 A.D.) (B, 3, 92; Kh., 73; Adyar, I, p. 111). Dinarákyāvali of VidyāpatıȚhakkura, composed at the instance of Queen Dhiramati wise of Nộsimhadeva of Mithila (c. 1400 A.D.) L.,'1830; Bikanir, N.L., 2003; Jayaswal, 192,- 194; Hirälál, 2193. It is sometimes attributed to Queen Dhiramati herself. Dånaväkyávali by Vires varasūnuh (i.c.) Candegvara, c. 1300 **'A.D.; Oudh, 516. Danaviveka cited by Hemādri and by Nilakantha ; Khatma, 3. Dānavyāsa cited by Candes vara in Danaratnākara (1.0. Cat. Eggeling, p. 412). Dūnavıveka by Bhānūji Dīkşita son of Bhattoji Dīkşita (c. 1650 A.D.); Peterson, VI, 83; Hiralal, 2194-5. Dānasāgara by Kamadeva Mahārāja (of Mithila ?) L., 2179. Dānasāra or Aghabāšava of Visvesvara Bhatja (Baroda Oriental Institute, 7129), the author of Madanapărijāła (c. 1380 A.D.) Dānārnava composed for Queen Dhíramati (c. 1400 A.D.); Madras Orl. MSS. Lib., 3209. Dānoddyota by Krşşarāma (N.W., 106, 174). Mahādānapaddhati of Rūpanārāyana' (I.O. Cat., p. 550) cited by Vacaspati llisra (c. 1450 A.D.), lahādānanirnaya of Bhairavendra of Mithilā (supposed to have been composed by Vācaspati Misra, Haraprasad, Cat., 36, 122. Ulwar, Catl. 1413). Tulldánaridhi of Nārāyana Bhatta, son of Rámesvara (c. i550 A.D.). + 1 Prated by*c.Subhararndu at the Vasanta Fress, Adjar, Vadras, ladia.

·॥ श्रीः॥
श्रीमल्लक्ष्मीधरविरचितः
कृत्यकल्पतरुः
दानकाण्डम्
मङ्गलाचरणम्
ॐ नमो विघ्नराजाय निर्विघ्नफलदायिने ।
येनाऽविच्छेदवेदध्वनिहतकलिभिः' श्रोत्रियाणां पुरीभिः
फुल्लाब्जामोदमाद्यन्मधुकरमुखरव्योमभागैस्तडागैः।
चक्रे धात्री पवित्रा विभववितरणैरर्थिवाञ्छातिरिक्तः
स श्रीमानेप लक्ष्मीधर इह तनुते पञ्चमं दानकाण्डम् ॥
प्रतिज्ञा ( विषयनिर्देशः)
दानस्वरूपमाचष्टे देयादेयविवेचनम् ।
पात्राणां लक्षणं सम्यक महादानानि पोडश ।।
The I. O. Ms. contains six leaves in the beginning
belonging to a Nyāya work. Tap 43776 begins from the 6th leaf
A.S. B. Ms. begins: श्रीगणेशाय-The Is. is torn.
1 A.S. B., हतकलितः
2.A.S. B., पुरोभिः

·૨
कृत्यकल्पतरौ
अत्र' पर्वतदानानि गुडधेन्वादिकानि च ।
तथा हेमगवीदानं दानं च वृषभस्य च ।।
दानं कृष्णाजिनस्याऽपि भूमिदानमतः परम् ।
सुवर्णदानमप्यत्र विद्यादानं वदत्यसौ॥
कल्पदानं तिथी दानं दानं नक्षत्रलक्षितम् ।
अन्नदानमधाsरोग्यदानं वक्ति द्विजोत्तमः ॥
अभयस्य तथा दानं वदत्येप सुपुण्यधीः ।
तथा प्रकीर्णदानानि वापीकूपसरोविधिम् ।।
आरामस्य प्रतिष्ठां च दानमाश्रयलक्षणम् ।
दानकाण्डेऽन पर्वाणि क्रमालाविंशतिर्मता॥
1 Lost in A. S. B.
21.0., प्रदान for दानं च
3A.S. B. and I. O., अनन्तरम्
4 I.O., रूप्यदान
5A.S. B. and I. O., वर्णवत्येप

·१
दानस्वरूपम्
अथ दानधर्मः
तत्र व्यासः महाभारते'
वर्णानामाश्रमाणां च चातुर्वणे युधिष्ठिर।
दानधर्म प्रवक्ष्यामि यथा व्यासेन भापितम् ॥
यद्ददासि विशिष्टेभ्यो यच्चानासि दिने दिने ।
तत्ते वित्तमहं मन्ये शेषं कस्याऽपि रक्षसि ॥
यद्ददाति यदनाति तदेव धनिनो धनम् ।
अन्ये मृतस्य क्रीडन्ति दारैरपि धनैरपि ॥
अहन्यहनि याचन्तमहं मन्ये गुरुं यथा ।
मार्जनं दर्पणस्येव यः करोति दिने दिने ।।
आयाससारलब्धस्य' प्राणेभ्योऽपि गरीयसः।
गतिरेकैव वित्तस्य दानमन्या विपत्तयः॥
किं धनेन करिष्यन्ति देहिनो भगुरश्रियः।
यदर्थ धनमिच्छन्ति तच्छरीरमशाश्वतम् ।।
यदि नाम न धर्माय न कामाय न कीर्तये ।
यत् परित्यज्य गन्तव्यं तद्धनं किं न दीयते ॥
जीविते यस्य जीयन्ति विमा मित्राणि यान्धवाः।
1A.S. B. omits महाभारते
3 ...S. B., वक्ष्यसि
3 ...S.B. and I.O., आपायात
1.1.S.B.isdelective berc.

·४
कृत्यकल्पतरौं
सफलं जीवितं तस्य आत्मार्थ को न जीवति ॥
कि कायेन सुपुप्टेन बलिना चिरजीविना ।
यन्न सत्वोपकाराय तज्जीवितमनर्थकम् ।।
ग्रासाद मपि ग्रासमर्थिभ्यः किं न दीयते ।
इच्छानुरूपो विभवः कदा कस्य भविष्यति ॥
किं देहेन सुपुष्टेन सुपुष्टमपि यास्यति ।
अदाता पुरुषस्त्यागी 'स्वधनं त्यज्य गच्छति ।।
दातारं कृपणं मन्ये मृतोऽप्यर्थं न मुञ्चति ।
प्राणिनां सति मर्तव्ये यः कृतार्थो मृतो न सः॥
अकृतार्थस्य यो मृत्युरन्तरं प्रलयो हि सः ।
अनाहुतेषु यदत्तं यच दत्तमयाचितम् ।।
भविष्यति युगस्यान्तस्तस्यान्तो न भविष्यति ।
मृतवत्सा यथा गौ तृष्णा लुध्वा न दुह्यते ।।
परस्परस्य दानानि लोकयात्रा न धर्मवत् ।
अहष्टमश्नुते दानं दृष्ट्वा चैव न दृश्यते ॥
पुनरागमनं नास्ति तस्य दानमनन्तकम् ।
मत्स्यपुराणे
न्यायेनार्जनमर्थानां वर्द्धनं चाऽभिरक्षणम् ।
संत्पात्रमतिपत्तिच सर्वशास्त्रेषु पव्यते ।
11.0. and A.S. B., धनमुत्सृज्य
9 From मर्तव्य to मृत्युरन्तरम् in the next line the matter
is missing in A. S. B.
3 The is unissing, in A. S. B.
4 A.S. B., अनर्थकम्

·दानकाण्डे दानस्वरूपम्
५
दानस्वरूपम्
अथ दानस्वरूपम्
तत्र देवल
अथातो दानविधिं व्याख्यास्यामः ।
अर्थानामुदिते पात्रे श्रद्धया 'प्रतिपादितम् ।
दानमित्यभिनिर्दिष्टं व्याख्यानं तस्य वक्ष्यते ॥
'उदिते' शास्त्रप्रतिपादिते । .
द्विहेतुः पडधिष्ठानं पडङ्गं पड्विपाकयुक् ।
चतुःप्रकारं त्रिविधं त्रिनाशं दानमुच्यते ॥
नाऽल्पत्वं न बहुत्वं वा दानस्याऽभ्युदयावहम् ।
श्रद्धा भक्तिश्च दानानां वृद्धिक्षयकरे हि ते ।।
धर्ममर्थ च कामं च बीडाहर्पभयानि च ।
अधिष्ठानानि दानानां पडेतानि प्रचक्षते ॥
पात्रेभ्यो दीयते नित्यमनवेक्ष्य प्रयोजनम् ।
केवलं धर्मबुद्ध्या यद्धर्मदानं तदुच्यते ॥
प्रयोजनमवेक्ष्यैव प्रसङ्गात् यत् प्रदीयते ।
तदर्थदानमित्याहुः इहैकफलहेतुकम् ॥
स्त्रीयानमृगयाक्षाणां प्रसङ्गाद्यत्मदीयते ।
अनहेपुच रागेण कामदानं तदुच्यते ॥
1A.S. B., प्रतिपादनम्
2 I.O. and A. S. B., अहतेषु

·कृत्यकल्पतरौ
संसदि बीडया 'श्रुत्या योपिद्भयो यत् प्रदीयते ।
अयाचितश्चेत्तदानं ब्रीडादानमिति स्मृतम् ॥
दृष्ट्वा प्रियाणि श्रुत्वा वा हर्षवद्यत्मदीयते ।
हर्पदानमिति माहुः दानं तद्धर्मचिन्तकाः ।।
आकोशानर्थहिंस्राणां प्रतीकाराय यद्भयात् ।
दीयते "ह्यपकर्तृभ्यो भयदानं तदुच्यते ॥
दाता प्रतिग्रहीता च श्रद्धा देयं च धर्मयुक् ।
देशकालौ च दानानामङ्गान्येतानि पड्विदुः॥
अपापरोगी धर्मात्मा दित्सुरव्यसनः शुचिः।
अनिन्द्यजीवकर्मा च पभिर्दाता प्रशस्यते ॥
त्रिशुक्ला कृशवृत्तिश्च घृणालुः सकलेन्द्रियः।
विमुक्तो योनिदोषेभ्यो ब्राह्मणः पात्रमुच्यते ॥
सौमुख्यातिसम्मीतिरर्थिनां दर्शने सदा।
सत्कृतिश्चाऽनसूया च तदा श्रद्धेति कीय॑ते ।।
अपरावाधमलंशं स्वयत्नेनार्जितं धनम् ।
स्वल्पं वा विपुलं चाऽपि देयमित्यभिधीयते
1 'Thus I. O.; श्रुत्यवान्नोऽर्थेभ्यः प्रयाचितमर्थिभ्यो यत्प्रदीयते is the
corrupt reading of Udaipur Ms.
I.O., प्रयाचितश्चेत्
3 A. S. B., सिंहानां
4 I.0., चापकर्तृभ्यः
5 Whole line missing in A. S. B.
GI.O., त्रिशुल्कः
71.0., द्यभि
8 I. O.and A.S. B., प्रपलेन

·१
]
दानकाण्डे दानस्वरूपम्
पत्र यदुर्लभं द्रव्यं यस्मिन् कालेऽपि वा पुनः।
दानाही देशकालौ तौ स्यातां श्रेष्ठौ न चाऽन्यथा ॥
अवस्थादेशकालानां पात्रदातोश्व सम्पदाम् ।
हीनं चापि भवेच्छ्रेष्ठं श्रेष्ठं वाऽप्यन्यथा 'भवेत् ।।
दुष्फलं निष्फलं हीनं तुल्यं विपुलमक्षयम् ।
पड्विपाकयुगुद्दिष्टं पडेतानि विपाकतः॥
नास्तिकस्तेनहिंस्रेभ्यो जाराय पतिताय च ।
पिशुनभ्रूणहन्तृभ्यः प्रदत्तं दुष्फलं भवेत् ।।
महदप्यफलं दानं श्रद्धया 'परिवर्जितम् ।
परयाधाकरं दानं परमप्यल्पतां व्रजेत् ॥
यथोक्तमपि “यदानं चित्तन कलुपेण तु ।
तेन" सङ्कल्पदोषेण दानं तुल्यफलं भवेत् ॥
युक्ताङ्गैस्सकलैः पर्दािनं स्याद्विपुलोदयम् ।
अनुमोशवशादत्तं दानमक्षयतां व्रजेत् ॥
भुवमाजनिक काम्यं नैमित्तिकमिति ममात् ।
वैदिको दानमार्गाऽयं चतुर्दा धर्यते द्विजैः ।।
मपारामतडागादि सर्वकालफलं ध्वम् ।
1 Udaipur Ms., लभेत्
I.O., लभेत्
3 I. O. and A. S. B., परिवर्तितम्
1I.O.and.I.S. B., यात
5 I.O., या
61.S.B., तमु
71.0., भाई
8 I.O. and ... S. B., सनमा

·[१
कृत्यकल्पतरौ.
तदाजानिकमित्याहुः दीयते यदिने दिने ।
'अपत्यविजयैश्वर्यस्त्रीवालार्थ यदिज्यते ।
इज्यासंद्वन्तु तहान काममित्यभिधीयते ।।
कालापेक्ष 'क्रियापेक्षमन्यापेक्षमिति स्मृती।
विधा नैमित्तिकं प्रोक्तं सहोम होमवर्जितम् ॥
नवोत्तमानि चत्वारि मध्यमानि विधानतः।
अधमानीति शेपाणि विविधत्वमिदं विदुः ।।
अन्नं दधि मधु त्राणं गोभूरुक्माश्वदन्तिनः ।
दानान्युत्तमदानानि उत्तमद्रव्यदानतः ।।
विद्यादाच्छादनावासपरिभोगौषधानि च ।
दानानि मध्यमानीति मध्यमद्रव्यदानतः ॥
उपानत्वदानानि छत्रपाबासनानि च ।
दीपकाप्टफलादीनि चरमं बहुवार्पिकम् ॥
बहुल्वादनुजातानां संख्या 'शेपेषु नेष्यते।
अधमान्यवशिष्टानि सर्वदानान्यतो विदुः ॥
इष्टं दत्तमधीतं च विनश्यत्यनुकीर्तनात् ।
1 I. O. and A. S. B., अपत्यविजयस्वयं
2 I. O. and A. S. B., काम्यमित्यभिधीयते
3 A. S. B., चियापेक्षम्
4 A.S. B., स्मृतम्
5A.S. B., न चोत्तमानि
61.0., and A. S. B., दानाद्युत्तम
7A.S. B., देशेषु नेक्ष्यते
3 I. D. का ; the whole sloka is missing in A. S. B.;
Udaipur Afs. is corrupt and reads श्रीक
in the second line.
शोचनाभ्यां

·१ ] दानकाण्डे दानस्वरूपम् श्लाघातुशोचनाभ्यां च भग्नतेजा विपद्यते ॥. तस्मादात्मकृतं पुण्यं नं वृथा परिकीर्तयेत्। भुक्तवानिति तं 'प्राहुस्तमेवं कृतवादिनः॥. एवं सर्वगुणोपेतमुक्तदोपैः 'विवर्जितम् । इह कीर्ति वदान्याख्यां स्फीतान् भोगान त्रिविष्टपे। दानं श्रद्धां तृतीयेऽपि जन्मनि प्रसवोत्तमे ॥ सर्वेपामपि दानानां अन्नदानमनुत्तमम् । कोऽन्योऽस्ति प्राणदादस्माद्विशिष्टो नाऽन्नदात् परः ।। अन्यायाधिगतां दत्वा सकलां वसुधामपि । श्रद्धावर्जमपात्राय न किञ्चित् गतिमाप्नुयात् ॥ प्रदाय "सानुमूत्तिं च श्रद्धाभक्तिसमन्वितम् । महते पात्रभूताय सर्वाभ्युदयमाप्नुयात् ॥ .'द्विहेतुः वक्ष्यमाणश्रद्धाभक्तिरूपहेतुभेदेन । अधिष्ठा नानि' आश्रयाणि । 'देयं तत्वेन देयं द्रव्यम्। 'धर्मयुक् धर्म- युक्तम् । न्यायार्जितमित्यन्यः । 'पापरोगों' राजयक्ष्मादयः। 'सकलेन्द्रियः' अविकलेन्द्रियः । 'दुष्फलं' विपरीतफलम् । 'परं' श्रेष्ठम् । 'अनुक्रोशो' दया। 'परिभोगसाधनं खवा- 1 I. O., तं प्राहुः तमेव कृतवादिनः * From here there is a big gap up to येन येन on page 11, which is filled up in the text from I. O. BA.S. B., विवर्जितः 3A.S. B., तम् फलम् 4 A.S. B., शाकमुष्टि या 5A.S. B., गर्तासनादि २ ·कृत्यकल्पतरौ [१ सनादि । 'बहुवार्पिक' यहूनि वर्षाणि प्राप्तं 'धरातलमिति यावत् । एतेनोत्तममपि जीर्णतां प्राप्तमधर्म भवति । श्लाघा' प्रशंसा, वृधाता' प्रयोजनव्यतिरेकेण । 'प्रसवोत्तमें प्रसूयतेऽनेनेति 'प्रसवः' कुलम् । तस्मिन्नुत्तमे । श्रद्धयेष्टं च पूतं च नित्यं कुर्यात् प्रयत्नतः । श्रद्धाकृते 'ह्यक्षये ते भवतः स्वागतैर्धनैः ।। दानधर्म निषेवेत नित्यमैष्टिकपौर्तिकम् । परितुष्टेन भावेन पात्रमासाद्य शक्तितः ॥ यत्किञ्चिदपि दातव्यं याचते चाऽनसूयया। उत्पत्स्यते हि तत्पात्रं यत्तारयति सर्वतः॥ 'स्वागतैः' न्यायार्जितैः। 'ऐष्टिकं इष्टौ यज्ञे यद्दीयते दक्ष- णादि। पहिदि च यद्दानं तत् पौर्तिक” इति मेधातिधिः । याज्ञवल्क्यः गोभूतिलहिरण्यादि पात्रे दातव्यमचिंतम् । नाऽपाने विदुपा किञ्चिदात्मनः श्रेय इच्छता ॥ 1A.S. B., पुरातनन्विति A. S. B., दलाघा, प्रशंसा या रक्षादिप्रयोजनव्यतिरेकेण, प्रसवोत्तमें 3A.S. B., अभ्युदये 4 A.S. B:, पूर्तिकम् 5A.S.B., नाऽनसूयया

·दानकाण्डे दानस्वरूपम्
दातव्यं प्रत्यहं पात्रे 'निमित्त सचिशेपतः।
याचितेनापि दातव्यं श्रद्धापूतेन शक्तितः॥
येन येन हि भावेन यद्यद्दानं प्रयच्छति ।
तेन तेन हि भावेन प्राप्नोति प्रतिपूजितः ॥
'येन येन हि भावेन' राजसतामसादिना।
महाभारते
दातव्यमिति यद्दानं दीयतेऽनुपकारिणे ।
देशे काले च पात्रे च तहानं सात्विकं विदुः ॥
यत्तु प्रत्युपकाराचं फलमुद्दिश्य वा पुनः ।
दीयते च परिक्लिष्टं तहान राजसं विदुः॥
अदेशकाले यदानमपात्रेभ्यः प्रदीयते।
असत्कृतमवज्ञातं तत्तामसमुदाहृतम् ।
याज्ञवल्क्यः
देयं मतिश्रुतं चैव दत्या नाऽपहरेत् पुनः।
यमः
यच वाचा प्रतिज्ञातं कर्मणा नोपपादितम् ।
तद्धनं ऋणसंयुक्तं इह लोके परत्र च ॥
सप्त जातानरो हन्यात् वर्तमानांश्च सप्त च ।
अतिकान्तान् सप्त हन्यादप्रयच्छन् प्रतिश्रुतम् ॥
प्रतिश्रुतामदानेन दत्तस्याऽन्छेदनेन च ।
जन्ममभूति यत्पुण्यं तत्सर्व तस्य नश्यति ।।
11.S.B.,निमित्त

·कृत्यकल्पतरी
[१
आशां कृत्वा.ह्यदातारं दानकाले निषेधकम् ।
दत्वा सन्तप्यते यस्तु तमाहुब्रह्मघातिनम् ॥
महाभारते ।
ब्राह्मणं स्वयमाहूय भिक्षार्थ कृशवृत्तिकम् ।
यानास्तीति यः पश्चात्तं विद्याद्ब्रह्मघातकम् ॥
तथा
संश्रुत्य यो न दित्सेत याचित्वा यश्च नेच्छति ।
उभावनृतिनावेतौ मृपा पापमवाप्नुतः ।।
गौतमः
प्रतिश्रुत्याऽप्यधर्मसंयुक्ताय न दद्यात् ॥
नारदः
ब्राह्मणस्य च यद्देयं सान्वयस्य च नास्ति सः ।
संकुल्ये तस्य निनयेत्तदभावेऽस्य बन्धुपु ॥
यदा तु न सकुल्यः स्यान्न च सम्बन्धिवान्धवाः।
दद्यात्सजातिशिष्येभ्यस्तदभावेऽप्सु निक्षिपेत् ॥
योऽर्चितः प्रतिगृह्णाति योर्चयित्वा प्रयच्छति ।
तावुभौ वसतः स्वर्गे विपरीते विपर्ययः॥
11.0. and A.S. B., पातकम्
I. o. omits तथा
3 I.O., नास्ति कः

·].
दानकाएडे दानस्वरूपम्
दानं हि बहुमानायो गुणवद्भ्यः प्रयच्छति ।..
स तु प्रेत्य धनं लब्ध्वा पुत्रपौत्रैः सहाऽश्नुते ॥ .
परं चानुपहत्येह दानं दत्वा विचक्षणः ।
सुखोदयं सुखोदकं प्रेत्य चै लभते धनम् ॥
योऽसद्यः' प्रतिगृह्याऽपि पुनः सभ्यः प्रयच्छति।
. आत्मानं संफर्म कृत्वा परांस्तारयते हि सः॥
तस्मात्तुल्यविशिष्टेभ्यो दानं दद्यात्मयतत्तः ।
विद्यातपस्समृद्ध्या हि तारयन्ति द्विजोत्तमाः॥
'अनुपहत्य" पीडामनुत्पाद्य । 'असभ्यो' निन्दिते.
भ्यः । 'तुल्यः' अनिन्दितः । गुणवतं उत्तम फलम् ।।
गृहस्पतिः
कृते प्रयच्छत गत्या प्रेतायां दीयते गृह
द्वापर माधयति नकली चाऽनुगमान्विने
सर्वत्र गुणयहानं इथपाकादिष्यपि स्मृतम
देशे काले विधानेन पाग्रे दत्तं विशेषतः
1 1.0.10दी
31.0..yr
I.U., नपत्र
I.O...S.I.."

·[१
१४
कृत्यकल्पतरौ
मन्त्रादिदोपात्' होमे तु तपसीन्द्रियदोषतः।
न्यूतता स्यान्न दाने तु श्रद्धायुक्त भवेत्वचित् ।।
आपस्तम्बः
देशतः कालतः शौचतासम्यक् प्रतिगृह्णीयात्
इति दानानि प्रतिपादयति । 'देशता 'प्रयागादौ ।
'कालता' ग्रहणादौ । 'शौचतः' लानादिना ।
दक्षः
दानं च विधिवद्देयं काले पात्रे गुणान्विते ।
"उदकस्तुतिमभिधाय हारीतः
तस्मादाद्भिरवोक्ष्य दद्यादालभ्य वा ।
'अवोक्ष्य' मोक्षणं कृत्वा । 'आलभ्य' सोदकेन पाणिन
स्पृष्ट्वा ।
आपस्तम्बः
सर्वाण्युदकपूर्वाणि दानानि यथा श्रुतिविहारे ।
'विहारे' यज्ञे अन्वाहार्यदानादौ । 'यधाश्रुति यानदेव
श्रुतं तावदेव कुर्यान्नोदकपूर्वकतादिनियम इत्यर्थः ।
1 Lino omitted by Udaipur Ms., I. O. and ... S. B.
2 I.O., प्रहीतभूत
3 I.0., याराणस्यादी
Passage corrupt; corrected following 1. O.

·१]
दानकाण्डे दानस्वरूपम्
गौतमः
स्वस्तिवाच्य भिक्षादानमप्पूर्व 'दद्याविपु चैधर्मसु
शातातपः
अभिगम्य तु यदानं यच दानमयाचितम् ।
विद्यते सागरस्थान्तस्तस्याऽन्तो नैव विद्यते॥
प्रच्छन्नानि च दानानि ज्ञानं च निरहंकृतम् ।
तपासि च सुगुप्तानि तेषां फलमनन्तकम् ।।
यमः
यतीनां परमो धर्मस्त्वनाहारो बनौकसाम् ।
दानमेव गृहस्थानां शुश्रूषा व्रमचारिणाम् ।।
यतीनां परमो धर्मो यद्योगेनाऽऽत्मदर्शनम् ।
1 Udaipur Afs. अप्यूर्व
2 I. O. and A. S. B., धर्मेषु
3I.O. and A.S. B transpose the tro lines
ascribe them to यम
and

·२
अथ देयादयानि
बृहस्पतिः
कुटुम्बभक्तवसनाइयं यदतिरिच्यते ।
मध्वास्वादे विपं पश्चादातुर्द्धर्मोऽन्यथा भवेत् ॥
मनुः
शक्तः परजने दाता स्वजने दुःखजीविनि ।
मध्वापातो विपास्वादः स धर्मप्रतिरूपकः ॥
भृत्यानामुपरोधेन यः करोत्यौदैहिकम् ।
तद्भवत्यशुभोदक “जीवतोऽपि मृतस्य च ॥
कात्यायनः
सर्वस्वगृहवय॑न्तु कुटुम्बभरणादिकम् ।
यद्रव्यं तत्स्वकं देयं न देयं स्यात्ततोऽन्यथा ॥
याज्ञवल्क्यः
कुटुम्बस्याऽविरोधेन देयं दारसुताहते ।
नाऽन्वये सति सर्वस्वं यच्चान्यस्मै प्रतिश्रुतम् !!
1A.S. B. and I. O., तन
21.0., प्रतिरूपकम्
3 A. S. Band I. O., तद्भवेद्
4 I.0., जीवतोऽस्य
5 1.0., अदेयं स्यादतोऽन्यथा
BA.S. B., स्वकुटुम्बाविरोधेन

·दानकाण्डे देयादेयानि
'अन्वये सन्ताने।
१७
दक्षः
सामान्यं याचितं न्यासमाधिराश्च तद्धनम् ।
अन्वाहितं च निक्षेपः सर्वस्वं चाऽन्वये सति ॥
आपत्स्वपि न देयानि नव वस्तूनि पण्डितैः ।
यो ददाति स मूढात्मा प्रायश्चित्तीयते हि सः ॥
'सामान्यम्' अनेकस्वामिकम् । 'याचितं' संव्यवहारा-
थं याचित्वा आनीतं वस्त्रालङ्कारादि । 'न्यासः' गृहस्वा-
मिने दर्शयित्वा तत्परोक्षमेव गृहजनहस्ते गृहस्वामिने
समर्पणीयमिति द्रव्यस्थापनम् । 'तद्धनं' दारधनम् ।
'अन्वाहित यदेकस्य हस्ते निहितं द्रव्यं तेनाप्यनु पश्चा-
दन्यहस्ते' स्वामिने "देहीति निहितम् । 'निक्षेपों' गृहस्या-
मिनः समक्षं द्रव्यस्थापनम् ।
कात्यायन:
विक्रयं चैव दानं च न 'नेयाः स्युरनिच्छयः ।
1 I. O., नरः for हि सः
I.O., स्वम् for स्वामिकम्
3 I.0., परोक्तः
I.O.,हस्तेन
5 I.O. omits दारधनम्
GI.O., अमाहितम्
7...S. B and I.O., अन्यस्व हस्ते
8 I.O. omits देहाति निहितम्
9...S. B.,न देवा
३

·छत्यकल्पतरौ
[२
दाराः पुत्राश्च सर्वस्वमात्मनैव' तु योजयेत् ।।
आपत्काले तु कर्तव्यं दानं विक्रय एव च ।
अन्यथा न भवतत इति शास्त्रेपु निश्चयः ।।
"आपत्काले तु कर्तव्यं दानं विक्रय एव "ति "स्वकी-
यविक्रयेच्छुदारादिविषयम् । यत्तु दाराणां 'आपत्स्वपिन
देयत्वमिति दक्षणाऽदेयत्वमुक्तं 'तत्स्वदानविक्रयेच्छु.
दारादिविपयम्।
वसिष्ठः
शुक्रशोणितसम्भवः पुरुपो मातापितृनिमित्तकस्तस्य
प्रदानविक्रयपरित्यागेपु मातापितरौ प्रभवतः । न त्वेकं पुत्रं
दद्यात् प्रतिगृह्णीयाद्वा । स हि सन्तानाय "पूर्वेषाम् न तु
स्त्री पुत्रं दद्यात्प्रतिगृह्णीयाद्वाऽन्यत्राऽनुज्ञानाङ्गतः।
परिभुक्तमवज्ञातमपर्याप्तमसंस्कृतम् ।
1 I. O., आत्मन्येव
2 I.O., वा for च
3 I.0., शास्त्र [वि ] निथयः
4 1.0., वा for च
51.0, स्वदान
61.0., न देयानीति
7I.O., विक्रेयानिच्छु
8A.S. Band I.0., दारविषयम्
9 I.0., सर्वेषाम्
10 I, O, omits a 3

·दानकाण्डे देयादेयानि
१९
यः प्रयच्छति विप्रेभ्यस्तद्भस्मन्यवतिष्ठते ।
'परिभुक्तं गृहीतोपभोग वस्त्रादि । 'अपर्याप्त स्वका-
र्याक्षम जरद्वादि।
रामायणे
नावज्ञाय प्रदातव्यं किञ्चिद्वा केनचित् कचित् ।
अवज्ञया 'तु यहत्तं दातुस्तद्दोपमावहेत् ॥
शातातपः
वेदविक्रयनिर्दिष्टं स्त्रीपु यचार्जितं धनम् ।
अदेयं पितृदेवेभ्यो यच क्लीयादुपागतम् ॥
'वेदविक्रयनिर्दिष्टं वेदविक्रयेण च धनेन निर्दिश्यते
यत् तत्तथा । "स्त्रीषु यचार्जितं' "स्त्रीव्यापारोपजीवनेन
यल्लब्धम् ।
वृद्धशातातपः
द्रव्येणाऽन्यायलब्धेन यः करोत्यौर्द्धदेहिकम् ।
न स तत्फलमानोति तस्यायस्य दुरागमात् ॥
1 Udaipur JIs. reads wrongly भस्तान्यवतिष्ठते
21.0., यत्किञ्चित्
3 I. O., हि for तु
4 I. O. has this verse after the verse of वृद्धशाततपः below.
5A. S. B. and I. O., वेदविक्रयेण लम्धमेतदिति यनिर्दिश्यते
6 I. O. interpolates धन behreen आर्जितं and श्रीव्यापार

·२०
कृत्यकल्पतरौ
[२
यमः
सुवर्णरजतं तानं पतिभ्यो या प्रयच्छति ।
न तत्फलमवाप्नोति तत्रैव परिवर्तते ॥
'तत्रैव परिवर्तते' पारलौकिकं न भजते' इत्यर्थः ॥
देवल
पकमन्नं गृहस्थस्य वानप्रस्थस्य गोरसः ।
वृत्तिश्च भक्ष्यवृत्तिभ्यो न देयं पुण्यमिच्छता ।।
'वृत्तिः' भिक्षातिरिक्तं वर्तनम् ।
तधा
न शद्राय घृतं दद्यात् स्वस्ति क्षीरं तिलान् दधि।
न शदात् प्रतिगृह्णीयात्तेपामन्यन्निवेदयेत् ॥
गोरसं काञ्चनं क्षेत्रं गास्तिलान्मधुसर्पिपी ।
तथा सर्वानिमांश्चापि चाण्डालेभ्यो न दापयेत् ॥
'तेपाम्' हविरादीनाम् ॥
शवलिखितौ
कृसरपायसापूपदधिमधुघृतकृष्णाजिनानि शुद्रेभ्यो न
11.0., न भवति
I, 0., गोरसाः
3 I. 0., शतिं च भैश्यवृत्तीनां
+I.O., हषिर्दद्यात्
5 I.O., घृतं मधु for तिलान् दधि
6A. S. Bandi. O., सर्वान रसांश्चापि

·૨૨
२]
दानकाण्डे देयादयानि
दद्यात् । 'नोपाकृतं किञ्चित् ।
अगिराः
बहुभ्यो न प्रदेयानि गौगैहं शयन स्त्रियः
विविक्तदक्षिणा त्वेषां दातारं तारयन्ति हि ।।
एका* एकस्य दातव्या न बहुभ्यः कथञ्चन ।
सा तु विक्रयमापन्ना दहत्यासप्तमं कुलम् ॥
देवतानां गुरूणाञ्च मातापित्रोस्तथैव च ।
पुण्यं देयं प्रयत्नेन नापुण्यं चोदितं कचित् ।।
यमः
कल्मपं ब्राह्मणे दत्वा दाता यात्यशुभां गतिम् ।
जीर्णी "निकिनिर्मुक्तः पन्नगेन्द्रः क्षितौ यथा ॥
नन्दिपुराणे
पापदः पापमामोति नरो लक्षगुणं सदा ।
पुण्यदः पुण्यमानोति शतशोऽथ सहस्रशः॥
तथा पात्रविशेपेण दानं स्यादुत्तरोत्तरम् ।
गुरुमातृपितृब्रह्मवादिनां दीयते तु यत् ।।
तल्लक्षगुणितं विद्यात् पुण्यं वा पापमेव वा।
1A.S. B., नोपकृतं ; I.O., नोपाहत
A.S. B. and I.O., विभक
3 A. S. B., दक्षिणा घेपा; I.O., दक्षिणा स्वेता
I.O., एका हि
5I.O., जीर्णनिर्मोकनिर्मुक्तः

·२२
कृत्यकल्पतरौ
[२
यमः
देवमाल्यापनयनं देवागारसमूहनम् ।
माल्यप्रदानं देवानां गोप्रदानसमं स्मृतम् ॥
अर्चनं चैव विमाणां द्विजोच्छिष्टापकर्षणम् ।
पादशौचदानं च अकल्यपरिचारणम् ।।
पादाभ्यङ्गप्रदानं च गात्रसंवाहनं तथा ।
गवां कण्डूयनं चैव ग्रासदानाभिवन्दने ।
भिक्षादीपप्रदानं च तथैवातिथिपूजनम् ।
एकैकस्य फलं प्राह गोप्रदानसमं यमः॥
'अकल्यपरिचारणं' रोगिचिकित्सा ) 'गानसंवाहने
अङ्गमर्दनम्।
हारीतः
असदुद्रुव्यप्रदानं अस्वग्यं यच दत्वा परितप्यते तदा-
ऽदानमफलम् , यचोपकारिणे ददाति तन्मात्रपरिशिष्टम् ,यच
सोपधं ददाति अभ्याावितमल्पफलम् ,यबापात्राय ददाति
अनिष्टदानं भवति, यच दत्त्वा परिकीर्त्यते, यच्च स्मयदान
मासुरं, यचाऽश्रद्धया ददाति क्रोधाद्राक्षस , यचाऽऽश्य
,
11. S. B. and I. O. supply यमः~-देवमात्य etc.
AA.S. Band I.O., अपने सर्व.
3 1.0., पदाभ्या
4 I.O., अभिनन्दन
51.0.,परिक्ति
6I.0., अफत

·२] दानकाण्डे देयादेयानि २३ ददाति दत्वा चाऽऽमोशति असत्कृतं पैशाचम्, यच्चविज्ञात ददाति दत्वा चाऽवज्ञायते' मुमूर्षुस्तत्तामसम् , यच्चामाकृतो* ददाति एते दानोपसर्गाः। यैरुपसृष्टं दानमसिद्धमसम्ब- मस्वय॑मयशस्यं 'अधुवमफलं वा। 'तदाऽदानम् तस्मिन्नेव सङ्कल्पकाले दीयमानद्रव्यास- मर्पणम्। 'उपकारिणे' प्रत्युपकारसमीहयेत्यर्थः । 'तन्मात्रं' यावद्दत्तं तावन्मात्रम् । 'सोपधं स्नेहाापाधिसहितम्। 'अ- भ्यानावितं' लोकप्रतीत्यर्थं प्रख्यापितम् । “अनिष्टदानं शत्रवे दानम्। 'स्मयदानं' स्मयो न माहशोऽन्यो दाताऽस्ती- त्येवंविधो भावविशेपः। तेन भावविशेपेण यद्दानम् । 'अप्राकृतो' मन्त्रादिः। शांतातपः प्रश्नपूर्व तु यो दद्याद् ब्राह्मणाय प्रतिग्रहम् । स पूर्व निरयं याति ब्राह्मणस्तदनन्तरम् ॥ 1 ... S. B., अवजानीने 9...S. B., प्राकृते 3 ... S. B. interpolates belore एते 'भवफल भवति अस्पफले या तहिं अदानम्। + 1.0., अभुवफल भपत्यफल 5.O., सैरम्याग्रले I.0., प्रसिप्प 71.0., रिपतः 8 I.O., नररम् ·२५ कृत्यकल्पतरी [२ 'प्रश्नपूर्व' 'अमुं खण्डं बहु वा स्वर्वलितं(?) यदि पठ- सि तदा तव तावद्ददामीति प्रश्नपूर्वम् । यमः अवमानेन यो दद्याद् गृह्णीयाद्यः प्रतिग्रहम् । तावुभौ नरके मग्नौ बसेतां शरदां शतम् ।। मनुः यज्ञोऽनृतेन क्षरति तपः क्षरति विस्मयात् । आयुर्विप्रापवादेन दानं च परिकीर्तनात् ॥ शातातपः मा ददस्वेति यः कुर्याद्रव्यग्नौ ब्राह्मणेषु च । तिर्यग्योनिशतं गत्वा चाण्डालेष्वभिजायते ॥ यमः कन्याप्रदाने यज्ञे वा ह्यन्यस्मिन् धर्मसङ्कटे । विनमाचरते यस्तु तमाहुर्ब्रह्मघातकम् ॥ स्नातानामनुलिप्तानां लालसानां मनीपिणाम् । नरस्तु मूढभावेन विघ्नकृत् ब्रह्मघातकः ॥ 1 A. S. B and I. O. have after, प्रश्नपूर्व 'ययस्खलितममुं वेदभाग पठसि तदा तवेदं ददामीति व्यवस्थापूर्वम् । 2 यम is not mentioned in A.S. B. and I.0. 3 A. S. B and I. O., ब्रूयाद्व्यग्नी 4 I.O., विघ्न्यं स्यात्

·२]
दानकाण्डे देयादेयानि।
ब्राह्मणानां समेतानां सर्वेषां पठतामपि ।
विघ्नमाचरते यस्तु तमाहुब्रह्मघातकम् ।।
महाभारते
मध्यस्थस्येह विमस्य योऽनूचानस्य भारत ।
वित्तं हरति दुर्बुद्धिस्तं विद्याद् ब्रह्मघातकम् ॥
चक्षुषा विग्रहीणस्य पङ्गुलस्य जडस्य च ।
हरेत यो वै सर्वस्वं तं विद्या ब्रह्मघातकम् ॥
आश्रमे वा 'पुरे वाऽपि ग्रामे वा यदि वा वने ।
अग्निं समुत्सृजेत्कोपात्तं विद्या ब्रह्मघातकम् ।।
तथा--
अधीयानः पण्डितम्मन्यमानो
यो विद्यया हन्ति यशः परेषाम् ।
ब्रह्म' गते नाऽऽचरते ब्रह्महत्यां
लोकास्तस्य यन्तरन्तो भवन्ति ॥
1 I. O., पुरे वाऽथ
RA. S. B and I. O hare ब्राह्मणस्तेनाऽऽहरतो ब्रह्महत्या लोका-
स्तस्य खन्तरन्तो भवन्ति ।
४

·3 ...S.Band I.0.,सपनाUdaipur.
३
अथ पात्राणां लक्षणम्
तत्र यमः
शीलं संवसता ज्ञेयं शौचं संव्यवहारतः।
प्रज्ञा सङ्कथनात् ज्ञेया त्रिभिः पात्रं परीक्ष्यते ॥
'सङ्कथनं' सुहृद्भावेन विद्याकया।
याज्ञवल्क्यः
तपस्तप्त्वाऽसृजद्रमा ब्राह्मणान् वेदगुप्तये ।
तृप्त्यर्थ पितृदेवानां धर्मसंरक्षणाय च ।।
सर्वस्य प्रभवो विप्राः श्रुताध्ययनशालिनः।
तेभ्यः कियाः पराः श्रेष्ठास्तेभ्योऽप्यध्यात्मवित्तमाः।
न विद्यया केवलया तपसा वाऽपि पात्रता।
यत्र वृत्तमिमे चोभे तद्धि पात्रं प्रकीर्तितम् ॥
वसिष्ठः
स्वाध्यायाढ्यं योनिमन्तं प्रशान्तं
वैतानस्थं पापभीरूं बहुज्ञम् ।
स्त्रीपु क्षान्तं धार्मिकं गोशरण्यं
व्रतैः क्लान्तं तादृशं पात्रमाहुः ।।
'योनिमान्' प्रशस्तकुलोद्भवः । यतानास्थ:' अग्निहो-
1.1.S. B. and I.O., पानापानलक्षणम्
I.O., तम इति नास्ति

·जानकाण्ड पाना सक्षम् । प्राविकर्मपरः । 'नीपु क्षान्तः प्रीविपये 'संयतः । 'गोश- रण्यः गोपु शुभूपारतः । ना गे क्षान्नदान्ताः शुनपूर्णकर्णाः जिनेन्द्रिगाः प्राणिव निगृताः। प्रतिमहं मणिनाग्रहस्ता. से प्रापणास्तारपिर्नु समधीः ।। गमः पिगायुगा धर्मशीला प्रशान्तः शान्ली पाना मरगयादी गृनमः। जिल्लानां गांहिनो गौचरणमा पाना गप'माप्रापाप्रमादु:॥ स्यापलियमलामी' मानचित्तमः। भानी पन्नः माया प्रिमिता|| विचारन्नमपि तामपसिना मम्पपमपुका: शानिमती निधिपाः ।। नति माता मति गमा

·कृत्यकल्पतरौ
तेषां 'दत्वा च भुक्त्वा च प्राप्नुयुः परमां गतिम् ।।
दत्वा द्विजाय शुद्धाय दाता याति शुभां गतिम् ।
विद्यातपशीलवांश्च सन्तारयति नेतरः।।
वेदेषु च समिद्धेयु हुतं विममुखादिषु ।
सन्तारयति दातारं महतः किं द्विपादपि ॥
महाभारते
साहांश्च चतुरो वेदान् योऽधीते च द्विजर्पभः ।
पड्भ्योऽनिवृत्तः कर्मभ्यः सत्पात्रमृपयो विदुः॥
'पड्भ्योऽनिवृत्तः अध्ययनादिषट्कर्मनिरतः ।
वसिष्ठः
किश्चिद्वेदमयं पात्रं किञ्चित्पावं तपोमयम् ।
पात्राणामपि तत्पात्रं शूद्रान्नं यस्य नोदरे ॥
"सम्वतः
श्रोत्रियाय दरिद्राय अर्थिने च विशेषतः।
यद्दानं दीयते तस्मै तद्दानं शुभकर्मणि ।।
1 A. S. B. and I. O., Egela ytan, but Udaipur us.
reads wrongly a दवा वितत्काच,
3 I. O., वेदेन्धनसमिद्धेषु ; A. S. B., वेदेषु च समृदेषु
3 I.O., किल्पिपादपि
4A.S. B., A for च
5I.O.,तं पात्र
GA.S. B. and I. O., शुभकारकम्

·३]
दानकाण्डे पात्राणां लक्षणम्
२९
व्यासः
किञ्चिद्वेदमयं पात्रं किश्चित्पात्रं तपोमयम् ।
असङ्कीर्णं च यत्पात्रं तत्पात्रं तारयिष्यति ॥
'असङ्कीर्ण च' योन्यादिसङ्करदोपरहितम् ।
तथा शातातपो दानवप्रथमे
वेदपूर्णमुखं विमं 'प्रभुक्तमपि भोजयेत् ।
अनन्तर्प निराहारं पात्रमुपवासिनम् ।।
दर्भाः कृष्णाजिनं मन्त्रा ब्राह्मणाश्च विशेषतः ।
अयातयामान्येतानि नियोज्यानि पुनः पुनः ।।
दाने व्यासः
एकोऽपि वेदविद् भुते पदकर्मनिरतः शुचिः।
दातुः फलमसंख्येयं जन्म जन्म तदक्षयम् ॥
शातातपण्यासौ
वेदविद्यावतस्नाते श्रोत्रिये गृहमागते ।
क्रीडन्त्योषधयः सर्वाः यास्यामः परमां गतिम् ।।
'ओषधयः' अत्रान्नानि ।
IA. S. B.,दानव्यासप्रयने; I.O., दानाप्याय
BA.S. B., स्वभुक्तं ; I. O., सुभुक्तं
3 A. S. B., न तु मूरी; I. O., न तु शून्य
+ I.O., अयते याममात्राणि
5A. S. B.and I.O., यत्सिमर्थ
.

·३०
कृत्यकल्पतरौ
[३
यमः
अहिंसानिरतो नित्यं जुह्वानो जातवेदसम् ।
स्वाध्यायनिरतो' दाता स वै ब्राह्मण उच्यते ॥
श्रुतं प्रज्ञानुगं यस्य प्रज्ञा चैव श्रुतानुगा।
असंभिन्नार्थमर्यादः स वै ब्राह्मण उच्यते ॥
ॐकारपूर्विकास्तिनः सावित्रीर्यश्च वीक्षते।
चरितव्रह्मचर्यश्च स वै श्रोत्रिय उच्यते ॥
आशिपोऽप्यपूजां च प्रसङ्गं न करोति यः।
निवृत्तं लोभमोहाभ्यां तं देवा ब्राह्मणं विदुः ॥
सत्यं दानं क्षमा शीलमाशंस्यं दया घृणा।
दृश्यन्ते यत्र लोकेऽस्मिंस्तं देवा ब्राह्मणं विदुः॥
'तिस्रो' महाव्याहृतीरिति शेपः। 'आशिपः आशीर्वा-
दान् । अर्था) धनलाभाय 'पूजा' फलपुष्पादिवानेन ।
प्रसङ्गः' अत्यासक्तिः।
देवल
मात्रश्च ब्राह्मणश्चैव श्रोत्रियश्च ततः परः।
अनूचानस्तथा भ्रूण ऋपिकल्प ऋपिमुनिः ॥
इत्येतेष्टा समुद्दिष्टा ब्राह्मणाः प्रथम श्रुतौ ।
तेषां परः परः श्रेष्ठो विद्यावृत्तविशेषतः ।।
1 ...S. B. and I. O., स्वदारनिरतः
OI.O., and. S. D.,जिन्दति
31.0., ब्रह्मचर्य च
..S. B.,निरता

·३]
३१
दानकाण्डे पात्राणां लक्षणम्
ब्राह्मणानां कुले जातो जातिमानो यदा भवेत् ।
अनुपेतः क्रियाहीनो मात्र इत्याभिधीयते ।।
एकदेशमतिक्रम्य वेदस्याऽचारवानृजुः' ।
स ब्राह्मण इति प्रोक्तो निर्वृतः सत्यवाक् घृणी ॥
एका शाखां सकल्पां वा पड्भिोगैरधीत्य वा ।
पट्कर्मनिरतो विप्रः श्रोत्रियो नाम धर्मवित् ।
वेदवेदाङ्गतत्वज्ञः शुद्धात्मा पापवर्जितः।
शेपं श्रोत्रियवत् प्रोक्तः सोऽनूचान इति स्मृतः ॥
अनूचानगुणोपेतो यज्ञस्वाध्याययन्त्रितः।
भ्रूण इत्युच्यते शिष्टैः शेपभोजी जितेन्द्रियः॥
वैदिकं “लौकिकं चैव सर्वज्ञानमवाप्य यः।
आश्रमस्थो वशी नित्यमृपिकल्प इति स्मृतः।
अर्द्धरेतास्तपस्युनो नियताशी न संशयी।
शापानुग्रहयोः शक्तः सत्यसन्धो भवेपिः॥
निभृतः सर्वतत्वज्ञः कामक्रोधविवर्जितः।
ध्यानस्थो निष्कियो दान्तस्तुल्यमृत्काञ्चनो मुनिः॥
एवमन्वयविद्याभ्यां वृत्तेन च समन्वितः।
1 This bloka is wanting in A. S. B.
2 I. O., पड्भिरः
3A. S. B., धर्मतः for धर्मवित्
4 A. S. B., लौकिकं वैदिकम्
5A.S. B., शोलसंशयी
6I.O., सत्यधर्मा
TA, S. B., निर्वृत्तः

·.. '३२ . कृत्यकल्पतरौ [३ विशुक्रा नाम' विपेन्द्राः पूज्यन्ते सवनादिषुः।। प्रतिग्रहमसद्भयोऽपि कृत्वा विप्रो यथाविधि। निस्तारयति दातारमात्मानं च स्वतेजसा || न लोके ब्राह्मणेभ्यो ऽन्यत्पवित्रं पुण्यमेव च । अशक्यं च द्विजेन्द्राणां नास्ति वृत्तिवतामपि ॥ नियुक्तो' हव्यकव्येषु त्रिशुक्लो ब्राह्मणो द्विजैः । अभिभूतश्च पूर्वोक्तदापैः स्पृष्टश्च नेष्यते ॥ 'एकदेशातिक्रमो' वेदस्य किंचिन्यूनस्याऽध्ययनम् । 'निभृतः शान्तः। 'लौकिक' अर्जनादिज्ञानम्। 'निवृत्तं' निपिद्धकाम्यकर्मभ्यः। 'निष्किया' अर्थार्जनादिक्रियारहितः। 'सवनादिपु' यज्ञादिषु'अभिभूतः अपकृष्टः । 'पूर्वोक्तः' कुल- विद्याचारैः। 'दोपैः' उपपातकादिभिः। वसिष्ठः यं न सन्तं न चाऽसन्तं नाऽश्रुतं न पहुश्रुतम् । न सुवृत्तं न दुर्वृत्तं वेद कश्चित् स ब्राह्मणः ॥ 11.0., विशुका नाम ; A. S. B., त्रिपुक्णा नाम A.S. B., वृत्तवतामपि 3 I.O., योकव्यो for नियुक्ती 4 A. S. B., निएक्लो त्रियुक्तो 51. O. and Udaipur Ms., नेम्याति; A.S. B., नेपठे 6 A. S. B., नित: 7 I. O., मर्यादिज्ञानम् 8 I.O., न पा सन्त 9A.S. B.,न सरत ·३] दानकाण्डे पात्राणां लक्षणम् । 'सन विशिष्टाभिजनः। 'असन् तद्विपरीतः। ब्राह्म- गोत्कर्षमकाशनं यो न करोति स पात्रमिति (तात्पर्यम्) । यमशांतातपी तपो धर्मो दया दानं सत्यं शौचं स्वधीणा । विद्या विज्ञानमास्तिक्यं एतद्राह्मणलक्षणम् ॥. वसिष्ठः योगः क्षमा दया दानं धर्मः सत्यं श्रुतं घृणा । विद्या विज्ञानमास्तिक्यं एतद्राह्मणलक्षणम् ।। पैठीनसि क्षमा दमो दया दानं धर्मस्सत्यं श्रुतिपणा। विद्याविज्ञानमास्तिक्यं एतद्रामणलक्षणम् ।। दाता सद्विद्यया युक्तश्चैतद्रामणलक्षणम् । कश्चित् ते तपो योनिः एतद्रामणलक्षणम् ॥ 1 Udaipur Vs., rcads wrongly aden: 49: A.S. B. and I.O., give a better reading:-तत्र एतेना- रमोत्कर्षणप्रकाशनम् 3A.S. B. and I. O., add तापर्यम् I.O., सान श्रुतिः पृषा 5A.S. B.and I. O., विपा दिनपनस्वयम् GA.S. B. and I. O., योगस्वरोदला दान सर्व शो भूत प्रम 7... S. B. and I.O., अपिरमायेऽयम् 8 A. S. B. and I. O., supply this lino which is missing in Udaipur Us.

·वसिष्ठो यमच
5I.O., नाऽन्यः माझणो भवति न कुशीलवःA.S.B., नाउन मारे
कृत्यकरपतरी
[३
विद्यातपोभ्यां यो हीनो जातिव्राह्मण एव सः।
केचित् विद्वानविद्वांश्च ब्राह्मणो मेध्य एव सः॥
परं 'देवतमपि च तत् ।
द्वितीयश्चैके। अश्रोत्रिया अननूचाना अनमयः शूद्रः
धर्माणो भवन्ति । मानवे चात्र श्लोकमुदाहरन्ति ।
न' मृपा ब्राह्मणः क्रियाकृत्वः शीलो न दाम्भिकः ।
न शूद्रप्रेषणं कुर्यात् न स्तेनो न चिकित्सकः ॥
अब्राह्मणोऽनधीयानो भैक्षमात्र चरेहिजा'।
तं ग्रामं दण्डयेद् राजा चौरवृत्तिप्रदो हि सः॥
शातातप:
अब्राह्मणास्तु पट्प्रोक्ता ऋपिः शातातपोऽब्रवीत्।
आद्यो राजवतस्तेषां द्वितीयः क्रयविक्रयी ।।
तृतीयो यहुयाज्यश्च चतुर्थों ग्रामयाजकः ।
1 A.S. B. and I.O., कचित्
21.0., ब्राह्मणो मेध्यमानवः
३ A.S. B. and I.O., देवतमग्निवत्
4 1.0., अथोत्रियान् अननुवाक्यान्
न वणिक न फुशीलवः
6 I.0., न शूद्रप्रेपर्ण पूर्वन्
7 I.O. and A. S. B., अवता छनधीयाना यम भक्षयरा दिया
81.0., चौरभषयदो

·३] दानकाण्डे पात्राणां लक्षणम् पञ्चमस्त्वधिभूस्तेपां ग्रामस्य नगरस्य च अनागतस्तथा पूर्वा सादित्यां चैव पश्चिमाम् । नोपासीत द्विजः सन्ध्यां स पठोब्राह्मणः स्मृतः॥ 'बहुयाज्यो' बहवो याज्या यस्य। 'भृतो ग्रामस्य नगर- स्येत्यन्वयः। वसिष्ठः उदक्यान्वासते 'ये च केचन मानवाः। कुलं वा श्रोत्रियं येषां सर्वे ते शूद्रधर्मिणः॥ 'अन्वासते कर्मकाले समीप एच तिष्ठन्ते । मनुः गोरक्षकान् वाणिजकान् तथा कारकुशीलवान् । प्रैष्यान वाटुंपिकांश्चैव विप्रान् शूद्रवदाचरेत् ॥ ये व्यपेताः स्वकर्मभ्यः परपिण्डोपजीविनः। 11.0. and A.S. B., पचमस्तु भूतस्तेषां, which accords better with the explanation below. 2 I. O. and A. S. B., अनागर्ता तु यः पूर्वा 3 I.O., शस्तो for पछः 4 I. O., मतः for स्मृतः 5 I. O., T.; the reading 3974: in Udaipur Ms, is obviously wrong. 6 I.0. 7 I.O.and A.S. B. ये च केचिदनमयः 8 Udaipur Als., अभ्यासते DI.O. and A.S. B. 10 Udaipur Ms., यो यजेत.

·“अथ मनुः 7 I.O. substitutes for tho lino साधीवे इदि साहयनन् कृत्यकल्पतरौ [1 द्विजत्वमभिकान्ति' तान् वै शूद्रवदाचरेत् ॥ पात्रस्य हि विशेषेण 'श्रद्दधानास्त एव च । अल्पं वा बहु वा प्रेत्य दानस्य प्राप्यते फलम् ॥ दक्षः शतं द्विगुणसाहनं अनन्तश्च यथाक्रमम् । दाने फलविशेपस्स्यादित्यपामेवमेव हि ॥ मनुदक्षव्यासाः सममब्राह्मणे दानं द्विगुणं ब्राह्मणवे । सहस्रगुणमाचार्य अनन्तं वेदपारगे। 'अब्राह्मणो' राजभृत्यादिष्पविधः शातातपोक्तः । सममत्राह्मणे दानं द्विगुणं ब्राह्मणवे । प्राधीते शतसहस्रमनन्तं वेदपारगे। 1 A. S. B. and I. O., अनुकुर्वन्ति 2 I. 0., प्रधानतयैव च 3 I.O., फलमश्नुते 4 A.S. B., समद्विगुणसाही; I. 0., सम द्विगुण. 5A.S. B. and I. O., विद्यायामेवमेव हि 6 Udaipur Ms. and I. O., सगुण for द्विगुण वेदपारगे. This is noted inA.S. B. as a rariant- 8 I. O. and A. S. B., omit tho sloka.

·दानकाएडे पात्राणा लक्षणम्
'प्राधीत प्रारब्धाध्ययनः ।
बृहस्पतिः
शूद्रे समगुणं दानं वैश्ये तद्विगुणं स्मृतम् ।
क्षत्रिये त्रिगुणं प्राहुरनन्त' ब्राह्मणे स्मृतम् ॥
श्रोत्रिये चैव साहसू आचार्ये द्विगुणं ततः।
आत्मज्ञे शतसाहस्रमनन्तं त्वग्निहोत्रिणि ।।
यमः
शूद्रे समगुणं दानं वैश्ये त्रिगुणमुच्यते ।
पडणं क्षत्रिये प्राहुविने दशगुणं स्मृतम् ॥
व्यसनातस्य' रक्षार्थ ब्राह्मणार्थं च याचतः।
एवमन्विष्य दातव्यं सर्वदानेष्वयं विधिः॥
मातापितृविहीनं तु संस्कारैः ब्राह्मणादिभिः।
यस्स्थापयति तस्येह पुण्यसंख्या न विद्यते ॥
न तपो ह्यग्निहोत्रेण नाऽग्निष्टोमेन लभ्यते ।
यच्छ्रेयः प्राप्यते पुंसा विप्रेण स्थापितेन वै ॥
'व्यसनं राजचौराद्युपद्रवः । 'आपत्' दुर्भिक्षाद्यु-
1A.S. B., पडणं ब्राह्मणे स्मृतम्
21.0., पुनः for स्मृतम्
3A.S. B. and I. O., व्यसनापदणार्थ च कुटुम्वार्थ च याचते
4 A.S. B. and I.0., उद्वहनादिभिः
5 A. S. B. and I. O., न तच्छुयोऽमिहोत्रेण
6 Supplied by A.S. B. and I. O.

·'निवेशो विवाहः। 'वैश्वजितः' सर्वस्वदक्षिणायै कृत्यकल्पतरौ [३ पद्वः। आयोऽर्थशब्दोऽत्र निवृत्तिहेतुवचनः। मनुः सान्तानिकं यक्ष्यमाणमध्वगं सार्ववेदसम् । गुर्वर्थ पितृमानर्थ स्वाध्यायायुपतापिनः ॥ नवैतान स्नातकोन विद्याद्राह्मणान् धर्मभिक्षुकान् । निस्वेभ्यो देयमेतेभ्यो दानं विद्याविशेपतः ।। एतेभ्यो हि द्विजाग्रयेभ्यो देयमन्नं सदक्षिणम् । इतरेभ्यो बहिर्वेदि कृतान्नं तु विधीयते ॥ 'सान्तानिका सन्तानमयोजनविवाहाचीं। 'अध्वगः' अत्र क्षीणपाथेयः। 'सार्ववेदसः' सर्वस्वदक्षिणयज्ञकृत् । 'उपतापी' व्याधिपीडितः। 'विद्याविशेपत' इति, अल्प- विद्यायाऽल्पं, बहुविद्याय वहित्यर्थः । गौतमः गुर्वर्थनिवेशोपधात्तिक्षीणयक्ष्यमाणाध्ययनाध्वसंयो- गवैश्वजितेपु द्रव्यसंविभागो बहिर्वेदि भिक्षमाणेषु कृता नमितरेषु'। कृतविश्वजिद्यागः। यहिदि ग्रहणात् एतेभ्यो यहि- 1 A. S. B., मृताममितरेभ्यः; citation corrupt in Mss; corrected. 3 A. S. B., निवेशोविपाह; Udaipur Ms. reads wrongly विशेपो, not found in tho guotation. 3 I. O. and A. S. B., HET Udaipur Vs. TESTIT ·1] दानकाण्डे पात्राणां लक्षणम् वैद्यपि धनमवश्यं देयम् । अन्येभ्यस्तु 'अन्तवैद्येव धन- धान्यनियमः । वहिर्वेदितु कृतान्नस्यैव । बौधायनः *स्वब्राह्मणश्रोत्रियवेदपारगेभ्यः गुर्थनिवेशोषधार्थ- त्तिक्षीणयक्ष्यमाणाध्ययनाध्वसंयोगवैश्वजितेपु द्रव्यसं- विभागो यथाशक्ति कार्यों बहिर्वेदि भिक्षमाणेपु कृतान्न मितरेपु ।, आपस्तम्बः भिक्षणे निमित्तमाचार्यो विवाहो यज्ञो मातापित्रोर्व- भूपोऽहंतश्च नियमविलोपः । तत्र गुणान् समीक्ष्य यथा- शक्ति देयम् । इन्द्रियप्रीत्यर्थं तु भिक्षणमनिमित्तं न तदाद्रियेत। 'वुभूी भरणेच्छा । अहतश्च नियमविलोपः। अधि- कारिणामावश्यककर्मविलोपप्रसनः। विष्णु पुरोहितस्त्वात्मन एवं पात्रम् । यस्यैते पुरोहितादयः तस्यैव तेऽन्यगुणरहिता अपि पुरोहितादित्वेनैव पात्राणि । 1 A. S. B.and I. O., अन्तर्वेश्वधनधान्यनियमः; Udaipur Ms. reads wrongly अज्ञानायव 3 I.O., मुद्राह्मण 3 I. O., interpolates पुस्पमिक्षयम् * A.S. B., interpolates पुरोहित-स्वहितपुत्रजामावरष

·४०
'कृत्यकल्पतरी
[३
दाने व्यासः
मातापितपु यद्दत्तं भ्रातृषु स्वसुतासु च ।
जायात्मजेषु' यहत्तं सोऽनिन्दस्वर्गसंक्रमः॥
पितुः शतगुणं दानं सहस्र मातुरुच्यते ।
अनन्तं दुहितुर्दानं सोदय दत्तमक्षयम् ।।
'मातापितृपु यइत्तमित्यादीनामयमर्थः-यत् प्राति-
स्विकं विद्याधनादि तवृत्तं विशिष्टफलमित्यर्थः ।
.
4
मातापित्रोणुरी मित्रे विनीते चोपकारिणे ।
दीनानाथविशिष्टेभ्यो दातव्यं भूतिमिच्छता ॥
अदत्तदाना जायन्ते परभाग्योपजीविनः।
'उपकारिण' परोपकारपरे। 'विनीत' सुशिक्षितः।
"विशिष्टो' गुणातिशयेन । परभाग्योपजीवशीलिनः ।
संवतः
दानान्येतानि देयानि तथान्यानि च सर्वशः।
:: दीनान्धकृपणार्थिभ्यः श्रेयाकामेन धीमता।
'विष्णुः
न दानं यशसे [ दद्यात् ] न भयानोपकारिणे ।
न नृत्यगीतशीलेभ्यो धर्मोऽयमिति निश्चयः॥
1 I.O., जायापत्योस्तु
2 Udaipur Ms., विद्यायलादि
3 I.O. and A. S. B., दतं तु सफल भवेत,
.

·दानकाण्डे पात्राणां लक्षणम्
'उपकारिणे आत्मोपकारकाय प्रत्युपकारसमीहयेत्यर्थः।
तथा तद्धनानि राजा गृहीयात् ।
महाभारते
तद्भक्तास्तद्धना राजन् तदूगृहास्तव्यपाश्रयाः ।
अर्थिनश्च भवन्त्यर्थे तेपु.दत्तं महाफलम् ॥
हतसर्वस्वहरणा निर्दोपाः प्रभविष्णुभिः।
यन्ति स्वभक्तानां तेषु दत्तं महाफलम् ॥
हृतस्वा हृतदाराश्व ये विमा देशविक्षवे।
अर्थार्थमभिगच्छन्ति तेभ्यो दत्तं महल्फलम् ॥
तपस्विनस्तपोनिष्ठास्तथा भैक्षराश्च ये।
अर्थिनः किञ्चिदिच्छन्ति तेषां दत्तं महत्फलम् ॥
'तक्ताः तदेव दीयमानं भक्तं अदनीयं पाते तथा ।
एवं तद्धनादिशब्दा अपि । 'स्वभक्तानां स्वदत्तानाम् ।
अथ शातातपपराशरी
सन्निकृष्टमधीयानं ब्राह्मणं योऽप्यतिक्रमेत् ।
भोजन चैव दाने च दहत्यासप्तमं कुलम् ॥
वसिष्ठव्यासशातातपपराशराः, बौधायनश्च द्वितीये
यस्य त्वेकगृहे भूखों दूरे चापि बहुश्रुतः।
पहुश्रुताय दातव्यं न मूर्खस्य व्यतिकमः॥
I A. S. B. and I. O., 0545; Udaipur 18. reads
wrongly तदुक्त
A. S. B. and I. O., नास्ति मूर्से

·४२
[1
कृत्यकल्पतरौ
ब्राह्मणातिक्रमो नास्ति विप्रे चेदविवर्जिते ।
ज्वलन्तमग्निमुत्सृज्य न हि भस्मनि हूयते ॥
वसिष्ठः
यथा काष्टमयो हस्ती यथा चर्ममयो मृगः ।
यश्च विप्रोऽनधीयानत्रयस्ते, नामधारकाः॥...
विद्वगोज्यमविद्वांसो येपु राष्ट्रपु भुञ्जते ।
तान्यनावृष्टिमिच्छन्ति सहसा' जायते भयम् ॥ .
१
राजधानी यथा शून्या यथा कूपश्च निर्जलः।
यथा हुतमनग्नौ वा तथा दत्तं द्विजे नरें ।।
भविष्यपुराणे
यस्त्वासन्नमतिकम्य ब्राह्मणं पतिताहते।
दूरस्थं भोजयेत् मूदो गुणाढ्यं नरकं व्रजेत् ॥
तस्मानाऽतिफमेत्
सम्बन्धिनस्तथा सर्वान् पौहिनमतिथि तथा ।।
भागिनेयं विशेपेण तथा यन्पून गृहाधिपः ।
नाऽतिझामन्नरस्त्यैतान्मूानपिच गोपते ।।
ग्रामणान् मातियेशिकान् ।
1.1.S. B.and 1.0., मान
A.S.V., मरने I.O., भतरे
3 ... S. B. and I.O., संतरिमी या
11.0., मुगणना

·३]
दानकाण्डे पात्राणां लक्षणम्
अतिक्रम्य महारौद्रं रौरवं नरकं व्रजेत् ।
ब्राह्मणोऽत्राल्पविद्यः। 'मूर्खस्याऽतिक्रमे दोपाभावस्य
'नाऽमूर्खव्यतिक्रम' इति व्यासादिभिरनभिधानात्। 'मूर्खा-
निति सम्बन्धिदौहित्रादीनामेव विशेषणम् ।
पात्रभूतो हि यो विप्रः प्रतिगृह्य प्रतिग्रहम् ।
असत्सु विनियुञ्जीत तस्मै देयं न किञ्चन ॥
सञ्चयं कुरुते यश्च प्रतिगृह्य समन्ततः।
धर्मार्थ नोपयुक्त यो न तं हि सुखमानयेत् ॥
'असत्सु निषिद्धेषु यूतादिपु ।
विधिहीने तथा पाने यो ददाति प्रतिग्रहम् ।
न केवलं हि तद्याति शेषमप्यन नश्यति ॥
1 Udaipar tost corrupt; toxt follows A. S. B. and
I.O.gencrally; but A. S. B. has व्यासादिभिः विधानात्
instead of व्यासादिभिरनभिधानात्
A.S. B. and I. O., असत्सु विनियुधोत; Udaipur us.
reads wrongly असत्सपि न युप्रीत
3A.S.B..अर्थ समयते पथ प्रतिरम समन्ततः।
धर्मार्थ नोपयुले च न त तस्करमर्षपेत् ।
असत्य निपिशु पनादिषु । An alternatiro reading
in I. O. for the last clause is न त दामनयेत
A. S. B., न बने हि सदस्य पेपरम्पस नापति ।

·कृत्यकल्पतरौ
سر
यमः
अवतानाममन्त्राणां जातिमात्रोपजीविनाम् ।
नैपां प्रतिग्रहो देयो न शिला तारयेच्छिलाम् ॥
अपविद्धाग्निहोत्रस्य गुरोर्विप्रियकारिणः ।
द्रविणं तैन' दातव्यं सततं पापकर्मणः।।
न प्रतिग्रहमहन्ति वृपलाध्यापका द्विजाः।
शूद्रस्याऽध्यापनाद्विमः पतत्यत्र न संशयः॥
अंत्र च व्रतमन्त्ररहितानां दाननिषेधो मन्त्रवद्गवादि-
दानविशेषविषयः।
"मन्त्रपूर्ण च यद्दानं अपात्राय प्रदीयते ।
दातुर्निकृन्तते हस्तं भोक्तर्जिहां निकृन्तति"।
.
इति शातातपवचनात्।
"उपल्लवन्ति दातारं गौरश्वः काञ्चनं क्षितिः।
अश्रोत्रियस्य विप्रस्य हस्तं दृष्ट्वा निराकृतेः" ।
इति “वसिष्ठवचनात् पुनः सद्विप्रविपयः, न पुनर्दानमा
अविषयः। अब्राह्मणब्राह्मणवादीनां दानमात्रस्य "सममः
ब्राह्मणे दानं द्विगुणं ब्राह्मणवे" इत्यादिवाक्यदर्शितत्वात् ।
11.0., नैव for ने
3 I. O., मन्त्रपूर्व
3 A.S. B. and I.O., उपरुन्धन्ति
4 I.O., वसिष्ठवचनाय न धनदानमानविषयः

·३]
दानकाण्डे पात्राणां लक्षणम्
व्यासः शातातपश्च प्रथमे
नष्टशौचे व्रतभ्रष्टे विप्रे वेदविवर्जिते ।
रोदित्यन्नं दीयमानं किं मया दुष्कृतं कृतम् ॥
शौचहीनाश्च ये विप्रा न च यज्ञोपवीतीनः।
हुतं दत्तं तपस्तेपां नश्यत्यत्र न संशयः ॥
ऊपर वापितं बीजं यच्च भस्मनि हुयते ।
क्रियाहीनेषु यद्दत्तं वित्तनाशो विधीयते ।।
प्रस्तरे पतितं बीजं भिन्नभाण्डे च दोहनम् ।
भस्मन्यपि हुतं द्रव्यं तद्वद्दानमसाधुपु ॥
यमः-
यस्तु लिङ्गयच्युतां वृत्तिमलिङ्गेभ्यः प्रयच्छति ।
घोरायां भ्रूणहत्यायां पच्यते नाऽत्र संशयः॥
मनुर्विष्णुश्च प्रथमे
न वार्यपि प्रयच्छेत बैडालवतिके द्विजे ।
न* यकवतिके पाप नाश्येदविदि धर्मवित्॥
शिष्टेवेतेपु दत्तं हि विधिनोपार्जितं धनम्।
1A.S. B. and I. O., त्रिपु
2 Udaipur fs. xeads तत्वज्ञाने समाप्तिपु
34. S. B., यस्तु लिङ्ग्युचितां वृत्तिमलिग्निभ्यः प्रयच्छति
I. O., यस्तु निकुञ्चिता त्ति लिंगेभ्यः सम्प्रयच्छति
4 A.S. B. and I.O., नरकप्रतिके थापे
BA. S. B., कर्मवित
GA.S. B., विष्वपि

·कृत्यकल्पतरौ [३ दातुर्भवत्यनाय परत्राऽऽदातुरेव च ॥ यथा प्लवेनौपलेन निमजत्युदके नरः। दातृमतिग्रहीतारौ 'तथैवाऽज्ञो निमन्जतः॥ मनुर्विष्णुश्च धर्मवर्जी सदा लुब्धः छाभिको लोकदाम्भिकः। बैडालन्नतिको ज्ञेयो हिंस्रः सर्वाभिसन्धकः ।। यस्य धर्मध्वजो नित्यं स्वर्गध्वज इवोच्छ्रितः। प्रच्छन्नानि च पापानि बैडालं नाम तद्वतम् ॥ अल्पदृष्टिनिष्कृतिक स्वार्थसाधनतत्परः। शठो मिथ्याविनीतश्च यकवृत्तिधरो द्विजः ॥ ये धकनतिनो विप्रा ये च मार्जारलिगिनः । ते पतन्त्यन्धतामिस्र तेन पापेन कर्मणा ॥ यमः min- यः कारणं पुरस्कृत्य व्रतचर्या निषेवते । पापं व्रतेन प्रच्छाद्य पैडालं नाम तद्वतम् ॥ अर्थ च विपुलं गृह्यं दत्वा लिग विवर्जयेत् । 1 Udaipur Aſs., 141 ta: TA.S. B. and I.O., द्वितीयम् 3A. S. B., मुरापत्र A.S. B. and I.O., बभोरटिः नेते 5A.S. B., पातपरी; I. O., परमवारी GA.S. B. and I.O.

·३]
दानकाण्डे पात्राणां लक्षणम्
आश्रमान्तरितं वक्ष्ये वैडालं नाम तद्गतम् ॥
प्रतिगृह्याऽऽश्रमं यस्तु स्थित्वा तत्र न तिष्ठति ।
आश्रमस्य विलोपेन वैडालं नाम तद्वतम् ॥
दत्वोदकेन कन्यां तु कृत्वा चैव प्रतिग्रहम् ।
कृतार्थी नार्थवान् यश्च येडालं नाम तद्वतम् ।
यतीनामाश्रमं मत्वा प्रणमेत हि यः पुनः।
यतिधर्मविलोपन बैडालं नाम तद्वतम् ।।
दाने व्यासः
अमचीर्यसमुत्पन्नो' मन्त्रसंस्कारवर्जितः।
जातिमात्रोपजीवी तु न “भवेद्ब्राह्मणः स तु ।।
गर्भाधानादिभिर्मुक्तः तथोपनयनेन च ।
न कर्मकृन्न चाऽधीते स भवेद्बामणयः॥
स्मृतिः
अवती वैश्यराजन्यो शुद्रश्वाऽचारपणास्त्रयः।
वेदव्रतविहीनश्च प्राहमणो ग्राणवः ।।
1I.O., lor पक्ष
3 I.O., गला प्रतिशेत and aaiममेत
3 ... S. B., प्रगत्रयनुत्पमो
A.S. B., भरेमान
G Udaipurts, Trtorys
6 Udaipur Jis. reads 7 irrid
7 I.0.0minthisil sex

·कृत्यकल्पतरौ
।
यमः
यस्य वेदश्च वेदी च विच्छिद्यते त्रिपूरुपम् ।
स वै दुर्ब्राह्मणो ज्ञेयो यश्चैव वृषलीपतिः ॥
धूर्ते वन्दिनि मत्ते च कुवैद्ये कितवे शठे ।
भाटचारणचौरेभ्यः दत्तं भवति निष्फलम् ॥
महाभारते
पङ्ग्वन्धयधिरा मूका व्याधिनोपहताश्च ये।
भर्त्तव्यास्ते महाराज न तु देयः प्रतिग्रहः ।।
.
इति *भहृदयधरात्मजमहासान्धिविग्रहिकभश्रील.
क्ष्मीधरविरचिते कृत्यकल्पतरौ दानकाण्डे
पात्रापात्रनिरूपणपर्व।
II.0.cites यमः here,
2 A. S. B. and I. O., मामे, and पुर्बट; Udaipur Ms.
reads ऋोपे
3A.S. B. and I.O., चारसारण
1I.O.andA.S.B.

·४
अथ महादानानि
तत्र मत्स्यपुराणे'
अथाऽतः सम्प्रवक्ष्यामि महादानानुकीर्तनम् ।
दानधर्मेऽपि यत्मोतं विष्णुना प्रभविष्णुना ॥
सर्वपापक्षयकरं नृणां दुस्वप्ननाशनम् ।
यत्तु पोडशधा प्रोक्तं वासुदेवेन भूतले ॥
पुण्यं पवित्रमायुष्यं सर्वपापहरं शुभम् ।
पूजितं देवताभिश्च ब्रह्मविष्णुशिवादिभिः ।।
आद्यं तु सर्वदानानां तुलापुरुपसंज्ञकम् ।
हिरण्यगर्भदानं च ब्रह्माण्डं तदनन्तरम् ॥
कल्पपादपदानं च गोसहस्रं तु पञ्चमम् ।
हिरण्यकामधेनुश्च हिरण्याश्वस्तथैव च ।
हिरण्याश्वरथस्तद्वद्धमहस्तिरथस्तथा ॥
पञ्चलाङ्गलकं तद्वद्धरादानं तथैव च ।
द्वादशं विश्वचनं च ततः कल्पलतात्मकम् ॥
सप्तसागरदानं च रत्नधेनुस्तथैव च ।
महाभूतघटस्तद्वत् पोडशः परिकीर्तितः ॥
1 Anandāstama edn., 1907, p. 557
AA.S. B., योक्तम्
3A.S. B. and I. O., संज्ञितम्
4 d for च in printed मत्स्यपुराण
७

·perhaps for शूलिना. The printed book confirms कृत्यकल्पतरौ तथा' यस्माद्विघ्नसहसूण महादानानि सर्वदा । रक्षन्ति देवताः सर्वा एकैकमपि भूतले ॥ एषामन्यतमं कुर्याद्वासुदेवप्रसादतः। न शक्यमन्यथा कर्तुमपि शक्रेण भूतले ॥ तस्मादाराध्य गोविन्दमुमापतिविनायकौ । महादानमखं कुर्याद्विपैश्चैवाऽनुमोदितः ।। तथा अयने विषुवे पुण्ये व्यतीपाते दिनक्षये। युगादिपूपरागेपु तथा मन्वन्तरादिषु ॥ संकान्तौ वैधृतिदिने चतुर्दश्यष्टमीषु च । सितपश्चदशी 'सर्वा द्वादशीष्वष्टकासु च ।। यात्रोत्सवविवाहेपु* दुस्स्वमेद्भुतदर्शने । द्रव्यब्राह्मणलाभे च श्रद्धा वा यत्र जायते ॥ तीर्थे चाऽऽयतने गोष्ठे कृपारामसरित्सु वा । गृहे वाऽथ वने वाऽपि तडागे रुचिरे तथा । महादानानि देयानि संसारभयभीरुणा। 1 Omitted by I. O. 2 A. S. B. and I.C.; शक्रेण ; Udaipur Ms. has बाले 3 मरस्य. पु. p.658 has पर्व for सर्वा 4 A. S. B. and I. 0., यशोत्सव so also printed text- 5 LO., for पा ·४] दानकाण्डे तुलापुरुपदानविधिः अनित्यं जीवितं' यस्माद्वसु चाऽतीव चञ्चलम् ॥ केशेष्विव गृहीतस्तु मृत्युना धर्ममाचरेत् । तत्र तुलापुरुषदानविधिः (१) पुण्यादितिधिमासाद्य कृत्वा ब्राह्मणवाचनम् ॥ पोडशारतिमानं तु दश द्वादश वा करान् । मण्डपं कारयेद् "विद्वान् चतुर्भद्राननं बुधः ॥ 'कृत्वा ब्राह्मणवाचन' ब्राह्मणान् पुण्याहस्वस्तिवृद्धिश- ब्दान् ॐकारपूर्वकान् निर्वाचयित्वा, क्षनियादिस्तु यज- मानो निरोङ्कारान् स्वस्त्यादिशब्दान् वाचयेत् । "पुण्याहवाचनं देवे ब्राह्मणस्य विधीयते । एतदेव निरोङ्कारं कुर्यात् क्षत्रियवैश्ययो" इति यमवचनात्। 'कर'श्वान कफोण्युपक्रमो मध्याहुल्य- अपर्यन्तः। “मध्यागुठीकूर्परयोर्मध्यप्रामाणिकः कर" इत्य- हुलीसंयुक्तस्मरणात्। 'चतुर्भद्राननं चत्वारि भद्राणि आननानि यस्य सः। 1A.S. B. and I. O., जीवित; but Udaipur Ms. has जीवन I.O., पुग्यो तिथिमपासाय 3 I.O., पोशालिमा : but Udaipur us. has पौडधार- स्मविमान LO.. धीमान चतुर्भशल युधः 5I.O., माद 01.S. B.and I.O., interpolate सनानि द्वाराणि ·7 Tho entire passage in Udaipur Ms. is corrupt and कृत्यकल्पतरौ [७ तथा' सप्तहस्ता भवेद्वेदिः मध्ये पञ्च कराया। तन्मध्ये तोरणं कुर्यात् सारदारमयं शुभम् ॥ कुर्यात् कुण्डानि चत्वारि चतुर्दिक्षु विचक्षणः । नमो भगवते वासुदेवायेति पूरणम् ) सुमेखलायोनियुतानि सम्यक सम्पूर्णकुम्भानि महासनानि । सुताम्रपात्रद्वयसंयुतानि मुयज्ञपात्राणि सुविष्टराणि ॥ हस्तप्रमाणानि तिलाज्यधूप- पुष्पोपहाराणि सुशोभनानि । पूर्वोत्तरे हस्तमिताऽथ वेदी ग्रहादिदेवेश्वरपूजनाय ॥ "ग्रहादि'इत्यादिशब्दोपात्ताश्चैते अधिदेवता ईश्वरा- दयः, प्रत्यधिदेवताः अग्न्यादयो, "विनायकशुभवाय्वाका- 1 मत्स्य. पु. p. 558 2 Lino omitted by A. S. B. and I. 0. 3 मत्स्य. पु. p. 658 has समेराला * मत्स्य. पु. कुर्यात् ; A.S. Band I.O. baro तत्र 6 A. S. B. and I. O., इस्तिमिता च B Udaipur Ars. reads पूजनानि .. is restorcd abovc. 8 A. S. B. and I. O., दुर्गावाप्पा ·४ दानकाण्डे तुलापुरुपदानविधिः शाश्च अश्विनौ चमत्स्यपुराणे एव ग्रहयज्ञोक्ता योद्धव्याः। अचर्चार्चन' ब्रह्मशिवाच्युतानां तत्रैव कार्य फलमाल्यवस्त्रैः। लोकेशवर्णाः परितः पताकाः मध्ये ध्वजः किङ्किणिकायुतस्स्यात् ॥ 'अर्चार्चनं प्रतिमापूजनम् । तत्रैव' ग्रहवेद्याम् । 'लो. केशवर्णाः' लोकपालसवर्णाः पीतरक्तकृष्णनीलाञ्जननिभाः श्वेतकृष्णहरितशवला: । 'पताका' पूर्वादिदिक्षु ऐशान्या- तासुयथासंख्य कार्या इत्यर्थः । किङ्किणिका' क्षुद्रघण्टिका। द्वारेपु कार्याणि च तोरणानि चत्वार्यपि क्षीरिवनस्पतीनाम् । अश्वत्थोदुम्बरप्लक्षन्यग्रोधानां पूर्वपश्चिमदक्षिणोत्तरद्वा- रेपु यथाक्रम तोरणानि कुर्यात् । द्वारेपु कुम्भद्वयमत्र कार्य सूग्गन्धधूपाम्बररत्नयुक्तम् । "शाकेदीचन्दनदेवदार- श्रीपर्णविल्यमियकाजनानाम् ॥ 1 बनानामति मुदितमास्यपुराणे पृष्टे. 558 3 मारल. पु.P.558 31.0., सवर्ग: for सलाः 1 मारल.पु. p.553 5 मस्स. I. p. 538 Ibid, शालेहदी 6 lbid, 13 tho reading of I. 0. ;

·[४
५४
3 A.S. B. and I. O., but Udaipur Afs. reads खा
1 Ibid, दृढ़
कृत्यकल्पतरौ
स्तम्भद्वयं हस्तयुगावखातं
कृत्वा 'ऋजु पञ्चकरोच्छ्रितं च ।
तदन्तरं हस्तचतुष्टयं स्यात्
अथोत्तराङ्गच तदीयमेव ।।
'श्रीपर्णी गम्भारी । 'प्रियको' बीजपूरकः । 'उत्तराम
स्तम्भद्वयोपरिकाष्ठम् । तदीयं स्तम्भसजातीयं काष्ठमयम् ।
तदङ्गजातिश्च तुलाऽवलम्ब्या"
हैमेन मध्ये पुरुषेण युक्ता।
दैर्येण सा हस्तचतुष्टयं स्यात्
पृथुत्वमस्यास्तु दशाङ्गुलानि ॥
'पुरुषेण' विष्णुना तत्मतिमयेत्यर्थः । 'दशाङ्गुलानी-
त्यत्र' अङ्गुलिमानं तु छन्दोगपरिशिष्टोक्तम्-
"अङ्गुष्ठाङ्गुलिमानं तु यत्र यत्रोपदिश्यते ।
तत्र तत्र वृहत्पर्वग्रन्थिभिलक्षयेत्सदा" ॥
सुवर्णपट्टाभरणा च कार्या
सलोहपाशद्वयशृङ्खलाभिः ।
भुजान्तश्चरणस्थितच
3 I.O., जीवक
.4 A.S. B. and I.O., समानजातिय
5 I.O., हेमेन युका पुरुषेण मध्ये
6 Udaipur Ms., अन्यन्नु
7 Udaipur Ms. reads. दशालादत्यर्थ घ्यलमान

·४] दानकाण्डे तुलापुरुपदानविधिः युता सुवर्णेन च रत्नमाला- विभूपिता माल्यविलेपनाभ्याम् ॥ 'सलोहपाशद्वयशृङ्खलाभि' (श्रुतेति) सुवर्णधारणा- ५ (पुरुषधारणार्थ च) फलकधारिणीभिर्लोहपाशद्वया- वलम्यितशृङ्खलाभियुता कार्येत्यर्थः । चक्र लिखेद्वारिजगर्भयुक्तं नानारजोभि वि पुष्पकीर्णम् ॥ वितानकं चोपरि पञ्चवर्ण संस्थापयेत् पुष्पचने सशोभम् ।। अत्विजो वेदविदश्च कार्याः स्वरूपवेपान्वयशीलयुक्ताः । विधानदक्षाः पटवोऽनुकूला: ये चाऽयदेशप्रभवा द्विजेन्द्राः ॥ गुरुश्च वेदान्तविदार्यदेश- समुद्भवः शीलकुलाभिरूपः। कार्यः पुराणाभिरतोऽतिदक्ष प्रसन्नगम्भीरसरस्वतीकः॥ 1I.O. Supplies words in brackets 2 मास्य. पु. p.658 388. B. and I.O., पुष्पफलोपगोमम 4 Udaipur As., अभ्यर्थिनी 5 Udaipur Afs., वेशद्वयशीलयुक्ताः 6 Udaipur Ms., विजेभ्यः T.Udaipur Ms., शोभनराफियुक्तः ·1 Udaipur text corrupt; restored from I, 0.aad d. S. B. कृत्यकल्पतरौ . सिताम्बरः कुण्डलहेमसूत्रः केयूरकण्ठाभरणाभिरामः। पूर्वेण ऋग्वेदविदो भवेतां यजुर्विदौ दक्षिणतश्च कार्यों ॥ स्थाप्यौ द्विजो सामविदौ च पश्चा- दाथर्वणावुत्तरतश्च कार्यों। विनायकादिग्रहलोकपाल- वस्वष्टकादिव्यमरुद्गणानाम्॥ ब्रह्माच्युतेशार्कवनस्पतीनां स्वमन्त्रतो होमचतुष्टयं स्यात् । जप्यानि सूक्तानि तथैव चैषां अनुक्रमेणैव यथाऽनुरूपम् ॥ 'वस्वष्टकै ति वस्वष्टकशब्देन वसूनामष्टानां मिलितानां देवतात्वम् । 'स्वमन्त्रता' स्वस्वमन्त्रवेदैः (वेदमन्त्रैः)। 'होमचतुष्टयमिति' वेदचतुष्टयसाध्यत्वाद्धोमानां चतुष्वम् । 'जप्यानि' ऋत्विरिभरिति शेपः । 'एप' होमदेवानाम् । होमावसाने कृततूर्यनादो गुरुहीत्वा बलिपुष्पधूपान् । आवाहयेल्लोकपतीन् कमेण मन्त्रैरमीभिर्यजमानयुक्त। पाहि सर्वामरसिद्धसाध्यै- रभिष्टुतो वज्रधरामरेश।

·४]
५७
दानकाण्डे तुलापुरुपदानविधिः
संवीज्यमानोऽप्सरसा गणेन
रक्षाऽध्वरं नो भगवन्नमस्ते ।
ॐइन्द्राय नमः
एहोहि सर्वामरहव्यवाह
मुनिप्रवीरैरभितोऽभिजुष्ट ।
तेजोयलाल्लोकगणेन' सार्द्ध
ममाऽध्वरं रक्ष कवे नमस्ते ॥
ॐ अग्नये नमः
एह्येहि वैवस्वत धर्मराज
सर्वामरैरचित धर्ममूर्ते।
शुभाशुभानन्दशुचामधीश
शिवाय' न पाहि मखं नमस्ते ।।
ॐ यमाय नमः
एह्येहि रक्षोगणनायकस्त्वं
विशालवेतालपिशाचस।
ममाऽध्वरं पाहि "शुभादिनाथ
लोकेश्वरस्त्वं भगवन्नमस्ते ।।
1 मत्स्य. पु. p.659 तेजस्विना
2 मत्स्व. पु. p. 559 दिव्यम्ते
31.0., शुभाय
4 A. S. B.I.0. and मस्प. पु. p. 659 शुभादिनाथ; Udaipur
Ms. has पिशाचनाप

·कृत्यकल्पतरौ [५ ॐ निर्वतये नमः एथेहि यादोगणवारिधीनां गणेन पर्जन्य सहाऽप्सरोभिः। विद्याधरेन्द्रामरगीयमान पाहि त्वमस्मान् भगवन्नमस्ते ॥ ॐ वरुणाय नमः एोहि यज्ञे मम रक्षणाय मृगाधिरूढः सहसिद्धसङ्घः। प्राणाधिप: 'कालकवेः सहाय गृहाण पूजां भगवन्नमस्ते ।। ॐ वायवे नमः एोहि यक्षेश्वर यज्ञरक्षा विधत्स्व नक्षत्रगणेन सार्धम् । सापधीभिः पितृभिस्सहैव गृहाण पूजां भगवन्नमस्ते ।। ॐ सोमाय नमः एथेहि विश्वेश्वर नत्रिशूल- कंपालखट्वागधरेण सार्दम् । लोकेश मूतेश्वर पज्ञसिध्यै गृहाण पूजां भगवन्नमस्ते ॥ 1 मत्स्स. 3. P. 650 असर पार, which isa.S.B. malini 3 Udaipur Ms. has a wt ·४] दानकाण्डे तुलापुरुपदानविधिः ॐ ईशानाय नमः एथेहि पातालधराधरेन्द्र नागागनाकिन्नरगीयमान । यक्षोरगेन्द्रामरलोकसार्द्ध- मनन्त रक्षाऽध्वरमस्मदीयम् ॥ ॐ अनन्ताय नमः एवेहि 'विद्याधिपते सुरेन्द्र लोकेन साई पितृदेवताभिः। सर्वस्य धातास्यामितप्रभाव विशाध्वरं नः सततं शिवाय ।। ॐ ब्रह्मणे नमः। त्रैलोक्ये यानि भूतानि स्थावराणि चराणि च । ब्रह्मविष्णुशिवः साई रक्षां कुर्वन्तु तानि मे ॥ देवदानवगन्धर्वा यक्षराक्षसपन्नगाः। ऋपयो मुनयो गावो देवमातर एव च ॥ एते ममाऽध्वरे रक्षां प्रकुर्वन्तु मुदाऽन्विताः। इत्यावाद्य सुरान्दद्यादृत्विग्भ्यो हेमभूपणम् ॥ कुण्डलानि च सूत्राणि हैमानि कटकानि च । अधाऽङ्गुलीपवित्राणि वासांसि शयनानि च ॥ 1 मत्स्य. पु. p.559 विश्वाधिपते मुनीन्द्र मत्स्य. पु. p. 559 भगवन्नमस्ते 3 मरस्य. पु. p.559 मदनो

·कृत्यकल्पतरौ
द्विगुणं 'गुरवे दद्याभूषणाच्छादनादिकम् ।
जपेयुः शान्तिकाध्यायं जापकास्सर्वतो दिशम् ॥ इति।
'शान्तिकाध्यायः' “शं न इन्द्राग्नी भवता"मित्या
दिकः। जापकाश्चाऽप्टो कर्तव्याः। मत्स्यपुराण एव तडागा
द्युत्सर्गे-
अष्टौ तु जापका कार्या वेदवेदाङ्गपारगाः।
इति वचनात् ।
तत्रोपिताश्च ते सर्वे कृत्वैवमधिवासनम् ।।
आदावन्ते च मध्ये च कुर्याद्राह्मणवाचनम् ।
ततो मङ्गलशब्देन स्नापितो वेदपुङ्गवैः ।।
त्रिः प्रदक्षिणमावृत्य गृहीतकुसुमाञ्जलिः।
शुक्लाम्बरधरो भूत्वा तां 'तुलामनुवर्तयेत् ॥
नमस्ते सर्वदेवानां शक्तिस्त्वं सत्यमाश्रिता।
साक्षीभूता जगद्धात्री निर्मिता विश्वयोनिना ।।
एकतः सर्वसत्वानि सत्यान्तशतानि च ।
धर्माधर्मकृतां मध्ये स्थापिताऽसि जगद्धिते ।
त्वं तुले सर्वभूतानां प्रमाणमिह कीर्तिता।
मां तोलयन्ती संसारादुद्धरस्व नमोऽस्तुते ।।
1A.S. B. and I. O. as well as माल. पु. 2.559 bare
रिगर्म; Udaipur alone has निगर
3A.S. B. and मास. पु.2.500 CRमाला
3 A. S. B. अनुमन्त्रोद; मास. पू. p. 500 अभिनया,
A.S.B.and I.O.

·४]
दानकाएडे तुलापुरुपदानविधिः
योऽसौ तत्वाधिपो देवः पुरुषः पञ्चविंशकः ।
स' एपोधिष्ठितो देवि त्वयि तस्मानमो नमः॥
नमो नमस्ते गोविन्द तुलापुरुपसंज्ञक ।
त्वं हरे तारयस्वाऽस्मानस्मात् संसारसागरात् ॥
पुण्यं कालं समासाद्य कृत्वा चैवाऽधिवासनम् ।
पुनः प्रदक्षिणं कृत्वा तुलां तामारुहेवुधः ॥
स चर्मकवचोपेतः सर्वाभरणभूपितः।
धर्मराजमथाऽऽदाय हैमसूत्रेण संयुतम् ॥
कराभ्यां बद्धमुष्टिभ्यामास्ते पश्यन् हरेर्मुखम् ।
ततोऽपरे तुलाभागे न्यसेयुः द्विजपुङ्गवाः ॥
समादभ्यधिक यावत् काञ्चनं चाऽतिनिर्मलम् ।
पुष्टिकामस्तु कुर्वीत भूमिसंस्थं नरेश्वरः ॥
क्षणमात्रं ततः स्थित्वा पुनरेवमुदीरयेत् ।
नमस्ते सर्वभूतानां 'शक्तिभूते सनातनि ॥
पितामहेन देवि त्वं निर्मिता परमेष्ठिना।
त्वया धृतं जगत्सर्वं यहिःस्थावरजङ्गमम् ॥
1 मत्स्य. पु. p.560 स एको
3 Ibid, संसारकर्दमात्
3 Ibid, आरोहयेदुधः
4 A. S. B., I.O:, and म. पु. p. 560 ससड्गचमकवचः
5 supplied by A. S. B. and I. O.
6 I.O., मांसस्वारक :
? A. S. B.and मरस्य. पु. p. 560 साक्षिभूने
8 मत्स्य. पु. p. 560 तुले for वहि:

·६२ कृत्यकल्पतरौ [४ सर्वभूतात्मभूतस्थे नमस्ते 'विश्वकारिणि । ततोऽवतीर्य गुरवे पूर्वमधं निवेदयेत् ॥ ऋत्विग्भ्योऽपरमर्दु च दद्यादुदकपूर्वकम् । गुरचे ग्रामरत्नानि ऋत्विग्भ्यश्च निवेदयेत् ॥ प्राप्य तेषामनुज्ञांच तथाऽन्येभ्योऽपि च दापयेत् । दीनानाथविशिष्टान् हि पूजयेद्ब्राह्मणैः सह ।। अर्ध गुरुवे अर्ध ऋत्विग्भ्यो देयमिति समस्ततुला- • पुरुषद्रव्यदानमित्येकः पक्षः। तेभ्यो ग्रामरत्नादीनि दत्वा । तदाज्ञयाज्येभ्योऽपि दद्यात् इत्यपरः पक्ष । दीनानाथ- विशिष्टेभ्यो देयमित्यपरः पक्षः। 'विशिष्टाः' अब्रामणा अपि पितृमातृशुश्रूषादिगुणयुक्ताः। नचिरं धारयेद्देहे सुवर्ण मोक्षितं बुधः। तिष्ठेद्रयावहं यस्माच्छोकव्याधिकरं नृणाम् ॥ शीघ्रं परस्वीकरणाच्छ्रेयः प्रामोति पुष्कलम् । 1 1.0., विश्वधारिणि 3 I. O., पूर्वमद; Udaipur Ms. reads पूर्ववच्च 3 I. O. and A. S. B. supply this verso. 4 मत्स्य. पु. p.560 विशियदीन् 5A.S. B., तदनुस्या O I. O. used to correct tost 7 मरस्प. पु. p.660 धारयेद्रोहे

·.]
६३
दानकाण्डे हिरण्यगर्भदानविधिः
अनेन विधिना यस्तु तुलापुरुपमाचरेत् ॥
प्रतिलोकाधिपस्थाने प्रतिमन्वन्तरं 'व्रजेत्।
विमानेनाऽर्कवणेन किङ्किणीजालमालिना ॥
पूज्यमानोऽप्सरोभिश्च ततो विष्णुपुरं व्रजेत् ।
कल्पकोटिशतं यावत् तस्मिन् लोके स मोदते ॥
कर्मक्षयादिह पुनर्भुवि राजराजो
भूपालमौलिमणिरक्षितपादपीठः ।
श्रद्धान्वितो भवति यज्ञसहस्रयाजी
'दीप्तप्रतापजितसर्वमहीपलोकः॥
यो.दीयमानमपि पश्यति भक्तियुक्ता
कालान्तरे स्मरति वाचयतीह लोके ।
यो वा शृणोति पठतीन्द्रसमानरूप:
प्रामोति धाम स पुरन्दरदेवजुष्टम् ॥
इति तुलापुरुपदानविधिः।
अथ हिरण्यगर्भदानविधिः (२))
तत्र मत्स्यपुराणे
अथाऽतः सम्प्रवक्ष्यामि महादानमनुत्तमम् ।
1 bid, वसेत्
31. S. B. and म. पु. p. 560 महीयते
3 Udaipur पारवीरः
4 मत्स्स.पु. अध्याय 975. p. 560

·६४
कृत्यकल्पतरी
नाम्ना हिरण्यगर्भाख्यं महापातकनाशनम् ।
पुण्यं दिनं समासाद्य.तुलापुरुपदानवत् ॥
ऋत्विङ्मण्डलसम्भारभूपणाच्छादनादिकम् ।
कुर्यादुपोपितस्तद्वल्लोकेशावाहन बुधः॥
पुण्याहवाचनं कृत्वा ततः कृत्वाऽधिवासनम् ।
ब्राह्मणैरानयेत्' कुण्डं तपनीयमयं शुभम् ।।
द्वासप्तत्यङ्गुलोच्छायहेमपङ्कजगर्भवत्।।
त्रिभागहीनविस्तारं प्रशस्तमुरजाकृतिः॥
दशास्त्राणि सरनानि दानसूची तथैव च ।
हेमनालं सपिटकं पहिरादित्यसंयुतम् ॥
" 'तपनीयमयं' सुवर्णमयम्। 'त्रिभागहीनविस्तारं' अष्ट
चत्वारिंशदङ्गुलविस्तारम् । 'बहिरादित्यसंयुतं' होमकुण्डा-
द्वहिरादित्यसंयुतम् । एतत्सर्व पार्वतः स्थापयेतित्यर्थः ।
तथैवाऽऽवरणं नाभेरुपवीतं च काञ्चनम् ॥
पार्वतः स्थापयेद्धीमान् हेमदण्डं कमण्डलुम् ।
पद्माकारं पिधानं स्यात्समन्तादगुलाधिकम् ।।
मुक्तावलीसमोपेतं पद्मरागसमन्वितम् ।
1 I.0., ब्राह्मणैविन्यसेत्
2 मत्स्य. पु. p.660 कुम्भम्
3 I. O. Supplies this clause
41.0.and म. पु. p. 560 यद्वत् for धीमान्
6 Udaipur Ms. reads forart for fast
GUdaipur Als. दलान्वितम् ,
4

·दानकाण्डे हिरण्यगर्भदानविधिः
तिलद्रोणोपरिंगतं वेदीमध्ये ततोऽर्चयेत् ॥
'द्रोण धान्यपर्वते वक्ष्यमाणः।
"
ततों मङ्गलशब्देन ब्रह्मयोपरवेण च ।
सर्वोषध्युदकस्नानस्नापितो वेदपुङ्गवैः ॥
शुक्लमाल्याम्बरधरः सर्वाभरणभूषितः ।
इममुच्चारमेन्मन्त्रं गृहीतकुसुमाञ्जलिः॥
'नमो हिरण्यगर्भाय हिरण्यकवचाय च ।
सप्तलोकसुराध्यक्ष जगद्धात्रे नमो नमः॥
भूल्लोकममुखा लोकास्तव गर्भे व्यवस्थिताः ।
ब्रह्मादयस्तथा देवा नमस्ते विश्वधारिणे ॥
नमस्ते भुवनाधार नमस्ते भुवनाश्रय ।
नमो हिरण्यगर्भाय 'गर्ने यस्य पितामहः ।।
यतस्त्वमेव भूतात्मा भूते भूते व्यवस्थिता।
तस्मान्मामुद्धराऽशेषदुःखसंसारसागरात् ॥
एवमामन्य तन्मध्यमाविश्याऽऽस्त उदङ्मुखः।
मुष्टिभ्यां सम्परिगृह्य धर्मराजचतुर्मुखौ ॥
जानुमध्ये शिरः कृत्वा तिष्ठेदुश्वासपञ्चकम् ।
गर्भाधानं पुंसवनं सीमन्तोन्नयनं तथा ॥
कुर्युर्हिरण्यगर्भस्य ततस्ते द्विजपुगवाः ।
गीतमङ्गलघोपेण गुरुरुत्थापयेत्ततः ।।
11.0., सर्वस्या for गर्भे यस्य
'I.O.मप्यादाविश्व
९

·[४
कृत्यकल्पतरौ
जातकर्मादिकाः कुर्युः क्रियाः पोडश चाऽपराः ।
सूच्यादिकं च गुरवे 'दत्वा मन्त्रमिमं जपेत् ।।
'नमो हिरण्यगर्भाय विश्वगर्भाय वै नमः ।
चराचरस्य जगतो गृहभूताय वै नमः॥
मानाऽहं जनितः पूर्व मर्त्यधर्मा नरोत्तमः।
त्वद्गर्भसम्भवादेव दिव्यदेहो भवाम्यहम् ॥
चतुर्भिः कलौ यस्ततस्ते द्विजपुङ्गयाः ।
लानं कुर्युः प्रसन्नाङ्गाः सर्वाभरणभूषिताः॥
'स्लानं कुर्युः' यजमानस्पति शेषः।
'देवस्यत्वे ति मन्त्रेण स्थितस्य कनकासने ।
'अद्य जातस्य तेऽङ्गानि अभिपिच्यामहे वयम् ॥
दिव्येन तेन वपुषा चिरञ्जीव सुखी भव।
ततो हिरण्यगर्भ तं तेभ्यो दद्याद्विचक्षणः ।।
ते पूज्याः सर्वभावेन बहवो वा तदाज्ञया।
तत्रोपकरणं सर्व गुरवे विनिवेदयेत् ।।
पादुकोपानहच्छत्रचामरासनभाजनम् ।
ग्रामं च विषयं वापि यदन्यदपि तद्भवेत् ।।
'विषयो' ग्रामसमूहः । 'अन्यत्' रत्नादि।
अनेन विधिना यस्तु पुण्येऽहनि निवेदयेत् ।
1 मरस्य. पु. p. 561 दद्यात्
3 मत्स्य, पु. p. 561 यथाई
3 I.O., मर्त्यलोके नरोत्तमः

·४]
६७
दानकाण्डे ब्रह्माण्डदानम्
हिरण्यगर्भदानं स ब्रह्मलोके महीयते ।।
पुरेपु लोकपालानां प्रतिमन्वन्तरं वसेत् ।
कल्पकोटिशतं यावत् ब्रह्मलोके महीयते ॥
कलिकलुपविमुक्तः पूजितस्सिद्धसाध्यैः
अमरचमरमालावीज्यमानोऽप्सरोभिः।
पितृशतमय बन्धून पुत्रपौत्रप्रपौत्रान्
अपि,नरकनिमग्नांस्तारयेदेक एव ॥
इति पठति य इत्थं यः शृणोतीह सम्यक्
मधुरिपुरिव लोके पूज्यते सोऽपि सिद्धैः ।
-मतिमपि च जनानां यो ददाति प्रियार्थ
'विवुधपतिजनानां नायकः स्यादमोघम् ।।
इति हिरण्यगर्भदानविधिः।।
अथ ब्रह्माण्डदानम् (३)
तत्र मत्स्यपुराणे'
अथान्तः सम्प्रवक्ष्यामि ब्रह्माण्डं विधिपूर्वकम् ।
यत् श्रेष्ठं सर्वदानानां महापातकनाशनम् ॥
पुण्यं दिनमधाऽऽसाद्य तुलापुरुपदानवत् ।
ऋत्विमण्डपसम्भारभूपणाच्छादनादिकम् ।।
लोकेशावाहनं तद्वदधिवासनकं तथा ।
1 अ.976. pp. 662 ff
3 मत्स्प. पु. p. 563 ब्रह्माण्डविधिमुत्तमम्

·कृत्यकल्पतरौ ६४ कुर्याविशत्पलादूर्द्धमासहस्राच शक्तितः ।।. कलशद्वयसंयुक्तं ब्रह्माण्डं काञ्चनं बुधः। दिग्गजाप्टकसंयुक्तं षड्वेदाङ्गसमन्वितम् ॥ लोकपालाष्टकोपेतं मध्यस्थितचतुर्मुखम् । शिवाच्युतार्कशिखरं उमालक्ष्मीसमन्वितम् ।। वस्वादित्यमरुद्गर्भमहारत्नसमन्वितम् । वितस्तेरङ्गुलशतं यावदायामविस्तरम् ।। 'महारत्नानि पनरागादीनि । 'वितस्तेरगुलशतं यावत्' द्वादशाङ्गुलमारभ्याङ्गुलशतं यावत् शक्त्यनुसारेण कार्य- मित्यर्थः। कौशेयवनसंवीतं तिलद्रोणोपरि न्यसेत् । तथाऽष्टादश धान्यानि समन्तात्परिकल्पयेत् ।। पूर्वेणाऽनन्तशयनं प्रद्युम्नं पूर्वदक्षिणे। प्रकृति दक्षिणे देशे सङ्कर्षणमतः परम् ।। पश्चिमे चतुरो वेदान् अनिरुद्धमतः परम् । 'अनन्तशयनः शेषशायी। 'प्रकृतिः देवी । वेदमू- तयो भूतघटे वक्ष्यन्ते। अभिमुत्तरतो हैमं वासुदेवमतः परम् । 1 1. 0. Omits this verse I.O.,पस्प 34. S. B.,देरनर्दयः ·४] दानकाण्डे ब्रह्माण्डदानम् समन्ताद्गुडपीठस्थान' अर्पयेत् काञ्चनान् बुधः॥ स्थापयेद्वस्त्रसंवीतान् पूर्णकुम्भान् दशैव तु । दशैव धेनवो देयाः सहेमाम्यरदोहनाः ।। पादुकोपानहच्छत्रचामरासनदर्पणः । भक्ष्यभोज्यानदीपेक्षुफलमाल्यानुलेपनैः॥ होमाधिवासनान्ते च स्नापितो वेदपुङ्गवैः। इममुच्चारयन्मन्त्रं दिक्कृत्वाऽथ प्रदक्षिणम् ॥ 'नमोऽस्तु विश्वेश्वर विश्वधाम जगत्सवित्रे भगवन्नमस्ते। सप्तार्चिलोकामरभूतलेश- गर्भेण साई वितराभिरक्षाम् ॥ ये दु:खितास्ते सुखिनो भवन्तु प्रयान्तु पापानि चराचराणाम् । त्वद्दानशस्त्रातपातकानां ब्रह्माण्डदोपाः' प्रलयं व्रजन्तु॥ एवं प्रणम्याऽमरविश्वगर्भ दद्यादृद्विजेभ्यो दशधा विभज्य । 1 I.O., समन्तात् कुण्डमध्यस्थान् 2I.O., अर्चयेत् ; so also म. पु. p. 562 3 I.O. and मत्स्य. पु. p. 562 जगत्सवित्रे Udaipur जगत्पवित्रे 4 I.O., सप्तापिलोक म.पु. p. 563 सप्तपिलोकामर I.O., नश्यन्तु 6 I.O., त्वज्ञान 7 I.O., ब्रह्माण्डदानाव and प्रयान्तु 8 Udaipur Ms. शवधा ·कृत्यकल्पतरी [. भागद्वयं तत्र गुरोः प्रकल्प्य समं भजेत्' शेपमतः कमेण ॥ स्वल्पे च देये गुरुरेक एव कुर्यादथैकामिविधानयुक्त्या । स एव सम्पूज्यतमोऽल्पवितैः' यथोक्तवस्त्राभरणादिकेन । इत्थं य एतदखिलं पुरुषोऽत्र कुर्याद् ब्रह्माण्डदानमधिगम्य महद्विमानम् । निर्दूतकल्मपतनुः सहसा मुरारेः आनन्दकृत्यदमुपैति सहाऽप्सरोभिः॥ सन्तारयेपितृपितामहपुत्रपौत्र- बन्धुप्रियातिथिकलनशताष्टकं सः । ब्रह्माण्डदानशकलीकृतपातकौघ- मानन्दयेच जननीकुलमप्यशेपम् ।। इति पठति शृणोति वा य एतत् सुरभवनेषु गृहेषु धार्मिकाणाम् । 11.0., समं भवेत् 2A.S. B. and I.S.O., स्वल्पे च देये गुरुरेक एवं but Udaipur Ms. reads स्वल्पेष हैमगुरुः 3 I.O., तमात्मविद्भिः 4 1.0. and A.S. B., यथार्थ; म. पु. ययोक 51.0., कल्मपतनः सहसा; Udaipur As, कल्मषविशुद्धतर्नु 6 Udaipur Ms. शतात्मक

·४]
दानकाण्डे कल्पपादपदानम्
७१
मतिमपि च ददाति मोदतेऽसौ
अमरपतेर्भवने सहाऽप्सरोभिः'।
इति ब्रह्माण्डदानम् ॥
अथ कल्पपादपदानम् (४)
तत्र मत्स्यपुराणे
कल्पपादपदानाख्यमतः परमनुत्तमम् ।
महादानं प्रवक्ष्यामि सर्वपातकनाशनम् ॥
पुण्यं दिनमथाऽऽसाद्य तुलापुरुपदानवत् ।
पुण्याहवाचनं कृत्वा लोकेशावाहनं तथा ॥
ऋत्विमण्डपसम्भारभूपणाच्छादनादिकम् ।
काञ्चनं कारयेवृक्षं नानाफलसमन्वितम् ॥
नानाविहगवस्त्राणि भूपणाच्छादनानि च ।
शक्तितस्त्रिपलादूर्द्धमासहस्रात्मकल्पयेत् ॥
ततस्तप्तसुवर्णेन कारयेत्कल्पपादपम् ।
1 Omitted in I. O.
2 मत्स्य. पु. ch. 277. ( pp. 563 ff.)
3 Missing in Udaipur Ds. Supplied by A. 8. B. and
I.O.
4 मत्स्य. पु. भूपणानि च कारयेत्
5 I. O. reading is better-ततस्तप्तमुवर्णेन; A. S. B. and
मत्स्य. पु., अर्थक्लप्तमुवन ; Udaipur Ars. reads wrongly
अप्रत्यमुवर्णस्य

·७२ कृत्यकल्पतरौ [. गुडमस्थोपरिष्टाच सितवस्त्रयुगान्वितम् ।। ब्रह्मविष्णुशिवोपेतं पञ्चशाख सभास्करम् । कामदेवमधस्ताच सकलत्रं प्रकल्पयेत् ।। सन्तानं पूर्वतस्तद्वत्तुरीयांशेन कल्पयेत् । मन्दारं दक्षिणे पाश्र्वे श्रिया साई घृतोपरि ॥ पश्चिमे पारिभद्रं तु सावित्र्या सह जीरके। सुरभीसहितं तद्वत्तिलेषु हरिचन्दनम् ॥ तुरीयांशेन सौम्येन कुर्वीत फलसंयुतम् । 'तुरीयांशेन' यावता पादपाक्षिप्तसुवर्णाशेन मध्य- पादपः प्रतिमादिसहितः क्रियते, तदीयचतुर्थचतुर्थांशेन सन्तानादयश्चत्वारः प्रतिमादिसहिताः कर्तव्याः। कौशेयवस्त्रसंयुक्तानिक्षुमाल्यफलान्वितान् । तथाऽष्टी पूर्णकलशान पादुकासनभाजनम्॥ दीपिकोपानहच्छत्रचामरासनसंयुतम् । फलमाल्ययुतं तद्वदुपरिष्टात् वितानकम् ॥ तथाऽष्टादश धान्यानि समन्तात्परिकल्पयेत् । होमाधिवासनान्ते च स्नापितो वेदपुङ्गवैः ।। 11.0., युगारवम् 31.0., सम्भावं पूर्ववत् तदर पुरीपाच कल्पयेत् 3 I. O. supplies this line; A. 8. B. ruds 956194; मत्स्प. पु. has पापन; Udaipur Ms. has पापनाति भागने 4 I. O. supplicg this lino 51.0., होमवीरासनाने

·४]
दानकाण्डे कल्पपादपदानम् ।
७३
त्रिप्रदक्षिणमावृत्य मन्त्रमेतमुदीरयेत् ।
'नमस्ते कल्पवृक्षाय चिन्तितार्थप्रदायिने ।
विश्वम्भराय देवाय नमस्ते विश्वमूर्तये ।
यस्मात्त्वमेव विश्वात्मा ब्रह्मा स्थाणुर्दिवाकरः ।।
मूर्तीमूर्ते परं पीज अतः पाहि सनातन ।
त्वमेवाऽमृतसर्वस्वमनन्तः पुरुपोत्तमः ॥
सन्तानाधैरुपेतस्सन् पाहि संसारसागरात् ।
एवमामान्त्रितं दद्याद्गुरवे कल्पपादपम् ।।
चतुर्थ्यश्चाऽध ऋत्विग्भ्यः सन्तानादीन् प्रकल्पयेत् ।
स्वल्पेऽप्येकाग्निवत्कुर्यात् गुरवे चाऽभिपूजनम् ॥
. न वित्तशाठ्यं कुर्वीत न च विस्मयवान् भवेत् ।
अनेन विधिना यस्तु महादानं निवेदयेत् ॥
सर्वपापविनिर्मुक्तः सोऽश्वमेधफलं लभेत् ।
अप्सरोभिः परिवृतः सिद्धचारणकिन्नरैः ॥
भूतान् भव्यांश्च मनुजांस्तारयेद्गोत्रसम्मितान् ।
स्तूयमानो दिवः पृष्ठे पुत्रपौत्रप्रपौत्रकैः॥
विमानेनार्कवर्णन विष्णुलोकं स गच्छति ।
दिवि कल्पशतं तिष्ठेद्राजराजो भवेन्नरः ।
नारायणवलोपेतो नारायणपरायणः ।
नारायणकथासको नारायणपुरं व्रजेत् ॥
1 1.0., मन्यानेतान्
9 Four slokas from here are omitted by I.O.
3I.O., गुन
+A.S. B., भरतवः

·७४
[४
कृत्यकल्पत
यो वाचयेत्' सकलकल्पतरुपदानं
यो वा शृणोति पुरुषोऽल्पधनः स्मरेद्वा।
सोपीन्द्रलोकमधिगम्य सहाऽप्सरोभिः
मन्वन्तरं वसति पापविमुक्तदेहः ॥
इति "कल्पपादपदानम् ।।
अथ गोसहस्रदानम् (१)
तत्र मत्स्यपुराणे'
अथाऽतः सम्प्रवक्ष्यामि महादानमनुत्तमम् ।
गोसहस्रपदानाख्यं सर्वपापहरं परम् ॥
पुण्यां तिथिमथाऽसाद्य युगमन्वन्तरादिकम् ।
पयोव्रतं त्रिरात्रं स्यादेकरात्रमथापि च ॥
लोकेशावाहनं कुर्यात्तुलापुरुपदानवत् ।
पुण्याह्वाचनं कुर्याद्धोमकार्य तथैव च ॥
ऋत्विङ्मण्डपसम्भारभूपणाच्छादनादिकम् ।
वृपं लक्षणसंयुक्तं चेदिमध्येऽधिवासयेत् ॥
गोसहस्राद्विनिष्कम्य गवां दशकमेव तु।
11.0., यो वा पठेत् ; so also मरस्य. पु. p.544
BA.S. B., कल्पपादपदानम् ; Udaipur ifs., कल्पतरदानम्
34.378
41.0., निपापयेत्

·४]
दानकाण्डे गोसहस्रदानम्
सर्वलक्षणसंयुक्तं शुभलक्षणसंयुतम् ॥
लक्षणानि च शुभानि मत्स्यपुराणोक्तानि-
'उन्नतस्कन्धककुदमुज्वलायतकम्बलम्'
इत्यादीनि । 'विनिष्कृष्य' गवां दशसहस्रकम् । अग्रे
दशाधिकसहस्रविनियोगदर्शनात् ।
गोसहस्रं पहिः कुर्याद्वस्त्रमाल्यविभूपितम् ।
सुवर्णशृङ्गाभरणं रौप्यपादसमन्वितम् ॥
अन्तः प्रवेश्य दशकं वस्त्रमाल्यैस्सुपूजयेत् ।
सुवर्णघण्टिकायुक्तं 'कांस्यदोहनकान्वितम् ॥
सुवर्णतिलकोपेतं हेमपट्टैरलतम् ।
कौशेयवनसंवीतं माल्यगन्धसमन्वितम् ।।
हेमरत्नयुतैः शृझैश्चामरैरुपशोभितम् ।
पादुकोपानहच्छत्रचामरासनसंयुतम् ॥
गवां दशकमध्ये स्यात् काञ्चनो नन्दिकेश्वरः।
1 मत्स्य. पु. p. 564. हेमाद्रि-दानखण्डम् , p. 263 cites these
verse as पुराणान्तरे. In some Manuscripts of मत्स्य. पु.
these verses are missing.
2 Udaipur Ms, A. S. B., and मत्स्य. पु. have अन्तः प्रवेश्य
दशकं ; I. O. reads-अतोऽद्य वैश्यदशक
3 मरस्य. पु. कांस्यदोहन Udaipur Ms.reads ताम्र for कांस्य
4 L 0., हेमपादैः
5 मत्स्य. पु. and हेमादि, p. 254 read भामनासन

·७६
कृत्यकल्पतरौ
[४
कौशेयवस्नसंवीतो नानाभरणसंयुतः ।।
लवणद्रोणशिखरे माल्येक्षुफलसंयुतः।
कुर्यात् पलशतादूर्द्ध सर्वमेतदशेपतः॥
शक्तितः' पलसाहसूत्रितयं यावदेव तु।
गोशतेऽपि दशांशेन सर्वमेतत्समाचरेत् ॥
पुण्यं कालमथाऽऽसाद्य गीतमङ्गलनिस्वनैः ।
सर्वोपध्युदकस्नानस्नापितो वेदपुङ्गवैः॥
इममुचारयेन्मन्त्रं गृहीतकुसुमाञ्जलिः।
'नमो वै विश्वमूर्तिभ्यो विश्वमातृभ्य एव च ॥
लोकाधिवासिनीभ्यश्च रोहिणीभ्यो नमो नमः।
गवामङ्गेपु तिष्ठन्ति भुवनान्येकविंशतिः॥
ब्रह्मादयस्तथा देवा रोहिण्यः पान्तु मातरः।
गावो ममाऽग्रतः सन्तु गावः पृछत एव च ॥
गावः शिरसि मे नित्यं गवां मध्ये वस्ताम्यहम् ।
यस्मात्त्वं परूपेण धर्म एव सनातनः ॥
अष्टमूर्तेरधिष्ठानमतः पाहि सनातन'।
इत्यामन्त्र्य ततो दद्यातुरचे नन्दिकेश्वरम् ॥
1 I.O. म. पु, and हेमादि havo भूषितः
21.0., संस्थव
3 हेमा. p. 254 भफितः
4 I.O. is followed; Udaipur Ms. reads निपल यापदेव तु
5 हेमा. p. 254 प्रकल्पयेत्
01.0.and मत्स्स.पु. p. 564 read नमोऽस्तु
7 Lino supplicd by I. O.

·४]
दानकाण्डे गोसहस्रदानम्
७७
सर्वोपकरणोपेतं गोयुगं च विचक्षणः ।
ऋत्विग्भ्यो धेनुमकैकां दशकाद्विनिवेदयेत् ॥
गवां शतमथैकैकं तदई वाऽथ विंशतिम् ।
दश पञ्चाऽथवा 'दद्यादन्येभ्यस्तदनुज्ञया।
नैका बहुभ्यो दातव्या यतो दोपकरी भवेत् ।
बहुश्चैकस्य दातव्या श्रीमदारोग्यवृद्धये ॥
पयोव्रतः पुनस्तिष्ठेदेकाहं गोसहसूदः।
श्रावयेत् शृणुयाद्वाऽपि महादानानुकीर्तनम् ॥
तदिनं ब्रह्मचारी स्याद्यदीच्छद्विपुलां श्रियम् ।
अनेन विधिना यस्तु गोसहसूप्रदो भवेत् ॥
सर्वपापविनिर्मुक्तः सिद्धचारणसेवितः।
विमानेनार्कवर्णेन किङ्किणीजालमालिना ॥
सर्वपां लोकपालानां लोके सम्पूज्यतेऽमरैः।
प्रतिमन्वन्तरं तिष्ठेत् राजराजो भवेन्नरः ॥
तथा
यावत्कल्पशतं तिष्ठेत् राजराजो भवेत्पुनः ।
अश्वमेधशतं कुर्याच्छिचध्यानपरायणः ।।
1 हेमा. दानस. p.255, वाधिकस्तदनुराया
3 म.पु. p.565
3 I. O., राम्पर सम्पूरपो नरेः
4I.O. thus, with होमा p. 257; but मास्स. पु. p. 665,
Udaipur Ms. and A.S. B. read पुप्रपोत्ररामन्वितः
5 1.0. and हेमा. p.257 omit this line

·[४
कृत्यकल्पतरौ
वैष्णवं 'योगमास्थाय ततो मुच्येत बन्धनात् ।
पितरश्चाभिनन्दन्ति गोसहसूप्रदर्शनात् ॥
अपि स्यात्स कुलेऽस्माकं पुत्रो दौहित्र एव वा ।
गोसहसप्रदो भूत्वा नरकादुद्धरिष्यति ॥
तस्य कर्मकरो वा स्यादपि द्रष्टा तथैव च।
संसारसागरादस्माद्योऽस्मान् सन्तारयिष्यति ।।
इति पठति च एतद्गोसहसूपदानं
सुरभुवनमुपेयात्संस्मरेद्वाऽथ पश्येत् ।
अनुभवति सुवासं वाच्यमानो निकामं
महतकलुपदेहः सोऽपि यातीन्द्रलोकम् ॥
इति गोसहसूदानम् ।।
अथ कामधेनुदानम् (६)
तत्र मत्स्यपुराणे
अथाऽतः शृणु भूपाल कामधेनुविधि परम् ।
सर्वकामफलं नृणां महापातकनाशनम् ॥
I हेमा. p. 257 लोकमासाय; A.S. B. योगमासाप
2 I. 0., पोत्रो दोहिन एव च
3 Udaipur Ms. reads दृष्ट्या; I. O. श्रेष्ठस्तथैव च
4 ch. 279, pp 565 ft.
5 मत्स्य. पु. p.565 and हेमा. p. 265 hare सम्प्रवश्यामि for
भूपाल

·४]
७९
दानकाण्डे कामधेनुदानम्
लोकेशावाहनं तद्वद्धोमः कार्योऽधिवासनम् ।
तुलापुरुषवत्कुर्यात् कुण्डमण्डपवेदिकाः॥
स्वल्पेऽप्येकाग्निवत्कुर्याद्गुरुरेव समाहितः।
काञ्चनस्यातिशुद्धस्य धेनुं वत्सं च कारयेत् ॥
उत्तमा पलसाहसैस्तदर्द्धन तु मध्यमा।
कनीयसी तदन कामधेनुः प्रकीर्तिता ॥
शक्तितस्निपलादूर्द्धमशक्तोऽपीह कारयेत् ।
वेद्यां कृष्णाजिनं न्यस्य' गुडप्रस्थसमन्वितम् ॥
न्यसेच परितो धेनुं महारत्नैरलङ्कृताम् ।
कुम्भाष्टकसमोपेतां नानाफलसमन्विताम् ।
तथाऽष्टादश धान्यानि समन्तात्परिकल्पयेत् ।
इक्षुदण्डाष्टकं तद्वत् नानाफलसमन्वितम् ॥
भाजनं वासनं तद्वत्ताम्रदोहनकं तथा ।
कौशेयवस्त्रद्वयसम्प्रयुक्तां
दीपातपत्राभरणाभिरामाम् ।
सचामरां कुण्डलिनी सघण्टा
मणित्रिकापादुकरौप्यपादाम् ।
रसैश्च सर्वैः पुरतोऽभिजुष्टां
हरिद्रया पुष्पफलैरनेकैः।
1 हेमा. p. 265 has तस्य for न्यस्य
21.0., समरत्नो for समन्तात्
3I0. and A. S. B., विभूषितम्

·[४
कृत्यकल्पतरौ
अजाजिकुस्तुम्बुरुशर्कराभि-
वितानकं चोपरि पश्चवर्णम् ॥
'मणित्रिकापादुकरौप्यपादामिति मणित्रिकापादुका
च सारौप्यपादा चेति विग्रहः । 'मणित्रिका' अक्षमाला ।
'अजाजी'जीरकः । 'कुस्तुम्बुरु'धान्यकम् ।
स्नातस्ततो मङ्गलवेदधोपैः
प्रदक्षिणीकृत्य सपुष्पहस्तः।।
आवाहयेत्तां गुडधेनुमन्त्रै-
बिजाय दद्यादथ दर्भपाणिः ||
'द्विजायेति एकस्मै द्विजाय । एतचैकाग्निविधानपक्षे ।
अनेकाग्निविधानपक्षे तु तुलापुरुषवदनेकेभ्योऽपि देया।
'त्वं सर्वदेवगणमन्दिरमण्डभूता
विश्वेश्वरत्रिपथगोदधिपर्वतानाम् ।
त्वद्दानशस्त्रशकलीकृतपालकौघः
प्राप्तोऽस्मि निर्वृतिमतीव परां नमामि ॥
लोके यथेप्सितफलार्थविधायिनी त्यां
आसाद्य को हि सहते भववन्धदुःखम् ।
संसारदुःखशमनाय यतस्व कामं
त्वां कामधेनुरिति देवगणा वदन्ति'।
आमन्न्य शीलकुलरूपगुणान्विताय
विप्राय यः कनकधेनुमिमां प्रदद्यात् ।
11.0. and हेमा. p. 207 haro भवदुः समुपैति मः

·४]
दानकाण्डे हिरण्याश्वदानम्
प्रामोति धाम स पुरन्दरदेवजुष्टं
कन्यागणैः परिवृतः पदमिन्दुमौलेः॥
इति कामधेनुदानम् ॥
अथ 'हिरण्याश्वदानम् (७)
तत्र मत्स्यपुराणे
अथाऽतः सम्प्रवक्ष्यामि हिरण्याश्वविधि परम् ।
यस्य प्रसादाभुवनमनन्तफलमश्नुते ॥
पुण्यां तिथिमधाऽऽसाय कृत्वा ब्राह्मणवाचनम् ।
लोकेशावाहनं कुर्यात् तुलापुरुपदानवत् ।।
ऋत्विमण्डपसम्भारभूपणाच्छादनादिकम् ।
स्वल्पे" त्वकाग्निवत्कुर्यात् हेमवाजिमखं बुधः॥
स्थापयेद्वेदिमध्ये तु कृष्णाजिनतिलोपरि।
कौशेयवनसंवीतं कारयेद्धेमवाजिनम् ।।
शक्तितनिपलादूर्द्धमासहसूपलायुधः ।
पादुकोपानहच्छत्रचामरासनभाजनैः ।।
1 cf. IIemadri, 776074 pp. 279 t.
a ch. 280 pp 566 if.
3 मरस्स. पु. p 566 प्रदानात् भुवनेग्नन्त फलमजुने
I.O.,तिथि एमासार
5 Lino corrupt in Udaipur Us. .1. S. B. reads
असे torससे

·[४
कृत्यकल्पतरी
पूर्णकुम्भाप्टकोपेतां माल्येक्षुफलसंयुताम् ।
शय्यां सोपस्करां तद्वद्धममार्तण्डसंयुताम् ।।
ततः सर्वोपधिस्नानलापितो वेदपुनवैः।
इममुचारयेन्मन्त्रं गृहीतकुसुमाञ्जलिः॥
'नमस्ते सर्वदेवेश वेदाहरणलम्पट ।
वाजिरूपेण मामस्मात्पाहि संसारसागरात् ॥
त्वमेव सप्तधा भूत्वा छन्दोरूपेण भास्करम् ।
यस्मात्पालयसे' लोकानतः पाहि सनातन ।
एवमुच्चार्य गुरवे 'तमश्वं विनिवेदयेत् ।
दत्वा पापक्षयात् 'भानोलोकमभ्येति शाश्वतम् ।।
गोभिर्विभवतः सर्वान् ऋत्विजश्चाऽभिपूजयेत् ।
सर्वधान्योपकरणं गुरवे विनिवेदयेत् ॥
सर्व सस्यादिकं दत्वा भुञ्जीताऽतैलमेव हि ।
पुराणश्राविणं तद्वत्कारयेभोजनादिकम् ।।
'विभवतः स्वविभवानुसारेण ऋत्विग्भ्यो गां दद्यात्।
'सर्वधान्योपकरण'मिति विनियोगात् पूर्व धान्यस्याऽदानं
गम्यते । 'पुराणभावी' पुराणस्य श्रावयिता।
11.0., पालयते लोकान् ; मत्स्य. पु. p. 566 भासयसे लोकान् ।
Udaipur Afs. प्रामसमालोकान् , which is apparently a
misreading of भ्रामयसे
3 मरस्य. पु. p. 566 तमर्व ; I.O., समर्स
31.0., दानः
4 मत्स्य. पु. सय्यादिर्क; which हेमादि follors. p.274

·४]
दानकाण्डे अश्वरथदानम्
इमं हिरण्याश्वविधि करोति यः
सम्पूज्यमानो दिवि देवतेन्द्रः।
विमुक्तपापः स पुरं मुरारेः
प्रामोति सिद्धैरभिपूजितस्सन् ॥
इति पठति य एतद्धेमवाजिप्रदानं
कलिकलुपचिमुक्तः सोऽश्वमेधेन भूयः।
कनकमयविमानेनार्कलोकं प्रयाति
त्रिदशपतिवधूभिः पूजितो योऽथ पश्येत् ॥
यो वा शृणोति पुरुपोऽल्पधनः स्मरेद्वा
हेमाश्वदानमभिनन्दयतीह लोके ।
सोऽपि प्रयाति “हतकल्मपशुद्धदेहः
स्थानं पुरन्दरमहेश्वरदेवजुष्टम् ॥
इति हिरण्याश्वदानम् ॥
अथाश्वरथदानम् (८)
तत्र मत्स्यपुराणे
अथाऽतः सम्प्रवक्ष्यामि महादानमनुत्तमम् ।
1A.S. B. मत्स्य. पु. and हेमा. read सकलकलुष
21.0., चाश्वमेधेन तुल्यम् ; A. S. B., सोऽश्वमेधेन भूयः;
मत्स्य. पु. युक्तः for भूयः
3 I.O. reading confirmed by हेमा. p. 275
A. S. B., इतकिल्बिप; I. O., इतकिल्विप; Udaipur Ms. रालु-
कल्मष म. पु. and हेमा, p. 375 इतकल्मप
5 मत्स्य. पु.ch. 281, p. 567 ft. हेमा. p. 277 f.

·कृत्यकल्पतरी
[४
पुण्यमश्वरचं नाम महापातकनाशनम् ।।
पुण्यं दिनमथाऽऽसाय कृत्वा ब्राहमणवाचनम् ।
लोफेशाचाहनं फुर्यात्तुलापुरुपदानवत् ।।
ऋत्विङ्मण्डपसम्भारभूपणाच्छादनादिकम् ।
कृष्णाजिने तिलान् कृत्वा काञ्चनं स्थापयेद्रयम् ।।
सप्ताइव' चतुरश्यं वा चतुश्चक्रं सकूवरम् ।
'फूबरों' युगाधारकाष्ठम् ।
ऐन्द्रनीलेन कुम्भन ध्वजरूपेण संयुतम् ।
लोकपालाष्टकोपेतं पद्मरागदलान्वितम् ।।
चत्वारः पूर्णकलशा धान्यान्यष्टादशैव तु ।
कौशेयवनसंयुक्तमुपरि स्याद्वितानकम् ।।
माल्येक्षुफलसंयुक्तं पुरुपेण समन्वितम् ।
यो यद्भक्तः पुमान कुर्यात् स तन्नानाधिवासनम् ॥
छत्रचामरकौशेयवनोपानहपादुकाः।
गोभिर्विभवतः साद्धं दद्याच शयनासनम् ॥
आभारं त्रिपलादूर्द्ध शक्तितः कारयेवुधः ।
'भार' पलसहस्रद्वयम् ।
.
1 हेमा. p. 277 अद्यावे, which is noted as a rariant in
मत्स्य पु. p.667
I. O.A. S. B, म. पु, and हेमा सकूबरम् । “बरो युगाधार
काष्ठमिति" हेमाद्रिः। Udaipur Ms. has द्विचऋकम् for सकूबरं
3 ss. corrupt or defective: text restored.
4 मत्स्य. पु. शयनादिक
5 मत्स्य. पु. अभावात् ; आभार is noted as a variant.

·४]
दानकाएडे अश्वरथदानम्
अश्वाष्टकेन संयुक्तं चतुर्भिरथ वाजिभिः।
द्वाभ्यामथ युतं दद्याद्धेमसिंहसमन्वितम् ॥
चक्ररक्षावुभौ तस्य तुरगस्थावथाश्विनौ ।
'चक्ररक्षी'चक्रसमीपे अश्वारूढौ अश्विनीकुमारी कायौं।
पुण्यं कालं ततः प्राप्य पूर्ववत्स्नापितो द्विजैः ।।
[त्रिःप्रदक्षिणमावृत्य गृहीतकुसुमाञ्जलिः ।
शुक्लमाल्याम्बरो दद्यादिम मन्त्रमुदीरयेत् ॥ ]
'नमो नमः पापविनाशनाय
विश्वात्मने वेदतुरङ्गमाय।
धाम्नामधीशाय भवाभवाय
पापौघदावानल देहि शान्तिम् ॥
वस्वष्टकादित्यमरुद्गणानां
त्वमेव धाता परमं निधानम् ।
यतस्ततो मे हृदयं प्रयातु
धर्मकतानत्वमघौघनाशात् ॥
इति तुरगरथप्रदानमेतत्
भवभयसूदनमत्र या करोति ।
1 मरस्य. पु. p. 567 ध्वजान्विते
2A. S. B. and I. O., बुधैः
3 [ ] Omitted in all Manuscripts: restored from #TFT
पु. p.567, this line is also missing in हेमा. p.278
4 I.O.A.S. B. and हेमा. भवाभवाय; मत्स्य. पु. reads दिवा-
फराय ; Udaipur Ms. reads भवाभिधीय (sic)

·कृत्यकल्पतरौ
स कलुपपटलैर्विमुक्तदेहः
परममुपैति पदं पिनाकपाणेः ॥
देदीप्यमानवपुपा विजितप्रभावं
आक्रम्य मण्डलमखण्डलचण्डभानोः ।
सिद्धाङ्गनानयनपट्पदपीयमानः
.. वक्त्राम्बुजोऽम्युजभवेन चिरं सहाऽऽस्ते ।
इति पठति शृणोति वा य इत्थं
कनकतुरङ्गरथप्रदानमस्मिन् ॥
न स नरकपुरं व्रजेत् कदाचि-
नरकरिपोर्भवनं प्रयाति भूयः ॥ .
इति हिरण्याश्वरथदानम्॥
अर्थ हेमहस्तिरथदानम् (९):
तत्र मत्स्यपुराणे
अथाऽतः सम्प्रवक्ष्यामि हेमहस्तिरथं शुभम् ।
यस्य प्रसादाद्भवनं वैष्णवं याति मानवः ॥
1A.S. B., अयण्डमचण्डभानोः, a reading 'ppted in म. पु.
7.57. The mainu taztuces PU 1..
omits the verse. The reading adopted is that of the ti.
p.280
A.S. B., प्रदानमेवम
"3 A. S. B. reads हेमहस्तिरयप्रदानम् , which agrees with
। हेमा. p. 280., म.पू. ch. 282, p. 668 ti...
A. S. B., यस्य प्रदानाद।
"

·८७
४]
दानकाण्डे हेमहस्तिदानम्
पुण्यां तिथिं समासाद्य तुलापुरुषदानवत् ।
विप्रवाचनकं कुर्याल्लोकेशावाहनं बुधः॥
ऋत्विङ्मण्डपसम्भारभूपणाच्छादनादिकम् ।
अत्राऽप्युपोषितस्तद्वत् ब्राह्मणैः सह भोजनम् ॥
कुर्यात् पुष्परथाकारं काञ्चनं मणिमण्डितम् ।
वलभीभिर्विचित्राभिश्चतुश्चक्रसमन्वितम् ॥
- 'पुष्परथः स च वलभीयुक्तो भवति।
लोकपालाप्टकोपेतं ब्रह्मार्कशिवसंयुतम् ।
मध्ये नारायणोपेतं लक्ष्मीपुष्टिसमन्वितम् ॥
कृष्णाजिने तिलद्रोणं कृत्वा संस्थापयेद्रथम् ।
तथाऽष्टादश धान्यानि भाजनाशनचन्दनः ।।
दीपिकोंपानहच्छत्रदर्पणं पादुकान्वितम् ।
ध्वजे तु गरुडं कृत्वा' कूवराग्रे विनायकम् ॥
नानाफलसमायुक्तमुपरिष्टाद्वितानकम् ।
कौशेयं पञ्चवर्णं तु अम्लानकुसुमान्वितम् ॥
चतुर्भिः कलंशः साई'गोभिरष्टभिरन्वितम् ।
चतुर्भिहेममातङ्गैर्मुक्तादामविभूपितैः ।।
स्वरूपतः करिभ्यां च युक्तं कृत्वा निवेदयेत् ॥
कुर्याच्च त्रिपलादूर्द्धमाभारादपि शक्तितः ॥
TA.S. B.. शोभनम्
2 daipur ars. and A. S. B. read वन्दनः
हेमा, P. 281 कुर्यात् for
Udaipur Ms. and A.S. B.निवेशयेत
कृत्वा.

·कृत्यकल्पतरौ
तथा मङ्गलशब्देन स्नापितों वेदपुङ्गवैः।
प्रतिमाग गदीनानाजनिः॥
मगनारगन्मत्रं त्रासमा निधन
नमो नमः शङ्करपद्मजार्क
लोकेशविद्याधरासुदेवैः
त्वं सेव्यसे वेद पुराणय
तेजोमयस्यन्दनं पाहिं यस्मात् ।।
यत्ता परनंग पिगंगन
आनन्दहतुगुणस्पयितु समनः
योगैकमानसदृशो मुनयः समाधी
पश्यन्ति तत्वमसि नाथ रथाधिरूढ
'यस्मात्त्वमेव भवसांगरंसम्प्लतानां
आनन्दभाण्डभृतमध्वरपानपात्रम्
तस्मादधौघशमनेन कुरु प्रसाद
'चांमीकरेभरथमाधवसम्पदानातू।
इत्थं प्रणम्य कनके भरधुप्तदान
या कारयेत्सकलपापविमुक्तदेहः ।।
1 हेमा. p.is देव for वेद; I. O- पुराणशय '
2 I. O., यत्तपदे परमगुरमिदं वदस्त आनन्दहेनुमुपसूय वियुक्तपापः ।
3 A.'S: B., रयेऽधिरूद
4 A.S. B. and हेमा. p. 282. आनन्दभाण्डमृतमध्वरपानपानम् ;
I.O... तमघरपानपात्रम् : Udaipur Ms.. has मृतधरपानपानम्
BI.O., तस्माद्भवीपधरामनेन ।
I. Or and A. S. B., 'चामाकरेभरयमाधवसम्प्रदानात !
हेमा. p. 293 सापन for माधव
..
"

·४ दानकाण्डे पञ्चलायलदानम् । विद्याधरामरमुनीन्द्रंगणाभिंजुष्टं मामोत्यसौ पदमतीन्द्रियमिन्दुमौले । कृतरितवितानप्रोज्वलद्वाह्नजाल- व्यतिकरहतदेहोद्वेगभाजोऽपि बन्धून नयति च पितृपुत्रान गैरवादप्यशेपान कृतंगजरथदानः शाश्वतं सम विष्णो इति हेमहस्तिरथदानम्, अंथ पञ्चलाङ्गलदानम् (१ 'जत्र मत्स्यपुराणे अथोऽतः सम्प्रवक्ष्यामि महादानमनुत्तमम् । "पञ्चलाङ्गलक नाम महापातकनाशनम् ॥ ग .. निवर्तनं शतं वाऽपि तदद्ध याऽपि शक्तितः ॥ . 1 :हेमा. P-283 मतिरवदाहोदेगभाजोऽपि बन्धन ; I. O., भारोप- अन्धून" .2.1. 0., बान्धवानप्पोपान 3 I..0., धाम शम्भोः * Udaipur as हेमंहस्तिदानम् ।। 5ct. हेमा. p. 231 ft. and म. पु.ch. 283, p. 566-2.. १२ ·९० कृत्यकल्पतपै [४ सारदारुंमयान् कृत्या 'हलान् पञ्च विचक्षणः । सकिरणयुक्तान् अन्यान् पञ्च च काञ्चनान् ।। कवदादिस्वरूपं मार्कण्डेयपुराणे । तद्यथा- "सोत्संधवप्रपाकारं सर्वतः खातकावृतम् । योजनार्धाविष्कम्भमष्टभागायतं पुरम् ॥ तंदर्द्धन तथा खेटं तत्पादेन च कर्वटम् । तथा 'शद्रजनप्रायाः सुसमृद्धकृषीवलाः ॥ क्षेत्रोपभोगभूमध्ये वसंलिमसज्ञितैः" । इति । 'उपकरणानि युगयोक्त्रादीनि । पान लक्षणसंयुक्तान दशैव च धुरन्धरान् ॥ सुवर्णशृङ्गाभरणान् मुक्तालाशूलभूपितान् । रौप्यपादानतिलकान रक्तकौशेयभूपितान्। सग्दामचन्दनयुतान् शालायामधिवासयेत् ॥ पर्जन्यादित्यरुद्रेभ्यः पायसे निपेचरम् । एकस्मिन्नेव कुण्डे च चरुमस्मै निवेदयेत् ॥ पलाशसमिधस्तद्वदाज्यं कृष्णतिलांस्तथा। 'पर्जन्यादित्यरुद्रेभ्या तल्लिङ्गैमन्त्रैः पायसचस्मभृतिद्र- , 1 A. S. B. and हेमा. p. 284 हलान् पञ्चविचक्षणः; Udaipur Ms. has हल रम्य च विचक्षणः हेमा. p. 284 शुद्धजान 3 I.O., स्थितिः प्रामसंज्ञिते 4 हेमा. p. 284 'उपकरणानि युगयोक्त्रपालरज्जुप्राजनादीनि 5.A.S. B., भूपणान --

·४]
दानकाण्डे पश्चलाङ्गलदानम्
व्येण जुहुयात्।
तुलापुरुषवत्कुर्यात् लोकेशावाहनं बुधः॥
ततो मङ्गलशब्देन मुक्तमाल्याम्बरो वुधः।.
आहूय द्विजदाम्पत्यं हेमसूत्राङ्गुलीयकैः ॥
कौशयवस्नकटकमणिभिश्च मपूजयेत् ।
शय्यां सोपस्करां दद्यादेनुमेकां पयस्विनीम् ॥
तथाऽष्टादश धान्यानि समन्तादधिवासयेत् ।
ततः प्रदक्षिणं कुर्याद्वहीतकुसुमाञ्जलिः॥
इममुचारयेन्मन्त्रमथ सर्व निवेदयेत् ।
[अथ मन्त्रः
॥
'यस्माद्देवगणाः सर्वे स्थावराणि चराणि च । ..
धुरन्धराङ्गे तिष्ठन्ति तस्माद्भक्तिः शिवेऽस्तु में
यस्माच भूमिदानस्य कर्ता नाऽर्हति पोडश ।
दानान्यन्यानि मे भक्तिधर्म एव दृढा-भवेत् ॥
दण्डेन सप्तहस्तेन त्रिंशद्दण्डान्निवर्तनम् ।
निभागहीनं गोचर्ममानमाह प्रजापतिः ॥
1_Passage corrupt, but reproduced verbtim in हेमा. p.285
हेमा. p. 285 विभूषयेत्
3 हेमा, p1286
4 I.O., रक्ष शिवानि मे
5A.S. B. and हेमा. have कलां नाईन्ति पोदशीम्
G Corrected by I. Or and हेमा.

·९२
कृत्यकल्पतरौ
मानेनाऽनेन यो दद्यानिवर्तनशतं बुधः।
विधिनाऽनेन तस्याऽशु क्षीयते पापसंहतिः' ।।
तदर्द्धमपि वा दद्यादपि गोचर्ममात्रकम् ।
भवनस्थानमानं वा सोऽपि पापैः प्रमुच्यते॥
यावन्ति लाङ्गलकमार्गमुखानि भूमे-
भीसां पतेः दुहितुरङ्गजरोमकाणि ।
तावन्ति शङ्करपुरे स समा हि तिष्ठेत्
भूमिप्रदानमिह यः कुरुते मनुष्यः॥
गन्धर्वकिन्नरसुरासुरसिद्धसङ्घः
आधूतचामरमुपेत्य महद्विमानम् ।
सम्पूज्यते पितृपितामहयन्धुयुक्तः
शम्भोः पुरं व्रजति चामरनायकस्सन् ॥
ॐ इन्द्रत्वमप्यधिगतं क्षयमभ्युपैति
गोभूमिलाङ्गलधुरन्धरसम्पदानात् ।
तस्मादंघौघपटलक्षयकारि भूमे-
द्दीनं विधेयमतिभूतिभवोद्भवाय॥
इति पश्चलाङ्गलदानम् ॥
.
I.0., सञ्चयः
2 I.O., पूजितस्सन्
BI.O., विधेयमपि भूतिभवोद्भवाय

·दानकाण्डे पृथिवीदानम्
अथ' पृथिवीदानम् (११)
तत्र मत्स्यपुराणे
अथाऽतः सम्प्रवक्ष्यामि धरादानमनुत्तमम् ।
पापक्षयकरं नृणाममङ्गल्यविनाशनम् ॥
कारयेत्पृथिवीं हैमी जम्बूद्वीपानुकारिणीम् ।
मर्यादापर्वतवती मध्ये मेरुसमन्विताम् ॥
लोकपालाप्टकोपेतां नववर्षसमन्विताम् ।
मर्यादापर्वताः तावत् अष्टौ हिमवदादयः ।।
नदीनदसमोपेतां सप्तसागरवेष्ठिताम् ।
[महारनसमाकीर्णां वसुरुद्रार्कसंयुताम् ॥
हेम्नः पलसहसूण तदर्धनाऽप्यशक्तितः।
शतत्रयेन वा कुर्यात् द्विशतेन शतेन वा॥1
कुर्यात्पञ्चपलादूर्द्धमशक्तोऽपि विचक्षणः।।
तुलापुरुपवत्कुर्यात् लोकेशाचाहनं बुधः ।
ऋत्विङ्मण्डपसम्भारभूपणाच्छादनादिकम् ॥
वेद्यां कृष्णाजिनं कृत्वा तिलानामुपरि न्यसेत् ।
तथाऽष्टादश धान्यानि रसांश्च लवणादिकान् ॥
-
1 हेमा. uses the expression धरादानम् , p. 289
3ch. 284. pp. 569-570
3"मर्यादापर्वतास्तु ब्रह्माण्डपुराणोद्धृतपयेषु हेमाद्रिणा (पृ. २१) तमे
उदाहृताः
4 I. O. and A. S. B. supply these three lines which
are wanting in Udaipur Vs.

·कृत्यकल्पतरी
[४
तथाऽष्टी पूर्णकलशान समन्तात् परिकल्पयेत् ।
वितानकं च कौशेयं 'फलानि विविधानि च ॥
तथांशुकानि रम्याणि श्रीखण्डशकलानि च ।
इत्येवं रचयित्वा तानधिवासनपूर्वकम् ॥
शुक्लमालाम्बरधरो मुक्ताभरणभूपितः।।
प्रदक्षिणं ततः कृत्वा गृहीतकुसुमाञ्जलिः ॥
पुण्यकालमथाऽऽसाद्य मन्त्रानेतानुदाहरेत् ।
'नमस्ते सर्वदेवानां त्वमेव भवनं यतः॥
धात्री च सर्वभूतानामतः पाहि वसुन्धरे।
वसुं धारयसे यस्मात् वसु चाऽतीव निर्मलम् ।।
वसुन्धरा ततो जाता तस्मात्पाहि भयादलम् ।
चतुर्मुखोऽपि नो गच्छेद्यस्मादन्तं तवाऽनघे ॥
अनन्तायै नमस्तस्मात्पाहि संसारसागरात् ।
त्वमेव लक्ष्मीगोविन्दे शिवे गौरीति संस्थिता ॥
गायत्री ब्रह्मणः पाश्र्वे ज्योत्स्ना चन्द्रे रचौ प्रभा।
घुद्धिवृहस्पत्ती ख्याता मेधा मुनिपु संस्थिता ।।
विश्व व्याप्य स्थिता यस्मात्ततो विश्वम्भरा मता।
धृतिः स्मृतिः क्षमा क्षोणी पृथ्वी वसुमती रसा॥
एताभिर्मूर्तिभिः पाहि देवि संसारसागरात् ।
1 I.0., रसानि
21.0., गृहीत्या कुमुमाशलान्
31.0., उदीरयेत्
4 LO., पमुन्धरे पसेत्
BA.S. B., फर्दमात्

·४]
दानकाण्डे विश्वचक्रदानम्
एवमुच्चार्य तां देवीं ब्राह्मणेभ्यो निवेदयेत् ॥
धराद्धं वा चतुर्भागं गुरवे प्रतिपादयेत् ।
शेपं चैवाऽथ ऋत्विग्भ्यः प्रणिपत्य विसर्जयेत् ।।
अनेन विधिना यस्तु दद्याद्धेमधरां शुभाम् ।
पुण्यकाले तु सम्प्राप्ते स पदं याति वैष्णवम् ॥
विमानेनार्कवणेन किङ्किणीजालमालिना।
नारायणपुरं गत्वा कल्पत्रयमयो वसेत् ॥
पितृपौत्रप्रपौत्रांश्च तारयेदेकविंशतिम् ।।
इति पठति य इत्थं यः शृणोति प्रसंगात्
अपि कलिकलुपवितानैर्मुक्तदेहः समन्तात् ।
दिवममरवधूभिर्याति संतर्यमाणः ।
पदममरसहस्रैः सेवितं चन्द्रमौले ॥
इति पृथिवीदानम् ॥
अथ 'विश्वचक्रदानम् (१२)
तन मत्स्यपुराणे
अधातः संप्रवक्ष्यामि महादानमनुत्तमम् ।
विश्वचक्रमिति ख्यातं सर्वपापप्रणाशनम् ।।
11.0., संग्राम्यमानः; So हेमा. p.297
2 Ibid.
3 cf. हेमा. p. 317 ff; म.पु.ch. 285, 1.570-1

·कृत्यकल्पतपै
[४
तपनीयस्य शुद्धस्य विपुवादिपु' कारयेत् ।
श्रेष्ठं पलसहस्रेण तदन तु मध्यमम् ॥
तस्याऽर्द्धन कनिष्ठं स्याद्विश्वचक्रमुदाहृतम् ।
अन्यविशपलादूर्ध्वमशक्तोऽपि निवेदयेत् ॥
पोडशारं ततश्चक्रं रत्नकुम्भाप्टकावृतम् ।
नाभिमध्ये स्थितं विष्णुं योगारूढं चतुर्भुजम् ॥
शङ्खचक्रस्य पार्वे तु देव्यष्टकसमावृतम् ।
द्वितीयावरणे तद्वत् पूर्वतो जलशायिनम् ॥
अत्रि गुर्वशिष्ठश्च ब्रह्मा कश्यप एव च ।
मत्स्यः कूर्मो वराहश्च नरसिंहोऽथ वामनः ॥
रामो रामश्च रामश्च बुद्धः कल्की दश क्रमात् ।
तृतीयावरणे गौरी मातृभिर्वसुभिता ।।
'चतुर्थे द्वादशादित्या वेदाश्चत्वार एव च।
पश्चमे पञ्च भूतानि रुद्राश्चैकादशैव तु ॥
लोकपालाष्टकं पष्ठे दिङ्मातास्तथैव च ।
सप्तमेस्त्राणि सर्वाणि मंगलानि च कारयेत् ॥
अन्तरान्तरतो देवाविन्यसेदष्टमे पुनः॥
'मातरो' ब्रह्माण्याद्या: 'सप्तमेस्त्राणि खगादीनि अष्टौ
1 I.O., विश्वच for विपुवादिषुः A. S. B. and Udaipur Ms.
omit the line
AA.S. B.and म. पु.भ्रमजेम्यष्टकावृतम्
3 हेमा. p. 319 कृष्णश्य for युद्ध
4I.O., सर्वतो

·९७
४]
दानकाण्डे विश्वचक्रदानम्
'मङ्गलानि' दक्षिणावर्तशङ्खादीनि । 'अन्तरान्तरता अन्तरा-
लानां मध्ये।
.
तुलापुरुषवच्छेपं समन्तात्परिकल्पयेत् ।
ऋत्विझण्डपसम्भारभूपणाच्छादनादिकम् ॥
विश्वचकं ततः कुर्यात् कृष्णाजिनतिलोपरि ।
तथाऽष्टादश धान्यानि रसांश्च लवणादिकान् ॥
पूर्णकुम्भाष्टकं चैव वस्त्राणि विविधानि च ।
माल्येक्षुफलरत्नानि वितानञ्चाऽपि कारयेत् ॥
ततो मङ्गलशब्देन लातः शुक्लाम्बरो गृही।
होमाधिवासनान्ते तु गृहीतकुसुमाञ्जलिः॥
इममुच्चारयेन्मन्त्रं त्रिः कृत्वा तु प्रदक्षिणम् ।
'नमो विश्वमयायेति विश्वचक्रात्मने नमः॥
परमानन्दरूपी त्वं पाहि नः पापकर्दमात् ।
तेजोमयमिदं यस्मात् सदा पश्यन्ति योगिनः॥
हृदि त्वां त्रिगुणातीतं विश्वचक्रं नम ।
वासुदेवे स्थितं चक्रं चक्रमध्ये तु माधवः ।।
अन्योन्याधाररूपेण प्रणमामि स्थिताविह ।
विश्वचक्रमिदं यस्मात्सर्वपापहरं परम् ॥
आयुधं चाऽऽधिवासस्य 'भवादुद्धर मामतः ।
इत्यामन्य ततो दद्याद्विश्वचक्रं विमत्सरः॥
.
1 मत्स्य. पु. p. 571
21.0., भयादुदर मामितः

·१८ कृत्यकल्पतरी ५ विमुक्ता सर्वपापेभ्यो विष्णुलोके महीयते । वैकुण्ठलोकमासाद्य चतुर्बाहुः सनातनः ।। सेव्यतेऽप्सरसां 'सबै स्तिष्ठेत्कल्पशतत्रयम् । प्रणमेद्वा स्वयं कृत्वा विश्वचक्रं दिने दिने ॥ तस्याऽऽयुर्वर्धते नित्यं लक्ष्मीश्च विपुला भवेत् । इति सकलजगत्सराधिवासं वितरति यस्तपनीयपोडशारम् । हरिभवनमुपागतः स सिद्ध- श्विरमधिगम्य नमस्यते शिरोभिः॥ असुदर्शनतां प्रयाति शत्रोः मदनसुदर्शनतां च कामिनीनाम् । स सुदर्शनकेशवानुरूप:- कनकसुदर्शनदानदग्धपापा ॥ "कृतगुरुदुरितानि पोडशार- प्रवरसुदर्शनदानतो निरस्य । व्रजति च स मुरारिधाम भित्वा भवमभितो भुवने भयानि भूयः॥ इति विश्वचक्रदानम् ॥ 1 Udaipur Ms. reads yen paita 2 I.O., जित्वा

·४]
दानकाण्डे कल्पलतादानम्
अथ 'कल्पलतादानम् (१३)
तत्र मत्स्यपुराणे
अथाऽतः सम्प्रवक्ष्यामि महादानमनुत्तमम् ।
महाकल्पलता नाम महापातकनाशनम् ॥
पुण्यां तिथिमथाऽऽसाद्य कृत्वा ब्राह्मणवाचनम् ।
ऋत्विमण्डपसम्भारभूपणाच्छादनादिकम् ।।
तुलापुरुषवत्कुर्याल्लोकेशावाहनादिकम् ।
चामीकरमयी कुर्याद्दश कल्पलताः समाः ।।
नानापुष्पफलोपेता नानांशुकविभपिताः।
विद्याधरसुपर्णानां मिथुनैरुपशोभिताः॥
हारानादित्सुभिः सिद्धैः फलानि च विहङ्गमः।
लोकपालानुसारिण्यः कर्तव्यास्तासु देवताः ।।:-
प्रामीमनन्तशक्तिञ्च लवणस्योपरि न्यसेत् ।।
अधस्ताच्च' तयोर्मध्ये पद्मशङ्खधरे उभे ।
इभासनस्था तु गुडे पूर्वतः कुलिशायुधा ।
रजन्यजस्थिताऽऽग्नेयी स्वपाणिरथाऽनले ॥
'रजन्यजस्थिता' छागवाहनोपरि संस्थिता ।
1 cf. हेमा. p. 324. ff ; मत्स्य. पु. ch. 286, pp. 571-2
RA. S. B., I. O., and हेमा. give शुभाः
3 A.S. B., अधस्तालवयोमध्ये
4 I. O. and हेमा. p. 325, करे शुभे
5 हेमा. and I. O., गुडे; Udaipur Afs. गुदे
6 Supplied by A.S. B.

·[४
१००
प्रत्यकल्पतरी
'अनले आमेयदिग्भागे ।
याम्यां च महिपारूढा गदिनी तण्डुलोपरि।
दक्षिणे नैनाती स्थाप्या सखड्गा दक्षिणापरे ।
दिक्षिणापरें दक्षिणपश्चिमदिग्भागे।
वारुणे वारुणीक्षीरे झपस्था नागपाशिनी'।
पताकिनी च वायव्ये मृगस्था शर्करोपरि ॥
सौम्या तिलेपु संस्थाप्या शहिनी निधिसंस्थिता
माहेश्वरी वृपगता नवनीते त्रिशलिनी ॥
मौलिन्यो.वरदास्तद्वत्कर्तव्या बालिकान्विताः।
शक्त्या पश्चपलादूर्द्धमासहस्रात् प्रकल्पयेत् ॥
सर्वासामुपरिष्टाच पञ्चवर्ण वितानकम् ।
धेनवो दश कुम्भाश्च वस्त्रयुग्मानि चैव हि ॥
मध्यमे द्वे तु गुरवे ऋत्विग्भ्योज्यास्तथैव च ।
ततो मङ्गलशब्दन स्नातः शुक्लाम्बरो वुधः ॥
त्रिः प्रदक्षिणमावृत्य मन्त्रानेतानुदाहरेत् ।
'नमो नमः पापविनाशिनीभ्यो
ब्रह्माण्डलोकेश्वरपालिनीभ्यः।
आशंसिताधिक्यफलप्रदाभ्यो
दिग्भ्यस्तथा कल्पलतावधूभ्यः ।।
1 Supplied by A. S. B.
2 I.O., चिरसंस्थिता
3 A.S. B, I. O. and हेमा, p. 326, उदीरयेत्
4 A.S. B. and हेमा., वधूभ्यः ; Udaipur Ms. has बहुभ्यः

·५]
दानकाण्डे सप्तसागरदानम्
इति सकलदिगङ्गनाप्रदानं
भवभयसूदनकारि यः करोति।
अभिमतफलदे स नाकलोके
वसति पितामहवत्सराणि त्रिंशत् ॥
'अभिमतफलदे इष्टफलदायिनि ।
पितृशतमथ तारयेद्भवाब्धेः
भवदुरितौघविनाशशुद्धदेहः ।
सुरपतिवनितासहस्रसंख्यैः
परिवृतमम्बुजसंसदाऽभिवन्द्यः॥
इति विधानमिमं सदिगङ्गना-
कनककल्पलताविनिवेदने ।
पठति यः स्मरतीह तथेक्षते
स पदमेति पुरन्दरसेवितम् ॥
इति कल्पलतादानम् ॥
अथ 'सप्तसागरदानम् (१४)
तत्र मत्स्यपुराणे
अथाऽतः सम्प्रवक्ष्यामि महादानमनुत्तमम् ।
सप्तसागरकं नाम सर्वपापप्रणाशनम् ॥
पुण्यं दिनमथाऽसायं कृत्वा ब्राह्मणवाचनम् ।
PARATI
1 cf. हेमा. p. 327. ff; मरस्य. पु. ch. 287, pp. 572
SN.......

·१०२
हत्यकल्पतरी
[४
तुलापुरुपवत् कुर्याल्लोकेशावाहनं वुधः ॥
ऋत्विमण्डपसम्भारभूपणाच्छादनादिकम् ।
कारयेत्सप्त कुण्डानि काश्चनानि विचक्षणः॥
प्रादेशमात्राणि तथातिमात्राणि वा पुनः।
कुर्यात्सप्तपलादूद्धमासहस्राच शक्तितः ॥
'अरनिमात्राणि' अरनिस्वरूपं मार्कण्डेयपुराणे उक्तम्।
तद्यथा-
'अरनिरगुष्ठपर्यन्ता संख्यया त्वेकविंशतिः'।
संस्थाप्यानि च सर्वाणि कृष्णाजिनतिलोपरि ।
प्रथमं पूरयेत्कुण्डं लवणेन विचक्षणः॥
द्वितीयं पयसा तद्वनृतीयं सर्पिपा पुनः ।
चतुर्थ तु गुडेनैव दना पञ्चममेव च ॥
पष्ठं शर्करया तद्वत् सप्तमं तीर्थवारिणा ।
स्थापयेत् लवणस्याऽन्ते ब्रह्माणं काशनं शुभम् ॥
केशवं क्षीरमध्ये तु घृतमध्ये महेश्वरम् ।
भास्करं गुडमध्ये तु दधिमध्येऽमराधिपम् ॥
शर्करायां न्यसेल्लक्ष्मी जलमध्ये तु पार्वतीम् ।
सर्वेषु सर्वरत्नानि धान्यानि च समन्ततः॥
तुलापुरुषवच्छेपमत्रापि परिकल्पयेत् ।
11.0., पुनः
BA.S. B., तथाऽरलिमात्राणि; Udaipur ifs., अरनमात्राणि

·दानकाण्डे सप्तसागरदानम्
ततो वारुणहोमान्ते स्नापितो चेदपुङ्गवैः ।।
'वारुणहोमान्ते' वारुणहोमानन्तरम् । स च होमः
सर्वविशपान्ते कर्तव्यः।
त्रिः प्रदक्षिणमात्य मन्त्रानेतानुदाहरेत् ।
'नमो वः सर्वसिन्धूनामाधारेभ्यः सनातनाः ।।
जन्तूनां प्राणदेभ्यश्च समुद्रेभ्यो नमो नमः ।
क्षीरोदकाज्यदधिमाधवलावणेक्षु-
सारामृतेन भुवनत्रयजीवसङ्घान् ।
आनन्दयन्ति पशुभिश्च यतो भवन्त:
तस्मान्ममाऽप्यविघातमलं दिशन्तु ॥
यस्मात्समस्तभुवनेषु भवन्त एव
तीर्धामरासुरसुबद्धमाणिमतानम् ।
पापक्षयाम्बरविलेपनभूपणाय
लोकस्य विभ्रति तदस्तु ममापि लक्ष्मीः ।।
इति ददाति रसामरसंयुतान्
सुचिरविस्मयवानिह सागरान् ।
1 A. S. B., उदीरयेत्
2 I. O. and हेमा. p. 328 समभ्यः; Udaipurts. bas समूहेम्पः
3A.S. B., I.O.and हेमा., यमुभिय
4 Ibid fart for
5 bid वीर्यामरामुरमुर [ A. S. B. सह ] मणिप्रवानम् ।
Udaipur Ms. reads wrongly सोमवाप्प र इमानि
पुनः प्रदानात्

·१०४
[४
कृत्यफल्पतरौ
अमलकाञ्चनवर्णमयानसी
पदमुपैति हरेरमरावृतः ।।
सकलपापविघातविराजितः
पितृपितामहपुत्रकलत्रकम् ।
नरकलोकसमाकुलमायलं
झटिति सोऽर्पयते शिवमन्दिरम् ।।
इति सप्तसागरदानम्॥
अथ रत्नधेनुदानम् (१५)
तत्र मत्स्यपुराणे
अथाऽतः सम्प्रवक्ष्यामि महादानमनुत्तमम् ।
रवधेनुरिति ख्यातं गोलोकफलकं नृणाम् ।।
पुण्यं दिनमधाऽऽसाद तुलापुरुपदानवत् ।
लोकेशावाहनं कृत्वा ततो धेनुं प्रकल्पयेत् ।।
भूमौ कृष्णाजिनं कृत्वा लवणद्रोणसंयुतम् ।
धेनुं रनमयी कुर्यात्सङ्कल्पविधिपूर्वकम् ॥
स्थापयेत्पद्मरागाणामेकाशीति मुखे बुधः।
पद्मरागशतं सद्यो घोणायां परिकल्पयेत् ॥
'घोणा नासिकाग्रभागः।
1 A. S. B., इति महादानानुकीर्वने सप्तसागरदानम्
act. हेमा. p. 329 ff; मत्स्य. पु. ch. 289, pp. 573-4
3 हेमा. p. 320,पुण्य तिथि

·४]
दानकाण्डे रत्नधेनुदानम्
१०५
ततो धेनुः प्रकल्प्या च स्वर्ण नासाग्रभागतः।
ललाटे हेमतिलकं मुक्ताफलशतं दृशोः॥
भ्रूयुगे विद्रुमशतं शुक्ती कर्णद्वये स्थिते ॥
काञ्चनानि च शृङ्गाणि शिरो वनशतात्मकम् ।
ग्रीयायां नेत्रपुटकं गोमेदकशतात्मकम् ॥
इन्द्रनीलशतं पृष्ठे वैदूर्यशतपावके ।
स्फाटिकैरुदरं तद्वत्सौगन्धिकशतात् कटिम् ॥
'स्फाटिकैरुदरं तद्वदिति शतसंख्यरित्यर्थः।
खुरा हेममयाः कार्याः पुच्छं मुक्तावलीमयम् ।
सूर्यकान्तेन्दुकान्तौ च घ्राणे कर्पूरचन्दनम् ।।
कुङ्कुमानि च रोमाणि रौप्यां नाभिं च कारयेत् ॥
गारुत्मतं तथा तद्वत् पर्यन्ते परिकल्पितम् ।
तधान्यानि च रत्नानि स्थापयेत्सर्वसन्धिषु ॥
कुर्याच्छर्करया जिह्वां गोमयं च तदात्मकम् ।
गोमूत्रमाज्येन तथा दधि दुग्धं स्वरूपतः ।।
1 Supplied by A. S. B.
2 I. O., नेत्रपुटक ; Udaipur AIs. and हेमा. p. 330, नेत्रपरक
3 A. S. B., सूर्यकान्तेन करणो प्राणे कर्पूरचन्दनम्
4 I.O., रोमान्तानि for रौप्यो नाभि
6 I. O. thus; A. S. B. and म. पु., गारत्मतशत तद्वत् अपाने परि-
कल्पयेत्
6 हेमा. p.330, गुडात्मक

·कृत्यकल्पतरी
[४
पुच्छाने' चामरं दद्यात्समीपे ताम्रदोहनम् ।
कुण्डलानि च हैमानि भूपणानि च शक्तितः॥
कारयेदेवमेवन्तु चतुर्थांशेन वत्सकम् ।
तथा धान्यानि सर्वाणि पादाक्षुमयाः स्मृताः।।
नानाफलानि सर्वाणि पश्चवर्णवितानकम् ।
एवं चिरचनां कृत्वा तद्वद्धोमाधिवासनम् ॥
ऋत्विग्भ्यो दक्षिणां दत्वा धेनुमामन्त्रयेत्ततः ।
गुडधेनुयदामन्भ्य इदं चोदाहरेत् ततः॥
'गुडधेनुवत् 'या लक्ष्मीरित्यादिमन्त्रैः।
'त्वां सर्वदेवगणधाम यतः पठन्ति
रद्धेन्द्रविष्णुकमलासनवासुदेवाः ।
तस्मात्समस्तभुवनम्रयदेवयुक्त
मां पाहि देवि भवसागरपीश्यमानम् ॥
आमन्य चेत्धमाभितः परिवृत्य लक्ष्म्पा
दद्याद्विजाय" गुरवे जलपूर्वकं ताम् ।
यः पुण्यामाप्य]दिनमन कृतोपपास:
पापैपिमुफतनुरति पदं मुरारेः॥
'परिगृत्य' प्रदक्षिणीकृत्य।
11.0..Trural
....S.B.Easonitel tut.
3 Tuis it rogucluced is that. p. 331
| Udaipur stati ...S.B., .tring.
61... Myadian

·१०७
३]
दानकाण्डे महाभूतघटदानम्
इति सकलविधिज्ञो' रत्नधेनुप्रदानं .
वितरति स विमानं प्राप्य देदीप्यमानम् ।
सकलकलुषमुक्तो बन्धुभिः पुत्रपौत्रैः
सह मदनसरूपः स्थानमामोति' शम्भो ।
इति सुत्नधेनुदानम् ॥
अथ महाभूतघटदानम् (१६)
तत्र मत्स्यपुराणे
अथाऽतः सम्प्रवक्ष्यामि महादानमनुत्तमम् ।
महाभूतघदं नाम महापातकनाशनम् ॥
पुण्यां तिथिमथाऽऽसाय कृत्वा ब्राह्मणवाचनम् ।
ऋत्विङ्मण्डपसम्भारभूपणाच्छादनादिकम् ॥
तुलापुरुषवत्कुल्लिोकेशावाहनादिकम् ।
कारयेत्काञ्चनं कुम्भ महारत्नचितं बुधः॥
प्रादेशादङ्गुलशतं यावत्कुर्यात्प्रमाणतः ।
क्षीराज्यपूरितं तद्वत् कल्पवृक्षसमन्वितम् ॥
1 A.S. B., निधि for विधि
2 I.O., विधानं for विमान
3 I.O., आप्नोति ; A.S. B. and हेमा,, अभ्येति
4 cf. हेमा. p. 338. ff; म. पु. ch. 289, pp. 574-5
6 A.S. B., कुण्ड
6 I.0., रत्नान्वित
7 I.O., आवाय for क्षीराज्य

·कृत्यकल्पतरौ
[४
पद्मासनगतांस्तद्वत् ब्रह्मविष्णुमहेश्वरान् ।
लोकपालान् महेन्द्रांश्च खवाहनसमास्थितान् ।
वराहेणोद्धृतां तद्वत्कुर्यात्पृथ्वी सपङ्कजाम् ॥
वरुणं चाऽऽसनगतं काञ्चनं मकरोपरि।
हुताशनं मेपगतं वायुं कृष्णमृगासनम् ॥
तथा कामाधिपं कुर्यान्म्पकस्य विनायकम् ।
विन्यसेदूघटमध्ये तान् चेदपश्चकसंयुतान् ।।
ऋग्वेदस्याऽक्षसूत्रं तु यजुर्वेदस्य पङ्कजम्।
सामवेदस्य वीणा स्याद्वेगुं दक्षिणतो न्यसेत् ।।
अथर्ववेदस्य पुनः सुक्नुवो कमलं करे ।
पुराणवेदो वरदः साक्षसूत्रकमण्डलः ॥
परितः सर्वधान्यानि चामरासनदर्पणम् ।
चामरासनदर्पाणि कारयेत्सुसमाहितः ।
पादुकोपानहच्छत्रदीपिकाभूपणानि च ।
शय्यां च जलकुम्भांश्च पञ्चवर्णवितानकम् ।
1 A.S. B. adds this line, which is omitted by हेमादि,
p. 332, but is found in म. पु. p. 574
2 हेमा. p. 333, वीणां
3 I0., वेदवेदाः
4 Supplied by I.O.; not found in हेमा. but found
in म. पु. p. 575
6 I.O., भूपणानि शुभानि च
6 I.O., सन्ध्या च जलकुण्डार्थ; A. S. B,, म. पु., and हेमा.
read शय्यां च जलकुम्भांथ; Udaipur As. reads
wrongly सप्सतुजलकुम्भव

·४] दानकाण्डे महाभूतघटदानम् १०१ स्नात्वाऽधिवासनान्ते तु मन्त्रमेतदुदीरयेत् ।। 'नमो वः सर्वदेवानामाधारेभ्यश्चराचरे । महाभूतादिदेवेभ्यः शान्तिरस्तु शिवं मम ॥ यस्मान किञ्चिदप्यस्ति महाभूतैर्विना कृतम् । ब्रह्माण्डे सर्वभूतेषु तस्माच्छ्रीरक्षयाऽस्तु में । इत्युचार्य महाभूतघटं यो विनिवेदयेत् । सर्वपापविनिर्मुक्तः प्रयाति परमां गतिम् ॥ विमानेनार्कवर्णन पितृवन्धुसमन्वितः। स्तूयमानोऽमरस्त्रीभिः पदमभ्येति वैष्णवम् ।। पोडशैतानि यः कुर्यान्महादानानि मानवः । न तस्य पुनरावृत्तिरिह लोकेऽभिजायते ॥ इति पठति य इत्थं वासुदेवस्य पावें ससुतपितृकलनः संशृणोतीह सम्यक् । पुररिपुभवने वा मन्दिरे वाकलक्ष्मी- श्चिरममरवधूभिर्मोदते सोऽपि कल्पम् ॥ इति श्रीभहृदयधरात्मजमहासान्धिविग्रहकभट्ट- श्रीमल्लक्ष्मीधरविरचिते कृत्यकल्पतरी दानकाण्डे पोडशमहादानपर्व ।। 1 Udaipur Ms. has प्रगरते 3 I. O., पुनरिद भुपने या मन्दिरे वाऽलक्ष्मीः 3 Udaipur Ms., पमरपुरसनिः

·११०
कृत्यकल्पतरी
अथ पद्मपुराणोक्तं' ब्रह्माण्डदानम्
राजोवाच
विधि ब्रह्माण्डदानस्य कृत्वा यं मोक्षभाग्भवेत् ।
कालं देशं विप्रतीर्थ सर्वमेतद्वदस्व मे ।।
कृते तु येन सर्वस्य फलभागी भवाम्यहम् ।
कुत्सितस्याऽस्य भावस्य मोक्षस्यादचिरात्तु मे ॥
वशिष्ठ उवाच
एवं श्रुत्वा ततो राजन् पुरोधास्तस्य तं द्विजः।
ब्रह्माण्डं कारयामास सौवर्ण सर्वधातुभिः ।।
पीठं निष्कसहस्रेण पद्मं तत्र प्रकल्पयेत् ॥
तत्र ब्रह्मा तस्य मध्ये पद्मरागैरलङ्कृतः ।
सावित्र्या चैव गायत्र्या मुनिभिः ऋपिभिः सह ।।
नारदाद्यैः सुतैः सर्वरिन्द्राद्यैश्च सुरैस्तथा ।
सौवर्णविग्रहाः सर्वे ब्रह्मणस्तु पुरस्सराः ।।
वराहरूपो भगवान् लक्ष्म्या सह सनातनः ।
नीलान्मरकतांश्चैव भूपायां तस्य कारयेत् ॥
रजतस्य च शुद्धस्य देहं रुद्रस्य कारयेत् ।
गोमेदकैस्तस्य शोभां कारयेदत्र बुद्धिमान् ॥
1A.S. B. reads ब्रह्मपुराणे
21.0., मोक्षमाश्रयेत्
3 I.O., एवं श्रुत्वा कृते कर्म

·1,
दानकाएडे ब्रह्माण्डदानम्
मौक्तिकैश्चापि सोमस्य शोभा चक्रे दिवाकरे ।
ग्रहाणां चैव सर्वपां 'सुवर्णानि च दापयेत् ॥
पीठात्सप्तगुणं रौप्यं रौप्यात्तानं तथाविधम् ।
ताम्रात्सप्तगुणं कार्य कांस्यपानं नराधिप ।।
कांस्यात्सप्तगुणं कार्य पु चैव नराधिप ।
अपुतः पुरतः सीसं तावल्लोहं च कारयेत् ।
सप्तद्वीपाः समुद्राश्च सप्त वैकुलपर्वताः॥
अनया संख्यया कृत्वा निपुणः शिल्पिभिः कृताः।
यो वृपानि ? च भूतानि 'राजतानि च कारयेत् ।
वृक्षान् वनस्पतींश्चाऽन तृणवल्लीः सवीरुधः॥
सर्व प्रकल्प्य विधिवत्तीर्थे देयं विचक्षणैः ।
कुरुक्षेत्रे गयायां च प्रयागेऽमरकण्टके ।
द्वारवत्यां प्रभासे च गङ्गाद्वारे च पुष्करे ।
तीप्वेतेपु वै देयं ग्रणे सोमसूर्ययोः॥
दिनच्छिद्रेषु सर्वेषु अपने दक्षिणोत्तरे।
व्यतीपाते बहुगुणं विपुचे च विशेषतः॥
दातव्यमेतद्राजेन्द्र विचारं नैव कारयेत्।
वालाग्निहोत्रिणं विमं सुरूपं च गुणान्वितम् ।।
सपतीकं च सम्पूज्य भूपयित्वा तु भूपणैः ।
पुरोहितं मुख्यतमं कृत्याऽन्ये च तथा द्विजाः ।।
1A.S. B. and I.O., सर्वपनि पारवेद
3 I.0., पोव
31.0., रानवान्प

·११२
छत्यकल्पतरी
[४
चतुर्दश गुणोपेताः सपत्नीका निमन्त्रिताः।
इंहितं चरमस्था च सूग्विणश्च विभूपिताः॥
अङ्गुलीयकानि तथा कर्णवेष्टांश्च दापयेत्।
एवंविधांश्च सम्पूज्य तेपामग्रे स्वयं स्थितः॥
अष्टाङ्गप्रणिपातेन प्रणम्य च पुनः पुनः ।
पुरोहिताय पुरतः कृत्वा चै करसम्पुटम् ।।
'यूयं वै ब्राह्मणाः प्रीता मैत्रत्वेनाऽनुगृह्यत ।
सौमुख्येनेह भवतां भवत्पूतो नरः स्वयम् ॥
भवतां प्रीतियोगेन स्वयं प्रीतः पितामहः ।
ब्रह्माण्डेन तु दत्तेन तोपयेच जनार्दन ॥
पिनाकपाणिर्भगवान् शमश्च त्रिदशेश्वरः।
एते वै तोषमायान्ति अनुध्याता द्विजोत्तमैः ॥
एवं स्तुत्वा ततो राजा ब्राह्मणान् वेदपारगान् ।
ब्रह्माण्डं तु गुरोः प्रादात् सविधानं पुनः क्षणात् ॥
सर्वकामैस्ततस्तृप्तो ययौ स्वर्ग नराधिपः।
तेनापि गुरुणा तच विभक्तो ब्राह्मणैः सह ॥
दत्तस्तैरपि चाऽन्येभ्यो ब्रह्माण्डांशो नराधिप।
ब्रह्माण्डभूमिदानं च ग्राह्यं नैकेन तद्भवेत् ॥
गृह्णन् दोषमवामोति ब्रह्महत्यां न संशयः।
सर्वेपां चैव प्रत्यक्षं दातव्यं तन्नराधिप ॥
दीयमानं च पश्यन्ति तेऽपि पूता भवन्ति हि।
दर्शनादेव ते पूता भवेयुर्नात्र संशयः॥
भीमद्वादशी या मोक्ता स्वर्णनाभं मृगाजिनम् ।

·४]
दानकाण्डे गोसहस्रदानम्
एतानि गत्वा पश्यन्ति दृष्टैरेतैः क्रियाफलम् ।
अयनादेव लभ्येत कर्तुश्चैव सलोकता' ।
इति पद्मपुराणोक्तब्रह्माण्डदानम् ॥
अथ कालिकापुराणोक्तगोसहस्रदानम्
तत्र कालिकापुराणे
अतः परं स्मृतं दानं येन रोहन्ति देहिनः ।
दुर्लभं तत्परं धाम तृप्ताः कामैरशेपतः॥
सहस्रं तु सवत्सानां धेनूनां च शिवाय वै ।
स्नानार्थं विधिवद्दद्यात्सोऽपि तत्पदमाप्नुयात् ॥
तद्गोसहस्रक्षीरेण तथा दना च शङ्करम् ॥
सर्पिपा च समग्रेण स्नाप्य वाद्यादिमङ्गलैः ।
दद्यात्सदक्षिणं रौक्मं लिङ्गं सम्पूज्य यततः॥
'रोम सौवर्णम् ।।
तदन्ते वाऽथ पुष्पैस्तु आपीठान्तं सुशोभितम् ।
वितानहेमघण्टादीन् युगांश्चैव.निवेदयेत् ॥
'आपीठान्तं पुष्पैः पूजयदिति शेषः ।
1 A. S. B. and Udaipur Ms. read : आयान्तो देवलक्षेत्र देव
सलोकता
3 I.O., सहोण
SA.S. B. snd Udaipur Afs., सरसिज
4 I. O. and A. S. B., पद्यपुष्यैः पूरचेत् इति शेषः ।

·कृत्यकल्पतरौ
[४
दीपदर्पणनैवेद्यं हेमदण्डं च चामरम् ॥
अग्निं सन्तप्र्य चाऽज्येन मन्त्रविच्छ्रोत्रियेण च ।
हेमवस्त्रसुयुग्मेन भूपितेन द्विजेन वै ।।
'आज्येने त्यादि आज्येन द्रव्येण । 'श्रोत्रियेण ऋत्वि-
ग्भूतेन सन्तर्पयेदित्यर्थः । 'हेमवस्त्रसुयुग्मेनेति हेना शो-
भनवस्त्रयुग्मेनेत्यर्थः।
ततो ब्रह्मरवेणैव शुक्ला गौस्तत्र या शुभा।
वितानं चोच्छ्रयेत्तस्यां गच्छेत्माग्दक्षिणां दिशम् ॥
हराय चाऽपराः सर्वा गावस्तदनु चालयेत् ।
मण्डिता हेमवस्त्राद्यैर्महावादितनिस्वनैः॥
प्रदक्षिणं ततो देवं कृत्वा गावस्तदग्रतः।
स्थापयित्वा तु ताः सर्वा यजमानः प्रदक्षिणम् ॥
सुरभी या च या मुख्या तस्यास्त्वग्रे च कारयेत् ।
सर्व तद्गोसहसून्तु महाब्रह्मरवेण वै ॥
ततस्तु पुच्छमादाय तिलहोमयवाक्षतैः ।
[मुख्योदरसहसाभ्यां शङ्कराय निवेदयेत् ।।
'यवाक्षतैः अक्षतयवैः।
ततस्त्वेकादशभ्यस्तु ब्राह्मणेभ्यस्तथाऽपराः ।
गायो वत्सान्विता दद्यात्तेभ्यो देयं विचिन्त्य च ।।
1 I.O. and A.S. B. supply theso tro verses.
9 Udaipur Ms. bas ब्राह्मणभ्यस्तथाऽपरः
3 [ ] Corrupt: lacuna in Udaipur Ms. supplied
byA.S. B. and L.O.

·दानकाण्डे गोसहस्रदानम् अवतान सुव्रतांस्तत्र ब्राह्मणांश्च विशेपतः। दीनान्धदुःखितांश्चैव भोजयेदनिवारितान् ॥ विधिनाऽनेन भक्त्या च स्वर्जिता गोसवेन तु । उद्दिश्य शङ्करं देवं मुच्यते भववन्धनात् ॥ 'स्वर्जिगोसयौं' दृष्टान्तः। अथवाऽन्यप्रकारेण दद्याद्गोशतमुत्तमम् इति । 'शत'शब्दो बहुवाची स चाऽन सहसूपरः । अग्रे सह- सूपरविनियोगदर्शनात्। एकादशाधिकं रुद्रे चिच्छक्तायाऽमिताय च। सम्पूर्ण पूर्ववत् कृत्वा विधिमादौ प्रयत्नतः॥ होमपूजादिसंयुक्तं दद्यात्तत्रैव शम्भवे । दीक्षितानां शतं घेकमाहृत्य शिवमन्दिरे ॥ ततः पूज्य यथान्यायं दद्यात्तेभ्यो यथा शृणु । दशकं दशकं चैव एफैकस्य पृथक् पृथक् ॥ हदि शम्भु गवां चैव ध्यात्वा तेपा निवेदयेत् । अधिकं दर्शक यन्त्र नीलकण्ठेन्दुशेखरम् ॥ दद्यात्पूर्व विधानेन धेनूनां च सवत्सकम् । 'दीक्षितानां शत' मित्यादि । शम्भुमीतये शम्भु हदि ध्यात्वा दीक्षितानां सम्प्रदानभूतानां दद्यादित्यर्थः। 'पूर्व- विधानेन क्षीरादिलपनविधानेन । 1 1.0., भविसारतः I.O., मासे

·कृत्यकल्पतरौ
[४
अथवा श्रोत्रियान् विप्रान् वेदवेदाङ्गपारगान् ।
आइत्य द्विगुणस्तेिभ्यः पञ्च पञ्च ददेत्सुधीः॥
कृत्वा विधिमिमं जन्तुर्न शोच्यः स्यात्कदाचन ।
गर्भागारज्वरे भूयः परिक्रमति नैव सः॥
'गर्भागारज्वरें गर्भवासक्लेशे ।
इति कालिकापुराणोक्तगोसहसूदानम् ॥
-
.. अथाऽऽदित्यपुराणोक्तगोसहस्रदानम्'
अथ प्रयच्छेद्विप्रेपु गोसहस्रं महामुने।
अर्चयेद्गन्धपुष्पैश्च पदैः सर्वाः समर्चयेत् ॥
'पई वस्त्र।
सर्वाः कनकशृङ्गाभाः सर्वा रौप्यखुरार्चिताः।
सर्वाः प्रदक्षिणीकृत्य प्रयच्छेत्तद्विजातिपु॥
सुवर्णशृङ्गरचिता वस्त्राभरणभूषिताः।
हीनाङ्गा न ददेगावः कृशा वृद्धातुरास्तथा ।।
एकां गामर्चयेत्तासां शेषाणां च विधि शृणु ।
तिलानां तु शतं “धेकं दद्याद्विप्रेयु दक्षिणाम् ॥
पायेन विधिना चैव तर्पयित्वा द्विजांस्तथा ।
1 ci. हेमादि-दान., pp.269-264
A. S. B. and हेमा. read पुष्पैस्तु
3 हेमा., p. 203, omits this lino and the nest.
4I.O.,A.S. B. and हेमा., पा
5 Udaipur Ms., fruit

·४]
दानकाण्डे गोसहस्रदानम्
'तिलानां शतं तिलद्रोणशतमित्यर्थः । 'पायेन' पाद्या-
घोदिना।
शुचिः शुद्धमना भूत्वा योर्चयेच जनार्दनम् ।
प्रणम्य शिरसा देवं दत्वा गावश्च सत्वरम् ॥
तेन ता अर्चिताः सर्वा भविष्यन्ति न संशयः।
वेदशास्त्रार्थतत्वज्ञाः संहिताध्यापका द्विजाः॥
अग्निहोत्ररता ये च स्वाध्यायनिरताश्च ये।
एतान् विमान परीक्षेत गोप्रदाने महामुने ।
ईदृशानां च यद्दत्तं तचाऽनन्तमिहोच्यते ।
अनन्तस्य तदा दानमिति सत्यं महामुने ।
उपोष्य विधिवचैव प्रसन्नमनसेन्द्रियः।
उपेत्य ब्राह्मणान् पश्येत् दद्याद्गावश्च सत्वरः॥
तर्पयित्वा च ता गावः प्रणिपातेन पूजयेत् ।
स्पर्शयित्वा तु ता गावः सुमनास्सुसमाहितः ।।
'स्पर्शयित्वा' दत्वा ।
न चैतास्ताडयेद्दण्डैन हस्तेन न लेष्टुना ।
यथोक्तं गोसहस्रं तु यः प्रयच्छति वै द्विजः ।
सर्वान् क्लेशान् परित्यज्य विष्णुलोके महीयते ।
1 हेमा. repeats this, p. 263
2I.O., A.S. B. and हेमा., ब्राह्मणेभ्य
3 Omitted in हेमा.
4 I.O., A.S. B.and हेमा

·कृत्यकल्पतरौ
[४
.तथा
तिलानां च शतं यस्तु विना गोभ्यः प्रयच्छति ।
पलमेकं सुवर्णस्य गोसहस्राद्विशिष्यते ॥
यथोक्तं गोसहस्रं तु प्रयच्छेत्तु द्विजातिषु ।
तत्फलं लभते दाता सद्यः पापात्प्रमुच्यते ।।
यस्तु पश्यति पापात्मा सोऽपि पापात्ममुच्यते।
एकविंशतिमुद्धृत्य ये च पूर्वे व्यवस्थिताः॥
तारयन्ति नराः क्षिप्रं कुलान्येकोत्तरं शतम् ।
अलाभे गोसहसूस्य सुवर्ण दातुमर्हति ॥
सहसाई शतं न्यूनं द्विजानां च तिलैः सह ।
तथा च लभते नित्यं सम्पूर्ण द्विजसत्तम ।
अर्चितानां सहसाणां फलं प्राप्नोति मानवः ।।
सम्पूर्णदक्षिणं विप्र गोसहस्रं प्रकीर्तितम् ।
तिलानां तु शतं ह्येकं गवां दानेन तत्समम् ॥
'सहसाद सुवर्णस्य पोडशमापपरिमितस्येति शेषः ।
इत्यादिस्यपुराणोक्तगोसहस्रदानम्॥
अथ 'महाभारतोक्तगोसहस्रदानम्
गवां सहस्रदः प्रेत्य नरकं नैव पश्यति ।
1 हेमा. p.201
3 Roproduced by हेमादि. p. 264
3 हेमा. p.661

·दानकाण्डे गोसहस्रदानम् सर्वत्र विजयं चाऽपि लभते मनुजाधिप ।। दशगोसहस्रदो नित्यं शक्रेण सह मोदते । अक्षयान् लभते लोकान्नरः शतसहसूदः ।। सुवर्णशृङ्गैस्तु विराजितानां गवां सहसूस्य पुनः प्रदाता। प्राप्नोति लोकं दिवि देवलोक- मित्येवमाहुर्मुनिदेवसङ्घाः ॥ इति त्रिप्रकारगोसहस्रदानम् ॥

·अथ पर्वतदानानि
तन मत्स्यपुराणे'
उमापतिरुवाच
मेरोः प्रदानं वक्ष्यामि दशधा मुनिसत्तम ।
यत्प्रसादान्नरो लोकान् प्रामोति सुरपूजितान् ॥
पुराणेषु च वेदेषु यज्ञेष्वायतनेषु च ।
न तत्फलमधीतेपु कृतेष्विव यदश्नुते ॥
तस्माद्विधानं वक्ष्यामि पर्वतानामनुत्तमम् ।
प्रथमो धान्यशैलः स्यात् द्वितीयो लवणाचलः ।।
गुडाचलस्तृतीयस्तु चतुर्थी हेमपर्वतः ।
पञ्चमस्तिलशैला स्यात् पष्ठः कार्पासपर्वतः ।।
सप्तमो धृतशैलश्च रत्नशैलस्तथाऽष्टमः।
राजतो नवमस्तद्वदशमः शर्कराचलः ।।
वक्ष्ये विधानमेतेपां यथावदनुपूर्वशः।
धान्याचलदानम् (१)
.. अयने विपुवे पुण्ये व्यतीपाते दिनक्षये।
1 हेमा., p. 335, cites this passage, from पद्मपुराण and
begins : पुलस्त्य उवाच

·५] १२१ दानकाण्डे धान्याचलदानम् शुक्लपक्षे तृतीयायामुपरागे शशिक्षये ॥ विवाहोत्सवयज्ञे वा द्वादश्यामथवा पुनः । शुक्लायां पश्चदश्यां वा पुण्यः च विधानतः॥ धान्यशैलादयो देया यथाशास्त्रविधानतः। गोमयेनोपलिप्तायां यथाशास्त्रविधानतः॥ तीर्थ वाऽऽयतने वाऽपि गोष्ठे वा भवनाङ्गणे । मण्डपं कारयेद्भक्त्या चतुरसमुदङ्मुखम् ॥ प्रागुदक्प्रवणं तद्वत्माङ्मुखं वा विधानतः । गोमयेनाऽनुलिप्तायां भूमावास्तीर्य वै कुशान् ॥ तन्मध्ये पर्वतं कुर्यात् विष्कम्भैः पर्वतैर्युतम् । धान्यद्रोणसहस्रेण भवेनिरिरिहोत्तमः॥ मध्यमः पञ्चशतकैः कनिष्ठस्स्यात्त्रिभिः शतैः॥ 'द्रोण' प्रमाणस्थकरचरणस्य पुंसो द्वादशभिः प्रसूति- भिः कुडवो भवति । अनेन कुडवेन चतुर्गुणोत्तरं प्रस्थाढक- द्रोणा भवन्ति । अतश्चतुष्पष्ठ्या कुडवैरको द्रोणो भवति । मेरुमहाव्रीहिमयस्तु मध्ये सुवर्णवृक्षत्रयसंयुतः स्यात् । पूर्वण मुक्ताफलवज्रयुक्तो याम्येन गोमेदकपुष्परागैः ।। 1 Omitted by हेमा. p. 336; I. O. reads यथाशास्त्रविधानतः, Udaipur Ms. has यथा शुद्धविधानतः 2 The entire passage is cited by हेमाद्रि, p. 337, who ends this quotation with the words: "इति कल्पतरुणा व्याख्यातम्" ·१२२ कृत्यकल्पतरौ [५ 'वृक्षत्रय' इति शर्कराचले त्रयो वृक्षा वक्ष्यमाणा मन्दारपारिजातकल्पपादपाः'। पश्चाच गारुत्मतनीलरत्नैः सौम्येन वैडूर्यसरोजरागैः। श्रीखण्डखण्डैरभितः प्रवाल- लतान्वितः शुक्लशिलातला स्यात् ॥ ब्रह्माऽथ विष्णुर्भगवान पुरारिः दिवाकरोऽप्यत्रं हिरण्मयः स्यात् । मूर्द्धव्यवस्था गतमत्सरेण कार्यस्त्वनेके च पुनर्द्विजीघाः ।। 'मूर्द्धव्यवस्था उपरिदेशस्थितिः। द्विजौघा पक्षिस- मूहाः। ते च सौवर्णाः, हिरण्मयत्वस्य प्रकृतत्वात् । चत्वारि शृङ्गाणि च राजतानि नितम्बभागेष्वपि राजता स्यात् । तथेक्षुवंशावृतकन्दरस्तु. घृतोदकः प्रस्रवणश्च दिक्षु॥ शुक्लाम्बराण्यम्बुधरावली स्यात् पूर्वेण पीतानि च दक्षिणेन । 1 हेमा. p. 337: "क्षप्रयसंयुत इति । दक्षिणे मन्दारः, उत्तरे पारिजाता, मध्ये कल्पतरुः इति क्षत्रयम्। 9I.O., मुरारि: for पुरारि '3 हेमा. p. 397, has गुपणेन for पनेके हेमा. p.937-338 repeats tbeso explanations 6 A. S. B. and A1., 677y for a 13 ·1] दानकाण्डे धान्याचलदानम् १२३ वासांसि पश्चादथ कय्राणि रक्तानि चैवोत्तरतो घनाली ॥ इक्षुरेव वंशः। घृतमेवोदकम् । वासांस्येव मेघाः । 'घनाली मेघमाला। रौप्यान महेन्द्रप्रमुखानथाऽष्टी संस्थाप्य लोकाधिपतीन् क्रमेण । नानाफलाली' च समन्ततस्स्यात् मनोरमं माल्यविलेपनञ्च ।। वितानमेवोपरि पञ्चवर्ण- मम्लानपुष्पाभरणं सितं वा । इत्थं निवेश्याऽमरशैलमनचं मेरोस्तु विष्कम्भगिरीन् क्रमेण ।। तुरीयभागेन चतुर्दिशं तु संस्थापयेत्पुष्पविलेपनाढ्यान् । पूर्वेण मन्दरमनेकफलैश्च युक्तं युक्तं गणैः कनकभद्रकदम्यचिह्नम् । कामेन काञ्चनमयेन विराजमानं आकारयेत्कुसुमवस्त्रविलेपनाढ्यम् ।। 'मन्दरोपि' व्रीहिमय एव । 1I.O. and A.S. B., फलानि हेमा. p. 337, वितान चोपरि 3 A.S. B., विलेपनान्य ·१२४ कृत्यकल्पतरौ [ ५ क्षीरारुणोदसरसाऽध वनेन चैव रौप्येण शक्तिघटितेन विराजमानम् । याम्येन गन्धमदनश्च निवेशनीयो गोधूमसञ्चयमयः कलधौतजम्ब्वा । 'क्षीरारुणोदसरसा' क्षीरपूरितेनाऽरुणोदसंज्ञकेन तडा. गेन। 'वनेनाऽपि' रूप्यघटितेन । 'गन्धमदनः गन्धमादनः। 'कलधौलजम्ब्वा' सुवर्णजम्बूवृक्षण । हैमेन यक्षपतिना घृतमानसेन वस्त्रैश्च राजतवनेन च संयुतस्स्यात् पश्चात्तिलाचलमनेकसुगन्धिपुष्प- सौवर्णपिप्पलहिरण्मयहंसयुक्तम् ।। 'घृतमानसेन' घृतकल्पितमानससरसा । 'पश्चात् पश्चिमदेशे। आकारयेद्रजतपुष्पवनेन तद्वत् वनान्वितं दधिसितोदसरस्तथाऽग्रे। संस्थाप्य तं विपुलशैलमथोत्तरेण शैलं सुपाश्र्वमपि मापमयं सचस्त्रम् ।। 'विपुलशैलं' नाम पर्वतम् । पुष्पैश्च हेमवटपादपशेखरं तं आकारयेत् कनकधेनुविराजमानम् । माक्षीकभद्रसरसा च बनेन तद्वत् रौप्येण भास्करवता च युतं विधाय ॥

·५] १२५ दानकाएडे धान्यावलदानम् होमैश्चतुर्भिरथ वेदपुराणविद्भिः दान्तैरनिन्द्यचरिताकृतिभिर्द्विजेन्द्रः। पूर्वेण हस्तमितमन विधाय कुण्डं कार्यस्तिलैर्यवघृतेन समित्कुशैश्च' । रात्रौ च जागरमनुद्धतगीततूर्ये- रावाहनं च कथयामि शिलोच्चयानाम् ।। "त्वं सर्वदेवगणधाम निधेविरुद्ध- मस्मद्गृहेष्वमरपर्वत नाशयाऽऽशु । क्षेमं विधत्स्व कुरु शान्तिमनुत्तमा न: सम्पूजितः परमभक्तिमता मया हि ॥ . त्वमेव भगवानीशो ब्रह्मा विष्णुर्दिवाकरः। मूर्तामूर्तपरं वीजमतः पाहि सनातन ॥ यस्मोत्वं लोकपालानां विश्वमूर्तेश्च मन्दिरम् । रुद्रादित्यवसूनां च तस्माच्छान्ति प्रयच्छ मे॥ यस्मादशून्यममरैर्नारीभिश्च “शिरस्तव । तस्मान्मामुद्धराशेपदुःखसंसारसागरात्' । एवमभ्यर्च्य तं मेरुं मन्दरं चाऽभिपूजयेत् । 'यस्माचैत्ररथेन त्वं भद्राश्वप्रमुखेन च । . 1 हेमा. pp. 339-310 ३ मेरोरावाहनमन्त्राः इति हेमादी, p. 340 3 Omitted in A. S. B. 4 हेमा. p. 341, समस्तथा for शिरस्तव 5A.S. B., एवमामन्त्र्य 6 हेमा., भवाश्वेन वर्षेण च ; I. O., मन्त्राय वर्ष

·A
कृत्यकल्पतरौ
शोभसे मन्दर क्षिप्रमलं तुष्टिकरो' भव ।।
यस्माच्चूडामणिर्जम्बुद्वीपे त्वं गन्धमादन ।
गन्धर्ववनशोभावानतः कीर्तिढास्तु मे ॥
यस्मात्त्वं केतुमालेन वैभ्राजेन वनेन च ।
हिरण्मयश्चाल्पशिखरः तस्मात्पुष्टि वास्तु में ।
अनेन मन्त्रेण विपुलपर्वतमन्त्रणम् ।
उत्तरैः कुरुभिर्यस्मात् सावित्रेण वनेन च ।
सुपार्श्व राजसे नित्यं अतः श्रीरक्षयास्तु में ॥
एवमामन्त्र्य तान् सर्वान् प्रभाते विमले पुनः ।।
स्नात्वाऽध गुरवे दद्यान्मध्यमं पर्वतोत्तमम् ॥'
विष्कम्भपर्वतान् दद्यात्विग्भ्यः क्रमशो मुने।
गावश्च दद्याचतुर्विशदधवा दश शक्तितः ॥
अथवा सप्त चाऽष्टा वा पञ्च दद्यादशक्तिमान् ।'
एकां गां गुरवे दद्यात्कपिलां च पयस्विनीम् ॥
पर्वतानामशेपाणामेप एव विधिः स्मृतः।
त एव पूजने मन्त्राः त एवोपस्कराः स्मृताः॥
ग्रहाणां लोकपालानां ब्रह्मादीनां च सर्वदा ।
स्वमन्त्रेण च सर्वेपु होमः शैलेपु पठ्यते॥
उपचासो भवेन्नित्यं अशक्ती नक्तमिष्यते ।
.
1 हेमा. p. 341, पुष्टिकरो
A.S. Band हेमा., हिरण्मयावत्यशिरः
3 I. O., सुपार्थ यससे नित्य अतः पाहि क्षमस्व में
1 हेमा., P.341, पार्थिव for फितः

·५]
दानकाण्डे धान्याचलदानम्
विधानं सर्वशैलानां क्रमशः शृणु नारद ॥
दानकाले च ये मन्त्राः पर्वतेपु च यत्फलम्।।
'अन्नं ब्रह्म यतः प्रोक्तमन्नं प्राणाः प्रकीर्तिताः।
अन्नाद्भवन्ति भूतानि जगदन्नेन वर्तते ।।
अन्न व यतो लक्ष्मीरनमेय जनार्दनः ।
धान्यपर्वतरूपेण पाहि तस्मान्नमो नमः ॥
अनेन विधिना यस्तु दद्यादन्नमयं गिरिम् ।
मन्यतरशतं साग्रं देवलोके महीयते ॥
'अप्सरीरगन्धर्वैराकर्णिन' विराजता।
विमानेन दिवः पृष्ठमायाति ऋपिसेवितः ।।
कर्मक्षयाद्राजराज्यं प्राप्नोतीह न संशयः ।
इति धान्याचलदानम् ॥
1 These lines are omitted by Udaipur Ms. and
are supplied by A.S. B. and I.0.; हेमा., p.
343, reads सर्वशः for सर्वदा, पार्थिव for नारद, and
दानकालेषु
2 I. O., मन्वन्तरयुगं साः ; हेमा. p. 343 reads मन्वन्तयत साथै
3 I. O., भयरोगण for अप्सरोग; so also हेमा. p. 343.
4 हेमा. p. 343, मुरसेवितः
5 I.O. reads instead ; कल्पान्तु भवेदाग राज्यं प्राप्नोत्यसंचयम्

·१२८
कृत्यकल्पतरौ
[५
अथ लवणाचलदानम्(२)
.
तत्र मत्स्यपुराणे'
अथाऽतः सम्प्रवक्ष्यामि लवणाचलमुत्तमम् ।
यत्पदानान्नरो लोकं प्राप्नोति शिवसंयुतम् ॥
उत्तमः पोडशद्रोणः कर्तव्यो लवणाचलः ।
मध्यमः स्यात्तदर्द्धन चतुर्भिरधमः स्मृतः ॥
'वित्तहीनो यथाशक्तया द्रोणादर्दू तु कारयेत्
चतुर्थांशेन विष्कम्भपर्वतान् कारयेत्पृथक् ॥
विधानं पूर्ववत् कुर्याद्ब्रह्मादीनां च सर्वदा।
तवद्धेममयान्सर्वान् लोकपालान् निवेशयेत् ॥
सरांसि कामदेवादीन् तद्वच्चाऽत्र निवेशयेत् ।
कुर्याजागरमत्राऽपि दानमन्त्रं नियोधत ॥
'सौभाग्यरससम्भूतो यतोऽयं लवणो रसः।
तदात्मकत्वेन च मां पाहि पापानगोत्तम ॥
यस्मादन्नरसाः सर्वे उत्कटा लवणं विना ।
प्रियं च शिवयोनित्यं तस्माच्छान्ति प्रयच्छ मे।
विष्णुदेहसमुद्भूतं यस्मादारोग्यवर्द्धनम् ।
तस्मात्पर्वतरूपेण पाहि संसारसागरात् ॥
1 हेमा. p. 3-46 ff.
2 Udaipur Ms. and A. S. B., शिवपूजित
3 I.O. is corrupt through out this section.
Udaipur Ms. and हेमा. p. 347 read नोत्कटा. Tho text
follors A.S. B. as it gures a letter sensc.

·१२९
दानकाण्डे गुडपर्वतदानम्
अनेन विधिना यस्तु दद्याल्लवणपर्वतम्।
उमालोके वसेत्कल्पं ततो याति परां गतिम् ।।
इति लवणाचलदानम् ॥
अथ 'गुडपर्वतदानम् (३)
तत्र मत्स्यपुराणे
अथाऽतः सम्प्रवक्ष्यामि गुडपर्वतमुत्तमम् ।
यत्मदानान्नरः श्रीमान् स्वर्गमाप्नोति पूजितः ॥
उत्तमो दशभिर्भारमध्यमः पञ्चभिर्मतः।
विभिर्भार: कनिष्ठस्स्यात्तदर्द्धनाऽल्पचित्तवान् ।
तद्वदामन्त्रणं पूजा होमवृक्षसुरार्चनम् ।
विष्कम्भपर्वतांस्तद्वत्सरांसि वनदेवताः ।।
होमजागरणं तद्वत् लोकपालाधिवासनम् ।
धान्यपर्वतवत् कुर्यादिम मन्त्रमुदीरयेत् ॥
'यथा देवेषु विश्वात्मा प्रवरोऽयं जनार्दनः ।
सामवेदस्तु वेदानां महादेवस्तु योगिनाम् ॥
प्रणवः सर्वमन्त्राणां नारीणां पार्वती यथा।
1 I.0., स्यादुभयं गिरिम्
2 cf. हेमा. p. 347 ff.
3 हेमा. p. 347 reads : यत्प्रदानानरः स्वर्गमाप्नोति सुरपूजितम् ।
4 'भारः परिभाषायां व्याख्यातः हेमा. p. 347
5A.S. B., फलवृक्ष
6 Udaipur Ms. reads : संर्वदेवानां

·१३०
कृत्यकल्पतरौ.
[५
तथा रसानां प्रवरः सदैवेक्षुरसो मतः ॥
मम तस्मात्परां लक्ष्मी ददस्व गुडपर्वत ।
निवासश्चापि पार्वत्यास्तस्मान्मां पाहि सर्वदा" ।।
अनेन विधिना यस्तु दद्याद्गुडमयं गिरिम् ।
पूज्यमानः स गन्धर्वगौरीलोके महीयते ॥
पुनः कल्पशतान्ते तु सप्तद्वीपाधिपो भवेत् ।
आयुरारोग्यसम्पन्नः शत्रुभिश्चाऽपराजितः॥
इति गुडपर्वतदानम् ॥
अथ कनकाचलदानम् (8)
तत्र मत्स्यपुराणे
अध पापहरं वक्ष्ये सुवर्णाचलमुत्तमम् ।
यस्य प्रसादाद्भवनं निर्वैरं याति मानवः ।।
1 This and six preceding lines are omitted by I.O.
I.O., स्वर्गलोके पसेदतः
31.0., पुनर्भर्त्यगतः सोऽय
41.0., अरोगः सर्वपितः
BA.S. B. and I. O., haro: गुपगोचलदानम् , which हेमा..
p. 350, also adopts.
.6 1. O. and al., DOKTTA; Udaipur Mſs. reads
भुक्न: 4.0. roads परिध for निर, which karmonises
with भवन

·५]
दानकाण्डे तिलाचलदानम्
उत्तमः पलसाहस्रो मध्यमः पञ्चभिः शतैः ।
तद?नाऽधमस्तद्वत्' अल्पवित्तोऽपि शक्तितः ॥
दद्यादेकपलादूई यथाशक्त्या विमत्सरः ।
धान्यपर्वतवत् सर्व विदध्यान्मुनिपुङ्गव ।
विष्कम्भशैलास्तद्वच ऋत्विग्भ्यः प्रतिपादयेत् ।
'नमस्ते ब्रह्मगर्भाय ब्रह्मवीजाय वै नमः॥
यस्मादनन्तफलदस्तस्मात्पाहि शिलोचय ।
यस्मादग्रपत्यं त्वं 'तस्मात्तेजो जगत्पतेः॥
हेमपर्वतरूपेण तस्मात्पाहि नगोत्तम'।
अनेन विधिना यस्तु दद्यात्कनकपर्वतम् ॥
स याति परमं स्थानं ब्राह्ममानन्दकारकम् ।
तत्र कल्पशतं तिष्ठेत्ततो याति परां गतिम् ।।
इति कनकाचलदानम् ।।
अथ 'तिलाचलदानम् (५)
तत्र मत्स्यपुराणे
अथाऽतः सम्प्रवक्ष्यामि तिलशैलं विधानतः।
1A.S. B., तदीवरतस्तद्वत् ; I.O., तदर्द्धन व यस्तद्वत्
2I. विमर्शतः
3 हेमा. p. 351, यस्मात्पुण्यं
4 हेमा. p. 351; ब्रह्मलोकमानन्दकारणम्
6 A. S. B., and हेमा. p. 351 read तिलौलदानम्
8 This section is not found in मत्स्यपुराण (Ansnds
brama edn.) and is ascribed to पद्मपुराण in हेमादि, p.351

·कृत्यकल्पतरौ
[५
यत्पदानानरो याति विष्णुलोकमनुत्तमम् ॥
उत्तमो दशभिद्रोणैर्मध्यमः पञ्चभिर्मतः।.
त्रिभिः कनिष्ठो विप्रेन्द्र तिलशैलः प्रकीर्तितः॥
पूर्ववचाऽपरं सर्व 'विष्कम्भं पर्वतादिकम् ।
दानमन्त्रं प्रवक्ष्यामि यथावन्मुनिपुङ्गव ।।
'यस्मान्मधुवधे विष्णोर्देहस्वेदसमुद्भवाः ।
तिलाः कुशाश्च मापाश्च तस्माच्छन्नो भवत्विह ॥
हव्यकव्येषु यस्माच तिलरेवाऽभिलक्षणम् ।
भवादुद्धर शैलेन्द्र तिलाचल नमोऽस्तु ते ॥
इत्यामन्य च यो दयात्तिलाचलमनुत्तमम् ।
स वैष्णवं पदं याति पुनरावृत्तिदुर्लभम् ॥
दीर्घायुपमवामोति पुत्रं पौत्रं च मानवः ।
पितृभिर्देवगन्धर्वैः पूज्यमानो दिवं व्रजेत् ॥
इति तिलाचलदानम् ॥
अथ कार्पासाचलदानम् (६)
तन मत्स्यपुराणे
अथाऽतः सम्प्रवक्ष्यामि कार्पासाचलमुत्तमम् ।
1 हेमा. p. 351, वृक्षविष्कम्भकादिकम्
9 हेमा. pp. 360-1, has कार्पासपर्वतदानविधिः
3 हेमा. pp. 360, ascribes this to पद्मपुराण. It is not found
in म.पु.

·५]
दानकाण्डे घृताचलदानम्
१३३
यत्मदानान्नरः' श्रीमान् प्रामोति परमं पदम् ॥
कार्पासपर्वतस्तद्वदिशद्भाररिहोत्तमः।
दशभिर्मध्यमःमोक्तः कनिष्ठः पञ्चभिः स्मृतः॥.
भारेणाऽल्पधनो दद्याद्वित्तशाव्यविवर्जितः।
धान्यपर्वतवत् सर्वमासाद्य मुनिपुङ्गव ।
प्रभातायां तु शर्वां दद्यादिदमुदीरयन् ।
'त्वमेवाऽवरणं यस्माल्लोकानामिह सर्वदा ॥
कार्पासेन्द्र' नमस्तुभ्यमघौधध्वंसनो भव'।
इति कार्पासशैलेन्द्र यो दद्याच्छिवसन्निधौ ॥
रुद्रलोके वसेत्कल्पं ततो राजा भवेदिह ॥
इति कार्पासशैलदानम् ॥
अथ घृताचलदानम् (७)
तत्र मत्स्यपुराणे
अथारुतः सम्प्रवक्ष्यामि घृताचलमनुत्तमम् ।
तेजोऽमृतमयं सर्व महापातकनाशनम् ।।
*
1A.S. B., प्रसादात्
3 हेमा. pp. 361, राजसत्तम for मुनिपुङ्गव
3 I.O., इमं मन्त्रमुदीरयन्
4 हेमा. p. 361, कापसाचल
5 I. O., शिवरान्निधौ; Udaipur us. has पर्वतनिधी
6 ID हेमा. p. 363, attributed to पद्मपुराण

·१३४
कृत्यकल्पतरौ
[५
विंशत्या घृतकुम्भानामुत्तमः स्याघृताचलः।
दशभिर्मध्यमःमोक्तः पञ्चभिस्त्वधमः स्मृतः ।।
अल्पवित्तोऽपि यो दद्याहाभ्यामिह विधानतः।
विष्कम्भपर्वतांस्तद्वचतुर्थांशेन कल्पयेत् ।।
शालितण्डुलपात्राणि कुम्भोपरि निवेशयेत् ।
कारयेत्संहतान् सर्वान् यथाशोभं विधानतः॥
वेष्टयेत् शुक्लवासोभिरिक्षुदण्डफलादिकैः।
धान्यपर्वतवच्छेपं विधानमिह पठ्यते ।।
अधिवासनपूर्वं तु तद्वद्धोमसुरार्चनम् ।
[शालितण्डुलपात्राणि कुम्भोपरि निवेशयेत् ॥
प्रभातायां तु शयाँ गुरवे विनिवेदयेत् ।
विष्कम्भपर्वतांस्तत्विग्भ्यः शान्तमानसः॥
संयोगादूघृतमुत्पन्नं यस्मादमृततेजसः।
तस्मात् घृतार्चिविश्वात्मा प्रीयतामत्र शङ्करः ।।
'यस्मात्तेजोमयं ब्रम घृते तच व्यवस्थितम् ।
घृतपर्वतरूपेण तस्मान्नः पाहि भूधर ।
अनेन विधिना दयाद घृताचलमनुत्तमम् ।
महापातफयुक्तोऽपि लोकमायाति शाकरम् ॥
1मा. p. 303, अति प्राचीन
मा. p. 303, भपिवासात
मा. p. 363 has this line, which is missing in ta
umanuscripts.
11.0., रिप्रेन्यः
5I.O., भारत

·दानकाण्डे रत्नाचलदानम्
हंससारसयुक्तेन किङ्किणीजालमालिना।
विमाननाऽप्सरोभिश्च' सिद्धविद्याधरैर्वृतः॥
विचरेत् पितृभिः सार्धं यावदाभूतसम्लवम् ।।
इति घृताचलदानम् ॥
अथ रिलाचलदानम् (6)
तत्र मत्स्यपुराणे
अथाऽतः सम्प्रवक्ष्यामि रत्नाचलमनुत्तमम् ।
मुक्ताफलसहस्रण पर्वतः स्यात्स उत्तमः ।।
मध्यमः पञ्चशतिकस्त्रिशतेनाऽधमः स्मृतः।
चतुर्थांशेन विष्कम्भपर्वताः स्युः समन्ततः ॥
पूर्वेण वज्रगोमेदैर्दक्षिणे इन्द्रनीलकैः।
पुष्परागयुतैः कार्यो विद्वदूभ्यो गन्धमादनः॥
वैदूर्यविद्रुमैः पश्चात् सम्मितो विपुलाचलः ।
पद्मरागैः ससौपर्णैरुत्तरेण च विन्यसेत् ॥
'वज्रगोमेदैः समसंख्यैः, 'समं स्यादश्रुतत्वात्' इति
11. O., विमानेनाऽवर्णेन
3A.S. B, I. O., and हेमा. p. 364 have रत्नाचलदानम् The
extract is attributed by हेमा. to पद्मपुराण
3 म. पु. ch. 90.
4 1.0., शतकैः विंशतैश्चाधमः
5 A.S.B. and I.O.

·[५
कृत्यकल्पतरौ
न्यायात् । 'सौपर्णः गरुडात्मजः'।
7
धान्यपर्वतवत् सर्वमनाऽपि परिकल्पयेत् ।
तद्वदावाहनं कृत्वा वृक्षान् देवांश्च काञ्चनान् ।।
पूजयेत्पुष्पपानीयैः प्रभाते च विसर्जयेत् ।
पूर्ववदुरुऋत्विग्भ्य इमान् मन्त्रानुदीरयेत् ।।
'त्वं च रनमयो नित्यं नमस्तेऽस्तु सदाचल ।
यथा देवगणाः सर्वे सर्वरत्ने प्ववस्थिताः॥
यस्माद्रत्नप्रसादेन तुष्टिं प्रकुरुते हरिः।
स याति वैष्णवं लोकममरेश्वरपूजितः ।।
सदा रत्नप्रसादेन तस्मान्नः पाहि पर्वत ।
यावत्कल्पशतं साग्रं वसेदिह नराधिप' ।।
अनेन विधिना यस्तु दद्याद्रनमहागिरिम् ।
रूपारोग्यगुणोपेतः सप्तद्वीपाधिपो भवेत् ।।
ब्रह्महत्यादिकं किञ्चिद्यदनाऽमुन्न चा कृतम् ।
तत्सर्व नाशमायाति गिरिर्वज्रहतो यथा ॥
इति रत्नाचलदानम् ॥
1 Reproduced by हेमा. pp. 36.1 if.
3 I. O. and A, S. B. texts corrupt : restorcd from
printed Purdpas and 91. pp. 365
3 Tuo order of the verscs liero is slightly difcrcat
from म. पु.ch.90, p.161
+I.O. and मा. pp. 365., रत्नम गिरिम्

·५
]
दानकाण्डे रुप्याचलदानम्
-
अथ 'रूप्याचलदानम् (९)
तत्र मत्स्यपुराणे
अतः परं प्रवक्ष्यामि रूप्याचलमनुत्तमम् ।
यत्प्रसादानरो याति सोमलोकं द्विजोत्तम ॥
दशभिः पलसाहस्रैरुत्तमो रजताचलः।
पञ्चभिमध्यमः मोक्तस्तदईनाऽवर स्मृतः।।
अशक्तौ विंशतेरूदं कारयेच्छक्तितः सदा ।
विष्कम्भपर्वतांस्तद्वत्तरीयांशेन कल्पयेत् ॥
पूर्ववद्वाजतान् कुर्यान्मन्दरादीन् विधानतः ।
फलधौतमयांस्तल्लोफेशानर्चयेदुधः ॥
'कलधौतं' काञ्चनम्।
ब्रामविष्पवयान कार्यो नितम्योऽय हिरण्मयः।
राजतं स्याचदन्येषां कार्य तदिह काश्चनम् ॥
शेपं च पूर्ववत् कुर्याद्वामजागरणादिकम् ।
दद्यात्तद्वत्मभाते तु गुरवे रौप्यपर्वतम् ॥
विष्कम्भशैलानृत्विग्भ्यः पूज्य बनविलेपनः ।
इमं मन्नं पटन् दद्यादर्भपाणिविमत्सरः॥
'पितृणां यल्लभो यस्मादरीन्द्राणां शिवस्प प ।
1.1.S. B., (बटापतानम्
OR.T.cli.91. Attituted by :मा. 10 पशुराम
3 Reproduced by tar. Ep.com
A.S.B.
.

·[५
k
१३८
कृत्यकल्पतरी
पाहि राजत तस्मान्नः शोकसंसारसागरात् ॥
इत्थं निवेश्य यो दद्याद्रजताचलमुत्तमम् ।
गवामयुतदानस्य फलमानोति मानवः ॥
सोमलोके स गन्धवः किन्नराप्सरसां गणैः।
पूज्यमानो वसेद्धीमान यावदाभूतसम्प्लवम् ।।
इति रूप्याचलदानम् ॥
अथ शर्कराचलदानम् (१०)
तत्र मत्स्यपुराणे
अथाऽतः सम्प्रवक्ष्यामि शर्कराचलमुत्तमम् ।
यस्य प्रदानाद्विष्पवर्करुद्रास्तुष्यन्ति सर्वदा ।।
अष्टभिः शर्कराभारैरुत्तमः स्यान्महाचलः।
चतुर्भिर्मध्यमः प्रोक्तो भाराभ्यामवरः स्मृतः॥
भारेण चाटुंभारेण कुर्यायः स्वल्पवित्तवान् ।
विष्कम्भपर्वतान् कुर्यात्तुरीयांशेन मानवः ॥
धान्यपर्वतवत्सर्वमासाद्याऽमरसंयुतम् ।
मेरोरुपति नन्दच्च स्थानं हेपतरूपम् ॥
मन्दारः पारिजातश्च तृतीयः कल्पपादपः।
एतवृक्षत्रयं मूर्ध्नि सर्वेष्वपि निवेदयेत् ।।
1 The printed text tid ng makes no sense : it should
be पाहि राजत
2 म. पु. ch. 12, p. 163 ; attributed by हेमा. to पद्मपुराण

·५]
दानकाण्डे शर्कराचलदानम्
१३९
हरिचन्दनसन्तानी पूर्वपश्चिमभागयोः ।
निवेश्यौ सर्वशैलेषु विशेपाच्छर्कराचले ॥
मन्दारे कामदेवश्च प्रत्यग्वक्त्रः सदा भवेत् ।
गन्धमादनशृङ्गे तु धनदः स्यादुदङ्मुखः ॥
प्राङ्मुखो वेदमूर्तिश्च हंसः स्याद्विपुलाचले।
हैमी सुपार्वे सुरभी दक्षिणाभिमुखी भवेत् ॥
धान्यपर्वतवत् सर्वमावाहनमखादिकम् ।
कृत्वाऽथ गुरवे दद्यान्मध्यमं पर्वतोत्तमम् ॥
ऋत्विग्भ्यश्चतुरः शैलानिमान्मन्त्रानुदीरयेत् ।
'सौभाग्यामृतसारोऽयं परमः शर्करायुतः ॥
तद्वन्ममाऽऽनन्दकारी भव शैलेन्द्र सर्वदा।
अमृतं पिवतां ये तु निपेतुर्भुवि शीकराः ॥
देवानां तत्समुत्थोऽयं पाहि नः शर्कराचल ।
मनोभवधनुर्मध्यादुद्गता शर्करा यतः ।।
तन्मयोऽसि महाशैल पाहि संसारसागरात् ।
यो दद्याच्छर्कराशैलमनेन विधिना नरः॥
सर्वपापविनिमुक्त प्रयाति शिवमन्दिरम् ।
चन्द्रादित्यप्रतीकाशमधिरुह्याऽनुजीविभिः॥
सहैव यानमातिष्ठेत्स तु विष्णुप्रचोदितः।
ततः कल्पेशतान्ते तु सप्तद्वीपाधिपो भवेत् ॥
1 Udaipur Ms., शर्वराः-
2 म. पु. p. 162, देवानां वत्समुत्थस्त्वं

·१४० कृत्यकल्पतरौ [५ आयुरारोग्यसम्पन्नो यावज्जन्मायुतत्रयम् । भोजनं शक्तितः कुर्यात्सर्वशैले विमत्सरः ॥ सर्वत्राक्षारलवणमनीयात्तदनुज्ञया । पर्वतोपस्करान् सर्वान् प्रापयेद्राह्मणालयम् ॥ तथा पश्यदिमानप्यधनोऽपि भक्त्या स्पृशेन्मनुष्यैरिह दीयमानान् । शृणोति भक्त्याऽथ मतिं ददाति निष्कल्मपः सोऽपि दिवं प्रयाति ॥ दु:स्वप्नप्रशममुपैति पठ्यमानः शैलेन्द्रर्भवभयभेदनर्मनुष्यः। यः कुर्यात् किमु मुनिपुङ्गवेह सम्यक् शान्तात्मा सकलागरीन्द्रसम्प्रदानम् ।। इति शर्कराचलदानम् ॥ इति 'महाराजाधिराजश्रीमद्गोविन्दचन्द्रदेवमहासान्धिविन- हिक भनीहृदयधरात्मज भट्टश्रीलक्ष्मीधरविरचिते कृत्यकल्पतरौ दानकाण्डे पर्वतदानानि ॥ 1 A.S. B., सर्वशैलेष्वमत्सरः 9 A. S. B.; Udaipur Als. has इति श्रीमल्लक्ष्मीधरविरचिते कृत्यकल्पतरौ दानकान्डे पर्वतदानानि ; I. O. reads पर्वतदानपर्व for पर्वतदानानि

·६
अथ गुडधेन्वादिदानानि
तत्र 'मत्स्यपुराणे
गुडधेनुविधानस्य यद्भूपमिह यत्फलम् ।
तदिदानी प्रवक्ष्यामि सर्वपापप्रणाशनम् ॥
कृष्णाजिनं चतुर्हस्तं प्रागग्रं विन्यसेद्भुवि ।
गोमयेनोपलिप्तायां दर्भानास्तीर्य यत्नतः ॥
लध्वेणकाजिनं तद्वत्सस्य परिकल्पयेत् ।
प्रामुखी कल्पये नुमुदक्पादां सवत्सकाम् ॥
उत्तमा गुडधेनुः स्यात्सदा भारचतुष्टयम् ।
वत्सं भारेण कुर्वीत भाराभ्यां मध्यमा स्मृता ॥
अर्द्धभारेण वत्सः स्यात्कनिष्ठा भारकेण यः।
चतुर्थांशेन वत्सः स्यात् गृहवित्तानुसारतः ॥
धेनुवत्सौ घृतास्यौ तौ सितसूक्ष्माम्बरावृतौ ।
शुक्तिकर्णाविक्षुपादौ शुचिमुक्ताफलेक्षणी ।।
1 हेमा. p. 382, brings गुडधेन्वादिदानानि under अविदान, as
defined in भविष्यपुराण :
'त्रीण्याहुरतिदानानि धेनुः पृथ्वी स्वरस्वती' (p. 381)
BA.S. B., इलक्ष्णाम्बराहतो

·कृत्यकल्पतरौ
[६
सितसूत्रशिरालौ तौ सितकम्बलकम्बलौ।
ताम्रकदूकपृष्ठौ' तो सितचामररोमको ।
विद्रुमभूयुगोपेतौ नवनीतस्तनान्वितौ ।
क्षौमपुच्छौ कांस्यदोहाविन्द्रनीलकतारको ।
सुवर्णशृङ्गाभरणौ राजतखुरसंयुतौ ।
नानाफलसमायुक्तौ घाणगन्धकरण्डकौ ॥
'गन्धकरण्डः' सुरभिगन्धाट्यद्रव्यं कर्पूरादि ।
इत्येवं रचयित्वा तु धूपदीपैरथार्चयेत् ।
[ॐ] 'या लक्ष्मीस्सर्वभूतानां या च देवेषु संस्थिता ।।
धेनुरूपेण सा देवी मम शान्ति प्रयच्छतु ।
देहस्था या च रुद्राणी शङ्करस्य सदा प्रिया ॥
धेनुरूपेण सा देवी मम पापं व्यपोहतु ।
विष्णोर्वक्षसि या लक्ष्मीः स्वाहा या च विभावसोः ॥
चन्द्रार्कशकशक्तिर्या धेनुरूपाऽस्तु सा श्रिये ।
चतुर्मुखस्य या लक्ष्मीः या लक्ष्मीनदस्य च ॥
लक्ष्मीर्या लोकपालानां सा धेनुर्वरदाऽस्तु मे।
स्वधा या पितृमुख्यानां स्वाहा यज्ञभुजां च या॥
सर्वपापहरा धेनुः तस्माच्छान्ति प्रयच्छ में।
एवमामन्थ्य तां धेनुं ब्राह्मणाय निवेदयेत् ॥
विधानमेतद्धेनूनां सर्वासामिह पठ्यते ।।
1 हेमा p. 382, कदूक कफप्रदेशः

·दानकाण्डे गुडधेन्वादिदानानि
तथा'
यास्तु पापविनाशिन्यः पश्यन्ते दश धेनवः ।
तासां स्वरूपं वक्ष्यामि नामानि च नराधिप ।
प्रथमा गुडधेनुस्स्यात् धृतधेनुस्तथा परा।
तिलधेनुस्तृतीया च चतुर्थी जलसंज्ञिता ॥
क्षीरधेनुश्च विख्याता मधुधेनुस्तथा परा ।
सप्तमी शर्कराधेनुर्दधिधेनुस्तथाऽष्टमी ॥
रसधेनुश्च नवमी दशमी स्यात्स्वरूपतः।
कुम्भास्थुवधेनूनामितरासां च राशयः ॥
सुवर्णधेनुमप्यत्र केचिदिच्छन्ति मानवाः ।
नवमी तेन तैलेन तथाऽन्येऽपि महर्षयः॥
एतदेव विधानं स्यात्तत्रैवोपस्कराः स्मृताः।
मन्त्रावाहनसंयुक्ताः सदा पर्वणि पर्वणि ॥
यथाश्रद्धा प्रदातव्या भुक्तिमुक्तिफलमदा ।
अमेययज्ञफलदाः सर्वपापहराः शुभाः॥
अयने विपुवे पुण्ये व्यतीपातेऽथवा पुनः ।
गुडधेन्वादयो देया उपरागादिपर्वसु ॥
अत्र च घृतादिधेनुद्रव्यपरिमाणमपि गुडधेनूक्तमेव,
'विधानमेतद्धेनूनां सर्वासामपि पठ्यते'
इति सामान्येनातिदेशात् ।
1 हेमा. p. 381
2 I. O., कस्पेन
3 A. S. B., अमेय ( immeasurable)

·कृत्यकल्पतरौ
[६
'कुम्भास्स्युवधेनूनामितरासां तु राशया'
इति भारचतुष्टयादिपरिमितद्रवद्रव्यस्याऽवस्थापनमका-
रकथनम् । यत्र पद्मपुराणादौ एकेनैव घटेन घृतादिधेनु-
कथनं, द्रोणमात्रेण च तिलधेनुकथनं, तदेतद्धेनुप्रकारात्
प्रकारान्तराभिप्रायण' ।
महाभारते
गोमत्या विद्यया धेनुं तिलानामभिमन्त्र्य यः।
रसरनमयीं दद्यान्न संशोचेत्कृताकृते ।।
गोमती विद्या तत्रैव
'गावो मामनुतिष्ठन्तु हेमशृङ्गाः पयोमुचः।
सुरभ्यस्सौरभेग्यश्च सरितः सागरं यथा ।।
गावः पश्याम्यहं नित्यं गावः पश्यन्तु मां सदा।
गावोऽस्माकं वयं तासां यतो गावस्ततो वयम् ॥
एवं रात्री दिवा चाऽपि समेपु विपमेषु च ।
महाभयेपु च नरः कीर्तयन्मुच्यते भयात् ॥
1 हेमादि p. 381, cites tho entire prose explanation
between the stars * and adds 'इति कल्पतः।
This has cnabled the crrorcous version of the
pass360 in the manuscripts to be corrccted.
हेमा, p. 389 रा.

·दानकाण्डे पञ्चधेनुदानम्
इत्येपा गोमती विद्या कीर्तिता ते मयाऽनघ' ।
इति गोवधप्रायश्चित्ते वक्ष्यते ।
पद्मपुराणे
विधानं तिलधेनोर्यत्तच्छृणुष्व नराधिप ।
पोडशाढमयी धेनुश्चतुर्भिर्वत्सको भवेत् ॥
इक्षुदण्डमयाः पादाः दन्ताः पुष्पमयाः शुभाः।
नासा गन्धमयी तस्या जिह्वा गुडमयी तथा ॥
पृष्ठे तु कल्पनीया स्याद्धण्टाभरणभूपिता।
ईदृशी कल्पयित्वा तु स्वर्णशृङ्गी प्रकल्पयेत् ॥
रौप्यखुरां कांस्यदोहां पूर्वधेनुविधानतः।
एवं विधानं कृत्वा तु ब्राह्मणाय तु दापयेत् ॥
कृष्णाजिनस्थितां धेनुं वासोभिर्भूपितां शुभाम् ।
सूत्रण सूचितां कृत्वा पञ्चरत्नसमन्विताम् ॥
सर्वोपधिसमायुक्तां मन्त्रमुका तु दापयेत् ।
'अनं मे जायतां सद्यः पानं सर्वरसास्तथा ॥
कामान् सम्पादयाऽस्माकं तिलधेनो द्विजार्पिते ।
गृह्णामि देवि त्वां भक्त्या कुटुम्बार्थ विशेषतः।।
भरस्व काममा सस्तिलधेनो नमोऽस्तु ते।
एवं विधानतो दत्ता तिलधेनुर्नपोत्तम ||
सर्वकामसमावाप्ति कुरुते नात्र संशयः ।
1 हेमा. p. 388 ग
9A.S. B., पसरममयों द्वमा

·२४६
कृत्यकल्पतरों
जलधेनुस्तथैवेह कुम्भधेनुः प्रकल्पिता ॥
दत्ता तुं विधिना कामान् सद्यः सर्वान् प्रयच्छति।
धेनुश्च तत्र दत्ता हि पौर्णमास्यां नराधिप ।।
सा पितृस्तारयेदुन्नरकात् कामदा भवेत् ।
घृतधेनुस्तथा दत्ता विधानेन विचक्षणैः ।।
सर्वकामसमावाप्तिं कुरुते कान्तिदा भवेत् ।
रसधेनुं तथा दत्वा कार्तिके मासि पार्थिव ॥
सर्वान् कामानवाप्नोति नित्यं सुगतिभाग्भवेत् ।।
इति पश्च[गुडधेनुदानम् ।।
.
वराहपुराणे'
चतुर्भिस्सेतिकाभिस्तु प्रस्थ एकः प्रकीर्तितः।
सा तु पोडशभिः कार्या चतुर्भिर्वत्सको भवेत् ॥
इक्षुदण्डमयाः पादाः दन्ताः पुष्पमयाः शुभाः।
नासा गन्धमयी तस्या जिला गुडमयी तथा ॥
पुच्छे सक्कल्पनीया स्यात् घण्टाभरणभूपिता।
ईशी कल्पयित्वा तु स्वर्णशृङ्गी प्रकल्पयेत् ॥
कांस्यदोहां रौप्यखुरां पूर्वधेनुविधानतः।
तिलधेनुं तदा दत्वा द्वादश्यां नियतः शुचिः ॥
आत्मानं तारयेदुर्गान्नरकात् कामदा भवेत् ।
•"
1 वराहपुराण p. 433, Bibliotheca: Indica ed.
2 रा. पु. p. 437, रजतस्य रैर्युताः
3 इदं पा मुद्रितवराहपुराणे नोपलभ्यते

·दानकाण्डे तिलधेनुदानम्
१४७
'सेतिका' कुडः । स च द्वादशप्रसुतिपरिमितः।
देवीपुराणे
तिलधेनुं प्रवक्ष्यामि दुर्गा येन प्रसीदति ।
अपि दुष्कृतकर्माऽपि यां दत्वा प्रयतो भवेत् ॥
प्रत्यक्षा येन देवीं स्याद्राजपुत्र सुखावह ।
भवनेऽतिचिरेणैतत् तच्छृणुप्य नरोत्तम ।।
देवदेवीमनुज्ञाप्य लातो वै संयतेन्द्रियः।
पूजयेत् पुष्पगन्धाद्यैः दीपधूपैविचक्षणः ॥
हुत्वा हुताशने देवी तथा द्रोणमयी कुरु ।
'हुत्वा हुताशने देवीमिति । देवी पूजयित्वा होमप्रका-
रेण देवीं भीणयित्वा।
आढकेन भवेद्वत्सः सर्वरत्नविभूपितः ।
हैमशृङ्गी रौप्यखुरां गन्धघाणां सुशोभिताम् ॥
मुखं गुडमयं कार्य जिह्वामन्नमयीं तथा ।
कङ्कणं सूक्ष्मसूत्रं तु पादाविक्षुमयौ तथा ॥
ताम्रपृष्ठं भवेत्तस्या ईक्षणे मणिमौक्तिके।
चारुतूत्रमयो' कौँ दन्तौ फलमयौ तथा ॥
नवनीतैः स्तनान् कुर्यात् पुच्छं माल्यमयं कुरु ।
पुच्छं तु मणिमुक्ताभिः फलस्ताश्च समर्चयेत् ॥
शुभवस्त्रयुगच्छन्नां चारुवस्त्रविभूपणाम् ।
ईस्कूसंस्थानसम्पन्नां कृत्वा श्रद्धासमन्वितः।।
1 A. S. B., चारपत्रमयी

·कृत्यकल्पतरौ
[६
कांस्योपदोहनां दद्यादेवी मे प्रीयतामिति ।
मन्त्राभिमन्त्रितां कृत्वा तद्भक्ताय निवेदयेत् ॥
यावांश्च तिलवस्त्राणां धातुमूलफलस्य च ।
विद्यते तु रजो यावत्तावत् स्वर्ग वसेन्नरः ॥
पितृन विगतपापांस्तु कृत्वाऽधस्ताद्धृतानपि' ।
प्राप्य देव्याः शुभान् लोकान् स्थापयेदविचारतः ॥
तस्मिन् स रमते वत्स यावदा चन्द्रतारकम् ।
तथा कालादिहाऽऽयातो जायते पृथिवीपतिः ॥
- प्राप्यं योगसहस्रर्यत् प्रामोति परमं पदम् ॥
इति तिलधेनुदानम् ॥
अथ घृतधेनुदानम्
देवीपुराणे
तिलाभावे प्रदातव्या सर्पिर्धनुर्विधानतः ।
लापयित्वा भवानी तु घृतक्षीरैर्यथाविधि ॥
पूजयेत् स्रजमालाभिनैवेद्यैः सुमनोहरैः ।
आहरेत् सर्वव्याणि उपकल्पेत तत्र ताम् ॥
गव्यस्य सर्पिपः कुम्भैः पुष्पमालाविभूपितम् ।
कांस्यपात्रं तथा वस्त्रैश्छादितं च विधीयताम् ॥
1 A.S. B., हृतानपि; Udaipur Ms. has भवानपि
2 A.S. B., अविचारणात्
3 हेमा. pp. 394 ff.

·दानकाण्डे धृतधेनुदानम्
हिरण्यगर्भसहितां मणिविद्रुममौक्तिकैः ।
पादानिक्षुमयान् कृत्वा कुर्याद्रौप्यमयान शफान् ॥
हेमचक्षुस्तथा शृङ्गैः कृष्णागुरुमयैः शुभैः।
सप्तधान्यैश्च तत्पाश्र्वे पात्रान्तेन च केवलम् ॥
'पार्वे' कुक्षिसन्निहितदेशभागे
घ्राणं त्वगरुकपूरैः तथा फलमयाः शुभाः।
मुखं च गुडक्षीरेण सितां जिह्वां प्रकल्पयेत् ॥
पुच्छं क्षौममयं कार्य रोमाणि सितसर्पपैः।
ताम्रपृष्ठं विचित्रं तु इंग्रूपां मनोरमाम् ॥
विधिना घृतवत्सं च कुर्याल्लक्षणलक्षितम् ।
एतैः कृत्वा तथा नत्वा पूजयित्वा विधानतः ॥
तद्भक्ताय प्रदातव्या सर्पिपो धेनुरुत्तमा ।
'इमां ममोपकाराय गृह्णीष्व मदनुग्रहात् ॥
मीयतां नन्दिनी देवी मङ्गला चर्चिता तु सा ।
इत्युक्त्वा वाचयेद्वेतुं कृत्वा मन्त्रमनोनुगाम् ।।
अनेन विधिना देया सर्पिपो धेनुरुत्तमा।
हिरण्यरनधेनुश्च प्रदेया विधिना शुभा ॥
मुच्यते सर्वपापेभ्यः सर्वान् कामानवाप्नुयात् ।
1 हेमा. p. 395, पात्रोणेन च कम्बलम्
2A.S.B., नन्दा
3 A. S. B. ; Udaipur Ms. has 4871 JASTOT
4 A.S. B., चर्चिा उमा
5A.S. B.,पिधिनामुना, हेमा.
p.
395

·१५०
[६
'कृत्यकल्पतरी
यन्त्र क्षीरवहा नद्यो यत्र सर्पिःफलद्रुमाः ॥
पयसा कर्दमा यत्र तस्मिन् लोके महीयते ।
तेपांचाऽभीष्टमाप्नोति मुदा परमया पुनः ।।
दशपूर्वापरांस्तार्य आत्मानं चैकविंशतिम् ।
भूयः पृथ्वीशतां याति इह लोके स मानवः ।।
सकामानामियं पुष्टियेनोक्ता यहुधा कृता ।
देव्या लोकमवाप्नोति निष्कामो घृतधेनुदः॥
इति [ देवीपुराणोक्त ] वृतधेनुदानम् ।।
अथ जलधेनुदानम्
तोयधेनुं शृणु वत्स यथा देवी प्रसीदति ।
कुम्भं तोयेन सम्पूर्ण रत्नवस्त्रयुगान्वितम् ।।
समस्तथीजसंयुक्तं दूर्वापल्लवशोभितम् ।
दूर्वाक्षतदधिक्षीरकुष्ठामलकचन्दनैः॥
'समस्तवीजानि सर्वधान्यानि ।
माल्यद्रव्यसमायुक्तं तिलपात्रैश्च संयुतम् ।
1 हेमा. p. 395., सपिर्वहा हृदा
2A. S. B. and हेमा. p. 396., स्वामित्वं
3A.S. B., and हेमा. p. 396, व्युष्टिः for पुष्टि
4 A. S. B., and हेमा. p. 366, धेनोस्तावदुदाहृता
5 हेमा. p. 401; cited from देवीपुराण
6 Repeated हेमादि. pp. 401
TA.S. B. and हेमा. p. 401., माल्यच्छन

·दानकाण्डे जलधेनुदानम्
दधिक्षीरघृतं पानं धान्यानां च प्रकल्पयेत् ॥
वत्सकं कल्पयेत्तत्र तद्वत्तोयमयं बुधः।
देवीमभ्यय विधिवत् सोपवासो घनन्तरम् ॥
देवीभक्ताय दद्याद्यः सर्वान् कामानवाप्नुयात् ।
'जयारितूदनी देवी देवानां भयनाशिनी ॥
वेदमातवरे दुर्ग सर्वगे सुभगे नमः।
अनेन वत्समन्त्रेण नन्दानाम्नाऽभिमन्त्रयेत् ।
देवी में प्रीयतां नित्यं यथोदितफलं शुभा ॥
इति तोयधेनुप्रदानम् ॥
स्कन्दपुराणे
जलधेनुं च यो दद्यात्तस्य दानफलं शृणु ।
प्रपाशाला नगं कूपं वापीकासारपुष्कलम् ।।
कृत्वा चैतत्समन्त्रेण मन्दानाम्नाऽभिमन्त्रयेत् ।
देवी मे प्रीयतां नित्यं यथोदितफलानि च ॥
पुष्पैश्च विविधाकारैरभ्यर्च्य द्विजसत्तमान् ।
भक्ष्यभोज्यैः सहप्तानां तिलपात्राणि दापयेत् ॥
दक्षिणां पुष्कलां दद्यादेभ्यस्त्वाशंसयेत्ततः ।
1 Ibid, अथ नकवान्
2 Omission : supplied by A. S. B. and हेमा. p. 401
3 A. S. B., प्रपा सभां तडागं च कूपं चापि स्वपुष्कलम्
4 Different in हेमा. p. 401
5A.S. B.

·कृत्यकल्पतरी
'एभ्यो द्विजेभ्यः'।
आपः शिवाश्च सौम्याश्च तर्पयन्तु पितॄन् मम ।
कामदा मम कामाय भवन्त्विति वै वदेत् ॥
एवं दत्वा तु तां धेनुं पुनः कृत्वा च वै तदा ।
वाहयेत्तु प्रपादेवी ब्रह्मलोकसमर्पिणीम् ।।
तिलपात्राणि दत्वा च तथा वस्त्रयुगं शुभम् ।
सुवर्णस्य च सान्निध्यं फलानि विविधानि च ॥
ततो दद्याच्छुचिः शान्तो ब्राह्मणेभ्यो यथाविधि ।
घृतं गावा प्रसूयन्ते घृतं भूम्यां प्रतिष्ठितम् ।।
घृतमग्निश्च देवाश्च घृतं मे सम्प्रदीयताम् ।
एवं विधानतो दद्याद्रह्मलोके महीयते ।।
इति जलधेनुदानम् ॥
अथ तिलघेनुदानम्
आदित्यपुराणे
दरिद्रः खलु यो दद्यात्तिलधेनुं विधानतः।
गोमयेनोपलिप्याऽध तत्र धेनुं समालिखेत् ॥
1 हेमा. p. 402
3A.S. B., and हेमा. p.402
3 A.S. B., पीत्वा च तां तदा
4A.S. B., and हेमा.
5 हेमा. p. 388 र

·१५३
.
६]
दानकाण्डे तिलधेनुदानम्
तिलैरापूर्य सर्वाङ्गं तिलधेनुं प्रकल्प्य च।
खुरेषु चैव शृङ्गेषु देयं कनकमेव च ॥
सतिला दक्षिणां चैव ब्राह्मणाय निवेदयेत् ।
तिलधेनुं प्रयच्छंस्तु स्वर्गलोकं च गच्छति ।
ऋणैः सर्वैः प्रमुच्येत कर्मणा भनसा कृतैः॥
तिलसंख्या च यावद्वै तिलकोटिशतानि च ।
मोदते तत्र वर्पाणां वसुलोके न संशयः॥
अथ मानुपमायाति कदाचित्कालपर्ययात् ।
धनधान्यसमृद्धो वा जायते महतां कुले ॥
महाभारते
सुदक्षिणां काश्चनचारुशृङ्गी
कांस्योपदोहां द्रविणोत्तरीयाम् ।
धेनुं तिलानां ददतो द्विजाय
लोका वसूनां सुलभा भवन्ति ॥
तथा
धेन्वाः प्रमाणेन समप्रमाणं
धेनं तिलानामपि च प्रदाय ।
1 हेमा. p. 388 स, सचैलां
BA.S. B., तावत्कोटिशतानि च; so also हेमा. P, 388
3 हेमा. p. 388 ख.
4 हेमा. p. 388 क and A.S. B.
२०

·कृत्यकल्पतरौ
[६
पानीयवापी च यमस्य लोके
न यातनां काश्चिदुपैति मर्त्यः' ।
इति तिलधेनुदानम् ॥
आदित्यपुराणे
गवाभावे तथा दद्यात् घृतधेनं यतव्रतः।
केन कार्यविधानेन तदिहैकमनाः शृणु ॥
आदित्यं तु जगन्नाथं घृतक्षीराभिपेचनैः।
सम्पूज्य पूर्ववत् पुप्पैर्गन्धधूपादिभिर्नरः॥
अहोरात्रोपितो भूत्वा अभिपूज्य घृतार्चिपम् ।
गव्यस्य सर्पिषः कुम्भं पुष्पमालाविभूपितम् ॥
कांस्योपधानसंयुक्तं सितवस्त्रयुगेन च ।
हिरण्यगर्भसहितं मणिविद्रुममौक्तिकैः ॥
इक्षुयष्टिमयाः पादाः खुरा रूप्यमयास्तथा ।
सौवर्ण चाक्षिणी कुर्याच्छुझं चागुरुकल्पितम् ॥
सप्तधान्यमये पार्वे पत्रोर्णेन च कम्बलम् ।
'पत्रोण कौशेयविशेषः।
1 A. S. B. and हेमाद्रि; Udaipur Ms. and I. O. have
many lacunae and errors
2 हेमा. p. 396
3 A. S. B., अभिष्ट्रय धृतार्चिपिम् : हेमा. p. 396., अभिप्लुत्य
4 A. S. B. and हेमा. p.396

·६]
दानकाण्डे घृतधेनुदानम्
कुर्यात्तुरुष्ककपूर' प्राणान् फलमयांस्तथा ।
तत्वशर्करया जिहां गुडक्षीरमयं मुखम् ।।
क्षौमसूत्रेण लागूलं लोमानि सितसर्पपैः।
तामूपात्रमयं कुर्यात् पृष्ठं सग्दामसंयुतम् ॥
ईहक्स्वरूपां सङ्कल्प्य घृतधेनुं नराधिपः ।
तद्वत्कल्पनया धेनोः घृतवत्सं प्रकल्पयेत् ॥
'ईहक्स्वरूपा' सम्मुखं धृतधेनुवत् अवयवकल्पना-
प्रकारेण ।
तं च विप्रं महाभागं मनसैव घृतार्चिपम् ।
कल्पयित्वा ततस्तस्मै प्रयतः प्रतिपादयेत् ।।
'इमां ममोपकाराय गृह्णीष्व त्वं द्विजोत्तम ।
प्रीयतां मम देवेशो घृतार्चिमिहिरोत्तमः॥
इत्युदाहृत्य विमाय दद्याद्धेनुं नरोत्तम ।
दत्वैकरात्रं स्थित्वा च घृताहारो नराधिप ।
मुच्यते सर्वपापेभ्यः तस्य दानफलं शृणु।
घृतक्षीरवहा नद्यो यत्र पायसकर्दमाः॥
तेपु लोकेषु नित्यं स मोदते त्रिदशैः सह ।
पितुरूद्ध नयेत् सप्त पुरुषांस्तस्य येऽप्यधः ।।
इति घृतधेनुदानम् ॥
1 Note the reference to तुरुष्ककर्पूर
2 A. S. B., ताम्रपात्रमयं पृष्ठं कुर्यात् श्रद्धासमन्वितः
3 A.S.B.
4 A.S. B. and हेमा.
5 Lacuna supplied by A.S. B. and हेमा. p. 397

·कृत्यकल्पतरौ
उपोपितः समभ्यर्च्य आदित्यं परमेश्वरम् ।
पुष्पधूपोपहारैश्च यथाविभवमादृतः॥
सङ्कल्प्य जलधेनुं च कुम्भं तमभिपूजयेत् ।
पूजयेद्वत्सकं तद्वत् कृतं जलमयं बुधः॥
एवं सम्पूज्य आदित्यं जलधेनुं सवत्सकाम् ।
सितवस्त्रधरः शान्तो वीतरागो विमत्सरः॥
दद्याट्विजाय देवाय प्रीत्यर्थ मिहिरस्य च ।
'आदित्यश्च जगद्योनिः प्रीयतां मिहिरस्तदा ॥
इति चोचार्य तां गां तु विप्राय प्रतिपादयेत् ।
अपराधाद्धि हस्तो म अघं याति न संशयः॥
अनेन विधिना दत्वा जलधेनुं महामुने ।
सर्वाह्नादमवाप्नोति ये दिव्या ये च मानुपाः ।
शरीरारोग्यमावाधाप्रशमः सर्वकामदः ।
नृणां भवति दत्तायां जलधेन्वां न संशयः॥
तथा
सर्वपापविनिर्मुक्तः पितरः सपितामहाः।
प्रपितामहं यथापूर्वपुरुषाणां चतुष्टयम् ॥
आत्मानं तनयं पौत्रं तदधस्ताच्चतुष्टयम् ।
तारयेत् स मुनीन्द्रह जलधेनुप्रदो नरः॥
यश्च गृह्णाति विधिवत् तस्याऽप्येवंविधाः कुले।
1 हेमा. p. 399, वासुदेवं जलेश्वरम्
2 हेमा. p. 399., गोविन्द
3 हेमा. p. 399; A. S. B., दिव्यांश्च ध्यायेत मानुषः

·१५७
दानकाण्डे जलंधेनुदानम्
चतुर्दशविधाश्चैव ददतश्चाऽनुमोदतः ।।
दीयमानां प्रपश्यन्ति जलधेनुं च ये नराः।
ते चाऽशेषाघनिर्मुक्ताः प्रयान्ति परमां गतिम् ॥
इति जलधेनुदानम् ।।
आदित्यपुराणे'
जलधेनुं प्रवक्ष्यामि प्रीयते दत्तया यया।
देवदेवो मयूखेशः सर्वगः सर्वभावनः॥
जलकुम्भं मुनीन्द्रह सुवर्णकजलान्वितम् ।
रत्नगभैरशेपैस्तु याम्यैर्धान्यैः समन्वितम् ।।
सितवस्त्रयुगच्छन्नं दूर्वापल्लवशोभितम् ।
कुष्ठं मांसीमुशीरं च बालकामलकैर्युतम् ।।
प्रियङ्गुपात्रसहितं सितवस्त्रोपवीतिनम् ।
सच्छन्नं च सोपानकं यानं विष्णुरथे स्थितम् ।।
चतुर्दशावृतं धूपैस्तिलपात्रैश्चतुर्दिशम् ।
स्थापितं दधिपात्रेण "मधुक्षौद्रचता मुखे ॥
सर्वक्लेशं परित्यज्य विष्णुमाश्रयते सदा।
पूज्यमानश्च विवुधैः स गच्छेत्परमं पदम् ॥
यस्तु स्थापयते सर्व मोक्षं स लभते नरः॥
इति जलधेनुदानम् ॥
1 हेमा. p. 398
2 हेमा. p. 398 हृषीकेशः
3 हेमा. p. 398, चतुर्भिः संवृतं भूप
4 A.S. B. and हेमा. p. 399., घृतक्षो

·कृत्यकल्पतरौ
[६
अथ रूपतो गोदानम्
1
तत्र 'याज्ञवल्क्यः
हैमशृङ्गः शफै रौप्यैः सुशीला वस्त्रसंयुता।
सकांस्यपात्रा दातव्या क्षीरिणी गौस्सदक्षिणा ।।
दातास्याः स्वर्गमाप्नोति वत्सरान् रोमसंहितान् ।
कपिला चेत्तारयति भूयस्त्वासप्तमं कुलम् ॥
स वसेद्रोमसंख्यानि युगान्युभयतोमुखीम्।
दाताऽस्याः स्वर्गमाप्नोति पूर्वेण विधिना ददत् ।।
यावद्वत्सस्य पादौ द्वौ मुखं योन्यां प्रहश्यते ।
तावदुभौ पृथिची ज्ञेया यावत् गर्भ न मुञ्चति ॥
संवतः
यो ददाति शफै रौप्यमशृङ्गामरागिणीम् ।
सवत्सां वस्त्रसंयुक्तां सुशीलां गां पयस्विनीम् ॥
यावन्ति तस्या रोमाणि सवत्साया दिवं गताः।
तावतो वत्सरान् ते तु वसन्ति ब्रह्मणोऽन्तिके ॥
यो ददाति चलीवईमुक्तेन विधिना शुभम् ।
स्वव्यङ्गगोप्रदानात्तु भुङ्क्ते दशगुणं फलम् ॥
रुक्मशृङ्गो रौप्यमुखी शुक्ला लागलभूपिताम् ।
कांस्योपदोहनां धेनुं वस्त्रच्छन्नामलङ्कृताम् ॥
दत्वा द्विजेन्द्राय नरः स्वर्गलोके महीयते ।
दशधेनुमदानेन तुल्यैककपिला मता ॥
1cf. दानमयूप, Chowkhamba edn. pp. 184-6

·६]
दानकाण्डे रूपतो गोदानम्
अयं तद्रक्तपीताशः कपिला गौर्विभूषणम्।
दाता धुरन्धरं गत्वा दशधनुप्रदो भवेत् ।।
बृहस्पतिः
हैमशृङ्गी रौप्यरखुरां कांस्यभाजनसंयुताम् ।
सवत्सां कपिलां दत्वा चंशान सप्त समुद्धरेत् ।।
विष्णुः
गोप्रदानेन स्वर्गमामोति यो दान्तं वृपभं ददाति सच'
दशधेनुप्रदो गोलोकं शतप्रदश्च ब्रह्मणो लोकम् ।
'दान्तः कृतदमनः।
जावालि
होमार्थमग्निहोत्रस्य यो गां दद्यात् यथाविधि ।
त्रिवर्गपूर्णा पृथिवी चिरं भुते न संशयः॥
वायुपुराणे
नीलां वा यदि वा श्वेतां पाटलां कपिलामपि।
सत्वयां वत्सलां चैव सुखदोहां स्वगां नृप ।
आदाय विधिवद्देवीं पूजयेद्भक्तिभावतः॥
[धूपं च पञ्चनिर्यासं तुरुप्कागुरुचन्दनम् ।
'पञ्चनिर्यासं गुग्गुल सर्ज सरल देवदारुनिर्याससंज्ञकाः।
1 A. S. B. omits this verze.
9A.S.B.
3A.S. B.,निवित्तपूर्ण
A.S. B., देवोपुराणे for वायुपुराणे
5. S. B., सदुग्धाम् and गुखदोहां

·[६
१६०
कृत्यकल्पतरी
दत्वा च मन्त्रपूर्वन्तु नैवेद्यमुपकल्पयेत् ।।
पायसं घृतसंयुक्तं क्षालयेच्च तथा तु ताम् ।
द्विजाय शिवभक्ताय सवत्सां गां निवेदयेत् ।।
हेमवस्त्रां सकांस्यां च महापुण्यमवाप्नुयात् ।
यावत्तद्रोमसंख्यानं तावद्देव्याः पुरे वसेत् ।।
इहैव गतपापोऽसौ जायते नृपसत्तमः ।
नन्दिपुराणे
यो मांसपरिपूर्णा गां हैमशृङ्गीमकोपनाम् ।
सुशीला राजतैः पादैश्छत्रवस्त्रसुसंवृताम् ।।
सलोहपात्रां कुतपविविक्तचरणां तथा ।
'कुतपो' नेपालकम्बलः ।
सदक्षिणां प्रदद्याचाक्षयं स्वर्गमाप्नुयात् ।
गवि रोमाणि यावन्ति स्वप्रसूतिकुलेन वै॥
तावदन्दसहस्राणि स्वर्ग दाता न संशयः।
एतच्छतगुणं पुण्यं कपिलादानतः स्मृतम् ॥
'स्वप्रसूतिकुलस्थिती प्रसूतिसन्तानसहितायाम्।
आदित्यपुराणे
कपिला ये प्रयच्छन्ति चेलच्छन्नां स्वलकृताम् ।
1...S.B.
3A.S. B., शता
3 Yote.

·दानकाण्डे कपिलागोदानम्
सुवर्णशृङ्गी रौप्यखुरां मुक्तालाङ्गुलभूपिताम् ॥ .
श्वेतवस्त्रयुगच्छन्नां घण्टास्वनरवैर्युताम् ।
'घण्टास्वनरवैः' घण्टाशन्दकोलाहलैः ।
सहस्रं यो गवां दद्यात् कपिला वाऽपि सुव्रताम् ।
सममेव पुरा प्राह ब्रह्मा ब्रह्मविदां वरः॥
यावन्ति रोमकूपानि कापलाङ्गे भवन्ति हि ।
तावत्कोटिसहस्राणि वर्षाणां दिवि मोदते ॥
कृष्णां गां ददते यस्तु पटच्छन्नां स्वलकृताम् ।
विधिवच्च द्विजातिभ्यो यमलोकं न पश्यति ॥
आयुरारोग्यमैश्वर्य दाता कामांश्च मानसान् ।
श्वेतां गां ददते यस्तु दिव्यवस्त्रैरलङ्कृताम् ।।
घण्टामालाकुलां कृत्वा पुष्पमाल्यैरलङ्कृताम् ।
मुखे धूपः प्रदातव्यो घृतेनाऽऽस्यं च पूरयेत् ।।
सुपर्णशृङ्गाभरणा तथा रूप्यखुरा शुभा।
पदृच्छन्ना शुभा चैव दातव्या ध्यानयोगिने ॥
यस्तु दद्याच्च गां श्वेतां तस्य पुण्यफलं शृणु।
जन्मप्रभृति यत्पापं यत्पापं मातृकं भवेत् ॥
यच्च जन्मशतैस्तस्य तत्क्षणादेव नश्यति ।
गां ददाम्यहमित्येव वाचा पूज्येत सर्वशः॥
पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः ।
.
'
II. O. thus: A. S. B, and Udaipur Afs., मातृकं पैतृक
च यत
२१

·कृत्यकल्पतरौ
नरकस्था विमुच्यन्ते' सोमलोकं व्रजन्ति ते ॥
गौरी चैव प्रयच्छेत्तु यस्तु गां वै पयस्विनीम् ।
अहोरात्रोपितश्चैव कृतशौचो नरः सदा ॥
स्वर्णशृङ्गी रौप्यखुरां मुक्तालांगूलशोभिताम् ।
घण्टामालाकुलां चैव गन्धपुष्पैरलङ्कृताम् ॥
कुतपश्चाऽम्बरः प्रोक्तो मुखे धूपं प्रदापयेत् ।
भक्ष्यभोज्यानपानेन ब्राह्मणान् भोजयेच्छुभान् ॥
गां ददानीह इत्येवं वाचा पूज्येत सर्वशः।
मातृकं पैतृकं चैव यचाऽन्यदुष्कृतं कृतम् ॥
पापं च तस्य तत्सर्वं दहत्यासप्तमं कुलम् ।
वर्पकोटिसहस्रं तु पुमान् स दिवि मोदते ॥
दासीदासरलङ्कारः स्तूयते सर्वजन्तुभिः ।
अरोगश्चैव जायेत तेजस्वी च भवेन्नरः॥
नीलवर्णां च गां दद्याद्दोग्धी शीलगुणान्विताम् ।
स्वर्णशृङ्गी रौप्यखुरां मुक्तालाङ्ग्लभूपिताम् ॥
पदृच्छन्नां शुभां सौम्यां घण्टाघोपरलङ्कुताम् ।
पञ्चरङ्गेण सूत्रेण गलवेप्टनसंयुताम् ॥
रुद्रस्य प्रमुख देया विष्णोश्च ब्रह्मणश्च ह ।
गां ददानीह इत्येवं वाचा पूज्येत सर्वदा॥
पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः ।
1 I.O., मुच्यन्ते सर्वपापेभ्यः
3 I.O., नरः शुचिः for पयस्विनीम्
3A.S. B. and I. O., पूर्वत

·दानकाण्डे कपिलागोदानम्
नरकस्थाः प्रमुच्यन्ते नीलां गां ददते तु ये ॥
वर्षकोटिसहस्राणि लोके तिष्ठति वारुणे ।
दधिक्षीरवहा नद्यो वर्तन्ते सर्वतः सदा ॥
धृतशैला प्रवर्तन्ते नवनीतस्य पर्वताः ।
कृपिभोगी बहुधनो दुर्भिक्षं न च पश्यति ।।
महाभारते
समानवत्सां कपिलां धेनुं दद्यात् पयस्विनीम् ।
सुव्रतां वस्त्रसञ्छन्नां ब्रह्मलोके महीयते ॥
'समानवत्सा' समानवर्णवत्साम् ।
रोहिणीतुल्यवत्सां च धेनुं दद्यात्पयस्विनीम् ।
सुतां वनसंवीतामिन्द्रलोके महीयते ॥
समानवत्सां शवलां धेनुं दत्वा पयस्विनीम् ।
सुव्रतां वस्त्रसंवीतामग्रिलोके' महीयते॥
'शवला' करा।
समानवत्सां कृष्णां तु धेनुं दद्यात्पयस्विनीम् ।
वातरेणुसवर्णान्तु सवत्सां कामदोहिनीम् ॥
प्रदाय वस्त्रसंवीतां वायुलोके महीयते॥ ---
'वातरेणुसवर्णां धूम्रवर्णाम् ।
1 I.O., सोमलोके
9I.0. and A. S. B., धूसरवर्णा

·१६४
कृत्यकल्पतरौ
[६
समानवत्सां धूम्रां तु धेनुं दत्वा पयस्विनीम् ।
सुव्रतां वस्त्रसंवीतां यमलोके महीयते ॥
'अध्यां हेमसवर्णां च सवत्सां गां पयस्विनीम् ।
प्रदाय वस्त्रसंवीतां कौवेर' लोकमश्नुते ॥
"अध्या' गौः।
हिरण्यवर्णा पिङ्गाक्षी सवत्सां कामदोहनाम् ।
प्रदाय वस्त्रसंवीतां कोयेरं लोकमश्नुते ॥
पलालधूमवर्णीङ्गी सवत्सां कामदोहनाम् ।
प्रदाय वस्त्रसंवीतां पितृलोके महीयते ॥
'कामदोहना' अनायासदोह्या ।
सवत्सां पीवरी दत्वा शितिकण्ठीमलंकृताम् ।
वैश्वदेवमसंवाध्यं स्थानं श्रेष्ठं प्रपद्यते॥
'शितिकण्ठी कृष्णगलाम् ।
समानवत्सां गौरी तु धेनुं दत्वा पयस्विनीम् ।
सुवस्त्रां वस्त्रसंचीतां वसुलोकं समश्नुते ।।
पाण्टकम्बलवर्णा तु सवत्सां कामदोहनाम् ।
1I.O., वारण
I.O., यमलेके
3 I.O., पाविर्नी
4 I.O., मुमता

·१६५
दानकाण्डे कपिलागोदानम्
प्रदाय वनसंवीतां साध्यानां लोकमश्नुते ॥
वत्सोपंपन्नां नीलाङ्गी वस्त्रवत्ससमन्विताम् ।
गन्धर्वाप्सरसां लोकं दत्वा प्रामोति मानवः ।।
गोमदानरतो याति भित्वा जलदसञ्चयान् ।
विमानेनार्कवर्णेन दिवि राज्ये विराजते ।
तं चारुवेपाः सुश्रोण्यः सहस्रं सुरयोपितः।
रमयन्ति नरश्रेष्ठं गोप्रदानरतं नरम् ॥
स्कन्दपुराणे
यो नरो गां प्रयच्छेत सवत्सां कांस्यदोहनाम् ।
हेमशृङ्गी रौप्यखुरां दुकूलक्षोमवासिताम् ॥
शय्यास्तरणसम्पन्नां पहुपुष्पफलैर्युताम् ।
ब्राह्मणां स्तर्पयित्वा तु गन्धमाल्यैरलङ्कृतान् ॥
देवैरध्यासितां गां तु सहस्तद्वयेन तु ।
मृदुबन्धेन वध्नीयादन्तश्लक्ष्णेन रज्जुना ।।
कुशाः सुवर्ण वीजानि तिला सिद्धार्थकास्तथा।
प्रदद्यात्तां ततोऽद्भिश्च मन्त्रेणाऽनेन सुबत ॥
'सर्वदेवमयी दोग्धी सर्वलोकमयीं तथा ।
सर्वलोकनिमित्तां गां सर्वदेवनमस्कृताम् ॥
प्रयच्छति महासत्वमक्षयाय शुभामिति ।
एवं स दत्वा तां गां तु यन्न यत्र प्रजायते ।।
तत्र तत्र गता सा तान् जन्तूंस्तारयते भयात् ।
सर्वलोकान्तरं गत्वा रमते च यथा नरः ।।

·कृत्यकल्पतरौ
स तथा मानुपे जातो गोसहस्री महाबलः ।
रूपवान् धनवांश्चैव यहुपुत्रश्च जायते ॥
इति कपिलागोदानम् ॥
अथोभयतोमुखीदानम्
तत्र स्कन्दपुराणे
प्रसूयमानां यो गां तु दद्याद्भयतोमुखीम् ।
यथोक्तेन विधानेन स जातिस्मरतां लभेत् ॥
नन्दिपुराणे
यश्चोभयमुखी दद्यानां विमे वेदवादिनि ।
देवाय चाऽप्यभीष्टाय स कुलान्येकविंशतिम् ।।
समुद्धृत्य नरः श्रेष्ठो नरकाब्रह्मणोऽन्तिके।
युगानि लोमतुल्यानि यदि श्रद्धापरो नरः॥
मत्स्यपुराणे
मत्स्य उवाच
रुक्मशृङ्गी रौप्यखुरां मुक्कालांगूलभूपिताम् ।
कांस्योपदोहनां राजन् सवत्सां द्विजपुङ्गवे ।।
प्रसूयमानां यो दद्याद्धेनुं द्रविणसंयुताम् ।
यावद्वत्सो योनिगतो यावद्गर्भ न मुञ्चति ॥

·६] दानकाण्डे उभयतोमुखीदानम् तावद्गौः पृथिवी ज्ञेया सशैलवनकानना। 'द्रविणसंयुतामिति दक्षिणारूपद्रविणसंयुता, 'भूरिद- क्षिणेत्यग्रेऽभिधानात् । ससमुद्रगुहा भूमिः सशैलवनकानना। चतुरन्ता भवेद्दत्ता पृथिवी नात्र संशयः॥ यावन्ति धेनुरोमाणि वत्सस्य च नराधिप। तावत्संख्यान युगगणान् देवलोके महीयते ॥ पितॄन पितामहांश्चैव तथैव प्रपितामहान् । उद्धरिष्यत्यसन्देहो नरकाद्भरिदक्षिणा ।। घृतक्षीरवहाः कुल्या दधिपायसकर्दमाः। यत्र यत्र गतिस्तस्य 'भवेचेप्सितकामदा॥ गोलोकः सुलभस्तस्य ब्रह्मलोकश्च पार्थिव । स्त्रियश्च तं चन्द्रसमानवक्रा: सुत्तप्तजाम्बूनदतुल्यरूपाः। महानितम्यस्तनमध्यवृत्ताः सेवन्त्यजनं नलिनाभनेत्राः॥ [ आत्मविक्रयतुल्यास्ताः शाश्वतीद्धकौशिकाः। यो वै सुते धनं जित्वा गाः क्रीत्वा सम्प्रयच्छति ॥ स दिव्यमयुतं शक्रयाणां फलमश्नुते। 11.0., भवेदिचाहता सदा I.0., नालिनाभवाःA.S. B., नलिनेभनेत्राः ·सत्यकल्पतरौ [६ अन्तर्जाता सुक्रयज्ञानलब्धाः प्राणक्रीताः निर्जिताश्चौकजाश्च । कृच्छ्रोत्सृष्टाः घोपणाभ्यागताइच द्वारे चैते गोविशेषाः प्रशस्ताः ॥] वध्यपुराणे गां दद्याद्वेदपूर्णाय विप्राय गृहमेधिने । सुवर्णालंकृतशृङ्गी वस्त्रघण्टाविभूपिताम् ॥ प्रत्यग्रां त्रिसमृद्धां च ललादतटदर्पणाम् । रजतच्छन्नचरणां मुक्तालांगूलशोभिताम् ॥ कांस्योपदोहना तृप्तां लवणादितृणोदकैः। 'प्रत्यया' नववयस्का । 'त्रिसमृद्धा'शीलक्षीरप्रसवगुण- युक्ता। 'तृप्ता लवणादितृणोदकः' सर्वदा लवणादिपुष्टा । गवां पुच्छं गृहीत्वा तु ससुवर्णेन पाणिना ॥ गृहस्थो वेदविद्विषो वाचयेत्तु प्रतिग्रहम् । भोगसौख्यप्रदा चैषा धूम्राभा पापनाशनी ॥ कृष्णा स्वर्गप्रदा ज्ञेया गौरी च कुलवर्द्धनी । रक्ता रूपमदा ज्ञेया पीता दारिद्र्यघातिनी॥ पुत्रप्रदा कृष्णसारा नीला धर्मविवर्द्धनी। कपिला सर्वपापघ्नी नानावर्णा च मोक्षदा ॥ "कृष्णसारा कृष्णश्वेतवर्णा । 1 []A.S. B. has these additional Verses, which come later in other manuscripts.

·६]
दानकाण्डे उभयतोमुखीदानम्
तथा
पीतोदकां जग्धतृणां दुग्धचोपां निरिन्द्रियाम् ।
उन्मत्तामङ्गहीनां च मृतवत्सां महाशनाम् ॥
केशचेलपुरीपास्थिक्रव्यादा सन्धिनी खलाम् ।
पुटधेनुं यमलतूं नित्याभिगलितस्तनीम् ।।
न दद्याद्राह्मणेभ्यश्च सदोपं वृषभं तथा ॥.
'दुग्धचोपां'निजस्तनपायिनीम्। 'महाशना बहुभक्षा।
'पुढधेनुः बालवत्सा या च गर्भिणी।
महाभारते
न कृशां पापवत्सां या वन्ध्या रोगान्वितां तथा।
न चोभ्रां न परिश्रान्तां दद्याद्गां ब्राह्मणाय वै ॥
यमः
यो दद्याद्रूपयुक्तार्थी जीर्णा घेनुं च निष्फलाम्
तमः सम्प्रविशेदाता द्विजं लेशेन योजयन् ॥
याज्ञवल्क्यः
पधा कपश्चिदत्या गां धेनुं वाऽधेनुमेय वा ।
अरोगामपरिलिष्टां दाता स्वर्गे महीयते ॥
अद्विारा
गौरेकस्यैव दातव्या श्रोत्रियस्य विशेपतः।
सा हि तारयते पूर्वान् सप्त सप्त च सप्त च ॥
२२

·१७०
कृत्यकल्पतरौ
[६
नन्दिपुराणे
अपात्रे सा तु गौर्दत्ता दातारं नरकं नयेत् ।
कुलकविंशत्या युक्तं ग्रहीतारं च पातयेत् ॥
विधिना तु यदा दत्ता पात्रे धेनुः सदक्षिणा।
तदा तारयते जन्तून् कुलानामयुतैः सह ।
पात्रेप्वाध्यात्मिका मुख्या विशुद्धाश्चाऽग्निहोत्रिणः ।
देवताश्च तथा मुख्या गोदाने ह्येतदुत्तमम् ।।
महाभारते
वृत्तिग्लान्या सीदते चातिमात्रं
कृष्यर्थ वा होमहेतोः प्रसुत्याम् ।
गुर्वर्थ वा बालसंवृद्धये चा
धेनुं दद्यादेप कालो विशिष्टः॥
'प्रसुत्यां' सोमयागे।
तथा
न वधार्थ प्रदातव्या न कीनाशे न नास्तिके।
गोजीवे न च दातव्या तथा गौः पुरुपर्पभ ॥
'कीनाशो' हलवाहका।
तथा
ददात्ताशानां वै नरो गाः पापकर्मणाम् ।
अक्षयं नरकं याति एवमाहुर्महर्पयः ।।
11.0., युते for सह

·दानकाण्डे उभयतोमुखीदानम्
१७१
एकां वै दशगुर्दद्याद्दश दद्याच गोशती।
शतं सहस्रगुर्दद्यात् सर्व तुल्यफलं हि तत् ।।
यश्वाऽऽत्मविक्रयं कृत्वा गाः क्रीत्वा सम्प्रयच्छति ।
यावती स्पर्शयद्गाः स तावच फलमश्नुते॥
'तावत्फलं' तावद्गोरोमसम्मितं स्वर्गरूपफलम् ।
तथा
सङ्ग्रामेष्वर्जयित्वा तु यो वै गाः सम्प्रयच्छति ।
आत्मविक्रयतुल्यास्ताः शाश्वतीद्धकौशिकाः ॥
यो वै द्यूते धनं जित्वा गाः क्रीत्वा सम्प्रयच्छति ।
स दिव्यमयुतं शक्रवाणां फलमश्नुते ॥
अन्तर्जाताः सुक्रयज्ञानलब्धाः
माणक्रीता निर्जिताचौकजाश्च ।
कृच्छ्रोत्सृष्टाः पोपणाभ्यगताश्च
द्वारैरेतैर्गोविशेपाः प्रशस्ताः ॥
'अन्तर्जाता' गर्मिण्य इति भारतपदप्रकाशिकाकार।
'सुक्रयलब्धाः' यथामूल्यमयलब्धाः । 'ज्ञानलब्धाः' विद्या-
लब्धाः। 'माणक्रीताः' भूतिलब्धाः। 'निर्जिता' युद्धादिना ।
'ओकजाः' गृहजाः । 'कृछोत्सृष्टाः पोपणाभ्यागता' व्या-
ध्यादिकृच्छ्राकान्ताः सत्यः स्वामिना यास्त्यक्ताः, स्वयंच
पोपणं कृत्वा लब्धाः।
1 हेमा. p. 425, वृद्धकौशिक, Udaipur Ms. has विदिकैशिके
2 Note
3 Reproduced by हेमा. p.426

·१७२ कृत्यकल्पतरौ [६ तथा नष्टा दुष्टा दुर्बला व्याधिता वा नो दातव्या या च मूल्यरदत्तैः । क्लेशैप्रिं योऽ फलैः संयुनक्ति तस्याऽवीर्याचाऽफलाश्चाऽपि लोकाः॥ 'मूल्यैरदत्तः' स्वीकृतेति शेपः। तिम्रो रात्रीस्त्वद्भिपोष्य भूमी तृप्ता गावस्तर्पितेभ्यः प्रदेयाः वत्सैः पीताः सुप्रजाः सोपचारा- स्यहं दत्वा गोरसैवर्तितव्यम् ॥ तथा द्विजातिमभिसत्कृत्य श्वः कल्यमुपवेद्य च । प्रदानार्थे नियुञ्जीत रोहिणी नियतन्त्रता' । 'श्वः कल्यमुपवेद्य च' प्रातःकाल उपस्थानं कर्तव्य- मिति ज्ञापयित्वा । आह्वानं च प्रयुञ्जीत.समके यहुले इति । प्रविश्य च गवां मध्यमिमां श्रुतिमुदाहरेत् ॥ 1 I. O. muddles up the passage ! #1. p. 155 cites the s'lokas which follow from महाभारत A.S.B. A Reproduced by हेमा. pp. 455

·1
]
दानकाण्डे उभयतोमुखीदानम्
'गौ माता वृपभः पिता मे
दिवं शर्म मे प्रतिष्ठां प्रपये।
प्रपद्यैकां शर्वरी मुख्यगोपु
मुनिर्वाणीमुत्सृजेद्गोमदाने ॥
समतामेति वै गोभिः समसंख्यस्समव्रतः।
एकाल्पगमनात्सया कल्मपाद्विप्रमुच्यते ॥
उत्सृष्टयपवत्सा हि प्रदेया सूर्यदर्शने ॥
'उत्सष्टवृपवत्सा' उत्सृष्टी त्यक्ती वृपयत्सौ यया सा।
तथा
त्रिविधं प्रतिपत्तव्यं वक्ष्यमाणावसिष्ठवत् ।
'त्रिविधं प्रतिपत्तव्यं वक्ष्यमाणा तु वादादिप्रकारनयं?
गोप्रदानमवृत्तेन योद्धव्यम् ।
ऊर्जस्विन्य ऊर्जमेधाश्च यज्ञो
गर्भाऽमृतस्य प्रतिष्ठा क्षिती।
फक्सम्प्रवाहाः पुण्यभावाः
प्राजापत्याः सर्वमित्यवादः॥
'ऊर्जस्विन्यः' पलोत्साहवत्यः । 'ऊर्जमेधा' तेजोजित.
मज्ञाः प्रकृष्टयुद्धय इति यावत्। 'यज्ञगर्भ:' यज्ञस्येतदा-
ज्यादिभिनिष्पत्तः। 'अमृतस्य प्रतिष्ठा क्षीरस्य प्रतिष्ठा ।
स्थानम् । 'क्षिती ऋषसम्पयाहा!' ऋगिति नदीनाम । नदी.
यत्यधिव्यां वहन्तीत्यर्थः। 'पुण्यभावाः' पुण्यापा'।
IHanuscrints corrupt, restored from मादि. p. 455.

·१७४
कृत्यकल्पतरौ
[६
गावो ममैनः
प्रणुदन्तु
सौर्यः
तथा सौम्याः स्वर्गयानाय सन्तु ।
आहूता में ददतश्वाऽऽश्रयन्तु
तया मुक्ताः सन्तु सर्वाशिपो मे॥
शेपोत्सर्गे कर्मभिर्देहमोक्षे
सरस्वत्यः श्रेयसि सम्प्रवृत्ताः।
यूयं नित्यं पुण्यकर्मोपवत्यः
दिशध्वं मे गतिमिष्टां प्रपन्नाः ॥
'सौर्यः सूर्यप्रसूताः। 'शेपोत्सर्ग कर्मभिः देहमोक्ष'
इति कर्मनाशेन देहत्यागे सति 'शेपोत्सर्गे' जन्मान्तरे
दानार्थ सन्तु इत्यर्थः । 'पुण्यकर्मोपवत्यः सुकृतप्राप्याः ।
'या चै यूयं सोऽहमायकभावो
युप्मान् दत्वा चाहमाल्यप्रदानाः।
नमस्कृता मन एवोपपन्नाः
संरक्षध्वं सौम्यरूपोग्ररुपाः' ।
एवं तस्याग्रे पूर्वमद्धं वदेव
गवां दाता विधिवत् पूर्वदृष्ट्या ।
प्रतिव्याच्छेपमध द्विजातिः
प्रतिगृह्णन् गोमदाने विधिज्ञः॥
'पूर्वमधं 'या वै यूयमित्यादिकम् ।
'शेपमधे 'नमस्कृता' इत्पादिकम् ।।
1 Manuscripts corrupt, restored from हेमादि.

·६] दानकाण्डे उभयतोमुखांदानम् १७५ गां ददानीति वक्तव्यं अय॑मुस्रावसु प्रदत् । जधस्या नमितव्या च वैष्णवीति च चोदनात् ॥ 'अर्घ्य' अर्धाहम् । 'उस्रावसु' गोधनम् । 'प्रदत् प्रद- दत् । ऊधस्यं क्षीरम् । तद्युक्ता 'ऊधस्या'। नाम सङ्कीर्तयेत्तस्या यथासख्यं यथोत्तरम् । फलं पशिदष्टौ च सहस्राणि च विंशतिः॥ विंशतिः सहस्राणाम् । एवमेतान् गुणान् बुद्धा गवादीनां यथाक्रमम् । गोमदाता समापोति समस्तानष्टमे क्रमे ॥ 'अष्टमे क्रमे गवि दत्तायां गच्छन्त्यां अष्टमे पदे। गोदः शाक्ती निर्भयश्चार्घदाता नस्योतदो वसुदाता च कामी। उपस्योढा' भारं नयंश्च विद्वान् विख्यातास्ते वैष्णवाश्चन्द्रलोकाः॥ 'नस्योतदो' दान्तवुद्धिः। वसुदाता'द्रव्यदाता।'कामी' काम्यफलवान् । 'उपस्योढा' उपस्यायाः गायत्र्या वाहयिता इत्यर्थः। गां वै दत्वा गोव्रती स्यात् निरावं निशां चैकां संवसेतेह ताभिः। 1A.S. B., व्याख्याताः

·कृत्यकल्पतरौ
काम्याटम्यां वर्तितव्यं त्रिरात्रं
गवां रसैर्वा शकृता प्रसूवैर्वा ॥
'काम्याप्टमी' रोहिणीयुक्ताऽष्टमी। 'रसैदध्यादिभिः ।
'प्रसूवैः' क्षीरः।
वेदव्रती स्यात् वृषभप्रदाने
वेदावाप्तिः गोयुगस्य प्रदाने ।
तस्या गवां विधिमासाद्य यज्वा
लोकानग्रथान विन्दते नाऽविधिज्ञः॥
'वेदवती' वेदव्रतफलवान् । 'गवां यज्वा' गोप्रदाता।
कामान् सर्वान् पार्थिवानेकसंस्थान
यो वै दद्यात् कामदुग्धां च धेनुम् ।
सम्यक् तास्स्युः हव्यकव्यौघवत्यः
तासामुक्तमायशस्यं प्रदानम् ॥
न चाऽशिष्यायाऽवतायोपकुर्यात्
नाऽशान्ताय न च वक्रबुद्धये ।
गुयो ह्ययं सर्वलोकस्य धर्मो
नेमान् धर्मान् यत्र तत्र प्रकल्पयेत् ॥
इत्युभयतोमुखीदानम् ॥
1 Manuscripts corrupt: restored from हेमा. pp. 165-175,
whero tho entiro passage is reproduced intact.

·अथ हेमगवीदानम्
तत्र देवीपुराणे .
शुभां हेमगीं गां च कारयेद्राजतान् खुरान् ।
तां वनपावृतां कृत्वा प्राप्नुयाल्लोकमुत्तमम् ॥
विचित्रचित्रः पुष्पैश्च गन्धधूपनिवेदनैः।
तथा क्षमानयेद्देवीं तत्रैतां गां समर्पयेत् ॥
देवि त्वदीयादादेशात्तव भक्तेपु दीयते ।
पुनस्तां विप्रराजाय दापयेच्छिवभाविने ॥
अक्षय्यफलकामेन प्रायश्चित्तविशुद्धये ।
मनुना कीर्तमेतद्वै संयातेन पुरा किल॥
सप्त पूर्वान् परास्तत्र रौद्रकिल्विपसंस्थितान् ।
उद्धृत्य तारयेद्वत्स देवीलोकमनुत्तमम् ॥
'शुभाशुद्धसुवर्णैस्सुघटिता। 'देवी'दुर्गा । 'शिवभा.
पिने' शिवध्यायिने ।
इति हेमगवीदानम् ॥
11.0., शिवभाजने
2 हेमा. p. 416 has मनुना चर्णिमेतये सम्पतेयुनरा अधः
3 Reproduced by हेमा. p. 416
२३

·. अथ वृषभदानम् तत्र आदित्यपुराणे यो वै ददात्यनड्वाहं सुशीलं साधुवाहनम् । उभयोः पार्श्वयोर्दत्वा छनोपानहकम्बलम् ॥ • शीलवेदाङ्गसम्पन्ने इप्टे शिष्टे द्विजे नरः। पुष्ये वा जन्मनक्षत्रे अयने विपुवेषु च ॥ दत्वा तस्य अनड्वाहं तस्मिन् स्थाने महामुने । क्षुत्पिपासार्दितस्यापि अग्रतः प्रतिपद्यते ॥ महाभारते युवानमिन्द्रियोपेतं शतेन सह यूथपम् । गवेन्द्रं ब्राह्मणेन्द्राय भूरिशृङ्गमलङ्कृतम् ॥ घृपभं ये प्रयच्छन्ति श्रोत्रियाय परन्तप ऐश्वर्यापयभिजायन्ते जायमानेष्वतः पुनः ॥ 'शतेन' स्त्रीगचीनामिति शेषः। 'भूरिशृत सुवर्ण- गम् । 'ऐश्वर्याण्यभिजायन्ते' ऐश्वर्यार्थमिति यावत् । 1cf. हेमा. p.466 ३ हेमा. p. 467. 3 A. S. B. and Udaipur Ms., जायमानाः पुनः पुनः 4 हेमा. p. 467, repeats this comment.

·८]
दानकाण्डे वृषभदानम्
१५
हृतिकण्ठमनड्वाहं सर्वरत्नैरलंकृतम् ।
दत्वा प्रजापतेर्लोकान् विशोकः प्रतिपद्यते ॥
'दृतिकण्ठं' मलम्बगलकम्बलम् ।
अनदाहं ब्राह्मणायाऽथ धुर्य
दत्वा युवानं बलिनं विनीतम् ।
हलस्य वोढारमनन्तवीर्य
प्रामोति लोकान् दशधेनुदस्य ॥
इति वृपभदानम् ॥
1 Cited by दानमयूख p. 188 from महाभारत
Cited from आदित्यपुराण by हेमाद्रि p. 466

·अथ कृष्णाजिनदानम् तत्र विष्णुः' अथ वैशाख्यां पौर्णमास्यां कृष्णमृगाजिनं सखुरं स- - शृङ्गं रौप्यखुरं मुक्तालांगूलभूपितं च कृत्वा आविकैर्वस्त्रैः पवित्रे च प्रसारयेत् । ततस्तिलैः प्रच्छादयेत् । सुवर्णनाभं च कुर्यात् । अहतेन वासोयुगेन प्रच्छादयेत् । सर्वरनगन्धै- श्वाऽलङ्कुर्यात् । चतसृषु च दिक्षु चत्वारि तैजसानि पा- त्राणि क्षीरदधिमधुसर्पिःपूर्णानि निधायाऽहिताग्नये ब्राह्म- णाय वासोयुगमच्छादिताय दद्यात् । •अन च गाथा भवन्ति • यस्तु कृष्णाजिनं दद्यात् सखुरं शृङ्गसंयुतम् । तिलैः प्रच्छाद्य वासोभिः सर्वरत्नैरलङ्कृतम् ॥ ससमुद्रगुहा तेन सशैलंबनकानना । चतुरन्ता भवेदत्ता पृथिवी नात्र संशयः॥ वैशाख्यधिकारे वसिष्ठः सुवर्णनाभं कृत्वा तु सखुरं कृष्णमार्गकम् । तिलैः प्रच्छादयेद्यन्नात् तस्य पुण्यफलं शृणु ॥ + . 1 हेमा. p. 656 it. 9A.S. B., यत्नात् ; Udaipur Ms. reads wrongly दत्वाद

·१]
दानकारडे कृष्णाजिनदानम्
१८१
ससमुद्रगुहा तेन सशैलपनकानना।
चतुरन्ता भवेदत्ता पृथिवी नाऽन्न संशयः॥
विष्णुः.
कृष्णाजिने तिलान् कृत्वा हिरण्यं मधुसर्पिपी।
ददाति यस्तु विप्राय सर्व तरति दुप्कृतम् ॥
मत्स्यपुराणे'
है
मनुरुवाच
कृष्णाजिनप्रदानस्य विधि कालं ममाऽनघ ।
ब्राह्मणं च समाचक्ष्व तत्र मे संशयो महान् ॥
मत्स्य उचाच
वैशाखी पौर्णमासी च ग्रहणं शशिसूर्ययोः ।
पौर्णमासी तु या माघे आपाढी कार्तिकी तथा ॥
उत्तरायणद्वादशी वा तस्यां दत्तं महाफलम् ।
आहिताग्निर्द्विजो यश्च तद्देयं तस्य पार्थिव ॥
यथा येन विधानेन तन्मे निगदतः गृणु !
गोमयेनोपलिप्से तु शुची देशे नराधिप ।
आदाय समास्तीर्य शोभितं वनमाविकम् ।
ततः सगृहं ससुरमास्तरेत् कृष्णमार्गणम् ।।
कर्तव्यं नरमगृझं तु रूप्यदन्तं तथैव च।
लांगूलं मोतियुक्तं तिलस्मन्नं तथैव ॥
1 आननगूग,p-231
A Udaipur Ms, गम-मार.637-8

·१४२ कृत्यकल्पतरौ तिलैरात्मसमं कृत्वा वाससाऽऽच्छादयेवुधः । सुवर्णनाभं तत्कुर्यात् अलङ्कुर्याद्विशेषतः' । रत्नैर्गन्धैर्यथाशक्त्या तस्य दिक्षु च विन्यसेत् । कांस्यपात्राणि चत्वारि दिक्षु दद्याद्यथाक्रमम् ॥ मृण्मयेषु च पात्रेपु पूर्वाद्विपु,कमेण तु । 'घृतःक्षीरं दधि क्षौद्रमैवं दत्वा यथाविधि ॥ चम्पकस्य च तथा शाखां अत्रणं कुम्भमेव च । बाह्योपस्थानकं कृत्वा शुद्धचित्तो निवेशयेत् ॥ जीर्णवस्त्रेण पीतेन सर्वाङ्गानि च मार्जयेत् ॥ 'कांस्यपात्राणी'ति । चत्वारि कांस्यपात्राणि चतसृषु दिक्षु विन्यसेत् । अन्यानि च मृण्मयानि पात्राणि घृत- क्षीरदधिमधुपूर्णानि, यथाक्रम पूर्वादिदिक्षु स्थापनीयानी- त्यर्थः। 'चाह्योपस्थानक' दानप्रदानाद्वाद्ये उप समीपे स्थापनं यस्य स तथेति कुम्भविशेषणम् । 'मार्जयेदिति दानानन्तरं स्नात्वेति शेपः । का 1 , धातुमयानि पात्राणि पांदेष्वस्य-प्रदापयेत् । यानि काम्यानि पापानि मया लोभात्कृतानि वै ॥ लोहपात्रप्रदानेन प्रणश्यन्तु ममाऽऽशु वै । तिलपूर्ण तु तत्कृत्वा वामपादे निवेशयेत् ॥ 1 विचक्षण इति पाठान्तरम् 9 Paraphrased by दानमयूख, p. 235., and reproduced verbation by हेमा. p. 658, whom नीलकण्ठ cites.

·दानकाण्डे कृष्णाजिनदानम् ૨૮૩ यानि पापानि काम्यानि' कर्मोत्थानि कृतानि वै । कांस्यपानप्रदानेन तानि नश्यन्तु मे सदा ॥ मधुपूर्ण ततः कृत्वा पादे वै दक्षिणे न्यसेत् । परापवादपैशुन्यात् पृष्ठमांसस्य भक्षणात् ।। तम्रोत्थितं च यत्पापं तान्नृपात्रात् प्रणश्यतु । कन्यानृतं गवां चैव परदारपंधर्पणम् ॥ रौप्यपानप्रदानाच्च क्षिप्रं नाशं प्रयातु मे।. ऊर्द्धपादे त्विमे कार्य ताम्रस्य रजतस्य च ॥ जन्मजन्मसहस्रेण कृतं पापं कुबुद्धिना। , सुवर्णपात्रदानात्तन्नाशयाऽऽशु जनाईन । 'ऊर्द्धपादे' अग्रपादयोः । एकवचनमत्राऽविवक्षितम् । हेममुक्ताविद्रुमं च दाडिमं बीजपूरकम् । प्रशस्तपानं श्रवणे खुरे शृङ्गादकानि वा ।। एवं कृत्वा यथोक्तेन सर्वशाकफलानि च । तत्पतिग्रहविद्विद्वान् आहिताग्निर्द्विजोत्तमः॥ लातो वस्त्रयुगच्छन्नेः स्वशक्त्या चाऽप्यलंकृतः। प्रतिग्रहश्च तस्योक्तः पुच्छदेशे महीपते । .. IA.S. B., यानि पापानि अकाम्यानि, which is an improvement in sense. 21.0., घृष्टमांसस्य ; दानमयूख p. 236 h03 वृथामांस; Manu condemns वृथामांसभक्षण, (V. 34.) 3 हेमा. p. 659, repeats and expands this comments 4 Defective in A.S B.

·१८४
कृत्यकल्पतरौ
[९
तित एव समीपे तु मन्त्रमेतमुदीरयेत्।
'कृष्ण कृष्ण यलो देवः कृष्णाजिनधरस्तथा ।
तद्दानाधृतपापस्य प्रीयतां मे नमो नमः
त्रयस्त्रिंशत्पुराणानां त्वमाधारे व्यवस्थितः ॥
कृष्णोऽसि मूर्तिमन्साक्षात्कृष्णाजिन नमोऽस्तु ते'।]
सुवर्णनासिकं दद्यात् प्रीयतां वृपभध्वजः' ।
अनेन विधिना दद्याद्यथावत् कृष्णमार्गणम् ।
स्पृश्यः स द्विजो राजन् चितियूपसमो हि सः ॥
- दाने च श्राद्धकाले च दूरतः परिवर्जयेत् ।
स्वगृहात् प्रेष्य तं विप्रं मण्डले लानमाचरेत् ॥
पूर्णकुम्भेन राजेन्द्र शाखया चम्पकस्य च ।
कृत्वा चांऽऽचार्यकलशं मन्त्रेणाऽनेन मूर्द्धनि ।
'आप्यायस्व समुद्रज्येष्ठा' ऋचो जप्यास्तु पोडश ।
'आप्यायस्व समेतु ते' इत्यष्टौ। 'समुद्रज्येष्टा' इत्य.
टी। एवं पोडश'।
अहते वाससी वीतः आचान्तः शुचितामियात् ।
तद्वस्त्रकुम्भसहितं नीत्वा क्षेप्यं चतुप्पथे।
'वीत:' परिहितवान् ।
1 Omitted in I. O., and in हेमा. p. 650
आप्यायस्व (इ.स. I. G. 22, VI. 8.21)
समुद्रग्येया" (. सं. V. 1. 13).
3A.S.B.,प्रेक्ष्य for क्षेप्य

·दानकाण्डे कृष्णाजिनदानम्
कृताऽनेन भया तुष्टिः न सा शक्यामरैरपि।
वक्तुं च नृपतिश्रेष्ठ तथाऽप्युद्देशतः शृणु ॥ .
समग्रभूमिदानस्य फलं प्राप्नोत्यसंशयः ।
सर्वाश्च लोकान् जयति' कामचारी विहङ्गमा "
आभूतसम्प्लवं यावत्स्वर्ग प्राप्नोत्यसंशयः।
न पितृपुत्रमरणं वियोग भार्यया सह ।
धनधान्यपरित्यागं नैव चेहाऽश्नुयात् कचित् ।
कृष्णाजिनं कृष्णमृगस्य चर्म
दत्वा द्विजेन्द्राय समाहिताय ।
यथोक्तमेतन्मरणं न शोचेत्
प्रामोत्यभीष्टं मनसः फलं तत् ॥
वैष्णवपदाधिकारे कालिकापुराणे
ये च रुक्मादिपाने तु कृत्वा वहिं ददन्ति वै।
तिलद्रोणसमायुक्तं वस्त्रयुग्माभिवेष्टितम् ॥
पलादूर्द्धमथाई वा' विभवाद्धेमसंयुतम् । ..
सूक्ष्मवस्त्रेण युग्मेन अन्येनाऽऽच्छादयेद्विजम् ॥
1A.S. B.
हेमा. p. 860 and दानमयूख. p. 237 have फल प्रामोति मानवः
3 Ibid, चरति for जयति
4 Tbid, न चैवेदाप्नुयात्
5 हेमा. p.661.
6 हेमा. p. 661., हुत्या वहिं ददन्ति पा
TA. S. B., विभवाद्धेमसंयुतं ; हेमा. p. 601, वित्तवान् हेमसंयुतम् ।
Udaipur Ms. has विभवेदेमसंयुतम्

·कृत्यकल्पतरो
१८६
सोदकं चाऽपरं रुक्म सतिलं न्यस्य तत्करे ।
ततः कृष्णाजिनं दद्यात्तिलद्रोणान्वितं च यत् ॥
दत्वा तु भोजयेत्तत्र 'नत्वाङ्गं च विसर्जयेत् ।
अयने विपुवे चैव चन्द्रसूर्यग्रहे तथा ॥
युगादौ वा प्रयच्छन्ति विधिना ये तु वै द्विजे ।
तेऽपि तत्पदमासाद्य दशांशं ब्रह्म आयुपः॥
क्रीडन्ति विविधैर्भागः कल्परूपगुणान्विताः।
अनेन च विधानेन दशद्रोणविधायकः॥
आब्रह्माण्डभवं कालं मोदते स पुरोत्तमे ।
यो घटं पयसा पूर्ण हेमपद्मनियोजितम् ।।
सम्पूज्य वस्त्रयुग्मेन दद्यात् सोऽपि बजेद्धवम् ।
मरीचिः
कृष्णाजिनोभयमुखी यो दद्यादाहिताग्नये।
सप्तजन्मकृतं पापं तत्क्षणादेव नश्यति ।।
३
इति कृष्णाजिनदानम् ॥
1 हेमा. p. 661, नत्वा चैव
BI.O. and हेमा. p. 601 read संपुग्य; A.S. B.and
Udaipur Ms. read संपूर्ण
3 ci. दानमयूरा. p.231. हेमा. p. 655.

·अथ भूमिदानम्
तत्र दाने बृहस्पतिः ।
सुवर्ण रजतं वस्त्रं मणिरत्नवसूनि च ।
सर्वमेतद्भवेद्दत्तं वसुधां यः प्रयच्छति ॥
फालकृष्टां महीं दत्वा सयीजां सस्यशालिनीम् ।
यावत् सूर्यकृता लोकास्तावत् स्वर्गे महीयते ॥
यत्किञ्चित् कुरुते पापं पुरुपो लोभमोहित।
तत्सर्व भूमिदानेन क्षिप्रमेव प्रणश्यति ॥
अपि गोचर्ममात्रेण सम्यग् दत्तेन मानवः'।
धौतपापो विशुद्धात्मा स्वर्गे लोके महीयते ॥
दशहस्तेन दण्डेन त्रिंशद्दण्डान्निवर्त्तनम् ।
दश तान्येव गोचर्म ब्राह्मणेभ्यो ददाति यः॥
विप्राय दद्यात्सुगुणान्विताय.
तपोभिजुष्ठाय जितेन्द्रियाय ।
यावन्मही तिष्ठति सागरान्ता
तावत्तपस्तस्य भवेदतुल्यम् ।।
यथाऽप्सु पतितः शक तैलविन्दुः प्रसर्पति ।
एवं भूमिकृतं दानं सस्पे सस्ये प्ररोहति ।।
1 Cited in हेमा. p. 187

·कृत्यकल्पतरौ
शङ्ख भद्रासनं छत्रं वरा प्रावरणाः कृताः ।
भूमिदानस्य पुण्यानि फलमेतत्पुरन्दर ।। -
आदित्यो वरुणो विष्णुब्रह्मा सोमो हुताशनः ।
शूलपाणिश्च भगवानभिनन्दति भूमिदम् ।।
सौवर्णा यत्र प्रासादाः वसोर्धाराच कामदा ।
गन्धर्वाप्सरसो यत्र तत्र गच्छन्ति भूमिदाः ॥
तथा
बहुभिर्वसुधा दत्ता राजभिः सगरादिभिः ।
यस्य यस्य यदा भूमिस्तस्य तस्य तदा फलम् ॥
पडशीतिसहस्राणि योजनानां वसुन्धरा ।
दत्ता स्वल्पाऽपि देवेन्द्र सर्वकामप्रदायिनी॥
भूमिं यः प्रतिगृह्णाति यश्च भूमि प्रयच्छति ।
उभौ तौ पुण्यकाणी नियती स्वर्गगामिनी ॥
यस्तु दद्यान्महीं राजन् ब्राह्मणायाऽग्निहोत्रिणे ।
स याति परमं स्थानं गृह्णानश्च न संशयः॥
इक्षुभिः सन्ततां भूमिं यवगोधूमशालिनीम् ।
यो ददाति सुरश्रेष्ठ पुनरावर्त्तते न सः ॥
श्रोत्रियाय कुलीनाय चिनीताप तपस्विने।
वृत्तस्थाय दरिद्राय सर्वभूतहिताय च ॥
ईशाय सुशुद्धाय दत्ता स्वल्पाऽपि वासवः ।
1 I. 0., रत्नानि वरवारणा: A. S. B., वराश्चावरवारणाः
2 पद्मपुराण, Anandasrama edn. p. 1310.
3 So A.S. B.

·८९
१०]
दानकाण्डे भूमिदानम्
कुलानि तारयेत् वीर सप्त सप्त च सप्त च ॥
सहस्रमेव धेनूनां शतं वाऽनड्डुहां समम् ।
दशानडुत्समं यानं दशयानसमो हि यः॥
दशवाजिसमा कन्या भूमिदानं च तत्समम् ।
भूमिदानात्परं नाऽस्ति विद्यादानं ततोऽधिकम् ।।
वृद्धवसिष्ठः
यत् किञ्चित् कुरुते पापं जन्मप्रभृति मानवः ।
अपि गोचर्ममात्रेण भूमिदानेन नश्यति ॥
गवां शतं वृपश्चैको यत्र तिष्ठेदयन्त्रितः ।
तद्वै गोचर्ममात्रन्तु प्राहुर्वेदविदो जनाः ॥
.
तथा
दशहस्तेन दण्डेन दशहस्तान् समन्ततः।
पञ्च वाऽप्याधिकं दद्यादेतद्गोचर्म चोच्यते ॥
पञ्चलाङ्गलप्रस्तावे मत्स्यपुराणे'
दण्डेन सप्त हस्तेन त्रिंशद्दण्डनिवर्त्तनम् ।
त्रिभागहीनं गोचर्म मानमाह प्रजापतिः ॥
मानेनाऽनेन यो दद्यानिवर्तनशतं बुधः।
विधिनाऽनेन तस्याऽऽशु क्षीयते पापसंहतिः ।।
11.O., शुद्धयति
9 हेमा. p. 488
3 On the differences between the measurement
standards of प्रजापति and मनु,.see शुक्रनीतिसार (edn.
Oppert) pp. 17-18

·१९०
कृत्यकल्पतरी
[१०
तदर्द्धमथ यो दद्यादपि गोचर्ममात्रकम् ।
भवनस्थानमानं गां सोऽपि पापैः प्रमुच्यते ॥
संवतः
सर्वेपामेव दानानामेकजन्मानुगं फलम् ।
हाटकीक्षतिगौरीणां सप्तजन्मानुगं फलम् ॥
प्रकरणात् 'गौर्यो' ऽन्न गावः । वेदे "मध्वः पिवन्ति
गौर्यः" इति गोपु प्रयोगदर्शनात् ।
तथा
अग्नेरपत्यं प्रथमं सुवर्ण
भूवैष्णवी सूर्यसुताश्च गावः।
तेपामनन्तं फलमश्नुवीत
या काञ्चनं गाञ्च महीश्च दद्यात् ॥
श्रीरामायणे विश्वरूपकपिलं प्रति
गोदानानि पवित्राणि भूमिदानानि यानि च ।
सुवर्णदानानि तथा यावल्लोमानुगानि च ॥
बृहस्पतिः
आस्फोटयन्ति पितरः प्रवदन्ति पितामहाः ।
भूमिदोऽस्मत्कुले जातः सोऽस्मान् सन्तारयिष्यति ॥
पद्मपुराण,P 1310
1
• हेमा. p. 489
--

·१०]
दानकाण्डे भूमिदानम्
नन्दिपुराणे
दत्वा तु भूमि पुरुषः साश्रयां सस्यशालिनीम्।
सुमेध्यां रम्यसंस्थानां फलवृक्षमनोरमाम् ।।
अनूपरामनावाधां पात्रे बहुगुणान्विते ।
अप्येकपुरुषाधारां दत्वा भूमि महात्मने ।
दश कल्पानिवसति स्वर्गे विगतपातकः ।
आदित्यपुराणे
यस्तु गोचर्ममात्रां वै प्रयच्छति वसुन्धराम् ।
चिमुक्तिः सर्वपापेभ्यो विष्णुलोकं स गच्छति ॥
पष्टिवर्पसहस्राणि स्वर्ग तिष्ठति भूमिदः।
आच्छेत्ता चाऽनुमन्ता च तान्येव नरकं वसेत॥
स्वदत्ता परदत्तां वा यो हरेद्वै वसुन्धराम् ।
विद्यायां च कृमिभूत्वा पितृभिस्सह मज्जति ।।
तथा
अपि पापकृतां राज्ञां प्रतिगृह्णन्ति साधवः ।
पृथिवी नान्यदिच्छन्ति पावनं घेतदुत्तमम् ।।
11.0., सस्यदायिनीम् , a variant noted in हेमा. p. 489
3 I. O., विजितपातकः
3 This verse is cited from विष्णुधमातेर by हेमा. on
p. 486, and from महाभारत, on p. 100. It occurs in
पद्मपुराण. p. 1310 with the variant टाप नरक वसेत्
* पपपुण्ण p..1310
6 The following verses are cited by हेमा. p. 478 as
from महाभारत

·१९२
कृत्यकल्पतरी
नामास्याः प्रियदत्तेति गुह्यं देव्याः सनातनम् ।
दानं वाऽप्यथवाऽदानं नामाऽस्याः परमं प्रियम् ॥
[सङ्ग्रामे वा तनुं जह्याद्दद्याद्वा पृथिवीमिमाम्।
इत्येता क्षुद्रवन्धूनां वदन्ति परमाशिपः॥
यत्र तां दक्षिणां दद्यात् पृथिवीं पृथिवीपतिः।
पुनश्च जननं प्राप्य स भवेत् पृथिवीपतिः ॥]
ये चाऽन्ये भूमिमिच्छेयुः कुर्युरेव न संशयः।
रत्नोपकीर्णवसुधां यो ददाति द्विजातिपु॥
स मुक्तः सर्वकलुपै रुद्रलोके महीयते ।
इक्षुभिः सहितां भूमि यवगोधूमसङ्खलाम् ॥
गोष्ठमातङ्गसम्पूर्णा बहुयीजसमन्विताम् ।
निधिगर्दा ददद्भुमि सर्वरनपरिच्छदाम् ॥
अक्षयान् लभते लोकान् भूमिरनं हि तस्य तत् ।
विधूय कलुपं सर्व विरजाः सम्मतः सताम् ॥
लोके महीयते शम्भोः यो ददाति वसुन्धराम् ।
दाने वृहस्पतिः
सुवर्णदानं गोदानं भूमिदानं च वासव ।
एतत्प्रयच्छमानो हि सर्वपापैःममुच्यते ॥
1Not found in हेमा.
2 I.O., संयुताम्
3 पद्ममपुराण, p. 1310. It begins. हिरण्यवस्त्रगोदानं भूमिदान च
वासव See हेमा. ft. 481-2, which has slight variations.

·१०]
दानकाण्डे भूमिदानम्
महाभारते
शीतवातातपैर्युक्तां गृहभूमि सुसंस्कृताम् ।
प्रदाय सुरलोकं स पुण्यान्तेऽपि न चाल्यते ॥
न चोपरां न निर्दग्धां भूमिं दद्यात्कथञ्चन ।
न श्मशानपरीतां च न च पापनिपेविताम् ।।
इति भूमिदानम् ॥

·११
अथ सुवर्णदानम्
तत्र बृहस्पतिः
गृहादिके पुण्यफलं भवेन्मूल्यानुसारतः।
तस्मात्सर्वप्रदानानां.हिरण्यमधिकं स्मृतम् ॥
यथा सान्तनिकादीनां हेम्नां संपद्यते क्रिया।
तथा न गृहदानेन हिरण्यमधिकं ततः॥
नन्दिपुराणे
:: कृष्णलाः पञ्च मापास्तु मापैः पोडशभिः स्मृतम् ।
सुवर्णमेकं तदानादाता स्वर्गमवाप्नुयात् ॥
सुवर्णस्य तु शुद्धस्य सुवर्णं यः प्रयच्छति ।
सुवर्णस्य शतं तेन दत्तं भवति शाश्वतम् ॥
तथा
तस्मात् सर्वात्मना पाने दद्यात् कनकदक्षिणाम् ।
अपात्रे पातयेदत्तं सुवर्ण नरकार्णवे ॥
1 हेमा. p.545
2 A. S. B., सन्तानकादीनां
3 हेमा. p. 649
4 I. O. gives this after तथा. It is given by हेमादि at the
end of another passage on p. 550

·दानकाण्डे सुवर्णदानम्
प्रमादतस्तु तन्नष्टं तावन्मानं नियोजयेत् ।
अन्यथा स्तेययुक्तस्स्या म्न्यदत्ते विनाशिनि ।।
दानार्थमेव तत्सृष्टं शुत्कृष्टं स्वर्गसाधनम् ।
दानात्परं सुवर्णस्य विधिरेव न विद्यते ।।
सुवर्णमित्यनुवृत्ती कालिकापुराणे'
पूतमेतत्परं पुण्यं पुरा कार्येषु नित्यशः।
धारयन्ति यता सर्वे मङ्गलार्थमरोगता॥
अतः पापानि सर्वाणि पात्रेभ्यो विधिपूर्वकम् ।
दत्तं पुनाति काले च देशे च हरसन्निधौ ।
श्रूयतां येन रामेण विधिना प्राक् तपोधन ।
प्रदत्तं काञ्चनं पूर्व रैचीक्येन महात्मना ॥
सर्वहेममयं यज्ञमिष्वा विप्राः प्रतर्पिताः।
हैमैराभरणैः पूज्य दत्तं पलशतं तथा ॥
भूय एव तुलां तेन स्वयमारोप्य यत्नतः।
हेम द्वितीयपाश्र्वं च द्विजातिभ्यो ददौ स्वयम् ॥
भूयोऽपि तन्मयान्येव पूर्णपात्राणि तेन च ।
प्रभासादिपु तीर्थपु ब्राह्मणेभ्यो ददौ तदा ।।
गवां च दशवर्णानां विप्रं कृत्वा पृथक् पृथक् ।
1 हेमा.
p.
547
2 Udaipur Ms. reads अमलार्थ मलोझिता
3 हेमा. p. 647, सूर्यपात्राणि
4 Udaipur Ms. gives प्रयागादियु as an alternative reading.
See Harihara Bhasya on पारस्करप्रसूत्र - where the
acts to be done in specific places are catalogued.

·कृत्यकल्पतरी
[११
सहस्रं च गवाञ्चाऽपि' सवत्सानां सुरूपिणाम् ॥
वध्या कम्बलमाफम्य पलान्येकादशैव तु ।
एकैकस्य पृथक्त्वेन दत्तं हेम तु तेन वै ।।.
कारयित्वा सुपद्मानि जातरूपमयानि च।
भ्रमता तीर्थलिङ्गानां मूर्ध्नि दत्तानि तेन वै ॥
तन्मयाभरणैः पूज्य शतशोऽथ सहसूशः।
सम्पूज्य तर्पिता विमा भूयस्तेनैव मानद ।।
पद्माश्चैव पताकाश्च मालाश्व.विशेषतः।
रुद्रादीनां नियुक्तास्तु कारयित्वा गृहे गृहे ॥
उपवीतं च यष्टिश्च मेखला पादुके तथा ।
*: लेखनी मपिपात्रं च दत्तं विमेपु तेन वै॥
यानं सोपस्करं कृत्स्नमासनं धाम तन्मयम् ।
" द्विजेभ्यश्च प्रदत्तानि कारयित्वा सहस्रशः॥
ग्रहाणां देवतानां च कृत्वा रूपाणि भूरिशः ।
न्यस्तानि विधिवद् पूज्य द्विजानां चैव मन्दिरे ॥
काञ्चनी रोदसी स्पृष्ट्वा नगोदधिसमन्विताम् ।
पुण्यौपधिवनैर्युक्तां ददौ विप्रेभ्य एव सः ॥
एवमारिनेकैश्च प्रकारैः कनकं पुरा ।
पापापनुत्तये दत्तं पात्रमासाद्य भूयसः॥
1 हेमा. p. 547., सहस्रं च सहस्रं च
2 हेमा. p. 548. भानसोपस्कर
3-Manuscripts read भूयशः
4I.0., रौरवी

·११]
दानकाण्डे सुवर्णदानम्
आदित्यपुराणे
आदित्योदयसम्माप्तौ विधिमन्त्रपुरस्कृतम् ।
ददाति काञ्चनं यो चै दुःस्वमं प्रतिहन्ति सः॥
ददात्युदितमात्रे यः तस्य पापं विलीयते ।
मध्याह्ने ददते रुक्मं हन्ति पापमनागतम् ॥
ददाति पश्चिमा सन्ध्यां यः सुवर्ण धृतव्रतः।
ब्रह्मवाय्वग्निसोमानां सालोक्यमुपयाति सः॥
सुवर्णमक्षयान् दत्वा लोकांश्चाऽऽमोति पुष्कलान् ।
यस्तु सञ्जनयत्यग्निं आदित्योदयनं प्रति ।।
दद्याद्वै व्रतमुद्दिश्य सर्वान् कामान् समश्नुते ।
यं देवमर्चयेत्तेन यस्य चैव प्रयच्छति ॥
तस्य लोके निवसति नित्यं चैव ददाति यः॥
महाभारते
पिण्डदानपरितुष्टस्वमदृष्टपितृदत्तोपदेशकथने युधिष्ठिर
प्रति भीष्मवाक्यानि-
वेदोपनिपदे चैव पर्वकर्मसु दक्षिणा ।
सर्वक्रतुपु चोद्दिष्टा भूमिर्गावोऽध काञ्चनम् ॥
ततः श्रुतिस्तु परमा सुवर्ण दक्षिणति वै ।
1 हेना. p. 551
9 हेमा. p.659 रोग्यलचित्वाग्नि
3 हेना. p. 548 reproduces the whole gassage with this
introduction.

·[११
कृत्यकल्पतरी
तदिदं सम्यगारब्धं त्वयाऽद्य भरतर्पभ॥
किन्तु भूमेर्गवां चाऽर्थे सुवर्ण दीयतामिति ।
एवं वयं च धर्मज्ञ सर्वे चाऽस्मत्पितामहाः॥
तारिता' वै तरिष्यन्ति पावनं परमं हि तत् ।
दश पूर्वान् दशैवान्यान् तथा सन्तारयन्ति ते ॥
सुवर्ण ये प्रयच्छन्ति एवं मां पितरोऽनुवन् ।
श्रीरामायणे
रामं प्रति वसिष्ठवाक्यानि:-
.
.
सर्वरतानि निर्मन्थ्य तेजोराशिसमन्वितम् ।
सुवर्णमेभ्यो विप्रेन्द्र रत्नं परममुत्तमम् ॥
एतस्मात्करणादेव गन्धर्वोरगराक्षसाः।
मनुष्याश्च पिशाचाश्च प्रयता धारयन्ति तत् ॥
मुकुटै रत्नसंयुक्तैरलङ्कारैः पृथग्विधैः ।
सुवर्णे विधृते तत्र विराजन्ते भृगूत्तम ॥
तस्मात्सर्वपवित्रेभ्यः पवित्रं परमं स्मृतम् ।
पृथिवीं गाञ्च दत्वेह तथान्यदपि किञ्चन ॥
विशिष्यते सुवर्णस्य दानं परमकं विभो।
अक्षयं पावनं चैव सुवर्ण मम रज्यते ॥
प्रयच्छेविजमुख्येभ्यः पावनं ह्येतदुत्तमम् ।
सुवर्णमेव सर्वत्र दक्षिणासु विधीयते ॥
1 Dadipur Ms. and A. S. B., तारितैव भविष्यन्ति
2 हेमा. p:548

·.
११]
दानकाण्डे सुवर्णदानम्
सुवर्ण ये प्रयच्छन्ति सर्वदास्ते भवन्त्यतः।
अग्नि देवताः सर्वाः सुवर्ण च तदात्मकम् ।।
तस्मात्सुवर्ण ददता दत्ताः स्यु.सर्वदेवताः ॥
..इति सुवर्णदानम् ॥

·१२
अथ विद्यादानम्
तत्र आदित्यपुराणे'.
बीपि तुल्यप्रदानानि त्रीणि तुल्यफलानि च
सर्वकामदुघा धेनुर्गावः पृथ्वी सरस्वती ॥
.
तथा
: सर्वपामेव दानानां ब्रह्मदानं विशिष्यते ।
कार्य तु गोमहीवासस्तिलकाश्चनसर्पिपाम् ।।
'ब्रह्मदानं वेददानम् ।
याज्ञवल्क्यः
सर्वधर्ममयं ब्रह्म प्रदानेभ्योऽधिकं यतः।
तद्ददत् समवामोति ब्रह्मलोकमविच्युतः॥
'प्रदानेभ्यः' अल्पेभ्य इति शेपः ।
1 हेमा. p.498
3 हेमा, P. 498, A. S. B. and Udaipur Ms. so attributo
this aloka, which is found also in मनुस्मृति, IV, 233, •
3 हेमा. p. 498 सर्वधर्ममय; Udaipur fs. h39 सर्वशनमरे
-.

·१२]. दानकाण्डे विद्यादानम् यमः' य इमां पृथिवीं दद्यात्सर्वकामोपशोभिताम् । दद्याच्छास्त्रंञ्च विप्राणां तद्वचैतानि तत्समम् ।। 'तत् सर्वनोपशोभितथिवीदानम् । एतानि' पूर्वो- तानि दानानि तदुभयं विद्यादानसमम् । देवीपुराणे - विद्यादानं प्रवक्ष्यामि येनं तुष्यन्ति मातरः। लिख्यते दीयते येन विधिना तच्छृणुष्व मे ॥ सिद्धान्तमोक्षशास्त्राणि चेदाः स्वर्गादिसाधकाः। चेदाङ्गानीतिहासाश्च देया धर्मविवृद्धये ॥ - : गारुडं यालतन्त्रं च भूततन्त्राणि भैरव ।। शास्त्राणां पठनादानान्मातरः फलदा नृणाम् ॥ ज्योतिपं वैद्यशास्त्रं च कलाः काव्यं शुभागमः। दानादारोग्यमानोति गान्धर्व लभते "फलम् ॥ विद्यया वर्तते लोको धर्माधर्म च विन्दति । - तस्माद्विद्या सदा देया दृष्टादृष्टफलार्थिभिः॥ तथा शृण्वतां जायते भक्तिस्ततो गुरुमुपासते । N 1 हेना. p.607 ३ हेमा. p. 507 reproduces tho proso comment 3 हेना. pp. 521 हेमा. P. 195 5 हेमा. p. 495, पदम् 6 हेमा. p.521 + । . S

·[१२
२०२
कृत्यकल्पतरी
सर्वविद्यागमी भक्तिः विद्यायुक्ताश्रिता नृप ॥
विद्याविवेकयोधेन शुभाशुभविचारणात् ।
विन्दते सर्वकामाप्तिं तस्माद्विया परा मता ॥
विद्यादानात्परं दानं न भूतं न भविष्यति ।
येन दत्तेन चाऽऽनोति शिंचं परमकारणम् ॥
श्रीताडपत्रके सन्चे समे पत्रसुसश्चिते।
विचित्रकश्चिकापावें चर्मणा सम्पुटीकृते ।।
रक्तन वाऽथ कृष्णेन मृदुना रङ्गितेन वा ।...
दृढसूत्रनिबद्धेनं एवं चैव कृतेन वै ॥
पस्तु द्वादशसाहस्री संहितामुपलेखयेत्।
इदाति चाऽभियुक्ताय स याति परमां गतिम् ।।
वोत्तरे प्लवे देशे सर्ववाधाविवर्जिते ।
गोमयेन शुभेनैव कुर्यान्मण्डलकं बुधः ।।
तुर्हस्तप्रमाणेन शुभं च चतुरस्रकम् ।
तस्य मध्ये लिखेत्प- सितरक्तासितादिभिः ।।
सर्वतुकमलैः पुप्पैर्भूपयेत्सर्वतो दिशम् ।
चेतानं दापयेन्मूर्ध्नि शुभं चित्रविचित्रितम् ॥
पार्वतः सितवस्त्रैस्तु सम्यक् शोभा प्रकल्पयेत् ।
.
F
1 हेमा. p. 414
2 Ibid, त्रैलोक्येऽपि न विद्यते
3 Udaipur Ms. reads wrongly: श्रीतालीपत्रकेच; con
by हेमा.
":
534
4 A. 8. B. and I.O., एवं विधिकृतेन वै

·.
१२]
दानकाण्डे विद्यादानम्
चन्द्रकैरईचन्द्रश्च दर्पणैश्चाऽमरैस्तथा ॥ .
घण्टाकिङ्किणिशब्दैश्च सर्वतश्वीपकल्पयेत् ।
तस्य मध्ये न्यसेद्यन्त्रं नागदन्तमयं शुभम् ॥
अंधः किञ्चिन्निवद्धन्तु ऊर्ध्वतोऽपि सुसंयुतम् । ..
शोभितं दृढवद्धेन बद्धं सूत्रेण बुद्धिमान् ॥
तस्योधं विन्यसेद्विद्वान पुस्तकं लिखितं शुभम् ।
आलेख्यमपि तत्रैव पूजयेद्विधिना ततः ॥
निरुदकैस्तथापुष्पैः कृमिकीटविवर्जितैः ।
चन्दनेन सदर्पण भस्मना च विधूतये ।।
'सदर्पण मृगमदसहितेन ।
धूपश्च गुग्गुलदयस्तुरुष्कागुरुमिश्रितः।
दीपमाला तथा चाऽग्ने नैवेद्यं विविधं पुनः॥
खायं पेयं सितं लेह्य चोय च विनिवेदयेत् ।
पूजयेच दिशां पालान् लोकपालान् यथांक्रमम्
कन्या स्त्रियश्च सम्पूज्य मातरः कल्पयेच ता
पुस्तकं देवदेवी च विप्राणां दक्षिणास्वथा ॥
स्वशक्त्या चैव
दातव्या नृपपौरांश्च पूजयेत् ।
तथा सम्पूजयेद्वत्स लेखक शास्त्रपारगम् ॥
छन्दोलक्षणतत्वज्ञ सत्कचिं मधुरस्वरम् ।
प्रणष्टं यः स्मरेद्वन्धं श्रेष्ठं पुस्तकलेखनात्।।
14. S. B. and waaipur Ms., कन्दुर
I.O., पाठसम्
3 A.S. B.,पने

·२०४
[१२.
कृत्यकल्पतरी
नातिसन्ततविचिछन्नैः नाश्लक्ष्णैश्चाऽप्यकर्कशैः।
नन्दिनागरकैर्वणैलेखयेच्छिंचपुस्तकम् ॥
प्रारम्भ पञ्च वै श्लोकान् पुनः शान्ति तु कारयेत्
रात्री जागरणं कुर्यात्सर्वप्रेक्षा' प्रकल्पयेत् ॥
नटचारणनग्नैश्च देव्याः कथनसम्भवैः।
'सर्वप्रेक्षा' सर्वप्रकारप्रेक्षणकम् ।
प्रत्यूपे पूजयेल्लोकान् ततः सर्वान् विसर्जयेत् ।
एकान्ते “सुमनस्केन विशुद्धेन दिने दिने ।
निष्पाद्य विधिनाऽनेन स्वः च शुभवासरे।
.
'स्वः शुभनक्षत्रे।
.6
ततः पूर्व विधानेन पुनः पूजा प्रकल्पयेत् ॥
तथा विद्या विमानन्तु सप्त पञ्चविभूपितम्
विचित्रवनशोभादयं शुभलक्षणलक्षितम् ।।
कारयेत्सर्वतोभद्रं किङ्किणीरचकान्वितम् ।
दर्पणैर्रद्धचन्द्रश्च घंटाचामरमण्डितम् ॥
तस्मिन् धूपं समुत्क्षिप्य सुगन्धं चन्दनागुरुम् ।
तुरुष्कं गुग्गुलं चैव शर्करामधुमिश्रितम् ॥
INote.
2 हेमा. p.526, प्रारभ्य
3 I.O., सर्वप्रेई
4 A.S. B., मुमनस्तेन; Udaipur Afs. has पुनः फेन
5 हेमा. p. 626, ससपचत्रिभूमिकम्

·१२]
दानकाण्डे विद्यादानम्
२०५
पूजयेत् पूर्ववत् सर्वान् कन्यास्त्रीद्विजदु:खितान् ।।
तथा तत्पुस्तकं वत्स विन्यसेद्विधिपूर्वकम् ॥
एवं कृत्वा तथा विद्याः प्रीयन्तां मातरो मम ।
[ यस्यैव सक्तं तच्छास्त्रं तं पुस्तं परिकल्पयेत् ॥
'यस्यैव सक्तं' यस्यैव देवस्य सक्तं सम्बन्धि । 'तत्
पुस्तं' पुस्तकम् । 'त' देवम् । 'परिकल्पयेत्' भावयेदित्यर्थः।
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन विद्या देया सदा नरैः।
तथा तपखिनः पूज्याः सर्वशास्त्रार्थपारगाः ।।
शिवव्रतचरा मुख्याः विष्णुधर्मपरायणाः ।
देवीव्रतसमापुष्टा देवीभक्ता जनाश्च ये॥
महता जनसङ्ग्रेन रथस्थं दृढवाहनः।
युवभिश्चाऽपि तद्देयं यस्य देवस्य चाऽऽगमः॥
सामान्यं शिवतीर्थेषु मातॄणां भवनेषु च ।
तस्मिन् पूजां तथा कृत्वा देवदेवस्य शूलिनः॥
समर्चयेत् प्रणम्येशं प्रीयन्तां मातरो मम ।
सदाध्ययनयुक्ताय विद्यादानरताय च ॥
विद्यासङ्ग्रहयुक्ताय कृतशास्त्रश्रमाय च ।
तेनैव वर्तते यस्तु तस्य तं विनिवेदयेत् ॥
जगद्विताय वै शान्ति सन्ध्यायां वाचयेत्तथा ।
तेन तोयेन दातारं मूर्ध्नि सम्यम् निपेचयेत् ॥
.
1 [ ] Lacuna in Udaipur Vs. supplied by I. O. and
A.S.B.
9 देना. p.527, चाऽभिटो ने

·[१२
२०६
कृत्यकल्पवरी
शिवं वन्देत् ततः शब्द उच्चार्य जपतस्तथा।
एवंकृत महाशान्तिदेशस्य नगरस्य च ॥
जायते नात्र सन्देहः सर्वयाधाः शमन्ति च ।
अनेन विधिना यस्तु विद्यादानं प्रयच्छतिः॥
स भवेत् सर्वलोकानां दर्शनादघनाशनः ।
मृतोऽपि गच्छति स्थानं ब्रह्मविष्णुनिपेवितम् ॥
सप्त पूर्वान् परानन्त्यान आत्मनः सप्त एव च ।
उद्धृत्य पापसलिलात् विष्णुलोके महीयते ।।
यावन्ति पनसंस्थानि अक्षराणि भवन्ति च ।
तापत् स विष्णुलोकेपु फीडते विविधैः सुखैः ।।
ततः क्षिति समायातो देव्यां भक्तिपरो भवेत् ।
समस्तभोगसम्पन्नो विदुपां जायते कुले ।
विद्यादानप्रदानेन योगशास्त्रं वदेदिति।
आत्मवित्तानुरूपेण यः प्रयच्छति मानवः॥
असाध्यं फलमामोति आदयतुल्यं न संशयः ।
स्त्री चैवाऽनेन विधिना विद्यादानफलं लभेत् ।।
भी चैवाऽभ्पनुज्ञाता विधवा तमनुवजेत् ।
विद्यार्थिने सदा दद्यात् वनमभ्यगभोजनम् ॥
छत्रिकामुदकं दीपं तस्मात्तेन विना न हि ।
लेखनीखटनं तीक्ष्णं मपीपात्रं च देखनीम।।
दत्वा तु लभते यस विद्यादानमनुत्तमम् ।
पुस्तकास्तरणं इत्या सुममाणं सुशोभनम् ॥
विद्यादानमपामोति तत्र रक्ष्यन्तु बुद्धिमान् ।
7

·१२]
दानकारडे विद्यादानम्
२०७
यन्त्रं रक्षासनं चैव दण्डासनमथाऽपि वा।।
विद्यादानं सुशीलाय दत्तं भवति राज्यदम् ।.
अञ्जन नेत्रपादानां दत्तं विद्यापरायणे ॥
भूमिगृहं च क्षेत्रं च स्वर्गराज्यफलप्रदम् ।
यस्य भूभ्यां स्थितो नित्यं विद्यादानं प्रवर्तते ॥
तस्यापि भवति स्वर्गः तत्प्रसादात् नराधिप]
इहैव कीर्तिमानोति भृतो याति परां गतिम् ॥
यस्तु देव्या गृहे नित्यं विद्यादानं प्रवर्तते।
स भवेत्सर्वलोकानां पूज्यः पूज्यपदं व्रजेत् ॥
महाभारते'
यो ब्रूयाचाऽपि शिष्याय धयां ब्राह्मीं सरस्वतीम् ।
पृथिवीगोप्रदानाभ्यां तुल्यं स फलमश्नुते ॥
'ब्राह्मी' वेदार्थानुगा।
अधीत्यापि यो वेदान् न्यायविद्मः प्रयच्छति ।
गुरुकर्मप्रशस्तोऽयं सोऽपि स्वर्गे महीयते॥
नन्दिपुराणे
शास्त्रे यस्माजगत्सर्व संश्रितं च शुभाशुभम् ।
तस्माच्छास्त्रं प्रयत्नेन दातव्यं शुभकर्मणा ॥
विद्याश्चतुर्दश प्रोक्ता क्रमेण तु यथास्थिति ।
1 Not specified by A.S. B%Bcf. हेमा. pp. 499 ff.
Bcf. हेमा. pp. 495. ff.

·२०८
कृत्यकल्पतरौ
[१२
पडझा वेदाश्चत्वारो धर्मशास्त्रं पुरातनम् ।।
मीमांसा तर्कमपि च एता विद्याः प्रकीर्तिताः।
'पुरातनं पुराणम् ।
आसामेवान्तरोत्पन्नाः परा विद्याः सहस्रशः।
आयुर्वेदः सस्यवेदो वर्गभेदः प्रकीर्तितः॥
'सस्यवेदः' कृपिशास्त्रम् ।
सर्वोत्तरा चाऽऽत्मविद्या संसारभयनाशिनी।
सर्वदुःखान्तकरणी सर्वपापविनाशनी।।
एता विद्याः समाख्याता वहुभेदोपभेदजाः ।।
कलाविद्यास्तथा चाऽन्याः शिल्पविद्यास्तथा पराः
'शिल्पविद्या प्रतिमादिनिर्माणशास्त्रम्।
सर्वा एव महाभागाः सर्वाः सर्वार्थसाधिकाः।
स्थिताश्च तारतम्येन विशिष्टफलसाधिकाः॥
आत्मविद्या प्रधाना तु तथाऽऽयुर्वेदसंज्ञिता।
धर्माधर्मप्रणयिनीः कला शिल्पादिसाधिकार।
सस्यविद्या च वितता एता विद्या महाफलाः।
धर्माधर्ममणयिनी धर्माधर्ममसाधिका ॥
ययैको जीवति प्राणी कयाऽपि किल कुत्रचित् ।
1 Reproduced by हेमा. p. 496
हेमा. p. 496, संहिता

·.१२] दानकाण्डे विद्यादानम् २०९ अमधानाऽपि सा विद्या कुलानां शतमुद्धरेत् ॥ 'अप्रधाना' अवान्तरविद्या। याऽपि साऽप्यवयोधत्वात् विद्या वै यन्त्र कुत्रचित् । प्रयास्यत्यक्षयांल्लोकान् विधिना वाऽविधानतः॥ 'अवबोधत्वात् अवयोधहेतुत्वात् । 'प्रयास्यती'त्यन्त- र्भावितो ण्यर्थः । तेन प्रापयिष्यतीत्यर्थः । शिल्पविद्यां नरो दत्वा याति वै ब्रह्मणोऽन्तिकम् । कलाविद्यां नरो दत्वा वैष्णवं लोकमश्नुते ॥ कल्पमेकं न सन्देहः स्वर्गभोगसमन्वितः। सस्यविद्यां नरो दत्वा तृप्तिमान् कामसंयुतः ।। प्रजापतिपुरं गच्छेन्नरकात्तारयेत् पितॄन् । आयुर्वेदं नरो दत्वा लोकानामोति निर्मलान् ॥ आयुर्लोके दिव्यकामान् दिव्यं मन्वन्तरं नरः। तर्कविद्यां नरो दत्वा वारुणं लोकमाप्नुयात् ।। मीमांसां तु बुधे दत्वा शास्त्रमिन्द्रपुरे वसेत् । धर्मशास्त्रं नरो दत्वा स्वर्गलोके महीयते ॥ दश मन्वन्तरान् मर्त्यः तारयेन्नरकात् पितॄन् । वेदविद्यां नरो दत्वा स्वर्ग कल्पवयं वसेत् ॥ 1 Reproduced by हेमा, p. 496 9 Imid, 3A. S. B., स्वर्गभोग्य 4 A. S. B. and हेमा. p. 497, अश्विनोदिव्य कामायान 5 हेमा. p. 197, इन्दुपुरे २७

·२१०
कृत्यकल्पतरौ
[१२
आत्मविद्यां नरो दद्यात्तस्य संख्या न विद्यते ।
पुण्यस्य गदितुं सम्यगपि वर्षशतायुतैः ।।
एतावच्छक्यते वक्तुं यत् कल्पायुतमुत्तमम् ।
सत्यलोके वसेन्मयों यत्र ब्रह्मा वसेत्मभुः॥
अध्येकं नीरु कृत्य जन्तुं याहशतादृशम् ।
आयुर्वेदप्रभावेण किं न दत्तं भवेद्भुवि ।।
सस्यवेदप्रदानेन सम्पन्नाः सस्यशालयः।
किं नाम न कृतं तत्र पुण्यं भवति शाश्वतम् ॥
मीमांसाशास्त्रमाहात्म्यावुध्या वै वेदनिर्णयम् ।
किं न नाम शुभं दातुर्यज्ञकर्मप्रवर्तनात् ॥
आत्मविद्या च पौराणी धर्मशास्त्रात्मिका च या।
एता विद्यास्त्रयो मुख्याः सर्वदानक्रियाफलैः॥
धर्मशास्त्रं नरो वुध्वा यत्किञ्चिद्धर्ममाश्रयेत् ।
तस्य धर्म शतगुणं धर्मशास्त्रप्रदस्य च ॥
पुराणाख्यानविद्वांसः पितृदेवार्चने रताः।
लोकान् सर्वान् कामपूर्णान् यान्ति सर्वशुभोदयात् ।।
पुराणविद्यादातारस्त्वनन्तफलभागिनः।
आत्मविद्यापदातारो नरा भाग्यसमाश्रयाः॥
न पुनयोनिनिरयं प्रविशन्ति दुरत्ययम् ।
उत्तीर्णाः सर्वपापेभ्यः स पुत्रपशुवान्धवाः ॥
मुच्यन्ते निरयैोरैरसंख्यैर्यातनात्मकः ।
श्लोकं प्रहेलिकां गाधामथान्यद्वा सुभापितम् ।

·दानकाण्डे विद्यादानम्
२११
दत्वा प्रीतिकरं याति लोकमप्सरसां शुभम् ।।
'तथा'
यदेतत् पुण्यमाख्यातं विद्यादानस्य साम्पतम् ।
देशकालविधिश्रद्धापानयोगात्तथा वुधः।।
प्रामोति कोटिगुणितं फलं विद्याप्रदानतः ।
यस्तु पुण्यप्रदो मयो जिगीषुः कीर्तिसाधकः ॥
स विधानेन वै दद्याद्विद्यां विविधकामदाम् ।
एवं विद्यापदानं वै सर्वकामगुणान्वितम् ।।
यतेत काले पात्रे च रहस्यं चैतदुत्तमम् ।
उद्दिश्य देवता दत्तं प्रदानं यत्र कुत्रचित् ।।
तस्याऽसमाप्तपुण्यस्य केन पुण्यं निरुध्यते ।
गुरुमाराध्य यत्नेन विद्याव्याख्यानपारगम् ॥
शक्त्या भक्त्या प्रणामेन धनैः सर्वगणैस्तथा।
['गुरुमाराध्य विद्या दातव्येति तात्पर्यार्थः ।
यथा घटप्रतिच्छन्ना रत्नराजमहाप्रभाः॥
अकिश्चित्करतां प्राप्तास्तद्वद्विद्याश्चतुर्दश ।
विना. तु गुरुणा सम्यक् योधकेन विपश्चिता ॥
नैव विद्याफलमाप्तिः गुरुं तस्मात्मसाधयेत् ।
सुधांशोभूपणैर्नित्यं यथा देवं पिनाकिनम् ।।
1 हेमा. p.628
3 I.O., तिनाटयः
3 हेमा.p.629, पिपादान समारभेत्
1 ]omitted by हेमा. p. 523

·[१२ ।
२१२
कृत्यकल्पतरौ
यो गुरुन् पूजयेन्नित्यं स्थितं वा प्रस्थितं च वा।
तत्प्रसादेन वै यस्मात् प्राप्नुते सर्वसम्पदः ।।
तस्माद्गुरुं प्रयत्नेन महादेववदर्चयेत् ।
भक्त्या प्रीत्या प्रयत्नेन श्रद्धया च सदैव तु ।।
एप माता पिता ह्येप एप पन्धुश्च धान्धवः ।
एप चिन्तामणिः स्फीतः एप एव च मे सुहृत् ।।
एवं श्रद्धापरो नित्य: गुरुमाराधयेद्बुधः।
अज्ञानदुःखशमनं नरकोद्धरणं तथा ।
कुतो माता पिता वाऽपि वान्धवो वा महागुणः।
ताहगभ्युदयं कुर्याद्यत् कुर्याच गुरुमहत्॥
कोऽन्यो ह्यज्ञानदुःखौघादुद्धरेद्भववन्धनात्।
सम्यक् शास्त्रार्थबोद्धारं महादेववदर्चयेत् ।।
वस्तुमात्रेण यो ज्ञानं शास्त्ररूपमुपन्यसेत् ।
स तावच्छिववत्पूज्यो भक्त्या भवभयापहः॥
यस्तु शास्त्रविवक्षार्थ विशेपार्थ प्रयोधयेत्।
पदवाक्यार्थयोधेन सम्यक्शास्त्रप्रवर्तनम् ॥
शास्त्रविवक्षार्थी शाखतात्पर्यविपयः।
पूर्वोत्तरार्थसङ्गत्या समुदायार्थनिश्चयैः।
मुशास्त्राभिमता वाच: सम्यग्यो वेत्ति तत्वतः॥
स तु साक्षान्महावुद्धिः शङ्करो भगवानिह ।
तं भजेत्सर्वभावेन भक्तियोगेन सर्वदा।।
आदित्येन विना गवळगदन्धं विभाव्यते।
गुरुवाक्यविना सर्व तथैव हि तमोमयम् ॥ .

·२१३
१२]
दानकाएडे विद्यादानम्
तस्माद्यथा महादेवं तद्वदेव गुरुं सदा ।
यः पश्यति स पुरुपः सर्वधर्मानवाप्नुयात् ॥]
विद्या च मुख्यं दानानां गुरुं तस्य विधिं बुधः।
श्रद्धा विधेया' विधिवच्छूद्धया भावितात्मना ।।
सगोत्रेभ्यस्तु तां दद्याद्विशेषाद्गुणशालिपु ।
उपयोग्यन्तु यद्यस्य तत्तस्य प्रतिपादयेत् ।।
सुरालयेपु सिद्धेषु यथा विभवविस्तरैः ।
दातव्यास्तु प्रयत्नेन महापुण्यफलाभिः॥
शुभे नक्षत्रदिवसे शुभे चाऽपि दिनग्रहे ।
लेखयेत्पूज्य देवेशान् रुद्रब्रह्मजनार्दनान् ॥
पूर्वदिग्वदनो भूत्वा लिपिज्ञो लेखकोत्तमः ।
निरोधो हस्तयाह्रोश्च मपीपात्रावधारणा ॥
एकान्तस्योपकरणं यस्याऽसौ लेखकोत्तमः ।
विद्याधारं प्रकुर्वीत हेमरनमयं शुभम् ॥
नागदन्तमयं वाऽपि शुभदारुमयं तथा ।
मनोज्ञमगुरुं रम्यं लक्षणचूर्णप्रयोगजम् ।।
सत्काचवस्त्रसंयुक्तं "विकासेन समन्वितम् ।
'नागदन्तमयं हस्तिदन्तनिर्मितम् ।
तत्र विद्यां विनिहितां कुर्यात्पुस्तकसंस्थिताम् ॥
1 हेमा. p. 529, श्रुत्वा वियो च विधिवत्
2 bid, उत्सायन्यः
3 Itid, निरधिहस्वनाम मोपासावधारणात्
1 Ut, रारपत्रसंयुष्म्

·कृत्यकल्पतरौ
कुर्याच पुस्तकं तस्य लिखेदङ्गुलविस्तृतम् ।
सूक्ष्माक्षरं च रम्यं च कृष्णमेचकितं तु वा ॥
अथवा रक्तपद्माभं मेचकालङ्कृतं शुभम् ।
कार्पाससूत्रीग्रथितं नानागन्धाधिवासितम् ।।
'मेचकालङ्कृतं मयूरार्द्धचन्द्रालङ्कृतम् ।
मषीभिश्चाऽप्यनेकाभिश्चारुवर्णाभिरेव च ।
दृढस्तम्भनयुक्ताभिर्मेचकैश्चाऽप्यनेकशः।
'स्तम्भनं मपीस्थैर्यहेतुः।
लेखनीभिश्च दिव्याभिहेमचित्राभिरेव च ।
बहिश्च वर्ण कुर्वीत पुस्तकस्य मनोरमम् ।।
पीतरक्तकपायैर्वा सुनिबद्धं सुचित्रितम् ।
रम्यं लघु सुविस्तीर्ण 'निःश्रान्तग्रन्थिसंयुतम् ।।
विद्याधारं ततो यन्त्रस्थापितं पूर्वपुस्तकम् ।
'पूर्वपुस्तक' आदर्शपुस्तकम् ।
गृहे मनोरमे गुप्ते सुधालेपितभित्तिके ।।
नानारागाङ्गतोपेते सुरबिम्बमनोरमे।
धूपामोदमनोज्ञे च चितानकपरिष्कृते ॥
लेखको बुद्धिमान स्नातः शुलपुप्पाम्बरोज्वलः ।
सुवर्णमुक्ताकेयूरो मुद्रिकाशोभितागुलिः ॥
1 हेमा. p. 599, निर्मन्यि
Arbid, नानारागारोपेते शुभचिम्ममनोरने

·२१५
१२]
दानकाण्डे विशदानम्
सुसमिद्धे मपीभाण्डे लेखनीशास्त्रसंयुते ।
प्रारभेत्तूर्यघोपेण पूज्य देवान पितॄस्तथा ।।
ब्राह्मणान् स्वस्ति वाच्याऽऽदौ 'शास्त्रं सञ्चारयेद्बुधः।
श्लोकपञ्चकमादौ तु दशकं वाऽपि लेखयेत् ॥
ततो नक्षत्रयोगेन द्वितीयेऽहनि तल्लिखेत् ।
तादृशेनैव विधिना पुण्याहैः शुभसंयुतैः॥
ततः समाप्ते शास्त्रे तु पुनः पुण्याहसंयुतम् ।
कुर्याच तदहोरात्रे पानभोजनवस्तुभिः ।।
उभयं वापि तल्लेख्यं समीकुर्याच वाचयेत्।
ऊनाधिकैश्च संयुक्तं वणर्मात्रादिभिस्तथा ॥
अनुस्वारविसर्गश्च युक्तायुक्तैर्विचारयेत् ।
शास्त्रस्य च क्रियायुक्त्या पुनरुक्त्या च शोधयेत् ।।
ऊनार्थोक्त्याप्रसङ्गस्य शब्दयोग्यतया तथा।
सूत्रान्तरानुरोधेन प्रश्नोत्तरविशेपतः॥
असूत्रत्वाच्च शास्त्रस्य समुदायार्थयोधतः ।
प्रकान्तसूचनोद्देशैर्गदितश्चोदितैरपि ॥
बह्वर्थानां च शब्दानां योग्यासत्तिं परीक्ष्य तु ।
1 Tbid, शास्त्रं च श्रावयेत्
2 I.O., गुरुः for पुनः
3 हेमा. p. 530, वाचकम
4 हेमा. p. 530, सूत्रान्तरार्थबोधेन
6A. S. B. and हेमा. p. 530, मसूत्रत्वाच शानस्य समुदायार्थ
बोधतः; Udaipur Ms., has सूत्रलायशानस्य समुदायोऽनुरोधतः

·--
कृत्यकल्पतरौ
सर्वशास्त्रानुरोधेन कारणाद्यैरविप्लुतैः' ।।
कचिच्छब्दविवक्षश्च प्रकृतार्थ निरूपयेत् ।
छन्दसां वापि युध्येत वृत्तसंयोगमीप्सितम् ॥
एवं विद्यान्तु मेधावी शास्त्रं सत्कृत्य कृत्लशः ।
प्रदद्याद्विभवैर्दिव्यैः सुरायतनवेश्मसु ।।
व्यक्तदेशलिपिन्यासं मुख्यं नागरमुच्यते ।
'व्यक्तदेशलिपिन्यासं व्यक्ता तद्देशानुसारिणी लिपि-
यंत्र न्यासेऽक्षरनिर्माण स तथा ।
आरोप्य याने रत्नाढ्ये शुभवनपरिष्कृते ॥
घण्टाचामरशोभाढ्यं रनदण्डातपत्रिणि ।
गजवाजिरथच्छायामहाशोभासमन्वितम् ।।
नृत्यगीतनिनादेन नानावाद्यरवेण च ।
मङ्गलैर्वेदघोपैश्च देवाय विनिवेदयेत् ॥
नानापुष्पोपहारैश्च सम्पूज्य तु दिवौकसः।
दत्वा च पुस्तकं तत्र पितॄणां धर्ममुद्दिशेत् ।।
बान्धवानां च हृद्यानां अनन्तं फलमश्नुते।
ततो दत्वा विधानेन तां विद्यां शिवमन्दिरे ।।
ततश्च भोजयेद्विमान् रुद्रभक्तांश्च मानवान् ।
यथाशक्ति च कर्तच्या उत्सवाः स्वेपु वेश्मसु ।
राज्ञा तु नगरे कार्यों ग्रामे ग्रामाधिपैस्तथा।
गृहे गृहस्थैः कर्तव्यः उत्सवो पन्धुभिा सह ॥
1 A. S. B., adi; Udaipur Vs. reads srongly
अविष्णु

·दानकाण्डे विद्यादानम्
२१७
लातैः शुक्लैः समालब्धैः सुखिभिः' सुसमाहितैः ।
प्रीतियुक्तैस्ततः श्राव्यं शास्त्रं श्रद्धासमन्वितैः॥.
वाचकं भोजयेत्तत्र यथाविभवविस्तृतः।
गुरुं च भक्त्या मतिमान्यथाशक्ति ह्यमायया ॥
ततः पुष्पैश्च धूपैश्च श्रावकान् सम्प्रपूजयेत् ।
वाचको ब्राह्मणः प्राज्ञः श्रुतशास्त्रो महामनाः ॥
अभ्यस्ताक्षरविन्यासो वृत्तशास्त्रविशारदः।
शब्दार्थवित्मगल्भश्च विनीतो मेधया युतः॥
गीतज्ञो वाक्पटुःश्रव्यस्वरोऽनाविलभापकः ।
गुरुश्च.धर्मवान् प्राज्ञः श्रुतशास्त्रो विमत्सरः ॥
विप्रः प्रकृतिसंशुद्धः शुचिः स्मितमुखः सदा ।
सुवृत्तो वृत्तशास्त्रज्ञः सर्वशास्त्रविशारदः॥
अभ्यस्तशास्त्रसन्दोहः प्रकृतार्थप्रवर्तकः ।
वृत्तशास्त्रज्ञः' छन्दःशास्त्रवित् । 'प्रकृतार्थप्रवर्तक'
प्रस्तुतार्थभिधायी।
नाध्यक्रमकृतव्याख्यपौर्वापर्यनिविष्टधीः॥
अध्यायसर्गविच्छेदविभक्त्यर्थप्रयोजकः ।
शास्त्रार्थपदविद्धीमान् पदइलोकार्थयोधकः॥
समुदायप्रकीर्णार्थमुखशाखासु सङ्गतः।
1 हेमा. p. 531, सग्विभिः
? Udaipur Ms. corrupt: restored from h. p. 631
3 हेमा. p. 532, repeats this comment.
4 A.S. B., विभक्त्यर्थप्रयोजकः; Udaipur Ms. has विच्छेदरितार्थ
प्रयोजकः
२८

·कृत्यकल्पतरौ
[१२
अलङ्कारञ्च' हवस्तु व्यपदिश्याऽर्थयोधकः॥
प्रकान्तादिपु शास्त्रार्थविभागपरिनिष्ठितः।
कष्टाभिधानगूढार्थभनेन तु विरोधकः।
अद्वेयवागनालस्या श्रोतृचित्तावोधकः।
संस्कार संस्कृतां विद्या प्राकृतः प्राकृतामपि ॥
आलापमानाख्यानैर्यश्च शिष्यान प्रबोधयेत् ।
देशाभिधानविन्यासर्योधयेचाऽपि यो गुरुः॥
स गुरुस्स पिता माता स च चिन्तामणिस्मृतः।
शास्त्रोपायविधानेन नरकेभ्या समुद्धरेत् ।।
कस्तेन सहशो लोके वान्धवो भुवि विद्यते ।
यस्य पाश्मिवृन्देन हृदयानश्यते तमः॥
महासंसारजननं भवेत् सोऽर्को महाद्युतिः।
नोद्विजेत्तस्य पारुष्ये न च वैलोम्यमिच्छतः ॥
न चास्य व्याधिदुःखेपु मलानां चाऽप्रियो भवेत् ।
प्रसादयेच कुपितं दुःखमग्नं समुद्धरेत् ॥
रोगेभ्यश्चाऽपि यलेन परित्राणेन चोद्धरेत्।
एवं व्याख्यां शुभां श्रुत्वा गुरुवक्त्रानरोत्तमः ॥
विधेयं चिन्तयेयनात् परत्र हितकारणात्।
शृणुयाच्छ्रद्धया युक्ता प्रणतोऽभिमुखो गुरोः॥
अनन्यसत्कथाक्षेपी निष्पमादो यतन्द्रितः।
IA.B. B., अनक्षर
AA.S. B., यस्य याप्रदिमबुन्देन; Udaipur Ms. rends wrongly
यस्य वामुविमान्देन
3 हेमा. p. 632, न च दैलोम्पमायहेत

·१२]
दानकाण्डे विद्यादानम्
२१९
गुरुं च संशये जाते पृच्छेद्वाक्यमुदीरयेत् ॥
गुरुणा चोक्तमेकान्ते श्रद्धावान् वाक्यमाश्रयेत् ।
न पुरो गुरुवाक्यानि गुरूक्तं परिपालयेत् ।।
भिपजां वचनं कार्य गुरूणां च महात्मनाम् ।
न तत्कृतं स्वयं कुर्यात्ते समृद्धानलत्विपः ।।
'तत्कृतं' गुरुचेष्टितम्।
अप्रस्तुतकथाक्षेपं यः कुर्यादग्रतो गुरोः ।
सबमहत्यामाप्नोति गुरुवाक्येप्वनिश्चयः ।
'गुरुवाक्येयु अनिश्चयः' गुरुवाक्येपु संशयवान् ।
यश्च श्रुत्वाऽन्यतः शास्त्रं संस्कारं प्राप्य वाशुभम् ।
अन्यस्य जनयेत्कीति स गुरोर्ब्रमहा भवेत् ।।
विस्मारपेच्च वा मोहाद्योऽपि शास्त्रार्थमुत्तमम् ।
स याति नरकं घोरमक्षयं भीमदर्शनम् ।।
यस्तु युवा नरः शास्त्रं किश्चित् फुर्याच्छुभाशुभम् ।
भवेच्छतगुणं तद्वै 'ज्ञानं नित्यं रतस्य च ॥
एवं विधानतो वाच्यं वाचकेन विपश्चिता ।
तपस्समात्मकं सर्व स्वर्गादिफलसाधनम् ॥
शनैर्वियोध्य वै वाच्यमध्यात्मादि च यद्येत् ।
IA.S. B., गुस्वार भनिस्तपः, Udaipurts. has गुस्सा
पपवार
A.S.B.
3A.S. B. and मा. p.633, रिम्नेको रवस्तर

·૨૨
-
कृत्यकल्पतरौ
ऋद्धोक्तियुद्धसंक्षोभं धारावर्तन वाचयेत् ॥
'धारावर्तन' वेगेन।
सरागं ललितैाक्यैर्वाचयेवृद्धसङ्गमे ।
नानावृत्तान्तरूपेण लालित्येन च वाचयेत् ॥
सर्गाध्यायसमाप्तौ च कथापर्यन्त एव वा।
प्रशस्तशब्दसझैश्च कुर्यादिति विरामणम् ॥
समासे वाचनेऽभीष्टं ब्रूयादेवं विचक्षणः। -
'अवधार्य जगच्छान्तिमन्ते शान्त्युदकं सृजेत् ॥
सुश्रुतं सुश्रुतं यादस्तु वाऽऽख्यातमित्यदः ।
लोकः प्रवर्ततां धर्मे राजा चाऽस्तु सदा जयी ।
धर्मवान् धर्मसम्पन्नो गुरुश्चाऽस्तु निरामयः ।
इति प्रोच्य यथायातं गन्तव्यं च विभापितैः' ।
शिष्यैः परस्परं शास्त्रं चिन्तनीयं विचक्षणः ।
कथावस्तुप्रसङ्गेन नानाच्याख्यानभावनैः ।।
युक्तिभिश्च स्मरेद्व्याख्यां चिहश्चाऽपि स्वयं कृतैः।
एवं दिने दिने व्याख्यां शृणुयान्नियतो नरः॥
समग्रशास्त्रश्रवणेन पुंसः
•श्रद्धाप्रधानं भवतीह चेतः।
रागं च शास्त्रात्मकमभ्युपैति
दीपाश्च नाशं निखिलाश्च यान्ति ।।
-
1 A. S. B., विभाषितैः; Udaipur ifs. reads विभावतः
2 A.S. B., युक्तिमिश्च; Udaipur Ms. has, मूर्तिभिश्च

·१२]
दानकाण्डे विद्यादानम्
२२१
कथां न काश्चिच्छृणुयान्न' शास्त्रं
अश्रद्धया वोज्झितधर्मसनः।
• ततः समाप्तावथ शास्त्रसङ्गे
कथोदये चाऽपि विनीतबुद्धिः॥
शक्त्यार्चयेद्वाचकमग्रयमेव
गुरुं च भक्त्या पितृवनिकामम् ।
एप विद्याप्रदानस्य प्रधानो विधिरुच्यते ।
अनेनैव विधानेन ब्राह्मणे शीलशालिने ॥
प्रबोधयति धीयुक्त युक्तिज्ञे वेदवादिनि ।
विन्यसेत्तु शुभं शास्त्रं महापुण्यजिगीपया ।।
धनी विपुलैदःगुरुं कृत्वा सुतर्पितम् ।
अध्यापयेच्छुभान् शिष्यानभिजातान् सुमेधसः॥
एवं विद्याप्रदानं तु सर्वदानोत्तमं मतम् ।
सर्वदा सर्ववर्णानां नरकप्लवमुत्तमम् ॥
अनेन विधिना दत्त्वा विद्यां पुण्यपरो नरः।
। यत्फलं त्वश्वमेधानां शतस्य सुकृतस्य च ॥
राजसूयसहस्रस्य सम्यगिप्टस्य यत्फलम् ।
तत्फलं लभते मयो विद्यादानेन भाग्यवान् ।
सर्वसस्पसुसम्पूर्णा सर्वरत्नोपशोभिताम् ।
ब्राह्मणेभ्यो महीं दत्वा ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः ॥
1 हेमा. p.534, यथाकथश्चित् णुयात्
A. S. B. पितृवनियम; Udaipur Ms. reads पितरात्रिकामम्
3 Udaipur Ms. reads विधनैः

·૨૨૨
A
AAR
छत्यकल्पतरौ
[२२
यत्फलं लभते मयो विद्यादानेन तत्फुलम् ।।
यावदक्षरसंस्थानं विद्यते शास्त्रसंश्रये ॥
तावदर्पसहस्राणि स्वर्ग विद्यापदो भवेत् ।
यावत्यः पतयस्तत्र पुस्तकेऽक्षरसंश्रिताः॥
तावतो नरकात् कुल्यानुद्धृत्य नयते दिवम् ।
यावच्च पत्रसंख्यानं विद्यते पुस्तके शुभे ॥
तावागसहस्राणि 'स्वर्गलोके स मोदते।
यावच्च पातकं तेन कृतं जन्मशतैरपि ॥
तत्सर्व नश्यते तस्य विद्यादानेन देहिनः ।
स याति मनुजो लोके स धन्यः स च कीर्तिमान् ।।
यो विद्यादानसम्पर्कप्रसक्तः पुरुपोत्तमः।
यथाविभवतो दद्याद्विद्यां शाव्यविवर्जितः॥
याति पुण्यमयान लोकानक्षयान भोगभूपितान् ।
येऽपि यत्र मपीपात्रे लेखनीसम्पुटादिकम् ।।
दाः शास्त्राभियुक्ताय तेऽपि विद्याप्रदायिनाम् ।
यान्ति लोकान् शुभान माः पुण्यभाजो महाधियः ।।
इति विद्याप्रदानस्प माहात्म्य परिकीर्तितम् ।
श्रुत्वैतत्पातकैर्मुच्येन्नियतं जन्मजन्मजैः ॥
1A.S. B. and I.O., सकुलो मोदते दिदि
BI.O., देहिनाम्
9 A.S. B., जातो
41.0.snd A.S.B.
5A.S. B. And I.O. सप्तजन्मजः

·१२]
२२३
दानकाण्डे विद्यादानम्
मत्स्यपुराणे'
पुराणं सर्वशास्त्राणां ब्रह्मणा प्रथमं स्मृतम् ।
• अनन्तरं च वक्त्रेभ्यो वेदास्तस्य विनिर्गताः ।।
• पुराणमेकमेवाऽऽसीत्तस्मिन् कल्पान्तरेऽनघ ।
त्रिवर्गसाधनं पुण्यं शतकोटिसुविस्तरम् ॥
तथा
तदर्थोऽत्र चतुर्लक्षं संक्षेपेण प्रकीर्तितः ।
पुराणानि दशाष्टौ च साम्प्रतं तदिहोच्यते ॥
नामतस्तानि वक्ष्यामि शृणुध्वमृषिसत्तमाः।
ब्रह्मणाऽभिहितं पूर्व यावन्मानं मरीचये ॥
ब्रामं दशसहस्रं तु पुराणं परिकीय॑ते ।
लिखित्वा तच्च यो दद्याज्जलधेनुसमन्वितम् ।।
वैशाखपौर्णमस्यां स ब्रह्मलोके महीयते ।
एतदेव महापद्ममभूद्धरण्मयं जगत्॥
तत्कथान्ताश्रयं तद्वत् पानमित्युच्यते बुधैः ।
पादुमं तत्पश्चपञ्चाशत् साहस्राणीह पठ्यते।
तत्पुराणं च यो दद्यात्सुवर्णकमलान्वितम् ।
ज्येष्ठे मासि तिलैर्युक्तं सोऽश्वमेधफलं लभेत् ॥
वराहकल्पवृत्तान्तमधिकृत्य पराशरः।
1 हेमा. p. 511
21bid, p. 511
31bid, P. 615-6

·२२४
.१२
कृत्यकल्पतरौ
यान प्राह' धर्मानखिलान् तदुक्तं वैष्णवं विदुः॥
तदापाढे तु यो दद्यात् घृतधेनुसमन्वितम् ।
पौर्णमास्यां विपूतात्मा स पदं याति वारुणम् ॥
त्रयोविंशतिसाहवं तत्पुराणं विदुषुधा।
श्वेतकल्पप्रसङ्गेन धर्मान् वायुरिहाऽब्रवीत् ॥
यत्रैतद्वायवीयं स्याद्रुद्रमाहात्म्यसंयुतम् ।
चतुर्विंशतिसाहस्रं पुराणं तदिहोच्यते ॥
श्रावण्यां.श्रावणे.मासि गुडधेनुसमन्वितम् ।
यो दद्याद्विधिसंयुक्तं ब्राह्मणाय कुटुम्बिने ।
शिवलोके स पूतात्मा कल्पमेकं वसेन्नरः।
यत्राऽधिकृत्य गायत्री वर्ण्यते धर्मविस्तरः॥
वृत्रासुरवधोपेतं. तद्भागवतमुच्यते ।
लिखित्वा तच यो दद्यादुहेमसिंहसमन्वितम् ॥. ,
पौर्णमास्यां प्रौष्ठपद्यां स याति परमं पदम्।
अष्टादशसहस्राणि पुराणं तत्मकीर्तितम् ॥....
यत्राऽऽह नारदो धर्मान् वृहत्कल्पाश्रयांस्त्विह।
पञ्चविंशतिसाहस्रं नारदीयं तदुच्यते ॥
तदिपे पञ्चदश्यां तु यो दवाईनुसंयुतम् ।
1 हेमा. p. 576, यत्राह
21.0., वैष्णवं परमं विदुः
3 हेमा. p. 516
4 Ibid, p. 517
5 bid, हेमसंयुतम्

·२२५
दानकाण्डे विद्यादानम्
परमां सिद्धिमाप्नोति पुनरावृत्तिदुर्लभाम् ॥
'इपे आश्विने।
यत्राधिकृत्य शकुनीन् धर्माधर्मविचारणम् ।
पुराणं नवसाहस्रं मार्कण्डेयमिहोच्यते ॥
परिलेख्य तु यो दद्यात्सौवर्णकरिसंयुतम् ।
कार्तिक्यां पौण्डरीकस्य यज्ञस्य फलभाग्भवेत् ।।
यत्तदीशानकल्पस्य वृत्तान्तमधिकृत्य च ।
वसिष्ठायाऽग्निना मोक्तमाग्नेयं तत् प्रचक्षते ॥
लेखयित्वा तु यो दद्याद्धमपनसमन्वितम् ।
मार्गशी विधानेन तिलधेनुयुतं तथा ॥
तच पोडशसाहस्रं सर्वक्रतुफलप्रदम् ।
यत्राधिकृत्य माहात्म्यमादित्यस्य चतुर्मुखः॥
अघोरकल्पवृत्तान्तप्रसङ्गन जगस्थितः ।
मनवे कथयामास भूतग्रामस्य लक्षणम् ॥
चतुर्दशसहस्राणि तथा पञ्चशतानि च ।
भविष्यचरितप्रायं भविष्यं तदिहोच्यते ॥
तत्पीपे मासि यो दद्यात्पौर्णमास्यां विशेपतः।
गुडकुम्भसमायुक्तमग्निष्टोमफलं लभेत् ॥
रथन्तरस्य कल्पस्य घृत्तान्तमधिकृत्य च ।
सावर्णिनीरदायाह कृष्णमाहात्म्यमुत्तमम् ॥
1 Tbid, p. 517, उत्तमा for परमी
3 हेमा. p. 517, जगत्पतिः for जगस्थितः
3 Udaipur Afs., आदित्यचरितं बहु
२९

·२२६
कृत्यकल्पतरौ
यत्र ब्रह्मवराहस्य चरितं वय॑ते बहु।
तदष्टादशसाहस्रं ब्रह्मवैवर्तमुच्यते ॥
पुराणं ब्रह्मवैवत्तं यो दद्यान्माधमासि च ।
पौर्णमास्यां सभवनं ब्रह्मलोके महीयते ॥
"भवनं गृहम् ।
यत्राऽग्निलिङ्गमध्यस्थः माह 'देवो महेश्वरः।
धर्मार्थकाममोक्षार्थमाग्नेयमधिकृत्य च ।।
कल्पितं लैङ्गमित्युक्तं पुराणं ब्रह्मणा स्वयम् ।
तदेकादशसाहस्रं फाल्गुन्यां यः प्रयच्छति ॥
तिलकुम्भसमायुक्तं स याति शिवसात्मताम् ।
महावराहस्य पुनर्माहात्म्यमधिकृत्य च ॥
विष्णुनाऽभिहितं क्षोण्यै तद्वाराहमिहोच्यते ।
मानसस्य प्रसङ्गेन कल्पस्य मुनिसत्तमाः॥
चतुर्विशत्सहस्राणि तत्पुराणमिहोच्यते।
काञ्चनं गरुडं कृत्वा तिलधेनुसमन्वितम् ।।
पौर्णमास्यां च यो दद्यादब्राह्मणाय कुटुम्बिने ।
वाराहस्य प्रदानेन पदमाप्नोति वैष्णवम् ॥
यत्र माहेश्वरं धर्ममधिकृत्य च पण्मुखः ।
कल्पे तत्पुरुपे वृत्ते चरितैरुपशोभितम् ॥
1 I.O.
9 हेमा. p. 618, देवी for देवः
31.0., तिलधेनसमायुक्तम्
4 हेमा. p. 518, मानवस्य for मानसस्य

·दानकाण्डे विद्यादानम्
२२७
'तत्पुरुपे' पुरुपकल्पे।
स्कान्दं नाम पुराणं तदेकाशीतिनिगद्यते ।
सहस्राणि शतं चैकमिति यत्नेन पठ्यते ॥
परिलेख्य च यो दद्याद्धेमशूलसमन्वितम् ।
शैवं पदमवाप्नोति मीने चोपगते रवौः॥
त्रिविक्रमस्य माहात्म्यमधिकृत्य च पण्मुखः ।
त्रिवर्गमभ्यधात्तत्र वामनं परिकीर्त्यते ॥
पुराणं दशसाहस्रं ख्यातं कल्पानुगं शिवम् ।
यः शरद्विषुवे दद्याद्वैष्णवं यात्यसौ पदम् ॥
यत्र धर्मार्थकामानां मोक्षस्य च रसातले।
माहात्म्यं कथयामास कूर्मरूपी जनार्दनः॥ .
इन्द्रद्युम्नप्रसङ्गेन ऋषीणां शक्रसन्निधौ ।
सप्तदश सहस्राणि लक्ष्मीकल्पानुपङ्गिकम् ।।
यो दद्यादयने कौम हेमकूटसमन्वितम् ।
गोसहसूप्रदानस्य स फलं प्राप्नुयानरः॥
श्रुतीनां यत्र कल्पादौ प्रवृत्त्यर्थं जनार्दनः ।
मत्स्यरूपी च मनवे नरसिंहोपवर्णनम् ।।
अधिकृत्याब्रवीत् सप्तकल्पवृत्तमुनिव्रतम् ।
तन्माहात्म्यमिति जानीध्वं सहस्राणि त्रयोदश ॥
विपुवे हेममत्स्येन धेन्वा चैव समन्वितम् ।
1 हेमा. p. 518, मरोपगमे रखें:
3 Ibid, waga: for quya:
*3..A.S. B. and I. O., हेमकूर्म

·२२८
[१२
कृत्यकल्पतरौ
यो दद्यात्तेन पृथिवी दत्ता भवति चाऽमुना ॥
यदा च गारुडे कल्पे विश्वाण्डे गरुडोऽभवत्।
अधिकृत्याब्रवीत् कृष्णो गारुड तदिहोच्यते ।
तदष्टादश चैकं च सहसाणीह पठ्यते।
सौवर्णहंससंयुक्तं यो ददाति पुमानिह ।।
संसिद्धिं लभते मुख्यां शिवलोके च संस्थितिम् ।
ब्रह्मा ब्रह्माण्डमाहात्म्यमधिकृत्याब्रवीत् पुनः।।
तच द्वादशसाहसं ब्रह्माण्डं द्विशताधिकम् ।
भविष्याणां च कल्पानां श्रूयते यत्र विस्तरः ।।
तब्रह्माण्डपुराणं तु ब्रह्मणा समुदाहृतम् ।
यो हि दद्याझ्यतीपाते पत्रोर्णयुगसंयुतम् ।।
राजसूयसहसूस्य फलमामोति मानवः ॥
इति विद्यादानम् ॥
11.0., मोs for मुख्या

·૧૨
अथ कल्पदानम्
.
तत्र मत्स्यपुराणे'
कल्पानुकीर्तनं वक्ष्ये सर्वपापप्रणाशनम् ।
यस्याऽनुकीर्तनादेव वेदपुण्येन युज्यते ॥
प्रथमः श्वेतकल्पस्तु द्वितीयो नीललोहितः।
वामदेवस्तृतीयस्तु ततो राथन्तरोऽपरः ।।
रौरवः पञ्चमः प्रोक्तः पाठःप्राण इति स्मृतः।
सप्तमोऽध बृहत्कल्पः कन्दर्पोऽष्टम उच्यते ॥
सद्योऽथ नवमः प्रोक्त ईशानो दशमः स्मृतः।
व्यान एकादशः प्रोक्तस्तथा सारस्वतोऽपरः॥
त्रयोदश उदानस्तु गारुडोऽथ चतुर्दशः।
कौमः पञ्चदशो ज्ञेयः पौर्णमासी 'प्रजापतेः॥
पोडशो नारसिंहस्तु समानस्तु ततोऽपरः।
आग्नेयोऽष्टादशः प्रोक्तः सोमकल्पस्तथाऽपरः।।
मानवो विंशतिः प्रोक्तस्तत्पुमानिति चाऽपरः।
वैकुण्ठश्चाऽपरस्तद्वलक्ष्मीकल्पस्तथाऽपरः॥
चतुर्विशस्तथा मोक्तः सावित्रीकल्पसंज्ञकः।
1 हेमा- PP. 783 ft. म.पु., ch. 290
2 हेमा. p. 783, प्रजायते; So, म, पु., p. 575

·...
कृत्यकल्पतरौ
[१३
पञ्चविंशतिमो घोरो वाराहस्तु तथाऽपरः॥
सप्तविंशोऽध वैराजो गौरीकल्पस्तधाऽपरः।
माहेश्वरस्ततः प्रोक्तः त्रिपुरं यत्र धातितम् ।।
पितृकल्पस्तथाऽन्ते तु या कुहर्ब्रह्मणः स्मृता ।
इत्येप ब्रह्मणो मासः सर्वपापप्रणाशनः ॥
आदावेव हि माहात्म्यं यस्मिन् यस्य विधीयते।'
तस्य कल्पस्य तन्नाम विहित ब्रह्मणा पुरा॥
तथा]"
यस्तु दद्यादिमान् कृत्वा हैमान् पर्वणि पर्वणि।
ब्रह्मविष्णुपुरे कल्पं मुनिभिः पूज्यते दिवि ॥
सर्वपापक्षयकरं कल्पदानं यतो भवेत् ।
मुनिरूपांस्तता कृत्वा दद्यात्कल्पान् विचक्षणः॥
'मुनिरूपान् मुन्याकारान् जाटदिधरान् ।
इति कल्पदानम् ॥
1 Eleren eines omitted from 1.9., pp. 575-576

·१४ अथ तिथिदानम् तत्र विष्णुः मार्गशीर्ष शुक्लपञ्चदश्यां मृगशिरोयुक्तायां चर्णित- .लवणस्य सुवर्णनाभप्रस्थमेकं चन्द्रोदये ब्राह्मणाय प्रतिपा- दयेत् । अनेन कर्मणा रूपसौभाग्यवानभिजायते । पौपी चेत्पुष्ययुक्ता स्यात्तस्यां गौरसर्पपकल्केनोच्छादितशरीरो' गव्यघृतपूर्णकुम्भेनाभिपिक्तः सर्वोपधिभिः सर्वगन्धैः सर्वधीजैश्च स्नातो घृतेनैव भगवन्तं वासुदेवं स्नापयित्वा पुष्पधूपगन्धदीपनैवेद्यादिभिश्चाऽभ्यर्च्य वैष्णवैः शार्वा याहस्पत्यैश्च मन्त्रैः पावके हुत्वा सुवर्णन घृतेन ब्रामणं स्वस्ति वाचयेत् । वासोयुगं तत्र कत्रं दद्यात् । अनेन कर्म- णा पुप्यति । माघी, मघायुता चेत्स्यात् तस्यां तिलैः श्राद्धं कृत्वा पूतो भवति । भोजनार्थ श्राद्धे तिलान् दत्वा सर्वजनमियो भवति । फाल्गुनी, फल्गुनीभिर्युक्ता चेत् तस्यां नाप्रणाय सुसंस्कृतं स्वास्तीर्णशयनं निवेद्य, भायां मनोज्ञां पक्षवती द्रविणवती चानोति । नार्यपि भारम् । 'भार' तादृग्गुणयुक्तम् । 'पक्षवती' बहुतरज्ञाति- पन्धुः। . - 1 हेना. pp. 800-801 13 रि. स्न, ch. 90. मि. स्ट, प्रदापयेत् 3 bid, पेशलिंदशरीर: Missing inपि. p. 183.

·२३२ कृत्यकल्पतरौ चैत्री, चित्रायुता चेत् तस्यां चित्रवस्त्रप्रदानेन सौभा- ग्यमाप्नोति। 'चित्रं मनोज्ञं नानावर्णम् । वैशाख्यां पौर्णमास्यां ब्राह्मणसप्तकं क्षौद्रयुक्तस्तिलैः ‘सन्तर्प्य धर्मराज मीणायित्वा पापेभ्यः पूतो भवति । ज्यैष्ठी । ज्येष्ठायुता चेत् तस्यां'छनोपानहप्रदानेन 'गणाधिपत्यमा- मोति । आपात्यामाषाढायुक्तायां अन्नपानदानेन तदेवाड- क्षयमामोति । श्रावण्यां श्रवणयुक्तायां जलधेनुं अन्नवासो. युगान्वितां दत्वा स्वर्गलोकमामोति। प्रौष्ठपणं तयुक्तायां गोपदानेन सर्वपापविनिर्मुक्तो भवति । आश्वयुज्यामश्वि- नीगते चन्द्रमसि घृतपूर्णभाजनं सुवर्णयुतं विप्राय दत्वा दीप्ताग्निर्भवति। कार्तिकी चेत् कृत्तिकायुता स्यात्तस्यां सितमुक्षाणमन्यवर्ण वा शशाहोदये सर्वसस्परनगन्धो- पेतं दीपमध्ये ब्राह्मणाय दत्वा कान्तारभयं न पश्यति । वैशाखे मासि [शुक्ल तृतीयायामुपोपितोऽक्षतर्वासुदे- वमभ्यर्च्य तान्येव च हुत्वा सर्वपापेभ्यः पूतो भवति । *यचाऽस्मिन् अनि प्रयच्छति तत् अक्षयनेमानोति । पौष्यां समतीतायां कृष्णपक्षद्वादश्यां सोपवासः 1 I.O., पानीयदानेन ३ हेमा. p. 801, नगराधिपत्य for गणाधिपत्य 3 हेमा. p. 789 4 I.O., उपार्या उपोक्तिोऽयास्मिन् 5 हेमा. p. 191 ·१४] दानकाण्डे तिथिदानम् २३३ तिलैः स्नातस्तिलोदकं दत्वा तिलैर्वासुदेवमभ्यर्च्य, तानेव हुत्वा भुक्त्वा च सर्वपापेभ्यः पूतो भवति। माघ्यां समतीतायां कृष्णद्वादशी सश्रवणां प्राप्य वासुदेवाग्रतो महावर्तिद्वयेन 'दीपद्वयं दद्यात् । दक्षिणपार्वे महारजत- रक्तेन समग्रेण वाससा तैलतुलामष्टाधिकां दत्वा, वाम- पार्वे घृततुलां अष्टाधिका समग्रेण श्वेतेन वाससा., दद्यात् । एतत् कृत्वा यस्मिन् राष्ट्र भिजायते, यस्मिन् देशे, यस्मिन् कुले, तत्रोज्वलो भवति । 'महारजतरक्तन' कुसुम्भरसेन । 'तुला' पलशतम् । वैशाख्यां पौर्णमास्यां तु ब्राह्मणान् सप्त पञ्च वा । क्षौद्रयुक्तस्तिलैः कृष्णैर्वाचयेद्यदि घेतरैः॥ प्रीयतां धर्मराजेति यद्वा मनसि वर्तते । यावज्जीवकृतं पापं तत्क्षणादेव नश्यति ।। वैशाख्यामेव विधिवद् भोजयेद्रामणान्दश । त्रिरात्रमुपितः स्नात्वा कृसरं प्रयतः शुचिः॥ गौरान्वा यदि वा कृष्णान् तिलान् क्षौद्रेण संयुतान् । दत्वा दशसु विप्रेषु तानेय स्वस्ति वाचयेत् ॥ 1 हेमा. p. 795, दीपदान 9 The following troverses are cited by हेमा. p. 797 as from विष्णुधर्मोत्तर 3 हेमा. p. 797 A. S. B., सर; Udaipur Ms. has at

·२३४
कृत्यकल्पतरी
प्रीयतां धर्मराजेति पितृन देवांश्च तर्पयेत् ।
यावजीवकृतं पापं तत्क्षणादेव मुञ्चति ॥
अयुतायुतं च तिष्टेत् स्वर्गलोके न संशयः ।
मानवत्वं न पश्येत्तु न च पापेन लिप्यते॥
जावाला
शृतानमुदकुम्भ च वैशाख्यां तु विशेषतः।
निद्दिश्य धर्मराजाय गोदानफलमाप्नुयात् ॥
सुवर्णतिलयुक्तैश्च ब्राह्मणान् सप्त पञ्च च ।
तर्पयेदुदपात्रैश्च ब्रह्महत्यां व्यपोहति ॥
महाभारते
वैशाख्यां पौर्णमास्यां तु तिलान्दत्वा द्विजातिपु।
तिला भक्षयितव्यास्तु सदा स्वालम्भनं च तैः ।।
कार्य सततमिच्छद्धिः श्रेयः सर्वात्मना गृहे ।।
यमः
कार्तिकस्य तमित्रे तु मघासु नवमीतियौ।
अहोरात्रोपितः स्नात्वा धर्मराजाय भोजयेत् ।।
विधिवद्राह्मणान् सर्वान् स्वर्गलोके महीयते ।
तिलान् कृष्णाजिने कृत्वा सुवर्ण मधुसर्पिषी॥
1 हेमा. p. 798, महीयते
2lbid., मामेव तु
3 हेमा. p. 798
4 Ibid.

·२३५
दानकाण्डे तिथिदानम्
दत्वा तु ब्राह्मणायाऽऽशु'सर्वं तरति दुष्कृतम् ।
धेनुं दत्वोभयमुखीं भूदानफलमाप्नुयात् ॥
माघान्धकारद्वादश्यां तिलैर्तुत्वा' हुताशनम् ।
तिलान्दत्वा च विप्रेभ्यः सर्वपापैः प्रमुच्यते
आदित्यवारे विप्राय सहिरण्यं सदैव तु।
यः प्रयच्छत्यपूपं च तस्य तुष्यति वै यमः॥
स्कन्दपुराणे
तिलपात्राणि यो दद्याद्विप्रेभ्यः शुद्धमानसः।
अमावास्यां समासाद्य कृष्णानां सुसमाहितः॥
स्वान पितॄन्तर्पयित्वा तु अक्षयं नरपुङ्गवः ।
पितृलोकं समासाद्य चिरं ससुखमेधते ।।
'कृष्णानां तिलानाामति शेपः।
इति तिथिदानम् ॥
1 I. O. and A. S. B., 341; Udaipur Ms. has TI
9 Cited by हेमा. p. 795
3 हेमा. p. 808
4 Ibid, p.803

·कृत्यकल्पतरी
[१४
अथ मासदानम्
तत्र विष्णुः'
आश्विनं सकलं मासं ब्राह्मणेभ्यः प्रत्यहं धृतं प्रदाया-
अश्विनी प्रीणयित्वा रूपभाग्भवति। तस्मिन्नेव मासि
। प्रत्यहं गोरसैाह्मणान् भोजयित्वा आरोग्यभाग्भवति।
तथा माघे मासि. प्रत्यहमग्निं तिल त्वा घृतकुल्माएं
ब्राह्मणान् भोजयित्वा दीप्लानिर्भवति।
यमः
कृशरं भोजयेचाऽत्र स्वशक्त्या शिशिरे द्विजान् ।
दिप्ताग्नित्वमवाप्नोति स्वर्गलोकं स गच्छति ॥
तथा
घृतमाश्वयुजे मासि नित्यं दद्याविजातये ।
मीणयित्वाऽश्विनौ देवी रूपभागभिजायते ॥
मजामिष्टां पुरुषः खलु विन्दति ।
माघे मासि विशेपेण तमिसे तु विशेपतः ।।
आदित्यपुराणे"
ज्येष्ठे मासि तिलान्दत्वा पौर्णमास्यां विशेपत्तः।
11bid, p. 818
2 Tbid, p. 820
3 bid, p,818
4 हेमा. p. 818 Attributes this verse to प्रचेताः
5 हेमा. p. 818

·१५]
दानकाण्डे मासदानम्
२३७
अश्वमेधस्य यत्पुण्यं तत्प्राप्नोति न संशयः॥
देवीपुराणे'
धेनु तिलमयी माध्यां दद्याद्यश्चोत्तरायणे ।
सर्वान् कामानवाप्नोति ज्येष्ठे जलमयों तथा ॥.
पौपे घृतमयी दद्याच्छ्रेष्ठाहे विधिना मुने ।
ईहितान् लभते कामान् स्थानेषु विविधेपु च ॥
तथा
मार्ग रसोत्तमं दद्याघृतं पौपे महाफलम् ।
तिलान्माघे मुनिश्रेष्ठ सप्त धान्यानि फाल्गुने ॥
'रसोत्तमं लवणम् ।
विचित्राणि च वस्त्राणि चैने दद्याड्विजोत्तमः।
वैशाखे द्विज गोधूमान् ज्येष्ठे तोयभृतं घटम् ।।
आपाढे चन्दनं देयं सकर्पूरं महाफलम् ।
नवनीतं नभोमासि छवं प्रौष्ठपदे मतम् ॥
गुडशर्करवर्णाट्यान् लड्डुकानाश्विने मुने।
दीपदानं महापुण्यं कार्तिके यः प्रयच्छति ।।
सर्वान् कामानवामोति क्रमेणैवमुदाहृतम् ।
व्रतान्ते गां शुभां दद्यात् सवत्सां कांस्यदोहनाम् ॥
1 bid.
3 हेमा. p. 818, विलमयों for जलमयी
3 हेना. p. 817
4 Reproduced by हेमा. p. 817

·२३८ कृत्यकल्पतरी सयुगां ससूजं वत्सं दापयद्विधिना मुने । देवी विरिचिनं सूर्य विष्णुं वाऽथ यथाविधि ।। स्वभावशुद्धो विधिवत् पूजयित्वा द्विजोत्तमम् । दातव्या वीतरागे तु कामक्रोधविवर्जिते ।। अयाचके सदाचारे विनीते नियमान्विते । गोदानाल्लभते कामान् गोलोके सुमनोहरान् ।। व्रतान्ते मासदानाख्यसमाप्तौ नियमे तथा । आपाढे तोयधेनुं च घृतं भाद्रपदे तथा । माघे च तिलधेनु: स्यायो दत्वा लभते हितम् ॥ महाभारते माघे मासि तिलान् यस्तु बामणेभ्यः प्रयच्छति । सर्वसत्वसमाकीर्ण नरकं स न पश्यति ॥ सर्वपातकसङ्घातः कामतो वाऽप्यकामतः । शुद्धिं तस्य प्रवक्ष्यामि स्वर्गसाधनमेव च ।। शुक्लैः कृणैर्यधालब्धैत्रिंशदगुलोद्धृतः। राशिस्तिलैः समे देशे कर्तव्यः पुरुपायतः ।। प्रतिमास्ताङ्गुलोत्क्षेपसौवर्णविभवे सति । : * 'The India Office Als. repeats verses from विद्यादान- प्रकरण begining from आयुर्वेदप्रभावेण किं न दत्तं भवेच्छुचिः (Fol. 72) to tho verse प्रतेन मासदानाच मुसमानौति शाधवम् ( Fol. 18 ) in मासदानप्रकरण 1 हेमा, p.819

·१४]
दानकाण्डे मासदानम्
२३९
क्षौद्रेण पयसा दना घृतेनाऽऽपूरयेद्धटान् ॥
यथाविभवविस्तारं ब्राह्मणे श्रोत्रियेथिनि ।
दद्यान्माघे च वैशाखे विपुचे चोत्तरायणे ॥
यावजीवकृतं पापं तत्क्षणादेव नश्यति ॥
वामनपुराणे
माघे मासि तिलाः शस्ताः तिलधेनुश्च दानव ।
इध्मेन्धनादयश्चाऽन्ये माधवप्रीणनाय तु ॥
फाल्गुने व्रीहयो गावो वस्त्रं कृष्णाजिनान्वितम् ।
गोविन्दप्रीणनार्थाय दातव्यं पुरुपर्पभैः ॥
चैत्रे विचित्रवस्त्राणि शयनान्यासनानि च ।
विष्णोः प्रीत्यर्थमेतानि देयानि ब्राह्मणेष्वथ ॥
गन्धाश्च माल्यानि तथा वैशाखे सुरभीणि च ।
देयानि द्विजमुख्येभ्यो मधुसूदनतुष्टये ॥
उदकुम्भं च धेनुं च तालवृन्तं सचन्दनम् ।
त्रिविक्रमस्य प्रीत्यर्थं दातव्यं साधुभिस्तथा ।
'तालवृन्तं' तालव्यजनम् ।
उपानगलं छत्रं लवणामलकानि च ।
आपाढे वामनप्रीत्यै दातव्यानि स्वशक्तितः ॥
1 हेमा. p. 816
I.O., इटेय दापनं चाऽन्यैर्माधवः प्रीयतामिति
3 हेमा. p. 816, भरतर्षभ
A.S. B., उदईभाम्युधेनु च
5 हेना. p. 816, भाषितः

·२४०
‘कृत्यकल्पतरौ
[१४
घृतं च क्षीरकुम्भाश्च धृतधेनुः फलानि च ।
श्रावणे श्रीधरप्रीत्यै दातव्यानि विपश्चितैः ।।
मासि भाद्रपदे दद्यात् पायसं मधुसार्पपी ।
हृषीकेशमीणनार्थ लवणं सगुडोदनम् ॥
तिलांस्तुरङ्गवृपभं दधि ताम्रायसादिकम् ।
प्रीत्यर्थं पद्मनाभस्य देयमाश्वयुजे नरैः ।।
रजतं कनकं दीपान मणिमुक्तादिकं तथा।
दामोदरस्य प्रीत्यर्थं प्रदद्यात्कार्तिके नरः ।।
खरोष्ट्राश्वतरान नागान् शकटोक्षमजाविकम्'।
दातव्यं केशवप्रीत्यै मासि मार्गशिरे नरैः।।
प्रासादनगरादीनि गृहप्रावरणानि च ।
नारायणस्य तुष्ट्यर्थ पौपे देयानि यत्नतः ॥
दासीदासमलकारमन्नं पडूससंयुतम् ।
पुरुषोत्तमप्रीत्यर्थ प्रदेयं सार्वकालिकम् ।।
यद्यदिष्टतमं लोके यचाऽप्यस्ति गृहे शुचि ।
तद्धि देयं प्रीत्यर्थ देवदेवस्य चक्रिणः ।।
इति मासदानानि ॥
1 हेमा. p. 817, सूकरावं for शकटोक्ष
A.S. B. and I.O., किश्चियवाऽप्यस्ति गुभे गृहे

·१५
अथ नक्षत्रदानानि
तत्र विष्णुः'
प्रतिमासं रेवतीयुते चन्द्रमसि मधुकृतयुतं परमान्नं
ब्राह्मणान् भोजयित्वा रेवती प्रीणयित्वा रूपभाग्भवति ।
'परमान्नं पायसम् ।
यमः
मासि मासि च रेवत्यां ब्राह्मणान् घृतपायसम् ।
सदक्षिणं भोजयित्वा रूपभागभिजायते ।।
महाभारते
कृत्तिकासु महाभाग पायसेन ससर्पिपा ।
सन्तर्प्य ब्राह्मणान् साधून 'लोकानामोत्यनुत्तमान् ॥
रोहिण्यां प्रतिनिर्मास यत्नेन सपिंपा।
पयोन्नपानं दातव्यमानृण्याचं द्विजातये ।।
'प्रथितः प्रसिदैः। 'मार्ग:' मृगृसांसः ।
1 हेमा. p. 813
2 Imid.
3 हेमा. p. 809
I.O., भोगा
5 हेना. p. 800 reads: हिम्या पाहपभेष्ठ मा रत्नेन राषिपा।
Gbu., पयोनुराने
३१

·२४२. कृत्यकल्पतरौ दोग्धी दत्वा सवत्सां तु नक्षत्रे सोमदैवते । स गच्छेन्मानुपाल्लोकात् स्वर्गलोकमनुत्तमम् ॥ आर्द्रायां कृशरं दत्वा तिलमिश्रमुपोपितः । नरस्तरति दुर्गाणि क्षुरधारांश्च पर्वतान् ।। अपूपान् पुनर्वसौ दत्वा तथैवान्नानि शोभने । यशस्वी रूपसम्पन्नो बन्ने जायते कुले ॥ पुष्ये तु कनकं दत्वा कृतं वाकृतमेव वा। अनालोकेषु लोकेषु सोमवत् स विराजते ॥ 'कृतं घटितम् । अकृतं' अघटितम् । आश्लेषासु तथा रूप्यं वृषभं वा प्रयच्छति । स सर्वभयनिर्मुक्तः शास्त्रवानभिजायते ॥ मघासु तिलपूर्णानि वर्द्धमानानि मानवः । पदाय पशुमांश्चैव पुत्रवांश्च प्रजायते ॥ फाल्गुनीपूर्वसमये ब्राह्मणानामुपोपितः । भक्ष्यान् फाणितसंयुक्तान् दत्वा सौभाग्यमृच्छति ।। 'फाल्गुनीपूर्वसमय पूर्वफल्गुनीसमये । 'फाणितं' गुंडविकारः । 1 हेमा. p. 809, दत्वाऽऽदित्यविमानस्थः स्वर्ग प्रामोत्यनुत्तमम् । सोमदैवत- नक्षत्रं मृगशीर्षम् 2 Ibid., समाहितः 3 Ibid., पं पुनर्वसौ दत्वा धृवपूर्ण सुपाचितम् 4 Reproduced by हेमा. p. 809 5 Reproduced by हेमा. p. 810

·::२४३
१५]
दानकाण्डे नक्षत्रदानम्
घृतक्षीरसमायुक्तं विधिवत् पाप्टिकौदनम् ।
उत्तराविपये दत्वा स्वर्गलोके महीयते ।।
'उत्तराविषये उत्तराफाल्गुनीसमये ।
यद्वा मदीयते दानमुत्तराविपये नरैः।
महाफलमनन्तश्च भवतीति विनिश्चयः॥
हस्ते हस्तिरथं दत्वा चतुर्युक्तमुपोपितः।
नरस्तरति दुर्गाणि क्षुरधारांश्च पर्वतान् ।।
'चतुर्युक्तं' चतुर्भिहस्तिभिः संयुक्तम् ।
चित्रायां वृपभं दत्वा पुण्याङ्गां गां च भारत ।
चरत्यप्सरसां लोके रमते नन्दने वने ॥
स्वातीप्वथ धनं दत्वा यदिष्टतममात्मनः।
प्रामोति लोकान् सशुभान इह चैव महद्यशः ।।
विशाखायामनड्वाहं धेनुं दत्वा च दुग्धदाम् ।
सपासङ्गं च शकटं सधान्यं वस्त्रसंयुतम् ।।
पितृन देवांश्च प्रीणाति प्रेत्य चाऽऽनन्त्यमश्नुते ।
न च दुर्गाण्यवामोति स्वर्गलोकं स गच्छति॥
'प्रासनः द्वितीयं युगकाष्ठम् ।
1 Reproduced by हेमा. p. 810,
3 Reproduced by हेमा. p. 810
3 हेना. p.810 explains : पुण्याज्ञां गां इवि शुभलक्षणलशिवसं धेनु.
मित्यर्थः।

·२४४
कृत्यकल्पतरौ
१५
अनुराधासु प्रावारं वनोत्तरमुपोपितः ।
दत्वा युगशतं वाऽपि नरः स्वर्ग महीयते ॥
'प्रावार' प्रच्छदपटः। वस्त्रोत्तरं परिधानवस्त्रादिकम् ।
कालशाकं च विप्रेभ्यो दत्वा मर्त्यः समूलकम् ।
ज्येष्ठायां मृत्युमुत्साय गतिमिष्टां च गच्छति ॥
मूले मूलफलं दत्वा ब्राह्मणेभ्यः समाहितः।
स्वपितन् प्रीणयत्येव गतिमिष्टां स गच्छति ॥ ..
अथ पूर्यास्वपाढासु दधिपात्राण्युपोपितः।
कुलवृत्तोपसम्पन्ने ब्राह्मणे वेदपारगे।
प्रदाय जायते प्रेत्य कुले बहुगुणाकुले।
उदमन्धं ससर्पिकं प्रभूतमधुफाणितम् ।।
दत्वोत्तरास्वषाढासु सर्वलोकानवाप्नुयात् ।
'उदमन्धा' उदकमिश्राः सक्तवः'।
दुग्धं त्वभिजितो योगे दत्वा मधुघृतप्लुतम् ।
धर्मविद्भयो मनीपिभ्यः स्वर्गलोके महीयते ॥
श्रवणे कम्बलं दत्वा वस्त्रान्तरितमेव च।
श्वेतेन याति यानेन स्वर्गलोकान् सुसंयतान् ।।
।
1 Reproduced by &#1. p. 811, who adds : erford T4403
विकार
9 हेमा. p. 811 reads धर्मनिष्ठः
3 Hemadri adds: अयमर्थः उत्तरापाढानक्षत्रचतुर्थपादः अवणस्याऽऽ.
घपटिकाचतुष्टय अभिजियोगः ।

·२५५
दानकाण्डे नक्षत्रदानम्
गोपयुक्तं धनिष्ठासु यानं दत्वा समाहितः।
वस्त्ररश्मि नवं दत्वा प्रेत्य राज्यं प्रपद्यते ॥
'वस्त्ररश्मिा' वस्नघटितरज्जुः।
गन्धाञ्छतभिपायोगे दत्वा सागुरुचन्दनम् ।
प्रामोत्यप्सरसां लोकान् प्रेत्य गन्धांश्च शाश्वतान् ॥
पूर्वाभाद्रपदायोगे राजमापान प्रदाय वै ।
सर्वभक्ष्यफलोपेतः स वै प्रेत्य सुखी भवेत् ॥
औरभ्रमुत्तरायोगे यस्तु मांसं प्रयच्छति ।
पितॄन प्रीणाति सकलान् प्रेत्य चाऽऽनत्यमश्नुते ।।
कांस्योपदोहनी धेनुं रेवत्यां यः प्रयच्छति ।
स प्रेत्य कामानादाय दातारमुपतिष्ठति ॥
रथमश्वसमायुक्तं दत्वाऽश्विन्यां नरोत्तमः ।
हस्त्यश्वरथसम्पन्न उत्तमे जायते कुले॥
भरणीपु द्विजातिभ्यस्तिलधेनुं प्रदापयेत् ।
गाः प्रभूताश्व प्राप्नोति नरः प्रेत्य यशस्तथा ॥
इति नक्षत्रदानम् ॥
1 हेमा. p.811 explains : उरभो मेपः वस्य मांसं ओरत्रम्

·१६
अथाऽन्नदानम्
तत्र बृहस्पतिः
अन्नदानं बहुगुणं सर्वदानाधिकं स्मृतम् ।
अन्नाद्धि प्राणजननं नृणां सञ्जायते सदा ॥
प्राणाप्यायनमात्रं तु यो विप्राय प्रयच्छति ।
दुर्भिक्षेत्र विशेपेण स लभेताऽक्षयं दिवम् ।।
हेमरत्नाम्बरयुतो भुआनो न हि जीवति ।
अश्नन् विनाऽप्यलङ्कारैर्जीर्णवस्त्रेण जीवति॥
तस्मात् प्रदद्याद्विप्रेभ्यः संस्कृतान्नं सदक्षिणम् ।
तेनेह कीर्तिमानोति स्वर्ग चाऽनन्तकं तथा ।।
देवल
सर्वपामेव दानानामन्नदानमनुत्तमम् ।
कोऽन्योऽस्ति प्राणदादस्माद्विशिष्टो खन्नदात्परः॥
तथा
कृत्वाऽपि पातकं कर्म यो दद्यादन्नमीप्सितम्।
ब्राह्मणानां विशेपेण स निहन्त्यात्मनोऽयशः ।।
1 हेमा. pp. 896-6 it.
2 I.O., and हेमा,, गुणकर
3 हेमा. p. 896, दातव्यं मान वि
4 हेमा. p. 896
5 हेमा. p. 896, तमः for अयशः

·दानकाण्डे अन्नदानम्
२४७
आदरेण च भक्त्या च यदन्नमुपदीयत ।
तत्पीणयति गात्राणि नाऽमृतं मानवर्जितम् ॥
दुर्लभश्चाऽन्नदाता तु भोक्ता चैव सुदुर्लभः ।
प्रदाता चैव भोक्ता च तावुभौ स्वर्गगामिनौ ॥
योऽन्नं वहुमतं भुङ्क्ते यश्चाऽन्नं नाऽवमन्यते ।
यश्चान्नं प्रीतितो दद्यात्तस्याऽनमुपतिष्ठति ॥
प्रीतितोऽन्नं च यो दद्याद्गृह्णीयाद्योऽभिपूजितः।
प्रीतितोऽक्षयमश्नाति पूजितः स्वर्गमश्नुते ॥
यो दद्यादप्रियेणाऽन्नं यश्चान्नं नाभिनन्दति ।
तावुभौ नरके मग्नौ वसेतां शरदः शतम् ॥
महाभारते
यस्य यन्नमुपाश्नन्ति ब्राह्मणानां शतं शतम् ।
इप्टेन मनसा दत्तं न स तिर्यग्गतिर्भवेत् ।।
ब्राह्मणानां सहस्राणि दश भोज्या नरर्पभ ।
नरोऽधर्मात् प्रमुच्येत पापेपु निरतः सदा ॥
भोजयित्वा दशशतं नरो वेदविदां नृप ।
न्यायविद्धर्मविदुपां स्मृतिभाप्यविदां तथा ।
न याति नरके घोर संसारं च न सेवते ।
यतेत वापूर्व तु भोक्तुमन्नं सदा गृही ।।
अवन्ध्यं दिवसं कुर्यादन्नदानेन मानवः ।
भैक्षेणाऽन्नं समाहृत्य विप्रेभ्यो यः प्रयच्छति ॥
1 हेमा p.699; Cited from ब्रह्मवैवर्द

·२५८
कृत्यकल्पत
१६
स्वाध्यायनिरतो विप्रो दत्वेह सुखमेधते ।
सर्वावस्थं मनुष्येण न्यायादन्नमुपार्जितम् ॥
कार्य पात्रगतं नित्यमन्नं हि परमा गतिः॥
तथा
कौमुदे शुक्लपक्षे तु योऽनदानं करोत्यलम् ।
स सन्तरति दुर्गाणि प्रेत्य चाऽऽनन्त्यमश्नुते ।।
कुटुम्ब पीडयित्वाऽपि ब्राह्मणाय महात्मने ।
दातव्यं भक्ष्यपेयानामात्मनो भूतिमिच्छता ।
नन्दिपुराणे'
अन्नाद्भूतानि जातानि देवा ह्यन्नादिकाङ्गिणः ।
न तस्य पात्रादिविधिविना श्राद्धं प्रकीर्तितम् ॥
तथा
अपि कीटपतङ्गानां शुनां चाण्डालयोनिनाम् ।
दत्त्वान्नं लोकमामोति प्राजापत्यं समाश्नुतम् ॥
वान्धवेभ्योतिथिभ्योऽन्नं 'विप्रेभ्योऽन्नं प्रयच्छति
दीनान्धकृपणानां च स्वर्गः स्यादन्नदायिनाम् ॥
ग्रासमात्रं नरो दत्वाऽन्नानामतिगृतवे ।
स्वर्ग वसेत् समानां तु शतं भोगैमनोरमैः ।।
1 हेमा. p.900
3 हेमा. p. 900, समासतः
3 I.O., विप्रेभ्यः; Udaipur ifs., पुत्रेभ्यः
4 हेमा. p. 900, भूतानामनरनवे

·२४९
दानकाण्डे अन्नदानम्
ग्रासे ग्रासे फलं ह्येतद्विधिवत् परिकीर्तितम् ।
एतदेवाज्यने मोकं द्विगुणं पुण्यगौरवम् ।।
अन्नं विना कृशाङ्गस्य दत्वाऽन्नं देशकालतः।
फलं 'पञ्चगुणं प्रोक्तं सर्वभावसमन्वितम् ।।
'सर्वभावसमन्वित' राजसादिभावसमन्वितम् ।
देवतानां च यो दद्यादन्नायं श्रद्धयाऽन्वितः।
सिक्धारिसक्थादसेल्लक्षं समानाममरैः सह ।
एतद्दशगुणं पुण्यमन्ने व्यञ्जनसंयुते ।
यथेष्टदेवतादत्तादेतत् पुपयं प्रकीर्तितम् ।।
यो दद्याद्ब्रामणेऽन्नानि तस्य द्विगुणितं फलम् ।
तस्माद्विष्णोस्तु दत्वाऽनं द्विगुणं फलमश्नुते ॥
रुद्रायाऽनप्रदानेन फलमेतचतुर्गुणम् ।
श्रद्धाकालसमायोगाद् व्यञ्जनानां च योगतः॥
शतसंख्यं भवेत्पुण्यं सम्यगन्नप्रदायिनाम् ।।
इत्यन्नदानम् ॥
1I.O., अवगुण
३२

·१७
अथाऽऽरोग्यदानम्
तत्र नन्दिपुराणे
धर्मार्थकाममोक्षाणामारोग्यं साधनं यतः ।
अतस्त्वारोग्यदानेन नरो भवति सर्वदः।।
आरोग्यशालां कुरुते महौषधपरिच्छदाम् ।
विदग्धवैद्यसंयुक्तां भृत्यावसथसंयुताम् ॥..
वैद्यस्तु शास्त्रवित् माज्ञो दृष्टौपधपरायणः ।
औषधीमूलमर्मज्ञः समुद्धरणकालवित् ॥.
रसवीर्यविपाकज्ञः शालिमानौषधीगणे ।
योगचित् माणिनां देहं यो धिया प्रविशेद्बुधः॥
धातुपथ्यमयज्ञश्च निदानविदतन्द्रितः।
व्याधीनां पूर्वलिङ्गशस्तदुत्तरविधानचित् ।।
देशकालविभागज्ञा चिकित्साशास्त्रचित्तथा ।
1 हेमा. p.
822
I. Or and हेमा., सायनयुतः
3 हेमा. p. 823, पराक्रमः
41.0., मर्मज्ञः; Udaipur Ms., पूर्णयशः
51.0., शालिमांस
61.0.and हेमा., देहिनी
7 हेमा. p. 822, विधानमः

·१७] दानकाण्डे आरोग्यदानम् अष्टाङ्गायुर्वेदवेत्ता मुष्टियोगविधानवित् ॥ अष्टाङ्गान्यायुर्वेदस्य । तद्यथा-शल्यं शालाक्यं काय- चिकित्सा भूतविद्या कौमारभृत्यं अगदतन्त्रं रसायनतन्त्रं वाजीकरणतन्त्रमिति सुश्रुतोक्तानि'। .एवंविधः शुभो वैद्यो भवेद्यत्राभियोजितः । आरोग्यशालामेवं तु कुर्याद्यो धर्मसंश्रयः॥ स पुमान् धार्मिको लोके स कृतार्थः स वुद्धिमान् । सम्यगारोग्यशालायामौपधैः लेहपावनैः ॥ व्याधितं निरुजीकृत्याऽप्येकं करुणया युतः। प्रयाति ब्रह्मसदनं कुलसप्तकसंयुतः॥ आढ्यो वित्तानुसारेण दरिद्रः फलभाग्भवेत् । दरिद्रस्य कुतः शाला आरोग्याय भिपक् युवा। अपि मूलेन केनापि मर्दनायैरथाऽपि वा। स्वस्थीकृते भवेन्मयों पूर्वोक्तं लोकमव्ययम् ।। वातपित्तकफाद्यानां चयापचयभेदिनाम् । यस्तु स्वल्पाभ्युपायेन मोचयेत् व्याधिपीडितान् ।। सोऽपि याति शुभान लोकानवाप्यान्यज्ञयाजिभिः ।। इत्यारोग्यदानम् ॥ 1 Reproduced by. हेमा. p. 822 2 हेमा pp. 823 ft. 3 हेमा. p. 823, पाचनः

·१८
अथाऽभयदानम्
तत्र विष्णुः
सर्वप्रदानाधिकमभयप्रदानम् । तत्मदानेनाऽभीष्टं
लोकमाप्नुयात्।
संवतः
भूताभयप्रदानेन सर्वान् कामानवाप्नुयात् ।
दीर्घमायुः स लभते सदा च सुखितो भवेत् ॥
नन्दिपुराणे
महतां सूक्ष्मदेहानां तथा च व्याधितात्मनाम् ।
हिंस्राणां सौम्यमूर्तिनां सर्वथा अभयात् फलम् ॥
वरमेकस्य सत्वस्य जीविताभयरक्षणम् ।
न तु विप्रसहवस्य गोसहस्रं सदक्षिणम् ॥
मार्कण्डेयपुराणे
धिक् तस्य जीवितं पुंसः शरणार्थिनमातुरम् ।
यो नामनुगृह्णाति वैरिपक्षमपि ध्रुवम् ।।
1 हेमा.
p.
867
2 हेमा. p.867 and I.O.
3 I.O. has आदित्यपुराणे
4 हेमा. p.867, तथाहि अफलदाभयम्
5 हेमा. p. 867

·१८]
दानकाएडे अभयदानम्
यज्ञदानतपांसीह परत्र च न भूतये।
भवन्ति तस्य यस्यार्थे परित्राणे न मानसम् ॥
महाभारते'
लोभापायाद्वाऽपि यस्त्यजेत् शरणागतम् ।
ब्रह्महत्यासमं तस्य पापमाहुर्मनीपिणः॥
.तथा
प्राणिनं वध्यमानं हि यः शक्तः समुपेक्षते ।
स याति नरकं घोरमिदमाहुर्मनीषिणः ॥
चतुस्सागरपर्यन्तां यो दद्यात्पृथिवीमिमाम् ।
सत्वेभ्यो ह्यभयं यश्च तयोरभयदोऽधिकः ।।
रामायणे'
यद्धाञ्जलिपुटं दीनं धावन्तमपराधिनम् ।
न हन्याच्छरणं प्राप्तं सतां धर्ममनुस्मरन् ।
आता वा यदि वा त्रस्यः परेपां शरणागतः ।
अपि प्राणान् परित्यज्य रक्षणीयः कृतात्मना ।
न चेद्भयाद्वा मोहाद्वा कामाद्वा तन्न रक्षति ।
स्वयं शक्त्या यधान्यायं तत्पापं लोकगर्हितम् ।।
1 Ibid.
3 Ibid, p. 868
3 Ibid, and L.O., इति प्राः
I.O., सभ्यो
5 हेमा. p. 868
61.0., शरम गतः

·२५४
कृत्यकल्पतरी
[१८
विष्णुः'
विनष्टः पश्यतो यस्यारक्षितः शरणागतः।
आदाय सुकृतं तस्मात् सर्व गच्छत्यरक्षितः ॥
सुपर्याप्सनिसृष्टस्य नाऽश्वमेधस्य यत्कलम् ।
तत्फलं जातसंत्रासे रक्षिते शरणागते॥
'सुपर्याप्तनिसृष्टस्य' सुपर्याप्तं सुसम्पूर्ण निसृष्टं दानं
यस्य सः तथा।
इत्यभयदानम् ॥
अथ द्विजस्थापनम्
तत्र कालिकापुराणे
कारयित्वा तथोद्वाहं श्रोत्रियाणां कुलेषु च ।
वेदविच्छीलवृत्तेपु द्विजेप्वेकादशेष्वध ।।
ततो गृहाणि रम्याणि कुर्यादेकादशैव तु ।
कारयित्वा तु धान्यैश्च विविधैश्च मपूरयेत् ।
दासीगोमहिपीश्वाऽपि शयनासनपादुकाः ।।
भाजनानि विचित्राणि ताम्रमृण्मयकानि च ।
पात्राणि भोजनार्थानि कृत्स्नं सोपस्करं च यत् ॥
.
1 हेमा. p. 668, Name not mentioned by हेमा.
3 Udaipur fs. reads यस्य रक्षितः
3 हेमा. p.653

·-
१८]
दानकाण्डे द्विजस्थापनम्
लोहं च कनकं चैव वस्त्राणि तु विशेषतः।
सम्भृत्यैतं सुसम्भारं तद्गृहेष्वतियोजयेत् ॥.
योजयेचैव वृत्त्यर्थ शक्तितो वा शतं शतम् ।
पृथक् पृथक् लाङ्गलानां निवर्तनशताईतः ।।
विषयं कटं खेटं ग्रामं 'ग्रामार्द्धमेव वा ।
योजयेत् सोममूर्ति च चिन्तितेपु द्विजेपु च ॥
एकादशैव तास्तत्र दाम्पत्योमाहरात्मकाः।
विचिन्त्य परया भक्त्या तद्गृहेषु प्रवेशयेत् ।।
ग्राहयेदमिहोत्राणि प्रवेश्यैतान द्विजोत्तमान् ।
विधिपूर्व यथान्यायमात्मनः श्रेयसे नरः ।।
अदुष्टकुलजानां च विधिरेपां चिरन्तनः ।
शिवभक्त्या विभक्तानां द्विजानां कारयेत्सदा॥
यश्च प्रेष्यान् द्विजान मूढो योजयेद्धव्यकव्ययोः।
न भवेत्तत्फलं तस्य वैदिकीयं स्मृतिव॒धाः ॥
यज्ञदानं व्रतायं च तीर्थयात्रादिकं च यत् ।
यस्त्वेवं कारयेज्जन्तुः तेन सर्वमनुष्ठितम् ॥
एवं यथा विवाहादि कारयतः फलविशेषः, तथा धनं
दत्वा यज्ञदानवततीर्थयात्रादिकं कारयतोऽपि ।
स यात्पर्कसमानाभं विमानं रनमालिनम् ।
आरुह्य तत्पदं पुण्यं सुरस्नीभिरलङ्कृतम् ॥
1A.S. B., प्रामर्दिमेव च
21.0., विवक्षितः
3 हेमा. p. 953, श्रुविर्भुवा

·२५६
सत्यकल्पतरौ
विमानश्चाऽपरैर्दिव्यैः सहस्र परिवारितः।
सर्वलोकगतान् भोगान् भुका तस्मिन् प्रपद्यते ॥
ज्ञात्वा सुवित्तसामथ्र्यमेकं चोदाहयेड्विजम् ।
तेन प्राप्नोति तत्स्थानं शिवभक्तो नरो ध्रुवम् ॥
स्थानेन स्थानसम्पासिर्विधिदत्तेन जायते ।।
मातापितविहीनं तु संस्कारोद्वाहनादिभिः।
यः स्थापयति तस्येह पुण्यसंस्या न विद्यते ॥
आदित्यपुराणे
भूमिपालं च्युतं राज्यावस्तु संस्थापयेद्बुधः।
तस्य वासो मुनीन्द्रेह नाकपृष्ठे न संशयः॥
इति द्विजस्थापनम् ॥
1 हेमा. p. 652
हेमा. p:653

·१९
अथ प्रकीर्णदानानि
तन मनुः
वारिदस्तृप्तिमामोति सुखमक्षय्यमन्नदः ।
तिलप्रदः प्रजामिष्टां दीपदश्चक्षुरुत्तमम् ॥
भूमिदः स्वर्गमाप्नोति दीर्घमायुर्हिरण्यदः ।
गृहदोश्याणि वेश्मानि रूप्यदो रूपमुत्तमम् ॥
वासोदश्चन्द्रसालोक्यमश्विसालोक्यमश्वदः ।
अनडुद्दः श्रियं पुष्टां गोदो ब्रध्नस्य विष्टपम् ॥
यानशय्याप्रदो भार्यामश्वर्यमभयप्रदः।
धान्यदः शाश्वतं सौख्यं ब्रह्मदो ब्रह्मसाम्यताम् ॥
'ब्रह्मसाम्यतां ब्रह्मसमानगतित्वम् ।
याज्ञवल्क्यः
भूदीपाश्वान्नवस्त्राम्भस्तिलसर्पिःप्रतिश्रयान् ।
नैवेशिक स्वर्णरूप्यं दत्वा स्वर्गे महीयते ॥
1 हेमा. p. 159
21.0., भूमिमामोति
3 हैमा. p. 160, ब्रह्मसार्टिताम्
4 हेमा. P. 160

·२५८ कृत्यकल्पतरौ [१९ गृहधान्याभयोपानच्छन्नमाल्यानुलेपनम् । यानं वृक्षं प्रियं शय्यां दत्वाऽत्यन्तं सुखी भवेत् ।। 'प्रतिश्रयः' प्रवासिनार्माश्रयः। नैवेशिक' विवाह- प्रयोजनकं द्रव्यम्। वृहस्पतिः वस्त्रानपुष्कलयुतं गृहं विप्राय योऽर्पयेत् । तस्य नो क्षीयते वंशः स्वर्ग प्रामोत्यनुत्तमम् ॥ महाभारते बीजैरुपेतं शयनैरुपेतं दद्याद्गृहं यः पुरुपो द्विजाय । सुखाभिरामं यहुरत्नपूर्ण लभेदधिष्ठानवरं स राजन् ।। तिला नित्यं प्रदातव्या यथाशक्ति द्विजर्पभ। नित्यदानात्सर्वकामफलं निर्वर्तयेत्पुना ॥ यमः M दत्त्वा प्रतिश्रयं लोकं यथा दत्वैव चाऽभयम् । तथा दत्वा क्षितिं विप्रे ब्रह्मलोके महीयते ॥ छन्नदो गृहमामोति गृहदो नगरं तथा । उपानप्रदानेन रथमामोत्यनुत्तमम् ॥ इन्धनानां प्रदानेन दीप्ताग्नि वि जायते । 1 Reproduced by, हेमा. p. 100 9 हेमा. p. 160 A ,

·२५९
दानकाण्डे.प्रकीर्णदानानि
गवां घासप्रदानेन सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥
रुक्मदः सर्वमाप्नोति रूप्यदो रूपमुत्तमम् ।
वासोदश्चन्द्रसालोक्यं सूर्यसालोक्यमश्वदः ॥
राजोपकरणं.दत्वा रत्नानि विविधानि.च।।
नगरंच तथा दत्वा राजा भवति भूतले ॥
तथा'
यस्तु सम्भृत्य सम्भारं ब्राह्मणेभ्यः प्रयच्छति ।
तस्य पुण्यकृतो लोकान् नो तस्य प्रभवाम्यहम् ॥
'सम्भृत्य सम्भारं' यज्ञविवाहाद्युपस्कारद्रव्याणि ।
तथा
गोरसानां प्रदानेन तृप्तिमाप्नोत्यनुत्तमाम् ।
घृतप्रदानेन तथा दीर्घ विन्दति जीवितम् ॥
संवतः
नानाविधानि द्रव्याणि धनानि विविधानि च ।
आयुःकामेन देयानि स्वर्गमक्षयमिच्छता॥
'द्रव्याणि भक्ष्यभोज्यानि । 'धनानि' हिरण्यादीनि ।
वनदाता सुवेपः स्याद्रूप्यदो रूपमुत्तमम् ।
हिरण्यदो महावुद्धिं दीर्घमायुश्च विन्दति ॥
1 691. p. 261 has seven additional lines, which may
have been in the कल्पतरु
2 Reproduced by u. p. 261

·२६०.
कृत्यकल्पतरौ
[१९
फलमूलानि पक्कानि शाकानि विविधानि च ।
- यानानि दत्वा विमेभ्यो मुदा युक्तः सदा भवेत् ।।
औषधं स्नेहमाहारं रोगिणे रोगशान्तये ।
ददानो रोगरहितः सुखी दीर्घायुरेव च ॥
इन्धनानि च यो दद्याद्विप्रेभ्यः शिशिरागमे ।
स सुखी दीप्तकायाग्निः सुभगश्चैव जायते ।।
गृहदाता सुखी प्राज्ञो वितृप्तः सर्ववस्तुयु।
अन्नदस्तु भवेद्धीमान् सुतृप्तः कीर्तिमानपि ॥
तैलमामलकं यच्छन् पादाभ्यङ्गं तथैव च ।
'नरः सुतृप्तस्तेजस्वी सुखवांश्चैव जायते ॥
-
.
तथा.
ताम्बूलञ्चैव यो दद्याद्राह्मणेभ्यो विचक्षणः ।
मेधाची सुभगः पाज्ञो दर्शनीयश्च जायते ।।
गुडमिक्षुरसं चैव लवणं व्यञ्जनानि च ।
सुरभीणि च पानानि दत्वाऽत्यन्तं सुखी भवेत् ।।
वायुपुराणे
चन्दनानां प्रदातारः शङ्खानां मौक्तिकस्य च ।
पापकर्तृनपि पितॄस्तारयन्ति तथा शुचिः॥
वृहस्पतिः
असिपत्रमयं मार्ग क्षुरधारासमन्वितम् ।
तीक्ष्णातपञ्च तरति छनोपानत्मदो नरः ॥

·१९] दानकाण्डे प्रकीर्णदानानि 1 हारीतः' , " - अपो ददत् तृपमंभिजयत्यात्मानं च निष्क्रीणाति । अन्नदानादसून निष्कीणाति, अन्नवानन्नादोऽन्नपतिश्च भव- ति। वनप्रदानादचो निष्कीणाति, सुरूपोऽनग्नो वस्त्र- भाग् भवति । हिरण्यप्रदांनात्तेजो निष्क्रीणाति, सुतेजाः श्रीमान् हिरण्यभाग्भवति । गोपदानाद्वाचो निष्कीणाति, सुवाग्विपाप्मा गोभाक् च भवति । अनडुत्पदानात् प्राणान् निष्क्रीणाति, अरोगो बलवान् धुर्यभाग्भवति । रथप्रदानाच्छरीरं निष्कीणाति , भृत्यविविधविमानभा- ग्भवति । शय्यामदानात् सुखं निष्क्रीणाति, ‘यानशय- नासनविविधसुखभाग्भवति । अपरिमितप्रदानादपरिमि- तपोपं पुष्णाति, अपरिमितान् कामानवामोति । तद्विविधं भवति-अविज्ञातदानं विज्ञातदानं च। यद- विज्ञातविदुपे ददाति तदविज्ञातदानम् । अथ यद्विज्ञात- विदुपे सब्रह्मचारिणे वैश्वानरमाददानाय यद्ददाति प्रति- गृह्णाति वा तद्विज्ञातदानम् । तदप्येतद् यजुपोक्तम्- "क इदं कस्मा अदादिति । - 'आत्मानं निष्कीणाति आत्मानमेव ददाति इत्यर्थः। अनेन प्रकारेण जलादिदानमेव स्तूयते । 1 हेमा. p. 168 : the entire passage is corrupt in the Afss., and is restored from हेमा. 2 This prose comment is reproduced verbatim by हेमा. p. 159

·"
कृत्यकल्पतरौ
[१९
विष्णु
तैजसानां पात्राणां प्रदानेन , पात्रीभवति। कामानां
मधुएततैलप्रदानेनाऽऽरोग्यमौषधमंदानेन च । लवणप्रदाने-
न लावण्यम् । धान्यमदानेन तुष्टिः । सस्यदानेन च तथा।
इन्धनप्रदानेन दीप्ताग्निर्भवति । सङ्ग्रामे 'शश्वजयमा-
मोति । आसनदानेन स्थानम् । शय्यादानेन, भार्याम् ।
उपानहप्रदानेनाऽश्वतरीयुतं रथम् । छत्रप्रदानेन स्वर्गम् ।
जालवृन्तंचामरप्रदानेनाऽदुःखित्वम् । पुष्पप्रदानेन श्रीमान"
भवति । अनुलेपनदानेन कीर्तिमान् भवति । धूपमदा
नादूर्ध्वगतिर्भवति।
..
*** देवतापुष्पदानेन जायते श्रीसमन्वितः ।
ऊवा. गतिमवाप्नोति यश्च धूपमदो नरः ।
लोके प्रकाशो भवति चक्षुष्मानपि दीपतः।
गन्धोपधमथाभ्यङ्गं माक्षिकं लवणं तथा ।।
या प्रयच्छति विप्राय सौभाग्यं स तु विन्दति ॥..
..
1 हेमा. p. 160
2 Ibid,
3 हेमा. p. 250 reads क्षेत्रप्रदानेन
4 Tbid, ज्यायान् for धीमान
6 Last clause omitted in हेमा.
6 हेमा. p.169

·१९.
दानकाण्डे प्रकीर्णदानानि
२६३
महाभारते
पुष्पोपगन्धोऽथ फलोपगन्धो
. यः पादपं स्पर्शयते द्विजोत्र
सस्त्रीसमृद्धं बहुरनपूर्ण .
लभेदयं लोपगतं गृहं वै ॥
प्रपाश्च कार्या. दानार्थं नित्यं तु द्विजसत्तम ।
भुक्तेऽप्यथ प्रदेयं तु पानीयं वै विशेषतः ।।
...निदाघकाले पानीयं यस्य तिष्ठत्यवाधितम्।
स दुर्गविषमं कृच्छू न कदाचिदवाप्नुयात् ॥
स्कन्दपुराणे
: सुगन्धशीतलाश्चाऽपो रसैर्दिव्यैः समन्विताः।
यः,प्रयच्छति विप्रेभ्यस्तस्य दानफलं शृणु॥
विमानं सूर्यसङ्काशमप्सरोगणसेवितम् ।
सोऽधिरुह्य दिवं याति वरुणस्य सलोकताम् ॥
भाजनं यः प्रयच्छेत्तु हैमं वनविभूपितम् ।
सोऽप्सरश्शतसमाकीर्णे विमाने दिवि मोदते ॥ -
राजतं यः प्रयच्छेत्तु विप्रेभ्यों-भाजनं शुभम् ।
स,गन्धर्वपदं प्राप्य उर्वश्या सह मोदते ॥
"ताम्र यो भाजनं दद्यात् ब्राह्मणेभ्यो विशेषतः ।
स. भवेद्यक्षराजस्य यक्षोबलसमन्वितः॥
आसनं यः प्रयच्छेत्तु सम्वीतं ब्रामणाय धै।
1 I..O., अबाधितम् ; Udaipur Ms. reads : अराविनम्
3 I.O., यशोबल

·:
२६४
कृत्यकल्पतरौ
स राज्यस्थानमामोति सदा निर्मुक्तावज्वरः॥
"सम्वीतं वस्त्रादिवेष्टितम् ।
अश्व यस्तु प्रयच्छेत्तु हेमचित्रं सुलक्षणम् ।
स तेन कर्मणा दिव्यं गान्धर्व लोकमश्नुते ॥
'हेमचित्रं' सुवर्णतिलकोपेतम् ।
रथमश्वं गज दासी कन्यां गृहमथाऽपि वा।
भूमि च यः प्रयच्छेत्तु स राजा भुवि जायते ।
कालिंकापुराणे
शिवादिदेवतागारे यतीनामानमेषु च ।
अग्निहोत्रक्षये चैव तथैव च प्रतिश्रये ॥
सर्वत्र शङ्करः साक्षाद्वसतीति विचिन्त्य च ।
सततं दीपकान दद्याच्छ्रोत्रियाणां गृहे गृहे' ।'
अभ्यङ्गमिन्धनं नीरं शयनासनमेव च।
दद्यावाहिक' चैव तमुद्दिश्य दिने दिने ।
कायिनामन्नदानं तु तमुद्दिश्य दिने दिने ।
अथवा किं प्रलापेन सस्किश्चित् सुकृतं भुवि
कुर्वस्तत्पदमामोति शिवमुद्दिश्य लीलया।.
लीलया क्षपये हे शङ्कराय शरीरभाक् ॥
'क्षय गृहे । 'तं शङ्करम् । 'कापिना शरीरिणाम् ।
1 These two slokas are not.found in fata b'16
9 हेमा. p. 164
3 Tbid, दद्याच, वाहिक
.

·किं पुनर्विधिना वत्स देवीमुद्दिश्य प्रापि ॥
दानकाण्डे प्रकीर्णदानानि
२६५
.
देवीपुराणे
विद्याधर उवाच
कानि कोनि च दानानि देयानि मुनिसत्तमां :
कानि पात्राणि देशो वा कालो द्रव्यं विधिश्च कः ॥
तान्यहं श्रोतुमिच्छामि कथयस्व प्रसादतः ॥
नुरुवाच
न्यायतो यान्यवाप्तानि शाकान्यपि नृपोत्तम!
तानि देयानि देव्यास्तु कन्युकां योषितां सदा।।
तद्भक्तेषु च विप्रेषु अपरेपुच, नित्यशः।
'विप्रेषु प्रावृपे वत्स देवी कामान प्रयच्छति ॥
देशं नदो गयाशैलं गङ्गानर्मदपुष्करम् । '
वाराणसी कुरुक्षेत्र प्रयागंजम्बुकेश्वरम् ॥
केदार भीमनादं च दण्डक पुष्करावयम् ।
सोमेश्वरं महापुण्यं तथा चाऽमरकण्टकम् ॥
कालिखरं तथा विन्ध्यं यत्र वासो गृहस्यं च ।
द्रव्यं भूधेनुगोधान्यं तिलवस्त्रघृतादिकम् ॥
विधिना चोपवासेन एकानो नक्तभोजनात् ।
शुचिना भावपूतेन क्षान्त्या सत्यव्रतादिना ॥
अपि सर्पपमात्रस्य दातारं तारयेन्नृप ।
11 हेमा. p:164,5
3 :These sixilokas are not found in हेमा

·२६६
...
कृत्यकल्पतरी
विप्रेपु विपकन्यासु तिलांज्यं सम्प्रयच्छति।
तस्प सा तुष्यते देवी अचिरेण नराधिप ।
आदित्यपुराणे
सुगन्धिचित्राभरणोपशोभित
यस्त्वासनं वेदविदे मदद्यात् ।
ग्रामाधिपत्यं लभते स शीघ्र
कुले महत्वं लभते समग्रम् ॥
वनवहिमदानेन ब्रह्मलोकं प्रपद्यते।
धर्मशास्त्रमदातार सत्रदानरंताश्च ये'।
तीर्थ तडागकृपादिनौकासेतुमदाश्च ये ।
स्कन्धेन तारयेद्यस्तु तृपातानां जलमदः ।।-
पकान्ददाति केदारान सफलांश्चैव पादपान् ।
पष्टि कोटिसहस्राणि अर्बुदानां च वैजयम् ।।
फ्रीडन्ति ते स्वर्गलो एतदुक्तं द्विजोत्तम
यष्टिं ये तु प्रयच्छन्ति नेत्रहीने सुदर्षले ।।
तेपा तुं विपुल पन्थाः फलमूलोपशोभितः ।
निदाघकाले वसु यच्छत्रं तु प्रयच्छति ॥
नाऽन्यः कश्चिन्मनोदाहः कदाचिदपि जायते।
यो ददाति घटीपात्रं दान्तकां फरकं तथा ॥
तृपार्तस्प तथा धर्म लभते शीतलं जलम् ।
..
.."
1 हेमा. P.
163 gives thrcc slokas from this on.
3 10., gives the clause: Udaipur Is. and A. S. B.
read, पवित्र प्रतिपारसेव

·-२६७
१९]
दानकाण्डे प्रकीर्णदानानि
योगिनां च दरिद्राणां ये तु वस्त्रप्रदा नराः॥.
तेषां दिव्यानि वस्त्राणिं सुगन्धीनि मृदूनि च ।
वाताश्चैव प्रवहन्ति सुगन्धाश्चाऽमृतोपमाः ।।
अश्वं वा यदि वा युग्यं शोभने वाध्य पादुके
ददाति यः प्रदानं वै ब्राह्मणेभ्यः सुसंयतः॥
तेपां दिव्यानि यानानि रथध्वजपताकिनः।
दुष्टः पन्था न चैवेह भविष्यति कथञ्चन ॥
क्षौमज वाऽथ कार्पासं पसूत्रमथाऽपि था !,
दद्याद्यज्ञोपवीतं च तं न हिंसन्ति वायसाः ।।
अन्नपानाश्वगोवस्त्रशय्यादानानि वा पुनः'।
प्रेतलोके प्रशस्तानि दानान्यष्टौ विशेषतः ॥
महाभारते
प्रदान.संर्वदानेभ्यः शकेटस्य विशिष्यते ।...
एवमहि. महाभागः शाण्डिल्मो भगवानृषिः॥
उपानही प्रयत्नामा ब्रामणभ्यां प्रयच्छति।।
मर्दते कंटकावं.सर्वान् विपमान सन्तरंत्यपि ।।
शकटं सस्यसंयुक्तं दत्तं भवति चैव हिं..
'कंटकान द्वेपिणः ।
नन्दिपुराणे
, अलङ्कारं तु यो दद्याद्राणाय सुराय था।
--
।
1 These nino lines are omitted by हेमा.
हेना. p. 164
3 Last quarter from I.O. .

·[१९
२६८
कृत्यकल्पतरी
स गच्छेद्वारुणं लोकं नानाभरणभूपितः ।
जातः पृथिव्यां कालेन भवेद्वीपपतिर्नरः ।.
यज्ञोपवीतदानेन सुरेभ्यो ब्राह्मणाय च ॥
भवेद्विपश्चतुर्वेदः शुभविन्नात्र संशयः ।
उष्णीषदायी यो मयों जायते मुकुंटोत्कटः ।।
विस्तीर्णराजवंशे तु सितवृत्तः सलक्ष्मवान् ।
यो गीतवायं दद्यात्तु ब्राह्मणाय सुबुद्धिमान् ॥
स गन्धर्वपुरं गच्छेत् वसेत्तत्र युगत्रयम् ॥
तथा
योऽपि कश्चिनृपार्तानां जलपानं प्रयच्छति।
स नित्यतुष्टो वसति स्वर्गे युगशतं नरः ।।
याज्ञवल्क्यः
यस्य यस्य भवेदर्थी तस्य तस्यं प्रदानतः।
तृणकाष्ठसमेऽप्यर्थे गोप्रदानफलं लभेत् ॥
विष्णु
यद्यदिष्टतमं लोके यचाऽन्यदपि तद्गृहे ।
.
11.., gives this line and A. S. B.adds tha.
following:
गोप्रदानेन तु स्वर्ग लभते निर्मळ नस।.
अवदानेन पुण्याई कन्यादानेन मालम् ।
दिजेभ्यः तर्पणं कृत्वा दत्वा वखाणि भक्तितः ।
स्ववस्तु लभते स्वर्ग यत्र गला न शोचति ॥
Not traceable
.
-

·२६५ दानकाण्डे प्रकीर्णदानानि तत्तद्गुणवते देयं तदेवाक्षयमिच्छता ॥ नरसिंहपुराणे'. एकविंशत्यमी स्वर्गा निविष्टा मेरुमूर्द्धनि । अहिंसादानकतारो यज्ञानां तपसां तथा । एतेषु निवसन्ति स्म जनाः क्रोधविवर्जिताः। . . 'एकविंशतिस्वर्गा'अनन्तरं वक्ष्यमाणा आनन्दप्रभृतयः। जलप्रवेशे चाऽऽनन्द प्रमोदं वह्निसाहसे । भृगुप्रपाते सौख्यं च रणं चैवाऽस्य निर्मलम् ।। अनशनेन मृतो यः स्यात् स गच्छेत्तु निविष्टपम् । ऋतुयाजी नाकपृष्ठमग्निहोत्री च निर्वृतिम् ॥ 'क्रतुयाजी' सोमयांगकर्ता। तडागकूपकर्ता च लभते पौष्टिकं द्विजः। सुवर्णदायी सौभाग्यं लभते सुमहातपाः ।। शीतकाले महावहिं प्रज्वालयति यो नरः। 1 हेमा. pp. 172-3, reproduces even the prose explanations. नर. पु. (ed. Gopalanarayan.) अ. ३०, श्लो- , 27 it. स्वर्गाश्वैव द्विजग्नेष्ठ पूर्व मंझे समास्थिताः । एकविंशानि स्वर्गा वै निविष्टा मेरुमूर्द्धनि ॥ . नर.पु. p. 98:.अनाशके तु संन्यासे मृतो गच्छेत्रिविष्टपम् 3 नर. पु. p.98 : सुवर्णदायी सौभाग्य लभन् स्वर्गतपः फलम् ..

·२७०
कृत्यकल्पतरौ
[१९
सर्वसत्त्वहितार्थाय स स्वर्ग साप्सरं लभेत् ॥
हिरण्यगोप्रदानेन निरहकारमाप्नुयात् ।
भूदानेन तु शुद्धेन लभते शान्तिकं पदम् ॥
गोप्रदानेन स्वर्ग तु निर्मलं लभते नरः ।
अश्वदानेन पुण्याहं कन्यादानेन मङ्गलम् ।।
द्विज्येभ्यस्तर्पणं कृत्वा दत्वा वस्त्राणि शक्तितः ।
श्वेतं तु लभते स्वर्ग यत्र गत्वा न शोचति ॥
कपिलागोप्रदानेन परमार्थे महीयते ।
एकान्नभोजी यो मयों नक्तभोजी च नित्यशः ।।
उपवासस्त्रिरात्रायैः 'श्रान्तः स्वर्गे सुखं लभेत् ।
'एकान्नभोजी' एकभक्तवतः।
सरित्स्नायी जितक्रोधो ब्रह्मचारी दृढव्रतः॥
1 हेमा. p. 178, स्वर्ग साप्सरस लभेत्
2 नर. पु. p. 98 रौप्यदानेन for गोप्रदानेन, which is preferable
as गोदान comes later.
3 I. O. and हेमा. p. 173
4 Three lines omitted by Udaipur Ms. and A. S. B.
57. g. p. 98 has the following five lines after this:
गोवृपस्य प्रदानेन वर्ग मन्मयमाप्नुयात् ।
भाषमासे सरिलायो तिलधेनुप्रदस्तया ।
छनोपानहदाता च स्वर्ग जात्युभयोभनम् ।
देवतायतनं कृत्वा द्विजसुधूपकस्तथा ।
तीर्थयात्रापरथैव स्वर्गराजे महीयते।
6 Udaipur Ms. reads एकान्त ।
7 नर. पु. p. 98 : शान्तः स्वर्ग शुभ लभेत्

·१९]
दानकाण्डे प्रकीर्णदानानि
२७१
निर्मलं स्वर्गमाप्नोति तथा भूतहिते रतः ।
विद्यादानेन मेधावी निरहङ्कारमाप्नुयात् ॥
येन येन हि भावेन यद्यद्दानं प्रयच्छति ।
तत्तत्स्वर्गमवामोति यद्यदिच्छति मानवः' ।
यस्तु सर्वाणि दानानि ब्राह्मणेभ्यः प्रयच्छति ।
सम्प्राप्य न निवर्तेत दिवं शान्तमनामयम् ॥
महाभारते
याज्यतः शिष्यतो वाऽपि कन्यया वा धनं सह ।
यद्यागच्छेद्यजेद्दद्यान्नैकोश्नीयात् कथञ्चन ॥
गृहमावसतो ह्यस्य नाऽन्यत्तीर्थ परिग्रहे।
देवर्पिपितृगुर्वादीन् वृद्धातुरबुभुक्षितान् ॥
'नान्यत्तीर्थ' मिति । वक्ष्यमाणदेवर्षिपितृगुर्वादिभ्यो
नाऽन्यत्मकृष्टं दान (पात्र) मित्यर्थः । 'परिग्रहें धनार्जने।
अन्तहिताभितृप्तानां यथाशक्ति बुभुक्षिताम् ।
द्रव्याणामपि शक्त्यापि देयमेषां कृतात्मनाम् ॥
अहंतामनुरूपाणां नाऽदेयं यस्ति किञ्चन ।
1 Sloka omitted by हेमा.
2 हेमा. p. 174; नर. पु. p. 98 : gives three lines before
संप्राप्य न निवर्तेत:
चत्वारि अतिदानानि कन्या गौः सरस्वती।
नरकादुद्धरत्येते जपवाहनदोहनात् ॥
यस्तु सर्वाणि दानानि ब्राह्मणेभ्यः प्रयच्छति।
11
8 हेमा. p.
.

·कृत्यकल्पतरौ .
उच्चैःश्रवसमप्पश्वं प्रापणीयं सतां विदुः ।।
अनुनीय यथाकामं सत्यसन्धो महावतः।
स्वैः प्राणैाह्मणः प्राणान् परित्राय दिवं गतः॥
रन्तिदेवश्च सांकृत्यो वसिष्ठाय महात्मने ।
अपः प्रदाय शीताश्च नाकपछमितो गतः।।
आत्रेयचन्द्रदमयोरहतोर्विविधं धनम्।
दत्वा लोकान्ययौ धीमाननन्तान् स महीपतिः ।।
शिविरौशीनरोंगानि पुत्रं च प्रियमौरसम् ।
ब्राह्मणार्थमुपाकृत्य नाकपष्ठमुपागतः॥
प्रतर्दनः काशिपतिः प्रदाय नयने स्वके ।
ब्रामणायाऽतुलां कीर्तिमिह चाऽमुत्र चाइनुते ॥
दिव्यं मृष्टशलाकं तु सौवर्ण परमर्द्धि तत् ।
छत्रं देवमृधो दत्वा सराष्ट्रोऽभ्पपतदिवम् ॥
'मृष्टशलाफ उज्वलपजरम।
संकृतिश्च तथाऽन्यः शिष्येभ्यो ब्रह्म निर्गुणम् ।
उपदिश्य महातेजा गतो लोकाननुत्तमान् ॥
अभ्यरीपो गवीदत्वा ब्राह्मणेभ्यः प्रतापवान् ।
अर्युदानि दशैकं च सराष्ट्रोऽभ्यपतदिवम् ।
सावित्री कुण्डले दिव्ये शरीरं जनमेजयः।
1 हेमा. p. II, रिषिवरन
2 Comment reproduced by tला. p. 11
ना. p. 12 interpolstea here रम्पमारपथ पैर पारा -
मारिपतः।

·१९]
दानकाण्डे प्रकीर्णदानानि
२७३
ब्राह्मणार्थे परित्यज्य जग्मतुल्लॊकमुत्तमम् ॥
सर्वरत्नं वृपादी युवनाश्वः मियाः स्त्रियः।
रम्यमावसथं चैव दत्वा स्वर्लोकमास्थितः ॥
निमी राष्ट्रं च वैदेहो जामदग्न्यो वसुन्धराम् ।
ब्राह्मणेभ्यो ददौ चाऽपि यशश्चोवी सपत्तनाम् ॥
अवर्पति च पर्जन्ये सर्वभूतानि चासकृत् ।
वसिष्ठो जीवयामास प्रजापतिरिव प्रजाः ॥
कबन्धमस्य पुत्रस्तु मरुत्तो नृपतिस्तथा।
कन्यामगिरसे दत्वा दिवमाशु जगाम ह ॥
ब्रह्मदत्तस्य पञ्चास्यो राजा बुद्धिमतां वरः।
निधिं शहं द्विजातिभ्यो दत्वा लोकानवाप्तवान् ।
राजा मित्रसहश्वाऽपि वसिष्ठाय महात्मने ।
मदयन्ती प्रियां दत्वा तया सह दिवं गतः॥
सहस्रजिच राजर्पिः प्राणानिष्टान् महायशाः ।
ब्राह्मणार्थे परित्यज्य गतो लोकाननुत्तमान् ॥
सर्वकामैश्च सम्पूर्ण दत्वा वेश्म हिरण्मयम् ।
मुकुन्ताय गतः स्वर्ग शतद्युम्नो महामतिः॥
नाम्ना च द्युतिमान्नाम शाल्वराजः प्रतापवान् ।
दत्वा राज्यमृचीकाय गतो लोकाननुत्तमान् ॥
मदिराश्वश्च राजर्पिर्दत्वा कन्यां सुमध्यमाम् ।
1 हेमाद्रि does not give the following five lines.
9 हेमा. p. 12, मित्रसहस्रथ
3 Ibid, मुद्गलाय

·૨૭૪
कृत्यकल्पतरी
[१९
सुवर्णहस्ताय गतो लोकान् देवैरभिष्टुतान् ।
लोमपादश्च राजर्पिः शान्तां दत्त्वा सुतां प्रभुः।
ऋष्यशृङ्गाय विपुलैः सर्वैः कामैरयुज्यत ॥ .
दत्वा शतसहस्रं तु गवां राजा प्रसेनजित् ।
सवत्सानां महातेजा गतो लोकाननुत्तमान् ॥
एते चाऽन्ये च बहवो दानेन तपसा सह ।
महात्मानो गताः स्वर्ग शिष्टात्मानो जितेन्द्रियाः ॥
तेपां प्रतिष्ठिता कीर्तिर्यावत्तिष्ठति मेदिनी।
दानयज्ञप्रजासगैरेके हि दिवमाप्नुयुः।।
तथा
वस्त्राभरणदातारो भक्तपानान्नदास्तथा ।
कुटुम्यानां च दातारः पुरुषाः खर्गगामिनः॥
सहस्रपरिचेष्टारः तथैव च सहस्रदाः।
दातारश्च सहस्राणां ते नराः स्वर्गगामिनः ॥
सुवर्णस्य च दातारो गवां च भरतर्षभ ।
यानानां च मदातारस्ते नराः स्वर्गगामिनः ।।
वैवाहिकानां प्रैपाणां दीनानां च युधिष्ठिर।
दातारो चाससां चैव पुरुषाः स्वर्गगामिनः ।
1 हेमा. p.12, सता
2 हेमा. p. 171
3 Tbid, फुटुम्बामप्रदातास
Thid, प्रातारय
--
-

·२७५
१९]
दानकाण्डे प्रकीर्णदानानि
भयाच्छापात्तथा' बाधाद्दारिद्रयाद्व्याधिधर्पणात् ।
यत्कृते पतिमुश्चेत ते नराः स्वर्गगामिनः॥
विहारावसथोद्यानकूपारामसभाप्रदाः।
मपाणां चैव कारस्ते नराः स्वर्गगामिनः॥
शुश्रूपाभिस्तपोभिश्च 'ततमादाय भारत ।
ये प्रतिग्रहनिस्लेहाः ते नराः स्वर्गगामिनः ।।
सर्वहिंसानिवृत्ताश्च नराः सर्वसहाश्च ये।
सर्वस्याऽश्रयभूताश्च ते नराः स्वर्गगामिनः॥
आढ्याश्च बलवन्तश्च यौवनस्थाश्च भारत ।
ये वै जितेन्द्रिया धीरास्ते नराः स्वर्गगामिनः॥
उपकारिपु सस्नेहा मृदवः स्नेहवत्सलाः।
स्वाबाधाः सुप्रसाधाश्च पुरुषाः स्वर्गगामिनः ।
इति श्रीलक्ष्मीधरविरचिते कृत्यकल्पतरौ
दानकाण्डे प्रकीर्णकदानानि ।
1 हेमा p. 173, नयेत्पातात्ततथा
2 Ibid, कृर्त
31.0.

·२०
अथ कूपवापीतडागविधिः
तत्र यम:'
-
कूपाराममपाकारी तथा वृक्षारोपका।
कन्यामदः सेतुकारी स्वर्गमाप्नोत्यसंशयः॥
तडागे यस्य पानीयं सततं खलु तिष्ठति ।
स्वर्गलोके गतिस्तस्य नाऽत्र कार्या विचारणा ॥
येपां तडागानि शुभाः प्रपाश्च
आरामकूपाश्च प्रतिष्ठिताश्च ।
अनुप्रदानं मधुरा च चाणी
तेपामयं चैव परश्च लोकः ।।
आदित्यपुराणे
सेतुवन्धरता ये च तीर्थे शौचरताच ये।
तडागकृपकर्तारो मुच्यन्ते ते तृषाभयात् ॥
'तीर्थशौचरता।' जलावतरणमार्गसंस्कारः।
1 हेमा. p.911
3 Vid, p.917
3 mid, p.911, प्रविश्याय and अनमदान for अनुपसनम
हेमा. p. 915

·२०] छाययाऽभ्यागतान् । देवे वर्पत्युदकेन पितॄन् 'सेतुकृत् दानकाण्डे कूपयापीतडागविधिः विष्णुः' अथ कूपकर्तुः तत्मवृत्ते तु पानीये दुष्कृतार्थ विनश्यति। तडागकृन्नित्यतृप्तो वारुणं लोकमश्नुते ॥ जलप्रदः सदा तृप्तो भवति । 'तत्प्रवृत्ते तस्मात् कूपात् प्रवृत्ते । वृक्षारोपयितुर्वृक्षाः परलोके पुत्रा भवन्ति । वृक्षण- दस्य वृक्षाः प्रसूनैर्देवान् प्रीणयन्ति । फलैश्चाऽतिथीन् , स्वर्गमानोति। तथा कूपारामतडागेपु देवतायतनेषु च । पुनस्संस्कारकर्ता च लभते मौलिकं फलम् ।। नन्दिपुराणे यो वापीमथवा कूपं देशे तोयविवर्जिते । खानयेत् स नरो याति स्वर्गे प्रेत्य शतं समाः॥ देवरेकत्वमतुलं तृष्णाक्षुद्वर्जितस्तथा । 1 हेमा. p. 915 2 हेमा. P. 938 3 Ibid, प्रसूनैः; Udaipur Ms. reads प्रसूतेः 4 हेमा. p. 938 omits this clause. 5 हेमा. p. 915 6 हेमा. p. 915

·(२०
कृत्यकल्पतरौ
तडागकर्ता वसति स्वर्गे युगचतुष्टयम् ।।
यत्र विमोऽध गौरेका पायिनी सलिलं कचित् ।
तडागं तादृशं कृत्वा स्वर्गे दशयुगान वसेत् ॥
तथा'
यो वापीमग्निसाक्ष्यण विधिवत् प्रतिपादयेत् ।
कोणेपूदककुम्भस्थान समुद्रानऱ्या श्रद्धया ।।
चतुरश्चतुरन्ता तु तेन दत्ता मही भवेत् ।
तत्सन्निधौ द्विजानN विधिवत् पानभोजनः।।
स याति वारुणं लोकं दिव्यकामसमन्वितम् ।
वाप्यास्तीरे च यः कुर्यात् सच्छायं तरुपुत्रकम् ।।
तरुदानाद्दशगुणं वापीदानाचतुर्गणम् ।
संयोगदानेन फलं लभते पुरुषः स वै ॥
स्कन्दपुराणे
अवट यो नरः कुर्यादपां पूर्ण सुशोभनम् ।
दद्याच' प्रामणेभ्यस्तं भोजयित्वा यथाविधि ।
अष्टाभिः सुविचित्राभिः पतकाभिरलतम् ।
पितृस्तारयते पश्चात्तं दत्वा तु नरोत्तमः ॥
पात्यासरस्सुगीतेन वरुणस्य सलोकताम् ॥
'अपटी'ऽत्र कृपः।
1 हेमा. p.917
देमा. p. 915
3.S. B., दयार गुमानमः
ला. p. 910, पितांबरेव पार

·२०]
दानकाएडे कूपयापीतडागविधिः
૨૭૬
मत्स्यपुराणे
मत्स्य उवाच
पुराणेष्वितिहासेपु पठ्यते राजसत्तम ।
प्राप्य पक्षं शुभं शुक्लं अतीते चोत्तरायणे ॥
पुण्येऽहि विप्रैः कथिते कृत्वा ब्राह्मणवाचनम् ।
प्रागुदक्प्रवणे देशे तडागस्य समीपतः॥
चतुर्हस्तां शुभां वेदिं चतुरस्रां चतुर्मुखीम् ।
तथा पोडशहस्तस्स्यान्मण्डपश्च चतुर्मुखः ।।
वेद्याश्च परितो गारनिमात्रा त्रिमेखला ।
नव सप्ताऽधवा पञ्च योनिर्वका नृपात्मज ॥
वितस्तिमात्रा योनिः स्यात् पट्सप्ताङ्गुलविस्तृता।
गर्ताश्च तत्र सप्त* स्युस्निपर्वाच्छूितमेखलाः ॥
सर्वतः सर्वधर्णाः स्युः पताकाध्वजसंयुताः।
अश्वत्थोदुम्बरप्लक्षवटशाखाकृतानि तु ।।
मण्डपस्य प्रतिदिशं द्वाराण्येतानि कारयेत् ।
शुभास्तत्राऽष्ट होतारो द्वारपालास्तथाऽष्ट वै ॥
अष्टौ तु जापका कार्या ब्राह्मणा वेदपारगाः।
सर्वलक्षणसम्पूर्णा मन्त्रवन्तो जितेन्द्रियाः॥
1 Supplicd by I. O.
3 CAL. P. 926: I. O. and Cat. correct the last quarter.
3 हेमा. p. 927, मोनिश्चात्
4 हेमा. p. 927, शस्तारस्युः
5 हेमा. p. 927, सपनाः

·२८० कृत्यकल्पतरी [२० कुलशीलसमायुक्ताः स्थापकारस्युर्द्विजोत्तमाः ।। गादिपरिमाणं, ऋत्विजां च सर्वलक्षणानि, तुलापु- रुपेऽभिहितानि'। 'स्थापकाः' आचार्याः। प्रतिगत तु कलशाः यज्ञोपकरणानि च। व्यजनं चाऽऽसनं शुद्ध ताम्रपाने सुविस्तरे ।। ततस्त्वनेकवर्णाः स्युर्वलयः प्रतिदैवतम् । आचार्यः प्रक्षिपेद्भूमी अभिमन्य विचक्षणः ।। श्यरनिमात्रो यूपः स्यात् क्षीरवृक्षविनिर्मितः। यजमानप्रमाणो वा संस्थाप्यो भूतिमिच्छता ।। हेमालङ्कारिणः कार्याः पञ्चविंशतिऋत्विजः। कुण्डलानि च हैमानि केयूरकटकानि च ।। 1 See infra.p. 51 2 हेमा. p. 927 (पास्तुपूजा) हेमा.comments as follors: पुण्येऽति शुभलप्मादी ब्राह्मणानां वाचन परिभाषायां द्रष्टव्यम् । तत्रोत्सर्गपूर्वदिवो वस्तडागाद्युत्सर्ग फरिप्या इति विहितसङ्कल्पो यर मानो वृद्धिसाद्धमाभ्युदयिक विधाय प्राह्मणवाचनं कुर्यात् । वास्ता जा चात्र कर्तव्या । यतस्तदकरणे भरत्यपुराणे दोषः श्रूयते-पान- पूजामफुर्वाणोऽतथ्याहारो भविष्यति' इति । तत्पकारस्तु गृहदाने दर्शि- तः । हस्तादिलक्षणमुर्फ परिभाषायाम् । 'गत कुण्डानि । तानि च चतरपु दिक्षु चत्वारिं, ऐशान्यां पचममाचार्यकुण्डमिति पर कुर्यात् । पता. कास्तु प्राच्यादिप्रदक्षिणदिग्विदिध पीतरचनीलाधननिभासमहरितसर्व- वर्णाः कार्या: । ध्वजस्तु रिद्धिजीजालालकृतः । आचार्य प्रमुखान् पञ्चविंशतिब्राह्मणान् "भमुक्ोत्सर्गपशेनाऽई यत्ये, तत्र में त्वमृत्तिभर' इत्यादि वृत्वा मधुपगायेत् । 3 Tbid, मुविष्टरे .

·दानकाण्डे कूपवापीतडागविधिः २८१ तथाङ्गुलीपवित्राणि वासांसि विविधानि च। दक्षयेच समं सर्वानाचार्य द्विगुणं पुनः॥ दद्याच्छयनसंयुक्तमात्मनश्चाऽपि यत् प्रियम् । सौवर्णी कूर्ममकरौ राजतौ मत्स्यडुण्डुभौ ॥ ताम्रौ कुलीरमण्डूको वायसः शिंशुमारकः। एवमासाद्य तान् सर्वानादावेव विशाम्पते ॥ 'आदौ प्रथमम् । शुक्लमाल्याम्बरधरः शुक्लगन्धानुलेपनः । सर्वोपध्युदकलानस्लापितो वेदपुङ्गवः ॥ यजमानः सपत्नीकः पुत्रपौत्रसमन्वितः। :: पश्चिमं द्वारमाश्रित्य प्रविशेद्यागमण्डपम् ॥ ततो मङ्गलशब्देन भेरीणां निःस्वनेन च। रजसा मण्डलं कुर्यात् पञ्चवर्णेन तत्वचित् ॥ पोडशारं ततश्चक्रं पद्मगर्भ चतुर्मुखम् । 1 हेमा. p. 928 comments thus : 'प्रतिगर्ते'त्यादि । प्रतिकुण्ड- मासनद्वयं ताम्रपात्रद्वयं विष्टरद्वयं व्यसनं वस्र सुवः सक्चन्दनादिभू- पितं पञ्चरत्नगर्भ कलश च स्थापयेत् । 'यज्ञोपकरणानि पवित्रं पवि- प्रच्छेदनप्रोक्षणीपात्रप्रणीतापात्रस्थालीसुक्खुवेध्मावहिस्समिदाज्यप्रमृतीनि तथा स्थापयिष्यमाणदेवतार्थ बलीन् नानावर्णगन्धधूपदीपमाल्यानि क्षीरवृक्षनिर्मितं यूपं चौपकल्पयेत् । तं च यूपं देवतावलिहरणानन्तरं पूर्वकुण्डात् प्राच्यां दिशि दर्भानक्षतानि चाऽवटे प्रक्षिप्य निखनेत् । 'डुण्डुभो' राजिलः । 'कुलीरः' कर्कटकः । कूर्मादीच पञ्चरत्नगर्भायो मुवर्णपान्यां निक्षिप्य स्थापयेत् । एवमन्यदपि प्रकृतोपयोगि कर्मारम्भात् पूर्वमेवा- सादयेत् । सर्वोपध्यः परिभाषायां दर्शिताः ।

·कृत्यकल्पतरौ
[२०
चतुरस्रं च परितो वृत्तं मध्ये सुशोभनम् ॥
वेद्याश्चोपरि तत्कृत्वा ग्रहान् लोकपतींस्तथा।
विन्यसेन्मन्त्रतः सर्वान् प्रतिदिक्षु विचक्षणः ॥
झपादीन् स्थापयेन्मध्ये वारुणं मन्त्रमाश्रितः।
ब्रह्माणं च शिवं विष्णु तत्रैच स्थापयेवुधः ।।
'झपादीन् मकरादीन् ।
..
विनायकं च विन्यस्य कमलामम्बिकां तथा ।
शान्त्यर्थं सर्वलोकानां भूतग्रामं न्यसेत्ततः॥
पुष्पभक्ष्यफलैर्युक्तमेवं कृत्वाऽधिवासयेत् ।
कुम्भांश्च रनगभांस्तान वासोभिरभिवेष्ट्य च ॥
:: पुष्पगन्धरलङ्कृत्य द्वारपालान समन्ततः ।
पठध्वमिति' तान् ब्रूयादाचार्यस्त्वभिपूजयेत् ॥
यहुचौ पूर्वतः स्थाप्यो दक्षिणेन यजुर्विदौ।
सामगौ पश्चिमे स्थाप्यो उत्तरेण त्वर्विणी ।।
उदङ्मुखो दक्षिणतो यजमान उपाविशेत् ।
यजध्यमिति तान याद्धोतकान पुनरेव च ॥
उत्कृष्टमन्त्रजप्येन तिष्ठध्यमिति जापकान् ।
एवमादिश्य तान् सर्वान् मयुज्यानि स मन्त्रचित् ।।
जुहुयाद्वारुणैर्मन्त्रैराज्यं च समिधस्तथा।
ऋत्विग्भिश्चैव होतब्या वारुणैरेच सर्वशः।
11.0., पजर्म
3 I.O., अपर्वणी
3 मा. p.020

·२८३ २०] दानकाण्डे कूपवापीतडागविधिः ग्रहेभ्यो विधिवद्धत्वा तथेन्द्रायेश्वराय च। मरुद्भयो लोकपालेभ्यो.विधिवद्विश्वकर्मणे ॥ रात्रिसूक्तं च रौद्रं च पावमानं सुमङ्गलम् । जपरन् पौरुपं सूक्तं पूर्वतो बहुचाः पृथक् ॥ 'रात्रिसूक्तं' "रात्री व्यख्यदायती" इति । 'रौद्रसूक्त' "इमा रुद्राये"त्यादि । 'पावमानं' "नृपे"त्यादि(?)। 'सुम- गलं सूक्तं' "कनिक्रदजनुप" मित्यादि । 'पौरुपं "सहस्र शीर्षे त्यादि। शानं रौद्रं च सौम्यं च कौष्माण्डं जातवेदसम् । सौरसूक्तं जपेरंस्ते दक्षिणेन यजुर्विदः॥ 'शाकं सूक्तं' "इन्द्रं वो विश्वतस्परी"त्यनुवाके "हुवे नुः शक"मिति शक्रलिङ्गकम् । 'रौद्रं सूक्तं' "इमा रुद्रायं स्थि रधन्वन” इति पट्टचः। 'सौम्यं सूक्तं' "सोमो धेनु"मिति पट्टचः। 'कोष्माण्डसूक्तं'.. "यदेवा देवहेडनमि" तिच- त्वारोऽनुवाकाः । 'जातवेदसं सूक्त' “यस्त्वा हृदा.कीरिणे": त्यनुवाकः। 'सौरसूक्तं' "सूर्यो देवी"मिति पट्टचः । एतानि सुक्तानि तैत्तिरीयाणां प्रसिद्धानि । वैराज पौरुपं सूक्तं सौपर्ण रुद्रसंहितम् । शैशवं पञ्चनिधनं गायत्रं ज्येष्ठसाम च ।। 1 हेमा. p. 930 र हेमा. p. 930, जुहुयात 3 Reproduced verbatim by हेमा. p. 930

·कृत्यकल्पतरी
२०
चतुरस्रं च परितो वृत्तं मध्ये सुशोभनम् ॥
वेद्याश्चोपरि तत्कृत्वा ग्रहान् लोकपतींस्तथा।
विन्यसेन्मन्त्रतः सर्वान् प्रतिदिक्षु विचक्षणः ॥
झपादीन् स्थापयेन्मध्ये वारुणं मन्त्रमाश्रितः।
ब्रह्माणं च शिवं विष्णुं तत्रैव स्थापयेवुधः ।।
'झपादीन्' मकरादीन् ।
विनायकं च विन्यस्य कमलामम्बिकां तथा!
शान्त्यर्थं सर्वलोकानां भूतग्रामं न्यसेत्ततः॥
पुष्पभक्ष्यफलैर्युक्तमेवं कृत्वाऽधिवासयेत् ।
कुम्भांश्च रनगभांस्तान वासोभिरभिवेष्ट्य च ॥
• पुष्पगन्धेरलङ्कृत्य द्वारपालान समन्ततः ।
पठध्वमिति' तान चूयादाचार्यस्त्वभिपूजयेत् ॥
यहृची पूर्वतः स्थाप्यौ दक्षिणेन यजुर्विदौ ।
सामगौ पश्चिमे स्थाप्यौ उत्तरेण त्वर्विणी ॥
उदङ्मुखो दक्षिणतो यजमान उपाविशेत् ।
यजध्वमिति तान् ब्रूयादातृकान पुनरेव च ॥
उत्कृष्टमन्त्रजप्येन तिष्ठध्वमिति जापकान् ।
एवमादिश्य तान सर्वान् प्रयुज्यानि स मन्त्रवित् ॥
जुहुयाद्वारुणैर्मन्नराज्यं च समिधस्तथा।
ऋत्विग्भिश्चैव होतव्या वारुणैरेव सर्वशः ।।
1I.D., यजर्ष
2 I. O., अपर्वको
3 हेमा. p. 920

·२८३ २०] दानकाण्डे फूपयापीतडागविधिः ग्रहेभ्यो विधिवधुत्वा तथेन्द्रायेश्वराय च । मरुद्भ्यो लोकपालेभ्यो विधिवद्विश्वकर्मणे ॥ रात्रिसूक्तं च रौद्रं च पायमानं सुमङ्गलम् । जपरन् पौरुपं सूक्तं पूर्वतो वहृचाः पृथक् ॥ 'रात्रिसूक्त “रात्री व्यख्यदायती" इति । 'रौद्रसूक्तं' "इमा रुद्राये"त्यादि। 'पावमानं "नृपे"त्यादि(?)। 'सुम- द्गलं सूक्तं' "कनिकदजनुप" मित्यादि । 'पौरुपं "सहस्रः शीर्ष"त्यादि। शाक रौद्रं च सौम्यं च कौमाण्डं जातवेदसम् । सौरसूक्तं जपेरंस्ते दक्षिणेन यजुर्विदः॥ 'शाकं सूक्तं "इन्द्रं वो विश्वतस्परी"त्यनुवाके हुवे.न: शम"मिति शालिगाकम् । 'रौद्रं सूक्तं "इमा रुद्रापं स्थि-- रधन्वन" इति पदृचः। 'सौम्यं सूक्तं' "सोमी धेनु"मिति पवृचः। 'कॉप्माण्डसूक्तं'.. "यदेवा देवहेडनमि" तिच- त्वारोऽनुयाकाः । 'जातवेदसं सूक्त' “यस्त्या इंदा.कीरिणे" स्पनुवाकः । 'सौरसूक्तं' "सुर्यो देवी"मिति पञ्चः । पतानि सूक्तानि तैत्तिरीयाणां प्रसिद्धानि'। पैराज पीरुपं सुक्तं सौपर्ण रुद्रसंहितम् । शैशवं पञ्चनिधनं गायत्रं ज्येष्ठसाम च ॥ ना. p.930 मा. p. 930, उसुमार 3_Reproduced vertakina byti.p. 930

·कृत्यकल्पतरौ
[२०
वामदेव्यं वृहत् सौम्यं रौरवं सरथन्तरम् ।
गवांवतं विकर्ण च रक्षोन्नं च यशस्तथा ।।
गायन्ति सामगा राजन् पश्चिमद्वारमाश्रिताः।
'वैराज "पिया साममिन्द्रे"ति प्रसिद्धम् । 'पौरुष
सूक्तं' “सहनशी"त्यत्रोत्पन्नम् । 'सौपर्णानि' "उद्वेर
विश्श्रुतामघ"मित्यत्र त्रीणि सामानि । 'रुद्रसंहिता' "सो
मो. राजान"मित्यादि प्रसिद्धा । शैशवं' "उच्चा ते जात
मन्धस' इति । 'पञ्चनिधनं वामदेव्य' "कया नश्चित्रे"
प्रसिद्धम् । 'गायत्रं "तत्सवितुरि"त्यादि । 'ज्येष्ठसामंत्री
णि आज्यदोहानि । 'वामदेव्यं' ग्रामगेयम् । 'बृहत् "त्वा
मिद्धि हवामह" इति प्रसिद्धम् । 'सौम्यं "सोमव्रतं सन्
पयांसी"ति। 'रौरवं "पुनानः सोमे"त्यत्र प्रसिद्धम् । 'रथ
तर "अभि त्वा शूर नोनुम" इत्यत्र मसिद्धम् । गवांबत
"तेमन्वतप्रथम"मिति द्वे सामनी। 'विकर्ण' "विभ्रार्डि'
त्यत्र प्रसिद्धम् । 'रक्षोप्नं "अग्नेयुक्तादी"त्यादि । 'यशः
"हदिन्द्राये" त्यत्र प्रसिद्धम् ॥
आथर्वणाश्चोत्तरतः शान्तिक पौष्टिकं तथा।
जपेरन्मनसा देवमाश्रिता वरुणं प्रभुम् ।।
पूर्वारभितो रात्रावैवं कृत्वाऽधिवासनम् ।
मृदमादाय कुम्भेषु प्रक्षिपेचत्वरात्तथा ॥
रोचनां च ससिद्धार्थान् गन्धान गुग्गुलमेव च ।
1 Reproduced verbatim by हेमा. p. 931
हेमा. p.931, मृदमानीय कुण्डे

·२०]
दानकाण्डे पचापतिडागविधि:
गजाश्वरथवल्मीकसझमहदगोकुलात् ।।
स्नपनं तस्य कर्तव्यं पञ्चभङ्गसमन्वितैः ।
पूर्तकर्तुमहामन्त्रैरेवं कृत्वा विधानतः ॥
'पञ्चभङ्गा
.
अश्वत्थोदुम्बरप्लक्षवटवेतसपल्लवाः'।
एवं क्षपां समुद्वाह्य विधियुक्तेन कर्मणा ॥
ततः प्रभाते विमले सजातेऽध शतं गवाम् ।
ब्राह्मणेभ्यः प्रदातव्यमष्टपष्टयऽधवा पुनः ।।
पञ्चाशद्वाऽथ पत्रिंशत् पञ्चविंशति वा पुनः ।
ततः साम्वत्सरैः प्रोक्ते शुद्ध लग्ने सुशोभने ।।
वेदशब्दैः सगान्धर्यायैश्च विविधैः शुभैः।
कनकालमृतां तत्र कृत्या गामवतारयेत् ।।
सामगाय च सा देया ब्राह्मणाय विशाम्पते ।
पात्रीमादाय सौवणी पञ्चरतसमन्विताम् ॥
ततो निक्षिप्य मकरं मत्स्यादीन् तांश्च सर्वशः।
धृतां चतुर्भिर्विप्रैस्तु वेदवेदाङ्गपारगैः॥
महानदीजलोपेतां दध्यक्षतविपिताम् ।
उत्तराभिमुखो न्युजं जलमध्ये तु कारयेत् ॥
आधणेन सान्ना च "पुनर्मा"मित्यूचेन च ।
"आपो हिंष्ठे"ति मन्त्रेण क्षिप्त्वाऽऽगत्य च मण्डपम् ।।
16. p.931, मास परा:

·कृत्यकल्पतरौ [२० 'आथर्वणं साम "शन्नो देवीरभिष्टय" इत्यत्र प्रसिद्ध- मरण्ये गेयम्। तथा '. पूजयित्वा सदस्यांस्तु पलिं दद्यात् समन्ततः। पुनर्दिनानि होतव्यं चत्वारि मुनिसत्तमाः॥ चतुर्थीकर्म कर्तव्यं देया तत्रापि शक्तितः। दक्षिणा राजशार्दूल वरुणं संस्मरंस्ततः ।। कृत्वा तु यज्ञपात्राणि यज्ञोपकरणानि च । ऋत्विग्भ्यस्तु समं दत्वा मण्डपं विभजेत् पुनः ।। हैमपात्री' च शय्यां च स्थापकाय निवेदयेत् । ततः सहस्रं विप्राणामथवाऽष्टशतं तथा ॥ भोजयेच यथाशक्त्या पञ्चाशद्वाऽथ विंशतिम् । एवमेव पुराणेषु तडागविधिरुच्यते । कृपवापीपु सर्वासु तथा पुष्करिणीपु च । एप एव विधिदृष्टः प्रतिष्ठासु तथैव च ।। मन्त्रतस्तु विशेषः स्यात् 'प्रासादोद्यानभूमिषु । अयं त्वशक्कावर्द्धन विधिदृष्टः स्वयंभुवा ॥ स्वल्पवेकाग्निवत् कार्यों वित्तशाव्याहते नृभिः । 1 L O., 49211 and Ani for atzi ; the two sets are wrongly joined. 2 I.0., आरामोद्यान 3 हेमा. p. 933, अयं च शकावर्धन 4I.O., शाब्यादिवर्जनः ·२८७ २०] दानकाण्डे कृपवापीतडागविधिः प्रावृट्काले स्थितं तोयमग्निष्टोमसमं स्मृतम् ॥ शरत्कालस्थितं यत्स्यात् तदुक्तफलदायकम् । वाजपेयातिरानाभ्यां हेमन्तशिशिरस्थितम् ॥ अश्वमेधसमं प्राहुर्वसन्तसमये स्थितम् । ग्रीष्मे च यत्स्थितं तोयं राजसूयाद्विशिष्यते ॥ एतान्महाराज विशेषधर्मान् करोति उप्मथ शुद्धबुद्धिः। स याति रुद्रालयमाशु पूतः कल्पाननेकान् दिवि मोदते च ॥ अनेकलोकान्' समहस्तपादान् भुक्त्वा परार्द्धद्वयमगानाभिः। सहैव विष्णोः परमं पदं यत् प्रामोति तद्यागरतेन भूयः ॥ यहृचगृह्यपरिशिष्टे अथाऽतो वारुणविधि वापीयज्ञं व्याख्यास्यामः । पुण्ये तिधिकरणे शुभे नक्षत्रे प्राची दिशमास्थाय प्राक्प्र- वणे उदक्पवणे वा उदकसमीपेऽग्निमुपसमाधाय पारणं चरु अपयित्वा, आज्यभागान्तं कृत्वा, चतसू आज्या- हुतीर्जुहुयात् “समुद्रज्येष्ठा" इति प्रत्यृचम् । ततो हविपा- ऽष्टाहुतीर्जुहुयात् “तत्त्वा यामि ब्रह्मणा वन्दमानः" इति . 1 हेमा. p. 933, अनेन लोग समस्त 2 bid, योगरलेन 3 हेमा. p. 936; उत्सर्गमयूरा (ed. Gujarathi Press) p.3 ·२८८ कृत्यकल्पतरौ [२० पञ्च । "त्वनो अग्ने वरुणस्य विद्वानि"ति द्वे। "इमं मे वरुण श्रुधी"ति च स्विष्टकृतं नवमम् । नव वै प्राणाः प्राणा वै आपः तस्मादापो नवभिर्जुहोति । मार्जनान्ते धेनुमवतारयेत् । अवतीर्यमाणामनुमन्त्रयेत्। 'इदं सलिलं पवित्रं कुरुष्वं शुद्धाः पूता अमृतास्सन्तु नित्यम् । भावयन्तो संर्वतीर्थाभिषिक्तं लोकालोकं तरते तीर्यते च ॥ इत्यनेन पुच्छाग्रे यजमानः स्वयं लग्नः आचार्येणा- न्वारब्ध उत्तीर्य "आपो अस्मान्मातरः शुन्धयन्त्वि"त्य- नयाऽपराजितायां दिश्युत्थापयेत् "सूयवसा हि भगवती भवतीह भूया" इति । यदि सा हिरोति “हिङ्कण्वती वसुमती वसूनामि"ति जपेत् । तां सचेलकण्ठां काश्चन- शृङ्गी ताम्रपृष्टी वृपप्रजा रौप्यखुरां कांस्योपदोहां विप्राय सामगाय दद्यात् इतरां वा। शक्त्या दक्षिणा आचा- र्याय देया। तत उत्सर्ग कुर्यात् । “देवपितृमनुष्याः प्रीयन्ता"मिति उत्सृजेत् इत्याह शौनकः। यजमानो ब्राह्मणान् भोजयित्वा स्वस्त्ययनं वाचयेत्। इति कूपयापतिडागविधिः॥

·२०]
.
दानकाण्डे द्वारीवन्धः
२८९
अथ द्वारीबन्धः
देवीपुराणे'
ब्रह्मोवाच
देव्यः शस्ताः सुरश्रेष्ठ सर्वकामप्रसाधिकाः।
तासां समुपभोगार्थ जलपात्राणि कारयेत् ॥
द्वारीवन्धादिकाः शक्र कूपशादयन्तकाः शुभाः।
ततः खातं तडागं तु विपाली "विश्वकी मता ॥
शोभाट्या दीर्घिका प्रोक्ता चतुरस्रा तु चापिका ।
कूपाः पादविहीनाश्च सपादास्तोरणान्विताः॥
संक्रमा पन्धवरणा सरन्ती मातृका मता।
गिरेरन्तर्गता द्वारी सस्फोटं हरकं तथा ।
चक्रमर्दः सचलको ह्यर्गला चेति चाऽन्तिमा ।
वज्रनागमधोगामी न सिध्यन्ति कदाचन ।।
हेलात्मा च तथा चक्रं सुखसाध्या प्रकीर्तिता।
उत्तमाधममध्याश्च स्वल्पबद्धा सुखग्रहा ॥
देोच्चबन्धगाथा तु साऽधमा परिकीर्तिता।
शतसाहस्रपर्यन्ता द्विदण्डाप्टद्विदण्डिका ॥
1 हेमा. pp 919-924 ff
3 हेमा. p. 919, पुप्परिण्यन्तकाः
3 bid, तलसात
1 Ibid, 411221
5 mid, शक सारन्धरणा शिरन्ती शिष्टिका मता

·२९०
[૨૦
कृत्यकल्पतरौ
द्वारी श्रेष्ठाऽधमा तात पहुयन्धा च या भवेत् ।
सिकतापकसच्छिद्रां समजां परिवर्जयेत् ।।
शुभाहे दीर्घविस्तारं मित्वा यन्धं समाचरेत् ।
त्रिपश्चाप्टकपर्यन्तः श्रेष्ठो पन्धः प्रकीर्तितः॥
शतद्वयं शुभा पाली कराणां सप्तधाऽधमा ।
विस्तारः कथितः शास्त्रे पालीयन्धस्य पण्डितः ।।
प्राकारकूटनलिकापुटकापृष्ठसञ्चयम् ।
पृष्ठमने' भवेद्वन्धमर्द्धचन्द्रं सकम्पलम् ।
भ्रूजिहा ललने शफमास्थानं तोयसङ्गमम् ।
पापाणघटितं यदुमघटं पिल्वकाष्ठजम् ।।
शिलास्तम्भनियद्धन्तु पृथुविस्तीर्णसशितम् ।
वनसन्धानसंयोगं समं वा दान्तकं परम् ।।
यथाकालसहं विद्वान् कुक्षिघातं तु कारयेत् ।
न मध्याहदये खातं कम्पले वापि दापयेत् ॥
महादोपफरं तत्तु द्वारीफर्तुपमदम् ।
प्रयतः फुटने कार्यो मृत्तिकाकूर्पनादिके ।।
नलिफासु' प्रदातव्यं लोहं मुसलपतिम् ।
समाप्तिपर्ययं पावत् उपलान् खातगेन्नृप ।
अन्यथा न भपेदाता मापदापरी भवेत् ।
पाली तस्मादुरदां कुर्यादप्रपद्यां न पहिताम् ।।
12-920 मार्च
RI, भूEER
3.A.S.M.Patrioमा
11.0.,

·२९१
२०]
दानकाण्डे द्वारीवन्धः
कूर्मवृपभमत्स्यादिहेमं चाऽऽदौ विनिक्षिपेत् ।
प्रारम्भेऽस्या महापूजा सेनकादिपु' कारयेत् ॥
वारुणं नागदेवं तु योगमन्त्रजपं सदा ।
आनिष्पत्ति तु कर्तव्यं अन्यथा भयदं भवेत् ।।
कर्तृ राष्ट्रे जले शक द्वारी च न दृढा भवेत् ।
दृढार्थं प्रतिरूपाणि तदा लिङ्गं विनायकम् ।।
शक्तिपूर्वाणि कुर्वीत महालक्ष्मीर्यथा पुरे ।
शुभदा भवने लोके "नत्वा तोयं शिवं तथा ॥
आरामं तोरणं वापी कूपं वा समहोरगम् ।
द्वारीबन्धेपु कर्तव्यमुत्सर्गे गोप्रदानिकम् ॥
गोसहस्रं शुभं देयं महीं हेम च दक्षिणाम् ।
श्येनकं नागयज्ञं च द्वारीवन्धे सदा शुभम् ॥
चतुस्तोरणसंयुक्तं पताकादिविभूषितम् ।
उत्सर्ग विहितं द्वार्यामन्यथा शतशोकदम् ॥
शकटेन बलियः "पशुघातपुरस्सरम् ।
स्फुरन्तं नागहृदयं मन्त्रं तत्र प्रयोजयेत् ॥
सम्पूर्ण जायते सर्व न्यूनाधिककृतं च यत् ।
1 I. O., सेनकादिषु ; हेमा. p. 921 has श्येनकादिषुः
2 हेमा. p. 921, जने for जले
3 हेमा. p. 921, दृष्टार्थ for दृढार्थ
4 हेमा. p. 921, तदा तोय; I. O., नत्वा तोर्य Udaipur Ms.
has नन्दातोय
6 हेमा. p. 921, न शुभोदकम्
6 हेमा. p. 921, पशुपात

·२९२
[२०
अंत्यकल्पतरी
फलं च हयमेधस्य यत्कृतस्य भवेदिह ।।
समग्रं तद्भवेत्तस्य द्वारीवन्धे कृते सति ।
इह कीर्तिः शुभं सर्व विशत्रुश्च भवेन्नृप ॥
द्वारीयन्धेन कारो नन्दन्ति प्रजया सह ।
तडागं नलकोपेतं परीवाहसमन्वितम् ॥
देवतारामसंयुक्तं सर्वकाममदायकम् ।
द्वारीयन्धे तु विस्तीर्णे परीवाहास्तथा शुभाः ॥
अन्यथा न भवेच्छक दृढत्वं पालिवन्धने ।
मध्ये पाल्यास्सुविन्यासं जलमार्ग जलावहम् ॥
शैलं पकष्टकं वाऽपि कार्य क्रीडाय भूभृताम् ।
शालीक्षुरोपणे कुनिलकं शोभनं तथा ॥
सोपानपालिका कार्या विस्तीर्णा स्नानभोजने ।
शोभाधिक्येन संयुक्ता ऊर्द्ध कार्या यथाविधि ॥
बन्धष्ठे दृढो बन्धः कार्यः कालसहस्तथा ।
एवं पुण्यमवाप्नोति स्थैर्य कालवशात्कृते ॥
वाजिमेधः क्रतुर्यद्वत्सोऽपि पुण्यप्रदो भवेत् ।
द्वारीपन्धस्तथा तात पुण्यदो जायते नृणाम् ॥
पुण्यात्संसिध्यते तत्र नन्दादीनां निवेशनात् ।
जयन्त्यादितडागानि अष्टौ पापहराणि च ॥
तेपु द्वारी भवेच्छ्रेष्ठा देवारामसमन्विता।
कूपवापीजलोपेता पुत्रायु कीर्तिदा सदा ।।
--
1 हेमा. p. 921, लभते
2 bid, परिदाहश्शुभस्सदा

·२९३
दानकाण्डे द्वारीयन्धः
सा परिग्रहसंस्थानं भूपते मकल्पिता। :
पुरपत्तनदेवानां सिद्ध्यर्थं जायते शुभा ॥
सरित् सिद्धालयः शैलैया नक्रान्ता' वसुन्धरा ।
सौभाग्यं द्वारियन्धस्य जलचेष्टाष्टकम्बला ॥
पितृदेवमनुष्याणां तज्जलं त्वभिनन्दितम् ।
पावनं जायते शन अन्यथा निष्फलं भवेत् ॥
अनुत्सृष्टं तु द्वारीपु अपेयं सलिलं भवेत् ।
तस्माचोत्सर्गितं पेयं वर्षासूत्सर्जनं शुभम् ॥
तडागाश्चोत्तरे संस्था ऐशान्यां पूर्वगाऽपि वा।
दक्षिणे चैव लिङ्गं तु शिवा स्याच्छुभदा सदा ॥
पश्चिमे शुभगा नाम वायव्योत्तरतस्तथा ।
न कुर्युर्याम्ये नैऋत्यामाग्नेय्यां च शुभार्थिना ॥
प्रदक्षिणेन पूर्वस्यां रोपितव्यं सदा शुभम् ।
अन्यथा कलहोद्वेगं मृत्यु वा लभते कृती॥
तस्माद्राज्यायुःशुभदं पुत्रसन्ततिवर्द्धनम् ।
पश्चिमोत्तरपूर्वण आरामं जायते कृतम् ॥
द्वारीवन्धं शिवोपेतं शक्तिभिर्नायकैर्युतम् ।
तदा पजलारामभूपितं सर्वकामदम् ॥
एवंविधं पुरोपेतं "ब्रामकुड्यभधान्वितम् ।
1 हेमा. p. 922, विष्णुकान्ता
२ हेमा. p. 922, अनुत्सर्गितद्वारीपु
3 हेमा. p. 922, तत्पूर्वाचोत्तरे
4 हेमा. p. 923, ब्रह्मसूर्यान्तकान्वितम् ; I. O., ब्रह्मास्यमयाऽन्वितम् ।
Udaipur Ms., ब्रह्मपुर्यामयाऽन्वितम्

·२९५
कृत्यकल्पतरी
कुर्याद्यः सुरशार्दूल स लभेदीप्सितं फलम् ।।
इह कीर्ति शुभान पुत्रान् परत्र परमां गतिम् ।
द्वारीवन्धात्फलं ब्रह्मन् हयमेधफलं लभेत् ॥
समस्तपातकोच्छित्तिः कृते भवति देववत् ।
तस्मान्नृपेण कर्तव्यं विधिना द्वारिगं जलम् ॥
समस्तशास्त्रदृष्टेन कर्मणा सफलं भवेत् ।
श्येनकादेस्तथा पूजा नागाङ्कहृदयं जपेत् ॥
द्वारीवन्धस्य सिद्ध्यर्थमन्यथा न भवेत् कृतम् ।
यतः पुण्यैस्तु संसिध्येत् द्वारीवन्धः सुरोत्तम ॥
अतः पुण्यविधिः कार्यों जपहोमव्रतादिकः ।
दशौरगोकसं कार्य शिवस्यादेशतः शुभम् ॥
नागानां द्वारिसिद्ध्यर्थ नन्दाकूपं कृतं भवेत् ।
महापुण्या भवेद्वारी किन्तु सन्देहसाधना ॥
कृता विशीर्यते कालात्तस्मात्कार्या सदा दृढा ।
द्वेषं पश्चिमयाम्यस्थं तत्कर्तुत्युदं भवेत् ॥
जयं पश्चिमपूर्वेण रतिपुत्रधनप्रदम् ।
याम्यसौम्यगतं दण्डं पत्नीधनविनाशनम् ॥
यक्षं वारुणगं भद्रराज्यायुः पुत्रदं यलम् ।
पूर्वोत्तरगतं देयं सुखदं धनदं मतम् ।।
I हेमा. p. 923, हयमेधसमें भवेत
9 hid, समन् शानदष्टेन
3 हेमा. p. 923, वर्हि अपुण्या मवेदारो
Ibid, शय्यायुः
। हेमा. p. 923, मfor

·२०]
२९५
दानकाण्डे द्वारीवन्धः
पश्चिमे सङ्गतं नन्दं नन्दनं कोशवर्द्धनम्।
जलवायुगतं हैमं हेमदं च भवेदनम् ॥
रक्षोवायुगतं काकानुच्चाटं कुरुते धनम् ।
अग्निवायुगतं दाहं दहनं कीर्तिवर्द्धनम् ॥
ईशदाहगतं पापं धनतापकरं तथा ।
वायुदाहगतं तेजो रत्नहेमगजापहम् ।।
एवं लक्षणमाश्रित्य कर्तव्याऽऽरामवाटिका।
शुभावहा सदा कर्तृ राज्यायुःसुखकीर्तिदा ॥
वैपरीत्ये सदा लोकेऽधनं कर्तुर्भयावहम् ।
नृप राष्ट्रे जले दोपान हन्याद्विधिना शुभम् ॥
सरुद्रां कारयेद्वारी गणनाथसमन्विताम् ।
जयं च विजयं कार्य सुष्टु कुर्यात् "कुलाष्टकम् ॥
नागाख्यं हृदयं जप्त्वा प्रस्फुरत्स्थापने शुभम् ।
श्यनाः शिवादिदेव्यश्च तर्पितव्या जलस्रजैः॥
वस्त्रैर्नानाविधैर्गन्धैः फलधूपगणादिभिः।
कार्यो महोत्सवो द्वार्या पालीवन्धहढार्थिभिः॥
1 Tia. p. 924 पश्चिमे संगतं मन्दं धनकोशविवर्धनम् : a variant
नन्दनं कोशवर्दन is also noted.
9 हेमा. p.921, वारुणिर्क
3 Ibid, देशदाहगत
4 Ibid, सुतवित्तदा
6 Ibid, मदावहम्
6 हेमा. p. 924, सराष्ट्रकम्
7 Vid, सेनाविवाहदेव्यय तर्पितन्याः पयोनतैः

·कृत्यकल्पतरौ
[२०
दानं देयं सदा शक नृपराष्ट्रसुखावहम् ।
गोदानं भूमिदानं च कन्यादानं सुरोत्तम ॥
द्वारीवन्धे प्रदातव्यं एक कोटिगुणं भवेत् ।
गोमेधे नरमेधे च हयमेधे तथा मखे ॥
पुण्यं यजायते शक द्वारीवन्धे ततोऽधिकम् ।
वापीकूपतडागानि देवतायतनानि च ।।
एतानि पूर्तधर्मेपु शुभानि फलदानि च ।
दीनान्धमूकभीरूणां दानं देयं यथाविधि।
एक कोटिगुणं पुण्यं जायते नात्र संशयः।
एतत्ते कधितं शक्र द्वारीवन्धस्य यत्फलम् ॥
प्रादुर्भावं तु देवीनां क्षेपान्माहात्म्यकीर्तितम् ।
शिवदूतास्तथा सम्यक् प्रादुर्भावं च लक्षणम् ।।
यः शृणोति नरः सम्यक् सर्वपुण्यफलं लभेत् ।
कृपारामतडागादि प्रपाद्यग्निप्रतिश्रयम् ॥
सर्वेशाधिष्ठितं वत्स अनन्तफलदायकम् ।
यः कुर्याद्वारिवन्धानां तडागानां शतं तथा ।
सर्वेश्वरजलं कृत्वा लभेत् पुण्यं ततोऽधिकम् ।
शिवसूर्यहरिब्रह्मसंयुक्तं सर्वकामदम् ॥
आद्या मूर्तिः परा ध्येया व्यापिनी मन्त्रतन्त्रगा।
1 हेमा. p. 924 has tro lines, which aro missed by the
text:
गजाधरलदान च अपदान प्रयलतः।
द्वारीवन्धेषु दातव्यं सर्व कोरिगुणं भवेत् ॥
I.O., and हेना. p. 925 hare समंगलम् for च लक्षणम्

·२०]
दानकाण्ड द्वारीवन्धः
सर्वेशं सर्वदेवत्यं ब्रह्माद्यैः परिवारितम् ॥
स्थापितं जायते शक सर्वाघभयनाशनम् । .
तथा
विजनं नैव कर्तव्यं मठारामविवर्जितम् ।
सर्वेशं विप्नदं कर्तुं नृपलोकभयापदम् ॥
तस्माच्चाऽऽदौ जलं कार्यमारामं वाटिका तथा ।
मठं देवालयं पश्चाद्याभ्यरक्षोगतं शुभम् ॥
कूपारामं यथाशस्तं कर्तुलोंके प्रजायते।
तथा कुर्यात् सुरश्रेष्ठ यथा शोभा दृढा भवेत् ॥
पूर्वामाश्रित्य कर्तव्यं तस्योत्तरपदेऽपि वा।
न पूर्वात् व्यत्ययं कुर्यान्मठं देवालयं गृहात् ।।
कृतं भयप्रदं लोके यथा रक्षोग्निगं* जलम् ।
वायव्यं चाऽपि देवस्य भयदं भवने कृतम् ॥
कूपं पञ्चकरादूचं यावद्वंशं तदुद्भवम् ।
वापी दण्डद्वयादृध्वं दशवंशा नृपोत्तमैः॥
कर्तव्या सर्वधोत्तारा द्विनिश्चैकपथाऽधया ।
1 हेमा. p. 915
हेमा. p. 916, उत्तरपपेऽपि
3 Ibid, पूर्वम्पत्य
of Nid, Tischorst
51.0., पार
6 मा. p. 916, सम्मान ; and दशगांर for दबंगः
३८

·२९८
कृत्यकल्पतरी
[२०
विन्यासं भद्रक 'चान्पैर्वृत्ता वाचयता तथा।।
श्यना वा चाऽर्द्धचन्द्रा वा धनुपा च शिवांकृती।
कर्तव्या 'द्रव्यकारा तु गोपया सर्वकामदा॥
वेदाप्टमध्यगोत्सारा करसाद्धा यथा भवेत् ।
कूपो वा शैलयष्टी वा देया नेमी तथा दृढा ।।
भवने काठपापाणमृद्धपीठसमुच्छ्रया।
सुपद्धतोरणोपेता गणनाधगृहान्विता ॥
याऽधो क्षीणा भवेद्वापी नृपादीनां शुभावहा ।
नागयक्षगृहेर्दव्या भूषिता फ्रीडनाकुला ॥
वापी भद्रा सुरश्रेष्ठ सर्वकाममदा नृणाम् ।
पक्षाश्रिता' यधाकान्ता विजया मगला तथा।।
प्रपायोक्त्री भवेद्वापी नृपादीनां शुभावहा ।
वृत्तायताश्चतुवावा वाप्पः साधारणा मताः॥
शेपाः काम्याधिकारेण कृपो वृत्तः सुखापहः ।
प्रतिपादकरैर्दया उत्साराथाजुलैः शुभाः ॥
न देयादधिकं कृपं कुर्याच्छमा कदाचन ।
तथा
सप्त गङ्गा हि परदा शुलोचतफरं परम् ।
पाम्ये फल्पतम्या यामतस्तु जनादनः॥
मा. p. 910, UTTON पारणा
21.0., मुरारी"
3वा.p.010.मष
I.O.,मseum

·२९९
२०]
दानकाण्डे द्वारविन्धः
सूर्यश्वाऽभ्रस्फुरत्तेजाः पादान्तस्थित ऊर्द्धगः ।
सुरूपाकृतिभागस्थं कृत्वा जलपति हरिम, ॥
तदा पापेन सन्त्यक्तो दिवं भोक्ष्यति चाऽमृतम् ।
तच रूपं सुरेन्द्राद्या नागा यक्षा ग्रहोरगाः ।।
पूजयन्तो भविष्यन्ति विगतश्च(१)गदा नराः ।
प्रासादमण्डपगृहे मठे चिनशिलातले ॥
मण्डपे पदृशालायां सर्वेशं पूजयन्ति ये।
सारामं तु जलोपेतं मठं 'भूमिद्वयोच्छ्रितम् ।।
शान्तिधामाग्निव्याख्यान विद्याकोशजपादिभिः।
युक्तं देवाय दातव्यं सर्वकामप्रदायकम् ॥
महापापवियोगादि शमनं भूमलापहम् ।
राज्यायुःशुभसौभाग्यवर्द्धन कीर्तिवर्द्धनम् ।।
तथा
विजलं नैव कुर्वात मठारामविवर्जितम् ।
सर्वशं विपदं कर्त्तनृपलोकभयप्रदम् ॥
तथा
देवायतनकोटिं यः कुर्याद्वमाण्डभूपणम् ।
एकं सर्वेश्वरं राम कृतं तस्याऽधिकं फलम् ॥
गङ्गोदकेन यत् पुण्यं स्नापनात् परिकीर्तितम् ।
तत्पुण्यं तेजलैः स्नाप्य तदेशानगतैल मेत् ॥
इति द्वारीपन्धः॥
1 I.O., भूमिप्रपोधिवम्
10., मासादिरोगादि

·२१ अथ वृक्षप्रतिष्टा तत्र देवीपुराणे' ब्रह्मोवाच अनूपे सजले स्थाने पुमान् देवेऽथ वा जले। आरामं रोपयेत् प्राज्ञो विधिदृष्टेन कर्मणा।। 'अनू' अतिस्निग्धे । 'सजले' जलाशयसहिते । कालं देश तथा पात्रं वीजं बीजक्रियाविधिः। तथा फलमसंसृष्टमेवमारोपितं भवेत् ।। फलपुष्पविशुद्धस्य विशुद्ध सर्वसंस्कृतम् । धर्मकामार्थमोक्षादिसाधने हन्यतेऽन्यथा ।। विधिव्यत्ययवीजादिभूपिते भूपरिग्रहे। कूलादिभिः सुरश्रेष्ठ यजमानो विनश्यति ।। 'पात्रं' बीजवापे य आचार्यः। 'बीजक्रियाविधि:' अकु- रजननसमर्थचीजकरणप्रकारः। 'विधिव्यत्ययः' विधेरन्य- थाकरणम् । 'कूलादिभिः' नदीकूलादिभिः। 1 हेमा p. 950 2 lbid, oxplanation reproduced. 3 Reproduced by हेमा. p. 950, with the exception of the last clause.

·२१]
दानकापडे वृक्षप्रतिष्टाः
आराम सहकाराद्यैर्न शुद्धं कारयेत् कचित् ।
चिताज्वलनसंलग्ने चितिवल्मीकदूपिते ॥
सहकारवनं कृत्वा याति कर्ता यमालयम् ।
गृहात् पुरोऽथवा तात स्थिते संरोपिते तथा॥
प्रतिपार्य' भवेत्तन्न छिन्ध्याद्वा हितमिच्छता ।
अश्वत्धवटप्लक्षादि औदुम्बयों विदिस्थिताः॥
जगतो भयदा यस्मात्तस्मात्तांश्छेदयेत्पुरे ।
रोपयेद्विल्ववीराम्रकपित्थकपिलार्जुनान् ।।
दाडिमी वीजपूरं च उदगाद्या द्रुमाः
प्लक्षाः भाच्यां सदा रोप्याः शाकासनसधन्वनाः ॥
कदम्या वायवे तालो पिल्वाशोको तु सर्वगी।
मयन्दी माधवी रम्भाः क्रीडास्थाने निवेशयेत् ॥
'वीरो' भल्लातकवृक्षः। 'कपिला' शिशपा। कपि-
त्या प्रसिद्धः दाडिमी च । 'असनो' बीजकः। 'वायव्ये'
वायुदिग्भागे।
पुरे।
जातीनपालिकाकुन्दतगरागन्धमल्लिकाः ।
शुभाय कधितास्तात व्यत्ययायदा यतः ॥
पूर्वण सुसमारामं प्रोक्तं चोत्तरतोऽधया।
11.0., and हेमा. p. 951, प्रतिपक्षम्
हेना. p. 915, मुने for पुरे
3 Dil, परे
A.S.B., स्टापनपन्यनाः; हेमा. p.915, रामसनयधन्यता:
5 Reproduced by मा. p. 351

·३०२
मृत्यकल्पतरी
[२१
पश्चिमे धनदं प्रोक्तं वायव्यां कीर्तिवर्द्धनम् ॥
न कुर्युर्याम्यनत्ये आग्नेये च शुभार्थिनः ।
अन्यथा कलहोद्वेगं मृत्यु वा लभते कृती ।।
तस्माद्राज्यायुःशुभदं पुत्रसन्ततिवर्द्धनम् ।
पश्चिमोत्तरपूर्वेण आरामं जायते शुभम् ॥
अथवाऽऽरामजान दोपान् चामुण्डी शमयेत् कृतान् ।
महाभयं महालक्ष्मीग्रहकृत्यां तथोत्थिताम् ॥
'ग्रहकृत्यां' ग्रहपीडाम् ।
पुष्पपत्रफलानां च रजोवेणुसमाः समाः।
की देवसभावासं विधौ यात्यविधावधः ।।
इत्यारामप्रतिष्ठा ।।
अथ वृक्षरोपणविधिः
3
तथा
एवं यथोदितां भूमिं शुद्धां प्लवसमाहिताम् ।
परिगृह्य यजेद्देवं धनपालं शिखिध्वजम् ॥
सोमं च नागराजं च ततः कुर्यात्परिग्रहम् ।
11.0., and हेमा. p. 951, कृतम्
AA.S. B., चामुण्डा शमयेत्तदा
3 हेमा. p. 952 ( from देवीपुराण)
4 Tbid, यथा देव वनमाले

·२१]
दानकारडे वृक्षरोपणविधिः
यद्वीज मन्त्ररहितं गर्भाधानादिवर्जितम् ॥
वापितं सहकारादि यही मन्त्रवर्जितम् ।
तजातं वाऽपकाराय तथा जायेत वैकृतम् ॥
'शङ्करायेति मन्त्रेण 'इन्द्र एही ति मन्त्रितम् ।
त्र्यम्बकेन तु राजेन्द्र बीजं भवति शोभनम् ॥
अविधी कूपवाप्यादिखननोत्सरणं च यत् ।
कुर्वन्ति सहकारादिरोपणं च नराधमाः ॥
फलं तेपां लभन्ते न इह चाऽन्ते ह्यधोगतिः।
ये शूद्राः शविधिना कुर्वन्ति च न रोपणम् ॥
ते आत्मनृपलोकानां महासंशयकारकाः।
कूपारामतडागादि प्रपावापीप्रतिश्रयम् ।।
सर्वेशाधिष्ठितं वत्स ह्यनन्तफलदायकम् ।
वृक्षान् पञ्च समारोप्य शिवधाम प्रपद्यते ॥
ये च पापा दुराचाराः श्रीतरुच्छेदकारिणः ।
तेऽप्यवीच्यादिनरके पच्यन्ते ब्रह्मणो दिनम् ॥
मृतास्ते जीवमानास्तु ब्रह्मनाः कीर्तिता भुवि ।
तस्मिन् देशे भयं नित्यं राजानो न चिरायुपः॥
न च नन्दत्ययं लोको यत्र श्रीवृक्षच्छेदनम् ॥
नन्दिपुराणे
क्रीडारामं तु यः कुर्यादुद्यानं पुष्पसङ्कुलम् ।
1 हेमा. p. 952, इत्थं नु पञ्चमन्त्रवित्
2 हेमा. p.952, येऽशुद्धः शुद्धविधिना
3 हेमा. p. 947

·३०४
कृत्यकल्पतरौ
[२१
तोयाश्रयसमायुक्तं गुप्तं फलसमृद्धिमत् ॥
स गच्छेच्छङ्करपुरं वसेत्तत्र युगत्रयम् ।
मार्गे वृक्षन्तु यो दद्यात्छायाविटपसङ्कुलम् ॥
स कल्पतरुखपडेपु महेन्द्रोद्यानवेश्मसु ।
विनोद्यन्तेऽप्सरोवृन्दैववच युगायुगम् ॥
फलवृक्षं तु यो दद्याद्धर्ममुद्दिश्य मानवः ।
स सर्वकामतृप्तात्मा गच्छेत्वरुणमन्दिरम् ॥
स्कन्दपुराणे
यस्तु वृक्षं प्रकुरुते छायापुष्पफलोपगम् ।
पथि 'दद्यान्नरः सोऽपि सन्तारयति वै पितॄन् ।
तथैव दद्याद्विप्रेभ्यो निष्क्रीणाति च तत्पुनः ।
यावत्पुष्पाणि च फलान्युपभुञ्जन्ति देहिनः ॥
तावद्युगसहस्राणि सन्तारयति वै पितॄन् ॥
महाभारते
स्थावराणां च भूतानां जातयः पट् प्रकीर्तिताः।
वृक्षगुल्मलतावल्यस्त्वकसारास्तृणजातयः॥
1 हेमा. p. 9-10
2 Ibid, p. 941, सकुल्यास्तपसण्डेषु
3 Ibid, युगायुदम्
4 हेमा. p.910
6 हेमा. p 940, दिव्ये नरः पापात्
6 हेमा. p. 937
7 हेमाद्रि has जातयः; Udaipur Ms. reads जायते

·२१]
दानकाण्डे वृक्षरोपणविधिः
एतास्तु जात्या वृक्षाणां तथाऽरोपे गुणास्त्विमे ।
कीर्तिश्च मानुपे लोके प्रेत्य चैव शुभं फलम् ।।
अतीतानागतौ चोभी पितृवंशी च भावयेत् ।
तारयेवृक्षरोपी च तस्माद् वृक्षान् परोपयेत्' ।
मत्स्यपुराणे
सूत उवाच
पादपानां विधि वक्ष्ये तथैवोद्यानभूमिपु।
तडागविधिवत् सर्वमासाद्य जगतीश्वरः ।।
ऋत्विमण्डपसम्भारमाचार्यश्चापि तादृशः।
पूजयेद्राह्मणांस्तद्वत् हेमवस्त्रानुलेपनैः ॥
सर्वोपध्युदकैः सिक्तान पिष्टालक्तविभूपितान् ।
वृक्षान् माल्यैरलङ्कृत्य वासोभिरभिवेष्टयेत् ॥
सूच्या सौवर्णया कार्यं सर्वेषां कर्णवेधनम् ।
अञ्जनं चापि दातव्यं तद्वद्धमशलाकया ।।
फलानि सप्त चाऽष्टौ वा कालधौतानि कारयेत् ।
प्रत्येकं सर्ववृक्षाणां वेद्यां तान् न्यवेशयेत् ॥
धूपोऽत्र गुग्गुलु श्रेष्ठः ताम्रापारलतान् ।
सप्त धान्यान् तिलान् कृत्वा वस्नगन्धानुलेपनैः॥
1 हेमा. p. 937_has four further klokas from महाभारत
here.
2 हेमा. p. 953
3 Udaipur Ms. has a big gap here, which is filled by
I. O., A. S. B. and Hemūdri.

·३०६
कृत्यकल्पतरौ
[२१
कुम्भान् सर्वेषु वृक्षेपु स्थापयित्या नरेश्वरः।
सहिरण्यांस्त्वशेपास्तान् कृत्वा वलिनिवेदनम् ।।
स यायल्लोकपालानां' इन्द्रादीनां विधानतः।
वनस्पतेश्च विद्वद्भिोमः कार्यो द्विजातिभिः॥.
ततः शुक्लाम्बरधरः सौवर्णकृतभूपणः ।
सकांस्यदोहां सौवर्णशृङ्गाभ्यामतिशालिनीम् ॥
पयस्विनी वृक्षमध्यात् उत्सृजेत्तामुदङ्मुवीम् ।
ततोऽभिपेकमन्त्रेण वायमङ्गलगीतकैः ।।
भाग्यजुःसाममन्त्रैश्च वारुणैरभितस्तथा ।
तैरेव कुम्भैः लपनं कुर्युमिणपुङ्गवाः ।।
स्लातः शुक्लाम्यरधरो यजमानोऽपि पूजयेत् ।
गोभिर्विभवतः सर्वान् ऋत्विजस्तान् समाहितः ।।
हेमसूत्रैः सकटकैरगुलीयैः पवित्रकैः।
वासोभिः शयनीयैश्च तथा प्रस्तरपादुकैः ।।
क्षीराभिपेचनं दगुर्याचदिनचतुष्टपम् ।
होमय सर्पिपा कार्यों यवैः कृष्णतिलस्तथा ॥
पलाशसमिधदशस्ताः चतुडल्लि तपोत्सयः।
दक्षिणा च पुनस्तद्वत् देया तमाऽपि शक्तिः।।
यपदिष्टतम फिभित् तचत् फुर्यादमत्सरः।
आचार्य द्विगुणं दत्वा मणिपत्य विवर्जयेत् ।।
अनेन विधिना यस्तु पुर्यात् प्राणोत्सय युधः ।
सान् कामानयामोति पदं पाऊनन्पमश्नुते ॥
1.033,

·२१]
३०७
दानकाण्डे वृक्षरोपणविधिः
यश्चैकमपि राजेन्द्र वृक्षं संस्थापयेन्नरः।
सोऽपि खर्गे वसेद्राजन् .यावदिन्द्रायुतत्रयम् ॥.. .
भूतांश्च भव्यान् मनुजान् तारयेद्रोमसम्मितान् ।
परमां सिद्धिमानोति पुनरावृत्तिदुर्लभाम् ।।
पद्मपुराणे
अपुत्रस्य च पुत्रत्वं पादपा इह कुर्वते ।
यच्छन्ति रोपकेभ्यस्ते सत्ती तर्पणादिकम् ॥
यत्नेनाऽपि च राजेन्द्र पिप्पलारोपणं कुरु ।
स तु पुत्रसहस्राणां एक एव करिष्यति ॥
'पुनसहस्राणां' कर्त्तव्यमिति शेपः ।
धनी चाश्वत्थवृक्षेण ह्यशोकः शोकनाशकः ।
प्लक्षो यज्ञप्रदः प्रोक्तः चिश्चा चाऽऽयुम्पदा स्मृता ॥
जम्बुकी कन्यदा प्रोक्ता भार्यादा दाडिमी तथा।
अरणू रोगनाशाय पलाशो ब्रह्मदस्तथा ॥
प्रेतत्वं जायते पुंसो रोपयेयो विभीतकम् ।
अकोले कुलवृद्धिः स्यात् खदिरे चाऽप्यरोगता ॥
निम्बपरोपको यस्तु तस्य तुष्टो दिवाकरः ।
श्रीवृक्षे शङ्करो देवः पादलायां तु पार्वती ॥
1 हेमा. p.938
2 हेमा. p. 938 explains : सत्तीर्थे पुत्रकृतं तर्पणादि तृप्यादिजन्य फलं
रोपकस्य प्रयच्छन्ति इत्यर्थः।
3 Reproduced by हेमा. p. 938
4 हेमा. p.938, अरल

·[२१
: कृत्यकल्पतरौ
शिंशपायामप्सरसः कुन्दे गन्धर्वसत्तमाः।
तिन्तिलीकं दासवर्गः वकुलो दस्युदः तथा ॥
'श्रीवृक्षो बिल्वः । 'तिन्तिलका' अम्लवृक्षः।
पुण्यस्त्रीदायकश्चैव चन्दनः पनसस्तथा।
सौभाग्यदः चम्पकश्च करीरः पारदारिकः ।।
अपत्यनाशदस्तालो नादेयः कुलवर्द्धनः।
घहुभार्या नारिकेली द्राक्षा सर्वाङ्गसुन्दरी ॥
रतिप्रदा तथा केली मोचकी शत्रुनाशिनी ॥
'मोचकी' शाल्मलि।
इत्यादयः तथाऽन्ये च ये नोक्तास्तेऽपि दायकाः।
प्रतिष्ठान्ते गमिष्यन्ति ये नरा वृक्षदायकाः॥
नन्दिपुराणे
तरुपुग्नं तु यः कुर्याद्विधिवद्वहिसन्निधौ।
स महापातकैर्मुक्तः समुद्धृत्य कुलत्रयम् ।।
नरकेभ्यो नरो याति प्रजापतिपुरं शुभम् ॥
स्कन्दपुराणे'
महादेवो महादेवी इदं वचनमब्रवीत् ।
शृणुष्व येन विधिना गृह्यतेऽचनिजः सुतः॥
'अवनिजों' वृक्षः।
1 हेमा. p. 955
9 Ibud; &#1. supplics the first fivo lincs of the passago

·३०९
२१]
दानकाण्डे वृक्षरोपणविधिः
सुपुत्रार्थ भूमिरुहं ग्रहीष्यामीति पार्वति।
सोपवासा भवेन्नारी शुचिवृत्ता शुचिव्रता ॥
ततश्चैव सहस्रांशावस्तशृङ्गगते रवी।
विमानामन्त्रयेद्रात्री पावनान् वेदवादिनः॥
विमानामन्त्रयित्वा तु शुचिवस्त्रा शुचिव्रता ।
शयीत सनमस्कारा सदर्भा भूमिमाश्रिता ॥
गमयित्वा तथा रात्रि सवितर्युदितेऽपि च ।
भक्ष्यभोज्यं समादाय व्रजेद्यत्र भवेत्तरुः ।।
ततस्तं स्नापयित्वा तु सातपत्रं सभूपणम् ।.
तं तरं तरुणीकृत्य ततश्छायानुगामिनम् ॥
यधोपपन्नमन्नायं भोजयित्वा द्विजोत्तमान् ।
पुण्याहं कारयित्वा तु ऋत्विजाऽप्यथवाऽऽत्मना ।
तृप्तानां ब्राह्मणानां वै 'तद्वेलाकूतमात्मनः।
निवेद्य कृतमुद्दिश्य सद्भावेन परेण हि ।।
अपुत्राऽहं हि भगवन् पुत्र प्रकृतकं तरुम् ।
ग्रहीष्यामि ममाऽनुज्ञा कर्तुमर्हथ सत्तमाः॥
'पुत्रप्रकृतकः' पुत्रसदृशः।।
ततस्तैरप्यनुज्ञातं तं तरं तरुणायुपि ।
भूमिदेवसमक्षं वै गृह्णीयात्तनयं प्रियम् ।।
1 हेमा. p. 956, चैतत्ते कृत्यमात्मनः
Ibid, पुत्रप्रतिकृति

·कृत्यकल्पतरौ
[२२
भुका चाऽमरलोकानां भोगान् गच्छेत्तदालयम् ।।
'तदालयं शङ्करालयम् ।
इत्याश्रयदानम् ।।
अथ प्रतिश्रयदानम्
तत्र देवीपुराणे
शक्र उवाच
पुरस्य पश्चिमे भागे दक्षिणे चोत्तरेऽथवा ।
पूर्व चा मध्यतो वाऽपि ये कुर्वन्ति प्रतिश्रयम् ॥
देवतास्तत्र कास्स्थाप्याः का न स्थाप्या द्विजोत्तम ।
दिवि भागगतां चूहि स भवेद्येन शान्तिदः ।
वयोवाच
दक्षिणोत्तरपूर्वेण पश्चिमेन सुरेश्वर ।
अथ मध्यगतः शकः कार्योऽयं तत्पतिश्रयः॥
यत्र श्रान्ताश्च खिन्नाश्च विश्राम्यन्ति द्विजातयः।
प्रतिश्रयस्य कर्तारः स्वर्गे तिष्ठन्ति ते चिरम् ।।
तस्मात्प्रतिश्रयः कार्यो दृष्टादृष्टफलार्थिभिः ।
देवताधिष्ठितः शमः सर्वसौख्यप्रदो भवेत्॥
1 हेमा. p.
630
3 Udaipur Ms. reads शन्ताथ

·३१३ २२] दानकाण्डे प्रतिश्रयदानम् देवतानां त्रयं प्रोक्तं चतुर्थो नोपपद्यते । महिषघ्नी तथा यक्षं नायकं तत्र कारयेत् ॥ महिपती भवेन्मध्ये ज्येष्ठस्थाने च नाऽन्यथा । वामतो नायकः कार्या दक्षिणे यक्षराट् तथा ॥ अथवा दिग्गताः कार्यास्तत्रापि कथयामि ते । यद्वारं सम्मुखं तस्य देवी तत्र प्रतिष्ठयेत् ।। नक्षत्रनायकं कार्य द्वाराभ्यां मध्यतः स्थिताः। एवं कृते फलं यत्तु वक्तुं तत् केन शक्यते ॥ केवलं फलमेतस्य सुखं राज्यं यशः श्रियः॥ इति श्रीभट्टहृदयधरात्मजमहासान्धिविग्रहिकभट्ट- श्रीलक्ष्मीधरविरचिते कृत्यकल्पतरौ दानकाण्डं सम्पूर्णम् ॥ ॥श्रीरस्तु॥ * I. O. bas the following at the end : सर्वेषां मौलिरत्नानां भाचार्यमहात्मनाम् । एतद्विद्यानिवासानां दानकाण्डाख्यपुस्तकम् ॥ व्योमेन्दुशरशीतांशुमितशाको शेपतः । शूद्रेण कविचन्द्रेण विलिख्य परिहारितम् ।। राकान्दः [1510] ४०

·३१०
कृत्यकल्पतरौ
[२१
'तरुणायुपि' वर्तमानं इति शेषः। 'भूमिदेवसमक्ष ब्रा-
मणाग्रतः'।
गृहीतो विधिनाऽनेन शुभभूमिरुहात्मजः ।
शुभे सुखाय भवति विपरीतेन दुःखदः ॥
न पुत्राणां शतं वापि पीनश्रोणिपयोधरे ।
एकोऽपि भूरुहः श्रेष्ठः पुत्रत्वे कल्पितः सुतः ।।
मत्स्यपुराणे
दशकूपसमा वापी दशवापीसमो हृदः ।
दशहदसमः पुत्रो दशपुत्रसमो द्रुमः॥
इति वृक्षरोपणविधिः॥
1 Reproduced by हेमा. p.956
2 In हेमा. p. 956 tro lines are supplied :
अनेन विधिना यस्तु गृहीततस्पुनम्म् ।
पितृणां निरयस्थानां मधुधार स पर्पति ।।
3 हेमा. p.559

·२२
अथाऽऽश्रयदानम्
तत्र कालिकापुराणे'
शङ्करात् परमं नाऽन्यदतस्तस्मै विकल्पयेत् ।
यतीनामाश्रयं दद्यात् कृत्वा पफेष्टकामयम् ॥
'विकल्प' सङ्कल्पः।
सुशीलं चारुनिर्माणं परिवारसमन्वितम् ।
व्याख्यामण्डपसंयुक्तमासनैर्विविधैर्युतम् ॥
पुष्पोद्यानसमायुक्तं सोदकं शङ्करालये।
ग्रामे दीपेन्धनाद्यर्थ प्रेष्याणां चैव वोत्तमे ।।
कौपीनोपानहाद्यर्थमाश्रयेऽपि नियोजयेत् ।
ततोऽभ्यर्च्य यतीन् भक्त्या भोजयित्वा विशेपतः॥
वस्त्रेश्चैव प्रपूज्येशं शक्त्या तेभ्यो निवेदयेत् ।
अनेनाऽऽश्रयदानेन सर्वकामयुतो नरः ॥
1 हेमा. p.629
2 हेमा. and I. O., वाऽपि
3 Reproduced by हेमा. p. 629
4 Omission here: see हेमा. p.629
प्रीयता स महादेवः चन्द्रमौलिमहेश्वरः ।
इत्युक्त्वा पुण्यदिवसे दत्वा चैवान दक्षिणाम् ॥

·३१२
कृत्यकल्पतरौ
[२२
भुक्ता चाऽमरलोकानां भोगान् गच्छेत्तदालयम् ॥
'तदालयं शङ्करालयम् ।
इत्याश्रयदानम् ॥
अथ प्रतिश्रयदानम्
तत्र देवीपुराणे'
शक्र उवाच
पुरस्य पश्चिमे भागे दक्षिणे चोत्तरेऽथवा।
पूर्व या मध्यतो चाऽपि ये कुर्वन्ति प्रतिश्रयम् ॥
देवतास्तत्र कास्स्थाप्याः का न स्थाप्या द्विजोत्तम ।
दिवि भागगतां ब्रूहि स भवेद्येन शान्तिदः ।।
ब्रह्मोवाच
दक्षिणोत्तरपूर्वेण पश्चिमेन सुरेश्वर ।
अथ मध्यगतः शक्रः कार्योऽयं तत्प्रतिश्रयः॥
यत्र प्रान्ताश्च खिन्नाश्च विश्राम्यन्ति द्विजातयः।
प्रतिश्रयस्य कर्तारः स्वर्गे तिष्ठन्ति ते चिरम् ।।
तस्मात्प्रतिश्रयः कार्यो दृष्टाहटफलाधिभिः।
देवताधिष्ठितः शक्रः सर्वसौख्यप्रदो भवेत् ॥
1 हेमा. p.630
? Udaipur Vs. reads IFTTH

·३१३ २२] दानकाण्डे प्रतिश्रयदानम् देवतानां त्रयं प्रोक्तं चतुर्थो नोपपद्यते। महिपघ्नी तथा यक्षं नायकं तत्र कारयेत् ॥ महिपती भवेन्मध्ये ज्येष्ठस्थाने च नाऽन्यथा । वामतो नायकः कार्यो दक्षिणे यक्षराट् तथा ।। अथवा दिग्गताः कार्यास्तत्रापि कथयामि ते । यहारं सम्मुखं तस्य देवीं तत्र प्रतिष्ठयेत् ॥ नक्षत्रनायकं कार्य द्वाराभ्यां मध्यतः स्थिताः। एवं कृते फलं यत्तु वक्तुं तत् केन शक्यते ॥ केवलं फलमेतस्य सुखं राज्यं यशः श्रियः॥ इति श्रीमहृदयधरात्मजमहासान्धिविग्रहिकभट्ट- श्रीलक्ष्मीधरविरचिते कृत्यकल्पतरौ दानकाण्डं सम्पूर्णम् ॥ ॥ श्रीरस्तु॥ * I.O. has the following at the end : सर्वेषां मौलिरत्नानां भाचार्यमहात्मनाम् । एतद्विद्यानिवासानां दानकाण्डाख्यपुस्तकम् ॥ व्योमेन्दुधरशीतांशुमितशाकोशेषतः। शुदेण कविचन्द्रेण विलिख्य परिहारितम् ॥ सान्दः [ 1510] ४० ·APPENDIX A Readings of the Panjab University Ms. ( No. 8162. ) + P. 4, 1. 1, begins fol. 2; 1, 3, येन सत्वोपकाराय for यन्न स०, I. 7, धनं उत्सृज्य for स्वधन; 1.10, यत्कृतार्थो for यः कृतार्थः; I. 13, लुध्वानु for लुध्वा न ; 1. 15, उक्त्वा चैव for दृष्ट्वा चैव. P.5, 1.4, प्रतिपादनम् for प्रतिपादितम् ; 1. 5, विद्यते for वक्ष्यते; 1. 13, अनपेक्ष्य for अनवेक्ष्य ; 1. 15, अपेक्ष्यैव for अवेश्यैव ; I. 16, आहुरेहिकं फलहेतुकम् for इहैकफल- हेतुकम् । 1. 17, स्त्रीपान मृगयाक्षाणां for स्त्रीयानमू- गयाक्षाणाम् P.G, I. 1, यार्थिभ्यः प्रयाचितः for योपियो यत्प्रदीयते; 1.2, प्रदीयते चेत्तदान ; I. 6, दीयते अपकर्तृभ्यः. P. 7, 1. 8, पिशुनभ्रूणहन्तृभ्यां for पिशुनभ्रूणहन्तृभ्यः; 1. 11, यहत्तं for यहानं ; 1. 12, तत्तु for तेन; I. 16, वैदिको दानमाग्नेयं for वैदिको दानमार्गोऽयं ; 1. 17, कूपारामतदा- गादि for प्रपारामतडागादि. P. 8, 1.2, यदप्यते for यदिज्यते; l. 3, काम्यमित्यभिधीयते for काममित्यभिधीयते; 1. +, अर्थापेक्षमिति स्मृतम् for अन्वा- पेक्षमिति स्मृतो; l. 7, अधमानि तु for अधमनीति ; 1.7, मितुः for विदुः; 1.8, हस्तिनः for दन्तिनः; I. 14, बहुत्वादर्थजातीनां for यहुत्वादनुजातानो ; 1. 16, अधीत वा for अधीत च. P 9, 1., मुकदोपाद्विवर्जितम् for मुक्तदोपैः विवर्जिवम् ; after 1.4, adds कामधेनुवरानं फलति आत्मेप्सितं फलम् ; 1. 8, विशिष्टो ह्यपदात्परः for विशिये नाऽन्नदात्परः; 1.9, पृथिवीमपि ·A] P. 16, I 1, तत्र वृहस्पतिः for वृहस्पतिः, I. 10, भरणाधिकम् for भरणादिकम् ; I. 11, अदेयं स्यादतोऽन्यथा for न देयं स्यात्त- 1. 13, स्वकुटुम्बाविरोधेन for कुटुम्बस्याऽविरोधेन. तोऽन्यथा; P. 17, I. 6, प्रायश्चित्तीयते नरः for प्रायश्चित्तीयते हि सः; 1. 8, प्रहस्वामिनोऽदर्शयित्वा for प्रहस्वामिने दर्शयित्वा ; 1. 12, प्रह- स्वामिसमक्षद्रव्यस्थापनम् for प्रहस्वामिनः समक्ष द्रव्यस्थापनम् . P. 18, 1. 3, omitted ; 1. 4, words in quotations omitted. P. 19, 1. 1, अपतिष्ठति for अवतिष्ठते ; 1.6, नावज्ञया for नावज्ञाय 3; 1. 9, आदर्य for अदेयं ; 1. 10, वेदविक्रयलब्धमेतदिति यनिर्दिश्यते प्यपदिश्यते तत्तथा for the sentence ia the text. l. 11, interpolates that between आर्जित and नोव्यापार. P. 20, 1. 3, भवति for न भजते; 1.10, तिलान् मधु for तिलान् दधि; I. 11, तेपामनं निवेदयेत् for तेषामन्यमिवे. दयेत् ; 1 13, वेपो सविसांवापि for तथा सर्वानिमांश्चापि. .. P. 21, I. 3, गृह for गेई , ..., विभफ for विविफ; 1. 11, जीर्णा निमोनिर्मुकः for जीर्णो निर्मोकनिर्मुफः ; 1. 11, रहन- यः for सहयः P. 22, I. 3, लापनं सर्वदेवानां for माल्यादानां देवाना; I.1, हिजोरिण्यपसारणम् for हिजोरिउटापकर्षणम् ; I. 7, गण्डयन for सपन; अभिनन्दने for अभियन्दने; 1. 13, वह for ददा; 1.15, परिददाति for ददादि; 1. 16, omits पब befora स्नपदानम्. P. 23,1.2, अपनायो for अरमापदे,अरमान मरलालफत पप सम्रान for मरम्या, 15, omita वदासनन् : 1.11, नरs for निरसम्.

·for विज्ञानमास्तिक्यं ; l. १, तपो for क्षमा ; I. 10, ed for श्रुतिः ; l. 13, केचित्तु द्रुवते विद्या for कश्चिन. 3 देवतमपि 1. b, द्वितीयश्लोके for द्वितीयश्चके , 1. 5, P. 34, 1.2, मेध्यमानवः for मेध्य एव सः; 1.3, अग्निवत् icr अननुवाक्या for अननूचाना; l., नान्ग् बामणो मत न वणिक्कुशीलवः; l. 8, न शूद्रप्रेपणं कुर्वन् ; 1.9, यवदा for अब्राह्मणः ; यत्र भैक्ष्यचरा द्विजाः for भैक्षमात्र चरेमिः 1. 10, चोरभकप्रदो for चौरवृत्तिप्रदः; 1. 14, बहुयाग्य- P. 35, 1.1, पञ्चमस्तु हृतस्तेषां for पञ्चमस्त्वधिभूस्तेषां 1.7,येच P.37, 1.3, पड्गुणं for अनन्तं; 1. 9, पुनः for स्मृतम्।. for संस्कारः ब्राह्मणादिभिः; 1.14, न तश्यो for न तप:. P. 38,1. 16, भिक्षमाणेभ्यः and इतरेभ्यः for भिक्षमाणेषु and P. 39, 1.4, मुब्राह्मण for खव्राह्मण; 1. 16, स्वहितनामावरण. A] स्स्यात् for बहुयाज्यश्व. केचिदनमायाँ for ये च केचन मानवाः ; I. 10, यमः for मनुः P. 36, 1.6, सम for शतम्. 1. 10, “दक्षः' omitted इतरेषु. 3 1. 11, substitutes व्यसना. पक्षणार्थ च कुटुम्बार्थ च याचते ; l. 13, संस्कारोवाहनादिभिः after पात्रम् before पुरोहितः. P. 40, 1. 1, दानव्यासः for दाने न्यासः ; 1. 13, गुणातिशयशालिन for गुणातिशयेन. P. 41, 1.2, omitted; 1. 5, भवन्त्येते for भवन्त्यः ; 1.'10, नास्ति मू न्यविक्रमः for न. मूर्सस्य म्यतिकमः, P. 43,1. 4, पथ for पथा; 1.7, महद्वा for सहसा । 1. द्विनेऽन, for दिजे नरे; 1. 17, मुन्नपि गोपते for मूखानपि गोपते. 10, ·[ Appendix P. 43, 1.2-1, मूर्खातिकमे दोषता तस्य नास्ति मूर्येभ्योऽतिक्रम इति ध्यासादिभिरभिधानात् । मुमूर्खानिति सम्वन्धिदौहिनादीनामेष विशेषणम् ; 1. 13, तं तस्करमर्चयेत् for त हि सुखमानयेत. P. 44, 1. 5, इविन तैव दातव्यं for प्रविणं तैर्न दातव्यं ; 1. 10, दानविषयः for दानविशेषविषयः, l. 13, उपरुन्धति for उपप्लवन्ति ; 1. 15, omits पुनः सद्विप्रविषयः, P. 45, 1.4, शौचहीनास्तु for शौचहीनाथ ; I. 7, त्रिषु नाशो for वित्तनाशः; 1. 16, विष्वत्येते तु यहत्तं for शिष्टेप्वेतेषु यहत्तम्, *P. 4G, I. 4, मनुर्विष्णुच द्वितीयवये for मनुर्विष्णुश्च ; I. 10, बकवत- * धरो for बकत्तिधरः, P, 47, 1. 1, रक्षेत for वक्ष्ये ; 1. 6, गत्वा for मत्वा; प्रत्यायेत्तु यः पुनः for प्रणमेत हि यः पुनः; 1.9, दानन्यासः for दाने व्यासः; 1. 12, युक्तः for मुक्तः, I. 13, omits स्मृतिः. 10, . . . . P. 48, 1. 1, त्रिपौरुपं for त्रिपुरुषम् ; l. 2, नाम for शेयो 1. 6, मल्ले प.for मत्ते च ; 1, 8, चौरेषु for चौरेभ्यः; 1. 10, reads-धीलक्ष्मीधरविरचिते कृत्यकल्पतरौ दानकाण्ड पात्रनिरूपणम्. . P..50, 1. 1, The following verses occur before तथा-- सर्वाण्येनानि कृतवान् पुरा शम्बरसूदनः । वासुदेवश्च भगवान अम्बरीपश्च पार्थिवः ।। कार्तवीर्यार्जुनो नाम प्रहादः पृथुरेख छ। "कुर्युरन्ये महीपालाः केचिच भरतादयः ॥ तथा~ll. 4, the sixth line (तस्मादाराध्य गोविन्द) is brought up as lino 4 and the fifth line (न शक्य- मन्यया is omitted ; 1. 19, पर्य for सर्वा ; 1. 13, यशोत्सव tor यात्रोत्सव ·A1. ३२१ P. 61,1,1, वस्तु for वसु, 13, heading omitted ; I. 4, पुण्य तिथिमधासाद्य ; L. 11, ब्रूयात् for कुर्यात् ; 1. 12, इत्युक्तस्मरणात् for इत्यङ्गुलीसंयुक्तस्मरणात् ; शोभनानि द्वाराणि comes between भद्राणि and आननानि. P.52,1.2, वेदी for वेदिः and करावा for कराया; 1. 5, omitted ; I. 14, एतेषां for एते. P. 53, 1.16, शालेगुदी for शाकेडदी. जातिव; P.54, 1. 4, यथोत्तरङ्गं च तदामेव ; 1.7, समानजातिश्च for तदन- 1. 12, अहुलमान for अहुलिमान ; 1. 13, अडुल- मानं for अगुलिमान ; l. 14, नि(मि)नुयात् for लक्षयेत. P.55, 11: 3-4, words in brackets supplied. P.56, 1. 13, omits अष्टानां ; 1. 14, वेदमन्त्रः for मन्त्रवेदैः ।, 1. 15, वेदचतुष्टयसम्बन्धात्वमानो for वेदवतुष्टयसाध्यत्वाद्धीमानो ; 1. 18, धूपम् for धूपान्. P.57, 1.6, तेजोवता लोकगणेन for तेजोवलाललोकगणेन ; I. 18, नमः 1. 16, शुभाधिनाथ for शुभादिनाथ. P.59, 1.9, मितप्रभावी for मितप्रभाष ; 1. 10, रक्षाध्वर for विशावर; 1. 16, मनवो for मुनयः, . for 1: ; P.60, 1.2, omits इति; 1. 12, अनुमन्वयेत् for अनुवर्तयेत. . P.61, I. 7, खड्गचर्मकवचः for चर्मकबूझोपेतः ; 1. 8, हैम सूर्येण संयुतम् for हैमसूत्रेण संयुतम् ; adds सूर्येण देमेनैव ase explanation; l. 14, साक्षिभूते for शकिभूते, .P. 62, 1.5, तेपामनशान for तेषां अनुश च; 1. 6, विशिशदीन for 1.9, वदनुहाय for ददाशया. 10, inserts अपि after विशिष्टेभ्यः 1. 10, अब मोमणा for: अमाह्मणा ; 1. 12, पोरयेद्गेहे for पारपेरेहे .. 3B विशियन् हि ·. વેર 2. [ Appendix P..93, 1. 2, वसेत् for प्रजेत् ; 1. 5, महीयते for स मोदते ; 1. 14, इति तुलापुष्पदान विधानम् for इति तुलापुरुपदानविधिः ; 1. 15, अथ हिरण्यगर्भदानम् for अथ हिरण्यगर्भवानविधिः. P. 64, 1.1, वादन for वाहनं ; 1, 9, दानं सूची for दानसूची ; 1. 15, पार्वयोः for पार्वतः : I. 15, स्थापयेत्तद्वत् for स्थापयेद्धीमान. . P.66, 1. 19, पुण्येऽद्धि विनिवेदयेत् for पुण्येऽहनि निवेदयेत्. P..67, 1. 12, इति हिरण्यगर्भदानम् for इति हिरण्यगर्भदानविधिः, P. 68, 1. 2, शकलद्वयसंयुक्त for कलशद्वयसंयुकं adds the explanation "शकलद्वयसंयुक्त खण्डद्वयसंयुक्तम्, P.69, 1. 7, त्रिः कृत्वा for दिक्कृत्वा. "P. 70, 1. 3, होम for देये; l., विधानयुक्ताः for विधानयुक्त्या : 1. 9, निधूतकल्मपविभुथ तनुर्मुरारेः for the line. P. 71, 1. 9, कुर्यात् for कृत्वा ; I. 14, अर्थक्लुप्तसुवर्णस्य for ततस्तप्तमुवर्णेन. P. 73, 1.6, पुरुषोऽव्ययः for पुरुषोत्तमः. P. 74, 1. 11, वा for च. P.15, 1. 4, दशसहस्राधिकम् for दशसहस्रकम् ; 1. 9, ताम्रदोह for कांस्यदोह. P.16, 1. 13 मेऽप्रतः for ममाऽप्रतः P.77, I. 14, पुत्रपौत्रसमन्वितम् for राजराजो भवेभरः is omits तथा. .. है 5 P.78, 1.2, प्रदं श्रुतम् for प्रदर्शनात् : I. 9, अनुभवति मद वा। अनुभवति मुवार्स ; . 16, सर्वकामप्रद for सर्वकामफलम्. for:

·- । A] ३२३ P. 79, 1. 2, वेदिकाम: for वेदिकाः ; I. 8, विद्या कृष्णाजिनं न्यस्य for वेद्यां कृष्णाजिनं न्यस्य P. 80, I. 1, कुस्तुम्बर for कुस्तुम्बुरु; l. 3,' घण्टामणिनि for मणित्रि ; 1. 6, कुस्तुम्बरु for कुस्तुम्वुरु ; 1. 17, substitutes आसाहिको भवदुःखमुपैति मर्त्यः. P.81, 1. 3, वेदपुङ्गवः * for वेदपुनवैः; l. 13, शय्यादिकं for सस्यादिकम्. P.83, 1.6, सकलकलपमुक्तः for कलिकलपविमुकः 1.8, पूज्यतो . for पूजितः P.84, 1. 7, कूबरो युगधाराष्टकम्. P.85, 1. 11, भवाभिधाय for भवाभवाय. P:86, 1.4, अखण्डमचण्डभानोः for अखण्डलचण्डभानो:; 1.8, प्रदानमेव for प्रदानमस्मिन् ; I. 11, इति हिरण्याश्वदानम् . P.87, 1. 7, adds झीदार्थो रथः; 1. 11, असन् चन्दनः for भशन- चन्दनः ; I. 18, मुरूपतः for स्वरूपतः ; 1. 19, कुर्यात्पञ्चपला- दूर्व for कुर्यात्रिपलादूर्ध्वम् . P,88, 1. 7, तस्मात् for यस्मात् ; l. 11, रथेऽधिरुढ for स्थाधिरुढ. P.00, 1.1, सारदानुमयान् for सारदारुमयान् ; 1. 8, सातिकारतम् for खातकावृतम् ; वसति ग्रामसंज्ञिता for वसतिः प्रामसंशितः 1. 18, युकान for युतान् ; 1. 17, substitutes पर्जन्यादि. त्यस्भ्य इति विहितस्य पायसचामृतेः होमतलिश: मन्त्रैः पलाय: सहित चाऽऽज्य कृष्णतिलो तया. P.91,16, अभिपूजयेत् for प्रयूक्षयेत् । 1. 10, words in brackets missing. P. 93,18. मर्यादापर्वतपd for मर्यादापर्वतवतीम् ; 1. 10-13. rerses in brackets supplied; 1. 17, यथा for तपा.

·३२४
[ Appendis
P. 94, 1. 12, अंबले for अनये...
P. 95, I. 11, सम्प्रार्यमाणः for सन्तर्यमाणः ; 1. 13, omits इति
पृथिवीदानम्.
P. 96, 1. 1, विश्वचक तु कारयेत् for विषुवादिषु कारयेत् ; 1.2, ज्येष्ठ
for श्रेष्ठ ; 1. 5, भ्रमभेम्यष्टकावृतम् ' for , रलकुम्भाष्टकावृतम्:
1.10, युधः for 1. 18, ब्राह्मण्यायाः for ब्रह्मण्याद्याः.
बुद्धः
P. 97, I. 1, अन्तराणां मध्ये for अन्तरालानां मध्ये.
P. 98, 1. 3, संख्यैः शिष्टै: for संधैः तिष्टेत् ; 1. 10, ससुदर्शनता for
अमुदर्शनताम्.
.
P. 99, 1. 14, शुभे for उभे.
P.100, 1-15, उदीरयेत् for उदाहरेत् .
P. 103,1.8, रनिरगुष्ठपूर्वाणि संख्यया त्वेकविशतिः । तदर्ध प्रादेशः.
P. 103, 1:52, सच होमोऽधिकः सर्वशेषे कर्तव्यः; 1. 9, वसुभिश्च for
पशुभिय.
P. 104, 1.8, अथ रलधेनुदानविधानम् ; 1. 17, तद्वत् for सद्यः.
P. 105, 1. 1, omitted ; 1. 10, ते for च; !. 12, परिकल्पयेत्
for परिकल्पितम् .
P. 106, 1. 6, विवचनां for विरचनां; 1. 12, युकां for युक्त ; l. 16,
पुण्यमाय.
..
P. 107, 1. 5, रलधेनुप्रदानम् ; II. 6-16, omitted.
P. 108,111-5, omitted.
P. 109, 1. 5, सर्वभूतेश for सर्वभूतेषु ; 1. 11, प्रजायते for अभि.
जायते; 1. 18, पोडशमहादानानि for दानकाण्डे पोडशमहा.
दानपर्व.

·A ] ३२५ P. 110, 1. 1, पद्मपुराणे ब्रह्माण्डदानविधिः for पद्मपुराणोकं ब्रह्माण्डदानम् । 11. 12-15, all words after it omitted. P. 111, i. 9, यादसानि च for या वृषाणि ; 1. 9, राजसान्येव for राज- 1. 9, adds अरण्यानि च सह्यानि सौवर्णानि तु कारयेत् . तानि च है , P. 112, 1. 1, चतुर्था for चतुर्दश ; 1. 2, अहतविरसञ्छनाः for ईहित चरमस्था च:, 1. 10, जनार्दनः for जनार्दन ; l. 17, नराधिपः for नराधिप ; 1. 23, भीमद्वादशौ for भीमद्वादशी. P. 113, 1.3, सलोकताम् for सलोकता; 1. 3, इति ब्रह्माण्डदानम् । 1. 4, omitted 1.5, omits तन; 1. 12, सरसिज for सदक्षिणम् . P. 114, 1. 8, पुनः for दिशम् ; 1. 16, मुख्योदकहस्ताभ्यां for.मुख्यो- दरसहस्ताभ्याम् . P. 115, 1. 5, दृष्टान्तार्थः for दृश्यन्तः; 1. 20, adds at the end' क्षीरादिस्नपनप्रकारेण. १ P. 116,1.3, यं तु for जन्तु; I.G, इति निःप्रकार गोसहस्रदानम् । 1.7, आदित्यपुराणे. P.117, 1. 10, अनन्त तस्य for अनन्तस्य ; l. 13, विप्रान् for गाव:. P. 118,1. 1, इति गोसहस्रदानम् before तथा; 1. 16, omitted 1.17, महाभारते. P. 120, 1, 13, heading omitted. P. 121,1.2, विवाहोत्सवय 1.9-11, omitted; 1. 13, comes after proso passage ; l. 14, omits de. P. 123, 1.7, मुरारिक for पुरारित. P.123,last line omitted.

·३३०
[ Appendix
P. 188, 1.1, वरायावरवारणाः for वराः प्रावरणाः कृताः; ll. 12-14,
omitted.
P. 189; 1.4, शतम् for समम्.
P. 190, 1.5, क्षिति for क्षति.
P.191, 1.9, सस्यदायिनम् ; 1. 5, महामनाः for महात्मने ; 1.6,
विगतपापकः; for विगतपातका.
P. 192, 1. 11, बहुवीर्यसमर्जिताम् for बहुबीजसमन्विताम्
P. 194, 11.10-11, omitted.
P. 105, 1. 7, अमन्त्रार्थ मलोझिताम् for मालार्थमरोगतः.
P. 196, 1. 12, मानसोपस्करं for यानं सोपस्कर; 1. 14, भूययः
for भूरिशः ; 1. 17, पण्यौषधि for पुण्योषधि.
P. 197, 1. 10, समाप्नुयात् for समक्ते I. 17, कवचन for काचनम.
P. 198, 1. 16, अधिक स्मृतम् for परमं स्मृतम्,
P.200, 1.5, मनुः for तथा.
P. 201, I. 14, पदम् for फलम् ; I. 17, omits तथा.
P. 203, 1. 14, धनुईस्त for चतुर्हस्त.
P.201, 1.5, नटनर्तकनग्नैव for नदचारणनग्नैश्च ; 1.9, सम्पाय
for निष्पाय; l. 12, सप्तपञ्चत्रिभूमिकम्.
p. 205, 1.5, परिलेख्येत् for परिकल्पयेत्,
P. 206, I. 17, तमुद्दिशेद् for तमनुव्रजेत्.
P.207, 1. 11, योऽदधात् for यो ब्रूयात.
P.203, 1.7, ब्रह्मविद्या for शिल्पविद्याम् ; 1.8, आप्नुयात् for
अनुते; 1. 10, कामसम्भवः for कामसंयुतः ; 1. 23,
omits तया.

·A ]
३३१
P.211, 1.8, गुणाधिकम् for गुणान्वितम् ; 1. 11, निरुप्यते for
निरुध्यते ; I. 18, प्रपूजयेत् for प्रसादयेत् ; I. 19, सम्वासो-
भूषणैः for सुधांशोभूषणैः.
P. 213, 1. 6, वरान् सुहृत् for च मे सुहृत् ; 1. 13, वर्णमात्रेण योऽशेन
for वस्तुमात्रेण यो ज्ञानम्,
P. 213, 1. 1, prefixes तथा; 1. 5, सत्पात्रेभ्यः for सगोत्रेभ्यः;
1. 17, सोचयन्त्रसंयुक्त for सत्काचवनसंयुक्तम्.
P.214, I. 2, सुलक्षलघुरत्यन्त for सूक्ष्माक्षरं च रम्यम.
P.215, 1. 13, नानार्थीका for ऊनार्थोक्त्या..
P. 216, 1. 17, फलमिच्छुता for फलमश्नुते.
P. 217, I. 8, सर्वार्थवित् for शब्दार्थवित् .
P.218, 1. 1, अनक्षरं for अलवार; 1. 16, परित्यागेन रोधयेत् for
परित्राणेन चोद्धरेत् .
P. 219, I. 15, वितानेभ्यो रतस्य च for ज्ञानं नित्यं रतस्य च ; 1. 17,
साधकम् for साधनम्.
P. 220, 1.6, निवारणम् for विरामणम् ; I. 12, विभावितः for
विभाषितैः; 1. 14, यथावस्तु for कथावस्तु.
P. 221, 1. 1, यथाकयश्चित् शृणुयात् for कयां च कविच्छृणुयात ;
1. 3, शास्त्रवर्ग for यात्रसङ्गे; I. 6, पितृवत्रिकाओं for
पितृवक्षिकामम्.
P. 222, 1. 7, सकुलो मोदते दिवि for स्वर्गलोके स मोदते; 1. 13,
स धन्यः स कीर्तिमान् for अक्षयान् भोगसत्तमान् ; 1. 10,
स धन्यः स कीर्तिमान् for माः पुण्यभागो महाधियः.
P. 223,1.7, प्रदर्शितः for प्रतिता.
P. 224, 1.1, वैष्णवं परमं विदुः for तदुर वैष्णवं विदुः.

·३२८ Appendis like Hemadri, p, 401, कृत्वा कुम्भान सुवर्णा गन्धमाल्यर. लताम्। 'प्रपा' पानीयशाला । 'शाला' सभाजनसमाश्रया । सुवर्णान' शोभनवर्णन . . 1.89 P. 152, 1. 3, कामदः कामदानाय for कामदा मम कामाय ; omitted; 1. 13, omitted. P. 153, I. 1, तिलैराकीर्य for तिरापूर्व ; 1.4, प्रयच्छेद्यः for प्रय- छस्तु; 1.6, तावत्कोटि for तिलकोटि; 1. 11, कारण for काचन. P. 154, 1. 1. 8-10, omitted ; l. 11, adds 'कांस्योपधानसंयुक्त कांसपात्रपिहितम्. P. 155, 1. 17, स पुण्येपु प्रमोदते for मोदते त्रिदशः सह. P. 150, 1. 7, देवाग्रे for देवाय ; 1. 10, अपारपादिशाम्नेयं ! P. 167, 1.5, adds भानुरुवाच ; 1. 12, वनोपयोभितम् for वस्रोप. वीतिनम् ; 1. 19, दर्भविष्टरसंयुतम् for यान विष्णुर स्थितम्. P. 168, 1. 7, रोमतुल्यानि for रोमसंख्यानि ; adds यमः beloro समभी on l. 18, and दक्षः before दावा दिजेन्दाय on 1.20. . P. 159, I. 1, omitted ; I. 7, omits मो दान्त पषभ ददाति स च । 1. 10, जागल: for जागलिः; 1. 11, अयाचितम् for यथापिधि 1. 13, देवोपुराणे for यायुपुराणे ; 1. 15-18, omitted. P. 100, 1. 1, omitted 1. 11, वारपम्दानि पति for वारद-दरामाणि P. 161,1. 11, मातृ पितृ प यत् for पार मापू भोर 1. 18, जतातस्स रस for Aष नामातस्तस्य. P. 162,1.6, witor 1, 10, ममिनोपनम् for थायम पुनम् । 1. 17, नोमिताम् for far.

·३३२ [Appendix P. 225, 1.2, 'इपे' याश्चयुजे; 1. 13, जगत्स्थितिः for जगत्स्थितः. P. 226, 1. 1, मुहुः for बहुः; l. 10. तिलधेनु for तिलकुम्भ. P. 227, 1. 1, omitted. P. 228,1. 1, अखिला ior अमुना; 9, omitted. P. 229, 1.8, गौरवः for रोरवः; 1. 13, प्रजायते for प्रजापतेः. . P. 231, 1.5, सुवर्णनाद for सुवर्णनाभ ; 1.8, omits सर्वगन्धैः । 1. 10, omits दीप ; सूक्तैः for शाकः 1. 15, omits सर्वजनप्रियो भवति । 1. 18, omits भर्तारं तारगुणयुकम्. P. 232, 1. 6, नगराधिपत्यं for गणाधिपत्य ; I. 11, अश्विनीयुतायां for अश्विनीगते चन्द्रमसि; ]. 12, युक्ता for युता स्यात् । 11. 15-17, omitted. P. 233, 1.6, तैलतुला साष्टां for धृततुलां अष्टाधिका ; 1. 10, prefixes यमः ; 1. 14, तथा for यमः, .P. 234, 1. 4, मामेव तु for भामत्वम् P. 235, 1. 10, स्व for स्वान् ; 1. 13, omits इति तिथिदानम्. P. 236, 1, 1, अय मासदानानि ; l. 5, omits प्रत्यहं , 1. 7, adds स्वर्गलोकं गच्छति ; 1. 9-12, omitted. P. 237, 11.9-13, omitted. P. 238, 1.1, पुनः for मुने; 1.6, समनोरमान for सुमनोहरान 1.9, प्रतिमाष्टाङ्गुलोत्क्षेप for प्रतिमास्तागुलोत्क्षेप, P. 239, 1. 15, सदा for तथा; l. 18, भक्तितः for स्वशक्तितः. P. 240, 1.7, मणिमुक्ताफलादिकम् for मणिकामुक्कादिकं तथा; 1.14, सर्वकामिकम् for सर्वकालिकम् ; 1. 15, किचित् for लोके 1. 17, omits इति मासदान्धनि. P.241, I. 13, थवेन च सर्पिपा for मासे यत्नेन सर्पिषा.

·[ Appendix
P. 263,1.2, फलोपर्म वा for फलोपगन्धो; 1.8, अवारितम् for
अबाधितम्.
P. 264, 1. 15, निवेदयेत for दिने दिने; I. 18, omitted.
P.265,1.6, omits मनुरुवाच.
P. 266,1. 16, पञ्च for पन्थाः,
P.267, 1. 10,'छत्रा शतानि च for दानानि वा पुनः.
P.268, 1.6, सलक्ष्मिवान् for सलक्ष्मवान्.
P.271, 1. 13, पात्र in brackets supplied.; 1.14, बुभूपताम्
P.273, for बुभुक्षिताम्.
P. 272, 1. 1, adds अन्तर्हिताभितृप्तानां . अविभाविताभिलाषाणाम.
1. 17, स्वन्दचाय (1) for मुकुन्ताय,
P. 27.4, 1.9, दिवमाप्नुयात् for दिवमाप्नुयुः.
P. 275, II. 1-2 cited after lina 8; ll. 3-4, omitted
1.6, शुभ for ततं; 11. 7-12 omitted ; II. 13-14,
इति सहहृदयधरात्मजमहासान्धिविप्रहिक मधीलक्ष्मीधरविरचिते
कृत्यकल्पतरौ दानकाण्डे प्रकीर्णकदानानि ।
P.276,1.2, अथ वापीकूपतडागादिविधिः 1.9, प्रतिघ्याथ for
प्रतिष्टिताथ,
P.277, 1.6, omitted.
P. 978, 1., या for तथा.
P.373,1.1, substitutes my राजन महाबाहो वडागादिष यो विधि,
P.280,1.8, अरलिमानो ior परनिमात्रो.
-P. 281,1.2, पूजपेष for दक्षयेष; 1.7, अपम: for प्रथमम्,

·A] P.282, 1.6, omitted; 1. 12, यजवं for पठच्च ; I. 18, . मन्त्रवत् for मन्त्रवित. P.283, 11. 3-4, omitted. I. 5-8 many omissions. P. 284, 11. 4-5, पौरुष....."पन्न । सौपर्णानि omitted. : 1.9, गायत्रं--इत्यादि omitted.; II. 12-16, all words ofter रथन्तरं omitted ; 1. 17, adds here गजाश्वर- थवल्मीक four lines lower down, instead of lines 18, and 19 which are omitted. P. 286,13, omits तथा ; 11.9-11 omitted. P. 287, 1. 15, वापीकूपतडागयज्ञ for यापीयशम्. P. 288, 1. 7, तां तारयती for भावयन्तो; 1. 9, omits इत्यनेन and यजमानः; and substitutes चारमुत्तीर्य for आचार्येण अन्वारन्ध उत्तीर्य ; 1. 12, हिंकृतं for यदि वा हिरोति ; I. 13, omits जपेत् तां; 1. 14, omits ताम्रपृष्टी ; l. 15, omits आचार्याय देया; 1. 17, omits यजमानो; 1. 19, omits conclusion. P. 289, 1. 1, अय द्वारिवन्धः ; 1. 6, तलखातं for ततः खातम्. P.201, 1.9, मुमनोहरम् for समहोरगम्. P.292, 1.11, धेनुपृष्ठे for बन्धपृष्ठे. P.203,1.6, मतम् for भवेत्, P.294, 11.5-6, omitted; 1. 18, धनम् for बलम् : 1. 19, वरम् for मतम. P.205, 1.1, पयिमेन गत for पधिमे सात; 11.3-9, omitted; 1. 15, गुडादिभिः for गणादिभिः, P.296, 1. 12, मुमालम् for चे लक्षणम् .

·( Appendix
P. 297, 1. 5, भयावहम् for भयापदम् ; 1. 6, अथवा for तथा;
II. 10-11, interpolates तथा between the liness
P. 298, 1.9, omitted ; l 11, स प्रायपक्षाश्रिता कान्ता for
पक्षाश्रिता यथा कान्ता: 1. 13, भूयायोको for प्रपायोक्त्री
1. 18, वरम् for परम्.
P. 299, 1.5, विगताचे सदा नरः for विगतच सदा नरः; 1.7.
सनिष्कुटे for मण्डपे; 1. 22, omitted.
P. 301, 1.5, प्रतिपक्षम् for प्रतिपाद्यम् ; 1.7, मुने for पुरे.
P. 302, 1.1, यथोच्छ्रिताम् for तथोत्थिताम् ; 1.11, omitted ;
1. 12, तथा omitted.
P. 303, 1. 3, यथा जायेत for तथा जायेत; 1.4, मन्त्रवित् for
मन्त्रितम् ; 1.16-17, omitted.
P. 304, 1.5, युगाव॒दम् for युगायुगम् ; 1. 10, देव्यो नरः पापात
for दद्यानरस्सोऽपि.
P. 305, 1. 3, तु भारत for भावयेत्.
P. 307, 1, 7, adds सत्ती) पुत्रतर्पणादिजन्य तृप्त्यादिफल रोपकस्य
प्रय छन्तीत्यर्थः । The whole explanation, which
is missing in other Miss. is reproduced by
Hemadri; I. 13, adds 'चिया' अम्लिका: 1. 14,
भर for भरण.
P.308, 1.2, तित्रिीको for विन्त्रिलीकम्.
P. 309, 1. 11, द्विजातयः for द्विजोत्तमान,
P. 810, 1.b, सत्पुषाणां for ने पुभाग 1.9, सम तमः for समो
हमः: 1.10, omits इति वृक्षारोपणविधिः
P. 311,1.8, विविधस्तथा for विविधैर्युतम्.
2.912, 1.9, omitted, l.7, नया for अथवा.
.

·APPENDIX B १ बल्लालसेनकृत-दानसागरे उपोद्धातः प्रतिज्ञा च * ॐ नमो गणेशाय * ये साक्षादवनातलामृतभुजो वर्णाश्रमज्यायसां येषां पाणिषु निक्षिपन्ति कृतिनः पाथेयमामुष्मिकम् । यद्वक्त्रोपनताः पुनन्ति जगती पुण्यात्रिवेदीगिर- स्तेभ्यो निर्भरभक्तिसम्भ्रमनमन्मौलि द्विजेभ्यो नमः॥१॥ इन्द्रो विकसन्धुः श्रुतिनियमगुरुः क्षत्रचारित्र--- भादागोत्रशैलः कलिचकितसदाचारसाधारसीमा ?। सदत्तस्वच्छरनोज्वलपुरुपगुणोच्छिन्नसन्तानधारा- वर्मुकासरश्रीनिरगमदवनेkषणं सेनवंशः ॥२॥ तत्राऽलकृतसत्पथः स्थिरपनच्छायाभिरामः सतां स्वच्छन्दप्रणयोपभोगसुलभः कल्पद्रुमो जनमः। हेमन्तः परिपन्थिपङ्कजसरःसङ्घस्य नैसर्गिकै- गद्गीतः स्वगुणरुदात्तमहिमा हेमन्तसेनोऽजनि ॥ ३ ॥ तदनु विजयसेनः प्रादुरासीद्धरेन्द्रो दिशि विदिशि भजन्ते यस्य वीरध्वजत्वम् । शिखरविनिहिताज्ञां वैजयन्ती वहन्तः प्रणतिपरिगृहीताः प्रांशवो राजवंशाः ॥४॥ साशाः परिपूरयन्नुपचितश्रीनिवारा धनै-- रासारैरभिपिकनिर्मलयशःशालेयभूमण्डलः । देन्योत्तापभृतामकालजलदः सर्वोत्तरःक्ष्मामृतां श्रीवल्लालनृपस्ततोऽजनि गुणाविर्भावगर्भेश्वरः ॥५॥ वेदार्थस्मृतिसङ्ग्रहादिपुरुषः वाध्यो वरेन्द्रीतले निस्तन्नोज्ज्वलधीविलासनयनः सारस्वतस्यम्बकः ।

·८ [ Appendix पकर्माऽभवदार्य्यशालनिलयः प्रख्यातसत्यवतो नारेरिव गीप्यतिनरपतेरस्याऽनिरुद्धो गुहः ॥ ६ ॥ अधिगतसकलपुराणस्मृतिसारः श्रद्धया गुरोरस्मात् । कलिकामपावसादं दाननियन्धं विधातुकामोऽपि ॥ ७ ॥ दुधिगमधर्मनिर्णयविपमाध्यवसायसंशयस्तिमितः । नरपतिरयमारेभे ब्राह्मणचरणारविन्दपरिचया॑म् ॥ ८ ॥ शुश्रूषापरितोपितरविरतं सम्भूय भूदैवतै- दत्तामोघवरप्रसादविशदखान्तस्खलसंशयः । श्रीवल्लालनरेश्वरो विरचयत्येतं गुरोः शिक्षया स्वप्रज्ञावधि दानसागरमयं श्रद्धावतां श्रेयसे ॥९॥ भूयो भूयः प्रणम्य क्षितिवलयमिलन्मौलिवन्द्या द्विजेन्द्राः श्रीमद्वल्लालसेनः स्थिरविनयनिवद्धाञ्जलिर्याचते वः । 'काले काले भवद्भिः कृतसुकृतलवैः पालनीयो ममाऽयं सामान्यः पुण्यभाजो भवजलधिमहासेतुबन्धो निवन्धः ॥ १० ॥ ब्राझं वाराहमाग्नेयं भविष्यं मारस्यमेव च । वामन वायवीयञ्च मार्कण्डेयं च वैष्णवम् ॥ ११ ॥ शैवं स्कान्दय पाश . पुराण कोर्ममेव च। पुराणानि तथा कूर्मपुराणादिपुराणयोः ॥ १२ ॥ उत्तान्युपपुराणानि व्यच दानविधोनि च । आद्यं पुराण शाम्ब च बालिकाद्वयमेव च ॥ १३॥ नान्दमादित्यसंज्ञच नारसिंह तथैव च । मार्कण्डेयकृतं तद्वविष्णुधर्मोत्तराहयम् ॥ १४ ॥ মাধ্য' •ঙ্গামনি। श्रीरामायणमाख्यान महाभारतसंहिताम् ॥ १५ ॥ मनुवासिष्ठसंघर्तयाज्ञवल्क्यञ्च गौतमम् । • कात्यायनं च जाबाल्यं व्यास-दानवृहस्पतिम् ॥ १६ ॥ वृद्धवसिष्ठ हारीत पुलस्त्य विष्णुमेवाच । शातात यमं योमियाज्ञवल्क्यं च देवलम् ॥ १७ ॥ । :

·B.] यौधायनचाहिरसं दानन्यासं बृहस्पतिम् ।। हो शवलिसितावापस्तम्ब शाट्यायनं तथा ॥१८॥ गद्यव्यास लधुव्यास लघुहारीतमेव च । उन्दोगपरिशिष्टं च कात्यायनमशेषतः ॥ १९ ॥ इत्यालोच्य पुराणे,पपुराणश्रुतिसंहिताः ।। समाइतानि, दानानि निबन्धस्याऽस्य सिद्धये ॥ २०॥ महादानानि कार्यन्ते तत्राऽऽदी पोटश प्रमात् । पर्वतानां च दानानि दशैव तदनन्तरम् ॥ २१ ॥ ततो गुडादिधेनना चत्वारिंशदनुकमात् । एकन्यूनानि दानानि वध्यन्तेऽप यथाविधि ॥ २१ ॥ अलंकृताना पचासचत्वारिशद्गवामय । दानान्यलकृतगोसमूहस्य ततस्त्रिधा ॥ २३॥ ततोऽनलकृतगवां दानानि दश पर च । तथाऽनलस्कृतगवीसमूहस्य च सप्तधा ॥ २४ ॥ अलताना दानानि पागामप्टधा तथा । ततोऽनलकृन्तानान्नु दश दानानि, पच च ॥ १५ ॥ गवाहियदानानि दशधा तदनन्तरम् । भूमेनानि कार्यन्ते पचपरामदेव तु ॥ २६ ॥ आयनस्य प्रसनानि तदनन्तरम्। ततो यारिप्रदानानि पचिदिद संख्यया ॥७॥ तेजसानाच पात्रानो दर दानान्यनन्तरम् । दानानि जलपामा तवय नवसप्तया ॥२८॥ तनोऽसस्प प्रदानानि त्रिचत्वारिसनु। ततश्रीनि चश्मस्व पपवनस्प र २९ तो पनप रादर प्रीमि दमाननारम्। सारस पतनानीपि पर परधनः ॥ पानरम चपलारि पनाना नरस तवः। दवासी मनोऽन्मास पानन्दरम् ॥ 110.

·३४०
[Appendix
त्रयोदशाथ गन्धस्य ततो धूपस्य पञ्चधा ।
अनुलेपनदानानि चत्वारि तदनन्तरम् ॥ ३२ ॥
अष्टौ पुष्पस्य वस्त्राणां पड्युका विशतिस्ततः ।
त्रीणि यज्ञोपवीतस्य दानानि तदनन्तरम् ॥ ३३ ॥
सुवर्णस्याऽथ दानानि सप्तत्रिंशदनुक्रमात् ।
रजतस्य च दानानि त्रीण्येव तदनन्तरम् ॥ ३४॥
अलङ्कारस्य चत्वारि रलस्य नवधा ततः।
गृहाणाचैव दानानि ततः सप्तदशैव तु ॥ ३५ ॥
नव प्रतिश्रयस्याऽथ शय्यायास्तु ततो नव ।
इन्धनस्याऽथ चत्वारि दीपस्यैकोनविंशतिः ॥ ३६॥
दानानि च पुराणानामेकोना विशति स्वतः।
नानाविधानां विद्यानां चतुर्विशतिरेव च ॥ ३५॥
त्रिंशदानानि कन्यानां प्रेष्याणान्तु ततो दश ।
सस्थानामय दानानि पञ्चविंशतिरेव च ॥ ३८॥
तिलस्य दश दानानि तथाऽऽरामस्स पयवा ।
कोय॑न्ते पोडशेवाऽन वृक्षस्य तदनन्तरम् ॥ ३९ ॥
सम्भारस्याऽथ चत्वारि पशूनामष्टधा ततः।
कृष्णाजिनस्य सप्ताऽय छत्रस्य दश पन च ॥४॥
कीर्यन्ते पञ्चदशधा ततो दानान्युपमहः ।
एकादशच यानानां चत्वारि करिणामय ।। ४१ ॥
द्वादशाश्वस्य दानानि चत्वारि महिषस्य च ।
अष्ट चाऽऽरोग्यदानानि कीय॑न्ते तदनन्तरम् ॥ ४२ ॥
अभयस च दानानि प्रयस्त्रिंशत्ततः कमात् ।
दिवारपिहितान्येकादश वतः परम् ॥ ४३ ॥
मासोपलशितेऽन्यत्र दिनेम्वनियतेप्वय ।
एकसप्ततिरुच्यन्ते दानानि तदनन्तरम् ॥ ४ ॥
मासेषु नियदेवन नियताम विधिप्वय ।
कमारानानि कारयन्ते नानारूपागि विशतिः ॥ ४५ ॥

·B] ३४१ मासतिथ्योनियतयोनिपञ्चाशदनन्तरम् । चतुर्दश च नक्षत्रे नियतामु तियिष्यथ ॥ ४६॥ ततो नक्षत्रविहितान्यष्टी पानदेव तु। भासच्यापनि दानानि पडेव तदनन्तरम् ॥ ४५ ॥ रविसकमणेष्वेवमेकोनत्रिशदेव तु । मतपदिष्टानि ततो दानानि दश पञ्च च ॥ ४८ ॥ वत्सरादिषु दानानि सौप तदनन्तरम् । विप्रकीर्णानि दानानि त्रिपश्चाशदनन्तरम् ॥ ४९ ॥ सामान्यदेवताभ्यस्तु चतुर्विशतिधा वतः । एकन्यूनानि सूर्याय चत्वारिंशदनन्तरम् ॥ ५ ॥ महेश्वराय दानानि ततः सप्तदशेव तु । विष्णवे चैव दानानि चतुर्विशर्त तवः ॥ ५ ॥ विच्छिद्य पञ्चसप्तलावतर पृथक् कृतः । नानामुनिप्रवचनामृतनिर्यासराधिभिः ॥ ५२ ॥ चतःपतविरयुफत्रयोदशशत मितेः । दान निरूप्य यमेन नानागमसमाहतः ॥५३॥ विद्वत्सभाकमलिनाराजहरोन भभुजा । श्रीमहामालरोनेन तोऽये दानसागरः ॥ ५४॥ जलाशयाना दानानि तया च मुरवेश्मनाम् । नोपनि सम्यगुनि "प्रतिष्ठासागरे" यः ॥ ५५ ॥ धुवान्यादिपुराणे तु दानान्मन्दविभागतः । "माचारसागरो" वाम रमन्ते स्नः ॥ ५ ॥ भागवत च पुरा समागम्य नारदीय च। दानविषिरस्यमेतत् प्रनिहन निग्रमवचार्य १५॥ पारि लिापुरा मत्स्यपुरादिवर्महादानः। अरपार तदसार दाननिरन्टन निगमम् ॥ ५ ॥ सामगपुरान मरिप्पमरि गरगहीवनविषयान् । पामीनसम्मो में पानिमियो ५५९॥

·३४२. [ Appendir:: लोकासिद्धमेतद् विष्णुरहस्यं शिवरहस्यं च ।, द्वयमिह न परिगृहीत सङ्गहरूपत्वमवाधार्य-॥ ६॥ भविष्योत्तरमाचारप्रसिद्धमविरोधि च । प्रामाण्यज्ञापकादष्टे (1) प्रन्थादस्मात्पृथक्कृतम् ॥ ११ ॥ श्वरद्रूपतः स्कन्दपुराणैकांशतोऽधिकम् । . यत् खण्डत्रितयं पौण्डूरेवावन्तिकथाश्रयम् ॥ ६२ ।। तार्क्ष्य पुराणमपरं ब्राह्ममामेयमेव च । । श्योविंशतिसाहस्रं पुराणमपि वैष्णवम् ।। ६३ ॥ . पटसहसमित लै पुराणमपरन्तथा । . दीक्षाप्रतिष्ठापापण्डयुक्तिरनपरीक्षणः ॥ १४ ॥.. मृपावंशानुचरितैः कोशल्याकरणादिभिः ।। असतकथायन्धपरस्परविरोधतः ॥६५॥ तन्मीनकेतनादीनां भण्डपापण्डलिजिनाम् । लोकवचनमालोक्य सर्वमेवाऽवधारितम् ॥ ६६ ॥ तत्तत्पुराणोपपुरागसंख्या- बहिष्कृतं. कस्य न कर्मयोगात । . पापण्डशास्त्रानुमत निरूप्य , देवीपुराणं न निबद्धमत्र ॥ ६॥ , ये धर्मदानविधिसंस्तुतये, पुराणः- पुण्यागमस्मृतिगिरां बहवो विवर्ताः। . ते अन्धविस्तरभयादयचित्य केचित् अस्माभिरत्र कथिताः कलयन्तु सन्तः ॥ १८॥. एवं निरूप्य यत्नेन प्रारब्धे दानसागरे।। आदी ब्राह्मणमाहात्म्यं तवो दानगुणातुतिः ॥ ६ ॥ पात्रप्रशंसा पानाणामपवादखतः परा! दानवरूप कर्ता च श्रद्धादानविधि प्रति, ॥ ७० ॥ दानस्य कालदेशाथ देयस ब निरूपणम् ! : अपवादच दानानामसहाननिरूपणम् ॥ १॥ :

·B] 7 १ 1- ततो दानस्य च विधिः प्रतिमहविधिस्ततः । सर्वतः परिभाषा त्याः पञ्चदंश कमात् ।। ७२॥ 'निरूप्य मुखवन्धार्थ वक्ष्यतेऽत्र महीक्षिता ॥ Ends * धर्मस्याऽभ्युदयाय नास्तिकपयोच्छेदाय जांत कली श्रीकान्तोऽपि सरस्वतीपरिवृत प्रत्यक्षनारायणः । • पादाम्भोजनिषण्णविश्ववमुधासाम्राज्यलक्ष्मीयुतः श्रीवल्लालनरेश्वरो विजयते सदृत्तचिन्तामणिः ।। दाराणामरिसैन्यसम्भ्रमपरित्यक्तानपानाशन- वक्त्रोदीरितकाकुकातरगिरां प्राणेशभिक्षाजली । येनाऽऽछिय यशांसि दुर्जयजरवंशार्जितावेक्षणा- होलीलादलितो रण करणया त्यकस्स गौडेश्वरः ।। विद्भिः शम्भुकामैः कलिकलुपमलच्छेदिनो दानधर्मा अन्योन्यामर्पदोपप्रणिहितमतिभिस्तनियुक्ता द्विजाग्यैः । अनाशीदेनमेषां मतमनतिरम्य सम्यनिवन्धं सरल्लालसेनामलकुलकुमुदामोदचन्द्रो नरेन्दः ।। तस्यैप कर्मनियताखिलजीवलोक- - तापत्रयोपशमनः पुरुपोत्तमस्य । (1) मुन्भेनापगतां कलिपहनोदी धीदानसागरमयः पयसां प्रवाहः ॥ यद्यद्विवितमैहिकं सुकृतिनां श्रेयो यदामुष्मिकं सर्व तत्तादिहाश्रमण सुलभ निणीय निस्संशयः। श्रीवल्लालनरेन्द्रवर्णिनमन्वन्वर्मसार्थद(1) मेनं सम्प्रति दानसागरमविधवकमाओ जनाः ॥ Colophon:-- इति परममाहेश्वरनिःशहरप्रीमलालसेनविरचितः धादानसागरः पमाप्तः । . * Haraprasad Shastri-Notices of Sanakrit Januscrigits, I. Pp. 109-172 ·. ३४४ [ Appendix विषयाः- अन प्रथमं ब्राह्मणप्रशंसा; दानप्रशंसा; पात्रप्रशंसा; ततो दानपात्रापाननिरूपणम् । सात्विकराजसादिदानफलम् ; दानकालादिनिरूपणम् । अथ तीर्थनिरूपणमुखेन तत्पशं- सादिकथनम्। देवस्वरूपनिरूपणम् ; दानापवादः शनविधिः, नकपरिभाषा होमपरिभाषा; द्रव्यगणपरिभाषा; भानपरिभाषा; तुलापुरुषादिनिरूपणम् ; हिरण्य- गर्भमहादानादिनिरूपणम् ; ब्रह्माण्डमहादानम् ; गोसहस्रदाननिरूपणम् ; कामधेनुमहा. दानम् ; हिरण्याश्वमहादानम् ; अश्वरथदानम् ; हेमहस्तिरथमहादानम् ; पञ्चला. लमहादानम् ; धरादानम् ; विश्वचक्रमहादानम् ; महारल्पलतामहादाननिरूपणम् ; रमधेनुमहादानम् ; महाभूतघटमहादानम् : प्रथमावर्ते एते विषयाः सन्ति । अथ द्विती. यावर्त्तप्रारम्भः-अत्र च दशप्रकारमेरुदानानेरूपणम् ; तृतीयावर्ते अलकृतगीदाना- दिनिरूपणम् ; चतुर्थावः अलङ्कतबद्धगवीदाननिरूपणम् ; पचमावर्ते अलकृतपदाना- दिनिरूपणम् ; पठे गवाहिकदाननिरूपणम् , सप्तमावर्ते भूमिदाननिरूपणम् ; अष्टमे आसनदानम् ; नवमे वारिदानप्रशंसा ; दशमे तैजसदानादि ; एकादशे जलपानदानम् । द्वादशे अन्नदानादि ; त्रयोदशे भक्ष्यदानम् ; चतुर्दश लवणदानम् ; पञ्चदशावतें घृत. दानम् : पोडशसप्तदशयोः दधिक्षीरदानादि, अष्टादशोनविंशयोः मन्त्रदानादिनिरूप- पम्विशेकविंशयोः मधुवनस्पतिदाननिरूपणम् ; द्वाविंशे अभ्यमदानम् । प्रयोविशे गन्धदानम् ; चतुर्विधे धूपदानम् । पञ्चविंशे अनुलेपनादिदाननिरूपणम् ; पबिशे पुष्पदानम् । सप्तर्विशे वस्त्रदानम् ; अष्टार्विशे यज्ञोपवीतदानम् । एकोनत्रिंशे सुवर्णदानम् । त्रिंशे रौप्यदानम् ; एकत्रिंशे दीपदानम् । द्वात्रिंशे पुराणदानम् ; त्रयविशे कल्पदानम् । चतुर्विशे प्रैष्यदानम् । पञ्चाशे सत्यदानादयः ; पर्दिनथे तिलदानम् ; सप्तत्रिंशे वृक्ष- दानादि, अष्टत्रिशे सम्भारदानम् ; एकोनचत्वारिंशे कृष्णाजिनदानम् ; चत्वारिये छत्रदानम् ; एकचत्वारिंशे पादुकादानम् ; द्विचत्वारिंशे यानदाननिरूपणम् ; विचवा. रिंशावत गजदानादिनिरूपणम् ; चतुश्चत्वारिंशे महिपदाननिरूपणम् ; पचचत्वारिंश आरोग्यदानम् , पट्चत्वारिशे अभयदानम् ; सप्तचत्वारिंगे मासोपलाक्षेवनियतदानम् । अष्टचत्वारिंशै अनियतातिथिदानम् ; एकोनपचाराति नक्षत्रादिदाननिरूपणम् ; पञ्चायति मासम्याप्तिदानम् ; एकपमाशे संक्रान्तिदानादिनिरूपणम्; द्विपचाशे वत्सरदान- निरूपणम् ; त्रिपधाशे प्रकीर्णदानादिनिरूपणम् ; चव पसारे मामान्यदेवताय- प्रदानकदानादि; पञ्चपधारे सूर्यसम्प्रदानकदानादि: पट्याचे महेश्वरया म्प्रदानकदानादि, सप्तपश्चाशे वासुदेवसम्प्रदानकदानादिनिरूपणम् ॥ 3 .

·B1 २ हेमाद्रे दानखण्डानुक्रमणी॥ पञ्चखण्डात्मके शास्त्रे व्रतखण्डादनन्तरम् । दानखण्डमिदं, तत्र द्वितीयमय कथ्यते ॥ २३ ॥ अस्मिन्ननेकदानौरघरनरनाकरायिते। महाप्रकरणानाच विज्ञेयोऽयमनुक्रमः ॥ २४ ॥ दानस्तुतिस्ततो दानस्वरूपस्य निरूपणम् । अङ्गप्रसङ्गो दानानां परिभाषाभिभाषणम् ॥ २५ ॥ श्रोतुः श्रद्धाभिवृद्ध्यर्थमय दानफलावलिः ।. तुलापुरुपमुख्यानि महादानानि षोडश ॥ २६ ॥ अखर्वपर्वतश्रेणिविश्राणनविधिस्तुतः। परस्तादतिदानानां विधिविधुतपातकः ॥ २७ ॥ ततो दशमहादानविधिवैभववर्णनम् । कृष्णाजिनानि दानानि देवतादानसङ्ग्रहः ॥ २०॥ अथ कालविशेषेण बहुधा दानवर्णनम् । अनन्तफलदानानामनन्तरमुपक्रमः ॥ २९ ॥ एवं प्रकरणान्यत्र प्रयोदश महामतिः । प्रवीति प्राज्यराज्यादिसाधनानि मनीषिणाम् ॥ ३०॥ ३ चण्डेश्वरस्य दानरत्नाकरप्रतिक्षा, विषयानुक्रमणी च ।। तत्पातु लोचनं शम्भोः प्रियाश्पनिमीलितम् । उत्तंसरजनीनाथनिद्राणमिव नीरजम् ॥ उनिद्राम्भोजाजीबहुलपरिमलोद्भुतण्गस्तडारी- सन्मालब्रह्मपोरैरतिविगलदधैः शासनैरप्रजानाम् । ed. Bibliotheca Indica, I, p. 4. } Rajendralala Mitra-Notices of Sanskrit Manuscripts, VI, (1882), pp. 134-136.

·[ Appendix लक्ष्मी विश्वम्भरायाः स्फुटमहत कृती यो महादानदानैः धीमरचण्डेश्वरोऽयं रचयति रुचिरं दानरत्नाकर सः॥ श्रीचण्डेश्वरमन्त्रिणा मतिमताऽनेन प्रसन्नात्मना नेपालसिलभूमिपालजयिना धर्मेषु दुग्धान्धिना। वाग्वत्याः सरितस्तटे सुरधुनीसाम्यं दधत्याः शुचौ. मार्गे मासि यथोक्पुण्यसमये दत्तास्तुलापूरुपाः।। यस्य दानातिरेकेण लोके निर्जितगौरवाः । कल्पद्रुमाः पारिजातः कामधेनुः कचिवचित् ।। अत्रोक्तमपि यहानं कृत्ये रखाकरे पुनः । मासादिकृत्यसामस्त्यं गौरवातदुदीरितम् ॥ दानविधि+ +दानस्वरूपस्य निरूपणम् । देयादेय+ रङ्गोऽत्र पात्राणां कथनं ततः।। महादानानि सर्वाणि गोसहस्रमनन्तरम् । धान्यादिशैलदानानि गुडधेन्वादिकानि च ॥ गवा स्वरूपतो दानं ततो हेमगवीपरम् । वृषकृष्णाजिने तद्वद्दानं भूमिमुवर्णयोः॥ Colophon:- सप्रक्रियमहासान्धिविग्रहिकटक्कुरधीवीरेश्वरात्मज सप्रक्रियमहासान्धिविप्रहिकठक्कर श्रीचण्डेश्वरविरचितो दानरक्षाकरः समाप्तः ।। विषया:-- दानविधिनिरूपणम् ; दानस्वरूपकीर्तनम् । देयादेयनिरूपणम् । पात्रविवेचनम् ; महादानानि ; शुद्धकालादिकपनम् ; मण्डपादिनिर्माणावधिः ; - तत्र अहलिशाखादिप- रिमाणकथनम् ; हिरण्यगर्भमहादानविधिः । एवं ब्रह्माण्डदानम् ; कल्पपादपदानम् ; गोसहस्रदानम् ; कामधेनुदानम् ; हिरण्याचरथदानम् ; पञ्चलागलदानम् ; पृथिवीदा. नम् ; विश्ववकदानम् ; कल्पलतादानम् ; सप्तसागरदानम् ; रसधेनुदानम् ; महाभू- वघटदानम् ; पद्मपुराणीयब्रह्माण्डदानम् ; शिवाय धेनुगोसहस्रदानम् ; तिलोणशवदा. नम् । पर्वतदानम् ; लवणाचलदानम् ; गुडाचलदानम् ; मुवर्णवलदानम् ; तिला. चलदानम् ; घृताचलदानम् ; स्नाचलदानम् ; रजताचलदानम् ; शर्कराचलदानम् ; .

·B] ३४७ .. .. .. गुडधेनुतिलधेन्वादिदानम् ; उभयतोमुखीदानम् ; वरवृषभदानम् ; कृष्णाजिनदानम् । भूमिदानम् ; स्वर्णदानम् ; विद्यादानम् । तत्र लिखनविधिः ; विद्याधारशरयन्त्र. विधिः ; पत्रसञ्चयावधिः ; मपीनिर्माणविधिः ; पीतरक्तहरितकृष्णभेदेन तस्याश्चा- तुर्विध्यकथनम् ; लेखनीपधनिर्माणविधिः, आदर्शरोपणविधिः । शोधनविधिः पाठनमविधिकथनञ्च ; आरोग्यदानविधिः, अभयदानविधिः ; द्विजस्थापनविधिः । कल्पदानविधिः; अन्नदानविधिः ; भासदानविधिः, ऋतुदानविधिः; तिथिदान. विधिः ; नक्षत्रदानविधिः; मृत्युञ्जयोक्तदानावधिः, यममहिपदानावधिः; कालपुरु. पदानविधिः ; रेवन्ताश्वदानविधिः; वापीकृपतड़ागादिविधिः; वृशादिप्रतिष्ठाविधिः आश्रमदानविधिः प्रतिश्रयदानविधानञ्च । • ४ मदनसिंहस्य दानाविवेकोद्योतानुक्रमणिका' ॥ श्रीगणेशाय नमः, ॐ नमो गणपतये विशस्य प्रसन्नस्य मुखपुष्करिका शुभा । उमारतोत्सवे शम्भीर्यामहीशो विवक्षते ॥ (2) आनन्दाय वदान्यानां महीमहितक[ तना। भूभुजा मदनेनाऽद्य दानोद्योतो वितन्यते ।। अस्मिन् दानविवेकास्य उद्योते ये निरूपिताः। अस्तेिषां सुबोधाय.क्रियतेऽनुक्रमः स्फुटः ॥ आदौ दानप्रशंसेह तत्स्वरूपनिरूपणम् । ततश्च दानदोषाणां तद्भेदानां निरूपणम् ॥ दानासानां तत्र दातुरय पात्रस्य निर्णयः । अय पानोकिरय असा देयम्यनिरूपणम् ॥ 1 Haraprasad Shastri-Descriptive Catalogue of of Sanskrit Januscripts in the Government Collection under tho care of tho Asistio Scciety of Bengal, Vol III, 1925, pp. 81-85.

·૨૮
[ Appendix
प्राह्यद्रव्यमामाह्यमदेयञ्च निरूपितम्।
दानदेशश्च तत्कालो निषिद्धाश्च निरूपिताः ॥
इतिकर्तव्यता दाने परिभाषा ततः परम् ।
तनाऽधिकारी मन्त्रार्थज्ञानादिनियमाश्च ये ॥
प्रतिमाइन्यमानञ्च कालसादेश्यलक्षणम् ।
दर्भादिलक्षणं चाऽन्ये नियमाश्च निरूपताः।।
अनुक्तौ दक्षिणादाननिर्णयः स विभेदकः ।
द्रव्यमानं धान्यमानं मानं क्षीरादिके ततः॥
भूमानमालादीनां भेदाः सविनियोगकाः ।
प्राच्या दिशः साधनच उक्तो चाह्यविधिस्ततः ॥
सतोरणपताकादेर्मण्डपस्याऽय लक्षणम् ।
कुण्डानां विनियोगोऽथ तनिर्माण सविस्तरम् ॥
मेखलायोनिकण्ठादिलक्षणं योन्यवास्थतिः।
ततो महत्तु दानेषु तुलापुरुषानर्णयः ।।
राजतादितुलाभेदाः सम्यगत निरूपिताः ।
हिरण्यगर्भदानच ब्रह्माण्डच ततः परम् ॥
कल्पपादपदानध गोसहस्रच गोशतम् ।
हिरण्यगर्भधेनुश्च हिरण्याश्वश्व कीर्तितः॥
हिरण्याश्वरयस्तद्वत हेमहस्तिरयस्ततः ।
पञ्चलाङ्गलदान धरादानं निरूपितम् ॥
विश्वच कल्पलता ततो वै सप्त सागराः ।
रखधेनोस्ततो दानं महाभूतघटस्य च ॥
अथ पर्वतदाने दानं धान्याचलस्य च ।
लवणाचलदानव गुहाचलविधिस्ततः ।।
वतः स्वर्णाचलस्तदत् उदितोऽय तिलाचलः ।
कासारसदान। पृताच विधिस्ततः ।
दान रमाचलस्याऽपि ततो रोप्याचलस्य ।
परापलदानश गुलादेशियाम्पतः ।

·३५०
[ Appendix
शिवशास्त्रादिदानानि प्रोक्तानि च ततः परम् ।
अप देवतदानेषु त्रिमूर्तिप्रतिपादनम् ॥
दानं त्रिपुरुपाणाच प्रहाणां दानमीरितम् ।
दशावतारदानय द्वादशाप्रपादनम् ॥
चन्द्रादित्यप्रतिकृतेः कालाख्यपुश्पस्य च।
आत्मप्रतिकृतेर्दानमुदकुम्भस्य तत्परम् ॥
अन्तकप्रतिमायाच लोकपालकस्य च ।
मेष्या दानमथ प्रोकमजायास्तदनन्तरम् ।।
महिष्या महिपस्याऽथ दानं कृष्णाजिनस्य च ।
गृष्टिकृष्णाजिनस्योकमाईकृष्णाजिनस्य च ॥
तिथीनामथ-दानानि वारदानान्यतः परम् ।
नक्षत्रदानान्युक्तानि योगदानान्यतः परम् ॥
मासयनदानानि दानं सांवत्सरं परम् ।
ततः प्रकीर्णदाने दानमारोग्यसाधनम् ।।
रत्नदानान्यलक्षारदानं दानच वाससोः।
देवताभ्यो वनदानमुष्णीपस्य ततः परम् ॥
मुक्ता ऊर्णावन्नदानं दानमासनशम्ययोः ।
दर्पणव्यजनादीनां कर्पूरादेस्ततः परम् ॥
ताम्बूलनृत्यगीतादिच्छनोपान प्रदानयुक् ।
स्वर्णादिपात्रदानानि पाकदानविधिस्ततः ।
अन्नदान तथाऽमानदान दानमथाऽम्भसः।
करपनादिदानादि दानं धर्मघटस्य च ॥
अश्वत्यसेवनं तद्वत तरुपुत्रप्रकल्पनम् ।
तथाऽश्वत्थोपपनाना तत्प्रयोगविधिस्ततः ॥
अध गलन्तिकादानं प्रपादानं तथैव च।
उक्तः पान्थोपवाणदि परिवा ततो गवाम् ॥
दानं यज्ञोपवीतस्य यष्टिगवदश्यो।
धनानोटकादानं दीपदानं समीरितम् ॥

·B] ३५१ ततोऽभयप्रदानच पात्रदानान्यतः परम् । कल्पदानान्यथोकानि नानादानानि तत्परम् ॥ उक्तो जलाशयोत्सर्गो वापीकूपप्रतिष्ठया । अथाऽऽरामप्रतिष्टेति क्रमादर्था निरूपिताः ॥ इति कोदण्डपरशुरामेत्यादिविवधविरुदावलीविराजमानमानोनतमहाराजाधिराज- श्रीशक्तिसिंहात्मज-महाराजाधिराज-श्रीमदनसिंहदेवविरचिते मदनरत्न. प्रदीपे दानविवेकोद्यतेऽनुक्रमणिका ।। ५मिनमिश्रस्य वीरमित्रोदये दानप्रकाशे प्रतिज्ञा कालेऽस्मिन् कलिनाऽतिकामवलिना धर्मस्य मर्मच्छिदा सन्तप्तं हि तपः शमोऽपि शमिती यागे विरागः कृतः । दूरे ज्ञानकथा तथाऽपि जगतां जागति जीवातवे दानं पाताकपावनं वदति तत् श्रीमित्रमिधः कृती ॥ आदी दानप्रशंसाऽत्र तत्स्वरूपनिरूपणम् । दातृस्वरूपकथनमसद्दातृनिरूपणम् ॥ अथ पात्राणि कथ्यन्ते यैः पवित्रीभवेन्नरः । अनतिकमणीयस्य पात्रस्य परिकीर्तनम् ॥ अथ पात्राणि कथ्यन्ते देयं ज्ञेयमतः परम् । अथाऽदेयस्य कथनं प्राह्याग्राह्य ततः कमात् ॥ अथ दाने पुण्यदेशाः नित्यकालनिरूपणम् । काम्यकालः सम्यगत्र वर्ण्यकालस्य वर्णनम् ॥ प्रतिप्रसूतः कालोऽय परिभापास्त्वनेकशः। सामान्यतो दानविधिः प्रतिग्रहविधिस्ततः ।। सामान्यतो दानफलं दानमन्त्रनिरूपणम् । अतः परं प्रकच्यन्ते महादानानि पोडश। * Ms. in Saraswati Bhavan, Benares.

·[ Appendix
अथाऽचलानां दानानि कातितानि सविस्तरम्।
हलपकृत्यादिदानानि रूपितानि ततः परम् ॥
गुडधेन्वादिदानानि नानारूपाण्यतः परम् ।
गुडभारादिदानाना प्रकाराः परिकीर्तिताः।
स्वरूपतोऽथ गोदानं नानारूपमुदाहृतम् ।
ततो हेमगर्वादानं वृषदान स्वरूपतः ।।
हेमरूप्यादिघटितवृपदानमतः परम् ।
गजदानमय प्रोकं वायदानादिकं ततः ॥
अथाऽत्र महिषीदानमजादानादिवर्णनम् ।
मेषीदानमय प्रोकं दानं कृष्णाजिनस्य च ॥
भूमिदाने गेहदानं निर्माणं गोरहस्य च ।
आश्रयस्य प्रदानं च प्रतिश्रयविधिस्ततः।।
अथ दानं हिरण्यस्य शतमानस्य चाऽप्यय ।
'भद्रं भद्रनिधेनिमानन्दनिधिवर्णनम् ॥
अलङ्करणदानं च रलदानमनेकधा।
प्रदानं रजतस्याऽय धातुदानमनेकधा ॥
स्वर्णादिपानदानं च स्थालीदानव्यवस्थितिः ।
विद्यादानमतो हृयं सम्यगत निरूपणम् ॥
अथाऽतो देवतानां च दानं सम्यनिरूप्यते ।
अभदानं महापुण्यं सस्यदानमनेकधा ॥
दानं तिलाना बहुधा निरूपयति पुण्यधीः।
अथ वत्सरदानं च दानयाभयनोदितम् ।।
ऋतुदान मासदानं पक्षदानस्य लक्षणम् ।
तिथिदान बहुविधं दानं नक्षत्रसम्भवम् ॥
वारदानं योगदान दानध करणोदितम् ।
अथ संभान्विदानानि यानदानमनेकधा ।।
दासदासीप्रदानं च दानापाकलपणम्।।
आपनस्स प्रदानं च पदानस्स रिस्वरः

·B]
शम्यादान गन्धदान पुष्पदाननिरूपणम् ॥
फलदानं धूपदानं दीपदानमुदीरितम् ॥
ताम्बूलस्य प्रदानं च छत्रदानमतः परम् ।
उपानहानमप्युक्तं जलदानं महाफलम् ॥
जलपात्रप्रदानं च दानं धर्मघटस्य च ।
अथ प्रपाप्रदानं च शुश्रूषा पधिकस्य च ॥
गवां च परिचर्याऽथ दानमारोग्यलक्षणम् ।
अभयस्य प्रदानं च द्विजस्य स्थापनं ततः॥
राजस्थापनमप्यत्र वर्ण्यतेऽय प्रकीर्णकम् ।
वापीकूपतडागादिनिर्माण निर्मलं ततः ॥
अथ वापीतडागादिपरिमाणप्रदर्शनम् । "
स्त्रोत्सृष्टजलपानस्य विचारोऽयाऽतिविस्तृतः ।।
उद्धारः पञ्चपिण्डादेः प्रतिष्टाविधिनिर्णयः।
वृक्षरोपणोद्देशो विधिवृक्षस्य रोपणे ॥
प्रतिष्ठाविधिसद्दिष्टस्तरुपुत्रविधिस्ततः॥
४५

·APPENDIX.C
।
VEDIO MANTRAS CITED
पृ.६०, (शान्तिकाध्यायः) न इन्द्रानो भवतामा (वोभिः)-
म. से., ७.३५, १; पाज. से., ३६, ११; अथर्व. सं., १९, १०, १.
पृ. १०, 'पर्जन्यादित्यरुद्रेभ्यः' (तलिङ्गमन्त्राः )-'पर्जन्याय नमः' इति-
शाहा. गृह्य.,, २, १४, ३, 'पर्जन्याय प्रगायत' इति ऋ. सं., ५,
१०२,१७ 'आदित्येभ्यो नमः' इलि काठ. सं., ११, ३, 'रुदेभ्यो
नमः' इति काठ. सं., ११.२.
पृ. १०६, 'या लक्ष्मी--
रामोत्तरतापिन्युपनिषत्, ५, २३,
अथवा लक्ष्मी राष्ट्रस्य या मुसे' इति,
क. खिल., ५, ८५, २, ऋ, सं., १०, १२८, ५.
पृ. १९०, 'मध्यः पिबन्ति गीर्यः--
म. सं., १.८४. १०, मा. सं., ४, १४, १४, अथव. सं., २०,
१. २६१, "क इदं कस्मा अदात्' ( यजुपोक्तम् )-
ते. ना., २, २, ५, ५, ते. आ., ३.१०, १.४; मा. सं., १,
पृ. २८३, (रात्रिसूकम् ) 'रात्री व्यख्यदायतोरात्री वि अख्यद् आयती-
ऋ. सं., १०, १२५, १; क. खि., १०, १२५, १४, ऋषि-
धान,४,६,१, ऐ. आ., ३, २, ४, १८.
पृ. २८३, (रौद्रसूक्तम् ) 'इमा रुद्राय [ स्थिरधन्वने गिरः] -
ऋ. सं., ५,४६, १; तै. बा., ६, ८, ६.
पृ. २८३, ( पावमानम् ) 'नृपे [ शसो विदथेषु प्रजाताः ]., ऋ. सं., ३, ४, ५,
ऋ.सं., १, १, १ (पावमानाः)
पृ. २८३, ( मुमङ्गलं सूक्तम् ) 'कनिकदजनुपम् [अनुयाणाः -
. सं., २,४२,१.