·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·ॐ
श्रीपरमात्मने नमः
स्याद्वा विधापतिश्रीमाधारिवामिविरक्ता
आप्तरीक्षा।
(खोपसचिरता।)
+
प्रकाचक:-
जनसाहित्यप्रसारककार्यालयस्य
सत्त्वाधिकारी-
बिरीलाल कठनेरा जैनः
हीराबाग, पोष्ट गिरगांव, बम्बई।
मुद्रकः-एम्. व्ही. परुळेकर
मुंबईवैभव प्रेस, गिरगांव-मुंबई ।
हिताया ति १००० प्रति ।
ज्येष्ठ, वीर-निर्वाण सं० २४५७ ।
ल्यमेकारूप्यक।

·मेरा निवन बैन-सितांत-प्रकाशिनी संस्था द्वारा प्रकाशित भावृत्तिपरसे हमने । प्रकाशित किया है। साहित्परत्न पं. (पारीला न्यायतीने इसके पहले ६४ पृष्ठोंके और न्यायवाचस्पति पं. जारीलालजी न्यायतीने अंतके ७५ पृष्ठोंके प्रूफोंका संशोधन किया है। पं. श्रीनिवासजी शास्त्री और पं० रबारीलालबा न्यायतीर्थने अपने अभ्यास करते समयकी संशोषित मुक्ति प्रतिमा को देवेसी उदारत दिखलाई थी। तथा एक इस्तलिखित प्रति बम्बई के श्रीचनाप्रम दि. जैन मंदिरसे प्राप्त हुई थी। इन तीनों प्रतियों परसे इसका संशोधन किया गया है। उपयुक सहायक विद्वानों तथा संस्थाओंके हम हदयसे मारी है। प्रूफ ध्यान देखने पर भी कुछ गाड़ियां रह गई है । तथा प्रेसमें छपते समय भी कुछ अशुद्धियां होगई है। उनका शुद्धिपत्र नीचे दिया जाता है । पाठक उसके मनुसार मशुद्धियोंको शुख करके पुस्तकका पढ़ना-पढ़ाना प्रारंभ करें। -प्रकाशक।

·सापत्र। १४-१५ २१ १९ १ १८ ३४ ११ १२ ४१ ४२ ४२ २२-२३ ४४ १५-१६ अर प्रसगाव प्रसंगात कायत्वा- कार्यत्वा- बाधक बाधक कायोत्पत्ती कार्योत्पत्ती वापेक्षामाणता वापेक्षमाणता परीक्षाक्षम परीक्षाक्षम दषयमाह षयमाह नेविरुद्ध प्रयोजल प्रयोकृत्व व्यतिरेकानुं व्यतिरेकानु समावष्यादि समर्विघ्यादि नामे नामेक त्वादिशिष्ट वाद्विष्टि त न तत्वादि तन्वादि वृक्षा भतानां भूताना तावदसिद तावदसिद समवायिषु इति. समयायिषु समवाय इति दषित दूषित सर्व सक्यामोतीति मयामोतीति याम तता वतो तदि १२ ११ २२ १ ६ ·(४) पंक्तिसं० ११३ ११३ २२ ११५ ११८ १२२ १२३ १२४ १२४ ११४ १२५ १२५ १२६ १२६ १२६ भार पारतंत्र्यवमावस्य पारतंत्रजस्वातंत्र्यस्य प्रेमयत्वायमारमा प्रमेयवायचास्माह चप्रमातर्यात्मनि प्रमातर्यात्मनि करणहान प्रत्यक्षत्वासिदे प्रत्यक्षत्वासिदेः श्रोत्रघ्राणः श्रोत्रवाण- विषयांतरपरपिछतेः विषयांतरपरिच्छिते. याकृष्यमाण यताकृष्यमाणं तथाविधि तथाविष निर्णयानुपपत्तः निर्णयानुपपत्तेः यथाथ यथार्थ सर्वज्ञा सर्वको प्रसगात् प्रसंगात् प्रामाण्यानष्ट प्रामाच्यानिटे संसगात् संसर्गात् एवान्याथा एवान्यथा प्रमाण प्रमाणं स्वटेवाधन स्वेष्टवाघनं १ १ १६ ·ॐ नमः सिद्धेभ्यः। आचार्यप्रवर श्रीविनंदिस्वामिविरचिता आप्तपरीक्षा। प्रबु. शेिषतत्त्वार्थबोधदीधितिमानिने। नमः श्रीजिनचंद्राय मोहध्वांतपमेदिने ॥१॥ कस्मात्पुनः परमेष्ठिनः स्तोत्रं शास्त्रादौ शास्त्रकाराः प्राहुरित्यभिधीयते- श्रेयोमार्गस्य संसिद्धिः प्रसा परमेष्ठिनः। इत्या. स्तद्गुणस्तोत्रं शास्त्रादौनेगवाः॥२॥ श्रेयो निःश्रेयसं परमपरं च । तत्र परं सकलकर्मविप्रमोनलक्षणं बंघहेत्वभावनिर्जराम्यां कृत्स्नकर्मविप्रमोक्षो मोक्ष इति वचनात् । ततोऽ- परमाहैत्यलक्षणं घातिकर्मक्षानंतचतुष्टयस्वालामस्यापा निःश्रेयस- त्वात् । न चाऽत्र कस्यचिदात्मविशेषस्य कृत्स्नकर्मविप्रमोक्षोऽसिद्धः साधकप्रमाणसद्भावात् । तथाहि, कश्चिदात्मविशेषः कृत्स्त्रकर्ममिर्वि प्रमुच्यते कृत्स्नबंध भावनिजपदात् । यस्तु न मर्मभिर्विप्रः- च्यते स न कृत्सबंधहेत्वभावनिर्जरावान् , यथा संसारी, कृत्स्नबंधहत्व- भावनिर्जरावांश्च कश्चिदात्मविशेषस्तस्मात्कृत्वकर्मभिविप्रः च्यते । " ननु बंध एवात्मनोऽसिद्धस्तद्धेतुश्चेति कुतो बंधहेत्वभाववत्त्वं, प्रतिषेधम्य ·२ श्रीविधानानामिविराचता- w voiruv- विधिपूर्वकत्वात् । बंधाभावे च कस्य निर्जरा, बंधफलानुभवनं हि निर्जरा, बंधामावे तु कुतस्तत्फलानुभवनमतः सर्मनिजराव मप्यसिद्धं । न चासिद्धं साधनं साध्यसाधनायालमिति ।" कश्चित् , सोऽप्यनालोचिततत्त्वः प्रमाणतो बंधस्य प्रसिद्धः। तथा हि, विवादाध्यासितः संसारी बंधवान् रतंत्रत्वादालानस्तंभागतइस्तिवत् । परतंत्रोऽसौ होनस्यानपाराइवत्त्वात् कामोद्रेकपरतंत्रपयागृहारिया क्च्छ्रोत्रियबामणा । हीनस्थानं हि शरीरं तत्परिग्रहवांश्च संसारी प्रसिद्ध एव । कथं पुनः शरीरं हीनस्थान- मात्मन इत्युच्यते । हीनस्थानं शरीरमात्मनो दुःपहेतुत्वात् कस्य- चित्कारागृहवत् । ननु देवशरीरस्य दुःखहेतुत्वाभावात् पक्षाव्यापको हेतु- रिति चेत् न, तस्यापि मरणे दुःखहेतुत्वमिले पक्षव्यापकत्वन्यप- स्थानात् । तदेवं संक्षेपतो बंधस्य प्रसिद्धौ तद्धेतुरपि सिद्धस्तस्याहेतुकत्वे नत्यवत् । सतो हेतुरहितस्य नित्यत्वव्यवस्थितेः 'सदकारण- वनित्यमिति' परैरमिधानात् । तदेतुश्च मिपासनापिरतिप्रमादकषाय- गगविकल्पापंचविधः स्यात् । बंधी हि संक्षेपतो द्वेषा भावबंधो द्रव्य- धन्धेति । तत्र भावबंधः कोषाधात्मकस्तस्य हेतुर्मिय्यादान, तद्भावे मावादमावे चामावात् । क्वचिदक्रोधादिविषये हि कोषादिविषयत्वश्रद्धानं मिष्यादर्शनं तस्य विपरीताभिनिवेश णस्य सकलास्तिकप्रसिद्धत्वा तस्य च सदावे बहिरंगस्य सत्यंतरंगे द्रव्यकोषादिबंधे भावबंधस्य सद्भावः तदभावे चासद्भावः सिद्ध एवेति मिथ्याक्सनहेतुको भावबंधः । तद्वदविर- तिहेतुकम्य सामन्यादर्शनस्याऽपि कस्यचिदप्रकृष्टो भावधः सत्याम- विरतौ प्रतीयते एव । ततोऽप्यप्रकृष्टो मावबंधः प्रमादहेतुकः स्यादवि- सत्यमावेऽपि कस्यचिद्विरतस्य सति प्रमादे तदुपलब्बेः । ततोऽप्यप्रकृष्टः का सम्पाटपिरत याप्रमत्तस्यापि कषायसदावे मावात् ।

·बातपराक्षा सतोऽप्यप्रकृष्टवपु जानलक्षणो भावबंधो योगहेतुकः क्षीणकषायस्यापि योगसद्भावे तत्सद्भावात् । केवलिनस्तु योगसद्भावेऽपि न माक्वंघः, तस्य नीवन्मुक्तत्वान्मोक्षप्रसिद्धेः । न चैवमेकैकहेतुक एव बंधः पूर्वस्मिन् पूर्वस्मिन्नुत्तरस्योत्तरस्य बंधहेतोः सद्भावात् । कषायहेतुको हि बंधो योगहेतुकोऽपि प्रमादहेतुकश्च योगकषायहेतुकोऽपि । अविरतिहेतु योगकषायप्रमादहेतुकः प्रतीयते । मिथ्यादर्शनहेतुकश्च योगकषाय- प्रमादाविरतिहेतुकः सिद्ध इति मिथ्यादर्शनादिपंचविधप्रत्ययसामर्थ्या- मिथ्याज्ञानस्य बंधहेतोः प्रसिद्धेः षट्प्रत्ययोऽपि बंधोऽभिधीयते । न चायं भावबंधी द्रव्यबंधमंतरेण भवति, मुक्तस्यापि तत्प्रसंगादिति द्रव्यबंध: सिद्धः । सोऽपि मिथ्यादर्शनाविरतिप्रमादकषाययोगहेतुक एव बंधत्वा- द्भावबंधवदिति मिथ्यादर्शनादिबंधहेतुः सिद्धः । तदमावः कुतः सिद्धये- दिति चेत् तत्प्रतिपक्षभूतसम्यग्दर्शनादिसात्मीयमावात् । सति हि सम्य- ग्दर्शने मिथ्यादर्शनं निवर्तते तद्विरुद्धत्वात् । यथोष्णसरों सति शीत- स्पर्श इति प्रतीतं । तथैवाऽविरतिर्विरत्यां सत्यामपैति । प्रमादश्चाप्रमाद- परिणतो,कषायोऽकषायतायां, योगश्चायोगतापारितिबंधहेत्वमावः सिद्धोऽ- पूर्वकर्मणां आस्रवनिरोधः संवर, इति वचनात् । ननु च स गुप्तिसमिति- धर्मानुप्रेक्षापरीषहजयचारित्रेभ्यो भवतीति सूत्रकारमतं न पुनः सम्यग्दर्श- नादिम्य इति न मंतव्यं । गुप्त्यादीनां सम्यग्दर्शनाद्यात्मकस्पा । न हि सम्यग्दर्शनरहिता गुप्त्यादयः संति सम्यग्ज्ञानरहिता वा तेषामपि विरत्यादिरूपत्वात् । चारित्रभेदा ह्येते प्रमादरहिताः कषायरहिताया- योगतामपि लभते । ततो न कश्चिदोषः। कथमात्मनः पूर्वोपात्तकर्मणां निर्जरा सिद्धयेदित्यभिधीयते । क्वचिदात्मनि काल्यतः पूषापाता. कर्माणि निर्जीयते तेषां विपाकातल्या । यानि तु न निर्मीयते तानि- ·श्रीविधाना स्वामिविरचिता- AAAP न विपाकांतानि यथा कालादीनि, विपाकांतानि च कर्माणि तस्मानि- नीयते । पाकातत्वं नासिद्धं कर्मणां । तथा हि विपाकांतानि कर्माणि फलावसानत्वावीह्यादिवत् । तेषामन्यथा नित्यत्वानुषंगात् । न च नित्यानि कर्माणि नित्यं तत्फलानुभवनप्रसंगात् । यत्र चात्मविशेष अनागतकर्मबंधहेत्वभावादपूर्वकर्मानुत्पत्तिस्तत्र पूर्वोपात्तकर्मणां यथाकाल- मुपक्रमाच्च फलदानात्कात्स्येन निर्जरा प्रसिद्धैव । ततः कृत्सबंधहेत्व- भावनिर्जरावत्त्वं साधनं प्रसिद्धं कृत्स्नकर्मविप्रमोक्षं साधयत्येव । ततस्त- लक्षणं परं निःश्रेयसं व्यवतिष्ठते । तथाऽऽहत्यलक्षणमपरं सुनिश्चितासंभव- द्वाधकप्रमाणत्वात् सुखादिवदिति सर्वज्ञत्वसिद्धौ निर्णेष्यते । श्रेयसो मार्गः श्रेयोमार्गो निःश्रेयसोपायो वक्ष्यमाणलक्षणस्तस्य संसिद्धिः संप्राप्तिः सम्यग्ज्ञप्तिर्वा, सा हि परमेष्ठिनः प्रसादाद्भवति मुनिपुंगवानां यस्मात्तस्मात्ते मुनिपुंगवाः सूत्रकारादयः शास्त्रस्यादौ तस्य परमेष्ठिनो गुणस्तोत्रमाहुरिति संबंधः । परमेष्ठी हि भगवान् परमोऽर्हन् तत्प्रसादात्परमागमार्थनिर्णयोऽ- परस्य परमेष्ठिनो गणधरदेवादेः संपद्यते तस्माच्चापरपरमेष्ठिनः परमागम- शब्दसंदर्भो द्वादशांग, इति परापरपरमेष्ठिम्यां परमागमार्थशब्दशरीर- संसिद्धिस्तद्विनेयमुख्यानां, तेभ्यश्च स्वशिष्याणामिति गुरुपूर्वक्रमात्स्त्र- काराणां परमेष्ठिनः प्रसाद प्रधानमूतपरमार्थस्य श्रेयोमार्गस्य संसिद्धिर- मिधीयते । प्रसादः पुनः परमेष्ठिनस्तद्विनेयानां प्रसन्नमनोविषयत्वमेव, तिरागाणां तुष्टिलक्षणप्रसादासस्वात्कोपासंभववत् । तदाराधकननैस्तु प्रसन्नेन मनसोपास्यमानो भगवान् प्रसन्न इत्यभिधीयते रसायनवत् । ययैव हि प्रसन्नेन मनसा रसायनमासेव्य तत्फलमवाप्नुवंतः संतो सायनप्रसादादिदमस्माकमारोम्यादिफलं समुत्पन्नमिति प्रतिपद्यते तथा प्रसनेन मनसा भगवंतं परमेष्ठिनमुपास्य तदुपासनफलं श्रेयोमार्गाधि- ·आप्तपरीक्षा। गमलक्षणं प्रतिपमानास्तनियनना " भगवत्परमेष्ठिनः प्रसादादस्माकं. श्रेयोमार्गाधिगमः सम्पन्न" इति समनुमन्यते । ततः परमेष्ठिनः प्रसादा- सूत्रकाराणां श्रेयोमार्गस्य संसिद्धेर्युक्तं शास्त्रादौ परमेष्टिगुणस्तोत्रं । मंग- लाथै तदित्येके । तेऽप्येवं प्रष्टव्याः । किं साक्षान्मंगलाथै परमेष्ठिगुण- स्तोत्रं परंपरया वा । न तावत्साक्षात्तदनंतरमेव मंगलप्रसंगात् । कस्य- चिदपि मंगलानवाप्त्ययोगात् । परंपरया चेत्, न किंचिदनिष्टं । परमेष्ठि- गुणस्तोत्रादात्मविशुद्धिविशेषः प्रादुर्भवन् धर्मविशेषं स्तोतुः साधयत्येवा- ऽधर्मप्रध्वंसं च । ततो मंगं सुखं समुत्पद्यत इति तद्गुणस्तोत्रं मंगलं, मंगं लातीति मंगलमिति व्युत्पत्तेः । मलं गालयतीति मंगलमिति वा, मलस्याधर्मलक्षणस्य परंपरया तेन प्रध्वंसनात् । केवलं सत्पात्रदानजिनें- द्रांर्चनादिकमप्येवं मंगलमिति न तद्स्तोत्रमेव मंगलमिति नियमः सिद्धयति । स्यान्मतं मंगं श्रेयोमार्ग प्राजिनितं प्रशमसुखं तल्लात्य- प्रात्परमेष्टिगुणस्तोत्रात्तदाराधक इति मंगलं परमेष्ठिगुणस्तोत्रं । मलं वा श्रेयोमार्गसंसिद्धौ विघ्ननिमित्तं पापं गालयतीति मंगलं तदिति । तदेतद- नुकूलं नः परमेष्ठिगुणस्तोत्रस्य परममंगलत्वप्रतिज्ञानात् । तदुक्तं- आदौ मध्येऽवसाने च मंगलं भाषितं बुधैः। तजिनेंद्रगुणस्तोत्रं तदविधप्रसिद्धये ॥" ननु चैवं भगवद्गुणस्तोत्रं स्वयं मंगलं न तु मंगलार्थमिति न मंतव्यं, स्वयं मंगलस्यापि मंगलार्थत्वोपपत्तेः । यदा हि मलगालनलक्षणं मंगलं तदा सुखादानलक्षणमंगलाय तद्भवतीति सिद्धं मंगलार्थ । यदापि सुखा- दानलक्षणं तन्मंगलं तदा पापगालनलक्षणमंगलाय प्रभवतीति कर्पन मंगलार्य । यदाप्येतदुभयलक्षणं मंगलं तदा तु मंगलांतरापेक्षया मंगलार्थ तदुपपद्यत एव आनिःश्रेयसप्राप्तः परापरमंगलसंततिप्रसिद्धरित्यलं विस्त- ·श्रीविद्यारिवामिावरचिता- रेण ।चारपरिपालनार्थ नास्तिकतापरिहारार्थ निर्विघ्नतः शास्त्रपरि- समाप्त्यर्थं च परमेष्टिगुण तोगमित्यन्ये । तेऽपि तदेव तथेति नियम- यितुमसमर्था एव । तपश्चरणादेरपि तथात्वप्रसिद्धेः । न हि तपश्चरणादिः शिष्टाचारपरिपालनाद्यर्थ न भवतीति शक्यं वर्छ । यदि पुनरनियमेन भगवद्गुणसंस्तवनं शिष्टाचारपिालनार्थमभिधीयते तदा तदेव शास्त्रादौ शास्त्रकारैः कर्तव्यमिति नियमो न सिद्धयति । न च क्वचित्तन्न क्रियते इति वाच्यं । तस्य शास्त्रे निबद्धस्यानिबद्धस्य वा वाचिकस्य मानसस्य वा विस्तरतः संक्षेपतो वा शास्त्रकारैरवश्यं करणात् । तदकरणे तेषां तत्कृतोपकारविस्मरणादसाधुत्वप्रसंगात् । साधूनां कृतस्योपकारस्याविस्म- रणप्रसिद्धः । न हि कृतमुपकारं साधवो विस्मरंति ' इति वचनात् । यदि पुनः स्वगुरोः संस्मरण शास्त्रकरणमेवोपकारस्तद्विनेयानामिति मतं, तदा सिद्धं परमेष्ठिगुणस्तोत्रं, स्वगुरोरेव परमेष्ठित्वात् । तस्य गुरु- त्वेन संस्मरणस्यैव तद्गुणस्तोत्रत्वसिद्धेरित्यलं विवादेन । किं पुनस्तत्पर- मेष्ठिनो गुणस्तोत्रं शास्त्रादौ सूत्रकाराः प्राहुरिति निगद्यते मोक्षमार्गस्य नेतारं भेत्तारं कर्मभूभृतां । ज्ञातारं वि-तवानां वंदे तदुणलब्धये ॥१॥ अत्र मोक्षमागादितनामर्थः पुरस्ताद्वक्ष्यते । वाक्यार्थस्तूच्यते । मोक्षमार्गस्य नेतारं कर्मभूभृतां भेत्तारं विश्वतत्त्वानां ज्ञातारमहं वंदे तद्- गुणलब्ध्यर्थित्वात् । यो यद्गुणलब्ध्यर्थी स तं बंदमानो दृष्टः । यथा शस्त्रविद्यादिगुणलब्ध्यर्थी शस्त्रविद्यादिविदं तत्प्रणेतारं च । तथा चाहं मोक्षमार्गप्रणेतृत्वकर्मभूभृदेतृत्वविश्वतत्त्वज्ञातृत्वगुणलब्ध्यर्थी, तस्मान्मो- क्षमार्गस्य नेतारं कर्मभूभृतां भत्तारं विश्वतत्त्वानां ज्ञातारं वंदे इति शास्त्र- कारः शास्त्रप्रारंभे श्रोता तस्य व्याख्याता वा भगवंतं परमेष्ठिनं परमपरं ·आसपरोना। च मोक्षमार्गप्रणे त्वादिभिर्गुणैःसंस्तौति । तत्प्रसादायोमागस्य संसिद्धेः समर्थनात् । किमर्थ पुनरिदं भगवतोऽसाधारणं विशेषणं मोक्षमार्गप्रणेतृत्व कर्मभूभृनेतृत्वं विश्वतत्त्वज्ञातृत्वं चात्र प्रोक्तं भगवद्भिरित्याह- इत्यसाधारणं प्रोक्तं विशेषणमशेषतः। परसंकल्पिताप्तानां व्यवच्छे प्रसिद्धये ॥३॥ परैवैशेषिकादिभिः संकल्पिताः परसंकल्पितास्ते च ते आप्ताश्च पर- संकल्पिताप्ता महेश्वरादयः तेषामशेषतो व्यपच्छेप्रसि वयं यथोक्तम- साधारणं विशेषणमाचार्यैः प्रोक्तमिति वाक्यार्थः । न हीदमीश्वरकपिल- सुगतादिषु संभवति बाधकप्रमाणसद्भावात् । भगवत्यर्हत्येव तत्सदा- साधनाचासाधारणविशेषणमिति वक्ष्यामः । ननु चेश्वरादीनामप्याप्तत्वे कि दूषणं येन तद्व्यवच्छेदार्थमसाधारणं विशेषणं प्रोच्यते, किं वान्य- योगव्यवच्छेदान्महात्मनि परमेष्ठिनि निश्चिते प्रतिष्ठितं स्यादित्यारे- कायामिदमाह- अन्ययोगव्यवच्छे निश्चिते हि महात्मनि । तस्थापःशसामर्थ्याद: ठानं प्रतिष्ठितं ॥४॥ भवेदिति क्रियाऽध्याहारः । ननु चात्रान्येषामन्ययोगव्यवछामावेऽपि भगवतः परमष्ठिन बन्दोपदेशानुष्ठानं प्रतिः मियत्यव तेषामविरुद्धभाषि- त्वादिति चेत् न । परस्सरविरुद्धसमयप्रणयनात् तत्त्वनिश्चयायोगात् तद- न्यतमस्याप्युपदेशप्रामाण्यानिश्चयादनुष्ठानप्रतिष्ठानुपपत्तेः । ननु मोलो- पायानुष्ठानोपदेशमात्रे नेश्वरादयो विप्रपद्यते ततोऽहंदुपदेशादिवेश्वराघुपदे- शादपि नानुष्ठानप्रति अनुपपा यतस्तद्वयवच्छेदेन परमेष्ठी निधीयत इति कश्चित् । सोऽपि न विशेषज्ञः सम्य मिथ्योपदेशविशेषाभावप्रसंगात् । स्यान्मतं "वैशेषिकैरभिमतस्याप्तस्य निःश्रेयसोपायानुष्ठानोपदेशस्तावत्समी- ·८ श्रीविद्यानंदिस्वामिविरचिता- चीन एवं बाधकप्रमाणाभावात् । श्रद्धाविशेषोपगृहीतं हि सम्यग्ज्ञान वैरा- म्यनिमित्तं परां का मापनमत्यनिःश्रेयाहेतरित्युपः । तत्र श्रद्धावि- शेषस्तावदुपादेयेषपादेयतया हेयेषु हेयतयैव श्रद्धानं । सम्यग्ज्ञानं पुन- यथावस्थितार्थाधिगमलक्षणं, तहेतुकं च वैराग्यं रागद्वेषप्रक्षयः एतद्नुष्ठानं च तद्भावनाम्यासस्तस्यैतस्य निःश्रेयसोपायानुष्ठानस्योपदेशो न प्रत्यक्षेण बाध्यते जीवन्मुक्तेः, तत एव प्रत्यक्षतः कैश्चित् (केषांचित्) स्वयं संवे- दनात् । परैः संहर्षायासविमुक्तेरनुमीयमानत्वात् । जीवन्नेव हि विद्वान् संहर्षायासाभ्यां विमुच्यत इत्युपदेशाच्च नानुमानागमाभ्यां बाध्यते । जीवन्मुक्तिवत् प समुलेरयत एवानुष्ठानात् संभावनोपपत्तेः । नचान्य- त्प्रमाणं बाधकं तदुपदेशस्य तद्विपरीतार्थव्यवस्थापकत्वाभावादिति " तदपि न विचारक्षमं । श्रद्धादिविशेषविषयाणां पदार्थानां यथावस्थितार्थत्वासंभ- वात् । द्रव्यादयो हि षट्पदास्तावदुपादेयाः सदात्मानः प्रागभावादय- थासदात्मानस्ते च यथा वैशेषिकावण्यंते तथा न यथार्थतया व्यव- तिष्ठते तद्ग्राहकप्रमाणामावात् । द्रव्यं हि गुणादिभ्यो मिन्नमेकं, गुण- बेतरेभ्यो भिन्न एकः, कर्म चैकमितरेभ्यो भिन्नं, सामान्यं चैकं, विशेष- बैकः पदार्थः समवायवत् यद्यभ्युपगम्यते तदा द्रव्यादयः षट्पदार्थाः सिद्धयेयुः । न च द्रव्यपदत्यकोऽर्थः परैरिण्यते गुणपदस्य कर्मपदस्य सामान्यपदस्य विशेषपदस्य च, यथा समवायपदस्यैकः समवायोऽर्थः इति कयं षट्पदार्थव्यवस्थितिः । स्यान्मतं," पृथिव्यतेनोपाय्याका काल- दिगात्ममनांसि नव द्रव्याणि द्रव्यपदस्यार्थ" इति कथमेको द्रव्यपदार्थः! "सामान्यसंज्ञामिधानादिति" चेत् न सामान्यसंज्ञायाः सामान्यविषयत्वात् । तदर्थस्य सामान्यपदार्थत्वे ततो विशेषेष्वप्रवृत्तिप्रसंगात् । * द्रव्यपदा- * सामान्यरूपद्रव्यपदार्थ- ·आप्तपरोभा। र्थस्यैकस्यासि च । पृथिव्यादिषु हि द्रव्यमिति संज्ञा द्रव्यत्वसामा- न्यसंबंधनिमित्ता। तत्र द्रव्यत्वमेकं न द्रव्यं किंचिदेकमस्ति । द्रव्य- लक्षणमेकमिति चेत् तत्किमिदानीं द्रव्यपदार्थोऽस्तु ! न चैतद्युक्तं लक्ष्यस्य द्रव्यस्यामावे तल्लक्षणानुपपत्तेः । पृथिव्यादीनि लक्ष्याणि क्रियावद्गुण- परमवायिकारणमिति द्रव्यलक्षणं यदि प्रतिज्ञायते, तदानेकत्र लक्ष्ये लक्षणं कथमेकमेव प्रयुज्यते प्रतिव्यक्तिमेदात् । न हि यदेव पृथिव्यां द्रव्यलक्षणं तदेवोदकादिष्वस्ति तस्यासाधारणरूपत्वात् । यदि "पुन- न्यलक्षणं पृथिव्यादीनां गुणादिभ्यो व्यवच्छेदकतया तावदसाधारणो धर्म:पृथिव्यादिषु नवस्वपि सद्भावात्साधारणः कथमन्यथातिव्याप्त्य- व्याप्ती लक्षणस्य निराक्रियेते। सकललक्ष्यवस्तुषु हि व्यापकस्य लक्षणस्या- व्याप्तिपरि रस्तदलक्ष्येभ्यश्च व्यावृत्तस्यातिन्याप्तिपरिहारः सकलैलक्ष्यलक्ष- गज्ञैरभिधीयते नान्यथेति" मतिः, तदापि नैको द्रव्यपदार्थः सिद्धयति । द्रव्यलक्षणादन्यस्य लक्ष्यस्य द्रव्यस्यैकस्यासंभवात्। "नवापि पृथिव्यादीनि द्रव्याण्येकलक्षणयोगादेको द्रव्यपदार्थ" इति चेन, तथोपचारमात्रप्रस- गात् । पुरुषो यष्टिरिति, यथा यष्टिसाहचर्याद्धि पुरुषो यष्टिरिति कथ्यते न पुनः स्वयं यष्टिरित्युपचारः प्रसिद्ध एव तथा पृथिव्यादिरनेकोऽपि स्वयमेकलक्षणयोगादेक उपचर्यते न तु स्वयमेक इत्यायातं । न च लक्षणमप्येकं पृथिव्यादिषु पंचसु क्रियावत्स्वेव क्रियावद्गुणवत्समवायि- कारणमिति द्रव्यलक्षणस्य भावात् निःक्रियेष्वाकाशकालदिगात्मसु क्रिया- वत्त्वस्याभावात् । गुणवत्समवायिकारणमित्येतावन्मात्रस्य ततोऽन्यस्य दन्यलक्षणस्य सद्भावात् लक्षणद्वयस्य प्रसिद्धेः । तथा च द्रव्यलक्षणद्वय- योगात् द्वावेव द्रव्यपदार्थों स्यातां । यदि पुनर्द्वयोरपि द्रव्यलोणयोद्न्य- छक्षणत्वाविशेषादेकं द्रव्यलक्षणमित्युच्यते तदापि किं तद्व्यलक्षण- ·१० श्रीविद्यारिवामिविरचिता- wwwwwwwww ww । योव्यलक्षणत्वमेकं न तावत्सामान्यं तस्य द्रव्यगुणकर्माश्रयत्वात् । न चैते द्रव्यलक्षणे द्रव्ये, स्वेष्टविघातात् । नापि गुणो, द्रव्या- श्रयी अगुणवान् संयोगविभागेष्वप्यकारणमनपेक्ष इति गुणलक्षणा- भावात् । प्रत्ययात्मकत्वात्तयोर्गुणत्वमिति चेत् न । प्रत्ययात्मनोर्लक्ष- णयोः पृथिव्यादिष्वसंभवात् तपातिदतावारणपर्मत्यासमवादेतेनाभिधाना- मनोन्यलक्षणयोर्गुणत्वं प्रत्याख्यातं । नापि ते कर्मणी । परिस्पंदात्मक- त्यासंभवादेकद्रव्यमगुणं संयोगविभागेष्वनपेक्षकारणमिति कर्मलक्षणस्या- भावाच्च । तयोरेकद्रव्यत्वे नवविधत्वप्रसंगाद्व्यलक्षणस्य कुतो द्वित्वमेकत्वं वा व्यवतिष्ठते । यतो द्रव्यलक्षणत्वमेकं तत्र प्रवर्तमानमेकत्वं व्यवस्थाप- येत्तयोपचरितोपचारप्रसंगश्च द्रव्यलक्षणत्वेनैकेन योगाद्दव्यलक्षणयोरेक- त्वादेकं द्रव्यलक्षणं, तेन चोपचरितेन द्रव्यलक्षणेनैकेन योगत्पृथिव्यादी- न्येको द्रव्यपदार्थ, इति कुतः पारमार्थिको द्रव्यपदार्थः कश्चिदेकः सिद्धयेत्। यदप्यभ्यघायि वैशेषिकैः पृथिव्यादीनां नवानां द्रव्यत्वेनैकेनामिसंबंधादे- कत्वमिति द्रव्यं नामैकः पदार्थ इति तदपि न युक्तं । परमार्थतो द्रव्य- पदार्थस्योत्पासिद्धः तस्योपचारादेव प्रसिद्धः । एतेन चतुर्विशतिगुणानां गुणत्वेनैकेनाभिसंबंधादेको गुणपदार्थः, पंचानां च कर्मणां कर्मत्वेनैकेना- मिसंबंधादेकः कर्मपदार्थ इत्येतत्प्रत्याख्यातं । तथा नास्तवगुणकर्मपदार्थ- व्यवस्थितेः कथं चैवं सामान्यपदार्थ एकः सिद्धयेद्विशेषपदार्थों का समवायपदार्थो वा (इव)। परापरसामान्ययोः रामान्यांतरोनाभिसंबंधा- योगाद्विशेषाणां चेति समवाय एवैकः पदार्थः स्यात् । यदि पुनर्यथेहेदमिति प्रत्ययाविशेषाद्विशेषप्रत्ययामावादेकः समवायः तथा द्रव्यमिति प्रत्यया- विशेषादेको द्रव्यपदार्थः स्यात् गुण इति प्रत्ययाविशेषाद् गुणपदार्थःकर्मेति प्रत्ययाविशेषात्कर्मपदार्थः सामान्यमिति प्रत्ययाविशेषात्सामान्यपदार्थः ·आतपरीक्षा। विशेष इति प्रत्ययाविशेषाद्विशेषपदार्थ इत्यभिधीयते, तथापि वैशेषिक तंत्रव्याघातो दुःशक्यः परिहतुं स्याद्वादिमतस्यैवं प्रसिद्धेः । स्याद्वादिनां हि शुद्धसंग्रहनयात्सत्प्रत्ययाविशेषाद्विशेषलिंगाभावादेकं सन्मानं तत्त्वं शुद्धं द्रव्यमिति मतं । तथैवा सुन्नुसंग्रहनयाईकं द्रव्यमेको गुणादिरिति, व्यवहारनयात्तु यत्सत्तद् द्रव्यं पर्यायो वेति भेदः । यद्न्यं तज्जीवद्रव्य- मजीवद्रव्यं च, यश्च पर्यायः सोऽपि परिस्पंदात्मको परिस्संदात्मकन्धेति सोऽपि सामान्यात्मको विशेषात्मकञ्चेति । स च द्रव्यादविष्वग्मतो विष्व- ग्मतो वेति यथा प्रतीतिनिश्चीयते सर्वथा बाधकाभावात् । वैशेषिकाणां तु तथाऽभ्युपगमो न्याहत एव तंत्रविरोधात् । न हि तत्तंत्रे सन्मात्रमेव तत्त्वं सकलपदार्थानां तत्रैवांतर्भावादिति नयोऽस्ति । स्यान्मतं "द्रव्यपदेन सकल- द्रव्यन्यक्तिभेदप्रमेदानां संग्रहादेको द्रव्यपदार्थः गुण इत्यादिपदेन चैकेन गुणादिभेदप्रभेदानां संग्रहाद्गुणादिरप्येकैकपदार्थों व्यवतिष्ठते । विस्तरेणो- पदिष्टानामर्थानां तत्वसिद्धये । समासेनाभिधानं यत्संग्रहं तं विदुर्बुधाः इति । पदार्थधर्मसंग्रहः प्रवक्ष्यत इत्यत्र पदार्थसंग्रहस्य धर्मसंग्रहस्य चैवं व्याख्यानादस्त्येव तथाऽभिप्रायो वैशेषिकाणामिति" तदप्यविचारितरम्यं । परमार्थतस्तथैकैकस्य द्रव्यादिपदार्थस्य प्रतिष्ठानुपपत्तेः। तस्यैकपदविषयत्वे. नकपोपचारा । न चोपचरितपदार्थसंख्याव्यवस्थायां पारमार्थिकी पदार्व- संख्या समवतिष्ठतेऽतिप्रसंगात् । न चैकपदवाच्यत्वेन तात्विकमेकत्वं सिद्धयति व्यभिचारात्सेनावनादिपदेन हस्त्यादिधवादिपदार्थस्यानेकस्य वाच्यस्य प्रतीतेः। ननु "सेनापदवाच्य एक एवार्थः प्रत्यासत्तिविशेषः संयुक्तसंयोगाल्पीयस्त्वलक्षणो हस्त्यादीनां प्रतीयते, वनशब्देन च धवा- दीनां तादृशप्रत्यासत्तिविशेष इत्येकपदवाच्यत्वं न तात्त्विकीमेकतां न्यमि- चरति । तथा चैवमुच्यते द्रव्यमित्येकः पदार्थः एकपदवाच्यत्वात् यब- ।

·१२ श्रीविद्यानंदिस्वामिविरचिता- देकपदाच्यं तत्तदेकपदार्थों यथा सेनावनादिस्तथा च द्रव्यमेकपढ़- वाच्यं तस्मादेकः पदार्थः । एतेन गुणादिरप्येकः पदार्थः प्रसिद्धो- दाहरणसाधर्म्यात्साधितो वेदितव्य" इति कश्चित् । सोऽपि न विपश्चित् । सेनाशब्दादनेकत्र हस्त्याद्यर्थे प्रतीतिप्रवृत्तिप्राप्तिसिद्धेः । वनशब्दाच धवखदिरपलाशादावनेकत्रायें । यत्र हि शब्दात्प्रतीतिप्रतिप्राप्तयः समधिगम्यते स शब्दस्यार्थः प्रसिद्धस्तथा वृद्धव्यवहारात् । न च सेना- वनादिशब्दात्प्रत्यासत्तिविशेषे प्रतीतिप्रवृत्तिप्राप्तयोऽनुभयंते येन सतस्यार्थः स्यात् । प्रत्यासत्तिविशिष्टा हस्त्यादयो धवादयो वा सेनावनादिशब्दा- नामर्थ इति चेत्सिद्धस्तर्खेकपदवाच्योऽनेकोर्थः । तेन च कथमेकपदवा- च्यत्वं न व्यभिचरेत् । तथा गौरिति पदेनैकेन पश्वादेर्दशप्रकारस्यैका- दशप्रकारस्य वा वाच्यस्य दर्शनाच्च व्यभिचारी हेतुः । कश्चिदाह न मौरित्येकमेव पदं पश्वादेरनेकस्यार्थस्य वाचकं तस्य प्रतिवाच्यभेदादन्य- एव हि गौरिति शब्दः पशोर्वाचकोऽन्यश्च दिगादेः अर्थभद च्टब्दोदव्य वस्थितः । अन्यथा सकलपदार्थस्यैकपदवाच्यत्वप्रसंगादिति । तस्याप्य- निष्टानुषंगः स्यात् । द्रव्यमिति पदस्याप्यनेकत्वप्रसंगात् । पृथिव्यायने- कार्थवाचकत्वात् अन्यदेव हि पृथिव्यां द्रव्यमिति पदं प्रवर्तते । अन्य- देवाप्सु तेजसि वायावाकाशे काले दिश्यात्मनि मनसि चेत्येकपदवाच्यत्वं दव्यपदार्थस्यासिद्धं स्यात् । ननु द्रव्यत्वाभिसंबंध एको द्रव्यपद- यार्थों नानेकः पृथिव्यादिः तस्य पृथिव्यादिशब्दवाच्यत्वात् । तत एकमेव द्रव्यपदं नानेकमिति चेत्, किमिदानीं द्रव्यत्वामिसंबंधो इव्यपदार्थः स्यात् ! न चासौ द्रव्यपदार्थस्तस्य द्रव्यत्वोपलक्षितसमवाय दार्थत्वात् । एतेन गुणत्वाभिसंबंधो गुणपदस्यार्थः कर्मत्वाभिसंबंधः कर्म- दिस्येत्येतत्प्रतिव्यूढं गुणत्वाभिसंबंधस्य गुणत्वोपलक्षितसमवायपदार्थत्वात् ·आतपरीक्षा। कर्मत्वामिसंबंधस्य च कर्मत्वोपलक्षितसमवायपदार्थस्य कथनात् । न चैवं सामान्यादिपदार्थः सिद्धयति । सामान्यादिषु, सामान्यांतरामिसंबंधस्यासम- वादित्युक्तं प्राक् । एतेन पृथिवीत्वाधामसंबंधात्पृथिवीत्यादिशार्थस्य व्याख्यानं प्रत्याख्यातं । न हि पृथिवीत्वामिसंबंधः पृथिवीशब्द: ॥च्यः । पृथिवीत्वोपलक्षितस्य समवायस्य पृथिवीत्वाभिसंबंधस्य पृथिवीशब्देनावच- नात् । द्रव्यविशेषस्य पृथिवीशब्देनाभिधानाददोष इति चेत् । कःपुनरसौ वृक्षक्षपादिष्टथिवीभेदन्यतिरिक्तः पृथिवीद्रव्यविशेषः । पृथिवीति पदेन संगृह्यमाण इति चेत् । कथं पुनः पृथिवीपदेनैकेनानेकार्थः संगृह्यते ! द्रव्यादिपदेनेवेति दुरवबोधं । कश्चायं संग्रहो नाम ! शब्दात्मकः प्रत्य- यात्मकोऽर्थात्मको वा । न तावच्छब्दात्मकः शब्देनानंतानां द्रव्यादिमेद- प्रभेदानां वा संग्रहीतुमशक्यत्वात् । तत्र संकेतस्य कर्तुमशक्यत्वादस्म- तृदेतदप्रत्यक्षत्वात् , क्रमेण युगपद्वा अननुमेयत्वाच्च । न चाप्रत्यक्षेऽन- नुमेये वा वयाप्यप्रतिपन्नेऽर्थे संकेतः शक्यक्रियोऽस्ति । सर्वज्ञस्तत्र संकेतयितुं समर्थोऽपि नाऽसर्वज्ञान् संकेतं ग्राहयितुमलमिति कुतः संकेतः । न चाकतितेऽर्थे शब्दः प्रवर्तते यतः-संगृह्यतेऽनंताः पदार्थाः येन शब्देन स शब्दात्मा संग्रहः सिद्धयत्येव । माभू- च्छब्दात्मकः संग्रहः प्रत्ययात्मकस्त्वस्तु । संगृह्यते अर्था येन प्रत्य- येन स संग्रह इति व्याख्यानात्तेन तेषां संग्रहीतुं शक्यत्वादिति चेत् । कुतः पुनरसौ प्रत्ययः प्रत्यक्षादनुमानादागमाद्वा ! न तावदस्मदादिप्रत्य- क्षात् । तस्यानंतद्रव्यादिभेदप्रभेदागोचरत्वात् । नापि योगिप्रत्यक्षात् । योगिन एव तत्संग्रहप्रसंगादस्मदादीनां तदयोगात् । न हि योगिप्रत्य- क्षादस्मदादयः संप्रतियंति योगित्वप्रसंगात् । नाप्यनुमानादनंतद्रव्यादिभेद- प्रमेदप्रतिबद्धानामेकशोऽनंतलिंगानामप्रतिपत्तेरस्मदाद्यप्रत्यक्षादनमानांतरा-

·१४
श्रीविधानविामिविरचिता-
तांतिपत्तावनवस्थानुगात् प्रकृतानुमानादयायोगा । यदि पुनराग-
मात्संग्रहात्मकः प्रत्ययः स्यात्तदा युक्त्यानुगृहीतात्तयाऽननुगृहीताद्वा । न
तावदाद्यः पक्षस्तत्र युक्तरेवासंभवात् । नापि द्वितीयो युक्त्याऽननुगृहीत-
स्यागमस्य प्रामाण्यानिष्टेस्तदिष्टौ वाऽतिप्रसंगात् । न चाप्रमाणकः प्रत्ययः
संग्रहस्तेन संगृहीतानामसंगृहीतकल्पना । यदि पुनरर्थात्मकः संग्रहोऽ
भिधीयते तदा संगृह्यत इति संग्रहः संगृह्यमाणः सकलोऽर्थः स्यात् ।
स चासिद्ध एव तद्वयवस्थापकप्रमाणाभावादिति कथं तस्य व्याख्यानं
युज्यते यतः पदार्थधर्मसंग्रहः प्रवक्ष्यत इति प्रतिज्ञा साधीयसीष्यते । संग्र-
हामावे च कस्य महोदयत्वं साध्यतेऽसिद्धस्य स्वयमन्यासानत्वोपपत्तेः
एतेन पदार्थधर्मसंग्रहः सम्यग्ज्ञानमिति व्याख्यानं प्रतिन्यढं । तदभावस्य
समर्थनान्महतो निःश्रेयसस्याभ्युदयस्य चोदयोऽस्मादिति महोदय इत्ये-
तद्व्याख्यानं वंध्यासुतसौभाग्यादिव्यावर्णनमिव प्रेक्षावतामुपहासास्पदमा-
भासते । तदेवं द्रव्यादिपदार्थानां यथावस्थितार्थत्वाभावान तद्विषयं
सम्यम्नानं नापि हेयोपादेयव्यवस्था । येनोपादेयेषूपादेयत्वेन हेयेषु च
हेयत्वेन श्रद्धानं श्रद्धाविशेषस्तत्पूर्वकं च वैराग्यं तदभ्यासमावनानुशः
नियमकाएं सिध्येत् । तदसिद्धौ च कथमर्हदुपदेशादिवेश्वरोपदेशाद-
प्यनुष्ठानं प्रतिष्ठितं स्यात् । ततस्तद्व्यवच्छेदादेव महात्मा निश्चेतव्यः ।
कपिलसुगतव्यवच्छेदादिवेति सूक्तमिदमन्ययोगव्यवच्छेदान्म ।त्मनि निश्चिते
तदुपदेशसामर्थ्यानुष्ठानं प्रतिष्ठितं स्यादिति । एतेन 'प्रणम्य हेतुमीश्वरं
मुनि कणादमन्वतः' इति परापरगुरुनमस्कारकरणमपास्तमीश्वरकणादयाराम-
वन्यवच्छेदात् । तयोर्ययाव्यवस्थितार्थज्ञानाभावात्तदुःदेशाप्रामाण्यापि
वस्तरेण । विश्वतत्त्वानां ज्ञातुः कर्मभूभृतां मेत्तुरेव मोरयनोपप-
पनिश्चयात् ॥ ४॥

·आप्तपरा Awarmon - रासिद्ध मुनींद्रस्य मेत्तृत्वं कर्मभूभृतां । ये वदंति विपर्यासाचान्मत्येवं प्रचक्ष्महे ॥५॥ तत्र तेषु मोक्षमार्गप्रणेतृत्वकर्मभूमृनेत्तृत्वविश्वतत्त्वज्ञातृत्वेष कर्ममूभृ- तां भेत्तृत्वमसिद्धं । मुनींद्रस्य विपर्यासात्तदमेत्तृत्वात् कर्मभूभृदसंभवात्स- दाशिवस्य ये वदंति योगास्तान्प्रत्येवं वक्ष्यमाणप्रकारेण प्रचक्ष्महे प्रवदाम इत्यर्थः ॥ ५ ॥ प्रसिद्धः सर्वतत्त्व स्तेिषां तावत्ममाणतः । सदाविध्वस्तनिशेषबाधकात्स्वमुखादिवत् ॥६॥ यदि नाम विश्वतत्त्वज्ञः प्रमाणात्सर्वदा विध्वस्तबाधकादात्मसुखादिक- प्रसिद्धो यौगानां तथापि किमिष्टं भवतां सिद्धं भवेदित्याह- ज्ञाता यो विश्वतत्त्वानां स भेत्ता कर्मभूभृतां । भवत्येवान्यथा तस्य विश्वतत्त्वज्ञता कुतः ॥७॥ इति स्याद्वादिनामस्माकं कर्ममभृदेत्तृत्वं मुनीन्द्रस्येष्टं सिद्धं भवतीति वाक्याथैः । तथाहि-भगवान् परमात्मा कर्मभूमृतां मेत्ता भवत्येव विश्वत- त्त्वानां ज्ञातृत्वात् । यस्तु न कर्मभूभृतां भत्ता स न विश्वतत्त्वानां ज्ञाता यथा रण्यापुरुषः । विश्वतत्वानां ज्ञाता च भगवान् निर्वा-बोधमितः । तस्मात् कर्मभूभृतां भेत्ता भवत्येवेति केवलव्यतिरेकी हेतुः साध्याऽव्य- भिचारात् । न तावदयमसिद्धः प्रतिवादिनो वादिनो वा । ताभ्यामुभाभ्यां परमात्मनः सर्वज्ञत्वसाधनात् । नाप्यनैकांतिक: कान्यतो देशतो वा विपक्षे वृत्त्यभावात् । तत एव न विरुद्धः । नन्वयं कालात्ययापदिष्टस्त- दागमबाधितपक्षनिदानत प्रयुक्तत्वात् । सदैव मुक्तः सदैवेश्वरः पूर्वस्याः कोटेर्मुक्तात्मनामिवामावादित्यागमान्महेश्वरस्य सर्वदा कर्मणामभावप्रसिद्ध- स्तनेतृत्वस्य बाधमसिद्धेः । सतां हि कर्मणां कधिवेत्ता स्यान पुन- ·१६ श्रीविधानस्वामिविरचिता- M रसतामित्यपरः । सोऽपि न परीक्षादक्षमानसः । तथा तहाधकागमस्या- प्रमाणपार तदनुग्राहकानुमानामावात् । ननु च नेश्वराख्यः सर्वज्ञः कर्मभूभृतां मेत्ता सदा कर्ममलस्पृष्टत्वा । यस्तु कर्मभूमृतां मेत्ता स न कर्ममलैः शश्वदस्पृष्टो यथेश्वरादन्यो मुक्तात्मा शश्वदस्पृष्टश्च कर्ममलैर्मगवा- महेश्वरस्तस्मान्न कर्मभूभृतां भत्तेत्यनुमानं प्रकृतपक्षबाधकागमानुपाहकं । न चात्रासिद्धसाधनं । तथाहि-शश्वकर्ममलैः अस्पृष्टः परमात्माऽनुपाय- सिद्धत्वात् । यस्तु न तथा स नानुपायसिद्धो यथा आदि तात्मा । अनुपायसिद्धश्च सर्वज्ञो भगवान् तस्मात्कर्ममलैः शश्वदस्पृष्ट इत्यतोऽनु- मानांतरात्तत्सिद्धेरिति वदंतं प्रत्याह- नास्पृष्टः कर्मभिः शश्वद्विश्वदृश्वास्ति कश्चन । तस्या. पायसिद्धस्य सर्वथाऽनुपपत्तितः॥८॥ नाअनुपायसिद्धत्वे कुतश्चित्प्रमाणादप्रसिद्धे तबलात्कर्मभिः शश्वदस्मृ- ष्टत्वसाधनं सिद्धिमध्यास्ते । तदसिद्धौ च न कर्मभृनेत्तृत्वामावस्ततः सिध्यति । येनेदमनुमानं प्रस्तुतपक्षबाधकागमस्यानुप्राहकं सिद्धयेंत्तत्प्रा- माण्यं साधयेत् । न चाप्रमाणभूतेनागमेन प्रकृतः पक्षो बाध्यते हेतुम्ध कालात्ययापदिष्टः स्यात् । “ नन्वीश्वरस्यानुपायसिद्धत्वमनादित्वात्साध्यते। तदनादित्वं च तनुकरणभुवनादौ निमित्तकारणत्वादीश्वरस्य । न चैतद- सिद्धं । तथा हि-तनुभवनकरणादिकं विवादापन्नं बुद्धिमन्निमित्तक कार्य- त्वात् । यत्कार्य तबुद्धिमन्निमित्तकं दृष्टं यथा वस्त्रादि । कार्य चेदं प्रकृतं तस्माद् बुद्धिमानिमित्तकं । योऽसौ बुद्धिमांस्तद्धेतुः स ईश्वर इति प्रसिद्ध साधनं तदनादित्वं साधयत्येव । तस्य सादित्वे ततः पूर्वे तन्वा- युत्पत्तिविरोधात् । तदुत्पत्तौ वा तद्बुद्धिमन्निमित्तत्वाभावप्रसंगात् । यदि पुनस्ततः पूर्वमन्यबुद्धिमनिमित्तकपरिष्यते तदा ततोऽपि पू सत्यबुति- ·आतपरामा निमित्तकापामेष्यते तदा ततोऽपि पूर्वमन्यबुद्धिमनिमित्तकत्वमित्यनादी- श्वरसंततिः सिद्धयेत् । न चैषा युक्तिमती पूर्वेश्वरस्यानंतस्य सिद्धा- त्तरसकनेकानाक्यात् । तेनैव तन्वारिकार्यपरम्परांयाः सकलायाः निर्माणात् । ततोऽपि वस्यालस्य महेश्वरस्य सिद्धौ तस्य वैयर्थ्या- दन्यथा परस्परमिच्छाव्याघातप्रसंगादनेकेश्वरकारणत्वापत्तेश्च नगतः । सुदू- रमपि गत्वाऽनादिरेक एवेश्वरोऽनुमंतव्यः । स पूर्वेषामपि गुरुः कालेना- विच्छेदादिति तस्य जगन्निमित्तत्वसिद्धरनादित्वमंतरेणानुपपत्तेरित्यनादि- त्वसिद्धिः । ततो न कर्मभूभृतां भेत्ता मुनींद्रः शश्वत्कर्मभिरस्पृष्टत्वात् । यस्तु कर्मभूभृतां मेत्ता स न शश्वत्कर्मभिरस्पृष्टः । यथोपायान्मुक्तः । शश्वत्कर्मभिरस्पृष्टश्च भगवास्तस्मान्न कर्मभूभृतां भेत्ता । शश्वत्कर्मभिर स्पृष्येऽसावनुपायसिद्धत्वात् । यस्तु न तथा स नानुपायसिः । यथा भोपायमुक्तात्मा अनुपायासितश्चायं तस्मात्सदा कर्ममिरस्पृष्टः । अनु- पायसिद्धोऽयमनादित्वात् । यस्तु न तथा स नानादिः । यथेतरो मुक्तात्मा । अनादिश्चायं तस्मादनुपायसिद्धः । अनादिरयं तनुकरण- भुवनादिनिमित्तत्वात् । यस्तु नानादिः स न तनुकरणभुवनादि- निमित्तकः । यथाऽपरो मुक्तात्मा । तनुकरणभुवनादिनिमित्तं च भगवां- स्तस्मादनादिः । तनुकरणभुवनादिनिमित्तं तु तस्य तन्वादेर्बुद्धिमन्नि- मित्तत्वसाधनात् । तन्वादयो बुद्धिमन्निमित्तकाः कार्यत्वात् । यत्कार्य तबुद्धिमन्निमित्तकं दृष्टं । यथा वस्त्रादि । कार्य च तन्वादयो विवादा- पन्नास्तस्माद् बुद्धिमन्निमित्तका इत्यनुमानमालाऽमला कर्मभूमृतां मेत्तार- मपास्यत्येव । न चेदं कार्यत्वमसिद्धं तन्वादेर्वादिप्रतिवासिनोः कायापा, नुज्ञानात् । नाप्यनैकांतिकं, कस्यचित्कार्यस्याबुद्धिमनिमित्तस्यासंभवाद्वि- ·१८ भांविधानविामिविरचिता- पक्ष वृत्त्यभावात् । न चेश्वरशरीरेण व्यभिचारस्तदसिद्धेश्वरwwi- त्वात् । नापीश्वरज्ञानेन । तस्य नित्यत्वात्कार्यत्वास: । न घरे- च्छया । तपेच्छाशकरपि नित्यत्वात् क्रियाशक्तिवत् । तत एव न विरुद्ध साधनं सर्वथा विपक्षे संभवाभावात् । न चायं कालात्ययापदिष्टो हेतुः पक्षस्य प्रत्यक्षा प्रमाणेनाबाधितत्वात् । न हि सन्नानुद्धिमनिमित्त प्रत्यक्षेण बाध्यते तस्यातींद्रियतया तदविषयत्वात् । नाप्यनुमानेन तस्य तद्विपरीतसाधनस्यासंभवात् । ननु तनुभुवनकरणादयो न बुद्धिमन्निमित्तका तकसमादादिविलक्षणत्वादाकाशादिवदित्यनुमानं पक्षस्य बाधकमिति चेत् न । असिद्धत्वात् । सन्निवेशादिविशिष्टत्वेन दृष्टक 2400मान- चविलक्षणत्वात्तन्वादीनां । यदि पुनरगृहीतसमयस्य कृतबुद्धयुत्पादकत्वा- भावात्तन्वादीनां दृष्टकर्तृकविलक्षणत्वमिष्यते तदा कृत्रिमाणामपि मुक्ता- फलादीनामगृहीतसमयस्य कृतबुद्धयनुत्पादकत्वादबुद्धिमन्निमित्तकत्वप्र- संगः । न च दृष्टकर्तृकत्वादृष्टकर्तृकत्वाम्यां बुद्धिमनिमित्तत्वेतरत्वसिद्धिः साधीयसी तदविनाभावाभावात् । न सकतृकत्वमबुद्धिमनिमित्तत्वेन ज्याप्तं जीर्णप्रासादारदृष्टकर्तृ स्यापि बुमिनिमित्तत्वासिरिति न दृष्ट- नकवि णत्वमाडमनिमत्त साधयेत् यतोऽनुमानबाधितः पक्षः स्यात् कालात्ययापदिष्टं च साधनमामिघीयेत । नाप्यागमेन प्रकृतः पक्षो बाध्यते तत्साधकस्यैवागमस्य प्रसिद्धः । तथा हि " विश्वतश्चक्षुस्त विश्वतोमुखो, विश्वतो बाहुरुत विश्वतः पोत, संबाहुम्यां धमति तावामी जन- यन् देव एकः " श्रुतेः सद्भावात् । तथा न्यासवचनं च । “ अज्ञो जंतु- रनीशोऽयमात्मनः सुखदुःखयोः । ईश्वरप्रेरितो गच्छेत्स्वर्ग वा श्वभ्रमेव षा" १ अनुरिमानिमित्तादिकं विपक्षः । १ कार्यज्ञान विवादाध्यासितं । ३ वचनं । ४ व्यापार;। ५ व्यापित्वं । ६ पुष्पपापाभ्यां । ७ परमाणुभिः ।

·आतपरांना १९ इति पक्षस्यानुप्राहकमेव न तु बाधक । ततो न कालात्ययापदिष्टो हेतुर- चाधितपक्षनिशानंतर प्रयुक्तत्वात् । तत एव न सत्प्रतिपक्षः बाधकानु मानामावादित्यनवयं कार्यत्वसाधनं तन्वादीनां बुद्धिमन्निमित्तत्वं साक्ष्य- त्येव । यदप्युच्यते कैश्चिद् बुद्धि मानिमित्तत्वसामान्ये साध्ये तन्वादीनां सिद्धसाधनमनपत्तदुप्पोक्तूबुद्धिमन्निमित्तत्वसिद्धेः । तेषां तददृष्टनिमित्त- त्वात्तदृष्टस्य चेतनारूपत्वात् चेतनायाश्च बुद्धित्वाद् बुद्धिमनिमित्तत्व- सिद्धेरिति । तदप्यसारं । तन्वाद्युपभोक्तृप्राणिनामदृष्टस्य धर्माधर्मसंज्ञकस्य चेतनत्वासिद्धेरबुद्धित्वात् । अर्थग्रहणं हि बुद्धिश्चेतना न च धर्मोऽर्यप्र- हणमधर्मो वा तयोर्बुद्धेरन्यत्वात् प्रयत्नादिवदिति नानेकबुद्धिमन्निमित्तत्वं तन्वादीनां सिद्धयति यतः सिद्धसाधनं बुद्धिमनिमित्तत्वसामान्ये साध्ये - भिधार्यते ॥ ननु च वस्त्रादि सशरीरेणासर्वज्ञेन च बुद्धिमता कुर्विदादिना क्रियमाणं दृष्टमिति तन्वादिकार्यमपि सर्वजानिमन्निमित्तं सिद्धये- दितीष्टविरुद्धसाधनाद्विरुद्धं साधनं । सर्वज्ञेनाशरीरेण क्रियमाणस्य कस्य- चिद्वस्त्रादिकार्यस्यासिद्धेश्व साध्यविकलमुदाहरणमिति कश्चित् । सोऽपि न युक्तवादी तथा सर्वानुमानोच्छेदप्रसंगात्। तथा हि साग्निरयं पर्वतो धूमवत्त्वा- न्महानसवदित्यत्रापि पर्वतादौ महानसपरिदृष्टस्यैव खादिरपालाशामिनाभि मात्रस्य सिद्धेविरुद्धसाधनाद्विरुद्धं साधनं स्यात् । तार्णायग्निनाभिमत्पर पर्वतादौ साध्यस्य महानसादावभावात् साध्यविकलमुदाहरणमप्यनुषज्येत । यदि पुनरग्निमवसामान्यं देशादिविशिष्टं पर्वतादौ साध्यत इति नेष्टविरुद्धं साधनं, नापि साध्यविकलमुदाहरणं महानसादावपि देशादिकि- शिमन्वय सद्भावादिति मतं तदा तन्वादिषु बुद्धिमनिमित्तत्वसा- मान्यं तन्वादिस्वकार्यविनिर्माणशक्तिविशिष्टं साध्यत इति नेष्टविरुद्ध- साधनो हेतुः । नापि साध्यविकलो दृष्टांतः स्वकार्यविनिमाणशक्तिपिति ·२० श्रीविधानवामिविरचिता- एस्य बुद्धिमनिमित्तत्वसामान्यस्य साध्यस्य तत्र सद्भावात् । सिद्धे च विमनिमित्त्वसामान्ये किमयं बुद्धिमान् हेतुः सशरीरोऽशरीरो वेति विप्रतिपत्तौ तस्याशरीरत्वं साध्यते सशरीरत्वे बाधकसद्भावात् । तच्छरीर हि न तावन्नित्यमनादि सावयवत्वादस्मदादिशरीरवत् । नाप्यनित्यं सादि, तदुत्पत्तेः पूर्वमीश्वरस्याशरीत्वसिद्धेः । शरीरांतरेण सशरीरत्वेऽनवस्थाप्रसं- गात् । तथा किमसौ सर्वज्ञोऽसर्वज्ञो वेति विवादे सर्वज्ञत्वं साध्यते तस्या- सर्वज्ञत्वे समस्तकारकप्रयोक्तृत्वानुपपत्तेः तन्वादिकारणत्वाभावप्रसंगात् । तन्वादिसकलकारकाणां परिज्ञानाभावेऽपि प्रयोक्तृत्वे तन्वादिकायायाधा- तप्रसंगात् । कुविंदादेवस्त्रादिकारकस्यापरिज्ञाने तद्व्याघातवत् । न चेश्वर- कार्यस्य तनुकरणभुवनादेः कदाचिद्वयाघातः संभवति महेश्वरसमीहित- कार्यस्य यथाकारकसंपतिं विचित्रस्यादृष्टादेव्याघातदर्शनात् । यदप्यम्य- धायि तनुकरणभुवनादिकं नैकस्वभावेश्वरकारणकृतं विचित्रकार्यत्वात् । याद्विचित्र कार्य तन्नैकस्वभावकारणकृतं दृष्टं यथा घटपटमुकुटशकटादि, विचित्रकार्य च प्रकृतं तस्मान्नैकस्वभावेश्वराख्यकारणकृतमिति तदप्यसम्यक् सिद्धसाध्यतापत्तेः । न ह्येकस्वभावमीश्वराख्यं तन्वादेनिमित्तकारणमिष्यते सस्य ज्ञानशक्तीच्छाशक्तिक्रियाशक्तित्रयस्वभावत्वात्। तनुकरणभुवनाद्युप- भोप्राणिगणादृष्टविशेषवैचित्र्यसहकारित्वाच्च विचित्रस्वमावोपपत्तेः घट- पटमुकुटादिकार्यस्यापि तन्निदर्शनस्य तदुत्पादनविज्ञानेच्छाक्रियाशक्तिवि- चित्रतदुपकरणसचिनेनफेन पुरुषेण समुत्पादनसंभवात्साध्यविकलताननुगात् तदेवं कार्यत्वं हेतुस्तनुकरण भुवनादेर्बुद्धिमन्निमित्तत्वं साधयत्येव सकलदो- परहितत्वादिति वैशेषिकाः समभ्यमंसत तेऽपि न समंजसवाचः । तनुकरण- पुवमादयो बुद्धिमानिमित्तका इति पक्षस्य व्यापकानुपलभेन बाधितत्वात १कारकसंघातमित्यपि पाठः।

·आतपरीक्षा। २१ कार्यत्वादिहेतोः कालात्ययापदिष्टत्वाच्च । तथा हि तन्वादयो न बुद्धि- मनिमित्तकास्तदन्वयव्यतिरेकानुपलंमात् । यत्र यदन्वयव्यतिरेकानुपलभ- स्तत्र न तन्निमित्तकत्वं दृष्टं यथा घटघटांशरावोदंचनादिनु कुर्विदायन्वय- व्यतिरेकाऽननुविधायिषु नकुविंदादिनिमित्तकत्वा धर्मदत्यन्पतिरेकाऽनु- पलंभश्च तन्वादिषु, तस्मान्न बुद्धिमन्निमित्तकत्वमिति व्यापकानुपलंमः तत्कारणकत्वस्य तदन्वयव्यतिरेकोपलंभेन व्याप्तत्वात् कुलालकारणकस्य घटादेः कुलालान्वयव्यतिरेकोपलंभप्रसिद्धेः सर्वत्र वाधकाभावात् । तस्य त: यापकत्वव्यवस्थानात् । न चायमासद्धस्तन्वादीनामीच व्यतिरेकानुपलं- मस्य प्रमाणसिद्धत्वात् । स हि न तावत्कालव्यतिरेकः शाश्वतिकत्वादी- श्वरस्य कदाचिदभावासंभवात् । नापि देशव्यतिरेकः तस्य विभुत्वेन क्वचि- दभावानुपत्तेरीश्वराभावे कदाचित्क्वचित्तन्वादिकार्याभावानिश्चयात् । स्यान्मतं महेश्वरसिमक्षानिमित्तत्वात्तन्वादिकार्यस्यायमदोष इति । तदप्यसत्यं । तदिच्छाया नित्यानित्यविकल्पद्वयानतिवृत्तेः । तस्या नित्यत्वे व्यतिरेका- सिद्धिः । सर्वदा सद्भावात्तन्वादिकार्योत्पत्तिप्रसंगात्। नन्वीश्वरेच्छाया नित्य- त्वेऽप्यसर्वगतत्वात् व्यतिरेकः सिद्ध एव क्वचिन्महेश्वरसिसृक्षापाये तन्वा- दिकार्यानुत्पत्तिसंभवादिति चेन्न । तद्देशे व्यतिरेकामावसिद्धेः । देशांतरे सर्वदा तद्नुपपत्तेः कार्यानुदयप्रसंगात् । अन्यथा तदनित्यत्वापत्तेः। अनि- त्यपेच्छाविति चेत् सा तर्हि सिसृक्षा महेश्वरस्योत्पद्यमाना सिसृक्षांतर- पूर्विका यदीष्यते तदाऽनवस्थाप्रसंगः परापरसिसृतोत्पत्तावेव महेश्वरस्यो- पक्षीणशक्तिकत्वात्प्रकृततन्वादिकार्यानुदय एव स्यात् । यदि पुनः प्रकृत- प्रमादिकोत्पती महेश्वरस्य सिसृक्षोत्पद्यते सापि त्यवसिमक्षात इत्य- नादिसिरक्षासंततिन नवस्थादोषमास्कंदति सर्वत्रकार्यकारणसंतानत्यानादि- त्वसिद्धेवानां आदिवदित्यभिधीयते तदा युगपन्नानादेशेषु तन्वादिकार्यस्यो- ·श्रीविधाननिस्वामिविरचिता- पादो नोपपयेत यत्र यत्कार्यालय महेश्वरसिसृक्षातत्र तसहयोत्प- ते घटनात् । न च यावत्सु देशेषु यांवति कार्याणि संभष्णनि तावत्यः सेसृक्षास्तस्येश्वरस्य सकृदुपजायत इति वक्तुं शक्यं युगपदनेकेच्छाप्रादुर्भाव- विरोधादस्मदादिक । यदि पुनरेकैव महेश्वरसिसृक्षा युगपन्नानादेशकार्य- जननाय प्रजायत इतीष्यते तदा क्रमतोऽनेकतन्वादिकार्योत्पत्तिविरोधस्त- दिच्छायाः शश्वदभावात् । अथ मतमेतत् यत्र यदा यथा यत् कार्यमु- पित्सुस्तत्र तदा तथा तदुत्पादनेच्छा महेश्वरस्यैकैव तादृशी समुत्पद्यते ततो नानादेशेष्वेकदेशे च क्रमेण युगपञ्च तादृशमन्यादृशं च तन्वादिकार्य प्रादुर्भवन्नविरुध्यत इति, तदप्यसंभाव्यं क्वचिदेकत्र प्रदेशे मुत्पन्नायाः सिसृक्षाया दविष्टदेशेषु विभिन्नेषु नानाविधेषु नानाकार्यजनकत्वविरोधात् अन्यथा तदसर्वगतत्वेऽपि देशव्यतिरेकानुपपत्तेः । यदि हि यद्देशा सि- सूक्षा तद्देशमेवं कार्यजन्म नान्यदेशमिति व्यवस्था स्यात्तदा देशव्यति- रेकः सिद्धयेन्नान्यथेति सिसृक्षाया न व्यतिरेकोपलंमो महेश्वरवत् । व्यतिरेकामावे च नान्वयनिश्चयः शक्यः कर्तु, सतीश्वरे तन्वादिकार्याणां जन्मेत्यन्वयो हि पुरुषांतरेष्वपि समानः । तेष्वपि त्पत्तिासिद्धेः । न च तेषां सर्वकार्योत्पत्तौ निमित्तकारणत्वं दिक्कालाका- शानामिव संमतं । परेषां सिद्धांतविरोधान्महेश्वरनिमित्तकारणत्ववैयर्थ्याच्च । यदि पुनस्तेषु पुरुषांतरेषु सत्स्वपि कदाचित्तन्वादिकायानुत्पत्तिदर्शनान तनिमित्तकारणत्वं तदन्वयाभावश्चेति मतं तदेश्वरे सत्यपि कदाचित्तन्वा- दिकार्यानुत्पत्तेरीश्वरस्यापि तन्निमित्तकारणत्वं माभूत् । तदन्वयासिद्धिश्च तद्वदायाता । एतेनेश्वरसिसृक्षायां नित्यायां सत्यामपि तन्वादिकार्याजन्म- दर्शनादन्वयाभावः साधितः कालादीनां च, तेषु सत्स्वपि सर्वकार्यानु- त्पत्तेः ।स्यान्मतं सामग्री ननिका कार्यस्य, नैकं कारणं ततस्तदन्वयन्य- सत्सु तन्वादिकार्यों- ·आप्तपराना। २१ तिरेकावेव कार्यस्यान्वेषणीयौ नैकेश्वरान्वयन्यतिरेका, सामग्री च तन्वादि- गर्योत्पत्ता तत्समवायिकारणमसमवायिकारणं निमित्तकारणं चेति । तेषु सत्सु कार्योत्पत्तिदर्शनादसत्सु चादर्शनादिति । सत्यमेतत, केवळं यथा समवाय्यसमवायिकारणानामनित्यानां धर्मादीनां च निमित्तका णानाम- न्वयन्यतिरेको प्रसिद्धौ कार्यजन्मनि तथा नेश्वरस्य नित्यसर्वगतस्य तदिच्छाया वा नित्यैकस्वभावाया इति तदन्वयव्यतिरेकानुपर्लभः प्रसिद्ध एव । न हि सामग्येकदेशस्यान्वयन्यतिरेकसिद्धौ कार्यजन्मनि सर्व- सामन्यास्तदन्वयन्यतिरेकसिद्धिरिति शक्यं वक्तुं । प्रत्येकं सामान्येकदे- शानां कार्योत्पत्तावन्वयव्यतिरेकनिश्चयस्य प्रेक्षापूर्वकारिमिरन्वेषणात् । पटायुत्पत्तौ कुविंदादिसामन्येकदेशवत् । यथैव हि तंतुतुरीवेमशलाकादीनाम- न्वयन्यतिरेकाम्यां पटस्योत्पत्तिदृष्टा तथा कुविंदान्वयव्यतिरेकाम्यामपि । तदुपमोक्तजनादृष्टान्वयन्यतिरेकाम्यामिवेति सुप्रतीतं । ननु सर्वकार्योत्पत्तौ दिक्कालाकाशादिसामन्यन्वयव्यतिरेकानुविधानवदीश्वरादिसामन्यन्वयव्य- तिरेकानुविधानस्य सिद्धेर्न व्यापकानुपलभः सिद्ध इति चेत् न, दिक्काला- काशाददापति नित्यगतानेस्यत्वे क्वचिदन्वयव्यतिरेकानुविधानायो- गाद्दाहरणवैषम्यात् तेषामपि हि परिणामित्वे सप्रदेशत्वे च परमार्थतः स्वकार्योत्पत्तौ निमित्तत्वसिद्धेः ॥ नन्वेवमीश्वरस्यापि बुद्ध्यादिपरिणामः स्वतोऽर्थातरम्तैः परिणामित्वात् सकृत्सर्वमूर्तिमव्यसंयोगनिबंधनप्र- देशसिद्धेश्च तन्वादिकार्योत्पत्तौ निमित्तकारणत्वं युक्तं तदन्वयव्यतिरेका- नुविधानस्य तन्वादेरुपपन्नत्वा । स्वतोनांतरभूतैरेव हि ज्ञानादिपरिणा- मैरीश्वरस्य परिणामित्वं नेष्यते चारभकावयश्च सावयवत्वं निराक्रियते। न पुनरन्यथा, विरोधाभावान वनिप्रसंग: द्रव्यांतरपरिणामैरपि परि- णामित्वप्रसंगात् तेषां तत्रासमवायात् । ये हि यत्र समवयंति परिणा- ·श्रीविधानास्वामिविरचिता- मस्तैरेव तस्य परिणामित्वं । परमाणोध स्वारंभकावयवामावेऽपि सप्रदे- सत्यप्रसंगो नानिष्टापत्तये नैयायिकानां । परमाण्वंतरसंयोगनिबंधनस्यै- स्य प्रदेशस्य परमाणोरपीष्टत्वात् । न चोपचरितप्रदेशप्रति । आत्मा- देष्वेवं विरुद्धयते स्वारंभकावयवलक्षणानां प्रदेशानां तत्रोपचरितत्वप्रति- पानात् । तिमद्रव्यसंयोगनिबंधनानां तु तेषां पारमार्थिकत्वात् अन्यथा वि:तिमद्यसंयोगानां युगपद्भाविनामुपचरितत्वप्रसंगात् विमुद्रव्याणां प्रयतत्वमप्युपचतिं स्यात् । परमाणोश्च परमाण्वंतरसंयोगस्य पारमा- कासिद्धद्वर्यणुकादिकार्यद्रव्यमपारमार्थिकमासज्येत । कारणस्योपचरित- वे कार्यस्यानुपचरितत्वायोगादिति केचित्प्रचक्ष्यते । तेऽपि स्याद्वादिमत- वसर्पविलप्रवेशन्यायेनानुसरंतोऽपि नेश्वरस्य निमित्तकारणत्वं तन्वादि- गर्योत्पत्तौ समर्थयितुमीशते । तथाहि तदन्वयव्यतिरेकानुविधानस्य साफ- तुमशक्यत्वादात्मांतरान्वयन्यतिरेकानुविधानवत् । यथैव ह्यात्मांतराणि न्वादिकार्योत्पत्तौ न निमित्तकारणानि तेषु सत्सु भावादन्वयसिद्धावपि च्छ्न्ये च देशे क्वचिदपि तन्वादिकार्यानुत्पत्तेर्व्यतिरेकसिद्धावपि च । येश्वरे सत्येव तन्वादिकायांत्पत्ततच्छ प्रदेशे क्वचिदपि तदनुत्पत्ते- तच्छ्न्यस्य प्रदेशस्यैवामावादन्वयव्यतिरेकसिद्धावपीश्वरो निमित्तकारणं आमत् सर्वथा विशेषाभावात् । स्यान्मतं महेश्वरस्य बुद्धिमत्त्वाः समस्त- चरकपरिज्ञानयागात्तत्प्रयोपरत्पलक्षणं निमित्तकारणले तन्वादिकार्योत्पत्ती पवतिष्ठते । न पुनरात्मांतराणामज्ञत्वात्तलक्षणनिमित्तका णत्वाघटना- देति । तदपि न समीचीनं सर्वज्ञस्य समस्तकारकप्रयोग त्वासिद्धेः योन्यं- रिवत् । न हि योग्यंतराणां सर्वज्ञत्वेऽपि समस्तकारकप्रयोक्तृत्वमिष्यते । नु तेषां समस्तपदार्थ तानस्यात्यस्य योगाभ्यासविशेषजन्मनः सदावे मिथ्याज्ञानदो प्रवृत्तिनन्मदुःखपरिसयात्सरमान श्रेयससिद्धः सम- ·आतपरामा। स्तकारकप्रयोक्तृत्वासिद्धिः। न पुनरीश्वरस्य तस्य सदा मुक्तत्वात् सदैव श्वरत्वात् संसारिकपिलक्षणत्वाच्च । न हि संसारिवदज्ञो महेश्वरः प्रति- ज्ञायते नापि मुक्तवत् समस्तज्ञानेश्वर्यरहित इति तस्यैव मतकारकर प्रयोक्तृत्वलक्षणं निमित्तकारणत्वं कायादिकार्थोत्पत्ता संभाव्यत इति केचित् । तेऽपि न विचारचतुरचेतसः । कायादिकार्यस्य महेश्वरामावे क्वचिदमावासिद्धेय॑तिरेकासंभवस्य प्रतिपादितत्वात् । निश्चितान्वयस्या- प्यभावात् । ननु च यत्र यदा यथा महेश्वरसिसक्षा संभवति तत्र तदा तथा कायादिकार्यमुत्पद्यते । अन्यत्रान्यदाऽन्यथा तदभावानोत्पद्यत इत्य- न्वयव्यतिरेको महेश्वरसिसाक्षायाः कायादिकार्यमनुविधत्ते कुंभादिकार्यवत् कुलालादिसिसृक्षायाः । ततो नान्वयव्यतिरेकयोापकयोरनुपलंभोऽस्ति यतो व्यापकानुलंभः पक्षस्य बाधकः स्यादिति चेन्न । तस्या महेश्वरसिस- क्षायाः कायादिकार्योत्पत्तौ नित्यानित्यत्वविकल्पद्धयेऽपि निमित्तकारणत्व- निराकरणात् । तदन्वयव्यतिरेकानुविधान यासियापक नुपलभः प्रसिद्ध एव पक्षस्य बाधक इत्यनुमानबाधितपक्षत्वात् कालात्ययापदिष्टहेतुत्वाच्च न बुद्धिमन्निमित्तत्वसाधनं साधीयः सिद्धं यतोऽनुपायसिद्धः सर्वज्ञोऽ- नादिः कर्मभिरस्पृष्टः सर्वदा सिध्दयेदिति सूक्तं " तस्यानुपायसिद्धस्य सर्वथाऽनुपपत्तित" इति । योप्याह मोक्षमार्गप्रणीतिरनादिसिद्धसर्वज्ञ- मंतरेण नोपपद्यते सोपायसिद्धस्य सर्वस्यानवस्थानात् मोक्षमार्गप्रणीते- रसंभवात् अवस्थाने वा तस्य समुत्पन्नतत्त्वज्ञानस्यापि साक्षान्न तत्त्वज्ञानं मोक्षस्य कारणं तद्भावमावित्वामावात्तत्वज्ञानात्पूर्व मोक्षमार्गस्य प्रणयने वदुपदेशस्य प्रामाण्यायागादतत्वज्ञवचनाद्रध्यापुरुवचनवत् । नापि प्रादु तिसाक्षात्तत्त्वज्ञानस्यापि परमवैराग्योत्पत्तेः पूर्वमवस्थानसंभवान्भारमार्ग- णीतियुका । साक्षातपलितपशातत्यप परमवराग्यस्वभावत्वाः । एतेन ·२१ श्रीविधानविामिावरचिता- यापन नचारित्रप्रकर्षपर्यतप्राप्तौ निःश्रेयसमिति वदतोऽपि न मोक्ष- Gणयसितिरिति प्रतिपादितं बोद्धव्यं केवलज्ञानोत्पत्तौ क्षायिकस- पग्दर्शनस्य क्षायिकचारित्रस्य च परमप्रकर्षपरिप्राप्तस्य सद्भावात् अपनादिनपरक पर्यतप्राप्तौ परममुक्तिप्रसंगादवस्थानायोगान्मोक्ष- !पदेशासंभवात् तदाप्यवस्थाने सर्वज्ञस्य न तावन्मात्रकारणत्वं मोक्षस्य पात् तद्भावभावित्वाभावादेव ज्ञानमात्रवदिति तन्मतमप्यन्य विचार- प्रणीतिर्मो:मार्गस्य न विनानादिसिद्धतः। सर्पज्ञान्ति तसिद्धिर्न परीक्षासहा स हि ॥९॥ प्रणेता मोक्षमार्गस्य नाशरीरोऽन्यमुक्तवत् । सशरीरस्तु नाऽकर्मा संभवत्यज्ञजंतुवत् ॥ १०॥ यस्मादनादिसिद्धासन्मोक्षमार्गप्रणीतिः सादिसर्वज्ञान्मोक्षमार्गप्रण- नासंभवमयादम्यनुज्ञायते । सोऽशरीरो वा समीर वा गत्यंतरा- वात् । न ताक्दशरीरो मोक्षमार्गस्य प्रणेता संभवति तदन्यमुक्तवद्वाक्- वृत्तेरयोगात् । नापि सशरीरः सकर्मकत्वप्रसंगादजप्राणिवत् । ततो न मनादिसिद्धस्य सर्वज्ञस्य मोसमपतिः परीक्षा सहते यतोऽसौ व्यव- थाप्यते । ननु चाशरीरत्वसशरीरत्वयोर्मोक्षमार्गप्रणीति प्रत्यनंगत्वात्तत्त्व- ज्ञानेच्छाप्रयत्ननिमित्तत्वात्तस्याः कायादिकार्योत्पादनवत् । तन्मात्रनिबंध- नत्वोपलब्धेः कापात्पादनत्व । तथा हि कुंभकारः कुमादिसायं कुर्वन्न शरीरत्वेन कुर्वीत सर्वस्य सशरीरस्य कुर्विदादेरपि कुंभादिकरणप्रसंगात् । नाप्यशरीरत्वेन कश्चित्कुंभादिकायं कुरुते मुक्तस्य तत्करणप्रसंगात् । किं उर्हि : कुंभादिकार्योत्पादनज्ञानेच्छाप्रयत्नैः कुंभकारः कुंभादिकार्य कुर्वन्नुप- सम्यते तदन्यतमापायेऽपि तद्नुपपत्तेः ज्ञानापाये कस्यचिदिच्छताऽपि ·आतपरांना २७ कायापदनादर्शनात् । कायांत्पादच्छापाये च ज्ञातवतोऽपि तद्नुपलब्धः। तत्र प्रयत्नापाये च कार्योत्पादनज्ञानेच्छावतोऽपि तदनभवात् । ज्ञानादि-- प्रयसदावे च कार्यात्पत्तिर्शनात तत्त्वज्ञानेच्छाप्रयत्ननिबंधनमेव कार्य- करणमनुतन्यं । तदस्ति च महेश्वरे ज्ञानेच्छाप्रयत्नत्रयं । ततोऽसौ मोक्ष- मार्गप्रणयनं कापदिकापरकरोत्येव विरोधाभावादिति कश्चित् सोऽपि न युक्तवादी विचारासहत्वात् । सदा कर्ममिरस्पृष्टस्य क्वचिदिच्छाप्रयन- योरयोगात्तदाह- न चेच्छा शक्तिरीशस्य कर्मामावेऽपि युज्यते । तदिन्छ। वाऽनमिव्यक्ता क्रियाहेतुः कुतोऽज्ञवत् ॥११॥ न हि कुंभकारस्येच्छाप्रयत्नौ कुंभाद्युत्पत्तौ निःकर्मणःप्रतीतौ सकर्मण एव तस्य तत्प्रसिद्धेः । यदि पुनः संसारिणः कुंभकारस्य कर्मनिमि- तेच्छा सिद्धा सदामुक्तस्य तु कर्मामावेऽपीच्छाशक्तिः संभवति सोपायमु- कस्यच्छापाया. न च तद्वदीश्वरस्य तदसंभव इति मतं । तदा सा महेश्वरेच्छाशक्तिरभिव्यक्तानभिव्यक्ता वा । न तावदभिन्यता तदमिन्यं-- जकाभावात् मज्जानमे तदभिव्यंजकमिति चेत् न, तस्य शश्वत्सद्भावादी- श्वरस्य सदेच्छाभिव्यक्तिप्रसंगात् । न चैवं तस्याः कादाचित्कत्वात् । अन्यथा वर्षशतांते वर्षशतांते महेश्वरेच्छोत्पद्यते इति सिद्धांतविरोधात् । यदि पुनस्तन्वायुपभोक्तृपाणिगणादृष्टं तदभिव्यंजकमिति मतिः तदा तद- दृष्टमीश्वरेच्छानिमित्तकमन्यनिमित्तकं वा । प्रथमपक्षे परस्पराश्रयदोषः- सत्यामांवोच्चाभिव्यक्तौ प्राणिनामदृष्टं सति च तददृष्टे महेश्वरेच्छा- मिन्यक्तिरिति । स्यान्मतं प्राणिनामदृष्टं पूर्वेश्वरेच्छानिमित्तकं तदभिव्य- क्तिश्च तत्पूर्वप्राण्यदृष्टनिमित्तात् तदपि तददृष्टं पूर्वेश्वरेच्छानिमित्तकमित्य- नादिरिय कार्यकारणभावेन प्राणिगणादृष्टेश्वरेच्छाभिव्यक्त्योः संततिः ।

·९. श्रीविधानविामिविरचिता- जो न परसराश्रयदोषो वीनांकुरसंततिवदिति । तद्नुपपन्नं । एकाने- पाण्यदृष्टनिमित्तल्पाकल्प यानतिक्रमात । सा हीश्वरेच्छाभिव्यक्ति प्रेकपाण्यदृष्टनिमित्ता तदा तद्भोग्यकायादिकार्योत्पत्तावेव निमित्तं स्यात् सकलपाण्युपभोग्यकायादिकार्योत्पत्ती, तथा च सकृदनेकपाण्युपभोग्य- यादिकार्योपलब्धिर्न स्यात् । यदि पुनरनेकप्राण्यदृष्टनिमित्ता तदा या नानास्वभावप्रसंगो नानाकायादिकार्यकरणाः । न चेकप्राण्युपमोग्यका- दिनिमित्तेनैकेन तमाशालामियका नानाप्राण्युपभोग्यकायादिका. करणसमर्था अतिप्रसंगात् । यदि पुनस्तादृश एकस्वभावो नानाप्रा- दृष्टनिमित्तो येन नानाप्राण्युपभोग्यकायादिकार्याणां नानाप्रकाराणा- श्वरेच्छा निमित्तकारणं भवतीति मतं तदा न किंचिदनेकस्वभावं वस्तु द्विचेत् विचित्रकार्यकरणैकस्वभावादेव भावाद्विचित्रकार्योत्पत्तिघटनात् । पाच घटादिरपि रूपरसगंधस्पर्शाधनेकामावामादेऽपि रूपादिज्ञानमनेक- यि कुर्वीत, शक्यं हि वक्तुं तागेकस्वभावो घटादेयेन चक्षुराधनेक- मग्रीसन्निधानादनेकरूपादिज्ञानजनननिमित्तं भवेदिति । कुतः पदार्थना- त्वव्यवस्था । प्रत्ययनानात्वस्यापि पदार्थैकत्वेऽपि भावाविरोधात् । न द्रव्यमेकः पदार्थः नानागुणादिप्रत्ययविशेषजननैकस्वभावो विरुध्यते ॥ दि पुनः प्रत्ययविशेषादिकार्यभेदाव्यगुणादिपदार्थनानात्वं व्यव- पाप्यते तदा महेश्वरेच्छायाः सकृदनेकप्राण्युपभोगयोग्यकायादिकार्य- नात्वानानास्वभावत्वं कथमिव न सिध्येत ॥ यदि पुनरीश्वरेच्छाया नास-कारिण एव नानास्वभावास्तव्यतिरेकेण भावस्य स्वभावायो- दिति मतं तदा स्वभावतद्वतोर्मेदैकांताभ्युपगम स्यात् तस्मिंश्य भापत: पावरोधः सविंध्यवदापनीपोत प्रत्यासत्तिविशेषान्नैवमिति त् कः पुनरसौ प्रत्यासत्तिविशेषः ! समवायिनां सहकारिणां समवायो- ·आतपराना अमायनो कार्यकार्थःमवायः कारणैकार्यसमवायो वा निमित्तकारणानां तु कायोत्पत्तावपेक्षा समायिनी कर्मसमवायिनी वापेक्षामाणता प्रत्यासत्तिरिति चेत् ईश्वरो दिक्कालाकाशादीनि च सर्वकार्याणामुत्पादककारण स्वभावत्वं प्रतिपद्येरन् तस्य तेषां च तदुत्पत्तौ निमित्तकारणत्वात् । तथा सकलप्राण्यदृष्टानां कापादिकायसमपाय्यसमवायिकारणानां च महे- श्वरस्वभावत्वं दुर्निवारं कायादिकार्योत्पत्तौ तत्स कारिपसिद्धारति सर्व- मसमंजसमासज्येत नानास्वभावकेश्वरतत्त्वसिद्धेः तथा च सम्हेवा इति नाममात्रं मियेत परमब्रह्मण एवैकस्य नानास्वभावस्य व्यवस्थितेः। स्यान्मतं कथमेकं ब्रह्म नानास्वभावयोगि भावांतराभावे मवेत्, भावांतरा- णामेव प्रत्यासत्तिविशिष्टानां स्वभावत्वादिति । तदप्यपेशलं । भावांत- राणां स्वभावत्वे कस्यचिदेकेन स्वभावेन प्रत्यासत्तिविशेषेण प्रतिज्ञाय- मानेन नानात्वविरोधात् । प्रत्यासत्तिविशेषैर्नानास्वमावस्तेषां स्वभावत्वा- नानात्वे तेऽपि प्रत्यासत्तिविशेषाः स्वभावास्तद्वतोऽपरैः प्रत्यासत्तिवि- शेषाख्यैः स्वभावैर्मन्युरियनवास्याप्रसंगात् सुदूरमपि गत्वा स्वभाववत: स्वभावानां स्वभावांतरनिरपेक्षत्वे प्रथमेऽपि स्वभावाः स्वभावांतरनिरपेक्षाः प्रसज्येरन् तथा च सर्वे सर्वस्य स्वभावा इति स्वभावसंकरप्रसंगः तं परिजिहीर्षता न स्वभावतद्वतोमेंदैकांतोऽभ्युपगंतव्यः । तदभेदैकांते च स्वभावानां तद्वति सर्वात्मनानुप्रदेशातदेव तत्त्वं परमब्रह्मेति निगद्यमानं न प्रमाणविरुद्धं स्यात् तदप्यनिच्छता स्वभावतद्वतोः कथंचित्तादात्म्यमे- षितव्यं । तथा चेश्वरेच्छायाः नानास्वभावाः कथंचित्तादात्म्यमनुमवंतोऽ- नेकांतात्मिकामीश्वरेच्छां साधयेयुः । तामप्यनिच्छतैकस्वभावेश्वरेच्छा प्रतिपत्तव्या, सा चैकेन प्राण्यदृष्टेनाभिव्यक्ता तदेकप्राण्युपभोगयोग्यमेव कॉपादिका कुर्यात् ततो न सकृदनेककायादिकार्योत्पत्तिरिति न प्राण्य- ·३० श्रीविधानांस्वामिविरचिता- इष्टनिमित्तेश्वरेच्छाऽभिव्यक्तिः सिद्धयेत् । एतेन पदापातरनिमित्ताअश्विरे- च्छाऽभिव्यक्तिरपास्ता । स्यान्मतं महेश्वरेच्छाऽनभिन्यक्कैव कार्यजन्मनि निमित्तं, कर्मनिबंधनाया एवेच्छायाः क्वचिदभिव्यक्ताया निमित्तत्व र्शना- तदिच्छायाः कर्मनिमित्तत्वाभावादिति । तदप्यसंबद्धं । कस्याश्चिदिच्छायाः पर्वथाऽनमिन्यक्तायाः क्वचित्कार्य क्रियाहेतुत्वासिद्धरज्ञजंतुवत् । कर्मामा- चेच्छायाः सर्वथाऽनुपपत्तेः । तथा हि विवादाभ्यासितः पुरुषविशेषो नेच्छावान् निःकर्मत्वात् यो यो निःकर्मा स स नेच्छावान् यथा मुक्तात्मा निःकर्मा चायं तस्मान्नेच्छावानिति नेश्वरस्येच्छासंभवः तदभावे च न प्रयत्नः त्यात् तस्येच्छापूर्वकत्वात् तदभावे भावविरोधात् इति बुद्धीच्छाप्रयत्न- मात्रादीश्वरो निमित्तं कायादिकार्योत्पत्तौ कुंभाद्युत्पत्तौ कुंभकारवदिति न व्यवतिष्ठते । स्यादाकृतं ते विवादापन्नः पुरुषविशेषः प्रकृष्टज्ञानयोगी सदैवैश्वर्ययोगित्वात् यस्तु न प्रकृष्टज्ञानयोगी नासौ सदैवैश्वर्ययोगी यथा सारी मुक्तश्च,सदैवैश्वर्ययोगीच भगवान तस्मात्प्रकृष्टज्ञानयोगी सिद्धः सच नाणिनां भोगभूतये कायादिकार्योत्पत्तौ सिमक्षावान् प्रकृष्टज्ञानयोगित्वात् पस्तु न तथास नप्रकृष्टज्ञानयोगी यथा संसारी मुक्तश्च, प्रकृष्टज्ञानयोगी वायं तस्मात्तयेति तस्येच्छावत्त्वसिद्धिःतथाच प्रयत्नवानसौ सिसृक्षावच्वात्। यो यत्र सिसृक्षावान् स तत्र प्रयत्नवान् दृष्टः यथा घटोत्पत्तौ कुलालः। सेसृक्षावांश्च तनुकरणभुवनादौ भगवान् तस्मात्प्रयत्नवानिति ज्ञानेच्छा- प्रयत्नवत्त्वसिद्धेः निःकर्मणोऽपि सदाशिवस्याशरीरस्यापि तन्वादिकार्यों- पत्तौ निमित्तकारणत्वसिद्धमोलमार्गप्रणीतावपि तत्कारणत्वसिद्धिः बाध- कामावादिति । तदेतदप्यसमंजसं । सर्वथा निःकर्मणः कस्यचिदैश्चर्यवि- रोधात् । तथा हि विवादाध्यासितः पुरुषो नैश्वर्ययोगी निकर्मकत्वात् यो यो निःकर्मा स स नैश्वर्ययोगी यथा मुक्तात्मा । निःकर्मा चायं तस्माने- ·आतपराना श्वर्ययोगी । नन्वेनोमलैरेवास्पृष्टत्वादनादियोगजधर्मेण योगादीश्वरस्य निःकर्मत्वमसिद्धमिति चेत्, न तर्हि सदामुक्तोऽसौ धमाधर्मक्षया व मुक्ति प्रसिद्धः । शव कमविपाकाशयरपरा ष्टत्वादनादियोगजधर्मसंबंधेऽपि जीवन्मुक्तरविरोध एव वैराग्यैश्चर्यज्ञानसंबंधेऽपि तदविरोधवदिति चेत् तर्हि परमार्थतो मुक्तामुक्तस्वभावता महेश्वरस्याभ्युपगता स्यात् तथा चानेकांत- सिद्धिनिवारा । एतेनानादिबुद्धिमन्निमित्तत्वयोगादीश्वरस्य धर्मज्ञानवैरा- ज्यैश्वर्ययोगात् शश्वकर्मविपाकाशयैरपरमृष्टत्वाच्च सदैव मुक्तत्वं सदैवेश्वरत्वं ब्रुवाणो नैकांतमभ्यनुजानातीति निवेदितं प्रतिपत्तव्यं । कथंचिन्मुक्तत्वस्य कथंचिदमुक्तत्वस्य च प्रसिद्धः । ततोऽनेकांतात्मकत्व- प्रसंगपरिनिहीप॒णा सर्वथा मुक्त एवेश्वरः प्रवक्तव्यः तथा च सर्वथा निःकर्मत्वं तस्योररीकर्तव्यमिति नासिद्धं साधनं । नाप्यनैकांतिकं विपक्ष वृत्त्यसिद्धेः । क्वचिदैश्वर्ययोगिनि त्रिदशेश्वरेत्यादौ सर्वथा निःकर्मत्वस्य वृत्त्यसिद्धेः तत एव न विरुद्धं । नापि कालात्ययापदिष्टं पक्षस्य प्रमाणेनाबाधनात् । न हि प्रत्यक्षतोऽस्मदादिमिरैश्वर्ययोगी कश्चिनिःक- पिलभ्यते यतः प्रत्यक्षबाधितः पक्षः स्यात् । नाप्यनुमानतस्तत्र सर्व- स्यानुमानस्य व्यापकानुपलभेन बाधितपक्षस्य कालात्ययापदिष्टत्वसाध- नात् । नाप्यागमतत यापलंमतत्र तस्य युक्त्याननुगृहीतस्य प्रामाण्य- विरोधात् । तद्नुपाहिकाया युक्तेरसंभवादेव युक्त्यनु हातस्यापि न तत्रागमस्य संभावना यतः प्रामाण्येनावाध्यमानः पक्षो न सिद्धयेत् हेतोच कालात्ययापदिष्टत्वपरिहारो न भवेत् । एतेन सत्प्रतिपक्षत्वं साधनस्य निरस्तं । प्रतिपक्षानुमानस्य निरवद्यस्य संभवामानसाधनात् । पारलानुमानासपिरहतापनेमेश्वरस्वच्छाप्रयत्नविरोपि साधितः स्यात् धर्मविरहवा । यथैव हि निकर्मत्वमैसपिर : साधयति तवेच्छा-

·श्रीविधानां स्वामिविरचित
प्रयत्नमपि तस्य तेन व्याप्तिसिद्धेः। कस्यचिदिच्छावतः प्रयत्नवतव्य
4 मेश्वर्ययोगिनोअींद्रादेनिमलनिसासिज्ञानशक्तिस्तु निःकर्मणोऽपि
कस्यचिन्न विरुद्ध्यते चेतनात्मवादिमिः कैम्धिवैशेषिकासिद्धांतमम्युगच्छ-
द्भिःकात्मन्यपि चेतनायाः प्रतिज्ञानात् । चेतना च ज्ञानशक्तिरेव न
पुनस्तद्वयति तपिच्छाकरपरिणामिन्यप्रतिसंक्रमाऽदर्शितविषया शुद्धा
चाऽनंता च यथा कापिलैरुपवर्ण्यते तस्याः प्रमाणविरोधात् तथा च
महेश्वरस्य कर्ममिरस्पृष्टस्यापि ज्ञानशक्तिरशरीरस्यापि च मुक्तात्मन इव
प्रसिद्धा तत्प्रसिद्धौ च ।
नशक्त्यैव निःशेषकार्योत्पत्तौ प्रमुकिल ।
सदेश्वर इति ख्यानेऽनुमानमनिदर्शनं ॥ १२ ॥
न हि कश्चित्तस्यनिकायमा ज्ञानशक्त्यैव प्रमुरुपलब्धो यतो
विवादाध्यासितः पुरुषो ज्ञानशक्त्यैव सर्वकार्याण्युत्पादयति प्रभुत्वादित्य-
नुमानमनुदाहरणं न भवेत् । ननु साधोदाहरणाभावेऽपि वैधम्योदाहरण-
संमवान्नाऽनुदाहरणमिदमनुमानं । तथा हि यस्तु - Iनशक्त्यव न कार्य-
मुत्पादयति स न प्रमुः यथा संसारी कर्मपरतंत्र इति वैषम्येण निदर्शनं
संभवत्येवेति न मंतव्यं । साधोदाहरणविरहेऽन्वयनिर्णयाभावाद्वयतिरे-
कनिर्णयस्य विरोधात् । तथा शक्रादेनिछाप्रयत्नविशेषैः स्वकार्य
कुर्वतः प्रभुत्वेन व्यभिचाराच्च न हींद्रो नित्य स्वकार्य कुरुते तस्ये-
च्छाप्रयत्नयोरपि भावात् न चास्य प्रभुत्वमसिद्धं प्रभुत्वसामान्यस्य सकला-
रविषयाय स्वातंत्र्यलक्षणस्यापि सद्भावात् ॥ प्रतिवादिप्रसिद्धमपि
निदर्शनमन्छ नि।कुर्वनाः-
समीहामंतरेणापि यथा वक्ति जिनेन्वरः ।
तथेश्वरोऽपि कार्याणि कुमारित्यप्यपेशलं ॥ १३ ॥

·आतपरीक्षा।
सति धमवि हि ती कृत्वसमा५ ।
ब्रयाजिनेश्वरो मार्ग न ज्ञानादेव कवला ॥ १४ ॥
सिं त्यापास्तनिषकर्मणो वागसंभवात् ।
विना तीकत्वन नाना नाकपदेशना ॥ १५॥
महेश्वरः समाहामंतरेणापि प्रयत्नं च ज्ञानशक्त्यैव मोक्षमार्गप्रणयनं
तन्वादिकार्य च कुर्वीत महेश्वरत्वात् यथा प्रतिवादिप्रसिद्धो निनेश्वरः
प्रवचनोपदेशमिति प्रतिवादिप्रसिद्धमपि निदर्शनमनुमानस्य नोपपद्यते
स्याद्वादिभिः प्रतिज्ञायमानस्य जिनेश्वरस्य ज्ञानशक्त्यैव प्रवचनलक्षण-
कार्यकरणासिद्धेः । सत्येव तीर्थकरत्वनामपुण्यातिशये दर्शनविशुद्धयादिभा-
वनाविशेषनिबंधने समुत्पन्नकेवलज्ञानस्योदयप्राप्ते प्रवचनाख्यतीर्थकरण-
प्रसिद्धेः । प्रक्षीणाशेषकर्मणः सिद्धस्य वाक्प्रवृत्तरसंभवात्तीर्थकरत्वनाम-
पुण्यातिशयापाये केवलिनोऽपि वाक्प्रसिद्धयसंभववत् । इति धर्मविशेष-
विशिष्ट एवोत्तमसंहननशरीरः केवली प्रवचनात्यतीर्थस्य कर्ता प्रसिद्ध
इति कथमसौ निदर्शनं महेश्वरस्यापि ।
तथा धर्मावशेषोऽस्य योगश्च यदि शाश्वतः।
तदेश्वरस्य देहोऽस्तु योग्यंतरवदुत्तमः ॥ १६ ॥
यस्य हि धर्मविशेषो योगविशेषश्च महर्षियोगिनः प्रसिद्धः तस्य
देहोऽप्युत्तम एवायोगिजनदेहाद्विशिष्टः प्रसिद्धस्तथा महेश्वरस्यापि देहे-
नोत्तमेन भवितव्यं तमंतरेण धर्मविशेषस्य योगविशेषस्य वाऽनुपपत्तिरै-
पर्यायोगान्यायोगवत् । कुतो जगन्निमित्तका णत्वं सिद्धयेदानंतुक
न्मुक्तात्मवञ्च । मतांतरमा क्यि निराकुर्वन्नाह-
निग्रहानुग्रहो देहं स्वं निर्मायान्य हिना ।
करोतीवर त्येतन परीक्षाक्षम वचः ॥१७॥

·२४ श्रीविधानविामिविरचिता- नयाँलधुवस्य निग्रहं शिष्टस्य चानुग्रहं करोतीश्वरः प्रभुत्वात् लोकप्रसिद्धप्रमुवत् । न चैवं नानेश्वरसिद्धिः नानाप्रभृणामेकमहाप्रमुतंत्र- त्वदर्शनात् । तथा हि विवादाध्यासिता नानाप्रमव एकमहाप्रभुतंत्रा एव नानाप्रभुत्वात् ये ये नानाप्रभवस्ते ते अत्रैकमहाप्रभुतंत्रा दृष्टाः यथा सामंतमांडलिकादय चक्रवातंत्राः प्रभवश्यैते नानाचक्रवर्तीद्रादयः तस्मादेकमहाप्रभुतंत्रा एव योऽसौ महाप्रभुः स महेश्वर इत्येकेश्वरसिद्धिः। स च स्वदेहनिर्माणकरोऽन्यदेहिनां निग्रहानुग्रहकरत्वात् यो योऽन्यदे- हिनां निग्रहानुग्रहकरः स स्वदेहनिर्माणकरो दृष्टो यथा राजा । तथा चायमन्यदेहिनां निग्रहानुग्रहकरः तस्मात्स्वदेहनिर्माणकर इति सिद्धं । तथा सति सं देहं निर्मायान्यदेहिनां निग्रहानुग्रहौ करोतीश्वर इति केषां- चित् वचः तच्च न परीक्षाक्षम महेश्वरस्याशरीरस्य स्वदेहनिर्माणानुपपत्तेः तथा हि- देहांतराना तावत्व जनयद्यति। तदा मकाऽपि देहाधानमनर्थकं ॥१८॥ हांतरास्पदेहत्य विधाने चानवस्थितिः। तथा च प्रकृतं कार्य : यादाशो न जाचित् ॥१९॥ यदि हीश्वरो देहांतराद्विनाऽपि स्वदेहर्मनुध्यानमात्रा त्पादयेत्तदाज्य- महिना निग्रहानुमहलक्षणं कार्यमपि प्रकृतं तथैव जनयेदिति तज्जनने वधिानमनयकं स्यात् । यदि दहालसदेः स्वदेहं विदधीत तदा तदपि देहांतरमन्यस्मा हादित्यनवस्थितिः स्यात्, तथा चापरापरदे निर्माण एपोपताणापा न कदाचित्प्रकृतं कार्यं कुर्यादीश्वरः यथैव हि प्रकृतफापनमनाया शरीरमीश्वरो निष्पादयति तथैव तच्छरीरनिष्पाद- - १रामनाना ·आतपराना। ३५ नायापूर्व शरीरांतरं निष्पादयविति कथमनवस्था विनिवार्यत, न हि केषांचित्प्राणिनां निग्रहानुकरणात्पूर्व शरीरमीश्वरस्य प्रयुज्यते ततोऽपि पूर्व तणा । अनावशरीरसंततिसिदेरशरीरत्वविरोधार । न चैकेन निर्माणारेण नानादिन्देशवर्तिप्राणिविशेषनिग्रहानुप्राविधानमा- श्वरस्य घटते, यतो युगपन्नानानिर्माण राराणि तस्य न स्युः। तदम्यु- पगमे च तन्निर्माणाय नानाशरीरांतराणि भवेयुरित्यना नानाशरारततर: कथमीश्वरस्य न प्रसज्येरन् ! यदि पुनरेकेन शरीरेण नानास्वशरीराणि कुर्वीत युगपत्क्रमेण वा तदैकेनैव देहेन नानादि शवर्तिप्राणिगणनिग्रहा- नुग्रहावपि तथैव कुर्वीत । तथा च कणादगजासुराउनुग्रहनिग्रहविधानायो- लकादितदनुरूपशरीरनानात्वकथनं न युक्तिपथप्रस्थायि स्यात् । यदि पुनर्न देहांतराद्विना स्वदेहं जनयेत् , नापि देहांतराव, स्वयमीश्वरस्य सर्वथा दे.विधानादिति मतं तदपि दषयन्नाह- स्वयं हाविधाने तु तेनैव व्यभिचारिता । कायत्वापास्य हेतोरीश्वरसाधने ॥२०॥ यदि हीश्वरो न स्वयं स्वदेहं विधत्ते तदाऽसौ तदेहः किं नित्यः स्थादनित्यो वा न तावन्नित्यः सावयवत्वात् । यत्साक्यवं तदनित्यं दृष्टं यथा घटादि। सावयवश्वेश्वरदेहस्तस्मान्न नित्य इति वापसमापा । यदि पुनरनित्यः तदा कार्योऽसौ कुतः प्रादुर्मवेत् । महेश्वरधर्मविशेषादेवेति चेत् तर्हि सर्वप्राणिनां शुमारामशरीरादिकाय तद्धर्माधर्मेभ्य एव प्रादु- भवेदिति किं कृतमीश्वरेण निमित्तका णतया परिकल्पितेन । तथा च विवादापन तनुकरणभुवनादिकं पुति: मानमित्त कार्यत्वात् पारंपाप - सनिवेशपिशिष्टत्पादतनोपादानत्वादित्यादे तोरीश्वरसाधनाय प्रयुकत्ये- श्वरदेहेन व्यभिचारिता स्यात्, तस्यानीश्वरनिमित्तत्वेऽपि कार्यपादि- ·श्रीविद्यानास्वामिविरचिता- सिद्धेरिति ततो नेश्वरसिद्धिः संमान्यते । सांप्रतं शंकरमतमा क्य दूषयन्नाह-- यथाऽनीशः स्वदेहस्य कर्ता हातरान्मतः। वस्मादित्यनात्विानानवस्था प्राज्यत ॥२१॥ तथेशस्यापि पूर्वमा हाहांतरोद्भवात । नानवस्याल यो यात्तस्याऽनीशत्वमाशितः॥२२॥ अनीशः कर्मदेहेनाऽना िसंतानपतिना। यथैव हि सकर्मा नस्तद्वन्न कथमीश्वरः ॥ २३ ॥ न हनीशः स्वशरीरस्य शरीरांतरेण विना कर्ता प्रतिवादिनः सिद्धो यमुदाहरणीकृत्याशरीरस्यापीशस्य स्वशरीरनिर्माणाय सामथ्र्य समर्थ्यते अनवस्था चापाद्यमाना निषिध्यते पूर्वपूर्वशरीरापेक्षयापि तदुत्तरोत्तरशरीर- करणे । किं तर्हि कार्मणशरीरेण सशरीर एवानीशः शरीरांतरमुपमोग- योग्यं निष्पादयतीति परस्य सिद्धांतः तथा यदीशः पूर्वकर्मदेहेन स्वदेह- मुत्तरं निष्पादयेत्तदा सकभँव स्यात् न शश्वत्कर्मभिरस्पृष्टः सिद्धयेत्त- स्यानीशवदनादिसंतानवर्तिना कर्मशरीरेण संबंधसिद्धेः। सकलकर्मणाऽप्य- पाये स्वशरीरकरणायोगान्मुक्तवत् सर्वथा निःकर्मणो बुद्धीच्छाद्वेषप्रयत्ना- समवस्यापि साधनात् । ततो नेशस्य देहोऽस्ति प्रोक्तदोषा- पंगतः। नापि धर्मविशेषोऽस्य हामा विरोधतः ॥ २४ ॥ येने मंतरणापि तस्य कार्ये प्रवर्तनं । जिनंव- पतात ना हिरणसमवः ॥२५॥ पसंहा श्लोको । सांप्रतमशरीरस्य सदाशिवस्य यैानमभ्युपगतं "किंचिद्गः । २ जैनस्य।

·आसपरोना। ३७ त एव प्रष्टव्याः किमीशस्य ज्ञानं नित्यमनित्यं चेति पक्षद्वयेऽपि दूषणमाह- निमांशस्य नित्यं चेदशरीरस्य न क्रमः। कार्यणामक्रमा तो कार्यक्रमविरोधतः ॥ २६ ॥ ननु च ज्ञानस्य महेश्वरस्य नित्यत्वेऽपि नाक्रमत्वं निरन्वयक्षणि- कस्यैवाक्रमत्वात् कालांतरदेशांतरप्राप्तिविरोधात् कालापेक्षस्य देशापेक्षस्य च क्रमस्यासंभवात् । संतानस्याप्यवस्तुत्वात् परमार्थतः क्रमत्तानुपात: कूटस्थनित्यवत् । न हि यथा सांख्याः कूटस्थं पुरुषमामनंति तथा वयमी- श्वरज्ञानं मन्यामहे तस्य सातिशयनित्यत्वात्क्रमोपपत्तेः, निरतिशयं हि पुरुषतत्त्वं प्रतिसमयं स्वरूपेणैवास्तीति शब्दज्ञानानुपातिना विकल्पेन वस्तुसन्येन पूर्वमासीदिदानीमस्ति पश्चाद्भविष्यतीति क्रमवदिव लोकैर्व्यव- हारपदवीमानीयत इति न परमार्थतः क्रमवत्त्वं तस्य सांख्यैरभिधीयते न च क्रमेणानेककार्यकारित्वं तस्याकर्तृत्वात्सदोदासीनतयाऽवस्थितत्वात् । न च क्रमेणाक्रमेण चार्थक्रियापाये तस्यावस्तुत्वमिति केषांचिद् दूषणमव- काशं लभते । वस्तुनोऽयक्रियाकारित्वलक्षणाप्रतिष्ठानात् । अन्यथोदासी- नस्य किंचिदकुर्वतो वस्तुत्वाभावप्रसंगात् । सत्ताया एव वस्तुलक्षणोप- पत्तेरमावस्यापि वस्त्वंतरस्वभावस्य पुरुषतत्वस्य इव स्वसत्तानतिकमा- द्वस्तुत्वाविरोधात् सामान्यादरपि स्वरूपसत्त्वस्य वस्तुलक्षणस्याम्युपगमात् । न किंचिद्वस्तु सत्तालक्षणं व्यभिचरतीति कापिलानां दर्शनं । न पुन- शेषिकाणां ईश्वरज्ञानस्योदासीनस्य कल्पने तत्कल्पनावैयर्थ्यप्रसंगात् कार्यकारिणैव तेन भवितव्यं यच्च कार्यकारि तत्सातिशयमेव युक्तं । न चैवं परिणामिनित्यता ज्ञानस्य सांयपरिकल्पितप्रधानवत्प्रसज्यते, तद- १ सांस्यप्रतिपानात २ बौद्धादीनां । ३ कस्यचिषः । ।

·३८ श्रीविद्यारिवामिविरचिता- विशयानां क्रममुवां ततो मित्रत्वात, तदमेदेऽति यानामिवर त्यापे नाशात्पादप्रसंगा । ईश्वरज्ञानवद्वा इतिधयानामनुत्ताविनाधर्म प्रसंगात् । तदेवमीश्वरज्ञानं क्रमेणानेकातिशयसंपाते क्रमवदेव । क्रमवतश्वेश्वर तानात्कायाणां क्रमो न विरुध्यत एव, सर्वथाप्यक्रमादेव हेतोः कार्यक्रमविरोधसिद्धेः । एतेन सांख्यैः परिकल्प्यमानस्य पुरुषस्य निरतिशयच सर्वदोदासीनस्य वैयर्यमापादितमिति बोद्धन्यं । वैशेषि- काणामात्मादिपतनो नित्यत्याप्योतरभूतरतियः सातिशयत्वोपगमा- सदोदासीनत्य कस्यचिदप्रतिज्ञानादिति केचिदाचक्षते । तेऽप्येवं प्रष्टव्याः कथमीश्वरस्य ज्ञानस्य ततोऽयौतरभूतानामतिशयानां क्रमवत्वे वास्तवं क्रमवत्त्वं सिद्धयेत्, तेषां तत्र समवायादिति चेत् समानः पर्यनुयोगः कथमांतरभूतानामतिशयानामीश्वरज्ञान एव समवायो न पुनरन्यत्रेति तत्रैवेहेदमिति प्रत्ययपि पोत्पत्तेरिति चेत् ननु स एवेहेदमिति प्रत्ययविशेषः कुतोज्यत्रापि न स्यात् सर्वथा विशेषाभावात् । यथैव हि, इह महेश्वरज्ञानेऽतिशया इति ततोऽर्थातर- भाविनोऽपि प्रतीयते तथेह घटे तेऽतिशयाः प्रतीयंतां । तत्रैव तेषां समवायादिहेदमिति प्रत्ययविशेषो न पुनरन्यत्रेति चेत् सोयमन्योन्यसंश्रयः सतीहेदमिति प्रत्ययविशेषेऽतिशयानामीश्वरज्ञान एवं समवायः सिद्धयेत् तत्रैव तेषां समवायादिहेदमिति प्रत्ययविशेषो नियम्यत इति नैकस्यापि प्रसिद्धिः । भवतु वा तेषां तत्र समवायः, स तु क्रमेण युगपद्वा, क्रमेण चेत् कथमक्रममीश्वरज्ञानं क्रमभान्यनेकातिशयसमवायः क्रमेण प्रतिपद्यत इति दुरवबोधं, क्रमवर्तिमिरतिशयांतररीश्वरज्ञानस्य क्रमवत्वसिद्धेरदोषोऽ- यमिति चेत् ननु तान्यप्यन्यान्यतिशयांतराणीश्वरज्ञानादातरभूतानि कर्य तस्य क्रमत्तां साधये रतिप्रसंगात् । तेषां तत्र समवायादिति चेत् स - ·पक्षा। तर्हि तत्समवायः क्रमेण युगपद्वेत्यनिवृत्तः पर्यनुयोगोऽनवस्था च । यदि पुनर्गपदीश्वरज्ञानेऽतिशयानां समवायस्तदा तनिबंधनोऽपि तस्य क्रमो दूरोत्सारित एव तेषामक्रमत्वादिति सातिशयस्यापीश्वर नस्याक्रमक सिद्धिः । तथा चाक्रमादीश्वरज्ञानात्कार्याणां क्रमो न स्यादिति सुकं दूषणं । किं च तदीश्वरज्ञानं प्रमाणं स्यात्फलं वा पक्षद्वयेऽपि दोषमादर्शयन्नाह- तबोधस्य प्रमाणत्व फलाभावः प्राज्यत । ततः फलावबोधस्यानित्यत्ती मतक्षतिः ॥ २७ ॥ फलत्वे तस्य नित्यत्वं न स्यान्मानासपुदवात.। ततोऽनुद्भवने तस्य फलत्वं प्रतिहन्यते ॥ २८॥ नेश्वरज्ञानं नित्यं प्रमाणं सिद्धयेत् तस्य फलाभावात् । फलज्ञान- स्यानित्यस्य परिकल्पने च महेश्वरस्य नित्यानित्य नवयपरिकल्पनाया सिद्धांतविरोधात् । फलत्वे वेश्वरज्ञानस्य नित्यत्वं न स्यात् प्रमाणतर समुद्भवात् । ततोऽनुद्भवे तस्य फलत्वविरोधान नित्यमीश्वरज्ञानमभ्यु पगमनीयं तस्य निगदितदोषानुषंगेण निरस्तत्वात् । किं तबनित्यमेवेश्वर तानामत्यपरे । तन्मतमनूय निराकुर्वनाह- अनित्यत्वे तु जनित्यानन व्यभिचारिता । कार्यत्वामहशेनाकरणेऽस्य स्व.द्धितः ॥ २९ ॥ अंतरण तबुद्धेः करणे चानवस्थितिः। नानादिसंततिका कमतानतो विना ॥३०॥ अनित्यं हीश्वज्ञानमीश्वरवृति कार्य यदि नेष्यते तदा तेनैव कार्य त्वादिहेतुस्त रणभुवनादे दिमत्कारणले साध्येऽनैकांतिकः स्यात् यदि पुनर्बुदयंतरेण स्वबुद्धिमीश्वरः कुर्वीत तदा परापरबुद्धिप्रतीक्षाय ·nnnnnnn.~ हानाहा कत्व प्रसाधयेत् ॥ ३३॥ श्रीविद्यानंदिस्वामिविरचिता- मेवोपक्षीणत्वादीश्वरस्य प्रकृतबुद्धेः करणं न स्यादनवस्थाना । स्यान्मतं प्रकृतबुद्धेः करणे नाऽपूर्वबुद्धयंतरं प्रतीक्षते महेशः । किं तर्हि पूर्वोत्पन्नां बुद्धिमाश्रित्य प्रकृतां बुद्धिं कुरुते तामपि तत्पूर्वी बुद्धिमित्यनादिबुद्धि- संततिरीश्वरस्य ततो नानवस्थेति । तदप्यसत् । तथाबुद्धिसंतानस्य कर्मसंतानापायेऽसंभवात् । कमजन्मा हि बुद्धिः परापरतद्धेतोरदृष्टविशे- षस्य क्रमादुत्पद्यते नान्यथा । यदि पुनर्योगजधर्मसंततेरनादेश्विरस्य सद्भावादयमनुपालंभः पूर्वस्मात् समाधिविशेषाद्धर्मस्यादृष्टविशेषस्योत्पादा- त्ततो बुद्धिविशेषस्य प्रादुर्भावाददृष्टसंताननिबंधनाया एव बुद्धिसंततेरभ्यु- पगमादिति मतं तदापि कथमीश्वरस्य सकर्मता न सिद्धयेत् । तत्सिद्धौ च सशरीरताऽपि कथमस्य न स्यात् तस्यां च सत्यां न सदा मुनिबार सिद्धयेत् । सैदेहमुक्तेः सदासिद्धौ तदेहेन च कार्यत्वादेः साधनस्य तन्याटिसकारणत्वे साध्ये कथमनैकांतिकता परिहत शक्येति तस्य बुद्धिमत्कारणत्वासंभवात् । संभवे चानवस्थानुषंगादिति प्रागेवोक्तं । किं चेदं विचार्यते किमीश्वरज्ञानमन्यापि किं वा व्यापीति प्रथमपक्षे दूषणमाह- अव्यापि च यदि ज्ञानमीश्वरस्य तदा कथं । सकृत्सर्वत्र कार्याणामुत्पत्तिर्घटते ततः ॥ ३१ ॥ पोकन स्थितं देशे ज्ञानं सर्वत्र कार्यकृत् । तदा सर्वत्र कार्याणां सकृत् किं न समुद्भवः ॥३२॥ कारणांतरकन्यात्तथाऽनुत्पत्तिरित्यपि । १ भदोषः । २ जीवन्मुक्तः । । नित्यले । ४ जीवन्मुक्तदेहेन ।

·आतपरीक्षा। ४१ सर्वत्र सर्वदा तस्य व्यतिरेकापसितिः। अन्वयस्यापि संदे.कार्य तद्धेतुकं कथं ॥ ३४ ॥ तदीश्वरज्ञानं तावदव्यापीष्टं प्रादेशिकत्वात् सुखादिवत् । प्रादेशिक मीश्वरज्ञानं विमुद्रव्यविशेषगुणत्वात् यदित्यं तदित्यं यथा सुखादि तथा चेश्वरज्ञानं तस्मात्प्रादेशिकमिति नासिद्धं प्रादेशिकत्वं साधनं, न च तत्साधनस्य हेतोः सामान्यगुणेन संयोगादिना व्यभिचारो, विशेषग्रह- णात् । तथापि विशेषगुणेन रूपादिनाऽनैकांतिक इति न मंतव्यं विभुद्रव्य- ग्रहणात् । तथापीष्टविरुद्धस्यानित्यत्वस्य साधनात् विरुद्धो हेतुः विभु- द्रव्यविशेषगुणत्वस्यानित्यत्वेन व्याप्तत्वात् , यथाहीदं विभुद्रव्यविशेषगुणत्वं प्रादेशिकत्वमीश्वरज्ञानस्य साधयेत् तद्वदनित्यत्वमपि तदव्यभिचारात् , न हि कश्चिद्विभुदन्यविशेषगुणो नित्यो दृष्ट इत्यपि नाशंकनीयं महेश्वर- स्यास्मद्विशिष्टत्वात् तद्विज्ञानस्यास्मद्विलक्षणत्वात् । न ह्यस्मदादिविज्ञाने यो धर्मो दृष्टः स महेश्वरविज्ञानेऽप्यापादयितुं युक्तोऽतिप्रसंगात् । तस्या- स्मदादिविज्ञानवत् समस्तार्थपरिच्छेदकत्वाभावप्रसक्तेः सर्वत्रास्मदादि- बुद्धचादीनामेवानित्यत्वेन व्याप्तस्य विभुदयपिराषगुणत्वस्य प्रसिद्धेः विभुद्रव्यस्य वा महेश्वरस्यैवामिप्रेतत्वात्, तेन यदुक्तं भवति महेश्वर- विशेषगुणत्वात् तदुक्तं भवति विभुद्रव्यविशेषगुणत्वादिति ततो नष्टोविरुद्ध- साधनो हेतुर्यतो विरुद्धः स्यात् । न चैवमुदाहरणानुपपत्तिरीश्वरसुखादेरेवो- नाइणत्वात् तस्यापि प्रादेशिकत्वा. साध्यवैकल्याभावात् महेश्वरविशेष- गुणत्वाञ्च साधनवैकल्यासंभवात् ततोऽस्माद्धेतोरीश्वरज्ञानस्य सिद्ध प्रादेशिकत्वं । ततश्चान्यापि तदिष्टं यदि वैशेषिकैस्तदा कथं सकृत्सर्वत्र तन्वादिकार्याणामुत्पत्तिरीश्वरज्ञानाद् घटते तद्धि निमित्तकारणं सर्वकार्यो- त्पत्तौ सर्वत्रासन्निहितमपि कथमुपपद्यते कालादापिन एव युगपत ·१२ श्रीविद्याना स्वामिविरचिता- सर्वत्र गर्योत्पत्ती निमित्तका णत्वप्रसिदः । विमोरीधरस्य निमित्तका - वप्रसिद्धः विमोरीश्वरस्य निमित्तकारणत्ववचनाददोष इति चेन्न । तस्य पत्र प्रदेशेषु बुद्धिस्तत्रैव निमित्तका प्रत्वोपपत्ते किन्येऽपि प्रदेशांतरे जस्य निमित्तकारणत्वे, न तत्र कार्याणां बुद्धिमनिमित्तत्वं सिद्धयेत् तथा प व्यर्थ बुद्धिमनिमित्तत्वसाधनं सर्वत्र कार्याणां बुद्धिमदमावेऽपि मावा- उत्तेः । न चैव कायदयो हेतवो गमकाः स्यर्बुदिन्योधरप्रदेशवर्ति- भेटिमानिमित्त कार्यादिमियभिचारात् । ततस्तेषां बुद्धिमनिमित्तत्वा- सिद्धेः । स्यान्मतं प्रशपतिनाऽपि ज्ञानेन महेश्वरस्य युगपत्समस्तकारक परिच्छेदसिद्धेः सर्वकार्योत्पत्तौ युगपसका प्रयोक्तत्वव्यवस्थितेः निखिलतन्वादिकार्याणां बुद्धिमन्निमित्तत्वोपपत्तेः नोक्तदोषोऽनुप्रसज्यत इति । तदप्यसम्यक् । क्रमेणानेकतन्वादिकार्यजन्मनि तस्य निमित्त- कारणत्वायोगात् । ज्ञानं हीश्वरस्य यद्येकत्र प्रदेशे वर्तमानं समस्तकारक- शक्तिसा तात्करणा समस्तकारकप्रयोक्तृत्वसाधनात् सर्वत्र परंपरया कार्यकारीष्यते तदा युगपत्सर्वकार्याणां सर्वत्र किं न समुद्भवः प्रसज्यते, यतो पहेश्वरस्य प्राक् पश्चाच्च कार्योत्पत्तौ निमित्तकारणत्वाभावो न सिद्धयेत् । समर्थेऽपि सति निमित्तकारणे कार्यानुत्पाद वरोधात् । स्यान्मतं न निमित्तका- रणमात्रात्तन्वादिकार्याणामुत्पत्तिः समवाय्यसमवायिनिमित्तकारणांतराणामपि सद्भावे कार्यात्पत्तिदर्शनात न च सर्वकार्याणां युगपत्समवाय्यसमवायि- नमित्तकारणसद्भावः क्रमेणैव तत्प्रसिद्धेः । ततः कारणांतराणां वैकल्यात् तथा युगाकर कार्याणामनुत्पत्तिरिति । तदपि कार्याणां नेश्वरज्ञानहेतु- कत्वं साधयेत् तदन्वयव्यतिरेकासिद्धेः सत्यपीश्वरज्ञाने केषांचित्कार्याणां कारणांतरामावेऽनुत्पत्तेः कारणांतरसद्भाव एवोत्पत्तेः का पांतपयन्याते- रेकानुविधानस्यैव सिद्धेः तत्कार्यत्वस्यैव व्यवस्थानात् । ननु च सत्येक ·आप्तपरीक्षा। PAWANANAM ANWAAAAMANNA ज्ञानवति महेश्वरे तन्वादिकार्याणा: पत्तरन्क्योऽस्त्येव । व्यतिरेकोऽपि विशिष्ाया महेश्वरस्य वियत एव कार्योत्पादनसमर्थकारणांत- रसन्निधानविशिष्टेश्वरेऽसति कार्याणामनुत्पत्तेः न्यतिरेकनिश्चयात् । सर्व- त्रावस्थापेक्षयपापस्यापतोऽन्वयन्यतिरेकप्रतीतेः । अन्यथा तदसंप्रत्ययात् । न झवस्थांतरे सति कार्योत्पत्तिरिति वक्तुं शक्यं सर्वावस्थासु तस्मिन्सति तदुत्पत्तिप्रसंगा । नाप्यवस्थावतोऽसंभवे कार्येऽस्यासंभवः सुशको वक्तुं तस्य नित्यत्वादभावानुपपत्तेः । न्यावस्थाविषाभावे तु तत्साध्यकार्य- विशेषानुत्पत्तेः सिद्धो व्यतिरेकोऽन्वयवत् न चावस्थावतो द्रव्यस्यानाद्यनं- तस्योत्पत्तिविनाश न्यस्यापन्हवो युक्तः तस्याबाधितान्वयज्ञानसिद्धत्वात तदपह्नवे सौगतमतप्रवेशानुषंगात् कुतः स्याद्वादिनामिष्टसिद्धिरिति कम्चिदै- शेषिकमतमनुमन्यमानः सममियते। सोऽप्येवं प्रष्टव्यः किमवस्थावतोऽ- वस्था पदार्थातरभूता किंवा नेति । प्रथमकल्पनायां कथमवस्थापे- क्षयाऽपयन्यति कानुविधानं तन्वादिकार्याणामीश्वरान्वयव्यति कानुविधानं युज्यते, धमस्य पावकान्वयव्यतिरेकानुविधाने पत्तायन्वयव्यतिरेकानुविधा- नप्रसंगात् । पायांतरत्वाविशेषात् यथैव हि पर्वतादेः पावकस्य पदार्थातरत्वं तथेश्वरात्कारणांतरसन्निधानस्यावस्थाविशेषस्यापि सर्वथा विशेषाभावात् । यदि पुनरीश्वरस्यावस्थातो भेदेऽपि तेन संबंधसद्भावात्तदन्वयन्यतिरेकानु- विधान कार्याणामीश्वरान्वयव्यतिरेकानुविधानमेवेति मन्यते तदा पर्वतादे: पावकेन संबंधात्पापकान्वयव्यतिरेकानुविधानमपि धूमस्य पर्वतायन्वयन्य- तिरेकानुविधानमनुमन्यतां । पावकविशिष्टपर्वतायन्वयन्यतिरेकानुकरणं धूम- स्यानुमन्यते एव तदवस्थाविशिवरान्वयव्यतिरेकानुकरण तन्वादिका- र्याणां युक्तमनुमंतुमिति चेन पर्वतादिवदीश्वरस्य मेदप्रसंगा । यथैव हि पावकविशिष्टपपता न्यः पावकाविशिष्टपर्वतादिः सिद्धः तद्वत्कारणांतर- ·श्रीविद्यानास्वामिविरचिता- विधानलक्षणावस्थाविशिष्टादीश्वरात्पूर्वं तदविशिष्टेश्वरोऽन्यः कथं न सिद्धयेत् । स्यान्मतं द्रव्याद्यनेकविशेषणविशिष्टस्यापि सत्तासामान्यस्य या न भेदः समायय. वाऽनेकसमवायिविशेषणविशिष्टस्याप्येकत्वमेव द्वदनेकावस्थाविशिष्टस्यापीश्वरस्य न भेदः सिद्धयेत् तदेकत्वस्यैव माणतः सिद्धेरिति तदेतत्स्वगृहमान्यं । तासामान्यसमवाययोरपि विशेषणभेदाढ़ेदप्रसिद्धेय॑तिलंघयितुमशक्तेः । तस्यकानेकालमापनगर माणगोचरचारित्वा तदेतेन नानामूर्तिमन्यसंयोगविशिष्टस्य व्योमात्मा- देविमुद्रव्यस्याभेदः प्रत्याख्यातः स्वविशेषणमेदावेदसंप्रत्ययादेकान वभावत्वव्यवस्थानात् । योऽप्यवस्थावतोऽवस्या पदार्थातरभूतां नानुमन्यते स्यापि कथमवस्थाभेदादवस्थावतो मेदो न स्यादषस्थानां वा कथममेदो । भवेत् तदर्थातरत्वाभावात् । स्यादाकूतं अवस्थानामवस्थावतः पदार्था- रत्वाभावेऽपि न तदभेदः तासां तद्धमत्वात् न च धर्मो धर्मिणोऽना- रमेव धर्मधर्मिन्यवहारभेदविरोधात् भेदे तु न धर्माणां मेदाद्धर्मिणो भेदः त्येतुं शक्येत यतोऽवस्थाभेदादीश्वरस्य भेदः संपाद्यत इति । तदपि यमनोरथमात्रं धर्माणां सर्वथा धर्मिणो भेदे धर्मधार्मिभावविरोधात् सह्य- वघ्यादिवत् । ननु धर्मधर्मिणोः सर्वथामेदेऽपि निर्बाधप्रत्ययविषयत्वात् धर्ममिभावविरोधः । सह्यविंध्यादीनां तु निर्बाधधर्मधर्मिसंप्रत्ययविषय- वाभावान्न धर्मधर्मिभावव्यवस्था । न हि वयं भेदमेव धर्मधर्मिव्यवस्था- नेबंधनमभिदध्महे येन भेदे धर्मधर्मिभावो विरुध्यते सर्वथैवाभेद इव प्रत्यय- वशेषात्तद्वयवस्थाभिधानात् । सर्वत्राबाधितप्रत्ययोपायत्वाद्वैशेषिकाणां तद्वि- रोधादेव विरोधसिद्धेरिति कश्चित् । सोऽपि वानानुरागांधीकृत एव बाधक- पवलोकयन्नपि नावधारयति । धर्मधर्मिप्रत्ययविशेषस्यैव धर्मधर्मिणोर्मेदै- कांतेऽनुपपत्तेः सह्यविध्यादिवत्प्रतिपादनात् । यदि पुनः प्रत्यासत्तिविशेषादी- ·आतपराना। . श्वरतदवस्थयोर्मेदेऽपि धर्मपर्मिसंप्रत्ययविशेष स्यात् न तु सह्यविध्यादीनां तदभावादिति मतं तदाऽसौ प्रत्यासत्तिधर्मधर्मियां भिन्ना कथं च धर्मधर्मिणो- रिति व्यपदिश्यते न पुनः सत्यविंध्ययोरिति विशेष सुर्वकन्यः । प्रत्यास- त्यंतरं तद्धेतुरिति चेत् तदपि यदि प्रत्यासत्तितद्वद्भयो मिन्नं तदा तेबपदेश- नियमनिबंधनं प्रत्यासत्त्यंतरमभिधानीयं तथा चानवस्थानात्कुतः प्रकृत प्रत्यासत्तिनियमव्यवस्था । प्रत्ययविशेषादेवेति चेत् , ननु स एव विचार्यो वर्तते प्रत्ययविशेषः किं प्रत्यासत्तेस्तत्तद्वद्भयां सर्वथा भेदे सतीश्वर. तदवस्थयोः प्रत्यासत्तिरिति प्रादुर्भवति किं वाऽनौतरभाव एव कथंचि- तादात्म्ये वा । तत्र सर्वथा भेदाभेदयोर्बाधकसद्भावात् कथंचित्तादात्म्य- मनुभवतोरेव तथा प्रत्ययेन भवितव्यं तत्र बाधकानुदयात् ।" ननु चैकानेकयोः कथंचित्तादात्म्यमेव धर्मधर्मिणोः प्रत्यासत्तिः स्याद्वादिमिरमि- धीयते तच्च यदि ताभ्यां भिन्नं यदा न तयोर्व्यपदिश्यते तदमिन्नं चेत् किं केन व्यपदेश्यं । यदि पुनस्ताम्यां कथंचित्तादात्म्यस्यापि परं कथं- चित्तादात्म्यमिष्यते तदा प्रकृतपर्यनुयोगस्यानिवृत्तेः परापरकथंचित्तादा- त्यपरिकल्पनायांमदवस्था स्यात् । सैव कथंचित्तादात्म्यपक्षस्य बाधिकेति कथमयं पक्षः क्षेमकरः प्रेक्षावतामक्षणमालक्ष्यते । यदि पुनः कथंचि- त्तादात्म्यं धर्मधर्मिणोमिनमेवाभ्यनुज्ञायते ताम्यामनवस्थापरिनिहीर्षयाउने कांतवादिना तदा धर्मधर्मिणोरेव भेदोऽनुज्ञायतां सुदूरमपि गत्वा तस्या श्रयणीयत्वात् । तदनाश्रयणे भेदव्यवारविरोधादित्यपर: सोऽप्यनवनो धाकुलितांतःकरण एव । कथंचित्तादात्म्यं हि धर्मधर्मिणोः संबंधः । चाविष्वभाव एव तयोर्जात्यंतरत्वेन संप्रत्ययायवस्थाप्यते । धर्मधर्मिणे १ प्रत्यासात्तिधर्मधार्मिभ्यः। २ धर्मर्मिप्रत्यासत्तीनामिदं प्रत्यासत्यंतरमिति व्या देशनियमस्य कारण।

·श्रीविद्यारिवामिविरचिता- M.. 14.4 विमाव इति व्यवहारस्तु न संबंधांतरनिबंधनो यतः कथंचित्तादात्म्यां- दघांतरसनवस्थाकारि परिकल्प्यते तत एव कर्यचित्तादात्म्याद्धर्म- मणोः कथंचित्तादात्म्यमिति प्रत्ययविशेषस्य करणात् । कथंचित्तादा- यस्य कथंचिद्भेदस्वीकारत्वात् कथंचिद्भेदामेदौ हि कचित्तादात्म्यं । । कथंचिझेदाश्रयणाद् धर्मधर्मिणोः कथंचित्तादात्म्यामति भेदविम- सद्भावात् भेदव्यवहारसिद्धिः । कथंचिदभेदाश्रयणात्तु धर्मधर्मिणावेव चित्तादात्म्यमित्यमेदव्यवहारः प्रवर्तते धर्मधर्मिन्यतिरेकेण कथंचि- दशमेदयोरभावात कयंचिद्भेदो हि धर्म एव कयंचिदभेदस्तु धर्येव पंचिद्भेदाभेदौ तु धर्मधर्मिणावेव एवं सिद्धौ तावेव व कथंचित्तादात्म्यं तुनोऽभिधीयते । तच्छब्देन वस्तुनः परामर्शात् । तस्य वस्तुनः त्मानौ तदात्मानौ तयोर्मावस्तादात्म्य । मेदाभेदस्वभावत्वं कथंचिदिति रोषणेन सर्वथा भेदामेदयोः परस्परनिरपेक्षयोः प्रतिक्षेपात्तत्पक्षे निक्षि- षपरिहारः । परसापेक्षयोश्च परिग्रहात् जात्यंतरवस्तुव्यवस्थापनात् या शून्यवादप्रतिक्षेपसिद्धिरिति कथंचिद्भेदाभेदात्मकं कथंचिद्धर्म- यात्मकं कथंचिडू प्रयायाम मिति प्रतिपाद्यते स्याद्वादन्यायनिष्ठैः, व तस्य प्रतिष्ठितत्वात् । सामान्यविशेषवन्मेचकज्ञानवच्छ । तत्र धिवैय्यधिकरण्यादिदूषणमनेनैवापसारितमिति किं नश्चितया। नन्वेवं द्वादिनामपि द्रव्यस्य नित्यत्वात्तदन्वयव्यतिरेकानुविधान कार्याणां न दीश्वरान्वयन्यतिरेकानुविधानवत् पर्यायाणां च क्षणिकत्वात्तवन्वय- तिरेकानुविधानमपि न घटते, नष्टे पूर्वपर्याये थमसत्येपोत्तरफाय- त्पत्तेः सति चा पत्तेरन्ययेकक्षणतिपप्रसंगात् पियायाणामिति तदा पवानुमतिः। यदि पुनर्रव्ये सत्येव कार्याणां प्रसूतेस्त न्ययासद्धि- निमित्तपर्यायाणाममावे वानुत्पतेयंतिरेकसिद्धिरिति तपा ·आतपरीक्षा। ४७ www रेकानुविधानमिष्यते तदेश्वरस्य तदिच्छाविज्ञानयोग्य नित्यत्वेऽपि तन्वा- कायाणां तद्भाव एव भावात्तदन्वयस्तत्त कारिकारणापस्थापाये च तेषामनुत्पत्तेर्व्यतिरेक इति तन्वयन्यतिरेकानुविधानमिष्यतां विशेषामावात् ततः सर्वकार्याणां बुमित्कारणत्वसिद्धिरित परे प्रत्यवतिष्ठते तेऽपि न कायका जमावविदः । स्याद्वादिनां द्रन्यस्य पर्यायनिरपेक्षस्य पर्यायस्य वा द्रव्यनिरपेक्षस्य द्रव्यपर्याययोर्वा परस्परनिरपेक्षयोः कार्यकारित्वान- भ्युपगमात् तथा प्रतीत्यभावात् । पर्यायात्मवर जात्यंतरपन: कार्यकारित्वेन संप्रत्ययात् कार्यकारणभावस्य तथैव प्रसिद्धेः वस्तुनि न्यरूपेणापयत्ययापपये सत्येव कार्यस्य प्रादुर्भावात्तनिबंधनपर्या- यविशेषाभावे च कार्यस्याप्रादुर्भावात्तदन्वयन्यतिरेकानुकरणात्कार्यकार- णभावो व्यवतिष्ठते । न च द्रव्यरूपेणापि वस्तुनो नित्यत्वमवधार्यते तस्य पर्यायेम्यो मंगुरेभ्यः कांचनपतित्भावात् कथंचिदनित्यत्पसिद्धर्मीश्व- रस्य तु वैशेषिकैः सर्वथा नित्यत्वप्रतिज्ञानात्तदन्वयव्यतिरेकानु रण: वात्कार्याणामुत्पत्तेरयोगात् । पर्यायाणां च द्रव्यरूपेण नित्यत्वसिद्धेः कथं- चिनित्यत्वात्सर्वथाऽनित्यत्वानवधारणात् विशिष्टपर्यायसद्भावे कार्यस्यो- दयात्तदमावे चानुदयात् कार्यस्य तदन्वयन्यति कानुकरणासि । निरन्व- यनिकायमेव तदघटनात् तत्र कार्यकारणभावाव्यवस्थितेः । यायायिक प्राधान्यादविरोधात् द्रव्यार्थिकनयप्राधान्येन तदविरोधवत् । :माणापणया तु द्रव्यपर्यायात्मनि वस्तुनि सति कार्यस्य प्रसवनादसति वाप्रसवनात्तदन्वयव्यतिरेकानुविधानं सकलजनसाक्षिक कार्यकारणभावं व्यवस्थापयेत् सर्वयकांतकल्पनायां तदमावं विभावयतीति जतमाते। गिन्या कथया । महेवा नित्यस्याव्यापिनोऽपि सर्वत्र कार्यका समर्थस्य सर्वेषु देशेषु सामफाले व्यतिरेकासि पयस्यापि नियतस्य ·श्रीविद्यानास्वामिविरचिता- निधतुमशक्तस्तन्वादिकार्य तदेतुकं कारणांतरापेक्षयापि न सिध्यत्येवेति स्थितं । कचिनित्यव्यापीश्वरज्ञानाभ्युपगमेऽपि दूषणमतिदिशन्नाह,- एतेनेवेश्वरज्ञानं व्यापिनित्यमपाकृतं । तस्येशवत्सदा कार्यक्रमहेतुत्वहानितः ॥३५॥ एतेन व्यतिरेकामावान्षयसदे व्यवस्थापकवचनेन व्यापिनित्यमीश्वर- ज्ञानं तन्वादिकार्योत्पत्तिनिमित्तमपाकृतं वेदितव्यं तस्येश्वरवत्सर्गतत्वेन क्वचिद्देशे नित्यत्वेन कदाचित्काले व्यतिरेकामावनिश्चयात् तदन्वयमात्रस्य चात्मांतरवन्निश्चेतुमशक्तेः तस्मिन्सति समर्थे युगपत्सर्वकार्याणामुत्पत्तिप्र- संगात् । सर्वदा कार्यक्रमहेतुत्त्वहानेः कालदेशकृतकमाभावात् । सर्वथा स्वयं क्रमाभावात् ' क्रमवत्त्वे नित्यत्वसर्वगतत्वविरोधात् पावकादिवत् । स्यान्मतं प्रतिनियतदेशकालसहकारिकरणक्रममापेक्ष्य कार्यक्रम तुत्वं महेश्वरस्य च तद्विज्ञानस्यापि न विरुध्यते इति । तदप्यशक्यप्रतिष्ठं सहकारिकारणेषु क्रमवत्सु सत्सु तन्वादिकार्याणां प्रादुर्भवतां तेष्वसत्सु चानुत्पद्यमानानां तदन्वयव्यतिरेकानुविधानात् तद्धेतुकत्वस्यैव प्रसिद्धर्म- हेश्वरज्ञानहेतुकत्वं दुरुपपादमापनीपोत । यदि पुनः सकलसहकारि- कारणानाः नित्यानां कमजन्मनामपि चेतनत्वाभावाचेतनेनानाधिष्ठितानां कार्यानिष्पादनाय प्रवृत्तेरनुत्पत्तेस्तुरीतंतुवेमशलाकादीनां कुर्विदैनानधिष्ठि- तानां पटोत्पादनायाऽप्रवृत्तिवचेतनस्तदधिष्ठाता साध्यते । तथा हि विवा- दाध्यासितानि कारणांतराणि क्रमवर्तीन्यक्रमाणि च चेतनाधिष्ठितान्येव तन्वादिकार्याणि कुवैति स्वयमचेतनत्वात् यानि यानि अचेतनानि तानि तानि चेतनाधिष्ठितान्येव स्वकार्य कुर्वाणानि दृष्टानि यथा तुतित्वा-नि पटकार्य, स्वयमचेतनानि च कारणांतराणि तस्माचेतनाधिरितान्येव तन्वा- दिकार्याणि कुर्वति योऽसौ तेषामधिष्ठाता स महेश्वरः पुरुषविशेषः ·आप्तपरीक्षा। ४९ Aw क्लेशकर्मविपाकाशयरपरामृष्टः समस्तकारकशक्तिपरिज्ञानभाक् सिसृक्षाप्र- यत्नविशेषांश्च प्रमुर्विमान्यते तद्विपरीतस्य समस्तकारकाधिष्ठातृत्वविरोधात बहूनामपि समस्तकारकाधिष्ठायिनां पुरुषविशेषाणां प्रतिनियतज्ञानादिश- तीनामेकेन महाप्रभुणाऽधिष्ठितानामेव प्रवृत्तिघटनात् सामंतमहासामंतमं- डलीकादीनामेकं चक्रवर्त्यधिष्ठितानां प्रवृत्तिवदिति महेश्वरसिद्धिः । तत्रा- चेतनत्वादिति हेतोवत्सविवृद्धिनिमित्तं प्रवर्त्तमानेन गोक्षीरेणानेकांतिकत्व- मिति न शंकनीयं । तस्यापि चेतनेन वत्सेनादृष्टविशेषसहकारिणाधिष्ठि- तस्यैव प्रवृत्तेः । अन्यथा मृते वत्से गोभक्तेनैव तस्य प्रवृत्तिविरोधात् । न च वत्सादृष्टविशेषवशात्प्रवृत्तावपि समानोऽयं दोष इति शक्यः तत्सी- रोपभोक्तृजनादृष्टविशेषस कारिणापि चेतनेनाधिष्ठितस्य प्रवृत्तिघटनात् सहकारिणामप्रतिनियमात् । यदपि कश्चिदुच्यते महेश्वरोऽपि चेतनांतरा- धिष्ठितः प्रवर्तते चेतनत्वाद्विशिष्टकर्मकरादिवदिति । तदपि न सत्यं तद- धिष्ठापकस्यैव महेश्वरत्वात् । यो ह्यत्योऽधिष्ठाता स्वतंत्रः स महेश्वरस्त- तोऽन्यस्य महेश्वरत्वानुपपत्तेर्न चांत्योऽधिष्ठाता न व्यवतिष्ठते तन्वादि- कार्याणमुत्पातिव्यवस्यानामभावप्रसंगात् । परापरमहेश्वरप्रतीक्षायामेवोपक्षी णशक्तित्वात् ततो निरवद्यमिदं साधनमिति कैश्चित् । तेऽपि न हेतुसा- मर्थ्यवदिनः । अचेतनत्वस्य हेतोः संसारिजनज्ञानेषु स्वयं चेतनस्वमा- वात्पक्षाव्यापकत्वात् । ननु च न चेतनत्वप्रतिषेधोऽचेतनत्वं किं तर्हि चेतनासमवायप्रतिषेधः स च ज्ञानेष्वस्ति तेषां स्वयं चेतनत्वात् तत्राप- रचेतनासमवायाभावात् ततोऽचेतनत्वं साधनं न पक्षाव्यापकं ज्ञानेष्वपि सद्भावादिति त मंतव्यं । संसार्यात्मसु चेतनासमवायात् चेतनत्वप्रसि:- रचेतनत्वस्य हेतोरभावात् पक्षाव्यापकत्वस्य तदवस्थत्वात् । यदि तु संसार्यात्मनां स्वतोऽचेतनत्वादचेतनत्वस्य हेतोस्तत्र सद्भावान्न पक्षाव्यापक- ·श्रीविधाना स्वामिविचिता- MAWAANure ~-~ त्वमिति मतिः । तदा महेश्वरस्याप्यचेतनत्वप्रसगः तस्यापि स्वतोऽचे- तनत्वात् तथा च दृष्टादृष्टकारणांतरवदीश्वरस्यापि हेतुक चेतनांतराधि- छितत्वं साधनीयं तथा चानवस्था सुदूरमपि गत्वा कस्यचित्स्वतवेतन- त्वानम्युपगमात् । महेश्वरस्य स्वतोऽचेतनस्यापि चेतनांतराधिष्ठितत्वाभावे तेनैव हेतोरनेकांतिकत्वमिति कुतः सकलकारकाणां चेतनाधिष्ठितत्वसिद्धिः यत इदं शोभते “ अज्ञो जंतुरनीशोऽयमात्मनः सुखदुःखयोः । ईश्वर. प्रेरितो गच्छेत्स्वर्ग वा श्वभ्रमेव चेति' । स्यादाकूतं चेतनाज्ञानं तदधिष्ठि- तत्वं सकलकारांतरणार चेतनत्वेन हेतुना साध्यते तच्च ज्ञानं समस्त- कारकशक्तिपरिच्छेदकं नित्यं गुणत्वादाश्रयमंतरेणासंभावात् स्वाश्रयमा- त्मांतरं साधयति स नो महेश्वर इति । तदप्ययुक्तं । संसार्यात्मना ज्ञान रपि स्वयं चेतनास्वभावैरधिष्ठितस्य शुभाशुभकर्मकलापस्य तत्सहकारिक- दंबकस्य च तन्वा कार्योत्पत्ता व्यापारसिद्धेरीश्वरज्ञानाधिष्ठानपरिकल्प- नावैयर्यप्रसंगात् । तदन्वयव्यतिरेकाम्यामेव तद्व्यवस्थापनात । अथ मतमेतत् संसार्यात्मनां विज्ञानानि विप्रकृष्टार्थाविषयत्वान्न धर्माधर्मपरमा- णुकालायती: यकारफपिशेषसाकारणास्र्थानि । न च तदसाक्षात्करणे ततः प्रयोजकत्वं तेषामवतिष्ठते तदप्रयोजकत्वे च न तदधिष्ठितानामेव धर्मादीनां तन्वादिकार्यजन्मनिप्रवृत्तिः सिध्येत् ततोऽतींद्रियार्थसाक्षात्का- रिणामानेनाधिष्ठितानामेव स्वकार्ये व्यापारेण भवितव्यं तच्च महेश्वर- ज्ञानमिति । तदप्यनालोचितयुक्तिकं सकलातींद्रियार्थसाक्षात्कारिण एव ज्ञानस्य कारकाविष्ठायकत्वेन प्रसिद्धस्य दृष्टांततयोपादीयमानस्यासंभवा- तदपिष्ठितत्वसाधने हेतोरनन्वयत्वप्रसक्तेः । न हि कुंमकारादेः कुंभाधु- त्पत्तौ तारHI Iत्कारि ज्ञानं विद्यते दंडचकानिष्टकारकसंदा.स्म तेन साक्षात्करणेऽपि तनिमित्ताइविशेषकालादेरातात्कारणात् । ननु ·आप्तपरीक्षा। लिंगविशेषात्तत्परिच्छित्तिनिमित्तस्य लैंगिकस्य ज्ञानस्य सद्भावात् तथ स्वादृष्टविशेषाः कुंभकारादयः कुमादिकार्याणि कुर्वति नेतरे तेषां तथाकि धादृष्टविशेषाभावादि गामानानस्यापि तत्परिच्छेदनिबंधनस्य सद्भावात सिद्धमेव कुंभाकारादिज्ञानस्य कुंभादिकारकपरिच्छेदकत्वं तत्प्रयोक्तृत्वेन तदधिष्ठाननिबंधनत्वं ततस्तस्य दृष्टांततयोपादानान्न हेतोरन्वयत्वापत्तिरिति चेत् तर्हि सर्वसंसारिणां यथास्वं तत्वादिकार्यजन्मनि प्रत्यक्षतोऽनुमाना- दागमाञ्च तन्निमित्चदृष्टादृष्टकारकविषयपरिज्ञानसिद्धेः कथमज्ञत्वं येनात्मनः सुखदुःखोत्पत्ता हेतुत्वं न भवेत् यतश्च सर्वसंसारीश्वरप्रेरित एव स्वर्ग वा वज्र वा गच्छेदिति समंजसमालक्ष्यते । ततः किमीश्वरपरिकल्पनया दृष्टादृष्टकारकांतराणामेव क्रमाक्रमजन्मनामन्वयव्यतिरेकानुविधानात् क्रमा. क्रमजन्मानि तन्वादिकार्याणि भवंतु तदुपभोक्तृजनस्यैव ज्ञानवतः तदधि- छायकस्य प्रमाणोपपन्नस्य व्यवस्थापनात् । सांप्रतमभ्युपगम्यापि महेश्वर- ज्ञानं अस्वसंविदितं स्वसंविदितं वेति कल्पनाद्वितयसंभवे प्रथमकल्पनायां दृषणमाह- अस्वसंविदितं ज्ञानमीश्वरस्य यदाप्यते । तदा सर्वज्ञता न स्यात् स्वज्ञानस्याप्रवेन्नात् ॥३६॥ ज्ञानांतरेण तद्वित्तौ तस्य प्यन्येन वेदनं । वेदनेन वेदवतवल्या महीयसी ॥ ३७॥ गत्वा सुदूरमप्येवं स्वसंविदितवेदने । ष्यमाणे महेशस्य प्रथमं ताहगल वः॥३०॥ महेश्वरस्य हि विज्ञानं यदि स्वं न वेदयते स्वात्मनि क्रियापिराधात्त । समस्तकारकशक्तिनिकमपि कथं संवेदयेत् । तथा हि-नेश्वरज्ञानं पारशक्तिनिकरसी के स्वासंवेदकत्वात् । यत्वासं कं तत्तन ·श्रीविद्यानास्वामविरचिता- सकलकारकशक्तिनिकरसंवेदकं यथा चक्षुः, तथाचेश्वरज्ञानं तस्मान तथेति कुतः समस्तकारकाधिष्ठायकं यतस्तदाश्रयस्येश्वरस्य निखिल- कार्योत्पत्तौ निमित्तकारणत्वं सिध्येत् असर्वज्ञताया एव तस्यैव प्रसिद्धेः। अथवा यदीश्वरस्य ज्ञानं स्वयमीश्वरेण न संवेधत इत्यस्वसंविदितमिष्यते तदा तस्य सर्वज्ञता न स्यात् स्वज्ञानप्रवेदनाभावात् । ननु च सर्व ज्ञेयमेव जानन् सर्वज्ञःकय्यते न पुनर्ज्ञानं तस्याज्ञेयत्वात् । नच तदज्ञाते ज्ञेयपरिच्छित्तिर्न भवेत् चक्षुरपरिज्ञाने तत्परिच्छेद्यरूपापरिज्ञानप्रसंगात् । करणापरिज्ञानेऽपि विषयपरिच्छित्तेरविरोधादित्यपि नानुमंतव्यं । सर्वग्रह- णेन ज्ञानज्ञेयज्ञातृज्ञप्तिलक्षणस्य तत्त्वचतुष्टयस्य प्रतिज्ञानात् 'प्रमाणं प्रमाता प्रमेयं प्रमितिरिति चतसुषु चैवंविधासु तत्त्वं परिसमाप्यत' इति वचनात् । तदन्यतमापरिज्ञानेऽपि सकलतत्त्वपरिज्ञानानुपपत्तेः कुतः सर्व- ज्ञतेश्वरस्य सिध्येत् । ज्ञानांतरेण स्वज्ञानस्यापि वेदनानाऽस्यासर्वज्ञतेति चेत् तर्हि तदपि ज्ञानांतरं परेण ज्ञानेन ज्ञातव्यमित्यभ्युपगम्यमानेऽन- वस्था महीयसी स्यात् । सुदूरमप्यनुसृत्य कस्यचिद्विज्ञानस्य स्वार्थाव- मासनस्वभावत्वे प्रथमस्यैव सहस्रकिरणवत् स्वार्थावभासनस्वभावत्वमुररी- यतालास्वसंविदितज्ञानकल्पनया, स्वार्थव्यवसायात्मकज्ञानाम्युपगमे च युष्माकं तस्य महेश्वराद्भेदे पर्यनुयोगमाह- तत्स्वार्थव्यवसायाम न मिन्नं महेश्वरात् । कथं तस्यति निदश्यमाकाशादिव जसा ॥ ३९ ॥ :मवायन स्यापि तस्य कुतो मतिः। इह मिति विज्ञाना पाध्याद्यभिचारि तत् ॥ ४०॥ इह कुंडे दधीत्यादि विज्ञाननास्तबिहिषा । साध्ये संबंधमात्रे तु परेषां सिद्धसाधन ॥४१॥ .

·आतपरीक्षा। ५३ WM यदि स्वार्थव्यवसायात्मकं ज्ञानमीश्वरस्याभ्यनु यत तस्यास्मदादि- विशिष्टत्वात् तदा तदीश्वरादिनमभ्युपगंतव्यं । अमेदे सिद्धांतविरोधात् । तथा चाकाशादेखि कयं तस्येति व्यपदेश्यमिति पर्यनुयुज्महे । स्यान्मतं मिन्नमपि विज्ञानं महेश्वरात्तस्येति व्यपदिश्यते तत्र समवायात् , नाका- शादेरिति निर्दिश्यते तत्र तस्यासमवायादिति । तदप्ययुक्तं, ताभ्यामी- श्वरज्ञानाम्यां भिन्नस्य समवायस्यापि कुतः प्रतिपत्तिरिति पर्यनुयोगस्य तदवस्थत्वात् । इहेदमिति प्रत्ययविशेषाद्वाधकरहितात् समवायस्य प्रति- पत्तिः तथाहि, इदमिहेश्वरे ज्ञानमितीहेदंप्रत्ययो विशिष्टपदार्थहेतुकः सकलबाधकरहितत्वे सतीहेदमिति प्रत्ययविशेषत्वात् यो यः सकलबाघ- करहितत्वे सति प्रत्ययविशेषः स स विशिष्टपदार्थहेतुको दृष्टः यथा द्रव्येषु द्रव्यमित्यन्वयप्रत्ययविशेषः सामान्यपदार्थहेतुकः सकलपदार्थबाध- करहितत्वे सति प्रत्ययविशेषश्चेदमिति प्रत्ययविशेषः तस्माद्विशिष्टपदार्थ- हेतुक इत्यनुमीयते । योऽसौ विशिष्टः पदार्थस्तद्धेतुः स समवायः, पदार्थातरस्य तद्धेतोरसंभवात्तद्धेतुकत्वायोगाच्च, न हीह तंतुषु पट इति प्रत्ययस्तंतुहेतुकः, तंतुषु तंतव इति प्रत्ययस्योत्पत्तेः नापि पटहेतुकः पटापट इति प्रत्ययस्योदयात् ।नापि वासनाविशेषहेतुकः तस्याः कारण- रहितायाः संमवाभावात् । पूर्व तथाविधज्ञानस्य तत्कारणत्वे तदपि कुतो हेतोरिति चिन्त्यमेतत् । पूर्वतद्वासनात इति चेन्न, अनवस्थाप्रसंगात् । ज्ञानवासनयोरनादिसंतानपरिकल्पनायां कुतो बहिरर्थसिद्धिरनादिवासना- बलादेव नीलादिप्रत्ययानामपि भावात् । नचैवं विज्ञानसंताननानात्वसिद्धिः संतानांतरग्राहिणो विज्ञानस्यापि संतानांतरमंतरेण वासनाविशेषादेव तथा- प्रत्ययप्रसूतेः स्वमसंतानांतरप्रत्ययवत् । नानासंतानानभ्युपगमे चैकज्ञान- संतानसिद्धिरपि कुतः स्यात् । स्वसंतानामावेऽपि तद्वाहिणः प्रत्ययस्य ·श्रीविधाना स्वामिविरचिता- Wommommmm भावात् स्वसंतानस्याप्यनिष्टौ संविदद्वैतं कुतः साधयेत् । स्वतःप्रतिभास- नादिति चेन, तथा वासनाविशेषादेव स्वतःप्रतिभासस्यापि भावात् । शक्यं हि वक्तुं स्वतःप्रतिभासवासनावशादेव स्वतःप्रतिभासः संवेदनस्य न पुनः परमार्थत इति न किंचित्पा मार्थिक संवेदनं सिध्येत् । तथाच स्वरूपस्य स्वतोगतिरिति रिता वाचोयुक्तिः । तदनेन कुतश्चित्किंचित्पर- मार्थतः साधयता दूषयता वा साधनज्ञानं दूषणज्ञानं वाऽभ्रांतं सालंबन- मम्युपगंत । तद्वत्सर्वमबाधितं ज्ञानं वनमिति कथमिहेदमिति प्रत्य- यस्याबाधितस्य निरालंबनता येन वासनामात्रहेतुरयं स्यात् । नापि निर्हेतुकः कदाचित्कत्वात् । ततोऽस्य विशिष्टः पदार्थों हेतुरभ्युपगंतव्य इति वैशेषिकाः तेऽप्येवं प्रष्टव्याः । कोऽसौ विशिष्टः पदार्थः समवायः संबंधमात्रं वा । न तावत्समवायः, तहेतुकत्वे साध्येऽस्य दमिति प्रत्यय- स्येह कुंडे दधीत्यादिना निरसनाने प्रत्ययेन व्यभिचारित्वात् , तत्पी इमिति विज्ञानमवाधं भवत्येव । नच समवायहेतुकं तस्य संयोग- हेतु दत्वात् । संबंधमात्रे तु तन्निबंधने साध्ये परेषां सिद्धसाधनमेव, स्याद्वादिनां सर्वत्रेहेदं प्रत्ययस्याबाधितस्य संबंधमात्रनिबंधनत्वेन सिद्ध- त्वात् । स्यान्मतं । वैशेषिकाणामबाधितेहेदं प्रत्ययाचिंगात्सामान्यतः संबंधे सिढे विशेषेणावयवावयविनोर्गुणगुणिनोः क्रियाक्रियावतोः सामान्य- तद्वतोपिरो तद्वत्तोच यः संबंध इहेदं प्रत्ययलिंगः स समवाय एवं भविष्यति लक्षणविशेषसंभवात् । तथा हि " अयुतसिद्धानामाधार्याधार- भूतानामिहेदं प्रत्ययलिंगो यः संबंधः स समवाय इति प्रशस्तकरः" । तत्र इहेदं प्रत्ययलिंगः समवाय इत्युच्यमानेऽतरालामावनिबंधनेन इह ग्रामे वृक्ष इति इहेदं प्रत्ययेन, न्याभेचारा संबंध इति वचनं । संबंधो हि इहेदंप्रत्ययलिंगो यः स एव समवाय इष्यते नचांतरालाभावो ग्राम- ·आप्तपरीक्षा। wwwwww.om AwinAN-W वृक्षाणां संबंध इति न तेन व्यभिचारः । तथापि इहाकाशे शकुनिरिति इहेदं प्रत्ययेन योगसंबंधमात्रनिबंधनेन व्यभिचार इत्या गराध्यक्ताना- मिति निगद्यते । न हि यथाऽवयवावयन्यादीनामा गराध्यमतत्पमुभयोः प्रसिद्ध तथा कुन्या कायोरौत्तरध्यायोगात् आकाशस्य सर्वगतत्वेन शकुनेरुपर्यपि भावादधस्तादिवेति न तत्रेहेदप्रत्ययेन व्यभिचारः । नन्वा- काशस्यातींद्रियत्वात्तदस्मदादीनामिहेदं प्रत्ययासंभवात् कयं तेन व्यमि- चारचोदना साधीयसीति न मंतव्यं । कुतश्चिलिंगानुमितेऽप्याकाशे श्रुतिप्रसिद्धेर्वा कस्यचिदिहेदमिति प्रत्ययाविरोधात् तत्र, भ्रांतेन वा केषां चिदिहेदामिति प्रत्ययेन व्यभिचारचोदनायाः न्यायप्राप्तत्वात् तत्परिहारार्थ- माधाराधेयभूतानामिति वचनस्योपपत्तेः । नन्वेवमपीह कुंडे दधीति प्रत्य- येनानेकांतस्तस्य संयोगनिबंधनत्वेन समवायाहेतुत्वादिति न शंकनीय- मयुतसिद्धानामिति प्रतिपादनात् । नहि यथावयवावयव्यादयोऽयुतसिद्धा- स्तथा दधिकुंडादयः तेषां युतसिद्धत्वात् । तर्झयुतसिद्धानामेवेति वक्तव्य माधाराधेयभूतानामिति वचनस्यामावेऽपि व्यभिचारामावादिति न चेतसि विधेयं । व्यायामानाकाशाकाशशब्दयोय॑मिचारात् । इहाकारो वाच्ये वाचक अrt: इति इप्रत्ययलिंगस्यायुतसिलवधाय वाच्यवाचकमावप्रसिद्धेः तेन व्यभिचारोपपत्तेराधाराधेयभूतानामिति वचनरपतेः । नन्वाधाराधेयभूतानामयुतसिद्धानामपि संबंधस्य विषय- विषयिभावस्य सिद्धेः कुतः समवायसिद्धिः । नह्यात्मनि-इच्छादीनां ज्ञानमयुतमि न भवति । तथा मिति तानमाधाराधेयमावस्याप्यत्र भावात् नचाहमितिप्रत्ययस्यात्मविषयस्यायुतसिद्धस्यात्माधारक विषय- विषयिभावोऽसिद्ध इति कुतस्तयोः समवाय एव सिध्येदिति न वक्तव्यं । आधाराधेयभूतानामेवायुतसिद्धानामेवेति चावधारणा । वाच्यवाचकभावे ·५६ श्रीविद्यानंदिस्वामिविरचिता- MAA हि युतसिद्धानामनाधाराधेयभतानां च प्रतीयते विषयविषयिमाववत् । ततोऽनेनानवधारितविषयेण न व्यभिचारः संभाव्यते । नन्वेवमयुतसि- द्धानामेवेत्यवधारणाअभिचारामावादाधाराधेयभूतानामिति वचनमनर्थक स्यात् आगराधेयमूतानामेवेत्यवधारणे सत्ययुतसिद्धानामिति वचन- वत् विषयविषयिभावस्य वाच्यवाचकभावत्य च युतसिद्धानामप्य- नाधार्याधारभूतानामिव संभवात् तेन व्यभिचाराभावादिति च न मननीयं । घटायेकद्रव्यसमवायिनां रूपरसादीनामयुतसिद्धानामेव परस्परं समवायामावादेकार्थसमवायेन संबंधेन व्यभिचारात् । नायं युतसिद्धानामपि संभवति विषयविषयिभाववद्वाच्यवाचकभाववद्वा ततोऽयु- तसिद्धानामेवेत्यवधारणेऽपि व्यभिचारनिवृत्त्यर्थमाधार्याधारभूतानामिति वचनं । तथाऽऽधार्याधारभूतानामेवेति वचनेऽप्याधाराधेयभावेन संयोगविने- षेण सर्वथाऽनाधार्याधारभूतानामसंभवता व्यभिचारः संभाव्यत एव तन्निवृ- ग्यमयुतमिल नामेवेति वचनमर्थवदेवेति निरवद्यमयुतसिद्धत्वाधार्याधार- भूतत्वलक्षणं संयोगादिम्यो व्यवच्छेदक संबंधस्येहेदं प्रत्ययलिंगेन व्यव- स्थापितस्य समवायस्वभावत्वं साधयत्येव । अतः संबंधमात्रेऽपि साध्ये न सिद्धसाधनमिति वैशेषिकाः संचक्षते तेषामयुतसिद्धानामिति वचनं तावंद्विचार्यते । किमिदमयुतसिद्धत्वं नामविशेषणं, वैशेषिकशास्त्रापेक्षया लोकापेक्षया वा स्यात् । उभयथापि न साध्वित्याह- सत्याम' तसिद्धौ चेन्नेदं सा: विशेषणं । शास्त्रीया तासेद्धत्वविरत्सिमवायिनोः ।। ४२ ॥ द्रव्यं त्वावयवाधारं गुणो द्रव्याश्रयो यतः लाफिक्पयुतसिद्रिस्त भष: धामसोरपि ॥ ४३ ॥ १ अयुतसिद्धांमनानामित्यः ·आप्तपरीक्षा। ५७ www इह तंतुषु पट इत्यादिरिहेदं प्रत्ययः समवायसंबंधनिबंधन एव, निधित्वे सत्ययुतसिद्धेहेदंप्रत्ययत्वात् । यस्तु न समवायसंबंधनिबंधनः स नैवं यथेहसमवायिषु समवाय इति वाध्यमानेहेदं प्रत्ययः । इह कुंडे दधीति युतसिद्धेहेदं प्रत्ययश्च । निर्बाधत्वेसत्ययुतसिद्धेहेदं प्रत्ययश्चा- यमिह तंतुषु पट इत्यादिः, तस्मात्समवायसंबंधनिबंधन इति केवलव्यतिरेकी हेतुरसिद्धत्वादिदोषरहितत्वात् स्वसाध्याविनाभावी समवायसंबंध साध- यतीति परैरभिधीयते सत्यामयुतसिद्धाविति वचनसामर्थ्यात् । तत्रेदम- युतसिद्धत्वं यदि शास्त्रीय हेतोर्विशेषणं तदा न साधु प्रतिभासते समवायिनोरवयवावयविनोर्गुणगुणिनोः क्रियाक्रियावतोः सामान्यतद्वतो- विशेषतद्वतोश्च शास्त्रीयस्यायुतसिद्धत्वस्य विरहात् वैशेषिकशास्त्रे हि प्रसिद्धम्-' अपृथगाश्रयवृत्तित्वमयुतसिद्धत्वं । तच्चेह नास्त्येव यतःका- रणद्रव्यं तंतुलक्षणं स्वावगा। वर्तते कार्यद्रव्यं च पटलक्षणं स्वावयवेषु तंतुषु वर्तत इति स्वावयवाधारमित्यनेनावयवावयविनोः पृथगा' श्रयवृत्तित्वसिद्धेरपृथगाश्रयवृत्तित्वमसदेवेति प्रतिपादितं, यतश्च गुणः कार्यद्रव्याश्रयो रूपादि । कार्यद्रव्यं तु स्वावयवाधा प्रतीयते तेन गुण- गुणिनोरपृथगाश्रयवृत्तित्वमसंभाव्यमानं निवेदितं । एतेन क्रियायाः काय यवर्तनात्कार्य व्यस्य च स्वाक्यवेषु, क्रियाक्रियाक्तोरगाश्रय- वृत्तित्वामावः कथितः । तथा सामान्यस्य द्रव्यत्वादेव्यादिषु वृत्तव्या दीनां च स्वाश्रयेषु, सामान्यत: तोः पृथगाश्रयवृत्तित्वं ख्यापितं । तथैवा- परविशेषस्य कार्यद्रव्येषु प्रवृत्तेः कार्यद्रव्याणां च स्वावयवेषु विशेषतद्व- तोरपृथगाश्रयवृत्तित्वं निरस्तं वेदितव्यं । ततो न शास्त्रीयायुतसिद्धिःसम- वायिनोरस्ति या तु लौकिकी लोकप्रसिद्धकभाजनवृत्तिः सा दुग्धांमसोरपि युतसि योरस्तीति तयापि सत्या नायुतसिद्धत्वं समवायिनोः साधीय ·भांविधानविामिविरचिता- इति प्रतिपत्ता पृथगायत्तित्वं युतसिद्धिर्नचानयोः । सातस्य विमुत्वेन पाव्यानितिच्युतेः॥४४ ॥ तानस्यापीश्वरादन्यद्रव्य तित्वहानेितः। इति येऽपि समादध्युस्तांश्च न्युज्म ॥ ४५ ॥ विःप्रत्यविशेषाणामन्याश्रयविवेकतः । युतसिद्धिः कथं नु स्यादेकद्रव्यगुणादिषु ।। ४६ ॥ समवायः प्रसज्येता तसिद्धी परस्परं । तेषां त द्वितयासत्वे स्यादव्याघातो दुरुत्तरः॥ १७ ॥ ननु च पृथगाश्रयवृत्तित्वं युतसिद्धिः 'पृथगाश्रयाश्रयित्वं युतसिद्धिः इति वचनात् । पृथगा, यसमवायो युतसिद्धिरिति वदतां समवायस्य विवादाध्यासितत्वालक्षणासिद्धिप्रसंगात् । लक्षणस्याकारकत्वेन ज्ञापक त्वेऽपि तेन सिद्धेन भवितव्यं । असिद्धस्य विवादाध्यासितस्य संदिग्ध त्वात् तल्लक्षणत्वायोगात् । सिद्धं हि कस्यचिद्भेदकं लपणमुपपद्यते नान्यथेति लक्ष्यलक्षणमावविदो विभावयंति । तत्र युतसिद्धत्वमीश्वरज्ञान- यो स्त्येव महेश्वरस्य विमुत्वानित्यत्वाच्चान्यद्रन्यवृत्तित्वामावान्महेश्वराद- न्यत्र तद्विज्ञानत्वस्याम तेः पृथगाश्रयवृत्तित्वाभावात् । कुंडस्य हि कुंडा- वयवेषु वत्तिर्दनन्ध दध्यवयवेष्विति कुंडावयवदध्यवयवाख्यौ पृथग्भूतावा- श्रयौ तयोश्च कुंडस्य वनग्ध वृत्तिरिति पृथगाश्रयवृत्तित्वं तयोरमिधीयते । न चैवंविधं पृथगाश्रयाश्रयित्वं समवायिनोः संभवति तंतूनां स्वावयवेष्वं- शुषु यथा वृत्तिः न तथा पटस्य तंतुन्यतिरिक्त क्वचिदाश्रये न खा चत्वा- रोऽर्णाः प्रतीयते-दावाश्रयौ पृथग्मती द्वौ चाश्रयिणाविति । तंतोष स्वावयवापेक्षयायित्वात्पटापेक्षया वाश्रगल्वात्त्रयाणामेवायांना प्रसिद्धः ·आतपरीक्षा। पृथगाश्रयानयित्वस्य युतसिद्धिलक्षणस्यामावादयुतसिद्धत्वं शास्त्रीय सम- वायिनोः सिद्धमेव ततोऽयुतसिद्धत्वविशेषणं साध्वेवासिद्धत्वाभावात् । लाकि ययुतमिलत्वं तु प्रतीतिबाधितं नाम्युपगम्यत एव ततः सविशेष- णाद्धेतोः समवायसिद्धिरिति येऽपि समादधते विदग्धवैशेषिकास्तांश्च पर्य- नयुज्महे । विभुद्रव्यविशेषाणामात्माकाशादीनां कथं तु युतसिद्धिः परि- कल्पते भवद्भिस्तेषामन्याश्रयविरहात् पृथगाश्रयाश्रयित्वासंभवात् । नित्यानां च पृथगतिमत्वं युतसिद्धिरित्यपि न विभुद्रव्येषु संमवति तद्धि पृथगतिमत्त्वं द्विधाभिधीयते कैश्चित् । अन्यतरपृथग्गतिमत्वं उभयपृथग्ग- तिमत्त्वं चेति । तत्र परमाणुविभुद्रव्ययोरन्यतरपृथगतिमत्त्वं परमाणोरेव गतिमत्त्वात् विमुद्रव्यस्य तु निःक्रियत्वेन गतिमत्त्वाभावात्, परमाणूनां तु परस्परमुभयपृथम्गतिमत्त्वमुभयोरपि परमाण्वोः पृथक् पृथग्गतिमत्त्वसंभवात् । नचैतद्वितयमपि परस्पर विमुद्रव्यविशेषाणां संभवति । तथैकद्रव्याश्र- याणां गुणकर्मसामान्यानां च परस्परं पृथगाश्रयवृत्तेरभावात् युतसिद्धि कथं नु स्यादिति वितर्कयंतु भवंतः । तेषां युतसिद्धयमावे चायुतसिद्ध सत्यां समवायोऽन्योन्यं प्रसज्येत स च नेष्टः तेषामाश्रयाश्रयिमावाभावात् अत्र केचिद्विमुद्रव्यविशेषाणामन्योन्यं नित्यसंयोगमासंचक्षते तस्य कुत श्चिदनातत्वात् । नष्यमन्यतरकर्मनो यथा स्थाणोः श्येनेन, विभूनां मतः, नाप्युभयकर्मजो यथा मेषयोर्मल्लयो । न च संयोगजो यथ द्वितंतुकरिणयोः शरीराफाशयो । स्वावयवसंयोगपूर्वको शवयविन के चित्संयोगः प्रसिद्धः । न चाकाशादीनामवयवा:संति निरक्यवत्वार ततो न संयोगपूर्वकः परस्परं संयोगो यतः संयोगजःस्यात् । प्राप्ति तेषां सर्वदाऽस्तीति तल्लक्षणसंयोगः, अज(नित्य)एवाग्पगन्तव्यः। तत्सि देव युतसिद्धिस्तेषां प्रतिज्ञातव्या। युतसिद्धानामेव संयोगस्य निधयात् ·६० श्रीविद्यानावामिविरचिता- ...- । नचैवं ये ये युतसिद्धास्तेषां समहिमवदादीनामपि संयोगः प्रसज्यते तथान्याप्तेरभावात् । संयोगेन हि युतसिद्धत्वं व्याप्तं न युतसिद्धत्वेन संयोगः ततो यत्र यत्र संयोगस्तेषां तत्र तत्र युतसिद्धिरित्यनुमीयते कुंडबदरादिषः । एवं पकद्रव्यात्रियाणां गुणादीनां संयोगस्यासमवान्न युतसिद्धिः तस्य गुणत्वेन द्रव्याश्रयत्वात् तदभावान युतसिद्धिः, नाप्य- युतसिद्धिरस्तीति समवायः प्राप्नुयात्, तस्येहेदं प्रत्ययलिंगत्वादाधार्या- धारभूतपदार्थविषयत्वाच्च । नचैते परस्परमाधार्याधारभूताःस्वाश्रयेण द्रव्येण सहाधार्याधारभावात् । नचेहेदमिति प्रत्ययातजावास्तिः संभवति यलिंगः संबंधः समवायो व्यवस्थाप्यते । न हीह रसे रूपं कर्मेतिचाबा- धितः प्रत्ययोऽस्ति नापीह सामान्ये कर्म गुणो वेति न ततः समवायःस्यात् नहि यत्र यत्रायुतसिद्धिस्तत्र तत्र समवाय इति व्याप्तिरस्ति यत्र यत्र समवायस्तत्र तत्रायुतसिद्धिरितिव्याप्तेः संप्रत्ययादिति सर्व निरवयं परोक्तदूषणानवकाशात् इति त एवं वदन्तः शंकरादयोऽपि पर्यनुयोज्याः । कथं पृथगाश्रयाश्रयित्वं युतसिद्धिः नित्यानां च पृथगतिमत्वमिति युवसिद्धलक्षणद्वयमव्यापि न स्यात् तस्य विमुव्येष्वजसंयोगेनानुमितायां युतसिद्धावभावात् । यदि पुनरेतलक्षणद्वयव्यतिक्रमेण संयोगहेतुर्युतसि- द्विरिति लक्षणांतरमुररीक्रियते तदा कुंडबदरादिषु परमाण्वाकाशादिषु परमाणुष्वात्ममनस्सु विमुद्रव्येषु च परस्परं युतसिद्धर्मावालक्षणस्यान्याप्त्य- संभवदोषपरिहारेऽपि कर्मापि युतसिद्धि प्राप्नोति तस्यापि संयोगे हेतुत्वाददृष्टेश्वरकालादेरिवेति दुःशक्यातिव्याप्तिः परिहर्तुं । संयोगस्यैव हेतुरित्यवधारणाददोषोऽयमिति चेन्न । एवमपि हिमवर्द्विध्यादीनां युत- सिद्धेःसंयोगाहेतोरपि प्रसिद्धलक्षणस्याव्याप्तिप्रसङ्गात् । हेतुरेव संयोगस्ये- त्यवधारणादयमपि न दोष इति चेनैवमपि संयोगाहेतोयुतसिद्धेः 'प्रसंगात् । संयोगस्यैव हेतुर्युतसिद्धिरित्यवधारणेऽपि विभागहेतुर्युतसिद्धिः ·आतपरीक्षा। कथमिव व्यवस्थाप्यते। न च युतसिद्धानां संयोग एव विभागस्यापि भावात् न संयोगोविभागहेतुरित्यपिवात । तस्य तद्विरोधिगुणत्वात् तद्विनाशहेतुत्वात संयुक्तविषयत्वाद्विमागस्य संयोगो हेतुरिति चेन्न तर्हि विभक्तविषयत्वास योगस्य विभागो हेतुरस्तु । कयोश्चित्विभक्तयोरप्युभयकर्मणोऽन्यतरकर्म णोऽवयवसंयोगस्य चापाये संयोगापायान्न विभागः संयोगहेतुरितिचेर तर्हि संयुक्तयो प्युभयकर्मणोऽन्यतरकर्मणोऽवयवविभागस्य चापाये विभाग स्यामावासंयोगो विभागस्यापि हेतुर्माभूत् । कथं च शश्वदविमत्तान विमुद्रव्यविशेषाणामनः संयोगः सिध्यन् विभागहेतुको व्यवस्थाप्यते । त युतसिद्धिर्विभागहेतुरपि कथमवस्थाप्यते इति चेत् सर्वस्य हेतोः कार्य त्पादनानियमादिति बमः । समर्थो हि हेतुःस्वकार्यमुत्पादयति नासम सहकारिकारणानपेक्षोऽतिप्रसंगात् । तेन यथा हिमवद्विंभ्यादीनां युतसिद्धि विद्यमानापि न संयोगमुपजनयति सहकारिकारणस्य कर्मादेरभावात् तर विभुद्रव्यविशेषाणां शाश्वतिका युतसिद्धिः सत्यपि न विभाग, सहका कारणस्याऽन्यतरकर्मादेरभावादिति संयोगहेतुं युतसिद्धिमम्यनुजानं विभागहेतुमपि तामभ्यनुजानंतु सर्वथाविशेषाभावात् । तथा च संयोगसै हेतुर्युतसिद्धिरित्यपि लक्षणं न व्यवतिष्ठत एव लक्षणामावे च न यु सिद्धिः। नापि युतसिद्धयमावलक्षणा स्यादयुतसिद्धिरिति युतसिद्धययु सिद्धिद्वितयापाये व्याघातो दुरुत्तरः स्यात् सर्वत्र संयोगसमवाययो भावात् । संसर्गहानेः सकलार्थहानिःस्यादित्यभिप्रायः । संयोगापाये ता दात्मांतःकरणासंयोगाद् मुगादिगुणोत तिर्न भवेत् तदमावे च आत्म व्यवस्थापनोपायापायादात्मतत्व.निः । एतेन भेरीदंडाद्याकाशसंयो. भावाच्छब्दस्यानुत्पत्तेराकाशव्यवस्थापनोपायासत्वादाकाशहानिरुता र त्रावयवसंयोगाभावात्तद्विभागस्याप्यनुपपत्तेस्तन्निमित्तस्यापि शब्दस्या

·श्रीविंधानविामिविरचिता-
vvvvww.
वात् । एतेन परमाणुसंयोगाभावाद्वयणुकादिप्रक्रमेणावयविनोऽनुत्पत्तेस्तत्र
परापरादिप्रत्ययापायात् इदमतः पूर्वेणेत्यादिप्रत्ययापायाच न कालो दिक्
च व्यवतिष्ठत इत्युक्तं । तथा समवायासचे सकलसमवायिनाममावान
मनःपरमाणवोऽपि संभाव्यते इति सकल: व्यपदार्पहानेस्तदाश्रयगुणकर्म-
सामान्यविशेषपदार्थहानिरपीति सकलपदार्यव्याघातार दुरुत्तरो वैशेषिकम-
तस्य व्याघातःस्यात् । तं परिनिहीर्षता युतसिद्धिः कुतश्चिद्वयवस्थाप-
नीया । तत्र-
तप्रत्ययहेतुत्वाद्युतसिद्धिरितीरणे ।
विष्यगुणादीनां युतसिा समागत ॥४८॥
यथैव हि कुंडबदरादिषु युतप्रत्यय उत्पद्यते कुंडादिभ्यो बदरादयो युता
इति तथा विभुद्रव्यविशेषेषु प्रकृतेषु गुणगुणिषु क्रियाक्रियावत्सु सामान्य-
तद्वत्सु विशेषतद्वत्सु चाक्यवावयविषु च युतप्रत्ययो भवत्येवेति युतसिद्धिः
समागता सर्वत्रायुतप्रत्ययस्याभावा । देशभेदाभावात्तत्र न युतप्रत्यय
इति चेन्न । वाताऽऽतपादिषु युतप्रत्ययानुत्पत्तिप्रसंगात् । तेषां स्वावयवेषु
मिनेषु देशेषु वृत्तस्तत्र युतप्रत्यय इति चेत् किमेवं तंतुपटादिषु पट-
रूपादिषु च युतप्रत्ययः प्रतिषिध्यते स्वाश्रयेषु भिन्नेषु वृत्तेरविशेषात्
तथा च न तेषामयुतसिद्धिः । ततो न युतप्रत्ययहेतुत्वेन युतसिद्धिय॑व-
तिष्ठते । तव्यवस्थानाच्च किं स्यादित्या -
ततो ना तसिद्ध स्थारित्यास विशेषणं ।
तोषिक्षतस्तावद्यवच्छेदं न साधेयत् ॥४९॥
सिद्धेपि समवायस्य समवायः दर्शनात् ।
इहेदामिति संवित्तेः साधनं मिचारि तत् ॥५०॥

·आप्तपरीक्षा। ६३ Nvvv तदेवम सिद्धरसंभवे सत्यामयुतसिद्धाविति विशेषणं तावदसिद्ध- विपक्षादसमवायासंयोगादेर्व्यवच्छेदं न साधयेत् संयोगादिना न्यमिचार- स्यावाधितेहेदप्रत्ययस्य हेतोर्तुःपरिहारत्वात् केवलमभ्युपगम्यायुत- सिद्धत्वं विशेषणं हेतोरेनैकान्तिकत्वमुच्यते । सिद्धेऽपि विशेषणे साधन- स्येह समवायिषु समवायइत्ययुतसिद्धबाधितेहेदंप्रत्ययेन साधनमेतत् व्यभिचारि कम्यते । नझयमयुतसिद्धबाधितेहेदं प्रत्ययः समवायहेतुक इति । नन्वबाधितस्वविशेषणमसिद्धमिति परमतमाशंक्याह- समवायांन्तरा: तो समवाय य तत्त्वतः । समवाथिः तस्यापि परस्मादित्यानिठितिः॥५१॥ तद्वाधास्तीत्यबाधत्वं नाम नेह विशेषणं । हेतो.सिद्धमनेकांतो यतोऽनेनेति ये विदुः ॥ ५२ ।। तेषामिहेति विज्ञानाशेिषणविशेष्यता । मवायस्य तद्वत्सु तत एव न सिध्यति ॥ ५३ ॥ विशेषणविशेष्यत्वसंबंधोऽप्यन्यतो यदि। स्वसंबंधिषु वर्तेत तदा बाधाज्जवस्थितिः ॥५४॥ इह समवायिषु समवाय इति समवायसमवायिनोरयुतसिद्धत्वे समवा- यस्य पृथगाश्रयाभावात्प्रसिद्धे सतीहेदमिति संवित्तरबाधितत्वविशेषण- स्यामावात् न तया साधनं व्यभिचरेत्. तत्रानवस्थाया बाधिकाया- सद्भावात् । तथाहि-समवायिषु समवायस्य वृत्तिः समवायांतराद्यदीप्यते तदा तस्यापि समवायांतरस्य समवायसमवायिषु स्वसंबंधिषु वृत्तिरपरापर- समवायरूपैषितन्या । तथाचापरापरसमवायपरिकल्पनायामनिहिति स्यात । तथैक एव समवायत्तत्त्वं भावेन व्याख्यातमिति सिद्धांतस्य चानिष्ठितिः सेवेहेदमिति प्रत्ययस्य बाचा ततो नावाधत्वं नाम विशेषणं हेतोर्येनाऽ- ·६४ श्रीविधानस्वामिविरचिता- www-v-wowour -~- नेकांतःस्यादिति ये वदति तेषां विशेषणविशेष्यत्वसंबंधोऽपि समवायिषु इति प्रत्ययान्न सिध्येदनवस्थायाः सद्भावात् विशेषणविशेष्यमावो हि मवायसमपायिनां परैरिष्टः समवायस्य विशेषणत्वात् समवायिनां विशे- ष्यत्वात् अन्यथा समवायप्रतिनियमानुपपत्तेः । सच समवायसम- वायिम्योऽर्थान्तरमेव न पुनरनन्तरं समवायस्यापि समवायिम्योऽनांतरा- पत्तेः सचार्थातरभूतो विशेषणविशेष्यभावः संबंधः स्वसंबंधिषु परस्मादेव विशेषणविशेष्यभावात्प्रतिनियतःस्यात् नान्यथा तथाचापरापरविशेषणः विशेष्यभावपरिकल्पनायामनवस्था बाधा तदवस्यैव ततस्तया सबाधादि- हेदामति प्रत्ययाविशेषणविशेष्यमावोऽपि न सिध्येदिति कुतःसमवाय- प्रतिनियमः क्वचिदेव समवायिषु परेषां स्यात् । विशेषणपिशष्यत्वप्रत्यापागम्यते । विशेषणविशेष्यत्व मत्यप्येतेन दूषितं ॥ ५५ ॥ ययेह समवायिषु समवाय इतीहेदप्रत्ययादनवस्थया बाध्यमानात् समवायवद्विशेषणविशेष्यमावो न सिध्योदीत तथा विशेषणविशेष्यत्व- प्रत्ययादप्यनवस्थया बाध्यमानत्वाविशेषात् ततोऽनेनेहेदंप्रत्ययषणेन विशेषणविशेष्यत्वप्रत्ययोऽपि दषित एव. तेनैव च तद्रूषणेन विशेषण- विशेष्यत्वं सर्वत्र दूषितमवगम्यतां । अत्रानवस्थापरिहारं परेषामा- शंक्य निराचष्टे । तस्यानंत्यात्मपतॄणामाकांक्षाक्षयतोऽपि वा। न दोष इति चेदेवं समवायानिापि किं ॥ ५६ ॥ गुणादि व्यथोर्मिन्नद्रव्ययोश्च परस्परं । विशेषणविशेष्यत्वसंबंधोऽस्तु निरंकुशः॥ ५७ ।।

·आतपरीक्षा। संयोगः समवायो वा तद्विशेषोऽस्त्वनेकधा । स्वातंत्र्ये समवायस्य सर्वथैक्ये च दोषतः॥५८ ॥ तस्य विशेषणविशेष्यमावस्यानंत्यातसमवायवदेकत्वानभ्युपगमात् नान- वस्था दोषो यदि परैः कथ्यते प्रपतृणामाकांक्षाक्षयतोऽपि वा यत्र यस्य प्रतिपत्तुर्व्यवहारपरिसमाप्तेराकांक्षाक्षयः स्यात् तत्रापरविशेषणविशेष्यमा- वानन्वेषणादनवस्थानुपपत्तेः तदा समवायादिनापि परिकल्पितेन न किंचि- त्फलमुपलभामहे समवायिनोरपि विशेषणविशेष्यमावस्यैवाभ्युपगमनीयत्वात संयोगिनोरपि विशेषणविशेष्यमावानतिक्रमात्। गुणद्रव्ययोः क्रियाद्रव्ययो- ईन्यत्वद्रव्ययोः गुणत्वगुणयोः कर्मत्वकर्मणोः गुणत्वद्रव्ययोः कर्मत्वद्न्ययो- विशेषद्रव्ययोश्च द्रव्ययोरिव विशेषणविशेष्यत्वस्य साक्षात्परंपरया वा प्रतीयमानस्य वाधकाभावात् । यथैव हि गुणिद्रव्यं क्रियावद्रव्यं द्रव्य- त्ववन्यं विशेषवद्र्व्यं गुणत्ववान्गुणः कर्मत्ववत्कर्मेत्यत्र साक्षाद्विशेषण- विशेष्यभावः प्रतिभासते दंडिकुंडलिवत् तथा परंपरया गुणत्पपा द्रव्य- मित्यत्र गुणस्य द्रन्यविशेषणत्वात् गुणत्वस्य च गुणविशेषणत्वात विशे- षणविशेष्यभावोऽपि, तथा कर्मत्ववद्व्यमित्यत्रापि कर्मत्वस्य कर्मविशे- षणत्वात् कर्मणो द्रव्यविशेषणत्वात् विशेषणविशेष्यभाव एव निरंकुशोऽस्तु । ननु च दंडपुरुषादीनामवयवावयव्यादीनां च संयोगः समवायश्च विशे- षणविशेष्यभावहेतुः संप्रतीयते तस्य तद्भाव एव मावादिति न मंतव्यं, तदभावेऽपि विशेषणविशेष्यभावस्य सद्भावात् धर्मधार्मिवत् भावाभाववद्वा । नहि धर्मधर्मिणोः संयोगः, तस्य द्रव्यनिष्ठत्वात् । नापि समवायः परै- रिष्यते, समवायतदस्तित्वयोः समवायांतरप्रसंगात् । तथा न भावामा- वयोः संयोगः समवायो वा परैरिष्टः सिद्धांतविरोधात् तयोर्विशेषणविशे- प्यभावस्तु तैरिष्टो दृष्टश्चेति न संयोगसमवायाम्यां विशेषणविशेष्यमावो

·श्रीविधांनी स्वामिविरचिता-
व्याप्तः, तेन तयाप्तत्वसिद्धिः न हि विशेषणविशेष्यमावस्याभावे
कयोश्चित्संयोगः समवायो वा व्यवतिष्ठते । कचिद्विशेषणविशेष्यमावा-
विवक्षायां तु संयोगसमवायव्यपारो न विशेषणविशेष्यमावस्याव्यापकत्वं
व्यवस्थापयितुमलं, सतोऽप्यर्थित्वादेविवक्षानुपपत्ते पिकत्वप्रसिद्धः ।
ततःसंयोगः समवायोवा अन्योवाऽविनाभावादिः संबंधस्तस्यैव विशेषण-
विशेष्यमावस्य विशेषोऽस्तु । ननु च समवायस्य स्वतंत्रत्वादेकत्वाच
कथमसौ तद्विशेषः स्थाप्यत इतिचेन्न समवायस्य स्वतंत्रत्वे सर्वथैकत्वे
च दोषसद्भावात् । तथाहि-
पतंत्रस्य कथं तावदाश्रितत्वं स्वयं मतं ।
तस्याश्रितत्ववचने स्वातंत्र्यं प्रति .न्यते ॥ ५९॥
समवायिः सत्स्वेव समवायस्य वेदनात् ।
आश्रितत्वे दिगादीनां मूर्तद्रव्याधितिर्न किं ॥६०॥
कथं चानाश्रितः सि संबंधः सर्वथा कचित् ।
स्वसंबंधिषु येनातः संमवेनियतस्थितिः॥६१ ॥
एक एव च सर्वत्र समवायो यदीप्यते ।
तदा महेश्वरे ज्ञानं समवैति न खे कथं ॥ ६२॥
इहेति प्रत्ययोऽप्येष शंकरे न तु खादिषु ।
इति मेदाकथं सिद्धयेन्नियामकमपश्यतः ॥ ६॥
न चाचेतनता तत्र संभाव्येत नियामिका।
शंमावपि तदास्थानात् खादेस्तदविशेषतः ॥ ६४॥
नेशो ज्ञाता न चाज्ञाता स्वयं ज्ञानस्य केवलं ।
समवायात्सदा ज्ञाता यद्यात्मैव स किं स्वतः ॥६५॥

·आतपराना। म यमात्मा नचानात्मा स्वात्मत्वसमवायत:। सदात्मैवेतिदेवं द्रव्यमेव स्वतोसिधत् ॥ ६६ ॥ नेशो द्रव्यं न चाद्रव्यं द्रव्यत्वसमवायतः। सर्वदा : यमेवेति यदि सन्नेव स स्वतः॥ ६७ ॥ न स्वतः सन्नसन्नापि सत्त्वेन समवायतः। सन्नेव शश्वदित्युक्तौ व्याघातः केन वार्यते ॥६८॥ स्वरूपेण सतः सत्वसमवाये च खांबुजे । स स्यात् किं न विशेषस्यामवात्तस्य ततोऽजसा ६९ स्वरूपेण सतःसत्त्वसमवायेऽपि सर्वदा । सामान्यादी भवेत्सत्वसमवायोविशेषः ॥ ७० ॥ स्वतः सतो यथा सत्त्वसमवायस्तथाऽस्तु स: : व्यत्वात्मत्वबोद्धृत्वसमवायोपि तत्त्वतः ॥ ७१ ॥ व्यस्यवात्मनो बोद्धःस्वयं सि ..स्य सर्वदा नहि स्वतोऽतथाभूतस्तथात्वसमवायमाक् ।।७२ ॥ स्वयं ज्ञत्वे च सिद्धेऽस्य मशस्य निरर्थकं । ज्ञानस्य समवायेन ज्ञत्वस्य परिकल्पनं ॥७३॥ तत्स्वार्थव्यवसायात्मज्ञानतादात्म्यःच्छतः । कथंचिदीश्वरस्यास्ति जिनेशत्वमसंशयं ॥ ७४ ॥ स एव मोक्षमार्गस्य प्रणेता व्यवतिष्ठते । सदेहःसर्वविन्नष्टमोतो धर्मविशेषमाक् ॥ ७५ ॥ ज्ञान। न्यस्तु निर्देहः सदेहो वा न युज्यते । शिवाकर्तोपदेशस्य सोऽभेत्ता कर्मभूमृतां ॥७६ ॥ स्वतंत्रत्वे हि समवायस्य " षण्णामाश्रितत्वम् अन्यत्र नित्यद्रव्येभ्य" ·श्रीविद्यानंदिस्वामिविरचिता- vanAmArN इति कथमाश्रितत्वं स्वयं वैशेषिकैरिष्टमिति तंत्रविरोधो दोषः । तस्या- श्रितत्वप्रतिपादने स्वतंत्रत्वविरोधात् । पराश्रितत्वं हि पारतंत्र्यं तेन स्वातंत्र्यं कथं न प्रतिहन्यते । स्यान्मतं न परमार्थतः समवायस्याश्रित- त्वं धर्मः कय्यते यतस्तंत्रविरोधास्यात् किंतूपचारात् , निमित्तं तूपचारस्य समवायिषु सत्सु समवायज्ञानं समवायिशन्ये देशे समवायज्ञानासंभवात् परमार्थतस्तस्याश्रितत्वे स्वाश्रयनाशात् विनाशप्रसंगात् गुणादिवदिति । तदसत्, दिगादीनामप्येवमाश्रितत्वप्रसंगात् । मूर्तद्रव्येषु सत्सपलब्धिलक्ष- णप्राप्तेषु दिग्लिंगस्येदमतः पूर्वेणैत्यादिप्रत्ययस्य काललिंगस्य च परत्वा- परत्वादिप्रत्ययस्य सद्भावात् मूर्तद्रव्याश्रितत्वोपचारप्रसंगात् । तथाचान्यत्र नित्यद्रव्येभ्य इति व्याघातः नित्यद्रव्यस्यापिदिगादेरुपचारादाश्रितत्वसिद्धेः। सामान्यस्यापि परमार्थतोऽनाश्रितत्वमनुषज्यते स्वाश्रयविनाशेऽपि विनाशा- भावात् समवायवत्तदिदं स्वाभ्युपगमविरुद्धं वैशेषिकाणां उपचारतोऽपि समवायस्याश्रितत्वं स्वातंत्र्यं वा। किंच समवायो न संबंधः सर्वथाऽनाश्रितत्वात यो यः सर्वथाऽनाश्रितः स स न संबंधो यथा दिगादिः, सर्वथाऽनाश्रितश्च समवायः तस्मान्न संबंध इति इहेदं प्रत्ययलिंगो यः स समवायो न स्यात अयुतसिद्धानामाधार्याधारभूतानामपि संबंधांतरेणाश्रितेन भवितव्यं संयो- गादेरसंभवात् समवायस्याप्यनाश्रितस्य संबंधत्वविरोधात् । स्यादाक्तं, समवायस्य धर्मिणोऽप्रतिपत्तौ हेतोराश्रयासिद्धत्वं । प्रतिपत्तौ धर्मिग्राहक- प्रमाणबाधितःपक्षो हेतुश्च कालात्ययापदिष्टः प्रसज्येत । समवायो हि यतः प्रमाणात्पतिप्रन्नस्ततएवायुतसिद्धसंबंधत्वं प्रतिपन्नमयुतसिद्धानामेव संवं- धस्य समवायव्यपदेशसिद्धेरिति । तदपि न साधीयः, समवायग्राहिणा प्रमाणेनाश्रितस्यैव समवायस्याविष्वग्भावलक्षणस्य प्रतिपत्तेस्तस्यानाश्रित- त्वाभ्युपगमे चासंबंधत्वस्य प्रसंगेन साधनात् । साध्यसाधनयोाप्यन्या- ·आप्तपरीक्षा। ~ पकमावसिद्धौ परस्य व्याप्याभ्युपगमे तन्नांतरीयकस्य व्यापकाभ्युपगमस्य प्रतिपादनात् । नानाश्रितत्वमसंबंधत्वेन व्याप्तं दिगादिष्वसिद्धं । नाप्य- नैकांतिकमनाश्रितस्य कस्यचित्संबंधत्वाप्रसिद्धेः विपक्षे वृत्यभावात् तत एव न विरुद्धं । नापि सत्प्रतिपक्षं तस्यानाश्रितस्यापि संधत्वव्यवस्थाए- कानुमानाभावादिति न परेषां समवायः संबंधोऽस्ति यतः प्रतिनियमः कस्यचित्वचित्समवायिनि व्यवस्थाप्यते । भवतु वा समवायः । किमे- कोऽनेको वा ! यदि सर्वत्रैकएव समवायोऽभ्युपगम्यते तदा महेश्वरे ज्ञानं समवैति न पुनःखे दिगादौ वेति कथमवबुध्यते।इहेति प्रत्ययादिति चेन्न तस्येह शंकरे ज्ञानमिति प्रत्ययस्येकसमवायहेतुकस्य खादिव्यवच्छे- देन शंकर एव ज्ञानसमवायसाधनासमर्थत्वात् । नियामकादर्शनाद्भेदस्य व्यवस्थापयितुमशक्तेः । ननु च विशेषणभेद एव नियामकः सत्तावत् सत्ता हि द्रव्यादिविशेषणभेदादेकापि भिद्यमाना दृष्टा प्रतिनियतद्रव्यादिसत्वव्य- बस्थापिका द्रव्यं सत् गुणःसन् कर्म सदिति, द्रव्यादिविशेषणविशिष्टस्य सत्प्रत्ययस्य द्रव्यादिविशिष्टसनाव्यवस्थापकत्वात् तद्वत्समवायिविशेषण- विशिष्टेहेदप्रत्ययाद्विशिष्टसमवायिविशेषणस्य समवायस्य व्यवस्थितेः । समवायो हि यदुपलक्षितो विशिष्टप्रत्ययात्सिध्यति तत्प्रतिनियमहेतुरेवा- भिधीयते यथेह तंतुषु पट इति तंतुपटविशिष्टहेदं प्रत्ययातंतुष्वेव पटस्य समवायो नियम्यते न वीरणादिषु नचायं विशिष्टेहेदंप्रत्ययः सर्वस्य प्रतिपत्तुः प्रतिनियतविषयः समनुभूयमानः पर्यनुयोगार्हः किमितिभवान तत्रैव प्रतिनियतोऽनुभूयते न पुनरन्यत्रेति । तथा तस्य पर्यनुयोरे कस्यचित्स्वेष्टतत्त्वव्यवस्थानुपपत्तेः तद्वयवस्थापकप्रत्ययस्यापि पर्यनुयोग्य त्वानिवृत्तेः । सुदूरमपि गत्वा यदि कस्यचित्प्रत्ययविशेषस्यानुभूयमानस्त पर्यनुयोगाविषयत्वात् ततस्तत्वव्यवस्थितिरभ्युपगम्यते तदेहशंक ·श्रीविद्यानं विस्वामिविरचिता- Anww NN ज्ञानमिति विशिष्टेहेदंप्रत्ययात्प्रमाणोपपन्नात्तत्रैव ज्ञान समवायो व्यवति- छते न खादिषु, विशेषणभेदात्समवायस्य भेदप्रसिद्धेरिति केचिद्व्युत्प- नवैशेषिकाः समनुमन्यतोऽपि न यथार्थवादिनः । समपाथर. सर्वथैकत्वे नानासमवायिविशेषणत्वायोगात् सत्तादृष्टांतस्यापि साध्यत्वात् । नहि सर्व- थैका सत्ता कुतश्चित्प्रमाणात्सिद्धा । ननु सत्प्रत्ययाविशेषाद्विशेषलिंगा- भावादेका सत्ता प्रसिद्धैवेति चेन्न । सर्वथा सत्प्रत्ययाविशेषस्यासिद्ध- त्वाद्विशिष्टलिंगामावस्य च, कथंचित्सत्प्रत्ययाविशेषस्तु कयंचिदेवैकत्वं सत्तायाः साधयेत् यथैव हि सत्सामान्यादेशात् सत्सदिति प्रत्ययस्या- विशेषस्तथा सद्विशेषादेशात् सत्प्रत्ययविशेषोऽपि घटः सन् पटः सन्नि- त्यादिः समनुभूयते । घटादिपदार्थ एव तत्र विशिष्टो न सत्तेति चेन्न, एवं घटादीनामपि सर्वथैकत्वप्रसंगात् । शक्यो हि वक्तुं घटप्रत्ययाविशेषादेको घटः, तद्धर्मा एव विशिष्टप्रत्ययहेतवो विशिष्टा इति । घटस्यैकत्वे क्वचिद्धटस्य विनाशे प्रादुर्भावे वा सर्वत्र विनाशः प्रादुर्भावो वा स्यात् । तथा च परस्परन्याघातः सकृद्घटविनाशप्रादुर्भावयोः प्रसज्यते इति चेन्न, सत्ताया अपि सर्वथैकत्वे कस्यचित्पागसतः सत्तायाः संबंधे सर्वस्य सकृत्सत्तासंबंधप्रसंगात् । तदसंबंधे वा सर्वस्यासंबंध इति परस्परव्याघातः सत्तासंबंधासंबंधयोः सकृत्तदुःपरिहारःस्यात् । प्रागसतः कस्यचिदुत्पाद- ककारणसनिधानादुत्पद्यमानस्य संबंधः, परस्य तदभावात् संबंधाभाव इति प्रागुक्तदोषाऽप्रसंगे घटस्यापि क्वचिदुत्पादककारणभावादुत्पादस्य धर्मस्य सद्भावे घटेन संबंधः क्वचित्तु विनाशहेतूपादानाद्विनाशस्य भावो घटस्य तेनासंबंध इति कुतः परोक्तदोषप्रसंगः । सर्वथैकत्वेऽपि घटस्य तद्धर्माणामुत्पादादीनां स्वकारणनियमाद्देशकालाकारनियमोपपत्तेः । ना. त्पादादयो धर्मा घटादनीतरमता एव, सत्ताधर्माणामपि तदनांतरत्वप्र- ·आमपरीक्षा। ७१ संगात् । तेषां ततोऽतिरत्वे घटादुत्पादादीनामर्थातरत्वं प्रतिपत्तव्यं । तथाच त एव विशिष्टा न घट इति कयं न घटैकत्वमापयते । ननु घटस्य नित्यत्वे कथमुत्पादादयो धर्मा नित्यस्यानुत्पादाविनाशधर्मकत्वा- दितिचेत् तर्हि सत्ताया नित्यत्वे कथमुत्पद्यमानैरथैः संबंधः प्रभज्यमानै- येति चिंत्यतां । स्वकारणवशादुत्पद्यमाना भज्यमानाचार्याः शश्वदव- स्थितया सत्तया संबंध्यते न पुनः शश्वदवस्थितेन घटेन स्वकारणसाम- ादुत्पादादयो धर्माः संबंध्यत इति स्वदर्शनपक्षपातमात्रं । घटस्य सर्व- गतत्वे पदार्थातराणाममावापत्तेरुत्पादादिधर्मकारणानामप्यसंभवात् कयमु- त्पादादयो धर्माः स्युरितिचेत् सत्तायाः सर्वगतत्वेऽपि प्रागमावादीनां क्वचिदनुपपत्तेः कथमुत्पद्यमानैः प्रभज्यमानैश्चाथैः संबंधः सिध्येत् । प्रागभावाभावे हि कथं प्रागसतः प्रादुर्भवतः सत्तया संबंधः, प्रध्वंसाभा- वाभावे हि कयं विनश्यतः पश्चादसतः सत्तायाः संबंधाभाव इति सर्व दुरवबोधं । स्यान्मतं सत्तायाः स्वाश्रय तित्वात्स्वाश्रयापेक्षया सर्वगत- त्वं न सकलपदार्थापेक्षया सामान्यादिषु प्रागभावादिषु च तदृत्यभावात् । तत्राबाधितस्य सत्प्रत्यस्यामावान्यादिष्वेव तदनुभवादिति, तदपि स्वगृहमान्यं । पापितघटप्रत्ययोत्पत्तिहेतुष्वेव स्वाश्रयेषु भावात् न सर्वपदार्थव्यापित्वं पदार्थातरेषु घटप्रत्ययोत्पत्त्यहेतुषु तदभा- वादिति वक्तुं शक्यत्वात् । नन्वेको घटः कथमंतरालवर्तिपटाद्यर्थान् परि- हृत्य नानाप्रदेशेषु दविष्ठेषु मिन्नेषु वर्तते युगपदिति चेत् कथमेका सत्ता सामान्यविशेष :मवायाम् प्रागभावादींश्च परिहत्यद्रव्यादिपदार्थान् सकलान सकृद्याप्नोतीति समानः पर्यनुयोगः। तस्याः स्वयममूर्तत्वात्केनचित्प्रतिघाता- भावाददोष इति चेत् तर्हि घटस्याप्यनभिव्यक्तिमूर्तः केनचित्प्रतिबंधामा- वात्सर्वगतत्वे को दोषः! सर्वत्र घटप्रत्ययप्रसंग इति चेत् सत्तायाः सर्व- ·७२ श्रीविद्यानमिविरचिता- गतत्वे सर्वत्र सत्प्रत्ययः किं न स्यात् । प्रागभावादिषु तस्यास्तु तिरो- धानान्न रसत्ययहेतुत्वमिति चेत् घटस्यापि पदार्थातरेषु तत्तिरोधाना :- टप्रत्ययहेतुत्वं माभूत् । न चैवं सर्व सर्वत्र विद्यते इति वदतः सांख्यस्य किंचिद्विरुद्धं बाधकामावात् तिरोधानाविर्भावाम्यां स्वप्रत्ययाविधानस्य क्वचि- स्वप्रत्ययविधानस्याविरोधात् । किंच घटादिसामान्यस्य घटादिन्यक्तिष्व- भिव्यक्तस्य तदंतराले चानभिव्यक्तस्य घटप्रत्ययहेतुत्वाहेतुत्वे स्वयमुररी- कुर्वाणः कथं न घटस्य स्वन्यंजकदेशेऽभिव्यक्तस्यान्यत्र चानभिव्यक्तस्य घटप्रत्ययहेतुत्वाहेतुत्वे नाभ्युपगच्छतीति स्वेच्छाकारी । स्यान्मतं नानाघटः सकृद्भिन्नदेशतयोपलभ्यमानत्वात् पटकटमुकुटादिपदार्थांतरवदिति,तर्हि नाना सत्तायुगपद्बाधकामावे सति भिन्नदेशद्रव्यादिष्पलभ्यमानत्वात् तद्वदिति दर्श- नांतरमायातंन्यायस्य समानत्वात् । नहि विभिन्नदेशेषु घटपटादिषु युगपत्स- त्वोपलंमोऽसिद्धःसंतोऽमी घटादय इति प्रतीतेरबाधितत्वात् । व्योम्नानैकांति- कोऽयंहेतुरितिचेन्न, तस्य प्रत्यक्षतोभिन्नदेशतयाऽतींद्रियस्य युगपदुपलंमामा- वात् । परेषां युगपद्भिनदेशाकाशलिंगशब्दोपलंमासंभवाच्च नानुमानतोऽपि मिनदेशतया युगपदुपलंभोऽस्ति यतस्तेनानैकांतिकत्वं हेतोरभिधीयते । नानादेशाकाशलिंगशब्दानां नानादेशस्थपुरुषैः श्रवणादाकाशस्यानुमानात् युगपद्भिन्नदेशतयोपलंभस्य प्रसिद्धावपि न तेन व्यभिचारः साधनस्य तस्य प्रदेशभेदानानात्वसिद्धेः। निःप्रदेशस्य युगपद्भिनदेशकालसकल- मूर्तिमद्रव्यसंगोयानामनुपपत्तरेकपरमाणुवन्नचेयं सत्ता स्वतंत्रः पदार्थः सिद्धः पदार्थधर्मत्वेन प्रतीयमानत्वादसत्त्ववत् । यथैव हि घटस्यासत्वं पटस्या- सत्त्वमिति पदार्थधर्मतया प्रतीयमानत्वान्नासत्त्वं स्वतंत्रः पदार्थः तथा घटस्य सत्त्वं पटस्य सत्वमिति पदार्थधर्मत्वेनोपलम्यमानत्वात्सत्वमपि सर्वथा विशेषाभावात् । सर्वत्र घटःसन् पट:सन् इति प्रत्ययस्याविशेषादेकं ·आतपरीक्षा। सत्त्वं पदार्थधर्मत्वेऽपीतिचेत् तर्हि सर्वत्रासदिति प्रत्ययस्याविशेषाद्भावपर- तंत्रत्वेऽप्येकमसत्वमभ्युपगम्यतां । प्रागसत्पश्चादसदितरत्रेतरदसदत्यंतमस- दिति प्रत्ययविशेषात् प्रागसत्त्वपश्चादसच्चेतरेतरासत्वात्यंतासत्वभेदसिद्धे- नैकमसत्वमिति चेत् नन्वेवं विनाशात्पूर्व सत्वं प्राक्सत्वं, स्वरूपलाभादु- त्तरं सत्त्वं पश्चात्सत्वं, समाननातीययोः केनचिद्रूपेणेतरेतरत्रसत्त्वमितरेतर- सत्त्वं, कालत्रयेऽप्यनाद्यनंतस्य सच्चमत्यंतसत्त्वमिति सत्वभेदः किं नानु- मन्यते सत्प्रत्ययस्यापि प्राक्कालादितया विशेषसिद्धेधिकाभावात् । यथाचासत्वस्य सर्वथैकत्वे क्वचित्कार्योत्पत्तौ प्रागभावविनाशे सर्वत्रामाव- विनाशप्रसंगात् न किंचित्प्रागसदिति सर्वकार्यमनादि स्यात् न किंचि- त्पश्चादसदिति तदनंतं स्यात् न कचित्किंचिदमदिति सवै सर्वात्मकं स्यान क्वचिदत्यंतमसदिति सर्व सर्वत्र सर्वदा प्रसज्येतेति बाधकमपि तथा सवैकत्वे समानमुपलभामहे कस्यचित्प्रध्वंसे सत्त्वाभावे सर्वत्र सच्चाभावप्रसंगात् न किंचित्कुतश्चित्प्राक् सत् पश्चात्सद्वा नापीतरत्रेतर- सत् स्यात् अत्यंतसद्वेति सर्वशन्यतापत्तिर्दुःशक्या परिहत् । तां परि- निहर्षिता सत्वस्य भेदोऽभ्युपगंतव्य इति नैका सत्ता सर्वथासिध्येदसत्ता- वत्तदनंत पर्यायतोपपत्तेः । स्यान्मतिरेषा ते कस्यचित्कार्यस्य प्रध्वंसेऽपि न सत्तायाः प्रध्वंसस्तस्या नित्यत्वात् पदार्थातरेषु सत्प्रत्ययहेतुत्वात् प्राक्कालादिविशेषणभेदेऽप्यभिन्नत्वात् सर्वथा शून्यतां परिहरतोऽपि सत्ता- नंतपर्यायतानुपपत्तिरिति सापि न साधीयसी, कस्यचित्कार्यस्योत्पादेऽपि प्रागभावस्याभावानुपपत्तिप्रसंगात् तस्य नित्यत्वात् पदार्थातराणामुत्पत्तेः पूर्व प्रागभावस्य स्वप्रत्ययहेतोः सद्भावसिद्धेः समुत्पन्न कार्यविशेषणतया विनाशव्यवहारेऽपि प्रागभावस्याविनाशिनो नानानुत्पन्नकार्यापेक्षया विशे- षणभेदेऽपि भेदासंभवादेकत्वाविरोधात् । नद्युत्पत्तेः पूर्व घटस्य प्रागभावः ·श्रीविधानलामिविरचिता- पटस्य प्रागमाव इत्यादि विशेषणमेदेऽप्यमावो मियते घटस्य सत्ता पटस्य सत्तेत्यादिविशेषणमेदेऽपि सत्तावत् । ननु प्रागभावस्य नित्यत्वे कार्यों- त्पत्तिनस्यात्तस्य तत्प्रतिबंधकत्वात्तदप्रतिबंधकत्वे प्रागपि कार्योत्पत्तेः कार्यस्यानादित्वप्रसंग इतिचेत् तर्हि सत्ताया नित्यत्वे कार्यस्य प्रध्वंसो न स्यात् तस्यास्तत्प्रतिबंधकत्वात् तदप्रतिबंधकत्वे प्रध्वंसात् प्रागपि प्रध्वंसप्रसंगात् कार्यस्य स्थितिरेव न स्यात्, कार्यसत्ता हि प्रध्वंसात् प्राक् प्रध्वंसस्य प्रतिघातिकेति कार्यस्य स्थितिः सि:यनान्यथा । यदि पुनर्बलवत्प्रध्वंसकारणसन्निपाते कार्यस्य सत्ता न प्रध्वंसं प्रतिबध्नाति ततः पूर्व तु बलवद्विनाशकारणाभावात् प्रध्वंस प्रतिबध्नात्येव ततो न प्रागपि प्रध्वंसप्रसंग, इति मतं तदा बल्ल त्पादककारणोमधानात् कार्यस्योत्पादं प्रागभावः सन्नपि न विरुणद्धि कार्योत्पादनात्पूर्व तदुत्पादक- कारणामावा तं विरुणद्धि ततो न प्रागपि कार्योत्पत्तिर्येन कार्यस्याना- दित्वप्रसंग, इति प्रागभावस्य सर्वदा सद्भावो मन्यतां सत्तावत् । तथाचैक एव सर्वत्र प्रागभावो व्यवतिते । प्रध्वंसाभावश्च न प्रागमावाद्यांतरभूतः स्यात् कार्यविनाशविशिष्टस्य तस्यैव प्रध्वंसामाव इत्यभिधानात् तस्वै- वेतरेतरच्यावृत्तिविशिष्टस्येतरेतरामावाभिधानवत् । ननु च कार्यस्य विनाश एव प्रध्वंसामावो न पुनस्ततोऽन्यः येन विनाशविशिष्टः प्रध्वंसाभाव इत्यभिधीयते नापांतरेतरन्या त्तिरितरेतराभावादन्या येन तया विशिष्टस्येतरेतराभावाभिधानमिति चेत् तींदानी कार्यस्योत्पादएव प्रागभावामावस्ततोऽयौतरस्यासंभवात् कयं तेन कार्यस्य प्रतिबंधः सिध्येत् कायांत्पादात्मानभावामावस्याीतरत्वे प्रागेव कार्योत्पादास्यात् शश्वद- भावाभावे शश्वत्सद्भावः । नान्यद मावस्याभावोऽन्यदैव भावस्य सद्भाव इति अभावाभापत क्योः कालभेदो युक्तः सर्वत्रामावामावर ·आतपरा भावसद्भावप्रसिद्धेः भावामावस्याभावप्रसिद्धिवत् तथा च कार्यसद्भाव एक तदभावाभावः कार्याभाव एव च तद्भावस्यामाव इत्या निकाला विनाशप्रसिद्धेः न भावाभावौ परस्परमतिशयाते यतस्तयोरन्यतरस्यैवैकत्व- नित्यत्वे नानात्वानित्यत्वे वा व्यवतिष्ठते । तदनेनासत्वस्य नानात्वम- नित्यत्वं च प्रतिमानता सत्वस्यापि तत्प्रतिज्ञातव्यमिति कथंचित्सत्तैका सदिति प्रत्ययाविशेषात् । कथंचिदनेका प्राक्सदित्यादि सत्प्रत्ययभेदात् । कथंचिन्नित्या सैवेललिपत्यभिज्ञानात् कथंचिदनित्या कालभेदान पूर्वसत्ता पश्चात्सत्तेति सत्प्रत्ययमेदात् सकलबाधकामावादनुमंतव्या तत्प्रतिपक्षमताऽसत्तावत् । ततः समवायिविशेषणविशिष्टेहेदं प्रत्ययहेतु- त्वात् समवायः समवायविशेषप्रतिनियमहेतुर्द्रव्यादिविशेषणविशिष्टसत्य- त्ययहेतुत्वाव्यादिविशेषप्रतिनियमहेतुसत्तावदितिविषमउपन्यासः सत्ताया नानात्वसाधनात् त: समवायस्थ नानात्वसिद्धेः सोऽपि हि कर्थ- चिदेक एव इप्रत्ययाविशेषात् । कथंचिदनेक एव नानासमवायि- विशिष्टेहदंप्रत्ययभेदात् । कथंचिन्नित्य एव प्रत्यमिज्ञायमानत्वात् । कयंचिदनित्य एव कालमेदेन प्रतीयमानत्वात् । नचैकत्राधिकरणे पर- स्परमेकत्वानेकत्येनित्यत्वानित्यत्वे वा विरुद्ध, सकलबाधकरहितत्वे त्युपलभ्यमानत्वात् कथंचित्सत्वासत्ववत् । यदप्यम्यधायि सत्यासत्वे नैकत्र वस्तुनि सकृत्संभवतस्तयोः विधिप्रतिषेधरूपत्वात् । ययोविधिप्रति- षेघरूपत्वं ते नैकत्र वस्तुनि सकृत्संभवतो यथा शीतत्वाशीतत्वे । विधि प्रतिषेधरूपे च सत्वासत्वे तस्मान्नैकत्रवस्तुनि सकृत्संभवत इति । तदप्यनुपपन्नं वस्तुन्येकत्रामिषेयत्वानमिषेयत्वाभ्यां सकृत्संभवद्या व्यभिचारात् । कस्यचित्स्वामिधायकामिधानापेक्षया अभिधेयत्वमन्या- मिधायकामिधानापेक्षया चानामिषेयत्वं सकृदुपलभ्यमानमबाधितमेकत्रा- ·श्रीविधानावागिविराचेता- भिधेयत्वानाभिधेयत्वयोः सकृत्संभवं साधयतीत्यम्यनुज्ञाने स्वरूपाच- पेक्षया सत्वं पररूपाद्यपेक्षया चासत्वं निर्बाधमनुभूयमानमेकत्र वस्तुनि सत्वासत्वयोः सकृत्संभवं किं न साधयेत् विधिप्रतिषेधरूपत्वाविशेषात् । कथंचिदुपलप्यमानयोपिरोधानवकाशात् येनैव स्वरूपेण सत्वं तेनैवासत्व- मिति सर्वथाऽर्पितयोरेव सत्वासत्वयोर्युगपदेकत्र विरोधसिद्धेः । कथं- चित्सत्वासत्वयोरेकत्र वस्तुनि सकृत्प्रसिद्धौ च तद्वदेकत्वानेकत्वयोनित्य- त्वानित्यत्वयोश्च सकृदेकत्र निर्णयान्न किंचिद्विप्रतिषिद्धं समवायस्यापि तथा प्रतीतेरबाधितत्वात् । सर्वयैकत्वे महेश्वर एव ज्ञानस्य समवायाद्- वृत्तिर्न पुनराकाशादिष्विति प्रतिनियमस्य नियामकमपश्यतो निश्चयासम- वात् । न चाकाशादीनामचेतनता नियामिका चेतनात्मगुणस्य ज्ञानस्य चेतनात्मन्येव महेश्वरे समवायोपपत्तेरचेतना ज्यगगनद्रौ तदयोगात् ज्ञानस्य तद्गुणत्वाभावादिति वक्तुं युक्तं, शंभोरपि स्वतोऽचेतनत्वप्रति- ज्ञानात् खादिम्यस्तस्य विशेषासिद्धेः । स्यादाकृतं नेश्वरः स्वतश्चेतनोs- चेतनो वा चेतनसमवायात्तु चेतयिता खादयस्तु न चेतनासमवायाच्चेत- यितारः कदाचिदतोऽस्ति तेभ्यस्तस्य विशेष इति । तदप्यसत् । स्वतो- महेश्वरस्य स्वरूपानवधारणान्निःस्वरूपतापत्तेः । स्वयं तस्यात्मरूपत्वान्न स्वरूपहानिरितिचेन्न, आत्मनाऽप्यात्मत्वयोगादात्मरूपत्वेन व्यवहारोपणमात् स्वतोऽनात्मत्वादात्मरूपस्याप्यसिद्धेः । यदि पुनः स्वयं नात्मामहेशो नाप्यनात्मा केवलमात्मत्वयोगादात्मेति मतं तदा स्वतः किमसौ स्यात् ! द्रव्यमिति चेन्न, द्रव्यत्वयोगान्यन्यवहारवचनात् स्वतो द्रव्यस्वरू- पेणापि महेश्वरस्यान्यवस्थितेः । यदि तु न स्वतोऽसौ द्रव्यं नाप्यद्रव्यं द्रव्यत्वयोगाद्व्यमिति प्रतिपाद्यते, तदा न स्वयं द्रव्यं स्वरूपस्याप्य- भावात् किंस्वरूपः शंभुर्भवदिति वक्तव्यं । सन्नेव स्वयमसाविति चेन्न, ·आतपरीक्षा। ७७ तदा व्याघातो स्वयान्निति व्यवहारसाधनात् स्वतः सद्रूपस्याप्रसिद्धेः । अथ न स्वतः सन्न चासन् सत्वसमवायात्तु सनित्यभिधीयते दुरु त्तरः स्यात् सत्वासत्वयोरन्योन्यन्यवच्छेदरूपयोरेकतरस्य प्रतिषेधेऽ न्यतरस्य विधानप्रसंगात् उभयप्रतिषेधस्यासंभवात् । कथमेवं सर्वथा सत्वासत्वयोः स्याद्वादिभिः प्रतिषेधे तेषां व्याघातो न भवेदितिचेन्न, तैः कथंचित्सत्त्वासत्त्वयोर्विधानात् । सर्वथा सत्त्वासत्त्वे हि कथंचित्स- त्वासत्त्वव्यवच्छेदेनाभ्युपगम्यते सर्वथा सत्वस्य कथंचित्सत्वस्य व्यव- च्छेदेन व्यवस्थानात् । असत्वस्य च कथंचिदसत्वन्यवच्छेदेनेति सर्वथा सत्वस्य प्रतिषेधे कथंचित्सत्वस्य विधानात् । सर्वथा चासत्वस्य निषेधे कथंचिदसत्वस्य विधिरिति कयं सर्वथा सत्वासत्वप्रतिषेधे स्याद्वादिनां व्याघातो दुरुत्तरःस्यात् सर्वथैकांतवादिनामेव तस्य दुरुत्तरत्वात् । एतेन ज्यत्वाद्रव्यत्वयोरात्मत्वानात्मत्व-श्चेितनत्वाचेतन योश्च पस्स्सरन्यवच्छे- दरपयोयुगपातिधे व्याघातो दुरुत्तरः प्रतिपादितः तदेकतरप्रतिषेधेड- न्यतरस्य विधेरवश्यंभावात् उभयप्रतिषेधस्यासंभवात् कथंचित्सत्वा- सत्वयोवैशेषिकैरनभ्युपगमात् । किं च स्वरूपेणासति महेश्वरे सत्वसमवाये प्रतिज्ञायमाने खांबुने सत्वसमवायः परमार्थतः किन्न भवेत् स्वरूपेणासत्वा- विशेषात् । खांबुजस्याभावान्न तत्र रात्वसमवाय: पारमार्थिकः सद्वर्गे द्रव्यगुणकर्मलक्षणे सत्वसमवायसिद्धेः महेश्वर एवात्मद्रव्यविशेषे सत्व- समवाय इति च स्वमनोरथमात्रं, स्वरूपेणासतः कस्यचित्सद्वर्गत्वासिद्धेः। स्वरूपेण सति महेश्वरे सत्वसमवायोपगमे सामान्यादावपि सत्व- रमदायगःस्वरूपेण सत्वाविशेषात् । यथैव हि महेश्वरस्य स्वरूपतः सत्वं वृद्धवैशेषिकैरिष्यते तथा पृथिव्यादिद्रव्याणां रूपादिगुणाना- मुत्क्षेपणादिकर्मणां सामान्यविशेषसमवायानां च प्रागभावादीनामपीष्यत ·श्रांविधानास्वामिविरचिता- एव तथापि क्वचिदेव सत्वसमवायसिद्धौ नियमहेतुर्वक्तव्यः । सत्सदिति- जानमवाधितं नियमहेतुरितिचेन्न, तस्य सामान्यादिष्वपि भावात् । ययैव हि द्रव्यं सत् गुणःसन् कर्म सदिति ज्ञानमबाधितमुत्पद्यते तथा सामा- न्यमस्ति विशेषोऽस्ति समवायोऽस्ति प्रागमावादरः संतीति ज्ञानमप्यवा- पितमवेति सामान्यादिप्रागमावादितत्वास्तित्वं अन्यथा तद्वादिभिः कथमभ्यु- पगम्यते । तत्रास्तित्वधर्मसद्भावादस्तीति ज्ञानं न पुनः सत्तासंबंधादनवस्या- प्रसंगात् सामान्ये हि सामान्यान्तरं परिकल्पनायामनवस्या स्यात् परापर सामान्यकल्पनात् । विशेषेषु च सामान्योपगमे सामान्यज्ञानात् विशेषानुप- लंगादुमयतद्विराषस्मरणाच कस्यचिदवश्यंभाविनि संशये तव्यवच्छेदार्थ विशेषांत कल्पनानुषंगः पुनस्तत्रापि सामान्यकल्पनेऽवश्यंभावी संशयः सति तस्मिंस्तद्वयवच्छेदाय तद्विशेषांतरकल्पनायामनवस्थाप्रसंगात् परा- परविशेषसामान्यकल्पनस्यानिवृत्तेः, सुमपि गत्वा विशेषेषु सामान्यानम्यु. पगमे सिद्धाः सामान्यरता विशेषाः । समवाये च सामान्यस्यासंभवः प्रसिद्ध एव तस्यैकत्वात् संभवे चानवस्थानुषंगात् समवाये सामान्य समवायांतरकल्पनादिति न सामान्यादिषु सदिति ज्ञानं सत्ता निबंधनं बाध्यमानत्वात् । तथा प्रागभावादिष्वपि सत्तासमवाये प्रागभावादित्वविरो- धात् न सत्तानिबंधनमस्तीतिज्ञानं । ततोऽस्तित्वधर्मविशेषणसामर्थ्यादेव तत्रास्तीति ज्ञानमभ्युपगंतव्यं । अन्यथाऽस्तीति व्यवहारायोगादिति केचि- द्वैशेषिकाः समभ्यमंसत तांश्च परं प्रतिक्षिपंति । सामान्यादिषूपचरित- सत्वाभ्युपगमात मुख्यसत्वे बाघकसद्भावान्न पारमार्थिकसत्वं सत्तासंबं- धादिवाऽस्तित्वधर्मविशेषणबलादपि संभाव्यते, सत्ताव्यतिरेकेणास्तित्वधर्म- ग्राहकप्रमाणाभावात् । अन्यथास्तित्वधर्मेप्यस्तीति प्रत्ययादस्तित्वांतरपरि- कल्पनायामनवस्थानुषंगात् । तत्रोपचरितस्यास्तित्वस्य प्रतिज्ञाने सामान्या- ·आप्तपराना। 8 दिष्वपि तदुपचरितमस्तु मुख्य बाधकसद्भावात् सर्वत्रोपचारस्य मुख्यवा- षकसः पादेवोपपत्तेः । प्रागमावादिष्वपि मुख्यास्तित्वबाधकोपपत्तेरुपचारत 'पास्तित्वन्यवहारसिद्धरित तेषां द्रव्यादिष्वपि सदितिज्ञानं सत्तानिबंधनं कुतः सिध्येत् तस्यापि बाधकसद्भावात् । तेषां स्वरूपतोऽसत्वे सत्वे वा सत्ता- संबंधानुपपत्तेः । स्वरूपेणासत्सु द्रव्यादिषु सत्तासंबंधेऽतिपय बाधकस्य प्रतिपादनात् । स्वरूपतः सत्सु सत्तासंबंधे अनवस्थानस्य बापायोपति- पातात् सत्ता संबंधेनापि सत्सु सत्वं पुनः सत्तासंबन्धपरिकल्पनप्रसंगार तस्य वैयर्थात् अपरिकल्पने स्वरूपतः सत्स्वपि तत एव सत्तासंबंधपरि- कल्पनं माभूत् । ननु स्वरूपतःसत्वादसाधारणात् सत्सदित्यनुवृत्तिप्रत्यय- स्यानुपपत्तेः द्रव्यादिषु तन्निबंधनस्य साधारणसत्तासंबंधस्य परिकल्पनं न व्यर्थमिति चेन्न स्वरूपसत्वादेव सहशात्सदिति प्रत्ययस्योपपत्तेः । सहशे- तरपरिणामसामर्थ्यादेव द्रव्यादीनां साधारणासाधारणसत्वनिबंधनस्य सत्प्र- त्ययस्यघटनात् । सर्वथायीतरभूत सत्तासंबंधसामर्थ्यात्सदिति प्रत्ययस्य साधारण आयोगात् । सत्तावन्यं सत्तावान्गुणः सत्तावत्कर्मेति सत्तासं- बंधस्य प्रत्ययस्य प्रसंगात् न पुनः सद्व्यं सन् गुणः सत्कर्मेति प्रत्ययः स्यात् । नहि घंटा संबंधागवि घंटेति ज्ञानमनुभ्यते घंटवान्निति ज्ञानस्य तत्र प्रतीतेः । यष्टिसंबंधात्पुरुषोयष्टिरिति प्रत्ययदर्शनात्तु सत्तासंबंधाव्या- दिषु सत्तेतिप्रत्ययःस्यात् भेदेऽभेदोपचारात् न पुनः सदिति प्रत्ययस्तथा- चोपचारात् द्रव्यादीनां सत्ताव्यपदेशो न पुनः परमार्थतः सिध्येत् । स्यान्मतं सत्तासामान्यवाचकस्यास्य सत्ताशब्दस्येव सच्छदस्यापि सद्भावा- संबंधात्सति द्रव्यगुणकर्माणीति व्यपदिश्यते भावस्य भाववदमिधायिनापि शब्देनाभिधानप्रसिद्धेः विषाणी ककुमान् प्रतिवालधिरिति गोवलिंग- मित्यादिवत् विषाण्यादिवाचिना शब्देन विषाणित्वादेर्भावस्यामिधानादिति ।

·श्रीविधानास्वामिविरचिता- '- तदप्यनुपपन्नं । तयोपचारादेव सत्प्रत्ययप्रसंगात् पुरुष यष्टिसंबंधायष्टि. रिति प्रत्ययवत् । यदि पुनर्यष्टिपुरुषयोः संयोगात्पुरुषो यष्टिरिति ज्ञान- मुपचरितं युक्तं न पुनर्रव्यादौ सदिति ज्ञानं तत्र सत्वस्य समवाया- दिति मतं, तदवयवेष्ववयविनः समवायादपयविन्यपदे :स्यात् न पुनर- वयवन्यपदेशः । द्रव्ये च गुणस्य समवायाद्गुणन्यपदेशोऽस्तु क्रियासम- वायाक्रियाव्यपदेशस्तथा च न कदाचिदषयविष्ववयविप्रत्ययः गुणिनि गुणिप्रत्ययः क्रियावतिक्रियावत्प्रत्ययश्चोपपद्यतेति महान् व्याघातः पदार्थी- तरभूतसत्तासमवायवादिनामनुषज्येत तदेवं स्वतः सत् एवेश्वरस्य सत्वसम- वायोऽभ्युपगंतव्यः कथंचित्सदात्मतया परिणतस्यैव सत्वसमवायस्योपपत्तेः । अन्यथा प्रमाणेन बाधनात् स्वयं सतः सत्वसमवायेऽस्य च प्रमाणप्रसिद्धेः । स्वयं द्रव्यात्मना परिणतस्य द्रव्यत्वसमवायः । स्वयमात्मरूपतया परि- णतस्यात्मत्वसमवायः । स्वयं ज्ञानात्मना परिणतस्य महेश्वरस्य ज्ञान- समवाय इति युक्तमुत्पश्यामः स्वयं नीलात्मनोनीलसमवायफ, न हि- कश्चिदतथापरिणतत्तथात्वसमवाय भागुपलभ्यतेऽतिप्रसंगात् ततः प्रमाण- बलान्महेश्वरस्य सत्वद्रव्यत्वात्मत्ववत् स्वयं ज्ञत्वप्रसिद्धर्ज्ञानस्य समवायात् तस्य ज्ञत्वपरिकल्पनं न कंचिदथै पुष्णाति । ज्ञन्यवहार पुष्णातीति चेन्न, ज्ञे प्रसिद्ध ज्ञन्यवहारस्यापि स्वतः प्रसिद्धः । यस्य हि योऽर्थः प्रसिद्धोः स तत्र तद्वयवहारं प्रवर्तयन्नुपलब्धो यथा प्रसिद्धा- काशात्माआकाशे तद्वयवहारप्रसिद्धो, ज्ञश्च कश्चित्तस्मात् ज्ञे तद्व्यवहार प्रवर्तयति । यदि तु प्रसिद्धेऽपि ज्ञे झत्वसमवायपरिकल्पनम३व्यवच्छे- दार्थमिष्यते तदाप्रसिद्धेऽप्याकाशेऽनाकाशव्यवच्छेदार्थमाकाशत्वसमवायप- रिकल्पनमिष्यतां । तस्यैकत्वादाकाशत्वासंभवात्स्वरूपनिश्चयादवाकाश- व्यवहारप्रवृत्ती, ज्ञेऽपीश्वरे स्वरूपनिश्चयादेव ज्ञव्यवहारोऽस्तु किं तत्र ज्ञान- - ·आप्तपरीक्षा। WW समवायपरिकल्पनया, ज्ञानपरिणामपरिणतो हि ज्ञः प्रतिपादयितुं शक्यो नार्थीतरभूतज्ञानसमवायेन ततो ज्ञानसमवायवानेवेह सिध्येत् न पुनर्जाता। नह्यांतरभूते ज्ञाने समुत्पन्ने ज्ञाता, स्मरणे स्मर्ता, भोगे च भोक्तेति तत्प्रा- तीतिकं दर्शनं तदात्मना परिणतस्यैव तथाव्यपदेश प्रसिद्धेः। प्रतीतिबलाद्धि तत्त्वं व्यवस्थापयंतो यद्यथा निर्वाधं प्रतीयंति तथैव व्यवहरतीति प्रेक्षा- पूर्वकारिणः स्युर्नान्यथा। ततो महेश्वरोऽपि ज्ञाता व्यवहर्तव्यो ज्ञातृस्वरूपेण प्रमाणतः प्रतीयमानत्वात् । यद्येन स्वरूपेण प्रमाणतः प्रतीयमानं तत्तथा व्यवहर्तव्यं, यथा सामान्यादिस्वरूपेण प्रमाणतः प्रतीयमानं सामान्यादि । ज्ञातृस्वरूपेण प्रमाणतः प्रतीयमानश्च महेश्वरस्ततोज्ञातेति व्यवहर्तव्य इति। तदर्थमांतरभूतज्ञानसमवायपरिकल्पनमनर्थकमेव तदेवं प्रमाण बला- स्वायव्यवसायात्मके ज्ञाने प्रसिद्धे महेश्वरस्य ततो भेदैकांतनिराकरणे च कथंचित्स्वार्थव्यवसायात्मकज्ञानादभेदोऽभ्युपगंतव्यः कथंचित्तादात्म्यस्यैव समवायस्य व्यवस्थापनात् । तथाच नाम्नि विवादो नार्थे जिनेश्वरस्यैव महेश्वर इति नामकरणात्कथंचित्स्वार्थव्यवसायात्मज्ञानतादात्म्यमृच्छतः पुरुषविशेषस्य जिनेश्वरत्वनिश्चयात् । तथा च स एव हि मोक्षमार्गस्य- प्रणेता व्यवतिष्ठते सदेहत्वे धर्मविशेषत्वे च सति सर्वविनष्टमोहत्वात् यस्तु न मोक्षमार्गस्य मुख्यः प्रणेता स न सदेहो यथा मुक्तात्मा धर्म- विशेषमाग्वा यथाऽतकृत्केवली । नापिअसर्वविनष्टमोहो यथा रथ्यापुरुषः। सदेहत्वे धर्मविशेषत्वे च सति सर्वविन्नष्टमाहेश्च जिनेश्वरस्तस्मान्मोक्षमा- र्गस्य प्रणेता व्यवतिष्ठत एव । स्वार्थव्यवसायात्मकज्ञानात् सर्वथाऽयतिर- भूतस्तु शिवः सदेहो निर्देहो वा न मोक्षमागोदेशस्य कर्ता युज्यते कर्ममभृताममेतृत्वात् । यो यः कर्मभूभृतामभेत्ता स स न सविनष्टमों . यथाऽऽकाशादिरमव्योवा संसारी चात्मा, अमृतासमेत च शिवः ·श्रीविद्यानास्वामिविराचेता- परैयते तस्मान्न सर्वविनष्टमोह इति साक्षान्मोक्षमार्गोपदेशस्य कर्ता न भवेत् निरस्तं च पूर्व विस्तरतस्तस्य शश्वत्कर्मभिरस्पृष्टत्वं पुरुषविशे- षस्येत्यलं विस्तरेण प्रागुतार्थस्यैवात्रोपसंहारात् । यथा चेश्वरस्य मोक्षमार्गोपदेशित्वं न प्रतिष्ठामियति तथा कपिलस्यापीत्यतिदिश्यते । एतेनैव प्रतिव्यूढः कपिलोऽप्युपदेशकः। ज्ञानादातरत्वस्याऽविशेषात्सर्वथा स्वतः ॥ ७७ ॥ ज्ञानसंसर्गतो त्वमतस्यापि न तत्त्वतः । व्योमवञ्चेतनस्यापि नोपपद्येत मुक्तवत् ॥ ७८॥ " कपिल एव मोक्षमार्गस्योपदेशकः क्लेशकर्मविपाकाशयानां भत्ता रजस्तमसोस्तिरस्करणात् । समस्ततत्त्वज्ञानवैराग्यसंपन्नो धर्मविशेषैश्वर्य- योगी च प्रकृष्टसत्त्वस्याविर्भावात् विशिष्टदेहत्वाच्च । न पुनरीश्वर- स्तस्याकाशस्येवाऽशरीरस्य ज्ञानेच्छाक्रियाशक्त्यसंभवात् मुक्तात्मवत् । सदेहस्यापि सदा क्लेशकर्मविपाकाशयैरपरामृष्टत्वविरोधात् । धर्मविशेष- सद्भावे च तस्य तत्साधनसमाधिविशेषस्यावश्यंभावात् तन्निमित्तस्यापि 'ध्यानधारणाप्रत्ययाहारप्राणायामासनयमनियमलक्षणस्य योगांगस्याभ्यु- पगमनीयत्वात् । अन्यथा समाधिविशेषासिद्धधर्मविशेषानुत्पत्ते नाद्य- तिशयलक्षणैश्वर्यायोगादनीश्वरत्वप्रसंगात् । सत्त्वप्रकर्षयोगित्वे च कस्य- चित्सदाः कस्यानुपायसिद्धम्य साधकप्रमाणाभावादिति " निरीश्वरसांख्य. वादिनः प्रचक्षते । तेषां कपिलोऽपि तीर्थकरत्वेनाभिप्रेतः प्रकृतेनैवेश्वरस्य मोक्षमार्गोपदेशित्वनिराकरणेनैव प्रतिव्यूढः प्रतिपत्तन्यः, स्वतस्तस्यापि ज्ञानादातरत्वाविशेषात्सर्वज्ञत्वायोगा । सर्वार्थज्ञानसंसर्गात्तस्यस प- परिकल्पनमपि न युक्तमाकाशादेरपि सर्वज्ञत्वप्रसंगात् तथाविध- ज्ञानपरिणामाश्रयप्रधानसंसर्गस्याविशेषात् । तदविशेषेऽपि कपिल एव ।

·आप्तपरीक्षा। NAMA सर्वज्ञश्चेतनत्वान्न पुनराकाशादिरित्यपि न युज्यते । तेषां ( कपिला- नांमते ) मुक्तात्मनश्चेनत्वेऽपि ज्ञानसंसर्गतः स्वतत्वानभ्युपगमात् । सबीजसमाधिसंप्रज्ञातयोगकालेऽपि सर्वज्ञत्वविरोधात् । स्यान्मतं, न मुक्तस्य ज्ञानसंसर्गः संभवति तस्य संप्रज्ञातयोगकाले एव विनाशात् । तदा द्रष्टुः ( पुरुषस्य ) स्वरूपेऽवस्थानमिति " वचनात् । मुक्तस्य तु संस्कारविशेषस्यापि विनाशात् । असंप्रज्ञातस्यैव संस्कारविशेषता- वचनात् । चरितार्थेन ज्ञानादिपरिणामशन्येन प्रधानेन संसर्गमात्रेऽपि तन्मुक्तात्मानं प्रति तस्य नष्टत्वात् संसार्यात्मानमेव प्रत्यनष्टत्ववचनात् । न कपिलस्य चेतनस्य स्वरूपस्य ज्ञानसंसर्गात्सर्वज्ञत्वाभावसाधने मुक्तात्मो- दाहरणं तत्र ज्ञानसंसर्गस्यासंभवादिति । तदप्यसारं । प्रधानस्य सर्व- गतस्यानंतस्य संसर्गविशेषानुपपत्तेः । कपिठेन सह तस्य संसर्गे सर्वा- मना संसर्गप्रसंगात् कस्यचिमुनितिरोधान्मुक्तात्मनो वा प्रधानेनासंसर्गे कपिलस्यापि तेनासंसर्गप्रसक्तेः । अन्यथा विरुद्धधर्माध्यासात्प्रधानभेदो- पपत्तेः । ननु च प्रधानमेकं निरवयवं सर्वगतं न केनचिदात्मना संस्पृष्टम- परेणासंस्पृष्टमिति विरुद्धधर्माऽध्यासीष्यते येन तद्भेदोपपत्तेः । किं तर्हि ! सर्वदा सर्वात्मसंसर्गि केवलं मुक्तात्मानं प्रतिनष्टमपीतरात्मानं प्रत्यनष्ट निवृत्ताधिकारत्वात् प्रवृत्ताधिकारत्वाचेति चेन्न विरुद्धधर्माध्यासस्य तदवस्थत्वात् प्रधानस्यभेदानिवृत्तेः । नटेकमेव निवृत्ताधिकारित्वप्रवृत्ता- धिकारत्वयोर्युगपदधिकरणंयुक्तं नष्टत्वानष्टत्वयोरिव विरोधात् । विषय. भेदान्न तयोर्विरोधः कश्चित्वचित् पितृत्वपुत्रत्वधर्मवत् तयोरेकविषययोरेव विरोधात् । निवृत्ताधिकारत्वं हि मुक्तपुरुषविषयं प्रवृत्ताधिकारत्वं पुनर- मुक्तपुरुषविषयमिति भिन्न पुरुषापेक्षया मिन्नविषयत्वं । नरपान त्व- धर्मयोरपि मुक्तात्मानमेव प्रति विरोधः स्यादमुक्तात्मानं प्रत्येव वा न

·8
श्रीविद्यानंदिस्वामिविरचिता-
चैवं मुक्तात्मा५सया प्रधानस्य नष्टधर्मत्ववचनात् अमुक्तापेक्षया चानष्ट-
त्वप्रतिज्ञानादिति कश्चित्सोऽपि न विरुद्धधर्माध्यासान्मुच्यते प्रधानस्यै-
करूपत्वात् येनैव हि रूपेण प्रधानं मुक्तात्मानं प्रतिचरिताधिकार नष्टं च
प्रतिज्ञायते तेनैवानवसिताधिकारमनष्टममुक्तात्मानं प्रतीति कथं न विरोधः
प्रसिद्धयेत् । यदि पुनः रूपांतरेण तथेप्यते तदा न प्रधानमेकरूपं स्यात्
रूपद्वयस्य सिद्धेः । तथाचैकमनेकरूपं प्रधानं सिध्येत् सर्वमनेकांतात्मकं
वस्तु साधयेत् । स्यादाक्तं न परमार्थतः प्रधान विरुद्धयोधर्मयोरधिकरणं
तयोः शब्दज्ञानानुपातिना वस्तुशून्येन विकल्पेनाध्यारोपितत्वात्पारमा-
र्थिकत्वे धर्मयोरपि धमौतरपरिकल्पनायामनवस्थानात् । सुदूरमपि गत्वा
कस्यचिदारोपितधर्माभ्युपगमे प्रधानस्याप्यारोपितावेव नष्टत्वानष्टत्वधर्मी
स्यातामवसितानवसिताधिकारत्वधर्मी च तदपेक्षानिमित्तं स्वरूपद्वयं च
ततोनैकमनेकरूपं प्रधानं सिध्येत् यतः सर्व वस्त्वेकानेकात्मकं साधये-
दिति । तदपि न विचारसहं । मुक्तामुक्तत्वयोरपि पुंसामपारमार्थिकत्व-
प्रसंगात् । सत्यमेतत् न तत्वतः पुरुषस्य मुक्तत्वं संसारित्वं वा धर्मोऽस्ति
प्रधानस्यैव संसारित्वप्रसिद्धेः । तस्यैव च मुक्तिकारणतत्त्वज्ञानवैराग्य-
परिणामान्मुक्तत्वोपपत्तेः । तदेवं मुक्तेः पूर्व निःश्रेयसमार्गस्योपदेशक
प्रधानमिति परमतमनूय दूषयन्नाह ।
प्रधानं ज्ञत्वतो मोक्षमार्गस्याऽस्तूपदेशकं ।
तस्यैव विश्वदित्वा तत्वाकर्मभूभृतां ॥ ७९ ॥
इत्यसंभ व्यमवास्याऽचेतनत्वात्पटादिवत् ।
तत्संभवतो नूनमन्यथा निष्फ पुमान् ॥ ८॥
मोक्ताऽऽत्मा चेत्स एवास्तु कर्ता त विरोधतः ।
विरोधे तु तयोर्मोक्तः स्या; जो कर्तृता कथं ॥८१॥

·आप्तपरीक्षा। । प्रधान मोक्षमार्गस्य प्रणेतृ स्तूयते पुमान् । मुमुक्षुभिरितिबूयात्कोऽन्योऽकिंचित्करात्मनः ॥२॥ "प्रधानमेवास्तु मोक्षमार्गस्योपदेशकं ज्ञत्वात् । यस्तु न मोक्षमार्ग- स्योपदेशकः स न ज्ञो दृष्टो यथा घटादिः मुक्तात्माच, ज्ञं च प्रधान तस्मान्मोक्षमार्गस्योपदेशकं । न च कपिलादिपुरुषसंसर्गभाजः प्रधानस्य ज्ञत्वमसिद्धं विश्ववेदित्वात् । यस्तु न ज्ञः स न विश्ववेदी यथा घटादिः । विश्ववेदि च प्रधानं ततो ज्ञमेव च, विश्ववेदि च तत्सिद्धं सकलकर्मभूभृद्भतृत्वात् । तथाहि-कपिलात्मना संस्पृष्टं प्रधानं विश्ववेदि कर्मराशिविनाशित्वात् । यत्तु न विश्ववेदि तन्न कर्मराशिविनाशीष्टं दृष्टं वा यथा व्योमादि । कर्मराशिविनाशि च प्रधानं तस्माद्विश्ववेदि । न वाऽस्य कर्मराशिविनाशित्वमसिद्धं रजस्तमोविवर्ताशुद्धकर्मनिकरस्य संप्र- ज्ञातयोगबलात्प्रध्वंससिद्धेः सत्त्वप्रकर्षाच्च संप्रज्ञातयोगघटनात् । तत्र सर्वज्ञवादिनां विवादाभावात् इति सांख्यानां दर्शनं " तदप्यसंभाव्यमेव । स्वयमेव प्रधानस्याचेतनत्वाभ्युपगमात् । तथाहि-न प्रधानं कर्मरा- शिविनाशि स्वयमचेतनत्वात् । यत्स्वयमचेतनं तन्न कर्मराशिविनाशि दृष्टं यथा वस्त्रादि । स्वयमचेतनं च प्रधानं तस्मान्न कर्मराशिविनाश । चेतनसंसर्गात्प्रधानस्य चेतनत्वोपगमादसिद्धसाधनमिति चेन्न, स्वयमिति विशेषणात् । स्वयं हि प्रधानमचेतनमेव चेतनसंसर्गात्तपचारादेव वेतनमुच्यते स्वरूपतः पुरुषस्यैव चेतनत्योपगमात् "चैतन्यं पुरुषस्य स्वरूपमिति " वचनात् । ततः सिद्धमेवेदं साधनं कर्मशशिविनाशित्वा- भावं साधयति तस्माच विश्ववेदित्वाभावः कर्मराशिविनाशित्वामागे कस्यचिद्विश्ववेदित्वविरोधात् । ततश्च न प्रधानस्य ज्ञत्वं स्वयमचेतनाय त्वानुपलब्। नचाज्ञस्य मोक्षमागस्योपदेशका संभाव्यत इति प्रधानस्य ·श्रीविद्यानं स्वामिविरचिता- रखमासंभाव्यमेव स्वयमचेतनस्य संप्रज्ञातसमाघेरपि दुर्घटत्वात् । बुद्धिसत्व- प्रकर्षस्यासंभवाद्रजस्तमोमलावरणविगमस्यापि दुरुपपादत्वात् । यदि पुनरचेतनस्यापि प्रधानस्य विपर्ययाद्वंधसिद्धेःसंसारित्वं तत्त्वज्ञानात्कर्म- मलावरणविगमेसति समाधिविशेषाद्विवेकख्यातः सर्वज्ञत्वं मोक्षमार्गोपदे- शित्वं जीवन्मुक्तदशायां विवेकख्यातेरपि निरोधे निजिसमाधेर्मुक्तत्वमिति कापिला मन्यते तदाऽयं पुरुषः परिकल्प्यमानो निष्फल एव स्यात् प्रधानेनैव संसारमोक्षतत्कारणपरिणामतापर्याप्तत्वात् । ननु च सिद्धेऽपि प्रधाने संसारादिपरिणामानां कर्तरि भोग्ये, भोक्ता पुरुषः कल्पनीय एव भोग्यस्य भोक्तारमंतरेणानुपपत्तेरिति न मंतव्यं । तस्यैव भोक्तुरात्मनः कर्तृत्वसिद्धेः प्रधानस्य कर्तुः परिकल्पनानर्थक्यात् । नहि कर्तृत्वभोक्त- त्वयोः कश्चिद्विरोधोऽस्ति भोक्तुर्मुजिक्रियायामपि कर्तृत्वविरोधानुषंगात् । तथाच कर्तरि भोक्तृत्वानुपपत्तेोक्तेति न न्यपदिश्यते । स्यान्मतं भोक्तति कर्तरि शब्दयोगात्पुरुषस्य न वास्तवं कर्तृत्वं शब्दज्ञानानुपा- तिनः कर्तृत्वविकल्पस्य वस्तुशून्यत्वादिति । तदप्यसंबद्धं । भोक्तत्वादि- धर्माणामपि पुरुषस्यावास्तवत्वापत्तेः । तथोपगमाच्चेतयत इति चेतनः पुरुषो न वस्तुतः सिद्धयेत् चेतनशब्दज्ञानानुपातिनो विकल्पस्य वस्तु- शून्यत्वात् कर्तृत्वभोक्तृत्वादिशब्दज्ञानानुपातिविकल्पवत् । सकलशब्द- विकल्पगोचरातिक्रांतत्वाचितिशक्तेः पुरुषस्यावक्तव्यत्वमिति चेन्न । तस्यावक्तव्यशब्देनापि वचनविरोधात् । तथाप्यवचने कथं परप्रत्यायन- मिति संप्रधार्य, कार्यप्रज्ञप्तेरपि शब्दाविषयत्वेन प्रवृत्त्ययोगात् । स्वयं च तथाविधं पुरुष सकलवाग्गोचरातीतमकिंचित्करं कुतः प्रतिपद्येत । स्वसंवेदनादिति चेन्न । तस्य ज्ञानशून्ये पुंस्यसंभवात् , स्वरूपस्य च स्वयं संचेतनायां पुरुषेण प्रतिज्ञायमानायां बुद्धयध्यवसितमय पुरुष धे- ·आतपरीक्षा। तस्य तयते इति व्याहन्यते स्वरूपस्य बुद्ध्यध्यनवसितस्यापि तेन संवेदनात् । यथा च बुद्ध्यध्यनवसितमात्मानमात्मा संचेतयते तथा बहिरर्थमपि संचेतयतां किमनया बुद्धया निष्कारण पल्पित्य स्वार्थसंवेदकेन पुरु- षेण तत्कृत्यस्य कृतत्वात् । यदि पुनरथसंवेदनत्य कादाचित्कत्वाद्- बुद्ध्यध्यवसायस्तत्रापेक्ष्यते स्वकारणबुद्धिकादाचित्कतया कादाचित्कस्यार्थसंवेदनस्य कादाचित्कताहेतुत्वसिद्धेः । बुद्धयध्यवसायान- पेक्षायां पुंसोऽर्थसंवेदने शश्वदर्गसंवेदनप्रसंगादिति मन्यध्वं तदा- थसंवेदिनः पुरुषस्यापि संचेतना कादाचित्का किमपेक्षास्यात् अर्थसंवे- दनापेक्षयेति चेत् किमिदानीमर्थसंवेदनं पुरुषादन्यदभिधीयते ! तथामि- धाने स्वरूपसंवेदनमपि पुंसोऽन्यत्प्राप्तं तस्य कादाचित्कतया शाश्वतिक- त्वाभावात् । तादृशस्वरुपसंवेदनादात्मनोऽनन्यत्वेज्ञानादेवानन्यत्वमिष्यता । ज्ञानस्यानित्यत्वात् ततोऽनन्यत्वे पुरुषस्यानित्यत्वप्रसंग इतिचेत् , स्वरूपसंवेदनादप्यनित्यत्वादात्मनोऽनन्यत्वे कथंचिदनित्यत्वप्रसंगो दुःप- रिहार एव । स्वरूपसंवेदनस्य नित्यत्वेऽर्थसंवेदनस्यापि नित्यता स्यादेव परापेक्षातस्तस्यानित्यत्वे स्वरूपसंवेदनस्याप्यनित्यत्वमस्तु, न चात्मनः कथंचिदनित्यत्वमयुक्तं । सर्वथानित्यत्वे प्रमाणविरोधात्, सोयं सांख्यः पुरुषं कादाचित्कार्थसंचेतनात्मकमपि निरतिशयं नित्यमाच- क्षाणो ज्ञानात्कादाचित्कादनन्यस्वमनित्यत्वभयान्न प्रतिपद्यत इति किमपि महाद्भुतं । प्रधानस्य चानित्यत्वाव्यक्तादनातरभूतस्य नित्यतां प्रतीयन् पुरुषस्यापि ज्ञानादशाश्वतादन्यांतरभूतम्य नित्यत्वमुपैतु सर्वथा विशेषा- भावात् केवलं ज्ञानपरिणामाश्रयस्य प्रधानस्यादृष्टस्यापि परिकल्पनायां जानात्मान्य च पुरुषस्य स्वार्थव्यवसायिनो दृष्टस्य हानिः पापीयसी स्यात् । दृष्ट निरदृष्टपारकल्पना च पापीयसीति सकलप्रेक्षावतामभ्यु- ·श्रीविद्यानस्वामिविरचिता- पगमनीयत्वात् । ततस्तां परिनिहर्षिता पुरुषएव ज्ञानदानोपयोग लक्षणः कश्चित्प्रक्षीणकर्मा सकलतत्त्वसाक्षात्कारी मोक्षमार्गस्य प्रणेता पुण्यशरीरः पुण्यातिशयोदये सति सन्निहितोक्तपरिग्राहकविनेयमुख्यः प्रतिपत्तव्य- स्तस्यैव मुमुक्षभिः प्रेक्षावद्भिः स्तुत्यतोपपत्तेः प्रधानं तु मोक्षमार्गस्य प्रणेतृ ततोऽयौतरमत एवात्मा मुमुक्षुभिः स्तूयते इत्यकिंचित्करात्मवा- येव ब्रयान्न ततोऽय इत्यलं प्रसंगेन । योऽप्याह मामूत्कपिलो निर्वाणस्य प्रणेता महेश्वरवत् तस्य विचार्यमाणस्य तथा व्यवस्थापयि- तुमशक्तेः सुगतस्तु निर्वाणमापदेशकोऽस्तु सकलबाधकप्रमाणामावादिति तमपि निराकर्तुमुपक्रमते। सुगतोपि न निर्वाणमार्गस्य प्रतिपादकः । विश्वतत्वातापायात्तत्वतः कपिलादिवत् ॥ ८३॥ योयस्तत्वतो विश्वतत्वज्ञताऽपेतः स स न निर्वाणमार्गस्य प्रतिपा- दको यथाकपिलादिस्तथा च सुगत इत्येवं नासिद्धं साधनं तस्वतो विश्व- तत्वज्ञताऽपेतत्वस्य सुगते धर्मिणि सद्भावात् । स हि विश्वतत्वान्यतीता- नागतवर्तमानानि साक्षात्कुर्वस्तद्धेतुकोऽभ्युपगंतन: तेषां सुगतज्ञानहेतुत्वा- भावे सुगतज्ञानविषयत्वविरोधात्, नाकारणं विषय इति स्वयमभिधानात् । तथाऽतीतानां तत्कारणत्वेऽपि न वर्तमानानामर्थानां सुगतज्ञानकारणत्वं समसमयमाविनां कार्यकारणभावाभावादन्वयव्यतिरेकानुविधानायोगात् । नयननुकृतान्वयव्यतिरेकोऽर्थः कस्यचित्कारणमिति युक्तं वक्तुं, नान- नुकृतान्वयन्यतिरेकं कारणमिति प्रतीतेः । तथा भविष्यतां चार्थानां न सुगतज्ञानकरणता युक्ता यतस्तद्विषयं सुगतज्ञानं स्यादिति विश्वतच्वज्ञ- ताऽमेतत्वं सुगतस्य सिद्धमेव, तथा परमार्थतः स्वरूपमात्रावलंबित्वा । सर्वविज्ञानानां सुगतानस्यापि स्वरूपमात्रविषयत्वमेवोररीकर्तव्यं तस्य - ·आप्तपरीक्षा। । बहिरर्थविषयत्वे स्वार्थासंवेदकत्वात् सर्वचित्तचैत्तानामात्मसंवेदनं प्रत्यक्ष- मिति वचन विरोधमध्यासीत् बहिराकारतयोत्पद्यमानत्वात् । सुगत- ज्ञानस्य बहिरर्थविषयत्वोपचारकल्पनायां न परमार्थतो बहिरर्यविषयं सुगतज्ञानमतस्तत्वत इति विशेषणमपि नासिद्धं साधनस्य । नापि विरुद्ध विपक्षएव वृत्तेरभावात् कपिलादौ सपक्षेऽपि सद्भावात् । ननु तत्वतो- विश्वतत्वज्ञतातेन मोक्षर्मागस्य प्रतिपादकेन दिग्नागाचार्यादिना साधनस्य न्यभिचार इति चेन्न । तस्यापि पक्षीकृतत्वात् । सुगतग्रहणेन सुगतमतानु- सारिणां सर्वेषां रहीतत्वात् । तर्हि स्याद्वादिनाऽनुत्पन्नकेवलज्ञानेन तत्वतो विश्वतत्वज्ञतापेतेन सूत्रकारादिना निर्वाणमार्गस्योपदेशकेनानैकांतिकं साध- नमिति चेन्न । तस्यापि सर्वज्ञपातिपादितनिर्वाणमागोपदेशित्वेन तद्नुवाद कत्वात् प्रतिपादकत्वसिद्धेः । साक्षात्तत्त्वतो विश्वतत्वज्ञ एव हि निर्वाण- मार्गस्य प्रवक्ता, गणधरदेवादयस्तु सूत्रकारपर्यंतास्तदनुवक्तारम्व गुरु- पूर्वक्रमाविच्छेदादिति स्याद्वादिनां दर्शनं ततो न तैरनेकांतिको हेतुर्यतः सुगतस्य निर्वापरयापदेशित्वामावं न साधयेत् । स्यान्मतं न सुगत- ज्ञानं विश्वतत्वेभ्यः समुत्पन्नं तदाकारतां चापन्नं तदध्यवसायि च तत्साक्षात्कारि सौगतैरमिधीयते । " भिन्नकालं कथं ग्राह्यमितिचेना- यतां विदुः । हेतुत्वमेव युतिज्ञास्तदाकारार्पणक्षम" मित्यनेन तदुत्प- त्तिताद्रूप्ययोग्राह्यत्वलक्षणत्वेन व्यवहारिणः प्रत्यभिधानात् “ यत्रैव जनयेदेनी तत्रैवास्य प्रमाणते " त्यनेनच तदध्यवसायित्वस्य प्रत्यक्ष- लक्षणत्वेन वचनमपि न सुगतप्रत्यक्षापेक्षया, व्यवहारिजनापेक्षयैव तस्य व्याख्यानात् सुगतप्रत्यक्षे स्वसंवेदनप्रत्यक्षे इव तल्लक्षणस्यासंभवा । यथैव हि स्वसंवेदनप्रत्यक्ष स्वादनुत्पमानमपि वाकारममनुकुवाणं १चित्तानां समूहः संततिरितियावत् । २ सविकल्पबुद्धि ।

·श्रीविधानास्वामिविरचिता- स्वस्मिन् व्यवसायमननयत् प्रत्यक्षमिष्यते कल्पनापोदाभ्रांतत्वलक्षणसद्भा- वात्, तथा योगिप्रत्यक्षमपि वर्तमानातीतानागततत्त्वेभ्यः स्क्या नुत्प4- मानं तदाकारमननुकुर्वत् तद्व्यवसायमननया प्रत्यक्षं तल्लक्षणयोगि- त्वात्प्रतिपद्यते । कथमन्यथा सकलार्थविषयं विधूतकल्पनाजालं च सुगतप्रत्यक्ष सिद्धयेत् । तस्य भावनाप्रकर्षपर्यंतनत्वाच न समस्तार्थनत्वं युक्तं ' भावना प्रकर्षपर्यंतजं च योगिज्ञान' मिति वचनात् । भावना हि द्विविधा श्रुतमयी चिंतामयी च । तत्र श्रुतमयी श्रयमाणेभ्यः परार्थानुमानवाक्येभ्यः समुत्पद्यमानेन श्रुतशब्दवाच्यतामास्कंदता निवृत्ता परं प्रकर्ष प्रतिपद्यमाना स्वार्थानुमानलक्षणया चिंतया निवृत्तां चिंतामयीं भावनामारभते सा च प्रष्यमाणां परं प्रकर्षपर्यतं संप्राप्ता योगिप्रत्यक्ष जनयति ततस्तत्वतो विश्वतत्वज्ञतासिद्धेः सुगतस्य न तदपेतत्वं सिद्धयति यतो निर्वाणमार्गस्य प्रतिपादकः सुगतो न भवेदिति । तदपि न विचारक्षम, भावनाया विकल्पात्मिकायाः श्रुतमय्याश्चिंतामय्या- श्वावस्तुविषयाया वस्तुविषयस्य योगिज्ञानस्य जन्मविरोधात् कुतश्चिदतत्व विषयाद्विकल्पज्ञानात्तत्वविषयस्य ज्ञानस्यानुपलब्धः । कामशोकमयो- न्मादचोरस्वप्नायुपप्लुतज्ञानेभ्यः कामिनीमृतेष्टजनशत्रुसंघातानियतार्थगो- चराणां पुरतोऽवस्थितानामिव दर्शनस्याप्यभूतार्थविषयतया तत्वविषयत्वा- भावात् । तथा चाम्यधायि " कामशोकमयोन्मादचोरस्वप्नायुपप्लुताः। अभूतानपि पश्यंति पुरतोऽवस्थितानिव " इति । ननु च कामादिभाव- नाज्ञानादमूतानामपि कामिन्यादीनां पुरतोऽवस्थितानामिव सष्टं साक्षाह- शनमुपलभ्यते किमंग पुनः श्रुतानुमानभावना नात्परमप्रकर्ष वाचतुर- यसत्यानां परमार्थसतां दुःखसमुदायनिरोधमार्गाणां योगिनः साक्षाद्दर्शनं १ दुःखं दुःखं, स्वलक्षणं स्वलक्षणम् , क्षणिक क्षणिकम्, शून्यं नृत्यम् इति चतुरार्यसत्यानाम् ।

·आतपरीक्षा। ११ -~~ न भवतीत्ययमर्थोऽस्यश्लोकस्य सौगतैर्विवक्षितः । सष्टज्ञानस्य भावना- प्रकर्षोत्पत्तौ कामिन्यादिषु भावनाप्रकर्षस्य तद्विषयस्पष्टज्ञानननकस्य दृष्टांततया प्रतिपादनात् । न च श्रुतानुमानभावनाज्ञानमतत्वविषयं ततस्तत्वस्य प्राप्यत्वात् । श्रुतं हि परार्थानुमानं त्रिरूपलिंगप्रकाशकं वचनं चिंता च स्वार्थानुमानं साध्याविनामावि त्रिरूपलिंगज्ञानं तस्य विषयो द्वधा प्राप्यश्चालंबनीयश्च, तत्रालंब्यमानस्य साध्यसामान्यस्य तद्विषयस्या- वस्तुत्वादतत्वविषयत्वेऽपि प्राप्यस्वलक्षणापेक्षया तत्वविषयत्वं व्यवस्था- प्यते, वस्तुविषयं प्रामाण्यं द्वयोरपि प्रत्यक्षानुमानयोरिति वचनात् । यथैव हि प्रत्यक्षादर्थ परिच्छिद्य प्रवर्तमानोऽर्थक्रियायां न विसंवाद्यत इत्यर्थक्रियाकारि स्वलक्षणवस्तुविषयं प्रत्यक्ष प्रतीयते तथा परार्थानुमाना- स्वार्थानुमानाचाथै परिच्छिद्य प्रवर्तमानोऽक्रियायां न विसंवाद्यत इत्यर्थ- क्रियाकारि चतुरार्यसत्यवस्तुविषयमनुमानमास्थीयत इत्युभयोः प्राप्यव- स्तुविषयं प्रामाण्यं सिद्धं प्रत्यक्षस्येवानुमानस्यार्थासंभवे संभवाभावसाध- नात् । तदुक्तं " अर्थस्यासंभवेऽभावात्प्रत्यक्षेऽपि प्रमाणता । प्रतिबद्ध- स्वभावस्य तद्धेतुत्वे समं द्वय " मिति । तदेवं श्रुतानुमानभावनाज्ञाना- प्रकर्षपर्यंतप्राप्ताच्चतुरायसत्यज्ञानस्य स्पष्टतमस्योत्पत्तेरविरोधात् सुगतस्य विश्वतत्वज्ञता प्रसिद्धैव परमवैतृष्ण्यवत् । संपूर्ण गतः सुगत इति निर्वचनात् सुकलशवत् । सुशब्दस्य संपवादित्वा संपूर्ण हि साक्षा- चतुरार्यसत्यज्ञानं संप्राप्तः सुगत इष्यते । तथा शोभनं गतः सुगत इति सुशब्दस्य शोभनार्थत्वात् रूपकन्यावत् निरुच्यते । शोभनो ह्यविद्यातृष्णाशून्यो ज्ञानसंतानस्तस्याशोमनाम्यामविद्यातृष्णाभ्यां व्यावृत- त्वात्संप्राप्तः सुगत इति निरास्रवचित्तसंतानस्य पुगतत्ववर्णनात् । तथा सुष्ठु गतः मुगत इति पुनरनावृत्यागत इत्युच्यते । सुशब्दस्य पुनरना- ·श्रीविद्यानंदिस्वामिविरचिता- वृत्यर्थत्वात् सुनष्टज्वरवत् । पुनरविद्यातृष्णाक्रांतचित्तसतानावृत्तरमावात् निरास्त्रवज्ञानचित्तसंतानसद्भावाच्च “तिष्ठत्येव पराधीना येषां तु महती कृपेति " वचनात् । कृपा हि त्रिविधा सत्त्वालंबना पुत्रकलत्रादिषु । धर्मालंबना संघादिषु । निरालंबना संपुष्टसंदष्टमंडूकोद्धरणादिषु । तत्र महती निरालंबना कृपा सुगतानां सत्त्वधर्मानपेक्षत्वादिति ते तिष्ठत्येव न कदाचिन्निवीति धर्मदेशनया जगदुपकारनिरतत्वाजगतश्चानंतत्वात् 'बुद्धो भवेयं जगते हिताये' ति भावनया बुद्धत्वसंवर्तकस्य धर्मविशेषस्यो- त्पत्तेधर्मदेशनाविरोधाभावाद्विवक्षामंतरेणापि विधूतकल्पनाजालस्य बुद्धस्य मोक्षमार्गोपदेशिन्यावाचो धर्मविशेषादेव प्रवृत्तेः स एव निर्वाणमार्गस्य प्रतिपादकः समवतिष्ठते विश्वतच्वज्ञत्त्वात् कान्यतो वितृष्णत्वाञ्चेति केचिदाचक्षते सौत्रांतिकमतानुसारिणः सौगतास्तेषां तत्वव्यवस्थामेव न संभावयामः किं पुनर्विश्वतत्वज्ञः सुगतः स च निर्वाणमार्गस्य प्रति- पादक इत्यसंभाव्यमानं प्रमाणविरुद्धं प्रतिपद्येमहि । तथाहि-प्रतिक्षण- विनश्वरा बहिराः परमाणवः प्रत्यक्षतो नानुभूता नानुभूयते स्थिरस्थूल- साधारणाकार. प्रत्यक्षबुद्धौ घटादेरर्थस्य प्रतिभासनात् । यदि पुनरत्याः सन्नाऽसंस्पृष्टरूपाः परमाणवः प्रत्यक्षबुद्धौ प्रतिभासते प्रत्यक्षपृष्ठमाविनी तु कल्पनासंवृत्तिः स्थिरस्थूलसाधारणाकारमात्मन्यविद्यमानमारोपयतीति सांवृतालंबनाः पंच विज्ञानकाया इति निगद्यते तदा निरंशानां क्षणिक- परमाणूनां का नामाऽत्यासन्नतेति विचार्य । व्यवधानाभाव इति चेत् तर्हि सजातीयस्य विजातीयस्य च व्यवधायकस्याभावात्तेषां व्यवधानाभावः संसर्ग एवोक्तः स्यात् स च सर्वात्मना न संभवत्येवैकपरमाणुमात्रप्रचय- प्रसंगात् । नाप्येकदेशेन दिग्भागभेदेन षड्मिः परमाणुमिरकस्य परमाणोः १ रूप, वेदना, विज्ञान, संज्ञा, संस्कार इति ।

·आप्तपराना। ९३ संसृष्टमानस्य षडंशतापत्तेः, ततपासंदृष्टाः परमाणवः प्रत्यक्षेणालं- ब्यंत इति चेत् कयमत्यामनाते विरोधा. विसाव्यवधानामावादत्या:- नास्त इति चेन्न, समीपदेशव्यवधानोपगमप्रसंगात् । तथा च समीपदे- शव्यवधायकं वस्तु व्यवधीयमानपरमाणुम्यां संसृष्टं व्यवहितं वा स्यात् गत्यंतराभावात् । न तावत्संसृष्टं तत्संसर्गस्य सर्वात्मनैकदेशेन वा विरोधात् । नापि व्यवहितं व्यवधायकांतरपरिकल्पनानुषंगात् व्यवधायकां- तरमपि व्यवधीयमानाम्यां संसृष्टं व्यवहितं चेति पुनः पर्यनुयोगेऽनव- स्थानादिति क्वात्यासन्नाऽसंसृष्टरूपाः परमाणवो बहिः संभवेयुः ये प्रत्यक्ष- विषयाः स्युस्तेषां प्रत्यक्षाविषयत्वे न कालिंग स्वभावलिंग वा परमा- वात्मकं प्रत्यक्षतः सिध्येत् परमाण्वात्मकसाध्यवत् क्वचित्तदसिद्धौ च न कार्यकारणयोाप्यव्यापकयोर्वा तद्भावः सिध्येत् प्रत्यक्षानुपलंभव्य- तिरेकेण तत्साधनासंभवात् तदसिद्धौ च न स्वार्थानुमानमुदियात् तस्य लिंगदर्शनसंबंधस्मरणाम्यामेवोदयप्रसिद्धः । तदभावे तद्नुपपत्तेः । स्वार्था- नुमानानुपपत्तौ च न परार्थानुमानरुपं श्रुतमिति क्व श्रुतमयी चिंतामयी च भावना स्यात् यतस्तत्प्रकर्षपर्यंतनं योगिप्रत्यक्षमुररीक्रियते तता न विश्व- तत्वज्ञता सुगतस्य तत्वतोऽस्ति येन संपूर्ण गतः सुगतः शोभनंगतः सुगतः सुष्ठु गत इति सुशब्दस्य संपूर्णाद्यर्थत्रयमुदाहृत्य सुगतशब्दस्य निर्वचन- त्रयमुपवर्ण्यते । सकलाविद्यातृष्णा प्रहाणाञ्च सर्वार्थज्ञानवतृष्णसिट सुग- तस्य जगद्धितौषिणः प्रमाणभूतस्य सर्वदावस्थितस्य विधूतकल्पनाजालस्यापि धर्माविशेषाद्विनेयजनसंमतत्वोपदेशप्रणयनं न संभाव्यते सौत्रांतिकमते विचार्यमाणस्य परमार्थतोऽर्यस्य व्यवस्थापनायोगादिति सूकं सुगतोऽपि निवाणमार्गस्य न प्रतिपादकस्तत्वतो विश्वतत्वज्ञतापायात्कपिलादिवदिति। येऽपि ज्ञानपरमाणव एव प्रतिक्षणविशरारवः परमार्थ संतो ने ·९४ श्रीविधानस्वामिविरचिता- बहिरर्थपरमाणवः प्रमाणामावादवयव्यादिवदिति योगाचारमतानुसारिणः प्रतिपद्यते तेषामपि न संवित्परमाणवः स्वसंवेदनप्रत्यक्षतः प्रसिद्धास्तत्र तेषामनवमासनादंतरात्मन एव सुखदुःखाद्यनेकविवर्तव्यापिनः प्रति- भासनात् । तथा परप्रतिभासोऽनाद्यविद्यावासनाबलात्समुपजायमानो भ्रांतएवेति चेन्न, बाधकप्रमाणामावात् । नन्वेकः पुरुषः क्रममुवः सुखा- दिपर्यायान् सहभुवश्च गुणान् किमेकेन स्वभावेन व्याप्नोत्यनेकेन वा ! न तावदेकेन तेषामेकरूपतापत्तेः । नाप्यनेकेन तस्याप्यनेकस्वभावत्वात् भेदप्रसंगादेकत्वविरोधादित्यपि न बाधकं वेद्यवेदकाकारैकज्ञानेन तस्याप- सारितत्वात् संवेदनं ह्येकं वेद्यवेदकाकारौ स्वसंवित्स्वभावेनैकन व्याप्नोति न च तयोरेकरूपता, संविषेषकरूपतैवेति चेत् तात्मा सुखदुःखज्ञा नादीम् स्वभावेनैकेनात्मत्वेन व्याप्नोति तेषामात्मरूपतयैकत्वाविरोधात् कथमेवं सुखादिभिन्नाकारः प्रतिभास इतिचेद्वेद्यादिभिन्नाकारः प्रतिमासः कथमेकत्र संवेदने स्यादिति समः पर्यनुयोगः ।वेद्यादिवासनामेदादितिचेत् खादिपयायपरिणामभेदादेकत्रात्मनि सुखादिमिन्नाकारः प्रतिभासः किं न भवेत् । वेद्याद्याकारप्रतिमासभेदेऽप्यकं संवेदनमशक्यविवेचनत्वादिति वदन्नपि सुखाद्यनेकाकारप्रतिमासेऽप्येक एवात्मा शश्वदशक्यविवेचनत्वा- दिति वदंतं कथं प्रत्याचक्षीत यथैव हि संवेदनस्यकस्य वेद्याद्याकाराः संवेदनांतरं नेतुमशक्यत्वादशक्यविवेचनाः संवेदनमेकं तथात्मनः सुखा- याकाराः शश्वदात्मांतरं नेतुमशक्यत्वादशक्यविवेचनाः कथमेक एवात्मा न भवेत् । यद्यथा प्रतिभासते तत्तथैव व्यवहर्तव्यं यथा वेद्याद्याकारात्म- कैकसंवेदनरूपतया प्रतिभासमानं संवेदनं तथा च सुखज्ञानाद्यनेकाकारै- कात्मरूपतया प्रतिमासमानश्चात्मा तस्मात्तथा व्यवहर्तव्य इति नातः (साबनेकाकारात्मा प्रतिभासमानो निराकर्तुं शक्यते । यदि तु वेद्यवेद- ·आतपरीक्षा। ९५ काकारयोधीतत्वात्तद्विवित्तमेव संवेदनमात्रं परमार्थसदिति निगयते तदा चमकपरमाणुलं वा ! न तावत्प्रचयरूपं गहिरपसापूनामिद संवेदनपरमाणनामपि प्रचयस्य विचार्यमाणस्यासंभवात् । नाप्येकपरमाणु- रूपं सकृदपि तस्य प्रतिमासाभावाद्वहिरर्थंकपरमाणुवत् । ततोऽपि न संवित्परमाणुरूपोऽपि सुगतः सकलसंतानसवित्परमाणुरूपाणि चतुरार्य- सत्यानि दुःखादीनि परमार्थतः संवेदयते वेद्यवेदकभावप्रसंगादिति न तत्वतो विश्वतत्वज्ञः स्यात् , येनासौ निर्वाणमार्गस्य प्रतिपादकः समनुम- न्यते । स्यान्मतं संवृत्या वेद्यवेदकभावस्य सद्भावात्सुगतो विश्वतत्त्वानां ज्ञाता श्रेयोमार्गस्य चोपदेष्टा स्तूयते तत्त्वतस्तदसंभवादिति तदप्यज्ञचोष्टि- तमिति निवेदयति- संवृत्या विश्वतत्वज्ञः श्रेपोमानोपदेश्यपि । बुद्धो बन्यो न तु स्वमस्तादृगित्य चेष्टितं " ॥८॥ ननु च संवृतत्वाविशेषऽपि सुगतस्वप्नसंवेदनयोः सुगतएव वंद्यस्तस्य भूतस्वमावत्वाद्विपर्ययैरवाध्यमानत्वादर्थक्रियाहेतुत्वाच्च नतु स्वमसंवेदनं वयं तस्य संवृत्त्यापि बाध्यमानत्वात् भूतार्थत्वाभावादर्थक्रियाहेतुत्वा- भावाच्चेति चेन्न भूतत्वसांवृतत्वयोर्विप्रतिषेधात् । भूतं हि सत्यं सांवृतम- सत्यं तयोः कथमेकत्र सकृत्संभवः । संवृतिसत्यंभूतमितिचेन्न, तस्य विपर्ययैरवाध्यमानत्वायोगात् स्वमसंवेदनादविशेषात् । ननु च संवृतिरपि द्वेधा सादिरनादिश्च । सादिः स्वप्नसंवेदनादिः सा बाध्यते, सुगतसंवेदनाऽ- नादिः सा न बाध्यते संवृतित्वाविशेषेणीति चेन्न, संसारस्याबाध्यत्व प्रसंगात् सह्यनादिवाना विद्यावाम नाहेतुत्वात् प्रवाध्यते मुक्तिकारणसाम, र्थ्यात् । अन्यथा कस्यचित् संसारामावाप्रसिद्धः । संवृत्या सुगतस्य वंद्यत्वे च परमार्थतः किंनाम वंद्यं स्यात् संवेदनाद्वैतमिति चेन्न तस्य ·३ श्रीविद्यानंदिस्वामिविरचिता- स्वतोऽज्यतो वा प्रतिपत्त्यभावादित्याह- यत्तु संवेदना त पुरुषाद्वैतवन्न तत् । सिद्धयेत्स्वतोऽन्यतोवापिप्रमाणात्स्वेष्टहानितः॥८५॥ ताद्ध संवेदनाद्वैतं न तावत्स्वतः सिध्यति पुरुषाद्वैतवत् । स्वरूपस्य स्वतोगतेरभावात् । अन्यथा कस्यचित्तत्र विप्रतिपत्तेरयोगात् पुरुषाद्वैतस्यापि प्रसिद्धरिष्टहानिप्रसंगाच्च । ननु च पुरुषाद्वैतं न स्वतोऽवसीयते तस्य नित्यस्य किलकालकलापव्यापितया सर्वगतस्य च सकलदेशप्रतिष्ठिततया वाऽनुभवा- भावादिति चेन्न । संवेदनाद्वैतस्यापिक्षणिकस्यैकक्षणस्थायितया निरंशस्यैक- परमाणुरूपतया सकृदप्यनुभवाभावाविशेषात् । यदि पुनरन्यतः प्रमाणा- संवेदनाद्वैतसिद्धिः स्यात् तदापि स्वेष्टहानिरवश्यंभाविनी साध्यसाधनयोर- भ्युपगमे द्वैतसिद्धिप्रसंगात् । यथा चानुमानात्संवेदनाद्वैतं साध्यते । यत्सं- वेद्यते तत्संवेदनमेव यथा संवेदनस्वरूप संवेद्यन्ते च नीलसुखादीनि । तथा पुरुषाद्वैतमपि वेदांतवादिभिः साध्यते।प्रतिभासएवेदं सर्व प्रतिभासमानत्वात्, यद्यत्प्रतिमासमानं तत्तत्प्रतिभासएव यथा प्रतिमासस्वरूपं प्रतिभासमानं चेदं जगत्तस्मात्प्रतिभास एवेत्यनुमानात् । नात्रजगतः प्रतिभासमानत्वम सिद्धं साक्षादसाक्षाच्च तस्याप्रतिमासमानत्वे सकलशब्दविकल्पवाग्गोचरा- तिक्रांततया वक्तुमशक्तेः प्रतिभासश्च चिद्रूपएव अचिद्रूपस्य प्रतिभासत्व- विरोधात् । चिन्मात्रं च पुरुषाद्वैतं तस्य च देशकालाकारतो विच्छेदानुप- लक्षणत्वात् नित्यत्वं सर्वगतत्वं साकारत्वं च व्यवतिष्ठते । नहि स कश्चित्कालोऽस्ति यश्चिन्मात्रप्रतिभासशन्यः प्रतिभासविशेषस्यैव विच्छे दानीलः सादिप्रतिमासविशेषवत् । सह्येकदा प्रतिभासमानोऽन्यदा न प्रति- भासते प्रतिभासांतरेण विच्छेदात्प्रतिमासमात्रं तु सकलप्रतिभासविशेष- कालेऽप्यस्तीति न कालतो विच्छिन्नं, नापि देशतः क्वचिद्देशे प्रतिभास- ·आतपरीक्षा। विशेषस्य देशांतरप्रतिभासविशेषेण विच्छेदेऽपि प्रतिभासमात्रस्याविच्छे- दादिति न देशविच्छनं प्रतिमासमात्रं नाप्याका विच्छिन केनचिदाकारण प्रतिमासविशेषस्यैवाकारांतरप्रतिभासविशेषेण विच्छेदोपलब्धेः प्रतिमास- मात्रस्य सर्वाकारप्रतिभासविशेषेषु सद्भावादाकारेणाप्यविच्छिन्नं तत्, प्रतिमा विशाच देशकालाकारैर्विच्छिद्यमानाः यदि न प्रतिमासते तदा न तद्वयवस्थाऽतिप्रसंगात् प्रतिभासन्ते चेत्प्रतिभासमात्रांतःप्रविष्टा एवं प्रतिभासस्वरूपवत् । नहि प्रतिभासमानं किंचित्प्रतिमासमात्रांत:प्रविष्टं : नोपलब्धं येनानैकांतिकं प्रतिमासमानत्वं स्यात् तथा देशकालाका भेदाच परैरभ्युपगम्यमाना यदि न प्रतिभासते कथमभ्युपगमाः स्वयमप्रतिमासमानस्यापि कस्यचिदम्युपगमेऽतिप्रसंगानिवृत्तेः, प्रतिमा- समानास्तु तेऽपि प्रतिमासमात्रांतःप्रविष्टा एवेति कथं तैः प्रतिभासमा- त्रस्य विच्छेदः स्वरूपेणास्वरूपेण स्वस्य विच्छेदानुपपत्तेः सन्नपि देशकाला- कारविच्छेदः प्रतिभासमात्रस्य प्रतिभासते न वा ! प्रतिभासते चेत्प्रति- भासस्वरूपमेव तस्य च विच्छेद इति नामकरणे न किंचिदनिष्टं । न प्रतिभासतेचेत्कथमस्ति न प्रतिमासते चास्तिवेतिविप्रतिषेधात् । ननु च देशकालस्वभावविप्रकृष्टाः कथंचिदप्रतिभासमाना अपि संतः सद्भिर्बाधका- भावादिष्यंत एवेति चेन्न, तेषामपि शब्दज्ञानेनानुमानज्ञानेन वा प्रति- मासमानत्वात् । तत्राप्यप्रतिभासमानानां सर्वथास्तित्वव्यवस्थानुपपत्तेः । नन्वेवं शब्दविकल्पज्ञाने प्रतिभासमानाः परस्परविरुद्धार्थप्रवादाः शश- विषाणादयश्च नष्टानुत्पन्नाश्च रावण खिचक्रवर्त्यादयः कथमपाक्रियते तेषामनपाकरणे कथं पुरुषाद्वैतसिद्धिरिति चेन्न । तेषामपि प्रतिभास- मात्रांतःविष्त्वमा नात् । एतेन यदुच्यते कैश्चित् “ अद्वैतैकांतपक्षेऽपि दृष्टोमेदो विरुध्यते । कारकाणां क्रियायाश्च नैकं स्वस्मात्प्रजायते । कर्म- ·श्रीविद्यानस्वामिविरचिता- wmnow NAMVM द्वैतं फलद्वैतं लोकद्वैतं च नो भवेत् । विद्याविद्याद्वयं न स्याहूंधमोक्षद्वयं तथेति " तदपि प्रत्याख्यातं, क्रियाणां कारकाणां च दृष्टस्य मेदस्य प्रतिभासमानस्य पुण्य पापकमद्वैतस्य तत्फलद्वैतस्य च सुखदुःखलक्षणस्य लोकद्वैतस्येहपरलोकविकल्पस्य विद्याविद्याद्वैतस्य च सत्येतरज्ञानभेदस्य बंधमोक्षद्वयस्य च पारतंत्र्यस्वभावस्य प्रतिभासमात्रांतःप्रविष्टत्वाद्विरोष- कत्वासिद्धेः स्वयमप्रतिभासमानस्य च विरोधकत्वं दुरुपपादं स्वेष्टतत्व- स्यापि सर्वेषामप्रतिमासमानेन विरोधकेन विरोधापत्तेन किंचित्तत्वमविरुद्ध स्यात् यदप्यम्यधायि “ हेतोरद्वैतसिद्धिश्चेद्वैतं स्याद्धेतुसाध्ययोः । हेतुना चेद्विना सिद्धिद्वैतं वाङ्मावतो न किं " इति । तदपि न पुरु पाद्वैतवादिनः प्रतिक्षेपकं प्रतिभासमानत्वस्य हेतोः सर्वस्य प्रतिभासमा- त्रांतःप्रविष्टत्वसाधनस्य स्वयं प्रतिमासप्रतिभासमात्रांतःप्रविष्टत्वसिद्धेत- सिद्धिनिबंधनत्वाभावात् । हेतुना विना चोपनिषद्वाक्यमात्रात्पुरुषाद्वैत- सिद्धौ न वाङ्मात्राद्वैतसिद्धिः प्रसज्यते न चोपनिषद्वाक्यमपि परमपुरुषा- दन्यदेव तस्य प्रतिभासमानस्य परमपुरुषस्वभावत्वसिद्धेः। यदपिकैश्चिनिगद्यते पुरुषाद्वैतस्यानुमानात्प्रसिद्धौ पक्षहेतुदृष्टांतानामवश्यमावात् तैर्विनाऽनुमान- स्यानुदयात्कुतः पुरुषाद्वैतं सिध्येत् ! पक्षादिभेदस्य सिद्धेरिति तदपि न युक्तिमत् । पक्षादीनामपि प्रतिभासमानानां प्रतिभासांतःप्रविष्टानां प्रति- भासमात्राबाधकत्वादनुमानवत् । तेषामप्रतिभासमानानां तु सद्भावाप्रसिद्धः कुतः पुरुषाद्वैतविरोधित्वं । यदप्युच्यते कैश्चित्पुरुषाद्वैत तत्त्वं परेण प्रमा- णेन प्रतीयमानं प्रमेयं तत्त्वं तत्परिच्छित्तिश्च प्रमितिः प्रमाता च यदि विद्यते तदा कथं पुरुषाद्वैतं प्रमाणप्रमेयप्रमातृप्रमितीनां तात्विकीनां सदा- वात्तत्वचतुष्टयप्रसिद्धिरिति । तदपि न विचारक्षमा प्रमाणादिचतुष्टयस्यापि प्रतिभासमानस्य प्रतिभासमात्रात्मनः परमब्रह्मणो बहिर्भावाभावात् तदन- ·आपराता। ९९ । हिमूर्तस्य द्वितीयत्वायोगा । एतेन षोडशपदार्थप्रतीत्या गगमावाद- प्रतीत्या च पुरुषाद्वैतं बाध्यत इति वदन्निवारितः । तैरपि प्रतिभासमानैर्द्र- न्यादिपदार्थैरिव प्रतिभासमात्रादबहिर्भूतैः पुरुषाद्वैतस्य बाधनायोगात्। स्वयम- प्रतिमासमानस्तु सद्भावव्यवस्थामप्रतिपद्यमानस्तस्य बाधने शशविषाणादि- भिरपि स्वेष्टपदार्थनियमस्य बाधनप्रसंगात् । एतेन सांख्यादिपरिकल्पि- तैरपि प्रत्यादितत्पः पुरुषाद्वैतं न बाध्यते इति निगदितं बोद्धव्यं । न चात्र पुरुषाद्वैते यमनियमा:प्राणायामप्रत्या गरधारणाध्यानसमाधयोऽष्टौ योगांगानि योगो वा संप्रज्ञातोऽसंप्रज्ञातश्च योगफलं च विमतिकवान्य- लक्षणं विरुष्यते प्रतिमासमात्रात्तद्वहिर्भावाभावात् प्रतिमासमानत्वेन तथा- भावप्रसिद्धः । येऽप्याहुः प्रतिभासमानस्यापि वस्तुनः प्रतिमासाझेद- प्रसिद्धेः न प्रतिभासांतःप्रविष्टत्वं प्रतिमासो हि ज्ञानं स्वयं न प्रतिभासते स्वात्मनि जियाविणानस्य ज्ञानांतरवेद्यत्वसिद्धर्नापि तद्विषयभूतं वस्तु स्वयं प्रतिभासमानं तस्य ज्ञेयत्वात् । ज्ञानेनैव प्रतिभासत्वसिरिति स्वयं प्रतिभासमानत्वं साधनमसिद्धं न कस्यचित्प्रतिमासांत:- प्रविष्टत्वं साधयेत् । परतःप्रतिभासमानत्वं तु विरुद्धं प्रतिभासबहिर्भावसाधन- त्वादिति तेऽपि स्वदर्शनपक्षपातिन एव ज्ञानस्य स्वयमप्रतिमासने ज्ञानांत- रादपि प्रतिमासनविरोधात् प्रतिभासत इति प्रतिमासैकतया स्वातंत्र्येण प्रतीतिविरोधात् प्रतिमास्यत इत्येवं प्रत्ययप्रसंगा तस्य परेण ज्ञानेन प्रतिभासमानत्वात्, परस्य ज्ञानस्य च ज्ञानांतमातेमासने प्रतिमासत- इति संप्रत्ययो न स्यात् संवेदनांतरेण प्रतिभास्यत्वात् । तथा चानवस्था- नान्न किंचित्संवेदनं व्यवतिष्ठते । नच ज्ञानं प्रतिभासत इति प्रतीति- श्रौता वाधकाभावात् । स्वात्मनि क्रियाविरोधो बाधक इति चेत्का पुनः स्वात्मनि क्रिया विरुध्यते तिरुत्पत्तिवा ! न तावत्प्रथमकल्पना स्वात्मनि ·श्रीविधानात्वामिविरचिता- जोविरोधाभावात् स्वयं प्रकाशनं हि ज्ञप्तिः । तच्च र्यालोकनादा स्वात्मनि प्रतीयत एव, 'सूर्यालोकः प्रकाशते' 'प्रदीपः प्रकाशते' इति प्रतीतेः । द्वितीयकल्पना तु न बाधकारिणी, स्वासन्युत्पत्तिलाणायाः क्रियायाः परैरनभ्युपगमात् । न हि किंचित्स्वस्मादुत्पद्यते इति प्रेक्षा- तोऽनुमन्यते । संवेदनं स्वस्मादुत्पद्यत इति तु दूरोत्सारितमेव । ततः कार्य स्वात्मनि क्रियाविरोधो वाधकःस्यात् ! न च सर्वा क्रिया वस्तुनः स्वात्मनि विरुध्यत इति प्रतीतिरस्ति तिष्ठत्यास्ते भवतीति धात्वर्थलक्षणायाः क्रियायाः स्वात्मन्येव प्रतीतेः । तिष्ठत्यादेोतारकर्मकत्वात्कर्मणि क्रिया- नुत्पत्तेः स्वात्मन्येव कर्तरि स्थानादि क्रियेतिचेत्तर्हि भासते तद्धातोरकर्म- कत्वात्कर्मणि क्रियाविरोधात् कर्तवं प्रतिभासनक्रियाऽस्तु ज्ञानं प्रतिमा- सत इति प्रतीतेः । सिद्धे च ज्ञानस्य स्वयं प्रतिभासमानत्वे सकलस्य वस्तुनः स्वतः प्रतिभासमानत्वं सिद्धमेव । सुखं प्रतिभासते रूपं प्रति- भासत इत्यंतर्बहिर्वस्तुनः स्वातंत्र्येण कर्तृतामनुभवतः प्रतिभासनक्रिया- धिकरणस्य प्रतिमासमानस्य निराकर्तुमशक्तेः । ततो नासिद्धं साधनं यतः पुरुषाद्वैतं न साधयेत् । नापि विरुद्धं परतः प्रतिभारमानत्वाप्रतीतः, कस्यचित्प्रतिमासादर्भािवासाधनात् । एतेन परोक्षज्ञानवादिनः संवेदनस्य स्वयं प्रतिभासमानत्वमसिद्धमाचक्षाणाः सकल ज्ञेयस्य ज्ञानस्य च ज्ञानात्प्रतिभासमानत्वात्साधनस्य विरुद्धतामभिदधानाः प्रतिध्वस्ताः ज्ञान प्रकाशते बहिर्वस्तु प्रकाशत इति प्रतीत्या स्वयं प्रतिमासमानत्वस्य साधनस्य व्यवस्थापनात् । ये त्वात्मा स्वयं प्रकाशते फलज्ञानं चेत्या- वेदयंति तेषामात्मनि फलज्ञाने वा स्वयं प्रतिभासमानत्वं सिद्धं सर्वस्य वस्तुनः प्रतिभासमानत्वं साधयत्येव । तथाहि-विवादाध्यासितं वस्तु स्वयं प्रतिभासते प्रतिभासमानत्वात् । यद्यत्प्रतिभासमानं तत्तत्स्वयं प्रतिभासते ·आतपरीक्षा। NAW~ यथा भट्टमतानुसारिणामात्मा प्रभाकरमतानुसारिणां वा फलज्ञानं । प्रतिभासमानं चांतर्बहिर्वस्तु ज्ञानज्ञेयरूपं विवादाध्यासितं तस्मात्स्वयं प्रतिभासते । न तावदत्र प्रतिभासमानत्वमसिद्धं सर्वस्य वस्तुनः सर्वयाऽ- पानिमालय सद्भावविरोधात् । साक्षादसाक्षाच प्रतिभासमानस्य तु सिद्धं प्रतिभासमानत्वं ततो भवत्येव साध्यसिद्धिः साध्याविनामावनि- यमनिश्चयादिति निरवयं पुरुषाद्वैतसाधनं संवेदनाद्वैतवादिनोऽभीष्टहानये भवत्येव । नहि कार्यकारणग्राह्यग्राहकवाच्यवाचकसाध्यसाधकबाध्यबाधक- विशेषणविशेष्यमावनिराकरणात् संवेदनाद्वैतं व्यवस्थापयितुं शक्य कार्यकारणभावादीनां प्रतिमासमानत्वात् प्रतिभासमात्रांत:प्रविष्टानां निराकर्तुमशक्तः, स्वयमप्रतिभासमानानां तु संभवाभावात्संवृत्यापि व्यवहार- विरोधात् सकलविकल्पवाग्गोचरातिक्रांततापत्तेः । संवेदनमात्रं चैकक्षण- स्थायि यदि किंचित्कार्य न कुर्यात्तदा वस्त्वेव न स्यात् , वस्तुनोऽर्थ- कियाकारित्वलक्षणत्वात् । करोति चेत्कार्यकारणभावः सिध्येत् । तस्य हेतुमत्वेच स एवकार्यकारणभावः कारणरहितत्वे तु नित्यतापत्तिः संवेदनस्य, सतोऽकारणवतो नित्यत्वप्रसिद्धेरिति प्रतिभासमात्मनः पुरुष- तत्वस्यैव सिद्धिः स्यात् । किंच क्षणिकसंवेदनमात्रस्य ग्राह्यग्राहक- वैधुर्य यदि केनचित्प्रमाणेन गृह्यते तदा ग्राह्यप्राहकभावः कथं निरा- क्रियेत । न गृह्यते चेत्कुतो ग्राह्यग्राहकवैधुर्यसिद्धिः ! स्वरूपसंवेदना- देवेति चेत्तर्हि संवेदनादूतस्य स्वरूपसंवेदनं ग्राहकं ग्राह्यग्राहकवैधुर्य तु ग्राह्यमिति स एव ग्राह्यग्राहकभावः । स्यान्मतं " नान्योऽनुमान्योकु- याऽस्ति तस्यानानुभवोऽपरः । ग्राह्यग्राहकवैधुर्यात्स्वयं सैव प्रकाशते" इति वचनान्न बुद्धेः किंचिद्ग्राह्यमस्ति नापि बुद्धिः कस्यचिः प्रामा स्वरूपेऽपि ग्राह्यग्राहकमावाभावात् ‘स्वरूपस्य स्वतोगति' रित्येतस्यापि ।

·१०२ विधानस्वामिविरचिता- । संवृत्याभिधानात् परमार्थतस्तु बुद्धिः स्वयं प्रकाशते चकारतीयोन्यते न पुनः स्वरूपं गृह्णाति प्रापप्राहक च स्वरूपादव्यतिरिक्तं गृह्णाति मानातीत्यभिधीयते निरंशसंवेदनाद्वैते तथामिधानविरोधादिति । तदपि न पुरुषाद्वैतवादिनः प्रतिकूलं स्वयं प्रकाशमानस्य संवेदनस्यैव परमपुरु- पत्वात् । नहि तत्संवेदनं पूर्वापरकालव्यवच्छिन्नं संतानांतरबहिरव्या- वृत्तं च प्रतिभासते यतः पूर्वापरक्षणसंतानांतरवहिरानामभावः सिद्धयेत्। तेषां संवेदनेनाग्रहणादभाव इतिचेत् स्वसंवेदनस्यापि संवेदनांतरेणाग्रहणाद- मावोऽस्तु । तस्य स्वयं प्रकाशनानाभाव इतिचेत् पूर्वान्हरवा वित्क्षणानां संतानांतरसंवेदनानांच बहिरानामिव स्वयं प्रकाशमानानां कथमभावः साध्यते । कथं तेषां स्वयं प्रकाशमानत्वं ज्ञायत इतिचेत् स्वयमप्रकाश- मानत्वं तेषां कथं साध्यत इति समानः पर्यनुयोगः । स्वसंवेदन स्वरूपस्य प्रकाशमानत्वमेव तेषामप्रकाशमानत्वमितिचेत्तर्हि तेषां प्रकाशमानत्वमेव स्वसंवेदनस्यैवाप्रकाशमानत्वं किं न स्यात् ! स्वसंवेदनस्य स्वयमप्रकाश- मानत्वे परैः प्रकाशमानत्वाभावः साधयितुमशक्यः प्रतिषेधस्य विधेर्वि- षयत्वात् सर्वत्र सर्वदा सर्वथाऽप्यसतः प्रतिषेधविरोधात् इतिचेत्तर्हि स्वसंवेदनात्परेषां प्रकाशमानत्वाभावे कथं तत्प्रतिषेधः साध्यत इति समानश्चर्चः । विकल्पप्रतिमासिनां तेषां स्वसंवेदनावमासित्वं प्रतिषिध्यत इतिचेन्न विकल्पावमासित्वादेव स्वयं प्रकाशमानत्वसिद्धेः । तथाहि-यद्य- द्विकल्पप्रतिमासि तत्तत्स्वयं प्रकाशते यथा विकल्पस्वरूपं तथा च स्वसंवेदनपूर्वोत्तरक्षणाः संतानांतरसंवेदनानि बहिराश्चेति स्वयं प्रकाश- मानत्वसिद्धिः । शशविषाणादिभिर्विनष्टानुत्पनैश्च भावर्विकल्पावभानिमिर्त्य- मिचार इति चेन्न तेषामपि प्रतिमासमानांतर्भूतानां स्वयं प्रकाशमानत्व- सिद्धेः अन्यथा विकल्पावभासित्वायोगात् । सोऽयं सौगतः सकलदेशका- ·आतपरीक्षा। Www । लविप्रकृष्टानप्यान् विकल्पबुद्धौ प्रतिभासमानान् स्वयमभ्युपगमयन् स्वयंप्रकाशमानत्वं नाम्युपैतीति किमपि महाद्भुतं ! तथाभ्युपगमे च सर्वस्य प्रतिभासमात्रांतःप्रविष्टत्वसिद्धेः पुरुषाद्वैतसिद्धिरेव स्यात् नपुनम्त- बहिर्मतसंवेदनाद्वत सिद्धिः। मामन्निरंशसंवेदनाद्वैतं चित्राद्वैतं तुस्यात् चित्रा- द्वैतस्य व्यवस्थापनात् । कालत्रयत्रिले कवर्ति पदार्थाकारासंविचित्राप्येका शश्वदशक्यविवेचनत्वात् सर्वस्य वादिनस्तत एवक्वचिदेकत्वव्यवस्थापनात् अन्यथा कस्यचिदेकत्वेनामिमतस्याप्येकत्वासिद्धिरितिचेन एवमपि परम- ब्रह्मण एव प्रसिद्धेः सकलदेशकालाकारव्यापिनः संविन्मात्रस्यैव परमब- शत्वचनात् । नचैकक्षणस्थायिनी चित्रासंवित चित्राद्वैतमिति साधयितुं शक्यते तस्याः नायकारणभूतचित्र विन्नांतरीयत्वाचित्रद्वेतप्रसंगार - तत्कार्यकारणचित्रसंविदोऽनभ्युपगमे सदहेतुकत्वान्नित्यत्वसिद्धेः कथं न चित्राद्वैतमेव ब्रह्माद्वैतमिति न संवेदनाद्वैतवञ्चित्राद्वैतमपि सौगतस्य व्यक- तिष्ठते सर्वथा शून्यं तु तत्वमसंवेद्यमानं न व्यवतिष्ठते । संवेद्यमानं तु सर्वत्र सर्वथा सर्वदा परमब्रह्मणो नातिरिच्यते तत्राक्षेपसमाधानानां परम- ब्रह्मसाधनानुकूलत्वात् । ततो न सुगतस्तत्वतः संवृत्या वा विश्वतत्वज्ञः संभवतीति न निर्वाणमार्गस्य प्रतिपादक: स्यात् । “परमपुरुष एव विश्वतत्वज्ञः श्रेयोमार्गस्य प्रणेता व्यवतिष्ठतां तस्योकन्यायेन साधनात् इत्यपरः सोऽपि न विचारसहः । पुरुषोत्तमस्यापि यथा प्रतिपादनं विचार्यमाणस्या योगात् । प्रतिभासमात्रं चिद्रूपं परमब्रह्मोक्तं तच्च यथा पारमार्थिक देश- मालाकाराणां भेदेऽपि व्यभिचारामावात् तत्प्रतिभासविशेषाणामेव व्यमि- चाराव्यभिचारित्वलक्षणत्वात्तस्येति तच्च विचार्यते । यदेतत्प्रतिमासमात्रं तत् सकलप्रतिभासविशेषरहितं तत्सहितं वा स्यात् ! प्रथमपक्षे तदसिद्ध- मेव सकलप्रतिभासविशेषरहितस्य प्रतिमासमात्रस्यानुभवाभावात् । केन- " ·१०४ श्रीविद्यानंदिस्वामिविरचिता- चेत्प्रतिमासविशेषेण सहितस्यैव तस्य प्रतिभाग्नात्कचित्प्रतिभासविश- स्यामावेऽपि पुनरन्यत्र भावात्कदाचिदभावेऽपि चान्यदा सद्भावाकेन- चदाकारविशेषेण तदसमवेऽपि चाकारांतरेण संभवाद्देशकालाकारविशेषा- क्षत्वात् तत्प्रतिभासविशेषाणां तथा व्यभिचाराभावादव्यभिचारित्वसिद्धेः तत्वलक्षणानतिक्रमान तत्वबहिर्भावो युक्तः । तथाहि-यद्यथैवाव्यभिचारि- उत्तथैव तत्वं तथा प्रतिभासमात्रं प्रतिभासमात्रतयैवान्यभिचारि तथैव तत्वं । अनियतदेशकालाकारतयैवान्यभिचारी च प्रतिमासविशेष इति प्रतिमासमा- त्रवत्प्रतिभासविशेषस्यापि वस्तुत्वसिद्धेः। नाहियो यद्देशतया प्रतिभासविशेषः स तद्देशतां व्यभिचरति, अन्यथा भ्रांतत्वप्रसंगात् शाखादेशतया चंद्रप्रति- भासवत् । नापि यो यत्कालतया प्रतिभासविशेषः स तत्कालता व्यभिचरति, तद्वचमिचारिणोऽसत्यत्वव्यवस्थानानिशि मध्यंदिनतया स्वप्नप्रतिमास. विशेषवत् । नापि यो यदाकारतया प्रतिमासविशेषः स तदाकारतां विसं- वदति तद्विसंवादिनो मिथ्याज्ञानत्वसिद्धेः कामलाग्रुपहतचक्षुषः शुक्ले शंखे पीताकारताप्रतिभामविशेषवत् । न च वितयैर्देशकालाकारल्यमि. चारिभिः प्रतिमासविशेषैः सदृशा एव देशकालाकाराव्यभिचारिणः प्रति- मासविशेषाः प्रतिलक्षयितुं युज्यते यत इदं वेदांतवादिनां वचनं शोमेत " आदावते च यन्नास्ति वर्तमानेऽपितत्तथा । वितथैः सदृशाः संतोऽवितथा एव लक्षिताः" इति तेषामवितथानामादावते चासत्वेऽपि वर्तमाने सत्य- प्रसिद्धेबाधकप्रमाणामावा । नहि यथा स्वप्नादिभ्रांतप्रतिभासविशेषेषु तत्कालेऽपि बाधकं प्रमाणमुदेति तथा जाग्रहशायामभ्रांतप्रतिमासविशेषेषु, तत्र साधकप्रमाणस्यैव सद्भावात् । सम्यङ्मया तदा दृष्टोऽर्थोऽर्थक्रिया- कारित्वात् तस्य मिथ्यात्वेऽयक्रियाकारित्वविरोधात् इंद्रनालादिपरिदृष्टार्थ- वदिति। नच भ्रांतेतरव्यवस्थायां चांडालादयोऽपि विप्रतिपद्यते तथा चोक ·आप्तपरीक्षा। १०५ - मकलंकदेवैः " इंद्रजालादिषु भ्रांतमीरयंति न चापरं । अपि चांडालगोपा- लवाललोलविलोचना" इति । किंच तत्प्रतिमासमात्रं सामान्यरूपं द्रव्यरूपं वा ! प्रथमपक्षे सत्तामात्रमेव स्यात् , तस्यैव परसामान्यरूपतया प्रति- छानात् । तस्य स्वयं प्रतिमासमानत्वे प्रतिभासमात्रमेव तत्वमन्यथा तदव्यवस्थितेरितिचेन्न समनित्यत्वज्ञानविष्यत्वात् समास यह व्यवस्थितेः स्वयं प्रतिभासमानत्वासिद्धेः । सत्ता प्रतिभासत इति तु विषये विषयिधर्मस्योपचारात् प्रतिमासनं हि विषयिणो ज्ञानस्य धर्मः स विषये सत्तासामान्येऽध्यारोप्यते तदध्यारोपनिमित्तं तु प्रतिमासनक्रियाधिकर- णत्वं । यथैव हि संवित्प्रतिभासते इति कर्तृस्था प्रतिमासनक्रिया तथा तद्विषयस्थाप्युपर्य्यते सकर्मकस्य धातोः कर्तृकर्मस्थक्रियार्थत्वात् यथौदनं पचतीति पचनक्रिया पाचकस्था पाच्यमानस्था च प्रतीयते तद्वदकर्मकस्य धातोः कर्तृस्थक्रियामात्रार्थत्वात् परमार्थतः कर्मस्थक्रियाऽसंभवात्कर्तृस्था क्रिया कर्मण्युपचर्यते । ननु च सति मुख्ये स्वयं प्रतिभासमाने कस्यचित् प्रमाणतः सिद्धे परत्र तद्विषये तदुप्चारकल्पना युक्ता यथाऔ दाहपा- काद्यर्थक्रियाकारिणि तद्धर्मदर्शनान्माणवके तदुपचारकल्पनाऽग्निर्माणवक इति। न च किंचित्संवेदनं स्वयं प्रतिभासमानं सिद्धं संवेदनांतरसंवेद्यत्वात् । संवेदनस्य क्वचिदवस्थानाभावात् । सुदूरमपि गत्वा कस्यचित्संवेदनस्य स्वयं प्रतिभासमानस्यानभ्युपगमात् कथं तद्धर्मस्योपचारस्तद्विषये घटेतेति कश्चित् । सोऽपि ज्ञानांतरवेद्यज्ञानवादिनमुपालभतां परोक्षज्ञानवादिनं वा ! ननु च परोक्षज्ञानवादी भट्टस्तावन्नोपालंभार्हः स्वयंप्रतिभासमान स्तनाभ्युपगमा. तद्धर्मस्य प्रतिमासनस्य विषयेषूपचारघटनात् घटः प्रतिमासते, घटादयः प्रतिमांसत इति घटपटादिप्रतिमासनान्यथानुप- पत्या च करणभूतस्य परोक्षस्यापि ज्ञानस्य प्रतिपत्तेरविरोधात् रूपप्रति- ·श्रीविद्यानास्वामिविरचिता- www मासनाचक्षुःप्रतिपत्तिवत् । तथा करणज्ञानमात्मानं चाप्रत्यक्ष वदन् प्रामाकरोऽपि नोपालंभमर्हति फलज्ञानस्य स्वयं प्रतिमासमानस्य तेन प्रतिज्ञानात् तद्धर्मस्य विषयेषूपचारस्य सिद्धेः । फलज्ञानं च कर्तृकर. णाभ्यां विना नोपपद्यत इति । तदेव कर्तारं करणज्ञानं चाप्रत्यक्षमपि व्यवस्थापयति यथा रूपे प्रतिमासनक्रिया फलरूपा चक्षुष्मंतं चक्षुश्व प्रत्यापयतीति केचिन्मन्यते तेषामपि भट्टमतानुसारिणामात्मनः स्वरूपपरि- च्छेदेऽर्थपरिच्छेदस्यापि सिद्धेः । स्वार्थपरिच्छेदकपुरुषप्रसिद्धौ ततोऽन्यस्य परोक्षज्ञानस्य कल्पना न कंचिदर्य पुष्णाति, प्रभाकरमतानुसारिणां फलज्ञानस्य स्वार्थपरिच्छित्तिरूपस्य प्रसिद्धौ करणज्ञानकल्पनावत् । कर्तुः करणमंतरेण क्रियायां व्यापारानुपपत्तेः परोक्षज्ञानस्य करणस्य कल्पना- नानार्थकेति चेन्न मनसश्चक्षुरादश्चांतर्बहिःपरिच्छित्तौ करणस्य सद्भावात् ततो बहिर्भूतस्य करणांतरस्य कल्पनायामनवस्थाप्रसंगात् ततःस्वार्थपरि- च्छेदकस्य पुंसः फलज्ञानस्य वा स्वार्थपरिच्छित्तिस्वभावस्य प्रसिद्धौ स्याद्वादिदर्शनस्यैव प्रसिद्धेः । स्वयं प्रतिभासमानस्यात्मनो ज्ञानस्य वा धर्मः क्वचित्तद्विषये कथंचिदुपचर्य्यत इति सत्तासामान्यं प्रतिभासते प्रतिभासविषयो भवतीत्युच्यते न चैवं प्रतिभासमात्रे तस्यानुप्रवेशः सिध्येत् परमार्थतः संवेदनस्यैव स्वयं प्रतिभासमानत्वात् । स्यान्मतं न सत्तासामान्यं प्रतिभासमात्रं तस्य द्रव्यादिमात्रव्यापकत्वात् सामान्यादिषु प्रागभावादिषु चाभावात् किं तर्हि सकलभावाभावव्यापकं प्रतिभाससामान्य प्रतिमामा मारिधीयते इति । तदपि न सम्यक् प्रतिभाससामान्यस्य प्रतिमासविशेषनांतरीयकत्वात्प्रतिमासाद्वैतविरोधात् , संतोऽपि प्रतिभास- विशेषाः सत्यतां न प्रतिपद्यते संवादकत्वामावात्वादिप्रतिभासविशेषव- दिति चेन्न प्रतिमाससामान्यस्याप्यसत्यत्वप्रसंगात् शक्यं हि वक्तुं प्रति- ·आतपरीक्षा। १०७ माससामान्यमसत्यं विसंवादकत्वात् स्वमादिप्रतिमाससामान्यवदिति । न हि स्वमादिप्रतिभासविशेषा एव विसंवादिनो न पुनः प्रतिभाससामान्य तद्व्यापकमिति वक्तुं युक्तं, शशविषाणगगनकुसुमकूर्मरोमादीनामसत्वेऽपि तद्वयापकसामान्यस्य सत्त्वप्रसंगात् । कथमसतां व्यापकं किचिंत्सत्स्या- दितिचेत्कथमसत्यानां प्रतिभासविशेषाणां व्यापकं प्रतिमाससामान्यं सत्य. मिति समो वितर्कः । तस्य सर्वत्र सर्वदा सर्वथा वाऽविच्छेदात् सत्यं तदितिचेन्न एवं देशकालाकारविशिष्टस्यैव तस्य सत्यत्वसिद्धेः । सर्वदेश- विशेषरहितस्य सर्वकालविशेषरहितस्य च सर्वाकारविशेषरहितस्यैव सर्वत्र सर्वथा सर्वदेति विशेषयितुमशक्तेः । तथा च प्रतिभाससामान्य सकलदेशकालाकारविशेषविशिष्टमभ्युपगच्छन्नेव वेदांतवादी स्वयमेकद्रव्य- मनंतपर्यायं पारमार्थिकमितिप्रतिपत्तुमर्हति प्रमाणवलायातत्वात् , तदेवास्तु परमपुरुषस्यैव बोधमयप्रकाशक्शिदस्य मोहान्धकारापहस्यांतर्यामिनः सुनि- तित्वात् तत्र संशयानां प्रतिघातात्सकललोकोद्योतनसमर्थस्य तेजोनिधेरं- शुमालिनोऽपि तस्मिन् सत्येव प्रतिभासनात्, असति चाप्रतिमासनादिति कश्चित् तदुक्तं " यो लोकान् ज्वलयत्यनल्पमहिमा सोऽप्येष तेजोनिधिर्य- स्मिन् त्यवमाति नासति पुनर्देवोंऽशुमाली स्वयं । तस्मिन्बोधमयप्रकाशकि- शदे मोहांधकारापहे येऽन्तर्यामिनि पूरुषे प्रतिहताः संशेरते ते हताः इति । तदपि न पुरुषाद्वैतव्यवस्थापनपरमाभासते तस्याऽतमिनः पुरु- षस्य बोधमयप्रकाशविशदस्यैव बोध्यमयप्रकाश्यस्यासमवानुपपत्तेः । यदि पुनः सर्व बोध्यं बोधमयमेव प्रकाशमानत्वाद्बोधस्वात्मवदिति मन्यते तदा बोधस्यापि बोध्यमयत्वापत्तिरिति पुरुषाद्वैतमिच्छतो बोध्याद्वैतसिद्धिः। बोधाभावे कथं बोध्यसिद्धिरिति चेद्बोध्यामावेऽपि बोधसिद्धिः कथं : बोध्यनांतरीयकत्वाद्बोधस्य । स्वमेंद्रनालादिषु बोध्याभावेऽपि बोधसिद्धेन- ·श्रीविधानस्विामिविरचिता- बोयनांतरीयकोबोध इति चेन्न तत्रापि बोध्यसामान्यसद्भाव एव बोधोप- त्तिः । न हि संशयस्वमादिबोधोऽपि बोध्यसामान्य व्यभिचरति बोध्य- शेषस्यैव तस्य व्यभिचाराभांतत्वसिद्धेः । न च सर्वस्य बोध्यस्य स्वयंप्रकाशमात्रं सिद्धं स्वयं प्रकाशमानबोधविषयतया तस्य तथोपचारा- स्वयं प्रकाशमानां मालेप्रभाभारविषयमतानां लोकानां प्रकाशमानोपचार- बत् ततो यथा लोकानां प्रकाश्यानामभावे न तानंशुमाली ज्वलयितुमलं तथा बोध्यानां नीलसुखादीनामभावे न बोधमयप्रकाशविशदोंऽतर्यामी वान् प्रकाशयितुमाश इति प्रतिपत्तव्यं । तथाचांतः प्रकाशमानानंतपर्या- यैकपुरुषद्रव्यवत् , बहिःप्रकाश्यानंतपर्यायैकाचेतनद्रव्यमपि प्रतिज्ञातव्य- मिति चेतनाचेतनद्रव्यद्वैतसिद्धेः न पुरुषाद्वैतसिद्धिः संवेदनाद्वैतसिद्धि- वत् । चेतनद्रव्यस्य च सामान्यादेशादेकत्वेऽपि विशेषादेशादनेकत्वं संसा- रिमुक्तविकल्पात् । सर्वथैकत्वे सकृत्तद्विरोधात्।अचेतनद्रव्यस्य सर्वथैकत्वे मूर्तामूर्तद्रव्यविरोधवत् । मूर्तिमदचेतनद्रव्यं हि पुद्गलद्रव्यमनेकभेदं परमाणु- स्कंधविकल्पाः पृथिव्यादिविकल्पाच धर्माधर्माकाशकालविकल्पममूर्तिमद्- द्रव्यं चतुर्धा चतुर्विधकार्यविशेषानुमेयमिति द्रव्यस्य षड्विधस्य प्रमाण- बलात्तत्वार्थालंकारेः समर्थनात् । तत्पर्यायाणां चातीतानागतवर्तमानानंतार्थ- व्यंजनविकल्पानां सामान्यतः सुनिश्चितासंभवबाधकप्रमाणात्परमागमात्प्र- सिद्धेः । साक्षात्केवलज्ञानविषयत्वाच्च न द्रव्यैकांतसिद्धिः पर्यायैकांत- सिद्धिी । नचैतेषां सर्वद्रव्यपर्यायाणां केवलज्ञानं प्रतिभा मानानामा पालमासमात्रांतः प्रवेशः सिध्येत् विषयविषयिभेदाभावे सर्वाभावप्रसंगात् निर्विषयस्य प्रतिमासस्यासंभवानिःप्रतिमासस्य विषयस्य वाऽव्यवस्था- नात् । ततश्चाद्वैतकांते कारकाणां कर्मादीनां क्रियाणां परिसदमणानां धात्वर्थलक्षणानां च दृष्टो मेदो विरुध्यत एव तस्य प्रतिमासमानस्यापि ·आप्तपरीक्षा। १०९ प्रतिभासमात्रांतःप्रवेशाभावात् । स्वयं प्रतिभासमानज्ञानविषयतया प्रतिभासमानतोपचारात् स्वयंप्रतिभास्यमानत्वेन व्यवस्थानात् । न च प्रतिभासमात्रमेव तद्भेदप्रतिभासंजनयति तस्य तदंतःप्रविष्टस्य जन्यत्वविरो- घात् । प्रतिभासमात्रस्य च जनकत्वायोगात् । नैकं स्वस्मात्प्रनायत इत्यपि सूक्तं । तथा कर्मद्वैतस्य फलद्वैतस्य शेकद्धतस्य च विद्याविद्याद्वय- वईधमोक्षद्वयवच्च प्रतिभासमानप्रमाणविषयतया व्यवस्थितेः प्रतिभासमान- स्यापि प्रमेयतया व्यवस्थितेः प्रतिमासमात्रांतःप्रवेशानुपपत्तेरभावापादन वेतवादि नामनिष्टं । सूक्तमेव समंतभद्रस्वामिभिः तथा, हेतोरद्वैतसिद्धिः यदि प्रतिमासमाराव्यतिरेकिण: प्रतिभासमानादपि यदीष्यते तदा हेतुसा- ध्ययोद्वैतं स्यादित्यपि सूक्तमेव पक्षहेतुदृष्टांतानां कुतश्चित्प्रतिभासमाना- नामपि प्रतिभासमात्रानुप्रवेशासंभवात् । एतेन हेतुना विनोपनिषद्वाक्य- विशेषात्पुरुषाद्वैतसिद्धौ IFREEकांडप्रतिपादकवाक्याद्वैतसिद्धिरपि किं न भवेत् । तस्योपनिषद्वाक्यस्य परमब्रह्मणोऽतःप्रवेशासिद्धेः । एतेन वैशेषिकादिभिः प्रतिज्ञातपदार्थभेदप्रतीत्या पुरुषाद्वैतं बाध्यत एव तद्भे- दस्य प्रत्ययविशेषात्प्रतिभासमानस्यापि प्रतिभासमात्रात्मकत्वासिढ़ेः । कुतः परमपुरुष एव विश्वतत्वानां ज्ञाता मोक्षमार्गस्य प्रणेता व्यवतिष्ठते । तदेवमीश्वरकपिलसुगतब्रह्मणां विश्वतत्वज्ञतापायानिर्वाणमार्गप्रणयनानुपप- त्र्यस्य विश्वतत्त्वज्ञता कर्मभूभृतां भेत्तृता मोक्षमार्गप्रणेतृता च प्रमाणबलासिद्धा। सोऽहन्नेव मुनींद्राणां वंद्यः भवतिष्ठत । तत्सद्भः प्रमाणस्य निर्बाधस्य विनिश्चयात् ॥८६॥ किं पुनस्तत्प्रमाणमित्याह- - ·नोविंधाना स्वामिविचिता- ततोऽतरिततत्त्वानि प्रत्यक्षाण्यहतोऽजसा । प्रमेयत्वाद्यमास्मादृक् प्रत्यक्षार्थाः सुनिश्चिताः ॥८॥ कानि पुनरंतरिततत्त्वानि, देशाद्यंतरिततच्वानां सत्त्वे प्रमाणाभावात् । ह्यस्मदादिप्रत्यक्षं तत्र प्रमाणं देशकालस्वभावाव्यवहितवस्तुविषयत्वात् । संप्रयोगे पुरुषस्येद्रियाणां यबुद्धिजन्म तत्प्रत्यक्षमिति वचनात् । प्यनुमानं तत्र प्रमाणं तदविनामाविनो लिंगस्याभावात् । नाप्यागम- दस्तित्वे प्रमाणं, तो यस्य स्वरूपे एव प्रामाण्यसंभवात् । पौरुषेय- पासर्वज्ञप्रणीतस्य प्रामाण्यासंभवात् । पौरुषेयस्य सर्वज्ञप्रणीतस्य तु निसाधनात्वमासिझे । नाप्यापत्तिः देशाचंतरिततत्वैर्विनाऽनुपप- मानस्य कस्यचिदर्थस्य प्रमाणषट्कप्रसिद्धस्यासंभवात् । नचोपमानमं- रिततत्त्वास्तित्वे प्रमाणं, तत्सदृशस्य कस्यचिदुपमानभूतस्यार्थस्यासिद्धे- मेयमूतांतरिततत्त्ववत् । तदुपलंभकप्रमाणपंधकामावे च कुतोऽतरित- स्वानि सिध्येयुर्यतो धर्म्यसिद्धिर्न भवेत् ! धर्मिणग्यासिद्धौ हेतुराश्रया- द्ध इति केचित् तेऽत्र न परीक्षकाः । केषांचित्स्फटिकाचंतरितार्था- मस्मदादिप्रत्यक्षतोऽस्तित्वसिद्धेः परेषां कुड्यादिदेशव्यवहितानामन्या- नां तदविनामाविनो धूमादिलिंगानुपात कालांतरितानामपि भकि- तां वृष्टयादीनांविशिष्टमेघोन्नतिदर्शनादस्तित्वसिद्धेः । अतीतानां पाव- दीनां भस्मादिविशेषदर्शनात्प्रसिद्धेः । स्वभावांतरितानां तु करण- इत्यादीनामापत्त्यास्तित्वसिद्धेः। धर्मिणामंतरिततत्त्वानां प्रसिद्धत्वा- तोश्चाश्रयासिद्धत्वानुपपत्तेः । नन्वेवं धर्मिसिद्धावपि हेतोश्चाश्रया- द्धत्वाभावेऽपि पक्षोऽप्रसिद्धविशेषणः स्यात्, अर्हत्प्रत्यक्षत्वस्य घ्यधर्मस्य क्वचिदप्रसिद्धेरिति न मंतव्यं पुरुषविशेषस्यार्हतः संबद्धव- नार्थेषु प्रत्यक्षत्वप्रवृत्तेरविरोधादहत्प्रत्यक्षस्य विशेषणस्य सिद्धौ

·आतपरीक्षा।
विरोधामावात् । तद्विरोधे क्वचिजैमिन्यादिप्रत्यक्षविरोधापत्तेः । ननु च
संवृत्त्यांतरिततत्वान्यर्हतः प्रत्यक्षाणीति साधने सिद्धसाधनमेव निपुणप्रज्ञ
तथोपचारप्रवृत्तेरनिवारणादित्यपि नाशंकनीयमंजसेति वचनात् । परमार्थ-
तो ांतरिततत्त्वानि प्रत्यक्षाण्यर्हतः साध्यंते न पुनरुपचारतो यतः
सिद्धसाधनमनुमन्यते । तथापि हेतोर्विपक्षवृत्तेरनैकांतिकत्वमित्या-
शंकायामिदमाह-
हेतोर्न व्यभिचारोऽत्र दूरामदरादिमिः।
सूक्ष्मैर्वा ५ मावाद्येस्तेषां पक्षीकृतत्वतः ॥८८॥
नहि कानिचिद्देशांतरितानि कालांतरितानि वा तत्वानि पक्षबहिर्म-
तानि संति यतस्तत्र वर्तमानः प्रमेयत्वादिति हेतुर्व्यभिचारी स्यात् तादृशां
सर्वेषां पक्षीकरणात् । तथाहि-
तत्त्वान्यंतरितानीह देशकालस्वभावतः।
धर्मादीनि हि साध्यंते प्रत्यक्षाणि जिनेशिनः ॥८॥
यथैवहि धर्माधर्मतत्त्वानि कानिचिद्देशांतरितानि देशांतरितपुरुषाश्रय-
त्वात् । कानिचित्कालांतरितानि कालांतरितप्राणिगणाधिकरणत्वात् ।
कानिचित्स्वभावांतरितानि देशकालाव्यवहितानामपि तेषां स्वभावतोऽ-
तींद्रियत्वात् । तथा हिमवन्मंदरमकराकरादीन्यपि देशांतरितानि नष्टा-
नुत्पन्नानंतपर्यायतत्त्वानि च कालांतरितानि, स्वभावांतरितानि च परमा-
ग्वादीनि, जिनेश्वरस्य प्रत्यक्षाणि साध्यंते न च पक्षीकृतैरेव व्यभिचारो-
द्भावनं युक्तं सर्वस्यानुमानस्य व्यमिचारित्वप्रसंगात् । ननु माव्यमि-
चारी हेतुः दृष्टांतस्तु साध्यविकल इत्याशंकामपहर्तुमाह-
न चास्माहकसमक्षाणामेवमहत्समक्षता ।
न सिध्येदिति मंतव्यमविवादाद्वयोरपि ॥ ९ ॥

·श्रीविद्यानंस्वामिविरचिता- येयस्मादृशां प्रत्यक्षाः संबद्धा वर्तमानाचार्यास्ते कथमर्हतः पुरुष- विशेषस्य प्रत्यक्षाः न यस्तो कालपतिनः पुरुषांतरस्यापि उदात्या- प्रसंगात् ततो न स्याद्वादिन इव सर्वज्ञाभाववादिनोऽप्यत्र विवदंते । वादिप्रतिवादिनोरविवादाच्च साध्यसाधनधर्मयोईष्टांते च न साध्यवैकल्यं साधनवैकल्यं वा यतोऽनन्वयहेतुःस्यात् । नन्वतींद्रियप्रत्यक्षतोऽतरि- ततत्त्वानि प्रत्यक्षाण्यर्हतः साध्यंते किंचेंद्रियप्रत्यक्षत इति संप्रधार्यम् । प्रथमपक्षे साध्यविकलो दृष्टांतः स्यात् । अस्मादृक्प्रत्यक्षाणामर्थानामती- द्रियप्रत्यक्षतोऽर्हत्प्रत्यक्षत्वासिद्धेः । द्वितीयपक्षे प्रमाणबाधितः पक्षः, इंद्रियप्रत्यक्षतो धर्माधर्मादीनामंतरिततत्वानामहत्प्रत्यक्षत्वस्य प्रमाणबाधित- त्वात् । तथाहि नार्हदिद्रियप्रत्यक्षं धर्मादीन्यंतरिततत्वानि साक्षात्कर्तु समर्थमिंद्रियप्रत्यत्वानुमना द्रियप्रत्यक्षवत् इत्यनुमानं पक्षस्य बाधकं। न चात्र हेतोः सांजनचक्षुःप्रत्यक्षेणानेकांतिकत्वं, तस्यापि धर्माधर्मादि- साक्षात्कारित्वाभावात् । नापीश्वरैद्रियप्रत्यक्षेण तस्यासिद्धत्पात्त्या आदि- नामिव मीमांसकानामपि तदप्रसिद्धेरितिच न चोद्य, प्रत्यक्षसामान्यतोऽ- हत्प्रत्यक्षत्वसाधनात् । सिद्धेचांतरिततत्वानां सामान्यतोऽर्हत्प्रत्यक्षत्वे धर्मा- दिसाक्षात्कारिणः प्रत्यक्षस्य सामर्थ्यादतींद्रियप्रत्यक्षत्वसिद्धेः । तथा दृष्टांतस्य साध्यवैकल्यदोषानवकाशात् कथमन्यथाभिप्रेतानुमानेऽप्ययं दोषो न भवेत् । तथाहि-नित्य शब्द:प्रत्यभिज्ञायमानत्वात्पुरुषवदिति । अत्र कूटस्थनित्यत्वं साध्यते कालांतरस्थायिनित्यत्वं वा ! प्रथमकल्प- नायामप्रसिद्धविशेषणः पक्षः कूटस्थनित्यत्वस्य क्वचिदन्यत्राप्रसिद्धेस्तत्र प्रत्यभिज्ञानस्यैवासंभवात् पूर्वापरपरिणामान्यत्वात्मत्यभिज्ञानस्य पूर्वोत्तर- परिणामन्यापिन्येकत्र वस्तुनि सद्भावात् । पुरुषे च कूटस्थनित्यत्वस्य साध्य- स्थामावात्ततस्य सातिशयत्वात् साध्यशन्यो दृष्टांतः । द्वितीयकल्पनायां ·आता तु स्वमतविरोधः, शब्दे कालांत स्पाविनित्यत्पपानम्युषणमात् । पदि निकालसामान्य साध्यते सातिशयेरनित्यपपिरार साधयितुमनु कात्तिावित मतं तदावरिततत्त्वानां प्रत्यक्षसामान्यतोऽईलत्यसबायां साध्याय न किंचिदो लश्यामः इति नाप्रसिद्धविशेषणः पतः साय- शून्बो का दृष्टांतः प्रसज्यते। सांप्रतं हेतोः स्वरूपासिद्धत्वं प्रतिषेषयवाह- वासि प्रमेयत्वं कस्यतो मामतोऽपि वा। पर्वथाप्यप्रमयस्य पदार्थस्याव्यवस्थितेः ॥ ९१ ॥ यदि षड्मिः प्रमाणैःस्यात्सर्वज्ञः केन वार्यते । इति पशषार्थप्रमेयत्वनिच्छति ॥ ९२॥ पानातश्च निःशेषपायज्ञानसमवे । सि मंतरितार्यानां प्रमेयत्वं समक्षवत् ॥ ९३ ॥ सोऽयं मीमांसकः प्रमाणबलात्सर्वस्यार्थस्य व्यवस्थामभ्युपयन् षड्मिः प्रमाणैः समस्तार्थज्ञानं वाऽनिवारयन् चोदनातो हि भूतं भवंतं भविष्यंत सूक्ष्मं व्यवहितं विप्रकृष्टमित्येवं जातीयकमयमवगमयितुमलमिति स्वयं प्रतिपयमानः सूक्ष्मांतरितार्थानां प्रमेयत्वमस्मत्प्रत्यक्षा नामिव काम- पहुवीत यतः साकल्येन प्रमेयत्वं पक्षाव्यापकमसिद्धं ब्रूयात् । ननु च च प्रमातर्यात्लनि, करणे च ज्ञाने, फले च प्रनितिमिलाणे, प्रमेय- त्वासंभवात् मापदेवेवाषु प्रमेयेषु भावाबागसिद्धं साधनं पक्षा- व्यापकत्वादिति चेनतदेवं प्रमातुरात्मनः सर्वयाप्यप्रमेयत्वे प्रत्यक्षत इवा- नुमान पि प्रमीयमाणत्वाभावभागात, प्रत्यक्षेप हि धर्मस्याऽनान प्रतीयते इति प्रमाकरदर्शनं न पुनः सर्वेणापि प्रमाणेच, तब्यस्थापन- विरोकात् । करणज्ञान व प्रत्यक्षतः कर्मत्वेनामवीयमानमपि पवर्षपस्-ि छिपत्यकानु' Iनुमान न सर्वपाप्याने मा कामात ·श्रीविधान िस्वामिविरचिता- बुद्धिमिति मन्यकारशरपचनविरोधात् फलज्ञानं च प्रमितिलक्षणं स्वसं- बेदनप्रत्यक्षमिच्छतः कार्यानुमेयं च कथमप्रमेयं सिद्धयेत् । एतेन कर- णज्ञानस्य फलज्ञानस्य च परोक्षत्वमिच्छतोऽपि भट्टस्यानुमेयत्वं सिद्ध बोद्धव्यं । घटाद्यर्थप्राकट्येनानुमीयमानस्य सर्वस्य ज्ञानस्य कथंचितामे यत्वसिद्धः । ततो नांतरिततत्वेषु धर्मिषु प्रमेयत्वं साधनमसिद्धं वादिन इव प्रतिवादिनोपि कथंचित्तत्र प्रमेयत्वप्रसिद्धेः। संदिग्धव्यतिरेकमप्येतन्न मवतीत्याह- यन्नातासमक्षं तन्नप्रमेयं बहिर्गतः। मिथ्यैकान्तो यथेत्येवं व्यतिरेकोपि निश्चितः॥ ९४ ॥ मिथ्र्यकांतज्ञानानि हि निःशेषाण्यपि परमागमानुमानाभ्यामस्मदादीनां प्रमेयाणि च प्रत्यक्षाणि चाहत इति न विपक्षतां भजते तद्विषयास्तु परैरभिमन्यमानाः सर्वथैकांता निरन्वयक्षणिकत्वादयो नाहत्प्रत्यक्षा इति ते विपक्षा एव नच ते कुतश्चित्प्रमाणात्प्रमीयंत इति न प्रमेयास्तेषाम- सत्त्वात् । ततो ये नार्हतः प्रत्यक्षास्ते न प्रमेया यथा सर्वथैकांतज्ञान- विषया इति साध्यव्यावृत्तौ राधनव्यावृत्तिनिश्चयानिश्चितन्यतिरेकं प्रमे- यत्वं समर्थितं ततो भवत्येव साध्यसिद्धिरित्याह- सुनिािवयादेतोः प्रसिद्धव्यतिरेकतः । ज्ञाताद विश्वतत्त्वानामेवं सिध्येदवाधितः॥९५॥ "ननु च वक्ष्मांतरितरार्थानां विश्वतत्त्वानां साक्षात्कर्ताऽर्हन्न सिद्धय- स्पाला मानरपक्षस्य प्रमाणबाधित्वातोश्च बाधितविषयत्वात् । तथाहि-देशकालस्वमावांतरितार्था धर्माधर्मादयोऽर्हतः प्रत्यक्षा इति पक्षः स चानुमानेन बाध्यते, धर्मादयो न कस्यचित्प्रत्यक्षाः शश्वदत्यंतपरोक्ष- त्वात् ये तु कस्यचित्प्रत्यक्षास्ते नात्यंतपरोक्षाः यथा घटादयोऽर्थाः ·आतपरीक्षा। ११५ अत्यंतपरोक्षाश्च धर्मादयस्तस्मान्न कस्यचित्प्रयक्षा इति । न तावदत्यं.. तपरोक्षत्वं धर्मादीनामसिद्धं कदाचावविकञ्चित्कस्यचित्प्रत्यक्षत्वासिद्धे. सर्वस्य प्रत्यक्षस्य तद्विषयत्वाभावात् । तथाहि-विवादाध्यासितं प्रत्यक्ष न धर्माद्यविषयं प्रत्यक्षशब्दवाच्यत्वाद्यदित्यं तदित्यं यथास्मदादिन- त्यक्ष प्रत्यक्षशब्दवाच्यं च विवादाध्यासितं तत्प्रत्यक्षं तस्मान्न धर्माद्यर्थ- विषयं इत्यनुमानेन धर्माद्यर्थविषयस्य प्रत्यक्षस्य निराकरणात् , न चेदम- स्मदादिप्रत्यक्षागोचरविप्रकृष्टार्थप्राहिगृद्धवराहपिपीलिकादिचक्षुःश्रोत्रघ्राणः प्रत्यक्षय॑भिचारि साधनं तेषामपि धर्मादिसूक्ष्माद्यांविषयत्वादस्मदादि- प्रत्यक्षविषयसनातीयार्थग्रहणानतिक्रमास्वविषयस्यैवंद्रियेण ग्रहणादिदि- यांतरविषयस्यापरिच्छित्तेः । ननु च प्रज्ञामेधास्मृतिश्रुत्यूहापोहप्रबोध- शक्तीनां प्रतिपुरुषमतिशयदर्शनात्कस्यचित्सातिशयं प्रत्यक्ष सिध्यत्परां काष्ठामापद्यमानं धर्मादिसक्ष्माद्यर्थसाक्षात्कारि संभाव्यतएव इत्यपि न मंतव्यं, प्रज्ञामेधादिभिः पुरुषाणां स्तोकस्तोकांतरत्वेन सातिशयत्वदर्श- नात्, कस्यचिदतींद्रियार्थदर्शनानुपलब्वेः । तदुक्तं भट्टेन “ येऽपि सातिशया दृष्टाः प्रज्ञामेधादिमिनराः । स्तोकस्तोकांतरत्वेन न त्वतींद्रि- यदर्शनादिति ” । ननु च कश्चित्प्रज्ञावान्पुरुषः शास्त्रविषयान् सूक्ष्मान- धानुपलब्धुं प्रभुरुपलभ्यते तद्वत्प्रत्यक्षतोऽपि धर्मादिसूक्ष्मानर्थान् साक्षा कत क्षमः किमिति न संभाव्यते ! ज्ञानातिशयानां नियमयितुमशक्ते- रित्यपि न चेतसि विधेयं, तस्य स्वनात्यनतिक्रमेणैव सातिशयो- पपत्तेः । नहि सातिशयं व्याकरणमतिदूरमपि जानानो नक्षत्रग्रहचक्रा तिचारादिनिर्णयेन ज्योतिःशास्त्रविदोऽतिशेते, तद्धेः शब्दापशक योरेव प्रकर्षापपत्तेः वैयाकरणांतरातिशायनस्यैव संभवात् । ज्योतिर्विदोऽपि चतकाहणादिषु निर्णयेन प्रकर्ष प्रतिपद्यमानस्यापि न भवत्यादिशब्द- ·श्रीविधानविामिविरचिता- । साशानातिशयन क्याकरणातिशायित्पत्तते । तथा पेदेखि सादि- नातिशयाताऽपि कस्यपिन स्वगदेवतावनाधर्मसापचते, एत- दम्यधायि शास्त्रंपरिक्षाने दृश्यतेऽतिशयो महान् । नतु शास्त्रांत- रज्ञानं तन्मात्रेणैव लम्बते । ज्ञात्वा व्याकरणं दूरं बुद्धिः शब्दापश- ब्दयोः । प्रकृष्यते न नक्षत्रतिथिग्रहणनिर्णये । ज्योतिविच प्रकृष्टोऽपि महणादिषु । न वत्याब्दिानां साधुत्वं ज्ञातुमाइति । तथावेदे- ति मादिगातशयवानपि । न स्वर्गदेवताऽपूर्वप्रत्यक्षीकरणे क्षम इति । एतेन यदुक्तं सर्वज्ञकादिना "ज्ञानं क्वचित्परां काष्ठा प्रतिपद्यते प्रकृष्यमाणत्वात् यद्यत्प्रकृष्यमाणं तत्तत्त्वचित्पराकाष्ठां प्रतिपद्यमानं दृष्ट यथा VिERSE: प्रकृष्यमाणं नमसि, प्रकृष्यमाणं च ज्ञानं तस्मात्त्वचित्परां काष्ठां प्रतिपद्यते इति " तदपि प्रत्याख्यातं, ज्ञानं हि धर्मित्वेनोपादीयमानं प्रत्यक्षज्ञानं, शास्त्रायज्ञानमनु नादिज्ञानं वा भवेदत्यं- तरामावात् । तत्रंद्रियप्रत्यक्ष प्रतिप्राणिविशेष प्रकृष्यमाणमपि स्वविक्यान- तिक्रमेणैव परां काष्ठां प्रतिपद्यते गृद्धवराहादींद्रियप्रत्यतज्ञान न पुनस्लोदियानिध्यत्वेनेति प्रातपादना । शास्त्रार्यज्ञानमपि व्याकरणादि विषयं प्रकृष्यमाणं परां काष्ठामुपव्रजन्न शास्त्रांतरविषयतया धर्मादिसाक्षा- कारितया वा तामास्तिनुते । तथा नुमानादिवानमार प्रकृष्ममा- णममुमेयादिविषयतया पराकाष्ठामास्कंदेत् न पुनस्तद्विषयसाक्षात्का- रितया । एतेन ज्ञानसामान्यं धर्मि कात्परमप्रमियति प्रकृष्यमाण- त्वात् परमाणुवदिति वदन्नपि निरस्तः । प्रत्यक्षादि नव्यक्तिष्वन्यतम- र परमप्रकागमनसि स्तन्यति फेण लालसामान्यस्व प्रकर्ष- समानुसतस्य निरतिक्षयत्वात् । यदपि केनचिदभिधीयते श्रुतज्ञान- मनु नितान काऽन्यत्यमानसम्पानात्मीमावे तसतकारतया पसं ·भातपरीक्षा। LAND मादयति तदपि स्वकीयमनोरथमात्र, पनि ज्ञानस्य स्वविषयपरिच्छिनौ विषयांतरपरच्छितेरनुपपत्तेः । नहि गगनतलो- सक्नान्यस्यतोऽपि कस्यचित्पुरुषस्य योजनशतसहस्रोत्सवनं लोकांतो- रसवनं वा संभाव्यते तस्व दशहरातत्तदप्युचं इस्तांत' न्योम्नि यो नामोत्कुत्य गच्छति । न योजनमसौ गन्तुं शतोऽभ्यासशतैरपि " इत्यत्रामिधीयते यत्तावदुकं विवादाध्यासितं च प्रत्यतं न धर्मादि हमाद्यविषयं प्रत्यक्षशब्दवाच्यत्वादस्यदादिप्रत्य- शवदिति तत्र किमिदं प्रत्यक्ष, सत्संप्रयोगे पुरुषस्येंद्रियाणां बुद्धिजन्म- प्रत्यक्षमिति चेत्तर्हि विवादाध्यासितस्य प्रत्यक्षस्यैतत्प्रत्यक्षविलक्षणत्वात् प्रत्यक्षशब्दवाच्यत्वेऽपि न धर्मादिसल्माद्यविषयत्वामाव:सिध्यति माह हीदियप्रत्यक्षप्रत्यक्षशब्दवाच्य धर्मार्थासाक्षात्कारि दृष्टं तादृशमेव देशांतरे कालांतरे च विवादाध्यासितं प्रत्यक्षं तथा साधयितुं युकं तथाविषप्रत्य- क्षस्यैव धर्मायविषयत्वस्य साधने प्रत्यक्षशब्दवाच्यस्य हेतोर्गमकत्वोपपत्तेः सत्यतेनाविनामावनियमनिश्चयात् न पुनस्तद्विलक्षणस्याहत्प्रत्यक्षस्य धर्मा- दिसूक्ष्मायविषयत्वामावः साधयितुं शक्यस्तस्य तनगमकत्वादावनामाव- नियमनिधयानुपपत्तेः शब्दसाम्येऽप्यर्थमेदात, कथमन्यथा विषाणिनी वाग् गोशब्दवाच्यत्वात्पशुवदित्यनुमानं गमकं न स्यात् । यदि पुनर्गों- शब्दवाच्यत्वस्याविशेषेऽपि पशोरेव विषाणित्वं ततः सिध्यति तत्रैव तसाधने तस्य गमकत्वान्न पुनर्वागादौ तस्य तहलक्षणत्वादितिमतं तदा प्रत्यक्ष वाच्यत्पाविशेषेऽपि नार्हत्प्रत्यक्षस्य सूक्ष्माचर्थविषयत्वसिद्धि- संमेदात् । अक्ष्णोति न्यानोति जानातीत्यतः आत्मा तमेव प्रतिगतं प्रत्यक्षमिति हि मिलायमेवोदय:त्यक्षात् तस्याशेषायगोचर मुख्य- प्रत्यक्षत्वसिद्धेः । तथाहि-पादाभ्यासितत्यतं मुख्यं निःशेषदव्य- ·श्रीविद्यानंदिस्वामिविरचिता- Num.NAN"NAINA.. पर्यावविषयत्वात् यत्तु न मुख्यं तन्न तथा यथाऽस्मदादिप्रत्यक्ष, सर्वद- व्यपर्यायविषयं चाहत्प्रत्यक्ष तस्मान्मुख्यं । नचेदमसिद्धं साधनं। तथाहि- सर्वद्रव्यपर्यायविषयमहत्प्रत्यक्ष क्रमातिक्रांतत्वात् क्रमातिक्रांतं तन्मनोऽ- क्षानपेक्षत्वान्मनोऽक्षानपेक्षतत्सकलकलंकविकलत्वात् सकलाप्रशमाज्ञाना- दर्शनावीर्यलक्षणकलंकविकलं तत्, प्रक्षीणकारणमोहज्ञानदर्शनावरणवी- यौतरायत्वात् । यन्नत्यं तन्नैवं यथाऽस्मदादिप्रत्यक्षं । इत्यं च तत्तस्मा- देवमिति हेतुसिद्धिः । ननु च प्रक्षीणमोहादिचतुष्टयत्वं कुतोऽर्हतः सिद्धं ! तत्कारणप्रतिपक्षप्रकर्षदर्शनात् । तथाहि-मोहादिचतुष्टयं क्वचिदत्यंत प्रक्षीयते तत्कारणप्रतिपक्षप्रकर्षसद्भावात् । यत्र यत्कारणप्रतिपक्षप्रकर्षसद्भावस्तत्र तदत्यंत प्रक्षीयमाणं दृष्टं यथा चक्षुषि तिमिरं तथाच केवलिनि मोहा दिचतुष्टयस्य कारणप्रतिपक्षप्रकर्षसद्भावः तस्मादत्यंत प्रक्षीयते । किं पुनः कारणं मोहादिचतुष्टयस्येति चेदुच्यते । मिथ्यादर्शनमिथ्याज्ञानमिथ्याचा- रित्रत्रयं, तस्य सद्भाव एव भावात् । यस्य यद्भाव एव भावस्तस्य तत्का- रणं यथा श्लेष्मविशेषस्तिमिरस्य, मिथ्यादर्शनादित्रयसद्भाव एव भावश्च मोहादिचतुष्टयस्य तस्मात्तत्कारणं । कः पुनस्तस्य प्रतिपक्ष इति चेत् सम्यग्दर्शनादित्रयं, तत्प्रकर्षे तदपकर्षदर्शनात् । यस्य प्रकर्षे यदपकर्ष- स्तस्य स प्रतिपक्षो यथा शीतस्याग्निः । सम्यग्दशनादित्रयप्रकोपकर्षश्च मिथ्यादर्शनादित्रयस्य तस्मात्तस्य प्रतिपक्षः । कुतः पुनस्तत्प्रतिपक्षस्य सम्यग्दर्शनादित्रयस्य प्रकर्षपर्यंतगमनं ! प्रकृष्यमाणत्वात् यत्प्रकृष्यमाण तत्त्वचित्प्रकर्षपर्यतं गच्छति यथा परिमाणमापरमाणोः प्रकृष्यमाणं नमसि, प्रकृष्यमाणं च सम्यग्दर्शनादित्रयं तात्कचित्रकर्षपर्यंत गच्छति, यत्र यत्प्रकर्षगमनं तत्र तत्प्रतिपक्षमिथ्यादर्शनादित्रयमत्यंतं प्रक्षीयते, यत्र यत्प्रक्षयः तत्र तत्कार्यस्य मोहादिकर्मचतुष्टयात्यंतिकः क्षय इति तत्

·आप्तपरीक्षा।
+मारामादिकालमाचतुष्टयवैकल्यात्सिद्धं सकलकलंकविकलत्वमहत्प्रत्य-
क्षस्य मनोक्षनिरपेक्षत्वं साधयति । तच्चाक्रमवत्वं तदपि सर्वदन्यपर्याय-
विषयत्वं ततो मुख्यं तत्प्रत्यक्ष प्रसिद्धं । सांव्यवहारिकं तु मनोऽक्षापेक्ष
वैशयस्य देशतः सद्भावात् इति न प्रत्यक्षशब्दवाच्यत्वसाधर्म्यमात्रात्
धर्मादिसूक्ष्माद्याविषयत्वं विवादाध्यासितस्य प्रत्यक्षस्य सिध्यति यतः
पक्षस्यानुमानबाधितत्वात्कालात्ययापदिष्टो हेतुः स्यात् । तदेवं
लेखवाढेलोर्विश्वतत्त्वानां ज्ञाताऽहनेवावतिष्ठते सकलबा-कप्रमाणर-
हितत्वाच्च तथाहि-
प्रत्यक्षमपरिच्छिविकालं भुवनत्रयं ।
रहितं विश्वतत्व नहि तद्बाधकं भवेत् ॥ ९६ ॥
नानुम नोपमानार्थापत्त्यागमबला-पि।
विश्वज्ञामावसंसितिस्तेषां सहिषयत्वतः ॥ ९७ ।।
नाहनिशेषतत्वज्ञो वक्तृत्व' रूपत्वतः ।
ब्रह्मादिवदिति प्राक्तम. मानं न बाधकं ॥ ९८ ॥
हेतोरस्य विपक्षण विरोधाभावनिश्चयात् ।
वतृत्वादेनकर्षेऽपि ज्ञानानिसिसिद्धितः ॥ ९९ ॥
नोपमानमोषाणां नृणाम- पलंमतः ।
पमानोपमेयानां तद्बाधकमसंभवात् ॥ १०० ॥
नापतिरसर्वज्ञं जगत्साधयितुं क्षमा ।
क्षीणत्वादन्यथाभावाभावात्तत्तत्चाधिका ॥१०१॥
नागमोऽपौरुषेयोस्ति सर्वज्ञामावसाधनः।
तस्य कार्य प्रमाणत्या न्यथाऽनिसितिः ॥१२॥

·१९० श्रीविद्यारिवामिविरचिता- पषोऽप्यसपप्रणीतो नास्य पाधकः । तत्र तस्याप्रमाणत्वाधर्मापि तततः॥१०॥ अमापोऽपि प्रमाणं ते निषेध्यापारप। निषेखभरले चस्पास्तिता मानसा ॥१०॥ नचापपानं कुतथि पपद्यत । नापि सव संवित्तिः पूर्व तत्स्मरण कुतः॥ १०५॥ पेनापजगत्यस्य संवत्य निषेधनं । पर पगमतस्तस्य निषेधे त्वेष्टबाधनं ॥ १०६ ॥ मध्यकांतनिषेधस्तु युक्तोऽनेकांतसितिः। नासर्पज्ञजगात सर्वप्रतिषेधनं ॥ १०७ ॥ एवं सिद्धः निणांतासंभवदाधकत्वतः । मुखपवितत्त्वज्ञः सोहनेव भवानिह ॥ १०८ ॥ स कमभूःता मेचा तद्विपक्षपकर्षतः। यथा तस्य भने कश्चिष्कर्षतः॥१.९॥ यस्य धर्मादिसूक्ष्माधर्याः प्रत्यक्षा भगवतोऽईतः सर्वज्ञस्यानुपानसाम- त्तिस्य बाधकं प्रमाणं प्रत्यक्षादीवामन्यतमं भवेत् , गत्यंतरामावात् । तत्र न तापमदादिप्रत्यक्ष सर्वत्र सर्वदा सर्वज्ञस्य बाधकं तेन त्रिकाल- भुवनत्रयस्य सवारहितस्यापरिच्छेदार तत्परिच्छेदे तस्यास्मदादिप्रत्यक्ष. सपिराधा । नापि तहाधकं तस्य तत्सावकत्वात्सर्वज्ञामा- ववादिनों तदनम्युपगमाच । माध्यनुमानोपकानार्यापत्त्यागनानां साम- तेषां सद्विवयस्मात् प्रत्वावत् । “स्वान्मतं नाहनिःशेष r -नुमा पित सियो ·जालना १२१ । कपनं हि तव गमानं स्वकारणं किंचितलं साधयति च सिध्यात्तरि निशेषज्ञानं निवर्तयतीति विरुद्धका- पसम्धिः शीवाभावे साध्ये पहिल्याप्तोपलब्धिको सर्व ज्ञत्वेन हि विरुद्धमसर्वज्ञत्वं तेन च न्यासं वकृत्वमिति । एतेन पुरुष- त्योपलब्धिर्विरुद्धव्याप्तोपलब्धिएका सर्वज्ञत्वेन हि विरुद्धमसर्वज्ञत्वं तेन च व्यासं पुरुषत्वमिति । तथाच सर्वज्ञो यदि वक्ताऽन्यत यदि का पुरुषस्तथापि वक्तृत्वपुरुषात्त्वाभ्यां तदभावः सिध्यतीति केचितशते?" सदप्यनुः द्वितयं त्रितयं का परैः प्रोक्तं न सर्वज्ञस्य बाधकमविनामा नियमनिश्चयस्यासंभवात् । हेतोविपक्षे ।। दादेहि साध्ये ताविपक्षःसर्वज्ञ एव तत्र च प्रकृतस्य हेतोर्न बाधकमन्ति । विरोधो बाधक इति चेन्न सर्वज्ञस्य वकृत्वेन विरोधासिद्धेः । तस्य तेन विरोथे हि मान्यता विशेषतो वा स्यात् ! न तातो. वकृत्वेन सहस्व विरुष्यते, ज्ञानाको वक्तृत्वस्थापकर्षप्रसंगमत् । यदि येन विरुद्धं तत्पकर्षे ल्यापक दृष्टो यथा पाक्कस्य प्रकर्षे तद्विरोधिनो हिमस्य । नत्र ज्ञानप्रकर्षे वकृत्वस्यापकों दृष्टस्तस्मान तत्तहिवं मका व स्यात्सर्वज्ञश्च स्यादिति संदिग्धविपशव्या तिको हेतुर्न सर्वज्ञानावं साधयेत् । यदि पुनर्वत्कृत्वविशेषेण सर्वज्ञस्य विरोधोऽपिती- बते, सदा हेतुरसिद्धएव । नहि परमात्वनो युक्तिशास्त्रविरुदो वकृत्य विशेषः संभवति य सर्वज्ञविरोधी, तस्व युक्किशास्त्राविरुद्धार्यककृत्वनिक यात् । नव युक्तिशास्त्राविरोधिवकृत्वं ज्ञानातिशयमंतरेण दुई ततः ताकि वक्तृत्वं युक्तिवासाविरोधि सियस साता सापयेत् इति वकृत्वविशेष विस्यो हेतु, साध्यापारीसाधन । सपा पुरुषालात सामान्य ·१२२ श्रांविधाननिस्वामिविरचिता- विपक्षन्यावृत्तिकमेव साध्यं न साधयेत् विपक्षण विरोधासि पुरुषध स्यात्कश्चित्सर्वज्ञश्चेति । नहि ज्ञानातिशयेन तत्पुरुषत्वं विरुष्यते कस्यचित्सातिशयज्ञानस्य महापुरुषत्वसिद्धेः । पुरुषत्वविशेषो हेतुश्चेत् स यद्यज्ञानादिदेष दूषितपुरुषत्वमुच्यते तदा हेतुरसिद्धः परमेष्ठिनि तथाविधिपुरुषत्वासंभवात् । अथ निर्दोषपुरुषत्वविशेषो हेतुस्तदा विरुद्धः साध्यविपर्ययसाधनात् सकलाज्ञानादिदोषविकलपुरुषत्वं हि परमात्मनि सिध्यत् सकलज्ञानादिगुणप्रकर्षपर्यंतगमनमेव साधयेत् तस्य तेन व्याप्तत्वादिति नानुमानं सर्वज्ञस्य बाधकं बुध्यामहे । नाप्युपमानं तस्योपमानोपमेयग्रहणपूर्वकत्वात् । प्रमिद्धे हि गोगवययोरुपमानोपमेय- मूतयोः सादृश्ये दृश्यमानाद्गोर्गवये विज्ञानमुपमानं सास्योपाध्युपमेय- विषयत्वात् । तथोक्तम्-" दृश्यमानाचदन्यत्र विज्ञानमुपजायते । सादृश्योपाधितः कैश्चिदुपमानमिति स्मृतं "। न चोपमानभूतानाम- स्मदादीनामुपमेयभूतानां चासर्वज्ञत्वेन साध्यानां पुरुषविशेषाणां साक्षा- करणं संभवति । नच तेष्वसाक्षात्करणेषु तत्सादृश्यं प्रसिध्यति । न चाप्रसिद्धतत्सादृश्यः सर्वज्ञाभाववादी सर्वेऽप्यसर्वज्ञाः पुरुषाः कालांतर- देशांतरवर्तिनो यथास्मदादय इत्युपमानं कर्तुमुत्सहते जात्यंध इव दुग्धस्य बकोपमानं तत्साक्षात्करणे वा स एव सर्वज्ञ इति कथमुपमानं तदभावसाधनायालं । तथार्थापत्तिरपि न सर्वज्ञरहितं जगत्सर्वदा साधयितुं क्षमा क्षीणत्वात्तस्याः साध्याविनाभावनियमाभावात् । सर्वज्ञेन रहितं जगत्तत्कृतधर्माद्यपदेशासंभवान्यथानुपपत्तेरित्यापत्तिरपि न साधीयसी, सर्वज्ञकृतधर्माद्युपदेशासंभवस्यार्थापत्युत्थापकस्यार्थस्य प्रत्यक्षाघन्यतमप्र- माणेन विज्ञातुमशक्तः । नन्वपौरुषेयाद्वेदादेव धर्माधुपदेशसिद्धेः धर्मे चोदनैव प्रमाणमिति वचनान्न धर्मादिसाक्षात्कारी कश्चित्पुरुषः संभवति ·आतपरीक्षा। यतोऽसौ धर्माद्युपदेशकारी स्यात् । ततः सिद्ध एव सर्वज्ञकृतधर्माधुप- देशासंभव इति चेन्न, वेदादपौरुषेयाद्धर्मायुपदेशनिश्चयायोगात् । सहि वेदः केनचियाख्यातो धर्मस्य प्रतिपादकः स्यादव्याख्यातो वा ! प्रथमपक्षे तद्वयाख्याता रागादिमान् विरागो वा ! रागादिमांश्चेन्नतद्वयाख्यानाद्वेदार्थ- निश्चयस्तदसत्यत्वस्य संभवात् । व्याख्याता हि रागाद्वेषादज्ञानाद्वा वितथार्थमपि व्याचक्षाणो दृष्ट इति वेदार्य वितथमपि व्याचक्षीत, अवि. तथमपि व्याचक्षीत, नियामकाभावात् । गुरुपूर्वक्रमायाती वेदार्थवेदी महा- जनो नियामक इति चेन्न तस्यापि रागादिमत्वे यथार्थवेदित्वनिर्णयानुपपत्तः गुरुपूर्वक्रमायातस्य वितथार्थस्यापि वेदे संभाव्यमानत्वादुपनिषद्वाक्यार्थवदी- श्वराद्यर्थवद्वा । नहि स गुरुपूर्वक्रमायातो न भवति वेदार्थो वा न चावितथः प्रतिपद्यते मीमांसकैस्तद्वदग्निष्टोमेन यजेत स्वर्गकाम इत्यादि वेदवाक्य- स्याप्यर्थः कयं वितथः पुरुषव्याख्यानान्न शक्येत वक्तुं । यदि पुनीत- रागद्वेषमोहो वेदस्य व्याख्याता प्रतिज्ञायते तदा स एव पुरुषविशेषः सर्वज्ञः किमिति न क्षम्यते । “वेदार्थानुष्ठानपरायण एव वीतरागद्वेषः पुरुषोऽम्युप. गम्यते वेदार्थव्याख्यानविषय एव रागद्वेषाभावात् न पुनर्वीतसकलविषय- रागद्वेषःकश्चित् कस्यचित्वचिद्विषये वीतरागद्वेषस्यापि विषयांतरे रागद्वेष- दर्शनात्तथावेदार्थविषय एव वीतमोहपुरुषस्तद्वयाख्याताऽभ्यनुज्ञायते न सकलविषये, कस्यचित्क्वचित्सातिशयज्ञानसद्भावेऽपि विषयांतरेषु अज्ञान- दर्शनात् न च सकलविषयरागद्वेषप्रक्षयो ज्ञानप्रकर्षों वा वेदार्थ व्याच- क्षाणम्योपयोगी यो हि यद्याचष्टे तस्य तद्विषयरागद्वेषाज्ञानामावःप्रेक्षा- वद्भिरविष्यते रागादिमतोविप्रलंभसंभवात् न पुनः सर्वविषये, कस्यचिच्छास्त्रां- तरे यथार्थव्याख्याननिर्णयविरोधात् तथापि तदन्वेषणे च सर्वज्ञवीतराग एव सर्वस्य शास्त्रस्य व्याख्याताम्युपगंतव्य इत्यसर्वज्ञशास्त्रन्याख्यानन्य- ·१४ श्रीविद्यालिमिविरचिता- वहारो निखिल्लनमितोऽपि न भवेत् । नवदयुगीनगासव्याख्याता कवितामीणाशेषरागद्वेषः सर्वज्ञः प्रीयते इति नियतविषयशास्त्रार्यपरि ज्ञानं तद्विषयरागद्वेषरहितत्वं च यथार्थव्याख्यानक्लिंघनं तयार म्युपगंतव्यं तच्च वेदार्थव्याचक्षाणस्यापि ब्रह्मप्रजापतिमनुप्रमुखामियदेदि- यते एव तस्य वेदार्थविषयाज्ञानरागः परिकल्पादन्यथा तयाख्यानस्य शिष्टपरम्परया परिग्रहविरोधात्ततो वेदस्य व्याख्याता तदर्थज्ञ एव न पुनः सर्वज्ञः तद्विषयरागद्वेषरहित एव न पुनः सकलविषयरागद्वेषशून्यो यतः सर्वज्ञा वीतरागश्च पुरुषविशेषः क्षम्यते " इति केचित्तेऽपि न मीमांसका, सकलसमवन्याख्यानस्य यथार्थमावानुषंगात् । स्यान्मत समयांतराणां व्याख्यानं न यथाथै बाधकप्रमाणसद्भावात् प्रसिद्धमिथ्योपदेशव्याख्यान इति तदपि न विचारक्षम, वेदव्याख्यानस्यापि बाधकसदावाद । यथैव हि सुमतकपिलादिसमयांतराणां परसरविरूद्वामिययित्वं बाधक तथा भावना- नियोगविधियावदिवेदवाक्यार्थव्याख्यानानामपि सत्प्रसिद्धमेव । न चैतेषां मध्ये भावनामात्रस्य नियोगमात्रस्य वा वेदवाक्याक्स्पाययोगव्यपान निर्णय कर्तुं शक्यते सर्वथा विशेषाभावात् तत्राक्षेपसमाधानानां समानत्वादिति देवगमालंकृतौ तत्वार्थालंकारे विचार ये च विस्तरतो निर्णीतं प्रति- पत्तन्यं ततो न केनचित्पुरुषेण व्याख्याताडे दाद्धर्माधुपदेशः समवतिष्ठते । नाप्यव्याख्याता, तस्थ स्वयं स्मार्थात पेन तदविप्रतिक्त्यमा- प्रसपात् । दृश्यते च तदर्थविप्रतिपतिपादिनामिति न नामापुरता संमः पुरुषविशेषादेव सर्वशवीलरामात्तस्य संपलाततो न धर्मानुपदेशास का पुलनिकाय सिद्धेः यः सारा सदिति कुतोऽपितिः सविस्य कधिका । यदि पुनरागमः सर्वहस्य सबक जायसापारुषेयः १मा २ प्रामाकर।पेशान्तिमः।

·आतपराज। २१ पौरखयो पान सक्दपौरुषेयत्तस्य कार्याबदन्यत्र रेः प्रामाण्यान- त्यानितिनिधागात् नापि पालेयस्तत्वासर्वज्ञपुरुषप्रणीतस्य प्रामाण्या- नुपपत्तेः सर्वज्ञप्रनीतत्व तुषामसिनरन्यया सर्वज्ञसिद्धेः ततस्तदमावा- योगादिति न प्रभाकरमतानुसारिणां प्रत्यक्षादप्रमाणानामन्यत: मपिप्रमाणं wwwयावं यतः सर्वज्ञवाधकमभिधीयते । भट्टमतानुमरिणा- मपि सर्वजस्यामापसाधनममावमा नोपपद्यत एव ताद्ध सदुपलंमप्रमाण- पंचकनि तिरूपं साच सर्वज्ञविषयसदुपलंभकप्रमाणपंचकनिवृत्तिरात्मनोऽ- परिणामो वा विज्ञानं वान्धवस्तुनि स्याद्गत्यंतराभावात् । न तावत्सर्वज्ञ- विषयप्रत्यक्षता प्रमाणरूपेणात्मनोऽपरिणामः सर्वज्ञस्याभावसाधकः सत्यपि सर्वते तत्संभवात् तद्विषयस्य ज्ञानस्यासंभवात्तस्यातीदियत्तापरतोवृत्ति- विशेषवत् । नापि निषेध्यात्सर्वज्ञादन्यवस्तुनि विज्ञानं, तदेकज्ञानसंसागंणः कस्यचिद्वस्तुनोऽभावात् टकज्ञानसंसर्गिमूतलवत् । न हि यथा घटभूतल- योश्चाक्षुषेकज्ञानसंसर्गात् केवलमतले प्रतिषेच्या घटादन्यत्र वस्तुनि विज्ञानं घटामावन्यवहारं साधयति तथा प्रतिषेध्यात्सर्वज्ञादन्यत्र वस्तुनि विज्ञानं तदभावसाधनसमर्थ संभवति सर्वज्ञस्यातींद्रियत्वात्तद्विषयज्ञानस्यासंभवात्तदे- कज्ञानसंसर्गिणोऽसनादप्रत्यतय कस्यचिद्वस्तुनोऽनम्युपगमादनुमानाये- कज्ञानेन सर्वतव्यवस्तुनोः संसर्गात्सर्वज्ञेकज्ञानसंसर्गिणि क्वचिदनुमेयेऽ- र्थेऽनुमानज्ञानं संभवत्येवेति चेन्न तथा क्वचित्सर्वज्ञस्य सिद्धिप्रसंगात् । सर्वत्र सर्वदा सर्वस्य सर्वज्ञस्यामावे कस्यचिद्वस्तुन तेनैकज्ञानसर्गायोगात्तदन्य- वस्तुविज्ञानलक्षणादमावामानामावसाधनविरोधात् । किंच गृहीत्वा निषेच्याधारवस्तुसद्भावं स्मृत्वा च तत्प्रतियोगिनं निषेध्यमर्थ नास्तीति ज्ञानं पास जायत इति येषां दर्शनं तेषां निषेध्यसर्वज्ञाधार- मूतं त्रिकाल भुवनत्रयं च कुत्तचित्प्रमाणाग्राह्यं तत्प्रतियोगी च प्रति- ·श्राविद्यानंदिस्वामिविरचिता- सर्वज्ञः स्मर्त्तव्य एवान्याथा तत्र नास्तिताज्ञानस्य मानसस्यानुपपत्तेर्नच घ्याधारत्रिकालजगत्रयसद्भावग्रहणं कुतश्चित्प्रमाणान्मीमांसकस्यास्ति । ने प्रतिषेध्यसर्वज्ञस्य स्मरणं तस्य प्रागननुभूतत्वात्पूर्व तदनुभवे वा वेत्सर्वत्र सर्वदा सर्वज्ञाभावसाधनविरोधात् । ननु च पराभ्युपगमात्सर्वज्ञः इस्तदाधारभूतं च त्रिकालं भुवनत्रयं सिद्धं, तत्र श्रुतसर्वज्ञस्मरण- वेत्तं तदाधारवस्तुग्रहणानिमित्तं च सर्वत्रे नास्तिताज्ञानं मानसमक्षान युक्तमेवेतिचेन, स्वेष्टवाधनप्रसंगात् । पराभ्युपगमस्य हि प्रमाण:- दूत्वे तेन सिद्धं सर्वज्ञ प्रतिषेधतोऽभावप्रमाणस्य तद्वाधनप्रसंगार : गप्रमाणत्वे न ततो निषेध्याधारवस्तुग्रहणं निषेध्यसर्वज्ञस्मरणं वा तथ्यं त्तदभावे तत्र सर्वज्ञेऽभावप्रमाणं न प्रादुर्भवेदिति तदेव स्वेष्टवाधनं रमायातं । नन्वेवं मिथ्यकांतस्य प्रतिषेधः स्याद्वादिभिः कथं विधीयते र कचित्कथंचित्कदाचिदनुभवाभावे स्मरणासंभवात् तस्याननुस्मर्य- स्य प्रतिषेधायोगात्वचित्कदाचित्तदनुभवे वा सर्वथा तत्प्रतिषेधाविरोधात् म्युपगमात्प्रसिद्धस्य मिथ्र्यकांतस्य स्मर्यमाणस्य प्रतिषेधेऽपि स पराभ्यु- : प्रमाणप्रमाणं वा? यदि प्रमाणं तदा तेनैव मिथ्र्यकांतस्याभावसाधनाय मानं प्रमाण बाध्यते इति स्याहादिनामपिस्वष्टबाधन, यदि पुनरप्रमाणं म्युपगमस्तदापि ततः सिद्धस्य मिथ्र्यकांतस्य स्मर्यमाणस्य नास्तीतिज्ञानं यमानं मिथ्यैव स्यादिति तदेव स्वेष्टवाघनं परेषामिवेति न मंतव्यं, द्वादिनामनेकांतसिद्धरेव मिथ्र्यकांतनिषेधनस्य व्यवस्थानात् । प्रमाणतः द्धे हि बहिरंतर्वा वस्तुन्यनेकांतात्मनि तत्राध्यारोप्यमाणस्य मिध्य- तस्य दर्शनमोहोदयाकुलितचेतसां बुद्धौ विपरीताभिनिवेशस्य प्रति- मानस्य प्रतिषेधः क्रियते प्रतिषेधव्यवहारो वा प्रवर्तते विप्रतिपन्न- गायनाय सन्नयापन्यासा: । न चैवमसवज्ञजगसिख सर्वज्ञप्रतिषेधो ·आतपरीक्षा। १२७ युज्यते तस्याः कुतश्चित्प्रमाणादसंभवस्य समर्थनात्तदेवममावप्रमाणस्यापि पावाकाय सदुपलंमकप्रमाणपंचकवदसंभवाद्देशांतरकालांतरपुरुषांतरापे- क्षयाऽपि तद्बाधकशंकानवकाशासिद्धः सुनिर्णीतासंभवद्वाधकप्रमाणः सर्वज्ञः स्वसुखादिवत्सर्वत्र वस्तुसिद्धौ सुनिर्णीतासंभवद्वाधकप्रमाणत्वमंतरेणावा- सनिबंधनस्य कस्यचिदभावात् । स च विश्वतत्वानां ज्ञाताऽहन्नेव परमेश्वरादे- विश्वतल्प तानिराकरणादेवावसीयते । स एव कर्मभूभृतां भेत्ता निश्ची- यतेऽन्यथा तस्य विश्वतत्वज्ञतानुपपत्तेः । स्यादाक्तं कर्मणां कार्यकार- णसंतानेन प्रर्वतमानानामनादित्वाद्विनाशहेतोरभावात्कथं कर्मभूभृतां मेत्ता विश्वतत्त्वज्ञोऽपि कश्चिन्द्यवस्थाप्यते इति तदप्यसत् , विपक्षप्रकर्षपर्यंत- गमनात्कर्मणां संतानरूपतयानादित्वेऽपि प्रक्षयप्रसिद्धेः। नानादिसंततिरपि शीतस्पर्शः क्वचिद्विपक्षस्योष्णस्पर्शस्य प्रकर्षपर्यंतगमनान्निर्मूलं प्रलयमुप- व्रजन्नोपलब्धो नापि कार्यकारणरूपतया बीजांकुरसंतानो वानादिरपि प्रति- पक्षभूतदहनान्निर्दग्धबीजो निर्दग्धांकुरो वा न प्रतीयत इति वक्तुं शक्यं, यतः कर्मभूभृतां संतानोऽनादिरपि क्वचित्प्रतिपक्षसात्मीभावान्न प्रक्षीयते । ततो यथा शीतस्योष्णस्पर्शप्रकर्षविशेषेण कश्चिद्रेत्ता तथा कर्मभूभृतां तद्विपक्षप्रकर्षविशेषेण मेत्ता भगवान् विश्वतत्वज्ञ इति सुनिश्चितं नश्वेतः । कः पुनः कर्मभूभृतां विपक्ष इति चेदुच्यते । तेषामागामिनां तावद्विपक्षः संवरो मतः तपसा चितानां तु निर्जरा कर्मभूभृतां ॥ ११० ॥ द्विविधा हि कर्मभूभृतः केचिदागामिनः परे पूर्वभवसंतानसंचितास्त- त्रागामिनां कर्मभूभृतां विपक्षस्तावत्संवरस्तस्मिन्सति तेषामनुत्पत्तेः। संवरो हि कर्मणामाश्रवनिरोधः, सचाश्रवो मिध्यादर्शनातिप्रमादकषाययोग- विकल्पापंचविधस्तस्मिन् सति कर्मणामात्रवार कर्मागमनहेतोरास्रव इति ·१२८ श्रीविधानासाविरचिता- पदेशात् कर्माण्वसत्यापति यत्मादत्मनि आखव शी निर्व बनातएव हि पहेतुषिकिम्यतः प्रतिपयलयानस्य मिच्या- नेऽतर्मावात, तनिरोधः पुनः कल्यतो देशवो वा तत्र तो पुतिमिः सम्बग्यागनिज लगामिविधीयते।समितिघमानुप्रतापरावाइजर पारित्रैस्तु शास्तनिरोधः सिद्धः सम्यम्यागनिहा साक्षादयोगकेव- लिनम्वरमक्षणप्राप्तस्य प्रोच्यते तस्यैव सकलकर्मभूनिरोपनि वनस्वसिद्धेः सम्वदर्शनादित्रयस्य चरमक्षणपरिप्राप्तस्य साक्षान्मोक्षहेतोस्तथाभिधानात् पूर्वत्र गुणस्थाने तन्मावाधागावासयोगकेवरितीणकषायातका- यमुणस्थाने ततोपि पूर्वत्र सूक्ष्मसापरायानिवृत्तिवादरसापराये चापूर्वकरणे चाप्रमत्ते च कषायविटियागसतावात् । ततोपि पूर्वत्र प्रमत्तगुणत्थाने प्रमादकवायविशिष्टयोगनिर्णीते संयतासंयतसम्यादृष्टीगुणस्थाने अविरतप्रमा- दकषायविशिष्टयोगानां ततोपि पूर्वस्मिन् गुणस्थानत्रये कषायप्रमादापरत- मिथ्यानविशिष्टयागसंपनिश्चयात् । योगो हि त्रिविधः कायादिमेदात 'कायवाङ्मनःकर्म योगः, इति सूत्रकारवचनात् कायवर्गणालंबनोमात्मप्रदेश- परिसंदः काययोगो वाग्वर्गणालंबनो वाग्योगो मनोवर्गणालंबनो मनोयोगः स आस्रव, इति वचनात् मिथ्यादर्शनाविरतिप्रमादकषायाणामाखवत्वं न स्यादिति न मंतव्यं योगस्य सकलाश्रवव्यापकत्वासनपणाप तेषां परिग्रहात्तनिग्रहे तेषानिक प्रसिद्धः योगमिबहे मिथ्यादशनादीनां निग्रहः सिद्ध बायोगमलिनि बदमावाकपायनिय तय विवनिरोधात्तीणक- पाये, प्रमादनिग्रहे पूर्वानवनिरोधपदप्रमत्तादौ । सर्वाविरतिनिरोधे तत्पूर्वा- सपानिध्यापननिरोपाच प्रमत्ते संपतासंयते च । मिथ्यादर्शननिये उत्पूननिरोधच नासाना । पूर्वपूर्वानवनिरोधे सरालपनिरोधः साव्यएव न पुन तरावमिस पूर्वसनिराजा तस्य सिदत्वाका- ·१ मिरोषऽप्येवं पल र योगनिरोपे पूर्वयोगक्रोिपरा संपादन काययोगनिरोधे हि माणसपिरोक सिद्ध व कम्योगनिरोधे च मनोयोगनिरोषः पागलो तूत पायनितो भाज्यत इति सकल्योगनिरोधणया परमगुप्त्या निरोपः परमसंवरसिद्धः । समित्यादिभिः पुनरपरः संवरो देशता पासवनिराम- पात्र हि यो बदाखवप्रतिपक्षः स तस्य संवर इति यथायोग्यमाग- माविरोधेनामिधानीयं कर्मागमनकरण गालवस्य निरोधे कर्मभृतामागा- मिनामनुत्तत्तिसि रन्यथा तेगामाईतत्वापसः सर्वस्य संसारिणः सर्व- कमागमनप्राश्च ततः संवरो विपक्षः कर्ममूभृतामागामिनामिति स्थितं । संचितानां तु निर्जरा विपक्षा सा च द्विविधानुपक्रमोपक्रमिकी च । तत्र पूर्वा यथाकालं संसारिणः स्यात्, उपक्रमकी तु तपसा द्वादशविधेन साध्यते संवरक्त, ययैव हि तपसा संचितानां कर्मभृतां निर्जरा विधायते तथाऽगामिनां संवरोपीति संचितानां कर्मणां निर्नरा विपक्षा प्रतिपाद्यते । अर्थतस्य कर्मणां विपतस्य परमप्रकर्षः कुतः प्रसिद्धो यतस्तेषामात्यतिकः क्षयः स्यादित्या. पुनः सिद्धः परमः परमात्मनि । तारतम्यविशेषस्य सिद्धेष्यप्रकर्षवद ॥ १११ ॥ यस्य तारतम्यप्रकर्षस्तस्य वल्प मा प्रकर्षः सिवपति यथोष्णस्य, ता न्याय कर्मणां विपतस्य संवरनिरालणत्यासंपन्सचा वा- लिणत्यानापोषेषु प्रमाणतो निश्चीक्ते सलमान सस्प पल: mamगयते । कुलाप्रिकर्षण व्यभिचार इति के कुलस्य ससमगरमभूमौ नास्कानो परमाकपास सापानी देवानां MATHAमप्रकापत् । एतेन कोषमानमायालेगाव ·१३० श्रीविधानतिमिचिरापता- ~~ • विचारांका निरस्ता तेषामभन्येषु मिथ्यादृष्टिषु च परमप्रकर्षसिद्धे. स्तत्प्रकों हि परमो इरानुनधित्वलक्षणमा च तत्र प्रसिद्धः कोक- दीनामनंतानुबंधिनां तत्र सद्भावात् । ज्ञानहानिप्रकर्षेण व्यभिचार इति चेन्न तस्यापि क्षायोपशमिकस्य हीयमानतया प्रकृष्यमाणस्य प्रसिद्धस्य केवलिनि परमप्रकर्षसिद्धेः क्षायिकस्य तु हानेरेवानुपलब्धेः कुलपयों येन व्यभिचारः शक्यते । के पुनः कर्मभूभृतो एषां विपक्षः परमप्रकर्षमाक् साध्यत इत्यारेकायामिदमाह कर्माणि द्विविधान्यत्र : व्यभावावंकल्पतः। . व्यकाणि जीवस्य पुदलात्मान्यनेकधा ॥ ११२॥ भावकर्माणि तन्यविवर्तमानि मांति नुः । क्रोधादीनि स्ववेद्यानि काचश्चिद दतः ॥११३ ॥ तत्स्कंधराशयः प्रोक्ता मूमृतोऽत्र समाधितः । जीवाद्विश्लेषणं भेदः सतो नात्यंत क्षयः ॥ ११४ ॥ जीवं 'रतंत्रीकुर्वति स परतंत्रीक्रियते वा यस्तानिकर्माणि, जीवेन वा निध्यादर्शनादिपरिणामः क्रियंत इति कर्माणि तानि द्विप्रकाराणि द्रव्य- कर्माणि भावकर्माणि च तत्र द्रव्यकर्माणि ज्ञानावरणादीन्यष्टौ मूळप्रकृति- भेदात्तथाऽटचत्वारिंशत्तरशतमुत्तरप्रकृतिविकल्पात्तथोत्तरोत्तरप्रकृतिमेदाद नेकप्रकाराणि तानि च पुद्गलपरिणामात्मकानि जीवस्य पारतंत्र्यनिमित्त- त्वानिगडादिवत् । क्रोधादिमिळमिचार इति चेन्न तेषां जीवपरिणामानां पातंत्र्यपात्, पारतंत्र्यं हि जीवस्य कोषादिपरिणामो न पुनः पार- तंत्र्यनिमित्तं । ननु च ज्ञानावरणदर्शनावरणमोहनीयांतरायाणामेवानंत- ज्ञानदर्शनातवीर्यलक्षणजोवस्वरूपधातित्वात्पारतंत्र्यनिमित्तत्वं न पुनर्ना- मंगोन बायुषां तेषामात्मस्वरूपाचातेल्वात्पारतंत्र्यनिमित्तत्वातिदेिित ·आतपरीक्षा। wom.ranAAAAAAAAAW पक्षान्यापटाईनस्पतिचैतन्ये स्वापवदिति चेन्न तेषामपि जीवस्वरूपासि- ब्रत्वप्रतिबंधित्वात्पारतंत्र्यनिमित्तत्वोपपत्तेः। कयमेवं तेषामघातिकर्मत्वमिति- वेज्जीवन्मुक्तिलक्षणपरमाहैत्यलक्ष्मीघातिकत्वाभावादिति बमहे ततो न पक्षाव्यापकोहेतुः, नाप्यन्यथानुपपत्तिनियमनिश्चयविकलः पुगल परिणामा- मकसाध्यमंतरेण पारतंत्र्यनिमित्तत्वस्य साधनस्यानुपपत्तिनियमनिर्णयात्तानि च स्वकार्येण यथानामप्रतीयमानेनानुमीयते, दृष्टकारणव्यभिचाराददृष्टका- रणसिद्धेः। भावकर्माणि पुनश्चैतन्यपरिणामात्मकानि क्रोधाद्यात्मपरिणा- मानां नोपादितमादपनिमित्तानामौदपिकालेऽपि कथंचिदात्मनोऽनांतर- त्वाचिद्रूपत्वाविरोधात् ज्ञानरूपत्वं तु तेषां विप्रतिषिद्धं ज्ञानस्यौदयिकत्वा- भावात् । ननुधर्माधर्मयोः कर्मरूपयोरात्मगुणत्वाचादयिकत्वं नापि पुद्गलपरि- मापमिति केचित्तेपि न युक्तिवादिनः कर्मणामात्मगुणत्वे तत्पारतं- व्यनिमित्तत्वायोगात्सर्वदाऽऽत्मनो बंधानुपपत्तेर्मुक्तिप्रसंगात् । न हि यो यस्य गुणः स तस्य पारतंत्र्यनिमित्तं यथा पृथिव्यादेः रूपादिः, आत्मगुणध धर्माधर्मसंज्ञकं कर्म परैरभ्युपगम्यत इति न तदात्मनः पारतंत्र्यनिमित्तं स्यात् तत एव च 'प्रधानविवर्त्तः शुक्लं कृष्णं च कर्म, इत्यपि मिथ्या तस्यात्मपारतंत्र्यनिमित्तत्वाभावे कर्मत्वायोगादन्यथातिप्रसंगात् । प्रधानप- रतंत्र्यनिमित्तत्वात्तस्य कर्मत्वमिति चेन्न प्रधानस्य तेन बंधोपगमे मोक्षो- पगमे च पुरुषकल्पनावैयर्थ्यात् । बंधमाक्षफलानुमवनय पुरुष प्रतिष्ठा- नान्न पुरुषकल्पनावैयमितिचेत्तदेतदसंबद्धामिधानं प्रधानस्य बंधमोक्षौ, पुरुषस्तत्फलमनुभवतीति कृतनाशा ताभ्यागमप्रसंगात, प्रधानेन हि कृतौ बंधमोक्षौ न च तस्य तत्फलानुभवनमिति कृतनाशः पुरुषेण तु तौ न कृतौ तत्फलानुभवनं च तस्येत्य साम्यागमः कयं परिहर्तुं शक्यः । पुरुषस्य चेतनत्वात्फलानुभक्नं, न प्रधानस्याचेतनत्वादितिचेन्न मुक्तात्म- ·१३२ श्रीविधानालामिविरचिता- vunnAmAvuAVVAN. .. anAAN मोजी प्रशानकृतकर्मकसानुभवनानुषंगात् । मुलस्य प्रधानसंसर्गामावाल- तानुभवनमितिता संसारिणः प्रधानसंसर्गाद्वंधफलानुभवनं सिद्ध तथा च पुरुषस्वैव बंधः सिद्धः प्रधानेन संसर्गस्य संधफलानु अननिमित्त- स्य बंघरूपत्वावधस्यैव संसर्ग इति नामकरणात् स चात्मनः प्रधानसं- सर्ग:कारणमंतरेण न संभवतीति पुरुषस्य मिथ्यादर्शनादिपरिणामस्तत्का- रणमिति प्रत्येतन्यं । प्रधानपरिणामस्यैव तत्संसर्गकारणत्वे मुक्तात्मनोऽपि तत्संसर्गकारणत्वप्रसक्तेरिति मिथ्यादर्शनादीनि भावकाणि पुरुषपरिणा- मात्मकान्येव पुरुषस्य परिणामित्वोपपत्तेस्तस्यापरिणामित्वे वस्तुत्वविरोधा- निरन्वयविनश्वरक्षणिकचित्तक । द्रव्यकर्माणि तु पुद्गलपरिणामात्मकान्येव प्रधानस्य मुद्गलपयांपत्याद्वलस्यैव प्रधानमिति नाम करणात् । नव प्रधा- नस्य पुदलपरिणामात्मकत्वमसिद्धं पृथिव्यादिपरिणामात्मकत्वात्पुरुषस्या- ५.लद्रव्यस्यतद्नुपलाव का इंकारादिपरिणामात्मकत्वात्। नहि प्रधाने बुधादिपरिणामो घटते, तथाहि-न प्रधानं बुद्धयादिपरिणामात्मकं पृषि- व्यादिपरिणामात्मकत्वायतु बुद्धयादिपरिणामात्मकं तन पृथिव्यादि परि- गामात्मकं दृष्टं यथा पुरुषद्रव्यं तथा च प्रधानं तस्मान बुद्धयादिपरिणा- मात्मकं । पुरुषस्य बुद्धयादिपरिणामात्मकत्वासिद्धेन वैधय॑दृष्टांततेति पल तस्य तत्साधनात्तथाहि-बुद्धयादिपरिणामात्मकः पुरुषश्चेतनत्वावस्तु न बुद्धयादिपरिणामात्मकः स न चेतनोदृष्टो यथा घटादिवेतनम्ध पुरुष- जमादपल्या परिणामात्मक इति सम्यगनुमानात्, तथाकाशपरिणामा- त्मकत्वमपि प्रधानस्य न घटते मूर्तिमत्पृथिव्यादिपरिणामात्मकस्यामूर्ता- काशपरिणामात्मकत्वाविरोधा टादि । शब्दादि तन्मात्राणां तु पुतला RAMETH. कांद्रयाद्रव्यमनोज भावमनोबुद्धीद्रियाण तु सुनतारणारात्मक मानान गांवपुलद्रन्यन्यतिरिकं :न्यांतरमन्यत्र ·17- ........ सन पपिसिनेम्व इति न प्रधानं नाम तलव भारत सत्त्वरक सक्रपाणां पुरानन्यायापालेर म सदपटनादिति द्रव्यकर्माणि पुदलात्मकान्येव सिद्धानि भावार्मणां मीर परिणामपत्तिानि च द्रव्यकर्माणि पु.मकंवरपाण परमाणूक मवानुमतता भी प्रापकत्वामावादिति कर्मस्कंधसिद्धिस्ते व वर्मस्कंधा वहम इति कर्मस्कंधराशयः सिद्धास्ते च भूमृत व अमृत इति व्यपदिश्यते साधिनातेषां कर्मभूभृतां भेदो विश्लेषणमेव न पुनरत्यंतसंक्षयः सतो दन्यस्यात्यंतविनाशानुपपत्तेः प्रसिद्धत्वाचत एष कर्मभूभृतां मेत्ता भगवान् प्रोक्तो न पुनर्विनाशयितति निरवमिदं मेत्तारं कर्मभृतां ज्ञातारं विधतत्त्वानामिति विशेषणद्वितयं मोक्षमार्चस्व नेतारमितिविशेषणवत् । कःपुनर्मोक्ष इत्याह । स्वालमत्ततोमाः कृताकमयान्मतः। निर्जरासंक्राम्यां तु सर्वसद्वादिनामिह ॥ ११५ ॥ यत एवं स्तः अात्मलामो जीवस्य मोक्षः कृत्वानां कर्मणामामा- मिनां संचितानं च वरनिजाराम्यां क्षयाद्विश्लेषात्सर्वसद्वादिनां मत इति सर्वेषामास्तिकानां मोक्षस्वरूपे विवादामावं दर्शयति तेषामात्मस्वरूपे कर्मस्वरूपे च विवादात्स च प्रागेव निरस्तोऽनंतज्ञानादिचतुष्टयस्य सिद्ध- त्वस्य चात्मनः स्वरूपस्य प्रमाणसित्वानह्यचेतनत्वमात्मनः स्वरूप तस्य ज्ञानसमवायित्वविरोधादाकाशादिवत्तत्कारणादृष्टविशेषासमवाच तद्व- तस्यांतःकरणसंयोगस्यापि दुर्घटत्वात् प्रतीयते च निमात्माने ततस्तस्य नाचैतन्यं स्वरूप । ज्ञानस्य चैतन्यस्यानित्यत्वात्कषमात्मनो नित्यस्य तत्स्वरूपमितिचेनानंतस्य सानपानमानित्यपकातामावत् । ज्ञानस्य निस्यत्वे न का स्यादितिवन तवापराचे तपिसे- ·प्राविधा-स्वामिविरचिता- धात् । एतेन समस्तप नविषयज्ञानप्रसंगोऽपि विनिवारितात तिफमोदय सति संसारिणस्त संभपातलये तु केवलिनः सवपर्यायविषयस्य ज्ञानस्य प्रमाणतः प्रसिद्धः सर्वज्ञत्वस्य साधनात् । चैतन्यमान पात्मनः स्वरूपमित्यनेन निरस्तं ज्ञानस्वभावरहितस्य चेतनत्वविरोधाद्गनादिवत् । प्रमास्वरमिदं चित्तमिति स्वसंवेदनमात्रं चित्तस्य स्वरूपं वदनपि सक- लार्थविषय नसावनानिरस्तः विमाE५. वेदनेन सर्वार्थसाक्षात्करण- विरोधात् । तदेवं प्रतिवादिपरिकल्पितात्मस्वरूपस्य प्रमाणबाधितत्त्वात्स्या- द्वादिनिगदितमेवानंतज्ञानादिस्वरूपमात्मनो व्यवतिष्ठते ततस्तस्यैव लामो मोलः सिद्धचेन पुनः स्वात्मप्र णमितिप्रतिपयमाहि प्रमाणसिद्धत्वात्तथा कर्मस्वरूपे च विप्रतिपत्तिः कर्मवादिनां कल्पनाभेदात्साच पूर्वानर वेग विवादेन । ननु च संवरनिरामाताणां मेदामावः कर्मामावस्वरूपत्वा- विशेषादितिचेन्न संवरस्यागामिकर्मानुत्पत्तिलक्षणत्वादानवानरोधः संवर इति वचनात् निर्जरायास्तु चितकर्मविप्रमोसलक्षणत्वादेशतः कर्मविप्र- मोमोनियति प्रतिपादनात कर्मविप्रमोक्षस्यैव मोसत्ववचनात्ततः संचि- तानागतद्रव्यमावकर्मणां विप्रमोक्षस्य संवरनिर्जरयो भावात्ताम्यां मोक्षस्य मेदः सिद्धः । ननु च नास्तिकान्प्रति मातबरोऽपि विवाद इति चेन तेषामत्रानधिकाराचदेवाह । नातिकानां च नैवास्ति प्रमाणं तन्निराता। प्रापमात्र तेषां नावधेयं ममना ॥ ११६ ॥ येषां मयामेव प्रमाणं नास्तिकानां ते कयं मोलनिराकरणाय प्रमाणांतरं वदेयुः स्वेष्टहानिप्रसंगात् पराभ्युपगतेन प्रमाणेन मोक्षामा मा. मोलसदावमेव किलाचक्षते न चेद्विक्षिसमसः ५ पयनुयोग- ·वापरा . परतया प्रलापमात्रं तु महात्मनां नावधेयं तेषापेक्षाहत्वात्ततोनिर्विवाद एव मोक्षः प्रतिपत्तव्यः । कस्तर्हि मोतमार्ग इत्याह । मागा मोक्षस्य वै सम्यग्दर्शनास्त्रियात्मकः । पोषण प्रप: ज्या नान्यथा तद्विरोधतः ॥११७ ॥ मोक्षस्य हि मार्गः रामाटाप्त्युपायोविशेषेण त्यायनीया साधारण- कारणस्य तथाभावोपपत्तेर्न पुनः सामान्यतः साधारणकारणस्य द्वन्यक्षेत्र कालभवमावविशेषस्य सद्भावात्स च त्रयात्मक एव प्रतिपत्तन्यः । तथाहि- सम्यग्दशनादित्रयात्मको मोक्षमार्गः साक्षान्मोसमागत्वाचातुन सम्यग्द- अनादिनपामक स न सामन्मोस यथा सद, साक्षान्मोक्ष- मार्गश्च विवादाध्यासितस्तस्मात्सम्यग्दर्शनादित्रयात्मक इत्यत्र नाप्रसिद्धो धर्मी मोक्षमार्गमात्रस्य सकलमोलवातिनामावादस्य धम्मित्वाचत एव नाप्रसिद्धविशेष्यः पक्षो नाप्यतिपिशपणः सम्यग्दर्शनादित्रयात्मक त्वस्य न्याधिविमोक्षमार्गरसायनादौ प्रसिद्धत्वात् । नहि रसायनश्रद्धान मात्रं सम्यज्ञानाचरणरति सकलामयविनाशनायालं, नापि रसायनज्ञान- मात्रं श्रद्धानाचरणरहितं न च रसायनाचरणमात्रं श्रद्धान ज्ञानशन्यं तेषामन्यतमापाये सकलव्याधिविप्रमोक्षलक्षणस्य सायनफलल्यासमपात- द्वत्सकलकर्ममहान्याधिविप्रमोक्षोऽपि तत्वश्रद्धान नाचरणत्रयात्मक देवोपायादनपायमुपपद्यते तदन्यतमापाये तद्नुपपत्तेः । ननु चायं पतिनायकदेशासिद्धो हेतुः शब्दानित्यत्वे शब्दपदिति न मंतव्यं प्रतिज्ञापैकदेशत्वेन हेतोरसिद्धत्वायोगा । प्रतिज्ञा हि धम्भिपात दाय लक्षणा तदेकदेशस्तु धर्मी धर्मो वा तत्र न धर्मी ता प्रसिधः प्रसिद्धो- मातिवचनात् । न चायं धर्मित्वविवयापार इति वक्तुं युकं प्रमाणkariत्य याविशेषात् । ननु मोक्षमार्गो धर्मी मोक्षमार्गस्वं हेतु- ·श्रीविधानचिता- सपन कर्म, सलमानलमलेन प्रतिपादनावित्यार मोषक नुकूलमाचरति साधनधर्मस्य पनि पानाप प्रीशिल्पनिस- करणात् विशेष पर्वियं कृत्वा सामान्य हेतुं युवतो न दोष इति परैः स्वयमामधना , प्रयत्नानंतरीयकः क्षणिकः शब्दः यत्नानंतर काका- नित्यादि । कः पुनरत्र विशेषो धर्मी ? मोलमार्ग इति बमः कुतोऽस्य- विशेषः! स्वास्थ्यमार्गा. नात्र मार्गसामान्यं धर्मि किं तर्हि मोलविशेषको मार्गविशेषःकयमेवं मोक्षमार्गत्वं सामान्य मोक्षमार्गाणामनेकव्यकिनिष्ठ त्वात्कचिन्मानसशारीरव्याधिविशेषाणां मोक्षमार्गः क्वचिदन्यभावसकर कर्मणामिति मोलमार्गत्वं सामान्य शब्दत्ववत् । शब्दत्वं हि यथा शब्द- विशेष वर्ण पदवाक्यात्मके विवादासदे तथा ततविततधनसुषिरशब्देऽपि श्रावणज्ञानजननसमर्यतया (शब्दव्यपदेशं नातिकामति ) इति शब्द विशेष पम्मियं कृत्वा शब्दत्वं सामान्यं हेतुं बुवाणो न कंचिदोषमास्ति- भुते । पानपयोपस्याप्यमापन त:मोक्षमार्गविशष धम्भिणममिधाम मोमाग सामान्यं साधनममिदधानो नोपालब्धन्यः । तथा साध्य वोऽपि प्रतिज्ञापैकदेशो हेतुत्वेनोपादीयमानो न प्रतिज्ञापैकदेशत्वेना- तस्य धर्मिणा व्यम्चिारालातिका देशपाल धर्मिणोऽसिद्धत्वान पपतेः किं तर्हि व्यय इति न प्रतिज्ञार्थंकदेशो नामासिद्धो हेतुरस्ति विपक्षे बाधकपमाणामावात् । अन्यथानुपपलपाने निधया- बमकोऽयं तरितचे नमात्रादौ विपक्षे मोदमाग हेले: Finparlic । सम्यदर्शनादित्रयात्मकत्वे हि मोक्षमार्गस्य साव्ये बामामानिराशन च न मोक्षमार्गत्वं सिद्धं वापकसदाकातपाहि- मनमात्र न मम पिरिमोक्षमाणः अनापरणान्यत्वात् शारीर- नागाल्यापन्मिालपारणरसायनशानमात्रः । नाम्याचरणमात्र तत्कारण ·आत ANMAAN AwaanWAN W श्रद्धा पात् रसायनाचरणमात्रवत् । नापि ज्ञानवैराग्वे तदुपाय- स्तत्वाधानाचे स्पासायनज्ञानपराग्यमात्रपति सिद्धो अनुपात- नियमः साधानस्य, ततो मोक्षमार्गस्य सम्म र्शनादित्रयात्मकापसिदः। ननु परंपरया मोक्षमार्गस्य सपनिमात्रात्मकत्वास व्यभिचारी हेतु- रितिचेन साक्षादितिपिरापणासातामोक्षमार्गसम्म र्शनादित्रयात्मक न व्यभिचरति नाणकवायचरमसणवात्तपरमा .त्य जीवन्मोलमाम इमेति सुप्रतीतं तथैवायोगकेवालचरमणति मलकमक्षयलक्षणमोक्षमार्गः साक्षान्मोतमार्गत्वं सम्यः र्शनादित्रयात्मकत्वं न व्यमिचरति तपो- विशेषस्य परमशुलध्यानलक्षणस्य मध्यक्तावादितिविस्तरत- स्तत्वार्थालंकारे युक्त्यागमाविरोधेन परीक्षितमकबोद्धव्यं । तदेवंविषस्य मोक्षमार्गस्य प्रणेता विश्वतत्वज्ञः साक्षात्परंपरया वेति शंकायामिक्याह । प्रणेता मोकमार्गस्यावाव्यमानस्य सर्वथा। साधएव स ज्ञेयो विश्वतत्वतायः॥ ११८॥ न हि परंपरया मा मार्गस्य प्रणेता मुलकमाविवाधिन- तत्त्वार्थशास्त्रार्थोऽप्यस्मदादिमिः साक्षाद्विश्वतत्त्वज्ञतायाः समाश्रयः साध्यते प्रवीतिविरोधात्किं तर्हि साक्षान्मोक्षमार्गस्य सकलवाकप्रमाणरतस्य यप्रणेता स एव विश्वत तात्रयस्तत्वार्थ :त्रकाररुमास्वामिप्रभृतिभिः प्रतिपाद्यते भावद्भिः सातत्वततामन्तरेण सातादिवतिलोकमारक प्रणयनानुपपत्तेरिति वंदे तद्गुणलब्धय इत्येतद्व्याख्यातुमनाः प्राह- वीतनिःशेषोपोऽतः प्रवंद्योनि गुणांबुधिः। तद् णमातये सद्भिरिति संक्षेपतोज्वया ॥ ११९ ॥ यतश्च यः साक्षान्मासमार्गस्याबाधितस्य प्रमेता स एव विवतच्चान ज्ञाता कर्मभूभृतां मेत्तातएपार प्रयो मुनीबेस्तस्य वीतनिःशेषाज्ञाना- विवारपारस्थानतज्ञानादिगुण पित्वाच यो हि गुणानुषिः स एष ·११ श्रीविचाना खामिविरचिता- m तद्गुणलब्क्ये सदिराचार्यदनीयः स्यामान्य इति मोक्षमार्गस्य नेतार मेतारं कर्मभूभृतां ज्ञातारं विश्वतत्वानां भगवंतमहतमेवान्ययोगन्यवच्छे- देन निर्णीतमहं वैदे तद्गुणलब्ध्यर्थमिति संक्षेपतः शाखादी परमेष्ठिगुण- स्तोत्रस्य मुनिपुंगवैविधीयमानस्यान्वयः संप्रदायान्यवच्छेदलक्षणः पदार्थ- घटनालक्षणो वा लक्षणीयः प्रपंचतस्तदन्वयस्याक्षपसमाधानलक्षणय श्रीमत्वामिसनतमौर्देवागमायामामांसायांप्रकार नात्तत्त्वाविद्यानंदम दयालंकारेषु च तदन्क्यस्य व्यवस्थापनादलं प्रसंगपरंपरया अत्र समास- तस्तद्विनिश्चयात्कस्मात्पुनरेवंविधोमगवान् सकलपरीक्षालक्षितमोहक्षयः साक्षीकृतविश्वतत्त्वार्थों वंद्यते सद्भिरित्यावेद्यते । मा माता भवति रोमागमागप्रणीति । नंततस्यासकलकषध्वंसजा स्वामधः॥ तस्यपंधापरकार क्षीणमो.स्त्वमहन् । साक्षात्पन्नामलकमिवापतत्त्वानि नाथ ॥ १२० ।। मोहस्ताक्दज्ञानं रागादिप्रपंचस्तेनाकांता - गुरोमोक्षमार्गस्य यथोक्तस्य प्रणीतिनोपपद्यते यस्मादागद्वेषाज्ञानपरपशा मानसस्य सम्यग्गुरुत्वेना- मिम- मान पापि यथार्थोपदेशित्वनिश्चयासंभवात् तस्य वितथामि धानकानतिकमा दूरे मोक्षमार्गप्रणीतिर्यंतच तस्या मोद rvind- विना मोक्षमार्ग भावनाप्रकर्षपर्यंतगमनेन सकलकर्मलक्षणकलमप्रध्वंसन- न्यानंतज्ञानादिलक्षणा स्वात्मलब्धिः परमनिर्वृत्तिः कस्यचिन्न घटते तस्मात्तस्यै समय त्वमेवाईन् परमगुरुरिह शास्त्रादौ वंधः क्षीणमोहपात्रतलनितिफाटकमणिपसाता ताशेषतत्त्वार्थत्वाच । न सीमा : साक्षातच्चानि द्रष्टुं समर्थः कपिनदिवनापि साक्षादा- Raशेषतत्वार्थो मोक्षमार्गप्रणीतये समों न च तदसमर्थः परमगुरुर- ·आतपरीक्षा। Www मिषातुं शक्यस्तद्वदेवेति न मोहाक्रांतः परमनिःश्रेयसार्थिभिरभिवंदनीयः । कयमेवमाचार्यादयः प्रवंदनीयाः स्युरिति चेत् परमगुरुवचनानुसारितया तेषां प्रवर्त्तमानत्वाद्देशतो मोहरहितत्वाच्च तेषां वंदनीयत्वमिति प्रतिपद्यामहे तत एव परापरगु गुणस्तो शास्त्रादौ मुनीट्रैर्विहितमिति व्याख्यानमनुवर्तनीय, पंचानामपि परमेष्ठिनां गुरुत्वोपपत्तेः काय॑तो. देशतश्च क्षीणमो.त्पसिद्धरशेषतत्त्वार्थज्ञानप्रसिद्धेश्च यथार्थाभिधायित्व- निश्चयाद्वितथार्थाभिधानशंकापायान्मोक्षमार्गप्रणीतौ गुरुत्वोपपत्तेस्तत्प्रसा- दादभ्युदयनिश्रेयससंप्राप्तेरवश्यंभावात्तदेवमाप्तपरीक्षषा विहिता हितपरी- क्षादविचक्षणैः पुनः पुनश्चेतसि परिमलनीयेत्याचक्ष्महे । न्यक्षेणातपरी प्रतिपक्षपयितुं क्षमा साक्षात् । प्रेक्षावताममीक्ष्णं विमोक्षलक्ष्मीक्षणाय संलक्ष्या॥१२१॥ श्रीमत्तत्वार्थशास्त्रा: तसलिलनिधेरिरमो पस्य प्रोत्थानारंभकाले सकलमलमिदे शास्त्रकारैः कृतं यत्। स्तोत्रं तीर्थोपमानं प्रथितपृथुपथं स्वामिमीमांसितं तत् । विद्यानंदैः स्वशक्त्या कथमपि कथितं त्यवाक्यार्थसिद्धय।।१२२॥ इति तत्त्वार्थशास्त्रादौ निद्रिस्तोत्रगोचरा । प्रणांतातपरीक्षेयं कुविवानिवृत्तये ॥१२३॥ विद्यानंदहिमाचल पनविनिर्गता सुगंभीरा आप्तपरीक्षाटीका गंगावचिरतरं जयतु ॥१॥ भास्वद्भासिरदोषा कुमतिमतवांतभेदने पट्टी । आप्तपरीक्षालंकृतिराचंद्रा चिरंजयतु ॥२॥ स यजतु विद्यानंदो रलायभूरिभूषणस्सबलं । तत्त्वार्थार्णवतरणे सदुपायः प्रकटितो येन ॥३॥ इत्यातपराना समाप्ता। -

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.