Library

Udhan

Rahul Sankrityan · 2010/01/23

PDF Proofread

Front matter

वीर सेवा मन्दिर
दिल्ली
★
क्रम संख्या
7282
228
राहन
काल नं.
खण्ड

उदानं
राहुलसहिचानेन
आनन्दकोसलानेन
जगदीसकस्सपेन
सम्पावितो
4-८४
परिमार्ग
उत्तमभिक्खुना पकासितो
२४८१ बुद्धवच्छरे (1937 A.C.)

Ilu:

प्रानिवेदनम् पालिवाङमयस्य नागराक्षरे मुद्रण अत्यपेक्षितमिति नाविदितचरं भारती- येतिहासविविदिषूणाम् । सस्कृतपालिभाषयोरतिसामीप्यादपि यत् परस्सहमेभ्यः जिज्ञासुभ्यः संस्कृतज्ञेभ्य पालिग्रन्थराश्यवगाहन दुष्करमिव प्रतिभाति तत् लिपि- भेदादेव । एतदर्थमयमस्माकमभिनवः प्रयासः । अत्र नूतना अपि पाठभेदा. निधेया इत्यासीदस्माकं मनीषा परं कालात्ययभीत्याऽत्र प्रथमभागे धम्मपदादन्यत्र न तत् कृतमभूत् । अधोटिप्पणीषु सन्निवेशिताः पाठभेदाः । प्रायः Pali Text Society मुद्रितेभ्यो ग्रन्येभ्य उद्धृता. । अर्थसाहाय्य बिना अस्मत्समीहितं हृदि निगृहितमेव स्यात् । तत्र भदन्तेन उत्तमम्थविरेण साहाय्य प्रदाय महदुपकृतमिति निवेदयति-- कात्तिकशुक्लैकादश्या २४८० बुद्धाब्दे राहुल: सांकृत्यायनः आनन्दः कौसल्यायनः जगदीशः काश्यपश्च

No text on this page.

जनरल न -yatra गिन, देश सुत्त-सूची पिट्ठको पिटुक्को १-बोधि-वग्गो १ ३-नन्दवग्गो २१ १ २ २ २४ ३ २८ ३ १-बोधि-सुत्तं २-बोषि-सुत्तं ३-बोधि-सुत्तं ४-निग्रोध-सुत्तं ५-थेर-सुत्तं ६-कस्सप-सुतं ७-पाटलि-सुत्तं ८-संगामजी-सुत्तं ९-जटिल-सुतं १०-चाहिय-सुत्तं २८ २१-कम्म-सुतं २२-नन्व-सुतं २३-यसोज-सुत्तं २४-सारिपुत्त-सुत्तं २५-कोलित-सुत्तं २६-पिलिन्व-सुत्तं २७-कस्सप-सुत्तं २८-पिण्ड-सुत्तं २९-सिप्प सुत्तं ३०-लोक-सुत्तं २८ २९ ५ ३१ ६ ३२ ६ ३३ १० ४-मेघिय-चग्गो ३५ १० ३५ ३ ११ ११ ३८ १२ ४० २-मुचलिम्द-वग्गो ११-मुचलिन्द-सुत्तं १२-राज-सुत्तं १३-दण्डि-सुत्तं १४-सक्कार-सुत्तं १५-उपासक-सुत्तं १६-गन्भिनी सुत्तं १७-एकपुत्त-सुत्तं १८-सुप्पवासा-सुत्तं १९-विसाखा-सुतं २०-भद्दिय-सुत्तं १३ १४ ४२ ३१-मेघिय सुतं ३२-उद्धत-सुत्तं ३३-गोपाल-सुतं ३४-जण्हा-सुत्तं ३५-नाग-सुत्तं ३६-पिण्डोल-सुत्तं ३७-सारिपुत्त-सुत्तं ३८-सुन्दरी-सुतं ३९-उपसेन-सुत्तं ४०-सारिपुत्त-सुत्तं ४४ १५ ४४ १५ १८ ४७ १९ ४८ उदानं पिट्टको ४९ ५० ५० ५२ ५३ ७८ ५८ ६१ ६२ ६२ ६३ ५-सोनथेर-वग्गो ४१-राज-सुतं ४२-अप्पायुक-सुतं ४३-कुट्ठी-सुतं ४४-कुमार-सुतं ४५-उपोसथ सुतं ४६-सोण-सुत्तं ४७-रेवत-सुत्तं ४८-नन्द-सुतं ४९-सद्दायमान-सुतं ५०-पन्थक-सुतं ६-जच्चन्ध -वग्गो. ५१-आयुसम-सुत्तं ५२-ओसज्जन-सुत्तं ५३-पटिसल्लाण-सुतं ५४-आहुत-सुतं ५५-किर-सुत्तं ५६-तिस्थिय-सुत्तं ५७-सुभूति-सुत्तं ५८-गणिका-सुत्तं ५९-उपालि-सुतं ६०-उप्पज्जन्ति-सूतं पिटको 9--चुम्ल-वग्गो ६१-भद्दिय-सुत्तं ६२-भदिय-सुत्तं ६३-कामेसु-सत्त-सुतं ६४-कामेसु-सत्रा-सुत्तं ७८ ६५-लकुण्टक-सुतं ६६-तणहक्खय-सुत्तं ६७-पपञ्चक्खय-सुतं ८० ६८-भच्चान-सुत्तं ८० ६९-उदपान-सूतं ८१ ७०-उदयन-सुत्तं ८२ ८-पाटलिगामिय-वग्गो ८३ ७१-निब्बान-सुतं ८३ ७२-निम्बान-सुत्तं ८३ ७३-निम्बान-सुत्तं ८४ ७४-निम्बान-सुत्तं ७५-चुन्द-सुतं ७६-पाटलिगामिय-सुत्तं ७७-द्विधापथ-सुत्तं ९२ ७८-विसाखा-सुत्तं ९३ ७९-दब्ब-सुत्तं ९५ ८०-वय-सुतं ६४ ૬૪ ६८ ६९ ८४ ८४ ७२ ८८ ७३ ७४ ७४ नभो तस्स भगवतो परहतो सम्मासम्बुद्धस्स. उदानं १-बोधिवग्गो ( १-बोधि-सुत्तं १।१ ) एवं मे सुत--एक समयं भगवा उरुवेलापं विहरति नज्जा नेरञ्जराय तीरे बोधिरुक्खमूले पठमाभिसम्बुद्धो।। तेन खो पन समयेन भगवा सत्ताह एकपल्लङकेन निसिन्नो होति विमुत्तिमुखं पटिसंवेदी। अथ खो भगवा तस्स सत्ताहस्स अच्चयेन तम्हा समाधिम्हा वुढहित्वा रतिया पठमं याम पटिच्चसमुप्पादं अनुलोम साधुक मनसाकासि इति-इमस्मि सति इद होति, इमस्सुप्पादा इदं उप्पज्जति, यदिद--अविज्जाप- न्चया सडवारा, सडखारपच्चया विमाण, विज्ञाणपच्चया नामरूप, नामरूपप च्चया सळायतन सळायतनपच्चया फस्सो, फस्सपच्चया वेदना, वेदनाप च्चया तण्हा, तण्हापच्चया उपादान, उपादानपच्चया भवो, भवपच्चया जाति, जातिपच्चया जरामरण सोकपरिदेवदुक्खदोमनस्सुपायासा सम्भवन्ति। एवं एतस्स दुक्खक्खन्धस्स समुदयो होतीति। अथ खो भगवा एतमत्थ विदित्वा सायं वेलायं इमं उदानं उदानेसि । यदा हवे पातुभवन्ति धम्मा आतापिनो झायतो ब्राह्मणस्स। अथस्स कङखा वपयन्ति सब्बा यतो पजानाति सहेतुधम्मन्ति ॥१॥ पाठभेवा अट्ठकथातश्च पदानि- १. महावग्ग १११११.३.१.पथं०-इति सर्वत्र A. 2 सुखप्पं०-इति B. ११ ] [१ २] उदान [ ११३ ( २-बोधि-सुत्तं १।२) एवं मे सुत्तं-एकं समयं भगवा उरुवेलायं विहरति नज्जा नेरञ्जराय तीरे बोषिक्समूले पठमाभिसम्बुद्धो। तेन खो पन समयेन भगवा सत्ताहं एकपल्लङकेन निसिनो होति विमुखत्ति- सुखं पटिसंवेदी' । अथ खो भगवा तस्य सत्ताहस्स अच्चयेन तम्हा समाधिम्हा बुट्टहित्वा रत्तिया मज्झिमं यामं पटिच्चसमुप्पादं पटिलोमं साधुकं मनसाकासि इति-इमस्मि असति इदं न होति, इमस्स निरोधा इदं निरुज्झति यदिदं- अविज्जानिरोधा सङखारनिरोधो, सङखारनिरोधा विज्ञाणनिरोधो, विमाण- निरोधा नामरूपनिरोधो, नामरूपनिरोधा सळायतननिरोधो, सळायतनिनिरोधा फस्सनिरोधो, फस्सनिरोधा वेदनानिरोधो, वेदनानिरोषा तण्हानिरोधो, तण्हा- निरोधा उपादाननिरोधो, उपादाननिरोधा भवनिरोधो, भवनिरोधा जाति- निरोधो, जातिनिरोधा जरामरणसोकपरिदेवदुक्खदोमनस्सुपायासा निरुज्झन्नि। एवमेतस्स दुक्खक्खन्धस्स निरोधो होतीति । अथ खो भगवा एतं अत्थ विदित्वा तायं वेलायं इमं उदान उदानेसि- यदा हवे पातुभवन्ति धम्मा आतापिनो झायतो ब्राह्मणस्स। अथस्स कडखा वपयन्ति सब्बा यतो खय पच्चयानं अवेदीति ॥२॥ ( ३–बोधि सुत्तं १।३ ) एव मे सुतं-एकं समयं भगवा उरुवेलायं विहरति नज्जा नेरञ्जराय तीरे बोषिरुक्खमूले पठमाभिसम्बुद्धो। तेन खो पन समयेन भगवा सत्ताह एकपल्लङकेन निसिन्नो होति विमुत्तिसुखं पटिसंवेदी।' अथ खो भगवा तस्स सत्ताहस्स अच्चयेन तम्हा समाधिम्हा वुट्ठहित्वा रत्तिया पच्छिमं याम पटिच्चसमप्पादं अनुलोमं पटिलोमं साधुकं मनसाकासि इति--इमस्मि सति इद होति, इमस्सुप्पादा इदं उप्पज्जति; इमस्मिं असति इदं न होति, इमस्स निरोधा इदं निरुज्धति; यदिदं- अविज्जापच्चय...(=१ सु०) दुक्खक्खन्धस्स समुदयो होति । अविज्जा- यत्वेव असेसविरागनिरोधा सङखारनिरोधो . . . (=१ 'सु०) दुक्खक्खन्धस्स २. महावग्ग, २११३-५. ३. महावग्ग, १२१०६-७. 1. सुखप्-इति B. I. सुखप्-इति B.

११५] थैर-सुत्तं [३ निरोधो होतीति । अथ खो भगवा एतमत्थं विदित्वा तायं वेलायं इमं उदानं उदानेसि- यदा हवे पातुभवन्ति धम्मा आतापिनो झायतो ब्राह्मणस्म । विधूपयं तिगृति मारसेनं सुरियो' व ओभासयमन्तलिक्खन्ति ॥३॥ (४-निग्रोध-सुत्तं ११४) एवं मे सुतं-एक समयं भगवा उरुवेलायं विहरति नज्जा नेरजराय तीरे अजपालनिग्रोधे पठमाभिसम्बुद्धो। तेन खो पन समयेन भगवा सत्ताहं एकपल्लङकेन निसिनो होति विमुत्तिसुखं पटिसवेदी । अथ खो भगवा तस्स सत्ताहस्स अच्चयेन तम्हा समाधिम्हा वुट्टासि । अथ खो अनतरो हुहुडकजातिको', ब्राह्मणो येन भगवा तेनुपसङकमि, उप- सडकमित्वा भगवता सद्धि सम्मोदि, सम्मोदनीयं कथ साराणीय वीतिसारेत्वा एकमन्तं अट्ठासि, एकमन्तं ठितो खो सो ब्राह्मणो भगवन्तं एतदवोच-कित्तावता नु खो भो गोतम ब्राह्मणो होति कतमे च पन ब्राह्मणकारका धम्मा, ति ? अथ खो भगवा एतमत्थ विदित्वा ताय वेलायं इमं उदान उदानेसि- यो ब्राह्मनो बाहितपापधम्मो नीहुहुङको निक्कसावो यतत्तो। वेदन्तगू बुसितब्रह्मचरियो, धम्मेन सो ब्राह्मणो ब्रह्मवादं वदेय्य (1) यस्मुस्सदा नत्थि कुहिञ्चि लोकेति ॥४॥ (५----थेर-सुत्तं ११५) एवं मे सुनं--एकं समयं भगवा सावस्थियं विहरति जेतवने अनाथ- पिण्डिकस्सारामे। तेन खो पन समयेन आयस्मा च सारिपुत्तो आयस्मा च महामोग्गल्लानो आयस्मा च महाकस्सपो आयस्मा च महाकच्चायनो आयस्मा च महाकोठितो आयस्मा च महाकप्पिनो आयस्मा च महाचुन्दो आयस्मा च अनुरुद्धो आयस्मा च रेवतो आयस्मा च देवदत्तो आयस्मा च आनन्दो येन भगवा, तेनुपसङकमिसु । 1 * B सुखप्. 3 A हुंइंका° BD महावग्ग, ११२।१-३. बाह्मणकरण धम्म, महावग्गे- ब्राह्मणकरणा धम्मा.

उदानं [ १७ -- । अद्दसा खो भगवा ते आयस्मन्ते दूरतोव आगच्छन्ते, दिस्वान भिक्खू आमन्तेसि- "एते भिक्खवे ! ब्राह्मणा आगच्छन्ति, एते भिक्खवे । ब्राह्मणा आगच्छन्ति।" एवं वुत्ते अभतरो ब्राह्मणजातिको भिक्खु भगवन्तं एतद् अवोच- "कित्तावता नु खो भन्ते ब्राह्मणो होति कतमे च पन ब्राह्मणकारका' धम्मा'ति? अथ खो भगवा एतमत्थं विदित्वा ताय बेलायं इमं उदानं उदानेसि- बाहित्वा पापके धम्मे ये चरन्ति सदा सता खीणसंयोजना बुद्धा, ते वे लोकस्मिं ब्राह्मणाति ॥५॥ (६ -कस्सप-सुत्तं १।६) एवं मे सुतं-एकं समयं भगवा राजगहे विहरति वेळुवने कलन्दकनिवापे। तेन खो पन समयेन आयस्मा महाकस्सपो पिप्फलिगुहायं विहरति, आबाधिको होति दुक्खितो बाळ्हगिलानो। अथ खो आयस्मा महाकस्सपो अपरेन समयेन तम्हा आबाधा वुट्टासि । अथ खो आयस्मतो महाकस्सपस्स तम्हा आबाधा वुट्टितस्स एतदहोसि यन्नाह राजगह पिण्डाय पविसेय्यन्ति। तेन खो पन समयेन पञ्च- मत्तानि देवतासतानि उस्सुक्क आपन्नानि होन्ति आयस्मतो महाकस्सपस्स पिण्ड- पातपटिलाभाय। अथ खो आयस्मा महाकस्सपो तानि पञ्चमत्तानि देवसतानि पटिक्खिपित्वा पुब्बण्हसमय निवासेत्वा पत्तचीवर आदाय राजगह पिण्डाय पाविसि येन दलिद्दविसिखा कपणविसिखा पेसकारविसिखा। अहसा खो भगवा आयस्मन्तं महाकस्सपं राजगहं पिण्डाय चरन्तं येन दलिविसिखा कपणविसिखा पेसकार- विसिखा। अथ खो भगवा एतमत्थ विदित्वा तायं वेलायं इम उदानं उदानेसि- अनझपोसि अज्ञात दन्त सारे पतिट्टित । खीणासवं वन्तदोसं तमह ब्रूमि ब्राह्मणन्ति ।।६।। (७--पाटलि-सुत्तं १।७) एवं मे सुत-एक समय भगवा पाटलियं* विहरति अजकलापके चेतिये अजकलापकस्स यक्खस्स भवने। ५. | BD° करणा. 2 ABD खीणा'. A च, चे. ६. 1B वळहिछा. ७. *C चावायं B थाराय. अनुगच्छति AD वग्गगुद्दान-गार्या च.

१८ ] संगामजी-सुत्तं [५ - तेन खो पन समयेन भगवा रत्तन्धकारतिमिसायं अब्भोकासे निसिनो होति, देवो च एकमेकं फुसायति । अथ खो अजकलापको यक्खो भगवतो भयं छम्भितत्तं लोमहंसं उप्पादेतुकामो येन भगवा तेनुपसङकमि, उपसकमित्वा भगवतो अविदूरे तिक्खत्तु अक्कुलोपक्कुलो। ति अक्कुलपक्कुलिकं 'आकासि- "एसो ते समण ! पिसाचो'ति । अथ खो भगवा एतमत्थ विदित्वा तायं वेलायं इमं उदानं उदानसि- यदा सकेसु धम्मेसु पारगू होति ब्राह्मनो, अथ एतं पिसाच च बक्कुल चातिवत्ततीति* ॥७॥ (८-संगामजी-सुत्तं ११८) एवं मे सुतं-एकं समय भगवा सावत्थियं विहरति जेतवने अनाथ- पिण्डिकस्स आरामे। तेन खो पन समयेन आयस्मा सडगामजि सावत्थि अनुप्पतो होति भगवन्त दस्सनाय। अस्मोसि खो आयस्मतो सङ्गमजिस्स पुराणदुतियिका-अय्यो सङगामजि सावत्थिं अनुप्पत्तो'ति। सा दारकमादाय जेतवन मगमासि। (1) तेन खो पन समयेन आयस्मा सङगामजि अतर्रास्म रुक्खमूले दिवाविहारं निसिन्नो होति। अथ खो आयस्मतो सगामजिस्स पुराणदुतियिका येन आयस्मा सङ्गामजि तेनुपसङकमि, उपसङकमित्वा आयस्मन्त सङ्गाजि एतदवोच--''खुद्दपुत्त हि समण | पोस मन्ति"। एव वुत्ते आयस्मा सङगामजि तुण्ही' अहोसि। दुततियम्पि खो आयस्मतो सगामजिस्स पुराणदुतियिका तं दारकं आयस्मतो सगामजिस्स पुरतो निक्विपित्वा पक्कामि--एसो ते समण ! पुत्तो, पोस नन्ति । अथ खो आयस्मा सङगामजि तं दारक नेव ओलोकेसि नापि आलपि। अथ खो आयस्मतो सङगामजिस्स पुराणदुतियिका अविदूरे गन्त्वा अपलोकेन्ती अद्दसायस्मन्तं सङगामजि तं दारकं नेव ओलोकेन्तं नापि आलपन्तं, दिस्वानस्स एतदहोसि--न चायं समणो पुत्तेना' पि अत्थिकोति (1) ततो पटिनि- वत्तित्वा दारकमादाय पक्कामि। अहसा खो भगवा दिब्बेन चक्खुना विसुद्धेन अति- JA अबकुलोबक्कुलो. 2A अबकुलवाकुलिकं; BD पुस्तकयोरशुद्धः, * BD पुस्तकयोरन्तिमः पादोऽशुद्धो गाकान्तेच--सम- तिवत्सति A च वीतिवत्तति. अत्रानुगम्यते B एस.

उदानं [१।१० क्कन्तमानुसकेन आयस्मतो सङगामजिस्स पुराणदुतियिकाय एवरूपं विप्पकार । अथ खो भगवा एतमत्थं विदित्वा तायं वेलायं इमं उदानं उदानेसि- आयन्ति नाभिनन्दति, पक्कामन्ति न सोचति । सङगा सङगाजि मुत्त तमहं ब्रूमि ब्राह्मणं'त ॥८॥ (६-जटिल-सुत्तं १।६) एवं मे सुतं-एकं समयं भगवा गयायं विहरति गयासीसे। तेन खो पन समयेन सम्बहुला जटिला सीतासु हेमन्तिकासु रत्तीसु अन्तरटुके हिमपातसमये गयायं उम्मुज्जन्ति' पि निमुज्जन्ति' पि उम्मुज्जनिमुज्जं पि करोन्ति ओसिञ्चन्ति पि अग्गि पि जुहन्ति-इमिना सुद्धीति । अहसा खो भगवा ते सम्बहुले जटिले सीतासु हेमन्तिकासु रत्तीसु अन्तर?के हिमपातसमये गयाय उम्मुज्जन्तेपि निमुज्जन्ते पि उम्मुज्जनिमुज्ज करोन्ते पि ओसिञ्चन्ते पि अग्गि पि जुहन्ते--इमिना सुद्धीति । अथ खो भगवा एतमत्थं विदित्वा तायं वेलायं इमं उदान उदानेसि- न उदकेन सुचि होति, बह्येत्थ न्हायतीजनो, यम्हि सच्चञ्च धम्मो च सो सुचि सो च ब्राह्मनोति ॥९॥ ( १०–बाहिय-सुत्तं १।१० ) एवं मे मुत्तं--एक समयं भगवा सावत्थियं विहरति जेतवने अनाथपिण्डि- कस्सारामे। तेन खो पन समयेन बाहियो दारुचीरियोसुप्पारके 2 पटिवसति समुद्दतीरे, सक्कतो होति गरुकतो होति मानितो पूजितो अपचितो लाभी चीवरपिण्डपातसेनासनगिलानपच्चयभेसज्जपरिक्खारानं। अथ खो बाहियस्स दारुचीरियस्स एव चेतसो परिवितक्को उदपादि-येनु खो केचि लोके अरहन्तो वा अरहत्तमग्गं वा समापन्ना अहं तेसं अञतरोति। अथ खो बाहियस्स दारुचीरियस्स पुराणसालोहिता देवता अनुकम्पिका अत्यकामा बाहियस्स ९. 1BD नायति. न्हायती-इति पठनीयम् । १०. IAD चिरियो-इति सर्वत्र. PAD सुपा.

१११०] बाहिय-सुत्तं [७ दारुचीरियस्स चेतसा चेतो परिबितक्कममाय येन बाहियो दारुचीरियो तेनुप- सङकमि, उपसङकमित्वा बाहियं दारुचीरियं एतदवोच-"नेव खो त्वं बाहिय अरहा नापि अरहत्तमग्गं वा समापन्नो, सा पि ते पटिपदा नत्थि, याय त्वं अरहा वा अस्स अरहत्तमग्गं वा समापन्नो।" अथ खो के चरहि सदेवके लोके अरहन्तो वा अरहन्तमग्ग वा समापना "ति? "अत्थि बाहिय ! उत्तरेसु जनपदेसु सावत्थी नाम नगरं । तत्थ सो भगवा एतरहि विहरति अरहं सम्मासम्बुद्धो। सो हि बाहिय ! भगवा अरहा चेव अरहत्ताय च धम्म देसेतीति"। अथ खो बाहियो दारुचीरियो ताय देवताय संवेजितो तावदेव सुप्पारकस्मा' पक्कामि। सब्बत्थ एकरत्तिपरिवासेन येन भगवा सावत्थिय विहरति जेतवने अनाथपिण्डिकस्सारामे तेनुप-सङकमि। तेन खो पन समयेन सम्बहुला भिक्खू अब्भोकासे चङकमन्ति। अथ खो बाहियो दारुचीरियो येन ते भिक्खू तेनुपसङकमि, उपसङकमित्वा ते भिक्खू एतदवोच--"कहं नु खो भन्ते । एतरहि भगवा विहरति अरहं सम्मासम्बुद्धो, दस्सनकामम्हा मयं तं भगवन्तं अरहन्तं सम्मासम्बुद्धन्ति। "अन्तरघरं पविट्ठो खो बाहिय | भगवा पिण्डाया'ति । अथ खो बाहियो दारुचीरियो तरमानरूपो जेतवना निक्खमित्वा सावत्यि पविसित्वा अद्दस भगवन्तं सावत्थियं पिण्डाय चरन्तं पासादिकं दस्सनीयं सन्तिन्द्रियं सन्तमनसं उत्तमदमथसमथमनुप्पत्तं दन्तं गुत्त सन्तिन्द्रियं नाग, दिस्वा येन भगवा तेनुपसङकमि, उपसङकमित्वा भगवतो पादे सिरसा निपतित्वा भगवन्तं एतद- वोच-"देसेतु मे भन्ते ! भगवा धम्म, देसेतु सुगतो धम्म, यं मम अस्स दीपरत्त हिताय सुखायाति ।" एवं वुत्ते भगवा बाहियं दारुचीरियं एतदवोच-'अकालो खो ताव बाहिय पविट्ठम्हा पिण्डायाति।" दुतियम्पि खो बाहियो दारुचीरियो भगवन्तमेतदवोच-- "दुज्जानं खो पन तं भन्ते, भगवतो वा जीवितन्तरायानं मह्य वा जीवितन्त- रायानं, देसेतु मे भन्ते !... सुखायाति।" दुतियम्पि खो भगवा बाहियं दारुचीरिय एतदवोच-"अकालो... पिण्डायाति। ततियं पि खो बाहियो दारुचीरियो भगवन्तं एतदवोच-"दुज्जानं ... देसेतु ... सुखायाति । -- 1A सम्मा-इति सर्वत्र. 2 AB को; नास्ति पुस्तके C. BABओ. +A सुपा०, B सुपारकम्हा. 5B अ० ८ ] उदानं [ १११० "तस्मादिह ते बाहिय ! एवं सिक्खितब्ब-दिह्र दिट्ठमत्तं भविस्सति, सुते सुतमत्तं भविस्सति, मुते मुतमत्तं भविस्सति, विज्ञाते विज्ञातमत्तं भविस्सति। एवं हि ते वाहिय । सिक्खितब्ब। यतो खो ते बाहिय, दिठे दिट्ठमत्तं भवि- स्सति ... विगाते विजातमत्तं भविस्सति ततो त्वं बाहिय, न तत्थ, यतो त्वं बाहिय नेव'त्थ', ततो त्वं बाहिय ! नेविध न हुरं न उभयमन्तरेन, एसेवन्तो दुक्खस्साति।" अथ खो बाहियस्स दारुचीरियस्स भगवतो इमाय संक्खित्ताय धम्मदेसनाय तावदेव अनुपादाय आसवेहि चित्तं विमुच्चि । अथ खो भगवा बाहियं दारुचीरियं इमिना संखित्तेन ओवादेन ओवदित्वा पक्कामि। अथ खो अचिरपक्कंतस्स भगवतो बाहीयं दारुचीरिय गावी तरुणवच्छा अधिपातेत्वा2 जिविता वोरोपेसि। अथ खो भगवा सावत्थिय पिण्डाय चरित्वा पच्छाभत्तं पिण्डपातपटिक्कन्तो सम्बहुलेहि भिक्खूहि सद्धि नगरम्हा निक्खमित्वा अद्दस बाहियं दारुचीरियं कालंकत, दिस्वान भिक्खू आमन्तेसि--"गण्हथ भिक्खवे बाहियस्स दारुचीरियस्स सरीरकं, मञ्चकं आरोपेत्वा नीहरित्वा झापेथ थूपञ्च'स्स करोथ, सब्रह्मचारी वो भिक्खवे । कालंकतो'ति।" "एव भन्ते'ति खो ते भिक्खू भगवतो पटिसुणित्वा बाहियस्स दारुचीरियस्स सरीरक मञ्चक आरोपेत्वा नीहरित्वा झापेत्वा थूपञ्च'स्स करित्वा येन भगवा तेनुपसंकर्मिसु; उपसङकमित्वा भगवन्तं अभिवादेत्वा एकमन्तं निसीदिसु, एकमन्तं निसिन्ना खो ते भिक्खू भगवन्तमेतदवोच-"दड्डे भन्ते ! बाहियस्स दारुचीरि- यस्स सरीरं थूपो चस्स कतो, तस्स का गति को अभिसम्परायोति ।" "पण्डितो भिक्खवे, बाहियो ! दारुचीरियो पच्चपादि धम्मस्सानुधम्म, न च में धम्माधिकरणं विहेमेति, परिनिबुतो भिक्खवे! बाहियो दारुचीरियोति । अथ खो भगवा एतमत्थं विदित्वा ताय वेलायं इम उदान उदानेसि- यत्थ आपो च पठवी तेजो बायो न गाधति, न तत्थ सुक्का जोतन्ति आदिच्चो न प्पकासति, - 1 एवमेव A पुस्तके; B-- नय, पश्चात् ततो त्वं बाहिय न तत्थ, यतो स्वं बाहिय पि (! )तत्थ, ततो.....D...यत्तस्थ, पश्चात्-ततो त्वं बाहिय यत्तस्था, यतो त्वं बाहिय नेवत्य, ततो......अस्पष्टं कट्ठकथा वाक्यम्. 2 AB अधिपातित्वा, D. अविवादित्वा. 3 AC सच्चवादि; C पटिपजि; B सच्चपादि. * A. पथ०. दृश्यते ३ संयुत्ता०, ११३१७.

१।१०] बाहिय-सुत्तं [ ९ न तत्थ चन्दिमा भाति तमो तत्थ न विज्जति, यदा च अत्तना वेदि मुनि सो तेन ब्राह्मणो, अथ रूपा अरूपा च सुखदुक्खा पमुच्चतीति ॥१०॥ अयं पि उदानो वुत्तो भगवता इति मे सुतन्ति । बोषिवग्गो पठमो तत्र उद्दानं भवति- तयो च रोधि, नियोधो ते घेरा कस्सपेन च पाटनी 2 सङ्गामजि जटिना चाहियेन ते दसा 3 ति ।। | A पथ. 2 B वाया (!). 3 A ते रसा.

२-मुचलिन्द-वग्गो 2 . (११-मुचलिन्द-सुत्तं २।१) एव मे सुत-एक समयं भगवा उरुवेलाय विहरति नज्जा नेरजराय तीरे मुचलिन्दमूले पठमाभिसम्बुद्धो। तेन खो पन समयेन भगवा सत्ताहं एकपल्लझकेन निसिनो होति विमुत्ति- सुखं पटिसंवेदी । तेन खो पन समयेन महा अकालमेघो उदपादि, सत्ताहवद्दलका सीतवाता' दुद्दिनी। अथ खो मुलिन्दो' नागराजा सकभवना निक्वमित्वा भगवतो कायं सत्तक्खत्तुं भोगेहि परिक्खिपित्वा उपरि मुद्धनि महन्तं फणं विहच्च अट्ठासि-मा भगवन्तं सीतं, मा भगवन्त उण्हं, मा भगवन्त डंसमकसवातात- पसिरिसपसंफस्सो ति । अथ खो भगवा तस्स सत्ताहस्स अच्चयेन तम्हा समा- धिम्हा वुहासि । अथ खो मुचलिन्दो नागराजा विद्धं विगतवलाहकं देव विदित्वा भगवतो काया भोगे विनिवेठेत्वा सकवण्ण पटिसंहरित्वा माणवकवण्ण अभि- निम्मिनित्वा भगवतो पुरतो अट्ठासि पञ्जलिको भगवन्तं नमस्समानो। अथ खो भगवा एतमत्थं विदित्वा तायं वेलायं इमं उदानं उदानेसि- सुखो विवेको तुटुस्स सुतधम्मस्स पस्सतो, अव्यापञ्झं सुखं लोके पाणभूतेसु संयमो। सुखा विरागता लोके कामानं समतिक्कमो, अस्मिमानस्स यो विनयो एत वे परम सुखन्ति ॥१॥ ११. 1 द्रष्टव्यं महावग्गे, १।३।१-४ 2A मुञ्च,° 9 A वट्ट, +C महाबग्गे च-अ. 5 सरिसप°. एवमेव पठचते D. महावग्गे च; AB°जं. १० ] [ ११ २३ ] दंडि-सुत्तं [ ११ (१२-राज-सुत्तं २।२) एवं मे सुतं-एकं समयं भगवा सावत्थियं विहरति जैतवने अनाथपिण्डिकस्स आरामे। तेन खो पन समयेन सम्बहुलानं भिक्खूनं पच्छाभत्तं पिण्डपातपटिक्कन्तानं उपट्ठानसालायं सन्निसिन्नानं सन्निपतितानं अयमन्तराकथा ! उदपादि--"को नु खो आवुसो ! इमेसं द्विघ्नं राजूनं महद्धनतरो वा महाभोगतरो वा महाकोसतरो वा महाविजिततरो वा महावाहनतरो वा महब्बलतरो वा महिद्धिकतरो वा महानुभाव- तरो वा राजा वा मागधो सेनियो बिम्बिसारो राजा वा पसेनदि कोसलोति।" अयञ्चरहि तेसं भिक्खूनं अन्तराकथा होति विप्पकता । अथ खो भगवा सायण्हसमयं पटिसल्लाना वुट्टितो येनुपट्टानसाला तेनुपसङकमि, उपसङकमित्वा पञत्ते आसने निसीदि, निसज्ज खो भगवा भिक्खू आमन्तेसि- "कायानुत्थ भिक्खवे ! एतरहि कथाय सन्निसिन्ना सन्निपतिता का च पन वो अन्तराकथा विप्पकता' यति । "इध भन्ते । अम्हाकम्पि पच्छाभत्तं...... उदपादि .....पसेनदि कोसलो- ति' । अयं खो नो भन्ते । अन्तराकथा विप्पकता। अथ खो भगवा अनुप्पत्तो 'ति। "न खो भिक्खवे! तुम्हाकं पटिरूपं कुलपुत्तानं सद्धाय अगारस्मा अनगारियं पब्बजितानं, य तुम्हे एवरूपि कथं कथेय्याथ । सन्निपतितानं वो भिक्खवे ! द्वयं करणीयं धम्मिकथा अरियो वा तुण्हीभावो' ति । अथ खो भगवा एतं अत्थं विदित्वा तायं वेलायं इमं उदानं उदानेसि- यं च कामसुखं लोके यं चिद दिवियं सुखं । तण्हक्खयसुखस्स ते कलं' नग्धन्ति सोळसिन्ति ।।२।। । (१३-दंडि-सुत्तं २।३) एवं मे सुतं-एक समयं भगवा सावत्थियं विहरति जेतवने अनाथपिण्डिकस्स आरामे। १२. 'हस्तलेखेषु क्वचिद् अन्तरकथा सर्वत्र °था=°ता; Cशोधितं °था-°ता. अयं पाठः २८,२९ तः संस्कृतः 4A D सद्धानं; B सद्धा; संस्कृतः सु० २८,२९ तः च • B धम्मिका कथा. 6 AD gofret ?B १२ ] उदानं [ २४ तेन खो पन समयेन सम्बहुला कुमारका अन्तरा च सावत्थिं अन्तरा च जेतवनं अहि दण्डेन हनन्ति । अथ खो भगवा पुब्बण्हसमयं निवासेत्वा पतचीवर- मदायसावत्थि पिण्डाय पाविसि। अहसा खो भगवा सम्बहुले कुमारके अन्तरा च सवत्थिं अन्तरा च जेतवनं अहिं दण्डेन हनन्ते। अथ खो भगवा एतमत्थं विदित्वा तायं वेलायं इम उदानं उदानेसि- सुखकामानि भूतानि यो दण्डेन विहिसति । अत्तनो सुखमेसानो पेच्च सो न लभते सुख । सुखकामानि भूतानि यो दण्डेन न हिंसति । अत्तनो सुख मेसानो पेच्च सो लभते सुखन्ति., ॥३॥ - ( १४-सक्कार-सुत्तं २।४) एवं मे सुत—एक समय भगवा सावरिययं विहरति जेतवने अनाथपिण्डि- कस्स आरामे। तेन खो पन समयेन भगवा सक्कतो होति गरुकतो होति मानितो पूजितो अपचितो लाभी चीवरपिण्डपातसेनासनगिलानपच्चयभेसज्जपरिक्खारान [सुत्त१० सादृश्य], भिक्खुसघोपि सक्कतो ...पे. . . . . . परिक्खारानं । अञ्चति- त्थिया पन परिब्बाजका भगवतो सक्कारं असहमाना भिक्खुसंघस्स च गामे च अरचे च भिक्खू दिस्वा असब्भाहि फरुसाहि वाचाहि अक्कोसन्ति परिभासन्ति रोसन्ति विहेसन्ति । अथ खो सम्बहुला भिक्खू येन भगवा तेनुपसकमिसु, उपसङकमित्वा भगवन्तं अभिवादेत्वा एकमन्त निसीदिसु, एकमन्तं निसिन्ना खो ते भिक्खू भगवन्तं एतदवोचु-- "एतरहि भन्ते ! भगवा सक्कतो गरुकतो.. पे. . . . . परिक्खारानं, भिक्खुसघोपि सक्कतो गरुकतो... पे परिक्खारानं, अतित्थिया पन परिब्बाजका असक्कता अगरुकता पे... परिक्खारानं । अथ खो ते भन्ते ! अझतित्थिया परिबाजका भगवतो सक्कार . . . . . . . विहेसन्तीति । अथ खो भगवा एतमत्थं विदित्वा ताय वेलायं इमं उदानं उदानेसि- . ... १३. A पच्च.

२१५ ] उपासक-सुतं [ १३ गामे अरओ सुखदुक्खफुट्ठो नेवत्तत्तो नो परतो दहेथ ।। फुसन्ति फस्सा उपधि पटिच्च, निरुपधि केन फुसेय्युं फस्साति ॥४॥ ( १५-~-उपासक-सुत्तं २।५ ) एवं मे सुतं-एकं समयं भगवा सावस्पियं विहरति जेतवने अनाथपिण्डिकस्स आरामे। तेन खो पन समयेन अञ्जतरो इच्छानङगलको उपासको सावत्यिं अनुप्पत्तो होति केनचिदेव करणीयेन । अथ खो सो उपासको सावत्थियं तं करणीय तीरेत्वा येन भगवा तेन उपसडकमि, उपसङकमित्वा भगवन्तं अभिवादेत्वा एकमन्तं निसीदि, एकमन्तं निसिन्नं खो तं उपासकं भगवा एतदवोच-"चिरस्सं खो त्वं उपासक । इमं परियायं अकासि, यदिदमिधागमनाया' ति"। "चिरपटिकाह' भन्ते ! भगवन्त दस्सनाय उपसमितुकामो, अपिचाहं केहिचि किच्चकरणीयेहि व्यावतो एवाहं नासक्खि भगवन्त दस्सनाय उपसडक- मितुन्ति।" अथ खो भगवा एतमत्थं विदित्वा ताय वेलायं इम उदान उदानेसि- सुखं वत! तस्स न होति किञ्चि सङखातधम्मस्स वहुस्सुतस्स।" सकिञ्चन पस्स विहामान, जनो जनम्हि पटिबन्धरूपो" ||५|| १४. 'B दसाथ (?); C नेव'अत्ततो नो परतो रहेथा (?) 'ति. अहं सुखितो छ 'आहं दुक्खितो..परेन्' इवं मय्हं सुखदुक्खं उप्पादितन्ति च नेव असतो नो [त्यज्यते परतो तं सुखवुक्खं ठपेथ (?). दहेथ--इति पठनीयं किमु ? AD उपधि. 2°धी-इति हस्तलेखे. १५. °C इच्छानगलनामको कोसलेसु एको ब्राह्मणगामो तं निवासि- ताय (?) तस्य वा तिो भयो तिज चा इच्छानडागलको उपासको ति. +A चिरं; P°; C स्पष्टयति-चिरपटिको अहं चिरकालतो पट्ठाय अहं. IA व्यावहाँ'; D व्यावहो. अत्र २।६ इत्यत्र च अशुखो हस्तलेख:.

१४ ] उदानं [१६ ( १६गन्भिनी-सुत्तं २।६ ) एवं मे सुतं-एकं समयं भगवा सावस्थियं विहरति जेतवने अनाथपिण्डिकस्स आरामे। तेन खो पन समयेन अझतरस्स परिब्बाजकस्स दहरा माणविका पजापती होति गन्भिनी उपविजञा। अथ खो सा परिब्बाजिका तं परि- ब्बाजकं एतदवोच-"गच्छ त्वं ब्राह्मण! तेलं आहर, यं मे विजाताय भविस्सती"ति। एवं वुत्ते सो परिब्बाजको तं परिब्बाजिकं एतदवोच-"कुतो पनाह भोतिया तेलं आहरामी"ति। दुतियम्पि खो सा परिब्बाजिका त परिब्बाजिकं एतदवोच-"गच्छ त्वं ब्राह्मण! तेलं आहर, यं मे विजाताय भविस्सति।" दुतियम्पि खो सो परिब्बाजिको तं परिब्बाजिक एतदवोच-'कुतो पनाह भोतिया तेलं आहरामी"ति । ततियं पि खो सा परिब्बाजिका तं परिब्बाजिकं एतदवोच-"गच्छ त्वं ब्राह्मण ! तेलं आहर, यं मे विजाताय भविस्सती"ति। तेन खो पन समयेन रझो पसेनविस्स कोसलस्स कोट्ठागारे समणस्स वा ब्राह्मणस्स वा सप्पिस्स वा तेलस्स वा यावदत्थं पातु दीयति नो नीहरितु । अथ खो तस्स परिब्बाजकस्स एतदहोसि-रज्ञो खो पन पसेनदिस्स? नीहरितु । यन्नूनाहं रो पसेनदिस्स' कोसलस्स कोट्ठागारं गन्त्वा तेलस्स यावदत्थ पिवित्वा घरं आगन्त्वा उग्गिरित्वान ददेय्य, यं इमिस्सा विजाताय भविस्सतीति । अथ खो सो परिब्बाजको रञो पसेनदिस्स कोसलस्स कोट्ठागारं गन्त्वा तेलस्स यावदत्थं पिवित्वा'गारं गन्त्वा नेव सक्कोति उद्धं कातु न पन अधो। सो दुक्खाहि तिब्बाहि खराहि कटुकाहि वेदनाहि फुट्ठो आवट्टति परिवट्टति च । अथ खो भगवा पुब्बण्हसमयं निवासेत्वा पत्तचीवरमादाय साथि पिण्डाय पाविसि । अद्दसा खो भगवा तं परिब्बाजक दुक्खाहि तिब्बाहि खराहि कटुकाहि वेदनाहि फुळं आवट्टमानं परिवट्टमानं । अथ खो भगवा एतमत्थं विदित्वा तायं वेलायं इम उदानं उदानेसि- सुखिनो वत ये अकिञ्चना, वेदगुनो हि जना अकिञ्चना। सकिञ्चनं पस्स विहामानं, जनो जनम्हि पटिबन्धचित्तो ॥६॥ १६. 1A सम्बिस्स-सर्वत्र. B पसेनदिकोसलस्स. 3A गत्वा. 4B जनस्मिं.

२२७ ] सुप्पवासा-सुत्त [ १५ (१७-एकपुत्त-सुत्तं २७) एवं मे सुतं-एकं समयं भगवा सावस्थियं विहरति जेतवने अनाथपिण्डिकस्स आरामे। तेन खो पन समयेन अञतरस्स उपासकस्स एकपुत्तको पियो मनापो कालङकतो होति । अथ खो सम्बहुला उपासका अल्लवत्था अल्लकेसा दिवादिवस्स! येन भगवा तेनुपसङकमिसु। उपसडकमित्वा भगवन्तं अभिवादेत्वा एकमन्तं निसीदिंसु, एकमन्तं निसिन्ने खो ते उपासके भगवा एतद्वोच-"किन्नु तुम्हे उपासका अल्लवत्था अल्लकेसा इधुपसङकमन्ता दिवादिवस्सा' ति ? एवमुत्ते सो उपासको भगवन्त एतदवोच -"मय्हं खो भन्ते! एकपुत्तको पियो मनापो कालडकतो, तेन मयं अल्लवत्था अल्लकेसा इघ उपसंकमन्ता दिवादिवस्सा"ति । अथ खो भगवा एतमत्थं विदित्वा तायं वेलायं इम उदानं उदानेसि- पियरूपा सातगधिता2 वे देवकाया पुथुमानुसा च अघाविनो परिजुन्ना मच्चुराजस्स वसं गच्छन्ति । ये वे दिवा च रत्तो च अप्पमत्ता जहन्ति पियरूपं, ते वे खणन्ति अघमूलं मच्चुनो आमिसं दुरतिवत्तन्ति ।।७।। (१८-सुप्पवासा-सुत्तं २१७) एवं मे सुतं-एक समयं भगवा कुण्डियायं विहरति कुण्डिट्ठानवने । तेन खो पन समयेन सुप्पवासा कोलियधीता सत्त वस्सानि गम्भं धारेति १७. Cदिवाविवस्सा'ति दिवसस्स पि दिवा मान्तिके काले ति अत्थो. PAC पियरूपासात; B पियरूपसागतवे; D पियरूपसातगविधिता; C व्याल्यायते ये......पियरूपेसु अस्सादेन गिद्धा ते......... पियरूपा- सातगभिता (?) १८. 3C कुण्डिकायं; D कुष्टिकायं. 4 So AB कुण्डिकानवने; C. कुण्डिधानवने; D कुष्टानवने. 5 AD क्वचित्-सुप्पवासा. GA प्रायेण-कोलियो BCD फोलिय; C कोलियधीता'ति कोलियराजधीता.

१६ ] उदानं [२७ . . . सत्ताहं मुळ्हगम्भा। सा दुक्खाहि तिब्बाहि खराहि कटुकाहि वेदनाहि फुट्ठा तीहि वितक्केहि अधिवासेति-'सम्मा सम्बुद्धो वत! भो भगवा, यो इमस्स एवरूपस्स दुक्खस्स पहानाय धम्म देसेति, सुप्पटिपन्नो' बत तस्स भगवतो सावकसंघो, यो इमस्स एवं रूपस्स दुक्खस्स पहानाय पटिपन्नो,' सुसुखं वत निब्बानं यदिदं एवरूपं दुक्खं न संविज्जती' ति। अथ खो सुप्पवासा कोलियधीता सामिकं आमन्तेसि--'एहि त्वं अय्यपुत्त, येन भगवा तेनुपसङकम, उपसङकमित्वा मम वचनेन भगवतो पादे सिरसा वन्दाहि, अप्पाबाधं अप्पातकं लहुट्ठानं बलं फासुविहारं पुच्छ--'सुप्पवासा भन्ते! कोलियधीता भगवतो पादे सिरसा वदति, अप्पाबाध अप्पातडकं लहुट्ठानं बलं फासुविहारं पुच्छती' ति। एवञ्च वदेहि-'सुप्पवासा भन्ते' कोलियधीता सत्त वस्सानि. . .पे . . . मुळ्हगब्भा। सा दुक्खाहि . . . पे . . . अधिवासेति- सम्मासम्बुद्धो वत भो भगवा . पे ..संविज्जती' ति।। "परमं” इति सो कोलियपुत्तो सुप्पवासाय कोलियधीताय पटिस्सुत्वा येन भगवा तेनुपसङकमि, उपसङकमित्वा भगवन्त अभिवादेत्वा एकमन्तं अट्ठासि, एकमन्त ठितो खो कोलियपुत्तो भगवन्तं एतदवोच-''सुप्पवासा भन्ते ! कोलियधीता भगवतो पादे सिरसा वन्दति, अप्पाबाधं फासुविहार पुच्छति, एवञ्च वदति-सुप्पवासा भन्ते कोलियधीता सत्तवस्सानि. .पे.. मुळ्हगब्भा । पे...अधिवासेति....पे .. संविज्जती" ति । "सुखिनी होतु सुप्पवासा कोलियधीता अरोगा अरोग पुत्त विजायतू" ति । सहवचना च पन भगवतो सुप्पवासा कोलियधीता सुखिनी अरोगा अरोगं पुतं विजायि। "एवं भन्ते" ति खो मो कोलियपुत्तो भगवतो भासितं अभिनन्दित्वा अनुमोदित्वा उट्ठायासना भगवन्तं अभिवादेत्वा पदक्खिणं कत्वा येन सकं घरं तेन पच्चायासि । अहसा खो कोलियपुत्तो सुप्पवासं कोलियधीतरं सुखिन अरोग अरोग पुत्तं विजातं, दिस्वान'स्स एतदहोसि-'अच्छरिय वत । भो, अब्भुत वत भो, तथागतस्स महिद्धिकता महानुभावता, यत्र हि नामयं सुप्पवासा कोलियधीता सहवचना पन भगवतो सुखिनी अरोगा अरोग पुत्त विजायती' ति अत्तमनो पमुदितो पीतिसोमनस्सजातो अहोसि । अथ खो मुप्पवासा कोलियधीता सामिकं आमन्तेसि-"एहि त्वं अय्यपुत्त ! येन भगवा तेनपसडकम, उपसडकमित्त्वा मम वचनेन भगवतो पादे सिरसा सा ! 1A प्पन्नो.

२७ ] सुप्पवासा-सुत्तं [ १७ पे... वंदाहि-सुप्पवासा भन्ते कोलियधीता भगवतो पादे सिरसा वन्दती' ति । एवञ्च वदेहि-'सुप्पवासा भन्ते कोलियधीता सत्तवस्सानि गर्भ धारेसि सत्ताहं मुळ्ह- गब्भा सा एतरहि सुखिनी अरोगा अरोगं पुत्तं विजाता, सा सत्ताहं भिक्खुसंघ भत्तेन निमन्ते'ति । अधिवासेतु किर भन्ते भगवा सुप्पवासाय कोलियधीताय सत्त भत्तानि सद्धि भिक्खुसंघेना' ति। "परमति खो सो कोलियपुत्तो सुप्पवासाय कोलियधीताय पटिस्सुत्वा येन भगवा तेनुपसङकमि, उपसङकमित्वा भगवन्तं अभिवादेत्वा एकमन्तं निसीदि, एकमन्तं निसिन्नो खो सो कोलियपुत्तो भगवन्तं एतदवोच-"सुप्पवासा भन्ते ! कोलियधीता भगवतो पादे सिरसा वन्दति एवञ्च वदेति-सुप्पवासा ... मुळ्हगब्भा सा एतरहि सुखिनी...पे... भिक्खुसंघेना"ति । तेन खो पन समयेन अञ्जतरेन उपासकेन बुद्धपमुखो भिक्खुसंघो स्वातनाय भत्तेन निमंतितो होति। सो च उपासको आयस्मतो महामोग्गल्लानस्स उपट्टाको होति । अथ खो भगवा आयस्मन्तं महामोग्गल्लानं आमन्तेसि-“एहि त्वं मोग्ग- ल्लान ! येन सो उपासको तेनुपसङकम, उपसङकमित्वा त उपासक एवं वदेहि- "सुप्पवासा आवुसो कोलियधीता . . . प... मुळ्हगमा । सा एतरहि... पे...निमन्तेसीति करोतु सुप्पवासा कोलियधीता सत्त भत्तानि, पच्छा सो करि- स्सति तुम्ह एसो उपट्ठाको'ति । "एव भन्ते"ति खो आयस्मा महामोग्गलानो भगवतो पटिस्सुत्वा येन सो उपासको तेनुप सङकमि, उपसङकमित्वा तं उपासक एतदवोच- "सुप्पवासा आवुसो. . .पे.. .निमन्तेसीति । करोतु...पे... भत्तानि, पच्छा त्वं करिस्ससी"ति । "स चे मे भन्ते ! अय्यो महामोग्गल्लानो तिण्णं धम्मानं पाटिभोगो + भोगानञ्च जीवितस्स सद्धाय च, करोतु सुप्पवासा कोलियधीता सत्त भत्तानि । पच्छा'हं करिस्सामी" ति। द्विप्नं खो च तेसं आवुसो धम्मानं पाटिभोगो + भोगा- नञ्च जीवितस्स च, सद्धाय पन त्वं येव पाटिभोगो' ति। “स चे मे भन्ते ! अय्यो महामोग्गल्लानो द्विघ्नं धम्मानं पाटिभोगो भोगानाच जीवितस्स च करोतु ... करिस्सामी ति। अथ खो आयस्मा महामोग्गल्लानो तं उपासकं सापेत्वा येन भगवा 1 A महामोग्गलानस्स-इति सर्वत्र । 2 A तुम्ह' एसो [ = तुम्हं, एसो]; BC तुम्ह एसो [ = तुम्हं एसो]. s A पटिसुत्था; B पटिस्सुनित्वा. 4 AB क्वीचत् पातिभोगो. 5 A योजयति (?)-सम्मातेहीति; त्यक्तं BCD. २ १८ ] उदान [ २९ तेनुपसङकमि, उपसङकमित्वा भगवन्तं एतदवोच-"सञत्तो भन्ते ! सो उपासको मया, करोतु सुप्पवासा कोलियधीता सत्त भत्तानि पच्छा सो करिस्सती" ति। अथ खो सुप्पवासा कोलियधीता सत्ताहं बुद्धपमुखं भिक्खुसंघ पणीतेन खादनीयेन भोजनीयेन सहत्था सन्तप्पेसि सम्पवारेसि, तं च दारकं भगवन्तं वन्दापेसि सब्ब च भिक्खुसंघं । अथ खो आयस्मा सारिपुत्तो तं दारकं एतद्वोच-"कच्चि ते दारक ! खमनीयं, कच्चि यापनीयं, कच्चि न किञ्चि दुक्ख"न्ति ? "कुतो मे भन्ते सारिपुत्त ! खमनीयं, कुतो यापनीयं। सत्त वस्सानि मे लोहितकुम्भिया हानी" ति । अथ खो सुप्पवासा कोलियधीता--"पुत्तो मे धम्मसेनापतिना सद्धि मन्तेती' ति अत्तमना पमुदिता पीतिसोमनस्सजाता अहोसि। अथ खो भगवा सुप्पवासं कोलियधीतरं एतद्वोच-"इच्छेय्यासि त्व सुप्पवासे ! अझं पि एवरूप पुत्त"न्ति । "इच्छेय्यामहं भगवा ! अनि पि एवरूपानि सत्त पुत्तानी' ति । अथ खो भगवा एतमत्थं विदित्वा तायं वेलाय इमं उदानं उदानेसि--- असातं सातरूपेन पियरूपेन अप्पियं दुक्ख सुखस्स रूपेन पमत्तमतिवत्तती ति ॥८॥ ( १६—क्सिाखा-सुत्तं २।६) एवं मे सुतं-एकं समयं भगवा सावत्थियं विहरति पुब्बारामे मिगारमातु- पासादे। तेन खो पन समयेन बिसाखाय मिगारमातुया कोचिदेव अत्यो रगे पसेनदिम्हि- कोसले पटिबन्धो होति । तं राजा पसेनदि कोसलो न यथाधिप्पायं तीरेति । अथ खो विसाखा मिगारमाता दिवादिवस्सेव येन भगवा तेनुपसङकमि, उपसडकमित्वा भगवन्तं अभिवादेत्वा एकमन्तं निसीदि, एकमन्त निसिन्नं खो ICD °यं; A °कुब्भिया; C लोहितकम्भियं वुटानी ति मातु-कुच्छियं असनो गब्भावासदुक्खं सन्धाय ववति. D अहं, इच्छेय'हं. 3C व्याख्यायते-अतिवत्तति अभिभवति. +B पसेनदिकोसले B°बद्धो....... पटिबन्ध-पटिबद्ध, E. Müller, P.L.P.22; D पश्चात् बद्धो; AC°बन्धो०.

२०१० ] भद्दिय-सुतं [ १९ विसाखं मिगारमातरं भगवा एतद्वोच---"हन्द ! कुतो नु त्वं विसाखे, आगच्छसि दिवादिवस्सा"ति ? "इष मे भन्ते कोचिदेव अत्थो...पे...तीरे"ति । अथ खो भगवा एतमत्थं विदित्वा तायं वेलायं इमं उदानं उदानेसि- सब्बं परवसं दुक्खं, सब्बं इस्सरियं सुखं । साधारणे विहन्ति, योगा हि दुरतिक्कमा 'ति ।।९।। (२०--भदिय-सुत्तं २।१०) एवं मे सुतं--एक समयं भगवा अनुपियायं विहरति अम्बवने । तेन खो पन समयेन आयस्मा भदियो कालिगोधाय पुत्तो अरागतो पि रुक्खमूलगतो पि सुगरगतो पि अभिक्खणं उदानं उदानेसि--'अहो सुखं अहो सुख'न्ति ! अस्सोसु खो सम्बहुला भिक्खू आयस्मतो भद्दियस्य कालि गोधाय पुत्तस्स अरञ्जगतस्स पि रुक्खमूल गतस्स पि सुझागारगतस्स पि अभिक्खणं उदान उदानेन्तस्स । सुत्वान तेसं एतदहोसि—'निस्संसयं खो आबुसो! आयस्मा भद्दियो कालिगोधाय' पुत्तो अनभिरतो ब्रह्मचरियं चरति; यस्स पुब्बे अगारिक- भूतस्स' रज्जसुख सोतं अनुस्सरमानो अरागतो पि... अभिक्खणं उदानं उदानेति-अहो सुखं अहो सुख'न्ति ! अथ खो सम्बहुला भिक्खू येन भगवा तेनुपसमिसु, उपसङकमित्वा भगवन्त अभिवादेत्वा एकमन्तं निसीदिसु, एकमन्तं निसिन्ना खो ते भिक्खू भगवन्त एतदवोचु-"आयस्मा भन्ते । भद्दियो काळिगोधाय पुत्तो अरञ्जगतो पि...उदानेति---'अहो सुखं सुख'न्ति ! निस्संसयं खो भद्दयो काळिगोधाय पुत्तो अनभिरतो . . . पे... अहोसुख"न्ति | 1C व्याख्यायते साधारणो पयोजने साधेतब्बे सति. २०. व्रष्ट व्यं चुल्लबग्ग, ७।१,५ १० जातके च. A क्वचित् काळि°. BCD काळि सर्वत्र ICयं सो पुब्बे अगारिय भूतो समानोति वत्वा अनुभावी ति वचनसेसेन केचि अस्थं वणति अपरे संघा निपठन्तिः यं स पुम्बे अगारियभतस्सा'ति. तत्थ यं साति यं अस्स (!)......यं पुब्बे अगारियं°, पश्चात् सयं पुब्बे, पश्चात्-यं पुन्बे. +A रज्जस्.

२०] । उदानं [ २०१० अथ खो भगवा अभ्अतरं भिक्खं आमन्तेसि-"एहि त्वं भिक्खु ! मम वचनेन भद्दियं भिक्खु आमन्तेहि-सत्था तं आवुसो भद्दिय, आमंतेती"ति। "एवं भन्ते'ति खो सो भिक्खु भगवतो पटिस्सुत्वा येना' यस्मा भद्दियो कालिगोधाय पुत्तो तेन्' उपसङकमि, उपसकमित्वा आयस्मन्तं भद्दियं काळि- गोधाय पुत्तं एतदवोच-"सत्या तं आवुसो भद्दिय ! आमन्तेती" "ति? "एवं आवुसो"ति खो आयस्मा भद्दियो काळिगोपाय पुत्तो तस्स भिक्खुनो पटिस्सुत्वा येन भगवा तेनुपसङकमि, उपसडकमित्वा भगवन्तं अभिवादेत्वा एकमन्तं निसीदि । एकमन्तं निसिप्नं खो आयस्मन्तं भद्दियं काळिगोधाय पुत्तं भगवा एतदवोच-"सच्चं किर त्वं भट्टिय ! अरआगतो"पि. . .सुख"न्ति ? "एवं भन्ते !" ति। "कं पन त्वं भद्दिय, अत्थवसं सम्पस्समानो अरञ्जगतो...सुख"न्ति ? "पुब्बे मे भन्ते अगारिकभूतस्स रज्जसुखं करोन्तस्स' अन्तो पि अन्तेपुरे रक्खा सुसंविहिता अहोसि बहिपि अन्तेपुरे रक्खा सुसंविहिता अहोसि। अन्तो पि नगरे रक्खा सुसंविहिता अहोसि बहि पि नगरे रक्खा सुसंविहिता अहोसि । अन्तो पि जनपदे रक्खा सुसंविहिता अहोसि बहि पि जनपदे रक्खा सुसंविहिता अहोसि । सो खो अहं भन्ते ! एवं रक्खितो गोपितो सन्तो भीतो उब्बिग्गो उस्सङकी उत्त्रस्तो विहासि। एतरहि खो पन अहं भन्ते! अरञ्जगतोपि रुक्खमूलगतो पि सुझागारगतो पि एकको अभीतो अनुब्बिग्गो अनुस्सङकी अनुत्त्रस्तो अप्पोसुक्को पन्नलोमो परदवुत्तो' मिगभूतेन चेतसा विहरामि । इमं* खो अहं भन्ते! अत्थवस सम्पस्समानो अरगतो ...पे... उदासिं ....सुख"न्ति । अथ खो भगवा एतमत्थं विदित्वा तायं वेलायं इमं उदानं उदानेसि- यस्सन्तरतो न सन्ति कोपा, इति भवाभवतञ्च वीतिवत्तो। तं विगतभयं सुखि असोकं देवा नानुभवन्ति दस्सनाया 'ति ॥१०॥ मचलिन्व-धग्गो' दुतियो तस्सुहान- मुचनिन्दो6, राजा, दण्डे न सकारो, उपासकेन च गडिभनी, एकपुत्तो च, सुप्पवासा, विसावा च कालिगोधाय भादियो ?, ति । 1 A°सी. 2A रज्जसुखं करेन्तस्स; D°करोन्तस्स; B रज्जं कारेन्तस्स SAC परवृत्तो; B चरववृत्तो; D यववुत्तो; C (=अट्ठकथा) पुस्तके व्याख्यायते-परेहि दिन्नन चिवरादिना वत्तमानो. [ चुल्लवग्ग पाठः-परववृत्तो]. +A इदं GABDआ. 7A0अन; BD°आ. 5A मुञ्च्.

३-नन्दवग्गो ( २१-~-कम्म-सुत्त ३।१ ) एवं मे सुतं-एकं समयं भगवा सावस्थियं विहरति जेतवने अनापपिण्डिकस्स आरामे। तैन खो पन समयेन अतरो भिक्खु भगवतो अविदूरे निसिन्नो होति पल्लङकं आभुजित्वा उजु कायं पणिघाय पुराणकम्मविपाकजं दुक्खं तिप्पं खरं कटुकं वेदनं अधिवासेन्तो सतो सम्पजानो अबिहञ्जमानो। अद्दसा खो भगवा तं भिक्खु अविदूरे निसिन्नं पल्लङकं आभुजित्वा ... पे... वेक्नं अधिवासेन्तं सतं सम्पजानं अविहामानं। अथ खो भगवा एतमत्थं विदित्वा तायं वेलायं इम उदानं उदानेसि- सब्बकम्मजहस्स2 भिक्खुनो धुनमानस्स पुरेकतं रजं । अममस्स ठितस्स तादिनो अत्थो नत्थि जन लपेतवे' ति ॥१॥ ( २२-नन्द-सुत्त ३।२) एवं मे सुतं--एकं समर्य भगवा सावत्थियं विहरति जेतवने अनाथपिण्डिकस्स आरामे। तेन खो पन समयन आयस्मा नन्दो भगवतो भाता मातुच्छापुत्तो सम्बहुलानं भिक्खूनं एवमारोचेति-"अनभिरतो अहं आवुसो ! ब्रह्मचरियं चरामि, न सक्कोमि ब्रह्मचरियं सन्धारेतुं, सिक्खं पच्चक्खाय हीनाय' आवत्तिस्सामी," ति। २१. 1 द्रष्टव्यं E. Miller, P.L.P, 38. PA कम्महस्स. 3 AB °थि. २२. 4C व्याल्यायते सन्धारेतुन् ति पवते. 'C होनाया ति गिहिभावाय आवत्तिस्सामति निवत्तिस्सामि. ३१२ ] [ २१ ! RA २२ ] उदानं [ १२ अय खो अभतरो भिक्खु येन भगवा तेनु'उपसहकमि, उपसछकमित्वा भगवन्तं अभिवादेत्वा एकमन्तं निसीदि, एकमन्तं निसिन्नो खो सो भिक्खु भगवन्तं एतदवोच-"आयस्मा भन्ते ! नन्दो भगवतो भाता मातुच्छापुत्तो सम्बहुलानं भिक्खूनं एवं आरोचेति-अनभिरतो...पे... आवत्तिस्सामी" ति। अथ खो भगवा अतरं भिक्खु, आमन्तेसि--"एहि त्वं भिक्खु ! मम वचनेन नन्द भिक्खं आमन्तेहि-सत्था ते आवुसो नन्द ! आमन्ते" ति "एवं भन्ते ! ति खो सो भिक्खु भगवतो पटिस्सुत्वा येना'यस्मा नन्दो तेनुपसङकमि, उपसङकमित्वा आयस्मन्तं नन्दं एतदवोच-"सत्था तं आवुसो नन्द! आमन्तेती" ति। "एवं आवुसो" ति खो आयस्मा नन्दो तस्स भिक्खुनो पटिस्सुत्वा येन भगवा तेनु'पसङकमि, उपसडकमित्वा भगवन्तं अभिवादेत्वा एकमन्तं निसीदि, एकमन्तं निसिन्नं खो आयस्मन्तं नन्दं भगवा एतदवोच-"सच्चं किर त्वं नन्द ! सम्बहुलानं भिक्खून एवमारोचेंसि-अनभिरतो...पे.. आवत्तिस्सामी' ति । किस्स पन त्व नन्द | अनभिरतो ब्रह्मचरियं चरसि, न सक्कोसि ब्रह्मचरियं सन्धारेतुं, सिक्खं पच्चक्खाय हीनायावत्तिस्ससी' ति? "साकियानी' (मं)' भन्ते ! जनपदकल्याणी घरा निक्खमन्तं उपड्डुल्लिखि- तेहि केसेहि अपलोकेत्वा म एतदवोच-तुवटं खो अय्यपुत्त! आगच्छेय्यासी' ति । सो खो अहं भन्ते त अनुस्सरमानो अनभिरतो ब्रह्मचरियं चरामि, न सक्कोमि ब्रह्मचरियं सन्धारेतु... आवत्तिस्सामी' ति । अथ खो भगवा आयस्मन्तं नन्दं बाहाय गहेत्वा सेय्यथा पि नाम बलवा पुरिसो सम्मिञ्जितं' वा बाहं पसारेय्य पसारितं वा बाहं सम्मिजेय्य,' एवमेव जेतवने अन्तरहितो देवेसु तावतिसेसु पातुरहोसि। तेन खो पन समयेन पञ्च- मत्तानि अच्छरासतानि सक्कस्स देवानमिन्दस्स उपट्टानं आगतानि होन्ति ककुट- पादिनी' ति। तेन खो भगवा आयस्मन्तं नन्द आमन्तेसि-"पस्ससि नो त्वं नन्द ! इमानि पञ्च अच्छरासतानि ककुटपादिनी' ति? "एवं भन्ते !" ति। 1A साकिनिया; Cसाकियानी ति सक्यराजधीता. 2 नास्ति B. IC उपड्डुलि खितेहि......अलिखितेहि पि पठन्ति; +A उपलिखितेहि D उपड्डुलिखितेहि SC ककुटपाविनी ति ..... पारापतसविसपाविनी पारापतसविसपाविनी (०ई?); ABD ३।२] नन्द-सुत्तं [२३ "तं किम्मासि नन्द ! कतमा नु खो अभिरूपतरा वा दस्सनीयतरा वा पासादिकतरा वा साकियानी' वा जनपदकल्यानी इमानि वा पञ्च अच्छरास- तानि ककुटपादिनी" ति। "सेय्यथा पि भन्ते पलुट्ठमक्कटी2 कण्णनासच्छिन्ना, एवमेव खो भन्ते ! साकियानी जनपदकल्याणी इमेस पञ्चन्नं अच्छरासतानं उपनिधाय सख्यं पि न उपेति कलभागं पि न उपेति उपनिधि पि न उपेति। अथ खो इमानि पञ्च अच्छरासतानि अभिरूपतरानि चेव दस्सनीयतरानि च पासादिकतराणि चा" ति। "अभिरम नन्द ! अभिरम नन्द ! अहं ते पाटिभोगो पञ्चन्नं अच्छरासतानं पटिलाभाय ककुटपादिनीनं" ति। म चे मे भन्ते भगवा पाटिभोगो पञ्चन्न अच्छरासतान पटिलाभाय ककुटपादिनीनन्ति । "अभिरमिस्सामहं भन्ते! भगवा ब्रह्मचरिये' ति । अथ खो भगवा आयस्मन्तं नन्दं बाहाय गहेत्वा सेय्यथा ...पे...सम्मि- जेय्य, एवमेवं देवेसु तावतिसेसु अन्तरहितो जेतवने पातुरहोसि। अस्सोसु खो भिक्खू–'आयस्मा किर नन्दो भगवतो भाता मातुच्छापुत्तो अच्छरानं हेतु ब्रह्म- चरियं चरति, भगवा किर अस्स पाटिभोगो पञ्चन्नं अच्छरासतान पटिलाभाय ककुटपादिनीनं' इति। अथ खो आयस्मतो नन्दस्स सहायका भिक्खू आयस्मन्तं नन्दं भतकवादेन च उपक्कितकवादेन च समुदाचरन्ति-,भतको किरायस्मा नन्दो, उपक्कितको किरा' यस्मा नन्दो अच्छरान हेतु ब्रह्मचरिय चरति। भगवा किर अस्स पाटिभोगो पञ्चन्नं अच्छरासतानं पटिलाभाय ककुटपादिनीन' ति। अथ खो आयस्मा नन्दो सहायकानं भतकवादेन च उपक्कितकवादेन च अट्टियमानो हरायमानो जिगुच्छियमानो एको वूपकट्ठो अप्पमतो आतापी पहितत्तो विसारदो नचिरस्सेव यस्स'त्थाय कुलपुत्तो सम्मदेव अगारस्मा अनागारिय पब्बजति, तदनुत्तरं ब्रह्मचरियपरियोसानं दिठे' व धम्मे सयं अभिज्ञा सच्छिकत्वा उपसम्पज्ज विहासि-'खीणा जाति, वुसितं ब्रह्मचरियं, कतं करणीय, ना परं इत्थत्ताया'ति अब्भासि। अञ्जतरो खो पनायस्मा नन्दो अरहतं' अहोसि । अथ खो अञ्जतरा देवता अतिक्कन्ताय रत्तिया अभिक्कन्तवण्णा केवलकप्पं JC मक्कति ति झामडग मक्कटी'; A पलट्ठ पलुद्ध D पलुखः B पसुद्ध. 2BC संख. C व्याख्यायते-उपसक्कितकवादेना'ति यो कहापनाप दीहि किञ्चि किनाति सो उपविकको ति वुच्चति; A उस° 4 ABC अरहत्तं २४ ] उदानं [ २३ जेतवनं ओभासेत्वा येन भगवा तेनुपसङकमि, उपसहकमित्वा भगवन्तं अभिका- देत्वा एकमन्तं अट्ठासि, एकमन्तं ठिता खो सा देवता भगवन्तं एतदवोच- "आयस्मा भन्ते ! नन्दो भगवतो भाता मातुच्छापुत्तो आसवानं खया अनासर्व चेतोविमुत्ति पाविमुत्ति दिठे' व धम्मे सयं अभिआ सच्छिकत्वा उपसम्पज्ज विहरती" ति। भगवतोपि आनं उदपादि-'नन्दो आसवानं खया ... विहरती' ति । अथ खो आयस्मा नन्दो तस्सा रत्तिया अच्चयेन येन भगवा तेनुपसङकमि, उपस:- कमित्वा भगवन्तं अभिवादेत्बा एकमन्तं निसीदि, एकमन्तं निसिनो खो आयस्मा नन्दो भगवन्तं एतदवोच--"यं मे भन्ते ! भगवा पाटिभोगो पञ्चन्नं अच्छरासतानं पटिलाभाय ककुटपादिनीनं,मुञ्चामा'हं' भन्ते भगवन्तं एतस्मा पटिस्सवा" ति । "मया पि खो ते नन्द ! चेतसा चेतो परिच्च विदितो--नन्दो आसवानं खया ... विहरती'ति । देवतापि मे एतमत्थ आरोचेसि-आयस्मा भन्ते । नन्दो भगवतो भाता मातुच्छापुत्तो आसवानं खया ... विहरती' ति। यदेव खो ते नन्द ! अनुपादाय आसवेहि चित्त विमुत्तं, अथाहं' मुत्तो एतस्मा पटिस्सवा" ति । अथ खो भगवा एतमत्थं विदित्वा तायं वेलायं इमं उदानं उदानेसि- यस्स नित्तिण्णो पङको, मद्दितो कामकण्टको। मोहक्खयं अनुप्पत्तो सुखदुक्खेसु न वेधति स भिक्खू' ति ॥२॥ ( २३–यसोज -सुत्त ३१३) एवं मे सुतं-एक समय भगवा सावत्थियं विहरति जेतवने अनाथपिण्डि- कस्स आरामे। तेन खो पन समयेन यसोजपमुखानि पञ्चमत्तानि भिक्खुसतानि साथि अनुप्पत्तानि होन्ति भगवन्तं दस्सनाय । ते च अगन्तुका भिक्खू नेवासिकेहि भिक्खूहि सद्धि पटिसम्मोदमाना सेनासनानि पञ्ञापयमाना पत्तचीवरानि पटिसामयमाना उच्चासदा। महासद्दा अहेसुं । अथ खो भगवा आयस्मन्त आनन्वं आमन्तेसि-"के पनेते आनन्द ! उच्चासदा' महासद्दा केवट्टा मञ मच्छं विलोपेन्ति? 1 Aमुच्चाम्'आहे; D मञ्चाहं. 2 AB पाठः-देवा'पित्यस्य स्थाने योज्यते. 3 AD अस्साह; BC अथाहं. २३. A 5A सी.

३३३ ] यसोज-सुतं [ २५ I "एतानि भन्ते! यसोजपमुखानि पञ्चमत्तानि भिक्खुसत्तानि सावत्थिं अनुप्पत्तानि भगवन्तं दस्सनाय। ते च आगन्तुका ....पे... पटिसामयमाना उच्चासद्दा महासद्दा' ति। "तेन हानन्द ! मम वचनेन ते भिक्खू आमन्तेहि-सत्था आयस्मन्ते आममन्ते। ति।" "एवं भन्ते !" "ति खो आयस्मा आनन्दो भगवतो पटिस्सुत्वा येन ते भिक्खू तेनुपसङकमि, उपसङकमित्वा ते भिक्खू एतदवोच-"सत्था आयस्मन्ते अमन्तेती" ति। "एवं आवुसो" ति खो ते भिक्खू आयस्मतो आनन्दस्स पटिस्सुत्वा येन भगवा तेनुपसङकमिंसु, उपसङकमित्वा भगवन्त अभिवादेत्वा एकमन्तं निसीदिसु, एकमन्तं निसिन्ने खो ते भिक्खू भगवा एतदवोच-"किन्नु तुम्हे भिक्खवे ! उच्चासद्दा महासद्दा केवट्टा मऊ मच्छ विलोपा ति" एवं वुत्ते आयस्मा यसोजो भगवन्तं एतदवोच-"इमानि भन्ते ! पञ्चम- तानि भिक्म्वुसतानि सावत्यि अनुप्पत्तानि भगवन्तं दस्सनाय। ते' मे आगन्तुका भिक्खू . . .पे.. . पटिसामयमाना उच्चा सद्दा' महासद्दा' ति । "गच्छथा भिक्खवे! वो पणामेमि, न वो मम सन्तिके वत्तब्बन्ति । "एवं भन्ते! ति खो ते भिक्खू भगवतो पटिस्सुत्वा उट्ठायासना भगवन्तं अभिवादेत्वा पदक्खिणं कत्वा, सेनासनं पटिसामेत्वा पत्तचीवर मादाय येन वज्जी तेन चारिक पक्काम सु। वज्जीसु अनुपुब्बेन चारिकञ्चरमाना येनवग्गुमुदा नदी, तेनुपसमिसु,' उपसङकमित्वा वग्गुमुदाय नदिया तीरे पण्णकुटियो करित्वा वस्सं उपगच्छिंसु* । अथ खो आयस्मा यसोजो वस्सुपगतो भिक्खू आमन्तेसि-"भगवता मयं आवुसो । पणामिता अत्थकामेन हितेसिना अनुकम्पकेन अनुकम्पं उपादाय । हन्द | मयं आवुसो, तथा विहारं कप्पेम, यथा नो विहरतं भगवा अत्तमनो अस्सा" ति। "एवं आवुसो!" ति खो भिख्खू आयस्मतो यसोजस्स पच्चस्सोसुं । अथ खो ते भिक्खू वूपकट्ठा अप्पमत्ता आतापिनो पहितत्ता विहरन्तो तेनेव'- नरवस्सेन सब्बेव तिस्सो विज्जा सच्छीकंसु । 1 B पक्कामिसु. 3 Mss° ई. °इंसु- स्थाने. 5 AD भगवतो. 2 B बग्गमुवा-इति सर्वत्र + B °गच्छिK. 6 B सच्छाका; C सच्छिकरिसु २६ ] उदानं [ ३३ अथ खो भगवा सावत्थियं यथाभिरत्तै विहारित्वा येन वेसाली तेन चारिक पक्कमि, अनुपुब्बेन चारिकं चरमानो येन वेसाली तदवसरि। तत्र सुदं भगवा वेसालियं विहरति महावने फूटागारसालायं। अथ खो भगवा वग्गुमुदातीरियानं भिक्खूनं चेतसा चेतो परिच्च मनसिक- रित्वा आयस्मन्तं आनन्द आमन्तेसि--"आलोकजाता विय मे आनन्द ! एसा दिसा ओभासजाता विय मे आनन्द एसा दिसा, यस्सं दिसायं वग्गुमुदातीरिया भिक्खू विहरन्ति गन्तु अप्पटिकूलासि मे मनसिकातु । पहिणेय्यासि त्वं आनन्द ! वग्गुमुदातीरियानं भिक्खूनं सन्तिके दूतं-सत्था आयस्मन्ते आमन्तेति, सत्था आयस्मन्तानं दस्सनकामो"ति । "एवं भन्ते !" ति खो आयस्सा आनन्दो भगवतो पटिस्सुत्वा येन अझतरो भिक्खु तेन उपसङकमि, उपसङकमित्वा तं भिक्खुं एतदवोच-"एहि त्वं आवुसो! येन वग्गुमुदातीरिया भिक्खू तेनुपसङ्कम, उपसङ्कमित्वा वग्गुमुदा- तीरिये भिक्खू एवं वदेहि-सत्था आयस्मन्ते आमन्तेति, सत्था आयस्मन्तानं दस्सनकामों"ति । "एवं आवुसो!" ति खो सो भिक्खु आयस्मतो आनन्दस्स पटिस्सुत्वा सेय्यथापि नाम बलवा पुरिसो सम्मिञ्जितं वा बाहं पसारेय्य पसारितं वा बाहं सम्मिशेय्य, एवमेव महावने कूटागारसालायमन्तरहितो वग्गमुदाय नदिया तीरे तेसं भिक्खूनं पुरतो पातुरहोसि । अथ खो सो भिक्खु वग्गमुदातीरिये भिक्खू एतदवोच-~-''सत्था आयसमन्ते आमन्तेति सत्था आयस्मन्तानं दस्सनकामो"ति । "एवमावुसो!" ति खो ते भिक्खू तस्स भिक्खुनो पटिस्सुत्वा सेनासन पटिसामेत्वा पत्तचीवरमादाय सेय्यथा......पे....... पे....... सम्मिञ्जय, एवमेवं वग्गुमुदाय नदिया तीरे अन्तरहिता महावने कूटागारसालायं भगवतो सम्मुखे पातुरहेस । तेन खो पन समयेन भगवा आनजेन' समाधिना निसिन्नो होति। अथ खो तेस भिक्खूनं एतदहोसि--'कतमेन नु खो भगवा विहारेन एतरहि 1 B °आमि 2 A एतादिसा. ३ पुस्तकयो:--यस्सं विसायं आयामा इत्यस्य स्थाने 4 नास्ति C: B भन्ते. 5A प्यतिक्कूल आसिमे, नास्ति D. GA °सि 7A आनञ्चेत; C आनञ्जसमाधिना....... आनजेनापि पाठो. द्रष्टव्यं E.Muller, The Pali Language p.8.

३३३ ] यसोज-सुतं [२७ विहरतीति। अथ खो तेसं भिक्खूनं एतदहोसि-'आनजेन ! खो भगवा विहारेन एतरहि विहरती' ति सब्बे'व आनजेन समाधिना निसीदिसु । अथ खो आयस्मा आनन्दो अभिक्कन्ताय रत्तिया निक्खन्ते पठमे यामे उट्ठायासना एकसं चीवरं करित्वा येन भगवा तेन अञ्जलि 1 पणामेत्वा भगवन्तमेतदवोच-"अभिक्कन्ता भन्ते! रत्ति निक्खन्तो2 पठमो यामो चिरनिसिना आगन्तुका भिक्खू। पटिसम्मोदतु भन्ते ! भगवा आगन्तुकेहि भिक्खूही"ति। एवं वुत्ते भगवा तुण्ही' अहोसि। दुतियं पि खो आयस्मा आनन्दो अभिक्कन्ताय रत्तिया निक्खन्ते मज्झिमे यामे उठायासना एकसं चीवरं करित्वा येन भगवा तेनञ्जलिम्पणामेत्वा भगवन्तं एतदवोच--'अभिक्कन्ता भन्ते । रत्ति निक्खन्तो मज्झिमो यामो, चिरनिसिना आगन्तुका भिक्खू, पटिसस्मोदतु भन्ते । भगवा आगन्तुकेहि भिक्खूही"ति । दुतियम्पि खो भगवा तुण्ही अहोसि । ततियम्पि खो आयस्मा आनन्दो अभिक्कन्ताय रत्तिया निक्खन्ते पच्छिमे यामे उद्धते अरुणे नन्दिमुखिया रत्तिया उट्ठायासना एकंस चीवरं करित्वा येन भगवा तेनञ्जलिम्पणामेत्वा भगवन्त एतदवोच-"अभिक्कन्ता भन्ते ! रत्ति, निक्खन्तो पच्छिमो यामो, उद्धतो अरुणो, नन्दिमुखी रत्ति, चिरनिसिन्ना आगन्तुका भिक्खू, पटिसम्मोदतु भगवा आगन्तुकेहि भिक्खूही"ति। अथ खो भगवा तम्हा समाधिम्हा बुट्ठहित्वा आयस्मन्तं आनन्द आमन्तेसि--"सचे खो त्वं जानेय्यासि, एत्तकम्पि ते न पटिभासेय्य-6 अह च आनन्द ! इमानि च पञ्च भिक्खुसतानि सब्वेव, आनञ्जसमाधिना' निसीदिम्हाति। अथ खो भगवा एतमत्थ विदित्वा ताय वेलाय इम उदान उदानेसि- यस्स जितो कामकण्टको अक्कोसो च वधो च वन्धनञ्च । पब्बतो विय सो ठितो अनेजो सुखदुक्खेसु न वेधति स भिक्खूति ॥३॥ . , आनन्द । -- 1A आनञ्च; 2A अञ्चली 6° A°t. 'D उग्गते; A उधस्ते; A उद्धस्तो द्रष्टगं ५।५ चुलवग्गे ९।१ + A एतसिB एत्तकमि 5A समपटिभासेग्य; Dप्पटिभासेव्यं 6आनञ्च 7 A B कण्डको २८ ] उदानं [ ३१६ (२४-सारिपुत्त-सुत्तं ३।४) एवं मे सुतं-एकं समयं भगवा सावत्थियं विहरति जेतवने अनाथपिण्शकस्स आरामे। तेन खो पन समयेन आयस्मा सारिपुत्तो भगवतो अविदूरे निसिन्नो होति पल्लङकं आभुजित्वा उजु कार्य पणिधाय परिमुखं सति उपट्ठपेत्वा' । अद्दसा खो भगवा आयस्मन्तं सारिपुत्तं अविदूरे निसिन्नं पल्लङकं आभुजित्वा उजु कायं पणिधाय परिमुखं सति उपट्ठयेत्वा अथ खो भगवा एतमत्थं विदित्वा तायं वेलायं इमं उदानं उदानेसि- यथा पि पब्बतो सेलो अचलो सुप्पतिट्टितो एवं मोहक्खया भिक्खु पब्ब'तो व न वेधती'ति ।।४॥ 1 ( २५--कोलित-सुत्तं ३।५) एवं मे सुतं--एकं समयं भगवा सावत्थियं विहरति जेतवने अनाथपिण्डकस्स आरामे। तेन खो पन समयेन आयस्मा. महामोग्गल्लानो' भगवतो अविदूरे निसिन्नो होति, पल्लङकं आभुजित्वा उजु कायं पणिधाय कायगताय सतिया अज्झत्त सुपतिट्ठिताय । अहसा खो भगवा आयस्मत्तं महामोग्गल्लानं अविदूरे निसिन्नं .पे..... .सुपतिट्ठिताय। अथ खो भगवा एतमत्थं विदित्वा ताय वेलायं इम उदानं उदानेसि- सति कायगता उपट्टिता, छसु फस्सायतनेमु संवुतो सततं भिक्खु समाहितो जञा निब्बानमत्तनो'ति ।।५।। पल्लडक. ( २६ --पिलिन्द-सुत्त ३।६ ) एव मे सुतं-एकं समयं भगवा राजगहे विहरति वेळुवने कलन्यकनिवापे। तेन खो पन समयेन आयस्मा पिलिन्ववच्छो' भिक्खू वसलवादेन समुदाचरति । 1 A आभुञ्चित्वा 2A आपेत्वा 3 A गलानो-इति सर्वत्र. २६. + B पलिन्दिवच्छो; D पिलिन्दिवच्छो, महावग्गेऽपि ६।१३.

३१७ ] कस्सप-सुत्तं [ २९ अथ खो सम्बहुला भिक्खू येन भगवा तेनुसङकमिसु,' उपसङकमित्वा भगवन्तं अभिवादेत्वा एकमन्तं निसीदिसु, एकमन्तं निसिन्ना खो ते भिक्खू भगवन्तं एतदवोचुं-"मायस्मा भन्ते ! पिलिन्दवच्छो भिक्खू वसलवादेन समुदाचरती"ति । अथ खो भगवा अञतरं भिक्खु आमन्तेसि-"एहि त्वं भिक्खु ! मम वचनेन पिलिन्दवच्छं भिक्खु आमन्तेहि-सत्या तं आवुसो पिलिन्दवच्छ आमन्तेतीति। "एवं भन्ते"ति खो सो भिक्खु भगवतो पटिस्सुत्वा येन'आयस्मा पिलिन्दव च्छो तेन उपसङ कमि, उपसङकमित्वा पिलिन्द वच्छं एतदवोच-"सत्था तं आवुसो आमन्तेती"ति। "एवं अवुसो"ति खो आयस्मा पिलिन्दवच्छो तस्स भिक्खुनो पटिस्सुत्वा येन भगवा तेनुपसङ कमि, उपसङकमित्वा भगवन्तं अभिवादेत्वा एकमन्तं निसीदि, एकमन्तं निसिनो खो आयस्मन्तं पिलिन्दवच्छं भगवा एतदवोच-"सच्चं किर त्व वच्छ ! भिक्खू वसलवादेन समुदाचरसी'ति ? "एवं भन्ते'ति। अथ खो भगवा पिलिन्दवच्छस्म पुब्बेनिवासं मनसिकरित्वा भिक्खू आम- न्तेसि--"मा खो तुम्हे भिक्खवे वच्छस्स भिक्खुनो उज्झायित्थ ! न भिक्खवे । वच्छो दोसन्तरो भिक्खू वसलवादेन समुदाचरति । वच्छस्स भिक्खवे | भिक्खुनो पञ्च जातिसतानि अब्बोकिण्णानि ब्राह्मणकुले पच्चाजातानि । सो नस्स वसलवादो दीघरत्त अज्झाचिण्णो' । तेनाय वच्छो भिक्खू वसलवादेन समुदाचरती'ति। अथ खो भगवा एतमत्थं विदित्वा तायं वेलायं इमं उदानं उदानेसि- यम्हि न माया वत्तति न मानो, यो खीणलोभो अममो निरासो पणुनकोधो अभिनिब्बुतत्तो, सो ब्राह्माणो सो समणो स भिक्खूति ॥६॥ । ( २७–कस्सप-सुत्त ३१७ ) एव मे सुत--एक समयं भगवा राजगहे विहरति वेळुवने कलन्दकनिवापे। तेन खो पन समयेन आयस्मा महाकस्सपो पिप्फलिगुहायं विहरति, सत्ताह 1ति । 1 ABD °०इ, इंसु-स्थान इत्यत्र. 2Cउदाचिन्नो.... अझाचिन्नो 4 A अम्भो'; B पुस्तकेटुकथातः-खत्तियादि- जातिअन्तरेहि अबोमिस्सानि. ID पनुल्ल ।

३० ] उदानं [ ३७ एकपल्लङकेन निसिनो होति अञ्जतरं समाधि समापज्जित्वा । अथ खो आयस्मा महाकस्सपो तस्स सत्ताहस्स अच्चयेन तम्हा समाधिम्हा वुढासि। अथ खो आयस्मतो महाकस्सपस्स तम्हा समाधिम्हा वुट्टितस्स एतदहोसियनूनाहं राजगहं पिण्डाय पविसेय्यन्ति। तेन खो पन समयेन पञ्चमत्तानि देवतासतानि उस्सुक्कमापनानि होन्ति आयस्मतो महाकस्सपस्स पिण्डपातपटिलाभाय । अथ खो आयस्मा महा- कस्सपो तानि पञ्चमत्तानि देवतासतानि पटिक्खिपित्वा पुब्बण्हसमयं निवासेत्वा पत्तचीवरमादाय राजगहं पिण्डाय पाविसि। तेन खो पन समयेन सक्को देवानमिन्दो आयस्मतो महाकस्सपस्स पिण्डपातं दातुकामो होति पेसकारिवणं। अभिनिम्मिनित्वा तन्तं विनाति", सुजाता असुरकन्ना वासरं (?) पूरेति । अथ खो आयस्मा महाकस्सपो राजगहे सपदानं पिण्डाय चरमानो येन सक्कस्स देवानमिन्दस्स निवेसनं तेनुपसकमि । अद्दसा खो सक्को देवानमिन्दो आयस्मन्तं महाकस्सपं दूरतो व आगच्छन्तं, दिस्वान घरा निक्खमित्वा पच्चुग्गन्त्वा हत्थतो पत्त गहेत्वा घरं पविसित्वा घाटिया ओदनमुद्धरित्वा पत्तं पूरेत्वा आयस्मतो महाकस्सपस्स पदासि । सो अहोसि पिण्डपातो अनेकसूपो अनेकव्यञ्जनो" अनेकसूपरसव्यञ्जनो' । अथ खो आयस्मतो महाकस्सपस्स एतदहोसि–'को नु खो अयं सत्तो, यस्सायं एवरूपो इद्धानुभावो'ति ? अथ खो आयस्मतो महाकस्सपस्स एतदहोसि-'सक्को नु खो देवानमिन्दो'ति. इति विदित्वा सक्कं देवानमिन्दं एतदवोच-'कतं खो ते इदे कोसिय, मा पुन पि एवरूपमकासी'ति।" "अम्हाकम्पि भन्ते कस्सप ! पुओन अत्थो अम्हाकम्पि पुगेन करणी- यन्ति'। अथ खो सक्को देवानमिन्दो आयस्मन्त महाकस्सप अभिवादेत्वा पदक्षिण कत्वा वेहासं अब्भुग्गन्त्वा आकासे अन्तलिक्खे तिक्तत्तुं उदानं उदानेसि-'अहो दान परमं दानं कस्सपे सुपतिट्टितं | अहो..... .सुपतिट्टितन्ति !!" अस्सोसि खो भगवा दिब्बाय सोतधातुया विसुद्धाय अतिक्कन्तमानुसिकाय सक्कस्स देवानमिन्दस्स वेहासं . उदानं उदानेन्तस्स-~-अहो सुप- तिठितं ! अहो. ... ... .सुपतिट्टितन्ति ! ! अथ खो भगवा एतमत्थं विदित्वा तायं वेलाय इम उदानं उदानेसि! . २७. BD पेसकार। 2A नेत्वा। A विनति; B विनाति; द्रष्टव्यं E. Muller, The Pali Language, p. 1021 +Aतंसुटं; Bणं सरं; CDवासरं। 5A संत्वा। GB पाबासि। 7A°व्यञ्चनो।

३८ ] पिण्ड-सुत्तं [ ३१ पिण्डपातिकस्स भिक्खुनो अत्तभरस्स अनापोसिनो देवा पियन्ति तादिनो उपसन्तस्स सदा सतीमतो"ति ॥७॥ (२८५-पिण्ड-सुत्तं ३८) एव मे सुतं--एकं समयं भगवा सावस्थिय विहरति जेतवने अनाथपिण्डिकस्स आरामे। तेन खो पन समयेन सम्बहुलानं भिक्खूनं पच्छाभन्तं पिण्डपातपटिक्क- न्तानं करेरिमण्डलमाले सन्निसिनानं सन्निपतितानं अयमन्तराकथा उदपादि पिण्डपातिको आवुसो भिक्खु पिण्डाय चरन्तो लभति कालेन कालं मनापिके चक्खुना रूपे पस्सितु, लभति कालेन काल मनापिके सोतेन सद्दे सोतु लभति कालेन कालं मनापिके घानेन गन्धे वायितुं, लभति कालेन काल मनापिके जिह्वाय रसे सायितु, लभति कालेन कालं मनापिके कायेन फो?ब्बे फुसितु, पिण्डपातिको आवुसा भिक्खु सक्कतो गरुकतो मानितो पूजितो अपचितो पिण्डाय चरति। हन्द आवुसो मय पि पिण्डपातिका होम, मयं पि लच्छाम कालेन काल मनापिके चक्खुना रूपे पस्सितुं, मयं पि लच्छाम कालेन कालं मनापिके सोतेन सद्दे सोतुं, मयं पि लच्छाम कालेन काल मनापिके घानेन गान्धे घायितुं, मम्पि लच्छाम मनापिके जिह्वाय रसे सयितु, मम्पि लच्छाम मनापिके कायेन फोट्टब्बे फुसितु; मम्पि सक्कता गरुकता मानिता पूजिता अपचिता पिण्डाय चीरस्सा- मा'ति । अयञ्चरहि तेसं भिक्खून अन्तराकथा होति विप्पकता' । अथ खो भगवा सायण्हसमयं पटिस्सल्लाना बुट्टितो येन करेरिमण्डलमालो ते'नुपसमि, उपसद्ध- मित्वा पञ्जते आसने निसीदि, निसज्ज खो भगवा भिक्खू आमन्तेसि-काय नुत्थ' भिक्खवे! एतरहि कथाय सन्निसिन्ना, का च पन वो अन्तराकथा विप्पकता"ति ? "इध भन्ते ! अम्हाक पच्छाभत्त पिण्डपातपटिक्कन्तानं करेरिमण्डलमाले सन्निसिनानं सनिपतितानं अयं अन्तराकथा उदपादि-पिण्डपातिको पे पिण्डाय चरिस्सामा ति . . अयं खो नो भन्ते अन्तराकथा विप्पकता; अथ खो भगवा अनुप्पत्तो" ति। ID सतिमस्सा। २८. द्रष्टव्ये सुत्त १२, २९ । 3A अन्तरी अन्तर। 'हस्तलेखेषु सर्वत्र-°था, द्रष्टव्यं सुत्त १२. B कामा. HA°ले.

३२ ] [ ३९ "न ख्वेतं भिक्खवे ! तुम्हाकं पटिरूपं कुलपुत्तानं सद्धाय अगारस्मा अनगा- रिय पब्बजितानं, यं तुम्हे एवरूपि कथं कथेय्याथ। समिसिन्मान सन्निपतितानं वो भिक्खवे ! द्वयं करणीयं-धम्मिया वा कथा अरियो वा तुण्हीभावोति । अथ खो भागवा एतमत्थं विदित्वा तायं वेलायं इमं उदानं उदानेसि- पिण्डपातिकस्स भिक्खुनो अत्तभरस्स अनअपोसिनो। देवा पिहयन्ति तादिनो, नो चे सद्दसिलोकनिस्सितो ति ॥८॥ (२६-सिप्प-सुत्तं ३।६) एवं मे सुतं-एकं समय भगवा सावस्थियं विहरति जेतवने अनाथपिण्डि- कस्स आरामे। तेन खो पन समयेन सम्बहुलानं भिक्खूनं. . (सुत्तं विय) अन्तरा- कथा उदपादि-"को नु खो आवुसो! सिप्पं जानाति, को किं सिप्पं सिक्खी, कतरं सिप्पानं अग्गन्ति ।" तत्थ एकच्चे एवमाहंसु-हत्थिसिप्पं सिप्पानं अग्गन्ति ।' एकच्चे एवमाहंसु -अस्ससिप्पं सिप्पानं अग्गन्ति। एकच्चे एवमाहंसु--"रथसिप्प सिप्पानं अग्गन्ति।" एकच्चे एवमाहंसु-"धनुसिप्पं सिप्पानं अग्गन्ति ।" एकच्चे एवमाहंसु-"थरुसिप्पं सिप्पानं अग्गन्ति ।" एकच्चे एवमाहंसु-"मुद्दासिप्प सिप्पानं अग्गन्ति ।" एकच्चे एवमाहंसु-"गणनसिप्पं सिप्पानं अग्गन्ति ।" एकच्चे एवमाहंसु-"सड़खानसिप्पं सिप्पानं अग्गन्ति।" एकच्चे एवमाहंसु-“लेखासिप्पं सिप्पान अग्गन्ति ।” एकच्चे एवमाहंसु- "कावेय्यसिप्पं सिप्पान अग्गन्ति ।" एकच्चे एवमाहंमु-"लोकायतसिप्पं सिप्पानं अग्गन्ति ।" एकच्चे एवमाहंसु-"खेत्तविज्जासिप्पं सिप्पानं अग्गन्ति ।" अयञ्चरहि तेसं भिक्खूनं अन्तराकथा विप्पकता + । अथ खो भगवा सायण्हसमयं.. पे.....(यथा २८ सुत्तं) विप्पकता'ति । इध भन्ते.... पे.. ...(यथापूर्व) उदपादि--'को नु खो आवुसो! सिप्पं जानाति....... पे....खेत्तविज्जासिप्पं सिप्पानं अग्गन्ति अयं खो नो भन्ते ! अन्तराकथा विप्पकता। अथ खो भगवा अनुप्पत्तो' ति । । 1A नीचेतस्स सलोक निस्सितो; Dचेतस्स सिलोकनिस्सतो. C अन्यतः पाठः, सोलोक-इत्यत्र ह्रस्वकारं कृत्वा. २९. A सिब-सर्वत्र सिक्खि.-सर्वेषु हस्तलेखेषु + द्रष्टव्या सुत २८ टिप्पणी 2. 8 प... • • • • • ३३१० ] लोक-सुत्त [ ३३ नख्वेतं..... (यथा २८ सुत्तं) तुण्हीभावो'ति । अथ खो भगवा एतं अत्थं विदित्वा तार्य वेलायं इमं उदानं उदानेसि--- असिप्पजीवी लहु अत्थकामो यतिद्रियो सब्बधिविप्पमुत्तो। अनोकसारी अममो निरासो हत्वा मारं एकचरो स भिक्खूति ॥९॥ ( ३०-लोक-सुत्तं ३।१० ) एवं मे सुतं-एकं समयं भगवा उरुवेलायं विहरति नज्जा नेरजराय तीरे बोषिरुक्खमूले पठमाभिसम्बुद्धो । तेन खो पन समयेन भगवा सत्ताहं एकपल्लडकेन निसिनो होति विमुत्ति- सुखं पटिसंवेदी। अथ खो भगवा तस्स सत्ताहस्स अच्चयेन तम्हा समाधिम्हा वुट्ठहित्वा बुद्धचक्खुना लोकं वोलोकेसि । अद्दसा खो भगवा बुद्धचक्खुना लोकं वोलोकेन्तो सत्ते अनेकेहि सन्तापेहि सन्तप्पमाने अनेकेहि च परिळाहेहि परि- डरहमाने रागजेहि 'पि दोसजेहि" पि मोहजेहि पि' ति । अथ खो भगवा एतमत्थं विदित्वा तायं वेलायं इमं उदान उदानेसि- अयं लोको सन्तापजातो फस्सपरेतो रोग वदति अत्ततो येन हि मञति ततो त होति अञथा । अञ्जथाभावि भवप्पत्तो लोको भवपरेतो भवं एवाभिनन्दति । यदा' भिनन्दति, तं भय, यस्स भायति, तं दुक्ख । भवविप्पहानाय खो पन इद ब्रह्मचरिय वुस्सती'ति. ये हि केचि समणा वा ब्राह्मणा वा भवेन भवस्स विप्पमोक्खं आहंसु, सब्ब' एते अविप्पमुत्ता भवस्मा' ति वदामि । ये वा पन केचि समणा वा ब्राह्मणा वा विभवेन भवस्स निस्सरणं अहंसु सब्ब'ते अनिस्सरा भवस्मा'ति वदामि । ३०. IB सुक्ख. 2 B ओलोकेसि 3 B ओस्स. + CD° लाह.° 5A रागराजेहि 6A दोसरजेहि 7C अत्थतो...... अत्ततो 'ति पिपठन्ति, D अत्थतो 8 C भावप्पत्तो; A भावसत्तो; D सवसत्तो, अञ्जथाभावि--इत्यतः सूत्रान्तं यावाद् वाक्यं B पुस्तके न दृश्यते. ३ ३४ ] उदानं [ ३३१० - न उपधीहि पटिच्च दुक्खं इदं सम्भोति, । सब्बूपदानक्खमा न'त्थि दुखस्स सम्भवो। लोकमिमं पस्स पुथु, अविज्जाय परेता भूता भूतरता वा अपरिमुत्ता, ये हि केचि भवा सब्बधि सब्बत्थताय,+ सब्ब'एते भवा अनिच्चा दुक्खा I विपरिणामधम्मा'ति ॥१०॥ एवमेतं यथाभूत सम्मप्पज्ञाय पस्सतो। भवतण्हा पहीयति विभवतण्हा' भिनन्दति । सब्बतो तण्हानं खया असेसविरागनिरोधो निब्बानं । तस्स निब्बुतस्स भिक्खुनो अनुपादा पुनभवो न होति । अभिभूतो मारो विजितसङ्गामो,' उपच्चगा सब्बभवानि तादी ति. नन्दवग्गो ततियो। (तस्स) उद्दानं कम्म1 0 नन्दो यमोजो च सारिपुत्तो च कोनितो । पिलिन्दो कस्सपो पिण्डो सिप्प जोकन ते दसा 11'ति 3 1 Dउपधि नास्ति A. एवमेव C; A पप्पोसमपोतिति; D पप्पोतिति +D मुत्तताय • AD एवम् पे सुतं GA मनो; D मानो 7 B विजितो स.. 8 D उपगा; ACउपझगा; उपच्चता. Dतादि 10 हस्तलेख कम्म 11 AB अB D° 1 2 AD THT Aता;

४- मेचिय-वग्गो ( ३१-मेघिय-सुत्त ४।१ ) एव मे सुतं--एक समयं भगवा चालिकायं विहरति, चालिके पब्बते। तेन खो पन समयेन आयस्मा मेघियो भगवतो उपट्ठाको होति । अथ खो आयस्मा मेघियो येन भगवा तेनुपसङकमि'; उपसङकमित्वा भगवन्त अभिवादेत्वा एकमन्त अट्टासि, एकमन्तं ठितो खो आयस्मा मेघियो भगवन्त एतद वोच- "इच्छामहं भन्ते ! जन्तुगाम पिण्डाय पविसितुं ति"। "यस्स दानि त्वं मेघिय ! कालं मञ्जसी' ति" । अथ खो आयस्मा मेघियो पुब्बण्हसमयं निवासेत्वा पत्तचीवरमादाय जन्तुगामे पिण्डाय पाविसि, जन्तुगामे पिण्डाय चरित्वा पच्छाभत्तं पिण्डपातपटिक्कन्तो येन किमिकालाय नदिया तीरं,तेन उपसकमि, उपसडकमित्वा किमिकालायनदिया तीरे जङ्याविहारं ' अनुचकमानो अनुविचरमानो अद्दसा खो अम्बवनं पासादिकं रमणीयं, दिम्वान'म्स एतद् अहोसि-पासादिक वत'इदं अम्बवन रमणीयं । अल वत'इद कुलपुत्तस्स पधानत्थिकस्स पधानाय । सचे म भगवा अनुजानेय्य आगच्छेय्याह इमं अम्बवन पधानाया"ति। अथ खो आयस्मा मेघियो येन भगवा तेन उपसङकमि, उपसडकमित्वा भगवन्त अभिवादेत्वा एकमन्तं निसीदि, एकमन्त निसिन्नो खो आयस्मा मेघियो भगवन्तं एतदवोच--इधाहं भन्ते पुब्बण्हसमय निवासेत्वा पत्तचीवर आदाय जन्तुगाम पिण्डाय पाविसि । जन्तुगामे पिण्डाय चरित्वा पच्छाभत्त पिण्डपातपटिक्कन्तो येन किमिकालाय नदिया तीरं, तेनुपस- मि, उपसङ्कमित्वा किमिकालाय नदिया तीरे जङ्घाविहार अनुचङकमानो अनुविचरमानो अद्दस अम्बवन पासादिकं रमणीयं ; दिस्वान मे एतदहोसि- 'पासादिकं वत! इदं अम्बवन रमणीय, अल वत ! इदं कुलपुत्तस्स पधानत्थिकस्स ० ३१. 1 BD °मे; C °म, मे. 2 A क्वचित् °का 3 BD ..जङघा. + C व्याख्यायते-पधानाया'ति समणधम्मकरणाय. ४११ ] [ ३५ ३६ ] उदानं [ ४१ - पधानाय । सचे में भगवा अनुजानेय्य आगच्छेय्याहं इदं अम्बवनं पधानाया'ति। सचे म भन्ते ! भगवा अनुजानाति, गच्छेय्याहं तं अम्बवनं पधानाया"ति एवं वुत्ते भगवा आयस्मन्तं मेघियं एतदवोच-"आगमेहि ताव मेघिय ! एककम्हा ताव, याव अझोपि कोचि भिक्खु आगच्छती"ति 1 । । दुतियम्पि खो आयस्मा मेघियो भगवन्तं एतदवोच--"भगवतो भन्ते ! नत्थि किञ्चि उरि करणीयं नत्थि कतस्स वा पतिचयो,' महं खो पन भन्ते ! अत्थि उत्तरि करणीय, अस्थि कतस्स पतिचयो । सचे मं भन्ते ! भगवा अनुजानाति, गच्छेय्याहं तं अम्बवन पधानायाति । दुतियम्पि खो भगवा आयस्मन्त मेघियं एतदवोच-"आगमेहि .. आगच्छती"ति। "ततियम्पि खो आयस्मा मेघियो भगवन्त एतदवोच-"भगवतो भन्ते ! नत्थि.....पधानाया'ति । "पधानन्ति खो मेघिय ! बदमानं किन्ति वेदेय्याम। यस्स दानि त्वं मेघिय ! कालं मञ्जसी"ति। अथ खो आयस्मा मेघियो उट्ठाय आसना भगवन्त अभिवादेत्वा पदक्षिण कत्वा येन तं अम्बवनं तेनुपसङकमि, उपसङकमित्वा त अम्बवन अज्झोगहेत्वा + अञतर्रास्म रुक्खमूले दिवाविहारं निदि । अथ ग्वो आयस्मतो मेघियस्स तस्मिं अम्बवने विहरन्तस्स येभुय्येन तयो पापका अकुसला वितक्का समुदाचरन्ति, सेय्यथ'इदं-"कामवतिक्को व्यापादवितक्को विहिसावितक्को' ति। अथ खो आयस्मतो मेघियस्स एतदहोसि--"अच्छरिय वत भो! अभुतं वत भी सद्धाय च वम्हि अगारस्मा अनगारिय पबजितो, अथ च पनिमेहि तीहि पाप- केहि अकुसलेहि वितकेहि अनवासन्नो, सेय्यथीद-कामवितक्केन व्यापादवितक्केन विहिसावितक्कैना' ति। अथ खो आयस्मा मेघियो सायण्हसमय पटिसल्लाना वुट्टितो येन भगवा तेनुपसङ्कमि, उपसङकमित्वा भगवन्न अभिवादेत्वा एकमन्तं निसीदि, एकमन्त निसिन्नो खो आयस्मा मेघियो भगवन्त एतदवोच-'इध , 1Cकोचि भिक्खु दिस्सती ति पाठो. आगच्छतुति पि पठन्ति, तत्य विस्सुतुति PABD पतिचयो; C पतिचयो शोध्यते परिचयो 3A चरमानं किञ्चि चरेय्यामा; C व्याख्यायते . . . समणद्धम्मं करोमीति' ति तं अवबमानं [? वद] मयं अज किन् ताव ववेय्याम + A °गाह° BA अजज्ञापनो द्वितीयवारं अन्वासवन्ति. सिंहल हस्तलेखेषु तनयोराकृतिसादृश्यात् पाठभेव-प्रदर्शनं दुष्करम्. C अनवासन्नाति अनुलद्धावोकिन्ना .... अनवसन्नोति पि पाठो. B पाठः-अनवासन्ना [द्विः], D अन्नासन्नो, अनवासनि.

४१ ] मेघिय-सुत्तं . मम्हं भन्ते ! तस्मि अम्बवने विहरन्तस्स येभुय्येन तयो पपका अकुसला वितक्का समुदाचरन्ति पे.... विहिंसावितक्को' ति । महं भन्ते! एतदहोसि--"अच्छरियं पे. .. विहिसावितक्केना" ति । "अपरिपक्काय मेघिय ! चेतोविमुत्तिया पञ्च धम्मा परिपाकाय संवत्तन्ति । कतमे पञ्च ?। इध मेधिय । भिक्खु कल्याणमित्तो होति कल्याणसंपवडाको। अपरिपाकाय मेघिय | चेतोविमुत्तिया अय पठमो धम्मो परिपाकाय संवत्तति । पुन च परं मेघिय ! भिक्खु सीलवा होति, पाटिमोक्खसंबरसंवुतो विहरति, आचारगोचरसम्पन्नो अनुमत्तम् वज्जेसु भयदस्सावी ममादाय सिक्खति सिक्खाप- देसु । अपरिपाकाय मेघिय ! चेतोविमुत्तिया अय दुतियो धम्मो परिपाकाय संवत्तति । पुन च परं मेघिय ! भिक्खु या'यं कथा अभिसल्लेखिका' चेतो- विवरणसप्पायाएकन्तनिब्बिदाय विरागाय निरोधाय उपसमाय अभिज्ञाय सम्बोधाय निब्बानाय संवत्तति सेय्य' थीद-अप्पिच्छकथा सन्तुट्ठिकथा पविवेक- कथा अससग्गकथा विरियारम्भकथा सीलकथा समाधिकथा पञ्जाकथा विमुत्ति- कथा विमुनिजाणदस्सनकथा एवरूपिया कथाय निकामलाभी होति अकिच्छ- लाभी' अकसिरलाभी। आरिपाकाय मेघिय चेतोविमुत्तिया अय ततियो धम्मो परिपाकाय संवत्तति । पुन च पर मेघियो ! भिक्षु आरद्धविरियो विहरति अकुस- लान धम्मान पहानाय कुसलान धम्मान उपसम्पदाय थामवा दळ्हपरक्कम्मो अनि- क्खित्तधुरो कुसलेमु धम्मे। अपरिपाकाय मेधिय । चेनाविमुत्तिया अप चतुन्थो धम्मो परिपाकाय सवत्तति । पुन च पर मेघिय ! भिक्षु पञवा होनि उदयत्थ- गामिनिया पञ्जाय समन्नागतो अरियाय निब्बेधिकाय सम्मादुक्खक्खयगामिनि- मिया । अपरिपाकाय मेघिय ! चेनोविमुनिया अय पञ्चमो धम्मो परिपाकाय सव- तति । अपरिपाकाय मेघिय ' चेतोविमुत्तिया इमे पञ्च धम्मा परिपाकाय सवत्तन्ति । "कल्याणमित्तस्स'। एत मेघिय । भिक्खुनो पाटिकखाम' कल्याणसहायस्स कल्याणसम्पवडत्कस्स यं मीलवा भविम्सति पाटिमोक्खमवरसंवुतो विहरिस्सति आचारगोचरस्सम्पन्नो अनुमत्तेमु वज्जेमु भयदस्सावी सिक्खति मिक्खापदेसु । कल्याणमित्तस्सेतं. ....कल्याणसम्पवडाकस्स, यं सीलवा भविस्सति पाटिमोक्ख- सवरमवुतो(१), या'य कथा अभिसल्लेखिका चेतोविवरणसप्याया एकन्तनिब्बिदाय विरागाय निरोधाय उपसमाय अभिज्ञाय सम्बोधाय निब्बानाय संबनिस्सति, सेय्यथी'द--अप्पिच्छकथा असंसग्गकथा विरियारम्भकथा सीलकथा समाधिकथा JAB अकिञ्च;° 1 AB °ता; C°सल्लेखिका सब्बाया पश्चात्-A अकिञ्च. ABD °आ, अं.

३८ ] उदानं [ ४२ पआकथा विमुत्तिकथा विमुत्तित्राणदस्सनकथा एवरूपिया कथाय निकामलाभी होति अकिच्छलाभी! अकसिरलाभी कल्याणमित्तस्स'. . . . . . कल्याण सम्पबङ कस्स यं आरविरियो भविस्सति अकुसलानं धम्मानं पहानाय कुसलानं धम्मानं उपसम्पदाय थामवा दळ्हपरक्कमो अनिक्खित्तधुरो कुसलेसु धम्मेसु। कल्याण- मित्तस्स..... सम्पवङकस्स यं पञ्जवा भविस्सति उदयत्थगामिनियम पाय समागतो अरियाय निब्बेधिकाय सम्मादुक्खक्खयगामिनिया तेन च पन मेघिय ! भिक्खुना इमेसु पञ्चसु धम्मेसु पतिट्ठाय चत्तारो धम्मा उत्तरीभावेतब्बा, असुभा भावेतब्बा रागस्स पहानाय, मेता भावेतब्बा व्यापादस्स पहानाय आनापानसति' भावेतब्बा वितक्कुपच्छेदाय अनिच्चसा भावेतब्बा अस्मिमानसमुग्घाताय। अनिच्चसजिनो हि मेघिय ! अनत्तसझा सण्ठाति अनत्तसञ्जी अस्मिमानसमुग्धातं पापुनाति दिट्ठ'वधम्मे निव्वानन्ति । अथ खो भगवा एतमत्थं विदित्वा ताय वेलाय इमं उदानं उदानेमि-- खुद्दा वितक्का अनुगता मनसो उब्बिलापा। एते अविद्वा मनसो वितक्के हुराहुर धावति भन्तचित्तो। एते च* विद्वा मनसो वितक्के आतापियो सवरति सतीमा,' अनुगते' मनसो उब्बिलापे असेसमेते' पजहासि बुद्धोति ॥१॥ वितक्का सुखुमा (३२-उद्धत-सुत्तं ४।२) एवं मे सुतं-- एक समयं भगवा कुसिनारायं विहरति उपवत्तने मल्लानं सालवने। तेन खो पन समयेन सम्बहुला भिक्खू भगवतो अविदूरे अराकुटिकाय विहरन्ति, उद्धता होन्ति उन्नला चपला मुखरा विकिण्णवाचा मुटुस्सतिनो असम्पजाना असमाहिता विन्भन्तचित्ता पाकतिन्द्रिया। अद्दसा खो भगवा ते सम्बहुले भिक्खू अविदूरे अरञकुटिकायं विहरन्ते उद्धते उन्नले चपले मुखरे 1 AB अकिञ्च,° पश्चात् A अकिञ्च 2A आणापाण.. SC उथिलापा, • A उब्बिलावा 4C एते,न,च. 5 ई कारः. 61 अनुग्गते; B अनुत्तबो; C अनुग्गते'ति दुल्लद्धवसेन अनुपन्ने, अनुगते'ति तठन्ति. TA असेसमाने; B असेसवने; D असेवमाने (?); C व्याख्याते- असेस. एते ३२. त्यज्यते BD. पुस्तकयोः.

४।३ ] गोपाल-सुतं विकिण्णवाचे मुटुस्सतिनो असम्पजाने असमाहिते विन्भन्तचित्ते पाकतिन्द्रिये । अथ खो भगवा एतमत्थं विदित्वा तायं वेलायं इमं उदान उदानेसि- अरक्खितेन कायेन मिच्छादिट्ठिगतेन च थीनमिद्धाभिभूतेन वसं मारस्स गच्छति ।। तस्मा रक्खितचित्तस्स सम्मासड़कप्पगोचरो। सम्मादिट्ठिपुरेक्खारो ञत्वान उदयब्बयं थीनमिद्धाभिभू भिक्खु सब्बा दुग्गतियो जहेति ॥२॥ ( ३३ ---गोपाल-सुत्त ४।३ ) एव मे मुत-एक समय भगवा कोसलेसु चारिकं चरति महता भिक्खुसङ्घन सद्धि । अथ खो भगवा मग्गा ओक्कम्म येन अञ्जतरं रुक्खमूल तेनु उपसङकमि, उपसडकमित्वा पञते आसने निसीदि । अथ खो अञ्जतरो गोपालको येन भगवा तेनु' उपसमि, उपसडकमित्वा भगवन्त अभिवादेत्वा एकमन्त निसीदि, एकमन्त निसिन्नं खो तं गोपालकं भगवा धम्मिया कथाय सन्दम्सेसि समादपेसि समुत्तेजेसि सपहसेमि । अथ खो सो गोपालको भगवता धम्मिया कथाय सन्दस्सितो समादपितो समुत्तेजितो मंपहंसितो भगवन्त एतदवोच- "अधिवासेतु मे भन्ते ! भगवा स्वातनाय भत्तं सद्धि भिक्खुमना" ति । अधिवासेसि भगवा तुहीभावेन । अथ खो सो गोपालको भगवतो अधिवासनं विदित्वा उट्ठाय आसना भगवन्त अभिवादेत्वा पदक्खिणं कत्वा पक्कामि। अथ खो सो गोपालको तस्सा रत्तिया अच्चयेन सके निवेसने पहूतं अप्पोदकपायासं पटियादापेत्वा नवञ्च सप्पि भगवतो कालं अरोचेसि-'कालो भन्ते ! निट्टित भत्तं” ति । अथ खो भगवा पुब्बण्हसमय निवासेत्वा पत्तचीवर आदाय सद्धि भिक्षुसंघेन येन तस्स गोपालकस्स निवेसनं तेनु' उपसडकमि, उपसङकमित्वा पञत्ते आसने निसीदि। अथ खो सो गोपालको बुद्धपमुखं भिक्खुसंघ अप्पोदकपायासेन च नवेन च सप्पिना सहत्था सन्तप्पेसि सपवा- रेसि। अथ खो सो गोपालको भगवन्तं भुत्तावि ओनीतपत्तपाणि* अञतर नीचं आसन गहेत्वा एकमन्तं निसीदि, एकमन्तं निसिन्नं खो तं गोपालक भगवा धम्मिया कथाय सन्दस्सेत्वा समादपेत्वा समुत्तेजेत्वा सम्पहसेत्वा उट्ठाया'सना पक्कामि। 1 A°पातेन; B°ततेन Bपहो D पिहा 3 धोतहत्थ पानी (?) [धोतपत्तपानी] न्ति पि पाथो धोतपत्तहत्थ न्ति अयो.

४० ] उदानं [४।४ अथ खो अचिरपक्कन्तस्स भगवतो तं गोपालकं अज्ञतरो पुरिसो सीमन्त- रिकाया जीविता ओरोपेसि । अथ खो सम्बहुला भिक्खू येन भगवा तेनुपसङ- कमिसु, उपसङ्कमित्वा भगवन्तं अभिवादेत्वा एकमन्तं निसीदिसु, एकमन्तं निसिन्ना खो ते भिक्खु भगवन्तं एतदवोचुं-- "येन भन्ते! गोपालकेन अज्ज वुद्धपमुखो भिक्खुसंघो अप्पोदपायासेन नवेन च सप्पिना सहत्था सन्तप्पितो सम्पवा- रितो सो किर भन्ते गोपालको अञ्जतरेन पुरिसेन सीमन्तरिकाय' जीविता वोरो पितो" ति । अथ खो भगवा एतं विदित्वा तायं वेलायं इमं उदानं उदानेसि- 2 दिसो दिसं यन्तं कयिरा वेरि वा पन वेरिन । मिच्छापणिहितं चित्तं पापियो नं ततो करे'ति ॥३॥ ( ३४-जुएहा-सुत्त ४।४ ) एवं मे सुत--एकं समयं भगवा राजगहे विहरति वेळुवने कलन्दकनिवापे । तेन खो पन समयेन आयस्मा च सारिपुत्तो आयस्मा च महामोग्गलानो कपोत- कन्दरायं विहरति । तेन खो पन समयेन आयस्मा सारिपुत्तो जुण्हाय रत्तिया नवोरोपितेहि केसेहि अब्भोकासे निसिन्नो होति अञ्जतरं समाधि समापज्जित्वा। तेन खो पन समयेन द्वे यक्खा सहायका उत्तराय दिसाय दक्खिण दिमं गच्छन्ति केन चिदेव करणीयेन। अदृसंसु खो ते यक्खा आयस्मन्त सारिपुत्त जुण्हाय रतिया नवोरोपितेहि केसेहि अब्भोकासे निसिन्नं, दिस्वा एको यक्वो दुतिय यक्ख एतदवोच-"पटिभाति मं सम्म, इमस्स समणस्स सीसे पहारं दातु' नि । एवं वुत्ते सो यक्खो तं यक्खं एतदवोच-"अलं सम्म, मा समण आसादेमि । उळारो सो सम्म समणो महिद्धिको महानुभावो'ति । दुतियंपि खो सो यक्खो तं यक्खं एतदवोच-'पटिभाति मं सम्म ! इमस्स समणस्स सीसे पहारं दातु' ति । दुतियं' पि खो सो यक्खो तं यक्खं एतदवोच-"अल सम्म । महानु- भावो" ति। 1ABCD सि° 2 Sce धम्मपदं, ४२. ३४ C कपोतकन्दरायन्ति एवंनामके. विहारे 4Cमा आसादेसी'ति शोध्यते-आपादेसि मा पातेसि मा पहारं देहिति वृत्तं होति; AD आसारेसि; B आसादेसिस्थाने, ABC आसारेसि द्रष्टव्यं चुल्लवगे ७।३।१२ ४१४ ] जुण्हा-सुत्तं [ ४१ ततियं' पि खो सो यक्खो तं यक्खं एतदवोच-'पटिभाति...दातुं'ति" ततियं पि खो सो यक्खो तं यक्खं एतदवोच-"अलं सम्म!...महानुभावो' ति। अथ खो सो यक्खो तं यक्खं अनादियित्वा आयस्मतो सारिपुत्तथैरस्स सीसे पहारं अदासि। अपि तेन पहारेण सत्तरतनं वा अट्टरतनं वा नाग ओसादेय्य महन्तं वा पब्बतकूटं पदालेय्य। अथ च पन' सो यक्खो डय्हामि डव्हामी' ति वत्वा तत्थ एव महानिग्यं अपतासि । अहसा खो आयस्मा महामोग्गल्लानो दिब्बेन चक्खुना विसुद्धेन अतिकन्तमानुसकेन तेन यखेन आयस्मतो सारिपुत्तस्स सीसे पहारं दीयमान, दिस्वान येन आयस्मा सारिपुत्तो तेनुपसङकमि, उपस- उत्कमित्वा आयस्मन्तं सारिपुत्तं एतदवोच-"कच्चि ते आवुसो ! खमनीय कच्चि यापनीयं कच्चि न किञ्चि दुक्ख” ति। "खमनीयं मे आवुसो मोग्गल्लान | यापनीय मे आवुसो मोग्गल्लान ! अपि च मे सीसे थोक दुक्ख" ति । अच्छरियं आवुमो सारिपुत्त अब्भुतं आवुसो सारिपुत्त यं त्वं महिद्धिको आयस्मा सारिपुत्तो महानुभावो। इध ते आवुसो सारिपुत्त । अनतरो यक्खो सीरो पहारं अदासि, ताव महापहारो अहोसि। अपि तेन पहारेन सत्तरतनं पदालेय्या' ति। अथ च पन आयस्मा सारिपुत्तो एवमाह--''खमनीयं मे आवुसो मोग्ग- ल्लान! यापनीय मे आवुसो मोग्गल्लान ! अपि च मे सीसे थोक दुक्ख ति । अच्छरियं आवुसो मोग्गल्लान | अन्भुत आवुसो मोग्गल्लान ! याव महिद्धिको आयस्मा महामोग्गल्लानो महानुभावो, यत्र हि नाम यक्ख पि पस्सिस्सति, पन एतरहि पंसुपिसाचक पि न पस्सामा" ति। अस्सोसि खो भगवा दिब्बाय सोतधातुया विस्मुद्धाय अतिक्कन्तमानुसिकाय तेसं उभिन्न महानागानं इमं एवरूप कथासल्लाप। अथ खो भगवा एत अत्थ विदित्वा तायं वेलाय इम उदान उदानेसि --- मय 11 अधट्ठमर; BD अधटरतनं, 2 C ओसादेय्या'ति पठवियं ओसीदापेय्य निमुज्जापेय्य, ओसारेय्य'ति पि पाठो चुन्नविचुम्नं करेय्या'ति अत्थो AD अओसारेय्या; B ओसदेय्यय SC अपि च मे सीसं थोकं दुक्खं- इत्यपि पाठः + द्रष्टव्या. थेरगाथा, V. १९१ ४२ ] उदानं [ ४५ यस्स सेलूपमं चित्तं ठितं नानुपकम्पति । विरतं रजनीयेसु कोपनेय्ये न कुप्पति ।। यस्स एव भावितं चित्तं, कुतो त दुक्खमेस्सती' ति ॥४॥ ( ३५-नाग-सुत्त ४१५) एव मे सुतं-एक समयं भगवा कोसाम्बियं विहरति घोसितारामे। तेन खो पन समयेन भगवा आकिण्णो विहरति भिक्खूहि भिक्खुनीहि उपासकेहि उपासिकाहि राजूहि राजमहामत्तेहि तित्थियेहि तित्थियसावकेहि आकियो दुक्ख न फासु विहरति । अथ खो भगवतो एतदहोसि-'अहं खो एतरहि आकिण्णो विहरामि भिक्खूहि . . . तित्थियसावकेहि आकिन्नो दुक्ख न फासु विह रामि, यन्नूनाहं एको गणस्मा वूपकट्ठो विहरेय्यं" ति। अथ खो भगवा पुबमण्हसमय निवासेत्वा पत्तचीवरमादाय कोसम्बियं पिण्डाय पाविसि, कोसम्बिय पिण्डाय चरित्वा पच्छाभत्त पिण्डपातपटिक्कन्तो साम- सेनासन ससामेत्वा पत्तचीवरं आदाय अनामन्तेत्वा उपट्ठाक अनपलोकेत्वा भिक्खुसंघ एको अदुतियो येन पालिलेय्यकं तेन चारिक पक्कामि, अनुपुब्बेन चारिकञ्चरमानो येन पालिलेय्यकं तदवसरि । तत्र सुद भगवा पालिलेय्यके में विहरति रक्खितवनसण्डे भहसालमूले । अञ्जतरो पि खो हत्थिनागो आकिण्णो विहरति हत्थीहि हत्थिनीहि हत्थिकळारेहि हत्थिच्छापकेहि छिन्नग्गानि चेव तिणानि खादति ओभग्गोभग- ञ्चस्स साखाभङ्ग खादन्ति, आविलानि च पानीयानि पिवति ओगाहा चस्स उत्तिण्णस्स हथिनियो कायं उपनिग्धसन्तियो गच्छन्ति आकिण्णो दुक्ख न फासु विहरति । अथ खो तस्स हत्थिनागम्स एतदहोसि -"अह खो एतरहि आकिण्णो विहरामि हत्थीहि त्थिनीहि हत्थिकळारेहि हत्थिच्छापेहि, छिन्नग्गानि चेव 1 AD तस्स्' एवं; B मस्स एवं; C तस्स्' एतं.. .व्याख्यायते यस्स्' एवं (?) ४१५. महावग्ग, १०४. ३५. 2C सामन्ति सयं B पारि यथा महावग्गे 'C D °कलारेहि C व्याल्यायतेः; °पोटकेहि SC°छापेहीदति खीखकेहि "BCनी. 'D ओगहस्स 'ओगाहा ति तिट्ठतो ओगाहन तिपि पालि A 8D ओगाहस्स ४/५ ] नाग-सुत्तं [ ४३ तिणानि खादामि ओभग्गोभग्गञ्च मे साखाभगं खादन्ति, आविलानि च पाणी- यानि पिवामि ओगाहा! च मे उत्तिण्णस्स हस्थिनियो कार्य उपणिग्धंसन्तियो गच्छन्ति आकिण्णो दुक्खं न फासु विहरामि। यन्नाह एको गणस्मा वूपकट्ठो बिहरेय्यं" ति। अथ खो सो हत्थिनागो यूथा अपकम्म येन पालिलेय्यक रक्खितवनससण्डो' भद्दसालमूलं येन भगवा तेनुपसङकमि, उपसङ्कमित्वा तत्र सुदं सो हत्थिनागो यस्मि पदेमे भगवा विहरति न पदेस अप्पहरितन च करोति सोण्डाय भगवतो पाणीयं परिभोजनीयं पट्ठपेति । अथ खो भगवतो रहोगतम्स पटिसल्लीनस्स एवं चेतसो परिवित्तक्को उदपादि-"अहं खो पुब्बे आकिण्णो विहासि भिक्खूहि तित्थियसावकेहि आकिण्णो दुक्खं न फामु विहासि। सोम्हि एतरहि अनाकिण्णो विहरामि भिक्खूहि ... तित्थियसावकेहि अनाकिण्णो सुरुष फासु विहगमी" ति। तम्स पि खो हत्थिनागस्स एव चेतसो परिविनक्को उदपादि--"अहं खो पुब्बे आकिण्णो विहासि हत्थीहि हत्थिनीहि हत्थिकळारेहि हत्थिच्छापकेहि, छिन्नग्गानि चेव तिणानि खादि ओभग्गोच ग्गा च मे साखाभङग खादिसु आबिलानि च पानीयानि पिवासि ओगाहा च मे उत्तिण्णस्म हथिनियो काय उपनिघसन्तियो अगमंसु, आकिण्णो दुक्ख न फासु विहासि, मो'म्हि एतरहि अनाकिण्णो विहरामि हत्थीहि हथिनीहि हत्यिकळारेहि हथिच्छापकेहि, अच्छिन्नग्गानि चेव तिणानि खादामि ओभग्गोभग्गञ्च मे साखाभङग न खादन्ति, अनाविलानि च पानीयानि पिवामि ओगाहा4 च मे उत्तिण्णस्म हत्थिनियो न काय उपनिघसन्तियो गच्छन्ति, अनाकिण्णो सुखं फासु विहरामी"ति । अथ खो भगवा अतनो च पविवेक विदित्वा तस्स च हत्थिनागस्स चेतसा चेतोपरिवितक्क अज्ञाय तायं वेलायं इम उदान उदानेमि-- एत नागस्सनागेन ईसादन्तस्स हत्थिनो। समेति चित्तं चित्तेन यं एको रमती वनेति ॥५॥ -- | D पारि 2 D अं 3 D°हा 4 B°नी°. 5 AD ओगाहस्स ओगाहा D एवं; AC एतं; B ए.

४४ ] उदानं [ ४७ ( ३६ ---पिण्डोल-सुत्त ४।६ ) एवं मे सुतं-एकं समयं भगवा सावस्थियं विहरति जेतवने अनाथपिण्डिकस्स आरामे। तेन खो पन समयेन आयस्मा पिण्डोलभारद्वाजो भगवतो अविदूरे निसिन्नो होति पल्लड़कं आभुजित्वा उजु कायं पणिधाय अरञको पिण्ड- पातिको पंसुकूलिको तेचीवरिको अप्पिच्छो सन्तुट्ठो पविवित्तो असंसट्ठो आरद्ध- विरियो धुतवादो अधिचित्तं अनुयुत्तो। अहसा खो भगवा आयस्मन्त पिण्डोल- भारद्वाजं अविदूरे निसिन्न पल्लङकं आभुजित्वा उजु काय पणिधाय अरञ्जकं पिण्डपातिकं पंसुकूलिकं तेचीवरिकं अप्पिच्छ सन्तुटठं पविवित्त असंसट्ठ आरद्धविरियं धुतवादं अधिचित्तं अनुयुत्त । अथ खो भगवा एतमत्थं विदित्वा तायं वेलायं इमं उदान उदानेसि-- अनुपवादो अनुपघातो पातिमोक्खे च संवरो मत्तता च भत्तस्मिं पन्तञ्च च सयनासन अधिचित्ते च आयोगो एत वुद्धान: सासन' ति' ॥६॥ 2 ( ३७–सारिपुत्त-सुत्त ४।७ ) एव मे सुतं-एक समयं भगवा सावस्थियं विहरति जेतवने अनाथपिण्डिकस्स आरामे। तेन खो पन ममयेन आयस्मा सारिपुत्तो भगवतो अविदूरे निसिन्नो होति पल्लङकं आभुजित्वा' उजु काय पणिधाय अप्पिच्छो सन्तुटठो पविवित्तो अससट्ठो आरद्धविरियो अधिचित्त अनुयुत्तो। अद्दसा खो भगवा आयस्मन्तं सारिपुत्त अविदूरे निसिन्नं पल्लङकं आभुजित्वा उजु कायं पणिधाय अप्पिच्छं सन्तुटुं पवि- वित्त असंसटें आरद्धविरियं अधिचित्त अनुयुत्त। अथ खो भगवा एतमत्थ विदित्वा तायं वेलायं इमं उदानं उदानेसि- ३६. A अभूञ्चित्वा. - A पथा; C सन्तञ्च पत्थसञ्च इति शोध्यते 4 द्रष्टव्या धम्मप दे गाथा १८५. ३७. 5 A आभुञ्जित्वा GA आभुञ्चित्वा. 3 BC तु ४८ ] सुन्दरी-सुत्तं [ ४५ अधिचेतसो अप्पमज्जतो मुनिनो मोनपथेसु सिक्खतो सोका न भवन्ति तादिनो उपसन्तस्स सदासतीमतो' ति ।।७।। ( ३८-सुन्दरी-सुत्त ४।८) एव मे सुतं-भगवा, एक समयं भगवा सावत्थियं विहरति जेतवने अनाथपिण्डिकस्स आरामे। तेन खो पन समयेन भगवा सक्कतो होति गरुकतो होति मानितो पूजितो अपचितो लाभी चीवरपिण्डपातसेनासनगिलानपच्चयभेसज्जपरिक्खारानं, भिक्खुसंघो पि सक्कतो होति . . . पे... परिक्खारानं अतित्थिया पन परिब्बाजका असक्कता होन्ति (यथा १४ सुत्तं)...पे... परिक्खारान । अथ खो ते अतिथिया परिब्बाजका भगवतो सक्कार असहमाना भिक्खुसंघस्स च येन सुन्दरी परिब्बाजिका तेन उपसमिसु, उपसङकमित्वा सुन्दरि परिब्बाजिकं एतदवोचु-"उस्सहसि भगिनि ! जातीनमत्थं कातु” ति। 'क्याह अय्या। करोमि, कि मया सक्का कातु ? जीवित पि मे परिच्चत्तं तीनं अत्थाया' ति। 'तेन हि भगिनि ! अभिक्खनं जेतवनं गच्छाही" ति । "एव अय्या" ति खो सुन्दरी परिब्बाजिका तेसं अञतित्थियान परिब्बाजकान पटिसुत्वा अभिक्खनं जेतवनं अगमासि। यदा निसु ते अतित्थिया परिब्बाजका--"दिट्ठा खो सुन्दरी परिब्बाजिका बहुजनेन अभिक्खण जेतवन आगच्छन्ती" ति। अथ न जीविता वोरोपेत्वा तत्थेव जेतवनस्स परिखाय कूपे निर्वाणत्वा येन राजा पसेनवि कोसलो तेन' उपसमिसु, उपसङकमित्वा राजान पसेनदि कोसलं एतद अवोचु-“या सा महाराज | सुन्दरी परिब्बाजिका सा नो न दस्सती" ति? - IC यदा तेसं (!) अज्ञतित्थया परिब्बाजकाः ते (?) विट्ठा खो सुन्दरी ति, तत्थअआिजसं 'ति जानिसु ते दिट्ठा (?) ति पदिट्ठा जेतवनं आगच्छति (ई-स्थाने) च विसेसतो विट्ठा बहुलं दिट्ठा बहुला विट्ठाति अत्थो; A यदा अने अतिथिया D यवा तेसं (!) अजतिस्थियानं-अशुद्धः 2D °जनो. A C°आ 4 ABD °मि पाठः १ क्खाया ४६ ] उदानं [ ४५८ - "कत्थ पन तुम्हे आसङकथा" ति । "जेतवने महाराजा" ति। "तेन हि जेतवनं विचिनथा" ति । "अथ खो ते अञ्चतित्थिया परिब्बाजका जेतवनं विचिनित्वा यथानिक्खित्तं परिखाकूपा' उद्धरित्वा मञ्चकं आरोपेत्वा सावत्थि पवेसेत्वा रथियाय रथियं सिङघाटकेन सिङ्घाटकं उपसङकमित्वा मनुस्से उज्झापेसु-''पस्सथ' य्या ! सक्यपुत्तियानं कर्म । अलज्जिनो इमे समणा सक्यपुत्तिया दुस्सीला पापधम्मा मुसावादिनो अब्रह्मचारिनो। इमेहि नाम धम्मचारिनो समचारिनो ब्रह्मचारिनो सच्चवादिनो सीलवन्तो कल्याणधम्मा पटिजानिस्सन्ति। नत्थि इमेसं सामञ्ज, नत्थि इमेसं ब्राह्मा, नट्ठ इमेस सामञ्ज नट्ठ इमेसं ब्राह्मज्ञ, कुतो इमेसं सामञ्ज, कुतो इमेस ब्राह्मज्ञ, अपगता इमे सामना, अपगता इमे ब्राह्मा कथं हि नाम पुरिसो पुरिसकिच्चं करित्वा इत्थि जीविता वोरोपेस्सती" ति! "तेन खो पन समयेन सावत्थियं मनुस्सा भिक्खू दिस्वा असम्भाहि फरुसाहि वाचाहि अक्कोसन्ति परिभासन्ति रोसन्ति विहेसन्ति-'अलिज्जिनो पे...वोरोपेस्सती" ति । खो सम्बहुला भिक्खू पुब्बण्हसमयं निवासेत्वा पत्तचीवरादमाय सात्थि पिण्डाय पाविसिमु, सावत्थियं पिण्डाय चरित्वा पच्छाभत्तं पिण्डपात- पटिक्कन्ता येन भगवा तेनु'पसमिम, उपसङकमित्वा भगवन्त अभिवादेत्वा एकमन्तं निमीदिसु, एकमन्त निसिन्ना खो ते भिक्खू भगवन्त एतदवोचु--"एतरहि भन्ते ! सावत्थियं मनुस्सा भिक्खू दिस्वा . . . . . . वोरोपेस्सती' ति। "न एसो भिक्खवे । सद्दो चिरं भविस्सति सत्ताहं एव भविस्सति सत्ताहस्स अच्चयेन अन्तरधायिस्सति। तेन हि भिक्खवे ये मनुस्सा भिक्खू दिस्वा पे .. विहेसन्ति, ते तुम्हे इमाय गाथाय पटिचोदेथ- अभूतवादी निरय उपेति यो चापि कत्वा न करोमीति चाह । उभो पि ते पेच्च ३ समा भवन्ति निहीनकम्मा मनुजा परत्था'ति ।। अथ खो ते भिक्खू भगवतो सन्तिके इमं गाथं परियापुणित्वा ये मनुस्सा भिक्खू दिस्वा ... विहेसन्ति, ते इमाय गाथाय पटिचोदेन्ति * - "अभूतवादी. .पे । 1A क्खा. S ACD पच्च. 2AD रथिया. A अन्ति उपसेन-सुतं ४।९ ] [ ४७ ...परत्था"ति-मनुस्सानं एतदहोसि । “अकारका इमे समणा सक्यपुत्तिया, न इमेहि कतं सपन्ति इमे समणा सक्यपुत्तिया' ति। नेव सो सद्दो चिरं अहोसि, सत्ताहं एव सद्दो अहोसि, सत्ताहस्स अच्चयेन अन्तरधायि। अथ खो सम्बहुला भिक्खू येन भगवा तेनु'उपसमिसु, उप- सङकमित्वा भगवन्तं अभिवादेत्वा एकमन्त निसीदिसु, एकमन्तं निसिन्ना खोते भिक्खू भगवन्तं एतदवोचुं -"अच्छरियं भन्ते । अब्भुत भन्ते | याव सुभासित खो च' इदं भन्ते ! भगवता ने' सो भिक्खवे सद्दो चिर भविस्सति सत्ताहस्स अच्चयेन अन्तरधायिस्सती' ति। अन्तरहितो सो भन्ते । सद्दो"ति। अथ खो भगवा एतमत्थं विदित्वा ताय वेलाय इम उदान उदानेसि- तुदन्ति वाचाय जना असञता परेहि सगामगत' व कुञ्जरं । सुत्वान वाक्य फरुस उदीरित अधिवासये भिक्खु अचित्तो'ति ॥८॥ - - , ( ३६-उपसेन-सुत्त ४।६) एवं मे सुत--एक समयं भगवा राजगहे विहरति बेळवने कलन्दकनिवापे। अथ खो आयस्मतो उपसेनस्स वङगन्तपुत्तस्स रहोगतस्स पटिसल्लीनस्स एवं चेतसो परिवितक्को उदपादि--'लाभा वत मे, सुलद्धं वत मे सत्था च मे भगवा अरहं सम्मासम्बुद्धो स्वाख्याते चम्हि धम्मविनये अगारस्मा अनगारियं पब्बजितो सब्रह्मचारियो च मे सीलवन्तो कल्याणधम्मा, सीलेसु चम्हि परिपूरकारी, समा- हितो चम्हि, एकग्गचित्तो अरहा च'अम्हि खीणासवो, महिद्धिको चम्हि महानुभावो, भद्दकं मे जीवित भद्दकं मरणन्ति। अथ खो भगवा आयस्मतो उपसेनस्स वगन्तपुत्तस्स'+ चेतसा चेतोपरिवितक्कं अज्ञाय ताय वेलायं इम उदानं उदानसि- यं जीवितं न तपति, मरणन्ते' न सोचति । स चे दिट्ठपदो धीरो, सोकमज्झे न सोचति । उच्छिन्नभवतण्हस्स' सन्तचित्तस्स भिक्खुनो। विक्खीणो4 जातिसंसारो न'स्थि तस्स पुनभवो'ति ॥९॥ 1AC अकारण; D अका PAD निस्समेहि %AD समन्त'; B अब्बन्त' ३९. 4D वंकन्त° SAB मरणंते; Cमरणन्ते मरणसणखाते अन्ते.....मरणसमीपे वा BABCD °०तण्हाय. +BD विक्खितो; A विक्खिनो ४८ ] उदान [ ४११० (४०–सारिपुत्त-सुत्त ४।१०) एवं मे सुतं-एकं समय भगवा सावत्थियं विहरति जेतबने अनाथपिण्डिकस्स आरामे। तेन खो पन समयेन आयस्मा सारिपुत्तो भगवतो अविदूरे निसिनो होति पल्लड़कं आभुजित्वा उजु कायं पणिधाय अत्तनो उपसमं पच्चवेक्खमानो। अदस्सा खो भगवा आयस्मन्तं सारिपुत्त अविदूरे निसिन्नं पल्लडकं आभुजित्वा उजु कायं पणिधाय अत्तनो उपसमं पच्चवेक्खमानं। अथ खो भगवा एतमत्थं विदित्वा तायं वेलायं इमं उदान उदानेसि- उपसन्तसन्तचित्तस्स नेत्तिच्छिन्नस्स' भिक्खुनो। विक्खीनो जातिसंसारो मुत्तो सो मारबन्धना' ति ।।१०।। मेघियवग्गो चतुत्थो (तस्स) उद्दान- मेघियो' उद्धता' गोपालो' जुण्हा नागेन पञ्चम। पिण्डोलो सारिपुत्तो च सुन्दरी भवति अट्ठमं । उपसेनो वगन्तपुत्तो सारिपुत्तो च ते दसा' ति. 1 DA उपसन्तं°. 2 AD नस्थि-च्छिनस्स; B नेत्ति'; C नेतिच्छिन्नखा'ति नेत्ति उच्चति भवताहा संसारस्स नयनतो BABD विक्खिनो +ABD°अ B उद्धित; A उद्वित; D उक्षित ५-सोनथेर-वग्गो ( ४१-रान-सुत्त ५।१) एवं मे सुतं-एक समय भगवा सावस्थियं विहरति जेतवने अनाथपिण्डि- कस्स आरामे। तेन खो पन समयेन राजा पसेनादि कोसलो मल्लिकाय देविया सद्धि उपरिपासादवरगतो होति । अथ खो राजा पसेनदि कोसलो मल्लिकं देवि एतदवोच-"अत्थि नु खो ते मल्लिके । कोच'जो अत्तना पियतरो"ति ? "नत्थि खो मे महाराज! कोच' यो अत्तना पियतरो। तुम्हं पन महा- राज! अत्थ' जो कोचि अत्तना पियतरोति ? "महं पि खो मल्लिके ! न' त्थ' जो कोचि अत्तना पियतरो''ति । अथ खो राजा पमेनदि कोसलो पासादा ओरोहित्वा येन भगवा ते'नुपसकमि, उपसद्धकमित्वा भगवंतं अभिवादेत्वा एकमन्त निसोदि, एकमन्त निसिन्नो खो राजा पसेनदि कोसलो भगवन्तं एतदवोच-"इधाह भन्ते । मल्लिकाय देविया उपरिपासादवरगतो मल्लिकं देवि एतदवोचं --अत्थि . .पे... पियतरो'ति? एवं वुत्ते मल्लिका देवों में एतदवोच-~-'न' त्थि... पे... पियतरो'ति । एवं वुत्तो'हं भन्ते ! मल्लिक देवि एतदवोच । मय्ह . . . पे... पियतरो"ति । अथ खो भगवा एतमत्थं विदित्वा ताय वेलायं इम उदानं उदानेसि- सब्बा दिसा अनुपरिगम्म चेतसा नेव' ज्झगा' पियतरमत्तना क्वचि । एवं पि सो पुथु अत्तपरेसं, तस्मा न हिंसे पर अत्तकामो ॥१॥ ] ४१. 10ABD OF 3A अज्जगा TABD 31 +C पुथ-वि 2BD कम्म सुं विसं. ५।१ ] [ ४९ ५० ] उदानं [ ५।३ (४२-अप्पायुक-सुत्त ५॥२) एवं मे सुतं-एकं समयं भगवा सावस्पियं विहरति जेतवने अनापपिण्डिकस्स आरामे। अथ खो आयस्मा आनन्दो सायण्हसमयं पटिसल्लाना वुट्टितो येन भगवा तेनुपसङकमि, उपसडकमित्वा भगवन्तं अभिवादेत्वा एकमन्तं निसीदि, एकमन्तं निसिन्नो खो आयस्मा आनन्दो भगवन्तं एतदवोच-"अच्छरियं भन्ते! अब्भुतं भन्ते! यावदप्पायुका हि भन्ते! भगवतो माता अहोसि, सत्ताहजाते! भगवति भगवतो माता कालमकासि तुसितकायं' उपपज्जती"ति । "एवमेत आनन्द ! अप्पायुका हि बोधिसत्तमातरो होन्ति, सत्ताहजातेसु बोधिसत्तेसु बोधिसत्तमातरो कालङकरोन्ति, तुसितकार्य उपपज्जन्ती"ति । अथ खो भगवा एतमत्थ विदित्वा तायं बेलायं इमं उदानं उदानेसि- ये केचि भूता भविस्सन्ति ये चापि सब्बे गमिस्सन्ति पहाय देहं । त सब्ब जानि कुसलो विदित्वा आतापियो ब्रह्मचारियं चेरय्या'ति ।।२।। ( ४३-कुट्ठी-सुत्त ५।३ ) एवं मे सुतं-एकं समयं भगवा राजगहे विहरति वेळुवने कलन्दकनिवापे । तेन खो पन समयेन राजगहे सुप्पबुद्धो नाम कुट्ठी मनुस्सदलिद्दो अहोसि मनुस्सकपणो मनुस्सवराको। तेन खो पन समयेन भगवा महतिया परिसाय परिवुतो धम्म देसेन्तो निसिन्नो होति। अहसा खो सुप्पबुद्धो कुट्ठी तं महाजनकायं दूरतो' व सनिपतितं, दिस्वान'स्स एतदहोसि। निस्संसयं खो एत्थ किञ्चि खादनीयं वा भोजनीय वा भाजियति। यत्रूनाह येन सो महाजनकायो तेनुपसङकमेय्यं । अप्पेव नामेत्थ किञ्चि खादनीयं वा भोजनीयं वा लभेय्यन्ति। अथ खो सुप्पबुद्धो कुट्ठी येन सो महाजनकायो तेनुपसद्धकमि। अहसा खो सुप्पबुद्धो कुट्ठी भगवन्तं मह- तिया परिसाय परिवुतं धम्म देसेन्त निसिन्नं, दिस्वान' स्स एतदहोसिः-न खो एत्य किञ्चि खादनीयं वा भोजनीयं वा भाजियति । समणो अयं गोतमो परि- सति धम्म देसेति। यन्नूनाहमपि धम्म सुणेय्यं ति तत्थेव एकमन्तं निसीदि- अहम्पि धम्म सोस्सामी' ति। । 'BC तुसि संकायं। ४३.4A भाजिस्सति 2A एव एवं? 5 ABD 'T SAC जानितु 6AB ETDA ५।३ ] कुट्ठी-सुतं [ ५१ अथ खो भगवासब्बावन्तं परिसं चेतसा चेतो परिच्च मनसा अकासि-कोनु खो इध भन्बो धम्म विज्ञातुति । अहसा खो भगवा सुप्पबुद्धं कुट्ठि तस्स परि- सायं निसिन्नं, दिस्वान स्स एतदहोसि--अयं खो इघ भब्बो धम्म विज्ञातुति। सुप्पबुद्धं कुट्टि आरम्भ अनुपुब्बिकथ कथेसि सेय्यथीद-दाणकथ सोलकथं सग्गकथं कामानं आदीनवं ओकारं सकिलेसं निक्खमे च आनिससं पकामेसि। यदा भगवा अम्मासि सुप्पबुद्धं कुट्टि कल्लचित्तं मुदुचित्त विनीवरणचित्त उदग्गचित्तं पसन्न- चित्तं, अथ या' बुद्धान सामुक्कंसिका धम्मदेसना तं पकासेसि दुक्खं समुदयं निरोधं मग्गं । सेय्यथापि नाम सुद्ध वत्यं अपगतकालकं सम्मदेव रजन पटिगण्हेय्य, एवमेव सुप्पबुधस्स कुट्ठिस्स तस्मिं एव आसने विरज वीतमलं धम्मचक्षु उद- पादि-यं किञ्चि समुदयधम्मं, सब्बन्तं निरोधधम्म' ति। अथ खो सुप्पबुद्धो कुट्टी दिट्ठधम्मो पत्तधम्मो विदितधम्मो परियोगाळ्धम्मो तिण्णविचिकिच्छो विगतकथंकथो वेसारज्जपत्तो अपरपच्चयो' सत्थु सासने उट्ठासना येन भगवा तेनुपसङकमि, उपसकमित्वा भगवन्तं अभिवादेत्वा एकमन्त निसीदि, एकमन्त निसिन्नो खो सुप्पबुद्धो कुट्ठी भगवंतं एतदवोच--"अभिक्कन्न भन्ते ! अभि- क्कन्तं भन्ते सेय्यथापि भन्ते । निक्कुज्जित वा उक्कुज्जेय्य पटिच्छन्न वा विवरेय्य मूळ्हस्स वा मग्गं आचिक्वेय्य अन्धकारे वा तेलपज्जोत धारेय्य --'चक्खुमन्तो रूपानि दक्खन्ती'ति । एवमेव भगवता अनेकपरियायेन धम्मो पकासितो, एसाह भन्ते ! भगवन्तं सरणं गच्छामि धम्मञ्च भिक्खुसघञ्च, उपासक म भगवा धारेतु अज्जतग्गे पाणुपेतं सरणं गत' ति। अथ खो सुप्पबुद्धो कुट्ठी भगवता धम्मिया कथाय सन्दस्सितो समादपितो समुत्तेजितो सम्पहंसितो भगवतो भासित अभिनन्दित्वा अनुमोदित्वा उट्ठायासना भगवन्तं अभिवादेत्वा पदक्खिण कत्वा पक्कामि । अथ खो मुप्पबुद्ध कुठि गावी तरुणवच्छा अधिपातेत्वा जीविता वोरोपेसि । अथ खो सम्बहुला भिक्खू येन भगवा तेनुपसमिसु, उपसमित्वा भगवंतं अभिवादेत्वा एकमन्तं निसीदिसु, एकमन्तं निसिन्ना खो ते भिक्खू भगवन्तं एतदवोचु--"यो सो भन्ते ! सुप्पबुद्धो नाम कुट्ठी भगवता धम्मिया कथाय सन्दस्सितो समादपितो समुत्तेजितो सम्पहसितो, सो कालडकतो, तस्स का गति को अभिसम्परायो"ति। 'पण्डितो भिक्खवे ! सुप्पबुद्धो कुट्ठी पच्चपादि धम्मस्तानुधम्मं, न च . परपच्चयो AB° इत्वा न D. प्रन्थे ५२ ] उदानं [ ५४ मं धम्माधिकरणं विहेसेसि । सुप्पबुद्धो भिक्खवे ! कुट्ठी तिण्णं संयोजनानं परि क्खया सो ता पनो अविनिपातधम्मो नियतो सम्बोधिपरायणो" ति। एवं वुत्ते अञ रो भिक्खु भगवन्तं एतदवोच--"को नु खो भन्ते! हेतु, को पच्चयो येन सुप्पबुद्धो कुट्ठी मनुस्सदलिद्दो अहोसि मनुस्सकपणो मनुस्सव- राको"ति? "भूतपुब्बं भिक्खवे ! सुप्पबुद्धो कुट्ठी इमस्मि येव राजगहे सेट्ठिपुत्तो अहोसि । सो उय्यानभूमि नियन्तो अद्दसा तगरसिखि पच्चेकबुद्ध नगरं पिण्डाय पविसन्तं, दिस्वान'स्स एतदहोसि -क्वायं कुट्टी विचरतीति निझुभित्वा* अप- सेव्यामतो(?) करित्वा पक्कामि। सो तस्स कम्मस्स विपाकेन बहूनि वस्सानि बहूनि वस्ससतानि वहूनि वस्ससहस्सानि वहूनि वस्ससतसहस्सानि निरये पचित्य । तस्सेव कम्मस्स विपाकावसेसेन इमस्मिं येव राजगहे मनुस्सदलिद्दो अहोसि मनु- स्सकपणो मनुस्सवराको सो तथागतप्पवेदितं धम्मविनयं आगम्म सद्धं समादियि, सील समादियि, सुत समादियि, चागं समादियि, पशं समादियि । सो तथागत- प्पवेदितं धम्मविनयं आगम्म सद्धं समादियित्वा सीलं समादियित्वा सुतं समादि- यित्वा चाग समादियित्वा पलं समादियित्वा कायस्स भेदा परं मरणा सुति सग्गं लोकं उपपन्नो देवानं तावतिसानं सहव्यतं । सो तत्थ अञ देवे अतिरोचति वणेन चेव यससा चा' ति। अथ खो भगवा एतमत्थं विदित्वा तायं वेलायं इमं उदानं उदानेसि- चक्खुमा विसमानीव विज्जमाने परक्कमे । पण्डितो जीवलोकस्मि पापानि परिवज्जयेति ॥३॥ ( ४४—कुमार-सुत्त ५।४) एवं मे सुतं-एकं समयं भगवा सावत्थियं विहरति जेतवने अनाथपिण्डि- कस्य आरामे । तेन खो पन समयेन सम्बहुला कुमारका अन्तरा च सावत्थि अन्तरा च जेतवनं मच्छके बाधेन्ति । अथ खो भगवा पुब्बण्हसमयं निवासेत्वा 1 AD सन्धवादि-इति शुद्धंBपुस्तके 2A.ति SABD°F + A नि?हित्वा 5Cअ पसन्यामतो करित्वा' ति....अबपसव्यं SAT करवा; A अव्यामतों D अभ्यामतो; Bअपव्यामातो - ५।५ ] उपोसथ-सुत्त [ ५३ पत्तचीवरमादाय सावत्थि पिण्डाय पाविसि। अद्दसा खो भगवा ते सम्बहुले कुमारके अन्तरा च सर्वात्य अन्तरा च जेतवनं मच्छके बाधेन्ते, दिस्वान येन ते कुमारका तेनुपसङकमि, उपसङकमित्वा ते कुमारके एतदवोच-"भायथ वो तुम्हे कुमारका ! दुक्खस्स, अप्पियं वो दुकुखं" ति? एवं भन्ते ! भायाम मयं भन्ते ! दुक्खस्स; अप्पियं नो दुक्खन्ति । अथ खो भगवा एतमत्थं विदित्त्वा ताय वेलायं इमं उदानं उदानेसि- स चे वो दुक्खं अप्पियं, मा कत्थ पापकं कम्मं आवि वा यदि वा रहो। स चे' वा पापकं कम्मं करिस्सथ करोथ वा । न वो दुक्खा मुत्य् अत्थि उपेच्चापि पलायत' ति ॥४॥ - " ( ४५-उपोसथ-सुत्त ५।५ ) एवं मे सुतं-एकं समयं भगवा सावत्थियं विहरति पुब्बारामे मिगारमातु- पासादे। तेन खो पन समयेन भगवा तदहुपोसथे भिक्खुमङघपरिवुतो निसिन्नो होति। अथ खो आयस्मा आनन्दो अभिक्कन्नाय रतिया निक्वन्ते पठमे यामे उट्ठायासना एकसं चीवरं कत्वा येन भगवा तेनलि पनामेत्वा भगवन्त एतदवोच--''अभिक्कन्ता भन्ते! रति, निक्खन्तो पठमो यामो, चिरनिसिन्नो भिक्खुसंघो, उद्दिसतु भन्ते ! भगवा भिक्खून पातिमोक्ख' ति। एवं वुत्ते भगवा तुण्ही अहोसि। दुतिय पि खो आयस्मा आनन्दो अभिक्कन्ताय रत्तिया निक्खन्ते मज्झिमे यामे उट्ठायासना एकस चीवर कत्वा येन भगवा तेन'लि पनामेत्वा भगवन्त एतदवोच-''अभिक्कन्ता भन्ते ! रत्ति, निक्वन्तो मज्झिमो यामो, चिरनिसिन्नो भिक्वुमघो, उद्दिसतु, भन्ते ! भगवा भिक्खून पातिमोक्ख' ति। दुतिय पि खो भगवा तुण्ही अहोसि। ततिय पि खो आयस्मा आनन्दो अभिक्कन्ताय रत्तिया निक्वन्ते पच्छिमे यामे उद्धते "अरुणे नन्दिमुखिया रत्तिया उट्ठायासना एकंसं चीवरं कत्वा येन भगवा तेन'जलि पनामेत्वा भगवन्तं एतदवोच--''अभिक्कन्ता भन्ते ! रत्ति, निखन्तो 1 D पुस्तक एव, योजितं-मेत्रि चठ्स. 2A करिमाथ. 3Dते मुत्य; Dयमुत्य; Cमुत्त्य् C उपेच्च सञ्चिच्च; A पच्चापि; B उपद्धाय Dउपद्दव 6 Cपलायन्ते ति पि पट्ठन्ति (?) ४५. मावश्यं चुल्लवग्ग ९३१ 'A°सातु ५४ ] उदानं [ ५१५ पच्छिमो यामो, उद्धतो अरुणो, नन्दिमुखी रत्ति, चिरनिसिनो भिक्खुसंघो, उद्दिसतु' भन्ते ! भगवा भिख्खून पातिमोक्ख 3"ति । "अपरिसुद्धा आनन्द ! परिसा"ति। अथ खो आयस्मतो महमोग्गल्लानस्स एतदहोसि--"कं नु खो भगवा पुग्गलं सन्धाय एवमाह--'अपरिसुद्धा आनन्द परिसा'ति। अथ खो आयस्मा महामोग्गल्लानो सब्बावन्तं भिक्खुसंघं चेतसा चेतो परिच्च मनसा'कासि । अहसा खो आयस्मा महामोग्गल्लानो तं पुग्गलं दुस्सीलं पापधम्म असुचिसकस्सरसमाचारं पटिच्छन्नकम्मन्त अस्समणं समण- पटिनं अब्रह्मचारि ब्रह्मचारिपटिनं अन्तोपूति अवस्सुतं कसम्बुजातं मज्झे भिक्खुसघस्स निसिन्नं, दिस्वान उट्ठायसना येन सो पुग्गलो तेनुपसकमि, उप- सङकमित्वा तं पुग्गल एतदवोच--"उर्दु हि 'आवुसो, दिट्ठोसि भगवता, न त्थि ते भिक्खूहि सद्धि मंवासो"ति। अथ खो सो पुग्गलो तुण्ही अहोसि । दुतियम्पि खो आयस्मा महामोग्गल्लानो तं पुग्गलं एतदवोच-"उट्ठहि' आवुमो, दिट्ठोमि भगवता, न'त्थि ते भिक्खूहि सद्धि संवासो"ति। दुनिम्गि खो सो पुग्गलो तुण्ही अहोसि। ततियम्पि खो आयस्मा.... .पे .... . संवामो' ति । ततियं पि खो सो पुग्गलो तुण्ही अहोसि । अथ खो आयस्मा महामोग्गल्लानो तं पुग्गल बाहायं गहेत्वा बहि द्वारको- ट्ठका निक्खामेत्वा सूचिघटिक दत्वा येन भगवा तेनुपसङकमि, उपसमित्वा भगवन्तं एतदवोच-"निक्खामितो ० भन्ते । सो पुग्गलो मया, परिसुद्धा परिसा उद्दिसतु] ! भन्ते । भगवा भिक्खूनं पानिमोक्ख' 2 न्ति । "अच्छरिय मोग्गल्लान ! अब्भुतं मोग्गल्लान ' याव बाहा गहणा! 'पि नाम सो मोघपुरिमो आगमिस्सती"ति। अथ खो भगवा भिक्वू आमन्तेसि--"न दान' आह भिक्खवे । इतो पर उपोसथ करिस्सामि, पातिमोक्व उद्दिसिस्सामि । तुम्हेव दानि इतो परं उपोसथं . 3A °सातु 7D उट्ठहा 1ABपाटि D उग्गते +A कं; B किन्; D किं. 'कसम्मुकजातं A उ8 हि; उट्ठाह. BA निक्खमेवा; B D [पुस्तकयो] निक्खमित्वा °C सुचिघटिकं दत्वोति अग्गलसुचिाच उपरिघटिका च अवि करवा सटु कवाट थकत्वाति अत्यो; D घदृटिकं 10B° अमितो; D निक्खिपितो. 12 A D पाटि J3CD वाहाय गहणा. 11 A सातु .

उपोसथ-सुत्तं ५।५ ] [ ५५ करेय्याय, पतिमोक्खं उद्दिसेय्याथ। अट्ठानमेतं भिक्खवे ! अनवकासो, यं तथागतो अपरिसुद्धाय परिसाय उपोसथं करेय्य पाटिमोक्खं! उद्दिसेय्य । अट्ठ'मे भिक्खवे ! महासमुद्दे अच्छरिया अब्भुता धम्मा, ये दिस्वा दिस्वा असुरा महासमुद्दे अभिरमन्ति। कतमे अट्ठ- १. “महासमुद्दो भिक्खवे ! अनुपुब्बनिन्नो अनुपुब्बपोणो अनुपुब्बपन्भारो, नायतकेनेव पपातो। यं पि भिक्खवे ! महासमुद्दो अनुपुब्बनिन्नो...... पपातो, अयं पि भिक्खवे महासमुद्दे पठमो अच्छरियो अब्भुतो धम्मो, यं दिस्वा दिस्वा असुरा महासमुद्दे अभिरमन्ति । २. "पुन च परं भिक्खवे ! महासमुद्दो ठितधम्मो वेलं नातिवत्ति; यं पि भिक्खवे ! महासमुद्दो ठितधम्मो वेलं नातिवत्तति, अयं' पि भिक्खवे ! महासमुद्दे दुतियो अच्छरियो अब्भुतो धम्मो, य दिस्वा दिस्वा असुरा महासमुद्दे अभिरमन्ति। ३. "पुन च परं भिक्खवे ! महासमुद्दो न मतेन कुणपेन संवसति, यं होति महासमुद्दे मतं कुणपं तं खिप्पं येव तीरं वाहेति थले उम्सारेति । ये पि भिवखवे ! महासमुद्दो न मतेन..... थल उस्सारेति,' अय' पि भिक्खवे महासमुद्दे तनियो अच्छरियो अब्भुतो धम्मो, यं दिस्वा दिस्वा असुरा महासमुद्दे अभिरमन्ति । ४. “पुन च परं भिक्ववे ! या काचि महानदियो सेय्यथीदं--गङ्गा, यमुना, अचिरवती, सरभू मही, ता महासमुद्द पत्ता जहन्ति पुरिमानि नामगोत्तानि, महासमुद्दो स्वेव सङ्खं गच्छन्ति । य' पि भिक्खवे ! या काचि .....पे..... गच्छन्ति, अय' पि भिक्खवे ! महासमुद्दे चतुत्थो अच्छरियो अन्भुतो धम्मो, य दिस्वा दिस्वा असुरा महासमुद्दे अभिरमन्ति। ५. "पुन च परं भिक्खवे ! या च लोके सवन्तियो महासमुई अप्पेन्ति, या च अन्तलिक्खा धारा पपतन्ति, न तेन महासमुद्दत्स ऊनत्तं वा पूरत्तं वा पञ्चायति । यं' पि भिवखवे! या च लोके . पे..... पञ्चायति । अय' पि भिक्खवे ! महासमुद्दे पञ्चमो अच्छरियो. पे.....अभिरमन्ति। ६. "पुन च पर भिक्खवे महासमुद्दो एकरसो लोणरसो। य भिवखवे महा- समुद्दो एकरसो लोणरसो, अय' पि भिक्खवे ! महासमुद्दे छट्ठा अच्छरियो. पे..... अभिरमन्ति। ! - सादृश्यं चुल्लवग्गे ९।२ 2AD चाहं ID°अ +C पापाहेति अपनेति; D पायेति BACD उस्सारेति B अस्सादेति; [त्रिषु स्थानेषु ।

. . . . . . . पे .... .पे..... उदानं [५६ ७. 'पुन च परं भिक्खवे ! महासमुद्दो बहुरतनो अनेकरतनो, तत्रिमानि रतनानि सेय्यथीदं-मुत्ता मणि वेळुरियो सडखो सिला पवालं रजतं जातरूपं लोहितङको मसारगल्लो। यं' पि भिक्खवे महासमुद्दो बहुरतनो.. ..मसारगल्लो, अय' पि भिक्खवे ! महासमुद्दे सत्तमो अच्छरियो......पे...... अभिरमन्ति। ८. “पुन च परं भिक्खवे ! महासमुद्दो महतं भूतानं आवासो, तत्रिमे भूता- तिमि तिमिङगलो तिमिरपिङगलो। असुरा नागा गन्धब्बा । सन्ति महासमुद्दे योजनसतिका पि अत्तभावा, द्वियोजनसतिका पि अत्तभावा, तियोजनसतिका पि अत्तभावा, चतुयोजनसतिका पि अत्तभावा, पञ्चयोजनसतिका पि अत्तभावा। य पि भिक्खवे महासमुद्दो महतं. पे..... अत्तभावा, अयं पि भिक्खवे! महासमुद्दे अट्ठमो अच्छरिया. . .. . अभिरमन्ति. इमे खो भिक्खवे महासमुद्दे अट्ठ अच्छरिया अभिरमन्ति। "एव एव खो भिक्खवे | इमस्मि धम्मविनये अट्ठ अच्छरिया अब्भुता धम्मा, ये दिस्वा दिस्वा भिक्खू इमस्मि धम्मविनये अभिरमन्ति । कतमे अट्ठ--- १. “सेय्यथा पि भिक्खवे ! महासमुद्दो अनुपुब्बनिन्नो अनुपुब्बपोणो अनुपुब्ब- पन्भारो नायतकेने' एव पपातो, एवमेव खो भिक्ववे इमस्मि धम्मविनये अनुपुब्बसिक्खा अनुपुब्बकिरिया अनुपुब्बपटिपदा नायतकेनेएव अज्ञापटिबेधो। य पि भिक्खवे इमस्मि धम्मविनये..... पे.... अज्ञापटिबंधो, अय' पि भिक्खवे ! इमस्मि धम्मविनये पठमो अच्छरियो अब्भुतधम्मो,यं दिस्वा-दिस्वा भिक्खू इस्मि धम्मविनये अभिरमन्ति। २. "सेय्यथा पि भिक्खवे ! महासमुद्दो ठितधम्मो वेलं नातिवत्तति, एवमेव खो भिवखवे यं मया सावकानं सिक्खापदं पञत्तं तं मम सावका जीवितहेतु पि नातिकम्मन्ति। यं पि भिक्खवे मया . पे. नातिकमन्ति, अय पि भिक्खवे ! इमस्मि धम्मविनये दुतियो अच्छरियो. ..पे... अभिरमन्ति । ३. “सेय्यथा पि भिक्खवे । महासमुद्दो न मतेन कुणपेन संवसति । यं होति महासमुद्दे मत कुणपं त खिप्पं येव तीर वाहेति, थले उस्सारेति, एवमेव खो भिक्खवे ! यो सो पुग्गलो दुस्सीलो पापधम्मो असुचि सङकस्सरसमाचरो पटिच्छन्नकम्मन्तो अस्समणो समणपतिनो अब्रह्मचारी ब्रह्मचारिपटिञो . 1BD तिमिरपिङगलो [त्रिषु स्थानेषु ]; A तिमिपिडगलो, तिमिङगलो [च] तिमिपिङगलो; C. (चुल्लवग्गे) तिमितिमिङगलो । PC पापाहेहि अपनेति; D पपेति. A कसम्बुक ५।६ ] सोण-सुतं [ ५७ अन्तोपूति अवस्सुतो कसम्बुजातो, न तेन संघो संवसति, अथ खो नं खिप्पमेव सन्निपतित्वा उक्खिपति । किञ्चापि सो होति मज्झे भिक्खुसंघस्स निसिन्नो, अथ खो सो आरकाएव' संघम्हा संघो च तेनायं पि भिक्खवे ! यो सो पुग्गलो..... पे......संघो च तेन, अय पि भिक्खवे ! इमस्मि धम्मविनये ततियो अच्छरियो पे....... अभिरमन्ति। ४. "सेय्यथा पि भिक्खवे ! या काचि महानदियो सेय्यथीदंगना यमुना अचिरवती सरभू मही, ता महासमुई पत्ता पजहिन्त पुरिमानि नामगोत्तानि, महासमुद्दो त्वेव सङख गतानि, एवमेव खो भिक्खवे! चत्तारो वण्णा-खत्तिया ब्राह्मणा वेस्सा सुद्दा ते तथागतप्पवेदिते धम्मविनये अगारस्मा अनगारियं पब्बजित्वा जहन्ति पुरिमानि नामगोत्तानि, समना सक्यपुत्तिया त्वेव सङखं गच्छन्ति । य पि भिक्खवे ! चत्तारो.. पे.. . . गच्छन्ति, अय' पि भिक्खवे ! इमस्मि धम्मविनये चतुत्थो अच्छरियो. पे ... अभिरमन्ति। ५. 'सेय्यथा पि भिक्खवे ! या च लोके सवन्तियो महासमुहूं अप्पेन्ति या च अन्तलिक्खा धारा पपतन्ति, न तेन महासमुद्दस्स ऊनत्तं वा पूरत्तं वा पञ्जा- यति, एवमेव खो भिक्खवे ! बहू चे पि भिक्खू अनुपादिसेसाय निब्बाणधातुया परिनिब्बायन्ति, न तेन निब्बानधातुया ऊनत्त वा पूरत्तं वा पञ्जायति। यं पि भिक्खवे ! बहु चे पि . पञ्चायति, अय पि भिक्खवे । इमस्मि धम्मविनये पञ्चमो अच्छरियो. .पे....... अभिरमन्ति। ६. "सेय्यथा पि भिक्खवे । महासमुद्दो एकरसो लोणरसो, एवमेव खो भिक्खवे अयं धम्मो एकरसो विमुत्तिरसो। यं पि भिक्खवे! अय धम्मो एकरसो विमुत्तिरसो अयं पि भिक्खवे ! इमस्मि धम्मविनये छट्ठो अच्छरियो .....पे . .. . अभिरमन्ति। ७. "सेय्यथा पि भिक्खवे! महासमुद्दो बहुरतनो अनेकरतनो, तत्रिमानि रतनानि सेय्यथीद। मुत्ता मणि वेळुरियो सङखो सिला पदालं रजतं जातरूपं लोहितको मसारगल्लं, एवमेव खो भिक्खवे | अयं धम्मो बहुरतनो अनेकरतनो सेय्यथीदं-चत्तारो सतिपट्ठाना सम्मप्पधाना चत्तारो इद्धिपादा पञ्चिन्द्रियानि पञ्च बलानि सत्त बोज्झङ्गानि अरियो अट्ठगिको मग्गो। यं पि भिक्खवे ! अयं धम्मो. पे..... मग्गो, अयं पि भिक्खवे! इमस्मिं धम्मविनये सत्तमो अच्छरियो. ....पे. . . . ... अभिरमन्ति । ८. 'सेय्यथा पि भिक्खवे ! महासमुद्दो महतं भूतानं आवासो, तत्रिमे भूता- तिमि तिमिङगलो तिमिरपिङगलो असुरा नागा गन्धब्बा, सन्ति महासमुद्दे योजनसतिका पि अत्तभावा, द्वियोजनसतिका पि अत्तभावा, तियोजनसतिका .

- । ५८] उदान [ ५।६ पि अत्तभावा, चतुयोजनसतिका पि अत्तभावा, पञ्चयोजनसतिका पि अत्तभावा, एवमेव खो भिक्खवे! अयं धम्मविनयो महतं भूतानं आवासो, तत्रिमे भूता- सोतपन्नो सोतापत्तिफलसच्छिकिरियाय पटिपन्नो, सकदागामी सकदागामिफल- सच्छिकिरियाय पटिपन्नो, अनागामी अनागामिफलसच्छिकिरियाय पटिपन्नो, अरहा अरहत्ताय पटिपन्नो। यं 'पि भिक्खवे ! अयं धम्मविनयो महतं. पे...... अरहत्ताय पटिपन्नो, अयं पि भिक्खवे ! इमस्मि धम्मविनये अट्ठमो अच्छरियो.............अभिरमन्ति । "इमे खो भिक्खवे ! इमस्मि धम्मविनये अट्ठ अच्छरिया अब्भुता धम्मा ये दिस्वा-दिस्वा भिक्खू इमस्मि धम्म विनये अभिरमन्ति।" अथ खो भगवा एतमत्थं विदित्वा तायं वेलायं इमं उदानं उदानेसि- छन्नमतिवस्सति विवटं नातिवस्सति । तस्मा छन्नं विवरेथ, एवं तं नातिवस्सती'ति. ॥५॥ - आयस्मा ( ४६-सोण-सुत्तं ५।६) एवं मे सुतं--एक समयं भगवा सावत्थियं विहरति जेतवने अनाथपिण्डि. कस्स आरामे। तेन खो पन समयेन महाकच्चानो अवन्तिसु विहरति कुररघरे पवत्ते पब्बते। तेन खो पन समयेन सोणो उपासको कोटिकण्णो आयस्मतो महाकच्चानस्स उपट्ठाको होति। अथ खो सोणस्स उपासकस्स कोटिकण्णस्स रहोगतस्स पटिसल्लीनस्स एव चेतसो परिवितक्को उदपादि- "यथा-यथा खो अय्यो महाकच्चानो धम्म देसेति, नयिदं सुकरं अगारं अज्झावसता एकन्तपरिपुण्ण एकन्तपरिसुद्धं सखलिखितं ब्रह्मचरियं चरितु । यन्नूनाहं केसमस्सु ओहारेत्वा कासायानि वत्थानि अच्छादेत्वा अगारस्मा अनगारिय पब्बजेय्यं" ति। अथ खो सोणो उपासको कोटिकण्णो येनायस्मा महाकच्चानो तेनुपसङकमि, उपसङ्कमित्वा आयस्मन्तं महाकच्चानं अभिवादेत्वा एकमन्तं ४६. सादृश्यं महावग्गे, ५॥१३॥१--१० 1सो B [च] महाबग्गे; AD; कुसानगरे; C कुलघरे AC पवत्तेनाम sB कुटिकण्णो; C कुटिकण्ण्णो [च] कोटिकण्णो।

सोण-सुत्तं - । ५।६ ] [ ५९ निसीदि एकमन्तं निसिनो खो सोणो उपासको कोटिकण्णो आयस्मन्तं महाकच्चानं एतदवोच- "इध मय्हं भन्ते! रहोगतस्स. . . . .पे.... पब्बजेय्यं ति । पब्बाजेतु मं भन्ते अय्यो! महा कच्चानो ति। एवं वुत्ते आयस्मा महाकच्चानो सोणं उपासकं कोटिकण्णं एतदवोच- "दुक्करं खो सोण | यावजीवं एकभत एकसेय्यं ब्रह्मचरियं, इङ्य त्वं ! सोण तत्थैव अगारिकभूती समानी बुद्धानं सासन अनुयुञ्ज कालयुत्तं एकभत्तं एकसेय्यं ब्रह्मचरिय"ति । अथ खो सोणस्स उपासकस्स कोटिकण्णस्स यो अहोसि पब्बज्जाभिसडखारो सो पटिप्पस्सम्भि । दुतिय' पि खो सोणम्स उपासकस्स कोटिकण्णस्स रहोगत- स्स.. पे. . . . . पब्बजेय्य' ति। दुतिय' पि खो सोणो उपासिको कोटिकण्णो येनायस्मा. अवोच-"इध. . . . . .पब्बाजेतु म भन्ते अय्यो महाकच्चा- नो"ति। दुतिय पि खो आयस्मा अमहाकच्चानो सोणं उपासक कोटिकण्णं एतदवोच-''दुक्करं पे..... ब्रह्मचग्यि'ति । दुतिय पि खो सोणस्स. ... पे पटिप्पस्सम्भि। ततिय' पि खो सोणस्स उपासकस्स कोटिकण्णस्स रहोगतम्म.... पे....., पब्बजेय्य'ति । ततिय' पि खो सोणो उपासको कोटिकण्णो येनायमस्मा ... . अवोच--''इध.. पे...... पब्बाजेतु मं भन्ते ! अय्यो महाकच्चानोति । अथ खो आयस्मा महाकच्चानो सोण उपासक कोटिकण्ण पब्बाजेसि। तेन खो पन समयेन अवन्तिसुदक्षिणापथो अप्पभिक्खुको होति । अथ खो आयस्मा महाकच्चानो तिण्ण वस्सानं अच्चयेन किच्छेन कसिरेन ततो-ततो दसवग्ग भिक्खुसंघं सन्निपातेत्वा आयस्मन्त सोणं उपस्म्पादेसि । अथ खो आयस्मतो सोणस्स वस्सं वुट्ठस्स' रहोगतस्स पटिमल्लीनस्स एव चेतमो परिवितक्को उदपादि--"न खो मे सो भगवा सम्मुखा दिट्टो अपि च सुतो येव मे, सो भगवा ईदिसो ईदिसो चा'ति। स चे म उपज्झायो अनुजानेय्य,' गच्छेय्याह भगवन्तं दस्सनाय अरहन्तं सम्मासम्बुद्ध" ति । अथ खो आयस्मा सोणो सायण्हसमयं पटिसल्लाना वुट्टितो येनायस्मा महा कच्चानो तेनुपसङक्कमि, उपसङकमित्वा आयस्मन्त महाकच्चान अभिवादेत्वा एकमन्तं निसीदि, एकमन्त निसिन्नो खो आयस्मा सोणो आयस्मन्तं महाकच्चानं 1D अवन्तिदक्षिणपठो. 2 A सम्पादेति; D उपसम्पादेति. C वस्सं वृत्थस्स. A च पोत्थकेसु नत्यि; Bवस्सव०. * C अनुजानातीति पाठो.

६० ] उदानं [५१६ पे.. . एतदवोच-"इध महं भन्ते ! रहोगतस्स....पे....दिसो चाति। स चे मं भगवा (?) अनुजानेय्य गच्छेय्याहं भगवन्तं दस्सनाय अरहन्तं सम्मा- सम्बुध"ति। "साधु साधु सोण ! गच्छ त्वं सोण तं भगवन्तं दस्सनाय अरहन्तं सम्मासम्बुद्धं ति । दक्खिस्ससि त्वं सोण! तं भगवन्तं पासादिकं पासादनीयं सन्तिन्द्रियं सन्त. मानसं उत्तम समथदमथनुपत्तं दन्त गुत्तं यतिन्द्रिय ', नाग, दिस्वान मम वचनेन भगवतो पादे सिरसा वन्दाहि, अप्पाबाधं अम्पातकं लहुट्ठानं बलं फासुविहारं पुच्छ-उपज्झायो मे भन्ते! आयस्मा महाकच्चानो भगवतो पादे सिरसा वन्दति, अप्पावाधं. फासुविहार पुच्छती" 'ति । "एवं भन्ते"ति खो आयस्मा सोणो आयस्मतो महाकच्चानस्स भासितं अभिनन्दित्वा अनुमोदित्वा उट्ठायासना आयस्मन्तं महाकच्चानं अभिवादेत्वा पदक्खिणं कत्वा सेनासनं संसामेत्वा पत्तचीवरामादाय येन सावत्थी तेन चारिक पक्कामि, अनुपुब्बेन चारिकं चरमानो येन सावत्थी जेतवन अनाथपिण्डिकस्सारामो येन भगवा तेनुपसङ्कमि, उपसङकमित्वा भगवन्तं अभिवादेत्वा एकमन्तं निसीदि, एकमन्तं निसिन्नो खो आयस्मा सोणो भगवन्त एतदवोच-''उप- ज्ञ्झायो मे.... पे.... .. पुच्छती” ति। "कच्चि भिक्खु | खमनीयं कच्चि यापनीयं, कच्चि पि' अप्पकिलमथेन अद्धान आगतो न च पिण्डकेन किलन्तो सी"ति ? "खमनीय भगवा ! यापनीयं भगवा ! अप्पकिलमथेन चाहं भन्ते ! अद्धानं आगतो, न च पिण्डकेन' किलन्तो म्ही"ति। अथ खो भगवा आयस्मन्त आनन्द आमन्तेसि-"इमस्सानन्द ! आगन्तुकस्स भिक्खुनो सेनासन पञ्ञापेही"ति । अथ खो आयस्मतो आनन्दस्स एतदहोसि--"यस्स खो में भगवा आणा- पेति-इमस्सानन्द आगन्तुकस्स भिक्खुनो सेनासनं पञापेही ति, इच्छति भगवा तेन भिक्खुना सद्धिं एकविहारे वत्थु, इच्छति भगवा आयस्मता सोणेन सद्धि एकविहरे वत्थु ति; यस्मिं विहारे भगवा विहरति, तस्मि विहारे आयस्मतो सोणस्स सेनासनं पञापेसि। अथ खो भगवा वहुदेव रत्ति अब्भोकासे निसज्जाय वीतिनामेत्वा पादे पक्खालेत्वा विहार पाविसि, आयस्मा पि खो सो 1 महावग्गो द्रष्टव्य AB सतिन्द्रियं, D सतिन्द्रियं. 2B°सि-परित्यक्तं D. SAB पिण्डिकेन, न C. पुस्तके 4A कलिमन्तो ५।७ ] रेवत-सुतं णो बहु. । ...पे...... पाविसि । अथ खो भगवा रत्तिया पच्चूससमयं पच्चुट्ठाय आयस्मन्तं सोणं अज्झेसि-"पटिभातु भिक्खू तं धम्म भासितं"ति। "एवं भन्ते'ति खो आयस्मा सोणो भगवतो पटिस्सुत्वा सोळस अटकवग्गि- कानि! सब्बानेव सरेन अभणि । अथ खो भगवा आयस्मतो सोणस्स सरभज- परियोसाने अब्भनुमोदि--"साधु साधु भिक्खु ! सुग्गहीतानि भिवखु ! सोळस अट्ठकवग्गिकानि सुमनसिकतानि सूपधारितानि; कल्यानियासि वाचाय समन्नागतो विस्सट्ठाय अनेळाय: अत्थस्स विज्ञापनिया। कतिवस्सो सि त्वं भिक्खू' ति। "एकवस्सो अहं भगवा'ति । "किस्स पन त्व भिक्खु ! एवं चिरं अकासी'ति । "चिरं दिट्ठो मे भन्ते ! कामेसु आदीनवो अपि च सम्बाधो घरावासो बहुकिच्चो वहुकरणीयो'ति । अथ खो भगवा एतमत्थं विदित्वा ताय वेलायं इमं उदानं उदानेसि- दिस्वा आदीनवं लोके जत्वा धम्म निरूपधि । अरिया न रमन्ति पापे, पापे न रमन्ति सुची'ति ॥६॥ - ( ४७-रेवत-सुत्तं ५।७) एवं मे सुतं-एक समय भगवा सावत्थियं विहरति जेतवने अनाथपिण्डिकस्स आरामे। तेन खो पन समयेन आयस्मा कडूखा रेवतो भगवतो अविदूरे निसिन्नो होति पल्लङकं आभुजित्वा उजु कायं पणिधाय अत्तनो कङखावितरणविसुद्धि पच्चवेक्खमानो। अद्दसा खो भगवा आयस्मन्तं कङखारेवतं अविदूरे निसिन्नं पल्लडकं आभुजित्वा उजु कायं पणिधाय अत्तनो कडाखावितरणविसुद्धि पच्चवेक्ख- मानं । अथ खो भगवा एतमत्थ विदित्त्वा ताय वेलाय इमं उदानं उदानेसि- या काचि कड़खा इध वा हुर वा सकवेदिया वा परवेदिया वा झायिनो ता पजहन्ति सब्बा अतापिनो ब्रह्मचरियं चरन्ता'ति ॥७॥ 'सुत्तनिपाते.... न AD पुस्तकयोः; C°म °B (महावग्गे च) अनेलगलाय; C अनेलाय ६२ ] उदानं [ ५९ (४८-नन्द-सुत्तं ॥८) एवं मे सुतं-एकं समयं भगवा राजगहे विहरति वेळुवने कलन्दकनिवापे । तेन खो पन समयेन आयस्मा आनन्दो तदाहुपोसथे पुब्बण्हसमयं निवासेत्वा पत्तचीवरमादाय राजगह पिण्डाय पाविसि । अद्दसा खो देवदत्तो आयस्मन्तं आनन्दं राजगहे पिण्डाय चरन्तं, दिस्वान येन आयस्मा आनन्दो तेनुपसङ्कमि, उपसड़क- मित्वा अयस्मंत आनन्दं एतदवोच-"अज्जतग्गे दानहं आवुसो आनन्द ! अझत्रेव भगवता अञ्चत्र भिक्खुसंघा उपोसथं करिस्सामि सङघकम्मानि चा'ति । अथ खो आयस्मा आनन्दो राजगहे पिण्डाय चरित्वा पच्छाभत्त पिण्डपात- पटिक्कन्तो येन भगवा तेनुपसगकमि, उपसङ्गकमित्वा भगवन्तं अभिवादेत्वा एकमन्तं निसीदि, एकमन्तं निसिन्नो खो आयस्मा आनन्दो भगवन्तं एतदवोच- "इध हं भन्ते! पुब्बण्हसमयं निवासेत्वा पत्तचीवरमादाय राजगह पिण्डाय पाविसि । अद्दसा खो मं भन्ते ! देवदत्तो राजगहे पिण्डाय चरन्त, दिस्वान येनाह तेनुपसङकमि, उपसङकमित्वा में एतदवोच-अज्जतग्गे ...... चा'ति। अज्ज भन्ते! देवदत्तो सङघ भिन्दिस्सति उपोसथञ्च करिस्सति सङ्घकम्मानि चा" ति । अथ खो भगवा एतमत्थं विदित्वा तायं वेलायं इमं उदान उदानेमि- सुकरं साधुना साधु, साधु पापेन दुक्करं। पापं पापेन सुकरं, पापं अरियेभि दुक्कर' ति ॥८॥ - ( ४६—सद्दायमान-सुत्त ५६) एवं मे सुतं-एकं समयं भगवा कोसलेसु चारिक चरति महता भिक्खुसङ्घन सद्धि। तेन खो पन समयेन सम्बहुला माणवका भगवतो अविदूरे सद्दायमानरूपा अतिक्कमन्ति । अद्दसा खो भगवा सम्बहुले माणवके अविदूरे सद्दायमानरूपे 1 ४८. सावृश्यं सुत ६३। पधायमानरूपा; D पधायमनुरुपा; Dसद्धायमानरूपा; C पधाय- मानरुपा'ति उप्पीळनजातिका जातिका (?)....पठनञ्च ते तं आचिक्खन्तीति वत्तब्बे दीर्घ कत्वापाठायमानाति वुत्तं । अथवा विहेठे वधे विय अत्तानं आचरन्तीति वषायमाना... सदायमानाति पि पाठो उच्चासद्दमहासदं करोन्तीति अत्यो। द्रष्टव्यं I. 3. सादृश्यं महावग्गे, गायया १० ५।१० ] पन्थक-सुत्तं [ ६३ अतिक्कमन्ते। अथ खो भगवा एतमत्थं विदित्वा तामं वेलायं इमं उदानं उदानेसि!-- परिमुट्ठा पण्डिताभासा वाचागोचरभाणिनो। याविच्छन्ति मुखायाम, येन नीता न तं विदू'ति. ॥९॥ ( ५०-पन्थक-सुत्तं ५॥१०) एव मे सुतं-एकं समयं भगवा सावत्थियं विहरति जेतवने अनाथपिण्डिकस्स आरामे। तेन खो पन समयेन आयस्मा चूलपन्थको भगवतो अविदूरे निसिनो होति पल्लडकं आभुजित्वा उजु कायं पणिधाय परिमुख सति उपट्ठपेत्वा । अद्दसा खो भगवा आयस्मन्तं चूलपन्थकं अविदूरे निसिन्नं पल्लङकं आभुजित्वा उजु काय पणिधाय परिमुखं सति उपट्ठपेत्वा । अथ खो भगवा एत मत्थं विदित्वा तायं वेलायं इमं उदानं उदानेसि- ठितेन कायेन ठितेन चेतसा तिट्ठ निसिन्नो उद वा सयानो। एतं सति भिक्खु अधिट्टहानो लभेथ पुब्बापरियं विसेसं ; । लद्धान पुब्बापरिय विसेसं अदस्सनं मच्चूराजस्स गच्छे'ति ॥१०॥ सोणस्स थेरस्स+ वग्गो पञ्चमो। तत्र उद्दानं- राजा अप्पायुका कुट्ठी कुमारका च उपोसथो सोयो च रेवतो नन्दो सहायमाना (१) पन्धन चाति । 1च इव टिप्प०, p.395. ५०. गा० १० A चूळवण्ठको. SA चूळवण्टकं. + विषय सूची A पथाम; B सद्धाय च; D पधाय. SAD सोणत्थरस्स; Cमहावग्गवण्णना.

६-जच्चन्ध-वग्गो (५१-पायुसम-सुत्त ६।१ ) एवं मे सुतं-एकं समयं भगवा वेसालियं विहरति महावने कूटागारसालायं । अथ खो भगवा पुब्बण्हसमयं निवासेत्वा पत्तचीवरमादाय वेसालि पिण्डाय पाविसि, वेसालियं पिण्डाय चरित्वा पच्छाभत्तं पिण्डपातपटिक्कन्तो आयस्मन्तं आनन्दं आमन्तेसि--"गण्हाहि आनन्द ! निसीदनं, येन चापालं चेतियं तेन उपसड़कमिस्सामि दिवाविहाराया"ति । "एवं भन्ते'ति खो पन आयस्मा आनन्दो भगवतो पटिस्सुत्वा निसीदनमादाय भगवन्तं पिट्टितो पिट्ठितो अनुबन्धि । अथ खो भगवा येन चापालचेतियं तेनुपसङकमि उपसद्भकमित्वा पञत्ते आसने निसीदि । निसज्ज खो भगवा आयस्मन्तं आनन्दं आमन्तेसि-"रमणीया आनन्द ! वेसाली, रमणीय उदेनं चतियं, रमणीयं गोतमकं चेतियं, रमणीय सत्तम्बं चेतिय', रमणीयं बहुपुत्तं चेतियं, रमणीयं सारन्ददं चेतियं, रमणीयं चापालं चेतियं । यस्स कस्सचि आनन्द ! चत्तारो इद्धिपादा भाविता बहुलीकता यानिकता वत्थुकता अनुट्टिता परिचिता सुसमारद्धा, सो आकलमानो कप्पं वा तिट्टेय्य कप्पावसेसं वा'ति । तथागतस्स खो आनन्द ! चत्तारो इद्धिपादा सुसमारद्धा, आकडखमानो आनन्द ! तथागतो कप्प वा तिट्ठय्य कप्पावसेसं वा" ति । एवं पि खो आयस्मा आनन्दो भगवता ओळारिके निमित्ते कयिरमाने ओळारिके ओभासे कयिरमाने नासक्खि पटिविज्झितुं, न भगवन्तं याचि- 'तिट्टतु भन्ते ! भगवा कप्पं, तिट्ठतु सुगतो कप्पं बहुजनहिताय बहुजनसुखाय लोकानुकम्पाय अत्थाय हिताय सुखाय देवमनुस्सानन्ति, यथा नं मारेन परियुट्टितचित्तो। - . ५१. 1 सादृश्यं महापरिनिम्बानसुत्तेन. ABD सत्तम्बं; महाप 2. C सताम्बकं 2. ADC आनन्दचेतिय [त्रिषु स्थानेष]; B सारदं, सारज, सारन्दवचेतियं. ६४ ] [६।१ ६।१ ] आयुसम-सुत्तं [ ६५ दुतिय' पि खो भगवा आयस्मन्नं आनन्दं आमन्तेसि--"रमणीया...... पे.... तथागतो कप्पं वा तिट्ठय्य कप्पावसेसं वा"ति । एवं' पि खो आयस्मा आनन्दो.. .....पे.....परियुट्टितचित्तो। ततियं पि खो भगवा आयस्मन्तं आनन्दं आमन्तेसि-"रमणीया......पे ..... तथागतो कप्प वा तिठेय्य कप्पावसेसं वा"ति। एवं' पि खो आयस्मा ....आनन्दो. पे... परियुट्टितचित्तो। अथ खो भगवा आयस्मन्तं आनन्दं आमन्तेसि-'गच्छ त्वं आनन्द ! यस्स' दानि कालं मासी'ति । एवं भन्ते'ति खो आयस्मा आनन्दो भगवतो पटिस्सुत्वा उट्ठायासना भगवन्तं अभिवादेत्वा पदक्खिणं कत्वा अविदूरे अझतरस्मि रुक्खमूले निसीदि। अथ खो मारो पापिमा अचिर प्पक्कन्ते आयस्मन्ते आनन्दे येन भगवा तेनुप- सङकमि' उपसङकमित्वा एकमन्तं अट्ठासि, एकमन्तं ठितो खो मारो पापिमा भगवन्तं एतदवोच--"परिनिब्बातु दानि भन्ते ! भगवा, परिनिब्बातु सुगतो, परिनिब्बानकालो दानि भन्ते ! भगवतो । भासिता खो पन एसा' भन्ते भगवता वाचा--न ताव'हं पापिम ! परिनिब्बायिस्सामि, याव मे भिक्खू न सावका भविस्सन्ति वियत्ता विनीता विसारदप्पत्ता योगक्षेमा वहुस्सुता धम्मधरा धम्मा- नुधम्मपटिपन्ना सामीचिपटिपन्ना अनुधम्मचारिनो सक आचरियक उग्गहेत्वा आचिक्खिस्सन्ति देसिस्सन्ति पञापेस्सन्ति पट्टपेस्सन्ति विवरिस्सन्ति विभजिस्सन्ति उत्तानिकरिस्सन्ति उप्पन्नं परप्पवादं सहधम्मेन सुनिग्गहीतं निग्ग- हेत्वा सप्पाटिहारिय धम्म देसिस्सन्ति'ति। सन्ति खो पन भन्ते ! एतरहि भिक्खू भगवतो सावका वियत्ता . . . . उग्गहेत्वा आचिक्खन्ति देसेन्ति पञ्चा- पेन्ति पट्टपेन्ति विवरन्ति विभजन्ति उत्तानिकरोन्ति उप्पन्नं परप्पवाद सह- धम्मेन सुनिग्गहितं निग्गाहेत्वा सप्पाटिहारियं धम्म देसेन्ति। परिनिब्बातु दानि भन्ते ! भगवा, परिनिब्बातु मुगतो, परिनिब्बानकालो दानि भन्ते भगवतो। भासिता खो पनेसा भगवता वाचा- न ताव' हं पापिम ! परिनिब्बायिस्सामि, याव मे भिक्खुनियो साविका भविस्सन्ति वियत्ता.. पे. ... .अनुधम्मचारि- नियो..... ... ... .सप्पाटिहारियं धम्म देसिस्सन्तीति । सन्ति खो पन भन्ते ! एतरहि भिक्खूनियो भगवतो साविका पे..... सप्पाटिहारियं धम्म सेन्ति । परिनिब्बातु. पे......वाचा न ताव'हं पापिम ! परिनिब्बायि- . 1 महापदेसेस्सन्ति. 2 AB निग्गहेत्वा, निग्गहित्वा ५ ६६ ] उदानं [ ६२ स्सामि, याव मे उपासका न सावका भविस्सन्ति वियत्ता. पे....सप्पाटि हारियं धम्म देसिस्सन्तीति । एतरहि खो पन भन्ते ! उपासका भगवतो सावका वियत्ता....पे.... सप्पाटिहारियं धम्म देसेन्ति । परिनिब्बातु... पे... वाचा- न तावहं पापिम ! परिनिब्बायिस्सामि, याव मे उपासिका न साविका भविस्सन्ति वियत्ता. पे. अनुधम्मचारिनियो. ..पे.....सप्पाटिहारियं धम्म देसि- स्सन्ती'ति । एतरहि खो पन भन्ते ! उपासिका भगवतो साविका वियत्ता....पे... अनुधम्मचारिनियो...... . . .सप्पाटिहारियं धम्म देसेन्ति. परिनिब्बातु.. पे.....वाचा- न ताव'हं पपिम ! परिनिब्बायिस्सामि, याव मे इदं ब्रह्मचरियं न इद्ध च भविस्सति फीत च वित्थारिकं बाहुजञ पुथुभूतं यावदेव मनुस्सेहि सुप्पकासितं ति । एतरहि खो पन भन्ते । भगवतो ब्रह्मचरियं इद्धं च फीतं च वित्यारिकं बाहुजा' पुथुभूत यावदेव मनुस्सेहि मुप्पकासित ति परिनिब्बातु' दानि भन्ते । भगवा परिनिब्बातु सुगतो, परिनिब्बानकाकालो दानि भन्ते भगवतो"ति। एवं वुत्ते भगवा मारं पापिमन्तं' एतदवोच-" अप्पोसुक्को त्वं पापिम ! होहि .न चिरं तथागतस्स परिनिब्बानं भविस्सति, इतो तिण्णं मासान अच्चयेन तथागतो परिनिब्बायिस्सती"ति। अथ खो भगवा चापाले चेतिये सतो सम्पजानो आयुमडग्वार ओसज्जि, ओसट्टे च भगवता आयुमडवारे महाभूमिचालो अहोसि भिमनको लोमहसो देवदुन्दुभियो च फलिसु । अथ खो भगवा एतमत्थ विदित्वा ताय वेलाय इम उदानं उदानेसि- तुलमतुलं च सम्भव भवसङ्खारमवस्सज्जि मुनि। अज्झत्तरतो समाहितो अभिन्दि" कवचमिवत्तसम्भवति ॥१॥ ( ५२--ओसज्जन-सुत्त ६।२ ) एव मे सुतं--एक समयं भगवा सावत्थियं विहरनि पुम्बारामे मिगारमा- तुपासावे। 1 एवं व्याख्यातं C महाप. अस्ति यावद्-एवं मनुस्सेहि. एवं सर्वत्र. महाप. अस्ति-बाहुजन 3 A पापिन * A होसि; B होतिहि, D होति A अभिन्व; D अभिन्दि. 2 ओसज्जन-सुत्तं ६२ ] [६७ तेन खो पन समयेन भगवा सायण्हसमयं पटिसल्लाना वुट्टितो बहिद्वा- रकोटके निसिनो होति । अथ खो राजा पसेनदि येन भगवा तेनुपसछकमि, उपसडकमित्वा भगवन्तं अभिवादेत्वा एकमन्त निसीदि। तेन खो पन समयेन सत्त च जटिला सत्त च निगण्ठा सत्त च अचेला सत्त च एकसाटा सत्त च परिबाजका परुळ्हकच्छनखलोमा खारिविविधमादाय 'भगवतो अविदूरे अतिक्कमन्ति । अद्दसा खो राजा पसेनदि कोसलो ते सत्त च जटिले सत्त च निगण्ठे सत्त च अचेले सत्त च एकसाटे सत्त च परिब्बाजके परुळ्हकच्छनखलोमे खारिविविधमादाय भगवतो अविदूरे अतिक्कमन्ते, दिस्वान उट्ठायासना एकसं उत्तरासङग करित्वा दक्खिण जाणुमण्डलं पठवियं निहन्त्वा येन ते सत्त च जटिला सत च निगण्ठा सत्त च अचेला सत्त च एकसाटा सत्त च परिब्बाजका, तेनञ्जलि पनामेत्वा तिक्खत्तुं नामं सावेसि-2 राजाहं भन्ते । पमेनदि कोसलो, राजाहं भन्ते ! पसेनदि कोसलो। ति"। अथ खो राजा पसेनदि कोसलो अचिरपक्कन्तेसु तेसु सत्तसु च जटिलेसु सत्तसु च निगण्ठेसु सत्तसु च अचेलेसु सत्तमु च एकसाटेसु सत्तसु च परिब्बाजकेसु येन भगवा तेनुपसङकमि, उपसमित्वा भगवन्त अभिवादेत्वा एकमन्तं निसीदि, एकमन्त निसिनो खो राजा पमेनदि कोसलो भगवन्तं एतदवोच-~-''ये नु केचि खो' भन्ते । लोके अरहन्तो वा अरहत्तमग्ग वा समापन्ना, एतेस अञतरो'' ति। "दुजान खो एतं महाराज तया गिहिना कामभोजिना पुत्तसम्बाध- सयनमज्झावसन्तेन कासिकचन्दन पच्चनुभोन्तेन मालागन्धविलेपन धारयन्तेन जातरूपरजत सादियन्तेन. इमे वा अरहन्तो इमे वा अरहन्तमग्गं समापन्ना'ति । सवासेन खो महाराज | सील वेदितब्ब तञ्च खो दीघेन अधुना न इत्तर मनसिकरोता नो अमनसिकाग' पञ्चावता नो दुप्पञ्जन ; सब्ब्योहारेन' खो महाराज | मोचेय्यं वेदितब्बं तञ्च खो दीघेन. पे.. . दुप्पञ्जन; आपदासु खो महाराज! थामो विदितब्बो, सो च खो दीर्घन ...पे... दुप्पओन; साकच्छाय ग्वो महाराज पञ्जा वेदितब्बा, सा च खो दीघेन' ... पे... सुप्पओना" ति । "अच्छग्यि भन्ते, अब्भुतं भन्ते ! याव सुभासितं च' इदं भगवता--- दुज्जान खो...पे....अरहत्तमग्गं समापन्ना' ति। सवासेन ..पे. - - पञ्जा ५२. C. खारिविविधमावाया'ति विविधखारि [" परित्यक्त]-नानघीकारं पबजित परिक्खारभण्डमण्डिकं गहेत्वा । 2B पवेदेसि 3AB ये च खो; B ये न केचि, सादृश्यं १३१० + A सम्बोहारेन; C संवोहारेणाति कथनेन । 5AD चिरं - ६८ ] उदानं [ ६३ वेदितब्बा, सा च खो दीपेन . . .पे... दुप्पओना'। एते भन्ते ! मम पुरिसा चोरा ओचरका' जनपदं ओचरित्वा' आगच्छन्ति। तेहि पठमं ओतिण्णं, अहं पच्छा ओतरिस्सामि (?) 4 इदानि ते' भन्ते ! तं रजोजल्लं पवाहेत्वा सुनहाता सुविलित्ता कप्पितकेसमस्सू ओदातवत्थवसना पञ्चहि कामगुणेहि समप्पिता समङिगभूता परिचारिस्सन्ती' ति ।' अथ खो भगवा एतमत्थं विदित्वा तायं वेलायं इमं उदानं उदानेसि- न वायमेय्य सब्बत्थ नाजस्स पुरिसो सिया । न अगं निस्साय जीवेय्य, धम्मेन न वणी चरे। ति ॥२॥ ( ५३–पटिसल्लाण-सुत्तं ६।३ ) एवं मे सुतं--एक समयं भगवा सावत्थियं विहरति जेतवने अनाथ- पिण्डिकस्स आरामे। तेन खो पन समयेन भगवा अत्तनो अनेके पापके अकुसले धम्मे पहीने पच्चवेक्खमानो निसिन्नो होति अनेके च कुसले घम्मे भावनाय पारिपूरिकते। अथ खो भगवा अत्तनो अनेके पापके अकुसले धम्मे पहीने विदित्वा अनेके च कुसले धम्मे भावनाय पारिपूरिकते तायं वेलायं इमं उदान उदानेसि- अहु पुब्बे तदा नाहु नाहु पुब्बे तदा आहु । न च' आहु न च भविस्सति न च' एतरहि विज्जतीति ॥३॥ 1 ABD परिसा; पुरिसा. PC चोराति अप्पवजिताव पम्बजितरूपेन रपिण्डं भुजता पटिच्छन्न- कम्मन्ता, ओचरका'ति हेठाचरका... अथवा,--ओचरका'ति चापुरिसा 3Cओचरित्वा' ति अवचरित्वा वीमंसित्वा. +BD ओभायिस्सानि; ओतायिस्सामि; Cओसायिस्सामी'ति पटिपज्जिस्सामि करिस्सामीति अत्थो। BAD तेन. B सुहाता; Cपरिचरिस्सन्तीति इन्द्रियानि समन्ततो चारिस्सन्ति वा किलिस्सन्ति वा BA वनि चरे; Bधनि चरे; Dवनी चरे; Cधम्मेन न [परित्यक्त] वानिजं करो (?) ति पनादि-अस्थाय धम्म न 6A सुन्हाता; D सुनाता कषेप्य। ५३. नास्तीदं सुत्तं अन्तर् D पुस्तके. द्रष्टव्या थेरगाथा, १८०.

६।४ ] आहुत-सुत्तं [ ६९ (५४-आहुत-सुत्तं ६।४) एवं मे सुतं--एकं समयं भगवा सवत्थियं विहरति जेतवने अनाथपिण्डिकस्स आरामे। तेन खो पन समयेन सम्बहुला नानातित्थिया समणब्राह्मणा परिब्बाजका सावत्थि पिण्डाय पविसन्ति नानादिट्ठिका नानाग्वन्तिका नानारुचिका नानादि- ट्ठिनिस्सयनिस्सिता। सन्तेके ममणब्राह्मणा एवंवादिनो एवंदिट्ठिनो- 'सस्सतो लोको, इदं एव सच्चं, मोघम 'ति। सन्ति पनेके समणब्राह्मणा एवंवादिनो एवदिट्ठिनो--'असस्सतो लोको, इद एव सच्चं, मोघमञ' ति । सन्तेके समणब्राह्मणा एवंवादिनो एवदिट्टिनो-'अन्तवा लोको, इदमेव सच्चं, मोघमञ्ज' ति। सन्ति पनेके समणब्राह्मणा एवंवादिनो एवदिट्ठिनो-- 'अनन्तवा लोको, इदमेव सच्चं, मोघमझ' ति। मन्तेके समणब्राह्मणा एववादिनो एवंदिट्ठिनो-'तं जीवं तं सरीर, इदमेव सच्च, मोघम ' ति। सन्ति पनेके समणब्राह्मणा एववादिनो एवदिट्ठिनो-'अझं जीवं अञ मरीरं, इदमेव सच्चं, मोघमञ्ज' ति । सन्तेके समणब्राह्मणा एववादिनो एवंदिट्ठिनो-'होति तथागतो परमरणा, इदमेव सच्वं, मोघमञ' ति । सन्ति पनेके समणब्राह्मणा एवंवादिनो एवदिट्ठिनो-'न होति तथागतो परमरणा, इदमेव सच्चं, मोघमन' ति। सन्तेके समणब्राह्मणा एवंवादिनो एवदिट्ठिनो--'होति च न च होति तथागतो पर मरणा इदमेव सच्च, मोघमञ्च' ति। सन्ति पनेके समणब्राह्मणा०-'नेव होति न न होति तथागतो परं मरणा, इदमेव सच्चं मोघमञ्च' ति। ते भण्डनजाता कलहजाता विवादापन्ना अन्नमञ मुखसत्तीहि वितुदन्ता विहरन्ति–'एदिसो धम्मो, नेदिमो धम्मो, नेदिसो धम्मो एदिसो धम्मो' ति। अथ वो सम्बहुला भिक्खू पुब्बण्हसमयं निवामेत्वा पत्तचीवरं आदाय सावत्थि पिण्डाय पाविसिसु, सावत्थियं पिण्डाय चरित्वा पच्छाभत्तं पिण्डपातपटिवकन्ता येन भगवा तेनुपसमिसु, उपसडकमित्वा भगवन्तं अभिवादेत्वा एकमन्त निसी- दिसु, एकमन्तं निसिन्ना खो ते भिक्खू भगवन्तं एतदवोचु "इध भन्ते । सम्ब- हुला नानातित्थिया समणब्राह्मणा परिब्बाजका सावत्थियं पटिवसन्ति नाना- दिट्टिका ...पे.. निस्मिता सन्तेके ...पे... एदिमो धम्मो” ति। ५४. 1 A D ते एदिसो धम्मोप्रथम स्थाने. A सट्टि; B पित्ति; D पिट्टि .

- ७० ] उदानं [ ६।४ "अञ्झतित्थिया भिक्खवे! परिब्बाजका अन्धा अचक्खुका अत्थं न जानन्ति, अनत्थं न जानन्ति, धम्मं न जानन्ति, अधम्मं न जानन्ति। ते अत्थं अजानन्ता अनत्थं अजानन्ता धम्म अजानन्ता अधम्म अजानन्ता भण्डनजाता...पे... एदिसो धम्मो' ति। भूतपुम्ब भिक्खवे ! इमिस्सायेव सावत्थियं अज्ञतरो राजा अहोसि। अथ खो भिक्खवे सो राजा अज्ञतरं पुरिसं आमन्तेसि--एहि त्वं अंभो पुरिस ! यावतिका सावस्थियं जच्चन्धा, ते सब्बे एक-ज्झं सन्निपातेही' ति। 'एव देवा'ति खो भिक्खवे ! सो पुरिसो तस्स रो पटिस्सुत्वा यावतिका सावत्थियं जच्चन्धा, ते सब्बे गहेत्वा येन सो राजा तेनुपसङकमि, उपसङकमित्वा त राजानं एतदवोच-'सन्नि-पातिता खो ते देव यावतिका सावत्थिय जच्चन्धा' ति। तेन हि भणे । जच्चन्धानं हत्थि दस्सेही' ति। 'एव देवा'ति खो भिक्खवे | सो पुरिसो तस्स रो पटिस्सुत्वा जच्चन्धान हत्थि दस्सेमि-'एदिसो जच्चन्धा हत्थी' ति। एकच्चानं जच्चन्धानं हत्थिस्स सीसं दस्सेसि--'एदिसो जच्चन्धा हत्थी' ति। एकच्चानं जच्चन्धानं हत्थिस्स कण्ण दस्मेसि--- 'एदिसो जच्चन्धा हत्थी'ति- 'एकच्चान जच्चन्धानं हथिस्स दन्त दस्मेसि-'एदिसो जच्चन्धा हत्थी'ति । एकच्चानं जच्चन्धानं हथिस्स सोण्डं दस्सेसि-~'एदिमो जच्चन्धा हत्थी'ति । एकच्चानं जच्चन्धानं हथिस्स काय दस्सेसि-एदिसो जच्चन्धा हत्थी'ति । एकच्चान . . . . पाद दस्सेसि . . . .'ति । एकच्चान पिट्टि दस्मेसि . .'ति। एकच्चानं . . . नङ्गुटु दस्सेसि . . . . .'ति । एकच्चान वालधि दस्मेसि 'ति । अथ खो भिक्खवे ! सो पुरिमो जच्चन्धानं हत्थि दस्सेत्वा येन सो राजा तेनुपसङकमि, उपसडकमित्वा त राजानं एतदवोच-'दिट्ठो खो तेहि देव जच्चन्धेहि हत्थी, यस्स दानि काल मञ्चमी ति। अथ खो भिक्खवे | सो राजा येन ते जच्चन्या तेनुपसङकमि, उपसङकमित्वा ते जच्चन्धे एतदवोच-'दिट्ठो वो जच्चन्धा हत्थी' ति । एव देव दिट्ठो नो हत्थी'ति ? 'वेदेथ जच्चन्धा, कीदिसो हत्थी'ति । ये हि भिक्खवे ! जच्चन्धेहि हत्यिस्स सीस दिट्ठ अहोसि, ते एवमा हंसु-'एदिसो देव हत्थी, सेय्यथा पि कुम्भो ति। येहि भिक्खवे ! जच्चन्धेहि हत्थिस्स कण्णो दिट्ठो अहोसि, ते एवमाहंसु-'एदिसो देव । हत्थी, सेय्यथा पि सुप्पो'ति । येहि भिक्खवे जच्चन्धेहि हत्थिस्स दन्तो दिट्ठो अहोसि, ते एवमाहंसु-- 'एदिसो पे... पि फालो' ति । येहि .... सोण्डो.... आहंसु-'एदिसो .... पि नङगलीसा'ति । येहि . .. . कायो.... आहसु-'एदिसो . . . . पि कोट्ठो'ति । येहि. . . . पादो. . . आहंसु-'एदिसो... पि थूणो'ति । येहि पिट्ठी . 1A सट्टि; D पिटि.

६५ ] किर-सुतं [७१ दिट्ठा • आहंसु-एदिसो .पि उदुक्खलो ति। येहि . नङ्गुठं -'ते एवमाहसु-'एदिसो ... पि मुसलो ति । येहि ... बालधि .... आहंसु-'एदिसो . . . . समज्जनी'ति । ते--'एदिसो हत्यी, नेदिसो हत्थी, नेदिसो हत्थी, एदिसो हत्थी'ति--अञ्जमा मुट्ठीहि मज्झिसु । तेन च पन भिक्खवे । सो राजा अत्तमनो अहोसि, एवमेव खो भिक्खवे | अज्ञतित्थिया परिब्बाजका अन्धा अचक्खुका .. पे... एदिसो धम्मो'ति । अथ खो भगवा एतमत्थ विदित्वा तायं वेलाय इमं उदान उदानेसि- इमेसु किर सज्जन्ति एके समणब्राह्मणा । विग्गा नं2 विवदन्ति जना एकङगदस्मिनोति ॥४॥ . (५५ -किर-सुत्तं ६।५) एव मे सुत---एक समय भगवा सावत्थियं विहरति जेतवने अनाथपिण्डिकस्स आरामे। तेन खो पन समयेन मम्बहुला नानातित्थिया ममणब्राह्मणा परिब्बाजका सावत्थिय पटिवन्ति नानादिट्टिका नानाम्वन्तिका नानारुचिका नानादिट्ठिनिम्स- यनिस्मिता। सन्तेक समणब्राह्मणा एवंवादिनो एवंदिट्ठिनो-'सस्सतो अत्ता च लोको च, इदमेव सच्च, मोघमशं ति। सन्ति पन एके असस्सतो अत्ता च लोको च नि [द्रष्टव्य ५४ मुत्र मन्न एके .सस्सतो असस्सतो अत्ता च लोको च .. ति। मन्ति पनेक.. सस्सतो ना' असस्सतो अत्ता च लोको च....ति । सन्तेके ..सयकतो अत्ता सयकतो अत्ता च लोको च ...ति । सन्ति ना'... परकतो अत्ताच लोको च ...ति। सन्तके .... सयकतो च परकतो च अत्ता च लोको च . .ति। सन्ति पनेके .. असयकारोच अपरकारो च अधिच्च समुप्पन्नो अत्ता च लोको च.... ति। सन्तेके .. सस्सत मुखदुक्खं अत्ता च लोको च... ति। मन्तेि पने' के . . . : असस्सत सुखदुक्वं अत्ता च लोको च ... ति ।सन्ते' के सस्सत च असस्सत च सुखदुक्खं अत्ता च लोको च... ति सन्ति पर्ने' के . . ने व सस्सत नासस्सतं सुखदुक्खं अत्ता च लोको च . सयंकत सुखदुख अत्ता च लोको च. .ति। . . . ति । सन्ते' के । 1AD विट्ठो. 'B विगय्ह नं; D विग्गय्हुन; C नन्ति चेत्थ निपातमत्तं...अथवा..... नन्ति नं बिलुि निस्साय..... ५५. AD अन्धाभा विसीदन्ति ७२ ] उदानं [ ६६ सन्ति पने' के ... : परंकतं सुखदुक्खं अत्ता च लोको च... ति। सन्ते' के .... सयंकतञ्च परंकतञ्च सुखदुक्ख अत्ता च लोको च... ति। सन्ति पनेके.... असयंकारं अपरकारं अधिच्चसमुप्पन्नं सुखदुक्खं अत्ता च लोको च... ति । ते भण्डनजाता... [द्रष्टव्यं ५४ सुत्तं] एदिसो धम्मो'ति । अथ खो सम्बहुला भिक्खू पुब्बण्हसमयं [ द्रष्टव्यं ३४ सुत्तं] . . . भगवन्तं एतदवोचु इध भन्ते ! सम्बहुला. . . .नानादिट्ठिनिस्सयनिस्सिता। सन्तेके...पे...एदिसो धम्मो'ति । "अझतित्थिया भिक्खवे ! परिब्वाजका अन्धा अचक्खुका अत्थं न जानन्ति अनत्थं न जानन्ति, धम्मं न जानन्ति, अधम्मं न जानन्ति। ते अत्थ अजानन्ता अनत्थं अजानन्ता धम्म अजानन्ता अधम्मं अजानन्ता भण्डन- जाता ... एदिसो धम्मो' ति"। अथ खो भगवा एतमत्थं विदित्वा ताय वेलायं इमं उदान उदानसि: इमेसु किर सज्जन्ति एके समणब्राह्मणा । अन्तरा च विसीदन्ति'] अपत्वा' व तमो गधं ति ।।५।। - ( ५६ – तित्यिय-सुत्तं ६।६ ) [५५=५६, तत्रान्ते तु अथ खो भगवा एत अत्थ विदित्वा ताय वेलायं इम उदानं उदानेसि-] अहङ्कारपसुता अयं पजा परकारूपमहिता । एतदेके नाभऑस' न नं सल्ल ति अइंसु। एतं च सल्लं पटिगच्च (?) पस्सनो अहं करोमी' ति न तस्स होति, परो करोती'ति न तस्स होति । मानुपेता अयं पजा मानगन्था मानविनिबद्धा । दिट्ठीमु ब्यारम्भकता ) 8 ससार नातिवत्ततीति ।।६।। 1AD अन्धाभा विसीवन्ति 2B अप्पत्वा Cओघसंखातं निम्बाणं' ५६. 46 AD एवंवादकेनाभञ्जसु; B एतदके नाभद्धासु; C एतवेएके न' अभशंसूतिएतं विट्ठिद्वयं एते समणा तत्थ बोसदस्सिनो हुत्वा नानुजानिसु JAC पटिगच्छ; B पटिच्च D पटिपज्ज GAD मानथवा 7 AC विनिबन्धा3; BD विनिबद्धा BCसारम्भकथा. सारम्भकत- विरोधा...ABD कथा.

६८ ] गणिका-सुत्तं [ ७३ (५७-सुभूति-सुत्तं ६७) एवं मे सुतं---एकं समयं भगवा सावस्थियं विहरति जेतवने अनाथपिण्डिफस्स आरामे। तेन खो पन समयेन आयस्मा सुभूति भगवतो अविदूरे निसिन्नो होति पल्लङक आभुजित्वा उजु कायं पणिधाय अवितक्कं समाधि समापज्जित्वा । अद्दसा खो भगवा आयस्मन्नं सुभूति अविदूरे निसिन्न पल्लक आभुजित्वा उजु कायं पणिधाय अवितक्क समाधि समापन्नं । अथ खो भगवा एतं अत्थं विदित्वा तायं वेलायं इम उदानं उदानेसि- यस्स वितक्का विदूपिता अज्झत्त सुविकप्पिता असेसा । तं सडगमतिच्च- अरूपसझी चतुयोगातिगतो न जाति एती'ति ॥७॥ (५८-गणिका-सुत्तं ६।८) एव मे सुन-एकं समयं भगवा राजगहे विहरति वेळवने कलन्दकनिवापे। तेन ग्बो पन समयेन राजगहे द्वे पूगा अझतरिस्मा गणिकाय सारत्ता होन्ति पटिबद्धचित्ता भण्डनजाता कलहजाना विवादापन्ना अञ्जमझ पाणीहि पि उपक्कमन्ति लेड्डूहि पि उपक्कमन्ति दण्डेहि' पि उपक्कमन्ति सत्थेहि' पि उपक्कमन्ति । ते त थ मरणम्पि निगन्ति मरणमत्तंपि दुक्खं । अथ खो सम्बहुला भिक्खू पुब्बण्हसमय निवासेत्वा पत्तचीवरमादाय राजगह पिण्डाय पाविसिमु, राजगहे पिण्डाय चरित्वा पच्छाभत्त पिण्डपातपटिक्कन्ता येन भगवा तेनुपमर्कामसु, उपमकमित्वा भगवन्तं अभिवादेत्वा एकमन्तं निसीदिसु, एकमन्त निसिन्ना खो ते भिक्खू भगवन्त एतदवोचु-"इध भन्ते ! राजगहे द्वे पूगा... पे.. दुक्ख' ति। अथ खो भगवा एत अत्थं विदित्वा तायं वेलायं इम उदानं उदानेमि-- यञ्च पत्तं यञ्च पत्तव्बं, उभयमेत रजानुकिण्णं आतुरस्सानुसिक्किनो' येव सिक्खासारा। सीलब्बतं जीवित ब्रह्मचरिय उपट्टानसारा, 6 अयमको अन्तो येव एवंवादिनो। नत्थि कामेमु दोमो'ति अय दुतियो अन्तो। ५७. 1 AD विदूसिता; BC विदूपिता समुच्छिन्ना. 2A सडकमति अरुपञ्च; D सकमति अरुपञ्च; B सडगमति; C सद्धगं. ... . .अतिच्छ (!) अतिक्कमित्वा JABD न जातुमेति; C व्याख्यायते--मकारो पदसन्धिकरो, जातु एकसेनेव पुनब्भवाय नेति. न जातिमेति'ति'पि पठन्ति, सो एव'त्थो । ५८. AB पटिबन्धचित्ता. SA आनसिक्खतो. GAD सारो.

७४ ] उदानं [६।१० इच्चेते उभो अन्ता कटसिवड्ढना, कटसियो दिट्ठी बड्ढेन्ति। एते ते उभो अन्ते अनभिज्ञाय ओलीयन्ति एके, अतिधावन्ति एके; ये च खो ते' अभिज्ञाय तत्र च नाहेसु तेन च अमनिसु, वटै तेसं नत्थि पज्ञापनाया"ति ॥८॥ भगवा ( ५६-उपालि-सुत्तं ६।६ ) एव मे सुतं-एक समयं भगवा सावत्थियं विहरति जेतवने अनाथपिण्डि- कस्स आरामे। तेन खो पन समयेन रत्तन्धकारतिमिसायं अब्भोकासे निसिन्नो होति, तेलप्पदीपेसु झायमानेसु । तेन खो पन समयेन सम्बहुला अधि- पातका+ तेसु तेलप्पदीपेसु आपातपरिपातं अनय आपज्जन्ति, ब्यसनं आपज्जन्ति, अनयब्यसन आपज्जन्ति । अहसा खो भगवा ते सम्बहुले अधिपातके तेसु तेल- प्पदीपेसु आपातपरिपातं अनय आपज्जन्ते ब्यसन आपज्जन्ते अनयब्यसनं आप- ज्जन्ते। अथ खो भगवा एतम् अत्थं विदित्वा तायं वेलाय इम उदान उदानसि-- उपातिधावन्ति न सारं एन्ति, नवं नव बन्धनं ब्रूहयन्ति । पतन्ति पज्जोतम् इव' आधिपाता", दिठे सुते इति ह 'एके निविट्ठा'ति ।।९।। ६० ---उप्पज्जन्ति-सुत्तं ६।१० ) एव मे सुत-एक समयं भगवा सावस्थियं विहरति जेतवने अनाथपिण्डिकस्स आरामे। अथ खो आयस्मा आनन्दो येन भगवा तेनुपसकमि, उपसमित्वा भगवन्तं अभिवादेत्वा एकमन्तं निसीदि, एकमन्त निसिन्नो खो आयस्मा आनन्दो भगवन्त एतदवोच-"याव कीवञ् च भन्ते तथागता लोके नुप्पज्जन्ति अरहन्तो सम्मासम्बुद्धा, ताव अझतित्थिया परिब्बाजका सक्कता होन्ति गरुकता मानिता पूजिता अपचिता लाभी चीवरपिण्डपातसेनासनगिलानपच्चयभेसज्जपरिक्खारान । ABD ओलियन्ति 2 परित्यक्तं BD. ५९. BD तिमिसाय +A अधिपातका ति पटहपातका (!) ये सलभाति पि वुचन्ति; AD अतिपातका, अतिपातके BA आभिपाता GACD इति सोके; B इति हेको; C ख्याति-एके समणब्राह्मणा. ACD प्रमादपाठः। ६०. AD नं उण्णमति; BC न उन्नमति ।

। ६.१०] उप्पज्जन्ति-सुत्तं [७५ यतो च खो भन्ते ! तथागता लोके उप्पज्जन्ति अरहन्तो सम्मासम्बुद्धा, अथ खो अतित्थिया परिब्बाजका असक्कता होन्ति अगरुकता अमानिता अपूजिता न अपचिता न लाभी...पे...परिक्खारानं। भगवा येव दानि भन्ते! सक्कतो मानितो पूजितो अपचितो लाभी...पे... परिक्खारानं भिक्खुसयो चा" ति । "एवमेत आनन्द | यावकीवञ्च आनन्द ! तथागता लोके नुप्पज्जन्ति... पे...परिक्खारानं । यतो च खो आनन्द ! तथागता लोके उप्पज्जन्ति...पे परिक्खारान । तथागतो' व' दानि सक्कतो गुरुकतो. . पे. . .भिक्खुसपो चा'ति । अथ खो भगवा एतमत्थ विदित्वा तायं वेलायं इमं उदानं उदानेसि- ओभासति ताव सो किमि, याव न उन्नमति पभडकरो। विरोचनम्हि उग्गते, हतप्पभो होति न चापि भासति । एवं ओभासितमे व तित्थियान याव सम्मासम्बुद्धा लोके नु'प्पज्जन्ति' । न तक्किका सज्झन्ति न चापि सावका दुट्ठिी न दुक्खा पमुच्चरे "ति॥१०॥ जच्चन्धवग्गो छट्ठो - नत्र उद्दान बाह- प्रोसज्जन पटिसल्ला ('न)" प्राह तत्र-च किरातत्य ('या)10 सत्तममाह सभूति, ]] गणिका, उपानि नयमो, उपज्जन्ति च ते दसा' ति । आयुसमा 1 ADनं उण्णमति; BC न उन्नमति । 2A न चाधिभासति; Dनच अभिभासति. HAD सुभासितं. 4A न समुप्पज्जन्ति। SC दुद्दिछिनो मिच्छाभिनिविट्ठदिट्टिका । 6BD पमुञ्चरे। TA आयुस्सं HD ओसजननञ्च 9Bपतिला: D तिणा। 10D तस्थिया 11 A सत्तममाह सुभुतो; D सत्तमको सा पि सुबोषि।

-चुल्लवग्गो (६१-भदिय-सुत्तं ७१) एवं मे सुतं--एक समयं भगवा सावधियं विहरति जेतवने अनाथपिण्डि कस्स आरामे। तेन खो पन समयेन आयस्मा सारिपुत्तो आयस्मन्तं लकुण्ठकभदियं अनेकपरियायेन धम्मिया कथाय सन्दस्सेति समादपेति समुत्तेजेति सम्प- हसेति । अथ खो आयस्मतो लकुण्ठकभद्दियस्स आयस्मता सारिपुत्तेन अनेकप- रियायेन धम्मिया कथाय सन्दस्सियमानस्स समादपियमानस्स समुत्तेजियमानस्स सम्पहंसियमानस्स, अनुप्पदाय आसवेहि चित्तविमुच्चि । अद्दस्सा खो भगवा आयस्मन्तं लकुण्ठकभद्दियं आयस्मता सारिपुत्तेन अनेकपरियायेन धम्भिया कथाय सन्दस्सियमानं समादपियमान ममुत्तेजियमानं सम्पहमियमान, अनुपादाय आसवेहि चित्तं विमुत्त । अथ खो भगवा एतमत्थ विदित्वा तायं वेलाय इम उदान उदानेसि- उद्ध अधो च सबधि विप्पमुत्तो अयमहमस्मीति अनानुपम्सी । एव विमुत्तो उदतारि ओघं अतिण्णपुब्ब अपुनब्भवाया'ति ।।१।। (६२-भद्दिय-सुत्तं ७।२) एवं मे सुतं-एकं समयं भगवा सावस्थिय विहरति जेतवने अनाथपिण्डि- कस्स आरामे। अथ खो आयस्मा सारिपुत्तो आयस्मन्त लकुण्ठकभद्दियं सेखो'ति O ६१. 1 A चूळवग्गो PA लकुण्डक"; BD [ Childers ] लकु- ण्टक°; C लकुण्ठक ६२. 3 उपरि टिप्पणी द्रष्टव्या। ७६ ] [ ७२ ७१३ ] कामेसु-सत्त-सुतं [ ७७ मामानं भिय्यो सोमत्ताय अनेकपरियायेन धम्मिया कथाय सन्दस्सेति समादपेति समुत्तेजेति सम्पहंसेति । अहसा खो भगवा आयस्मन्तं सारिपुत्त आयस्मन्तं लकुण्ठ- भद्दियं सेखो'ति मञमान भिय्योसोमत्ताय अनेकपरियायेन धम्मिया कथाय सन्दस्सेन्तं समादपेन्तं समुत्तेजेन्तं सम्पहंसेन्तं । अथ खो भगवा एतमत्थं विदित्वा तायं वेलायं इमं उदानं उदानेसि अच्छिज्जि वर्ल्ड ब्यागा' निरासं, विसुक्खा सरिता न सन्दति । छिन्नं वटुं न वत्तति, एसेवन्तो दुक्खस्सा'ति ॥२॥ ( ६३ -कामेसु-सत्त-सुत्तं ७३ ) एवं मे सुतं-एकं समयं भगवा सावित्यय विहरति जेतवने अनाथपिण्डिकस्स आरामे। तेन खो पन समयेन सावत्थिय मनुस्सा येभुय्येन कामेसु अतिवेलं सत्ता होन्ति रत्ता गिद्धा गधिता मुच्छिता अज्झोपन्ना', सम्पत्तकजाता (?) कामेसु विहरन्ति । अथ खो सम्बहुला भिक्खू पुब्बण्हसमयं निवासेत्वा पत्तचीवरमादाय सात्थि पिण्डाय पाविसिंग, सावत्थिय पिण्डाय चरित्वा पच्छाभत पिण्डपातपटि- क्कन्ता येन भगवा तेनुपसमिसु, उपसङकमित्वा भगवन्त अभिवादेत्वा एकमन्त निसीदिसु, एकमन्तं निसिन्ना खो भगवन्त एतदवोच--'इध भन्ते ! सावत्थिय मनुस्सा ...पे... विहरन्ती"ति । अथ खो भगवा एतमत्थं विदित्वा ताय वेलायं इमं उदानं उदानेसि- कामेसु सत्ता कामसगासत्ता सयोजने वज्जमपस्समाना । न हि जातु संयोजनसङगसत्ता ओघं तरेय्यं विपुलं महन्त' ति ॥३॥ A व्यासा; B व्यगा; D व्यभा; C विसेसना अगाधिगतो विव्यागा... (?) ६३. AD अझोसन्ना; C अमापन्ना; B अजमोपन्ना; B निक्षिपति अधिकता. 3C सम्मत्तकजाता ति कामेसु पातब्यतं आपज्जन्ता अप्सुखवेदनाय सम्पत्तका सुट्ठ पत्ता जाता, सम्परायिक जाता ति पि पठो जातसम्परायिका उपन्नापहासा (?) तो ति अत्थो; A सम्बत्तकजाता; D सपत्तकजाता; B सम्मत्तकजाता *C सत्ता शो- रता.

७८ ] उदानं [ ७५ (६४-कामेसु-सत्त-सुत्तं ७१४ ) एवं मे सुतं-एक समयं भगवा सावित्ययं विहरति बेतवने अनाथपिण्डिकस्स आरामे। तेन खो पन समयेन सावत्थियं मनुस्सा येभुय्येन कामेसु सत्ता होन्ति.. रत्ता गिद्धा गधिता मुच्छिता अज्झोपन्ना अन्धिकता, सम्पत्तकजाता कामेसु विहरन्ति । अथ खो भगवा पुब्बण्हसमयं निवासेत्वा पत्तचीवरमादाय सावत्थि पिण्डाय पाविसि। अहसा खो भगवा सावत्थिं ते मनुस्से येभुय्येन कामेसु सत्ते रत्ते गिद्धे गधिते मुच्छिते अज्झोपन्ने अन्धिकते सम्पत्तकजाते कामेमु- विहरन्ते । अथ खो भगवा एतमत्थं विदित्वा तायं वेलायं इमं उदानं उदानेसि-- कामन्धा जालसञ्छन्ना तण्हाछदनछादिता। पमत्तबन्धुना बन्धा' मच्छा' व कुमिनामुखे। जरामरणं गच्छन्ति वच्छो खीरपको?' व मातर' ति ॥४॥ ( ६५---लकुण्टक-सुत्तं ७।५ ) एवं मे सुत-एक समयं भगवा सावत्थियं विहरति जेतवने अनाथ- पिडिकस्स आरामे। तेन खो पन समयेन आयस्मा लकुण्टकभद्दियो सम्बहुलान भिक्खून पिट्टितो पिट्टितो येन भगवा तेन' उपसङकमि। अद्दसा खो भगवा आयस्मन्तं लकुण्टकभद्दियं" दूरतो'व सम्बहुलानं भिक्खून पिट्टितो पिट्टितो आगच्छन्तं दुब्बण्ण दुद्दस्सिक ओकोटिमकं " ये भुय्येन भिक्खूनं परिभूतरूपं, दिस्वान भिक्खू आमन्तेसि-"पस्सथ नो तुम्हे भिक्खवे ! एतं भिक्षु दूरतो'व पे... परिभूतरूपं'ति । ६४. ' AB अजमोपन्ना, पश्चात् ए; D अझोपन्ना, द्रष्टव्या ६३ AB अन्झोपन्ना पश्चात् °ए; D अज्मोसन्ना' °ए. द्रष्टव्या ६३ टिप्पणी SAD सच्छन्न. C पमत्तबन्धुना बन्धा..... पमत्तबन्धुनेन बन्धी [पाठ्यं बन्धा (!)] ति पि पठन्ति.... बन्धा ति नियमिता; ABD बन्धनाबन्धा. TA खिरवगो. लकुण्डका "Cओकोति मकन ति यं इमिना मारोहसम्पत्तिया अभावन वस्सेति; द्रष्टव्यं सस्कृते. कुटि; D अकोटिमकोटिक ६५. HA ७१६ ] तण्हक्खय-सुत्तं [ ७९ "एवं भन्ते'ति। "एसो भिक्खवे ! भिक्खु महिद्धिको महानुभावो, न च सा समापत्ति सुलभ- रूपा, या तेन भिक्खुना असमापन्नपुब्बा, यस्स चत्थाय कुलपुत्ता सम्मदेव अगारस्मा अनगारिय पब्बजन्ति, तदनुत्तरं ब्रह्मचरियपरियोसानं दिठेव धम्मे सय अभिजा सच्छिकत्वा उपसम्पज्ज विहरती"ति । अथ खो भगवा एतमत्थ विदित्वा तायं वेलायं इमं उदानं उदानेसि-- नेलग्गो सेतपच्छादो एकारो वत्तती रथो। अनीघं पस्स आयन्तं छिन्नसोतं अबन्धनं' ति ।।५।। (६६-~-तण्हक्खय-सुत्तं ७१६ ) एवं मे सुतं--एक समय भगवा सावस्थियं विहरति जेतवने अनाय- पिण्डिकस्स आरामे। तेन खो पन समयेन आयस्मा अज्ञातकोण्डो भगवतो अविदूरे निमिन्नो होति पल्लक आभुजित्वा उजु काय पणिधाय तण्हासङखय- वित्ति पच्चवेक्खमानो । अहसा खो भगवा आयस्मन्तं अज्ञाकोण्डा अविदूरे निमिन्नं पल्लक आभुजित्वा उजु काय पणिधाय तण्हासंखयविमुत्तिः पच्चवेक्खमान । अथ खो भगवा एतमत्थ विदित्वा तायं वेलाय इमं उदानं उदानेसि- यस्स मूली छमा नत्थि, पञ्जा नत्थि कुतो लता त धीरं बन्धना मुत्त, को त निन्दितुमरहति ?? देवा पि नं पसंसन्ति, ब्रह्मणा पि पसंसितो'ति ॥६॥ ? AC ते न चसा; D तेनेव. 2BD त्यजत या. sAD नेलङगो; Bनेलको; C नेलग्गो। नेलं पधानभूतं.-अग्गं । +BD आयस्मन्तं. 5A तण्हासङकाय विमुत्ति; D तण्हासङखायविमुत्ति. BABD मूलां; C मूलं. 'पठ्यते अरहति अरहति मेत्रि अडसा द्रष्टव्यं Fausboll, धम्मपवं, p.6.

८० ] उदानं [ ६८ (६७---पपञ्चक्खय-सुत्तं ६।७) एवं मे सुतं-एक समयं भगवा सावस्थिपं विहरति जेतवने अनाथपिण्डि- कस्स आरामे। तेन खो पन समयेन भगवा अत्तनो पपञ्चसज्ञासङखापहानं पच्चवेक्खमानो निसिन्नो होति। अथ खो भगवा अत्तनो पपञ्चसासङखाप- हानं विदित्वा तायं वेलाय इमं उदान उदानेसि- यस्स पपञ्चा ठिति च न'स्थि, सन्धान पलिघञ्च+ वीतिवत्तो। न तं नित्तण्हं मुनि चरन्तं नावजानाति सदेवको पि लोको ॥७॥ (६८-भच्चान-सुत्तं ६।८) एवं मे सुतं--एक समयं भगवा सावत्थियं विहरति जेतवने अनाथपिण्डि कस्स आरामे। तेन खो पन समयेन आयस्मा महाकच्चानो भगवतो अविदूरे निसिन्नो होति पल्लङक आभुजित्वा उजु काय पणिधाय कायगताय सतिया अज्झत्त परिमुखं सुपतिट्टिताय । अद्दसा खो भगवा आयस्मन्त महाकच्चानं अविदूरे निसिन्नं पल्लर्क आभुजित्वा उजु काय पणिधाय कायगताय सतिया अज्झत्तं परिमुखं सुपतिट्ठिताय। अथ खो भगवा एतमत्थं विदित्वा तायं वेलायं इम उदानं उदानेसि- यस्स सिया सब्बदा सति सततं कायगता उपट्टिता। नो चस्स नो च मे सिया न भविस्सति न च मे भविस्सति । अनुपुब्बविहारि तत्थ सो कालेने व तरे विसत्तिक' ति ।।८।। - ६७. 1 B वी 'पद्दीनं. 2 AD पहिनं, B पद्दीन JAB धिति; Cपापञ्च ठितीति च पाठो। + AB सन्धान D पनान: C वन्धान....बन्धनसदिसत्ता बन्धानन् (!) ति लडनामा तण्हाविट्टियो। 5 B तं तं। नास्ति D पुस्तके। 6 नोच'-इति नास्ति AD पुस्तकयोः; B यस्सपे.

७।९ ] उदपान-सुत्तं [ ८१ (६६ -उदपान-सुत्तं ७१६ ) एवं मे मुत--एक समयं भगवा मल्लेसु चारिकं चरमानो महता भिक्खुसघेन सद्धि येन थूनं नाम मल्लानं ब्राह्मणगामो तदवसरि । अस्सोसु खो थूनैय्यका ब्राह्मणगहपतिका--समणो खलु भो गोतमो सक्यकुला पब्बजितो मल्लेसु चारिक चरमानो महता भिक्खुसंघेन सद्धि थूनं अनुप्पत्तो'ति उदपानं तिणस्स च भुसस्स च याव मुखतो पूरेसु मा ते मुण्डका- समणका! पाणीयं अदंसू'ति । अथ खो भगवा मग्गा ओकम्म येन अञ्जतरं रुक्खमूलं, तेनुपसङकमि, उपसङकमित्वा पञ्ञत्ते आसने निसीदि, निसज्ज खो भगवा आयस्मन्त आनन्दं आमन्तेसि-"इङघ मे त्व आनन्द । एतम्हा उदपाना पानीयं आहरा"ति। एवं वुत्ते आयस्मा आनन्दा भगवन्तं एतदवोच-"इदानि सो भन्ते उदपानो थूनेय्यकेहि ब्राह्मणगपतिकेहि तिणस्स च भुसस्स च याव मुखतो पूरितो--'मा ते मुण्डका समणका पानीयं अदंसु 'ति । दुतिय पि खो भगवा आयस्मन्तं आनन्दं आमन्तेसि—“इङ्घ. . . . .आहरा" ति। दुतियं पि खो आयस्मा आनन्दो भगवन्त एतदवोच--"इदानि सो भन्ते ! उदपानो..... पे. ततियं पि खो भगवा आयस्मन्तं आनन्दं आमन्तेसि-"इडघ......पे.... आहरा'ति । "एव भन्ते' ति खो आयस्मा आनन्दो भगवतो पटिस्सुत्वा पत्तं गहेत्वा येन सो उदपानो तेनुपसकमि। अथ खो उदपानो आयस्मन्ते आनन्दे उपसङक- मन्ते सब्ब त तिणं च भुमं च मुखतो ओवमित्वा अच्छस्स उदकस्स अनाविलस्स विप्पसनस्स याव मुखतो पूरितो विस्संदन्तो" मा अट्ठासि । अथ खो आय- स्मतो आनन्दस्स एतदहोसि-'अच्छरियं वत भो! अब्भुत वत भो ! तथागतस्स महिद्धिकता महानुभावता, अय हि सो उदपानो मयि उपसङकमन्ते सब्बं तं तिण च भुसं च मुखतो ओवमित्वा. अट्ठासि' ति पत्तेन पाणीयं' आदाय येन भगवा तेनपसङकमि, उपमडकमित्वा भगवन्त एतदवोच-'अच्छरिय..... अट्टासि । पिबतु भगवा पाणीय, पिवतु मुगतो पाणीय' ति।" अदंसुति। .. ६९. AD समणा; B समनका। 2 B अपस्स्, च अपंसु । 3 Bउक्कम्म। 4 AD विस्सन्वो; B विस्सन्दत्तो। 5 BD ठितो। BAD विस्सन्दो; B विस्सन्वत्तो । 7 BD ठितो। 8त्यज्यते सर्वत्र हस्तलेखेषु। ६ ८२ ] उदानं [८५ अथ खो भगवा एतमत्यं विदित्वा तायं वेलायं इमं उदानं उदानेसि- किं कयिरा उदपानेन, आपा'चे सब्बदा सियुं ? तण्हाय मूलतो छत्वा किस्स परियेसनं चरे'ति ॥९॥ ( ७०-उदयन-सुत्तं ७।१० ) एवं मे सुतं--एक समयं भगवा कोसम्बियं विहरति घोसितारामे। तेन खो पन समयेन रयो उवेनस्स उय्यानगतस्स अन्तेपुर दड्ढ होति, पञ्च इत्थिसतानि कालङकतानि होन्ति सामावतिप-मुखानि। अथ खो सम्बहुला भिक्खू पुब्बण्हसमयं निवासेत्वा पत्तचीवरं आदाय कोसबि पिण्डाय पाविसिसु, कोसम्बियं पिण्डाय चरित्वा पच्छाभत्तं पिण्डपातपटिक्कन्ता येन भगवा तेनुपसङकर्मिसु उपसङकमित्वा भगवन्त अभिवादेत्वा एकमन्तं निसी- दिसु, एकमन्तं निसिना खो ते भिक्खू भगवन्तं एतदवोचु-"इध भन्ते ! रो उदेनस्स उय्यानगतस्स अन्तेपुरं दड्ढं, पञ्च इत्थिसतनि कालडकतानि सामावतिपमुखानि। तासं भन्ते उपासिकानं का गति को अभिसम्परायो"ति । "सन्तेत्थ भिक्खवे ! उपासिकायो सोतापन्ना, सन्ति सकदागामिनियो, सन्ति अनागामिनियो। सब्बा ता भिक्खवे । उपासिकायो अनिप्फलानि कालङ्कतानीति. अथ खो भगवा एतमत्थं विदित्वा तायं वेलाय इम उदान उदानेसि- मोहसम्बन्धनो लोको भब्बरूपो'व दिस्सति', उपधिबन्धनो बालो तमसा परिवारितो सस्सर इव खायति, पस्सतो नत्थि किञ्चनं ति ॥१०॥ चूलवग्गो सत्तमो। ( तस्स) उद्दान-- होन्ति दुवे तथा मदिया ? + होन्ति दुवे कामेस सत्ता, नकुण्टो, 5 तण्डाख यो च, पपञ्चखयो च, कच्चानो उदपानं उदेनोति । . - 1A असा. ७०. 2 D अप्परूपो; C अभबरूपो च विस्सती'ति..... भम्परूपो च विस्सती ति पाठो। 3 A ससीर इव; B सस्सि; D सस्सरि; C सस्सरि इब सस्सतो....विप, अस्सस्सर इव खायतीति पि पाठो.... रकारो हि पसन्धिकारो। विषयसूची * प्रथमः पादो नास्ति D पुस्तके; A भद्दियता; भण्डिय. 5A लकुण्ड D लकुण्टक, A चूलवग्गो. - ८-पाटलिगामिय-वग्गो ( ७१-- निबान-सुत्तं ८।१) एवं मे सुतं-- एक समयं भगवा सावस्थियं विहरति जेतवने अनाथपिण्डिकस्स आरामे। तेन खो पन समयेन भगवा भिक्खू निब्बानपटिसञ्जत्ताय धम्मिया कथाय सन्दस्सेति समादपेति समुत्तेजेति सम्पहसेति, ते च भिक्खू अढिकत्वा' मनसिकत्वा सब्बञ्चेतसो समन्नाहरित्वा ओहितसोता धम्म सुणन्ति । अथ खो भगवा एतमत्थं विदित्वा तायं वेलायं इम उदान उदानेसि- "अस्थि भिक्खवे । तदायतन, यत्थ नेव पठवी न आपो न तेजो न वायो न आकासानञ्चायतन न विज्ञाणानञ्चायतनं न आकिञ्चायतन न नेव- सज्ञानासम्ञायतनं नायं लोको न परलोको उभो चन्दिमसूरिया, तदाह'' भिक्खवे । नेव आति वदामि न ति न ठिति न चुति न उपपत्तिं, अप्पति? अपावत्तं अनारम्मणमेव त एसे'वन्तो दुक्खस्सा'ति ॥१॥ ( ७२-निब्बान-सुत्तं ८२ ) ... (७२-७१)-एतमत्थं विदित्वा तायं वेलाय इमं उदानं उदानेसि- दुद्दसं अनत्तं' नाम', न हि सच्च सुदस्सन, पटिविद्धा तण्हा जानतो, पस्सतो न'त्थि किञ्चन' ति ॥२॥ ७१, ७३, ७४ द्रष्टव्यं Oldcnberg. Buddha, p.289 and p. 446. I AD अट्टिकत्वा; Cअत्थिकत्वा ति अधिकिच्च, अयं नो अत्थो अधिगन्तब्यो एवं सल्लक्खेत्वा ताय देसनाय अस्थिका हुत्वा । PA तमहं; B तवह; D तवम्हं। ७२. अनतं; B अनत्तं; D अत्तं [---अनत्त]; C अनतं (?). निम्बानं ति अत्थो। अनतं' ति पि पठन्ति, अत्तविरहितं ...केचि पन अनत्तं ति पवस्स अप्पमानं ति अत्थं वदन्ति। 4BD नाम: ACनाम. A सस्सतो. ८।२ ] [ ८३ ८४ ] उदानं [ ८५ ( ७३ -निब्बान-सुत्तं ८३ ) ७३-७१" २ एतमत्थं विदित्वा तायं वेलायं इमं उदानं उदानेसि- "अत्थि भिक्खवे ! अजातं अभूतं अकतं असंखतं, नो चे त भिक्खवे ! अभविस्स अजातं अभूतं अकतं असाखतं, न यिध जातस्स भूतस्स कतस्स संङखतस्स निस्सरणं पायथ । यस्मा च खो भिक्खवे | अत्थि अजातं अभूतं अकतं असङखत, तस्मा जातस्स भूतस्स कतस्स सखतस्स निस्सरण पञ्चा- यती"ति ॥३॥ - ( ७४-निब्बान-सुत्तं ८।४) ७४-७१,७२,७३. एतमत्थं विदित्वा तायं वेलायं इमं उदानं उदानेसि- "निस्सितस्स च चलितं, अनिस्सितस्स चलितं न'त्थि, चलिते असति पस्सद्धि, पस्सद्धिया सति रति न होति, रतिया असति आगतिगति न होति, आगतगतिया असति चुतूपपातो न होति, चुतूपपाते असति नेवेध न हुर न उभयमन्तरे, एसेव'न्तो दुक्सस्सा ति ॥४॥ ( ७५-चुन्द-सुत्तं ८।५) एवं मे सुतं-एक समयं भगवा मल्लेसु चारिक चरमानो महता भिक्खुसंघेन सद्धि येन पावा तदवसरि। तत्र सुदं भगवा पावाय विहरति चुन्चस्स कम्मारपुत्तस्स अम्बवने । अस्सोसि खो चुन्दो कम्मारपुत्तो-"भगवा किर मल्लेसु चारिक चरमानो महता भिक्खुसंधेन सद्धि पावायं अनुप्पत्तो पावायं विहरति मह्यं अम्बवने'ति । अथ खो चुन्दो कम्मारपुत्तो येन भगवा तेनुपसमि उपसङकमित्वा भगवन्त अभिवादेत्वा एकमन्तं निसीदि, एकमन्तं निसिन्नं खो चुन्दं कम्मारपुत्तं भगवा धम्मिया कथाय सन्दस्सेसि समादपेसि समुत्तेजेसि सम्पहंसेसि । अथ खो चुन्दो कम्मारपुत्तो भगवता सन्दस्सितो समादपितो समुत्तेजितो सम्पहंसितो भगवन्तं एतदवोच-"अधिवासेतु मे भन्ते ! भगवा स्वातनाय भत्तं सद्धि भिक्खुसंघेना"ति । ७५. ३० महापरिनिम्बानसुत्तं, pp.41-43 1 47-48. Rhys Davids Buddhist Suttas, pp.70-75 and pp.82-84 ८1५ ] चुन्द-सुत्तं [८५ अधिवासेसि भगवा तुण्हीभावेन । अथ खो चुन्दो कम्मारपुत्तो भगवतो अधिवासन विदित्वा उडायासना भगवन्तं अभिवादेत्वा पदक्खिणं कत्वा पक्कामि। अथ खो चुन्दो कम्मारपुत्तो तस्सा रत्तिया अच्चयेन सके निवेसने पणीतं खाद- नीयं भोजनीयं पटियादापेत्वा पहूतं च सूकरमद्दवं' भगवतो कालं आरोचापेसि- "कालो भन्ते ! निहित भत्त' ति। अथ खो भगवा पुब्बण्हसमयं निवासेत्वा पत्तचीवरं आदाय सद्धि भिक्खुसंघेन येन चुन्दस्स कम्मारपुनस्स निवेसन तेनुपसडकमि, उपसडकमित्वा पञत्ते आसने निसीदि, निसज्ज खो भगवा चुन्दं कम्मारपुत्तं आमन्तेसि-''यन्ते चुन्द । सूकर- मद्दवं पटियत्तं, तेन में परिविस, यं पननं खादनीयं भोजनीयं पटियत्तं, तेन भिक्खुसंघ परिविसा"ति । "एवं भन्ते' ति खो चुन्दो कम्मारपुत्तो भगवतो पटिस्सुत्वा यं अहोसि सूकर- मद्दव पटियत्तं तेन भगवन्त परिविसि, यं पन खादनीयं भोजनीयं पटियत्तं तेन भिक्खुसघ परिविसति। अथ खो भगवा चुन्द कम्मारपुत आमन्तेसि--"यन्ते चुन्द ! सूकरमद्दवं अवसिढें तं सोब्भे निखणाहि, नाह तं चुन्द पस्सामि सदेवके लोके समारके सब्रह्मके सस्समणब्राह्मणिया पजाय सदेवमनुस्साय, यस्स तं परिभुत्त सम्मापरिणामं गच्छेय्य अञ्जत्र तथागतस्सा'ति । "एवं भन्ते' ति खो चुन्दो कम्मारपुत्तो भगवतो पटिस्सुत्वा यं अहोसि सूकर- मद्दवं अवसिट्ट, तं सोब्भे निखणित्वा येन भगवा तेनुपसङकमि उपसङकमित्वा भगवन्त अभिवादेत्वा एकमन्त निसीदि, एकमन्तं निसिन्नं खो चुन्दं कम्मारपुत्तं भगवा धम्मिया कथाय सन्दस्सेत्वा समादपेत्वा समुत्तजेत्वा सम्पहंसेत्वा उट्ठायासना पक्कामि अथ खो भगवतो चुन्दस्स कम्मारपुत्तस्स भत्तं भुत्ताविस्स खरो अबाधो उपज्जि लोहितपक्खन्दिका बाळ्हा वेदना वत्तन्ति मारणन्तिका। तत्र सुदं भगवा सतो सम्पजानो अधिवासेसि अविहामानो। अथ खो भगवा आयस्मन्तं आनन्द आमन्तेसि-"आयामानन्द । येन कुसिनारा * तेनुपसङ्कमिस्सामा"ति । एवं भन्ते'ति खो आयस्मा आनन्दो भगवतो पच्चस्सोसि । चुन्दस्स भत्तं भुजित्वा कम्मारस्सा'ति मे सुतं । आबाधं संफुसी धीरो पबाळ्ह' मारणन्तिकं । - C सूकरमद्दवं' ति सूकरस्स मुदुसिनिद्धं पवत्तमंस' ति महाट्ठकथायं वुत्तं । केचि पन सूकरमद्दव' ति न सूकरमंसं सूकरेहि मदितवंसकालिरो' ति वदन्ति, अओ सूकरेहि महितपदेसे अहिच्छत्तकन्ति, अपरे पन सूकरमद्दवं नाम एक रसायनं' ति गहिंसु। 2D बाल्हा. "A कुसिनारामो; B कुसिनारामे. 4A सवाळ्हं.

८६ ] उदानं [ ८५ भुत्तस्स च सूकरमद्दवेन ब्याधि पबाळ्हो! उदपादि सत्थुनो। विरिच्चमानो भगवा अवोच-च्छाम'हं कुसिनारं नगरं ति । अथ खो भगवा मग्गा ओकम्म येन अञ्अतरं रुक्खमूलं तेनुपसङकमि, उपसङकमित्वा आयस्मन्तं आनन्दं आमन्तेसि---"इङघ मे त्वं आनन्द ! चतुग्गुणं सङघाटि पज्ञापेहि, किलन्तोस्मि निसीदिस्सामी"ति । "एवं भन्ते' ति खो आयस्मा आनन्दो भगवतो पटिस्सुत्वा चतुग्गुणं सघाटिं पञ्ञापेसि । निसीदि भगवा पञ्जत्ते आसने, निस्सज्ज खो भगवा आयस्मन्तं आनन्द आमन्तेसि-"इङध मे त्वं आनन्द ! पाणीयं आहर, पिपासितोस्मि आनन्द ! पिविस्सामी"ति । एवं वुत्ते आयस्मा आनन्दो भगवन्तं एतदवोच-"इदानि भन्ते ! पञ्च- मत्तानि सकटसतानि अतिक्कन्तानि, तं चक्कच्छिन्न उदक परित्तं लुळितं' आविलं सन्दति । अयं भन्ते ! कुकुट्ठा नदी अविदूरे अच्छोदका सातोदका' सीतोदका सेतोदका' सुपतित्था 0 (?) रमणीया एत्थ भगवा पाणीय] 1 च पिविस्सति गत्तानि च सीतं करिस्सती"ति । दुतिय" पि खो भगवा आयस्मन्तं आनन्दं आभन्तेमि-"इङघ मे त्वं आनन्द पाणीय आहर, पिपासितोस्मि आनन्द ! पिविस्सामी'ति । दुतिय पि खो आयस्मा आनन्दो भगवन्तं एतदवोच-"इदानि. . . . . पे. . . . सीतं करिस्सती"ति। ततियं पि खो भगवा आयस्मन्तं आनन्दं आमन्तेसि--''इङ्घ... पे.. पिविस्सामी"ति। "एवं भन्ते ति खो आयस्मा आनन्दो भगवतो पटिस्सुत्वा पत्तं गहेत्वा येन सा नदी तेनुपसङकमि। अथ खो सा नदी चक्कच्छिन्ना परित्ता लुलिता आविला सन्दमाना आयस्मन्ते आनन्दे उपसडकमन्ते अच्छा विप्पसना अनाविला सन्दति । अथ खो आयस्मतो आनन्दस्स एतदहोसि-'अच्छरियं वत भो ! अभुतं वत भो। तथागतस्स महिद्धिकता महानुभावता । अय हि सा नदी चक्कच्छिन्ना परित्ता लुलिता 2 आविला सन्दमाना मयि उपसकमन्ते अच्छा विपसना अनाविला सन्दती"ति । पत्तेन पानीय आदाय येन भगवा तेनुपसहकमि, . 1 A सबा हो. PAD विविच्चमानो; B विरच्चमानो; Cविरेचमानो. AB उक्क. +AB स्मि. BA पाणियं; D पाणियं. BA म्हि; D स्मि. TA लुळ्हितं; BD ललितं; C लुलितं. 8B कुकुटा; D कुक्कुटा; AC कुकुट्ठा. "B अच्छोदिका द्वितीयं वारं 10B °विका उभपत्र 11C सुपतित्या ति सुन्वरतित्था. 1 2A लुलिता BD ललिता.

८.५ ] चुन्द-सुत्तं [८७ - उपसद्धकमित्वा भगवन्तं एतदवोच-~-"अच्छरियं भन्ते ! अब्भुतं भन्ते ! तथागतस्स. . . . . अनाविला सन्दति। पिवतु भगवा पाणीय पिवतु सुगतो पाणीयं' ति। अथ खो भगवा पाणीयं अपासि । अथ खो भगवा महता भिक्खुसंघेन सद्धि येन कुकुट्ठा नदी तेन उपसङकमि, उपसङकमित्वा कुकुट्ठ नदी अज्झोगाहेत्वा' नहात्वा च पिवित्वा च पच्चुत्तरित्वा येन अम्बवनं तेनुपसङकमि,उपसङक मित्वा आयस्मन्तं चुन्दक' मामन्तेसि--"इय मे त्वं चुन्दक ! चतुग्गुणं सङघाटि पञापेहि, किलन्तोस्मि चुन्दक निपज्जि- स्सामी'ति । “एव भन्ते'ति खो आयस्मा चुन्दको भगवतो पटिस्सुत्वा चतुग्गुण सङघाटि पञ्ञापेसि। अथ खो भगवा दक्षिणेन पस्सेन सीहसेय्यं कप्पेसि पादे पाद अच्चाधाय सतो सम्पजानो उट्टानसञ्ज मनसिकरित्वा । आयस्मा पन चुन्दको तत्थेव भगवतो पुरतो निसीदि । गन्त्वान बुद्धो नदिय कुकुट्ठ अच्छोदकं सातोदक' विप्पसन्नं । ओगाहि सत्था सुकिलन्नरूपो तथागतो अप्पटिमोधलोके । नहात्वा च पिवित्वा च' उदतारि सत्था पुरक्खतो भिक्खुगणस्स मज्झे । सत्था पवत्ता भगवा इध' धम्मे उपागमि अम्बवन महेसि । आमन्तयि चुन्दकं नाम भिक्खु--चतुग्गुण पत्थरा मे निपज्ज" । सो चोदितो भावितत्तेन चुन्दो चतुग्गुणं पत्थरि खिम्पमेव । निपज्जि सत्था सुकिलन्तरूपो, चुन्दोपि तत्थ' पमुखे। 0 निसीदी ति । अथ खो भगवा आयस्मन्त आनन्दं आमन्तेसि-"सिया खो पनानन्द । चुन्दस्स कम्मारपुत्तस्स कोचि विप्पटिसारं उपादहेय्य।। 'तस्स ते आवुसो चुन्द अलाभा, तस्स ते आवुसो चुन्द । दुल्लद्धं, यस्स ते तथागतो पच्छिम पिण्डपात परि- भुजित्वा परिनिब्बुतो ति। चुन्दस्स आनन्द ! कम्मारपुत्तस्स एव विप्पटिसारो पटिविनोदेतब्बो-~-'तस्स ते आवुसो चुन्द | लाभा, तस्स ते सुलद्ध, यस्स ते तथागतो पच्छिम पिण्डपातं परिभुजित्वा परिनिब्बुतो। सम्मुखा मे' तं आवुसो चुन्द | भगवतो सुतं सम्मुखा पटिग्गहीतं, द्वे मे पिण्डपाता समा समप्फला 2 1B अपासि; D अपायि, नास्ति in A. पुस्तके 'D गहेत्वा. :D °विकं. 4A थलोके; B क्षन्धलोके; D च लोके; C व्याख्यायते---इमस्मि सदेवके लोके. A न्हत्वा चिपित्वा; B नहत्या पिवित्वा; D नहायित्वा च पिवित्वा च. "A उत्तरि; B उदकानि; D उदकोनि (!) 7A इमे, BD इध. BAD निसज्जं. 1 0 AD सम्मुखे. 'BD उप्पाबहेय्य; C उप्पावहेय्य उपादेय्य. 12 A समासममहाफला. A तस्स ८८ ] उदान [८१६ समासमविपाका अतिविय अओहि पिण्डपातेहि महप्फलतरा च महानिसंसतरा चा ति । कतमे द्वे ?--यं च पिण्डपातं परिभुजित्वा तथागतो अनुत्तरं सम्बोधि अभिसम्बुज्झति यञ्च पिण्डपातं परिभुजित्वा तथागतो अनुपादिसेसाय निब्बान- धातुया परिनिब्बायति, इमे द्वे पिण्डपाता समासमप्फला! समासमविपाका अतिविय अञ्जेहि पिण्डपातेहि महप्फलतरा च महानिसंसतरा च । आयुसंवत्तनिक आयस्मता चुन्देन कम्मारपुत्तेन कम्मं उपचित वसवत्तनिकं आयस्मता. उपचितं, सुखसवत्तनिक आयस्मता.... उपचितं, सग्गसवत्तनिकं आयस्मता... उपचितं, यससंवत्तनिक आयस्मता उपचितं, अधिपतेय्यसंवत्तनिक आयस्मता . . . .उपचितं ति चुन्दस्स आनन्द ! कम्मारपुत्तस्स एव विप्पटिसारो पटिविनो- देतब्बो"ति । अथ खो भगवा एतमत्थं विदित्वा ताय वेलाय इमं उदान उदानेसि-- ददतो पुञ्ज पबड्डति, संयमतो वेरं न चीयति ।' कुसलो च जहाति पापक रागदोसमोहक्खया परिनिब्बुतो' ति ।।५।। ( ७६ -पाटलिगामिय-सुत्तं ८६ ) एव मे सुतं—एक समय भगवा मगधेसु चारिकञ्चरमानो महता भिक्खुमंघेन सद्धि येन पाटलिगामो तदवसरि। अस्सोसु खो पाटलिगामिया उपासका--भगवा किर मगधेसु चारिक चरमानो महता भिक्खुसपेन सद्धिं पाटलिगामं अनुप्पत्तो'ति । अथ खो पाटलिगा- मिया उपासका येन भगवा तेनुपसङकमिंसु, उपसङकमित्वा भगवन्तं अभिवा- देत्वा एकमन्त निसीदिसु, एकमन्त निसिन्ना खो पाटलिगामिया उपासका भगवन्तं एतदवोचु-"अधिवासेतु नो भन्ते । भगवा आवसथागार'ति । अधि- वासेसि भगवा तुण्हीभावेन । अथ खो पाटलिगामिया उपासका भगवतो अधिवासनं विदित्वा उट्ठायासना भगवन्तं अभिवादेत्वा पदक्खिणं कत्वा येन आवसथागारं तेनुपसङकमिसु, उप- JAसमासमहप्फला. 2 द्रष्टव्यं महाप; p. 48. AD संयमतो (सञ्जमतो) चेतनं चीयति; C वेदना चीयति; B चिरं न भविस्सति. ७६. द्रष्टव्यं महाप., p.10-15; महावग्ग ७।२८, द्रष्टव्यानि Rhys David's Buddhist Suttas, p.15-22.

८.६ ] पाटलिगामिय-सुत्त [ ८९ । सडकमित्वा सव्वसन्थरि आवसथागारं संथरित्वा आसनानि पञ्ञआपेत्वा उदक- मणिकं पतिद्वापेत्वा तेलप्पदीपं आरोपेत्वा येन भगवा तेनुपसङकमिसु, उपसङक- मित्वा भगवन्तं अभिवादेत्वा एकमन्तं अलैंसु, एकमन्त ठिता खो पाटलि गामिया उपासका भगवन्तं एतदवोच-"सब्ब सरि सन्थतं भन्ते! आवसथागारं आसनानि पञ्शतानि, उदकमणिको पतिट्ठापितो, तेलप्पदीपो आरोपितो। यस्स दानि भगवा काल माती"ति। अथ खो भगवा पुब्बण्हसमय निवासेत्वा पत्तचीवर आदाय सद्धि भिक्खुसंघेन येन आवसथागार तेनुपसड़कमि, उपसंडकमित्वा पादे पक्खालेत्वा आवसथागारं पविसित्वा मज्झिमं थम्भं निस्माय पुरत्थाभिमुखो निसीदि, भिक्खुसपो पि खो पादे पक्खालेत्वा आवसथागारं पविसित्वा मज्झिमं भित्तिं निस्साय पुरत्याभिमुखो निसीदि भगवन्त येव पुरक्खित्वा', पाटलिग्गामिया पि खो उपासका पादे पक्खालेत्वा आवसथागारं पविसित्वा पुरत्थिमं भित्ति निस्साय पच्छाभिमुखा निसीदिसु भगवन्त एव पुरक्खित्वा। अथ खो भगवा पाटलिगामिये उपासके आमन्तेसि--"पञ्चिमे गहपतयो आदीनवा दुस्सीलस्स सीलविपत्तिया। कतमे पञ्च- "(१) इध गहपतयो दुस्सीलो सीलविपनो पमादादाधिकरण महति भोग- जानि निगच्छति। अयं पठमो आदीनवो दुस्सीलस्स सीलविपत्तिया। (२) पुन च पर गहपतयो! दुस्सीलस्स सीलविपन्नस्स पापको कित्तिसद्दो अब्भुग्गतो। अय दुतियो आदीनवो दुस्सीलस्स सीलविपत्तिया। (३) पुन च परं गहपतयो! दुस्सीलो सीलविपन्नो यं यदेव परिस उपसङकमति यदि खत्तियपरिसं यदि ब्राह्मणपरिस यदि गहपतिपरिसं यदि समणपरिसं, अविसारदो उपसङकमति मङ्कुभूतो। अयं ततियो आदीनवो दुस्सीलस्स सीलविपत्तिया। (४) पुन च परं गहपतयो । दुस्सीलो सीलविपन्नो सम्मुळ्हो काल करोति । अयं चतुत्थो आदीनवो दुस्सीलस्स सीलविपत्तिया। (५) पुन च परं गहपतयो | दुस्सीलो सीलविपन्नो कायस्स भेदा परं मरणा अपायं दुग्गति विनिपातं निरयं उपपज्जति। अय पञ्चमो आदीनवो दुस्सीलस्स सीलविपत्तिया । इमे खो गहपतयो ! पञ्च आदीनवा दुस्सीलस्स सीलविपत्तिया । "पश्चिमे गहपतयो ! आनिसंसा सीलवतो सीलसम्पदाय। कतमे पञ्च ? (१) इध सीलवा सीलसम्पन्नो अप्पमादाधिकरणं महन्तं भोगक्खन्धं अधिगच्छति । अयं पठमो आनिसंसो सीलवतो सीलसम्पदाय। (२) पुन च परं गहपतयो! 1B पुरक्खेत्वा. 2BD यंजद.

९० ] उदान [८६ ! सीलवतो सीलसम्पन्नस्स कल्याणो कित्तिसद्दो अब्भुगच्छति । अयं दुतियो आनिसं सो सीलवतो सीलसम्पदाय । (३) पुन च परं गहपतयो ! सीलवा सीलसम्पन्नो यादेव परिसं उपसंङकमति यदि खत्तियपरिसं यदि ब्राह्मणपरिसं यदि गहपति- परिसं यदि समणपरिसं विसारदो उपसङकमति अमङकुभूतो । अयं ततियो आनिससो सीलवतो सीलसम्पदाय । (४) पुन च परं गहपतयो ! सीलवा सीलस म्पन्नो असम्मूळ्हो कालङकरोति । अय चतुत्थो आनिसंसो सीलवतो सीलसम्पदाय। (५) पुन च परं गहपतयो । सीलवा सीलसम्पन्नो कायस्स भेदा परं मरणा सुगति सग्गं लोकं उपपज्जति । अयं पञ्चमो आनिसंसो सीलवतो सीलसम्पदाय । इमे खो गहपतयो ! पञ्च आनिसंसा सीलवतो सीलसम्पदाया"ति । अथ खो भगवा पाटलिगामिये उपासके बाहुदेव रत्तिं धम्मिया कथाय सन्दस्सेत्वा समादपेत्वा समुत्तेजेत्वा संम्पहसेत्वा उय्योजेसि-"अभिकन्ता खो गहपतयो ! रत्ति, यस्स, दानि काल माथा"ति। अथ खो पाटलिगामिया उपासका भगवतो भासितं अभिनन्दित्वा पदक्खिण कत्वा पक्कामिसु ।। अथ खो भगवा अचिरपक्कन्तेमु पाटलिगामियेसु उपासकेसु सुझागार पाविसि । तेन खो पन समयेन सुनीध-बस्सकारा- मगधमहामत्ता पाटलिगामे नगरं मापेन्ति वज्जीनं पटिवाहाय । तेन खो पन समयेन सम्बहुला देवतायो सहस्सस्से व पाटलिगामे वत्थूनि परिग्गण्हन्ति। यस्मिं पदेसे महेसक्खा देवता वत्थूनि परिगण्हन्ति, महेसक्खान' तत्थ रज्ञ राजमहामत्तानं चित्तानि नमन्ति निवेसनानि मापेतु । यस्मिं पदेसे मज्झिमा देवता वत्थूनि परिग्गण्हन्ति, मज्झिमान तत्थ रज्ञ राजमहामत्तान चित्तानि नमन्ति निवेसनानि मापेतु । यस्मिं पदेसे नीचा देवता वत्थूनि परिग्गण्हन्ति, नीचानं तत्थ रशं राजमहामत्तान चित्तानि नमन्ति निवेसनानि मापेतु । अहसा खो भगवा दिब्बेन चक्खुना विसुद्धेन अति- कन्तमानुस्सकेन ता देवतायो सहस्सस्स एव पाटलिगामे वत्थूनि परिगण्हन्तियो। यस्मि पदेसे महेसक्खा. मापेतु । यस्मि पदेसे मज्झिमा. . . .मापेतु। यस्मि पदेसे नीचा. . . . .मापेतु । अथ खो भगवा तस्सा रात्तिया अच्चयेन पच्चूससमये पच्चट्ठाय आयस्मन्तं आनन्दं आमन्तेसि--"को नु खो आनन्द ! पाटलिगामे नगर मापेती" ति । "सुनीघ-वस्सकारा भन्ते ! मगधमहामत्ता पाटलिगामे नगरं मापेन्ति वज्जीन पटिवाहायाति ।" । 1D पक्कमिंसु. 3 ABD सहस्स PAD सुमिध०; BC सुनीध'. एव (!). A मापेन्ति (महावग्गे-के 'मापेन्तीति).

यस्मिं.. - , ८१६ ] पाटलिगामिय-सुत्तं [ ९१ "सेय्यथा पि आनन्द | देवेहि तावतिसेहि सद्धि मन्तेत्वा एवं एव खो आनन्द ! सुनीधवस्सकारा मगधमहामत्ता पाटलिगामे नगरं मापेन्ति वज्जीनं पटिवाहाय । इधाहं आनन्द ! असं दिब्बेन चक्खुना विसुद्धेन अतिक्कन्तमा- नुस्सकेन सम्बहुला देवतायो सहस्सस्स! एव पाटलिगामे वत्थूनि परिग्गण्हन्तियो। .मापेतु, [त्रिरावृतिः] । यावता आनन्द | अरियं आयतनं, यावता वणिप्पथो’, इदं अग्गनगरं भविस्सति पुटभेदन । पाटलिपुत्तस्स खो आनन्द ! तयो अन्तराया भविस्सन्ति अग्गितो वा उदकतो व मिथुभेदतो वा" ति । अथ खो सुनीध-वस्सकारा मगधमहामत्ता येन भगवा तेन उपसमिसु, उप- सडकमित्वा भगवता सद्धि सम्मोदिसु, सम्मोदनीयं कथं साराणिय वीतिसरेत्वा एकमन्त अटुंसु, एकमन्तं ठिता खो सुनीधवस्सकारा मगधमहामत्ता भगवन्तं एतद- वोचु–“अधिवासेतु नो भव गोतमो अज्जतनाय भत्त सद्धि भिक्खुसंघेना"ति. अधिवासेसि भगवा तुण्हीभावेन । अथ खो सुनीध-वम्सकारा मगधमहामत्ता भगवतो अधिवासनं विदित्वा येन सको आवसथो तेनुपसमिसु, उपसङकमित्वा सके आवसथे पणीतं खादनीय भोजनीयं पटियादापेत्वा भगवतो कालं आरोचेसु- "कालो भो गोतम ! निट्ठित भत्तं ति। अथ खो भगवा पुव्वण्हसमयं निवासेत्वा पत्तचीवरं आदाय येन सुनीध-वस्सकाराण मगधमहामत्तान आवसथो तेनुप- सडकमि, उपसङकमित्वा पञत्ते आसने निसीदि । अथ खो सुनीध-वस्सकारा मगधमहामत्ता बुद्धपमुखं भिक्खुसङ्घ पणीतेन खादनीयेन भोजनीयेन सहत्था मन्तप्पेत्वा सम्पवारेसु । अथ खो सुनीध-वस्सकारा मगधमहामत्ता भगवन्त भुत्तावि ओनीतपत्तपाणि' अञ्जतर नीचं आसन गहेत्वा एकमन्त निसीदिसु, एकमन्तं निसिन्ने खो सुनीधवस्सकारे मगधमहामत्ते भगवा इमाहि गाथाहि अनुमोदि- स्मि पदेसे कप्पेति वास पण्डितजातियो। सीलवन्ते'त्थ भोजत्वा सञते ब्रह्मचारिये। या तत्थ देवता आसु ' तासं दक्खिणं आदिसे । ता पूजिता पूजयन्ति मानिता मानयन्ति न । ततो नं अनुकम्पन्ति माता पुत्तं' व ओरसं। देवतानुकम्पितो पोसो सदा भद्दानि पस्सती'ति । JAB अरिय. A वणीनुप्फथो; BD वनिप्पथो. 3A अग्गं नगरं. 'C व्याख्यायते--पुटभेवनट्टानन्ति भण्डपुटभेदनटानं भण्डकानं मोचनट्ठानन्ति वृत्तं होति (?) सर्व हस्तलेखेषु त्यक्तः भविस्सति शब्दानन्तरं पाटलिपुत्तं इति । द्रष्ट० महाव, महाप. 5A अणिता%B B ओनीत. "Oldenberg' ९२ ] उदानं [ ८९ अथ खो भगवा सुनीध-वस्सकारान मगधमहामत्तानं इमाहि गाथाहि अनुमोदित्वा उट्ठायासना पक्कामि। तेन खो पन समयेन सुनीध-वस्सकारा मगधमहामत्ता भगवन्तं पिट्टितो-पिट्टितो अनुवद्धा 1 होन्ति--'येनज्ज समनो गोतमो द्वारेन निक्खमिस्सति तं गोतमद्वारं नाम भविस्सति, येन तित्थेन गंग" नदि तरिस्सति तं गोतमतित्यं नाम भविस्सती"ति। अथ खो भगवा येन द्वारेण निक्खमि, तं गोतमहारं नाम अहोसि । अथ खो भगवा येन गंगा नदी तेनुपसङकमि । तेन खो पन समयेन गङ्गा नदी पूरा होति समतित्तिका काकपेय्या । अप्पेकच्चे मनुस्सा नावं परियेसन्ति । अप्पेकच्चे उळुम्पं परियेसन्ति, अप्पेकच्चे कुल्लं वन्धन्ति अपारापारं गन्तुकामा। अथ खो भगवा सेय्यथा पि बलवा पुरिसो सम्मिञ्जित वा वाहं पसारेय्य, पसारितं वा वाहं सम्मिञ्जय्य, एवं एव गंगाय नदिया ओरिमतीरा अन्तरहितोपारिमतीरे पच्चट्ठासि सद्धि भिक्खुसंघेन। अद्दसा खो भगवा ते मनुस्से अप्पेकच्चे नावं परियेसन्ते, अप्पेकच्चे उम्पं परियेसन्ते, अप्पेकच्चे कुल्लं वन्धन्ते अपारा पारं गन्तुकामे । अथ खो भगवा एतं अत्थं विदित्वा तायं वेलायं इमं उदानं उदानेसि- ये तरन्ति अण्णवं सरं सेतुं कत्वान विसज्ज पल्ललानि । कुल्लं हि जनो बन्धति तिण्णा मेधाविनो जनाति ॥६॥ . ( ७७-द्विधापय-सुत्तं ८६) एवं मे सुतं--एक समयं भगवा कोसलेसु अद्धानमग्गपटिपन्नो होति अयस्मता नागसमालेन पच्छासमणेन । अहसा खो आयस्मा नागसमालो अन्तरामग्गे द्विधापथं, दिस्वान भगवन्तं एतदवोच-"अयं भन्ते ! भगवा पन्थो, इमिना गच्छामा"ति । एवं वुत्ते भगवा आयस्मन्तं नागसमालं एतदवोच-'अय एव नागसमाल पन्यो, इमिना गच्छामाति |ला।। [त्रि. प्रश्नोत्तरावृत्तिः] 8 मते--महापरि निब्बान सुत्त-पाठः-अस्सं साघु: IA एन्ति AB बन्धा; D वखा BD गअगा। 4ABD समति- रिपका, C समतित्तिका. Rhys David's Buddhist Suttas.p. 178 हिप्पण्याम्. B (महापरि० च) अपरापरं A व भन्दति; D पवन्वहति १७७.Cषापथन्ति. विधापयन्ति पि पठन्ति BD पे ८८ ] विसाखा-सुतं [ ९३ - ततियंपि खो भगवा आयस्मन्तं नागसमलं एतदवोच--"अयं भन्ते भगवा पन्यो, मिना गच्छामा" ति। ततियं पि खो भगवा आयस्मन्तं नागसमालं एतद- वोच-"अयं नागसमाल पन्थो, इमिना गच्छामाति । अथ खो आयस्मा नागसमालो भगवतो पत्तचीवर तत्थेव छमाय निक्खिपित्वा पक्कामि--"इदं भन्ते भगवा पत्तचीवरन्ति । अथ खो आयस्मतो नागसमालस्स तेन पन्थेन गच्छन्तस्स अन्तरामग्गे चोरा निक्खमित्वा हत्थेहि वा पादेहि वा आकोटेसु पत्तञ्च भिन्दिसु सङ्घाटि च विप्फालेसु । अथ खो आयस्मा नागसमालो भिन्नेन पत्तेन विप्फालिताय सङघाटिया येन भगवा तेन उपसङकमि, उपसङकमित्वा भगवन्तं अभिवादेत्वा एकमन्तं निसीदि, एकमन्तं निसिनो खो आयस्मा नागसमालो भगवन्तं एतदवोच-"इदं महं भन्ते तेन पन्थेन गच्छन्तस्स अन्तरामग्गे चोरा निक्खमित्वा हत्थेहि च पादेहि च कोटेसु पत्तं च भिन्दिसु सङ्घाटि च विप्फालेसु" ति । अथ खो भगवा एतं अत्थ विदित्वा ताय वेलाय इमं उदानं उदानेसि- सद्धि चर एकतो वसं मिस्सो अझजनेन वेदगू। विद्वा पजहाति पापकं कोञ्चो खीरपको व निन्नगन्ति ॥७॥ ७८--विसाखा-सुत्तं ८।८) एवं मे सुतं--एकं समय भगवा सावस्थियं विहरति पुब्बारामे मिगार- मातुपासादे। तेन खो पन समयेन विसाखाय मिगारमातुया नत्ता कालडकता होति पिया मनापा । अथ खो विसाखा मिगारमाता अल्लवत्था अल्लकेसा दिवादिवस्स येन भगवा तेनुपसङ कमि, उपसङकमित्वा भगवन्तं अभिवादेत्वा एकमन्त निसीदि, एकमन्तं निसिन्नं खो विसाखं मिगारमातरं भगवा एतदवोच-- "हन्द कुतो नु त्वं विसाखे ! आगच्छसि अल्लवत्था अल्लकेसा इधुपसडकन्ता दिवादिवस्सा"ति। "नत्ता मे भन्ते ! पिया मनापा कालङकता, तेनाहं अल्लवत्था अल्लकेसा इधुपसकन्ता दिवादिवस्सा" ति। -- - Dइध 4 A fort; D ID विप्फारेसं । A चत्तं; BD पत्ते च मियो. 5A खिरपगो ७८. C अविवित्ता ति असुझा ९४ ] उदानं [ ૮૮ "इच्छेय्यासि त्वं विसाखे ! यावतिका सावत्थिया मनुस्सा तावतिके पुत्ते च नत्तारो चा"ति। "इच्छेयाहं भगवा यवतिका मनुस्सा तावतिके पुत्ते च नत्तारो चा"ति । "कीव बहुका पन विसाखे सावत्थिया मनुस्सा देवसिकं कालङकरोन्ती" ति । "दसपि भन्ते ! सावत्थिया मनुस्सा देवसिकं कालङकरोन्ति, नव" पि......कालकरोन्ति, अट्ठ' पि.... सत्त' पि....,छ' पि... पञ्चापि........,चत्तारि' पि.. .,तीणि' पि... द्वे' पि एको पि भन्ते! सावत्थिया मनुस्सो देवसिकं कालङकरोति। अविवित्ता', पि भन्ते ! सावत्थिया मनुस्सेहि कालङकरोन्तेहि ति। "तं किं मञ्जसि विसाखे ! अपि नु त्वं कदाचि करहचि अनल्लवत्था वा भवेय्यासि अनल्लकेसा"ति । "नो हेतं भन्ते । अलं मे भन्ते । ताव बहुकेहि पुत्तेहि च नत्तारेहि चा"ति । येसं खो सतं पियानि सतं तेस दुक्खानि, येस नवुति पियानि नवुति तेसं दुक्खानि, येसं असीति पियानि असीति तेसं दुक्खानि, येसं सत्तति पियानि सत्तति तेसं दुक्खानि, येसं सट्ठि, पियानि सट्टि तेस दुक्खानि, येसं पञ्चाम पियानि पञ्जासं तेसं दुक्खानि, येसं चत्तारीसं पियानि चत्तारीस तेसं दुक्खानि येस तीसं पियानि तीसं तेस दुक्खानि, येस वीसति पियानि वीसति तेसं दुक्खानि, येस दस पियानि दस तेसं दुक्खानि, येसं नव पियानि नव तेसं दुक्खानि, येसं अट्ठ पियानि अट्ट तेसं दुक्खानि, येसं सत्त पियानि सत्त तेसं दुक्खानि, येसं छ पियानि छ तेसं दुक्खानि, येसं पञ्च पियानि पञ्च तेसं दुक्खानि, येसं चत्तारि पियानि चत्तारि तेसं दुक्खानि, येसं तीनि पियानि तीनि तेसं दुक्खानि, येसं द्वे पियानि द्वे तेसं दुक्खानि, येसं एक पियेनि एक तेसं दुक्खं, येस नत्थि पियं नत्थि तेसं दुक्खं, असोका ते विरजा अनुपायासा'ति वदामीति । ये केचि सोका परिदेविता वा दुक्खा च लोकस्मि अनेकरूपा। पियं पटिच्च' भवन्ति येते, पिये असन्ते न भवन्ति एते । तस्माहि ते सुखिनो वीतसोका येसं पियं नत्थि कुहिञ्चि लोके । तस्मा असोकं विरज पत्थयानो पियं न कयिराथ+ कुहिञ्चि लोक 'ति ॥८॥ 1 C अविवित्ता' ति असुझा B पटिम्वेव; AD पटिसचा. 2 AD कसारिसं; Bकत्तालिसं. +Aकरियाय.

१०] दब्ब-सुतं [ ९५ (७६--दब-सुत्तं ८९) एवं मे सुतं--एकं समयं भगवा राजगहे विहरति वेळुवने कलपकनिकापे । अथ खो आयस्मा बन्बो मल्लपुत्तो येन भगवा तेनुपसङ्गकमि, उपसड़कमित्वा भगवन्तं अभिवादेत्या एकमन्तं निसीदि, एकमन्तं निसिन्नो खो आयस्मा दब्बो मल्लपुत्तो भगवन्तं एतदवोच--''परिनिब्बानकालो में'दानि सुगता" ति । "यस्स" दानि त्वं दब्ब कालं मासि" अथ खो आयस्मा दब्बो मल्लपुत्तो उट्ठायासना भगवन्तं अभिवादेत्वा पदक्खिणं कत्वा वेहासं अभुग्गन्त्वा आकासे अन्तलिक्खे पल्लङकेन निसीदित्वा तेजोधातु समापज्जित्वा वुट्ठहित्वा परिनिब्बायि । अथ खो आयस्मतो दब्बस्स मल्लपुत्तस्स वेहासं अभुग्गन्त्वा आकासे अन्तलिक्खे पल्लङकेन निसीदित्वा तेजो- धोत समापज्जित्वा वुट्टहित्वा परिनिब्बुतस्स सरीरस्स झायमानस्स डरहमानस्स नेव छारिका पञ्ञायित्थ न मसि सेय्यथा पि नाम सप्पिस्स वा तेलस्स वा झायमानस्स डरहमानस्स नेव छारिका पञ्चायति न मसिं, एवं एव खो आयस्मतो दब्बस्स मल्लपुत्तस्स वेहासं अब्भुग्गन्त्वा आकासे अन्तलिक्खे पल्लङकेन निसी- दित्वा तेजोधातु समापज्जित्वा वुट्ठहित्वा परिनिब्बुतस्स सरीरस्स झायमानस्स डरहमानस्स नेव छारिका पञायित्थ न मसी'ति । अथ खो भगवा एत अत्थं विदित्वा तायं वेलायं इमं उदानं उदानेसि- अभेदि कायो निरोधि सझा वेदना' पि' ति दहंसु सब्बा, वृपसमिसु सखारा विज्ञाणमत्थ अगमा ति ॥९॥ (८०--दब्ब-सुत्तं ८।१० ) एवं मे सुतं-एक समयं भगवा सावस्थियं विहरति जेतवने अनाथपिण्डि- कस्स आरामे। ५ ७९. 1A मंसि; BD. मसि. BABD निरोध Cव्याख्यायते--सम्बा पिसा....निरजिस. A वेदना पि तिवहसु सम्बा; B वेदना सीसिरहसु सवा; D वेदना ति तिरहिंसु सत्बा; C वेदना पि वहसु सब्बाति..... सम्बा पि वेदना..... निरोधं गता. पि तं वसहिंसु (?)' ति पि पठन्ति..... निरुद्धा अहेसुन्ति अत्यो. पितिवधंसु 4 AB विज्ञाणत्थगमासीति; D विजाणा अतुपगमा ति. ८०. A मंसि ।

उदानं [८१० . 8 तत्र खो भगवा भिक्खू आमन्तेसि-"भिक्खयोति "भदन्ते'ति ते भिक्खू भगवतो पच्चस्सोसुं। भगवा एतदवोच-बस भिक्खवे ! मल्लपुत्तस्स वेहासं अब्भुग्गन्त्वा... नमसि' (=५९)। सेय्यथापि नाम सप्पिस्स..... न मसी, एवं खो भिक्खवे दब्बस्स मल्लपुत्तस्स ......। विदित्वा अथ खो भगवा एतमत्थं तायं वेलायं इम उदानं उदानसि-- अयोधनहतस्स एव जलतो जातवेदस्स। अनुपुब्बूपसन्तस्स यथा न जायते + गति । एवं सम्माविमुत्तानं कामबन्धोषतारिणं । पापेतुं गति नत्थि पत्तानं अचलं सुखंति ॥१०॥ पाटलिगामियवग्गो अट्ठमो ॥ ८॥ पत्र उद्दानं भवति- (अष्टमे वर्गे सूत्रसूची) निम्बाना चतुरी उत्ता चुन्दो पाटनिगामिया । विधापथो विसारखा च दबेन च सह ते दसा ति । (उदानस्य वर्गसूची) बग्ग इदं पठम बरबोधि, बग्गभिद दुतियो मुचनिन्दो । नन्दकवग्गवरो नतियो, मेधियबग्गवरो चतुत्यो । पञ्चमवग्गवरं ति सोणो 8 , कट्मवगं ति जच्चन्यो । सत्तमवग्गवरं ति च चूणो, 1 0 पाटनिगामियब 7 'रटमवग्यो । असीतिबनूनकसुत्तबरं वग्गमिदमट्मं सुविभत्त दस्सित 1 1 चखुमता विगनेन मद्धा हितं 12 उदानन्तिदमाहु । उदानं समतं 1A मंसि. A मंसीति. JAB अनुपुम्बप सन्तस्त. 4 AD यथा पञ्जायते; B यया न ज्ञायते; C यथा न शायते. 5A ताविनं; B तानिनं; D आदिन; C व्याख्यायते--ओघं सरित्वा. GABD पाणलगामिवग्गो. 7BD दबेन ते वसा । 8A पञ्चमबग्गं वविन्त सोणं; BD पञ्चम बग्गवरं ति सोणं । A छट्टमवग्गवरं तु ति पन्तो, B बरं तु तमद्धो; D°वरं तु तमन्तो? 10A तिचून्दो; B ति पच्चो;D ति चुन्दो. 1 1A रस्सिता; B बस्सिका; Dबस्सिता. 1 2A सन्ताहि तं; B सद्धा हि हितं; D अक्षा हितं ।

वीर सेवा मन्दिर पुस्तकालय

Udhan

Author
Rahul Sankrityan
Title
Udhan
File name
Udhan
Text
OCR done
Published
2010/01/23
Language
Sanskrit
Pages
104
DLI number
424515
Barcode
99999990050273.00
Scanning centre
C-DAC, Noida
Digital publisher
Digital Library Of India,Cdac Noida
Rights
Not Available
VMLT id
YbrCh6ceqQz
Download PDF

Udhan