·No text on this page.

·आशीर्वचनम् बङ्गीयराष्ट्राधिकारान्तर्गत-संस्कृतशिक्षापरिपत्सत्रिवेन श्रीमता यतीन्द्र- विमल चतुर्बु रोणमहोदयेन गैवाणवाण्यां विरचितः बङ्गीयदूतकाव्येतिहाल' नामको ग्रन्थो मया समत्रमवालोकि। श्रीमता चतुर्धरीणमहोइन अाङ्गलभाषायामधिगतप्रावीण्येनाऽपि संस्कृतभाषायामेवाऽचं प्रन्यो विरचित इति लम्सोदास्पदमिदम् । श्रीमता चतुधुरीणमहोदयेन, अधिकृत्य दूतकाव्यानि गवेषणा समारव्या । बहूनि च दूतकाव्यानि तेन सपरिश्रमं संशोध्य सन्यादितानि मे बतायाऽप्यपूर्वव्याख्यासंयोजनेन संस्करणनेकं सम्पादितम् । स्वरचित- संकृतव्याख्यासंबलितं घटखपरयमककाव्यलप्यचिरादेव प्राकाश्यत । प्रहने च वकीयदृतकाव्येतिहासे बहवोऽपूर्वास्सारगर्भिताश्च विषया ऐतिहासिका- स्तंयोजिता येन विचारशीला विद्वद्वरा महदुपता भवितुमर्हन्नि विशेषतो गैर्वाणवाणीव्यवसायिनो गवेषकारछात्राः निरुपममुपकारमतो लभरत्रिति नास्ति विशयः। बहूनामप्रकाशितानां वङ्गीयदूतकाव्येतिहात- प्रन्यानां रूपविषयादिकं प्रकाशं प्रापयतोऽस्य विद्वद्वरस्य परिश्रमं श्लायमानः परिश्रमस्याऽस्य साफल्यं, मुदीर्घजीवितां चास्य भगवतोऽभ्यर्थये। एवं न केवलं साहित्यविपयाणां, दार्शनिकविषयाणामन्यतिहान्निक- ग्रन्थानां बङ्गदेशे तत्र तताऽऽत्मानं तिरोधायावस्थितानां प्रन्थरत्नानामाविष्क- रणं प्रकाशनञ्च नितरामावश्यकं देशगौरवसंवर्धनायेति सर्वसम्मतमिदं तत्त्वम् । अतस्ताहशानपि ग्रन्थानन्विष्याऽन्विध्य प्रकाशने तेषां श्री- चतुधुरीणमहोदयो यतेतेति विश्वसिमि ! चिन्नस्वामिशास्त्री 31.1.54.

·PREFACE In my humble way, I have endeavoured to bring to light & pumbir of Sanskrit Data-Kavyas which were hitherto uokoowa eren to Sanskrit Scholars, except probably only in name, in a few cases. The following works have hitherto been edited and published by me in the Series Sapskrita Duta- Karya Samgraha :- 1. The Baramara-dūta by Rudra Nyāyapancānana Bhattācārya. 2. The Vānnaņdana-guna-dūta-Kavya by Vireśvara. 3. The Candra-data by Jambu Kavi. 4. The Ham-a-dūta by Rūpagosvāmin. 5. The Pāntha-data by Bholanātha of Tikuri. Ia 1951, a critical edition of the Meghadūta with the commentary of'Bharata Mallika of Bengal was als) published by me. The Introduction in English to this vi lume contained informations, about a large pumber of Dūtakāvyas and commentaries on the Meghdata, particularly, those composed in Bengal. Most of these have not hitherto been printed. I an definitely of opinion that no other poetical work of Kalidasa aas influenced Indian life and thought so much as tue Vegbaduta, and in tuis respect, the Megbadūta is abs lutely unique. So, the necessity of writing a systematic history of the Düta-kavyas was keenly felt by me. pre--ccupations stood in the way, I have for the present undertaken the writing of a history of the Data-kāvyas only of Bengal Ia a separate volume, however, a complete history of the Dūtakāvyas as a fascinating branch of Sanskrit literature will soon be published. T.e Vanodata of Rāmarāma ſarman, the Tulasidūta of Trilocana Dvija and several other Dūtakāyyas dealt with in this work have not as yet been printed. Attempts will be But as my ·made to publish critical editions of these works as early as possible. Copious extracts from them are, however, given in this work in order that readers may form an idea about the merit and nature of these unpublished Forks. It needs hardly be stressed here that the Uddhava-sandesa of Madhava Kavindra, the Payana-dūta of Dhori the Uddhava-dūča and the Hamsa data of Rūpa Gosvamin, and the Padankadūta of Śrikrşņa Sārrablauma are all very valuable contributions of Bengal to Sanskrit Literature, The Vaisnava Faith tas influenced Bengal to an unparalleled degree--and it is no wonder that Bengali mind bas responded to it in no mean degrea. The unique contributions of Sanātana Gosvamin, Madhava Karindra, Śrīkışņa Sārvabharma and others will for ever remain sources of eternal enjoyment to all lovers of Sanskrit Learning, The nucleus of this work formed the subject matter of two successive Public Lectures delivered by me at the Asiatic Society, calcutta, in 1952. These meetings were very largely attended, particularly, by the leading Pandits of Bengal. The audience evinced a rery keen interest in the immediate publication of the Reserch-results obtained at that time. The Vangiya Sanskrita Sikşā Parshat has prescribed in its present Syllabus the history of Sanskrit Literature as a compulsory subject in its Madhya and Upādhi Examinations. I shall consider my labours amply rewarded if students preparing for these examinations find this work helpful to them. No attempt has, therefore, been spared to make the language of this book as simple as possible. I am extremely grateful to MM. Chinnaswami Shastri for haring kindly written a Foreword to this work. Pracyavani 3, Federation Street. Jatindra Bimal Chaudhari. Calcutta-9 15th February, 1953 ·विषयसूची Foreword 3 4-5 5-7 8-16 १-२ .... ... १३-१५ १६-१६ .... Preface 1. विषयसूची 2. प्रारम्भिकी विवृतिः 3. प्रस्तावना 4. धोयीकविकृतं पवनद् तम् 5. विष्णुदासकृतं मनोद तम् 6. रामरामशर्मकृतं मनोद तम् (२) 7. माधवकवीन्द्रभट्टाचार्यकृतम् उद्धवद तम् 8. रूपगोत्वानिकृत उडवलन्देशः 9. रूपगोस्वामिकत हंसद तम् 10. रुद्रन्यायवाचस्पतिकृतं भ्रमरद तम् 11. रुद्रन्यायवाचस्पतिकृतं पिकद तम् 12. श्रीकृष्णसार्वभौमविरचितं पदाकद तम् 13. श्रीकृषणतर्कालङ्कारविरचितं चन्द्रद् तम् 14. लम्बोद वैद्यकृतं गोपीदूतम् 15. त्रिलोचनकृतं तुलसीद् तम् 16. वैद्यनाथद्विजकृतं तुलसीद तम् (२) 17. हरिदासकृतं कोकिलदूतम् २५-३२ ३३-३८ ३६-४१ ४२-५० ५१ ....

·...
६४
६५
...
[7]
18, सिद्धनाथविद्यावागीशकृतं पनन तम्
19. कृष्णनाथ न्यायपञ्चाननकृतं बात तम्
20. भोलानाथकृतं पान्थद तम्
21. रामदयालतरत्नरचितन् अनिलद् तम्
22. अम्बिकाचरणदेवशर्मरचितं पिकद तम (२)
23. गौरगोपालरचितं काकद तम्
24. गोपेन्द्रनाथ-गोस्वामिकृतं पादपद तम्
25. त्रैलोक्यमोहनरचितं मेघदौत्यम्
26. कालीप्रसादकृतं भक्तिद् तम्
27. रामगोपालकृतं कीरद तम्
28. अजितनाथ-न्यायरत्नकूतं वकद तम
29. रघुनाथदासकृतं हंसद तम् (२)
30. श्लोकसूची
Bibliography
General Index
६६
६७-६८
६४
७०
....
७१-८६
८६-६३
---

·बङ्गीय-दूतकाव्यसाहित्यस्य इतिहासः । प्रारम्भिकी विवृतिः संस्कृतसाहित्यस्य ये केचन विभागः वर्तन्ते तेषु दूतकाव्यसाहित्य- विभागः अन्यतरो विशिष्ट इत्यत्र न कञ्चन सन्देहो विद्यते। स्त्रीष्टीय- द्वादशशताब्दीतो वर्तमानसमयपर्यन्तं संस्कृत-दूतकाव्यसाहित्यस्य परिपूर्ति- कथा सन्यगरूपेण अंशतो वा धारावाहिकक्रमेण न केनापि लिपिवद्धीकृता । वन्तुनः संस्कृतदूतकाव्यसाहित्यस्य परियूतेः उद्भवस्य वा पोलोचना अतीव अाधुनिकी एव । तथापि स्वल्पया आलोचनयैव ध्रुवा प्रतीतिः स्यात् सर्वेषामेव यत् दूतकाव्यसाहित्यत्य महिमा दिगन्तप्रसारी एव । गवेषण- क्रनेण अम्माकं स्थिरा धारणा जाता यत् प्रकाशितेष्वपि बहुषु दूतकाव्य- ग्रन्थेषु अद्यापि बहूनि दूतकाव्यानि अमुद्रितानि वर्तन्ते। तेषां सर्वेषां समालोचनं सुतरां समयसापेक्षमिति मत्वा दिगदर्शनन्यायेन अस्माभिः गौडीय दूतकाव्यानाम् इतिहास एव अत्र विरचयितुमुद्यमः क्रियते। या या मतयः प्रकाश्यन्तेऽस्माभिः ताः ता एव बाहुल्येन अन्येषां वहूनां दूतकाव्यानां पालोचनया केवलं दृढमूलीभविष्यन्ति इति अत्र न मतविरोध. स्यात्। भूयोऽपि आशास्महे एतद्विषयकं ग्रन्थान्तरं पूर्णाकारेण अन्माभिः यथाशीघ्र प्रकाशयिष्यते । एतदभ्यन्तरे सुधीभिः अन्ये केचन विशिष्टा दूतकाव्यग्रन्था अपि प्रकाश्यन्ते चेत् अस्माकं श्रमलाघवं भविष्यतीति अहो आनन्दविषयः। अत्र ·S -- प्रारम्भिकी विवृतिः संस्कृतदूतकाव्येषु आदिमो ग्रन्थः कालिदासकृतं मेघदूतम् : घटसर्परकृतं घटखर्परकाव्यं वा । मेघदूतं काव्यं वङ्गीयानां हृदयं कीशरूपेण युगे युगे बाचकर्ष तद्विषये श्रेष्ठं प्रमाणं वङ्गीयानां मेघदूतटीकाः, यासाम अनेका अधुनाऽपि न प्रकाशिताः। एवं वर्तन्ते बल्लभ-शाश्वत-मल्लिनाथा- दयोऽपि अ-बङ्गीयाष्टीकाकाराः। आसां टीकानां विवरणी अत्माभिः प्राच्यवाणीतः प्रकाशिते सुबोधाख्य-भरतमल्लिकटीकासमन्विते मेघदूते प्रदत्ता। तत्र मतम् अस्माकं च नितरां घोषितं यत् भरतमल्लिकटीका सर्वथा अतुलनीया इति । सर्वरेव विद्वद्वरेण्यैरस्माकं मतमिदं समीचीनमिति समुद्घोषितञ्च । काव्यम् अन्यत्-घटसर्परनामकम्- अपि वङ्गीयानां परमादरणीयम् आसीदिति अत्रापि सन्देहो न स्यात् । काव्यस्यास्य वङ्गेषु विरचिता भरतमल्लिकटीका नाममात्रावशिष्टा, नान्या च काचन टीका लभ्यते इति अस्माभिः नवीना टीका एका विरचिता साम्प्रतम्। सा सतां मोदाय भवतु इति भगवत्सनाशे सुतरां प्रार्थ्यते । संस्कृतदूतकाव्येषु महाकवि-घटखर्परकृतं घटखपरकाव्यम् , महाकवि- कालिदासकृतं मेघदूतमित्यनयोः कतमत् प्राचीनतमम् इति अस्मिन् विषये निश्चितं किञ्चन मतं प्रकाशयितुं न शक्यते। घटखर्परः कालिदासश्च विक्रमादित्यस्य सभाया अलङ्कारभूतौ आत्ताम् इति “धन्वन्तरि-क्षपण- कामरसिंह-शङ्क-बेतालभट्ट-घटखपैर-कालिदासा" इत्यादेः श्लोकादेव ज्ञायते । एतन्मतानुसारेण एतौ समसामयिकी एव इत्यत्र सन्देहो नास्ति । परन्तु एतयोः कः प्रथमतो दूतकाव्यं कृतवान् इति निश्चित्य को वदिष्यति ? घटखपरकाव्ये विरहिणी काचित् प्रियं प्रति मेघ दृतरूपेण संप्रेषयति, मेघदूते तु विरही कश्चित् यक्षः मेघ प्रियां प्रति ·- 10 वङ्गीय-दूतकाव्यसाहित्यस्य इतिहासः दूतरूपेण प्रेरचत्ति इति वक्तृविपर्ययः। दूतविषये वक्तव्यविपये च सर्वथा सान्यं वर्तते। परन्तु काव्योत्कर्षविषये स्वर्गमय॑वन् उभयोः पार्थक्यं लक्ष्यते । एवं घटखपरः यत् कथितवान- जीयेय येन कविना यमकः परेण तम्मै बहेयमुदकं घटखपरेण । इत्यनेन तयोविरोधश्च अनुमीयते । एको हि दोषो गुणसन्निपाते निमजतीन्दोरिति यो वभाषे । ध्रुवं न दृष्टं कविनापि तेन दारिद्य दोषो गुणराशिनाशी ।। इति, नीतिसारे श्लोकोऽयं घटसर्परविरचित इति दृश्यते। एतेनापि घटवर्परः कालिदासस्य प्रतिपक्ष आसीदिति ज्ञायते, परन्तु कस्य दूतकाव्यं प्राथम्येन विरचितम् आसीत्-अस्मिन् विषये अस्माकम् परमकौतूहलस्य निवर्तनाय न कापि गतिः इति दुःखकारणम् । पर्वतगहनेषु उत्पत्तिस्थानात् नदी काचन प्रचलति, तत्काले तु सा न जनानां प्रत्यक्षा भवति । स्रोतोबाहुल्येन यस्मात् स्थानात् , (यथा हरिद्वारात गङ्गा) प्रवाहः प्रचलति, तस्मात् स्थानात् सा जनानां लोचनगोचरीभवति न च एतेन तस्मादेव स्थानात् तस्या नद्या उत्पत्तिः इति वक्तुं शक्यते। तद्वत् संस्कृतदूतकाव्यसाहित्यस्य प्रवाहः मेघदूतात् घटखपरकाव्याद्वा प्रारब्ध इति न मन्तव्यम् । ऋग्वेदे दृश्यते इन्द्रः पत्नी प्रति सरमां दूत- रूपेण प्रेषितवान् । रामायणे रामचन्द्रः सीतां प्रति हनूमन्तं दूतरूपेण प्रेषितवान् । भूयोऽपि दृश्यते महाभारते युधिष्ठिरः श्रीकृष्णं दूतरूपेण , ·प्रारम्भिकी विवृतिः है जिजापुरे कौरवसभायां प्रेषितवान् । दनयन्ती नलं प्रति इंन्नं दून त्या लोषितवती। अलादेव झायने दूतकाव्यन्य वक्ता, दूतः, सन्देशविच्ची भूतो नावकः नायिका बा इति पात्रत्रयात्मक-न्थरचनशैली चिरादेव सुजाता संस्कृतसाहित्येयु! घटखपरस्य उपरि महाभारतस्य प्रभावः, मेघदूतम्योपरि रामायणत्य प्रभावः बाहुल्येन परिदृश्यते। मेघदूतस्य नवनवतितम- श्लोने लहाकविः कालिदासः कथितवान् "इत्याख्याते पवनतनयं मैथिली- बोन्मुखी सा" इति । दक्षिणावर्तनाथः स्वकृतटीकायां मेघदूतस्य प्रथम- श्लोकस्य व्याख्यायां कथितवान्-"इह खलु कविः सीतां प्रति हनुमता हारितं सन्देशं हृदयेन समुद्बहन् तत्स्थानीयनायकाद्य पादानेन लन्देश करोति कश्चिदिति” इति । मल्लिनाथोऽपि दक्षिणावर्तनाथल्य मत समर्थयते स्वकृतटीकायां मेघदूतस्य प्रथमश्लोकस्य व्याख्यायां “सीतां प्रति रामस्य हनूमतूसन्देशं मनसि निधाय मेघसन्देशं कविः कृतवान इत्याहुः” इति । घटखपरकाव्य मुद्राकति, श्लोकसंख्या चात्र केवलं त्रयोविशतेरनधिका । मेघदूतस्य तु श्लोकसंख्या सत्यपि मतभेदे शतादधिकेति निविवादम एव । अस्ति च श्लोकसंख्यायाः संस्करणभेदेन पार्थक्यम्-एकविंशत्युत्तरशत- श्लोकाः केषुचित् संस्करणेषु, अन्येषु पुनः पञ्चदशोत्तरशतश्लोकाः-केषु केयु पुनः एतयोः मध्यवर्तिनी श्लोकसंख्या। वङ्गदेशकृतासु टीकासु इत्थं श्लोकसंख्यातारतम्यं दृश्यते। मल्लिनाथोऽपि परिदृश्यमानेषु श्लोकेषु षट उलोकाः प्रक्षिप्ता इति कथितवान् । यथा तथा वा भवतु श्लोकसंख्या एतयोः ग्रन्थयो:--परन्तु तयोः प्रभावः परवर्तिसाहित्यस्योपरि नितरां समधिक एव। यतः स्वय महाकविकालिदासस्य प्रतिद्वन्द्वी कविः भवभूतिरपि मन्दाक्रान्ताच्छन्दसैव स्वकीये मालतीमाधवे दूतं माधवसकाशात मालती- मुद्दिश्य प्रेषितवान्- m- ·12 बङ्गीय-दृतकाव्यसाहित्यन्य इतिहासः देवात् पश्येर्जगति विचरनिच्छया मत्रियां चेद् आश्वान्यादौ तदनु कथयेाधवीयामवस्थाम् ॥ इति । मा उक्तिः सर्वथा मेवदूतालुकारिणी । न केवलं बहुसंख्यकाः टीकाकारतः इत्ययलेव विशेषो मेघबूतन्य घटवरल्य(२) बा, परम् पयोमेन्थयोः इलोकविशेष पादविशेष शब्द- विशेषं च अधिकृत्य परवर्तिनः कवयः बहून् ग्रन्थान विरचितवन्तः। यथा, परिमधिकृत्य मदनकविना कृतो ग्रन्थः कृष्णलीला(क)। अस्मिन् ग्रन्थे दृश्यते प्रतिश्लोकचतुष्टयं प्रथमादिपादाः पृथककृत्य संगृह्यन्ते चेद् घटखपर- काव्यन्य एकः इलोको भवति । इत्थ मेघदूतस्यापि कृष्णमाचार्यण कृतो अन्यः मेघसन्देशविनी, कृष्णमूर्तिकृतो प्रन्थः चक्षोल्लासः, रामशास्त्रिकृतो मेव-प्रतिसन्देशः, रामचन्द्रकृतं वनवृत्तम् , मैथिलकृतं यक्षमिलनकाव्यञ्च । बनादिपु प्रन्येषु नानारूपः प्रपञ्चः (Sequels) समजनि । परन्तु मेघविजयविरचित-"मेघदूतसनस्यालेख-"शील त”-"चेतोद त”- "नेमिद त"जिनसेनकृत "पाश्वीभ्युदय-काव्य"-आलावर्दी खाँ-पत्नीनिचय- शिक्कनलकण्ठविरचित-"चिमनीचरित" प्रभृतिग्रन्थेषु मेघद तस्य समस्या- प्रपूनिः, शब्दपाइलोकार्ध-समप्रश्लोक-प्रभृतीनां व्यवहारव्यपदेशेन श्लोक- विरचनचमत्कृतयश्च साकल्येन परिदर्शिता इति अहो माहात्म्यं मेघदूतस्य । (२) घटावपरस्य यथा, शङ्कर-जोवानन्द गोवर्धन-कमलाकर-वैद्यनाथा- दयः। (२) अद्यापि न मुद्रितोऽय ग्रन्थः १६२४ स्रीष्टाब्दे (१६८० संवत्सरे) मदनकविना विरचितः। बृटिश इण्डिया आफिस प्रन्थागारे संरजितः (Eggeling, Tal. vil, 1461.)

·13 प्रारम्भिकी विवृतिः इत्थं जेवदूतस्य घटखपेरकाव्यस्य वा चालत्रयात्मकवस्तुपद्धतिः प्रयुक्ता न केवलं प्रेमविषयकेषु ; परन्तु दार्शनिकेयु, आध्यात्मिकेषु, सामाजिकेपु, व्यक्तिगतेषु व्यापारेषु च। व्यक्तिगतविषये यथा दृश्यते-कविः कञ्चन स्वकीयां कवित्वशक्ति स्वकं पृटपोषकं प्रति दूतरूपेण प्रेपितवान् । प्रन्थस्य अस्य नाम "बाङ भण्डनगुणदूतकाव्यम् इति । इत्थं वेङ्कटनाथ- वेदान्ताचार्यमहोदयाः वेदान्तप्रतिपाद्यविषयान् प्रतिपादयितुं हंसदूतकाव्यं रचयामासुः। सुरापानादिना.. ध्वंसमुखक्षितान् देशविशेषतिनः कांचन विप्रान् तिरस्कर्तु काकदूतमन्थं विरचितवान् कश्चन कविरित्यपि श्रूयत । एवंविधा अकुतोभीतिगतिः संस्कृतदूतकाव्यसाहित्यस्य । मेघदूतस्य भागद्वयं वर्तते, पूर्वमेघः उत्तरमेघश्चेति। अनया पद्धत्या दूतकाव्यानां बहूनाम् एव भागद्वयं वर्तते। यथा, रुद्रन्यायपञ्चाननकते. भ्रमरद ते, उदयकृते मयूरसन्देशे, लक्ष्मीनाथकृते शुकलन्देशे, वामनभट्ट- वाणकृते हंसदूत, रूपगोस्वामिकते हंसदूते च । एतेषु ग्रन्थेषु द तपथनिर्देशो न वर्तते। यथा कुचविहारस्थ-सिद्धनाथ-विद्यावागीशप्रणीते पद्मद त- काव्ये। मेघद तकाव्ये यथा मन्दाक्रान्ताच्छन्दः, तथा बहुषु दतकाव्य- ग्रन्थेषु मन्दाक्रान्ता एव वृत्तम्। केषुचिच्च द तकाव्यग्रन्थेषु प्रहषिणी- शिखरिणीप्रभृतीनि छन्दांसि विनियुक्तानि कविवर्यः । एवं मेघद तस्य सवाणि वैशिष्ट्यानि प्राथम्येन अनुकृत्य इत्थं विनिमिताः कालेषु गतेषु बहुषु शतशो द तकाव्यग्रन्थाः । अहो प्रबला गतिः मेघद तसाहित्यस्य ! तस्मिन् गतिपथे कालनिर्णायकाः के ग्रन्था विद्यन्ते महाकविकालिदासः, सम्राजः समुद्रगुप्तस्य समसामयिकश्चेत् गुप्तसाम्राज्य- समय एव मेघद् तस्य प्रादुर्भावः, अन्यथा प्रवादप्रथितस्य यशोधर्मदेव- विक्रमादित्यस्य समसामयिकश्चेत् कालिदासः, तदा खीष्टपूर्व-प्रयमशताब्द्याम् ?

·बङ्गीय-न तकायसाहित्यस्य इतिहासः एव मेघवतन्य विरचननासीत्। तन्नात् समयादारभ्य खोष्टीय सत्रम- शतकपर्यन्न बहवो द नग्रन्था विरचिता आसन् इति भामहप्रोक- बनानभ्यो ज्ञायते। भानहः प्राह- अयुक्तिमद्यथा दूता जलभन्मारतेन्दवः । तथा भ्रमरहारीतचक्रवाकशुकादयः ।। अवाचोऽयुक्तबाचश्चादूरदेशवित्रारिणः । कथं दौत्ये प्रपद्य रनिति युक्त्या न युज्यते ।। इति । परवतिषु दु तकाव्येषु भागवन नहापुराणत्य महान् प्रभावः परिलक्ष्यते, विशेषनो भक्तिरसप्रधानेषु वैष्णवीयद तकाव्येषु। भागवते च दत- व्यापारः विचतुरेषु स्थले वर्तले। तत्र जरालन्धवन्दीकृत ः राजभिः कासमीपे नृपविशेषप्रेषणन् एकः (१०. ७७. २२)। शिशुपालं परिणेतु- मनिच्छुन्या रुक्मिण्या स्वहरणम् उद्दिश्य कृष्णाय ब्राह्मण-द तप्रेषणमपरः (१६. ५२, २१)। गोकुलं बहुकालं परित्यज्य मथुरायाम् अवस्थितेन कृष्णेन चित्रोर्यशोदानन्दयो!परमगीनाञ्च समाश्वासनाय उद्धवप्रेषणम् अपरः (१०. ४६.४७) इत्यादि । तत्र शेपोक्तद तव्यापारमूलकं माधव- कवीन्द्रविरचितम् उद्धवद तम् अवलम्ब्य किञ्चिदालोच्यते। अत्र हि उद्धवद ते कृष्णप्रस्थापित गोकुलगतम् उद्धवं स्ववक्तव्य- भूपिनं कृत्वा पुनः कृष्णाय प्रेषयति कापि गोपीति प्रतिपाद्यो विषयः। अस्य च प्रायेण प्रतिश्लोकम् एत्र भागवतीयः सुरभिरभिनिर्याति ! तथा सत्य काव्यस्य पञ्चमश्लोक- क्वैषा योपित् प्रकृतिचपला पामरी कातरा च ज्यायान् यातो यदुकुलपतेर्वल्लभत्वं क्व च त्वम् ।

·प्रारम्भिकी विवृतिः 15 इत्यत्र, भागवतस्य ७ यथा- - क्वेमाः स्त्रियो वनचरीय भिचारदुष्टाः कृष्णे क्व चैष परमात्मनि रूढावः इत्यादिश्लोकस्य सर्वात्मना अनुऋतिर्वर्तते! एवमन्यत्रापि । श्रीकृष्णसार्वभौमस्य पदाकद तरचना, भागवतीय-दशमस्कन्ध ३० त्रिंशाध्यायस्य २४–२६ श्लोकमूलिका । रूपगोस्वामिकृतस्य हंसदूतस्य नामांशेऽपि भागवतीयस्य हंस स्वागतमास्यतां पिब पयो अखङ्ग शौरेः कथा दतं त्वां नु विदाम कच्चिदजितः स्वस्त्यास्त उक्त पुरा (१०।१०।२४) इत्यादिश्लोकस्य प्रभावो न लघुतरः । एवं भ्रमरोऽपि भागवते दृतः कल्पितः । काचिन्मधुकरं दृष्ट्वा ध्यायन्ती कृष्णसङ्गमम् । प्रियप्रस्थापितं दूतं कल्पयित्वेदमब्रवीत् ॥१०॥४७॥११ इत्यादि । अत एव भ्रमरदूतविरचका रुद्रन्यायवाचस्पतिप्रभृतयोऽपि भागवतस्य अधमर्णतां दधत्येवेति वक्तु शक्यते । रामरामशर्मकृते मनोदूतेऽपि भागवतप्रभावः सुप्रकटः । खोष्टीयाष्टमशताब्द्यां जैनकवि-जम्बुना विरचितं चन्द्रदूतकाव्यम् अस्माभिः संस्कृतद तकाव्य-संग्रहपर्याये कतिपयवत्सरेभ्यः प्रकाशितम् । तदनन्तरं संलभ्यते अस्माभिः धोयीकृतं पवनद तम् । लक्ष्मणसेन- सभाकविना धोयिना विरचितम् इदम् । अस्मात् समयाद् आरभ्य वर्तमान- समयपर्यन्तं ये ये दतकाव्यग्रन्था बङ्गेषु विरचितास्तेषां संक्षिप्त विवरण समालोचनमुखेन अस्मिन् ग्रन्थे प्रदत्तम् ।

·बङ्गीय-द तकाव्यसाहित्यस्य इतिहासः रामरामशर्मकृतं मनोद तं त्रिलोचनद्विजकृतं तुलसीद तम् इत्यादिकाः कतिचन दूतकाव्यग्रन्था अद्यापि न मुद्रिताः । यथा एते ग्रन्थाः शीघ्रमेव प्रकादयन्ते, तद्विषयेऽस्माभिः प्रयत्नः क्रियते। इत्यवसरे तु काव्यरसिकानां मोदाय हिताय च भूयांसः काव्यांशा एतेभ्य उद्धि ता अस्माभिः अस्मिन् इतकाव्येतिहासग्रन्थे। अन्मिन् प्रन्थे वर्णिता दतकाव्यग्रन्थाः, विशेषतः पवनदूत-हंसद तो- द्ववद नोद्धवसन्देश मनोद त-पवनदूताख्याः वङ्गीयकवीनां प्रकृष्टाः कृतय इति नात्र कश्चन सन्देहावसरः । वङ्गदेशः सर्वथा भक्तिधर्मप्रवण: इत्यस्मान् दतकाव्येषु अपि भक्तिधर्म एव भूयसा प्रपञ्चितो वर्तते । राजकीयसंस्कृतशिक्षापरिपत्परीक्षासु संस्कृतसाहित्यस्य इतिहासो नचिरेण कालेन अवश्यपाठ्यरूपेण छात्राणां पठनीयो भविष्यति । आत्राणां तेषां साहायकार्थं विशेषेण विलिखितोऽस्माभिरय प्रन्थः । भगवान प्रसन्नो भवतु। -- ·वगीय-दूतकाव्येतिहासः प्रस्तावना ) नत्वा महद् भूतमचिन्त्यमाद्य समाधिसाध्यं निभृतं गुहायाम् । वङ्गेषु तैस्तैः कविभिः कृतानि दूताख्य-काव्यानि समुच्चिनोमि ।।१।। कुर्वे पूर्व समुद्देशं तत्राहं कवि-काव्ययोः । पुरावृत्तबलोपात्तात् तयोः प्राचीनताक्रमात् ॥२॥ प्रस्तव्ये दूतकाव्ये स्मृतिमृतिमयते यस्य संज्ञा पुरस्ताद् औचित्यात् कालिदासः कविकुलगुरुरित्यादरात् स्मर्यते सः । पश्चाद् धोयीः कविक्ष्मापतिरपि पवनं दूतयल्लक्ष्मणाने (१) दूतं कुर्वन् मनः स्वं हरिचरणयुगे वश्यवागू विष्णुदासः(२) ॥३॥ विप्रोऽन्यो रामरामो भगवति च मनो दूतमन्यत् प्रकुर्वन्(३) दूतं कुर्वन् कवीन्द्रः सदसि मधुरिपोरुद्धवं माधवाख्यः(४)। रूपो गोस्वामिभूपो ब्रजयुवतिजने सन्दिशन्नुद्धवं प्राक(५) पश्चाद् हंसञ्च दूतं मधुरिपुमधुराराजधानी नयन् सः(६) ॥४॥ रुद्रः सीतासमीपे भ्रमरमुपनयन दूततां न्यायवाच-(७) स्पत्याख्यः कृष्णपार्वे विदधदथ पिकं दूतमन्यं मनीषी(८)। हंसं दूतं द्वितीयं भगवति रघुनाथादिदासः प्रहिण्वयू (६) श्रीकृष्णः सार्वभौमो भगवति विद्धत् तत्पदाकं च दूतम्(१०) ॥५॥ (१) धोयीः-पवनदूतम् । (२) विष्णुदासः-मनोदूतम् । (३) रामराम- द्विजः-मनोदूतम् । (४) माधवकवीन्द्रः-उद्धवदूतम् । (५) रूपगोस्वामी- उद्धवसन्देशम् । (६) रूपगोस्वामी-हंसदूतम् । (७) रुद्रन्यायवाचस्पतिः भ्रमरदूतम् । (८) रुद्रन्यायवाचस्पतिः --पिकदूतम् । (६) रघुनाथदासः -- - ·D वङ्गीय-दूतकाव्येतिहासः गोपी दुनं प्रहिवन्नधिहरिचरणं वैद्यलम्बोदराख्यो(११) वित्राग्यो वैद्यनाथो मधुपुरि तुलसी यापयन् दूतमेकम्(१२) । नकालङ्कार-कृष्णो जनकदुहितरि प्रेपयंश्चन्द्रदूतं(१३) वातं दृतं प्रकुर्वन् मधुरिपुसविधे न्यायवित् कृष्णनाथः (१४) ।। घटसर्परकाव्यञ्च मेघदौत्यसमाश्रवन् । रचयन् कालिदासो वा सोऽथवा घटखपरः(१५) ॥ चन्द्रदूतं तथा कुर्वन् कविर्जन्बूसमायः(१६)। प्राचीनावनुचिन्त्येते प्रसनादन्ततो मया ॥८॥ युग्मम् । कृतिरवर-कवीनामप्रसिद्धाभियान विलसति यदतोऽन्यद् वङ्गदेशीय दूतम् । अनिल-चकमुखं तद् वच्नि नैकैकशोऽस्मिन् ननु तदुपलभन्तां वाचका भूमिकांशे ॥६॥ उपहृतमिदमास्ते पाठकानां पुरस्ताद् अनुपम-गुणगुप्त भावभाषाभिदीप्तम् । सरस-हरिकथाव्य भूयसा भक्तिपूतं सुमतिभिरुपसेव्यं दूतकाव्यं तदेतत् ॥१०॥ हंसदूतम् । (१०) श्रीकृष्णसार्वभौमः -पदाङ्कदूतम् । (११) लम्बोदर वैद्यः-गोपीदूतम् । (१२) वैद्यनाथद्विजः --तुलसीदूतम् । (१३) श्रीकृष्ण- तर्कालङ्कारः-चन्द्रदूतम्। (१४) कृष्णनाथन्यायपञ्चाननः --वातदूतम् । (१५) घटसपरः-घटखपरकाव्यम् । (१६) जम्बूकविः -चन्द्रदूतम् ।

·(१) धोयीकविकृतं* पवनदृतम् धोयीकविकृतं पवनदूतनामकम् इदं दूतकाव्यं वहुभिः प्रकारैः परम- रमणीयम् इत्यत्र कोऽपि सन्देहो नास्ति । दीयतां तावद् दृष्टिः अस्य प्राचीनतायाम् । विना मेघदूत-घटखपरकाव्ये विना च जम्बू-कविकृतं चन्द्र- दूतम् एतस्मात् पूर्वभावि किमपि दूतकाव्यं न दृश्यते। यथा इदं प्राचीनत्वे मेघदूतादेः अनन्तरम् एवमेव लेखनपद्धत्याम् अपि मेघदूतादिनैव तुलनीयम् इत्यत्रापि न कोऽपि वचनावसरः । तथा च अत्र प्रसादगुणभूयिष्ठा वैदर्भी रीतिः प्रतिष्टां गता पाठमात्रेणैव हृदयम् अधिकरोति वाचकानाम् । श्लोकानां न विवरणापेक्षा, प्रायशो न च अन्वयापेक्षापि। दुरूहार्थ आभिधानिकः शब्दः प्रायेण परित्यक्तः, सुबोधार्थः प्रकृतिप्रत्यययोगजन्मा शब्द एव अत्र विशेपण आहतः कविवरेण । विषयवस्तु च अस्य सर्वातिशायि इति वक्तुं शक्यते। दूतान्तरेपु इव नान कल्पितः पुराणादिपरिचितो वा नायकः, किन्तु इतिहासप्रसिद्धः। तत्रापि बजेपु सुगृहीतजन्मा विद्वज्जनवन्युः महाराजो लक्ष्मणसेन इति जितं एष धोयोकविः तस्यैव लक्ष्मणसेनस्य सभाकविरिति स्पष्टमुक्त महाकवि-जयदेवेन गीतगोविन्दग्रन्थे "विश्रुतः श्रुतिधरो धोयीः कविक्ष्मा- पतिः” इति । लक्ष्मणसेनस्य शासनकालः स्त्रीष्टीय-त्रयोदशशताब्द्या अन्तिमो भागः, तस्मात् ग्रन्थ एप तस्मिन्न व समये कृत इति निःसन्दिग्धमेव । * कवेरस्य नामभेदा बहवो दृश्यन्ते यथा धूयीः, धोयीः, धोईः, वङ्गीचैः। धोयीकः।

·तत्र वङ्गीय दूतकाव्येतिहासः अत्र च कविवर्येण उपमोत्प्रेक्षातिशयोक्त्यर्थान्तरन्यासमुखाः केचन एवालङ्काराः प्राधान्येन सन्निवेशिता दृश्यन्ते । ते च लेखक्रमेण विपय- वस्तुत्वरसात् आगताः न तु प्रयासेन सृष्टाः । न कृतः खलु अलङ्कारेण लेखन्य स्वच्छन्दगतिभङ्गः, न वा विहितं विषयबोधवैधुर्यम । रामेश्वरसेनुबन्धम् अधिकृत्य कृतः श्लोक उपमोत्प्रेक्षयोः दृष्टान्तत्वेन उपस्थाप्यते- क्रीडादशैलं मुजगनगरीयोषितां कौतुकं चेत् सेतुं याया जलधिकरिणः शृङ्खलादामदीर्घम् । भाति स्नेहावनितनयाजीवनाश्वासहेतो- र्लङ्काद्वीपं प्रहित इव यो बाहुरेकः पृथिव्याः ॥ इति! उदात्तालङ्कारे च-मार्गनिर्देशप्रसङ्गेन- हित्वा काञ्चीमविनयवतीमुक्तरोधोनिकुञ्ज तां कावेरीमनुसर खगश्रेणिवाचालकूलाम् । कान्ताश्लेपादपि खलु सुखस्पर्शमिन्दुत्विषोऽपि स्वच्छं भिक्षाप्रवणमनसोऽप्यम्बु यस्या लघीयः ॥ इति। समुच्चये अर्थान्तरन्यासे च-पवनयाच्यावसरे- त्वत्तः प्राणाः सकलजगतां दक्षिणस्त्वं प्रकृत्या जवालं त्वां पवन मनसोऽनन्तरं व्याहरन्ति । तस्मादेव त्वयि खलु मया सम्प्रणीतोऽर्थिभावः प्रायो भिक्षा भवति विफला नैव युष्मद्विधेषु॥ इति च । एवम् एव सर्वे श्लोकाः सरलाश्च सरसाश्च सलीलगतयश्व कवि- क्ष्मापतेः । परम् एतद् अवश्यम् अङ्गीकार्य यद् एतत्काव्यपठनावसरे स्वत एव मेघदूतश्लोका मनसि आपतन्ति, तदियं कवेः अनुकरणप्रि यता वा ·पवनदूतम् , स्वतः सम्भविनी लेखस्य स्वच्छन्दगतिर्वा कालिदासादीनाम् इव जन्मान्तरा- गता प्रतिभा वा, येन अननुकरणीयं मेघदूतम् अपि कविरयं स्व-कवितया स्मारयति । परम् अन्यदपि चिन्तनीयम् , यत् तथाविध-रमणीयस्य तदात्वे तन्मात्रदूतकाव्यस्य प्रख्यातस्य मेघदूतस्य प्रभावः तदनन्तरभाविनि दूतकाव्ये कथं वा परिहतुं शक्यः कविना। अत एवाब मेघदूतस्य छायव दृश्यते न तु स्वरूपम् । एवं च- "श्रीखण्डाद्रेः परिसरमतिक्रम्य गव्यूतिमात्रं गन्तव्यस्ते किमपि जगतीमण्डनं पाण्ड्यदेशः।" इति, "लीलागारैरमरतगरस्यापि गर्व हरन्ती गच्छेः काञ्चीपुरमथ दिशो भूषणं दक्षिणस्याः॥" इति, "स्निग्धश्यामं गुरुभिरुपलैः पर्वतं माल्यवन्तं पश्येरुत्तम्भितमिव पुरः केशपाशं पृथिव्याः ॥" इत्यादि च छायायोन्यपि न आत्मना मेघदूतमनुकरोति । अत एव "सं- सर्पन्ती प्रकृतिकुटिलां दर्शितावर्तचक्रां" [३४] इति “देवं नीचैर्विनयचतुरः कामिनं प्रक्रमेथा" [१६] इत्यादौ च पदादिसादृश्यमपि नात्यन्तं दोषाय । इदानीम् अस्य मार्गक्रमम् आलोचयामः- कविरयं दाक्षिणात्याद् मलयपवनं दूतं विधाय वङ्गेषु पयति । तत्र मलयपर्वतस्य अनतिदूरे पाण्ड्यदेशः, तत्रत्या नदी ताम्रपर्णी, उरगपुरं राज- धानी च। तत्रैव सेतुबन्धो रामेश्वरमन्दिरं च । ततः सुवलानदी-काञ्चीका काञ्ची नगरी। इत्यन्तः चोलदेशः। ततः केरलेषु प्रथमं कावेरी सरित, ततो माल्यवान् पर्वतः, ततः पञ्चाप्सरो नाम सरः, गोदावरी नदी चेति, ·६ बङ्गीय दूतकाव्येतिहासः सबै अन्ध्रदेशीयाः। ततः कलिङ्गाः, विन्ध्यपादे विशीर्णा रेवा ययातिनगरी च इत्यन्ता दाक्षिणात्यमार्गाः। अतः परन् औदीच्याः। तेषु च एक एव गङ्गातीरवर्ती सुझदेशः। सुपु विष्णुमन्दिरं शिवनगरं च, शिवनगर- त्रिदिवसरितोरन्तरा "वल्लालक्षितिपतियशोवान्धवः सेतुबन्धः", तत्रैव गङ्गातो निर्गता यमुना च। अतः परं वङ्गपु "विजयपुरं नाम” वङ्गराजधानी। एतद् एव नगरमुद्दिश्य पवनो दूतीकृत्य प्रेपितः कुवलयवत्या । अत्र प्राथमिकश्लोकत्रयेण [१-३] विषयवस्तूपन्यासः, ततः श्लोक- चतुष्टयेन [४-७] दूतनियोजनम् , ततः अष्टाविंशत्या [--३५] श्लोकैः मार्गकथनम् , परतः सप्तदशभिः [३६-५२] 'विजयपुर रमणीवर्णनम्, ततो द्वाभ्यां [५३-५४] राजभवनवर्णनम् , ततः पञ्चभिः [५५-५६] लक्ष्मणसेननृपतेः तेजःप्रकादिकथनम् ,' द्वाभ्यां [६०-६१] वचनावसर- कथनम् , ततः अष्टात्रिंशता [६२-६१] सन्देशकथनम् , एकेन वक्तव्य- विनिगमनम् इत्येवं शतश्लोकम् । इदं दूतकाव्यम् । अतः परम् अपि चत्वारः श्लोकाः कवेः स्वस्य स्वकृतेश्च प्रशंसासूचका आशी:सूचकाश्च अत्रोपलभ्यन्ते, न तैः काव्यवस्तुनः कोऽपि उपकारः क्रियते । इदानीम् अस्य विषयवस्तूनि संक्षिप्यन्ते :- अस्ति मलयाचलप्रदेशे कनकनगरी नाम गन्धर्वाणां पुरम्। आसीत् तत्र कुवलयवती नाम काचन गन्धर्वतनया। सा कदाचिद् भुवनविजय- प्रसङ्घन तत्रागतं गौडीयं लक्ष्मणसेन-नामानं नृपम् अवलोक्य कामायत्ता बभूव । विरहकातरा सा वसन्ते दक्षिणत उत्तरस्यां दिशि प्रवृत्त मलयपवनमनुवभूव। ततः तं दूतीकृत्य वङ्गषु लक्ष्मणसेनस्य राजधानी प्रेषयितुंतम् आह-हे मलयपवन, त्वया इतः प्रस्थाय गौडदेशं गत्वा मम दशा नृपतये लक्ष्मणसेनाय वक्तव्या। पथिक्रमेण पाण्ड्य-चोल-केरलान्ध्र- - - ·पवनदूतम् कलिङ्ग-सुस-प्रभृतीन् जनपदान् , यातिपुर-भुजगनगर-काञ्चीपुरप्रभृति- पुराणि, ताम्रपणीं सुबला-कावेरी-पञ्चालरोगोदावरी-रेवा-गङ्गा-यमुना-प्रमुखा नदीः च अतिक्रम्य वङ्गदेशं गच्छेः। तत्र 'विजयपुरं नान लक्ष्मणसेन- राजधानी नया कोडीकृतां पदयः। तत्रापि सतप्रकोष्टकं राजभवनं जगदिक एकत्र पिण्डीकृतं प्रविशेः। तत्र महापराक्रम राजानं समुचिते अवसरे समासाद्य मद्वच नाद् हि हे देव, मलयपर्वते वलयवती नान काचन गन्धर्वकन्या वर्तते। दाक्षिणात्यान नृपान् विजित्य प्रत्यावर्तनसमये त्वं तस्या हृदयम् आदाय आगतवान् । ततः प्रभृति सा त्वयि निहितहृदया विरहेण कातरा जाता। विधिना कामकार्मुकतया निमिता सा मुष्टिमेय- मध्या कृता, विरहे पुनः भृशकृशतया काम कस्य ज्या इव संजाता । सखीकर्णच्युतं तालीपत्रम् अपि त्वया प्रहितं प्रेमपत्रं सम्भावयति, क्रीडाशुकं त्वदागमनं पृच्छति । इत्येवं सा विरहस्य चरमावस्थां प्राप्ता वर्तते। सा रम्याणि चन्द्र-चन्दन-कमल-कुवलयादीनि द्वोष्टि, सखीभिः सम्भाषितापि नालापं करोति, भ्रमररुतेन मूर्छति च। अनन्यव्यापारा सा त्वयि स्वावस्थानिवेदनगी कविता रचयन्ती दिवसान् अतिवाहयति । विद्याप्रभावेन सर्वत्र अप्रतिहतसञ्चारापि सा प्रत्याख्यानभयेन स्वयं त्वत्समीपे न आगच्छति। इति । अत्र काव्ये पूर्वरागस्य अवस्थाः-"चक्षुरागस्तदनु मनसः सङ्गति- भावना च” इत्यादिरूपाः सम्यक् एव प्रकटिताः । तथा च (१) जित्वा देवं [६३] इत्यादिभिः श्लोकैः चक्षूरागः। (२) 'विन्यस्याग्रम्' [६४] इत्यादिभिः मनःसङ्गतिः (३) 'त्वद्वक्त्रानुस्मरणरसिका' [६] इत्यादिभिर्भावना। (४) 'धत्ते द्वषं शशिनि' [७३] इत्यादिभिः विषयव्यावृत्तिः। (५) 'राजन्न वर्वीवलय' [४] इत्यादिभिः निद्राच्छेदः।

·वगीय-दूतकाव्यतिहासः - (६) 'मुष्टिग्राह्य [३३] इत्यादिभिः कृशता । (७) चन्द्राद् रम्याम्' [७] इत्यादिभिः लज्जात्यागः। (क) 'धत्ते सद्यः' [६] इत्यादिभिः उन्मादः। (e) 'प्रागालापाः [२०] इत्यादिभिश्च मूर्छा अभिहिता । एवं बहूनां सद्गुणानां सद्भावे सत्यपि अस्मिन् काव्ये क्वचित् किञ्चित् असामान्यम् इवापि नयनयोः आपतति । तथा च कविः द्वितीय- श्लोके- "दृष्ट्वा देवं भुवनविजये लक्ष्मणं क्षोणिपालं बाला सद्यः कुसुमधनुपः संविधेयीवभूव ॥" इत्युक्तवान् । तेन च दृष्टिपातमात्रण राजनि जातानुरागा सा लक्ष्मणसेनाय दूतं प्राहिणोत् इति आयाति । ततश्च अत्र पूर्वरागात्मकविप्रलम्भशृङ्गारो रसः, नायिका च विरहोत्कण्ठिता इति विज्ञायते । परतश्च दूतमुखेन नायिकया स्वीयावस्थानिवेदनावसरे अष्टनवतितमश्लोके- सौधोत्सङ्गे मुकुलितशं तत् सखीनां पुरस्तान्- मामासाद्य त्वमयमकृथा तन् कुर्वीथाः सुभग न सतां गर्हणीया यथा स्यां कन्यां लोके न खलु सुधियो दूपयित्वा त्यजन्ति ।। इत्यादिना च स्पष्टम् एव नायिकायाः खण्डितात्वं प्रतिपादितं कविनेति प्रतीयते । द्वयम् इदं विरुद्धम् अतोऽय श्लोकः प्रक्षेपमध्ये पातयितव्यो नवेति सुधीभिर्भाव्यम् । अहो दौभाग्यं यदनेन कविवर्येण विरचितः पवनदूतव्यतिरिक्तो ग्रन्थो न अधुना लभ्यते। धोयीक-विरचिता ऊनविंशतिसंख्यकाः श्लोकास्तु परिदृश्यन्ते कोषकाव्येपु, मै तु न पवनदूतग्रन्थान्तर्गताः । तथाच तेषां सप्तदश-सदुक्तिकर्णामृते(१), एकः जह्नणविरचितसुभाषितमुक्ता- गोचरे यन्न वाचाम् ।

·पवनदूतम् ह एकान्त- वल्या(२), भूयोऽप्येकः शाङ्गधरविरचित-शाङ्गधरपद्धतौ(३), इत्थं कृतविभागास्ते वर्तन्ते । कविवर्यः स्वयमपि पवनदूतस्य चतुरधिकशततने इलोके "वाक्सन्दर्भाः कतिचिद् अमृतस्यन्दिनो निमिताश्च” इति यत् स्पष्टमुक्तवान् तेनापि अन्ये सन्दर्भास्तेन विनिर्मिता इत्यायाति । तेपामेव अंशविशेषाः कोपकाव्येषु समुद्ध ताः पूर्वोक्ता ऊनविंशतिः श्लोका इति अनुमीयते । पवनदूतोक्ता लक्ष्मणसेनस्य दाक्षिणात्यविजयवार्ता सत्यभूता न वा इत्यस्माभिः अधुना विचारणीयम् । दिगविजयक्रमेण राजा लक्ष्मणसेनः “दाक्षिणात्यान् क्षितीशान्” विजिग्ये इति पवनदूते उक्तमास्ते । तदवसरे मलयपर्वतमपि स प्राप इत्यपि तत्रैवोक्तम् यद्यपि कुत्रापि लक्ष्मणसेनस्य दिग्विजयवृत्तान्त ऐतिहासिक- सत्यरूपेण न दृश्यते, तथापि लक्ष्मणसेनस्य शौर्यादिविषये महान्ति प्रमाणानि वर्तन्ते। यथा लक्ष्मणसेनविषयिणी 'मधेनगर' ताम्रफलकोक्तिः “यस्य कौमारकेलिः कलिङ्गाङ्गनाभिः” (J. A. S. B., New Seris, Vol. V, p. 473) इति । अस्मात् सुष्ठु प्रतीयते कलिङ्गदेशत्तेन विजित आसीदिति। तत्र भूयोऽपि दृश्यते-'येनासौ काशिराजः समरभुवि जितः” इति । लक्ष्मणसेनात्मज-विश्वरूपसेनस्य ताम्रफलके (J. A. S. B., 1816, pt. 1, p. 11) दृश्यतेऽधस्तनः श्लोकः “वेलायां दक्षिणाब्धेर्मुसलधरगदापाणिसंवासवेद्यां क्षेत्रे विश्वेश्वरस्य स्फुरदसिवरणाश्लेषगङ्गोमिभाजि । तीरोत्सङ्गे त्रिवेण्याः कमलभवमखारम्भनिर्व्याजपूते येनोच्चैर्य ज्ञयूपैः सह समरजयस्तम्भमाला न्यधायि ।। इति । अस्मात् ज्ञायते उत्तरभारतभूखण्डे प्रयागपर्यन्तो भूमिभागो - ·१० वडीय-दूतकाव्येतिहासः जित आसीत् लक्ष्मणसेनेन। 'मधेनगर-ताम्रफलके भूयोऽपि दृश्यते "विक्रमवशीभूतकामरूपः", अर्थात् कामरूपोऽपि तेन विजित पासीदिति । परिज्ञायते दाक्षिणात्य-प्रयाग-कामरूप-परिवेष्ठित-वृहद्-भारत- जूभागत्य असो विजेता वसूवेति ! यथा तथा वा भवतु, पूर्वोक्त- विपयेभ्यः सुन्छु प्रमाणितं भवति यत्, तदात्वे शौर्यादिविपये लक्ष्नणसेनस्य गरिमा कविवर्णनपदं सर्वथा धत्ते स्मेति धन्या धोयीकस्य नायकनिर्वाचन- चातुरी। विष्णुदासविरचितं मनोवृतम् ख्रीष्टीयपञ्चदशशताब्यां श्रीचैतन्यदेवमातुल-विष्णुदासकविना विरचित- मिदं वसन्ततिलकच्छन्दसा। अत्र दूतः सन्देशोदेश्यश्च द्वावेव अपार्थिवौ, सन्देश्यं वस्त्वपि अपार्थिवम् । तथाहि-स्वकृतपापानि विचिन्त्य पुराणादिवाक्यात् अजितेन्द्रियाणां कालकृतदुःखशतानि च ज्ञात्वा विष्णु- दासनामा कश्चन स्व मनो दूतीकृत्य भगवदाशी प्रार्थनपुरःसरं भगवत्समीपे प्रेषयति स्मेति काव्योपजीव्यं वस्तु। तथा चाद्यपद्यम्- निर्वण्र्य तानि रहसि स्वयमर्जितानि भूयस्तराणि दुरितानि सुदुःसहानि । श्रुत्वा च कालविहितान्यवशेन्द्रियाणां दुःखान्यचिन्तयत कश्चन विष्णुदासः ॥ इति । * A complete US. of this work is preserved in the India Office Library ; vide Eggeling's Cat. Vol. vii. p. 1470. Ed. in Sanskrit Sahitya Parishat Series as No. 21. - ·ततः मनोदूतम् तत्र आद्यश्लोकसतकेन [१-७] विष्णुदासस्य स्वावस्थापालोचनम्, भगवच्छरणागतेरावश्यकत्वनिर्धारणम्, भगवति स्वाभिप्रायनिवेदनार्थं दौत्ये ननसो निर्वाचनञ्च। ततः अष्टादशश्लोकः [--२५] दौत्यार्थ सनसोऽभ्व- धनं प्रलोभनार्थ गन्तव्यस्य अध्वनः रमणीयतादिवर्णनञ्च । सप्तभिः [२६-३२] गोकुलवर्णनम् । एकेन [३३] नन्दवर्णनम् । द्वाद- शभिः [३४-४५] कृष्णवर्णनम् । सप्तभिः [४६-५२] यनुनावर्णनम् । ततोऽपि सप्तभिः [५३-५६] वृन्दावनारण्यवर्णनम्। ततः पञ्चदशभिः [६०-७४] कृष्णस्य वृन्दावनविहारवर्णनम्। तत एकविंशत्या [७५-६५] सन्देशकथनम् । ततश्च पड्भिः [१६-१०१] मनस्तः पुनरभ्यर्थनद्वारा काव्योपसंहारः। नामत भागवतादिपुराणपरिशीलनभावितात्मना वैष्णवेन कविना कृष्ण- वृन्दावनादिवर्णनायां प्राचीनैव पद्धतिः स्वीकृता दृश्यते। परं लेखस्य सरलता सरसता सलीलता प्रचरद्र पता च निरुपमैव। कष्टकल्पना सर्वथा परित्यक्ता, परित्यक्ता च पाण्डित्यप्रकटनलालसा। यत्सत्यम् आत्मोप- कृतये एव कविना काव्यम् इदं कृतम् इति नास्ति संशयः । एवेदं काव्यम् , वस्तुगत्या पुनः विषयवितृष्णस्य भगवदनुसन्धानमेव । पीयताम् अस्य कश्चन मधुरिमा श्रवणपुटेन । तत्र श्रीकृष्णवर्णने- दूरेऽपि वाङ मनसयोमुनिपुङ्गवानां भूरेणुचुम्बिततनुः पशुपाङ्गनेऽपि । यो मृग्यते श्रुतिबधूभिरपीक्षणेन गोपाङ्गनाभिरभितः परिपीयते सः ॥४४॥ इति । सन्देशकथनावसरे च आपादमस्तकमयं दुरितार्णवान्तर्मनश्चिरं निगडितो हतवासनाभिः । दत्ताभय चरणतामरसं तवेदम् उद्दिश्य कोऽपि मधुसूदन रारटीति॥७॥ - ·१७ बङ्गीय-दूतकाव्येतिहासः दीनं यथोचितनिजाचरणैविहीनं हीनं परं परमपापमहाधुरीणम् । एकं त्वईवचरणं शरणं स्मरन्तं सीदन्तमन्तकभवादनुकम्पयेशः॥क्षा इत्यादि ! नहानवं हृदयावेगः कविना सरलवचसा प्रकटीकृतः । मुक्तिपथस्य अयं यात्रीति काल विप्रतिपत्तिः। श्यतां शब्दविन्यासनैपुण्यमपि । तथा च वृन्दावनवर्णने- हिन्ताल-ताल-बट-शाल-रसालजाल ताली-तमाल-कृतमाल-पियाल-कोलैः। जम्बीर-चीरतरु-बिल्व-कदम्ब-जम्बू-खजूर-निम्ब-हरिचन्दन-सिन्धुवारैः ।। अनुप्रासमुभगेन कोमलपदविन्यासमधुरेण समुल्लिखितेन पद्यन दल- फल-कुसुम-प्रधानान् द्रुमान् उल्लिख्य एतैर्वृन्दावनं व्याप्तमिति कथयति एतैर्दलानि कुसुमानि फलानि सम्यक् श्रीजानि-पाणिकमलग्रहमानितानि । रम्याणि सर्वसमयेऽपि समं (१) दधान- नीरन्ध्रमावृतमनावृतपुण्यपुञ्जः ॥५८॥ इति । एवमेव आदित आन्तं सर्वे श्लोकाः सरसमधुराः कवेः मानसभावानां दर्पण- भूना वर्तन्ते । शान्तरसात्मक-दूतकाव्येषु प्रधानतममिदम् इत्यस्माकं धारणा । अयं विष्णुदासः चैतन्यदेवस्य मातुल इति एतद्वंशीयेन रामरामशर्मणा विरचितात् 'मनोदूतम्' इति एतत्तु ल्यनाम्न एव दूतकाव्यान्तराज ज्ञायते । एतच्च तत्रैव द्रष्टव्यम्। इति । (१) अत्र 'शमम्' इति यथादर्शम् अशुद्ध तालव्यादिपाठं मुद्राप्य असाङ्गत्यम् अालोच्य पूर्वार्धे प्रश्नचिह्न (१) विनिवेशयता केनचित् परार्धे "शमं दधानः शान्तरित्यर्थः। अनावृतपुण्यपुञ्जः अक्षुण्णपुण्यसमूहै: मुनिभिरित्यर्थः” इति यत्समाहितं तद् व्यामोह एव ।

·रामरामशर्मकृतं
मनोदूतम् (२)
रामरामशर्मविरचितं “मनोदूतम्” नाद्यापि मुद्रितम् । अस्य ग्रन्थस्य
हस्तलिखितं पुस्तकमेकं कलिकाता-आपार-साकुलार-रोडस्थ-वङ्गीयसाहित्य-
परिपद्भवने सुरक्षितं वर्तते। अनेन विना नान्यद् अस्माभिरुपलब्धम् ।
एतदेव पुस्तकमधिकृत्य अस्माभिरत्र वस्तुवर्णनादिकं क्रियते।
"मनोदूतस्य” अंशविशेष एव उपलभ्यते। उपलभ्यमाने चास्मिन् अंशे
दूतकाव्यविलक्षणा काचन रीतिः दृश्यते । सा च प्रेष्य-प्रेपकयोः
उक्तिप्रत्युक्तिरूपा। भूयोऽपि विलक्षणा रीतिः “परिच्छेद” नामा
विषयविभागरूपा । तथा चास्य ग्रन्थस्य अन्ते लिखितम्--
"इति श्रीरामरामशर्मविरचिते मनोदूताभिधाने द्विजदूतसंवादे प्रथमः
परिच्छेदः।" इति
अत्र लेखनशैली नातिप्रौढापि सरलसरलैव। अशुद्धिरपि आदर्श
तत्र तत्र विलसन्ती अर्थबोधे विघ्न घटयति । तथापि स्वरूपग्रहार्थं
पाठकानां समीपे केचन श्लोका उपस्थाप्यन्ते-
यावत् स्यात् क्षितिमण्डले तव कुलं स्थास्यामि ते मन्दिरे
कृत्वाऽङ्गीकृतमित्थमस्ति भगवानद्यापि यस्यालये।
यस्यासीद्भगिनीसुतो भवतरिश्चैतन्यदेवः प्रमु-
यो जग्राह चतुर्मु जैविधवया दत्त शुभे वाससी ॥१॥
तस्य श्रीयुतविष्णुदासकृतिनो वंशे समुद्भूतवान्
नत्वा कृष्णपदारविन्दयुगलं श्रीरामराम-द्विजः ।
ग्रन्थं संरचयाञ्चकार तु मनोदूताभिधानं मुदा
मित्रापत्यभयाकुलो निजमनो दातु हरौ व्यञ्जयन् ॥२॥

·वङ्गीव-दूतकाव्येतिहासः इत्यन् आचयन कात्मनः कुलनामनी अन्धविरचनहेतुश्च विवृत्य प्रकृतं कथयति- द्विज उवाच॥ मनो दौत्यं कार्य ब्रजातिपदाज गलयितु कुरु त्वं सन्काचे न भयमुपास्यां त्वदुचितन् । यतो मुख्याध्यक्षं त्वमसि नकला बीन कलयितुं महापारे घोरे तरिरिव तिनीपार्जलचये ॥३ मन उवाच॥ न मे शक्तिदात्ये कृतकलुपराशेः पडरिभिः कदा नो सत्तले मुवनभयभङ्गेऽर्पयसि माम् । शिशी खेलारों युवतिगणलङ्गे मन मति- तथा प्रौढे ज्ञानं ब्रजपुरन्ते कोऽलमटितुम् ॥ द्विज उवाच॥ अरे वाल्चे लीलां सकलनुबने को न कुरुते समासन्ने प्रौढे युवतिभजना कस्य न भवेत् । तथा कामक्रोधप्रभृति-रिपकः कुत्र न तनौ तथाप्येषां कोऽपि प्रतरति भवं किं न मनसा ॥५ अन्यच्च- रथस्थ यन्ता यं पथि विपथि यत्रैव नयते स्थितोऽसौ तत्रासीन्न खलु पुनरन्यत्र गतिमान् । तथा त्वं रङ्गे मां नयसि ननु यत्रैव तु मन- स्तथैवाहं तत्रान्वगममनुयोगो मयि वृथा ।। एवमेव चतुर्विंशत्या श्लोकः अयं परिच्छेदः समाप्तः। शार्दूलविक्रीडित-शिखरिण्यादिच्छन्दसैव भूयांसः श्लोका लिखिताः। - ·१५ भागवतम। मनोदूतम (२) परं "किमाकारं नाथं शरणमुपयामीति मनःप्रश्ने द्विजेन पज्झटि- कादिच्छन्दसापि केचन श्लोकाः कथिताः। द्वयं घटान्तीक्रियते- नीरदनीरजधिकृतरूपं शारदचन्द्रकनिन्दितवक्त्रम् । नीरजलोचनदर्शनपात्रं कौस्तुभराजितनिर्मलगानम् ॥ ११ + कपटेन नरोत्तममूर्तिधरं भुजयुग्मसुलक्षितजानुयुगम् । ध्वजवज्रसुचित्रितपादतलं भज दूत मम प्रियनाथमिमम् ॥१३ इति कविरयं पुराणादिकं बहुधा अन्वशीलदिति सम्भाव्यते, विशेषतो अत एव च तस्य काव्ये- करे वेणुं कृत्वा लगुडमपि तुल्यैः शिशुगणै- गतो गोष्ठे धेनूरवति कति वत्सांश्च कपटी। स तैः क्रीडां कुर्वन् रविकरसमुत्तापिततनुः पतेत् पांशौ भूयः परम-रसिकः पातयति तान् ॥ १७ त्रिवक्रोऽसावापूरयति कलवेटु यदि सकृत् सुतां त्यक्त्वा माता पतिमपि वधूर्धावति वनम् । अयं प्राणी न स्यात् सजलनयनो न त्रिमुवने समुद्रा निष्पन्दा रविरपि करोमान् स्थगयति ॥ १८ इत्यादिश्लोकाः भागवतीयान् “वामबाहुकृतवामकपोलो 'बल्ाितभ्र रधरार्पितवेणुम् । कोमलाङ्गुलिभिराश्रितमार्ग गोप्य ईरयति यत्र मुकुन्दः ॥ (१०।३।२) इत्यादि श्लोकान् स्मारयन्तो ग्रन्थकर्तुः भागवतादिग्रन्थपरिशीलन- पाटवं परिचाययन्ति। मा भूत् निपुणकविकृत-समुन्नतकाव्यतया, भक्ति- रसप्लुततया तु काव्यमिदं सर्वैरेवादरणीयम् इति नः प्रतिभाति । इति ।

·- तालितनगरनिवासि-माधवकवीन्द्रभट्टाचार्य-विरचितम् उद्धवदूतम् अत्यायन् श्राख्यानभागस्य संक्षेपः "गच्छोद्धव ब्रजं सौम्य पित्रोनः प्रीतिमावह । गोपीनां मद्वियोगाधि मत्सन्देशैविमोचय ॥" १०।४।३ इति भागवतमहापुरणोक्तदिशा श्रीकृष्णः स्वसन्देशभूषितं कृत्वा यम् उद्धवं वृन्दावने प्रस्थापितवान् तम् एव प्रतिदूतीकुर्वती काचन प्रधाना गोपी कृष्णसमीपे प्रेषयामासेति । अत्राचं वर्णनीयविषयविभागक्रमः प्राथमिक-सप्तदशश्लोक्या [१-१७] दूतदर्शनं, 'कोयं कथं कुत आगत' इति दूतस्य तत्त्वानुसन्धानं, नत्य तत्त्वनिरूपणं, तत्समीपे संक्षेपतः कृष्णविरहतिरोहितसकलसुखानां गोपीनां वृन्दावनस्य चावस्थाकीतनं कृष्णं प्रत्याक्षेपश्च। तत ऊन- नव तिश्लोक्या [१-१०६] कृष्णम् उद्दिश्य वाचिकविरचनम्। द्वाभ्यां [१०७-१०८] सन्देशवाक्यं त्रुवत्या एव तस्या मूर्छाप्राप्तिकथनम् । एकादशभिः [१०६-११६] उद्धव कृता तस्या मूर्छाविरामार्थं शुश्रूषा, आत्मा- गमनहेतोः पूर्वम् अकथनादियं विपत्तिरिति विदित्वा उद्धवस्य अनु- शोचना, कृष्णदूतोऽहं भवत्यै प्रेपितं कृष्णस्य वाचिकम् आदाय समागत इति स्वागमनकारणवर्णनात् तस्या मूर्छापनोदनञ्च इत्यादिवर्णनम् । द्वादशभिः [१२०-१३१] राधाम् उद्दिश्य कृष्णसन्दिष्टसन्देशकथनम् । पड्भिः [१३२-१३०] कृष्णसन्देशस्य निगमनपूर्वकम् उद्धवकृता राधिकायाः कृष्णार्पितमनस्कतायाः प्रशंसा। द्वाभ्याम् [१३८-१३६] उद्धवप्रस्थान- वर्णनम् । उपान्त्येन स्वप्रवन्धप्राशस्त्यम् । अन्तिमेन स्वाहङ्कारपरिहारः। इत्येवम् एकचत्वारिंशदुत्तरशतश्लोकात्मकमिदं दूतकाव्यम् ।

·उद्धवदूतम् अन निपुणेन कविना यत्रैव दूतः प्रस्थाप्यः तत एवागतं जनं दृतं कृत्या मार्गवर्णनायासः परिहृत इति प्रथमत एव दृष्टिमाकर्षति पाठका- नाम् ! पर सन्देशभागस्य तथा विस्तारः कृतः यथा परिहृतेऽपि मार्ग- निर्णयप्रयासे ग्रन्थशरीरं तथैव विपुल वर्तते । अत्र कविः प्रायेण भागवतीयानेव अर्थान् श्लोकयामालेति महा- नन्य भागवतानुशीलनमहिमा विजयते । न चायं दोपः, भागवतीयं वस्तु संगृह्णता कविना एकान्ततस्तन्निरपेक्षण कथं भवितव्यमिति । यच्च क्वचित् भाषादिसाम्यमपि जातं तदपि भागवते दृढपरिचय- फलमिति ज्ञातव्यम् । गृह्यताम् एकम् उदाहरणम्। अत्र दूतं प्रति राधोक्तः- 'क्वैषा योषित् प्रकृतिचपला पामरी कातरा च ज्यायान् यातो यदुकुलपतेर्वल्लभत्वं क्व च त्वम् ।' इत्यादिश्लोकः, भागवतीयोद्धवसन्देशे उद्धवोक्तस्य-- "क्वेमाः स्त्रियो वनचरीय॑भिचारदुष्टाः कृष्णे क्व चैष परमात्मनि रूढभावः।” १०।४७१५६ इत्यादिश्लोकस्य स्वरतोऽपि साम्यम् आवहति । इत्यादि। अत्र वनचरीः इति वनचर्य इत्यर्थः, वैदिकप्रथया विभक्तिव्यत्ययात् । उद्धवसन्देश उद्धवदूतञ्चति द्वयमेव यद्यपि तुल्यविषयमधिकृत्य अनिर्वाच्यतारतम्याभ्यां कविवृषाभ्यां विरचितम् , तथापि अस्ति तयोर्भूयान् भेदः। तत्र तावत् उद्धवसन्देशे कविः उद्धवम् ऐका- न्तिकतया कृष्णस्यैव दूतं कृत्वा गोपीषु प्रेषयतीति स्थितम् । नाव गोपीभिः सह दूतस्य कोऽपि सम्बन्धो दर्शितः। परम् तत्र कविः विरहिणो दूतप्रेषकस्य मुखेनैव विरहिणीनां गोपरमणीनां तां ताम् २ ·१८ वङ्गीय-दूतकाव्येतिहासः अवन्या तथा चित्रयानात यथा स्वयं गोपीसिरपि चित्रयितु शक्यं नति नन्देह एव । उद्धवदूते पुनर्विरहिविरहिण्योरुभयोरेन दौत्यम् उपनिवद्धमा यद्यपि अव मुल्यतः कृलदूतहण भागनोऽपि उद्धवः कृष्णवाचिकम् अनुबन प्राक् एव गोपीनां सन्देश श्रुतवानिति किमपि वेदम्यम् इव मनसि जागति। नथा, गोन्योऽपि चिरप्रोपितस्य प्रणयिनः सका- शादान- दूतं प्रियविषयकं किमपि अनापृच्छ्रय स्ववक्तव्यविवक्षाव्यत्रा अभूवन्नित्यपि अलौकिकमिव प्रतिभाति, तथापि कविना स्वकाव्यत्य मुपूर्तिवासनयैव वैपन्यमिदम् उपेक्ष्यत इति ज्ञायते । तथाहि-अजापरिप्रदोषज्ञालनार्थं कृष्णानुन कविना यल्लिखितम्- कुजामृचीमकरबरीकृत्य यनिणत्वं तत्तात्पर्य विपुलमतयो नोपयन्ति क्षतिः का। हित्वा वेशं छुवलयदृशां केशमक्षिध्रुवं वा क्षन्तव्यं मे नहि झुटिलतेत्येतदुन्नायकं तत् ॥१२६ इत्यादि, तत् पुनः राधिको सङ्कोचो यस्तव गुरुजने यच्च पौराङ्गनासु व्यक्तीभूतं तदुभयमभूत् कुब्जिकोपग्रहेण ॥६२ इत्याद्याक्षेपवचनपूर्वकम् एव संलग्नं स्यान्नान्यथा । तथा सन्देश- कथनानन्तरं कृष्णस्मरणानुभावात् सम्भूतां राधाया मूछी दृष्ट्वा पूर्व कृष्णवाचिकाकथनजन्येयम् अस्या मूर्च्छति निश्चिन्वान उद्धवः- मन्त्री वैज्ञानिक इति वृथा मानमासाद्य माद्यन् अद्य स्वीयां मतिपरिणतिं बुद्धवान् उद्धवोऽपि ॥१११ इत्यादि यदुक्त तदपि निरक्काशं स्यात् । किञ्च- -- ·१६ उद्धवदृतम् "रुद्धा बन्धुप्रणयावी लविना लोकलना मूनि न्यन्न पदनवशन्तः शनिो नामकृत्युः । मामाराङ्क किभित्र न कृतं दुष्करं त्यादर्शनि- न्त्यक्त्वा मुल मन अपनेर। राज्य वितु॥" १२३ इयादि मियाचिकं श्रुववत्याः प्रणयिन्याः चनावादन मनः नोभ- विहीनं भवतीति तदनन्तरं- त्वच्चदानी नगरतमणीलार्थसर्वत्वभूत- ला अप्येवं तब किमितरान्तुभ्यमय स्वदन्ने ! अत्यौल्सुक्यात्तदपि भवतः सम्मुखी का यदि त्यां किं त्यादेवन्न खलु निपुणं भावयन्त्यायनि १६५ इत्यादीयाकपायितं वचनजातं प्रियामुखाइपि न बहिर्गच्छेत् , पाळके- भ्योऽपि न स्वदेत। कविना "विजृम्भितं यस्य किल ध्वनेरिद विदग्धनारीवदनं तदाकरः ।।" इति रीत्या, “यस्या विवाहस्तस्या एव गीतमि ति लोकोक्त्यनुसाराच्च गोप- रमणीमुखेनैव तासां गोपीनां विरहगीतं गापयितुम् इटमासीदिति तदनुगुणतयैव सर्वमायोजितम्। उद्धवसन्देशे पुनः एकेनैव कृष्ण- दूतेन कृष्णस्य गोपीनाञ्च हृदयमाविष्कृतमिति न दोषः। एवञ्च भिन्नमार्गमाश्रित्य एकत्लिन्न व विषये सङ्गतयोरनयोः कवि- कुञ्जरयोः काव्यकौशलेन कथापरिपाट्या च कः प्राथम्यमहतीति दुष्करमेव निश्चेतुम् इति ।

·श्रीरूपगोन्यामिविरचितः उद्धवनन्देशः -- इदं दृतकाव्यं सुगृहीतनामधेयेन महाप्रभोः साक्षाच्छिष्यवाण आलङ्कारिक-कविश्रेष्ठेन श्रीरूपगोस्वामिना विरचितम् । अत एव अस्य रचनकालश्च स्त्रीष्टीयपोडशशताब्दीति सुस्पष्टम् । कथावीजन्तु कविना इत्यम् उपनिवद्धम्- सान्द्रीभूतैर्नवविटपिनां पुष्पितानां वितान- लक्ष्मीवत्तां दधति मथुरापत्तने दत्तनेत्रः । कृष्णः क्रीडाभवनवडभीमूनि विद्योतमानो दध्यौ सद्यस्तरलहृदयो गोकुलारण्यमैत्रीम् ।। इति । एवं विरहकर्शितः श्रीकृष्णः “सखिजनसंविभक्त हि दुःखं सहवेदनं भवतीति रीत्या स्त्रसन्तापम् अपाकर्तुं गोपीनां च विरह- वेदनां दूरीकर्तुं द्वितीयं हृदयम् इव उद्धवं दूतीकृत्य मथुरातो ब्रज- भूमि प्रेषयामास। भागवतवृत्तान्तानुसारी चायं कथाप्रवन्धः । एकविंशदधिकशतं श्लोका मन्दाक्रान्ताच्छन्दसा ग्रथिताः। अत्रेयं विषयपरिपाटी-आद्यश्लोकद्वयेन कथावीजम्, ततोष्टाभिः [३-१०] दूतीकरण-दूतानुनय-दूतप्रेषणप्रयोजनानि। ततोशीत्या श्लोकै. [११-६०] मार्गनिर्देश-मार्गगतद्रष्टव्यवस्तुविवरण-ब्रजमण्डलवर्णन-गोपी- चरितकीतनानि। ततोऽष्टाभिः [६१-४] वृन्दावनतरूणामाशीर्वादः, गोमङ्गलप्रश्नः वृद्धगोपीनां चरणवन्दनं पित्रोनमस्कारश्च । त्रिभिः ·उद्धवसन्देशः [६६-१०१] कृष्णप्रियाणां पोर्मन नमन्न्ता लम्भाव्यनाना नान- कालिकी दशा। ततः पत्रिशका २०७-१८ याचिकनिवेदनम् । तत्र चुनः चतुर्दशभिः वृनावली ललिता-विशाजादिनानाविशेषादिश्य वाचिकं प्रेपिनम् अवशिष्टदशभित्र सायनुदिश्च । नतो जानननंहारनवेन दूतस्य नत्र किहिनावधानान्यथैनन : तन एकेन अनबन्यत्व हल्ल- प्रीतिजननशंसन्न अन्तिलेन अन्यकतएका पाठशानान् अनन्तशनि- कामनेति। अत्र पविमलङ्गेन गोकमान्यशिव-यमुनातायतीसङ्गान-अविभाजन- अकृरतीर्थ-वित्र मानलूलि कोटि-नट्टीकरवन-सालियन-गहर-बइल- शाल्मलकन्ना-साइार-रहेला-त्रीतशात्र-विध न्कारी-सौयात्रिक-श्वेतपरौल- पावनसरोवरादीनां विवरणम् । एषु गोकर्णमुखानि कानिचन स्थानानि मथुरामण्डलान्तर्गतानि, शिष्टानि तु ब्रजमण्डलान्तर्गतानि । तानि पुनः कृष्णस्यैव तत्तल्लीलासाक्षितया सार्थकनानानीत्यपि कविना तत्तत्स्थान- वर्णनविधौ निरूपितम्। तथा च यत्र श्रीकृष्णः हैयङ्गवीनं चोरयन् बालकानाम् आहारं सम्पादयामास तत् स्थानं 'साहार'नाम्ना ख्यातमित्यादि। रमणीया कवेरन्य वर्णनीयविषयसंग्रहपद्धतिः। श्रोतृ णां विरागम् अजनयतैव कविना वक्तव्यविषयाणां विस्तृतिः कृता। काव्यमिदं पठता जनेन विगमितो भूयान् अपि कालो नोपलक्ष्येत विषयस्वारस्यात् । कामम् अत्र नामपरिचयः कवेनोपनिवद्धः, गुणपरिचयस्तु प्रतिश्लोकं प्रतिपादं प्रति- पदञ्च समासाद्यते निरवद्यः। अत्र च अस्माकं दृष्टिपथे पतति कवेः वस्तुविशेषमधिकृत्य वर्णनकौश- लम् । तथाहि कविरयम् अनुरक्तानां विरहिणीनाञ्च नारीण मानसभाव- वर्णनायां यथा नैपुण्यमदर्शयत् न तथा वनशैलद्र मादिस्थावरवस्तुवर्णनायाम् ।

·बङ्गीय-वृनकाव्येतिहासः २२ विवेऽस्मिन् वादशोकलकलन ३६-४] कृष्णाभिसारोन्मुकानाम्। चईशलोकनकनुलकन [५०-६० ईयकाविताना अनुरागवतीनाम् ; पुनईशा लोकात्मककुलकन [६३-५ अरेण नथुरां नीयमाने कृष्णे भाषिविरहविधुरामान: परत चतुर्दशलोकात्मककुलकेन [७८-६०] विरहकातराणां च गोपीनां नाननावि-कारदाक्ष्यं साक्ष्यम् आवहति । तुल्य- जातीयवस्तुवर नारा अपि ले अर्धशतं श्लोकाः पाठकानां न विरागम् आगमयन्तीति महती खलु कुशलता कवितलजस्य । गृह्यतां निदर्शनम्- पश्य ब्रीडांसकटमसौ तन्वती नः पुरस्ताद् द्वारे गौरी न सरति मुहुः शौरिणाकारितापि । आकृष्टाया गहनकुहरे वेणुविद्याविनोदै- जीनात्यत्याः पुनरनुपम विक्रम कुञ्जवीथी ॥४६॥ अत्रेाकलुपितया कयाचिद् गौरीनान्न्यपरा आक्षिप्यते । राधानेत्रपथवर्तिनं कृष्णमुद्दिश्य काचिद् राधाम् आह- यष्टिभू नौ लुठति तरसा नसते पश्य वंशी कंसारातः स्खलननमलं शृङ्गमङ्गीकरोति । दूरान्नन्दः कलयति पुरो हपयामुन राधे वन्दे देवि स्थगय चपलापाङ्गभङ्गीवितानम् ॥४४|| उदाहरणेन कियद्वा तुन्दिलयामो निवन्धम् । एवमेव सर्वे श्लोका लोक- परितचित्रणचतुरस्य पुराणकवेरिवास्य नवीनकवेः । यद्यपीयं भङ्गी वेरस्य न निजस्वं तथापि कोमलकोमलनवतमपदविन्यासवशेन तथा नोरमा जावा येन नवीनेव प्रतिभाति । अर्थान्तरघटननिपुणतापि कवेः प्रीणयति पाठकसमाजम् । अपहृ ति- वातुभूततया उपन्यस्तम् इदम् अर्थान्तरं प्रायेण कृष्णबोधकपदमधिकृत्य 11 ·उद्धवसन्देशः २३ कविना निरमायि। गृहतान अत्यापि किनोवाइरसन्- वाले चन्द्रालि न हि कहि च भूयः प्रदोषे गेहात् तृष्णाकति कुरु पुरः कृलवावलोकम् । सर्वत्यान्तर्जडिमडमने पावके नाद्य लब्धे मुग्धे सिद्धि मन रसवती प्रक्रिया न प्रयाति ।। सख्योक्तिप्रत्युक्तिरूपोऽयन्। अत्र कृष्णवर्त्मपदं रसवतीपदञ्च अर्थान्तरं प्रतिपाच मुख्यतया अपह्न तेः परिपोयं विदधाते। कृष्णवमा अग्निः, पक्षे कृष्णवम कृष्णागमनमार्गः। रसक्ती पाकशाला तस्या प्रक्रिया रन्धनम् इत्यर्थः, पक्षे तरसेति प्रक्रियाविशेषणम् । अन्ते च कविपरिचयम् आश्रित्य किञ्चन आलोच्यते-यद्यप्यत्र काव्ये कवेर्नाम नोपलभ्यते तथापि लेखस्वरसादनुमीयते महानेव कश्चन काव्य- स्यास्य निबन्धा भवेदिति। कथम् अत्र कविना स्वनामारोपणे कार्पण्यं कृतमित्यपि चिन्तनीयमेव । केचिदिदं काव्यं वैष्णवकवे रूपगोस्वामिनः कृतिरिति कथयन्ति । वयम् अपि ओम् इति ब्रूमः । वैष्णवतोषिणीग्रन्थेऽपि रूपगोस्वामिवर्यस्य नामैव ग्रन्थकर्तृरूपेण दृश्यते। अस्मदीयः इण्डिया- अफिस ग्रन्थागार [अधुना Commonwealth- Relation] ग्रन्थसूचीतृतीय- खएड एव तत्र प्रमाणम् (p. 2:18 .। अत्र वीजन्तु उपान्तिमश्लोके कविना अर्थान्तरक्रमेण 'रूप' इति 'स्वामि' इति व्यस्तपवयनिवन्धनम् । तथा च श्लोकः- गोष्ठक्रीडोल्लसितमनसो निर्व्य लीकानुरागात् कुर्वाणस्य प्रथितमथुरामण्डले ताण्डवानि । अन्थोऽयं साम्प्रतं ब्रिटिशशासनकर्तृ पक्षः प्रकाशितः। India Office Library Catalogue, Vol. II Part I, Section III ·२४ वङ्गीय-दूतकाव्येतिहासः भूयो रूपाश्रयपदसरोजन्मनः स्वामिनोऽयं नन्यादानं बहतु हृदयानन्दपूरं प्रबन्धः ।। इति । अत्यायन् प्रकटः पिरितार्थ:- पूर्व बाल्ये गोष्टक्रीडानिरतस्य तनु वने नथुरायां मल्लयुद्धाविकं विधानत्य जीवनिव्हाश्रयीभूतपदसरोरुहल्य अचिन्त्यचरितस्य प्रभोः श्रीकृणन्य उद्दामन आनन्दम् अचं मदीयः प्रबन्धो जनयत्विाते। गूढार्थन्तु, वयोवामिनो ममाश्रयीभूतचरणसरोजन्य इत्यादिः। "नामकदेशे नाम” इति न्यायान् 'रूप'पदेन तदर्थलाभः । अन्य च सर्वथा दूतकाव्यत्वेऽपि 'उद्धवदूतम्' इति प्रसिद्धप्रायम् शनितं नाम परिहाय यद् 'उद्धवशन्देश' इति नाम कृतं कविना तत्य कारणद्वयम् अनुमीयते। दौत्यं नान अनुजीविजनयोन्यं कर्म ; न चायन् उद्धवः श्रीकृष्णस्य अनुजीवी, तस्य कृष्णसखत्वात्। तथापि यदीशं दोलन उद्धवेन स्वीकृतं तत् सखिबुद्ध्या स्वकर्मविधया वा, कृष्णमुखाइस- कृच्छ तच कृष्णानुरक्तानां गोपरमणीनां परमप्रेम्णः प्रत्यक्षीकरणोत्कण्ठया वेति नेयम्। अत एव भगवद्भक्तः कविः वास्तवम् अपि भगवत्सखस्य दौत्यं कण्ठतः प्रकटीकर्तुम् उत्कण्ठायमान इव तथाविधं नाम परित्यक्तवान् इत्येक कारणम् । द्वितीयञ्च, अस्ति चैकम् उद्धवदूतं माधवकवीन्द्रविरचितम् इतः पूर्वमेव अस्माभिरालोचितम् । तस्य चोद्धवसन्देशात् पूर्वभावित्वमनु- मीयते । एवञ्च प्राचीनेन कविना प्रतिस्पर्धिता कण्ठत एव कृता मा भूदिति आकारगुप्त्यर्थमेव कविः स्वकृतेः अन्यथा परिकल्पितवान् नामेति । lume-- ·श्रीरूप-गोवालिकृतं हलदूतम् महाप्रभोः साक्षाच्छिष्यवर्चेण श्रीरूपगोस्वामिमहोदयेन कृतमिदं वृन- काव्यम्। इमं विषयम् अधिकृल स्थानान्तरे नहती अालोचना मया कृतनि विशेषपर्यालोचनातो विरम्यते। संक्षेपतः किञ्चित् लिख्यते । ग्रन्थोऽत्र प्रारभ्यते मधुरया श्रीकृष्णस्तुत्या- दुकूलं विभ्राणो दलितहरितालद्य तिहरं जवापुष्पश्रेणीरुचिरचिरपादाम्बुजतलः। तमालश्यामाङ्गो दरहसितलीलाञ्चितमुखः परानन्दाभोगः स्फुरतु हृदि मे कोऽपि पुरुषः ॥११॥ इति । उपान्त्यश्लोके (१४१ संख्यके ) भागवताग्रगण्यः स्वीयाग्रजः सनातन- गोस्वामिप्रभुवर्यश्च “साकर”-इत्युपाधिविशेषविशिष्टतया वर्णितः। संसार- विमुखतया भगवत्प्रेमिकतया भक्तजनसेवकतया च सोऽयं महाजनश्रेष्टः कविना वैयासकिना तुलितः- प्रपन्नः प्रेमाणं भगवति सदा भागवतभाक् पराचीनो जन्मावधि भवरसाद् भक्तिमधुरः । चिरं कोऽपि श्रीमान जयति विदितः साकरतया धुरीणो धीराणामधिधरणि वैयासकिरिव ॥१४१॥ इति । ॐ एतद्विषयकः संदर्भः आङ्गलभाषया मया विरचितः संस्कृतदूतकाव्य- संग्रहस्य सप्तविंशपृष्ठतो द्रष्टव्यः । - - ·२६ बङ्गीय दूतकाव्येतिहासः बनेन श्रीमान श्रीजीवगोवानिज्येष्टनातेन महाप्रभोः सन्पर्क- सानान् प्राणेब रचिना मेवटीका, यन्त्याः प्रारन्ले करपात्री नन्दनन्दनो चय श्रीपो वर्णितवान् स्वीयाजन् आजन्मभमबदुरासक क्रिनावतार लाकरल नातनगोस्वालियर तथा मन्भाव्यते, बाल्ये अति इस परिल्ले बर्याल अन्ययं श्रीरूपत्य शिक्षादातासीदिति नास्ति नन्देहः। परन्तु नहाप्रभोः श्रीगौराङ्गस्य अनुल्ले ख्यात् सनातनत्रभोः "लाकर"-उपाध्युल्ले खाच अयं प्रन्धवर्यः श्रीरूपनुणा नहाप्रभोः नरसास्वादनात् प्राक् एव विरचितः इति नास्ति सन्देहलेशावकाशः। अत्र शिखरिणीच्छन्दता निवद्धा द्वाचत्वारिंशदधिकशतश्लोका वर्तन्ते । मध्ययुगीयदूतकाव्येषु इदं वयसा प्राचीनम् इति समालोचका मन्यन्ते । उद्धवसन्देशो यदि अनेनैव कविना रचितः स्यात्तदा नूनं तस्मादनन्तरम् एव हंसदूतं निर्मितं कविना । यतः अत्र हंसदूते कृष्णान्तःपुरवर्णनावसरे ४२- ४श-श्लोकाभ्यान उद्धवकरे गोपीभिः समर्पि तयोः उद्धवसन्देशप्रसिद्धयोः शारिशुकयोः बालापः समुपनिबद्धः। तथा द्वानवतितमश्लोके कृष्णं प्रति "उद्धवस्तवैव सचिवः, स कथं राधार्थं त्वाम् अनुनये"दिति यद् गोपीवचनं तदपि उद्धवेन सह पूर्वपरिचयमन्तरेण न सम्भवति । तथा गोपीप्रेषित- हंसेनैव कृष्णस्यापि वार्ताप्रेरणसम्भवात् भागवतप्रसिद्धम् उद्धवदौत्यं मा नाम निष्प्रयोजनं भूदिति अलीकस्यापि हंसदूतस्य पश्चाद् विरचनम् उचितम्। उद्धवसन्देशहंसदूतयोः आद्य प्रसिद्धघटनामवलम्ब्य द्वितीयं कल्पनया कृतवान् कविः। तथा आद्य नायकेन स्वयं दूतः प्रेषितः, अन्त्ये नायिकासख्येति च विशेषः । इदानीमस्य विषयवस्तु निर्दिश्यते-अक्रूरानुरोधेन नन्दभवनात् श्रीकृष्णे मथुरां गते राधिका सखीभिः सह यमुनातीरं गत्वा तत्र कृष्णविहारसाक्षिभूतं ·हंसदूतम् रत्चत् स्थानादिकं दृष्ट्वा मूर्छिता बभूव । सूपिगमे च तस्याः प्रिया ललिता सखी तां नलिनीदलशव्याचा संस्थाप्य यमुनायां विचरन्तं काञ्चन हलं दूतं कृत्वा श्रीकृष्णाय प्रेपितवतीति। तत्र आद्य एकादशभिः श्लोकैः [१-११] राधाचा विरहावन्था-मा- तापगमादिवर्णनम् , ललिताया हंसदर्शनं, राधाया विरहखेदज्ञापनार्थ हंसस्य दूतीकरणं तस्य कृष्णसमीपे प्रेपणञ्च । ततः एकविंशत्या [१२- ३२] पथिवर्णनम् । ततो द्वात्रिंशता श्लोकैः [३३-६४] मथुरावर्णनम् , कृष्णस्य मथुराप्रवेशे तनत्यनारीणां भावविशेषः, अ अन्तःपुरवर्णनम् । उद्धवेन सह प्रेषितयोः शारिशुकयोः गोपीवृत्तान्तकथनन् , वातानिवेदनाव- सरकथनञ्च । ततस्विपञ्चाशता श्लोकैः [६५-११५] सन्देशकथनम् । ततो नवश्लोकैः [११८-१२६] भगवदलङ्करणानां वनमाला-मकरकुण्डल-कौस्तुभ- मणि-पाञ्चजन्यशङ्खानां वर्णनमुखेन स्वानुकूल्यविधानाथेमभ्यर्थनम् । एकादशश्लोकैः [१२७-१३७] दशावतारवर्णनक्रमात् राधापरित्यागकुब्जा- सखित्वादिप्रकृतवस्तूपन्यासेन कृष्णाक्षेपतदनुनयादिकञ्च । एकेन सन्देशोप- संहारः। द्वाभ्यां [१३६-१४०] पुन तस्य हंसस्य प्रोत्साहनम्। अन्ति- माभ्याम् [१४१-१४२] आत्मपरिचयकथनपूर्वकं स्वप्रबन्धस्य श्रीकृष्णानन्द- जननाशंसेति । अत्र पथिक्रमश्च इत्थम्-अक्र ररथचक्रचिह्नितेन पथा प्रथमं कदम्ब- सरुस्थानम् , अत्र कृष्णेन यमुनामज्जनपराणां गोपरमणीनां वस्त्राणि अप- हृतानि । ततः कृष्णेन विहरन्तीनां ब्रजसीमन्तिनीनां वहुविलाससाक्षिणी रासस्थली। ततो वासन्तीलतावितानमण्डितं कृष्णस्य चतुःशालं सदनम् । ततो लतागृहमनोहरो गोवर्धनशैलः। ततः कदम्बवनवाटी। ततश्चर- शुष्क पर्वतप्रमाणम् अरिष्टासुरशिरः। ततो माण्डीरवनम् । ततो ·बङ्गीय-दूतकाव्येतिहासः ब्रह्ममोहनस्थानन्। ततः कालियबदः। ततस्तुलसीभूताया वृन्दादेव्याः स्थानम् । इति। अत्व बूतकाव्यत्य लेखपरिपाटीविषये यदि विचारः क्रियते नवा संक्षेपत इड्नेव वाकव्यं यद् उद्धवसन्देशात् नांशतोऽपि हीयते हंसडून इति। न केवतं नाहीयले प्रत्युत उत्कृष्यते एव । यद्यपि आपातहण्ट्या अनुप्रासादिसनात्रभासुरतया विचित्रवचनमऊ ग्या तरलरसप्रवाहेण च उद्धवमन्देश एव अमन्दन् अानन्दं समानयति मानसस्येति प्रतिभाति, नथापि पर्यन्तपर्वालोचने क्रियनाणे हंसबूतत्यैव भावान्भीर्य म अवश्य अङ्गीकाय म्बात् । बालोच्यताम् अब पृष्टानुष्ठिकया सन्निविष्टानाम् उभयोन्धयोः सनस्थलीयपद्यानान अनवद्या माधुरी धीरधुरीणैः। एतेन एलयोलेखतारतन्यम् एकक कत्वञ्च स्फुटं प्रकटीस्याताम् । तत्र हंसने ललिता दूतमुखेन राधाया मानवशात् कृष्णेन सह निरन्तर- सम्भोगान्तराय वर्णयति- अहो कट वाल्यादहनिह सखी दुष्टहृदया मुहुर्मानप्रन्थि सहजसरलां ग्राहितवती । तदारम्भाद् गोपीगणरतिगुरो निर्भरमसौ न लेभे लुब्धापि त्वदमलभुजस्तम्भरमसम् ॥११४ इति । उद्धवसन्देशे च राधायाः तत्तवस्थाकल्पनावसरे राधिकोतवचनरूपेण श्रीकृष्ण उद्धश्माह :- क्वाय गन्ता मधुरिपुरितो गोकुलादस्मदीयः काले रंस्ये सुखमिति मया हन्त मानो व्यधायि । का जानी ते यदिह खलताचातुरीदीक्षितेन निक्षेप्तव्य शिरसि कुलिशं गान्दिनीनन्दनेन ॥८॥ इति । - .

·हंसदूतम् २६ पात्यतामत्रैव अवसरे उद्धवदूतेऽपि दृष्टिः । तत्रापि राधा कृष्णमुद्दिश्य कथयति- धैर्यात् काचित् कतिचन लखीशिक्षया लज्जयाऽन्या भीत्या काचित् कतिचन रुपा काचिदालस्यतोऽपि । स्वाधीनेऽपि त्वयि रतिगुरौ केलिकुञ्जावलम्बि- न्यत्वाध्यायाः कति कति निशा माहशामत्र नासन् ॥६॥ इति । (अत्र 'रतिगुरु' पदस्य हंसदूतोद्धवदूतसाधारण्यमान्यवलोकनीयम) राधायाः खेडोक्तिव्यक्तीकरणावसरे च- अमी कुञ्जाः पूर्वं मम न दधिरे कामपि मुद द्रुमालीय चेतः सखि न कतिशो नन्दितवती । इदानीं पश्यैते युगपदुपतापं विदधते प्रभौ मुक्तापेक्षे भजति न हि को वा विमुखताम् ।।६६ इति हंसदूते। आशापाशैः सखि नवनवैः कुर्वती प्राणबन्धं जात्या भीरुः कति पुनरहं वासराणि क्षयिष्ये। एते वृन्दावनविटपिनः स्मारयन्तो विलासान उत्फुल्लास्तान् मम किल बलान्मर्म निर्मूलयन्ति ॥८३ इति च उद्धवसन्देशे । (आलोच्यताम् अत्रैव अवकाशे उभयोर्लेखगाम्भीर्य- तारतम्यम् अपि )। तथा- रणभृङ्गश्रेणीसुहृदि शरदारम्भमधुरे वनान्ते चान्द्रीभिः किरणलहरीभिर्धवलिते। कदा प्रेमोइण्डस्मरकलहवैतण्डिकमहं करिष्ये गोविन्दं निविडमुजबन्धप्रणयिनम् ॥१०३

·वङ्गीय-दूतकाव्येतिहासः
इतिवृते राधिकोक्तिः,
प्रेनोन्नाहामहनधिवहन बाध्यधारालकाण्डे
मण्डोत्सङ्गे मरपरिभवः पाण्डुरे इत्तचुम्बः ।
कुर्वन कण्ठाहविललितं नन्दगियानि लत्य
सान्द्रेण त्वां सहचरि परिवारकोतवन ।।१२७
इति नन्देशे श्रीकृष्णोहितः । वस्तुतन्तु क्लयोः ग्रन्थयोः गुणागुणविचारः
नया बुकर इति प्रतिभाति । यच्च क्वचित् किञ्चिद् लेखवैषम्य तदि
भूयमा छन्दोभेद्कृतम् इत्यस्माकं मतिः ।
लपोरेककई कलायां ते ते सद्वृतः इनोस एव यद्यपि पर्याप्तः,
तथा जानिनननन्यान अन्यपि उपन्य उभयोः सास्यम् । तर
स्वप्रायल्य भगवणशंसकयोः श्लोकयोः। यथा-
रसानामाधारैरपरिचितोपः लहड्चे-
मुरारातिक्रीडानिविडघटनापसहितः ।
प्रवन्धोऽयं बन्धोरखिलजगतां तस्य सरसा
प्रभोरन्तः सान्द्रां प्रनदलहीं पलायतु ॥१४२
इति इंसबूते। अत्र तत्य इति करित्यर्थः, एतच्च पूर्वश्लोकान्वयि ।
गोष्टकीडोल्लसितमनलो निव्वलोकानुरागात्
कुर्वाणस्य प्रधितमधुरामण्डले ताण्डवानि ।
सूयोरूपायपदसरोजन्मलः स्वामिनोऽयं
तस्योदामं वहतु हृदयानन्दपूरं प्रवन्धः ।।१३०
इति चोद्धवसंदेशे। अत्र प्रायेण सर्वेषामेव पदानां साम्य वर्तते, यावद्
नामैकदेश 'रूप' पदस्यापीति ।
-

·एव। हंसदूतम् इदानीमस्य भक्तिमाधुर्य सहृदयहृदयावर्जकं किञ्चिदुलिख्य प्रबन्धोप- संहारमिच्छामः। भक्तोत्तमलिखितोऽयं वङ्गीयो दूतग्रन्थः सर्वथा भक्तिमाहात्म्यविमण्डित आत्मानं सर्वथा नारी मन्यमान इव कविः यदा गोपीमुखतः वदति- न निर्वक्त दामोदरपदकनिष्ठाङ्ग लि नख- छतीनां लावण्यं भवति चतुरास्योऽपि चतुरः । तथापि स्त्रीप्रज्ञासुलभतरलत्वादहमसी प्रवृत्ता तन्मूर्ति स्तवरतिमहासाहसरले ॥५३|| इति, तदेव विज्ञायते कियद् गभीरा भक्तस्य कवेभगवद्विषया रतिरिति : अहो मधुरिनमयी वर्णना विरहिण्याः श्रीराधिकायाः :-- तरङ्गैः कुर्वाणा शमनभगिनीलाघवमसौ नदी काञ्चिद् गोष्ठे नयनजलपूरैरजनयत् । इतीवास्या द्वषादभिमतदशाप्रार्थनमयीं , मुरारे विज्ञप्ति निशमयति मानी न शमनः ॥७६।। इति । श्रीकृष्णविरहात् श्रीमत्या अश्रभिः स्पृष्टा नवीना नदी यमुनाया अपि बृहत्तरा जाता इत्यहो कृष्णप्रीतिः श्रीराधिकायाः। अहो कष्टम् एवन् अनारतं इत्यपि श्रीराधा न स्वाभिप्रेतं मृत्यु भजते इति । राधासखी ललिता श्रीराधिकामेव तिरस्करोति अस्यै अकारणात्माव- माननायै। कोऽसौ कृष्णः यदर्थम् ईदृशं दुःख राधा भजेत्--"निज- दोषात् परमसौ ययौ मन्दा वृन्दावनकुमुदबन्धो विधुरताम्” (७८)। सर्वथा प्रेमपरतन्त्रा श्रीराधा तमालरसेन श्रीकृष्णं भूमौ विलिख्य ·वङ्गीय-दूतकाव्येतिहासः सानाच्छीकृमिव प्रालिङ्गति (८४), निरन्तरकृयभावनया सा राधि- काऽपि तृप्यत्वं प्राता (८५)। परन्तु कृष्णं प्रति प्रेषितः सन्देशः कीदृशः स्यादिति चिन्तयन्यपि सा बना नालनासीनिश्चेनु तदा काइन्वरीव वदति- गरीयान् मे प्रेमा त्वयि परमिति स्नेहलवुता न जीवियामीति प्रणयारिमख्यापनविधिः । कथं नायासीति स्मरणपरिपाटीप्रकटनं हरौ सन्देशाय प्रियसखि न मे वागवसरः ॥१०० इति । अर्थान्तरन्यास (८, ६३, १२३, १२५)-काव्यलिङ्ग (१६)-अप- इति (६७)-प्रभृत्यलङ्कारैः समलङ्क,तोऽय दूतग्रन्थः । अस्य ग्रन्थस्य टीकाद्वयी वर्तते, एका गोपालचक्रवर्ति कृता अन्या च मधुमिश्ररचिता, ते चाद्यापि न प्रकाशिते इति दूयते अस्माकं हृदयम् इति ।

·रुद्रन्यायवाचस्पतिकृतं भ्रमरदृतम् (१) रुद्रन्यायवाचस्पतिकृतं भ्रमरदूत दूतकाव्येषु अन्यतमम् । स्त्रीष्टीये १९४० अब्दे एसियाटिक सोसाइटीत्याख्य-संस्थायाः एकमात्रलब्धात् ५२०८ संख्यकात् हस्तलिखितपुस्तकात् संशोध्य मया एतत् प्रकाशं नीतमासीत् । अस्य हस्तलिखितपुस्तकस्य विवरणं तस्मिन्नेव पुस्तके भूमिकाया एकादश- पृष्ठे द्रष्टव्यम् । काव्यस्यास्य आरम्भ इत्थं कविना कृतः -रामो माल्यवत्पर्वताद् हनूमन्तं दूतं विधाय रावणहृताया अशोकवनवासिन्याः सीतायाः समीप प्रेषयामास । तस्यागमनम् अपेक्षमाणश्च अधीराधीरः कालं यापयन् वर्तते स्म। कालेऽस्मिन् सीतायाः सकाशात् अभिज्ञानमणिम् आदाय हनूमान् प्राप्तः। तं मणिम् अवलोक्य पुनर्नवीभूतप्रियतमाविरहः शोक- सन्तप्त आसीद् रामभद्रः। धैर्येण स्थैर्यम् अवलम्ब्य हनूमन्तं विश्रामाय आदिष्टवान् श्रीरामचन्द्रः। गते हनूमति सीतागतमानसः स पर्वतनिकुञ्ज भ्रमन् कञ्चन मधुकर लोचनातिथि चकार । 'हनूमतापि दूतेन यन्न हारितं तथाविधं किञ्चन मनोगतं सीतायै प्रेषयितु रामस्तं भ्रमरं दूतं चकार इति । (१) डक्टर श्रीयतीन्द्रविमलचतुधुरीणेन संस्कृतदूतकाव्यसंग्रहस्य प्रथम- ग्रन्थरूपेण प्राथम्येन संशोध्य सुविस्तृतया भूमिकया अनुक्रमणीप्रभृतिभिश्च सह प्रकाशं नीतम् । कलिकाता-१६४०। प्राप्तिस्थानम्-प्राच्यवाणी- मन्दिरम् , ३ फेडारेशान ष्ट्रीट , कलिकाता-६ । ३ ·M वङ्गीय-दूतकाव्येतिहालः अत्र इनन् एव तावत् कविः प्रथमतः प्रष्टव्यो भवति ! यत् , लघव सीनासकालाल मानिनानं सन्देशन आदाय श्रीजन हळूलाच सका। नन कि पुनस्चन अयोन्योऽपि अनरो ब्रूतः कारितः श्रीरालेण? कास सन्देशः यो ग्रहणधारपटीयलि अात्मन एकनिष्ट ऋषि लेबले इसने भगवता रामेण न निधातु पारिनः अन्य किमपि उत्तरन् अन्लान् प्रन्थात् अस्माभिपलभ्यते । स्वदलीया तु यम्-रहन्यं वन्नु सनानजातीचे जने प्रकाशचिनु स्वत एक लज्जते लोकः, न त्वसमानजातीचे। अत एव तिर्यञ्च इव मनुष्येभ्यः मानवा अपि तिर्यग्भ्यः न लज्जन्ते। ययुक्त श्रीहर्पण- "जिढेनि वन्न व छुनोऽपि तिर्य कश्चित् तिरश्चलपते न तेन ।” इति । अत्र ग्रहणधारणपटीयस्त्वरूपधर्मेण रालसजातीयो हनूमान , तब्बेलक्ष- एवाद् भ्रमरो न तथेति युक्तम् उन्प्रेक्षिता तत्य दूतता रानेण। अत एव दृश्यन्ते प्रायेण अनिन्द्रिया अनिपुणेन्द्रियाश्च दूता दूतकाव्येषु । मेकालीन दूततायां च सत्स्वपि युक्त्यन्तरेषु एपापि युक्तिः कवेर्मनसि नासी होने न सुड' वक्तुं शक्यते। अथ तहि कथम् आदी हनूमान् दौत्ये वृतः ? इति न देशवम् । तदानीं केवलं कुशलसन्देशस्यैव देवप्रत्यादेयतया प्रागुक्तानुपपत्तेः अनव- तारात् । किञ्च, तदानी गन्तव्यदेशस्याऽपि सम्यक् अनिर्णयात् तथाविधम् अलौकिकप्रभावं दूतं विना कार्यस्यापि निप्पत्तिर्न भवेदिति । काव्योत्कर्षः इदानीम् अस्य काव्यं पर्यालोचयामः। अब तावत् प्रथमया पञ्च- श्लोक्या [१-५] अशोकवनाद् हनूमदागमनादि वर्णितम् । ततो नवश्लोक्या [६-१४] रामस्य विरहावस्था, भ्रमरदर्शनं स्वागतसम्भापणादिपुरःसरं दौत्य- ·तंहार भ्रमरदूतम कर्मकरणाय भ्रमरन्य निमन्त्रए । तदनन्तरम् एकसप्त्या लो ८५] मार्गनिर्देशः। ननोदभिः इलाके - विहिल्या का सम्भावित नाकालिकान्थावलनन् । ततः सविंशत्या ६-१२ सन्देशवरीनन अन्तिनास्त्रां पुनः कविपरिचय इ.. समप्ट्या सरावशावलोकननि काव्यनिति ! अत्र यचपि नेघदूत-पवनदृतादाचित्र वृतपणकालः करठतो नोर तथापि पालोचनया कवित्र नः पिन इनि प्रतीयते। तथाहि भ्रनरल्य स्वागतभाषणावसरे- कञ्चिद् भ्रातभर भवता शीलितो नालतीनां सोधुः कश्चित् छुनुनितशिवाः सविता वा कदम्बाः । नीताः कञ्चित् कथमपि सखे वासरा वारिशाह- व्यूहच्छन्न नभसि निभृत यूथिकालीथिकालु ।। इति; तथा- मर्मप्रन्थिः स्फुटति बहुशो येयु वः कण्टका- बूं लीजालैः सपदि च दृशोरायुरन्त प्रयाति । कञ्चित् प्रौढानिलपरिचयात्रिच्युतो दूधिकायाः संततोऽभून वत विधिना तेषु किंकनकेयु १० इति च धार्षिकम् एव वस्तुजातं प्रस्तुतम् । एवं सन्देशप्रेषणावसरे च- मेघश्यामाः स्फुरिततडितो यामिनीयां निनेपात् पूर्व रामो गृहिणि गहने त्वन्सनाथो निनाय । ता एवाद्य प्रलयजलध्यानधारागभीराः कल्यायन्ते कमलवदने दीर्घयामा रजन्यः ॥११५ इत्यादिश्लोकेन स्पष्टम् एव वर्पतुरेव दूतप्रेषणकाल इति सूच्यते । - -- ·वङ्गीय दूतकाव्येतिहासः यद्यपि वर्षासु रजन्यो दीर्घयामा न भवन्ति तथापि विरहवशात् तद्वत् प्रतीयमाना इत्यर्थे पर्यवसानं कल्पनीयम् । एवं "नृत्यल्लीला- शिखिनि" [:१७] इत्यादि, “यत्योद्भिन्नम्” [ १२०] इत्यादि, "हत्या नक्तञ्चरपुरपति" [१२२] इत्यादिइलोकाश्चात द्रष्टव्याः । वर्त्मनिर्देशश्चित्रकूटपर्वतं कूटोकृत्य कृतः। वर्त्म च संक्षिप्रमेव कृत कविना। तथा च चित्रकूटाद् विन्ध्याचलपरिसरवतिनी रेवा, रेवा- मुत्तीर्य कार्णाटराज्यं, ततः कावेरी, ततः शिवकाञ्ची, ततो विष्णुकञ्चो, ततः सागरस्ततश्च तत्तीरवर्तिनी लङ्केति संक्षेपः। एतानि च स्थलानि कि मार्गविधया समुपस्थापितानि किंवा द्रष्टव्यविधयेति संशयः पदं करोति, यतः कविना मार्गनिर्देशप्रसङ्गे मुखत एवोक्तम्- - द्रष्टुं देशानतिशयगुरूइछोत्रनेत्राभिरामान न त्वं भ्रातभ्रं मर गणयेरध्वनो जिह्मभावम् । आसन्नक्ष्णोः क्षणमतिथयो यस्य ते ते न देशाः सृष्टा दृष्टिः सुभग विधिना तस्य मन्ये मुधैव ॥१७ इति । परं माल्यवत्पर्यता राजन्ते औरणावादाख्यमण्डल्याम् । तत आरभ्य भ्रमरेण उत्तरस्यां दिशि बहोर्दूराद् नर्मदातीरपर्यन्त गन्तव्यमिति द्रष्टव्यविधया एव कविना तानि स्वीकृतानीति कुतः सन्देहः। भूयोऽपि दृश्यते कावेरीनदीतः 'कोञ्जीवेरं'पर्यन्तगमनरूपोत्तरदिगविभागविहारः केवलं द्रष्टव्यदर्शनविधयैव युज्यते । एतादृशो मार्गपरिक्रमो मेघदूतेऽपि । किन्तु अत्र अस्माभिः सकौतूहूलम् इदं लक्षीक्रियते यत् भ्रमरदूतवणि तो मार्गपरिक्रमो रामायणप्रोक्तमार्गात् भिन्न एव । श्रीरामचन्द्रस्वीकृतमार्ग-परि- ·भ्रमरदूतम् चयार्थं पारजिटारमहोदयलिखितः “T32 Geography of Rama's Exi" प्रवन्धो द्रष्टव्यः (0) तत्र पथि वर्णनीयः प्रायेण युवत्य एव : क्वचिच नद्यादिवर्णनायां मन्दमारुतः पर्वनाविवर्णनायाञ्च कुटजामुनादि वर्चतथा दयते। शिवकाळच्यां पुनः धूपैः कालागुन्बहनधूपिन धर्जडेन्त्र पुस्पैन्धवरिनन्तभवामिन बेन यायाः । कएठेकाल ऋलितनुजगामोगभव्यावर्तन ज्योतिः पश्चः परिणतशरच्चन्द्ररदिनप्रकाशम् ॥३० इत्यादिना भगवन्तं महादेवम् , विष्णुकाच्यामपि- तस्यां किञ्चित्तरूणतिमिराकारमालोकयेन्त्वं ज्योतीरूप परिणमति यद् योगिनां मानसेषु । ध्यायन्तो यत् क्वचन विपिने कन्दरे भूधराणां युक्तानानन्दृणमिव जगन्नरधि निन्तरन्ति ॥३० इत्यादिना भगवन्तं विष्णुचात्तात् कविः । बिन्लयरचैव यद् मार्गनिर्देश- प्रसङ्गेन व्यचितानां इलोकानां (एकसानतेः) प्रायेणार्ध काभ्याम् एव विनियुक्त कविना। अपरम् अर्ध च सर्वेषु पथिषु इति । सन्देशवर्णने च-प्रायेण आदित आन्त यावद् रावणकर्तृ कसीता- हरणात् अनन्तरं प्रवृत्ता घटनावली कविना उपन्यस्ता । तत्रापि, कनकमृगं (1) Journal of the Royal Asiatie Scciety, 1874, pp. 256-257.

·• वङ्गीय दूतकाव्येतिहासः हत्या प्रत्यागच्छतो रामचन्द्रस्य पथि नानाविधाशुभशअनदर्शन- वर्णनन , ततश्च लीलाविरहेण आश्रमतरुलतादीनां पशुपक्ष्यादीनां च कुवावर्णनन , सध्यतश्च इलोकचतुयेन रानाच अालानुशोचनवर्णन कानानन्यावर्णनच अलंदा इलोकेन तु जेवतरीत्या अनरस्य प्रियया नह चरावियोगाशंसनल इत्येव काश्यम् । भव्येऽस्जिद सत्यपि अनुशरणादिविविधोपान्तरे लेखत्य अनन्य- साधारण साल्य सहइयानाकदेव । अत्र च प्रामुल्लिखिताः इलोकाः साक्ष्यम् भावक्ष्यन्ति ! कोमलपविन्यालकौशलं पदानां योजननैपुण्य च मुशिक्षित कवेरिति को वा संशयः। अलङ्कारपर्यालोचनया पुनः एकम् अन्तरन्यान कियतीः उत्प्रेक्षोपमाश्च विना नापरः कश्चित सुटो लङ्कारः परिज्ञायते। कविरवं भाषापरिच्छेदकर्तु: विश्वनाथन्यायपञ्चाननस्य ज्येष्ठः सहो- दरः, विद्यावानीशत्व पुत्रश्च । एततकवेर्विशेषपरिचयः पश्चाद्वतिनः अंग्जाशाद् अवगन्तव्यः ।

·न्यायपञ्चानन-वृतं प्रसस्कनु रेव र नाच जिन नान : ऋत्र च श्रीकृले मधुरांत किदिनी राया निकर अनसनी यानानि म्यूनं अनु: अडत नाचको नायिक.ममीचे वृत्त प्रेपचालान्त, ऋत्र पुनः नाचित्र नायक निविशेषः। तच पविलकलो इतकाव्यस्य नाय नमुनाचारः ऋर कत्र को कवलं बल्देशालयन इ श्रीकणे नथुराम विरहकात राय वृन्दावनबुझे लक्ष घनन्ती पिक- एक ददर्श च तंद्रीत्व कडुन अनुनयन्ती पाह-हे पिक, वं सर्वजनत्रिय इति कृत्य त्वां दौत्य कर्नु याचे। देलनिपुणोऽपि असे न तत्र प्रेपणीयः, यतो नथुपः स कृष्णारविन्दनथुलोनेन व्यासक्तः नथुरातो वृन्दावन नागच्छेदेव । प्राक् प्रेषित मन मनस्तु कृष्णपदे लन्न ततो नागच्छति, अतः त्वां बिना कम् अन्य दूत कुर्याम् । अथ यदि गन्तुं पथिश्रन तर्कयेः तवा अत्माकं चित्तमतगज वा मनोरथ वा रथ सनान्य अनायासेन गच्छेः । एवञ्च तव कृष्णदर्शनं गोपीनां च विरहा- र्णवात् निस्तार इति युगपत् फलद्वयं भविता । स त्वम् इतः प्रस्थाय मथुरां गत्वा अवसरे कृष्णम् अस्मद्वस्थां ज्ञापयेः। अस्माभिः, यशोड्या नन्देन वा अक्रूरस्य किम् अपराद्धं येन स कृष्णम इतो नीतवान् । कृष्णम् एवं बयाः--हे माधव, तब विरहविषधरदृष्टा राधा माम् इह प्रेषयन्ती एतावन्तं कालं जीविता वर्तते न वेति न जाने । परं तर्कयामि यत् मत्प्रत्या- गमनपर्यन्त त्वदर्शनाकाङक्षिणी सा जीवितैव तिष्ठेत्, मयि गते तु ·वङ्गीय-दूतकाव्येतिहासः यथाकर्तव्य करिष्यति । हे कृष्ण, यां त्वं तत्तद्विपतसागरात समुछत- बान , या च त्वदर्थ जीवन यौवन कुल मान पत्यादिपरिजन चन चिन्तितीरावांकन वितीर्य मुन्थः लन् अव वर्तले ? अब बचत सी न मारमण्यो विरामिता वर्तन्ते, सर्वा एव च सदा कृष्ण गायन्त्यो विलपन्ति तथापि किमर्थं जना मान एव कृष्णविरहिणी बदन्तीति न जाने । कृष्णार्थम् इतः पूर्व बहुकलो मया सोडः ; पर कृष्णो राधा परित्यज्य मधुसंगत इलपवावस्तु बुलहो जातः। हे पिक, एतत् सर्व त्वं कृष्णसनीपे वक्ष्यसि । किन्तु, कृष्णविरहे वृन्दावने वृक्षा न पुष्यन्ति, वहिणो न नृत्यन्ति, भ्रमरा न गायन्ति इत्यादि न बक्तव्यम् । किञ्च ऋत शीतांशुः सहस्रकिरणायते, वायुहीयते, यमुना च वैतरणीयते इत्यापि न वाच्यमेव इति । पिन-भ्रमरदूतयोः पौर्वापर्यविवेचनम् अनयोश्च पिकभ्रमरद तयोः कतमत् कवेः आद्या कतिरिति प्रश्ने पिक- दूतम् एवेति अन्नाचं उत्तरम् । अत्र च कारणम् एकम् एव, तच लेखत्य पटुत्वापद्धत्वे । भ्रमरद तत्त्य लेखो यथा सरतः स्वच्छन्दगतिश्च न तथा पिकड़ तस्य । पिकडूते लेखः स्खलितगतिः कष्टसृष्टश्च । परिपक्वलेखता च क्रमेण परिणतायानेव बुद्धौ भवति । केचिदाहुः छन्दोवलक्षण्यादेव लेखत्य गतितारतम्यं न स्वतः, ततश्च मेघद् तप्रसिद्धन मन्दाक्रान्ताच्छन्दला निबद्धा भ्रमरद तश्लोका यथा गतिमन्तः प्रतीयन्ते न तथा शार्द लविक्रीडित- च्छन्दोबद्धाः पिकद् तदलोका इति, न लेखगत्या पौर्वापर्वनिर्णयः कर्तु युक्तः इति । एतदपि न विचारसहम् ! अपटुच्छन्दोनिर्वाचनमपि अपरिणत- प्रज्ञताम् एव सूचयति इत्यतोऽपि पिकद् तम् एव ज्येष्ठ भवति । अन्ये पुनरेवं कथयन्ति, कविना ·पिकदूतम् तिष्ठन्त्येव हि दौत्यकर्मनिरता अन्ये द्विरे फादयः किन्त्वन्नाभिरिने हरनिकटतो नपणीयाः स्वचित् । ते यन्मान्मधुलोमिनो मधुरिपोः प्रात्याकि, पहननो नो चेत्तन्मधुलोभनो नधुपुरादाबामुरन्मिन् पुनः ।।५ इत्यादिना अन्रन्च द नवायां वितृष्णा आविष्कृता । यदि भ्रनरदत पदचा कृतं भवेन तदा कयन् आविष्कृतविणं अमरन् एव तत्र त कुरोट ? अतो भ्रमरवृतन एव वेष्टन । तत्र छन्दोलनचितो भ्रनरः कर्य नात्रापि वृत्तः कुन इत्यनुयोगत्व अवनतनुपुरम उत्तम भत्र अनेन इलोक्रेन करिता दत्ता इनि! पन्न वन मनोरजन : भ्रमरे वितृष्णा च ऋवे स्वाभाविकी, किन्तु कार्यवशाद छ । कार्य च मधुलोमः : ल यया ऋत- काव्ये डोत्यविधी प्रत्यूहभूतः न तथा भ्रमरते। तथादि, अत्र नधुलोन- पदत्याथों व्यञ्जनया भगवचरणासतितः, स च प्रकृतदूत चनत्कारातिशयन् एवास्सृजत् । भ्रमरदूते पुनः तथाविधोऽथों निवध्यमानः सभ्यानां जुगुप्सां जनयन् सर्वमेव काव्य व्याकुलीकुर्यादिति पश्चादपि क्रियनारणा भ्रनरत्य दूतता न विरुद्धा न वा रसविहन्त्रीति कृतं पल्लवितेन। अत्रापि दृतप्रेपणस्य कालः कण्ठतोऽनुक्तोऽपि पिकत्त्य दू स्य साहचर्याद् वसन्त एवेति बोद्धव्यम् , कालान्तरे पिकस्थित्यसम्भवात् । सम्भवन्त्याम् अपि स्थिती तेषां मूकतवा काठाश्रवणप्रसङ्गात् । कविना च प्रथमदलोके- 'शुभावेन्दुमुखी बनप्रियरवं राधा कुरक्षेत्रणा' इत्यादिना रवश्रवणोपन्यासः कृत इति । छन्दश्चान शाई लविक्रीडितम् इति प्रसङ्गान् पूर्वम् अपि रक्तम् । अत्र छन्दोनिर्वाचने तुलसीद तादिकम् अस्य पथिप्रदर्शकम् इति तर्कयामः । एकत्रिंशच्छलोकात्मकमिदं काव्यम् असम्पूर्णम् इति प्रतिभाति । भूमर- दत इव द तस्येष्टाशंसनादिरूप उपसंहारः कविपरिचयादिकं च नात्रोप- लभ्येते इति । ।

·. श्रीचणसार्वभौम-विचितं बयानोकानावर वजन इई लाव्यं पदचत्वारिंशता अंकैः सनानिंगटन अन्येयं वन्नुवर्णना- माविर कलर: कवि गोपालखी श्री बटुलातीरवर्तिनि कुञ्ज मन मन्वाना झटिति नत्र जपाल ! किन्नु तत्र सरणम् अप्राप्य नूठी प्राप । ईपपने व सत्र श्री चितवः तदेव दूदं कृत्वा मथुरयां कृष्ण- सनीने प्रेषयामास इति : पनाह एव दृतं चस्मिन्न काव्ये तत् पदाङ्क- नसायन इदि नाना एक अस्या अन्याय विषयवस्तु परिज्ञायते । विना अनिलोऽलि लर्वत्र मन्नानान्ता छन्दः । के तु शार्दूलविडिनर । लः करुणविप्रलम्भः, रीतिवेदी, नायिका निरोन्कारटतेति। काव्यमिदं भक्तिविषयकम्। स्वहृदयवर्ति न्या अनवद्याया भक्तेः भगवचरणे लमपेणमुदिश्च कविना काव्यमिदं लिखितम् इति स्पष्टमेव । कविः नव्यन्यायपारङ्गम इति तत्य लेखत एव सुस्पष्टम् अस्ति (७, २१, ३१-३२, ४२-४३)। तत्य रचनायां न्यायदर्शनस्य मङ्गल-तरुः भक्तिसुरथुन्याः कूले सर्वत्र परिदृश्यमानो वर्तते। तेन च अत्र उभचोरेव मङ्गलमय सौन्दर्य स्फुटतरम् आविर्भूतमस्ति । पदाकदृत वा कृष्णपदाकदृत वा इदं काव्यं कवेरत्यन्तं लोभनीयं मोह- नीयं च वस्तु । कल्पनाचातुर्याः साहाय्येन कविः स्वहृदयस्यानवद्य भावं प्रकाशीकृतवान् चतुर्थं पद्य । तथाच ·पदाकदूतम् ४३ रम्यं यावन्मुनहरपदेशोभते नाव देव त्वयाका कुलिया-कला-अन्जनाङ्गादिचिह्नन् । बोरीवकटतालेय सन्निध चक्रपाणे- जाने बी.रमनुत्र मुख रो ले गृहीतः ..? इन सब के निजलेल्न इत्य विकृ करिना गरीनुबन-- है ईश्रा सुन्न मन लाभः सदुदाय अशान्तिके मानल! गुलव, समस्या कामाचे काय लाइक इन छहराले अन्ण- जमलसारेच अन्य सबै मधुपुरी पन्तव्य न तु विनतिः काति कविः सनिक प्रतिपाइकले ३०ऊनचत्वारिंशतले लोके. कुलध्यानाद् या नुखं भवति स्वर्गलोके का प्रअलने का तावश मुखं नोपयते इति नारदेन देवर्षिया कथितन्नः स्त्र बनाङ्गन्य ते लेय- अलती बुद्धि ताशाजनकस्य दर्शने बीतचेष्टो वर्तते इति । चत्वारिंशत्तमश्लोके च कविकृदयस्य भीतिः पढ़ायप्रदो दिव्यं ज्योतिः अपरिमीमा शोसा पवित्रताञ्च! गोप्य आडः---कृष्णलनी अल्मा बुखनिवेदनावलरे पडावेन स्वदेो गोपयि- तव्यः । अन्यथा दोघालात पर पितापुत्रयोईझने लक्षाते उम्मलदेहं पुत्रं प्रति निवद्धनिर्णिमेकण्डेः पितुनः तत्कथाचां लग्न न भवतीति हितेप्सुना पदाझेन स्वदेहं गोपवित्वैव अस्मद्वार्ता निवेदयितव्या । श्रीकृष्णस्य पदचिह्न कृष्णाद् एव जातं तस्यैव दिव्यविभूतिसम्पन्नञ्च, स्वत एव तद् गोपीनां भक्तिपात्रम् । भक्तिविमण्डितः कविः एवंविधा- न्यन्यान्यपि चिह्नानि स्वहृदयान्निःशेपमुच्चित्य १५शश्लोके वर्णयति- ·वङ्गीय-दूतकाव्येतिहासः श्रीकृष्णचरणोत्पन्नमेकं चिह्न कालियसर्पशिरसि शोभमानं तान्द गरुड- भीतिन् अनयन् । अन्यच गयासुरशिरोभागे स्थित पिण्डद्वारा भालावर हरिरिख बने । अन्लदष्टम् एतदपि पदचिह्न तादृशमेव--सहनां जन्न जगतामुपकार व भवति इति! कालिदानीचे मेवदूने बलाका मेघन्य लाया श्रासन अत्र पुनवीयुरेख पदान्य नहायो विहितः। तत्राह--हे पदाङ्क, पझलुरभिः यमुनाशीकर- सम्पृक्तो वायुः मयूरपिच्छं सञ्चालयन खेच्छया ते सहगामी भविष्यति इति । एकोपक्रमेण अनेकदूरगमनमपि दुःखाकरमिति मत्या पुनराह-हे पदाङ्क, एक क्रोशम् अतिकामता स्वया यमुनाच पादौ प्रज्ञाल्य सुशीतलवृक्ष- च्छायायां जलं विश्रामः कतव्यः । न च वक्षव्यमपादस्य मे कुतः पाइधावनचिन्तेति यः श्रीकृष्णपदाङ्कः (ब्रह्मलोकादि) उत्कृष्टं पदं ददाति स स्वयं पदहीन इति प्रत्ययः कूर्मलोमप्रत्ययवदसत्य एव- "उनकृष्ट बन्जनयति पदं सेवकानां जनानां पद्भ्यां हीनं तदिति जगतां प्रत्ययः कूर्मलोम ॥२६ गच्छतः पत्राबल्य वाहनकार्य करिष्यति गोपीनां मनोऽश्वः । सजल- जलघरच्छायया सूर्यातपो निवारितो भविष्यति । पद्मवन्धुः सूर्यः पढ़ात- स्थितस्य कमलस्य ग्लानिभिया वर्षणं प्रतिरोतस्यतीति तु स्थितसेव श्लोकः-२७)। अन्यापेक्षया पदाङ्कमुखेन प्रेरिताया गोपीनां विरहवार्ताया आनुपातिकी क्षुद्रता वर्तते ! भाषा चैतदंशस्य दार्शनिकपरिभाषावहुला। संक्षेपतः प्रेरिता वाणी चेयम्-श्रीकृष्णः मथुरायां कुजाप्रेममुग्धः मञ्ज कुञ्ज वृन्दावनं विस्मृतवानिति- -- ·४५ . अन्यतमा पदाङ्कदूतम् "वृन्दारण्य स्मरसि न कथं श्रीपते मञ्ज कुञ्ज ज्ञातं ज्ञातं यदिह न परीरम्भरणं कुग्जिकायाः ॥४१ पदाङ्कस्य दौत्यकर्मणः सफलता तावत् तदीयवचनविन्यासायत्त वर्तते। वाक्येन तथा भवितव्यं यथा तेन श्रोतुरनायासेन अर्थावगतिर्भवेत् । कतिपयर्वविशिष्टः शब्दसन्तान एव तादृशं वाक्यम् , तदेव च प्रमाणं नरत् । तेषु च विशेयधर्मध्वाकाङ्क्षा अन्यधर्मरिव श्राका क्षाधरणापि विरहित वाक्यं न प्रमाणपदवीमारोहति । अपरतः चुनः मनाधर्मोऽपि काचिदाकाङक्षा वर्तते, सा च वासनापरनामा, साऽपि वाक्योपयोगिनी ; एवञ्च यथा शब्दधर्मरूपाया आकाङक्षाया अभावात् पदाङ्कोक्त वाक्यम् अप्रमाणमिति कृत्वा कृष्णेन तत्र गौरवं नारोप्येत ; एवमेव गोपीनामभिलापरूपा श्राकाङक्षा दूतवाक्ये अप्रकटिता चेद् दौत्य व्यर्थं विद्ध्यादेवेति । कविरयं पद्य ऽस्मिन् श्लिष्टम् आकाङ क्षापदम उप- स्थाप्य दूतं पदाङ्गं सावधानीकुर्वन्नाह-तव वाक्ये संस्कारदोषः कश्चन यथा न तिष्ठेत् यथा च अस्माकं वक्तव्यं सुपरिष्फुटं भवेत् तथा त्वया कर्तव्यम् , एतेन च श्रीकृष्णः अस्माकम् अभिलाषमभिज्ञाय यथाकतव्यं कर्तुं शक्नु यात्- "आकाङ क्षा या ग्लपयति मनो माशां वासना सा शाब्दे धर्म सति न भविता हानिरेव क्रमाङ्क । साकाङ क्षोक्त्या मुरहरपदे सर्वमेतन्निवेद्य नो चेत्तस्य प्रमितिजनने केन हेतुस्तवोक्तिः ॥ ४२ इति वौद्धाः सर्वं भावात्मकं वस्तु क्षणिकमाहुः, तत् कथम् अवितथं भवेत् ? यतो गोपाङ्गनानां कृष्णविरहज्वाला चिरविराजमाना दृश्यते। शब्दोऽपि ·-- ४६ बङ्गीय-बूतकाव्येतिहाला तन्नते क्षणिकः-जलस्थाची, एतवपिन गाणं, यतः कणस्य वा ननि गोपवधूनां जननि जर्वतः जाग बनते : कृणल्य प्रेना तरिक पत्र : सोऽपि चमोपी कोच ना सएक, अन्याल किल्ला- ईनां सम्यन्ये यत्न न नित्या। कार कविराह-- "सूखा एव क्षाणानिश विवाहुन धीराः खेदोमा हरिविजः लवदेवालि चत्ते। नान्त्यः शब्दो वचनमपि तत् जाहरा बन्तु किन्नु प्रेमैवात्मप्रियतनकृतं तच्च गोपाङ्गनासु ॥' ४? दूतान्तरमिव पनातमपि लेघाल्य अनुकरणेन लिखितम् । तथा- यऽत्र कविधः परिस्कुटो वर्तते। अनेन एनव अन्येन अमरत्वमात- साद तत्रभवान श्रीकृष्णलार्वभौमः। वासैनिकापाद्वारेण यथा तेल कवित्वप्रकटने कौशलं प्रदर्शितम् एवमेव कविकल्पनाद्वारेण अपि भाषा- भिव्यक्ती कृतहन्तता प्रऋटिन। ३५वा-पछे कविराइ- हे पदाङ्क: प्रत्येकं पञ्चाः (१) जयधून एकम् असून (२) हतु मदनस्य मनत्ति बालना वते, तेन्नानकोऽपि मानः कुपितो विषधर इच पञ्चभिः पुष्पवानिशनमान् इति । (२) "अरविन्दनशोकञ्च चूतञ्च नवलका । रक्तोत्पलञ्च कञ्चत पुष्पवागत्य सायकाः ।।" "सम्मोहनोन्मादनौ च शोपणस्तापनस्तथा । स्तम्भनदचेति कामस्य पञ्च वाणाः प्रकीर्तिताः ॥" (२) "प्राणोऽपानः समानश्चोदानव्यानी च वायवः । शरीरस्था इमे- ·४७ पदाकदूतम् मदनत्य पञ्चभिवाणैः विरहिणामुत्पीडनं सर्वलोकविदितन , पर सम्मोहनादीनां तदीयपचर समान मत्लेकेन प्राणपानादि-पञ्चप्राण- वायुनामुपरि साज्ञातायातः श्रीकालाई भीमपरिकल्पना इदम्प्रथमतया निरवद्यमान सञ्जातः! कविरयं स्याले स्थाने प्रख्यात-पूर्वकनीना मान दिलुमधुरं नवीनलाव- मत्रतार्य बरिडतसकरोन् । रूपनोवासिनः हंसने अनुबन्-गोविन्द- विरहर गोकुलत्य सर्व शीर्ण एका नुव गोपाङ्गनानयनान्बुना वर्धमाना वर्तते-- "शीणीगोकुलमण्डली पशुशुद्ध शमाय न खन्दते मुकाः कोकिलपन्यः शिचिकुलं न व्याकुलं नृत्यति । सर्वं त्वद्विरहानलेन विकला गोविन्द दैन्यं गताः किन्त्वेका यमुना कुरङ्गनयनानेत्रान्बुभिर्वर्धते॥” इति । तनमर्थ प्रतिबदन् कविः त्रिंशलोके प्रत्तौति- "क्षीणैवास्ते तरणितनया वस्तुतस्तद्वियोगे का वा पीना भवति वचनं कस्यचिन्नति युक्तम् । गोपस्त्रीणां नयनसलिलेधते सा निशीणी अन्ये नन्दब्रजपुरजना नूनमित्यर्थकं यत् ॥३०॥ कविवचनत्य अत्रैव सार्थकता-प्राणिमात्रयैर श्रीकृष्ण आत्मा, बालना विरहितो देहः शवरूपेण परिणमते ; शवो न वृद्धिमेति परम् अनुदिनं क्षीयते एव । विश्वस्य श्रेष्ठकवीनां रचनायां चिरन्तनं सत्यं चिरघोतितं तिष्ठति; श्रेष्ठा हि कवयः कालदेशपात्रनिरपेक्षाः-सार्वकालिकाः सार्वजनीनाः सार्वदेशिकाश्च ।

·यथा- - वङ्गीय-दूतकाव्येतिहासः कवेः श्रीकृष्णनार्वभौमस्य रचनायाम् ईदृशं सत्यम् अपूर्व रूपं पर्यग्रहीत् । "बालक्रीडां रचयति मुहुर्यत्र तत्रानुरागः” (१८) "स्त्रीभिः प्रेम प्रियतमगतं नैव शक्यं विहातुम्" (३४) इत्यादि। वङ्गीयः कविः खलु सार्वभौमः, स्वीया हि सम्पद् वङ्गीयानाम् अनुप्रासः । माऽन्तु बाहुल्येन, परं कवेरस्य रचनायां स्थाने स्थाने इयमपि सम्पत् स्फुरितव वर्तते । तथा च एकादशकवितायाम्- "कूजभृङ्गैरमलकमलैराकुले गोकुले वा" इत्यादिपु। प्रन्थस्यास्य अन्तिमे श्लोके कविप्रन्थरचनकालं सुस्पष्टम् इत्थं निदिंदेश- "शाके सायकवेदपोडशमिते (१६४५) श्रीकृष्णशर्पिय- नानन्दप्रदनन्दनन्दनपदद्वन्द्वारविन्दं हृदि । चक्रे कृष्णपदाङ्कदूतमखिलं प्रीतिप्रदं शृण्वतां धीरश्रीरघुरामरायनृपतेराज्ञां गृहीत्वादरात् ॥” इति । श्रीकृष्णसार्वभौमः शान्तिपुराभिजनोऽपि पश्चान्नवद्वीपे चतुष्पाठी संस्थापयन्नवात्सीत् । नवद्वीपवासिनस्तस्य नवद्वीपाधिपते रघुरामरायनृपते- रादेशेन ग्रन्थविरचनं सुतरां स्वाभाविकम् एव । क्षितीशवंशावली- समाख्यस्य प्रामाणिक ग्रन्थस्य पर्यालोचनया ज्ञायते यत् सोऽयं रघुरामरायः १६३७ तमशकाब्दतः १६५० तमशकाब्दं यावद् राज्यं कुर्वन् बभौ इति । एवञ्च राज्ञो रघुरामस्य समये ग्रन्थोऽयं विरचित इति यल्लिखितं तत्र समयगतं किमपि असामञ्जस्यं नोपदृश्यते । किंत्वेवं सुस्पष्ट निर्दिष्टेऽपि ग्रन्थनिर्माणकाले कवेरस्योपजीव्ये नृपतौ तु वैमत्यमवकाशं लभते। तथाहि-क्वचन ग्रन्थे श्लोकस्यास्य शेषार्धे इत्थं पाठान्तरं दृश्यते- m- ·पदाङ्कदूतम् ४६ "चक्रे कृष्णपदाकडूतरचनं विद्वन्मनोरञ्जन श्रीलश्रीयुतरामजीवनमहाराजाधिराजाहतः ॥” इति रामजीवनो रघुरामस्य जनक आसीत्। सः १६३७ शकाव्दे दिवं गतः। कवेः श्रीकृष्णसार्वभौमत्य रानजीवनसम्मानास्पदतायां को वा सन्देहावकाशः ? ततश्च परस्परविरोधिवचनस्य अनुपलन्भान् पाठद्वयमपि सुसङ्गतमिति प्रतिभाति । कथं पाठान्तरं संघटितनिति जिज्ञासायां त्वेवम् उत्तरम् उत्पद्यते प्राचीननृपतेः कालादेव समान्तारभूतेन कविता तन्य सृत्योः परं तत्तनयस्य नबीननृपतेरादेशेन काव्यम् इदं विरचितम् । ततश्च स्वोपजीव्य-जीवित- नृपतेरादेशम् इव अतीतनृपतेः स्नेहकरणानपि बहुसन्यमानः कविः पाठद्वय- परिकर्मितम् एव इमं पुष्पिकाश्लोकं स्वकाव्ये निववन्ध, प्रीतिमता भवितव्यं तनयेन पितुनामोल्ल खादिति । अथवैवम् अपि सम्भाव्यते-पूर्व कविना "धीरश्रीरघुरामरायनृपतेराज्ञां गृहीत्वादरादित्येकमात्रपाठयुक्तम् एव श्लोकं विरचय्य स्वं काव्यं रघुरामाय समर्पितं रघुरामश्च काव्यस्यास्योपादेयताविशेषपर्यालोचनेन स्थैर्य मन्वानः पितुर्नामापि चिरस्थिर चिकीर्षुः कविना पाठान्तरम् इदं कारयामासेति । परम् , एतदत्र विशेपेण समालोचनीय यत् समयेऽस्मिन् वङ्गीय- 'राजसाहि' मण्डलान्तर्गत 'नाटोरा ख्यस्थानेऽपि राजा रामजीवन इत्याख्यः कश्चन नृपतिरासीत् । तत्र चैवंविधा किंवदन्ती वर्तते यत् तस्यैव नाटोरा- धिपते राज्ञो रामजीवनस्यादेशेन नन्थोऽयं विरचित इति । तत्प्रदेशीय- मातृकायां च रामजीवननामसमन्वि त एक एव पाठो दृश्यते न तु द्वौ। तद्देश्याश्च एवम् प्रत्यवतिष्ठन्ते यत् नाटोरपतिरेव राजाधिराज आसीत् न तु नवद्वीपपतिरपि इति । परम् इयं जनश्रुतिरमूलिकेव प्रतिभाति कस्मिन्नप्यादर्श श्रीलश्रीयुतरामजीवनमहारजाधिराजाज्ञया इत्युक्तरदर्शनात् ।

·५० वझायदूतकामातहात. किन्तु सत्यामपि तथाविधाया जनश्रुतेरलीकतायाम एतन्न सम्भावनाबहिर्भूतं यत् नवद्वीपाधिपतेः सभाकविरयं नाटोरराजत्यापि सम्मान समार्जयदिति ! एवञ्च नाटोराधीशं तोपयितुं कविना तादृशपाठान्तरालङ्क,तः कृत्वा अन्तिन- इलोकः तत्सभायां पठित इत्यपि न विचित्रम् । महामतेराकवरसाहत्य श्रेष्टः सभाकविः आकवरीयकालिदासापरनामा गोविन्दभट्टः 'रेोया महाराजन्य रामचन्द्रस्यापि नितान्तं प्रीतिपात्रमासीत् । स यथा आकरसाहस्य प्रशंसासूचिकां कवितावली लिखितवान तथा "रामचन्द्रयशःप्रशस्ति” नामक ग्रन्थं विरचय्य 'रेस्रोया राजस्यापि स्तुति चकारेति को वात्र विदोपः। "महाराजाधिराज" पदमपि नैकान्ततो नाटोरराजं प्रत्याययति प्रत्याचष्टे वा नवद्वीपाधिपतिम् । एतयोः कोऽपि महाराजाधिराजो नासीदिति तत्त्वम्, उभौ राजानी आन्ताम् ; तथापि प्रकृत्या अतिशयोक्तिरसिकानां कवीनां साधारणभूम्वामिनि भूपति-पदप्रयोगवत् राजन्यपि 'राजाधिराज'पदप्रयोगो न दुर्लभः। अवधीयतां तावदव, राजाधिराजोऽपि नाटोरराजः कविना 'महाराजाधिराज' पदेन सम्मानितः इति। एवं च नवद्वीपपतिमपि राजाधिराजपदेन व्यवहतु कवेः का विमतिरिति । तस्माद् 'रामजीवन' नामान्विते पाठे नवद्वीपपतिर्वा नाटोराधिपतिर्वा रामजीवनपदेन कविना व्यपदिष्ट इति दुष्करम् एवेदानीं निश्चयेन वक्तुम्। वस्तुतस्तु प्रस्तुतविषये महाराजाधिराजपदेन न काचन आलोकसम्पातसम्भावना विद्यते । एतत्त्वत्र समालोचनीयम्-"रघुरामरायनृपतेराज्ञां गृहीत्वादरात्” इत्यत्त्य पाठस्य स्थाने कृतपदो यः पाठस्तलोल्लिखितं रामजीवनपदं 'रघुरामराय' साजात्यात् नवद्वीपपतिमेव बोधयेत् । दीर्घायुपा ब्राह्मणपण्डितेन पित्रा सम्मानितेन कविना-तनयस्य राज्यकाले तस्यादेशेन काव्यं रचयिष्यत इतीदं सुतरामेव सुवचमिति ।

·श्रीकृष्णातकालङ्कारविरचितं चन्द्रत काव्यप्रकाश-दायभागटीकाकर्तृतथा प्रख्यातेन गोलीकान्तभट्टाचार्यसुतेन श्रीकृष्णतकालङ्कारेण विरचितं चन्द्रदूतकाव्यं सर्वथा पदाकतवन् न्यायशास्त्रकरन्वितं दृश्यते । आदिश्लोकः कः श्रीकृष्लतकालकारन्थ ऋतु- प्रासप्रवणतां सूचयति रामो रामाभिरानो रनिनकरनवरात्लरानाविरान-(१) न्ततो मोनुयनानो भाविनि विचति तं वीक्ष्य चन्द्रं तदीयैः । सूरोऽयं वा स्मरो वा नररिपुरपि का स्वर्नरिणवा विभाति प्राणेशीवक्त चन्द्रः किमु गगनचरत्लर्कयामाल चैतत् ।। इति । उभयग्रन्थचोः चन्द्र-पदाकदूतयोः सामञ्जस्यं च नितरां सुप्रकटम् । 'सामग्री चेत् फलविरहिणो नानुयोगः समन्तात्' इति चन्द्रदूते, 'सामग्री चेन्न फलविरहो व्याग्निरेवेति तत्त्वं (३२) इति पदाङ्के। तथा- 'व्याप्यज्ञानं न भवतितरां व्यापकामावसिद्धी इति चन्द्रदूते, 'व्याप्यज्ञानाद् ब्रजकुलमुवां व्यापकत्यापि सिद्धी इति च पदाङ्के। ग्रन्थेऽस्मिन् हनुमता आनीतं सीतादेव्याः सन्देशं श्रुत्वा माल्यवतपर्वत- स्थितेन श्रीरामचन्द्रेण लङ्कास्थितां सीतां प्रति चन्द्रमुखेन वार्ता प्रेष्यते इत्ययं प्रस्तावः। ग्रन्थोऽयमद्यापि न मुद्रितः । * Notices of Sanskrit MSS., H. P. Shastri, Vol. II, p. 153.

·लम्बोदरवैद्यकृतं गोपीदृतम् लन्बोदरवैद्य-नान्ना केनचन बाधुनिकेन कविना विरचितम् । अस्यायम् - आद्यः श्लोकः- - .... .... गते गोपीनाथे मधुपुरमितो गोपभवनाद् गता यावधूली रथचरणजा नेवपदवीम् । स्थितास्तावल्ले ख्या इव विरहतो दुःखविधुरा निवृत्ता निष्पेतुः पथिषु शतशो गोपवनिताः ॥ इति । गोपीदूतका लम्बोदरवैद्य न तावत् स्वपरिचयो ग्रन्थमध्ये- "आसीद् भूमिपुरन्दरो नरवरः श्रीराघवः मातले ख्यातो देवनदीतटेऽयमकरोद्दीनेन शून्यां महीम् । तस्यासौ नृपवासुदेवतनयः .."नरपतिजातो जगदुर्लभः ॥" इत्थं प्रक्रम्य- "सोऽयं गीर्वाणनारीगणकलितयशोराशिरासीमभूमी- देवश्रीत्याशिषा च स्वयमनुभवते तत्फलं यत्त्वलभ्यम् । तस्यैवायं सभास्थोऽभिनवकवितया वैद्यलम्बोदरः सत् काव्यं भव्यं यथावत्परिणति कुरुते गोपिकादूतिकाख्यम् ॥" इत्यनेन विनिर्णीतः। पूर्वस्मात् इलोकात् ज्ञायते जगदुर्लभाख्यः कोऽपि राजा तस्य पृष्ट- पोषक आसीदिति। अयमपि वङ्गीयो दूतकाव्यग्रन्थो नाद्यापि मुद्रितः। तत्मात् शील ·विलोचनकृतं तुलसीदृतम् तुलसीदृतनपि भगवनः श्रीकृष्णान्य मधुपुरगननानन्तरं सञ्जानं गोपीनां दशाविशेषमवलन्व्य लिखितन्। ऋत्र काश्चन गोयः विरहातितापाद् उद्भ्रमन्त्यः वृन्दावनविपिनं प्रविश्य काञ्चन तुलनी (तुलसीकृहं ) दृष्ट्वा तामेव दूती चकारीत वणि कविना : अत्यपि लेम्बभङ्गी ननोद्वतन्त्र सरलसरलापि न हदवन्धः नाति विन्यन्तः। आदशोऽपि भ्रमबहुलः । अत्र लेखकालनिर्णयात्मकमन्तिमं इलोकं विहाय साकल्येन पञ्चपञ्चाशच- श्लोका वर्तन्ते। एतेषु इलोकेषु एकत्रिंशत् श्लोकाः तासां सखीनां परस्परालापादिषु विनियुक्ताः। ततो द्वाभ्यां दूतदर्शनम् , शिष्टैः द्वाविंशत्या श्लोकैरेव केवलं सन्देशादिकथनन् । अयं ग्रन्थः त्रिंशदुत्तर-सप्तदशशतान्यां (१७३०) लिखित इति मन्ये । दुर्भाग्यवशात् लेखेन निर्णीतोऽपि कालः लेखस्यान्पष्टत्वाद् अनुमेय एवं जातः। तथा च- शाके इवभ्रशुचि(?) श्रुति-क्षितिधरानन्ताभिने हायने भेशाहे कलशीतहेलि हयह माने मुदा यत्नतः । नत्वा ग्रावसुताङ निफुल्लकमलद्वन्द्व व्यलेखीद्विजः श्रीलः पुस्तवरं त्रिलोचन इदं दूतं तुलत्यादिकम् ।। *The MS. said to have been preserred in the Sanskrit Sahitya Parishat cannot be traced now, ·बङ्गीव-दूतकाव्येतिहासः अत्र “श्वभू-शुचि-श्रुति" इति पत्रयं सन्देहवीजम् । अस्माभिस्तु "श्वभू- शुचि” इति पदं श्रुतिविशेषणत्वेन गृहीत्या पूर्वोक्तः कालो निर्णीतः। तस्य तु वज्रयुतेत्यर्थः । पटत्यान् तथैव कथं न लिखितमिति प्रश्नोऽपि लेखकस्य निरङ्कशत्वात् प्रत्याख्येयः। अत्य लेखशैली अस्पष्टेति तृतीयचरणे 'पावसुते' त्यत्रापि दृश्यते। तथाहि प्रावसुते त्यस्य यदि पार्वती इत्यर्थः नदा कथं शैलसुते ति न कृतन ? इत्यलमुपजीव्यस्य दोपप्रकाशनेन । इदानीं दृष्टान्तविधया केचन श्लोका उध्रियन्ते । तत्रायमाद्यश्लोकः- नाथे याते मधुपुरमतिक्षोभविभ्रष्टचित्ता गोपी काचित् कलयति सखीरन्तरङ्गाः समीपे । प्राणत्यागादतिगुरुतरे तस्य बन्धोवियोगे केन स्थेयं मुहुरिति वचो व्याकुलास्ता वभाषे ॥१ - X + इदानीम् एका अन्याम् उदिश्य प्राक्तन्या संयोगावस्थया सह साम्प्र- तिक्या विरहावस्थायाः तुलनां कुर्वती विपादम् आविष्करोति- पुरासं पीयूषार्ण वसलिलजाताप्लवतनु- स्तदाख्याने प्राणेश्वरि सततसानन्दहृदया। अहं सैवेदानी सजलजलश्यामवपुषो वियोगव्यालालीविषजलधिगा दग्धहृदया ॥३ किमन्यद्वक्तव्यं विकचनवनीलोत्पलरुचे- स्तनोस्तुल्यन्तावत् सुरभि नवनीलोत्पलमिदम् । मनोऽत्यन्तं क्लिश्नात्यनिशमनिशं तस्य वपुषो मुरारेरामोदैम दितमयि बन्धप्रियतमे ॥५

·तुलसीदृतम्
-
यदा माने न्लानिः सजन भनेतन्मुन्नरचे
कृपासिन्युर्वन्न्तदतु मुन्नमालिन्य नलिलैः ।
न चैतत्ते बुक कथनपि नदीवत्रियतने
तदा शान्ति न्निन्वैर्वदुभिरिति वाक्यः समकरोत् ।।५
ममनन्यानन्याः पथि पधि खरेः सूर्यकिरण:
परिभान्निधान्या जदिनबनालिल्यमतुलन् ।
न कोऽवं लोक प्रियजन इवान्तोकि लनना
समाश्वास वायः मुनि करत्यजवदने ।
इद्वानी सख्यः लम्भूब जुन्याच जयुपुरगनननविश्वसत्यः प्राहुः-
मनोऽश्माकं ज्ञातु निविडगइने नूनमधुना
वसत्येको नाधः स धनवनवृन्दद्युतिधरः।
न चास्मत्प्रेमाब्धि मधुपुरमगाजातु सहसा
समुल्लङ व्य प्राणप्रियतमविभुः पीतवसनः ॥१०
सदोद्विग्नाः खिन्नाः प्रियतममुखालोकविरहे
वसामः केनोत्तरभिरवि सार्धं किल वयम् ।
सखि त्यक्त्वा गेहं गहनगमनं श्रेय इति ताः
परामर्श चऋविरहमुजगीदष्टहृदयाः ॥१?
एवम् आलोच्य ताः सर्वं वृन्दावनविपिनालोडितवत्यः। परं तथापि
श्रीकृष्णम् अप्राप्य तस्य नधुपुरगमनमेव निश्चितवत्यः
एवं विचिन्त्य बहुधा ब्रजगोपवालाः
प्राणेश्वरस्य विरहैरतिदीनभावाः ।
वृन्दावनान्मधुपुरीगमनं तदीयं
निश्चित्य चेतसि तदा मुहुराविलेपुः ॥२३

·बङ्गायदृतकाव्यातहास.
गतं चेतोऽस्माकं विरहदहनस्तत्रभवता
विदय तद् युक्त कथमपि सतां कर्म कठिनम् ।
यदीतो गन्तव्यं मनसि तव वृत्तं किल पुरा
पुरैव प्रेमाब्धिप्रकटनमयुक्त जपते ॥२४
अधुना काचन गोपी श्रीकृष्णन्य निथ्याभापितां तया च समुत्पत्त्यमानं
धर्मविप्लवम् आविप्लती कृष्णन आक्षिपति :--
नास्ते किञ्चित् प्रियतमधवे गुरमेतत्त्वद्ने
व्यक्त चैतन्मम तु भवता बन्धुना पूर्वमुक्तन् ।
गुप्त्वात्मानं वचनमधुनाऽकारि मिथ्या स्वकीयं
प्रामाण्यं ते वचति न पुनर्जायते सज्जनानाम् ॥२५
अप्रामाण्यं श्रुतिपु बहुभिर्मीयते त्वद्वचरत्वा-
दाप्रेतद्वितथवचने वीक्ष्य दृष्टान्तताञ्च ।
पश्चात् केषां कथमपि जनानामपि स्वर्गहेतौ
यागे वृत्तिर्न भवति जगन्नाथ नैतत् सुयुक्तम् ॥२६
आभ्याम् अन्तिमश्लोकाभ्यां कवेस्त्रिलोचनत्य दर्शनादिशास्त्रज्ञानमासीदिति
वक्तुं शक्यते।
आसंसारं विदितमयि ते नाम नावं गृहीत्वा
गत्वा पारं भवजलनिधेरश्रमास्त्वां लभन्ते।
एतच्चित्र वयमिह भवे दुःखसिन्धौ निमन्नाः
प्राप्यापि त्वां ब्रजकुलपते गोपिकाप्राणवन्धो ॥२७
एवं बहु विलप्य ताः वन भूमन्त्य एकं तुलसीकाननम् आलोक्य तुलसी
दूतत्वेन परिकल्प्य प्रोचुः

·५७
तुलसीदूतम्
अये वृन्दे बन्छ किमपरमनिन्द्य त्वयि वयं
वदामः इयानाङलपरि तत्र वासो यदानिशम् ।
सदा तत्याल्यानैः क्षयिततनवः शून्यहृदया
दयालेशः कन्य क्षणमपि न चास्मानु भवति ॥३४
+
X
x
अस्मद्वियोगवशनो यदि तत्पदाम्जे
गच्छन्यवयमनिर्दीनदये अनन्ना।
तेनैव हन्त तुलम इलामन्या-
दस्नाकमाशु भविता किल दुःखनाशः ॥३७
त्वञ्चाधिकप्रियतमा तुलसि श्रियोऽपि
जानीम एव किल बन्धुजनस्य तस्य !
तस्मादतिप्रियकरी भवती मखी नो
नूनं त्वया मधुपुरीगमनं विधेयम् ॥३८
एवं नानाप्रकारेण गमनाय तुलसी प्रोन्नाय तन्या एकाकिकत्वपरिहारार्थ
चन्दनगन्धं त्वेषां भतिं च सहायीकृत "वृन्दावनं परित्यज्य नैव गमिष्या-
मीति तुलस्याः सम्भाविताम् उक्तिं शालत्रमाणोपन्यासेन परिहरन्त्य आहुः
यात्यामि नैव परिहाय वदेद् यदीति
वृन्दावनं पुनरपि त्वयि तन्न युक्तम् ।
वृन्दावनं निगदितं कविभिस्तदेव
यलास्ति ते निवसतिभुवनेषु वृन्दे ॥४५
अतः पर कविः कथं तुलसीमेव दूती कृतवान् पदाकं वा मनो वा कथं न
दूतं चकारेति कल्पितं पाठकानां प्रश्न समाधद् गोपीनुखेनोक्तवान्-
-

·५८ बङ्गीय दूतकाव्येतिहासः एतेन त्वं यदिह मनसा शङ्कसे कि मनांसि दौत्ये युतान्यपि वयमहो प्रेरयामः म नैवम् । किवान्नाभिः प्रहितगमनान्यागतानीति नैव चौरीते विरमति यतः सत्वमेतन्निरत्तम् ॥४१ अान्ने भूरि वियतनपश्चिह्नमेतद्वनान्ते दौत्येऽस्माभिर्न हि सखि करे किंप्रयुक्त प्रयुक्तम् । आशङ्कयं न पुनचिता ज्ञानक्त्या भवत्या वृत्तान्तः किं रहसि जनितो बन्धुजन्ये न गोप्यः ॥४८ अतः पर नैपधीयचरितानुकरणेन कविः कीदृशे काले अयं सन्देशो न वक्तव्य इति कथयति- अन्यासक्तो न भवति यदा नान्यचिन्तापरो वा नो वा तावद्भवति यदहो जुत्त पावाधितश्च । नो वा निद्राविकलसमये यद्यदस्मन्निवेद्य तत्तद्वाच्यं प्रियतममते प्राणबन्धोः समीपे ॥५२ ततश्च- निगदितमिति धन्येऽस्माभिरेकान्तमान्ये घनरुचिविरहेण व्याकुलाभिस्त्वद्ने। विरहजलधिपारं येन यामो भवत्या प्रियतमपदपद्म तत्तथा ज्ञापितव्यम् ॥५५ इत्यनेन ग्रन्थसमाप्तिः कृता । परिशेषे अन्थयोरनयोर्मनोदूत-तुलसी दूतयोः सम्बन्धे इत्थं वक्तुं शक्यते यत् दूरान्वयादिदोषसत्त्वेऽपि लेखस्य सरलता तु नास्वीकार्या इति । एकजातीया एव प्रायेण अनयोर्लेखपरिपाटी। यत् च अन्तरान्तरा व्याकरणनियमातिक्रमणं दृश्यते तत् कवेरशक्त्या वा लिपिकरप्रमादाद्वा इति न सम्यक निर्धारयितुं शक्यते। - ·. - वैद्यनाथद्विजकृतं तुलसीदृतम् (२) द्वितीयम् इदं तुलसीदूतं वैद्यनाथद्विजकृतम् । काव्यमिदं षडधिक- समदशशत-शाकवर्षे विरचितमिति अन्तिनश्लोकादवगम्यते । तथा च-- शाके तकनभोहोन्दु (१७०६) पाणिते श्रीवैद्यनाथो द्विजो गोपीरबकाननप्रियकलानाथाति पाथोरुहम् । ध्यायंस्तचरणारविन्दरसिकः प्रज्ञावतां प्रीतये प्रीत्यै तस्य चकार चार तुलसीदूताख्यकाव्यं महत् ॥ इति । अत्यावश्लोकश्च- "नाथे याते मधुपुरमतिक्षोभविभ्रष्टचित्ता गोपी काचित् कलयति सखीरन्तरङ्गाः समीपे।" इत्यादि-त्रिलोचन द्विजकृत-तुलसीदूतानुकारीति दृश्यते । परन्तु पूर्वत्र ग्रन्थकारः त्रिलोचन इति अत्र च वैद्यनाथो द्विज इति ग्रन्थविरचनकालोऽपि भिन्नतया उक्त इत्यस्मात् ज्ञायते यद् एतौ ग्रन्थकारौ भिन्नावेव। द्वितीयमिदं तुलसीदूतं पूर्णाङ्गतया न लब्धुं शक्यतेऽधुना इति परं दूयतेऽस्माकं हृदयम् । पूर्वोक्तकालनिर्णायकश्लोकेन ज्ञायते त्रिलोचनकृत तुलसीदूतम् एतस्माद् दूतकाव्यात् चतुर्विशत्या वर्षेराचीनमिति । अयं ग्रन्थोऽपि न मुद्रितः ।

·हरिदासकृतं कोकिलदूतम् हरिदासनाम्मा शान्तिपुरवास्तव्येन केनचन कविना लिखितम् इदम् इति कविपरिचितिश्लोकात् (काव्यवहिभूत-द्वितीयदलोकात् ) ज्ञायते। मुद्रित- पुस्तकस्य नुखपत्रे तु "हरिमोहनप्रामाणिकेन रचित"मिति लिखितम् अस्ति । रचनाकालश्च अस्य अन्तिमश्लोके १७७७ शकान्दो निरूपित्तः। मुद्रण- कालः पुनः १७८५ शकाब्द इति मुखवन्धे निबद्धम् । शतश्लोकात्मकं मूलकाव्यम् । तद्बहिश्च श्लोकत्रयेण यथाक्रम काव्यप्रशस्ति कविपरिचय- काव्यकालनिर्णया इति मिलित्वा त्र्यधिकशतश्लोकाः। शतश्लोक्यां मन्दा- क्रान्ताबन्दः। मार्गनिर्देशशून्ये सन्देशमात्ररूपे अत्र काव्ये मथुरागत श्रीकृष्णम् उद्दिश्य प्राप्तविरहवाधया राधया कोकिलमुखेन सन्देशः प्रेषित इति वस्तु । अत्र कविकोविदेन वहव एव श्लोका वाच्यलक्ष्यव्यङ्गादिविविधार्थसमृद्धाः कृताः इति दुर्गमा एव ते। ये त्वेकार्थाः ते अपि न सुगमाः कृताः। तथापि अस्य पाण्डित्यं काव्यरचनशक्तिश्च सर्वथा स्वीकार्य एव । दृश्यताम् आद्यपद्यम- वृन्दारण्यान्मधुपुरमिते माधवे तस्य पश्चा- दायास्यामि त्वरितमिति-वाग्वीजसम्भूतमेकम् । - *With the commentary Manimāla by Kalidas Sen, Ed. by Sudhāmay Pramanik, Calcutta, 1311 B.S. (१३११ वङ्गाब्द ) ·कोकिलदूतम् आशावृक्ष नयनसलिलैः सिञ्चती वर्धयन्ती राधा बाधाविवशहृदया यापयामास मासान् ॥ इति पाठकानां विरागभयाद् अनेकार्थाः श्लोका न उल्लिख्यन्ते। रचनारीत्या पूर्वोक्त काकद् तं यद्यप्यस्य सजातीयं भवितुमर्हति, तथापि तस्मादस्य महत् पार्थक्यं वर्तते। काकद् तं केवलं पाण्डित्यसूचकम् इदन्तु पाण्डित्यं सूचयदपि कवेः कवित्वशक्तिम् अपि न तिरस्करोतीति । अपरञ्च, मेघद तीवच्छन्दता लिखितायाम् अपि अस्यां शतश्लोक्यां अशीतितनश्लोके "चेतसीव प्रत्तन्ने" इति पदम् एव केवलं मेघद तं स्मार- यतीति नहवाश्चर्यनेव। अन्या यं नवीनता अस्य काव्यान्तरापेक्षया यत् सन्देशप्रेरणानन्तरं प्रथमं हृदयमध्ये पश्चाद् बहिरपि आविर्भूतेन प्रियेण प्रेयस्याः समागम इति ।

·, सिद्धनाथविप्रकृतम् पमतम् सिन्धौ सेतुबन्धनार्थं तीरभूमिन् आगतं रामचन्द्रं श्रुत्वा अशोकवन- वासिन्या सीतया पद्मदुतीकृत्य तत्सनीपे प्रेपितम् इत्याख्यानकम् उप- जीव्य कृतम इदं पद्मद् तम्। द्वापष्टिश्लोकात्मकमिदम् । अब च द तस्य प्रस्थापनव्यवस्थायाम् एकान्तव्यग्रेण कविना सन्देशभागो नितरां नीचैः कृतः। सन्देशश्च केवलम् "माम् उद्धर" इति विना नान्यो दृश्यते। नात्र प्रेयस्या प्रेयसि किमपि विरहदुःखं निवेदितं दूतद्वारा। विरहकातरता पुनः सीतायाः स्वसंवेद्यविधया एव कविना किञ्चित् प्रकाशिता । अस्य काव्यस्य आद्यश्लोके वस्तुनिर्देशः। द्वितीयाद्य कादशश्लोक्या [२-१२] यथोपस्थितानां विरहोद्दीपकानां भ्रमर-परभृत-वारिद-स्मर-पवन-चन्द्रादीनां तिरस्कारेण सीताया विरहौतकट्यप्रख्यापनम् । त्रयोदशेन द् तदर्शनम् । अष्टादशभिः [१४-३१] द तप्रशंसा, दौत्यार्थम् अनुनयः, रावणकृतस्वहरण- वृत्तान्त-स्वामिसौभाग्यादिकथनञ्च । अतः परं द्वाभ्याम् आकस्मिकतया रामपौरुषल्यापनम्। समनन्तरश्च सर्व एव श्लोकाः दूतकृत्य-द तप्रोत्- साहनादिपराः। केवलम् अन्तिमश्लोकद्वय स्वोपजीव्यराजकीर्तनसहित- कविवंशदेशादिपरिचय-काव्यकालनिर्णयपरं वर्तते । अत्र कविना सम्यनिर्णीतोऽपि काव्यरचनकालः अस्मासु पुनरनि- णीत एवास्ते। कालनिर्णायकश्लोकश्चेत्थम्- आसीदेको धरणिविबुधश्चन्द्रनाथाभिधानः सूनुस्तस्याखिलगुणयुतो विप्र आनन्दनाथः । - ·पद्मदूतम् ६३ तत् पुत्रोऽक्षिद्विपघनशके सिद्धनाधाख्यविप्र- स्तदेशस्थो व्यरचयदिदं पद्मद् ताल्यकाव्यम् ।। इति । अत्र अक्षि-द्विप-वन-शके इत्यनेन कः शक्राब्दो बोधितः कविनेति न ज्ञायते। वङ्गभापया अन्तरितः अन्य अर्थश्च कविना एवं लिखितः- "सप्तशत-व्यशीनिशकाव्हे" इति । “न पापिष्टन्ततोऽधिकः'! एतेनापि कः कालः कविना बोधयितुम् इटः इत्यपि ल एव जानाति ! अल्माकं पुनः अत्र शप्रदशशन' इति भविनव्यम् इति प्रतिभाति । तच प्रतिभानं कया रीत्या बनशनसंवादि स्यादिन्यपि चिन्तनीयम् एव ! काव्येऽस्मिन कवेः ऋविस्थामा प्रहेलिकाडिप्राययाचातुरी सनधिका परिलक्ष्यते। किचत्पूर्ववर्तिनि कविसमाजे अयम् आचारः व्यापकताम् अधत्त । गृयतान् एकम् उदाहरणम्--- सुग्रीवस्याङ्गद उत यदा भ्राटपुलो रहल्याद् यत्त्वां पृच्छेद् वदतु सुषमं बुद्धिमत्तां प्रकाश्य । प्रष्टव्ये कस्त्वमिति हि सुहत्तस्य चाहं तदा क- श्चेदित्युच्यात सलिलज भवानगदं तं स एव ॥५०॥ अत्र 'क' शब्दन्य 'स' शब्दस्य च सूर्यवाच हृत्यलङ्कारोक्तदिशा इयं वचनभङ्गी सन्निवेशिता । अत्रायं इलोकस्य अन्वयः-त्वं कः' ? इति 'प्रष्टव्ये' (विषये) 'अहं तस्य सुहृत्' इत्युत्तरम् । (अत्र तस्य इति कस्य, सूर्यस्येत्यर्थः)। ततश्च यदि पृच्छेत् तदाक (तदा तच्छब्देन का प्रतीयते इत्यर्थः), उत्तरम् , ‘स एव' (क एव ) अर्थात् सूर्य एव, अथ च 'सशब्देनापि सूर्य उच्यते । एवम् एकपञ्चाश- श्लोकेऽपि ईदृशी एव भङ्गी। कविरयं नैयायिक आसीदिति वचनपरिपाट्या परिज्ञायते। चिकताम् आश्रित्य कविना अप- ·. कृष्णनाथविरचितं वातदूतम् इदं पूर्वस्थलीवास्तव्य-कृष्णनाथन्यायपञ्चाननविरचितम् । अत्र हि राव- रणापहृतया लङ्कायाम् अशोकवने स्थितथा सीतया रामाय वातो दूतीकृत इति वृत्तान्तः। तत्राद्यश्लोकत्रयण सीतायास्तात्कालिकी विरहावस्था वर्णिता। ततः सप्तश्लोक्या [४-१०] दौत्याय पवनस्य निमन्त्रणम् , तस्य प्रोत्- साहनञ्च। ततः त्र्यधिकविंशत्या श्लोकैः [ ११-३३] पथिवर्णनम् ; [एतत्प्रसङ्गे च सुवेलपर्वत-राक्षसाध्युषित-भिल्लाध्युषितप्रदेशऋष्यमूकपर्वत पम्पासरोवर - दण्डकारण्यभूभाग - जनस्थान - पञ्चवटीवन-गोदावरीनद्यो वर्णिताः] । ततत्रिभिः [३४-३६] रामाश्रमवर्णनम् , ततो दशभिः [३७- ४३] रामवर्णनम् । पुनः त्रिभिः [४७-४६ ] प्रसङ्गत आश्रमवर्णनम् । ततः सप्तभिः [५०-५६] सीतादेव्याः सखीभूतायाः तद्वनाधिदेवताया वर्णनं तस्यै सीतासन्देशकथनञ्च । पुनः षोडशभिः [५७-७२] मुन्याश्रम-सूर्योदया- स्तमय-रामावस्थादिवर्णनम् । ततः चतुर्विशत्या [७३-६६] वर्णितेषु सन्देशेषु केचन राममुद्दिश्य, केचन लक्ष्मणमुद्दिश्य केचन च उभावुद्दिश्य कथिताः। शेषभूतैश्चतुभिः पुनः पवनप्रार्थन- तच्छुभाशंसनादीति । एतन्मन्दाक्रान्ताच्छन्दोनिबद्धम् , भाषया भावेन च प्रायेण अनुकरण- दोपविमुक्तम् । तथापि रचनाकाठिन्यात् दुरुद्धर एव रसः। प्रायेण सप्ततिवर्षेभ्यः पूर्वमिदं लिखितम् इति प्रतिभाति । , ·भोलानाथधरामरतं पान्यदूतन् इई गङ्गाटिकरीवास्तव्येन विप्रवंशोद्भवेन भोलानाधनाम्ना केनचन आधुनिकेन कविना विरचितम् । एतदपि राधाकृष्णप्रेमविषयकम्। पदाङ्गन नवदेव अत्रापि काचिद् गोपी यमुनातीरं गत्वा मूछिताऽभवत् , मूडीपगमे च मथुरगामिनं कमपि पान्थमालाक्य तं दतीकुर्वती श्रीकृष्ण- समीपे प्रेषयदिति विषयवस्तु वर्तते । तथा च श्लोकः नाचिन् स्यापि दिले दिवाकरमुताकूले सखीभिः समं प्रत्यूषे विरहग्रहग्रहणतो वैराग्यमाप्ताऽथ सा। कृष्णं तज्जलनीलपेशलतनु स्मृत्वाऽपतन्मूर्छिता दतीदत्तजलैर्विबुध्य मथुरापान्थं कमूचे वचः॥ इति । स्वपरिचयश्च अन्तिमे श्लोके एवं दत्तः कविना- श्रीसीतापतिसेवकेन टिकरीवासेन काव्यं मुदा भोलानाथधरामरेण रचितं यत् पान्थद ताह्वयम् । राधाकृष्णपदारबिन्दविगलन्मध्वादराः सादराः सन्तस्तत् परिशीलयन्तु सततं सन्तोषसंप्राप्तये ॥ इति । शाद विक्रीडितच्छन्दसा विरचितमिदं काव्यं पञ्चोत्तरैः शतश्लोकैः समाप्तम् । भाषया भावेन च नातिसमृद्धम् इदम् । - * Published by the Praryavani Mandir as Vol. 5 of Samskrit-Dita-Kavya Samgrah Series, Calcutta, 1949. ५

·--
रामदयालनकरत्नविचिनः
अनिलता
मानविदिन मनाया जाचातरजमान
विदुमा रचितम् । इयमन्त दूतकाव्यत्व प्रथना अविना--
श्रीननकुन्णे नथुपुरमत निर्मल मालिकाला
नोलो नीलपलनयतन वारिधारा वहन्ती
न्लानियाल्या शशधरनिभं धारयन्ती नदात्यं
गाइप्रीतिच्युतिकृतजरा निर्भरं कातराऽभूत् ।। इति !
पुन्तकनि नाद्याषि मुद्रितम् ।
अम्विकाचरणदेवशमविरचितं
पिकद्वतम् (२)
अम्बिकाचरणदेवशर्मनामा केनचित् पण्डितेन कृतम्। अस्येयम्
आद्या रचना-
कुञ्जकूजन्मधुकरपिकैः सङ्कलं गोपकान्ता
काचिन् फुलत्कमलनयनाऽगच्छदङ्गप्रधाना !
तस्मिन्नेकं मधुरवचनं कोकिलं पादपस्थं
दृष्ट्वा हृष्टाऽवददिदमसौ कृष्णवत् कान्तिभाजम् ।। इति
नायं ग्रन्थोऽद्यापि प्राकाश्यं नीतः।
* The description of this and following works was intended
to be incorporated in the Introduction (vide Prastāvanā);
subsequently, we decided to include this in this part.
,

·- ran गौरगोपालसिनाविरचित कायत ना नया जीनबन्धु यायनुतन मनमानी नाना केनकननिजन्न ऋविनः विरचितम प्रायेगः त्रिपठन के पूर्वन (1) : नथ बच निकालः ऋविना अन्तिमें पमः লি "शालेऽचलाचल 1222 शाकया । शिबाना नेव-पान बजाइदन-किननराहीन वित्ला दूतीकरणे कारणं ऋविना कादशभिः - भोकैः कथिनन अन विरहिल्या राधया कृष्णानयनार्थं काको दुतीकृत्व मधु प्रेपित इति चिरपुराणम् एव वस्तु प्रतिपाद्यम् । परम् अत्र वृतान्तरकन् नायिकाविरहनिवेदनम् एकान्तत एव परिहृतं कविना । ऋत्र प्रथनं काकदर्शनम्, तस्य दौत्यसामर्थ्यविवेचनम् , अन्येषामसामर्थ्यच्यापनम, वर्णादिनाध्यस्थ्येन काक-कृष्णयोः साम्यादिप्रतिपादनम् , काकस्य कृष्ण- दर्शनजनितोपकारप्रकाशनम् , कथं कीदृशः कृष्णो द्रष्टव्य इत्युपदेशः इत्यादिरूपा वक्तव्यविषया वर्तन्ते । कवित्वापेक्षया पाण्डित्यम् एवात्र अधिकं पदं चकार इति नेई काव्य रसिकान् ईपदपि तोपयेत् । तथापि कनपुण्यं पुनः सबहुमानं स्वीकार्यम् एव । (1) Colophon : इति पाँचथुपिनिवासि-फुलियामेलीय-सुप्रसिद्ध- गङ्गाधरठाकुरकुलतिलक-महानुभाव-श्रीयुक्त दीनबन्धुमुखोपाध्यायसुत-श्रीगौर- गोपालशिरोमणिविरचितं काकदूतं समाप्तम् । , ·३८ काकडूतम् वहोः कालान् प्रागेव ग्रन्थोऽयं प्रकाशित इत्यत्मात् कारणात् नायं बहुनाऽयासेनापि लब्धं शक्यते। लण्डनस्थ-क लण्डनस्थ-कलन-ओयेलथ भूतपूर्व- इण्डिया-अफिस ग्रन्थागारेऽपि नायं ग्रन्थः संरक्षितः । एकाधिकार्थपदविन्यासकएटकिताः श्लोका विना व्याख्यां दुर्वाधाः । सजातीयपदविन्यासे च लेखकत्त्य महान् अनुरागो श्यते। दृश्यताम् एको दृष्टान्तः। काकदर्शनानन्तरं राधा किमयं मम नाशार्थम् आगतः सोपकारार्थम् इति चिन्तयति । तत्र च उभयविधत्वम् एव काकस्य भवितुम् अईतीति कारुपयुक्त पदार्थान्तराणां नाशकत्वोपकारकत्वरूपोभय- कार्यकारितां कविराह- काकोदरो याश एव जन्तोः काकध्वजो वा जलसम्भवस्य । काकोलरूपः किमु नाशकोऽत्र काकोऽयमागान्मम सन्निधाने ॥६ काकाञ्चाजीर्णजीर्णज्वरकृमिकफहा काकजम्बूश्च दाह- निश्रातीसारनाशिन्यथ मधुरगुणा पाककाले यथा स्यात् । काकेन्दुर्वान्तिपित्तप्रशमक इति वा काकमाची त्रिदोप- शान्त्यै शक्ता तथायं किमु मम विरहस्यान्तकाऽन्तिकोऽभूत् ॥७ इति । यथा तथा वा भवतु अत्य शक्तिविशेषः प्रशस्य एव । दृष्टान्तान्तराणि बाहुल्यभिया नोद्धि यन्ते। नानाविधैश्छन्दोभिः काव्यान इदं विनिर्मितम् । अन्थस्य मुखवन्धाज ज्ञायते उपेन्द्र गोस्वामीति कवेरस्य गुरोर्नाम । अन्तिमे श्लोके कविः तस्य प्रीतिं याचते- एतत् समाप्त गतमस्तु नित्यं तुष्ट्या उपेन्द्रस्य गुरोर्ममापि ॥ इति । - ·पादपदूतम् नवद्वीपवासिना पण्डितेन प्रभुपाद-गोपेन्द्रनाथगोस्वामिना विरचितम् । अन्यायं वस्तुनिर्देशः श्रीगौराङ्ग भुवनदयिते नीलशैलं प्रयाने सार्वः भर्तुविरह विधुरा तस्य विष्णुप्रिया स्त्री। दुःखनात प्रकृतिमधुरा भर्तृरूपं मरन्ती त्यक्त्वा शय्यां ब्रजति सहसा प्राङ्गणं दृष्टुकामा ! ततश्च सा विष्णुप्रिया प्राङ्गणमान्त गौराङ्गप्रियं निम्वतरु दृष्ट्वा तं दृतीकृत्य नीलाचल प्राचालयत् इति । अत्र आहत्य चतुत्रिंशत् श्लोकाः। तेषु अन्तिम श्लोकत्रयं संख्याङ्कन अननुगृहीतं दृश्यते : कारणं न विद्मः । सप्तदशवर्षेभ्यः पूर्वमिदं प्रकाशितम् ; लेखकालस्तु न लिखितः । अत्रेत्थं मार्गनिर्देशः--श्रीधाम-नवद्वीपतः स्वधुया 'निदयाख्यघट्टत्या- नतिदूरे पुरावृत्तख्यातस्य पुरावृत्तख्यातस्य महाराजलक्ष्मणसेनस्य राजधानी । शान्तिपुराख्यपुरम् : तदनन्तरं त्रिवेणीतीर्थम् , ततश्चातिविप्रकृष्टः सुन्दर- वन' नामा प्रदेशः, ततो 'वङ्गोपसागर' शद्धितोऽब्धिः , ततो वैतरणी नाम नदी, ततश्च महानद्याख्या नदी, ततः श्रीक्षेत्रम् इति । ग्रन्थोऽयमाधुनिकः सुप्रापश्च तस्मात् प्रपञ्चनाद्विरम्यते । . ततः . --- ·se A- नमुनियोजिविरचित मेवोत्यम् इसान इतना मारेर असतानलरभ्यः पूर्व लिखितम् । कविश्च लायनोइनहानागाति नाना प्रसिद्धः ! राज्याधिकाः श्लोका नन कन्नाच्छन्दना बत्र लिखिताः कविता यक्षपदेशलाजय प्राप्त मेर वाचिकन सूपचन्तः यक्षननी पुनरुतं यक्षसमीपे प्रेषयामालेति विषयः अन्य काव्यन्य! एतच्च नेषदूतस्य प्रतिकाव्यम् (प्रत्युत्तरम् ) इति वक्तुं अत्र यद्यपि यथासंभवं कविना मेघदूतोतानि पदान्येव प्रगनि, तथापि किञ्चन नावीन्यनपि विन्यस्तम् । स्थूलतः एकोऽपि को वचनभङ न्या पृथन एत्र विहितः कविवरेण ! सरलं पढ़नदन्धकम् , मला च रचनापद्धतिः। कविना स्वशक्तिप्रदर्शनाय मङ्गलाचरणाष्टके कक्षा-व्यदात्मकं लोकत्रयं लिखितन् । बहुतरतुणयुक्तमपि काव्यम् बहुत्र छन्दोव्याकरणादिनियमन उपेक्षत इति दूयते वृदयम् । विपुलतया वम् अद्वित्तीयं दूतकाव्येषु! कालीप्रसादकृतं भक्तिदतम अत्र नुक्तिरेव कवेः कालीप्रसादस्य प्रिया। तां प्रति भक्तिदूती-मुखेन सन्देशः संप्रेष्यते। ग्रन्थोऽयं त्रयोविंशतिश्लोकात्मकः । । Yotices of Sanskrit Mss., (R. L. Mitra,) Vol. III, p. 27 ·mmarAmmmm 0 Lnd Nara- 2 अनुलतरनकलने अनि वामन निभिः नथानिय कृय प्रति का देश के वित्रावाम्बलेनु (Garo Code सकायोजनकाममा नर्थ व अन्य प्रालय की इनि नभाव्यत: wp-AMASUTE मानपाध्यायन ऋमिनायवाचन छ ऋतन् महामहोपाध्याचेन कविभूरोपनान्ना नजिना प्रदेशानिजनन अजितनाव- न्यायरत्नेन नानाविधैइछन्दोमिविरचितम् इदं दूतकाव्यं वचसा इनकाव्यंयु सर्वकनिष्ठं वर्तते। काव्यत्याच अवेः स्वकाङ्कन आदर्शः तनसुत्त्य श्रीशैलेन्द्रनाथभट्टाचार्यन्य सौजन्येन अन्नाभिरविगतः। अब केषाञ्चिन् शोकानां निर्माणकालोऽपि सविना आधुनिकरीत्या लन्निवेशितो दृश्यते ! तत्र सर्वान्तिनः कालस्नु पत्रिंशत्यविन तरजादीयो नार्गशीर्पनातः (१३२६, अग्रहायणः) लमुपलभ्यते, ग्लेनैशन्य सर्वेषु इतकाब्वेष कानिध्य सुप्रतिष्ठम् अवधायेते ! * संस्कृतसाहित्यपरिषद्ग्रन्थागारे संरक्षितम । Notices of Sanskrit Mss. (H. P. Sastri, Vol. 1, p. XXXIX.

·वकद तम परम् इदम् अतीव दुःखकारणं यदिदं काव्यरत्नम् अपूर्स वर्तते । आकृत्या आय-व्ययलिपितुल्ये कस्मिंश्चिद् मन्थे (खाता इति यस्य वङ्गभाषा) क्रमम् अनपेक्ष्यैव यदा यचिन्तितं तदा तल्लिखितम् । अत एव श्लोकानां क्रमाङ्को, ग्रन्थस्य पत्राश्च न स्तः । अन्यच्च ग्रन्थेऽस्मिन् वकद तीयाः कविता विहाय सन्त्यन्येऽपि केचन श्लोकाः, ये व्यक्तिविशेषाणाम् अभि- नन्दनादिरूपाः, उपायन्तराभावाद् अर्थत एव ते विवक्तव्या जाताः पाठकानाम्। यद्ययम् एक एवादर्शाऽस्य दूतकाव्यस्य स्यात् तदा त्विदं निश्चितम् एत्र यद् इदं काव्यं कविना समापयितुं न शेके इति । किं बहुना, कविना अयम् आदर्शो द्विरपि न दृष्ट इत्यपि स्थितम एव । अत एव केचन मुत्वजा अपि प्रमादा अल कृतपदा दृश्यन्ते । क्वचित् पुनः श्लोको वा वाक्यं वा द्वित्रिरपि लिखितम् । दूतकाव्यमपीदं कविना सर्गबन्धेन कृतम् इति तल्ल खादेव विज्ञायते। तथा च प्रथमसर्गान्ते एवं लिखितम्- इति श्रीकविभूषणकृतौ वकद तकाव्ये नवद्वीपप्रवेशो नाम प्रथमःसर्गः॥ इति । अयञ्च कविभूषणो महामहोपाध्यायाद् अजितनाथन्यायरत्नाद् अभिन्न इति तु वकद ते तत्कृतमायापुरस्थजगन्नाथभूस्तुत्यन्तिमश्लोकाद् विज्ञायते। तथा च तत्र अजितनाथनिजाननकाननाद् उदलसत् कविता-कुसुमावली। इह न चास्ति रसो न च सौष्ठवं भवति येन शचीसुत ते रतिः॥ इति । द्वितीयादिसर्गसमाप्तािपि नोपलभ्यते । प्रथमसर्गे एकपञ्चाशत् श्लोकाः । अत्रादर्श प्रायेण सार्धद्विशतं श्लोका वर्तन्ते। अब द्वे शते प्रायेण दत- काव्यीये, शिष्टा अवान्तराः। - ·, वङ्गीयद तकाव्येतिहासः आदर्शस्य प्रथमपत्रं नास्तीति द्वितीयपत्रगतात् सप्तदशश्लोकाद् अस्या- रम्मः संवृत्तः। अतएव कस्मात स्थानाद् वकोऽयम् आगतः केन कथं च दूतीकृत इत्यादिरूपो विशेषो नावधारयितु शक्यते । श्रूयते कृष्णनगराख्य- स्थानादयं प्रत्थाय नवद्वीपे यात्रां समापयत्। एषापि किंवदन्ती यत् वकस् इमं दतरूपेण अन्यत्रापि प्रेमयितु कवेरभिप्राय आसीत् परं हितैषिण केषाञ्चन सुहृदाम् अनुरोधेन कविरयं तस्माद् निववृते इति । समाजसंस्का- रार्थ कविरिदं काव्यं चकारेत्यपि ज्ञायते, ततश्च स्वाभाविकतयैव अत्र समाजस्य नानामुखीनाया दुनी तेरुद्घाटनं कविना करणीयं, कृतञ्च ; यदी- तोऽप्यधिकं स्थानं दतोऽयं भ्रमेत् तदाऽधिकतयैव दोषोद्घाटनं स्यात् ततश्च तत्संसृष्टानां जनानां जायमानो महान् विक्षोभः कवेनिरापत्ताया व्याघात मा जीजनदिति बन्धूनाम् अनुरोधार्थः । वस्तुगत्यापि तथा दृश्यते । कविरयं स्थानानां वा जनानां वा समाजस्य सम्प्रदायस्य वा यावती निन्दा कृता न तावती प्रशंसेति युक्तम् एव तस्याल्पेन विरमितुम् इति । यद्यपि केनायं दूतीकृत इत्यस्य निर्णयः कोऽपि नाधिगम्यते, तथाप्यनु- मीयते कयापि मधुकर्या केनापि कारणात् प्रोषितस्य स्वप्रियस्य भ्रमरस्य अनुसन्धानार्थ वकोऽयं दतः कृत इति । तथा च उपलभ्यमानानां श्लोका- नाम् आदिभूते सप्तदशश्लोके- तत्यामेवं नृपतिगुरुभिः प्राप्तमानः परेधु - मे कुर्वन् सड़कसहितां साधनाख्याञ्च पल्लीम् । तेभ्यः कृत्स्नं प्रियमधुकरस्यानुसन्धानमेत्य मन्दं मन्दं ब्रज सुरधुनीमुक्तखाताध्वना त्वम् ।। इत्यत्र "प्रियमधुकरस्य” इति पदं प्रियमन्वेषयितु वकं दतं प्रहिण्वती - ·अलर युवतिन् अलावा । पर सम्माः किमपि वयस् अत्र नाधिगल्याने, केवलं नार्गनिर्देशः लश्यते । एकच इयं त्यूला काव्यतमालोचना- ६: कायसिकल बलपून , शाहि तखिनोऽपि नोपलभ्यते । २१ लामाजिक किया विक्रय लिखितनिहं पश्चिवर्णन यान सखो- पजीणम् ! ३। यको अतः, सन्देशिका तरी, अजः सन्देश्य इति । इदानीनस्य कवित्वन् अधिकृय किचिवालजवानः। प्रत्यकृदयं उन्नुतः स्वभावकविरित्यत्र न ऋचिद् विमतिपतः। ज्ञानीन्तनकविपु अविरल एवास्य प्रतिपन इत्यपि नातिशयोक्तिः । यधयत्य अलङ्कारेषु नहान् आदरो न दृश्यले ताकि हलेदानुनधानं निपुणतयत्र करिना कृतम् इति लक्ष्यते : बङ्गना मानन्दामोलिशन तक तत्र भापार पोऽपि कविनाहतः। अधोवृत्त-इलो वृत्तचिसक तथा विरोषाचालय प्रन्थे- न्मिन् न विरलः व्याजदुती पुन्तः कस्य अनितलावाचारोऽधिकारस्तत्र तत्र दृश्यते। ताहशा. केचन इलोका प्रयो। त्र विल्लपुष्करि- स्याख्यस्थानगमनप्रसङ्गेन लिखितम्-- पातु वाञ्छा यदि तव जलं विल्ययुपुष्करिख्या आकाशात् त्वं न नम खग ते निष्फलो यत्न एषः । वङ्गध्वेकं मरुयुरमिदं वृद्धिमन्नित्यवेहि तत्रत्वा नो पथिकनिचये बिन्दुमानं त्यजन्ति ।। सहजसरलया भाषया कृतोऽयं बिल्वपुष्करिण्यास्तिरस्कारः सहृदयानां हृदय- तस्कर एव सञ्जातः । एवं मायापुरवर्णनावसरे- प्राचीनेयं द्विजवर पुरी यत्र वल्लालसेन- कीतिर्वापी गिरिरिव लसद्भग्नसौधावशिष्टम् । - ·नयाद मल्लतिस्थल अन्तरं गीयद तकाव्येतिहासः अदालतले नवदुलालकले नोलापल्ली कनकायना मनुक्षेचा उरीयन् ।। इति नाया निमुखालमा करिना । लीवति इनि हि सपतिः । किडल अनुदीनुन तार, इति सा अनुनया इति क्रेडेल विशन, अन्यत्र रु दु ज्या रोयन इति विमा नेवापुरकपनन् पन्ने देगा इन नाहन्मज्ञानांज्ञा ! शिवलरेऽव- कचं कजिन तिनिमान एवं नयद्वीपानन्य समाच मुखेल विन्यजननीं नाम सिद्धां काञ्चन ममां कटाक्ष्यति कविः बिन्धजननीलभां तम ताप्रधानो भवन सभापतिवराजन खन कजाधिनाजील सकोपनयना भवेद् बाई तदन्द्रचन्द्राडिक निसानातिनाला लिनु परक दलब !! अत्र इन्द्रचन्द्र के सत्याः लभायाः कवचन लभापरिचरन्य नानेनि नहोऽर्थः ! जयनारायणतर्करहनानानं कञ्चन पूर्वबङ्गीय कोटालीपाड़ नमकस्थाना- भिजनं न्यायशाननिष्णातं महापरिडतं वय व्याजस्तुत्या म्पृशति कविः- अतिक्रम्य न्यावं पदनपि न गच्छेदिह हि यः पवर्गप्रेमार्थी स जहदपवर्गप्रदभुवम् । महेशं सोपाधि भजति निरूपाधौ हतरुचि- नवद्वीपोद्दीपी जयति जयनारायण-कृती ।। - ·७६ वकद तम - सोऽयं जयनारायणः पथिगमनादिकालेऽपि न्यायशास्त्रीय तत्त्वं मनम समालोचयन् बभूवेति प्रत्यक्षदर्शिनां वादः, अत एवोक्त कविना 'अतिक्रम्य न्यागं पदमपी ति। पक्षे न्यायं नीतिमित्यर्थः । 'पवर्गप्रेमार्थी'त्यत्त्यायम अर्थः-स किल जयनारायणः काशीवासं सङ्कल्य गृहात् प्रस्थाय मोक्षपुर वाराणसीम् एव पूर्वम् आशिश्राय, अन्ततश्च धनलोभेन तां विहाय नव द्वीपाधीशस्य सभास्तारताम् आबभारेति, अत उक्त 'स जहदपवर्गप्रदर्भुवम् इति । 'महेशं सोपाधिम्' इति न्यायरत्नोपाधिकं महेशं महेशचन्द्रन्यायरत्न नामकं कलिकातासंस्कृतमहाविद्यालयस्य तदानीन्तनाध्यक्षमित्यर्थः । 'निरु पाधौ' इति शिवे इत्यर्थः । नवद्वीपस्य पौरशासनव्यवस्था (मिउनिसियालिटि) इत्थं वर्णिता- कूपाः कुत्र च कुल वा प्रतिपथं प्रस्रावधारागृहं आलोकान्तरदृश्यदीपकमणिस्रगभिनिशाऽलङ कृता । रोगोन्मुक्तनरास्थिसारतनुवन्मार्गोऽपि पक्वोऽभवत् सन्तोमीनिशिपालशासितपुरे वासे तु भङ्गापदः ।। अत्र चतुर्थचरणे सन्तो मीनिशिपालशासितपुरे इत्येकत्र छेदव्यवस्था 'मीनिशिपाल' इत्याङ्गलभाषानुकरणेन पौरशासनसमितेर्नाम। अन्यत्र सन्तः अमी निशि इति च्छेदः। पौरशासनस्य पदाधिकारसम्मतिम् (भोट) अधिकत्य कविना लिखितम्- मतिर्विधेया भवता नभोटे विना विमान सुलभः स पक्षिन् । विमानमायापि नभोटतृष्णां कति त्यजन्तीति विचित्रमत्र ।। अत्र नभोटे इत्यस्य आकाशाटने इत्यर्थः, पक्षे न 'भोटे' इति छेदः भोटपटे विमानपदवयस्य एकत्र विशेषमानः परत्रापमानोऽर्थः अर्थान्तराणि पाठकैः स्वयमूह्यानि.।

·७७ वङ्गीयद तकाव्येतिहासः अन्यत्रापि- सन्ति द्वादशमन्दिराङ्कितपदे वैरागिरामागिरा वक्तु तत्सुखमक्षमः कविरिह ब्रह्मापि लीलायते। वाजारः सुलभः सुरालयशतं यत्लाभितः शोभते भूलोके शिवभूरतः सुरतरङ्गिण्या विलासालयः ।। अब प्रथमपादे वैरागिरामा गिरा इति वेदः, वैरागिणां रामा रमण्यः वैरागि- विय इत्यर्थः। वैराग्यार्थक-वैरागपदाद् अस्त्यर्थे इन्प्रत्ययेन वैरागिपद- सिद्धिः। पक्षे वैरागिरा मनागिरा इति छेदेन बङ्गमापास्वरससिद्धः स एवार्थः। बाजार इति वङ्गभापाप्रसिद्धो विपण्यर्थकः शब्दः । पक्षे वा जारः इति छेदः । सुरालय इति प्रसिद्ध एव श्लिष्टः शब्दः । चतुर्थचरणे अशिव- भूरिति च विभागः। सुरतरङ्गिण्या इति गङ्गायाः कामोन्मत्तायाश्चेत्यर्थ- द्वयम् । इदानीमस्य यमकचमत्कारितां काञ्चन प्रदर्शयामः । तल चिकित्सकान अधिकृत्य- केऽपि भद्रमुखाः लन्ति द्विजराजचिकित्सकाः। केपिभद्रमुखाः सन्ति द्विज राजचिकित्सकाः ।। इति कविना कृतं पादावृत्तियमक व्याख्यानं विनैव प्रायः सर्वेषां हृदयङ्गमम् इत्यही नैपुण्यं नहाकवेः । अत्र तृतीयचरणे अाङ्गलानुकरणेन नामान्त- तयोरवान्तरपदयोः प्राद्याक्षरानुसन्धानं कविना कृतम् , एवं च के.पि. भद्र इति चिकित्सकस्य साङ्केतिकं नाम सम्प्राप्तम् तस्य च कालीपदभद्रो वा काली- प्रसन्नभद्रो वा कृष्णप्रसन्नभद्रो वेत्यादि सम्पूर्ण नाम द्रष्टव्यम् । पौरसभासदस्यानां कर्माणि साधिक्षेपम् आविष्करोति-

·.
कैदिचद् वानरकायपालनको पालन्नतिः लाषिता
कश्चिद् या नरकाय पातनकरी त्रामोन्नतिः साविना
कैश्चिद् वा नरकायपातनकरी प्रानोन्नतिः साधिता
दिचद् नरकाऽपाननकरी प्रामोन्नतिः साधिता।
इति। महायमक अल्य यथाविहितच्छेदानुसन्धानेन अर्थभेदः स्वय
आविष्कुर्वन्तु मुधिरः। चतुर्थचरणे नर एत्र नरक इति स्वार्थे का, तेपार
अयस्य शुभावह विधेः पातनकरीत्यर्थः। एवं “सद्गौर विग्रह इह प्रवि
भासि तत्त्वं" इत्यापि महायलकल् अत्र कतपदं कवेनैपुण्यं प्रख्यापयति
श्लेपव्याजस्तुत्याचलकारखन्या लेखन्या कविना लिखिताः प्रायः लः
एव श्लोकाः सहृदयनकहारिलः सञ्जाताः। प्रभूतया प्रतिभया भासुर
स्यात्य स्वभावकवेः कोऽपि लेख जटिलता नाधत्त ; स्थितेष्वपि श्लेपादि
वदतिगम्भीराषुि बलकारेषु इलोका विज्ञानार्थ नान्य उपसर्पणीय
पाठकैः। असम्पूर्णतया अश्य प्रकाशोऽनुचित इति दूयमाना वयम् अत्र
त्यान् काश्चन श्लोकान् समुपहरानः । तत्र प्रथमपत्रस्यानुपलस्भाद
द्वितीयपवादेरेव श्लोकाः संयन्ते अस्माभिः ।
तस्यामेवं नृपतिगुरुभिः प्राप्तमानः परेधु -
वामे कुर्वन् सड़कसहितां साधनाख्याञ्च पल्लीम् ।
तेभ्यः कृत्स्नं प्रियमधुकरस्यानुसन्धाननेत्य
मन्दं मन्दं व्रज सुरधुनीमुक्तखाताध्वना त्वम् ॥१७॥
गच्छत्येवं सुजननगरी सम्मुखस्था क्रमेण
शीणां जीर्णाकृतिमिव कुटीमिन्द्रचन्द्रत्व कीर्तिम् ।
दृष्ट्वा तस्यां खगकुलपते मैत्रकृत्यं समाप्य
स्वस्थः खस्थः पुनरट पथा विल्वयुपुष्करिण्याः ॥१८॥

·वङ्गीय-दृतकाव्येतिहासः
पातं वाञ्छा यदि तब जलं विलय युकपुष्करिण्या
आकाशात् त्वं न नम खाते निष्फलो यत्न एव ।
वङ्गे वेकं मरुपुरमिदं वृद्धिलन्नित्यवेहि
नत्रया नो पथिकनिचये विन्दुमात्र त्यजन्ति ॥१६॥
याचा नयापुरभिडालतो दक्षिणे अद्यानि त्वं
लन्यानो त्रिदशसरितो दुर्लभं दुष्कृतानाम् ।
यन्मिन यत्माद् कलकलगणवः पुरयशील-
राविदचक्रे खुद नव-नवीवधान बितीयन । २०
प्राचीन विजवर पुरी यत्र बलाललेन-
कोतिर्वाची निरिरिव लसभन्नसीधावशिष्टा ।
अवाप्यात्ते यवनवहुला दीर्घकालक्रमेण
मोल्लापल्लीत्यभवदधुना सानुमेया पुरीयम् ॥२१॥
सम्भूयात्र प्रयतचरितः कान्तकारुण्यमूर्ति-
भक्ति जाम्बूनदतनुरुचिश्छन्नकायश्चिकाय ।
श्रीगौराङ्गः किल कलिमलक्षालनक्षामकृत्यैः
श्रीवासाचे रिह परिकरैर्मर्त्यलीलां तनोति ॥२२॥
तत्राकाशात् खगवर भवान् भूय एवावतीर्य
श्रीचैतन्यं नवसमुदितं पश्यतु प्रेमदृष्ट्या ।
भक्त्या स्तोतु प्रणिहितमना भुक्तभूरिप्रसाद-
स्तिर्यगयोनि सफलय पतस्तारकब्रह्मवन्धोः ॥२३॥
नानाच्छन्दोविरचिततया पुष्पमाल समानैः
पुण्यश्लोकैरभिनवकविप्रस्तुतैः स्तोत्रराजैः ।
संस्तोतव्यः पतग भवता भक्तितो भक्तिदाता
श्रीचैतन्यो विधुरिव रसादेष मायापुरेशः ॥२४॥

·रकदृतम् कृत्या काञ्चनशैलसोदररुचिं मूर्ति जगन्मोहिनी विश्वन विश्वहिताय विश्वपतिना निःस्वैकनिस्तारिण। नानाशास्त्रसमुद्रसार-परमप्रेमामृतस्रोतसा सानन्दं निरमाथि नीरल-नवद्वीपो नदीमातृकः ॥२५॥ वृन्दारण्यविहारविभ्रमहरिश्चैतन्यचन्द्राख्यया ख्यातः श्रीपतिरत्व भूपतिरभूनिर्माय मायापुरम् । रे नास्तिक्यकुतर्किवञ्चकचया न स्थातुमलोचितं नो माद्यन्तु मदोत्कटा यमभटा दूरं प्रयान्तु द्रुतम् ।।२।। यत्कण्ठोत्थहरिध्वनिश्रुतिभिया विद्राति मायामृणी अस्तापत्रयतारणेन जगति प्राप्तः प्रतिष्टां पराम् । चित्रं सम्प्रति कृष्णभक्त-सुजनात् प्राप्तप्रतिष्ठः स वै श्रीचैतन्यदयानिधिर्विलसति स्वल्पोऽत्र मायापुरे ॥२७॥ तच्चैतन्यपदं परिस्फुरदिदं पा न दृश्य मम मिथ्यादृष्टिरहो वपुष्पसुरुचेमुक्ता सुनीतिर्मया । तन्मायाप्यपनुद्यतां भगवता त्वङ्के जगन्नाथभू- हे चैतन्य मयि प्रमोदचरमे मायानुमेया न वा ॥२८॥ कृष्णान्तर्वहिरेष गौरतनुभृत् संसारसारहो भक्तार्थं श्रुतिदुष्टकार्यशतकृन्मुग्धो विपक्षाश्रितः। मायाम्भो विचरन् महाप्रभुरसौ नीचोपदेशप्रियो ब्रह्मन् मानसहंस एष कृपया तत्पाशतो मुच्यताम् ॥२६॥ कर्णः कृष्णपराङ मुखो जडतया कल्पोऽनुकल्पः कियान् नो चिन्तामणिरत्र कर्कशतया सा कामधेनुः पशुः । तस्माद्वर्गचतुष्टयाधिकददच्चैतन्यचन्द्रं विना प्रेम्णा पामरपालनक्षममहं लोके न लोकत्रये ॥३०॥ इति ।

·८१ बकद तम् रूपं स्वर्णानुरूपं विदधदिह गयागङ्गया सेविताडिवः कृष्णः सम्भूय भूयो मुवि विमलकुले गौरवों विवर्णः । स्मारं स्मारं प्रियर्ण युगनयनगलबारिधाराधरोऽयं तीर्थ तीर्थं सतीर्थरटति रटति हा राधिका राधिकेति ॥३१॥ लोकान्तस्तिमिरान्तकृद् भवसुहन् कान्तः कलासंहते- यः पूर्णोऽमृतदो भवन्निह भवे नित्यं नवद्वीपराट् । सोऽयं पुण्यतमः समदिततमा मे कृष्णपक्षोदयो इत्पद्म समुदेतु चन्द्रविजयी चैतन्यचन्द्रः परः ॥३२॥ सच्छास्नकाननगतेंगु रुसौम्यकाव्यैः सालङ्कृतं श्रुतियुगञ्च सुवर्णपुष्पः । हे गौर गौरवपुषः पुरुषोत्तमस्य मन्दारकूटकविता किमलं करोति ॥३३॥ x X एवं स्तुत्वा सविनयसयो दण्डवत्त प्रणम्य पीत्वा तोयं हरिचरणजं भुक्तभोगप्रसादः। किञ्चित् कालं विरम कतिचिवृक्षमाश्रित्य कामं सायंकाले खगवर नवद्वीपधाम प्रयाहि ॥३०॥ अन्यत् किञ्चिन्मनसि यदि ते तारकब्रह्मबन्धु- बन्धुप्रीत्या खग तब मनोऽभीष्टमिष्टं प्रयच्छेत् । एवं मायापुरपरिसरे प्राप्तभोगो नभोग तस्मात्त णं व्रज सुरधुनीं याति चास्तं विवस्वान् ॥३८॥ स्थानादस्मात् पतग भवतो दक्षिणास्यस्य दक्षे पूर्वस्थल्यां निवसति महान् पण्डितः कृष्णनाथः। ६ X ·यङ्गीयद तकाव्येतिहासः सन्ध्याकालः समुदित इति त्वं विलम्बासहिष्णु- दूरादेव प्रणम मनसा न्यायपञ्चाननं तम् ॥४॥ भद्रावासां भुवनविदितां भूभुजां माननीयां तीत्वां गङ्गां ब्रजतु नगरौं श्रीनवद्वीपनानीम् । जाने नेयं पतग भवतः प्रीतिदाऽप्रीतिदा वा नव्याकारा नवगुणयुता नव्यनामाङ्कितेति ॥४२॥ वाचां देवी प्रियतमसुतैर्यत्र लीलां व्यधत्त श्रीगौराङ्गप्रियपरिकरास्तत्र लीलां चरन्ति । शास्त्रालापैः पथि पथि बुधा यत्र नित्यं विचेरुः स्थाने तस्मिन् गुनगुनरवैर्भक्तभृङ्गाश्चरन्ति ॥४४॥ नवद्वीप-दीपे नृपस्नेहहीने सपत्नीय॑येव श्रियो यान्ति हीने। वचो देवता तद् विलोक्य ययो दीप्तिहीनं नवद्वीपधाम ॥४८॥ सुराजी विशाला सभावात्र दृश्या सुराजीविशाला सभावान दृश्या। नवद्वीपगोस्वामिनो वा प्रतापो नवद्वीपगोस्वामिनो वा प्रतापः ॥५०॥ आविर्भावो वैष्णवानां तिरोभावः सतामिह । महान्तो वैष्णवा यत्र सन्तोऽकिञ्चनतां गताः ।।५।। इति कविभूषणकृतौ वकदूतकाव्ये नवद्वीपप्रवेशो नाम प्रथमः सर्गः।।. प्रातः शङ्खमृदङ्गवाद्यकुशलै रागैश्च कालोचितैः प्राच्यैः श्रीहरिनामकीर्तनपरैर्वन्दारुभिर्वैष्णवैः। प्रत्यूषे सुखनिद्रितस्य भवतो भव्यः प्रबोधो द्विज प्रातःकृत्यमथो समाप्य च नवद्वीपाटनाय ब्रज ॥ स्वधाम

·३
वकदूतम्
विदग्धजननी सभा पुरत एव ते राजने
महेन्द्रभवने भवान् ब्रजतु चेदिना खदः ।
महोपकृतये महाजनपदेऽत्र संस्थापिताम्
अशेषवुधमण्डलीपरिवृतामुपाधिदाम् ।।
साक्षात् कल्पतरुधिया सुरगुरुभूत्या च यक्षश्वरो
विद्यारत्नसमाख्य एप रजनीकान्तो मद्देशानुगः ।
पद्मापारनटाकलात्वविपयं पद्माजले नजयन्
अत्रास्ते वक तीर्थभूरिति किचद्भुक्त्वा ब्रजात्यान्तिकम् ।।
गोत्रं नाम त्यजन्तो गतयमनियमा अत्र संयोगिवाच्या
येषां शश्वत् परासु प्रकृतिषु सहजा [:] प्रीतयो वैष्णवाल्ते ।
भक्त्या भोगैरहीना गुरुनियमरता भेकभाजो विरक्ता
नानावर्णेविचित्रं द्विजतिलक नवद्वीपचिवालयेऽस्मिन् ॥
देवीप्रसन्नो गिरिजाप्रसन्नो दक्षप्रसन्नोऽथ सतीप्रसन्नः।
एतैः प्रसन्नैः परिभूषितापि विना प्रसन्नादियमप्रसन्ना ।।
श्रीगौराङ्गसभा पुरः स्फुरति ते गोस्वामिभिः स्थापिता
तां गत्वा परमार्थयुक्तललितव्याख्यानमाकर्त्यताम् ।
गौराङ्गाश्रितवावद कमुखतः श्रुत्वाथ सद्वक्तृतां
गौराङ्गालयमाशु गच्छतु ततः संगृह्य किञ्चित् खग ।।
अत्र श्रीमतिरायनाम सुकृती वारेन्द्रवंशोज्ज्वलो
यात्रार्थ निजजन्मभूमिमतुलां यो भक्तशालां जहौ।
प्रोदगायन्ति यशांसि यस्य मनुजाः सर्वत्र भूमण्डले
सङ्गीतैर्नव कापनाम सबृहन्नेतः परं वापि कः ।।

·वङ्गीयद तकाव्येतिहासः
आकाङक्षा जगतां जनस्य नियता यस्यास्ति यात्राश्रुतौ
योग्यत्वात् क्षितिपैः सुवर्णपदकैः सम्मानितो योऽभवत् ।
आसत्तिः सततं बृहस्पतिसमैः प्राज्ञरसंख्यैः समं
तद्गानं यदि शाब्दबोधरहितं तच्छास्त्रकारभ्रमः ।।
साहित्यस्मृतिशास्त्रपारगतया यो नव्यकव्यग्रणीः
सा वाणी रसभावभासुरगतिः सद्वृ त्तवर्णोज्ज्वला ।
लक्ष्मीकान्तमपोज्भय नूतनरुचिर्यत्कण्ठमाशिश्रिये
सोऽयं श्रीशितिकण्ठनामककविर्वाचस्पतिर्वीक्ष्यताम् ।।
आशावानाशुतोषो विविधगुणगणै राजितो राजभक्तो
निद्रामुक्तो विचारे प्रमुदितहृदयः सारवस्तुस्वनेन ।
आहूतो येन केन प्रचलति सजवस्तत्समीपं भियेव(?)
एतद्ाज्ञः सभायां वकवर तनुते सारमेयस्य वृत्तिम् ।।
कण्ठस्थं दशकर्म यस्य मतिमान् यो वेद वेदत्रयं
येनाद्याप्यनुभूयते हृदि चिरं शाई लविक्रीडितम् ।
सोऽयं श्रीमतिलालनामककृती वक्ता पुरोधाः सतां
तीर्थप्राप्तिनिमित्तकं यदि कियत् कुर्यास्तदामुं स्मर ।।
प्रसिद्वाख्यभ्रातृद्वयभजनवद्भक्तनिवहे
कदाचारं स्मारं स्फुटमजितनाथो जितरिपुः ।
नवद्वीपं हित्वा नवनृपमुदे कृष्णनगरे
निराकारां काली कलयति स कौलव्रतधरः।।
चारुश्रीनियतं क्षितीशभवने यश्चारुशिक्षाप्रद
एकान्ते च निरञ्जनं कलयति प्रायः समाधि भजन ।
प्रायश्चित्चविवेकतत्त्वकथया प्रीणाति यश्चातिथीन्
सोऽयं कि शुक एव नारद उत व्यासो वशिष्ठो गुरुः ।।

·वकदूतम् नारायणः सदाचक्री कृष्णे चक्रः सुदर्शनः । चक्रवर्ती सार्वभौमश्चक्रहीनः सदाशिवः ।। गोस्वामिनः प्रियसदा बलिदानवानी मालाधरा वलिरुचः श्रितकृष्णपक्षाः । वायऽपि काञ्चनरुचिं दधतोऽन्यथान्न- रेते महाप्रमुम्चोऽद्य युगावताराः!! निजं धान प्राप्त हरिहरनुख देवनिवहे नवद्वीपारण्ये नियतमशरण्येऽन्धदमति(?) अमीमांसात्वादा रजनिचरपञ्चाननगणाः प्रमत्ताः प्राधान्यात् पशुयु निजमूर्ति विद्धति ।। नन्दी रक्षति नन्दनस्य विभवं सार्ध गणैः सर्वदा भृङ्गी गायति चित्रगुप्तगहने त्यक्त्वा विषादं मुदा । श्रीपञ्चाननभूतभीतवृषभः श्रीयोगनाथः शिवो नित्यानन्दमुखं विलोक्य सहते घोरां वियोगव्यथाम् ।। ग्रामस्यान्तगिरिशिखरवद् राजतो मन्दिरे द्वे तारामूतिविलसति तयोरेकतोऽन्यत्र शम्मुः। वामे कृत्वा निजपतिशिवं दक्षिणे ताञ्च तारां मध्यस्थाने वटतरुतले राजते सा परा मा ।। प्राचीना याः परिचितमुवस्ताः समस्ताः पयस्थाः प्राचीना ये परिचितबुधास्तेऽपि लोकान्तरस्थाः । ग्राम्या देवी सकलशरणं या परा मा प्रसिद्धा दृष्ट्वा कष्टं मुवनजननी सा विदग्धा शुचेव ।।

·उभयतः ८६ बङ्गीयद तकाव्येतिहासः उदाहरणार्थम् उबाराी एते श्लोकाः क्रमम् अनपेक्ष्यैव भवतां पुरतः संस्थापिताः। पूर्व नेत्र लिखितम् आदर्शत्व पत्राङ्काभावाद् पायो लिखनात् इलोकाङ्कामापाच्च पौवीपर्यनिधारणं प्रसङ्गसाङ्गत्यञ्च नितराल् मुकरं वर्तते इति । दृश्यताम् एकम् उदाहरणम्। अस्मिन् नवद्वीपवर्णनोपकने एवैते श्लोका एकस्मिन् पृष्ठे लिखिता दृश्यन्ते- केदारनाथहरिमाधवभक्तिभृराग्यवर्त्मनि गतैः सुमनोभिरेतैः । नामस्वरूपमपिधाय विनोच मायां गौराङ्गसंक्रमपथः सुरभीकृतोऽद्य ।। अत्युप्रापि शिवाय या त्रिजगतां तारा प्रसादाश्रया आकारेण चतुर्मुजाप्युदरपूर्त्यर्थ विहस्ता सदा । गीर्वाणाभयदा गिरीशमहिलाऽप्येषा गिरीशात्मजा मातानन्दमयीह कृष्णनगरत्याधीश्वरी दृश्यताम् ।। श्रीशादिभूपतिचतुष्टयतुष्टकारी भूपासनाशनविभूषणवेपवेदी । विश्वासभूः क्षितिपतेहितकृत् पुराणो वाचाकरः पतितपावनघोष एषः॥ एषु मध्यमस्य श्लोकस्य कृष्णनगरसम्बन्धिता कण्ठोक्त वौपलभ्यते, परम् इतरौ किं नवद्वीपसम्बन्धिनौ आहोस्वित् कृष्णनगरसम्बन्धिनाविति संशयः। एवंविधेषु स्थलेषु, चद्वा काव्यस्यास्य प्रायः सर्वत्रैव, बर्णनीयानां देशकालपात्रादीनां विशेषविज्ञानं विना अर्थाधवगमो दुष्कर इति सप्रश्रयं निवेद्य अत्रैव विरम्यते।

·नाश्वान इननम् (२) अत्य बङ्गानुवादः श्रीदनेशचन्द्रसेनसङ्कलित(1) बङ्गीय मादिल- परिचयग्रन्थे (पञ्चाशदुत्तराष्टशततनष्टादियु) नंदृश्यते । तत् दूतकाव्यं नीष्टीयलतदशशतके नरसिंहवालेन बङ्गमापानवायन रूपान्तरीकृतनालन्। अतः ग्रन्थोऽचं ब्रीटीय-साशनाब्धाः प्रागेव रचित इनि निःमन्दिग्ध- मेव! एतस्य ग्रन्थस्य कालकने लेवान् बङ्गभा कापद्यानुवाइनाभिन्दैव अस्माभिः अत्र सन्देशविषयादिकमुच्यते । वक्तव्यविषयन्नु रूपगोवानि- कृतहंसदूत इव कृष्णप्रेनसन्पर्कित एव । राधाचा मूर्छानन्तरमत्रापि नलि- तया वृन्दावनतः कृष्णसकाशं हंसो दूतरूपेण संप्रेष्यते। कृष्णविरहितानां भृशं क्लिष्टानां गोपीनां, विशेषतो राधाया दुःखवर्णनमेव हंसदूतेन नितरां करणीयम् एपैव याच्या गोपीनाम् । यथा नरसिंहदासेन बङ्गभाषयानूद्यते- ब्रह्मार वाहन तुनि दोरि निवेदिये आमि कृपा करि करह आरति । दुःखेर वारता लया कहना श्यामेरे याच्या वनवासी हल कुलवती।। तोमा सङ्गे प्रीति करि यत गोप किशोरी कुलशील सब तियागिया। सुधाइबे यतन करि कि दोष छाडिले हरि देखा देह बारेक आसिया।। (1) D.C. Sen's Vangiya-Sahitya-Paricaya p. 850.

·वङ्गीयदूतकाव्येतिहासः
अग्रहायणमासतः आरभ्य कार्तिकमासपर्यन्तं विरहिणीभिः गोपीभिः
सोडं दुःखमधिकृत्य रचिता कविवर्यण रघुनाथदासेन काचन "वारमास्या"
मनेर ये दुःख यत
ताहा वा कहिब कत
कहिते मरमे लागे व्यथा ।
पीरीते छाडिले घर
तनु हइल जरजर
भाविते गुणिते गुणकथा ।।
बार मासेर यत दुःख
कहिते बिदरे बुक
गुमडि गुमड़ि उठे प्राण ।
विधि कैल अबला ताहे सहे एत ज्वाला
पीरिति विषम बलवान् ॥
विरह यातना कथा हंसे कहे श्रीललिता
आपनार विरह कारण।
जनम गोङाव सुखे कखन ना पाब दुःखे
एके एके शुन विवरण ॥
प्रन्थेऽस्मिन् दूतस्य हंसस्य गमनपथः साधु वित्रियते (op. cit. pp. 859-860)
--

·वङ्गीयदूतकाव्येतिहासस्थपद्यानाम् अकारादिक्रमसूची पृष्ठे २६ श्लोकः अतिक्रम्य न्यायं अत्युग्रापि शिवाय या अत्र श्रीमतिराय अन्यत् किञ्चिन अन्यासक्तो न भवति अप्रामाण्यं श्रुतिषु अमी कुञ्जाः पूर्व अयुक्तिमद् यथा दूता अये वृन्दे वन्द्य किमपर० अरविन्दमशोकञ्च अरे बाल्ये लीला अवाचोऽयुक्तवाचश्चा० अस्मद्वियोगवशतो अहो कष्ट बाल्या० आकाङ्क्षा जगतां आकाङक्षा या म्लपयति आपादमस्तकमयं पृष्ठे श्लोकः ७५ आविर्भावो वैप्पण ८३ आशापाशैः सखि ३ आशावानाशुतोषो आसंसारं विदितमयि ५८ आसीदेको धरणि ५६ आसीद् भूमिपुरन्दरो आस्ते भूरि प्रियतम 14 उत्कृष्ट यजनयति ५७ उपहृतमिदमास्ते ४६ एको हि दोषो गुण एतत् समाप्त गतमन्तु 14 एतेन त्वं यदिह मनसा ७५ एतैर्दलानि 'कुसुमानि एवं विचिन्त्य बहुधा ३ एवं स्तुत्वा सविनय ४५ कञ्चिद् भ्रातभ्रमर ११ कण्ठस्थं दशकर्म ३ 10 ६८ ८१ ·18 श्लोकः कपडेन नरोत्तन करे वेणु कृत्या कर्णः कृष्णपराङ मुखो काकाचाजीर्णजील काकोदो यादश काचित् क्वापि दिने काचिन्मधुकरं दृष्ट्वा किमन्यद् वक्तव्यं विकच कुञ्ज कूजन्मधुकर कुब्जामृञ्चीमकरव० कुर्वे पूर्व सनुद्दे शं कूजङ्गरमलकमलै कूपाः कुल च कृतिरवरकवीना कृत्वा काञ्चनशैल कष्णान्तर्वहिरेष केदारनाथहरिमाधव केऽपि भद्रमुखाः कैश्चिद् वानर क्रीडाशैलं भुजग क्वायं गन्ता मधुरिपु० लोकसूची पृष्ठे श्लोकः पृष्ठे १५ क्वेनाः स्त्रियो बनचरी० 15, १७ १५ बम्पा योषित् प्रकृति क्षीणवान्ते तरणितनया गच्छत्येवं सुजन ६८ गच्छोद्धव ब्रजं सौम्य १६ ३५ गतं चेतोऽस्माकं विरह 15 गते गोपीनाथे मधुपुर० ५४ गरीयान मे प्रेमा ३२ ६६ गोत्रं नाम यजन्त ८३ १८ गोपी दूतं प्रहिण्वन्नधि० १ गोष्टक्रीडोल्लसित ४८ गोस्वामिनः प्रियसदा ७६ ग्रामत्यान्तगिरि २ घटखपरकाव्यञ्च ८० चक्रे कृष्णपदाकदूत० ८० चन्द्रदूतं तथा कुर्वन् ८६ चारुश्रीनियत ७७ जीयेय येन कविना 10 ७८ तच्चैतन्यपदं तत्राकाशात् खगवर २८ तरङ्गैः कुर्वाणा ३१ २ २ २ ७६ ·श्लोकसूची पृष्ठे इलोक. १३ नाये बाते मधुपुर- ३७ नानाच्छन्दोविरचित नारायणः सज्ञवक्री ४१ नातं किञ्चित् प्रियतन २५ निगदिनमिति बन्ये १५ Se इलोकः तत्त्व श्रीयुत विष्णुदास तल्यां किञ्चित्तरण तस्याने नृपति लिष्टन्त्येव हि दैत्यकर्म विवोऽसावायूरयति स्वचाधिकप्रियन्ना स्वञ्चदानी नगरतनपी त्वत्तः प्राणा: सकल दीनं यथोचित दुकूलं विभ्राणो दृष्ट्वा देवं भुवनविजये देवीपूसन्नो गिरिजा दैवात् पश्ये गति द्रष्टुं देशानतिशय धूपैः कालागुरु धैर्यात् काचित् कतिचन नत्वा महद्भूत० न निर्वक्त दामोदर नन्दी रक्षति नन्दनस्य न मे शक्तिदौत्ये नवद्वीप-दीपे १३ निवर्य तानिरहलि ४ नारदनीरजधिकृत १२ पदय जीवां सकपटक २५ पातु वाञ्छा यदि तब. ८ पुरासं पीयूषार्णव ८३ प्रपन्नामा 12 प्रसिद्धाख्यभ्रातृद्वय प्रस्तव्ये दूतकाव्ये ३६ प्राचीनायाः परिचित प्राचीनेयं द्विजवर प्राणोऽपानः समान ३१ प्रातः शङ्कमृदङ्ग ४ प्रेमोनाहामहमधिल १४ बालक्रीडां रचयति २ बाले चन्द्रावलि '६ - २३ ·पृष्ठे ८१ ८१ ५५ ५. २ १५ १६ ७५ ८३ श्लोकः भद्रावासां भुवन मतिबिंधया भवता मनो दौत्य कार्य मनोऽम्माकं ज्ञातु निविड मन्त्री वैज्ञानिक इति ममैतन्यान्तस्याः पथि मर्मग्रन्थिः स्फुटति बहुशो मूर्खा एव क्षणिक मेघश्यामाः स्फुरिततडितो यत्कण्ठोत्थहरिध्वनि या माने म्लानिः यष्टिभू मौ लुठति याया मायापुरमिद० यावत् स्यात् क्षितिमण्डले यास्यामि नैव परिहाय रणनङ्गश्रेणीसुहृदि रथस्थं यन्ता यं रम्यं यावन्मुरहरपदे रसानामाधारै० रामो रामाभिरामो रुद्धा बन्धुप्रणयपदवी श्लोकसूची पृष्ठे श्लोकः रुद्रः सीतासमीपे ७६ रूपं स्वर्णानुरूपं लोकान्तस्तिमिरान्त लीलागारैरमर १८ वाचां देवी ५५ वामवाहुकृतवाम ३५ विजृम्भितं यस्य किल ४६ विदग्धजननीसभा ३५ विदग्धजननी सभा विप्रोऽन्यो रामरामो ५५ वृन्दारण्यं स्मरसि न २२ वृन्दारण्यविहार ७६ वृन्दारण्यान्मधुपुरमिते १३ वेलायां दक्षिणाब्धे० ५७ व्याप्यज्ञानं न भवति २६ व्याप्यज्ञानाद्व्रजकुल १४ शाके तर्कनभोहयेन्दु ४३ शाके शायकवेद ३० शाके श्वभ्रशुचिश्रुति ५१ शीर्णा गोकुलमण्डली १६ शुश्रावेन्दुमुखी वनप्रिय १ ५१ ६५ ४म ४१ ·६३ पृष्ठे इलोकः श्रीखण्डाः परिसर श्रीगौरागसभा श्रीगौराङ्गे भुवन श्रीमत्कृष्णे मधुपुरः श्रीशादिभूपति श्रीसीतापतिसेवकेन सङ्कोचो यस्तव सच्छास्त्रकानन सदोद्विग्नाः खिन्नाः सन्ति द्वादश श्लोकसूची पृष्ठे श्लोकः ५ सान्द्रीभूतैर्नवविटपिनां २३ सामग्री चेत् फलविरहिणो ६६ सामग्री चेन्न फलविरहो ६६ साहित्यम्मृतिशास्त्र ८६ सुग्रीवत्याङ्गद उन यदा ६५ सुराजी विशाला १८ साऽयं गीवाणनारी ८१ सौधोन्सङ्गे मुकुलित ५५ स्त्रीभिः प्रेम प्रियतमगतं स्थानादस्मात् ७६ स्निग्धश्याम गुरुभि ४६ हंस स्वागतमास्यता ८२ हित्वा काञ्चोमविनय सम्भूयात्र प्रयतचरितः ५ 15 सम्मोहनोन्मादनौ च साक्षात् कल्पतरु० ---- ·Bibliography (Tith description of Manuscripts used for the preparation: of this work) ånila-dūta by Rāmadasāla Tarkaratna. Available only in MS. in fragments. See Pracyavani Sans. MSS. Collection of Sanskrita Duta-Kavya-mala, No. 142 (1). Bhakti-duta by Kāliprasāda. Vida Notices of Sanskrit MSS., R. L, Mitra, vol. III, p. 27. No. 1051. भक्तिदृती। Substance English paper, 131x4 inches. Folia 4 Lines, 6 on a page. Extent, 69 Slokas. Character Bengali Date ? Place of deposit, Navadripa, Vrajanath Vidyāratna, Correct. Bhaktiduti. A poem in praise of devotion to Krşņa, and the means of attaining it. By Kālīprasāda Sarman. Beginning:- नत्वा श्रीनाथपादाम्बुजमतिरुचिरं भोगमोक्ष कहेतं. नित्यानन्दप्रबोधं सकलसुरनरैः सेवितं तत्त्वसारम् । श्रीमान् कालीप्रसादो द्विजकुलवरजो मुक्तिकान्ताभिलाषी भक्तिं दती हितज्ञा रचयति चतुरां चारुशीलां मनोज्ञाम् ॥१॥ End रमणिरपि परा भक्तिदत्या समाप्ता ॥२३॥ Bhramara-dūta by Rudra Nyāya vācaspati. Edited by Dr. J. B. Chaudhuri as vol. I of Samskrta-dūta-kāvya-Sangraha. Calcutta, Prācyavāņi Mandir, (3, Federation Street, Calcutta), ·Bibliography - 1940. For detailed discussion about the Fork, its author, etc., in English, see the Introduction to tvis Folume, pp. 9-23. Candra-duta by Krsna Tarkalankara. Available in MS, oolyVide Sotices of Sanskrit USS , by H. P. Shastri, vol. II, p. 50, JIS. No. 61. Extent in Slokas 112. Folios 14. Lines 4 on a page. Paper 14x3 inches. Date uzkrot. The moon is sent here as a messenger by Pa ma to Sita. The 2nd verse is as follows : नायं शरः कुवलयवपुर्न म्मरः बङ्गलक्ष्म्या मारप्रादुर्भवनवचनो न स्मरारि- न प्राणेशीमुबदनशशी दरगो यत्.... जाने प्राणप्रणयविकली दुःखशङ्की शशाङ्कः ।। End of the MS. :- इति निगदितवाक्यः प्रेक्षमाणः शशाङ्क मदनशरहताङ्गो वहिंघा रिङ्गमाणः । विरहजलधिजेन प्रेमवारिप्रपूर्णो रघुवरकुलसिंहः क्ष्मातले संपपात ।। इति कतिपयवेलाः संस्थितो मूर्छितात्मा किमिति किमिति वाक्यैर्बोधितो लक्ष्मणेन । झटिति करिकरौघैः पालिताशाश्च दृष्टवा शिव शिव विदितात्मा जिह्मयामास रामः॥ Colophon: इति श्रीगोपीकान्तभट्टाचार्यात्मज-श्रीकृष्णचन्द्र- तर्कालङ्कार-विरचितं चन्द्रदूतमहाकाव्यं समाप्तम् ।।

·बङ्गीयदूतकाव्येतिहासः & Ghatakarpara-Kārya. Ed. critically by Dr. J. B. Chaudhuri as rol. VI of the Samskrta-dūta-kārya Series from the Prācyarāņi Vandir 3, Federation Street Calcutta-9, with a Sanskrit Commentary by Dr. Chaudhuri himself, 1953. For all the informations about Ghatakarpara, his life and works, date, commentaries on the Ghatakarpara-Kāvya by Abhinavagupta, Kamalakara Bhatta, Gañesa Daiyajna etc, etc., see the Introduction to the Ghatakarpara-Kāvya in English by Dr. J. B. Chaudhuri, pp. 1-60. The Sanskrit commentary focuses much new light on the right interpretation of the work which is nothing but a Dūta Kāvya. Gopi-duta by Lambodara Vaidya. Available only in MS. Pracyavāņi Collection of Sanskrit MSS., Sanskrita-Dūta- Kāvya-mālā, No. 142 (2) Hamsa-data by Raghunātha Dāsa. Available only in Bengail tr. Vide Vangiya Sahitya-Paricaya, edited by Dinesacandra Sena. Hamsa-data by Rūpa Gosyāmin. Edited in the Kavya- Samgraha by Jivānanda Vidyāsāgara, vol. III, third edition, pp. 441-597, Calcutta 1888. In the Introduction to the Hamsa-data by Vāmana Bhatta Bāņa, published as Vol. 4 of the Sanskrita-Dūta Kāvya-Samgraba from the Prācyavāņi Mandira, a history of all the Data-Kavyas under the name Hamsa-dūta has been incorporated (pp. 27-43). Here the merits of the Hamsa-dūta-kāvya by Rūpa Gogvāmin have also been incorporated, see pp. 23-36. India Office Library Catalogue of Sanskrit and Prakrit Books. By Dr. Pran Nath and Dr. J. B. Chaudhuri. Vol. II, Parts I-III (1938-53)

·Bibliography
Kāka-data by Gauragopāla Siromaņi, son of Dinabandhu
Mukhopadhyāya, descendant of Sri Gapgādhara Thakra of
Panchthupi, Calcutta, 1889.
Kira-duta by Ramagepala. Available only in ISS. Vide
Notices of Sanskrit MSS., by H. P. Sastri, vol. I, p. XXXIX.
MS.No. 67.
Begining :-
ॐ नमः कृष्णाय।
विद्य द्गौरोज्ज्वलनिवसनं शोणपादारविन्द
वोत्तसं नवजलधरइयाममम्भोरुहाक्षं ।
कूजशीविलसदधरं सुन्दरं स्मेरवक्त्रं
पूर्णानन्दं किमपि ललितं ज्योतिरालोकयामि ।।
वृन्दारण्ये खगमृगकुलाहादशून्ये तटान्ते
भास्वत्पुत्रया दयितविरहोत्तापसन्तापितानां ।
गोपस्त्रीणां"
.............""दृशां मण्डले दुःखिनीनां
हाहेत्युच्चैः
"नभित् सर्वदासीत् ॥
मध्ये तासामपि च शुशुभे तप्तकार्तस्वराङ्गी.
सुश्रोणीनां कमलजदलास्या लसतकणिकेव ।
दीना क्षीणा सजलनयना नीरसा.......कएठी
मृत्यु नैच्छद्विरहदहनोत्तापतप्ता तदा किं॥
काचिद् गोपी विनयवचनैः सान्त्वयित्वा मृगाक्षी
भर्तुर्वार्तागमनसुलभं जीवनं सानुमेने ।
इत्थं चिन्ताकुलितहृदया पक्षिणं कीरमारात्
प्रीत्यापश्यत सुरसिकमनोहारिणं विम्वचञ्च ।।
................

·85
वङ्गीयदूतकाव्येतिहासः
प्रत्यूचे तं सुमधुरगिरा प्रीणयित्वा वराङ्गी
कीरास्माकं त्वमतिकुशलो दौत्यकर्मण्युतास्मिन् ।
वन्यस्त्रीणां विविधवचनं त्वन्मुखोद्गीतहछ
श्रोष्यत्येव प्रमुदितमना माधवो यादवानः ॥ इत्यादि ।
काऽहं को वा मम तु दयितो नैव किञ्चित् स्मरामि
यकः कोऽपि स्फुरति हृदये श्यामलाङ्गोऽग्निरूपः !
कस्माद्ध तोर्दहति स च मां निर्दयः किं करोमी-
त्युक्त्वा भूमौ न्यपतदिव सा संमृतास्पन्दनाक्षी॥
कृष्णायावेदयितुमपि तां दुर्दशां तप्रियाया
अत्योत्कराठ्यात् झटिति मथुरां नागराय प्रियाय ।
वृन्दारण्याद् व्यथितहृदयो व्यस्तरूपः प्रतस्थे
कीरो धीरः सुस (?) दुपकृतौ दौत्यकर्मैकदक्षः।।
राधादेवीविरहसहितोपेन्द्रलीलारहस्यं
'नेदं कृतमपि मया कीरदूताख्यकाव्यम् ।
"प्रभवकविना रामगोपालकेन
प्रेमात्मानोऽमृतमिव सदा सन्त आस्वादयन्तु ।
दोर्दण वशीकृताः क्षितिभुजो यस्येह वङ्गावनौ
यस्याशेषगुणप्रदीप्तयशसा प्रच्छादितं क्ष्मातलम् ।
वर्तन्ते परिषत्सु यस्य कवयः श्रीकालिदासोपमाः
काव्यं कीरवचोहरं वितनुते तस्यैकसभ्यो बुधः॥
समाप्तोऽयं ग्रन्थः।
........earPartn...

·Bibliography & From the above verse, it would appear that the Patron of the Poet conquered some parts of the country & was a great Patron of Learning. Colophon : शाके वस्वब्धिशैलक्षितिपरिगणिते मार्गशीर्षे कुजाहे तारिण्याः पादपद्म स्मरहरहृदि(१) व्यायमानं मुनीन्द्रः । नत्वा कीराख्यदूतं सुमधुरवचन]:स्वीयपाठार्थमेतत् व्यालेखीद् रामनाथो बटुरिह च गुरोः संस्मरन् श्रीयुताचि ।। The MS. is dated 1778 Saka i.e. 1856 A. D. Kokila-data by Haridāsa. With the Commentary Maņimāla by Kalidasa Seo. Edited by Sudhānaya Prāmāņika, Calcutta 1311 B. S. Manuscripts of the Dūta-Kavyas used for the preparation of this book :- (For details, please see in loco ) 1. Anila-data by Rāmadayālu Tarkatirtha. 2. Bhakti dūta by Kālīprasāda. 3. Candra-data by Krşna Tarkālankāra. 4. Gopī-duta by Lambodara Vaidya. 5. Kira-data by Ramagopala. 6. Manodüta by Rāmarāma Sarman. 7. Pika-duta by Ambikācarana Deya. 8. Tulasi-data by Trilocana Sarman, ·बङ्गीयदूतकाव्येतिहासः "The 9. Tulasi-dūta by Vaidyanātha Dvija. 10. Vaka-data by MM. Ajitanātha Nyāyaratna of Nayadvipa. More than half the materials of this work, viz. History of the Duta-Kīvyas of Bengal" have been collected from MSS. which still await critical editing and publication by competent scholars, Manodūta by Rāmarāma Śarman, MS. preserved in the Vangiya-Sahitya Parisat, Upper Circular Road, Calcutta. MS. No. 1282. Country-made yellow paper. 3 lines ; letters 32-33 in a line. 11x4 inches size. See also Prācyavāņi Mandir Collection of MSS., No. 11. Manodūta by Vişnudāsa. MS., India Office Library, Eggeling's Catalogue, Vol. vii, p. 1470. Edited in Sanskrit Sahitya Parishat Sanskrit Text Series as No. 21, Calcutta, 1937. Megha-dautya by Trailokyamohana Guha Niyogis of Pabna. Calcutta, 1909. Megha-duta, critically edited by Dr. J. B. Chaudhuri, with the commentary of Bharata Mallika and copious extracts from 13 other commentaries, mostly unpublished such those of Kalyānamalla, Haragovinda Vācaspati, Rāmanātha Tarkālamkāra, Kaviratna, Krşnadāsa Vidyāyāgisa, śāśvata, etc. Published in Dr. K. N. Katju Series as vol. II, by the Prācyavāņi Mandir, 3, Federation Street, Calcutta-9 In 1950. Padapa-data by Gopendra Nätha Gosvamin. On the title-page the name of the book is given as Gaura-Vişņu priya- :Samyada. Navadvip Kanti Press, Navadvip, Caitanyābda 449 (1934-35 A.D.) as ·Bibliography Padma-data by Siddhanātha Vidyārāgiša, of Khagrasati. Cooch Behar. Calcutta, 1925 Samrat 1363. I. O. L. Cat., p. 1826, (1868). Padinka-data by Krşaanātha Sirvab:21.31. Et by Jirānan la Vidrasīniru in the Kry-Samgrab, YO! III. Calcutta, 1888, pp. 507-530. Pántha-dūta by Bholādātina of Tikuri, Bengal. Edited critically for the first time by Dr. T. B. Chaadhuri in the Samskrta-Data-Katya-Samirali? 35 roi. V, Calcutia, 1949. For detailed informations regar linz the merit o the Fork, its author, etc. in Englis2, 320 the intraductioa to this volume. Paşana-data by Dayri. Elited in the Sinskrit Sahity: Parişat Samskrta Granthanālā as vol. 13, Calcutta, 1993, Pika-data by Rudra Vrāya pancānang. Edited in the Pracyavani, Journal of the Pracyavani Mandir by Anantalal Thakur. Pracyavani, Vol. II, Calcutta, 1945. Pika-data by Ambika Carina Derašarman. MS. arailable only in fragments. See Pracyavāni Mandir Collection of MSS-Samskrta-Data-Kārya-mālā. Tnlasi-dūta by Trilocanz. Available only in US. MS. No. 137. of the Pragyarāni Collection of Sanskrit BSS. A copy of this MS, said to have been preserved in the Sanskrit Sahitya Parishat cannot be traced now. Prãoyavāņi Mandir MS., No. 137-Substance : country-made paper. Folio 10, Lines 22-24 to a page. Tulasi-dūta by Vaidyanatha Dvija. MS. available in fragments only. See Pracyavāni Mandir Collection of Sanskrit MSS. Sanskrit-Data-Kāryamālā.

·वङ्गीयदूतकाव्येतिहासः Uddhava-duta by Madhava Kavindra Bhattācārya of Talitanagara. Printed in the Kāvya-Samgraba of Jivānanda Vidyāsāgara, third edition., pp. 441-507 Calcutta, 1888. Also edited by Dr. John Haeberlin in the Kārya-Samgraha, pp. 374-400, Calcutta, 1847. Uddhava-Sandesa by Rūpa Gosvamin. Op. cit. Vāta-data by Krşpanātha Nyāyapancānana Bhattācārya, Calcutta, 1886. Vaka-dīta by Mahämahopadhyāya Ajitanātha Nyāyaratna. Not as yet printed. Prācyavāni Mandir, Sanskrit MSS. collection, No. 143. This is a recent copy from the only MS. of the work deposited with Sri Sailendra Nath Bhattacharya, son of the author MV. Ajita Nyāyaratna. The MS., as reported by the author's son, was written on modern paper by the author himself. Page 1 of the original MS. appears to have been irreparably lost. Th: MS. as at present available, begins with v. 17, on p. 2 marked as such at the very beginning. There are multifarious matt:rs within the cover of the same MS. and the verses of the Vaka-dūta are not found in consecutive order. They are interspersed with other compositions or stray verses composed by the poet. Description of the copy of the MS. of Vakaduta as preserved in the Pracyavani Substance : 'Foolscap paper, Folios 18. Written only on one side of the paper. Some stray verses have also been collected here from torn pages of the original. These are devoted to the eulogy of some well-known persons as Sir Gurudas Banerjee & so on.

·Bibliography १०३ Part B. Works mentioned in the Introduction. Cimani-carita by Vilkaņtba, son of Janārdana. See Cataicgue of Sanskrit MSS. in Private Libraries of Gujrat, Kathiawar, etc. Cetoduta, ed. by Vityānanda Sastrin. Bhavanagar, V.S. 1970. Ghanayrtta by Rāmacacdra S'āstrin. (a continuation of Kalidasa's Megha-sandesa : Twice edited ; (1) by K. D. Vageswara with notes. Masu lipatan, 1903; (2) by Y. Acyutaran Sastri, Ellore, 1917. Both print in Telugu character. Kāvýālamkāra by Bbānaha. Ed. bs Batukaatha Sarma and Baladera Upadhyaya. Benaras, 1923. Krşpalila by Jadapa Kavi. Partly ed. by Dr. J. B. Chaudhuri in the Introduction to lis Ghatakarpara-kāvya, Calcutta 1953. Malati-Madhaya. Ed. by J. Ramakrishna Tailang. Bombay, 1926. Mayūra-Sandes'a by Udaya. Ed. by C. Kunhan Raja. Poona, 1944. Poona Oriental Series, No. 84. Megha-pratisandes'a by Mandikal Rāmasāstrin. Ed. by the author. Mysore, Jayalay Press, 1923. Meghdata-Samasyā-lekha by Megha vijaya. Published by Jain Atmananda Sabha, Bhawanagar, V. S. 1970, Nemi-duta by Mantrin Vikrama. Kavya-mala, Part I, Nirnaya-sagar Press, Bombay. Pārs'vabhyudaya by Jitasena Acārya. Nirnaya-sagar Press, Bombay, 1909. S'ila-dūta. Printed in Benares. Suka-Sandesa by Lakşmidāsa. Descriptive Catalogue of Sanskrit MSS. deposited in Madras MSS. Library, XX, 7964.

·१०४ वङ्गीयदूतकाव्येतिहासः Vanmandana-Guna-duta kavya. Ed. by Dr. J. B. Chaudhuri as Vol. II of Sanskrita-data kayya-samgraha from the Pracyayani Mandir, Calcutta, 1941. Yakşa-milana-kāvya by MM. Parameswara Jha of Mithila. Ed. from Darbhanga. Notes. P. 2, 11. 11-12. But see footnote, p. 66. P. 25. Date of the author-16th Century A. D. P. 33. Date of the author--17th Century A. D. P. 51. श्रीकृष्ण तालङ्कार, author of दायभाग-टीका, दायाधिकार- क्रम-संग्रह and the विवृति on the श्राद्धविवेक of शूलपाणि । He flourished during the middle of the 18th Century. P. 65. The contents of this page should be read immediately after page 53. He must have flourished about 200 years ago. In I. 4, आधुनिकेन should be read as नात्याधुनिकेन । Pp. 70-71. भक्तिदूत and कीरदूत । Read after पान्थदूत । P. 83. रघुनाथ दास was a contemporary of रूपगोस्वामिन् । . His work has been placed in this greete last of all, as the quotations here have been made from the Bengali Translation of the work, the original being irreparably lost to us.

·General Index Arabic letters refer to the pages of the body of the work and Roman Agures to those of the Introduction 7 55 1, 32 81 7 IV 2, 51 62 84 63 Ajitanātha Ajitanātha Nyāyaratna Akabariya Kalidasa Akabara Saha Akānkşā Alirardi Khan Ambikācarana Devas'arman Anandanātha Andhra Anila-data Antya Ariştāsura Arthāntara Nyāsa Asu Āśutoşa Audcya Aurangabad Bauddha Bhāgayata Bhakti-datam Bhaktisalā Bhāmaha Bhāņdira Vana 84 Bhāvana Bhavabhūti 50 Bholādātha Bhramara-datam 45 Caitanyacandra xii Cakşurāga Candra.dūtam 66 Candranātha 62 Carusri 6 Cetodūta 2,66 Chandavati 46 Cimanicarita 27 Citragupta 4 Citrakūta 46 Coladesa 84 Cooch Behar 6 Dakşaprasanna 36 Dākşiņātya 45 Dakşināvartanātha 15 Dandakāranya 70 Deviprasanna S3 Dhoi xiv Dhoyi 27 Dhogika 85 36 83 64 S3 3 1 3 ·११० वङ्गीयदूतकाव्येतिहासः xiii Venkatanātha Vedāntācārya Vidagdha-Janani- Sabha 75,83 38 9 35 71 16 51 51 38 6 74 6 Viśvadātha Nyāya- Pancānana Visvarūpasena Vithika Vivādārnavasetu Vrndāvana Vyapara Vyapya Yaksa-milana Yaksollasa Yamunā Yasodbarmadeva Yayātinagari Yātrā Yuthikā Yoganātha xii Vidyārāgiša Vijayapura Vilyapuskarini Vindhyapāda Vipralambha Śrngāra Virahotkaņghita Visaya-Vyavrtti Vişnudasa Vişņu Kāñci Vişnu Mandira Vişgupriya 8 zii 6 8 7 1,10 36 6 69 84 35 85 इति चट्टग्राम-मण्डलान्तर्गत-कधुरखील-ग्रामनिवासि-रसिकचन्द्र- नयनतारासुत-वङ्गीयराष्ट्राधिकार-संस्कृतशिक्षा-परिषदध्यक्षेण डक्टर- श्रीयतीन्द्रविमलचतुधुरीण-काव्यतीर्थेन प्रणीतो वङ्गीयदूतकाव्येतिहासः - समाप्तः॥

·Publications of the of the Pracyavani 1. Pracyavani Sarvajanina Granthamala ( In Bengali ) 1. NIJBARK 1-DARSANA-( Comparative studies of the systems of Śımkara, Rāmānuja, Bhāskara. Śrīkanth, Baladeva and Nimbārka )-Dr. Roma Chaudhuri, M. A., D. Phil ( Oxon ). F. A. S. Rs. 2/8/0 only. 2. JAINA GURU MAHAVIRA-Dr. Bimala Charan Law ( II. A., B. L., Ph. D., D. Litt., etc. ) Re. 1/- 3. BEARATER PUNYATIRTHA-Dr. B. C. Law. Re. 1/. 4. VEDANTA & SUFI DARSANAA comparative study of Sufism and Vedānta Dr. Roma Chaudhuri, M. A., D. Phil. F. A. S. Rs. 41- 5. CONTRIBUTION OF BENGAL VAISNAVAS TO SANSKRIT LITERATURE-Dr. J. B. Chaudhuri, Re. 1/. 6. SANSKRITPHOBIA AND ITS REMEDY-Dr. Roma Chaudhuri. Re. 1/- 7. SONGS OF KAVI KAMINIKUMAR-Compiled by Sri Swarnakamal Bhattacharya, M. A. As../8/- only 8. AVANTI-History of Avanti and its Capital Ujjain-Dr. B, O. Law. Re. 1/- only 9. SENTIMENT OF PATHOS IN BENGALI LITERA- TURE-Swarnakamal Bhattacharya Re. 1/- only 10, VAISNAVACARYA VISVANATHA (A biographical survey and critical estimate of the works of Visvanatha Chakravarty)Sri Nanigopal Bhattacharya M. A. As, -/8/- only ·2 Publications of the Pracyavani 11. PANDIT ISWARJHANDRA VIDYASAGAR by Dr. J. B. Chaudhuri. As. - 18/- only 12. SONGS OF LALAN FAKIR-Compiled and edited by Md. Monsur Uddin, M. A. Re. 1/- only, 2. Pracyavani Sanskrit Series 1. TEE RASIKA-JIVANA by Gadājbara Bhattācāry& (A Sanskrit Anthology of Mediaeval India ). Critically edited by Dr. J. B. Chaudhuri. Rs. 7/8/0 2. THE PADYAVENI-By Venidatta (The best Sanskrit Anthology of Mediaeval India). Edited by Dr. «J. B. Chaudhuri for the first time. Rs 10/- 3. THE ROMAVALI SATAKA-By Rāma candra Bhattā. carya. Edited by Dr. J.B. Chaudhuri. Re. 1/- 4. THE SABHYALAMKARANA-By Govindajit. A Sanskrit Anthology of Mediaeval India. Edited by Dr, J. B. Chaudhuri Rs. 31- 5. THE TITHI-VIVEKA of MM. Śūlapāņi with the commentary of Srinātba Ācāryacīdāmaņi critically edited for the first time-J. B. Ohaudhuri. Rs. 2) - 6 THE DHURTA-VIDAMBANAof Amareśvara Sarman, Edited by Dr. J. B. Chaudhuri, Rs. 3)- 7. THE RAJACANDRA-YASAH-PRABANDHA-% ine specimez of Sanskrit prosa during Muslim rule in Indiaby Akbariya-Kalidāsa. As, -/8/- only 8. THE SANGITA-MALIKA of Mahammad Shah critically edited for the first time by Dr, J. B. Chaudhuri. One of the best Contributions of Muslims to fine Arts in Sanskrit. Rs. 3/- ·Publications of the Pracyavani 3 9. THE ABDULLAH-CARITA of Laskmipati 'critically edited for the first time by Dr. J B.Chaudhuri with an introduc. tion in English, appendices, etc. Rs. 81- 10. THE BHOPA-SITAKA of Rāghara Vācaspati Bhattā. cārya. Edited by Dr. J. B. Chaudhuri Re. 1/- 11. THE PANTHU-DUTA of Poet Bholānātha of Bengal critically edited for the first time by Dr. J. B. Chaudhuri. Re. 11 12. THE GHATAKARPARI-KAVYA, critically edited for the first time with an criginal commentary in Sanskrit by Dr.J.B. Chaudhuri and copious extracts from nine unpublished commentaries, English Translation, notes, etc. Rs. 4/- (Resin Bound). 13. THE VĪRABHADRACAMPU-KAVYA by Padmanābba Miśra, a historical Sanskrit Campū, critically edited for the first time by Dr. J. B. Ohaudhuri. Rs. 2/8/- 14. THE JĀMAVIJAYA-KAVYA by Vāņinātba, a history of the Royal Family of Nawanagar, critically edited for the first time by Dr. J. B. Chaudhuri. Rs. 5/- only. 15. THE MEGHADUTA by Kālidāsa with the commentaries of śāśvata and Sanātana Gosvāmin, critically edited for the first time by Dr. J. B. Chaudhuri, with Mallinatha's Commentary as Appendis. Rs. 8/- 16. THE JATAKA-PADDHATY-UDĀHARANA by Krişņa Daivajna (on the life of Kbān Kbānān Abdur Rahim), critically edited for the first time by Dr. J. B. Chaudhuri, (In the Press). 17. THE PADANKA-DUTA by Krişnanātha Sārvabbauma, critically edited for the first time with an original commentary called Bhāsvati by Dr. J. B, Chaudhuri. (In the Press) 1S. THE WORKS OF MAHAPRABHU SRI CAITANYA, critically edited for the first time by Dr. J. B. Chaudhuri, (In the Press) ·Publications of the Pracyavani 3. Dr. K. N. Katju Series 1. CHILDREN'S SANSKRIT LITERATURE. Sanskrit Lipi Siksha. vol. 1 Rs./4/- 2. THE MEGBADUTA OF KALIDASA, with the commentary of Bbarata Mallika and copious extracts from various ctner commentaries of Sanātana Gosvāmin, Haragovinda Vācaspati, Kalyāṇamalla, Rāmanātha Tarkālaņkara, śāśvata, Kaviratna, Krişnadās Vidyāvāzísa, etc., a Synoptical table of the verses of the Megha-duta literature, various Appendics and Indices, etc., by Dr, J. B. Chaudhuri, Rs. 8/- 3. THE SURJANA-CARITA- A Historical Mabākāvya by Candrasekhara of Bengal. Critically edited for the first time by Dr. J. B. Chaudhuri with an introduction in English, Appendix, Indes, etc. The work gives an accurate history of the Hara dynasty of Bundi, Rajasthan. An unique Contribution to Sanskrit Literature of Seventeenth Century during the Muslim Rule in India. Rs. 8). 4. SAKTI-SADHANAM-A Poetical Composition by Dr. J. B. Chaudhuri, advocating among other things, the claims of Sanskrit for beiog the national language of India, National Unity on Linguistic basis, Inter-State harmony, the rehabilitations of refugees in Indian Union, etc. Re. 1/- 5. THE SAMUDRA-SANGAMA of Md. Dara Shukah, critically edited for the first time by Dr. J. B. Chaudhuri. Tr. by Dr. Rona Chaudhari M. A. D. Phil (oxon), F. A. S. Rs. 5/- 4. Pracyavani Translation Series 7. THE BHASKARA BHASYA on the Brahma Sūtras Translated into English by Dr. Roma Chaudhuri ( in the Press). 2. The SRIKANTHA BHASYA on the Brahma Sutras Translated into English by Dr. Roma Chaudhuri (in the Press).

·Publications of the Pracyavani 5 5. Pracyavani Research Series 1. FRACINA BEARATER DANDANTI-VN. Yogendra Natha Tarkatirtha Rs. 5/- 2. THE POSITION OF VOMEN IN THE VEDIO RITUAL-Dr. J. B. Claudburi Vols. 1 & 2 Rs. 8/- 3. THE CONTRIBUTION OF VUSLIMS TO SANSKRIT LITERATTRE-Dr. J. B. Chaudhuri. Vol. I Rs.5/- 4. THE CONTRIBUTION OF ITSLIMS TO SANSKRIT LITERATURE Vol. II. (In the Press). KHĀNĀN ABDUR RAHIM AND CON- TEPCRARY SANSKRIT LEARNING. First systematic study of the development of Sanskrit Literature in all its branches during the period 1550-1650 AD, Rs. 5). 6. BHARATER DARSAN SAMANVAYA-MM, Yogendra Nath Tarkatirtha. Re. 1/- only. 7. VANGIYA-DUTA-KAVYETIHASA ( in Sanskrit ). History of the Sanskrit Dūta-Kāvyas of Bengal. First exbaustive and systematic treatise on the subject on a chronological basis. Materials inostly collected from unpublished MSS. by Dr. J. B, Chaudhuri. Rs 5/- S. MUSLIM PATRONAGE TO SANSKRIT LEARNING. VOL. 1. 2nd edition ( soon to be published ). 9. MUSLIM PATRONAGE TO SANSKRIT LEARNING. Vol. 2. In the Press, 6. Comparative Religion and Philosophy Series 1. SUFISM AND VEDANTA-Dr. Roma Chaudhuri (in English). Vols. 1 & 2 Rs. 8/- 2. A Comparative study of Hinduism and Islam on the basis of Dara's Samudra-Sangam by Dr. Rama Chaudhuri. (In the Press.

·6 Publications of the Pracyavani 7. Pracyavani Purnachandra Sinha Smriti-Tarpan Granthamala 1. SRI SRI CANDI with an Introduction in Bengali op the history and significance of the Durgāpujā--Dr. J. B. Chaudhuri. Re. 1/- only. 2 THE KATHOPANISAD with an Introduction and Translation in Bengali- Dr. J. B. Chaudhuri Re. 1/. 3. THE PURNA-CHANDRA SMRITI-TARPANA, This work contains articles by the Mabāmahopādhāyas and other leading Scholars of Bengal on Purn, Chandra Sinha, one of the foremost Patrons of the Prachyavani Mandir. Supplied cost free on request. 4. VANGIYA SANSKRITA VISVAVIDYALAYA. Being the address of Dr. J. B. Chaudburi on the occasion of the first meeting of the Founders of the Vangiya Sanskrit Viſva Vidyālaya. As. - 41 8. Miscellaneous Publication 1. PRAOYAVANI-English Journal of the Pracyavani, Vols. 1-9 (1944-52) Rs. 8/8)- each. Vol. 10 (1953) Rs. 12 - 2. PRAOYAVANI PRABANDHAVALI. Collections of Articles by the erudite Scholars of the Pracyavani Mandira. Vols. 1-8 Re 1/- each. 3. THE SRIMAD BHAGAVAD GITA with an Introduction and Translation in Bengali by Dr. J. B. Chaudhuri Rs. 3/- In this work Dr. J. B, Chaudhuri deals for the first time in any langilage with the History of the Interpretations of the Bhagavad-gitā from early times down to the present day. It contains articles on various doctrines such as Karmavāda, Jnāna vādā, Bhaktivāda, etc. by such eminant scholars as MM. Yogendra Nath Tarkatirtha, MM. Chinnaswami Shastri, Principal Radha Govinda -Nath, Principal Dr. Rama Chaudhuri, Adhyapak Prankishor Goswami and Pt. Taranath Tarkatirtha. Apart from the above mentioned works, the Pracyavani may supply the following works on request :- ·Other works of Dr. J. B. Chaudhuri 7 1. THE PADYAVRITA-TARANGINI by Eari Buāskaran An anthology of Sanskrit verses. Price Rs 10/- only. 2. THE SUKTISUNDIRI by Sundaradera. Edited by Dr. J. B. Chaudhuri, Rs. 21. 3. THE CONTRIBUTIONS OF WOMEN TO SANSKRIT LITERATURE by Dr, J, B. Chaudhuri in seven big volumes : Rs. 54/. Vol. 1. SANSKRIT DRIA. It contains the commentary of Sundari and Kamaia calle i Camatkāra. Candrikā on bbe Viddhaśāla-bbanjikā of Rājasekbara. R3. 8:. Vol. 2. SANSKRIT POETRY. Sanskrit Poetessss Part I. This Volume contains an account of a very large number of Sanskrit Poetesses of all ages and a comparative study ci Sanskrit Po tesses with Female Vedic Seers, Buddhist Tberi Poetesses and Prakrit Poetessses. in Outstanding R:cord of literary achievements of Women Sanskrit Poets of Ancient, Mediaeval and Modern India. Ind. edition. Rs. /- Vois 3.1 (bound together) PAURANIC and SIRITI LITERATURE. Contributions of Women to Pauranic and Smriti Literature. It also contains critical editions of Zinābayi's Drārabā-pattala and Visvāşadevi's Gangā-rākyāvalī. Rs. 15/- Vol. 5. TANTRAS. The Sudarsana by Prānamanjarī, Being a commentary by Prānimanjari on the Tantrarāja Tantra An outstanding record of the achievements of Indian Women in the abstruse technicalities cf the Tantra Sastra. Rs.5/- Vol. 6. SANSKRIT POETRY. SANSKRIT POETESSES. Part B. This volume contains accounts of the contributions of Indian Womon to Sanskrit Poetry-six complete works, etc.. with critical editions of two of their works, viz. Vaidyanātha- Prāsāda-Prasasti of Devakumārikā and Santānagopāl. Kāvya by Lakşmi Devi. Rs. 81- ·8 Other works of Dr. J. B. Chaudhuri Vol. 7. SMRITI LITERATURE. It contains, among other things, á critical account of the outstanding scholarly achievements of Lakşmi Devi Pāgagunde and a critical edition of the Kāla-Madhava-Lakşmi by her. Part I only. Rs. 10/- Vols. 8-10. SMRITI LITERATURE. In the Press. 4. SANSKRIT DUTA-KAVYA SANGRAHA, Critically edited for the first time by Dr. J. B. Chaudhuri. 4 Volumes, Rs. 6/8-only. Vol. I. Bhramaradūta-Kāvga by Rudra Nyāyapancānana. Rs. 1/8/- Nols II-III. The Vānma-dnana-guņadūta-Kāvya by Virevs'ara and the Candra-dūta-Kāvya by Jambu Kari (bound together). Rs. 2/8/- Vol. IV. The Hamsa-dūta-Kāvya by Vāma na Bhatta Bāņa. Rs. 2/8/- 5. CONTRIBUTIONS OF BENGAL TO SMRITI LITERATURE by Dr. J. B. Chaudhuri. Vols. 1 and 3. Rs. 3/8- 6. CATALOGUE OF THE LIBRARY OF THE INDIA OFFICE, SANSKRIT AND PRAKRIT BOOKS by Dr. J. B. Chaudhuri. In collaboration with Dr. Pran Nath. Throughly revised by Dr. J. B. Chaudhuri during the latter part of his stay in England (1933-38). Vol. 1. Section I (A-G.) London, 1938. Printed by order of the Secretary of State for India. Price $ 1-1-Od net. Vol. II. Section II (H-Krşņa-Lilāmrta). London, 1951, Printed by order of the Secretary of State for Commonwealth Relations. Price $ 1-10-0 net. Vol. III. Section III (Krşga. Lilāmrta-R.) London, 1953. Printed by order of the Secretary of State for Commonwealth Relations. 3-10-0 net. Yol, IV. (In the Press).

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.