·No text on this page.

·संवादमाला
संस्कृतभाषयोपनिबद्धास्त्रयोदश दैनन्दिनसंप्रदाः।
.

·No text on this page.

·SAMVADAMALA
[Thirteen dialogues written in Sanskrit language.
Author :
Anandavardhana Ramachandra Ratnaparak
Vidya

·No text on this page.

·SAMVADAMALA
[Thirteen dialogues written in Sanskrit language.?
Author :
Anandavardhana Ramachandra Ratnaparakh
Vidyala:

·iublished by the author himself.
Cories ouailable at:
F--**, Nauroji Nagar, New Delhi-16
I Riz::ts Reserved
FIRST EDITION : SEPTEMBER, 1959
SECOND EDITION: JANCARY, 1960
PRICE : Rs. 3.00

·संवादमाला
[संस्कृतभाषयोपनिबद्धास्त्रयोदश दैनन्दिनसंवादाः ।।
प्रणेता :
विद्यालङ्कारबिरुबोपेतो रत्नपारखीत्युपाह्वो रामचन्द्रसूनुरानन्दवर्धन

·Lublishes by the author himself.
Cories available at :
F-2+, Nauroji Nagar, New Delhi-16
.Rigits Reserved
FIST EDITION : SEPTEMBER, 1959
S-COND EDITION : JANUARY, 1960
PKICE : Rs. 3.00

·संवादमाला
[संस्कृतभाषयोपनिबद्धास्त्रयोदश दैनन्दिनसंवादाः ।
प्रणेता :
विद्यालङ्कारबिरुवोपेतो रत्नपारखीत्युपाह्वो रामचन्द्रसूनुरानन्दवर्धनः

·प्रकाशकः प्रणेता स्वयमेव ।
पुस्तकप्राप्तिस्थानम् : एफ-२६, नौरोजीनगर, नई दिल्ली-१६ ।
सर्वेऽधिकाराः प्रणेत्रायत्ताः।
प्रथमं मुद्रणम् : सितम्बर, १९५९
द्वितीयं मुद्रणम् : जनवरी, १९६०
मूल्यम् : रूप्यकत्रयम् ।

·प्राशिषः प्रिय रत्नपारखी जी, यह पुस्तक मैंने देख ली है । पूरा तो नहीं पढ़ सका; पर प्रायः पूरा ही उलट-पुलट गया हूँ। बड़ो सुन्दर संस्कृत में आपने इसे लिखा है। आजकल संस्कृत के विद्वान् जब संस्कृत लिखने लगते हैं, तो प्रायः लोकभाषा में सोचते हैं और उसका संस्कृत उल्था कर देते हैं। आपकी भाषा उससे भिन्न है। इसमें संस्कृत के मॅजे हुए पुराने लेखकों की भाषा का रस मिलता है । मैं आश्चर्य के साथ कई अंशों के भाषा-माधुर्य का आनंद ले सका हूँ। इस सुन्दर रचना के लिए मेरो हार्दिक बधाई स्वीकार करें। पुस्तक शीघ्र प्रकाशित होने योग्य संस्कृत विद्यार्थियों के वार्तालाप के अभ्यास के लिये तो बहुत उपयोगी है। २४-२-'५८ --हजारीप्रसाद द्विवेदी अध्यक्ष, हिन्दीविभाग, हिन्दू विश्वविद्यालय, बनारस।

·WISHES My dear author Mahoday, It was with the greatest pleasure that I have read through your wonderful composition. Once I had commenced reading, I could not stop myself from going through the entire work, as its subject-matter and style held me in a magic-like grip. Please allow me to congratulate you on this excellent production. The best method of leurning a language is by learning to think, speak and write in it directiy: For this conversational literature written in good. In celui and tasteful style is an invaluable asset. secris to me to satisfy that long-desired need in Sanskrit and I fee that students of this divine tongue are suid to benet: by iis carerei study and assimilation in thought and diction. I hope and pray tirat this book will scon be available in print in the public interest. I wish you, the learned author, the best of luck and energy for producing further literature of this kind and for inspiring others to produce such work for our national enlightenment. Verbum Sapienti Sat Prafulla Chandra Bhanj Deo 17-3-'58 ·दो शब्द अाज २६ जनवरी, १६५७ की ब्राह्ममुहूर्त्तवेला में, अपनी इस चतुर्थ कृति 'संवादमाला' को पूर्ण रूप प्रदान करते हुए मुझे अत्यधिक प्रसन्नता हो रही है। यों ही विनोद में मैंने इन संवादों को लिखना प्रारम्भ किया था। कल्पना नहीं थी कि, इन्हें भी कोई प्राकार प्राप्त हो जायगा । परन्तु एक विचित्र प्रेरणा रही, जिसने मनोरंजन की भावना से प्रारम्भ किये गये इस प्रयत्न को भी एक निश्चित प्राकार प्रदान कर दिया। फलस्वरूप ये तेरह संवाद प्राज पाठकों के समक्ष प्रस्तुत हैं । इनके गुरगावगुरण तथा उपादेयता-अनुपादेयता के सम्बन्ध में वे ही कुछ कह सकें तो कहें। मैं तो इतना ही कहूँगा कि, संस्कृत में मुझे बहुत आनन्द प्राता है। पढ़ने में भी-लिखने में भी। इन संवावों के लिखने में मेरे मन को जो प्रानन्द प्राप्त हुआ है, उसका वर्णन मैं नहीं कर सकूँगा । मेरा यह प्रानन्द किसी प्रकार उस शक्ति तक भी पहुंच जाय, जो मुझे सदैव कार्यप्रवरण बने रहने की प्रेरणा देती रही है, तो मेरा यह एकगुरिणत प्रानन्द सहस्रगुरिणत हो जायगा, इसमें सन्देह नहीं । तथास्तु । डी-१४७, सरोजिनीनगर, नई दिल्ली। -आ०रा० रत्नपारखी दिनाङ्क: २६. १.'५७ . - ·सूची क्रमांक: पृष्टम् १. २. ३. ८. ५. ६. संवादनाम जयदेवपद्मावतीयम् कोकिलाक्षकोयष्टिकीयम् सहस्रपत्रकहिलमोचिकीयम् उपस्थितिपुस्तिकामरणाशः निष्कूलकशुष्ककूलकीयम् - कार्यनिलयवेलावसानम् नीलकण्ठमा हासिनीयम् पाश्रमसग्धिः कपिञ्जलकर्मरंगिकीयम् करहाटककलकिकिरणीयम् कपित्थककरमर्दिकीयम् करिणकारपरिव्याधकीयम् मकरन्दकमन्दारमालीयम् ७. प्रथम सप्तदशम् एकोनत्रिशम् पञ्चत्रिशम् एकपञ्चाशम् एकोनसप्ततम पञ्चाशीतम् पञ्चनवतम सप्तविंशत्युत्तरैकशततमम् पञ्चत्रिशदुत्तरैकशततमम् एकचत्वारिंशदुत्तरैकशततमम् एकपञ्चाशदुत्तरकशततमम् एकोनषष्ट्युत्तरकशततमम् ९. १०. ११. १२. *इमे पृष्ठाङ्काः नैव मुद्रिताः । अग्रतः पृष्ठतश्च मुद्रितान् पृष्ठावान् विलोक्य वाचकः स्वयमेव त ऊह्याः।

·प्रथमः संवादः जयदेवपद्मावतीयम् ।

·. .. ( नेपथ्ये। ) पुरोडाशा' गृह्यन्तां पुरोडाशाः ! सहैयङ्गवीनाः पुरोडाशाः !! ( ततः प्रविशति शय्यारूढा पद्मावती तथाविधो जयदेवश्च ।) पद्मावती : ( स्वगतम् । ) हन्त, प्रभाता शर्वरी। मुखादिकम्प्रक्षाल्य निर्वर्त्य च प्राभातिकं कृत्स्नमपि कृत्यजातं, द्रागेव प्रातरागम्य प्रातर्भोजनस्य च प्रबन्धो विधातव्यः । अद्य जयदेवेन सत्वरमेय कार्यनिलयम्प्रति गन्तव्यमस्तीति । परम्प्रातराशाय कि निष्पाद्य- ताम् ? ( ततः प्रविशति चक्लिकारूढः प्राभातिकः पुरोडाशविक्रयिकः । ) विक्रयिकः : पुरोडाशा गृह्यन्तां पुरोडाशाः ! सहैयङ्गवीनाः पुरोडाशा:!! पद्मावती : ( स्वगतम् । ) अस्तु । अयम्पुरोडाशविक्रयिको गच्छति । तमाहूय केचन पुरोडाशा हैयङ्गवीनं च गृह्यत । एतदेवाद्य प्रात- राशाय भवतु । ( शय्यामुज्झित्वा प्रकाशम् । ) अयि भोः, पुरोडा- शविक्रयिक, इत एहि। विक्रयिकः : (चक्लिकामुखम्परिवोपसृत्य च ।) आज्ञाप्यताम् । कति पुरोडाशा: कति च हैयङ्गवीनवेष्टनिकाः ?3 पद्मावती : कथम्पुरोडाशाः प्रदीयन्ते ? १. अत्र पुरोडाशशब्दस्य 'bread' इत्यर्थोऽभिप्रेतः । २. 'Cycle' इति शब्दस्यार्थे 'चक्लिका' इत्येप शब्दोऽत्र प्रयुक्तः । ३. 'मक्खन की टिकिया ( कागज में लिपटी हुई ) इति भापायाम् । Butter-cakes wrapped in paper इत्यांग्लभाषा । : द्वितीयम्

·..
:
?
विक्रयिकः : द्विविधौ पुरोडागौ। एकविध प्राणकत्रये अपरविधश्च
प्राणकपटके । कतर: प्रदीयेत ?
पद्मावती : प्राणकपटकावक्रयो' दीयताम् ।
विक्रयिकः : अथ हैयङ्गवीनमपीप्यते ?
पद्मावती : कथन्तत्
विक्रयिकः : मागिाकत्रय एकविधा वेष्टनिका। पारणकमप्तके
चापरविधा।
पद्मावती : तहि सप्ताणकावक्रया हैयङ्गवीनवेष्टनिकाऽप्येका दीयताम् ।
विक्रयिक : अथ करपत्रिकया' दारितः पुरोडाशः स्याददारितो वा ?
पद्मावती : दारित एव सुष्ठु भवेत् ।
विक्रयिक: : अस्तु तर्हि । एष दार्यते । (काष्ठत्सरुकामेकां लध्वी निशितां
च करपत्रिका कोशाद् बहिनिष्कास्य पुरोडाशमनेकेषु खण्डेषु दारयित्वा
एकस्मिन् वंशपत्रवेष्टने तं संनिवेश्य तेनैव साकं हैयङ्गवीनवेष्टनिका-
मप्येकां प्रयच्छति ।)
पद्मावती : ( उभयमपि गृहीत्वा । ) इमे त्रयोदशाणकाः ।
विक्रयिकः : ( अवक्रयं गृहीत्वा । ) वरं प्रणम्यते । एष एव मे प्रथमो
विक्रयः।
पद्मावती : शुभोदर्कोऽस्तु तहि ते प्राभातिकः प्रथमविक्रयः ।
१. अवक्रयः='दाम' इति भाषायाम् ।
२. करपत्रिका='पारी जैसी छुरी' | Knife being used to slice
the bread.
३. काष्ठत्सरुका='Wooden-handled' इत्यांग्लभाषा । 'काठ की
मुंठवाली' इति भाषायाम् ।
४. 'बांस से तैयार होने वाले कागज के लिफाफे में' इति लोकभाषा ।
तृतीयम्

·ܙܝ विक्रमिकः : प्रतिगृहीतं शुभोदर्कवचनम् । ( निष्क्रान्तः।) ( नेपथ्ये ।) दैनिक समाचारपत्रम् पद्मावती : (स्वगतम् ।) हन्त, समाचारपत्रविक्रयिकोऽपि समागतः । (प्रविश्य समाचारपत्रविक्रयिकः समाचारपत्रमेकं सम्पुटीकृतं पद्मावतीगृह- वातायनमार्गणान्तः प्रक्षिप्य निर्गतः । ) जयदेवः : ( समाचारपत्रसम्पुटपातनि श्रुत्वा ससम्भ्रमं शय्यामुज्झित्वा पद्मावतीनाकारयति ।) पद्मावत, समाचारपत्रमागतमिव । इतः प्रयच्छ। पद्मावती : ( समाचारपत्रमुत्थाप्य समुद्धाट्य च छायाचित्रविज्ञापनानि वाचयति ।) जयदेवः : किं वाचयसि ? इतः प्रयच्छ । सत्वरं सत्वरम् । पद्मावती : मुहूर्त स्थीयताम् । अहमादौ वाचयित्वाऽशेपमपि ममा- चारपत्रं, कृत्स्नमपि विशिष्टवस्तुजातम्भवते विनिवेदयामि । भवान् प्रातःकालिकं कृत्यजातं तावन्निवर्त्य समागच्छतु । जयदेवः : मैवम् । आदौ मया समाचारपत्रं वाचयिष्यते । इतोपि न वेगः शारीरिकः कश्चनाऽपि । पद्मावती : नायम्भवतां स्वभावो रोचते मह्यम् । इदानीमाचारकक्षः' स्वतन्त्रः । उत्थितेषु गृहस्वामिकुटुम्बेषु द्रागेव स तथा परतन्त्रो भवेद् यथा घण्टाद्वयं यावदपि तत्र प्रवेशावकाशो न लभ्येत । १. प्राचारकक्षः=Lavatory : शौचालयः । वात्स्यायनेन क्वापि शौचालयार्थ'माचारभूमि'रिति शब्दः प्रयुक्तोऽस्तीति तद्ग्रन्थपाठकेन मित्रेणैकेन सूचितः। चतुर्थम् ·: । तदिदानीमेव वेगानुत्सृज्य स्नानादिकृत्यनिर्वर्तन एव मोक्षः । नदादावाचारकक्ष एव नमाद्रियनाम् । समाचारपत्रवाचनं नु परस्तादपि भविप्यति । उत्थीयतामुत्थीयताम् । जयदेवः : (बाधां रूपयित्वा ।) केयम्पीडा दैनन्दिनी ! प्रत्यमेप एवाग्रहः । अनुभूतेषु वेगेपु वेगोत्सर्जनं कथम्प्रतिपचेत ? पद्मावती : अहम्भवतां हिनकाङ क्षयव प्रत्यहम्प्रभाते भवन्नमेवमागृ- हामि । जनैराकीगणे आचारकक्षे भवानेव दन्तान्तिप्पेपयिष्यति कथमिमे वेगा धार्यरन्तिति । जयदेवः : (विहस्य ।) एवं कस्मान्नोच्यते यत्समाचारपत्रपठनास्वादो दुम्त्यज इति । पद्मावती : मत्तः समाचारपत्रस्याच्छेदनार्थमेव' मर्वदा श्रीमतां प्रणि- धानम् । सर्वमवगम्यते । (विहस्य ।) नाहमसम्पूर्ण पठित्वेदं भवते दास्यामि । अद्य नावद् बहूनि नूतनच्छायाचित्राणां विज्ञापनानि। कुत्र छायागृहे किं चित्रमिति सर्व सम्यक्तया ज्ञात्वैव समाचारपत्र- मिदं हस्तादपसारयिप्यते-भ्रूवमेतदवगन्तव्यम् । जयदेवः : (सस्मितम् ।) भर्तृ परायणया भरिमप्रदर्श्य समाचारपत्रं नैव पठितव्यमित्येप एव मनुप्रणीतो धर्ममार्गः । पद्मावतो : कुत्र मनुना तथा लिखितम् ? लिखितमपि चेत्का न्वि- दानी मनुप्रोक्तं वचः श्रद्धत्ते ? जयदेवः : भवती। पद्मावती : अथ भवान् ? जयदेवः : स्त्रीणामेव कृते मनुप्रोक्तानि वचांसि न पुरुषाणां कृते । (इति हसति ।) १. आच्छेदनम् ='छीनना' to snatch out इत्यर्थः । पञ्चमम् ·: .. पद्मावती : शोभनोऽयं समुदाचारः पुरुपैराविष्क्रियते ! परं न वयं स्त्रियः पुरुषेभ्य: परिहीयामहे । अस्माभिरपि सुदूरं प्रास्तो मनु- प्रगगीत आचारप्रपञ्चः । जयदेवः : सुष्ठु शोभसे अनेन वाक्येन । (विमृश्य ।) आम् । स्मृतम् । अद्य कार्यनिलयो द्रागेव गन्तव्यः ! साधु तर्हि । प्रातःकृत्यान्येव प्रथमं निर्वर्तनीयानि । त्वमप्यावश्यक्यां क्रियायामभियुज्यस्व । पद्मावती : सम्पादिता एव सर्वाः क्रियाः । केवलं भवतां निर्वर्त्य प्रत्या- गमनमेव विलम्बितमिति मन्यताम् । जयदेवः : वरं तर्हि । (निर्गतः।) पद्मावती : (स्वगतम् ।) सुप्रज्वलिताऽङ्गारशकटी' । यावत्पुरोडाश- खण्डानेकैकशोऽङ्गारेषु निक्षिप्य अवतार्य तत्पृष्ठगतां श्यामिका- मपाकृत्य हैयंगवीनांशेन च संम्रक्ष्यास्यां चीनमृत्स्थालिकायां' स्थापयामि। (तथा कृत्वा पुनरपि स्वगतम् ।) अङ्गारशकटी तावत्साव- काशा संवृत्ता । तदत्रकस्मिन् बृहत्युदभाण्डके स्नानीयं जलं तापाय स्थापयामि, येन सम्यग्धग्धगायिता इमे अङ्गारा व्यर्था न भवेयुः । (तथा कृत्वा पुनरपि स्वगतम् ।) इदानीं कामरूपिका- कषायः सम्पाद्यः । (परिक्रम्य ।) इदं तैलज्वालायन्त्रम् । यावद- स्योपर्येकस्मिन्पात्रे जनद्वयोपभोगपर्याप्त पानीयं तापाय स्थाप- यामि । (इति तैलज्वालायन्त्र प्रवर्त यति । मुहूर्त यावद् ज्वालायन्त्रस्य भरात्कारध्वनिः श्रूयते । कंचित्कालं तूष्णीं स्थित्वा पुनरपि स्वगतम् ।) : १. 'अंगीठी' इति लोकभाषायाम् । २. 'चीनी मिट्टी की तश्तरी में' इत्यर्थः। ३. एष शब्दः 'चाय' tea इत्यस्य कृते स्वीकृतः। ४. अस्य शब्दस्य 'stove' इत्यर्थोऽभिप्रेतः । षष्ठम् ·सम्यक्क्वथितुमारभन पानीयमिदानीम् । यावदवतारयामि । (परिक्रम्य ।) अथेयं कषायधानी' । तम्यां कामरूपिकापत्रचूर्ण निक्षिप्य सुतप्तेन पानीयेन पूरणीया सम्यगाच्छाद्य चैकनः स्थापनीया। अस्मिन्पात्रके सिता न्यस्तव्या। अथेदानीं वर्धमानकर स्तदाधारिका च सम्यग्विशल्यीकृत्य सज्जीकरणीया। चममोऽप्येष विगल्यनीयः । (तथा कृत्वा पुनरपि स्वगतम् । इदमास- नमास्तरगीयम् । (परिक्रम्य ।) अथ तैलज्वालायन्त्रकार्य समाप्नम् । नदिदं शून्यीक्रियते ।तिया कृत्वा पुरतो विलोक्य स्वगतम्)प्रत्यागतो जयदेव: : सर्व संमिद्धमेव । जयदेवः : प्रत्यागत्य ।) माधु-माधु । सम्यगपनीतं प्रातराशवस्तु । एष उपविद्यामि । (उपविश्य कषायधानी समीपमाकृष्य तच्छदं समुत्सार्य चमसेन किचित्सितां कषायपानीये निक्षिप्य तद्वर्णप्रकर्षणार्थ तस्मिश्चमसं परिचालयति । ) ग्रहो, अद्य तावत्पुरोडाशस्य करपत्रिताः खण्डा अपि सम्यगङ्गारिता हैयङ्गवीनेन च संम्रक्षितास्तिष्ठन्ति । किं वक्तव्यम् ! (वर्धमानके कषायरसं क्षिप्त्वा तापितं दुग्धं सितां च योजयति । पुरतो विलोक्य ।) पद्मावति, नूनं पठितं नाम त्वयाऽशेपमपि समाचारपत्रम् । अथ तदत्रोपानय । पद्मावती : (समाचारपत्रं जयदेवहस्ते संक्रामयति ।) अद्य 'द्वारिकायां' नोभनं चित्रं समागतं वर्तते । सायंसमये सत्वरमागम्यतां कार्य- १. 'चायदानी' tea-pot इत्यर्थः । २. अस्य cup इत्येपोऽर्थः । ३. आधारिका=Saucer ४. विशल्यनम् =पानी से धोना । 'विसळणे' इति मराठीभाषायाम् । ५. निर्वाप्यते इत्यर्थः ६. Sliced इत्यांग्लभाषायाम् । सप्तमम् ·२ निलयात् । अवश्यं द्रष्टव्यं तत् । सर्वथा सार्द्धपञ्चवादनबेलायां तस्यारम्भः । तत्पूर्वमेवागन्तव्यम् । आगंस्यते ? जयदेवः : (अनाकरिगतकं नाटयित्वा कामरूपिकाकषायमास्वादयन् ।) अहोनैपुण्यं कषायनिष्पादनविद्यायाम् । पुरोडाशखण्डा अप्यास्वाद्यतराः । अवश्यं सुवचनीयात्रभवती । पद्मावती : (विहस्य ।) आम्रान्पृष्टःकोविदारानाचष्टे'! मयानुयुज्यते यदद्य छायाचित्रालोकनाय समागम्यते न वेति । कषायप्रशंमा नाऽनुयुक्ता। जयदेवः : अहो,छायाचित्रावलोकनेन किं स्यानद् यदास्वायतरपुरोडाय- भक्षणेन कामरूपिकाकषायपानेन च भवति । वस्तुनस्तारतम्यं परीक्ष्यैव त्वमेवं प्रत्युक्तासि । पद्मावती : प्राः किमुच्यतां प्रतिवचनपाण्डित्यं भवतः । तथाप्य- प्रत्युक्त एव ममानुयोगः । जयदेवः : य एष छायाचित्रनिवन्धनः४ ? पद्मावती : आम् । जयदेवः : (सस्मितम् ।) तहि किन्तत्र प्रतिवक्तव्यं येनाःत्रभवती सुप्रीता स्यात् पद्मावती : तदेव यच्छीमते रोचते । जयदेवः : (सुप्रसन्नवदनः सन् ।) तदद्य सायं छायाचित्रावलोकनार्थ- मवश्यं गन्तव्यम् । अहमपि तथैव समुत्सुकोऽस्मि यथा त्वमसि । पद्मावती : (प्राश्चर्यातिशयं रूपयित्वा सस्मितम् ।) अद्भुतं श्रूयते-- ? : १. 'पूछा कुछ जवाब कुछ' इति भाषायाम् । २. अनुयुज्यते -पृच्छ यते। ३. उत्तरप्रदानकोशलमित्यर्थः ४. छायाचित्रसम्बन्धीत्यर्थः । अष्टमम् ·। सतत पञ्चभ्यः संवत्सरेन्यो ममायमात्रहः । नैव कदापि नत्रद- ङ्गीकार गतः । अद्य नानकपद एवाङ्गीकृतः । मन्ये जागतिके सप्ताश्चर्यपदेप्वप्टममाश्चर्यपदमेतद् यदद्य भवाहक्षद्वाराचित्र- विलोकन दितृप्रणो जन एकस्मिन्नेवानुरोधवाक्ये नतमः समजायन। .. 'जयदेवः : इतोऽपि वहन्याश्चरः श्रीप्यसि । अस्तु । पर क्रन्मिन् छायागृहे ? 'पद्मावती : अत्याधुनिके सर्वमौविध्यममन्विते 'हारिकान्ये छायागृहे । अवश्यमायास्यते न वा? जयदेवः : अवश्यम् ! अवश्यमायास्यते । त्वया मात्रं ममय एव सम्पा- दितबहिर्गमनवेगभूपया स्थातव्यम् । यतो हि तन्हं सत्वरमंदोप- गन्तव्यमस्ति । महान लम्मर्दस्तत्र प्रवेशमुल्कपत्रादाने लोक- स्येति श्रूयते । निमेपम्यापि विलम्बः मङ्कल्पिकार्यवस्तुनो बाधां जनयेत् । 'पद्मावती : (विहस्य ।) मत्तोऽप्यधिकतरं छायाचित्रहविषयकं ज्ञानं भावत्कमेव प्रतिभाति । अस्तु ! भवदागमनात्प्रागेव सर्वं सम्पाद्य स्थास्यामि । तदा तु जातम् ?' 'जयदेव: : एलचनस्य ममायनेवाभिप्रायो यत्प्रायेण स्त्रीणां केश- शृङ्गारे. मुखरेणुरूपरणे शाटकसंव्यानपरिधान एव सर्वोऽपि कालः समाप्ति गच्छति । तस्मात्किचित्मावधानया भवत्या वत्ति- तव्यमिति । (समाचारपत्रपृष्ठानि चालयित्वा ।) अये, आकाशवाण्याः कार्यक्रमोऽपि समाचारपत्रे मुद्रितोऽस्ति । सपाद- तु अद्य १. 'तब ता ठीक हो जायगा न ?' इत्य-गायः । नवमन्न ·मप्नदादनवेलायामाकाशवाण्याः किन्दुबिल्वकेन्द्रात् सौभाग्य- त्या वसुन्धराया मुम्बापुरवास्तव्यायाः सङ्गीतानुष्ठानं स्मर्यते । जन्मम्प्रति नप्तवादनादूर्ध्वं द्वादश निमेषा मम मणिवन्धवेला- मन्त्र के' संजाताः सन्ति । अथ ध्वनिप्रतिग्रहयन्त्रं सत्वरं प्रवर्तय। पद्मावती : सुप्रहृष्टवाना स्वस्थानादुत्थाय भित्तिफलकस्यं ध्वनिप्रतिनयन्त्रं प्रवर्तयति ।) हन्ल, मया तु विस्मृतमेवासीत् । जयदेवः : कम्मान्न विस्मरिप्यमि-सुप्रियं यदद्य श्रुतवत्यसि ? पद्मावती : गृहीतसुप्रियोदन्तः पर्व एव जन्तुहर्षपरिगृहीतचित्तः नन्नावन्यक्रमपि करगीयकृत्यजातं विस्मरति । एष तु साधा- रगो नियमः । जयदेवः : प्रास्तां तावत् । अथ केन्द्र केतनभूचिकां' कुत्र स्थापित-- वत्यमि ? (विलोक्य ।) इयं तु गोनर्दपुरकेन्द्र संकेतयति । नम्मादपसार्य नां किन्दुबिल्वकेन्द्रमानय । पद्मावती : नथा। (इति प्रतिग्रहयन्त्रगतां केन्द्रसंकेतनसूचिकां यथानिर्दिष्टे स्थाने समायोजयति ।) 'अथ किन्दुबिल्वकेन्द्रस्य ध्वनिः श्रूयते ।) (नेपथ्ये ।) केन्द्रोद्घोषकः : इदमखिलजम्बूद्वीपीयाकाशवाण्याः किन्दुबिल्वकेन्द्रम् । इदानीमस्माकं पुण्येश्वरपुरकेन्द्रसंगीतानुष्ठात्री सौभाग्यवती वमुन्धरादेवी मुम्बापुरवास्तव्या देवताराधननिबन्धनं गोतं प्रस्नोति । तत्र तया महाकविजयदेवविरचितं दशावतारकीति- १. 'रिस्टवाच' इत्ययमस्य शब्दस्याभिप्रेतोऽर्थः । 'रेडियो सेट' इत्यर्थः । ६. "रेडियो की सुई' इत्यर्थः । दशमम् ·: वर्णनं गीयते यस्येयं प्रथमा पंक्ति:-प्रलयपयोधिजले धृत- वानसि वेदम्' इति । (अथ तन्त्रवाद्यानां सुमधुरो रवः श्रूयते ।। जयदेवः : (हर्षभूयिष्ठम् ।) अये, मदीयमेव गीतवस्तु प्रारभ्यते । पद्मावति, शृणु । शृणु । सम्यक्तदेकथवा शृणु। पद्मावती : (सरोमाञ्चगद्गदम् ।) अम्मो' इदं कि भवदीयं वस्तु वसुन्धरादेव्या गीयते ? हन्त, कियानिवायमानन्दोदन्न: ! जयदेवः : (आनन्दातिरेकद्योतकं कृतककोपं नाटयित्वा । ) श्यालकाः खल्विमे किन्दुबिल्वकेन्द्रसंचालकाः । नाहं पूर्वमेव सूचितः पत्रेणापि । मासचतुष्टयं जातं गीतस्येतस्य ध्वनिक्षेपगा- र्थ' प्रहितस्य ।-आवेदनपत्रेण सार्धम् । यदि मया समाचारपत्रे वसुन्धरादेव्या नाम वाचयित्वा, तस्या अनुष्ठानथवरणार्थ त्वं न प्रयुक्ताऽभविप्यस्तहि मया मदीयं वस्तु श्रुतमेव ना भविष्यत् । पद्मावती : (सस्मितम् ।) परं भवता मामसंसूच्यैव प्रहितं तस्य फल- मेतत् ! : .. जयदेवः : सर्वं त्वां सूचयित्वैव करणीयमिति को नियम: ? पद्मावती : (लीलया ।) न कर्त्तव्यम्-एवमेव फलमपि लप्स्यते । जयदेवः : (तां वचनाद्विनिवार्य ।) निःशब्दा भव । वसुन्धरादेवी गीतं प्रारभते । (उभावपि तूष्णीको तिष्ठतः।) (वसुन्धरादेव्याः संगीतस्वनः श्रूयते ।) १. 'अम्ब भोः' इत्यस्याऽपभ्रष्टमाश्चर्यव्यंजक रूपम् । २. ध्वनेः शब्दस्य क्षेपणं परितो विकिरणम् इति ध्वनिक्षेपणम् । 'Broadcasting' इत्यांग्लभाषा । एकादशम् ·. (नेपथ्ये ।) गीतम्- "प्रलयपयोधिजले धृतवानसि वेदम्, विहिनवविचरित्रमवेदम् । केगव, धृतमीनारीर, जय जगदीग, हरे !॥" जयदेवः : प्राः कियानित्र श्रुतिमनोहर: कण्ठरवो वसुन्धरादेव्याः ! पद्मावती : नूनं हृदयमिदं परवदिवाकृप्य नीयते । भवदीयः गब्द- प्रयोगो वसुन्धरादेव्याच्च सुमधुर: स्वरान्दोल:-उभयमपि रत्नकाञ्चनसंयोगं जनयति । धन्यो भवान् धन्या च वमुन्धा- देवी। जयदेवः : केवलमेकमेव नैयून्यमुपलक्ष्यते । विहितवहिनचरित्रमन्वेदमि' त्यत्र 'चरित्र'शब्दे 'रि' इत्ये नस्य स्थानेपि 'हि' इत्येव समाग- मिष्यच्चेदधिकतरं श्रवणरुचिमजनयिष्यत् । पुष्कलं प्रयतितं मया परं 'हित्र'ध्वनिक: प्रसक्तविषयानुकूल: संस्कृतशब्द एव नोपालभ्यत। पद्मावती : किमत्र बहुना विचिन्तितेन ? पूर्वजनैः प्रयुक्त: शब्दो नोपलभ्येत तर्हि कश्चन नूतनः शब्दो निर्मीयेत । कश्चनापि 'कहित्र'--'गहित्र-'जहित्र'--'दहित्र'-नहित्र'--'महित्र'- 'रहित्र'--'साहित्र' इत्येवम्प्रकारकः । एकदा काव्याख्ये वस्तुनि कविना प्रयुक्त: शब्दस्तदा म पाठकः केनाप्यर्थेन स्वयमेव : द्वादशम्

·संयोज्यते । करचनापि प्रसङ्गगतोऽर्थस्तत्र निपात्यते ।
तस्मादाद्यैः कविभिस्मिन् वस्तुनि भूयसी चिन्ता न कार्या ।
ऋषीणां पुनराद्यानां वाचमर्थोऽनुधावती'त्येप न्यायः सर्वदेव
जागति।
जयदेवः : अयमुपदेशम्नत्रैव तिष्ठतु ! मम गीतं पलायितमिव प्रति-
भाति । श्रुतमपि सर्वं त्वया श्रुतं विहितम् । मुहूर्त यावत्तूष्णों
(वसुन्धरादेव्याः संगीतस्वनः पुनरपि श्रूयते ।)
(नेपथ्ये।)
"वसति दशनशिखरे
धरणी तव लग्ना-
शशिनि कलंककलेव निमग्ना।
केशव,
:
धृतशूकररूप,
जय जगदीश, हरे ! ॥"
पद्मावती : अवर्णनीयं माधुर्यम् । अहह, किमुच्यताम् !
जयदेवः : मन्ये वसुन्धरादेव्या मम साधारणेऽपि गीतवस्तुनि प्राणाः
संचारिताः !
पद्मावती : एवं क्रियताम्। वसुन्धरादेवी स्वगृहे निमन्त्र्यताम् । अहं तां
सत्करिष्यामि।
जयदेवः : सुचिन्तितो विचारः। ममाप्येतादृशमेव मनः। अद्यैव
प्रयते।
पद्मावती : 'प्रयते' इत्येतस्य कोऽर्थः ? अस्माकं प्रतिवेशिनां गृहे
त्रयोदशम्

·प्रत्या- : दूरसम्भाषयन्त्रं' परह्य एव संस्थापितम् । नत्र गत्वा तेन यन्त्रेण आकाशवाण्याः केन्द्रस्थाः कर्मकृतः सम्प्रत्येव सूच्यन्तामेतस्मिन् विषये। अथवा अनुष्ठानपरिसमाप्तौ यदा सा पारिश्रमिक- प्रतिग्रहणार्थ कृत्यपरिचालनकक्षेरे अनुष्ठानकक्षात्' गमिष्यति तदा सैव दूरसम्भाषेण भाषितव्या । जयदेवः : बाढम् । मुकर उपायः : अधुनवाश्रयिष्यते । पद्मावती : परिसमाप्तं गीतम् । अथ तूपणी स्थित्वा उद्धोपकस्य घोषणावाक्यं श्रूयताम् । (उभावपि तूष्णीं तिष्ठतः।) (नेपथ्ये।) केन्द्रोद्घोषकः : इदानीमेव भवद्भिरस्माकं पुण्येश्वरपुरकेन्द्रसंगीता- नुष्ठात्र्या सौभाग्यवत्या वसुन्धरादेव्या मुम्बापुरवास्तव्यया प्रस्तुतं महाकविजयदेवविरचितं दशावतारकीर्तिवर्णनाख्यं इदमाकाशवाण्याः किन्दुबिल्वकेन्द्रम् । एत- दनन्तरः कार्यक्रमः कतिपयेष्वेव क्षरणेषु प्रस्तुतो भवद्भिराकर्ण- गीतं श्रुतम् । यिष्यते । केन्द्रण पद्मावती : नूनमेतस्मिन्नायुषि प्रथमोऽयमवसरो यदाऽहं भवदीयम- भिधानमाकाशवाण्याः ध्वनिक्षिप्तमाकर्णयामि । चिररात्राय मनस्येव संवधिता मदीयाकांक्षा एवमद्य पूर्ति गता। धन्यास्मि । १. 'Telephone' इत्यर्थः । २. 'Duty-Room' इत्यस्य कृते प्रयुक्तः शब्दः ! ३. "Studio' इत्येतदर्थकः शब्दः । चतुर्दशम् ·47 जयदेवः : एप तवानुभावः' । अहं तावत्तव चणचारण: मिदं मयैकस्मिन् ब्लोके कथमुपनिवढं तच्छणु ।- 'बाग्देवताचन्तिचित्रितचित्तसना. पद्मावतीचग्गा चारगाचक्रवर्ती, श्रीवासुदेवरनिकेलिकथासमेन- मेतं करोति जयदेवकविः प्रवन्धम् ।' पद्मावती : (सस्नेहं सस्मितं च चक्षुपारं नायित्वा ।) नूनं वून भवान् । पत्नीमसूचयित्वैव कार्य विधीयते । जयदेवः : (विमृश्य।) अस्तु । सम्प्रति दूरसंभापणार्थ गन्यते । म्नानीयं जलमितोऽप्यनुष्णमेवास्ति । आगत्य स्नानं विचास्ये । त्वमपि शाकादिपरिक्रयार्थ शाकमण्डिकां' गच्छ । अद्याबाब- विशेषः कश्चन पाकप्रकार: सम्पाद्यताम् । पद्मावती : (सस्मितम् ।) अवश्यमवश्यम् । तथाविधं सम्पादयामि यथाविधं पाकप्रकारं विलोक्यैव भवदीयं मनो हृष्टं प्रसन्नं च स्यात् । यथोक्तं मनुनापि-'दृष्ट्वा हृष्येत्प्रसीदेच्चेति । जयदेवः : (विहस्य ।) समीचीनम् । मनुप्रोक्तः सर्व प्राचारप्रपञ्चस्तु सुदूरं प्रास्त आसीत् । इदानीं भवदुक्तस्य तस्य किम्प्रतिपन्नम् ? पद्मावती : अस्माकं तावदेष नियमः-'गुडं तु प्रतिगृह्णीयान्मृत्पिण्डं : दूरतः क्षिपेदिति । १. अनुभाव: प्रतापः। २. शाकादिवस्तुविक्रयार्थं स्थिरीकृतः स्थानविशेषः । 'सब्जी-मण्डी' इति लोकभाषा। पञ्चदशम्

·(नेपथ्ये ।)
शाकं गृह्यतां शाकम् !-वीरसेनकं शाकम् , पुप्पगो.
जिह्वाशाकम्', ताम्रभण्टाकीफलं शाकम्',
पालक्यानाकम्
शाकं गृह्यता भोः गाकम् !!!
जयदेवः : प्राः याकविऋयिकापि सम्प्राप्ता त्वदर्थमवैव । पश्य.
कीदृशो दीर्घसूत्रियु देवस्यापि पक्षपातः !
पद्मावती : तदर्थं प्राक्तनजन्मनि प्रभूतः सुकृतसञ्चयः करणीयो भवति।
वरं गम्यते-अम् ।
। ति परस्परं स्मरमानाबुभावधि यथाभिोला दिशं निष्क्रान्ती ।।
इति प्रथमः संवादः ।
१. आलू (Potato) का साग ।
२. फूलगोभी (Cauliflower) का माग ।
३. टमाटर (Tomato) का साग ।
४. पालक (Spinach) का साग ।
षोडशम्

·द्वितीयः संवादः ।
कोकिलाक्षकोयष्टिकीयम् ।

·प्रयमं दृश्यम् । श्रा, ( ततः प्रविशति पल्यङ्कस्थो ध्वनिप्रतिग्रहयन्त्रादाकाशवाण्या वीणावादन- कार्यक्रम शृण्वन् कोकिलाक्षः पाककर्मरिण संलग्ना कोयष्टिका च ।) कोकिलाक्षः : वा:-वाः कीदृशोऽयं देशकाररागः ! न च वीरगायाः कोमलतरेपु तन्त्रस्वरेप्वारोप्य ध्वनिक्षिप्तो भवति । हन्त, माधुर्यस्य परा काष्ठा संजायते । (भरणं यावच्छ वरणं नाटयित्वा ।) रागस्य विलम्बितगात्रादिदानी द्रुतगात्रे प्रविश्यते वीणावादकेन । नूनं शब्दशः परा काष्ठा संजाता परा काप्ठा । (मुहूर्त यावत्तालबन्धमनु शिरःसन्धुननं तत्कालसहजमवयवपरिचालनं च नाटयित्वा ।) कोयप्टिके, शृणु-शृणु । कीदृशं मधुरमिदं वीणावादनम् ! वा:-वाः ! (श्रवरणसमाधि नाटयति ।) (भणानन्तरमाकाशवाण्या वीणावादनकार्यक्रमः समाप्ति गच्छति ।) कोकिलाक्षः : हन्त, समाप्तं किं वीणावादनम् ? (नेपथ्ये ।) आकाशवाण्युद्धोषकः : हम दिल्ली से बोल रहे हैं। इस समय सवेरे के नौ वजा चाहते हैं । हमारी पहली सभा समाप्त होती है। साढ़े बारह बजे हमारी दूसरी सभा बहनों के कार्यक्रम से प्रारम्भ होगी। तब तक के लिये हमें आज्ञा दीजिये। (अथ प्राकाशवाण्या ध्वनिक्षिप्तो नववादनसूचको घंटाध्वनिः श्रूयते ।) कोकिलाक्ष: : (समाधिभङ्ग रूपयित्वा स्वगतम् ।) हन्त, नववादनं भवति अष्टादशम् ·किम् ? (उत्थाय प्रतिग्रहयन्त्रं शून्यीकृत्य' कोयष्टिकामुदृिश्य ।) कोयप्टिके, पाकस्य का प्रवृत्तिः ? नववादनवेला तु संजाना । द्र तमेव कार्यनिलयं प्रति गन्तव्यम् । कोयष्टिका : (मुखं परिवर्त्य ।) जानः किं श्रवणसमाधिभङ्गः ? उत्थीयताम् । स्नानादिकं निवर्त्य समागम्यताम् । सम्पन्न एव पाक इत्यवगन्तव्यम् : पञ्च निमेपाः पर्याप्ता भविष्यन्ति मम क्रियापूर्ती। कोकिलाक्ष: : (अपसव्येन करेण स्वकीयं मुखमंडलमामृशन् कोयष्टिका- मुद्दिश्य ।) हन्न भोः, अद्य तावत् क्षौरमपि कर्तव्यम्भवति । विस्मृतमेव मयाकाशवागीकार्यक्रमश्रवणकपरतन्त्रचेतसा । तस्मात् क्षौरस्य सर्वमप्यावश्यक सामग्रीजातं द्रुतमुपानय । स्नानं पश्चात् करिष्यामि । प्रादौ तावदेपा सुरक्रिया सम्पन्ना भवतु। कोयष्टिका : (विहस्य ।) प्राः, क्षौरमपि नाऽनुप्निम् ? अथेदानीं प्रारब्धायाः क्षुरक्रियायाः कदा नाम परिपूर्तिः स्यात् ? सर्वत्राऽस्मिन् विलम्बाचारे हमेवोपालब्धा भवामि । करोति भवान्, उपालम्भभाजनं भवाम्यहम् । स्वकृतकार्यापराधस्य- (इत्योक्ते ।) कोकिलाक्षः : (मध्य एव विनिवार्य ।) मैवं वेलाविनाशं काीः । सत्वरमुपानय क्षौरसाधनानि । कोयष्टिका : (भ्रू संकोचं नायित्वा।) तान्यपि मर्यवोपानेतन्यानि ? एष मम कार्यविभागः श्रीमतां वा ? अन्विष्यतां कुत्र पातितानि क्षौरसाधनानीति । नाहं मुहूर्तमपि स्वस्थानादपसर्तुं शक्नोमि । कीदृशं मे पाकस्य कार्यगौरवमिति नैव दृश्यते किम् ? १. शून्यीकरणम् =क्रियाविरहत्वापादनम् । एकोनविंशम् ·कोकिलाक्षः : (बाधां रूपयित्वा ।) कुत्रान्विष्येयम् ? क्षौरोपकरणपेटी न जाने कुत्र विनष्टा। न तस्याः कुत्रापि प्रवृत्तिमुपलभे । त्वमेव निर्दिश मे कुत्र सा स्थापिता भवेदिति । कोयष्टिका : (मुखं परिवर्त्य ।) वंशवन्तुनिधानिकायाः प्रथमे खण्ड- फलके, यत्र भवता पुस्तकानि स्थापितानि, तत्रान्विप्यताम् । कदाचित् पुस्तकानां पृष्ठभागे सा निलीना स्यात् । (कोकिलाक्षस्तथा करोति । तत्रैव सोपलब्धा भवति ।) कोकिलाक्षः : अस्तु नाम । प्राप्ता सा तपस्विनी। अथाऽदर्शः२ कुत्र ? सत्वरं निर्दिश। कोयष्टिका : (सस्मितम ।) पृष्टतो विलोक्यताम् । भित्तिकीलकमालब्य तिप्ठत्यादर्शः। कोकिलाक्षः : (मुखं परिवाऽऽदर्श पश्यति । हस्ते तमादाय ।) लब्ध आदर्शः । अथ क्षौरार्थं कुत्राऽस्यताम् ? कोर्याष्टका : इयं काष्ठोपवेशनी । अयं च काष्ठचतुप्पादकः । तत्तत्र चतुष्पादके अादर्श संस्थाप्य तस्यैव पुरस्तादुपवेशन्यामुपविश्य भौरं सम्पाद्यताम् । इदमपि किं सर्वं मयैवोपदेष्टव्यम् ? कोकिलाक्षः : (तथा कृत्वोपकरणपेटीमुद्धाट्य मुण्डिने निशितामेकां धातु- पत्रिका निवेश्य श्मश्रु चिबुककेशमुण्डनक्रिया रम्भं नाटयति । किंचिद् १. 'बांस का बना रैक' इत्ययमर्थोऽभिप्रेतः । २. दर्परम् । 'पारसा' इति मराठीभाषायाम् । ३. 'लकड़ी की कुर्सी' इत्ययमर्थः । ४. 'लकड़ी की मेज' इत्ययमर्थः । ५. मुण्डित्रम् == 'रेजर' इत्यर्थः । ६. धातुपत्रिका 'ब्लेड' इत्यर्थः । विशम् ·बाधां रूपयित्वा कोयष्टिकामुद्दिश्य ।) अद्य त्वया न नम्बगुणानिदं पानीयमस्यां पात्र्यां निक्षिप्तम् । पल्यूग' चैनन्न मम्यत्रिके लिप्नं भवति । पल्यूगाकूर्चकोऽपि यथा तथैव । न जाने का वा चिबुकमिदं सम्यक् मञ्जानौरं भविष्यति । केगा अपि नन चिबुके तथा प्रवरा यथा न धातुपत्री तेपां खण्डन आमा । समयस्तु पलायमान इव केगा नाम मे चिबुकस्य नक्षेत्र सुदृढ स्वस्थाने दण्डायमानाः । न लेगेनापि स्वस्थानपरित्यागाय प्रसीदन्ति । मर्वोऽप्ययं तवैवानुभाव इनि नर्कयामि । कोयष्टिका : (पुनरपि विहस्य।) पुरुषाणां याः क्रियाः फलवन्यजास्तु तेषामेवानुभावाद् याश्च न फलितास्ता: स्त्रीणामनुभावादिति गोभनोऽयं नियमः पुरुपैराविष्क्रियते । औरविद्यायामबाटवं स्वकीयमस्माकमेव शीर्षेषु निपात्यते । हन्त भोः, कियदिदं व्यवहारनैपुण्यं पुरुषसमाजस्य । कोकिलाक्षः : (चिबुकं पुनरपि पल्यूरणेन संलिप्य।) प्रास्तानयं तत्वोपदेशः । (क्षौरसंभ्रमं नायित्वा ।) पश्य सुचिक्करणं मुण्डितं मया चिबुकं न वेति द्राक्च सर्वं निष्पादितं न वेति । कीदृशं मे हस्तलाघवं चिबुककेशमूलोत्पाटने-सुनिपुरणं निभाल्यतामिदानीम् । (क्षौरं समाप्य चिबुकं कपोलमुत्तरौष्ठं च करतलेनाऽमृशन् ।) भवतु । छिन्नाः केशाः । स्वच्छतां नीतश्चायमुत्तरौष्ठपट्टः । माधु-साधु । ईदृशेन मुण्डित्रेण ईदृश्या च निशितया धातुपत्रिकया भाव्यं, येनाविलम्बमेव-निमेषद्वय एव-कृत्स्नमपि क्षौरकार्य सम्पूर्ण १. 'Soap' इत्यर्थः । २. 'Shaving brush' इत्यर्थः । एकविंशम् ·स्यात् । ( विचिन्त्य । ) अथ स्नानार्थ गम्यते। कुतो मे अंग- प्रोञ्छनं' -कुतोऽन्तरंगिका-कुतश्चाधोऽङ्गक: ? सत्वर- मुपपाद्यताम् । एष स्नानं कृत्वा-द्विनिमेषस्नानं कृत्वागच्छामि। कोयष्टिका : स्नानगृहे गत्वाऽवलोक्यताम् । सण्यिपि वस्त्राणि चिररात्राय तत्रैव श्रीमन्तं प्रतिपालयन्ति प्रतीक्षन्ते च तत्र भवदा- गमनम् । तत्रत्ये नागदन्तके सर्वाण्यपि तानि भवदृष्टिपथमुप- यास्यन्ति । कोकिलाक्षः : शोभनं-शोभनम् । जानासि स्वकीयं कार्यव्यापारं नाम । (इति निष्क्रान्तः ।) कोयष्टिका : (स्वगतम् ।) इतरत्तु सर्वं परिसमाप्तम् । अथ चाणक्य- मुलकस्य गृञ्जनस्य च खों निर्मातव्यः । यावत्कक्षान्तरं गत्वा खर्जनीमानयामि । (इति निष्क्रान्ता।) इति द्वितीये संवादे प्रथमं दृश्यम् । १. 'अंगोछा' इति भाषायाम् । २. अन्तरङ्गिका='बनियाइन' इति भाषायाम् । ३. अधोऽङ्गकः =कच्छा, underwear इत्यांग्लभाषायाम् । ४. नागदन्तकः='खूटा' इति भाषायाम् । ५. चाणक्यमूलकम् - 'छोटी मूली' इति भाषायाम् । ६. गृञ्जनम् ='गाजर' इति भाषायाम् । ७. खर्जः='कस' इति भाषायाम् । ८. खर्जनी-खर्जनसाधनम् । 'कद्द कस' इति भाषायाम् । द्वाविंशम ·द्वितीयं दृश्यम् । (नेपथ्ये स्नानागारस्थसहस्रधारतुषारयन्त्रस्य जलनिर्भरणध्वनिस्त- वधस्तास्थित्वा निर्भरं स्नानानन्दमनुभवतः कोकिलाक्षस्य तत्कालसहज- गीतध्वनिश्च श्रूयते । गीतम्-केदाररागे द्र तलयेन नीयते ! "क्वाऽसि हे चारुहासिनि. हृदयनिवासिनि. लोकविकासिनि, क्वाऽसि हे चारुहासिनि ! ॥ध्र वम्।। अस्मि तवैव सुमुखि है, दास: ; त्वत्पदकमलतले कृतवासः । क्वाऽसि हे चारुहासिनि ? ॥" (प्रविश्य ।) कोयष्टिका : (दृढपिहितस्नानगृहद्वारकपाटघट्टनं नायित्वा ।) अयि भोः, कापि वेलाऽत्रभवतः स्नानार्थं गतस्य । कृपया त्वर्यताम् । भोजन- म्परिवेषितमनुष्णतां भजते । इदं स्नानगृहसंगीतमत्रवाऽवसीयताम्। (नेपथ्ये तथैव गानमारब्ध श्रूयते ।) कोयष्टिका : अपि श्रूयते मद्वचनम् ? (गानं तथैव प्रवृत्त श्रूयते ।) त्रयोविंशम् ·.. कोयष्टिका : (इतोऽप्यधिकं घट्टननि जनयित्वा ।) समाप्यतां स्नानम् । वेला संजाता। (नेपथ्ये स्नानं समाप्य तुषारयन्त्रशून्यीकृत्याऽङ्गप्रोञ्छनेन गात्रमनार्दी- कुर्वतः कोकिलाक्षस्य तत्कालसाहजिकाः सम्भ्रमध्वनयः श्रूयन्ते ।) कोयष्टिका : (बाधां रूपयित्वा ।) अहं तु परिपीडिताम्म । (नेपथ्ये कोकिलाक्षः पृच्छति ।) किमुपदिष्टवती श्रीमती ? पुनरप्युपदिशतु । कोयष्टिका : कृपया समाप्यतां सर्वोऽपि स्नानाचारः । भोजनार्थमुप- स्थीयताम् । (नेपथ्ये।) बाढम् । एष आगतः । (ततः प्रविशति निर्वत्तितस्नानाचारः कोकिलाक्षः ।) कोकिलाक्षः : का वेला साम्प्रतं घटिकायाम् ? कोयष्टिका : केवलं विशतिनिमेषा अवशिप्यन्ते दशवादनवेलायास् । कोकिलाक्षः : आः, विंशतिनिमेषाः ? इयं तु मन्ये गुर्वी मात्रा । एप निमेषत्रये भोजनक्रियां परिसमापयामि । मैवं भेतव्यम् । (विचिन्त्य।) इदमन्तरङ्गवस्त्रयुगलं केन प्रक्षालयिप्यते ? त्वया वा मया वा ? (क्षणं विरम्य।) भवतु । प्रक्षालयाम्येवाहम् । कोयष्टिका : (प्रहासेन हस्ताञ्जलि बद्ध्वा ।) कृपया नायमनुग्रहो वस्त्र- प्रक्षालनस्येदानीं करोतु मयि श्रीमान् । यदा पुष्कल: समयो भवति, तदा तु नेदं कार्यमाद्रियते । यदा नाम खलु समयम्या- भावस्तदा प्रचुरमुपदय॑ते उत्साहः श्रीमता । सम्यगवैमि श्रीमतां वस्त्रप्रक्षालनात्पिण्डमोचनचातुर्यम् । इदानीं तत्सर्वं तथैव तिष्ठतु। : चतुर्विशम् ·• . प्रक्षालन- । पश्चान्मयैव स्वयं प्रक्षालयिप्यन्ते वस्त्राणि । नूनं प्रशंसनीय बलु पुरुषाणामेप कार्योत्माहः । किमुपवर्ण्यताम् ! कोकिलाक्ष: : (हरून् ।) द्रष्टुकामा चेद्भवती मम प्रक्षालनकार्योल्माह- मिदानीमप्येकस्मिन्नेव निमेपे उभयमपीदं झटिन्येव प्रक्षाल्यापा- मितुं शक्नोमि । कोयष्टिका : तिष्ठत्वयमुत्माहातिरेकः । जानामि भवतः पाण्डित्यमपि । विनापि पल्यूपनिवेगनं केवलं प्रग्गालम्याध- ताज्जलम्य धारायां निक्षिप्याकृप्य निप्पीड्य च तथैव वन्त्रा- रणीमान्येकतो.यास्तानि भवेयुः । को लाभ ईदृशे प्रक्षालने: कोकिलाक्ष: : भवतु-भवतु । नाहमिदानी विवादाय समय लगे। भोजनं तावत्परिवेषय । कोयष्टिका : परिवेपितपूर्वमेव । केवलं तम्योदरस्थीकरस एवं विलम्बोऽस्ति । कोकिलाक्षः : (सम्भ्रमं रूपयित्वा ।) प्राः, एप निगिलामि: द्विनिमेषस्नानं, तथैव द्विनिमेपभोजनमपि मम । शासनकार्यनिलय- नियुक्तकानामस्मादृशानां तपस्विनां को नाम प्रातर्भोजने रसग्रहरणादरः ? कोष्टिका : अत्र नास्ति शासनयन्त्रस्य लेशमात्रेणाऽपि वचनीयता । यूयमेव वचनीयाः खलु । गृहिण्या मप्रयत्नं निष्पादितेप्वपि सुस्वादुपाकप्रकारेषु यदि यूयमेवाऽऽलस्यवशात् कार्यान्तरारिण वेलायामसम्पाद्य भोजनार्थमावश्यकी वेलां नैव पश्यथ, तर्हि कथमन्ये जना वचनीयाः स्युः? अस्तु । त्वरितमागम्यतामास्वाद्यतां यथा ? पंचविशम् ·: बोष्णोष्णानि भोज्यवस्तूनि । अद्य भवत्तिय आढक्याः सूपः' मन्या नवनीतेन घृतेन जीरकसिद्धार्थकाभ्यां' रामठचूर्ण- मत्या च संस्कृत्य परिवेपितस्तिष्ठति । कोकिलाक्ष: : अन्यत्किङ्किमस्ति निष्पादितम् ? कोयष्टिका : पत्रगाके वास्तूक तण्डुलेरकयोः शाकम्; फलशाके मवीरमेनकं लघुवृन्ताकम् : चाणक्यमूलकगृञ्जनयोः खर्जः; स्थूलवर्नुलवृन्ताकस्य भर्जः : सोपस्करभृष्टतिलभूमुद्गबालना- रिकेलहरितमरिचशृङ्गवेरकुस्तुम्बुरुजम्बीररसपरिपेषनिर्वृत्ता लेद्या ---कि-किं वर्णयामि ? तप्तकादवतार्य'ज्वलिताङ्गारेषु निक्षिप्य मम्यक्परितो भङ गुरं सेकिताः प्रत्यग्रपेपितसर्वश्रेष्ठ- .. १. पाढक्या: सूपः='अरहर की दाल इति भाषायाम् । २. नवनीतं घृतम् ='मक्खन का ताजा घी' इति भाषायाम् । ३. जीरकः = 'जीरा', सिद्धार्थकः = 'सफेद सरसों' इति भाषायाम् । ४. रामठचूर्णम् ='पिसा हुआ हींग' इति भाषायाम् । ५. संस्कृत्य=भावयित्वा । 'छौंककर' इति भाषायाम् । ६. वास्तूकम् --:'बथुना' इति भाषायाम् । ५. तण्डुलेरकः='चौलाई' इति भापायाम् । ८. वृन्ताकम् = 'बैगन' इति भाषायाम् । ६. भर्ज:='भुरता' इति भाषायाम् । १० उपस्करः= 'मसाला'; भूमुद्गः ='भुईमूग' इति मराठीभाषायाम्, 'मूगफली' इति हिंदी भाषा; शृङ्गवेरम् ='अदरख' कुस्तुम्बुरुः 'कोथिवीर' इति मराठीभाषायाम्; 'हरा धनिया' इति हिंदी भाषा । ११. ले ह्या 'चटनी' इति भाषायाम् । १८. तप्तक:-ऋजीपम् । 'तवा' इति भाषायाम् । D षड्विंशम् ·। : -- पञ्चनदगोधूमपिप्टविनिर्मिता घृतसिक्ताः सुप्रफुल्ला गोलाकानः पोलिकाश्च (इत्यर्थोक्ते ।) कोकिलाक्षः : (मध्य एव विनिवार्य ।) विरम-विरम । प्रास्तामयं स्वकृत- पाकम्य वर्णनोत्साहः । अन्यथा श्रवणमात्रणव परिते जठरे, पिण्डेन तस्य पूरणं कठिनं स्यात् । (इति हसति ।) कोयष्टिका : आगम्यतां त्वरितम् । परिवपिना स्थालिका सम्पृहं भव- दुपस्थानं प्रतीक्षमाग्गा निष्ठति । कोकिलाक्षः : नूनं गृहिणी नाम ना, या कोप्टिके त्याच्या स्वरूप- मान्त्रप्रावीण्येन भर्तृ भक्त्या च नन्यगभिभूपयति । अन्यान्तु केवलं शब्दमात्रेणैव गृहिण्यः । कोयष्टिका : पुष्कलं संजातं पत्नीगुरगोपात्यानम् । इदानीं तुगी भूत्वा भोजनार्थमागम्यताम् । कार्यनिलयात्परावृत्य पुष्कलः कालो लब्धा श्रीमता पल्याः प्रशंसार्थम् । कोकिलाक्षः : आ एतेन कार्यनिलयशब्दग्रहणेन ते तावदिदानी किमपि म्मरामीव। कोयष्टिका : किं तत् ? कोकिलाक्षः : (क्षणं यावत्स्मृति नायित्वा ।) शृणु । अद्य वासरः कः ? कोयष्टिका : न ज्ञायते किमेतावदपि ? अद्य हि भौमवासरः। तत्रा- ऽवलोक्यताम् । तत्र भित्तिकीलकमालम्ब्य तिष्ठति वासरा- दर्शः। .. : .. १. 'पोळ्या' इति मराठीभाषायाम् । 'फुलके' इति हिंदीभाषायाम् । २, स्थालिका='थाली' इतिभाषायाम् । ३. वासरादर्शः-दिन-दर्शः । 'Calendar' इत्यांग्लभाषायाम् । सप्तविंशम् ·: कोकिलाक्षः : त्वयि संक्रान्तज्ञातव्याज्ञातव्यविवेकभारस्य कलत्रसचिवस्य मे किमतया प्रत्यहं वासराऽऽदर्शदर्शनशीर्षवेदनया ? अस्तु । शृणु ।-(इत्य|क्ते)। कोयष्टिका : (मध्य एव विनिवार्य) । किमस्त्यपरं श्रोतव्यम् ? कोकिलाक्षः : भौमवासर इति भरिणतवत्यसि न वा ? तस्मात्कुतोऽद्य कार्यनिलयः ? कस्मादपि कारणविशेषादद्य कार्यनिलयस्याऽस्म- दीयस्य मोक्षः स्मयते । तद्विक्रीविक्रेतव्यस्येव विक्रयिकस्य सुखस्वापमुत्सृज्य वृथैव मया क्षौरस्नानादिसम्भ्रमो विहितः । कोयष्टिका : शोभनं सञ्जातं नाम । कार्यनिलयगमनभ्रमसंभ्रमाद् द्रागेव सम्पादिताखिलनत्यिकाचारः कृतोपकार इवैव मयि श्रीमान् । अद्य सुनिश्चित बहिर्गन्तव्यमावाभ्यां नूतनच्छायाचित्रावलोकन- प्रीत्यर्थम् । कोकिलाक्षः : (स्वगतम् ।) हन्न, न मया साधु समाचरितमेतद्विज्ञाप्यै- तस्यै कार्यनिलयमोक्षस्याद्यतनस्य । औदरिकस्याऽभ्यवहार्य इवै- तत्कालिकस्य गृहिणीजनस्य सर्वत्र छायाचित्रावलोकनमयमेक एव विषयः । (प्रकाशम् ।) श्राः, मुरुचिरं भरगसि । निर्दिश तावत्स्वयं- पाकगृहस्य मार्गम् । कोयष्टिका : (सप्रहासम् ।) विस्मृतस्वयम्पाकगृहमार्ग इत इतोऽत्रभवान् । (इत्युभावपि स्मयमानौ निष्क्रान्तौ।) इति द्वितीये संवादे द्वितीयं दृश्यम् । इति द्वितीयः संवादः । .. १. मोक्षः='छुट्टी' इति भाषायाम् । अष्टाविंशम्

·तृतीयः संवादः ।
सहस्रपत्रवहिलमोचिकीयम् ।

·( ततः प्रविशति पिप्पलादः कार्यनिलयम्प्रति यातुमुद्यतस्तज्जनकः सहस्र- पत्रकस्तत्सहोदरी कुज्झटिका च ।) पिप्पलादः : (दक्षिरणं हस्तमुद्यम्य।) तात, टा टा । सहलपत्रकः : (हस्तमुद्यम्य तरङ्गयित्वा च ।) टाटा । पिप्पलादः : नात, किसङ्ख्येन नगरयानेन' यास्यते ? सहस्रपत्रकः : मप्तविंशतिसङख्येन । कुज्झटिका : तात, टाटा । सहस्रपत्रकः : टाटा कुज्झटिका : कार्यनिलयात्परावर्तनकाले मदर्थ कानि-कानि खाद्यवस्तू- न्यानेष्यन्ते ? सहस्रपत्रकः : (सस्मितम् ।) नहि किञ्चिदपि । कुज्झटिका : ( बालसुलभं सुस्निग्धं कृतककोपं रूपयित्वा। ) अम्-अम्, आनेयानि कान्यपि। नो चेद् भृशं कुप्यामि । सर्वपाम्पितरः परावृत्तौ स्वबालकेभ्यः पुष्कलानि खादनकान्यानयन्ति । भवानेव कस्मान्नाऽऽनयेत् ? अप्यानेप्यति भवान् ? सहस्रपत्रकः : यतिप्ये । परं नाहम्प्रतिश्रोतुं शक्नोमि । यतो हि परावर्तनकाले तादृशः सम्भ्रमो भवति, येन सर्वमप्यन्य- दवश्यकररणीयं विस्मयते । १. नगरसीम्न्येव लोकानां नयनाऽऽनयनकर्मण्युपकारकं यानं 'नगरयानमिति निगद्यते । 'Bus' इत्यर्थः । त्रिशम् ·(अपटीक्षेपेरण प्रविश्य ।) हिलमोचिका : ईदृशान्यपि वस्तूनि विस्मर्यन्त इति तु महच्चित्रम् ! सहस्रपत्रकः : ( स्वभार्यां हिलनोचिकामुद्दिश्य । ) तहिं त्वयैव कम्मान्ना- ऽऽनीयन्ते ? तव तावदत्रैव गृहेऽवस्थानं भवति । हिलमोचिका : बहूनि कार्यान्तरारिण। नास्ति समय: कुत्रापि गमनस्य । परावर्तनसमये भवत: किं भवति कार्यान्तरम् ? तस्माद्भवतैव स्वकार्यनिलयपावस्थादापगाद्वाऽत्रत्यादापरणाद्वा कानिचित्फलानि वा शर्करानियांसगोलकानि वान्यानि वा कानिचित्कटाहितानि' लवणखाद्यकानि समानेतव्यानि । बालका भृशमुत्कण्ठितास्तिष्ठन्ति । अवश्यं रक्षणीयमतेप हृदयम् । सहस्रपत्रकः : (कपालग्रन्थि रूपयित्वा ।) सर्वमेतन्मामेवोपदिशसि । कार्य- निलयवेलावसानानन्तरं कथं मन: स्वावासं प्रति द्रनं धावतीति नैव पारयिष्यते भवत्या लेशेनाप्यवगन्तुमत्रव स्थितवत्या । परस्ताच्च कार्यनिलया बहिर्नगरयानप्रस्थानके कीदृशी द्राधीयमी जनपडितानागमनं प्रतिपालयन्ती निष्ठतीति कदाप्यानीतं चेतसि ? द्रागेव तत्रापि पङक्तावुपस्थातव्यं भवति । पङक्तो १. कटाहे निष्पचतीति कटाहते; तत्क्रियासम्पादितानि कटाहितानि तलिता- नं ति यावत् । २. मिष्टान्नापणेषूपलभ्यमानानि त्रिकोणकानि ( शृङ्गाटकापरपर्यायागि 'समोसा' इति ख्यातानि ), बेसनजिकाः (बेसनवटिकाः 'पकौड़ियाँ इति ख्याताः), वीरसेनकवटिका ('पालू की टिकिया' इति ख्याताः), मण्ठाः ('मठरी' इति ख्याताः) इत्यादीनि । ३. आगत्य तिष्ठन्ति स्थित्वा च पुनः प्रतिष्ठन्ते यस्मात्स्थानान्नगरवानानि तत्स्थानम्प्रस्थानकः । 'Bus-stop' इत्यभिप्रायः । ४. जनपंक्तिर्लोकानां कीटवेणी ।'Queue' इत्यांग्लभाषायाम् । एकत्रिंशम् ·अवकाशः स्थितानां विंशतिर्वा त्रिशद्वा निमेषास्तावदेवमेव विनाशिता भवन्ति । महत्याः खलु प्रतीक्षाया अनन्तरं नगरयानं यथा कथ- ञ्चिदुपलभ्यते । तदेवमेकदाऽऽरूढवतामत्रैवाऽस्माकमायानं भवति । नहि कुत्रापि मध्येमागं वयमवतरामः । अत्र चावत- रणानन्तरं सरलं गृहं प्रत्येव धावति नो मनः । तत्रेहशि व्यापारे त्वमेव व हीदृग्वस्तुजातक्रयणाय कुत्र सम्भाव्यत क्षणस्याऽपि । हिलमोचिका : (ईषदप्रसादं व्यक्तीकृत्य ।) वर-वरम् । प्रत्यहं प्रतिवेल- मिदमेव श्रीमतां प्रतिवचनम् । अन्ये जनाः कथमानयन्ति ? तेपां कुत उपजायते वेला ? एतादृशं व्यपदेशजातं पुरस्कृत्य न मां शक्नोति व्यंसयितुं श्रीमान् ! सर्वमवगच्छामि श्रीमनाम्मनसि गतम्। सहस्रपत्रकः : (अनीप्सां रूपयित्वा ।) सर्वमेवावगम्यते नाम नहि कस्मादयमनीप्सितो वचनोपन्यासः ?. अयमत्रैव तिष्ठतु । (कुन्झटिकामुद्दिश्य ।) वाले, अत्रागच्छ । गृहाणैतदारणकत्रयम् । स्वपरिधानसेवके' निक्षिप्य धारयैतत् । (इति तस्या पारणकत्रयं- ददाति ।) यदापि खाद्यस्य जिघृक्षा स्यात्स्वयमेवापणं यात्वा किञ्चित्स्वस्यार्थे किञ्चिच्च पिप्पलादस्यार्थे खाद्यकमाहर्त्तव्यम् । श्रुतम् हिलमोचिका : (हसन्ती ।) अथ खाद्यस्य ममाऽप्यभिलाषो जायेत तर्हि मया कि प्रतिपत्तव्यम् ? मह्यमपि केचिदाणका दातव्याः । सहनपत्रकः : (विहस्य ।) प्राः, भवती तु कुटुम्बत्यतस्य कृल्नस्याऽपि ? १.परिधानसेवक:='जेव' इति भाषायाम्। 'Pocket' इत्यांग्लभाषायाम् । द्वात्रिंशम् ·स्वामिनी । के वा वयं भवत्यै दातुं सहाः ! भवत्या दत्तेनैव तावज्जीवामो वयम् । न हि याचक: क्वापि याच्यमानो दृष्टः परमेश्वरैः। हिलमोचिका : प्रास्तामियमत्रव याचकपरमेश्वग्योः कथा । को याचक: ?-क: परमेश्वरः ? असमीहितः' खल्वेप कृत्स्नोऽपि भवदीयो व्याहारः । सहस्रपत्रकः : एप किमसमीहितः कृत्स्नोऽपि मदीयो व्याहार: ? हिलमोचिका : अथ किम् ? सहस्रपत्रकः : (विहस्य ।) नैवेयं तीक्ष्णा कटुवीग' नाम. या हि नासि- कापुटं ते तोत्स्यति । इमानि तावत्त्वन्मनःप्रसादकानि वाक्यानि मया व्याहृतानि । हिलमोचिका : मन्मनःप्रसादकानि वाक्यानि व्याहृतानि, नहि कस्मा- न्मत्पुरतः श्रीमतामात्मन्येष याचकत्वाऽऽरोप: ? का खलु भार्या भर्तु रेवंविधत्वं स्वप्नेऽपि सोढुं शक्नुयात् : सहस्रपत्रकः : ( स्मितं रूपयित्वा ।) लोकविलक्षणः खल्वयमेतादृशो गृहिणीनां भर्तृषु पक्षपातः ! अस्तु । गम्यते तावदिदानी पुनदर्श- नाय। हिलमोचिका : गम्यतां पुनदर्शनाय । (क्षणं विरम्य ।) कार्यनिलयवेला- ऽवसाने द्रागेव प्रत्यागन्तव्यम् । सहस्रपत्रकः : अवश्यमवश्यम् । १. अनीप्सितः। २. भाषितम् । ३. 'तीखी लाल मिर्च' इति भाषायाम् । ४. व्यथयिष्यति । 'झोवेल' इति मराठीभाषायाम् त्रयस्त्रिशम्

·पिप्पलादः : (पुनरपि हस्तमुद्यम्य ।) टाsss ass।
कुज्झटिका : (हस्तमुद्यम्य ।) टा टाऽऽ ।
सहस्रपत्रक: : (हस्तमुद्यम्य तरङ्गयित्वा च ।) टाऽऽ टाऽऽ! टाटाsss!!!
हिलमोचिका : (हस्तमुद्यम्य सस्मितम् ।) टाऽऽ टाऽऽ ।
सहपत्रकः : (सस्मितम् ।) टा टा।
(इति निष्क्रान्ताः सर्वे ।)
इति तृतीयः संवादः ।
चतुस्त्रिशम्

·चतुर्थः संवादः ।
उपस्थितिपुस्तिकाप्रणाशः ।
.

·3 (ततः प्रविशत्यास्थानकासनस्थो' विक्रमार्कः ।) विक्रमार्क: : (स्तम्भफलके २ स्थापितामङ गुष्ठघण्टिका टणत्कृत्य) कः कोऽत्र भोः ? (प्रविश्य ।) पट्टप्रैष्यः५ : क आदेशः ? विक्रमार्कः : शृणु ! अस्यां धातुमञ्जूपायाम् अास्थानकनियुक्तकाना- मुपस्थितिपुस्तिकां नैव पश्यामि । सा कुत्र गतेत्यन्विष्यताम् । पट्टप्रैष्यः : सा तु केनापि हस्ताक्षरणार्थं नीतेव प्रतिभाति । १. यद्यप्यास्थानशब्दो राजसभामण्डपार्थे प्रयुक्तः संस्कृतवाङमये, तथाप्यर्थ- विस्तारे; वा अर्थसंकोचेन वा एष शब्दोऽस्मिन्प्रकरणे कार्यनिलय (Office) इत्येतस्मिन्नर्थ स्वीकृतोऽस्तीति बोद्धव्यम् । २. स्तम्भैः सहितः फलकः स्तम्भेषु वा संयोजितः फलक इति व्युत्पत्तिः । Table इत्यांग्लभाषायाम् । ३. अंगुष्ठेन करणेन प्रवर्त्यमाना घण्टिकेत्यंगुष्ठपण्टिका । प्राकारणघण्टिका। Call-bell इत्यर्थः। ४. टणत्करणम् टणदितिशब्दोत्पादनम् । ५. पट्टेन सहितः प्रेष्य इति पट्टप्रैप्यः । 'चपरासी' इति भाषायाम् । Peon इत्यांग्लभाषायाम् । १. धातुनिर्मिता मञ्जूषा धातुमञ्जूषा । Tray इत्यांग्लभाषायाम् । ७. उपस्थितिपुस्तिका-Attendance-Register इत्यांग्ल- भापायाम्। ८. हस्ताक्षरणार्थम् =For Signatures इत्यांग्लभाषायाम् । पत्रिंशम् ·•. विक्रमार्कः : (सन्तप्य ।) एतावत्तु मयाप्यनुमात शक्यते । केन नीना, क्व नीता, कथं नीता, कदा नीता चेति बोधार्थमेव त्वमत्राइतोमि। प्रेष्येण मता वाचं नियम्य प्रतिवक्तव्यम् । श्रुतम् : गच्छ । अन्विप्य च सत्वरं प्रत्यागच्छ । पट्टप्रैष्यः : कुत्रान्विप्य प्रत्यागच्छेयम् ? विक्रमार्कः : (सरोषम् ।) किमहमेव प्रष्टव्यो स्मि कुत्रान्वेप्टमिति ? गच्छ । कुत्राप्यन्विप। परं निमेषपञ्चकेन' मात्रोपनीता भवतु । विलम्बो न क्षमिप्यते । पट्टप्रैष्यः : विलम्बः किं मया कृतो भवति ? वस्तु यदोपलप्स्यते नदेव तावत्तम्योपादानं संभविप्यति । एकेनैव निमेपेण चेतदुपलम्भस्तर्हि न मया निमेपपञ्चकं तदर्थं नाशयिप्यते । परं यदि निमपपञ्चा- शत्केनापि तस्य नोपलाभस्तहि किं स्वमस्तक विम्फूर्य' निमेष- पञ्चकेन तदानयेयम् ? विक्रमार्कः : (अन्यमनस्कः सन् ।) बहुतरं वाक्चालनं करोपि' । गच्छ- गच्छ । आदौ पुस्तिकामन्विष परस्ताच्च प्रतिवचनं कुरु । गच्छ । पट्टप्रेष्यः : यथा भावानाज्ञापयति । (निर्गतः।) (ततः प्रविशति कुन्दाभदन्तः।) कुन्दाभदन्तः : नमस्कृतयः । विक्रमार्कः : नमस्कृतयः । (मणिबन्धवेलायन्त्रकं विलोक्य ।) किमिदं .. 1. निमेषशब्दस्यात्र minute इत्यर्थोऽभिप्रेतः । निमेषाणां पञ्चकमिति निमेषपञ्चकम् । तेन निमेषपञ्चकेन । पञ्चभिनिमेषरित्यर्थः । २. मस्तकं विस्फूर्य ='माथा फोड़कर' इत्याशयः । ('टुप्रोस्फूर्जा वज्रनिघोरे' इति पाणिनीयो धातुपाठः ।) ३. बहुत चपर-चपर करते हो' इति वाक्याशयः । सप्तत्रिंशम् ·- : वेलामतिक्रम्यागमनम् ? अास्थानकस्यानुशासनमनेनोल्लंधितं भवतीति किं नैव भवन्मस्तिष्कपथमुपयाति, यत्प्रत्यहं विलम्ब्यते ? कुन्दाभदन्तः : किं क्रियताम् ! कारणान्येव तद्विधानि प्रतिपद्यन्ते । विक्रमार्कः : कान्यपि कारणानि स्युरास्थानकोपस्थानवेला तु नैवा- ऽतिक्रमणीया । अद्य सोढं मया भवद्विलम्बितागमनम् । भविष्यति काले नाऽहं कारणं-स्फाररणं वा किमपि थोप्यामि ! दशवा- दनमुल्लंघ्यैकोऽपि निमेपो विलम्वितो नैव महिष्यत इति निपुण- मवधीयताम् । कुन्दाभदन्तः : अवहितोऽस्मि । परं किं प्रत्यहमहमेव विलम्बेन समा- यामि ? अन्येऽपि तथैव ममाचरन्ति । ते कस्मान्न वचनीयाः स्युः? विक्रमार्कः : इयं मदीया विचारभूमिः । के वा वचनीयाः के वा अवच- नीया इति निर्णयो मदधिकृतः । अहं सर्वथा जागात्माधि- कारम्प्रति । नात्र वस्तुनि भवद्भिपदेष्टव्योहम् । अभियुज्यतां स्वनियोगः । कुन्दाभदन्तः : भवदधिकारचर्चा नाहं स्पृहयामि कर्तुम् । प्रत्यहमहमेव केवलं वचनीयो भवामीति खेदास्पदं प्रतिभाति । नातः परं किमपि विवक्षितं मे। विक्रमार्कः : मयि पक्षपातदोपमारोपयन्ति भवन्तः । कस्य विलम्बित- : 3 १. वचनीयः=अधिक्षेपविषयः । २. अधिकारः पदप्रविभक्तं कर्तव्यजातम् । जागात्माधिकारम्प्रति इति वाक्यस्य 'अहं मदीयं कर्तव्यजातं कृत्स्नमपि बुध्ये । नैतस्मिन् वस्तुनि मया शयानेन स्थीयते' इति तात्पर्यम् । ३. क्रियतां स्वकार्यम् इत्यर्थः । अष्टात्रिंशम् ·मागमनं मया मर्पितमिति निवेद्यताम् । कुन्दाभदन्तः : कस्येति किम् । कालिदासस्यैवोदाहरणमत्र प्रस्तूयते । विक्रमार्कः : (विहस्य ।) हन्त, अवचनीयः' कालिदासः । कुन्दाभदन्तः : कस्मात् ? विक्रमार्कः : विलम्व्यागतोऽपि स एको मट्टचनान्मृप्यताम् । आस्थान- निकेतने तस्योपस्थानमनुपस्थानं वा न विचारणीयम् । कुन्दाभदन्तः : इदमेव चेच्छ्रीमतां प्रतिवचनं, नहि नि:शब्दं स्थोयते । (ततः प्रविशति वक्रकुन्तलः।) वक्रकुन्तलः : नमस्कृतयः । विक्रमार्कः : नमस्कृतयः । कृपया, वेलामनुल्लङध्य समागन्तव्यम् । वक्रकुन्तलः : वेलायामेवाजिगमिषामि श्रीमन् । परं किं विधीयताम् । यावदेवाहं प्रयते समये समागन्तु, तावानेव प्रमादः संजायते । भृशं लज्जिनोस्मि । विक्रमार्क: : यथा प्रयतितव्यं न तथा प्रयत्यते । तस्मादेव प्रत्यहं प्रमाद: संघटते । अस्तु । उपविश्यताम् । अभियुज्यतां स्वनियोगः । वक्रकुन्तलकुन्दाभदन्तौ : उपस्थितिपुस्तिकां नात्र भवद्धातुमच्षायां पठ्याव: विक्रमार्क : पट्टप्यः प्रेषितोऽस्ति तन्मार्गणाय । कुन्दाभदन्तः : अस्मात्स्थानात्सा केन कुत्र वा नीता भवेत् ? वक्रकुन्तलः : अस्मिन् शाखाकक्षे तावद्वयं त्रय एव कार्यकर्तारः स्मः। १. अधिक्षेपस्याऽविषय इत्यर्थः । २. शाखा-Section of an office इत्यांग्लभाषायाम् । शाखायाः का इति शाखाकक्षः । The room where the staff of a particular section sits इत्यांग्लभाषायाम् । अत्र हि शाखाकक्षशब्दः लक्षणया शाखार्थे एव प्रयुक्त इति बोद्धव्यम् । एकोनचत्वारिंशम् : ..

·. .. चतुर्थः कक्षसहायः' । पञ्चमः पट्टप्रैप्यः । षष्ठश्च भवान् । एतेषु तावन्न हि कोऽपि तां पुस्तिकामितोऽपनेतु क्षमते। भवानव वर्त्तते । आवामप्यत्रैव । प्रैप्योऽन्वेषणाय गतः । अथ कक्षसहायः क्व ? अप्यागतोऽस्त्यसौ ? विक्रमार्कः : यथा भवन्तस्तथैवाऽसौ कक्षसहायः । भवन्तो विलम्बन्ते। असौ कस्मान्न विलम्बेत ? (ततः प्रविशति कालिदासद्वितीयः कक्षसहायश्चूर्णपिष्टकः ।) कालिदासः : नमः सर्वेभ्यः । सर्वे : नमस्ते कालिदास, नमस्ते । विक्रमार्कः : (कक्षसहायमुद्दिश्य।) चूर्णपप्टिक, इत इतः । चूर्णपिष्टक: : (उपसृत्य।) क आदेश: ? विक्रमार्कः : (कोमलया वाचा।) त्वमस्य शाखाकक्षस्य पृष्ठवंशस्थाने वर्तसे । त्वमपि विलम्वेन समागच्छमि चेच्छाखाकक्ष एव कृत्स्नोऽपि विधिच्युत इति चेतसा करणीयम् । चूर्णपिष्टकः : अद्य मम कुटुम्बिनी रुग्णाऽऽसीत् । तां परिचरतो मे आगमनविलम्बः संवृत्तः । विक्रमार्कः : अद्य कारणमिदमुपस्थितम् । ह्यः किमासीद् विलम्ब- कारणम् ? ह्योपि सा तादृश्येवासीस्किम् ? १. कक्षे कक्षस्य व सहाय: इति व्युत्पत्तिः । 'दफ्तरी' इत्यभिप्रेतोऽर्थः । २. पृष्ठवंश:=शरीरस्य पृष्ठभागे विद्यमानो मेरुदण्ड इत्याख्यो वंशाकृति- रस्थिविशेषः । मुख्य आधार इत्यत्राशयः । यत्स्थानं पृष्ठवंशस्य शरीरे, तदेव स्थानं त्वदीयमस्मिन् शाखाकक्षे इति वाक्यस्य तात्पर्यम् । ३. 'स चेत्स्वयं कर्मसु धर्मचारिणां त्वमन्तरायो भवसि च्युतो विधिः' इनि कालिदासीया श्लोकपंक्तिरत्रानुसन्धातव्या । चत्वारिंशम् ·१ चूर्णपिष्टकः : न हि । ह्यो मदीया भगिनी श्वशुरालयान्मम गेहमागता । तस्माद्विलम्बः संजातः । विक्रमार्कः : परं विलम्वितं तू त्वया परह्योऽपि । चूर्णपिष्टकः : तदानीं मम ज्येष्ठ: कुमारको गृहस्व गोषटल- पृष्ठात्पतितः' । सर्वे : (सोद्वेगम्) हन्त भोः, किचिहिप्रतीपं तु नैव संजातं नम्ब चूर्णपिष्टकः : श्रीमनामनुभावोदयात्मर्वथा कुगलं तम्य : अतीव कुमृतिपरायणः सर्वदा नवहितं चेप्टते । कालिदासः : अद्य कुटुम्बिन्यास्ते कीगी गरीरस्थिति: : अरे नाम ज्वराक्रान्ता मा? कस्योपचार: ममाथिन: ?: कि-कि पग्रिनं : त्वया? चूर्णपिष्टकः : (अधोमुखः सन् ।) किं निवेदयेयम् । नानी ज्वगक्रान्ता । सा हि-(इत्य?क्ते ।) विक्रमार्कः : (ससम्भ्रमम् ।) किं तस्याः ? चूर्णपिष्टक: : आसन्नप्रसवा तिष्ठति । विक्रमार्कः : आसन्नप्रसवा ? कतमो माम: ? चूर्णपिष्टक: : दशमः । कालिदासः : तर्हि कुटुम्बिनीं परित्यज्य किमत्र त्वयाऽस्मिन्दास्थान- १. शीर्षपटलपृष्ठात्पतितः='सवने ऊपर की छत पर से गिर पडा' इति भाषायामर्थः । २. 'बहुत ही शरारती है' इति वाक्याशयः । कुसूतिः- शर, रत' इति भाषायाम् । 'खोडी' इति मराठीभाषायाम् । ३. 'किसका इलाज चल रहा है ?' इत्यर्थः । ४. 'उसका शीघ्र ही प्रसव होने वाला है' इत्यभिप्रायः । एकचत्वारिंश ·निकेतने विधीयते ? गच्छ । सर्वात्मना परिचर कुटुम्बिनीम् । तवो- पन्थिनिस्तत्रैव प्रार्थते । अत्र किं वर्तते ? कृत्स्नमप्यास्थानक- कार्यजातं द्रष्टुं वयं पर्याप्ताः । गच्छ-गच्छ । उपतिष्ठस्व कुटुम्बिनीम् । विक्रमार्कः : दशमो मामश्चेद् गन्तव्यम् । चूर्णपिष्टकः : भगिनी मे तत्र तिष्ठति । ज्येष्ठः कुमारकोऽपि तत्रैव तिष्ठति। वनकुन्तलः : त्वमपि नत्रव तिष्ठ । यथा त्वं तस्याः सहायो भवसि, तथा नाऽन्यः शक्नोति भवितुम् । (अत्रान्तरे प्रतिनिवृत्य।) पर्णपिङ्गलः : अये, चूर्णपिष्टक, त्वमत्र वर्त्तसे ? अहं तावत्त्वामन्वि- प्यंस्त्वद्गृहमगच्छम् । उपस्थितिपुस्तिकाया: किं कृतवानसि ? चूर्णपिष्टक: : (स्वगतम् ।) हा धिक् । सर्वमपि मे मषीभाण्डमेष मुण्डाकुमारक:' सर्वेषां पुरस्तादुत्स्फूजितं करिष्यति । हा धिक् । हा धिक् । किमत्र व्यतिकरे मया प्रतिपत्तव्यम् ? (विमृश्य ।) वरमेवं करोमि । (प्रकाशम् ।) आस्थानकप्रवर्त्तन- काले मदीयं गेहं कस्मादसि गतः ? किञ्चिदनार्यमाचरितुकामो ममाभावे किं मम भगिनी गेहिनी वा दूषयितुं गतः ? . १. गतधवासुत इत्यर्थक कुत्सनम् (गाली)। 'मुण्डाकोड्बु' इति शब्द: तेलुगुभाषायामेतस्मिन्नेवार्थे प्रयुज्यते । सोऽत्रानुसन्धातव्यः । २. अत्र किमप्यश्लीलं व्यज्यते । तथापि विनष्टविचारशक्तीनां मूढचेतसां मुखाद् एतादृशमश्लीलं वाक्यजातं बहुधाऽप्यनायासमेव बहिर्गतं भवतीति तेषां तद्विधबुद्धिविनाशातिशयद्योतनार्थमेव वाक्यमिदमत्र स्वीकृतमस्तीति बोद्धव्यम् । द्वाचत्वारिंशम् ·1 ) सर्वमवमि ते दुश्चरितं दुःसङ्कल्पितं च । तिष्ठ । इदानीमेव ते दुःसङ्कल्पितस्यैतन्य फलं प्रतिपादयामि । (इति क्रोधं नाटय- स्तदुपर्यात्मानं निपातयति ।) पर्णपिङ्गलः : (एकतोऽपसृत्य सोपहासम् ।) अहह. तब कुटुम्बिन्यपि भवति-भगिन्यपि भवति-कुमारकोप भवति ! त्वद्वृत्ता- नभिजमिममार्य वञ्चयितुं समर्थत्वं न मां वञ्चयियसि ! (विक्रमार्कमुद्दिश्य !) प्रार्य. एप-(इत्यर्थोक्त चूर्णपिष्टकः पर्णपिङ्गलं वचनाद्विनिवर्तयितु तन्मुखे तीवमेकं चपेटं प्रहत्य तं भूमौ पातयितुप्रयतते । विक्रमार्कश्च स्वासनादुत्थाय तयोर्मध्यभागे स्वात्मानं स्थापयति विक्रमार्कः : चूर्णपिष्टक, किमयं पर्णपिङ्गलो व ते ? चूर्ण पिष्टक: : सर्वथा दुर्भापितं ब्रूते । न विश्वसनीयानि वचांन्यस्या- नार्यहतकस्य । कुन्दाभदन्तः : (सकुतूहलम् ।) पर्णपिङ्गल, भूतार्थ ब्रूहि । किमस्य कुटुम्विन्याऽऽमन्नप्रसवान्थ वाज्यदेव किंचित् : कालिदासः : (कोमलया वाचा ।) कुन्दाभ, किमित्ययं प्रैप्यस्त्वया परस्य गेहगतं विषयमनुयुज्यते ? तेषां तेषां गेहगतं तेषां तेपामेव गेहगतं निष्ठतु । नायमास्थानकवेलायां विमर्शनीयो विषयः । तदुज्भयतां प्रश्नपरम्परेयमत्रैव । विक्रमार्क. : शोभनं प्राह कालिदासः । चूर्णपिष्टकपर्णपिङ्गलयो- वैयक्तिकेन विषयेण नास्माकमास्थानकं सम्बन्धितं भवति । मर्वथा स्थानकसम्पृक्तेनैव वस्तुनाऽस्थानकनियुक्तकैरा- स्थानककार्यकाले सम्बन्धः स्थापनीयः । (चूर्णपिष्टकमुद्दिश्य ।) कामपि जानासि प्रवृत्तिमुपस्थितिपुस्तिकायाः ? पर्णपिङ्गल: : अनेन मा चोरिता स्यात् । त्रयश्चत्वारिंशम् ·चूर्णपिष्टक: : (वीतचिन्त: किंचिन्मनस्तोषं नाटयन् पर्णपिङ्गलमुद्दिश्य ।) कस्मान्मया मा चोरिता ? मम तच्चोरणे को गुणः ? कदाचि- त्त्वयैव सा चोरिता भवेत् । अन्यथा चोरणशब्दस्य प्रयोगो न श्रूयेत। पर्णपिङ्गलः : त्वया पुष्कलानि वस्तूनि चोरितानीत्येष सन्देहोदयः । चूर्णपिष्टकः : (विक्रमार्कमुद्दिश्य ।) आर्य,एष मामनेकानि वस्तून्यास्थान- निकेतनाच्चोरयन्तमवलोकितवानस्ति । तदेतत्पूर्वमेव मम चौर- कर्म भवत्पादमूले कम्मान्न निवेदितवानयमिति कृपया भवानेनं पृच्छतु। कुन्दाभदन्तः : आर्य, अनेन कक्षमहायेनोपस्थितिपुस्तिका चोरितेति व्याहरणं तु नैव कस्यापि बुद्धिसन्तोषं जनयति । किमेतया चोरितया कस्यापि प्रयोजनं सिध्येत ? अयं पर्णपिङ्गलः प्राक्तनं किमपि वैरं निर्यातयितुकामो मुधैव दोषमेतमस्य वराकस्य शीर्षे निपातयति । तदविश्वास्यमेतद्वचनम् । विक्रमार्कः : (वक्रकुन्तलमुद्दिश्य ।) वक्रकुन्तल, तव किमस्ति मतम् ? उपस्थितिपुस्तिका सहसा कथं विप्रनष्टा भवेत् ? वक्रकुन्तल: : आर्य, अस्मिन् व्यतिकरे एकमेव वस्तु मम बुद्धौ समायाति । न चूर्णपिप्टको नापि पर्णपिङ्गलो न चान्यः कश्चित्, केवलमयं कालिदासः स्वकाव्यलेखनव्यापारे विस्मृतात्मपरवस्तु प्रत्ययः कवितास्फूतिकाले लेख्यपत्राणामभावं पश्यन् काव्यलेख- नार्थमिमामुपस्थितिपुस्तिकामेव प्रयुक्तवान् भवेत् । तस्मात्कालि- दासस्यैव पत्रपोट्टलिकान्वेषिता भवतु । विक्रमार्कः : (सस्मितम् ।) युज्यते । कालिदास, नूनमेष तवैव व्यापारः । . चतुश्चत्वारिंशम् ·.. कुत्र ते पत्रपोट्टलिका ? कालिदासः : (सातिमुग्धस्मितम् ।) अयं वक्रकुन्तलो नहता बहुमानेन संयोज्यताम् । सम्यगन्विष्टमनेनोपस्थितिपुस्तिकाप्रणासस्थानम् ! एतावन्तं कालं मयापि बहु विर्शिनं कुत्र सा तपस्विनी प्रनष्टा भवेदिति । परं न पारितं तत्थानप्रवृत्तिमुद्भावयितुम् । तदिदानीं स्वपत्रपोट्टलिकामुद्धाट्य पश्यामि । कच्चिदस्य वक्रकुन्त- लस्य वाक्यमेव भूतार्थपरिदर्गकं भवति। (इति स्वपत्रपोट्टलिकामुद्धा. टयति । तत्रैव पत्रान्तरे निलीय निषण्णामुपस्थितिपुस्तिकां विलोक्य सर्व सोच्चैहसिं कलकलं कुर्वन्ति ।) विक्रमार्कः : कालिदास, अस्यां पुस्तिकायां ये दलोकास्त्वया लिखितास्तान् श्रावय । अास्थानकस्यैप कृत्स्नोऽपि शाखाकक्ष- स्तच्छ्रवणेन मोदस्य परां कोटिमनुभवतु । कालिदासः : आर्यस्यायमेवादेशस्तहि श्राव्यन्ते । श्रूयन्ताम् ।- कुन्दाभदन्तः : मन्ये रघुवंशाख्यं यत्कथापुस्तकं त्वया प्रारब्धं, तस्यैव कमपि कथाप्रसङ्गमुपजीव्य भवेयुरिमे श्लोकाः । कालिदासः : तस्यैव नाम । अजविलापास्ये प्रकरणे केचन श्लोका ह्यो मया निर्मितास्तेष्वन्यतमा इमे । केवलं त एव श्राव्यन्ते, ये मयाऽस्यामुपस्थितिपुस्तिकायां लिखिता; नाऽन्ये । आर्य, श्रूयन्ताम् ।- विक्रमार्कः : अवहितोऽस्मि । कालिदासः : इन्दुमत्या प्रात्यन्तिके विप्रयोगे समुत्पन्ने परलोकगतां तामुद्दिश्याऽज एवं विलपति- 'ध्र वमस्मि शठः-(इत्योक्ते।) वक्रकुन्तलः : (सहासम् ।) आः, भूतार्थ ब्रवीष्यात्मविषये। स्वकीय- .. - पञ्चचत्वारिंशन् ·1 ) गुणाविष्करणात्मको मन्ये समीचीन एवैप प्रारम्भः । कालिदासः : (कंचित्कालं सस्मितं स्थित्वा पुनः पठनमारभते ।) 'ध्र वमस्मि शठः शुचिस्मित,-(इत्यर्थोक्ने कुन्दाभदन्तः : (सात्युत्साहम् ।) किं किं व पे–'शुचिस्मिते !' श्राः, मधुरोऽयं सम्बोधनविन्यासः । नूनं व्युत्पन्नोऽसि पदवान्धुर्य- योजनाविद्यायाम् । पुनः पठ्यताम् । कालिदासः : (सविनयम् ।) प्रादौ कृत्स्नोपि श्लोकः श्रुवताम् । गौरवोद्धोपः परस्ताद् भवतु । विक्रमार्कः : नूनं सर्वैनिःशब्दैराकर्ण्यताम् । अन्यथा रसप्रसङ्गे विक्षेपः प्रसज्येत । (कालिदासमुद्दिश्य ।) हुम् । इदानीमारभस्व । कालिदासः : ध्र वमस्मि गठः शुचिस्मिते ! विदितः कैतववत्मलम्तव ।' (इमामेव श्लोकपंक्तिं पुनरेकदा पठति । सर्वेऽपि श्रोतारस्तेन साकं तामुच्चा- रयन्ति ।) 'परलोकमसन्निवृत्तये यदनापृच्छ् य गतामि मामितः ॥' चूर्णपिष्टकः : (विक्रमार्कमुद्दिश्य ।) परमार्य, 'असन्निवृत्तये' इत्यस्य पदस्यार्थो न सम्यग्बुद्धः । केयमसन्निवृत्तिः ? असतो निवृत्तिरस- न्निवृत्तिराहोस्वित् न सन्निवृत्तिरसन्निवृत्तिरिति ? पर्णपिङ्गलः : अये, कोऽत्र क्लेश: ? न सन्निवृत्तिरसन्निवृत्तिरित्येव । 'असन्निवृत्तये' इत्यस्यायमर्थः-'अपुनरावृत्तये' * इति । विक्रमार्कः : साधु पर्णपिङ्गल, साधु ! बहुश्रुत: प्रतिभासि । मम षट्चत्वारिंशम् ·बुद्ध याप्यस्य पदस्यार्थग्रहणे किंचिहिचलितमासीत् । तवायमर्थ- स्पष्टीकारः साधु शोभते। कालिदासः : नूनं पर्णपिङ्गलः सम्यगर्थमगृह्णात् । कुन्दाभदन्तः : (श्रवणतादात्म्यं नाटयन् ।) 'अनापृच्छ य गतामि मामित:- आः, किमुच्यते । 'अनापृच्छ य गतासि'-अनामन्त्र्य गतासि- आः किमुच्यते ! कियत्करुणं परिदेवयस्यजम् ! माधु-साधु ! बहुतरं साधु कालिदासः : अयमन्यः श्लोकः । इतोऽपि क्रमाय परिनिष्ठान' न कृतं मया । तथापि श्रूयताम् । अयमप्यस्यामुपस्थितिपुस्तिकायामेव रेखाटितः।२ 'सुरतश्रमसम्भृतो-(इत्य?क्ते ।) वऋकुन्तलः : (सोपहासम् ।) साधु रे, कालिदास, गोभनः खलु तवायं 'सुरतश्रमः'। कस्मान्न स्मरसि स्मरक्रीडाश्रमं देहावसानकाले पि। कथमनुभूय लिख्यते ! कुन्दाभदन्तः : (सेषत्कोपम् ।) एवंजातीयकं विक्षेपं खलु जनयित्वा । तूष्णीं शृणु। कालिदासः : (विक्रमार्कमुद्दिश्य ।) आर्य, सावहितं श्रूयतामेष श्लोकः । विक्रमार्कः : ओम् । शृणोमि । श्रावय । : अयमों मल्लिनाथकृत: संजीवन्याख्यायां रघुवंशटीकायाम् । १. परिनिष्ठानम् =Finalisation. अन्तिमीकरणमिति यावत् । २. रेखया रेखाया वा अटनं रेखाटनम्; तद् यस्य समाचरितं तथाभूत इनि व्युत्पत्तिः । लिखित इत्यर्थः । सप्तचत्वारिंशम ·: कालिदासः : 'सुरतश्रमसम्भृतो मुखे ध्रियते स्वेदलवोद्गमोऽपि ते।' विक्रमाक: : (आत्मानं विनिवारयितुमक्षमः सन् ।) आः, कालिदास, किं लिख्यते ! कीदृशी सूक्ष्मवस्तुग्राहिणी ते दृष्टि: ! आदौ नाव-स्वेद'स्तत्रापि 'लवा'स्तत्रापि तेषा मुद्गमः' स च ध्रियते' । कोऽयं सुकुमारः कल्पनाचक्षुर्विलासो नाम ! साधु । महानमि सहृदयः। अमरः खल्वयं ते 'स्वेदलवोद्गमः' । किमुच्यते-'सुरतश्रमसम्भृतो मुखे ध्रियते स्वेदलवोद्गमोऽपि ते'-पुनरेकवारं श्रावय । कालिदासः : (पूर्वतनों पंक्तिं पुनरपि पठित्वाग्ने पठति ।) 'अथ चास्तमिता त्वमात्मना धिगिमां देहभृतामसारताम् ॥ कुन्दाभदन्तः : सुवचनोऽसि भोः । सौन्दर्यस्य परां काष्ठामनुभूयाऽपि जन आत्मनास्तं गच्छति ! हन्त, धिगेष नियमो लोकस्य । विक्रमार्कः : कालिदास, श्लोकेऽस्मिन् स्वेदलवोद्गमनिबन्धनां प्रथमां पंक्तिं लिखित्वा केयं द्वितीया पंक्तिस्त्वया लिखिता? मया तु मनस्यानीतमासीद् यत्स्वेदलवानामेव विषये किंचित्पुरस्ताद्वर्णनं कर्तासीति । कथमादिमचरणद्वयगतो विषयस्तृतीयचरणगतेन चतुर्थचरणगतेन च विषयेण सुव्यक्तं सङ्गच्छते ? पर्णपिङ्गलः : (विक्रमार्क मुद्दिश्य ।) आर्य, अत्रायं विमर्शः ।' सुरतश्रमः आनन्दस्य परमावधिः। तत्सम्भृतः-तज्जनितः स्वेदलवोद्गम- .. ! १. विमर्शः-तात्पर्यबोधः । अष्टाचत्वारिंशम ·स्तस्य च नारीमुखे धारणं सौन्दर्यस्य परमावविः । तत्रानन्दस्य मौन्दर्यम्य च परां मात्रां धारयन्ती नार्यपि या हि नाम जगतीतल- भुवां प्राप्तव्यतमं वस्तु, सापि-म्रियते । अस्तं गच्छतीति- येनेयं मगधर्मिताऽस्य सौन्दर्यानन्दयोरेकाधिष्ठानभूतस्य' स्त्री- देहस्यापि कल्पिता, स एवात्र धिगिति गब्देन निन्दिनव्यतां नीयते। कालिदासः : नाधु । सम्यग्विस्तारयस्यर्थम् । विक्रमार्कः : (सकौतुकम् ।) एतावान् निपुणो स्ति पर्यापिङ्गलः काव्यार्थपरिज्ञान इति त सम्प्रत्येव परिचितं मया ! चूर्णपिप्टकः : आर्य, यस्मिन्नास्थानके कालिदाससदृशाः सहृदया नियुक्तास्निप्ठन्ति, तत्रेदं सर्वमपि सम्भाव्यते । कुन्दाभदन्तः : भूतार्थं व ते चूर्ण पिष्टकः । अत्र कालिदास एव प्रशस्यः । नम्यवायमनुभावो यदत्रस्थाश्चूर्णपिष्टकपर्णपिङ्गलसदृया अगृहीताऽत्याक्षरा' अपि काव्यस्य सुनिगूढं हृदयं परीक्षित शक्नुवन्ति । वक्रकुन्तलः : आर्य, कालिदाससदृशा एव जना वन्याः, येषां माहचर्यणानक्षरा अपि साक्षरानतिशेरते । आर्यस्याग्रजेन श्रीमता भर्तृहरिणा निर्मितः श्लोक एकोऽस्मिन् प्रस्तावे मम स्मृतिपथ- मुपयाति ।- 'किन्तेन हेमगिरिणा रजताद्रिणा वा, यत्र स्थितास्तु तरवस्तरवस्त एव । १ अधिष्ठानम् --प्रधानं स्थानम् । मुख्य प्राश्रयः । २. प्रभूतमनधीता इत्यर्थ: । एकोनपंचाशम

·मलयमेव,
मन्यामहे
यदाश्रयेण
कङ कोलनिम्वकुटजा अपि चन्दनाः स्युः ।।
विक्रमार्कः : सर्वथा प्रगस्यः कालिदासः । (किमपि विमृश्य ।) अस्तु ।
उपलब्धा नाम सा विप्रलीना तपस्विन्युपिितपुस्तिका । तदा-
गन्तव्यं सर्वैरस्यां हस्ताक्षराणि च निवेश्य स्वस्वकार्यनियोगोऽभि-
युज्यताम् । प्रास्थानककाल आस्थानकसम्पृक्तेनैव
वस्तुना
आस्थानकनियुक्तकैः सम्बन्धः स्थापनीयः । (सर्वे सोच्चैहाँसं कलकन
कुर्वन्ति सस्मितं च स्वस्वासनाभिमुखं निर्गच्छन्ति ।
(इति निष्क्रान्ताः सर्वे ।)
इति चतुर्थः संवादः ।
पंचाशम्

·पंचमः संवादः ।
निष्कूलकशुष्ककूलकीयम् ।

·प्रथमं दृश्यम्। (ततः प्रविशति निष्कूलकः शुष्ककूलकश्च । निष्कूलक: : (वर्त्मपार्श्वस्थं शुष्ककूलकं करेण स्कन्धदेशे घट्टयित्वा !' ) किम्भोः, किमत्र विधीयते ? शुष्ककूलकः : (मुखं परिवर्त्य ।) भवन्तमेव प्रतिपालयस्तिष्ठामि । का वेला त्वयाऽद्य विनाशिता ? निष्कूलकः : किं वृत्तम् ? किमपि विशिष्टं वा ? शुष्ककूलकः : न नाम विशिष्टं किंचित् । ( सुहृज्जनसहजं कृत्रिमं कोपं नाटयित्वा।) हतक, इदानीं किन्तवैकवादनम् ? अपि दृष्टं वेला- मन्त्रम् ? निष्कूलकः : (सापराधमिव ।) विलम्वितं नाम लेशेन । कार्यमेव गुरु- तरमासीदद्य तादृशम् । शुष्ककूलकः : किन्तत् ? निष्कूलकः : किमपि । शुष्ककूलकः : किमपीति किम् ? व्यक्तं ब्रूहि । निष्कूलकः : तत्सर्वं पश्चाद्वक्ष्यते । प्रादौ तावन्मध्याह्राशस्य चिन्तां कुरु । अपि भुक्त भवता किञ्चित् ? ५ १. धट्टयित्वा= थपथपाकर' इति भाषायाम् । २. मध्याह्नाशः=मध्याह्नकालिकः स्वल्पाहारः । Lunch इत्यांग्ल- भाषायाम् । द्वापंचाशम

·:
शुष्ककूलकः : अविद्यमाने त्वयि कुतो मे भक्ष्येषु समादरः ? इदानी-
मागतोमि । तत्त्वमेव निवेदय किमद्य भोक्तव्यं भवतीति ।
निष्कूलकः : राजकीयकार्यनिलयन्याम्य विप्रकृप्टे कोणान्तरे स्थापिता
फलानां विपरिगरियम् । तद् वहि, कानि फलानि वेतन्यानि ?
शुष्ककूलक: : अहं मलवणं जम्बूफलमस्या' वृद्धायाः क्रीगानि !
निष्कूलक: : अह वनबीजफलं क्रेप्यामि ।
इत्युभावपि निर्गतौ ।)
(पुनरपि प्रविश्य ।
निष्कूलकः : कानि वस्तूनि गृहीतानि ?
शुष्ककूलक: : अस्मिन् पलाशपत्रद्रोणके सलवणं जम्बूफलम्, अपरि-
रगतं पाटितोदरपूरितलवरणनिम्बूकरसं चाणक्यमूलक,
एतम्मिश्च सोपस्करास्त्रपुसखण्डकाः ममानीताः । अथ त्वया
किं क्रीतम् ?
निष्कूलकः : वज्रबीजफलम्, दाडिमानि, मधुरनारङ्गक'
फलानि च ।
शुष्ककूलकः : न पुनः कदलीफलम् ?
निष्कूलक: : हन्त, विस्मृतमेव तत् । इदानीं क्रेप्यामि । धारयेमान्
द्रोणान् ।
द्राक्षा-
.
..
१. जम्बूफलम् = 'जामुन' इति भाषायाम् ।
२. वज्रबीजफलम् =='अमरूद' इति भाषायाम् । 'पेरू' इति मराठीभापायाम् ।
३. अपरिणतम् = अकठिनीभूतम् ।
४. पुसम् =उर्वारकम् । 'खीरा' इति भाषायाम् ।
५. मधुरनारङ्गकम्=त्वक्सुगन्धफलम् । 'संतरा' इति भाषायाम् ।
त्रयःपंचाशम

·शुष्ककूलकः : तिष्ठ तावत् । कदलीफलं मया केप्यत । त्वमव मम द्रोणौ धारय । । निष्कूलकः : (किमपि विचिन्त्य ।) एवं क्रियताम् । अद्य कदलोक्रयस्त- थैव तिष्ठतु । अद्य ममोदरे किंचिद्विप्रकृतमिवानुभूयते ।' दुष्पचं खलु कदलीफलम् । नदीहशस्योदरम्य नैव हितायेति मन्ये । शुष्ककूलकः : न हि । न हि । एवमाकर्ण्यते किल यत्कदलीफलभक्षणा- नन्तरमेला भक्ष्येत चेद् दुष्पचपि तद् द्रागेव जीर्ण भवतीति। तदद्य मम परिधानसेवके प्रत्यग्रक्रीता एला बह्वयस्तिष्ठन्ति । तस्मान्मैव भेनव्यम् । निष्कूलकः : परं कस्मादद्यते सुमहानाग्रहः कदलीफलक्रये? न शक्नोषि किं तेन विना म्वात्मानं पर्यवस्थापयितुम् ? शुष्ककूलक: : न खलु यक्नोमि । कदलीप्रधानः शुष्ककूलक इति ध्र वमवैहि । निष्कूलक: : (विहस्य ।) तहि कस्मात्त्वं शुष्ककूलकः कस्मान्न 'कदली- मूलक' इति ? शुष्ककूलक: : प्राः, सुप्रियं भरिणतं कदलीमूलकः शुष्ककूलकः' इति । मुहूर्त प्रतिपालय । एप कदलीं क्रीत्वा समागच्छामि। (निर्गतः ।) (त्वरितमेव प्रत्यागत्य ।) पश्य, कोहगिदं प्रतिभाति चित्रिकाङ्कितं कदलीफलत्रयम् । १. 'आज पेट में कुछ गड़बड़-सी महसूस हो रही है' इति वाक्यार्थः । २. एला='इलायची' इति भाषायाम् । ३. उसके बगैर तेरा काम नहीं चल सकता क्या ?' इति वाक्याशयः । ४. अतिमात्रं कदलीफलभक्षणप्रियः । ५. 'चित्तीदार', 'चित्रीदार' अथ वा 'चितरीदार' इति भाषायाम् । चतुष्पंचाशम्

·निष्कलकः : वक्रय: ?
शुष्ककूलकः : भागकद्रयम् ।
निष्कूलकः : पारणकर-न पुनगा कश्यम
मुष्ककूलक. : नव-नेव।
निकलक : नदि मन्ये प्रतिमात्रं भद्रबुद्धय इमेऽत्रत्याः फलविक्रयिकाः ।
अम्मदागे न त्याग केभ्यो न्यनो नान्त्यवक्रयः
गुष्ककूलक: : मद्भागेऽपि तथैव । मुण्डाकुनाका अविगणय्य
मध्याहवामगि' लोकांल्लुण्ठितुं प्रयतन्ते ।
निष्कलकः : एटा कदहतकानां समग्रमपि भाण्डागारं भस्मनि
पत्रिम भवतु । अस्तु । अहं दमपार्श्वयं लोकजलप्रणालकं'
गत्वा जलस्य धागयां प्रक्षाल्यानयामीमानि द्राक्षाफलानि । अतीव
कच्चसरि प्रतीयत्ने ।
गुटककूलकः : गच्छ । अहमपि मुप्रच्छायशीतले शष्पोपसंवलिते
घण्टापथोपकण्ठस्थेगोकतरुतले५ स्थितस्त्वां प्रतिपालयामि ।
(इत्युभावपि निर्गतौ ।)
इति पचमे संवादे प्रथमं दृश्यम् ।
१. "दिन-दहाड़े' इति तात्पर्यमस्य वाक्यखण्डस्य ।
२. परिणतम् =रूपान्तरितम् ।
३ लोकजलप्रणालक:- 'Public water-tap' इत्यांग्लभाषायाम् ।
४. मलिनानि । 'मलीमसं तु मलिनं कच्चरं मलदूषितम्' इत्यमरः ।
५. घण्टापयः = 'Main road इत्यांग्लभाषायाम् । उपकण्ठे-समीपे ।
३. स्वा प्रतिपालयामि--- तव मार्गप्रतीक्षां करोमि ।
पंचपंचाशम्

·द्वितीयं दृश्यम् । (ततः प्रविशति खण्डकूष्माण्डकः ।) खण्डकूष्माण्डकः : (स्वगतम् ।) अद्य परिधानसेवके केवल पडारणका विद्यन्ते । एषामाणकत्रयं तु सायं कार्यनिलयात्स्वावासं प्रतिनिव- र्तमानस्य मे नगरयानप्रवेशपत्रमूल्यं भविता। अवशिष्टेप्पू त्रिष्वाणकेषु अद्यतनस्य मध्याह्नाशस्य प्रबन्धःकथंविधातव्यः?क्षुधा तावदद्य भूयसी प्रतिभाति । (चिन्तां नाटयित्वा पुनरपि स्वगतम् ।) एवं क्रियताम्-अत्र कार्यनिलयप्रत्यासन्नायां विपरणो केचनापरिणका भोजनमपि प्रस्तुवन्ति । तत्र गत्वा भोजनं क्रियताम् । परमस्मिन्ना- रणकत्रये भोजनं कथं भविष्यति ? (स्मरणं नाटयित्वा पुनरपि स्वगतम् ।) एकस्मिन्नारणक एका गोधूमरोटिका' समायाति । आएकत्रये तिस्रो गोधूमरोटिकाः। परं व्यञ्जनस्य किम् ? १. गोधूमरोटिका='गेहूँ के आटे की मोटी रोटी' इति भाषायाम् । 'शुष्क- योधूमचूर्णेन किंचित्पुष्टां च पोलिकाम् । तप्तके स्वेदयेत्कृत्वा भूर्यङ्गारेऽपि तां पचेत् । सिद्धषा रोटिका प्रोक्ता' इति भावमिश्रः । [पोलिका='मैदे का महीन फुल्का' इति भाषायाम् । 'कुर्यात्समितयाऽतीव तन्वी पर्पटिका ततः । स्वेदयेत्तप्तके तां तु पोलिकां जगदुर्बुधाः' इत्यपि भावमिश्रः। अत्र 'समिता' शब्दस्य 'मैदा' इनि भाषामतोऽर्थः । ] षट्पंचाशम् ·प्रत्येक विशिष्टशाकप्राधारिकायाः केचनारगकत्रयं केचनचारणकचतुष्टयमपि गृहन्ति ! नत्किं व्यञ्जनेन विनंव रोटिका भक्षणीयाः? (विचिन्त्य पुनरपि स्वगतम्।) हुम् : इत्थमाकर्यते यद्रोटिक्या सार्धमापरिणकारचरणकमापयोमिश्रितं सूपं२ , काँश्चि- त्पलाण्डखण्डान्- काञ्चिच्च तिन्तिडीलेयां प्रयच्छन्तीति । एतावता बुभुक्षायाः सर्वांशेन निदारगां नैवापि सम्भाव्येत -कि- चित्तु तद्भविप्यत्येव । तत्तत्रैव गच्छेयम् । (कतिचित्पदानि गत्वा पुनः स्वगतम् ।) अागकत्रयमिदं चेन्मयवं सुपरोटिकयोर्व्ययितं, तहि मत्पार्वे कुब्जा वराटिका पि नैवाऽवशिष्टा स्थास्यति । अद्य खलु मया कानिचित्पत्रायप्यवश्यं प्रेपरणीयानि सन्ति । ममापिते सर्वस्मिन्नपि द्रव्ये भोजनकर्मण्येव-पत्रप्रेपणं कथं भविष्यति ? नम्मात्सर्वथा रक्षणीयमाणकत्रयमिदं स्वपरिधान- सेवक एव । नैतदेवं व्ययीकरणीयम् । (पुरतो विलोक्य ।) इमौ । १. प्राधारिकापरिमितस्य सविशेष साधितस्य (Specially prepared) शाकस्येत्यभिप्रायः । [प्राधारिका=Plate.] २. चाकमाषयोमिथितः सूपः== 'चने और उड़द की मिलवां दाल' इति भाषायाम् । 'दलितन्तु शमीधान्यं दालिली स्त्रियामुभे । दाली तु सलिले सिद्धा लवणाई कहिङ्ग भिः संयुक्ता सूपनाम्नी स्यात् ।' इति सूपसाधनप्रकारो भावमिश्रोक्तः । [दालिः, दाली='दाल' इति भाषायाम् ।] ३. पलाण्डुखण्डा:='प्याज के टुकड़े' इति भाषायाम् । ४. तिन्तिडी-अम्लिका । चिचिका, चिचा, अम्ला, तिन्तिडीका, दन्तशठा इत्याद्यपरपर्याया 'इमली' इति हिंदीभाषायां चिंच' इति च मराठीभाषायां ख्याता। ५. 'तो मेरे पास कानी कौड़ी भी नहीं बच रहेगी' इति वाक्याभिप्रायः । सप्तपंचाशम् ·-- कावित एवाभिवतते ? (निपुरणं निरीक्ष्य ।) अये. इनौ तावन्मन कार्यनिलयसुहृदी निष्कूलकशुष्ककूलको स्तः । प्रागच्छता नाम । यादिमावभिभापे । प्रकाशम् ।। सखायौं, इत पागच्छ- नम् । (ततः प्रविशतः फलपरिपूगद्रोणहस्तौ निष्कूलकशुष्ककूलको ।) निष्कूलकशुष्ककलकौ : अवे खण्डकूप्माण्डक, पत्र कथमेकाको तिष्ठसि ? पागच्छावयोईयोल्नुतीयो भव । अभ्यवहोपनीतानि कानिचित्फलानि । खण्डकूष्माण्डकः : मध्याह्नावलायां प्रत्यहमहमत्रैव समागच्छामि । सुललितशप्पभूयिष्ठे नीरकारञ्जकोपकण्ठस्थे भूभागे कार्यनि- लयकर्मव्यापारनीरसं मनः किचिद्विनोदयामि । (त्रयोऽपि तत्रोपवेशनं नाटयन्ति ।) निष्कूलकः : (करस्थान्द्रोणानः स्थापयित्वा फलानि सर्वेभ्यो विश्राणयन् ।। खण्डकूप्माण्डक, प्रारभस्व भक्षनाम् । अद्य चिरादावयोः समीप-- मागतोऽसि । किं युप्माकं शाखायां सम्प्रति कार्याधिक्यं वर्त्तते ? शुष्ककूलकः : (स्वकरस्थानि फलानि सर्वेभ्यो विश्रारणयन् खण्डकूष्माण्डक- - १. कार्यनिलयसुहृद् ='Colleague' इत्यांग्लभाषायाम् । २. अभ्यवहरणम्-भक्षणम् । ३. क इति जलनामसु पठितम् । तेन द्वारेण विधीयमानं यद् आरञ्जनं द्रष्टजनचित्तसमावर्जनं, तत्करोति यः, सकारजः' । जलकरणोत्क्षेपणखेलायन्त्र- मन्दिरमित्यर्थः । 'फवारा' इति हिंदीभाषायां 'कारंजा' इति च मराठीभाषायाम् । अथ कारजकशब्द एव नीरपर्याये नभूते सति पुनरत्र 'नीरकारञ्जक' इति यः पृथङ्नीरपदप्रयोगः, म 'इदं निलनैलमि'त्यत्र तिलपदप्रयोगवद् बोद्धव्यः । ४. विश्रारणयन्- ददन् 'Distributing' इत्यांग्लभाषायाम् । अष्टापंचाशम् ·मुद्दिदय ।, भवता दानाय नववनारनं हावामासिक कार्यम् । नैव किम: खण्डकष्माण्डकः : फलान्यन्यवहरन् । : अहं तु प्रपीडिनमान्मानं कलयामि । एताही विस्थायिनः प्रायथला न वेधि कदा शून्यता यास्यति : वियत्करकीय जनेन कार्यम: पाक यानिलया- रम्भान् कार्य निलयवेकानमनपर्यन के अन्त्रवत्कारमेव करणीयम् ? स्वासोच्छ्वाब 7 ऋचन समयो भवितव्यो न वा ? अथ वा नोऽपि कार्यकलापार्थमेव वषट्करणीयः । शुष्ककूलकः : अतिमात्रं विपण: प्रतीयसे । अथ कतिपयेभ्यो दिवसभ्यः नैमितिका अवकागाः कन्मान गृहाले ? खण्डकूष्माण्डकः : (बिहस्य ।। नैमिनिकानानवकामानां कृते गरीराना- रोग्यस्य व्यपदेगः पुरस्कर्त्तव्यो भवति । ममारोग्यमपि दुर्भाग्येन तादृशं दृढं वर्तते. यन्मदर्थ नैमित्तिकावकाशग्रहगोप- योगिव्यपदेगानामपि दुर्भिक्षं संजानमन । मिथ्याव्यपदेशा नैव पुरस्कर्त्तव्या इति कृतप्रतिज्ञ इवाम्म्यहम् । अथ कोचज्जना आश्रितानामनारोग्यादिकं निमित्तं प्रस्तुत्यापि नैमिनिकावका- शार्थमावेदयन्ते । ताहामपि निर्मिनजातं सुदुर्लभम् । अथ त्वमेव पश्य । गृहे गृहिणी नास्ति । पितरौ न स्तः । अन्ये सन्निकृष्टा १. 'उत्स्रष्टव्यः' इत्येतस्मिन्नर्थ वैनोदिकोऽयं प्रयोगः । [ वषट्कार:- स्वाहाकारः । २. नैमित्तिका अवकाशा:--.'Casual leave' इत्यांग्लभापायाम् । ३. व्यपदेशः='बहाना' इति भाषायाम् । 'निमित्त इति मराठीभापायाम् । ४. आवेदयन्ते - Apply इत्यांग्लभाषायाम् । एकोनपष्टम् ·विप्रकृष्टा वा सम्बन्धिनो न मन्ति । काकाक्षिकल्प: स्वगृहेहमेव- केवलः । प्रारोग्यमपि सुदृढम् । कार्यशक्तिरप्यकुण्ठिता। एवं चापि, गृहीतावकाशस्य मे किं चेत:समाधानाय भवति ? तस्मान्न नैमित्तिका अवकाशा गृह्यन्ते । अथ यदा नैमित्तिका अवकाशास्तथैवाऽगृहीता निर्यान्ति, तदाऽजितकानामवकाशानां ग्रहरणस्य कथैव का? निष्कलकः : तर्हि किं त्वमवकाशमेव न गृह्णामि ? खण्डकूष्माण्डकः : प्रोम् । शुष्ककूलक: : केवलं व्यपदेशाभावादेव किम् ? खण्डकूष्माण्डकः : अंगतो व्यपदेशाभावादशनश्च लिप्याभावात् । निष्कूलकः : लिप्माभावश्चेत्कीदृशः पुनरेष विषादः ? खण्डकूष्माण्डकः : एष तावदात्यन्तिको विषादो यावदायुर्व्यापी । शुष्ककूलकः : एकाकित्वं बावते किन्तहि त्वाम् ? खण्डकूष्माण्डक: : (विचारक्रियां नाटयञ्छनकैः ।) एकाकित्वं वाधन इत्यपि वक्तुं नालम् । शुष्ककूलक: : तर्हि किमस्ति तद्, यत्त्वदीयम्य विषादस्य कारण संजायते ? खण्डकूष्माण्डकः : (विहस्य ।) अथाहमेवं प्रष्टुमिच्छामि किं भवन्तौ कदापि विषादव्यापारभूमित्वं नैव यातो ? । १. काकाभिकल्प: वायसनेत्रकनीनिकासंकाश: । एकलत्वातिशयद्योतना- र्थमेवैष शब्दप्रयोगः । एतस्मिन्नेवार्थे 'खड्गविषागकल्पः' इत्येतादृशः शब्दप्रयोगो ऽपि बौद्धग्रन्थेषु इत्यते । [खड्गः:- 'गेंडा' इति भापायाम् । ] २. अजितका अवकाशा:-Earned leave इत्यांग्लभाषायाम् । पष्टितमम् ·निष्कूलकशुष्ककूलको : आवां तावद् गृहमेधिनौ' । विपादस्त्वस्मानां पञ्चम्यामेव पूजितः । अस्माकं तद्विपये किं पृच्छ्यते ? खण्डकूष्माण्डकः : गृहमेधिनां किरूपो विषाद: ? शुष्ककूलक: विषादस्यक रूपं भवेत्तदा वर्णयेम । अत्र तु सहस्ररूप: सहस्रवमा सामवेद इव विषाद: । तस्य किं-कि वर्ण्यताम् ? अनेकाश्चिन्ता: सर्वतो असन्त्योऽस्माकं जीवितं नाममात्रावशेष कुर्वन्त्यस्तिष्ठन्ति । अस्माक तु यत्सत्यं कार्यनिलयेऽपि पारतन्त्र्यं गृहेऽपि पारतन्त्र्यम् । अत्र लत्ताप्रहारस्तत्रापि लत्ताप्रहार एव । निष्कूलकः : बाढम् । उभयत्रलत्ताप्रहारात्मकमेवाऽस्मादृशामायुष्यम् । परं त्वदीय आयुप्ये केवलमेकाकित्वोद्भव एव विषादो नवेदेक- रूपः । नैव किम् ? खण्डकूष्माण्डक: : भवदर्थे कश्चन भवदीयः कश्चन भवतामपर इवात्मा भवत्परोक्षेपि निर्व्याजेन मनसा चिन्तां व्यापारयति- भवत्कुशलार्थं यत्नशीलो भवति-नैतत्किं समाश्वासनस्थान भवताम् ? परमस्मदर्थ कस्य निर्व्याज निळलीकं च मनः ? कृत्स्नोपि लोकोऽकारणजिघांसुरिव वर्तमानो दृश्यते । एतस्य निर्व्याजस्य स्नेहस्य मूल्यमाकूतयितुं भवन्तः समर्थाः किम् ? अस्मादृशामगृहमेधिनां कृते सर्वः सव्याजः स्नेहः । 'मनस्यन्य- द्वचस्यन्यत्कर्मण्यन्यदुरात्मनामिति यद्वदन्ति, तदस्माभिः १. गृहस्थाश्रमिणौ। २. 'न विषादस्याभावः क्वापि शक्यते कल्पयितुमस्माकमि'ति तात्पर्यमेतस्य - ? वाक्यस्य। ३. निर्व्याजम् = निष्कपटम्, निळलीकम् =विप्रियाचारिताविरहितम् । ४. किरूपं किम्मात्रञ्चेति निर्णयनमाकूतनम् । एकषष्टम ·। - स्वजीवने प्रतिपदमनुभूयते । द्रव्यमर्जयामि । द्रव्ययोगेन जगतीगतं कृत्स्नमपि भोग्य वस्तु वयमनुभवितुं क्षमाः। सत्यमेतत् । किमस्ति तद्, यह द्रव्यबलेन नोपलभ्यते ? म तूपलभ्यते ?- गृहं, वस्त्रं, खाद्यं, योषितः, प्रवासः, यानानि सर्वमेवोपलभ्यते। स्नेहोऽप्युपलभ्यते । नोपलभ्यत इति नाहं वच्मि । परं कीदृशो भवनि म स्नेहो, य: कार्यापौरळते ? स्नेहेन जनस्य सर्वेऽपि शारीरिका मानसिकाश्चाभावाः पूर्णतां यान्तीत्युच्यते । परमस्माभिर्य उपलभ्यते स्नेहस्तेनाऽस्माकमेकतरस्याप्यभावस्य पूतिनव संजायते । वस्तून्युपलब्धानि ; परं कस्यापि तृप्तिन-नारि शरीरस्य नापि च मनसः । द्रव्यं व्ययितं; परं तस्य परिवर्तने यत्प्राप्तं, तच्ढून्यम् । भवद्भिगृहमेधिभिर्व्ययीकृतस्य द्रव्यस्य प्रति- फलं यदपि लभ्यते, तदन्तःमारवद् भवति । पूर्णं भवति । परिपूर्णं भवति । अस्माकं जीवितं भवतां जीवितस्य षोडशीपि कलां नैव स्प्रष्टुमर्हनि । शुष्ककूलकः : परं बन्धो, कस्य जीवितं परिपूर्णम् ? कस्य शारीरिका मानमिका वा अभावा अस्मिन्नायुषि शून्यतां गच्छन्ति ? नैवं मन्तव्यं यदस्माकं जीविते य-प्राप्यते, तत्पूर्ण युष्माकं जीविते च यत्प्राप्यते, तच्दून्यमिति । निष्कूलकः : भूतार्थमाह शुष्ककूलक: । गृहमेधिनामायुषि यानि १. अन्तःसारवद्- 'ठोस' इति भाषायाम् । २. 'हमारे जीवन का आप लोगों के जीवन से भला क्या मुकाबला हो सकता है ?' इति भाषागतो वाक्याशयः । शाब्दिकोऽथस्तु-'हमारा जीवन आपके जीवन की सोलहवीं कला को भी नहीं छू सकता' इत्येवम्प्रकारकः । द्वाषष्टम् ·वैकल्यानि, तान्यपि नथाविधान्येव । गृहमेधित्वे गृहमेधित्वे त्रन कोऽपि तादृशो विशेषो, ये कल्य जीवितं पूर्णमपरच च जीवितं शून्यमिति वक्तुं युज्येत् । खण्डकूष्माण्डक : तथापि गृहमेधिनां जीवितमगृहमेधिनां जीविता- दधिकतरम्पूर्णमिति तु स्वीकर्तव्यमेव भवति । तपुष्पफलस्य बन्ध्यस्थ वृक्षस्य तुलनायां सञ्जानपुष्पलानाम- वन्ध्यानां वृक्षारणां प्रागस्त्यमधिकमेव गरिगतव्यम् । (ततः प्रविशत्यन्यतरस्तेषां कार्यनिलयसुहत् कुसुमकिंजल्कः ।) कुसुमकिंजल्कः : सखायः, कस्मिन्गूढे विचारकर्मगिनिमन्ना यूयम् : नैव श्रुतं यदद्याऽस्माकं कार्यनिलयगाखाकक्षाध्यक्षारणां' भावा- परिवर्तनस्यादेशाः प्रचारिता: मन्तीनि ? सर्वेऽपि : (सोत्कण्ठम् ।) कदा प्रचारिताः ? कुसुमकिंजल्कः : इदानीमेव तान्दृष्ट्वा समागच्छामि । सर्वे : कस्य कक्षाध्यक्षस्य कस्यां शाखायां विनिवेश: ?? कुसुमकिंजल्कः : संस्थापनशाखाकक्षाध्यक्षस्य विनिवेश: साधारण- प्रबन्धनशाखायाम् । साधारणप्रबन्धनशाखाकक्षाध्यक्षस्य १. शाखाकक्षाध्यक्षः (कक्षाध्यक्षो वा)= Section Officer अथवा Assistant Superintendent इत्यांग्लभाषायाम् । 9. Orders of transfer from one section to the other have been issued' इत्यांग्लभाषागतो वाक्यखण्डाऽर्थः । ३. विनिवेशः =Posting इत्यांग्लभाषायाम् । ४. संस्थापनशाखा=Establishment Section. ५. साधारणप्रबन्धनशाखा-General Administration Section. त्रयष्षष्टम ·१ 3 प्रश्नगाखायाम् ।' प्रश्नशाखाकक्षाध्यक्षस्य समितिशाखा- याम् ।२ समितिशाखाकक्षाध्यक्षस्य विधिकार्यशाखायाम् । विधिकार्यशाखाकक्षाध्यक्षस्य मुद्रणशाखायाम् । मुद्रणशाखा- कक्षाध्यक्षस्य च सूचनाशाखायाम् । अथ सूचनाशाखाकक्षाध्यक्षः स्वागतकार्यशाखायां विनिवेशितः । स्वागतकार्यशाखाकक्षाध्यक्ष. खल्विदानी संस्थापनशाखाकक्षाध्यक्षत्वेन विनिवेशितः । सर्वे : हन्न. कीदृशं परिवर्तनम् । कुसुमकिंजल्कः : तच्चाप्येवमप्रत्याशितं सत् ! शुष्ककूलकः : अस्माकं विधिकार्यशाखाकक्षाध्यक्षो मुद्रणशास्त्रायां गतः ! नत्रासौ कस्य कपालकूष्माण्डम्भेत्स्यति ? निष्कूलकः : न नाम भयम् । अस्माकं सूचनाशाखायां तावत्सुगृहीत- नामधेयः कक्षाध्यक्षः समागतः । कुसुमकिंजल्कः : अस्माकं साधारणप्रबन्धनशाखायां समागत: कक्षा- ध्यक्षस्तु नितरां कर्कश: कर्मकठिनश्च'' श्रूयते । १. प्रश्नशाखा=Question Section. २. समितिशाखा-Committee Sec. ३. विधिकार्यशाखा=Legislative Sec. ४. मुद्राशाखा=Printing Sec. ५. सूचनाशाखा=Notice Office. ६. स्वागतकार्यशाखा==Reception Office. ७. अप्रत्याशितं सत्=Unexpectedly. ८. 'वहाँ वह किसका भेजा निकालेगा' इति हिन्दीभाषागतो वाक्यागयः । ९. मुगृहीतनामधेयः = अतिमात्रमादरणीयः । १०. कर्मणि कार्यनिलवकर्मग्गां परिपालनादिविषये कठिनः निरतिशय- निष्करुणस्वभाव इत्यर्थः । चतुष्षष्टम्

·शुष्ककूलक: : एतेन संस्थापनमावागतस्य खण्डकूष्माण्डकस्य सुप्रियं
संजातमिति तर्कयामि ।
खण्डकूष्माण्डकः : नूनं सुप्रियं नजातम् । नूतन: शाखाध्यक्षः सुतरां
मुप्रबुद्धधिपाः । अतिमात्रं प्रसन्नबुद्धिः ! पन्नकारुणिकस्वभावः ।
मर्वथा मुस्निग्धविनोदवातप्रियच्च ।
निष्कूलकः : कक्षाध्यक्षाणां परिवर्तनं तु संजातम् । परं कर्मकृत्समु-
दायस्यापि परिवर्तनं जायेत चेत्नुप्रियं भवेत् ।
कुसुमकिंजल्क: : तेन त्वदीयमेव सुप्रियं भवेज्जानु ।
निष्कलक: : त्वदीयमपि भविष्यति ।
शुष्ककूलक: : अये, प्रामादनपरिप्रेपगानाखाकक्षाध्यक्षस्य परिवर्तनं
कम्मान्न कृतम् ?
कुसुमकिंजल्कः : नच्छाखाकक्षाध्यक्षस्या परिवर्तनमेव श्रेयः ।
खण्डकूष्माण्डकः : तस्यापि वराकस्य 'त्रायस्व-त्रायस्वे ति जातं भवेत् ।
अनिशं कार्यवैयग्यूमेव-कार्यवैयग्यम् !
कुसुमकिंजल्क: : अदृष्टगतिरेव तादृशी तस्य वराकस्य ।
निष्कूलकः : केवलं कक्षाध्यक्षपरिवर्तनस्यवादेशाः प्रचारिताः; न पुनः
कस्यापि पदवर्धनस्य पदभ्रशनस्य' वा ?
खण्डकूष्माण्डकः : तादृशा आदेशा नैव प्रायेण प्रचार्यन्तेऽस्माकं
१. कर्मकृत्समुदाय:-=Staff इत्यांग्लभाषायाम् ।
२. जातु-कदाचित् । 'शायद' इति भाषायाम् ।
३. प्रासादनपरिप्रेषणशाखा: Receipt & Issue Section.
४. पदवर्धनम् =Promotion इत्यांग्लभाषायाम् ।
५. पदभ्रंशनम् = Demotion इत्यांग्लभाषायाम् ।
पंचषष्टम्

·कार्यनिलये । कार्यनिलयस्यैतत्या.यमेव विशेषः ! शुष्ककूलकः : यदपि परिवर्तनं जायते नत्मबंधव श्रेयने भवति । निष्कलकः : मत्यं नामैतत् । परिवर्ननेन नूननं जीवितं ममागतमिवानु- भूयते । खण्डकूष्माण्डकः : (स्वगतम् ।) एतदुभयपि मुप्रियं मंजानम् । कर्करा: कक्षाध्यक्ष: भाखान्तरितः।' अथ चामशयमागकत्रयमपि मुन- क्षितं स्थितम् । फलानि पुनस्तावन्ति भक्षितानि चैबु भुक्षापि में शान्ता संजाता । अथ ग.वा केचित् कन्डका: प्रेपणालयादाने- तव्याः । (प्रकाशम् ।) सखायः, निलरामनुगृहीतोस्मि । अथ कार्यान्तरमिति गन्तु भवनामादेशोभिलप्यते । कुसुमकिंजल्क: : तिप्ठ । अमपि तवानुपदमेव समागच्छामि । (कुसुमकिंजल्कखण्डकूष्माण्डको विनिर्गतौ ।। शुष्ककूलक: : अथ निकलक, त्वदीयं गुमना कार्य किमप्यानोनिति त्वं १. शाखान्तरित:--अन्यस्यां शाखाया विनिवेशितः । Transferred to some other Section इत्यांग्लभाषायाम् । २.आंग्लभाषागतस्य Card शब्दस्या) 'कगंडक' इत्येतस्य शब्दस्य योजनायां किंचिन्निरंकुशत्वं कविसाम्प्रदायिक स्वीकृतमस्ति । अथ सामान्यतया Paper इत्येतस्यायें संस्कृतभाषायां कर्गल इत्येष गब्दः प्रयुक्तो भवति । यथा 'कल्पन्या कृन्तति कर्गलमि'त्यत्र । नस्यैव डलयोरभेद इति नियमेन 'कन्डो' विहितः । म च स्वायें ह्रस्वार्थे वा विहितेन कन्प्रत्ययेन card इति विशिष्टार्थे 'कर्गडक' इति रूपेण व्यवस्थापितः । एतेन कर्गलगतं यच्छतिकोमलत्वं, तदपनतं भवत्येव किंचित्कठिनत्वमपि तस्य ध्वनितं भवति । प्रायेण 'कार्ड' इत्याख्यं पत्रं पत्रमामा- न्यापेक्षया किंचित्कठिनमनमनीयमेव भवति । ३.प्रेषणालयः-- Post Office इत्यांग्लभाषायाम् । षषष्टम् ·नदानीमवोचः । पश्चात्लव वश्यन इनि प्रतिज्ञातवानसि । तदव हि किमासीनन् ? निष्कूलकः : अद्य करपलवाकाब्यान्नान्भागात् कुरुपकुन्नलाव्यस्य ग्रन्थमुद्रणकलामन्दिनस्य प्रधानचालको नदीयमेकं प्रत्यालिन्वितं संस्कृनपुस्तकं मुद्रनाय ग्रहीतु नमाग्न ग्रामीन : कार्यनिलय- वेलायामेवासी नव्यवहारवाना कर्तु काम प्रासीत् । पर विद्य- माने गावाकक्षाध्यक्षे नामव्यवहारजानं नियमबाह्यत्वान्नव कत गक्यत इति मध्याह्नागवेलाप्रारम्भं यावत्प्रतीक्षामालायामेव' स्थातव्यमिति म मया प्रार्थितः । अथ प्रारब्धायां मध्याहार- देलायां तेन नाकं व्यवहारवानीलामो विधातव्य यानीन् । नम्मा- द्विलम्दः संजातः । शुष्ककूलकः : अथ प्राघाटितः किं व्यवहारः ? निष्कूलकः : आघाटितः । तेन मम हस्तलिखितं गृहीनमपि । शुष्ककूलकः : अथ संगृहीतः किं मुद्रणनिधि: ? निष्कूलक: : नास्ति संगृहीतः। प्रतिमासं लभ्यमानाननाद् रूप्य- काणां शतमेकतो निष्कास्य मुद्रणार्थ दातव्यमिति निर्धारित- वानस्मि। शुष्ककूलकः : कति पृष्ठानि मुद्रितस्य पुस्तकस्य भविष्यन्तीत्यनुमीयते । निष्कूलकः : एकादश षोडशका' भविप्यन्तीति स्थूलमनुमानम् । १. प्रतीक्षाशाला--Waiting Hall इत्यांग्लभाषायाम् । २. आघाटितः किम् =सम्पूर्णतया अन्तिमत्वेन च विहितः किमित्यर्थः । ३. षोडशक:= Form' इत्यर्थः । (षोडशपृष्ठानां समाहारः आंग्लभाषायां form इति निगद्यते ।) सप्तषष्टम् ·शुष्ककूलकः : प्रतिपोडगकं कति रूप्यकाणि पुस्तकमुद्रणस्य भत्रि- प्यन्ति ? निष्कूलकः : चत्वारिस प्यकारिण प्रतिपोडशकं मुद्रणमूल्यं भविता । शुष्ककूलकः : मन्ये महा?ज्यं' व्यवहार प्राघाटितस्त्वया । निष्कूलकः : अव्युत्पन्नव्यवहारतन्त्राणामीदृशमेवाघाटनम् । महाघों वा स्यात्स्वस्तो वा स्यादेकदा उघाटित व्यवहारे सर्वमशोच्यं भवति। मम तावद् व्यवहारवस्तुनि न तादृशी श्रद्धा, यादृशी परेपां सम्भाव्यते । चिकीर्पित तावत्कार्य कुशलतया प्रतिपन्नं स्यादित्येष एव में श्रद्धेयो विषयः । शुष्ककूलकः : (स्वगतप्रायम् ।) कस्य कः श्रद्धेयो विषयः इति कि वक्तुं शक्यते ? (सर्वथा प्रकाशम् ।) अथ कदा सम्भाव्यते मुद्रणकार्य- मम्पूर्तिः ? निष्कूलकः : इदानों प्रारब्धस्य कार्यस्य द्वाभ्यां मासाभ्यां कदाचित्पर्यव- सानम्। शुष्ककूलकः : सर्व शोभनम् । (मरिणबन्धवेलायन्त्रकं विलोक्य ।) अस्तु । साम्प्रतं द्विवादने द्वौ निमेपौ शिप्येते । तच्चलितव्यं नामैदानी स्वनियोगस्थानम्प्रति निष्कूलकः : ओम् । चलितव्यमेव । (इत्युभावपि निष्क्रान्तौ। इति पंचमे संवादे द्वितीयं दृश्यम् । इति पंचमः संवादः। १. 'महंगा' इति भाषायाम् । 'महाग' इति मराठीभाषायाम् । २. "मस्ता' इति भाषायाम् । मराठीभाषायामपि 'स्वस्त' इत्ययमेव शब्द- प्रयोगः अष्टाषप्टम्

·षष्ठः संवादः।
कार्यनिलयवेलावसानम् ।
.

·(ततः प्रविशत्यासनस्थः कार्यनिलयशाखाकक्षाध्यक्षः स्वस्मिन्स्वस्मिन्का- सिने समुपविष्टा अन्ये कर्मकृतश्च । कक्षाध्यक्षः : (पत्रलेखनं नाटयन् स्वगतम् ।। अद्य बहुत्र पत्राणि प्रेप- गीयानि । नूतनसंवत्सरस्य प्रथमो दिवस. । बहूनि मित्राणि । कस्मै-कस्मै पत्राणि लिखित्वा नूतनवाभिनन्दनानि प्रेपितत्र्यानीति न सम्यगवधार्यते। पञ्च पत्रागिण तावल्लिखितानि । इतोऽपि पञ्चदश पत्रागिण लेखनीयानि। (इति पुनरपि पत्रलेखनं नाटयति; क्षरणानन्तरं विमृश्य स्वगतम् ।) अथ कक्षप्रैप्यमाहूय' यानि पत्राण्य- वमितानि नानि तावत्प्रेपयामि । (इति स्तम्भफलकस्यां घण्टिकां टणत्करोति ।) (प्रविश्य ।) प्रथम: कक्षप्रेष्यः : (कक्षाध्यक्षमुपसृत्य ।) अपि भवताऽहूनोऽस्मि ? कक्षाध्यक्षः : हुम् । शृणु । पत्रक्षेपण्यां' पत्राणीमानि क्षेप्नव्यानि । १. कार्यासनम् =Seat. २. कर्मकृत:= कर्मचारिगाः। ६. कक्षप्रैप्यः=Peon working in the Section इत्यांग्ल- भाषायाम् । 'चपरासी' इति भापायाम् । ४. येषां पत्रागा लेखनकार्य पूर्णतां गतं तानीत्यर्थः । ५. पत्रक्षेपणी =Letter box इत्यांग्लभाषायाम् । सप्तत्तिमम् ·नत्रावनक्तकलिकायां' कदा खल्वेतानन्तरः क्षेपनिमास: कोपि नानन्यः। (इति तस्मै पत्राणि प्रयति ।) प्रथम: कक्षप्रंध्यः : (पत्रापावाय ।) साधु नहि ! (इनि निर्गच्छति । प्रथमः कार्गोपस्थापक: : (स्वगतम् ।) चतुर्वादनवेला जाता । श्रमः संजायने । कामरूपिकाकयायग्रहणार्थ गन्तब्यम् । यावत्कक्षा- ध्यक्षमापृच्छामि । (इदि वासनात्याय शाखाकक्षायअमुपसर्पति । कक्षाध्यक्षः : (पत्रलेखने आत्तावधानः स्वगतम् । लव-लेवं कर: संश्रान्तः । लेछ नैव नमाग्निनायादि। (पुरःस्थं कार्योपस्थापकं विलोक्य ।) अब ऋति प्रकरणानि निःोपिना:न' ? प्रथमः कार्योपस्थापक: : हिवाण्येवासन : साप्योषितानि इबानी श्रान्निन्नुभ्यते । कषायग्रहणार्थ गन्तुमर्हामि किम् ? कक्षाध्यक्ष: : का वेला? प्रथमः कार्योपस्थापकः : चत्वारि वाद्यन्ते । कक्षाध्यक्षः : हन्त, चत्वारि संजातानि ? (सस्मितम् ।) अद्य पत्रलेखन- व्यवसाये समयस्याप्यवच्छेदो' विस्मृतः । प्रथमः कार्योपस्थापक: : कुत्र प्रेप्यन्ते तावन्ति पत्राणि ? । १. कर्गलिका=Slip इत्यांग्लभाषायाम् । २. पनिष्कासः-%Clearance इत्यांग्लभाषायाम् । ३. कार्योपस्थापक:=Assistant. ४. प्रकरणानि=Cases इत्यांग्लभाषायाम् । ५. निःशेषणम् अशेषणं वा==To dispose of. ६. अवच्छेदः = इदमित्थन्तया बोधः । अब भानम् इत्यर्थः । एकसप्ततम् ·कक्षाध्यक्षः : कानिचिन्मित्राणि, केचिद् बान्धवाः, केत्रित्पदाधिका- रिणः' -एतेभ्यः सर्वेभ्य: प्रेपणीयानि । श्रान्तिस्तावन्मया- प्यनुभूयते । भवदागमनेन कपायग्रहणवेलां स्मारितोऽस्मि । प्रथमः कार्योपस्थापकः : तर्हि भवताप्यागम्यताम् । कक्षाध्यक्षः : अस्तु । प्रागम्यते । (इत्यासनादुत्थानं नाटयति ।) प्रथमः कार्योपस्थापक: : प्रभुत आयाम: पत्रलेखनस्य स्वीकृतोत्र ! कक्षाध्यक्षः : कादाचित्क एवायमायासः स्वीकर्तव्य एव भवति । (प्रत्रान्तरे सम्भाषयन्त्रस्य क्लङ कारः श्रूयते ।) हन्त, सर्वथा निर्गमोपकण्ठ एवंपा विवाधा। (इति सम्भाषयन्त्रकरणक- मुत्थाप्य कर्णस्य मुखस्य च समीपं नीत्वा तस्मिन्नेव।) एष विधिकार्य- शाखाकक्षाध्यक्षो ब्रवीमि। 'अमेव। किमादिश्यत: "क: ?.... 'कस्मिन्विपये ?. 'मया नैव जायते।... कदा 'हन्त, नावलोकितम् । (चिन्तापर्याकुलं वदनं रूपयित्वा ।। किमुच्यते ?.... 'अवरसचिवमहाभागः४ हन्त, एप आयातः । (इति कर्णकं सम्भाषयन्त्राधारे संस्थाप्य प्रथमं कार्योपस्थापकमुद्दिश्य ।। अत्याहितम् ! अद्य कश्चन महान् प्रमाद: संजात इव । अवर- सचिवो मां स्मरति । तत्तत्रैव गम्यते । भवानपि कंचित कालमत्रैव हुम्। । १. पदाधिकारिणः-'Officers' इत्यांग्लभाषायाम् । २. क्लङ्कारः=Ringing sound. ३. सम्भाषयन्त्रकर्णकः=Telephone receiver. ४. प्रवरसचिवः=Under Secretary. ५. महान् प्रमाद:=Mistake of a very serious nature. द्वासप्ततम् ·तिष्ठतु । कदाचिद् भवानप्यायेत । (इति ससम्भ्रमं निर्गतः ।) प्रथमः कार्योपस्थापकः : (स्वगतम् ।) हन्त. महती विपत्तिः । (इति स्वकार्यासनं गत्वोपवेशनं नाटयति ।) द्वितीय: कार्योपस्थापकः : (प्रथमं कार्योपस्थापकमु हिश्य ।। कथमकाण्ड एव विघ्नतकषायोऽसि ?' प्रथमः कार्योपस्थापकः : न जाने, केन बाह्यकेन मुण्डाकुमारकेणैतेषां पदाधिकारिणां किं गन्धितम् ? द्वितीयः कार्योपस्थापक: : केनाहूतोऽयम्भ्रातृव्यस्त' कक्षाध्यक्षक: ? प्रथमः कार्योपस्थापकः : केनेति किम् ? नव पितृव्यश्वशुरकेरगावर- सचिवेनैव ! : (कक्षस्थाः शेषास्त्रयोऽपि कार्यकरा' हसन्ति ।) अन्यतमः कार्यकरः : एकेन प्रयुक्ते 'भातृव्ये नि पदे द्वितीयेन सम्य- गुत्तीर्णं 'पितृव्यश्वशुरकेति पदमाविष्कुर्वता । परः कार्यकरः : दण्डकाष्ठमुद्यम्य कृतस्य प्रहारस्य लौहकाष्ठेन दत्तः समीचीन एष प्रतिप्रहारः। H f. How is it that you are deprived of your tea so untimely?' इति वाक्याशयः । २. गन्धनम् =To complain against some body with evil intentions. ३. भ्रातृव्यः= भ्रातुः सुतः । भ्रातृजः । 'भतीजा' इति भाषायाम् । ४. पितृव्यः=पितुःसहोदरः । तस्य श्वशुरकः पितृव्यश्वशुरकः । ५. कार्यकर:--Clerk, ६. 'ईंट का जवाब पत्थर से बहुत ठीक रहा' इति वाक्याशयः । त्रयःसप्ततम् ·प्रगुम्पकः ?. अथ अपरः कार्यकरः : नम्यक् त्रुटिना नान काकत्रादिः । (पुनरपि सम्भावयन्त्रस्य क्लङ्कारः श्रूयते ।) प्रथमः कायापस्थापकः : (प्रजवं धावित्वा यन्त्रकर्णकमुत्थाप्य ।) विधिकार्यशाखाकक्षः ......हुम् ।... अागन्तव्यम् ? किसंख्यः “पटसंख्यः प्रगुम्फनः स्मर्यते !... वरम् । एप पश्यामि । कि कर्तव्यम् ?... "तत्रैव समागन्तव्य गृहीत्वा। उप प्रागच्छामि। ( यन्त्रकर्णकं यथास्थानं स्थापयित्वा स्वस्थानाच्छट्संख्यं प्राम्फकमादाय निर्गच्छति।। कार्यकरः : हन्न. गतस्तपम्बी। केनाइनो भवेत् ? पन्यतम कार्यकर:: अवरचिवकात्तिनास्मत्कक्षाध्यक्षेणेति नर्कयामि। परः कार्यकर: : किमद्यापनितमीदृशम् : अपरः कार्यकरः : भवेत्किमपि । किमस्माकमेतेन ? कार्यनिलये परश्शतानि तथाविधानि प्रत्यहमापतन्ति । कस्य कश्चिन्लां वहतु : ‘स्वस्थेन मनमा तिप्ठेत्कपायस्योदकं पिबेत्' एष एवाम्मागां शासनकार्यनिलयनियुक्तकानां परमो धर्मः । •. १. काकत्रोटि:='कौए की चोंच' इति भाषायाम् । २. प्रगुम्फक:-"File. ३. वाक्याथं ईश:-पाराम से बैठे रहो और चाय का पानी पीते रहो।" ( "विना कारणं चिन्ता नैव कर्तव्या परस्य वस्तुनी'ति प्रसङ्गगतोऽभि- प्रायः ।। ४. Of we people who are employed in the Govt offices. चतुःमप्ततम्

·..
द्वितीयः कार्योपसभापकः : (तत्रस्थं कक्षसत्यमुद्दिश्य । वन्धो. अद्या-
स्मदीयमेकं कृत्यं सम्पादनीयं त्वया ।
कक्षसहायः : किमस्ति तत :
द्वितीयः कायोपस्थापकः . एते
मन्वनरपुरामा जीर्णप्रगुम्फका
एतस्मान्मदीयात्कार्याननादपमार्थ कुत्रापि कोगन्नरे प्रक्षेप्नव्याः ।
नाहमेतानत्र स्थितान् दृष्ट्वा ननःस्वास्थ्यमनुभवामि !
कक्षसहायः : व्वः करिये
द्वितीयः कार्योपस्थापक: : अये. श्वः किं करिष्यामि : कुर्विदानीमेव ।
शुभस्य गीघ्रम् ।
कक्षसहायः : इदानीं नाव कार्यनिलयकालसमाप्निर्नेदीयमी:
प्रभाते प्रथमसम्पाद्यं कार्यामव' भवदुपदिष्टं करिप्यामि ।
द्वितीयः कार्योपस्थापकः : यथा रोचते ते। परमविस्मरणपूर्वक
करणीयं श्वः ।
(ततः प्रविशति पत्रसम्भारहस्त:२ शाखान्तरकक्षप्रेष्यः ।।
शाखान्तरकक्षप्रेष्यः: । शाखाकक्षाध्यक्षकार्यासनं चूचं दृष्ट्वा द्वितीयकार्यो-
पस्थापकमुपेत्य ।) एष पत्रसम्भारः क्व स्थाप्येत ?
द्वितीय: कार्योपस्थापक. : पश्येयं कीदृशः पत्रसम्भारोऽयमिति। को
वेसवारः समुपानीतोऽस्मदर्थमित्यवलोक्यताम् ।
(इति प्रेष्यहस्तात्तं स्थूलं पत्रसम्भारमादत्त। एकैकशश्च पत्रा-
ण्युपर्यधः करोति ।) एष मदीयः प्रगुम्फकः । किमादिष्टमत्र मचि-
१. First thing in the morning इत्याशयः ।
२. 'With a bundle of papers' इत्यर्थः ।
३. को वेसवार:=का सामग्री इत्याशयः ।
पंचसप्ततम्

·: वेन ? हन्न, मर्वथास्पृष्ट एव मम लेखापन्यामः । अथेदं किम् ? इदन्तावन्नुतनमामादिनकम्' । इदमपि । इदमपि । अयम्प्रगुम्फकः परस्य कार्योपस्थाएकस्य । अस्तु । शाखान्तरकक्षप्रेष्यमुद्दिश्य ।) एवं क्रियताम् । इमौ प्रगुम्प्तको तावत्कक्षाध्यक्षस्य स्तम्भफलके स्थापय -तस्यां धातुमञ्जूपायाम् । एतानि त्रामादितकानि तं कार्यकरं हस्तान्तरय । अमौ निवेशपञ्जिकायाम् एतेषां निवेशनं करोतु । (इति तं पत्रसम्भारं तस्मै प्रेष्याय प्रयच्छति ।) शाखान्तरकक्षप्रेष्यः : (यथानिर्दिष्टं विधाय ।) अथ गच्छेयम् ? द्वितीयः कार्योपस्थापकः : पाम् । गच्छ त्वम् । (शाखान्तरकक्षप्रेष्यो निर्गतः ।) निवेशनिकःकार्यकरः : (प्रासादितकान्यादाय।) कःसमयः पश्यन्तु भवन्न: एषामामादितकानाम् ? (प्रासावितकेषु यथाक्रमं स्वशाखामुद्रा संनिवेश्य मुद्रागते समय निवेशस्थाने तत्प्राप्तिसमय, क्रमांकनिवेशस्थाने च क्रमाङ्क यथाक्रमं निवेश्य तद्गतां विषयविवृति समासतः पक्जिकायां प्रवेशयति ।) समयो वाममयो वा मदीयं नु मया निर्वनितमेव कार्यम् । अथैत- दूर्ध्वं येषां कार्य ते जानन्नु । (स्तम्भफलकस्थां घण्टिका टणत्कृत्य समागतं द्वितीयं कक्षप्रष्यमुद्दिश्य ।) शृणु, इमेद्वे प्रामादितके प्रथमस्य कार्यो- पस्थापकस्य । तस्य मञ्जूषायांस्थापनीये। इदंच तृतीयमासादितक- १. प्रासादितकम् ==Receipt. २. निवेशपञ्जिका=Diary register. ३. निवेशनम् =Entry. ४. स्वशाखामुद्रां मंनिवेश्य -- After putting the stamp of his section. ५. क्रमाङ्कः-Serial number. षट्सप्ततम् ·--- : मम्य द्वितीयन्य कार्योपस्थापकस्य। (इति तानि तस्मै प्रयच्छति ।) द्वितीयः कक्षप्रैष्यः : वरम् । (इति तानि स्वहस्ते समादाय द्वितीयकार्योपस्था- पकमुपसृत्य ।) इदन्भावकम् । तस्मै प्रयच्छति । शेषे प्रथमस्य काया- पस्थापकस्य स्तम्भफलकस्थायां मञ्जूषायां सुरक्षितं स्थापयित्वा कक्षाद् बहिनिर्गच्छति ।। अन्यतमः कार्यकरः : (परं कार्यकरमुद्दिश्य ।) किम्भोः, अद्य कति मक्षिका माग्निाः परः कार्यकरः : नैव पश्यमि-तावत्य एव यावत्यस्त्वया मारिताः । अन्यतमः कार्यकरः : नहि केवलं मक्षिकामारगन्यैव वैननं गृहामि गासनयन्त्रतः परः कार्यकरः अथ त्वया किमुन्दुरवो' मार्यन्ते, येनैवं वचनं क्षिपसि? कक्षसहायः : (तयोमध्येऽनाहूतमात्मानं तृतीयं कृत्वा ।) अयि भोः, उन्दुरवः केन मार्यन्ते ? तेन नः शाखाकक्षस्य बहुतरं सुहितं भवेत् । वहव उन्दुरवः शाखाभित्तिकपाटिकासु' । सर्वाण्यपि नैः प्रगुम्फक- पत्राणि जर्जरीकृतानि । तर्हि कश्चनोन्दुरुमारको भवेद, येन सा पीडा निशेषिता स्यात् । ( इति हसति ।) परः कार्यकरः : (संजातरोषः सन् कक्षसहायमुद्दिश्य ।) संयच्छ जिह्वाम् ! दास्याः पुत्रः-(इत्यर्थोक्त ।) कक्षसहायः : 'दास्याः पुत्र' इति कः सम्बोध्यते ? परः कार्यकरः : त्वं सम्बोध्यसे । .. १. उन्दुरुः=Rat. 'उंदीर' इति मराठीभाषायाम् । २. कपाटिका-Almirah. सप्तसप्ततम्

·:
-
कक्षसहायः : एप अपार्षदीयः गब्दप्रयोगः' । कृपया प्रत्यादीयताम् ।
नोचेदहं शाखाकक्षाध्यक्ष सुचयिप्यामि ।
परः कार्यकरः : (सरोषनीषत्तारस्वरेण ।। कभाध्यक्षं कि कक्षाध्यक्षस्य
पितरं सुचय । नच्छब्दप्रयोगाई एव त्वम् । अन्यथा परस्परं
वचनव्याहारवतोगवयोमध्ये त्वं न मुधैव समागमिप्यः ।
तदिदानी संयच्छ वाचम् ।
कक्षसहायः : 'संयच्छ 'संयच्छे'नि किमान ड्यते ? वाक्स्वकीयैव
संयम्यताम् ।
परः कार्यकरः : (क्षणं यावद्विचिन्त्य किञ्चिद्विनमितस्वरेण ।) एवम् ?
त्वमतिमात्रं वाचाल: संजातो.मि । नवतु । नाहं त्वया सह विवादं
चिकीर्षामि । तूष्णीं भव ।
कक्षसहायः : तूप्रगीमेव तिप्ठामि । परं कार्यनिलये स्थितवनायआर्षदीयः
शब्दप्रयोगो नैव विधातव्यः ।
परः कार्यकरः : पुनस्तदेव प्रकरणम्-
कक्षसहायः : ( विहस्य ।) मंजातं मे मनीषितम् । अथ जिह्वामेव
संयच्छामि ।
अपरः कार्यकरः : ( उद्ग्रीवं कक्षवातायनाद् बहिविलोक्य ।) शान्तं पापं
---शान्तं पापम् ! कार्यकरन्य क्मनहायेन विवाद: ! शान्तं पापं
शान्तं पापम् !!
-
१. आषदीयः शब्दप्रयोगः=Unparliamentary expression.
२. कृपया प्रत्यादीयतान् =Please, withdraw it.
३. पाम्रोड्यते =पुनः पुनः कथ्यते ।
अशासप्ततम्

·.. ततः प्रविशति प्रथनकार्योपस्थापकद्वितीयः माखाकक्षाध्यक्षः । सर्वे बाक्संयमनं नाटयन्ति ।) कक्षाध्यक्ष: : कथमति नाम रक्षिताः प्रागाः । 'जीवनगे भद्रातानि पश्येत् । प्रथमः कार्योपस्थापक: : एवं किमपि भविष्यतीति स्वप्ने देवी- कल्पितम् । कक्षाध्यक्षः : अथ कमिन्ममये किमापतिप्यतीति व विज्ञायते : नियम एव नास्ति कश्चित् । प्रथमः कार्योपस्थापकः : पनद्यास्माकं कपायग्रहरणं नावन्मान- मन्नायितमेतेन । कक्षाध्यक्षः : (विहस्य ।) कपायग्रहणान्नगयस्य का मात्रा ? कार्य- निलयवेलावमाने गृहं गत्वापि ग्रहीतु शक्यते कपायः । द्वितीयः कार्योपस्थापकः : अद्य किं तादृशमामीत्संजातम् ? कक्षाध्यक्षः : (सस्मितम् ।) अासीकिमपि तादृशं गोपनीयं वस्तु । प्रथम: कार्योपस्थापक: : आम् । तद् गोपनीयमेव । नैव सर्वेषु प्रकाशनीयम् । द्वितीयः कार्योपस्थापक: : (सस्मितम् ।) अस्मास्वपि गोपनीयम्भवनि किश्चिन् ? अपरः कार्यकरः : कस्मान्न भवेद् गोपनीयम् ? उक्तं चापि-दारेषु- किंचित्स्वजनेषु किंचिद् गोप्यं वयस्येषु सुतेषु किंचिद्' इति । नत्सर्वथा गोपनीयमेतदपि -न प्रकाशनीयम् । (सर्वे स्मितं रूपयन्ति ।) एकोनाशीतम् ·(प्रविश्य ।) प्रथमः कक्षप्रेष्यः : (कक्षाध्यक्षमुपसृत्य ।) क्षिप्तानि पत्राणि ज्ञातश्च क्षेपनिष्काससमय:-पञ्चवादनावं पञ्चसु निमेपेविति । कक्षाध्यक्षः : (प्रथमं कक्षनष्यमुद्दिश्य ।) पास्तां नाम क्षेपनिष्काससमयः। इदानीन्तावत् प्रथमतः काचकंसमित' पानीयमानय । शुप्को में । गलः । ॥ सर्वे : (प्रथमं कक्षप्रं ष्यमुद्दिश्य।) पानीयन्तावद् बन्धो, अस्माभिरपीष्यते । यद्यनुग्रहः स्यात् । प्रथमः कक्षप्रेष्यः : तर्हि पानीयपूर्ण काचस्य भृङ्गारमेवोपानयामि । (इति निर्गतः ।) निवेशनिकः कार्यकरः : पञ्चवादनन्तु जातप्रायम् । कक्षाध्यक्षः : प्राः पञ्चवादनं जातम् । तर्हि सर्वमपि मञ्जूषादिकं भित्तिकपाटिकासु स्थापयित्वा निर्गन्तव्यमिदानीम् । (प्रविश्य प्रथमः कक्षप्रष्यः कंसेषु भृगारेण पानीयं पूरयित्वा क्रमेण सर्वान्पाययति ।) कश्चन : (सविनोदम् ।) पायय बन्धो, पानीयमेव पायय- कामरूपिकाकषायं वा वहुमूल्यं किंचन गर्करोदकं वा कुतः पाययिष्यसि । प्रथमः कक्षप्रैष्यः : इदमेव कार्यनिलयगतं वितरणसुलभं शर्करोदक- मिति मत्वा पीयताम् पानीयम् । १. काचकंस--Glass tumbler. काचकंसमितं पानीयम्=Glassful of water. २. काचस्य भृङ्गारः-Jug. ३. शर्करोदकम् - 'शरबत' इति भाषायाम् । Syrup इत्यांग्ल- भाषायाम् । प्रशीतितमम् • .

·-
.
अपरः : अहो, काचभृङ्गारेण सुचित्ररेखालेषु स्फटिकनिर्मलेषु
काचकसेषु पूर्यमाणं पानीयमिदं कण्ववर्तुलशृङ्गाटकस्थे-
प्वशनालयेषु दीयमानं परदेशीयमासवद्रवमप्यतिशेतः कैव कथा
ननु मामान्यानां शर्करोदकानाम् :
अन्यः : प्रत्यहं रूप्यकचतुष्टयमर्जयतामस्मादृशां कार्यकराणामेतदेव
वचनं सन्तोषावहम् ।
कक्षाध्यक्षः : (द्वितीयं कक्षप्रैष्यमद्दिश्य ।) सत्वरमन्तः स्थापय सर्वायपि
कक्षगतानि वस्तुनि । (अन्यानुद्दिश्य ।) अद्य सत्वरमेव छायागृहमपि
गन्तव्यं वर्तते ।
कार्यापस्थापकौ : अद्य किं छायागृहस्यापि कार्यक्रमः ? गृहीतं
किम्प्रवेशपत्रम् ?
कक्षाध्यक्षः : क्रीतचरन्तत् । अद्य केचन बान्धवाः
मदीयाज्जन्मनगरात् । तैरेव निर्धारितः कार्यक्रमोऽयम् ।
कार्योषस्थापकौ : क्व यास्यते ?
कक्षाध्यक्ष: : कण्ववत्तुलशृगाटकं यास्यते ।
कार्योपस्थापको : तहि गन्तव्यं श्रीमता । शेषमावां द्रक्ष्यावः ।
(ततः प्रविशति शाखान्तरकक्षप्रैष्यः ।)
कक्षाध्यक्षः : (तमेवोद्दिश्य ।) अये किमानीतम् ? अस्मिन्नपि समये नव
पिण्डमोक्षः किं जीवस्य ?
शाखान्तरकक्षप्रैष्यः : (सस्मितम् ।) कार्यनिलयपत्राणि नैवानीतानि ।
भावत्कं वैयक्तिकं पत्रमस्ति ।
समागता
१. पिण्डमोक्ष:--'छुटकारा' इति भाषायाम् ।
एकाशीतम्

·कक्षाध्यक्षः : प्राः, मदीयं वैयक्तिकं पत्रम् । (पत्रं प्रेष्यहस्तादादाय !) धन्यवादाः । (शाखान्तरकक्षप्रेष्यो निर्गतः।) (कार्योपस्थापकावुद्दिश्य ।) किमस्ति कार्यान्तरं भवतोरत्रावस्था- नस्य ? भवलावपि गच्छताम् । (द्वितीयः कक्षप्रैष्यः सर्वाणि वस्तूनि कक्षभित्तिकपाटिकासु स्थापयति । सर्वे : (प्रस्थानं नाटयन्तः कक्षाध्यक्षमुद्दिश्य ।) अस्तु । नमस्कृतयः । कक्षाध्यक्षः : नमस्कृतयः । (द्वितीयं कक्षप्रैष्यमुद्दिश्य ।। स्थापितानि किम्भोः, सर्वाणि वस्तुनि ? विष्कम्भं' समासज्य तस्योद्घाटनी प्रयच्छ तावच्छीघ्रम् । द्राग्गन्तव्यमस्ति । (प्रथम- कक्षप्रेष्यमुद्दिश्य ।) गच्छ भोः, त्वं कक्षपिधायकं तावदाहूय समागच्छ। प्रथमः कक्षप्रेष्यः : एष गच्छामि । (निर्गतः ।) द्वितीयः कक्षप्रेष्यः : समासक्तो विष्कम्भः। इयं तस्योद्धाटनी मृह्यताम् । (इत्युद्धाटनी समर्पयति ।) (अत्रान्तरे पुनरपि सम्भाषयन्त्रस्य क्लंकारः श्रूयते । प्रविशति च कक्षपिधायकद्वितीयः प्रथमः कक्षप्रेष्यः।) कक्षाध्यक्षः : (स्वगतम्) हन्त, पुनः कस्य सन्देश आपतित: ? १. विष्कम्भः-Lock. 'ताला' इति भाषायाम् । २. उद्घाटनी=Key. 'चावी' इति भाषायाम् । ३. कक्षं पिदधाति कार्यनिलयवेलावसाने यः स 'कक्षपिधायक: । 'फराम' इति यावत् । द्वाशीतम् ·•. सम्भाषयन्त्रकर्णकमुत्थाप्य तस्मिन्नेव ।) विधिकार्यशाखाकक्षाध्यक्षो ब्रवीमि ।... वरं-वम् । एप पागतः । इति यंत्रकर्णकं यथास्थानं स्थापयित्वा कक्षप्रेष्यावुद्दिश्य ।) सचिवमहाभागेनाइतोऽस्मि । यावदहमागच्छामि. तावद् युवाभ्यामत्र स्थानत्र्यम् । (निर्गतः ।) कक्षप्रेष्यौ : (परस्पराभिमुखं पश्यन्तौ ।) इदं नाम कार्यनिलयम् ! निर्गमन- वेलायामपि कक्षाध्यक्षस्यागमनं प्रतिपालयद्भ्यामत्रैव स्थातव्यम् । नपस्विनश्छायागृहजिगमिपोः कक्षाध्यक्षस्यापि मैव स्थितिः । हन्त भोः, दुःखं नाम पारतन्त्र्यम् । तयोरेकतरः : ‘उदरभरगामात्रकेवलेच्छोः पुरुपपगोच्च पशोच्च को विगेपः ?' इनि यत्केनाप्युक्तं. तन्न विनथम् । अन्यतरः : सत्यं ब्रवीपि । अस्य दग्धोदरस्यार्थे कः कुर्यात्पानकं मह्ढ्' इति ब्रुवन्नपि ‘दग्धेति विशेषणेन यदुदरं विगिनष्टि तदेतदर्थ- , . मेव । (इत्युभावपि भित्तिवेलायन्त्र' पश्यन्तौ तिष्ठतः ।) कक्षविधायकः : किं कारगणं यदिदानीमपि स्थिराभ्यामेव स्थीयते युवाभ्याम् ? कक्षप्रैष्यौ : कक्षाध्यक्षः सचिवमहाभागेना-हूनः । अन्तरेण तदागमनं कथं निर्गमनमावयो: ? कक्षपिधायकः : हन्त, नहिं मयापि तदागमनं प्रतीक्षणीयं भवेत् । (इति भूमावुपविशति ।) १. Wall-Clock. त्रयोऽशीतम् ·(प्रतिनिवृत्य । कक्षाध्यक्षः : (विषण्णवदनः स्वगतम् ।) हन्त, निर्गता छायागृहगमन- वेला। सर्वेषामपि ममागमनं प्रतीक्षमाणानां गृहबान्धवानां चित्तवैरस्यं संजातं भवेत् । निष्कारणमेवामेतावन्तं काल- मुपवेशितः । हन्त, ईदृशी नाम दुर्विभाव्या विधेयता' । (प्रेष्यावु- द्दिश्य प्रकाशम् ।) गन्तव्यमिदानी भवद्भ्याम् । अहमपि गच्छामि । श्वः प्रातर्दशवादनात्पूर्वमेव समागन्तव्यम् । प्रचुर कार्यजातं तिष्ठति । कक्षप्रैष्यौ : किं साधनववादनवेलायामागन्तव्यम् ? कक्षाध्यक्षः : बाढम् । (कक्षपिधायकमुद्दिश्य ।) पिधेहि कक्षद्वारम् । श्वः प्रातः सार्धनववादनवेलायामुद्धाटनीयम् । (इति कक्षाध्यक्षेण सहैव कक्षप्रेष्यौ निर्गतौ ।) कक्षतिधायकः : (स्वगतम् ।) का गतिः ? कार्यनिलयस्याश्रवत्वं करणीयं तर्हि समयासमयविवेकं परित्यज्य यथादिष्टमधि- कारिभिस्तथा ममाचरणीयमेव । का गतिः ? (इति कक्षद्वारे स्थूलं विष्कम्भमेकं समासज्य निर्गतः।) (निष्क्रान्ताः सर्वे) इति पष्ठः संवादः । १. विधेयता-आज्ञाकारिता। २. पाश्रवत्वम् = 'चाकरी' इति भाषायाम् । चतुरशीतम् ·सप्तमः संवादः । नीलकण्ठमञ्जुहासिनीयम् ·(ततः प्रविशत्येकस्तारणस्तत्समनन्तरमेका तरुणी च। तरुणः : (स्वगतम् ।) दृष्टं नाम प्रदर्शन गृहनिदर्शनानाम् । अथ वेलायामेव स्वावासं प्रति गमनस्यापि किंचित्सौकर्य संजायेत- कियच्छोभनं भवेत् ? (क्षरणं स्थित्वा पुनरपि स्वगतम् ।) इन्त. इतोऽपि नगरयानं नैवायातम् । आयास्यति न वा को वेत्ति ? अथ एतदपि ज्ञातु नैव शक्यते यदद्यतनमन्तिमं नगरयानं निर्गतं वा न वेति (पुरतो विलोक्य स्वगतम् ।) एषा तरुणी कुतः मम्प्राप्ता साम्प्रतमेतस्यां विरलजनपदसंचारायां रात्रिवेलायाम् ? काचन भवेद् गृहप्रदर्शनविलोकनकांक्षया समागतात्र। परं कियदनया विलम्बितम् ? महिलाजनेन नैवं विलम्बनीयम् । परं किमेतया मम । भवतु विलम्बिताऽविलम्बिता वा। (इति नगरयानागमनदिशं विलोकयस्तिष्ठति ।) तरुणी : (तमुपसृत्य प्रतीक्षायासं नाटयित्वा ।) कापि वेला नायातस्य नगरयानस्य ! तरुणः : (मुखं परिवर्त्य ।) इदानीं रात्रेः सार्धदशवादनम् । न वेद्मि नगरयानमायास्यति न वेति । अथ कुत्र भवती गन्तुकामा ? १. प्रदर्शनम् = Exhibition. २. गृहनिदर्शनम् --Model house, षडशीतम् ·: तरुणा : कारण्डवनगर गन्तुकामाऽहम् । तरुण: : एवम् ? मयाऽपि तत्रैव गम्यते । तरुणी : मुघटिनो योगः ।' (उभावपि कंचित्कालं तूष्णी तिष्ठतः ।। तरुणः : (स्वगतम् ।) नगरयानस्य नहि किमप्यागमनलक्षणम् । कि विधीयेत : (प्रकाशम् ।) नैव समायानं चेन्नगरयानं, किम्प्रति- पत्तव्यमिति किमपि स्थिरीकृतं वर्तते भवत्या ? तरुणी : किं स्थिरीकरणीयम् ? अनायाते नगरयाने किंचिदन्यद् यानं स्वीकर्तव्यम् । तरुणः : हन्न, किमप्यन्यद् यानं नवागतम् । तरुणी : आगमिप्यति । तदपि चेन्नवागतम् (इत्यर्थोक्ते ।) तरुणः : किम्प्रतिपत्तुकामा भवती । तरुणी : (विहस्य ।) किमन्यत्प्रतिपत्तव्यं भवति । आवाभ्यां मिलित्वा पद्भ्यामेव गन्तव्यं तदानीम् । भगवत्प्रदत्तं पादयानन्तु वर्तत एव। तरुणः : (स्वगतम् ।) 'आवाभ्यामिति वक्ति ? किं मयाप्येतया सह रात्रिवेलायां पद्भ्यां स्वावासं प्रति गन्तव्यं भविष्यति ? तरुणी : किमपि चिन्तयतीव भवान् । कोऽत्र चिन्ताविषयः ? तरुण: : (सावहित्थम् ।) नाहं किमपि चिन्तयामि । सम्प्रति स्वावासं प्रति गमनमिदमेकमेव वस्तु चिन्ताया विषयः । तरुणी : एतावन्तं कालं मयाऽशङ्कितं यदेकाकिन्येवाहम् । न जाने, कश्चन माघचरः प्राप्स्यते न वेति । अथेदानीं नाम नाहमात्मान- १. 'बहुत बढ़िया संयोग हैं' इति भाषायाम् । सप्ताशीतम्

·रथ्याया-
मेकाकिनी मन्ये । भवन्तमालोक्य सर्वथाश्वसिति में वेतः ।
तरुगः : अथ कारण्डवनगरे कस्यां रथ्यायां भवती तिष्ठति ?
तरुणी : 'घ'संज्ञितायां रथ्यायाम् ।
तरुणः : (विस्मयं नाटयन् ।) किमुवतम् ? 'घ'संज्ञितायां
मिति । हन्त, तत्रैव तु मयापि स्थीयते !
तरुणी : (सानन्दम् ।) एवं किम् ? किंक्रमाङ्क आवसथे भवाँ-
स्तिष्ठति ?
तरुणः : ममावसथक्रमाङ्कः पञ्चपञ्चागदुत्तरकयातम् ।
तरुणी : हन्त, सुघटितो योगः ।
तरुणः : अथ भवत्याः क आवसथक्रमाङ्कः ?
तरुणी : पञ्चपञ्चाशदुत्तरत्रिशतम् ।
तरुण: : (सस्मितम् ।) सुघटित एव नामायं योगः ।
तरुणी : अथ किमद्यात्र प्रदर्शनावलोकनायैव समागत अासीद्भवान्
तरुणः : बाढम् । भवत्याः पुनः कस्मादागमनम् ?
तरुणी : तदर्थमेव ।
तरुण: : मन्ये, नैव प्रदर्शनं कात्स्न्येन विलोकितम्भवेत् ।
तरुणी : कात्स्येन विलोकनमशक्यप्रायमेकस्मिन्नेव पर्याये।
तरुणः : ममापि तदेव मतम् । इदं निदर्शनीयगृहाणाम्प्रदर्शनमम्मा-
-
?
१. 'Avenue' इत्यभिप्रेतोऽर्थः ।
२. निवसति ।
३. पावसथ:-House.
४. पर्यायः='बारी' इति भाषायाम् ।
अष्टाशीतम

·दृगानां कृते प्रयोजनमेव मन्ये । मयाऽपि पारेयमुन' काचिद् भूमिः क्रीता वर्तते वमत्यर्थम् । अद्य मयाज्नयैव बुद्ध्यात्र समागतं यत्किचन गृहनिदर्शनं मदर्थमुपादेयं दृश्येत नहि तादृशमेव गृहमकं मयाऽपि स्वस्याथै निर्मीयतेति । परमतिमात्रं महा_गीमानि प्रदर्मितगृहनिदर्शनानि । कनिष्ठमप्याश्रयोपयुक्तं निदर्शनं हिसहत्र- रूप्यकेभ्यो न्यूनमूल्यं नास्ति । यानि च सर्वथा समाश्रयणीयानि, तेपां मूल्यं तु पञ्चमहस्ररूप्यकेभ्योऽप्यधिकं विद्यते । तरुणी : निदर्शनानि केवलं प्रदर्शनप्रयोजनान्येव न पुनरभ्युपगमन- प्रयोजनानि । विलोकनमात्रेणेव नेत्रविनोदोऽनुभवितव्यः । नम्मादधिकं नैव किमपि मनसा करणीयम् । (मुहूतं यावदुभावपि तूष्णीं तिष्ठतः ।) तरुणः : (किचित्प्रश्नसंकोचं नाटयन् ।) अन्तर्वेदप्रदेगवास्तव्येव प्रति- भात्यत्रभवती। तरुणी : कथम्भवता प्रत्यभिज्ञातन्तत् ?२ तरुण: : भवत्या वचनप्रवाहः सर्वमप्यभिव्यनक्ति । तरुणी : अपि नाम मम वचनप्रवाह इत्थमभिव्यनक्ति ? तरुणः : अथ किम् ?४ तरुणी : अहमन्तर्वेदप्रदेशवास्तव्येति किं वाङमात्रेण प्रत्यभिज्ञायते ? १. यमुनाया: पारे । २. How did you come to know that? इति वाक्य- नात्पर्यम् । ३. 'The way of your talking' इत्यर्थः । ४. 'Oh yes' इत्यर्थः । एकोननवतम् ·•. तरुणः : अथ किम् ? (क्षरणं तूष्णों स्थित्वा ।) अथात्रभवत्याः किं नाम- धेयपदम् ? तरुणी : मञ्जुहासिनी। तरुणः : (क्षणं विरम्य पुनरपि ।) अत्र कुत्राप्यधीयते किम् ? मञ्जुहासिनी : अध्याप्यते । तरुणः : (साश्चर्यम् ।) अध्याप्यते ? कुत्र खलु ? मञ्जुहासिनी : अत्रैव करपल्लवाटके । 'सरस्वतीविहारा'व्यायां समु- न्नतमाध्यमिकपाठशालायाम् । तरुणः : कं विषयमध्यापयति भवती। मञ्जुहासिनी : लोकभाषामध्यापयामि । तरुणः : तर्हि काचिदत्युन्नता लोकभाषापरीक्षा समुत्तीर्णा भवेत् । मञ्जुहासिनी : मया लोकभाषायाश्चरमा परीक्षा समुत्तीर्णा वर्तते । तरुणः : (साश्चर्यम् ।) हन्त, चरमा परीक्षा ? क्व कृतं तदर्थमध्ययनम् ? मञ्जुहासिनी : वाराणस्याम् । तत्रत्ये वाराणसेये विश्वविद्यालये। तरुणः : (सोल्लासम् ।) नूनं प्रारब्धवत्तरा२ भवती । (किंचिद्विरम्य ।) स्मराम्यहमपि कोलाचलमण्डलराजधानीभूते कोलाचल- पत्तने माध्यमिकपाठशालायामेव छात्रान्देववाणीमध्यापयिष्यामि । मञ्जुहासिनी : अथ साम्प्रतमत्रेन्द्रप्रस्थपुरे किं समाचरति भवान् ? तरुणः : नियुक्तकोऽस्मि । प्रास्थाननिकेतने कार्योपस्थापकपदे नियोग समाचरामि । ? १. समुन्नतमाध्यमिकपाठशाला=Higher Secondary School. २. प्रारब्धम=भाग्यम् । प्रारब्धवत्तरा=अधिकभाग्यशालिनी। नवतितमम् ·: : मञ्जुहासिनी : कि श्रीमतां नामधेयम् ? तरुण: : मम नामधेयं नीलकण्ठः । अथ कुत्रत्योहमिनि शक्यते वा प्रत्यभिज्ञानुम्भवत्या ? मञ्जुहासिनी : अनेन नामधेयसंकीर्तनेन भवानपगन्तप्रदेशीय इनि मम्यग्वक्तुं शक्यते । नीलकण्ठः : (सस्मितम् ।) कथमेकपद एव प्रत्यभिजातोऽस्मि । कि मदीयो वाक्प्रवाहस्तथा सूचयति ? मञ्जुहासिनो : नहि नावत् । भवदीयो वाक्प्रवाहस्तु नामास्मदीयम- प्यन्नवदीयवाक्प्रवाहमतिशेते साधुतायाम् । भवदीयं नामषेयपदं भवदपरान्तप्रदेशवास्तव्यत्वं सूचयति । नीलकण्ठः : कथं नाम्नैव गृहीतं तथात्वं मे : मञ्जुहासिनी : बहु न्युषितमस्ति मया परान्तवास्तव्यानां कुटुम्बेथु । तस्माज्झटित्येव बोधः संवृत्तः । अस्तु । किमहं ज्ञातुमर्हामि कुत्र भवतोऽध्ययनादिकं जातमिति ? नीलकण्ठः : अन्तर्वेदप्रदेश एव । मञ्जुहासिनी : कुत्र खलु ? नीलकण्ठः : चरगन्यासनगरप्रत्यासन्नायां मायापुर्याम् । एकस्मिल्लोकविख्याते विश्वविद्यालये । मञ्जुहासिनी : (सानन्दम् ।) सुघटितो योगः । चरणन्यासनगर एव मम पितृव्यो निवसति । कृत्स्नमपि बाल्यं मे तत्रैव व्यतीतम् । नीलकण्ठः : बाल्यादारभ्य पूर्ण पञ्चदशवर्षाणि तत्रैव न्यवसम् । तस्मादहमप्येकेन विधिना तत्रत्य एवाऽस्मि संजातः । : तत्रत्य एकनवतम् ·मञ्जुहासिनी : अहमपि स्वात्मानं तत्रत्यामेव निर्दिशामि-यदि कश्चिन्मां पृच्छति । नीलकण्ठः : यदि कश्चनान्तर्वेदवास्तव्यो मां पृच्छति, तर्हि मयाप्येतदेव निर्दिश्यते । अस्तु । एतादृशी नेदीयसी भवनी सर्वदृष्ट्या तर्हि कदाचिदागन्तव्यमस्मदावसथं प्रत्यपि । कारण्डवनगरस्थितो भवदावसथस्त्वस्मदावसथप्रत्यासन्न एव । वयमत्रभवती सत्करिष्यामः । मञ्जुहासिनी : जानामि कथमपरान्तवास्तव्या अभ्यागतान्त्सत्कु- वन्तीति : (अत्रान्तरे पटपटीयानयन्त्र' प्रविशति ।) यानयान्त्रिक:२ : (सोच्चैःस्वरम् । ) कारण्डवनगरमागम्यतां कारण्डवनगरम् ! (कुत्रापि निलीय स्थिताः पंचषा३ जना यानयन्त्रस- मीपमागच्छन्ति ।) प्रथमः : कियद् गृह्यते? यानयान्त्रिकः : कुत्र यास्यते ? प्रथमः : कारण्डवनगरं यास्यते । यानयान्त्रिकः : दश आरणकाः भवेयुः । द्वितीयः : दश पारणकाः ? नगरयानन्तु नामाणकचतुष्टयं गृह्णाति । यानयान्त्रिकः : तर्हि तेनैव यानेन गम्यताम् । १. पटपटीयानयन्त्रम् ='फटफटी' इति भाषायाम् | Auto-Rickshaw' इति यावत् । २. Auto-Rickshawdriver. ३. A few persons i.e.five or six in number इत्यर्थः। हानवतम् ·? तृतीयः : अथ धृतराष्ट्रनगरमपि यास्यति किमिदं यानयन्त्रम् ? यानयान्त्रिकः : यास्यत्यास्यताम् । तृतीयः : कत्यारणका भविप्यन्ति ? यानयान्त्रिक: : धृतराष्ट्रनगरस्य नवारणका भविष्यन्ति । तृतीयः : नवारणकास्तु गुर्वी मात्रा । किंचिन्न्यूनं गृह्यताम् । चतुर्थः : पडारणकाः प्रदाभ्यन्ते कारण्डवनगरस्य । यास्यसि ? यानयान्त्रिकः : नैव-नैव । न्यून दशाणकेभ्यो नैव ग्रहीष्यते । प्रथमद्वितीयौ : अयन्तावदतिरेकः । अग्रतः पृप्उतश्च सम्यग्विचार्य वचनम्प्रयोक्तव्यम् । यानयान्त्रिकः : सुविचार्यैव प्रयुज्यते । अथेदानी रात्रेः कति वादिता- नीति ज्ञायते किम् ? इदम्पादोनमेकादशवादनम् । कोऽस्मिन्काले- अल्पतरं गृह्णीयात् ? परस्ताच्च, कारण्डवनगरं गत्वा रिक्तमेव प्रत्यागन्तव्यम्भवति । तदा व्ययितस्य यन्त्रतैलस्यावक्रयं को दास्यति ? पञ्चमः : गृहारण भोः, अष्टाणकान् । प्रापय मां सत्वरं कारण्डव- नगरम् । यानयान्त्रिकः : नैव श्रीमन् । दशारणकान् गृह्णामि । नीलकण्ठः : (मञ्ज हासिनीमुद्दिश्य ।) साधु वक्त्येप अष्टारणका इति । मञ्जुहासिनी : आम् । अष्टाणका एव सन्तु । अस्यां वेलायां गृह- गमनं मुख्यम् । प्राणकाः केन बिचीयन्ते ? तदनुरुध्यतामेष आरणकाष्टकार्थम् । नीलकण्ठः : (यानयान्त्रिकमुद्दिश्य ।) प्रारणकाष्टकप्रदायिनो वयं त्रयः संजाता: । अथाणकद्वयस्य कः प्रश्नः । नयास्मान् । माऽत्र वस्तुनि त्रयोनवतम्

·:
विमतिशय काषा: ।
यानयान्त्रिक: : (किंचिद्विचिन्त्य ।) तथैवास्तु । आगम्यताम् ।
( मञ्ज हासिनीनीलकण्ठौ यानयन्त्रस्यानभागस्थ प्रासन उपविशतः ।
अपरावपि द्वौ यात्रिणौ पृष्ठभागस्थ प्रासन उपविशतः।)
यानयान्त्रिकः : सर्वे सम्यगुपविष्टा: ?
सर्वे : हुम् । चालय यानयन्त्रम् ।
यानयान्त्रिक: : एष चालयामि ।
( इति सघोरपटपटास्वनं सतैलधूमोद्वमनं च पटपटीयानयन्त्र प्रस्थान
नाटयति ।)
(निष्क्रान्ताः सर्वे।)
:
इति सप्तमः संवादः ।
चतुर्णवतम्

·अष्टमः संवादः।
आश्रमसग्धिः ।
१. सन्धिः-सहभोजनम् । 'सपीतिः स्त्री तुल्यपानं सग्धिः स्त्री सहभोजनम्'
इत्यमरः। [सपीतिः=Tea Party; सग्धि:-Dinner Party.]

·प्रथम दृश्यम् ।
(नेपथ्ये ।)
दुःखध्वंसं ये जनाः कामयन्ते.
येपां चित्तं निर्वृति नोपयातम्,
तेपां-तेषामस्तु नूनं शरण्यो
ह्याचार्याणां शेखरो लुप्तघोगः ।
(त्रिकृत्वो डमरुध्वनिः श्रूयते ।)
हेयं कृत्यं यज्ञयागादिकानाम:
हेयः सर्वोऽप्यत्र तत्त्वार्थवाद: ;
हेया विद्या धर्मकर्मोपदेष्ट्री :
सन्धेयोऽयं केवलं लुप्तघोणः ।
(षद्कृत्वो डमरुध्वनिः श्रूयते।)
विज्ञानानामेकविज्ञानभूमिः :
गन्नव्यानां वर्त्मनां मुख्यवर्त्मः
सेव्यार्थानां सर्वव्यातिशायी
तेजोगोलः कोऽप्ययं लुप्तघोरणः ।
(नवकृत्वो डमरुध्वनिः श्रूयते ।
पमावतम्

·: (ततः प्रविशन्ति त्रयः शिष्याः।) प्रथमः शिष्यः : हन्न भो:. अद्य तावत्पञ्चसंख्याका अपि जना अस्मदाचार्यपादानां गरगणं नैव प्रपन्नाः । को नामास्यास्मदीया- श्रमस्य निर्वाहोपाय: स्यात् : द्वितीयः शिष्यः : केवलमम्मदाचार्यस्य गुगागौरवप्रख्यापनेनैव कार्य- सिद्धि व मम्भाब्यते । लोकानां किम्प्रियं किञ्वाप्रियमिति सुनि- पुणं निश्चित्य प्रियवस्तुसम्भरगमागों प्रियवस्तुहानमार्गश्चावल- म्व्यः । एतेनैव लोकानां मनांनि समाकृष्टानि स्युः । तस्मादेता- दृश: कन्चनोपायश्चिन्त्यताम् । तृतीयः शिष्यः : नूनं लोको ह्ययं मनोरञ्जन चिः । तदत्र मनोरञ्जन- करदस्तुसम्भरणस्यास्ति किं कश्चनोपायः ? प्रथमः शिष्यः : कानि तानि मनोरञ्जनकरवस्तूनि ? तृतीयः शिष्यः : मनोरञ्जनकरवस्तूनामियत्ता नास्ति । तथापि लोक- मनःममाकर्षणाय लोकसङ्गीतं, लोकनृत्यं, कथाचित्रप्रदर्शनञ्च त्वरितफलप्रदायि । प्रथमः शिष्यः : त्रयमप्येतदत्यसुलभं नः । द्वितीयः शिष्यः : नूनमसुलभम् । तद्विदां संग्रहणे महद्भाण्डबलमपे- क्ष्यते । तद्भाण्डबलं कुतः सम्झियेत ? प्रथमः शिष्यः : स एव तावत्प्रश्नः । सर्वारम्भास्तण्डुलप्रस्थमूलाः । अथ 'तण्डुलप्रस्थस्यैव'२ संग्रहणं दुःखम् । (विचिन्त्य।) अथास्मिन् : १. भाण्डबलम् = 'पूजी' इत्यभिप्रेतोऽर्थः । २. अस्याऽपि 'पूंजी' इत्येव प्रासंगिकोऽभिप्रेतोऽर्थः । सप्तनवतम् ·? .. चक्रवाकपुरे नहि को पीदृशो दाक्षिण्यशीलः सङ्गीतविशारदो, यो हि विना पारिश्रमिक स्वकौशलप्रदर्शनाय प्रसन्नो भवति ? द्वितीयः शिष्यः : एतस्मिश्चक्रवाकपुरे तु सर्वथा दुर्लभः । एकन्या होरायाः षष्टिः सुवर्णमुद्रा गृह्णन्तीमे । अथ होरात्रयश्च कनिष्टः सङ्गीतानुष्ठानकालः । ततोल्पो नैव केनापि सङ्गीतविदानुष्टा- नाय स्वीक्रियते । एवं मति कः खल्वगीत्यूर्ध्वमेकगतं सुवर्णमुद्राः प्रबध्नीयात् ? तृतीयः शिष्यः : तत्र विधीयतां कश्चिद्यत्नः । एवं कार्यारम्भ एव हस्तपादौ विशिथिलय्यावस्थानं नोचितम् । कथमेवं स्थितन चिकीर्षितप्रतिपत्तिः स्यात् प्रथमः शिष्यः : तर्हि त्वमेव प्रबोधय किञ्चित्करणीयजातमस्मिन्व- स्तुनि । तृतीयः शिष्यः : प्रादौ तावत्सङ्गीतनृत्यविशारदाः समक्षं द्रष्टव्याः प्रप्टव्याश्च कथं तेषां चित्तप्रसादः स्यादिति । द्वितीयः शिष्यः : युज्यते । तथैव विधीयताम् । नूनम्प्रयतनात्प्रागेव तेपां दौर्लभ्यकल्पनमयः । (ततः प्रविशत्यष्टावक्रकल्पः परमतेजस्वी लुप्तघोरणाचार्यः ।) लुप्तघोरणाचार्यः : (शिष्यानुद्दिश्य ।) किं मन्त्र्यते। सर्वे शिष्या : (ससम्भ्रममुत्थानं नाटयित्वा ।) प्रणम्यन्त आचार्यपादाः । न विशिष्टं किञ्चित् । येन विधिना जनाः श्रीमत्पादमूलम्प्रपन्ना: स्युः, स विधिमंग्यते । लुप्तघोणाचार्यः : बालाः, कस्मादयम्प्रपंच: ? .. अष्टानवतम् ·.. : प्रथमः शिष्यः : यम्मादम्मदाश्रमोज्यमनुदिनम्पुष्पफलवैभवश्रिया पुष्टि- मनुभवतु। लुप्तधोरणाचार्यः : (स्मयमानवदनः सन् । किम् चेष्टितम् : प्रथमः शिष्यः : अत्रभवत्प्रगम्निपगत्रयः ब्लोक अम्माभिनिर्मिताः । ने नगरस्यैतस्य प्रनिशृङ्गाटकं गन्दा नमुदितम्बरेणोच्चैर्गीयन्ने डमरुदच निनाद्यते । लुप्तघोणाचार्यः : के इलोकाम्ने ? शिष्याः : । 'दु खध्वंसमिति श्लोकत्रयं पुनः पठन्ति ।। लुप्तघोणाचार्यः : नूनं रासभकल्पा यूयम् । केन मन्त्रितं यचुप्माभिरी- दृशि व्यापारपत्र पादा निक्षिप्य मलीमसीक्रियेरन्निति । सर्वे शिष्या: : (सभयं मौनमाश्रित्य तिष्ठन्ति ।) लुप्तघोणाचार्यः : नायं युप्मदीयो व्यापारः । पाश्रमस्य चिन्ना मम कार्यभूमिर्न पुनयुप्माकम् । तृतीयः शिष्यः : अद्य पर्यन्तं नैव केनापि किंचित्कृतम् । लुप्तघोणाचार्यः : (निवार्य ।) अलं चर्वितव्येन । सर्वत्र ग्रुप्मान्विना- प्यैव कार्याणि कर्त्तव्यानीति नास्ति कल्पः । द्वितीयः शिष्यः : अस्माभिरपि यच्चिन्तितं, तन्नाश्रेयसे। लुप्तघोणाचार्यः : युप्माभिः किमप्यन्तु चिन्तितम् । अत्राश्रमे मच्चि- न्तितमेव प्रभवति । प्रथमः शिष्यः : बाढमाचार्यपादाः । युप्मच्चिन्तितमेव सर्वदा प्रभ- वति । नात्र मन्दिह्यते । .. : १. 'कृतं वृथा रटितेने ति प्रासङ्गिक तात्पर्यमेतस्य वाक्यस्य । एकोनशततमम् ·: : .. लुप्तघोणाचार्यः : तहि कस्मादियं कार्यमन्त्रणा ? प्रथमः शिष्यः : लोकचित्तानुकर्पणार्थमस्माशैरपि बालबुद्धिभिः किंचिदाविष्कर्तुं शक्यते न वेति परिज्ञानार्थमासीत्सा । (नेपथ्ये। भोः, भोः, आश्रमवास्तव्याः, अपि दृष्ट: कुत्रापि लुप्तघोरणा- चार्यः ? लुप्तघोणाचार्यः : (स्वगतम् ।) प्राः, वयस्यो मे कृपीटकुण्डलको मामन्विष्यति । (प्रकाशम् ।) वाला:, लोकचित्तानुकर्षणशास्त्र- परमपारदृश्वा एप मे सुहृदित एवाभिर्तते । यावदपि युग्मत्म- मीहितं स्वयमेव सम्प्रतिपन्नमित्यवगम्यताम् । (ततः प्रविशति कृपीटकुण्डलकाचार्यः।) कृपीटकुण्डलकाचार्यः : (स्वगतम् ।) एप लुप्तघोग: शिप्यत्रयेण परेवारितः किमत्र कत्तु मनास्तिप्ठति ? महानेष शास्त्रार्थप्रति- पत्तिवित् । लोकोत्तरम्ब्रह्मवर्चसम्पुष्णन्कथनेप देदीप्यमानमाका- शनक्षत्रमिव राजते स्वविद्याप्रकर्षगोभिना नेत्राभिरामदर्शनेन वपुषा ! अप्टावक्र कल्पगात्रोऽपि सन् लोकविलक्षणेन ब्रह्मवर्च:- प्रकाशेन जगतीगतानभिरमणीयरूपकान्तीनप्यतिशेते । महन्मे सौभाग्यफलं यदेतादृशो में वयस्यः । लुप्तधोणाचार्यः : एहि भोः, कम्मान्नगरादद्य ते समागमनम् ? चिरा- द्विलोकितोऽसि । एहि । इदं काष्ठासनम् । उपविश । कृपीटकुण्डलकाचार्यः : (पुरस्कृते काष्ठासने समुपविश्य । ) किमद्य रे, लुप्तघोण, त्वमत्रैवोपविष्ट: ? किम्मन्यते ? का प्रवृत्तिस्तवाश्र- मस्य ? किमिदानीम्प्रवर्तते ? कथङ्कारमात्मानं कलयसि ? । शततमम् ·। लुप्तघोरणाचार्यः : सर्वथा कुशलिनं कलयामि । त्वदीया का प्रवृनिः ? कथमद्यप्रभ प्टक इवागतोऽस्यम्मदीयमाश्रमम्प्रति : कृपीटकुण्डलकाचार्यः : नाम्प्रभष्टकः । प्रयोजनं बलवदेकं मनन्याधाय ममागतोऽस्मि । लुप्तघोरणाचार्यः : (विहस्य ।) श्राः. त्वदीयमपि प्रयोजनं किञ्चिद् भवितुमर्हति ? स्वेच्छया दिन्दिगन्तसञ्चारपरावणम्य दर किं कारणम्प्रयोजनेन ? वरम् । अहि, सम्प्रति कस्मान्नगगइ द्वीपाइ वा समागच्छसि ? कृपोटकुण्डलकाचार्यः : साम्प्रतं नाहं दिगन्नसञ्चारीति प्रथमं निवेद्यते । लुप्तघोणाचार्यः : न त्वं दिगन्तमञ्चारी ? किम्ब पे ? किन्वयापि कम्मिश्चित्कुलक्करे' बद्धं स्वकीयं लांगूलम् ? एतत्प्रथममेव नूतनमिमं व्यतिकरं शृणोमि । कृपीटकुण्डलकाचार्यः : (विहस्य ।) बद्धं लांगूलम् । लुप्तघोरणाचार्यः : अये, परं कस्मिन्कुलक्करे ? कृपीटकुण्डलकाचार्यः : यथा त्वयैप आश्रमाख्यः कुलक्करः समाश्रित- स्तथैव मयाऽपि कञ्चनैतदूर्ध्वं ममाश्रयिष्यते । लुप्तघोणाचार्यः : तत्त्वयाऽप्याश्रमः स्थापितः ? प्रथमः शिष्यः : प्राचार्यपादाः. तत्राश्रमे किं-किं प्रवर्तत इति श्रोतु- कामा बयम् । .. १. 'खुंटा' इत्यस्मिन्नर्थे क्वापि श्रुतोऽयं 'कुलक्कर'शब्दः । २. एतत्प्रथममेव एष प्रथम एवावसरो यदा। पहली ही बार' इति- भाषायाम् । एतदूर्ध्वम् = आगामिनि काले । 'आगे चलकर' इति लोकभाषायाम् । एकोत्तरैकशततमम् ·• . १ द्वितीयः शिष्यः : किं स्वरूपं तस्याश्रमस्येति ज्ञातुमिच्छामः । लुप्तघोरणाचार्यः : बालाः, तूष्णीं निष्ठत । नोभयोर्मध्ये तृतीयेन म्वकीयश्चञ्चुः प्रवेशयितव्यः । कृपीटकुण्डलकाचार्यः : लुप्तघोण. किमर्थमेते शिष्या निवार्यन्ते प्रश्ना- चारात् ? क्रियन्नां नाम प्रश्नाः । अहमुद्यतोऽस्मि प्रतिवचनार्थम् । तथापि शृणु मेऽत्रागमनप्रयोजनम् । अद्यैवाहं नक्तमङ्गलाख्या- त्पत्तनादाकाशवर्मना समायातोऽस्मि भवतः सर्वानप्याकाशव- मना तत्रैव नेतुम् । ततश्चाने दाक्षिणात्ये जनपदे । आकाश- यानस्य नाम त्वनेककृत्वः श्रुतम्भवेदेभिर्भवच्छिप्यैः । परम् आकाश- वर्त्मना प्रवासस्य कीदृश आनन्द: स नैवानुभूतो भवेत् । तदद्य तमेवतेपाम्प्रतिपादनार्थमिहागतोऽस्मि । अथ त्वयापि कदाचि- दाकाशयानेन प्रवासः कृतोऽस्ति किम् ? सर्व शिष्याः : (सहर्षातिरेकम् ।) अम्मोज्ज, आकाशवम॑ना प्रवासः ? अवश्यमवश्यमाचार्यपादा:-अवश्यम् । नैव कदाप्यस्माभिरेष प्रवासानन्दोऽनुभूतः । अवश्यमायास्यामः । अवश्यमायास्यामः । लुप्तधोरणाचार्यः : कृपीटकुण्डलक, अपि भूतार्थम्ब्रवीप्युत प्रहास एव सर्वः ? कृपोटकुण्डलकाचार्यः : नायं प्रहासः । परमार्थत एव ब्रवीमि । तत्सर्व मदीयमत्रागमनप्रयोजनं विस्तरेण शृणु । लुप्तघोरणाचार्यः : अवहितोऽस्मि । शिष्याः : अवहिताः स्मः । .. २. 'जब दो बात कर रहे हों, तब तीसरे को बीच में नहीं आना चाहिये' इति वाक्याभिप्रायः। द्व्युत्तरैकशततमम् ·: कृपोटकुण्डलकाचार्यः : अस्ति दाक्षिणात्ये जनपदे रत्नकाञ्चनपुराख्यं नगरम् । नत्रैको हिरण्यकङ्कगाख्यः श्रेष्ठी प्रतिवसति । तस्य प्रभूतं म्वापतेयमस्ति । सत्स्वप्यनेकेषु रत्ननिचयेषु नामौ मवि- शेषरूपलावण्यवत्यामपि भार्यायां वहूनि संवत्सराणि यावत्पुत्र- रत्नाख्यं रत्नं लेभे । अथानेकेषु देवतागधनार्जनादिकेयूपचारेषु समाचरिनेषु नस्य भार्या महताऽज्यासेन पुत्रमेकं जनयित्वा तत्सम- नन्तरमेव दिवंगता । म पुत्रोऽपि केचिदेवाहस्सु गतासुः सञ्जातः । नम्मादतिमात्रं निविण्णहृदयः मन् न एकदा मनस्येवं व्यचिन्तयत् -'पुत्रकलत्रहीनस्य मम किमम्ति प्रयोजनमेतेन प्रभूतेन वापतेयमञ्चयेन ? तत्कस्मैचिदपि लोकसंग्रहव्यापारानुषक्त- चित्ताय' महात्मने सर्वमिदं स्वापतेयं दत्त्वा किमप्यरण्यपदमेव ममाश्रयामीति । एवं चिन्तयित्वा स श्रेष्ठी तस्मिन् रत्नकाञ्चन- पुर एवमुद्धोपितवान्-'यः कोऽपि लोकसंग्रहकर्मरिण निवेशित- कृत्स्नायुप्को धनादित्सुः मत्सकाशमागत्य स्वलोकसंग्रहकार्यमा- विप्कृत्य मम मनम्तोष जनयिप्यति. तस्याहं सर्वमपि मे स्वापतेय- म्प्रतिपादयिष्यामी ति । परं तत्र रत्नकाञ्चनपुरे सर्वेषामपि नन्पुरवासिनां तादृशं वित्तसौभिक्ष्यं यन्नैव कोऽपि तस्य पार्वे धनप्रार्थनाय गच्छति । अर्थकदा देशाद्देशान्तरं पर्यटन्नहं यदृच्छयैव तत्र सम्प्राप्तः । मामवलोक्य च तत्पुरवासिनो भृशं तुतुषुः । तत्र मर्वेऽपि दातार एव; नहि कोऽपि भिक्षुः। प्रथममेव भिक्षुकल्प- मागच्छन्तं मां विलोक्य ते सर्वे तथा प्रसेदुर्यत्कश्चन मां स्वगृह- १. 'प्रजाकल्याणकर्मणि संलग्नमनस्कायेति पर्यायार्थः । युत्तरैकशततमम ·- माहूय पायेनार्येण च प्रतिपूजयति; कश्चन सुखोष्णेन जलेन मां बहुमूल्यसुगन्धिद्रव्योद्वर्त्तनैरभ्यङ्ग स्नापयतिः कश्चन मां नाना- विधैर्देवदुर्लभैः पक्वान्नविशेषैः सम्मानयतिः कश्चन मामनेक- रत्नालङ्कारप्रदानेनानुगृह्णाति; कश्चन च महार्ह शयनीयमास्तीर्य संवेशकाले स्वगृहपरिचारिकाभिर्मम गात्रसंवाहनं कारयति । एतादृशान्नानाविधानुपभोगान्त्स्वीकुर्वन्नहमेकदा हिरण्यकङ्कणम्य गृहं सम्प्राप्तः । स च श्रेष्ठी सुरेन्द्रभवनेष्वपि दुर्लभैरुपचारैमर्मा सम्यक्प्रतिपूज्य प्रोवाच-'भो महात्मन्, कस्माद्देशादत्रागतोऽमि; किम्प्रयोजनं मनसि कृत्वाऽस्मदीयं देशमिममलंकृतवानसी'ति । मयोक्तम्-'भोः श्रेष्ठिन्, अनेकदेशसंचारेण स्वकीयं लोकदिहक्षा- कुतूहलं शमयितुमेवेयमटाट्या मया स्वीकृता।' म पृष्टवान्- 'विहितानेकदेशसंचारो भवान् । अथ धनप्रदानाय कश्चन योग्य- तया सर्वातिशायी लक्षितश्चेदस्मिन्भूमण्डले तस्य नाम निर्दिशतु। अहं कृत्स्नमपि मदीयं धनं तस्मै दत्त्वा हिमवन्तं नमाधिपं निवासार्थमाश्रयेयम् ।' मयोक्तम्-'अवश्यं निर्दिशामि । ममैव मित्रमेको लुप्तघोणाचार्याख्यश्चक्रवाकपुरे निवसति । सो हि विद्वत्तया, वाग्वैशारद्येन, सौमनस्येन व्यवहारलाघवेन च सर्वानपि भूतलस्थान्मानवानतिशेते । तस्मै भवता धनम्प्रदातव्यमिति । ततो मद्वचनं श्रुत्वा परामानन्दस्य कोटिमनुप्राप्तः म मामादिदेश-'भोः महात्मन्, यद्येवं तर्हि द्रागेव स भवन्मित्र- मत्रानीयताम् । गमनविलम्बम्परिहातुं भवानाकाशयानमारुह्या- काशवर्मना गच्छत्वानयतु च तं महात्मानं तेनैव वर्त्मना' इति । तदेवं त्वां तस्य श्रेष्ठिनः सकाशमाकाशवम॑ना नेतुमेवास्मि चतुरुत्तरकशततमम्

·समागतः । तद्रत्नकाञ्चनपुरमेव मर्वरप्येभिः गिप्यः नमवेत:
प्रयातुं सज्जो भव।
लुप्तघोरणाचार्यः : (सस्मितम् ।) नदयमेव कि म कुलक्कर:
कृपीटकुण्डलकाचार्यः : अथ किम् ? अन्तु । त्वर्यनामनन्तरकरगी-
यार्थम् ।
(सर्वे सुप्रसन्नवदना निष्क्रान्ताः।)
इत्यष्टमे संवादे प्रथम दृश्यम् ।

·द्वितीयं दृश्यम् । (ततः प्रविशत आश्रमभृत्यो कदम्बकप्रियपुष्पको।) कदम्बकः : अये प्रियपुष्पक, अप्याकरिणतमद्य त्वया किञ्चित् ? प्रियपुष्पकः : नैव किमपि । कदम्बकः : कि मर्वथा गयानेनैव त्वयाश्रमेऽस्मिन्कार्य क्रियते ? प्रियपुष्पकः : आदिष्टकार्यनिर्वर्तनमात्रेणैव प्रयोजनमस्मदीयम् । कि कार्यान्तरेगा श्रुतेन वा परिचिन्तितेन वा ? कदम्बकः : किमादिष्टोऽमि ? प्रियपुष्पकः : आदिष्टोऽस्मि’ यदद्याश्रमशाकशाकटात्' प्रत्यग्रस्थूल- पुष्पगोजिह्वाः, ग्रन्थगोजिह्वाः पत्रगोजिह्वाः प्रपक्वताम्र- भण्टाकीफलानि वृन्ताकानि पुस्तकशिम्बिका : - १. 'कोइडार (सब्जियों के खेत) से' इति भाषायाम् । २. ग्रन्थगोजिह्वा=गांठगोभी। ३. पत्रगोजिह्वा-पत्तागोभी। करमकल्ला। ४. ताम्रभण्टाकीफलम् =टमाटर । ५. वृन्ताकम् =बैंगन । ६. पुस्तकशिम्बिका-सेम । षडत्तरैकशततमम् ·पर्यङ्कपट्टिकाः' , हरेणुकाः . गृञ्जनानि वीन्मेनकादि चावचेतव्यानीति । कदम्बकः : कस्मादेप आदेश इति जानामि ? अद्य नपनालायां कश्चन विशेपः पाकारम्भः श्रूयते । कचन महानुभावोऽभ्यागत आश्रममेतम्प्रतिपन्नोऽस्तीति । तन्मत्क्रियार्थमवेष उद्यमः : प्रियपुष्यकः : महानुभावेषु प्रतिपन्नेषु गाकपत्राहरणं कस्मादादिश्यते ? कस्मान्न कूपकुलीरकाः. कूपदई राः. कूपकच्छपाश्चादिश्चन्ते । एतेपाम्पललेन तथा मिश्रीकृत: सुपः प्रतिपद्येन यथाभ्यागतो जन्मान्तरेऽपि तदास्वादं नैव विस्मन्नु गक्नुयात् । कदम्बकः : अये, नायं महाभागः पललपिण्डात्रि: । कञ्चन पुगरण- श्रोत्रियम्मन्यः श्रीमतां लुप्तघोणाचार्याणां गुरुकुलमहाध्यायी- ति श्रूयते । तस्मादेव वीतरमानि भाकपत्रारिग मञ्चीयन्ने । प्रियपुष्पकः : कदम्बक, भाग्येनैव तावत्कदाचिदत्राश्रमपदे वाह्यकानाम- भ्यागतानां सम्पातो भवति । तदैव सुपशालायां केचन विशेषा प्रारम्भाः प्रादुर्भवन्ति । तदेतस्मिन्नवसरे.पि प्रात्यहिका एव शुष्काः पाकप्रकाराः प्रतिपद्यरैस्तहि को लाभ एतेपाम्बाह्यका- नामायानेन ? .. १. पर्यकपट्टिका=बड़ी सेम । २. हरेणुकः=मटर। ३. गृञ्जनम् -गाजर । ४. वीरसेनकम् =आलू । ५. 'सम्पात' इति 'चरणसम्पातस्य' संक्षेपः। आगमनमित्यभिप्रायः । ६. प्रात्यहिका:='हररोज के' इति लोकभाषा । प्रत्यहं क्रियमाणा इत्यर्थः । सप्तोत्तरैकशततमम् ·कदम्बकः : नहि कश्चनापि । अहमप्यादिप्टोऽस्मि यत्सर्वेषामप्याश्रम- वासिनों शिष्याणामुफ्तरणापिधानानि पृथक्पृथपिण्डीकृत्य वरत्राभिः' प्रतिबध्य च यात्रायै सज्जीकरणीयानीति । अद्य मध्याह्ने सपादद्वादशवादनवेलायां पुष्पग्थमारुह्य सर्वैरपि शिप्यः समवेता लुप्नघोरणाचार्यपादा आकाशयानप्रस्थानकं प्रतिया- स्यन्तीति । तस्मानपूर्वमेव मया माऽपि प्रस्थानप्रवन्धो विधातव्यः । तत्त्वं यथानिर्दिष्टं स्थलं गच्छ । अहमपि स्वकार्या- भियोगाय शिप्यागाां वसतिनिलयम्प्रति गच्छामि । (उभावपि निष्क्रान्तौ।) इति विष्कम्भकः । (ततः प्रविशति पौरोगवः अन्ये प्रारालिकाश्च ।) पौरोगवः : (स्वगतम् ।) प्रियपुष्पकस्तु प्रेषितः भाकाहरणार्थम् । अथ शष्कुलिकापूरिकादिनिर्माणायापि प्रबन्धो विधीयताम् । तत्रायमुद्दालको निपुण: गष्कुलिकापूरिकाकटाहने । स एवा- : १. रज्जुभिरित्यर्थः । २. पुष्परथः- 'कार' इत्यांग्लभाषायाम् । ३. 'हवाई अड्डा' इति लोकभाषायाम् । ४. वसतितिलयः ='होस्टल' इत्यांग्लभाषायाम् । ५. सूपशालाध्यक्षः । ६. सूदाः । पाचका इति यावत् । ७. शष्कुलिका= 'पूरी' इनि भाषायाम्। पूरिका='कचौड़ी' इति भाषायाम् । ८. कटाहनं तलनम् । कटाहे प्रभुतं तैलं निक्षिप्य प्रत-ते च तस्मिन् शप्कु- लिकादिभर्जनम् । अष्टोत्तरकशततमम् ·स्मिन्कर्मरिण नियुज्यताम् । लेह्याया' राज्यक्तायाश्च निर्माणा- यापि कश्चन प्रेरयितव्यः । कः प्रेर्यताम् ? तत्रैप कुम्भखादनः प्रेरितः समीचीनो भवेत् । इतरत्तु तापयादिकं परमान्नादिकं मयैव साधयिष्यते । तदिमावाकारयामि । (प्रकाशम् ।) भोः, उद्दालककुम्भखादनौ, इन अायातम् । उद्दालककुम्भखादनौ : (उपसृत्य ।) प्रागतौ । क प्रादेशः ? पौरोगवः : (उद्दालकमुद्दिश्य । उद्दालक. शकुलिकाः पूरिकाश्च कटाहनीयाः सलि । तत्रावश्यकं सर्वमपि सामग्रीजातं कोष्ठागारे वर्त्तते किम् ? उद्दालकः : पर्याप्तं वर्तते । पौरोगवः : तहि त्वं तस्मिन्कर्मण्यभियुज्यस्व। (कुम्भखादनमुद्दिश्य।) अथ कुम्भखादन, त्वया लेह्या राज्यक्ता च निप्पादनीया । अलावा- दिकं दध्यादिकं च वर्तते न वेति दृष्ट्वा द्रागेवाहं सूचनीयः । कुम्भखादनः : तत्सर्व विद्यते । अहमिदानीमेवात्मानं तत्र कर्मण्य- भियोक्ष्ये। पौरोगवः : साधु-साधु । अहमप्यात्मकर्मण्यभियुज्ये । (ततः प्रविशन्ति त्रयोऽपि शिष्याः ।) प्रथमः शिष्यः : कस्मिन्कर्मण्यभियोगः ? १. 'चटनी' इति भाषायाम् । २. राज्यक्ताः 'रायता। ३. तापहरी='ताहरी' इति भाषाया । 'अ ह्मणी पूलाव' इति मराठीभाषायाम् । ४. परमान्नम् =पायसम् । 'खीर' इति भाषायाम् । ५. अलावु:='धिया' इति लोकभाषायाम् । नवोत्तरकशततमम् ·•. : : पौरोगवः : तस्मिन्नेव यस्मिन्नभियोगायाचार्यपादैरादिष्टोऽस्मि । द्वितीयः शिष्यः : वयमपि भवतः माहाय्यं कर्तुमिच्छामः । किञ्चि- दस्मदर्थमपि कार्यजातमुपदेष्टव्यम् । तृतीयः शिष्यः : अथाद्य द्रागेव सर्वमपि पाकादिकं निप्पाद्यमस्तीति वयमपि पाकसिद्धौ महाया भवितुमुत्सद्दामहे । पौरोगवः : शोभनम् । भवद्भिः महायभूतैः कार्य त्वरितम्भविप्यति । (साकूतम् ।) परमद्य तु महानेष कार्योत्माहो भवताम् । अन्य- स्मिन्समये तु क्रियाममभिहारेगाभ्यर्थिता अपि भवन्तः साहाय्यार्थ नैवोत्महन्ते । नूनं कचन प्रियनरोदन्नः स्यात् । सर्वे शिष्याः : सर्वथा । अद्यास्माभिराकागवर्त्मना दाक्षिणात्ये देशे रत्नकाञ्चनपुरम्प्रति यात्रा करणीया वर्तते । पौरोगवः : प्राः, एतस्मादेवैतावान्कार्योत्साहानिरेकः । अस्तु तर्हि । स्थीयतामत्रैव ! प्रियपुप्पको यदा शाकशाकटाच्छाकान्याहरिष्यति तदा तेषां प्रक्षालने, दारणे, खण्डने च भवतां साहाय्यं भविष्यति । अथ एतदुच्यतां को भवतां यात्राक्रमः परिनिप्ठितः ? प्रथमः शिष्यः : सपादद्वादशवादनवेलायाम्पुप्परथमारुह्य पुरस्य प्रधानमाकाशयानप्रस्थानकं गमिप्यामः । पौरोगवः : ततस्तत: ? द्वितीयः शिष्यः : ततः सार्धंकवादनवेलायां गालवकम्बु'नगरादागत- माकाशयानमेकं चक्रवाकपुरप्रस्थानके भुवं स्प्रक्ष्यति । त्रिंशन्नि- मेषाँस्तत्र विश्रम्य तदेव यानमस्मान्गृहीत्वा 'नक्तमङ्गला'ख्यं पत्तनम्प्रति प्रस्थास्यति । इयं यात्रा पञ्चहोराप्रमाणा भविप्य- तीति श्रूयते । सायन्तनं भोजनादिकं सर्वमस्माभिस्तत्रैव कर्त्तव्यं - चक्रवाक- दशोत्तरैकशततमम् ·भविष्यति । होगत्रयं यावत्तत्रैव नक्तमङ्गलपत्तनप्रस्थानक- विश्रामशालायामेव विश्रान्तिः कार्या स्यात् । तदनन्तरं ध्रुवने यद् 'डिण्डीरकुट्टिमा ख्यान्नगरादागत्यैकं बृहदाकाशयानं नक्त- मङ्गलपत्तनप्रस्थानके भुवं प्रक्ष्यतीति। अथ रात्री दावादनवलायां तस्मात्पत्तनान्निप्क्रान्तास्तद्यानमारुह्य केवलं चनमृभिरेव होग- भिर्वयं रत्नकाञ्चनपुरम्प्राप्म्याम इत्याकागवर्मयात्राक्रमः । पौरोगव : अथाकाशयानेन प्रवामार्थमावश्यकानि यात्र पत्रापि गृही- तानि किम् ? तृतीयः शिष्यः : तेपाम्प्रवृत्ति नैव जानीमः। नस्मिन्त्रिपये शेपमपि करगी- यजातमस्मदाचार्यपादानां मित्रं श्रीमन्त: कृपीटकुण्डलकाचार्यपादाः स्वयमेव सम्पादयिष्यन्ति । तत्रास्माभिर्नास्ति चिन्ता कर्तव्या । पौरोगवः : किं नाम गृहीतं-'कृपीटकुण्डलकाचार्य इति ? एप महाभागस्त्वेतत्पूर्वमप्यनेककृत्वो मया दृष्टः । प्रतिवेलं धीमतां लुप्तघोणाचार्याणामभ्याश एव तिष्ठति । एप एव महाभागो 'दिग्दिगन्तसंचारी'ति व्याहार्यते । सर्वे शिष्याः : बाढम् । म एवैष महाभागः । पौरोगवः : सुप्रियोदन्तस्तहि । (ततः प्रविशति गृहीतशाकभारः प्रियपुष्पकः ।) प्रियपुष्पकः : (पौरोगवमुपसृत्य ।) महाभाग, आहृतानि शाकानि । पौरोगवः : पुष्पशाकानि, पत्रशाकानि, नालशाकानि, फलशाकानि, कन्दशाकानि संस्वेदजानि शाकानि वा? प्रियपुष्पकः : पत्रशाकेषु तावत् पालक्याशाकमेव शाकशाकटे सम्प्रत्युपलब्धुं शक्यते । परं नत्तु प्रत्यहं विधीयत एवेति नाद्य •• एकादशोत्तरैकशततमम् ·कथैव का : आनीनं तत् । वास्तूकं, तण्डुलेरक.. कासमदः, शितिवार: चाङ्गेरी. शनवेधिनी प्रभृतीनि शाकानि समाप्ति गतानि । नान्यपि क्षुद्रशाकान्येव । तस्मात्पत्रशाकानि नानीतानि । अथ नालशाकेषु केवलं मार्पपं नालमेव । तदपि नास्त्युपलब्धम्। संस्वेद- जानां शाकानां तु ? अनेन कारणेन केवलं पुष्पफल- कन्दगाकान्येवाहनानि मन्ति मया । शिष्याः : पुष्पनाकेपु कि-कि गाकम् ? प्रियपुष्पकः : केवलं गोजिह्वापुप्पशाकमेव । पौरोगवः : कदल्याः कुसुमं नोपलब्धं किम् ? प्रियपुष्पकः : नोपलब्धम् । एकतमः शिव्यः : अगस्तिपुष्पगाकं. गाल्मलीपुप्पशाकं. शोभाजन- पुष्पं चापि पुष्पशाकेषु संगृह्यते न वा ? प्रियपुष्पकः : अगस्तिपुष्पगाकं, गोभाञ्जनपुष्पगाकं च नास्ति । अथ शाल्मलीपुष्पशाकाहरणार्थं वनान्नरे गन्तव्यम् । तदर्थं समयो नास्ति। पौरोगवः : सनि गोजिरवापुष्पकदम्बके किमन्यः पुष्पशाकैः ? अस्तु । अथ फलशाकेषु कानि-कान्यानीतानि ? प्रियपुष्पकः : पुस्तकमिम्बिका, पर्यङ्कपट्टिका, वृन्ताकम, हरेणुकाः, ताम्रभण्टाकीफलानि च । अलाबूरप्यानीता। एकतमः शिष्यः : दीर्घा वा वर्तुला वा-क्रीदृश्यलावूः ? प्रियपुष्पकः : दीर्घव न पुनवर्तुला। ? द्वादशोत्तरैकशततमम्

·अन्यः शिष्यः : अथ डिण्डिश'-चिचिण्ड-धामार्गव-तुण्डिकेरी४-
कारवेल्ल' -प्रभृतीनि शाकानि नोपलब्धानि ?
प्रियपुष्पक: : मिश्रमाक्रमाधनार्थ मर्वेपामेव फलशाकानां सदृशो
नास्त्युपयोगः । तस्मात्कानिचद् बुद्ध्यैव नानीनानि ।
पौरोगव: : अथ कन्दशाकेषु कानि ?
प्रियपुष्पक: : वीरसेनकानि गृञ्जनानि च ।
शिष्याः : गोभनं कृतम् । परं चारणक्यमूलकस्य का प्रवृत्ति: ?
प्रियपुष्पकः : हन्न, विस्मृतं चाणक्यमूलकम् ।
पौरोगवः : अथास्माकं शाकशाकटे नेपालमूलकमपि' लभ्यते किम् ?
प्रियपुष्पकः : सम्प्रत्येवोप्तानि तद्बीजकानि । गच्छना कालेन तदपि
सुलभम्भविष्यति ।
पौरोगवः : विघटय तावद्भारप्रन्थिम् ।
प्रियपुष्पकः : (शाकभारस्य बन्धवस्त्रग्रन्थि विघटयति ।) सम्यक्परीक्ष्य
संचितानीमानि शाकानि ।
सर्वे : (शाकपरीक्षां नाटयित्वा ।) नूनं सम्यक्परीक्ष्याहृतवानसि । एभिरा-
स्वादभूयिष्ठमद्यतनं भोजनं भविष्यतीति नात्र सन्देहः ।
:
१. डिण्डिशः='देंढस' इति भाषायाम् ।
२. चिचिण्ड:='चचींडा' इति भाषायाम् ।
३. धामार्गवः='तोरी' इति भाषायाम् ।
४. तुण्डिकेरी='तोंडली' इति मराठीभाषायाम् । 'कुंदरू' इति भाषायाम् ।
५. कारवेल्लम् ='करेला' इति भाषायाम् ।
६. 'बड़ी मूली' इति भाषायाम् ।
त्रयोदशोत्तरकशततमम्

·पौरोगवः : ननु वक्तव्यं प्रियपुष्पक: माकपरीक्षापण्डित इति । (त्रयोऽपि शिष्याः शाकान्यादाय तानि तत्रैव विद्यमानः शङ कुलादिभि- श्छिन्दन्ति। प्रथमः शिष्यः : इयं शङ कुला' सम्यक्कार्य करोति। विलोक्यता कथं सौकर्येण गोजिह्वापुष्पकदम्बकानां पृष्ठस्थितः कटिन: काप्ठभागोज्नया द्राग्विदार्य पृथक्कृतः । द्वितीयः शिष्यः : पृथक्कृतकठिनपृष्ठभागानि गोजिह्वापुष्पाणि इत: प्रयच्छ । अस्मिन्काप्ठपटले स्थापयित्वा नानि सूक्ष्म शकलया- म्यसिवेनुकयाऽनया । प्रथमः शिष्यः : ( द्वितीयाय शिष्याय यथानिर्दिष्टानि गोजिह्वापुष्पाणि दत्त्वा तृतीयं शिष्यमुद्दिश्य ।) भोः, सम्यक्क्षालितानि कि जलेन वीरसेनकानि ? तथात्वे तानीतः प्रयच्छ । (तृतीयः शिष्यस्तथा करोति ।) प्रथमः शिष्यः : (पौरोगवमुद्दिश्य ।) अर्थतेषां वीरसेनकानामेकैकस्य कति खण्डाः कृताः पाकाय साधवः स्यु: ? पौरोगवः : चत्वारः खण्डा एकैकस्य पर्याप्ता भवेयुः । अधिकाकारवतो- उष्टावपि खण्डाः कत्तु मुचिताः । द्वितीयः शिष्यः : गृञ्जनानि, पुस्तकमिम्बिकाः, पर्यंकपट्टिका : १. शङ कुला=खण्डनसाधनम् । (व्याकरणपुस्तकेषु नृतीयातत्पुरुषसमास- प्रकरणे एष शब्दः पठितोऽस्ति । यथा, 'शङ्क लया खण्ड:-शङकुलाखण्ड इति।) २. असिधेनुका= छुरिका। चतर्दशोत्तरकशततमम

·इत्यादीनि मध्नं शकलीकृतानि । अथ हरेणुकफलान्यपि
विश्लपणीयानि किम् ?
पौरोगवः : अवश्यं विदिलप्यन्ताम् । इन्तिमरिचङ्गवेधान्याका-
दिकपि सूक्ष्मं कर्तनीयम् ।
द्वितीयः शिष्यः : (तथा कृत्वा । यथादिष्टं ममाचरितम् ।
पौरोगवः : अस्तु । मन्ये सर्वमिदानी सम्यक् गङ कुलितमामधेनुकितञ्च ।
तृतीयः शिष्यः : परमिमानि ताम्रभण्टाकीफलानि नैव स्पृष्टानि
केनापि।
पौरोगवः : नैव चिन्ना कार्या । नानि तथैव तिष्ठन्तु नाम । इदानीमेव
न ने स्पर्मो विधेयः । शाकपचनं यदा मन्त्यामारोपितं'
भविप्यति माकशकलानि च व्याघारणार्थ तत्र निक्षिप्नानि
भविष्यन्ति गाकप्रक्रिया च मियभिमुखं यास्यति, तदा
खल्विमानि ताम्रभण्टाकीफलानि प्रयोध्यन्ते । आदावेव
प्रयुक्नानि चेत्पूर्वतनानि शाककलानि नैव सम्यस्दिन्नानि
भवेयुः । एष सूपगास्वसिद्धान्तो निपुरगं ध्यातव्यः ।
सर्वे शिष्या: : (नेपथ्याभिमुखं विलोक्य ।) हमन्ती नावदारालिक:
सम्यक्प्रदीपिताऽवलोक्यते । तर्हि शाकस्वेदनसाधनक्रिया-
यामपि कि किञ्चित्साहाय्यं क्रियेत ?
पौरोगवः : तत्र पर्याप्ना आरालिकाः । युष्माभिश्चिन्ता न कार्या ।
तत्सर्वमस्माभिरवलोकयिष्यते ।
१. हसन्ती चुल्ली। 'चूल्हा' इति भापायाम् । यस्मिन्भाजने शाकादि पच्यते
नच्छाकपचनम् । 'टोप' इति मराठीभाषायाम् ।
२. व्याधारणम् =संस्करणम् । 'छींकना' अथवा बघारना' इति भापायाम् ।
३. 'अच्छी तरह गलेंगे नहीं" इति वाक्यार्थः ।
पञ्चदशोत्तरैकशततमम्

·:
प्रथमः शिष्यः : शाकभर्जनार्थ' किं गृह्यते ? सर्पिो' सार्वपं वा
तैलं वा ?
पौरोगवः : सार्पपेन जितं शाकमास्वाद्यतरम्भवतीति केषाञ्चिन्मतम् ।
तैलेन भजितमास्वाद्यतरम्भवतीत्यन्येपां मतम् । सर्पिषा
भजितमास्वाद्यतरम्भवतीति परेपां मतम् । तदत्र वस्तुनि नहि
कश्चिद् ध्र वो नियमः स्मर्तुं शक्यते । उक्तं च केनापि-तस्य तदेव
हि मधुरं, यस्य मनो यत्र संलग्नमिति ।
द्वितीयः शिष्यः : कोऽयं श्लोक: ? सम्पूर्ण श्राव्यताम् ।
पौरोगवः : पूर्ण: ब्लोकस्तावदेवंजातीयकः । -
'दधि मधुरं, मधु मधुरं,
द्राक्षा मधुरा, सुधाऽपि मधुरैव ।
तस्य तदेव हि मधुरं,
यस्य मनो यत्र संलग्नम् ।।' इति ।
तृतीयः शिष्यः : अम्महे , पौरोगवेन श्लोका अप्युदाहियन्ते । कि
वक्तव्यम्
(ततः प्रविशति कदम्बकः ।)
कदम्बक: : (शिण्यानुद्दिश्य ।) भवतः सर्वानाचार्यपादाः स्मरन्ति ।
१. शाकसाधनभाजनं चुल्ल्यामारोप्य घृतं वा तैलं वा किञ्चिन्मात्रायां तत्र
निक्षिप्य तस्मिञ्छाकशकलानि निपात्य सचर्चरध्वनि साधऊर्वीकारं तेषां
परितापनम्भर्जनमिति निगद्यते।
२. सपिः-घृतम्।
३. सार्षपम् = सर्षपतैलम् ।
४. तलम् =तिलतलम् ।
५. 'अम्ब है इत्यस्यापभ्रष्टमाश्चर्यव्यञ्जकं रूपम् ।
?
पोडशोत्तरैकशततमम्

·:
शिष्याः : अपि कृतं त्वया नैरादिष्टं कर्म :
कदम्बकः : कृतं तिष्ठति ।
शिष्याः : (पौरोगवमुद्दिश्य ।) नहि गच्छामो वयम् ।
पौरोगवः : अनुगृहीतोऽस्मि । भवतां माहाय्येन बहुतरं कार्य सम्पन्नम् ।
अथ मयाप्यनन्तरकरगीयायारालिका उपदेप्टव्याः । तिदिदानी
तत्रैव गच्छामि ।
(इति निष्क्रान्ताः सर्वे ।)
इत्यष्टमे संवादे द्वितीयं दृश्यम् ।
मप्तदशोत्तरकशततमम्

·तृतीयं दृश्यम् । (ततः प्रविशति परिवेषागारिकः ।) परिवेषागारिकः : (स्वगतम् ।) योजितानि पंक्तिक्रमेण काष्ठपट्टासनानि । संसिद्धपाकवस्तुस्थापनीयानि भाण्डान्यप्युपपादितानि । इदं चतुप्पात्रसङ्कल्पितं परिवेपणभाजनम् । इदं च कडच्छकद्वयम्' अथादौ प्रत्येकं काप्ठपट्टासनस्य पुरतः सुप्रक्षालिताः स्वच्छ- वस्त्रखण्डेन च सम्यक्प्रोञ्छिताः प्रोज्ज्वलायःपरिवेषण्यः२ पात्र्यश्च स्थापनीयाः । पूरितप्रत्यग्रकूपोदकमुदपात्रं पानपात्री च तत्रैव प्रतिपादनीया । सैन्धवचूर्णमपि परिवेषणीषु स्थापनीयम् । (तथा कृत्वा पुनरपि स्वगतम् ।) अथ सर्वं निष्पादितम् । अथाह्वानघण्टिका ध्वननीया, येन सर्वेप्याश्रमवासिनो भोजनार्थ समागच्छेयुः । (प्रकाशम् ।) कः कोऽत्र भोः ? - १. 'कड़छी' इति भाषायाम् । ( 'दारुहस्तः कडच्छकः' इति कल्पद्र - कोषकारः ।) २. स्टेनलेस स्टील की थालियाँ" इति भाषायाम् । ३. 'कटोरियाँ' इति भाषायाम् । ४. 'लोटा' इति भाषायाम् । अष्टादशोत्तरैकशततमम् ·(प्रविश्य ।। कदम्बक: : किं समाचरगीयम् ? परिवेषागारिकः : आह्वानघण्टिकां गब्दापय । कदम्बकः : नथा। (इति निर्गच्छति ।) (नेपथ्ये घण्टालौहस्य करणकरणत्कारः श्रूयते ।। (ततः प्रविशति पुरस्कृतकृपीटकुण्डलकाचार्यों लुप्तघोणाचार्य- स्तच्छिष्याश्च ।) परिवेषागारिक: : (प्रत्युद्गम्य ।। प्रगम्यते । इदं पाद्य जलम् । पादौ प्रक्षाल्येताम् । (प्रविश्य ।। कदम्बकप्रियपुष्पकौ : (गृहीतकलशौ प्रत्येकं जनस्य पादयोः वारिधारां मुञ्चतः।) सर्वे : (पादप्रक्षालनं नाटयन्ति ।) परिवेषागारिकः : (गृहीतांगोंछनः ।। इदमङ्गप्रोञ्छनम् । हस्तपादा- दिकं प्रोञ्छ्यताम् । सर्वे : (प्रोंछनक्रियां नाटयन्ति ।) परिवेषागारिकः : अथेमानि काष्ठपट्टासनानि । अास्यन्ताम् । (इति प्रासनस्थानं निर्विशति ।) सर्वे : (यथाक्रममासनग्रहणं नाटयन्ति ।) परिवेषागारिकः : (कदम्बकमाहूय।) कदम्बक, सर्वेषां परिवेषणीषु प्रथमं पाण्डरौदनोऽनम्ल आढकीसूपश्च परिवेष्यताम् । (कदम्बकस्तथा करोति ।) परिवेषागारिकः : (प्रियपुष्पकमाहूय।) प्रियपुष्पक, त्वमिमां घृतधानी : : एकोनविंशत्युत्तरैकशततमम् ·गृहारण । यत्र-यत्र पाण्डरौदनः परिवेषितस्तत्र-नत्र तीवन्ध घृतस्य' घारां निपातय । प्रियपुष्पक: : परमस्यां घृतधान्यां चमनो नास्ति । परिवेषागारिकः : आः, चमसो नोपनीत: ? एष उपनीयते । (कक्षान्तरं गत्वा चमसमुपानयति ।) गृहारणेमं चमसम् । प्रियपुष्पक: : (चमसमादाय सर्वेषां परिवेषरणीषु परिवेषिते पाण्डरौदने वृतवारां निपातयति।) परिवेषागारिकः : कदम्बक, अथ त्वं लेह्यां, राज्यक्तां, मिश्रशाकं च तत्तदहें स्थाने परिवेषणीषु परिवेषय । गृहाणेदं चतुष्पात्र- सङ्कल्पितं परिवेषणभाजनम् । कदम्बकः (परिवेषणभाजने तानि-तानि वस्तून्यादाय सर्वेषां परिवेषरणीषु तत्र-तत्र वर्तयति।) परिवेषागारिकः : सर्वं परिवेषितम् । अथारभ्यतां भोजनम् । : सर्वे : (सस्वरं मन्त्रपाठं कुर्वन्ति ।) मन्त्रः।- ओं अन्नपतेऽन्नस्य नो देह्यनमीवस्य शुष्मिणः । प्र प्रदातारं तारिष ऊर्ज नो घेहि द्विपदे चतुष्पदे । (अथ सर्वे उदफस्याचमनं कृत्वा भोजनारम्भं नाटयन्ति ।) परिवेषागारिक: : प्रियपुष्पक, निरीक्षायां तिष्ठ । कस्यापि किमप्यपे- क्षितं भवेत् त्वरितं परिवेषरणीयम् । कदम्बक, त्वमप्यवधेहि । (स्मरणं नायित्वा।) आ, स्मृतम् । तापहरी नैवेतोऽपि परिवेषिता। १. सम्यक्तापितस्य घृतस्येत्यर्थः । अत्र प्रमारणम्-'घृतं तीव्र जुहोतन' इति वेदमन्त्रः। विंशत्युत्तरकशततमम् ·नत्कदम्बक, त्वं तावत्तामेव परिवेषय । कदम्बक: : (तया करोति ।) लुप्तघोणाचार्यः : कृपीटकुण्डलक, रलकाञ्चनपुरवासिनां गृहेषु यद्भक्षितं तेनास्मदाश्रमपरिवेपितम्य कीदृशं साधर्म्यम् ? कृपीटकुण्डलकाचार्यः : सर्वं सर्वत्र स्वादिप्ठमेव । लुप्तधोरणाचार्यः : तथापि भेदबहुलं वस्तुजगत् । एकस्य वस्तुनः स्वादुता नैवान्यस्य वस्तुनः स्वादुतया मादृश्यं वहति । कृपीटकुण्डलकाचार्यः : वैचित्र्यं नाम जगन् । तथापि शाकमिदमद्यतनं कमपि प्रत्यग्रमास्वादं धत्ते । लुप्तधोरणाचार्यः : अस्मादृशामाश्रमे किम्प्रात्यग्य शाकास्वादेषु ? कृपीटकुण्डलकाचार्यः : तापहरी केन निर्मिता ? लुप्तधोरणाचार्यः : अस्मत्पौरोगवेण । अतिमात्र प्रवीणोऽसौ । कृपीटकुण्डलकाचार्यः : क्व तिष्ठत्यसौ साम्प्रतम् ? अत्राहूयताम् । लुप्तघोणाचार्यः : (परिवेषागारिकमुद्दिश्य ।) असावत्राहूयताम् । परिवेवागारिक: : यथा भवानाह । (कदम्बकमुद्दिश्य ।) कदम्बक, गच्छ । पौरोगवमानय । वक्तव्यमस्मदभ्यागतमहाभागाः स्मरन्तीति । कदम्बकः : एष प्रानयामि । (निर्गतः ।) प्रथम: शिष्यः : गष्कुलिकायाः पूरिकायाश्च पर्यायः कदा ? परिवेषागारिकः : अवसिता तापहरी' ? इदानीमेव शष्कुलिकाः १. ['घृते हरिद्रासंयुक्ते माषजां भर्जयेद्वटीम् । तण्डुलाश्चापि निर्धातान् सहैव परिभर्जयेत् । सिद्धयोग्यं जलं तत्र प्रक्षिप्य कुशलः पचेत् । लवणाई क- हिंगूनि मात्रया तत्र निक्षिपेत् । एषा सिद्धि ममायाता प्रोक्ता तापहरी बुधैः ।' -इति भावमिश्रः । .. : एकविंशत्युत्तरकशततमम् ·पूरिकाश्च पन्वेिष्यन्ते । (प्रियपुष्पकमुद्दिश्य ।) प्रियपुष्पक, मच्छ । मुपशालायाः शकुलिकाकण्डोलमत्रोपानय' । प्रियपुष्पकः : एप उपानयामि । (निर्गतः।) द्वितीयः शिष्यः : किञ्चिल्लेह्या पेभ्यते । तृतीयः शिष्यः : मया नाकं, तापहरी, घृतं च । परिवेषागारिक: : (परिवेषरणभाजनं हस्ते समादाय ।) गृह्यतां यस्य यदपे- क्षितम् । इति तानि-तानि वस्तूनि तस्य-तस्य परिवेषयति ।) प्रथमः शिष्यः : किञ्चित्तापहरी ममापि । परिवेषागारिकः : इयं गृह्यताम् । (परिवेषयति ।) लुप्तधोरणाचार्यः : कृपीटकुण्डलकाचार्याणामपि किञ्चित्तापहरी : : भवतु। परिवेषागारिकः : गृह्णन्तु महाभागाः । (इति कृपोटकुण्डलकाचार्य- मागृह्णाति ) कृपीटकुण्डलकाचार्यः : प्रभूता वर्तते । अधिकं कस्मात् ? परिवेषागारिकः : गृह्यतां-गृह्यतां पर्याप्तं गृह्यताम् । इयमेव प्रभूता चेदप्रभूता कीदृशी भवति ? (इति कडच्छकेन तापहरों कृपीटकुण्डलकाचार्यस्य परिवेषण्यां निपातयति।) पीटकुण्डलकाचार्यः : (विहस्य ।) अभ्यागत इति नैव तस्योदरं विदार- रणीयम् । प्रथमः शिष्यः : एकदा बहु भुक्तमिति नैवोदरदेवता कुति कस्यापि। १. कण्डोल:-पिटक इत्यर्थः । द्वाविंशत्युत्तरैकशततमम् ·द्वितीयः शिष्यः : कुपितायामप्युदरदेवतायामस्माकमौषधागारे पर्याप्त लवणभास्करचूर्णं तत्कोपपरिहारार्थम् । (सर्वे हसन्ति ।) कृपीटकुण्डलकाचार्यः : (सस्मितम् ।) एतदर्थमेव किं तच्चूर्ण संभृतं नत्र? (ततः प्रविशति गृहीतशष्कुलिकाकण्डोलः प्रियपुष्पकः पौरोगवद्वितीयः कदम्बकश्च ।) पौरोगवः : (कृपीटकुण्डलकाचार्यमुपसृत्यांजलि बद्ध्वा ।) प्रगम्यते महा- भाग ! ! कृपीटकुण्डलकाचार्यः : अहो, भवाँस्तु दृष्टचरः पौरोगवः : प्रोम् भगवन्, अनेककृत्वो लब्धवानस्मि भवदर्शन- सौभाग्यम् । परिवेषागारिकः : प्रियपुष्पक, शकुलिकाः पूरिकाश्च परिवेषय । प्रियपुष्पकः : (तथा कुर्वन् ।) गृह्यन्तां प्रत्यग्रं कटाहिकाया निष्पतिताः शप्कुलिकाः पूरिकाश्च । लुप्तधोरणाचार्यः : ममानभिप्रेता इमाः । प्रथमः शिष्यः : उपस्थितेषु कृपीटकुण्डलकाचार्येषु नैवं वक्तव्यमाचार्य- पादः । लुप्तधोरणाचार्य: : (विहस्य)।) अस्यार्थं तावल्लवणभास्करचूर्णस्य योजना कृता । अथ मदर्थं किं चूर्ण योजायष्यते ? द्वितीयः शिष्यः : भवदर्थं हिंग्वष्टक चूर्णम् । तृतीयः शिष्यः : हिंग्वष्टकचूर्णाभावे जम्बीरद्रावस्य योजना करि- : त्रयोविंशत्युत्तरकशततमम् ·प्यते । अस्माकमौषधागारे काचभरगीषु' प्रभूतो जम्बीरद्राव: पूरितस्तिष्ठति । प्रथमः शिष्यः : जम्बीरद्राव एव किं यवानीपाण्डवोऽपि प्रभूतः पूरिनो वर्तते । तृतीयः शिष्यः : परं किमेतरौषधराचार्यपादस्य । प्राचार्यपादस्य जठराग्निस्तु नथा नोवो यथा कर्करकानपि भक्षितान्- (इत्यर्थोक्ते ।) लुप्तघोणाचार्यः : (निवार्य ।) अलमलम् । प्रचुरम्प्रोक्तवानसि । कृपीटकुण्डलकाचार्यः : लुप्तधोरण, भुज्यताम् । रक्ष्यतां शिष्याणां हृदयम् । लुप्तघोरणाचार्यः : नाहमभ्यागतः । अभ्यागता एवागृह्य भोज्यन्ते न पुनर्गृहवासिनः । (इति मधुरं स्मयते ।) कृपीटकुण्डलकाचार्यः : यावद्बुभुक्षन्तु भोक्तव्यमेव । नदधिकम्प्रत्याग्रहा- तिशयोऽश्रेयान् । लुप्तधोरणाचार्यः : शान्ता मे बुभुक्षा । तस्मादाग्रहो व्यर्थः । सर्वे शिष्याः : इदानीमेव कथं शान्ता भवनो बुभुक्षा ? कियदस्ति भुक्तम् ? लुप्तघोरणाचार्यः : प्रभूतम्भुक्तम् । बालाः, अथ भवद्भिर्भोक्तव्यं याव- च्छ्रद्धाप्रतीघातम् । नाहमधिकम्भोक्तु ममर्थः । कृपीटकुण्डलकाचार्यः : अस्तु । मयापि नैवाधिकं शक्यते भोक्तुम् । अथ बालाः, भवद्भिर्भुज्यताम् । आवाभ्यां परिणतवयस्काभ्यां १. 'काँच के मर्तबानों में' इति भाषायाम् । है. कर्करकाः='कंकर' इति भाषायाम् । चतुर्विशत्युत्तरकशततमम् ·२ शिष्याः : अहहः नैव भुज्यत इति नैव युक्तो भवतां भोजनसङ्कोचः । सावकाशमा- स्वाद्यन्तां' भोज्यविशेषा अद्यतनाः । परिवेषागारिक: : भोजनावसानसूचकं परमान्नपरिवेषरणमितोऽपि शिष्यते । तदर्थमपि स्थानं रक्षणीयमुदरे । सर्वे : (भोजनपूर्ति नाटयन्तः।) परिवेषय तावत्परमान्नम् । कदम्बकः : (परमान्नभाजनमादाय ।) इद परमान्नम् । (इति सर्वेषां परवेषयति।) जातिफलगोस्तन्यङ्कोटवातादकश्मीरजप्रभृतिभि- गन्धपुष्टिद्रव्यैः सुधामधुरं. परमहृदयाह्लादकरं ममितावत्तिकापरमान्नमेतत् । लुप्तघोणाचार्यः : (कृपीटकुण्डलकाचार्यमुद्दिश्य ।) कथं रोचते परमा- न्नमेतद्भवते ? अत्रापि बहु पाण्डित्यमस्त्यस्मत्पौरोगवस्य कृपीटकुण्डलकाचार्यः : (परमान्नमास्वादयन् ।) नूनं महत्पाण्डित्यम् । एतादृक्षा एव सूपशास्त्रपंडिताः कस्याप्याश्रमस्य कंठाभरणं भव- न्ति । एभिरेव तुप्यन्त्यभ्यागताः प्रसीदन्ति चाश्रमवासिनः । लुप्तघोण, एतमपि प्रवासार्थं संगृहाण । अयं रत्नकाञ्चनपुरे- पि स्वकीयं पाकपाडित्यं प्रदर्शयतु । समवेतं, । १. सावकाशम् ='आराम स इति लोकभापायाम् । २. परमान्नम् = पायसम् । 'खीर' इति भाषायाम् । ३. जातिफलम् =जायफल; गोस्तनी-किशमिश; अङ्कोट:-पिस्ता; वाताद:-बादाम, कश्मीरज:-केसर। ४. समितावत्तिका- सेवइयाँ। पञ्चविंशत्युत्तरैकशततमम्

·:
पौरोगवः : अनुगृहीतोऽस्मिनमान् ।
शिष्याः : (सैकस्वरम् ।) प्रियं नः, प्रियं नः ।
लुप्तधोरणाचार्यः : अस्तु तावत् । अवसिनमिव सर्वेषां भोजनं प्रनि-
भाति । नद् गृह्यतामाचमनीयम् ।
सर्वे : (उदकमाचम्योत्यानं नाटयित्वा परिवेषागारिकमुद्दिश्य परि-
वेषागारिक, करप्रक्षालनस्थानन्तावन्निर्दिश ।
परिवेषागारिक: : (प्रक्षालनस्थानं निर्दिशन् ।) इत इतो भगवन्तः ।
(इति निष्क्रान्ताः सर्वे।)
इत्यष्टमे संवादे तृतीयं दृश्यम् ।
इत्यप्टमः संवादः ।
षड्विंशत्युत्तरकशततमम्

·नवमः संवादः ।
कपिज्जलकर्मरणिकीयम् ।

·(ततः प्रविशति कपिालः ।) कपिञ्जलः : (स्वगतम् ।) अहमस्मि नाम्ना कपिञ्जल: । संस्कृतं जानामि । तस्मात्संस्कृते किमपि लिखामि । तदिदानीमस्य गृहह्वातायनस्य पार्वे समुपविश्य संस्कृतभापायां कानिचित्पत्राणि कस्मान्न लिखेयम् ? संस्कृतज्ञाः सुहृदोऽपि मे सन्त्येव । काश्चन मुहृद्भावमुपगता भगिन्योऽपि संस्कृतं जानन्ति । ता उद्दिश्यव लिम्वेयं माम्प्रतम् । (पुरतो विलोक्य ।) पत्रमिव प्रतिभाति पतित- मत्र । (उत्थाप्य।)पत्रलेखनस्मरणसमकालमेव लब्धोज्यम्पत्रसम्प्रा- प्तियोगः । कुन: समायातो भवेदयमावरक:' ? (प्रावरकं परितो विलोक्य ।) प्रयागनगरतः प्रेषित: केनापि । कस्येमान्यक्षराणि भवेयु: ? (विमर्श रूपयित्वा ।) पा ज्ञातम् । कुमार्या प्रभातमचर्या प्रेषितम्भवेत्पत्रमिदम् । अस्तु । पावरकमिमं विश्लिष्य पश्यामि । (इति विश्लिष्यावरकं तदन्तर्भागात्पत्रं बहिनिष्कासयति ।) हन्त, कियद् विपुलं पत्रमेतत् ? का खलु संख्या पृष्ठानाम् ? (गरणयित्वा ।) हन्त, घोडग पृष्ठानि लिखितानि । किमत्र लिखितं भविष्यति ? यावद्वाचयामि । (पुरतो विलोक्य ।) हन्त, भार्या मे कर्मरङ्गिका समायाति । किमिदानी व्यवसितव्यम् ? आगच्छतु नाम । १. 'कवर' (लिफाफा) इत्यभिप्रेतोऽर्थः । अष्टाविंशत्युत्तरकशततमम् ·नाम्प्रदयंद पत्रमिदं वाचनीयम् । (नेपथ्याभिमुखं प्रकाशम् ।) कर्मङ्गिके. प्रयागात्प्रभातमञ्जर्याः पत्रं सम्प्राप्तम् । तद् प्रागच्छ : पावां तत्पठाव: । (ततः प्रविशति सौभाग्यवती कर्मरणिका । कर्मरङ्गिका : किन्र्भागतं प्रभानमञ्जाः पत्रमिति ? केयम्प्रभात- मञ्जरी नान? कश्चन नूतन एव पराक्रम: प्रतिभाति । काभि:- काभिर्भवताम्परिचय इति कः शक्नुयाद्वक्तुम् ? (इति विहसति ।) कपिञ्जल: : अनया नवीन एव मे पत्रपरिचयः । एकदा मयाऽत्रत्ये माप्ताहिके पत्रे ‘सहकारमञ्जरीति नाम्ना लोकभाषायां ग्रथितं गीतमेकं प्रकागनार्थम्प्रहितम् । तत्र यन्मिन्पृष्ठे मम गीतम्प्रकाशित- मामीत्तम्मिन्नेवैतम्या अपि गीतम्प्रकाशितम् । प्रावासप्रवृत्तिरपि' नौ तत्र प्रकागिताऽभवत् । तत्साहाय्येन मया पत्रमेकं तस्य लिखितमासीन् । तस्योत्तरमपि द्रागेवैवं समायास्यतीति नैव चिन्तितमासीत् । अथ पत्रे स्मिन्किन्तया लिखितम्भविष्यतीति त्वमपि ज्ञातुमुत्सुका भवेः कदाचित् । तद् गृहाण त्वमेव वाचयेदम्। अहं श्रोप्यामि । (इति पत्रं तस्यै समर्पयति ।) कर्मरङ्गिका : अम्मो, पत्रमिदं वा पुस्तकमिदं वा ! कुत एतावान्काल एताभिः सम्प्राप्यते पत्रलेखनार्थमिति न ज्ञायते । अपि नाम प्रणयनिवेदननिबन्धनमेतद्भविष्यति? कपिञ्जलः : वाचय तावत् । किं लिखितं किन्निबन्धनञ्चैतदिति मर्व स्फुटम्भविष्यति । कर्मरङ्गिका : (पत्रं वाचयति ।) -"प्रियवन्धो, भावत्कम्पत्रमद्य प्रभाते । १. प्रावासप्रवृत्तिः='हाउस एड्रेस' (घर का पता)। एकोनत्रिंशदुत्तरैकशततमम् ·समासादितम् । मर्वथा अप्रत्याशितपूर्वन्तत् । कश्चन भवाहनः पत्रं मांप्रेषयिष्यतीति कल्पनापि मनोगौचरतां नामीद् गता। अतीवा- नुगृहीतामात्मानं मन्ये पत्रेगतेन नदर्थम्बहवो धन्यवादाः ।' कपिञ्जलः : माधीयः संस्कृतम् । पत्रलेखने पटुतरा प्रतिभाति । कर्मङ्गिका : पाटवं कस्मान्नोपजायेत ? भवन्तमुद्दिश्य लेखनाय प्रवन्तः पृथग्जनोऽपि' कलयेल्लेखनपाटवम् । इयन्तु नाम जात्या वृत्त्या च कवयित्री । अस्याश्चेत्पाटवं नोपजायेत नहि कस्या उपजायेत ? कपिञ्जल: : प्रादौ पत्रन्तावत्सम्पूर्ण वाचय । कर्मरङ्गिका : (साकृतम् ।) किमधिकतरमुत्कण्ठितं वेत: पत्रगतवस्तु- विज्ञानार्थम् ? कपिञ्जलः : तादृशं त्वदीयमेव कदाचित् । मदीयन्तु नास्ति । कर्मरङ्गिका : (साचिवीक्षितकेन ।) साहजिक एवेदृशः समुत्सुकीभावः । काचिद्रमणीयरूपकान्तिः, सुम्निग्धनवयौवना, सुमधुरवाग्व्यापार- विशारदा, सर्वसुकुमारगुणोपेता प्रयागकुमारी पत्रं लिखति । पत्र- मपि नान्यजनपत्रनिर्विशेषम् । प्रणयरसपरिबन्धुरम्पत्रम् । तत्क- स्मान्न पुरुषगुणोपेतस्य भवतो मनसस्तादृशो भावः स्यात् कपिञ्जलः : कस्मात्प्रागल्भ्यमिदम्प्रदर्श्यते ? नैव रोचते पठनं तन्मय- मेव प्रतियच्छ तत्पत्रम् । कर्मरङ्गिका : कस्मादशोभनम्प्रतिभाति मे वचनम् ? नैतत्साहजिकम् ? कपिञ्जलः : साहजिकासाहजिकवस्तुविनिर्णयार्थं नाहमत्र स्थितो- ऽस्मि । पत्रं वाचय । तदर्थमेव मदीया समुत्कण्ठा । कर्मरङ्गिका: (विहस्य।) तद्वाचयामि-(पत्रं वाचयति ।) "यैः शब्दैर्भवता . : १. सामान्योऽपि मनुष्यः । त्रिंशदुत्तरकशततमम् ·. मम गीतस्य श्लाघा विहिता, नै गमुन्साहिताऽस्मि । भवतीय- म्पत्रमिदमेतदर्थक विलोक्य ममधिकमावमितीव मे हृदयम् । "भवता मम परिचयो नैवानुयुक्तः । तथापि स्वकीयं परिचयं स्तोकैरेव गदैलिन्वितु ममुद्यतास्मि । नात्र दोषः कन्चना- विकरणीयः । "अहं ब्राह्मग्गकन्यकाऽस्मि । जनको मे दिवं गतः । विधवा मे जननी यथा कथमपि स्ववार्धक्यदिनान्यतिवादति ? बन्धुश्चकः सपरिजनो जीविकामर्जयन्तस्मान्विति । अष्टादशवर्षदेगीया- ऽहम् । जीवनम्यकाकित्वोद्भवं विपादमपनोदयितु यदा कदाचित कानिचिद् गीतानि लोकभाषायां विरच्यन्ते । नानि भावागाय कविसनमाय रोचन्त इति ज्ञात्वा कृतार्थतायाः परां काप्ठामनु- भवति मे चेत इति कै: शब्दनिवेदयेयम् ?'' (पत्रवाचनाद्विरम्य ।) ? एवंविधानि पत्रारिण हुतवहे ममर्पणीयानीति ममायाति मे चेतमि। कपिञ्जल: : (विहस्य ।) पत्रमेतत्तया लिखितं नैव मया । अग्रे किं लिखितमस्ति । वाचय यावदपि पत्रम् । कर्मरङ्गिका : (सक्रोधम् ।) वाचयामि-वाचयामि । (वाचयति ।)- "भवता स्वकीयः परिचयो नैव लिखितः । किं वयः, को वर्णः, कोऽभिजनः, का वृत्तिः, कुटुम्बस्य के सदस्याः, विवाहितो भवा- न्न वा, किमधीतम्, कुत्राधीतम्, के भवतामभिरुचि विषयाः, कामु-कासु भाषासु कीदृशं कीदृशम्पाण्डित्यम्, कश्च भवतां भविष्यत्कालिक: कार्यक्रम इत्यादिकं सविस्तरं भवानपि स्वकीयं परिचयमवश्यम्पत्रस्यास्योत्तरे प्रदास्यतीत्यागासे । भवद्विषये अपि श्रुतम् .. एकत्रिशदुत्तरैकशततमम् ·܀ कोदृशं संजातकुतूहलं मदीयं मन इति नैव पार्यते भवताऽनुमातुम् । (पुनः पत्रवाचनाद्विरम्य ।) नाहमेतदूर्ध्व वाचयिष्यामि । भवतव तत्सर्व वाचनीयम् । कपिञ्जलः : कयापि प्रेपितम्पत्रमेव विलोक्यैवमुद्विग्नासि । यदि काचित्स्वयमेवात्र समागता भवेत्तहि-(इत्य|क्ते ।) कर्मरङ्गिका : (सक्रोधम् ।) तर्हि तस्या मूर्धानं भिनद्मि । कपिञ्जल: : (कोमलया वाचा।) नैव सम्भ्रमः कर्त्तव्यः । अयं कपिञ्जलो भवदीयः । नायं स्वप्ने.पि कस्या अप्यन्यस्या भवितुमर्हति । तस्मान्नोगः समाश्रयणीयः । केवलं कयाऽप्यपरिचितया पत्रमेकं लिखितमिति कृत्वा कि जीवनमस्माकमेकपद एव विश्लेपकलुपितम्भविष्यति ? मूढा ते कल्पना । इतः प्रयच्छ तत्पत्रम् । तुभ्यं नैव रोचते चेत्पत्रस्यैतस्य वाचनं तत्त्यक्तं नाम मयाऽपि श्रवणकुतुहलम् । कर्मरङ्गिका : (किञ्चित्प्रकृतिमापद्य ।) कस्माद्भवता तद् गीतं 'सहकार- मञ्जरी'ति कृतकेन नाम्ना साप्ताहिके प्रकाशनाय प्रहितम् ? कपिञ्जलः : सम्यगनुयुक्तवत्यसि । शृणु कारणम् । अनेककृत्वो मया स्वेनैव नाम्ना प्रेषितानि सुरुचिराण्यपि गीतानि तत्पत्रसम्पादके- नावहेलितानि । तस्मात्परीक्षितु सम्पादकहृदयं मया कृतकेन स्त्रीनाम्ना प्रेषितं तद् गीतम् । कीदृशं विस्मयस्थानमिदं यत्तदेव गीतं प्रकाशितश्चापि तस्मिन्नेव साप्ताहिके सम्यगलङ कृत्य । एतेन तावत्त्वया प्रसन्नया भवितव्यम् । कर्मरङ्गिका : प्रमाणीकरोम्येतद्भवदुक्तम् । परमियम्प्रभातमञ्जरी द्वात्रिंशदुत्तरैकशततमम् ·कस्मात्पत्रप्रेषणेन सनाथीकृना ? नत्र कि कारगां नमुन्पन्नम् ? कपिञ्जल: : (विहस्य ।) तस्यापि शृणु कारगाम् । यदा 'सहकार- मञ्जरी'ति कृतकं नामाश्रित्य प्रेपक: पुरुपो नामस्तस्य गीतस्य, नदा 'प्रभातमञ्जरी'ति नाम्ना प्रकागितं तद् गीतमपि परमार्थतः स्त्रीकर्तृकमुत नदपि कृतकस्त्रीनामधारिपुम्पकतृ कमिति विज्ञातुमधीरमामीन्मदीयं मन इनि । नम्मादेव कारणात्तन्यत्रं प्रहितमासीत् । कर्मरङ्गिका : युज्यते-युज्यते । नितरां युज्यते । परं मन्ये इदानीमेकत् पत्रमासाद्य कदाचिद्भवतो मनः सञ्जातकुतुह्लातिरेक मत्तम्या एव प्रयागकुमारिकायाः पृष्ठधावनं नैव स्वीकरिप्यतीति । कपिञ्जलः : अये, कर्मरणिकायां संसक्तचित्तस्य कपिञ्जलस्य मनः कुमारीम्प्रभातमञ्जरीमनुधाविष्यतीति किं नम्भाव्यते स्वप्ना- वस्थायामपि ! कर्मरङ्गिका : (अर्थगर्भ चक्षुर्व्यापारं नाटयित्वा ।) अहो, सम्भाव्यते ? 'अभिनवगुणरागी प्रायशो लोक एप' इति वक्तु- मुपक्रमतां महाकवीनामेव परम्परायां तावत्तिष्ठति भवान् (विमृश्य ।) अद्यास्माकं समाजस्य वार्षिकोत्सवनिमित्तो महा- भोजः समायोजितोस्तीति विज्ञापनार्थमेवाहमत्रागताऽऽमम् । नत्कृपया, द्रागेव स्नानादिकं कृत्वा संसिद्धो भवतु । कपिञ्जलः : आ, साधु विज्ञापितम् । स्नानस्य विहितवत्यमि कि सर्वमपि प्रबन्धम् ? कर्मरङ्गिका : अथ किम् ? कन्मान्न -- ? त्रयस्त्रिशदुत्तरकशततमम

·कपिञ्जल: : एवन्तर्हि चल स्नानागारे । सुखोष्णेन पयसा सम्यगभि-
पिञ्च माम् । अहं च पद्मासनं बवा भूयिष्ठं स्नानसौख्यमनु-
भविष्यामि।
(इति मन्दहासावभासितबदनौ तावुभावपि निष्क्रान्तौ।)
इति नवमः संवादः ।
चतुस्त्रिशदुत्तरैकशततमम्

·दशमः संवादः ।
करहाटककतकिङ्किणीयम् ।

·(ततः प्रविशति करहाटकस्तभगिनी कलकिंकिणी च ।। करहाटकः : कलकिङ्किरिण, अयमत्र कः ? कलकिङ्किणी : अयं कठिल्लकः । करहाटक: : (विहस्य ।) कथं मृद्गुडक इव पिंडीभूय गृहीताच्छादनः स्वपिति ? कलकिङ्किणी : अतिमात्रम्परिश्रान्तः प्रतिभाति । करहाटकः : किमनेनाद्य तादृशं समाचरितं, येनास्य तावान्परिश्रम: ? कलकिङ्किणी : एतदपि प्रष्टव्यम्भवति किम् ? बालानाम्प्रभातकाला- दारभ्य दिवसावसानं यावत्सर्वमपि श्रमायैव भवति । करहाटक: : निद्रासुखम्प्रकाममनुभवतु नामायम् । आगच्छ तावत् । अद्याहं त्वां संस्कृतं शिक्षयिष्यामि । मदीयम्पुस्तकं कुत्रास्तीनि जानासि किम् ? कलकिङ्किणी : संस्कृतं शिक्षयिष्यसि ? किमेतावत्संस्कृतं त्वया स्वय- मपि शिक्षितं वर्तते, येन मां शिक्षयिष्यसि ? करहाटकः : न वेत्सि यत्पाठशालायां स्वकीये वर्गे संस्कृतभाषाविषये योग्यतायां सर्वप्रथमोऽहमेवेति । कलकिङ्किणी : (सस्मितम् ।) पाठशालायाम्प्रथमत्वमन्यत्, माहशीं षत्रिंशदुत्तरैकशततमम् ·च संस्कृतमध्यापनमन्यत् । किं त्वं मां त्वत्तो न्यूनामवगच्छमि संस्कृतभाषावैशारये? करहाटकः : एवं नाम वैशारा ते नहि मुमहानेप प्रसादविषयः । केनाध्यापितं ते संस्कृतम् ? कलकिङ्किणी : मात्रा । तयैवाहं संस्कृतमध्यापिता । करहाटक: : (सहर्षम् ।) अये, मात्रा संस्कृतमध्यापितम् ? अपि नाम मा संस्कृतं जानाति ? कलकिङ्किणी : जानातीनि किम, सैव पितरमपि संस्कृतं शिक्षितवत्य- स्ति । मात्रा यदपि संस्कृतं स्वपितु है मिक्षितमासीत्तत्कृत्स्नमपि पितरमध्यापितवती । करहाटकः : एवं किम् ? मया तावदालोचितं यत्पितव नः संस्कृतस्य प्रथमो विद्वानिति । अन्यत्किकिमध्यापितासि त्वं मात्रा? कलकिङ्किणी : लोकभाषां, महाराष्ट्रभाषां विश्वभाषां च । करहाटकः : विश्वभाषामप्यध्यापितासि ? सा तु मयापि जायते । अहं तस्यां वक्तुमपि प्रभवामि । कलकिङ्किणी : अथ कीदृशन्ते लोकभाषाज्ञानम् ? करहाटकः : लोकभाषाया ज्ञानन्तु मर्यादितमेव । कलकिङ्किणी : (प्रहसन्ती ।) मर्यादितन्ते लोकभाषाज्ञानम् ? को लाभो विश्वभाषाविज्ञानेन यदा लोकभाषैव सम्यङ नैव ज्ञायते । करहाटकः : (विचिन्त्य।) कलकिङ्किरिण, तातस्तु लोकभाषायां काव्यमपि करोति । तस्य श्रूयते प्रभूतं लोकभाषावैशारद्यम् । कलकिङ्किणी : मयापि तथैव श्रुतमस्ति । परं तस्यैव मुखात्तम्य काव्यश्रवणस्यावसरो नेतोऽपि प्राप्तः । ? सप्तत्रिंशदुत्तरैकशततमम् ·? करहाटक: : ककिङ्किरिण, नहि एवं क्रियताम् । अद्य सायं यदा तात: कार्यनिलयाद् गृहमागमिष्यति नदाऽवाभ्यां स प्रार्थनीयः काव्य- श्रावणाय । कलकिङ्किणी : नैवासौ नाम्प्रार्थनां स्वीकरिष्यति । करहाटकः : कुतः कलकिङ्किणी : बाल्यावस्थायां वालैः श्रवणीयं काव्यमन्यादृशं भवति तारुण्ये च नरुगः श्रवणीयं काव्यमन्यादृशं भवतीति । नातः कथयति यत्तम्य पार्वे बालः श्रवणीयं काव्यं नास्तीति । नस्य काव्यं केवलं नरुगजनश्रवणोचितमेवेति । करहाटकः : अहमपि सत्वस्मेव तरुणो भविष्यामि। तरुण संजाते नाम मयि पितुः काव्यं ममापि श्रवणयोग्यं भविष्यति । नैतत्किम् ? कलकिङ्किणी : अवश्यमवश्यम् । परं त्वत्तोऽपि पूर्वतरं तारुण्यन्तु ममैव प्रतिपत्स्यत इति पितगै वदतः । करहाटकः : सत्यन्तत् । मम नाम यदा तारुण्ये पादप्रवेगस्तदात्वं नावद् वृद्धा सम्पत्स्यसे । अहह, वृद्धा सम्पत्स्यसे वृद्धा-गलितनखदाना : वृद्धा! (इति हसति ।) कलकिङ्किणी : पिधेहि वदनम् । वृद्धस्त्वम्भविष्यसि । अहं कस्माद् वृद्धा भवामि ? (इति लीलया वदनं विकरोति ।) करहाटकः : विकुरु वदनम् । मम किन्तेन ? तवैव वदनं विकृति यास्यति । विकृते वदने तरुणावस्थायां नहि कश्चनाऽपि त्वां विकृतवदनां मत्वा परिणेतुमुधुक्तो भविष्यति । अष्टात्रिंशदुत्तरैकशततमम् ·कलकिङ्किणी : (लोलया जिह्वादशनं नाटयति करहाटकः : नवैव जिह्वा विकारमेप्यति । मम किन्तन : कलकिङ्किणी : (उत्तरोष्ठसमाकर्षणलीलां नाटयति ।) करहाटकः : मम किन्तेन ? तवैवोनरीष्ठो विकृतो र्भावात : तेन मुखम्य विकारस्तावदितोऽपि वृद्धि गमिष्यति । (ततः प्रविशति तयोर्जननी कुन्दुरुकी ।। कुन्दुरुकी : कलकिङ्किणिके. इतस्तावत् ! कलकिङ्किणी : (प्रत्य मातरं संलगति ।। अम्ब. किर्गम कुन्दुरुकी : मयाऽकरिणतं यन्नृत्यशास्त्रे पाटवन्त बहुतरम्प्रवर्धन इति । सौभाग्यवती काकोदुम्बरिका त्वां नृत्यं सम्यक् विक्षयति। नैवैनन् कलकिङ्किणी : बाढमम्ब, सौभाग्यवती काकोदुम्बरिका मयि नितगं स्निह्यति । अतीव प्रेम्गा नृत्यशास्त्रम्य सर्वमपि तत्त्व मां बोध- किर्गम वक्तुकामा ? -- यति । करहाटकः : (सप्रहासम् ।) अम्व, किमस्ति नृत्यशास्त्रे ? धमत्कारेण छमत्कारेण चाध ऊर्ध्व पादपातन विहितं, करशाखाचालन चेतस्ततः कृतं-सम्पन्ना नाम नृत्यविद्या । कुन्दुरुकी : (विहस्य।) त्वदर्थ तावन्नृत्यविद्यातत्त्व तदेव। (कलकिङ्किणी- मुद्दिश्य ।) शृणु कलकिङ्किणि, त्वदर्थमद्यैव सरस्वतीवीणाऽस्माभिः क्रीता। वीणावादनस्यापि त्वया सम्यगभ्यासो विधातव्योस्त्यतः परम् । तदेहि त्वां प्रत्यग्रक्रीतां तां सरस्वतीवीरणां दर्शयामि । करहाटकः : अम्ब, द्रष्टुं किमहमप्यागच्छेयम् ? कुन्दुरुकी : अवश्यं वत्स, त्वमपि पश्य कीदृशी सा सरस्वतीवीणेति । - एकोनचत्वारिंशदुत्तरकशततमम्

·कलकिङ्किणी : (सानन्दं करहाटकमुद्दिश्य ।) प्रा हा, मदर्थं सरस्वती-
वीणा गृहीता। त्वदर्थ कि गृहीतम्-अङ्ग प्ठम् !
( इति सव्यहस्ताङ्गुष्ठप्रदर्शनलीला नाटयति । करहाटकश्च तत्प्रत्युत्तरे
जिह्वादशनलीला नाटयति।)
(इति निष्क्रान्ताः म
इनि दामः संवादः ।
चत्वारिंशत्तरकशततमम्

·एकादशः संवादः ।
कपित्थककरमादकीयम् ।

·(ततः प्रविशति कपित्थकस्तज्जननी करमदिका च ।) कपित्यकः : अम्ब, श्रूयते भगिनी में पद्मकर्कटी नृत्यमपि सम्यग्जाना- त्यनुप्ठातुमिति । करदिका : जानामि । न्वमपि मङ्गीतविद्याया अभ्याममनु- तिप्ठ । : कपित्थकः : अम्ब, मङ्गीनं केन विधिना शक्यते द्रागभ्यसितुम् ? करमदिका : द्वौ विधी । अपरान् गायतो जनाननुकृत्य स्वयंकृष्या- उभ्यसनमेको विधिः । व्यवस्थितं च कस्यापि संगीतशिक्षकस्य ममीपं गत्वा तदधीनं संगीताभ्यसनं द्वितीयो विधिः । संगीतशिक्षकात्संगीतशिक्षणमेव श्रेयसे भवतीति त्वयापि कश्चन संगीतशिक्षकः समाश्रयणीयः । स त्वां द्रागेव संगीतेन मह सुपरि- चितं करिष्यति । कपित्थकः : संगीतशिक्षायै कानि वस्तून्यावश्यकानि ? १. 'स्वयंकृषिरिति तेलुगुभाषायाम्प्रयुज्यमानः संस्कृतभाषाशब्दः । तत्र 'कृषि'शब्द: 'परिश्रमः' 'उद्यमः' इत्येवंजातीय केऽर्थे प्रयुज्यते । एतावता, 'स्वयंकृषि'शब्दस्यार्थो भवेत्-कस्याऽप्यन्यस्य साहाय्येन विनैव स्वयं विहितः परिश्रम इति । एतमेव प्रकार मेकलव्यप्रणाली'त्यपि शक्यते वक्तुम् । द्वाचत्वारिंशदुत्तरकशततमम् ·•. - .. करमर्दिका : कण्ठशक्तिः. परिकृतं सुधाकृतं चोच्चारणम्, स्वर- परिचयः, लयतालादिवस्तुपरिनानं चेति । तत्र कण्ठशक्तिन्ने मोभना, मनोजमुच्चारणम् । तस्मात्त्वरितमेव ने संगीतविद्या फलिता भविष्यति । कपित्यकः : अम्ब, त्वया शिक्षितं कि संगीतकम् ? करमर्दिकाः : न शिक्षितं वत्स ! शैशवे सर्वथा माधनविहीना पास्म वयम् । संजातेषु साधनेषु दृष्टिः सङ्गीतनिबन्धना नोदितासीन् ! अथ यदा माधनानि सन्ति, दृप्टिरप्युदिता वर्तते. नदा नाम वयो नास्ति । तस्मान्मम संगीतशिक्षणं नैव प्रत्यपद्यत । कपित्थकः : अम्ब वयो नास्तीति किम्भण्यते ? करमर्दिका : वत्स, सुकुमार एव वयसि शिक्षितं संगीनं श्रियम्पुष्णाति। सुकुमारं खलु ते वयः । मामकन्तु स्थविरं वयः। किमेतस्मिन्व- यसि संगीतं शिक्षित्वा करिष्यामि ? स्वीकृत पि सुमहत्यायासे कण्ठस्य नमनीयत्वाभावाद् विद्येयं न तथाधिगता भविष्यति मम, यथा विनाऽपि महता परिश्रमेरग त्वमिमामधिगन्तुं शक्नोपि । तस्मादेव त्वमेवमुच्यसे। कपित्थकः : परमम्ब, त्वदीयमपि कण्ठलावण्यमनन्यसाधारणम्' ।तहि त्वमेवं कस्माद् ब्रूषे? करदिका : (विहस्य ।) मदीये कण्ठे लावण्यमिति कथं जानासि ? कपित्थक: : अनेककृत्वस्त्वमेकान्तं विलोक्यात्मन्येवात्मना तुप्टा गायसि । तदा तानि गीतानि कियन्ति कर्णमधुराणि हृद्यानि १. अत्र 'कण्ठलावण्यमिति पाठः प्रामादिक इति केषांचिन्मतम् । तेषां मते 'कण्ठमाधुर्य'मिति पाठः समीचीनः । त्रयश्चत्वारिंशदुत्तरकशततमम् ·: च प्रतीयन्त इति नैव शक्यते वक्तुम् । करमर्दिका : अगृहीतसंगीतशास्त्राणां गोतचेप्टा मा । तत्र किमस्ति श्रुतिमनोहरत्वम् : कपित्थकः : नैवं वक्तुं युज्यते । 'लावण्ये सति कण्ठस्य किं स्याच्छास्त्र- निषेवणः ? लावण्येऽसति कण्ठस्थ किं स्याच्छास्त्रनिषेवणः ? इत्येव मदीया बुद्धिर्मा वक्तुं व्यवसाययति । करदिका : मत्यं वदसि । अन्तरेण कण्ठलावण्यं संगीतं नास्ति । अतीव सुललिताल्लावण्यपरिपूर्णाच्च कण्ठमाध्यमादारोहा- वरोहरूपा या स्वरधारा बहिनिःसरति सैव श्रोतृ णां हृदयानन्दं जनयति । नान्या। तथापि शास्त्रेणोपस्कृता: शब्दसुन्दरगिरः सुवर्णे सुगन्धस्याधानं कुर्वन्तीति नात्र सन्देहः । कपित्थकः : अम्ब. केषांचित्कण्ठे माधुर्य निवसति केषांचित्कण्ठे च तस्य नितरामभावो लक्ष्यते । किमेतस्य कारणम् ? करमर्दिका : कण्ठलावण्यं केषांचित्साहजिकं केषांचिच्चार्जितमिति द्विविधं तन्निगद्यते । तथापि येषां जीवितमसंयताचारेण नास्ति निभिन्नं तेषामेव तत्सुरक्षितं तिष्ठति । ननु वक्तव्यं संयमस्य परिणामः कण्ठलावण्यमिति । तस्मात्सङ्गीतशास्त्राभ्यासिभिः संयमो नैव कदापि हातव्यः । गृहीतसङ्गीतशास्त्राणामपि दुष्टाचारः संगीतस्य फलवत्त्वं हिनस्ति । दुष्टाचाराणां कण्ठस्य सौकुमार्य शक्तिश्च द्रागपयाति । एतस्मादेव केषाञ्चिन्मतमिदं यद् वयः परिणतम्भवेदपरिणतं वा येऽपि कण्ठलावण्यविरहिता- स्ते सर्वे त्यक्तसंयमा, दुराचारा इति स्पष्टं बोद्धव्यमिति । इदं भूतार्थत्वेन स्वीक्रियेत चेद् ये साध्वाचारास्तेषां कण्ठे माधुर्यं चतुश्चत्वारिंशदुत्तरकशततमम् ·निवसनि ये चामावाचारास्तेषां कण्ठे माधुर्यम्य नितरामभाव इति नियमः कत्तुं शक्यते । कपित्थकः : अम्ब, मङ्गीते किम्प्रधानम् : करमर्दिका : इदानोमेवोनोमि काठलावन्प्रधानमिति । तत्पुनः कम्मादयम्प्रश्नः ? कपित्यकः : प्रश्नस्येदं कारणम् : वह्व: संगीताचायाः संगीनस्या- नुष्ठानं कुर्वन्ति । परं तेषां तदनुष्ठानं नैत्र मनोहरं जायते किन्तु कदाचित्कदाचित्काचन वाला सुकुमारेण कण्ठम्वरेण नदेव संगीतमनुतिष्ठति । तच्च नितान्नं अवममनोहरम्प्रति- भाति । क्वचिच्च शास्त्रनियमानुल्लङघ्यापि कृतं संगीतानुष्ठानं चेतोहरं जायते । अथाऽहं पृच्छामि संगीतगास्त्रनियमानां सर्वात्मना परिपालनम्प्रधानमुत क्वचिदुल्लङ्कितेवपि नेषु बीतचिन्तीभूय श्रोतृ णां हृदयेषु रसोत्पादनम्प्रधानम् ? करमर्दिका : शृणु वत्स, शास्त्रज्ञैः स्वसामर्थ्यानुसारं स्वरप्रवृत्तेरनु- शीलनं विधाय संगीतस्य केचन नियमाःस्थिरीकृताः। ते कालत्रये- ऽप्यपरिवर्तनीया इति नैव केनापि प्रतिज्ञातुं शक्यते । तस्माद- धिकतररसोत्पादकत्वं परिज्ञाय यदि कैश्चित्तेषु नियमेषु किं- चित्परिवर्तनम्परिवर्धनं वा विहितं तर्हि तत्पूर्वाचार्यस्मृतानां नियमानामुल्लङ्घनं संजातमिति नैव मन्तव्यम् । पुनश्च, श्रोतृहृद- यानन्दनं येन जायते तदेव संगीतस्य संगीतत्वम् । शास्त्रनियम- परिपालनेनापि चेल्लोकस्य हृदयानन्दनं नैव जायेत तहि किन्तेन संगीतेन ? अतिमात्रमायासितस्य केषांचित्संगीताचार्यारणां कण्ठस्यापि स्निग्धत्वाभावः क्वचित् श्रुतिगोचरो भवति । ? . पञ्चचत्वारिंशदुत्तरकशततमम् ·.. अस्निग्धकण्ठोत्थिताः कथं मनोहरः संजायेग्न् : तस्माद्रसोत्पादकत्वानुकूलायाः स्निग्धकण्ठनायाः प्राधान्यम् । कपित्थकः : अम्ब, संगीनगिक्षगगस्य किम्फलम् : करमदिका : इतरेपां श्रोतृ णां हृदयगतस्य विपादस्थापनोदनम्प्लम् । ततोऽप्यधिकमात्मानुरञ्जनन्फलम् । संगीतानुष्ठानेन नर्दनः प्रथममनुष्ठातुरात्मन एवानुरञ्जनं जायते । तदनु च परेपाम् । एतद्धि परेषां चित्तानुरञ्जनमानुषंगिकम् । कपित्थकः : कदाचिदेवमपि सम्भवति किं यदनुष्ठातुश्चित्तानुरजनन्तु जायेत परं परेषां श्रोतृ णां तन्न जायतेति ? करमदिका : सामान्यतया नैव सम्भाव्यमेतत् । तथापि जगनि कि नाम तद् तद् बन्नैव सम्भाव्यमिति प्रतिज्ञातुं शक्येत ? 'भिन्नरचिति लोक इत्येष नियमो बलीयान् । मनोहरं सुश्राव्यमपि संगीतवस्तु केषाञ्चिद्र चिं नैवावति । नत्र संगीतानुष्ठानस्य को दोषः : तथापि रसोत्पत्तिरुभयनिष्ठा भवति । वस्त्वपि रसोत्पादन- गुणोपेतम्भवेच्छ्रोतुश्चित्तमपि तदास्वादग्रहणगुणोपेतम्भवेत् । तदैव संगीतम्फलति रसोत्पत्तिश्च जायते । एतयोरेकतरम्यापि विगुणत्वे रसोत्पत्तिरशक्यसम्भवा । अथैतदेव पश्य। केचन शुद्धशास्त्रीयसंगीतश्रवणप्रिया भवन्ति । केचन सरलशास्त्रीयसंगीतश्रवणप्रिया भवन्ति । केचन च केवलं सरलसंगीतश्रवणैकमात्ररुचयो भवन्ति । तस्माद्यस्य यत्प्रियं, नस्य तदेव मनोहरम्भविष्यति; नान्यत् । एवं नाम यदि प्रवृत्तेऽपि श्रोत्रमनोहरे संगीते, सञ्जातेऽपि तदनुष्ठातु- श्चित्तानुरञ्जने कस्यचिदपि श्रोतुश्चित्तं नैवानुरज्येत नहि षट्चत्वारिंशदुत्तरकशततमम् ·: .. नत्र किमारचर्यम् : कपित्थकः : मंगीतनान्यत्ति-कि जायने ? करमदिका : अानन्दो जायने । चिनन्यैकनानन्वं जायने । प्रतिकूला- नृभूतविम्मनग जायते । वञ्चापि सौन्दर्यच वर्धनं जायत इति मदीयं मतम्भवति । कपित्थकः : संगीतेन मौन्दर्यवर्धनं जायत इति तु प्रथमत: गुगामि । केचन संगीताचार्याः संगीतसमये नाहन मुन्ननुद्राविकार जनयन्ति येन चिनं जुगुप्माभिभूनं मंजायते । तत्कथमेतन्वदृक्नेन मंगच्छते ? करमदिका : नूनमवमवलोक्यने । परमयं मुखमुद्राविकार: नंगीत- शास्त्रे गुग्गत्वेन नैवाभ्युपगम्यते । यदपि विकाग्मयं जुगुप्नितंत्र नन्सर्वं वैगुण्यमेव । एतच्च तेपामेव मंजायते, येषां वैयक्तिक- माचरगां विप्रनिपन्नम्भवेत् । माधुस्वभावानां मुचरिनानां । जनानां नायं विकारः संजायते । माधुस्वभाववतां मुबमुद्रा नितरां मनोहरा, नयनरमरणीया सुप्रसन्ना च भवति । तस्यां संगीतानु- प्ठानेन आह्लादातिशयोद्भवो निर्मल: मात्त्विकरच सौन्दर्यप्रकागो विगजते । क्वापि मङ्गीतानुष्ठात्रीणां नारीणां सुकोमलदशन- च्छदपट्टपरिचालनश्रमोष्मणा तत्रैव समुद्भिन्नः सुसुक्ष्मन्वेदा- म्बुकरणसमुच्चयः पद्मपत्रस्थितं तोयमिव मुक्ताफलश्रियं धत्ते येन नामां निसर्गमनोहरं वदनरामगीयकमितोऽप्यधिकतरं श्रोतृजन- नेत्राकर्षणम्पुष्णानि । कपित्थकः : अम्ब, 'मङ्गीतानुष्ठात्रीणां नारीणामिति कम्मादेप विषयपर्यवच्छेदः ? यासामापि निसर्गप्रसाधितं मुललितं स्वस्थं सप्तचत्वारिंशदुत्तरैकशततमम् ·- मुमधुरम्मुखमण्डलं, तामां सर्वासामेवैप सुकोमलः स्वेदजलकणो- बेद: सर्वास्वप्यवस्थासु रामणीयकं द्विगुरगयति । एतस्य हि म्वेदम्य रमणीमुखमण्डनत्वे प्रमाण मिदम्भारवेर्वचः- ''कान्लानां कृतपुलकः स्तनान्तराले वक्त्रेषु च्युततिलकेषु मौक्तिकाभः । सम्पेदे श्रमसलिलोद्गमो विभूषां रम्यारणां विकृतिरपि श्रियं तनोति ॥" एवमेव- "समानकान्तीनि तुपारभूषणैः सरोरुहैरस्फुटपत्रपंक्तिभिः । चितानि घम्बुिकणैः समन्ततो मुखान्यनुत्फुल्लविलोचनानि च ॥" इत्यनेनाप्येतदेव ध्वनितं भवति । रमदिका : युक्तमेव त्वदीयमुक्तमेतत् । नूनं सार्वत्रिकमेव स्वेदस्य रम- णीमुखमण्डनत्वम् । तथापि सङ्गीतवेलायां कमप्यनितरनिविशेष विशेषं पश्याम्येतस्य । एवं हि नाम, सङ्गीतानुष्ठात्रीणां किमस्ति नद्यन्नैव शोभामावहति तस्यां वेलायाम् ? तासां सुकुमारं गात्रं, साधीयसी वस्त्रभूपा, सुरुचिर: केशसंस्कारः, मृगीणामिवाबोध- भावं व्यञ्जयती नेत्रे, अभिरामदर्शन आसनबन्धः, लीलया पाश्वोपलालितस्य तानपूरकस्य तन्त्ररेखासु तत्कालसहजहार्दिक्यो- द्र कललितशिथिलेन कलितकरांगुलीपरामर्शप्रणयेनोत्पाद्यमानः सुमधुरो झाङ्कारनिर्भरः, चित्तवृत्तेरैकाग्यम्, सुस्निग्धमदिरकंठस्व- राणामुद्गिरणविभ्रमः, अधरद्वयस्य च सुरम्यं शफरस्फुरणम्, अष्टाचत्वारिंशदुत्तरकशततमम् ·- नत्रत्ये च मुहुर्मुहुर्गानयमानुगेधाशनदंगनभूमितामभिप्राने मौकुमार्यव्यञ्जकनया च कदात्रिन्सुवर्तुलं मुदृढं च समाकृष्य- मारणे परिपुष्टोनगेष्ठपट्टगनसुरेग्वसम्मोहननिन्वात' स्वर्णकार- जटिता मुक्ताकरगगनगा इव झलझलायमाना इमे वेदबिन्दवः हन्न, कीदृशीमपूर्वनामाननोन्येप समस्नो नादविद्यद्रमतरङ्ग- हेलायित: मौन्दर्यमिन्युरागिः : 'न शक्यते वर्गयितुं गिरा तदा. स्वयन्तदन्तःकरणेन गृहने' इति यदृच्यने नम्य याथार्यनत्र प्रतिपदं स्फुटताम्प्रतिपद्यते । कपित्थकः : (विहस्य ।) एतेन नावन्वचमा वदीयो न केवलं मङ्गीतनिबन्धनः स्वजानिनिवन्धनोऽपि पक्षपानानिमयो द्योत्यते। नैव किम् ? करदिका : (विहस्यैव ।) पक्षपानानिगवस्य स्थाने अनुरागातिवाय इनि वचनं सुवचम्भवेत् । वर्नने नाम नदीयोऽनुराग-नथा- विधः । स्वीक्रियते । कपित्थकः : अथ मङ्गीनं केवलं नारीणामेवाभ्यामविपयः कन्मान्न भवेत् ? मामान्यतया ताभिरेव कृतं सङ्गीतकमधिकमाह्लाद- जनकमनुभूयते । करमदिका : पुरुषैरप्यनुष्ठिनं संगीतमाह्लादं जनयति । संगीतस्योप- स्थापनं समीचीनं यैरपि कृतं स्यात्, तेपामेव संगीतं मनोहरम्भवेत् । उपस्थापकः कश्चनापि भवतु । पुरुषो वा नारी वा । एतम्मा- ६. नासिकाया अधस्तादुत्तरोष्ठमध्यगतो यो गर्तकल्पो भागः, स एव शरीररचनाशास्त्रनः 'सम्मोहननिखात' इति निगद्यते । एकोनपञ्चाशदुत्तरैकशततमम् ·न तत्र कञ्चन -- •. दिदम्पुरुपाणामप्यभ्यासविषयो भवितुमर्हति । विशेपम्पयामि। कपित्थक: : अम्ब, अथाह्मपि संगीताभ्यासमवश्यं करिप्यामि । नहि किं श्वः प्रभृत्येवैतस्यारम्भो विधातन्यः ? करमर्दिका : अवश्यं विधातव्यः । त्वद्भगिनी पद्मकर्कटी यत्र संगीत- गिक्षाय गच्छति. तत्रैव त्वमपि गन्तुमर्हसि । कपित्थकः : सौभाग्यवत्या मृणालमूलिकायाः समीपे-नैनन् ? करदिका : बाढम् । (पुरतो विलोक्य ।) हन्त, मध्याह्नोत्तरकालिकस्य कामरूपिकाकपायग्रहणस्य वेलां विज्ञाय सर्वेऽपि गृहवासिन इत एवाभिवर्तन्ते । तदागच्छ तदर्थमावामपि गच्छावः । ( इति निष्क्रान्तौ।) इत्येकादनः संवादः । पञ्चाशत्तरैकशततमम

·द्वादशः संवादः ।
काणकारपरित्याधकीयम् ।

·-- ( ततः प्रविशति गृहीतपेटीवाद्यः' संगीतप्रयासरतः परिव्याधकः । अत्र गीतम् ।- पाहि माम् । मनसिजजयने, घनकचचयने, अयि, नवकुवलयदललोचने, कलमधुराक्षरसंवलिताधरपुटयुगमधुमोचने ! पाहि माम् ।। ध्र वम् ।। (ततः प्रविशति तज्जनकः करिणकारः।) रिणकारः : परिव्याधक, किं विधीयते त्वया ? परिव्याधकः : सङ्गीतस्य प्रयासो विधीयते करिणकारः : अद्य तावदनध्यायस्य दिवसो वर्तते । अद्यापि किमेतेन प्रयासेन ? गच्छ । त्वदीयैः सहाध्यायिभिः सह क्रीडां कुरु । परिव्याधकः : प्रातरेवाद्य तैः सह क्रीडार्थं गतः । परं नहि कोऽप्युपाल- भ्यत । करिणकारः : किं सजातन्तेषाम् ? परिव्याधक : सर्वे कुत्रापि भ्रमणार्थं गताः श्रूयन्ते । १. पेटीवाद्यम् ='हार्मोनियम्' इत्यांग्लभाषायाम् । : .. द्वापञ्चाशदुत्तरकशततमम् ·करिणकारः : नहि त्वं कम्मान्न गन: ? किम्भ्रमगां नेत्र नंचते तुभ्यम् ? परिव्याधक: : भ्रमणादपि पठनं. पठनादपि च संगीतप्रयासोधिर रोचते महाम् । करिंगकारः : क्रीडनं नैव रोचते ? परिव्याधकः : नन्नव रोचते । करिणकारः : वाल्य एव कोयन्ते वाक्यावतार:: क्रीडाकालचक्रीडनं बालानां नितगममाम्प्रतम् : केनोपदिष्टोम्यनध्यायदिवमेऽद पठनाऽऽयाममेव स्वीकतम् : परिव्याधकः : (सस्मितम् ।) सङ्गीनप्रयास: पठनमिति नैत्र वक्तं शक्यते । मोऽपि क्रीडाया एव स्वरूपान्तरम् । करिंगकारः : परमीशी क्रीडा बालानां कृते नैव ममर्थनीया भवति । यया क्रीडया शरीरावयवसञ्चालनं म्याद, यथा-धावनमुटप्लवनं कूर्दनमित्यादि, ना नाम क्रीडा। सैव बालेभ्यः ममर्थ्यते । एकमेव स्थानमाश्रित्य विहितः प्रयासो नैव नावान् हितप्रदः । परिव्याधकः : अथ केन सह क्रीडा विधेया ? नैव कचनापि दरीदृश्यते। करिणकारः : अथ श्रीवारकः क्व गत: : पुप्पसिता क्व गना : परिव्याधक: : मात्रा सह तावुभावपि विपरिंग गतौ स्तः । करिणकारः : त्वं कस्माद् गृह एवातिप्ठः ? कम्मान्न तैरेव साकं त्वमप्य- •. गच्छः? परिव्याधकः : भवताम्पावें विष्कम्भस्योद्धाटनी नासीदिति मात्राहम- त्रैव भवदागमनप्रतिपालनार्थं निर्दिष्टो येन प्रत्यायातस्य भवतो यःपञ्चाशदुनरैकशततमम् ·द्वारोद्घाटनक्लेशो मा भूदिति । करिणकार: : युज्यते । (खट्वायां समुपवेष्टितेन विष्टरेण स्वकीयं शरीर- पृष्ठ संयोज्य । अथ कि सङ्गीतस्य पाठा अपि गृह्यन्ते त्वया ? परिव्याधकः । वाढम् । करिणकारः : कदा प्रभृति : परिव्याधकः : विगतात्सोमवामरात् । करिणकारः : क्व गम्यते ? परिव्याधकः : सौभाग्यवत्याः कोलगिम्बिकायाः सङ्गीतनृत्यशास्त्रशा- लायामेव । करिगकारः : कोलशिम्बिकाया: संगीतशालायां कति सन्ति शिक्षार्थिनः? परिव्याधकः : द्वापञ्चाशदिति तर्कयामि । तत्र च बालकानामपेक्षया बालिकानामेव संख्याऽधिका । नत्र हि प्रत्यहमुत्सवविशेष इवा- लोक्यते। करिगकारः : प्रतिदिनं किंवादनात्किवादनं यावत्तस्याः कार्यकालः परिव्याधक:: मध्याह्नपूर्वादेकादशवादनान्मध्याह्नोत्तरञ्चतुर्वादनं यावच्छालाकाल: । करिगकारः : अस्माकं कार्यनिलयकाल एव युष्माकं शालायाः कार्यकालः तस्माद्वयं तमुत्सवविशेषं नैव द्रष्टुम्पारयामः । एकदा युष्माकं सङ्गीतानुष्ठानं द्रष्टव्यं द्रष्टव्या चात्रभवती कोलशिम्बिकादेवी। परिव्याधकः : तहि कार्यनिलयादेकस्य दिवसस्य मोक्षः कस्मान्न गृह्यते ? चतुष्पञ्चाशदुत्तरकशततमम् शालायाः ·: करिणकारः : गृहाते नाम कदाचित् । परिव्याधकः : अपरेयुः कोलमिम्बिकादेयपि भवन्न द्रष्टुकामाऽनीद। प्रत्यहं मा भवदीयं कुशलम्पृच्छति । करिणकार: : कुशलम्वृच्छति ? कथन्नस्या मम नाम्ना संस्तवः : परिव्याधकः : भवाल्लोकभापाकविरिति सर्वत्र भवनां न्यानिवन्ते । करिणकारः : (सस्मितम् !! अहं लोकभाषाविरिति कि कोलगिम्बिका- जपि वेत्ति? परिव्याधकः : न केवलं वेत्ति-भवतां काव्येन नह गाढम्परिचिता-पि भवत्प्रकाशितं काव्यपुस्तकत्रयं सदैव तम्या: करे निठति । करिणकारः : कुतो लब्धानि तया तानि पुस्तकानि : परिव्याधकः : मात्रा स्वयम्प्रेषितानि तम्याः पावं । मात्र तानि विलोक्य वहुतरम्प्रहृष्टा । लोकभाषाकाव्यं तम्म वह रोचन इति मा कथयति । करिणकारः : (प्रसादं नाटयन् ।) शोभनम् । कि विधातव्यं-कार्यनिलये माम्प्रतं तादृशं कार्यवैपुल्यं येन मोक्षग्रहणं दुःशक संजानम् । अन्यथैकदैकस्य दिवसस्य मोक्षं गृहीत्वा भवतां सङ्गीतशालाया दर्शनमहमवश्यमकरिष्यम् । परिव्याधकः : भवताम्पुस्तकेषु प्रकाशितम्भवतः प्रतिच्छन्दकं विलोक्य मा भवतामाकृतिसौन्दर्यस्यापि प्रशंसाम्भूयसीं करोति । करिणकारः : ममातिसौन्दर्यस्य प्रशंसां करोति ? कीहां ममाकृति- सौन्दर्यम् ? १. प्रतिच्छन्दक:-- फोटोग्राफ इत्यांग्लभाषायाम् । पञ्चपञ्चाशदुत्तरकशततमम ·परिव्याधकः :अनेककृत्वो मया दृष्टं, ना भवदीयम्पुस्तकमुद्धाट्य चिराय तदेकदृष्ट्या भवत्प्रतिच्छन्दकमेव पश्यन्ती तिष्ठति । करिणकार: : केपाश्चिदित्थं सम्भवति । परिव्याधकः : एतदेव कारणं यत्सा मयि पुप्पमितायां च भृशं स्निह्यति । अनिमात्रं प्रेम्णा व सर्वमपि मङ्गीतशास्त्रमावाम्पाठयति । करिणकार: : भाग्यवत्तरौ युवाम् । एतेन युवयोः मङ्गीतशास्त्रं द्रागेव फलीभूतम्भविष्यति । प्रेमपरिपूर्गहृदयरध्यापकैरध्यापिता विद्यैव छात्राणां माफल्याय कल्पते । मद्वचनात्कोलशि म्बिकायै निवेदय यन्मह्यमपि सङ्गीतविद्या भृशं रोचते । अतिमात्रं श्रोतुकामोऽस्मि भवदीयं शास्त्रीय संगीतमिति । परिव्याधक: : श्वः शालां गत्वा सर्वप्रथममिदमेव निवेदयिष्यामि । करिणकार: : यदि शक्यम्भवेत्तांगामिनि रविवासरे गृहमस्मदीयमाग- मनेन कृतार्थयितव्यमित्यपि निवेदय । परिव्याधकः : सैवागन्तुकामा वर्तते । भवते तस्या आगमनं रोचते न वेत्याशंक्य सा मङ्कोचं करोति । करिणकारः : कः सङ्कोच: ? निःसङ्कोचमागम्यतामिति वक्तव्यम् । परिव्याधकः : भवति तस्यास्तावान्स्नेहभावम्तथापि न जाने, कस्मात्सा तादृशमागमनकोचं करोति । करिणकारः :: (स्वगतम् ।) प्रेम्णि सर्वथा तादृशमेव भवति । (प्रकाशम् ।) वरं तर्हि कदाचिदहमेव तत्रागमिष्यामि । परिव्याधकः : अथेदानीं भवान्गृहमागतः । कंचित्कालमहं बहिर्गच्छेयम्? करिंगकारः : गच्छ वत्स, यथेप्सितं स्थानं गच्छ । : .. षट्पञ्चाशदुत्तरकशततमम् ·. परिव्याधकः : नमस्ते । (निष्कान्तः ।) करिणकार: : (स्वगतम् ।) नूनं सङ्गीतं काव्यमभिलपनि काव्यं च सङ्गीतम् । सर्वथा साहजिक एवानयोः परस्परं स्नेहानिशयः । एष स्नेहातिशय एव स्नेहभाजनेषु विगुणेष्वपि गुगारोपगं करोति । मदीयं प्रतिच्छन्दकं विलोक्य कोलशिम्बिकादेवी मम रूपं सविशेषरमणीयमिति यन्मनसा करोति, तस्य कारणमेतदेव। अन्यथाऽतिमात्र सामान्ये मदीये प्रतिच्छन्दके किमस्ति तादृशं येन लोकानां चित्तमाकृष्टम्भवेत् ? सर्वथात्र व्यतिकरेऽन्तःकरणगतो निर्व्याजः स्नेहभाव एव प्रभवति। गुणावगुणयो: घनीभूतं दृढमावरणकवचं विदार्य विशुद्धस्यात्मतत्वस्य साक्षात्कारं कुर्वा- गाय स्नेहरिपूरिताय तस्मै मानवीयान्तःकरगाय नमः । (विचिन्त्य ।) किमिदानी करवै ? अस्तु । अपरस्मिन् कक्षे या प्रत्यग्रक्रीता सरस्वतीवीणा स्थापिता वर्त्तते. तदुपवीणनप्रयामेनवा- त्मनश्चित्तं तावदिदानीं विनोदयामि । (इति गन्तुमुपक्रमते । अत्रान्तरे प्रविशति तदीया दुहिता पुप्पसिता। पुष्पसिता : बाबा,' परिव्याधकः क्व ? करिणकारः : सम्प्रत्येव बहिर्गतः । पुष्पसिता : बहिष्टादेव तावदागच्छामि । नाहं तं क्वापि मार्गाभ्यन्तरे व्यलोकयम्। करिणकारः : गतो भवेदपरत्रैव कुत्रापि । किमस्ति प्रयोजनं नेन ? किंचिद् भरिणष्यसि न वा ? : १. 'तात' इत्यर्थकं देशजं सम्बोधनपदम् । सप्तपञ्चाशदुत्तरकशततमम् ·. पुष्पसिता : भरिणष्यामि बाबा ! इदानीमेव विपरिण गतायामम्वायां कि नाम-नत्रभवती कोलशिम्बिकादेवी नानाविधवस्तुपरिक्रय- परायणा दृप्टिफ्थमुपयाता। बाबा, अद्य हि तस्याः संगीत- मालायां कि नाम-महाकालिकापत्तनात्, मुम्बापत्तनात्, षण्मुख- पत्तनान्, पुण्येश्वरपुरात्, गोपालपुरात्. लक्ष्मणपुरात्, प्रयाग- नगरात्, भाग्यवतीनगरात्, पाटलिपुत्राच्च वबोधुरन्धराः संगीता- चार्याः समागताः मन्नीति मा मातरमसूचयन् । तत्र महानिव कश्चित्सङ्गीतकमेलको भावीति भण्यते । तदेतत्सुप्रियं वृत्तं भवन्न परिव्याधकं च विज्ञापयितुमेवात्र ससम्ममा समायाताऽस्मि । करिणकारः : किमस्माभिरपि गृहजनस्तत्रागन्तुं शक्यते ? पुष्पसिता : वाढं बाबा ! (नेपथ्याभिमुखं विलोक्य ।) बाबा, तत्रा- वलोक्यताम् । तत्रभवती कोलशिम्बिकादेवी तावदत्रैव सम्प्राप्ताऽम्बया मह । नदागच्छतु भवान् । प्रावां नामेव प्रत्युद्गच्छावः । करिगकारः : (स्वगतम् ।) तर्हि वक्तव्यं फलितं नाम मदीयेन चिर- मनीषितेन मनोऽभिलाषेणेति । (प्रकाशम् ।) बहु साधूक्तम् । चल नावत् । (इति तावुभावपि निष्क्रान्तौ ।) : इति द्वादशः संवादः । अष्टापञ्चाशदुत्तरैकशततमम

·त्रयोदशः संवादः ।
मकरन्दकमन्दारमालीयम् ।
.

·(ततः प्रविशत्यासनस्थो मकरन्दकः ।) मकरन्दक: : (स्वगतम् ।) अद्य स्वप्ने मन्दारमाला दृष्टां। न वेनि कम्मान्मदीयमिदं मनस्ताम्प्रति बहुभ्यो दिवसेभ्यः प्रह्वीभाव- मनुभवतीव । मा संगीतं वेत्ति । तस्याः कण्ठलावण्यं सर्वथाऽवर्ग- नीयम् । न केवलं कण्ठलावण्यं रूपलावण्यमपि तस्यास्तथाविधमेव । नां द्रप्टु कोऽप्यवसगे लप्स्यते किमेतस्मिन्नायुषि ? हन्त, यद्वस्तु म्वप्ने दृप्टं तत्कदाचिद्वास्तविके व्यवहारजगत्पीठकेऽवतार- मपि' धारयिष्यति वा ? हन्त !...... (अत्रान्तरे गृहद्वारस्थे पिन कपाटे नखाघातकृतो घट्टनध्वनिः श्रूयते ।। मकरन्दकः : (द्वारदेशमुपसृत्य।) कः कोऽत्र ? (नेपथ्ये नारीकण्ठः ।) अपि नामेदमेव गृहं कुसुमकणिकायाः ? मकरन्दकः : बाढम-बाढम् । का पुनरत्रभवती ? (नेपथ्ये।) अहं कुमुमणिकायाः सङ्गीतनृत्यशिक्षिका मन्दारमाला नाम । १. स्वप्नावस्थायां यद्र पं जगदवलोक्यते, तत्स्वप्नजगत् । जागत्तैरनन्तरं परिदृश्यमानं यद् पं जगत्, तदेव 'व्यवहारजगदिति विमर्शः । षष्ट्युत्तरैकशततमम्

·।
मकरन्दकः : (हॉल्लासभूयिष्ठम् ।। हन्न. अत्रभवती मन्दारमाला-
देवी मम्प्राप्ता ? एप द्वारमपावृतकपाट करोमि । (तथा कृत्वा)
स्वागतं महाभागावाः । इदानोमेव भवन्या विपये चिन्नयामिन्म।
प्रविश्य।
मन्दारमाला : हन्न एवं किम् ? नन्ये भाग्यशालिन्यहं यन्मम
परोक्षेपि भवाहना: कविमनमा महिपये किमपि चिन्नयन्ति।
मकरन्दकः : आम्यतामम्मिन्नूलामने ।
मन्दारमाला : (करकपटेनोतरौष्ठपट्टोधिन्नान्झांश्वित् सूक्ष्मस्वेदोदबिन्दूनपमा-
जयन्ती' ।) प्रास्यते ।
(कंचित्कालमुभावपि परस्परं विलोकयन्तौ मौनं नाटयतः ।।
मन्दारमाला : अथान्ये गृहवामिनः क्व :
मकरन्दक: : सर्वे बहिर्गताः ।
मन्दारमाला : कि कमपि विलोयितु कन्यापि गृहं गताः ।
मकरन्दकः : नहि नहि । कान्तलकस्तावदिदानीमेव क्रीडनार्य क्वापि
निर्गतः । संवर्तिका वस्तुकयार्थ विपरिंग गता। कुसुमकर्णिका-
पुण्डरीकौ च तयैव साकं गतौ ।
मन्दारमाला : भवतां कृते विपरिणरपि बहुदूरे वर्त्तते ।
मकरन्दक: : आ एवमिव । किमपि सौकर्य किमप्यसौकर्यम् । एतत्तु
:
।
प्रवर्तत एव ।
(पुनः कंचित्कालमुभावपि तूष्णीं तिष्ठतः ।)
मन्दारमाला : साम्प्रतं नूतनं किं लिख्यते ?
१. करकर्पट:-करचीवरः । 'हातरुमाल' इति मराठीभाषायाम्
हैंडकरचिफ' इत्यांग्लभाषा।
एकषष्ट्युत्तरकशततमम्

·मकरन्दक: नूतनं नैव किमपि । मन्दारमाला : भवादृशः कवि: किमपि नूतनं नैव लिखतीति नंव विश्वासास्पदम् । मकरन्दकः : अस्मिन्नायुषि काव्यात्मकं यदपि लेखनीयमासीन्मम, तत्सर्व पर्यवसितमिव प्रतिभाति । अथ सम्प्रति तावत्केचन संवादाः संस्कृतभाषायां लिख्यन्ते । अपि भवती जानाति संस्कृतम् ? मन्दारमाला : (विहस्य ।) संस्कृतभाषायाश्चरमा परीक्षा मयाप्युत्तीर्णा वर्तते। मकरन्दकः : हन्त, चरमा परीक्षोत्ती भवत्या? महानयम्प्रसादविपयः । अस्तु । कान्तलकस्य मुखाच्छतं यद्भवत्या मम काव्यपुस्तकानि पठितानि सन्तीति । तानि किंविधानि प्रतिभातानि भवत्यै ? मन्दारमाला : अतीव रुचिराणि । अहन्तु सर्वदैव तान्यात्मसकाशे स्थापयामि । यदा कदाचिन्मनोगतो व्यथाभारो दुर्वहः संजायते, तदा भवद्विरचितानि गीतानि पठितुमारभे । नूनं तानि गीतानि विरच्य प्रकाश्य च सुमहानुपकारोऽस्मासु भवता विहितः । मकरन्दक: : (सस्मितम् ।) सङ्गीतशास्त्रस्य परम्पारं गताऽपि भवत्येव- माह मन्दारमाला : काव्येन विना कि सङ्गीतस्य ? काव्यस्य दिव्यतमेन स्पर्शेन विरहिता सुकोमलाऽपि स्वरधारा क्षुल्लका' शुष्का च प्रतिभाति । सङ्गीतस्य वाद्यतन्त्राणां मध्ये निलीय स्थितं ? १. क्षुल्लका=क्षुद्रा। क्षुद्रशब्दस्यैव रलयोरभेदत्वेन साधितं कन्प्रत्ययान्नं च रूपमेतत् । द्वाषष्ट्युत्तरकशततम् ·. दप्यपूर्व दुर्विज्ञेयं का कारमयं किंचित्तकाव्यमेव : संगीतन्य चपल: स्वरप्रवाहः काव्यन्य वाहनमात्रमेव । यद हृदयं स्मृति. हृदयं हिल्लोलयति. हश्चमान्दोलयति, बिलाडयनि. समुन्मथ्नानि, हृदयं ममूलं कम्पयते न काव्यमेव : नेनैव प्रागा मदन्ति. हमति. हृप्यन्यानन्दन्ति च । मकरन्दकः : वयं काव्यविदः मङ्गीतं न्हयामः नङ्गीतविदच काव्यं स्पृहयन्तीति नाम्नि किमप व्यतिकरो विस्मयकारक: : अलाव- काव्यापेक्षयापि नङ्गीतनेवाधिकन श्रदये। मन्दारमाला : (सस्मितम् ।) यन्त्र बन्मिन्नेव हृदये काव्यन्य भाण्डा- गार:, म कयं काव्यं अनाम् : ये जना जान्यैव कृपमान एव द्रविणं श्रद्दधते। येयां गृहे प्रचुर स्वापनेयं. नेपां कृते द्रविणं नाम कियती मात्रा? मकरन्दक: : हन्न, यदपि काव्यस्य विषये भवती प्राह. यत्सत्यं तदेव मङ्गीतस्य विषये मयाऽप्यक्षरशः प्रवक्तुं शक्यते । अस्तु ! अद्य भवतामत्रागतां विलोक्यातीव प्रहृप्यति मे मनः । अनेककृत्वो भवतीं द्रष्टुं भवत्सङ्गीतगालामागन्तव्यमित्यभिन्लापः ममजनि । परं ममयाभावात्तन्नैव समभवत् । मन्दारमाला : अवश्यमागन्तव्यम् । सा तु भवदीयेव शालेत्यालोच्य- ताम् । यस्मिन्नहनि भवदीयम्पुस्तकत्रयं भवद्भार्यया मत्मकाशे प्रेषितं नहिनादारभ्य तीवा मे भवदर्गनलालसा मामस्वस्था करोति; परं केनाप्यनिर्वचनीयेन सङ्कोचभारेण विनिवारिता नाहमागन्तुमपारयम् । अद्य मनसः संयमनमशक्यं संजानमिनि १. निर्घना इत्यर्थः । त्रयप्पप्ट्युतरकशततमम् ·। । नकोचं यथा कथञ्चिदपहाय समागताऽस्मि । (उत्तरोष्ठपट्टोपचि- तान्मुक्ताकल्पान्त्स्थूलोज्ज्वलान्त्स्वेदबिन्दून्पुटीकृतेन' करकपटेन मध्ये- मध्ये प्रोखन्ती।) मन्ये ममेदमागमनसाहसं भवते नानुचितप्ररोह- मप्रियं वा प्रत्यभादिति । मकरन्दकः : हन्त, कीदृशमनौचित्यम् ? भवदीयमेवैतद् गृहम् । निशःहूं समागन्तव्यम्। ननु वक्तव्यं साक्षात्सङ्गीतविद्य व भवत्या व्यपदेशेन मद्गेहे पदार्पणं करोतीति । भवती स्वगृहावस्थितां विलोक्य चेत: कीदृशीं कृतार्थतामनुभवतीति नैव शक्यते वर्णयितुम् । मन्दारमाला : भवदीयमेतदुक्तं मां हृष्टगात्रां करोति । हन्त कृतार्थास्मि। मकरन्दकः : अथोच्यतामभ्यागतभावेनास्मद्गृहमागताया भवत्याः केन वस्तुनाऽऽतिथ्यं समाचर्येत ? मम भार्या बहिर्गता वर्तते । क्षणं विमृश्य ।) न भयम् । मुहूर्तमानं स्थीयताम् । अहमिदानी- मेव भवदर्थं कामरूपिकाकपायं निष्पाद्य समानयामि । मन्दारमाला : नहि-नहि। नैवायमायासः करणीयो मदर्थम् । कामरूपिकाकषायं तावद् गृहीत्वैव स्वगृहात्प्रचलिताऽस्मि । तस्मा- त्पुनस्तद्ग्रहणे नास्ति कापि रुचिः । तत्कष्टं नैव कर्त्तव्यम् । मकरन्दकः : तत्र कष्टस्य का वार्ता ? कामरूपिकाकषाय इति लघ्वी मात्रा । सपद्य व निर्मीयते । अस्माकं तैलज्वालायन्त्रमपि सम्यक्कार्यं करोति साम्प्रतम् । तस्मान्नैव चिन्ता कार्या । भवादृश्योऽभ्यागतभावेन गृहमागच्छेयुरस्माभिश्च साधारण: कामरूपिकाकषायोऽपि तासां सत्कारार्थ नैव पुरस्कर्तव्य इति १. पुटीकृतः='तह किया हुआ' इत्यर्थः । चतुष्षष्ट्युत्तरैकशततमम्

·कयं कस्यापि माधु प्रतीयेत? कपायनिबन्धन सामग्रीजातं
मर्वमपि सिद्ध वर्तते ।
मन्दारमाला : भवता विहितेन वार्तालापेनैव या मम सम्भावना जायते,
मा वर्षमानकप्रमितेन कामरूपिकाकपायेगा क्रियमाणाया:
सम्भावनाया अपेक्षयाप्यधिकतरं मनःमौन्यावहा । तस्मादत्रैव
स्थित्वा कृपया मया महालाप: क्रियताम् ।
मकरन्दकः : मुहूर्नस्यैव प्रतीक्षायासो भवेन !
। इति निर्गतः ।)
(नेपथ्ये तैलज्वालायन्त्रस्य भरात्कारध्वनिः श्रूयते ।।
मन्दारमाला : (स्वगतम् ।) मकरन्दक, केन दत्तमिदमभिधानन्ते :
क्रियानिव यथार्याक्षर: गब्दोयम् : यत्सत्यं त्वं ममैव कि नवेषा-
मेव कृते मकरन्दकल्पोऽसि -माधुर्यस्यैकाधिष्ठानम् ।
(तूलासनादुत्थाय
भित्तिकोलकमवलम्ब्य स्थितं मकरन्दकस्य
बृहन्तम्प्रतिच्छन्दकमुपसृत्यावधानपूर्व कं तत्रैव लक्ष्यं बद्ध वा स्वगतमेव ।)
हन्त. परिपूर्णचन्द्रमसो मण्डलमिव सर्वसौम्यगुणोपेतं ते
मुखमण्डलमिदं मम हृदयं बलादिव समाकृपति। कीदृशी
पराधीनाऽस्मि संजाता। एतदेव सौम्यं मुखमण्डलं वीक्षमाणाया
ममायुषः शेषोऽपि भागो व्यतीयादिति कीहशो बलवानस्ति मे
हृदयाभिलाषः ? मकरन्दक, कविर्नासि साक्षात्काव्यमेवासि
घरायामवतीर्णम् ।
(एकस्मिन्नाधारपात्रे' कामरूपिकाकषायग्रहणसामग्रीजातं गृहीत्वा
प्रविशति मकरन्दकः।)
१. आधारपात्रम् --'ट्रे' इत्यांग्लभाषायाम् ।
पञ्चषष्ट्युत्तरकशततमम्

·? मकरन्दकः : ( प्राधारपात्रं कक्षमध्यवत्तिनि लघुस्तम्भफलके संस्थाप्य ।) आगम्यताम् । गृयतां कपायः । मन्दारमाला : (विहस्य ।) एवम् ? झटित्येव निर्मितः कपायोऽपि । वर्णनीयं खल्विदम्पुम्पाणामीहक्कपायनिर्माणकौशलम् । मकरन्दकः : (सस्मितम् ।) आदौ तावदास्वाद्यताम् । तदनु निवेद्यतां नाम कुशलतया निर्मितोऽकुशलतया वेति । मन्दारमाला : अथ शिष्टं मेलनकार्य मया करिप्यते । (इति स्वयमप्रती भूत्वा कषायपानीयेन सह दुग्धादिकं मेलयितुमारभते ।) अथ कतिचमस- मितचन्द्रद्युतिगृह्यते ? मकरन्दकः : 'चन्द्रद्युतिः' ? भवत्या अभिप्रायः 'सितशर्करा' किम् ? मन्दारमाला : (सस्मितम् !) नैव जायते शर्करायाः कृते शाङ्गधर- मंहितायां प्रयुक्तः शब्दोऽयं 'चन्द्रद्युति'रिति ? मकरन्दकः : मदर्थं नूतनः शब्दोऽयम् । मन्दारमाला : 'खण्डस्य चन्द्रद्युते रिति तत्रत्ये रसालानिरिण- प्रकरणे प्रयोगो दृश्यते । तत्र खण्डस्य विशेषरणत्वेन प्रयुक्त एवायं चन्द्रद्युतिः शब्दो मया विशेष्यत्वेन स्वीकृतः । अर्थावहः शब्दः खल्वयम्। मकरन्दकः : शब्दशास्त्रेऽपि भवत्या गतिई श्यते । मन्दारमाला : अस्तु । निवेद्यतामादौ कतिचमसमितश्चन्द्रद्युतिर्भवतां वर्धमानके पातनीयः । १. चन्द्रद्य तिः='चीनी' इति लोकभाषायाम् । २. खण्ड:='खांड' इति भाषायाम् । पक्षष्ट्युत्तरकशततमम्

·मकरन्दकः : किमत्र प्रप्टव्यम्भवति ? यावान भवन्या सूझते, तावानेव
भवतु।
मन्दारमाला: मया नावदेकस्मिन्वर्धमानके मार्द्धचममट्टयमितश्चन्द्रयनि-
मुद्यते ।
मकरन्दकः : अम्मो, नावांश्चन्द्रद्यनि: ? नावनात्वपायस्य सम्भवः ।
अधिकादधिक साकचमसमितः पर्याप्नो भविष्यति ।
मन्दारमाला : चन्द्रद्य तिप्रिया खल्वहम् । एकन्मिन्कषायवर्धमानके
चममत्रयमितश्चन्द्रद्य निरपि निक्षिप्येत नाम तेनापि मे सचिवैकल्यं
नैव जाये।
मकरन्दक: : पाश्चर्यम् । नह्यन्नावदधिकश्चन्द्रद्य ति व रोचते ।
मन्दारमाला : (यथाविधि कषायम्मरिनिष्ठाप्य वर्षमानकयोनिक्षिपति ।)
अथ गृह्यतामयं कपायवर्धमानक: ।
(इत्युभावपि कामरूपिकाक्यापमास्वादयतः ।।
मकरन्दर: : कीदृशः कषाय: ?
मन्दारमाला : फक्कडः' । पुम्पोऽपि मन् कपायं गोभनं साधयति
भवान् ।
मकरन्दकः : न केवलं कषायं, सर्वानपि पाकप्रकारान् मम भार्याया
अप्यधिकतरं कौशलेन साधयामि ।
मन्दारमाला: : (मधुरं स्मयते ।)
मकरन्दकः : अवदंशस्य प्रबन्धो नैव संजात इति विद्यते मनसा।
१. 'अतिमात्रम्प्रशंसनीय' इत्यर्थसूचको व्युत्पत्तिविरहितः शब्दः ।
२. कषायादिपेयैः सार्धं भक्षणार्थ किमपि 'बिसकुट्टा'दिकं प्रस्तूयते, तदेवाऽत्र
अवदंशशब्देनाऽभिप्रेतमिति बोद्धव्यम् ।
सप्तषष्ट्युत्तरकशततमम्

·मन्दारमाला : नैव वेदः कर्त्तव्यः । (उभयोः कषायग्रहरणं समाप्यते ।) मकरन्दकः : मुहूर्तम्प्रतिपाल्यताम् । कषायधान्यादिकं पाककक्षे निधा- यैष प्रत्यागच्छामि। मन्दारमाला : भवान्किमर्थमिदं कष्टं स्वीकरोति ? अहं स्थापयामि सर्वमप्येतत् । नारीणामेप एव सदातनः कार्यक्रमः । मकरन्दकः : अभ्यागतैर्यजमानस्य गृहकार्य नैव समाचरणीयम् । किमस्ति कष्टजातं क्षुल्लकेऽस्मिन्निधानकर्मरिण ? (इत्याधारपात्रे सर्वमपि कषायग्रहणसामग्रीजातं निधाय पाककक्षं निर्गच्छति ।) मन्दारमाला : (स्वगतम् ।) कीदृशो मधुरः स्वभाव: ? मधुरा रूपाकृतिः, मधुरं यौवनं, मधुरो व्याहारो मधुरश्च व्यवहारः । किमय तद्यन्मधुरं नास्ति ? सर्वथा मामेष स्वायत्तां करोति । (प्रत्यागत्य।) मकरन्दकः : हुम् । इदानीमुच्यतां कोऽन्यो विशेष: ? (इत्यासनं गृह्णाति ।) मन्दारमाला : (सभावपारवश्यम् ।) मकरन्दक, किं वच्मि ? परवानेष जनः । नाहमात्मानं निवारयितुं शक्नोमि भावपारवश्यात् । मकरन्दकः : (सस्मितम् ।) त्रयारणामपत्यानाम्पिता एकस्याइच भार्याया भर्ताऽहम् । मम विषये कीदृशमत्रभवत्या भाव- पारवश्यम् मन्दारमालाः : अहमपि द्वयोरपत्ययोर्जननी एकस्य च भर्तुर्भार्या । तथापि भवन्तं विलोक्य सर्वात्मना भवदीयैव संवृत्ताऽस्मि । कमत्र प्रत्युपायम्भवानुपदिशति ? मकरन्दक: : कः प्रत्युपायः समुपदिश्येत ? ? अष्टाषष्ट्युत्तरकशततमम् ·: ? मन्दारमाला: 'विचित्ररूपा: खलु चित्तवृत्तय' इति यदुच्यते, तत्सर्वथा मत्यम् । किमहमेकम्पृच्छेयम् ? मकरन्दक: : मविस्रम्भम्पृच्छ यताम् । मन्दारमाला : भवतोप किन्तादृश एव मयि स्नेहबन्धः ? मकरन्दकः : अनिर्वचनीयः स्नेहबन्धः । मन्दारमाला : (स्वासनादुत्थाय मकरन्दकमुपसृत्य सरोमाञ्चगद्गदम् ।। दयित, कीदृशमिन्द्रजालम्प्रसार्य भावदुर्बलामाबध्नामि माम् एषा नाहम्पारयाम्यात्मानं निवारयितुम् । (इति बाहुभ्यां मकरन्दक- मावेष्टयति ।) इच्छा तावदीदृशी संजायते यत्त्वदीयं कृत्स्नमप्य- स्तित्व त्वत्तः समाच्छिाव स्ववक्षसा संसज्य त्वां दिवानिश- मात्मसकामेव धारयेयमिति । (इति निबिडपीवराभ्यां स्तन- कुम्भाभ्यां गाढमाश्लिष्य विपुलं स्विद्यमानाभ्यामधराभ्यां मकरन्दकस्य वक्त्रं चुम्बितुमीहते । एतस्मिन्नेवानरे बहिष्टात्कक्षद्वारकपाटघट्टनध्वनिः श्रूयते । साध्वसपरिगृहीता मन्दारमाला सकृदेव निर्भर निःशब्दं च चुम्बना- स्वादमनुभूय झटात्कारेण पृथग्भूत्वा स्वकीयं तुलासनं समाधयति ।) मकरन्दक : (द्वारदेशमुपसृत्य सुप्रशान्तेन वचसा ।) कः ? संवर्तिका ? (इति द्वारमुद्घाटयति।) (ततः प्रविशति मकरन्दकभार्या संवर्तिका, दुहिता कुसुमकरिणका, सुतः पुण्डरीकश्च ।) संवर्तिकाः : (दोघं निःश्वस्य ।) अद्य प्रभूत: क्रयः संजातः । कुसुमकरिणका : (मन्दारमालां वीक्ष्य सहर्षम् ।) अम्मो, माननीया मन्दार- मालादेव्यप्यत्रव तिष्ठति । (इति तस्याः क्रोडे निपतति ।) *'स्त्र्यारब्धः शृङ्गारोऽधम' इत्याचार्यों वे. राघवः । एकोनसप्नत्युत्तरैकशततमम् ·पुण्डरीक: : (मन्दारमालामुद्दिश्य ।) नमोऽत्रभवत्यं । संतिका : (मन्दारमालां विलोक्य सस्मितम् ।) समीचीनम् ! अत्रभवती कदा ममायाता? : मन्दारमाला : कश्चिदेव कालः समायातायाः । संतिका : 'अद्यायास्यामि', 'श्व प्रायास्यामीति कारं-कारमेकदा नाम समायाताऽत्रभवती गृहं कृतार्थयितुम् । स्वागतमस्तु । मन्दारमाला : प्रभूतः ऋयायामः स्वीकृतोऽद्य ? संवर्तिका : बहुतरं क्रेतव्यमासीत् । पुष्कलेभ्यो दिनेभ्यः क्रेतव्यं क्रेतव्यमिनि मनमि कृत्वाऽद्य कुतश्चित्कश्चिदवकाशो लब्ध: क्रयकार्यम्य । मन्दारमाला : किं-किं क्रीतं दृश्यताम् ! संवर्तिका : अत्रभवत्यपि पश्यतु । (इति वस्तुगर्भ वस्त्रप्रसेवकं गृहभूमा- ववाङ मुखं कृत्वा विस्तार्य च तत्र व सर्वाण्यपि कोतवस्तूनि ।) इमाः काश्चनोर्णामूत्रमुष्टयः । आसां वर्णस्य विषये किं मतम्भवत्याः ? मन्दारमाला: (ता मुष्टीरुत्थाप्य स्वहस्ते समादाय ।) एतेन कान्तलक- स्योत्तराङ्गकः सम्यक्सन्तानितो भविष्यति । शोभनो वर्णः । संवतिका : ( अन्या मुष्टीरुत्थाप्य दर्शयति।) इमाः कीदृश्यो भविष्यन्ति ? मन्दारमाला : इमाः कस्यार्थम् ? संवतिका : कुसुमकरिणकार्थम् । मन्दारमाला : (सम्यक्परीक्ष्य ।) विलोभनीयमूर्णासूत्रम्-वर्णश्च । वहुशोभन उत्तराङ्गको भविष्यति । सप्तत्युत्तरैकशततमम्

·-
मकरन्दकः : मदर्थमपि कानिचिद्वस्त्रायानीतवत्यसि न वा
संतिका : भवदर्थमावारप्य' प्राप्रपदीनस्य चण्डातकन्य' च वन्द्रमा
नीतं वर्तते।
मन्दारमाला : (सात्यौत्सुक्यम् ।। क्व नद् :
संवर्तिका : (एकस्माद् बृहतः पत्रवेष्टनकाहस्त्रं बहिनिष्कास्य ।) इदन्त:
(इति मन्दारमालायै प्रयच्छति ।।
मन्दारमाला : (हस्ते वस्त्रं समादाय सम्यसरीक्ष्य च :
नितनं
गोभिप्यते मकरन्दकमहाभागः
परिवानीययुगलेनैनन्निमिनेन ।
मकरन्दकमुद्दिश्य ।) द्रागेव नन्नवायन्य पात्र सूचीकमगो
प्रदीयतामेतत् । नूनं मुप्रियम्प्रतिभाति वस्त्रमिदम् ।
मकरन्दका: : इत: प्रदीयताम् । अहमपि पच्यामि कीमिर्मान ।
मन्दारमाला : (मकरन्दकाय प्रयच्छति । अवलोक्यताम् ।
संवर्तिका : नहि मदीयं निर्वगः जयप्रदं संजातं नाम ।
मकरन्दक: : क्रयव्यवहारपण्डितासि । कन्मान्न निर्वरगां त्वदीयं जयप्रदं
स्यात् ! (इति संवर्तिकार्य प्रतियच्छति ।)
पुण्डरीकः : अम्ब, अन्यदपि किञ्चित्समानीतवास । तदपि निवेदय ।
कुसुमकरिणका : कानिचिदभ्यवहार्यवन्तुन्यपि समानीतानि ।
तेषां वितरणं कदा?
१. आवारः = 'कोट' इत्यांग्लभाषायाम् ।
३. तुन्नवायः= 'टेलर' इत्यांग्लभाषायाम् । 'दर्जी' इति लोकभाषा।
४. निर्वरणम् == 'निवई' इति मराठीभाषायाम् । 'चुनाव' इति भाषायाम् ।
एकसप्तत्युत्तरैकशततमम्

·: Thv : मन्दारमाला : कियन्मधुरं ब्रूते कुसुमकणिकेयम् ? (इति दक्षिणेन करेण कुसुमकरणकाया मूर्धजानामृशति ।) संवर्तिका : पुण्डरीक, गच्छ। पाककक्षाच्चीनमृत्स्थालिके समानय। पुण्डरीकः : एष समानयामि । (इति निर्गतः ।) संवर्तिका : (कुमुमरिणकामुद्दिश्य ।) कुसुमकरिणके, कियन्तं कालं त्वं मन्दारमालादेव्याः क्रोड एव स्वात्मानं. स्थापयिष्यसि ? निर्गच्छ तावत् । मन्दारमाला : ( कुसुमकरिणकामुखमुन्नमय्य तां वक्षसा संसज्य च।) प्रास्तां नाम साऽत्रैव । अतीव स्निग्धस्वभावा कन्यकेयम्भवदीया। इमामवलोक्यैव केनाप्यवर्णनीयेन स्नेहरसेन परिप्लुतं संजायते हृदयम् । मकरन्दक: : (स्वगतम् ।) कियानिव विकारशून्यो नैसगिको दृढश्च स्नेहभावोऽस्या मदीयेष्वपत्येष्वपि । (प्रकाशम् ।) नत्यविद्यायां कीदृश्यस्याः प्रतिपत्तिः ? मन्दारमाला : नृत्ये सङ्गीते च समीचीना गतिः। प्रादौ स्वरपरिज्ञान- मस्याः सम्यग्भवेदिति मे परमः प्रयत्नः । अचिरेणैव कालेन तदस्याः सम्पन्नम्भविष्यति । इयमपि सप्रणिधानमभ्यस्यति' नृत्यं मङ्गीतञ्च । मकरन्दक: : अथ कान्तलकस्य सङ्गीतरुचिः कीदृशी ? मन्दारमाला : इदानीमेव तावत्प्रारम्भस्तस्य तपस्विनः । १. सप्रग्गिधानम् -मनोयोगपूर्वकम् । द्वासप्तत्युत्तरकशततमम् ·संवतिका : भवती अनयोरुभयोरपि भृगं स्निातीति प्रत्यमिमी मत्पुरती वर्णवतः । मन्दारमाला : (स्वगतम् ।) मकरन्दके स्निह्यामि नत्तस्यैवात्मजेयू नम्यैव शरीरस्वभावांगसंभूतेषु कथं नैव निहामि ? (प्रकाशम् ।) अनयोरुभयोरपि प्रकृत्यैव ताडगो नधुरः स्वभावो येनाहमेव कि यः कश्चनाईप पश्येदिमौ. म एव वात्सल्यग्सस्निग्धः संजायेत । धन्यौ युवामेवङ्ग गोपेतान्यपत्यानि प्रमूव । (पुण्डरीकश्चीनमृत्स्थालिके द्वे समानयति ।) संवर्तिका : कुसुमकणिके, अवतराधस्तात् । मम साहाय्यं कुरु । कुसुमणिका : (प्रवतीर्य ।) कि साहाय्यं मत्तोपध्यते ? संतिका : इमानि सर्वागिा फलान्येकन्यां थालिकायां लवणखाद्यकानि च माण्यपरम्यां संस्थापय । कुसुमकणिका : (तथा कुत्वा।) स्थापितानि । अथ किमेतदनन्त कुर्याम् ? संवर्तिका : (सस्मितम् ।) एतदपि प्रष्टव्यम्भवति किम् ? महता भाग्येनाद्य सौभाग्यवती मन्दारमालादेवी गृहं सम्प्राप्ता । नदेनां सत्कुरु। मन्दारमाला : का नाम सक्रिया ? मरेव गृह्यताम्फलादिकमिदम् । (कुसुमकणिकामुद्दिश्च ।) वत्से. इमे फलादिप्रपूर्णे स्थालिके अत्र मध्यवत्तिनि स्तम्भफलके स्थापय । अस्यैव समन्तात्सर्वे म्था- स्यन्ति । (सर्वे तथा कुर्वन्ति ।) मन्दारमाला : अम्मो, कियन्ति कतिविधानि च फलानि समानीतानि? । त्रयस्सप्तत्युत्तरकशततमम् ·कदलीफलं, मधुरनारङ्गक, द्राक्षाफलं, कश्मीरशिम्बितिका- फलं', वज्रबीजफलं, दाडिमं, सौवीरम् २ किञ्च तलितदालि- मकुष्ठकमग्रसेनपुरीयं, तलितचिपिटकं पुण्येश्वरपुरीयं, सम्भृष्ट मलवरणकाकचञ्चुफलमज्जा अपरान्तदेशीयाः५- हन्त, तावत्कष्टं कस्मात्स्वीकृतम् ? मकरन्दक: : भवती अद्यास्मद्गृहमागमिष्यतीति कदाचित्स्वयम्परमे- श्वरेणैव प्रेरिता मम भार्या फलसङ ग्रहणाय । अन्यथा क्वाचित्क एवैतादृशः फलखाद्यसमाहारः । संतिका : भूतार्थमाह मकरन्दकः । प्रारब्धप्रेरितवाहम्प्रवृत्ता खलु । (सर्वे फलखाधसम्भक्षरणं नाटयन्ति ।) कुसुमारणकापुण्डरीकौ : (भक्षणं समाप्य ।) अम्ब, आवाम्बहि- गन्तुमर्हाव इदानीम् ? संवर्तिका : अवश्यम् । परं वेलायामेव प्रत्यागन्तव्यम् । कुसुमकरिणकापुण्डरीकौ : वेलायामेवायास्यावः । नमस्ते । (निष्क्रान्तौ ।। संवर्तिका : (मन्दारमालामुद्दिश्य । ) अद्य कथम्भवती सर्वथाऽप्रत्या- शितमस्मद्गृहम्पदार्पणेन कृतार्थितवती ? मन्दारमाला : (किमपि साध्वसमापन्ना।) यथा प्रारब्धप्रेरिता भवती फलादीन्याहृतवती, तथा काऽपि प्रारब्धप्रेरणव मामत्र समानीतव- : १. कश्मीरदेशोद्भवं 'सेव' इति ख्यातं फलम् । २. सौवीरम् =स्थूलं बदरम्। ३. तली हुई दालमोठ (आगरे की) ४. तला हुआ चिउड़ा (पूने का) ५. भुनी नमकीन काजू की गिरियाँ (कोंकण प्रदेश की)। चतुस्सप्तत्युत्तरैकशततमम् ·नोत्येव मक्यते वक्तु नाम्य दावत् । ।साध्वसपरिगुहीतत्वात्तम्या ददनमण्डले वैपुल्देन स्वेदविन्दनामुद्भदः प्रारभ्यते । स च पुनः पुन- स्तदपमार्जनक्रिया नाटयति ।। संवतिका : ( सूक्ष्मेक्षिकया मन्दारमालायाः मुखमण्डले लक्ष्य बद्ध वा ।। भवत्याः गरीरप्रकृतिः कीदृशी अपि नाम नर्वथानामय- म्भवत्याः? स्वगतम् ।। कमर्थमभिप्रेत्य प्रस्नोयमन्या भवेत ? (विचिन्त्य तथैव ।) नूनं किञ्चन मनोगनं म्हन्बमुद्भावयितुमेवैष प्रदनः । हा धिक् । प्रतिवचनमपि नदनान्नैव म्फुटति ! किम्प्र- दिवच्मि ? (प्रकाशम् ।। मर्वथा नामयं में। संतिका : (तथाविधमेव तत्र लक्ष्यं बद्ध वा।) कायं व्यतिकगे येन दर्दर' स्फुटितन धर्मवारिगा मुहर्मुहुरावियते भवत्या मुखमण्ड- मन्दारमाला : लम् ? मन्दारमाला : (स्वगतम् ।) हा धिक्, । नायं विरमति स्वेदोद्भदः । एतेन मकरन्दकम्प्रति गाढमनुरक्तम्य मम हृदयस्य सर्वोऽपि संडाद्य स्थापिनो भाव: मुव्यक्तं निवेदितो भविप्यति । हाधिक् । (प्रकाशम् ।। एषा प्रकृतिरेव मम मुखस्य यत्र कारणं विना प्युदयते मननं धर्मद्रवः । । संतिका : कासाञ्चिन्मुखानामीदृशी प्रकृतिर्भवति । परं न क्वाप्ये- तावान्धर्मजलोदयो दृष्टः । नत्र नूनं कारणेन केनापि भवितव्यम्। (साकूतम् ।) अपि नाम संज्वराकान्ता भवती ? १. वैपुल्यार्थवाचकमव्युत्पाद्य क्रियाविशेषण:मेतत् । केवलं स्वेदोद्द- वैपुल्यवर्गनवेलायामेव प्रयोक्तव्यम् । पञ्चसप्तत्युत्तरैकशततमम् ·तत् । मन्दारमाला : कीदृशः संज्वरः ? संतिका : (अस्पष्टोपहासगर्भ हसित्वा ।) संज्वरः कीदृश इति विचार्यते ? हन्त, किमतः परं मन्त्रयितव्यम् ? (मकरन्दकम्प्रति मुखम्परिवर्त्य ।) मकरन्दक, भवताऽपि नैव विज्ञायते जातु संज्वरः कीदृश इति ? मकरन्दक: : (सतिक्तकण्ठस्वरम् ।) नायं कालो बहुव्याहरणस्य । कालस्य किञ्चित्तु पौर्वापर्यम्परिचेतव्यं वचनव्यापारमाद्भिः । संवर्तिका : हन्त, भवानेव पौर्वापर्यविज्ञानपण्डितः । नाहं वेमि (कण्ठस्वरं तारसप्तकान्तं नीत्वा ।) मकरन्दक, अपत्यत्रयस्य पित्रा सता परस्त्रीभिः सहकान्ते निगूढम्प्रणयालापं कुर्वता लज्जि- तव्यम् ! मकरन्दक: : किं कृतं केन, येनाऽयं तारस्वरः संवर्तिका : किं-किं नात्र कृतम्भवेद्युवाभ्याम् ? रहसि तरुणीमवाप्य तरुणो जनो यद्यत्करोति तत्तत्सर्व कृतम्भवेदिति स्पष्टं विभाव्यते। मकरन्दकः : किमत्र प्रमाणम् ? संवर्तिका : सर्वथा जीवकलाविरहिता भवदीया वागव्याहतञ्च मन्दारमालाया उत्तरौष्ठपट्टे समुद्भदमाप्नुवन्तः स्वेदबिन्दवश्चैते प्रमाणम्। मन्दारमाला: (सातिस्निग्धस्वरम् ।) नूनम्भूतार्थवेदिनी भवती। भवत्या कृते सर्वथा कृतापराधाऽहम् । परं स्वात्मनः कृते नहि कोऽप्यपराधः कृतः । मकरन्दकं, मकरन्दकस्यापत्यानि, ? : षट्सप्तत्युत्तरकशततमम् ·मकरन्दकत्य भायोमत्रभवती-सर्वान्प्रत्येव नितगमकृत्रिमा स्नेहभावो में ! इदानी यावन्मंयन्त्र व्यापिनमात्मानं नाहमद्य संयन्तं गगाक ! एप एव मद्रीयो पगधः । अयनदनन्तग्मत्र- भवती प्रमाणम् । : संतिका : सद्यः सद्भावनापन्ना ।। मन्वि. मन्दारनाले. स्मगमि स्नेह- व्यापारम् । मकरन्दकं विलोक्य ममापि नाम एव भावोदयां जात पासीत् । सञ्जातभावोदयानां स्त्रीयां हृदयं कोडीन्नेल- वनाम्भजन इत्यपि सम्यक म्मगमि । परतन्त्रं नानगां हृदयम् । अत्र क: कम्य दोषमाविष्कुर्यात ? अवमि क्रियता स्नेहेन त्वं ममापत्ये मङ्गीतविद्यां नृत्यविद्याश्च भिक्षयमि । (सस्मितम् ।) नात्र वस्तुनि तवापराधः आत्मानं लोकचित्ताकर्पगम्य केन्द्रागारमिव विधाय वर्तमानस्य मम पत्युः सौम्यः स्वभाव एवात्रापराध्यति । सखि, क्षमस्व माम् । मन्दारमाला : मखि, संवर्तिके, दुर्लभा खलु लोक ईदृश्यौदार्यसम्पत्तिः। स्वभावत एवाऽमूयाकलुषितं म्त्रीहृदयम् । त्वाशी सुविवेक- मम्पन्नहृदया क्व लभ्यते ? धन्याऽसि । मकरन्दक: : (संवर्तिकामुद्दिश्य ।। संवनिके. अनेन त्वदीयेन विवेकवाक्येन ध्वस्तं नाम माध्वसं मे हृदयम्य । अथ त्वमेव पश्य, यः कश्चनापि मयि स्निह्यति, तम्प्रति कथमस्नेहवान्त्स्यामहम् ? यदा ज्ञातानि मया कान्तलकमुखान्मन्दारमालाया मन्निबन्धनानि स्नेहातिशय- लक्षणानि, तदा स्वभावत एव ममापि हृदयं मन्दारमालाया विषये स्नेहसमुत्सुकं समजनि । मन्दारमाला : मयैव कान्तलक एतद्वस्तुविनिवेदनाय प्रेरित आसीत् । मप्तसप्तत्यत्तरकशततमम ·संवर्तिका : केवलं जिज्ञासेति पृच्छामि । कः खल्वनुरागोदयस्य प्रथमो .. हेतुः ? मन्दारमाला : भवत्या प्रेषितं मकरन्दकस्य पुस्तकत्रयम् । तत्र प्रकाशि- तानि प्रणयरमबन्धुराणि गीतानि वाचयित्वा साहजिकमेव मे मनः प्रवीभुतम् । अनुरागोदयस्यैष प्रथमो हेतुः । द्वितीयश्च तेषु पुस्तकेषु प्रकाशितो मकरन्दकस्य प्रतिच्छन्दकः । तं विलोक्य के- नापि प्रबलेन कुतूहलेनाक्षिप्तं मे हृदयम् । एकस्य पत्युः पत्नीत्वेन वर्तमानाया मम चित्तस्यैतादृशमन्यजनगामित्वं सामाजिकव्यव- हारगास्त्रविरुद्धमिति सर्वथा संयम्यात्मानं मया बहवो दिवसा अतिवाहिताः । परमेवं मनसोऽन्तराले निगृह्य स्थापिता इमे मनो भावा विलयं नैव यान्तीत्ययमेव शोकान्तक:' । मनस्यङ कुरितस्य बद्धमूलस्य च भावस्य कस्यापि निगृहनं तस्य संवर्धनमेव भवति । तथा संवर्धितानुरागाया ममात्रागमनापराधोऽयमद्यतनो घटितः । संवतिका : सर्वं सङ्गच्छते । यथास्थितं मनोगतं निवेदितायां सत्या- म्भवत्यां सर्वोऽपि सन्देहसन्दोहो विनाशं गतः । अनुरागो नापरा- धम्भजते । तस्यापरेभ्यो निगृहनप्रयत्न एव विना कारणं परेषां चेतस्युपद्रवं जनयति । स्त्रीजनहृदयसाहजिक्याऽसूयावृत्त्या च क्षुद्रस्याऽपि तस्योपद्रवस्य महत्यां मानसिक्यां विपदि रूपान्तरं संजायते कलहादिकश्च प्रवर्धते । अथ सर्वमपि सुस्पष्टं व्यक्ती- कुर्वत्या भवत्या तस्योपद्रवस्य मूलमेव विच्छिन्नम् । तेनेतोऽप्यधि- कतरं मे प्रियसखी संवृत्ता भवती। मन्दारमाला : एतेन वचनेन भवत्या महाशयत्वं प्रकाश्यते । सर्वेषामेव- १. शोकपरिपूर्णोऽन्तो यस्य व्यापारस्य स 'शोकान्तकः' । अष्टासप्तत्युत्तरकशततमम् ·। इदयम्योपद्रवोच्छेदः मंजातः । अत्र नूनम्भवत्येवाभिनन्दनीया : मकरन्दक: : नूनं ममर्थये मन्दारमालावचनम् । संवतिकैवात्र सर्वाधिक- मभिनन्दनीया। एतेन मयामेव सुप्रियं संघटितम् । अथ भूयो- पि किं युवयोः प्रियमुपनयामि : तथापोदमन्नु भरतवाक्यम्- यस्मिन्वस्तुनि यो जन्तुर्दड बद्धादरो भवेत्, तस्य तत्प्राप्यता; भूयात्सर्वस्यानन्दवर्धनम् । (इति प्रहर्षपरभागं नाटयन्तो निष्क्रान्ताः सर्वे। इति त्रयोदश: संवादः । समाप्ता चेयं संवादमाला । एकोनाशीत्युत्तरकशततमम् ·- शुभाशंमनम श्रीमद्भिगनन्दवर्धनाभिधैः रत्नपारखीत्युपाह: 'संवादमाला स्वलिखिता मे दर्मिता । गीरिणवारणीद्वारा कृतापि विचारव्यक्तिः मुबोधा मनोहारिगी च भवतीत्यस्योत्कृष्टमुदाहरणमियं रचना। कार्यालये विद्यमानं वातावरणं मुत्तिमज्जातमेतेषु संवादेषु । सर्वथा धन्यवादारे लेखकमहोदया अस्याः संस्कृतभाषासेवायाः कृते । एफ-४८, लोकमान्यनगर, मुंबई-१६ दिनांक: : १४. ८. १६५६ -रं. रा. देशपाण्डे रूइया-महाविद्यालये संस्कृत- प्राध्यापकः ।

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.