·No text on this page.

·अनुमानचिन्तामणी
परिशिष्टखण्डः
( ईखरवादः अतिरिक्त शक्तिनिरास: मुक्तिवादः)
श्रीमद् मङ्गयोपाध्याय विरचितः
वि, ए, उपाधिधारिणा
बीडीवानन्दविद्यासागर भट्टाचार्थे रण
संखात्य
प्रकाशितः।
আজিজাৰা লৰ
वौडन् यन्त्र मुद्रितः ।
१८७५

·No text on this page.

·अनुमानचिन्तामणौ ईश्वरवाद । . 'एवम माने निरूपिते ताज्जगनिर्माटपुरुषधौरेयसिद्धिः चियादौ कार्यत्वेन घटवत् सकटकत्वानुमानात । ननु चिन्यादि प्रत्येक न पक्षः तस्य स्खयब्देनाभिधातुमशक्यत्वात् नापि मिलितम् एकरूपाभावात् अत एव सकर्ट त्वविचारारम्भकसंशयविषयः, तथाविवादविषयोवा न पक्ष एकरूपाभावेन तयोस्तावत् यहीमशक्यत्वात् वादिनोनिश्चितत्वेन संशयाभावात । न च वाद्यनुमानयोस्तुल्यत्वेन मध्यस्यस्य स शयः । अनु- मानाभ्यां तस्य संशयः मध्यस्थमन्नानन्तरचालुमानमिति परसराश्रवात घटेऽपि कदाचित त्यो सम्भवात , प्रत्येक संशवे विवादाभासवेनानुमाने- ऽन्तरतापत्ते च । न च शरीरामेछण कर्वा यत्र कत शरीराजन्य जन्य वा पच्चः जन्यात्मविशेषगुणशब्दफुत्कारमर्गाद्यकालीनवेदधदादिलि- ग्यादिस प्रदायाणामीश्वरमालकार्ट काणाम यहात असिद्धेश्च अदृष्टद्वारा शरीरिणोऽपि शित्यादिकह त्वात् । नापि जन्यवायजन्य जन्यम् उयय- सिडकतिजन्यान्यजन्य वा पक्षः शिन्यादीनामदृष्टद्वारा जन्यतिजन्यत्वात । नाष्टजनकचत्वजन्य जन्य वतिसाहादु जन्यं वा यक्ष ईश्वरकतेरढष्टजनकत्व लक्षितौ तदभावात घटादावस्येवं पक्षत्वे नांशतः सिद्धसाधनात । न च चितिरेव पक्षः, अङ्गुरेण सन्दिग्धानकान्वात् । न च निश्चितविपक्षे हेतसन्देहात् स इति वाच्य हेतौ साध्याभावववर्मित्वसंशयस्य दूषकत्वात सु च साध्याभाववति हेतसन्देहात हे तुमति साध्याभावसन्देहाहा उभय यापि दोष । न जै पच्छेऽपि वत , अनुमानमालोच्छेदकत्वेन तदितरत्र वस्य दूषकत्वात ।

·ईश्वरवादः । . अधुरे हेतौरनिश्चयेन सन्दिग्धानकान्तिक तन्निश्चयेन साध्यसन्देहवति साभानुमितिरेव पक्षवत सामग्रीसत्त्वात् । अत एवारः पक्षसम इति वेज तथापक्षत्वेन हेतोः पक्षधर्म ताविरहेण स्थापनानुमानाविषयत्वात् । तदा तथापि पक्षत्व प्रतिज्ञानुपपत्ति । अत्र मानान्तराधीनतत्साध्यानु- लियनन्तरञ्च पोऽनुमितावितरेतराश्रयान्नकमप्यनुमानम् तत्रापि क्षित्या धन्दिग्धानकान्तात , क्षितेर्विवादविषयत्वे ऽऽगुरे साध्यमाने अर्थान्तराञ्च । किञ्चवमेककोपादानाभिनसिद्धावपि नेश्वरसिद्धिः नापि सर्गाकालीन इणुक पक्ष परम्मति सद्यसिझे इति ( पक्षाक्षेपः) । किञ्च सक- हे कत्व ? न तावत कृतिमाहभाव: कृतिमन्जन्यत्व' वा असदादिना सिसाधनात । उपादानगोचरापरोक्षज्ञानचिकीर्घाकृतिमजन्धत्व तदिति चत उपादानगोचरत्व यदि यत किञ्चिद्धपादानगोचरत्व' तदा अस्मदादि- नार्थान्तरत्वं ज्ञानादीनामपि जनकत्वविवक्षित न च बटोपादान- गोचरज्ञानादीनां क्षितिजनकत्व सम्भवति व्याभिचारादिति चेन्न क्षिति- जनकादृष्टजनकज्ञानादीनाम् उपादानविषयनियमेनादृष्टद्वारा तेरेव सिङ्गसाधनात । न च साक्षासज्जन्यत्व' विवक्षित तद्धि न कृति जन्या जन्यत्वे सति कतिजन्यत्व खजनकसत्यव्यवहितोत्तरक्षणबत्वि वा, घटदृष्टान्तर साध्यविकलत्वापत्तेः बटादौ कुलालादिकट कत्वाभाव एस- गाच्च । न च शरीरक्रियादृष्टान्त इति वाच्य घटेनानैकान्तात चेष्टात्वसमो. माधित्वाच्च । नापि शियाा पादानगोचरत्व विवक्षितम् अप्रसिद्धेः । न जोपादानशब्दमा सम्बन्धिशब्दत्व न घटक्षित्यादिसमभिव्याहारे तत्तदुपादा- नमोचरत्व चेलोमाभलोमत्रवदिति वाच्य शाब्दे हि बोधे तथा न चाव शब्दः प्रमाण वादिनोऽनाप्नत्वात । अनुमाने त्वनुगतेन मापकत्वमहे- लेन रूपेण वयापकसिद्धि. तबोपादानत्वमेवेति कथं नार्थान्तरम् । कि- जै घटादावपि तटुयादानवे नवोपस्थित्या सामान्ये न रूपेण कुवाप्यनुपस्थि- तेगापिरेव न सह्य त । अपि च सामान्यत्वक्षणया ज्ञानलक्षणया योगजध- सरूपया का प्रत्यासत्योपादानगोचरापरोक्षजानतज्जवचिकीकृतिमता - टादिना सिद्धनाधनम् तेषां हित्यवावहितपूर्वसमयासत्त्वेऽपि तहत' सत्त्वात अष्टद्वारा तेषामपि जनकत्वसन्भवाच्च । ज्ञानादिसाक्षाजन्यत्वस्य निरस्तत्वात् । .. .

·অৰিনালী अय योगजधर्माजन्यजन्यस विकल्पकाजन्य सामान्य लक्षणाप्रत्याक्षयजन्यो- पादानगोचरापरोक्ष ज्ञानचिकीर्षाकतिमज्जन्यमिति साध्यम् यहा अनागत- गोचरसाक्षात्कारजनकप्रत्यासत्त्वजन्यजन्य ज्ञानादि मदजन्य जन्यम, अना- गनगोचरसाक्षात्कारजनक सत्यासत्य जन्योपादानगोचरापरोक्षज्ञानचिकीर्षा- कृतिमज्जन्यमिति साध्यम् ज्ञानाव्यवहितोत्तरसमयवतीच्छाव्यवहितोचर- क्षणबत्तिकतोना जनकत्व विचितं न तु ज्ञानादीनां योगपद्य पौवा- पये वाऽतो न साध्याप्रसिद्धिनवा चित्यादौ बाध इति मै योगजधर्मसा- मान्य ज्ञानरूपप्रत्यासत्तीनामनागतगोचरसाक्षात्कारस्य च तज्जनक प्रत्यासत्ती- नाञ्च परस्याप्रसिद्ध तया तदजन्यस्य साक्षात्कारस्याप्यसिद्धत्व न पक्षसाध्ययो- विशेषणासिया परं प्रयाश्रयासिद्धेः साध्याप्रसिछे । तत्सितौ वा पच्चे तद- जन्य त्वासिद्धिः क्षितिजनकाइष्टजनकवनिचिकीर्षासाक्षात्काराणां योगजधर्मा- धजन्यानामदृष्टवारा क्षितिजनकत्व'न सिद्धसाधनात् । न च ताशसाक्षा- ज्जन्यत्व विवक्षितं घटादिदृष्टान्त तदसम्भवात् दृष्टान्त घटादौ जनकेष्ट- साधनताज्ञानखानुमितित्वेन जन्यसविकल्यकव्याग्नियाजन्यत्व न साध्यामि- बेश्च । ननु व्याप्तिबलेन साध्यं मिध्यति व्याप्तिश्च या यत्र कार्य त्वतन तत्व तदुपादानाभिज्ञकर्ट त्वमितिरूपा नब यद्यत् कार्य तत्तत् किञ्चिदुपादाना- भिजजन्यमिति एवञ्च यत्र कार्यत्वं तत्र तदुपादानाभिज्ञजन्यत्वमिति विशिष्टव्यात्या क्षित्यादौ कार्यत्व क्षित्याद्युपादानाभिज्ञजन्य त्वमेव साधया- न्यतो न सिद्धसाधनमिति चेन घटे पटे च व्याप्तियह कार्यत्वस कि प्रत्येक घटोपादानाद्यभिज्ञजन्यत्वेन, तत्तदुपादानाभिजजन्यत्वेन वा, उपादानाभिक्ष- जन्यत्वेन वा श्राद्ये पटोपादानाभिन्नजन्यत्वादौ कार्य त्वस्य व्यभिचार एव । द्वितीयेऽननुगमः तत्तच्छब्दाभिधेयघटाद्य पादानगतानुगतरूपाभावात् कथं व्यापकमायहः ? | तत्तच्छब्दस्य खभावात् समभिव्याहतपरतया नायं दोष इति चेत् न अनुमाने शब्दस्वभावोपन्यासस्थाप्रयोजकत्वात् । अतएवेदानी देवदत्तोबहिरस्ति विद्यमानत्वे सति ग्टहासत्वात् विद्यमानत्वे सति योयदा यत्र नास्ति स तदा तदतिरिक्तदेशेऽस्ति यथाऽहमेव बइिरसन स्टहे प्रति- हामीत्यत्र पक्षे दृष्टान्तसाधारणयत्तत्त्वयोरनुगतयोरभावान्नान्वयी किन्तु व्यति- रेकीत्युक्तम् । हतीये सिङसाधनमेव । अथ सर्गाद्यकालीनं हाणुक जाने- ·ईश्वरवादः । काकतिसमानकालोनसामयोजन्य कार्यत्वात् घटवत् । अष्टसामग्री- जन्यत्वेऽष्टत्वापत्तिरिति चेन्न परं प्रति सद्यसिद्धेः ज्ञामादीना सिद्धावपि घणुकाजनकत्वात् तदानीमसिद्धावप्रयोजकत्वाञ्च । एतेन सर्गाद्यकालीनं हाणुकं प्रणुकासमवायिक रणसमकालीनतिजन्यमिति निरस्त गणकासमवायिकारणसमानकालीनतिन गौरवाप्रयोजका- भ्यामजनकत्वात् ( साध्याक्षेपः ) । किञ्च काय्यत्व ? न तावत् योगोप- स्थितकत्यहत्वम् असिङ्गे, नापि पूर्वकालासत्त्वे सत्यत्तरक लसम्बन्ध', तत्तत पूर्व कालस्थाननुगतत्वात सकलपूर्वकालस्याप्रसिडे , नापि कादा- चित कत्व प्रागभावप्रतियोगित्व, ध्व सेन नैकान्तात् । नापि सत्त्वे सति तत्त्व सत्ताजातेः परं प्रत्यसिद्धे, खरूपसत्त्वस्य च ध्वसेऽपि सत्त्वात् । यत्त श्रय घट• एतहटजनकानित्यज्ञानचिकोर्षा त्यतिरिक्त ज्ञानादिजन्य' काय त्वात् पटवदित्वादि तन्न विपक्ष बाधकाभावेनाप्रयोजकत्वात् अन्यथाऽय घटः एतवटजनका नित्यादृष्टातिरिक्तानित्यादृष्टकन्य कार्यत्वात् अपरघटवत् । एतत सुखदुःखसाक्षात्कारौ एतज्जनकानिन्यसुखदुःखसाध्यौ मुखदुःखसाक्षा- त कारवादित्यादिना नित्यधर्मसुख दुखाश्रयस्यापिसिद्धिप्रसङ्गात् । अयं घट: खजनकानित्यज्ञानाद्यतिरिक्तनित्यज्ञानाद्यजन्यः अपरघटवदित्यादिना सत्प्र- तिपक्षाच । केचित् दृश्यते तावदभिमतविषयग्राहिणीन्द्रिये मनोनिवेशवतः सोमन क्रियानुकूलो यत्न तथा च सर्गाद्यकालीन शरीरजन्य ज्ञान- ध्वं नानाधारकालाधारज्ञानजनकात्ममनःसंयोगजनिका मन क्रिया तन्मनो- गोचरप्रयत्नानाधारतन्मनोगोचरप्रयत्नतधाम्येतर सकलकारणाधारकालानन्त- रकाखानाधाराद्यसत्ताका तन्मन क्रियात्वात् ममतन्न क्रियावत् अर्थात् प्रयत्नाधारकालानन्तरकालाधारा सा क्रिया सिद्धातीत्याहु । तत्र सर्गा- घकाले जाने जनकमन संयोगजनकक्रियाया मानाभाष पूर्व क्रिययंत्र संयोगसंभवात । ईश्वरवादिनां तत्मनोगोचरपयत्नाधारकालोऽप्रसिद्धरव क्रियात्वस्यैव हेतुत्वे व्यर्थ विशेषणत्वञ्च । किञ्च प्रयत्नानाधारकालानन्तर- कालाधारत्वम् अर्थात तत्सिवौ मानान्तरादोश्वरामिडावर्थान्तरत्वमिति (हेत्वाक्षेपः)। अलोच्यते अदृष्टाहारकोपादानगोचरजन्यकृत्यजन्यानि सम- देतानि जन्यानि, अष्टप्रागभावव्याप्य प्रागभावाप्रतियोग्युपादानगोचराप- ·अनुमानचिन्तामणो जन्यान्यज- रोचज्ञानचिकीर्षाकृतिमनन्यानि, वजनकादृष्टोसरोपादानगोचरापरोनज्ञान धिको क्षतिमज्जन्यानि वा अपरोक्ष ज्ञानचिकीर्षा प्रयत्नाविषयीभूतोबादानानि वा समवेतत्वे सति प्रागभाव प्रतियोगित्वात् यदेवं तदेवं यथा घटः, तथा चैतानि तस्मात्तथा । उतपक्षे कस्यचिदनन्तर्भावेऽपि तदादाय निरुतस्य पक्षात्वनिर्देशे समूहालम्बनरूपैवानुमितिरुत्पत्स्यते । न च न्यत्व तावत् अननुगतेष्वकरूपाभावेन पहीमशक्यमिति वाच्य जन्य- कत्यजन्यत्व हि जन्य कतिजन्यान्यत्वमित्यन्यत्वेन रूपेण सामान्य लक्षणाया तावतामुपस्थिते । न च जन्यत्वविशेषणव्याच्या प्रसिद्धिः प्रमेयो घट इति वदव्यावर्तकत्वेनापि तदुपरनबुझेरुद्देश्यत्वेन तस्योपरजकत्वात् । उक्ला- न्यतमत्वमेव सकटकत्वम् अतएव घटभोक्ता न तत्की व्यवहियते । एवञ्च शब्दफ त्कारादीना पक्ष तब ज्ञानेकादीनामपि पक्षत्वान्न सन्धिधानकान्न: उपादानस्य सिद्धत्वेऽप्य पादेयस्यासिद्धत्वात्तहत्त्वेन तत्रापि चिकीर्षा । यहा पक्षे हेतौ च समवेतत्व न विशेषण तेन ध्वसोऽपि पक्ष. साध्ये चोया- दानपदं कारणमालपरसुपादेवमेव । जन्ये च्छाहत्यजन्य त्वच पक्षे विवक्षित तेन हतिवसख कतिजन्यत्वेऽपोच्छाजन्यवाभावात् पशत्वम् । चितिरेब वा पक्ष' न चावरे सन्दिग्धानेकान्तिकं पक्षमज्ञसमनिरपेक्षेण घटादौ नि- चितव्याप्तर्लिङ्गख तयोर्दर्शनेनोभयनामिन्याविरोधात् । नन्वनुमिन्योरन्यो- च्यापेक्षत्व येनान्योन्याश्रयः स्यात प्रतिज्ञाया अविषयत्वात्तल पक्षसमव्यप- न चाङ्ग रस्य पक्षत्वे नानि शात्तत्र न पक्षधर्माताज्ञानमिति वाच्य सिमाधयिषाविरहसहकत साधक प्रमाणविरहवति लिङ्गज्ञानस्यामितिमाल- कारण त्यात तच्च हितौ पञ्चावयवेनारे खत एवेति न कश्चिहिशेषः । यदि च क्षितौ हेनिश्चयदशाया हेतुमत्तयाऽङ्करस्य निश्चयस्तदा के सन्दि- ग्वानकान्निकम् । अथ प्रक्षससे साध्याभावसामानाधिकरण्यस भयाद्धेती व्याप्तियह एव नोत्पद्यते उत्पन्नोऽपि वा बाध्यत इति चेत्तई महान धूमव्याप्तियहो न स्यात् भूतोऽपि वा बाध्ये त सन्दिग्धवतिपर्वतापर्बतधूम- वतामेकधर्माभावेनायोग्यत्वात् तस्मात्माध्यमन्देहति हेतनिबो न दोषः किन्तु गुणएव । अन्य थानुमानमानसपच्छिोत । মানে ভুলিনি यदुक्तं तत्त्र पचान्यत्व यदि, तदाऽनपेक्षितानुमिनिन स्यात् । अन्य सन्दि- ·है ईश्वरवादः । ग्धसाध्यान्यत्व साधकबाधकप्रमाणाभावविषयान्धत्व वा विवक्षित तदाङ्गुरे- ऽपि तन्नास्ति, अथ प्रतिज्ञाविषयान्यत्व तदा स्वार्थानुमित्य च्छेद । नियत- দ্বিগন্নালাললীল ঘষিমা জিমন্যান্ধিন্ধি ৰাষ্ট্র ও মান- च्छाप्रयत्नानां विशेषणत्वेन विशिष्टस्य साधनत्व विवक्षिततेन न तदोप বিনম লাথালৰ ৰাষানীদি মামি ঘর অন্তলামিন- विशेषसिद्धेः। नन्वाद्यसाध्यह ये घटाद्युपादानगोचरापरोक्षज्ञानचिकीर्षा- कृतीनामेव जनकत्वमायास्वित्यर्थान्तरम् | न च तेषा ब्यभिचारात् क्षित्वा- दावकारणत्वमिति वाच्यम् अनादौ प्रवाहे कस्यचित् कदाचित् क्षिति- वाणुकादिपूर्व घटाधु पादानगोचरज्ञानादिसत्वात् । न च सद्यकाली- नस्थापि पक्षत्वानलेश्वरसिद्धिः परं प्रति तदसिद्धेरिति चेत् न ज्ञानादीना बयाणां विषयसमवेतकार्य पुत्येव जनकत्वावधारणेनैतदनुमानस्य तद- विषयत्वात अतएवान्योपादानगोचरापरोक्षज्ञानादाजन्यत्वेन पक्षविर्श . बणमपि न युक्तम् । तीयसाध्ये तु नार्थान्तर' हित्यादेर्घटाद्युपादानास- भवेतत्वात । ननु सामान्यलक्षणादिप्रत्याभत्त्या शिवायु पादानगोचर यत. प्रत्यक्ष तन्यन्यमेवास्तु तथाचेश्वरे न प्रत्यक्ष न वेच्छाप्रयत्नौ तयोः समानाधिकतरज्ञानाविषयेऽसत्वात् ताइशप्रत्यासत्यजन्यत्व मुत्यो विशेषण, परं प्रत्य सिद्धेरिति चेन्न द्रवात्वेन ज्ञानलक्षणया वा कपालगोचरणत्यक्षेपि घटादावकर्ट त्वात पित्यादौ कर्ट त्वनिर्वाहक जान सिध्यत्तविलक्षणमेव सिध्यति । न चावयव विभागहारा चित्यादिपुञ्ज- लक्षणात समुदादिषु हस्तक्षेपात् हाणु के ष्व ऽदादि कर्ट कत्वादिसत्त्वात् सिद्धसाधनमिति वाच्य तत्र हि क्षितिनाशे कर्टव न, खण्डक्षितौ अवस्थितसयोगेभ्य एव तदुत्पत्ते सकल तदु पादानगोचरज्ञाने- छातीनामभावाच्च अत एव घणुकेऽपि न कर्ट व जलक्षेपाधिकपरि- माणसमुद्रादेः सपक्षत्वमेव घटस्य व । ननु घटे साध्यविकालत्वम् अन्दय - व्यतिरेकाम्या ज्ञानादेरे जनकत्वात् न तु तदात्रयस्य धर्मियाहस्यान्व- यतिरेकस्य वा पाहमाभावात् । न च घट यात्मजन्य उत्पत्तिम- त्वात् जानवदिति वाच्यम् आत्मसमवेतत्वस्योपाधित्वात् घट आकाशजन्द उत्पत्तिमत्वात् शब्दवदिति बत् अपयोजकत्वादि चेन्म व मयत्नवदास . परमाणुइयर योगेन भ ·अनुमानचिन्तामणी . T कट त्वम् । संयोगटाहारा घटहेतुरत प्रयत्नवानात्मापि हेतुः न चात्मसंयोगे सत्यपि प्रयत्न विना न चेष्टेति प्रयत्न एव तत्कारणम् असमवायिकारण विना कार्यानुत्पत्ते न चात्मसंयोगस्य कारणत्वेऽपि संयोगपरिचायकमावमात्मेति वाच्च सयोगमावस्याकारणत्वे न संयोगिविशेषितस्य हेतत्वात् । आत्मसंयो- गप्रतिरेकप्रयुक्त क्रियायतिरेका सिद्धेत्मिस योग कारणमिति चेन्न या क्रिया व्यधिकरणयदोय गुणजन्या सा तत्स योगासमवायिकारणिका यथा सविट्- द्रव्यसयोगजक्रियेति तसिद्धेः न च क्रियायामूर्तमानसमवेतासमाधि- कारणत्वनियमः कार्य मात्राभिप्रायेण ज्ञानादौ व्यभिचारात् विशेध्याप्रयो- जकत्वात् असमवायिकारणसंयोगाश्रयस्य तत्काय जमकत्वनियमाच्च । अन्ये व अनुकूल क्षतिसमवायित्वं कर्ट त्वं न तु जनकत्वे सति, गौर- वात् कर्तरि कारकन्यवहारञ्चाभियुक्ताना “सविशेषण" इति न्यायेन कृति- पय वसन्न एव । एव ज्ञाने छाकृतिजन्य त्वमेव साध्य तदात्रत्वमेवेश्वरस्य अथ घटे निसाध्य ष्टसाधनताज्ञान चिकीर्षाद्वारा हेतु तच्च न प्रत्यक्षं चिको विषये नागते इन्द्रिवासामर्थ्यात् किन्त्वनुमितिरूपं तथा च साध्यश्किलोदृष्टान्तः साध्या प्रसिद्धिति चेन्न सिहायसिद्धविषया हि कति सिद्धविषय प्रत्यचे सति भवति न हि खूपौदनवधाना स स्थान विशेष सनिसाध्येष्टसाधनारण्यकयवस्य प्रत्यक्षणोपस्थिति विना प्रवृत्तिः अतएक यागे शब्दातदुपजोविलिङ्गाहा कृतिसाध्ये साधन वेऽवगतेऽपि हवि- रादीना प्रत्यक्षेणानुपस्थितौ न प्रत्ति न वोबादानमत्य प्रवर्तक ज्ञानोपक्षीणम् अप्रत्यक्ष परमाणौ तत क्रियायासिष्टसाधनताज्ञानेऽध्य प्रवक्ते : प्रवृत्तिविषयम्दसरादे प्रत्यक्षत्वान्न शब्दफुनकारादिना व्यभिचारः । न चाभिमतयाहकेन्द्रियसंयोगान्मनसि प्रयत्नजन्यक्रिया प्रदर्शनाभिचार : अदृष्टसहकतत्वगिन्द्रियेण हि मनोवहनाडीनामुपलम्भेन तहोचरप्रय- नानाड क्रिया तत: स्पर्शवहे गवाडया नोदनान्मनसि क्रिया न तु प्रयत्नात् । अतएर जलाद्यभ्यवहारमलोत्सर्ग हेतुनार्डीनामनाद्यभ्यासपासना- वशादसहकतत्वगिन्द्रियेणोपलन्मात् तगोचरः प्रयत्न' । नन्वव घटादा- बनुमिनेर्जन्य चदर्शनादीश्वरेऽनुमितिरेव न सियत यथा च प्रत्यक्ष न्द्रिय- जन्यत्वेऽपि नित्य नदीश्वरे तथानुमितेनित्य जन्यत्वेऽपि सा तब नित्यैव ·ईश्वरवादः । अनित्येनानादियणकाद्यजननादिति चेन सुखदु खाभावादिसाधनानुमिते नई घटादौ हेतुत्व ग्टहीत' न च तावता शरीरादृष्टाभावेन सुखमस्त्यतो म चियादौ तथानुमितियथार्था सम्भवति न च तादृशानुमितेरनुमित्यन्त- रस्य वाऽनुमितित्वेन घटादौ वृत्तिविषय प्रत्यक्षत, हेतुत ग्टहीतमतो नेश्वरे- मिति । नन्वद्वेषजन्य कृतिसाध्ये चिको विरहाव्यभिचारः तद्दष्टा- नन चित्यादौ वैषसाध्यत्वादीश्वरे हे षोऽपि खात द्वेषवतः संसारित्वेन भगवतोऽपि तथा स्यादिति चेन न हि सर्पादिवे पादेव तन्नाशानुकूल- व्यापारे कृतिरुत्पत्त महति प्रयोजन विना टु'खैकफणे प्रेक्षावता कृतेरनु- पपत्त: किन्तु दु खसाधनवसं तत्माध्यदुःखानुत्पादं वा फलमुद्दिश्य तत्साधनताज्ञानात्, तथा चेष्टसाधनताज्ञानासोच्छास्त्ये वेति सैव कृति- कारणं क्लप्तत्वात् इषस्तु परम्परया तदुपक्षोणः, कुतस्वहि द्वेष, ह भीति अबाधिता ययात् । न चादृश्यकर्तुरनुपलब्धिबाध , अनुपलब्धि- मालय बाधकत्वेऽतोन्द्रियोच्छेदात् योग्यानुपलब्धेश्चासिद्धः परात्मनोऽयो- ज्यत्वनियमात् शशश्टङ्गप्रतिवन्द्यां च नादृश्यमावनिरास' परमाखादि- खीकारात् नाप्ययोग्यकर्तृकनिरास: चेष्टया ज्ञानादिमत' परात्मनोऽनु- मानात् पर प्रति तस्य योग्य वात् । नापि टङ्गे पशुत्वव दप्रयोजक, कर्तः कार्यमाले कारणत्वावधारणात् प्रतिबन्दिमावस्या दूषणत्वात् । शशे पशुत्व नायोग्यटङ्ग सिद्धि कुतोनेति चेत् अर्थान्तर त्वात् विपक्षे बाध काभावात् व्याप्तप्रसिद्ध टङ्गत्वस्य योग्यसंस्थान विशेषव्यङ्गयत्वे योग्यस्य विरोधेन शङ्कि- मशक्यत्वात् शशे षड्रस्यात्यन्ताभाव इति सर्वेषामबाधित प्रत्यब धितत्वाच । यथ कतिकार्यत योर्नान्वयव्य तरेकाभ्यां व्याप्तिग्रहः त्वद ते व्यापकहते. सत्त्वेन देशे समये वा क्षतिमात्र व्यतिरेकानिरूपणात नित्यक्तेरन्वयो- ऽपि ग्टहीतो न वह्निमात्र व्यतिरेकोऽस्ति ग्यहते च । न चैवमाका शात्मनो- रष्यसिद्धिः समवायिकालख व्यतिरेकानिरूपणेन काय्य' सभवायिकारण- जन्यमिति व्याप्नेरसिद्धरिति वाच्य समवायिकारणत्वग्रहे हि तत्मसर्गा- भावोऽप्रयोजको निमित्तमानसाधारणत्वात् किन्तु यत्मभवायि तव कार्य यन्न समवायि तत्र नेत्यन्योन्याभावमादाय कार्य समवाधिजन्यमिति व्यानियइसम्भवात् । समवायित्वेन तयोरन्योन्याभावोऽस्ति ग्टह्यते च । यहा .. , - ·अनुमानचिन्तामणौ भावकार्य समवेत मिति व्यात्रा तयोः सिद्धिरिति यथा हि यद्य- हङ्गे रन्वये धूमोग्टहीतस्तत्तयतिरेके धूम व्यतिरेक्यहात् पङ्गिधूममात्रयो- व्याप्ते पहा न तु पर्वतीयवहे: अन्वयव्यतिरेकपहात् । न चान्यान्वय- व्यतिरेकाभ्यामन्यव्याप्तियऽतिप्रमङ्ग- यविशेषयोरन्वयव्यतिरेकयह तत्- सामान्वयोर्बाधक विना व्याप्तिमहात् स च वङ्गिधूमव्याप्तियहे उत्पद्य- मान: सकलधमगोचरोधमत्वपुरस्कारेण प्रसिधमगोचर एव न भवति, तथेहापि कृतिविशेषकार्य विशेषयोरन्वयव्यतिरेक्यहो बाधकं विना कृतिका- यंत्वमात्रयोर्व्याप्तिग्रह उपायः, न तु पक्षधर्मताबलेन अविशेषान्वय- व्यतिरेकपह' अनुमानमात्रोच्छेदप्रसङ्गात्। एतेन “कार्यत्वस्य विपक्ष- वृत्तिहनये सम्भाव्यतेऽतीन्द्रियः कर्ता अतिरेकसिद्धिविधुरा व्याप्ति कथं सियति । दृश्योऽथ व्यतिरेकसिविमनसा का समाधीयते तस्याद्यापि तहा दृशादिकमिति व्यक्तं विपक्ष क्षणमिति'निरस्तम् । ननु यदि कर्ट- मानव्यतिरेकयहाददृश्यकर्ट सिट्विस्तदा वह्निमावव्याप्तधूमाददृश्य जठर्यसि विरपि स्यात्, न खात् अदृश्य बङ्गे मानुत्पत्तः दृश्यस्यैव तल हेतुत्वात् । ननु ज्ञानेच्छाप्रयत्नत्रयव्यतिरेकान्न कार्यव्यतिरेक कित्तु एकैकव्यतिरेकात तथा च व्यर्थविशेषणत्व विशिष्टव्यतिरेको न हेतुव्यतिरेकव्याप्थ इति न हेतोविशिष्टसिदि साध्याभावव्यापकाभावप्रतियोगिन त्वादिति चेन्न यत एकक व्यतिरेकात् कार्यव्यतिरेकोऽतएव कार्यचाटेरेकै सिध्यत्रयमपि सिध्यति । आर्थस्तु समाजः । स्यादेतत् अशरीरर्वतनित्य- ज्ञानादिमान् कर्ता पक्षे विवक्षितः घटादौ च कार्यत्वस्य तहि परीतकर्ट- सहचारादिदर्शनाविशेषविरुद्धत्वमिति न हेतोर्विवक्षितसाध्यविपरीतसहचा- रमावस्थादूषणत्वात् अन्यथानुमानोच्छेदप्रसङ्गात् । न चानित्यज्ञानासर्वत- शरेरकर्ट त्वेन समं कार्य तस्य व्याग्निरस्त येन तविपरीतसाधने विरुद्धं स्यात् तादृशव्याप्तिञ्च त्वया मया वा नाङ्गीक्रियते अड्डु रादौ योग्यानु- पलम्भन शरीरिकत्वाभावात् । अथ यथादर्शनबन हत्तव्यापमाऽनित्य- ज्ञानादिमान का पनेयः पक्षधर्मतया च नित्यज्ञानादिमान तथा चोपने- यविशेषयोर्विरोधेन व्याप्तिपक्षधर्मतयोविरोधात् परस्परसहकारिताविर- हानानुमानविशेष विरोधादिति चेन्न अनित्यज्ञानादिकर्तृजन्यत्वेन व्या- एव साध्यगक- ·ईवरवादः। कातएव भाभावात् ज्ञानादिमत्कर्तजन्यत्वव्याप्ने: पक्षमतावलेभ्यः विशेषाविरोधात डेवलाया व्याप्तेश्च पक्षधर्मतायाश्च पृथगुपनायकत्वाभाबाच्च एकवयर्थ्य प्रसङ्गाच तथा च निरपेक्षतायां विशेषानुपस्थापनादेव न विरोधज्ञानं सापेक्षता- दशायाञ्च महोपलम्भादेव विरोधप्रतियोगिनोः सिसिट्विभ्यां विरोध- भावनानाभावाच्च । लिङ्गविशेषेण माध्यविशेषेण च एव विरोधे च विशेष- विरोधः यथा चन्दन प्रभववङ्गिमानय सरभिधमवत्वात् । ननु ज्ञानत नित्यत्वयोः कर्तृताशरीरित योश्च परस्परविरुद्दत न एकधर्म्य समावेशात कथं नित्य ज्ञानादिकर्त सिद्धि.? न उपसंहारस्थानाभावात । तथाहीश्वरे तबुद्धौ चाशरीरित कर्त बुद्धिनित्यत्वे च उपसहिय माणे विरुद्धे, न व खात्रयस्थिते उभयोच्छेदप्रसज्ञात, न चेश्वरस्तबुद्धिर्वोपस्थिता उप- स्थितौ वा धर्मियाहकमानेन तयोविरोधापहारात् अनुपस्थिते च तयो- विरोधज्ञानमकिञ्चिकरमेव अस्मदादिबुद्धो व्योमादौ कुविन्दे तात्मनि च उपस्थिते विरोधोपसहारात्, बुद्धिनित्यत योः कट त्वाशरीरित्वयोरन- धिगमेऽपि ईश्वरेऽशरीरिकट त्वनित्यज्ञानादिसिद्धिरमत्य इव । नियत वयवत योविरोधज्ञानमकिञ्चित्कर मेवेति परमाणु सिद्धिः । ईश्वरतद्- बुद्ध्यादिकं तर्कितमिति चेन्न तर्कस्य प्रसञ्जनस्य संशयस्य वाऽज्ञानेऽसम्भवात् । थादेतत् घटादौ अतिसाध्यता हस्तादिव्यापारादिद्दारैव न तु साक्षात, न च पितापुत्लयोरेकघटसाधकत्वमिव प्रयत्नहतादि व्यापारयोः साधकत्व वाच्य घटायें हस्तव्यापारादिना व्याप्रियमाण कुलालसमीपदेशस्यस्य इस्तादि. व्यापारशून्यस्य तपट कर्ट वापसे । न च हस्तादिव्यापारवत्ताऽशरीरस्य सम्भवति अन्यादृशी च कतिसोध्यता न दृष्टा, शरीरतवापारी चाङ्गुरे वाधिताविति कर्सरपि बाधः । अन्यथा तदनुमानात् क्षेत्वज्ञ एव कर्ता चितौ च अनुमीयते बुद्धधादिमत्परात्मनोयोग्यानुपलब्धिबाधाभावात् शरीर व्यापारबारैव क्षेत्रज्ञस्य हेतृत्वात् । शरीरव्यापारस्य चाडरे बाधात् बाधितइति चेताई कर्त,मात्रस्यापि तद्दारैव चेष्टे तरकार्यकर्ट त्वदर्शनात् तलापि कट भाले बाधोऽपि । एवञ्च कतिसाध्यत्वे शरीरव्यापारजन्यत्व प्रयोजकमिति सएवोपाधि एवं ज्ञानेच्छयोरपीच्छाकृतिहारा जनकत्वमिति कथं वारं विना हिल्यादौ जनकत्वमिति । उच्यते । जन्यमाने हस्तादि- ·अनुमानचिन्तामणौ ११ .. जनककृतित्वेन न जनकत्वचेष्टायां हित्यादौ च व्यभिचारात किन्तु घटादौ तथा जनकत्वमिति जन्यमावे क्षतिमात्रय जनकत्वविरोधिविशेषयोजन्य- जनकभावे बाधकं विना सामान्य योरपि तथाभावनियमात् । न हि विशेष विशेष प्रयोजकत्वेन सामान्य प्रयोजकत्वविरोधः । चेटे तरकायें शरीरहारंव वतेहत्त्वात् तेन विना तित्यादो न कतिमाध्यत्वमिति चेत् चेटे तरकार्य- माले शरीरव्यापार कृतित्वेन जनकत्वे चित्यादौ व्यभिचारात् । किन्तु तहिशेषघटादौ इन्च तत्त्वात्। न चैवमामवातजडीकृतकलेवरस्य प्रयत्नादेव घटोत्पत्ति स्यात् इस्तादिव्यापार विनैव तेहेतुत्वादिति वाच्यं घटे कृतौ हस्तादिव्यापारस्थापि हेतत्वात् । यदुन क्षेत्रज्ञ व कुतोनानुमीयत इति तब हस्तादिव्यापारककृतिमान् यदि क्षेत्रज्ञोऽभिमतः तदा इस्ता- दिव्यापारस्थाकुरे योग्यानुपलब्धिबाधात् । अथ हस्खादिव्यापाररहितात- मानभिमतस्तदोमित्युच्यते स एव भगवानीश्वर । अतएव सहभावनिरूप कढे नियतपूर्ववर्तित कारणतुं समवाय्यसमवायिनोस्तथात्वेन निमित्तेऽपि भावात् अन्यथा प्रतिबन्धकाभावान नारं प्रतिबन्धकसत्त्वे कार्य स्थात् प्रति- बन्धकाभावस्ख पूर्व सत्त्वात् न च कृतेः सहभावनिरूपकत खत' कार्य- समवेऽभावात तथा चैतत्परिचायितव्यापारद्वारा तस्याः सहभावनिहा पकतुमतः शरीरव्यापारद्वारैव श्तेर्जनकत न केवलाया इत्यपास्तम् समन वाथ्यसमाथि प्रतिबन्धकाभावानामविनश्यदवस्थतन कारणतात तथैवान्वय- व्यतिरेकात् तेन तेषामभावे विनाशक्षणे च कार्यम्, अन्यथा प्रतिकि कार्य सहभावनिरूपणे कार्योत्पत्त: : प्राक सहभावस्य निरूपयित्वमशक्यतात कारणत्वानिश्चये कापि प्रवृत्तिर्न स्वादिति, तज्जातीयत्वस्यावश्यवाच्यत्व विनश्यदवस्यं कथं सहभावेनापि व्यवच्छे द्यम् अत: स्वरूपयोग्यतारूपा कारणता तलापि, कार्थाभावस्तु सहकारिविरहात् अन्यथा निमित्तानो प्रत्येक कार्य सहभावनिरूपकत्वेन जनकत्वे गौरव मागभावस्य प्रतियोग्य- जनकतु प्रसङ्गात् अन्यथा उत्पन्नो पि पुनरुत्पद्येत सामग्रीसत्वात् । न च स शव तत्व प्रतिवन्धक अभावान्तरस्याकारणत्वेन तत्र कारणीभूताभाव प्रतियोगित्वरूपस्य प्रतिबन्धकत्वम्य प्रागभावकारणत एव विश्रामात् । न चैकसामग्री एकदा एकमेव कार्थ' जनयति खभावादिति वाच्य सामग्री- ·ईश्वरवादः । वहिरहस्य कार्य तदभावप्रयोजकत्वेन सामग्रमा सत्यो कार्यस्य, सदभावे सामग्रीविरहस्य कार्या भावस्य ववले पायितत्वात् । स्यादेतत् कर्ता शरीयव, जानमनित्यमेव, बुद्धिरिच्छाहारैव, कृतिहारवेच्छा, हेतरित्यादि प्राथमिक- प्राप्त प्रत्यक्षविरोधात नाशरीरनित्य ज्ञानादिकट सिद्धिः। अतएव शरीरमनित्य- मेवेति नियमान कट त्वेन नित्यातीन्द्रियशरीरसिद्धिरीश्वरे । न चाप्रयोजक निरुपाधित्वेन शङ्काकलङ्कानवतारात् काय त्वसकर्ट कत्वयोर्यदि निरुपाधि- कतमस्ति तदापि तुल्यबलतुन सत्प्रतिपक्षात् तत् प्रतिवन्धोऽस्तु । न च कार्यत्वं पचधम्म तासत्वावलीय. कर्ता शरीय वेत्यादौ तन्नास्तीति वाच्य ज्ञानमनित्यमेवेति व्याने रेव ज्ञानजन्यत्वविरोधित्वात् एवं कार्य ज्ञान - जन्य ज्ञानमनित्यमेवेत्यनयोर्विरोध एव अविरोधे तु इयमपि स्यात तथा च नित्यादौ घरीर्य नित्यज्ञान पर्यवसाने विरोध एव स्यात् । किञ्च ज्ञान- मनित्यमेवेत्यादौ नित्यज्ञानादेर प्रसिद्ध तदव्यावर्तकतया नोपाधिनिश्चयसत्- संपयोवा कायं त्वसकर्ट कत्वव्याप्निदशायां शरीरव्यापारव्यभिचारात उपा धेनिश्चयः सशयोवास्तीति तन्त्र ज्ञानमनित्यमेवेत्यादिव्याप्नेरसिद्धेः विपक्षे बाधवाभावेनाप्रयोजकनात निरुपाधिसहचारदर्शनव्यभिचारादर्शनादेव व्याप्तिपह। निरुपाधित्वमेव विपक्षे बाधकमिति चेन्न अवयवोमहानव तेज उद्भतरूपमे वेत्यादि व्याप्तियहात परमाणु ने वादेरसिद्धिप्रसङ्ग । चाक्षु षत्वेऽनेकद्रव्यात्त्वस्थ, साक्षात कारे विषयेन्द्रियसन्निकर्षस्य हेतत्वात तन्मू- लकविपक्षबाधकेन परमाखादिसाधकस्य बलवत्त्वात् परमावादिसिद्धौ विरो घिच्याप्नेबर्बाध न तु वैपरीत्वं विपन्चे बाधकामावेन तस्याबलवत्त्वादितिमन्य से वईि ज्ञानादिकार्यकारणभावावधारणात् तन्म लकविपक्षबाधकेन निकलङ्क अप्रापिपहात् पक्षधर्मातायहसहितान्नित्वज्ञानादिसिद्धौ यभिचारान बप्राप्तिः। अन्यथा साध्यं पक्षातिरिक्त एवेत्यादि निरुपाधिसहचाराप्राप्ति- पहबलात् सकलानुमानोच्छेदः । वयन्त ब्रूमः । पञ्चधर्म ताबलानिय ज्ञानं सिध्यत् बुद्धिरनित्यैवेवि वाप्ति प्रत्यक्षेण न प्रतिवध्यतेऽस्मदादिबुद्धि- विषधकत्वेन भिन्न विषयकत्वात एकविषयविरोधिज्ञानखद प्रतिबन्धकत्वात् नित्यत्वानित्यत्ववोरेकजातीये वेद्याविरोधात् । बुद्धिमानेऽनित्यत्वावगमात् कथं तविशेषनित्यत्वबुद्धिरिवि चेन बुद्धिमावस्येश्वरानोश्वरबुद्धिपरत्वे विरो- অনন্ত ·अनुमानचिन्तामणी . . न तब बाधका- धात् वाभिचाराच्च अस्मदादिबुद्धिपरत्वे च भिन्न विषयत्वेनाप्रतिबन्धकत्वात् । बुद्वित्व नित्यायत्त्वे वेत्यवगतमतस्तत्र कथ नित्यत्तित्वावगम इति चैत्र उभय सिद्धनित्यात्तित्वावगतौ विरोधाभावात् । बुद्धित्वमनित्यत्वव्याप्यमवगतं नानित्यत्वाभाववति ज्ञातव्यमिति चेत् अनित्यत्वव्याभ्यमनित्यमावत्तित्व चोलामेव । एतेन का शरीय वेत्याद्यपि ज्ञानं प्रतिब- वक मति निरस्तम् । ननु कह जन्य त्वे जन्यत्वं नावच्छेदकं किन्तु घट- वाटिकमेव तेनैव रूपेणान्वयव्यतिरेकात् आवश्यकत्वाच्च अननु गतमपि जन्य- तावच्छेदकं वजिन्यतायां धमत्वादिवत् । अथ घटन, दिपज्जन्यत्वमवच्छेदक न हि विशेषोऽस्तोति सामान्यमप्रयोजक तथा च वङ्गिजन्यावे धूमविशेषः प्रयोज्योऽस्तीति न धूमसामान्यमग्नि गमयेत् तस्माद्यहिशेषयो कार्य कारण- भाव • तत्सामान्ययोरपि बाधकं विना तथात्वनियम । भावात् अब ज्ञानमनित्यमेवेत्यादिप्राथमिकबहुव्याप्ती बाधात् तुल्य त्वेन व्याप्तिसंशयाधायकत्वात् । न च कार्यकारणभावमूलकत्वे न कार्यत्व- व्याग्निबलीयसीति वाच्य विरोधिप्रत्यक्षेण कारणभावस्यैवासिद्धे । एतेन धूमादी वह्नित' जनकतावच्छेटकमनुगतं सम्भवतीति इन्न गतमस्यतो बाधकं विना न मुच्यते इति, निरस्तम् ज्ञानमनित्यमेवेत्यादिस - हचारावसायस्य बाधकं विना पक्षधर्मव्याप्तिपर्यवसायितत्वेन बाधकत्वादिति मैवम् निरुपाधित्त्वेन सहचारावसायस्य साधक बाधक च विना साधारणत्वे व्याप्तिस शयाधायकत्वात् । अन्यथा साध्य यज्ञातिरिक एव सुखं दुःखसभिन्नमेवेत्यादि व्याप्तियइस कार्यकारणभावनाहकबाधकत्वे तत्सं शायकत्वे वा कारणानुमानोच्छ दनिरीहं जगज्जायेत । तस्माद्यदिशे- घयोः कार्यकारणभावस्ततसामान्ययोः कार्यकारणभावो बलवता बाधकेना- पनीयाते, न चाव तदस्ति विरोधिव्याप्तिसाधकस्य विपक्षबाधकस्या- भावात् । नव्यास्तु कार्य कर्तृजन्यमिति व्याप्तितोऽशरीरनित्यज्ञानका पस्थितौ ज्ञानमनित्यमेवेत्यनेन विरोधप्रतिसन्याने न तु तां विना प्रति. योग्य नुपस्थितौ विरोधोऽनिरूपणात् तथा चोपजीव्यबाधात् ज्ञानमनित्यमेवेति व्याप्तिज्ञानमकिञ्चित्करमेव! अतएव पक्षधर्मताविनाकृतं विरोधिव्याग्निज्ञान न हेत्वाभासतयोत विरोधिप्रतियोगिसिप्रसिद्धिपराहतत्वादिति । जन्यत्वमनु ·ईश्वरवादः । •० स्यादेतत् अस्तु शरीरजन्यत्वमुपाधिः न च पक्षतरत्वरूपविपक्षमालव्या- वर्तक विशेषणत्वात् साधन विशेषितत्वात् साधनतुल्ययोगक्षेमत्वेन साध्यव्या- एकत्वानिश्चयाच्च नोपाधित्व, चेटे तरकार्येषु शरीरव्यापारहारैव कर्त: कारणत्वात् न हि शरीरविनाकत का शरीरक्रियां घटादिकं वा जनयति । न च यत्महकत यजनकम् तेन विना तज्जनकम् अतोऽस्मा- रोराज्जन्यमेव कर्तृजन्यमिति साध्यव्यापकत्वनिश्चयात् । पक्षेतरत्वादौ च विपक्षबाधकाभावान साध्यव्यापकतानिश्चय इति तेषामनुपाधित्वे वीजम् । अतएव बाधोनीतं वङ्गीतरत्व वह्निमत्त्वे न धूमवत्त्वे साध्ये आन्धन प्रभववनि मत्त्व, रसवत्त्वेन गन्धवत्त्वे साध्ये पृथिवीत्वमुपाधिः विपक्षबाधक स्तेषों साध्य व्यापकत्वनिश्वात् । न च साधनविशेषितत्वमपि, जन्यत्वं प्रागभावप्र- तियोगित्व शरीरजन्य त्वञ्च शरीरकारणवत्त्वमन्यानिरके: इतरपदसमभि- व्याहारेण जन्य पदादितरकारणकस्यैव प्रतोतिस्त दर्थत्वकल्पनादिति विधी वच्यते। अतएव शरीरिकट कत्वमुपाधि• शरीरसहकृतस्यैव कर्तः कारणत्वात् व्याप्य व्यापककोयोरनिवेशयत एवं प्रमाणस्य व्याप्तिग्राहकत्वात् । शरीरिक- ट कत्वसकर्ट कत्वयोन व्याप्सियह इति चेन्न विशिष्टाविशिष्टभेदेन व्याप्यव्या- पकभावाविरोधात् । अत एव जन्यत्वे कारणजन्यत्वमनुमीयत इति, मैव कहि शरीरसहकारिता कि घटादौ कर्तव्ये कार्यमाले वा स्वकार्ये वा आद्य कर्ता शरीरं विना घटादिक न करोतीति किमायात कत्त : कार्यमा- बकरणे। द्वितीये च कार्य मात्र कर्तजन्यमिति न त्वया खीक्रियते खीकारे वा शरीराजन्यमपि कार्य कर्तजन्यमिति साध्याव्यापकत्वम् । तीये तु न खजन्यत्व खजन्यतावच्छेदकमात्माश्रयात् । तथापि यत्र कर्ट- त्वस्ति तव शरीरजन प्रत्वमावश्यकमिति तस्य साध्यव्यापकत्व तुल्ययोगक्षे- मत्व न हेतुव्याभ्यतासंशयाधायकत्वेन सन्दिग्धोपाधित्व वेति चेन्न लाघवेन बाध विना कट जनयत्वे सति जनात्वमवच्छेदकं न तु शरीरजनात्वं गौरवात् तथा च शरीरजनात्व' न सकर्टक त्वव्यापकं घटादौ त्वार्थ: समाज',घटत्वेन शरीरजन्यत्वनियमात् न तु व्यापकत्व प्रयुक्त मानाभावात्, शरीरजनात्व न सकर्ट कत्वव्यापकं तद्यान्यजनात्वाव्यापकत्वात् नित्यत्व- बदिति बाधकात् इस्तादिनापि कत त्वनिर्वाहेण शरीरस्याप्रयोजकत्वात ·अनुमानचिन्तामणी साक्षात् प्रयत्न निचे यजनात्वस्य साधनव्यापकत्वाच्च । शरीरिकत,कवर्माम नोपाधिः जनामात्ने क त । शरीरसहकारिताविरहात् । अथ यदिशे- भयोः कार्यकारणभावस्त सामान्ययोरपि बाधकं दिना तथा नियम इति त्वया निरटङ्कि तथा च कर्त विशेष शरोरजन्यविशेष यो कार्यकारणभावनि- यमात् कत मात्र शरीरजन्यमानयोरपि तथाभावः तथा च शरीरजन्यत्व कत तावच्छ दकमिति भवत्युपाधिः । नचैवं घटवच्छरोरजन्यत्व सकप्त क बघायं न वापक मपति वाच्यम् उभयसि इसकल सकतं त्वतित्व न सा- ध्यापकतानिस्यात् जन्यत्वेऽपि सकतक वयापक त्वग्राहकमलोनि दे- सहि उभयत्र ग्राहकसाम्ये विनिगमकाभावात् व्याप्तिसंशयाधायकन्वेन सन्दिाध उपाधिव्यायवासिद्धिा । हेलवग्राम्यतासंशयाधायक एव सन्दि- ग्योपाधि न च साध्यापक साधनावग्रापकने वा, उभयथैवासन्देहात् । न च वाच्य शरीरजन्यतुयोरन्वयअतिरेक ज्ञाने जन्य तुसकी कनयो त- गइ यावश्यक ति लाघवात् तयोरेव वानिग्रहो न तूपाधिसा- ध्ययो हेतुमाध्ययोरन्वयअतिरेक ज्ञानात् शरीरजनातामवगनेऽपि भवतीति विनिगमकमिति, यतो कर्ट मालजन्यमालयोरन्व यातिरेकामा व्याप्तिग्रह' कर्ट मावस्य वातिरेकाभावात् । किन्तु विशेषयोरन्व याति. रेकेण काय कारणभावेन वा सामानायोस्त थातुमहस्तौ च तुल्यादे- वेति चेदुच्यते अस्तु तावत् घटतवत् जन्यत शरीरजनात्वयोरपि कर्ट- जनातावच्छेदकते न सकर्ट कतुग्राम्यत ग्राहकसमानतात् विनिगमना. भावाहिर घाभावाञ्च सक कत्वमापक वन्तु शरीरजन्यत्वस्य कुत: ? घटत्व- वव्यापकस्यापि जन्यतावच्छ दकत्वात् । उभय सहसकर्ट केऽन्वयव्यति- रेकाभ्यां शरीरजन्य त्वस्य व्यापत्वक पह इति चेन्न शरीरजन्य त्वविनिवेद्यत्व न तुल्यन्यान प्रथमं कट जन्यत्वे जन्यत्वमवच्छ दकं तृप्तमिति तहिरोधेन शरीरजन्यत स्य सकट कत्वव्यापक वानवगमात् । अतएव न संदिग्धोपाधि- त्वम् । ननु घटादौ शरीरजनात्वे कर्ट जनात्वमनुगतमवच्छ दक' बाध- काभागत् न च लाघवाद्घटत्यादिक मेव तथा, कर्त्तजनात्वेऽपि जन्यत्व- स्थात यात्वायत्ते: : । एव शर,रजनात्वस्व व्याभ्य सकट कत्व वङ्गेधूम इति भवत्यु पाधि : । किञ्च कट जनात्वे जनप्रत्व शरोरजनात्वे वा सकाई कल ·ईश्वरवादः । अतएक भवच्छेदकमिति संशयेऽपि न हेतोः साध्यव्याप्यतानिश्चय इति चेत्तहि घटादौ कार्ट जनावे ग्टहोते तस्य शरीरावच्छेदकत्व ग्रहीतव्यं घटे च घटत्ववज्जनात्वमपि बाधकं विना कट जनातावच्छेदकं ग्टहीतमतोजनामाने कर्ट जनप्रत्वान्न शरीरजनावे तदवच्छेदकं प्रथमग्टहीतोपजीविरोधात् । अतएव न तस्य हेतौ व्याप्तिसंशयाधायकत्वमपि । एतेनानणुत्वक्षित्यवयव- वृत्त्यन्यत्वादय उपाधित्वेन निरस्ताः जन्यत्वस्य साध्यव्याप्यतु न तेषां साध्याव्यापकतात् । तथापि क्षित्यादिकं न कर्ट जन्य' शरीराजन्यतात् श्यामवदिति सत्प्रतिपक्षोऽस्त्विति चेत न अस्य प्रसिद्धकर्ट जन्यत्वाभाववि- अयकत्वात् अप्रतीतप्रतियोगिकस्खाभावस्य निरूपयितुमशक्यत्वात् स्थापनानु- मानञ्च पक्षधर्म ताबलात् प्रसिद्धकर्ट भिन्नकट कत्वसाधकमतोभिन्न विषयका त्वान प्रतिबध्यप्रतिबन्धकभावः । तयापकरहितत्वादिकमभाव- साधक बाधकमपास्त तस्य प्रसिद्धाभावविषयकत्व नाप्रसिद्धाभावाविषयक- त्वात् । वाक्तिसाधकस्य विशेषतोऽप्रसिक्तिसाधकत्वनियमात् अन्य- थानुमानवयात् । कर्ट जन्य त्वमनुगतं घटादौ प्रसिद्धं यत् साध्यं तदभावो मया साध्यत इति चेत् कर्ट जन्यत्वमनुगतमपि पक्षधर्मताबलेन प्रसिद्ध करिमादाय पर्थ वस्यति तदभावस्तु प्रसिद्धस्य कत्तुरभावमादाय सियति नाप्रसिद्धय अनुगतस्थापि कर्टजन्य त्वस्य तदभावस्य च, कर्ट वाक्तिघटितत्वात् वाक्तितदभावासिद्धि प्रसङ्गात् । नचैव सत्प्रतिपक्षोच्छेदः तस्य गोत्वाद्य कभावाभावविषयकत्वात् । एतेन जानत्वं न नित्यावृत्ति ज्ञान- मावत्तिधर्मत्वात् स्मृतित्ववत्, ज्ञान न नित्यगुणत्तिगुणत्वव्याप्यजा- तियोमि चेतन विशेषगुणत्वात् सुखपत् “आत्मा न नित्यविशेषगुणाधारत्ति- द्रवयत्वापरजातिमान् विभुत्वात् गगनादित्याद्यपास्तं, प्रसिद्दवनित्ये व्योमादौ असिवायाश्च रूपत्वजल त्वादिजातेर्वतिरेकविषयत्वात अप्रयोजकत्वाच्च । किञ्च चित्यादौ शरीराजन्य त्वमसिद्धम् अष्टद्वारा तज्जन्यत्वात् नचा- दृष्टाहारकजन्यज्ञानाजनयत्वं हेतुः ज्ञाने जनावविशेषणस्याग्रावकतया अर्थत्वात् । न च स्थापनायां पक्षविशेषणेऽप्येष दोषः प्रमेयोघट इतिवत्त- टुपरक्तबु रुद्देश्यत्वात् अपि च शरीराजनात्वे अर्थविशेषणत्व लाघवे- नाजनयत्वयैव वाथत्वात् । न च न च निष्प्रयोजनविशेषणमसिद्ध वाप्ति- अनाथा ·अनुमानचिन्तामणी नदभावेन यहोपयुक्तविशेषणवत्, पक्षधर्म तौपयिकविशेषणस्यापि सप्रयोजनत्वात व्यभिचारवारकस्यापि सार्थकत्वे ऽनुमिति प्रयोजकत्वस्यैव वीजत्वात् । वाभि- चारवारकविशेषणवत्येव व्यानियह इति चेत् न निविशेषणेऽपि गोत्वादौ प्राप्तिमहात् । तत्रापि अतिविशिष्ट प्राप्तियह इति चेन्न खतोग्रा- हत्तगोत्वस्यावाभिचारात अनाथानग्रोनप्राश्रयात् । अपि च वाभि- चारवारकविशेषणवत्येव प्राप्तिमहइत्य प्रयोजक सहचारदर्शनादिसत्त्व बप्राप्ति महाविलम्बात् । वाभिचारावारकविशेषणम्यून्थएन प्राप्तिग्रह इति चेन्न प्रमेयत्वेन ज्ञायमाने धूमे वातिमहात् । तलोपात्तवाभिचारावारकविशेषणत्व विवक्षित न च तत्र प्रमेयत्व विशे- घणमुपात्तमिति चेत्र विरोधात् न हि तत्रोपातं तेन शून्यञ्चति सभनति । यविषयकवेन परामर्श कारण मनुमितो तल्लिङ्ग प्रक्षते च अनिचरा- दनाथासिद्धेच न विशेषणविषयक चेन तत्त्वमिति चेन्न धूमस्यायन- वापत्तेः वाभिचाराविषयत्वे नानुमित्यकारणत्वात् । अथैकमवच्छ - मपरत बप्राप्ति यडा लाववेन वासज्य तिरेकैव व्याप्तिरिति विशिष्ट- व्यापथा तल विशेष्यतावच्छे दकस्य ग्रानानवच्छ दकत्व विशेषणस्य तटर- च्छेदकत्वमिति नियमात् । एकत्तित्ववाधे सचव वासज्यत्तित्यमिक प्राप्त च न शरीरजनप्रवाभावे नीलधूमादौ च वग्राप्तिरिति विशेषमात्र सा, तथा च स्वरूपासिद्धि । तहारणाथ विशेषणाभिधाने बाध्यत्या- सिद्धिरिति चेन अग्रभिचारस्थानोपाधिक वख वा विशिष्ट नी भूमादौ सत्त्वेन तातिरेकसाधने बाधात् । न च विशेष्य वसुपाधि' साधनमापक- त्वात् । किञ्च सौरभविशेष माहितभिदं चन्दनप्रभववङ्गिरहितता निध मोऽयमावन प्रभवत्र हिरहितत्वाटित्यादापि विशेषाभावेन" काय विशेषानुमान न सात् वङ्गिरहितत्यादिकञ्चोपाधिर्भवेत् वातिरेकिरय - द्रप्रातिरिक्तद्रवधानाश्रितत्व हेन्यभावप्राप्यं न स्यात् द्रवधानात्रित- त्वस्यैव वग्राम्यत्वात् रसादिमध्ये गवस्यैव वाञ्जकत्वादित्यादौ त्वयाम्यसिद्धिका- रकविशेषणखीकारात । अपि च गौरवेण विशिष्टस्य प्रापकताप्रिन स्थात् तया च स्थापनानुमाने उपादानगोचरापरोक्ष ज्ञानचिकीर्घाकृति- मज्जन्यता धूमेनार्दैन्धनप्रभवङ्गिर्घटत्येन शरोरजन्वत्वमपि नानुमो- .

·ईश्वरवादः। येत । यत्तु जनवानग्रोनग्राभावापेक्षया शरीरजनमानप्रोनगाभावस्खाल्पत्वा- तेषामेव वाध्यत्वमिति विपरीतमेव लाघवमिति तन्न विरोधाभावेन बहुना- मल्यस्य च ग्राम्य त्वात्स्ने हे शीतस्मर्शवत्त्वजलत्वयोर्गन्धाभावेऽष्टथिवी त्वष्टथिवी- त्वाभावयोरिव | अनप्रथा नीलधूमस्य व वयाप्यत्वे धूम मात्रस्यावास्यत्व- प्रसङ्गः किञ्च त्वन्नये बह्वनग्रोनप्राभावामेनया जनात्वात्यन्ताभावस्व व वप्रान्यता स्थात् एकत्वात् प्रमेयत्वाद्यनन्त धर्मविशिष्टे ययाप्तावपि प्रयोजनाभा. वान्नानुमाने तटुपनयासः । अथ लाघवेन जनालस्य शीघ्रोपस्थितिकतया जनात्वाभावत्वेन शीध्र प्राप्तिग्रहः न तु शरीरजन्दत्वाभावत्वेन विल- म्बितप्रतीतिकत्वात् । यत्र विशेषणविशेष्यानातराभाववति साध्यं तत्व विशि- साभावस्थापि प्राप्तिरिति चेत्र एवं सति उत्पत्तिमत्त्वे सति सत्त्वादिक- मनित्यत्व सकट कत्ववप्राप्यतया न निर्गत शीघ्रोपस्थितिकतया घटत्वादेरेव तथात्वात् । यदि च सामानाविशेषभावाहिरोधाभावेन नोभय- स्थापि वयाप्यत्व तदा शरीराजनात्वजनात्वाभावय रपि तुल्यम् ॥ किञ्च शरीरं जनात्व विशिंषदनावमपि विशिष्टि न तु साक्षात्, तथा च शरीर- जन्यत्वाभावोऽखण्ड एव हेतुरतो न वार्थविशेषणता | न चाल विशिष्टा- भावो विशेष्याभाव एव हियादावजनातापत्ते । अतएव स्थापनाया शरीर- जनात्वमुपाधिः साध्याभाववाघ्याभावप्रतियोगित्व न साध्यवधापकत्वनिय- मात् । वार्थविशेषणेऽधिकं निग्रहस्थानमिति रेन हेनुइयोपनासे ह्यधि- कम् । अत्र तु विशिष्टमेव हेतरिति विरुद्धस्थल उज मिति । उच्यते । नीलधमादौ वाग्निरत्त्ये व अनाथा विशेषाणामप्राप्यत्व- निराश्रयावाप्तिः स्यात् नीलत्वमपि न बाध्यतावच्छेदक गौरवात् किन्तु धूमत्वमेव दण्डत्वेन कारणत्व रूपमिव धूमत्वञ्च न नीलिन्नि किन्तु तदा- ऋये धूमे इति न नीलधूमस्य हेतुत्वम् नील धमे नीलय विशेषणत्व नहि शिष्टे न धूमत्वम्, उपलक्षण्णत्वे च धूमचमिति ! किञ्च । प्राप्यतावच्छेद- कस्यैव हे ततावच्छेदक चमिति न नीलधूमत्व तथा । नचेव धूमत्वस्थाव- के दकत्वेऽपि सामग्रीसचाव गोलधूम दन्नुमित्युत्पत्तौ हेवाभासत्व क स्थात् अनुमतिप्रतिबन्धकस तत्वादिति वाच्च तदभावेऽपि नीलधूमप्रयुक्त- साध्यवत् प्रत्ययस भ्रमावे न त कारणत्वस्याभासत्वम अवादितिदिक । एवञ्च ·अनुमानचिन्तामणी १८ । तदमान- ॐ शरीराजन्यत्वेपि न शरीरमवच्छ दक गौरवात् येन विशेषेण विनाव्याप्तिन टाते तस्यैव वाध्यतावच्छेदकत्वनियमात् । अतएव गन्धस्यैव वाञ्जक चादि- त्यत्राप्रसिद्धेन गन्धादिषु मध्ये इति विशेषणं विना वाप्तिर्यहोनु न शक्यते इयसिद्धिवारक' विशेषणं सार्थकमेप। सुरभिधूमविशेषादौ च चन्दन प्रभवाग्न्यादेः कारणचात् कारणाभावस्य कार्याभावप्रयोकतया ग्राम्य- त्वनिश्वयः ग्राप के च न अर्थविशेषणता विशिष्टस्य कारणत्वेन ग्रापकत्वात विशेषातिरेकिस्थले विपन्न बाधके नानन्यगतिकतया विशिष्टस्य वयापकत्वात् विशिष्टाभावस्य हे वभावग्राप्यत्वं यत्र च विपक्षवाधक नास्ति तत्र विशि- टस्य ग्रापकतापि न, यथा सकर्ट कचे। नापि शरीरजन्यत्वाभावो ऽखण्डो- हेतु: यदि हि शरीरजन्य व सकट कवप्रयोजक' स्यात् तदा प्रयुक्त. सकट क चाभाव इति तस्य साध्याश्यता स्यात् न चैवम्, जन्य त्व लाघवात्तथा। तया चाजनाचमेयोपाधिः साध्यवयायाभावः साध्याभाव- यापक इति नियमेन तस्य साध्यव्यापकतानिश्चयात् सकट कत्व शरीर जनात्वयोवद्यालयमा प्राप्तभावेन तदभावयोरपि प्राप्तप्रभाव इति प्राप्यत्वासिद्ध- त्वाच्च । अतएव शरीरजनाचाभावस्थाकर्ट कत्वधाम्यत्वात तदभावयोरपि बधाग्य प्रापकभाव इति निरस्तम् शरीरजनात्वस्य सकट कताऽप्रयोजकत्वात न चाजनाचं पूर्वसाधन अतिरेक वे नोपाधिः सतप्रतिपक्षोच्छेदप्रसङ्गादिति वाच्य स्थापनाया यवाभास व तत्र विशेषाटश नद शायां साप्रतिपक्ष पूर्व साधनातिरेकस्य साध्यायापकत्वे नानुपाधिक चात् यथा शब्दोऽ- नियोगुणचादित्यत्र शब्दोनित्यो योमैक गुणत्वादित्यादिना सतातिपक्ष गुणचाभावो नोपाधि जल परमाणुरूपे साध्याधापकत्वात् । नवम्- नैकान्तिकत्वमेव तदोभावा सत्प्रतिपक्षसुभेच्य तस्योद्भावानहत्वात् । किञ्च प्रागभावप्रतियोगिवे सति समवेतत्वस्य तत्प्रतियोगित्वे सति सत्त्वे सति उत्पत्तिमत्त्वस्य वा एवामन्चतमव्यतिरेक उपाधिरिति न पूब साधनव्यतिरेक अतएव जन्यत्वस्य नोपाधित्व ध्वंसे साध्याव्य पकत्वादिति न देष । अचेतु यनियये यनिरूपिता व्याप्तिर्यन विशेषणेन विना न ग्टह्यते तत्र विशिष्ट व्याप्यतावच्छ दकम् अकट कता- भावनिष्ठव्याप्तौ च शरीर विनव प्रतियोगितया जन्यत्नमवच्छेदक कल्ला- हेतुत्वे, सत्वस्य, ·ईश्वरवादः । मिति शरीरजचत्वमवच्छे दक धूमे नील दूर अतोगौरवेण शरीरजन्वत्व सप्रतियोगितया नावच्छे दकमिति व्याप्यतावच्छे दकाभावान शरीरजन्यत्वाभावोऽकर्ट कत्वव्याप्य । व्याभिचाराभावात्तथेति चेन्न क्षिल्यादा वव्यभिचारात अन्यथा नियोदिक नादृष्टहेतुकं शरीरजन्यत्वाभावा- दित्य मि स्यात् । नन्वस्त तावदशरीरनित्य ज्ञानादिक नुमितिस्तथापि सा- नुमितिरय थार्थेवाशरोरे कर्ट त्वज्ञानत्वात् ज्ञानेच्छायने घु ज्ञानेच्छायनेषु नित्यज्ञान- त्वात् शरीराजन्य सकट कत्वज्ञानत्वात् घटः कर्ता घटज्ञानादिकं नित्य व्योम सकर्ट कमिति ज्ञानवदिति साध्यं, नचोपजीव्यबाधः अनुमितिमु प. जीव्या न तु तद्याथार्थमपीति चेन्न कार्ट कार्ययोनिरुपाधिकार्यकारण- भावेन तस्या प्रयोजकत्वात अन्यथा पर्वते बनानुमितिर यथार्था उभय- सिद्धवह्निमद्भिन्ने गिज्ञानत्वादित्यादिना सकलान्वयव्यतिरेक्य च्छद' । कि- ञ्चानुमितेरयाथार्थमनेन ज्ञाप्यं, न तु कार्य, तथा च दोषादुत्पन्न स्थानेन ज्ञाप ने तत्वायमेव दोषोदोषान्तरं वा नाद्यः अन्योन्याश्रयात् उत्पन्ने तस्मिन् ज्ञापनं ज्ञापकादेव तस्माद्दोषात्तदुत्पत्तिरिति । नान्योऽसिद्धः। तर्का- परिशुद्धस्तु न दूषणम्, यदीश्वरः कर्ता स्यात् शरीरी स्यात, प्रयोजन- वान् अनित्यज्ञानवान् स्यात् क्षित्यादि सकर्ट क स्वादिति ताणा विप- > ये प्रामासिद्धिव्यर्थविशेषणतादिना विपर्य यापर्यवसानेनाभासत्वात् । ननु चियादावेकर सिद्धि कुतः ? एककट कत्वेन व्यायभावात् न च लाघवात, तस्याप्रमाणत्वात् । सकर्ट कत्वमानादेर तत्सिविरिति चेत् न तावदनुमितिमाले लाघवं सहकारि, व्यभिचारात मानाभावाच्च हि लिङ्गपरामरों सति तबिलम्बे नानुमिते विलम्बो येन तत सहकारि खात् । नापि लध्वनुमितौ, अन्योन्याश्रयात् नापि वक्त्यनुमितौ धूमेन वन्यनुमितावेकहित्वादिसंशयाभावापत्ते । साधकाभावेन नानात्वासिद्धौ कार्ट सिके रेवैककर्ट सिद्धिरिति चेत् न एकत्वसाधकाभावेनैकत्वासिौ कर्ट - सिद्धिरेव नानासिद्धिरित्यस्यापि सुवचत्वात् । अथ यमनालम्बमानाऽनुमितिः पक्ष न साध्यसंसर्ग विषयीकरोति स पक्षधर्मताबलात् सिङ्घाति न त्वधिक मपि तथा च हितीयं कर्तारं न विषयीकु त्यपि कारं विषयीकरोत्ये बेति नहितीयमवगाहते ! एकस्तु का सिद्यति तदविषयत्व न कर्त विषयैव ·अनुमानचिन्तामणी ऋथ पहोपयुक्तविशेषणवत्, पक्षधर्म तौपयिकरिशेषणस्यापि सप्रयोजनत्वात् व्यभिचारवार कखापि सार्थकत्वे ऽनुमितिप्रयोजकत्वस्यैव वीजत्वात् । वाभि- चारवारकविशेषणवत्येव व्याप्तियह इति चेत् न निविशेषणेऽपि गोत्वादो वग्राप्तिग्रहात् । ततापि प्रतिविशिष्ट वनाग्नियह इति चेन स्वतोप्रा- इत्तगोत्वस्यावाभिचारात अनाथानमोनमाश्रयात् । अपि च वाभि- चारवारकविशेषणवत्येव प्राप्तिग्रहइत्य प्रयोजक सहचारदर्शनादिसत्त्वे तदभावेन वग्राप्ति ग्रहाविलम्बात् । अभिचारावारकविशेषणपून्यएव प्राप्ति ग्रह इति चेन्न प्रमेयत्वेन ज्ञायमाने धमे ग्राप्तिमहात् । तलोपात्तवाभिचाराबारकविशेषणत्व विवक्षित न च तत्व प्रमेयत्व विशे- पण सुपात्तमिति चेत्र विरोधात् न हि तत्वोपात्तं तेन शून्यञ्चति सभवति । याविषयत्वेन परामर्श. कारण मनुमितो तल्लिङ्ग प्रकृते च वाभिचारा- दनाधासिबेच न विशेषणविषयक वेन तत्त्व मिति चेन्न धमस्थाम्यत- त्त्वापत्तेः वाभिचारासविषयत्वे नानुमित्य कारणत्वात् । अधैकमवच्छेदक- मपरल प्राप्ति यहा लाघवेन वासज्य तिरेकैव व्यापिरिति विशिष्ट- व्यापी तत्त्र विशेष्यतावच्छेदकस्य प्राप्तानवच्छ दकत्व विशेषणय तदन. च्छ द का त्वमिति नियमात् । एकत्तित्वबाधे सत्य व ग्रासज्यत्तित्वमिति प्राप्त च न शरीरजनात्वाभावे नीलधुमादौ च वप्राप्तिरिति विशेषमान सा, तथा च स्वरूपासिनि । तहारणार्थ विशेषणाभिधाने वाध्यत्वा. सिद्धिरिति चेन्न अग्रभिचारस्थानौपाधिक वस्य वा विशिष्टे नोबधूमादौ सत्त्वेन तातिरेकसाधने बाधात् । न च विशेष्य वसपाधिः साधनबधापक- त्वात् । किञ्च सौरभविशेषपडू मरहितभिद चन्दनप्रभववङ्गिरहितत्वात् नि,मोऽयमावन प्रभववह्निर हितत्वादित्यादावपि विशेषामाबेन काय्य - विशेषानुमान न स्वात् बहिरहितत्वादिकजोपाधिर्भवेत् अतिरेकिण्य- घद्रग्रातिरिकद्रद्यानाश्रितत्व हेत्वभावधाप्यं न स्यात् द्रवानाधित- त्वस्यैव वयाप्यत्वात् रसादिमध्ये गन्धखैव वाञ्जकत्वादित्यादौ त्वयाप्यसिविधा- रकविशेषणखीकारात । अपि च गौरवेण विशिष्टस्य ग्रापकतात्रि न सात तथा च स्थापनानुमाने उपादान गोचरापरोक्ष ज्ञानचिकी कृति- मज्जन्यता धमेना;न्धन प्रभवनिर्घटत्वेन शरोरजन्यत्वमपि नानुमो- ..

·ईवरवादः । येत । यत्तु जनगानग्रोनग्राभावापेक्षया शरीरजनानग्रोनग्राभावस्थाल्पत्वा- तेषामेव वयाप्यत्वमिति विपरीतमेव लाधवमिति तन्त्र विरोधाभावेन बहना- मल्पस्य च प्राप्यत्वातने हे शीतसवत्त्वजलत्वयोर्गन्धाभावेऽष्टथिवीत्वष्टथिवी- वाभावयोरिव । अनाथा नोलधूमस्य व वप्राप्यत्वे धूम मात्रखावयास्यत्व- प्रसङ्गः किञ्च त्वन्नये बहनोनयाभावापेक्षया जनप्रत्वात्यन्ताभावस्य व प्रास्यता स्यात् एकत्वात् प्रमेयत्वाद्यनन्तधर्मविशिष्टे यत्राप्तावपि प्रयोजनाभा. बाबानुमाने तदुपनग्रासः । अथ लाघवेन जनात्वस्य शीघ्रोपस्थितिकतया जनात्वाभावत्वेन शीघ्र प्राप्तिग्रहः न तु शरीरजन्यत्वाभावत्वेन बिल- म्बितप्रतीतिकत्वात् । यत्र विशेषणविशेष्यानातराभाववति साध्यं तत्र विशि- टाभावस्थापि वप्राप्तिरिति चेन्द्र एवं सति उत्पत्तिमत्त्वे सति सत्त्वादिक- मनित्यत्व सकट कत्ववप्राप्यतया न निर्गद्यत शीघ्रोपस्थितिकतया घटत्वादेरेव तथात्वात् । यदि च सामानाविशेषभावाविरोधाभावेन नोभय- स्थापि वाय त्व' तदा शरीराजनात्वजनात्वाभावये रपि बल्यम् ॥ किञ्च शरीरं जनात्व विशिंपदभापमपि विशिष्टि न तु साक्षात्, तथा च शरीर- जन्यत्वाभावोऽखण्ड एव हेतुरतो न वार्धविशेषणता । न चात्र विशिष्टा- भावो विशेष्याभाव एप हिल्यादावजनातापत्तेः । अतएव स्थापनायां शरीर- जनात्वमुपाधिः साध्याभावप्राण्याभावप्रतियोगित्व न साध्यापकत्वनिय- मात् । वाविशेषणेऽधिकं निग्रहस्थानमिति रेन हेतुइयोपनासे ह्यधि- कम् । अब तु विशिष्टमेव हेतरिति विरुद्धस्थल उक्त मिति उच्यते । नीलधमादौ मानिरस्त्येव अनाया विशेषापामग्राम्यत्वे- निराश्रयावाप्तिः स्यात् नील त्वमपि न वाध्यतावच्छेदक गौरवात् किन्तु धूमत्वमेव दण्डत्वेन कारणत्व रूपमिव धूमत्वञ्च न नीलिन्नि किन्तु तदा- श्रये धूमे इति न नीलधूमस्य हेतु त्वम् नीलधूमे नीलस्य विशेषणत्व नदि- शिष्टे न धूमत्वम्, उपलक्षणत्वे च धूम चमिति । किञ्च 1 बाम्यतापच्छेद- कस्यैव हेतुतावच्छेदक त्वमिति न नील धमत्व तथा ! नचैव धूमत्वस्याव- च्छेदकत्वेऽपि सामग्रीसत्त्वात् नीलधुमादलुमित्य त्पत्तौ हेत्वाभासत्व न खात् अनुमितिप्रतिबन्धकस्य तत्त्वादिति वाच्य त दभावेऽपि नीलधूम प्रयुक्त- साध्यवत्प्रत्ययख चमत्वे न त त्कारणवस्वाभासत्वसम्भवादितिदिक । एवञ्च : -- ·अनुमानचिन्तामणी १८ तदभाव- शरीराजन्यत्वेऽपि न शरीरमवच्छ दक गौरवात् येन विशेषेण विनाव्याप्तिर्न ग्टह्यते तस्यैव वाध्यतावच्छ टकवनियमात् । अतएव गन्धस्यैव बालकत्वादि- त्यत्राप्रसिद्देन गन्धादिघु मध्ये इति विशेषणं विना वाप्तिर्ग्रहो न शक्यते इयसिद्धिवारक विशेषणं सार्थक मेर। सुरभिधूमविशेषादौ च चन्दन प्रभवाग्न्यादेः कारण चात् कारणाभावस्य कार्याभावप्रयोकतया वाय- त्वनिश्वयः वधापके च न वाविशेषणता विशिष्टस्य कारणत्वेन वयापकत्वात विशेषातिरेकिस्थले विपक्षबाधकेनानन्यगतिकतया विशिष्टस्य वयापकत्वात विशिष्टाभावस्य हे वभावग्राम्य वं यत्र च विपक्षबाधक नास्ति तत्र विशि- एस्य ग्रापकतापि न, यथा सकर्ट कचे। नापि शरीरजन्यत्वाभावो ऽखण्डो- हेतु' यदि हि शरीरजन्य च सकट कत्व प्रयोजक' स्यात् तदा प्रयुक्त. सकट क चाभाव इति तस्य साध्याप्या स्वात् न चैत्रम्, जन्य त्व' लाघवात्तथा। तथा चाजनावमेनोपाधि: साध्यप्राण्याभावः साध्याभाव- यापक इति नियमेन तस्य साध्यव्यापकतानिश्चयात सकट कत्व शरीर- जनात्वयोवद्याप्तभावेन तदभावयोरपि वानप्रभाव इति वयानयत्वासिद्ध- त्वाच्च । अतएव शरीरजनावाभावस्थाकर्ट क त्वधाप्यत्वात तदभावयोरपि वायग्रापकभाष इति निरस्तम् शरीरजनात्वस्य सकर्ट कताऽप्रयोजकत्वात न चाजनाचं र्वसाधनतिरेकवे नोपाधिः सनप्रतिष चोच्छेदप्रसङ्गादिति वाच्यं स्थापनायां यत्राभासव' तत्र विशेषग्दर्श नद शायां समतिपक्ष पूर्व साधनातिरेकस साध्याधापकत्वे नानुपाधिक चात् यथा शब्दोऽ- नियोगुणचादित्यत्र शब्दोनित्यो योमैक गुणत्वादित्यादिना सतप्रतिपक्ष गुण चाभावो नोपाधि. जलपरमाणुरुये साध्यापकत्वात् । नचेत्रम- नैकान्तिकत्वमेव तटोझावा सत प्रतिपक्षमुपेच्य तस्योद्भावानहत्वात् । किञ्च प्रागभावप्रतियोगित्वे सति समवेत त्यस्य तत्प्रतियोगित्वे सति सत्त्वस्य, सत्त्वे सति उत्पत्तिमत्त्वस्य वा हेतुत्वे, एमामन्यतमव्यतिरेक उपाधिरिति न पूर्व साधनव्यतिरेक अतएव जन्यत्वस्य नोमाधित्व ध्वंसे साध्याव्या पकत्वाटिति न देष'। अन्य तु यनिश्चये बनि पिता व्याप्तियन विशेषणेन विना न ग्टह्यते तत्व विशिष्ट व्याप्यतावच्छेदकम् अकट कता- भाननिष्ठव्याप्तौ च शरीर' विनव प्रतियोगितया जन्यत्व मवच्छेदक कल्ला- ·२० ईश्वरवादः । मिति शरोरजचत्वमवच्छ दक धूमे नोल दूव अतोगौरवेण शरीरजन्वत्व सप्रतियोगितया नावच्छे दकमिति व्याप्यतावच्छेदकाभावान्न शरीरजन्यत्वाभावोऽकर्ट कत्वव्यायः । व्याभिचाराभावात्तथेति चेन्न क्षियादा वव्यभिचारात अन्यथा क्षियोदिक नादृष्टहेतुकं शरीरजन्यत्वाभावा- दित्य यि सात् । नन्वस्त तावदशरीरनित्य ज्ञानादिक नुमितिस्तथापि सा- नुमितिरयथार्थवाशरीरे कई त्वज्ञानत्वात् ज्ञानेच्छायत्ने घु नित्यज्ञान- त्वात् शरीराजन्य सकट कत्वज्ञानत्वात् घटः कर्ता घटज्ञानादिकं नित्य व्योम सकट कमितिज्ञानवदिति साध्यं, नचोपजीव्यबाध' अनुमितिह्य प. जीव्या न तु तद्याथार्थमपीति चेन्न कार्ट कार्ययोनिरूपाधिकार्यकारण- भावेन तखाप्रयोजकत्वात अन्यथा पर्वते बनानुमितिर यथार्था उभय- सिद्धवनिमनिने वङ्गिज्ञानत्वादित्यादिना सकलान्वयव्यतिरेक्य च्छद' । कि- ञ्चानुमितेरयाथार्थमनेन ज्ञाप्यं, न तु कार्य, तथा च दोषादुत्पन्नखानेन ज्ञापने तलायमेव दोषोदोषान्तरं वा नाद्यः अन्योन्याश्रयात् उत्पन्ने तस्मिन् ज्ञापनं ज्ञापकादेव तस्माद्दोपात्तदुत्पत्तिरिति । नान्त्वोऽसिद्धः। ता- परिशुद्धस्तु न दूषणम्, यदीश्वरः कर्ता खात् शरीरी स्यात, प्रयोजन- वान् अनित्य ज्ञानवान् स्यात् क्षित्यादि सकट क स्यादिति ताणां विध- र्य ये आश्रयासिड्विव्यर्यविशेषणतादिना विपर्य यापर्यवसानेनाभासत्वात् । ननु चियादावेक सिद्धि. कुतः ? एककट कत्वेन व्याप्ताभावात् न च लाघवात्, तस्याप्रमाणत्वात् । स कर्ट कत्वमानादे तत्सिविरिति चेत् न तावदनुमितिमाले लाघवं सहकारि, व्यभिचारात मानाभावाच्च हि लिङ्गपरामर्श सति तहिलम्बे नानुमिते विलम्वो येन तत सहकारि स्यात् । नापि लघ्वनुमितौ, अन्योन्याश्रयात् नापि वप्रत्यनुमितो धूमेन वयनुमितावेकहित्वादिसंशयाभावापत्ते | साधकाभावेन नानात्वासिद्धी कर्ट सिङ्घ रेवैककर्ट सिद्धिरिति चेत् न एकत्वसाधकाभावे कात्वासिङ्घौ कर्ट - मिड्रेिव नानासिद्धिरित्वस्यापि सुवचत्वात् । अय यमनालम्वमानाऽनुमिति: पच न साध्यसंसर्ग विषयीकरोति स पक्षधर्मताबलात् सिद्ध्यति न त्वधिक मपि तथा च द्वितीयं कर्तारं न विषयोकुर्वत्यपि कारं विषयीकरोत्ये वेति न हितीयमवगाहते । एकस्तु कर्ता सिद्ध्यति तदविषयत्व न कर्त विषयैव .. .

·अनुमानचिन्तामणी न स्यात् एकविषयत्वाभावेन नानाविषयत्वाभावस्थाम्यभावात् तद्घटित त्वा- त्तस्येति चेदे तहि कत्र कत्वमपि न विषय स्थात एकत्वाविषयत्व वि- नापि कर्तृविषयत्वसम्भवात् । वस्तुगत्यैकः सिद्धग्रति नत्वे कत्वेनेति चेन्न एक यासिद्ध्या वस्तुगत्यक इति ज्ञातुमशयात् तथा चेश्वरे एकत्वानेकत्वयो- नित्यसंशय इति । उच्यते । यत्त प्रमाणे लघुगुरुविषयता सम्भवति तल लाघवसहक रेण कार्यताव्याप्यनायहणे प्रत्यक्ष वृत्ति निमित्तग्राहके उपमाने शब्दशक्तियाह- केऽनुमाने च तथाविध प्रमाणमात्रे च सफलतान्त्रि कै सहकारित्वकल्पनात् एवं लाघवमेव गोरखमिनि जनानन्तरं बाधकं विना लधनामेव कारणत्व- कार्यत्वव्याम्यत्वप्रवृत्तिनिमित्तत्वशब्द शक्यत्वानां ज्ञानदर्शनात् । तत्रापि लाध- वानादरे शब्दशक्य वादिसंशये तन्मूल कव्यवहारोच्छे दो विनिगमकाभावात्, सोऽयं विचारमारभते लाघवञ्च तदङ्ग नानीकुरुते इति महासाइसम् । नन्वेवं वस्तुग या नानाकर्ट केषु घटत्वेन कुलालकटकत्वानुमानेऽपि बा- धकानवतारदशाया लाघवादेककर्ट सिद्धि स्यात् न चेटापत्ति अनुमित्यनन्तरं नानात्वकत्वे सशयादिति चेन्न तत्रापि लाघवेन चत्र क्यमेव सियति तत सन्देहस्तु ज्ञानप्रामाण्यसंशयादिति पश्चान्नानाकर्ट कट स धक प्रमाणा- देव ककट कताज्ञानं तत्र बाध्यते न चैक्षित्यादिकतर्यपि प्रामाण्यसंशया- देकत्वाने कत्वसंशयोदुरच्छेदः एकत्वबाधकस्याभावेन प्रामाण्यनिश्चयात् । नचैकत्वसाधकाभाव एव बाध', अनुमितेरेव लाघवसर उहकारेणैकत्वसाधनात् । अन्ये तु क्षितिकर्ता अड्डरक भिन्नः अशरीरकट त्वात् अङ्क र कर्ट वदित्य- भेदानुमानादेव कर्ट सिद्धि न च क्षितिकर्ता अङ्क रकर्ट भिन्न अङ्क रा- कट त्वात् कुलालवदित सत्प्रतिपक्ष अनित्य ज्ञानानामाश्रयत्वस्योपाधित्वा- दिन्याहुः तत्राप्य प्रयोजक चे भेदामेदयोगौरवलाघवे एव शरणम् । तथापि कथं नियम विषयत्तानसिद्धिः । पक्षधर्मातावलादिति चेत् व्यापकत्वाय हात् न च विनानुपपत्ति सोऽपि विषय: व्यतिरेकविलयापत्ते । अव प्राञ्चः यमर्थमनालम्वमानानुमिति पक्ष साध्यसम्बन्ध विषयीकरोति स पक्षधर्मता- बलात् सिद्धातीति प्रतीत्व नुपपत्तिमूलकोऽन्वयो प्रतोत्यनुपपत्त्या च व्यति- तेकी तदिहानादिप्रणुकादिप्रवाइस पक्षत्वे तदुपादानस्थानादिज्ञानगोच- ·१२ ईश्वरवादः । सार्वज्ञा रत्व विना नोपादानगोचरज्ञान जन्यत्वमनादिकार्य प्रवाहस्थानुमितिराल. म्बते अनादित व च नित्यता सर्व मुक्तावपि तत्मत्वमनादिभावत्वात् पक्षनटु- पादानविषयतैव सर्व विषयता लाघवात्त, तापद्दिषयकमनाये कमेव ज्ञानं सिद्धाति न तु नित्यानि नानाज्ञानानोति | नव्यास्तु अनित्यज्ञानाजन्य- त्वेन पक्षविशेषणात् ज्ञान सिध्यत् नित्यमेव सिद्ध्यति अनिये बाधात् । वाचस्पतिमित्रास्त लाधबादेक ज्ञानसिद्धावुत्पत्तिमतोऽनादिकार्यप्रवाह प्रत्य- जनकत्वात् परिशेषेण नित्यज्ञानादिसिद्धिः नियतविषयता च ज्ञानस्य कारणाधीना कारणञ्च नित्य ज्ञानाविवर्तमान नियत विषयतामादाय निव- ति इति सर्व विषय त्वसिद्धिरिति । घटपदार्थीप्रतिपादकवेदकर्ट वेन ईश्व- रस्य षटपदार्थीगोचरसाक्षात्कारवत्त्वेन बा सा घटाकाशसंयोग प्रतीश्वरस्य कर्ट त्वात घटादिगोचरमपि ज्ञान सिद्धमिति केचित । ननु घटादीनां कथमीश्वरख कर्ट व घटईश्वरकट की कायंत्वात क्षितिवदिति चेन्न घटस्थ विकट कतया तदृष्टान्तेन जियादेरपि विकट कतापत्तेः तथा च घटवत चिति: चितिवघट इतीश्वराननाकार्यकर्टत्वन कारणता न तु विकर्ट कत्व नेति चेत् तहि नेश्वरकट कत्वन करणता किन्तु कर्ट त्वेनेति, मैवं ज्ञानादीनां नित्यत्वेन सर्वेविषयतया घटाद्युपादान विषयत्वमपीति कथं न तेषा घटादिकारणत्व कुललादिज्ञानतुल्यत्वात । तदाहुराचार्या “परमाणदृष्टाधिष्ठाटसिद्धौ ज्ञानादीनां नित्यत्वेन सर्व- विषयत्वे वेमाद्यधिष्ठान स्थापि नयायप्राप्तत्वात् न तु तदधिष्ठानार्थमेवेश्वर मिडिरिति “अह सर्वस्य प्रभवोमत्त' नई प्रवल ते इत्यागमाञ्चायमर्थीव्यव- सेयः । अथेश्वरस्य सर्वज्ञत्वे सर्व विषयवान्ते ने ईश्वरोऽपि भान्त स्यात् धमखव तस्यापि भ्रमविषयविषयक चादिति चेत रज तत्वप्रकारक ज्ञानवान- यमिति ज्ञान न चमः अवान्तस्य तथात्वात् । इदं रजतमितिज ने रजतत्व प्रकारः तेन स ममः ईश्वरज्ञाने च रजतत्व प्रकारकत्व प्रकार इति न नमः अतएवास्मदादिरपि भान्तिज्ञो न मान्न इति । खादेतत प्रयो- जन विना कथमोश्वरः प्रवर्ग ते ? सुखस्वाभावात अधम्मभावेन नि?ख- त्वात। करुणया प्रवर्तते इति चेतहि परसुखटु खप्रहाणे प्रयोजने तथा च सुखिनमेव सृजेन्द्र नारकिणम् । धर्माधर्म परतन्त्रत्वात तटनुरूपं फलं ·अनुमानचिन्तामणी पी यदा भवन्ति प्रापयतीति चेतावश्यकत्वात् कर्मनिर्मितमेव जगह चित्रामस्तु किमी- श्वरेण अनपेक्षितर्क टादिज्ञानवता कर्मनिरपेक्षत्व चैकदेव चैकदैव सदा च सर्ग प्रलयौ स्याता ज्ञानादीनां नित्यत्वात् । किञ्च तत प्रयत्नस्य करुणा- जनात्वेन शरीरादिजनप्रतापत्तौ संसारितापत्ति' न। ईश्वरान भ्यु पगमेन विचारस्थाश्रयासिडवात तमभ्युपगम्य पृच्छसि चेत आकर्मय जगतएव तदिच्छाविषयत्वेन खष्टसाधनताज्ञानसत्त्वात् । वस्तुतस्तु क्षिल्या- दितत्तदसाधारणक्रमिकाइष्टादिसामग्री ईश्वरज्ञानादयो यदा चित्यादिक करोतीति व्यवहार सर्गप्रलयासाधारणक्रमिकादृष्टादि- सामयीसमयवर्तित्वमेव तदिच्छायाचिकोर्षास जिहीर्षात्वे नचैवं किञ्चिज्जन्य ज्ञानादिनेति वाच्य क्षित्यादीनां कार्य तन ज्ञानजन्यतया नित्यज्ञानादीना- मपि जनकत्व सुखादिशब्दयोरात्माकाशादिवत । नव शरीरात कचं वेद- घटादिशब्दव्यवहारस प्रदाय' | उच्यते सर्गादावदृष्टोपटहीतभूतभेदान्मीन- शरीरोत्पत्तावदृष्टबदात्मसंयोगाददृष्टसहकृतप्रयत्नवदीश्वरसंयोगाहा सकल वे- दार्थगोचरज्ञानाविवक्षासहितान्मीनकलेवरकण ठताल्लादिक्रियाजन्यसंयोगाथे- दोत पत्ति । एवं कुलालादिशरीरापच्छे देनादृष्टसहकप्रयत्नवदीश्वरसंयोगात्त बुद्धीच्छासहितचेष्टोत पत्तौ सकल घटानुकूल व्यापारो घटोत पत्ति । एव प्रयोज्यप्रयोजमज्ञानाय व्यापाराभिमत शरीरावच्छ देनापि अदृष्टसहकते- श्वरज्ञानेच्छा प्रयत्नादेव बाग्वावहारः, ततस्तत्म शीलो बालोव्युत पद्यते सोऽयं भूतावेशन्यायः । यत्तु क्या लिप्यादिना मौनिल्लोकोग्नुमाय पश्यते तथा सर्मान्तरोत पन्नतत्त्वज्ञानवता भोगार्थ सर्गादावुत् पन्नेन मन्वादिना सर्व क्षेत्र ईश्वराभिप्रायस्थवेद साक्षात्कृत्यान्द्यते ततोऽयिमसंप्रदायः स एव काय. व्यूहं कृत्वा वाग्वावहार' करोतीति मत तन्त्र प्रतिसर्गाद्यनन्तसर्वज्ञक - ल्पनायां गौरवात तेषामेव चित्यादिकर्ट त्वसम्भवेन ईश्वराननुगमाछ। एतेन सईदौ सर्गान्तरसिद्धयोगिन एव क्षितिकतारः सन्विति निरस्त सा- दापतन्नस सिद्धिच कि प्रमाणान्तरात चित्यादिकर्ट ग्राहकाहा नाद्य- स्तदभावात नात्य अनादिगणुकादिकार्य प्रवाहस्य सकट कत्वानुमानाद्- लाघवसहचतादेकखैव सर्वक्षस्य सिद्धे ॥ अथेश्वरज्ञानमूलकशब्दशक्तिपहे प्रयोज्यव्यापारानुमितघटनाने घट शब्दस्य कारणताग्रहोत्रमः स्यात तदी- ·२४ ईश्वरवादः। यज्ञानस्य विषयाबाधात घटा- नित्य वात तथा च तज्ज यघट गब्द शक्तियाहस्य वमत्वे सकल- शब्दज्ञान' नमःस्थात् धमपरम्परामूलक वात् अनित्यसर्वज्ञमूलक शब्दत्वमहे च नाय दोष इति चेन्न ब्यापारानुमितमिद घटेंज्ञान घटपदजन्यमिति ज्ञानख शब्द शक्तिपहकारणस्थ नमत्वेऽपि घटपदं घट शक्तमिति ज्ञानस्य यथार्थत्वात् न च भवममूलक त्वेन तस्य चमत्वमनुमेव तदंश ग्राधिकरण प्रकाराभावेनाबाधात बाधितविषषयत्वस्योपाधित्वाच्च । अत्र घटमानयेति शब्दानन्तर सूत्रसञ्चाराधिष्ठितदारु पुत्त्रस्य नयनब्यवहारदर्श नाबाले घटपदे व्युत्पद्यते तन्मलकशाब्दज्ञानमपि न वस' तस्यापि भ्रमत्वे प्रयोज्य व्यवहारादिदानी व्युतपत्तिर्न स्थात् किमय प्रयोज्य वेतन व्यवहाराह अब पन्नोऽचेतन व्यवहाराहेति संशयस्य वनले पाय- मानत्वात ॥ “विश्वतञ्चञ्चुरुत विश्नो सुखोविश्वतो बाहुरुत बिश्वत पात । स बाइभ्यां धमति संपतवैवाभूमी जनयत्य क एवेत्यादि ऋत- | "उत्तमः पुरुषवन्य: परमात्मे त्युदाहृत' । योलोकलयमाविश्य बिभवं व्यय ईश्वरः' इत्यादयः स्मृतयश्च बह्वयोमानत्व नानुसन्धे या इति । यः" . इत्यनुमानचिन्तामणौ ईश्वरवाट । [अतिरिक्त शक्तिनिरासः । स्थादेत ईश्वररत काणैव शकिरम्य नुमीयते तथाहि यादृशादेव कर- लानलमयेगाहाहो जायते ताशादेव सति प्रतिबन्ध के न जायते तो यदभावात कायोभावस्सहयादावभ्युपेय तेन विना नदभावात् यत्तद्भावानु. मपत्ते व्यतिरेक मुखेन शक्तिसिद्धिः । नचादृष्टवैगुण्यं दृष्टसाङ्गल्ये तदभावात तस तदर्थत्वात अन्यथा दृढदण्डहन्दमपि चक्र न चास्येत । अथावि- लम्बादपि विलम्बो यथा बन्ध्यालीप्रयोगे, परमाणुकर्मणि, अध्ययनतुत्यत्व एकल फलाभावे चेति चेन्न अदृष्टविलम्व हि न तन्नाशानुत्पादौ मण्य- पसारणानुपदं दाहाभावप्रसङ्गात । किञ्च नियमतो मणिसद्भावे कार्थाभाव सदभावे कार्य मिति दृष्टत्वात् मण्डाद्यभाव एव कारणम् अन्यथा कदा. चित् मण्याद्यभावेऽपि तदभावान कार्य स्यात् बन्ध्यास प्रयोगे तु दृष्टव्य भ- चारादइष्टविलम्बादेव विलम्बः । अदृष्टञ्च कचित् साक्षाजनकम् अन्य था पर- ·अतिरिक्तशक्तिनिरासः। परया हेतुरपि न स्यात. न च समप्रज्ञयो; समञ्च निरपवादमभ्ययतोरेकर प्रगल्भते नापर इति दृश्यते । न च सर्वोत्पत्तिमतामदृष्ट निमित्त कारणम् अगस्यागमनसाध्य सुखे तदभावान् तहिनाऽधर्मात् सुखं खात न धर्मात् । एतेन सुगम्यागमनादुत्पाद्य सुखमयुक्त तथा चागम्यागमनकार- णत्वे न न स धर्मः, श्ये नापूर्ववनिषिद्धफलकत्व नानर्थत्वात । दाहप्रतिकूला- दृष्टादेव तदनाव इति चेन तरोत्तेजकाभावसहितमण्यजन्यत्वे तल दाहा- र्थिनोप्रति प्रसङ्गात् तज्जन्यत्वे ततस्तदुत्पादकादेव दाहाभाव इति निय- मदृष्टेन प्रथमोपस्थितोमजीव्यत्वाच्च । प्रतिबन्धकाभावहेतुत्वस्य तेनाभ्युप- मभात अदृष्टात शौचाच मनादेश्च साधारणस्थालाभ्यन्वय स्यात् । अशु- धेरेव तदुत्पत्तो, गौचे सति तदभावापत्तेः प्रतिपक्षसनिधापकस्य तत्वे, अहदे सति मण्य प्रयोगेऽपि दाहानापत्तिः अग्रिमकाल एप सनिधिदर्शनेन तद- सिद्धाभावात् । अस्तु तद्य सेजकाभावसह कृतप्रतिबन्धकामावस्यान्वयव्यतिरे- काम्यां हेतृत्वम् एवं केवलोत्तेजका भावे उभयसच्चे उभयाभावे च विशि- टाभावोऽनुमितोहेतु' प्रतिबन्धकत्वञ्च कारणीभूताभावप्रतियोगित्वं तञ्च मण्वाद्यभावत्वेन, न तु प्रतिबन्धकाभारत्वे नेति नान्योन्याश्रय एवं प्रतिबन्ध- कत्वाभिमतमण्यादीनामभावकूट एप कारणं तेन मणिसावे नयाद्यभावेऽपि न कार्थम् । अनतिरिक्ताभाववादिमते च व्यवहाराचं तत् स्थानाभिषिकस्य हेतु- त्वम् न चाभावो न कारण, भाववन्सग्राहकतौल्यात् । दृष्टञ्च कुद्यसंयोगा- भावस्य गती, अनुपलम्भस्याभावविज्ञाने, विहिताकारण स्य प्रत्यवाये, निदौ- यत्वस्य वेदप्रामाण्खे जनकत्वमिति प्राञ्चः । मैवं विशिष्ट हि नार्थान्तरं येन तदभावोऽनुगतः स्यात् किन्तु विशेषविशेष्यसम्बन्धा इति तेषां प्रत्येकामादस्य हेतुत्वे कचित् विशेष यमण्यभाव कचिदुमय कारमिति व्यभिचारा- न कमपि न हेतु: स्यात् । स्यादेतत् प्रतियोगिभेदादिव प्रतियोगिताव- छेदकविशेषणभेदेऽन्यभावो भिद्यते अन्यथा एधिव्या प्रत्ये करूपाभावेव- गतेऽपि वायौ रूपसंशयो न स्यात् । एव च यथा केवल दण्ड सद्भावे, दण्ड पुरुषसद्भावे, दयाभावे च विशेषसविध्योभयाभावप्रयुक्त' पुरुषाभावोऽबाधितानुगतव्यवहारबलात् प्रतीसिद्ध तथा विशेग्यस्य प्रत- बन्धकस्याभावे विशेषणस्योत्तजकाभावस्थाभावे पाभावे च केवल प्रबन्धक ·अनुमानचिन्तामणो। भावो विशेष्यविशेषणोभयाभावव्यापकोऽनुगत एव दाहकारणमस्तु । अथ विशे. घणाद्यभावादेव केवल पुरुषाभावव्यवहार एकशक्तिमत्त्वादिति चेन्न अनु ग त व्यव- कारखानुगतज्ञानसाध्यत्वात् शक्तो चातीन्द्रियत्वात् । अथोत्तेजकप्रयोगकाले मणे कोऽभावः ? न तावत् प्रागध्वंसाभावौ तयोः प्रतियोगिसमानकालत्वात् न च श्यामोऽयमासोदित्यत्र यथा श्यामध्वस प्रयुक्तश्यामघटत्वेन पक्रघटस्थ ध्वंसएव तथोत्तेजकाभावध्वंसप्रयुक्त उत्तेजकाभावत्वेन मणिध्वस एवेति वाच्य ध्वसस्थानन्तत्व उत्तेजकापनयेऽपि दाहप्रसङ्गाभावात् नाम्यत्यन्ता- भावः, तस्य कादाचित्कत्वाभावादिति चेत् यथा दण्डोपनयापनयदशायां केरल पुरुषाभावे उत्पादविनाशवान् अबाधितकेवल पुरुषाभावतदभावव्यव हारयोरुपमादयितुमन्यथाऽशक्यत्वात् तथोत्तेजकोपनयापनयश्टङ्खलाया प्रतिबन्ध काभावोऽपि तथैव खीकरणीयः तुल्यन्यायत्वात् । यदि च सं- सर्गाभाव त्रयवैधात्तत्र नान्तर्भवति तदा तुरीयएव ससर्गाभावोऽस्तु न हि कृप्तविशेषबाधे सामान्यबाधो विशेषान्तरमादायापि तस्य सम्भवात् अन्यथा क्लृप्नानादिसंसर्गाभाववैधयेण ध्व सोऽपि न सिद्धयत् व्यवहारा नुपपत्तिश्च तुल्यव सोऽयमस्माकं सगोत्रकलहो न तु शक्तिवाद । यस्तु वा ध्वमएवासौ संसर्गाभावविभागे नन्याभावत्वेन ध्वस्वस्य विभजनात् नचैवं विनाशवत्वेन प्रागभाव एव सः, परिभाषाया अपर्यनुयोज्यत्वात् । यहाऽत्यन्ताभाव एवासौ तस्य नित्यत्वेऽपि कदाचित्कप्रतीति कार्यानुदयौ प्रत्यासत्तिकादाचितकत्वात्. प्रत्यासत्तिश्च विशेषणाभावो विशेष्याभाव उभया- भावश्च तथैव विशिष्टात्यन्ताभावसत्त्वादिति तन्न यदि प्रतीतविशेषणावच्छे देन विद्यमानस्य व विशेषस्य ध्वस स्यात् तदा क्षणरूपातीतविशेषणावच्छिन्नत्वेन प्रतिक्षणं घटस्य विनाशः स्यात् इति क्षणभङ्गापत्ति विद्यमानस्य विन- टत्व चाप्रतीते: शिखा विजष्टा पुरुषो न विनष्ट दूति विपरीताबाधित प्रत्ययाञ्च न विशेषणाभावेऽपि विशेष्यध्वस: श्यामोऽयमासीत् पुरुष- इत्यादौ सविशयणे इति न्यायेन विशेष्यवति श्यामवल्यध्वमएव प्रतीक यते ध्वसख ध्व'सानुपपत्ते न विद्यमानस्य ध्वस । एतेनोत्तेजकसद्भावे सन्युसेजकाभावविशिष्टमणेरुत्पन्नध्वं सस्य उत्तेजकापनयसमवे ध्वसो जातोऽ. जस्तश्च मकारणमिति न पिफल उत्तेजका पनय इत्यपास्त विद्यमान- ·अतिरिक्तशतिनिरासः सस्य ध्व'साभावात् । न च ध्वसान्यः ससर्गाभायो विशिष्टाभाव इति वाच्यम् उत्पन्नाभावस्य विशिष्टप्रत्यय हेततया ततोऽपि विद्यमानस्य विनष्टत्वप्रत्ययापत्ते। नापि विशिटाभावोऽत्यन्ताभाव, तथाहि सराव कचित्विशेषणाभावसहित कचिद्विशेष्यामावसहितो दाइकारणमिति अननुगमस्तदवस्थएव विशेषण- विशेष्याभावयोःप्रत्यासत्तिव्यवच्छेदकानुगतधर्माभावात् । अथ विशिष्टविरोधित विशेषण विशेष्याभावयोरनुगतं तदवच्छेदकमस्ति तयोश्च सत्त्व एव विशिष्टात्य- न्ताभावसत्त्व दितिचेतहि विशिष्टविरोधित्वेनानुगतेन तयोरेव विशिष्टाभावलेन दाहव्यवहारादौ जनकत्वमस्तु कृतं तदुपजीपिनातिरिक्तविशिष्टाभावेन । अयोत्तेजक काले विद्यमानात्य नाभावानुवृत्तावप्यु त्तेजकापनये उत्ते जकाभाव- व्यक्ति या जाता तदाच्छिन्नमणेरभावो न त ति तटा न कार्योदयः तत्तदुत्ते जकाभावविशिष्टमणेरभावकूटस्य जनकत्वादिति चेन्न तत्तदुत्तेजकाभावाना- भननुगतत्व नानुगतविशिष्टाभावहारानुपपते. उत्तेजकाभावत्व ना- नुगमेऽतिप्रसङ्क। अय विशेष्यविशेषणाभावयोर्विशिष्टविरोधित्वमनुगतं कारणतावच्छ दक यत्र तदनातराभावस्तल न विशिष्ट यत्र विशिष्ट तत्र न तयोरभाव इति सहानवस्थाननियमस्य विरोधस्यानुभवसिद्धत्वादिति चेन्न स- हानवस्थाननियमो न परसरविरहरूपतया विशेषणविशेष्याभावस्य प्रत्येक विशिष्टाभावतया तत्पलकामावाभावस्य विशिष्टत्वापत्तः नथा च विश- विधविश षणयो. प्रत्येक विशिष्टत्वापतेः तदभावस्य तत्त्वात् नचोभयाभाव उभयविशिष्ट एवं भावद्दयं विशिष्टाभावो न प्रत्येकामावरूम इति प्रत्येकाभावादिशिष्टयवहारो न स्यात् । नापि परस्परविरहामा- यत्व तदाक्षेपकत्व वा विशेषणविष्याभावस्ख विशिष्टाभावत्व न तदद्याय- त्वात् तदनाच्ने पकत्वाच्च अभेदे तयोरभावात् । एतेनानादपि विशिष्टवाव- हारविरोधित्वादिनानुगतत्वमपास्त केनाम्यनुगतेन विशेषणविशेष्याभा- वस्य विशिष्टाभावत्व प्रत्येकाभावस्य विशिष्टाभावत्व न तदव्याम्यत्वात बदनाक्षेपकत्वाच अभेदे तयोरभावात् । विशेषणविशेष्यान्यतरमानस्य विशिष्ट- त्वापत्त: तभावाभावस्य तत्त्वादियुक्तत्वात् तस्माविशेषणविशेष्याभावो विशेषणावच्छिन्नविशघ्याभावो न विशिष्टाभाव इति । अत्रोच्चते विश- घणविशेष्ययोः सम्बन्धाविशिष्टव्यवहार इति तयो, सम्बन्धाभावाहिशिष्टा- .

·अनुमानचिन्तामणी भावव्यवहार इति घटतदभावव्यवहाराविव घटसत्वासत्त्वाभ्याम् । न हि तयोरसम्बन्ध विशिष्टव्यवहार. । न च तदभावे सति न विशिष्टा भावव्यवहारः । यस्य च यल सम्बन्धः स एव तत्र तस्य वैशियम् सच सम्बन्धाभावोविशेषणाभावाहिश ष्याभावादुमयाभावात सर्वत्राविशिष्ट एक- स्तेषा व्यापकोऽनुगतविशिष्टाभावव्यवहारकारणम् इह दण्डी पुरुषो नास्तीत्यत्र तथा दश नात् । अतएव दण्डमात्रसद्भावे दण्डपुरुषस- नावे च कैवल्यपुरुषयोः सम्बन्धाभावः सर्व वास्तीत्यनुगतः केवल पुरुषतो व्यवहारः एवञ्च प्रतिबन्धकोत्तेजकाभावयो. संबन्धाभावोदाहकारणं स च प्रतिबन्धकाभावे प्रतिबन्धकोत्तेजकसद्भावे उभयाभावे चास्ति सर्वल प्रतिबन्धकोत्तेजकाभावयोः संबन्धा नासीति प्रतीते । नन्ववं यत्र प्रति- बन्धकोत्तेजकाभावौ तत्रापि दाह. खात् अधिकरणाभाव योरतिरिक्त- संबन्धाभावादिति चेन तदभावेऽपि स्वरूपसंबन्धसद्भावात् सबल खरूपसंबन्धादेवाधिकरणाभावयोवैशिश्यप्रतीते तथापि प्रतिबन्धकोत्त- जकाभावावेव स्वरूपसंबन्ध तयोरभावश्च प्रतिबन्तकाभाव उत्त जकञ्च दाहकारणं तथाचोभयाभावे उत्तेजकसत्त्वे परं दाहः स्थास उत्ते- जकाति च प्रतिबन्धके दाहो न स्यादिति चेन्न अधिकरणा- भावावेव स्वरूपसंवन्धस्तयोर्घटवभू तलचत्वरीयतदभावयोविशिष्टप्रत्ययजन कयोग्यत्वमस्ति घटवति कदापि घटाभाषप्रत्ययानुदवात् तदिहापि प्रतिौ बन्धकोत्तेजकाभावयोविशिष्टप्रत्ययजननयोग्यत्व खरूपसंबन्धः, अन्यथो. तेजकति प्रतिबन्धके चत्वरीयोत्तेजकाभावविशिष्ट प्रत्ययापत्ते: तादृशस्वरू- यसंबन्धाभाव प्रतिबन्धकाभावे प्रतिबन्धकोत्तेजकसद्भावे उभयाभावे चा- विशिष्ट एव । यहा अदण्डपुरुषस्थाभावे दण्डी पुरुषो न प्रतियोगी तस्व- दण्डित्वाभावात् किन्तु तदन्य:, तस्य चाभावे दण्डिसनावेऽपि दण्ड- मानसत्त्वे उभयासत्त्वे चाविशिष्ट इति । तसात् केवल पुरुषाभाव व्यवहारो- ऽनुगतः तदुक्तं न हि दण्डिनि सति अदण्डानामन्येषां नाभाव. किन्तु दण्डामावस्यैवेति युक्तम् अन्यथा तवान्येषामिति पदय व्यय त्वापत्ते: तथा केवल प्रतिबन्धकाभावे उत्तेजकसहकृतः प्रतिबन्धको न तु प्रतियोगी तस्य केवलवाभावात् किन्तु तदन्य , तदन्यस्य च प्रतिबन्धकस्याभावे ·অনিমিলিনি। २६ उत्तेजकसहित प्रतिवन्धकसत्त्वे उत्त जकमालसत्त्वे उभयासत्त्वे विशिष्ट इति नाननुगम. उत्तेजकापनये केरल प्रतिबन्धकोऽस्तीति न तदभाव इति दाहो न भवति । ननु न प्रतिबन्धकाभावः कारणम् एकदण्डान्वये घटोत्प- त्तिवत् प्रतिप्रतिबन्ध कसत्त्वेऽपि तदन्य प्रतिबन्धकाभावेऽपि कार्यानुदयात् न हि बावत् कारण तावच्छेदकावच्छिन्नं तावदन्वयेऽपि काय मिति चेन्न प्रति- बन्धकाभावत्वेने न हेतुत्व अनपोनप्राश्रयात् किन्तु तत्तन्मण्याद्यभावत्वे- गेत्युक्त त्वात् तत्त्वेऽपि वा घटे दण्डसलिलादिकप्रतिबन्धकाभावकूटहेतु- त्वात् । यता प्रतिबन्ध नावच्छिन्न प्रतियोगिक एक एवाभाव: कारणं स च यावविशेषाभावनियत इति न प्रतिबन्धकसत्त्वेऽपर प्रतिबन्धकाभावेऽपि कार्यो- व्यः प्रतिवन्ध क ख च संसर्गाभावो हेतु तेस तत्सत्त्वे तदनपोनप्राभावेऽपि न कार्यम् अन्वय व्यतिरेकाच्या व्याप्तिकारण त्वयोग्रहे ससर्गाभावस्य त्वयाऽमि हेतुत्वाङ्गीकारात् अनाथा सामग्रीव्यापकयो सत्त्वे तदनपोनप्राभाने च कार्यवाथाभावापत्तौ कार्यकारणयोबायग्रापकभाषाभावे वग्रा. घातात् । किञ्च तथापि प्रतिबंधकामावे शक्तिरस्तीति तत्सत्त्वे तदन्यो- ऽन्याभावमादाय शनिसत्त्व प्रसङ्गः । न च स दुबच, न वा प्रागभावादित्वा- नानुगमव्यभिचारी प्रतियोग्यधिकरणयो' संसर्गमारोप्य यो निषेधः स सं- सर्गाभाव. भूतलं घटस'सोनेत्यत्व भूतले घटस सर्गस्य संसौ नारोग्यते किन्तु तादात्मयम् । बयन्तु ब्रमः यत्र प्रतियोगिनमधिकरणे समारोप्य निषेधावगमः स संसर्गाभाव यत्र चाधिकरणे प्रतियोगितावच्छेदकमारोष्ट निषेधावगमः सोऽन्योन्याभाब भूतलं न घट इत्यत्र भूतलमा घटत्वावगमात घटत्वमेव च घटतादात्माम् । प्रारोपस्य हेतुले कि मानमिति चेत् मा भूसा- वदन्य या, इटमिह, नेदमित्यबाधितविलक्षणव्यवहारस्यैव तत्र मानत्वादिनि । मनु प्रतिबन्धकात्यन्ताभावो न हेतु' तस्मिन सत्यपि संसर्गाभावात् न हि करादौ मण्यन्यन्ताभावः तत् संयोगात्यन्ताभावो वा मणे स्वावयत्तित्वात सयोगस्य चाव्यान्यत्तित्वात् अतएव न तत्प्रध्वं सप्रागभावौ हेतू नयोः करादावहत्ते गुणजम्देश्च प्रतिबन्धवानापत्ते च तस्य जन्य घशानाश्रय - त्वन तल तयोरभाशत् न चान्यः ससगीभावो.स्तीति वेन्न कवि- छिनप्रतियोगिकस्याभाषविशेषस्य प्रतिबन्तर्भावात् न च समयावच्छेदेप ·अनुमानचिन्तामणी ससर्गितया अत्यन्ताभाव एव तथैवान्वयव्यतिरेकावधारणात । अथैवं प्रा गभावप्रध्वंसस्थले समय विशेषावच्छिनात्यन्ताभावेनैवोपपत्तौ न तयोः सिद्धि अत्यन्ताभावोगव्या यत्तिः तस्य चैकन भावाभावे कचिद्देशोऽवच्छ दकः क चित काल इति चेन्न तत्र विद्यमानताविरोधित्वेनैव कपणले न घट इति प्रतीतिवलक्षण्यात् नत्वे व भूतले घटाभाव प्रतीति । अन्य भविष्यति घटो घटो नए इति विलक्षणप्रतीत्या अत्यन्त भावे नै केन समयितुमशक्यत्वात अन्य एवाय ससर्गाभाव इत्ययाहु ॥ एतेन विशेषणाभावविशेष्माभावत- दुभयाभावटितसामग्रीत्वयमेवास्तु हेतुः दाहे च जातिवयकल्पन मिति प्रत्युक्त अनुगतहेतु सत्त्वात् दाहवैजात्यस्य योग्यानुपलब्धिबाधित्वात् व्यक्ति योग्यतैव जातियोग्यत्वे भान ये ग्ये योग्य जात्यभावात् ननु प्रहर मा दहेत्यादौ सावधिमन्त्रपाठे मन्त्रपिनाशे दाहः स्यात् न च संकल्पविषय कालविशेष एव तत्र प्रतिबन्धक, सकल्पनाशसमयस्य खतोऽविशेषात् न च मन्त्र पाठजनितमष्टमेव तल प्रतिबन्धक तत्क लदाहाप्राप्तिकफल नाध्यत्वेना दाहाप्रतिबन्धादिति वाच्य प्रतिबन्ध कस्खाविहितत्वे नानिधि इत्व नादृष्टाजनकत्वात् तदाचारस्थाविगीवत्वेन त्याद्यनुमापकत्वादिति चेत मैवम् उद्देश्य ज्ञानाहितस तारविषयकाल स्य प्रतिबन्धकत्वात् प्रतिबन्ध कमकुर्वतामप्रतिबन्धकत्वात् न शक्तिमनपकुचेता मन्त्रादीना प्रतिबन्ध कत्ल मतः शकिसिद्धि. । न च काा उत्पाद एव प्रतिबन्धः तज्जनकमेव प्रति- बन्धकमिति वाच्य कार्यानुत्पादोहि तत्र न प्रागभावो न वा तदुत्तरकाल ससर्गः तस्य मन्त्राधजन्य त्वात् इति चेन्न मन्त्रदीक्षा प्रतिबन्धकत्वात् तत्- प्रयोक्तारस्तु प्रतिवन्धका ते च किञ्चित्करा एव मन्त्रादौ कार्यकारणोच- चारात् स्वार्यिकाल प्रत्य यात वा तथा व्यपदेश' । प्रतिबन्धश्च सामा- विरहः मन्त्राद्यभावर्धाटतसामग्री विरहञ्च मन्त्रादिरेव तदभावाभावख तत्त्वात् । नव्यास्तु प्रतिबन्धकाभावो न कारणं न वा शक्तिः, किन्तु तत्तत्का- लीनदाहविशेष प्रति तत्तत् कालप्रतिवन्धोत्तरवः कारणत्वमिति प्रति बन्धकाभावः कारणावच्छेदको न तु कारणं दण्डत्ववत् आकाशाकव्यक्ति के न यथा कारणत्व कचित् प्रतिबन्धेऽप्यन्यत्र शब्दोत पत्त: किन्तु भेर्यादे- लघा कारणत्वमिति तत्मनिबन्ने शब्दोत्पत्तित्याइः । तन्न वनिप्रति- .

·अतिरिक्तशक्तिनिरासः । ३१ बन्धकामावयोरन्वय व्यतिरेकतौल्य नोभवस्थापि कारणत्वात् नत्वे कमपच्छ दक विनिगमकाभावात् । किञ्च यस्मिनु सत्यपि यदभावात कार्याभावस्तस्य कारणत्वमायाति न तु तदवच्छेदकत्व न हि कार्योऽयोगव्यवच्छेदः कारणत्व किन्तु नियत सत्त्व तच्च छहकारिविरहप्रयुक्त कार्याभावेऽप्य- क्षतम् । अन्यथा चक्र सहित टण्डत्वेन कारणत्वे सहकार्युच्छेद । यस्य यव- ममवगत्य व नियतपञ्चवर्तित्वमवगम्यते तदवच्छेदक दण्डत्वमिन सहकारी तु न तया | ननु मा भूत् अर्थापत्ति शक्तौ मानमनुमानन्तु स्यात् । तथाहि स्थितोवयवी जनकदशामिशिष्टवहिरजनकट शाव्यावृत्तभावभूतधर्म- वान् जनकत्वात् कुण्ठ ठारातीक्षा कुठ, रवत् दाद्यास युक्तबहेर्दाह्यस युक्त- वहित्वाप्रतिबन्ध कसत्त्वे स योगादेरजनकदशाव्या सत्वेन तदतिरिक्ताती- न्द्रियभावभूतधर्म सट्वि । यद्यपि शक्तभावहे त्वेन नाजनकद गाव्यात्तत्वं तयाप्युक्त विशिष्टाया मुख्यत्वम् यहा धर्ने तीन्द्रियत्व विशेषण न च दृष्टान्ता. सिद्धिः तुल्यधारत्वेऽपि लोहविशेपघटित ठारे विलक्षणच्छिदाक्रियारूप- कार्यवलादतीन्द्रियवसिझे । अथ वा तथाभूतएर पनि कार्यानुकूला- विशिष्टातीन्द्रियधर्म समवायी जनकत्वात् आत्मवत् अतीन्द्रियत्वञ्च यद्यपि न साक्षात्काराविषयत्व अनित्य साक्षात्काराविषयत्व योगजधर्म नघमजल्यसाना- स्काराविषयत्व वा पर वं वा प्रत्यसिद्ध स योगादिपञ्चकजन्य- ज्ञानाविषयलमैन्द्रियकाणामपि । तथापि संयोगाद्यनतर प्रत्यासत्ति जन्यसाक्षात्काराविषयत्वनुभयवादिसिद्ध अन्यतरच तद चान्यत्व चामानातीन्द्रियत्व तस्य सिद्धेः । न च वहौ स्थितिस्थापनार्थान्तर तत्व तदनावात् क्रियाया वेगेनाइष्टक्दाससंयोगे वा उत्पत्ते, चात्मत्व नित्यत्वं बोपाधिः स कात्वादिमति प्रणु के साध्याव्यापकवात् यहा पिण्डीभूतोवद्धि' दाहादुकूलातीन्द्रियभावभूतधर्मवान् दाहजनकत्वात् ग्रामात् । नचार्थ त्वचपाधिः अदृष्टस्य दाहानुकूल त्वनादृष्ट साध्यावधान- कत्वात्। अथ वा करवङ्गि योग' कायानुकूलातीन्द्रियधर्म समवायी जनकत्वात अात्मनन् युकवच । न चामत्व ट्रयत्व वोपाधि हाणु- कैकत्वस्मादौ साध्याध्यापकत्वात् । यहा प्रतिबन्धकदशाया प्रत्यक्ष सकला- दाहहेतुसमवहितोदाहाजनगोवनिकद शातितार्थ्यानुकूल भावभूतधर्म- १ ·अनुमानचिन्तामणी । . यून्य' अजनकत्वात् तीक्ष्णात् कुण्ठवत् यहा तथाभूतोवह्निदाह- जनकदशात्तिदाहानुकूलभावभूतधर्म पून्य' दाहाजनकत्वात्दाहासंयुक्त वहिपत् अनुकूलत्वञ्च कार्याभावव्याप्याभाव प्रतियोगित्व कारणतद- वच्छ दकसाधारण दृढदण्ड त्वेन कारणत्वदृढत्वाभावादपि कार्याभाव दर्शनादिति । उच्यते । माध्यं विनाप्नुभयसिद्धप्रतिबन्धकाभावादेव जन- कात्वादिहेतुसम्भवात् विपक्षबाधकाभावेनानुमानानामप्रयोजकत्वं यदि च सहचारदर्शनव्यभिचारादर्शनोपाध्यनुपलम्भमाबादेव व्याप्तियहस्तदा शक्ति- सियनन्तरं तेनैर हेतुना शक्य तिरिक्तत्व प्रक्षेपेण शत्यतिरिक्तदाहानु कूला- तीन्द्रियधर्मासिद्धि एवं तत्तदतिरिक्तत्वस्व प्रक्षेपात नैव हेतुनाऽनन्तता- दृशधर्मसिद्धि प्रसङ्गः । हितोयादितादृशधर्म विनापि प्रथमानुमितशत्य व जनकत्वाद्युपपत्ते । न तादृशानन्तसिद्धिरिति चेत् हन्तैब शक्ति विनापि तदर्थसिद्धे कि शतया । यत्त्वीश्वरानन्त्यवन्न शक्त्यानन्त्यमित्युक्त तद- बोधात कार्यमाने हि कर्ट त्वेन कारणत्व नवीश्वरत्वेन हिकर्ट कत्वादि- ना वा गौरवात घटे त्वार्थ समाजः । एमञ्च जनकदशाव्यात्तत्व नैव प्रयोजकत्व' न तु भावभूतत्वे नेति गौरवात । अपि च भावकार्य- भावस्य समवायिकारणजन्यत्वेन शोरपि तथात्वात शक्य नुकूला शक्ति रपरा समवाधिकारणे मन्तव्या एवं सापि समवाचिकारजन्य ति तदनु- शक्य नवस्था । किञ्च प्रथमानुमानेऽजनकन न स्वरू- पयोग्यच वङ्गौ कुठारे च सदभावात किन्तु कालुिपधान' तथा च तदुपधानदशायामपि वह्नौ शक्ति कुठारे तैक्षमिति बाधोष्ठान्तासिद्धिश्च । लौहविशेषाणामेव सातिशयच्छिदाजनकत्वमतोनातीन्द्रियतैक्षण सिडि । अग्रिमचतुर्पु बहिरिन्द्रियाप्रत्यक्षत्वमपाधि' तुल्ययोगक्षेमत्वेऽपि सन्दिग्धो. पाधित्व न दूषकत्वात् । अपिच जनकत्वस्य केवलान्वयित्वन व्यतिरेकाप्रसि- या नान्वयव्यतिरेकी न च जनकलाभावस्य शक्तावेव प्रसिद्धि अन्योन्या- श्रयात् न च गुरुवचन परम्परातएव वाक्यायत थितया तसिद्धिः अन्वये सिद्धार्थस्या प्रमाणत्वात् म च परार्द्धसंख्याया साध्यजनकत्वयतिरेकयो: प्रसिद्धि अप्रत्यक्षायाः शब्द कवेद्यायास्त स्या प्रत्यक्षेण साध्य हेतव्यति- रेकयोहीमशक्त्वात् । एतेन पण्डापूर्वेऽपि तत्प्रसिद्धिर पास्ता ! . कूल शक्तिखोकारे ·अतिरिक्त शक्तिनिरासः । स्थादेतत् टणारणिमणीनां वङ्गौ कारणत्वादेकशक्तिमत्त्वमुखेयमेकता एकजातीय कार्य एक जातीय कारणत्व-नियमात् । वयवान्तरजातीये तेषां प्रत्ये के कारणत्वमिति चेन्न वह्निजातीयत्वस्यासिकतापत्ते । कारण गतेकरूपमपहाय कार्य गतबद्धतररूप-कल्पने गौरवात्. टणारणिमणि प्रभव वशित्वावान्तरजातेरनुपलब्धिबाधितत्वाच्च । यत्र च तत्तदिन्धन प्रयोज्य' प्रदीपदारुदहनादौ वैजात्यमनुभूयते तत्र कारणे त्वे कशक्तिमत्त्वमपि नास्ति किञ्च गोमय वृश्चिक प्रभदृश्चिकादिषु वैजायकल्पने तत्प्रभवचिकेऽपि वैजात्य कल्पाम् एवं तत्प्रभवत्व तव प्रभवेष्वपीति वैजात्यानन्त्य विजातीय कारणानां विजातीयकार्यजनकत्वनियमात् । न च तयो को दृश्चिको, बुद्धिव्य पदेशयोरविशेषात् ! यदि विजातीयेव ककार्या शनि' समवेयात् न काय विशेषात् क रणविशेष तदभावात्तदभाव. काप्यनुभीवेत तद- भावेऽपि तज्जातिशक्तिमतोऽन्यस्मादपि तत्त्वापत्तिसम्भवादिति चेत् वङ्गि वृश्चिकादावेवमेतन् निरूपितनियतबन्यादिकारणत्वे धूमादौ कुतो तदनुमानम् अन्यथा कार्य वैजात्ये ऽपि ढणस्य वङ्गिविशेष दूव वङ्गित्वेन धूमविशेष एव कारणत्वं न तु धूममात्र टणादि-प्रभवत्व-ग्रहानन्तरं वन्य- वान्तरजातिग्रहवत् वङ्गि-तदन्यजन्यत्वज्ञानानन्तर धमावान्तर-जाति- ग्रहो भविष्यतीत्ययाशकेत ! बाधकं विना धूमत्वेन बङ्गिकार्य तेति चेत्त हिं बाधकं विना धूमं प्रति वङ्गित्वेन कारणतेत्यपि तुल्यम् । यत्त टणत्वेन कारणत्वग्रहखोपजीव्यत्वात्तद्रक्षार्थ वनौ जातिविशप एव कल्पाते इति तन्न वशित्वेन कार्यत्व-पहात्तद्रनाथ टणादौ शति कल्पनौचित्यात् । यथा चान्वयव्यतिरेकाभ्यां रण फुत्कारयो परस्सरसहकारित्वं तथैव तच्छृत्योरपि परस्परसहकारित्वेन वङ्गरुकूलत्व' तथैव कार्य दर्शनात् एवं हणारणिमणिफुत् कारनिर्मन्थन तर णिकिरणानां वन्यनुकूल शक्ति मत्त्वेन कारणत्वेऽपि फुत्कारेण टणादेव, निर्मन्यनेनारणरेव प्रतिफलित तरणिकिरणेमणेरेवाग्न्य न् पत्तिः न तु मरिणफुत्कारादिभ्यो, मणि फुत् कारशक्त्योः परस्परसहकारित्वविरहात् । यक्षु टणफत्कारादिस्ते मित्रये विशिष्ट शक्तिरिति तन्न णत्वेन ग्रहोतकारणताभङ्गप्रसङ्गादिति । उच्यते । टणारणि-मसि -फुल्कारादिव्यक्तीनामानन्ल्यन प्रतिव्यक्ति भाव- . - ·अनुमानचिन्तामणी . हेतुजानन्त-शक्ति-स्वीकारे गौरव तावदनन्त व्यक्तिजन्यावान्तरवनि व्यक्तिषु जातित्व यकल्पने लाघवमिति तदेव कल्पयते न च जातौ योग्या- नुपलब्धिबाध गोमय प्रभवश्चिक प्रभवश्चिकयोर्वा पाटलत्वकपिल त्वव्यङ्गा वैजात्यस्य प्रत्यक्ष सिद्धत्वात् टणजन्दनानाङ्गिषु टणजन्यत्वज्ञानानन्तरं मणिजन्यव्याहत्त्वाऽनुगतबुद्धिरस्ति जातिविषया रणजन्यत्व नोपाधि- नाऽसाविति चेन्न बाधकं विनानुगतब तहागरजाति विषयत्व-नियमात् न गोमयश्चिक-प्रभव-वृश्चिकजाति-परम्परायामननुगतजात्यापत्ति' गोम- वजन्यश्चिक-प्रभवत्वजाते सत्त्वात् वणिमाले च दाहसवानवयवः तत् स योग' सेवनादिश्च कारणानि न तुटणादिक विनापि, तदुत्पत्ति प्रसङ्ग विशेषसामग्रीमादायैर सा, साध्यसामधाजनकत्वात् । ननु टणार- णिमणीनां वजौ कारणत्वग्रहे शक्ति वैजात्ययोरन्यतरकल्पनं तद्ग्रहश्च नान्वयव्यतिरेकाभ्यां व्यभिचारात्, अथारणिमण्यभाववति स्तोमविशेषे रणं विना पतिव्यतिरेक टणा यागिरित्यन्वय व्यतिरेकाभ्यां तव स्तोमे तदितरहेत्सकलसमवधाने रणान्वयेऽवश्य वनिरिति नियतान्वयेन रासभादि- व्याहत्त न हणादिकारमात्वग्रह इति चन्न टणं विनापि वनिरिति ज्ञाने सति नियतपूर्ववर्तित्वस्य कारणत्वस्य ग्रहीतुमशक्यत्वात् टणाजन्ये वगौ मणे कार. णत्वग्रह इति चेत् व्यभिचारेण वगौ रणजन्यत्वाग्रहे तदजन्यत्व स्थायग्रहात वगिमात्रस्य व उपजन्य त्वाच्च न च मण्यजन्यत्वेन टणजन्यत्वग्रह इति अन्योऽन्याश्रयात् । यत्त यत्र कारणतायाहक नास्ति तत्र व्यभिचार- स्तद्ग्रहपरिपन्थीति तन्न अबाधितनियतपूर्ववर्तिताभावग्रहे तद्ग्रह. स्थासम्भवात् अभावममायां भावज्ञानानुदयादिति' उच्यते उत्तया हकैवहिनिष्ठ कार्य तानिरूपितकारणतावच्छे टकरूपत्व रणस्य तृणनिनि रूपित कार्यतावच्छेदकरूपवत्त्व वङ्गोऽकार्य कारणव्यावृत्त परिच्छिद्यते । न तुटणत्वन कारणत्व वङ्गित्वेन वा कार्य त्व तच्चोभय यापि सम्भवति वङ्गित्वेन काय तया तदनुकूलशक्तिमत्त्व न दणादीणा कारणतया वह्नि- त्वावान्तरजातिविशेषेण कार्य तया वा अन च विनिगमकमुक्तमेव । हणारणिमणोनामनावत्रण कार्यमित्यन्वयव्यतिरेकाभ्याम् अभाववयाभा- वत्वेन दणादीना कारणत्वमिति न व्यभिचार: अभावाभावत्वस्य भावपर्या- ·अतिरिक्तशक्तिनिरास:। मन्त्रा- न यथा वसन्नत्वादिति चेत् अभावत्रयाणामभावः किं तृणादिप्रत्ये कव्यापकेऽप्येक एव उत तृणादि प्रत्ये कमेव । अाद्यभावस्य कारपत्वमिति किमायात टणादिकारणचे, द्वितीये टणस्य नारणिमण्य भावाभावत्वं भावाभावत्व तदुभयापत्तेः । एतेनामावलये कार्य न तदभावे कार्यामित्यन्वयव्यति- रेकाभ्यां दणादिप्रत्ये कस्य कारणत्वग्रह इति परास्तम् । स्यादेतत् । मा भूत् सहजशक्तिराधेय शक्तिस्तु स्यादेव तथा हि ब्रीहीन प्रोक्षती- त्यत्र कालान्तरका-नुकूलेऽतीन्द्रियः अतिथयः प्रोक्षणजन्योऽस्तीत्य भय- वादिसिद्ध स वीइिसमवेतो न वेति संशये ब्रीहिनिष्ठ एव वाच्यः कथ- मन्यथा पोक्षितानामेव कालान्तरेऽवधातादौ विनियोगः न च दिसहकृतत्वमेव ब्रोहिषु विशेष. तेषा चिरध्वस्तत्वात् ननु कथं प्रोक्षि- तसेवावधातादौ अन्वय ब्रीहोनवहन्तीति ते तन्मात्रान्वयान्युपपत्ते अथ ब्रीहिभिर्यजेत ब्रीहीन प्रोक्षति ब्रीहीनवहन्ति पुरोडाशैर्यजेतेत्य- पुरोडाशे प्रकृत्य पेक्षायामबह तबीहोणामण्यवानुतिहारान्वय पोचणे च यागार्थमुपातब्र हीणां, तथाऽवधाते ब्रीह्याका इायां पोक्षि- तानामेवान्व यः बाधक विना शब्दाना सन्निहितविशेषपरत्वनियमात् व्यक्ति- वचनाना सन्निहितविशेषपरत्वमिति न्यायः, अन्यथा प्रकरणादिसन्निहित- त्यागे तदन्यस निधिकल्पने गौरवमिति चेत्तई एकस्य इय', यत्न प्रोक्षण' तत्वावधातो न तु पोक्षणविशिष्टे यत्र रूपं तत्र रस इति वत् तथा च पोशणख शन्दे न कालान्तर कार्यजनकत्वाऽबोधनात् कथं तनिर्वाहामतिश. अकल्पन'मोक्षितानीहयोऽवघाताय कल्पन्त” इति वाक्य शेषात् प्रोक्षणविशि- टस्थायघातकारणत्वबोध इति । अस्तु तावदेवं तथापि पोक्षिता इत्यत्र भूते अ- नुशासनादतीतपोक्षणे ब्रीहाववधातान्वयः तथा चावधाते पोक्षणध्वस कारणं न तु पोक्षणमिति चेन्म व मोक्षणमवघातजनक प्रमाणतस्तदर्थ सुपादीयमान- वात् अवधाते ब्रीहिवत् न चासिद्धिः अपोलितेऽवघाताभावादवश्यमवघातार्थ मोक्षयोपादानात् न च व्यापार विना तथा सम्भवति न च प्रोक्षसध्यसो व्यापारः प्रतियोगिनोऽहेत्त्वपातात् अन्यथायामादेरपि तथा खात् फलस्य च निवतसमयोत्पत्तिकत्वमपूजवत् स्वभावाटेव भविष्यति न च प्रोशिता- बोहवस्तथा निरन्वयध्वस्त त्वे नोपलक्षमस्याडेतत्वात् कुरूणां क्षेत्रमित्य .

·अनुमानचिन्तामणौ my बच कुरु ज्ञानखे तरव्याहत्या क्षेत्रज्ञान व्यवहारजनकत्व' न तु अन्यथा, थागोपलक्षितो यज्ञ एव स्वर्ग फलिष्यति किमपूर्वेण | न च देवदत्ताद्यशरीरं देवदत्त विशेष-गुणजन्य जन्यत्वे सति तद्भोगसाधनत्वात् तनिमित्तसुखब- दिति तसिद्धिः जन्मान्तरीयैरदृष्टजनकत्वाभिमते नेच्छाप्रयत्नैः सिद्ध- साधनात् तस्मात् प्रोक्षणादयो भावभूतमति शयं जनयन्त एव काला- तरभाविकाय जनका. प्रमाणतस्तदर्थनुपादीयमानत्वात् रोगचिकित्मावत् सवातिशयो लाघवात् फल समानाधिकरण इति बोहे: साक्षात् सम्बन्धात् पुरूषनि उत्वे च पुरुषेण ब्रीहिणा सम्बन्धाभावात् परम्परासम्बन्धे गौरवात् न च साक्षात् ब्रीहिसमवहितत्वं स्यात् । किञ्च यो यद्गत फलार्थितया क्रियते स बाधक विना तङ्गबमेव तदनुकूलमति गय जनयति रोगचिकित्मावत् । अथ मोक्षणं पुरुषसमवेतातिशयजनक कालान्तरभावि कार्य जनकत्वे सति विहि- वत्वात् यागवत् अन्य पा विधिनिरोधादिति चेन्न कृषिचिकित्मादिना व्यभि. चारात अप्रयोजकत्वाच्च तेन विनापि विधिसम्भवात् अस्तु वा सकल ब्री- इिनिष्ठ एव नचैकनीहिना तन्नाशापत्तिः किञ्चिदाश्रयनाशस्य वृक्षादादिव कार्यानाशक चादिति । उच्यते । अतिशय ग्राहकमानालाधन-सहकतात स एक न नाना पुरुवनिष्ठच । तथाहि प्रोक्षणमपूर्वजनक दृष्टद्दाराभावे सति कार्य जनकत्वात् कालान्तरमाविकार्य जनकतवाविहितत्वस्यैव प्रयोजकत्वात् अन्यस्याननुगमात् न च योयइत फलायितया क्रियते स बाधक विना तहतमेव तदनुकूल फल जनयतीति नियम शव बधमुद्दिश्य प्रवर्तिते हो नयागादौ व्यभिचारात् विपक्षे बाधकाभावाच्च । नापि यदुद्दे शेन यत् क्रियते तत्तत्र भाविकार्यानुकूलातिशय जनकमिति व्याप्रिः हविस्त्यागादिभिव्यं- भिचारात् ननु प्रोक्षितव्रीहिणा दृष्टस्य जनितत्वात् बहिष इव सुनरुपयो- गान्तर खात्, विनियुक्त विनियोगविरोधात उपयोगे वा तज्जातीयान्तर मुपादीवेत अविशेषात् ब्रीहीनवहन्तीत्यत्रोक्त न्यायेन प्रोक्षितस्य व नोहरन्वयात् विधेदुर्लङ्घयत्वात, यथा बहिस्तृणीति बर्हिषि हविरासादय- तीत्यत्र । यहा विचिताः संस्काराः केचिदुद्देश्यसहकारिण एवाशिम कार्यकारिणः यथाभिचारसंस्कारोऽयं देहमुद्दिश्य प्रवृत्तस्तट्पेच एब ततसम्बन्ध स्थैव दुःख जनयति तया प्रोक्षणस स्कारा अणि नोहिसहकता एवाग्रिम कार्य जारः तथा च कारीरीजनितसंस्कारा धारा यागवत उद्देश्य ·अतिरिक्तशक्तिनिरास पुरुषसंयोगाजलसुचामदृष्टसमवधान तथा प्रोक्षणजन्यादृष्टवदात्मसंयोगा- वीहीणामुत्ता क्रियाविशेषाः । कर्म कर्तृसाधनबैगुण्यात् फलाभावस्तु आग- मिकत्वात् चाण्डालादिस्सस्य पूजनीयादिसंवारनाशकत्वश्वतेयं धि- करण्यापूर्वनाशकत्व धर्मनाथे कर्मणा पापावगमनवत् कोर्त नवञ्च । किन मोक्षणजन्यातिशयोव्रीहिनिगे न नाना आत्मवृत्ते रेक भादयुकन्वायेन कार्योपपत्ते: नायक: एकहिसात्रयनाशानां प्रत्येकमननुगमेन कार्बनाई पात्रयमाननाशस्य जनकत्वादेकवीहिनाशादेव मोक्षितव्रीहीयामनन्वया- पत्तेः । अथ ब्रीहीन् मोक्षातीतीभितद्वितीयात्रुतेः क्रियाजन्य ष्टफलभा- गित्वं नोहेरेवावगम्यते बचापूर्व स ब्रीहितित्वं साक्षात्सम्बद्धस्यैवौत्सर्गिकावा- दिति चेत्र धात्वार्थतावच्छोदक योगेन ब्रीहिकर्म तोपपत्तेः न च संयोगा. बच्चियापारविशेष मोक्षणार्थ तथा च कथं मोक्षण साध्यतयान्वय इति बाचं संयोगयोपलक्षयत्वेनापदार्थत्वात् अन्यथा पाम गच्छतोत्यादौ का गति: का वा सक्न प्रोक्षतोत्यादौ तलाधेयसम्बन्धाभावात् । किञ्च घटं साक्षा- करोमोत्यादौ क्रियाजन्यसंस्कारादीना घटासित्वात् संस्कारस्य खरूप- सम्बन्धेन घटइत्तित्व, वह्निमनुमिनोमीत्यादिवत्, प्रयोगसाधुरेव वा हितोयेति यद, तदा प्रशतेऽपि तथास्तु । अथ प्रतिमादौ प्रतिष्ठाजन्य न यजमाना- दृष्ट पूज्यत्वप्रयोजकं भोमादिना तवाशेऽपि पूज्यत्वात् तत् सत्वपि चाण्डा- खादिसर्शनापूज्यत्वात् छोन्यधर्म प्रत्यन्यधर्मस्थानुपयोगाच्च न प्रतिष्टाध्वस स्तथा, तत एव उपजीव्यप्रतिष्ठाप्रयोजकत्वभङ्गापत्तेः । तस्मात् प्रतिष्ठा नन्याऽस्मृश्यसदिनाश्या प्रतिमादिमिष्टा शक्तिरभ्युपेयेति चेत् प्रतिधा- विधिना प्रतिमादौ देवतासबिधिरइङ्कारममकाररूपः क्रियते खसादृश्य दर्शिनश्चित्वादाविव ज्ञानस्य नाशेऽपि संस्कारसत्त्वात् अस्म श्यस्पर्शादिना ब नचाशः अचेतनदेवतापचे च यथार्थ प्रतिष्ठित प्रत्यभिज्ञानस्यास श्यस दि. विरहसहशतस्य तथात्वं प्रतिष्ठितं पूजयेदिति विधिबलात्तत्प्रतिसन्धान- खावश्यकत्वादिति प्राञ्चः । नव्यास्तु प्रतिष्ठाविधिनैव तबाधेय शक्तिवदपूर्वान्तर अन्यते तददृष्टवदात्मसंयोगाश्रयपूज्यत्वम् अस श्यसन तन्नाश चापूज्य- त्वमित्याहु' । वयन्तु ब्रूमः प्रतिष्ठितं पूजयेदिति विधिवाक्येन प्रतिष्ठाया: बारणत्वं न बोध्यते किन्तु भूतार्थे कानुशासनादतीतप्रतिष्ठे पूज्यन्न बोध्यते ·अनुमानचिन्तामणौ। ट .. तथा च प्रतिडाध्वंसःप्रतिष्ठाकालोन यावदस श्यादिप्रतियोगिकानादिसंह- भिावसहित पूज्यत्वप्रयोजक: स च प्रागभावोऽत्यान्ताभावश्च कचित् कचित् । कामिनोचरणाभिधातदोहदादिभिरशोकपुष्पोत्कर्षदर्शनादपि ना- धेयशक्तिः समय विशेषावच्छिवचरणदोहदादिस योगध्वंमस्यैव त्वात् चरम्याभिघाताचष्टभागान्त जनितचादेव वा सदुपपत्तिः कालान्तरे पुष्पाद्य त्कर्षात् दुखावयबोपचयावश्यम्भावेन वृक्षभेदावश्यकत्वात् । नापि ताम्रकास्थादावलभस्मसंयोगादिजन्यशुद्विरूपा आधेयशक्ति' तत्संयोगवं- संयोगसमानकालीनास श्यस्मर्यादिप्रतियोगिकयावदनादिससर्गा- भावसहितस्य शुद्धिपदार्थत्वात् । भस्मादिसंवोगजनितः कास्याद्युपभोत निः सस्कार एव शुद्धिरित्यन्ये । अभिमन्त्रितपयःपल्लवादावपि समय- विशेषावच्छिन्नाभिमन्त्रणध्वंस एव व्यथाद्यपनायकः तत्तन्मन्वदेवतास निधि- रेव वा । कलमबोजादीनामापरमावन्तभङ्ग तत्र चावान्तरजात्यभावे नियत कालमजातीयादिसिद्धिरपि परमाणुपाकजविय घादेव कार्य वृत्तिरूपादि सजातीयस्य पूवरूपादिविजातीयस्य परमाणौ पाकजरूपादेरुभयसिद्धत्वात् ययाहि कलमबोज यवादिजात्या व्यावय॑ते तथा तत्परमाणवोऽपि पाकजैरेक एवं माधकर्षणजनितात् परमाणुपाकपरम्पराविशेषादेव हैमन्तिकशस्योत्पत्तिः । एतेन लाक्षारमावसेकादयो बाख्याताः। निमित्तविशषजनितपाकजासत्- फल विशेषः यथा हारीतमासं हरिद्रानलसाधितहपयोगात् सद्योव्यापादयदि नान्यथा साधित मित्यादि । यत्व च तोयतेजोवायुष न पाकजोविशेष स्तनो- गवानुनववकठिनत्वादयोविशेषातत्तदुपनायकाष्टविशेषादेव । तुलादौ चाधिवासपूर्व कतुलारोहणसामग्री तुल्यस्य सत्यासत्यप्रतिज्ञत्वसहिता प्राचीना. धम्माधर्मफले तज्जयभङ्गौ जनयति । यहा अहंनिष्याप पापवान् वेति तुला रूडाभिशस्त ज्ञान विश प्रसहिता सा तथा, तदाहुः, “तांस्तु देवाः प्रप- श्यन्ति खश्चैवान्तरपुरुष" इति अथ वा प्रतिज्ञाशुद्धाशुद्धो अपेक्ष्य तया श्वर्माधौं जन्ये ते तान्याञ्च जयपराजयौ सत्यासत्यप्रत्यभिज्ञाभिशस्ततुला. रोहणखेष्टानिएफलवे नार्थ तो विधिनिषेधात् । अभिशस्त : सत्यप्रतिज्ञो- विजयकामस्तुलाभारोहेदित्य सत्यमतिज्ञो न तुलाभारोहेदिति श्रुतेरुनयनात बड़ा तया देवताविधिः क्रियते ताश्च कर्मानुरूपलिङ्गमभिव्यञ्जयन्ति । :

·अतिरिक्तशक्तिनिरासः। कस्तईि कण्दस्वार्थ. कारणत्व' तच्च व खयाम्येतरसकलसंपत्ती कार्याभावव्यापकाभावाप्रतियोगित्वम् । अथ वा यत्र कार्याभावव्यायता इतराभावावच्छिन्ना तत्कारणपोजे अङ्कुराभावव्याप्यता न वीजत्वे नाव- च्छिद्यते इतरसमवधाने सति बीजादरसत्त्वात्, किन्वितराभावेनावच्छि- द्यते इतराभावावच्छिन्ना तत्कारणीजे अद्भुराभावव्यास्थता न कोजत्वे नाव - छिद्यते इतराभावे वोजस्खाङ्कुराभावनियमात् । शिखाशकलेधुकराभावव्या- ध्यता शिलात्वेनैवाच्छिद्यते । यद्दा अन्यासम्बधानावच्छिन्नकार्यानुत्पति- व्याप्यत्व कारणत्व, रासभाहेखनएन का भावव्याप्यता अन्यासमवधा- नस्य वैवय नानवच्छेदकत्वात् अनन्ययासिनियतपूर्ववर्तिजातं यत्त्व वा तत्त्वम् अन्यथा सिद्धञ्च विधा येन सहै। यस यं प्रति पूर्ववर्तित्वमवगम्यते, यथा घटं प्रति दण्डरूपस्य, अन्य प्रति पूर्ववर्तिचे ज्ञाते एव व प्रति अस्य पूर्ववत्ति त्वमवगम्यते यथा शब्द प्रति पूर्ववर्तित्व ज्ञात एव ज्ञान प्रत्याकाशस्थ, अन्यत्र क्ल,पनियतपूर्ड वतिन एव कार्यसम्भवे तत्सहभूत- स्वम्, यथा गन्धवति गन्धानुत्पादाङ्गन्ध प्रति तत्प्रागभावस्य नियतपर्ववर्ति- त्वकल्पनात् पाकजस्थडे गन्ध प्रति रूपादिग्नागभावादीनामध्यन्यथा- सिद्धत्वम् एतत्त्वितयव्यतिरेके नियतपूर्ववर्तित्वं कारणत्वम् । यागापूर्वयोस्तु यागपूर्ववर्तित्वे ऽवगते न त्वगम्य माने यत्र जन्यस्ख पर्ववर्तित्वेऽवगते जनकस्य पूर्वभावोऽवगम्यते तव जन्येन जनकस्यान्यथासिद्धि यव च जनकख तथात्वेऽवगते जन्यस्य पूर्वभावावमतिस्तत्र तद्दारा तस्य जनकत्व- मेव । दण्ड स य गभ्रमणयोस्तु युगपदेव पर्वभावि त्वयहः स्वस्थानन्तरोत्पत्तिक सकलसमवधाने सत्यपि यथाभावात् कार्य न जायते सति च जायते त जातीयं प्रति तदनन्य यासिद्धम् । अनन्य यासिनियतपूर्ववर्तित्व कारण- त्वमित्यन्ये तब ईश्वरत जमादोनामसं यहात् । तद्यतिरेकस्य तत्समवधान- व्यतिरेक ख बारभावात् । कार्यवान्यवान पपद्यमानता व्यवस्थाप्यत्व वाऽन- न्य यासिदत्वम् । मन्चे मतिरिकशकौ साधकबाधकप्रमाणाभावान्नित्यं संशयः न च साधकामावस्य बाधकत्वं बाधकामावस्य साधकत्वादिति चेन्न साधका- भावेन वङ्गावन्यनसिद्धातोन्द्रियधर्माभावसाधने लाधव बाधकाभावेनातीन्द्रिय धर्मसाधने गौरवमिति साधकाभावात्तदभाव एव सिध्यतीति । इति शक्तिवादः।

·अनुमानचिन्तामणौ। अथ युक्तिवादः । परमप्रयोजनम्त्वनुमानस्थापवर्ग: । "आत्मा वा अरे श्रोतव्योमस्तव्योनिदिध्यासितव्य (साक्षात् कर्तव्य.) इति श्रुते: स च ममा- नाधिकरणदुःखप्रागभावासहतिदुःखध्वंसः। ननु नासौ पुरुषार्थ अतोत दुःखध्व सस्य सिदत्वात् अनागतदु खस भयितमशक्यत्त्वात् वर्तमानख पुरुषप्रयत्न विनव विरोधिगुणमाश्यत्वात् । अतीतदु खवत् हेतूच्छोटे पुरुषव्या- मारः प्रायश्चित्तवदिति चेत् तत्र किं हेतूच्छेदस्य सुखदुःखाभावेतरत्व ने स्वतो- पुरुषार्थत्वात् अनागतानुत्पादसद्दिश्य क्रियमाणत्वाच्च यथा तत्व दु खानुत्पाद; पुरुषार्थस्तथेहापीति विवक्षितम्, अथानुत्पादस्य प्रागभावत्वेनासाध्यत्वात् फलान्तरस्याभावाच्चानन्यगतिकतया कण्टकनाशवदुदु खसाधननाश एव खत: पुरुषार्थस्तथेहापीति वा, उभयथापि दुःखध्वमहापुरुषार्थत्वमेव न तयोरपि सुरुषाथत्वमिति वक्षाते, मैव दुःखान्तरध्व सस्य यत्नमाध्यत्वेऽपि ताश- दुखध्व सस्य मिथ्याज्ञानोच्छेदहारा पुरुषप्रयत्नाधीनतत्त्वज्ञानसाध्यत्वात् तथा हि तत्त्वज्ञानात् सवासन मिथ्याज्ञानाभावे दोषानुत्पत्तौ प्रत्यभावेs- दृष्टानुत्पत्तौ जन्माभावे ताबद्धःखध्वसो भवति । अथ चरमदुःख उत्पन्ने तवं मस्तजज्ञानादेव भविष्यति तदनुत्पादे तत्त्वज्ञानादपि न सादिति चेन्न प्रतियोगिवत्तत्त्वज्ञानस्यापि ततबाइल्यवदुभयोरपि कारणत्वात् तेन विना तदनुत्परें । अतएव शुकस्य तत्त्वज्ञानमुत्पत्रमिति तस्य तद्ध्वंस उत्पबोनापदादीनां तत्त्वज्ञान नोत्पन्नमस्ति तेन सद्ध्व मोनासदा- दीनामिति चेत् अनादौ ससारे तत् कुतो नोत्पत्रम् खकारणामावादिति चेच अन्वयव्यतिरेकानुविधायिनस्तत्त्वज्ञानादन्यस्य निष प्रमाणथाभावात् । मुलौ स ध्वंसोऽस्येव तस्मिन् सति भक्तिरस्येवेति स मुन्थ पपादकोपपाद्य इति सर्ववाद्य पगता मुक्तिः या अन्या वा । ननु ध्वसार्थ दु खमपादेय नदनुत्पाद्य सानुत्पादादिति चेत्सत्य' पुरुषार्थ हेतुत्वेन लोके दुख मत्साधनयोरभ्युपादानदर्शनात् अनागतकुम्भनाशार्थ मुरादौ प्रव- तिदर्शनादनामत'खधमार्थ मपि प्रवृत्तिः । चरमदुःखध्वसो न दुख- ध्वसत्वे नोहेश्यः अयत्वमिदुःखान्तरध्व सवदपुरुषादर्थत्वादिति चेत्र स- मानाधिकरणदुःखप्रागभावासहत्तिदुःखध्वसत्वे नोद्देश्यत्वात् दुःखास भित्र सुखवत् तस्य पुरुषप्रयत्नमाध्यत्वमेव इत्यनम् । एतेन दुखध्वंसत्वमेव ·अनुमानचिन्तामणौ। । मोजत्व तत्तदात्म या बद्द ‘खध्वससमुन्मूल न्मल नद शायान्तु तथा व्यपदेश | प्रति- पुरुष दु ख व सन्तोमस्य व्यक्तिस्थानयित्वात् तेजोऽभावान्मलितान्वतम- स पदप्रयोगवत् यथा संवलितएव दाविति बुद्दिव्यपदेशौ प्रवृत्तिरपि सवल- नार्थमित्यपास्तम् मिलितानामसाध्य त्वात् मेलकस्यानतिरिक्तत्वेऽतिप्रस- ङ्गात् अतिरिक्तत्वे जन्यस्य वसाहत. । अजन्यस्य पुरुषार्थत्वाभावात् साध्य- तया संबल ने भोगावश्यम्भावात् । अतएव सस्काराजनकभोगविषय दु:खध्वंस: संस्काराजनकानुभमध्वसो वा मुक्ति नचातिव्याप्ति: जनकत्वस्थाजनयत्यपि भावादिति निरस्तम् अपुरुषाय त्वात् । अन्य तु दुःखप्रागभावासहत्तिदु:- खसाधनध्व सो मुक्ति लोकेऽहिकण्टाकादिनाशस्य वैदिके प्रायश्चित्तादौ पापनाशवानन्यगतिकतया टु खसाधनध्व सन्वेन पुरुषार्थत्वात् अथाऽहि कण्टकाटिपापादेर नुद्दे श्यता तेन तज्जन्य दुःख न भवतीति दुःखानुत्पाद मुद्दिश्य प्रदत्ते? सानुत्पाद एव प्रयोजन न तु दुःखसाधनाभाव सुख दुःखाभावेतरत्वामिति चेन्न दुखानुत्पादस्य पागभावत्व नानादितयाऽसा ध्यत्वात् न च तत् पालनसाध्यं पालन हि न तत्स्वरूप तस्यामाध्यत्वात् नोत्तरसमयसम्बन्ध अभावे सम्बन्धिड्यातिरिक्तस्य तस्य तस्यामानकत्वादन- भ्युपगमाञ्च । नापि सम्बन्धिदयरूप साध्यं प्रागभावस्थासाध्यत्वात् समयतदु- याध्योञ्च प्रयत्न विन्नेव सिङ्के अथ टु खे द्वेषाद्यथा तदभावदच्छा तथा दुख- साधनद्देषात्तदनावेऽपीच्छा तया साधने प्रतिरिति चेन्न यदिच्छया यत्साधने यहा प्रतिस्तस्यैव तत्प्रयोजनन्वमिति दु:खसाधनाभावस्वैव प्रयोजन त्वात् । अथ चिकीर्षायोनियत्ने प्रयोजनज्ञानापेक्षा तेन विनोपायेन चिकीर्षा न तु हेषयोनियत्ने अनिष्टसाधनताज्ञानाहिकण्टकादौ वषो हे पाच तत्त्यागानु- कूलोयत्न उत्पद्यते अयमेव हि देषस्वभावो यत् प्रतिवन्धक विना स्वविना- श्वविषय नाशानुकूल यत्न मुत्पादयत अन्य था प्रयत्न विया नुपपत्त: । अतएव फल विनवोत्कट क्रोधावानामात्मघाते प्रत्तिरिति चेत्र प्रयोजनमनुद्दिश्य हे धमाला, खेक फल के प्रेक्षावतां यत्नानुत्पादात् क्रोधान्धानामपि ता. कालिकफलाभिमानोऽस्य व उत्कटरामाधानामिव परदावादावपि प्रत्त - रिति तन्न टु खं मे मा मूदित्य दिश्य प्रायश्चित्तादौ प्रहत्ते' दुखानुत्पाट- खैव प्रयोजनत्वात् न च प्रागभावस्थासाध्यत्व दुःखकारणविघटनद्दारा ·मुक्तिवादः । तस्यापि दुःखकारणसमवधानदशायां कृतौ सत्यां टु'खसाधनमा सत्यनिमसमये प्रागभावखरूपमस्ति तेन विना नास्तीन्यन्वयव्यतिरेकयोस्तल सत्त्वात् घटेऽपि कृतौ सत्यमयिमक्षणे तत्सत्त्वं तेन विना नेत्ये व कृति सा- ध्यत्व न तु प्रागसतोऽपि मक्षणे समुत्पत्ति गौवरात् कति विना न यत् स्व- रूपं कृतिसाध्यं तत्प्रागभावखरूपन्तु न तथेति चेन्न कतिध्वंसेपि घटसत्त्वे- नायिमक्षणे इत्यावश्यकत्वात् । अतएव योगवत् क्षेमस्यायनागतानिटानुत्- यदजनकस्य परीक्षक प्रवृत्तिविषय त्वमिति वक्षाते निषेधापूर्व प्रस्तावे । ननु प्रायश्चित्तनाश्यपापजन्यदुःखस्य प्रागभावोयद्यस्ति तदा दुखमा- वश्यक तस्य प्रतियोगिजनकत्वनियमात् नास्ति चेत्तहि तदभावादेव दुःखा नुत्पादइत्युभयथापि प्रायश्चित्तमफल तस्माद्ध.खसाधनवौंसमुखेन प्राग- भावस्थापि साध्यतेति तत्रैव कृतिमाध्यतापर्यवसानात् दुःखसाधनध्वस एव पुरुषार्थो न तु दुःखानुत्पादार्थितयेति तल प्रागभावसत्त्वासत्त्ववि- चारोवायसद शनविचारवत् अथ तदापि प्रागभावस्थासत्त्व न खभावात् पाप न दुःखसाधनमिति न तवाशार्थ प्रवर्तेत तस्य सत्त्वे च पापमादायैव तस्य दुखोत्पादकत्वनियमात् प्रायश्चित्ते सत्यपि गलेपादिकया पापावस्था- नमिति न ततः पापनाश इति चेन्न प्रागभावस्थासत्त्वेऽपि दुःखसाधनजा- तीयनाशस्य पुरुषार्थ त्वात् सत्त्वेऽपि पापान्तरमादायापि द खजनकत्वात प्रायश्चित्तात् पापनाशः स्यादेवेति प्रागभावसत्त्वासत्त्वसन्देहेऽपि प्रायश्चि त्तादौ प्रवृत्तिरप्रत्यू हैवेति । उच्यते । तत्र द ख मागभावोऽस्त्वे व तस्य व दु.खानुत्पारूपत्वे न पुरुषार्थत्वात् स च पापनाशद्वारा प्रायश्चित्तसाध्यइति प्रागभावसत्त्वेऽपि न निघ फलं प्रायश्चित्तं तेन प्रागभावेन दु खमवश्य जननी- यमिति चेत् सत्यं किन्तु पायान्तरमासाद्य, न चैवं प्रायश्चित्तमफलं, दुःखानु- त्पादेन तस्य सफलत्वात् न च दुखानुत्पादस्वाऽपि दुःखानुत्पादान्तर- मेव फल तच्च तत्र नास्तीत्य फलत्व स्वरूपसतएव तस्य पुरुषार्थत्वात् अनवस्थानाच्च । अतोऽनेन पामेन दुःख मे मा मूदिति विद्यमानपाप- नाशार्थ प्रायश्चित्त प्रवृत्तिः। एतेन चर्स प्रायश्चित्ते दुःख मागभा- योनास्त्य व अन्यथा तस्य प्रतियोगिनाश्यत्वेनानिक्षप्रसङ्गात् न च प्राय- वित्तवैफल्य न वा भाविदुःखमयकर्मोपदेशकत्वं नानाप्तत्व तस्य माम- ·अनुमानचिन्तामणौ। ४३ ध्वसेनैव सफलत्वात्, प्रागभावानिश्चयेऽपि नरकसाधनपापनिश्चयस्तना- शार्थ प्रवृत्तिरित्यपात दु.समाधननाशस्य खतोऽपुरुषार्थ त्वात् पापान्न- रेण तत्प्रतियोगिजनने तमाशात् तस्मात् दुख मे मा भूदिन्यु द्दिश्य तत् साधनध्वनाथं प्रवृत्तिरिति दु खानुपाद एव पुरुषार्थो न त द खसा- धनध्व स इति स्थितम् । अपि च न तावत् दु खमयसंस रवीजमिथ्या- ज्ञानस्य ध्वसो मुक्तिः तत्त्वज्ञानात्तनाशेऽपि शरीरधर्मादिसत्त्वदशायां मुक्तिप्रसङ्गात् । नापि शरोरेन्द्रियवमादिन्त्रिदानधर्माधर्मध्वस: अचीस प्रायश्चित्त कर्मणां भोगनाश्यत्वेन तत्त्वज्ञानानाध्यत्वात् भोगद्वारा तन्नाशस्य च पुरुषार्थवादित । अपरे तु दुःखात्यन्ताभावो मुक्ति' यद्यपि परदु खाद्यन्ताभावः स्वःसिद्ध एव दुःखात्यन्ताभाव प्रात्मन्यसम्भवो घटा- दावतिप्रसकोऽसाध्यश्च तथापि दु खसाधनध्वंस एव स्वरत्तिदुःखस्यात्यन्ता- भावसम्बन्धः स च साध्यएर नवावश्यकत्वन सेव सुतिः तस्य खतोऽपुरुषा- र्थत्व न दुःखाभावमुहिश्य तत्र प्रत्ते: “दुःखेनात्यन्त विमुक्तवरती ति" अत्य- न्ताभावत्वेन मुक्तिश्रवणाञ्च यद्यपि टु खमाधनध्वसोन खत· पुरुषार्थ । अत्यन्ताभावश्च न साध्यः तथा प विशिष्टस्य पुरुषार्थ त्व, विशषण साध्य- वेन विशिष्टसाध्यत्वञ्च अहिकण्टकादिना शस्यापि तत्ताक्तिसाध्यदु- खस्य चात्यन्ताभावमुद्दिश्य तत्सम्बइत्व नैर साध्यतेति तन्न अधर्मादि. दु खसाधनध्व सस्य म मुक्ति निहिक चमित्युक्तत्वात् । किञ्च नाऽनागतख. हत्तदु खस्खात्यन्ताभावसम्बन्ध साध्य. मुक्तस्याना गतख उचिटु खानभ्युव- गमात् अभ्युपगमे वाऽमुक्तत्वात् अत्यन्नाभावसम्बन्धावबोधाच्च । नाप्युत् प- नवत्तिदुःखस्य, तइत्ते स्तनात्यन्तानावविरोधात् तदभावस्य खत सिद्ध- त्वात् अन तदुःखाभाबस्यानुद्दे श्यत्वाच्च । मापि परकीयदु खात्यन्ताभावसम्बन्धः तस्य खत सिद्धत्वात् । अपिच दुःखसाधनध्वंसख नात्यन्ताभावसम्बन्धत्वे मानम् दु खसाधनध्व सादावस्य दुःख खात्यन्ताभाव इति बुद्धिव्यम. देशौ त इति चेन्न तस्य समानाधिकरणदुःखासमानकालटु खाभाव वि. घयत्वेनाप्य पपत्तावतिरिक्तसम्बन्धाविषयत्वात् । एतेन सर्वदु खप्रागभाक संसम्बाभावोसक्तिः घटादेच न मुक्तत्व दुखसाधनध्वं सविशेषित तद्योगिनो मुक्तपदार्थत्वात् तथैव व्याह रात् योगरूटिभ्यां पङ्कजादिपदवाच्यत्वक . - ·तिमुवदाः दिति परास्त प्रागभावसंसर्गाभावस्य खतोऽनुद्दे श्यत्वात् प्रत्यु तात्यन्तामा- वस्थासाध्य चेन ध्वसरूपत्वे न तस्य दुःखरूपतया हेयत्वात् । प्राभाकरास्तु प्रात्यन्तिकटु ख प्रागमागोमोक्षः न च तस्थानादित्व नापुरुषार्थत्वं कदा- चित् कृत्यन मेक्षित्वेऽपि प्रतियोगिजनकाधर्मनाशमुखेन तस्य कृतिसा- ध्यत्वात् कन्यधोनतत्त्वज्ञानादधम्म नाशे सत्य चिमसमये दुख प्रागभाव खरूप' नास्ति तथाच पिनाऽधण दु खाजननान तत्प्रागभावस्वरूप- मस्तीति घटवत्कतिसाध्यत्वात् व्यवस्थापितञ्च त्वया प्रागभावस्य क्षति साध्य त्वमहिकण्टकादिनाशप्रायश्चित्तक्षेमादिप्रतिस्थले । न चैव युगपद धर्म ध्वसएव मुक्ति प्रागभावस्थानादितया विवक्षितविवेकेन तत्त्व कतिसाध्यत्वपर्यवसानादिति वाच्यम् अधम्मध्व सस्य खतोऽपुरुषार्थ त्वात् दु'खोत्पादहेतुत्वेनैव तस्य प्रयोजनता वाच्या सा च क यमसाध्यत्वे प्रागभावस्थ स्वादिति अतएव दु'खजन्मप्रवृत्तिदोघेत्यादि सूत्रमपि सङ्ग- छते अन्यथा मिथ्याज्ञानाद्यनत्मादानां दुःखानुत्पादाडेतत्वे नासङ्गतं स्थादित्यास्थिषत । तदतिस्थवीय । तथास्तु प्रागभावस्य साध्यत्व तथापि तस्य प्रतियोगिजनकत्वनियमात् मुक्तस्यापि दु खोत्पाद प्रसङ्गः अधर्म- शरीरादिसहकारिविरहान्न दु खोत्पाद इति चेत्तहि उत्तराविध रत्त्व नानादेरत्यन्ताभावापत्तौ प्रागभावत्वव्याकोप. प्रतियोगिजनक- नाश्य जातीयत्व न तत्र प्रागभावव्यपदेशो वस्तुतो नित्य एप स इति चेन्न नित्यत्व नात्यन्ताभावरूपतया प्रागभावान्यत्वेन नाशाजातीयत्वाभावात् प्रतियोगिजनकत्वमखेन तस्यामाध्यत्वाच । अपिच मुक्त । प्रागभावस्य समानाधिकरण भावि दु:ख न प्रतियोगि, तस्याभावात् भावे ऽवाऽमुक्तत्वा- यातात् नापि समानाधिकरणमतीत वर्तमानञ्च तत् प्रागभावस्य विनष्ट त्वात् नापि ब्यधिकरणम् अन्य वृत्तिद् खस्थान्धनात्यन्ताभावेन प्रागभावाभावात् तस्य प्रतियोगिसमानदेशत्वात् । दुःखप्रागभावस्य कल अभनप्रा- गभावस्य च समानाधिकरणमेव भावि दुःख भक्षणच प्रतियोगि। ननु दुखाभावो न पुरुषाय : सुखस्थापि हानिस्तुल्यायव्ययत्वात् न च बहुतर दुःखानु विद्धतया सुखसापि प्रज्ञाबद्धव त्वम् अावश्यकत्वेन दुखस्यैव हेय खात् सुखस्य निरुपधीच्छाविषयत्वात् अन्यथा दुःखामनुविद्धतया तथात्वन ·अनुमानचिन्तामणौ। पुरुषार्थ त्वविरोधादिति चेत्र सुखमनुद्दिश्यापि दुःखभीरूणां दु:खहा. मार्थ प्रत्तिदर्शनात् दु खाभावस्य खतएव पुरुषार्थत्वात् नहि दुःखाभाव दशाया सुखमस्त त्व दिश्य दुखाभावार्थ प्रवर्तन्ते वैपरीत्यस्यापि सम्भ- ने सुखस्याप्यपुरुषार्थ तापत्ते अतो दुखाभावदशाया सुखं नास्त्रीति टु खाभावार्थ प्रवृत्तिप्रतिबन्धक तस्मादविवेकिनः सुखमात्र विभवो बहुतरदुःखाविद्यमपि सुखमुद्दिश्य "गिरोभटीय' यदि यात याविति, सत्वा परदारादिषुपि प्रवर्तमानाः “वरं वृन्दावनेऽरण्य” इत्यादि बदन्नोनालाधिकारिण । ये च विवेकिनोऽस्मिन् ससारापारकान्तारे किय- न्ति दु:खदुर्दिनानि कियतो सुखखद्योतिकेति कुपितफशिफणामण्डलच्छाया प्रतिममिदमिति मन्यमाना' सुखपि हातुमिच्छन्ति तेऽलाधिकारिणः । न च भोगार्थि नामप्रवृनौ पुरुषार्थता हीयते काचदप्रत्तावपि चिकित्- सादेः पुरुषार्थत्वात् । अथवा दुःखाभावोऽपि नावेद्यः पुरुषार्थतयेष्यते न हि मूर्छाद्यवस्था प्रवृत्तो दृशते सुधीः, पुरुषार्थत्वे सुखवज्ञाब- मान नियमात न च मुनिज्ञान सम्भवतीति नहि दु खाभाव जानीवा- मित्युद्दिा प्रवृत्तिः किन्तु दुखं मे मा भूदिव्य दिश्य खतो दुःखाभाव एव पुरुषार्थः तस्य ज्ञानन्तु खकारचाधीन न तु पुरुषार्थतोपयोगि सुखी सामित्व हिश्य प्रात्त ते न तु सुख जानोयामिति सुखमेव तथास्तु न तदवममः तस्थानावश्यकत्वेनान्यथासिकत्वात् गौरवाच्च। कि बढ़तर खजर्जरकलेबरादुःखाभावमुद्दिश्य मरणेऽपि प्रवर्तमाना दृश्यन्न न च भरणे तस्य ज्ञानमस्ति । न ते विवेकिन इति चेन पुरुषार्थत्वे विवेकानुपयो- गात् किन चरमदु खानुभवेऽनागतदु खध्वंसोऽपि विषयः तथाचापिमक्षणे तदुपरमः नहिषयकञ्च विनश्यदवस्यं ज्ञानमस्तोति बसमानमचिरमनुभूयते ज्ञानसमये मुक्तिक्षणस्य सत्त्वात् ज्ञानं मुक्तिविरोधि । प्रमाणन्तु देवदत्त दुखत्वदुःखत्वं वा खात्रयासमानकालोनध्व सप्रतियोगित, काथान-म त्तिधर्मत्वात् सन्ततित्वाहा एतत् प्रदोपत्ववत् । सन्ततित्वञ्च नानाकालीन कार्य मावतिधम्म त्वम् एवञ्च सुख त्वादावपि साध्यं, तेन समूलोच्छेदे मोक्षः नव प्रयोजकत्व सन्तत्य च्छेदे भूलोच्छेदस्य प्रयोजकत्वात् । प्रकृते च मिथ्या जानस्य संसारमूलस्य श्रवणादिक्रमेणोत्पन्नतत्त्वज्ञानादित्तिः सम्भवत्येव दु - ..

·C मुतिवाद। 'यात्मा ज्ञातव्यो न पुनरावर्तत इति" श्रुतिस्तन प्रमाणम् । राविसत्र न्या येनानुवादोपनाता पुनरावृत्तिरधिकारिनियमात् स आत्मज्ञो न पुनराव- नते न पुनः शरीरीभवेदित्यय ''आत्मा वा अरे श्रोतव्योमन्तव्योनिदिध्या- सितव्य: (साक्षात् कर्तव्य ) इय पक्रम्य । “दु खेनात्यन्त विमुक्तवरतीति" श्रुति- व मानम् अचार्वास्तु "अगरोरं वावसनं प्रियाप्रिये न स्मृशतः” इति श्रुति स्ताव मान वावसन्नमिति यडलुकि तेन संसारदशाया क्षणमात्रमशरी- रत्वेन नान्यथासिद्धि ननु हन्दसरसेन मिलितसुखदु:खोभयनिषेधः प्रतीयते स तु नित्य रत् प्राप्तएव एकेक निषेधे च वाक्यभेदापत्तिः न च मुक्तौ प्रमाणमिति चेन द्वित्वेन केन रूपेणोपस्थितयोः प्रत्येक निषे- धावगमेऽपि वाक्यवेदाभावात् वखदिरौ किन्धीत्सव प्रत्ये क लिदान्वय इव न हि तत्व मिलितविदा | अपि च"न प्रियरूप किञ्चिदस्तीति मिलिनिषे- धारोप्येकाश्रये प्रत्ये कामावे एककान्वययाशरोरे योग्यत्वात् प्रत्ये. काभाव एप पर्यवस्खति । अत एव सर्व मुक्तिरूपे सर्वदःखसन्नतिपक्षी. জখী নন্থি: অন্য সুনিবি না অমৰ ললিকাৰ অৰি चोभयात्मान एव के चित्तदा तच्छृकया मोचाधं न कश्चित् प्रवर्तते । शमद- मभे गानभिषङ्गदिमु निचिङ्गेन श्रुतिसिङ्घन सन्देहनितिरिति चेन्न संसारित्वे न म किय ग्य चात् न तु तहिशेषण शमादिधमत्वेन सामान्ये बाधके सत्येव योग्यतया विशेष निष्ठत्वात् । किञ्च शमादयः श्रुत्या मुक्तौ सह- कारिजया बोधिता न त योग्य नया तत्त्वेऽपि संसारित्वेन तेऽपि साधनीयाः। शमादिक नपि हि कार्य तत्रापि समारित्वेन योग्यता सामान्य बाधका भावात् । न च नित्यमुखाभिव्यक्तिर्मुक्तिः । साहि न नित्या मुक्तयरोरिणो रविशेषापातात् नोत्पा द्या त तुगरीराद्यभावात् ज्ञानमाले सुखमात्ने वा तबेतुत्वावधाराणात् नि:मसरदगाया तक सामान्य भावात् । अतएव सर्गादौ शरीरकल्पना । किवा तज्जनकं न तावदात्म मनोयोग. तस्यादृष्टादिनिरपेक्षस्थाजनकत्वात् विषयमालामेण तु संसारिदशायामपि तदभिव्यक्तिप्रसङ्गः नापि योगजोधम: सहकारी- तस्योत्पनभावत्वेन विनाशि वेऽपरत निवृत्त्यापत्ते: न च तज्जन्याभिव्यक्तिर मन्ता तसा अपि ततएव नाशत् । अथ तत्त्वज्ञानात् समासन मिथ्याज्ञाननाशे । बाधका- ·अनुमानचिन्तामणौ। ४७ दोषाभावेन प्रवृत्त्वाद्यभावाइर्माधर्मयोरनुत्पादे प्राचीनधर्माधर्मक्षया ख- साधन शरोरादिनाश एव तब हेतु अतएव तस्थानन्त्ये नाभिव्यक्तिप्रवाहो:- थनन्त इति चेन्न शरीर विना तदनुत्पत्त । तख तहेतुत्व मानाभावाच न च मोक्षादिप्रवृत्तिरेव मान द.खहानार्थितया तदुपपत्तेः । न च नित्वे सुखे मानमस्ति “नित्य विज्ञानमानन्दम् ब्रह्म" "यानन्दं ब्रह्मण्योरूम सञ्च मोक्ष प्रतिष्ठितमियादि' श्रुतिर्मानमिति चेत्र उपजननापायवतो न सुखयोरहं जानाम्यहं सुखीति अभिनत्व नानुभूयमानयोहाभेद बोधने प्रत्यक्षबाधात् | अथ सुखस्य ब्रह्माभेदबोधनादेवायोग्यतयाऽनित्वं सुखं विहाय वाक्यार्थ त्वेन नित्यसुख सिद्धिः खर्गवत् न तु नित्यसखे खिळे तदभेदबोधन येनान्योन्याश्रय, यहा नित्य सुख बोधयित्वा तद. भिन्नं ब्रह्म बोध्यते न च वाक्यभेदः वाकाकवाक्यत्वादिति चेन्न अात्मनोऽ. नुभूयमानत्वेन तदमिन्नस्य नित्यमुख स्याप्यनुभवप्रसङ्गात् सुखमालय स्वगोच- रसाक्षात्कारजनकत्वनियमात् तदननुभवे वात्मनोऽप्यनुभवो न स्यात् । यथा- माभिन्न नित्य तुखमनुभूयत एव सुख त्व तु तत्र नानुभूयन इति चेन सुखा- तुभवसामममाएव सुखवानुभावकत्वात् तस्मादानन्द ब्रह्मति मत्वर्थीयाच प्रत्ययान्तत्वेनानन्दवत्त्व बोध्यते नाभेदः, अन्यथा नपुसकत्वानुए पत्तेः। एतेन ब्रह्मादै ततत्त्वमाखात् कारादविद्यानिवृत्तौ विज्ञानसुखात्मकः केव- लआत्मापवर्गे वर्तत इति वेदान्तिमतमपास्तम् स्वप्रकाशमुखात्मक- ब्रह्मणोनित्यत्वे मुक्तसंसारिणोरविशेष प्रसङ्गात् पुरुषप्रयत्न विना तस्य सत्त्वाद- पुरुषार्थत्वाच्च अविद्यानित्ति प्रयत्नसाध्येति चेत् अविद्या यदि मिथ्याज्ञान- नमर्थान्तरं वा उभयथ पि उखदुःखाभावसाधनेतरत्वेन तचितरपुरु- षार्थत्वात् । विदण्डास्तु यानन्दात्मकपरमात्मनि जीवात्मलयो मुक्तिः जयश्च लिङ्गशरीरापगमः । लिङ्गशरीरञ्जैकादशेन्द्रियाणि पञ्च महाभूतानि स्वच्ममात्रया सम्भ यावस्थितानि जीवात्मनि सुखदुःखावच्छ दकानीत्याहु: तंब लिङ्गशरोरध्वसस्य खतो दुखसाधनाभावतयाऽपुरुषार्थत्वात् नचोपाधि शरीरनाशेह्यौपाधिकजीवनाशोलयः खनाशस्यापुरुषार्थत्वात् ब्रह्मणोनि- त्यत्वेन तदभिन्नस नाशानुपपत्तेः भेदाभेदस्य विरोधबोधेनाभावात् । नाम्यनुपपूरा चित्तसन्तविरपवर्गः अावश्यकत्वनानुपपूरस्य दुःखाभावस्य पुर- ·मुक्तिवादः। । मार्थ वे चित्तसन्त तेरपुरुषार्थ त्वात् शरीरादिकारण विमा चित्तमन्नतेरनु- पादाञ्च न हि चित्तमात्र' सामग्री शरीरादिवयर्थापतेः । नापि दुःख- वेगात्महानमेव मुनिः सुखदुःखाभावेतरत्वेनापुरुषार्थ त्वात् ज्ञान- पात्महानत्यायनसिद्धः अतिरिकहानयासयत्वात् । बहुयोगडिसाध्य- निरतिशयानन्दमयों जीवन्मुतिसहिश्य प्रहत्ते: कारणवशादात्यन्तिक दुःखाभावरूपां मुक्तिमासादयतीति मत तन्त्र मुकरपुरुषार्थ तापत्ते: विरतस्य भोलेऽधिकारात् सुखोद्देशेनाप्रवृत्ते च । मोशे च सर्वात्रभिणामधिकार यात्रमचतुष्टयमुपक्रस्य स ब्रह्मसंस्थोऽसत- त्वमेतीति'' श्रुतिः संकोचे मानाभावात् आकाङ्क्षाया अविशेषणानन्तर्यस्याम- बोनकत्वात् कथन्नई "मोक्षाश्रमञ्चवर्षावै योभिच्छो परिकीर्तितः” इति प्रमज्या मोचाश्रममाङ ग्टहस्थस्य च पुत्वदारादिसङ्गो दुर्वार इत्यसाधा- रण्येन तथा व्यपदेशात् “तत्त्वज्ञाननिष्ठो ग्टहस्थाऽपि हि मुच्यत इत्यागमाच एवं स्थिते मोजमुपक्रम्य" आत्मा वा अरे श्रोतव्योमन्तव्यानिदिध्यासितव्यः (साक्षात् कर्तव्यः) इति श्रुतिः । श्रुतिभ्यश्च शरीरादिभित्रमात्मानमवधार्य शालेय पदार्थान् विविच्य तद्बोधितोपपतिभिस्तस्य स्थिरीकरणरूप मनन विदधाति न च शब्दोपपतिजन्यतत्त्वज्ञानात साक्षात्कारिसंसारवीज अवासन मिथवा ज्ञाननिवृत्तिः दिङमोहादौ तथानुपपत्ते । अतः श्रुतिस्मृत्यु- दितविधिना चिरनिरन्तरादरकारितनिदिध्यासनजन्ययोगजधर्मादात्मत. स्वसाक्षात्कार संसारवीजसवासनमिथाज्ञानोन्म लनसमर्थमासाद्य दोषा भावात् प्रत्यादेरभावेऽनागतधर्माधर्मानुत्पादेनानादिभवसञ्चितकर्मा यां भोगेन क्षयादपज्यते । उपदेशमालाच्छरीरभिन्नामावगमेऽप्यन्यपरत्वशङ्ख्या सहायकस्य नावडामलक्षालममिति मननमावश्यक तथा च "मन्तव्यञ्चोप- प्रतिभिरिति" श्रुतिरेव शास्खयोपपत्तिबोधकस्यापवगहेतुत्व बोधयति मन- नस्य तदेकसाध्यत्वात् । एवञ्च शमदमब्रह्मचर्यायु प हितयावन्नित्वनैमि. विकसन्ध्योपासनादिकर्मसहितात्तत्त्वज्ञानान्मुक्तिः । सादेतत् पोर्न समप्राधान्येन समुच्चयः कर्मणां खवाक्यात् फलान्तरार्थत्वेन श्रुतत्वान्मोजार्थकल्पनाविरोधात् तत्त्वज्ञानस्य कमनरपेक्षेत्रण मुक्तिदेतत्वप्न- सीतेचा नायनाङ्गिभावेन तथा हि न कर्म मन्त्रिपत्योपकारक तत्वज्ञानगरी- जानक.

·अनुमानचिन्तामणौ। खवाक्यन र कर्मणा M । रानिवाहक न्यात् नापि प्रयाजादिवदारादुपकारक प्रयोजन नामेन फलवत्सविधावफलत्वाभावात् उपपत्ति विरुञ्च ज्ञानकर्मसमुच्चय कास्यनिषिइयोस्त्यागात् । नाप्यसङ्कल्पिन काम्य कर्मममुजय चतुर्थाश्रमविधिविरोधात् अतएव न यारन निता. नैमित्तिकसमुच्चयोऽपि । नापि यत्याश्रमविहितेन कर्मणा, तत्त्व- जाने सति ग्टहस्थस्थापि मुक्त 66 'न्यायागतधनस्तत्त्वज्ञाननिष्ठोऽतिथिप्रिय श्राइकत् सत्यवादी च स्टहस्योऽपि हि मुच्यते" दूति स्टते: नचा ननुगतमपि साधनम्, स्वर्गवदपवर्ग प्रकारभेदाभावात् । नाम्यज्ञानिकर्तव्य- तया निहितानि कर्माणि येन तत्समुच यः स्यात् 'संन्यस्य सर्व कमीणीति" अमृते. “सर्वकर्मसन्यासे न ज्ञानमालाच मोक्ष इति स्मृते: मैवम् अात्र- मविहितेन कर्मणा ज्ञानस्य समप्राधान्यन समुच्चयात् ज्ञानकर्मणो- स्तुल्यत्वेन सुतार्थत्व विधानात् तया च भगवहीता "खेखे कर्मण्य भिरत: स सिवि लमते नर ख कर्मया तमभ्यर्य सिद्धि विन्दति मानव श्रीविष्णु पुराण "तस्मात् सत्याप्तये यत्न. कर्तव्य : पण्डितै नरैः । तत्- प्राप्तिहेतुर्विज्ञान कर्म चोक्त महामते हारीत. उभाभ्यामेव पक्षाच्या यथा खे पक्षिणा गति. 1 तयैव ज्ञानकर्मभ्यां प्राप्यते ब्रह्म शाश्वतम् ' श्रुतिः "सचेन लभ्य व पसा ह्यष प्रात्मा सम्य-ज्ञानेन ब्रह्मचर्येणेति' मलकमेव “परिज्ञानात् भवेन्मुक्तिरेतदालखलक्षणम् । कायन शमयाचव कम नेच्छन्ति पण्डिताः । ज्ञान प्रधान न तु कर्महीन कर्म प्रधान न तु बुवहीनम् । तस्मात्योरेत्र मवेत् प्रसिद्धिनत्व कप क्षो विहम, प्रयाति' न च फलान्तरार्थत्वेन श्रुतख कर्मणः फलानरार्थ वमनुपपन्नम् तया वाक्यखरसात् ज्ञानतुल्यताप्रतीते. तत्कलजनकत्वेऽपि कर्मणा शब्द मान मेयमन्य लापि ! अय वा अारादु पकारितया अनागिम वेन समुच्चय , स च प्रयाजादिवत् अपूर्वहारैव | यत्त जडोपाख्याने"न मपाड गुरुप्रोक्ता कृतोपनयनः श्रुतिम् | न ददर्श च कर्माणि शास्त्राणि जग्टहे न च” तद् ,योगिधर्म वन सङ्गत्यागात् जातिसरत्वेन बालशिक्षिता- नीत्य व परच। तदुक्त "जवे जातिहरो हिज , इति । अत्र ·मुक्तिवादः। केचित् अनुत्पञ्चतत्त्व ज्ञानस्य ज्ञानार्थिनस्तत्प्रतिपक्षलोकसंग्रहो न प्रयो जन सुखदुखाभावततृसाधनेतरत्वात् तथाप्य करणे लोकानां विगाना- 'नित्यत्वेन यज्ञान तत्परिहारार्थ तत्कर्मसाध्यटु खोत्पादनेनाधर्म- क्षयार्थञ्चति, तन्न तत्त्वज्ञान प्रत्यङ्गत्वपक्षे कर्मणामपूर्व द्वारा जनकत्व दुरितध्व'सक सनातो लघुत्वात् तस्माद् यानि कर्माए पनीतमात्र कर्त्तव्य- त्वेन विहितानि सध्योपासनादीनि तानि मोक्षार्थिभिरवश्यं कार्याण,तल्- परित्यागस्य प्रत्यवायहेतुत्व नाशास्त्रीयत्वात् सङ्कोचे मानाभावात् । निषितानि काम्यानि च बबलत्वात् मुक्तिपरिपन्थी नि ताज्यन्ते धनमूलानि च धनात्या- गादेव त्यज्यन्त सोऽयं “सन्नास्थ सर्व कर्माणि" इत्यस्यार्थ. | अयमेव हि स- न्य सपदार्थ : तथा च गोता “काम्या ना कर्मणा न्य स सन्यास कवयोबिटु., नियतस्य तु सन्य स. कर्मणो नोपपद्यते'मोहात्तस्य परित्यागः तामत परिकोर्तित" इति । तत्त्वज्ञानं धन द्वारा मुक्तिसाधन विहितत्वेन धर्मजन- कत्व नियमादिति धर्मखैर प्राधान्य स च धम्मो मुक्ताव फलेन नार ते दूति चित् तन्न मिथ्या ज्ञाननित्यादृष्टाहारेणैवोपपत्ताबदृष्टकल्पनानवका- शत् अन्च वा भै बजादिवशि तथा स्वात् तव विहित त्वस्य व्यभि- चरात् । अब वदन्ति, संसार कारणोच्छेदक्रमेण कार्योच्छे दामोक्ष । एवञ्च तत्त्व वनमालादेव मियातानोछेदादपवर्ग. तत्र न तस्य कर्मसहकारित्व मियाज्ञानोन्मूलनेन च क दिन कतस्यैव दिड्मोहादौ हेतुत्वावधारणात् कर्मणामपवर्गहेतुताश्चतिश्च तत्व ज्ञानदाराप्युपपद्यते साक्षात्त्वस्याश्रुते । न. त्व नवतश्चाधिकारे नित्याकारणेऽपि दोघाभावेन प्रत्य पायाभावोपपत्ते - न्या भोगाव विहित नपिडाचर योन धर्माधर्मो पत्तौ मोनाभाव प्रसङ्ग । ननु तत्तत्तीर्थस्नानमहादान काशीमरणादिकर्मणा तत्त्वज्ञान मुकि हेतुत्वं श्रूयते तत्कथ तत्त्व ज्ञान मेव हेत ,न च तेषा तत्त्वज्ञान मेव व्यापार, अजुएट तत्त्वज्ञानानुत्पादाटदृष्टहारा तत्त्व वाच्य तथा चा- पवर्ग कारण मेगाहर कन्यता दाघवात् न च तच्चज्ञानप्रतिवन्धकाधर्मनाश हव तेषा व्यपार. प्रनित्र चरितध्व सतोऽपूर्वस्य लघुत्वात् । अथ तत्तक- भामजनुगमात् कय मुक्तिरनुगत दुःखध्य सप्रकाराभावादिति चेन गुरुनायो - निरपेच्ये रण ·अनुमानचिन्तामगी। सममाप्य समवायविरोधिगुणानां नाशकत्वदर्शनात् । तत्तनापविशेब तत्त- रिनि चेत्तई तत्तदु:खध्व से तत्तत्कन रणामपि तथान्वयस्तु तवापि तनमाने तत्प्रतिबन्धकदुरितध्व से चाननुगतानामेव तत्त कम्मणा जनमत्व नु चुदिश्य विहिनत्वादनुगतमस्तीति चेत् ज्ञानकम्म गोनिरपेक्षसाधनता श्रवणाद् ब्रीडियावद् विकल्म एव निरमे कमाधनावर हेऽपरसाधनावरुड- परसाधनान्वयो न विकल्यं विना सम्भवति अाका विरहादिनियमात माहियो व विनक प्रव्य केकस्य हेतुता यत्र शब्द न बोध्यते तत विकल्ले नान्वयो यथा ब्रीहियक्योरितिञ्च त्पत्ते वा । वस्तुतस्तु दृढभूमि- वासन मथ्याज्ञानोमलन बिना न मोन इन्य भयचिड़ ताशमिय्या- जानना चान्वयव्यतिरेकाच्या तत्त्वज्ञान कारणमधारितमतो न तेन पिना स इति बत्रापि तत्त्वज्ञानमावस्यकम् । यद्यपि मिथ्याज्ञाननाशे विरोधिगुणमात्रय व तत्व तयापि मियाज्ञानप्रागभावासत्तिमि- याज्ञानध्व सस्य तदेव साध्यत्वम्, “शात्मा ज्ञातव्य.” “न म पुनरावर्तत" इत्यादि श्रुतेर्मोन प्रति तत्त्वज्ञानस्य हेतुत्वावधारणात् “तमेव विदित्वा- तिमृत्य मेति नान्यः पन्धः विद्यतेऽनायेति" श्रुत्या तत्त्वज्ञान पिना- न मोक्ष स्तस्मिन् सत्य वेति प्रतिपादनाच अन्य ा स्वर्गादौ न शरीरा- दयः कल्पपरन्, कर्मणां तत्वज्ञानद्वारापि मुक्तजनकत्व सम्भवात् प्रमा- राबतो गौरवञ्च न दोषाय, तत्कर्मया तत्त्वज्ञानविशेष एव जनकदमतो न तबाननुगमो दोषाय । वाराणसीमरणय तत्त्वज्ञानफनजनकत्वमागमा- देवावगम्यते। तत्त्वज्ञानाददत्तमलान्ये व कर्माणि प्रायश्चित्तादिव विनश्यन्ति अन यथासिदशब्दबलात् । न च प्रायश्चित्तस्य दुरितोत्पत्ति निमित्तवरत्व पारनाशकतत्वबलात् । अतरत्र न ब्रह्म हत्या दोनां प्रायश्चित्तदुःखमेव फल नरकफलऋतिविरोधात् प्राऋश्चिक । धियाच दु ख कमवत्वेन बाते । नाप कमान्तराधिकार । कल महापातकातिरिक्त- ऽनधिकाराभावात् । अन्यथा यत्किञ्चित्वे धिकारभावापत्ते. घाणा- न्तिके तदनावाच्च । श्रृयते " नद्य प्रविछिद्यते शर्म बन्धनम् जीयन बास कागि तास , निश नानाग्नि ·५२ मुक्तिवादः। य सर्वकर्माणि भस्मसात् कुरुतेऽर्जुन । इति । 'मामुक्त क्षीयते कर्म” इयत्र प्रायश्चित्तादितित सङ्कोचस्यावश्यकत्वेन श दबोधितनाशधर्म - रत्व लाधवात् न तु तत्तदन्य कर्म परत्व गौरवात् पापपुण्य क्षय हेलना बहुत्वात् ज्ञानस्य नाशकत्व शब्द बोध्यमित्यु कम् । अथ भस्मसात् पदस्य लाक्षणिकाचे न यथा । परम्परया भन तथा ज्ञानात् कर्मक्षयइत्यर्थः । त या च "मामुक्त क्षोयते कर्मति स्पतिरुत्वगतो भोगेनैव जयमाह अनन्य थासिद प्रायश्चित्तविधिना सा बाध्यते । ज्ञानस्य नायकत्वञ्च भोगद्वारा सम्भवतीत्यवाधे सन्भवति न बाधकल्पनेति चेन्न कर्मणो भोगनाश्य- त्व जानखानाशकत्वात् न हि भोगस्तत्त्व ज्ञानव्यापार तथा श्रवणात् तेन विनापि कर्मण एव तदुपपत्तेः कर्मणो भोगनाश्यत्वे तत्त्वज्ञानानुप- योगात् । यत्तु मामुन मिति स्मृतिविरोधेन जीवन्त इत्यादिश्रुतेरन्थ यावीनं तन्त्र अनुते प्रत्यक्षवेदबाधित वन तविरुड्वार्थ कवेदान नुमापकत्वात् । वा- मदेव सौभरिप्रभृतीनां कायब हश्रवणात्तत्त्वज्ञानेन क'यय हनुत्पद्य भोगद्वारा कर्मक्षय इति चेन्न तप:प्रभावादेव तत्त्वज्ञानानुत्पादे वा काय ब्यू- हसम्भवात् भोगजनार्थ च कर्म भिरवश्य तत्तत्काय नादनमिति न तत्र तत्त्वज्ञानोपयोगः । यौगपद्यच्च कायानां तज्जनकधम्म स्खभ बात् तप प्रमा- वाद वा । न च ज्ञानं भोग द्वारा कर्मनाशकमित्य क्तम् । एतेनागमयो' परस्पर विरोधादनिर्णये विमतिपदं कर्म भोगनाश्य प्रायश्चित्ताद्यनाश्यत्वे सति कर्मत्वात् भुक्तभज्यभानकर्म वदिति अनुमानाचिर्ण य इत्यपास्त ज्ञानस्य प्रायश्चित्ततुल्यत्व नाप्रयोजकत्वात् श्रुतिबाधित वात् न च शब्द तोधिकार: अन्यथा निफलत्व न प्रत्तिरिति वाच्य सर्गफलत्वगत्वपिरोधात् प्रड- त्तिच फलवद्यागान्विततया तदुक्त “यागे रागादन वैधोति” । ननु तावदेवास्य चिर यावन्न विमोवाच संपत्स्यते कैवल्य नेति" देस्ताइ- देवायोत्पन्नतत्त्व ज्ञानस्य चिर विलम्बोयावनोत्पन्नकर्मणो पिमोक्ष ,अथ सं- पत्स्यते कैवल्ये ने नि” तत्त्र भोगेनक्षपयित्वति शेष, न च शेषे मानाभाव: सत्यपि विज्ञाने कम्मविस्थाने कप्तमाम > स्य भोगस्यैव नाशकत्व नाक्षेपादिति देन तत्त्वज्ञाने सति तत्त्वज्ञानदशाबा न मोक्षः किन्तु तदन्तिमक्षण इत्यर्थ- ..

·अनुमानचिन्तामणौ। ५३ सर्च कर्म पदस्थ वनाप्युपपत्त । | यत्तु अकृतप्रधानागापूर्वाभिप्रायमेतज जानाग्निरित्यादि नेता कार्याणां नाशकान्तराभावादिति तन्न प्रधानार्थ तया लतानां तदभावे तत्मामग्य से वे तत्सत्वेऽपि कन्निरापरिग्राहकस सडोचे मानाभावात् यद्यपि भस्म तात्करणादिना फलाजनकत्वमुच्यते तत्त्व- जानात् श्रुतमपि विहिन' कर्म न फलायेति तथा च श्रुति. “तद्यया पुस्कर पलाशे नापः सिध्यन्ति" दूत्यादि तदपि न हि भस्मसातकर क्षयश्चानुमत्तिरुच्यते न च लक्षणा मुख्य बाधाभावात् उच्यते। कर्मणो भोगनाश्यत्वेऽमि ज्ञानस्यक मनाशकत्व भोगस्य तत्त्वज्ञान व्यापारत्वात न च भोगमावस्यैव कर्मनाशे सामर्थ्यात्तत्वज्ञानव्यभिचारः कर्मप्रागमा- वासत्ति कर्मनाशे युगपत्कर्म भोगे वाऽव्यभिचारात् अतएवानुमानेना- गमवाधाप्रयोजकत्वेन च श्रुतिवाक्य शेष मानाभावः उत्पन्नत्तत्वज्ञानस्या- पवर्गविलम्बोपमादनार्थ मुक्तरीत्या भोगवैवापेक्षत्वादिति । तदस्यायवर्गख লম্বায় নিষিদ্ধাৰণাৰ বিনিরূলিনি। इति महामहोपध्याय गङ्ग शविरचिते तत्त्वचिन्तामयावनुमानपरिकूट: समाप्त । शिवम् । झो तत्सत् ।

·No text on this page.

·No text on this page.