·संपादकाने सर्वाधिकार स्वाधीन ठेविले आहेत.

·सूचीपत्र. विषयसूची. १ श्रीमंत थोरले ] मल्हारजी होळकर | रंगीत चित्र. ] { [ २ ग्रंथसूची ३ भालेराई ४ ४ श्रीमंत बाजीराव बल्लाळ पेशवे यांचा पत्रव्यवहार ५ नवाब समशेर बहादुर ६ श्रीमंत सदाशिव चिमणाजी बाळाजी बाजीराव " " ५-१३ " " " ८ , रघुनाथ बाजीराव २-१६ " ९ माधवराव नारायण " " " १० यशवतराव पवार धारकर १७-२० " १९-२१ १२ २०-२१ " १३ " २१-२२ " १५ -२४ कृष्णाजी पवार देवासकर सदाशिवराव पवार देवासकर " अनदराव पवार धारकर फतेहसिंगराव गायकवाड आनंदराव गायकवाड मल्हारजी होळकर तुकोजी होळकर अहिल्याबाई होळकर हरकुबाई होळकर काशीराव होळकर " " २५-५८ " " ५९-८८ " " ६४-८८ " ८२-८४ - २० " " ·२ ९९-१३१ ११९-१२० " " " १३० १३५-१५१ १४८-१५१ १-१४ २१ श्रीमत यशवंतराव होळकर यांचा पत्रव्यवहार २२ हरनाथसिंग होळकर २३ लाडाबाई व तुळसाबाई होळकर २४ मल्हारराव होळकर २५ परशराम होळकर २६ व्यक्तीसूची २७ स्थलसूची २८ शुद्धीपत्र २९ पूर्वपानिपतीय शिंदेशाही चिन्हसूची. असल पत्राची तारीख. पैवस्तीची तारीख. 11 पत्र व पवस्तीखेरीज अन्य तारीख, हस्ताक्षर कनिष्ट अधिकारी. वरिष्ठ अधिकारी. १-२० - - " राजमुद्रा. 린 .

·ग्रंथसूची. २ खरे. यशवंत वासुदेव ३ खरे. वासुदेव वामन शास्त्री मराठी राज्याचा उत्तरार्ध.भाग १. १९२७ ऐतिहासिक लेखसंग्रह भाग ७, १ आपटे. दत्तात्रय विष्णु ४ तारीख , ५ नातू. विष्णु रघुनाथ .. ६ पारसनीस. दत्तात्रय बलवंत .. .. ७ पुरंदरे. कृष्णाजी वासुदेव ८ भागवत. अनंत नारायण इतिहासमंजरी शके १८४५ जागीरदारान. भाग १,२ १९१३ आलिजाह वहादुर माधवराव शिंदे यांचे चरित्र १८९४ श्रीब्रम्हेद्रस्वामी यांचे चरित्र १९०० इतिहाससंग्रह.भाग२,३,५,६,२० शिंदेशाही पत्रव्यवहार पुरंदरे दप्तर. भाग १ १९२९ होळकरशाही इतिहासाची साधने भाग १. १९२१ चद्रचूड दसर. कला १ शके १८४२ चतुर्य संमेलन वृत १८३० फार्शी मराठी कोश १९२५ पाणिपतची बखर १९१४ मराठ्यांच्या इतिहासाची साधने खंड१,२,१०,११,१३,१४ १९०० एतिहासिक प्रस्तावना १९२७ जिवाजी बल्लाळ केरकर यांचे चरित्र ९ भारतेतिहास मंडळ. .. १० रघुनाथ यादव [ विरचित ] ११ राजवाडे. काशिनाथ विश्वनाथ .. १२ राजाध्यक्ष नरहर व्यंकाजी ·San १३ राजे. धोंडो मोरेश्वर .. १४ लेले. काशीनाथ कृष्ण .. १५ बाड, गणेश चिमणाजी . १६ सरदेसाई. गोविंद सखाराम १७ साने. काशीनाथ नारायण इंदुर सस्थानची वखर १९०० धार संस्थानचा इतिहास १९१८ बाळाजी बाजीराव पेशवे यांची रोजनिशी. भाग ३ विभाग १ १९०७ नानासाहेब पेशवे १९२६ भाऊसाहेबांची बखर १९२२ होळकराची कफियत. इतिहास आणि ऐतिहासिक [ पेशवाईची अखेर ] १९०७ शिंदेशाही इतिहासाची साधने शके १८०८ १८ सत्कर्योतेजक सभा धुळे १९ सशोधक भाग १. १९३० इतर-अप्रकाशीत पत्रे ENGISH. , 1. Attchison CW. Treaties and Engagements 1893 vol ml, I. 2, Broughtou Capt D. Letter from a Jaratha Cump 1892 3 Compton Herbert luopean Miluunr Adientuiera of Hindusthan. 1892 Luard Capt C. E Gwalior Gazetteer vol 1 1908 5. Malcolm Maj-Gen, Sir Memors of Central India loli 1880 Jobn. 6. Prinsep H.T. Memoils of Mohamad Amir Khan 1832 7. Tod. Col James Andals and Antiquities of Rajasthan, vol ii. 1914 . S ·होळकराची वंशावली. मालोजी होळकर [चोल] गोपालजी सताजी काशवा भवानजी मल्हारजी सडुजी वापूजी महादजी तुकोजी मिकाजी बनाजी उर्फ महारजी हेजुजी महादजी उर्फ नहीरजी गाविदमी 1 सताजी जिवाजी गजानी खडोजी, कागीवा । बेरजी हेजुजी १ मल्हारजी होळकर मानाजी जिवाजी यरेजी तुकोजी श्ठोवा । - । बापु संताजी बकरजी खडोजी ३ तुकोजी विठलजी मुकताजी महानी तुकोजी मताजी (दप्तमा आले) । [अहिल्याना । T मिकाजी पराजी बुवाजी मठोबा T मल्हारजी आनदराव बापु वनाजी महीपतनी २ मालोजी ४ काशीराव मल्हारजी विठोजी ५ यशवतराव वहीरजी ४ पाडोबा नानाजी सडराव ८ हरीराव ६मल्हरराव (मंडागण) (मागण) बापु तुकाराम ३९खडेराव मार्तडराव i । (दत्तक आले) (दत्तक गले) * मातदराय श्ठोवा बुवाजी काशीराव मुक्ताजी (दत्तक गेले) (पुणे) (पुणे) ११ सयाजीराव १२ नुलोजीराव चावतराव होळकर खडेराव 0- भाऊ मखाजी तुकाजी (श्दोर) (दोर) तुकोजी (दत्तक)

·No text on this page.

·श्रीकृष्ण शिलेदाराची भालेराई . पुढे गेले त्यांचा शोधीत मारग। चला जाऊं भाग घेत आम्ही ॥ -श्रीतुकाराम शिंदेशाही इतिहासाची साधने' या मालेचा हा द्वितीय भाग ईश्वरकृपेने इतिहासभक्तांस सादर करण्याचा हा सुयोग लाभत आहे या भागांत आलेली सर्व पत्रे बहुश. 'गुलगुले संग्रहातून वेचलेली असून त्यांची संख्या १९९ होते ही सर्व पत्रे म्हणजे पेशवे, पवार, गायकवाड व होळकर या चार राजघराण्यातील व्यक्तींचा पत्रव्यवहार होय गायकवाडांचे कार्यक्षेत्र गुजराथपुरतेच मर्यादित असल्या मुळे आणि पेशवे, पवार व होळकर याचे वेगळे 'वकील ' व खतंत्र ‘कमाविसदार' कोट्यास रहात असल्यामुळे गुलगुल्याशी कारणपरत्वे त्याचा जितका संबंध आला तेवन्यापुरताच हा प्रासंगिक संग्रह असून तो पहिल्या भागात दर्शविल्याप्रमाणे त्रोटक व तुरळक स्वरूपांत निघावा हे क्रमप्राप्तच आहे [भाग १ भालेराई ४] अर्थान् याविषयी अन्य अपेक्षा ठेवणे योग्य होणार नाही वरील चार घराण्यातील पुरुषांची एकंदर ३०० पत्रे ' संग्रहांत ' सांपडली त्यांतून किरकोळ व क्षुलक पत्रे पगळून बाकी १९४ निवडक पत्रे या भागांत छापली आहेत केवळ पांच पच संग्रहा बाहेरची आहेत. [लेखांक ५, ६, ८, १६, १५.] ही पाच पत्रे मिळवून या भागांतील एकंदर पत्राची संख्या १९१ होते. यांचा कालानुक्रम संक्षेपतः सांगावयाचा म्हणजे सुमारे ७० पत्रे पूर्वपानि- पतीय असून शेष पानिपतोत्तर कालांत मोडतात पेशव्यांची १८, पधाराची 10, गायकवाडाची २ व होळकरांची १६९ अशी घराण्याच्या मानाने पत्रांची फाळणी होते हे घराणेवार प्रमाण लक्षात घेता होळकरांचेच पारडे जड झाले आहे. याहिपेक्षा ते अधिक भारी झाले असते तरी त्याबद्दल वैषम्य न वाटतां खरोखर संतोषच वाटला असता. कारण संशोधनाला ती गोष्ट इष्टच होती. सिवाय शिधाचे सोबती ' ह्या नात्याने होळकरांची जितकी साधने बाहेर येतील तेवढी हवींच आहेत. या हेतूनेच स्वतंत्र भाग रचण्याची मूळ कल्पना होती पण ती सफळ होऊ शकली नाही असे सष्टच सांगणे भाग आहे. पेशवे व होळकर यांची जी भनेक पत्र अवलोकनांत होती ती सर्वच प्रसिद्धीसाठी या वेळी लाभली असती तर केवळ होळकरांचाच नव्हे पण पेशव्यांचासुद्धा एक स्वतंत्र खंड सादर करता भाला असता. हा भाग थोडा लांबणीवर टाकूनही ती साधनें अनुकूल माली नाहीत याबद्दल खेद वाटतो, अस्तु. पेशवे, पवार व गायकवाड यांच्या पत्रांचे अल्प प्रमाण पाहता हा भाग होळकरशाहीचाच आहे असे म्हटले असतां प्रत्यवाय होणार नाही पेशवाईसंबंधी निरनिराळ्या दिशेने अनेक साधने उपलब्ध झाली असून सध्याही होत आहेत. या दृष्टीने कोटा 'संग्रहांतील' हा साठा काहीच नसल्याने पेशव्यांविषयी विवेचन करण्याम वाव 'नाही व तोच प्रकार पवार व गायकवाड यांच्या संबंधान समजला पाहिजे.

·२ . जुन्या व जीर्ण पण चमत्कारी चिटोांची चिरस्थायी घट लावणाऱ्या विविधज्ञानविस्तार व काव्येतिहाससंग्रह या दोन मासिकांतून जी साधनें प्रकाशित झाली ती अप्राप्य असल्यामुळे होळकर शाही इतिहासावर त्यांचा काय परिणाम झाला हे सांगवत नाही तथापि राजवाडे, खरे व पारसनीस या त्रिवर्गानी जे प्रयत्न केले ते विशेपतः प्रसंशनीय असून उल्लेखनीय आहेत. खरे शास्त्री यानी ३ पारसनिसांनी व राजवाड्यांनी ११६ अशी होळकर राजघराण्यातील व्यक्तींची १२८ प प्रसिद्ध केली आहेत. हे प्रमाण कदाचित् परिमित वाटेल पण त्रिवर्गाच्या तत्कालीन अन्य साधनसंचयानुसार त्याचे परीक्षण केले असता ते ऐतिहासिक परंपरेत परिवर्तन करविणारे आहे यात शंका नाही होकरशाहीसंबंधी राजवाड्यांच्या १, ३, ६, १०, १२, १४ या सहा संडाप्रमाणेच पारसनिसांच्या इतिहाससंग्रहाचे '२, १२, १४, १५, १८, २६ हे सहा भाग वाचनीय आहेत. तसेच अलीकडे होळकरशाहीची स्वतंत्र 'साधने एकत्रित करून ती प्रकाशित करण्यासाठी श्रीयुत अनंत नारायण भागवत यांची योजना शाली असून विची फलश्रति दोन भागाच्या रसाने झालेली आहे व पुढेही न्हावयाची आहे. ती पूर्णतया फलद्रुप झाल्यासिवाय होळकरशाहीचे खरे मर्म कळणे शक्य नाही. याही पेक्षा होळकराचे दिवाण चंद्रचूड याचा जो प्रचंड संग्रह पुणे येथील भारतेतिहास मंडळाला मिळाला आहे तो उघडकीस येण्यापूर्वी होळकरशाहीचे रहस्य कळणार नाही. अर्थात तोपर्यंत होळकरशाहीसंबंधाने तार्किक विधाने करणे प्रशस्त होणार नाही. हे बव्हंशी खरे असले तरी त्याच्या आशेवर फार दिवस तिष्टत बसणेही घरे वाटत नाही म्हणून हाती असलेल्या पत्राधारेच काही गोष्टींचा टीपांत ऊहापोह करण्याचा यत्न केला आहे. यामुळे महत्वाच्या कोणी नवीन गोष्टी बाहेर येऊन एकाद्या विशिष्ट प्रसंगाचे स्पष्टीकरण झाले किंवा एकादी तुटलेली शृंखला जोडली गेली व या सर्वांचा होळकरशाही इतिहासात नवीन भर पडण्याचा कामी उपयोग झाला तर शिद्याचे 'जन्माचे सोबती व स्नेही ' यांची अल्प सेवा घडली असे समाधान होईल. या भागात उपयुक्त अशी विशेप सामुग्री आली नसली तरी ' संग्रहातील ' सर्व पत्रे प्रसिद्ध झाल्यावर होळकरशाहीवर त्यामुळे नवीन प्रकाश पडल्यासिवाय राहणार नाही, टीपातून प्रसंगोपात् विवेचन केले असले तरी काही ठळक ठळक गोष्टी दिग्दर्शनार्थ सुचविणे अगत्याचे आहे. (१) मोगल बादशाहकडून महादजी शिंद्यांनी 'नालखी' मिळवून ती पेशवाईत प्रथम प्रविष्ट केली असा जो ग्रह प्रचलित माहे तो या पुढे तरी निदान बदलावा लागेल. कारण शिंधाच्या 'फरमानवादी' पूर्वी ४० वर्षे 'नालखीचा' प्रवेश पेशवाईत झाला होता असे साधार सिद्ध होते [खाक २] नाना व महादजी या दोन इतिहासप्रसिद्ध पुरुषांची तुलना करतांना इतिहासक्षेत्रात वादविवादास रंग चढविणाऱ्या १७९१ च्या फरमानवाढीस बरेंच महत्त्व प्राप्त झाले आहे. या फरमानवाडीच्या दरबाराचे साद्यंत विवेचन करण्याचे प्रस्तुत प्रयोजन नाही. तथापि वरील गोष्टीचा विचार करीत असतां जी उपलब्ध साधनें चाळावी लागली व नालखीचा जो नवीन शोध लागला त्याच्या अनुरोधाने यासंबंधी थोडें विवरण करणे अवश्य होते. छत्रपतीचे सेवक व मुख्य प्रधान या नात्याने मोगलाकडून आलेल्या 'बहुमानाचा' स्वीकार करणे . पेशव्यास प्रशस्त होते किंवा नव्हते याचा निर्णय करण्याचा प्रसंग शिंद्यानी फरमानडीच्या रूपाने उपस्थित केला असता त्याचा 'राजनीति' व 'व्यवहार'या दृष्टीने 'तात्विक विचार करणे नाना ·फडणीसास प्रथमतःच प्राप्त झाले आणि असला 'बहुमान' घेगें अयोग्य होत असा नेवाडा नानाने दिला असतां केवळ शिंद्याच्या आग्रहास्तव' साला मूग गिळून खस्थ वसावे लागले असा इतिहासकारांचा या संबंधांत प्राय. इत्यर्थ आहे [नातू २४५, खेर भाग ९ पृष्ठ ४५८३ व भाइसं चतुर्थसंमेलन पान ८७-८८] १७९२ या सालीच प्रथमतः असले बहुमान घेण्याची पेशव्यांस पाळी आली असें जे भासविल जाते ते पस्तुत प्रातिमूलक आहे असे स्पष्ट कळतें. कारण यापूर्वी अशा प्रकारचे तीन प्रसंग घडलेले कागदोपत्री प्रत्यक्ष पाहावयास मिळतात- १. १७४५ सात मेलसे मुकामी 'फरमानवाडीचा' पहिला दरबार आला. त्या वेळी दिली येथील पेशव्याचे वकील हिंगणे याजबरोबर मोगल बादशाहाकडून आलेला बहुमान नानासाहेब पेशव्यांनी स्वीकारला आहे. राजवाडे खंड ६ लेखांक १७५] २. १७५४ साली दुसरा प्रसंग खुनाथराव दादासाहेव यांनी पाठविलेल्या नालखीचा होय [लेखाक २] ३. १७७२ या साली तिसरा प्रसंग विसाजी कृष्ण विनिवाले याने थोरले माधवराव पेशवे याचे कनिष्ट बंधु नारायणराव पेशवे याच्या नावे 'मीरबक्षीगिरीचा बहुमान' मोंगलाकडून घेतला तो होय. [ खरे उत्तरार्ध पृष्ठ २४५] अर्थात् १७९२ पूर्वी पेशवाईत 'फरमानवाडी' झाली असून 'बहुमान' घेण्याची प्रमाणशीर प्रथा प्रस्थापित झालेली होती हा पुरावा वरील प्रहाचे निराकरण होण्यास पुरे नाही काय ? महादजी शिंद्याच्या चरित्रकाराम' नवीन साधने उपलब्ध तरी नव्हती पण त्यांचे 'निबंधकार थाना या प्रश्नाचे 'अंतरंग विषद करणारी पत्रे अनुकूल असताही खर रहस्य उमगू नये याचे आश्चर्य वाटते. या प्रकरणी नानाचा विरोध असूयारहित होता असे जे प्रतिपादिले आहे तेही शंकास्पद वाटते. हिंगणे वकील, खुनाथराव दादा पेशवे किंवा विसाजी कृष्ण विनीवाले या त्रिवर्गाकडून तीन वेळां आलेले बहुमान प्राह्य ठरावेत पण शिंद्यानी आणलेला बहुमान अप्राय भासावा हा व्यवहार कोणता व ती नीति तरी कसली? यास 'तात्विक विचाराचा' शुद्ध निष्कर्ष मानावयाचा काय ? (२) १७४६ मधील बुदेलखंडच्या मोहिमेस शिंद्यांस येऊन मिळण्यापूर्वी मल्हारजी होळकर याची 'स्वारी सुटलाणे, तांडा, पावागड, होंगरपुर व उदेपूर या प्रांती' होती असें पहिल्यानेच समजतें. या स्वारीच्या बोधामुळे जिज्ञासा जागृत होऊन तत्संबंधी विशेष वृत्तांत शोधण्याच्या कामी हे एक उत्कृष्ट साधन उपलब्ध झाले आहे. [ लेखांक ३७ (३) माळव्याची वाटणी झाल्यानंतर शिंदेहोळकर स्वतंत्र 'तहरह' करीत असत. [ लेखांक ११, ३७] असले 'करार, तहरह [व] वाटण्या' प्रत्यक्ष पहावयासही मिळतात. [ लेखांक ५१, ५२, ६६ ७५, ७६, ७७.] इतकेच नव्हे तर वाटणीतत्वाविषयी मल्हारजी होळकरांचे जे विचार प्रगल्भ झाले होते त्याची चांगली जाणीव होते. [ लेखाक ३३, ७२ ] (४) पानिपतच्या घनघोर युद्धात भराव्यांचा परामव झाल्यानंतर हिंदुस्थानची 'अखसारी' मल्हारजी होळकरांकडे सोपविली व नाना साहेब पेशवे देशी परतले. या वेळी होळकरांच्या गिरी किती कामें होती व त्यांपैकी त्यांनी कोणकोणती वजावली याचे अनुमान करणे सोपे आले आहे.

·बाहेर झासीचा बंदोबस्त करून होळकर रामपुयाकडे आले. तेथे कोटेकरांस हाती घेऊन जयपूरकर व तत्पक्षीय उमेदमिंग बूंदीकर, राजसिंग घोडचढा, सुरतराम पोता व अमेसिंग' इत्यादिकाची वाट लावून आपले कारभारी गंगाधर यशवंत चंद्रचूह आणि शिंद्याकडील चिंतो कृष्ण वळे, व खानाजी जाधव सेनापति या त्रिवर्गास कुंमेरीकर जाटाकडे पाठवून त्याच्या मध्यस्तीनें अबदाली, सुजाताला व मोगल बादशाहा इत्यादिकागी मंत्रान राबून त्यांनी जिकडे तिकडे स्थिरस्थावरता केली किबहुना याच संधीस चंद्रचूड, बळे, व सेनापति जावत्र ही मडली 'मथुग दिल्लीपर्यत स्वारीस गेली होती डामें सष्ट कळतें माणि या कामगिरीत त्याना बरेच यश मिळाले असले पाहिजे असं अहित वरण्यास मुळीच संकोच वाटत नाही [ लेजारू ६४, ३४, ] इतकंच नन्हें तर वटवाऱ्याच्या लढाढाईचे जे वर्णन तॉडनें दिले आहे ते विसंगत व विपर्यासात्मक आहे असेंही कळून येते. [लेखाक ६५ टीप ५..] या इतिहासकाराचा कल ऐतिहासिक सत्य सागण्यापेक्षा मराठ्याचा पाणउतारा करण्याकडे विशेष आहे अमा ग्रह झाल्यावाचून रहात नाहीं (५) उत्तर हिंदुस्थानात प्रवेश होऊन मराट्याचे प्राबल्य झाल्यावरोवर इकडील राजे रजवा- ज्यानी लौकीको उपचारानी त्याच्याशी स्नेह वाढविण्याचा उपक्रम केला. त्यातच राखीचा शिघ्यचार निर्माण झाला. याचे प्रत्यंतर पहिल्या भागात आलेच आहे [लेखांक १७९ टीप १९४ ] कोटेकर राणावतजी ही जशी शिंद्याची रक्षाभगिनी झाली होती त्याचप्रमाणे उलट व्यवहार म्हणून हरकूबाई होळकर ही जालीमसिंगाची रक्षाभगिनी असल्याचे मनोरंजक उदाहरण पहावयास मिळते. [लेखाक १०६] (6) मल्हारजी होळकर यांचे एक नवीन चित्र 'गुगुले वकील' याच्या सग्रहीं सांपडलं त्याच रंगीत छायाचित्र चित्रकाराच्या नावासह टिल आहे यद्यपि चित्रकाराने नाव व निवास बरोबर काळही दिला असता तर त्याची महीमा वेगळीच झाली असती अस्तु पुढे त्याचाही शोध गगण्याचा संभव आहे. (५) यशवंतराव होळकर यांनी निरनिराळे ६ मराठी सिके वापरले आहेत [लेखाक १२९, १९५, १६, १५), ११५, १५६] अलीकडे जी फारनी अवलोकनात झाली त्यांवर त्यांचा फारसी मातथा सिक्का पहावयास मिळाला त्यातील उतारा येणेप्रमाण 'जुबदतुल उमरा बहादरुल मुल्ल फरजंद अरजुमद मालीजाह महाराजाधिराज राजराजेश्वर नायतराव होलकर सुवेदार बहार नुसरत जग फिटवी शाह मालम बादशाह गाजी १२१६ यासिवाय आणखीही काही गोष्ठी दर्शविता आल्या असल्या पण त्या तितक्याशा महत्वाच्या नसल्यामुळे व त्यावेळच्या इतर पत्राच्या नकला पूर्ण आल्या नसल्याने त्यासंबंधी दिग्दर्शन केले नाही. पूर्णगानिपतीय किंवा तत्कालिन ज्या मुख्य गोष्टी निदर्शनाम माल्या तेवढ्याच संक्षेपत सुचविल्या आहेत. या भागांत प्रकाशित झालेल्या पत्राचा हा प्रकार झाला पण पूर्वपानिपतीम अप्रकाशित असें में एक साधन सापडले आहे त्याचा निर्देश करणे इष्ट आहे. दिवाण रामसिंगजी कछवा टाकेदार हरसी जिल्हे नरवर हे हल्ली शिंठेशाहीत जागीरदार असून नरवरकर राजे याचे हे कंगन होत. ह्यानी भापल्या संग्रही अमलेले एक हस्तलिखिन जुन बार मला अवलोकनाम दिले ते थोडेसे वाचून पाहिल्यावर जरा चमत्कारिक पण चिनाकर्षक वाटले म्हणून समग्र गळून पाहिले आश्चर्य हे की तो प्रय वर्ष काव्यमय इतिहासच निघाला. सवन् १७६ पासून सवत्, १८.१ पावेतों सुमारे ४० वर्षांचा इतिहास यांत दिलेला आहे.

·या हस्तलिखित हिंदी पोथीचा आकार १३ इच लाब आणि ९ इंच रुंद असा असून एकंदर पानांची संख्या २०८ आहे. पाठपोट लिहिलेल्या बंदास एक पान मानलेले आहे. अर्थात् सुमारे ४१६ पृष्ठांचा हा ग्रंथ आहे. पृष्ठाच्या प्रत्येक बाजूवर २२ ते २८ ओळी लिहिलेल्या आहेत. ग्रंथाचे नाव 'खांडेराव रालो' असे दिले असून त्याचे 'कविसंग्रह' व 'जगजस ' असे दोन खतंत्र खंड केलेले आहेत. 'कविसंग्रह' या भागांत नावाप्रमाणेच अनेक कवींच्या कविताचा संग्रह केला आहे. कवींची संख्या ५२ होईल. 'जंगजस' या प्रकरणाचा कर्ता मात्र एक असून त्याचे नाव जदुनाथ असे दिले आहे 'पृथ्वीराज रासो' या काव्याचा सुप्रसिद्ध कर्ता जो 'चंद वरदाई' त्याचा हा जदुनाथ वंशज होय. नरवरकर राजे यांचा खाडेराय हा मंत्री होता तो जातीचा 'सनोडिया ब्राम्हण ' असून मोठा योद्धा व चतुर मुत्सद्दी होता त्याचे तिथे पुत्रही पित्याप्रमाणेच पराक्रमी निघाले सर्वात धाकटा पुत्र जो नवलराम त्याच्या अनुमतीने 'जंगजस' या खंडाची रचना जदुनाथ कवीने केली 'भाद्रपद वद्य ५ भीमवार संवत् १८०५' [२० सितंबर १७४९] रोजी हे काव्य त्याने समाप्त केले आणि 'वैशाख वद्य ७ मंगलवार सवत् १८०७[७ मे १७५] रोजी 'बिजेपुर मुकामी खेमराम कायथ श्रीवास्तव याने कविसंग्रह व जसजंग हे दोनी भाग एकत्रित करून ग्रंथित केले. तीच ही प्रत होय, हे अनपेक्षित पण अपूर्व असे पूर्वपानिपतीय साधन में उपलब्ध झाले आहे त्याची रूपरेषा काय व उपयुक्तता कोणती याविषयीं जिज्ञासा जागृत होऊन निदान साचे सार कळण्याची अभिलाषा उप्तन होणे साहाजिक आहे. सकृतदर्शनी याचे समर्पक समाधान करणे शक्य नाही. साराश मात्र असा सांगता येईल की, औरगजेबाच्या शेवटच्या कारकीर्दापासून थेट महमदशाहच्या अखेरी पर्यंतचा वर्णनात्मक हा हिंदी ग्रंथ असून त्यात नरवरकर राजे व साचा मंत्री [ साडेराय ] यांचे चरित्र मुख्यत. रेखाटले आहे. नरवरच्या अष्ट दिशेस वास करणारे बंडखोर जमीदार, बलिष्ठ राजे व बेबंद सुमेदार याच्या कारस्थानामुळे नरवरकरावर जे प्रसंग ओढवले ते प्रामुख्याने कथिळे असन मोगल बादशाहाचे आज्ञेनुसार दक्षिण, गुजराथ, दिल्ली व काबूल या देशास स्वारीशिकारीसाठी नरवरकर गेले त्याचे वर्णनही दिले आहे. बहुश प्रत्येक घटनेचे स्थल, वर्ष, मास, पक्ष व तिथी दिली असून काही ठिकाणी तर वेळही दिला आहे. हे काव्यच असल्यामुळे व तेही नरवरकर राजे व मंत्री यांच्या प्रशंसापर असल्याने कविकल्पनेची भरारी भरपुर असली किंवा वैयक्तिक वाखाणणीची अति- शयोकि दिसली कितु त्या भरात ऐतिहासिक कार्यकारणपरंपरेचा जो ओघ अप्रतिहत वाहावयास पाहिजे त्याची त्रुटी राहिली तरी त्यातून बरेच इतिहासाचे धागेदोरे शोधून काढता येतील असे वाटते. मराठेशाहीच्या इतिहासास याची उपयुक्तता कितपत प्रस्थापित होईल हे आज निश्चयात्मक सांगता येत नाही. तथापि [ छत्रपती ] संभाजी व शाहू, वाजीराव पेशवे व मल्हारजी [ होळकर ] यांची नावे स्पष्ट दर्शविली असून औरंगजेबानंतर झालेल्या 'बादशाही गरवीत' प्रत्यक्ष वावरत असलेल्या अनेक कवीनी आपल्या रसाळ वाणीने ने उद्वार मराम्यासंबंधी काढले आहेत त्यावरून उत्तर हिंदुस्था- नांत या काळी मराठ्यांविषयी कोणती कल्पना रूढ झाली होती याचे अनुमान करण्यास हे एक उत्कृष्ट साधन होईल यांत मुळीच संकोच वाटत नाही. शिंद्यांचा उल्लेख कोठे आढळत नाही हे आश्चर्य आहे । अस्तु. मराठ्यांच्या कोणत्याही स्वारीचे स्वतंत्र सुसंगत व सविस्तर वर्णन यांत सापडत नसले तरी ज्या भूभागाचे वर्णन हा ग्रंथ देतो तो सर्व प्रदेश सांप्रत शिंदेशाहीत अंतर्भूत असल्याने तत्कालीन स्थानिक परिस्थितीचें ज्ञान करविणारे साधन या मानाने याचा केवळ शिंदेशाहीसच नव्हे तर मराठेशाहीस अत्यंत उपयोग होणार आहे ·६ या ग्रंथाची नकल करण्याचे काम चालू आहे ते समाप्त झाल्यावर त्यास स्वतंत्र भागाच्या रूपाने छापावा अशी इच्छा आहे या कामास काही कालावधी लागणारा असल्याने परिचयार्थ त्यांतील काही उतारे खाली देत आहे. दोहा कृष्णकवि जा रघुनाथ कपाल हो दीजै विद्या येह । पंडन राव सुराइसौ भापा करौं सुनेह ।। तृपकुल वरने प्रथमहीं पुनि दूज पंडन वंस । परसराम सौ तपबली त्यौ अवनी पर अंस। सिंघासन पैरामजू सोमें सोम अपार । व्हात रविकुल प्रगट भी बहुत नरेस कुमार ।। त्रेतावीत वापरहि सूरज वंस अनेक । दान विधान सुनीति मै रामा भये विवेक कलिजुग मही अमल भयौ कछवाह नृपनाथ । आसकरन सिंहीं वंस मैं प्रगटे बुद्धि सनाथ ॥ है राजा नल आदि तै नरवर गढ जागीर । साहि अकस कछु काल में भई तिन्हैं तागीर ॥ सेहिं कुल मैं प्रगट भौ नृप अनूप तिहिं नाम । करी चाकरी साहि की नरवरगह के काम ॥ दयौ बहादुर साहिने नखर गढ ततकाल । करि सलाम नृप साहि कौं नरखर भयो बहाल ॥ हैं सित्रपुरी नन मै करै राज को भोग । कवर भये गजसिंधु तब तिनि के आछे जोग ॥ वरनौं विप्र लनोढिया खंडन की उतपाति । निर्मल ग्याति अठारह वरननि मै सुम जाति ।। साषि ब्रह्म उपमंनि की कहं लौ गौ अलेष । बुद्धिमान सापे कहीं वरनौ वरन विसेष ॥ प्रथम उगत्ति सुमनि के पाडे भये उदोत । तिनि पांडे के वरनऊ सापिनि के बहु गोत ॥ चौपही उदोत पाडे के राजारिषि भये । धरम दान जिनि सुवरन दये ॥ जिनि के घूमरिषि भये पुनीत । तिन नहीं करी जगत आनीत ॥ दोहा फिरि गालारिषि पाडे भये महाधर्म के भाइ। ताही कुल मै ऊपज्यो पाडे विजेसु आइ । घंस नागश्रम अवतो तिनिके सुत अजैधम । धर्मधजा जा के बंधी पावै लिषौ सुफम । आनंद पाडे के भये महभूम पाडे नाह । तिहिं घर दुर्गा ऊपजे तिन नरहरि सुत गाह । चौपही नरहरी पाडे के परसराम । लौहोरे टोडरमल अमिराम ॥ तिहिं वंस भये पाडे गुपाल । तिनिके मूरति भये भवाल ॥ दोहा उपमनि कुल मुनि उपज्यौ विद्रावन सौ धीर । ता विद्रावन के भये बली सुषडन वीर । पंडन रैया राप के भये पुत्र सुनि तीन । सूरतिराम लछिमन भये नवलराम परवीन । सूरतिराम कुंवार के भये नैनसुख लाल । लछीराम के तीनि सुत्त जेठे भये निहाल । निवाजीराम मसिले मये लहुरे विक्रमाजीत । नवलराम के अवतरे भुमिपाल सहजीत ॥ दोहा कृष्णकवि नित उठि नृप दरबार मै जात सुषंडन रूप । मया करें जा पै सदा श्री अनूप मन भूप ॥

·R साथ रहै श्री कवर के सैल सिकार रिंध । ऋपा करें जिनि सौं सदा श्री कंवर गजसिंघ ॥ पंडन राव अमान का दिय पचास असवार । भटनावर सुभ ना मैं रहैं हमेस उदार ॥ इतिश्री कविसंग्रह विरचिते पांडेराव रासौं समवो वंसावरी वरननो नाम प्रथमोप्रकास ॥ कवित लुकवासें लोह जीयो सद्दीषांन भयौ रीयौ विकट पठाननि की काटि काडी जाति है ।। दपिनि के दंडन दलनि देश मंडन सुरैया राव पंडन की फौजें फहराति है ।। देस देस फेरा होत जमजूत जेरा होत तो मौ कौंन मांडे षेत बग्गनि की षाति है ॥ दक्षिनि के दंडन दलनि देस मंस्न सुरैया राव पंडन की फौज फहराती है ।। कवित्त करनकवि डह डहई फौजें डंगहाकी उठी लूटिवे को भालपी कलीजर समेति कौंच जरदी। दिल्लीको तपतु दषिनीनि नैव जाइ लूटयों मालयकी वसुधा पूरनमल मरदी । । साम्हरि के सरि पै सवाई [१] सहदान करे महता पजानौं है भराविनि की अरदी ॥ ते धाक षंडन धूमान गढ बावनी में जानी नहीं चालियर पातिसाहि गरदी ॥ बखतराय. दृष्षिन के दलनै शक झोरतु खींचीनु हाडानु गौरनिके गुर ॥ जद्दव के दल मैं दल दावतु वाग उठे नर सूरति के सुर ॥ कवित्त भगवंतराय. दंडत अदंड उषिल पंडन घुमान तुम कूरम के दिल के करैया चितगाही के ॥ कहै भगवंत दौरि दष्विनी चलाये दल दंगल विपाये ते सीतून पातिसाहि के ॥ तोवर पार जाट जादौं वा सिकरवार ली. देस जीति जे जबर गुमराही के ॥ ताकति रह न छलनल की काहूं मैं जल कागद लौं गरिगे गुमान जाही ताही के ॥ सवैया भाट कि येसे बन हम साखि की कोऊ हमारी कर नही सारी॥ जैसी की तैसी कहे मौहौ उपर राखन हैं कटि माश कटारी ॥ गाहा? सदीय षां उच्चरिय वयनं । नगदी चाकर रहिये अपनं । संवत इकसठि कातिक मानह । सिवपुरी सहर रहे संस्थानहं । छप्पय. रहि पठान चाकरी जाइ दरवार नित्त प्रति । सहस तीनि पठान संग राजंत नंद दिति ॥ इक दिवस सही पठान दरवारह आइय । संग भीर उनमत्त सबै अंग कवच सनाईय ॥ कही सुनौ महाराज भूप अनूप विचारिय । दाम दाम भर देहु तलवको अवै हमारिय ॥ बहु क्रोध नजरि असुरांनी वदवाते सवहि कहिय । नही ज्यावु दीन नाराजने सुनि करि तव चुपु व्है रहिय॥ चल्यो दूत पग जलद तकि भटनावर यांनहं । मध्यानहि रवि होत जाइ पोहोचंत अमानहं ।।

·दोहा. सत्रहसे वासठि सही कातिक मास सुजांन । सुदि की छठि सबरे कहें मंगलवार प्रमान । पग दीपमालिका बीवि सरद रितु सबै सुहाईय । पठी मंगलवार सज्यौ द्वजराज अवाईग ।। बूढा डोगर सुनिव मेंछ डेरा कत भारित । चारि सहस असवार जंग उनमत्त निहारिय ।। জান फटे अर्ध सत षेत मैं फिरे जंग तजि सूर । भीर सवै पठान ले चले समर तजि नूर ॥ दोहा कृष्णकवि प्रथम मीर नैमूर ते डिलीपति झुलितान । ता पाछै बबरु भये फेरि हिमाङ जानि ।। ब्रम्हचर्ज अवतार भौ तिहिं कुल अफवर साह । करे जेर छत्री सबै सरन रहे अब गाही ।। छप्पय. जहांगीरु फिरि भये तेज भहि पसरंतह । साहिजिहानि तिहिं वसं उदित अवनी प्रगट तहं ॥ सालमगीर उदार गये तिन वंस अमानह । अमलि सबै छिति अंत दसौ दिग्गज फुरमानह ॥ दोहा. सूबा पुर उजेनिको पायो सेप सलेम । जौर फौजदारी किती तिनके कहाँ सुमः ।। अमलि रावै गढ ग्वालियर छत्री बंग कहाइ । अब नरवर गढ चलनको कीनों सेष सुभाइ ॥ पुर पराइछौ नाम है नरी पार सुभ नैम । रितु वसंत सुभ चैत मैं भायो सेप सलेम । छपथ करि से सिंघनवास के सगे ताल निहारिय । सुकल पक्ष तुभ चैत अधिक आनंद सुभारिय ॥ कियौ च सलम चैत सपक्षि घपाने । उपमनि ऊपर कोपु कियौ सब सैन सुजानें ॥ दोहा खेप सलैम अनंद मैं पोरी दापिल जान । भटनावर के लरन को भेज्यो काइम षांन । सत्रहरी कार वासठा वैसापड बदि तीज । ता दिन पंडन राव जौ सेपनि होग नकीज ।। दोहा कृष्णकवि. दषिन दिसि पर गजि के आलगगीर उदार । लगि पचासहि वरष लो नही बजायो सार । चौपाई. चारि पुत्र अवरंग कुंवारह । सूवा बाटि दिये तिनि बारह ।। रपि बहादुर दिलि थानह । आजम साहि सुसंग अमानह ॥ छप्पय दक्षिन घर दिसि लगि कालबस भये अमानह । विस विदिसि पयरि जानि नृपराजनि मानह ।। बहु इष्ट करामाती सकस भावई भूतनि म्यान हुव । समसेर बहादरु तपवली अये गयो जिमि भान भुव ।।

·दोहा. कालु भयव अवरंग की आवम संग प्रतिक्षि । तषत आगरे को चल्यौ उमडयो साइर अच्छि । बंधी सैन अबरंगकी आजम संग दयाव । तिनिके नाम पतक्षि करि भाषा कही प्रभाव ।। छंद पाधरी हाडा हठील विर देत संग । कहि रामसिंघ जुद्धनि उमंग ।। दष्षिन नरेस की सेना संग । जय जपत वीर जीतें सुजंग ॥ छप्पय कूच करिव दरमूंव साहि आजम सिरताजह । करि डेरा सिवपुरी रैनि रहि येक अवाजह ।। सनसहित तट सिश आनि नरवरगढ मिल्लिव । उपमनि संग अमान कंवर गजसिंघ मुहि लिव || उपमनि करि ततवीर धीर गज सिंघ कुवारह । दो सत संग असवार येक गजराज उदारह । पैदल अद्ध हजार संग उनमत्त महाचर । सत्रहरी चौसठा मास उत्तिम सुचैत घर ।। हजरति आजम्साहि संग श्री गजसिंघकुंवार । चले अकवरावाद को जुद्ध जुरन उपचार ॥ इत करिकार दरकूच साहि आजम अमान भर । धसि चामिल नदि थाह तेज श्रीषम सुआनंसर । मडे जाजउ घेत नेत हिंदवान अमानह । कूरम सूप उत सजि उत्तै सुत संग सुजानह ॥ कविका कहै मुखमा वरनि घरनीपति इमि हेत किय। अनूपसिंघरघुराज कौं नरवरगढ हजरति दिय । दोहा. आजम भय इतकालबस जीति बहादुर साही । तपत अकबराबाद मैं फैन्यौ छत्र सु लाही । छप्पय श्रीमहाराज अनूप देव लोकह पधारिय । राजभार महिभार दियौ उपमनि विचारिय ॥ बढि मोद उदित सिवपरी सुम यह अभिषेक विचार भुवा महाराजराज रघुकुलतिलक श्रीगजसिंध प्रताप हुव दोहा भीमसिंघ के हेत सो दधिन लई महम | पंडन सिर भुजमार दै चढया सत्र धरि धूम ॥ देस भदावर ते तहा आयौ कवि जदुनाथ । जा पर सव कृपा करत महि के सव नरनाथ ॥ बरदाई कवि चंदकुल प्रगटयौ सुमति निर्धान । तातै कवि जदुनाथ को करत नृपति सनमान ॥ कही सुकवि जदुनाथ सौ करि के कपा अपार । पंडन रैयाराव को करौ ग्रंथ विस्तार । जितनी जीती जंग ते बरनी सवै विधारि । जा संवत मै ज्यो भइ ज्यौ सत्रुनि सौं रारि ॥ हुकुमु पाइ नवलेस को करि हरिचरन प्रनाम । जंगनि को बरननु कयौ ग्रंथ जंगजस नाम ॥ किरवान उदोवराय ताने नरवदा मैड पर मरहटा मठ किये मालये वे पोदि का पिन के ज्यांन । तह कहतु उदोत भट बिकट घंटानि मद्धि विज्जुलसी सूरति कंवर किरवान ।। कवित उदोवराय भाई जयसिंघ को सुहाई सवी मूरति कमाई कलाधारी की पलक पाति लपिनी ॥ उदोत सुकवि वलीविंद सुव अदबुद धुंध मारि दूसरे घर पै विरद रयिनी ॥

·लोहकोट कोठारीनै ओट राषे ऊमट उलेटे मरहट दल दरिया समधिनी ॥ कूरम हरौल वली पंडन घुमान तुम मडे मांडीगढ ताते उमडे न दषिनी ॥ सुध नहीं भये जुध काजै बुध्धाराव भटकाये भीलवारे लौं कहतु जगु सपिनी ॥ हाडा हठ भंजन प्रबल राव पंडन तुम्हारी समसेर भरि भानि कौ भषिनी ।। उवोत सुकवि विंदनंदन महीप जंबूडीपति सुजसु जल दधिहूते नषिनी ॥ चाहै तुम्है चकवै सुधून चारि चक्क के सुचकवै न चिंताचूर चमूचूर यिनी ॥ घरी मात आठ ककाठ से फटे है सीस ईस और काली मिलि गावे सुर मंगली ॥ राजा गजसिंघ के प्रताप फौज फुटि गई लटि लये हाथी गढ़ बूंदीकी कला हली ॥ कौन रल मडै वलि वडराव कोठारी सो वीस विसें जुध्ध जीयौ षंडन महावली । चारि भाग हा मारे चारि भाग राठौर सात भाग षीची मारे पाच भाग दंगली ।। कचित धरमपाल दषिन के दलने दलेलषाहूं लटि लये तिनि सौं न कोक कहै लरन लरन हैं। दष्षिन के दलनि सौ हाडा पीची दहलाने थहर थहर कंपे डरन डरन हैं । दष्षिन के दल भाजे करम के बलनि सौ उनि को मिले हैं सोई इनिके चरन हैं। साहूकार सिरोंज के कहैं कर जोरि जोरि पांडेराव साहिब के सरन सरन हैं। कवित दशियन के दयाव फैलि फूटयो अनहद हद काहूर्षे न मू काउ क्यों सुनत अवाजेको । साहिके दगर के वगर मै घनेरे मीर वीर बजरंग अन भंग साज साजे को ।। तिनि सौं उकढि बढि कीनी मरहठनी सौं होके रखवारी पतिसाहिनिके छाजे कौ ॥ मैंड राषि हिंदुनि की अँड दोऊ दीनही की बैडौ भयो पंडन दिली के दरवाजे को । बढे बजरंग भर कोपि गहें करिषर कंपे भरि थरथर मंजन अभंग भर ॥ अमिया मवाल सर करें किरवान वर पौसि लेत कैठ घर जानै वाही नारी नर ॥ वियौ भयौ वीर पर कियौ करतार कर विद्रावनजू को ताहि नर मोहन कौ वर । घाँसनि धुकार पर होत धैर घरघर डरत अडर डर पंडन मरद डर ॥ साजी फौज प्रवल सबल दल दृष्पनते हाडानिकी घर सर कीनी मारि गाहीको । पापी बैंक निजामनमुलक दिल्ली कौं गये कौंन उमराउ चौरे मै चढि धाइ को । तिनि सौं समाहि समसेर बहादुर यौ बाका पोहोचौं गौ षांन महमंदसाहिको ।। सूरी वा सपुत सुरतेस पांडेराइजू के वाजी राषी ताजी गाजी मिलि वाजीराइ कौ ॥ सवैया जाई मिल्यो मरदानौ मल्हार को दान हथ्यार किवार सवाई ॥ उपज कीन्यौ मलौ नवलेस को दृष्पिन की सजि फौज पठाई। रापि लियौ सहेरां ठहैरां सव और नरेसनि देस लुटाई ॥ राजा सराहै सराहतु राज प्रजा सब सूरतिराम चचाई ॥

·दोहा सरूपराम गोहरा इकलौद मारी पिदिरि षां लिय संग । दषिनी सब मारि दीन जीति पंडन जंग ॥ दपिनिनि ऊमर खानु घेन्यो फौजदारजु धारको । आयौ तुरत ताक लिषौ सिरदार मनसबदार को।। मदति हमारी करी धेरै हमै फौज गनीम की। श्रीराप पंडन तुम प्रचंड समान आर्जुन भीम की। उमर षांके वापि कागद तुरत नवाय । श्री पंडन वली बंड तब कीन्यौ कूच सिताय । ऊजर भरि घरनगर हुव दर पर दल मुनि दौर । षंडन राव प्रचंड सव सुभाटनिको सिरमोर ॥ सुनंत अवाई फौजकी बढयो अतंकु अपार । गये दृषिनी भाजि सब उतरि नरबदा पार ।। इंहि विधि ऊमर षांनको कीन्यौ बडौ सहाव । उथपनु थापनु भूमि पर पंडनु रैयां राव ।। दोहा संवतु सत्रहरी नवै भयो प्रगट जव आइ । जादौ सिकरवार जुरि कीन्यी यही उपाइ । जैपुर पंडन राव है करम नृप दरबार । दुचितौ साहाबाद उत सूरतिराम कुंवार ॥ आया है व्हा दषिनी प्रबलु वीर मल्हार । जाकै दल की धाक तैं भाजे मुलकु अपर ॥ ताते अब ही औचको कीजै दरवर दौर । घेरि विजैपुर लीजिये नवलराम तिहिं और ॥ चहूं वोर तें कूदि के लीजै कोट छिहाइ । षबार पाइ गोपाल नृप जोलौ पौहाँ आइ । आठ रोज बीतें लरत बाढी गरि दुरंत । जैर साहाबाद फिरि पोहोची पवार तुरंत ॥ सुरतिराम मल्हार सौं यह राषि ठहराइ । पंडी साहाबाद की तनहीं देहि चुकाइ ५ मदति हमारे अनुजकी करौ आपुइहि बार । लेहु चुकारे से अधिक और पचीस हजार । तुरत राव मल्हार नैं राजी है तिहिं बार ? बोलहु सुवट सबहि मिलि तुरत होइ असवार । भैजे तिनिके संग भट सूरति राम कुवार । मदन सोलंकी धाकगै षंडन ब्दै सिरदार । आ सुदि बैसाख की चढयो पहर दिन सुद्ध । आये दर पर दषिनी लख्यौ होत तहं शुद्ध । मिली फौज दोऊ जबै तबै चाकरी घाइश्री नवलेंग कुंवार पर दरवर पोहोच्यो आइ ॥ हीनी पवार कुंवारको पोहोंची कुमक मुआइ । कढयौ किलें तें को करि नवलसिंधु समुहाइ । दोहा मत्रहरी फिरी छयासम प्रगट भयौ जब साल | गयौ तबै सुरलोक श्री अनूप महिपाल ॥ सनहस सतहतरा संवतु फिरि निरधारि । सैयद मुगलनि ता सम कीनी अदभुत गरि ॥ अबदुल्लह सैयद प्रबल हुसनअली खां जानि । कालजमन से जमन है पोहोमि प्रगटे आनि । पैहेलै फरक साहि सौ मारि मुगल करि जेर । कीनी दोउ दीन मैं जिनि जाहर समसेर ॥ प्रबल निजामनिमुलक सुनि दषिन मुगल प्रचंड | मेजी बाईसी बडी हसन अली बलिखंड ।। पठयौ यकसी आपनी प्रबल दिलावल षांन । बडे बडे उमराइ संग सैयद सेप पठान ।। भेज्यौ राजा भीमु संग कूरम प गजसिंधु । हिरनाकुस जिमी जमनको प्रगटयो ज्यौं नरसिंधु ॥ अठारहसे येकास में सिकरवार को चाल । कातिक सुदि पांचौं दिवस जीते जुद्ध गुपाल । वान गगन वसु ससिक खौ संवतु यही विचारि । भादौ बदि तिथि पंचमी भौमवारू निरवारि ॥ कन्यो समापति ग्रंथ तब कवि जदुनाथु बनाइरह्यौ अवनि जुग जुग अमन रूबलसिंधु श्रीराइ ॥ पोथी लिषी-श्रीठाकुर श्रीनवलरामजी को मैया पैमराम काइथ श्रीवास्तव नै मि. बैशाख बदि ७ मंगलवार संवतु १८०७ सुभस्थान विजैपुर । ।

·औरंगजेव कालवश झाल्यावर त्याचा पुत्र आजमशाहा याने दक्षिणेतील गुंते आटोपते घेऊन मोगल बादशाही हस्तगत करण्यासाठी उत्तरेकडे तातडीने धाव घेतली. या वेळी जी कुमक त्याने मिळविली त्यात मराय्याचेही सैन्य असून त्याचा तळ शिवपुरीस पडला होता असा जो उल्लेख आला आहे तो संस्मरणीय आहे. संवत् १७८१ (सन १७२४ ) या साली मराठ्यानी धारचा फौजदार नवाब उमर खा यास घेरा घालून 'वडनगर उद्घस्त केलें. उगर खानाने खाडेरायाची कुमक मागितली पण ती आली असता [तिला झुकाडी देऊन] मराठे नर्मदा पार झाले असेंही वर्णन यात दिले माहे १७३४ सात मल्हारजी होळकर खंडणी उगवण्यासाठी शाहाबादेस आले होते. त्या सधीस खाडेराव याचा तिसरा मुलगा नवलराम विजेपूगस करोलीकर राजे याचा अंकित म्हणून राहत होता. त्याला सिकरवार व जाधव यांनी गराडा घातला असता त्यातून त्याची सुचता करण्याविषयी नवल- रामाच्या वडील बंधूने सुरतरामाने! होळकराची मनधरणी केली, म्हणून मल्हारजी होळकर यानी 'वैशाख शुद्ध ८ संवत् १७९० [रोजी] विजेपूरास' येऊन नवलरामाच्या शत्रूचा पराभव केला असे वर्णन या कवितातून दिले आहे हा शोध इतिहासात नवीनच आहे तारखेसंबंधाने मात्र घोटाळा दिसतो. कारण याच सुमारास होळकर पेशव्यावरोवर दिल्लीस होते. [ब्रम्हेंद्र लेखाक २६] Indian Historical Commission गेल्या दिसंवरात ग्वाल्हेरीस आले होते या प्रसंगा निमित्य 'पूर्वपानिपतीय शिंदेशाही' या विषयावर मराठीत एक खडा तयार केला होता तो या ग्रंथाच्या शेवटी जोडला आहे. ह्याचे इंग्रजी भाषातर करून ते कमिशनकडे पाठविले होते पण Select Committee स ते मानवलें नाहीं, 'खिदमतगारी' खेरीज इतर गोष्टी वगळून हा निबंध वाचण्याचा तिने आग्रह धरला निराधार असें एकही विधान केले नसले तरी इतिहासात मतभेदास वाव राहतोच. म्हणून कोणी वादग्रस्त प्रश्न असल्यास त्याबद्दल चर्चेम सवड ठेऊन समग्र लेख वाचू द्यावा अशी परत सूचना केली पण तीही रुचली नाही अर्थात् शिलेदाराने आपला खर्दा परत घेतला तो मालेच्या वाचकास सादर करीत आहे. भाता शेवटी आभारप्रदर्शन राहिले श्रीयुत माधव लक्ष्मण दसाई यानी राजवाडेकृत खंड । व श्रीयुत माधवराव व्यंकटेश लेले याच्या विनंतीस मान देऊन श्रीमंत राजेसाहेव इचलकरंजी यानी 'खरेकृत भाग,होळकराची कैफियत व भारतवर्षाचे फुटकळ अंक वाचावयास पाठविले त्याविषयी लेखक त्याचा अत्यंत आभारी आहे तसेच गुरुवर्य बाळकष्ण रामचंद्र बोकील एम ए. तथा लक्ष्मणराव तात्याजी शिंदे याचे पूर्वीप्रमाणेच ग्रंथ तयार करण्याच्या कामी निरंतर साय होत आहे हे सागण्यास आनंद वाटतो. या भागाचे मुद्रण काळजीपूर्वक विशेष सुबक करण्यासाठी आलिजाह छापखान्याचे व्यवस्थापक यशवंतराव माणगांवकर यानी जो त्रास सोसला त्याविषयी त्याचे आभार मानल्या सिवाय लेखणीस विश्राम देववत नाही. 'बोलिलों जे काही तुमचिया हिता। बचन नेणता क्षमा कीजे ॥ -श्रीतुकाराम 'कृष्णमंदिर, ग्वाल्हेर भिती विजयादशमी गुरुवार, आनंदराव भाऊ फाळके. प्रमोदनाम संवत्सर, १९८७ विक्रमी. - . .

·VOICE
venc
श्रीमंत सुभेदार मल्हाररावजी होळकर.
चित्रकार-हीरानद बासी सोपारका

·No text on this page.

·ॐ शिंदेशाही इतिहासाची साधने भाग २ रा. श्रीमंत पंत प्रधान पेशवे यांचा असल पत्रव्यवहार. www १७९४-१८५०विक्रमी. लेखांक [.१ ] श्री * संवत् १७९४ फाल्गुन वा १ [२४ फरवरी १५३८] अखंडितलक्ष्मीआलंकृत राजमान्य राजश्री बाळाजी यशवंत [गुलगुले ] गोसावी यांसि. सेवक बाजीराउ बलाळ प्रधान नमस्कार मा समान सलासेन मया व अलफ. मोजे बिराखेडी' पा उरमाळ हा गांव राजश्री माहाराव [दुर्जनसाल ] याणी तुम्हास दिल्हा (१) कोव्यास गुलगुल्यांची जी स्थापना झाली त्यासंबंधी सरदेसायांनी परस्पर विरुद्ध अशी दोन विधाने केली आहेत. [१] उत्तर हिंदुस्थानांत शिदे होळकर वावरू लागले त्या वेळी तिकडील कारभार रामचंद्रवावा करीत असे. त्यांचे वशिल्याने अनेक सारस्वत कुटुंबें उत्तरेत विशेषतः शिंदे- शाहीत प्रसिद्धीस आली कोटेकर गुलगुले हैं अशांपैकीच एक होय.' [ नाना पेशवे ३९ ] [२] R]'The ancestors of this Saraswat family, Sırnamed Gulgule, were placed by the Peshya at Kotah ander the orders of Scindia.

·२ आहे तेणे प्राो तुम्हास करार केला आहे. मोजे मजकूरी दुसरियाचा तालुका नसे. तुम्ही कीर्द करून वसूल घेत जाणे. वरकड कमाविसदारास त्या गांवाची समंध नाही. जाणिजे छ १५ जिलकाद. 1 अज्ञा प्रमाण. लखन सीमा लेखांक[२] श्री * संवत् १८१० पौष शुद्ध ८ [२ जनवरी १७५४ ] अखंडितलक्ष्मीआलंकृत राजमान्य राजश्री बाळाजी येसवंत व आबाजी रधुनाथ [ निगडीकर ] काविसदार प्रांत कोटे गोसावी यांसि. सेवक रघुनाथ बाजीराव नमस्कार. सुाा अर्बा खमसेन मया अलफ. सरकारची [भाग १ भालेराई ५] याविषयी थोडे जास्त स्पष्टीकरण करावेसे वाटते रामचंद्रयाबाची जी थोडी पत्रे 'संग्रहीं' सापडली ती पुढे तिसऱ्या भागांत पाहावयास मिळतील. त्यावरून निदान असे विधान त्याना करितां येणार नाही. अन्य अप्रकाशित पत्र असल्याचे ते सागतात त्यात याचा संदर्भ लागत असेल तर न कळे. पण तसे त्यांनी स्पष्ट कोठे दर्शविलें नाही. उलट गुलगुले संग्रहाशी परिचय झाल्यावरोवर दुसरीच कल्पना उद्भवते । अस्तु. त्याच साधनान्वयें जो घोष झाला तो पहिल्या भागात दाखविला आहे. [लेखाक २ टीप ४] त्यांत याचा लवलेशही नाही. अर्थात् ही कल्पना विचारणीय ठरत नाही तसेंच 'शिंदे व होळकर या दोषांचा कारभार रामचंद्रवावा करीत असे' ही भाषा देखील नव्यानेच कानी पडते दुसरें विधान ज्या पत्राधारे केलें तें बहुधा हे पत्र असावें वस्तुत स्थापनेची कल्पना या पत्रावरून मुळीच निघत नाही उलट या पूर्वीच गुलगुले कोव्यात होते व त्यास महाराव यानी इनाम दिला होता [ ती सनद प्रत्यक्ष उपलब्ध असून ] त्याचीच साक्ष हे परविते. किंबहुना शिंदे होळकरादिकांचे 'वरकड कमाविसदार यांचे अस्तित्व सिद्ध करतें पत्रान्वयेच बोलावयाचे तर असे म्हणता येईल की, ही मूळ देणगी कोटेकरांची. ती बहाल करते समयी त्यांत भागीदाराचा संबंध पेशव्यानी ठेविला नाही मूळ स्थापनेविषयीं मात्र ते केव्हाही आधारभूत मानता येत नाही पारसनिसाने देखील असाच प्रकार केला आहे. [ ऐस्फुले भाग ३ पान २१] तो पत्राभावी केला असल्यामुळे क्षम्य तरी भासतो. पण प्रत्यक्ष प्रमाण परीक्षणानंतर जो हा निष्कर्ष निघतो त्याचे मात्र नवल वाटते. असो उपलब्ध पत्रानुसार संदर्भ जितका सयुक्तिक वाटला तितका जुळविला आहे. वाचक आपापले ठायीं निर्णय करतील, (२) लावणी, संचणी, लागवड व वसाहत इत्यादि अर्थ होत असले तरी 'चक दिया' या वाक्यावरून वसाहतीचाच भावार्थ जास्त संभवतो महारावजीचे सनदेनंतर चकवसाहतीचे कामास प्रारंभ झाला असला तर मात्र इतर अर्थ अधिक शोभतील., , ·३ 'नालकी । जैपुरीहून पुण्यास खाना केली आहे. यासि तुम्ही हाजिर कहार देउन कोट्यातून उजेनीस पोहचावणे. जाणिजे छ * ७ रबिलौवल. आज्ञा प्रमाण. लेखन सीमा लेखांक [३] श्री * संवत् १८११ जेष्ट वय ९ [१४ जून १७५४ ] अखंडितलक्ष्मीअलंकृत राजमान्य राजश्री बाळाजी यशवंत कमाविसदार प्रांत कोटे निा जयाजी सिंदे गोसावी यांसि. सेवक रघुनाथ वाजीराव नमस्कार सु खमस खमसेन मया व अलफ. राजश्री येसवंतराव पवार याचे निस्वतीची मामलत प्रो मजकूरची राजश्री कृष्णाजी नायक भिडे याजकडे पेसजी होती. याचे तर्फेने गोपाळ आत्माजी व हरी बलाल अमलावरी होते. (३) १७५३ साली प्रथमत दादासाहेब जे उत्तर हिंदुस्थानच्या स्वारीला निघाले ते या वेळी जयपुराहून कुमेरीकडे वळले मोगल बादशाहाशी त्यांची भेट यापूर्वी कधी झाली नव्हती असे इतिहास सर्रास सांगतो. तेव्हां ही 'नालखी' आली कोठून व हे कोडें उमजावयाचे कसे? ती दादासाहेवानींच तयार करविली असे गृहीत धरले तर कोणी वाद उपस्थित होत नाही. एरवी तसे मानण्यासाठी साधक व वाधक असे दोनी प्रकार दिसून येतात. [१] वकील मुतलकीबरोबर नालखी' प्रथम मराठेशाहीत आली अशी सर्व साधारण पण जी साधार समजूत आहे. [इतिसंग्रह ऐटि. भाग, फमाक ए] तिच्या अपरोक्ष [२] या संधीस दिल्लीहून दादासाहेबांस 'पोशाख' आल्याचे राजवाडे सांगतात. किंबहुना महिना व तारीखही देतात. [पेशवे शकावली १३.] ती या पत्रानंतर दोन महिन्याची आहे. एवढाच काय तो विसंगतपणा भासतो. हे पत्र 'मोहरी' असून त्यांत वर्ष,मास व मिति स्पष्ट दिली आहेत, त्याअर्थी शंकेस वाव नाही मग राजवाड्याशी ताळमेळ कसा बसावा ? मोगलाकडून अशा बहुमानाचा उल्लेख चिंतोकृष्ण एका पत्री करतो. [१ जून १७५२] तो स्पष्ट पेशव्यासंबंधी नसला तरी त्याच वेळी 'नालखी' पेशव्यांस मिळाली असावी अशी संभाव्यता वाटते. अस्तु. ती दादासाहेबांस मिळाली किवा शिंदेहोळकरांनी आणिली या दोहीपैकी कोणताही प्रसंग पुढे खरा ठरो. एवडा बोध मात्र होतो की, या [ मोगलाकडून आलेल्या ] 'नालखीविषयीं' कोणी प्रश्न अथवा पृच्छा [खयम् पेशव्यांनी अथवा त्यांच्या मुत्सद्यांनी] केली नाही. तसेच या दाखल्यानंतर पुढे 'वकील मुतलकी' चे वेळी में ग्रामण्य झाले, त्याची 'तात्विक राजनैतिक तथा आग्रहानुग्रह ' मीमांसा करणारांनी हे पत्र अवश्य लक्षात घेतले पाहिजे [नातकत शिंदे २४७-४८ भाइसं. चतुर्थसंमेलन ८७] विशेषतः 'मगव्याचे गुणदोष' वर्णन करणाऱ्या चरित्रकाराने हे वाचावे अशी सूचना केल्याखेरीज रहावत नाही. [ नाना पेशवे पान २२, ५८.५९, ६.] चितोकृष्णाचे पत्र पुढील भागांत येणार आहे म्हणून दिग्दर्शनार्य विवेचन केले आहे.

·त्यास यशवतरायाचे हिसियाचा रूपये गोपाळ आत्माजीस व हरी बलाळ यांसि काये जो संस्थान मजकूरीचा पावला असेल तो लहून देणे व तसेच पत्रही यशवतराव पधार याचे नावे लहून देणे. जाणिजे छ * २२ साबान. लेखन सीमा लेखांक[४] श्री * संवत् १८१३ मार्गशीर्ष शुद्ध ५ [२६ नवंबर १७५६] श्री बलाळचर णी तत्पर सम शेर बहादर नीरतर राजश्री बाळाजीपंत व चिमणाजीपंत कादार पाा पाटण गोसावी यांसि. अखडितलक्ष्मीलंकृत राजमान्य स्ना समशेर बहादर सलाम. सुमा सबा खमसेन मया अलफ. राजश्री महादाजी अबाजी [पुरदरे १ ] याजकडील उटे खरिदी करावयासि धनजी चौधरी रवाना केला. त्याजपासोन दस्तक सरकारचे असता जकाती' बा रुपये ५१ यकावन घेतले म्हणोन हुजूर विदित जाले. [ तरी ] ही गोष्ट कार्याची नाही. देखत पत्र सदरहू यकावन रुपये घेतले ते माघारे देणे. फिरोन बोमाट येउ न देणे. जाणिजे छ * ३ माहे रालोवल. मोर्तब पैवस्ता छ २३ रावल [१६ दिसंबर १७५६] . (४) हा थोरले बाजीराव पेशवे यास मस्तानी नावाच्या यावनी स्त्रीपासून झालेला मुलगा होय पानिपतचे युद्धांत घायाळ होऊन तो परत देशी येत असता वाटेंत औषधोपचारासाठी कुंमेरीकर जाटाकडे थांबला असता तेथेच तो मरण पावला. (५) जकात वसूलीविषयीं हा आक्षेप अयोग्य वाटतो कारण खंडणीपलीकडे असली मागणी निदान हकाने तरी करितां येत नव्हती. खंडणी वेळशीर न पटल्यामुळे असल्या सक्ती निर्माण होऊन प्रघात पडला असला तरी तो कायदेशीर ठरविता येणार नाही वहिवाट या सदराखालीच त्याला घालावे लागेल आणि हेच धोरण बहुधा शिंद्यांनी स्वीकारिलें असून पेशव्याचे दस्तकास' मान देण्या- विषयीं सुचविले आहे. किंबहुना मराठ्याच्या वतीने अशी सवलत कोटेकरास मिळाली असता तिची विस्मृति व्हावी याविषयीं गोड भाषेत गुलगुल्यास टपका विला आहे असे म्हटले तरी चालेल [भाग 1 लेखांक ६, १०९, १४८] हा अन्योन्य व्यवहाराचा प्रकार पाहाता जकात परत करण्याची ही मागणी मात्र सदोष म्हणता येत नाही 'वहिरोजी सिंदे व फतुखान' यांस ही रकम परत केली असून पावती 'कलम बाबुराव गुणाजी दिा श्रीमंत दत्ताजी सिंदे' याचे हातची आहे.

·श्री लेखांक [५] * संवत्-१८१३ पौष वद्य १० [१५ जनवरी १७५७] श्री. राजा शाहु नर पति हर्ष निधान बाळाजी बाजी राव प्रधान राजश्री सव्वोजी जाधव गोसावी यांसि अखंडितलक्ष्मीअलंकृत राजमान्य स्नो बालाजी बाजीराव प्रधान असिर्वाद उपरी. येथील कुशल जाणून खकिये कुशल लिहित जाणे विशेष. मोजे गार ता पाटुस [हा] गाव मुकासा तुम्हांकडे आहे. त्यास तुम्ही गावास उपसर्ग देता, ज्याजती पैका घेता म्हणोन हुजूर विदित जाले. त्यावरून हे पत्र लिहिले असे. तरी पहिल्यापासून मोकास बावेचा येवज घेत आला त्या प्रो घेणे, ज्याजती उपसर्ग न देणे. फिरोन बोभाट येउ न देणे. छ २४ रविलाखर. बहुत काय लिहिण. लेखन सीमा लेखांक [६] श्री * संवत् १८१३ पौष वद्य १० [१५ जनवरी १७५७] चिरंजीव राजमान्य राजश्री सदाशिव चिमणाजी या प्रती बालाजी बाजीराव प्रधान असिर्वाद उपरी. येथील कुशल जाणून स्वकीये लिहिणे विशेष. भवानजी ताकपीर यांस प्रा कल्यान भिवंडीपैकी चार हजार रुपये द्यावयाची नेमणूक आहे. त्यापैकी राणोजी ताकपीर याचे पुत्र, राणोजी सिंदे यांचे नातु, लेकीचे लेक यास रुपये २००० दोन हजार करार करून दिल्हे असेत. प्रा मजकूरपैकी पावते करीत जाणे. शो छ * २४ रबिलाखर. सुमा सवा खमसेन मया अलफ. बहुत काय लिहिण । हा असिर्वाद. लेखन सीमा (६) पिलाजी जाधव वाघोलीकर याचा हा पुत्र होय. या घराण्याचे वंशज सांप्रत महाराष्ट्रांत चाय करीत असून त्याजकडे शिवपुरी समीप शिंदेशाहीतून थोडी इनामी जमीन चालते. (७) हे व अशीच अनेक पर्ने क्षीरसागराने 'वंशावली' तयार करण्याच्या कामी पाहिली अमून त्याने त्यांचा लक्षपूर्वक विचार केला आहे. या साठीच तिची योग्यता मोठी आहे हे पदोपदी पुढे निदर्शनास येईल.

·६ लेखांका..] श्री * संवत् १८१४ जेष्ट वध ३ [६ जून १७५७] राजमान्य राजश्री चिमणाजी गोविंद कमाविसदार पा पाटण दिशा मलारजी होलकर गोसावी यांसि. सेवक रघुनाथ वाजीराव नमस्कार. सुा समान खमसेन मया व अलफ. पा मज- कूरची मामलत राजश्री जनकोजी निंदे याचे तर्फेने सा बालाजी यशवंत याजकडे आहे, सास तुम्ही प्रतरणा करून वसूल परमारे घेता, मनमाने तैसी वर्तणूक करिता, बालाजी यशवत याचे निस्वतीचे ग्रहस्त अमलावरी पौ मजकूरी आहे, त्याचे इतल्याने कारभार करीत नाही म्हणून विदित जाले, त्याज जनकोजी सिंदे याचे अमलदारासी प्रतरणा करणे व इतल्याने कारभार न करावा यात तुम्ही आपले वरे काये पाहिले आहे ! हली [है। पत्र सादर केले असे. तरी वाजवी अमल येकाचे यक इतल्याने करीत जाउन हिसे रसीद रुपया घेत जाणे. याचा बोभाट अथापर आलियास परिछिन्न कार्यास येणार नाही. जाणिजे छ * १८ रमजान. । आज्ञा प्रमाण (लेसन सीमा लेखांक [८] श्री * संवत् १८१४ जेष्ट वद्य ७ [८ जून १७५७] श्री राजा शाहुनर पति हर्ष निधान बाळाजी बाजी राव प्रधान आज्ञापत्र समस्त राजकार्यधुरंधर विश्वासनिधी राजमान्य राजश्री बालाजी पंडित (4) शिंदे होळकर यांची परस्पर 'चित्तशुद्धता' नव्हती याची जाणीव दादासाहेबांस होती. [पुरंदरे भाग १ लेखांक १५८, १५९] हा 'खजनविरोध व [गृह ] कलह पेच पारेल या हेतूनें शिंदे व होळकर यांजबरोबर त्याची सांगड घालण्यात आली असावी. राजवाडे खंड १ लेखांक २] त्याचेच समभ कुमेरीच्या प्रसंगी चुरस विकोपास गेली. शिंद्यांप्रमाणे कदाचित् होळकरांनी देखील या विषयी काही कालपर्यंत मौन धारण केलें असैल असें मानिलं तरी कर्णोपकर्णा याची वार्ता त्यांचे कानी आल्यासिवाय राहिली नसावी किंबहुना 'खातोलीपर्यत' आल्यावर प्रत्यक्ष परिणाम पाहावयास मिळाले असतील [ भाग १ लेखांक १३३ ] अशा स्थितीत या गोष्टीविषयी त्यांचे फेवळ एकच पत्र 'संग्रहीं' मिळावे याचे नवल वाटते.

·७ प्रधान ता मोकदमानी मौजे तडवले संमत वाई. मा समान खमसेन मया व अलफ. मौजे मार व मौजे पिंपोडे प्रा मजकूर या गावाचा सिवेचा कजिया अजी तागायत काही जाला नाही. येसे असता हाली तुम्ही कजिया करून पिंपोडेकरानी आपले सिवेच्या सेतात अउते लाविली असता तुम्ही कजिया करून मानसे मारीली, अउते घरू देत नाही, म्हणून हुजूर विदीत जाहले. तरी नवीनच कजिया सिवेचा करावया गरज काये! हे लबाडी कार्यास येणार नाही. हाली हे अज्ञापत्र सादर केले असे. तरी पिंपोडे या गावास नवीन सिवेचा कजिया न करणे. सुदामत हरदु गावचे चालत आल्या प्रो वर्तणे. नुतन कजिया केलिया मुलाहिजा होणार नाही. हे पष्ट समजोन वर्तणुक करणे. नोदिगर असेल तरी तुम्ही हुजूर येणे. पिंपोडकरही अणउन वाजबी ईनसाफ करणे तो हुजूरच केला जाइल. जाणीजे छ * २० रमजान. या कामास सरकारचा जासूद पाठविला आहे. तरी लिहिले यो वर्तणे, नाही तरी जासुदासमागमे हुजूर येणे. जाणिजे छ [मार.] | अज्ञा प्रमाण. लेखन सीमा लेखांक[९] श्री * संवत् १८१५ माघ वद्य ३० [२७ फरवरी १७५९] अखंडितलक्ष्मीआलंकृत राजमान्य राजश्री कादार पा पाटेण केशवरायाचे निगा राा जनकोजी सिंदे गोसावी यांसि. सेवक वालाजी बाजीराव प्रधान नमस्कार. सुा तिसा खमसेन मया व अलफ. पेशजी तुम्हाकडे पांच हजार रुपयाची सनद सादर केली आहे. त्याप्रमाणे यैवजाची (९) हे पत्र तसे तर क्षुल्लक आहे, पण एका महत्वाच्या प्रश्नावर त्याचा प्रकाश पडत असल्या मुळे उपयुक्त ठरते. ते असें की 'सितोळे देशमुख [पुणेकर यांचा व त्यांचे तक्षीमदार भाउबंदाचा' 'सिवेचा कजिया होउन खून लाडोजी सितोळे यांचे मानसांनी केला. सबब सरकारातून १५... दंड गुन्हेगारी लावली धाकटा भाउ घरी होता. त्याजला नेउन उभा करून आंगठे घरविले. डोकीवर दगड [दिला!] उन्हातही उभे केले . सितोळे [ शिंद्यांचे ] आप्त, त्याची या प्रमाणे 'बेअब्रू केली ' ह्यावरून 'पेशवाईत [नानाचे वेळी ] न्यायाचा ताजवा कसा होता त्याची कल्पना येते' असे पारसनीसाने जे कौतुकास्पद उद्गार काढले आहेत त्यांची मीमांसा करून मर्म बोळखण्यासाठी इतिहासमांस हे उपयोगी पडेल. [इतिसंग्रह ऐटि. भाग ५ क्रमांक २५] न्यायासंबंधाने प्रश्नच नाही. शिंद्यांच्या न्यायप्रियतेची साक्ष पत्रच देत आहे. पण नानांच्या निवाड्यांतील द्वेषयुक्त दृष्टीवर शिंद्यांचा जो कटाक्ष दिसतो तो किती योग्य आहे आणि न्यायाचा झगा घालून नानाने आपल्या द्वेषयुद्धीची तृप्ति कशी करून घेतली हे मात्र चांगल्या रीतीने स्पष्ट होत आहे.

·तरतूद करून सदरहू यैवज सत्वर हुजूर येऊन पावे ते करणे. दिरंग येकंदर न करणे. २८ जमादिलाखर. आज्ञा प्रमाण. सदरहू यैवज कर्जपटी बाबत सत्वर पाठउन देणे, जाणिजे. जाणिजे छ- लेखन : । मीमा । लेखाका १० ] श्री * सवत् १८१७ वैशाख वद्य १४ [१४ मे १७६०] राजश्री बालकृष्ण [?] गोसावी यांसि. स्ना सदाशिव चिमणाजी आशिर्वाद. सु मितेन मया व अलफ. तुम्ही कोव्यास जाउन पोहचला असाल. अद्याप राजश्री छत्रसाल [कोटेकर] फौजसुधा येउन सामिल" होत नाहीत. हे कोण गोष्ट ! या उपरी खासा स्वारी जल्द मजल दर मजल जाउन चमेल (1.) था कर्जपटीची मूळ कल्पना रामचंद्र मल्हार सुखठणकराचे सुपीक (जमाखची] डोक्यातून निघाली व तिचा प्रयोग प्रथम त्याने आपले कारकीर्दीत करून दाखविला. [पेशवे शकावली १२२] तिचा विस्तार होऊन आता ती शिंदेहोळकराच्याही पाठीस लागली. [भाग १ लेखाक २१८, २१९] (9) दक्षिणेतून उत्तर हिंदुस्थानात येते समयी मार्गातील राजेरजवाडे यास स्वपक्षानुकूल कल्ल न घेता भाऊसाहेव केवळ ' खंडण्या करीत करीत माले ' असा जो कटाक्ष भाजबखरकाराचा आहे तो सकृतदर्शनी आक्षेपार्ह वाटतो [21] कारण की मंडलीक इकडील लक्षात कोण आहेत, कोणाचे राजकारण कमे आहे किंवा सारेच तिकडे आहेत ? हे वर्तमान [ ठेवून ] युक्तिप्रयुक्तीने राजकारण राखून जे इकडे नसतील ते हाताखाली घालण्याच्या इच्छेने वुढेले, सुजाअतटौला, माधोसिंग, विजेसिंग, कोटवाले व राणाजी या सर्वांस पत्रे [व] वकील पाठविली '[खंड १ लेखाक ११,१७३, १७४ ] तत्संबंधी हे पत्र साक्ष पुरवितें या प्रमाणेच प्रत्येकाकडे 'पत्रे व वकील ' गेले असतील असे विधान केले व ते पुढे साधार सिद्ध झाले तर इतकेंच प्रतिपादन करिता येईल की, 'सर्वास अनकुल करण्याचे यत्न केले व करविले तयापि त्याची फलप्राप्ति काय तर 'सूरजमल जाट' यातिवाय दुसरे नाव दिसत नाही आणि तेही धूमकेतुवत् झळक दाखवून अकस्मात् मावळते साराश परिणामी 'खंडणीच पदरी पडली' हा जो निष्कर्ष वखरकाराचा आहे तो अन्य पुरावा पुढे येईपर्यंत अढळ राहातो. अस्तु कोटेकराविषयी थोडा विचार करणे कर्तव्य आहे. शिंद्याच्या माईचाऱ्यासाठी कुंमेरीकर जाट अवदाली विरुद्ध येऊन मिळाला [ भाऊबखर ११४ ] पण भाईचाऱ्यात अग्रेसरत्व पटकावणारे कोटेकराचे नाव का सापडू नये? 'कलीयुगी प्रपंची इष्टत्व, मित्रत्व सर्व स्वार्थाचे माहे ' ही राघो दादाजीची उक्ति खरी आहे [९ नवंवर १७६.] तथापि कोटे केवळ सरहद्दी संस्थान नसून शिंदेहोळकराची 'जागीर' होती यामुळे साहाजिकच 'मैत्री' जडली व तिचे रूपातर 'भाईचायत होऊन ' रक्षाबंधनद्वारें' सीमा शाली [भाग 1, लेखाक २६, ५१, १५९, १८०, १२३ ] त्यापैकी व्यक्तिगत भाव वगळला तरी स्वार्थ व परमार्थ बलवत्तर होऊन त्याचा प्रादुर्भाव झाला याची निदान प्रनीति ·[नदी] उतरणार. अशा मध्ये त्याणी येउन सत्वर मिलावे. यैसे करून न घ्यावेजे त्याच्या येण्यासाठी फौजा त्या मुलकात तटून राहिल्या आहेत. या प्रा याणी करून घेतल्यास त्याचे उपयोगी नाही. मुलकाची खराबी होईल हे पुरते त्याजला उमजउन देउन फौज , मिळते. 'श्रीछत्रसालजी के वा श्रीपटेल साहेब के बचन कथन करारदाद छो, तिही माफक बरतनो. तफावत न राखनो सिंद्या की सरकार अर कोव्या की सिरकार को दरपुसत सुभाईचारो छे. सो दरपुसत निभावनो थाका मिलापा सो म्हाका मिलापा छे. भर थांका दुसमन सो म्हांका दुसमन छे.' [ ४ जुलै १७६५ ] ही सलगी शब्दातच न राहाता कृतीतही उतरली, त्याचे प्रत्यंतर पहावयास मिळते. [भाग १ लेखांक ११५, ते ११८] तसा प्रकार या वेळी दिसत नाही याविषयी विस्मय आताच वाटतो असे नव्हे तर तत्कालिन शिंदेशाही मुत्सद्यासही त्याचा भास झाला होता 'कोटेकर तो दिवसाकडे पाहून स्थिरता करतात अल्पवुद्धीचे कारण.' असे त्रिंबक दत्ताजी स्पष्ट बोलून दाखवितो [२३ जुलै १७६० ] मार्ग साहय्य केल्याचा जसा पटोल्लेख आहे तसा बोध या प्रसंगी होत नाही. ओढाताण केलीच तर असे म्हणता येईल की, आवदालीकडे त्यांचा कल नव्हता, किंवा तत्पक्षीय 'बुद्धीभेदामुळे 'ते तटस्थही राहिले नाहीत. त्यांच्या अटी मानल्या नाहीत म्हणून ते मराठी पक्षाकडे पानिपतावर मिळाले नसले तरी त्यांची सहानुभूति मात्र मराठ्याकडेच होती आणि त्यामुळे उपसर्ग करणारे 'खीची ' याचा समाचार घेण्याचे काम त्यानी पत्करिलें. [लेखांक 11] हा युक्तिवाद काही अशी मननीय असला तरी तो निर्णयात्मक नाही असे जरा खोल दृष्टीने पाहातां कळेल, 'खींचीसी' कोटेकराचे ' हाडवैर' असल्यामुळे परस्पर चकमकी झडत असत. तसेंच ‘खींचीची' नागी कायमची मोडण्यासाठी कोटेकर संधीचीच वाट पाहात होते. विशेषतः मराठ्यांच्या संगतीने अथवा संमतीने ती त्यांना हवी होती आणि तत्संबंधी त्यानी शिंद्यांकडून वचनही मिळविलें होतें. [भाग 1 लेखांक १२८, २१५, J या वेळी उघड रीतीन 'खोचीने ' मराठ्यांचा विरोध केला. त्यामुळे मायवीच संधी घर बसल्या मिळाली. प्रतिकाराच्या मिषाने आपले मनोरथ सिद्धीस नेण्यासाठी वकीलापाशी कोटेकरांनी क्रिया करून कृतार्थता मिळविण्याचा हा घाट घातला असावा. शिंदे व त्यांचे हस्तक गुलगुले तथा होळकर यांस तो जड वाटल्यामुळे आणि 'कोटेकराशी' त्यांचे वेगळे करारमदार जाले' असल्यामुळे भाऊसाहेबानी आपला हात आटपता घेतला असेच अनुमान निघते. या कराराचे स्वरूप ' निश्चित नसले तरी 'सेत्रुचे पारपत्य जाल्यानंतर कोटेकर वगैरे सर्व पादाकांत होतील' या भाषेवरून निदान ‘खींचीशी' तरी त्याचा संबंध नसावा असे ओघानें अनुमान करणे प्राप्त होते. [ भाग १ लेखांक २२२ ] (१२) 'मुचकुंद तीर्थस्नान कल्न भाऊंनी आगरियाच्या रोखे गंमीर नवीवर मुकाम केला. तेथे शिंदेहोळकरांच्या भेटी झाल्या, हे बखरकाराचे वर्णन राजवाड्यांस मान्य नाही. ऐप्र.खंडापान ६९,७२] '६ जुलै रविवारी मधुरेचे सुमार शिंदेहोळकर मेटले' असे ते सांगतात. [खंड १ लेखांक १९५, २१७ टीप २८१,२९७] बखरीप्रमाणे व पत्राधारे जर मुकामाचे उतारे घेतले तर त्यात पडतूरापासून ते घेट दिल्लीपावेतो परस्पर इतके साम्य आहे की बखरकाराविषयी खरोखर कौतुक वाटतें विस्मयजनक असें काही असेल तर ते इतकेच की, 'वोडसिया, आरोन, मालना व [काली] पहाटी' हे चार पत्रांकित मुकाम यसरीत कसे आले नाहीत ? दरमियानी पडाव वगळून मुख्य तळ बखरकाराने दर्शविलें असें . .

·सुधा सत्वर येउन सामिल होत ते करणे. फौज किती आहे ? येतात किवा नाही ? जैनगर मानले तर 'अशेरगड बोडसिया व मुचकुंद' हे तीन मुकाम निराधार ठरविण्यास आधार कोणता असा उलट प्रश्न बखरी तर्फे केला तर त्याचे उत्तर काय ! अस्तु. हा दृष्टिकोण बदलून राजवाज्याच्या विधानाविषयी विचार केला तर ज्या मूळपत्री मिती आहेत त्याविषयी फारसा प्रश्न उपस्थित होत नाही. पण ज्या पत्रात मुळातच तारला नाहीत त्यांचा क्रम लावताना मतमेद किंवा भुरळ होणे शक्य आहे आणि हाच प्रकार मेटीसंबंधाने घडला असावा असे वाटते ज्या तीन पत्रात तारखा नाहीत त्यापैकी दुसऱ्या पत्राची तारीख राजवाव्याने ठरविली नाही. [२०२] तिसऱ्याची 'अजमासी' तारीख दिली, [२७] पहिल्याची 'पैवस्ती' सोडून 'अजमासी' ठरविली [१८७] त्यामुळे जो घोगळा झाला तो विचारणीय आहे. 'पैवस्ती सिवाय सिरोजेस आलों ' या पहिल्या पत्रातील स्थळ संकेतामुळे क्रम व तारीस जमली. दुसऱ्याची तारीख देण्याची इच्छा नसताही क्रम चुकला. अर्थात तिसऱ्याचा अदमास जमला नाही. त्यामुळे परस्पर विरुद्ध अशी दोन विधाने घढली. [1]६ जुलै रविवारी मथुरेचे सुमारे भेट झाली ! असें मुख्य विधान झाले. [२] शिंदे होळकर व जाट याची सैन्ये २५ जूनच्या अगोदर येऊन मिळाली [३] 6 जून पासून १२ जुलैपर्यंत चमेल उत्तर तीर व आग्रा याच्या मधील प्रदेशात भाऊसाहेबांस राहणे भाग पडले [१९४ टीय २७८] शिंदेहोळकराची सैन्ये कोठे व कधी मिळाली हा वाद गौण समजून थोडा वेळ वगळला तरी १२ जुलै पर्यंत चमेल भाषा मधील प्रदेशांत' राहणे भाग पडले 'तर' ६ जुलै रविवारी मथुरेस मेट कशी घडते दोहों पैकी कोणते तरी एक खरें मानावे लागेल राजवाड्यांचा मथुरेचा सिद्धात सिद्ध होऊ शकत नाही. '२ जिलकादी मथुरेवर आले' असे गृहीत धरून त्याचा जो संदर्भ 'रविवाराशी' व 'मेटीशी' जुळविला त्याचा चमत्कार ही पाहाण्यासारखा आहे '२ जिलकावी' सोमवार आहे राजवाड्याच्या तत्वाप्रमाणे रविवार मोहन आणला तर तो येण्यासारखा आहे [लेखाक १४ टीप ५९] पण १ जिलकादी ६ जुलै कधीही आणता येणार नाही '२ जिलकाद' म्हणजे जंत्रीनुसार १६ जून येतो आणि १६ जूनला रविवार येत नाही व मथुरामेट संभवत नाही कारण ८ जुलैपर्यंत 'गंभीर' सोडली नव्हती असे स्पष्ट आहे. लेखांक २१२,२१५] अर्थात् मथुरेची कल्पना ढासळते हा भाचार्याचा दोष नव्हे पण पन्नांतील २ जिलकादचा चमत्कार आहे त्या ऐवजी २ जिल्हेज पाहिजे. व त्यामानाने १५ जुलै येते बती पत्राशी खासी जमते. इतकेच नव्हे तर 'सरदार जाटसहवर्तमान मथुरेवर आलो' या वाक्याचा शब्दश संदर्भही लागतो. अर्थात् मेटी त्यापूर्वीच झाल्या असे स्पष्ट होते [लेखाक २००] रविवारा- विषयी आग्रह असलाच तर तो त्या सुमाराचा धरला पाहिजे. मग तो८,१५,२२ किवा २९ जून पैकी कोणताही असो. तो विषय खतंत्र चर्चेचा आहे. पण त्यापैकी कोणताही मानला तरी तो गंभिरा नदी संबंधीच ठरेल ही केवळ कपोलकल्पना नव्हे तर [शिंदेहोळकर,] 'जाट व वजीर' याचे मेटीविषयी घरीच सष्टता झाली असून ती १ जुलै १७६. च्या पूर्वीची ठरते. [पुरंदरे भाग । लेखांक ३८७] वोडसिया' हा बखरकाराचा घाट बोडसिया असला पाहिजे किंवा फार तर सिरोजच्या दक्षिणेकडील वेरसिया निघेल 'भाऊसाहेव सागितल्या वाटेने चमेल पार भाले' अर्थात् 'होळकर भरसमेत गर्जो लागले' हैं बखरकाराचे वर्णन 'अवास्तव' होते असे जे राजवाब्धानी प्रवीपादन केलें तें तूर्ततरी निराधार आहे हे निपळे सागावयास नको राजवाडेकृत पहिल्या खंडातील काही तारखा हस्तदृष्टिदोषामुळे व काही मुद्रण- लीलेनें चुकल्या आहेत त्यासंबंधी इतर प्रकाशित साधनें हाती आल्यानंतर लिहिण्याचा विचार आहे.

·वाले आम्हासही येतो आसे लिहितात. पठाणाकडेही जावसाल पका करितात, कोटेकर यासही काही बुधीमेद करतात आसे आइकिले. याचा शोध करणे, वर्तमान सत्वर लिहिणे. जरूर. बहुत प्रकारे समजाउन फौज घेउन येणे. छ * २७ रमजान. वहुत काये लिहिणे. लेखन सीमा लेखांक [११] श्री * संवत् १८१७ भाद्रपद वद्य ३० [९ अक्टोबर १७६.] राजमान्य राजश्री कृष्णाजी [१] गोसावी यांसि. सेवक सदाशिव चिमणाजी नमस्कार सुा इहिदे सितेन मया व अलफ. तुम्हास खीचीवाडेकराची गढी फूल बडोदे कोटेकरानी घेतली आहे, ते राजश्री जनकोजी सिंदे याजकडील कमाविसदार लालाजी बलाल [गुलगुले ] या जवळून ताकीद करउन सोडून देवावया करिता सरकारची पत्रे देउन पाठविले. त्यावरून तुम्ही कमाविसदारासी कटकट करिता म्हणोन हुजूर विदित जाहले. यैशास कोटेकरानी [सी] करार मदार जालेले आहेत ते पुढे राजश्री मल्हारजी होळकर व जनकोजी सिंदे त्या प्रांते आलियावरी त्यासी समजून घेतील. तुम्ही त्या गांवाविसी कमाविसदारास तगादा न करणे, उठोन खींची वाड्यास जाणे, जाणिजे छ * २९ सफर. । सरकारची पत्रे कमाविसदाराजवळ माधारी मागता ती न मागणे. उतरे मात्र घेउन येणे. जाणिजे छ मार. आज्ञा प्रमाण. लेखन सीमा लेखांक [१२] श्री * संवत् १८१७ माघ शुद्ध ११ [ १५ फरवरी १७६] अखंडितलक्ष्मीअलंकृत राजमान्य राजश्री आबाजी व बालाजी [यशवंत व गणेश" [अनंत) कमाविसदार कोटे गो यांसि. बाळाजी बाजीराव प्रधान नमस्कार सुा इहिदे सितेन मया व अलफ. सेवक (१३) फूल बडोद तर नकाशांत कोठे सापडत नाही पण स्थानिक माहितीवरून ते कोटा राज्यांत छीपा बडोदच्या ईशान्येस तीन चार कोसावर अंधेरी नदीच्या पश्चिम तिरावर असल्याचे समजते. तेथे मोडकळीस आलेली गढीही अद्याप आहे. (१४) शिंदेशाही भाग ! लेखांक २२४ टीप २३० पहा.

·चिरंजीव राजश्री [सदाशिवराव भाउची अबदालीची लडाई" होउन चिरंजीव निघाले ते आजमेर व रूपनगर प्रांते आले म्हणून श्रवण जाहाले. येशास कोट्यात तहकीक खबर आली असेलच. तर चिरंजीव कोठे आले, समागमे फौज किती आहे ? तहकीक वर्तमान सविस्तर लिहिणे. जर रूपनगर आजमीरीकडे न आले असिले तर कोणीकडे निघाले १ येविसीचे खबरेस दिलीस व अबदालीचे लस्करात दोन दोन जोड्या कासिदाच्या पाठउन चिरजीवाचे व राजश्री जनकोजी सिदे याचे वर्तमान ठीक लाउन लिहून पाठवणे. * जाणिजे छ * ९ रजन, आज्ञा प्रमाण, लेखन सीमा पैवस्ता छ २२ रजव. माघ वद्य ९ मंदवासर. सुग इहिदे सितेन. स. १८१७ [२८ फरवरी १७६] (१५) पानपतच्या घनघोर संग्रामात विश्वासराव भाऊचा अंत झाला असें तर फळले पण सदाशिवराव भाऊ व जनकोजी शिंदे या दोघांविषयी नाना प्रकारच्या बातम्या उठल्या [१]'भाऊ साहेब थोरले व जनकोजी शिंदे लढाई झाली तेथून विस कोसावर एक जमीदार याची गढी होते जमीदार मिळोन जाट याच्या मुलखात गेलेत. त्याची हातची पत्रे तो आले नाहीत परतु कायम आहेत' अशी प्रथम बातमी आली. [इतिसंग्रह ऐटि १४ लेखाक] [२] 'नजीवखान, सुज्यातदौला याचे वकिलाने भाऊचे वर्तमान खुणामवानिशी विपरीत सागितले [३] वरकड वकिलाच्या पत्रीं विकानेरकडे आहेत. [४] कोणी मला जाटाकडे लिहितात. [पुरंदरे भाग । लेखांक ४१७] विश्वासराव गोळी लागून गर झाले. फौजेने शिकस्त खादली. ज्यास जिकडे सोय पडली विकडे निघाले. भाऊसाहेब व जनकोजी थिदे कोणीकडे गेले त्याचे ठिकाण नाही,' अशी युद्धातून आलेल्या व कुंमेरीस थाबलेल्या सटवाजी जाधवरावाची प्रत्यक्ष स्थिति होती तेव्हां तत्संबंधी नाना तर्कवितर्क चालले तर त्यात नवल कोणते ? [इतिमंजरी ३..] अस्तु या अनेक वार्तापैकी 'विकानेर, रूपनगर अजमेरकडे गेल्याची बातमी जास्त संभवनीय वाटली असे दिसते आणि त्यादिशेने शोध करण्यासाठी पेशव्याची दोन पत्रे गुलगुल्यास आली. [लेखांक १३]इतकेच नव्हे तर साहित्यासहित सैन्य पाठविण्याची देखील योजना झाली. [पुरदरे भाग 1 लेखांक ३९९,४०१ ते ४०६१४१०] परंतु भाऊसाहेव किंवा जनकोजी शिंदे यांचा शोध लागला नाही. जनकोजी शिंद्याप्रमाणे सदाशिवराव भाऊ या नावाचा तोतया पुढे निर्माण झाला व त्याचे इतके रुळ माजले की त्याच्या साठी स्वतंत्र खारी करून महादजी शियास त्याचे पारिपत्य करावे लागले सासंबंधी पुढे पत्रव्यवहार येणार आहे त्यावेळी आपोभाप स्पष्टीकरण होईल (१६) पानिपतची लडाई 'पौषशुद्ध ८ वुधवारी' [१४ जनवरी १७६१ ] झाली असे राज- वाज्यांनी बखरानुरोधें प्रथम प्रतिपादन करून नंतर त्यांनी सप्रमाण सिद्धही करुन दाखविले आहे. [खंड १ लेखांक २८१ टीप ३२४ व इतिमंजरी ३..] त्यास आता पुरंदरे दप्तरातूनही विशेष पुष्टी मिळते. [भाग १ लेखांक ४१७] अर्थात् भाऊबखरकाराची सत्यता निर्दव ठरते. [पान १५९] या पराजयाचें 'वर्तमान नर्मदेवरी ऐकिलें' असे बखरकाराने जे दुसरे वर्णन दिले आहे त्यासंबंधी ·१३ लेखांक [१३] श्री * संवत् १८१७ फाल्गुन शुद्ध १० [१६ मार्च १७६१] अखंडितलक्ष्मीअलंकृत राजमान्य राजश्री लालाजी बलाल व आबाजी रघुनाथ व गणेश अनंत गोसावी यांसि सेवक बाळाजी बाजीराव प्रधान नमस्कार. सुा इहिदे सितेन मया व अलफ. तुम्ही छ। २२ रजेबचे पत्र पाठविले ते छ । ३ साबानी पावले. श्रीमंत राजेश्री भाउसाहेब व जनकोजी सिंदे याचे सोधास आज्ञे प्राो कासिद जोड्या पाठविल्या आहेत. माधोसिंग [कछवा] याणी बहुत धुंद मांडली ये विसीचा अर्थ वगैरे वर्तमान विस्तारे लिहिले ते कळले. यैशास [ त्याचे ] पारपत्याचा विचार करित असो. सर्वही नीटच होईल. तुम्ही वर्तमान वरचेवरी लिहित जाणे. जाणिजे छ * ८ साबान. " आज्ञा प्रमाण. मोर्तव पैवस्ता छ १४ माहे मजकूर [ २२ मार्च १७६१] लेखांक [१४] श्री सवत् १८३१ मागशीर्ष शुद्ध ११ [१३ दिसंबर १७७४ ] श्रीमाहाराजाधीराज श्रीमाहाराजा श्रीमाहाराव उमेदसिंघजी ज्योग्ये, श्री मुख्ये प्रधान श्री रघुनाथ वाजीरावके आसिर्वाद बाचनै. इहाके समाच्यार भला छै. आपुका कागदोपत्री पुरावा पाहूं जाता 'लढाई नासल्याचे जयनगरहून वर्तमान नर्मदातीरी येतांच नर्मदेहून रुपये कापड देऊन वापूनी नाईक व सदाशिव रामचंद्र [ सुखठणकर ] रवाना केले.' असें निर्णयात्मक सिद्ध होते. [पुरंदरे १ लेखांक ४०२] मुकाम ठरला पण मिति मात्र निश्चित करता येत नाही. जनवरी १८ पर्यत पेशव्यांस वर्तमान नव्हते असे स्पष्ट आहे. [ पुरंदरे भाग १ लेखांक ३९५] ३ फरवरीला वार्ता उज्जयनीस पोहोचली होती व 'श्रीमंत नानासाहेब पेशवे सुरंजेस दरमजल गेलेत' असा पत्रांत स्पष्टोल्लेख आहे. [इतिसंग्रह ऐटि. क्रमांक १४ लेखाक २] त्याअर्थी ही वार्ता निदान त्यासुमारे लागली असावी अस्तु नर्मदेच्या तळाचे तारखेवरोवर ही समस्या सुटणार आहे. 1 २८ फरवरी १७६१ 1मार्च १७६) ·१४ सदा भला चाहीजे. आप्रच बहत्त दीन पाती समाचार नाही पाए है सो लीपजोजी. आम इहाकी हकीकती विदीवार श्रीराजराणे जालमसीधजी को लोपी है. सो जान के आपुको लायक सो करनो. आपु आदी राजा छौ. थाकी शूरता बडी छै. ती उपर थाकी बडाई जानकर करोगे. मीती आगहन शूदी ११ संवत १८३'. विसेख क्या लिषिये. + श्रीमहाराजाधीराज श्रीमहाराज [श्री]महाराव उमेदसीधजी जोग्ये श्रीमत् ख नाथराव श्री लेखांक [१५] * संवत १८३१ मार्गशीर्ष शुद्ध १२ [१४ दिसंवर १७७४] सीधश्री सर्वउपमालायक श्रीराजराणे जालमसीधजी योग्ये श्रीमुख्य प्रधान रघुनाथ बाजीराव के आसीर्वाद बंचना. ईहाके समाचार भला छै. उठाका भला चाहीजेजी. आप्रच सीरकार कारवारीने फतूर" करो. उनी पातीर तुकुजी हुलकर वा माहादजी साधीया उनोकु लेकर दक्षन गये. तीन उपरी सीधीयाकी अंतःकरणमे सपूर्ण रुष उठा. की जाणी आपु [इ]काईक तुकोजीकी भी उठा. [3]की [या] रुष देषी. ती उपरी म्हाने हीदोस्थानकुं कुच कीयो. अबी थाकी तरफ आवां छा, कोटाको आदीराजा छो. थाकी शूरता बडी लोकमे प्रसिद छे. सीरकारपर यो समया विपरीत [प] डयो छै. ती उपरी बडाई जाणी करोगे. दर कुच कोटाकु पहुचत है. मीती आगहन शुदी १२ सवत १८३१. विसेख क्या लिपिये श्रीमत् ख सीधश्री सर्वउपमा लायक श्रीराजराणे नालमसीधजी जोग्य नाथ राव लेखांक [१६] श्री * संवत् १८३९ मार्गशीर्ष वद्य ८ [ २७ दिसंबर १७८२] राजश्री माहादजी सिंदे गोसावी यांसी श्रीमत् रघु नाथ राव रघुनाथ बाजीराव सकलगुणालकरण अखंडितलक्ष्मीअलंकृत राजमान्य स्नो असिर्वाद उपरी. येथील कुशल जाणून स्वकीये कुशल लिहित जावे विशेष. बहुत दिवस (१७) कारभाऱ्याप्रमाणे फितुरीचा आरोप दादासाहेबानी शिंदेहोळकरांवर ठेविला नाही हे खरे. तथापि रोष करून ' उभयतांनी त्याचा पक्ष सोडिला असे में म्हटले आहे त्यासंबंधी पुढे पत्रव्यवहार येणार असल्यामुळे येथे विस्तृत विवरण करीत नाहीं ·१५ तुम्हाकडून पत्र येउन वर्तमान निवेदन होत नाही. तरी हली तुमचा मुकाम कोठे आहे ? तुम्हाकडील काय वर्तमान ते लिहून संतोषवीत जावे. साप्रत इंग्रजाचा तुम्ही तह ठरावीत अहा व अमचाही जाबसाल लागला आहे म्हणून यकतो. त्यांस साप्रत अम्हांस थोरले दवलतीचा लोभ राहिला नाही, तथापि वारमाईचा आम्हांस इतबार येत नाही, त्याअर्थी आंम्ही इकडेच राहू. तरी ज्यात अमची सोई ते तुंही करावे हे उचित असे. मागील गतवार्ता चितात न ठेवाव्या. अम्ही तुरतेजवळ राहिल्याने अम्हांस दगदग नाही व अम्ही साप्रत कोण्याचे बऱ्या वाईटात नाही. दवलतीचा अर्थ तरी पूर्वी ईश्वरकृपेकरून मोठीच केली आहे. अता वृध्यापकाली कांही ईश्वराची शेवा करून तापीतीरी राहावे असी इछा आहे. यास्तव येथेच अमची सोई घडून येईल तो अर्थार्थ करावा. तिकडे तुम्ही जो मुलुख देवाल त्यापेक्षा इकडे आंम्हास काही कमी दिल्हा तरी अम्ही राजी अहो, परंतु कोणाचे पेचांत राहाणे होणार नाही. सर्व तुही जाणतच अहा. रवाना छ * २१ मोहर्रम. बहुत काय लिहिणे. लेखांक [१७] श्री * संवत् १८४० जेष्ठ शुद्ध १२ [१२ जून १७८३] राजश्री माहादजी शिंदे गोसावी यांसी श्रीमत् षु नाथ राव रघुनाथ बाजीराव सकलगुणालंकरण अखंडितलक्ष्मीआलंकृत राजमान्य लो आसिर्वाद उपरी. येथील कुशल जाणोन स्वकीये कुशल लिहित जावे विशेष. तुझी इनेजासी सलुक केला. तेव्हां इंग्रजानी खर्चास द्यावयाचे बंद केले. अम्हांस तरी खर्चाची बहुत तंगचाई. तुम्हाकडून केसो अनंत येथे आले परंतु आजपर्यंत आपलेकडून खर्चास पोहोचले नाही व यादीवर करार मदारही करून पाठविले नाही. अम्हांस खर्चाचा बहुत वोढा सबब पुणेकरापासून आम्ही खर्चास घेउन व मातोश्री [गोपिका] वाईसाहेवाचे बहुत दिवस दर्शन नाही, हेही समजोन त्याजकडे गोदातीरी खासा स्वारी गेली. तुम्हांपासी असल्यास व गोदावरीतीरी असल्यास भेद नाही परंतु पुणेकर कारभारी याविसी खतरा बहुत होता. तो त्याणी शपत देउन व मध्येस्त मातबर देउन दूर केला, सबब नाशिकचे (16) केसो [ अथवा कुमाजी ] अनंत सुनेलकर या नावाचा गृहस्थ पवाराकडे होता तो भावाजी रघुनाथ निगडीकराप्रमाणे शिंद्याचे पदरीं आला असून या वेळी दादा साहेवाकडे शिष्टाईस गेला असावा असें मानावयाचे की काय ? याला 'निम्बत चिटणीस' असेही म्हटले आहे.

·१६ सुमारे कुच केले. रेवातीरी रहावयाचा वेत वहुत होता परंतु चार महिने कर्जदार जाहलो. कर्जही सुरतेमध्ये आम्हांस कसे मिळेल ? हे तुम्हांस ठाउक आहे. फुलपाड्यास[१] रहावे तरी चार महिन्यात निदानी एक लक्ष पाहिजेत व हाली कर्ज साठ सत्तरपरियंत आहे. पुण्याकडून पैसा मिलेना व केसो अनंत याजकडील [प्रकार पहावा ] तरी अंमल बसउन रसदा घेउन देणार. तेव्हां येवजास ठिकाण नाही. चहूकडून खर्चाचा ताण मोठा पडला. तूर्त पुण्याकडून हुंड्या आल्या व राजश्री फतेसिंगराव गायकवाड याजकडूनही कर्ज वारावयाबदल येवज देवविला याजमुळे थोडीशी सोई पडली. तूर्त गोदातीरी जातो. वरकड सविस्तर बोलणे ते केसोअनत यासी। जहालेच आहे. ते लिहितच असतील. भडोचेस ठेवावयास तोफा नव्हत्या सबव ५ तोफा कसो अनंताचे हवाली केल्या. गाडे व गोले दिल्हे. दारू त्याणी परभारे खरिदी केली सवव दिल्ही नाही. अतःपर लोकरच मातुश्रीचे दर्शनास जातो. आपण हमेशा पत्र पाठउन संतोषवीत जावे. खाना छ *. ११ रजव. बहुत काय लिहिणे. पो छ ९ सावान सुमा अर्वा समानैन मया अलफ. उर्फ आपाढ शुद्ध १० [१० जुलै १७८३ लेखांक [१८] श्री * संवत् १८५० माघ शुद्ध १५ [ १४ फरवरी १७९४] नकल अखंडितलक्ष्मीआलंकृत राजमान्य राजश्री जीवाजी बलाल [ केरकर ] गोसावी यास. सेवक माधवराव नारायण प्रधान नमस्कार. मुमा अर्वा तिसेन मया अलफ. महादजी सिंदे याचे शरीरी ज्वराचा उपद्रव होउन माघ शा त्रयोदसीस 1 देवज्ञा जाली. ईश्वर इसेंस उपाय नाही. तुम्हास इकडील [१] बंदोबस्ताविसी राजश्री दौलतराव सिंदे लिहितील या प्रों तुम्ही तिकडील वंदोबस्त राखून खातरजमेचे काम काज करीत जाणे. जाणिजे छ १३ रजब. आज्ञा प्रमाण. 1 ११ फरवरी १७९४ - ·ॐ श्रीमंत पवार धारकर व देवासकर, यांचा असल पत्रव्यवहार. wwwwwwwwww १८०२ ते १८५३ विक्रमी. श्री" लेखांक [१९] * संवत् १८०२ चैत्र वद्य ६ "अप्रेल १४५] भवानीगकर चर गीतस्पर मानद राब सुत यशक्त राव पवार नीर राजश्री बालाजी यशवंत [ गुलगुले ] गोसावी यांसि तर शके १७९२ अखंडितलक्ष्मीआलंकृत राजमान्ये स्नो यशवंतराउ पवार दंडवत. सुा खमस अन मया आलफ. राजश्री राघो हरी यास प्राा कोटे येथील कमाविस आपले तर्फेने सांगून पाठविले आहेत. तर तुम्ही व हे येकाविचारे राह न ]आपल्या हिसियाचा सा जो येईल तो मारनिलेचे पदरी घालने. तुम्ही आपले वर्तमान वरीचेवरी लिहित जाणे. छ * १९ सावल. । बहुत काय लिहिणे हे विनंती. | मोसंव लेखांक [२०] श्री * संवत् १८१० कार्तिक वय ६ [१६ नवंबर १७५३] भवानीशंकर वर णी पर आनंद रावसत यशक्त राजश्री बालाजी बाबा [गुलगुले] गोसावी यांसि. राव पवार नीर तर शके १७९२ अखंडितलक्ष्मीआलंकृत राजमान्य स्लो यशवंतराव पवार रामराम विनंती उपरी. येथील कुशल जाणून खकीये लेखन करीत जाणे विशेष. राजश्री वाळाजीराम (१९) संग्रहांत पवाराची २६ पत्रे सांपडतात ऐतिहासिकदृष्ट्या दी महत्वाची नाहीत. ग्यापि नमुन्यादाखल काही पत्रे येथे दिली आहेत.

·१८ यास प्रा खेराबाद, बकाणी व चेचट येथील कमाविस सांगोन पाठविले आहे. त्यास या तीही महालची वाटणी जे आमचे तकसीमेची येईल ते मारनिलेचे खाधीन करणे. आणिक कोण्हाकडे न देणे. प्रा कोटे येथील जो यैवज आमचे तकसीमेचा होईल त्या वर कर्जदार वगैरे याच्या नेमणूका आहेत. पैगास तेही फडनीसी मारनिलेस सांगितली आहे. तर जो यैवज येईल तो मारनिलेचे विद्यमाने कर्जदाराचे नेमणूक [व] वराते प्रा दामा शाहीने देत जाणे. वेदमूर्ती राजश्री रामभट वैशंपायन यासि वरात दिल्ही आहे. तरी याचे चिरंजीव भारनिले आले आहेत. तरी याचा यैवज यास पावता होय ते करणे. सा छ - २० मोहरम, बहुत काय लिहिणे हे विनंती. / मोर्तब पा छ १५ रबिलाखर मास माघे वद्य २.. हडोती. फालगुण वध २ समत १८१० सुमा अर्वा खमसेन मया आलफ. [८ फरवरी १७५४] शुद लेखांक [२१] श्री * संवत् १८१० कार्तिक वद्य ८ [१८ नववर १७५३] भवानीशकर घर भी तत्पर आनद राव सुत यशवत राजश्री बाळाजी बाबा [गुलगुले ] गोसावी यांसि. राव पवार नीर तर शके १७९२ अखंडितलक्ष्मीआलंकृत राजमान्य स्नो यशवतराव पवार रामराम विनंती उपरी. येथील कुशल जाणून स्वकीये लेखन करणे विशेप. प्रा खैराबाद बकाणी हे नीमे महाल अलाहिदा" आम्हाकडे आहेत. त्याची वाटणी अलाहिदा निघत आहेत. त्यास साल मारी खैरावाद चकाणी येथील कमाविस राजश्री संकराजी कृष्ण [१] यास सागोन पाठविले आहे, तर जो तेथील यैवज होईल तो मारनिलेचे पदरी घालणे. वरकड जो सस्थान कोटे येथील यैवज होईल तो राजश्री सोयराजी परशराम याजकडे देणे, जाणिजे छ * २२ मोहरम, " बहुत काय लिहिणे हे विनंती. मोर्तब शुद (२.) खेराबाद व बकाणी हे दोनी महाल होळकर व पवार या उभयताकडे निमेनिम होते असे कळते. [भाग १ लेखाक २० व होळकरशाही खंड १ पान २] ·१९ लेखांक [२२] श्री * संवत् १८१० फाल्गुन शुद्ध १० [४ मार्च १७५४ ] भवानी शकर चर णी तत्पर आनंद रावसुत यशवत राजश्री बाळाजी बाबा [गुलगुले ] गोसावी यांसि राव पवार नीर तर शके १७९२ अखंडितलक्ष्मीआलकृत राजमान्य स्नो यशवंतराव पवार रामराम विनती उपरी. येथील कुशल जाणून स्वकीये लेखन करीत गेले पाहिजे विशेष. राजश्री वाळाजीराम याजकडे आमचे तर्फेने कमाविस आहे ते करार असे. कोण्ही मिडेस्तव कागद करून घेतले असले तर तेथे घेउन येतील [तरी] त्यास दखलगिरी न देणे. वराते दाखल जुने कर्जाची वरात केली आहे. ते [व] बाकी वसूल होईल त्यापैकी राजश्री बाळाजीराम देतील. सर्व गोष्टीने पाळाजीपताचे साहित्य करून आमचा अमल हा आपला जाणून हर येकविसी साहित्य करणे. जाणिजे छ * ९ जावल. बहुत काय लिहिणे हे विनंती. मोर्तब जी मत कृष्णा लेखांक [२३ ] श्री . * संवत् १८१२ वैशाख शुद्ध ८ . श्री [९अप्रेल १७५५] सीवचरणी सिका लक्षात येत नाही ड भाव तुको राजश्री बाळाजी यशवंत [गुलगुले ] गोसावी यांसि जी पवार राव अखंडितलक्ष्मीआलंकृत राजमान्ये स्नो कृष्णाजी पवार दंडवत विनंती उपरी. यथील कुशल जाणून स्वकीये कुशल लेखन करीत गेले पाहिजे विशेष. पा कोटे येथील आम्हाकडील हिसेयाची कमाविस राा भगवंत सामराज यासि पेशजी होती. ते त्याजकडून दूर करून हली राा कुसाजी हरी यासि सांगून परगणे मजकूरास पाठविले आहेत. तरी गोसावी यानी हरयेकविसी मारनिटेचे साईत करून आमल सुरली[त] चाले ते गोष्टी केली पाहिजे. पूर्ववतपासून स्नेह चालत आली आहे त्याप्रमाणे चालवीत गेले पाहिजे. आमचे हिसियाचा यैवज होईल तो याचे स्वाधीन केला पाहिजे. सा छ * ५ माहे जमादिलाखर, । बहुत काये लिहिणे कृपा असो दीजे हे विनंती. मोर्तब पैवस्ता चैत्र वद्य द्वादसी. हाडोती वैशाख वध १२ छ २५ माहे रजव. [८ मे १७५५] ·लेखांक [२४] श्रीजयती भवानीशकरचर णी तत्पर आनद रावसुत यशवत राव पवार नीर तर शके १७९२ राजश्री बाळाजी यशवंत [गुलगुले ] गोसावी यांसि अखंडितलक्ष्मीआलंकृत राजमान्य स्ना यशवतराव पवार रामराम. येथील कुशल जाणून स्वकीये लिहिणे विशेप. पागेचे घोडे दांडग्यानी नेले. हे वर्तमान तुम्हास ठावकेच आहे. त्यास तलास करून घोडे आणउन पाा देणे. घोडियावसी तुम्हांस पेसजी सांगितले आहे. त्याजवरून तुम्ही तलास केला असेल. जरी गोत्र जाला नसिला तरी पुनरपि सोधे कर्तव्य तो करणे आणि घोडी येन ते करणे. जाणिजे छ १२ जावल. । बहुत काय लिहिणे हे विनती./ मोर विनती | लेखांक [२५] श्रीगजानन 0 U श्री सीवचणि 3 भाव तुको जी मुत कृष्णा जी पवार राब राजश्री लालाजी बावा [गुलगुले ] गोसावी यांसि अखंडितलक्ष्मीआलंकृत राजमान्य स्ना कृष्णाजी पवार व सदासिवराव पवार रामराम विनंती उपरी. येथील कुशल जाणून स्वकीये कुशल लिहित जावे विशेष. संस्थान मारचा रुपया येत नाही याज करिता राजश्री पाटीलबाबानी' आपणास रूबरू सांगितले आहे. त्यासी आता आपणाकडे राजश्री गोपाळरावजी पोले आहे. तर मागील वाकी व पुढील मामलत जाली आहे तो यैवज पत मार[नि]लेचे पदरी ताकीद करून देवणे. पुर्वापासून तुमची आमची मामलत काही दोन नाहीत. सर्व प्रारे भरवसा आपला आहे. मामलत दुसरे न जाणावी. ।' सा छ १८ मोहरम. बहुत काय लिहिण हे विनंती. मोतंद (२१) श्रीमंत महादजी शिंदे.

·लेखांक [२६] श्री गजानन D श्री सीवचरणि ह डमान तुको राजश्री लालाजी वावा गोसावी यांसि जी सुत कृष्णा जी पवार राव अखंडितलक्ष्मीआलंकृत राजमान्ये स्नो कृष्णाजी एवार व सदासिवराव पवार रामराम विनंती उपरी. येथील कुशल ताा छ १७ माहे मोहरम जाणोन स्वकीये कुशल लिहित जावे विशेष. आपलेकडील बहुत दिवस पत्र येउन वर्तमान कळत नाही. तर यैसे न करावे. सदैव पत्री साकल्यार्थ लिहित जावे. यानतर राजेश्री वगाजी गंगाधर हे दिलीकडे आहेत. त्याची मुले माणसे शो गगाधर वगाजी [याचे] कुटुंबासुधा त्याजकडे पाठविले आहेत. तर आपल्यापासी पावलिया पुढे यास बंदोबस्त करून आपली माणसे पत्रे जागोजाग धागे धाग्याने देउन पावती करावी. कोठे कोण्हे गोष्टीचा अडथला न पडे ते करावे. सुखरूप व्याजपासी पावलियाचे उतर तुम्हास आले म्हणजे आपण आम्हा कडे पाठवितीलच हा भरोसा जाणून लिा असे. । बहुत काय लिहिणे कृपा लोभ कीजे हे विनती., मोर्तब लेखांक [२७] श्रीशकर * संवत् १८५२ माघ वद्य १३ [८ मार्च १७९६] ० श्री भवानीशकर च रणी तत्पर खंडेरा वसुत अनदराव पवार निरतर सीधश्री नंदगांव" महा सूभस्थानेक सर्व उपमा लाएक बिराजमान राजश्री महारावजी श्री उमेदसीघजी जोग्य. कीले धार सु राजश्री अनदराव पवारजी केन रामराम वचना. अपरंच. आठाका समाचार श्री जीरे कृपा सु भला छे. आप का सुख समीचार सदा लीखते रहणा. संतोष होसी. आंगू हकीकत ऐसा जो संस्थान मजकूर का काम काज आंगू राजश्री हरीराम पडत [लघाटे के तरफ था जस परमान हाल मसारनिले के तरफ सोप ] (२२) महाराव कोटेकर हे वैष्णव सांप्रदायी असून कृष्णभक्त असल्यामुळे त्यांनी आपल्या इत्रदेवतेचें मूळ ठिकाण नंदगांव बरसान्याचे स्मरण व्हावे यासाठी कोव्यांस 'नंदगाव' व शेरगनास 'बरसाना' असे नाव दिले त्यामुळे मराठी पत्रांत वरील प्रमाणे चाख सापडतो ·२२ कर राजश्री बाळाजी संकर कू हुजूर बुलाया है. इस वास्ते संस्थान से बाळाजी को आदा पोहचा होवेगा उसकी रुजूवात हरी पडतके चिरंजीवके विदमान से करकर मसार निले कू हुजूर भेज देणा. संस्थान मजकूर [का] कामकाज रारकार तरफ का आंगे परमान पंडत हरीराम के मारफात से लेणा. हामेसा कागदपत्र लीखते रहणा. मिती माघ वदी १३ त्रयोदसी समत १८५२. रा छ * २७ सावान सुमा सित तीसेन मया व अलफ. बहुत काय लिहिण. मोते . ------ लेखाक [२८] श्री * संवत् १८५३ जेष्ट शुद्ध १२ [१७ जून १७९६] ॥ श्री भवानीशकर च रणी तत्पर सडेरा वसुत अनदराव राजश्री राज जालमसिंगजी गोसावी यांसि पवार निरतर अखडितलक्ष्मीआलंकृत राजमान्य स्ना अनंदराव पवार रामराम विनंती उपरी. येथील कुशल जाणून स्वकीये लिा आसाचे विशेष. सा कोटे येथे काादार याचे नावे पालखीची नेमणूक आहे परंतु पालखी करण्याची परवानगी दिली नव्हती. हली राजश्री हरीराम [लघाटे ] यासि पालखीची परवानगी दिल्ही आहे. तर राजश्री लालाजीवावा व आपण बावाच्या हवेलीस येक होउन पालखी र यावी. पालखीचा रोजमुरा देत जाणे, नेमणूक यैवजी मजुरा पडेल. १ रा छ * ११ जिल्हेज. सुा सवा तिसेन मया व आलफ. . बहुत काय लिहिणे हे विनती. मोतेवा वार . ।

·ॐ
श्रीमंत गायकवाड बडोदेकर
यांचा असल पत्रव्यवहार.
१८३० ते १८६९ विक्रमी.
लेखांक [२९]
श्री
श्री रानाराम छ
प्रपती अखिल प्रौड प्रता
प पुरदर सयाजीराव गा
यकवाड सेना खास खेल
राजश्री
गोसावी यांसि
समशेर बहादर
सकलगुणालंकरण अखंडितलक्ष्मीमालंकृत राजमान्य स्नो फतेसिंगराव
गायकवाड रामराम विनंती उपरी. येथील कुशल जाणोन स्वकीये कुशल लखन करीत
-
.
(२३) पत्रांत नावाची जागा रिकामी ठेविली असून सनसुद्धा दिला नसल्यामुळे वर्ष ठरवितां
येत नाही. राघोया दादाप्रमाणे गायकवाडांनी फौजची मागणी केली असावी असे म्हटले तरी
चालेल. किंतु ठोकळ मानाने त्याचा काळ १७७४ वे १७८० पावेतो धरला तर चुकीचे होणार नाही.
तसेच हे पत्र संग्रहात ' उपलब्ध होते त्याअर्थी त्याचा कोटेकराशी म्हणजे बहुश, जालमसिंग शाला
याच्याशी संबंध असावा असे ओघानेच निष्पन्न होते 'गुजराथ प्राती आलावाड आहे. तिकडे राजाचे
भाउबंद फार आहेत. पांच चार हजार खार पाहिजेतसे शसल्यास येउन शामिल होतील मजी
असल्यास लिहून पाठवावे. इकडून परभारे लिहिली जातील' अशी शिष्टाई जालमसिंग झाल्याने महादजी
शिंदे गुजराथेत असतां चालविली होती [१७७४१७५] 'परंतु दूरची गोष्ट फौज पुफळ ईश्वर इन्छेने
घडणार ते घडेन' या कारणे शिंद्यानी मात्र मान्य केली नाही [१७७४१७५] तथापि तप्तमीय
फतेहसिंगास ती हवी असावी. कोटेकरांनी पत्करिले तर इतके 'दूर' स्वसैन्य पाठविण्यापेक्षा आहा-
पाडातील माउबंदाची गोष्ट' ते आपोआप बोलतील म्हणून संदिग्ध मागणी केली असावी असे वाटते
किंबहुना हा शिंद्याचा मराठी कावा देखील असू शकेल. त्यामानाने वरील पत्राचे वर्ष ठरविणे
सोईस्कर होईल,

·२४ अमिले पाहिजे विशेष. बहुन दिवस आपणाकडील पत्र येउन वर्तमान कळत नाही. तरी यसे न करावे. निरंतर पनी कुशलवृत लखन करावे, हे स्नेहात उचित आसे. यानतर सरकारात तिकडील फौजेचे प्रयोजन आहे. यास्तव गजश्री लालाजी बलाल यासि पत्र लिहिले आहे. ने सविस्तर आपगाम विदिन करतील. ते ध्यानास आणोन मारनिले सागतील त्याप्रमाणे फौजेची नजवीज करून पाठउन द्यावी. काxxxयशवंत या कार्या स्तन रवाना केले असेत. ते सविस्तर निवेदन करतील, साराश आम्ही आपल्यास लिहिले यात्रे [ आगल्या सर्व प्रकार धरून स्नेहास वृद्दी करावी है उचित आहे. सर्व आर्य गा बालाजी बलाळ यास लिहिलेवरून कळो येईल. या कार्यास दिवसगत नसावी. । सा छ ? माहे रमजान. बहुत काय लिहिणे लोम कीजे हे वितती. मोतर लेखांक [३०] श्रीम्हाळसाकांत * संवत् १८६९ वैशाख शुद्ध १३ [२४ मे १८१२] नकल सिका. राजश्री लालाजी बलाळ [ गुलगुले ] गोसावी यासि अखंडितलक्ष्मीआलंकृत राजमान्य स्नो आनदराव गायकवाड सेना खास खेल समशेर बहादर रामराम विनंती उपरी. तुम्ही शहर आमदावाद येथून खरेदी कापड व रेसीम व किरमिज घेउन कोट्यास रवाना करणार व देशावराहून कापड शेहरी आणणार त्याचा निमे हासिल माफी करावी म्हणोन सरकारांत विठित केले. त्यावरून तुमचे बदल खांतर सरकारातन निम हासिल माफ करून नीमे हासिल मालास शिरस्ते प्रमाणे साल दरसाल देत जावे, येविसी प्रो मारचे दुभागाचे काादार याजवर पत्रे सादर केली आहे. राा छ । १२ माहे जमादिलावल सुमा सलास आशर मयातेन व आलफ. हे विनंती. मोर्तब सुद (२४) लालाजी गुलगुले याचें जन शिंठेशाहीच्या बाहेरही होत असे स्पष्ट कळते व त्याचे आगत्यासाठीच ही माफी झाली आहे.

·ॐ श्रीमंत मल्हारजी होळकर यांचा असल पत्रव्यवहार. संवत् १७९९ ते १८२३ विक्रमी. लेखांक [३१] श्री * संवत् १७९९ फाल्गुन वब २ [१ मार्च १७४३] श्री म्हाळसा कात चरणीत राजश्री बालाजी येशवंत [गुलगुले ] पर खंडोजी सुत मल्हारजी हो कमाविसदार प्राा कोटे गोसावी यांसि. ळकर अखंडितलक्ष्मीआलंकृत राजमान्य स्नो मल्हारजी होळकर दडवत. सुमा सलास आर्केन मया अलफ. प्रा मारचे पहिले रुपये आले होते त्यापैकी राजश्री लक्ष्मणराव याचे कर्ज वारून आमचे दाहा हजार रुपये तुम्हाकडेस राहिले. पुढे जे हप्ते येतील ते वाटणीप्रमाणे रुपये आमचे कमाविसदाराचे हवाले करावे यैसे असोन त्यास म्हणता की राजेश्री रामचंद्रवायाचे पत्र येईल तेणेप्रमाणे रुपये देउन. तर तुम्ही काही नवे नव्हां ! पुरातन वाटणी [ तुमचे परिचयाची ] आहे तेणेप्रमाणे ज्याचे त्यास रुपये द्यावे. यैसे असोन कागदाचा उजूर करिता. तर है गोष्ट उतम आहे यैसे नाही. तर दाहा हजार पहिले वाकीचे व हाली जे हप्ते आले असतील [ते] वाटणीप्रमाणे राजश्री कृष्णाजी गो [विंद व ] कृष्णाजी हरी याजपासी देणे. [न द्यावे] यो तुमचे चिती असेल तरी सुखरूप आसो. कमाविसदारास उठउन लावणे. यैसीच तुम्हास आज्ञा' असेल तरी --- (२५) हे पत्र शिंदे होळकराच्या दुहीचे द्योतक असून गुलगुले त्यास कारणीभूत झाले असावेत असा ग्रह बलावत असला तरी विचारांती तो भ्रमच वाटतो. कारण 'लक्ष्मणरायाचे कर्ज' होळकरांस देखील मान्य असून ते फेडण्याविषयी आक्षेप नाही. कटाक्ष केवळ फाजील रकम थोपविल्याबद्दल आहे. फेडीचा संबंध शिंद्यांशी येत असल्यामुळे त्याचे थानेनुसार रकम थाववून ठेवणे भाग पडले ·२८ अळ अन मया अलफ. तुम्हाविसी राजश्री कृष्णाजी गोविंद व कृष्णाजी हरी याणी येउन कीतेक प्रकारे सांगितले. त्यास तुम्ही व हे येका मते राहावे हे उजित आहे. प्रा कोटे येथील साल गुदस्ताचा यैवज मारनिलेस देविला आहे. त्यास याचे तर्फेने तेथे शा आवाजी xx [र]नाथ [निगडीकर"]आले आहेत तर जो बाकी पैकी रुपया वसूल होईल व पहिला जाला असेल तो आवाजीपंत याचे पदरी घालणे. हे व तुम्ही येके विचारे असत जाणे. तुम्ही आपले सर्व प्रकारे समाधान असो देणे. जाणिजे छ #२ जिलकाद. बहुत काय लिहिणे हे विनंती. मोरी यसुद पा माघ वद्य २. बराबर राजश्री ४ [आ]वाजीपंत [२० जनवरी १७४४] लेखांक [३५] श्री * संवत् १८०१ आश्विन शुद्ध ३ श्रीम्हाळसा [१७ सितंबर १७४५] कात चरणीन स्पर समोजी मुत राजश्री बाळाजी यशवत गोसावी यांसि. महारजी हो ळकर अखंडितलक्ष्मीआलंकृत राजमान्य स्नो मलारजी होळकर दंडवत उपरी. येथील कुशल जाणून स्वकीये लेखन करणे विशेष. पत्र पाठविले [ते] प्रविष्ट जालें. प्रा पाटण येथील मामलतीचे वृत तपसीलें लिहिले [तें] कळो अलें. पैसियासि राजश्री चिमणांजी गोविंद व रामाजी जगनाथ येथ येणार आहेत. ते आलिया उपरी मनास आणून आज्ञा कर्तव्य ते केली जाईल. जाणिजे छ * २ रमजान. बहुत काय लिहिणे. मोत पाछ १३ रमजान [२८ सितंबर १७४५ . (२७) भाग १ लेखाक ७५ टीप १०२ पहा. आबाजी रघुनाथ, कृष्णाजी रघुनाथ व गोपाळराव रघुनाथ हे तिषे सखे भाऊ शिंदेशाहीत उदयास भाले. या घराण्याचा स्वतंत्र पत्रव्यवहार पुढे येणार आहे.

·२७ लिहिला आहे त्याजवरून कलो येईल. त्या लिहिल्याप्रमाणे वर्तणूक करणे. जाणिजे छ *२ साखर. । बहुत काय लिहिणे हे विनंती. मोते लेखांक [३३] श्री म्हायता श्री * संवत् १८०० मार्गशीष वद्य १ [२४ नवंबर १७४३] राजश्री बालाजी यशवंत कमाविसदार प्राा कोटे गोसावी यांसि. कात चरणीत पर खंडोजी सुत । मस्दारजी हो अखंडितलक्ष्मीआलकृत राजमान्य स्नो मल्हारजी होळकर दंडवत. सुमा अर्वा अर्वेन मया अलफ. राा कृष्णाजी विस्वनाथ हे आमचे आहेत. यास सिपारस पत्र राजश्री माहाराव दुरजन [साल] सिंग यास दिल्हे आहे. तर तुम्ही मारनिलस नेउन याची भेट करून याचे साहित्य उतम प्रकारे करून याचा योग क्षेम ते स्थली चाले असे करणे. याचे अगत्य आम्हास बहुत प्रकारे आहे. तुम्ही याचे साहित्या न चुकणे. जाणिजे । छ - १८ सवाल. ' बहुत काय लिहिणे हे विनंती / मोर्त . . लेखांक [३४] श्रीन्हाळसा कात चरणीत पर एडोजी नुन महारजी हो श्री * संवत् १८०० पौष शुद्ध ३ [८ दिसंबर १७४३] राजश्री वाळाजी यशवंत कमाविसदार प्राा कोटे गोसावी यांसि. अखंडितलक्ष्मीआलंकृत राजमान्य स्नो मलारजी होळकर दंडवत. सुमा (२६) मकमूदाबादच्या स्वारींत शिंद्याप्रमाणे पिलाजी जाधव होते हैं जसे स्पष्ट कळते तसा बोध होळकरामंबंधी होत नाही. [पुरंदरे १ लेखांक १५२ ] राणोजी शिंद्यांचे पत्रावर हवाला ठेविला आहे त्याअों शिंदेहोळकर बरोबर असावेत असे वाटते. या पत्रावरून दुसरी गोष्ट लक्षात गावगानी ती ही की, मल्हारजीचा उल्लेख करतांना राणोजीनी केवळ 'मल्हारवा' असे म्हटले आहे [भाग लेखाक ] पण होळकरांनी शिद्यांस 'राणोजीवावा' असें को म्हणावें १ राणोजी शिंदे गहारजीहन नगर नर नन्हते ना? कारण होळकरांनी 'जनकोचा' असें मंबोधिलें आहे. । उतांक ·आम्ही प्रा सुट-गणे, तांडा," पायगड प्रांतीचा मुलुक [ सोडवून ] तेथील बदोबस्ती करून सांप्रत डोंगरपुर प्रांते आलो. येथील तहरह जालियानतरे उदेपुर प्रांते जाउन तेथील कार्यभाग उरकून हाडोतीकडे येतो. तिकडे लस्करचा रोख आलिया उपरी तुम्ही पुढे भेटीस येणे. । मंग जो विचार कर्तव्य तो केला जाईल. जाणिजे छ ५ सफर. बहुत काय लिहिणे हे विनंती. गोत घरद पा छ १८ सफर [२८ फरवरी १७४६] लेखाक [३८] श्री * संवत् १८०२ श्रावण शुद्ध २ श्रीमदालसा [९ जुलै १७४६] का चरणीत राजश्री बालाजी यशवंत व हरी बलाल स्पर सलोजी सुन मन्दारजीरो व आवाजी रघुनाथ कमाविसदार पाा कोटे गोसावी यांसि. अखडितलक्ष्मीअलंकृत राजमान्य स्ना मल्हारजी होळकर दडवत. सुगा सबा अर्बेन मया अलफ. तुम्ही पत्र पाठविले [ते] पावोन घृतात कळू आला. 'मोपतराम याज वरावर सेरगडास दोन महिने जाउन राहिलो. यैवजा करिता तगंदा केला परंतु [महाराव] विचारावर येउन वसूल देता दिसत नाही, म्हणून पत्री लिहिले. येण्यास तुम्ही तगादा (३०) सुटलाणे हे स्थळ नकाशात मिळत नाही पण ते पावागलपैकीच असले पाहिजे (३१) हा नाडा कोणता? शिंदेशाहीत जिले अमझेयात याच नावाचा एक गाव असून तेथे गडी पण आहे ती पूर्वी पावागडाखाली मोडत असली पाहिजे किंवा या नावाचे निराळे गाव तरी पावागडात असले पाहिजे. (३२) किले पावागड हा गुजराथेतील सुप्रसिद्ध किला सर्वाच्या परिचयाचा असून तो पुढे शियाच्या वाटणीस आला त्याचे हे मुख्य स्थान होते (३३) डोंगरपुर हैं लहानसें संस्थान असून ही उदेपूरची एक शाखा आहे व ती भाजही अस्तित्वात आहे [ Aitchison Trenthes vol in page 21] (३४) मल्हारजी होळकर 'उदेपुरचा कार्यभाग उरकून' जेतपुरास शिंद्यांचे मोर्चे लागले असतां मागाहून शिधास येऊन मिळाले [भाग 1 लेखाक ५.] अशा स्थितीत होतीचा' गुंग उलगबून बाले असतील भखें वाटत नाही. ।

·२९ लेखांक [३६] श्रीन्हाळसा कात चरणीत त्पर खडोजी सुत मल्हारजी हो श्री * संवत् १८०१ कार्तिक वद्य ५ [३ नवंबर १७४५] राजश्री बालाजी यशवंत कमाविसदार प्राा कोटे गोसावी यांसि अखंडितलक्ष्मीआलंकृत राजमान्ये स्लो मल्हारजी होळकर दंडवत. मा सित अर्बेन मया अलफु. तुम्हाकडील वर्तमान राजश्री मेघशाम दामोदर [१] याणी सविस्तर विदित केले त्यावरोन ध्यानास आले. यैवज अद्यापि वसूल होउन न आला. अपूर्व आहे ! तरी या उपरी निकट करून वसूल प्रा मारीचा सा माहारायाकडील लौकर वसूल करणे. त्या प्राते स्वारी लौकरीच होईल मग श्रमी होतील. तरी यैसे पष्ट समजोन वर्तणूक करवणे. छ * १९ सवाल ' हे विनंती. मोते वसुद लेखांक [३७] श्रीम्हाळसा कार चरणीत सर खंडोजी सुत मल्हारजी हो ळकर श्री * संवत् १८०२ फाल्गुन शुद्ध ५ 11४ फरवरी १७४६] राजश्री बालाजी यशवत व राजश्री हरी बलाल कमाविसदार प्राा कोटे गोसावी यांसि. अखडितलक्ष्मीअलंकृत राजमान्ये स्नो मल्हारजी होळकर दंडवत. मुहूर सन सित अर्बेन मया अलफ. तुम्ही पत्र पाठविले ते] पावॉन वर्तमान निवेदन जाले. लिहिले की 'सरकारचा लाखा रुपयाचा हवालासुधा दोन लक्ष रुपयांची तनखा पेसजी दिल्ही. त्यापैकी आज तागाईत पाउण लक्ष रुपये वसूल जाले. बाकीची तहसील होत आहे. यैसि यासी लस्करचे अगमन यैकोन पांच लक्ष रुपयाचा मुलक प्रा बरे व बडोद व भाई वगैरे यैसी तनखा घावीसी केली,' म्हणून लिहिले [ते] सर्व कळू आले. यैसियासी (२०) या वेळी मल्हारजी होळकर कोठे होते हैं स्पष्ट कळत नाहीं तथापि पुढील पत्रात पायागड प्रांतीची बंदोबस्ती करून डोगरपुर प्राते आलो' असे म्हटले आहे तेव्हा ते गुजराथेत असावेत असे दिसते. (२९) बरे, श्रोद व मा हे तिन्ही महाल कोटा राज्यात आहेत.

·दंडवत. सु सवा अर्धेन मया अलफ. पा मजकूरची सरमनम् राजश्री सिक्जी शंकर याजकडे पेसजी सनद आहे, त्यामी हली मगारनिलेकडेच मजम् करार केली असे. याच्या तर्फेने जो कोणी तेथे येईल त्याच्या हाते सरमजमूचे लिहिणीयाचे प्रयोजन घेउन चेतन पेसजीच्या सनदे प्रा पावणे. रोजा र विसी गुदस्ता चालन आले त्याप्रमाणे चामवणे. नवी दिकत न धणे. जाणिजे उ + २९ माहे रजत्र, बहुत काय लिहिणे हे विनंती. सिमा पैवता छ १९ माहे शाबान. भादवा थप ६ [२६ अगष्ट १७४६] बार लेखांक [४०] शुद्ध ४ श्री - संवत् १८०२ मार्गशीर्ष [५ नवंबर १७४६] राजश्री बाळाजी यगवंत व हरी दलाल य आवाजी रघुनाय कमाविसदार पा कोटे गोसावी यांसि. अखंडितलक्ष्मीअलंकृत राजमान्य स्ना मल्हारजी होळकर दंडवत विनती. सुमा सवा अर्थेन मया अन्लफ. तुम्ही पत्र पाठविले नि] पावोन वृतात वळू आला. राजश्री भोपतरामजी यामि व आम्हास राजश्री गाहारावजीनी बहुत प्रकारे मांगून आपणाकडे पाठवावयानी सिहना केली. त्यालि गेव यवज जमा होणे यास्तव इतके दिवस लागले. आपली पत्र अली. ते नाथद्वारास राजश्री माहाराबजीकडे पाठविली आहेत. उ[चर) आल्या सत्वरच येतो, म्हणून लिहिले [त्या ] स त्याच्या मनास पर्व प्रकारे x न असाने. निष्ठापूर्वक वर्तन x x ते गोष्टी उतमच त्याज सचोटी राखलिया लेह ४ ४ ईल सा मोपतराम र घेउन येणे x x लिहिणे न लगे [बहुत काय लिहिणे हे विनती. पो छ र माहे जिलकाद मार्गशीर्ष सुध ४ बुधवार. [५ नवंबर १७४६] X x X ४ समागमे ·लेखांक [३९] २५ करणे. विचारावर येउन वसूल देतील तो घेणे. दुघेलखंड प्रांताचा बंदोबस्त जालिया , त्या प्रांते येउन त्याचेही पारपत्ये बरेवजेने केले जाईल. फिकीर नाही. जाणिजे छ १ * रजन. हे विनंती. पैवस्ता छ २१ माहे रजब मोत श्रावण वध ८ गोकुलाष्टमी. [२९ जुलै १७४६] श्रीमोरया * संवत् १८०२ भाद्रपद शुद्ध ? [६ अगष्ट १७४६] श्री राजा शाहु नरपति हर्ष नि राजश्री बाळाजी यशवंत व हरी बलाळ धान बालाजी व आवाजी रघुनाथ कमाविसदार बाजीराव प्र पा कोटे गोसावी यांसि. अखंडितलक्ष्मीअलंकृत राजमान्य ला मल्हारजी होळकर व जयाजी सिंदे (३५) उत्तर हिंदुस्थानची ' मुतालकी' शिंद्यांकडे होती असें जें प्रतिपादन केले आहे त्यासंबंधी हैं 'मोरया, मोतव व सिका' प्रत्यंतर पहावें. [भाग १ वंशावली पान ५] अशी पत्रे जी' संग्रही' उपलब्ध झाली ती या भागांत दिली आहेत. [लेखांक ४२, ५०] मात्र असली पत्रे १७५२ पर्यंत मिळतात आणि तीही ज्या स्वारींत शिंदे व होळकर दोन्ही समागमें राहिले अशा संधीसच विशेषत. सापडतात. यांत होळकराचे नाव जे दिसते त्याला सानिध्य व 'समाइकत्व कारणीभूत असून वयमानें अग्रमान प्राप्त झाला असावा असे निराळे सांगावयास नको. हा प्रघात जुना होता किंवा नवीन प्रचार पावला हे सागवत नाही. 'मतालकी' संबंधी बाजीराव पेशवे याचे पत्र फार मार्मिक व अर्थप्रचुर आहे स्वत संबंधी दोघाची मर्ने कलषित न होऊ देतां त्यांनी आपले हृद्गत प्रगट केलें आहे त्यानुसार ' मुतालकी ' पुढे निरंतर शिद्याकडे राहिली असे क्षीरसागर व शकावलीकार यानी सिद्ध केले ते निर्विवाद आहे सख्यसंरक्षणार्थ शिंद्यानी सोबत्याची तोड काढली असावी असा प्रश्न करण्याची साहाजिक प्रवृत्ति होते. त्याविषयी समाधानजनक संदर्भ जुळत नसला तरी त्या भावनेचे प्रतिबिंब वरील प्रघातात उतरले नसेल कशावरून?' मुतालकी ' शिंद्याकडे निरंतर चालली हा सिद्धात खरा ठरला आणि मोगल बादशाहाशी केलेल्या तहात शिंद्यांची प्रथम सही होती असें में इतिहासकार ध्वनित करीत आहेत त्याचे सूत्र मुतालकीशी जुळत असले तर हा प्रघात मात्र नवीन होता असे मानिल्यावाचून गत्यंतर नाही. किंबहुना चुरस उत्पन्न करविणारी जी अनेक कारणे उद्भवली त्यांत याचाही समावेश करणे ओघानेच प्राप्त होईल, हा युक्तिवाद निदान मला तूर्त तरी प्राय वाटत नाही. कारण की याच 'भुतालकीचा' शोध न लागल्यामुळे इतिहासाचार्य राजवाडे चाची क्षुल्लक परवान्यांतील शब्दाविषयी जशी दिशाभूल झाली, तसाच प्रकार या गोष्ठीत संभवणीय आहे. [भाग १ लेखाक ६] यासाठी राणोजी शिंयाच्या वेळचे एखादें पत्र पुढे येईपर्यंत ठाम मत निश्चित करणे प्रशस्त होणार नाही हा पुरावा मुतालकीच्या तत्वाविषया मात्र पुरेसा आहे. होळकराचा संबंध कधी व कितपत होता याचे स्पष्टीकरण पुढे कदाचित संभवणीय आहे इतकंच सुचवावयाचे होते ·लेखांक [४३] श्री * संवत १८०४ जेष्ट वय १ [१ जुन १७५] श्रीम्हानमा सात चरणीन पर समोली मुत मरहारलीत राजश्री बाळाजी यशवंन गोसावी यांसि अखडितलक्ष्मीअलंकृत राजमान्य ला मलारजी होळकर दडवत. सुहर सन समान आत्रैन मंया अलफ. तुम्ही पत्र पाठविले ते] प्रविस्ट जाल. कितेक तपसीले आर्थ लिहिला तो सर्व निवेदन जाला. कोव्याचे मामलतीन वसूलास दिवसगत लागली. साल गुजरोंन गेले. या सालचा वसूल आणि पेसजीची बाकी यैसा वेमुबलग पैसा माहा- रायापासून घ्यावा लागतो, त्यास या उपरी निकट करून वमूलाची ताकीद शाहाण्यास उतम प्रकारे करून येवज सरकारात पोहचं ने करणे. तुम्ही त्यांचे स्थितीस पुरते चाकफ - आसोन अजीपर्यंत वसूल राहू दिधला हे आपूर्व [असे ! ] या उपरी बहुत निकटीने वसूल घेणे. छ * १४ जमादिलाखर. हे विनती. गोत पाद लेखाक [१४] . भीमासा कर श्री * संवत् १८०५ चैत्र शुद्ध १५ [२ अप्रेल १७४८] कात चरणी न राजश्री बाळाजी येशवत व या कृष्णाजी हरी स्पर संतोजी गुन मल्हारजीरो ध आवाजी रघुनाथ कमाविसदार पा कोटे गो यासि. अखंडितलक्ष्मीअलकृत राजमान्य स्ना भलारजी होळकर दडवत. सा समान अन मया अलफ. तुम्ही पत्र पाठविले ने] पावोन वृतांत कळू आला. या माहाराव आपले आजेसिवाय नाही, रुपयाच्या तरतूदेत आहेत, म्हणून लिगा. यैशास उतम आहे. रुपयाची वाट करून द्यावी. सर्व प्रकारे साधना करावी म्हणजे उत्तमच आहे. रुपायाचा तगादा करून वाट करून घेणे, छ * १४ साखर. हे विनती. मोत , वसद ·। लेखांक [११] श्री * संवत् १८०३ फाल्गुन शुद्ध ५ [३ फरवरी १७७] श्री म्हाळसा कांत चरणीत पर खडोजी सुत मल्हारजी हो ळकर सीधश्री अमेसींघजी [१] जोग्य मलारराव होलकर केन वंचणो. अंगो परगने रायपुर [१] की साल मजकूर से मजमु गोपाळ त्र्यबक [१] ईनसे कही है. ईन के हाथ से मजमु का कामकाज लेकर इने को सालीना वेतन रुपया ४०० च्यारसो करार कीये सो पोहच्यावना. मीती फागन सुधी ५ सं. १८०३ मोर्तब लेखांक [१२] श्री * संवत् १८०३ फाल्गुन शुद्ध ६ [४ फरवरी १७७] श्री. राजाशाहु नरपति हर्ष नि राजश्री बाळाजी यशवंत व हरी बलाळ धान बालाजी बाजीराव प्र व आवाजी रघुनाथ कमाविसदार धान कोटे प्रा गोसावी यांसि. अखंडितलक्ष्मीआलंकृत राजमान्य स्ना मलारजी होळकर व जयाजी सिंदे दंडवत. मा सबा अर्बन मया अलफु. बाळाजो यशवंत यासी पालखीच्या सरंजामा मुळे समाइक ऐवजी प्रा मजकूरपैकी रुपये १००० देविले असे [ते] साल दरसाल पावीत जाणे. जाणिजे छ * ५ सफर. । बहुत काय लिहिणे हे विनंती. लेखन सिमा बार (३६) बाळाजी गुलगुले यास पालखी तर या पूर्वीच मिळाली होती असे हे पत्रच सांगते. नेमणूक 'समाइक ऐवजी 'सची टाकण्याविषयीं हैं फेवळ संमतिपत्र होय. पवार व होळकर यांनी आपापले हस्खकांस पालख्या दिल्या आहेत [लेखांक २८, ५०, ६.].

·माहारायाकडील मजकूर लिहिला तो सर्व ध्यानास आला. तुम्ही वरचेवर तगादा करून वायदेवंदी प्रा यैवजाची निशा करून घेणे. मुदतीस यैवज न राहें तें करणे. इकडील 'प्रस्तुत छावण्या मउसमसाबादे" पासी जाल्या आहेत. इकडील बंदोबस्त होउन बादज बरसात या प्रांतासी येणे होईल.' छ * ७ शावान. ' बहुत काय लिहिणे हे विनंती. मोत वर्तमान तर (३८) 'अंतरवेंदीतील लढाई आटपून होळकर १७५१ च्या अक्टोवरांत मासीस आले' असे विधान ज्या आधारावर राजवाज्यांनी केले आहे ते थोडें डळमळीत दिसते कारण की ती 'उडवाता असून सत्यमिध्य कळत नाही असे लेखकच स्पष्ट सांगतो. [खंड १ लेखाक ८ टीप ३८] कोणी प्रमाण लक्षांत असावें अमें मानिले तरी चिटोरात्मक कसोटीम मात्र ते उतरत नाही मोगल बादशाहाकडून शिंदेहोळकरांनी 'आपले गुंते उगवून ' जून १७५१ च्या सुमारे 'उभयतां [नी] महू, समसाबादेस छावणी केली' अक्टोबरांत 'श्रीगंगेस पूल बांधोन पार उतरले' आणि दिसंबरांत त्यांनी 'पठाण रोहिले कोंडळे [भाग 1 लेखांक ८६,९०,९३,९५] नेव्हां पठाणांशी लढाई मारपली कधी व झांसीस जाणे घडले कसे ? पत्रान्वयेंच बोलावयाचे तर 'कूच करण्याची ही केवळ हुलकावणी होती. [लेखांक ४०] वस्तुतः 'पठाणास तंबी पोहचवीत' असल्याचे स्वयम् मल्हारजी होळकर सांगतात. [लेखाक ४५] हा उलट पुरावा निर्णयात्मक नव्हे काय ? १७५१ या साली झांसीकडे जावयास होळकरांस फावलेच नाही. त्याचे ऐवजी नारोशकर आले आणि बंदोबस्त करून परत जाऊन मिळाले असेच जास्त संभवते. [खंड ११ लेखांक ७५] असें गृहीत धरून चाललें तर राजवाज्यांची तारीख एक वर्ष पुढे ढकलावी लागते तसें कलें असता बाध तर येत नाहीच उलट पत्रातील वर्णनाशी तिचे सादृश्यच होईल बुंदेलखंडातील फुवर भुपालसिंगाची इंडी, प्रिथीसिंगाचे निधन व सावंतसिंगाचे राजतिलकाचे वर्ष निश्चित करण्यासाठी आमचे जवळ साधन नसले तरी शिंदे होळकराचा जो संदर्भ दाखविला आहे त्यासंबंधी निदान १७५.' हैं वर्ष ग्राह्य वाटत नाही पत्रात दिलेली परिस्थिति केवळ १७५१ या वर्षीच सापडते. अन्य कोणतेही घर्ष धरले असता ते जुळत नाही. याला अतःप्रमाणाची खूण हवी असल्यास ती त्याच पत्रात आढळते. 'राजतिलक मार्गशीर्ष शुद्ध १० मीस' करून त्याच दिवशी पत्र लिहिले असे मानिले वर मार्गशीर्ष शुद्ध १. मीस '९ मोहरम' १७५१ याच साली येतो. ते दुसरे दिवशी लिहिले गेले असें राजवाड्याने ग्रहीत धरले आहे ते बरोबर नाही. पत्रानुरोधे फार तर 'फरकाबादेहून' नारोशंकर आले असतील असे मानता येईल. पण दिसंबर १७५० पर्यंत शिंदे होळकरानी जर चमेल नदीच पार केली नव्हती. [भाग 1 लेखांक८४] किंबहुना विजयादशमीच्या सुमारे अवंतीमहेश्वर सोडले असावें. लेखांक ४८] अशा स्थितीत 'मागती सरदाराची पत्रे आली की पठाणानी बल के, फौजेसह सत्वर येणे. त्यावरून दरमजल सरदाराकडे जात असो, याचे रहस्य तरी काय असू शकेल ?

·१५ लेखांक [१५] श्री * संवत् १८०५ कार्तिक शुद्ध ३ [१४ अक्टूबर १७४८] श्रीम्हाळसा कांत चरणीत पर खंडोजी सुत मल्हारजी हो राजश्री आवाजी रघुनाथ [निगडीकर] कमाविसदार पा कोटे गो यांसि अखंडितलक्ष्मीअलंकृत राजमान्य स्ना मलारजी होळकर दंडवत. मा तिसा अर्बन मया अलफ. सा बाळाजी यशवंत यासि रायपुरची मजूमीची सनद पेशजी आहे त्यासि वेतन गैरआदा सबब पा गजकर यैवजी तुम्हाकडे रुपये ५०० पांचसे देविले आसेत [ ] पावते करून कवज घेणे. भिवाये साल दरसाल रुपये च्यारसे प्रमाणे पावीत जाणे. उजुर न करणे. दिा साल मजकूरपासून च्यारसे दरसाल पावीत जाणे. जाणिजे छ * २ जिलकाद. हे विनंती. मोर्त बसुद बार लेखांक [१६] श्री * संवत् १८०६ आषाढ शुद्ध ८ [1 जुलै १७५०] बीम्हाळसा कात चरणीत पर खंडोजी सुत मल्हारजी शे ळकर राजश्री बाळाजी यशवंत गोसावी यांसि अखंडितलक्ष्मीआलंकृत राजमान्य स्ना मलारजी होळकर दंडवत. सुप इहिदे खमसीन मया अलफ. तुम्ही पत्र पाठविले ते पाउन वर्तमान कळू आले. (३७) पत्रानुसार 1 जुलै १७५० ही तारीख येते खरी पण ती बरोबर वाटत नाही. हस्तदोषाने सुरसनाचा घोटाळा दिसतो. 'इहिदेच्या' जागी 'इसने' हवे होते. कारण सरळ आहे की या सुमारास 'होळकर व आम्हास त्या प्रातास श्रीमंत स्वामी यांणी खाना केल' असें जयाजी शिंदे सष्ट सागतात [भाग १ लेखाक ८३] तेव्हां 'छावण्या मडसमसाबादेपासी झाल्या 'असे संभवत नाही 'समयावादेस' छावणी जून १७५१ ' साली झाली होती खरी [ भाग लेखाक ९.] पत्रातील स्थलनिर्देशावरून हे पत्र १७५१ मते आणि जंत्रीनुसार तारीख २. जून १७५१ येते. म्हणजे जयाजी शिंद्याच्या पत्रानंतर दोन दिवसांच्या अंतराने हे पत्र लिहिले गेले मसले पाहिजे तोच प्रकार लेखांक ४८ चे सना संबंधी माहे.

·लेखांक [४९] श्री * संवत् १८०७ कार्तिक वष ६ [२८ अक्टूबर १७५१] श्रीम्हाळसा कात चरणीत स्पर खडोजी सुत मल्हारजी हो ळकर राजश्री वाळाजी यशवंत गोसावी यांसि अखडितलक्ष्मीलंकृत राजमान्य स्नो मलारजी होळकर दंडवत विनंती. सु॥ इसने खमसेन मया अलफु. तुम्ही पत्र पाठविले ते पाउन वर्तमान कळू आले. नाहागयाकडील मजकूर लिहिला की तरतूद यैवजाची करून प्रस्तुत श्री नाथद्वारा गेले आहेत. ते आली वाचून यैवज हातास येत नाहीत. ते आलिया निकाल करून घेतो म्हणून लिहिले. यैसियासि तुम्ही वरचेवर व्यासि तगादा करून यैवज वसूल येईल तो घेणे, इकडील ' काये [ संपत आले ] पठाणास तंबी पोहचाउन सत्वरीच त्या प्रातासी येतो. उपरांतिक सर्वांचे पारपत्य केले जाईल.' छ * १९ जिल्हेज. ' बहुत काय लिहिणे हे विनंती. मोत लेखांक [५०] श्री * संवत् १८०९ अधिक आषाढ शुद्ध १२ [१२ जून १८५२] श्री राजा शाहु नरपति हर्प नि थान बालाजी बाजीराव प्र धात दस्तक 'सरकार' राजश्री गल्हारजी होळकर व राजश्री जयाजी सिंदे. कमा विसदारान चौकीदारान व रहादारान व बाने लोकान व जकाते माहाय व नदी नावाडीयान वगैरे. सुा सलास खमसेन मया व अलफ. राजश्री हरी दामोदर कुटुंबसह वर्तमान श्री [काशी] चे यात्रेस जात असेत. याज वा पालक्या २ घोडी ५०० डोल्या १०० मनुष्ये २००० वगैरे भार[बर ]दारी असे. याजला राहा दरम्यान कोणी मुजाहिम न होता सुखरूप जाउ देणे व जेथे वस्तीस राहतील तेथे जागा देउन रखवाली करणे. हासिलाचा तगादा न करणे. ताकीद असे. जाणिजे छ * १० शाबान. लेखन सिमा ·३७ लेखांक [४७] श्री * संवत् १८०६ कार्तिक शुद्ध ५ [२४ अक्टूबर १७५.] श्रीम्हाळसा कांत चरणीत पर खंडोजी सुत राजश्री बाळाजी यशवंत कमाविसदार मल्हारजी हो प्रा कोटे गोसावी यासि अखंडितलक्ष्मीआलंकृत राजमान्य स्ना मलारजी होळकर दंडवत. हा इहिदे खमसेन मया अलफु. या हरवाजी मुरार याची घोडी तुम्ही मौजे मोवासीयातून नेली आहे याजबदल तुम्हास येक दोन पत्रेही पाठविली व रूबरूही सांगितले. तुम्ही ही कबूल केले की घोडी देतो. अद्याप घोडी पंत मारास पावली नाही म्हणून विदित जाले. हे अपूर्व आहे ! तर आता पत्र दर्शनी घोडी पंत मजकूराचे स्वाधीन करणे. फिरोन बोभाट येउ न देणे. * सा छ * ४ जिल्हे जि.] बहुत काय लिहिणे. बसुद लेखांक [१८] श्री * संवत् १८०६ कार्तिक वद्य ४ [६ नवंबर १७५०] श्री म्हाळसा कात चरणीत त्पर खडोजी मुत मल्हारजी हो ळकर राजश्री बाळाजी यशवंत कमाविसदार पा कोटे गो या अखंडितलक्ष्मीआलंकृत राजमान्य स्नो मलारजी होळकर दंडवत. मु इहिदे खमसेन मया अलफ. तुम्ही पत्र पाठविले ते पावोन वृतात कळू आला. माहारावजी यानी राजश्री वेणीराम भट याजला कितेक स्नेहवादे करून पाठविले आहे. [ते] मेटिले आसतील म्हणून लिहिले. यैसियासि भटजी आले. भेटी जाली. विना माहारावजी यानी पैका झाडून दिलियावाचून स्नेह कैसा राहतो ? पैका दिल्हीया उतम आहे. आम्हीही कूच करून येत आसो. छ * १७ जिल्हेज. बहुत काय लिहिणे. मोर्त वसुद ·२१२००० फागन सुदी १५ २१३००० असाड सुदी १५ इ माफक करार ठहरो सु निसा करनी. मुलक की कोली लिख दीनी मुलक म फौने फौजफाये नकले नही. फौज का उजाड होई नही. मुलक आबादान करावा, उपरला लीखा माफक रुपया की नीसा करासी. असाढ सुदी ९ सा १८०९ मा [जयाजी आपा साहीव का लसकर. लेखांक [५२] श्री * संवत् १८०९ आपाढ शुद्ध १२ [१२ जुलै १७५२] नकल कौल 'सरकार ' राजश्री मलारराव होळकर व राजश्री जयाजीराव सिंदे ताा तालुका महाराव श्री दुर्जनसालजी. आंगे सरकार का रुपया पाछली वाकी वा समत १८०८ वा समत १८०९ की साल की खंडणी का रुपया राजपर नीकसा जी मध्ये रामकीसन पंचोली व तुलसीराम व खंडेराव [१] हुजूर आये. सरकार का रुपीया नीकसा जी मध्ये तुर्त देणा ठहया. जी की बीदी. (४०) शिंदे होळकर स्वतंत्र 'तहरह' करीत असत असे मल्हारजी होळकर स्पष्ट सांगतात [लेखाक ३७J'श्रीछत्रसालजी वा श्रीपटेल [ दत्ताजी] साहेव के बचन कथन करारदाद् छो' बसें ४ जुलै १७६५ च्या करारावरून कळतें [लेखाक १० टीप ११] किंबहुना असले 'करार मदार' शिंढे होळकरानी केल्याची माक्ष भाऊसाहेबच देतात [लेखाक ] आणि त्यापैकी तीन 'करार' प्रत्यक्ष पाहावयास मिळतात अर्थात् हा वाद प्रस्थापित करण्याचे प्रयोजन राहात नाही. वरील करार असल नसून नकला आहेत हे खरे. शिंदे होळकरांनी] आपले स्वतंत्र' किंवा 'भुतालकी सिक्केमोर्तव' वापरले आहे है जरी स्पष्ट सागता येत नसले तरी ही वाव वगळण्याची सवड ठेवूनही असें मानल्यासिवाय गत्यंतर नाही की, मोगलाशी झालेल्या 'महदनाम्याची' व बुंदेरयाशी झालेल्या 'कौलनाम्याची' मापा व या कराराची भन्दयोजना अगदी मिन असून परसरात बरेच अंतर आहे [ राजवाडे खंड ! लेखाक , रोजनिशी ३ भाग १] 'अहदनाम्याचे व कौलनाम्याचे' नकळत पेशव्याचे नांव स्पष्ट आहे ते यांत मुळीच नाही. मुतालकी सिक्कामोर्तव कदाचित् वापरले असेल तर पेशव्याचा संबंध येऊ शकेल एरवी तसा संदर्भ जुळविता येत नाही. कारण ज्या करारात शिंदेहोळ- करानी स्वत , सिके वापरले नाहीत तेथे 'सिक्का श्रीमंत पंतप्रधान स्वामीचा, अथवा 'सिका भुतालकी' असा नकलांत स्पष्ट निर्देश केला आहे. तसा संकेत वरील नकलेत नाही अर्थात असल करारांत तो नसलाच पाहिजे. संग्रहातील नकलांत अक्षर कोठे बदल आहे, सिका कोठे लागलेला आहे व तो सिका खारी अथवा अन्य आहे असला सूक्ष्म मेद दाखविण्याची जेथे काळजी घेतली आहे त्यासंबंधी संकोच का वाटावा ? [भाग 1 लेखाक १९१, २४३, २५७, २५९, २०, २०१] अस्तु. ही तात्विक दृष्टि पुढे मागे सरी वा अन्यथा 'निषो तहरह पेशव्याच्या नावान, संमतीने, आज्ञेवरून करावा लागे' असा सर्वसाधारण सिद्धांत जो राजवाडे ठरवू पाहातात तो मात्र त्यानी दिलेल्या महदनाम्पाच्या एका नकलेवरून सिद्ध होऊ शकत नाही असे पोषानेच म्हणावे लागते [ऐन खंड पान ५.]

·लेखांक [५१] श्रीरामजी * संवत् १८०९ आषाढ शुद्ध ९ [८ जुलै १८५२] श्री महारावजी श्री राव, मलाररावजी [होळकर ] सुवादार श्री राव जीयाजी [शिंदे ] ली. पचोली रामकिसन आगा सिरकार श्री जी की तरफ सु मामलती चुकी. आगली बाकी खरनी सुधा कीसु. स[मत् ]१८०९ का साल म देना रुपया ६,०५,८९७ अक रू. छ लाख पांच हजार आठसे सतानव सुइ माफक देना. ती का बोरो २५८९७ भादवा सु १५ २००००० फागन सुदी १५ २००००० असाड सुदी १५ संवत १८१० का साल म दिन्हा रुपया ४२५००० ३००००० हाल खरनी का पाछला लख रस देना १२५००० सद माफक देना. (३९) राजेरजवाडे यांच्याशी झालेले अनेक 'करार'संग्रहात असून ते क्रमश पुढे पाहावयास मिळतील. बहुतेक असल असून थोख्या नकलाही आहेत. त्यासाशी सांप्रत कर्तव्य नाही पानिपतीय किंवा तत्पूर्वकालीन करार जे या भागांत आले आहेत त्यापुरताच विचार केला तर त्यांत शिंदे व होळकर या उभयताचीच नावे आढळतात आणि दोघासही 'राव' असें राजसूचक संवोधन वापरले आहे. [लेखांक ५२, ६६] इतर राजाचे करार उपलब्ध होईपावेतो केवळ कोटेकराचे कराराने काम भागणार नाही असे कित्येकांस वाटण्याचा संभव आहे. होळकरांविषयी साधने अनुकूल नसली तरी शिंयासंबंधी वरींच सिकेमोहरी पत्रे प्रत्यक्ष पाहिली आहेत त्यांवरून वरील शंकेचे निरसन करता येतें 'अवाली व मवाली पनाह मालीखानदान राव जयानी [जनकोजी व दत्ताजी ] सिंदिया' असे नवाघ गाजीउद्दीन खान बहादुर व आसफजहा निजामुलमुल्क यांनी अनेक पत्रीं स्पष्ट संबोधिलें आहे. [३ जून १७५२ व १७५८] या वाह्य प्रमाणाने कदाचित् [चिकित्सात्मक] जिज्ञासा तृप्त न झाली व स्वराज्य सत्तेचे सूत्र धार श्रीमंत पेशवे यांचेच प्रत्यंतर हवे असेल तर ते पदरचे न देता] नुकतेच प्रसिद्ध झालेले पुरंदरे दप्तर पाहाण्यास सुचवीत आहे [भाग लेखाक ३९६] यांत प्रत्यक्ष वाळाजी पेशव्याचे प्रमाण मिळते अर्थात् कोटेकर, नवाब गाजीउदीनखा, भासफजहां व पेशवे या मिश्रमिन्न व्यक्तींच्या मुखातून निघणारे हे अर्थप्रचुर पालुपद स्वयंसिद्ध आहे राव हा शब्द शुद्ध राजाचा समानार्थी माहे अर्थात् निवाडापत्रासारख्या कायद्याच्या कागदपत्रांत जनतेकडून संबोधण्यात आलेली 'श्रीमंत' 'सरकार' महाराज' व 'दरवार' इत्यादि गौरखयुक्त विशेषणे, [भाग १ लेखांक १०७] शिंटे स्वत स 'सरकार' असे लेखीत असल्याचे पुरावे, [भाग १ लेखांक ५, ६, २९, ३२,३८,१६४, १८२] व मोगल बादशहाकडून या संबंधात पुढील तिसऱ्या भागात पडणारा प्रकाश [चिंतोकृष्ण १ जून १७५२] इत्यादि ठळक गोष्टी लक्षात घेता शिंदे हे 'रावराजा' हूनही 'अधिक' होते असें इतिहासमकांच्या सहज प्रत्ययास येईल, . . .

·४२ मनास आणून वाजवी धर्मतान्याये खरेखुरे असेल त्याप्रमाणे विल्हेस लावणे. जाणिजे छ १८ जमादिलानल.. बहुत काय लिहिणे. मोत पो छ १ जाखर मि. चैत्र सु। ३ [१५ मार्च १७५५] लेखांक [५४] श्री * संवत् १८१३ जेष्ठ वद्य २ [१४ जून १७५६] श्रीम्हाळसा कांत चरणीत स्पर खंडोजी मत मल्हारजी हो ळकर राजश्री बाळाजी यशवंत गोसावी यांसि. अखंडितलक्ष्मीअलंकृत राजमान्य स्ना मलारजी होळकर दंडवत. साा सा खमसेन मयां अलपुं. पत्र पाठविले [३] पावोन लेखनार्थ कळो आला. देवीदान गुंडलेकर याजविसी लिहिले, त्यांवरून राजश्री चिमणाजी गोविंद यासी लिहिले आहे. त्यास में कामकाज करणे तें तुम्हीं व ते पैसे येकाविचारें राहून करीत जाणे. कोण्हेविषई द्वैत न दाखवणे. पूर्वीपासून जैसें चालत आले आहे त्याप्रमाणेच वर्तनूक करीत जाणे. रा छ * १५ रमजान. बहुत काय लिहिणे. मोत बमुद लेखांक [५५] श्री * संवत् १८१३ जेष्ठ बब २ [१४ जून १७५६] श्रीमहाळसा कांत चरणीत राजश्री चिमणाजी गोविंद पर खडोजी सुत मल्हारजी हों कमाविसदार पा पाटण गोसावी यांसि. ळकर अखंडितलक्ष्मीआलंकृत राजमान्य स्नो मलारजी होळकर दंडवत. मा सत्रां खमसेन मंया अलफु. राजश्री जनकोजी सिंदे याजकडून शा वाळाजी यशवंत (४२) कुंमेरीच्या वेढ्याच्या प्रसंगी शिंदेहोळकराची "चित्तशुद्धता गेली' असे भाऊबखरकार जें सागतो त्याविषयी विवेचन करावयाचे होतें [पान ६,४५] पण याच कुंमेरी प्रकरणाबद्दल काही महत्वाची पत्रे पुढील तिसऱ्या भागांत येणार असल्याने तूर्त विवरण करीत नाही.

·संमत १८०९ के साल मध्ये. संमत १८१० के साल. २०५८९७ पंचोली अखेरामजीने वायदा २१२००० फागुन सुध १५ पुर्णिमा कीया जी मध्ये बाकी रही सो दो लाख बारा हजार. भादवा सुद १५ कु देणा. २१३००० आसाढ सुध १५ दो लाख २००००० फालगुन सुद १५ दो लाख. २००००० आसाढ सुध १५ दो लाख. तेरा हजार. ----- ६०५८९७ साहा लाख पांच हजार आठ ४२५००० चार लाख पचीस हजार, से सत्यानव देना. इ माफक करार कर वायदा ठहन्या. सो वायदा माफक रुपया झाडा कर देना. सरकार का कौल छे. कोई बात की तसदी मुल्क को लागे नहीं. करार रुपया देना ठहया जी मे तफावत करना नही. म्हाके तरफ सु राज ने रुपया दीया पाछे तफावत नही. बे वसवास मुलुक की आबादानी करना. म्हाका कौल छे. मीती आपाद सुध १२ समत १८०९. लेखांक [५३] श्री * संवत् १८११ फाल्गुन वद्य १ [१ मार्च १७५५] श्री म्हाळसा कांत चरणीत सर खडोजी मृत मल्हारजी हो राजश्री वाळाजी यशवंत गोसावी यांसि. अखंडितलक्ष्मीआलंकृत राजमान्य स्नो मलारजी होळकर दंडवत. मुहूरसन खमस खमसेन मयां अलफु, नेता प्रो वस्ती काा पाटण याने हुजूर येउन विदित केलें की फुल्दोवस जिलखोर यानी माझे वायकोवर तुफान घेतले की डाखीणपना" करतीस याजकरिता बाहेर काढून दिधले. त्यावरून हे पत्र लिहिले आहे. तरी यांचा करीना (४१) तत्कालीन समाजस्थिति व लोकाच्या भोळ्या समजुती अवगत होण्यासाठी हे पत्र उपयोगी आहे. 'डाकिण' म्हणजे चेटुक करणारी स्त्री किंवा लाव. हा आरोप केवळ स्त्रीयापुरताच आटळतो असल्या स्रोमांस जात गोताची मर्यादा लागत नसली तरी त्या बहुधा कनिष्ट जातीमधूनच भात दिसून येतात.

·लेखांक [५७] श्री * संवत् १८१५ श्रावण वद्य १२ [३० अगस्ट १७५८] राजश्री आबाजी रघुनाथ श्री म्हाळसा कांत चरणी सर खडोजी सुन मल्हारजी हो ळकर काादार प्रा कोटे गोसावी यांसि. . अखंडितलक्ष्मीआलंकृत राजमान्य स्नो मलारजी होळकर दंडवत. मा तिसा खमसेन मया अलफ. अखारामाची पत्रे येतात की यैवजाचा निकाल करारा पा करून देतो [पण] यैवज अद्याप 'तरकारात' पावत नाही. तर निकड करून यैवज घेणे. 'राजनी जनकोजी सिंदे याच्या आमच्या भेटी जाल्या. परस्परे सारश्य होउन कोणेविसी सशये । राहिला नाही. त्यास तुम्ही व राजश्री बालाजी यशवंत पूर्ववत प्राा येकचित्त राहोन सरकारचे कामकाज करीत जाणे आणि येकंदर हिसेब तीन साला त्यांजकडे यैवज काये, तुम्हाकडे काये, फाजील यैवज कोणाकडे निघतो ते] सविस्तरे लिहिणे. साराश उभयेता [ एकविचारें ] राहून । हुजूर नालिस येउ न देणे. त्याचा आपला समाइक कारभार चालत आल्या प्रा चालवणे.' जाणिजे छ * २५ जिल्हेज. बहुत काय लिहिणे. घसुद (४३) "शिंदे होळकर याची चित्तशुद्धता नव्हती. हर यत्ने शिंद्याचे चित्तातील किलाफ काढ- ण्यासाठी होळकरानी गंगोबा तात्या [चंद्रचूडास] पाठविले परंतु शिंद्यांनी तोड केली की, वडील दत्ताजी शिंदे प्रसगी नाहीत. त्याचे पश्चात् भेटावयास पुरवत नाही, तेव्हा अधिक उणे ध्यानात न थाणितां लष्करानजीक मुकाम केला, मान महत्व न पाहता होळकर डेरियास चालले तेव्हा जनकोजी शिंदे भडवे जाऊन भेटले. नंतर आठ पंधरा दिवस राहून चित्तातील किलाफ तोडिला' अने में वर्णन भाऊ बखरकार देतो ते खरे ठरू पाहते [४५, ४६] होळकर याची मेट होणार असे जनकोजींस १० अगष्ट १७५८ ला माहित होते. [भाग 1 लेधक १९०] त्याप्रमाणे 'परस्परे सारश्य होऊन संशय राहिला नाही' असे मल्हारजी होळकरब सागतात अर्थात् २० दिवसापूर्वी भेटीची वार्ता लागली त्यास कारण असले पाहिजे व ते बखरकाराप्रमाणे चंद्रचूडाची शिष्टाई मटली तर वावगे नाही. दोघामधील २४ कोसाचे अंतर व २० दिवसाचा अवधी याची सागड घातली असता मेटीसंबंधी खल चालू असून भेटीस शिंदे तत्पर नव्हते म्हणून त्यानी चंद्रचूडास 'वाटे लाविले असेल तर त्यात नवल नाही. किंबहुना 'सुमेदार मेटावयास येतात अव्हेर न करावा' असें सागूनच चंद्रचुटाने निरोप घेतला असावा व त्याचे सकेतानुसार 'लष्करानजीक दोन कोसावर येऊन डेरियास चालले तेव्हा शिटे आडवे जाऊन भेटले' असले पाहिजेत. इतकेच नव्हे तर बखरकाराप्रमाणे आठ पधरा दिवस राइन परस्पर संशयनिवृति झाली असावी असे म्हटले तर बाथ येणार नाही.

·४३ पा मजकूरी आहेत. त्यास पूर्ववत मामलत चालत आली आहे तेणे प्रमाणे तुम्ही व ते येका विचारें राहून मागलत करीत जावी. लटका हर्षामर्ष वस[वाद] वावा यात जीव नाही. काडीमात्र दैत न दाखवणे. पूर्ववतप्रमाणे येका विचारें रहाणे. देवीदान मौजे गुडलेकर याजकडे समाईक बाकी येणे आहे. त्यास तो पळोन गेला. ते समई उभयेता कमाविसदारानी त्याचे घरास कडी दिधली म्हणून हजर विदित जाले. त्यावरून हली लिहिले असे. तरी उभयता कमाविसदारांनी त्याचे घरास कडी दिधली, त्या प्रमाणेच तुम्ही व बाळाजी यशवंत येके विचारे राहून त्याजकडील निर्गम करावयाचा तो करणे. प्रा मजकूरची आबादी येके विचारे राहून करीत जाणे. येविसी फिरोन ल्याहावे यैसे न करणे. जाणिजे छ * १५ रमजान. बहुत काय लिहिणे. मोत बसुद लेखांक [५६] श्रीम्हाळसा कात चरणीत श्री * संवत् १८१३ आषाढ वद्य २ [१३ जुलै १७५६] राजश्री आबाजी रघुनाथ कमाविसदार पा कोटे गोसावी यांसि. खडोजी मत मल्हारजीतो कार अखंडितलक्ष्मीआलंकृत राजमान्य स्ना मलारजी होळकर दंडवत. सुा सबा खमसेन मया अलफ. पाा मजकूरचा हिसा मामलतीचा रा यशवंतराव पवार याजकडील त्याची कमाविस राजश्री घनसेठ करजे याजकडे आहे. तेथे राा यशवंतराव पवार याज कडील वरातदार येतील त्यास काही तुम्ही देत न जाणे. सेठ मारनिलेकडील कमा- विसदार राा मलार सिवदेव तेथे आहेत त्याचे पदरी हिशाचा यैवज येई प्रा घालीत जाणे. सेटजीचे कर्ज पवार मारनिलेकडे आहे ते फिटे तोपर्यन्त बरातदारास अगर हर कोणास पैसा न देणे. कमाविसदार मार यास हिसियाचा यैवज देत जाणे. जाणिजे छ * १४ सवाल.. बहुत काय लिहिणे. मोत बसुद

·४१
राजश्री जनकोजी मिंदे यासी भेटी" जालियानर ते गोष्ठीचा फरशा होईल. केवल आपल्या
मते देवीदान पाटील याचा मजकूर न करणे. उभयेता मिळून स्थापना करणे. याजला
आम्हीही सांगणे ते सांगितले आहे. सारांश उभयेतानाही त्याची स्थापना करावी. जाणिजे
छ १७ सफर. ' हे विनंती.
बसुद
लेखांक [६०]
श्री
संवत् १८१५ आश्विन वद्य ९
[२५ अकटवर १७५८]
नकल असल सनद बरहुक्म
राजश्री वाळाजी यशवंत व आवाजी रघुनाथ
कमाविसदार प्रा कोटे गोसावी यांसि.
अखंडितलक्ष्मीआलंकृत राजमान्य स्नेहांकित मल्हारजी होळकर दंडवत.
सुा तिसा खमसेन मया अलफ. आबाजी रघुनाथ याजकडील पालखीची नेमणूक रुपये
सासे पेसजी चालत आले. हली पंत मशारनिलेने रदबदल केली त्यामुळे जाजती
रुपये ३०० तीनसे येकुन रुपये नवसे समाइक चालवणे. जाणिजे छ * २२ सफर.
बहुत काये लिहिणे.
पौा छ माहे रविलीवल
कार्तिक सुध ६ संवत १८१५.
[६ नवंबर १७५०
(४४) 'परस्परे सारस्य होऊन कोणेविशी संशय राहिला नाही' असे जर होते तर मग
शिंद्याच्या भेटीची अवश्यकता आता कोणती होती? बरोबर सूत्र लागत नाही बखरकाराच्या
वर्णनाप्रमाणे 'संशय' किंतु सर्वस्वी गेला नसावा की काय ?
(४५) आवाजी रघुनाथ निगडीकर यास पालखी तर यापूर्वीच मिळाली होती. पण यावेळी
जी वाढ झाली विचा संबंध शिंदेहोळकरांच्या सारश्याशी तर नसेल? दैत मिटविण्याबद्दल आबाजीचा
कल असावा असे वाटते कारण चिमणाजी गोविंद याचे गुमास्ते गोविंद सखाजी व रामाजी
जगनाथ याचे विरुवच केवळ कागाळी ऐकू येते [ भाग 1 लेखाक १२५ ते १२५, १२९, ३१
१३२५ १३५]]

·लेखांक [५८] श्री म्हाळसा कात चरणीत पर खडोजी सुत मल्हारजी हो श्री * संवत् १८१५ आश्विन शुद्ध ११ [१३ अक्टुबर १७५८] राजश्री चिमणाजी गोविंद काादार पापाटण गोसावी यांसि अखंडितलक्ष्मीलंकृत राजमान्य स्ना सलारजी होळकर दंडवत. मा तिसा खमसेन मया अलफ. राजश्री गोपाळ त्र्यंबक याची आसामी प्राा कोटे येथे सरकारातून होती [ती] दूर करून सन खमस खमसेनचे साली पा पाटण यैवजी करार करून सनद सादर केली आहे. त्याप्रमाणे दर साल वेतन रुपये ४०० च्यारसे पावते L करावे. तेथे दिकत करिता, सालचे साली यैवज पावत नाही म्हणून कळले. यैसि यासी सरकारातून सनद आसता दिकत करावयासि प्रयोजन काय ! हे गोष्टी उतम नाही. हाली हे पत्र सादर केले आसे. तर सनदेच्या पैवस्तीपासोन मारनिलेस आसामीपैकी यैवज पावला आसल तो वजा करून बाकी यैवज देणे. पुढे दर साल पेशजीचे सनदे प्रा यैवज पावता करून कबज घेत जाणे. जाणिजे छ * १० सफर. बहुत काय लिहिणे हे विनंती. मोत वसुद बार --- लेखांक [५९] श्री * संवत् १८१५ आश्विन वद्य १ श्रीम्हाळसा [२. अक्टुवर १७५०] कात चरणीत राजश्री चिमणाजी गोविंद पर खडोजी सुत मल्हारजी हो कादार पा पाटण गोसावी यांसि. ळकर अखडितलक्ष्मीआलंकृत राजमान्य स्नो मलारजी होळकर दंडवत. सु॥ तिसा खमसेन मंया अलफ. देवीदान पाटील मोजे गुडले पाा मजकूर येथील मजकूर हुजूर होउन पाटील मारास कोल दिल्हा आहे. त्यास त्याचा मजकूर तुम्ही व राजश्री वाळाजी येशवत येक विचार करून त्याची स्थापना करावयाची तैसी करणे व पा मजकूरी लेणि [१] याचा करिता तो सांप्रत न करणे. तूर्त चालत आल्या प्रा चालो देणे. पुढे ·४८ लिहीले. यसियासी आम्ही त्याच प्रांतास येत अलो. मेट होईल । जाणिजे. छ * १० रविन्टावर, बहुत काय लिहिणे. गोन --- लेखांक [१३] श्री * संवत् १८१६ फाल्गुन वद्य १२ [16 मार्च १७६.] नकल गजश्री वर्तमान भावी कादार पाा पाटण गोसावी यांसि. अग्वडितलामीआकृत राजमान्य स्ना मल्हारजी होळकर व जनकोजी ढेि दंडगन. ला सितेन नया व अलफ, बो राजश्री शीताम पुरोहित यानी बकाणाचे मुकानी येउन विदित केले की राव छेत्रसाल यानी आपले वकील पुरोहित केदारजी यासी जगीन का गजकूरी बीधे सुमार ५१ येकावन दिल्हे. त्याप्रमाणे चालत आली आलीकाइ सरकारचा आमल जाल्यापागोन बद आहे. [ती] आपण चालवावी म्हणजे त्याज वर कारटक्षेप करून. त्याजवरून हे ब्राम्हण थोर विद्यापात्र याचे चालविले श्रेयस्कर --- - (४६) १७५९ या सालाचा स्वयम् शिंदे, रामाजी अनंत दाभोलकर किंवा चिंतो कृष्ण या पैकी कोणाचाही पत्रव्यवहार संग्रहात उपलब्ध होत नमून त्याचे कारणही कळत नाही. अर्थात् अवदालीची सामना करण्याविषयी होळकरांगी पूर्वमकेत ठरला होता किंवा नाही हे सांगणे कठिण आहे 'अबदाली भारी फौजेनिसी लाहोरास येउन जहानसान वगैरे सरहिटेवर आले दंगा व्हावयासी 'जाले' गा गबरा गोविंदपत बुढेल्याप्रमाणे अन्टुबर अखेर मल्हारजी होळकरासही लागल्या आसाव्यात अस प्रहीत धरले तर हे पत्र मात्र महत्वाचे ठरते आणि अवदाली विरुद्ध शिंद्याला मदत करण्याचा विचार या मितीपर्यंत तरी होळकराचा झाला नव्हता असे स्पष्ट कळते. किंबहुना [जयपूरचे कार्य करून ] 'मल्हारवा पंधरा दिवगात येतील' ही बातमी होळकराकडून कळली असेल तर होळबरानी स्वसंकेत बदलला असे स्पष्ट होते. राजवाडे खंड । लेखाक १३९, १४३, १४३]. (४७) हे पन मुळीच महत्वाचं नाही पण त्यातील रथलनिर्देश मात्र महत्वाचा आहे बटाउचे घाटी दत्ताजी शिदे याचा पराभव झाल्यानंतर जनकोजी शिंदे हे कोट पुतळीम आले तेथे होळकगची भेट झाली व त्यानतर ते दोघे एकत्र राहिले असे दाखविणारे हे एक पत्र होय [भाग, लेखाक २२०] या पत्रात 'वाणा अथवा 'वरुणा' हे स्पष्ट समजत नाही तरी चयाणाच असणे जास्त सभवते.

·४७ लेखांक [६१] श्री * संवत् १८१५ फाल्गुन शुद्ध ११ [९ मार्च १७५९] श्री म्हाळसा कात चरणीत पर खडोजी सुत राजश्री बाळाजी यशवंत गोसावी यांसि. मल्हारजी हो कर अखंडितलक्ष्मीअलंकृत राजमान्य स्ना मलारजी होळकर दंडवत विनंती उपरी. येथील कुशल जाणून खकीय कुशल लिहित जाणे विशेष. तुम्ही पत्र पाठविले ते प्रविष्ट होऊन अर्थ विदित जाला. जेपूरचा सळूख जाला किवा काये [तो] वृतांत [तसेच ] कोणे स्थली मुकाम [आहे] हे सविस्तरे लिहिले पाहिजे म्हणून लिगा. वैशास दीड मास जाला आपल्याकडून होउन दिल्हे नाही. राजश्री राय केशोराम येक दोन वेळा गेले की निश्चये कार्यभाग करून येतो. तेही आले. परंतु [भाषणांत] जीव नाही. मातबर ठाणी ते खाली करून देत नाही. निखालसता नाही. राजश्री केशोराये गेले ते जेपुरी राहून जेगोपाल मुंशीस पाठविले परंतु [तोही ] खरा कारभार नाही. प्रस्तुत कस्वे फागीस मुकाम आहे. येथून जेपुर तेरा कोस आहे. सलूखे करोन अथवा विधाडे करून कार्ये करून घेतले जाईल. चिंता नाही. " खावंदाच्या पुण्ये करून श्री येश देईल. चिता नाही. * ९ रजब, हे विनंती. मोत मुद लेखांक [२] श्री * संवत् १८१६ कार्तिक शुद्ध ११ [१ नवंबर १७५९] श्री न्हाळसा कात चरणित पर खोजी मल्हारजी हो ळकर । राजश्री बाळाजी यशवंत गोसावी यांसि. अखंडितलक्ष्मीआलंकृत राजमान्ये स्नो मलारजी होळकर दंडवत. सुहूर सन सितेन मया अलफ. पत्र पाठविले ते पावले. सिरीरी आरोग्य नाही. प्रस्तुत काही आरोग्य आहे. त्यास दो चौ दिवसान थोडिशी शेल्क आलिया शेवेसी येईन म्हणून ·पाठउन वर्तमान [गात्र लिहित जाणे. जाणिजे छ । १५ रमजान. बहुत काय लिहिणे है विनंती. (ກກິ່ງ पवस्ता छ २१ माहे मजकूर. [२७ अप्रेल १७६] लेखांक [६५] श्री * संवत् १८१८ भाद्रपद शुद्ध ७ [५ सितंबर १७६१] श्री हातात चरणी सम्परम सोनी सुस मादा राजश्री लालाजी वलाल गोसावी यांसि. रजी दोहर अखंडितलक्ष्मीआलंकृत राजमान्य स्ना मलारजी होळकर दंडवत. सुा इसने सितेन मया आलफ. तुम्ही पत्र पाा ते पात्रोन लेखनार्थ अत्रगत जाला. माधोसिंगा कडील मार वगैरे वातगी विस्तारे करून लिा ते सर्व कळले. यैसियासी तुमच्या लिा वरून अखेरामजीस ताकीदपत्र पाठविले, ते त्यास प्राा करून कराराप्रमाणे यैवज वसूलात ये ते गोष्ट करणे. नेणवीयासी खर्चास वराते पा यबज वसूल करून पावता करणे. यैवजाची सुस्ती येकंदर न करणे. येथेही फौजेचे समजाविसीची गुंता उरकला. पुढील योजना आरंभिली. देसीहून नव्या फौजा आणविल्या त्या विजाया (५२) It was in 1761 thint the prince of Amber assembled all his clans to force the Turns to acknowledge themsclres tributarice. The invasion of the Abdalli, rhich humbled thc Aalıratlns and put a stop to their pretensions to universal sovereignts, left the Rajputs to themselves, Madho Singh, in lis march to Earouti, assaulted Ooniara and thencc lic proceeded to Lalhari which he took driving out the crestfallen Southrons. Emboldened he crossed the Chumbal at Pally Ghat. The chieftain of Sultanpur tas lahen by surprise. The victors, [ faslied with this fresh success, 3 proceeded through the heart of Kotuh until they reached Butrcarro, where fire thousand Qaras verc drain up to oppose them. The numerical odds ratie fearful against Rotah, Malhar Rao Golkar ras encamped in the vicinity but so crestfallen since the fatal day of Panipat that he feared to side with either. Young Zalim galloped to the Mahratta and implored him, if he would not fight, to move round and plunder the Jeipoor camp: a hint which needed no repetition. [ Tod Rajns vol. it p. 416-17] ·. , जाणून सदरहूप्रमाणे का मजकूरी जमीन बीघे येकावन करार करून दिल्हे आसेत. ' तर लिहिल्याप्रमाण येकावन वीधे पुरोहित जीवराम याजकड आपल्या आमलापूर्वी चालत आल्याप्रमाणे चालवणे. प्रती वर्षी नवीन पत्राचा अक्षेप न करणे. या पत्राची नकल घेउन आसल पत्र वोतिीस भोगवटियासी परतोन देणे. जाणिजे छ * २५ रजव. बहुत काय लिहिणे. लेखांक [६४] श्री * संवत् १८१८ चैत्र वद्य २ [21 अप्रेल १७६] श्री शब्साकात चरणी तत्पर ख होजी सुत महा रनी होलकर राजश्री लालाजी वलाल [गुलगुले ] गोसावी यांसि अखंडितक्ष्मीआलंकृत राजमान्य स्ना मलारजी होळकर दंडवत. सुा इहिदे सितेन मया अलफ. तुम्ही पत्र चैत्र शुद्ध त्रयोदशीचे पा ते वद्य १ पावोन 1 लेखनार्थ अवगत जाला. 'राजसिंग घोडचढा जेथलीहून सेरपुरास गेला. सुरतराम सुभराम पोता दोन तीनशा खारानशी [मुकंद] दरा उतरोन रामपुयाचे सुमारे गेला' म्हणोन विस्तार पूर्वक लिगा. यसियास 'ग्वाल्हेर, शासी प्रांतीचा बंदोबस्त करून रामपुऱ्या कडे जावे, यास्तव पोहरी" पुढे सात आठ कोसावर येउन मुकाम केला. तो वर्तमान आले की राजश्री जनकोजी शिंदे विजैपुरास आले. E दो मजलीने लप्करात येणार, याज करिता दोन मुकाम पारथली [2] करून राजश्री जनकोबाची मेट जाली म्हणजे दरमजल रामपुयाचे सुमारे येतो. हारामखोराचे उत्तम प्रकारे पारपत्य होउन येईल. आणखी ही ज्यानी जैसी नेकी केली ते आचरणानुरुप फल पावतील. चिंता नाही.' वरचेवर पत्र 1१७ सप्रेल १७६. २० अप्रेल १७६. (४८) पानिपतच्या धांदलीत मल्हारजीचे सिकामोर्तव गेले असावे कारण या पत्रानंतर नवीन विक्कामोर्तब सर्वत्र वापरले आहे. लेखांक ६५ ते ७३] (४९) हा बहुवा रामपुरा [ भानपुरा] असावा असे वाटते. वाटणीपासून हे दोनी महाल होळकरशाहीत आहेत. (५०) भाग १ लेखांक २२३ टीर २२७ पहा पोहरी हे स्थान शिवपुरीचे पश्चिमेस दहा कोसांवर असून ही ते मालोजी नरसिंगराव शितोळे देशमुख पुणेकर याचे जाहागीरीचे मुख्य स्थान आहे. (५) विजेपुर हा मोठा कसबा असून तो कुंवारी नीचे दक्षिण किनाऱ्यावर आहे. हा किल्ला पोहरीचे उत्तरेस चीज कोसांवर आहे. हल्ली हे गांव तहसील मुख्य ठिकाण आहे.

·५२ पत्र पाठउन लिहित जाणे. जाणिजे छ * ५ सफर. बहुत काय लिहिणे हे विनंती. मोर्तब पैवस्ता छ १३ माहे मजकूर मा सुध पुर्णिमा [१३ सितंबर १७६१] तर या 'वर्तनूकेचा प्रकार' होळकरांस २० व पेशव्यांस २८ फरवरीला गुलगुत्याने कळविला होता. सावर 'सागजी पाटील सिंटे फौजसुधा ग्वाल्हेरीहून मुकुंदवारीचे सुमारे वढोद्याहून तिकडे चालले. [त्रिंबक दत्ताजी १२ अप्रेल १७६] गोपाळराव गोविंद [य] वीस पंचवीस हजार फौजेनसी खेचीचे पारिपत्यास राहिले. हे वर्तमान येकून माधवसिंग आपले जागी ददले. पाच सात हजार भाले [ते] सहजात जातात. अमल बसतो' असे कळते. [गोपालरान गोविद वें २३ अोल १७६१] आणि त्यानंतर 'कोटेकराशी सुभेदार साहेबाचे पचन काव्याच्या सढाईत सामिल होउन चाकरीची शर्त केली' असे तुकोजी होळकर सागतात [ लेखाक ७४ ] अर्थात् ही जी चाल माधवसिंगाने केली त्याची अटकळ बाधूनच उभयपक्षाची वचनक्रिया झाली होती हैं जसे स्पष्ट आहे तसेच 'कोटेकरानी सामिल होउन चाकरीची शर्त केली हे देखील उघड होते, [लेखाक ११,७४] तेव्हां जालिमसिंगास होळकराकडे भरधाव जाऊन लुटीची सूचना करण्याचे काही प्रयोजन नन्हते. ही शुद्ध कादंबरी आहे असे म्हणण्याचे दुसरे सबळ कारण असे आहे की, होळकराशी जर जालिमसिंगाची भेट झाली असनी तर पोहरीनंतर घटवायाकडे न वळता सरळ गागुरणीस जाण्याचे त्यास काहीच कारण नव्हते. [इतिसंग्रह ऐचर्चा लेखांक 1, पत्राधारे बोलावयाचे तर १५ फरवरीपासून जी 'धुंद माधवसिंगाने मांडली' वी १५ अप्रेलचे सुमारे 'दवली' असा ध्वनी ऐकू येतो तेव्हा जालिमसिंगारा सूचना करण्याचे किंवा होळकरास लुटीस जाण्याचे काहीच कारण नव्हते आणि त्यावेळी होळकर समीप होते असे सिद्ध होत नाही. वस्तुत 'छावणीसाठी इंदुरास' जात असता मार्गात होळकराचे केवळ काही तळ कोटारज्या समीप पडले त्याविषयी पराचा कावळा केला आहे तो निराधार असून परस्पर सहाय्य करण्यासंबंधी उभयतांचे 'करार' झाले होते [पुरंदरे । लेखाक ४१८,४२०] आणि वचनानुसार 'सामिल होउन चाकरीची शर्त केली' त्या कामगिरीप्रीत्यर्थ 'अखेरामास गांव व हत्ती मिळाला होता. [लेखाक . भाग लेखांक २२६] साबाजी सिंदे, खानाजी जाधव व सुलतानजी लांबहाते हे विधे कोटेकरास मदत करीत होते किंबहुना जयपुरकरांस रेट्न अगष्टच्या पूर्वी त्यानी 'नेणवे' गाठले असे स्पष्ट होते. [भाग लेखांक २६३ ते २६६] उभयपक्षांचे सैनिक बलाबल पाहाता टॉडच्या कथनानुसार जर पाच हजार कोटेकराशी पांच सात हजार[कछुवे युद्धास] आले' असे कळते तर the numerical odds were fearful against Kotah हैं फलनामय वर्णन वाचकांचे सहज ध्यानी येईल. तसँच लाखेरीतून हाकलन दिलेल्या मराठा सैन्याची संख्या टॉडने जी वगळली आहे वी लक्षात घेता दोनी पक्ष समान असून त्यापैकी कोटेकरांकडे मराठ्यांचा ओढा होता हे सष्ट आहे. 'कोटेकरांनी चाकरीची शर्त केली'ती'लढाई' वटवायाची असो वा नसो पण त्यांनी मराठ्याशी सामिल होउन 'केली येवढे मात्र निश्चित होते.

·दशमीपर्यत येउन पोहचतील. तदनंतर कर्तव्यार्य केला जाईल. तिकडील वर्तमान सर्वदा अबदालीच्या स्वारीमुळे मराठ्याचा विमोड होऊन भारतीय साम्राज्याविषयी त्यांचा हेवा विरमळून राजपूत मोकळे झाले, त्यासरशी सन १७६१ चे साली हाडोती हाताखाली घालण्यासाठी माधवसिंगाने उणियारा उजाड करून लाखेरीतून दाक्षिणासांस हाकलून दिले. पाली घाटावर चंमल नदी पार करून सुलतानपुरच्या हाज्यास ठार करून तो कोठा राज्यामधून बटवाया समीप आला. या ठिकाणी कोटे- कराशी युद्ध होऊन जालिमसिंगानें जयपुरकराचा पराभव केला. या संधीस मल्हारजी होळकर शेजारी होता पण पानिपतच्या पराजयामुळे तो इतका गांगरलेला होता की कोणत्याही पक्षास सहाय्य करण्याचे धैर्य त्यास झाले नाही. जालिमसिंगाने येऊन लटीची लालसा दाखविली त्यास मात्र तो भाळला' असे जें वर्णन टॉड देतो त्याविषयी थोडे विवेचन करणे अगत्याचे आहे, लढाईचा मितिमास दिला असता तर बरे झाले असते. कारण त्या संधीस होळकर सन्निध होते व जालमसिंगास भरधाव जाऊन लुटीची कल्पना सुचविण्याची सवड निदान संभाव्यता होती किवा नन्हती याचा निर्णय तरी लागला असता. अस्तु. उणिवारा, लाखरी, पाली व सुलतानपुर या मार्गानं माववसिंग बटवाऱ्यास माला आणि तेथे लढाई झाली असे दर्शवून त्यांत होळकरांची दुर्बलता दाखविण्याचा झोक आहे. इतकेच नव्हे तर शत्रुमित्र या नात्याने होळकरांच्या लेखी हाडा व कछवाह ही दोनी सारखीच होती असेंही तो सुचवीत आहे. पानिपताहून 'मल्हारजी होळकर दाहा हजार फौजेनसी चमेल उतरून ग्वाल्हेरीस १३ फरवरीला आले. [पुरंदरे । लेखांक ३९७] परत येणान्या सैन्याची पोटगी व वस्त्रप्रावरणादि साहित्याची सोय लावून पेशवे 'येईपावेतो ग्वाल्हेर झासी इतवया [टप्या] वच राहणे' त्यांस भाग होते. [गंगाधर यशवंत चंद्रचूड २३ फरवरी १७६१] तसेंच 'ग्वाल्हेर किलियास गोहद [ही ] फटकळ जागा' जाणून तेथील 'जमीदार याची गोहद घेणे, झांसीस सैन्य पाठविणे व [कुंमेरीकर ] जाटाशी स्नेह करून [त्याच्या मध्यस्थीनें] गाजिउद्दीनखां व खुद अबदाली याच्याशी तहरह करून ' तात्पुरता वेळ भारून नेण्याची जवाबदारी व 'येखत्यारी' होळकरांवर असल्यामुळे त्यास केवळ कोटेकर किंवा जयपुरकर यांचा समाचार घेण्याचंच काम नन्हते. [पुरंदरे । लेखांक ३९९, ४०२, ४०५, ४०८, ११,१५,४१६,४१८,४१९. इतिसंग्रह ऐचर्चा लेखांक 1] वरील सर्व गोष्टीस अनुकूल असे धोरण स्वीकारून होळकरांनी आपला मार्ग व मुकाम ठरविला असला पाहिजे यात शंका नाही. त्याप्रमाणे ते '२१ अप्रेलला पोहरी नजीक येउन [ तदनंतर छवज्यावरून ] १५ मेला गागुरणीस' आले. [इतिसंग्रह ऐचर्चा लेखांक १,३] यापैकी पोहरी कोटाराज्याशेजारी मुळीच येत नाही. बाकीचे दोन मुकाम कोव्यासमीप होते असे म्हटले तर चालेल आणि हा काळ २३ अप्रेल पासून १५ मे पर्यंतचा येतो. या संधीस घटवायाची लढाई झाली असेल तर होळकर निकट होते असे कदाचित् म्हणता येईल पण ते घोड्याच्या टप्या इतके जवळ होते असें कदापि सांगता येणार नाही. कारण वटवाऱ्यापासून पोहरी ३० [छवडा २७ व] गागुरणी ४० कोस लांब पडते. अर्थात लढाई सोडून भरधाव येऊन जालिमसिंगास लुटीची लालच दाखविण्याची सवड शक्य नव्हती. ती टॉडचीच कपोलकल्पना ठरते. 'करोड रुपये घेउन माधवसिंगास स्वार पाठलन भवदालीने वोलाविले त्यामुळे तो 'पावरा होउन दीस यावे. भी सर्व रजपूत मिळउन येतो अशी वरपांगी 'पत्रं 'पेशव्यास पाठवीत होता. [पुरंदरे । लेखांक ४०२] ही त्याची थाप असून त्या निमित्ताने त्याने चाल केली असें धरून चालले ·५४ लेखांक [६] ममी श्री में संवत् १८१८ फालगुन वध ६ [१६ मार्च १७६२] महामासंग सिका फाटला आहे. परणी तापरस मोबीमामा रजी छोलार राजश्री खानाजी जाधव गोसावी यांसि. अखंडितलक्ष्मीआलंकृत राजमान्य स्ना पलारजी होळकर रामराम विनंती उपरी, येथील कुशल जाणून खकीये कुशल लिहित जाणे विशेष. तुम्ही पत्र पाठविले ते पाउन लेखनआर्थ अवगत जाला. हिंदुस्थान प्रांताचा माधोसिंगाकडील व ज्ञाटाकडील व सुनायतदौले वगैरे कितेक मजकूर विस्तारपूर्वक लिहिला तो कळू आला. यैसियास आम्ही श्रीच्या दर्शनाकरिता जेजोरीस दरमजल आलो. श्रीचे दर श]न जाले, श्रीमत राजश्री दादासाहेब व श्रीमंत राजश्री माधवराव याची रवानगी सेनासह कर्नाटक] प्रांती करून आपण इकडील चंदोबस्ताकरिता माघारे फिरून आले. आज येथे येणार. आपली त्याची भेट होउन जो मनसत्रा कर्तव्य तो करून थोडकीयाच दिवसात त्या प्राती येत असो. तुम्ही [मात्र] तिकडील वर्तमान घरचेवर तपसीले लिहून पाठवीत जाणे. राजश्री केदारजी सिंदे व राजश्री महादजी शिंदे] व राजश्री नारो शंकर फौजसुधा त्या प्रांती आले आहेत. त्यास सर्व हृदभाव लिहून अजमेर वगैरे उपराला वंदोबस्त होईल तेथवर करणे. आमचाही थोड्या दिवसात इकडील कामकाजाचा गुंता उरकोन अलदीने त्या प्राती येत असो. ज्याने हारामखोरी केली आसेल त्याच्या आचरणानुरूप फल पावतील. रात्र दिवस सावध राहून अखेरामाच्या विचारे तिकडील मनसुबा उपयोगी पडेल तो करणे. पे दरपे वर्तमान लिहित जाणे. राा छ - १९ माहे सावान. बहुत काय लिहिणे हे विनंती. मोर लेखांक [६८] श्री * संवत् १८१९ चैत्र शुद्ध ३ [२८ मार्च १७६१] पुा राजश्री खानाजी जाधव गोसावी यांसि विनंती उपरी. रावराजे [बूदीकर] चौथ देउन सलूख करू म्हणतात. त्यास त्याजकडे आमचा जिनस गला वगैरे जागा जागा गेला आहे व हाली नेणेल्यात तीन च्यार लक्षाचा जिनस तोफ दारू वगैरे जखीरा याची वाट करून घेणे. नेणन्यात त्याजला दरकार काये आहे ? निदान नेणवे जागा देउन या प्रसंगावर नजर देउन सलुख ·लेखांक ६६] श्री * संवत १८१८ आषाढ वद्य १० [१६ जुलै १७६२] पत्र वमोजिब नकल सीका माहारावजी श्री छत्रसालजी का मुतसदीया सु सुबादारजी श्री राव मलारजी [होळकर] वा सुबादारजी श्री राम जनकोजी [सिदे] की तरफ सु करार दाद ठहरो. इ माफक साल दरसाल चल्या जाइज्यो. इमे तफावत करो मती. ती को वोवरो २००००० संमत १८१७ का साल ताई ३००००० संमत १८१८ का साल का बाकी नीकला त्यामे देणा. की खंडणी का रुपया. ती की कीस्त २००००० हाल देणा रुपया १६०००० आसोज सुदी १५ को ताा [ तपसील] देणा रुपया ५०००० लसकर मे नकद वा हुंडी २००००० माहा सुदी १५ को १५०००० नंदगांव सु प्रधरा रोज में ३००००० येकुन रुपया पोहचावणा २००००० संमत १८१८ का साल में भरणा रुपये ५००००० संमत १८१९ का साल सु करार. सालदर साल इ माफक दीया जाइजो. वैवरो. [तीको] २००००० पाछली बाकी मा देणा रूपिया ३००००० सालकी खरुणी मा देणा रूपिया तपसील. सालु मा देणा २५०००० उन्हालु मा देणा २५०००० पांच लाख रु॥ इकरार माफक चाला जाइजो. इ सीवाय कीसी बात की खेचल न होती. या मे थे अंतर न करोगा तो म्हा वी न करांगा. मीती आसाढ बदी * १० समत १८१८. जाणिजे छ २४ जमादिलाखर. [१] मोर्तब (५३) नकलकाराचा हा हस्तदोप दिसतो. कारण या वर्षी आपाढात.जंत्रीनुसार 'जमातर' नसून जिल्हेज होता भाणि त्याच मानाने तारीस ठरविली आहे.

·श्री * संवत् १८२० गार्गशीर्ष वद्य ११ [१९ दिसंबर १७६] लेखांक [७०] *श्री धागाकात भारणी पर व सोनी सा मामा रजी मारकर राजधी लालाजी बलाळ काादार प्रा पाटण निा सिदे गोसावी यांसि अखंडितलक्ष्मीआलंकृत राजमान्य स्ना मलारजी होळकर दंडवत. सुमा खमस सितेन मया अलफ. 'राय अखेराग कोटेकर यासि पेशजी कीपरी" प्रगणियाचा गांव समाइक सरकारातन पंशजी दिल्हा होता. तेथे आमल होउन भोगवटा न जाला म्हणून रायेजीनी हुनर विनती केली. त्यावरून पेशजी गांव दिल्हा होता त्याचे मुबदला मौजे निमोदा प्राा मजकूर हा गाव समाइक करून दिल्हा आहे. त्यास तुम्ही मोजे मार येथील टरोत्रस्त आमल मार E निलेकडे चालवणे. तुम्ही दखलगीर न करणे. जाणिजे छ * २५ जमादिलायल. " बहुत काय लिहिणे, मोर्तब बार लेखांक [७१] श्री * संवत् १८२२ वैशाख वद्य ९ [१३ मे १७६५] माळसाकांत चरणी सरपरस ोजी गण गदा जी होल्फर राजश्री लालाजी वसाळ काादार संस्थान कोटे निा सिंदे गो. अखडितलक्ष्मीआलंकृत राजमान्य स्नो मलारजी होळकर दंडवत. सुमा खमस सितोन मया अलफ. 'कोटेकराकडून आपला यैवज येणे त्याजविसी समक्ष अखेरामजीस ताकीद केली होती. त्यास अखेराम गेलियावरी त्याची [जी] अवस्था जाली ती (५५) ढीपरी हे गाव सातोलीचे पश्चिमेस ४ कोसावर चंचल नदीच्या पूर्व किनाऱ्यावर आहे. (५६) अखेराम पंचोठी हा कोटेकर याचा कारभारी असून त्यांच्या वतीने ती १७४८ पासून राजकारणात भगव्यांकडे प्रामुख्याने वावरत होता. त्याची कारकीर्द अनेक दृष्टीने प्रसंशनीय होती व मराठ्यापेक्षा ती महारावजीसच ज्यास्त हितावह झाली. मैत्री जोडून भाईचारा करून सलगी वाढविल्यामुळेच कोळ्याची संडणी कमी झाली आणि राज्य नामशेप होण्याची संधी आली असता ते गंडांतर टळले. त्याचे श्रेय ओघानेच या पंचोलीस द्यावे लागते. अशा कर्तत्ववान पुरषाची अवस्था' काय व कशामुळे झाली हे सांगवत नाही. अपघात झाला असे म्हणावे तर 'अखेराम मृत्य पावले. चेविची काही चितात न आणावे असे एका पत्री म्हटले आहे. [महादजी शिदे २५ मार्च १७६५] असो पुढे नागे त्याचा उलगण होईल अशी आशा वाटते.

·करावा. नाही तर लाभ काये ? चौथ घेतल्या दावा गुदरत नाही. यास्तव त्याजवर दबाव आसो द्यावा. मोठा आधवसिगाचा आश्रा त्यास आहे. मूळच" खारिस्त केल्या डाहाळ्या सहजात पडतील. राजश्री नारोपंत पहिले फौजसह आले [ते] खाना केले. श्रीमंत राजश्री दादासाहेब व आम्ही भारी सरजामाने आती सत्वर येतो. सर्व तुमचे मनोदयान रुप होउन येईल. तुम्ही व राजश्री सुलतानबा [ लांबहाते ] येकविचारे कोटेकरास हाती घेउन उचितार्थ तो करणे. सर्वदा पत्र पाठउन संतोपवीत जाणे. जाणिजे छ * ? रमजान. । हे विनंती. मोर्तब लेखांक [६९] श्री * संवत् १८१९ चैत्र शुद्ध ३ [२८ मार्च १५६२] *श्री म्हाळसाकांत चरणी तत्पर खं राजश्री खानाजी जाधव गोसावी यास. डोजी सुत मल्हा रजी होलकर अखंडितलक्ष्मीआलंकृत राजमान्य स्नो मल्हारजी होळकर रामराम विनंती उपरी, येथील कुशल जाणून खकीये कुशल लेखन करीत असिले पाहिजे विशेष. आपणाकडोन पत्र येउन वर्तमान कळत नाही. तर यैसे न करणे. सर्वदा तपसीलवार वर्तमान गाधोसिंगाकडील व सुजायेतदौलाकडील व दिलीकडील नजीबखानाचे व आजमेरचे वगैरे सविस्तरे लिान पाठवीत जाणे. आम्हाकडील वर्तमान ' तर प्रस्तुत मुकाम जेजूरी श्री संनिध आहे. श्रीमंत राजश्री दादासाहेब येथे आले होते. त्याची मेटी जाली. येक मुकाम करून पुणियास गेले. आम्हीही पुणियास जाउन कामकाजाचा गुंता उरकोन मातबर सरंजामानती थोडकीयाच दिवसात त्या प्रांतात येत असो. राजश्री नारोशंकर सेनासहवर्तमान त्या प्रांती आलेच आहेत. त्यासही पत्र लिहून माधोसिंगाचे पारपत्याचा मनसव होईल तेथवर करणे. माधोसिंगाचे पारपत्य जालिया उमेदसिंग वगैरे किरकोळ सहजातच पादाक्रांत होतील. आम्हीही श्रीमंत [दादासाहेब] आदि करून भारी सरंजामाने जल्द येतो. ज्यानी जसी लबाडी केली त्याप्रमाणे नतिजा पाचतील. चिंता न करणे.' सा छ * १ रमजान. वहुत काय लिहिणे हे विनंती. मोर्तब (५४) ही मूळ मल्हारजी होळकराची नीत्युक्ति की थोरले बाजीराव पेशवे यांच्या राब- नीतीची पुनरक्ति समजावी ! [लेशांक ६९ ·पाठविली आहेत. त्याजला आपले घर राखणे तर यैवज आमचा आवलेश पावता करतील. तुम्हास पुढे होऊन हिशेबच आमचा करणे तर उतम आहे. लाहोर, जैपुर वगैरे हिसेब तयार आहेत. वाटणी प्राा पैसा निघेल तो द्यावा. आमचा फाजिल यैवज निघेल तो घेउन. यासीही चिंता बाळगीत नाही. ज्याचे ऋणानबंधामुळे गेगुदर हो[न] परस्परे स्नेहसारक्षण जाले ते त्याचे साज बा गेले. अतःपर तुम्ही अथवा पर कोणास वेजा वर्तनूक करणे ते बहुत विचारून करावी. जाणिजे छ* ११ सफर. बहुत काय लिहिणे. मोर लेखांक [३] श्री * संवत् १८२३ चैत्र अधिक वद्य १४ [८ अप्रेल १७६६ ' *श्री म्हाळसाकात चरणी रात्पर ख टोजी सुन मल्हा रजी होलकर राजश्री लालाजी बालाजी गोसावी यांसि. अखंडितलक्ष्मीआलंकृत राजमान्य स्ना मल्हारजी होळकर दंडवत. सुहूर सन सित सितेन मया व आलफ. राजश्री रामराये देवजी का कोटे येथे राहत आहेत. त्याजकडे काही कशा नसता तुम्ही उदेचंदाचे कर्जाचे निमित्य ठेउन राजश्री अवचिति]राव गणेश याचा शह पोहचाउन मोपतरायाचे घरी नेउन बलात्कारे ला १५० दीडसे घेतले. म्हणून पंत मारनिलेने लिहून पाठविले. त्यावरून तुम्हास लिहिले आसे. यैसि यासी 'तुम्ही आमचे देशस्थ तेथे असोन रांगडिया लोकात परकियाचे कर्जाचा निमित्ये ठेउन पंत मारनिलेपासोन वेआबे करून रुपये ध्यावयासि प्रयोजन काये ? अशा गोष्टी हिंदुस्थानी लोकापासूनही न घडाव्या त्या तुम्ही आचरता ! त्यावरून तुम्हास काये म्हणावे तरी अतःपर पत्र पावताच पंत मारनिलेपासोन गैरवाजबी रुपये जबरदस्ती करून घेतले आहेत ते माघारे देवणे. येविसीचा पुन्हा बोभाट न ये ते करावे. पंत मारनिले आपले आहेत. त्याचे हरयेकविसी उचित पदार्थे साहित्य करीत जावे. जाणिजे । छ * २७ सवाल, बहुत काय लिहिणे है विनंती. मोत्य पा छ x माहे चैत्र सुध ९ संमत १८२२. सुगा सित सितेन. मुकाम कोटे [16 अप्रेल १७६६] ·कळली. यैवजाविसी राजास हुजूरीहून ताकीद अगोधर लिहिली होती आणि हलीही राज्यास पत्र पा आसे. तरी तुम्ही व सा आबाजी रघुनाथ [ निगडीकर ] मिलोन यैवाजा विसी कोटेकर राज्यास निकड करून यैवज वसूलात आणणे. जर करिता इतकिया वरी कालहरण केली[या] रुपये व्याजसुधा यैवज घेउ, या प्रा तुम्हीही सांगणे.' जाणिजे छ * २२ जिलकाद. बहुत काय लिहिणे. मोद श्री * संवत् १८२२ श्रावण शुध १३ [३. जुलै १७६५] लेखांक [७२] *श्री म्हाळसाकात चरणी तत्पर ख डोजी सुत मल्हा रजी होलकर राजश्री लालाजी बलाळ गोसावी यांसि. अखंडितलक्ष्मीआलंकृत राजमान्य स्ना मलारजी होळकर दंडवत. सुा सित सितेन मया व अलफ. 'कोव्याचे मारा करिता दोन तीन पत्रे तुम्हास पाठविली. उत्तर येत नाही. तूर्त सरकारची कासीद जोडी आली. ती पंधरा लक्षात मामलत चुकली. पूर्त साडे सहा घ्यावे. त्याचे वसूलास तुम्ही काही खार जमीयेत घेऊन आला आहा. त्यास मामलत केली ते समाइक केली आणि यैवज झाडून आम्ही घेउ म्हणता, आमचे कमाविसदारास दखलगिरी देत नाही. पैसा आमचाही त्याजकडून येणे आहे. त्याचा आमचा हिसेव होईल, तूर्त यैवज न देउ, यैसी नाना प्रकारे तुम्ही भाषणे करिता. वरकडास तो आकाशा संनिध, यैसे मानून बोलतात. अस्तु. परंतु तुम्ही सर्व जाणता. वाळाजी येशवंत याजपासोन वाकिफगारी येसोन यैसी भाषणे योग्य नाही. कोटे केवळ पर अमल नव्हे. आमचा खास 'जागीर त्या प्रा हिसेरसीद आजपावेतो चालत आले आसता तुम्ही कर्ते' शहाणपणाचा अहंभाव धरून मनमानेसी वर्तनूक करिता. चिंता नाही. आमचा पैसा खावंदास अगर सोवत्यासी कोणास सुटणार नाही. या प्रा सर्वानी चालविले आणि आम्हीही कोणे प्रकारे आंतर केले नाही. पुढे ही समजून घेउ परंतु तुम्ही खामखा पैसा देणार नाही यैसे विचारे वर्तता, हे गोष्टी [मात्र] कामास येणार नाही. येविसी पुरती दूरदेसी करून उचित ते करणे. हाली कोटेकरासीही पत्रे (५७) भाग १ लेखांक ३८ टीप ६९ पहा. (५८) शिंदे तथा पवार. लेखांक ३१ टीप २५ पहा. - ·६० मेहेरबानगी करून पत्र पाठविले ते पाउन लेखनार्थ आवगत जाला, 'कोटेकरासी राजश्री सुभेदार साहेबाचे वचन कछुव्याच्या लडाईत सामिल होउन चाकरीची शर्थ केली. याचा मुलुक मारिला. अमेसिंगाचा अपवाद ठेविला. तर यानी त्यास ठेविले नाही. सुरतरामाचा घेव दे[व] आसेल त्यासी समजावे. संमंध यासी काय! शव लागल' म्हणून कितिक मजकूर वडीलपणे राय अखरामजीनी सांगितले आसल, त्यावरून लिहिला, तो सर्व कळू आला. यैसियांसि ' आपण आर्थ लिहिला तो अवघा खराच. कोटेकर आपले तीर्थरूपाचे वचन अन्यथा भाव नसावा यात संदेह नाही. आमेसिंगाने तीन वर्षे हरामखोरी केली. आजमेरी कडे मारवाडात रायजीस समक्ष याच्या बंदोबस्ताकरिता सांगितले परंतु हेगई केली. भेवाडातून जीरापुर" माचलपुराकडे आलो को x x x पाठविली ते समई रायजीसी x x रल्या मनसुब्यात गर्क होते कि x x x नाथ न राहिले. तथापि x xx स्नेह जाणून हाडोतीचा मुलुक टाकून खेचीवाड्यात आलो. दाहा वीस गांव मारले. बलभद्रसिंग खींची] येउन भेटला. निखालसता दाखउन राठोड मजकूरात [स] जागा न यावी हा करार केला. सुरजेहून झासीकडेस जावयास शाहाडोरीयास आलो. तेथे बोभाट माळव्यातील कमाविसदाराचे शतशः येउ लागले. अमेसिंग हाडोती, रिछवा व रलायता" (६०) श्रीमंत मल्हारजी होळकर, (६) लेखांक १०, ६५ टीप ९, ५२ पहा. शिवहोळकराचे 'कोटेकरासी [जे ] करार जाले त्याचे खरूप या पत्रावरून कळते. पानिपतावर जरी कोटेकर भाले नाहीत तरी जयपुरकरा विरुद्ध वाजू संभाळण्याची जवाबदारी त्यानी पतकरली होती ती पार पाडली हें सष्ट होते. आत्म संरक्षणार्य का होईना पण कछव्याचा न्यूह ढासळण्यासाठी ती मराठ्यांस हवी होती आणि शेवटी वीच हितकर झाली असे उघड आहे. आणि यामुळेच बहुधा भाऊसाहेवासारख्या मानी खभावास ते करार मानवले असावेत असे वाटते. (६२) जिरापुर हा मोग कस्वा असून तो खिलचीपुरचे नैऋत्येस : कोसांवर आहे. (६३) माचलपुर हा मोठा गांव खिलचीपुरच्या नैऋत्येस ९ कोसांवर आहे. (६४) सिरोंजचा हा अपभ्रंश आहे. गून्याच्या ईशान्येस २५ कोसांचे अंतरावर हे स्थान असून सांप्रत ते नवाव टोंक याजकडे आहे. अमीरखान पेंढारी याजला जो मुलख मिळाला त्यांत होळकरांचा हा सबंध परगना [छवडा व पिंढाव्यासह ] त्याजकडे गेला. (६५) शहाडोरा हे गांव गूल्याचे पूर्वेस ८ कोसांवर शिंदेशाहीत आहे. (५६) रिछया है गांव झालरापाटणचे अमेय दिशेस ५ कोसांवर आहे. (६७) हे गांव कोव्याचे ईशान्य दिशेस १५'कोसांवर काळी सिंध नदीच्या काठी आहे.

·TRIKA श्रीमंत तुकोजीराव होळकर. यांचा असल पत्रव्यवहार- १८१९ १८५१ विक्रमी. लेखांक [७१] श्री *संवत् १८१९ चैत्र शुद्ध ८ [२ अप्रेल १७६२]] श्रीमहळसा कात चरनी तत्पर खंडोजी सुत मालोजी राजश्री खानाजी जाधवराउ सेनापती गोसावी यांसि. अखंडितलक्ष्मीआलंकृत राजमान्य स्नो तुकोजी होळकर रामराम विनंती उपरी. येथील कुशल जाणून खकीय कुशल लेखन करीत असावे विशेष. [फार दिवासानंतर . ( ५९ ) या पत्रांत तारीख व महिना आहे पण वर्ष दिले नाही. 'महादजी सिंदे देसी चार मास हाड़ोती भित्यर्थच राहिले' ते १. अप्रेल १७६२ रोजी 'सावेरीहून उजनीस आले' असे प्रहीत धरून त्या अनुरोधाने वर्ष ठरविलें आहे. [भाग १ लेखांक २२५२२८ ] 'माधवसिंगासी व कोटेकरांशी वैशमता पडली म्हणोन खानाजी जाधव व सुलतानजी लांबहाते थास फौजसह ठेविले' असा जो उन्लेख आला आहे त्याचा या पत्रांतील ' हाज्याचे सहाय व्हावे म्हणून तुम्ही व सुलतानजी मामा राहिला' या वाक्याशी संदर्भहीं जुळतो. [भाग 1 लेखांक २६६, २६७] मात्र सिकामोर्तबाने या विधानास किंचित् अडचण येते. मल्हारजी होळकर जिवंत असतो त्याचे नातु मालोजी यांचे सिकामोर्तब प्रचलित असून ते तुकोजीने वापरलें आहे असे मानावे लागते. हा प्रकार विचित्र वाटतो खरा पण त्यास निकाय आहे, कारण अखेराम १७६५ साली वारला असून त्याच्या हयातीत हे पत्र लिहिले आहे असे स्पष्ट आहे. [लेखांक 1] पत्र १७६२ ते १७६४ यांपैकी कोणत्या तरी सालाचे मानले तरी ते 'सुमेदार साहेब म्हणजे मल्हारजी होळकर ] जिवंत असतां लिहिले माहे हैं निर्विवाद आहे. त्यामुळे हे सिकामोर्तब वरील अनुमानास विघातक नसून मल्हारजीच्या समक्ष मालोजीचा सिक्का चालू होता असे सिद्ध होते. यासाठी पत्रांतील आशयाला अनुलक्षन तारीख ठरविली आहे. पुत्रनिधनानंतर मल्हारजी होळकरांनी आपल्या समक्ष नातवाचा सिका चालवून अहिल्याबाईस कारभार सोपविला भर्मेच म्हणावे लागते. चंद्रचूड । लेखांक ६५, ६९] ·कर्म [केले] नाही. हे आपल्या ध्यानात आसलिया फिकीर नाही. अमेसिंगाच्या बंदोबस्ता करिता माहारावजीनी सिवसिंग राठोड पाठविले आहेत. त्याचे कामदारही आलेत. त्याचे परस्परे भाषण होते. दर्शना [न]तर सर्व आवगत होईल. राजश्री सोमाजी लामाते" [2] ही येथे आहेत. राा छ ६ रमजान. बहुत काय लिहिणे । हे विनंती. मोतेव लेखांक [७५] श्री [७ अप्रेल १७६८] पुरवणी रामजी]] नकल करारनामा का लीखा की याददास्ती संस्थान कोटा महारावजी श्रीगुमानसिंघजी की सीरकार का मुत्सदी यासु सुबादारजी श्री तकुजी [ होळकर ] की मामलती को करार ठाहरो इस्तिकबिल] समित] १८१८ तस से १८२५ साल. ८ को ठहरा रुपये] लाख ११,००,००० तीकी तपसील:- ७,८९,००० के ता. ३,११,००० सखेत वा वकाइनी की गढी न लागवा सु नुकसान सीरकार को दुवो, घोडा मनखी की ती का नजराणा का ठहरा अर सखेत वा बकाइनी की गढी मेलो म्हाको आग माफक की अमल रहाका रहसी. [गढी ] म्हकी म्हाके हवाले करावनी. ११,००,००० ७,३४००० नगद देना आ डेरा सु कूच करा पाछ रोज पंधरा मे. ३,६६,००० बाकी अगोत्री सावन सुदी १५ देना. ११,००,००० मी[ती] चैत्र वदी *५ संवत १८२५. - () हा सोमाजी लांबहाते सुलतानजीचा कोण ? ७१) सुकेत गढी. ३) मानसे. ।

·वगैरे जागा राहून झाले हाडे वगैरे सामिल करून घेउन जीरापूर, माचलपुर, रायपूर" पिढावे पंच x x [महाल] x संदोर वगैरे परगणियाचे गाव आहे तेथे ४ राचा वलस्या करू लागला. हे रूबरूच व खरीफ रवी देखील क xx [मा]ल चंपट [नुकसान केले. हे वृत जगजाहीर श्रवणात आले असल. आम्ही [ही] लिहिले होते. ज्ञासीकडील मातबर काम निदान जाणून टाकून माघारे हाडोतीन आलो. रिछब्यात अमेसिंगाची मातुश्री वगैरे कुटुंबाची दोन ध्यार माणसे होती. तेथे खारी पाठविली. वायका तर आधले दिवसी गेल्या. गांव मारला सामुळे राठोडाचे [व] झाल्याचे दाहा पांच खेडी खराबीत आली. तदनंतर गड गागुणहून सवाईरामाकडून व सुकेतीहून अमेसिंगाच्या सलूखाचा संदर्भ आला. हाडोतीत ख्याचा थारा नाही म्हणून आपल्यास भास सबब इतका विस्तार लिहिणे पडला. दयानथराय महता व राजश्री आबाजी रघुनाथ [ निगडीकर ] आले होते. ते आटा दिवसाचा करार करून कोठियास गेले. अभैसिंगाचा बंदोबस्त वगैरे कार्य करून पंधरा वीस दिवस होत आले. अद्यापि येतच आहेत! लष्करात ताकीद निक्षूण कोरडी वैरण मात्र येती. चंदी रोजमुरे वगैरे दो लक्षाच्या खर्चाखाली आलो. अस्तुः गहता सुरतरामाचा मजकूर लिहिला, त्यास रायजीनी x x नावाचे लाखा रूपयाचे खत दिल्हे ४ x श्री सोबादारजी के रूपये देव + x म्हणून बजिन्स खताची नकल x [पाट ] विल्ही आहे. ध्यानास येईल. हाडयाचे सहा[य] व्हावे म्हणून तुम्ही व राजेश्री सुलतानजी मामा [लांबहाते] राहिला. आपण तर आजपर्यंत दिलीवरीस आहां, राजश्री महादजी सीदि] x देसी च्यार महिने हाडोतीच्या प्रित्यर्थच राहिले आणि पुढेही त्यासी आतराय कोणे गोष्टीचा होणार. ' साहूकारी हवाल्याचा रुपया न मागावा की काय ? कोटेकर साहूकाराने साठी हजाराची हुंडी दिल्ही ते खोटी निघाली. तपसील लिहिता उदंडच आहे. 'निरोप घेउन आपण माघारे आलेत. उतम आहे. याच मार्गे याल. [तर ] मेटी होईल. राजश्री सुमेदार साहेवापासी जाबसाल काय कराल म्हणून लेख सास जाबसाल करणार आपणच आहां. वडीलपणे बोलणे ते बोलाल आणि तीर्थरूप शद्व ठेविणे तर ठेवितील. शब्द ठेवाया योग्य (६८) रायपुर पिंढावें झालरापाटणचे दक्षिणेस ६ कोसांवर आहे. नघाब टोंक याजकडील पिराव्यासच पूर्वी पिंडावें म्हणत असत असे वाटते. जिरापुर माचलपुर प्रमाणेच रायपुर पिंढावें असा प्रयोग होत असून दोनी महाल अगदी जवळ आहेत. (६९) गढ गागुर्ण झालरापाटणचे उत्तरेस हा किल्ला कालीसिंध नदीच्या पूर्व किनाऱ्याव. २॥ कोसांवर आहे. (७०) कोटेकरांचा कार्यभाग उरकल्यानंतर 'दक्षिण प्रांती मोगलानी दंगा केल्यामुळे साबाजी शिंदे बंडचूड वगैरे मंडळी] देशी रवाना झाली, वखानाजी जाधव "दिल्लीस' गेले हे तर आता स्पष्ट होते पण खानाजी जाधवाच्या खारीचा वृतांत मात्र कळन नाही.

·लेखांक [७७]
श्रीरामजी
*[९ जनवरी १७७.]
नकल
सीधश्री सर्व वोपमा वीराजमान महारावजी श्री गुमानसीधजी जोग श्री राव
तुकोजी होलकर वा राव महादजी सीदे केन श्री बांचजो. अठा का समाचार भला छे.
राज का भला चाहिजे. अपरंच. राज की तरफ सामलात लागात संमत १८२५ अठारे से
पचीस का साल ताई सुकेत का डेरा ठहराव कीयो ह उस माफक रु. सामलात पोहचाई
देना और राज के मुलक मे फौज आई ती सु नुकसान हुवो जी वास्ते भटजी श्री
नितानंदजी वा राज] जालमसिंघजी ने रदबदली कीई सो राज के इकलास पर नजर
राखी पाईमाली का रु. २,५०,००० अढाई लाख देणा ठहराया है. सो संवत १८२६
अठारा से छबीस का साल के खरनी मे सामलात मुजरा देवेंगे वसत कुल जाडा पाछला.
मि[ती] पोस सुदी १३ सं[मत] १८२६. मोर्तब सुद.
बार
लेखांक [७८]
श्री
* संवत १८२७ पौष शुद्ध १०
[१५ जनवरी १७७२]
राजश्री लालाजी बलाळ गोसावी यासि.
अखंडितलक्ष्मीआलंकृत राजमान्य स्ना अहिल्याबाई होळकर दंडवत.
मुमा इसने सबेन मया व अलफ. तुम्ही पत्र वेदमूर्ती राजश्री खुशालीराम भट पाटणकर
याजबरोबर पाठविले ते पावले. लिहिले वृत कळो आले. यैसियासि सदैव आलिया व
तिका समवेत पत्र पाठउन आपल्याकडील वर्तमान लिहित जाणे. सा छ ९ माहे
सवाल. " बहुत काय लिहिणे.
मोर्तब
( ७६ ) खंडणी, -
(७) अहिल्याबाई होळकर यांच्या पत्रावर केवळ मोर्तव वापरले आहे. संग्रहातील
कोणत्याही पत्रावर त्यांचा सिका सापडत नाही.

·३
लेखांक [७६]
श्री
[ १७ अप्रेल १७६९]
नकल करारनामा का कागद की.
सीधेश्री सर्व वोपमा विराजमान महारावजी श्री गुमानसीधजी जोगी लीखीतं
श्री राव "तुकोजी होलकर वा राव महादजी सिंदे केन श्री वंचजो. अपंच. प्रांत कोटा
की भामलती को करार इस्तकवील संवत १८१८ ला. अठारासो पचीस का साल
ताई मामलत ठहराई. सामलात रूपीया २०,५०,००० साडे बीस लाख तीम पाईमाली
का रूपया मुजरा दीया. रूपीया १,९२,६६० ती की वीकती.
१,९०,००० हुलकरा क
१,९०,०००सीदे
१,१२,६६० पुवार
४,९२,६६०.
चारी लाख बाणव हजार छ सो साठी. बाकी रूपया १५,५७,३४० अंके पंधरा
लाख सतावन हजार तीनस चालीस ती म वाटनी बीगती
६,००,००० हुलकर
६,००,०००तीदे
३,७,३४० पुवार
१५,५७,३४०
जुमला पंधरा लाख सतावत हजार तीनसो चालीस मारफती भट नतानंदजी वा
पास गोशालामजी का ठहरी सो हिसे माफक जा का जाको पोहचावना. आगे करार
माफकी दरसाल का रूपीया पोहचावते जाणा. मीती चैत्र सुदी १२ संवत १८२६.
जाणिजे चंद्र * नवमा माहे जिल्हेज सूरसन तीसा सीतइ मया अलफ. सके १६९१
वीरोधी नाम संवत्सरे.
(४) लेखाक ५१ टीय ३९ पहा. शिंद्याप्रमाणेच होळकरांनी 'राव' हे विशेषण बहुधा
प्रलेक हिंदी पत्रांत वापरले आहे. [लेखाक ७७,८०,८१,८५,१५]
(५५) 'लस्कर जाता येता उपसर्ग लागतच आहे' ही अनुभवोक्ति आज ही प्रत्ययास येते
[नाग ! लेखांक २६] यासाठी मराठे व खाच्या सैन्यांच्या नावाने मढे फोड्न डांगोरा पिटणारांस
नराव्यांनी दिलेली ही भरपाई लक्षात ठेवण्यासारखी आहे. [लेखांक ७७]

·६६ लेखांक [८१] श्रीरामजी [२२ अक्टुबर १७७९] श्री झासाका तचरणी तप र महारजिस व तुकोजी हो ळकर सीधीश्री राजश्री राज जालमसिंघजी जोग्य श्री राव तुकोजी होलकर केन वंच्या. अठाका समाचार भला छे. राज का भला चाहिये. अपरंच. राजश्री पटेलवावा सु सीरकार का रुपया लेणा छां. वीसकी तनखा रुपये ७८,००० अठातर हजार की राज पर कराय दीई थी. वीसके वसूल करवा वेई पंडत राजाराम कु उहां खिनाया . सो वायदे की मुदत होय चुकी और ऐवज अब ताई न दीया. या बात काम की नहीं. इस बात मे राज की सालसी वा दुरूस्ताई कुं दूसण छे, तितूं लिखा छां. जो अवार देखत कागद सीरकार के ऐवज की निसां सिताब पंडत मजकूर की कराय दीजो. ढील ढाल हरगीज न कीजो. मिती असोज बदी *१३ संमत १८३१. राजश्री राज जालमसींघजी नोग्य. लेखांक [८२ ] श्री संवत् १८३३ अधिक भाद्रपद शुद्ध ११ [२५ अगष्ट १७७६] राजश्री नरहर मुरार कार संस्थान कोटे गो यांसि अखंडितलक्ष्मीअलंकृत राजमान्य स्ना अहिल्याबाई होळकर दंडवत. सुमा सवा सबैन मया व आलफ. राजश्री आत्माराम महिपतराव संस्थान मजकूरी पांच सात महिने जालमसिंगापासी होते. यास्तव त्यानी मशारनिलेस तीनसे रूपये देविले तो यैवज पावला नाही म्हणोन हुजूर विदित जाले. त्यावरून हे पत्र तुम्हास सादर केले असे. तरी तुम्ही येविषई जालमसिंगासी बोलन मशारनिलेस यैवज देविला असेल त्याप्रमाणे पावता होय ते करणे. 1 जाणिजे छ १० रजन. बहुत काय लिहिणे. मोर्तब (6.) श्रीमंत महादजी शिंदे, (१) खिनाया म्हणजे पाठविला.

·६५ लेखांक [ ७९] श्री * संवत १८३० भाद्रपद शुद्ध ८ [१३ सितंबर १७७४ ] श्री झाळसाका त चरणी तत्प र मल्हारजि सु त तुकोजी हो ळकर दस्तक सरकार राजश्री तुकोजी होळकर ताा कमाविसदारान व राहदारान ठाणेदारान व जमीदारान व जकाते वाजे लोक मानिहाय सुा खमस सबेन मया व आलफ. राजश्री नारो गोपाळ निा सिंदे हे कोट्यास जात आहेत. याजबरोबर वाल बरदारी उटे घोडी आहेत. त्यास मार्गी कोण्ही मुजाहिम न होता आपलाली हाद पार करून नदीनाला उतरून देणे. " जाणिजे छ ६ रजत्र, मोर्तब मुद लेखांक [८०] श्रीरामजी [१७ अक्टुबर १७७५] सीवीश्री राजश्री राज जालमसिंघजी जोग्य श्री राव तुकोजी होलकर केन्य बंच्या, अठाका समाचार भला छे राज का भला चाहिये. अपरंच. मुन्सी हिम्मतसिंघ का वेटा बहादरसिंघ दिली मे पातसा हा]जी के पास हुजूर सु वकील छे. विसके तनखा की सनद पहिले आभाजी रघुनाथ [ निगडीकर ] के नाम संस्थान मजकूर पर कर दीनी छी. सो ऐवज मसारनिले कुं पोंहचा नहीं ओर मुकासदार मजकूर की मामलत निकाल हाल पंडत नरहर मुरार कुं कही छे. तिंसु नई वरात मसारनिले के तनखा की पंडत मजकूर के नाम हजूर सु लिख खंदाई छे. विस बमोजिब ऐवज सिताबी से मुनसी होम्तसिंघ के हवाले कर दोगा. इस बात कुं ढील हरगिज न करावोगा. मसारनिले सिरकार के काम पर हाजीरत पे है. विसके तनखा का ऐवज जल्दी से पहिले वसूल कर दिवावोगे. मिती आसोज बदी *९ संमत १८३१. (७८) माळव्याच्या वाटणीपासून शिंदे, होळकर [व पवार ] हे आपापले स्वतंत्र वकील परदरबारी ठेवीत असत असा पूर्वपानिपतीय पुरावा उपलब्ध आहे. इतकेच नव्हे तर या वकिलाचे अस्तित्व पेशव्यासही जात व मान्य असून त्यांच्या मध्यस्तीनें भनेक राजकारणे पार पडली आहेत [राजवाडे , लेखांक ६१, २०५ भाग १ लेखांक १,२,३,१] तसेंच पर दरबारचे वकीलही शिदेहोळकरांकडे राहत असत. [भाग १ लेखांक 1] खुद्द दिलीच्या बादशाहाकडे होळकरांचा हा पकील राहत होता त्याचे हे प्रत्यंतर आहे. (७९) खदाई म्हणजे पाठविली.

·६८ लेखांक [८५] श्रीरामजी" [९ जुलै १७७९) श्री शाळसाका तचरणी तत्प र मल्हारजि सु त तुकोजी हो ळकर सीवश्री सरब वोपमा लायक रावराजा श्री विसनसीधजी जोय सुवेदार राजश्री राव तुकोजी होलकर केन श्री बंच्या. इहां का समाचार भला हे. आपका भला चाहिजे. आग्रंच. संस्थान बूंदी की मामलत सरकार के त्रफ की मल्हारराव गोविंद के तरफ सु दुर कर राजश्री गोविंदराव बलाल कु सनद कर दीवी और आप के नामे कागद लीख दीया था. जीस प्रमाणे आज ताई अमल वाहां पंडत मसारतुले का हुवा न्ही. पंडत केसो मोरेसर पेली वाहां हे. जीसका पक्षपात कर मामलत मे बखेडा करवाया. सो या बात आपकु जोग न्ही. जीसु लीखी है. सो जीस दीन सो सनद वाहां पोहची होगी जीस दीन सु आमल सनद माफीक पंडत गोविन्दराव बलाल के तरफ देणा और केसो मोरेसर कु रजा देणी. वाहां राखणा न्ही. फेर इस बात का बोभाट आवेगा तो सीबंदी खर्चा तथा वखेडा के सबब लावणी मे कमती आवेगी. जिसका रुपया आपकु देणा आवेगा और इखलास मे कसर पडेगी जो करावोगा न्ही. कागद पोहचते गोविंदराव बलाल कु आमल सनद माफीक दीवावोगे. 1 मीती आषाढ वद्य १० संमत १८३६. * राजश्री रावराजा श्री विसनसिंघजी जोग्य. लेखांक [८६] श्री * संवत १८३६ माघ शुद्ध १० [१५ फरवरी १७८.] माळसाका तचरणी तस र मल्हारजि सु त तुकोजी हो कर राजश्री गोविंद बलाळ कमाविसदार सा बूंदी गोसावी यांसि. अखंडितलक्ष्मीआलंकृत राजमान्य स्नो तुकोजी होळकर दंडवत. सुा समा- (८३) याच अर्थाचें व मितीचे पत्र 'सीधश्री सरववोपमा राजश्री धाभाई सुखरामजी जोग्य' यांचे नावे आहे. (८४) याच अर्थाचें व वारखेचे दुसरे पत्र 'लालाजी बलाल गुलगुले' याचे नावै थाहे.

·६७ श्री लेखांक [८३] * संवत् १८३६ आषाढ शुद्ध ७ [२० जून १७७९] चिरंजीव राजश्री बापूजी होळकर या प्रति तुकोजी होळकर आशिर्वाद उपरी. येथील कुशल जाणोन स्वकीय लिहित जाणे विशेष. संस्थान बूंदी येथील मामलत साल मजकी राजश्री गोविंद वलाळ व विठलराव गोपाळ याजकडे सांगून सनदा पेशजी सादर जाल्या आहेत. संस्थान मारी याजकडील आमलाची सुरूवात जाली पाहिजे यास्तव हे पत्र लिहिले असे. तरी मामलेदार मारनिले कार्य लागल्यास तुम्हास लिहितील त्याआन्वये त्याचा उपराला करून आमलाचा बंदोबस्त करून देणे, येविषईचा बोभाट पुन्हा इकडे न ये ते करणे. १ रा छ * ५ जाखर. सुा समानेन मया व आलफ. बहुत काय लिहिणे हे आशिर्वाद. मोर्तब लेखांक [८४] श्री * संवत् १८३६ आषाढ वद्य ५ [४ जुलै १७७९] नकल राजश्री मल्हार गोविंद कमाविसदार संस्थान बूंदी गो. अखंडितलक्ष्मीआलंकृत राजमान्य स्नो अहिल्याबाई होळकर दंडवत. मा समानेन मया व आलफ. चिरंजीव राजश्री तुकावानी संस्थान मजकूर येथील मामलत तुम्हाकडून दूर करून साल मजकूरापासून राजश्री गोविंद बलाळ याजकडे सागितली आसे. तरी तुम्ही तेथील दखल न करिता ठाणे दास्तान जकिया सुधा पंत मारनिलेचे तर्फेने राजश्री लालाजी बलाळ सा मजकूरी आहेत त्यांचे जिमेस करून पावलियाची काब]ज घेणे. वावगी दिकत न करणे. जाणिजे छ * १९ जाखर. बहुत काय लिहिणे हे विनंती. मोर्तब सुद. (२) 'चिरंजीवे या विशेषनावरून हा तूकोजी होळकरांच्या पहिल्या घरच्या वरील बंधुचा मुलगा म्हणजे पुतण्या असावा असे वाटते.

·इसने समानेन मया व आलफ. संस्थान बूंदी येथील मामलत पेशजी प्रमाणे राजश्री गोविंद बलाळ याजकडे बहाल राहून रसदेचा यैवज ठेराउन निकाल करून घेतला आसता प्रस्तुत तुम्ही तेथील मामलत चिरंजीव राजश्री तुकबाकडून देशीहून करून घेतली म्हणोन हुजूर विदित जाले. यैसियांसि येक वेळ जाबसाल निर्गमात आला असता तेथील मामलत केल्याने ठीक नाही. येविषई चिरंजीवास परमारे ल्याहावयाचे ते लिहून हे पत्र तुम्हास सादर केले असे. तरी तुम्ही मामलतीचे बखेड्यात येकरूप न पडणे. महाली जाउन खटखट आरंभिल्यास परिछिन उपयोगी पडणार नाही. " जाणिजे छ * १२ रमजान. बहुत काय लिहिणे. मोर्तब लेखांक [८९] श्री संवत् १८३८ आश्विन शुद्ध ८ [२५ सितंवर १७८१] राजश्री केशो मोरेश्वर निा मल्हारराव गोविंद गो यांस. अखंडितलक्ष्मीआलंकृत राजमान्य स्नो अहिल्याबाई होळकर दंडवत. सुमा इसने समानेन मया व आलफ. संस्थान बूंदी व पा पाटण येथील मामलत पूर्ववत प्रमाणे राजश्री बाळाराव गोविंद याजकडे बहाल राखून रसदेचा यैवज आवल सालीच बराता करून घेतला. हे वर्तमान देसी चिरंजिवास लिहिले असता मल्हारराव गोविंद यानी आपला परीणाम न विचारिता संस्थान बूंदी येथील मामलत करून सनदा तुम्हाकडे पाठविल्या. त्यानी लेकुरपण केले परंतु तुम्ही त्याचे वडिलाचे हातचे शहाणे करते माणूस, भासे आसोन काही आदी पश्चात न पाहता, महाली जाउन बखेडा आरमिला आहे म्हणोन हुजूर विदित जाहले. हे वर्तमान येताच पागा पाठउन तुम्हास आणावे आसे होते परंतु केवळ मल्हारराव गोविंद याचे चालीवर अथवा तुमच्या वर्तणूकीवर आसा प्रकार घडल्याने त्याचे वडिलाचे स्वरूप राहात नाही, या आर्थी येक वेळ सुचवावे, डोळे न उघडल्यास मग करणे ते केल्यास चिंता नाही. यास्तव हे पत्र सादर केले असे. तरी अथःपर पत्र पावताच येक क्षणभर महाली न राहता उठोन जाणे. पुन्हा तेथे राहून बखेडा आरंमिल्याचा बोभाट आल्यास तुमची सिथ्त [स्थित राहणार नाही. [ हे ] पष्ट समजोन फिरोन बोमाट न ये ते करणे. जाणिजे * छ ६ सवाल. बहुत काये लिहिणे. मोर्तब सुद ·नीन मया व आलफ. राजश्री यशवंतराव गंगाधर [चंद्रचूड याजकडे संस्थान मार पो मोजे वढाणा व मौजे गंभीरा हे दोन गांव सरकारातून आहेत तेथे रावरा x [जे] कटकट करून आमलास खलेल करणार म्हणोन हुजूर विदित जाले. त्यावरून हे पत्र सादर केले असे. तरी येविषई रावराजे यासी [नी] गांवास उपद्रव दिल्हा आगर आमलात खलेल केल्यास परिछिन्न कार्यास येणार नाही, या आन्वये निक्षून हाटकून देहाये मारी त्याजकडील काडी इतका उपसर्ग न लागे ते । करणे आणि तुम्ही गांवचा उपराला राखून तेथील कोणे विपईचा बोभाट न ये ते करणे." जाणिजे छ ९ सफर. बहुत काय लिहिणे. मोर्तब लेखांक [८७] श्री * संवत १८३७ भाद्रपद शुद्ध १४ [१२ सितंबर १८०] श्री हाळसाका त चरणी तर र मल्हारजि सु त तुकोजी हो ळकर राजश्री राज जालमसिंग झाले गोसावी यांसि. अखंडितलक्ष्मीआलंकृत राजमान्य स्नो तुकोजी होळकर रामराम विनंती उपर. येथील कुशल जाणून स्वकीय लिहित जाणे विशेष. संस्थान कोटे येथील मामलती चा तूर्त करार राजश्री चादसिंग हाडे व दया ना भटजी चे विद्यमाने जाला आहे. त्या प्राा तूर्त रुपये २,००,००० दोन लाख राजश्री नरहर मुरहार कमाविसदार संस्थान मजकूर याजकडे देवविले आसेत. तरी पावते करून कबज घेणे. या छ १२ रमजान सुमा इहिदे समानीन मया व आलफ. बहुत काय लिहिणे हे विनंती. मोतंव घार सुद लेखांक [८८] श्री * संवत् १८३८ भाद्रपद शुद्ध १४ [सितंवर १७८१] राजश्री मल्हारराव गोविंद गोसावी यांसि. अखंडितलक्ष्मीअलंकृत राजमान्य स्ना अहिल्याबाई होळकर दंडवत. सुमा ·७१ पाठविली आहेत आणि हली राा मुरार विठल कारकून याजला पाठउन उभयतास पत्रे आलाहिदा देउन हे पत्र तुम्हास सादर केले असे. तरी तुम्ही व मशारनिले मिलोन उमेतासी निक्षूण बोलून मामलतीत बखेडा होउ न देता बंदोबस्त राहून साल मारची वहिवट सा गोविद बलाल याजकडे होय ते करणे. इतःपर त्याचे समजल्यात न आल्यास पागा पाठउन बंदोबस्त करणे तो केला जाईल. जाणिजे छ जिलकाट बहुत काय लिहिणे. ------ मोर्तब लेखांक [ ९२ ] * संवत् १८३८ कार्तिक शुद्ध ६ [२२ अक्टूबर १७८१] नकल राजश्री गोविंद देवजी निता चिमणाजी गोविंद गोसावी यांसि. अखंडितलक्ष्मीआलंकृत राजमान्य स्न अहिल्याबाई होळकर दंडवत. सुा। इसने समानेन भया व अलफ. तुझी पो पाटण येथील मामलतीविसी महाली जाउन वखेडा आरमिला आहे म्हणोन हुजूर विदित जाले. यैसियासी येविषई तुम्हास अगोधर एक दोन वेळा लिहिले असोन मागती तुम्ही लोमाविष्ट होउन महाली बखेडा आरंभिला आहे. अशा रीतीने तुमची सालसीनता पाहून परिणाम लागेल की काय ? याचा विचार न करिता लटक्या दुराग्रहात पडून खटखट करावी हे गोष्ट चांगली नाही. यास्तव हाली सरकारातून राजश्री मुरार विठल कारकून पाठउन हे पत्र सादर केले आसे. तर तुम्ही अतःपर महाली मामलतीविसी येकरूप बखेडा न करणे. साल मजकूरचे रसदेचा यैवज रारा गोविंद बलाळ याजपासोन अगोदरच घेतला आहे. तेव्हां मामलतीची वहिवट तेच करतील. पुढे अखेर साल जाल्यावर आज्ञा कर्तव्य ते केली जाईल. तूर्त खलेल न करणे. केल्यास सदरी परिछिन्न उपयोगी पडणार नाही. येविषईचा सविस्तर अर्थ मारनिले सांगतील त्याजप्रमाणे वर्तणूक करणे. जाणिजे + छ ४ जिलकाद. बहुत काय लिहिणे. मोर्तब (८६) याच अर्थाचें एक पत्र 'केशो मोरेश्वर निा मल्हारराव गोविंद' याचे नावे आहे ·श्री नकल लेखांक [९०] * संवत १८३८ आश्विन वद्य ३ [५ अक्टुबर १७८१] सिक्का राजश्री बाळाजी गोविंद गोसावी यांसि. अखडितलक्ष्मीआलंकृत राजमान्य स्ना तुकोजी होळकर दंडवत विनंती उपरी. येयील कुशल जाणून स्वकीये लिहित जाणे विशेष. संस्थान बूंदी येथील मामलत राजश्री मल्हार गोविंद याजकडे व पाो पाटण येथील मामलत राजश्री चिमणाजी गोविंद याज- कडे साल मजकूरी सांगून पेशजी [सनदा] अलाहिदा सादर जाल्या आहेत. त्याप्रमाणे सवस्था- न]चा व प्रा मजकूरचा अमल त्याजकडे द्यावा. ते न करिता महाली तुम्हाकडील लालाजी वलाळ आहेत ते नाना प्रकारच्या दिकती घेउन ठाणी याजकडे देत नाहीत म्हणोन सरकारात वर्तमान कळले. यैसियासि सरकार सनदे प्रा तुझी आपल्याकडील कारकूनास सांगून ठाणी याचे हवाले करावी. ते न करिता उग्याच लटिक्या कल्पना घेउन ठाण्या विसी खलेल करावी हे चांगले की काय ! याजकरिता हेली पत्र तुम्हास लिहिले आसे. तरी तुम्ही लालाजी बलाळ यासि निक्षून लिहून सरकार सनदे आन्वये ठाणीज्यात [व] जकीरा मारनिलकडे देउन कबज द्यावी. साल मजकूरचा वसूल तुम्हाकडे दाही महालचा वसूल आला असल तो जमीदाराच्या रूजूवातीने याचा याजकडे देणे. या छ * १६ सवाल. सुमा इसने समानीन मया च आउफ. बहुत काय लिहिणे हे विनंती. मोर्तब लेखांक [९१] श्री * संवत १८३८ कार्तिक शुद्ध ६ [२२ अकटुवर १७८1] राजश्री लालाजी बलाल गोसावी यांसि. अखंडितलक्ष्मीआलंकृत राजमान्य स्नो अहिल्याबाई होळकर दंडवत. सुमा इसने समानीन मया अलफ. संस्थान बूंदी येथील मामलतीच्या सनदा राा मल्हाराव गोविंद याणी घेउन केशो मोरेश्वर याजकडे पाठविल्या आहेत. याजकरिता त्यानी संस्थान भारी जाउन बखेडा आरंमिला आहे. पा पाटण येथेही चिमणाजी गोविंद याजकडील कारकून गोविंद देवजी मामलती निमित्य बखेडा करितात म्हणोन हुजूर विदित जाले. ऐसियासि येविषई उभयेता मशारनिलेस व तुम्हास आगोधर पत्रे (८५) याच अर्थाचे दुसरे पत्र 'लालाजी [गुलगुलें] पलाल यांचे नांवे आहे.

·७४ गांव येणे प्रगाणे चि १ मौजे मालीहेडा. १ गोजे रेटोदा. १ मौजे गुरजना. ३ येकूण तीन गांव पहिल्यापासोन चालत आले आहेत. हली तेथे किसनसिंग बावल्याचे पुत्राने आमलात खलेल केली आहे म्हणोन हुजूर विदित जाले. यैसियास मशारनिलेस गांव इनाम तांबापत्र करून दिल्हे. याची मिस्त सर्व त्या गावावरच आहे. यास्तव हे पत्र सादर केले असे. तरी तुम्ही किसनसिंग यावळ्याचे पुत्रास जोर पोचाउन मशारनिलेकडील आमल गावात करून देउन पुन्हा खलेल न पडे ते करणे. * जाणिजे छ - १७ साबान. + बहुत काय लिहिणे. मोतर लेखांक [९५] श्रीरामजी. *[२३ नंवबर १७८२] सीधश्री राजेश्री राज जालमसिंघजी जोग्य श्री राव तुकोजी होलकर केन बांचजो. इही के समाचार भरे है. वहां के भले चाहीजे. अपंच. प्र. पाटण की मामलत राजश्री चिमणाजी गोविन्द साबिक दस्वर कही सनदा लीखाय दी है. अब सुणाबा मे आई जो कमायसदार माजुल अमल देने मे हीला हरकत फैल फीतुर करता है. सो यो वात जोग्य न्ही. हमने उनकु सनद कर दी थी जद ये मुदत के इस मामलत पर थे परंतु सनद देखता ही अमल दीयो. सो यो बात सनद की है. सनद मुजब अमल में लावना जोग्य है, जीसु लीखा छां. जो कमायसदार माजुले है. जी भांत समजे उ भात समझाय राजश्री गोविन्दराव देवाजी की मदत कर पाटण मे अमल दखल कराय दीजो और फैल फीतुर कीसी तरफ सु होवे तो न मानजो. तुमकु अपना ही होतु नीखालस जाण इस काम पास्ते लिखा है. सो लिखे मुजब आमल मे लावोगा. कागद समाचार हमेस लीखता रहोगा. मीती कातक बदी * ३ समत १८३८.

·७३ लेखांक ! ९३] श्री * संवत् १८३९ चैत्र वद्य ९ [६ अप्रेल १७८२] शाळसाका तचरणी बस २ महारजिस त तुकोजी हो ळकर राजश्री मलारराव गोविंद कादार संस्थान बूंदी यांसि. अखंडितलक्ष्मीआलंकृत राजमान्य लो तुकोजी होळकर दंडवत. सुमा इसने समानीन मया व अलफ. संस्थान मारी आमल दरोबस्त तुमचा जाला. करवल व देई दोन ठाणी मात्र ठेविली आहेत. सिबंदीखर्च व तगाई रयेतीस दिल्ही आहे. याचा जावसाल वाजबी अन्वये करून घेऊन दोन्ही ठाणी स्वाधीन करावी. परंतु मलारराव याजकडून सिबंदीचा वगैरे जाबसाल सुरलित निर्गमात येत नाही. येविषई सरकारची ताकीद असावी म्हणोन राजश्री लालाजी बलाळ यानी सरकारात लिहिले, त्याजवरून तुम्हास हे पत्र सादर केले आसे. तरी तुम्ही मशारनिलेसी गैरवाजवीजाबसाल न करिता संस्थान भारी बाकी आसेल ते जमीदाराचे विा वाजवी रुजू करून घेउन महाली सनद दाखल जाली या तारखेपावेतो नेमणूक बा सिबंदी वगैरे सिरस्ते प्रो खर्च हिसेरसीद हिसेबी होईल, त्यात साल मजकूरची वासलात वजा करून बाकी देणे निघेल ते व महाली रयेतीस तगाई त्यानी दिल्ही आसेल ते येकूण दोन्ही कलमाचा वाजवी येवज माजूर मामलेदाराचा देणे. ठणी त्यानी ठेविली आहेत ते तुम्हाकडे देण्या विषई सरकारातून त्यास लिहिले आहे. तेही यावयास दिकत करणार नाहीत. जाणिजे छ * २२ रविलाखर. में बहुत काय लिहिणे. मोतन सुद लेखांक [ ९४] श्री * संवत १८३९ आषाढ वद्य ५ [२९ जुलै १७८२] राजश्री लालाजी चलाळ [गुलगुले] गोसावी यांसि अखंडितलक्ष्मीआलंकृत राजमान्य स्नो अहिल्याबाई होळकर दंडवत. सुमा सलास समानेन मया व अलफ. राजश्री बापुजी महादेव याजकडे पो करवर पैकी (८७) याच मितीची व मजकुराची पत्रे 'लालाजी घलाळ [गुलगुले आणि] नरहर मुरार कार कोटे' यांच्या नावे आहेत.

·७६ हुजूर विदित जाले. त्यावरून हे पत्र तुम्हास सादर केले आसे. तरी अतःपर तुम्ही लटकी दिकत न करिता आमझरीवाले याच्या सांगितल्यावर संधारे परगणियाचे गांवची गुरे, ढोरे व गुराखी याची वस्तभाव नेली आसेल ती सुतळीच्या तोज्या सुधा ज्याची त्यास देणे. हे न घडल्यास मसोदे परगणियापकी हरयेक गांवची गुरे आणून मुबदला केला जाईल. जाणिजे छ * १४ सफर. " बहुत काय लिहिणे. पो पाप शुद्ध १२ मोर्तब ["जनवरी १७८६] लेखांक [९८] श्री * संवत् १८१५ मापाढ शुद्ध १ [ ४ जुलै १८.] श्री पाळमाफा त चरणी तत्प र मल्हारजि म त नुकोजी हो कर राजश्री लालाजी वलाळ गोसावी यांसि. अखडितलक्ष्मीआलंकृत राजमान्य स्ना तुकोजी होळकर दंडवत. सुमा तिसा समानीन मया व आलफ. राजश्री रामराव पुंडलीक यानी पा रहसोदे येथील मामलत मल्ल्याने साल गा तुम्हाकडून केली. दरम्यान पेंढारी यानी दंगा करून तमाम महालीची धूलधानी केली. महाल खराबीत आणिला. हे वर्तमान त्यानी तुम्हास समजाविले असता महालची पायमाली मजरा न देता मल्ल्या वा यैवज भरून मागता म्हणोन येथे विदित जाले. यसियास येविषईचा मजकूर तर इजारियाच्या मामलती सर्वत्र मामलेदार करितात स्याजाला महालची आफत अस्मानी, राजी विराजी दंगा दूंगा जालियासी मनास आणोन मजरा द्यावे लागते, असा मार्ग [असता] म्हसोदे महाल काही कोट्यापासून दूर नाही अथवा महाली पेढारी याच दंगा जाला नसता मामलेदार लटका रड सांगतील असी गोष्टही नाही. पंत मारनिले केवल आज्ञान, साजला मामलतीची समज नसता चौधे रांगड्यानी फसविले. ते पूर्वीपासून सरकारचे पदरचे. त्याचा आगत्यवाद सरकारात याजकरिता हे पत्र सादर केले असे. तरी अतःपर तुम्ही भारनिलेस पाा मजकूर वा मख्त्याचे यैवजा करिता तागादा न करिता कचा आकार समजून त्यात महाल मजकूरचा खर्च वाजवी मजरा ·लेखांक [९६] श्री * संवत १८४१ आषाढ शुद्ध १५ [३ जुलै १७८४ ] राजश्री लालाजी बलाळ गोसावी यांसि. अखंडितलक्ष्मीआलंकृत राजमान्य स्नो अहिल्याबाई होळकर दंडवत. सुमा खमस समानेन मया व अलफ. तुम्ही पत्र पाठविले ते पाउन लेखनार्थ अवगत जाला. मौजे पागा पा निमथोर म्हसोदे व मौजे रतनपुरा ता मानपुरा पा रामपुरा येथील काक- डाचा" कजिया पेशजी होता. त्याची पंचाईत होउन पेशजी फडशा जाला असोन मागती कजिया उपस्थित जाला आहे. येविषई मामलेदारास ताकीद जाली पाहिजे म्हणोन लिहिले. यैसियासी येविषई सा आवाजी विष्णू [?] मामलेदार पाा मार याजला अलाहिदा पत्र पाठविले आहे. वाजवी जावसाल मनास आणून ज्याचा गैरवाजवी कजिया असल त्याजला ताकीद करतील. तुम्हीही मीड मुरवत न धरिता आपले गांवकरी यास निक्षून ताकीद करून लढा न राहे ते करणे. * जाणिजे छ -१४साबान. बहुत काय लिहिणे. -- मोर्तब पैा छ २२ माहे साबान. [11 जुलै१७८४] लेखांक [९७] श्री संवत् १८४१ मार्गशीर्ष वद्य २ [१७ दिसंबर १७८५] राजश्री लालाजी बलाळ गोसावी यांसि. अखंडितलक्ष्मीआलंकृत राजमान्य स्नो अहिल्याबाई होळकर दंडवत. सुमा सित समानीन मया व आलफ. मौजे आमझरी पा मसोदे व मौजे सानडा पो संधारा हे दोन्ही गांव शेजारी आहेत. दोहीचे काकडावर डोंगर आहे. तेथे पहिल्यापासून] हर गांवची गुरे चरत असता सांप्रत आमझरीकरानी आपले परी तुम्हास सांगितल्यामुळे तुम्ही संधारे परगणियाचे गांवची गुरे डोगरात चरावायासी गेली होती ते बलात्कारे वेळून नेउन गुराखी याची पांधुरणे व वस्तभाव दरोबस्त नेली म्हणोन (८८) या संबंधीच दुसरे पत्र 'भाबाजी विष्णु कार रामपुरा' याचे नावे असून त्यांत 'पूर्वी पंचाईत होउन वाजनीचे रीतीने फडशा जाल असोन मागती कजिया उपस्थित केला असल्यास ताकीद करन पुन्हा लदा न राहे ते करणे' असा आशय जात आहे अस्तु. या व अशाच प्रकारच्या शिवेच्या तंव्यासंघकों पुढे महादजी शिंदे यांची पत्रे येणार नाहेत यावेळी उभय पक्षाची मनोरप्ति कळन येईल, ·७८ मुजरद जासूद जोडी समागमे रवाना करून दिल्ही, [जो हिस्सा] घेणे [असेल] तो लिहून पाठवणे म्हणोन पत्र सरकारातून तुम्हास सादर जाले आहे व हाली राजश्री लालाजी बलाळ कादार निा सिंदे तेथे आले आहेत. सरकारचा हिसा घेणे त्याचा ठराव जाला पो याज करिता हे पत्र सादर केले आसे. तरी पेशजी लिहिले आन्वये यादीचे मनन करून समजोन जो हिसा सरकारात घ्यावयाचा तो घेणे आणि हुजूर लिहून पाठवणे. सरकारातूनही त्या प्रो लिहिले जाइल. जाणिजे छ * १६ जिल्हेज. बहुत काय लिहिणे. मोर्तब सुद. लेखांक [१०१] श्री * संवत् १८४६ कार्तिक वद्य १० [ १२ नवंबर १७८९] झाळसाका तचरणी तत्स र मल्हारजि सु त तुकोजी हो वकर राजश्री चिमणाजी गोविंद कादार पो पाटण गोसावी यांसि. अखंडितलक्ष्मीआलंकृत राजमाम्य स्नो तुकोजी होळकर दंडवत. सुमा तिसेन मया व आलफ. पा मजकूरचे वाटणीची याद अगोधर राजश्री महादजीबाबा सिंदे याजकडील मामलेदारानी केली. तिची माहितगारी तुमची याजकरिता सरकारातून ते याद तुम्हाकडे जासूद जोडी समागमे पाठविली. तुम्ही तेथून याद दूसरी करून पाठविली. (८९) उभयता कमाविसदारांनी वाटणी करून घेतली त्या विषयी चिमणाजी गोविंदाचे पत्र येणे प्रमाणे आहे. श्री [२७ नवंबर १७८९] श्रीमंत राजश्री सुमेदार साहेव साहेबाचे सेवेसी. आज्ञाधारक चिमणाजी गोविंद कृतानेक अशिर्वाद विज्ञापना. येथील कुशल ताा छ ९ माहे सावल पावेतो मुकाम पाटण साहेबाचे तेजप्रताप यथास्थित जाणून स्वकीये वैभवादि लेखन आज्ञ करणार धणी समर्थ आहेत. विशेष सरकारचे आज्ञापत्र राजश्री लालाजी बळाळ कमाविसदार निगा सिंदे याज समागमे सादर जाले की प्रगणे पाटणचे चाटणीची याद पेसजी पाठविली आहे ती मनन करून समजून जो हिसा सरकारात घ्यावयाचा तो घेणे आणि हुजूर लिहून पाठविणे म्हणोन आज्ञा [आली] त्यास पूर्वी जासूद जोडी समागमे वाटणीची याद सरकारातून पाठविली थैसियासी आक्षे प्रो याद बरहुकूम बाटण्या जाल्या वितपसील हिसे दोन देह सुमार २५ १ हिसा येक सरकारात मौजे भया वगैरे देहे हिसा येक श्रीमत राजश्री पंत प्रधान सुमार दाखली सुधा १२.

·देउन राहिला यैवज भरून घेणे. जाणिजे छ १२९ रमजान. । वहुत काय लिहिणे.
मोर्तब
सुद
पो छ २२ माहेशवाल. आषाढ वद्य ९
[२६ जुलै १७८८]
लेखांक [९९]
श्री
* संवत् १८४५ पौष वद्य १२
[२२ जनवरी १७८९]
सिका
नकल
राजश्री राज नानालालजी झाले गोसावी यांसि.
अखडितलक्ष्मीआलंकृत राजमान्य स्ना तुकुजी होळकर रामराम विनंती
उपरी. तुम्ही मेवाड प्रांती सरकारीत] विनंती केली की आम्ही सरकार लक्षाची आहो.
यास्तव संवस्थान शहाबाज दि] वमय किला व प्रो हे जागा सरकारातून आम्हाकडे
कृपा करून करार करून दिल्हे पाहिजे. त्यावरून तुम्ही सरकार लक्षाचे जाणून
संवस्थान मार वमय किला व महाल तुम्हाकडेस करार सरकारातून देउन हे सनद
सादर केली आसे. तरी संवस्थान मार बमय किला व माहाल येथे तुम्ही आपला
आमल करून साल दरसाल तेथील वसूल घेत जाणे. छ २५. साखर सुमा तिसा
समानीन मया व आलफ. बहुत काय लिहिणे हे विनंती. मोर्तव.
लेखांक [१००
श्री * संवत् १८४६ भाद्रपद वद्य ३
[७ सितंबर १७८९]
नकल
राजश्री चिमणाजी गाविंद
काादार पा पाटण गोसावी यांसि.
अखडितलक्ष्मीआलंकृत राजमान्य स्नो तुकोजी होळकर दंडवत. सुा तिसेन
मया व आलफ. पा मजकूरचा आमल समाइक आहे तो वाटून घेणे यास्तव तीन हिसे
करून त्यात तनखा, रकबा व गांव लाउन यादी राजश्री महादजी वाना सिंदे याजकडून
सरकारात आली. तिची माहीत[ गिरी] तुमची [आहे] सबब यादीची नकल तुम्हाकडे

·८० सलास तिसेन गयो य आलफ. पा रतनपूर वगैरे महारचे गांव राजश्री लालाजी वलाल याज कडील कारकून माहीत करतील तेथे जाता येता उपसर्ग लागू न देता रखवाली करीत जाणे. बोभाट आलिया परिछिन उपयोगी पडणार नाही. जाणिजे छ * १९ रायल, बतुन काय लिहिणे. मोत ---- लेखांक [१०२] श्री * संवत् १८५० माघ वद्य ५ [२० फरनरी १७९४] सिका राजश्री जिवाजी बलाल [ केरकर ] गोसावी यांसि. अखंडितलशीआलयात राजगान्ये रन तुकोजी होळकर दंडवत विनंती उपरी. येथील कुशल जाणोन खकीये लिहित जाणे विगेप. 'महादजी सिंदे यास ज्वराची भावना होउन देवी [व] मानवी उपाय केले ते लागू न होता माघ शुा १३ स देवाज्ञा जाली' म्हणोन वर्तमान आहे. त्याजवरून चित्तास परम खेद जाला. भगवतसत्तेस उपाव नाही. त्याचे ठिकाणी राजश्री दौलतराव शिंदे आहेत. ज्यात बदोबस्त तेच घडेल. दोन्ही दौल्ती येक आणि श्रीमंताचा पुण्यप्रताप आहे त्यापेक्षी कोण्हेविपई अवघड पडावे ऐसे नाही. तुम्ही त्या [प्राती फौज सुद्धा आहा हे वर्तमान ऐकोन राजे रजवाडे इत्यादि गलबल करू लागल्यास त्याजवर जबर जरब ] राहून वदोवस्त राहिला पाहिजे, यांस्तव हे पत्र लिहिले असे. तरी तुम्ही घडल्या गोष्टीमुळे आपले चितांस संवपई न आणितां आपले ठिकाणी मनबूदीने कायेमी राखून दिल्ही अकबराबाद वगैरे प्रांतातील बदोबस्तास आतर न पडे ते करून वर्तमान वरचेवर लिहून पाठवीत जाणे. राजे रजवाडे यांजवर दवाव पोहचवावा याजकरिता आमचीही तयारी होत आहे. चिरंजीवाची रवानगी जल्द च घडेल. तेंव तुम्ही येकविचारे तिकडील बंदोबस्त राखणे. दोन्ही दौलती येक. कोणेविषई दूसरा आर्थ मनात न आणणे. व्यांत तिकडील उपराळा तेच घडल्यात येईल.' रा छ * १९ रजेव. सुमा अर्वा तिसेन मया व आलफ. बहुत काय लिहिणे हे विनंती. मोर्तब. (९.) हा संकेत लाखेरीच्या युद्धाविषयीं दिसतो. कारण यांत गोपाळराव रघुनाथ [निगढीकर व केरकर या कारकूनाकडून सिकस्त होउन बदलौकीक जाला तो दूर व्हावा म्हणोन [होळकर इरेस पडले होते.

·. ते ही याद महादजी बाबा यानी पाहून उतर केले की आमच्या कमाविसदारानी याद केली आहे, तिजपैकी येक हिसा चितास येईल तो आपण घ्यावा. राहिले दोन हिसे ते इकडील मामलेदार घेतील अथवा आपलेकडील मामलेदारानी याद न करून पाठविली आहे हेच करार करावी असे असल्यास दोन हिसे आम्हाकडील मामलेदार अगोधर घेतील, येक हिसा राहिला तो आपल्याकडील कमाविसदारानी घ्यावा. याप्रमाणे वोलणे जाले. त्याजवरून तुमचे यादीची नकल तुम्हाकडे पाठउन हे पत्र सादर केले आसे. तरी दोन्ही पर्याय मनन करून तुम्ही याद करून पाठविली हेच करार करावी असे असल्यास सिंदे याजकडील मामलेदार आगोधर दोन हिसे घेतील. येक हिसा राहिला तो सरकारचा तुम्ही घ्यावा. हे करावयाचे नसल्यास सिंदे याजकडे [न] याद आली आहे तिजपैकी येक हिसा तुम्ही अगोधर घेउन दोन हिसे राहिले ते मिंदे याजकडील मामलेदार घेतील. दोन्ही प्रकार लिहिले आहेत ते समजून ज्यात सरकारचा दोष तुम्हा कडे न ये ते करणे. । जाणिजे छ * २३ सफर. बहुत काय लिहिणे. मोर्तब लेखांक [१०२] श्री * संवत् १८१९ कार्तिक वद्य ६ [५ नवंबर १७९२] श्री हाळसाका तचरणी तत्प र मल्हारजि सु त तुकोजी हो राजश्री पागे व सिलेदार नी॥ सरकार गोसावी यांस. अखंडितलक्ष्मीआलंकृत राजमान्य ना तुकोजी होळकर रामराम. सुमा १३. स्वामी याजकडे मौजे चलकत्रासा वगैरे देहे सुमार 1 हिसा येक श्रीमंत राजश्री माहादजी वावा सिदे गानझडे मोने आणिटा वगैरे १२. १ - देहे मुमार २ ३ येणे प्रा हिसे तीन पो मोजे बलकवासा व मोजे आरणीवा [य] वगैरे येकुण देहे पंचवीसाच्या बादी दोन सिंदे याजकडील कमाविसदार लालाजी बलाळ यानी घेतल्या. मोजे भया वारे दाखली सुधा देह १२ याची याद येक सरकार हिशाची आम्ही घेतली. श्रत होय हे विज्ञाप्ती.

·लेखांक [ १०५] । श्री । म्हाळसाकांत. * संवत् १८५१ भाद्रपद वद्य ३ [१२ सितंवर १७९४] राजश्री लालाजी बलाळ गोसावी यांसि. अखंडितलक्ष्मीआलंकृत राजमान्य स्नो अहिल्याबाई होळकर दंडवत. सुमा खमस तिसेन मया व अलफ. सुकालराय कानूगो परगणे कोठडी पिढावे याचा पुत्र भवानीसिंग याजला सगाई परगणे नराणा येथील कानगो दौलतराम याचे कन्येसी केली होती. त्याजला जामिन कोटेकर पचोली मोहनराम व गोपाळराम व मयाचंद हे त्रिवर्ग होउन सवा दोनसे रुपये साई बा ठरले. त्यापैकी त्रिवर्ग जामिनानी नस्ल सवासे रुपये घेउन वाकी शंभर रुपये लग्न जालियावर घ्यावे यैसा करार मदार असता कानगो मार भाउपण्याचे लढ्या करिता महेश्वरी राहिल्यामुळे पाठी मागे त्रिवर्ग जामिनानी व नवरीचे भावाने याजला न पुसता परभारा तोडन[]मल रतनगडखेडीवाला याजला नवरी दिल्ही. येविषई सरकारातून ताकीद जाली पाहिजे म्हणोन कानगो मार याने हुजूर विनंती केली. त्याजवरून नरहर मुरहार कार याजला पत्र अलाहिदा लिहून हे पत्र तुम्हास सादर केले असे. तर त्रिवर्ग जामिनानी सुकालराये कानगो याचे पुत्रास यैवज घेउन सगाई केली ती याजला न पुसता रतनगढखेडीवाला तोडनमल याजला कसी दिल्ही व त्याने काय समजून केली ! येविसीची मार तुम्ही उभयता राज जालमार्सग यासी बोलून त्रिवर्ग जामिनानी व तोडनमल यानी गैररीत केली त्यापक्षी त्याजला सिक्षा करून हरदू जणाकडून भवानसिंग कानगो यासी साई केली ती कायम करून जामिनाकडून अथवा तोडनमलाकडून याची लग्नसिपी करून देवणे. म्हणजे कानगो मजकूराकडे शंभर रुपये राहिले आहे त्याचाही निकाल करून देतील. असे जाणून पुन्हा येविसी बोमाट न ये तो अर्थ करणे. * जाणिजे छ * १७ सफर.' बहुत काय लिहिणे. मोर्तव सुद लेखांक [१०६] श्री * संवत् १८५१ कार्तिक शुद्ध ९ [१ नवंबर १७९४] राजश्री राज जालमसिंग गोसावी यांसि. अखंडितलक्ष्मीआलंकृत राजमान्य स्नो हरकूबाई होळकर आशिर्वाद ( ९२ ) हा नराणा बहुधा किशनगड राज्यापैकी असावा. (९३) हरकुबाईने विका वापरला आहे खरा पण अक्षरें बरोबर उमजत नाहीत. लेखांक 1.७, 100] केवळ ' x x x त चरणी हरकूबाई होलकर' अशी अक्षरे स्पष्ट उमटली आहेत.

·- लेखांक [१०४] श्री म्हाळसाकांत * संवत् १८५१ भाद्रपद शुद्ध २ [२९ अगस्ट १७९४] श्री हाळसाका सचरणी तत्स रमल्हारजि सु राजश्री लालाजी बलाळ गोसावी यांसि. त तुकोजी हो ककर अखंडितलक्ष्मीआलंकृत राजमान्य स्नो तुकोजी होळकर दंडवत. सुाा खमस तिसेन मया व आलफ. तुम्ही पत्र पाठविले ते पायोन लेखनार्थ अवगत जाला. 'का निमथूर व काा भानपुरा येथील सिवेचा कजिया" बहुत दिवस आहे. आलीकडे रामपुरेकर मामलेदारानी ला कटकटीमुळे का मार वगैरे पांच च्यार गांवची गुरे, ढोरे वगैरे वस्तभाव घेउन जाउन तलाव फोडून नुकसानी केली, येविषई ताकीद होउन आपसात कलह न वाढावा असे जाले पाहिजे' म्हणोन विस्तारे करून लिहिले. येसि यासि 'हरदू गांवची कजिये जमीन बहुत कालाची पडली आहे. ते पक्षी ती जमीन निवाडा होय तोपर्यंत निमथूरकर अथवा भानपुरेकर उभयेपक्षीही वाहू नये आसे आसोन गुदस्ता निमथूरकरानी राजश्री गोपाळराव रघुनाथ [निगडीकर] याच्या आश्रयाने त्या जमिनीत ज्वारी व आल पेरली. हे सरकारात परस्परे श्रुन जाले व तुम्हासही समजलेच आसेल. तथापि तुम्ही गांवकरी यानी आपले परी समजाविल्यामुळे ती गोष्टी लोपून रामपुरेकर मामलेदाराकडे अपराध दर्शउन लिहिले. त्यास काही निमित्ता विना कटकट व्हावयाची नाही. कजियास मूळ कोणीकडून कसे जाले याचा विचार तुम्ही काहीच न केला. अस्तु. इतःपर ते कजिये जमीन निर्णये होय तोपावेतो दुतर्फा परिछिन्न वाहू नये. या प्रो सरकारातून रामपुरेकर मामलेदारास निथूण ताकीद जाली आहे व तुम्हीही निमथूर- करास स्पष्ट ताकीद करणे म्हणजे कलहास मूळ व्हावयाचे नाही. हली गुरे वगैरे वस्तभाव नेली असेल त्याच्या चौकसीविषई येथून जासूद जोडी रवाना करून ल्याहावयाचे ते लिहिले आहे. गुरे ढोरे मामलेदारानी नेली आसे आसल्यास सरकारी जासूद त्याजला ताकीद करून देवितील. तुम्ही आपल्याकडील कोणी भला माणूस तेथे पाठवणे. किमपि गुंता पडणार नाही! जाणिजे छ * ३ सफर. । बहुंत काय लिहिणे. मोर्तब मुद (९१) या संबंधीच अहिल्याराईनी पत्र 'लालाजी पलाळ [गुलगुले] व कृष्णाजी सदाशिय नि काार रामपुरा' यांच्या नावे आहेत.

·येणे प्राा पाठविले आहे. घेउन उत्तर पाठवावे. रवाना छ * ७ साखर. सुा खमस तिसेन मया व आलफ. । बहुत काय लिहिणे हे विनंती. सिका लेखांक [१०७] श्री + संवत् १८५१ मार्गशीर्ष वद्य १० [10 दिसंबर १७९४] राजश्री सेक हवीबुला मा कोटे गोसावी यासि. स्ना हरकूबाई होळकर आशिर्व द. सुा खमज्ञ तिसेन मया व आलफ. तुम्ही पत्र पाठविले ते पावले. लिहिला मजकूर ध्यानास आला. पत्री लिहिले की आपले पत्र राजश्री राज जालमसिंगजीस दिल्हे. वाचून बहुत संतोप जाले. त्याचे उत्तर पाठविले ते आम्हास पात्र. येथूनही आम्ही पत्र लिहिले आहे त्याजवरून कळेल. तपोनिधी आतांबाविसी तुम्हास पेशजी समक्षे मोजे डावीचे जावसालाकरिता सांगितले आहे. त्यास आतोबाही तुम्हाकडे पाठविले आहेत. त्यास वोलल्याप्रमाणे त्याचा बंदोबस्त राजाकडून करून द्यावे. भरवसा जाणोन लिहिले आहे. या छ * २३ जमादिलावल. बहुत काय लिहिणे. सिका लेखांक [१०८] श्री * संवत् १८५१ मार्गशीर्ष वद्य १० [१७ दिसंबर १७९४] राजश्री राज जालमसिंगजी व माधोसिंग झाले सा कोटे गोसावी यांसि. अखंडितलक्ष्मीआलंकृत राजमान्य स्नो हरकूबाई होळकर आशिर्वाद उपरी. येथील कुशल जाणोन स्वकीय कुशल लिहित आसिले पाहिजे विशेष. तुम्ही पत्र छ । ९ माहे जाावलेचे पाठविले ते छ । २२ जमादिलावली पावले. लिहिला आन्वये ध्यानास आला. पनी लिहिले की राजश्री राघो गंगाधर व सेक हवीव येथे आले. त्याने आपले ममतेचा व अभिमानपुरस्कर साहित्या केले त्याचा मजकूर सागितला. त्यास पाहिलपासोन साहित्य व कृपा करीत आला त्याच अन्वये केले. त्यात आपणास विहित आहे. येथे सर्व आपले आज्ञेचा विचार आहे. दूसरा अर्थ न जाणा)। म्हणोन कितेक ·विनंती उपर. येथील कुशल जाणोन स्वकीये कुशल लिहित असिले पाहिजे विशेष. तुम्ही येक दोन पत्र पाठविली ते उत्तम समई प्रविष्ट होउन संतोष जाला. आसेच निरंतर पत्री सतोषबीत जावे. यानंतर पत्री लिहिले की साचा जाबसाल आपण मनावर घरून केला त्यासंबंधे वेध वठ्याचा पडला. आधी काादार दोन तीन जाले याजपासोन [बटा] मजरा घेतला [असा] आमचे कागदोपत्री दाखला आहे म्हणोन विस्तारपूर्वक लिहिले ते कळले व सिंद्याचे सरकारची झडतीचा दाखला लिहिला. त्यास आम्ही कच्ची वाकफगीरी सरकारात करू. निशा पाती आम्ही आपल्याकडून करून देविली. त्यानी झडत्या करून धाव्या. ऐसी परवानगी जाली. इतकियात कोणी गैरवाका समजाविला की तुम्ही बटा लिहून देता परंतु आपले दफ्तरी पाहून देता की काये ? त्याजवरोन सरकारात संदेह येउन झडती महकूफ करून कागदपत्र काढिले. कागदोपत्री कोठे सिलसिला निघाला नाही. या कामाचे प्रयत्नास काडी मात्र आळस जाला नाही. तोडीचे समई संह घालणाराने घातला. कागदोपत्रीच्या दाखल्यास उपाये काये ! येविसीचे कच्चे वृत राजश्री राधो गंगाधर व सेक हविबुलानी सांगता ध्यानास येईल. तपोनिधी आजे वावा मानभाव आमचे गुरु यासी मोजे डावी प्रा वृंदी हा गांव आम्ही उदक' दिल्हा. गांवचा सिलसिला तुम्हास वाखबगीरी तुम्हास पुर्तपणे आहे. हली गांवास उपसर्ग बूंदीहून होतो म्हणोन गांवचा बोभाट आला आहे. यावरोन आमचे मनात आले की वरवर पुढे गांवास सााचा उपद्रव न लागावा. आम्ही तपोनिधीस पत्र उदकी करून दिल्हे आहे त्याप्रमाणे श्री गुवराजाजीचे पत्र करून द्यावे म्हणजे गांव वाबाकडे निर्वेद जाला. हे करणे आपल्याकडे म्हणोन विस्तारपूर्वक लिहिले आसे व उभयेता मारनिलेस सांगोन उदक पत्राच्या नकला व श्रीमंत सूभेदार याचे पत्र वावानी करून घेतली त्याच्या नकला तुम्हास पहावयास पाठविले आसेत. तर हे पत्र पाहून साा बूंदी याचे रदकपत्र करून धावी. दुसरे राखी श्रावन शुद्ध १५ पाठवावी ते बनले नाही. हली उभयेता व बाबाजी खिसमतगार बराबर. १ राखी १ सोन्याचे साकली सुधा जडावाचे नग ७. १ पागोटे जेणाबादी. १ सेला जेणावादी. २ महमूदी जामवर. १ धोत्र जोडा धुवट. ६ (९४) राणावतजी व भाकरोतनजी या दोन राजपूत स्त्रियांचा शिंद्यांशी जसा राखी बांधण्याचा व्यवहार होता तद्वच महाराष्ट्रीय हरकूबाईची ही राखी चितनीय आहे [भाग 1 लेखांक १९, २२३] ·८६ आजचे उद्यावर टाकून दिवस काढिता हे चांगले नाही. चिरंजीव राजश्री तुकबाची पत्रे यैवजाविषई निकडीची येतात. त्याजला अडवण याजमुळे सरकारातून रारा पदमसी राजसी सावकार याजकडील च! लक्षाची वरात करून वसूशास राा जिवाजी सखाराम याची रवानगी पागा सुवा केली. तूर्त त्याचे कारकून राा भिकाजी मल्हार तेथे आले आहेत. याजमुळे तुमचे मनांत संशये आला असल. त्यास संशयाचे कारण नाही. वरातीचे यैवजाची तोड काढून सावकाराची निशा जाली म्हणजे मारनिकेस बोलाउन घेतले जाईल. तुम्हाकडील निखालसतेचे भाव राा वापुजी आनदराव बोलतात [व] लिहितात तसे निदर्शनास आल्यानंतर सरकारातूनही दूसरा अर्थ मागे जाला नाही व पुढे घडणार नाही. सचोटीस जपत गेल्याने तुम्हासच उपयोगी पडल. सविस्तरे मारनिले वोरतील, f सा छ * २० सवाल. सुमा खमस तिसेन मया व अलफ. ' बहुत काय लिहिणे है विनंती मोतंत्र पो छ १ माहे जिलकाद. जेष्ट मा २ [२० मे १७९५] . लेखांक [१११] श्री राजश्री राज जालमसिंग झाले गोसावी यासि. अखंडितलक्ष्मीआलंकृत राजमान्य स्नो अहिल्याबाई होळकर विनंती उपरी. येथील कुशल जाणून खकीये लिहित जाणे विशप. राजश्री आत्माराम महिपतराव याजला तुम्ही तीनसे रूपये देविले होते ते पावले नाही म्हणोन यकिले. ऐसियासि मशार निले पांच सात महिने तुम्हापासी होते. यास्तव तुम्हीही त्याजला उपयोगाचे माणूस जाणून तीनशाची चिठी करून दिल्ही असता चिठीचा यैवज न पावला. हे आपूर्व आहे ! हली हे पत्र लिहिले असे तरी ज्याजकडून यैवज देविला असे त्याजला ताकीद करून मशारनिलेस यैवज पावता होय ते करणे. जाणिजे छ*१० रजव. बहुत काय लिहिणे हे विनंती, मोर्तब लेखांक [ ११२] श्री राजश्री राज जालमसिंग गोसावी यांसि. अखंडितक्ष्मीआळंकृत राजमान्य स्लो अहिल्याबाई होळकर विनंती ·प्रकारे लिहिले. त्यास मामलेतेविसी काही चिंता न करणे. चिरंजीवासही देसी पत्र लिहिले आहे. त्यास जावसाल होउन येईल. तुम्हाकडील हलकारे जोडी आम्हापासी आली. ते लस्करात चिरंजीवाकडे रवाना केली आहे. येथील वर्तमान तूर्त नवल विशेप लिहावा असे नाही. शा छ,२३ जमादिलावल. मा खमस तिसेन मया व आलफ. बहुत काय लिहिणे । हे आशिर्वाद. सिका. खांक [१०९] श्री म्हाळसाकांत. * संवत् १८५२ वैशाख शुद्ध ६. [१४ अप्रैल १७९५] राजश्री राज जालमसिंग झाले गोसावी यांसि. अखंडितलक्ष्मीआलंकृत राजमान्य स्ना अहिल्याबाई होळकर विनंती उपरी. येथील कुशल जाणोन स्वकीये लिहित जाणे विशेष. संस्थान कोटे येथील सरकारचे मामलतीचा यैवज येणे, त्याचे जाबसालाविषई तुमचे तर्फेने राजश्री बापुजी आनंदराव बोळले. त्याची उत्तरे मशारनिलेसी बोलून खानगी केली असता आधाप जावसाल निर्गमात येत नाही. यास्तव हली हे पत्र लेखन केले असे. तरी तुम्ही दिवस गत न लाविता मामलतीचे यैवजाचा निर्गम सत्वर करून देणे. लांबणीवर टाकिल्यावर तुम्हासच भारी पडेल. याचा पुरता विचार करून लांबणीवर न टाकिता जल्द निकाल होय ते करणे. येविषई सविस्तरे भारनिलेस लिहिले आहे त्या अन्वये बोलतील. या छ * ४ सवाल. सुमा खमस तिसेन मया व आलफ.' बहुत काये लिहिणे हे विनंती. पो छ २० माहे सवाल सन मजकूर वैशाख वद्य ७ संमत १८५१. [1. मे १५९५] मन लेखांक [११०] श्री । म्हाळसाकांत. * संवत् १८५२ वैशाख वद्य ६. [१० मे १७९५] राजश्री जालमसिंग झाले गोसावी यांसि. अखंडितलक्ष्मीआलंकृत राजमान्य स्ना अहिल्याबाई होळकर विनंती उपरी. येथील कुशल जाणोन स्वकीय लिहित जाणे विशेष. तुम्ही या बाबुजी आनंदराव याति मामलतसंबंधी बोलता त्याचे वृत] मशारनिलेनी सरकारात लिहिले. त्यास यैवज बहुत येणे.

·हप्तियाचा येवज येणे त्याची निशा राजश्री शंकराजी मुरार यानी करून दिल्ही. या उपरी दुसरे हसियाचा ऐवज येणे याजकरिता पंत मशारनिलेस येथून पाठविले. त्याजला जाउन प्यार पांच महिने होत आले. अद्याप येवजाची तोड पडत नाही. तर हे -गोष्ट उपयोगी नसे. त्यावरून हली हे पत्र सादर केले असे. तर पत्र दर्शनी दूसरे हप्तियाचा यैवज झाडियानसी मारनिलेकडे पावता करणे. जर तुम्ही हताचे पायावर घातलीयाने फौजा त्या प्रांती आलियावर तुम्हास जड पडेल, आसे समजोन संस्थानचा यैवज झाडियानसी भारनिछेकडे देउन सत्वर रवाना करून हुजूर येउ पोहोनचे ते करणे. रा छ २६ [१] बहुत काय लिहिणे हे विनंती. मोर्तब ॥ लेखांक [११५] श्रीम्हाळसाकांत * संवत् १८५३ मार्गशीर्ष वध १५ [२९ दिगंबर १७९६] साशाका त चरणी सत्प र मल्हारजि मु त तुकोजी हो टकर राजश्री राज जालमसिंग झाले गोसावी यांसि. अखंडितलक्ष्मीआलंकृत राजमान्य स्नो तुकोजी होळकर रामराम विनंती उपरी. येथील कुशल जाणून स्वकीये लिहित जाणे विशेष. तुम्ही पत्र पाठविले ते पावळे, राजश्री चापुजी आनंदराब यास समागमें राजश्री नरहर मुरहार काढार व आम्हाकडील भडा माणूस मुख्यार सेवेसी रवाना करितो म्हणोन लिहिले ते कळले. पैसियासि मार निठेचे रवानगीस विडम न लावता लिहिल्या प्रा पाठउन देणे. राजश्री नरहर मुरार याचा देण्या घेण्याचा लदा तुम्हाकडे असेल तोही फडशा करून देणे. त्याचे कामात कोणेविपई दिकत न पडे ते करणे. सा छ + २९ जाखर. सुमा सित तिसेन मया व अलफ.। बहुत काय लिहिणे हे विनंती. मागर (९) माग 'गुनळीना तोग' ही म्हण आलीच आहे. [टेगांक ९शाही दुगरी पहायान मिळने अहिल्याईयाच्या त्यिो राजकीय पान देतील पदणी जागोजागी विपुग्छैया पादन सलमानी गाने पटन कामुक नाटते.

·उपरी येथील कुशल जाणोन स्वकीये लिहिणे विशेष. पेशजी येक दोन पत्री कमाविसदारानी लिहिले की तुम्हाकडोन कारभारी समागमे घेउन येत आसो. त्यास अद्याप येतच आहेत ? याजकरिता हे पत्र लिहिले आहे. तरी तुम्हाकडून तुमचा कारभारी कमावि- सदारासमागमे देउन रवाना करावे. हुजूर आलिया सर्वार्थ ध्याना ति] आणोन बंदोबस्त करून देणे तो देविला जाईल. या छ * ९ रजव. बहुत काय लिहिणे हे विनंती, मोर्तव लेखांक [ ११३] श्री राजश्री राज जालमसिंग गोसावी यांसि. अखंडित लक्ष्मी आलंकृत राजमान्ये स्नो अहिल्याबाई होळकर विनंती उपरी. येथील कुशल जाणोन स्वकीये कुशल लिहित जावे विशेष. वाो राजश्री ब्रजानंद भट तुम्हाकडून संस्थान कोटे येथील मामलतीच्या कामाकरिता येथे आले होते. त्यास मामलतीचा ठराव करून गोड गोष्टी बोलोन गेले. त्याप्रमाणे अद्याप संस्थानच्या येवजाचा निकाल राजश्री नरहर मुरार मामलेदार याजकडे करून देत नाहीत म्हणोन हुजूर विदित जाले. येसियाप्ति भटजी मारासी येथून गेल्यास चार महिने होत आले परंतु अद्याप यैवजाचा निकाल मामलेदाराकडे करीत नाही. हे गोष्ट उपयोगी नसे. त्यास हली हे पत्र लिहिले असे. तर भटजी मा ज्याप्रमाणे संस्थानच्या मामलतीचा करार करून गेले त्याप्रमाणे येवज मामलेदाराकडे पावता करणे, आणखी कितेक मार राजश्री शकराजी मुरार याजला तपसील सांगितला आहे ते तुम्हास लिहितील त्या वरून कलो येईल. या छ * १९ जाखर. बहुत काय लिहिणे हे विनंती. लेखांक [११] श्री राजश्री राज जालमसिंग संस्थान कोटे गो यांसि. अखंडितलक्ष्मीआलंकृत राजमान्य स्ना अहिल्याबाई होळकर विनंती उपरी. येथील कुगल जाणोन स्वकीय लिहिणे विशेप. संस्थात मारकडून पहिल्या (९५) श्रीमंत तुकोजी होळकर यांचे याच मितीचे व मजकूराचे दुमरे पत्र 'राज जालमसिंगो याच्या नावे आहे, ·९० लेखांक [११७] भी म्हाळसाकांत * संवत् १८५३ चैत्र शुद्ध १४ [२१ अप्रैल १७९६] श्री म्हाळसा , कात चरणीत स्पर गल्लारिजी मुत तुकोजी राजश्री लालाजी बलाल गोसावी यांनि. होगकर . अखंडितलक्ष्मीआलंकृत राजमान्य स्नो काशिराव होळकर दंडवत. सुमा सित तिसेन मया व आलफ. तुम्ही पत्र पाठविले ते पाउन लेखनार्थ अवगत जाला. 'चिरंजीव राजश्री कृष्णराव [भगवंत गुलगुले] देसी जात आहेत समागमे अटाला आहे. त्याची याद अलाहिदा पाठविली आहे. त्याप्रमाणे दस्तकाची आज्ञा जाहली पाहिजे' म्हणोन लिहिले. येसियासी तुमचे लिहिल्यान्वये यादीप्रमाणे दस्तक पाठविले असे. - सादा पत्र पाठउन आपले वृत सविस्तारे लेखन करीत जाणे. जाणिजे छ १२ गवाल, बद्धत काये लिहिणे. मोर्तब श्री दुष लेखांक [११८] श्री म्हाळसाकात * संवत् १८५३ पाप शुद्ध १३ [११ जनवरी १७९.] श्री बाटसाका तचरणी तत्प रमन्दारनि मु राजश्री राज जाटममिंग झाले गोसावी यांमि त तुकोजी हो कर अखंडितलक्ष्मीआलंकृत राजमान्य स्नो कासीराव होळकर रामराम विनंती उपर. येथील कुशल जाणोन स्वकीय लिहित जावे विशेष. ना वाहणगांव येथीन्ट मामात राजश्री पांडुरंग मिवजी याजकडून सरकागतन दूर करून राजश्री भगवन परराळ यान कडे सांगोन सनदा, सोडचिठ्या देउन रवाना करून मारनिलेकडील हरी भवानी कारकून यास पत्रे सादर जाली असता, खलेल करून ठाणे न देना टटाई[स] प्रवर्तन माणसे जागा केली, यामुळे बैदा होउन आमले पुरळीत चालत] नाही म्हणोन हाल गामलेगाराचे ! पत्र सरकारात आले. यसियास त्याचा उपार होउन बखेडा मिठला पाहिजे. यान . (९) बालाजी पुलगुन्याचा शनिट यं भगवंससा गाना enा पुन ,ni तो गलाजी गुदगुरगाना चलन भाऊ दम त्याग 'बि' में बटाई.

·ॐ
श्रीमंत कासीराव होळकर
यांचा असल पत्रव्यवहार.
१८५२ ते १८५६ विक्रमी.
लेखांक [ ११६]
भी। म्हाळसाकांत
* संवत् १८५२ जेष्ट वद्य १०
[१२ जून १७९५]
श्री म्हाळता
कात चरणीत
पर मल्हारिनी
सत तुकोजी
होळकर
राजश्री लालाजी बलाळ [गुलगुले ] गोसावी यांसि.
]
अखंडितलक्ष्मीलंकृत राजमान्य स्नो कासीराव होळकर दंडवत. सुमा
सित तिसेन मया व अलफ. 'ता नंदवाई प्रांत मेवाड येथील मामलत सा लक्ष्मण मोरेश्वर
याजकडे सांगितली आहे. त्यास वेगूचे किल्यात तुम्हाकडील कारकून आहेत. ते ता
मारी उपसर्ग देतात' म्हणोन हुजूर विदित जाले. त्यावरून हे पत्र सादर केले असे.
तरी 'तुम्ही आपल्याकडील कारकूनास निक्षूण ताकीद करून ताा मारी कोणेविसी
तिलप्राय उपद्रव न लागे ते करणे. राजश्री दौलत राव सिंदे याजकडील महाल व
इकडील महाल दोन नाहीत. याअर्थी तुमचे तर्फेचे कारकूनानी व सरकारचे मामलेदारानी
येकविचारे राहून कामकाज लागल्यास परस्परे उपराळा करीत जावा. यात उत्तम आहे'.
जाणिजेन्छ * २१ जिलकाद. । बहुत काय लिहिणे है विनंती.
.
श्री
मोर्तब
(९०) शिंदेशाही जिल्हे मंदसोरपकी सास कमबे सिगोलीच्या पश्चिमेस ८ कोमांवर
है गांव उदेपूर राज्यात असून ते महाराणा यांच्या भाऊबंदांपकी एकाकडे जागीर आहे.

·लेखांक [ १२०] श्री म्हाळसाकांत * संवत् १८५४ कार्तिक शुद्ध १४ [३ नवंबर १७९७] श्री झाळसाकां तचरणी वत्स र तुकोजी सुत कासीराव हो लकर राजश्री राज जालमसिंगजी झाले गोसावी यांसि अखंडितलक्ष्मीआलकृत राजमान्य स्लो कासीराव होळकर रामराम विनंती उपरी. येथील कुशल जाणोन स्वकीये लिहित जाणे विशेष. साबूंदी येथील मामलत राजश्री सिवराम लक्ष्मण यानी राजश्री तिलोकसी टिकमसी व जीवनदास गोवर्धनदास व राम नारायण शालिग्राम व विरधीचंद सावकार याजकडून रसद भरणा करविल्यामुळे सरकारातून याजकडे सांगून सनदा [व] वस्त्रे दिल्ही आहेत. परंतु दूरचा पल्ला मामलेदारास तेथे पोहोचावयास च्यार दिवस आधिक उणे लागतील. याजकरिता वसूल महालचा माजी मामलेदाराकडे जाउ न पावता ठाणे हाल मामलेदाराचे कायम जाले पाहिजे यास्तव हे पत्र लेखन केले असे. तरी सावकारानी सनदा आपले दुकानी कोव्यास पाठविल्या आहेत. पुढे बूंदीस तूर्त गुमास्ते जातील त्याचा मार मेहेरचंद व सेरसीग वगैरे तुम्हास समजावितील त्याआन्वये त्याचा उपराळा करून ठाणे बसउन देउन वसूल माजी मामलेदाराकडे जाउ न पावता सनदेआन्वये सुरलीत अमल याजकडे चाले ते करणे, जाणिजे छ * १३ जमादिलावल. सुमा समान तिसेन मया व आलफ. बहुत काय लिहिणे हे विनंती. +- मोर्तब लेखांक [१२१] श्री म्हाळसाकांत * संवत् १८५४ कार्तिक शुद्ध १४ [ नवंबर १७९.] श्री हाळसाका तचरणी सरस र तुकोजी मुत कामाराव हो ककर राजश्री लालाजी बलाळ गोसावी यांसि. अखंडितलक्ष्मीआलंकृत राजमान्य स्ना कासीराव होळकर दंडवन विनंती उपरी. येथील कुशल जाणोन स्वकीय लिहित जाणे विशेष. साा धुंदी येथील मामलन ·पत्र लेखन केले आसे. तरी तुम्ही आपलेकडील जमियेत ता मारी हाल अमलदाराकडे पाठउन माजूलाकडून ठाणे त्याचे स्वाधीन करून देवउन इतःपर तालक्यात खटेल न होता विनदिकत चालेल असे करणे, सा छ * १२ माहे रजब. सुमा सबा तिसेन मया व अलफ. बहुत काय लिहिणे हे विनंती. मोर्नव सुद लेखांक [११९] श्री म्हाळसाकांत संवत् १८५४ आषाढ शुद्ध ५ [२९ जून १७९५] श्री बाळसाका त चरणी तत्स र मल्हारजि सु त तुकोजी हा ळकर राजबी लालाजी बलाळ गोसावी यांसि. अखंडितलक्ष्मीआलंकृत राजमान्य स्ना कासीराव होळकर दडवत विनंती उपरी. राजश्री मल्हारराव गोविंद यानी सरकारात येउन विदित केले की आम्ही माहा यात्रा करून आल्यामुळे तेथील देणे जाले. याजकरिता मोजे झर पा सिलोर हा गाव सरकारातन आम्हाकडे इनाम आहे तो राजश्री लालाजीबाबाकडे लाउन देउन व्याजपासोन यैवज घेउन यात्रेसंबंधे देणे वारिले, त्याचा यैवज फिटे तोपर्यंत गांवची घालमेल होणार नाही. येसा करारमदार केला आहे परंतु सरकारचे पत्राखेरीज त्याची खातरजमा होत नाही. यास्तव पत्र दिल्हे पाहिजे. म्हणोन त्यावरून हे पत्र लेखन केले असे. तरी तुम्ही मशारनिलेसी करारात आणिल्याप्रमाणे महायात्रेचे कर्ज वारा वयासी यैवज देउन मोजे मार हा गांव आपले रदकर्जी लाउन घेणे. ठेरल्या आन्वये सरकारातून आथवा मारनिलेकडून मोजे मारची घालमेल म्हावयाची नाही. रवाना छ * ४ माहे मोहरम. सुमा समान तिसेन मया व अलफ. बहुत काय लिहिणे हे विनति. पौ छ १२ माहे तोवल सन मजकूर उर्फ भाद्रपद शुा १४ समत १८५४ [४ सितंबर १७९५] मान ·त्याची नेमणूक त्यो च्चारले स्न्ये सा' मार देवजी वाढत आहे तो वैवस लाप सदानिक गजकडे पस्न बाहे सा प्रो तुमने कहिमाटोबर पाग्न पाहिले. गड करेल. हे पत्र सादर केले असे. तरी तुम्ही नदारत वन नेगी का पाना करते पनि नाजीनडे साचा पैज फेणे राखेला रेल लाही सांगून देणे. जानिजे. * २८ जोग्र बहुत काय लिहिणे, लेखांक १२३ श्री म्हास्तात संन्द १८५१ जप हुदा३ ::दिर ३५९ शम्सांनी नी तर मामी राजभी राज जान्नतिगजी झाले मोला गा. अखंडितलक्ष्मीमाकृत राजमान्य ला कासीराव होगा रामराम विनंती उपर. येथील कुशल बाणोन की लिहेित जाणे विशेष. साबूद पीर मन्त राजी नारायणराव नाहार याजकडून दुर झलन सरकारदन राकी सिवरान का राजकडे सांगोन लाचे ठाणे स्तन चावकारता x x ग पानाय सुन्हार जया असता अद्याप बाट मानलेदाराज जान दहल होत नाही. नाजीनामदार जनेत करून ठाणे आपणस दिन भारतात म्हणून विदेत जाले. ल.वसन हे एक लिहले असे. नरी तुम्ही नाजी मामलेदारात तानीद कलन होणे बसान देणे. दिका केल्यान जनेत देख्न उपरान्हा कलन हाल मामलेदाराचा सामल ते ते नाणे. नाजी माननार कडे वसूल न जाय ते करणे. वारंवार विती पाने प्रक्षन करणे. स . * ६२ रजन, तुला समान तिरेन नपा व कादक 'बहुत माय लिहिणे हे निंदी. गोह २३ रजः माहे नार १४वरी १९ मादल दे पांच भाषा रहेरने वापीर पनवंड : सी हसी नंग होते. ते प्रकरण पुढे पाण्याचें माहे.

·राजश्री नारायणराव मल्हार व मुसा बास" फिरंगी याजकडून दूर करून साल मजकूरा पासोन राजश्री सिवराम लक्ष्मण याजकडे सांगितली आहे. त्याचे ठाणे कायम जाले पाहिजे याजकरिता हे पत्र लेखन केले असे. तरी मशारनिले तुम्हास लिहितील त्याप्रमाणे त्याचा उपराळा राखून ठाणे कायम काररून देणे आणि पुढेही उपयोग लागल्यास पुस्तपन्हा राखीत जाणे. रा छ * १३ जमादिलावल. सुमा समान तिसेन मया आलफ. बहुत काय लिहिणे । हे विनंती. मोर्तब सुद पा छ ४ जाखर समान तिसेन मार्गशीर्ष शुद्ध ६ [२४ नवंवर ३७९७, लेखाक [ १२२] श्री म्हाळसाकांत * सवत् १८५४ कार्तिक वद्य ३० [१८ नवंबर १७९७] श्री हाळसाका त चरणी तत्प र तुकोजी सुत कासीराव हो ककर राजश्री सिवराम लक्ष्मण कादार साा बूंदी गोसावी यांसि. अखडितलक्ष्मीआलकृत राजमान्य स्नो कासीराव होळकर दंडवत. मा समान तिसेन मया व आलफ. श्रीमताकडून राजश्री कृष्णाजी जगनाथ जोधपूरी आहेत. (९९) याचे वास्तविक मूळ नाव कोणते हैं सागणं कठिण. 'इतिहाससंग्रहात' हे नांव दोन जागी आले आहे. यापैकी एा ठिकाणी 'कर्नल बास' [म्हणजे बेली] असे म्हटले आहे. [इतिसंग्रह भाग १७ पूर्वार्ध लेखाक ६४ ] है पारसनिसाचे विधान खरं असेल तर आप्रेप्रकरणांतील 'बास' निराळा असून त्याचा संबंध जिवधादादा करकराशी म्हणजे पर्याय शिदेशाहीशी होता असे म्हटले पाहिजे. [इतिसंग्रह भाग १. पान २८] यावेळी हा होळकरशाहीत आला होता. Baours, Birch अशी जी दोन नाव Giyalior Gazetteer rol. 1 page 243-44 वर आहेत त्यांचे माम्य 'चास शब्दाशी बरेच जुळते. Baonre हा पाटणच्या लढाईत १७९० साली मारला गेला, तेव्हां Birch हाच 'बास' असावा असे वाटते. (30) हाव कृष्णाजी जगनाथ पेगन्याकडून मारवायात वकील होता. त्याचा वकिली पत्रव्यवहार 'जोधपूर येथील राजकारणे' या मथळ्यांखाली पारसनिसाने प्रसिद्ध केला आहे [इति मंग्रह भाग २० ] याचे कार्यक्षेत्र बहुतेक राजपुतान्यात राहिल्याने ही वकिली मिळाली असे वाटते.

·०६ लेखांक [ १२६] श्री। म्हाळसाकांन * संवत् १८५४ माघ वद्य ८ [८ फरवरी १७९८] . मामाका मचरणी प रगुतोषी गत मानीगयो राजश्री बाळकृष्ण वासुदेव कार सस्थान बूंदी गोसावी यांसि. अग्वग्निलक्ष्मीआलकन राजमाग रंना कासीराव होळकर दंडवत. सुमा समान निगेन मया आलफ. गजश्री मल्हारगव गोविंद निा सरकार याजकडे मोजे झर नो गिन्नोरे गंस्थान मजकूर हा गांव इनामी पेशजीपासोन सरकारातृन आहे. तेथील सनदाआन्वय बहिषट चालत आल्याप्रमाणे उपद्रव कोणेविसी न लागता चालली पाहिजे गाम्लय हे पत्र सादर केले असे. तरी तुम्ही मारनिलेकडील गावास वावगा उपरार्ग काही येक लागो न देता साजकड भोगवट्या प्रो निर्वेध चाल्न हरयेक प्रकारे उपर करीत जाणे. बोभाट येर न देणे, जाणिजे छ * २१ माहे सावान. । बहुत काय लिहिणे. मोर्तय लेग्याक [ १२७] श्री म्हाळसाकान * संवत् १८५४ मार्गशीर्ष शुद्ध ११ [१८ दिसंबर १७९८] बाग्माता मचरणी तत्प र तुकोजी मुन वासीराय हो ळकर गजश्री राज जालमसिंगजी झाले गोसावी यांसि. अखंडितलक्ष्मीआलकृन राजमान्य स्नो कासीराव होळकर रामराम विनंती उपरी. येथील कुशल जाणोन स्वकीय लिहित जाणे विशेप. सा कोटे येथील मामल्याचा जावसाल मातवर पाठउन करावा हे तुमचे मनात येउन राा विरधीचंद हीरानंद यास तुम्ही मार लिहिला. तो त्याचे विनंती केल्यावरून साकल्य ध्यानास आला. यैसियासी या जाबसालास बहुत दिवस जाले. येवज सरकाराचा मुबलग घेणे. येविसी महेश्वरचे मुकामी सेक हबीवरला येउन वोलत गेले. परंतु ताळा पडला नाही. आलीकडे पत्रे ही लिहिली असता दिनावधी तुम्हाकडूनच लागली. प्रस्तुत सलूख करावा है तुमचे मानस [आसे तर] उत्तम आहे. याउपरी मातबर पाठविणे तो मुल्त्यार हरयेक बोलण्यास तुमची ·लेखांक [१२४] श्री म्हाळसाकांत * संवत् १८५४ कार्तिक वद्य ३० [१८ नवंबर १७९७] श्री हाळसाका त चरणी ताप र तुकोजी सुत कासीराव हो ळकर राजश्री नारायणराव बलाळ गोसावी यांसि. अखंडितलक्ष्मीआलंकृत राजमान्य स्ना कासीराव होळकर दंडवत. सुमा समान तिसेन मया व आलफ. राजश्री लक्ष्मण सदासिव राजश्री आली बहादुर याजपासी [वकीलीस] असनात त्याजला राजश्री कृष्णाजी जगनाथ याची नेमणूक साा बूंदी येथे आहे, त्याजपैकी दरसाल च्यारसे रुपये पावत असता तुम्ही च्यार साले यैवज पावता केला नाही. ये विपई पूर्वी पत्रे पाठविली आसोन दिकत करिता म्हणोन विदित जाले. त्या वरून हे पत्र सादर केले असे. तरी अतःपर तुम्हाकडे याचा यैवज राहिला आसेल याचा देखत पत्र फडशा करणे, याउपरी वोभाट आलिया मर्जीस माननार नाही. जाणिजे छ * २८ जोवल. बहुत काय लिहिणे. मोर्तब लेखांक [१२५] श्री' म्हाळसाकांत * संवत् १८५४ कार्तिक वद्य ३० [16 नवंबर १७९७] हाळसाका तचरणी सत्य र तुकोजी सुत कासीराव हो ळकर राजश्री लक्ष्मणराव सदाशिव गोसावी यांसि. अखंडितलक्ष्मीआलंकृत राजमान्य स्नो कासीराव होळकर दंडवत. सु॥ समान तिसेन मया आलफ. तुम्ही पत्र पाठविल ते पावोन मार अवगत जाला. आसामी संबंधी ताकीदपत्राविसी लिहिले. त्यास सा माचे मामलेदारास समक्ष ताकीद होऊन पत्रही पाठविले असे. वरचेवर पत्र पाठउन वर्तमान लिहित जाणे. जाणिजे छ * २८ जावल. " बहुत काय लिहिणे. मोतदा पा छ ३ सावान मा नजीक चरखरी. [.1 जनवरी १७९०] ·गजबूत आसोन मामलती पौ। येक पैसा त्याजला न देणे. दिल्यास मजरा पडणार नाही. तुमचे उपराळ्याविसी राजश्री दौलतराव सिंढे याची पत्रे राजश्री लक्ष्मण अनंत [लाड] व बाळोजी इंगळे यास घेउन पाठविली आहेत. ते त्याजकडे पाठउन बदोबस्त राखणे. राा छ * १२ जिल्हेज. सुमा तिसा तिसेन मया व आलफ. बहुत काय लिहिणे हे विनंती. मोर्तब (१०२) लक्ष्मण अनंत यासच संक्षेपाने लखबादादा म्हणत असत. [लेखांक १४३, १४४] (१.३) हा अंबुजी इंगळ्याचा धाकटा बंधु होय. याचा वंश हल्ली ग्वाल्हेरीस असून राई वाले इंगळे या नावाने प्रसिद्ध आहे. शिंदेशाहीत इंगळे हे सरदार असून राई हा महाल त्यांजकडे इनाम असल्यामुळे वरील नामाभिधान प्राप्त झाले आहे. [ ताजा भाग १ पान २९१] 8

·९७
प्रतिक्षा न करी आसा [मात्र) योजून पाठविणे. झा ना तोड निघाला असता तुम्हाकडील
मार्गाचे जावसाल असतील ते विल्हेस लागतील. सविस्तरे मारनिलेसी बोलण्यात आले
आहे. [ते] लिहितील. रा छ * ९ रजब. सुमा तिसा तिसेन मया आलफ. वद्धत
काय लिहिणे हे विनती.
मोर्तब
पा छ ५ माहे साबान.
[१२ जनवरी १७९९]
लेखांक [ १२८]
श्री म्हाळसाकांत
* संवत् १८५६ वैशाख शुद्ध १४
[१८ मे १७९९]
श्री
हाम्साका
त चरणी तत्प
र तुकोनी मुत
कामीराव हो
राजश्री राज जालमसिगजी झाले गोसावी यांसि.
अखडितलमीआलंकृत राजमान्य स्नो कासीराव होळकर रामराम विनंती
उपरी. येथील कुशल जाणोन स्वकीये लिहित जावे विशेष. तुम्ही पत्र पाठविले ते पाउन
लेखनार्थ आवगत जाला. 'राजश्री यशवंतराव होळकर यानी माळव्यात आमला फैला
करून हाडोतीकडे शह द्यावयाच्या इराद्यात आहेत. साा पूर्वीपासोन सरकार लक्षी हामेशा
गौरबरदास्त होत आली त्या प्रा पुढे जाले पो' म्हणोन लिहिले. 'त्यास प्रस्तुत चिरंजीव
राा यशवंतराव होळकर यानी माळव्यात बखेडा केला, पुढे इरादा हाडोतीचा करीत
आहे यामुळे तुम्ही सरकार लक्ष सोडाल हे घडावयाचेच नाही. येविषई परिहार लिहि-
ण्याचे प्रयोजन काय ! सरकारातन संस्थानचे संरक्षणाविसीय कायेमी आहे तेच आहे.
दुसरे व्हावयाचे नाही. प्रस्तुत बखेडा जाला. त्याचा समारोप व्हावा येविषईची पैरवी
लागलीच आहे. कदाचित चिरंजीवाकडून आगळीक जाल्यास तुम्ही जुमस न खाता

·१०० . लेखांक [ १३०] श्री। म्हाळसाकांत * संवत् १८५६ वैशाख शुद्ध ४ [९ मे १७९९] श्री म्हाळसाका त चरणी तत्पर मल्हारजी सुत राजश्री लालाजी बलाळ कादार निा हिसेदार सिंदे गोसावी यांसि. संडेराव होळ कर अखंडितलक्ष्मीआल कृत राजमान्य रनो यशवतराव होळकर दडवत. सा तिसा तिसेन मया व आलफ. पा बूदी येथील जप्तीस सरकार हिशाचे राजश्री मो [१] पा आहेत तरी मारनिले सरकार हिशाचे कामाची वहिवट करतील. तुम्हाकडील खूळ उभे करून सरकार नुकसानी करिता त्यास तुम्हाकडील हिशा जो आहे तेथील बदोबस्त करणे. आम्हाकडील मामलेतीत तुम्हास समंध नाही. इतःपर मामलतसंबंधी फितुर । जाल्यास नीट नाही. याजकरि [ता] तुमचे हिशाचे काम तुम्ही करून सरकार हिशाचा बंदोबस्त मारनिले करतील. जाणिजे छ * ३ " माहे जिल्हेज. बहुत काय लिहिणे./श्री मोर्तब सुद पैा छ ४ मोहरम सुमा मयतेन [?] मया व आलफ. [९ जून १७९९] लेखाक [१३१] श्री म्हाळसाकात * संवत् १८५६ वैशाख शुद्ध ११ श्री. [१५ मे १७९९] म्हाळसाका तचरणी तत्पर राजश्री राज जालमसिंग झाले मल्हारजी सुत सटेराव होळ संस्थान कोटे गोसावी यासि. कर अखंडितलक्ष्मीआलकृत राजमान्य स्लो यशवंतराव होळकर रामराम विनती उपरी. येथील कुशल जाणोन स्वकीये लिहित जाणे विशेष. पा पाटण श्री केशो रायेजीचे येथील जप्तीचे काम साप्रत सरकारातून राजश्री त्रिंबक दिनकर याजकडे सांगोन रवानगी केली. ते महाली गेलियावर माजी मामलेदारानी जमेते जमा करून ठाणे न देता माणसे जाया केली. महालात वखेडा होउन सरकार नुकसान होत आहे म्हणोन विदित जाहले. येसियासी त्याचा उफर होउन बंदोबस्त केला पाहिजे यास्तव हे लेखन केले असे. तरी तुम्ही पो मारीहून जप्तीकडील कारकून मारनिले लिहि- तील त्यान्वये त्याचा उपराळा करून माजुलाकडील बैदा तुटून ठाण्यासुधा स्वाधीन करून

·श्रीमंत यशवंतराव होळकर
यांचा असल पत्रव्यवहार.
MM
१८५६ ते १८६८ विक्रमी.
लेखांक [ १२९]
श्री म्हाळसाकांत
* संवत् १८५६ चैत्र शुद्ध ?
[६ अप्रेल १७९९]
० श्री.
म्हाळसाका
त चरणी तत्पर
मल्हारजी सुत
खडेराव होळ
राजश्री राज जालमसिंग झाले गोसावी यासि,
अखंडितलक्ष्मीआलंकृत राजमान्य स्लो यशवतराव होळकर रामराम विनती
उपरी. येथील कुशल जाणून स्वकीये लिहिणे विशेष. पा पाटण श्री केशोरायेजीचे
येथील मामलत राजश्री कासी कृष्ण व यादवराव व्यंकटेश याजकडे होती. आलीकडे
मारनिलेकडील मामलत तगीर करून राजश्री त्रिवक दिनकर याजकडे पा मजकूर
येथील जप्ती सागून हे पत्र तुम्हास लेखन केले असे. तरी पंत मारनिल पा मजकुरास
आल्यावर महाली अमल वसवितील. माजी मामलेदार[ ने] हरामखोरी केल्यास नवीन
मामलेदारास सामल होउन मारनिटेचे पारपत्य करून महाली ठाणे बसउन गावगाना
चंदोबस्त करून आमल सुरळितपणे चाले तो अर्थ करणे. " सा छ * २९ माहे सवाल.
सा तिसा तिसेन मया व अलफ. बहुत काय लिहिणे हे विनंती.
श्री
मोर्तब
बार

·१०५ विनती उपरी. येथील कुशल जाणोन स्वकीये लिहित जावे विशेष. संस्थान बूदी येथील सरकारी अमलाचे मामलतीचे काम सरकारातून राजश्री कृष्णराव चिमणाजी याजकडे सांगोन तेथील बंदोबस्तास व्याजकडील कारकून व महंमद नूर खान पठाण या [स] जमेन सह पाठउन आला[हिदा सनदापत्रे ढिल्हेच आहेत. त्याअन्वये घडले पाहिजे यास्तव हे पत्र लेखन केल असे. तरी तुम्ही मारनिलकडील कुल दखलगिरीस काही येक संस्थानी खलल होऊ लागल्यास उफराळा हरयेकविसी लिहित जातील तसा करून काहीयेक वेध न होता आमल सुरलीत चालून वहिवाट चालत आली तसी घडे असे करणे, तेथील बंदोबस्तामुळे मागाहून स्वार माणसाची रवानगी होईल त्याजला [मुकुंद]दयात वगैरे अटकाव न होता जातील असा बदोवस्त करून देवणे. * ा छ * १९ रबिलावल. सुग मयातेन व आलफ. बहुत काय लिहिणे हे विनंती. श्री मोर्तव पा छ २ रबिलाखर सन मयतेन भाद्रपद शुा ४ [३ सितंबर १७१९] बार श्री म्हाळसाकात * संवत् १८५६ श्रावण वध ६ [२१ अगस्ट १७९९] - लेखांक [१३४] भी म्हाळसाका तचरणी तत्पर मल्हारजी सुत राजश्री लालाजी बलाळ गोसावी यांसि. खडेराव होळ कर अखंडितलक्ष्मीआलंकृत राजमान्य स्नो यशवंतराव होळकर दडवत विनति उपरी. येथील कुशल जाणोन स्वकीय लिहित जाणे विशेष. संस्थान बूदी येथील सस्था निकाकडून खलल जाल्यामुळे तेथील सरकारी अमलाचे मामलतीचे काम सरकारात राजश्री कृष्णराव चिमणाजी याजकडे सांगोन बंदोबस्तास त्या जकडील कारकून महमद नूर खान यास जमेतसुधा रवाना करून हे पत्र लेखन केले आसे .तरी तुम्ही मारनिले कडील हरयेकविसी उफार ठेवीत जाउन महालात दखलगिरी होउन दिकत न पडता भामल सुरळीत चालेल असे करणे. मधी संस्थानिकाकडून वगैरे दिकत होऊ लागल्यास ·देउन कामकाज सुरलीत चाले असे करणे. * ा छ * ९ माहे जिल्हेजे. या तिसा तिसेन मया व आलफ. बहुत काय लिहिणे हे विनती, मोर्तब श्री लेखांक [ १३२] श्री। म्हाळसाकांत * संवत् १८५६ जेष्ट शुद्ध ९ [१२ जून १७९९] म्हाळसाकात तचरणी तत्पर मल्हारजी सुत राजश्री लालाजी बलाळ गोसावी यांसि. रोटराव होळ कर अखंडितलक्ष्मीआलंकृत राजमान्य स्नो यशवंतराव होळकर दडवत विनंती उपरी. येथील कुशल जाणोन स्वकीये लिहित जाणे विशेष. पेशजी तुम्हाक पत्रे आली त्यात राजश्री राज जालमसिग झाले संस्थान कोटे याजकडील पूर्वरीतीने सरकार लक्षास जपण्याचे भाव लिहिण्यात आले. त्यास पेशजीपासोन संस्थानिकाचे निखालसतेचे चालीवर सरकातन व्यंग न होता निभावणी जाली. पुढे कोणेविसी दुसरा अर्थ न घडता पूर्वरीतीप्रमाणे घडल्यात येईल. तूर्त सरकारात यैवजाची निकड सस्थानिकाकडून फडशा होणे राहिला आहे ते पक्षी त्यानी प्रसंगास काहीयेक व्यंग होउन न पावता उपयोगी पडेल अशीच योजना करून ठेविली आसे[ल.] जाबसालात तुम्ही आहा त्याअर्थी सरकारात व त्याजकडे चांगले तेच घडल्यात येईल. सविस्तरे बोलण्याचे भाव महंमद नूर खान सांगतील ते समजून त्यान्वये त्यासी बोलून धडल्यात येईल तसे उगउन लिहिण. १ मा छ * ७ माहे मोहरम सुा मयातेन व आलफ.! बहुत काय लिहिणे हे विनंती. मोनव पो छ १७ माहे मोहरम साल मार. [२२ जून १७९९] श्री। म्हाळसाकात * संवत् १८५६ श्रावण बध ६ भी [२१ अगस्ट १७९९ म्हाळसाका तचरणी नत्पर राजश्री राज जालमसिंग झाले | मल्हारनी मुन खडेराब होक संस्थान कोटे गोसावी यांसि. श्री लेखांक [१३३] अखंडितलक्ष्मीआलंकृत राजमान्य ना यशवंतराव होळकर रामराम ·सरकारी मामल्याचा यैवज घेणे व संस्थान बूंदी येथील कोठड्याकडे नजराणियाचा येवज पेशजीप्रमाणे येणे व बूंदीकरानी सरकार आमलात मनगाने तसा बखेडा कसन जबरदस्तीने यैवज घेतला तो माघारे यावयाचा [असे ] करारात आले आहे त्यासुधा दरोबस्त भाई"दुधरनेक फरासीस याजकडे देवउन अल[हिदा वराता करून दिल्या आहेत त्याप्रमाणे झाडबाकीनिसी जलद पावला पाहिजे. यास्तव फरासीस याची रवानगी करून हे पत्र लेखन केले असे. तरी तुम्ही मारनिले वराता वगैरे कागदपत्र घेउन सरजामसुधा तिकडे आलियावर माहितगिरीने कोठेही दिकत पडून न पावता सर्व प्रकारे त्याजला आनकूल राहून झाडून यैवज दिवसगत न लागता जलद पावता होउन सरकारी नक्ष राहून याजकडील बोभाट येउ न पावे असे करणे. * रा छ * २१ रबिलाखर. मा मयातेन व अलफ. १ बहुत काय लिहिणे हे विनंती. मोर्तव बार. पौ छ १३ जावल मयतेन च आलफ. [१३ अक्टुबर १७९९] लेखाक [१३७] श्री म्हाळसाकांत - सवत् १८५६ मार्गशीर्ष वद्य १४ [२५ दिसंबर १७९९] १०० मी म्हाळसाका त चरणी तत्पर तुकोजि सुत य अवसरव हो करम राजश्री लालाजी बलाळ गोसावी यांसि. अखंडितलक्ष्मीआलकृत राजमान्य स्नो यशवंतराव होळकर दडवत विनंती उपरी. तुम्हाकडील मार राजश्री वाळाराम आगरवाले याचे लिहिल्यावरून सर्व समज- 4 (१०४) दुदरनेक [ Dadrenec ] फरासीस यास 'भाई' है में विशेषण लाविलें आहे त्यावरून होळकरशाहीत त्याची महती काय होती हैं स्पष्ट कळतें शिंदेशाहीतील राणेखो 'भाई' प्रमाणेच होळकरशाहीतील हे दुसरे उदाहरण होय पण त्यात भेद एवढाच की रानेखाप्रमाणे दुदरनेकाचे अंगी पात्रता मात्र नव्हती (१०५) सितंबर १८०४ पासून यशवंतराव होळकरानी आपले नावें 'सिक्कामोर्तब चालविलें [लेखाक १५१,१५५] त्यापूर्वी खंडेराव होळकराचेंच "सिकामोर्तब ते वापरित असत. [खाक १२९ ते १५०] अर्थात् वरील पत्राचे वर्ष १८०४ च्या मागे जाऊ शकत नाही असल पत्रात "सित' किंवा 'सबा' मयातेन व अलफ असे असावयास पाहिजे तथापि पत्राधारेच वरील पर्प दिले आहे ते मात्र वैश्वसनीय नाही, ·१०३ जरव देउन वहिवट चालउन देवणे. * सा छ * १९ रबिलावल, सुा मयातेन व अलफ. । बहुन काय लिहिणे है विनंती. श्री गोर्तय पो छ ३ माहे रविलाखर म. सु. ५ बुधवार [४ सितंवर १७९९] बार लेखांक [१३५] श्री म्हाळसाकांत * संवत् १८५६ भाद्रपद शुद्ध८ [ सितंवर १७९९] म्हाळसाका चरणी तत्पर गजश्री राज जालमसिंग झाले मल्हारजी सुत संस्थान कोटे गो यांसि. खराव होळ कर अखंडितलक्ष्मीआलंकृत राजमान्य स्ना यशवंतराव होळकर रामराम विनंती उपरी. येथील कुशल जाणोन स्वकीय लिहित जावे विशेष. संस्थान बूंदी येथील कोठड्याकडे स्वारी बाबत घांस दाण्याचा यैवज हमेशा स्वारी येती तेव्हा येत असतो त्याप्रमाणे हली वराता करून यैवजाचे वसूलास स्वार पाठउन हे पत्र तुम्हास लेखन केले असे. तरी तुम्ही कोणाचा पक्ष न करिता सर्वास नाकीद करून बरातीप्रमाणे यैवजाचा निर्गम होय ते करणे. 'शा छ * ६ रविला खर. सुा मयातेन अलफ. बहुत काय लिहिणे हे विनंती. पौा छ १३ जावल सन मयातेन व अलफ. [६ अक्टुवर १७९९] શ્રી लेखांक [१३६] श्री म्हाळसाका सचरणी तत्पर मन्हारजी मुत संगव होळ श्री। म्हाळसाकांत * संवत् १८५६ भाद्रपद वध ८ [२२ सितंबर १७९.1 राजश्री राज जालमसिंग झाले संस्थान कोटे गोसावी यांसि. , अखंडितलक्ष्मीआलंकृत राजमान्य स्नो यशवंतराव होळकर रामराम विनंती उपरी. येथील कुशल जाणोन स्वकीय लिहित जाणे विशेष. संस्थान सोपार येथे ·१०६ बाळाजी आनंत [ पिंगे] याजला वरचेवर पत्रे जातात. प्रस्तुत त्याचे उतर आले त्यात भाव जे लिहिले आहेत ते समजावे याजकरिता उभयेताकडे त्याची नकल पाठविली आहे, त्यावरून कळल. दोन्ही पक्ष लिहिले आहेत. यात समजावे काय ? जसे करणे असल तैसा येकनिश्चये ठेराउन खचित लिहिले म्हणजे त्याप्रमाणे जपावयास येईल. उभयेता मारनिले व तुम्ही येविपई विचार करून पत्रे जाउन करण्याचा बेत खचित निश्चयात येउन बदोबस्त घडे ते करावे.' "रा छ २२ साबान. सुा मयातेन व आलफ. 1 बहुत काय लिहिणे हे विनंती. श्री मोर्तब सुद लेखांक [१३९] श्री। म्हाळसाकांत * संवत् १८५७ चैत्र शुद्ध ४ [२९ मार्च १८..] ०बी म्हाळसाका त चरणी तत्पर मल्हारजी सुत खडेराव होळ कर राजश्री राज जालमसिंग झाले गोसावी यांसि. अखंडितलक्ष्मीआलंकृत राजमान्य स्ना यशवंतराव होळकर रामराम विनंती उपरी. येथील कुशल जाणोन स्वकीय लिहित जाणे विशेष. तुम्ही पत्र पाठविले ते पाउन लेखनार्थ आवगत जाला. 'पा सिरोंज हा महाल राजश्री जगनाथराम [केरकर] व लक्ष्मण आनंत [ लाड ] यानी खेचीकडे दिल्हा. हे वर्तमान येकून उभयतास व आम्हारा पत्रे लिहिली होती. तेच पत्रे त्याजकडे पाठउन येथूनही ल्याहावयाचे ते लिहिले होते. त्या वरून त्यानी आपले पत्राचे उत्तर पाठउन आम्हास पत्र लिहिले आहे. त्याचे नकलेसहित रवानगी केली आहे त्यावरून ध्यानास येईल. त्याचे लक्ष आपल्याविसी तिलप्राय दुसरे नाही. तसेच आपल्याकडूनही असावी. ते व आपण येकविचारे आसोन जेपूर आदि करून मोठाल्या मसलती केल्याने सहजात घडून सरकारनक्ष राहून पैका उत्पन्न होउन फौजेचा निर्वाह चालून कोणेविसी जड पडावे असे नाही' म्हणोन विस्तारे करून लिहिले. लिहिले. यैसियासी 'उभयेताचा खवीर (१००) शिंदेशाहीतील सुप्रसिद्ध मुत्सद्दी वाळाजी अनंत पिंगे उर्फ बाळोवा तात्या पागनीस तो हाच याचे घराणे शिंदेशाहीत असून हाहीं त्याच्या तीन शाखा विद्यमान गाहेत. [ ताजा भाग। पान ३९२ ते ४०१] ·१०५ ण्यात आला. त्यास तुमचे लक्ष पहिल्यापासून सरकारनक्ष ठेउन ज्या गोष्टीने सरकार किफायत तो आर्थ करून दाखवावा ते पक्षी भरवसाच आहे. विस्तारे ल्याहावे यैसे नाही. सविस्तरे बालाराम याजला लिहिण्यात आले आहे त्यावरून कळेल. " रा छ * २७ रजव. सुरसन मयातेन व अलफ. ' बहुत काय लिहिणे हे विनंती. श्री मोर्तब पौा छ ६ साबान सन मजकूर. [२ जनवरी १८००] ० श्री. लेखांक [ १३८] श्री म्हाळसाकांत * संवत् १८५६ पौष वध ८ [१८ जनवरी १८..] म्हाळसाका त चरणी तत्पर मल्हारजी मुत राजश्री राज जालमसिंगजी झाले गोसावी यांसि. सडेराव होळ कर अखंडितलक्ष्मीआलंकृत राजमान्य स्ना यशवंतराव होळकर रामराम विनंतो उपरी. येथील कुशल जाणोन स्वकीये लिहित जावे विशेष. तुम्ही पत्र पाठविले ते पाउन लेखनार्थ आवगत जाला. 'राजश्री जगनाथराम" केरकर] व लक्ष्मण आनंत लाड] यासी आपले प्रकरणी बहुत निखालसतेची बोलणी होउन त्यानी आपल्यास पत्रे लिहिली आहेत त्यावरून ध्यानास येईल, देसी पत्रे यांची वारंवार जातात. महालचे बोभाट गेल्याने याचे लिहिण्यास बाध न पडे ते घडावे' म्हणोन विस्तारे करून लिहिले. यैसि यासी 'उभयेताचे व तुमचे पकेपणे बोलणे होउन पत्रे येतात याआर्थी संशये राहावा असे नाही. तिकडील महालास उपसर्ग लागू न देता बचाव करून महेश्वरी दाखल जालो. मशारनिलचे लिहिण्यास बाध न पडावी या लक्षास जपून कोणे महाली उपद्रव न दिल्हा, मामलेदार उगाच बोभाट लिहितील. त्याजवर मदार नाही. इकडून राजश्री (10६) जगनाथराम केरकर यासच जगोपा वापू असे म्हणत असत [लेखांक १४४ ] हा जिवयादादा वक्षी याचा चुलत भाऊ होय. या घराण्याचा बराच पत्र व्यवहार 'जिवाजी बल्लाळ फेरफर' याच्या चरित्रांत आला आहे. त्यासिवाय 'संग्रहात' व इतरत्र जी थोडी पत्र मिळाली ती पुढे येणार आहेतच, - ·foc ~ आम्ही मिळोन जे मसलत करू ते सहजान शेवटास जाईल. येविसीचे आर्थ सविस्तरे राजश्री वालचंद याचे पत्री लिहिले होते. ते समजून सायांत त्यासीही बोलण्यात [आले] आहे सविस्तरे लिहितील.' सर्वदा पत्री सनोपवीत जाणे. [ सा छ * ३ जिलकाद. बहुत काय लिहिणे हे विनंती. पो छ १८ जिलकाद. मोर्तर सुगा मयातेन व अल्फ [१३ अप्रेल १८..] लेखाक [१४०] श्रीम्हाळसाकात * संवत् १८५७ चैत्र वद्य १ [1. अप्रेल १८०.] म्हाडमाका तचरणी सरपर राजश्री राज जालमसिंग झाले गाली मत सराव हो संस्थान कोटे गोसावी यांसि. कर अखडितलक्ष्मीआलंकृत राजमान्य स्ना यशवतराव होळकर रामराम विनंती उपरी. दुदरनेक फरासीस याजला सरकारावन हाती खरीदी करून द्यावयाचा [ठरला] यास्तव हे पत्र लेखन केले असे. तरी तुम्ही मारनिलेस हाती नग येक देउन पावती घेणे. त्याचे किमतीचा चैत्रज सरकार हिसेवी खर्ची लिहिणे. मजरा पडतील TE Y छ + १५ जिलकाद सा मयातेन व आलफ. ' बहुत काय लिहिणे हे विनंती. मोर्तब लेखांक [१४१] श्रीम्हाळसाकांत * संवत् १८५७ चैत्र वद्य १ [१० अप्रेल 1000] . श्री महाळसाका तरणी तत्पर मरहारजी मत सटेराव होळ राजेश्री राज जालमसिंग झाले संस्थान कोटे गो यांसि. अखंडितलक्ष्मीआलंकृत राजमान्य स्नो यशवंतराव होळकर रामराम उपरी. येथील कुशल जाणोन स्वकीय लिहित जाणे विशेष. पेशजी सरकारातून फुलण" फरासीस (108) फुलण हा प्रथम दुदर्नेकाचे हाताखाली एक सैनिक होता. नंतर त्याने निराळा कपू तयार केला. त्याचे खचर्चास जावरें व देपालपूर हे महाल त्याजकडे होते उज्जैनच्या लढाईत हा शामिल होता. [ होकै. ७५, ८१, ८२, ८४, ९२] - Major Plmet a Frenchman ·१०७ आणि माउपण यास जपणे हे पाहून बहुत संतोष [1] आहो. त्यात तुम्हासारखे मध्यस्थ आहेत. तेव्हा कोणतीही गोष्ट जे घडणे ते विचाराचे वाटेनेच होईल हे खातर जमा 2 आहे. सिरोंजचे वर्तमान येकिल्यावर मनातच ठेविल्याने गुबार वाढून संशयाने संशयाची वृवी होती. याजकरिता कागदीपत्री लिहून उत्तरे आणून निखालसता घडत गेल्याने उभयपक्षीही चांगले आहे. आम्हास सर्वप्रकारे भरवसा उभयेताचा त्याच प्रमाणेच त्यांचेही जपणे आहे. तेव्हा दुसरे मनात याक्याचे नाही. ख.नदेश प्रांती पाा नंदुरबार वगैरे महाली तिकडील पलटनाचा उपसर्ग लागतो [तरी] हे बुध्या तिकडून घडणार नाही. पत्रेही इकडून गेलीच आहेत. तिकडूनही जावी. सारांश दोन्ही दौलतीचा यकोपा असल्याने शत्रुवर जरब राहून सरकारचाकरी घडून फौजेचा ही निर्वाह चालेल हेच लक्ष इकडील आहे. दूसरे तिलप्राय नाही. दौलती दोन्ही देशी बैठक पडल्यामुळे खरावीत आल्या. कोणेही प्रकारे वंदोबस्त घडून यैक्यतेने चालोन उलगडा पडल्याने फार उपयोग आहेत. येविसी इकडून पत्रे जातच आहेत. उभयेताचा व आमचा दूसरा विचार नाही. याजमुळेही कितेकास अवघड वाटून कोणेही रीतीने आपसात संशये यावे याआर्थी नानाप्रकारे भास भासवितील, लिहितील त्याजवर त्यानी सर्वात्मना जाउ नये. तुम्ही मध्ये आहां. तेव्हां दुतर्फाही वाकडी गोष्ट कदापि घडणार नाही. कोठे काही दिसू लागल्यास वरचेवर लिहून सावध करीत जाणे. आम्हास देशचे वंदोबस्ताचा वेध मोठा आहे. येविसी पत्रे जांतच आहेत. उभयेताकडूनही वरचेवर जाउन वंदोबस्त चिरंजीव राजश्री खंडेराव होळकर] याचे नावे घडावा म्हणजे ते व - (१०८) तुकोजी होळकर हे १७ जुलै १७९७ रोजी वारले [होइमा १ लेखाक १५] अहिल्याबाईच्या संगतीने आपल्या जिवंतपणीच 'जेष्ट पुत्र काशीराव यास वस्ने द्यावी असा बेत होता परतु कनिष्ट पुत्र मल्हारराव विघडले, हिसा मागू लागले ' मनस्वी उपद्याप केले. त्यामुळे 'त्यास कुशलगडचे किल्यांत ठेविल। [मदवापत्रे १ उत्तरार्ध लेखांक २५०, २५६, २५८, २५९, २६९व इन्तिसंग्रह १४ लेखाक २] अशा प्रकारें गादीविषयी वाद चालू असताच अहिल्याबाई व तुकोजी होळकर निवर्तले. काशीरावाचा कायदेशीर वारसा पेशवे व शिंदे यांस मानवला पण तो मल्हाररावास रुचला नाही. शेवटी या लढ्यापायींच त्याचा अंतही झाला. तथापि त्याचा हा अलवयी पुत्र खंडेराव यास गादी मिळावी असा जो पक्ष यल करीत होता त्यांत यशवंतराव होळकर हे प्रमुख होते आणि एवदासाठीच पहिल्यापासून खंडेरावाचें खामित्व पुकारून ते त्याचा विका वापरूं लागले. वस्तुतः महारराव अथवा त्याचा पुत्र खंडेराव हे केव्हाही गादीवर मालेच नाहीत किंवा सुटका करून घेतल्यानंतरही खंडेरावास यशंवतराव होळकरानी गादीवर बसविल नाही. होळकरशाहीची सूत्रे हाती घेण्यापुरतेच हें सिक्याचे सोग होते असे निष्पन्न होते.

·११० 450 इकडील महाली उपसर्ग लागल थाजकरिता यजमान साहेवानी व राजश्री [बाळोबा] तात्या [पागनीसा नी पत्र लिहिली आहेत त्याअन्वये वदोवरत आमावा. आपल्याकडील कामाविसी स्याजला काळजी आहेच, आम्हीही वरचेवर लिहितच आम्हणोन विस्तारे कम्न लिहिले. येसियासी 'आमचे लक्ष पहिल्यापासोन राजभी दौलतराव सिंदे याजखेरीज नाही. त्याची पत्रे [आम्हीं] महेश्वरी जावे या अन्वये येत गेली. त्यावरून तेथे जाउन तीन गान राहिलो परंतु वढोबस्ताचा अर्थ काहींच न घडला. फौजेचा खर्च भारी, निर्वाह चालला पाहिले याजकरिता तेथून कूच करून माळवे प्रांती आलो. तिकडील महालास [तिल]प्रायेही उपसर्ग दिल्हा नाही व पुढेही थावयाचा नाही. इकडील बदोवस्ताविसी त्याजला काळजी आहे आणि आपली पत्रे वारंवार जातात त्याअर्थी विस्तारे ल्याहावेसे नाही. जेणेकडून बंदोबस्त सत्वर घडून सरकारचाकरी होउन आपला उपयोग घडे ते करावे.' सर्वदा पत्री सतोपवीत जावे. सा छ * १२ जिल्हेज सु मयातेन अलफ. हे विनंती. मोर्तब सुद लेखांक [ १४३] श्रीम्हाळपाकात * सवत् १८५७ वंशाख शुद्ध १३ [७ मे १८..] महाधमाका तचरणी तत्पर मदारजी सुन राडेराव होळ कर राजश्री दौलतराव सिंदे गोसावी यांसि. सकलगुणाकरण अखडितलक्ष्मीआलंकृत राजमान्य स्ना यगवतराव होळकर रामराम विनंती उपरी. येथील कुशल जाणोन स्वकीये लिहित असावे विशेष. आपल्याकडून छ । १० माहे जिलकादचे पत्र आले ते राजश्री जगनाथराम केरकर] व लक्ष्मणे आनंत [लाड] याजकडे जाउन तेथून कोट्यास येउन इकडे रवाना जालं [] छ ९ माहे जिल्हेजी पाउन लेखनार्थ अवगत जाला. 'महेश्वरीहून माळवे प्रांती कूच करून - (110) दौलतराव शिंदे. ५ अप्रैल १८०० 1४ मे १८०० (1) हैं पत्र दौलतराव शिंद्यांस मिळाले नसावें. कारण होळकराविषयीं ममात 'कल्प विकल्प ' येऊन लालाजी गुलगुले किंवा त्याच्या वतीने इतर कोणी होळकराच्या 'मेटीस' गेला नाही. [लेखाक १४७, १४८, १४९] अर्थात् पत्रावर मिस्त ठेवून ते शियाकडे लालाजीने पाठविलें नाहीं म्हणूनच आज प्रत्यक्ष संग्रहात' पाहावयास मिळते.

·१०९ योजकडील संस्थान यैवजी पंनास हजाराची वरात जाली आहे तो यैवज त्याजला सरकारातून दिल्यामुळे वरातीचा भरणा दुदरनेक फरासीस याजकडे लाउन त्याजला सरकारी जाबसाल व मामल्याविसी उगउन लिहिण्यात येउन हे पत्र लेखन केले असे. तरी तुम्ही फरासीस मार सरकार आज्ञेचे भाव सांगतील त्यान्वये जसे लक्ष ठेवीत आला त्याप्रमाणे जपून ज्यात उपयोग घडे ते करून मामल्याविसी घरोव्याचे चालीस व्यंग न पडता, दिवसगत न लागता जल्द फडशात येईल तो अर्थ करून फुलण फरासीस याज कडील वरातीप्रमाणे यैवजाचा निर्गम दुदरनेक याजकडे करून देउन पावती घेणे. येविसी वारंवार लिहिणे न पडे असे करणे. १ सा छ + १५ जिलकाद मा मयातेन व अलफ. । बहुत काय लिहिणे हे विनंती// श्री मोर्तब पा छ ६ जिल्हेज मयातेन व आलफ. [१ मे १८..] लेखांक [१४२] ० श्री श्रीम्हाळसाकांत * संवत् १८५७ वैशाख शुद्ध १३ [७ मे १८०.] म्हाळसाका त चरणी तत्पर राजश्री जगनाथराम [केरकर व मल्हारजी सुत खडेराव शेट लक्ष्मण आनंत [लाड] गोसावी यांसि. कर अखडितलक्ष्मीआलंकृत राजमान्य स्नो यशवंतराव होळकर दंडवत विनंती उपरी. येथील कुशल जाणोन स्वकीये लिहित जावे विशेप. तुझी छ। २७ जिलकाद चे पत्र पाठविले ते कोट्यास येउन तेथून इकडे आले. ते छ 1 ९ जिल्हेजी पाउन लेखनार्थ आवगत जाला. ' आपण महेश्वरीहून कूच करून माळवे प्रांती आल्यानंतर raised a body of mon for Jaswant Rao [ Holkar ] in 1798 and was largely instumental in winning the battle of Ujjain, Fle deserted on the eve of the battle of Indcre. This behavior and Dudrenec's defection made Holkar brand all Frenchmen as ' Dugabaz'. [Compton's. Adventurers page 381] हे Plumet चे वर्णन फुलणशी बरेंच जुळते. अर्थात्, फुलण हे Plumet चेंच मराठी रपातर असले पाहिजे. हा 'फरासीस म्हणजे फ्रेंच होता आणि त्याचा संबंध दुदर्नेकाशी होता असें हैं पत्रही सांगते 1 २२ अप्रैल 1८०० 1 ४ मे १८०० ·११२ धावा हे कसे घडेल ! त्याजकडील महाल ते इकडील जाणोन मागे उपद्रव दिल्हा नाही व पुढेही द्यावयाचा नाही. सर्वदा पत्र पाठउन संतोषवीत जावे. ' सा छ । १२ जिल्हेज सुा मयातेन व आलफ.' बहुत काय लिहिणे A है विनंती. मोर्तव +- श्री श्रीम लेखांक [ १४५] श्री म्हाळसाकांत * संवत् १८५८ आषाढ शुद्ध १५ [ २५ जुलै १८.1] म्हाळसाका त चरणि तत्पर महारजि सुत राजश्री लालाजी बलाळ [गुलगुले] गोसावी यांसी. खडेराव हो ळकर अखंडितलक्ष्मीअलंकृत राजमान्य स्नो यशवतराव होळकर रामराम. सुमा इसने मयातेन व आलफ. प्रगणे बूंदी व प्रगणे पाटण प्रगणे सिंगोली प्रगणे रतनपुर खेडी व प्रगणे निमथूर म्हसोदे हे पांच महाल तुम्हाकडेस आहेत. त्याचा घासदाण्याचा ठराव राजश्री शामराव महाडिक याचे विद्यमान रूपा २५००० सदरहू पंचवीस हजार तुम्हाकडील महासंबंधी समजून घेतला असे. खातरजमा राखून महालचा बंदोबस्ती व आबादी करणे. आम्हाकडून - कोणे गोष्टीचा उपसर्ग तुमचे महालासी लागणारा नाही. या छ * १३ माहे रबिलौवल, बहुत काय लिहिणे A है विनंती. मोर्तब बार श्री श्री म्हाळसाकांत * संवत् १८५८ माघ शुद्ध ८ [१० फरवरी १८०२] . . लेखांक [१४६] श्री म्हाळसाकात चरणी तत्पर मलहा रजी भुत खेडरा व होळकर जश्री लालाजी बलाळ [गुलगुले] गोसावी यांसि. अखंडितलक्ष्मीआलंकृत राजमान्य स्नो यशवंतराव होळकर दंडवत. सुमा इसने मयातेन व आलफ. तुम्हाकडील बोलण्याचे भाव राजश्री बालचंद शेवाराम शेट) यानी लिहून कळविले. येसियासी तुम्ही जुने माणूस पाहिले ऐकिले] फार. त्यास दोन्ही A हस्ताक्षर यशवंतराव होळकर. (१२) हे पांची महाल हल्ली शिंदेशाही जिल्हे मंदोसरान मोडतात.

·, गेला. इकडील महाली दंगा करणार त्यास आजपर्यंत तुमची पत्रे येत गेली त्याजवर इकडीलही लक्ष असता असे प्रकार घडल्याने नीट नाही. महाली उपसर्ग न लागे ते करावे म्हणोन लिहिले. येसियासि आमचे लक्ष पहिल्यापासोन आपल्याखरीज नाही. आपली पत्रे येत गेली त्यावरून महेश्वरी येउन तीन मास राहिलो. बंदोबस्तचा अर्थ काही न घडला. फौजेचा खर्च भारी निर्वाह चालला पाहिजे याजकरिता महेश्वरीहून कूच करून माळवे प्रांती आलो. आपल्याकडील महालात मागे उपसर्ग दिल्हा [ नाही ] व पुढेही धावयाचा नाही. आम्ही सर्व प्रकारे आपले भरवसियावर असो. दौलत खराबीत बहुत आली. जसे आपले आभये आहे त्याप्रमाणे बंदोबस्त सत्वर घडे ते करावे. इकडून आपले लक्षा वेगळे काही घडावयाचे नाही. सर्वदा पत्री संतोषवीत असावे. राा छ * १२ जिल्हेज सुा मयातेन व आलफ. बहुत काय लिहिणे लोभ कीजे हे विनंती. मोर्तब ० श्री लेखांक [१४४] श्री' म्हाळसाकांत * संवत् १८५७ वैशाख शुद्ध १३ [७ मे १८..] म्हाळसाका तचरणी नस्पर मल्हारजी सुत राजश्री राज जालमसिंगजी झाले गोसावी यांसि खडेराव होळ कर अखंडितलक्ष्मीआलंकृत राजमान्य स्नो यशवंतराव होळकर रामराम विनंती उपरी. येथील कुशल जाणोन स्वकीये लिहित जावे विशेष. तुम्ही छ । २ जिल्हेजचे पत्र पाठविले ते छ 1 ९ माहे मिनहूस पाउन लेखनार्थ आवगत जाला. आपले नावची पत्रे देसीहून राजश्री जगोबा बापु [केरकर] व लखना दादा [लाड] याजकडे आली ते त्यानी आपल्याकडे पाठउन आपले नावेही पत्र लिहिले ते येथे ! पोहचून तिकडे रवाना केली आहेत. पावतील. त्याप्रमाणे घडल्यात येउन त्याचे महालचे बोभाट न गेल्यात फार उपयोगी आहे म्हणोन विस्तार करून लिहिले. येसियासी तुमचे लिहिल्याप्रमाणे राजश्री दौलतराव सिंदे व बाळाजी अनंत [पिंगे] व उभयेता मारनिलेचे पत्र पाउन अर्थ समजला. त्याची उत्तरे अलाहिदा पाठविली आहेत त्यावरून कळेल. पुढे रवाना करावी. सारांश आम्हास सर्व प्रकारे त्याचे लक्षाखेरीज काही कर्तव्य नाही. तेव्हा त्याचे महालास उपसर्ग 1 २७ अप्रेल १८०० 1४ मे १८०० ·मैट होउन [अर्थ] समजल्यात आले असतील. पहिलेपासून आजपावेतो तुम्हाविसी दुसरा आर्थ जाला ना होणार. हाली राजश्री नागो जीवाजी याची रवानगी करून हे पत्र लेखन केले असे. तरी मनात कोणेविसी कल्पविकल्प न ठेविता मारनिले बोलतील ते समजून खातरजमा राखून ए इकडील जाबसालात लांबण येका दिवसाची न करिता सत्वर गुंते उरकून देउन मारनिले आदिकरुन सर्वाची रवानगी करावी.' " सा छ * २२ सवाल. बहुत काय लिहिणे हे विनंती. मोर्तव श्री सुद श्री म्हाळसाकांत * संवत १८५८ माघ वद्य ९ [२६ फरवरी १८०२] . लेखांक [१४९] श्री म्हाळसाकांत चरणी तत्पर मलबा रजी सुत खंडरा व होळकर राजश्री लालाजी बलाळ [गुलगुले] गोसावी यांसि. - अखंडितलक्ष्मीआलंकृत राजमाम्य स्नो यशवंतराव होळकर दंडवत. सुमा इसने मयातेन व आलफ. 'तुम्हाकडील इकडे स्वारी आल्यावरी कोन्ही आले नाही. अस्तु. तुम्हाविसी सरकारातून दुसरा अर्थ नाही. राजश्री नागो जीवाजी बोलतील. ज्यात सरकार उपयोग तेच तुम्हाकडूनही करण्यात येईल.' जाणिजे छ * २२ सवाल. बहुत काय लिहिणे. श्री मोर्तव पैसा छ २३ माहे मजकूर. सुमा इसने मया व आलफ. [२७ फरवरी १८०२ सुद लेखांक [१५०] श्री म्हाळसाकांत * संवत् १८५८ माघ वद्य १३. [२ मार्च १८०२] श्री म्हाळसाकात धरणी तत्पर मलहा रजी सुत खटेरा व होळकर राजश्री लालाजी बलाळ [गुलगुले] गोसावी यासि. अखंडितलक्ष्मीआलंकृत राजमान्य स्ने यशवतराव होळकर दंडवत. मुग इसने मयातेन व अलफ. वाो राजश्री पूर्णपात्री बाबा श्री माहायात्रा करून उजनीस जातात. त्यास तुम्हाकडून स्वहस्ते परहस्ते याची संभवना घडून पुढे जाणे घडावे या ·सरदारीत कलह लागोन वखेडे वाहडल्यात अर्थ कसे आहे तयाचा विचार तुम्हा सारख्यानी न करावा हे काय ? तुम्ही दोन्ही सरकार येकच मोजून उचितास जपावे हेच या दिवसात योग्य आहे. त्यातही इकडून दुसरा अर्थ किमपि न जाणावा. राजश्री नागो जिवाजी व बालचंद शेवराम बोलतील त्याप्रमाण खातरजमा राखोन ज्यात उपयोग ते करणे. जाणिजे छ * ६ सवाल. बहुत काय लिो. मोर्तब श्री सुद लेखांक [१४७] श्री। म्हाळसाकांत * संवत् १८५८ माघ वद्य ६ [२३ फरवरी १८०२] श्री म्हाळसाकांत चरणी तत्पर मलहा राजश्री लालाजी बलाळ गोसावी यांसि. रजी मत खडेरा व होळकर अखंडितलक्ष्मीआलंकृत राजमान्य स्लो यशवंतराव होळकर दंडवत. सुमा इसने मयातेन व अलफ. 'स्वारी या प्रांती आलियावर तुम्हाकडील कोन्ही स्वारीत आले नाही. गुदस्ता शामराव महाडिक याच्या बोलण्यावरून व सरदाराच्या वाकड्यावरून तुमचे चित्ती संदेह आला' म्हणोन परस्परे कलल्यात आले. त्यास 'इकडील तुम्हाविसी आजपावेतो दुसरा अर्थ नाही. वरकड कितीक घरगूती राजश्री बालचंद सेठ यासी बोलणी जाली आहेत ते तुम्हास बोलतील. त्या प्रा अमलात आणावी. राा भास्कर आनंत याजकडील कारकून आले. सविस्तर बोलतील.' जाणिजे छ, १९ सवाल. बहुत काय लिहिणे. मोर्तब श्री लेखांक [१४८] श्री" म्हाळसाकांत * संवत १८५८ माघ वद्य ९ [२६ फरवरी १८०२] श्री म्हाळसाकांत चरणी तत्पर मला राजश्री राज जालमसिंगजी झाले गोसावी यांसि. रनी सुत खेडरा व होळकर अखंडितलक्ष्मीआलंकृत राजमान्य स्नो यशवंतराव होळकर रामराम विनंती उपरी. 'राजश्री बालाचंद सिवराम यासी कितेक अर्थ बोलून तुम्हाकडे पा. त्याची ·देउन साल मजकूर यैवजी वसूल घेतला असेल तोही माघारे देउन खची लिहिणे. चौकसीने समजून गांवचा यैवज हिसेवी मजरा दिल्हा जाईल. याचे कामाविषई पुन्हा लिहिणे न पडे ते करणे. जोशी मार याजला कस्वे मारी राहावयास जागा देविली आहे त्यास सरकारची जागा इमल्यासहित, [जे]थे बालाजी गुणाजी राहात होते ते जागा, देउन हरयेकविसी गौर बरदास्त करणे. जाणिजे. छ * २५ जाखर. बहुत काय लिहिणे. श्री मोर्तब सुद बार लेखांक [१५२] श्री म्हाळसाकांत * संवत् १८६१ आश्विन शु॥ ५ [९ अक्टुबर १८०४] श्रीलक्ष्मीका /शाह आलम बादशाह गाजी का फरजद अरजुमद बहादरुल मुलक जुवदतुल उमरा महा राजाधिराज राजराजेन्धर जश वतराव होलकर सुवेदार माली) जाह नुसरत जगबहा राजश्री वासुदेव रघुनाथ काादार संस्थान बूंदी वगैरे गोसावी यांसि. अखंडितलक्ष्मीआलकृत राजमान्य स्नो यशवंतराव होळकर दंडवत. मग खमस मयातेन व आलफ. आली साहेब सिलेदार थोक निा लाला भवानीशंकर याज कडील अमीनुदीन सिलेदार याजला तिकडून स्वारी आली तेव्हां जखमी सबब कोव्यास राा लाला भवानीशंकर याचे वाड्यात ठेविले आहेत. त्याजला स्वारीत येण्याविसी ठराऊन हे पत्र तुम्हास सादर केले असे. तरी आमीनुदीन सिलेदार याजला बा मुा ऐवजी स्वारी खर्चास येकूण तीनसे रुपये तुम्हाकडून देविले असेत. तरी सदरहू तीनसे रुपये संवस्थान मार येथील येवजी सालमसाई खर्च देऊन मारनिले मार्गाचा जाप्ता सा राज जालमसिंग याजकडून जाप्ता देवउन वाटेचा बंदोबस्त करून स्वारीत मथुरे प्रांती पावते करून देणे. १ जाणिजे छ * ४ रजब. " बहुत काय लिहिणे. मोर्तब ३०० रुपये. श्री -- ·करिता हे पत्र सादर केले असे. तरी तुम्ही उचितास जपून यास मार्गस्त करावे. । बाबानी तुम्हाकडील वर्तमान सायंत सांगितले. त्यास इकडील कोणेविषई संशय किमपि न धरावा. : जाणिजे छ * २६ सवाल. बहुत काय लिगा. मोर्तब मी लेखांक [१५१] श्री। म्हाळसाकांत * संवत् १८६१ भाद्रपद वद्य १२ [३० सितंबर १८०४] ११३ श्रीलक्ष्मीकात शाह आलम बादशाह गाजी का फरजट भरजुमद वहादरुल मुलक जुवदतुल उमग महा राजाधिराज राजराजेश्वर श बतराव होलकर सुवेदार आली जाह नुसरत बग बहा राजश्री वासुदेव रघुनाथ कार पाा पाटण श्री केशवरायेजीचे गोसावी यांसि. अखंडितलक्ष्मीआलंकृत राजमान्य स्लो यशवंतराव होळकर दंडवत. सुगा खमस मयातेन व अलफ. वेदमूर्ती राजश्री आमरकृष्ण जोशी सुरुंजकर याजला सरकारा- तून पा मजकूर पौौ मौजे निमोदा हा गांव साल मजकूरी धमार्थ लाउन देउन सनदापत्रे वर्तमान भावी वगैरे [चे नांवें] करून दिल्ही त्याप्रमाणे वहिवट मारनिलेची व्हावी. तो साल मारी पा मार येथील मख्ता तुम्हाकडे ठराउन महाल लाउन दिल्हा. गांव सनदेप्रमाणे जोशीबाबाकडे चालू न होय याजकरिता स्वारीत मथुरच्या मुकामी आले. तेव्हां मोजे मजकूरचा यैवज तुमचे मख्यात मजरा देउन गांव जोशीवावा - कडे चालवावा असे ठराउन हे पत्र तुम्हास सादर केले असे. तरी तुम्ही मोजे मार येथील साल मारचा यैवज जमेत वजा घालून गांव पेशजीच्या सनदेप्रमाणे मारनिलेकडे दुमाला करून (11३) यशवंतराव होळकर यांनी या वेळी आपला स्वतंत्र सिका चालू केला. अजव्याच्या लाईनंतर शिंद्यांची 'वकील मुतलकी गेली ती पुन्हा स्थापित करून मोगल दरबारी आपले वर्चस्व राखावे या हेतूने हा सिफां होळकरांनी 'फरजंदे शाह आलम बादशाह गाजी' या नावाने धारण केलेला दिसतो. पण हा त्यानी लवकरच सोडला व दुसरा मराठी सिका स्वीकारिला. [लेखांक १५५] मोग्या सिक्यातील अक्षरे फारसी किंवा मराठी नसन शुद्ध हिंदी आहेत. ती अनंत नारायण भागवत याम पूर्णपणे उमगल्याचे दिसत नाही. [होइसाधनें खंड 1 पूर्वार्ध लेखांक ८६] (11) श्रीमथुरा ·श्री म्हाळसाकांत * संवत् १८६२ जेष्ठ शुद्ध १३ [१० जून १८०५] लेखांक [१५५] श्री हाळसाकात चरणी नत्पर तुकोमी सुत य राजश्री लालाजी बलाळ [गुलगुले] गोसावी यांसि. शवतराव हो अखंडितलक्ष्मीआलंकृत राजमान्य स्ना यशवंतराव होळकर दंडवत विनंती उपरी. वेदमूर्ती राजश्री आमरकृष्ण जोशी सिरोजकर याजला सरकारातून पो पाटण श्रीकेशोरायेजी येथील गांव मोजे निमोदा धर्मार्थ दिल्हा आहे. तेथील साल भारी यैवज खरीफ रबीचा दरोबस्त घेउन मारनिलेस सांगितले की राजश्री हरनाथसिंग [होळकर] यानी गांवचा वसूल नेला. त्यास चिरंजीव धर्मार्थ गांवचा येक पैसा नेणार नाही. कदाचित गैर समजून नेला असला तर त्यास सरकारातून ताकीद होउन यैवज देण्याचा आगाध काये | व्याजलाही परमारे येविपई लेखनार्थ येउन हे पत्र तुम्हास लिहिले असे. तरी तुम्ही जोशीबाबा याचे गांवचा यैवज व गल्ला वगैरे जो वसूल साल मजकूर बाबत वाजवी नेला आसेल तो पत्र पावताच जोशीबावास माघारी देउन पावती हुजूर पाठवणे. या कामास मुजरद हलकारा पाठविला आहे. याजबराबर पावती पाठउन देणे. पुन्हा याचे गावांस काडीमात्र उपसर्ग न लाविता हरयेकविसी उफल ठेवीत जाणे. जोशी बाबाचे गांवचा वसूल कदाचित गैर समजून चिरंजीवाने नेला असला तर चिंता नाही. जो नेला असेल तो तुम्ही द्यावा. तुम्हास हिसेबी मजरा पडेल. * सा छ * १२ रबिलावल. मा सितन मयातेन व आलफ. ' बहुत काय लिहिणे हे विनती. मोर्तब बार लेखांक [१५६] श्री * सवत् १८६३ चैत्र शुद्ध १४ [१ अप्रैल १८०६] म्हालसाको त चरणि तत्पर तुकोनि सुत्र य शवतराबरो ळकरम राजश्री बाळकृष्ण वासुदेव काादार पा पाटण वगैरे गो यांसि. अखंडितलक्ष्मीआटंकृत राजमान्य स्लोग यशवंतराव होळकर दडवत. सुमा सित मयातेन व आलफ. पाो मजकूरचा वगैरे येवज तुम्हाकडून सरकारात येणे तो राजश्री बाळाराम आगरवाले यानी समजून घेतला सो ·११७ लेखांक [१५३] श्रीम्हाळसाकांत * संवत् १८६१ मार्गशीर्ष शुद्ध २ [ ४ दिसंबर १८०४] सिका मोठा नकल राजश्री वासुदेव रघुनाथ कमाविसदार संस्थान बूंदी गो यासि. अखंडितलक्ष्मीआलंकृत राजमान्य स्ना यशवंतराव होळकर दंडवत, सुमा खमस मयानेन व अलफ. राजश्री राजाराम गिरे सावकार याजकडे रूा १०००० दहा हजार तुम्हाकडून देविले असे. तरी सदरहू दहा हजार रूपा देउन पावती घेणे. या कामास दिवसगत येकरूप न लावणे. सविस्तार चिरंजीव राजश्री रघुजी होळकर [2] सांगता कळेल. जाणिजे छ * ३० साबान. बहुत काय लिहिणे मा. लेखांक [१५४ ] श्री म्हाळसाकांत * संवत् १८६२ जेष्ट शुद्ध ? [२९ मे १८०५] श्रीलक्ष्मीकात शाहआलम बादशाह गाजी का फरजद अरजुमद बहादरल मुलक जुबदतुल उमरा महा राजाधिराज राजराजेश्वर जश वतराव होलकर सुवेदार आली जाह नुसरत जग बहा दर राजश्री वासुदेव रघुनाथ कमाविसदार संस्थान बूंदी पाटण व लाखेरी गो यांसि. अखंडितलक्ष्मीआलकृत राजमान्य स्नो यशवंतराव होळकर दंडवत. सुमा खमस मयातेन व आलफ. तुम्हाकडे सस्थान व पो मार येथील मामलत साल मजकूरी होती [ते] पेप्तर साल सन सित संवत १८६२ चे अवल सालापासोन दूर करून राजश्री बाजीराव वापूजी याजकडे सांगून हे पत्र तुम्हास सादर केले आसे. तरी तुम्ही साल मार आखर साल पौौ आमल करून कचा हिशेव जमीदाराचे दाखल्यानसी सरकारात समजाउन देउन पेप्तर सालचे अवल तारीखीपासून महाली कोणेविषई दखलगिरी न करिता संस्थान व महालची ठाणी मारनिलेच्या जिमेस करुन देउन कत्रज घेणे. जाणिजे छ * २९ सफर. बहुत काय लिहिणे. श्री मार्तन वार.

·१२० दरोवस्त नेला. त्या प्रो दो हिशाचा येवज माघारे आम्हाकडे देवावा म्हणून राहिले. सास इंग्रजाचा तह जाला त्यात पाटण आमचे सरकारात लाउन दिल्हे व चकतीही आम्हाकडे येवज द्यावा येसी आली. त्याजवरून बाकीचा ऐवज महालीहून आम्ही घेतला. हली शिंदे याचे सरकारात दोन हिशाचा येवज धावा असी चकती आली म्हणोन तुम्ही लिहिले. त्यास चिंता नाही. वहीवाट झाली ते श्रीमंत येजमान'१५ साहेवाकडे लेखन केली आहे. सांप्रत तुम्हीही मजकूर लिहिला तोही सरकारात लिहून पाठउन दोन्ही सरकारे यकच आहेत. येवज मुबदलेही परस्पर जाले आहेत. खासा स्वारीही अविलंबेच येत आहे. इकडे येणे जाले असता.जाबसाल उलगडणे तैसे उलगडतील. राा छ * १ सफर. मा सित मयातेन व आलफ. बहुत काये लिहिणे हे विनंती. मोतंव श्री । पौ छ ५ माहे मजकूर [२५ अप्रेल १८.६] लेखांक [१५८] श्री ाळसाकात चरणी तत्पर तुकोजी सुत य श्रीम्हाळसाकात * संवत् १८६३ वैशाख शुद्ध १२ [२९ अप्रेल १८०६] राजश्री लालाजी बलाळ गोसावी यांसि. शवतराव हो ककर अखंडितलक्ष्मीआलकृत राजमान्य स्ना यशवंतराव होळकर दडवत विनती उपरी. नजीमखां याजकडे प्रगणे पाटण पौ सरजामास गाव दिल्हा आहे त्याची जपती करण्याचे ठरून हे पत्र तुम्हास लिा आहे. तरी पत्र पावताच मारनिलेकडील गांव सरकारात जप्त करून त्याचे टाणे उठउन देउन यक पैसा वसूल जाउ न देणे. १ सा छ * ९ सफर. सुरसन सित मयातेन व अलफ. बहुत काये लिA हे विनंती. मोर्तब बार (१५) यशवंतराव होळकर.

·जेह सुध १५७८७|| जेष्ट प्रतिपदा शके १७२८ या मितीने पालाराम याजकडे जमाखर्च करून दिल्हे बा मानिलेची याद, १३००० पो पाटण येथील वसूल इंग्रजाकडे जाउन बाकी उन्हाळू पैकी राहिली त्या बा हिशाचे २७८७॥ तुम्हापासोन नजरदाखल घेणे ठराविले वी आगरवाले हा १५७८७॥ ता २२२॥ संस्थान इंगिड]पैकी राजपुरा निमसराव संस्थान खातोली वगैरे सरकारी आम[ल] येवजी आदमासे घेतले सदरहू येवजाची चिठी इंग्रजाची आणून द्यावी ऐसा करार या बा १८००० येकुण आठरा हजार तुम्हाकडून आले. सदरहू आठरा हजार तपसीलवार चिरंजीव राजश्री हरनाथसिंग [ होळकर ] याचे स्वारीकडे जमा असे. जाणिजे छ * १२ मोहरम. बहुत काय लिहिणे.मी मोतव बार. श्री लेखांक [ १५७] श्री* म्हाळसाका चरणि तत्पर तुकोनि सुत य * संवत् १८६३ वैशाख शुध ३ [२१ अप्रेल १८०६] राजश्री बाळकृष्णरावजी गोसावी यांसि. शवतराव शे अखंडितलक्ष्मीआलंकृत राजमान्य स्नो हरनाथसिंग [होळकर] दंडवत विनंती उपरी. येथील कुशल जाणोन आपले कुशल लिगा जावे विशेष. तुम्हीरा जश्री बालाराम आगरवाले यास पत्र पाठविले ते मारनिलेनी दाखविले. त्यात पो पाटण केशोराये येथे वाकी राहिली असेल निजपैकी श्रीमंत राजश्री दौलतराव बावा [शिंदे] याजकडे दो हिशाचा ऐवज द्यावा. याअन्वये इंग्रजाकडील चकती अली आहे. तुम्ही परमारे येवज ·१२२ ६,५०० श्रावण शु॥ १५ ६,५०० माघ शुा १५ ma १३,००० येकूण तेरा हजार रुपये महाल चलणी राजश्री बाळाराम केशोराम आगरवाले नि सरकार याचे विद्यमाने सरकारात पावता करून कवज घेणे. भरकातून निभावणी केली जाईल. 1 जाणिजे छ ५ १० जमादिकाखर. बहुत काय लिहिणे. (श्री गोर्तव बार. ११८ लेखांक [१६१] श्री" म्हाळसाकात * संवत् १८६३ श्रावण वद्य ३ [1 सितंबर १८०६] सिका नकल राजश्री कृष्णराव बाजी व चिटको बाळाजी गोसावी यांसि. अखंडितलक्ष्मीआलंकू राजमान्य स्ना यशवंतराव होळकर दंडवत. सुमा सबा मयातेन व अलफ. प्रो रायपुर येथील जप्तीचे काम चिरंजीव राजश्री हरनाथ होळकर] याने तुम्हाकडे सागितले होते ते दूर करून साल मारी राजश्री बाळकृष्ण वासूदेव याजकडे मस्तियाने सांगोन अलाहिदा मारनिलेचे नावे सनद देउन हे पत्र तुम्हास सादर केले असे. तरी तुम्ही प्रो मारचे ठाणे मारनिलेचे स्वाधीन करून कवज घेणे. जाणिजे छ १७ जाखर. बहुत काय लिहिणे. मो. वार. श्री म्हाळसाकांत * संवत् १८६३ श्रावण वद्य १४ [११ सितंबर १८०६] लेखांक [१६२] श्री माळसारात चरणी तत्पर तुकोजी मृत व राजश्री लालाजी बलाळ [गुलगुले] गोसावी यासि. शवतराव हो अखंडितलक्ष्मीआलंकृत राजमान्य स्ना पशवतराव होळकर दंडवत (११८) याच अर्थाची व मितीची पत्रे 'चौधरी कानगो परगने पिंदावे व रायपुर' याच्या नावे निरनिराळी असून 'मरुता रायपुर ६.००, तो कोठी प्रो पिढावे १६... चा ठरविला आहे ·१२१ लेखांक [ १५९ ] श्री* म्हाळसाका त चरणि तत्पर तुकाजि मत य श्रीम्हाळसाकांत * संवत् १८६३ श्रावण शुद्ध ११ [२५ अगष्ट १८०६] राजश्री बालकृष्ण वासुदेव काादार प्रा पाटण व सुनेल' गो यांसि. शवतराव हो करम अखंडितलक्ष्मीआलंकृत राजमान्य स्ना यशवंतराव होळकर दंडवत. मा सवा मयातेन व आलफ. हरदू महाळची कामे मख्तियाने तुम्हाकडे सांगून तेथील यैवज येकंदर राजश्री बाळाराम केशोराम आगरवाले याजकडे धावयाचा [करार] ठरून हे पत्र तुम्हास सादर केले असे. तरी तुम्ही सदरहू महालचे यैवज आगरवाले याजकडे मख्ल्या बा हाप्येवंदी प्रो देउन पावती घेणे, जाणिजे छ * १० जमादिलाखर. बहुत काय श्री मोतव लेखांक [१६०] . श्री' म्हाळसाकांत * संवत् १८६३ श्रावण शुद्ध ११ [२५ अगस्ट १८०६] यी म्हाळसाका चरणि तलर तुफोबि सुत य राजश्री बाळकृष्ण वासुदेव गोसावी यासि. शवतराव हो अखंडितलक्ष्मीआलंकृत राजमान्य स्नो यशवंतराव होळकर दंडवत. मा सबा मयातेन व आलफ. तुम्ही कार्यकर्ते जाणोन प्रो सुनेर हा महाल साल मारी सरकारातून मस्तियाने बिनखर्ची मख्ता रुपये १३,००० तेरा हजारास करार करून हे सनद सादर केली असे. तरी तुम्ही प्रो मारची वहिवट इमाने इतबारे करून सरकार मख्ल्याचा यैवज हप्तेवदीने पावता करणे येणेप्रमाणेः (11) सुनेल, शिदेशाही टप्पे सोयतच्या उत्तरेस कालीसिंध व आऊ या दोन नद्यांमध्ये रा महाल असून तो होळकरशाही जिल्हे रामपुर्यात हल्ली मोडतो. यासच सुनेर असेंही म्हटले आहे. [लेखांक १६.]. (100) याच मितीस 'प्रो पाटण येथील मामलत मख्तीयाने १७००० [रास] पालकृष्ण रावजीस' मिळाली आहे.

·१२४ छ * १७ सवाल. सुमा सवा मयातेन व आलफ. बहुत काय लिहिणे हे विनंती. -- मगध वार. लेखांक [ १६४] श्री म्हाळसाकांत * संवत् १८६३ पौष शुा ४ बी. [१३ जनवरी १८०७] म्हाळसाका त चरणि तत्पर तुकोलि सुत य राजश्री बाळकृष्ण वासुदेव गोसावी यांसि. शवंतराव हो लकरम अखंडितलक्ष्मीआलंकृत राजमान्य स्नो यशवंतराव होळकर दंडवत. सुमा सबा मयातेन व अलफ. पो पिढावे व तालुके कोठडी येथील पटवारीपणाचे काम राजश्री बालाराम आगरवाले याचे विद्यमाने तुम्हांकडे सांगोन हे सनद सादर केली असे. तरी तुम्ही पो मजकूर व तो 2 मजकूर येथील पटवारीपणाची वहिवट चालउन सरकारजमे सिवाये दोन्ही महालात दर सेकडा तीन रुपये दोन आणे प्रमाणे घेउन त्याज पौ तीनसे रुपये कारकूनाचा खर्च घेत जाउन बाकी सरकारात दाखल करीत जाणे. १ जाणिजे छ * ३ जिलकाद. बहुत काय लिहिणे. मोर्तब श्री बार. १२० लेखांक [१६५] श्रीम्हाळसाकात * संवत् १८६४ जेष्ठ शुद्ध ३ श्री [९ जून १८०७] हाळताकात चरणी तत्पर राजश्री महाराजा शिवदानसिंग दुकोबी मुत य शवंतराव हो संवस्थान इंदगड गोसावी यांसि. मकर अखंडितलक्ष्मीआलंकृत राजमान्य स्नो यशवंतराव होळकर रामराम विनंती उपरी. येथील कुशल जाणून स्वकीय लिहित जावे विशेष. संस्थान मार व खातोली वगैरे कोठड्याची मामलत राजश्री नवाब शाहामि]त खांयाजकडून दूर करून साल मारपासून (२०) याच मजकुराचे व तारखेचे पत्र 'नवाब शाहामत खा' गाने नावे आहे ·१२३ विनंती उपरी. संरथान बूंदी वगैरे येथील सरकारी अमलाचे पातीची मामलत सरकारातून राजश्री राव विसनसिंगजी [बूंदीकर] याजकडे साल मजकूरी सांगून सनदापत्रे करून दिल्ही त्याअन्वये सरकारचे आमलाची वहिवट मशारनिले करतील. सांप्रत तुम्ही राजश्री दौलतराव सिंदे याजकडील पातीचे बंदोबस्ताकरिता जमेत आणून त्यानी तिकडील पातीत करणे तसे करावे, ते सोडून सरकारी अमलात बखेडा करून नुकसानी होत आहे म्हणोन विदित जाले. ऐसियासी सरकारी पातीत उपसर्ग लागणे चांगले नाही. यास्तव हे पत्र लेखन केले असे. तरी तुम्ही जमेतीत[स] इतःपर निक्षूण सांगोन सरकारी अमलात तिलमात्रही उपसर्ग न लागता आमची वहिवट सुरळीतपणे चालेल आसे करणे. याउपर उपद्रव लागोन बोभाट आलियास नुकसान होईल. तिकडील पातीत समजून घ्यावे लागेल आसे न घडे. यास जपून कर्तव्य तसे करणे. सरकारातून पागा व कारकून सवस्थान मजकूरी सरकार आज्ञे प्रो जाप्ता करून तिकडील वर्तमान घडेल तसे सरकारात लिहित जातील. " रा छ * २७ जमादिलाखर. १ मा सबा मयातेन व अलफ. बहुत काय लिहिणे हे विनंती. मोर्तब लेखांक [१६३] श्री श्री' म्हाळसाकांत * संतत् १८६३ मार्गशीर्ष वद्य ३ [२८ दिसंबर १८०६] हाळसाकात चरणी नस्सर तुकोजी सुतय राजश्री राजे राधिकादास संस्थान सोपर गोसावी यांसि. शवतराव हो बकर अखंडितलक्ष्मीआलंकृत राजमान्य स्नो यशवंतराव होळकर रामराम विनंती उपरी. संस्थान मजकूरी पवाराचा हिसा आहे त्याची सरकारातून जप्ती करून तेयील काम राजश्री बालाराम अगरवाले याजकडे सांगून हे पत्र तुम्हास लेखन केले असे. तरी तुम्ही पवाराकडील कारकूनास इतला न देता अगरवाले याचे । कारकून वहिवट करतील त्याजला कोण्हे गोष्टीची अडचण न पडता उपर राखीत जाणे. रा (१९) या पूर्वीच 'जती करून २००० मख्ता मामलत बालकृष्णरावजी विद्यमाने आगरवाले' यांस सागितली होती. [७ नवंबर १८०६] ·१३६ लेखांक [१६७] श्री म्हाळसाकांत * सवत् १८६६ आश्विन वद्य १ [२७ अक्टुवर १८०९] हाळसाकात चरणी तत्पर तुकोजी सुत य शवंतराव हा राजश्री बाळकृष्ण वासुदेव गोसावी यासि. ककर अखंडितलक्ष्मीआलंकृत राजमान्य स्ना यशवंतराव होळकर दडक्त विनती उपरी. 'किले रामपुरा येथील आलग व बुरजाची पडधड जाली आहे त्याची मरमत करण्याविसी सरकारची आज्ञा यावी' म्हणोन तुम्हाकडून स्वारीत विदित जाले. त्यावरून हे पत्र लिहिले आहे. तरी किले मजकूरची आलग व बुरूज याची पडझड कार्याकारण जरूर करावयाजोगी [पाहून] वगारीने वगैरे काम व्हायाजोगे असेल त्यास गांवगन्नाचे बेगारी व राज आणोन करून घेणे. चुना दगड वगैरे मजबूत काम करावयाचे तेथे राज मजूर महिनदार व माल मसाला लागेल तो चौकसीने लाउन काम चांगले मजबूत करून राज व मजूराचा खर्च प्रो मारचे हिशेबी खर्ची लिहिणे. सरकारातून मजरा दिल्हा जाईल. राा छ * १७ रमजान, सुा अशर मयातेन व अलफ. ' बहुत काय लिहिणे हे विनंती मोर्तय बार . सुद श्री लेखांक [१६८] श्री हाळसाकात चरणी तत्पर तुकोजी सुनय * संवत् १८६६ कार्तिक वद्य १२ [२७ नवंबर १८०९] राजश्री राव विसनसिंगजी सा बूंदी गोसावी शवतराव हो अखंडितलक्ष्मीआलंकृत राजमान्य स्नेस यशवंतराव होलकर रामराम विनंती उपरी. सरकारांतून वेदमूर्ती राजश्री राजाराम जोसी निा सरकार याजला मोजे सादडी हा गांव धर्मार्थ इनाम दिल्हा. तेथील हरयेकविसी तुम्हाकडून संरक्षण घडून उपर राहात जावा, ते काहीच न होता वरकड गावाप्रमाणे जोसी याचे गांवावर फुरफरमास मेट बेगार जामदारी नेवता वगैरेचा कितेक प्रकारे उपद्रव इत [पर] x गावास कोणेविसी x .मात्र उपसर्ग लागू न देता सरक्षण करून ४ (हे) चाल कोठीला असो ·१२५ जपतीचे काम राजश्री बालाराम आगरवाले याजकडे सांगून हे पत्र तुम्हास सादर केले असे. तरी तुम्ही संवस्थान मार व खातोली वगैरे कोठड्याचा दाखला - माजुलाकडे न देता आगरवाले मार निले] याजकडे वहिवट सुदामत अन्वये देत जाणे. सा छ * २ रविलाखर सुमा. ' समान मयातेन व आलफ. बहुत काये लिहिणे हे विनंती. मोर्तब लेखांक [१६६] श्री' म्हाळसाकांत * संवत् १८६६ वैशाख वद्य १२ ["मे १८.९] श्री माळसाकांत चरणी तत्पर तुकोजी सुरत य शवतराव हो ळकर राजश्री वाळकृष्ण वासुदेव] गोसावी यांसि. अखंडितलक्ष्मीआलंकृत राजमान्य स्नो यशवंतराव होळकर दंडवत विनंती उपरी. राजश्री दौलतराव सिंदे याजपासी बकीलीचे कामावर सरकार तर्फेने राजश्री रावजी गोविंद याजला ठेउन मारनिलेकडील खर्च बाबत दरमा हा]ची नेमणूक वा याद चांदवड ४५० रुपये येकुण साडे च्यारसे रुपये तुम्हा कडून देविले असे. तरी तुम्ही सरकारी महालचे वैवजी सदरहू च्यारसे पंनास रुपये चांदवड सिका छ १ राखरचे तारखेपासून दरमहाचे दरमहा मारनिलेकडे देत जाउन कत्रज घेत जाणे, आखेर साली महालचे हिसेवी येकंदर यैवज खर्ची लिहिणे. सरकारातून मजरा दिल्हा जाईल. या छ २५ रबिलावल. सुा तिसा मयातेन व आलफ. । बहुत काय लिहिणे हे विनंती. मोर्तब r बार, (१२१) सवाई बाजीराव पेशवे यांनी इंग्रजाचा प्रथम आश्रय घेऊन वसईचा जो तह १८०१ साली केला त्यापूर्वी तर पेशवे, शिंदे व होळकर याचे वकील एकमेकांचे दरबारी राहातच होते पण सबैभर्जुनगाव व व्यास येथील तह झाल्यानंतरसुद्धा त्यांचे वकील परपस्परांकडे राहात असत ही गोष्ट अत्यंत महत्त्वाची असून अवश्य लक्षात ठेवण्यासारखी आहे. [लेखांक १७, होइसा । लेखांक ८८, ९२ भाग 1 लेखांक २४५ टीप २५० ] ·१२८ मारनिलेस देउन कवज घेणे. सा छ * १२ मोहरम. सु अगेर मयातेन व आलफ. " बहुत काय लिहिणे हे विनंती. मोर्तब सुद बार. लेखांक [१७१] हाळसाकात चरणी नत्पर तुकोजी सुत य शवंतराव हो श्री म्हाळसाकांत * संवत् १८६६ माघ वद्य ३ [२२ फरवरी 10.] राजश्री चालकृष्ण वासुदेव कादार पाटण वगैरे माहाय गोसावी यांसि. . ळकर अखंडितलक्ष्मीआलंकृत राजमान्य स्ना यशवंतराव होळकर दंडवत विनती उपरी. राजश्री रावजी गोविंद याजला सिंदे याजकडे वकीलीचे कामावर सरकारातून पाठविले होते. सबब मारनिलेस साडे च्यारसे रुपये दरमाह नेमणूक तुम्हावर सरकारातून करून दिल्ही होती. त्याप्रो सामाही येवज त्याजला पावता जाला. बाकी सहा माही येवज तुम्हा - कडे बाकी येणे राहिला आहे. हली रावजी गोविंद याजकडून काम दूर करून राजश्री कासी रामचंद्र याजकडे वकीलीचे काम सांगून याची दरमाहची नेमणूक दरमाह च्यारसे रुपये करून दिल्ही आहे परंतु याजला मागील देण्याची निकड यास्तव पेशजीचा येवज सहामाहीचा तुम्हाकडे राहिला आहे, त्यायेवजी अडीच हजार रुपये सध्या देउन याचे दरमाहचे नेमणूकीत मजरा घेणे. ढील न करणे. सरकार कामावर याचे जाणे जलदीने जाले पो. याजकरिता पत्र पावताच सदरहू अडीच हजार रुपये देणे. चांदवड सिका देणे, राा छ * १७ मोहरम. सु| अशेर मयातेन व अलफ. बहुत काय लिहिणे हे विनंती. मोर्तब सुद लेखांक [ १७२] श्री म्हाळसाकांत * संवत् १८६६ फाल्गुन शुद्ध १ [६ मार्च १८१०] हाळसाफान चरणी तत्पर तुकोजी सुन य राजश्री बालकृष्ण वासुदेव गोसावी यांसि भरतराव हो ळकर अखंडितलक्ष्मीआलंकृत राजमान्य स्ना यशवंतराव होळकर दंडवत विनंती ·१२७ हरयेकविसीचा उपर ठेवीत जाणे. पुन्हा याचा बोभाट येउ न देणे. रा छ * १८ सवाल. सुमा अशर मयातेन व अलफ. बहुत काय लिहिणे हे विनंती. मोर्तब सुद श्री। म्हाळसाकांत * संवत् १८६६ कार्तिक वद्य १२ [४ दिसंबर १८०९] लेखांक [१६९] श्री हाळसाकात चरणी तत्पर तुकोजी सुत य राजश्री वाळकृष्ण वासुदेव गोसावी यांसि. शवराव हो लकर अखडितलक्ष्मीआलंकृत राजमान्य स्नो यशवंतराव होळकर दंडवत विनंती उपरी. तुमचे चिरंजीवाचे लग्नामुळे खर्चास पो मापी [ फी ] मखलसीची ३००० रुपये "पैकी वजा कसर पोतदारी दर सदे ३ प्रमाणे ९० रुपये बाकी २९१० रुपये यकुण दोन हजार नवसे दहा रुपये तुम्हाकडे सरकारी मामलत आहेत त्यायैवजी महाल चलनी घेउन महालचे हिसेवी खर्ची लिहिणे. मजरा दिल्हे जातील. रा छ * २५ सवाल. सु अशेर मयातेन व अलफ. ' बहुत काय लिहिणे हे विनंती. मोर्तब लेखाक [ १७०] श्री মান্ধার चरणी तत्सर तुकोजी सुत य श्री म्हाळसाकांत * संवत् १८६६ माघ शुा १३ [१७ फरवरी 10.] राजश्री बालकृष्ण वासुदेव काादार पाटण केशवरायजीचे वगैरे गोसावी यांसि. सर्वतराव हो अखंडितलक्ष्मीआलंकृत राजमान्य स्ना यशवंतराव होळकर दंडवत विनंती उपरी. राजश्री रामचंद्र रंगनाथ निा मजमदार हे निरोप घेउन घरी जातात सबब खर्चास वा यादी ४०० रुपये. र च्यारसे रुपये तुम्हाकडून देविले असेत. तरी तुम्ही सदरहू रुपये महाल चलनी ·लेखांक [१७४] श्रीम्हाळसाकांत * संवत् १८६७ वैशाख वद्य ८ [ २६ मे १८१०] राजश्री लालाजी बलाळ [गुलगुले ] गोसावी यांसि. अखंडितलक्ष्मीआलंकृत राजमान्य स्ना साविती] लाडाबाई व तुळसाबाई होळकर विनंती उपरी. तुम्हाकडे सरकारातून महाल आहेत त्या ऐवजी च्यार रुपये रसदे बा पेश्तर सालावर आले आहे याजमुले सरसालची निभावणी होईल न होईल म्हणोन संशये आला हे विदित जाले. त्यावरुन हे पत्र तुम्हास लिहिले असे. तरी तुम्हाकडे महाल आहेत त्याची निभावणी सन १२२० चे सालाची बारामाही सरकारातून निभावणी केली जाईल. येविषई संशय किमपि न धरणे. राा छ * २१ साखर. सुा अशेर मयातेन व आलफ. । बहुत काय लिहिणे हे विनंती. मोर्तब पो जेष्ट सुा । रविवासर. [३ जून १८१०] लेखांक [ १७५] श्रीम्हाळसाकांत + संवत् १८६७ कार्तिक श्री [७ नवंबर १८१०] माळसाकात चरणी तत्पर राजश्री बालकृष्ण वासुदेव तुकोजी मुनय कादार पा रामपुरा खुर्द १२२ गो. शुद्ध ११ शवतराव हो अखंडितलक्ष्मीआलंकृत राजमान्य स्नो यशवंतराव होलकर दडवत विनती उपरी. भरतपुर व हिंडोण पो बारूद खोचे दास्तान सरकारी किले रामपुरा येथे आहे. त्याज पो हुजूरचे तोपखान्याकडे बारूद वजन आडीचसे मण याची वरात पेशजी छ २९ जााखरी जाली. ते गैरविल्हेत पडली सा हाली वारूद वजन मण २५० आडीचसे मण बारूद वजनी तुम्हाकडून देविली असे. तरी सदरहू दोनसे पनास मण बारूद सरकारी दास्ताना पो हुजूरचे तोपखान्याकडे राजश्री विठल महादेव [जोग] याचे (१२२) या वेळी होळकरशाहीत दोन रामपुरे होते एक माळव्यांवील व दुसरा राजपुतान्या वील, हा रामपुरा टोंकच असावा. [लेखांक १८९] हल्ली तो अमीरखां पेंढारी यांचे वंशजाकडे आहे (१२३) हिंडोण, आग्रा व अजमेर या फाट्यावर हे एक रेलवे स्टेशन असून ते करोलीच्या उत्तरेस ८ कोसावर जयपूर राज्यांत सांप्रत आहे.

·१२९ उपरी. राजश्री सखाराम जगजीवन यांची रवानगी पुणियास श्रीमंताकडे सरकारातून केली आहे. समागमे हुजरात पागा दिली आहे. त्याचे चंदीची वगैरे खर्चा करिता ४०० रुपये येकुण च्यारसे रुपये तुम्हांकडे महाल आहेत तेथील सन आशर मयातेन साल मजकूर पो देविले आसे. तरी सदरहू च्यारसे रुपये तुम्ही मारनिलेचे वि देउन कबज घेणे. या कामास घटकेचा विलंब न करणे. या छ * २९ मोहरम. सुा अशेर मयातेन व आलफ. । बहुत काय लिहिणे हे विनंती. मोर्तब +- सुद बार. श्री म्हाळसाकांत लेखांक [१७३] श्री * संवत् १८६७ चैत्र शुद्ध ९ [१२ अप्रेल १८१०] हाळसाकात चरणी तत्पर तुकोबी सुत य राजश्री लालाजी वलाळ [गुलगुले ] गोसावी यांसि गवतराव हो ळकर अखंडितलक्ष्मीआलंकृत राजमान्य स्ना यशवंतराव होळकर दंडवत विनंती उपरी. येथील कुशल जाणोन स्वकीये कुशल लिहित जाणे विशेष. तुम्ही पत्र पाठविले ते पावले. 'सरकारात पैदलचे लोकाची तलब देणे त्याबद्दल यैवजाचे सरबरेविसी आज्ञा आली. त्यावरून पंचवीस हजार रुपयाच्या हुंड्या बूदी सिक्याच्या पाठविल्या आहेत या पावतील.' म्हणोन लिहिले. यैसियास तुमच्या लिहिल्याप्रमाणे सदरहू पंचवीस हजार रुपयाची हुंडी बहुत अडचणीचे समयास येउन पावली. मुदत भरून येवजाचा जाब पका जाला म्हणजे सरकार महालचे पेश्तर साल यैवजी पावती देण्यात येईल. सरकार लक्षास जपणे याची खात्री दिवसेदिवस वृधिंगत आहे. त्याचा संतोप पत्री लेहून कळवावा असे नाही. सविस्तरे राजश्री कनीराम ठग याचे लिहिल्यावरून कळेल. राछ *७ सावल. सुप अशेर मयातेन व अलफ. " बहुत काय लिहिणे हे विनंती. मोर्तब सुद पो चैत्र सुा १५ गुरूवासर. [१९ अमेल 1010] ·१३२ श्रीमहाजमाकान लेनांक १७७] vी* R Tifमाम * गंवत् १८६७ माघ शुद्ध १५ [८ फरवरा 111] गाधी रात्र त्रिसनासगी सावदी गोसावी यास. अगटिनगीआनंत गजमान्य रना गगनतराव होलकर गमराम धिनती 11. गील कुदाल जाणून स्वकीगे लिहिन जान शेिष, न नकृष्ण जोमी गाजला साकारातन इनामी जमीन धार्ग पननी करन देख्न सनद हिम्ही. कैलासवासी ती [ नुकोजी होमवार सुभेदार गान यानी सादार यांचे नाव न त्याचा गोगरटा नादन आहे. दरम्यान जोसी गाचाही काल जाला. म्यान भी यहिवट सन सन्वये चालन अग्न सान्ट मारी गला पटनी. याना बोभाट आल्गावरून समजल, जमीन बांधे यो २०१ गोजे जम्बोदा पा समची ६१ को सगेवीस २६२ येकुण दोनमें बासष्ट वीच चालत असनां पला करण्याचे कारण काय ? त्यावसन हे पत्र तुम्हास लेखन के असे. तरी जोसी याचे सीकडे घहिम बट चाटत आल्या प्रो निर्बध चालउन धर्मार्थ कैलासवासी ती सुभेदार साहेबानी जमीन दोनसे वासष्ट बीधे करून दिल्ही त्या प्राो तुम्ही काहीयेक दिकन न करिता सुदामत चालल्यान्वये साल मारी याजपासून काही घेतले असल्यास जोसी याचे माघारें देउन सुरळीत चालविणे, येविसीचा पुन्हा बोभाट येउ न देणे. * ा छ * १३ मोहरम. सुा इहिदे असेर गयानेन व आलफ. ।' बहुत काये लिहिणे हे विनती. श्री मोर्तब . m Imges 43, 100, 110, 121 ] किंबहुना तोफसान्गाचे महत्व वाढल्यावरोवर त्याच्या संरक्षणार्थ होळकरशाहीत पलटणी निर्माण शाल्या होगा असेही स्पष्ट कळते. (१२५) रागेधी हा गुम्य गांच लाखेरीच्या वायव्य दिशेस ८ कोगावर असून मदसोरच्या तहानतर हा महाल इंग्रजानी यूंदीकराय दिला ·बिग देउन पावती घेणे. छ. ९ सवाल. सुमा इहिद आशर मयातेन व आलफ. बहुत काय लिहिणे हे विनंती. मोर्तब वार. वराती पो वसूल कृष्णाजी महाडिक व अनदराव राजाराम हस्ते रामराव कासी कारकून निा मारनिले दारू वजन मण १६९०००। रूये ८४ चे थैले सुमार नग ७८ सरोन सिका माधोपूर गुा वापूजी पांडुरंग निा कादार याचे विद्यमाने भरून पावलो. मिती मार्गशीर्ष वद्य ११ संवत १८६७. [२२ दिसंबर १८१०] श्रीम्हाळसाकांत * संवत् १८६७ मार्गशीर्ष वद्य १ [११दिसंबर १८१०] लेखांक [१७६] Cी म्हाळसाका तचरगि तत्पर तुकोनि सुत य शवतराव हो राजश्री राव विसनसिंगजी संवस्थान बूंदी गो याां. अखंडितलक्ष्मीआलंकृत राजमान्य स्नो यशवंतराव होळकर रामराम विनंती उपरी. जिनसी व पलटणे व सिलेदार नगर नेणव्यास आहेत. त्यांजकडे फौज खर्चाचा यैवज तुम्हांकडे घेणे ठरला. त्याज पा प्रथम हप्त्या यैवजी तुम्हावर वरात सरकारातून केली. त्याप्रमाणे यैवज पावना जाला पाहिजे, याजकरिता हे पत्र लेखन केले असे. तरी राजश्री रामचंद्र सदासिव कारकून तेथे आल्यावर वराती अन्वये यैवज मारनिलेस देउन कवज घेणे. रा छ * १३ जिलकाद .1 मा इहिदे अशर मयातेन का अलफ. बहुत काये लिहिणे हे विनती. मोर्तव श्री (१९४) जिनसी हा शब्द जिन्स या फारसी शब्दापासून निघाल्यामुळे त्याचा कोठार असा मामान्य अर्थ घेता येईल पण मराठ्यांच्या सैन्यास कवायती स्वस्थ आले त्याबरोबर या शब्दाला मराठ्यांच्या फौजी भाषेत 'तोफखाना असा यौगिक अर्थ रूढ झालेला दिसतो [केखाक १७८, १८३] शिंदेशाही जिनसी संबंधी में वर्णन Capt. Broughton देतो ते लक्षात घेतां जिनसी म्हपाजे जंगी तोफखाना' असा विशेषार्थ कळतो. [ Broughton's Marathn Camp, ·१३४ कारकूण मार तुम्हाजवळ येउन सर्व इत्तला देउन पुढे कोट्यास जाउन लालाजी वलाळ याजला सरकाचे पत्र व वरात दाखउन आत्रेप्रमाणे मार कळविला. त्यासि धातुपोषणाचे जाब पर्यायेकरून बोलले. येथे ऐवजाचा थाक लागत नाही. या अन्वये मारनिलेचे पत्र येकवेळ आले. तथापि तुम्ही जलदी न करिता सोईने बोलोन कार्ये करून घेणे, तेही दिकत करणार नाही, याप्रमाणे कारकूनास लेहून मारनिलेसही पेशजी अन्वये अडचणी चे भाव लिहिण्यात आले. सरकारात वोढीचा प्रकार. हे त्याचे ध्यानात व ऐवजाची सरबारा लागणे तेव्हा पाउण लक्षात पांच च्यार हजार कमी अथवा वायेदा मुदत बोलण्यात येउन स्वारीत गुमास्ता पाठउन पत्राचा जाव यावा. इतक्या व्यवहारात मुबदला होउन सावकाराची खात्री पटून सरकारकाम चालीस लागते. ठेरला ऐवज साईसोई ने घेण्यात येता. त्यात हाली पउण लक्ष पटून आले म्हणजे त्याजला ऐवज लाउन देण्यात येउन पुढे आणखी घ्यावयास येतील. याप्रमाणे सरकारपत्रात लिहिणे व कारकूनासी बोलणे. येसे असता राजबी राघो भवानी यासि तोडजोडीचे बोलणे काही येक न करिता टालाटाली बोलोन सरकारपत्रे सुवाच्य आम्हाकड यावीत, शिलक [ही] नाही म्हणोन पष्ट वोलोन पत्राचा जाब दिल्हा नाही. राजश्री वाळकृष्ण वासुदेव व राघो भवानी यांची पत्रे राजश्री विठल महादेव जोग] याचे नावे आली. त्याच्या नकला पाठविल्या आहेत [ल्या पावतील व कारकूनही फार करून उठोन येईल. सरकार शिलक मशारनिलेजवळ आसती तर कारकून पाठवणे, पत्रे लिहिणे याचे कार[ण] कोणते ? मशारनिले सरकार लक्षात, खात्रीने कामे जाली व होतील असे जाणोन लिहिण्यात येते. सरकारपत्राचा जाब देउ नये, लिहिण्यास सुवाच्य म्हणावे हा पर्याये येक वेळेस निदर्शनास आला. अस्तु, सरकार अडचणी उपायेच नाही. [ केवळ ] जाला मजकूर तुम्हास कलावयास्तव लिहिला आहे. सरकार लिहिणे वोलणे सुवाच्य गणनेत आले. ते पक्षी ऐवजाचे काम होउन येणे याची तथा फार करून राहिला नाही. ऐवजाची बोढ तेव्हा मामल्याची घालमेल करणे प्राप्त. येक वेळ तुम्हाकडे लहून घडावे याजकरिता वास्तवीक [लिहिण्यात] आले व [पुढे जे] करणे ते लिहिले आहे. पत्राचा जाब लौकर उगउन यावा. याप्रमाणे करावयास येईल. या छ * ५ रमजान. सु इसने अशर मयातेन आलफ. बहुत काय लिहिणे हे विनंती. 6.

·श्रीम्हाळसाकांत * संवत् १८६८ वैशाख शुद्ध ७ [२९ अप्रेल १८११] लेखांक [१७८) श्री शाळसाकात चरणी तत्पर तुकोनी मृत य शवंतराव हो टकर राजश्री बाळकृष्ण वासुदेव काादार पा रामपुरा गाो. अखंडितलक्ष्मीभालंकृत राजमान्य स्ना यशवंतराव होळकर दंडवत विनती उपरी. जिनसी पलटणाकडे हिंडोणचे बारुद पाो पेशजी साठ मणाची वरात केली. व्या प्रा [ दारु ] आद्याप पावत नाही म्हणोन बोभाट आला. त्यावरून हे पत्र तुम्हास लेखन केले असे, तरी जिनसी पलटणाकडे हिंडोणचे दारूपैकी साठ मण देविली आहे त्या प्रो विनदिकत दुसरे पत्राचा आक्षेप न घेता दोहीकडे देउन पावल्या घेणे, खाना छ + ५ साखर सुमा इहिदे अशर मयातेन व आलफ. बहुत काय लिहिणे हे विनंती. मोर्तब सुट सदरहू बारूद हिंडोण पो पलटण जिनसीकडील कारकूण निा परशराम होळकर हास्ते रामचंद्र गोविंद बारूद आसीचे तोलणे वजन मण ५० पनास भरून पावलो. छ * ३ जमादिलाखर. थैले सुमार २९. [२६ मे १८२१] लेखांक [ १७९] श्रीम्हाळसाकांत * संवत् १८६८ आश्विन शुद्ध ७ [२४ सितंबर 1419] नकल सिका राजश्री राज जालमसिंगजी [झाले ] गोसावी यांसि. अखंडितलक्ष्मीआलंकृत राजमान्य स्लो यशवंतराव होळकर रामराम विनंती उपरी. येथील कुशल जाणोन स्वकीये लिहित जावे विशेष. सरकारात खर्चाची चोट यास्तव तुम्ही व राजश्री लालाजी बलाळ [गुलगुले याजकडून दीड लक्ष रुपये घ्यावे म्हणोन निश्चयात येउन आगाउ तुम्हाकडे पत्रे पाठउन पनास हजार रुपयाची वरात मशारनिलेवर करून मुजरद कारकूनाची रवानगी करण्यात आली व भगोतीदास याजला छावणीत पाठविले, ·विनखर्ची मामलेदाराकडे पावते करीत जाउन कबज घेत जाणे. सायरावर येन जमेत रोजीना वर्षासन व देवस्थानची नेमणूक सुदामत चालत आली आसल्यास पावती करीत जाणे, यैवज साडे तीन हजारात मजरा दिल्हा जाईल व जमेसिवाय परमारे बालादस्ती पो रोजीना वैगरे असला तर विनदिकत ज्याचा त्यास देत जाउन बोभाट न येते करणे. जाणिजे छ * २ जिल्हेज. बहुत काय लिहिणे. मोर्तब बार. लेखांक [१८१] श्रीम्हाळसाकांत * संवत् १८६८ पौष शुद्ध ४ [१९ दिसंबर १८११] , हाळसाकात चरणी तत्पर य शवंतराव सुत मरहारराव हो ळकर राजश्री कुवर सिवलाल गोसावी यांसि. अखंडितलक्ष्मीआलंकृत राजमान्य स्ना मल्हारराव होळकर रामराम. सार इसने अशर मयातेन व अलफ. तुम्ही कार्यकर्ते जाणोन ता गरोठ पो रामपुरा येथील मामलत पौ किले हिंगलाजगड चे खर्चाकडे गांव येणे प्रो १ मोजे पावटी. १ मोजे खजूरी पथाची. १ मोजे बोल्या. . लंग, २ ३ येकुण तीन गाव खेरीज करून ताा मजकूरची मामलत तुम्हाकडे पेस्तर सन १२२२ [फसली ] संमत् १८६९ चे सालापासोन च्यार साला इस्ताव्याने विन खर्च मख्ता येणे प्रमाणे महाल चलण रुपये. ७०००० समत् १८६९ सन १२२२ [ फमली ] यासि हप्तेबंदी येणेप्रगाणे. आश्विन शुद्ध १५ (२०) हिंगलजगड हा किल्ल भानपुन्याचे उत्तरेस ५ कोसावर होळकरशाहीत आहे,

·श्रीमंत मल्हारराव होळकर
यांचा असल पत्रव्यवहार.
१८६८ ते १८७१ विक्रमी.
लेखांक [१८०]
श्रीम्हाळसाकांत * संवत् १८६८ पोप शुद्ध ।
[ १९ दिसंबर १८११]
श्री
राजश्री कुवर सिवलाल गोसावी यांसि.
हाळसाकात
चरणी तत्पर य
शवतराव सुत
मल्हारराव हो
ळकर
अखंडीतलक्ष्मीआलंकृत राजमान्य स्नो मल्हारराव होळकर रामराम.
सुमा इसने आशर मयातेन व आलफ. ता गरोठ पोरामपुरा येथील मामलत सरकारातून
पेष्तर सन १९२२ [फसली] समत १८६९चे सालापासून विनखर्च च्यार साला इस्ताव्याने
मख्ता बांधून देउन तुम्हाकडे सांगितली आहे परंतु ता मार येथील सायर चौतन्याची
बहिवट आलाहिदा राजश्री मगनीराम कोठारी कादार पो मारी याजकडे आहे. त्यास
मामला व सायरची बहिवट वेगळाली जाली असता नीट पडणार नाही, यास्तव तो
मारचे सायर आमदानीबदल बिनखर्च घा याद मखलसीची रुपये ३५०० साडे तीन
हजार रुपये दरसाल पेप्तर समत १८६९ ताा समत १८७२ सन १२२५ [फसली] येकुण
च्यार साला करार करून देउन हे सनद सादर केली आहे. तरी तुम्ही च्यार साला तो
मार येथील सायर आमदनीची वहिवट करून दरसाल सदरहू साडे तीन हजार रुपये
(२६) 'तालुके गरोठ व परगने रामपुरा येथील मामलत मगनीराम कोठारी याजकडून दूर
करून कुवर सिवलाल याजकडे सांगितल्या बद्दल दोन पत्रे याच मितीची व मजकुराची 'चौधरी
रामपुरा व मगनीराम कोठारी यांच्या नावे आहेत
(१२७) गरोठ हा गाव रामपुराच्या अग्नेय दिशेस ८ कोसांवर असून तो होळकरशाहीत आहे.

·१. रोजीनदार व महीनमाहा[दार] वगैरे सरकार जमेसिवाये परभारे बालादस्ती पोस पावत आहेत त्या प्रो ज्याचे त्यास पावते करीत जाणे. १. किल्याकडील तीनी गांवचे नाक्याचा मोगवटा असेल त्या प्रो वहिवट करणे. ३ येकुण तीन कलमे वा वहिवट करणे. सायेरचा अंख बांधून दिल्हा जाईल त्या प्रो सायेरचे कादाराकडे यैवज पावता करीत जाणे. १. देवस्थानाकडील नेमणूका व वर्षासने वगैरे ता मारी आहेत त्याची व्यवस्था येणे प्रमाणे. १. यैन जमेत देवस्थानाची नेमणूक व वर्षासने पावत असेल त्याची सुदामत वहिवट पाहून दर साल पाववीत जाणे. सरकारातून मजरा दिल्ही जातील. १. सरकार जमेसिवाय परमारा रयेत निा देवस्थानाकडे व वर्षासने गांवगना पावत असेल त्या प्रा ताकीद करून देववीत जाउन देवाकडे नंदादीपास तेल परभारा तेल्याचे खुंटा पो पावत आहे ते देववीत जाणे. २ येकुण दोन कलमे अन्वये पहिवट करणे. १. ताा मारचा यैवज सालाचे सालास ठरावा बा घेतला जाईल. कदाचित सरकारात अगाउ यैवज घेणे पडल्यास तुमचे विचारे घेतला जाईल. १. किले हिंगलाजगड येथील फरमास ता मारी होणार नाही. १. ता मारी गांव इजारियाने असतील त्यात गुंजाइश असल्यास तुम्ही खालसे ठेउन बहिवट करणे. १. इनामी जमीन धर्मार्थ उदक असतील त्याची सुदामत वहिवट पाहून चालवणे. १. ताा मारी फडनीस सरकारातून आहे त्याचे नेमणूकी प्रा वेतन दरसाल देत जाणे. सरकारातून मजरा दिल्हे जाईल. १. ताा मा येथील सगत १८६८ चे सालची मामळत तो मगनीराम कोठारी कादार पो रामपुरा याजकडून तुम्ही केली आहे. साल मारी आखेर साली

·१३७
भाध शुद्ध १५
वैशाख शुद्ध १५
७००००
७२००० समत १८७० सन १२२३ [फसली
७०००० रुजू गुदस्त
२००० इजाफा साल मारी
७२०००
७५००० समत १८७१ सन १२२४ [फसली]
७२००० रुजू गुदस्त
३००० इजाफा साल मारी
७५०००
८०००१ समत १८७२ सन १२२५ [फसली ]
७५००० रुजू गुदस्त
५००१ इजाफा साल मारी
-
२९७००१
सिवाये कलमे,
१. मनोती आगाउ यैवज सरकारात घेतला जाईल माजला दर सेकडा रुपये २
दोन गोप्रो येक वेळा मजरा दिल्ही जाईल.
१. व्याज रसदेचा यैवज सरकारात आगाउ घेण्यात येईल. त्यात महालचे किस्ती
प्रो खरीफ [व] रवीचे सरकारचे व्याज वजा होउन बाकीचे वैवजास भोगले
मितीचे दिल्हे जाईल.
१. ताा मारचे सायर, मख्याचे वहिवटीत नाही परंतु वेग[ळिले असता]
आमलदारास दिकत पडेल यास्तव सायेरची वहिवट तुम्हाकडे येणे प्रो.
१. सायरचे जमेत मजराईची कलमे असतील ते सुदामत वहिवाटी अन्वये
देत जाणे. मजरा पडतील.

·१४० लेखांक [ १८३] श्री'म्हाळसाकांत * संवत् १८६९ श्रावण शुद्ध १५ श्री [२२ अगस्ट १८१२] बाळसाकात चरणी तत्पर य राजश्री बाळकृष्ण वासुदेव कादार शवतराव सुत मल्हारराव हो किले रामपुरा खुर्द गाोस. ळकर अखंडितलक्ष्मीआलंकृत राजमान्य स्नो मल्हारराव होळकर दडवत विनंती उपरी. 'चोरू पिपळू पावडी येथे जेपूरवाले याचा उपद्रव लागला. सरकार जाग्यास खलश करण्याचा त्याचा इरादा यास्तव किले मारचे रखवालीस जिनसी पो माणशे देविली पाहिजेत' म्हणोन राजश्री बाळाराम आगरवाले याचे पत्री मार लिहिला. मशारनिलेनी सरकारात विनंती केली. त्यावरून जिनसी पो बुंघेल्याची वगैरे शंभर माणशे किल्याचे रखवालीस देवउन त्याचे दरमहाचे वीस रोज्याबदल रूपये ५०० पांचशे दरमहा द्यावयाचे ठरून आलाहिदा चिरंजीव परशराम होळकर यास लेहून हे पत्र तुम्हास लिा आहे. तरी जिनसी पौ शंभर माणशे किले मारी आलियावर सदरहू पांचशे रूपये वीस रोज्याबदल दरमहा महाल चलण पाो मार यैवजी देउन कबजा घेउन हिशेबी खर्चा लिहिणे. रूपये कबजा आन्वये सरकारातून मजरा दिल्हे जातील. " खाना छ * १४ साबान. सुमा सलास आशर मयातेन व अलफ. । बहुत काय लिहिणे हे विनंती. मोर्तब बार. सुद लेखांक [१८४] श्री म्हाळसाकांत * संवत् १८६९ श्रावण वध १० [३१ अगस्ट १८१२] हाळसाकात चरणी तत्पर य शवतराष सुत मल्हारराव हो राजश्री लालाजी बलाळ [गुलगुले] गोसावी यांसि. ळकर अखंडितलक्ष्मीआलंकृत राजमान्य स्नो मल्हारराव होळकर दडवत विनती (१३०) चोरु हा गाव सवाई माधवपुरच्या पश्चिमेस ५ कोसावर असून साप्रत तो नवाब टोंक याजकडे आहे. पिपलबावडी है स्थल नकाशात सापडत नाही पण तें चोरु समीपच कोठेतरी असले पाहिजे. (१३) 'चिरंजीव परशराम होळकर' असें यशवंतराव होळकरांनी उल्लेखिले असता तसान ·१३९ कलमे. तुमचा साचा वाजवी हिसब होउन तुमची बाकी मारनिलेकडे निघाल्यास सरकारातून ताकीद करून देवण्यात येईल. [मगनीराम] कोठारी याचा यैवज तुम्हाकडे पडल्यास तुम्ही फडचा करून देणे. १. किल्याचे खर्चास तालुके मारचे गाव आहेत त्याजला तुम्ही उपद्रव देउ नये. नख्ती. २९७००१ ११. येकुण दोन लाख सत्याणव हजार येक रुपये दर सालाचे अंखाप्रमाणे बंद बसउन यैवज सरकारात अदा करणे व अकरा कलमे लिहिल्या अन्वये वहिवट करून हिसब सरकारात समजावीत जाणे. सदरहू लिहिल्या प्राो सरकारातूनही निभावणी केली जाईल. जाणिजे. छ * २ जिलहेज. । बहुत काय लिहिणे. मोर्तब सुद बार. लेखांक [ १८२] श्री शाळसाकात चरणी तत्पर य शवतरवसुत श्री म्हाळसाकांत- * संवत् १८६९ आषाढ शुद्ध ८ [१६ जुलै १८१२] राजश्री कुवर सिवलाल कादार तो गरोठ पा रामपुरा गो यांसि. मल्हारराव हो अखंडितलक्ष्मीआलंकृत राजमान्य स्नो मल्हारराव होळकर. सुमा सलास अशर मयातेन व आलफ. तो मार येथील मामलत सरकारातून साल मारी तुम्हाकडे मख्ल्याने आहे [ तरी] तो मार येथील गांव तीर्थरूप कैलासवासी [ यशवंतराव ] बाबा साहेब [होळकर ] याचे छेत्रीचे ९ खर्चा करिता खासगीकडे मोजे साठखडा व मोजे शेवळी रुपाची येकुण दोन गांव लाउन दिल्हे आहेत. त्यास साल मारी जमीदाराचे विद्यमाने चौकसीचे आन्वये सदरहू दोही गांवचा यैवज मख्ल्यात मजरा दिल्हा जाईल. जाणिजे छ ६ रजव. बहुत काय लिहिणे. मोर्तब बार. (१२९) यशवंतराव होळकर २८ अक्टुबर १८१ रोजी रामपुऱ्यास वारले. [होके पृट ११६] तेथे त्यांची जी छत्री आहे तिचे काम या सुमारास संपले असून ही दोन गांवें तिच्या खर्चासाठी लाविली आहेत.

·१४२ - नजीक मा ठेउन सडी पलटणे घेउन पुढे जावे. धुडाड प्रांती किले मजकूरी सरकार आमल बुणगे वगैरे ठेवण्यास प्रशस्त, हरयेक कामास किल्याचा साहेरा राहून रसद येण्याची सोहलत पडेल म्हणोन कंपुवाल्याचा विचार [ठरून] व या पाच किलेवाल्यास सूचना लाविली. परंतु त्याणी विचार न करिता वाईसाहेबाचा हुकूम येथे मुकाम करू नये, हीच निकड लावोन तोफा मारण्यास सिद्द जाहले. तोफ चाल जाहल्यास पुढील इरावास कमती पडेल ही सलाह लालसिंग याणे ठेहेरावोन बोढीस न पडता कूच करून गेले. सरकारात सविस्तरे वर्तमान दरपे कळत आहे. ऐसियासी परभारे किले वाल्यानी आपली आकल खर्ची पाडली. यात सरकार तर्फेचा शुभा नवाबाचे मनात काये गेला आसेल ? महंमद शाह खां व कंपूवाले सरकारनक्षावर नमूद त्याची हमराई कसी राहिली असेल ! रजवाड्यात छलछिद्राचे पाहाणे. ते त्याचे निदर्शनास आलिया वर दबावाचा पर्याये कोणता? याचे मनन तुमचे व राजश्री लालाजी बलाळ याचे ध्यानात न यावे यैसे नाही. इकडे सर्वेपरी आपली खातरी सूक्त आसूक्त सुचविणे तसेच बरोबर राखणे येविसी वडीलपणे तुमच्या भरवसावर व लालाजीबाबाही सर्व जाणोन असता प्रसंगास आसे व्यत्यय टाळून तुमचे दौलतीविसी जपणे याचा देशा वरात बाह्यात्कार प्रस्फोट होण्याची कसर कोणती राहिली ? राजश्री नवाब आमिरूदौले सर्व विचारे दूरंदेसी. किलेवाले याचे आचारावरून त्याचे मनात दुसरे यावयाचे नाही. कदावित आले असता त्याचे माथा वोझे व राजश्री नवाब गर खा समजवान, तेव्हां वाकडे मोजतील असे नाही. कंप व फौजेत चहू घरचे च्यार. ते आपलाले जागा आणखी तो काही काळ शिंदेशाहीत राहून परत होलकराकडे गेला. [Prinrep's Amir Khan puge 112, 120,180,237,273,275.1 (१३३) उदेपुरचे मेवाड, जोधपुर, मारवाड तसेच धुढाड हे जयपुरराज्याचे जुने नाव होय. या नावाची एक लहान नदी जयपुरराज्याच्या मधोमध वहात असल्यामुळे त्यास हे नाव प्राप्त झाले असावे. (१३४) लाडाबाई व तुलसाबाई या दोघीच्या नावाचे पत्र मागे आले आहे. लिपाक १४] या दोषीपैकी 'बाईसाहेब' किंवा 'बयासाहेब' म्हणजे अमकीच असें निश्चित समजत नाही पण 'मातोश्री' हे विशेषण ज्याअर्थी आले आहे तेव्हा ती बहुधा मल्हारराव होळकर यांची मातोश्री [लाडाबाई ] असावी. [ लेखांक १८६] (१३५) नवाब अमिरुद्दौला महमद अमीरखा पठाण पेंढारे. (१३६) नवाब गफरखा हा अमीरखा पेंढायचा नातेवाईक असून त्याचा जो 'धडा' होळकरशाहीत होता त्याच्या खर्चास हा नावरा महाल होटकरानी लाविला होता तोच इंग्रजानीं त्यान कडे चालू ठेविला. अशा प्रकारे हे जावयाचें मुसलमानी राज्य अस्तित्वात आले व तें होटकरांचे अंकित माहे. IAitchison vel. ay page 337] - ·२४१ उपरी, तुम्ही राजश्री बाळाराम आगरवाले याचे नावे पत्र पाठविले ते पावले. मारनिलेनी पत्रान्वये सरकारात अर्थ विदित केला तो श्रवण केला. 'रांगड्याची जमीयत चहूकडून जमाव होउन हमरा जाले आहेत. स्वारीतून फौजेची मदत व्हावी म्हणोन मसलतीचे ताबे सुचउन किल्याविषई खातरीचा पर्याय लिहिला तो कळला.' यैसियासी 'जैपूरवाले याजला सरकारचा मामला देणे तो सुरळीत न देता फौजा जमा करून लडाईचा इरादा ठेवितात ते पक्षी तुमचे सुचविल्या आन्वयेच विचार घडत आहे. थोडकेच दिवसात रांगड्याचे प्रत्ययास येणे तैशे येईल. रामपुराचे किल्याविषई तुम्ही खातरीने लेहून कळवावे असे नाही. तुमचे सावधानीविषई सरकारात खातरखा भरोसा आहे. जिनसीकडे दारू देविली. सधः गडबडीचा प्रसंग [समजून तुम्ही ] दास्तानची दारू देण्याची सला न केली की ठीकच आहे परंतु फौजेत बारूद गोळ्याचा मेळ असावा याकरिता स्वारीतून गोळे पाठउन तुम्हावर दारूची वरात केली आहे. त्याप्रमाणे दारू खरिदी करून राजबी विठल महादेव (जोग] दिा कंपू याजकडे पावती करून किल्याकडील वगैरे वर्तमान दरपे सुचवीत जाणे.' राा छ . २३ साबान. सुमा सलास अशर मयातेन व आलफ. ' बहुत काय लिहिणे हे विनंती. मोर्तब पौ श्राा वा १४ भूगुवासर. [४ सितंवर १८१२] लेखांक [ १८५] श्रीम्हाळसाकांत * संवत् १८६९ भाद्रपद शुद्ध १४ [२० सितंबर १८१२] राजश्री राज जालमसिंगजी [शाले] गोसावी यासि. अखंडितलक्ष्मीआलंकृत राजमान्य स्नो मल्हारराव होळकर रामराम विनंती उपरी. येथील कुशल जाणोन खकीये कुशल लिहित जावे विशेष. जैपूरवाले हमदा [फिसाद] होउन नवाव महंमद शाह यासी मुकाबला [ केला. ] हे वर्तमान कंपू यास कळताच त्याणी आपले तटवेची आडबीड सोडून नवावाचे मदतीस दरकूच येताना किले रामपुरे उधार मल्हारराव का करीत आहेत ? [ले. १८५, १८६, १९०, १९१] होळकरांच्या कैफियतीत चान नांव आले आहे पण त्याचा संबंध मात्र उमजत नाही (१३२) हा खान जातीनें अफगान असून अमीरखाच्या पेंढारी दलास कवायत शिकविण्याचे काम साजकडे होते. अमीरखांच्या सरशीबरोबर त्याने एक निराळा कंपू निर्माण केला. या नंतर .

·मुकाम राहू न देता इसरधावर चांदसिंग त्याचे रसदेस अडथला वगैरे कोणते येक घडले नाही. येविसी सविस्तरे वर्तमान सरकारात कळत गेले. ऐसियास तीर्थरूप मातोश्री घयासाहेवाचा हुकूम पुढे केला. यात नवाव अमीरुद्दौले याचे मनात विनाकारण व्यत्यय किती आला व महमद शाह खां कंपूवालेसुधा सरकारनक्षावर सख्त ते किल्या नजीक राहू पावले नाहीत. त्याचा दबाब व रवाब किती राहिला ! रजवाडी प्रकार छलछमास पुरकस पाहणार तसी वर्तनूक करणार. त्याजला येवढी मोठी दरज सापडल्यावर हामराह कसे होणार नाहीत ? यात नभाची नोक जाउन नवाब अमीरहौले व महंमद शाहि खां यास प्रस्थान्याचे कारण पडल्यात कसर कोणती राहिली? तुम्ही व राजश्री लालाजीवाबा सरकार लक्षात इकडील जपणे येथील लोम रजवाड्यात प्रसिद्ध आसोन लोभाचे जागा किल्यावाल्यानी जाब बदलून केला. या व्यवहारात इकडील खातरी तुमचे राखणे देशावरचे दिसण्यात तथा राहिली न राहिली ? याचा विचार तुमच्या व लालाजीबाबाच्या ध्यानी न यावा अशातील [प्रकार ] नाही. नातोश्री साहेबाचा हुकूम पोचला त्याचा दस्तायेवजही असेल. तदन्वये प्रसंगानुरूप पुरवणीही घडेल. अस्तु. नीट दिसेल तसे केले. किले मार येथील जप्ती चिरंजीव परशराम होळकर याजकडे सांगून तो गरोठ येथील घालमेल करण्यात आली. [तिकडील] पैरवी दिसली तैसा वोध ठेवणेही प्राप्त झाले. येथवर येउ नये परंतु दिवसामानाचे विपर्यास | तेव्हां दुरंटेसीचे जागा विशेष लिहिणे ते काय ? मुनासब दिसेल तैसे केले असेल. राा छ * २० रमजान. सुा सलास अशर मयातेन व आलफ. बहुत काय लिहिणे हे विनंती. मोर्तब सुद. चेखांक [ १८७] श्री म्हाळसाकांत * संवत् १८६९ कार्तिक वद्य १४ श्री [२ दिसंबर १८११] हाळसाकात चरणी तत्पर य शवतराव सुत राजश्री राव विसनसिंघजी संस्थान बूंदी गो या. मल्हारराव हो ळकर अखंडितलक्ष्मीअलंकृत राजमान्य स्लो मल्हारराव होलकर रामराम विनंती उपरी. येथील कुशल जाणोन स्वकीय कुशल लिहित जावे विशेष. 'वेदमूर्ती राजश्री राजाराम जोसी याचे विश सरकार यैवज ठरांवात आला. त्या प्रो फडचा व्हावा (१३९) इसरदा हा गाव बनास नदीच्या पश्चिमेस व सवाई माधवपूरच्या वायव्य दिशेस १.कोसावर आहे ·मनात आणिले तर मसलत जड भारी पडून रजवाड्यात दरज दृष्टिस पडल्यास ते आपले काबूस चुकणार नाहीत. याचा अंदेसा तुम्ही [व] लालाजीबाबानी न केल्यास दिवस मानाचे महात्म ! आस्तु. सरकारातून किले मारची जप्ती चिरंजीव परशराम होळकर याजकडे सांगोन पत्रे रवाना जाहली आहेत. सरकारनक्षाचा भार श्री मार्तडावर. त्याचे कृपेने आजपर्यंत निर्वाह जाहला. पुढे आवलंब सर्वेपरी तोच आहे. इतके विस्तारे लिहिण्याचे कारण, आजपावेतो तुमचे जपण्यामुळे पडले नाही, याचे मनन मारनिले सहित राहून मुनासब दिसेल तैसे घडावे. तीर्थरूप मातोश्री वयासाहेबाचा हुकूम किले वाले यास पोहोचला त्याचे पत्र चिठी काही शाबूद असल्यास जाहला विचार ठीकच मोजण्यात येईल. यास्तव [ते] चिठी पत्र पाठउन द्यावे. राा छ * १३ रमजान. मा सलास आशर मयातेन व आलफ. बहुत काय लिहिणे हे विनंती. मा सुध. लेखांक [१८६] श्रीम्हाळसाकांत * संवत् १८६९ भाद्रपद वद्य ७ [२७ सितंबर १८१२] श्रीमंत राजश्री मल्हारराव होळकर याचे पत्र राज [जालमसिंग] साहेबाचे नावे [आले त्याची नकल. ] रामराम विनती उपरी. जैपूरवाले यानी नवाव महमदशाह खां यासि मोमगडात३८ लडाईचा मुकाबला सुरू केला. त्याचे मदतीस लालसिग कंपूसुधा येताना किले रामपुऱ्या नजीक मुकाम ठेउन सडे पलटणे करून पुढे जावे, बहिर बुणगे किल्या नजीक राहील, त्याचा उपर ठेउन पलटणाकडील रसदेचा पुरावा आसावा, सरकार जागा जाणोन आसा विचार ठराउन किलेदाराकडे सांगून पाठविले. त्यानी आपले जागा हुशारी करून बाईसाहेबाचा हुकूम नाही म्हणोन तोफा फिरउन कंपूवाल्याचा (१३७) जेजूरीचा खंडोबा किंवा श्रीमार्तड किंवा म्हाळसाकांत उर्फ लक्ष्मीकांत हे होळकराचे कुलदैवत होय. होळकराच्या सिक्यात व पत्रांत श्रीकाराबरोबर ते बहुधा सर्वत्र आलेलें आहे (१३०) भोमगड हैं नकाशांत सांपडत नाही. पण ते टोक हरामपुरा] परगण्यांत असावे. कारण येथील किल्याचा जीर्णोद्धार होऊन त्यास अमीरगड असें नांव पडले व तेथे अमीरखां याचा महाल आहे असे वर्णन आले आहे [ Prinsep's Amir Khan, page 67 ] ·ऐसियासी सरकार चाकरीविषई तुमचे लक्ष याचे निदर्शन [मागे] घडत आले, तोच क्रम चालून' दिवसेदिवस प्रत्यये यावा, हे मनोगत आसोन वोढीचे [जाब] करण्यात तुम्हास काय प्रशस्त वाटले असेल न कनें ! विचार केला तो समजून करून तुटला जाब जाला असे दिसते. असो. साल मजकूरी महालचा यैवज येणे यात गरोठ व नेमणूकी खर्च वगैरे जाईल. राहता मागील हिसेव होउन बाकी देणे निघाली आहे. त्यास पुढे निखालस तुम्हास महाल करणे नाही हे खचित दिसल्यात आले. तेव्हां सरकारातून महालचा बदोबस्त होउन दोन [महिन्यात मागील तुमचे कारकीर्दीचा आकार समजून सरकारी वाजवी ऐवज तुम्हा कडे येणे निघल तो मागील देण्यात वजा जाउन बाकी तुम्हाकडील देणे निघेल त्याची शकल काढून ज्यात तुमचे यैवजाची निर्गती सत्वर घडेल तेच सरकारातून घडण्यात येईल. सा छ * २ जावल. सुरुसन सलास आशर मयातेन व आलफ. बहुत काय लिहिणे हे विनंती. मोर्तब पैौ वैशाख शु॥ ९ रवीवार मुा छावणी समत १८६९. [९ मे १८१३] लेखांक [ १८९] श्री। म्हाळसाकांत * संवत् १८७० वैशाख वध २ भी [१७ मे १८१३] हाळसाकात चरणी तत्पर य शवतराव सुत राजश्री वाळकृष्ण वासुदेव गोसावी यांसि. महारराव हो सुद अखडितलक्ष्मीआलंकृत राजमान्य स्नो मल्हारराव होळकर दडवत विनती उपरी. किले रामपुरा प्रांत दुडाड येथील मामलत खासगीचे गांवसुधा बमये किला तुम्हाकडे होती ते दूर करून पेश्तर सन आर्वा आशरचे सालापासोन चिरंजीव परशराम होळकर याजकडे काम सांगावयाचे ठरून हे पत्र तुम्हास लिहिले असे. तरी तुम्ही पो मार बमये किला जकीयसुधा व खासगीचे गांव येथील दखलगिरी न करिता किला जकीयसुधा महाल चिरंजीवाचे जिमेस करून पावती घेउन हुजूर पाठवणे. रा छ * १६ जमादिलावल. सु॥ सलास अशेर मयातेन व आलफ. बहुत काय लिहिणे हे विनंती. बार. मोर्तब सुद ·१४५ यास्तव मारनिले संस्थानी येउन येक मास होउन गेला, त्याजला यैवजाचा ठिकाण लागू न देता आजचे उद्यावर टाकून टाळाटाल होत आहे' म्हणोन सरकारात विदित जाहले. यैसियासी जोसीबावा यासि बोलण्यात आले आहे त्याप्रमाणे यैवनाचा फडचा करून देणे. यावर दिकतीचे जाब करून दिवसगत लागल्यास खारीतून राजश्री आनंदराव राजाराम याजला लिहिण्यात आले आहे. त्याप्रमाणे मारनिले संस्थानचे जाग्यात आमल करून वसूल घेतील. येथवर न येता जिनसीकडील यवज देउन बाकीचा यैवज राजाराम जोसी यांजकडे निकाल करून देणे. सरकारांत चिसाची जोडी चांगली सत्वर पाठउन देणे. साछ २७ जिलकाद. सुमा सलास आशर मयातेन व अलफ.। बहुत कायलिहिणे हे विनंती. मोतेव सुद लेखांक [ १८८] श्री' म्हाळसाकांत * संवत् १८७० वैशाख शुद्ध ३ [३ मे १८१३] सी शाळसाक्षात चरणी तत्पर य शवंतराव मुत राजश्री वाळकृष्ण वासुदेव गोसावी यांसि. मल्हारराव हो कर अखडितलक्ष्मीआलकृत राजमान्य स्नो मल्हारराव होळकर दंडवत विनंती उपरी. सरकारात वोढीचा प्रकार यास्तव कोटे मुकामी राजश्री राज जालमसिंगजी तेथे आसता राजश्री बालाराम आगरवाले व विठल महादेव [जोग] याची रवानगी स्वारीतून जाली व राजश्री नवाव गफर खां व माधवराव गोविद तेथेच होते. महालसंबंधी च्यार रुपये उभयेताकडील देणे, त्याचा पर्याय निघोन पुढे आणखी च्यार रुपये घ्यावे येविषई आज्ञा अन्वये कारमारी यानी बोलणे केले. त्यात कोणताही व्यत्यय न आढळता राज जाल- मसिंघजी याचे म्हणणे दोहीकडील" जावसाल येकविचारचे घडेल. त्या खात्रीवर हाली नवाब गारखा व विठल महादेव जोगा यांची रवानगी जाली. राजश्री माधवराव गोविंद तेथे होते. गरोठय्या यैवजाबद्दल साल मारी महालचा यैवज येणे तो लाउन देण्यात येईल. [पण] पूर्वसंकेनाप्रमाणे आणखी च्यार रुपयाचे काम करावे. याप्रमाणे निवर्गाचे बोलणे पडले आसता फोटे मुकामचा जाव कोणताही न राहता वोढीचा प्रकार बोलण्यात आला. (१४) महादजी व दौलतराव शिंद्याप्रमाणे शिकारीचा नाद मल्हारराव होळकरांसही होता असे स्पष्ट होते. (१४) शिंदहोळकर या उभयतांकडील.

·आले आहे. त्याप्रमाणे मारनिलेसी बोलोन रामपुरा येथील ठाणेदारास सोडचिठ्या जाउन चिरंजीवाकडे आमला फैला होउन ये ते करावे. सा छ । २९ जावल. सुमा सलास आशर मयातेन व आलफ. " बहुत काय लिहिणे हे विनंती. मोर्तब लेखांक [१९२] श्री म्हाळसाकांत * संवत् १८७० जेष्ट शुद्ध १ [३० मे १८१३] हासाकात चरणी तत्पर य शवनराव सुत राजश्री बाळकृष्ण वासुदेव गोसावी यांसि मल्हारराव हो देकर अखडितलक्ष्मीआलकृ राजगान्य स्ना। मल्हारराव होळकर दंडवत. विनंती उपरी. किले रामपुरा येथील [ठाणे] सरकारातून चिरंजीव परशराम होळकर याजकडे सांगितले त्याप्रमाणे महाली कारकून रवाना जाला परंतु किल्याची जागा तेव्हा तुमचे पत्राचा आक्षप करतील. ठाण्यास दिकन करू नये म्हणोन तुमची पत्रे ठाणेदारास गेल्याचे श्रवणात आलिया वरून परभारे कारकून रवाना जाले. मा[हा]ल समंधे च्यार रुपये देणे [निघतात] त्यास जागजागाची रुजूवात होउन आलियावर सरकारचा यैवज मजरा घेण्यात येउन तुमचे यैवजाची शकल निघेल. या अन्वये पेशजी लिहिण्यात आले आहे. रुजूवात होउन आली म्हणजे वेताप्रमाणे यैवजाचाही मार्ग निघून येईल. किले मारी ठाण्यास दिकत न पडता तुम्हाकडील ठाणेदारास निकडपत्रे जाउन दिकत न होता चिरंजीवाकडील आमला फैला होउन ये ते करणे. रा छ * २९ जाोवल. सुमा सलास आशर मयातेन व अलफ. बहुत काय लिहिणे हे विनती. मोर्तव पैा जेष्ट शु॥ ६ भृगुवासर. [४ जून 1८१३] लेखांक [ १९३] श्रो * सवत् १८७० श्रावण वध ८ [१९ अगस्त १८१३] राजश्री लालाजी बलाळ [गुलगुले] गोसावी यांसि. अखंडितलक्ष्मीआलंकृत राजमान्य स्नो परशराम होळकर दडवत विनंती उपरी. सरकार आज्ञा प्रो जिनसीतून रामगोल युधेले लोका पो शंभर माणसाची ·श्री म्हाळसाकांत * संवत् १८७० वैशाख वद्य १० [२५ मे १८१३] लेखांक [ १९०.] श्री झालमाकात चरणी तत्सर व अवतराव सुन मल्हारराव हो राजश्री बाळकृष्ण वासुदेव गोसावी यांसि. अखंडितलक्ष्मीआलंकृत राजमान्य स्नो मल्हारराव होळकर दंडवत विनंती उपरी. फिले रामपुरा येथील मामलत चिरंजीव परशराम होळकर याजकडे सांगितली आहे. त्याप्रमाणे चिरजीवाकडे किले मारसहित आमला फैला जाला पाहिजे. महालसंमंधे च्यार रूपये तुमचे देणे [ निघते ] त्यास महालची राज्यात होउन आलिया वर यैवजाचीही शकल निघेल म्हणोन पेशजी तुम्हास लिहिण्यात आले[च] आहे. हाली फिले मारी कोणेविषई दिकत न करिता तुम्हाकडील कारकूनास निकालस पत्रे जाउन परशराम होळकर याजकडे शिल्यासहित आमलाची दखलगिरी होय ते करणे. सा छ * २४ जाविल. सुमा सलास आशर मयातेन व अलफ. बहुत काय लिहिणे हे विनंती. मुर्द पा जेष्ट सुग त्रितीये प्रहर बुधवार समत १८६९ मुग छावणी. [२ जून १८१३] लेखांक [ १९१] श्री म्हाळसाकांत * संवत् १८७० जेष्ट शुद्ध ? [३० मे १८१३] शाळसाकार चरणी तपरय शवतराव सुत महारराव हो बकर राजश्री राज जालमसिंघजी शाले] गोसावी यांसि. अखंडितलक्ष्मीआलंकृत राजमान्य, ले मल्हारराव होळकर रामराम विनंती उपरी. येथील कुशल जाणोन स्वकीय कुशल लिहित जावे विशेष. किले रामपुरा येथे चिरजीव परशराम होळकर याजकडील कारकून ठाणे दखलगिरीस गेला आहे परंतु किल्याची जागा तेव्हां ठाणेदार दिकत करील. महालसमधे राजश्री लालाजी बलाळ [गुलगुले] याचे व्यार रूपये देणे सास जागजागाची रुजूवात होउन आलियावर सरकारचा यैवज्ञ मजरा घेण्यात येउन बाकीचे यैवजाची शकल निघेल म्हणोन पेशजी लिहिण्यात

·.
येकुण रूाा पांचसे माधवपूर शिका गा मल्हारराव नारायण निा फडनीस याचे
विदेमाने पावले. हा छ मिती श्रावण वा ६ ताा भाद्रपद वा २ रोज २६. कळावे.
बहुत काये लिहिणे हे विनंती.
लेखांक [१९६]
श्री
* संवत् १८६९ अश्विन वद्य ५
[२४ अक्टुवर १८१२]
नकल.
राजश्री बाळकृष्णरावजी गोसावी यांसि.
अखंडितलक्ष्मीआलंकृत राजमान्य स्ना परशराम होळकर दंडवत विनंती
उपरी. पो रामपुरा बमये खासगीची जप्ती सरकारातून आम्हा सांगितली. जप्ती
चे कामावर कारकून पाठविला. आगोधर जेपुरवाल्याचे वैद्याकरिता आपण बुंधेल्याची
माणशे १०० सरकार आज्ञे प्राा बोलाविलेच होते. जप्तीमुळे बुधेलही तेथेच राहिले.
कारकून व बुंधेल्याकडे पो मारचे गावा पो [सायर] चोत्र्या ऐवजी मा राजश्री बापूजी
पांडुरंग हस्ते राजेश्री नरसो त्रिंबक व मल्हार नारायण कारकून नि बुंधेले याचे मा
ऐवज पडला रूये
७५ करवाडया पो
४५ सोप
७९ उखकाणा
३० बामण्या
५० पचाल्या
२० बांदया
२५ रहादारी पो
४० बिलोता
.
३६४॥
येकुण तीनसे चवसष्ट रूये पंधरा आणे जिनसीकडे आदा आसे. मिती आश्विन
धध * ५ दक्षणी. सुमा सलास असर मयातेन व अलफ. समत १८६९. बहुत काये
लिहिणे लोभ करावा हे विनंती.

·निशाणे किले रामपुयाचे कामगारी आपणाकडील कारकून राजभी आबाजी कृष्ण नजीक बिजोला याचे माा आले त्याज समागमे पो. त्याचे वीस रोज पो लोकास खर्चास कस्बे पाटणचे मुकामी जुने बूंदी शिका पावणे दोनसे १७५ रूये इकडील कारकून राजमो मल्हार नारायण याचे विद्यमाने भरून पावलो. मिती श्रावण वा ८. कळावे बहुत काये लिहिणे ही विनंती. हस्ताक्षर मल्हार नारायेण निा सरकार. लेखांक [ १९४] श्री * संवत् १८७० भाद्रपद शुद्ध ७ [२ सितंबर १८१३] नकल राजश्री बाळकृष्णरावजी गोसावी यांसि. अखंडितलक्ष्मीआलंकृत राजमान्ये स्नो परशराम होळकर दंडवत विनती उपरी. येथील कुशल ता छ * ६ रमजान मुकाम नजीक मालचीवोरदा [१] जाणून स्वकीये कुशल लिहित जावे विशेप. जिनसी पल्टनचे कूच बिजोल्याहून लाखेरीकडे जाले. दरम्यान मार्गात प्राा पाटण येथील गांवची नुकसानी होईल याचा बंदोबस्त व्हावा म्हणून आपले पत्र व गगाराम हवालदार येउन फौजेचे घासदाण्याबदल हवालदार याचे विा ठरले १००० रूपये. येकुण येक हजार जुने बूंदी शिका घांसदाण्या बाा गंगारामा चे मार्फतीने पावले आसेत. बहुत काये लिहिणे समत १८६९ हे विनंती. लेखांक [ १९५] श्री * संवत् १८७० भाद्रपद मास [ सितंबर १८१३ ] राजश्री बाळकृष्ण वासुदेव कमाविसदार गोसावी यांसि. अखडितलक्ष्मीआलंकृत राजमान्ये स्नो परशराम होळकर दंडवत विनंती उपर. किले रामपुरा येये जेपुरवाल्याचे दग्यामुळे निशान २ आ१०२ पा स्याचा वीस रोजा सरकारातून बांधून दिला त्या प्राो पायती महाल चलणी माधवपुर शिका रूये १७५ गुण आवाजी कृष्ण मुा पाटण तेथे कवज दिल्हे आहे ते रद आसे ३२५ किले मजकूरी गुण बापूजी पांडुरंग

·No text on this page.

·लेखांक [ १९७] श्री * संवत् १८७१ आषाड पथ ५ [७ जुलै १८१४] राजश्री बाळकृष्णरावजी गोसावी यांसि. अखंडितलक्ष्मीआलंकृत राजमान्य स्नो परशराम होळकर दंडवत विनंती उपरी. किले रामपुरा येथील मामलत सरकारातून तुम्हाकडे होती. तेथे किल्याचे दास्तान पो तुम्ही जोरी मन फुरोक्त केली. तो यैवज तुम्हापासी जमा माधोपुर सिका ५२८॥णा सये. येकुण पांच से अठावीस रूये तुम्ही माधवपुर सिका राजश्री वामनराव मल्हार कारकून याचे विाने कंपणीवाल्याकडे देविले ते आम्ही भरून पावलो. मिती आषाढ वा * ५ संमत १८७० मुग किले मार. बहुत काय लिहिणे लोभ कीजे हे विनंती. लेखांक [१९८] श्री [१८१४] माळसाकात चरणी पर य शवतराव सुत मल्हारराव हो कर x हिल त्याज ४ पासोन चंदी था ४ चौधरी वकील यानी केला x रोजीना तेथे चंदी सवाशे रुपये लागत गेले त्याजला पनास रुपये ४ x गेला. याज मुळे पागेचे चंदीचा हिसेब पाहता आडीच हजार रुपये घेणे राहिला आहे व दरबारखर्चा बदल रुपये ३००० सरकारातून वरात हुजरातीकडेच लाउन दिल्ही. हा ऐवज दो हपत्यानी खातरखां हावाला चौधरी व वकीलाने घेतला आसोन सा सदरदीन हवालदार व पागनीस याजकढे एवज दिल्हा नाही म्हणोन त्यावरून हे पत्र लिहिले असे. तरी दुजरातकडे ऐवज माघ मासचे हप्त्याचा व वकील चौधरी यानी करार करून गेले आसतां आधापि बोभाट आहे हे चांगले नाही. यापूर्वीचे हप्त्याचा ऐवज येणे त्याचे एवजाकरिता पागा राहिली त्याजला चंदी पौप शुद्ध ११ येकादसी पामोन शे सवासे लागेल तीसी द्यावी तीही गोष्ट न घडली. पनास रुपये देत गेला असल्यास तितक्याने चदी जालीच नाही. त्याचबद्दल आडीच हजार रुपये घेणे हे त्याजला कवी पावावे | दरवारखर्चाची ऐवजाचा जिमा चौधरी करून गेले आसता हवलदार व पागनीस याजकडे एवज त्यानी दिल्हा नाही याचे कारण काय ! चौधरी [अपूर्ण ] 8 ·व्यक्तिविशेय. साल. लेखांक. पृष्ट व्यक्तिविशेष. साल. लेखांक, पृष्ठ कृष्णाजी गोविंद ६. १७४३ ३१ २५ खिंची बलभद्रसिंग ३४ २८ खंडेराव १७९९ १३३ १०२ १७६२ ७४ १७५२ ५२ कृष्णाजी चिमणाजी कृष्णाजी जगन्नाथ वकील १७९७ १२२ १२४ कृष्णाजी विश्वनाथ कृष्णा कुसा जी हरी १७४३ ३३ २७ २५ ३४ १७४८ १७५५ २३ १८११ १८. गणेश अनंत १७६१ १३ गायकवाड अनंदराव २४ गायकवाड फतेसिंगराव १७८३ १७ २३ गिरे राजाराम १८.० १५३ १७ गुंडलेकर देवीदान १७५६ ५४ ४३ १७५८ ५९ ४५,४ गुलगुले कृष्णराव भगवंत १७९६ १७ गुलगुले बालाजी यशवंत १७३८ १७४३ कुंवर सिवलाल १३५ . केरकर जगनाथराम .. १८१२१८२ १३९ १८०० १३८ १०५ १३९ १०६ २७ १७४५ १९ १४३ १० १४४ ११ केरकर जिवाजी बलाळ १७९४ १८ १०३ केशोराम वकील १७५९ ६१ ४७ केसो अनंत [सुनेलकर] १७८३ १४ १५,१६ केसो मोरेश्वर १७७९ १७८१ ८९ १७४६ ३७ . १७४७ ४२ कोठारी मगनीराम १८११८० १८१ १३८ १७४८ १७९४ १०६ खिदमतगार बावाजी खीची[वाडेकर] १८...१३९ १०६ १७५, ४९ ·व्यक्तिसूची. व्यक्तिविशेष साल लेखाक पृष्ठ व्यक्तिविशेष, साल, लेखांक. पृष्ठ इ ९ ८ उ अनंदराव राजाराम 10. १७५ १३७ इंगळे वालोजी १७९९ १२८ १८१११८७ १४५ इंग्रज अबदाली [एहमदशाह] १७६, १२ १७८३ १७ अमेसिंगजी ३३ १८०६ १५६ ११९ १५६२ ७४६०,६१ ६२ | इंद्रगडवाले शिवदानसिंग १८४ १६५ १२४ अमझरीकर १७८५ ९७ ७५ अवविच्य तराव गणेच १७६६ ५३ उदेचंद साहूकार] आ गरखाले बाळाराम केशोराम. कछवा कछवा माधोसिंग १७६० . . १८०६१५६ " १५७ १९ १५९ १२१ १७६२ ६५ १७६२ ७४ . १८०४ १६४ १२४ १८१२ १८३ १४० करंजे धन भेट कानुगो दौलतराम कानुगो भवानसिंग ८२ १८१३१८८१४५ आत्माराम महिपतराव १७७६ ८२ १७९४ १०५ कानुगो सुकलगय काशी कृष्ण आवाजी कृष्ण 108 ९. १४९ कासी रामचंद्र वकील १९५ १४९ कृष्णराव पानी ७५ कृष्णाजी १८१० ११ १२८ १८.६१६१२२ १७६० ११ आबाजी विष्ण ·व्यक्तिविशेष. साल. लेखांक. पृष्ठ. व्यक्तिविशेष, साल लेखांक, पृष्ठ. २ गुलगुले लालाजी क्लाळ १८१२ ३० २४ चिटणीस आबाजी रघुनाथ१७४४ ४२ १८४ १४० १७४८ १८५ १४२ १८६ १४४ १७५४ १८१३ १९११४७ १७५६ ५६ १९३ १४८ १७५८ ५७ गोपाळरावजी २० गोपाळ मामाजी [नि भिडे ] १७५४ ३ गोपाळ त्रिंबक भुजमदार १७४७ ४१ ३३ १७६२ १७५८ ५८ १७६५ " गोविंद देवजी ९२ १७७५ १७८२ ९५ | चिटणीस गोपाळराव रघुनाथ गोविंद बलाळ १७७९ ८३ १७९४ १०४ ८४ ६७ चिमणाजी गोविंद १७४५ ३५ १७५४ २२ १७८० ८६ १७८१ ८८ ७२ ७२ १७५७ गोसावी आतोवा १७९४ १०७ ८४ गंगाधर बगाजी गंगाराम [ हवालदार] १८१३ १९४ १४९ १७८१ ८० ६५ १९ . ४ । ४५ घ घोडचढा राजसिंग १७६ ६४ १७८२ ९५ १७८९१.. १२२ विरको बालाजी १८.६१६१ चिटणीस भावानी रघुनाथ १७४३ ३४ १७४६ ३० ४ चौधरी १८१४ १९८ १५ चौधरी धनजी [चंद्रचूड ] यशवंतराव गंगाधर १७८० ८६ ·व्यक्तिविशेष. साल, लेखांक. पृष्ठ व्यक्तिविशेष साल, लेखांक. पृष्ठ ३ -- गुलगुले बाळाजी यशवंत १७५३ २० १७ गुलगुले लालाजी बलाक १७९ ८४ २१ १८ २ २ १७८२ ९३ ५३ २२ १४ ५३ १७५५ २३ १५८४ ९६ १७८५ ९७ १७८८ ९८ ७६ १७५६ ४ १७८९१.० १३ १९ १७९२ १०२ १७९४ १०४ ८, ५५ ४२,४३, ८२ १७९५ २. २२ १७५८ ५७ २८ ४६ ४ ७ ६ १५९७ १९ १२) १५६, १२ १३२ १.१ गुलगुले लालाजी बलाळ १५६. " " २५ १८.११४५ १२ १८०२ १४६ १२ - १४९ १४ १५. १४ 1८०५ १५५ 116 १८०६१५८ १२. ६४ ७० ५२ १८१.१७३ ११९ १५४ १३० १८1१६ १३३ १७७२ ७८ ·व्यक्तिविशेष. साल लेखाक. पृष्ठ व्यक्तिविशेष. साल, लेखांक, पृष्ठ झाले माधोसिंग [नानालालजी ] १७९४ १०८ नवाब शाहामत खा पेंढारी १८०७ १६५ १२४ ८४ नागो जीवाजी ह १४९ ११४ ठग कनीराम 16. १७३ १२९ नारायणराव बलाळ १७९७ १२४ १२ . ताकपीर भवानजी नारायणराव मल्हार १७५७ १७९७ १२१ ६ १२३ १४ साकपीर राणोजी ६ ५ नारो गोपाळ निा शिंदे १७७४ ७९ तिलोकसी टीकमसी साहुकार नारो शंकर १७६२ ६७ १७९७ १२० ६९ त्रिंबक दिनकर १७९९ १२९ ९९ । नेता १३३ १०० १७५२ ५२ तुलसीराम (वकील] १७५२ ५२ प पंचोली पखेरामजी १७५२ ५२ नजीब खां १७६२ ६९ १७५८ ५७ नजीम खा १८०६१५८ १२० १७६, ६५ नरसो त्रिंबक १७६२ ६७ १८१२१९६ १५० नरहर मुरार १७७५ ८० १७६४ ७० ५६ १७७६ ८२ ६६ १७६५ ७१ ८७ १७९४ १०५ ४२ पंचोली गोपाळराम कोटेकर१७९४ १०५ ८२ ४७ पंचोली मयाचंद १७९ ६५ ८८ पंचोली मोहनराम १७९४ १.५ ८२ नवाब ममीर महमद सा पेंढारी पंचोली रामकिसन १८१२ १८५ १४२ ५२ १७५१ ४९ निवाब अली बहादर १७९७ १२४ नवाब गफूर खां पेंढारी १८१२ १८५ १४२ पठाण महमद नूरखान १७९ १३२ ." १८१३1८८ नबाव महमद शाह पेंढारी १८१२ १८५ १८६- १४३ पदमसी राजसी साहुकार १७९५ १० नवाब समशेर बहादर १७५६ ४ "१७५२ ५३ १४४ पठाण ४ ·लेखांक. पृष्ठ व्यक्तिविशेष. . व्यकिविशेष. साल. लेखांक. पृष्ठ. झाले झालमसिंग ८४ जाट जाधव खानाजी १७६२ ६७ १७६२ ६७ १०८ १७९५ १०९ ८६ ? ११२ १ ११४ ૨૨ ८८ १७९६ २८ १५ १७९७११८ १२० १२३ १७९८ १२७ १७९९ १२० ९२ जाधव सटवोजी जीवनदास गोवर्धनदास [ साहूकार ] १७९७ १२० जिवाजी सखाराम १७९५ १० १७६. जेपूरवाले १८१२ १८३ १४. १८४ १४१ १८५ १४१ १८६ १४३ जोग विठल महादेव १८१.१७५ १३० १८११ १७९ १३४ १८१२१८४ १४१ १८१३ १४८ १४५ जोशी आमरकृष्ण सुरजकर १८.४ १५१ ११५ १८०५ १५५ ११८ १८११ १७७ १३२ १८०९ १६८ १२६ १८१२ १८७ १४४, १८१३१८८ १४५ ९६ १३१ १०० १३२ १.१ १३३ १.१ जोसी बालकृष्ण जोसी राजाराम १८.० १३८ १.५ १४. १४१ १०० माले जालमसिंघजी १७७० १७७४ १८०२ १४८ १३ १४ १४ १८७ १७९ १३३ १८१२१८५ १४१ १८६ १४३ ६६ १८१३1८८ १४५ १४७ ७४ साल माधोसिंग निानालालजी] १७७६ ८२ १७८० ·व्यक्तिविशेष, साल, लेखांक. पृष्ठ व्यक्तिविशेष बापूजी आनंदराव साल. लेखांक, पृष्ठ बापूजी पांडुरंग बापूजी महादेव वारमाई [पुणेकर बावला किसनसींग बाळकृष्ण पाळकृष्ण वासुदेव . ८६ / बाळाजी गुणाजी १८०४ १५ १६ ८८ बाळाजीराम १७५३ २० १९ बाळाराव गोविंद १७८, ८९ १९६ १५. १७८२ ९४ ७३ (याळाजी शंकर १७९६ २७ १७८२ १६ १७८२ ९४ भगवंत बलाळ १७९७ ११८ १० भगवंत सामराज १७५५ २३ १७९८ १२६ १८०६ १५६ १८ 1011 १७९ १३३ १५७ ११९ | भट खुशालीराम पाटणकर।७२ १५९ १२ भटजी दयानाथ १६० १२१ मट नित्यानंदजी ६३ १२ १७६० भगोती दास १७८० भट बेणीराम भट जानंद १७५० ? १८०७ १६४ १२४ १८०९ १६६ १२५ १६७ १२६ | भास्कर अनत १६९ १२० भिकाजी मल्हार १२७ मिडे कृष्णाजी नायक ११ १२८ भोपतरामजी १७२ १२८ १८०२१४७ १३ १५९५१ ८६ १७५४ ३ १७४६ ३८ or १८. १७८ ३२ १३३ १७६६ ७३ १८१२ १३ १४० मल्हारराव गोविंद १७७९ १८१३३८८१४५ १८९ १४६ ६८ १७८१ ८८ १४७ १९२ १४८ १९४ १४९ ९. १८१४ ११० १५१ १७९७११९ १७९८ १२६ ·व्यक्तिविशेष. साल. लेखांक. पृष्ठ व्यक्तिविशेष. साल. लेखांक. पृष्ट पवार पवार आनंदराव १८०६ १६३ १२३ / पेशवे रघुनाथ बाजीराव १७९६ २७ १७७४ १४ पवार कृष्णाजी १७८२ १६ १ २५ २६ o- ६ ५ पवार यशवंतराव पेशवे सदाशिव चिमणाजी ७५७ १७६० ८ १७५३ २. १७ १७६१ १२ १७५४ पांडुरंग सिक्जी २२ ४ ८. पिंगे बालाजी अनंत १८.० १३८ १०६ ८३ १४२ ११० पवार सदाशिवराव १४४ पागनीस पुणेकर १७८३ १७ १८१४ १९८ १५ पागे पूर्णपात्रीवाबा १७९२ १०२ १८०२ १५० ७२ पातशाहा १७७५ ६५ पुरंदरे] महादाजी आबाजी१७५६ पेंढारी पुरोहित केदारजी वकील १५६० ६३ १७८८ ९८ पुरोहित शीतूराम १७६० ६३४८,४६ पेशवे गोपिकाबाई १७८३ १७ १५ पोता सुरतराम सुभराम १७६१ ६४ पेशवे बाजीराव बलाळ १७३८ १ १७६२ पेशवे बाळाजी बाजीराव १७५५ फरासीस दुधरनेक १७९९ १३६ १०४ १८.० १४. ७६ १ ७४ ८ १७६१ १२ फरासीस फूलण १८.० १४११.८,१९ १३ फिरंगी मुसा वास १७९७ १२१ १६ | फुलोबस जिलखोर [१] १७५५ ५३ पेशवे माधवराव नारायण १७९४ १४ पेशवे माधवराव [बालाळ] १७६२ ६५ पेगवे रघुनाथ पाजीराव १७५४ २ ध ? २६ २ वगाजी गंगाधर ३ बाजीराव बापूजी ६. बापूजी आनंदराव १७९५ १०९ ·व्यक्तिविशेष साल. लेखांक. व्यक्तिविशेष साल लेखांक, पृष्ठ रामाजी जगनाथ १७४५ ३५ २८ | लाभाते सुलतानजी राय केशोराम १७५९ ६१ ४७ लांभाते सोमाजी १७६२ रावजी गोविंद वकील १८०९ १६६ १२५) लालसिंग १८१२१८५ १४२ १८१० १७१ १२८ रामपुरेकर १८६ १४३ १७९४ १०४ लाला भवानी शंकर रावराजे (बूंदीकर ) १८०४ १५२ ११६ १७६२ ६८ व १७८० १७९४ १०६ ८३ वामनराव मल्हार १८१४ १९७ १७९९ १३६ १. वासुदेव रघुनाथ १८०४ १५१ ११५ रावराजे उमेदसिंग [बूंदीकर ] १५२ १६ १५३ ११७ १७६२ ६९ रावराजा बिसनसिंगजी १७७९ १८०५ १५४ ११७ विठलराव गोपाळ १८०६ १६१ १२३ | वैशंपायन रामभट १७७९ ८३ १७५३ १८.९ १६८ १२६ व्यास गोपाळरामजी १७६९ ७६ १८१.१७६ १३१ १८१११७ १३२ १८१२१८७ १४ शंकराजी मुरार ११४ शालिग्राम रामनारायण १७९७ १२० लघाटे हरीराम शुजाअतद्दौला १७६२ ६७ १७९६ २७ २१,२२/ २८ शेट वालचंद सेवाराम १८.० १३९ १०८ लक्षमणराव १७४३ ३१ २५ १८०२ १४६ ११२ लक्ष्मण मोरेश्वर ७९५ ११६ १४७ ११३ लक्ष्मण सदाशिव १७९५ १२२ ९४ १४८ ११३ १२४ १२५ लाड लक्ष्मण अनंत सखाराम जगजीवन १८. १७२ १२९ १७९९ १२८ सवाईराम १८.० १३८ १०५ १७६२ १७९७ १२० ૧૨ १३९ :०६ / सावकार विरधीचंद १७९८ १२७ १४२ १०९ सिलेदार आली साहेब १८०४ १५२ ११६ १४३ ११० सिलेदार अमीनुदीन १८०४ १५२ ११६ लाभाते सुलतानजी १७६२ ६८ ५५ सिक्जी शंकर सरमजमदार १४६ ३९ ܕ ८८ ·व्यक्तिविशेष साल, लेखांक. पृष्ठ व्यकिविशेष, साल, लेखाक. पृष्ठ - १ ६३ मिर्जा मल्हारराव नारायण नि फडणीस महाराव दुर्जनसालसिंग १७३८ १८१३१९५ १५. १९६ १५० १७५२ ५२ मल्हार शिवदेव १५५६ ५६ ४३ / माधवराव गोविंद १८१३१८८ १४५ महता दयानथराव १७६२ ७४ ६१/ मानभाव अजेबावा १७९४ १०६ महता सुरतराम १५६२ ७४ १७९९ १३० १०. महाधीक कृष्णाजी १८१० १५५ १३, मुरार विठल १७८१ १ १८.१ १४५ १२ १८०२ १४७ ११३ मनसी जयगोपाल महाराबजी [ कोठेकर] १४३ ३२ २६ मुनसी बहाइरसींग वकील १७०५ ८० १७४५ ३६ २९ मुनसी हिंमतसिंग १७७५ ८० १७४६ ४० ३२ / मेघशाम दामोदर १५४७ ४३ ३४ मेहरचंद १७४८ ४४ ३६ यादवराव व्यंकटेश १७९९ १२९ महाडिक शामराव ४७ ४८ १७५२ ५१ रांगडे रतनखेडवाला तोडरमल १५९४ १०५ १७६६ ५३ १८१२१८४ १४१ " " राघो गंगाधर ७४ ६०,६२ १५६५ ७१५६,५७ १५९४ १०६ १०८ राषो भवानी महाराव उमेदसिंघजी १७६२ ६९ १७७४ १४ ५५/ राघो हरी १३ | राजाराम महाराय गुमाननीगजी १७६८ ७५ १७६९ ७६ १४ राजे राधिकादास राठोड सिवसींग ६२/ रामचंद्र गोविंद ६३ रामचंद्र रंगनाथ ६४. रामचंद्र महासिव रामराव मासी ४. रामराव देवजी ५३ / रामराव पुंडलीक १७४५ ११ १७७५ ८५ ६६ १८०६१६३ १२३ १७६२ ७४ १८11८ १३३ १८१.१७. १२७ १८१० १७६ १३७ 1८१.१७५१ १७६६ ४३ १७८८ ९८ ७६ १७७० ७७ गहाराय छत्रमालजी ·। व्यक्तिविशेष साल, लेखांक पृष्ठ व्यक्तिविशेष साल. लेखाक पृष्ठ. हरी बालाळ ३. होळकर कासीराव १७४६ ३९ हरी भवानी हाडे चादसिंग १०७ १२४ १२५ १७९८ १२६ १२७ १७९९ १२८ १८०० १३९ १७६२ ७४ १७६८ ७५ १७६९ ७६ १७७० १७७४ १५ १७४७ ४२ १७५४ ३ १७९७ ११८ ९० | होळकर खंडेराव १७८० ६९ | होळकर तुकोजी १८१२ १८६ १४४ १७६९ ७६ ६३ १७७२ १७७६ ८२ ६६ १७७९ १७८३ ८८ होळकर होळकर अहिल्याबाई ६४ १४ . १७७५ ८० ६६ १७७९ ८३ ६० १७८० ८६ ८७ १७८१ ८८ १७८२ १७८४ ९६ १७८५ ९७ १७९४ १०५ १७९५ १०९ ११. ? १११ ११२ १७८२ ९३ Ca -- १७८८ १८ १७८९ १०० - ८७ ७७ होळकर कालीराव १०१ ११४ १७९५११६ १७९६११७ १७९७ ११८ १७९२ १०२ १७९४१.३ १२० ९२ १२१ १२२ १७९५१. १७९६ ११५ P ·ร व्यक्तिविशेष साल. लेखांक व्यक्तिविशेप. साल. लेखांक: पृष्ठ. सिवराम लक्ष्मण १७९७ १२० ९२ | शिंदे दौलतराव १२१ १२२ १२३ १७६९ ७६ ६३ १७८९ १०१ सिंदे महादजी १७९४ १०६ १७९९ १३० १०० १८०६ १५७ १२. १८१.१७१ १४४ १८०६ १५७ ११९ १६२ १२३ १८०९ १६६ १२५ १७६२ ६७ १७७४ १५ १४ १२८ सिंद केदारजी सिंदे जनकोजी १४ ७ ६ १७५७ १७५८ ५७ १७८२ १६ १७८३ १७ ? १७८९ १०० ९ १७९४ १६ १७६. " ४७ सिंदे राणोजी २६ १७६१ १२ १७४३ ३२ १२ ४९ सुखठणकर रामचंद्र मल्हार १७४३ ३१ १७९४ १०६ १७६२ ६६ सेक हबीबुल्ला ८३ विदे जयाजी आपा ३५ १७४७ ४२ १७५२ ५० १७९८ १२७ १७९७ १२० ५१ ३९ ४० सेरसींग ४. सोयराजी परशराम ३ संकराजी कृष्ण सिंदै दौलतराध ३ १७९४ १८ १७५३ २१ १८ ८० हरबाजी मुरार १७९९ १२८ हरी दामोदर १८.० १४२ हरी बला १७५२ ५. १४६ २९ ·व्यक्तिविशेष. साल. लेखाक. पृष्ठ. व्यक्तिविशेष. साल लेखांक पृष्ठ होळकर मल्हारराव . १५५ ११८ १८०६ १५६ ११८ १५८ १२० १५९ १२१ १६. १२१ होळकर यशवंतराव १६२ १२२ १८७ १४४ होळकर यशवंतराव १८१३१८८ १४५ १८९ १४६ १९. १९१ १४७ १९२ १४८ १७९९ १२० १२९ १३. 100 १३३ १०० १३२ १.१ १३३ १०१ १३४ १०२ १३५ १०३ १३६ १.३ १३७ १०४ 10.. १३८ १०५ १८०७ १६४ १२४ १६५ १२४ १८०९ १६६ १२५ १६७ १२६ १६८ १२६ १६९ १२७ १८१० १७० १७१ १२० १७२ १२८ १७३ १२९ १४. १०८ १४१ १०८ १४३ ११. १४४ १११ १८.१ १४५ ११२ १८.२ १४६ १११ / होळकर रघूजी १४७ ११३ होळकर लाडाबाई १४८ ११३ होळकर हरकुबाई १४९ ११४ १५. ११४ १८०४ १५१ ११५ होळकर हरनाथसिंग १५२ १६ १५३ १७ १८०५ १५४ ११७ १७६ १३३ १८१७१७७ १७८ १३३ १७९ १३३ १८१२१८२ १३९ १८.४ १५३ १७ १८१० १७४ १३. १७९४ १०६ १०७ ८४ ८४ १८.५१५५ १४ १८.५१५६ १९ १६. १२२ ·व्यक्तिविशेष साल, लेखांक पृष्ठ . साल. लेखांक व्यक्तिविशेष १७५२ ५. होळकर तुकोजी होळकर तुळसाबाई होळकर परशराम १८. १७४ १८११ १७७ १३२ होळकर मल्हारजी १३. 1८11 १७८ १३३ १८१२ १८३ १४. १८५ १४३ १८६ १४४ १८१३ १८९ १४६ १९. १४७ १७५५ ५३ १७५६ ५४ ४१ ४२ ४३ १७५७ १७५० १९२ १४८ १९३ १४८ १९४ १४९ १९५ १४९ ६२ ४७ १७६. ११ ११ ४८ होकर बापूजी होळकर मल्हारजी १८१४ १९७ १५१ १७७९ ८३ १७४३ ३३ २६ २५ । १७६१ ६४ १७६२ ६६ १७४५ ३५ ७४६.६१ १७६४ ૨૮ ४. ३२ १७४७ ४१ ३३ होळकर मल्हारराव ३४ १७६६ ७३ १८111८. १३५ १८५ १३६ १८१२ १८२ १३९ ४३ १७४८ ४४ १८४ १४. 22 ४७ ४ ·स्थलविशेष. लेखांक. पृष्ठ, रथलविशेष. लेखांक. . ११६५ १२४,१२५ : कोटा [पो] ६ ४५ कोठडी ४५ । कोठडी पिंढावे ५६. ५. खजुरी ५८ सातोली ६१ - १८१ ६५ १२५ १५६ ११९ १२४ ७६ ६३ , खानदेश ६५ 'खेचीवाडा । ८२ ६. ६९ खेराबाट ७६ १०७ ८४ गड गागुण ७४ १०९ ८५ गरोठ १८० ८७ १८२ १८६ १८८ १४४ १४६ ७ १५,१६ ८६ ६९ ८७. १२० ९२ १२७ गार मोजे [ता पाटस] १३१ १०० ] १३२ ." ग्वालेर १." गुरजना १३५ १०३ / गुंडले [पाटण] १३६ १०३ गोदावरी तीर [ नदी] १४० १०८ | गमीरा [मोजे १४१ १४२ १०९ | चमेल [ नदी] १४३ ११. चरखरी १५२ ११५ चादवस १६५ १२४ | चेचट १७९ १३४/ चोरु १८८ ४५ १३६ १०४ जरखोदा १६४ १२४ | जीरापुर १२५ १५ १२८ २. १८३ १४. कोठमी १७७ १३२ ७४ ६.६१ ·स्थलसूची. लेखांक. पृष्ठ स्थलविशेष. लेखांक. पृष्ठ. ११६ स्थलविशेष किले वेगू श्री ३८ कोटा [पो] श्री [काशी] १२ 11,13 अकबराबाद अजमेर अममरी २० २२ 101 २८ भरनीटा मौजा आ आमदावाद ३६ इंद्रगढ १५६ ११९ १६५ १२४ १८६ १४४ ३० इसराना ४. उजामोनी ४२ १५. १४ ३४ - उदेपुर [प्रात] उरमाल [प] ६७ ४८ कर्नाटक करवल कल्याण मिवंडी [पो] १५. १४ ·स्थलविशेष, लेखांक, पृष्ठ स्थलविशेप, लेखांक, पृष्ठ, पाटण केशवराय [पो] ६३ ४५ पिपळू वावी ४८) पिंपोडे मौजे [वाई] ५६ | पुणे ७ २ ३ १७२ १३९ ७२] पोहरी फ १६ ७७ | फागी [जयपुर] १०१ ७८ फुलपाडे १२९ ९९ / फूलबडोदे ..| बकाणी १३३ १८२ १४५ १२ [गढी] २० १८ २१ १८ २९ २९ १५५ ११८ बडोद [पो] १५६ १८ बढाणा [ मौजे] १५७ ११९ | बरे [पो] १५७ १२. ब्राम्हणगाव १५८ १२० बिजैपुर [ ग्वाल्हेर ] १५९ १२१ | बिजोला ११ १२८ १५५ ११८ बिराखेडी मोजे १५६ ११०| बूंदी १९४ १४९ . पाटण [ केशवराय ] १ ८४ पाटुस ता पारवली पावटी मौजे पानागड पिलावे १२७ १९५ १४९ ५ ४९ १८१ १३६ ७४६०६ १६४ १२४ १२० पिपळू बावडी ·लेखांक. पृष्ठ. स्थलविशेष, स्थलविशेष. लेखांक. पृष्ठ. दिल्ली जेजोरी ५५ ३८ ३१ दुधेलसंढ ७३ । जेथली [ घोडचढा] जैपूर जैयनगर] २ १० : घ २१० ४७ ६१ ७२ धार [ किले ] नराणा जोधपूर १२२ नाथद्वारा झ भर [ मौजे] १२६ नाशिक निमथोर [ परगने। किसबा] झासी ४९ १०४ १४५ ११२ निमोदा [ मोजे] fo हाबी पो बूंदी] १.५ १५५ १८८ ८४ १०७ ३७ नेणवे डोगरपुर [प्रांत] १७६ १३१ दीपरी ढुंढाड [प्रात ] नेता नंदगाव १८९ १४६ १८५ १४२ २७ ६६ ५३ ८ तहावले मोजे [वाई] तापी वीर िनदी] तांडा पो] १६ नंदवाई नंदुरबार [ खानदेश] पागा [मोजे] पाटण केशवराय [ पो] ४ ७ दिली १२ ४२ ४५ ५८ ७४

·No text on this page.

·स्थलविशेष, लेखांक. पृष्ठ. स्थलविशेष, लेखांक. पृष्ठ बूंदी ९२ / महू पो] २९ ९३ महेश्वर १२१ १२२ १२३ १२४ १२६ १२७ १३० १४२ १०५ १०९ १०० १०२ १४३ ११ ७४ ६०,६१ भाबलपुर १०४ माधोपुर १४९ १९७ १४५ १२ १५२ ११६ १५३ ११७ १५४ ११७ मारवाड १६२ १२३ | मालची बोरधा १६८ १२६ मालवा १७३ १२९ १७६ १३१ १९४ १४९ १४२ ११२ १०९ ११० १२८ ४३ १११ ७४ १९३ १४९ | मालीहेडा १९४ १४९ [मुकंदादरा ४९ ७४ बकाणा बेगूकिला बोल्या १३३ १०२ मेवात १८१ १३६ १६ भडोच भरतपूर भानपुरा १६ म्हैसोदे १७५ १३० ९८ भोमगड भोवासी १०४ १८६ १४३ / रतनपुरखेडी ३७ म रतनपूर ८० मऊसमसाबाद मधुरा १२ मलोदे रतनपुरा रलायता राजपुरा ६.

·टीपांचे शुद्धीपत्रः ओळ अशुद्ध टीप पृष्ठ शुद्ध हैं पत्र २ १० - असला ३ या पूर्वी ३ उपका होलकराचे २६ मडसमसा बाद संबंधी असेल यापूर्वी ठपका, होळकरांचे मउसमसाबाद संबंधी निवाडपत्र संबंधात पाहिजे अर्थाचे निवाडापत्र संबंधात पाहिजे अर्थाचे ९ ८५ १ श्रत १०० १०७ अलवयी होते अल्पवयी होते २ १४८