·उदारत्वगुणः १२ ~ तदुदाराह्वयं तेन सनाधा काव्यपद्धतिः ।। ७६ ॥ तृप्यत्पान्थजनोपकारघटनावमुख्यलब्धायशो- भारप्रोद्वहने करोपि कृपया साहाय्यकं यन्मरोः ।। इत्यत्र नोदारतेति केचित् । परे तु उत्कर्पवान् वर्णनभङ्गिविशेषेण चमत्कारजनको : गुणः उत्कर्षापकर्यस्वरूपो वर्ण्यस्य धर्मः औदार्यमिति स्वीकुर्वन्ति । हे हेलाजितेत्यत्र औदार्यगुणं च मन्यते । सर्वपद्धतिः इति पाठे सर्वा गोडवैदर्भारपा इति अय- मेवार्थः । औदार्ये गौडवैदर्भयोरैक्यमस्तीति भावः । गुणव्यजकता वाक्यस्य १५वाक्यार्थद्वारा । तेनास्य गुणस्यार्थगतत्वम् । शब्दगलस्त्ययं विकटत्वस्वरूपः वामनादिभिः स्वीकृतो वर्तते । विकटत्वं च पदानां नृत्यत्प्रायत्वम् । उदाहरति च वामनः- स्वचरणविनिविष्टैनपुरैर्नर्तकीनां झणिति रणितमासीत् तत्र चित्रं कलं च । (३.१.२२) इति । न पुनः- २४ चरणकमललग्नै पुरैर्नर्तकीनां झटिति रणितमासीन्मञ्जु चित्रं च तत्र । इति । अतरेपां लक्षणोदाहरणानि । तत्रादौ भरतः- दिव्यभावपरीतं यच्छृङ्गाराद्भुतयोजितम् । अनेकभावसंयुक्तमुदार तत् प्रकीर्तितम् ॥ (१६. १०२) अत्रोदाहरति हेमचन्द्रः- ये पूर्व यवसूचिमूत्रसुहृदो ये केतकामेच्छद- च्छायाधाम पुनर्मणाललतिकालावण्यभाजोत्र ये। ये धाराम्बुविडम्बिनः क्षणमधो ये तारहारश्रिय. स्तेमी स्फाटिकदण्ड उम्बरजितो जाताः सुधांशोः कराः ॥ इति । (१९९ पने) शब्दगुणमिममुदाहरति हेमचन्द्रः-- २७ 10 - १ सर्प.. कपा.

·८४ काव्यादर्श प्रथमः परिच्छेदः ३९ अत्रान्तरे झणितहारलतानितम्ब- संवाहनस्पलितवेगतरङ्गिवासी । देवी व्यपास्य शयने धृतमानतन्तु. रन्तःपुरं गतवती सह सौविदल्लैः ।। इति ( १९९ परे ) अर्थगुणं तु अनाम्यत्वमुदारता इति लक्षयति वामनः । अस्य उदाहरणं च-- त्वमेवसौन्दर्या स च रुचिरतायाः परिचितः कलानां सीमान्तं परमिह युवामेव भजथः । अयि द्वन्द्वं दिष्टया तदिह सुभगे संवदति मा. मतः शेषं चेत् स्यात् जितमिह तदानी गुणितया ॥ इति ) (३. २. १३). अत्र प्रथमं वं स चेति पृथक्योक्तेत्तदनन्तरं युवामिति सामान्यमिश्रीकरणादनन्तरं इन्द्रमिति विशिष्टसं लेपदर्शनात् अन्ते ततः शेपमिति विवक्षितार्थव्यञ्जनमुखेन •एफलपर्यवसायित्वम् औचित्यशालिना क्रमेण कामन्दक्या मालतीमुद्दिश्योक्तम् इति उदारता इति कामधेनुकाराः । अस्य प्रत्युदाहरणम्--स्वपिति यावदयमिति पूर्वोक्तः श्लोकः ( ६७ पत्रे) । भोजराजः शब्दौदार्यम्-विकटाक्षरबन्धत्वमार्य- रीदार्यमुच्यते । इति लक्षयति उदाहरति च- आरोहत्यवनीरहं प्रविशति श्वधं नगैः स्पर्धते खं व्यालेदि विचेष्टते क्षितितले कुलोदरे लीयते । अन्तीम्यति कोटरस्य विहत्याउम्वते वीरथः जितद्यन्न करोति मारुतवशं यातः कृशानुर्वने ।। इति । (१.७०) ५ अर्थगुणं तु भूयुत्कर्षमुदारता इति संवर्योदाहरति-- माणानामनिटेन वृत्तिचिता सत्कल्पवृक्षे वने तोये काचनपमरेणुफपिरो पुण्याभिषेकनिया । ध्यान रत्नशियागृहेषु विवुधनीसंनिधी संयमी पदाम्यन्ति तपोभिरन्यमुनयः तस्मिस्तपस्यन्यमी । इति ॥(१.८१) ·उदारत्वगुणः ८५ ६३ अर्थिनां कृपणा दृष्टिस्त्वन्मुखे पतिता सकृत् । तदवस्था पुनर्देव नान्यस्य मुखमीक्षते ॥ ७७॥ इति त्यागस्य वाक्येस्मिन्नुकपः साधु लक्ष्यते । वाग्भटो हि विकटवन्धत्वमौदार्यम् इति निर्दिश्य उदाहरति--- वाचाला कनकमयध्वजाग्रसङ्गि- व्यालोलस्फुरदुरुकिङ्किणीनिनादैः। चैत्याली जगति न कस्य राहडस्य प्रेयन्ती भवति मनःप्रहर्पणीयम् ॥ (३० पत्रे) इति । जगन्नाथः शब्दगुणस्य-कठिणवर्णघटनारूपविकटत्वलक्षणोदारता इति लक्षणं प्रदर्य उदाहरति यथा- प्रमोदभरतुन्दिलप्रमथदत्ततालावली- विनोदिनि विनायके डमरुडिण्डिमध्यानिनि । ललाटतटविस्फुटनवकृपीटयोनिच्छटो हठोद्धतजटोद्भटो गतपटो नटो नृत्यति ।। (५७ पत्रे ) अर्थगुणं तु-चुम्बनं देहि मे भार्ये कामचाण्डालतृप्तये । इत्यनाम्यार्थपरिहारमुदा- रता इति । सोयं शब्दगुणः ओजसि अन्तर्भवति अर्थगुणस्तु अप्राम्यतादोप- ७२परिहाररूपः इति वदन्त्यर्वाञ्चः दर्पणकारादयः ॥ ७६ ॥ उदारमुदाहरति-अर्थिनामिति । कस्यचिदाज्ञः प्रशंसेयम् । दे देव महाराज | अर्थिनां याचकानाम् । कृपणा दीना । दृष्टिः त्वन्मुखे सकृत् एकबार- मेघ । पतिता सती । पुनः पश्चात् । तदवस्था दीना भूत्वा । अन्यस्य मुखं नेक्षते । त्वयैव परिपूरिताशानां नान्यत्र याञ्चार्थ गमन मिति भावः । एतेन राज्ञः ईदृशी दानशक्तिर्यवाचकाः परिपूर्णमनोरथाः नान्यं दातारं पश्यन्ति इति भङ्गयन्तरेण इदानमाहात्म्यवर्णनेन सहृदयानां चमत्कारविशेषो भवति । अतः उदारगुणमेतत् पद्यम् ॥ ७७॥ उदाहरणं लक्षणेन संयोजयति- इतीति । इति पूर्वोक्तप्रकारेण दर्शि. १ खलु.पा.

·काव्यादर्शे प्रथमः परिच्छेदः, अनेनैव पथान्यच समानन्यायमूद्यताम् ॥ ७८ ॥ श्लान्यविशेपर्युक्तमुदारं कैविदिष्यते । यथा लीलाम्मुजक्रीडासरोहेमाङ्गदादयः ।। ७९ ॥ ओजः समासभूयस्त्वमेतद्गद्यस्य जीवितम् । तस्य वर्णनीयस्य राज्ञो दानस्य उत्कर्ष चमत्कारविशेपेण परिपोप । अस्मिन् नाक्ये अर्थिना कृपणेत्यादिवाक्ये । साधु सम्यक् । लक्ष्यते दृश्यते । खलु इति पाठे निश्चयेनेत्यर्थ । अनेनैव पथा ईदृशवर्णनप्रकारेण । अन्यत् वीर्यधैर्यादेरुत्कर्षापली देवर्णनम् । समानन्याय समान सदृश न्यायो व्यवस्थिति उत्कर्षेण वर्णनरूपा ६यस्य तत् तादृशमुदाहरणम् । ऊह्यता विभाव्यताम् । अनेन गुणवर्णने एव उदारो भवतीति न । अपि तु दोपस्याप्युत्कर्पण वर्णने स भवति । यथा हे हेलाजितत्यादौ इति सूचितम् ॥ ७८ ॥ उत्तानपदतौदार्य युत श्लाध्यैर्विशेषणै । इत्यग्निपुराणस्थम् (३४६ ९) उदारताळक्षण वर्णयति-श्लाघ्यर्विशेषणैरिति । श्लाघ्य विशेष्यस्योत्कर्षाधाय- करवेन मनोहरै । विशेपणैर्युक्तम् । उदारम् उदारगुणवत् । इति कैश्चिदभियुक्तै । इप्यते अङ्गीक्रियते । अत्र केश्चिदित्यनेन साभिप्रायविशेषणत्वस्यापुष्टार्थत्वदोषाभाव रूपत्वादन्यै परिकरालकारेणोक्त याच न गुणत्वमुचितमित्यस्मिन् कल्पे स्वस्या खरस मूचित इति यत् प्रेमचन्द्रमहाशयैरुक्त तन्न मनोहरम् । प्रकृतकविना अर्थालंकारे परिकरस्यापरिगणितत्वात् दोपविचारेपि अपुष्टार्थत्वदोपस्यानुक्तत्वाञ्चेति ज्ञेयम् । उदाहरति- यथेति । अत्र लीलाशब्देन वर्णाकारसौरभ्यातिशय (पीटाशब्देन कमलमारसविहारनौसनाथ वम् हेमशब्देन च महात्व रत्नखचि- तव च सूथ्यते । एव मणिनुपुर रत्नवाञ्ची कनककुण्डलम् इत्यादीन्युदाहरणानि ऊह्यानि ॥ ७९ ॥ क्रमप्राप्तमोजो उक्षयति- जोज इति । समासभूयस्त्वम् समसनम् पदयो पदाना वा एकीकरण समास । अथवा समस्यते एकाक्रियते अनेक पद यस्मिन् स समास । अतिरि च कारके सज्ञायामिति घञ्। तेषा भूयस्त्वं 1. अन्यत्र पह, ·१२ ओजोगुणः ८७ पद्येप्यदाक्षिणात्यानामिदमेकं परायणम् ॥ ८० ॥ बाहुल्यम् । बहुपदसमासः इत्यर्थः । ओजः ओजोगणः । एतत् समासभूयस्त्व. रूपमोजः । गद्यस्य गद्यप्रवन्धस्य । जीवितं प्राणभूतम् । इदं चोभयोः मार्गयोः समानम् । अदाक्षिणात्यानां गौडानां पधेपि अपिना गद्यसमुच्चयः । एकं परा- यणम् अद्वितीयावलम्बनम् । विकटबन्धप्रिया हि गौडाः तत्संपादकानुप्रासदीर्घ समासादिपु अत्यन्तादरशालिन इत्यर्थः । समासस्य शब्दमात्रगतत्वेन इदमोजः ९शब्दगुणः । वामनरतु अर्थस्य प्रौढिरोजः ( ३.२.२) इति अर्थगतमपि तं स्वीकरोति । सा च प्रौढिः पञ्चविधा । तथाहि- पदार्थे वाक्यवचनं वाक्यार्थे च पदाभिधा । प्रौढिाससमासौ च साभिप्रायत्वमस्य च ॥ इति । एकपदार्थस्य बहुभिः पदैरभिधान पदार्थे वाक्यवचनम् । यथा चन्द्र इत्येक- पदार्ये वक्तव्ये--अथ नयनसमुत्थं ज्योतिरत्रेरिख द्यौः । इति वाक्यवचनम् । १५बहूनां पदार्थानामेकपदेनाभिधानं वाक्यार्थे पदाभिधा यथा- --दिव्येयं न भवति किंतु मानुपी इति वक्तव्ये निमिपति इति पदप्रयोगः । व्यास: विस्तारः एक- वाक्यार्थस्थानेकवाक्येन प्रतिपादनम् । यथा- अयं नानाकारो भवति सुखदुःखव्यतिकरः सुंखं वा दुःखं वा न भवति भवत्येव च ततः । पुनस्तस्मादूर्व भवति सुखदुःखं किमपि तत् पुनस्तस्मादू भवति न च दुःखं न च सुखम् ॥ इति । अयमविसंवादितयानुभूयमानः सुखदुःखव्यतिकरो नानाकारो विचित्ररूपो भव- तीति प्रतिपाद्यार्थः । तस्यैव सुखं वा दुःखं वा इत्यादिभिर्विस्तरः । अनेकवाक्यार्थ- स्यैकवाक्येन प्रत्यायनं समासः यथा- ते हिमालयमामन्य पुनः प्रेक्ष्य च शूलिनम् । सिद्धं चास्मै निवेद्यार्थ तद्विष्टाः खमुघयुः ॥ इति । ३.ने खमुघयुरित्येकेनैव वाक्येनामन्त्रणप्रेक्षणनिवेदनविसर्जनायर्थानां नानावाक्यार्य- प्रतिपाद्यानां प्रतिपादनात् समासः । अस्य वाक्यार्थस्य साभिप्रायत्वं सहेतुकत्वम् । यथा- ·८८ काव्यादर्शे प्रथम परिच्छेद ३० सोय सप्रति चन्द्रगुप्ततनयश्चन्द्रप्रकाशो युवा जातो भूपतिराश्रय कृतधिया दिष्टया कृतार्थश्रम ॥ इति । अत्राश्रय कृतधियामित्यस्य वसुबन्धुसाचिव्योपक्षेपपरत्वात् साभिप्रायत्वम् । अथवा ३ ,सुधाशुकलितोत्तसस्ताप हरतु व शिव । इत्यत्र सुधाशुफलितोत्तस इति विशे- पणस्य तापहरणरूपप्रकृतार्थोपयुक्तत्वात् साभिप्रायत्वमिति केचित् । तत्र चत्वार प्रथमभेदा उक्तिवैचित्र्यमात्ररूपा न तु गुणरूपास्तेषामभावेपि य कौमारहर ३६इत्यादिप्रपन्धेषु काव्यव्यवहारात् । यश्च साभिप्रायत्वरूप ओजोगुणस्तस्यापुष्टार्थ- त्वदोपपरिहारस्वरूपेण गतार्थत्वान्न पृथक् परिगणनमावश्यकमिति प्रकाशकारादय । (५८२ पर्ने) ।। अत्रान्येपा लक्षणोदाहरणानि । तत्र भरत समासद्भिर्विविधैर्विचित्रैश्च पदेर्युतम् । सा तु( यत् तु )स्वरैरदारश्च तदोज परिकीर्त्यते ॥ (१६.९९) इति । अत्र हेमचन्द्र - अपगीतस्य अहीनस्य वा वस्तुन शब्दार्थसपदा यदुदात्तत्व ४४निपिञ्चन्ति करयस्तदोज इति भरत इति भरतमनूध उदाहरति गोमायव शकुनयोत्र गुना गणोत्र लुम्पन्ति कीटकृमय परितस्तयते । त्व सपद सफल सत्वकृतोपकारा न [नो] दृष्टवान् यदसि तच्छर वञ्चितोसि ॥ (१९५ पत्रे ) इति । अय कर्णनप्रकारो न तु काव्यगुण इति आचार्यदण्डिन आकूतमभिधाय reसमासभूयस्त्वमाज इति तलक्षणमभिधचे । वामनस्तु-गाढवन्धत्वमोज (३.१.५) इति शब्दगतानसा टक्षण विधाय विलुलितमकरन्दा मनर्निर्तयन्ति । इति उदाहरति । हेमचन्द्रस्तु वामनेन लक्षितस्पोजस. भस्मम फणिनः पतिर्ग- मस्थिपतिरति ते परिग्रह ईश इत्ययमनन्यचुम्बित. चन्द्रचूड तदपि त्वयि भनि ॥ (१९५ परे ) इति । एकदाहरण दर्शयति । भोजरानस्तु- --आन समाराध्यस्थम् इति शब्दगुणस्य क्षण विधाय- ४५ - ·ओजास गौडवैदीणां विषयविभागः ६० ६३ । तच्च जयति भुजगरजुप्रन्थिनिप्पीडितेन्दु- स्रवदमृतनिवृत्तप्रेतभावै कपालै । विरचितनुतिवन्धो मूर्ध्नि सय. पुरारे परिणतबहुकल्पब्रह्मणां ब्रह्मघोष ॥ (१७४) इत्युदाहरति । अर्थगुण तु- ओज स्वाध्यवसायस्य विशेषोर्थेषु यो भवेत् । इति लक्षयित्योदाहरति-- तान्येव यदि भूतानि ता एव यदि शक्तय । तत परशुरामस्य न प्रताम पराभवम् ।। (१८२) इति । अन परशुरामो विजयते एवं इत्यभिप्रेतार्थे स्वनिश्चयप्रतिपादनत्वेनौल । प्रकाश- ६६कार चित्तस्य विस्ताररूपदीप्तत्वजनकमोज इति (८ ६९) यक्षपति । उदा हरण तु चञ्चद्भुजेत्यादि ऊहनीयम् । दीप्तिहेतुरोज इति तु वाग्भट वीरबीभत्सरीदेषु क्रमेण विशेषतो रम्यम् इत्यभिधायोदाहरति । तत्र वीरे शैलोत्तुगतरङ्गवेगगमनमोत्कम्पमानापनि- स्तम्बक्षोभितभैरवार्णवभरकल्पान्तकालभ्रमम् । कोधान्धा खरदूषणत्रिशिरस प्राप्तास्त एष द्रुत व्रत ब्रूत भटा क स क स नर शम्बूकजापाहर ।। ( ३० पत्रे ) इति । वीभत्से -उत्कृत्योत्कृत्य कृत्तिम् इत्यादिकम् रौद्रे--- चञ्चद्भुजभ्रमितेत्यादिक च ४५अनुसतव्यम् । दर्पणकारस्य रक्षण प्रकाशकारानुरोधि एव । कपिराजस्तु सयोगपरहस्वग्राचुर्यरूप मादायमोज इति लक्षण विधाय - साहकारसुरासुरापलिकराकृपभ्रम-मन्दर- शुभ्यरक्षीरधिवल्गुवीचिवलयश्रीगर्वसर्वकपा । तृष्णाताम्यदमन्दतापसकुलै सानन्दमालोकिता भूमीभूषण भूपयन्ति भुवनाभोग भवत्कीर्तय ॥ (रसगङ्गा ५८पत्ते) ८१इत्युदाहरति । पदार्थे वाक्यरचना इत्याद्यर्थगुणस्य पञ्चप्रकारत्व प्रपञ्च्य विविधा- न्युदाहरणा-यपि ददाति । तेषा च निष्प्रयोजकत का-यप्रसाशकारानुरोधेनैव दर्शयति । पर विस्तारभयान तदनुवाद क्रियतेस्माभिरित्यलम् ।। ८०॥ [ काम्यादर्श] १२ ७८ ·काव्यादर्श प्रथम परिच्छेदः तद्गुरूणां लघूनां च बाहुल्याल्पत्वमिश्रणैः । उच्चावचप्रकार तद् दृश्यमाख्यायिकादिपु ।। ८१ ॥ अस्तमस्तकपर्यस्तसमस्ताकांशुसंस्तरा । पीनस्तनस्थिताताम्रप्रस्नेव वारुणी ॥ ८२ ॥ इति पद्यपि पौरस्त्या यनन्त्योजस्विनीगिरः । अन्ये त्वनाकुलं हृद्यमिच्छन्त्योजो गिरां यथा ॥ ८३ ॥ ओजोगुणस्य रचनाप्रकार दर्शयति--तदिति । समामभूयस्त्वरूपमोजः गुरूणाम् पदघटकगुरुवर्णानाम् । रघूना ल्युवर्णानाम् । बाहुल्याल्पत्ममिश्रणेः फाचिद्गुरुणा बाहुल्य टयूनामल्पत्व कचिदेतद्विरद्ध लयूना बाहुल्य गुरूणाम- ल्पत्य फचिच उभयोरपि समान यन्मिप्रगम् समेटनम् तै । उच्चारचप्रकारम् अनेकविधम् । भरतीति शेष । अत्र केचित् गुरूणा महाप्राणाना लघूनामल्प- प्राणानामिति व्याख्या कुन्ति । तदेतादृश बहुप्रकारमोज आख्यायिकादिषु गयप्रपन्धविशेषेषु । दृश्यम् । आदिना चम्पूनिरुदादीना सग्रह ॥ ८१ ॥ ओज उदाहरति---अस्तेति । अस्त अस्ताचल तस्य मस्तक शिखर तत्र पर्यस्ताः प्रस्ता ये समस्ता सायफाले तर सर्वेषाम् अपस्थानात सपूर्णाः शिरः सूर्यकिरणा ते सस्तर आयादन यस्या सा तादृशी। सूर्यकिरण- व्याप्ते यर्थ । वारुणी यरुणस्वामिका पथिमदिक् । पीन पुष्टो य तस्मिन् स्थितन् आताम्र किंचिल्लोहित कम्र मनोहर च न यस्या तादृशी । नायिका इव शोभते । ना पीनस्तनेत्यनेन सायफारीनसूर्यमण्डलस्य वारुण्या: स्तनमारोप. मूचित । एतदनुप्रासपरिपूर्णतया अनुप्रासाकुटधिया गोडानाम् आपस उदाहरण उयम् । पदभागामग्रे (१.८४ ) रक्ष्यति ।। ८२ ।। पूर्वीदाहरण गौदानामिति म्पटमभिधत्ते -इतीति । पौरस्त्या गोटाः । इति गोकप्रपारण । पपेपि । जीजस्विनी ममासयाद्न्येन औतोगुणपतीः । निग पायन्ति रचति । भाभिमनमानी र अपनि । अन्ये चिति । अन्ये तु दर गिरामनाउन परसना निदेश अनारयमित्यर्य. । अपवान स्तनः ।

·ओजरा उदाहरणद्वयम् पयोधरतटोत्सङ्गलमसंध्यातपाशुका । कस्य कामातुरं चेतो वारुणी न करिष्यति ॥ ८४ ॥ कान्तं सर्वजगत्कान्तं लौकिकार्थानतिक्रमात् । विद्यते आकुलं विपमोच्चारणं यस्य इत्यनाकुलम् । सुखोचारणमित्यर्थः । एतादृशं ६हृद्यं पारुण्यशैथिल्यादिदोषपरिमार्जनेन मनोहारि । ओजः ओजोगुणम् । इच्छन्ति । अयमत्राशयः । ओजोगुणः उभयोः गोडवैदर्भयोः इष्टः । परं गौडा अनुप्रासलोभात् कएपदबहुलसमासविन्यासेन सहृदयानां बुद्धिं व्याकुलयन्ति । वैदर्भास्तु बन्ध- पारुष्यशैथिल्यादिदोपपरिहारेण प्रसन्नार्थानां पदानां समासेन बुद्धेरनाकुलत्वं साधयन्ति । तादृशसमासभूयस्त्वं च ओज इति मन्यन्ते । समासभूयस्त्वं उभयो- रपि अभिप्रेतम् । परं बुद्धेराकुलीकरणानाकुलीकरणविपये उभयोर्भेदः । गौडाः १२अनुप्रासानुकूलतया क्लिष्टत्वं न विचारयन्ति । वैदर्भास्तु तत्परिहरन्तीति भावः वैदर्भाभिमतम् ओज उदाहरति-पयोधरेति । पयोधरी मेन एव पयो- धरः स्तनः तस्य तट प्रान्तप्रदेश: तस्य उत्सङ्गे मध्यप्रदेशे लग्नं संलग्नं संध्या. तपः संध्याकालीनसौरकिरणा एव अंशुकं आरक्तवसनं यस्याः सा । एतादृशी वारुणी पश्चिमदिक् । कस्य सहृदयस्य चेतः कामातुर मदनव्यथितम् । न करोति । आरक्तवसनावगुण्ठितस्तनमनोहराया नायिकायाः स्मरणेनेति भावः । अत्र ६पूर्वार्धे दीर्घसमासषद्वाक्यमपि अस्तगस्तकेतिवत् क्लिष्टपदशून्यत्वात् न बुद्धिमा- कुलयति । प्रत्युत प्रसन्नार्थतया उच्चारणसौकर्येण च चित्तश्रवणयोः सौल्यमाद- धाति । अत्र तृतीयचरणे अल्पसमासः चतुर्थचरणे तु समासाभावः । तथापि रचनायाः गाढत्वेन लालित्येन च इदं पद्य रसिकानां मन आकर्षति । अनेन कुनचिदंशे समासहानावपि न ओजोगुणहानिरिति मन्तव्यम् ॥ ८४ ॥ कान्ति लक्षयति-कान्तमिति । ठोकिकस्य लोकप्रसिद्धस्य अर्थस्य वस्तुनः अनतिक्रमात् अपरित्यागात् । लोकप्रसिद्धयनुरूपवस्तुवर्णनादित्यर्थः । सर्वजगत्कान्तम् सजगतां विदग्धादिवालान्तानाम् । कान्तं कमनीयम् । अर्थबोध- १ गतिकमात्. अ.

·काव्यादर्श प्रथम परिच्छेदः तच वार्ताभिधानेषु वर्णनासपि दृश्यते ।। ८५ ।। सौकर्येण चमत्कारजनकतया च सर्वमनोहरमिति भाव । ईदृश वाक्य कान्त कान्तिगुणपिशिष्टम् । एव च लोकप्रसिद्धयनुरोधेन वस्तुवर्णन कान्तिरिति लक्षण सपन्नम् । अय च कान्तिगुण आचार्यदण्डिनो मतेन अर्थगुण । अर्यानुसधा- नतः प्रागस्य अनुदयात् । कान्तेषिय दर्शयति --तच्चेति । तत् कान्तिगुणयुत वाक्यम् । वार्ताभिधानेषु वार्ताया लोकिकोपचारवचनस्य अभिधानानि कथनानि रतेषु । तथा च वर्णनासु प्रशसापचनेषु । दृश्यते । केचित्तु वार्ताभिधानेषु अनामय- प्रियालापप्रस्तावेषु । वर्णनासु वस्तुस्वरूपनिरूपणेषु । इत्येवमर्थ दर्शयन्ति । उभयत्रापि लीफिफसीमानतिक्रमस्यावश्यकत्र वर्तते एव । अन्ये तु वार्ताभिधानेषु १२इतिहासवर्णनेषु । इतिहासे यथावर्णनस्योचित्यादित्याहु । अनेन व्यञ्जकार्थस्य स्वत.समविन प्रौढोक्तिसिद्धत्वेन च प्रकाशकारादीना काव्यभेदकरण सगच्छते । तदुक्त प्रकाशकारेण अर्थशक्त्युद्भवोप्यर्थो व्यञ्जक सभवी स्वत । प्राढोकिमानात् सिद्धो वा कवेस्तेनोम्भितस्य च ॥ (४.३९)इति । अान्येषां लक्षणोदाहरणानि । तत्र भरत यन्मन श्रोन्नविषयमाहादयति हीन्दुनत् । लीलाधर्योपपन्ना वा तां कान्ति करयो विदु । (१६.१०३) इति। अत्रीदाहरति हेमचन्द्र- ददृशुरदेशस्था सीता वल्कलधारिणीम् । अगदाहादनस्य रति प्रतितामित्र ॥ (२०० पत्रे) इति । स एवामे कथयति-तदिद माधुर्यसाधारणम् इति वामनाया इति । वामनस्तु औम्पन्य कान्ति. । (३१२५) औग्ग्मन्य नाम न प्रतिभाप्रकरः। यदभाव पुराणी बन्धमापयनिति व्यपदिशन्ति । इदमुदाहरति सटीकायां हेमचन्द.-. खीणां तकगर्भपाण्डुसुभगदागदातप्रभे मन्द कुरिता गोटालके टापण्यनिष्पदिनि । १५ Raat

·कान्तिगुणः
30
अन्या कामपि कामनीयककलामातन्वते नूतना
शीताशोसिसन्दकन्दलशिखामुग्धश्रियो रश्मयः ॥ (२०० पत्रे) इति ।
ओजोपि औज्ज्वल्ययोगात् कान्तिः स्यात् । तत्परिजिहीर्षया लोकसीमानतिक्रमात
इत्युक्तम् । अस्य गुणस्य वार्तावर्णनात्वेन द्विविधत्व प्रोग्य उदाहरति हेमचन्दः ।
..तर वार्तायाम्-
एते ययममी दाराः कन्येय कुलजीवितम् ।
ब्रूत येनान वः कार्यमनास्था बाह्यवस्तषु ।। (२०० पने) इति ।
२६वर्णनाया-
तदानन निर्जितचन्दकान्ति कन्दर्पदेचायतन मनोज्ञम् ।
प्रदक्षिणीकर्तुमित प्रवृत्ते विलोचने मुग्धविलोचनाया. ॥ इति ।
(लोकसीमातिकमणे न कान्तिः । तत्र वार्तायामतिक्रमण यथा-
मम दृष्टस्य राजेन्द्र तव दोघेण चक्षुषा ।
चरणद्वितयस्याने नित्य लुठति वासव. ।। इति ।
१२एवमेव वर्णनायो यथा---
वदनस्य तवैणाक्षि लक्ष्यते पुरत शशी।
पिण्डीकृतेन बहुना कजलेनैव निर्मित ॥ इति ।
r५वामनस्तु दीतरसत्व कान्ति इति अर्थगताया कान्तेर्लक्षण विधायोदाहरति-
प्रेयान् सोयमपाकृत सशपथ पादानत कान्तया
द्वित्राण्येव पदानि वासभपनायावन यात्युन्मना. ।
तावत् प्रच्युतपाणिसपुटरसन्नाचानितम्ब धृतो
धानित्वैव कृतप्रणाममहहा प्रेम्णो विचित्रा गति. ॥ इति । (३.२.१४)
अत्र शृङ्गाररसस्य दीसत्वम् । एवमन्येषामपि रसाना कामधेनुव्याख्यायाम् उदा.
५१हरणानि इष्टव्यानि । भोजराजस्तु यदुज्वलाव बसस्य काव्ये सा कान्तिरुच्यते ।
(१.६९) इति शब्दगुण कान्तिमभिधाय उदाहरति---
निरानन्द. कौन्दे मधुनि विधुरो बालकुले
न साठे सालम्बो लममपि सङ्गे न रमते ।
द

·९४ ६० काव्यादर्श प्रथमः परिच्छेदः गृहाणि नाम तान्येव तपोराशिर्भपादृशः। प्रियङ्गा नासा रचयति न चूते पिचरति स्मॉलक्ष्मीलीलाकमलमनुपान मधुकरः ॥ इति । ५७अर्थगुण तु वामनरत् दीप्तरसत्व स्वीकरोति उदाहरति च- मा गर्नमुद्व कपीटतले चकात्ति कान्तस्वहस्तलिखिता मम मजराति । अन्यापि किं न सखि भाननमीदृशीना पैरी न चेद्भवति वेपथुरन्तराय ।। (१.८१ ) इति । वाग्भटस्तु आचार्यदण्डिमतानुरोपेन लोकिकार्थानतिक्रमणोज्ज्वल्य कान्ति इति ६२लक्षण विधाय उदाहरति- सजलनिविडपत्रव्यक्तनिम्नोलताभि परिंगततटभूमि स्नानमात्रोत्थिताभि । रुचिरकनककुम्भश्रीमदाभोगतुङ्ग- स्तनविनिहितहस्तस्वस्तिकाभिधूमि ॥ (२९ पत्रे ) इति । प्रकाशकारादयस्तु ग्राम्यपदाघटितत्वेनोज्ज्वलत्वरूपा कान्ति स्वीकृत्य ता ग्राम्य ६९रूपदोपाभारे अतर्भावयन्ति । जगन्नाथस्तु अविदग्धवेदिकादिप्रयोगयोग्याना पदाना परिहारेण प्रयु यमानेषु पदेषु लोकोत्तरशांभारूपमौज्ज्वल्य कान्ति इति लक्षण विधायोदाहरति- नितरा परुपा सरोजमाला न मृणालानि विचारपेशलानि । यदि कोमलता तवाङ्गकानामथ का नाम कथापि पल्लवानाम् ।। (५८ पत्रे ) इति । ७५अर्थगुणस्य तु दीप्तरसत्व कान्ति (६२ पत्रे ) इत्येव लक्षण विहितम् । उदा- -नयोच्छलितयोवनस्सुरदर्यगर्ववरे इत्यादि ।। ८५॥ हरण च- तत्र वार्ताभिधाने कान्तिमुदाहरति-गृहाणीति । नान्येव गृहाणि गृह पदवाच्यानि प्रशस्तानि गृहाणीत्यर्थ । नाम इति सभावनाया निपात । भवादृश स्युप्मासदृश । तपाराशि तप सवस्वरूप । यानि गृहाणि । पावन. पवित्रे ।

·कान्तेरुदाहरणद्वयम् संभावयति 'यान्येव पावनैः पादपांसुमि ॥ ८६ ॥ अनयोरनवद्याङ्गि स्तनयोजृम्भमाणयोः। अवकाशो न पर्याप्तस्तव बाहुलतान्तरे ॥ ८७ ॥ इति संभाव्यमेवैतद्विशेषाख्यानसंस्कृतम् । कान्तं भवति सर्वस्य लोकयात्रानुवर्तिनः ॥ ८८॥ पादपातुभि, चरणधूलिमि । सभावयति । गोरव प्रापयति । अत्र सापुरुषचरणप्तप- केण गृहादीना प्राशस्त्यवर्णन लोकव्यवहारप्रसिद्धमेति इय पार्ताभिधानरूपा ६कान्तिः ॥ ८६ ॥ वर्णनाया कान्तमुदाहरति --अनयोरिति । हे अनपद्याङ्गि शोभनगाने । तव बाहुलतान्तरे हस्तद्वयस्य मध्ये वक्षसि । जुम्भमायो वर्षमानयो । स्तनयो कुचकलशयोः। अवकाश अगस्थितये स्थानम् । न पर्याप्त न अलम् । करिकुम्भ सदृशयो. पयोधरयो. तदपेक्षया हस्वस्वरूपे रक्षसि परस्परनिमर्दैन कथापि स्थितिरस्तीति भाव । अत्र वर्णनाया पीनस्तनयो पक्षसि ससाधारस्थान ६ लोकप्रसिद्धमे । अतो लौकिकार्यस्यानतिकमेण वर्णनादन कान्तिगुण ॥ ८७ ॥ उपरिनिर्दिष्टोदाहरणद्वये कान्तिलक्षण सगमयति-इतीति । इति वार्ता- वर्णनाविपये । उदाहरणद्वयदार्शतप्रकारमिद सभाव्यमंच लोकप्रसिद्धतया सभननी- ३यमेव न तु प्रौढोक्त्या कल्पनीयम् । एवमेव एतत् । विशेषाख्यानसस्कृतम् विशेपेण यथा स्यात् तथा यदाख्यान कथन तेन सस्कृत सुशोभितम् । कान्तम् कान्तिगुण- युतम्भवति । कस्य भवतात्याह -सर्वस्येति । लोकयात्रानुवर्तिन. लोकव्यवहार- ६निष्णातस्य । सर्वस्य जनस्य । वार्तावर्णनयो केपल सामान्यपदप्रयोगेण कथने न कान्तिगुण अपि तु सहृदयहृदयहारिविशिष्टवर्णनप्रकारणे- कान्तिगुणो भवतीति भावः । अन्यथा-- गोरपत्य बलीर्द घासमत्ति मुखेन सः । मून मुश्चति शिभेन अपानेन तु गोमयम् ॥ इत्यत्रापि कान्तिगुणसद्भाव. स्यात् । अतश्चमत्कृतिसापेक्षोय गुण इति ध्येयम् ॥८८ ९ १ २ यान्येव क. स्तान्तरं अ, कपा क पुस्तके एतत्यय अल्प निर्मितमामाश (1) एनस्पयानन्तरं दृश्यते । है ·१ काव्यादर्श प्रथमः परिच्छेदः । । लोकातीत इवात्यर्थमघ्यारोप्य विवक्षितः। योधस्तेनातितुप्यन्ति विदग्धा नेतरे जनाः ॥ ८९ ॥ देवधिष्ण्यमिनाराध्यमद्यप्रभृति नो गृहम् । युष्मत्पादरजःपातधौतनि शेपकिल्पिम् ॥ ९०॥ कातिगणविषये गौडाना विपर्यय दर्शयति-लोकातीत इति । अत्र इवशब्द प्रायोर्थे । अत्यर्थम् अत्यतम् । लोकातीत इव लोकप्रसिद्धिमतिकान्त- ३प्राय य अर्थ । अध्यारोप्य कल्पयित्वा स्वप्रतिभया सभाव्य इत्यर्थ । विवक्षित वक्तुमिष्ट । तेन कल्पितार्थेन । विदग्धा अत्युक्तिकुशला गौडा इत्यर्थ । अप्रे गौगोपलालितमिति कथनादन विदग्धा गौडा एव । अतितुष्यन्ति नितरा प्रमो. ६दन्ते । इतरे लोक्यातानुवर्तिन वैदर्भा न तुष्यन्ति । अत्र केचित् इवशब्द अप्यर्थे । तथा च लोकातीतोपि योर्थ अध्यारोप्य विवक्षित इति योजयन्ति । नथैव च विदग्धा गौडा सोलुण्ठनोक्तिरियमिति कथयन्ति । अथवा विगत (दग्ध दाह असभव्यर्थानुभवकृतमन ग्लशो येपा ते विदग्धा गौटा इत्यर्थमाधि- प्पुर्वन्ति । ननु आरोपितार्थस्या-चयायोग्यत्वेन कथ शाब्दबोध इति वाच्यम् । शाब्दवोधे योग्यताया हेतुत्वेन सर्ने अभ्युपेतत्वात् इति चेत् सत्यम् । पर १२रूपकालकारादिवत् आहार्यारोपेण शाब्दबोधस्य सर्वे आलकारिके स्वीकृतत्वात् नात्र अनुपपत्ति । अत एवोक्तम्-अत्य तासत्यपि ार्य ज्ञान शब्द करोति हि । इति ।। ८९ ॥ थार्ताभिधाने गोडाभिमत का तेरुदाहरण दर्शयति-देवेति । अद्यप्रभृति युप्म पादरज पातधौतनि शेपपिल्लिपम् भवता पादरज चरणधूलि तस्या पात उपतन तेन धीत शोधित नि शेष किल्मिष पातक यस्य एतादृशम् । नो गृहम् अस्मदीयासम् । देवधिप्पमित्र देकागारमिय । सर्व पूजनीयम् जातमिति शप । सत्पुरुषचरणधूलिसपण गृहस्य प्रशस्ततेर रोगप्रसिद्धा न तु देवागारमिव आराध्यता । सा तु प्रौढोक्त्या तस्मिनारोपिता इति यम् । अब लौकिकार्थाति ममानय वैदर्भाणा मते काति अपि तु गौडानामे ॥ ९ ॥ पापा १ 'मम् 1,क ·कान्तिविपर्ययः, " . 140 अल्पं निर्मितमाकाशमनालोच्यैव वेधसा । इदमेवंविधं भावि भवत्याः स्तनजृम्भणम् ॥ ११ ॥ इदमत्युक्तिरित्युक्तमतगौडोपलालितम् । प्रस्थान प्राक्प्रणीतं तु सारमन्यस्य वमनः ।। ९२ ॥ । अन्यधर्मस्ततोन्यत्र लोकसीमानुरोधिना । वर्णनायां गौडाभिमता कान्तिमुदाहरति-अल्पमिति । भवत्याः । इदम् पुरो दृश्यमानम् । स्तनजृम्भणम् कुचकळशविकासः । एवंविधम् निखिलाकाशव्यापकम् । १३भावि, भविष्यति । इति अनालोच्यैव अविचार्यव ! वेधसा विधात्रा। आकाशम् । अल्पम् स्तनविस्तारापेक्षया अत्यल्पपरिमाणम् । निर्मितम् । अत्र आकाशस्याल्पत्व- वर्णनेन स्तनयोः पीनतुनत्वप्रतिपादनमत्युक्तिविलास एव । तथा हि सर्वज्ञस्यापि इविधातुरनालोचनपूर्विका सृष्टिः विल्यफलसहक्षयोः स्तनयोः मेरुमन्दरहिमालया- दिभिरपि साकल्येनाव्याप्ते आकाशे संवाधेन स्थितिरित्यादिवर्णनमतिशयोक्तिरूपम् । अतो न वैदर्भानुरोधेनेदं कान्तम् । गौडास्तु एतदेव कान्तत्वेन अङ्गीकुर्वते ॥९॥ एवं गौडवैदर्भयोः कान्ति प्रदर्य उपसंहरति इदमिति । इदम् एवं. विध काव्यम् । अत्युक्तिः अतिशयोक्तिरिति नाम्ना उक्तम् । आलकारिकैरिति ३. शेषः । अत्राह भोजराजः लौकिकार्थमतिक्रम्य प्रस्थानं यत्र वर्ण्यते । तदत्युक्तिरिति प्रोक्त गौडानां मनसो मुदे ॥ इति । (१.१४४) १६एतत् अत्युक्तिवर्णनम् । गौदोपलालितम् गोडैः कान्तिगुणत्वेन अङ्गीकृतम् । प्रावणीतम्--- कान्तं सर्वज़ग़रकान्तं लौकिकार्थानतिक्रमात । इत्यादिना पूर्व सोदाहरणं अपश्चितम् । प्रस्थानम् मार्गः सरणिरिति यावत् । अन्यस्य वर्मनः वैदर्भमार्गस्य । सारं द्वयम् । एवं गौडवैदर्भयोः कान्तिगुणविषये नैकमत्यमिति भाषः ॥ ९२॥ उद्देशवाक्यस्थमन्तिम धर्म समाधि लक्षयति-अन्यधर्म इति । लोकसीमा- नरोधिना लोकव्यवहारपरिपालनेन कविना । अन्यधर्मः अन्यस्याप्रस्तुतस्य धर्मों . इदमीराविध. अ. [काम्यादर्श ३ ·काव्यादर्शे प्रथमः परिच्छेदः सम्यगाधीयते यत्र स समाधिः स्मृतो यथा ॥ ९३ ॥ गुणक्रियारूपः । ततः तस्मादप्रस्तुतात् । अन्यत्र प्रस्तुते । यत्र यस्मिन् वाक्याथें । सम्यगाधीयते साध्यवसानलक्षणया उपचर्यते । स वाक्यार्थः । समाधि. समाधि- गुणविशिष्टः । स्मृतः पूर्वाचायः कथितः । सम्यगाधीयते उपचर्यते स समाधिः इति ६अन्वर्थकी सज्ञा । उपचारश्चात्र आहार्याभेदप्रतीतिरूप । स एव हि लक्षणायाः प्रयोजनभूतः । यतो लक्षणाजन्यसादृश्यप्रतीतेरनन्तरमेव तन्मूलव्यञ्जनया तस्य प्रतीतिसभवात् । तदुक्त प्रकाशकृता गौणलक्षणाप्रस्तावे-भेदेपि ताद्रूप्यप्रतीतिः सर्वथैवाभेदावगमश्च प्रयोजनम् । (५९ पत्रे) इति । लक्षणा चात्र साध्यवसान- रूपा । सा च विषयस्यानुपादाने एव सभवति । तेन च विषयोपादाने सारो- पगोण्या न समाधेः सभवः । इत्य च प्रस्तुतस्य धर्म निगार्य तत्र सदृशतया १२अप्रस्तुतधर्मस्य तादात्म्याध्यवसान समाधिरिति लक्षणम् इति प्रेमचन्द्रशर्माणः । धर्म इत्यनेन धर्मिणः समारोपे नाय गुणः । तत्रातिशयोक्तिरलकार एव । यथा-- उतामूले लीनो हरिणपरिहीनो हिमकरः स्फुरत्ताराकारा गलति जलधारा कुवलयात् । धुनीते बन्धूक तिलकुसुमजन्मापि पवनो बहिरे पुण्य परिणमति कस्यापि कृतिनः ॥ इति । १८अत्र मुखादी धर्मिणि धर्मिणश्चन्द्रादेरध्यवसानादतिशयोक्तिरलकारः । लोकसीमा- नुरोधिना इत्यनेन स्वेच्छया लोकसीमातिक्रमणेन अन्यधर्मारोपवेत् समाधिन । यया वृहन्ति मशका यत्र तत्र निद्रा सुदुर्लभा । इति । अत्र हित करिगर्जितम् । इति कोशात् करिधर्मस्य वृहितस्य मशकरतेरध्यवसान लोकविरुद्धम् । ययेति पदस्य उत्तरश्लोकस्थेन उदाहरणवाक्येनान्वयः । अयमर्यगुणः अर्थे अर्थान्तरारो- पात् । वामनादिभिस्तु आरोहावरोहकमरूपः शम्दगुणः समाधिरकः । स चानुपद २-एव स्फुटीक्रियते ॥ अयान्यसाहित्यप्रवन्धेषु समाधेर्लक्षणोदाहरणानि । तत्र - भरत. अभियुक्तविशेषस्तु योर्पस्यैवोपळभ्यते । तेन चार्थेन सपन्न. समाधिः परिकार्यते ॥ इति । (१६.९७) . प. सा. २ मत.पा.

·समाधिगुणः अर्थस्य गुणान्तरसमाधानात् समाधिरिति अस्प व्याख्यां विधायोदाहरति हेमचन्द्रः- परिणतशरकाण्डच्छायमच्छाम्छया यत् किसलयितमिवासीचारुलावण्यलक्ष्म्या । तदनुदिवसमस्यास्तोयविच्छेदसीद- नवकुवलयदामश्यामलं जातमङ्गम् ।। इति । (१९७ पत्रे) अयमतिशयोक्तिविशेष इति वामनीयाः । तथा च सूत्रयति वामनः अर्थदृष्टिः समाधिः । अर्थो द्विविधः अयोनिरन्यच्छायायोनिश्च । तत्राद्यो यथा- आश्वपेहि मम सीधुभाजनाद्यावदप्रदशनैर्न दश्यसे । चन्द्र मद्दशनमण्डलाङ्कितः खं न यास्यसि हि रोहिणीभयात् ॥ इति । द्वितीयो यथा-- मा भैः शशाङ्क मम सीधुनि नास्ति राहुः खे रोहिणी वसति कातर कि विभेपि । प्रायो विदग्धवनितानवसंगमेषु पुंसां मनः प्रचलतीति किमत्र चित्रम् ॥ (३.२.६) इति । ४२अत्र गातिस्थाधुपाभूमीभ्यः (२.६.७७) इति पाठं स्वीकृत्य भैः इति लुडो रूपं ज्ञेयम् । भोजराजः----समाधिः सोन्यधर्माणां यदन्यत्राधिरोपणम् । इति लक्षणं विधायोदाहरति- प्रतीच्छत्याशोकी किसलयपरावृत्तिमधरः कपोल: पाण्डत्वादवतरति तालोपरिणतिम् । परिम्लानमायामनुवदति दृष्टिः कमलिनी. मितीय माधुर्य स्पृशति न तनुत्वं च भजते ॥ इति । (१.७२) अत्र प्रतीच्छति अवतरति-अनुवदति-इत्यादिचेतनक्रियाधर्माणां अचेतनेष्वधरादिषु उपचारेणाध्यारोपणात् समाधिः । वाग्भटोपि अन्यस्य धर्मों यत्रान्यत्रारोप्यते स ५.समाधिरित्याह । उदाहरति च रिपुषु सहजतेजःपुअलीलायितैरते- रजनि जनितकम्पस्तत्सुतो भूमिभता । TC - ·काव्यादर्थे प्रथमः परिच्छेदः प्रतिनृपतिवधूनां पल्लविन्यश्रुपूरैः रधिवियदधिरूढा कीर्तिवल्लियदीया ॥ (१३० पत्रे) इति । जगन्नाथोपि -अवर्णितपूर्वोयमर्थः पूर्ववर्णितच्छायो वेति कवेरालोचनं समाधिः । इति ५७लक्षण विधाय अवर्णितपूर्वमुदाहरति । तनयमैनाकगवेपणलम्बीकृतजलधिजठर- प्रविष्टहिमगिरिभुजायमानाया भगवत्या भागीरथ्याः सखी इति । ( ६२ पत्रे) यमुनावर्णनमेतत् । इमं समाधिगुण तु कविगतत्वेन काव्यमानस्य कारणं. सत्ता ६०नस्य गुणत्वमग्रे निराकृतं तेनैव । (६३ पत्रे) ॥ अर्थगुणीभूतस्य समाधेरय विस्तारः। शब्दगुणीभूतस्तु वामनेन- आरोहागरोहक्रमः समाधिः । ( ३.१.१२ ) इति लक्षयित्वा तत्रारोहपूर्वकोवरोहो यथा-निरानन्दः कौन्दे मधुनि परिभुक्तोझितरसे । ६७इति । अवरोहपूर्वकस्त्वारोहो यथा--नराः शीलभ्रष्टा व्यसन इव मञ्जन्तिं तत्रः । इति चोदाहृतः । उदाहरति चे हेमचन्द्रः-- शृङ्गाल्खातभुवः कृतान्तमहिषात्संत्रस्त उच्चैःश्रवाः श्रुत्वैरावणकण्टगर्जितमयं क्रुद्धोम्बिकाकेसरी ॥ संगीतागतकम्बलाश्वतरयोः प्रेक्षागृहद्वारि च । प्रेक्ष्य स्कन्दशिखण्डिनं चकितयोः कस्मान्मुखं म्लायति । ( १९८ पत्रे ) इत्यादि प्रकाशकारा अपि आरोहावरोहकमरूपं समाधिमङ्गीकृत्य तस्यौजस्पन्तर्भाव कुर्वन्ति । (८. ७२) एवमेव दर्पणकाराः । जगन्नाथोपि वन्धगाढत्वगिधिलत्वयोः क्रमेणा- ७२ स्थापनं समाधिः इति शब्दगुणसमाधेठक्षण विधायोदाहरति- स्वर्गनिर्गतनिरर्गलगङ्गातुगभारतरङ्गसखानाम् । केवलामृतमुचा वचनाना यस्य लास्यगृहमास्यसरीजम् ।। इति । .५अस्य च ओजस्येवान्तर्भाव कुरुते । अन्ये तु ~~-आचार्यदण्डिनोक्ता समाधिरुप- चरितवृत्तिस्वरूपा उपचरितवृत्तिर्गुणश्चेत् योगवृत्या किमपराद्धम् इति, तां नवाङ्गी- कुर्वन्ति । यामनोक्तामर्थगुणसमाधिमयोनिरन्यच्छायायोनिस्वरूपामपि न गणयन्ति । स्पापि करिकाव्यप्रपञ्चस्स अयोनिरन्यन्यायायोनिखरूपत्वात् । इत्यलं पल- + वितेन-1.९३ ॥ .

·3054 । " समाधेरुदाहरणानि । { : कुमुदानि निमीलन्ति कमलान्युन्मिपन्ति च । । इति नेत्रक्रियाध्यासाल्लब्धा तद्वाचिनी श्रुतिः ॥९४ ॥ निष्ठयूतोहीणवान्तादि गौणवृत्तिव्यपाश्रयम् । अतिसुन्दरमन्यत्र ग्राम्यकक्षां विगाहते ॥ ९५ ॥ समाधिमुदाहरति-कुमुदानीति । कुमुदानि निमीलन्ति संकुचन्ति : कमलानि उन्मिपन्ति विकसन्ति । अत्र निमीलोन्मेषी नेत्रस्य धर्मी कुमुदकमलयोः ३संकोचविकासतादात्म्येन अध्यवसितौ । सादृश्यातिशयमहिम्नेदमध्यवसानं लोकसिद्धम् । सादृश्यातिशयादेवानयोरेकशब्दप्रयोगप्रतिपाद्यत्वम् । यथा चक्षुरु मिपति कमलमुन्मिपति तथा चक्षुर्निमौलति कमलं निमीलति इत्यादि । इति एवं- • ६प्रकारेण । नेत्रक्रियाध्यासात् नेत्रक्रिया निमीलनोन्मीलनरूपा तया सह अध्यासात् । तादात्म्यारोपात् । कुमुदकमलधर्माभ्यां संकोचविकासाभ्यां तद्वाचिनी तयोनिमी. लिनोन्मेषयोवचिनी प्रतिपादिका । श्रुतिः निमीलन्तीत्यादयः शब्दाः । लब्धा अधि. गताः । पदार्थानामेकले एकशब्दप्रतिपाद्यत्वं समुचितं यथा घटः घटः इति । विभिनावे तु भिन्नशब्दप्रतिपाद्यत्वं यथा घटः पट' इति ।। ९४ ।। कानिचित् पदानि काव्ये गौणवृत्त्या एव शोभामावहन्ति न तु मुख्य वृत्या । तादृशपदप्रयोगे चायमेव गुणः इति तानि पदानि दर्शयति--निष्टयू- तेति । निष्ठयूतम् उद्गीर्णम् वान्तम् इत्यादिपदम् । गौणवृत्तिव्यपाश्रयम् गौणवृत्तिः गौणीलक्षणावृतिः सैव न्यपाश्रयः विशिष्टाश्रयो यस्य तत् । गौणलक्षणया मुल्या- धसदृशेर्थे प्रयुक्तमित्यर्थः । अतिसुन्दरम् सहृदयहारित्वेन मनोहरम् । तदैव - इसमाधिगुणवदिति भावः । ननु वान्तादिपदमतिसुन्दरमित्यनेन अयं समाधिगुणः शब्दस्य दर्शितो भाति । स तु पुनः अर्थगुणः अर्थस्यैवारोपादिति चेत् अत • शब्दगतत्वं परंपरयेति बोध्यम् । अन्यत्र मुख्यार्थे । अभिधावृत्या प्रयुक्तं निष्प्यूता- दिपदम् । ग्राम्यकक्षाम् ग्राम्यतादोषकालुष्यम् । विगाहते लभते । अभिधावृत्या प्रयुक्त निष्ठयूतादिपदं सदोपमपि गौणवृत्या गुणवद्भवति । तत्र हेतुस्तु लक्षणाफलभूत- • तादात्म्यारोप इति विभावनीयम् ॥१५॥ 11. पपाध्यात्, अ. कपा- २. अन्यत-भ.पा. " ·कान्यादा प्रथमः परिच्छेदः पद्मान्यांशुनिष्ट्यूताः पीत्वा पावकविनुपः । भूयो वमन्तीय मुसरुद्दीारणरेणुभिः ॥९६॥ इति हृदमहृद्यं तु निष्ठीवति वधूरिति । उकार्थमुदाहरति--पानीति । पानि कमलानि । अर्काशुनिष्टयूताः अर्कस्य सूर्यस्य अंशवः किरणानि तेः निष्ठयूता. बहिः क्षिप्ताः । पावकविग्रुपः ३वहिस्फुलिङ्गान् । पीत्वा । उद्गीर्णा बहिस्स्यक्ता अरुणरेणवः रकपरागाः यस्तैः मुखै. । उद्गीर्णरेणुत्व पारकस्फुलिङ्गवमनोत्प्रेक्षाया कारणम् । भूयः पुनः पुनः वमन्तीव उद्विरन्तीव । सध्याकालीनपवनान्दोटनस्खलत्परागपद्मवर्णनमिदम् । अत्र ६निष्ठयूतोद्गीर्णशब्दौ दैहिककफपित्तलालादिविशेषनिःक्षेपवाचकौ अपि सामान्यनिक्षे- पार्थे लक्षणया प्रयुक्तौ सहृदयमनोहरता प्राप्तौ इति समाधिगुणः । लक्षणया सामान्यशब्दस्य विशेषार्धकस्य पदस्थापि सामान्यार्थपरत्व सर्वसमतमेव । सा च (टक्षणात्र शक्यार्थलक्ष्यार्थयो सादृश्याद् गौणीति ज्ञेयम् । वमन्तीवेत्यत्र उत्प्रेक्षैव । न लक्षणा । इवशब्दवैयपिचे. । तथा च पूर्वश्लोके गौणवृत्तिपदं संभावनाया अपि उपलक्षकम् । आहार्यारोपवत् सभावनायामपि वाधोदयस्याकिंचित्करत्वेनान्वय- १२वोधाप्रतिबन्धात् । लक्षणाफलीभूतताप्यप्रतीतेरिव सभावनाया अपि चमत्कार- जनकत्वेन गुणत्व युज्यते इति प्रेमचन्द्रशर्माणः । एव च- आस्वाद्य निरवशेष विरहिवधूना मृदूनि मासानि । करकामिषेण मन्ये निष्ठीवति नीरदोस्तीनि ॥ इत्यादिमापहवोत्प्रेक्षाया निष्ठीवतीत्यादिपदेषु न लक्षणा ॥ ९६ ।। निष्टीवनादिशब्दाना गौणवृत्या प्रयोग प्रशस्य मुख्यवृत्त्या प्रयोग सोदा- हरण दूषयति--इतीति । इति पूर्व दर्शित गौणत्या प्रयुक्त निष्ठयूतादिपद हृयम् । गौणार्थप्रतिपादकत्वेन समाधिगुणवत्वात् सहृदयमनोहारि । अहृद्य तु ग्राम्यतादोषेण रसिकमनोद्वेजक तु । वधूः उह्यते पितृगेहातगेह सा वधूः नयोढा स्त्री । निष्टीपति खाट् इति कृत्वा कफ निक्षिपति । इति । अत्र मुल्यार्थे प्रयुक्तेन ठीविना जुगुप्सा प्रतीयते । वधूशब्दप्रयोगश्च वध्वाः शृङ्गारस्य आलम्ब- नविभावत्वेनाङ्गत्वात् शृङ्गारे वीभत्साद्भूत कफनिक्षेपवर्णनमत्यन्तमनुचितमिति सविशेष प्राम्यतां दर्शयति । एवं अन्यधर्मस्यान्यत्रारोपरूप समाधि प्रदय अन्य १५ ·समाधेरुदाहरणानि युगपत्रैकधर्माणामध्यासश्च स्मृतो यथा ॥ १७ ॥ गुरुगर्भभरलान्ताः स्तनन्त्यो मेघपतयः । अचलाधित्यकोत्सङ्गमिमा समधिशेरते ।। ९८॥ उत्सङ्गशयनं सख्याः स्तननं गौरवं क्लमः । ९धर्मस्ततोन्यत्र इति लक्षणवाक्ये सूत्रे लिङ्गवचनमतन्त्रम् इतिन्यायेन एकवचनं द्विवचनबहुवचनोपलक्षकमिति विशदयति-- युगपदिति । नैकधर्माणाम् अन्य- दीयगुणक्रियादिरूपानेकधर्माणाम् । युगपद् एकस्मिन् समये एव । अध्यासः निग- भरणेनाध्यवसानम् । स्मृतः समाधिगुणत्वेन प्राचीनैरनुमतः । तथा च बहूनामप्यन्य. धर्माणां युगपदन्यत्र समारोपः समाधिरिति निष्कर्षः ॥ ९७ ॥ बहुधर्मारोपरूपसमाधिमुदाहरति--गुरुगर्भेति । गुठः एकत्र जलेनान्यत्र गर्भविस्तारण स्थूलाः तथा गर्भमरेण गर्भस्य अन्तर्गतजलस्य भ्रूणस्य च भरेण लान्ताः मन्दाः इव । विशेषणोमयपदकर्मधारयः । अथवा गुरुरिति गर्भस्य विशे- पणम् । स्तनन्त्यः गर्जन्यः । अन्यत्र क्लान्तिसूचकं शब्दं कुर्वन्त्यः । एतादृशः इमा मेधपतयः मेघावलयः। अचलाधित्यकोत्सङ्गम् अचलस्य पर्वतस्य अधित्यका उर्ध्व- (प्रदेशः तस्योत्सङ्गम् मध्यम् । अन्यत्र अधित्यकेति स्त्रीलिङ्गसाम्यात् सखी ग्राह्या तस्या उत्सनः कोडः तस्मिन् । समधिशेरते त सनयन्ते इत्यर्थ । अत्र मेघपशिष तत्तद्धर्मनिगरणेन बहूनां गुर्वादीनां गर्भिणीधर्माणां युगपदभ्यासाव समाधि- गुणः ॥ ९८॥ पूर्वश्लोकरसानां बहूनां गर्भिणीधर्माणामध्ययसानं विशदयति-उत्सङ्गेति। अन्न पूर्वश्लोके उत्सङ्गशयनं स्तननं गौरवं क्लमः इति इमे बहवः गर्भिणीधर्माः दर्शिताः आरोपेणेति भावः । एतेषां गर्भिणीधर्मत्वमाह वाग्मट:-- क्षामता गरिमा कुक्षौ मूर्छा छर्दिररोचकम् । जम्भाप्रसेकः । इत्यादि । (शारीरस्थान, १.५०-५१) मतो. का. २. भराकान्त':. कपा.

·। काव्यादर्श प्रथमः परिच्छेदः इतीमे गर्भिणीधर्मा वोप्यत्र दर्शिताः ॥९९॥ तदेतत् काव्यसर्वस्वं समाधिनाम यो गुणः । कविसार्थः समग्रोपि तमै मनुगच्छति ॥ १०० ।। ६ननु स्तनित मेघगर्जितम् इति कोशात् स्तनन्तीशब्देन मेघगर्जनमेन लभ्यते । तत् । कथ स्तननस्य गर्भिणीधर्मत्वमिनि चेत् सत्यम् । स्तनितभणितादि सुरते मेघादिषु गर्जितप्रमुखम् । इति कोशान्तरेणास्य स्तनितशब्दस्य सुरतशब्दलाभिधानान्न केवल मेघगर्जिते एव शक्तिः । तथा—आर्तस्तनितसनादे रुधिराम्बुहूदाकुले । इति हरिवशस्थप्रयोगेण (९९. ४८) तस्य सामान्यधनिपरत्वमपि ज्ञेयम् । एव सामान्यधनिपरत्वेपि स्तननशब्दस्य गर्भिणीशब्दपरत्व कथमिति चेत् गर्भिण्याः १२अन्येपामसाधारणधर्माणामन्त पतितत्वादस्याप्यत्र गर्भिणीशब्दविशेषवाचकत्व 'ज्ञेयम्* || ९९॥ समाधि प्रशसन्नुपसहरति-तदेतदिति । तत् तस्मादुक्तप्रकारेण काव्यस्य चारुत्वातिशयाधानात् । समाधिनाम यो गुण । एतत् काव्यस्य सर्वस्वम् सारभूत हृद्यम् । अवश्यमपेक्षणीयमित्यर्थ । समग्रः गौडवेदर्भः । कविसार्थः कविसंघः । तम् तथाभूतमेन समाधिगुणम् । अनुगच्छति एतत्परिशीलनेन काव्य विरचयति । एतेषु दशसु गुणेपु मध्ये केचित् तत्तदोषाभावरूपतया केचिदलकृतिरूपतया नव्यैः ६प्रकाशकारादिभिरनादृता' केवल माधुर्योज.प्रसादाख्यानय एव गुणाः स्वीकृताः । तथैव वामनभोजादिभि शब्दार्थरूपेण एते एव द्विविधाः स्थापिताः । अन्यैश्च तत्तद्गुणाना लक्षणोदाहरणानि च विभिन्नानि विहितानि । तदेतत् सर्व 'तत्तद्- १. इदमे, कपा. ३ तमेक ब. - २. हान. अ, दोन्यन क्पा * सामान्याना शन्दानां कविसप्रदायतो विशिशपरत्व भवति यथा-आरवः परहेषु काकारः भरेप कृजित विह्मादिषु केकारवः क्लापिषु कणित वीणादिषु गुनाकारः भृङ्गेषु घमघमाकार घर्घरेषु पूत्कार. केषु घोपः नदीवीचिप चटत्कारः अमिस्फुलिङ्गेषु शङ्कारः किङ्किणीषु टङ्कार मौदीप ढेरुत पभेषु ध्वनित मृदङ्गादिषु नाद. सिंहेषु फूत्कारः सर्पयु सूत्कारः कपिषु वृहित वारणेषु भणित सुरतादिए मकार. भरिपु भात्कारः झल्लरीषु रणित वलयादिषु वः मण्डूकपु शिक्षित नपुरादिष सीत्कार: कामिनी स्कारः सायकेषु स्तनित मेघसमुद्रादिषु हर्षित हयेषु इत्यायनीयम् । 7 ·गुणनिरूपणस्योपसंहारः १०५ इति मार्गद्वयं भिन्नं तत्स्वरूपनिरूपणात् । तद्भेदास्तु न शक्यन्ते वक्तुं प्रतिकवि स्थिताः ॥१०१ ।। इक्षुक्षीरगुडादीनां माधुर्यस्यान्तरं महत् । तथापि न तदाख्यातुं सरस्वत्थापि शक्यते ॥१०२॥ नैसर्गिकी च प्रतिभा श्रुतं च बहुनिर्मलम् । ९गुणनिरूपणप्रसङ्गे अस्माभिर्विशीकृतमेव । आचार्यदण्डिना तु भरतमुनिमतमेव प्रायः स्वीकृतमिति सुधीभिर्विचारणीयम् ॥ १०० ॥ तत्र वैदर्भगौडीयौ वर्ण्यते प्रस्फुटान्तरौ (१.४०) इति पूर्व प्रतिज्ञातं गौडबैदर्भमार्गवर्णनमुपसंहरति ---इतीति । इति एतावत्पर्यन्तं कथितेन प्रकारेण । तयोः गौडवैदर्भयोः स्वरूपम् असाधारणधर्मः तस्य निरूपणात् –वैदर्भमार्गस्य प्राणा दशगुणाः स्मृताः । एषां विपर्यय प्रायो लक्ष्यते गोडवर्मनि । इत्यनेन (१. ४२) विभिन्नधर्मत्वेन प्रतिपादनात् । मार्गद्वयम् गौडवैदर्भमार्गद्वितयम् । भिन्नम् ६अत्यन्तविसदृशम् । वर्तते इति शेषः । तझेदाः गौडवैदर्भभेदाः। आवन्तिकीलाटीया- मागध्यादयः । प्रतिकवि स्थिताः तत्तद्देशीयैः कविभिराहताः । वक्तुं न शक्यन्ते । एपा मिश्रणप्रकारः प्रागुपवर्णित एवास्माभिः । (४२-४३ पत्रयोः) केचित्तु तद्भेद- शब्देन रीतिभेदं पाञ्चाल्यादिरूपं स्वतन्त्रमेव स्वीकुर्वन्ति । तेपि तत्तद्देशकविभिः कल्पितत्वादनन्नाः । अतस्ते परिगणितुं नैव शक्यन्ते इति भावः ॥ १०१ ।। समप्रभेदस्य निरूपणाशक्यत्वं दृष्टान्तेन विशदयति- इक्षुक्षीरेति । ३३क्षः पुण्डूकादिः क्षीरं पयः गुडः इक्षुविकारः आदिशब्देन शर्कराखरादयो ग्राह्याः । तेषां माधुर्यस्य मधुरतायाः । अन्तरं रुचिभेदः । महत् महानास्ति । तथापि विस्पष्टभेदेपि। तत् आख्यातुं तत्तदुचितज्ञापकसंज्ञाविशेषेण कथयितुम्। सरस्वत्यापि वागधिष्ठाच्या देवतयापि न शक्यते । माधुर्यस्य विविधभेदस्य निर्वचनमशक्यमिति भावः । अतः प्रधानी एव गौडवैदर्भभेदौ दर्शिती इत्यभिप्रायः ॥ १०२॥ एतावत काव्यखरूपमुक्त्या इदानी तत्कारणमाह--- नैसर्गिकीति । नैसर्गिकी स्वाभाविकी पूर्वजन्मसंस्कारसंपला । प्रतिभा नवनयोल्लेखशालिनी प्रज्ञा । यदुकम् - (काव्यादर्शी ·६ काव्यादर्श प्रथम. परिच्छेदः जमन्दवाभियोगोस्याः कारणं काव्यसंपदः ॥ १०३ ।। मनसि सदा सुसमाधिनि विस्फुरणमनेकधाभिधेयस्य । अलिष्टानि पदानि च विभान्ति यस्यामसा शक्ति । ( रुद्रट १.१५) इति । तथेच बहु विविध पदवाक्यप्रमाणसाहित्य उन्दोलकारश्रुतिस्मृतिपुराणेतिहासागम नाट्याभिधानकोशकामार्थयोगादिरूपम् वाग्भटप्रभृतिमि परिगणितम् । निर्मलम् सशयादिदोपरहितम् । एतादृश श्रुतम् शास्त्रम् । विविधशास्त्रनैपुण्यमित्यर्थ । एतल्लोकव्यवहारनपुण्यस्यापि उपलक्षणम् । तदुक्त प्रकाशकारेण-शक्तिर्निपुणता लोकशास्त्रकाव्याद्यवेक्षणात् । (१ ३) इति । तथा अमन्द महान् । अभियोग १२अभ्यास । काव्यविच्छिक्षया पुन पुन प्रवृत्तिरित्यर्थ । यदाहु ---अभ्यासो हि कर्मसु कौशलमावहति । न हि सनिपतितमात्रेणोदविन्दुरपि प्रावणि निम्नता- मादधताति (हेम० ८ पत्रे ) अभ्यसनप्रकारस्तु हेमचन्द्राचार्य महता प्रपञ्चेन १५वणित स तद्ग्रन्थादेव ज्ञातव्य । अभ्यसनसौकर्याय विशिष्टदेशकालादिसा- चिव्यमध्यपेक्ष्यत इति वामन । (१. ३. १८-२०) एतत् त्रित्रय अस्या उक्तलक्षणाया काव्यसपद कारणम् । काव्यप्रणयनावगमयो कारणमित्यर्थ । १८उभयोरपि एतत्रितयन-यत्वात् । प्रतिभाशून्येनापि पुरुषेण महता कालेन एक द्विश्लोककरणेतिव्याप्तिपरिहाराय सपदिति । तदुक्त काव्यमीमासायाम् मुक्तके कायोन ता सघाते कवय शतम् । महाप्रबन्धे तु कविरेको द्वौ दुर्लभात्रय ॥ (५४ पत्रे ) इति । अत्र कारणमित्येकाचनेन कारणता व्यासता न तु प्रत्येक पर्याप्ता । तदुक्त प्रकाशकृता --शक्तिय॒स्पत्ति पौन पु-येन प्रवृत्तिरिति त्रय समुदिता न तु २.व्यस्ता तस्य काव्यस्य निर्माणे समुल्लासे च हेतुर्न तु हेतव इति । (१६ पत्रे) अन्ये हेमचन्द्रयाग्भटादयस्तु प्रतिभैर हेतु शास्त्रव्युत्पत्यभ्यासौ तु प्रतिभाया सस्कारको। तथा चोक्तम्- व्युत्पत्यभ्याससस्कृता प्रतिभास्य हेतु इति । २०(वाग्भट २ पत्र ) काव्यमामासाया तु स्वास्थ्य प्रतिभाभ्यासो भक्तिर्विद्वत्कथा बहुश्रुतता । स्मृतिदायमनिर्वेदश्च मातराष्टौ कवित्वस्य ।। (४९ पत्रे) -- - - ·काव्यसंपदः कारणम् न विद्यते यद्यपि पूर्ववासना- गुणानुवन्धि प्रतिभानमभुतम् । श्रुतेन यत्नेन च बागुपासिता ध्रुवं करोत्येव कमप्यनुग्रहम् ॥ १०४ ॥ ३०इत्यष्टौ कारणानि समाख्यातानि । अत्र कानिचित् साधारणानि कानिचिदसाधा- रणानि कारणानीति ज्ञेयम् । आचार्यदण्डिना परिगणितेषु प्रतिभाथुताभियोगेषु प्रतिभा द्विविधा सहजा उत्पाद्या च । यदाह रुद्रटः- प्रतिभेत्यपरैरुदिता सहजोत्पाद्या च सा द्विधा भरति । पुसा सह जातपादनयोस्तु ज्यायमी सहजा ॥ (१ १६) इति । तत्राद्या जन्मसिद्धा द्वितीया शावाद्यभ्यासेन मणिमन्त्रीपधिना च सपद्यते १६इत्याहुः । उभयरूपा चेय घट प्रति चक्रदण्डाविध काव्य प्रति परस्परसहकार्य- तया कारणमिति केचित् । अपरे पुन अनयो प्रतिभयोर्मध्ये एकतरा कवित्व- सपादनाय प्रभाति अपरा तदुत्कर्षायैर इति । अस्मिन् व्याख्याने न विद्यते .९ इत्यानिमश्लोकस्य अविरोध सपद्यते इति विमर्शनीयम् ।। १०३ ।। यद्यपि सहजा प्रतिभा पुरुषप्रयत्नेन लब्धुमशक्या तथापि तदभावेपि करित्व न सांथा दु सपाद्यमिति प्रतिपादयति---न विद्यते इति । अद्भुतम् अलौकिकका यसपादनेनाथर्यावहम् । पूर्वासनागुणानुवन्धि प्राक्तनसस्कारगुण- सरद्धम् सहजमिति भाव । प्रतिभानम् प्रतिभाशक्ति । यद्यपि न विद्यते प्रासन- प्रतिभाया अभायो यद्यप्यस्ति । तथापि यत्न कर्तव्य इति अध्याहत्य वाक्य- ६मेतत् पूरणीयम् । किमर्थ प्रयतितव्यमिति चेत् कथयति-- श्रुतेनेति । श्रुतेन काव्याद्यनुलनेन । यत्नेन काव्यकरणाभ्यासप्रयत्नेन । उपासिता आराधिता । वाक् । कमपि अनिर्वचनीयम् । अनुग्रहम् काव्यसपादनसामर्थ्यरूपम् । करोत्येव । (ध्रुवमित्यनेन व्यभिचारशका निरस्ता । कालिदासादीना प्राक्तनप्रतिभाया अभाषेपि केवल वाग्देव्या आराधनेन यथा कवित्वलाभ आसीत् तथा अन्येषामपि पुरुयाणामुद्यमशीलाना भवेत् । पुरुषेण प्रयतरता भाव्यम् इत्यर्थ । एतेन-~- अय भस्मनि होम स्यात् इय दृष्टिमरुस्थले । इदमथरणे गान यज्जडे शास्त्रशिक्षणम् ॥ इति । ।

·१०८ काव्यादर्श प्रथमः परिच्छेदः तदस्ततन्द्ररनिशं सरस्वती श्रमाहुपास्या खलु कीतिमीप्सुभिः । कृशे कवित्वेपि जनाः कृतश्रमा विदग्धगोष्ठीपु विहर्तुमाशते ॥ १०५॥ इत्याचार्यदण्डिनः कृतौ काव्यादर्श मार्गविभागो नाम प्रथमः परिच्छेदः॥ तथा-न हि यनशतेनापि शुकवत् पाठ्यते वकः । इत्यादि क्रियाशून्यानां दैव- १५वादतन्द्रिलानां यत्ननैष्फल्यप्रतिपादनपर मतं निरस्तम् ॥ १०४ ॥ पुनरपि सविशेष प्रयतितव्यं तेन मनोरथाः निश्चयेन फलन्तीति कथ. यति-तदिति । तत् तस्मात् । उपासिता वाक् ध्रुवमनुग्रहं करोति इति हेतोः । अस्ततन्द्रः परित्यकाटसः । अनिशम् सततम् । श्रमात् यत्नतः । कीर्तिमीप्सुभिः कपित्यादिकीय॑भिलापुकैः । सरस्वती वाग्देवी । खलु निश्चयेन । उपास्या । उपास- नाया अनेष्फल्य दर्शयति-कशे इति । कदाचित् कवित्वे काव्यनिर्माणे । (शेपि स्वल्पेपि । विदग्धगोष्ठीपु सहृदयसमाजेषु । कृतश्रमाः काव्यशाने विहित व्यासमाः । जनाः पुरुषाः । विहर्तुम् काव्यरहस्यावगमसामध्यन व्यवहर्तुम् । ईशते समी भान्ति । एतेन काव्यकरणासमा अपि काव्यरहस्यवोधारः पुरुषाः कीर्ति पिसमाजगु संमान च लभन्ते । अतः सर्वथा सरस्वत्युपासितव्या तदुपासना निपटा नव सपयते इति आदिएं भवतीत्यवगन्तव्यम् ॥ १०५॥ इति श्रीराजक्षेत्रवासिमी रहीकुटारसैटिकृष्णाचार्यतनुजे रगाचार्यसूरिभिः सिवितायो कान्यादर्शच्यारयायां प्रभास्यायां प्रथमः परिन्दः ॥ .... १.४... (6...भ.

·अथ द्वितीयः परिच्छेदः काव्यंशोभाकारान् धर्मानलंकारान् प्रचक्षते । प्रथमपरिच्छेद वैदर्भगोडमार्गोपलक्षितं धर्मिभूतं काव्यशरीरं प्रदर्श्य इदानी तद्धर्मानलंकारान् दिदर्शयिपुः अलंकारसामान्यलक्षणमाह-काव्यशोभाकरा- निति । काव्यस्य इष्टार्थव्यवच्छिन्ना पदावलिः इत्युक्तस्वरूपस्य शोभा मनोहरता तस्याः कर्तारः तत्संपादकाः तान् । धर्मान् अनुप्रासोपमादीन् । अलंकारान् प्रचक्षते अलंकारनाम्ना व्यवहारन्ति । प्राञ्चः साहित्यकोविदा इति शेषः । यथा ६ लावण्यमनोहरस्य शरीरस्य हारादयो अलंकाराः शोभातिशयं जनयन्ति तथा श्लेपप्रसादादिगुणोपस्कृतस्य इष्टार्थव्यवच्छिन्नपदावलिरूपस्य रमणीयार्थप्रतिपादकस्य काव्यस्य अनुप्रासोपमादयोलंकाराः शोभा परिवर्धयन्ति । अनेन एते अलंकाराः शब्दार्थगताः इति आचार्यदण्डिनो मतमवगन्तव्यम् । भरतेनापि ---काव्यस्यैते ह्यलंकाराश्चत्वारः परिकीर्तिताः । (१६.४१) इत्यनेन ते काव्यधर्मत्वेनैव स्वीकृताः सन्ति । भामहोपि-इति वाचामलंकाराः पञ्चैवान्यैरुदाहृताः । (३.४) इत्युपक्रमे १२---गिरामलंकारविधिः सविस्तरं स्वयं विनिश्चित्य धिया मयोदितः । (३,५७) इति तृतीयपरिच्छेदोपसंहारे कथयन् शब्दार्थगतत्वमेव तेषां दर्शयति । वामनादयोपि इमामेव पद्धतिमनुसरन्ति । तदुक्तं वामनेन काव्यशोभायाः १५कारो धर्मा गुणाः । तदतिशयहेतवस्त्वलंकाराः । (३. १. १-२) इति । अत्र च प्रमाणत्वेन प्राचीनश्लोकायपि अवतारयति- युवतेरिव रूपमङ्ग काव्यं खदते शुद्धगुणं तदप्यतीव । विहितप्रणय निरन्तराभिः सदलंकारविकल्पकल्पनाभिः ।। यदि भवति वचश्च्युतं गुणेभ्यो वपुरिख यौवनयन्ध्यमङ्गनायाः । अपि जनदयितानि दुर्भगत्वं नियतमलंकरणानि संश्रयन्ते ।। इति । अत्र पूर्वश्लोकैन अलंकाराणां सगुणकाव्यस्य शोभाकरत्वं दर्शितम् । द्विती- मेन तु गुणाभावे अलंकाराणां वैयध्ये प्रोक्तम् । तत्र काव्यशोभासंपादने गुणा १८ ·११० काव्यादर्श द्वितीयः परिच्छेदः ते चाद्यापि विकल्प्यन्ते कस्तान कास्न्येन वक्ष्यति ॥१॥ नित्या अलंकारास्त्वनित्या इति अग्रिमेण पूर्वे नित्या. (३. १. ३) इति २सूत्रेण अभिहितम् । अयमेव च गुणालकारयो प्रभेदः । यद्गुणा नित्याः तैर्विना काव्यशोभानुपपत्ते । आचार्यदण्डिना हि गुणा वैदर्भमार्गस्य प्राणत्वेन कथिताः । वामनेन ते नित्या इत्यनेन स एवार्य पर्यायेण अभिहितः । रीतिरात्मा काव्यस्य २७इति काव्ये रीते प्राधान्यस्वीकारेपि तस्या गुणसमुदायाभिन्नस्वरूपत्वात् गुणा- धीनन स्पष्टमेर । एव च प्राणा दशगुणाः स्मृता इति आचार्यदण्डिनः सिद्धा- न्तस्य निरात्मा काव्यस्य इति सूत्रयता वामनेन भनयन्तरेण स्वीकारो दर्शितः । ३०एव भरतभामहामनप्रभृतीना गुणालझारविषये ऐकमत्यमेव दृश्यते । प्रकाशकारा- दयस्त्वाचीना माधुयॊज प्रसादात्यान् गुणान् रसस्याङ्गभूतान् अलकाराश्च शब्दार्थयोरङ्गभूतान् कल्पयन्ति । तदुक्त प्रकाशे- यरसस्यागिनो धर्मा शौर्यादय इवात्मन । उत्कर्षहेतरस्ते स्युरचलस्थितयो गुणा. ॥ उपकुर्वन्ति त सन्त येगद्वारेण जातुचित् । हारादिवदलकारास्तेनुप्रासोपमादय. ॥ माधुर्यौज प्रसादाख्यास्त्रयस्ते न पुनर्दश । (८.६६-६७) इति । प्रतिपादित च माधुर्याज प्रसादाख्या रसस्य गुणा । हारादिवत् वाच्यवाचक- ३९लक्षणाद्गगता स्वाश्रयशोभानननद्वारा अगिनो रसस्य शोभाजनका अलकारा इति ! आश्रयभेदाच्च गुणालयारयोर्भेद इति । ओजखी प्रपन्धः मधुरा वर्गा इत्यादिव्यवहारस्तु आकारोस्य शूर इतिवत् ओपचारिक ॥ तत्र तावद्विचार्यते । ४३मगुरो रस इति सामानाधिकरण्यात् अनुभवसिद्धाना रसस्वरूपविशेषकाणां माधुर्यदिीना गुण स्वीकारे यदिद साहित्यप्रन्थकाराणा काच्ये तादृशगुपनिवेशा. श्यकत्यायन तत् विफल स्यात् । रसपत् काव्यमित्येतावतैव लक्षणेन रस. निश रमस्वरूपविशेषाणा मा पुर्यादीना निवेशस्यापि नियतत्वात् । यतः तन्मते माधुर्थीन प्रसादाच्या गुणा रसत्यभिचारिण न कुत्रचिदुपलभ्यन्त । अप गुणा• नियनकान्दार्थप्रयोगाय लक्षणे गुणग्रहणमिति चेत् तादृशन्यजकताया. एव ३३ १. मन प.

·अलकारस्वरूपम् १११ ५७तथा--- reगुणलमुचितम् । सौन्दर्यादे आत्मोत्कर्षत्वात् तस्या एच रसोत्कर्पत्वात् । उत्कर्पकस्यैव गुण वात् । सा च व्यञ्जकता श्लेपादिधर्मस्वरूपा एव । अत सिद्ध श्लेषादाना गुणत्व शब्दार्थगतत्व च । तथैव स्वाश्रयशोभाजननद्वारा रस- शोभाजननत्वमलकाराणामित्यपि न विचारक्षम तेपा वच । यतो नीरसे सकला- लकारिक काव्यतया स्वीकृते सलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यप्रभेदे चित्रे च उपमादीनामनल कारतापत्ते । स्वीकृत हि तत्र तेरुपमादीनामलकारत्वम् । तथाहि- वस्तु वालकृतिति पड्भेदोसो व्यनक्ति यत् । यस्वलकारमथवा तेनासो व्यञ्जक ] द्वादशात्मक ॥ (का प्र ४. ४०) शब्दचित्र वाध्यचित्रमव्यङ्गय उवर स्मृतम् । इत्यस्य व्याख्याने चित्रमिति गुणालकारयुक्तम् इति । (१ ५) अष्टमोल्लासेपि यत्र तु नास्ति रस तत्रोक्ति- वैचित्र्यमात्रपर्यवसायिन इत्यादिना प्रबन्धेन तनैर कथितमस्ति । ननु रसो- ६०पकारयोग्यत्वमलकार इति तल्लक्षणमस्तु । तेन नीरसस्थले नाव्याप्ति इति चेन्न । योग्यताया निर्वचनस्याशक्यत्वात् तादृशानुगमकधर्मेण लक्षणविधानस्या युक्तस्यात् । जगन्नायेनापि गुणाना शब्दार्थरसरचनागत स्वीकृत्य केरलरसधर्मत्व ६. खाण्डतम् । तद्यथा --येमी माधुयाँज प्रसादा रसमात्रधर्मतया उक्ता तेपा रसधर्मत्वे किं मानम् । प्रत्यक्षमेवेति चेन्न । दाहादे कार्यात् अनलगतस्य उष्णस्पर्शस्य यथा भिन्नतयानुभव तथा दुत्लादिचित्तवृत्तिभ्य रसकार्येभ्य ६६अन्येषा रसगतगुणाना अननुभवात् । तादृशगुणविशिष्टरसाना द्रुत्यादिकारणत्वात् । कारणतावच्छेदकतया गुणानामनुमानमिति चेत् प्रातिस्थिकरूपण रसाना कारण- तोपपत्तौ गुणकल्पने गौरवात् । शृङ्गारकरुणशान्ताना माधुर्यत्वन इतिकारणत्व ६९प्रातिस्विकरूपेण कारणत्वकल्पनापेक्षया लघुभूतमिति तु न वाध्यम् । परेण मधुरतरादिगुणाना पृथग्द्रुततर दिकार्यतारतम्यप्रयोजकतयाभ्युपगमेन माधुर्यत्वेन कारणताया गडुभूतत्वात् । इत्य च प्रातिस्विरुरूपेणैध कारणले लाघवम् । कि ४२च आत्मनो निर्गुणतया आत्मरूपरसगुणत्व माधुर्यादानामनुपपनम् । एव तदुपाधिरत्यादिगुणवत्वमपि । मानाभागात् । पररात्या गुणे गुणान्तरस्यानाचित्याञ्च । अथ शङ्गारो मधुर इत्यादिव्यवहार कयमिति चेत् एस तर्हि द्रुत्यादिचित्तवृत्ति.

·११२ काव्यादर्शे द्वितीयः परिच्छेदः किंतु बीजं विकल्पाना पूधाचार्यः प्रदर्शितम् । ७५प्रयोजकत्व प्रयोजकतासबन्धेन द्रुत्यादिकमेव वा मापुर्यमस्तु । व्यवहारस्तु वाजिगन्धोष्णेतिव्यवहारवत् अक्षत । प्रयोजकत्व च अदृष्टादिविलक्षण शब्दार्थ- रसरचनागतमेव ग्राह्यम् । अतो न व्यवहारातिप्रसक्ति । तथा च शब्दार्थयोरपि ७८माधुर्यादेरादृशश्य सत्त्वादुपचारो नै कल्प्य इति तु मादृशा इति ॥ (५४-५५ पत्रयो ) रहस्य तु एतदेव यद्गुणाना रसधर्मस्व न विचारक्षमम् । ते शब्दार्थरस- रचनागता एवेति ज्ञेयम् । आचार्यदण्डिप्रभृतय प्राचीना रसाना रसदलकारत्वेनैव ८१काव्यशोभाकरत्व मन्यन्ते । तथा च गुणे गुणान्तरस्यानौचित्यान्न माधुर्यादयो गुणा रसानामिनि तेषा राद्धान्त । अस्त्येषा सूक्ष्मविचारचर्चा | प्रकृतमनुसराम । अलकाराणा एव काव्यशोभाकरधर्मरूप सामान्यलक्षणमभिधाय वक्तव्याना विशिष्टालकाराणामानन्त्य विचिन्त्य तद्विवेचने स्वस्यासामर्थ्य विनयेन प्रकटयति- ते चेति । ते अलकारा । अद्यापि विकल्प्यन्ते विविधफल्पनाभि नवनवा उद्भा. व्यन्ते । कविभिरिति शेप । अत का पण्डित । तान् अलकारान् । कास्न्येन ८७साकल्येन । वक्ष्यति निरूपयिष्यति । न कोपि पियक्तु प्रभविष्यतीत्यर्यः । वक्ष्य- तीति भविष्यत्प्रयोगेण न प केनापि निरूपिता नाधुनापि कश्चिनिरूपयति न वाग्रे केपि निरूपयेयु इति साकल्येन कालत्रयेपि ते निरूपयितुमशक्या इति ९० सूचितम् । मेधापिना कल्पनाया अविरामात् कल्पनोपजीविनोलकारस्याप्यविरामः । अत इयत्तया तेपा निरूपण दु शकमिति भाव ॥१॥ अलकाराणामानन्त्यात् भवता तद्वर्णन परित्याज्यमिति चेन्न । ते प्राचीनैः वीजरूपेण निरूपिता एव स्फुटतया मया कथ्यन्ते इति निवेदयति-कित्तिति । विकल्पाना अर्याचीन कल्पिताना अलकारविशेषाणाम् । पूर्वीचार्य, भरतादिभिः । वीज सामान्यतः सर्वत्र वर्तमान मूलम् । प्रदर्शितम् कथितम्। यथा नवीन उद्भा- विताना उपमाभेदानां और–उपमा नाम सा ज्ञेया गुणाकृतिसमाश्रया । (१६ ६ ४२ ) इत्येव केरल उपमालक्षण विदधता भरतेन कथितम् । अमे दर्शितास्तु वाक्यार्योपमा सातिशयोपमा श्लेषोपमा निन्दोपमा अभूतोपमा विपर्ययोपमा सशयोपमा नियमोपमा माटोपमा विकियोपमा इत्यादय. प्रभेदाः अन्ये कल्पिता; सन्ति । अत्र सर्वत्र वीजभूतभापम्य वर्तत एव । अयमुपमालकारप्रपञ्चो दर्शितः। मालितम् कपा.

·अस्य ग्रन्यस्य सांप्रदायिकत्वम् तदेव परिसंस्कर्तुमयमस्मत्परिश्रमः ॥२॥ एवं रूपकादिप्वपि प्रपञ्चो द्रष्टव्यः । एवमेव औपम्यमूलकोलंकारान्तरविस्तारोपि दृश्यते । तदुक्तं वामनेन प्रतिवस्तुप्रभृतिरुपमाप्रपञ्चः इति । (४.३.१ )तेनैव २च विविधैः सूत्रैः अग्रे प्रभृतिपदोपसंग्राह्या अलंकारा दर्शिताः । तट्टीकाकारेण च ते श्लोकैरेवं निबद्धाः । यथा- प्रतिवस्तुप्रभृतय उद्दिश्यन्ते यथाक्रमम् । प्रतिवस्तु समासोक्तिरथाप्रस्तुतशंसनम् ॥ अपद्धती रूपकं च श्लेषो वक्रोक्त्यळंकृतिः । उत्प्रेक्षातिशयोक्तिश्व संदेहः सविरोधकः ॥ विभावनानन्वयः स्यादुपमेयोपमा ततः । परिवृत्तिः क्रमः पश्चादीपकं च निदर्शना । अर्थान्तरस्य न्यसनं व्यतिरेकस्ततः परम् । विशेपोक्तिरथ ब्याजस्तुतियाजोक्त्यलंकृतिः । स्यात् तुल्ययोगिताक्षेपः सहोक्तिश्व समासतः । अथ संसृष्टिभेदौ द्वावुपमारूपकं तथा । उत्प्रेक्षावयवश्चेति विज्ञेयोलंकृतिक्रमः ॥ इति । भरतमुनिना तु उपमा दीपकं चैव रूपकं यमकं तथा। काव्यस्यैते ह्यलंकाराश्चत्वारः परिकीर्तिताः ॥ (१६.४१) इत्यलंकार चतुष्टयमेवोक्तम् । एतद्विस्तारो भामहादिभिः प्रदर्शितस्तत एव वोद्धव्यः। प्रदर्शितमिति कयन प्रायिकमिति बोध्यम् । यतो निश्चयोल्लेखादीनां नवीनतरैरु- द्भावितानां केषांत्रिदलंकाराणां सामान्यलक्षणरूपबीजस्य प्राचीनरकयनात् । तदेव पूर्वाचार्यैः दर्शितमेव विकल्पमूलभूतं बीजम् । परिसंस्कर्तुं सम्यतया विशदी. कर्तुम् । अयं प्रक्रान्तप्रन्यरूपः । अस्मत्परिश्रमः मदीयो व्यवसायः । पूर्वीचार्य- ३३कथितबीजभूतानि अलंकारतत्त्वानि मया विविधैर्लक्षणरुदाहरणैश्च वित्रियन्ते । अनया दिशा अन्ये विकल्पाः प्रतिभावद्भिः स्वयमूहनीया इति भावः ॥२॥ [काम्पादशी १५ २१ ३. ।

·च सामान्यत ११४ काव्यादर्शे द्वितीयः परिच्छेदः काश्चिमार्गविभागार्थमुक्ताः प्रागप्यलंक्रियाः । साधारणमलंकारजामिन्यत् प्रदर्श्यते ।। ३ ।। स्वभावाख्यानमुपमा रूपकं दीपकावृती। आक्षेपार्थान्तरन्यासो व्यतिरेको विभावना ॥ ४॥ समासातिशयोत्प्रेक्षा हेतुः सूक्ष्मो लवः क्रमः । एव सामान्यत अलकारनिरूपणे प्रतिज्ञाते प्रसङ्गत पूर्व निर्णीतानामल काराणा पुनर्निरूपण पिष्टपेषणवद्विफल स्यादिति तान् परिहत्यैव निरूपण क्रियते इति कथयति-काश्चिदिति । काश्चित् श्रुत्यनुप्रासवृत्त्यनुप्रासयमकादय । अलक्रिया शब्दालकारा । मार्गविभागार्थम् गौडवेदर्भमार्गयोसादृश्यद्योतनार्थम् । प्रागपि प्रथमपरिच्छेदे । उक्ता । तत्र श्रुत्यनुप्रास ५२ श्लोकेन वृत्त्यनुप्रास ५५ ६श्लोकेन यमक ६१ श्लोकेन निर्दिष्टम् । तत्प्रयोजन तु श्रुत्यनुप्रासो वैदभैरङ्गीकृत न गौडेरित्यादिना मार्गभेदकथनम् । अत तेल कारा न पुनर्निरूप्यते इति भाव । अन्यत् पूर्वोक्तात् अन्यत् । साधारण (उभयमार्गसमानम् । गौडवैदर्भानुमतमित्यर्थ । अलकारजातम् स्वभावाख्यानमुप- मेत्यादिना अग्रे निरूप्यमाणोलकारसमूह । प्रदश्यते विविध्यते । यमकस्य पूर्व सामायत लक्षणमुक्त तद्विशेषप्रकारनिरूपण तु तत् तु नैका तमधुरमत .२पश्चाद्विधास्यते । (१ ६१ ) इति पूर्वप्रतिज्ञानुरोधेनैव तृतीयपरिच्छेदे सौदा हरण प्रपञ्चितमस्ताति ज्ञेयम् ॥ ३ ॥ प्रतिज्ञातालकारनिरूपणाय प्रथम तानुदिशति---स्वभावाख्यानमिति । स्वभावाख्यान स्वभावोक्ति अस्यैव जातिरिति सज्ञान्तरम् । दापक च आवृतिश्च ३दीपकावृती । आपूर्वकाद् वृते इगुपधात् कित् इति औणादि कित्प्रत्यय । आवृत्तिरित्यर्थ । सोय अर्थावृत्ति पदावृत्तिरुभयावृत्तिरेव च (२. ११६) इति विधा अने निरूपितोस्ति । अयत् स्पष्टम् ॥ ४ ॥ समासेति । समास समासोकि । अतिशय अतिशयोकि । लव ठेश । तथा चाने वक्ष्यति-हेतुथ सूक्ष्मलेशौ च वाचामुत्तमभूषणम् (२२३५) अय अक ·अलंकाराणां समुद्देशः प्रेयो रसपरिव पयायोक्तं समाहितम् ॥५॥ उदात्तापहनुतिश्लपविशेपास्तुल्ययोगिता। विरोधानस्तुतस्तोत्रे व्याजस्तुतिनिदर्शने ॥६॥ सहोक्तिः परिमृत्त्याशीः संकीर्णमथ भाविकम् । इति वाचामलंकारा दर्शिताः पूर्वसूरिभिः ॥७॥ नानावस्थं पदार्थानां रूपं साक्षाद्विवृण्वती। स्वभावोक्तिश्च जातिथेत्याद्या सालंकृतियथा ॥८॥ इति । क्रमः यथासंख्यम् । अस्यैव संख्यानमिति संज्ञान्तरम् । तदुक्तमये-- यथासंख्यमिति प्रोक्तं सख्यान क्रम इत्यपि (२. २७३) इति । समाहित अर्वाचीनः समाधिनाना व्यवहृतोलंकारः ॥५॥ उदात्तेति । उदाचश्च अपद्धतिश्च श्लेपश्च विशेपश्चेति द्वन्द्वः। विशेषः विशेषोक्तिः । विरोधः अग्रस्तुतस्तोत्र च विरोधाप्रस्तुतस्तोत्रे । अप्रस्तुतस्तोत्रं अप्रस्तुतप्रशंसा । व्याजस्तुतिश्च निदर्शन च व्याजस्तुतिनिदर्शने ॥६॥ सहोक्तिरिति । सकीर्ण ससृष्टिः । तदुक्तमप्रे-नानालंकारसंसृष्टेः संसृष्टिस्तु निगवते । (२.३५९) इति । इति एवं नामनिर्देशपूर्वकम् । कथिताः पूर्वोक्ताः पञ्चत्रिंशत्संख्याकाः । वाचा वाक्यानाम् । अलकाराः । पूर्वसूरिभिः दर्शिताः । यद्यपि एते अर्थालंकाराः तथापि शब्दार्थयोः वैयाकरणानुमतं तादात्म्य- मङ्गकिरयोक्त वाचामित्युक्तम् । पूर्वसूरिभिः इत्यनेन संप्रदायागतानेतानेव विवृणोमि न (तु निश्वयोल्लेखादीनर्वाचीनकविकल्पितसदृशानन्यान् कानपि विशिनामि । तादृश- वैचिश्यस्वीकारण अलंकारान्तरकल्पने तेषामानन्त्यापवेरिति भावः ॥७॥ तत्र उद्देशवाक्यानुसारेण अलकारान् उक्षयति नानावस्थमिति । सा अलकारेषु प्रथिता। आद्या उद्देशवाक्ये प्रथमा । अलंकृतिः स्वभावोनिः जातिः इति च नामद्वयवती । वर्तते इति शेपः । तल्लक्षण तु नानावस्थमित्यादि । पदार्थानां स्थावरजङ्गमानाम् । नानावस्थ जातिगुणक्रियाद्रव्यवशेन विविधप्रकारम् । १पयांयान्यत. पा. २ समरिध. अ. २स्मयन्ते. अ.क.

·। । स्वभावोक्तेरुदाहरणानि त्रिवर्णराजिभिः कण्ठरेते मञ्जुगिरः शुकाः ॥९॥ कलकणितगर्भण कण्ठेनाधूणितेक्षणः । पारावतः परिभ्रम्य रिरसुश्चुम्मति प्रियाम् ॥१०॥ यभन्नङ्गेषु रोमाञ्च कुर्चन् मनसि नितिम् । नेने चामीलयन्नेप प्रियास्पर्शः प्रवर्तते ॥ ११ ॥ आताम्रकुटिल आताम्राणि ईपल्लोहितानि कुटिलानि पक्राणि च ते । तुण्ड मुख । उपलक्षिता. । इत्यभूतलक्षणे इति तृताया । एवमपि । हरितकोमल हरिता पालाशवर्णा कोमला सुकुमारा तै। पझै गनि । विवर्णराजिभि त्रयो वर्णा नालरक्तधूसरा तेपा राजय रेखा या ते । कण्ठ ग्रावाभि । एते अग्र वर्तमाना । ६शुका कारा । मञ्जगिर मधुरप्रलापिन । वर्तन्ते इति शेप । अत्र तुण्डादाना ताम्रत्वादिक सर्वशुकजातेधर्म तेन जात्युदाहरणमेतत् ॥ ९॥ कियास्वभावोक्तिमुदाहरतिकलेति । कलकणितगर्भेण कलम् अव्यक्त मधुर यत् कणित मञ्जलध्वनि स गर्ने अन्त यस्य तन । कण्ठेन उपलक्षित । आपूर्णितक्षण आपूर्णिते प्रेम्णा प्रियामुखमभित सचालिते ईक्षणे नयन यन स । रिसु रन्तुमिच्छु । पारामत । कलरव सन् । परिभ्रम्य परितश्चक्रमण कृत्वा । प्रिया कपोताम् । चुम्बति तस्या अधरपान करोति । अत्र कलकणिता ६दय सर्वे वर्मा पारावतचुम्बनक्रियाया इति क्रियास्वभावाक्तिरियम् ॥ १० ॥ गुणगता स्वभावोक्तिमुदाहरति-वनन्निति । एप अनुभूयमान । प्रिया- स्पर्श. दयितास्पर्श । अङ्गेषु गात्रेषु । रोमाञ्चम् रोमहर्षणम् । वनन् सपादयन् । मनासि निवृति परमानन्दम् । कुर्वन् जनयन् । नेत्रे आमीलयन् सोख्यातिशयेन निमालयन् । प्रवर्तते जयतात्यर्थ । अत्र प्रियास्पर्श इति स्पर्शस्य गुणत्वाद् गुण गतेय स्वभावोक्ति । मोजराजेन स्वभागोत --देश कालश्च शक्तिश्च साध. इनानि च हेतब (३ ८) इति हेतून् कथयिका शरिदमुदाहरण दर्शितम् । अत्र रोमाञ्चपधादिषु प्रियास्पर्शप्रवृत्तर्निमित्तस्योक्तत्वादिय शक्तिहतुर्नाम जाति इति च तेन लक्षणसगतिर्दर्शिता ॥ ११ ॥ । परिक्रम्य अ, पा, परावृत्य वपा ·११८ काव्यादर्श द्वितीय परिच्छेद. कण्ठेकालः करस्थेन कपालनेन्दुशेखरः । जटाभिः स्निग्धताम्राभिराविरासीद्वपध्वजः ॥१२॥ जातिक्रियागुणद्रव्यस्वभावाख्यानमीदृशम् । शास्त्रेष्वस्यैव साम्राज्यं काव्येष्वप्येतदीप्सितम् ॥१३॥ यथाकथंचित् सादृश्यं यत्रोद्भूतं प्रतीयते । द्रव्यगतजातिमुदाहरति-कण्ठेफाल इति । कण्ठेकाल कण्ठे कण्ठ- प्रदेश काल कालकूट तदुत्पनकालिमा वा यस्य स शिव । अमूर्धमस्तकाद ३साङ्गादकाम इति अलुक्समास । करस्थेन करस्थितेन । कपालेन शिरास्थ्ना । तथा निग्धताम्राभि स्निग्धा कोमला ताम्रा अरुणा ताभि । जटाभि जटिल कशपाश । उपलक्षित । एताइक् वृषध्वज वृप वृषभ ध्वज केतुचिह्न यस्य रु। ६आविरासीत् प्रादुरभूत् । अत्र कण्ठेकालत्वादय सेपि धर्मा शिवरूपद्रव्यगता इति द्रव्यस्वभावोक्तिरियम् । वृषध्वनशब्दो यादृच्छिक शिवसज्ञाया सकेतित । सज्ञासज्ञिनोश्चाभेदाव्यगतेय स्वभावोक्ति ॥ १२ ॥ स्वभारोक्तिमुपसहरति—जातीति । जातिश्च क्रिया च गुणश्च द्रव्य च जातिक्रियागुणद्रव्याणि तेषा स्वभाव नैसर्गिकस्वरूप तस्य आख्यान मनोहर- तया कथनम् । ईदृशम् अनया रीत्या स्वभावो वर्णितयेत् । स्वभावोक्तिरलकारो भवति इति भाव । अत्र द्रव्यपद वैयाकरणपरिभाषितैकव्यक्तिवाचकम् न तु नेयायिकपरिभाषितपृथिव्यादिवाचकम् । तेपा जातिपदेन सग्रहात् । अस्यैव स्वभा- वाख्यानस्येव । शास्त्रेषु पदार्थस्वरूपनिरूपणप्रधानेपु न्यायव्याकरणवेदान्तादि- शास्त्रषु । साम्राज्यम् प्राधान्यम् । सर्वाण्यपि शास्त्राणि पदार्थस्वभावनिर्णयायैव प्रवृत्तानि । अत स्वभावाख्यान सर्वत्र वरीवर्ति इति भार । एवकारेण अलकारा- तराणा न एतादृक् शास्त्रेषु उपयोग इति सूचितम् । काव्येष्वपि एतत् स्वभावा ख्यानम् । इप्सितम् रुविभि अलकारान्तरापेक्षया एतदेव सहृदयतया आदृतम् । सर्वेषु अलकारेषु एतदेव विरानते इति भाव ॥ १३ ॥ क्रमप्राप्तामुपमा निरूपयति-यथेति । यत्र कान्ये । वृत्तित्व सप्तम्यर्थ । , 'दभ्यः स. पा. २ शाख पास्यर म ·उपमालक्षणम् उपमा नाम सा तस्याः प्रपश्चीयं प्रदश्यते ॥१४॥ तच्च वृत्तित्व शक्तिलक्षणान्यतरसहकारेण बोधक वसन्धेन ज्ञेयम् । केचित्तु यत्र वैचित्र्ये इति विपयसप्तमी । विषयश्च प्रतिपरायरूप इत्याहु । यथाकथचित् येनकेनचित् प्रकारेण । गुणक्रियाद्रव्यवशेनेति भाव । । उद्भूत प्राधान्येन स्फुटम् । सादृश्यम् साम्यम् । प्रतीयते अभिधालक्षणव्यजनान्यतरवृत्या प्रतीतिविषयमेति । सा उपमा तत् सादृश्यमुपमालकार । विधेयगतलिङ्गत्वेन तच्छन्दस्य स्त्रीत्वम् । तथा च काव्यनिष्ठमलोकिकचमत्कारजनक सादृश्यमुपमेति फलितम् । चमत्कारा- जनक सादृश्य नोपमालकार । यथा गौरिव गश्य । घट इव पट पदार्थ । अथवा---अस्थिवदधिवच्चैव पिष्टवत् कुष्टवत् तथा । राजन् तव यशो भाति इत्यादिषु । एतत् सर्वालकारसमानम् । तेन गोसदृशो गवय इति नोपमा । गौर्वाहीक इति न रूपकम् । स्थाणुनी पुरुषो वा इति न सदेह । इद रजतम् १२इति न भ्रान्तिमान् । नाय सर्प इति नापद्धति । पीनो देवदत्तो दिना न भुते इति न पर्यायोक्तम् । पर्वतो वहिमान् इति नानुमानम् । सोय देवदत्त इति न स्मरणम् । तस्थस्थमिपा तातताम इति न यथासख्यम् । पुत्रेण सह १५आगत पिता इति न सहोक्ति । तेन विना गत इति न विनोकि । श्वेतो धावति इति न श्लेष । इत्याशुहनीयम् इति चित्रभीमासाया (६ पने ) अव्ययदीक्षिता । हि रसगङ्गाधरे सादृश्य ,वाक्यार्थोपस्कारक उपमालकृतिरिति । (१५७ पत्रे) व्याख्यात च सुन्दरमिति सादृश्यविशेषणम् । सौन्दर्य च चमत्याधायकत्वम् । चमत्कृतिश्चानन्द- विशेषः इति । तस्या प्रपञ्चो विस्तर । अय वक्ष्यमाणप्रकारक । प्रदर्श्यते निदर्यते । अस्योपमालकारस्प चत्वार्यङ्गानि । उपमानम् उपमेयम् साधारणो धर्म उपमावाचकश्चेति । तत्र समदृश्यप्रतियोगि उपमानम् । सादृश्यानुयोगि उपमे- यम् । उपमाने उपमेये चोभयत्र सगतो धर्म साधारणो धर्म । उपमावाचकथ १ इवादिशब्द । परे तु यस्य धर्मस्य सबन्धात् येन सह यदुपमीयते स साधारणों धर्म । तदुपमानम् । तच्चोपमेयम् । इति साधारणधर्मोपमानोपमेयपदानि विव- ज्वन्ति । यथा कमलमिव मुख मनोज्ञम् इत्यादौ मनोज्ञत्वधर्मसबन्धेन तद्वत्तया १७प्रसिद्धन कमलेन सह मुखमुपमीयते इति मनोज्ञत्य साधारणो धर्म उक्त २ - निदर्यते य, कपाप ·१२० काव्यादरों द्वितीयः परिच्छेदः ३६ कमलमुपमान मुखमुपमेयम् पशब्दश उपमाराचक इत्युपमारकार.। एते च उपमानादय पदार्था कचित् सन्त कचिदसन्त कचिदुपात्ता. कचि. ३०दनुपात्ता अपि सामापिसेया भवन्ति । अत एव त्वयि कोपोयमाभाति सुधाशा- विव पाठक । इत्यन सुधाशौ पात्रकस्यासतोपि उपमानत्वसिद्धि । तर उपाचाना गुणक्रियाद्रव्याणा सादृश्यात् क्रमेणोपमालकार 1 यथा हसीव धवला कीर्ति इत्यत्र 33धरलत्वगुणेन सलीलमियमायाति वर्गजपरिव इत्यत्न गमनक्रियया आकाशः काशतेत्यर्थ शिववद्विधुभूपण इत्यत्र विधुरूपद्रव्येण । अनुपाचाना यथा--- मुखमिन्दुर्यथा पाणि पल्लवेन सम प्रिये । पाच सुधा इनौष्ठस्ते विम्यतुल्यो मनोरमयत् ॥ इति अत्र मुखेन्दुप्रभृतीना प्रसिद्धसादृश्याना मनोज्ञत्यादयो धर्मा नोपाचाः । ते सामर्थ्या- देव झायन्ते । उद्भूतम् प्राधान्येन स्फुटम् । तेन या वैचित्र्यान्तरनिर्माण- १९ सादृश्यवैचित्र्य तत्र नोपमालकार । तथा च रूपकादिस्थले ताप्यादिप्रती- तिजन्यवैचित्र्यस्य चमत्कारातिशयजनकतया तत्कुक्षिनिलीनमिवोपमावैचित्र्य न तादृश चमत्कार दर्शयति इति न तत्रोपमालकारप्रसक्ति । एवमेव व्यतिरेका- ४२लकारेपि । तर भेदप्रतीतिवैचित्र्येण सादृश्यप्रतीतिजन्यौचित्र्यस्य तिरोधानात् । अङ्गाङ्गिभावसकरे तु सादृश्यजन्यवैचित्र्य नान्येन तिरोधीयते । पर काव्यार्था- लोचनया प्रधाननिर्वाहकत्वेन तदङ्गत्वेन प्रतीयते । सादृश्यमतिरिक्त पदार्थ r,इति वैयाकरणमीमासकादय । साधर्म्यमिति नैयायिकादय । साधर्म्यमुपमाभेदे इति प्रकाशकार । साधर्म्य च उपमानोपमेययोरेकधर्मसमन्ध । समासोत्तरवर्ति- भाववाचितद्वितप्रत्ययस्य सबन्धाभिधायकत्वात् । तदुक्त भर्तृहरिणा-~~-कृतद्धित- समासेभ्य सबन्धाभिधान भावप्रत्ययेनति । एकत्व हि धर्माणा कचिद्वस्तुत अभिन्टत्व क्वचिदेकजातीयन क्वचिदेकशब्दप्रतिपाद्यत्व कचिदेकधर्मत्व चेति चतुर्विधम् । तत्र गुणक्रियायहच्छाना साधर्म्यत्वे प्रथमम् । तेषामभिन्नत्वस्य वैया ५.करणैरङ्गीकृतत्वात् । द्रव्यसामान्यादीना साधर्म्यत्वे द्वितीयम् । एकजातीयत्व च एकजातित्वम् । एकशब्दप्रतिपाद्यत्व लिष्टपदोपस्थाप्ये धर्मे ज्ञेयम् । तत्र शब्द- श्लेषे सकलपल पुरमेतज्जात सप्रति सुधाशुविम्बमिव इत्यादि । अत्र सकल ५ कलम् इत्यस्य कलकलसहित सपूर्णकलायुत चेत्यर्थ । बिम्बानुबिम्बितायामेक- धर्मवत्त्वम् । यथा-- ·+ उपमालक्षणम् १२१ . - भल्लापवर्जितैस्तेषां शिरोभिः श्मश्रुलैर्महीम् । तस्तार सरघाव्यातैः स क्षौद्रपटलैरिव ॥ इति । अत्र श्मश्रुलत्यसरधाव्याप्तत्वयोः धर्मयोः एककृष्णत्वादिगुणयोगादेकत्वम् । आचार्य- दण्डिनो मते एतत् सादृश्यं द्वयोरेवेति नाग्रहः । एकस्यैव उपमानोपमेयस्वरूपस्य ६.अनन्ययस्याप्यनेन उपमात्वस्वीकारात् । तथैव वाक्यद्वयगता उपमेयोपमा . अपि एतन्मते उपमैव । अतस्तदर्थ सादृश्यस्य एकवाक्यगतत्वमिति विशेषणं नापे- क्ष्यते । तत्र इवादिपदप्रयोगे वाच्यं तदप्रयोगे कचिल्लक्ष्यं कचिद्वाक्येन ६अव्ययम् इति ज्ञेयम् । अत्र तावदुपमायाः वाक्यार्थबोधं संक्षेपतः दर्शयामः । चन्द्र इव मुखं आह्वादकम् इत्यत्र आहादकोपमानभूतचन्द्राभिन्नमाद्वादकमुपमेयं मुखमिति बोधः । अत एव इवादिसमभिव्याहारे उपमानोपमेययोः समानविभक्ति- ०६६ कात्यनियमः । साधारणधर्मसबन्धश्च कचिद्विशेषणतया यथा चन्द्र इव मुखमा- द्वादकम् इत्यादी क्वचिद्विशेप्यतया यथा चन्द्र इव मुखमाहायति । अत्र उपमानचन्द्रकर्तृकाहादाभिन्नः उपमेयमुखकर्तृकाढादः इति बोधः । अतोत्रापि ५९तयोः समानविभक्तिकतैय । हरीतकी भुक्ष्य राजन् मातेय हितकारिणीम् । - इत्यादि तु, असाध्वेव । समानविभक्तिकत्वाभावात् । ये त्वत्र चन्द्रसादृश्यप्रयोजको । मुखकर्तृक, आहादः इति बोधं वदन्ति तेषां मते उपमानोपमेययोः समानविभक्ति- ५२कत्वनियमे मानं चिन्त्यम् । यत्तु वाचनिकी समानविभक्तिकतेति तन्न व्याकरण- शास्त्रे तादृशषचनानुपलम्भात् । एवं गजराज इव गच्छति देवदत्तः इत्यादी बोध्यम् । वनं गज इव शूरः समरभूमिं गच्छति इत्यादी उपमानगजकर्तृकवन- ४५कर्मकगमनाभिन्नमुपमेयशूरकर्तृकसमरकर्मक गमन मिति बोधः । साधारणधर्मरूप- गमनस्य विधेयतया उपमाविघयिकात्र घी: । व्याघ्र इव यः शूरः पुरुपः स गच्छति इत्यादी उपमानशूरव्याघ्राभिन्नपुरुपकर्तृकगमन मिति धीः । शूरत्वादि- ७. साधारणधर्मस्योदेश्यतया उपमोदेश्यिकात्र धीः । अत एव भेदाभेदप्रधाना उपमेति वृद्धाः । यद्यपि चन्द्रमुखयोस्तत्त्वेन भेदः तथापि साधारणधर्मवत्त्वेना. भेदान्वययोग्यता बोध्या इति मञ्जूपाया नागेशः । विस्तरस्तु रसगङ्गाधरे द्रष्टव्यः । उपमायाः विविधालंकारमूलाबमाह उपमाप्रस्तावे अध्ययदीक्षितः चित्रमीमांसायाम् । यथा- [काव्यादर्श ! १६ ·१२२ काव्यादर्श द्वितीयः परिच्छेदः अम्भोरुहमिवातानं मुग्धे करतलं तय । उपमैका शैलूषी सप्राप्ता चित्रभूमिकाभेदान् । रजयति काव्यरङ्गे नृत्यन्ती तद्विदा चेत ॥ चन्द्र इव मुखमिति सादृश्यवर्णन तावदुपमा सैव उक्तिभङ्गभेदेनानेकालकारकत्व भजते । तथाहि चन्द्र इव मुख मुखमिन चन्द्र इत्युपमेयोपमा । मुख मुखमिव इत्यनन्वय । मुखमिव चन्द्र इति प्रतीपम् । चन्द्र द्रष्ट्वा मुख स्मरामि इति स्मरणम् । मुखमेय चन्द्र इति रूपकम् । मुखचन्द्रेण ताप शाम्यति इति परिणाम । किमिद मुखमुताहो चन्द्र इति सदेह । चन्द्र इति चकोरास्त्वन्मुख ५.मनुधावन्ति इति भ्रान्तिमान् । चन्द्र इति चकोरा कमलमिति चञ्चरीकास्त्वन्मुखे रज्यन्ति इत्युल्लेख । चन्द्रोय न मुखम् इत्यपढ्व । नून चन्द्र इत्युत्प्रेक्षा । चन्द्रोयम् इत्यतिशयोक्ति । मुखेन चन्द्रकमले निर्जिते इति तुल्ययोगिता । ९१निशि चन्द्रस्त्वन्मुख च हृप्यति इति दीपकम् । त्य-मुखे एवाह रज्यामि च द्र एव चकोरा रज्यन्ते इति प्रतिवस्तूपमा । दिवि चन्द्रो भुवि त्वन्मुखम् इति दृष्टान्त । मुख चन्द्रश्रियम् बिभर्ति इति निदर्शना । निष्कलङ्क मुख चन्द्रादति- ९६रिच्यते इति व्यतिरेक । सन्मुखेन सम चन्द्रो निशासु हृप्यति इति सहोक्ति । मुख नेत्राङ्करुचिर स्मितज्योत्स्नोपशोभितम् इति समासोक्ति { अब्जेन सदृश वस्त्र हरिणाहितसक्तिना इति श्लेष । मुखत्य पुरतश्चन्द्रो निष्प्रभ इत्यप्रस्तुतप्रशसा ९९एवमुक्तानेकालकारविवर्तवतीयमुपमा । तदिद चित्र विश्व ब्रह्मज्ञानादिवोपमाज्ञानात् । ज्ञात भवतीत्यादौ निरूप्यते निखिलभेदसहिता सा ॥ इति । (५ पत्रे) १.राजशेखरोपि- अटकारशिरोरत्न सर्वस्व कान्यसपदाम् । उपमा कविवशस्य मातेति मतिर्मम ॥ १.५ति तो प्रशसति ॥ १४ ॥ प्रतिज्ञातमुपमाप्रपश्च दर्शयति-अम्मोरहमिति । हे मुग्धे मुन्दरि । तव फरतल पाणितलम् 1 अम्भोरमिक बोकलदमिर । आताम्र आलोहितम् । अम्भोरदमिवेति समस्तम् । इवेन नित्यसमासो विभक्त्यलोपश्चेति शासनात् । ।

·धर्मोपमा १२३ इति धर्मोपमा साक्षात् तुल्पधर्मप्रदर्शनात् ॥१५॥ अम्भोरुहपदं च अम्भोरुहसदृशे लाक्षणिकम् । इवशब्दः सादृश्यद्योतकः । तथा च आताम्रोपमानभूताम्भोरुहाभित्रमाताम्रमुपमेयं करतलमिति बोधः । यत्तु--- ६इवार्थः सादृश्यम् । तत्र प्रतियोग्यनुयोगिभावेनैव अम्भोरुहकरतलयोरेन्वयोपपत्ती किं लक्षणया । तथा च अम्भोरुहप्रतियोगिकसादृश्यानुयोगि करतलमिति बोधः इति तन । इवशब्दस्य सादृश्यार्थवाचकावे तदर्थे सादृश्ये उपमानस्य भेदेनान्वये अम्भोरुहमिव मुख पश्यामि अम्भोरुहमिव मुखं दृश्यते इत्यादौ अम्भोरुह- पदस्य सामानाधिकरण्याभावात् उक्तानुक्तत्वप्रयुक्तविभक्त्यनापत्तेः पष्ठया- पत्तेश्च । तथा अम्भोरहणेव करतलेन शोभसे इत्यादौ समानविभक्तित्वं १२न स्यात् । अभेदान्वयस्थले एव विशेषणविशेष्ययोः समानविभक्तित्वनियमात् । ननु अभेदान्वयस्थलवदुपमानोपमेयभावस्थलपि समानविभकित्वस्यानुशासनमस्ति । तथा हि-~-विभक्तिः पुनरेका स्यादुपमानोपमेययोः । इति । इति चेनैतदुचिरम् । १५एतच्छासनस्य मुनित्रयानुपदिष्टत्वात् । अत्र केचित् साधारणधर्मस्य आताम्रत्वस्य प्रथममुपमेयभूतकरतलेनैवान्वयः न तु उपमानभूतेनाम्भोरुहेण । तस्य समस्तैक- पददेशपदयोध्यत्वात् । तद्गतत्वेन प्रतीतिस्तु पालोचनया अन्वयबोधोत्तरमेव । ५८अत एव धर्मसाधारण्यप्रतीतिः तयैव च वैचित्र्यमिति साधारणधर्मसंबन्धे विषये आहुः । परं नैतद्रुचिरम् । पूर्वोक्तदोपपरिहाराय इचशब्दस्य द्योतकत्वात् । तेनोपमानोपमेयगतं सादृश्यं सममेव स द्योनयति इति ज्ञेयम् । अपरं च २.ययेवादिशन्दा यत्परास्तस्यैवोपमानताप्रतीतिरिति यद्यप्युपमानविशेपणान्यवेत्यादि- प्रकाशकारोक्तिविरुद्धमेतत् इति सुधीभिः विचार्यमेतत् । प्रकृतमनुसरामः । इति एवं साधारणधर्मप्रयोगस्थले धर्मोपमा । धर्मस्य उपादानेन धर्मोपमा इत्यर्थः । अत्र २ हेतुमाह -साक्षादिति । साक्षाच्छब्देन प्रतिपादितस्य तुल्यधर्मस्य आताम्रत्वस्य । प्रदर्शनात् कीर्तनात् । अत्र इवशब्दश्रवणमात्रेण सादृश्यरूपसबन्धस्य प्रतीतेरियं श्रौती । उपमानोपमेयसाधारणधर्मसादृश्यवाचकानां चतुर्णामपि प्रयोगाच्च पूर्णेय २७मुपमा । चतुर्यु अङ्गेपु कस्यचिदनुपादाने लुप्तोपमैति ज्ञेयम् । एतद्भदकरणमा- चीनानामेव । प्राचीनप्रन्थेष्वनुपलम्भात् । आचार्यदण्डी तु प्राचीनमतमेवानुसरति । धर्मवस्तूपमाविषये प्रमाणमाग्नेये यथा - १ प्रदर्शनम्, कपा.

·१२४ काव्यादर्श द्वितीय परिच्छेदः । राजीवमिन ते व नो नीलोत्पले झ । इयं प्रतीयमानकधर्मा वस्तूपमा सा ॥१६॥ त्वंदाननमियोनिद्रमरपिन्दमभूदिति । सा प्रसिद्विविपर्यासाद्विपर्यासोपमेप्यते ॥ १७ ॥ यत्र साधारणो धर्म कथ्यते गम्यतेथया । ते धर्मवस्तुप्राधान्याद्धर्मवस्तूपमे उभे ।। (३४४.१० ) इति । इत्यल पल्लवितेन ॥१५॥ वस्तूपमा दर्शयति-राजीवमिति । ते तप । यस्त्र वदन । राजीरमिन कमलसदृशम् । नेरे नयने । नीलोत्पले नीलकमले । इय निर्दिष्एस्वरूपा उपमा । प्रतीयमान शब्देनानुपादानाद् गम्यमान । एव पेरल । अन्येषामुपमानो- पमेयोपमावाचकाना शब्दोपात्तत्वात् इति भार । धर्म साधारणो धर्म मनोइ त्वसौरभत्गदि । यत्र सा वस्तूपमा । वस्तुनो उपमानोपमेययोरुपादानादिय वस्तू- पमा । प्रसिद्धतया अत्र साधारणधर्मस्य शब्दप्रयोगमन्तरेणापि ओपम्यप्रतीति- र्भवतीति भाव । केचित्तु प्रतीयमानेकधर्मेतिपदस्थैक्शब्दस्य सामान्य साधारण इति अर्थ दर्शयन्ति । इदमेकधर्मत्व यत्राप्रसिद्ध तर नेय वस्तूपमा भवति । तथा च सकलकल पुरमेतज्जात सप्रति सुधाशुविम्यामिन । इत्यादौ न वस्तूपमा । अत्र सकलकलमिति समानधर्मस्यानुपादाने न हि पुरसुधाशुपिम्बयो सादृश्य प्रसिद्धया बुद्धयारूढ भाति । इय च धर्मलुप्तोपमेति अप्पय्यदाक्षितर्मन्यते ॥१६॥ विपर्यासोपमामाह---त्वदाननेति । त्वदाननमिव । उन्निद्र प्रयुद्धम् । अर- विन्द कमलम् । अभूत् आसीत् । इति प्रसिद्ध विपर्यासात् वैपरात्यात् । सा प्रसिद्धा । विपर्यासोपमा अनास्तीति शेष । अय भाव । प्रस्तुतत्वेन वर्णनीयाना मुखादीनामेवोपमेयत्व तदुत्कर्पप्रतिपादनाय न्यस्ताना चन्द्रारमिन्दानामुपमानत्वम् इति कविसप्रदायसिद्ध पन्था । तस्य मार्गस्य उपमेयस्य उत्कर्षप्रतिपादनाय इविपर्यास उममेयोपमानभावविपर्यय तस्माद्विपर्यासोपमा । प्रस्तुते उदाहरणे आननमुपमेयभूतमपि उपमानतया वर्णितम् । इवान्तस्य उपमानत्वनियमात् । तदनुरोधेन च यच्च उपमानभूतमरवि-द तत् उपमेयतया वर्णितम् । अत १ इति अ. २ तवाननम् ब, कपाड प.

·अन्योन्योपमा १२५ तवाननमिवाम्भोजमम्भोजामेव ते मुखम् । इत्यन्योन्योपमा सेयमन्योन्योत्कर्षशंसिनी ॥१८॥ विपर्यासोपमालंकारः । नन्यास्तु अमुं प्रतीपं कथयन्ति । तदुक्तं कुवलायानन्दे- प्रतीपमुपमानस्योपमेयत्वप्रकल्पनम् । वल्लौंचनसम पद्मं त्वद्वक्त्रसदृशौ विधुः ।। (१४ पते ) इति १.उदाहरति च जगन्नाथः कि जल्पास मुग्धतया हन्त ममाङ्गं सुवर्णवर्णमिति । तद्यदि पतति हुताशे तदा हताशे तवाङ्गवर्ण स्यात् ॥ (१९६ पत्रे) १५इति ॥१७॥ अन्योन्योपमामाह तवाननमिति । अन्योन्यस्य आननेन उपमानेन अम्भोजस्य अम्भोजन उपमानेन आननस्य इति परस्परस्य उत्कर्षः गुणमाहात्म्यं ३तत् शंसिनी कथयित्री सेयमन्योन्योपमा । इति इत्यनेन उदाहरणखरूप निर्दि- श्यते।। तेन च यत्र पर्यायेण उपमानोपमेयमावस्तववेयमिति सिद्धम् । तेन च मुखमम्भोजं च तुल्यमित्यत्र तथा प्रतीतावपि नेय भवति उपरिदर्शितवैचित्र्या- ६भावात् । अत्र पर्यायेणोपमानोपमेयकत्वकल्पनं तृतीयसदृशव्यवच्छेदार्थम् । तेन न्यूनगुणेनोपमेयेनोपमीयमानस्य गुणाधिकस्योपमानस्य कथमुत्कर्षः इति शङ्का परास्ता । अत्र द्वयोरेव मुखाम्भोजयोः प्रस्तुतत्व बोध्यम् । अम्भोजस्य अप्रस्तुतत्वे तदुत्कर्षप्रतिपादनवैयात् । प्रस्तुतोत्कर्षप्रतिपादनायैव गुणालंकाराणां समुत्पत्तेः । अत एव हेमचन्द्रः इमामुपमेयोपमाभिधानेन इत्थमुदाजहार तवाननमिवाम्भोजमम्भोजमिव ते मुखम् । २ निलीनां नलिनीखण्डे कथ नु का लभेमहि ।।(२४७पत्रे) इति । निलीना गूढाम् । अप्पय्यदीक्षितोपि-धर्मार्थ इव पूर्णश्रीरर्थो धर्म इव त्याये । इत्युभयप्रस्तुतमेवोदाहरत् । अर्वाचीनस्तु इयमुपमेयोपमाशब्देन व्यवाहियते । जग- ५नायादयस्तु केवलं तृतीयसदृशव्यवच्छेदमेवास्याः फलं मन्यते । तया प्रस्तुता- प्रस्तुतेपि इयं भवतीति - त्वदाननम्. अ. २ शालिनी. पा.

·१८ १२६ काव्यादर्शे द्वितीयः परिच्छेदः त्वन्मुसं कमलेनैव तुल्यं नान्येन केनचित् । इत्यन्यसाम्यव्यावृत्तेरियं सा नियमोपमा ॥ १९ ॥ पद्मं तावत् तवान्वेति मुखमन्यच्च तादृशम् । अस्ति चेदस्तु तत्कारीत्यसावनियमोपमा ।। २० ।। समुच्चयोपमाप्यस्ति न कान्त्यैव मुखं तव । हादनाख्येन चान्वेति 'कर्मणेन्दुमितीदृशी ।। २१ ।। कौमुदीव भवती विभाति मे कातराक्षि भवतीव कौमुदी । अभ्युजेन तुलित विलोचन लोचनेन च तवाम्बुज समम् ॥ इत्येतदुदाहरणत स्पष्ट भवति । अत्र आनन मुखमिति प्रक्रमभङ्ग. प्राचा निर- ड्कुशत्वात् सोढव्य इति प्रेमचन्द्रशर्माण । परे तु कविना एतदुदाहरण केवल- २१मुपमाभेदप्रदर्शनायोल्लिखित न तु काव्यत्वेनोप-यस्तम् । अतस्तत्र प्रस्तुतमपहाय केवलक्षुद्रदोपैकदृष्टिभिर्विपश्चिद्भिर्न भवितव्यमित्याह ।। १८ ॥ नियमोपमामाह--त्वन्मुखमिति । कमलेनैवेति एवकारः अन्ययोगव्य- वच्छेदकः । तदेव शब्दत. कथयति नान्येनेति । अन्यसाम्यव्यावृत्तेरिति उपमानवाहुल्यमुपमेयस्यापकर्ष गमयति । तद्व्यावृत्या प्रकृष्टेनैकेन सा. म्यकथनम् उत्कर्षातिशयवैचित्र्यमावहतीति अस्याः अलकारकत्व ज्ञेयम् ॥१९॥ अनियमोपमा दर्शयति-पद्ममिति । पद्मम् कमलम् । तावत् इति वाक्या- लकारे । तव मुखमन्वेति अनुकरोति । अन्यत् कमलादितरत् । तादृश सुन्दर वस्तु चन्द्रादि । तत्कारि तव मुखानुकारि । अस्ति चेदस्तु । इति एव नियमाभावरूपा अनियमोपमा । नास्ति नियम. उपमानविषये यत्र सा अनियमोपमेत्यर्थः ॥२०॥ समुच्चयोपमा दर्शयति--समुच्चयेति । तव मुख कान्यैव केवलकान्त्या एव । इन्दु नान्वेति । हादनाख्येन सतोपजननायेन । कर्मणा क्रियया । च शब्द. समुच्चयद्योतक । तेनापि इत्यर्थः । अन्वेति अनुकरोति । इतीदृशी एता- दशचित्र्यविशिष्ट । समुच्चयोपमा अपि अस्ति । अत्र गुणक्रिययो. समुच्चयः । दास्यनेन केवटगुणकवलक्रियासमुच्चये साधारणधर्मसमुच्चयपि इय ज्ञेया ।।२१।। । धमण.

·अतिशयोक्षिता तोपमा १२७ स्वय्येव स्वन्मुख दृष्टं दृश्यते दिवि चन्द्रमाः । इयत्येव भिदा नान्येत्यसावतिशयोपमा ॥ २२॥ मय्येवास्या मुखश्रीरित्यलमिन्दोर्विकथनैः । पोपि सा यदस्त्येवेत्यसावुन्प्रेक्षितोपमा ॥ २३ ॥ यदि किंचिद्भवेत् पञ सुभ्र विभ्रान्तलोचनम् । अतिशयोपमा दर्शयति त्वय्येवेति । स्वन्मुखं त्वयि एव दृष्टम् । दिवि आकाशे । चन्द्रमा दृश्यते । एवं मुखचन्द्रमसोभिन्नाश्रयत्वं प्रतिपादितम् । इयती एव भिदा एतावानेव भेदः । नान्या अन्यो भेदो न । गुणक्रियादिकं सकलं समम् इति भावः । इति एवं वैचित्र्यशालिनी अतिशयोपमा भवतीति शेषः । उपमानो- पमेययोः गुणक्रियादिभिः महत्यपि भेदे किंचिद्भेदप्रदर्शनपुरःसरं नान्यो भेदः ६इति अभिन्नाध्यवसानेन उपमेयस्य गुणत्रियातिशयो वर्णितो भवति । अतः अति- शयोपमा । अन इवादिसाधर्म्यवाचकशब्दाप्रयोगात् साम्यं व्यञ्जनगम्यमेव । व्यञ्जना च वक्तवशिष्ट्यसचिवया भेदाभेदप्रतीत्या प्राप्तप्रसरा वर्तते । नात्र रूपक- ९ध्वनिः । आश्रयभेदस्य स्पष्टप्रतिपादनेन अभेदप्रतीतेः अभावात् । नापि व्यतिरेकः। उपमानादुपमेयगताधिक्यस्य अनुद्भवात् । तस्मादुपमा एव इयम् ॥ २२ ॥ उत्प्रेक्षितोपमा दर्शयति-मय्येवेति । अस्याः प्रकृतनायिकायाः। मुखत्रीः मुखलक्ष्मीः । मुखशोभासदृशशोभेति निदर्शनागर्भेयुमक्तिः । मय्येव इति एवंप्रकारैः। ३इन्दोः । विकत्यनैः श्लाघावचनैः । अलम् । यत् यस्मात् । सा श्रीः । पोपि । अस्त्येव बर्तते एव । इति एतादृशी वर्णना उत्प्रेक्षितोपमा ज्ञेया । अत्र चन्द्रमसा आत्मश्लाघायाः अतात्विकत्वेन नायकस्य चाटूक्त्या संभावनयोत्प्रेक्षितत्वेन इयम् ६उत्प्रेक्षितोपमा । अत्र साम्यं व्यक्षनागम्यम् । एवमेवानेपि तत्र तत्र बोद्धव्यम् ॥२३॥ अद्भुतोपमामाह-यदीति । सुभ्र हे सुन्दरि । यदि। एनं । किंचित् मनाक । विभ्रान्तलोचनं चूर्णितनयनम् । भवेत् । तत् ताई । ते तव । मुखश्रियं धत्ताम् ३प्राप्नोतु । इति असौ अद्भुतोपमा । विभ्रान्तलोधनादयो धर्मा मुखस्यैव तेषा संभावनया पनस्थितिकल्पनेन मुखसादृश्यवर्णनं चमत्कारातिशयाय भवति इतीय- १ अयं श्लोकः अ पुस्तके नास्ति ।

·६ - १२८ काव्याद् द्वितीया परिच्छेदः तत् ते मुखश्रियं धत्तामित्यसावद्भुतोपमा १२४ ॥ शशीत्युत्प्रेक्ष्य तन्वनि त्वन्मुखं त्वन्मुखाशया । इन्दुमप्यनुधावामीत्येपा मोहोपमा स्मृता ॥२५॥ मद्भुतोपमा । यदुक्तम्- यत्रोपमेयधर्माः स्यरुपमानेधिरोपिताः । चमत्कारविधानार्थ तामाहुरद्भुतोपमाम् ।। इति । प्रकाशकारादयस्तु एनामतिशयोक्तिमाहुः । तदुक्त प्रकाशे प्रस्तुतस्य यदन्यत्व यद्यर्थोक्तौ च कल्पनम् । उदाहृत च- राकायामकलङ्क चेदमृताशोर्भवेद्वपुः । तस्या मुख तदा साम्यपराभवमवाप्नुयात् ॥ (७६२ पत्रे) इति । १२इदमत्रावधेयम् । यत्र सभावनयापि पर्यन्ते औपम्यस्य अनिप्पत्तिः कवेरभिप्रेता तत्र नोपमा किंतु अतिशयोक्तिः । यथा प्रस्तुतोदाहरणे सुधांशुवपुषो अकलङ्क- भवनमशक्यमतस्तेन मुखसाम्यप्रापणमपि अशक्यमेवेत्यत्र कवितात्पर्यमस्ति । अतो १५नेयमुपमा किंतु अतिशयोक्तिः । यथा वा- उभौ यदि व्योम्नि पृथक् प्रवाही आकाशगङ्गापयसः पतेताम् । तदोपीयेत तमालनीलमामुक्तमुक्तालतमस्य वक्षः॥ १८इत्यादावपि अनयैव दिशा अतिशयोक्कि. । पुष्प अवालोपहित यदि स्यान्मुक्ताफल वा स्फुटविद्रुमस्थम् । ततोनुकुर्याद्विशदस्य तस्यास्ताम्रोष्ठपर्यस्तरुचः स्मितस्य । २१ इत्यादौ तु नातिशयोक्ति । पुप्पस्य प्रणालोपहितत्वस्य सभवात् । नात्र कवेरौपम्या- भावप्रदर्शने यत्नः । केवल चारुतातिप्रदर्शनायैव चेय सभावना । अत इय कविकल्पितापमानतया उत्पाद्योपमेति प्राचीनैर्व्यवहृतास्ति । आचार्य दण्डिमते तु उभयत्रापि अद्भुतोपमेवेति सुधीभिर्विचार्यम् ॥ २४ ॥ मोहोपमा दर्शयति-शशीति । हे तन्वनि कृशाङ्गि। तव मुख शशी इत्युत्प्रेक्ष्य सादृश्यादभिन्न परिकल्प्य भ्रान्तिपियीकृत्यर्थः । अनन्तरं त्वद्विरहे शशिन दृष्ट्या । वन्मुखाशया तव वदनस्पृहया । त्वन्मुखमिदमेवेति बुद्धया । इन्दुमपि ।

·मोहोपमा १५ अनुधावामि तदर्शनवदरतिर्भवामि । इत्येषा इयं मोहोपमा स्मृता । कविभिरिति शेषः । मोहो भ्रान्तिः सादृश्येन इन्दौ मुखधान्तिः तेन उपमा मोहोपमेति । तिदुक्तमाग्नेये-- प्रतियोगिनमारोप्य तदभेदेन कीर्तनम् । उपमेयस्य यन्मोहोपमासौ श्रान्तिमद्वचः ॥ इति । (अब साम्य व्यङ्गयम् । शशी इन्दुरिति प्रक्रमभङ्गोपि पूर्ववन दोपापेति बोद्धव्यम् । अर्वाचीनानां मते अत्र भ्रान्तिमानलंकारः । तदुक्तं अप्यय्यदीक्षितेन- कविसंमतसादृश्याद्विषये पिहितात्मनि । आरोप्यमाणानुभवो यत्र स भ्रान्तिमान् मतः ।। ( चि. मी. ६४-६५ पत्रयोः) इति । अत्राप्यय्यदीक्षितोक्तानि उदाहरणानि मनोहराणीति प्रदर्श्यन्ते-- कपाले मार्जारः पय इति करांल्लेदि शशिन- स्तरुच्छिदप्रोतान् बिसमिति करी सकलयति । रतान्ते तल्पस्थान् हरति वनिताप्यंशुकमिति प्रभामत्तचन्द्रो जगदिदमहो चिप्लवयति ।। कचित् भ्रान्तरुत्तरोत्तरं पल्लवेन चमत्कार:-- बल्लालक्षोणिपाल त्वदहितनगरे संचरन्ती किराती कोर्णान्यादाय रत्नान्युरुतरखदिराङ्गारशङ्काकुलानी । कृत्वा श्रीखण्डखण्डं तदुपरि मुकुलीभतनेत्रा धमन्ती श्वासामोदानुधावन्मधुकरनिकरैधूमशङ्कां तनोति ॥ कचित् भिन्नकर्तृकोत्तरोचरभ्रान्तिनिवन्धनेन चमत्कारः । यथा--- शिलानैमञ्जरीति स्तनकलशयुगं चुम्बितं चञ्चरोंक- स्तत्वासोलासलीलाः किसलयमनसा पाणयः कीरदष्टाः । तल्लोपायालपन्न्यः पिकनिनदधिया ताडिताः काकलोकै- रित्यं चोलेन्द्रसिंह त्वदरिमृगदृशां नाप्यरण्यं शरण्यम् ।। इति ॥ २५॥ फसव्यादर्श ५ २॥ २ ·श्लेषोपमा १३१ शिशिराशुप्रतिस्पधि श्रीमत् सुरभिगन्धि च । अम्भोजमिव ते वक्त्रमिति श्लेपोपमा स्मृता ।। २८ ।। सरूपशब्दवाच्यत्वात् सा समानोपमा यथा। संशय्य क्षणमिति निश्चिकाय कश्चि- द्विन्बोकैर्वकसहवासिना परोक्षैः ॥ इति । ५५विश्वनाधादय एनां निश्चयालंकृतिमाहुः ॥ २७ ॥ श्लेषोपमा दर्शयति---शिशिरांधिति । ते वक्त्रम् अम्भोजमिव शिशि- राशुप्रतिस्पर्धि शिशिरांशुश्चन्द्रः तस्य प्रतिस्पर्धि प्रतिद्वन्द्वि । अम्भोजपक्षे शिशिरांशुः प्रतिस्पर्धी यस्येति बहुबीहिः । श्रीमत् सुश्रीकम् । प्रशंसायां मतुम् । सुरभिगन्धि सुरभिः प्राणतर्पकः गन्धः यस्य तत् । इति विशेषणत्रयं पेणो- भयत्र संबन्धं लभते । अतः इयं श्लेपोपमा स्मृता । केचित्तु वक्त्रपक्षे शिशिरांशु- ६प्रतिद्वन्द्विश्रीमत् इत्येकं पदं परिकल्प्य शिशुराशुप्रतिद्वन्दिनी या श्रीः तद्विशिष्टम् इत्यर्थ प्रकाशयन्ति । पूर्वपद्धत्या अभालेपो भवति । अनया तु सभङ्ग श्लेषो भवति इति ज्ञेयम् । श्लेपेण उपमा उपमानोपमेयगतसाधर्म्य घोप्यते यत्र सा वेषोपमेति निरुक्तिः । श्लेपश्चात्र अर्थश्लेपः । शब्दश्लेपस्य वक्ष्यमाणसमानोपमा- विषयत्वादिति अनुपदमेर स्फुटीभविष्यति । श्लेषस्य शब्दार्थवृत्तित्वं शब्द- परिवृत्यसहत्वसहत्वाभ्यां ज्ञेयम् । अत्र श्लेषस्य विद्यमानत्वेपि न श्लेपालंकारः । १२सादृश्यवैचित्र्ये श्लेपवैचित्र्यस्य निलीनत्वात् । यत्र यद्वैचित्र्य प्रधानतयाविर्भवति तत्रैव तदलंफारव्यवहारः । एतेनात श्लंकारान्तरस्य श्लेपस्य सद्भावेपि न तत्वेन व्यपदेशः । श्लेपवैचित्र्यस्य प्रधाने सादृश्यवैचित्र्ये निलीनतया व्यपदेशकला ५भावात् । प्राधान्येन व्यपदेशा भान्ति इत्युक्तेः । इति केपांचिदुक्तिरपि एतद- भिप्रायिकैवेति बोद्धव्यम् । अत्र लेपानुप्राणिता उपमा ज्ञेया ॥ २८ ॥ समानोपमा निरूपयति-सरूपति ! सरूपं समानं भिन्नार्थमपि एक- वर्णत्वेन अभिन्न रूपं यस्य तादृशशब्देन वाध्यत्वात् प्रतिपाद्यत्वात् । समान- धर्मस्येति शेषः । सा प्रसिद्धा । समानोपमा मता शिष्टानामिति शेषः । तथा च १ प्रतिद्वन्द्रिक २ सम्दानोपमा. अमरूपोपमा. मा.

·१३२ काव्यादरों द्वितीय परिच्छेद. पालेगोद्यानमालेयं सालकाननशोभिनी । २९॥ पद्मं वहुरजचन्द्रः क्षयी ताभ्यां तवाननम् । समानमपि सोत्सेकमिति निन्दोपमा स्मृता ॥३०॥ ब्रह्मणो युद्भव. पद्मश्चन्द्रः शंभुशिरोधृतः । यत्र लिष्टशब्देन साधारणधर्मापस्थिति सा समानोपमा । उदाहरति-बालेति । इयमुद्यानमाला वनपङ्क्ति । वाले वरिव । सालकाननशोभिनी सालाना वृक्षाणा कानन वन तेन शोभिनी । वधूपक्षे अलकै चूर्णकुन्तले सहित सालकम् एव यदानन मुख तेन शोभिनी । अत्र भिन्नयोरपि उपमानोपमेयधर्मयो समान- शब्दवाच्यत्वात् साधारण्यम् । अत्र वृक्षकाननेति परिवृत्तो न श्लेष अत. (शब्दश्लेपेयमुपमा ॥२९॥ निन्दोपमा लक्षयति-- पममिति । पन बहुरज परागधूलिधूसरम् । चन्द्रश्च क्षयी क्षयिष्णु । अर्थात् कृष्णपक्षे । तवानन तु निर्मलत्वात् परागशून्य सदा शोभापरिपूर्णत्वाञ्च न क्षयिष्णु । अत ताभ्या पद्मचन्द्राभ्याए । समानमपि तवानन सोरसेक दोषशून्यत्वेन उत्कर्षशालि इति निन्दोपमा । उपमानस्य निन्दया साम्यस्य कीर्तनात् निन्दोपमा । अत्र केचित् रज क्षपशब्दाभ्या रजोगुणक्षयरोग ६रूपार्यान्तर श्लेषेणाङ्गीकृत्य तदेव दोपत्वेन कल्पयन्ति । तथा ताभ्यामिति पञ्चम्यन्त स्वीकृत्य तत् सोरसेकमित्यनेन सवध्य सोत्सेकशब्दस्य अधिकम् इत्ययं दर्शयन्ति । अत्र साम्यमात्रपर्यवसायित्वात् तत्रैव कवेरभिनिवेशात् प्रतीय मग्नेपि भेदे तस्य प्राधान्याभारान व्यतिरेक । प्राधान्येन भेदचमत्कृती एव तस्य निश्चितत्वात् ॥ ३० ॥ प्रशसोपमा दशर्यति-ब्रह्मण इति । पद्म कमलम् । ना पुसि पर नलिनम् । इत्यमरकोशात् पद्मशब्दस्य पुस्त्वम् । पद्ममिति पाठे अप्रयुक्तत्वदोपोपि न । ब्रह्मणोपि जगत्प्रष्टुरपि । उद्भव उत्पत्तिस्थानम् । तस्य अरविन्दनाभनाभ्य- रविन्द नातत्वादिति भाव । तथा चन्द्र । शमुशिराधृत शकरस्य शशिखड ६ मना में ·प्रशंसोपमा तो तुल्या वन्मुखेनेति सा प्रशंसोपमोच्यते ॥ ३१ ॥ चन्द्रेण त्वन्मुखं तुल्यमित्याचिख्यासु मे मनः । स गुणो वास्तु दोपो वेत्याचिल्यासोपमा विदुः ॥ ३२ ॥ शतपत्रं शरचन्द्रस्त्वदाननमिति अयम् । परस्परविरोधीति सा विरोधोपमा मता ॥ ३३॥ मौलित्वादिति भावः । एतादृशौ महामहिमशालिनौ तौ । वन्मुखेन तुल्यौ इति ६विपर्यासोपमया मुखस्य गुणातिशयवर्णनात् इयं प्रशंसोपमा इत्युच्यते । अयमाशयः । पप्रचन्द्रौ तावन्महामहिमगुणशालिभ्यां कमलासनशशिशेखराभ्याम् आश्रितौ इति अनुपमगुणशालिनौ । ती त्वन्मुखेनापि तुल्यौ इति अहो एतेषां गुणराशिसंपत्तिः इति तो अधिकगुणेनोपमानभूतेन मुखेन प्रशंसितौ। तेन च मुखस्य गुणातिशयः व्यक्तो भवति । इय विपर्यासोपमानुप्राणिता प्रशं- सोपमा ज्ञेया । अत्र प्रशंसायाः प्राधान्यात् तद्वैचित्र्यकुक्षिलीनं विपर्यासोपमा- वैचित्र्यम् । तेन न विपर्यासोपमेति ज्ञेयम् ।। ३१ ।। आचिल्यासोपमा व्याख्याति-चन्द्रेणेति । मे मनः चन्द्रेण त्वन्मुखं तुल्यम् इति आचिख्यासु विवक्षु वर्तते । सआख्यानाभिलाषः । गुणो वा दोयो वा अस्तु । ३इत्याचिख्यासोपमा विदुः । पण्डिताः इति शेषः । अत्र गुणो वा दोपो वास्तु इत्यनेन आख्यनाभिलापस्य समुद्रेकः दार्शतो भवति । तेन च मुखस्य उपमेयस्य चारुतातिशयो व्यलितो भवति । अत आचिख्यासया उपमेयचारुवपोषणादियमा- चिख्यासोपमेति भावः । केचित्तु गुणो वा दोपो वास्तु इत्यनेन द्तभावप्रकटनया सारल्यद्योतनाच्चारुत्वातिशयः इति मन्यन्ते ॥ ३२ ॥ विरोधोपमा दर्शयति-~-शतपतमिति । अतपत्र कुशेशयम् । शरचन्द्रः शारदीपशर्वरीशः । त्वदाननं भवदीयाननम् । च एतत् त्रयम् । परस्परविरोधि अन्योन्यस्पर्धि । शतपत्रस्य विकासे दिवा चन्द्रस्य मालिन्यम् चन्द्रोदये रानी अतपत्रस्य संकोचः इति ते परस्परविरुद्धे । तयोरुभयोः ताननेन सह विरुद्धवं २ • पमेयते. आ. ने मुझेनोन. अ. ३ विरोधोपमोदिना, अ,

·काव्यादर्शे द्वितीयः परिच्छेदः
न जातु शक्तिरिन्दोस्ते मुसेन प्रतिगर्जितुम् ।
कलङ्किनो जडस्येति प्रतिषेधोपमैव सा ॥ ३४ ॥
मृगेक्षणाईते वक्त्रं मृगणेवाद्धितः शुशी।
तथापि सम एवासौ नोकपीति चटूपमा ।। ३५ ॥
-मुससारभ्याहाट कत्यादिगुणमत्सरित्वादिति ज्ञेयम् । अस्य विरोधस्य साम्य
पर्यवसायित्वादिय विरोधोपमा ॥ ३३ ॥
।
प्रतिशेपमा निदिशति-न जात्विति । इन्दो ते मुखेन सह । न
जातु न कदाचिदपि । प्रतिगर्जितु प्रतिस्पधितुम् । शक्ति अस्तीति भावः । उक्तमर्थ
विशंपणाभ्या सपादयति । कलकिन. कलङ्कदूपितस्य । तथा जडस्य शीतलस्य
मूर्सस्येति च ध्वनि । तथा च एतादृशस्य चन्द्रस्य निष्कलाङ्कना अजडेन च
ते मुखन स्पर्धितु का शक्तिरस्ति । अत्र सादृश्यप्रतिषेधेन उपमेयगुणस्योत्कर्पो
६ वर्णितो भवति इति प्रतिषेधोपमा । पूक्तिनि-दोपमाया प्रतिषेधो नास्ति इति
नम्या भेद । नान्न परिफरशद्दा कर्तव्या । करिनानेन अगणितत्वात् । विशे.
पणद्वयानुपादाने इद- मही महाराहेण लोहिनादुद्धृतोदधे । इतिग्नेयार्थदोष-
सस्न भवेत् । तस्तदोषपरिहाराय विशेषणस्यावश्यकत्व ज्ञेयम् । नवीनमते तु
अपुष्टतादोपरिहारार्थ तयोरावस्यकर ज्ञेयम् । अपि चात्र औपम्यवर्णनस्यैव
प्राधा-पात प्रीतपंधापमा स्वीकार्या इत्यलम् ॥ ३४॥

·तत्त्वाख्यानोपमा १३५ न पद्मं मुखमेवेदं न भृङ्गो चक्षुपी इमे । इति विस्पष्टसादृश्यात् तत्चाग्यानोपमेन सा ॥ ३६ ॥ चन्द्रारविन्दयोः कान्तिमतिक्रम्य मुसं तव । आत्मनवाभवत् तुल्यमित्यसाधारणोपमा ॥३७॥ शोभाशाली इति शशिनः समीकरणेन मुखस्य सौन्दर्यपरिपोपो दर्शितः । एतादृश वर्णनशैली सुमधुरा इति चटूपमा । चटु प्रियोक्ति तत्परा उपमा आपम्पवर्णनम् । १२अस्त्री चाटु चटु श्लाघा प्रेम्णा मिथ्या विकल्पनम् । इति कोश । अमोत्कर्षकारणे सत्यपि नोत्कर्ष. इति विशेपोकि. । तस्या लक्षणमग्रे गुणजातिक्रियादीना यत् तु वैकल्यदर्शनम् । विशेपदर्शनायैव सा विशेषोक्तिरिष्यते ॥ ( २. ३२३) इति ग्रन्थकतैर दर्शिनम् । विशेपोक्तिमूला एपेय चटूपमा । अन्यथा सर्वत्रोपमाया चटूक्तिसभवात् सर्वोयमेव स्यात् इति प्रेमचन्द्रशर्माण ॥ ३५ ॥ तत्वाख्यानोपमा दर्शयति-न पद्ममिति । इद पद्म न किंतु मुखमेध । इमो भृङ्गौ न कितु चक्षुपी एच । इत्येव विधिनिषेधप्रकारेण । रिस्पष्टसादृश्यात् ३सादृश्यस्य स्पष्टीकरणाद । सदृशे भ्रान्तिर्भवति । अत्र च भ्रा-तेरपनयनाद सा पूर्वमासीत् इति निप्पन्नम् । सा च सादृश्यमूला इति सादृश्यस्य प्रकटीकरणात् तत्वाख्यानोपमा इय ज्ञेया । भ्रमनिरासाय भ्रमविषयस्य तत्वस्य यथार्थस्वरूपा- विष्करण तत्त्वाख्यानम् । तन्मलमस्याः अतस्तत्वाख्यानोपमा । निर्णयोपमा संशयपूर्वक तत्त्वाख्यानम् । अन तु भ्रान्तिपूर्वकमित्युभयो द ।। ३६ ।। असाधारणोपमामाह-चन्द्रति । तत्र मुख चन्द्रारविन्दयो कान्ति शोभाम् । अतिक्रम्य स्वका-या विजित्य । आत्मनैव स्वेने तुल्यमभवत् । इति असाधारणो- ३पमा । चन्द्रपञ एव मुस्खस्योपमानतया प्रसिद्ध । तयोरतिकमे तु अन्योपमानस्य पिरहात् स्वस्मिन्नेव उपमानोपमेयभार विधान्त । तेन च आपम्यस्य असाधारणत्व निष्पन्नम् । अत इयम् असाधारणोपमा । न च एकस्यवोपमानापेमयत्व कमिति इवाध्यम् । आहार्यभेदेन भिन्नत्वात् । आहार्यत्य नाम जाधकालिकेच्छाजन्य ज्ञानम् । अन बाधशब्देन वाधक ज्ञानमपेक्ष्यते । तच्च मुख चन्द्र इत्यत्र मुख चन्द्रो न १ क्या

·१३६
मान्यादर्श द्वितीयः परिच्छेदः
सर्पपद्मप्रभासारः समाहत इव कचित् ।
लदाननं निभातीति तामभूतोपमा विदुः ।। ३८ ॥
चन्द्रपिम्यादिव विपं चन्दनादिव पावकः ।
परुपा वागितो वक्त्रादित्यसंभावितोपमा ॥ ३९ ।'
इति वाधज्ञान तात्कालिकी या मुखे चन्द्रवज्ञान में जायतामिति इच्छा तजन्य
यत् ज्ञान मुख चन्द्र इति तदाहार्यम् ॥ ३७ ।।
अभूतोपमामाह-सर्वति । कचिंदकरस्थाने । विशता समाहत सग-
हीत । सर्वपाप्रभासार सर्वेषा पद्माना प्रभाया सार कान्तिपुर । इव त्वदानन
विभाति । इति एवप्रकारा ता प्रसिद्धाम् । अभूतोपमाम् उपमेयस्य वर्णनाय सभाव-
नया कल्पितस्य उपमानस्य वस्तुत अभूतत्वात् तादृशेन अभूतेन उपमानेन
ओपभ्यस्य वर्णनमभूतापमा इति समाख्यानिरूपणम् । नात्र इवशद समापनार्थक ।
अपि तु साधर्म्यवाचक । तेन समाहत इत्यस्य सभावनया समाहरणेपि उत्प्रेक्षा•
याचकाभावात् केवलसभावनाचमत्कृत्यपेक्षया तादृशसभावनानिप्पनोपमानसादृश्य-
वर्णनचमत्कृते प्राधान्यादन उपमैच ज्ञेया । केचित्तु इवशब्द समातशन्देन
(सयुज्य सभावनाया प्राधान्यादत्रोत्प्रेक्षा वदन्ति । प्रस्तुते अप्रस्तुतस्य धर्मिण
या सभापना सत्रौत्प्रेक्षा । अत्र तु प्रस्तुते अप्रस्तुतधर्मस्य सभापना । तथा प
प्रस्तुताप्रस्तुतयो. प्रतीति न तत्रोपमा इति प्राचामाशय निवृष्यन्ति । पर
प्योकप्रक्रियया सभावनाया उत्यितिव नोति सुधीभिर्विचारणीयम् । वस्तुत
विधमानस्य फेल कविप्रतिभया निष्पाद्यमानस्य धर्मिण या वर्णन तपाभूतो.
पमा । सय विधमानस्य धर्मिण यवान्यधमिणां समेलनकल्पनया साम्यवैचित्र्य
पणन तत्रानुतोपमा इत्युभवार्भेद: ।। ३८ ॥
असभारितापमामा-- चन्द्रविम्यादिति । इतः पतस्मात् । यस्त्राव
पदनात् । परुपा स्टोरा । या । नपिपात् पिपणिय । चन्दना पारक १३ ।
पनि रेसिपशप म उपमानभूतान्यां चन्दच दनान्या शिवपावकानि सरणस्।
गहना १५ सदनि सरणस्य जगमामिलासमाप्तिापमा ॥ ३९ ॥

·बहुपमा चन्दनौदकचन्द्रांशुचन्द्रकान्तादिशीतलः । स्पर्शस्तवेत्यतिशयं बोधयन्ती बहूपमा ॥ ४० ॥ चन्द्रबिम्बादिवोत्कीर्ण पद्मगर्भादियोद्धृतम् । तव तन्वाङ्गि वदनमित्यसौ विक्रियोपमा ॥ ४१॥ पूष्ण्यातप इवाहीच पूपा व्योम्नीय वासरः। बहूपमा दर्शयति-- चन्दनेति । चन्दनोदकं मट्याङ्गरागः चन्द्रांशुः इन्दुकिरणं चन्द्रकान्तः मणिविशेपः एतदादयः मृणालकदलीपत्रमुक्ताहारादयः श्ते इव शीतलः सुखकरः। उपमानानि सामान्यवचनैः इति कर्मधारयः । तय प्रकृतनायिकायाः । स्पर्शः । अस्ति इति शेषः । इति अतिशयम् उपमानान्तरेषु प्रसिद्धशैत्यादिगुणेभ्यः प्रस्तुते विशेषम् । बोधयन्ती प्रकटीकुर्वती । बहूपमा ६एतनाम्ना व्यवहता भवति । एकस्योपमेयस्य बहूपमाननिवन्धनेन साम्योत्कर्ष- विधायित्री इति बहुपमेत्यर्थः । यथा बहूनां मधुररसानां संमेलने चारुत्वातिशयः तथा बहुपमानदर्शनेन उपमेयधर्मस्य चारुत्वातिशयः इति केवलोपमाया अस्या (भेदः । अर्वाचीनास्तु एनां मालोपमामाहुः ॥ ४० ॥ विकियोपमामाह-~-चन्द्रबिम्बादिति । हे तन्वनि । तव वदनम् । चन्द्र बिम्बादुत्कीर्णमिय उचितमिव । पमगर्भात् पममध्यात् । उद्धृतमिव । इत्यसौ विक्रियोपमा । अत्रोपमानभूतौ इन्दुविम्वपागर्मी प्रकृती वदनं विकृतिः । प्रकृति- विकृत्योः साम्यमस्ति इति विक्रियया उपमानविकारभूतोपमेयवर्णनेन उपमा। अतो विनियोपमा । तथा चोकम् अग्निपुराणे--- उपमानविकारेण तुलना विक्रियोपमा । ६(३४४.१५) इति । अन्यत्रापि -- उपमेयस्य यत्र स्पादुपमानविकारता । प्रकृतेर्विकृतेः साम्यात् तामाहुविक्रियोपमाम् ॥ इति । अनापि पूर्ववटुपमानवैचित्र्यविलीनमुप्रेक्षासाम्यमतो नोप्रेक्षा इति ज्ञेयम् ॥४१॥ मालोपमामाह-पूण्यातप इति । आतप इव प्रकाशो यथा पूणि सूर्ये । प्पा यथा अधि दिवसे । वासरः दिवसः यथा व्योनि आकाशे । तया विक्रमः १ "शीतांशु. अ. [काम्यादा 14 ·१३८ काव्यादर्शे द्वितीयः परिच्छेदः विक्रमस्त्वय्यधाल्लक्ष्मीमिति मालोपमा मता ॥ ४२ ॥ वाक्यार्थेनैव वाक्यार्थः कोपि यापमीयते । एकानेकेवशब्दत्वात् सा वाक्यार्थोपमा द्विधा ॥ ४३ ॥ ३पराक्रमः । त्वयि लक्ष्मीम् । अधात् निहितवान् । इति एवंप्रकारा । मालोपमा मालायां यथा ग्रथितस्य एकस्य कुसुमस्य अपरेण तस्यापि अपरेण इति परस्थितस्य कुसुमस्य सश्लेषो भवति तथा पूर्वपूर्ववाक्यस्थिताधिकरणपदार्थस्योत्तरोत्तरवाक्यस्थोपमानत्व. ६निवेशनेन सबन्धात् इयं मालोपमा । मता आलंकारिकसंमता । अयमेव रचना- वैचित्र्यविशेषः बहूपमातः अस्या भेदकः । बहूपमायां केवलमुपमावाहुल्यम् । अस्या तु पूर्ववाक्यस्थपदस्य उत्तरत्र सबन्धः एवमुपमावाहुल्यम् । नव्यास्तु प्रकारद्वयेपि मालोपमामेव मन्यन्ते । तत् रचनावैचित्र्यविशेषाज्ञानविजृम्भितमिति प्रेमचन्द्र- शर्माणः ॥ ४२ ॥ वाक्यार्थोपमा लक्षयति-वाक्यार्थेनेति । वाक्यार्थेनैव वाक्यार्थो विशे- पणविशेष्यतामापन्न उद्देश्यविधेयभावप्रधान एकतिघटितः पदसम्हः तेन । एव. ३कारण पदार्थोपमानिवृत्तिः । कोपि वाक्यार्थः तादृश एव कश्चित् प्रस्तुतवाक्यार्थः! यदि उपमीयते तर्हि सा वाक्यार्थोपमा भवति । वाक्यायोः उपमानोपमेयभावेन साम्यस्य वर्णनात् सा वाक्यार्योपमा इति व्यवहियते । सा च एकानेकेवशब्दत्वात् ६एकानेकेवशब्दोपादानात् । द्विधा द्विप्रकारा । अयमाशयः । यदा वाक्यस्थितप्रति पदार्थसाम्यावबोधनेच्छा तदा प्रत्युपमानं पुरतः इवशब्दप्रयोगस्य आवश्यकत्वात अनेकेवशब्दप्रयोगः । यदा तु प्रधानपदार्थान्वयबोधोत्तरं पश्चात् पर्यालोचनया ९अवान्तरपदार्थाना साम्यं प्रतीतिपदवीमारोहति तदा प्रधानोपमानपुरतः एव इवशब्दप्रयोगेण एकेनैव सकलार्थसिद्धिरिति एकेवशब्दप्रयोगः । एतादृशसालो. पमायां प्रायः कवय इवशब्दं प्रयुञ्जते इति लक्षणे इवशब्दोपादानम् । अत्र १२अप्रस्तुतेन अवयवविशिष्टावयविना प्रस्तुतस्य अवयवविशिष्टावयविनः साम्यवर्णन. मपेक्षितं भवति । अयमेव वाक्यार्थोपमायां वैचित्र्यातिशयः । अन्यथा--यथा व्योम्नि विधुर्भाति तथा भूम्यां मुखं तर । इयत्नापि वाक्यार्थोपमा स्यात् । भवतु १५नाम सा किं नश्छिलमिति चेन्न । पदार्थोपमाया अत्या वैचित्र्यविशेषाभावात् । वैचित्र्यविशेषस्यैर अलंकारान्तरविधायकत्वात् ।। ४३ ॥

·वाक्या?पमोदाहरणम् स्वदाननमधीराक्षमाविर्दशनदीधिति । भ्रमभृङ्गमिवालक्ष्यकेसरं भाति पङ्कजम् ।। ४४ ॥ नलिन्या इव तन्वङ्गयास्तस्याः पॉमिवाननम् । मया मधुव्रतेनेच पायं पायमरम्यत ॥ ४५ ॥ वस्तु किंचिदुपन्यस्य न्यसनातत्सधर्मणः। एकेवशब्दघटिता वाक्यार्थोपमामुदाहरति--त्वदाननमिति । अधीरे चकितचञ्चले अक्षिणी नयने यस्मिन् तत् अघीराक्षम् । आविः आविर्भवन्त्यः दशनाना रदाना दीधितय किरणानि यस्मिन् तत् आविर्दशनदीधिति । एतादृशं तवाननम् । भ्रमन्तौ सचरन्तौ मृगौ यत्र तत् भ्रमद्भगम् । आ ईपत् लक्ष्याः केसराः किमत्काः यत्र तादृशम् । पङ्कजमिव । भाति । अत्र सावयवस्य आननस्य ६सावयवेन पोन साम्यम् उपमानोपमेयात्मकराक्यद्वयेन वर्णितम् । एव वाक्यार्थ- गतत्वात् वाक्योपमेयम् । अत्र विशिष्टयोरेसोपमानोपमेयत्वप्रतीतिरिष्टा इति एकेव- शब्दप्रयोगः । विशिष्टयो. पद्ममुखयो. साम्यवोधानन्तर पालोचनया अवयवाना विशेषणाना साम्यप्रतीतिः बुद्धयारूढा भवति । अत्र उपमानोत्तरत' इव शब्द- प्रयोगविरहात् उपमानोत्तरत एव इवशब्द प्रयोक्तव्य इति नियम प्राचीना न मन्यते इति भाति ॥ ४४ ॥ अनेकवशब्दप्रयोगघटिता वाक्योपमा दर्शयति नलिन्या इति । नलिन्याः नलिनानि कमलानि सन्ति अस्याः इति नलिनी पमलता तस्या इव । तन्वङ्गपाः पामिव आननम् । मधुव्रतेन भ्रमरेण इव । मया । पाय पाय पीत्वा पीत्वा । अरम्यत । भागे लड् । मधुव्रतेनेच मया इति प्रधानोपमानोपमेयौ । नलिनीतन्यङ्गी- पप्रमुखादयः अङ्गभूताः । तर प्रत्युपमानम् इवशब्दप्रयोग. । तेन च अङ्गाङ्गिनोः ६साम्य शाब्दबोधविषयीभवत् चमत्कारातिशय जनयति । अत्र साम्यवोधः अङ्ग- वाक्याना शाब्दः । पूर्वोदाहरणे तु अङ्गिन. शाब्दः इतरेषा तु उन्नयनोद्भव. इति भेदः ॥४५॥ प्रतिवस्तूपमालक्षण विधत्ते --वस्तु किचिदिति । किंचिदपि किमपि । प्रकृत वस्तु । उपन्यस्य प्रथम प्रतिपाप) तत्सधर्मणः तस्य प्रकृतस्य सधर्मणः .

·काव्यादर्श द्वितीयः परिच्छेदः साम्यप्रतातिरस्तीति प्रतिवस्तुपमा यथा ॥४६॥ नैकोपि त्वादृशोद्यापि आयमानेषु राजसु । ननु द्वितीयो नास्त्येव पारिजातस्य पादपः ॥ ४७ ॥ ३समानधर्मस्य अप्रस्तुतस्य । न्यसनात् प्रस्तुतवस्तुसमर्थनाय वाक्यान्तरेण प्रति- पादनात् । साम्यप्रतीति इवादिशब्दप्रयोगाभावेपि व्यञ्जनया सादृश्यावबोध । भवतीति प्रतिवस्तु प्रतिवाक्यार्थम् उपमा समानधर्मो यस्या सा प्रतिवस्तूपमा ६भवति । सधर्मण इतिपदेन अप्रस्तुतवाक्यपि धर्मोपादनमवश्यमिति सूचितम् । तदुक्त काव्यप्रकाशे-- प्रतिवस्तूपमा तु सा । सामान्यस्य द्विरेकस्य यत्र वाक्यद्वये स्थिति । (७६९ पत्रे) इति । वाक्ययोरेकसामान्ये प्रतिवस्तूपमा मता । इत्यप्पय्य. दीक्षित । व्याख्याति च यत्रोपमानोपमेयवाक्ययोरेका समानो धर्मः पृथक् निर्दिश्यते सा प्रतिवस्तूपमा इति । पृथनिर्देशन कथितपदस्य दुष्टत्वाभिधानात् भिन्नपाचकेन ज्ञेयम् । साम्यप्रतीतिरस्तीतीत्यनेन उपमाजीवातुसाम्यस्यात्र प्राधान्येन १२भानात् उपमाविशेपे एव अस्या अन्तर्भाव उचित. । वैचित्र्यान्तराभावात् नाल. कारान्तर युक्तम् इति धन्यते । अनेन प्रतिवस्तूपमाया अलकारान्तरविधानम् न क्षोदक्षममिति बोद्धव्यम् । यथा इत्युदाहरणोपन्यासाय ॥ ४६॥ प्रतिवस्तूपमामुदाहरति-कोपीति । जायमानेषु उत्पाद्यमानेषु । इद• मुपलक्षण जातेप्वपि । तेन अद्यापीतिवचन सुसगत भाति । तथा च जातेपु इजायमानेषु राजसु अद्यापि अद्ययावत्कालपर्यन्तम् । एकोपि त्यादृशो नास्ति । ननु इति निश्चये । पारिजातस्य राहो शिर इतिवत् भेदविपक्षया षष्ठी । पारि. जातवृक्षस्य द्वितीयो नास्त्येव । एक एव समुसतीत्यर्थ । पारिजातस्य द्वितीयो ६पादपी नाति इति यान्वय । अत्र सहशो नास्ति द्वितीयो नाति इति एक एय समानो धर्म शब्दान्तरेण वाक्यद्वये निर्दिष्ट इति प्रतिवस्तूपमा । साम्य चार गम्यम् । य वैधय॑णापि भवति यथा--- विधाने हि सानाति विद्धजनपरिश्रमम् । न हि याच्या दिनानाति गुरू प्रसववेदनाम् ।। इति । पथा या- यदि सन्ति गुणा. पुसौ विकसन्त्येव ते वयम् । .

·तुल्ययोगोपमा अधिकन समीकृत्य हीनमेकक्रियाविधौ । यावन्ति स्मृता सेयं तुल्ययोगोपमा यथा ॥४८॥ दियो जागर्ति रक्षायै पुलोमारि यो भवान् । न हि कस्तूरिकामोदः शपथेन विमान्यते ॥ इति ।। ४७॥ इदानी तुल्ययोगोपमा लक्षयति-अधिकेनेति । एकक्रियाविधी एक- जातीयक्रियाया अनुष्ठाने । हीनं न्यूनगुणं वस्तु । अधिकेन गुणाधिकवस्तुना । समीकृत्य समानं विधाय । यत् सप्तम्यर्थकमव्ययमेतत् । यत्र चमत्कृतौ । नुवन्ति वैचित्र्येण कथयन्ति । सेयं तुल्ययोगोपमा । हीनाधिकयोः तुल्यत्वेन यो योगः संवन्धः तेन संबन्धेन औपम्यं यत्र सा तुल्ययोगोपमा इति स्मृता । तथा च एकजातीय- ६क्रियया प्रस्तुताप्रस्तुतयोः हीनाधिकयोः साम्यकीर्तनं तुल्ययोगोपमा इति फलितम् । प्रकृतानामप्रकृतानां वा एकधर्मसंबन्धरूपा अर्वाचीनरुक्ता तुल्य. योगिता तु मिन्नव खरूपभेदात् । तथा अग्रे वक्ष्यमाणा-~~-~- विवक्षितगुणोत्कृष्टैर्यत् समीकृत्य कस्यचित् । कीर्तनं स्तुतिनिन्दार्थ सा मता तुल्ययोगिता । (२. २३०) इयमपि मिन्नेव । अस्यां तुल्ययोगितायां सर्वस्य समकक्षतया वर्णनस्थापेक्षित- १३तया न तत्रोपमानोपमेयभावस्यापेक्षा । तेन च न साम्यं वाच्यं व्यङ्ग्यं वात्र समुद्भवति । पर्यालोचनया पर्यवसाने तत् यथाकथंचित् प्रतीतिपदवीमारोहति । तुल्ययोगोपमायां तु प्रकृताप्रकृतत्वेनोपमानोपमेयभावस्य विवक्षितत्वादत्रसाम्यं ७५वाच्यमर्यादया व्यङ्गयमर्यादया का शब्दादेव प्रतीतं भवति इत्युभयोर्भेदः । तपैच च स्ततिनिन्दार्य तुल्ययोगिताप्रवृतिः केवलसमत्वापादनाय च तुल्ययोगोपमा. प्रवृचिः इति प्रवृत्तिनिमित्तभेदैनापि उभयोर्भेदः इति बोद्धव्यम् । यथेत्युदाहरणो- १८पन्यासाय ॥ १८॥ तुल्ययोगोपमामुदाहरति-दियो जागतीति । पुलोमारिः इन्द्रः । . . समाहत्य. अ. २ भवान् भुवः, कप.

·३ १४२ काव्यादर्श द्वितीय परिच्छेदः असुरास्तेन हन्यन्ते सावलेपास्त्वंया नृपाः ॥ ४९ ॥ कान्त्या चन्द्रमसं धाम्ना सूर्य धैर्येण चार्णवम् । राजन्ननुकरोपीति सेपा हेतूपमा मता ॥ ५० ।। न लिङ्गवचने भिन्ने न हीनाधिकतापि वा। इन्द्रेण श्वशुर पुलोमा निहत. । तदुक्त हरिवशे- कृत्वा सबन्धक चापि विश्वसेच्छन्नुणा न हि । पुलोमान जघानाजी जामाता सञ् शतक्रतु ॥ इति । दिव स्वर्गस्य । रक्षायै जागर्ति अवहितो भवति । भवान् भुव रक्षायै जागर्ति । इतेन पुलोमारिणा । असुरा हन्यन्ते । त्वया सावलेपा उद्धता । नृपा हन्यन्ते । अत्र हीनस्य प्रस्तुतस्य राज्ञ गुणाविकेन महेन्द्रण सह एकजातीयक्रियाविधानेन तुल्यताप्रतिपादनात् तुल्ययोगोपमा । अत्र साधर्म्य व्यङ्ग्यम् ॥ ४९ ॥ हेतूपमा उदाहरणेन दर्शयति-कान्त्येति । निगदेनेवार्थों भवति । अत्र चन्द्रादिभि सम नृपगतसादृश्यस्य कान्त्यादयो हेतवो निर्दिष्टा । अतो ३हेतूपमा ॥५०॥ एर विविधभेदसहितामुपमा विस्तरतो निरूप्य प्रसङ्गतस्तद्गतान् दोपान् विक्षुरादौ प्राचानोक्त निरपाद दोपस्वरूप खण्डयति-नेति । भामहो हि ३उपमाया इत्य दोपानाह । हानतासभको रिङ्गवचोभेदो विपर्यय । उपमानाधिकल्य च तेनासदृशतापि च ।। त एते उपमादोपा सप्त मेधाविनोदिता । (२. ३९-४०) इति । अन विपर्यय असादृश्यम् असभवति त्रयो दोषा यथाकथचित् सादृश्य यत्रो दूत प्रतीयते इत्युपमालक्षण सादृश्यस्य उद्भूतपिशेपणत्वनैव निरस्ता भवन्ताति न विधारणाया । उरितदोषचतुष्टयस्य उगतानुद्वगते विमृश्येते । यत्र धीमता स दृदयानाम् । उद्वेग प्रतातिविघातजन्यसनास [न भाति। तादृशस्थले भिन्ने उपमानो मृतारत्यया में ३ स्मृता न ·उपमादोपविचारः उपमादूषणायालं यत्रोद्वेगो न धीमताम् ॥५१॥ खीच गच्छति पंण्डोयं वक्त्येपा खो पुमानिय । प्राणा इच प्रियोयं मे विद्या धनमिवाजिता ॥ ५२ ॥ भवानिव महीपाल देवराजो विराजते । पमेयपदयोः पृथग्भूते । लिङ्गवचने । तथा हीनाधिकता उपमानस्य न्यूनत्वम् अधि- १२कत्वं च । उपमादूषणाय नालम् समर्थानि न भवन्ति । एवं च धीमतामद्वेग एच दोपस्य कारणम् । तदुक्तमाग्नेये ~~-विभक्तिसंख्यालिलानां यत्रोद्वेगो हि धीमलाम् । (३४७.२९) इति । सचोद्वेगः विशेषणविशेष्यादिपदानां परस्परसंवन्ध- १५लेशरूपो विगीतवर्णने समुद्भवति । यदि केनापि विशेषकारणेन स न प्रादुर्भवेत् तर्हि तत्र नास्ति उपमादीनां दुष्टत्वम् । प्रायः भिन्नलिङ्गवचनयोरुपमानोपमेययोः एकतरलिङ्गवचनानुगतेन समानधर्मेण तदन्येन भिन्नलिङ्गवचनविशिष्टेन संवन्धो १८दुष्करो भवति । अत एतादृशी उपमा उद्वेगकरी । तथा उपमानस्य हीनतायां उपमेयस्यानुत्कर्षात् अधिकतायां च तत्सापेक्षतया उपमेयस्यात्यन्तनिकृष्टत्वेन वैरस्येनोद्वेगो भवति । एतच्चाने उदाहरणे स्फुटीभविष्यति ॥ ५१ ॥ तत्र लिङ्गवचनभेदस्य निर्दोपत्वं दर्शयति-स्त्रीवेति । अत्र पण्ढः स्त्रीव गच्छति । एपा स्त्री पुमानिव वक्ति । इति वाक्यद्वये गमनवचनक्रियाया एव साधारण- धर्मत्वात् तस्य च भिन्नलिङ्गयोरुपमानोपमेययोरक्लेशेनैवान्वयान भिन्नलिङ्गदोपः।। अयं जनः । मे प्राणा इव प्रियः । तथा मया विद्या धनमिव अर्जिता संपादिता । इत्यत्र च प्राणशब्दः नित्यबहुवचनान्त: धनशब्दश्च नित्यनपुंसकः । नानयोः पर्यायशब्दाः प्रकृतोचितलिङ्गवचनाः । अतोगतिकगत्या यथा प्राणाः प्रियास्तथायं मे प्रियः यथा च धनमर्जितं तथा विद्या अर्जिता इति लिङ्गविपरिणामेन अन्वयः संपाद एव । अन च नोद्वेगः सहृदयानाम् अन्यगतेरभावात् । अतोत्र नोपमादोषः। अनयैव दिशा चन्द्र इव मुखम् सुधावदधरः इत्यादिस्थले प्रतीतिमान्य भावान्नो- पमा दुष्टा इति ज्ञेयम् ।। ५२॥ उपमानस्य होनाधिकत्वयोनिदोपतां दर्शयति-~भवानिति । हे महीपाल पण्डोर्य. प. २ प्रियेयं, अ.

·उपमादोपाः हंसीव धवलश्चन्द्रः सरांसीवामलं नमः। भर्तृभको भटः श्वेव खद्योतो भाति भानुवत् ॥ ५५ ॥ ईदृशं वज्यते सद्भिः कारणं तत्रं चिन्त्यताम् । गुणदोपविचाराय स्वयमेव मनीषिभिः ॥ ५६ ॥ दुष्टोपमामुदाहरति-हंसीवेति । चन्द्रः हसीव धवलः । नमः सरासीर अमलम् । भटः वीर । वा इव सारमेय इव । खामिमक्त. भर्तृभक्त. । खद्योतः भानुवत् भाति इति । अत्र प्रथमोपमाया हसीप चन्द्र इति लिङ्गभेदः । तेन धवलशब्दस्योभयत्र सबन्धे लिङ्गविपरिणामादिलेश । द्वितीयोपमायाम् सरासीय नभ इत्यत्र वचनभेदः । तेन अमलशब्दस्यान्वयानुपपत्तौ पूर्ववदेव वचनविप. परिणामः विधेय । तृतीयोपमाया भट श्वेव इत्यत्र शुनः असन्तापकृष्टजाति. त्वात् सहृदयाना तत्सादृश्येनोद्वेगो भवति इति जातिन्यूनता । चतुर्पोपमाया खयोतो भानुदित्यत्र खधोतसूर्ययोर्महदन्तरेण तत्सादृश्यवर्णन वैरस्याय भवति । ९इति अधिकतादोषः ॥ ५५ ॥ दोपनिवेचनमुपसहरति-ईदृशमिति । सद्धि काव्यशावनिष्णातैः। ईदृशम् वर्ण्यते । तत्र कारण प्रतीतिमान्यर्यवैरस्योत्पादनादिक चिन्त्यताम् स्वयमेवोद्यताम् । ३स्पष्टत्वात् अन्यविस्तारभिया मया न सर्व तन्निरूप्यते । एतेन मया दोपनिरीक्षणस्य पद्धतिर्दर्शिता । अनयान्येपि दोपा विपश्चिद्भिज्ञेया इति सूचयन् स्वप्रन्यस्य न्यूनता परिहरतीति ज्ञेयम् । अत्र मुद्रितपुस्तकेषु गुणदोपविचाराय स्वयमेव मनीषिभिः । ६इत्यर्धमधिक दृश्यते । अर्थस्तु स्पष्ट एव । प्राचीनपुस्तकेयु तददर्शनात् पुनरक्त- प्रायवाच वय तत् प्रक्षिप्तमिति शङ्कामहे । अस्मिन् दोपविचारे भामहामन- भोजराजाना लक्षणोदाहरणानि व्युत्पादकानीति दर्शयामः । तत्र वामनः---- रहीनत्वाधिकवलिङ्गवचनभेदासादृश्यासभवास्तदोषाः । तत्र जातिप्रमाणधर्मन्यून- तोपमानस्य हीनत्वम् । तत्र जातिन्यूनत्यरूप होनल यथा --चाण्डालैरिव युष्माभि. साहस परम कृतम् । प्रमाणन्यूनल यथा--- वहिस्फुलिङ्ग र भानुरय १२चकास्ति । उपमेयादुपमानस्य धर्मन्यूनत्व यया- ईरशो. अ. हद लोहा नास्ति अ पुस्तके. [काव्यादर्श ] १ ·काव्यादर्शे द्वितीयः परिच्छेदः अलमंशुमतः कक्षांमारोढुं तेजसा नृपः ॥ ५३॥ इत्येवमादौ सौभाग्यं न जहात्येव जातुचित् । अस्त्येव क्वचिदुद्वेगः प्रयोगे वाग्विदां यथा ॥ ५४ ॥ राजन् । भवान् इव । देवराजः महेन्द्रः । विराजते । अत्र नृपतेर्मर्त्यधर्मत्वात् प्रकृत- ३देवताखरूपादेवराजादपकृष्टत्वं स्पष्टमेव । तथापि राज्ञां लोकपालांशसंभवत्वेन केषां- चिद्देवराजसदृशपराक्रमशालित्वेन च नेदं वैरस्यमावहति । राज्ञां लोकपालांशत्वमाह मनुः--अष्टानां लोकपालानां वपुर्धारयते नृपः। (५.९६) इति । अन्यत्रापि--- इन्द्रात् प्रभुत्वं तपनात् प्रतापं क्रोधं यमाद्वैश्रवणाच वित्तम् । आह्वादकत्वं च निशाधिनाथादादाय राज्ञः क्रियते शरीरम् ॥ इति । इयं च विपर्यासोपमा । अस्यां च पर्यायणोपमेयस्यैव वर्णनं भवति । तेन चात्र न ९पर्यवसाने हीनतादोपः समुद्भवतीति अरुचिं प्रदर्य केचित्-~- उत्सङ्गितकुरझोयमक्षमण्डलमध्यगः । विधुर्व्याघ्र इवाभाति हन्तुं विरहदुर्बलान् ॥ १२इति पद्यमुदाहरन्ति । अत्र श्लिष्टविशेपणाभ्यां प्रतीयमानं निकृष्टस्यापि व्याघ्र. स्योपमानत्वं न दोपाय भवति । प्रत्युत विरहिनिपुदनक्रौर्यसूचनाय तदतीवोप- युक्तमिति कथयन्ति । तेजसा नृपः अंशुमतः सूर्यस्य । कक्षा साम्यम् ।- पापे कक्षा विभरज्ज्वां काञ्च्यां हेमप्रकोष्ठके । भित्ती साम्ये रथमागेन्तरीये पश्चिमाचले ॥ इति हेमचन्द्रः । आरोढुं आक्रमितुम् । अलं पर्याप्तः । अत्र जात्याधिकांशुमान् १८उपमानीकृतः । परं पूर्वोक्तदिशा नृपस्य तदंशत्यान्नो गकरं तत् इति ज्ञेयम् ॥५३॥ दोरस्य दोपाभावमलायमुपसंहरति-इतीति । इत्येवमादौ स्तरमारती । वर्णनं जातुचित् कदाचिदपि । सौभाग्यं अनुदेगेन वैचित्र्यसौन्दर्यम् । न जहाति न त्यजति । तर्हि किं सर्वथा दोषा न सन्स्येव इति चेन्न । कचित् प्रयोगे वाग्विदा सहृदयानाम् । उद्वेगः प्रतीतिमान्पर्येण वैचित्र्यव्याघातेन वा संत्रासः । अस्येव । यया इति उदाहरणप्रस्तावाय ॥ ५४ ।। श्याम,फ. २आस्तच.क. नदिदाक ·उपमादोपाः हंसीव धवलचन्द्रः सरांसीगामलं नमः। भर्तृभको भटः श्वेव सद्योतो भाति भानुवत् ।। ५५ ॥ ईदृशं पर्यते सद्भिः कारणं तसं चिन्त्यताम् । गुणदोपैविचाराय स्वयमेव मनीपिभिः ॥ ५६ ।। दुष्टोपमामुदाहरति--हंसीवेत्ति । चन्द्र हसीय धवल । नभ सरासीर अमलम् । भट चीर । वा इव सारमेय इव । स्वामिभक्त भर्तृभक्त । खद्योत भानुवत् भाति इति । अत्र प्रथमोपमाया हसीव चन्द्र इति लिङ्गभेद । तेन धवलशब्दस्योभयत्र सबन्धे लिङ्गपिपरिणामादिक्लेश । द्वितीयोपमायाम सरासीव नभ इत्यत्र रचनभेद । तेन अमलश-दस्यान्वयानुपपत्तौ पूर्ववदेव वचनविय ६रिणाम विधेय । तृतीयोपमाया भट श्वेव इत्यत्र शुन अत्यन्तापकृष्टजाति. स्वात् सहृदयानां तत्सादृश्येनोद्वेगो भवति इति जाति-यूनता । चतुर्योपमायो खद्योतो भानुपदित्यत्र खद्योतसूर्ययोर्महदन्तरेण तत्सादृश्यवर्णन वैरस्याय भवति । इति अधिकतादोष ॥५५॥ दोपविवेचनमुपसहरति-ईदृशामिति । सद्धि काव्यशासनिध्यातै । ईदृशम् वय॑ते । तत्र कारण प्रतीतिमा-पर्यौरस्योत्पादनादिक चिन्त्यताम् स्वयमेवोह्यताम् । ३स्पष्टत्वात् ग्रन्थविस्तारभिया मया न सर्व तनिरूप्यते । एतेन मया दोषनिरीक्षणस्य पद्धतिर्दर्शिता । अनयान्येपि दोषा विपश्चिद्भिईया इति सूचयन् स्वप्रन्थस्य न्यूनता परिहरतीति ज्ञेयम् । अत्र मुद्रितपुस्तके गुणदोपविचाराय स्वयमेव मनोपिमि । ६इत्यर्धमधिक दृश्यते । अर्थस्तु स्पष्ट एव । प्राचानपुस्तकेषु तददर्शनात् पुनरक्त- प्रायत्वाच वय तत् प्रक्षिप्तमिति शङ्कामहे । अस्मिन् दोपविचारे भामहवामन भोजराजाना लक्षणोदाहरणानि व्युत्पादकानीति दर्शयाम । तत्र वामन रहीनत्याधिक वलिङ्गवचनभेदासादृश्यासभवास्तदोषा । तत्र जातिप्रमाणधर्म यून- तोपमानस्य हीनत्वम् । तत्र जातिन्यूनत्वरूप होनत्व यथा ----चाण्डालैरिव युष्माभि साहस परम कृतम् । प्रमाणन्यूनल यथा- हिस्फुलिङ्ग इव भानुस्य १२चकास्ति । उपमेयादुपमानत्य धर्मन्यूनव यथा- - -- २वत्र 31 । द श्लोका नास्ति अ पुस्त [ काया"

·१४६
कान्यादर्श द्वितीय परिच्छेदः
स मुनिाञ्छितो मौज्या कृष्णाजिनपट वहन् ।
व्यराजन्नीलजीमूतभागाश्लिष्ट इसाशुमान् ।।
१५अत्र मौञ्जीप्रतिवस्तु तडिन्नास्ति इत्युपमानहीनत्वम् । तत्र जात्याधिक्य यथा-
विशन्तु विष्टयः शीघ्र रुदा इव महोजस इति । विष्टय कर्मफरा । प्रमाणाधिक्य
यथा-
पातालमिर नाभिस्ते स्तनौ क्षितिधरोपमौ ।
वेणीदण्ड पुनरय कालिन्दीपातसानभ ॥ इति ।
धर्माधिक्य यथा-
सरश्मि चञ्चल चक दधद्देवो व्यराजत |
सपाडवाग्नि सावर्त स्रोतसामिव नायक ॥
(१.२८ इत्यादि ) इति ।
२.अत्र सवाडवाग्निरित्यस्य प्रतिवस्तुन उपमेये अभावाद्धर्माधिक्यमिति ज्ञेयम् इति ।
उपमानापमेययोर्लिङ्गव्यत्यासो लिङ्गभेद । यथा---
--सैन्यानि नद्य इव जग्मुरनर्गलानि
इति । अत्र अरुचिवीज तु अस्माभि पूर्व दर्शितमनुसधेयम् । वचनभेदो यथा--
१.पश्यामि रोचने तस्या पुप्प मधुलिहो यथा । इति । अप्रतीतगुणसादृश्यमसादृश्यम् ।
--प्रश्नामि काव्यशशिन विततार्थरश्मिम् । इति । काव्यस्य शशिना सह यत्
सादृश्य तदप्रतीतैरेव गुणै प्रतातैर्गुणेर्नास्ति तदिति भार । अनुपपत्तिरसभव
यथा--
३.यथा---
चकास्ति वदनस्यान्त स्मित अयाविकासिन ।
उन्निद्रस्यारविन्दस्य मध्ये मुग्धेव चन्द्रिका ॥ इति ।
अत्र चद्रियायामरवि दस्योनिद्रत्व सृष्टिक्रमविरुद्धमित्यनुपपत्ति । भाजरा नस्तु
उपमाया भिन्नलिङ्ग यूनाधिसत्वरूपदोपम् वाक्यदोषेषु परिगणयति । रक्षणपूर्वक
मेवमुदाहरति च । यथा-
यत्रोपमा भिन्नलिङ्गा भिनलिङ्ग तदुच्यते ।
भोत् तदिनपचन यदिनाचनापगम् ॥ (१ २५ इत्यादि) इति ।

·उपमादोषाः
१४५
४२
तल भिन्नलिङ्गस्योदाहरणं यथा-~~
वापीव विमलं व्योम हंसीव धवलः शशी।
शशिलेखेव हंसायं हंसालिरिव ते यशः ।। इति ।
भिन्नवचनस्य यथा---
मरांप्तीवामलं व्योम काशा इव सितः शशी।
शशीव धवला हंसा हंसीव धवला दिशः ॥ इति ।
न्यूनोपममिह न्यूनमुपमानविशेषणः । यथा-
संहतचक्रवाकयुगा विकसितकमला मृणालसंछन्ना ।
वापी वधूरिव रोचनाविलिप्तस्तनी सुखयति ।। इति ।
अन्न नेत्रबाहूपमापदानां वधूविशेषणत्वेनानुक्तत्वादिदं न्यूनोपमम् । अधिकं यत्
r-पुनस्तैः स्यात् तमाहुराधिकोपमम् । यथा--
अभिनवमनोहराविरचितयलयविभूषा विभाति नववधूः ।
कुन्दतेव समुत्पुालगुच्छपरिणीयमानभ्रमरगणः ।। इति ।
५.अन्न भ्रमरगणस्योपमानविशेषणस्याधिक्यादाधिकोपमम् । वाक्यार्थदोपेपि पुनः--
हीनोपमं भवेच्चान्यदधिकोपममेव च ।
असदृक्षोपमं चान्यदप्रसिद्धोपमं तथा।। ( १. ५१ इत्यादि)
चतुर उपमादोपान् परिगणयति । उदाहरति च लक्षणपूर्वकम् । यथा--हीनं
परोपमा स्यार न हीगाएर स्मृहार । -
कचिदने प्रसरता कचिदाप्लुत्य निन्नता ।
शुनेव सारङ्गकुलं त्वया भिन्नं द्विषत्कुलम् ।। इति ।
तदेव यस्मिन्नधिकं तद्भवेदधिकोपमम् । यथा---
अयं पद्मासनासीनश्चक्रवाको विराजते ।
युगादो भगवान् ब्रह्मा विनिर्मित्सुरिव प्रजाः ॥ इति ।
यत्वतुल्योपमानं तद्वदन्त्यसदृशोपमम् । यथा-
६०

·१५० काव्यादर्श द्वितीयः परिच्छेदः १२० उपमानस्य वैषम्याद्भवेदसदृशोपमम् । तस्याभ्यनुज्ञामिच्छन्ति व्यतिरेकोपमादिषु । ११७यथा--- प्रहितः प्रधनाय माधवानहमाकारयितुं महीभृता । न परेषु महौजसरच्छलादपकुर्वन्ति मलिम्लुचा इव ॥ मलिम्लुचा इति उपमानस्य असदृशत्वेपि व्यतिरेकोपपादकत्वाद्गुणत्वम् । यस्योपमान लोकेषु न प्रसिद्ध तदिष्यते । अप्रसिद्धोपमं नाम तत् कचिन्नैव दुष्यति ।। १२३यथा- उद्गर्भहूणरमणीरमणोपमर्दमुनोन्नतस्तननिवेशनिभं हिमांशोः विम्ब कठोरविसकाण्डकडारगौरैर्विष्णोः पदं प्रथममप्रकरैर्व्यनक्ति । १२६अस्यामप्रसिद्धोपमत्वेन दूपणत्वेपि द्वयोरपि प्रसिद्धाप्रसिद्धयोः शृङ्गाररसोदपिकत्व- साम्याद्गुणत्वम् । केचित्तु कालपुरुपलोडर्यादिभेदमपि दोपमाहुः । यथा- तस्यापनोदाय फलप्रवृत्तावुपस्थितायामपि नियंपेक्षः । त्यक्ष्यामि वैदेहसुता पुरस्तात् समुद्रनेमि पितुराज्ञयेव ॥ अत्र समुद्रनेमिमत्यजमित्यन्वैति न तु त्यक्ष्यामिति । पुरुपभेदो यथा- शरीरमात्रेण नरेन्द्र तिष्टनाभासि तीर्थप्रतिपादितर्द्धिः । आरण्यकोपात्तफलप्रसूतिः स्तम्वेन नीवार इवावशिष्टः ।। अत्र नीवार आभाति इत्यन्वेनि न तु आभासीति । विध्यादिभेदो यथा-- आशास्यमन्यत् पुनरुक्तभूतं श्रेयांसि सर्वाण्यधिजग्मुषस्ते । पुत्र लभस्वात्मगुणानुरूपं भवन्तमीड्यं भवतः पितेव ॥ अन भवन्तमलभत इत्यवति न तु लभखेति । इति चित्रमीमांसादिप्रबन्धेषु द्रष्ट- व्यम् ॥ ५६॥ १२५ ३२ १३५ *अत्र प्रसादलकारशेखरं त्रयोदशमीयो माधर्म्यस्य प्रतियोग्यनुयोगिनावुको । तदुपयुक. मिति सगृहीम:-- चन्द्रमसम्युनद्रामशिरीव वियुतारा वनरलला च । दमनककाचनयटी दोपः सवर्गभोषिर्या ॥ रोचना सरियुधिरिट्राभिमाट। चम्पकमलस्या वर्ण्यते तनमो- निः । (राक एयबीजम् ) तमः रानीमूनयई यमरचामरैः । यमुनाचिनन्निा मनाला ·उपमावाचकानि १५१ इववद्वायथाशब्दाः समाननिमसंनिभाः। अभिधालक्षणाव्यञ्जनाभिरुपमाप्रतीतिर्भवति इति तस्या वाचकादीन् निर्दि- शति--इवेति । इबादयः शब्दाः सादृश्ययाचकाः सन्ति । तत्र इवोदाहरणम् - हंसीय कृष्ण ते कीर्तिः खर्गशामवगाहते। यत् तत्र तस्येव इति सप्तभ्यन्ताद्विहितः । तेन तुल्यं किया चेद्वतिः इति तृतीयान्ता- द्विहितश्च तद्धितप्रत्ययो प्रायः । उभयोः उदाहरणे यथा--- गाम्भार्यगरिमा तस्य सत्यं गङ्गामुजङ्गवत् । दुरालोकः स समरे निदाघाम्बररत्नवत् ।। ६ घायथा--- ९ आशीविषो वा संकुद्धः सूर्यो वाभ्रविनिर्गतः । भीमान्तको वा समरे गदापाणिरदृश्यत । यथा यथा--- १३ धन्यस्यानन्यसामान्यसौजन्योत्कर्षशालिन । ब्जाः ममः कयः । ललाटमर्धचन्द्रग हेमपट्टिकया तथा । वालीरमरधनुवचिङ्गालीपलपर्धयो । 6चन्द्रादशी कपोलस्य मुखस्येन्दब्नदर्षणाः । तिलपन नासायाः कण्ठः कम्यो समः स्मृतः ।। मृगतन्नेत्रपापोजतपत्रसपसजनः । नेनं चकोरनन्नेत्रतिकालिस्मराशुगः ॥ प्रवालबिम्ध- यन्धकालवरपरोठको । वर्या माधुयमाश्रिल यावन्मधुरवातुभिः । मुकामाणिक्यनारगन्दादिमी- कुन्दकारः । तारामिन रदा वाणी हतालिशुमानरः ॥ घेणुकोफिलपणिमिमाधुर्यं मधुरैः सह । बार्षिसेन विद्यदलिमृणालैः करस्तु पयन । पलवबिटुमकाभ्यां चन्द्रकलाकुन्दकोकिन मसाः ॥ पूगाळगताकोरकविल्सनालगुच्छेभकुम्भादिषटेशचकेः । सौवीर जम्धीरकोजपूरसमुद्गलो. 19लङ्गफलेगरोजः ॥ नाभारसातलावर्तद्वदरूपनदादीमः। वली तटिन्या तपः पृष्ठ काचनः ॥ शुग्यमतलशून्यापेदीसिंहादिभिः समः । मुहिमायो भवेन्मयो जघन पुटिनोपमम् ॥ पाटपम्तर- भवनितम्या परिवर्ण्यने । कास्नु करिहस्तेन कदल्या करमेण च ॥ चरणः पालवाम्भोजस्थल. 15पद्मप्रवालम: । पूणेन्दुनागुष्ठनसो गमनं हतहस्तिपत् ॥ कक्षो यनुनाचिनालिवियामुः। ज्योत्स्नेन्दुपुम्पपीयपनयासः ॥ दर्शन वमदनादिः वामस्तु मुरभिः शनैः । हस सारस- शम्दा यो पर्यने नपुरधान. ॥ राजामत्यन्नपीनत्वमुञ्चता दीर्षवाहता। युमार्गलभुनरेन्ददण्ड 18स्तम्भेभहस्नकैः ।। बाहुक्षः पार्टन शिलापन दण्यते । अंमे विपुलता मध्ये कार्यमुन्नता पदे। स्तनपोरिष नारीणामत्यन्तस्वरउता हादि । कान्निभयोजक यावत् तावत् तद्वद् प्रवर्ण्यने ।। प्रोमिवज्ञायः कीर्तिमन्द्रादिशुभ्र । करे पोरेशादि पदे नवनादिकम् । गमन इस्तिसिंहाम्पा कास्य र भुनादिपु ॥ इति । विस्तरस्तु कपिपललनादिपु दृश्यः ।

·काव्यादर्श द्वितीयः परिच्छेदः तुल्यसंकाशनीकाशप्रकाशप्रतिरूपकाः ॥ ५७॥ प्रतिपक्षप्रतिद्वन्दिप्रत्यनीकविरोधिनः । करणीय वचश्चेतः सत्य तामृत यथा ॥ समान यथा- २१ वणमुखच्युतशोणितशीकरस्थगितशैलतटाभभुजान्तर. । अभिनवौषसरागभृता बभी जलधरेण समानमुमापतिः ॥ समासे यथा- भुजे भुजङ्गेन्द्रसमानसारे भूय स भूमे(रमाससम्म । निभः यथा-- प्रबुद्धपुण्डरीकाक्ष बालातपनिभाशुकम् । दिवस शारदमिव प्रारम्भसुखदर्शनम् ॥ सनिभ. यथा- भगवान् यज्ञपुरुष जगर्जागेन्द्रसनिभ । २.तुल्य यथा--- अवेहि मा किकरमष्टमूर्ते कुम्भोदर नाम निकुम्भतुल्यम् । सकाशः यथा- रिमाने सूर्यसकाशे रघुराजो व्यराजत । नीकाशः यथा- आकाशनीकाशतदा तीरसानीरसकुलाम् । बभूव चरता हर्ष पुण्यतीर्थी सरखतीम् ॥ प्रकाशः यथा- चन्द्रप्रकाश बदन कान्ताया भाति सुन्दरम् । प्रतिरूपकः यथा- पाभि सुधाया. प्रतिरूपकाभिस्तनोति मोद दृदि मनिश या ॥५७|| प्रतिपक्षेति । प्रतिपक्षप्रतिबन्दिनी यथा--- ·उपमावाचकानि 3 सदृक्सदृशसंवादिसजातीयानुवादिनः ।। ५८ ॥ प्रतिविम्वप्रतिच्छन्दसरूपसमसंमिताः । सलक्षणसहक्षामसपक्षोपमितोपमाः॥५९ ॥ पझेरुश्रीप्रतिपक्षभूतनेत्रप्रभाभिः स्पृहणीयशोमम् । चन्द्रप्रतिद्वन्दि विभाति बालामुखं निशायां ललितोत्सवेषु ॥ प्रत्यनीकविरोधिनौ यथा-~- कामस्य प्रत्यनीकोय त्वं रतेश्च विरोधिनी । इति तो विरहे नूनं भृशं पीडयतो युवाम् ।। सहक यथा-- न त्वया सहगन्योस्ति त्रैलोक्येपि मनोरमः । सदृशः यथा-- सुधेव वाणी वसुधेव मूर्तिः सुधाकरश्रीसदृशी च कीर्तिः । पयोधिकल्पा मतिरासफेन्दोमहीतलेन्यस्य न हीति मन्ये ।। १३संवादी यथा--- विभाति बालावदने स्मितश्रीः संवादिनी शारदचन्द्रिकायाः । सजातीयानुवादिप्रतिविम्वाः यथा--- कृष्णागुरुसजातीय पीयूपस्यानुवादिनम् । चन्द्रस्य प्रतिविम्बं सत्सङ्गं संतापह श्रये ॥५८।। प्रतिविम्येति । प्रतिबिम्बोदाहरणं तु पूर्वश्लोकटीकायां दर्शितमेव । प्रतिच्छन्दसरूपसंमिताः यथा--- जामदग्नप्रतिच्छन्दः सरूपो यः किरीटिनः । संमितो रघुनायस्य शिवराजो विराजते । समं यथा--- यथा लतायाः स्तबकानतायाः स्तनाउनमे नितरां समासि । तथा लतापल्लविनी सगर्वे शोणाधरायाः सदृशी तवापि ॥ १५ ३ ६ २ समभाः. अ. छन्न'.अ. [काव्यादर्श] १.

·काव्यादर्शे द्वितीयः परिच्छेदः
कल्पदेशीयदेश्यादिः प्रख्यप्रतिनिधी-अपि ।
सवर्णतुलितो- शब्दौ ये चान्यूनार्थवादिनः ॥ ६० ।।
१२
सलक्षणसदृक्षाभाः यथा--
इन्दुसलक्षणवदनं सुधासदृक्षश्च मुखरसस्तस्याः ।
ज्योत्स्नाभाः स्मितमधुराः नालापास्तु कस्य सदृशास्ते ॥
सपक्षः यथा-
दलदाक्षानिर्यद्रसभरसपक्षा भणितयः ।
उपमितोपमे यथा---
राक्षसोपमिता वाग्भिः खला दीनांस्तुदन्त्यलम् ।
साधवस्तोषयन्त्येनास्ताभिरेव सुरोपमाः ॥
उदाहरणान्तरं यथा--
उभौ यदि व्योनि पृथक् प्रवाही आकाशगङ्गापयसः पतेताम् ।
तदोपमीयेत तमालनीलमामुक्तमुक्कालतमस्य वक्षः ॥ ५९ ।।
कल्पेति। कल्पदेशीयदेश्याः यथा---
पूर्णेन्दुकल्पवदना मृणालीदेश्यदोलता ।
चक्रदेशीयजघना सा स्वप्नेपि न दृश्यते ।।
प्रख्यः यथा-
द्विपक्षगरुडप्रख्यारैः सौधैश्च शोभितम् ।
गुप्तमभ्रचयप्रख्यगोपुरैर्मन्दरोपमैः ।।
प्रतिनिधिः
भयोत्सृष्टविषाणां तेन केरलयोपिताम् ।
अलकेपु चमूरेणुश्चूर्णप्रतिनिधिः कृतः ।।
सवर्णः यथा-
प्रपितमौलिरसौ यनमालया तरुपलाशसवर्णतनुच्छदः ।
. देपादि कप. २ अनुल्यार्थ: अ.क
3
यथा-

·उपमावाचकानि
१५५
समासश्च बहुव्रीहिः शशाङ्कवदनादिपु ।
स्पर्धते जयति द्वेष्टि द्रुह्यति प्रतिगर्जति ॥ ६१ ।।
तुरगवलानचञ्चलकुण्डलो विरुरुचे रुरुचेष्टितभूमिषु ।।
तुलितः यथा---
मुखं श्लेष्मागार तदपि च शशाङ्केन तुलितम् ।'
१५अन्यूनार्थवादिनः अहीनः अनूनः इत्यादयः । यथा-
सुधान्यूनानि गङ्गाया जलानि श्रयता जनाः ।। ६० ।।
समासेति । समासश्च बहुव्रीहिः कर्मधारयोपि । तत्र बहुनौहिर्यथा---
कमलकरा रम्भोरू कुवलयनयना मृगाङ्कवदना सा ।
कथमिव चम्पकगात्री मृणालबाहुः प्रिया तपति ।।
कर्मधारयो यथा
शोगाधराशुसमिन्नास्तन्धि ते पदनाम्बुजे ।
केसरा इव काशन्ते कान्तदन्तालिकान्तयः ॥
-
६
स्पर्धते यथा-
१२
स्पर्धते रुद्धमयों वररामामुखानिलैः ।
चन्दनप्रणयोगन्धिर्मन्दो मलयमारुतः ॥
जयतिर्यथा
स काश्चने यत्र मुनेरनन्या नवाम्बुदश्यामवपुर्यविक्षत ।
जिगाय जम्बूजनितश्रियः श्रिय सुमेरुशृङ्गस्य तदा तदासनम् ।।
देष्टि गतिश्च यथा ---
राधामुख देष्टि सुधाकरस्तपापेन लोके दधते कलङ्कम् ।
द्रुह्यन्ति तल्लोचनमम्वुजानि ततो निमीलन्ति निशासु तानि ।।
प्रतिगर्जतिर्यथा--
न जातु शक्तिरिन्दोस्ते मुखेन प्रतिगर्षितुम् ।
कलकिनो जडस्यास्ति निर्दोषेणाजडेन च ॥ ६१ ॥

·१५६ काव्यादर्श द्वितीयः परिच्छेदः आक्रोशत्यवजानाति कदर्थयति निन्दति । विडम्बयति संधत्ते हसतीयॆत्यस्यति ।। ६२ ॥ तस्य मुष्णाति तौभाग्यं तस्य कान्ति विलुम्पति । तेन साधं विगृह्णाति तुलां तेनाधिरोहति ॥ ६३ ।। आक्रोशतीति । आक्रोशस्यवजानाति कदर्थयति निन्दति यथा आकोशत्यवजानाति कदर्थयति निन्दति । अम्बुजं त्वन्मुखं बाले अहो जडसमागमः ॥ विडम्बयतिर्यथा स एवमुक्त्वा मघवन्तमुन्मुखः करिष्यमाणः सशरः शरासनम् । अतिष्ठदालीढविशेषशोभिना वपुःप्रकर्षण विडम्बितेश्वरः ॥ संधत्ते यथा- -- १२ चन्दनः शीततां धत्ते सौरभ्यं कमलं शशी । लावण्यं त्वन्मुखं बाल संधत्ते तव त्रयं कथम् ॥ इसतिर्यथा - श्रिया हसद्भिः कमलानि सस्मितैरलंकृताम्बुप्रतिमागतैर्मुखैः । कृतानुकूल्या सुरराजयोपिता प्रसादसाफल्यमवाप लक्ष्मीः ।। ईत्यसूयती यथा- ईर्ण्यति कपिचेष्टायै चपलमतिर्यो यदीयदुश्चरितम् । नित्यमसूयति वानरवदनाय नमः खलाय शतशस्ते ।। ६२ ।। वस्येति । मुष्णात्यादीनां तस्य मुप्णाति सौभाग्यमित्यादीनि वाक्यान्येव मूले उदाहृतानि । अतो नात्रोदाहरणापेक्षा । मुष्णात्यादीनां सादृश्यादयोः वाक्य- मर्यादया यदा अभिप्रेतास्तदैव तेषां सादृश्यमर्थः नान्यथा । अत एव धनं मुष्णाति तस्करः इत्यादी न सादृश्यार्यता 1 तुला तेनाधिरोहति । तुलां मानयन्त्रम् । स्वसमी- करणाय अधिरोहति । नात्रोपमार्थः । तथा सति तुल्याएंरतुलोपमाभ्यां तृतीया न्यतरस्याम् । इत्यतुलोपमाभ्यामिति पर्युदासात् षष्ठी स्यात् । अधिरोहतीति पदस्वारस्यं च लोपमियात् ॥ ६३ ॥ , संपन्धे. अ. पपा क.

·उपमावाचकानि १५७ तत्पदव्यां पदं धत्ते तस्य कक्षा विगाहते । तमत्वेत्यनुवनाति तच्छीलं तनिषेधति ॥ ६४ ॥ तस्य चानुकरोतीति शब्दाः सादृश्यसूचकाः । उपमायामिमे प्रोक्ताः कवीनां बुद्धिसौख्यदाः ।। ६५ ।। ।। ईत्युपमाचक्रम् ॥ उपमैव तिरोभूतभेदा रूपकमुच्यते । तत्पदव्यामिति । कक्षां सादृश्यम् । तच्छीलमनुबभाति इत्येकम् । तठीलमिति षष्ठीतत्पुरुषः । न तु तस्येव शीलं यस्येति बहुव्रीहिः । तथाले समा- सश्च बहुव्रीहिः इत्यनेनैव सिद्धे पुनरुपादानं व्यर्थ स्यात् । तनिषेधति अपकृष्टत्वेन निन्दति । अथवा उत्कर्षान्निवारयति ॥ ६४ ॥ तस्येति । सादृश्यसूचकाः अमिधालक्षणान्यनामर्यादया सादृश्यवोधकाः । तत्र इवादयो बाचकाः । तत्रापि यथैवादिशब्दप्रयोगे साधर्म्य वाच्यम् । तत्रैव तेषां शक्तः । तुल्यसदृशादिपदानां प्रयोगे साधर्म्यमार्यम् । तेषां सादृश्यवति शक्तेरिति बोध्यम् । स्पर्धत इत्यादयो उक्षकाः । तेषां सादृश्ये शक्त्यभावात् । तस्य मुष्णाति सौभाग्यम् इत्यादीनि वाक्यानि तु व्यनकानि । आदित्सति श्रियं तस्य मैत्री तस्यानुरुध्यति । इति कचिद् दृश्यते । उपमायामिमे प्रोक्ताः कवीनां बुद्धिसौख्यदाः। इति मुद्रितपुस्तकेषु अर्धमधिकमस्ति । परं प्राचीनग्रन्थेषु अनुपलम्भात् तथा प्राचीन. टीकासु चानुल्लेखात् तपक्षिप्तमिति भाति । न च कोपि विशेषार्यस्तस्मात् प्रतीतो भवति ।। ६५ ॥ अथ रूपकं लक्षयति-~-उपमैवेति । तिरोभूतभेदा तिरोहितः निहितः विद्यमानोपि सादृश्यातिशयप्रदर्शनाय कविना नियुतः भेदः प्रस्तुताप्रस्तुतयो- धर्प यत्र ताशी । उपमैव साधर्म्यमेव । रूपकम् रूपयति उपमानोपमेययोरेकता नयति इति रूपकम् तन्नामालंकारः। तथा च परस्परविरुद्धधर्मवलेन उपस्थित्या प्रकाशितमिनस्वरूपयोरपि उपमानोपमेययोः विशेषसाम्यप्रदर्शनाय भेदनिगहनेन , कल्या. क. २ सचिनः, अ.. अ पुस्तके इ श्लोकायं नास्ति। - नास्ति अव पुस्तकयोः । ५ इम्पते. अ, ·१५८ काच्यादर्शे द्वितीयः परिच्छेदः यथा बाहुलता पाणिपद्म चरणपल्लवः ॥ ६६ ॥ ६अभेदप्रतिपत्ति रूपकालकार । मुख चन्द्रः इत्यादो मुखत्वचन्द्रवरूपपरस्पर- विरुद्धधर्मपत्त्वेनोपस्थितयोर्मुखचन्दयो भेदनिगृहनेन अभेदप्रतिपत्तिः । इय चाभेदप्रतिपत्ति. आहार्यरूपा । आहार्यत्व च बाधकालिकेच्छाजन्यज्ञानत्वम् । अत्र बाधशब्देन वाधकज्ञान विवक्षितम् । तथा चे मुख चन्द्र इत्यादी बाध. मुख चन्द्रो न इति ज्ञानम् । तत्काले एव या इच्छा मुखे चन्द्रज्ञान मे जायताम् इत्यादिका तजन्य यत् ज्ञानं मुख चन्द्र इति तत् आहार्यम् । तथा च आहार्यत्व नाम सत्यपि बाधे प्रमातुरि छाजन्यप्रयोज्यत्वम् इति निष्कर्ष । निगीर्याध्यवसान- रूपायामतिशयोक्तौ उपमेयस्य नोपमेयगतधर्मत्वेनोपस्थितिरिति न तत्रातिव्याप्तिः । अपद्भुतौ उपमेयगोपनेन भेदस्यापहव । अत्र तथा न इति ततो भेदः । मुख- १५पद्मम् इत्यादिसमासस्थले तु विशेषणस्य प्राधान्येनोपमानगतत्वे रूमकम् । यथा विकसित मुखपद्ममिति । अत्र विकासस्य पद्मधर्मत्वेन तस्य प्राधान्येनोपमाने गतत्वेन मुखमेव पद्ममिति रूपकम् । तस्योपमेयगतत्वे उपमा । यथा सहास्य मुख- पद्मम् । अन्न हासस्य मुखधर्मत्वेन तद्विशेषण मुखमिति उपमेयसबद्धम् । अतः अत्र मुख पद्ममिव इति उपमा । उपमानोपमेययोर्विशेषणस्य तुल्यस्वे सदेहसंकरः । यथा रमणीय मुखपद्मम् इति । अत्र रमणीयविशेपणस्य उभयत्र समानमेव सवन्धः । २१इति रूपकोपमयो सकर इति बोध्यम् । रूपकस्य लक्षणानि प्राचीनपण्डितरैवा- व्याप्त्यतिव्याप्तिदोषपरिहारपुर सर विविधानि प्रदर्शितानि । पर तेषु जगन्नाथस्य लक्षण ( २२४-५ पत्रयो ) प्राय सर्वसग्राहकमिति तत् सप्रपञ्च सगृहीमः । २vस च उपमेयतावच्छेदकपुरस्कारेणोपमेये शब्दानिश्चीयमानमुपमानतादात्म्यं रूपकम् इति लक्षण विधाय उपमेयतावच्छेदकपुरस्कारेणेतिविशेषणादपहृतिभ्रान्तिमदति- शयोक्तिनिदर्शनानिरास । अपद्रुतौ स्वेच्छया निषिध्यमानत्वात् भ्रान्तिमति च २७तज्वकदोपेणैव प्रतिमध्यमानत्वात् अतिशयोक्तिनिदर्शनयोश्च साध्यवसानलक्षणा. मूलत्वादुपमेयतावच्छेदकस्य नास्ति पुरस्कार । शब्दादितिविशेषणात् मुखमय चन्द्रः इति प्रात्यक्षिकाहार्यनिश्चयगोचरचन्द्रतादात्म्यावच्छेद. । निश्चीयमानमिति- ३.विशेषणात् सभावनात्मनो नून मुख चन्द्र. इत्याद्युत्प्रेक्षाया व्यावृत्तिः । उपमानो- पमेयविशेषणाभ्यां सादृश्यलाभात् मुख मनोरमा रामा इत्यादिशुद्धारोपतादात्म्य- . 'पालवम्, अक.

·रूपकलक्षणम् निरासः ! सादृश्यमूलकमेव च तादात्म्यं रूपकमामनन्ति । इति ब्याचल्यो । मुखं चन्द्रः इत्यत्र प्रथमं लक्षणया चन्द्रपदात् चन्द्रसादृश्योपस्थितिः । ततश्चन्द- सहशमुखमिति अन्वयबोधः । पश्चात् लक्षणाफलावगमायोद्धृतया व्यञ्जनया चन्द्रो मुखमित्यभिन्नतया चन्द्रमुखयोः प्रतीतिः । इदमेव लक्षणायाः फलम् । सा १६चाभेदप्रतीतिः प्राधान्येन वैचित्र्यमीहशस्थले प्राप्नोति । तेन सादृश्यप्रतीतिजन्य- मुपमावैचित्र्यं तत्कुक्षिनिलीनमिव भवति । अतोत्र नोपमा । प्रधानचमत्कृतेरेव अलंकारप्रयोजकत्वात् । तद्वैचित्र्योपस्थितस्यैवालंकारत्वम् । नान्तर्विलीनभूतवैचित्र्यो- ९पस्थितानामिति पूर्वोक्तमत्रानुसंधेयम् । उपमैव इति एवकारेण संबन्धान्तरनिरासः। सादृश्यसंवन्धमलकलक्षणायामेव रूपकं न जन्यजनकभावादिसंबन्धमूलकलक्षणाया- मिति भावः । तेनायुर्घतम् इत्यादौ न रूपकम् । अत्र प्रेमचन्द्रा:-नवीनतरास्तु २रूपकस्य सादृश्यप्रतीतिपूर्वकत्वमेव । तच्च सादृश्यं प्रत्यक्षादिप्रमाणान्तरगम्यं न तु गौणसारोपलक्षणया शब्दप्रमाणगम्यम् । तत्र सादृश्यस्य शब्दवेद्यत्वादुपमैव । अत एवाग्नेये उपमानस्य तत्वं यदुपमेये तु रूप्यते । गुणानां समतां दृष्ट्वा रूपकं नाम तद्विदुः ॥ ( ३४४. २२) इत्यत्र दृष्टुत्युक्तम् । तस्मात् सादृश्यस्य प्रमाणान्तरवेद्यत्वे एव रूपकम् । लक्षणा- ४.स्थले तु लक्षणाफलत्वेनाभ्युपगतापि अभेदबुद्धिरुदांच्यवोधतया शाब्दबोधविषयतां गतस्य सादृश्यस्य तत्काल एव प्रवृत्तमुपमान्यपदेशं न ब्याहन्तुगीटे । प्रवृत्तत्वात् तस्य । न हि निर्बाधं लन्धसत्ताकं वस्तु कालान्तरीयेण प्रतिद्वन्द्धिनान्यथाकर्तुं ५१शक्यते इति वदन्ति इत्याहुः । आस्तामेतत् प्रकृतमनुसरामः । एवं रूपकस्य सामान्यलक्षणमभिधाय उदाहरति । यथेति । बाहुरेव लता। पाणिरेव पद्मम् । चरण एव पल्लव । इति उपमानप्रधानः मयूरव्यंसकादित्वात् समासः । अत्र समासेपि ५.प्रथमं गौणलक्षणया लतादिपदात् तत्सादृश्यप्रतीतिः । तदनन्तरं तदनुरोधेन समुन्मिपन्त्या व्यञ्जनया ताभ्यप्रतीतिईया । अत्र केचित् बाहुलतेव इति उपमितं व्याघ्रादिभिः सागान्याप्रयोगे इति कर्मधारय अङ्गीकुर्वन्ति । परं तन्न रुचिरम् । इवा. ५७दिशब्दवत् कर्मधारयस्यापि साम्यवाचकत्वेन उपमानोपमेययोः भेदप्रदर्शनेन उपमायाः संभवात् । अत एव एवंविधस्थले साधकबाधकप्रमाणाभावे उपमा- रूपकयोः सांकमिन्छन्ति । तनिरूपितमेव प्रागस्माभिः । प्रकृतोदाहरणेपि साधक- ·१६० काव्यादर्श द्वितीय परिच्छेदः अगुल्यः पल्लपान्यासन् कुसुमानि नखौर्चिपः। वाहू लने वसन्तश्रीस्त्वं नः प्रत्यक्षचारिणी ॥ ६७॥ इत्येतदसमस्ताख्यं समस्तं पूर्वरूपकम् । स्मितं मुसेन्दोर्योत्स्नेति समस्तव्यस्तरूपकम् ।। ६८ ॥ ५ बाधकप्रमाणाभावाद्रूपकोपमयो साकर्यमेव स्यात् । शुद्धोदाहरण तु-तव बाहु लता वाले कोमला भाति भूतले । इति ऊह्यम् । अत्र कोमलेति सामान्यधर्म प्रयोगात् सामान्याप्रयोगे एव उपमितिसमासस्य विहितत्वात् बाहुरेव लता इति ६३समास । अत्र कोमलेति विशेषणमुपमाया बाधकम् । एवमेव तव बाहुलता वाले पुष्पिता नखरश्रिया । इति उदाहरण ज्ञेयम् । अत्र पुष्पितत्वमुपमानलताया एव धर्म इति रूपकस्य साधकम् ॥६६॥ पूर्व समस्तरूपकोदाहरण प्रदर्शितम् । इदानीमसमस्त दर्शयति- अङ्गुल्य इति । त्व न अस्माकम् । प्रत्यक्षचारिणी प्रत्यक्ष चरितु शीलमस्या सा प्रत्यक्षचारिणी । दर्शनविषयीभूतेत्यर्थ । वसन्तश्री वसन्तलक्ष्मी । वसन्तश्रिय सादृश्यदर्शनाय तदुभयवृत्तिवस्तुना विम्बप्रतिविम्बतया विषयविषयिभाव दर्शयति अङ्गुल्य इति । अङ्गल्य अङ्गष्टादय करशाखा । पल्लवानि किसलयानि । उपमायामिव रूपके उपमानोपमेययोभिन्नलिङ्गत्वे न दोष । अतोत्र वाक्यत्रये भिन्नलिङ्गयोर्निर्देश । वचनभेदोपि रूपके कचिन्न दोषाय । यथा शास्त्राणि चक्षु नवम् इत्यादि । अत्र शास्त्राणि इत्यनेन सकलशास्त्रप्रवीणत्वसूचनेन चमत्काराति- ९शय । एवविधस्थले न वचनभेदो दोपाय ॥१७॥ निर्दिष्टस्य द्विप्रकारस्य रूपकस्य सज्ञा निर्दिशति-इत्येतदिति । इत्ये- तत् अङ्गल्य पल्लवानीत्येतत् । असमस्ताख्यम् असमस्तसज्ञकम् । पूर्वरूपकम् राहुलता पाणिपा चरणपल्लव इत्यादिकम् । समस्त समस्तसज्ञक रूपकम् । तत्रोपमानोपमेययो समस्तत्वादिति भाव | समस्तव्यस्तरूपक दर्शयति सित. मिति । मुखेन्दो मुग्वमेव इन्दु तस्य । स्मित हास्यम् । ज्योत्स्ना । अत्र मुखेन्दो. रिति समस्त स्मित ज्योल्नेति व्यस्तम् । इति समस्तव्यस्तरूपकम् ।। ६८॥ १ नसतिष- अ, कपा ·सकलरूपकम् ताम्राङ्गुलिदलश्रोण नसदीधितिकेसरम् । धियते मूर्ध्नि भूपालैर्भवचरणपङ्कजम् ।। ६९ ।। अगुल्यादौ दलादित्वं पादे चारोप्य पद्यताम् । तद्योग्यस्थानविन्यासादेतत् सकलरूपकम् ।। ७० ।। अकस्मादेव ते चण्डि स्फुरिताधरपल्लपम् । सकलरूपक दर्शयति-ताम्राङ्गुलिरिति । ताम्राङ्गुल्य एव दल- श्रेणि पत्रपहिर्यत्र तत् । नखाना दीधितय किरणानि एव केसराणि किन- ३ल्कानि यस्मिन् । एतादृश भवच्चरणपङ्कज वरपदकमलम् । भूपालै मूर्ध्नि धियते उहाते ।। ६९॥ उदाहरणस्थसकलरूपक्त्व विशदयति-- अमुल्यादौ इति । अङ्ग- ल्यादौ आदिशब्देन नखग्रहणम् । दलादित्वम् । अत्रादिशब्देन केसरग्रहणम् । पादे च पद्मताम् आरोप्य तद्योग्यस्थानवि-यासात् तस्य पङ्कजस्य योग्यस्थान मूर्धा तत्र विन्यासात् ध्रियते इति प्रतिपादनात् । एतत् सकलरूपकम् सपूर्ण- रूपकम् । दलकेसररूपसर्वाश्यवनिरूपणात् । अय भाव । चरणपङ्कजमित्यत्र ६उपमारूपकयो सशय । तत्र भूपालमूर्ध्नि धियते इति वर्णनेन मूर्ध्नि धारणस्य पकजस्यैव युक्तत्वात् तदुपमानप्राधा-ये सुसगत भवति । अत मूभि धारण रूपकसाधकम् । उपमेये चरणे तस्यासभवादुपमाया वाधकम् । अतोत्र रूपकमेव नोपमा न वा सदेहसकर । इदमेव साङ्ग सावयवमिति अर्वाचाना व्यवहरन्ति । उक्त च जगन्नान-- परस्परसापेक्षनिप्पत्तिकाना रूपकाणा समात सावयवम् । यथा-- सुविमलमौक्तिकतारे धवलाशुकचन्द्रिकाचमत्कारे । वदनपरिपूर्णच दे सुन्दरि राकासि नात्र सदेह । (२३१ पत्रे) इति । विस्तरस्तु तत्रैव द्रष्टव्य । अङ्गल्य पल्लवा-यासन् इति असमस्तरूपकोदाहरण- १५मपि सकलरूपकस्य भवतीति ज्ञयम् ॥ ७० ॥ अवयवरूपकोदाहरण दर्शयति--अस्मादिति । हे चण्डि कोपने । [कान्यादा १२ ७ ·। द्वितीयसमास- काव्यादर्श द्वितीय. परिच्छेद. मुसं मुक्तारुचो धत्ते धर्माम्भाकणमञ्जरीः ॥ ७१॥ मञ्जरीकृत्यधर्माम्मः पल्लवीकृत्य चाधरम् । नान्यथा कृतमनास्यमतोषयवरूपकम् ॥७२॥ बल्गितभ्र गलधर्मजलमालोहितेक्षणम् । अकस्मात् सहसैव । स्फुरिताधरपल्लव स्फुरित कोपेन कम्पित अधर एव पल्लव ३यत्र तत् । ते मुखम् । मुक्ता मौक्तिशा तद्वत् रुक् यासा ता मुक्ताकारा इत्यर्थ । धर्माम्भ कणमञ्जरा धर्माम्भसा स्वेदोदकाना ये कणा विन्दव त एव मञ्जर्य । अथवा धर्माम्भ एस कणमञ्जरी कणवल्लरी तुषारस्तवका इत्यर्थ । धचे ६दधते ।। ७१ ॥ उदाहरण विशदयति--मञ्जरीति । अत्र प्रस्तुतोदाहरणे । धर्माम्भ उपरिदर्शितप्रथमसमासे धर्माम्भ शब्देन धर्माम्भ कणा ग्राह्या स्वीकारे मञ्जरीशब्देन कर्णमञ्जरी ग्राह्या । अयमेव समासो युक्त इति भाति । अन्यथा कमले मञ्जरावर्णनस्यानुपयुक्ततया मञ्जरापद व्यर्थमिव भवति । मञ्जरा- कृत्य मञ्जरात्वेनारोप्य । अधर अधरोष्ठम् । पल्लवीकृत्य पल्लवत्वेन आरोप्य । आस्य ६मुखम् । अवयवि । नान्यथाकृतम् पनाभिन्न वेन न वर्णितम् । अतोत्रयवमात्ररूपणात अवयवरूपक्रमिदम् । मुख पात्वारोपस्तु अर्थशादरसेय । अर्वाचानास्तु एत- देव एक्देशविवर्ति रूपक म यते । पर तत्र स्वल्पो विशेष । अवयवरूपके (अवयविन आरोपविषयत्व नास्ताति निश्चय । एकदेशरिवर्तिरूपके तु अवय- वाना अवयचिनो वा यस्य कस्यापि रूपवैकदेशस्य रूपणाभारोभिप्रेतोस्ति । अतो नगन्नाथोदाहतैकदेशिविवर्तिरूपकोदाहरणे- रूपनला चलनयना नाभ्यावर्ता कचावलिभुतङ्गा । मज्जन्ति यत्र सत सेय तरुणा तरङ्गिणी विषमा ।। इत्यत्र नावपररूपकम् । तत्र अपयपि यास्तरुण्यास्तरङ्गिणीत्वेनारोपात् । एक- १५देशविवर्ति तु भवति । रूपक्स्यावयवभूतस्य चलनयनस्य विषयभूतस्य विषयिणा मानेनानारोपणात् । अत एव प्रकाशकारेण- श्रौता आर्याश्च ते यस्मिन्नेकदेशपिवति तत् । (७२३पत्रे) इति सामा य लक्षण विहितम् ।। ७२ ॥ अवयविरूपकमाह-बल्गिवश्रु इति । वलिगते चलिते भ्रुवौ यस्मिंस्तत वरित ·अवयविरूपकम् विवृणोति मदावस्थामिदं बदनपङ्कजम् ।। ७३॥ अविकृत्य मुखाङ्गानि मुखमेवारविन्दताम् । आसीद्गमितमत्रेदमतीयविरूपकम् ।। ७४ ।। मदपाटलगण्डेन रक्तनेत्रोत्पलेन ते । मुखेन मुग्धः सोप्येष जनो रागमयः कृतः ।। ७५ ।। चलितभ्रुकुटि । गलन्ति धर्मजलानि खेदजलानि यस्मात् तत् । आलोहिते आरके ईक्षणे नयने यस्मिन् तत् । इदं पुरो दृश्यमानम् । वदनपङ्कजं वदनमेव पङ्कजे कमलम् । मदावस्था मद्यसेवनजनितमदावस्थाम् । विवृणोति प्रकाशयति । यथाश्रुतपाठेत्र उपमैव साधीयसी न रूपकम् । उपमानपङ्कजमावान्यविधर्माणामनु- ६पादानात् उपमेयवदनस्यैवान्वयिनो भूत्वादीनां चोपादनात् । सत्यम् । वदन. मम्बुजमिति पाठं स्वीकृत्य व्यस्तरूपकेण समाधेयम् ॥ ७३ ॥ उदाहरणं विवृणोति-अपिकृत्येति । अस्मिन्नुदादरणे मुखाङ्गानि भ्रुकुटि- धर्मजलनयनादीनि । अविकृत्य पङ्कजाजभूतैः अविकृत्य उपमानाङ्गभूतदलत्व- मकरन्दत्वपरागपिचरभ्रमरत्वादिभिः अनारोप्य । अवयपि मुखमेव अरविन्दता गमितमासीत् पङ्कजवेन आरोपितमासीत् । अतः अवयविनो मुखस्यैव पङ्कज खेनारोपणात् अवयविरूपकमिदम् । नव्यानां तु इदमेकदेशविवर्ति स्यात् इति ६भाति । नवीनमते इदं निरङ्गरूपकमिति केषांचिदुक्तिस्तु न क्षोदक्षमा । यतोत्रा- क्यविनो मुग्खस्य अवयवा निर्दियाः न तु आरोपावयविनो कमलस्य अवयवा निर्दियः । निरङ्गविएगे तु अरविनः आरोपमा अपि न निर्दिश्यते । अत एव ९एकदेशवर्तिनो निरङ्गस्य भेदः इति सुधीभिर्विचारणीयम् ॥ ७४ ॥ अवयवरूपकभेदान् दिदर्शयिपुरकाङ्गरूपकभेदमाह-मदेति । मदेन वारणीमदेन पाटलौ श्वेतरक्तौ गण्डौ कपोलौ यत्र तेन । तथा रक्तं तानं नेत्रमेय उत्पलं यत्र तेन । एतादृशेन ते मुखेन । एषः मल्लक्षणः । मुग्धः त्वत्सौन्दर्य- मोहितः । जनः रागमयः अनुरागपरिपूर्णः टोहितमयश्च कृतः ॥ ७५॥ १ अविवृत्य, कपार अवयव. अ.

·। १६४ काव्यादर्शे द्वितीयः परिच्छेदा एकाहरूपकं चतदेवं द्विप्रभृतीन्यपि । अङ्गानि रूपयन्त्यत्र योगायोगी भिदाकरी ॥७६ ॥ स्मितपुष्पांज्ज्वलं लोलनेत्रभृङ्गमिदं मुसम् । इति पुप्पहिरेफाणा संगत्या युक्तरूपकम् ।। ७७॥ इदमा स्मितज्योत्स्नं स्निग्धनेत्रोत्पलं मुखम् । नाम निर्दिशति--एकाङ्गेति । अत्र उदाहरणे रक्तनेत्रोत्पलेन इति एकागमानरूपणात् मदपाटलगण्डेन इत्यस्य अरूपणाच एकाङ्गरूपकमिदम् । एवम् अनयैव दिशा । द्विप्रमृतीनि अपि द्वित्रिचतु प्रभृतीनि । अङ्गानि न तु अङ्गी । रूपयन्ति उपमानेन आरोपविषयीकुर्वन्ति । करय इति शेष । ततश्च द्वयगरूपक >यगरूपक चतुरङ्गरूपकमित्यादीनि बहूनि रूपकाणि भवन्ति । अगस्य अङ्गयो. ६अङ्गाना चा योग आरोपणयोग अयोगस्तदभार तौ । भिदाकरो भेदनिष्पादकौ । प्राचीनटीकाकारास्तु योगायौगो भिदाकरौ एतारन्त वाक्याशम-यथा विवृण्वन्ति । तथा हि तेषु एकाङ्गद्वयङ्गादिरूपकेषु योगायोगौ भिदाकरौ भेदकौ । तानि रूप- (काणि योगायोगाभ्या पुन द्विप्रकाराणि भवन्ति इत्यर्थ । योगः आरोग्यमाणाना परस्पर युज्यमान सबन्ध । अयोगस्तदभाव । एतच्च उदाहरणे स्पष्टी- भविष्यति ।। ७६॥ तत्रादौ युक्तरूपकमुदाहरति--स्मितेति । स्मितम्-- ईपद्विकसितैर्गण्डै कटाक्ष सौष्ठमान्विते । अलक्षितद्विज धीरमुत्तमाना स्मित भवेत् ॥ इत्युक्तलक्षण तदेव पुष्प तेन उज्ज्वल कान्तिमत् । लोले चञ्चले नेत्रे एव भृङ्गो यत्र तत् । इद मुख शोभते इति शेष । इति एपम् । पुष्पद्विरेफाणा मुखावयवभूतयो ६स्मितनेत्रयो आरोपविषयीभूताना तेषाम् । सगत्या परस्परसबन्धसुसगत्या । इद युक्तरूपकम् । अत्र अवयवत्व नाम आधेयत्वम् । त-मुखनिरूपित स्मिते वर्तते इति स्मितस्य मुखाग्यवत्व बोध्यम् ।। ७७ ॥ अयुक्तरूपकमुदाहरति- इदमिति । आई प्रेमाई स्मितमेव ज्योत्स्ना ३ , लोभृगनेत्रम् अ, ·अयुक्तरूपकम् इति ज्योत्स्नोत्पलायोगादयुक्तं नाम रूपकम् ।। ७८॥ रूपणादगिनोङ्गानां रूपणारूपणाश्रयात् । रूपकं चिपमं नाम ललितं जायते यथा ॥७९॥ मदरक्तकपोलेन मन्मथस्त्वन्मुसेन्दुना । नर्तितभूलतेनालं मदितुं भुवनग्यम् ॥ ८॥ हरिपादः शिरोलमजलकन्याजलाशुकः । जयत्यसुरनिःशङ्कसुरानन्दोत्समध्वजः ।। ८१ ।। चन्द्रिका यस्मिन् तत् । स्निग्धे स्नेहपूर्णे नेत्रे एव उत्पले कमले यस्मिन् । ३ज्योत्स्नोत्पलायोगात् आरोपविषयभूतयो चन्द्रिकाफमलयो अयोगत् परस्पर- विरोधितया असर-धात् । इदम् अयुक्तरूपकम् ॥ ७८ ॥ विषमरूपक लक्षयति-रूपणादिति । अङ्गिन प्रधानस्य रूपणात् । तथा अङ्गाना अप्रधानानाम् । रूपणारूपणाचयात् । भावे धनु । आश्रयणादित्यर्थ । तथा च कस्यचिदनस्य रूपण कस्यचिदरूपण तस्मात् । ललित पेचि येण मनोहरम् । विषम रूपणारूपणवेपम्यात् विषमसज्ञकम् । जायते । यथेति उदाहरण प्रस्तावाय ॥७९॥ उदाहरति-- मदरक्तति । मदरक्तकपोलेन मदपाटलगण्डेन । नर्तितभूलतेन नर्तिते भुरी एर लते यत्र तादृशेन ! मुखमेर इन्दु तेन । भुवनत्रय मर्दितु जेतुम् । गन्मय मदन । अल समर्थ । अत्र अङ्गिनि मुखे इन्दुबारोप तथा तदङ्गभूतयो भुवोलताबारोप कोलयोस्तु न कस्याणि आरोप इति वैषम्यम् ॥ ८॥ सविशेषणरूपमाह--हरिपाद इति । शिरोलग्नजहुकन्याजलाशुक शिर चरणाप्रप्रदेश ध्वजाप्रप्रदेशश्च तत्र लग्ना आसक्ता या जहुकन्या भागीरथी तस्या जलम् उदकमेव अशुक श्वेतपताका यस्य स । असुरनि शङ्कासुरानन्दो (सवध्वज असुरेभ्य नि शङ्का निर्भीका । बलिविजयादित्यर्थ । ये सुरा तेषा- मानन्दोत्सवस्य ध्वज केतुरिव । हरे वामनस्य । पाद । जयति सर्वोत्कर्पण विर्तते ।। ८१ ॥

·काव्यादर्श द्वितीयः परिच्छेदः विशेषणसमग्रस्य रूपं केतोर्यदीदृशम् । पादे तदर्पणादेतत् सविशेषणरूपकम् ।। ८२॥ न मीलयति पद्मानि न नभोप्यवगाहते । त्वन्मुखेन्दुर्ममासूनां हरणायैव कल्पते ।। ८३ ।। अक्रिया चन्द्रकार्याणामन्यकार्यस्य च क्रिया । अत्र संदर्यते यस्माविरुद्धं नाम रूपकम् ।। ८४ ॥ गाम्भीर्येण समुद्रोसि गौरवेणासि पर्वतः ।। उदाहृतालकार निर्देशपूर्वक विशदयति--विशेषणेति । विशेषणेन शिरोलग्नेतिविशेषणेन समग्रस्य युक्तस्य । केतो असुरनि.शङ्कसुरानन्दोत्सवघजस्य । ३यत् ईदृश रूप विशेषणविशिष्टस्वरूप सपताकध्वजरूपमित्यर्थः । पादे । तस्य सपताकध्वजस्य । समर्पणात् विशेषणविशिष्टस्य पदार्थस्यारोपात् । सविशेषण- रूपकमेतत् ॥ ८२ ॥ विरूद्धरूपकमाह--न मीलयतीति । वन्मुखेन्दुः तव वदनचन्द्रमा । पमानि न मीलयति न सकोचयति । नभोपि न अवगाहते नाक्रमति । केवल मम असूना प्राणानाम् । हरणाय कल्पते प्रभवति । विप्रलम्भोद्दीपकत्वादिति भार. ॥ ८३ ॥ उदाहरण विशदयति--अक्रियेति । चन्दकार्याणा पमनिमीलननभो वगाहित्यादीना चन्द्रव्यापाराणाम् । अक्रिया अविधानम् । अन्यस्य चन्द्रभिन्न- मृत्योः कार्य प्राणहरणरूप तस्य किया अनुष्टानम् । अत्र अस्मिन्नुदाहरणे । यस्मात् सदस्यते अत विरुद्ध विरुद्धसज्ञक रूपकम् । रूपके उपमानाभिन्नतया रूपितस्योपमेयस्य ताकार्यकरणमयोचितम् । परमत्र तत् तेन न क्रियते प्रत्युत तिविरुदशीटस्य कार्यकरणादिद विरुद्धम् । विरोधश्चात्र अनौचित्यरूप इति योध्यम् ॥ ८५ ॥ तुमसमुदाहरति–गाम्भीर्यणेति । गाम्भीर्येण दुरवगाहाशयत्वेन । पिनेफ. २ पस्थति परा. सपन भ म ११५३. फ.

·हेतुरूपकम् कामदत्वाच लोकानामसि त्वं फल्पपादपः।। ८५ ॥ गाम्भीर्यप्रमुखैरन हेतुभिः सागरो गिरिः कल्पद्रुमश्च क्रियते तदिदं हेतुरूपकम् ।। ८६ ।। राजहंसोपभोगाह भ्रमरमार्थ्यसौरभम् । सखि वक्त्राम्युजमिदं तवति लिटरूपकम् ।। ८७ ॥ इष्टे साधर्माधर्म्यदर्शनाद्वीणमुख्ययोः। उपमाव्यतिरेकाख्यं रूपकद्वितयं यथा ।। ८८॥ समुद्रोसि । गौरवेण सारवत्तया । पर्वतः असि । लोकानां कामदत्वात् वाञ्छित- ३प्रदत्वात् । कल्पपादपः कल्पवृक्षः । त्वमसि । सर्वत्र हेतौ तृतीया ।। ८५॥ उदाहरणं विवृणोति-गाम्भीर्येति । गाम्भीर्यप्रमुखैः गाम्भीर्यगौरव कामदत्वैः । प्रस्तुतनृपः सागरः गिरिः कल्पद्रुमश्च क्रियते एतेपा आरोपविषयो. क्रियते । गिरिस्वादिभिः आरोप्यते इति भावः । अत्र गाम्भीर्यादिसाधारणधर्माणां • हेतुत्वेन विन्यसनात् हेतुरूपकमिदम् । साहित्यदर्पणकारास्तु -एकस्यानेकधोल्लेखः यः स उल्लेख उच्यते । (१०. ३७) इति उल्लेखलक्षणं विधाय अत्र ६एकस्य प्रस्तुतस्य नृपस्य गाम्भीर्यादिविषयभेदेनानेकपोल्लेखादिममुल्लेखालंकारमाहुः । परं हेतुशून्यस्थले विविधारोपे उल्लेखः हेतुपुरःसरे तु हेतुरूपकमिति उभयोमेंदे सति यत् तैरुल्लेख एव सामान्यतया सर्वत्र स्वीकृतः तच्चिन्त्यमिति भाति ॥८६॥ श्लिष्टरूपकं दर्शयति-राजेति । राजहंसोपभोगाईम् राजहंसो नृपश्रेष्ठः हंसविशेषश्च तेन उपभोगाई संभोगोचितम् । भ्रमरणार्थ्यसौरभम् भ्रमरैः कामुकैः मुश्व प्रार्थ्य स्पृहणीय सौरभं यस्य । सखि दयिते । तब वक्त्राम्बुज वक्त्रमेव अम्बुजं भातीति शेषः । लिष्टरूपकम् साधारणधर्मस्य श्लेषनिष्पायत्वादिति भावः। साधारणधर्मप्रयोगाच नोपमितिसमासः ॥ ८७॥ उपमारूपकं व्यतिरेकिरूपकं चेति रूपकद्वयं लक्षयति---इष्टमिति । गौणः गुणसंबन्धादारोप्यमाणः चन्द्रादिपियो गौणः । मुग्न्यः वर्ण्यत्वेन प्रस्तुत. त्वात् प्रधानः मुखादिविषयः । तयोः गोणमुख्ययोः । साधर्म्यदर्शनादुपमारूपकं वैधHदर्शनात् व्यतिरेकरूपकम् । इष्टम् आलंकारिकैरिति शेषः ॥ ८८॥ . भोगार्थ. व. २ नदेतत्. कपा.

·१६८ काव्यादर्श द्वितीयः परिच्छेदा अयमालोहितच्छायो मदेन मुखचन्द्रमाः। संनद्धोदयरागस्य चन्द्रस्य प्रतिगर्जति ॥ ८९ ।। चन्द्रमाः पीयते देवैर्मया त्वन्मुसचन्द्रमा । असमग्रोप्यसौ शश्वदयमापूर्णमण्डलः ॥ ९० ॥ मुखचन्द्रस्य चन्द्रत्वमित्थमन्योपतापिनः । उपमारूपकमुदाहरति-अयमिति । मदेन वारुणीमदेन । आलोहितच्छाय आरक्तकान्ति । अय मुखमेव चन्द्रमा । सनद्धोदयरागस्य सनद्ध सर्वबिम्बव्यापनेन प्रस्फुरन्नुदयराग उदयकालीनलौहित्य यस्य । तथाविधस्य । चन्द्रस्य । प्रतिगर्जति समानकान्तिमत्वात् स्पर्धते । चन्द्रस्येति कर्मणि पष्ठौ । चन्द्र स्पर्धते न तू तमनुकरोतीत्यर्थ । अन्यथा उपमाया एव प्रधानवाक्यस्थिततया प्राधान्याद तत्कुक्षिनिलीनस्य मुखचन्द्रमा इतिरूपस्य अकारव्यपदेशकस्वाभावेन इद रूपकभेदोदाहरणमसगत स्यात् । तथैव रूपकेण चन्द्राभिन्न मुखमिति अवगतस्य मुखस्य चन्द्रसदृश मुखमिति प्रतीतेरसगतानमपि स्यात् । एव चान चन्द्राभिन्न- नया आरोपविषयीभूतस्य मुखस्य औपम्यसूचकप्रतिगर्जनारूपसाधर्म्यसबन्धादु पमारूपकमिदम् । अत्रासतुष्टा प्रेमचन्दशर्माणस्तु रक्त तर मुख चण्डि साक्षात सध्येन्दुमण्डलम् । इत्येतदुदाहरण पर्यवर्तयन्त ॥ ८९॥ व्यतिरेक रूपक दर्शयति–चन्द्रमा इति । देवै असमग्रोपि असपूर्णोपि । असौ चन्द्रमा । गवत् पीयते । अय म.पुरोवर्ती 1 आपूर्णमण्डल सपूर्णविम्ब । स्व-मुखचन्द्रमा (वन्मुखमेव चन्द्रमा । मया पीयते । अत्र मुख्यगौणचन्द्रमसो असपूर्णत्वसपूर्णत्वरूपधर्म्ययोगात् व्यतिरेकरूपकमेतत् । अय च व्यतिरेक उपमानापमेयस्योकर्प द्योतयति । नाय वक्ष्यमाणो व्यतिरेकालकार । तस्य सादृश्य- प्रतीतिपूर्वकभेदपर्यवसानविषयत्वात् । अत्र म्पकत्येनाभेदप्रतीति । तदुक-- शब्दोपात्ते प्रताते वा सादृश्ये वस्तुनोईयो । तर यद्धदकथन व्यतिरेक स उच्यते ॥ इति ॥ ९॥ आक्षेपरूपक दर्शयति-मुसेति । हे सुन्दारे । इत्य मया प्रत्यक्षाकृतम् । मुसस्य र ममादादयमपपाट इति भति। १ असममो ससा. अ ·आक्षेषरूपकम् न ते सुन्दरि संपादीत्येतदाक्षेपरूपकम् ।। ९१ ॥ मुरोन्दुरपि ले चण्डि मां निर्दहति निर्दयम् । भाग्यदोपान्ममैवेति तत् समाधानरूपकम् ॥ ९२॥ मुसपङ्कजरगॅस्मिन् धूलवानकी तव । अतिप्रखरम् । अन्योपतापिन अन्या प्रतिनायिका तासा उपतापिन मतापकस्य । सौन्दर्यातिशयेन तासा मात्सर्योदयात् । ते मुखचन्द्रस्य चन्द्रत्व न समादि नानु- गुणम् । यत प्रसिद्धचन्द्र सपामाहादक तव मुख तु प्रतिनायिकाना सताप- करम् अतो न सवादि । अथवा अन्योपलापिन अन्य त्वत्तो भिन्न नायकोह ६तस्य उपतापिन प्रणयकलहे मधुरोक्तिशू-यतया । अन्यत् सर्व पूर्ववत् । अन अन्ये टीकाकारास्तु- इत्थमितिपद वाक्यस्यास्य कमलसकोचनकृतचन्द्रनिन्दा- गोधकवाक्यानन्तर्य सूचयति। इत्य कमलसकोचनेन अन्योपतापिन परपाडयितु । यद्वा इत्यम् एवम् अतिनिर्दयमित्यर्थ । अ योपतापिन मादृशविरहिजनसतापकस्य चन्द्रस्य प्रसिद्धस्य चन्द्रत्व तव मुखचन्द्रस्य न सवादि न गुज्यते । सर्वेषा- माहादकत्वेन परपीडकधर्माभ्यासायोगादिति भाव । इति विवृण्वन्ति । तन ११अन्योपतापिन इति विशेषणामात्राद्विशेप्यस्य चन्द्रस्य प्रतीति स्वीकर्तव्या । तदुक्त वामनेन-विशेषणमात्रप्रयोगो विशेष्यप्रतिपत्तौ इति । इत्येतत् आक्षप- रूपकम् आक्षेप प्रतियोक्ति तदुपादाननियतत्वात् आक्षेपरूपकम् । अथवा १५आक्षेप निन्दा तनिवेशनादिदमाक्षेपरूपकम् । नाय ज्यतिरेक सादृश्यप्रतीतेर- भावात् । न वापद्धति प्रस्तुतस्य निषेधायोगात् । अत्र निपेपश्चन्द्रत्वस्य स तु न प्रस्तुत आरोपविषयत्वात् । प्रथमार्थस्वीकारपि प्रस्तुतमुखचन्द्रस्य निपधेपि अन्यार्थस्य अनारोपान सा भवति । तर अन्यारोपणस्य विहितत्वात् । तया च वक्ष्यति-अपद्धतिरपहृत्य किंचिदन्यार्थदर्शन मिति ॥ ९१ ॥ समाधानरूपक कथयति-मुसेन्दुरिति । हे चण्डि ते मुखेन्दुरपि मा निर्दय दहति । अपिना दहनस्यान्त्यतायोग्यता सचिता । तन स्वय समाधत्ते इममैवेति । भाग्यदोषात् देवदुर्विपाकात् । इति एव स्वय समाधानात् इद समाधानरूपकम् ॥९२॥ रूपकरूपकमाह- -मुखेति । मुखमेर पङ्कज तदेय रङ्ग नृत्यस्थान तस्मिन् । [का-यादश) २२ 1८ ·काव्यादर्श द्वितीयः परिच्छेदः । । ९ लीलानृत्यं करोतीति रम्यं रूपकरूपकम् ॥ ९३ ॥ नैतन्मुखमिदं पद्मं न नेत्रे भ्रमराविमा एतानि केसराण्येव नैता दन्तार्चिपस्तव ॥ ९४ ॥ मुखादित्वं निवर्त्यव पद्मादित्वेन रूपणात् । भ्रुवौ एव लता सा एव नर्तकी नटी । लालानृत्य विलासनर्तनम् । करोति इति एतत् ३रम्य मनोहरम् । रूपकरूपकम् । एकेन रूपितस्यान्यनरूपणात् तत्सज्ञकोलकार । तथा च मुखपङ्कजरङ्गे इत्यत्र प्रथम मुखस्य पङ्कजेन रूपण पश्चाच मुखपङ्कजस्य रङ्गेण रूपणम् । तथैव भ्रूलतानर्तकी इत्यत्र प्रथम ध्रुव लतात्वेन पश्चाद्धूलताया ६नर्तकीत्वेन रूपणम् । इद च समासे एव सभाति । वाक्ये तु एकस्मिन् बहू- नामारोपे हेतूपादाने हेतुरूपकम् । यथा गाम्भीर्येण समुद्रोसि इत्यादि पूर्व निर्दिष्टम् । हेतोरनिर्देशे तु मालारूपकम् यथा प्रकाशे-- सौन्दर्यस्य तरङ्गिणी तरुणिमोत्कर्षस्य होगम कान्ते कार्मणकर्म नमरहसामुल्लासनावासभू । विद्या वक्रागिरा विधेरनवधिप्रावीण्यसाक्षाक्रिया बाणा पञ्चशिलीमुखस्य ललनाचूडामणि सा प्रिया ॥ (७२६ पत्रे ) इति । अत्र रम्यमिति लक्षणघटकतयाङ्गीकृत्य यत्र रूपकरूपणे रम्यत्व नास्ति १५तत्र नायमलकार । यथा--नारीबाहुलताव्यालीपरिरब्ध कुत सुखा । इति । अब बाहौ लतात्वारोपे न कापि रम्यता । अपकर्षप्रतिपादनस्यैव प्रस्तावात् इति प्रेमच द्रशर्माण कथयन्ति । अस्मिन्नुदाहरणे चमत्कृतिरस्ति पर बाहौ लतावा रोपे रम्यता नास्तीति तदभिप्राय इति ध्येयम् ।। ९३ ॥ तत्वापहवरूपक दर्शयति-नैतदिति । एत मुख न इद पद्मम् । इमे नेत्रे न अपि तु भ्रमरौ । एता दन्तार्चिप दन्तकान्तय विल्मा एव । तवेति सर्वत्र उपमेयेन सवध्यते ॥ ९४ ।। उक्तोदाहरण व्याख्याति-मुसादित्वमिति । मुखादित्यम् मुखावादिक मेक १२ न किंतु केसराणि ·तत्वापह्नवरूपकम् १७१ । उद्भावितगुणोत्कर्ष तत्वापहवरूपकम् ॥ ९५॥ न पर्यन्तो विकल्पाना रूपकोपमयोरतः । मुखत्वनेत्रत्वदन्तापिष्टुरूपमुपमेयम् । निवत्यैव प्रतिषिध्यैव । पद्मादित्वेन पद्मत्वा- दिना । पनत्वभ्रमरत्वकेसरत्वेन। रूपणात् आरोपात् । उद्भारितगुणोत्कर्षम् उद्भा- वित रूपकान्तरभ्य प्रकटता नीत गुणानामुत्कर्ष. तादात्म्यारोपहेतु प्रस्तुतगुणा- नाम् आधिक्यम् यत्र तत् । तत्त्वस्य यथार्थभूतस्य प्रस्तुतस्य मुखस्वरूपस्य अप- ६हवेन अप्रस्तुतपादिस्वरूपारोपेण वस्तुनिहवेन रूपकम् इति तत्त्वापहवरूपकम् । रूपकान्तरेषु केवल सामानाधिकरण्येन उपमेयोपमानानामभेददर्शनेन यावान् गुणोत्कर्षः ततोपि अधिकोत्र प्रतिपेधपूर्वकारोपेण इनि उद्भावितगुणोकार्पत्वमस्मिन् (रूपके सहृदयवेद्यमस्ति । केचित्तु उद्भाविगुणोत्कर्षम् इत्यस्य उद्भावित स्फुट दर्शित गुणोत्कर्ष प्रस्तुतस्य यत्रेति प्रस्तुतोपमेयस्य गुणवर्णनरूप तस्यापद्धव- रूपकस्य विशेष मन्यते । पर तदपेक्षया प्रथमदर्शिताशय एवं गरीयान् इति १२भाति । नेयमपद्धति । तस्या प्रस्तुतस्य धर्मनिषेधेन धर्मान्तरारोपे । यथा--- पश्चेषु स्मरस्तस्य सहस्र पत्रिणामिति । कुवलयानन्देपि-~-शुद्धापातिरन्यस्यारो- पार्यों धर्मनिहव । इति धर्मनिहवस्थले एव अपहुतेपियो दर्शित । अस्मिन्नु. १५दाहरणे प्रस्तुतस्य स्मरस्य पञ्चेपुत्वरूप धर्म प्रतिपिघ्य तस्मिन् सहस्रपत्रित्वारोप । अन तु धर्मिण मुखादिक प्रतिपिध्य धर्मान्तरस्य पद्मादिकस्यारोप इति उभयो द । केचित्तु सादृश्यप्रतीतिपूर्वकारोपो रूपकम् । अपलुतौ तु सादृश्यप्रतातिर्नापेक्ष्यते । 1सादृश्यप्रतातिभिन्नस्थलीयारोपे एव सा । तथा च प्रकृते निषेधेपि सादृश्यप्रतीति- रस्येव इति अत्र सादृश्यप्रतीतिजीवितस्य रूपकस्यैव साम्राज्यम् । दर्पणकारास्तु -प्रकृत प्रतिषिध्यान्यस्थापन स्वादपति ।(१० ३२) इति सामान्यन २१प्रतिषेधपूर्वकारोपे अपगुतिं कथयन्ति । तदपद्धतिविषयपरिहारार्थ च रूपकलक्षणे रूपक रोपितारोपो विपये निरपहवे । इति विषयस्य निरपह्वयमिति विशेषण- मुपन्यस्यन्ति । तन्मतेत्रापद्धतिरेव ।। ९५ ।। रूपकमुपसहरति-न पर्यन्त इति । रूपकस्य उपमायाश्च । विकल्पाना प्रकाराणाम् । पर्यन्त परिसमाधि । नाति । अत दियात्रम् उपमासपकस्वरूपाव- , यारपि भ ·१७२ काच्यादर्श द्वितीय परिच्छेदः । दिशानं दर्शित धीररनुक्तमनुमीयताम् ॥ ९६ ॥ ॥ इति रूपकचक्रम् ॥ गमाय किंचिदिव । दर्शित कथितम् । अनयैव दिशा धीरै साहित्यशास्त्रप्रगल्भ- मतिभि । अनुक्तमपि अकथित उपमारूपकविभाग । अनुमीयताम् उन्नीयताम् । तथा च भेदद्वयविशिष्ट परपरितमपि रूपकभेद एव । तदुक्त प्रकाशकृता-- नियतारोपणोपाय यदारोप परस्य य । तत् परपरित लिटे वाचके भेदभाजि वा ॥ ६ यथा--- १८ विद्वन्मानसहस वैरिकमलासकोचदीप्तद्युते दुर्गामार्गणनीललोहित समित्स्वीकारवैश्वानर । सत्यप्रीतिविधानदक्ष विजयप्राग्भावभीम प्रभो साम्राज्य नरवीर वत्सरशत वेरिश्चमुच्चै क्रिया ॥ (७२८-२९ पत्रयो ) इति । अत्र मानसमेव मानसम् कमलाया सकोच एव कमलानामसकोच दुर्गाणाम १५ममार्गणमा दुर्गाया मार्गणम् समिता युद्धाना स्वीकार एव समिधा स्वीकार सत्ये प्रीतिरेव सत्यामप्रीति विजय परपराभर एव विजय अर्जुन एवमारोपण निमित्तो हसादेरारोप ॥ भेदभाजि यथा- आलान जयकुचरस्य दृपदा सेतुर्विपद्वारिधे पूर्वादि करवालचण्डमहसो लीलोपधान थिय । सनामामृतसागरप्रमथनक्रीडाविधौ मन्दरो राजन् राजति वीरवैरिवनितावैधव्यदस्ते भुजः ॥ इति । अत्र जयादेर्भिन्नशब्दवाच्यस्य कुञ्जरत्वाद्यारोपे भुजस्य आलानत्वाधारोपो युज्यते । अपय्यदीक्षितास्तु अश्लिष्टशन्दनियन्धन मारापरपरितमपि दर्शयन्ति । यथा पर्यको राज्यटक्या हरितमणिमय पौरुषान्धेस्तरङ्ग सामनासताम्यन्मुरलपतियशोहसलीलाम्बुवाइ । भग्नप्रत्यर्थिवशोल्पणविजयारिस्त्यानदानाम्बुपट्ट खुलदमासीविदछ समिति विजयते मालसाम्वण्डलस्य ।। इति । (चि. मी. ५१ पत्रे) २१ २.

·रूपकस्य प्रकारान्तराणिः १७३ इदं चाधिकारारूढवैशिष्टयमपि भवति । यथा--इदं वक्त्रं साक्षाद्विरहितकलङ्कः ३०शशधरः । इति । वैयधिकरणेपि भवति । यथा-- --विदधे मधुपश्रेणीमिह भ्रूलतया विधिः । इति । कचिद्वैधयेणापि । यथा-सौजन्याम्बुमरुस्थली सुजनता लेख्यधु- भित्तिर्गुणः । इत्यादि । काव्यानुशासने (२५१ पत्रे ) अन्येपि भेदा हेमचन्द्रेण ३३दर्शिताः । तथाहि अनेकविषयं रूपकं यथा- यस्या वीजमहंकृतिगुरुतरो मूलं ममेति महो नित्यत्वस्मृतिरङ्कुरः सुतसुजात्यादयः पल्लवाः । स्कन्धोदारपरिग्रहः परिभवः पुष्पं फलं दुर्गतिः सा मे त्वचरणार्हणापरशुना तृष्णा लता लूयताम् ।। इदमेव अन्यैः उभयावयवत्वेन निर्दिश्यते । उदाहरणान्तरं यथा-- इन्द्रस्त्वं तत्र वाहू जयलक्ष्मीद्वारतोरणस्तम्भौ । खड्गः कृतान्तरसना रसना च सरस्वती राजन् ॥ इति । सहजावयवरूपकं यथा-- गजो नगः कुथा मेघाः शृङ्खलाः पनगा अपि । यन्ता सिंहोपि शोभन्ते भ्रमरा हरिणास्तथा ॥ इति । यथा वा- Y पप्फुरिअओठदल तक्खणविगलिअरुहिरमहुविच्छई। उक्खण्डिदअण्ठाणालं पडिअं फुटदसणकेसरं मुहकमलं ।। अत्र ओष्ठादीनां दलादीनां च मुखाम्भोजावयवानां स्फुरितविगलितोत्खण्डितस्फुट- विशेषणविशिष्टानां परस्परमपमानोपमेयभावरूपतानां मुखपक्षे कमलपक्षे च सहजत्वं गम्यते । उभयावयव यथा- अलिकुठकुन्तलमाराः सरसिजवदनाश्च चक्रवाककुचाः । राजन्ति हंसरसनाः संप्रति वापीविलासिन्यः ॥ इति । रशनारूपकं यथा---- किसलयकोलतानां करफमलैगशा जगजयति । ५४ ·१७६ कान्यादर्श द्वितीयः परिच्छेदः भुवश्च सुकुमाराभिर्नवशालराजिभिः ॥१०॥ विष्णुना विक्रमस्थेन दानवानां विभूतयः । कापि नीताः कुतोप्यामन्नानीता देवतर्द्धयः ।। १०१॥ इत्यादिदीपकान्युक्तान्ये मध्यान्तयोरपि । वाक्ययोर्दर्शयिष्यामः कानिचित् तानि तद्यथा ॥ १०२॥ नृत्यन्ति निचुलोत्सङ्गे गायन्ति च कलापिनः । बध्नन्ति च पयोदेषु दृशो हाश्रुगर्भिणीः ॥ १०३॥ ३जामूतपतिभि मेघराजिभि । श्यामला मलिना । भुवश्च सुकुमाराभि. नवशाल- राजिभि कोमलनूतनतृणहरितीकृतप्रदेशैः । श्यामला । अत्र श्यामला इति गुण- वाचकपदेन दिश इति पदस्य तथा चकारेण भुर इत्यस्य च सबन्धात् इद ६गुणदीपकम् ॥ १० ॥ द्रव्यदीपकमाह-विष्णुनेति । विक्रमस्थेन त्रिपादविक्रममाचरता त्रिवि- क्रमेण । विष्णुना दानवाना बलिप्रभृतानाम् । विभूतय सपद । क्वापि नीता लय प्रापिता इत्यर्थ । तथा दैवतर्द्धय इन्द्रादीना श्रिय । कुतोपि आनीता । अवि- तर्वितमेव सपादिता इत्यर्थ । आसन्निति शेप । अत्र विष्णुशब्दस्य व्यक्तिवाचक- तया द्रव्यत्वम् । तच्च पूर्णवाक्यस्थित काकाक्षिन्यायेन अनुपङ्गेन वा अपरत्रान्वेति ६इति द्रव्यदीपकम् ॥ १०१॥ उक्तानि आदिदीपकानि मध्यान्तदीपकानि दर्शयाम इति प्रतिजानीते- इत्यादीति । इति पूर्वोक्तप्रकारेण आदिदीपकानि उक्तानि | वाक्यान्तरसवध्य मानजातिक्यिागुणद्रव्यवाचकाना पदाना प्रथमवाक्ये निशितत्वात् । एवम् अननैच प्रकारेण अन्यत्र परामृश्यमानजात्यादिपदनिवेशेन मध्यान्तवाक्ययारपि कानिचित् तानि दीपकानि दर्शयिष्याम । तद्यथा तानि यया । एतद्वक्ष्यमाणो दाहरणार्यम् ।। १०२॥ मध्यवाक्यगत जातिदीपकमुदाहरति-नृत्यन्तीति । कलापिन मयूरा । निचुलो तसवृक्ष तस्य उत्सङ्गे अधोभूमौ नृत्यन्ति । तथा गायन्ति केकाशब्द सन्ति । तथा पयोदेषु सजलमेषु । हर्षाश्रुगर्भिणी आनन्दवाप्पपरिपूर्णा । दृशो ·दीपकोदाहरणम् । मन्दो गन्धवहः क्षारो पहिरिन्दुश्च जायते । चर्चाचन्दनपातश्च शस्त्रपातः प्रवासिनाम् ॥ १०४ ॥ जलं जलघरोगीर्ण कुलं गृहशिखण्डिनाम् । चलं च तडितां दाम चलं कुसुमधन्वनः ॥ १०५॥ बभान्ति आसक्ताः कुर्वन्ति । अत्र वास्यान्तरैरन्वितं कलापिन इति जातिवाचकपदं मध्यवास्यवर्ति इति मध्यगतं जातिदीपकम् ॥ १०३ ।। क्रियागतं मध्यदीपकमुदाहरति-मन्दो गन्धवह इति । प्रवासिनां विरहि- पान्यानाम् । मन्दः मृदुः । गन्धवहः सुरभिवातः । क्षारः क्षतपतितक्षारवत् क्लेशकरः । जायते । इन्दुश्च नहिः वहिरिव संतापकरः जायते । चर्चा अङ्गचर्चनं तदर्थो यश्चन्दनः शीतलचन्दनरस इत्यर्थः तस्य पातः संबन्धः । शस्त्रपातः शत्र- प्रहारः । जायते । अत्र सर्ववाक्यान्वयिनः जायते इति क्रियापदस्य मध्यवाक्यगतस्वात ६मध्यवाक्यगतं क्रियादीपकमेतत् । किं च रूपकमपि । अत उभयोः संसृष्टिसंकरः। मध्यगतं गुणद्रव्यदीपकं श्रीप्रेमचन्द्रशर्माण इत्थं दर्शयन्ति । यथा-- तडिद्भिरिवाहाणां योगः खीभिः प्रवासिनाम् । लताभिः पादपानां च समायाते धनागमे ।। इति । अत्र योगः संयोगः स च गुणः । मध्यवाक्यगतेन च संबवाक्यदीपनात् गुणगतं मध्यदीपकमिदम् । तथैव--- मुहुर्विश्वं संसृजति बिभर्ति च मुहुई रिः । मुहुथ नाशं नयति बालकोडनकौतुकी ॥ इति । भत्र दरिद्रव्यम् । तच्च मध्यवाक्यगतमिति मध्यगतं द्रव्यदीपकम् । इति ॥१०॥ अन्तवाक्यगतजातिदीपकमुदाहरति--जलमिति । जलधरैः मेधैः उद्गीर्ण वान्तम् । जलं वृटिजलम् । गृशिखण्डिनां प्रासादस्थितमयूराणाम् । कुलं समूहः । चलं चश्चलम् । तडिता विद्युताम् । दाम सन्दानम् । एतत् त्रयं कुसुमधन्वनः मदनस्य । बलं सैन्यम् । अत्र वलमिति जातिवाचकेन अन्त्यवाक्यस्थितेन पदेन वाक्यत्रये समन्वयात् एतत् अन्तगतं जातिदीपकम् ।। १०५॥ । चलचडिलतावामुरूपलं. अ. काम्यादर्श १२ ·. काव्यादर्श द्वितीयः परिच्छेदः त्वया नीलोत्पलं कर्णे स्मरेणास्त्रं शरासने । मयापि मरणे चेतस्त्रयमेतत् समं कृतम् ॥ १०६ ।। शुक्ला श्वेतार्चिपो वृद्ध्यै पक्षः पञ्चशरस्य सः । स च रागस्य रागोपि यूनां रत्युत्सवश्रियः ॥१०७॥ इत्यादिदीपकत्वेपि पूर्वपूर्वव्यपेक्षिणी । अन्तदीपक क्रियागतमुदाहरति-त्वयेति । त्वया कर्णे नीलोत्पलम् । स्मरेण शरासने अस्त्रम् । मयापि मरणे चेत चित्तम् । एतत् त्रय सम युगपत् । कृतम् । मानिनी प्रति नायकस्योक्तिरियम् । अत्र चरमवाक्यस्थेन कृतमिति क्रियावाचफेन इतरवाक्यसबन्धात् क्रियागतमन्त्यदीपकमिदम् । गुणद्रव्यगतमन्त्य. वाक्यदीपक श्रीप्रेमचन्द्रशर्माण दर्शयन्ति । यथा--- इदमुज्जम्भते बिम्ब भानोस्तापयितु जगत् । ममेव हृदय चण्डि मुख च तव लोहितम् ।। ममेव हृदय लोहितमित्यत्र लोहित आरक्त अनुरक्तमित्यर्थ । अत्रान्स्यवाक्यगत (लोहितमिति गुणपद वाक्यद्वय दीपयति । सत्य विश्व सतपति सत्य कर्पति वै रसान् । तमासि तु निहन्ताति प्रार्थनीयोदयो रवि ॥ १३अत्र रविरति द्रव्यपद सर्वाणि वाक्यानि दीपयति । इति द्रव्यगतमन्स्यवाक्य- दीपकम् ॥ १०६॥ मालादीपकमुदाहरति-शुक्ल इति । शुक्ल पक्ष मासस्य प्रथम पक्ष । घेतार्चिप चन्द्रस्य । वृद्धयै परिपोपाय । भवति । स श्वेतार्चि पश्चशरस्य मदनस्य । चप भयति । स च पश्चशर रागस्य अनुरागस्य । युद्धथै भवति । रागोपि यूना । तरुणानाम् । रत्युत्सश्रिय विलासोत्सवलश्या । वृद्धय भवति ॥ १०७ ॥ उदाहरण विशदयति-इतीति । इति एवम् । आदिदीपकत्वेपि वृद्धप इति वाक्यानुषकपदस्य प्रथमायस्थितत्वेन आदिदीपकसद्भावेपि । पूर्वपूर्वव्यपे- क्षिणी स्वायकारकवेन पूर्ववाक्यमपेक्षमाणा | वाक्यमाला उत्तरीयो वाक्यसमूह । प्रयुक्ता प्रथित । इति एस मालाचैचित्र्यानुगतत्वात् इद मालादीपक मतम् ।

·१७९ दीपकोदाहरणम् वाक्यमाला प्रयुक्तेति तन्मालादीपकं मतम् ॥ १०८ ॥ अवलेपमनङ्गस्य वर्धयन्ति वलाहकाः । कर्शयन्ति तुं धर्मस्य मारुतोवृतशीकरा॥ ॥ १०९ ।। अवलेपपदेनात्र बलाहकपदेन च । 'क्रिये विरुद्ध संयुक्त तद्विरुद्धार्थदीपकम् ॥ ११ ॥ शिष्टानामिति भावः । तथा च पूर्ववाक्यसापेक्षोत्तरवाक्येषु जात्यापन्यतमपदा. नुपनो मालादीपकम् इति फलितम् । इदं सर्ववाक्येष्वनुपज्यमानं सापेक्षवाक्यस्य- मेवेति नामहः । अत एव प्रकाशकारेण मालादीपकस्य--- संग्रामाङ्गणमागतेन भवता चापे समारोपिते देवाकर्णय येन येन सहसा ययत् समासादितम् । कोदण्डेन शराः शरैररिशिरस्तेनापि भूमण्डलं तेन वं भवता च कीर्तिरतुला की| च लोकत्रयम् ।। १२इति निरपेक्षवाक्यगतेनापि आसादितम् इति क्रियावाचकेन सर्वेषां वाक्याना • दीपनात् मालादीपकोदाहरणं दत्तम् । भोजस्तु अत्र भावलक्षणाक्षिप्तस्य -भाव- विशेषस्प द्वितीयपादे यत् संक्षेपणाभिधानं तदेतत् चक्रवालाद्रिणेव मालादरपकेन विस्तारवता वेष्टितमितीदं चक्रवालं नाम दीपकस्य भेदः इत्याह ॥ १०८॥ विरुद्धार्थदीपकमुदाहरति--अवलेपेति । बलाहकाः मेघाः । अनुहस्य अवलेपं दर्पम् । वर्धयन्ति । मारुतोद्भूतशीकराः पायूक्षिप्तजलकणाः । बलाहक. शविशेषणमेतत् । धर्मस्य ग्रीष्मस्य । अवलेपं कर्शयन्ति कुशं कुर्वन्ति । अत्र हेतु- रितोद्भूतशीकरा इति ॥ १०९॥ उदाहरणं व्याख्याति--अक्लेपेति । अन अस्मिन्नुदाहरणे अयलेपपदेन कर्मभूतेन बलाहकपदेन कर्तृभूतेन च विरुद्धक्रिये वर्धनकशीकरणरूपे संयुक्त सामानाधिकरण्यं प्रापिते । एवं च विरुद्धकिययोर्वर्धनकुशीकरणरूपयोरपि. एक- स्मिन् कतरि कर्मणि च संबन्धेन वैचित्र्यविशेषात् विरुद्धदीपकमिदम् प्रतक्ष आदिवास्यस्थावळेपबलाहकपदाभ्याम् उचरवाक्यसमन्वयातू आदिदीपकम् । . . . स्मृतम्, अ, विदा. कपा. २च.क.

·१८० काव्यादर्श द्वितीयः परिच्छेदः हरत्याभोगमाशानां गृह्णाति ज्योतिषां गणम् । आदत्ते चाय मे प्राणानसौ जलधरावली ॥ १११॥ अनेकशब्दोपादानात् क्रियैकैवात्र दीप्यते । यतो जलधरावल्या तस्मादेकार्थदीपकम् ॥ ११२ ॥ हृद्यगन्धवहास्तुङ्गास्तमालश्यामलत्विपः। दिवि भ्रमन्ति जीमूता भुवि चैते मतङ्गजाः ॥११३ ॥ त्तिथैव च अवलेपम् इति गुणवाचक बलाहक इति जातिवाचकम् इति गुणजाति- गतयोस्तयोः संकरः ।। ११०॥ एकार्थदीपकमुदाहरति-हरतीति । असौ जलधरावली मेघपतिः । आशानां दिशाम् । आभोग विस्तारम् । हरति । ज्योतिषां नक्षत्राणाम् । गणं २समूहम् । गृहाति स्वस्मिन् निगृहति । मे प्राणांच आदत्ते हरति ॥ १११॥ उदाहरणं विशदयति-अनेकेति । अत्र अस्मिनुदाहरणे । यतः जलन धरापल्या अन्तवाक्यगतेन तत्पदेन एकैव किया अदर्शनरूपा । अनेकशब्दो- पादानात् अनेकाः वयः ये शन्दाः हरणग्रहणादानरूपाः क्रियावाचकाः तेप उपादानात् स्वीकारात् । हेत्वर्षे पञ्चमी । दीप्यते नियूँढान्वयेनोज्ज्वलीक्रियते । तस्मात् अनेकपदप्रतिपायस्य एकार्यस्य दीपनादेकार्थदीपकमिदम् । विभिन्न क्रिया- रणामेककारकसबन्धरुप नवीनेरलीकृत कारकदीपकम् अस्माद्भिनमेव । एकार्थानेक- कियाभावात् । कारकदीपकं प्रकाशे दर्शितं यथा--- स्थिपति फूणति वेठति विचलति निमिपति विलोकयति तिर्यक् । अन्तर्नन्दति चुम्बितमिष्यति नवपरिणया वधः शयने ॥ (७७८ पने) इति ॥ ११२॥ सिधार्थदीपकमाह-इयेति । हपः निदाघसंतापदुर्राफरणेन मनोरमः पहः यायुपत्र इति जानतपशे । यः प्राणातपंकः गन्धः दानादफगन्धा त पति पारपन्ति इति हुपगन्धरहाः गजाः । न उधाः । तमाटानामिष स्पामा मरिना लि पेनात तमाश्यामकिपः । उनपत्र समानम् । एतारा , पारप. म. .

·दीपकोदाहरणम् १८१ अत्र धर्मरभिन्नानामभ्राणां दन्तिनां तथा । भ्रमणेनैव संवन्ध इति श्लिष्टार्थदीपकम् ॥ ११४ ॥ अनेनैव प्रकारेण शेपाणामपि दीपके । जीमूताः मेघाः । दिवि आकाशे । भ्रमन्ति पर्यटन्ति । भुवि च एते मतङ्गजाः दन्तिनः ॥ ११३॥ उदाहरणं विवृणुते-~-अनेति । धर्मः हृधगन्धवहत्त्वादिधर्मः अभिन्लानाम् एकशब्दप्रतिपाययेन भेदशन्यानाम् । तन्न प्रथमविशेपणे एकशब्दप्रतिपायत्वम् उत्तरत्र एकार्थत्वमिति ज्ञेयम् । अभ्राणां तथा दन्तिनां भ्रमणेनैव भ्रमन्ति इति क्रिययैव । संबन्धः वाक्यद्वये तस्या एव सबन्धात् । इति लिष्टशब्दप्रतिपाद्यसाधा- रणधर्मवतो मतमतङ्गजयोः कर्भिमन्ताति क्रियया दोधनात् इद श्लिष्टार्थ- ६दीपकम् । तत्र हयगन्धवहा इत्यत्र शन्दश्लेप. अपरत्रार्थ लेप. ॥११४॥ दीपकमुपसंहरति-- अनेनेति । अनेनैव प्रकारेण एकत्रान्वितेन पदस्य वाक्यान्तरसमन्वयलपवचित्र्यमुपजीव्य विविधदर्शितरचनावैचित्र्येण शेपाणामपि उक्तेम्वशिष्टानामपि । विकल्पाना प्रकाराणाम् । आवलिसपुटप्रभृतीनाम् । अवगतिः यथायथं निवेशो । विधातव्या कर्तव्यः । तथा चोक्त भोजराजेन-- अर्थावृत्तिः पदावृत्तिरुभयावृत्तिरावली । संपुटं रसना माला चक्रवालं च तद्भिदाः ।। इति । तत्र अर्यावृत्तिः पदावृत्तिरुभयावृत्तिः इत्येतानि आचार्यदण्डिना आवृत्यलंकारनाम्ना अग्रे एव दर्शितानि । ततः आवटी यथा-- स्वमर्कस्त्वं सोमस्त्वमसि पवनस्त्वं हुतवह- स्त्वमापत्वं व्योम त्वमु धरणिरास्मा त्वमिति च । परिच्छिन्नामेवं त्वयि परिणता विभ्रति गिरं न विद्मस्तत् तस वयमिह हि यत् त्व न भवसि ।। इति । संपुटं यथा--- नवपल्लवेषु लोलति धूर्णति विटपेषु चलति शिखरेषु । इस्तिनामपि. कपा.

·१५ काव्यादर्श द्वितीयः परिच्छेदः विकल्पानामयंगतिविधातव्या विचक्षणः ॥ ११५॥ ॥ इति दीपकचक्रम् ॥ अर्थावृत्तिः पदावृत्तिरुमयावृत्तिख च । दीपकस्थान एवेटमलंकारत्रयं यथा ॥११६ स्थापयति स्तवकेषु चरणे वसन्तलक्ष्मीरशोकस्य ।। इति । अन अशोकस्य नवपल्लवेषु वसन्तलक्ष्मी लोलति । अशोकस्य विटपेषु वसन्तलक्ष्मीः घूर्णते । अशोकस्य शिखरेपु वसन्तलक्ष्मी चलति । अशोकस्य स्तबकेषु वसन्तलस्मीः १०चरणे स्थापयति । इति सपुटक्रमेण मिप वसन्तलक्ष्मीरशोकः इति पदे द्रव्यवाचिनी संवध्यमाने मिथ सबद्ध एव दीपयतः । तदेतत् सपुटं नाम दीपकम् । रसना- दीपक मालादीपक प्राय समानमेव । तच मूळे दर्शितेन मालगदीपकेन हातप्राय २१मिति न पुन: उदाहरणेन दर्शयाम । चक्रवालमपि न तथा मनोहार | तव स्वरूप प्राक् दर्शितमेव । इति दीपकचक्र दीपकसघः ॥ ११५॥ दीपकनिरूपणानन्तर तत्सबातीयमावृत्त्यलकार लक्षयति-अर्थावृचि. रिति । दीपकत्याने दीपकप्रसङ्गे । अर्थावृत्ति पदावृत्तिः उभयावृत्तिः इति एत. तज्ञकम् अटकारत्रयम् । इष्टम् । कविमिरिति शेषः । ययेति उदाहरणप्रदर्शनाय। अर्यावृत्तिर्नाम एकस्य वाक्यार्थस्य पुन वाक्यान्तरेणोपस्थापनम् । पदावृतिः एकस्मिन् वाक्ये स्थिताना पदाना पुनर्वात्यान्तरे तेन रूपेणोत्थितिः । उभयावृतिः ६ वाक्यार्यपदयोरेकतरस्मिन् वाक्ये निर्दिथ्यो. पुनरन्यत्रोभयोरुस्थितिः । दीपके वाक्यान्तरे अपेक्षितपदस्यानुपादानेन पूर्ववाक्यस्यपदस्यानुषङ्गेणान्वयनिर्वाहः । अत्र तु तादृशवाक्ये तत्तत्पदस्यार्यस्य पुनरुपादाने आवृत्तिरलकारः इति (युतमेवोऊ दीपकस्थानत्वन् । अस्य दीपकस्थाने एव इष्टमिति । एतेन पदावृति- रूपस्यास्य अटकारस्य यमकादौ अतिप्रसङ्गः निराकृतः । यमके हि द्वितीयपदानु- पादाने अन्यवाक्पीयपदसन्धत्य अनुपपन्नत्वेन विवक्षितार्यानुपपतिः । पत्र पूर्ववायापपदस्पानुपङ्ग उपयुक्त तत्र यमकालकारगधेन पदावृत्तरेव प्रवृतिरिति प्रेमचन्द्रर्माणः । भोजराजस्तु एते त्रयोपि अटकाराः दीपकविशेषा एव इति मन्यते इत्यनुपदमेव दर्शितमस्माभिः ॥ ११६ ॥ 1 आप गति, अ, अनुमति. का. २ स्त्यिषि कपा.

·आवृत्त्यलंकारः विकसन्ति कदंपानि स्फुटन्ति कुंटजद्रुमाः । उन्मीलन्ति च फन्दल्यो दलन्ति कांभानि च ॥ ११७ ॥ उत्कण्ठयति मेघानां माला वेन्दं कलापिनाम् । यूनां चोत्कण्ठयत्येपै मानसं मकरध्वजः ॥११८ ।। जित्वा विश्वं भवाननं विरहत्यवरोधनः । विरहत्यप्सरोभिस्ते रिपुवर्गों दिवं गतः ।। ११९ ।। ॥ इत्यावृत्तिचक्रम् ॥ अर्थावृत्तिमुदाहरति---विकसन्तीति । कदम्बानि कदम्यमुकुलानि । फुटजद्रुमाः स्फुटन्ति पुष्पविकासेनोद्भिन्ना इव भवन्ति । कन्दल्यः उन्मीलन्ति पुष्पोद्गमेन विकसिता भवन्ति । ककुभानि अर्जुनवृक्षसुमनानि । दलन्ति । प्रावृड्- वर्णनमिदम् । अत्र विकसन्तीत्यादिपदानि भिन्नरूपाण्यपि एकार्थानि इति अर्थस्यावृत्तेरवृत्तिरलंकारः ॥ ११७ ॥ पदावृतिमुदाहरति-उत्कण्ठेति । मेघानां माला मेघपतिः । कलापिना मयूराणाम् । वृन्दं समूहम् । उत्कण्ठयति स्वदिदृक्षया उद्मोव करोति । एष मकर- ध्वजः कुसुमेषु यूना तरुणानाम् । मानसम् उत्कण्ठयति विलासोरसुफै विदधाति । मेघालोकस्योद्दीपकत्वादिति भावः । अत्र उत्कण्ठयतीतिपदस्य उभयत्र भिन्नार्यक- खेन केवलं पदावृत्तिः इति पदावृचिरलंकारः ॥ ११८॥ उपयावृत्ति दर्शयति-जित्वेति । अत्र मर्त्यलोके । भवान् विश्वं भूमण्डलम् । जिवा अवरोधनैः अन्तायुरिकाभिः । पिहरति । ते रिपुवर्गः दिव गतः सन् । युद्धे सन्मुखमरणादिति भावः । अप्सरोभिः विहरति । अत्र विहरतीति पदस्य तदर्थस्य च आवृत्तिः । वाक्यदयेपि द्वयोरेकार्यकत्वात् । अतः उभयावृत्तिरलंकारः । ननु ईशस्यले अनेनैव कविना असे निर्दिष्टस्य (३. १३५) एकार्थरूपदोपस्यापरत इति वाध्यमिति चेन्न । तस्योदेश्यप्रतिनिर्देश्यव्यतिरिक्तविषयत्वात् । उद्देश्यप्रति- निर्दिस्यतायाम् एकप्रयोगस्थैर युक्तत्वम् । यथा-~-उदेति सविता ताम्रस्ताम्र १ मोनानि, का. स्फुरन्ति अ. ३ कुटनोदमाः, कपा. कुमुदानि. अ, कमा. ५ वर्ग. पा.६ *पत्येय. , यत्यय. कपा, ७ भाजय. कपा ·। १८४ काव्यादर्श द्वितीयः परिच्छेदः प्रतिपधोक्तिराक्षेपकाल्यापेक्षया त्रिधा । अथास्य पुनराक्षेप्यभेदानन्त्यादनन्तता ॥ १२० ॥ अनङ्गः पञ्चभिः पुष्पर्विश्वं व्यजयतेपुभिः । एवास्तमेति च । इत्यादौ । प्रकृते च राजोदेशेन विधेयस्य विहरणस्य रिपुवर्गो- रदेशेनापि विधेयत्वमित्युद्देश्यप्रतिनिर्देश्यस्वम् । इति सर्व समुचितमिति सुधीभिरा- कलनीयम् ॥ ११९॥ आक्षेपालंकारं लक्षयति-प्रतिपेथोक्तिरिति । प्रतिषेधस्य निषेधस्य उकिः कथनमात्रम् । न तु वास्तवः प्रतिषेधः । तात्त्विक प्रतिषेधे चमत्कारामावाद- लंकारस्वाभावप्रसङ्गः । तथा च प्रतिषेधाभासः आक्षेपः इत्यर्थः । इयं च प्रति- पेधोक्तिः अर्थविशेषाविष्करणायेति बोध्यम् । तत एव वैचित्र्यातिशयः । तथा चायं प्रतिषेधः इष्टार्थस्यैव । तत एव विशेपेण वैचित्र्यात् । उक्तं च अग्निपुराणे-- शब्देनार्थेन यथार्थः कृत्या स्वयमुपार्जनम् । प्रतिषेध इवेष्टस्य यो विशेषाभिधित्सया ।। तमाक्षेपं ब्रुवन्त्यत्र । ( ३४५. १५) इति । उक्तिरित्यस्य प्रतिपादन मिति सामान्यार्थः । न तु शब्देनैव प्रतिपादनमपेक्ष्यते । व्यङ्गयप्रतिपधेपि आक्षेपालंकारस्येष्टत्वात् । अन्यस्य अध्यवसानाभावानाबापडते. राशङ्का ॥ अयमाक्षेपः त्रैकाल्यापेक्षया नाम त्रैकालिकवस्तुगतत्वेन त्रिविधः १२वर्तमानाक्षेपः अतीताक्षेपः भविष्यदाक्षेपश्चेति । प्रकाशकारादयस्तु भूतभविष्य तोरेव प्रतिषेधोकिराक्षेपः इति मन्यते । तदुक्तम्--- निषेधो वक्तुमिष्टस्य यो विशेषाभिधित्सया । वक्ष्यमाणोकविषयः स आक्षेपो द्विधा मतः ॥ इति । अस्य च निविधस्पाक्षेपस्य । आक्षेप्यभेदानन्यात् आक्षेप्याः निषेधनीयाः तेषां भेदाः धर्मधर्मिकार्यकारणादयः नेपाम् आनन्यात्। अनन्तता अपरिन्सिन्नता ज्ञेया।१२० तत्र त्रिविधाक्षेपमध्ये आदी वृत्ताक्षेपमुदाहरति अनह इति 1 अना स्मरः । पथभिः पुष्पैः तासापः इषुभिः । विश्व व्यजयत । पोपी. पाप... विजयते'..

·आक्षेपोदाहरणानि इत्यसंभाव्यमथवा विचित्रा वस्तुशक्तयः ॥ १२१॥ इत्यनजयायोगधुद्धिहेतुवलादिह । प्रवृत्तेव यदाक्षिप्ता वृत्ताक्षेपः सं ईदृशः ॥ १२२॥ कुता कुवलयं कर्णे करोपि कलभापिणि । किमपाङ्गमपर्याप्तमस्मिन् कर्माण मन्यसे ॥ १२३ ॥ अनङ्गस्य- अरविन्दमशोकं च चूतं च नवमालिका । नीलोत्पलं च पश्चैते पञ्चवाणस्य सायकाः ॥ (इति पञ्चकुसुमवाणत्वं प्रसिद्धमेव । इति पञ्चकुसुमेपुभिः विश्वविजयः अनुपपत्त्या असंभवनीय एव । तया हि मदनः खयमनङ्गः बाणाः पञ्चैव ते च पुष्पमयाः जेतव्यं च विश्वं ब्रह्मेन्द्रादिधीरवारैः परिपूर्णम् इति विजयः अश्रद्धेय एव इति विजयानुपपत्ति स्थिरीकृत्य निषेधति-अथवेति । अथवा वस्तूनां पदार्थानां शक्तयः कार्यसंपादनसामर्थ्यानि । विचित्राः अचिन्त्यस्वरूपाणि । न ताः अन्ययव्यतिरेका- दिना तर्कयितुं शक्या इति भावः । ततश्च संभवत्येव पञ्चेषुभिर्विश्वविजयः ॥१२१॥ उदाहरणे आक्षेपलक्षणं संगमयति-इतीति । एवंप्रकारेण अनङ्गस्य जयः विश्वजयः तस्य अयोगः असभवः तद्विषये बुद्धिः । हेतुबलात् अनङ्गपञ्चेपु- स्वादिहेतु सामर्थ्यात् । प्रवृत्ता एष उत्पना एव । यत् आक्षिप्ता विचित्रा वस्तुशक्तयः इति वस्तुमाहात्म्योद्घोपेण प्रतिपिद्धा । स ईदृशः । वृत्ताक्षेपः वृत्तस्य अतीतस्य आक्षेपः वृत्ताक्षेपः इत्यर्थः । अत्र केचित् हेतुबलात् इति विचित्रा वस्तुशक्तिरिति हेतुसामर्थ्यात् आक्षिप्ता प्रतिषिद्धा इति हेतुबलादिति पदमाक्षेपे योजयन्ति । अत्र प्रतिषेधो याचकशब्दायोगात् व्यङ्गय एव ।। १२२ ।। वर्तमानाक्षेपमुदाहरतिकुत इति । हे कलमापिणि मधुरालापे । कर्ण कुवलयं कुतः किमिति करोषि । मा कुरु इत्यर्थः । अस्मिन् कर्मणि कर्णशोभा- संपादनकमणि अथवा उत्पलभूषाविन्यासेन नायकचेतोहरणकर्मणि । अपाङ्गं नेत्रप्रान्तम् । अपर्याप्तमसमर्थ मन्यसे किम् । अत्र कर्णे कुवलयधारणस्य कुत्त इसनेन कैमर्यन प्रतियो क्षेपः॥ १२३ ॥ .लदीदशम् अ. [म्यादी ·काव्यादर्श द्वितीयः परिच्छेदः स वर्तमानाक्षेपोयं कुर्वत्येवासिवोत्पलम् । कर्णे काचित् प्रियेणैवं चाटुकारेण रुध्यते ॥१२४ ।। सत्यं ब्रवीमि न त्वं मां द्रष्टुं वल्लभ लप्स्यसे । अन्यचुम्बनसंक्रान्तलाक्षारक्तेन चक्षुषा ॥ १२५॥ सोयं भविष्यदाक्षेपः प्रागेवातिमनस्विनी । कदाचिदपराधोस्य भावीत्येवमरुन्द्ध यत् ।। १२६ ॥ तय तन्वनि मिथ्येय स्टमङ्गेषु मार्दवम् । यदि सत्यं मृदून्येव किमकाण्डे रुजन्ति माम् ।। १२७ ॥ यतमानाक्षेपमुदाहरणे योजयति--स इति । यतः काचित् नायिका । कर्णे असितोत्पल कुर्वती एव न तु कृतपती करिष्यमाणा वा । चाटुकारेण मधुर• भाषिणा प्रियेण । एवम् कुन. इति वैफल्यप्रदर्शनेन । निपिद्धा । अतोत्र वर्तमान- काटीनस्यासितोपलधारणस्य निषेधात् वर्तमानाक्षेपोय ज्ञेयः ॥ १२४ ॥ भविष्यदाक्षेपमाह- सत्यमिति । हे ग्लभ अन्यम्धनसमान्तलाक्षा- रक्तन अन्यस्य नायिकान्तररूपजन्यस्य चुम्बनेन समान्ता तदधरतः सप्राप्ता या लाक्षा तया रकेन टोहितीभनेन । चशुपा ३ मा द्रष्टु न लप्स्यसे मदर्शन न प्रामोपीयर्थ । तुमुन्टी क्रियायां क्रिया याम् इति तुमुन् । एतत् सत्य प्रवीमि ।। १२५॥ ।

·माक्षेपोदाहरणानि धर्माक्षेपोयमाक्षिप्तमङ्गनागालमाईवम् । कामुकेन यदāवं कर्मणा तद्विरोधिना ॥ १२८ ॥ सुन्दरी सो ने पेत्येप विवेकः केन जायते । प्रभामात्रं हि तरलं दृश्यते न तदाश्रयः ॥ १२९ ।। धाक्षेपोयमाक्षिप्तो धर्मी धर्म प्रभाह्वयम् । अनुज्ञायच यद्रपमत्याचयं विवक्षता ॥ १३० ॥ चक्षुपी तब रज्येते स्फुरत्यधरपल्लवः । भ्रषौ च भुने न तथाप्यदुष्टस्यास्ति मे भयम् ॥ १३१ ।। उदाहरणं योजयति--धर्माक्षेप इति । यदत्र एवम् उतिनैपुण्येन । कामुकेन तद्विरोधिना मार्दवविरुद्धेन व्यथाकरणरूपेण । कर्मणा अङ्गनायाः ३शुभाङ्गयाः । गात्राणां मार्दवम् आक्षिप्तं निषिद्धम् । तस्मादयं मार्दवधर्मस्याक्षेपात् धर्माक्षेपः ।। १२८॥ धाक्षेपमुदाहरति-- सुन्दरीति । सा प्रभाविशेषेण अनवगतस्वरूपा सुन्दरी नायिका । न वा विद्यते न वा इत्येष विवेकः निश्चयज्ञानम् । केन जायले कथं जायते । ननु प्रत्यक्षविषये कथं भ्रान्तोसीत्याह प्रभामानामिति । हि यतः । तरलं चञ्चलं सर्वतः दृष्टिविघातेन प्रसरत् । प्रभामात्र केवलं प्रभैष दृश्यते । तस्याः प्रभायाः आश्रयः आधारो । नायिकाशरीरं न दृश्यते ।। १२९॥ धर्मिण आक्षेपं दर्शयति--धाक्षेपोयामिति । अत्याश्चर्य रूपं प्रभा- तिशयेन विस्मयावहं नायिकाया रूपम् । विवक्षता प्रतिपिपादयिषता नायकेन प्रभायं प्रभासंज्ञक धर्मम् । नायिकाधर्मम् । अनुज्ञायैव स्वीकृत्यैव । यत् यस्मात् । धर्मी नायिकारूपः । आक्षिप्त: निपिद्धः । तस्मात् धाक्षेपोयम् ।। १३० ॥ कारणाक्षेपमुदाहरति--चक्षुषीति । तव चक्षुषी नेत्रकमले । रज्येते कोपादारक्त भवतः ! अधरपछवः स्फुरति रोपेण कम्पते । ध्रुवौ भृकुट्यौ । भुमो कोधेन वक्रीभूतौ । तथापि एवंभूतेपि । अदुष्टस्य नायिकान्तरानुरागदोपशून्यस्य । मे भयं नास्ति ।। १३१ !! पा. अ. २ भरत्यवं. ब. सासुन्दरीयमित्येप. [ टीकाया ]. । कस्य. कपा. - अनुज्ञायव. कपा. ५ सद्रूपम् कपा. ६ पलयम्. 3. ७ भुम्नो. इप, ·१८८ काव्यादर्श द्वितीयः परिच्छेदः स ऐप कारणाक्षेपः प्रधानं कारणं भियः। स्वापराधो निपिद्धोत्र यत् प्रियेण पटीयसा ॥ १३२ ॥ दूरे नियतमः सोयमागतो जलदागमः । दृष्टाश्च फुल्ला निचुला न मृता चास्मि किं चिदम् ॥१३३॥ उदाहरण विशदयति–स एप इति । पटीयसा चतुरेण । प्रियेण नायकेन । भिय प्रधान कारण स्वापराधो यत् यस्मानिषिद्ध अत कारणाक्षे- पोयम् । तथा च प्रधानकारणनिषेध कारणाक्षेपस्य विषय । अप्रधानकारणा भावस्तु विभावनाया इति आक्षेपविभावनयोभिन्नो विषय कल्प्य इति केचित् । अन्ये तु चक्षुषी तव रज्येते इत्यादिकारणान्तरस्य शब्दत प्रतिपाद्यत्वात् तस्य इनिभाव्यत्व नास्ति । विभावनाया कारणान्तरस्य विभाव्यत्वमपेक्ष्यते । तदुक्तम्-- प्रसिद्धहेतुव्यावृत्या यत्किंचित् कारणान्तरम् । यत्र स्वाभाविकत्व वा विभाव्य सा निभावना ।। इति । तथैवात्र नास्ति मे भयम् इत्यनेन भयरूपकार्यप्रतिषेधात् कार्याक्षेपोपि इत्यपि केचित् । परमत्र पूर्वाक्षेपण कारणनिषेधे तत्फलकथन नास्ति मे भयमिति अतो न प्राधान्येन एप आक्षेप चमत्कारशाली इति कारणाक्षेप एवालकार इति भाति । १२शुद्धोदाहरणमाह श्रीप्रेमचन्द्रशर्माण अस्माक सखि वाससी न रुचिरे यक नोज्ज्वल नो वक्रा गतिरुद्धत न हसित नैचास्ति कश्चिन्मद | किंवन्येपि जना वदन्ति सुभगोप्यस्या प्रियो नान्यतो दृष्टिं निक्षिपताति विश्वमियता मन्यामहे दु स्थितम् ।। इति । अत्रोचरार्धव्यङ्गयस्य वशीभूतपतिकवरूपकार्यस्य वासोरुचिरत्यादिरूपकारणा- १.न्येवाधिप्तानीति ॥ १३२ ।। कार्याक्षेपमाह-रे प्रियतम इति । प्रियतम दूरे विष्ठतीति शेषः । सोय पिरहिननघातक इति प्रसिद्ध । नलदागम वर्षाकाल । आगत । पुछा निचुला तसा । दृया प्रत्यक्षीकृता । एव स्थितेपि न मृतामि मदनानलेन न १ एष ग १ हिप, भ, ·आक्षेपोदाहरणानि १८९ कार्याक्षपः स कार्यस्य मरणस्य निवर्तनात् । तत्कारणमुपन्यस्य दारुणं जलदागमम् ।। १३४ ॥ न चिरं मम तापाय तव यात्रा भविष्यति । यदि यास्यसि याव्यमलमाशङ्कयानं ते ।। १३५ ॥ इत्यनुज्ञामुखेनैव कान्तस्याक्षिप्यते गतिः । दग्धारिम । किंतु इदम् अवश्यभाविनि कार्ये कथ वैधुर्यम् । अत्याश्चर्यावह मे- तत् ।। १३३॥ उदाहरण विशदयति कार्याक्षेप इति । तस्य मरणस्य कारण प्रिय तमदूरावस्थानादिकम् । अअया तत् पिरहिमारकत्वेन प्रसिद्ध कारण कारणभूतम् । वामत्ययान्तघटिताक्यस्य प्रधानवाक्यात् पूर्वभाविलेन तद्घटिततच्छब्देन मरणपरामर्श कथ स्यादिति दोषोस्मिन् पक्षे अपहृतो भवति । तच्छन्दस्य बुद्धिपरामर्शकत्वेन सकललोकार्यावलोचनया अन मरणमेव तच्छब्देनाभिप्रेतमिति ६स्फुट तस्य कविबुद्धिस्थमर गायत्वात् प्रथमार्थेपि न क्षति इत्यन्ये । उपन्यस्य प्रथम निवेश्य 1 ताकार्यस्य मरणस्य निवर्तनात् निषेधात् । स पूर्वश्लोकोदाहृत कार्याक्षेप । कारणमित्यस्य प्रसिद्ध कारणमित्यर्थस्थीकारे अप्रसिद्धकारणोपन्यासे ९कार्यामाको विशेषोक्ति इति विशेयोक्ते विषय स्वतन्नो दर्शितो भवति । अन्यथा उभयोर्विषयेक्यात् दुरवस्था स्यात् ॥ १३४ ॥ अनुज्ञाक्षेपमुदाहरति---न चिरमिति । देशान्तर जिगमिषु नायक प्रति नायिका ब्रूते न चिरमिति । तर यात्रागमन मम तापाय धिरहवेदनाय । चिर ३बहुकालम् न भविष्यति । अचिरादेव त्वद्विरहेण लोकयात्राया परिसमाप्ते । यदि यास्यसि यातव्यम् अवश्य गन्तव्यम् । अत्र मद्विषये शङ्कया विरहपीडितेय कथ दुख सहिष्यते इति शङ्कया अलम् ॥ १३५ ।। उदाहरण व्याख्याति इनीति । इति अनुशामुखेनैव गमनानुमत्यैव । एक्कारेण निषेधार्थकशब्देन निषेधस्य ज्यावृत्ति सूच्यते । केचित्तु अनुज्ञामु- खेनैव इति मरण सूचयन्त्यैर इत्यनेन सयोजयन्ति । कान्तस्य गति आक्षिप्यते याहि व चपा २ यापि रपा ·१९० काव्यादर्शे द्वितीय परिच्छेद मरणं सूचयन्त्यैव सोनुज्ञाक्षेप उच्यते ॥ १३६ ॥ धनं च बहु लभ्यं ते सुखं क्षेमं च वर्मनि । न च मे प्राणसदेहस्तथापि प्रिय मा स्म गाः ॥ १३७ ॥ इत्याचक्षाणया हेतून् प्रिययात्रानुबन्धिनः । प्रभुत्वेनैव रुद्धस्तंत् प्रभुत्वाक्षेप उच्यते ॥ १३८ ॥ जीविताशा बलवत्ती धनाशा दुर्वला मम । गच्छ वा तिष्ठ वा कान्त स्वावस्था तु निवेदिता ।।१३९॥ अत. सोयमनुज्ञाक्षेप । मरण ससूचयन्त्यैवेति गतेराक्षेपस्य हेतु । अनिष्टस्य विधेयत्वासमवेन प्रतिषेधपर्यवसानात् । दर्पणकारास्तु एतादृशस्थले विध्याभास मलकारमाहु । तदुक्तम्--अनिष्टस्य तथार्थस्य निध्याभास परो मत । इति ।। १३६॥ प्रभुत्वाक्षेपमाह---धनं चेति । अस्मिन् विदेशगमने ते धन बहुलभ्यम्। व्यवहारनैपुण्यादिति भाव । चकारो भिन्नक्रम । तथा च ते वर्मनि सुख च क्षेम च स्यात् । यात्रानुकूलसमयत्वात् सौराज्यत्वाच्चेति भाव । मे प्राणसदेहोषि न व सफलमनोरथोचिरादेव प्रत्यागमिप्यसीति मे दृढो विश्वास । तथापि एवं सकलानुकूल्येपि । हे प्रिय मा स्म गा प्रेमभावााह न त्या मुञ्चामि | त्व मा गच्छ ॥१३७॥ उदाहरण विशदयति- इत्याचक्षाणयेति । इति एवप्रकारेण । प्रिययात्रा नुवन्धिन प्रिययात्रानुकूलान् । हेतून् धनलाभादीन् । आचक्षाणया कथयन्त्या । प्रभुत्वेनैव प्रेमभावस्वाधीनपतित्वरूपसामध्र्येनैव । रुद्ध गमनानिवारित । प्रिय इति शेष । तत् तस्मात् । प्रभुत्वाक्षेप साधनानुकूल्येन अवश्य करणीये गमने केवल प्रभुत्वेनैव निषेध प्रदर्शित इति प्रभुत्वाक्षेप ॥ १३८ । अनादराक्षेपमाह-जीविताशेति । हे कान्त मम जीविताशा जीवनेच्छा। पलपती धनाशापेक्षया अधिकतरा । धनलाभापेक्षया वत्सनिधो चिर जिवितु. मिष्ठामि । धनाहरणाय स्वयि विदेश गते न जीविष्यामि इति धनि । धनाशा , एपल्यात १३ दश कपा ३ प्र याय. या ४ 'सरोधिन. पा नुरोधिन कपा ५ तुम, ·आक्षेपोदाहरणानि . असावनादराक्षेपो यदनादरवद्वचः । प्रियप्रयाणं रुन्धत्या प्रयुक्तमिह रक्तया ॥ १४० ॥ गच्छ गच्छसि चेत् कान्त पन्थानः सन्तु ते शिवाः । ममापि जन्म कत्रैव भूयायन गतो भवान् ॥ १४१ ॥ इत्याशीर्वचनाक्षेपो यदाशीर्वादवर्मना । स्वावस्थां सूचयन्त्यैच कान्तयात्रा निषिध्यते ॥१४२ ॥ यदि सत्यैव यात्रा ते काप्यन्या मृग्यतां त्वया । दुर्बला जीविताशापेक्षया । अतः एवं स्थिते त्वं गच्छ अथवा तिष्ठ । स्वावस्था मम भाविनी अवस्था । मरणरूपा इत्यर्थः । अथवा मम वर्तमाना मनोवृत्तिः । ६निवेदिता ॥ १३९॥ उदाहरणं समर्थयते--असाविति । इह उदाहरणे । प्रियप्रयाणं नायकस्य विदेशगमनम् । रुन्धत्या परिहरन्त्या । रक्तया अनुरागिण्या । यत् अनादरवत् गन्छ वा तिष्ठ वेति अनादरसूचकं वचः प्रयुक्तम् । अत: असौ अनादराक्षेपः ॥१४०॥ आशीर्वचनाक्षेपमुदाहरति-~~-गच्छति । हे कान्त गन्छसि चेत् यदि तब गमने निश्चयः तर्हि गन्छ । पन्धान: ते शिवाः कल्याणप्रदाः । सन्तु । यन भवान् गतः । भविष्यतीति शेषः । तत्रैव ममापि जन्म भूयात् भवतु । इति आशासे । स्वद्गमनानन्तरमचिरादेव त्वविरहवेदनया मरिष्यामि मृतायाश्व-पुनरपि जननं पुनरपि मरणं पुनरपि जननीजठरे शयनम् इति क्रमेणावश्यं जननं भवेत् । तच्च यत्र भवान् तिष्ठति तत्रैव भवतु । तथा सति पुनस्तत्र भवदर्शनं भविष्यतीति भावः ।।१४१॥ आशीर्वचनाक्षेपं विशदयति ~~-इतीति । अत्र कान्तया आशीर्वादवरमना आशीः आशंसा सा चात्र सततप्रियदर्शनरूपा तस्या बादः ममापि जन्म तत्रैव ३भूयाद्यत्र गता भवान् इति प्रकारेण कथनम् तद्वर्मना तद्वारेणैव । स्वावस्था विरहेण मरणरूपाम् । सूचयन्त्या तया कान्तस्य यात्रागमनं निषिध्यते । आशी- पंचनस्य ममापि जन्म तत्र स्पादित्यस्य भाधिमरणसूचनद्वारा कान्तयात्राया आक्षेपात् आशीर्वचनाशेपोयम् ॥ १४२ ॥ परुपाक्षेपमुदाहरति यदीति । यदि ते यात्रा सत्यैव ताई कापि अन्या , काप्यनुमापना, कपा.

·१९२ काव्यादर्श द्वितीयः परिच्छेदः अहमद्यैव रुद्धास्मि रन्ध्रापेक्षेण मृत्युना ॥ १४३ ॥ इत्येप परुपाक्षेपः परुपाक्षरपूर्वकम् । कान्तस्याक्षिप्यते यसाद प्रस्थानं प्रेमनिमया ॥ १४४ ॥ गन्ता चेद्गच्छ तूर्णं ते कर्णो यान्ति पुरा रखाः । आर्तवन्धुर्मुसोद्गीर्णाः प्रयाणपरिपन्थिनः ॥१४५ ॥ साचिव्याक्षेप एवैप यदन प्रतिपिध्यते । प्रियप्रयाणं साचिव्यं कुर्वत्येवातिरक्तया ॥१४६ ।। स्वद्विरहेपि जीवितु समर्था । त्वया मृग्यता सुखोपभोगाय अन्विष्यताम् । ननु स्वयि स्प्रेयस्या सत्या कोयमुपदेश इति चेत् कथयति । अहम् अद्यैव रन्धापेक्षेण रन्ध्रस्य अपेक्षा यस्य तन छिद्रान्वेषणतत्परेण मृत्युना रुद्धागि आक्रान्तास्मि ॥१४३॥ उदाहरण विशदयति-इतीति । प्रेमनिन्नया प्रेमपराधानया कान्तया । कान्तस्य यस्मात् परुपाक्षरपूर्वकम्-काप्यन्या मृग्यता त्वया । अहमयेव रुद्धास्मि मृत्युना । इत्यादिकठोरार्थकवाक्यपुर सरम् । प्रस्थान देशान्तरप्रवास । आक्षिप्यते निपिम्यते । तस्मात् अय परुपाक्षेप ।। १४४ ।। साचिन्याक्षेपमाह-गन्ता चेदिति । भवान् गन्ता चेत् निश्चितभावि- गमनश्चेत् । गतेति लुट रूपम् । तूर्ण द्रुतम् । गन्छ । किमिति त्वरयसे मामिति चेत् कथयति । आर्तबन्धुमुखोद्गीर्णा आता मद्विनाशेन दुखिता ये बन्धय ते मुखोद्गीर्णा मुखोचारिता । प्रयागपरिपन्थिन याताप्रतिबन्धका । वा गन्मरण- सूचका ध्वनय । ते कर्णी कर्णयुगुलम् । पुरा यान्ति यास्यन्ति । यावत्पुरानिपात- योट् इति पुरा शब्दयोगे भविष्यति लट् ॥ १४५॥ उदाहरण नामाक्षरेण योजयति-साचिव्याक्षेप इति । यदन यस्मात् अत्र एतादशवर्णनायाम् । साचिव्य कुर्वत्या इव तूर्ण गल्छ इति साहाय्यम् आचरन्त्येव । अनुरक्तपा प्रेमासळ्या । प्रियप्रयाण नायगमनम् । प्रतिविध्यते स्वमरणसूचनेन निषिध्यते । तस्मादप साचिन्याक्षेप. साहाय्यपूर्वकनिपधादिति भावः ॥ १४६ ॥ पण भ, ना, मण'.पा. २ निनादी में पिपिमा म, मनिपम्पिना पा. पर, भ ।

·आक्षेपोदाहरणानि १९३ गच्छेति वकुमिच्छामि मत्प्रिय स्वस्त्रियपिणी । निर्गच्छति मुसाद्वाणी मा गा इति करोमि किम् ॥१५७॥ यत्नाक्षेपः स यत्नस्य कृतस्यानिष्टवस्तुनि । विपरीतफलोत्पचेरानर्धक्योपदर्शनात् ॥१८॥ क्षणं दर्शनविनाय पक्ष्मस्पन्दाय कुप्यतः । प्रेम्णः प्रयाणं त्वं हि मया तस्येप्टमिष्यते ॥ १४९ ॥ यक्षाक्षेपमाह ---गच्छति । हे मप्रिय नीवितेश्वर । त्वप्रियैपिणी त्वत्प्रिया नुसरणशीला । अहमस्मि । अत गच्छ र याहि इति वक्तुमिच्छामि । पर मुखा- द्वाणी मा गा इति निर्गच्छति । अन्तर्भागानुसारित्वात वाग्देव्या इति भाष किं करोमि नास्ति अत्र कोप्युपाय । गच्छेति वक्त कृतप्रयत्नापि विफलपरिश्रमा भवामीत्यर्थ । अन त्वप्रिय मत्प्रियैषिणी इत्यपि पाठ साधु । अर्थस्तु स्पष्ट ६५व ।।१४७॥ नामार्थं उदाहरणेन सयोजयति-यत्नाक्षेपः इति । अनिष्टवस्तुनि गच्छेति गमन विधानरूपानिष्टकार्ये । कृतस्यापि यत्नस्य विपरतफलोत्पत्तै विपरीत मा गा इति वचननि सरणरूप यत् फल तस्य उत्पत्ते हेतो । आनर्थक्योपदर्श- नात् आनर्थक्यस्य गच्छेति वक्त कृतो य प्रयत्न तस्य विफलताया उपदर्शनात् मा गा इति विरुद्धवचननि सरणेनावगगात् । यत्नाक्षेप प्रियानुसरणकृतयत्नस्य ६ आक्षेप वैफल्येन निषेध । इति यत्नाक्षेपालकार ॥१४८ ॥ परवशाक्षेपमाह-~क्षणेति । हे नाथ | क्षण पलमात्रम् । त्यदर्शनस्य त्वनिरी- क्षणस्य चिन व्यत्यय यस्मात् तस्मै । पक्षमस्पन्दाय पक्ष्मणा नेत्रलोना स्पन्दाय निमेपोन्मेषरूपाय । कुप्यत निमेषमप्यसहमानस्य । प्रेम्ण अनुराग प्रति । कर्माण पष्ठी । प्रयाण ब्रूहि निवेदय । ननु स्वागेव प्रार्यये किमिति प्रेमप्रार्थनामुपदिशसि चत ताह । मया प्रेमाधीनयेति मात्र । तस्य प्रेम्ण । इटम् अभिलपितम् । (इध्यते वाञ्च्यते । प्रेमपराधीनाया मम प्रार्थनया । यदि तस्यानुमति ताई गच्छ । नाह प्रतिकूला भवामि । पर त्वदर्शनस्य क्षणपिच्छेदासहिष्णु स प्रेमा कथमनुज्ञा दास्यति । इति त्वमेव विचारय । सर्वथा तन्नानुमस्यते इति भाव ॥१४९॥ २ स्वमिय मल्मिये य,क,ड, २ सनात का क्षणदर्शन'.... [काभ्याद] १५ ·काव्यादर्श द्वितीय परिच्छेदः सौयं परवशाक्षेपो यत् प्रेमपरतन्त्रया। तया निषिध्यते यात्रान्यस्यार्थस्योपसूचनात् ॥ १५० ॥ सहिप्ये विरहं नाथ देह्यदृश्याञ्जनं मम । यदक्तनेत्रा कन्दर्पः प्रहर्ता मा न पश्यति ॥ १५१॥ दुष्करं जीवनोपायमुपन्यस्योपरुध्यते । पत्युः प्रस्थानमित्याहुरुपायाक्षेपमीदृशम् ॥ १५२ ॥ प्रवृत्तैव प्रयामीति वाणी वल्लभ ते मुखात् । अयतापि वयेदानी मन्दप्रेम्णा ममास्ति किम् ॥ १५३॥ अलकारसज्ञार्थ योजयति-अयमिति । यत् यस्मात् । प्रेमापरतन्त्रया स्वस्य अत्यन्त प्रेमपराधानया। तया नायिकया । अन्यस्य स्वापेक्षया मिन्नस्य । प्रेमानुज्ञारूपस्य । अर्थस्य वस्तुन । उपसूचनात् । कथनात् । यात्रा निषिध्यते । अतोय परावशाक्षेप ॥१५० ।। उपायाक्षेपमाह-सहिध्ये इति । हे नाथ विरह (वद्वियोगम् । सहिष्ये । किंतु तदर्थ अदृश्यानन अदर्शनसपादक कजलाशेषम् । देहि । किं तेनेति चिदाह । येन अञ्जनेन अक्ते म्रक्षिते नेत्रे यस्या सा ताम् । माम् प्रहर्ता प्रहार- शील । ताच्छील्ये तृन् । कन्दर्प न पश्यति न पश्येत् । तेन च द्विरहे स मा न पीडयेत् इति भाव । त्वयि प्रयाणाभिमुखे कन्दर्पनाधैव मा तरलीकरोति । इतनिवर्तनक्षमश्चेत् त्व सुखेन याहीत्यर्थ ।। १५१ ।। दुष्कर दुर्घटम् । जीवनापाय कामकर्तृकविलोकननिवारणाय अदर्शनसपादक सिद्धाञ्जनदानरूपम् । उपन्यस्य कथयित्वा । पत्यु प्रस्थान यात्रा । उपरुध्यते तादृशा मिनप्राप्तेरसभवात् प्रतिपिथ्यते। ईदृशम् एवप्रकारकम् । उपायाक्षेपम् उपायेन अ शस्योपायेन आक्षेप निषेध. तम् । उपायाक्षेपम् । काय आहुरिति शेष ॥१५२ रोपाक्षेपमुदाहरति--प्रवृत्तीति । हे बल्लम दयित । ते मुखात् प्रयामि गच्छामि । इति वाणी प्रवृत्तर नि सतेय ! अन एक्कारेण क्तप्रत्ययेन च अति- विस्मयो ध्वन्यते । मा प्राणेवरीति मन्यमानस्य तर वदनादीदृश प्रयामीति वचन 1 अय क । यावत्यस्या• जा यायवाचस्यापदानात् ५, डाए यता नचाया , पापा स्थायर म्य' या, नायपिस्योपदानान कपा । यद्राने जमानु थाप ·आक्षेपोदाहरणानि १९५ रोपाक्षेपोयमुद्रिक्तस्नेहनियन्त्रितात्मना । संरब्धया प्रियारब्धं प्रयाणं गनिपिध्यते ।। १५४॥ मुग्धा कान्तस्य यानोक्तिभवणादेव मूर्छिता । युवा चक्ति प्रियं दृष्टा किं चिरेणागतो भवान् ॥१५५॥ इति तत्कालसंभूतमूर्छयाक्षिप्यते गतिः । कान्तस्य कातराळ्या यन्मुक्षिपः स ईदृशः ॥१५६ ॥ प्राणवियोगपचनमिवातिदु सहम् । तत्तु त्वयोचारितमेव । अतस्त्वया सर्वथा प्रेमबन्ध शिथिलीकृत । तस्मात् इदानी प्रयामीति उक्तेरनन्तरम् । मन्दप्रेम्णा त्वया । अयतापि अगच्छतापि । मम किमस्ति किं प्रयोजनम् । त्यच्छिथिलप्रेम्णा सर्वधा दूये इति भाव ॥१५३॥ सज्ञार्थ घटयति--रोषाक्षेपोयमिति । उद्विक्त अतिशयस्य पर काष्ठा गत य स्नेह प्रेमा तेन नियंत्रित बिद्दलीकृत आत्मा अन्त करण यस्या सा श्तया । सरन्धया सदर्शितकोपावेशया। प्रियारब्धम् प्रियेण आरभ्यमाणम् । प्रयाण गमनम् । यत् यस्मानिषिध्यते तस्मात् अय रोपाक्षेप रोपेण आक्षेप रोषाक्षेप । अस्मिन्नुदाहरणे निषेधो व्यङ्गय ॥१५४ ॥ मछक्षेिपमुदाहरति -~-मुग्धेति । मुग्धा सुन्दरी । कान्तस्य यात्रोक्तिश्नवणा- देव प्रयाणवचनश्नवणादेव न तु प्रयाणदर्शनात् । मूर्छिता मोह प्रासा । बुद्धा मूपिगमात् सज्ञा लब्ध्वा । प्रिय च दृष्ट्वा वक्ति कि चिरेण आगतो भवानिति । कप चिरकालेन (वेमागतोहि इति पृच्छतीत्यर्थ ॥१५५ ॥ सज्ञार्थ योजयति-इतीति । इति एवप्रकारेण । तत्कालसभूतमर्छया तत्काले प्रयाणकाले एष सभूता सजाता या मूर्छा मोह तया । करणे तृतीया । कातराक्ष्या चकितनयनया । कातस्प गति आक्षिप्यते निपिच्यते । स कवि- प्रसिद्ध । माक्षेप मूठया आक्षेप । ईदृश अस्तीति शेप । इद् श्लोकद्वय प्राचीनेषु बहुषु पुस्तकेषु न दृश्यते । मुद्रितपुस्तकेषु तु वर्तते । न क्रमविसंगत स्चातो व्याख्यातमिति ज्ञेयम् ।। १५६॥ १०- १निवार्यत पा. प्रियासिष्टा कण लोको अ पुस्तक स्तन तथा कपुस्तके १५२ श्लोकानन्तर वर्तते । ।

·काव्यादर्श द्वितीय परिच्छेदः नाघातं न कृतं कर्ण खीभिर्मधुनि नार्पितम् । त्वद्विपां दीर्घिकास्य विशीर्णं नीलमुत्पलम् ॥ १५७॥ असावनुक्रोशाक्षेपः सानुक्रोशभिवोत्पले । व्यावर्त्य कर्म तद्योग्यं शोच्यावस्थोपदर्शनात् ॥ १५८ ॥ अमृतात्मनि पद्मानां द्वेटर स्निग्धतारके। मुखेन्दौ तब सत्यस्मिन्नपरेण किमिन्दुना ॥ १५९ ॥ सानुमोशाक्षेपमाह-नाघातमिति । वद्विपा त्वदरीणाम् । स्त्रीमि नील मुत्पल नामातम् नास्वादितम् । कर्णे भूषणार्थ न कृतम् । तथा मधुनि मद्ये । सुवासायं नार्पितम् । दीर्घिकासु वापीषु । तत् विशीर्णम् अनुपभोगेन कालपरि- णामेन क्षय गतम् । त्वदरिनृपाणा विधवालात् वने गमनाद्वा इति भाव ॥१५७ उदाहरण विशदयति ~~ असारनुक्रोशे इति । उत्पले सानुक्रोशभित्र सदयमिव । तद्योग्य कर्म खोजनकृतम् आघ्राणादिकम् । व्यावर्त्य प्रतिषिध्य । शीच्यावस्थापदर्शनात् शोच्यावस्था विशीर्णवरूपा तस्या प्रकाशनात् । अनुक्रोशाक्षेप । अनुकोशक नाघातमि यादिनिधदर्शनादसो सानुक्रोशाक्षेपः । अपरे तु नीलोत्पलानुकोशेन वद्विपत्तत्र न सन्तीत्याक्षेपसूचनादनुकोशाक्षेप. । (व्यपदेशकस्य व्यपदेश्य प्रति साक्षात् परपरया वा हेतुनासद्धावस्यौचित्यादिति व्याख्यान्ति ।। १५८ ॥ शिष्टाक्षेपमाह-~जमृतात्मनोति । अमृतस्यय आत्मा स्वभाव. सरूपं या यस्य । तादृशे परमाहादक इत्यर्थ मुखपक्षे । चन्द्रपक्षे अमृतमेव आत्मा स्वरूप यस्य । अमृतमये इत्यर्ध । पद्माना द्वेटरि सौन्दर्यातिशयेनेति मुखपक्षे । चन्द्रपक्षे तत्सकोचनेन । निग्धे तारके अक्षिकनीनिके यस्मिन् इति प्रथमपक्षे । अन्यत निग्धा अनुरक्ता तारका अश्चिन्यादयो यस्मिन् । भार्यात्वादिति भावः । एष तय मुपेन्दी सति अपरेण इन्दुना प्रसिद्धेन चन्द्रमसा । कि प्रयोजनम् न किम• पीति भाव ॥ १५९ ॥ असौ । । निस २ मारोपमासप . पा. (पनुमेशावर. पा.

·आक्षेपस्योदाहरणानि । इति पुख्येन्दुराक्षिप्तो गुणान् गाणेन्दुवर्तिनः । वत्समान दर्शयित्वेह श्लिष्टाक्षेपस्तथाविधः । १६० ॥ अर्थो न संभृतः कश्चिन्न विद्या काचिदजिता । न तप. संचितं किंचिद्गतं च सकलं वय, ॥ १६१ ॥ असावनुशयाक्षपो यस्मादनुशयोत्तरम् । अर्थार्जनादावृत्तिर्दर्शितेहैं गतायुषा ॥ १६२ ॥ किमय शरदम्भोदः फि वा हंस कदम्बकम् । रुत नपुरसंचादि श्रूयते तन्न तोयदः ॥ १६३ ।। इत्ययं संशयाक्षेपः संशयो यन्नित्यते । उदाहरण विशदयति इतीति । एवप्रकारेण इह रचनायाम् । गोणेन्दु- चनिन अमुख्येन्दुवार्तन । गुणान् अमृतात्मत्यादीन् । समान् मुख्येन्दुसमान् । यह दर्शयित्वा लिएविशेषणोपन्यासमहिना प्रकल्प्य । मुख्येन्दु उपमानभूतेन्दु । आक्षिप्त प्रतिषिद्ध । इति श्लिष्टपदविन्यासेन आक्षेप लिटाक्षेप ॥१६० ॥ अनुशयाक्षेपमाह-- अर्थों नेति । कश्चित् रनसुवर्णादिरूप । अर्थ न सचित । काचिदपि पदवाक्यप्रमाणादिरूपा । विद्या न संपादिता । किंचिदपि ३तप सान्तपनादिकम् । सभृतम् । सकल वय आयुः । गतम् ।। १६१ ।। सज्ञा विवृणोति-- असाविति । यस्मात् अनुशयोत्तरम् अनुशय पश्चात्ताप तस्मादनन्तरम् । अर्थार्जनादे व्यावृत्ति विमुखता । दर्शिता । आत ३असौ अनुशयाक्षेप । अनुशयपूर्वक आक्षेप अनुशयाक्षेप ॥ १६२ ।। सशयाक्षेपमुदाहरति-किमयमिति । अय वियति दृश्यमान । शरद- म्भोद शरत्कालीन मेघ । किम् । अथवा हसकदम्बकम् शर समये मानसादा गच्छता हसानां समूह । किम् । नूपुर तुलाकोटि तस्य मादि शिक्षितसदृशम् । रुत ध्वनि । श्रूयते । तत् तस्मात् । अय तोयद न ॥१६३ ॥ अभिधा विशदयति-इवीति । अस्पृष्टयनजातिना अस्पृष्टा धनजातिर्येन ३ दर्शितंय अ. ३ निवाते. अ, के विधि ·काव्यादरों द्वितीयः परिच्छेदः धर्मण हंससुलभेनास्पृष्टयनजातिना ॥१६४ ॥ चित्रमाक्रान्तविश्वोपि विक्रमस्ते न तृप्यति । कदा वा दृश्यते तृप्तिरुदीर्णस्य हविर्भुजः ॥१६५॥ अयमर्थान्तराक्षेपः प्रकान्तो यन्निवार्यते । विस्मयोर्थान्तरस्येह दर्शनात् तत्सधर्मणः ॥ १६६ ॥ न स्तूयसे नरेन्द्र त्वं ददासीति कदाचन । स्वमेव मत्वा गृहन्ति यतस्त्वद्धनमर्थिनः ।। १५७ ।। तेन । मेघेषु अनुपलभ्यमानेन । हससुलभेन हसेप सुठभतयावगतेन । धर्मेण नूपुर- समादिरुतरूपेण । यत् यस्मात् । सशय. प्रकृते मेघसशय । निवर्यते । अतोय सशयाक्षेपः सशयस्य आक्षेप सशयाक्षेप ॥ १६४ ॥ । अर्थान्तराक्षेपमुपन्यस्यति-चित्रमिति । ते विक्रम पराक्रमः । आका- न्नविश्वोपि आक्रान्त व्याप्त विश्व येन तादृशोपि । न तृप्यति तृप्तो न भवति । इति आश्चर्यमेतत् । अर्थान्तरविन्यासेन परिहरति-- कदा वेति । या अथवा । उदीर्णस्य उद्दीप्तस्य । हविर्भुज अग्ने । तृप्ति कदा घस्यते न कदापि । हविपा वृष्णी हि भूय एवाभिवर्धते । इति भार ॥ १६५ ।। उदाहरण विस्पष्टयति-~अयमिति । इह उदाहरणे । तासधर्मण. विक्रम- समानधर्मस्य । अर्थान्तरस्य उदीर्णस्य हविर्भुजस्तृप्त्यभावरूपस्य । दर्शनात् इणिनन्तमेतत् । प्रकान्त प्रस्तुत । विस्मय यन्निवार्यते यस्मादपहियते । अतोयम् अर्थान्तरेण आक्षेप अर्थान्तराक्षेप ॥१६६ ॥ हवाईपमाह :- न स्तूयसे इति । हे नरेन्द्र व ददासि इति कदाचन दापि । न स्वरूपसे । जनेरिति शेष यत त्वदन अधिनः याचकाः । स्वमेव मित्या वास्मीयमिति ज्ञात्या । गान्ति । अनेन राजो लोपोतरी दानमहात्म्यातिशयो चन्यते ॥ १६७॥ सम्पतिक,..में भूपस म ·आक्षेपोपसंहारः १९९ इत्येवमादिराक्षेपो हेत्वाक्षेप इति स्मृतः। अनयैव दिशान्येपि विकल्पाः शक्यमूहितम् ।। १६८ ॥ ॥ इत्याक्षेपचक्रम् ॥ ज्ञेयः सोर्थान्तरन्यासो वस्तु प्रस्तुत्य किंचन । आक्षेपालंकारमुपसंहरति--इतीति । इत्येवमादिः एतत्प्रकारकः । आक्षेपः हेत्वाक्षेपः । प्रस्तुतस्य नरेन्द्रस्तवस्य स्वमेव मत्वा गृह्णन्ति इति हेतुमुपन्यस्य आक्षेपात् निषेधात् हेत्वाक्षेपः हेतुना आक्षेपः हेत्वाक्षेपः । पूर्व दर्शितः कारणा- क्षेपस्तुः कारणस्य आक्षेपः न तु कारणेन इति उभयोर्भेदः । अनयव दिशा पद्धत्या । अन्येपि विकल्पाः भेदाः । जहितुं कल्पितुम् । शक्यम् । प्रज्ञावद्भिरिति शेषः ॥ १६८॥ अर्थान्तरन्यासं लक्षयति--ज्ञेय इति 1 किंचन किमपि । वस्तु प्रकृतम् । प्रस्तुत्य उपन्यस्य । तस्य प्रस्तुतस्य । अनुपपद्यमानतया सभाव्यस्य । साधन सोपपत्तिकत्वेनोपपादनं तत्र समर्थस्य । अन्यस्य कस्यचिदप्रस्तुतस्येति सूचितम् । न्यासः निवेशः । सोयमर्थान्तरन्यासः अलंकारः । अत्र प्रस्तुत्येति क्त्वाप्रत्ययेन प्रथमतः प्रस्तुतस्योपन्यासः पश्चात्समर्थकस्याप्रस्तुतस्येति प्राप्तम् । परं प्रायिक- इमेतत् । वैपरीत्येनापि दर्शनात् । यथा- प्रतिकूलतामुपगते हि विधौ विफलत्वमेति बहुसाधनता । अवलम्बाय दिनभर्तुरभून्न पतिष्यतः करसहस्रमपि । अब सायंकालवर्णनस्य प्रस्तुतत्वात् अवलम्बनाय दिनभरिव्युत्तरार्धवाक्यार्थः प्रस्तुतः समर्थ्यः पूर्वार्धवाक्यार्थः तत्समर्थकः । भोजराजस्तु अमु विपरीतार्थी- न्तरन्यासमाह ।। तथा च प्रस्तुतस्य पूर्वत्र परत्र वा यत्रकुत्रापि स्थितस्य अ. ११प्रस्तुतेन समर्थनमर्थान्तरन्यासः इति फलितम् । अत्र समर्थ्यसमर्थकयोः सामान्य. विशेषभावः आदरणीयः इति प्रकाशकारादयः । कार्यकारणभावे तु तन्मते स काव्यलिङ्गस्य विषयः । दण्डिना तु कायलिङ्गो न स्वीकृतः । अतः स उभयत्रापि १५अर्थान्तरन्यास स्वीकरोति । स हि ज्ञापकः निष्पादकः समर्थश्चेति हेतुं विधा वि- भजति। तत्र ज्ञापको अनुमानालंकारस्य विषयः। निम्पादकः कान्यलिङ्गालंकारस्य । म्योप किल्मा शफ्याकदि. २. क. प.

·२०० काव्यादर्शे द्वितीयः परिच्छेदः तत्साधनसमर्थस्य न्यासो योन्यस्य वस्तुनः ॥ १६९ ॥ विश्वव्यापी विशेपस्थः श्लेपाविद्धो विरोधवान् । अयुक्तकारी युक्तारमा युक्तायुक्तो विपर्ययः ।। १७० ॥ इत्येवमादयो भेदाः प्रयोगवस्य लक्षिताः । उदाहरणमालैपां रूपव्यक्त्यै निदर्यते ॥ १७१ ॥ समर्थकचार्थान्तरन्यासस्य । सामान्यविशेषभावोपि साधयंवैधाण द्विधा भवति । १८ततश्च सामान्य विशेपेण विशेष सामान्येन स च साधर्येण वैधपेण च इति चतुर्विधार्थान्तरन्यास प्रकाशे उक्त । उदाहरणानि तत एव ज्ञेयानि । यस्मिन् वाक्यार्थे न रिशेपसामान्यभाव न वा कार्यकारणभाव तत्र साधारणधर्मयोर- २१ भिन्नत्वे प्रतिवस्तूपमा भिन्नयोस्तयोविम्बानुविम्वत्वे दृष्टान्त । इमो द्वावपि आचार्य- दण्डिना उपमायामेन अन्तर्भाविता । एको हि दापो गुणसनिपाते निमजान्दो किरणेधिवाङ्क । इत्यादौ तु अर्थान्तरन्यासद्वयस्य ससृष्टिः आचार्यदण्डिनो मतेन २ ज्ञेया । तेन यस्मिन् विशेषसामान्यविशेषा स विकस्वर । इति दीक्षितादिभिर्ल क्षित विक्स्वराल कार न पृथक् गणनामर्हताति बोद्धव्यम् । उद्योतकारास्तु अनुपपद्यमानतया सभाव्यमानस्यार्थस्योपादानार्थं यत् अर्थान्तर न्यस्यते सोर्या २७ तरन्यास । दृष्टान्त तु सामान्य सामान्येन विशेषो विशेपेण समर्थ्यते इति ततो भेद । साक्षात् ज्याप्यादेरनभिधानादनुमानतो भेद ! इत्याहु ॥ १६९ ॥ कथितसामान्यलक्षणस्य अर्थातरन्यासस्य समर्थकार्थभेदेन सभवतो भेदान् निर्दिशति ~ विश्वव्यापीति । विश्वव्यापी सर्वव्यापक सर्वत्र सभवाई । विशेषस्य वस्तुविशेपे एव विद्यमान । श्लेपाविद्ध ममानवस्तूनामेव सश्लेषदर्श- नात् अत्र श्लेपमब्देन वन्तुसाम्य पाह्यम् । तेन आपि युक्त । अविरुद्धार्थसमर्थ केन समार्यत इत्यर्थ । विगंधयान् प्रकृतविरोयो । अयुक्तकारी प्रकृत्यैवानुचित (परणशाली । युक्तात्मा औचित्ययुक्त । युक्तायुक्त युक्तोपि अयुक्तकारी । विपर्यय एतद्विरुद्ध अयुक्तापि युक्तमारा ॥ १७० ।। इत्यामिति । अस्य अन्तरन्यासस्य इत्येवमादय एष प्रकारा । भेदा ममर्थकाता । प्रयोग कविप्रयागषु । लक्षिता दृश्ण पागमाय । उदाररणमाग निदर्यत ॥ ११ ॥ 1 कपा पपरोक नयन क । एषा पन्याय १ ·अर्थान्तरन्यासोदाहरणानि २०१ भगवन्तौ जगन्नेले सूर्याचन्द्रमसावपि । पश्य गच्छत एवास्तं नियतिः केन लक्ष्यते ॥ १७२।। पयोमुचः परीताम् हन्त्येव शरीरिणाम् । नन्वात्मलाभो महतां परदुःखोपशान्तये ।। १७३ ।। उत्पादयति लोकस्य प्रीतिं मलयमारुतः। ननु दाक्षिण्यसंपन्नः सर्वस भवति प्रियः ॥ १७४ ॥ क्रमेणोदाहरन्नादौ विश्वव्यापिनमुदाहरति--भगवन्तौ इति । भगवन्ती पडेश्वर्यसंपन्नौ । जगन्नेत्रे विश्वनयनभूतौ । सर्वपदार्थप्रकाशकत्वात् । सूर्यश्व चन्द्र- उमाश्च सूर्याचन्द्रमसौ । अपि शब्देन अस्तानहत्वं सूच्यते । अथवा एतादृशौ अस्तं गच्छतः अन्येषां का कथा इति सूच्यते । गच्छत एव इत्यनेन अयं क्रमः प्रचलित एव न विश्रान्तः इति ध्वन्यते । अस्यार्थस्य असंभवमाशङ्कय समर्थयति-- नियतिरिति । नियतिः दैवम् । केन लवयते न केनापि इत्यर्थः । अत्र समर्थ- कस्य चतुर्थपादवाक्यार्थस्य ब्रह्मादिपिपीटिकापर्यन्तानां सर्वपां नियत्यधीनत्वात् विश्वव्यापित्वम् । तेन सामान्यार्थेन पादत्रयगतविशेषार्थः समर्थितः । अतो विश्वव्यापी (नामायमर्थान्तरन्यासः ।। १७२ ।। विशेषस्थमर्थान्तरन्यासमुदाहरति-पयोमुच इति । पयोमुचः पारिदाः । शरीरिणां प्राणिनाम् । परीतापं निदाघार्कसंतापम् । हरन्ति एव । अमुमर्थ समर्थयते-- ३महतामात्मलाभः जन्मग्रहणम् । परदुःखोपशान्तये परेषां दुःखस्य उपशान्तये शमनाय । अस्तीति शेपः । ननु इति निश्चये । अत्र च सर्वमहद्वर्णनपरेणोत्तर वाक्यान महद्विशेषाणां पयोमुचां वर्णनपरस्य पूर्ववास्यार्थस्य समर्थनं तेनान्तिर- .न्यासालंकारः। तत्र समर्थकवाक्ये महतामेवेतादृशी रीतिर्न प्राणिमात्रस्य इति विशेषस्थता बोध्या ॥ १७३ ।। श्लेपाविद्धमुदाहरति-उत्पादयतीति । दाक्षिण्यसंपन्नः सारल्यादि- गुणान्वितः । दाक्षिप्येन दक्षिणदिसंबन्धेन संपन्नश्च । सर्वस्य प्रियः भवति । अत्रापि समर्थ्यसमर्थकयोः सामान्यविशेषता । तत्र समर्थकस्य दाक्षिण्यसंपन्नः - tra. आवदति प्रियम्. का. १ हरम्येते. कपा. २ दक्षिण.. अक. , काम्यादर्श ६ ·२०२ काव्यादर्श द्वितीयः परिच्छेदः जगदानन्दयत्येप मलिनोपि निशाकरः। अनुगृह्णाति हि परान् सदोपोपि द्विजेश्वरः ॥ १७५ ।। मधुपानकलात् कण्ठानिर्गतोप्यलिनां पनि । कर्भवति कर्णस्य कामिनां पापमीदृशम् ॥ १७६ ॥ अयं मम दहत्यगमम्भोजदलसंस्तरः। सर्वस्य प्रिय भवति इति वाक्यार्थस्य दाक्षिण्यसपन्नस्य प्रियभवन समुचितमेवेति श्लिष्टानुविद्धोर्थान्तरन्यास ॥ १७४ ।। विरोधवन्तमुदाहरति-जगदानन्दयतीति । एप मलिनोपि कलङ्कितोपि सदोषश्चेति धनि । निशाकर जगदा-दयति आहादयति । ननु मलिनस्य कथमेतदिति सामान्येन समर्थयति-अनुगृहातीति । द्विजेश्वर ब्राह्मणश्रेष्ठ । सदो- पोपि मलिनाचरणोपि । परान् अन्यान् । अनुगृह्णाति । अत्र सदोप दोपा रात्रि तया सहित सदोष । द्विजेश्वर चन्द्र । चन्द्रोपि द्विजराजत्वेन प्रसिद्ध । तेन च द्विजेश्वर इति सामान्यरूपेण निशाकर आह्वादयति इति विशेषार्थस्य समर्थनम् । मलिन बाहादनत्वयोर्षिरुद्धधर्मस्वात्तयोरेका सवेश समर्थनीय । स च सदोप- द्विजेश्वररूपसामान्येन समर्थित । एत्र विरुद्धार्थस्य समर्धनादय विरोधवानान्त- रन्यास । समर्थ्यसमर्थकयो सामान्यविशेषभाव । तत्र च समर्थकवाक्यार्थ सदोषत्वानुप्राहकत्वरूपविरुद्धधर्माभ्यामरस्कदित । अत विरोधवदर्थान्तरन्या- सोयम् ।। १७५॥ अयुक्तकारिणमुदाहरति-मधुपानेति । मधुपान मकरन्दास्वाद तेन कलात् मधुरात् । अलाना भ्रमराणाम् । कण्ठात् निर्गतोपि धनिः गुजारव । गामिना विरहिकामुकानाम् । कर्णस्य कटुर्भवति कारुतुन्दो भवति । एतत् सामान्येन समर्थयति-पापमीदृशामिति । ईदृश सुखदवस्तुनोपि दु खदत्वम् । अत्र कामिना पापस्वरूपत्व विषयासक्तत्वेन ज्ञेयम् । अत्र पापस्य दु खकारित्वरूपसामा- (न्येनार्थेन मधुरस्यापि भ्रमरपने. दु खदत्वरूपविशेपार्यस्य समर्थनादान्तरन्यास । तन च सामान्यपापम्पसमर्थकस्य मयुरप्पने कटुत्यसपादनादयुक्तकारिता ।१७६। युक्तास्मानमुदाहरति-अयमिति । अयम् अम्भाजदलसस्तर कमल पन करा ·अर्थान्तरन्यासोदाहरणानि २०३ हुताशनप्रतिनिधिहात्मा ननु युज्यते ॥१७७ ।। क्षिणानु कामं शीतांशुः किं वसन्तो दुनोति माम् । मलिनाचरितं कर्म सुरभेनन्वसांप्रतम् ॥ १७८ ।। कुमुदान्यपि दाहाय किमयं कमलाकरः। कल्पिता शय्या । मम अङ्ग दहति । शीतलाना कमलदलानां कथमेतदिति अनु- उपपत्ति परिहरति-हुताशनेति । यः हुताशनस्य अग्ने प्रतिनिधि प्रतिकृति । अनेन उज्ज्वलारक्तकमलाना अग्निप्रतिनिधित्व सूप्यते । स दाहारमा दाहस्वरूप । इति युज्यते । ननु इति निथये। अब हुताशनप्रतिनिधित्वरूपसामान्येन ६ताप्रतिनिधिविशेषस्य अम्भोजदलसस्तरस्य अङ्गदाहकसमर्थनात् सामान्येन विशेषस्य समर्थनम् । तत्र च समर्थके हुताशनप्रतिनिधौ दाहकत्वस्य समुचित- त्वात् युक्तात्मायमर्थान्तरन्यास ॥ १७७ ।। युक्तायुक्तमुदाहरति--क्षिणोत्पिति । शीताशु शीतकिरणो मृगाङ्क । मा काम पर्याप्तम् । क्षिणोतु हिनस्तु 1 पर पसन्त माधव । मा किं दुनोति कथ ३पीडयति । नैतद्युक्तमिति सामान्येन दर्शयति । सुरभे श्रेष्ठस्य । वसन्तस्यापि । मलिनाचरित मलिनै पापैराचरितम् । तथा मलिनेन कलवितेन चन्द्रेणाचरितम् । कर्म परपीडकपम् । असाप्रतम् अयुक्तम् । अत्र सामान्येन विशेषस्य समर्थनम् । नोत्कृष्टस्य सुरभैरपकृष्टकर्माचरणे युक्केन अयुक्ताचरणम् इति युक्तायुक्तता तन्ना- मार्यान्तरन्यास ॥१७८ ॥ विपर्यय दर्शयति-कुमुदान्यपीति । विरहिण्या उक्तिरियम् । कुमुदा- न्यपि चन्द्रविकासीनि कमलान्यपि । दाहाय जायन्ते । अपिशब्देन शीताशुरागिणा तेषा दाहकत्वमत्याश्चर्यास्पदमिति घनितम् । अथ कमलाकर सूर्यविकासिकमल- समूह । दाहाय भवेत् इति किं वक्तव्यम् | जगद्दाहपसूर्यानुरक्तत्वेन तस्य विरहि- जनदाहकल नार्यास्पदम् । उक्तार्थमेवार्थान्तरेण ढयति-नेति। इन्दुगृह्येषु इन्दु- ६ पक्षीयेषु । उप्रेषु सन्तु । सूर्यगृह्य सूर्यपक्षीय । मृदु न भवेत् । अत्र सामान्येन विशेषस्य समर्थनम् । तत्र समर्थ्यशक्ये कुमुद अयुक्तकारिता कमळे युक्तकारिता तापाय अ २ किमद ·२०४ काच्यादर्श द्वितीय परिच्छेदः न हीन्दुगृह्येपुगेषु सूर्यगृह्यो मृदुर्भवेत् ॥ १७९ ।। ॥ इत्यर्थान्तरन्यासचक्रम् ॥ शब्दोपात्ते प्रतीते वा सादृश्ये वस्तुनोईयोः । इति अयुक्तयुक्तकारिता । तथा च अयुक्त च युक्त च अयुक्तयुक्त तस्य कारिता इति समास । एतानि सर्वाण्यपि साधणोदाहरणानि । पर्मेण यथा---- वक्षोजकुम्भनिवहाद्वनिताजनाना गीप्मर्तुना विनिहित ग्रहराजपुत्री । ताप पितु स्वमहरत् तरलोमिहस्तै- रन्य न याति हि विभूतिरपत्यभाजाम् ।। अत्र सामान्येन अपत्यभाजी विभूतिरन्य न याति इति निषेधमुखेन ग्रहराजपुत्री १५ताप पितुरहरत् इति विधिमुखस्य वाक्यार्थस्य समर्थनात् वैधयेणायमर्यान्तर- न्यास ॥१७९॥ व्यतिरेक लक्षयति--शब्दोपात्त इति । द्वयोर्वस्तुनो अर्थात् उपमा- नोपमेययो । सादृश्ये शब्दोपाते साधारणधर्मवाचकेवादिप्रयोगेण पोधित । किंवा तुल्यसमादिशब्दप्रयोगे लक्षणया ज्ञाते । अयमा साधारणधर्मवाचकस्यानु- पादाने पूर्वापरविमर्शनानगते सति । तत्र सादृश्ये । लक्षणया सादृश्यसवन्धिनो प्रतियोग्यनुयोगिभूतयोरुममानोपमेययो । यद्भेदकथन केनचिर्द्धमविशेषेण उपमाना- तुपमेयस्योत्पीय भेदप्रतिपादनम् । स व्यतिरेक । भवतीति शेष । स च उपमे योत्कर्षापमानापकांपादानाद् द्वयोरेकस्य वानुपादानाचतुर्विध । उपमानोपमेय. योदकपन च कचित् नत्रादिभि फचिद् विरुद्धधर्मोपादनमात्रेण सभवति । पपिच तात्पर्यार्थपर्याटोधनया भवति । एतत् सर्वमुदाहरणेषु दर्शयामः । पितु उपमानादुपमेयस्य भदफायने उपमेयस्योत्कर्षकरनवदपककरनेनापि व्यतिरेक मायन्ते उदाहरन्ति च- हीण शीणापि शशी भूयो भूयोभिरर्धते नित्यम् । रिम प्रसाद मुन्दरि पौरनमनिवर्ति यात तु ।।

·व्यतिरेकालकारः २०५ तत्र यद्भेदकथनं व्यतिरेकः स कथ्यते ॥ १८० ॥ धैर्यलापण्यगाम्भीर्यप्रमुसैस्त्वमुदन्वतः । गुणैस्तुल्योसि भेदस्तु वपुपैवेशेन ते ॥ १८१ ॥ इत्येकव्यतिरेकोयं धर्मेणैकरवर्तिना। प्रतीतिस्पियप्राप्तेर्भेदस्योभयवर्तिनः ॥१८२॥ अभिनवेली गम्भीरारम्पुराशि वानपि । अत्र उपमेययौवनस्योपमानच-द्रापेक्षया अपर्कप । पर नैतदाचार्यदण्डिसमतम् । ६५उदाहरणेषु तादृशभेदोदाहरणस्यानुपलम्मात् । तयैर मम्मटजगनाथादयोपि उपमानादुपमेयस्य व्यतिरेक आधिक्य तेन भेदश्चेत् तर्हि इममलकार स्वीकुर्वन्ति । अपकर्पे तु न । उक्तोदाहरणे व्यतिरेकविपये तु तेपामेवमाशय । यदत्र उपमेये यौवनस्थैर्याधिक्यमपेक्षितम् । अत अस्त्येवोपमानादुपमेयस्याधिक्यम् । व्यतिरेके- स्मिन् भेदकथन स्पष्टतया अपेक्ष्यत । तेन मुखमिव चद् इति प्रतीप उपमानी- करणप्रयुक्तस्याधिक्यत्य मुखे गम्यवेपि विशेषतस्तद्बोधकशब्दाभागाजातिव्याप्ति ॥ इति ॥ १८०॥ व्यतिरेकसामान्यलक्षणमभिधाय तत्प्रभेदान् दर्शयति । तत्रादौ एकाव्यति- रेकमाह-धैर्येति । धैर्य धृति अचाञ्चल्य च । लावण्य सौन्दर्य लवणमयत्व च । ३गाम्भीर्यम् गूढाशयत्व गभीरत्व च । एते प्रमुखा येषु तै 1 गुणै सरसत्वादिभि । उदन्वत महोदधे । ल तुल्योसि । भेदस्तु वैधयं तु । ते ईदृशेन अतिसुन्दरकर- चरणवदनवता वपुपा शरीरेणैवास्ति ॥ १८१ ॥ इत्येकैति । एकत्र उपमेये एव । वर्तिना स्थितन । धर्मेण सुन्दर वपुष्माव- रूपेण । उभयवर्तिन उपमानोपमेयवर्तिन । प्रतियोग्यतयोगित्वेनेति भाव । भेदस्य धर्म्यस्य । प्रतीतिविषयप्राप्ते प्रतीयमानस्यात् हेतोरय एकन्यतिरेक । एकमात्र गत मर्मस्य द्वयोधर्म्यबोधकत्वादिति भार । अत्र विरुद्धधर्मोपादानेन भेद- प्रतीति ।। १८२॥ उभयव्यतिरेकमाह---अभिन्नेति । अम्बुराशि भवाथ उभावपि अभि. , उच्यते पा. २ मादाम्प' भ. ३ तुल्योपि के प्रतीत', अ. २१ ४ ·२०६ काव्यादर्श द्वितीयः परिच्छेदः असारजनमंकाशस्त्वं तु चामाकरद्युतिः ॥ १८३ ॥ उभयव्यतिरेकोयमुभयोर्भेदको गुणौ। काप्यं पिशङ्गता चोभौ यत् पृथग्दर्शिताविह ।। १८४ ॥ त्यं समुद्रश्च दुर्वारौ महासची सतेजसो । अय तु युवयोर्भेदः स जडात्मा पटुर्भवान् ।। १८५॥ स एप श्लेषरूपत्वात् सश्लेप इति गृह्यताम् । नोलो अपरित्यक्तमर्यादो गम्भारो च । किंतु असौ अम्बुराशि । अञ्जनसकाश ,कजलप मलिनाकार । नौलजलवादिति भाव । त्वं तु चामीकरद्युति सुवर्ण प्रभोसि ॥ १८३ ॥ उभयेति । अय उभयव्यतिरेक । यत् यत । उभयो उपमानोपमेयभूतयो समुदनुपयो । भेदका भेदसाधनभूती । गुणों कार्यपिशङ्गतारूपी । पृथक् दर्शिता म्त । अप्रापि विरुद्ध धर्मोपादानेन भेदप्रताति ॥१८४ ॥ सश्लेपन्यतिरेकमुदाहरति-समिति । व समुद्रश्च । दुर्वारौ वमनभिभर नीय स च अपार्यनलयेग | व महासत्व महासामर्थ्यवान् स च महाजन्तु विशिष्ट । व सतेनस युतिमान् स च वाडयाग्निविशिष्ट । अय तु युवयोर्मध्ये भेद । स समुद्र नडात्मा मूर्व डलयोरभेदात् जलस्वरूप शीतलश्च । भवान् पटु चतुर तीक्ष्णध ॥ १८५ ।।

·व्यतिरेकोदाहरणानि २०७ साक्षेपश्च सहेतुश्च दर्यते तदपि द्वयम् ।। १८६ ।। स्थितिमानपि धीरोपि रलानामाकरोपि सन् । तव केक्षां न यात्येव मलिनो मकरालयः ॥ १८७॥ वहन्नपि महीं कृत्स्ना सशैलद्वीपसागराम् । भर्तृभावाद्भुजंगानां शेपस्त्वत्तो निकृष्यते !! १८८ ॥ शब्दोपादानसादृश्यव्यतिरेकोयमीशः । अत्र प्रस्तुताप्रस्तुतयोर्विशेषणद्वयस्य श्लिष्टत्वम् । कचिदेकतरनिष्ठलिएविशेषणेपि ९अयं भवति । एवं श्लिष्टं सप्रपञ्चमुपपाय पुनर्भेदद्वयं दर्शयति --साक्षेप इति । आक्षेपः विरुद्धधर्मापन्यासेन सादृश्यप्रतिषेधः । सहेतुः हेतुश्चात्र हेत्वर्थबोधक- पश्चम्यन्तपदरूपः । तेन हेतुभूततिशेषणे: प्रतिषेधः साध्यते चेत् तत्र सहेतुव्य १२तिरेकः ॥१८६॥ साक्षेपमुदाहरति-स्थितिमानिति । मकरालयः समुद्रः । स्थितिमानपि अनुज्झितमर्यादोषि । धीरोपि प्रशान्तोपि । रत्नानां महामणीनां सद्गुणरत्नानां ३च आकर उत्पत्तिस्थानमपि सन् । मलिन इति तव कक्षा साधर्म्यम् । न यात्येव । अत्रोपमानगतेन मालिन्यरूपधर्मेण नृपसादृश्याक्षेपः । तेन च नृपस्योत्कर्प इति साक्षेपव्यतिरेकः । अनाक्षेपो ना वाच्यः ॥१८७॥ सहेतुव्यतिरेकमुदाहरति--चहन्निति । सशैलद्वीपसागरां कृत्स्नाम् । मही यहम्लपि धारयन्नपि । भुजङ्गानां सर्पाणां जाराणां च भर्तृभावात् स्वामीत्वात् हेतोः । शेषः अनन्तः । त्वत्तः स्वया । निकृप्यते निकृष्टोक्रियते । अत्र भुजङ्गपतित्व- रूपधर्मस्य उपमेयापेक्षया उपमानस्याफ्कर्षहेतुत्वात् अयं सहेतुव्यतिरेकः ॥१८८॥ एवं शब्दोपात्तसादृश्यन्यतिरेकमुपपाय प्रतीयमानसादृश्यव्यतिरेकं प्रति- पिपादयिपुराह-शब्देति । अयं ईदृशः एतावत्पर्यन्तं विवेचितः । शन्दोपादन- सादृश्यव्यतिरेकोरित | शब्दस्य साधारणधर्मवाचकस्य उपादानं यस्मिन् एतादृशं यत् सादृश्यं तत्पूर्वकः व्यतिरेकः उपमेयगुणातिशयवर्णनं तत्स्वरूपोस्ति । अन 1 दृश्यते. अ.कपा १ रा. के.

·२०८
काव्यादरों द्वितीयः परिच्छेदः
प्रतीयमानसादृश्योप्यस्ति सोप्यभिधीयते ॥ १८९ ॥
वन्मुसं कमल ति द्वयोरप्यनयोभिंदा ।
कमलं जलसंरीहि त्वन्मुख त्वदुपाश्रयम् ॥ १९० ॥
अधूविलासमस्पृष्टमदरागं मृगेक्षणम् ।
इदं तु नयनद्वन्दं तव तद्गुणभूषितम् ॥१९१ ॥
पूर्वस्मिन् भेदमात्रोक्तिरस्मिन्नाधिक्यदर्शनम् ।
केचित् शब्दोपादानेन यत्सादृश्य तत्पूर्वको व्यतिरेक इति समास दर्शयन्ति ।
पर प्रतायमानसादृश्य युत्तरपदसमासस्यसपादनाय प्रथमार्थ एव ज्यायान् ।
प्रतायमान सादप या ताश । व्यतिरेक. अस्ति । सोऽपि अभिधीयते मया
नियते ।। १८९॥
प्रतीपमानसास्यव्यतिरेकमुदाहरति-वन्मुसमिति । वन्मुरा कमल
पदयारपि अनयो भिदा व भेद । त भेदमे दर्शयति-कमलमिति ।
कमउ जसरोहि जलजमित्ययः । तमुरा वदपाश्रय लमेर उपाश्रयः आधारः
पस्प तत् । र पिभिन्नाश्रयायेन परिप्रसिद्ध फमटमुरासादृश्य प्रतिपिप्यते ।
समानधर्मस्यानाकरानात् प्रतीयमानसाश्यप योध्यम् ॥ १९०॥
विरुधर्मेण प्रतापमानसास्यव्यतिरंस दर्भपति--अभूविलासमिति ।
गंगन दरिननपनम् । अपिटास भाटिनर्तनलाटाशून्यम् । तथा अस्पृधमदराग
मदिरागानाठूनलोहित्यया तिम् । स तु ता नपान ती गुणो भूपिटासमा
रागली तान्यो । बाशि उपपगतगुगविशेषेण परिप्रति
ममनमा निहित ॥ १९१॥

·व्यतिरेकोदाहरणानि - सदृशव्यतिरेकश्व पुनरन्यः प्रदर्श्यते ॥ १९२ ॥ स्वन्मुखं पुण्डरीकं च फुल्ले सुरभिगन्धिनी । भ्रमरगमरमम्भोज लोलनेत्रं मुखं तुते ॥ १९३॥ चन्द्रोयमम्बरोत्तंसो हंसायं तोयभूपणम् । नभो नक्षत्रमालीदमुत्फुल्लकुमुदं पयः ॥ १९४ ।। ६भावात् । अस्मिन् अव्यवहितोदाहरणे आधिक्यदर्शनं तद्गुणभूषितम् इत्यनेन गुणाधिक्यस्य कथनं न तु साधारणविशेषणमहिना केवलसादृश्यप्रतीतिः । भेदश्च विरुद्धधर्मवस्येन प्रतीयते न तु शब्देनाभिहितोस्ति । पूर्वोदाहरणे कारण- (भेदाढ़ेदः अस्मिनुदाहरणे विरुद्धधर्माध्यासेन स इति बोध्यम् ॥ एतावता विरुद्ध- धर्मोपादानेन ननादिना वा सादृश्यप्रतिषेधेन परिस्फुटः भेदव्यतिरेको दर्शितः । इदानीं सदृशभेदकेन भेदव्यतिरेकं दर्शयति~-सहशेति । सहशव्यतिरेकः सदृशेन १२भेदकेन व्यतिरेकः भेदः सदृशव्यतिरेकः इत्यर्थः ॥ १९२ ।। शब्दोपातसादृश्यं सदृश्यव्यतिरंकमुदाहरति--त्वन्मुखमिति । त्वन्मुखं पुण्डरीकं कमलं च । फुल्ले विकसिते । एकत्र स्मितलभ्या अन्यत्र दलविकासेन तथा सुरभिः प्राणतर्पकः गन्धः सुवासः ययोस्ते । फुल्छत्वसुरभिगन्धवयोः साधारण्यात् सादृश्यमत्र शन्दोपात्तम् । एवं सादृश्यं स्थिरीकृत्य सदृशभेदकेन व्यतिरेके दर्शयति-भ्रमद्भमरेति। अम्भोजम् भ्रमद्भमरं भ्रमन्तः भ्रमरा यस्मिन् तत् । ते मुखं तु लोलनेत्रं ठोले विलासचञ्चले नेने यस्मिन् तत् । अत्र श्रमर- नेत्रे भेदके । ते च भ्रमणचावल्यरूपधर्मेण समाने । इति सदृशाभ्यां ताभ्यां भेदः सदृशव्यतिरेकः ॥ १९३ ।।। शब्दानुपात्तसादृश्यं सदृशव्यतिरेकमुदाहरणदयेन उदाहरति-चन्द्र इति । अयं चन्द्रः अम्बरोसः वियद्भूषणम् । हंसः तोयभूपणम् जलशोभा- संपादकः । तथैव इदं नमः नक्षत्रमालि तारामालाविभूषितम् । इदं पयः उत्फुल्ल- कुमुदं विकसितारविन्दम् । अत्र चन्द्रहसयोः सादृश्यं श्वेतत्वादि अनुभूततया स्फुट प्रतीतं भवति । वियदम्भसोश्च शौकत्यादि वर्णनानुरोधेन यथाकथंचित प्रतीयते । एवमुभयत्र शब्दानुपात्तस्य सादृश्यस्य अम्बरतोयाभ्यां नक्षत्रकुमुदाभ्यां च भेदो दर्शितः । तौ च परस्परतुल्यौ इति सदृशव्यतिरोकिता ।) १९४ ॥ १ लोलरि. अ. २ च. अ. ३ मत्कुमई, २ . काव्यादर्श ] १५ ·२१० काव्यादर्श द्वितीयः परिच्छेदः प्रतीयमानशौक्ल्यादिसाम्ययोवियदम्भसोः। कृतः प्रतीतशुध्द्योश्च भेदोस्मिश्चन्द्रहंसयोः ॥१९५॥ पूर्वत्र शब्दयत् साम्यमुभयत्रापि भेदकम् । भृङ्गनेत्रादि तुल्यं तत् सदृशव्यतिरेकता ॥ १९६ ॥ उक्तोदाहरणद्वय विशदयति-प्रतीयमानेति । अस्मिन् पूर्वश्लोके । प्रतीयमानम् वाचकशब्दाभागात् वर्णनानुरोधेन यथाकथचित् उनीयमान शाक्ल्यादि आदिश-देन नैर्मल्यस्य सग्रह । तेन साम्य ययो तादृशयो । वियद- म्भसो आकाशपयसो । तथा प्रतीतशुद्धयो. सदानुभूतनयावगतशुद्धयो. चन्द हसयो. भेद कृत । प्रथमोदाहरणे अम्बरतोयाभ्या द्वितीयोदाहरणे नक्षत्रकुमुदा- इभ्याम् सादृश्यनिषेध कृत । इमे च भेदके अम्बरतोये नीलयादिना नक्षत्रकुमुदे च मनोहराकारत्वेन परस्परसदृशे इति सदृशव्यतिरेक । पूर्वोदाहरणे वियदम्भसो शौक्ल्यादिसादृश्य दुरूहतया प्रतीयमानम् उत्तरोदाहरणे शुद्धिस्तु सर्वानुभवसिद्धा ९इति सा प्रतीता इत्यनयोर्भेद । अत्र केचिदपमानोपमेयभूतयो चन्द्रहसयो प्रतीतगुद्धिरूपसमानधर्मयो प्रतीयमानसीभ्यरूपसमानधर्माभ्या वियदम्भोभ्याम् आधारतया चन्द्रहसयोर्भेद पृत इति एकमेपोदाहरण मन्यन्ते । तन्मते सदृश १२योन्यतिरेक सहराव्यतिरेक. इति समासः ॥ १९५।। पूर्योदातशब्दोपात्तसादृश्य सदृशव्यतिरेकोदाहरण व्याचष्टे--पूर्वप्रेति । पून त्यानुसुमित्युदाहरणे । शब्दवत् शब्द समानधर्मवाचक शब्द सोस्मिन्नस्ति शति शन्दात् । साम्प पृष्ठ वादिकमस्ति । उभयतापि शन्दोपाचप्रतीयमानसादृश्य- त्योदाहरणेपि । वधर्म्यप्रतिपादक मानेनादि आदिशन्देन अम्बरतोयनक्षत. पुमुदाना मह । तुल्यम् । भ्रमलालति मिनशम्दान्या प्रतिपादितस्यापि वस्तुतो. (मिनस्य पावल्पस्य उभयत्र पिपमान पात् तयोस्तुन्यता । तथा अम्बरतोययो शरल्यादिना नामुमुदयो मनोहराकारत्वेन च सादस्य यम् । तत् तस्माद मामो सास्यात् सदाव्यनिरस्ता बोळ्या ॥ १९६ ।। सामना ५:::पये पार पाम य, , पुरन ·व्यतिरेकोपसंहारः २११ अरत्नालोकसंहार्यमहायं सूर्यरश्मिभिः । दृष्ठिरोधकरं यूनां यौवनप्रभवं तमः ॥ १९७ ॥ सजातिव्यतिरेकोयं तमोजातेरिदं तमः। दृष्टिरोधितया तुल्यं भिन्नमन्यैरदर्शि यत् ।। १९८ ।। ॥ इति व्यतिरेकचक्रम् ॥ प्रसिद्धहेतुच्यावृत्त्या यत्किंचित् कारणान्तरम् । सजातिव्यतिरेकमुदाहरति-अरत्नेति । रनालोकैः मणिकिरणैः संहार्य न भवतीति अरत्नालोकसंहार्यम् । सूर्यरश्मिभिः भानुगभस्तिभिः । अहार्यम् अनि- वार्यम् । यूनां तरुणानाम् । दृष्ठिरोधकरं दर्शनसामर्थ्यनिरोधकम् । एनादृशं यौवन- प्रभवं तारुण्यमदोत्पन्नं तमोस्ति । प्रसिद्धं तमस्तु रत्नज्योतिषा सूर्यप्रकाशेन च विनिवार्यमस्ति । तथा आत्रालस्थविराणां दृष्टिरोधकं भवति । अन दृष्टिशब्देन ६ज्ञानं तमःशब्देन मोहोपि सूच्यते । लेपयशादेव तमाशब्देन उपमानोपमेयभूत- तमोद्वयप्रतिपादनात् व्यतिरेकसामान्यलक्षणं संगतं भवति । अत्र दृष्टिरोधकत्वेन साम्यम् । तच्च धर्मस्य शब्दप्रतिपाद्यत्वात् शाब्दम् । रत्नसूर्यादिभिरविनाश्यत्वं रच असाधारणधर्मतया उपमेयमात्रवृत्ति । तदेव भेदकम् । उपमेयस्योत्कर्षांधायक चेति ज्ञेयम् ॥ १९७॥ उदाहरणं व्याख्याय अलंकारं संगमयति-सजातीति । दृष्टिरोधितया दृष्टेरावरणतया । इदं यौवनप्रभाम् । तमः तमोजातेः तुल्यम् । तत् अन्यैः अरना- छोकसंहादिभिः असाधारणधर्मः । भिन्नम् । यद् यस्माद । अदर्शि अतः अर्थ सजातिव्यतिरेकः । अन्यैरिति बहुवचनेन दीपशिखादिभिरनपनेयत्वादयो साधारण- धर्माः संपाह्याः । तेन असाधारणधर्मद्वयस्यैवोपन्यासे कथं बहुवचनमिति शङ्का ६परास्ता ।। १९८॥ अध क्रमप्रातां विभावनामाह- प्रसिद्धति । यत्र वैचित्र्ये । प्रसिद्धः लोक. प्रसिद्धः यो हेतुः कारण तस्य व्यावृत्त्या अभावप्रदर्शनेन । यत्किचित् किमपि , अवाय. ब, ड, प. २ स्वनाति'. अ.

·२१२ काव्यादर्श द्वितीयः परिच्छेदः या स्वाभाविकत्वं वा विभाव्यं सा विभावना ॥१९९॥ अपीतक्षीकादम्ममसंमृष्टामलाम्बरम् । अप्रसादितशुद्धौम्मु जगदासीन्मनोहरम् ॥ २०० ।। अतिगूढ कापिकाल्पित वा । कारणान्तरम् विभाव्य फलोत्पत्यनुपपत्या सूक्ष्मेक्षिकया अनुसधानीयम् मा । अथवा स्वाभाविकत्व कृतेपि विमर्श कारणान्तराप्राप्तौ फलस्य वस्तुस्वभावेनैव सपद्यमानत्वम् । विभाव्य चिन्तनीयम् । सा विभावना । एव ६च प्रसिद्धहेतुन्यतिरेकसामानाधिकरण्येन अप्रसिद्धकारणस्वभावान्यतरप्रतीयमान- फलोत्पत्तिर्विभावनेति लक्षण सपन्नम् । विभाव्यते फलोत्पत्त्यनुपपत्या विचार्यते कारणान्तर फलोत्पत्तिस्त्राभाविकत्व वा यस्या सा विभावना । प्रकाशकारादयस्तु- रक्रियाया प्रतिषेधेपि फलव्यक्तिर्विभावना । इति कारणाभावे फलोत्पत्तिवर्णन विभावनामाहु । तत्र तु विभावनासज्ञाया अन्यर्थता न सभवति । कारणाभावश्च कचित् नादिना साक्षात् कचिच्च कारणविरोधिन उक्त्या परपरया प्रतिपाद्यते । १२विभारित कारणान्तर कचित् शाब्द कचिदार्थ च भवति । एवमेव स्वाभाविकत्वस्य शाब्दार्थप्रभेदौ उदाहरणेषु तत्र तत्रानुसतव्यौ । ननु कारणाभाने कार्योत्पत्ती स्पुरितस्य विरोधस्य प्रसिद्वातिरिक्तेन कारणेन परिहारात् विरोधाभास एवायमिति १५चेन्न । समवलयो परस्परविरोधे तस्वीकारात् । इह हि कारणविरहेण कार्यमेन बा-यत्वेन गम्यते न तु तेन कारणविरह इति विशेपात् ॥ १९९ ।। कारणान्तरविभावनामुदाहरति-अपीतेति । अपीता मदिरापानम- कुन्तोपि क्षीमा मत्ता कादम्या हसविशेषा यस्मिन् तत् । असमृष्टमपि अमार्जितमपि अमल निर्मलम् अम्बर यस्मिन् । अग्रसादित कतकादिभि अशो चितमपि शुद्ध निर्मलम् अम्बु यस्मिन् । एतादृश मनोहर जगदासीत् इत्यत्यय । अन्न क्षाबत्यामलत्वशुद्धत्वाना पानसमार्जनप्रसादनादीनि प्रसिद्धानि कारणानि । इतेषामभावेपि तादृशफलोत्पत्ति वर्ण्यमाना प्रस्खलद्रूपतया कारणान्तर अपेक्षमाणा शरत्कालरूप कारणान्तर विभावयति । तस्य चार शब्दाप्रतिपाद्यवादार्थल वोध्यम् । प्रसिद्धकारणाभावस्तु शाब्द ॥२०॥ ३ 1 अमटा' पपा २ 'यस्माम्य र, कपा ३ मनारमम् पा ·विभावनाया उदाहरणानि २१३ अनञ्जिवासिता दृधिर्धनावर्जिता नता। अरंजितोरुणश्चायमधरस्तव सुन्दरि ॥ २०१॥ यदपीतादिजन्यं स्यात् क्षीवत्वाद्यन्यहेतुजम् । अहेतुकं च तस्येह विवक्षेत्पविरुद्धता ॥ २०२।। वक्तं निसर्गसुरभि चपुरव्यांजसुन्दरम् । अकारणरिपुश्चन्द्रो निनिमित्तासुहृद स्मरः ॥ २०३ ।। स्वाभाविक विभावनां निर्दिशति-अनजितेति । हे सुन्दरि तव दृष्टिः अञ्जनेन कजलेन अनजिता अलिप्तापि । असिता नीला । भ्रूः अनावर्जिता अना. कष्टापि । नता वक्रीकृता । अयमधरश्च अरलितोपि लाक्षया अनक्तोपि । अरुणः रक्तच्छविः । अत्र असितनतारुणरूपाणि कार्याणि अञ्जनावर्जनरञ्जनस्वरूपैः प्रसिद्धैः कारणैर्विना दर्शितानि । तानि च अनुपपद्यमानानि कारणान्तरमप्रति- ६पयमानानि स्वाभाविकत्वमेव विभावयन्ति । इति स्वाभाविक विभावनात्र ॥२०१॥ उक्तोदाहरणद्वये विभावनालक्षणस्य संगतिं दर्शयति विरोधं च परिहरति-- यदिति । प्रयगोदाहरणेन यत् वर्ण्यमानम् । मदिरापानायजन्यम् । आदिना उत्तर- श्लोकस्थानलितादीनां संग्रहः । क्षीवत्वादि यत् । अत्र आदिशब्देन उत्तरश्लोक- स्थासितादयो ग्राह्याः । अन्यहेतुजं कारणान्तरजन्यम् । तच कारणं शरदादिकम् । अहेतुकं च कारणं विना स्वतःसिद्धम् । स्यात् भवेत् । इह उदाहरणद्वये । तस्य ६विरक्षा प्रतिपिपादयिषा । अस्तीति एवं प्रकारेण अविरुद्धता विरोधाभावः । अस्मिनलंकारे सनाय करशे अमेदाध्यक्सनरूपविशनिरनुपातमा रियता) तस्मात् कारणाभावे कथं कार्योत्पत्तिः इति शङ्काया नोस्थितिः ॥ २०२ ।। शाब्दं स्वाभाविकत्वमुदाहरति--चक्त्रमिति । वदनं निसर्गसुरभि स्वभावसुगन्धि । न तु कादिद्रव्यैरिति भावः । वपुः अव्याजेन अकृत्रिमतया सुन्दरं मनोहरम् । न तु भूपावनादिभिरिति भावः । अकारणरिपुः विरहिणां सहजशत्रुः । चन्द्रः । तथा निर्निमिवासुहृत् अकारणशत्रुः स्मरः मदनः ॥२०३॥ २ अभितारुणः अ. स्त्यन्त'.अ. पीत्यादि जन्म, अ. 7 'सुइ स मे.अ. 3 ·काव्यादर्श द्वितीय परिच्छेदः निसर्गादिपदैरव हेतुः साक्षानिवर्तितः । उक्तं च सुरभित्वादि फलं तत् सा विभावना ॥ २०४ ।। ॥ इति विभावनाचक्रम् ॥ वस्तु किंचिदभिप्रेत्य तत्तुल्यस्यान्यवस्तुनः । उदाहरण विशदयति-निसर्गेति । अत्र सुरभ्यादयो धर्मा स्वाभाविका इति ते शान्दा । अत शब्दस्वाभाविकेय विभावना । लक्षणोक प्रसिद्धहेतु व्यावृत्तित्वमुदाहरणे दर्शयति-निसर्गादि इति । अत्र उदाहरणे | निसर्गदिपंदै निसर्गाच्याजाकारणनिर्निमित्तशब्दै । हेतु जात्यैकवचनम् । हेतव । कर्पूरभूपण मात्सर्यादय । साक्षात् नादिवाचकशब्दवत् स्वार्थेनैव । निवर्तित अपसारित । ६सुरभित्वादि सुरभिमौन्दर्यरिष्वसुहृदिति । फल कार्यम् । उक्त ते निसर्गादिपदै स्वाभाविकत्वेन कथितम् । तत् तस्मात् । हेतुव्यावृत्तिपूर्वकस्वाभाविकत्वेन फलोत्पत्ते प्रतिते विभावना सुसगतेति शेष ॥२०४ ॥ अथ क्रमप्राप्ता समासोक्ति निर्वक्ति वस्तु किंचिदिति । किंचित किमपि । वस्तु प्रस्तुत अग्रस्तुत वा । अभिप्रेत्य चमत्कारसौभाग्यादिदिदर्शयिपया न्यजनया प्रतिपादयितुमभिलप्य । तत्तुल्यस्य वर्णनाभिप्रेतसदृशस्य । वस्तुन कस्प चिद् अप्रस्तुतस्य प्रस्तुतस्य वा । उक्ति कथनम् । समासोक्ति । समासेन सक्षेपेण अर्थद्वयकथनात् उक्ति समासोक्ति । सक्षेपश्च एकस्य प्रयोगणोभयार्थप्रतिपाद- नात् ज्ञेय । तथाच प्रकृते प्रस्तुताग्रस्तुतयोग्यतरस्य प्रयोगेण तदन्यस्य प्रतीति समासोक्ति इति समासोक्तिलक्षणम् । एकस्य शब्देन प्रतिपादनेन्यस्य व्यञ्जनया बोध चमत्यारविशेपमादधाति इति तदेवास्या अलकारवाजम् । यदुक्त प्वनि- (कृता-वाच्यार्थो न तया वदते प्रतीयमान स एव यथा । इति । भोजराज उपमानाच्छादादतिप्रसिद्धरुपमेयस्य प्रताति. इत्याह ॥ तथा च-- यत्रोपमानादेवैतत् उपमेय प्रतीयते । अतिप्रसिद्धस्तामाहु समासोक्ति मनीषिण ।। (४.४६) इति । दण्डिनापि समासोळे सर्माण्यपि उदाहरणानि अप्रस्तुतपर्णनेन (उपमानवर्णनेन) १ मुरभोन्याम अ १ तस्मात् पा ·समासोक्तिलक्षणम् २१५ उक्तिः संक्षेपरूपत्वात् सा समासोक्तिरिष्यते ॥ २०५॥ प्रस्तुतार्थावबोधकान्येव दर्शितानि । तथापि उपमानवर्णनेनोपमेयार्थावगतौ यद्वै- "चित्र्यं प्रतीयते न ततो न्यूनं उपमेयवर्णनेनोपमानार्थाचगतौ वैचित्र्यं भवति इति वस्तुशब्देनास्माभिः द्वयोः संग्रहः कृतः । केचित्तु प्रस्तुतादग्रस्तुतावगतो समासोक्तिः अप्रस्तुतात् प्रस्तुतावगतौ च अप्रस्तुतप्रशंसा इति एकस्यैव वैचि- न्यस्य उपन्यासप्रकारभेदेन अलंकारद्वयमाहुः । परं तन्न रुचिरम् । वैचित्र्य- विशेषाभावे ईदृशभेदकरणेलंकाराणामानन्यापतेः । नापि दण्डिना एवंविधा अप्रस्तुतप्रशंसा स्वीकृता । स तु ताम्-अप्रस्तुतप्रशंसा स्यादप्रक्रान्तेषु या स्तुतिः । २७इति लक्षयति । न तत्राप्रस्तुतात् प्रस्तुतावगतेः कोपि संबन्धोस्ति । ततश्च एक- तरस्य वर्णने शब्दोपात्तं तदन्यप्रतीतिचमत्कारस्वरूपे प्रस्तुनेनाप्रस्तुतावगत्या अप्रस्तुतेन प्रस्तुतावगत्या वा दर्शिते तत्र सर्वत्र समासोक्तिरेव दण्ड्याचार्यस्य २.अभिप्रेतास्तीति ज्ञेयम् । नैवं हि कल्पयितुं शक्यते यदुपमेयादुपमानप्रतीतौ न चारुतातिशयः इति । यतः-- व्याधूय यद्वसनमम्बुजलोचनायाः चक्षोजयोः कनककुम्भविलासभाजोः । आलिङ्गसि प्रसभमङ्गमशेपमस्माद्धन्यस्त्वमेव मलयाचलगन्धवाह ।। इत्यायुदाहरणेषु चमत्कृतेः स्पष्टत्वात् । काव्यप्रकाशकारादयस्तु प्रस्तुते वाच्ये अप्रस्तुतव्यवहारसमारोपः समासोक्तिः इति मन्यन्ते । अप्रस्तुतात् प्रस्तुतावगतो ३. च अप्रस्तुतप्रशंसाम् । श्लेपालंकारे उपमाध्वनौ च विशेफ्स्यापि उभयार्थवाचकता । अस्यास्तु केवलविशेषणानामेव तथात्यमिति ततो भेटः इति च तेषां विवेकः । एतदर्वाचीनसंमतसमासोक्तिवैचित्र्यविषये अप्पय्यदीक्षितैः सुगमपद्धल्या कुवलया- ३.नन्दे विवेचनं कृतमस्ति तदुपयुक्तमिति बुद्धया तदक्षरैरैवात्र निवेश्यते । अत्र (समासोक्तौ) प्रस्तुताप्रस्तुतसाधारणविशेषणवलासारूप्यबलाद्वा अप्रस्तुतस्य वृत्तान्तस्य प्रत्यायनं तत्प्रस्तुते विशेष्य तत्समारोपार्थम् । सर्वथैव प्रस्तुतानन्वयिनः १६कविसंरम्भगोचरत्यायोगात् । ततश्च समासोक्तौ अप्रस्तुतव्यवहारसमारोपश्चारुताहेतु: न तु रूपक इव प्रस्तुते अप्रस्तुतरूपसमारोपोस्ति । मुखं चन्द्र इत्यत मुखे चन्द्रत्वारोपहेतुचन्द्रपदसमभिव्याहारवत् रक्तचुम्वति चन्द्रमा इति समासोक्त्यु- ३९दाहरणे चन्द्रादी जारवाचारोपहेतोः तवाचकपदसमभिव्याहारस्य अभावात् । सक्षिप्तं'.अक.

·२१६ काव्यादर्श द्वितीयः परिच्छेदः निरीक्ष्य विद्युन्नयनैः पयोदो मुख निशायामभिसारिकायाः। धारानिपातैः सह कि नु वान्तश्चन्द्रोयमित्यार्ततर ररासे || ..इत्येकदेशविवर्तिरूपकोदाहरण इव प्रस्तुते अप्रस्तुतरूपसमारोपगमकस्याप्यभावात् । तर हि विद्युन्नयनैरित्या निरीक्षणानुगुण्यात् उत्तरपदप्रधानमयूरख्यसकादिसमास- व्यरस्थिता उत्तरपदार्थभूतनयनान्वयानुरोधात् पयोदे अनुक्तमपि द्रष्ट्रपुरुषरूपम ५गम्यमुपगम्यते । न चेह तथा निरीक्षणवत् त्वय्यागते किमपि वेपत एष सिन्यः इति लोके सेतु कृत्यादिश्च अग्रस्तुतासाधारणवृत्तान्तः उपात्तोस्ति । नापि लिष्ट- साधारणदिविशेषणसमर्पितयो. प्रस्तुना प्रस्तुतवृत्तान्तयो अप्रस्तुतवृत्तान्तस्य विपु ८ नयनव प्राधान्यमस्ति । येन तदनुरोधात् में सेतुमन्यनवृदित्यरेव प्रस्तुतेनुक्तमपि अग्रस्तुतसमारोपमभ्युपगच्छेम । तस्माद्विशेषणसमर्पिताप्रस्तृतव्यवहारसमरोपमात्र- मिह चारताहेतुः । यद्यपि प्रस्तुताग्रस्तुतवृत्तान्तयाम्हि लिष्टसाधारणविशेषण- ..ममर्पितयोभिन्नपदोपासविशेषणयोरिव विशेष्यणेच साक्षादन्वयात् अस्ति सम- प्राधान्यम् । तथापि अप्रस्तुतवृत्ता-तान्ययानुरोधान प्रस्तुते अग्रस्तुतसमारोपोगी कार्यः । तया हि यथा (अर्यभन्द्रीमुख पश्येत्या ) प्रस्तुतविशेष्ये अप्रस्तुतवृत्तान्त. ५.स्यान्वययोग्यता । तथैव अप्रस्तुतेपि जारादौ नास्ति प्रस्तुतवृत्तान्तस्यान्वययोग्यता। एप च समप्रधानयोः प्रस्तुताप्रस्तुतवृत्तान्तयो. अन्यतरस्यावश्यमारोपेभ्युपगन्ती युन एर प्रस्तुतेप्रस्तुतस्यारोपचारताहेतुरिति युक्तम् । न-ये सति-- ४७ ·समासोक्त्युदाहरणम् २१७ पियन् मधु यथाकामं भ्रमरः फुल्लपङ्कजे । अप्पसनद्धसौरभ्यं पश्य चुम्बति कुड्मलम् ॥ २०६॥ इति प्रौढाङ्गनाबद्धरतिलीलस्य रागिणः । कस्यांचिदिह पालायामिच्छावृत्तिविभाव्यते ॥ २०७॥ विशेष्यमानभिन्नापि तुल्याकारविशेषणा । रकस्य अप्रस्तुतव्यजनस्यास्स्यपेक्षा । अत एव विटविशेषणायामिय साधारण- ६(विशेषणायामपि अप्रस्तुतव्यवहारसमारोपः इत्येव प्राचीनानां प्रवादः। (व्यावला- कुचभारमित्यादी) कन्दुके व्यावलगत्कुचभारत्यादिविशिष्ट्वनितासेव्यत्वस्य कामुक- संबन्धित्वेनैव समारोपणीयत्वात् । स्वरूपतः कन्दुकेपि तस्य सत्वेनासमारो- ७२पणीयत्वात् । किं च सारूप्यनिवन्धनत्वेनोक्तायां समासोक्तो अप्रस्तुतवृत्तान्त- स्याशब्दार्थस्याप्रस्तुतवृत्तान्तरूपेणय गम्यतया तेन रूपेण तत्र समारोपसिद्धेः अन्यत्रापि तथैव युक्तमिति युक्तमेव प्राचीनानां लक्षणमिति विभावनीयम् । ७५। २०५ ॥ बायात् व्यङ्गप्रतीतौ कार्यलिङ्गविशेषणानामन्यतमस्य साम्यं हेतुरिति प्रथम कार्यसाम्यघटितां समासोक्तिमुदाहरति-पिभनिति । भ्रमरः फुल्लपङ्कजे मधु पुष्परसम् । यथाकामं पर्याप्तम् । पिवन् असनद्धसौरभ्य अपरिपकमधुसौगन्धम् । कुड्मलं कलिकाम् । चुम्बति पश्य ॥ २०६॥ इतीति । इति पूर्वोक्तवर्णितप्रकारेण । इह श्लोके । प्रोढा यौवनसंपन्ना या अङ्गना तस्यां श्रद्धा दृढा रतिः अनुरागो येन तादृशस्य । रागिणः चिलासेनु- राषिः । कस्यचित्र आलयाम । इच्छापत्तिः सुरजाभिजपप्रवृत्तिः । विभाज्यते व्यापारसाम्येन वन्यते । अत्र अप्रस्तुतभ्रमव्यापारः फुल्लपङ्कजरसास्वादानन्तरं पङ्कजकोरकानुधावनं प्रौढाङ्गनाज्ञातास्वादस्य कामुकस्य अनुत्पन्नसंभोगामिलापायाः बालाया अनुसरणं धनयति इति समासोक्तिः ॥ २०७॥ विशेषणसाम्यघटितभेदो दर्शयति-विशेष्यति। विशेष्यमात्रं विशेष्य- पदमात्र भिन्न श्लेपाभावात् केरलमेकार्थबोधकं यत्र सा । तुल्यः समानः आकारः स्वसपं येषां तानि तुल्याकाराणि सेवादिना प्रस्तुताप्रस्तुतार्थसंपादकानि विशे- [च्या ] २८ ·२१८ काव्यादर्श द्वितीयः परिच्छेदः अस्त्यसायपराप्यस्ति भिन्नाभिनविशेपणा ॥ २०८ ॥ पणानि यस्या सा एतादृशी । असौ समासोक्तिरस्ति । अत्र श्लेपशेन विशेष. धर्माणा साम्यम् । भिन्नाभिन्नविशेपणा भिन्नानि एकमात्रानुसबन्धीनि अभिन्नानि ६उभयानुसन्धीनि एव विशेषणानि यस्या सा । अपरा समासोक्तिरस्ति । अत्रापि चिोप्यमात्रभिनेत्यनुपयते । तच्च विशेष्य प्रस्तुतमप्रस्तुत वा भवेदिति पूर्व प्रपचितमत्रानुसधेयम् । विशेष्यपदस्य श्लिष्टत्वे द्वयो प्रस्तुतत्वे श्लेषालकार. । रद्वयोरेकतरस्य प्रस्तुतले शब्दशक्तिमूल. उपमाघनि इति ज्ञेयम् । भिन्नविशे पणाना व्यङ्गधर्मेण सह पिम्बप्रतिविम्यतया साम्यम् । श्लेपश्चात शब्दगतोगत इति गृह्यते । तेन परैरङ्गीकृत विशेषणसाधारण्यगर्भभेदान्तर सगृहीत भवति । परतत्र अर्थश्लेपावष्टम्यस्य विशेपणस्यैव साधारण्यात् । यथा--- विलसति कुचावुचैर्गाढ करोति कचप्रह लिसति लटिते वक्त्र पत्रावलीमसमन्जसाम् । क्षितिप रादिर श्रोणाविम्बाद्विकर्पति चागुक मरुभुमि हटा नश्यन्तीना तयारिमृगीदृशाम् ॥ इति । अत्र कुचस्टेिसनकाचमहणादिविशेषणानामर्थश्लेषेण उभयार्गसाधारण्यात्मा- १८पर्म्यम् । तेन च हटनायफप्रतीतिरस्तीति नमासोक्ति । तुल्याकारविशेषणा औपम्यगर्भय सारसप्पे प सभवति । अतस्तत्रापि समासोक्ति । तत्रौपम्यगर्भाय यपा--- ·समासोक्तिग्रकाराः रूढमूल फलभरैः पुष्णमनिशमर्थिनः । सान्द्रच्छायो महावृक्षः सोयमासादितो मया ॥ २०९ ॥ अनल्पविटपाभोगः फलपुष्पसमृद्धिमान् । सोच्छ्रायः स्थैर्यवान् दैवादेप लब्धो मया द्रुमः ॥२१०॥ उभयत्र पुमान् कचिद् वृक्षत्वेनोपाणिवः। । अत्र धनसारूप्यात् कुटुम्धिपु धनसतानादिसमृद्धवसमृद्धिविपर्यासं प्रासस्य ग्राम- नगरादेर्वृत्तान्तस्य प्रतीतः समासोक्तिः ।। २०८ ॥ तुल्याकारविशेषणां समासोक्ति दर्शयति--रूढमूल इति । रूढं प्रवृद्ध मूलं शिफा मूलवनं च यस्य सः । अनिशं अर्थिनः याचकान् । फलमरैः विविध- , फलैः । तथा फलैः लाभैः वाञ्छितार्थलाभैः । पुष्णन् । सान्द्रा बहुला छाया अनातपः तथा वदनकान्तिर्यस्य सः । सोय प्रसिद्धः। महावृक्षः मया मासादितः प्रातः । महावृक्ष इति विशेष्यपदं एकार्थमेव प्रस्तुतार्थानुसंवन्धि । अत्र सर्वाण्यपि ६विशेषणानि तुल्याकाराणि । तेन चाप्रस्तुतस्य पुंस प्रतीतिः । इति समासोक्तिः ।। २०९॥ भिन्नाभिन्नविशेषणामेनामुदाह रति-अनल्पेति । अनल्पः बहुल: विट- पानां शाखानाम् आमोगः विस्तारो यस्य । फलानां पुप्पाणां च समृद्धिः वैपुल्य अस्यास्तीति फलपुष्पसमृद्धिमान् । उच्छ्रायः उन्नतत्वं विभूतिमत्त्वं च तेन सहितः सोच्छायः । सुष्ठाय इति पाठे सुष्टु शोभना छाया आतपाभावः प्रभा च यत्य सः इत्यर्थः । स्थैर्य दृढमूलत्वम् अन्यत्र निधयादचलनं तदस्यातीति स्थैर्यवान् । दैवात् भाग्यात् । एष द्रुमः मया लब्धः । अत्र स्थैर्यमूलादिधमी श्लेपमित्तिकया- भेदेनाध्यवसितौ इति समानौ । विटपफलादयश्च केवलं वृक्षमालानुगामिनोपि प्रतीपमानपुरुषगततासजातीयवहुपुत्रत्वधनधान्यसमृद्धित्वादिभिः विम्वप्रतिविम्य- (भारेन एकार्थतामापन्नाः साधर्म्य भजन्ते । तथा च सधैरपि विशेषणः अप्रस्तुतः पुरुषः प्रतीयते इति समासोक्तिः ॥२१०॥ उभयत्र रक्षणं संगमयति--उभयनेति । उभयत्र पचयोः कश्चिद् : सन्चायः ब, क,३,५, ·काव्याद” द्वितीयः परिच्छेदः सर्व साधारणा धर्माः पूर्ववान्यत्र तु द्वयम् ॥ २११ ॥ निवृत्तव्यालसंसर्गो निसर्गमधुराशयः। अयमम्भोनिधिः कष्टं कालेन परिशुष्यति ॥ २१२ ।। इत्यपूर्वसमासोक्तिः पूर्वधर्मनिवर्तनात् । पुमान् वृक्षत्वेन वृक्षगतसाधारणविशेषणै उत्यापितया व्यञ्जनया बोधितत्वाद वृक्षोपमानतया वर्णित । तत्र पूर्वश्लोके सर्वे धर्मा रूढमूलादय विशेषणभूता साधारणा श्लिष्टत्येन एकरूपेणैव उभयान्वयिन, 1 अन्यत्र उत्तरश्लोके ।। द्वय । सोच्छ्रायत्वस्थैर्यवत्वरूप साधारणम् । पूर्ववत् लिष्टत्वादभिनम् । ६ विटपादाना साधारण्य पुरुपगततत्सजातीयधर्मोविम्वप्रतिविम्वभावेन इति ज्ञेयम् । अन्यथा सादृश्याभावात् व्यञ्जनया अप्रस्तुतार्थानवगमने अपुष्टत्वदोषापत्ति स्यात् । ततश्च समासोक्तिरपि सुसगता न भवेत् ॥ २११ ।। अपूर्वसमासोक्तिमुदाहरति-निवृत्त इति । निवृत्त अपगत. व्यालाना एकत्र सर्पाणा अन्यत्र खलाना च ससर्ग यस्मात्स | निसर्गेण स्वभावत एवं ३मधुराणा सुमिष्टाना जलाना आशय आधार अन्यत्र स्वभावत एव मधुर मनोहर आशय चित्तवृत्ति यस्य सः । एतादृश कालेन समयेन यमेन च । परिशुष्यति शोप यास्यति विनाश च गमिष्यति । कष्ट ६ लताव दु खास्पदमेतत् । पूर्वोदाहृताभिन्नविशेषणसमासोक्तौ सृढमूलादीनि विशे- पणानि वास्तवानि । इह तु वास्तवगुणनिरोधपूर्वककल्पितानीति उभयो- ॐद ॥ २१२ ॥ उदाहरण विशदयति-इतीति । इति एतादृशी । अपूर्वसमासोक्ति । कथमिति चेत् पूर्वधर्मनिवर्तनात् पूर्वी जगति समुधर्मन प्रसिद्धौ धर्मो व्याल इससर्गलवणजलरूपी तयो निवर्तनात् तद्विपरीतनिवृत्तव्यालससर्गत्वनिसर्गमधुरा- शयत्वरूपधर्मस्य वाच्ये अम्भोनिधो निवेशनादिति भाव । तेन च प्रस्तुत. पुरुपस्य प्रतीति इति समासोक्ति । समासोक्तिहेतु दर्शयति --समुद्रणेति । समुद्रेण समानस्य निवृत्तव्याल्यादिगुणैरिति भाव । पुस व्यापति नाश तस्य सूचनात् इयमपूर्वसमासोक्ति । अपूर्वा पूर्वधर्मनिवर्तका कल्पिता धर्मा , परिशष्यते अ, ६, अय अपूर्व अम्भोनिधि ·. अतिशयोक्तिलक्षणम् २२१ समुद्रेण समानस्य पुंसो व्यापत्तिसूचनात् ॥ २१३ ॥ ॥ इति समासोक्तिचक्रम् ॥ विवक्षा या विशेषस्य लोकसीमातिप्रतिनी । असावतिशयोक्तिः स्यादलंकारोत्तमा यथा ।। २१४ ।। यस्या सा अपूर्वसमारोक्ति । एव ग्रन्थका कार्यसाम्येन विशेषणसाम्येन (समासोक्तिर्दर्शिता । लिङ्गसाम्योदाहरण तु न प्रदर्शितम् । तत्तु निशामुख चुम्बति चन्द्र एप । इति । अत्र खालिङ्गपुल्लिङ्गाभ्यां मुखचुम्बनरूपार्थसचिवाभ्या नायिकाल्व नायकाय च व्यज्यत एव । अन्यथा निशामुख चुम्बति चन्द्रिकैषा । १२अथवा अहर्मुख चुम्बति भानुविम्वम् । इत्यनेनापि प्रस्तुतार्थप्रतीति स्यात् । केरल चुम्बतिपदोपादानेन समासोतिन सभवति । पुत्रादीनामपि चुम्बनसभवात् । तस्मादन केवललिनेनैव समासोक्ति ॥ २१३ ॥ अथ अतिशयोक्ति उक्षयति-विवक्षेति । विशेषस्य प्रस्तुतवस्तुगतस्य । लोकसीमा लोकमयीदा ता अतिवर्तते अलौकिकवर्णनेन अतिशेते सा । अत्यद्भुत- वर्णनानुगा इत्यर्थ । या विवक्षा विवक्षया वर्णनम् । हेतुहेतुमतोरभेदबुद्धया प्रयोग । असो अतिशयोक्ति 1 विवक्षाया लोकसीमातिवर्तित्व च परपरया विशेप्यस्यैन । तद्वर्णनेनैव चमत्कारस्योदयात् । एव च प्रस्तुतस्य विशेपस अत्युत्कर्पस्य वर्णन (अतिशयोक्ति । ननु एव सति काव्यात्मभूतदशगुणान्तर्वर्तिकान्तिगुणस्य अस्या असभव स्यात् । यत स लौकिकार्थानतिक्रमरवेन वर्णने एव भवति । तदुक्त पूर्व i-कान्त सर्वजगत्कान्त लौकिकार्थानतिक्रमात् । इति । सत्यम् । तस्य वार्ताभिधानेवेव नियमेन सद्भावे नियमनात् अन्यत्र अतिशयोक्तौ तदभावेपि न दोष. 1 अपर च इयमतिशयोक्ति विशेष धर्मविशेष तस्यैव आधिक्येन वर्णने भवति न तु धर्मिण । कान्तिगुणस्तु लौकिकार्यानतिक्रमेण वर्णन धर्मिण एवा- १२पेक्ष्यते इति उभयोविषयभेद । अनयैव दिशा वक्ष्यमाणोदात्तालकारस्यापि विषयभेदो बोद्धव्य । अत्र प्रस्तुतोत्कर्षवर्णन अप्रस्तुतेन अभेदाध्यवसानादिना ज्ञेयम् । असौ अतिशयोक्ति अलकारेषु उत्तमा । यत अलकार वैचित्र्याधीन, । । "द्रत समा° अ २ पर्दिन + सत्तमा अ.

·२२२ काव्याद” द्वितीय, परिच्छेदा १८ । मल्लिकामालभारिण्यः सर्वाङ्गीणाईचन्दनाः । क्षौमवत्यो न लक्ष्यन्ते ज्योत्स्नायामभिसारिकाः ॥२१५॥ १५तच्च वैचित्र्य प्राय अतिशयवर्णनाधीनम् । अत सर्वालकारजीवितेश्वरी इयम् इति भार । पामन. सभाव्यधर्मतदुत्कर्पकल्पनातिशयोक्तिरित्याह । उभौ यदि व्योम्नि इत्युदाहरति च । विस्तरस्तु तत एवाधिगन्तव्यः । प्रकाशकारस्तु- निगीर्याध्यवसान तु प्रकृतस्य परेण यत् । प्रस्तुतस्य यदन्यत्व यद्यर्थोक्तौ च कल्पनम् ।। कार्यकारणयोश्चैव पौर्वापर्यविपर्यय । विज्ञेयातिशयोक्ति सा इति चतुर्विधा भिन्नस्वरूपामेर अतिशयोकिं वर्णयति । अर्वाञ्चस्तु सर्वे तमेवानु- सरन्ति ॥ २१४॥ उदाहरणमाह-मल्लिकेति । मल्लिकाना माधवीपुष्पाणा माला ताः विभ्रति तच्छीला मल्लिकामालमारिण्य । इष्टकेपिकामालाना चिततूलभारिपु इति ३मालाशब्दस्य हस्व । सर्वाङ्ग व्याप्नोतीति सर्वाङ्गीणम् । तसर्वादः पथ्यकर्म- पत्रपात्र व्यामोति इति ख । सर्वाङ्गीण आर्द्र चन्दन यासा ता. । क्षौमवत्यः सितदुकूलधारिण्य । अभिसारिका का-ताभिसरणीलाः । तदुक्त दशरूपके- ६ कामाताभिसरेत्का-त सारयेद्वाभिसारिका । इति । ज्योत्स्नाया न लक्ष्यन्ते स्फुट न ज्ञायन्ते । अत्र प्रस्तुता ज्योत्स्ना तस्या: श्वेतत्व मल्लिकादिश्वेताभिन्नतया वर्ण्यमान समधिक प्रतीयते । अथवा तादृशज्योत्स्नावत्या रजन्या तादृशनायि- काया. अलक्ष्य वासभापि तत्कथनात् प्रस्तुतज्योत्स्नाया उकर्य प्रतीयते इति अतिशयोक्ति । जन प्रकाशकारादय. मीटिताभिधमलकार मन्यन्ते-- समेन लक्ष्मणा वस्तु वस्तुना यनिगुह्यते । निजेनागन्तुना वापि तन्मीलितमिति स्मृतम् ।। इति हि तहणम् ॥२१५।। १२ . 'कामागवाया जाना २ 'गाई'. या ·। अतिशयोक्त्युदाहरणानि चन्द्रातपस्य बाहुल्यमुक्तमुत्कर्षवत्तया। संशयातिशयादीनां व्यक्त्यै किंचिनिदश्यते ॥ २१६ ॥ स्तनयोधनस्यापि मध्ये मध्यं प्रिये तव । अस्ति नास्तीति संदेहो न मेधापि निवर्तते ।। २१७ ।। निर्णतुं शक्यमस्तीति मध्यं तव नितम्बिनि । अन्यथानुपपत्यैव पयोधरभरस्थिते ॥ २१८॥ उदाहरणे लक्षण योजयति-चन्द्रातपस्येति । पूर्वोदाहरणे चन्दातपस्य ज्योत्स्नाया. श्वेतिन्न । वाहुल्य वैपुल्यम् । उत्कर्षवत्तया मल्लिकादीना श्वेतिनो- मिन्नतया । उक्तम् । तेन सा अतिशायेक्तिरिति शेष । भेदान्तर दर्शयति-~- संशयेति । सशयेन अतिशय सशयातिशय, । सशयेन प्रस्तुतोत्कर्षवर्णनमित्यर्थः । आदिना निर्णयादीना सग्रह । व्यक्त्यै स्पष्टीकरणाय । किचि.सक्षेपेण । निदर्यते ६उदाहियते ।। २१६ ॥ उदाहरति--स्तनयोरिति । हे प्रिये तव स्तनयो तुझोलतकुचयोः । जघनस्य रथाङ्गसदृशविपुलस्य । मध्ये अन्तराठे । मध्य अवलमम् । अस्ति नास्तीति मे सदेहः अद्यापि न निवर्तते । तस्यातिसूक्ष्मत्वादिति भार । अत्र एतादृश- सशयस्य असंभवेपि तत्काल्पनात् मध्यकृशत्ववर्णनस्य अतिशयो भवति इति सशयातिशयोक्तिः ॥२१७ ।। निर्णयातिशयोक्तिमुदाहरति-निर्णेतुमिति । हे नितम्बिनि प्रशस्त- नितम्बशालिनि। पयोधरभरस्य कुचविस्तारस्य स्थिति अवस्थान तस्या । अन्यथा- अनुपपत्यैव विनाश्रय अवस्थानासभवादेव । तव मध्यम् अवलग्नम् । अस्तीति निर्णेतु शक्यम् । अत्र विस्तृतपयोधराणा निरवलम्बनस्थित्यनुपपत्या मध्यकल्पनाया अ- सभक्तित्वेन तत्कल्पना । तया च मन्यस्य कृशाय सविशेष वाणत भवति इति अतिशयोकिरियम् ॥२१८ ॥ १ म्यको इप २ मध्यमस्ताति शक्य * 1 •था नारपोल ब, क,,प 7 रिति,२,३,ड, ·२२४ काव्यादर्श द्वितीय परिच्छेद अहो विशाल भूपाल भुवनत्रितयोदरम् । माति मातुमशक्योपि यशोराशियदर ते ॥ २१९ ॥ अलंकारान्तराणामप्येकमाहुः परायणम् । आश्रयाधिक्ये अतिशयोक्तिं दर्शयति-अहो इति । हे भूपाल भुवन त्रितयोदर भुवनत्रितयाभोग । विशाल विस्तृत । अहो इति आश्चर्थे । कुत एवं विस्तृतमिति चेत्तदर्शयति-मातीति । यद्यस्मात् । अत्र भुवनत्रितयोदरे । मातु निवेशयितुम् । अशक्योपि ते यशोराशि माति साकल्येन प्रविधो भवति । अत्र आश्रयीभूतस्य त्रिभुवनोदरस्य विशालताप्रतिपादनेन तत्स्यस्य यशोराशेरपि ६आधिक्यद्योतनादाधिक्यातिशयोक्तिरियम् । न०यास्तु--- महतो यन्महीयासावाश्रिताश्रययो क्रमात् । आश्रयायिणौ स्याता तनुल्वेप्यधिक तु तत् ॥ (इत्यत्र अधिकालकार मन्यन्ते । विषयस्य निगरणपूर्वक विषयिणोध्यवसाना चमत्कृतिविशेपेपि इमा अर्वाचीना खीकुर्वन्ति । यथा-- वापा कापि स्पुरति गगने तत्पर सूक्ष्मपद्या सोपानारीमधिगतवती काञ्चनीमैन्द्रनीली । अग्रे शैलो सुकृतिसुगमी चन्दनच्छन्नदेशा तत्याना सुलभममृत सनिधानात् सुधाशा ॥ इति । १५अब पाप्यादिश दर्नाभिप्रभृतयो निगीर्णा । विशेषप्रपश्चस्तु प्रकाशे कुपलया. नन्द च द्रष्टव्य । विस्तरभयादस्माभिरिम्यत ॥ २१९ ।। अतिशयोक्ति प्रशसनुपसहरति -अलंकारान्तराणामिति । वागाश पाचस्पति तन महिता नितां परमश्रेष्टामितिभा । अतिशयायो अति शयोकिम् । इमां अटकारा तराणा न कवल लोकसामातिवर्तिनी विशेषस्य वर्णने पवयम् मता । अपि तु विविधालकाराणामपि । एक परायणम् परमाश्रयम् । आह । तदुफ भामहन- इत्येवमादिरदिता गुणातिशययोगत । सातिशयोस्नुि त यत् ता यथागमम् ।। (3, 'मय ।

·१८ उत्प्रेक्षालक्षणम् २२५ यागीशमहितामुक्तिमिमामतिशयाह्वयाम् ॥ २२० । ॥ इत्यतिशयोक्तिचक्रम् ॥ अन्यथैव स्थिता वृत्तिश्चेतनस्येवरस्य वा । सपा सर्वेय वक्रोक्तिरनयार्थो विभाज्यते। यनोस्यो कविना कार्यः कोलंकारोनया विना ॥ इति । अलंकारो नाम शब्दार्थयाचित्र्यम् ! तच्च अतिशयोक्त्यधीनम् । अतः सर्वालंकारेषु सामान्यतः अतिशयोक्तिवर्तत एव । परं तत्तचित्र्यवैशिष्टयेन तत्तदलंकारव्यप- .५देशः । यत्र व्यपदेशो नास्ति तत्र सामान्यवचित्र्यस्थ सद्भाबादतिशयोक्य- लंकृतिरस्येव । एवं च अतिशयोक्तिः सर्वालकारवीजभूता इति सिद्धान्तः । तदुक्तम्-- कस्याप्यतिशयस्योक्तिरित्यन्वर्थविचारणात् । प्रायेणामी अलंकारा भिन्ना नातिशयोक्तितः ॥ इति । अलंकारान्तराणामपि इत्यत्र अपिशब्देन अतिशयोक्युदाहरणेषु अलंकारान्तराणा २.समुचपः सूचितः । तथा हि मल्लिका इत्यादी समान्यं स्तनयोधनस्यापि इत्यादो संदेहः निणे शक्यमित्यादो निश्चयः अहो विशालमित्यादी अधिकम् एते अलंकाराः अन्यैरुक्ता ज्ञातव्या इति प्रेमचन्द्रशमर्माणः । परमत्र आचार्य- २४दण्डिना असंगृहीतानां सामान्यनिश्चयाधिकायलंकाराणां संग्राहकः अश्शिन्दः कयं स्यादिति न जानीमः । अतोयमपिशन्दा सामान्यतः अलंकारान्तरसूचका इति भाति । २२०॥ अथ उप्रेक्षां लक्षयति-अन्यथैवेति । चेतनत्य अयश इतरस्य अचे. तनस्य । प्रस्तुतस्य । अन्यथैव अन्यनैव प्रकारेण उत्प्रेक्ष्यमाणप्रकारादन्यप्रकारेण स्वाभारिसरयेन ! स्थिता वृत्तिः विद्यमाना गुणक्रियावरूपा वृत्तिः । यत्र वैचित्र्ये । अन्यथा अन्यस्वरूपेण वास्तवरूपमपहाय अग्रस्तुतस्वरूपेण । उप्रेक्ष्यते संभाव्यते। ता उत्प्रेक्षां विदुः । उत्कटा प्रकृया प्रस्तुतस्य ईक्षा उत्प्रेक्षा इति योगाः । ६उक्तं हि प्रकाशे-संभावनमथोत्प्रेक्षा प्रकृतस्य सभेन यत् (१०. १३७) । इति । उत्कटैककोटिकः संशयः संभावनम् । अप्रस्तुत कोटेरुत्कटायं च प्रस्तुत- (काव्यादर्श २९ ·- २२६ काव्यादर्श द्वितीयः परिच्छेदः अन्यथोत्प्रेक्ष्यते यत्र तामुत्प्रेक्षां विदुर्यथा ॥ २२१॥ मध्यंदिनार्कसंतप्तः सरसी गाहते गजः । फोटिनिगरणेन । निगरण हि कचित् प्रस्तुतस्यानुपादानेन कचिच्च तस्य तिर- ५स्करणेन । तदुक्तम्-- विपस्यानुपादानेप्युपादानेपि सूरयः । अध करणमात्रेण निमार्णत्व प्रचक्षते ॥ इति । १२अत्र आहार्यसभावनमपेक्ष्यते तेन- राम स्निग्धघनश्याम विलोक्य वनमण्डले । प्रायो धाराधरोय स्यादिति नृत्यन्ति केकिन । १५इत्यादौ नोत्प्रेक्षा । रूपके निश्चयेनावधारणात् सभावना नास्ति । अतो न तत्रोप्रेक्षा । सदेहे समकोटिक सशय वर्तते । अत्र तु अप्रस्तुतकोटिक इति ततो भेद । अत्र अलकारसामान्य वैचित्र्यमपेक्ष्यते एव । तेन नून अनेन १८स्थाणुना भाव्यम् इत्यत्र नायमलकार । यत्र उत्प्रेक्षाकारण न विन्यस्यते तत्र सत्यामपि सभापनायामुत्प्रेक्षा न मन्यन्ते । यथा-लोकोत्तरप्रभाव त्वा मन्ये नारायण परम् । इति । अत्र लोकोत्तरप्रभावस्य नारायणत्वव्याप्यताया २७सभर । अनेन प्रायो नारायणेन भवितव्यम् इति केवलसभावनाया नायमल कारो भवति । इय च उत्प्रेक्षा म ये शङ्के इत्यादिबोधकपदाना सद्भावे वाच्या । अन्यथा व्यङ्गया इति बोध्यम् । इय च अर्वाचीनै पहुप्रकारत्वेन वर्णिता । पर गौरवभयादस्माभिस्ततो विरम्यते ॥ २२१ ॥ सामान्यलक्षणे चेतनस्येतरस्य वा इत्युक्तम् । तत्र चेतनगता उत्प्रेक्षा- मुदाहरति ---मध्यंदिनेति । दिनस्य मध्य मध्यदिन तत्सवन्धी योर्क तन सतप्त मध्याहसूर्यकिरणसत्रस्त इति यावत् । गज सरसी गाहते अवतरति । स मार्तण्डगृयाणि सूर्यपक्षाश्रितानि । पदास्वैरिवाह्यापक्षेषु च इति ग्रहे क्यप् । पमानि उद्धर्तु उन्मूलयितुम् । उद्यत सनद्ध 1 इति म ये शङ्के । अत्र सचेतनस्य गजस्य स्नानपानाद्यर्थं सरावतरण सूर्यवैरनिर्यातनार्थमिति कविना सभाव्यते । १ यतु २ ·६ उठोक्षोदाहरणानि २२७ मन्ये मार्तण्डग्रयाणि पद्मान्युद्धर्तुमुद्यतः ॥ २२२ ।। स्नातुं पातुं निसान्यत्तुं करिणो जलगाहनम् । तद्वैरनिष्क्रयायेति कविनोत्प्रेक्ष्य वर्ण्यते ॥ २२३ ॥ कर्णस्य भूषणमिदं ममायतिविरोधिनः । इति कर्णोत्पलं प्रायस्तव दृष्टया विलङ्घयते ॥ २२४ ।। श्रत उप्रेक्षा । अत्र केचित् प्रत्यनीकालकारमुद्भाव्य सकर ग्रुपते । प्रत्यनीका लकारलक्षण तु- प्रत्यनीकमशक्तेन प्रतीकारे रिपोर्यदि । तदीयस्य तिरस्कारस्तस्यैवोत्कर्ष साधक ॥ इति । पर नेतत् समनसम् । आचार्यदण्डिना तस्यास्वीकारात् । अपर च कविना तत्पक्षोद्धरणस्य समापनामात्रेण कल्पितत्वेन प्रतीकारस्य ताधिकरर्णन कवे नाभिप्रेतम् । यत्र तु तत्पशापकार वास्तव कवेरभिप्रेत तव सोलकार इति विचार्यम् ॥ २२२ ॥ उदाहरणे उत्प्रेक्षा योजयति-सातुमिति । स्नातु पातु विसानि अत्तुम् । सर्वत्र तुमु-मुली क्रियाया क्रियार्थायाम् इति तुमुन् । स्नानाय पानाय विस- भिक्षणाय करिण जलगाहन जलावगाह । तस्य सूर्यस्य यद्वैर तस्य निष्क्रियाय निर्यातनाय । कविना उत्प्रेक्ष्य सभाग्य । वर्ण्यत । अयमत्राशय । अस्मिन् पथे गजस्य स्नानपानाधर्थमवतरण कविना सूर्यपक्षीयपोखरणाय सभावितम् । वस्कारण मध्यदिनार्कसताप सोपि उपन्यस्त । उत्प्रेक्षावाचको मन्ये इति शब्दः प्रयुक्त । उत्प्रेक्षाविषयश्च सरोवगाहन तदपि वर्णितम् । इति सपूर्णा उठोक्षासामग्री वर्तते ॥ २२३ ॥ अचेतनगतामुत्प्रेक्षामुदाहरति-कर्णस्येति । इद कोत्पल मम नेत्रस्य आयति विस्तारः तस्य विरोधिन प्रतिरोधकस्य । कर्णस्य भूपण इति हेतो । कर्णोत्पठ तव दृष्टया त्वन्नयनेन । विलयते स्वतेजसा अतिशय्यते । अत्र प्राय - १ प्राण्ड' प्रक ३ न्याहम अ र निरोधिन, अ, के ३ उत्सुक अ, रूपा ·२२८ काच्यादा द्वितीयः परिच्छेदः आपाङ्गमागपातिन्या दृष्टेरंशुभिरुत्पलम् । स्पृश्यते वान वेत्येवं कविनोत्प्रेक्ष्य वर्ण्यते ॥ २२५॥ लिम्पतीष तमोङ्गानि वर्पतीवाजन नभः । पदम् उत्प्रेक्षावाचकम् । आफयतायाः दृष्टेः सौन्दर्यप्रभाभिः कमलन्यापन स्वविरोधिकर्णभूषणस्य उत्सारणे कल्पितमिति उत्प्रेक्षा । विरोधकारिणं स्वायति- इविरोधकारिणमिति ज्ञेयम् ॥ २२४ ।। उदाहरणं व्याख्याति- अपाङ्गेति । अपाङ्गभागपातिन्याः नेत्रप्रान्त. गामिन्याः । दृष्टेः चक्षुपः । अंशुभिः नीलकिरणैः। उत्पलं कर्णनीलोत्पलम् ।स्पृश्यते या न वा स्पृष्ट भवेन्न वा । कर्णस्य विदूरत्वात् दृष्टश्च नेत्रप्रान्तगामित्वादिति दृष्टिकिरणसंपर्कः असंभवी अपि कविना केवलं स्वकल्पनया तद्विषयत्वेन स्थिरीकृत्य चमत्कारप्रतिपिपादयिपया उत्प्रेक्षितः । पूर्वश्लोके चेतनस्य क्रिया (उत्प्रेक्षाविषयीकृता अत्र तु अचेतनस्य गुणः उत्प्रेक्षाविपयीकृतः । प्रस्तुतस्वरूपस्य विययस्वं यथा--- बालेन्दुवकाण्यविकासमावाद्वभुः पलाशान्यतिलोहितानि । सद्यो वसन्तेन समागतानां नखक्षतानीव वनस्थलीनाम् ।। अत्र पलाशकुसुमानां वकलोहितत्वेन संवन्धेन निमित्तेन सद्यःकृतनखक्षततादात्म्य- संभावना उक्तविषया स्वरूपोप्रेक्षा । इवादीनामप्रयोगे गम्योत्प्रेक्षा यथा-स्वत् कीर्तिभ्रमणश्रान्ता विवेश स्वर्गनिम्नगामिति । विस्तरस्तु दर्पणादौ द्रष्टव्यः । ॥२२५॥ मन्ये शके ध्रुवं प्रायः इत्यादयः शब्दा उप्रेक्षावाचकाः । इवशब्दः उप. मावाचकः । अतः तत्प्रयोगे सर्वत्र उपमैन । तथैर उपमेये एव उपमानस्य उत्कट- कोटिकसंशये उत्प्रेक्षा इश्युभयमपि पक्षं दुदूपयिपुराह--लिम्पतीति । वर्षा कालीनकृष्णपक्षीयनिशामुखवर्णनमेतत् । तमः अङ्गानि लिम्पतीव । नमः अञ्जन कजलम् । वर्षीय । इतीदमपि एतत् प्राचीनपद्यार्धम् । भूषिष्ठं वैपुल्येन । उत्प्रेक्षाया क्षिणेन अन्वितं युक्तम् । अत्र अचेतनस्य तमसः व्यापनरूपो धर्मः लेपनेन स्पृश्यत. भ. २ नवंत, अ, । ३ ·। लिम्पतीवेत्याधुदाहरणविवेचनम् २२९ इतीदमपि भूयिष्ठमुत्प्रेक्षालक्षणान्वितम् ॥ २२६ ।। सभावितः । तथा तस्येव तमसः अधःप्रसरणरूपो धर्मः नभाकर्तृकाअनवर्षण- रूपेण संभावितः । उभयत्रापि विपयस्य व्यापनाधःप्रसरणरूपस्य अनुपादानं (समानम् । इयांस्तु मंदः । प्रथमोदाहरणे तमःकर्तृकाङ्गन्यापनं स्वतःसंभवि । द्वितीये नमःकर्तृकालनकर्मकाधःप्रसरणं कविकल्पितम् । इवशब्दः-दूरे वसन् देवदत्त इव भाति अयम् इत्यादौ संभावनायां प्रसिद्धः । तथा च इयमुत्प्रेक्षेत्र १३नोपमा । अन्न प्राचीनाः-लिम्पतिपदेन गौरयमितिवत् साध्यवसानलक्षणया उप- मेयभूतं व्यापन उपस्थितं भवति । एवं वर्षतिपदेन उपमेयभूताधःप्रसरणमिति ) तञ्च व्यापनमधःप्रसरणं च मलिनीकरणादिसादृश्यनिमित्तेन लेपनवर्पणरूपेण संभा- १५वितम् इति उपात्तविषया क्रियास्वरूपोत्प्रेक्षा ॥ परे तु तमसः व्यापनरूपो विषयः लेपनत्वेन संभावितः अधःप्रसरणविषयश्च नमःकर्लकवर्षणेन इति उभय. प्रापि विपयस्य अनुपादानमेव । तथा चेय अनुपादानविषया स्वरूपोस्प्रेक्षा । , उभयमतेपि उपमानेन उपमेयस्य सभावनं उत्प्रेक्षा इति सादृश्यमूलिको प्रेक्षा इति निश्चयः । तथा च एते वदनकमलेन बाले स्मितसुषमालेशमावहसि यदा । जगदिह तदैव जाने दशार्धबाणेन विजितमिति ॥ इत्यत्र उप्रेक्षा न स्वीकुर्वन्ति । अत्र हि स्मितस्य सभावनोत्थापकत्वेपि जग. द्विजयरूपविषयविषयिसाधारणस्वाभावः । आचार्यदण्डिनस्तु औपम्यम्लिकेत्र २-उत्प्रेक्षा इति न कययन्ति न वा तत् सूचयन्ति इति तेषां मतेन उपरिदर्शितो. दाहरणे उत्प्रेक्षैव । एवमेव-- पिनधीव तरङ्गाप्रैः समुद्रः फेनचन्दनम् । तदादाय करैरिन्दुर्लिम्पतीव दिगङ्गनाः ।। इत्यत्र स्वरूपोत्यक्षव । तथाहि अत्र तरङ्गाः फेनचन्दनस्य संचारणे पेषणेन २१ २७ इनः प्रा--- अससुरुपसेव शनिफलला गता ॥ पिनधीव सरगारुदधिः फेनचन्दनम् । तदादार करेरिन्दालम्पतीय दिगगनाः ।। इति साध्यं स पुस्तके दृश्यने ।

·२३० काव्याद द्वितीय परिच्छेदः केपाचिदुपमाभ्रान्तिरिव श्रुत्येह जायते । नोपमानं तिडन्वेनेत्यतिक्रम्याप्तभापितम् ॥ २२७ ।। उत्प्रेक्षितम् । समुद्रोस्थितस्य चन्दनस्य समुद्रपूरे प्रसृताना कराणा दिक्षु व्यापन चे समुद्रोपा-तफेनचन्दनकृतलेपनन उत्प्रेक्ष्यते । उभयत्र क्रमेण समुद्रोपान्तगत- फेनचन्दनपुञ्जीभवन दिशा धवलाकरण च निमित्तम् इति उत्प्रेक्षा । इत्यल पल्लवितन ॥ २२६ ।। इत पर अस्मिन् लोके उपमावादिन खण्डन सप्रपञ्च निरूपयति-- केपाचिदिति । केपाचित् इयशब्द सभाबनायामपि वर्तते तथा नोपमान तिडन्तेन इति तिङन्तस्य उपमानत्वनिषेधोस्ति इति अजानताम् । अत्र लिम्पती- तिलोके । इचश्रुत्या इयशब्दश्रवणेन । उपमाभ्रान्ति यथा कमलमिव मुखम इत्यादौ उपमा तद्वदवापि उपमा इति भ्रम जायते । भ्रान्तिमुपादयति नोपमान- मिति । तिल तेन तिडन्तशब्दप्रतिपायेन । न उपमानम् उपमानबोधो नास्ति । तिड-तप्रतिपायस्य साध्यत्वात् सिद्धस्यैव उपमानत्वादिति भार । तदुक्त-- सिद्धमेव समानार्थमुपमान विधीयते । तिङन्तार्थस्तु साध्यत्वादुपमान न जायते । इति । तितार्थस्य तु उपमेयत्यम् अस्त्येव कचित् । यथा-~-ब्राह्मणवदधीते क्षत्रिय इत्यादौ । तिइन्तसमभिव्याहृतस्य इचशब्दस्य सभावनाबोधकत्वमेव । रोदतीव १३पठति नृत्यतीर गच्छति इत्यादो नोपमा किंतु उत्प्रेक्षत्र । आप्तमापितम् आस भगवान् पतअलि तस्य भाषितम् । तदुक्त भगवता पतञ्जलिना धातो कर्मण इत्यादिसूने (३१७)--न तिडन्तेन उपमानमस्तीति । अत्र कैयट ---किंतु १५तर सभापनार्थक इवशब्द इति । अय भाव । यत्परा इवादिशन्दा तदेव • उपमानम् इति आलकारिकसिद्धान्तादरोपमास्वीकारे लिम्पति वर्षतिश्च उपमाने स्याता न तु तमो नभी गा । लिम्पतात्यादस्तिान्तस्य तु उपमानत्व भाष्यकारै- निषिद्धम् । तच प्रमाणसिद्धमिय युक्तिसिद्धमपि । तथा हि-वाक्ये तिबन्तप्रति- पापस्य माध्यमिति सासमतम् । सिद्धस्या च उपमान पम् इत्यपि निर्वि पादम् । अत मान्यस्य उगमानवामभपात् लिम्पतीत्यादीनि तितानि उपमानानि २१भवितु नवाईनि । तथा च तत्पर पसाद नापमानाचा किंतु सभाना १ ·लिम्पतीवेलाघुदाहरणविवेचनम् २३१ उपमानोपमेयत्वं तुल्यधर्मव्यपेक्षया । लिम्पतेस्तमसचासो धर्मः कोर समीक्ष्यते ॥ २२८ ॥ यदि लेपनमेवेष्टं लिम्पति म कोपरः । याचक इति अत्रोत्प्रेक्षैव युक्ता । इति प्रमाणयुक्तिपरिगृहीतेयमुत्प्रेक्षा इति ज्ञेयम् ॥ २२७॥ उपमानङ्गाकारे युक्त्यन्तरमपि भवताति दर्शयति --उपमानोपमेय- समिति । उपमानोपमेयत्वम् उपमानोपमेयभाव । तुल्यधर्मव्यपेक्षया समानधर्मा- पेक्षया । भवति । अय भाव । उपमानोपगेयशन्दौ हि सत्राधिनौ। तो हि समानधर्मसबन्धमपेक्ष्यैव सत्ता प्राप्नुत । तथा हि सादृश्यप्रतियोगि उपमानम् अनुयोगि उपमेयम् । एव च उपमानोपमेयत्व तुल्यधर्मसापेक्षम् । तुल्यधर्मस्य (अप्रतीतो तन्नेव सभवति । अत्र प्रस्तुतोदाहरणे । लिम्पत लिम्पतीति तिडन्तार्थस्य । तमसश्च धर्म समानधर्म । क समाक्ष्यत ज्ञायते न कोपीत्यर्थ । उभयानुगत धर्मस्याप्रतीतेनानोपमालकार ॥ २२८ ।। अन्यकल्पित ठेपनरूप समानधर्म दूपयति-यदीति । यदि लेपन- मेवेष्ट तमोलिम्पत्यर्थयो साधारणधर्मतया लेपनमैन इष्टम् । तमस आपरकतया ३गौणलेपनत्वेपि धर्मया विम्वप्रतिविम्बमावेन ऐक्यात् साधारण्य स्वाकृत्येति भार । तर्हि लिम्पति लिम्पतिपदप्रतिपाद्य उपमानरूपो धर्मी अर्थ क । न कोपीत्यर्थ । वैयाकरणा हि भारप्रधानमाख्यात सत्वप्रधानानि नामानि इति पास्कोक्त्या धात्पर्य क्रियाया एस प्राधान्य मन्यन्ते । तदुक्तम्--- सलव्यापारयोर्यतुरादे तु तिउ सृता । फले प्रधान व्यापारस्तिदर्थस्तु विशेषणम् ॥ इति । अस्यार्य । देवदत्तो गल्छतात्यादो गमिधातो फलम् उत्तरदेशसयाग । व्यापारस्तु तदनुकूलगमनात्मक । एतदुभयार्थबोधक गमिधातु । अत्र स्मृत इति वचन विपरिणामेन योज्यम् । आश्रये फलाश्रये कर्मणि व्यापाराश्रये कर्तरि च तिड् २२प्रत्यया स्मृता । कर्मणि प्रयोगे तिप्रत्ययार्थ कर्म कर्तरि प्रयोग च कर्ता । फले ६ को न के ·२३२ काव्यादर्श द्वितीय परिच्छेदः म एव धर्मो धर्मी चैत्यन्मत्तो न भापते ॥ २२९ ॥ कर्ता यापमानं स्यान्यग्भूतोसौ क्रियापदे । प्रधान व्यापार फलनिरूपितप्राधान्यवान् व्यापारः इति भावः । तिडर्य. कर्तृ- कर्मरूप विशेषण व्यापारस्येति शेप । तथा च अत्रार्थ:-तमःकर्तृकम् अङ्ग- १५कर्मक लेपन व्यापारः । एव चात्र लेपनव्यापारस्य प्राधान्यात् तस्यैव धर्मित्वम् । ननु यथा आत्मा आरमान जानाति इत्यादिस्थले एकस्यैव कर्तृत्वकर्मत्वे तथा अत्रापि एकस्यैव लेपनस्य धर्मत्वधर्मित्वे स्याताम् । तथा च उपमा सगच्छेत १८इति चेन्न । अनुन्मत्त. विचारवान् । एकपदप्रतिपाद्य एक एव पदार्थ. धर्म. धर्मी च इति न भाषते। आत्मा आत्मान जानातीत्यादौ भिन्नपदोपस्थित्या कर्तृत्व- कर्मत्वे एकार्थस्य स्याताम् । अत्र तु एकेनैव लिम्पति पदार्थेन धर्मिधर्मार्थ- २१कल्पनमनुचितमिति भावः । तथा च भाष्यम्-उच्चारित एव शब्दः अर्थस्य प्रापकः नानुचारितः इति । अतः ईदृशस्थले एकस्मिन्नेवार्थे धर्मिधर्मकल्पना न विद्वदनुसृता । एव चान साधारणधर्मस्याप्रतीते. नोपमा शङ्कितव्या । देवदत्त २४इव यज्ञदत्तः पचति इत्यत्र तु उपमा भवत्येव । भिन्नपदोपात्तस्यार्थस्य एकव्यापा- राश्रयत्वेपि विशेषणत्वोपपत्तेरिति भाव ॥ २२९ ।। अत्र औपम्यसिद्धये तिर्थ कर्ता एपोपमान तम. उपमेय लेपन साधारणधर्म अस्तु । तथा च निधा उपमा इति चेत् तत्राह-कर्तेति । कर्ता प्रतिटन्तप्रतिपाद्यव्यापाराश्रय । यदि उपमान तमस उपमानम् । स्यात् कल्पेत । तदपि न सम्यक् । यत् असो व्यापाराश्रय. कती क्रियापदेन लिम्पतिक्रियापदेन विशेष्यतया प्रतिपाचे व्यापारे न्याभूत विशेषणतयान्वितः । वर्तते । तिङर्थस्तु ६विशेषणम् इति पूर्वोक्तसिद्धान्तात् । अयमत्राशयः । तम अङ्गानि लिम्पति इत्यत्र लिम्पतिना साध्यासानलक्षणया व्यापनमपि ग्राह्यम् । तस्य च कती तमः । उपमानभूतश्च लिम्पतिकर्ता । तथा च लिम्पतिकर्तृसहशतम कर्तृक ९व्यापनम् । लेपनव्यापनयोश्च विम्पप्रतिविम्प्रभावन ऐक्यम् । अत सुस्थेयमुपमा इति चेन्न । लेपनव्यापारे विशेषणतया अन्वितस्य कर्तु. उपमानसबन्धेन अन्य- त्रान्वयायोगात् । एकाविशेषण नापरत्र स्वार्थ प्रत्याययति इति न्यायात् । उक्त १ यु-मत्तोपि. २, इप, ·लिम्पतीवेसायुदाहरणविवेचनम् २३३ स्वक्रियासाधनव्यग्रो नालमन्यदपेक्षितुम् ॥ २३० ।। यो लिम्पत्यमुना तुल्यं तम इत्यपि शंसतः। १च मञ्जूपायां नागेशभ:-एकन विशेषणत्वेन गृहीतशक्तिकस्य ज्ञातस्य वा अपरत्र विशेषणत्वायोगः । अत एव राज्ञः पुरुषोश्वश्च इतिवत् राजपुरुषोश्वश्व इति न इति । एतदेव दर्शयति स्वक्रियासाधनव्यग्रः इति । स्वक्रिया स्वव्यापारः "लेपनादिरूपः तस्य साधनं सिद्धिः विशेष्यतया बोधः तत्र व्यतः व्यापृतः उप- सर्जनतामापन इत्यर्थः । अन्यत् अपेक्षितु पदार्थान्तरं स्वप्रकारकान्वयबोधे विशेष्यत्वेन आकासितुम् । पदार्थान्तरविशेष्यकबोधे पुनः प्रकारीभवितुमित्यर्थः । नालं न समर्थः । अय भावः । एकपदस्य विशेषणतया अन्यत्रान्वितस्य ततो. न्यत्र उपमानतया अन्वयः देवदत्त इव यज्ञदत्तो हसति इत्यादिस्थले पदान्तरो. पस्थाप्यकर्तरि पदससर्गमर्यादया भवति । परं यत्र भिन्नशब्देन उपादानं नास्ति २.कः तादृशतिड्वोधितकर्तृस्थले एवमन्वयो भवितु नार्हति । तस्मानानोपमेति भावः ॥२३०॥ नैयायिकैः अनुसृते प्रथमान्तविशेष्यकशाब्दबोधेपि नोपमेति कथयति-- यो लिम्पतीति । यो लिम्पति अमुना तेन लेपनकर्ता । तुल्य तमः लेपनकर्तृ- ३सदृशं तमः । इति शसतः प्रथमान्तविशेष्यकशाब्दबोधेन एवमर्थ प्रदर्शयतः । मतेपाति अध्याहार्यम् । एव शाब्दबोध मन्वानस्य मतेपि अङ्गानीति पद सपद्ध न भवति उपमेयगतलेपने अनुगत न भवति । अत. उपमेये सबन्धाभावात ६ अङ्गकर्मकलेपन समानधर्मों भवितु नार्हति । तस्मात् प्रथमान्तविशेष्यकशान्द- बोधेपि समः साधारणः । गुणः धर्मः । मृग्यः अन्वेषणीयः । सः अङ्गलेपनरूपः उपमेये प्रतीतो न भवति । त विना च उपमा नोपपन्ना । अत्रायमाशयः । (उपमास्वीकारे लिम्पतीव तमोङ्गानीत्यस्य नैयायिकमते अनवृत्तिफलजनकलेपना- नुकूलकृतिमानिव तमः इति वाक्यार्थबोध: स्यात् । तथा च लेपनकर्तृतमसो- रुपमानोपमेयभावः । तत्र प्रथमान्तविशेष्यकशाब्दवोधे अङ्गानीति पद व्यापार- १२विशेषणद्वारा उपमानभूतकतार संबद्धमपि उपमेयभूततमसि तस्य संबन्धो दुर्घटः । एकविशेषण नापरत्र स्वार्थ प्रत्याययति इति पूर्वोकन्यायादिति भावः । १ शसिनः कपा. [काम्यादर्श ] ३.

·काव्यादर्श द्वितीय परिच्छेदः अङ्गानीति न संनद्वं सोपि मृग्यः समो गुणः ।। २३१ ।। यथेन्दुरिव ते पक्वमिति कान्तिः प्रतीयते । तथा च अङ्गानाति पदस्य समानधर्माङ्गभूतस्य उपमेये अनन्वयात् अङ्गलेपन १५समानधर्मो न भवितुमर्हति । अत कियाविशेष्यकशाब्दबोधवदत्रापि समानधर्मो मृग्य । अपिशब्द पूर्वोक्तसमानधर्माभावसमुच्चायक । अथवा मा भवतु उपमेय समानधर्म अङ्गानीतिपदस्य सबन्ध । तद्विनैव अङ्गकर्मकलेपनकर्ते तमोलेपनम् १-इति बोधेपि उपमाया सुवचत्वात् इति चेत् तदपि न समीचीनम् । यत लेपन- स्यापि स्वोत्पादकर्तरि विशेषणत्वेन अन्वितत्वात् उपमेये तदन्वयस्य दुरुपपा दत्वात् । तथा च यथा अङ्गानीति उपमेयाशे असनद्ध तथा लेपनमपि असबद्ध- २१मेव । एव च तत् समानधर्मो भवितु नार्हति । अतश्च अङ्गानीति सबद्ध न भवति । तदर्थ तळून्य केवल लेपनमेव समानधर्मत्वेनाङ्गीकृत चेत् तदपि उभयत सबद्ध न भवति । अत समानधर्मोपि मृग्य । अत्र अपिशब्द अनासवन्ध २न्दोपसग्राहक । अत्र साधारणा हि गुणक्रियादयो धर्मा प्रथममुपमेयगतत्वेनैव अन्वयबोधविषयतामापद्यन्ने पालोचनया तु उपमानगतत्वेन प्रतीयन्ते इति तेपा साधारण्यम् । प्रकृते तु उपमानगतत्वेन लेपनस्य अन्वयवांध इति उपमान २७तारच्छेदकतया उपमानशरीरत्वमेव न तु उपमानोपमेययो साधारणधभत्वमिति विवेचनीयम् इति अनुपमात्व दर्शयन्ति केचित् । यो लिम्पत्यमुना तुल्य तम इत्यपि सगत । अङ्गानाति न सपन्य सोपि मृग्यस्तमोगुण ..अङ्गानीति न सबन्ध उपमेयेन सह सगतो न अत समानधर्माभावात् सोपि समानधर्मोपि तमोगुण तमसानुसबद्धो धर्म मृग्य अन्वेषणीय इति अन्वय । एतदुपपादन तु पूर्ववदव । अब पिशब्द लिम्पतेस्तमसथासौ धर्म कोत्र ३समीक्ष्यते । इति पूर्वोक्तदोपसपाहको ज्ञेय ॥२३१॥ साधारणधर्मस्य अप्रयोगेपि लुप्तोपमा भवति । तथा चात्र मा भवतु हेपन साधारणो वर्म । सागरणधर्मोपादान विनैव निप्पाघमाना लुप्तोपमामलाकर्म । इति चेद् तदपि नात्र सभवतीति क्ययति-यथेन्दुरिवति । यथा इन्दुरिख उक्त्रम् इति उपमाया कान्ति साधारणधर्मतया प्रतायते वाचकाप्रयोगपि प्रसिदोरुपमानवादे गम्यते । तथा रिम्पते लिम्पतीति उपमानात् । छेपाव इति पाठपि . मपद-भवन्ध प ·लिम्पतीवेत्याधुदाहरणविचारः २३५ न तथा लिम्पतेलेंपादन्यदन प्रायते ।। २३२ ।। तदुपश्लेपणार्थोयं लिम्पतिन्तिकर्टकः । अङ्गकर्मा च पुंसवमुत्प्रेक्ष्यत इतीप्यताम् ॥ २३३ ॥ ६अन्यत् उपमितिनिष्पादक साधारणधर्मान्तरम् । न प्रतीयते । लेपन तु क्रिया- विशेप्यकशाब्दबोधे उपमानमेव । प्रथमान्तविशेप्यकशाब्दबोधे उपमानोपसर्जनी- भूतम् । अतः साधारणधर्मो भवितु नार्हति इति प्रपञ्चितमेव । तथा च ईदृश- (स्थले साधारणधर्मः न शब्दोपात्तः न या उपमानप्रसिद्ध्या गम्यः। एवं च साधारणधर्माप्रतीते त्र पूर्णोपमा लुतोपमा वा । लुप्तापमायाः स एव विषयः यत्र उपमानोपमेयगत सादृश्य लोकप्रसिद्धतया स्फुट प्रतीतिपदवीमारोहति । यथा १२इन्दुरिव ते वक्त्रमित्यादौ । यत्र तु न प्रतीतिपदवीमारोहति न तत्र सा । अत्र लेपनकर्तृतमसोर्न कोपि समानधर्म प्रतीतिपदवीमारोहति । अतो नोपमा ॥२३२॥ सिद्धान्तकयनेन विषयमुपसहरति--तदिति । तत् तस्मादुपमाया अत्र अभावात् । अङ्गकर्मा अङ्गकर्मकः । चान्तकर्टक उपश्लेपः लेपनं अर्थः यस्य सः ३एतादृशः । लिम्पतिः लिपिधात्वर्थः । पुसा कविनिबद्धधात्रा । एवं व्यापनरूपविषय- निगरणेन । उत्प्रेक्ष्यते सभाव्यते । इति ईक्ष्यता सूदगया दशा निरूप्यताम् । अत्र प्रेमचन्दशर्माणस्तु-लिम्पतिः लिम्पतिपदप्रतिपाचा लेपनक्रिया पुसा कविनिवडेन ६वक्त्रा उप्रेक्ष्यते सभाज्यते इति इप्यता अकामेनापि अङ्गीक्रियतामित्यन्वयः । ननु विषयाभावे विषयीभूतायाः तथाविधविशिष्टलेपनक्रियायाः कयमुत्प्रेक्षणी- यत्वम् । सशयविशेषरूपाया उत्प्रेक्षाया. कोटिद्वयविषयकत्यनियमात् । इति विषय दर्शयन् विषयीभूत लिम्पतिं विशिष्टि उपश्लेषणार्थ इति । उपश्लेपणं तमःकर्तृ- कन्यापनम् अर्थः स्वविपयकोत्प्रेक्षायाः पियो यस्य स । अयमर्थः । प्रस्तुतीर्थ- स्तावद्विषयः । तत्र सभायमानो अध्यवसायमानो वा अप्रस्तुतोर्चा विषयी। १२प्रकृते तमःकतकाङ्गन्यापनम् उत्प्रेक्षाविषयः । तादृशलेपन विषयोति । ततश्चात्र प्रस्तुत तमोव्यापन ताहशलेपनत्वेनोत्प्रेक्ष्यते । न तूपमानेन तेन उपमीयते इति प्रत्यपादयन् । परस्मिन् उपश्लेषणार्थविषये क्लिष्टकल्पना दृश्यते । अपर च १५अनुपादानविषया स्वरूपोत्प्रेक्षा इयमिति सर्वरङ्गीकृतम् । ततश्च विषयिणः उपा- , लिम्पती. २, क,,, ·२३६ काव्यादर्श द्वितीयः परिच्छेदः मन्ये शङ्के ध्रुवं पायो नूनमित्येवमादिभिः । उत्प्रेक्षा व्यज्यते शन्दैरिवशद्रोपि तादृशः ॥ २३४ ।। ॥ इत्युत्प्रेक्षाचक्रम् ॥ दानेन अध्यवसानेन विषयस्य स्वरूपे ज्ञायमाने उत्प्रेक्षाया. सिद्धौ तद्विषय- दर्शनाय इयान् प्रयत्न अनुपयुक्तः एव । एतावत्प्रबन्धेन आचार्यदण्डिनो मते १८अत्र समानधर्मस्य प्रतीतिर्नास्तीति नोपमा किंतु प्रस्तुते अप्रस्तुतारोपरूपा उत्प्रेक्षा इति दर्शितम् । काव्यप्रकाशकारादय सभावनमथात्प्रेक्षा प्रकृतस्य समेन यत् (७०७ पत्रे ) इति उत्प्रेक्षाया लक्षण विधाय समेन उपमानेन इति २१व्याख्यान च कृत्वा साधर्म्यमूलामेव ता वर्णयन्ति । तत् आचार्यदण्डिनः सिद्धान्त- स्य विरुद्धम् इति बोध्यम् ॥ २३३ ॥ इवशब्द बाहुल्येन उपमावाचकः । सभावनावाचकस्तु दूरे यमन् देवदत्त इव भाति इत्यादिषु कचिदेवासौ दृष्टः । अतः तस्योत्प्रेक्षावाचकत्वम् उत्प्रेक्षावाचक २मध्ये परिगणनेन दर्शयति-मन्य इति । न्यज्यो बोप्यते । एपा प्रयोग उत्प्रेक्षा वाच्या अन्यथा गम्या इति पूर्व कथितमेव । अत्र आदिशन्देन तर्कयामि सभावयामि जाने उत्प्रेक्षे इत्यादीना सग्रहः । एतेषा कानिचदुदाहरणानि दर्श- ६ यामः- यद्यनुप्णो भवेद्वहिर्यशीत भवेजलम् । मन्ये दृढनतो रामस्तदा स्यादप्यमत्यवाक् ॥ सतिशयसौन्दर्य शके सत्यरतो मुखम् । येन सा मृगशावाक्षी सावित्री तरलीकृता ।। तर निर्वर्ण्य यद्वर्ण म्वर्ण वर्णाय तादृशे । त्वकोशंगेहानिर्गत्य तीर्थेषु वसति ध्रुवम् ।। स्वदाननेन सादृश्य प्राप्तुमामो निशाकर. । कलपकाभावाय नून मजति सागर ॥ रात्री वेर्दिवा चन्दोरमा गदिन म प्रभुः । भूमौ प्रतापयशसी सध्यान् मतगत्यिते ॥

·६इति हेतुसूक्ष्मलेशाः २३७ हेतुश्च सूक्ष्मलेशौ च वाचामुत्तमभूषणम् । कारकज्ञापकौ हेतू तो चानेकविधौ यथा ।। २३५ ।। कस्तूरिकामृगाणामण्डाद्गुणगन्धमखिलमादाय । यदि पुनरह विधि स्या खलजिह्वाया निवेशयिष्यामि ।। इति ।। २३४ ॥ अथ क्रमप्राप्त हेत्वावलकार प्रशसापूर्वक लक्षयति-हेतुश्चेति । हेतु- सूक्ष्मलेशाभिधाना त्रयोलकारा । वाचाम् वागधस्य । उत्तमभूषणम् प्रधाना- ३लकार । मामहेन हेतुश्च सूक्ष्मो लशोथ नालकारतया मत । समुदायाभिधानस्य वक्रोक्त्यनभिधानत ॥ (२८६) अलकारत्रय चमत्कृतिशून्यत्वेन प्रतिपिद्धमस्ति । समुदायाभिधानस्य वाक्यार्थस्य । वक्रोक्त्यनमिधानतः वक्रोक्ति चमत्कृतिनिशिष्टोक्ति तस्य अनभिधानत अनुल्लेखात् चमत्कृतिशून्यत्वादित्यर्थ । एते त्रयोलकारा न भवन्ति (इति तदाशय । आचार्यदण्डिनो मते अत्र चमत्कृतिर्वर्तते अत विशेषमभिधत्ते वाचामुत्तमभूषणमिति । लेश उद्देशवाक्ये लवसज्ञयाभिहित । तत्र उद्देशवाक्या- नुरोधेन प्रथम हेतुप्रभेदान् दर्शयति । लक्षण तु प्रसिद्धार्थानुयायि इति पुन १२नोकम् । तच आग्नेये -~-सिपाधयिषितार्थस्य हेतुर्भवति साधक (३४४२९) इति निरूपितमस्ति । भोजराजेनापि-~-क्रियाया कारण हेतु (३ १२) इति दशित । सोय हेतुर्दिविध । कारक ज्ञापकच इति । करोति निष्पादयति भाव- १५मिति क्रियासपादको हेतु कारक । झापयति बोधयति कारणान्तरनिष्पन भावमिति च ज्ञापक । अग्नि धूमस्य कारको हेतु धूमश्चाग्ने ज्ञापक । अथरा मृदा घट करोतीति कारक । शास्त्रेण तस जानातीति ज्ञापक । उक्त हि १८भोजराजेन- य प्रवृत्ति निवृत्तिं च प्रयुक्ति चान्तरा विशन् । उदासीनोपि वा कुर्यात् कारक तत् प्रचक्षते ।। द्वितीया च तृतीया च चतुर्थी सप्तमी च यम् । कियानाविष्टमाचष्टे लक्षण ज्ञापकश्च स ।। (३ १३१) इति । • रमेक..अ.

·२३६ काव्यादर्श द्वितीयः परिच्छेदः मन्ये शङ्के ध्रुवं प्रायो नूनमित्येवमादिभिः । उत्प्रेक्षा व्यज्यते शब्दैरिवशोपि तादृशः ॥ २३४ ॥ ॥ इत्युत्प्रेक्षाचक्रम् ॥ दानेन अध्यवसानेन विषयस्य स्वरूपे ज्ञायमाने उत्प्रेक्षाया सिद्धौ तद्विषय- दर्शनाय इयान् प्रयत्न अनुपयुक्त एव । एतावत्प्रबन्धेन आचार्यदण्डिनो मते १८अत्र समानधर्मस्य प्रतीतिर्नास्तीति नोपमा किंतु प्रस्तुते अप्रस्तुतारोपरूपा उत्प्रेक्षा इति दर्शितम् । काव्यप्रकाशकारादय सभावनमथोत्प्रेक्षा प्रकृतस्य समेन यत् (७०७ पत्रे ) इति उत्प्रेक्षाया लक्षण विधाय समेन उपमानेन इति २१च्याख्यान च कृत्वा साधर्म्यम्लामेव ता वर्णयन्ति । तत् आचार्यदण्डिन सिद्धान्त स्य विरुद्धम् इति बोध्यम् ॥ २३३ ।। इयशब्द बाहुल्येन उपमावाचक । सभावनावाचकस्तु दूरे वमन् देवदत्त इव भाति इत्यादिपु कचिदेवासौ दृष्ट । अत तस्योत्प्रेक्षावाचकत्वम् उत्प्रेक्षावाचक २मध्ये परिगणनेन दर्शयति-मन्य इति । व्यज्यने बाध्यते । एषां प्रयोग उत्प्रेक्षा गच्या अन्यथा गम्या इति पूर्व कथितमेव । अत्र आदिशब्देन तर्कयामि सभापयामि जाने उत्प्रेक्षे इत्यादीना सग्रह । एतेपा कानिचदाहरणानि दर्श- - - हयाम . पचनुष्णा भवेद्वहिर्ययशीत भोजलम् । मन्ये दृढनतो रामस्तदा स्यादप्यमत्यवाक् ॥ मातिदायसौन्दर्य शक सत्यरतो मुखम् । येन सा मृगशावाक्षी सावित्री तरलीकृता ।। तर निर्वर्ण्य यर्ण पण वाय ताशे । उत्कोशगहानिर्गव्य तार्येषु वसति ध्रुवम् ॥ विदाननेन साहश्य प्राप्नुपामा निशाकर । कलापहाभाय नून मत्रति मागरे । रात्री रोदिया चन्दारमा गदिश मप्र । भूमी प्रतापपासी या मास्थित ॥

·- हेतुसूक्ष्मलेशा. २३७ हेतुश्च सूक्ष्मलेशौ च पाचामुत्तमभूषणम् । कारकज्ञापको हेतू तो चानेकविधौ यथा ।। २३५ ।। कस्तूरिकामृगाणामण्डाद्गुणगन्धमखिलमादाय । यदि पुनरह विधि स्या खलजिह्वाया निवेशयिष्यामि ।। इति ॥ २३४॥ अथ क्रमप्राप्त हेत्वाद्यलकार प्रशसापूर्वक लक्षयति हेतुश्चेति । हेतु- सूक्ष्मलेशाभिधाना त्रयोल कारा । वाचाम् वागर्थस्य । उत्तमभूषणम् प्रधाना- ३लकार । भामहेन हेतुश्च सूक्ष्मो लशोथ नालकारतया मत । समुदायाभिधानस्य वक्रोक्त्यनमिधानत ॥ (२८६) ६इति अलकारत्रय चमत्कृतिशून्यत्वेन प्रतिषिद्धमस्ति । समुदायाभिधानस्य वाक्यार्थस्य । वक्रोक्त्यनाभिधानतः वक्रोक्ति चमत्कृतिविशिष्टोक्ति अनभिधानत अनुल्लेखात् चमत्कृतिशून्यत्वादित्यर्थ । एते त्रयोलकारा न भवन्ति ९इति तदाशय । आचार्य दण्डिनो मते अत्र चमत्कृतिर्वर्तते अत विशेपमभिधत्ते वाचामुत्तमभूषणमिति । लेश उद्देशवाश्ये लवसइयाभिहित । तत्र उद्देशवास्या- नुरोधेन प्रथम हेतुप्रभेदान् दर्शयति । लक्षण तु प्रसिद्धार्थानुयायि इति पुन १२नोक्तम् । तच आग्नेये ---सिपायिषितार्थस्य हेतुर्भवति साधक (३४४.२९) इति निरूपितमस्ति । भोजराजेनापि-~-क्रियाया कारण हेतु (३१२) इति दर्शित । सोय हेतुईि विष । कारक ज्ञापकश्च इति । करोति निष्पादयति भाव- १५मिति क्रियासपादको हेतु कारक । ज्ञापयति बोधयति कारणान्तरनिष्पन भावमिति च ज्ञापक । अन्ति धूमस्य कारको हेतु धूमश्राग्ने ज्ञापक । अथवा मृदा घट करतीति कारक । शास्त्रेण तर जानातीति ज्ञापक । उक्त दि १८भोजराजेन- य प्रवृत्ति निवृत्तिं च प्रयुक्ति चान्तरा विशन् । उदासानोपि वा कुर्यात् कारक तत् प्रचक्षते ।। द्वितीया च तृतीया च चतुर्थी सप्तमी च यम् । कियानाविष्टमाचष्टे लक्षण ज्ञापकश्च स ।। (३ १३१) इति ।

·२३८ काव्यादर्शे द्वितीयः परिच्छेद अयमान्दोलितप्रौढचन्दनद्रुमपल्लयः । उत्पादयति सर्वस्य प्रीतिं मलयमारुतः ॥ २३६ ।। प्रीत्युत्पादनयोग्यस्य रूपस्यात्रीपहणम् । अलंकारतयोद्दिष्टं निवृत्तावपि तत् समम् ॥ २३६ ॥ तौ च कारकज्ञापकौ हेतु प्रवृत्तिनिवृत्त्यादिभेदेन तथा द्वितीयातृतीयादिविभक्ति २दर्शितभेदेन । अनेकविधी अनेकप्रकारा । इति तदर्थ । एपामुदाहरणानि सरस्वतीकण्ठाभरणे द्रष्टव्यानि । अस्मिन्नेव हेत्वलकारे काव्यलिङ्गानुमानयो तथा कार्यकारणमूलार्थान्तरन्यासस्य च सग्रही भवति इति ते न पृथक्तया दशिता ५७आचार्येण दण्डिना । अप्पय्यदीक्षित हेतोर्हेतुमता साधू वर्णन हेतुरुच्यते । हेतुहेतुमतारैक्य हेतु केचित् प्रचक्षते ।। इति । ३० द्विप्रकारको हेत्वलकारो निदिष्ट । तत्र प्रथम अतिशयोक्त्यलकारे अन्तर्भवति । द्वितीयश्च न चमत्कारावह इति तदुभयमपि अलकारतया न मन्यन्ते अपर ॥ २३५॥ तत्र कारकहेतुमुदाहरति-अयमिति । आन्दोलिता सलाल व्याधूता प्रौढाना चन्दनद्रुमाणा पल्लवा येन स । अनेन वायो सौगन्ध्यशैत्यादयो धर्मा दर्शिता । एतादृशा यो मलयमारुत स सर्वस्य प्रीतिमुत्पादयति । अत्र मलय- मारुत प्रीत्युत्पादने कारकहेतु । स च आन्दोलितप्रौढचन्दनद्रुमपल्लव इति विशेषणेन सविशेष चमत्कारमावहति । अत एतादृशचमत्कृतिविशिष्टहेतूपादाने रहेत्वर कार युक्त एव । यत्र च कारक न चमत्कारावह निर्दिष्ट तत्र नायमलकार । यथा गौश्चरतीति ॥ २३६॥ उदाहरणस्य अल्कारत्व प्रतिपादयति-प्रीत्युत्पादनेति । अत्र अस्मिन् श्लोके । प्रात्युत्पादनयोग्यस्य आहादप्रतीतिसमर्थस्य । रूपस्य वर्णनस्वरूपस्य । उपवृहण चित्र्यजनकल्वेनोपन्यास । अटकारतया उद्दिष्ट निर्दिष्ट । वैचित्र्यस्य प्रतायमानत्वात् अबाल कारता इंटरेति भाव | अय हेतु उत्पादनकियाया । । १ लोकस्य कपा १ दक्षिण' अर, ·हेतुप्रकाराः २३९ चन्दनारण्यमाधृय स्पृष्ट्वा मलयनिर्झरान् । पथिकानामभावाय पवनोयमुपस्थित्तः ॥ २३८ ॥ अभावसाधनायालमेवंभूतो हि मारुतः । विरहज्वरसंभृतमनोज्ञारोचके जने ॥ २३९ ॥ दर्शित । निवृत्तो अपि क्रियानिवृत्तावपि हेतुनिर्देशे। तत् समम् क्रियाप्रवृत्ति- ६वदत्रापि हेत्वलकार इति भाव ॥२३७ ।। निवृत्ती उदाहरति---चन्दनेति । चन्दनारण्यम् चन्दनवनम् । आध्य मलयनिर्झरान स्पृष्ट्वा । वाक्यद्वयेन सौरभ्यशैत्यसपत्तिरुपाना । अय पवन पथि- ३काना पान्थाना वियोगिनामित्यर्थ । अभावाय बिनाशाय । उपस्थित । कामो- दीपकल्वात् तान् विशसितु सप्राप्त इति भाव ॥ २३८ ।। निवृत्ती अलकारत्व सगमयत्ति-अभावति । एवभूत शेत्यसौरभ्यान्वित । मारत विरहज्वरेण चिरहसतापेन । सभूत जातम् । मनोज्ञे मनोहारिणि वस्तुन्नि अरोचकम् अरुचिर्यस्य तस्मिन् मनोज्ञयस्तुनि खिन्नस्येत्यर्थः । निरहज्वरसभूत मदनाग्न्यातुरे जने इति पाठे तु विरहेण कान्ताया विरहेण ज्वर सताप तेन सभूत यो मदनाग्निः मदनरूप सतापातिशयविधायकोग्नि तेन आतुरे रुग्णे । (जने उपस्थित सन् तेपाम् अभावसाधनाय सत्ताविरहसपादनाय । अल समर्थ । एव भावविरहरूपेण क्रियानिवृत्तावपि हेतु साधको भवति । यथा भावसपादनाय हेत. साधक तथा अभावापेति भाव । तथा च उभयत्रापि अलकारत्व बोध्यम् । केचित्तु क्रियानिवृचौ- मुग्धे तव मुखामोदलोलपो मधुरो भ्रमन् । कर्णिकाकमल पुलमपि नाभिसरत्ययम् ॥ १३इति उदाजदुः । तथा मूले तु प्रयमोदाहरण क्रियासाधकस्य द्वितीयमभानसाधकस्य इति च भेद दर्शयामा । परम् उपक्रमानुरोधेन क्रियाया उत्पत्तिनिवृत्ति- प्रदर्शनायेव एतद्दाहरणयुगलमिति भाति ।। २३९ ।। , सताप'. र मदनाम्न्यातुरे जने भ, ड, य.

·२४२ कान्यादर्श द्वितीयः परिच्छेदः गतोस्तमर्को भातीन्दुर्यान्ति वासाय पक्षिणः । इतीदमपि साधेप कालावस्थानिवेदने ॥ २४४ ॥ अबध्यैरिन्दुपादानाममाध्यैश्चन्दनाम्भसाम् । देहोष्मभिः सुवोधं ते ससि कामातुरं मनः ॥ २४५॥ इति लक्ष्याः प्रयोगेपु रम्या ज्ञापकहेतवः । पश्यति । अत्र पश्यति क्रियया सखी न निष्पाद्यते न वा विक्रियते । अत ६एतत् प्राप्य कर्म । तद्विपयफदर्शनक्रियापेक्षयैव बालाया हेतुत्वम् । तच्च तादृश- सकोपनिरीक्षणनादिभिरुपस्कृत विशेषचमत्कारमावहति । अत हेत्वलकार ॥ २४३ ॥ एव कारकहेतु सप्रपञ्च निरूप्येदानी ज्ञापकहेतुमुदाहरति--गतोस्त- मिति । अर्फ अस्त गत । इन्दु भाति प्रकाशते । वासाय निवासस्थानाय पक्षिण यान्ति । कालापस्थाया कालविशेपस्य सायफालस्येत्यर्थ । निवेदने ज्ञापने । साधु एव चमत्कारजनकतया अल कारसपादनाय पर्याप्तमेव । ज्ञाप्य कचित् शन्दोपात्त कविच्च प्रतीयमान भाति । अत्र प्रतीयमानम् । साध्वेव इति एवकारेण प्रतीयमाने ज्ञापकस्यानुपादानात् हेतो कथ ज्ञापकता इति शक्षामनेन निवारयति इति ज्ञेयम् । सप्रति सन्ध्यासमयो वर्तते इति वाक्ये न चियम् । उक्तप्रकारेण कथने एस वैचित्र्यमिति अलकारता ॥ २४४॥ साप्यस्य शन्दोपादाने ज्ञापकहेतुमुदाहरति-आध्यैरिति । इन्दुपादानां चन्द्रकिरणानाम् । अपये अग्निाौ । चन्दनाम्भसा चन्दनोदकाना विपनाना- मित्यर्थ । असामै अप्रतिमा । दहोमभि शरीरसतापे । हे सखि ते कामातुर मदनपीडितम् । मन मुतोष मुनि बाधा विकारयोधा यस्य तत् । एतादृशमस्तीति शेष । नत्र च गय मनस कामातुर वम् नन्छ दोपातम् । ज्ञापकाश्च अप्रति- (कार्या देहोप्माण ॥ २४५ ॥ भायहेतुमुपसहरति-इतीति । इति एकप्रकारा. । प्रयोगा कीनां । दम Ta | ममा भ ४गम्यग कपा ·हेतुप्रकाराः अभावहेतवः केचिद्व्याहियन्ते मनोहराः ॥ २४६ ॥ अनभ्यासेन विद्यानामसंसर्गेण धीमताम् । अनिग्रहेण चाक्षाणां जायते व्यसनं नृणाम् ॥ २४७॥ गतः कामकथोन्मादो गलितो यौवनज्वरः । क्षतो मोहश्च्युता तृष्णा कृतं पुण्याश्रमे मनः ।। २४८ ॥ निबन्धेषु । रम्याः वैचित्र्येण मनोहराः । ज्ञापकहेतवः लक्ष्याः अवबोद्धन्याः । केचित् मनोहराः अभावरूपा हेतवः न्याहियन्ते कथ्यन्ते। अभावश्च अनेन कविना चतुर्की कल्पितः । प्रागभावः प्रध्वंसाभावः अत्यन्ताभावः अन्योन्या- भावश्चेति ॥ २४६॥ अभावेषु प्रथमं प्रागभावमुदाहरतिअनम्यासेनेति । विद्यानाम् आ- न्वीक्षिक्यादीनाम् । अनभ्यासेन अपरिशीलनेन । धीमतां विपश्चिताम् । असंसर्गेण परिचयाभावेन । अक्षाणां इन्द्रियाणाम् । अनिग्रहेण असंयमनेन । हेतुना । नृणां व्यसनं दुष्प्रवृत्तिः जायते । भगवता मनुना अष्टादशविधानि व्यसनान्युक्तानि । यथा-- मृगयाक्षो दिवा स्वापः परीवादः त्रियो मदः । तौर्यत्रिकं वृथाट्या च कामजो दशको गणः ॥ पैशून्यं साहसं द्रोह ईर्ष्यासूयार्थदूपणम् । वाग्दण्डजं च पारुप्यं क्रोधजोपि गोष्टकः॥ (७.४७.४८) इति । ९ अत्र यावत् विद्यादीनामभावः तावत् व्यसनं भवत्येव इति विवादीनां प्रागभावस्थ व्यसनं प्रति हेतुता ॥२४७॥ प्रबंसाभावहेतुमदाहरति-गत इति । कामकथाभिः य उन्मादः विपयेषु सङ्गाभिनिवेशः । स गतः । यौवनज्वरः तारुण्योप्मा । गठितः क्षीणप्रायः । मोहः ममत्वबुद्धिः । क्षतः नष्टः। तृष्णा विषयवासना । च्युता लुप्ता । अतः कारणात् पुण्याश्रमे पवित्राश्रमे चतुर्थाश्रमे इत्यर्थः । मनः कृतम् निश्चयः कृतः । अत्र उन्मादादीनां प्रपंसाभावः एव चतुर्थाश्रमस्वीकाराय हेतुत्वेनोपाचः । अतः ६प्रध्वंसाभावहे यलंकारः ॥ २४८॥ यिन्ने.क. २हत. गतः, चरप,

·२३४
काव्यादर्श द्वितीय परिच्छेदः
बनान्यमूनि न गृहाण्येता नद्या न योपितः ।
मृगा इमे न दायादास्तन्मे नन्दति मानसम् ।। २४९ ॥
त्यन्तमसदार्याणामनालोचितष्टितम् ।
अतस्तेपा निर्धन्ते सततं सर्वसंपदः ।। २५० ।।
उद्यानसहकाराणामनुद्भिन्ना न मञ्जरी।
अन्योन्याभावहतुमुदाहरति--चनान्यमूनीति । अनि निकाय
मपादकानि । यानि आयमारण्यानि । गृहाणि ममत्यादिभि नानादु गास्पदानि
आरसपानि न । पता विमलयारिधाराभिर्मनारा नघ ।यापिनो मन थामन्या.
'पासा प्रमा नाम मघरममा भगा । दायादा मसराकान्ता. सबन्धि.
नना न । तत् तत् अयमपि म मानस नन्दति नतोषयति । बर नादीना-
लन्योन्यामाग्न मन सा सत्साधित । ओ अन्योन्याभावहत्वलकार । जत्र
मास्यातिदायतुसमेटप्रतानिपूर्वकभेदप्रतापादनम्या नमकार नकबाद वन.
ग्रहादानां सस्पनर या । पर , उदक्षिणा नान निणयापमा इति प्रेम
(चन्द्रराणिः ॥ २२९॥

·हेतुमकाराः २४५ देयः पथिकनारीणां सतिला सलिलाअलिः ॥ २५१॥ ६स्थितमिति भावः । अत्र मजरीणामनु दाभावः मरणस्य हेतुत्वेनोपन्यस्तः । अतः अभावाभावहत्वलकारः । अन्येपामभावाभावाना उदाहरणानि सरस्वतीकण्ठाभरणे तट्टीकाया च दर्शितानि । तेषु प्रध्वंसाभावाभावो यथा-- पानश्रोणि गभीरनाभि निभृत मध्ये भूशोचस्तन पायादः परिरब्धमन्धिदुहितुः कान्तेन कान्त वपु. । स्वावासानुपघातनिर्वृतमनास्तत्कालमीलदृशे यस्मै सोध्युतनाभिपनवसतिर्वेधाः शिव ध्यायति ॥ (३.१५) इति । अन नारायणनाभिपङ्कजरूपस्यावासस्य उपघाताभाव विधेमनोनिर्वाणकारण भवति । अत. प्रघसाभावाभावहेतुरयम् । अन्योन्याभावाभावो यथा---- अवनिरुदक तेजोवायुर्नभ. शशिभास्करी पुरुषः इति यत् केचिदिन्ना वदन्ति तनूस्तव । तदनघ वचोपैचित्रीभिर्निरावरणस्य ते विवधति पय.पूरोन्मीलन्मृषा मिहिरोपमाम् ।। अन भिन्न इत्यन्योन्याभावमुपन्यस्य निरावरणस्य मृत्यताभ्या निषेधः अन्योन्या- भावाभावः स च मिहिरोपमात्वसाधक । अतः हेवलकार. । अत्यन्ताभावाभावो- २यथा- न विद्यते यद्यपि पूर्ववासना गुणानुवन्धि प्रतिभानमद्भुतम् । श्रुतेन यत्नेन च वागुपासिता ध्रुव करोत्येव कमप्यनुग्रहम् ।। (काव्यादर्श १-१०४) इति। अत्र न विद्यते इत्यत्यन्ताभानमुपन्यस्य कमपीति प्रतिभासत्ताभिधानेन प्रतिपेधः । २७स च श्रुतयत्नाभ्या वागुपासितव्या इत्युन्नीलार्थस्य हेतु. इति अत्यन्तामाताभाव- हेत्वलकार । अत्यन्तमसदार्याणामनालोचितचेधितम् । इत्येतदपि अत्यन्ताभावभावो दाहरण भवति ॥ २५१ ॥ 12 ·४६ काव्यादर्शे द्वितीयः परिच्छेदः मागभावादिरूपस्य हेतुत्वमिह वस्तुनः। भाषाभावस्वरूपस्य कार्यस्योत्पादनं प्रति ॥ २५२ ॥ दूरकार्यस्तत्सहजः कार्यानन्तरजस्तथा। अयुक्तयुक्तकार्यों चेत्यसंख्याचितहेतवः ॥ २५३ ।। तेमी प्रयोगमागेपु गौणवृत्तिव्यपाश्रयाः। अत्यन्तसुन्दरा दृष्टास्तदुदाहृतयो यथा ॥ २५४ ।। अभावहेतुमुपसहरति-~~-प्रागभावादीति । इह प्रागभावादिरूपस्य प्राग- भावप्रध्वसाभावान्योन्याभावात्यन्ताभावस्वरूपस्य । वस्तुनः विषयस्य! हेतुत्वम् भावा- ३भावस्वरूपस्य कार्यस्य । तत्र भावरूपस्य अनभ्यासेन विद्यानाम् इत्यादिश्लोक- त्रये अभावरूपकार्यस्य च उद्यानेति श्लोके । उत्पादन प्रति निप्पत्तये । दर्शित- मिति शेषः । उक्तोदाहरणेषु कारकहेतुत्वं दर्शितम् । ज्ञापकहेतोरुदाहरणानि ६ऊह्यानि ॥२५२॥ कारकज्ञापकहेतू सप्रपञ्च निरूप्य इदानी चित्रहेतुप्रभेदान् दर्शयति--- दकार्य इति । दूरं कार्य यस्य स दूरकार्यः । तेन कार्येण सह जायते स तत्सहजः । कार्यात् अनन्तर जातः कार्यानन्तरजः । अयुक्त स्वभावविरुद्धं युक्त स्वभावानुरूप कार्य ययोस्तौ च । इति एवंप्रकाराः । असख्याः सख्यातीताः । चित्रहेतवः भवन्तीति शेषः ॥ २५३ । कार्यात् घिदूरस्य सहजस्य तदनन्तरजस्य वा कारणस्य कथ कारणत्व- मिति शङ्का परिहरति--तेमीति । तमी पूर्वोक्ताचित्रहेतवः । गौणवृत्तिव्यपाश्रयाः ३सारोपगोणीलक्षणा व्यपाश्रयः अवलम्बन येषां ते तादृशाः सन्तः । कारणता प्रामुवन्ति इत्यर्थः । ते च प्रयोगमार्गेषु प्रबन्धरतिषु । अत्यन्तसुन्दरा दृष्टाः । अतः तदुदाहतयो दर्शयामः इत्यर्थः । यथेति अग्रिमोदाहरणप्रस्तावाय । अत्र गौण- ६वृत्तिव्यपाश्रयत्व कचित् कार्यस्यापि । यथा पश्चात् पर्यस्य इतियक्ष्यमाणोदाहरण रागसागरः इत्यत्र । तत्र हतोौणवृत्तिल परपरयेति बोध्यम् । कचित् कार्य- कारणयोरुभयोरपि गौणवृत्तिव्यपाश्रयत्व भवति । यथा राज्ञां हस्तारविन्दानि इत्यना १ वभावम्य. अ २ अयुनां युकारा. कसा; 'युककार्य:. कपा. ३ गोगमार्ग'. अ, 'पराभपात् करा.

·- हेतुप्रकाराः २४७ त्वदपाङ्गाद्वयं जैत्रमनङ्गास्वं यदङ्गने । मुक्तं तदन्यतस्तेन सोप्यहं मनसि क्षतः ॥ २५५ ।। आविर्भवति नारीणां वयः पर्यस्तशैशवम् । सहैव विविधैः पुंसामाजोन्मादविभ्रमैः ।। २५६ ।। ९एवं च गौणवृत्तिव्यपाश्रयात् इति पञ्चम्यन्तपाठः साधुः इति भाति । कचि साम्यवसानलक्षणायामपि हेतोश्चमत्कारिता । यथा आविर्भवति नारीणाम् इत्युदा- हरणे ॥ २५४ ॥ तत्र कार्यस्य हेतो(रदेशस्थस्य उदाहरणं दर्शयति-त्वदिति। हे अपने शोभनगात्रि । त्वदपाङ्गाह्वयं त्वदपाशसंज्ञकम् । अनेन अत्र सारोपा गौणी लक्षणा दर्शिता । जैत्र जयशालि । अनङ्गास्त्रं अन्यतः मद्भिन्नपुरुषान्तरे । मुक्तं त्वयेति शेपः । तेन वदपाङ्गरूपमदनास्त्रेण सः लक्ष्यभूतः । अलक्ष्यभूतोहमपि च । मनसि हृदये । क्षतः विद्धः । अत्र अस्रस्य लक्ष्यवेधरूपकार्य संनिहितम् अलक्ष्य- ६वेधरूपं तु विदूरम् इति तादृशकार्यस्यात्र विदूरता। इति देशविदूरतायो उदा- हरणम् । कालविदूरताया यथा-- अननुवानेन युगोपमानमलब्धमौर्वी किणलाञ्छनेन । अस्पृष्टखड्गत्सरुणापि चासीद्रक्षावती तस्य भुजेन भूमिः ॥ इति । अत्र यौवनकार्यस्य बाल्ये एव करणादतोर्दूरकार्यता । इति सरखती- कण्ठाभरणे ( ३.१७) ॥ २५५ ॥ सहजहेतोरुदाहरण दर्शयति-आविर्भवतीति । नारीणां पर्यस्तशैशव निराकृतवाल्यम् । वयः यौवनमित्यर्थः । पुंसां कामिनाम् । विविधैः बहुप्रकारैः । अङ्ग- जोन्मादविभ्रमैः अङ्गजः मनसिजः तेन कृतैः उन्मादविभ्रमैः मनोविकारविलासैः । सह एव आविर्भवति । अत्र मनोविभ्रमस्य यौवनं कारणं कार्यभूतेन तेन सहैव जायते इति कार्यस्य आशुभावप्रतिपादनाय वर्णितम् । तथा चात्र कार्यप्राक्क्षण- वर्तितं विशेप विवक्षया कारणस्य अपद्रुतम्। तथा च अन्न विप्रमाणां पश्चादुत्पध- मानत्वं प्रागुम्पाद्यमानत्वेनाध्यवसितमिति अध्यवसायव्यपाश्रयोत्र हेतुश्चमत्कारा- तिशयजनको न तु गौणव्यपाश्रय इति बोध्यम् इति प्रेमचन्द्रशर्माणः ।। २५६ ।। १ मङ्गलाच. अ. २ सोस्यहं. क. . ६ ·२४८ काव्यादर्श द्वितीयः परिच्छेदः पश्चात् पर्यस्य किरणानुदीणं चन्द्रमण्डलस् प्रागेय हरिणाक्षीणामुदीर्णो रागसागरः ॥ २५७ ॥ राज्ञां हस्तारविन्दानि कुड्मलीकुरुते कुतः । देव त्वचरणद्वन्द्वरांगवालातपः स्पृशन् ॥ २५८ ॥ पाणिपमानि भूपानां सकोचयितुमीशते । त्वत्पादनखचन्द्राणामर्चिपः कुन्दनिर्मला: ।। २५९ ।। कार्यानन्तरजहेतुमुदाहरति--पचादिति । किरणान् मरीचीः । पर्यस्य उत्क्षिप्य । चन्द्रमण्डलम् पश्चात् रागसागरोदीर्णानन्तरम् । उदीर्णमुदितम् । हरिणा- क्षीणा रागसागर कामामिलापसमुद्र. । प्रागेप चन्द्रमण्डलोदयात् पूर्वमेव । उदीर्णः उच्छलितः स्फीत इति यावत् । अत्र चन्द्रोदयस्य रागोद्दीपकत्वात् कारणत्वम् । तब कार्यभूतरागोदीर्णानन्तर सभूतमिति कार्यानन्तरजत्व हेतोर्वोप्यम् । एय पौर्वापर्यव्यत्यासेन वर्णन वैचित्र्यशालीति हेतुवैचित्र्य बोध्यम् । वस्तुतस्तु अत्र चन्द्रमण्डलोदयरूपकारणस्य क्षिप्रकार्यस्य पश्चाद्भाविता पूर्वभावित्वेनाध्यवसिता । तेनालाप्यवसायमूल एव चमत्कारातिशय इति प्रेमचन्द्र शर्माण २५७॥ अयुक्तकार्य हेतुमुदाहरति-राज्ञामिति । देव त्वचरणयुगुलस्य रागः रविमा स एव घाटातपः मृदुसूर्यरश्मि । राज्ञा हस्ता एव अरविन्दानि तानि । स्पृशन् कुतः कुड्मलीकुरुते मुकुलोकरेति । वालातपस्पर्शन अरविन्दाना विकास एव भाव्य न तु सकोच । अतः अरविन्दसकोचविधानम् बाातपस्य अयुक्त मिति अयुक्तमार्योय हेतु । स च राजविषयकरते: पोपकतया चमत्कारविषय- इत्वान्मनोरम इति ध्येयम् । अब हस्तारविन्दाना कुड्मलीकरणं प्रणामाञ्जलिरूपतया ज्ञेयम् ॥ २५८॥ युतकार्यमुदाहरति--पाणिपानीति । त्वत्पादनखचन्द्राणा तव पद नखान्येव चन्द्रा. तेपाम् । कुन्दनिर्मला. कुन्दकुसुमधवलाः । अर्चिपः कान्तयः । ३ भूपाना पाणिपद्मानि इस्तकमलानि । सकोचयित प्रणामाञ्जलिविधायकवेन मुकुलीकर्तुम् । ईगते समर्या भवन्ति । अत्र चन्दार्चिपा पद्मनिमीलनं युक्रमेय वाला' ,, प.

·सूक्ष्मलक्षणम् २४९ इति हेतुविकल्पानां दर्शिता गतिरीशी । ॥ इति हेतुचक्रम् ॥ इङ्गिताकारलक्ष्योर्थः सौक्ष्म्यात् सूक्ष्म इति स्मृतः ॥२६०॥ कदा नौ संगमो भाषीत्याकीर्णे वक्तुमक्षमम् । अवेत्ये कान्तमवला लीलापनं न्यमीलयत् ।। २६१ ॥ इति युक्तकार्योयं हेतुः । स च राजविषयकरतिपोपकतया सविशेषचमत्कारका- ६रीति बोध्यम् ॥ २५९ ॥ हेतुमुपसंहरति-इतीति । हेतोर्विकल्पाना प्रभेदानाम् । इहशी एवंप्रकारा। गतिः पद्धतिः । दर्शिता निरूपिता । अनेन प्रकारेण अन्येपि हेत्वलंकारभेदा ज्ञेयाः इति भावः । ते च अहेत्वादयो सरखतीकण्ठाभरणतो ज्ञातव्याः । अत्रास्माभि- विस्तरभिया न दर्शिताः । सूक्ष्मालंकारं निर्दिशति--इङ्गितेति । इङ्गितं स्वाभि- प्रायसूचकः शरीरावयवव्यापारः । आकारः अन्तर्भावसूचको रूपादेरन्यथाभावः । ६ ताभ्यो लक्ष्यः अनुमेयः अर्थः प्रतिपाविषयः । स च कचित् अभिलाषा- यभ्यन्तरविषयः कचिच्च रहःक्रियमाणबहिर्विपयो वेति द्विधा । सौक्ष्म्यात् सूक्ष्म- मतिवेद्यत्वात् साधारणपुरुषदुर्जेयत्वाच्च । सूक्ष्मः सूक्ष्माभिधः । स्मृतः । तथा च (इशिताकाराभ्यां सूक्ष्ममतिज्ञेयं अर्थस्य वर्णनं सूक्ष्मालंकारः इति लक्षणं संपन्नम् । प्रकाशकारादयस्तु- कुतोपि लक्षितः सूक्ष्मोप्योंन्यस्मै प्रकाश्यते । धर्मेण केनचिद्यत तत् सूक्ष्म परिचक्षते ॥ (८६६ पत्रे) इत्याहुः । तथा च कुतोपि आकारादिगिताद्वा लक्षितस्य सूक्ष्मार्थस्य तीक्ष्णमति- संवेद्यार्यस्य केनचिनयन्तरेण यत् सूचनं स सूक्ष्मः इति तदभिप्रायः ॥२६०॥ इङ्गितलक्ष्यार्थमुदाइरति--कदेति । कदा कस्मिन् समये । नौ आवयोः । संगमः समागमः । भावि भविष्यति । इति आमीणे जनसंकुले स्थाने । वक्तुं प्रष्टु- मिति भावः । अक्षमम् असमर्थम् । नायकेन वाचा अपृष्टमपि तदीयमुखच्छायया २ अरेस्य, अ. १ विकल्पस्य. अ. काम्पादर्श] २ ·। २५० काव्यादर्श द्वितीय. परिच्छेदः पद्मसंमीलनादन सचितो निशि संगमः। आश्वासयितुमिच्छन्त्या प्रियमङ्गजपीडितम् ॥ २६२ ।। मंदर्पितदृशस्तस्या गीतगोठ्यामवर्धत । उद्दामरागतरला छाया कोपि मुखाम्बुजे ॥२६३ ।। इत्यनुद्भिनरूपत्वाद्रत्युत्सवमनोरथः । अनुल्ल थैव सूक्ष्मत्वमभूदन व्यवस्थितः ॥ २६४ ॥ ॥ इति सूक्ष्मचक्रम् ॥ त प्रश्नमनुमावत्यर्थ । एतादृश कान्त नायकम् । अवेक्ष्य अबला सा नायिका। लीलापन क्रीडाधृतकमलम् । अमीलयत् सकोचयामाप्त ।। २६१ ।। उदाहरण विशदयति-पोति । अत्र अस्मिन् पये । अङ्गजपीडित मदनपरि- तप्तम् । प्रियम् आश्वासयितु समाधातुम् । इच्छन्त्या नायिकया । पद्मममीलनात् । निशि रात्रौ । भावीति शेप । सगम सूचित लक्षित । अत्र पद्मनिमीलनरूपेनि- सेन निशि सगम भागीति प्रियाय सक्षमतया सूचितम् इति सूक्ष्मालकार । तञ्च सूचन सहृदयचमत्कारि । अत अस्यालकारत्व निर्माधमेव ।। २६२ ॥ आकारलक्ष्यार्थमुदाहरतिमर्पितेति । गोतगोष्ठया सगीतशालायाम् । मदर्पितश मयि पद्धदृष्टया । तस्या नायिकाया । मुखाम्बुजे उद्दामरागतरला उदाम मर्यादातिक्रान्त य राग अनुराग तेन तरला तेजोभासुरा । पूर्णानुराग सूचिकेत्यर्थ । कापि अनिर्वचनीया । छाया कान्ति । अवर्धत । अत्र मुखडाया- लक्षण्यरूपाकारविशेषेण नापिकाया रत्युत्सवामिलाप सूक्ष्मतया दर्शित । इति समालकार ॥ २६३ ॥ उदाहरणे लक्षण सगमयति-इति इति । इति एव केवल छाययैव सदारपेगदर्शितायात अनुदिन्नम्पत्वात् सुटतपा अप्रतीयमानतातामा अनुलत्पर अपरित्यग्य । रत्युत्सरमनोरथ न्यास्थित वर्णितः । अभव । अत. सूक्ष्मप्रकारेण मनोरणाविधारवर्णनात् समारपार इति भार । अत्र कोचित । उदामरागतरमा मुखडाया तायत् रयुत्सरमनोरयस्यैवानुमान इति न नियमः । पियान्तरमनोरयादिनापि तत्समयादित्य शान्तिकरान सुटतर तादृशमनोरथ • ५८ मारनात् रा. दाta कादिर भ. नि.. ।

·लेशालंकारः २५१ लेशो लेशेन निभिन्नवस्तुरूपनिगृहनम् । उदाहरण एवांस रूपमाविर्भविष्यति ॥ २६५ ॥ लक्षयति । लक्षयिता तु स्वीयविलक्षणसहृदयतासधीचीनया तया कयंचिल्लक्षय- तीति सूक्ष्मत्वमेव रत्युत्सवविषयस्येत्याहुः ॥ २६४ ॥ । . क्रमप्राप्त लवापरपर्यायं लेशं निरूपयति--लेश इति । लेशेन स्वल्प- तया । निर्भिन्न प्रकटीभूतं यद्वस्तुनो गोप्यविषयस्य रूपं स्वरूपं तस्य निगृहनम् • संवरणम् । लेशः लेशनामालंकारः । केचित्तु लेशन व्याजेन वस्तुरूपनिगूदनं लेशोलंकारः इति विवृण्वन्ति । तथा च कारणान्तरोत्पन्नस्य प्रकटीभूतस्य वस्तुनः • कारणान्तरोत्पन्नत्वकथनेन तदाच्छादनं लेशः इति भावः । स च वस्तुरूपनिर्भेदः कचित् रोमादिगात्राधिकारैः कचिद्वक्तुरनवधानतया संभवति । इमें नव्याः व्याजोक्किं वदन्ति । तथा च प्रकाशकार:--च्याजोक्तिश्चछमनोद्भिन्नवस्तुरूपनिगू- हनम् । इति । अप्पय्यदीक्षितयर्णिता छेकापडुतिरपि अस्यैव प्रभेदः । तलक्षणो- दाहरणं तु--- छेकापडुतिरन्यस्य शङ्कातस्तध्यानहवे । प्रगल्पन् मत्पदे लग्नः कान्तः किं न हि नपुरः ।। इति । १.अन्यान्यपि उदाहरणानि-- समये पयोधराणामपतितया नैव शक्यते स्थातुम । उत्कण्ठितासि वाले नदि नहि सखि पिच्छिलः पन्थाः ।। १५यथा वा- सीत्कारं शिक्षयति प्रणयत्यधरं तनोति रोमाञ्चम् । नागरिकः किं मिलितः नहि नहि सखि हैमनः पवनः ॥ इति । १-ननु नास्त्यत्र लेशनिर्मिन्ननिगृहने कश्चिचमत्कार इति नायं अलंकारः । तदेतन्मतं निराकर्तुमाह--- उदाहरणे इति । अस्य अलंकारस्य । उदाहरणे एव रूपं चमत्कृतिस्वरूपम् । आविर्भविष्यति प्रकटीमविष्यति ॥ २६५ ।। , वाक्यस्य, अ.

·२५२ काव्यादर्श द्वितीयः परिच्छेदः राजकन्यानुरक्तं मां रोमोद्भदेन रक्षकाः । अवगच्छेयुरा ज्ञातमहो शीवानिलं वनम् ।। २६६ ।। आनन्दाथु प्रवृत्तं मे कधं दृष्ट्वैव कन्यकाम् । अक्षि मे पुप्परजसा वातोद्धतेन पितम् ॥ २७ ॥ इत्येवमादिस्थानयमलंकारोतिशोभते । लेशमेके बिदुनिन्दां स्तुति या लेशतः कृताम् ।। २६८॥ उदाहरण दर्शयति-राजेतिरक्षकाः राजान्त.पुराधिकृताः । रोमोद्भदेन रोमहर्षेण । मां राजकन्यानुरक्त पकन्यकाभिलापुकम् । अवगच्छेयुः जानीयुः । समापनाया लिट् । आः शतम् । आः इति स्मरणे । निगृहनप्रकारः कल्पित रत्यर्थः । अहो इति विस्मये । वनं शीतानिटम् शीतः अनिलः वायुपत्र तत् । शीतानलसंपर्केण रामोद्गम इति भावः । अन शीतानलसंपर्केण रामोदमस्य व्यवस्थापनात् अनुरागनिगृहन सपादितम् । तच्च वैचित्र्यातिशालि इति युक्तः मस्यालकारस्यन् । निर्मिनस्तुनिगृहनन् अनिष्टसंभावनया उजया या भवति । अन अनिरसभावनया । टजया तु अमिमोदाहरणे इति शेयम् ।। २६६॥

·लेशोदाहरणानि २५३ इत्यर्थः । यथा लेशेन निर्मिन्नवस्तुनिगूहनालेशालंकारः तथा लेशेन स्तुतिनिन्दा. विधानेपि स एव अलंकारः उचितः । चमत्कृती लेशस्य प्राधान्यात् । एवं च न्याजस्तुत्यलंकारान्तराभ्युपगमनं न युक्तम् । दोपस्य यो गुणीभायो दोषीभावो गुणस्य या । स लेशः स्यात् ततो नान्या व्याजस्तुतिरपीप्यते ॥ १२इति प्राञ्चः । अप्पयदीक्षितास्तु-- लेशः स्यादोपगुणयोर्गुणदोपत्वकल्पनम् । अखिलेषु विहङ्गेप हन्त स्वच्छन्दचारिषु । शुक पञ्जरवन्धस्ते मधुराणां गिरां फलम् ॥ इति लक्षणोदाहरणं प्रदय अग्रे आहुः । दण्डी स्वत्रोदाजहार -- युवैप गुणवान् राजा योग्यस्ते पतिसर्जितः । रणोत्सवे मनः सक्तं यस्य कामोत्सवादपि ॥ चपलो निर्दयश्चासौ जनः किं तेन में सखि । आगः प्रमार्जनायैव चाटवो येन शिक्षिताः॥ इति । २१अनावश्लोके राज्ञो वीर्योत्कर्षस्तुतिः । कन्याया निरन्तरसंभोगनिर्विवर्तिपया दोप. खेन प्रतिभासतामित्यभिप्रत्य विदग्धया सख्या राजप्रकोपपरिजिहीर्षया स एव दोपो गुणवेन वर्णितः । उत्तरश्लोके सखीभिरुपदिष्टं गानं कर्तुमशक्तयापि तद- २.तो मानपरिग्रहानुगुण्यं प्रतिज्ञाय तदनिर्वाहमाशङ्कमानया सखीनामुपहासं परिजिहीर्पन्त्या नायिकया नायकस्य चाटुकारितागुण एव दोपत्वेन वर्णितः । न बाघश्लोके स्तुतिः निन्दापर्यवसायिनी द्वितीयश्लोके निन्दा स्तुतिपर्यवसायिनीति २७व्याजस्तुतिराशङ्कनीया 1 राजप्रकोपपरिहारार्थमिह निन्दास्तुत्योरन्याविदिततया लेशत एवोद्धारनेन ततो विशेषादिति । वस्तुतस्तु इह व्याजस्तुतिसद्भावेपि न दोपः । नहि एतावता लेशमात्रस्य व्याजस्तुलन्तर्भावः असजते । तदसंकीर्ण- ३.योरपि लेशोदाहरणयोर्दर्शितत्वात् । नापि व्याजस्तुतिमात्रस्य देशे अन्तर्भावः प्रसज्जते । भिन्नविषयव्याजस्तुत्युदाहरणेषु-- कस्त्वं वानर रामचन्द्रभवने देखार्यसंवाहको । यद्वक्त्रं मुद्दरीक्षसे न धनिनां भूपे न चाटून मृपा ।

·२५४ काव्यादर्दो द्वितीयः परिच्छेदः युवैप गुणवान् राजा योग्यस्ते पविसर्जितः । रणोत्सवे मनः सक्तं यस्य कामोत्सवादपि ॥ २६९ ॥ इत्यादिषु दोषगुणीकरणस्य गुणदोपीकरणस्य चाभावात् । तत्र अन्यगुणदोषाभ्यां अन्यत्र गुणदोपयोः प्रतीतः । विषयस्येपि- इन्दोर्टश्म त्रिपुरजयिनः कण्ठमूळ मुरारिः दिङ्नागानां मदजलमपीभाजि गण्डस्थलानि । अयाम्युक्लियतिटक श्यामठिम्नानुलिप्ता- न्याभासन्ते वद धवलितं किं यशोभिस्त्वदीयैः ।। इत्यायुदाहरणेषु लेशास्पर्शनात् । तत्र हीन्दुलक्ष्मादीनां धवलीकरणाभावदोष एवं गुणत्वेन न पर्यवस्यति किंतु परिसंख्यारूपेण ततोन्यत् सर्व धवलितमित्यन्यो गुणः प्रतीयते । कचिद् व्याजस्तुत्युदाहरणे गुणदोषीकरणसावेपि स्तुर्विषया- न्तरमपि दृश्यते । यथा- सर्वदा सर्वदोसीति मिथ्या संस्तुयसे वुधैः । नारयो टेभिरे पृष्ठ न यक्षः परयोषितः ।। अत्र हि वाश्यया निन्दया परिसंख्यारूपेण ततोन्यत् सर्वमर्थिनामभिमतं दीना- गदि दीयते इति स्तुत्यन्तरमपि प्रतीयते । एवं च येपदाहरणधु-कास्ते शौर्यमदो योनुम् इत्यादिपु-गुणदोपादिषु गुणदोषीकरणादिकमेव व्याजस्तुतिरूपतया- वतिष्ठते तर देशव्याजस्तुत्योः संकरास्तु 1 इत्याहुः । जगन्नापोपि-नचायम- लंकारः ब्याजस्तुत्या उभयरूपया गतार्थ इति शक्यम् । मुखप्रतिपादितापपरी- ५.येन अर सर्वत्र पर्यसानाभावात् इत्यादि प्रयन्धेनामुमेर सिद्धान्तं दर्शयामास इरपट पल्लवितेन ॥ २६८ ।। म्तुतिन्याजेन निन्दामपं सामुदाहरति-युवैप इति । एषः राजा युवा गुणगन् उर्जित: तेजस्वी । ते योग्यः समुचितः। पतिः भवितुमर्हति ! यस्य मनः फामास रादपि रणास मानमिवार । मकम् । स्पंपरप्रसको राजकन्या प्रति वसाया अधिरियम । तेन मुरातः अतिवीरोयं वियतामिति रगोरस मनः पस्य कामोसादपि सपनेन स्तुत्य गायपि पर्परसाने सपा रणम्पमा r ·लेशोदाहरणानि २५५ वीर्योत्कर्षस्तुतिनिन्दैवास्मिन् भावनिवृत्तये । कन्यायाः कल्पते भोगान् निर्विविक्षोर्निरन्तरम् ॥२७०॥ चपलो निर्दयथासौ जनः किं तेन मे सखि । आगाप्रमार्जनायैव चाटवो येन शिक्षिताः ।। २७१ ॥ दोपाभासो गुणः कोपि दर्शितश्चाटुकारिता । मानं सखिजनोद्दिष्टं कर्तुं रागादशक्तया ॥ २७२ ॥ ॥ इति लेशचक्रम् ॥ (नानेन ते पर्याप्तरतिमुखलामः स्यदिति संभोगामिलापुकायाः निवेदनानिन्दाया एव अवबोधो भवति । अतः स्तुतिमिण निन्दाविधानात् लेशालंकारः ॥२६९ ॥ उदाहरणं विशदयति–वीर्येति । अस्मिन् पर्छ । निरन्तरं भोगान् निर्विविक्षोः सततभोगाभिलापुकायाः । कन्यायाः भावनिवृत्तये भावः मनोरागः ३वरणाभिप्रायो वा तनिवृत्तये । राज्ञः वीर्योत्कर्षस्तुतिः निन्दैव कल्पते निन्दात्वेन परिणमति ॥ २७०॥ निन्दान्याजेन स्तुतिमाह--चपल इति । मानपरिपालनमेव मनस्विन्या गौरवहेतुः । अतस्त्वया प्रेयसि स विधेय इति उपदिशन्त्याः सख्याः पुरतः प्रतिज्ञातमपि मानस्वीकारं तमनुष्ठातुमसमर्थाया स्वोपहासपरिजिहीपन्या नायिकाया उक्तिरियम् । हे सखि असौ मन्नायकरूपः जनः । चपलः चञ्चलस्वभावः । निर्दयश्च परपीडानभिज्ञतया दयाशून्यश्चास्ति। येन आगःप्रमार्जनायैव अपराध. निराकरणायैव । चाटवः प्रियालापाः । शिक्षिताः । अतः तेन भवतीभिरुपदिष्टेन मानेन । किम् । न किमपि प्रयोजनमित्यर्थः । सः चाटुप्रयोगचतुरः धृतमपि मानं शिथिलयतीत्यर्थः ॥ २७१ ॥ उदाहरणं विशदयति–दोपाभास इति । रागात् प्रियनेहात् । सखी- जनोदिष्टं सखीजनापेक्षितम् । सखीजनोपदिष्टमिति केचित् । मानं कर्तुं अनुष्ठा- तुम् । अशक्तया नायिकया चाटुकारतारूपः कोपि गुणः स्वीजनमनोहारी दोषा. भासः दोष इव आभासते स दोधाभासः । कृतः । दोषत्वेन निरूपित इत्यर्थः । अत्र निन्दाव्याजेन स्तुतिर्दर्शिता इति लेशः ।। २७२ ॥ १ निवर्नने. अ. २ निरन्तरान्. क. ३ गुणायैव. कपा.

·२५८ काव्यादर्श द्वितीय. परिच्छेद. 3 दयोपि तेनैव कारणेन अलकारव्यवहार्या भवितु युक्ता इत्यर्थ । अत्र प्रसङ्गत २७रसभानाना किंचित् स्वरूप दर्शयाम । तत्र विभावानुभाषव्यभिचारिभिर्व्यजितो रतिहासशोकादिश्चित्तवृत्तिविशेपो रस । तदुक्तम्- विभावैरनुभावैश्च सात्विकैयभिचारिभि । आनीयमान स्वाद्यत्व स्थायाभावो रस स्मृत. ॥ इति । भरतोपि विभावानुभावव्यभिचारिसयोगाद्रसनिप्पत्ति । इत्याह । तत्र विभावा वासनारूपतया अतिसूक्ष्मरूपेण अवस्थितान् रत्यादीन् स्थायिभावापरपर्यायान् ३३विभावयन्ति आस्वादयोग्यता नयन्ति ते ललनानायकचन्दिकावसन्तादयो ज्ञेया । तत्र ललनानायको आलम्बनविभावौ। चन्द्रिकावसन्तादयश्चोद्दीपनविभावा इति विवेक । अनुभावाश्च रत्यादीन् स्थायिनो येनुभावयन्ति अनुभवविषयीकुर्वन्ति {ते अनुभावा कटाक्षभुजाक्षेपरोमाञ्चप्रभृतय । अथवा अनु रसोद्वोधानन्तर- मुद्भवन्ति रसकार्यरूपा ते अनुभावा कटाक्षरोमाञ्चादय । व्यभिचारिणस्तु विशेषेण अभित सर्वाङ्गव्यापितया रत्यादीन् स्थायिन काये चारयति सचार ३.यन्ति मुहुर्मुहुरभिव्यञ्जयन्ति ते निर्वेदग्लानिशङ्कादय त्रयस्त्रिंशत् ज्ञेया । तत्र सयोगात् नाम विभावैरुत्पाद्योत्पादकरूपसवधात् अनुभावैर्गम्यगमकभावरूप सबन्धात् व्यभिचारिभिश्च पोप्यपोपकभावरूपसबन्धाच रसनिष्पत्तिर्नाम विभा ४३वैरुत्पत्ति अनुभावरभिव्यक्ति व्यभिचारिभि पुष्टिश्च स्थायिनो भवन्ति इति भट्टलोल्लट । विभावादिमि सयोगात् गम्यगमकभावरूपात् अनुमाप्यानुमापक भावरूपात् सबन्धात् रसस्य निप्पत्तिरिति श्राशङ्कुक । विभावादिभि सयोगात भोज्यभोजकरूपसवधात् रसस्य निप्पत्ति तिरिति भट्टनायक । अभिनवगुप्त- पादास्तु स्थायिना विभावादिभि सम सयोगात् व्यगय याकभावरूपात् सबन्धात् विभावादाना वा परस्परसयोगात् मीलनात् रसस्य निप्पत्तिरभिव्यक्ति इति सूत्रार्थ विवृण्वन्ति । अयमेव चालकारिकसमतोर्थ । विस्तरस्तु काव्यप्रकाशे तोकादी च दप्टन्य । रसविशेपाच- शृङ्गारदास्यकरुणरोदसीरभयानका । याभासाद्भुतसज्ञाश्चेत्यष्टी नाट्य स्सा स्मृता ॥ इति भरतनोपदिया । एपा स्यायिभाषाय तनैव कपिता । यथा-- re ·रसादिविवेचनम् २५९ है रतिहासश्च शोकश्च कोधोत्साही भयं तथा । जुगुप्सा विस्मयश्चेति स्थायिभावाः प्रकीर्तिताः ।। इति । स्थायित्वलक्षणं तु--- विरुद्धा अविरुद्धा वा यं तिरोधातुमक्षमाः । आनन्दाकुरकन्दोसौ भावः स्थायिपदास्पदम् ॥ इति । एवमेव पण्डितजगन्मायोपि- सजातीयविजातीयैरतिरस्कृतमूर्तिमान् । यावदसं वर्तमानः स्थायिभाव उदाहृतः ।। (३१ पत्रे) इति लक्षणमाह । तन स्त्रीपुसयोरन्योन्यालम्बनः प्रेमाख्यश्चित्तवृत्तिविशेषो रति- स्थायिभावः । वागङ्गादिविकारदर्शनजन्मा चेतोविकासो हासः । पुत्रादिवियोग- ६३मरणादिजन्मा वैक्लव्याख्यश्चित्तवृत्तिविशेषः शोकः । गुरुबन्धुवधादिपरमापराधजन्मा प्रज्वलनाख्यः क्रोधः । परपराक्रमदानादिस्मृतिजन्मा आन्नत्याख्यः उत्साहः । व्याघ्रदर्शनादिजन्मा परमानर्थविषयको वैलव्याख्यः चेतोविशेषः भयम् । कदर्य. ६६वस्तुविलोकनजन्मा विचिकित्साख्यश्चित्तवृत्तिविशेषो जुगुप्सा । अलौकिकवस्तु. दर्शनादिजन्मा आश्चर्याख्यो विस्मयः । अनुभावास्तु- अनुभावो विकारस्तु भावसंसूचनात्मकः । स्तम्भप्रलयरोमाञ्चाः स्वेदो वैवमेवेपथू ॥ अश्रु वैस्वर्यमित्यष्टौ सात्त्विकाः परिकीर्तिताः । : इयुलक्षाः । एपामुदाहरणानि विस्तारभयान प्रदर्शन्ते । रसगङ्गाधरादौ तानि ७२द्रष्टव्यानि । तत्र शृङ्गारस्य द्वौ प्रभेदौ संभोगो विप्रलम्भश्च इति । रतेः संयोगकाला- वच्छिन्नत्वे प्रथमः | वियोगकालावच्छिन्नत्वे द्वितीयः । संयोगवियोगौ च दम्पत्योः आवां संयुक्तवियुक्तौ इत्याकारिकी अन्तःकरणवृत्तिविशेषौ प्रायौ। तेन एकतल्प- ७५शयनेपि ईर्ष्यादिसद्भावे विप्रलम्भवर्णनमचितम् इति ज्ञेयम् । व्यभिचारिणो भावास्तु- निर्वेदग्लानिशङ्काख्यास्तथासूयामदश्रमाः । आलस्यं चैव दैन्यं च चिन्ता मोहः स्मृतितिः ।।

·२६० काव्यादर्शे द्वितीय परिच्छेद. Cr ८ ब्रीडा चपलता हर्ष आगो जडता तथा । गर्यो विपाद औत्सुक्य निद्रा विस्मृतिरेव च ॥ त्रासश्चैव पिर्तकश्च विज्ञेया व्यभिचारिण । स्वप्नो विबोधोमर्षश्चाप्यवाहित्थमथोग्रता ॥ मतियाधिस्तथोन्मादस्तथा मरणमेव च । त्रयस्त्रिंशदमी भाया समाख्यातास्तु नामत ॥ इति भरतेनोक्ता । एतेषामपि लक्षणोदाहरणानि प्रकाशादौ द्रष्टव्यानि । प्रकाश पारा --निर्वेदस्थायिभावोस्ति शा तोपि नवमो रस । इति शान्त रस स्वी ७कुर्वन्ति । निर्वेदो नाम नित्यानित्यवस्तुपिचारज-मा विषयविराग । रसभावपिये चनविस्तारस्तु नाट्यशास्त्रे षष्ठसप्तमाध्याययो धन्यालोकादौ च द्रष्टव्य । अत्रेदम- वधार्यम् । उपर्युक्तभावेषु देवादिपिपयकरतिभावस्य प्रेयोनामालकारत्वम् । गर्वाख्य .भावस्य च ऊर्जस्तिनामालकारत्यम् । अपशिष्टभागाना तथा रसाभासभावाभास भावशान्तिभारोदयभावसधिभावशालताना च रसरदलकारत्व बोध्यम् । रस पेशलम् इत्यत्र रसपदस्य रस्यमानपरत्वात् भावानामपि रसपदेनैव सग्रहो ज्ञेय । ३तथा चोक्तम्--- रसभानौ तदाभासो भावस्य प्रशमोदयौ । सधि शरता चेति सरेपि रसनादसा ॥ इति । ९. आचार्यदण्डिनो मते अणिवेनाङ्गत्वेन वाभिव्यज्यमाना रसादय अल्कारता प्राप्नुवन्ति । उभयोरपि काव्यशाभाननकत्वाविशेषात् । ननु अङ्गिनो रसादेरलकार्य त्यात् क्थमटकारत्वम् । रसस्य प्राधान्येल कार्यसम् तदन्यत्र चालकारत्रमुक ५९प्वन्यारोकलोचनकारै यथा- प्रधानन्यन वाश्यार्थे यता तु रसादय । काव्ये तस्मिन्नलकारो रसादिरिति मे मति ॥ इति । १.२पर दण्डिनो मते शब्दार्यात्मरस्य काव्यस्यैवाटकार्यत्वेन तदुपस्कारकस्य व्यस्य मानस्य काम्यशोभाकरलेन अलमारव्यपदेशे बाधाभावात् । काव्यशोभाकरान् धर्मानटफारान् प्रचक्षते । इति अलमारसामा यरक्षणायात्रापि निधिप्रवृत्त । १. यदुऊ विधनापेन पयालोकानुसारिणा- ३ .

·रसादिविवेचनम् २६१ १.१४तस्य रसभावौ तदाभासौ भावस्य प्रशमस्तथा । गुणीभूतत्वमायान्ति यदालंकृतयस्तदा ।। रसवत् प्रेय ऊर्जस्त्रि समाहितमिति क्रमात् । भावस्य चोदये संधौ मिश्रत्वे च तदाठ्यकाः ।। (१०.९५) इति । तत्र रसवस्प्रेयऊनस्विनां लक्षणं मूलकृतोक्तम् । प्रशाम्यदवस्था भावप्रशमः । सः यत्र परस्याङ्गं तत्र समाहितालंकारः । भावस्य उद्गमावस्था भावोदयः । तस्य परा- ङ्गत्वे भावोदयालंकारः । द्वयोविरुद्धयो वयोः परस्परस्पर्धा भावसंधिः । तस्य पराङ्गत्वे भावसन्धिरलंकार. | बहूना भावाना पूर्वपूर्वीपमर्दैनोत्पत्तिर्भावमित्रत्वम् । त्वे भावमिश्रालंकारः । रसस्य अङ्गित्वे अलंकार्यविभङ्गत्वेलंकारत्वमिति । तदेतत्प्रकाशकारादीनां मतं दूपयन्त आहुः प्रेमचन्द्र शर्माणः । अत्र ते नव्याः प्रष्टव्याः । किं प्रधानतया प्रतीयमानस्य व्यङ्ग्यमात्रस्यैयालंकार्यत्वम् उत तथा- भूतस्य रसादरेवेति । तत्र न तावत् प्रथमः । समासोक्त्यप्रतुतप्रशंसापर्यायोकादौ प्रधानतयैवाभिव्यज्यमानानां वस्त्वलंकाराणां तैरप्यलंकारस्वाभ्युपगमात् । न च तत्र वाच्यार्थस्यैव प्रधानत्वं प्रतीयमानानां वस्त्वलंकाराणां त्वप्रधानत्वम् । १२.अप्रधानानां त्वलंकारत्वमुचितमेवेति वाच्यम् । तत्र तत्र व्यङ्गयानामेव प्राधान्य. स्यानुभवसिद्धतयानपलपनीयत्वात् । नापि द्वितीयः । सामान्येन काव्यात्मकतया- भ्युपगतानां वत्स्वलंकाररसादिव्यङ्गयानां मध्ये वस्त्वलंकाराणामलंकारस्वम् रसादी- नामेवालंकार्यत्वम् इति निर्वतमयोग्यत्वात् । न च रसादिव्यङ्गयस्यैव प्रधानस्य काव्यात्मकत्वादलंकार्यत्वं न वस्त्वलंकारयोः इति विश्वनाथोक्तमादरणीयम् । यत्रोन्मदानां प्रगदाजनानाम_लिहः शोणमणीमयूखः । संध्याभ्रम प्राप्तवतामकाण्डेप्यनगनेपथ्यविधि व्यधच ।। इत्यादौ तेनापि अङ्गभूतेन शृङ्गारेणैव काव्यव्यवहाराभ्युपगमात् । संलक्ष्यक्रम- भ्यङ्गयरूपध्वनिभेदस्य सर्वैः आलंकारिकैरभ्युपगतत्वेन रसादेरेव काव्यागत्वप्रति- 'पादनस्य बहुमो दूपितत्वाच्च । तस्मात् व्यङ्गयतया विशिष्टानां वत्त्वलंकाराणां रसादीनां काव्यशोभाजनकतयालंकारत्वं युक्त्यनुभवप्रतिपन्नमिति प्राचां सरणिरेव साधीयती" इति आहः। अत्र रसस्य अलंकार्यत्वम् पूर्व च रसवद्वाचि इत्या- सादिना गुणवमुक्तम् तद कथमेकस्यैव गुणत्यमलंकारत्वं चेति शङ्कायाः समाधान- मने मूळे एव स्फटीभविष्यति ।। २७५ ॥ १२६ ·काव्यादर्श द्वितीयः परिच्छेदः . . अद्य या मम गोविन्द जाता त्वयि गृहागते । कालेनैपा भवेत् प्रीतिस्तवैवागमनात् पुनः ॥ २७६ ।। इत्याह युक्तं विदुरो नान्यतस्तादृशी धृतिः । भक्तिमानसमाराध्यः सुप्रीतश्च ततो हरिः ॥ २७७ ॥ सोमः मर्यो मरुद्भुमिकॊम होतानलो जलम् । . . . इति रूपाण्यतिक्रम्य त्वां द्रष्टुं देव के वयम् ॥ २७८ ॥ प्रेय उदाहरति-अद्यति । गृहागत भगवन्तं प्रति विदुरोक्तिस्थिम् । 'हे गोविन्द त्वयि गृहागते सति मदीयभवनं सप्राप्ते सति । अद्य मम या प्रीतिर्जाता। २कालेन कालान्तरेण ! तवैवागमनात् पुनरपि त्वदागमनेनैव । एपा प्रीतिः अपतनी- 'सदृशी प्रीतिः । भवेत् भविष्यति । त्वयि गते त्वदितरसत्पुरुपागमनेन' एवंविधा प्रीति व भविष्यति इत्यर्थः । अत्र विदुरस्य भगवद्विषयकरतिभावः वाक्यभनयाभि- (व्यज्यगानः भगवतः प्रीत्यतिशयजनने वाच्यस्य शोभा पुष्णाति ।। २७६ ।। उदाहरणं संगमयति-~-इत्याहेति । इति पूर्वोक्तप्रकारम् । विदुर युक्त तद्भरनुरूपम् । आह । यतस्तस्य अन्यतः भगवदितरस्मात् । तादृशी धृतिः संतोषः। ३ नाति । अपरा अन्यतः विदुरेतरे पुसि । तादृशी धृतिः धैर्यम् । नास्ति'। भकिमात्रेण केवलभक्त्या । न तु तच्छ्न्यैरुपचारः इत्यर्थः । समाराध्यः हरिः ततः तस्मादिदुराचनात् । सुप्रीत. संतुधः ! अभूत् । अत्र बोद्धव्यस्य भगरतः प्रीति. (करमेतदास्यानमिति प्रेयौटंकारः । उद्योगपर्वस्थितस्य- या प्रीतिः पुण्डरीकाक्ष तगमनकारणात् । सा किमास्यायते तुभ्यमन्तरात्मासि देहिनाम् ॥ (इत्यस्य लोफस्प प्रतिरूपको सोसः इति प्रेमचन्दशर्मादयः ॥ २७ ॥ चीनः प्रीतो पूर्वमदार दानी सीतादाहरति-सोम इति । हे देर सोमः ५.: । सूर्यः । मरुन् गायुः । भूमिः । व्योम आकाशम् । होता यजमानः । अनस: अग्निः । जटम् च । इति पानि परिधानि स्थ्टानि अधीरूपाणि । अति- कम्प पि सभिदान-दहमाम्-मनोरणांपान मदता मदोगान आदि. तिमि नगर माग क पपा पामराः । यसमा ·7 1 प्रेयउदाहरणानि २६३ इति साक्षात्कृते देवे राज्ञो यदातवमणः। प्रीतिप्रकाशनं तच प्रेय इत्यवगम्यताम् ॥ २७९ ॥ मृतेति प्रेत्य संगन्तुं यया मे मरणं मतम् । वलोकने आकलने वा न समर्षाः इत्यर्थः । एवं स्थिते यत्तव दर्शन तन तवा- नुग्रह एव हेतुरिति भावः । अत्र केचित्-~इति रूपाणि सोमादिस्थूलरूपा अष्टौ मूर्तीरतिक्रम्य सूक्ष्मस्वरूपेण वर्तमान सचिदानन्दं त्वां द्रष्टुम् इति अति. (क्रमणक्रियां भगवत एव वर्णयन्ति ॥ २७८ ॥ उदाहरणं विशदयति-~~-इतीति । देवे महेश्वरे । साक्षात्कृते तपोभिः प्रत्यक्षीकृते । रातवर्मणः तत्संज्ञकस्य । राज्ञः नृपतेः । यत् प्रीतिप्रकाशन महेश्वर- रविषयकरतिभावसूचनम् । तच तदपि । प्रेयः इति अवगम्यताम् ज्ञायताम् । अत्र केवलभक्तस्यैव प्रीत्यभिव्यक्तिर्वोद्धव्या । सोमादिभिन्नस्य प्राकृतरूपगुणशून्यस्य निष्कलस्य परब्रह्मणः जन्यप्रीतेरभावात् न आराध्यगता प्रीतिरत्रास्तीति भावः । ६रतियादिविषया इति भावलक्षणे आदिशब्देन मुनिनृपादीनां संग्रहः । तत्र देवविषयकरतेरुदाहरणं प्रन्याकृता दर्शितम् । मुनिनृपादीनां यथा- हरत्यधं संप्रति हेतुरेष्यतः शुभस्य पूर्वाचरितैः कृतं शुभैः । शरीरभाजां भवदीपदर्शन व्यनक्ति कालत्रितयेपि योग्यताम् ।। इयं हि नारदमुद्दिश्य भगवतः श्रीकृष्णस्योक्तिः । अत्युचाः परितः स्फुरन्ति गिरयः स्फारास्तथाम्भोधय- स्तानेतानपि विभ्रती किमपि न क्लान्तासि तुभ्यं नमः । आश्चर्येण मुहर्मुहुः स्तुतिमिमा प्रस्तौमि यावद्धव- स्तावद्विभ्रदिमां स्मृतस्तव भुजो वाचस्ततो मुदिताः ॥ इति । १५अत्र पूर्वार्धे भूविषया उत्तरार्धे राजविषया रतिः। तत्र चाङ्गाङ्गिभावः ।। २७९ ॥ रसवदलंकारं दिदयिषुः रसेषु प्राथम्याद सर्वजनाभिनन्दनीयत्वाच्च प्रथमं शृङ्गारमुदाहरति-मृतेति । वासवदत्तायाः दाहप्रवादेन परं दुःखितस्य १ राज्ञोभद्. अ. २ राजवर्मणः च, ड, प. - भृतेभिप्रेत्य संगनु. चपा, . .. ३ इत्यनु, अ ५वृत्त. अ.

·. काव्यादर्श द्वितीयः परिच्छेदः सैवावन्ती मया लब्धा कथमत्रैव जन्मनि ॥ २८० ॥ पार प्रीतिर्दर्शिता सेयं रतिः शृङ्गारतां गता । ३पुनन्ना प्राप्य हर्षस्य परा कोटिमुपगतस्य वत्सराजस्योतिरियम् । मृता अग्नि- दाहात् पचल गता इति हेतो । यया यासपदत्तया सह । प्रेत्य परलोके सगन्तुम् मयोग प्राप्तुम् । मे मया । मरण मत प्रार्थितम् । सा एव अमन्ती अवन्तिदेशोद्भवा सासरदत्ता । कथम् अऔर जन्मनि मया लब्धा । अत्र सभागथलार । तदुक्त प्रदापे-- अनुकूलो निषेते या-योन्य विलासिनौ । दर्शनस्पर्शनादीनि स सभोगो मुदान्वित । अय च विप्रलम्भानन्तर वर्णित पुष्टिमामोति इन्यत्र प्रिलम्भानन्तर वर्णितः । तटुक्त- न विना विप्रटम्मेन सभोग पुष्टिमश्नुते । कपायित हि वनादी भूयान् रागो रिपर्धते ।। इति । विप्रलम्भलक्षणम् प्रदीपे- भागो यदा रतिर्नाम प्रकर्यमधिग उति । नाधिगच्छति चाभीष्ट ग्रिलम्भनदो यते ॥ इति ।। अप च विप्रलम्भ पूर्वरागमानप्रशासकरुणात्मकतया चतुर्षियः । तत्र यारणा• रमको । यथा- यूनारफतरस्मिन् गत पति सोका तर पुनलभ्ये । मिनायत पदेपस्तदा भात् करुणप्रिलम्भाश्य ॥इति॥२८०॥ नापिषियप्रतिरत्रापि प्रतापमान पात् गुतो नाप प्रयाटकार. ला--प्रागिति । प्राह पूर्योदातपोल दादरमध्ये । प्राति दर्शिता । प्रयोगवा रति नाति । सा प्रयोगारियाना इति तदपार सा ॥ । तत्र दि गला रति किलागादिभिररिपुरा रत. प्राति । क.inani ·६. रसवदुदाहरणानि २६५ रूपबाहुल्ययोगन तदिदं रसवुद्वचः ॥ २८१ ॥ मनोनुकूलेप्वर्थेषु सुखसवेदन वच । असप्रयोगविषया सैव प्रीतिनिगद्यते ॥ इति । सप्रयोगो ‘नाम विभावादिभि परिपोष । स तु पूर्वोदाहरणे नास्ति इति तत्र (प्रीति । अत्र तु तादृश परिपोपो वर्तते इति रति । तदाह-सेयं रविरिति । सा तादृशी देवादिविषयकपूर्वदर्शितरतिसजातीया रति-रतिमनोनुकूलेथे मनस प्रवणायितम् । इत्यायुक्तलक्षणा । प्रकृते कान्ताविषयकानुराग इत्यर्थ । रूप १२बाहुल्ययोगेन रूपस्य स्वरूपस्य वाहुल्य विभावानुभावव्यभिचारिभावादिभि परिपोष तस्य योगेन सबन्धेन । शृङ्गारता गता अलौकिकानन्दसपादकत्वेन शृङ्गाररसत्व प्राप्ता । अत इद वच रसवत् रसवदहकार इत्यर्थ । अत्र १५वासवदत्ता विभाव । तदुक्तमधुरवचनसुहास्यादयो अनुभावा उनेया । हर्ष विस्मयादयश्च व्यभिचारिण । एभि परिपोष नीतो रत्याख्य स्थायिभाव शाररसतामापते । शृङ्गारपदार्थस्तु- शृङ्ग हि मन्मथोड्दस्तदागमनहेतुक । पुरुषप्रमदाभूमि शृङ्गार इति गीयते ।। इति ॥ रसोद्बोधे विभावदयस्रय समुदिता हेतुत्व भजन्ते । यत्र तु कस्यचित् न्यूनता तित्र तस्याक्षेपात् समुदितत्व बोद्धव्यम् । तदुक्तम्- सद्भावश्चेद्विभावादेयोरकस्य वा भवेत् । झटित्य यतमाक्षेपे तदा दोषो न विद्यते ।। इति । २ २पत्तथा च- वियदलिमलिनाम्बुगर्भमेघ मधुकरकोकिलजितौर्दशा श्री । धरणिरभिन वाकुराङ्कटका प्रणतिपरे दयिते प्रसीद मुग्धे ।। १७इत्यत्र केरल मुग्धदयितामेधादिरूपाणामालम्बनोद्दीपनविभावानामेव वर्णन न तु अनुभाषव्यभिचारिभावानाम् । तथापि आक्षेपण तत्कल्पनया समुदितत्वम् वोध्यम् । यत्र तु आक्षेपे क्लेश तत्र तु दोष एव । तदुक्त प्रकाशे- परिहरति रति मतिं लुनौते स्खलति भृश परिवर्तते च भूय । इति बत विपमा दशास्य देह परिभवति प्रसभ किमत्र कुर्म (काम्यादी ] ३४ ·२ काव्यादर्शे द्वितीयः परिच्छेदः निगृह्य केशेष्वाकृष्टा कृष्णा येनाग्रतो मम । सोयं दुःशासनः पापो लब्धः किं जीवति क्षणम् ॥२८२॥ इत्यारुह्य परां कोटि क्रोधी रौद्रात्मतां गतः । भीमस्य पश्यतः शत्रुमित्येतद्रसवद्वचः ॥ २८३ ।। अजित्वा सार्णवामुमिनिष्ट्वा विविधैर्मखैः । अत्र रतिपरिहारादीनामनुभावानां करुणादावपि संभवात् कामिनीरूपो विभावो ३यततः प्रतिपाद्यः इति ॥ २८१ ॥ रौद्रमुदाहरति-निगृह्येति । येन दुःशासनेन । मम अग्रतः मामगण- यित्वेत्यर्थः । कृष्णा द्रौपदी । केशेषु निगृह्य गृहीत्वा । आकृष्टा सोयं पापः दुःशासनः लब्धः मयेति शेपः । किं क्षणम् अत्यल्पकालमपि । जीवति नैव जीविष्यतीत्यर्थः ॥२८२ ॥ रौदरसत्वं विशदयति--इतीति । इति उक्तप्रकारेण । परां कोटिमारुह्य विभावादिभिः परिपुष्टिं प्राप्य । क्रोधः स्यायिभावः स च-प्रतिकूलेषु तैक्ष्ण्यस्य प्रबोधः क्रोधसंज्ञितः इत्युक्तलक्षणः । तैक्ष्ण्यस्य अपचिकीर्षायाः प्रबोधः उत्कटत्वं क्रोधः। तैक्ष्ण्यजनकचित्तवृत्तिविशेष इति यावत् । रौद्रात्मता रौद्ररसत्वम् । गतः प्राप्तः । अत्र दुःशासनः आलम्वनविभावः । कृष्णाकेशकर्णादिस्मरण मुद्दीपनविभावः । पाप इत्यधिक्षपवचनमनुभावः । प्रतीयमानाश्च गर्वादयो व्यभि चारिणः । एतैः पुष्टिं प्रापितः क्रोधस्थायिभावः रोदरसत्वमापन्नः । तद्वर्णन. परमेतद्वचः रसवदलंकारालंकृतम् ॥ २८३ ॥ वीरमुदाहरति-अजित्वेति । सार्णवां अर्णवनेमिम् । उींम् मेदिनीम् । अजित्वा शत्रुपराजयेन आत्मसादकृत्वा । विविधैः अश्वमेधप्रभृतिभिः मखैः । यज्ञैः । ३अनिष्वा यजनमविधाय | अर्थिभ्यः याचकेभ्यः । अर्थ द्रविणम् । अदत्त्वा धन- वितीर्य । अहं पार्थिवः पृथिव्या ईश्वर: 1 कथं भवेयम् । एतत्रितयशून्यस्य पार्थिवत्वं विडम्बनैवेति भावः । अत्र क्वान्तवाक्यत्रयेण क्रमेण युद्धधर्मदानविषयक उत्साहः (प्रयाटितः । तेन च अस्य नृपस्य युद्धवीरत्वं धर्मवीरत्वं दानवीरत्वं च वर्णितं भवति । दयावीरोदाहरणं यथा साहित्यदर्पणे- एफ. रोदसमागता म, ।

·रसबदुदाहरणानि २६७ अदत्वा चार्थमर्थिभ्यो भवेयं पार्थिवः कथम् ॥ २८ ॥ इत्युत्साहः प्रकृष्टात्मा तिष्ठन् वीररसात्मना । रसवत्वं गिरामासां समर्थयितुमीश्वरः ।। २८५॥ यस्याः कुसुमशय्यापि कोमलाङ्गया रुजाकरी । साधिशेते कथं तन्वी हुताशनवती चिताम् ॥ २८६ ॥ इति कारुण्यमुद्रिक्तमलंकारतया स्मृतम् । शिरामुखैः स्यन्दत एव रक्तमद्यापि देहे मम मासमस्ति । तृप्तिं न पश्यामि तवापि तावत् किं भक्षणात् त्वं विरतो गरुत्मन् ॥ (१८१ पत्रे ) इनि । १२अत्र गरुडस्य तृप्तिमपश्यतः जीमूतवाहनस्योक्तिरिय दयाया उत्साहातिशय दर्शयति इति दयावीरः । एव च युद्धवीरा रामार्जुनप्रभृतयः धर्मवीरा युधिष्ठिर- प्रभृतयः दानवीराः परशुरामवालिप्रभृतयः दयावीराश्च बुद्धजीमूतवाहनप्रभृतयः १५इति बोद्धव्यम् ।। २८४ ।। वीररसत्वं विशदयति--इतीति । इति पूर्ववर्णितप्रकारकः । उत्साहः । कार्यारम्भेषु संरम्भः । इत्यादिना उक्तलक्षणः । प्रकृष्टात्मा विभवादिभिः परिपुष्ट- स्वरूपः । तिष्ठन् वीररसात्मना वर्तमानः । आसा गिरा रसवत्वं रसवदलंकारस्वम् । समर्थयितुं सपादयितुम् । ईश्वरः समर्थः । अस्ति इति शेषः । अत्र युद्धे विजेतव्याः शत्रयः धर्मे यज्ञाः दाने याचकाः आलम्बनविभावाः । सहायान्वेपणादयः प्रतीय- माना अनुभावाः । हर्पधुतिस्मृत्यादयो व्यभिचारिणः । एतैरभिव्यक्तः उत्साह- रूपस्थायिभावः वीररसतां लभते ॥ २८५ ।। करुणमुदाहरति-यस्या इति । यस्याः कोमलाङ्गयाः कुसुमशय्यापि रुजाकरी पीडाकरी ! भवतीति शेपः । सा तन्वी सुकुमारगात्री । हुताशनवती ज्वलनप्रदीप्ताम् । चितां कथं अधिशेते अध्यारोहति । अतिकष्टास्पदमेतदिति भावः ॥ २८६॥ करुणवं प्रकटयति--इतीति । इति एवं वर्णितम् | कारुण्यं करुणरस. १गिरा तासा. अ. २ समर्प. य. ३ देवी. अ, बपा.

·२६८ काव्यादर्शे द्वितीयः परिच्छेदः तथापरेपि बीभत्सहास्याद्भुतभयानकाः ॥ २८७ ।। पायं पायं तवारीणां शोणितं पाणिसंपुटैः । कौणपाः सह नृत्यन्ति कवन्धैरन्त्रभूपणाः ॥ २८८ ॥ इदमम्लानमानायर्या लग्नं स्तनतटे तव । स्थायिभावः शोकः--इष्टनाशादिभिश्चेतोवैलव्यं शोकः उच्यते । इत्युक्तलक्षणः । उद्रित विभावादिभिः परिपुष्टं सत् । अलंकारतया रसवदलंकारत्वेन स्मृतम् । पूर्वमहर्षिभिरिति शेषः । अत्र विगतजीविता तन्वी आलम्बनविभावः । कुसुमशय्या- दय उद्दीपनविभावाः । करुणवचनमनुभावः । कथमित्यनेन प्रतीयमानाश्चिन्तादयो ६व्यभिचारिणः । एतैः पुष्टिं नीतः शोकाख्यः स्थायिभावः करुणरसत्वं भजते । अथ अपरेपि पूर्वदर्शितशृङ्गारवीररौद्रकरुणरसवत् अन्येपि ,बीभत्सहास्याद्भुत- भयानका रसाः सन्ति । तेषामपि स्वरूपं दर्शयाम इत्यर्थः । प्रस्ताववाक्यमेतत् ५. ।। २८७ ॥ बीभत्समुदाहरति-पायं पायमिति । अन्त्राणि पुरीततः भूषणानि येषां ते । कौणपाः राक्षसाः । कवन्धैः सह मृताना शिरोविहीनक्रियायुतशरीरैः सह । तवारीणां शोणितं पाणिसंपुटैः हस्तपुटकैः । पायं पायं पीत्वा पीत्वा । नृत्यन्ति सप्रमोदं क्रीडन्ति । अत्र जुगप्सारूपस्थायिभावः । दोपेक्षणादिभिर्ग: जुगुप्सेति निगयते । इति तल्लक्षणम् । तस्याः कौणपा आलम्बनविभावः । प्रतीयमान. (निष्टीवनच्छर्दनादयोनुभावाः । मोहापस्मारादयो व्यभिचारिणः । तैश्च परिपुष्टा सा वीभत्सरसत्वं भजते । बीभत्सश्चात्र राजविषयकरतो गुणीभूतः । तादृश• रतिश्च वर्णनीयप्रीतिकरत्वात् प्रेयोलंकारः । इति प्रेयोरसवतोः संकरः ।। २८८ ॥ हास्यमुदाहरति-इदमिति । सखीनां पुरतो मानकां कुर्वती रहसि च नायकेन सह कृतकीडां नायिकां प्रति तत्सख्या उपाहासोक्तिरियम् । अम्लानः म्लानिमप्राप्तः अस्मद्वचनैर्न न्यूनीभूत इत्यर्थः । तादृशः मानो यस्याः सा तस्याः । तव स्तनतटे स्तनप्रान्ते । लग्नं आसक्तम् । नवं न तु प्राचीनम् । नख: पदं नखवणचिदम् । हे सखि उत्तरीयेण छायतां आच्छाद्यताम् । मानिन्यास्ते (नायकसंभोगसूचकं नखवणं झटिति आच्छाद्यताम् । अन्यथास्मत्पुरतो दर्शिता अभापरेका ३ 'माळाया. अपा.

·रसवदुदाहरणानि २६९ छाधतामुत्तरायेण नवं नखपदं सखि ॥ २८९ ॥ अंशुकानि प्रयालानि पुप्पं हारादिभूपणम् । शाखाथ मन्दिराण्येषां चित्रं नन्दनशाखिनाम् ।। २९० ।। इदं मघोनः कुलिशं धारासंनिहितानलम् । स्मरणं यस्य दैत्यस्त्रीगर्भपाताय कल्पते ॥ २९१ ॥ मानकथा कथं यथार्था स्यात् इति परिहासोक्तिः । अत्र--- -~~यागादिविकृताचेतो. विकासो हास इष्यते । इत्युक्तलक्षणः हासः स्थायिभावः । तादृशी कपटमानवती (नायिका आलम्बनविभावः । नखक्षतमुद्दीपनविभावः । तादृशसोलुण्ठवचनान्य- नुभावः । प्रतीयमाना अवहित्यादयो व्यभिचारिणः । एतेः परिपुष्टो हासस्थायि- भावो हास्यरसतां भजते । अम्लानमानाया इत्यत्र अम्लानमालाया इति पाठो २दृश्यते । स तु न सरसः ॥ २८९ ।। अद्भुतमुदाहरति---अंशुकानीति । एपा नन्दनशाखिनां कल्पवृक्षाणाम् । प्रवालानि कोमलपत्राणि । अंशुकानि वसनानि । पुष्पं हारादिभूपणम् । शाखाश्च मन्दिराणि गृहाणि । चित्रम् एतत् विस्मयास्पदम् । अत्र ---विस्मयश्चित्तविस्तारो वस्तुमाहात्म्यदर्शनात् । इत्युक्तलक्षणस्य विस्मयस्थायिभावस्य दिव्यनन्दनशाखिनः आलम्वनविभावाः । तेषामंशुकादिमत्त्वगुणमहिमा उद्दीपनविभावः । प्रतीयमानाः ६स्तम्भवेदादयोनुभावाः । तथैव वितर्कादयश्च व्यभिचारिणः । एभिः परिपुष्टो विस्मयोद्भुतरसत्वं भजते ॥ २९० ॥ भयानकं दर्शयति-इदमिति । मधोनः गहेन्द्रस्य । इदं धारासंनिहिता- नलं धारासु निशितमुखेषु संनिहितः अनलः यस्य तत् । एतादृशं कुलिशं यत्र- मस्तीति शेषः । यस्य स्मरणं दैत्यत्रीगर्भपाताय असुराङ्गनागर्भस्रंसनाय । कल्पते 'प्रभवति । तत्स्मरणेन दैत्याङ्गनानां गर्भाः भयेन च्युता भवन्तीत्यर्थः । अत्र--- रौदशक्त्या तु जनितं वैलव्यं मनसो भयम् । इत्युक्तलक्षणस्य भयस्थायिभावस्य ६ मघवा आलम्बनविभावः । कुलिशमुद्दीपनविभावः । गर्भपातादयोनुभावाः । प्रतीयमाना आवेगसंमोहादयश्च व्यभिचारिणः । एतैः परिपुष्टो भयस्थायिभावः भयानकरसत्वं भजते । अष्टौ नाट्ये रसाः स्मृताः इत्युक्त्यनुरोधेन एते अप्रै रसाः प्रदर्शिताः । शान्ताख्यो नवमो रसः श्रव्यकाव्ये दृश्यते । तल्लक्षण प्रकाशे- , द्रवं. अ. - ·२५० काव्यादर्श द्वितीयः परिच्छेदः १५ निर्वेदस्थायिभावोस्ति शान्तोपि नवमो रसः । इति । अन्यत्रापि--- न यत्र दुःखं न सुखं न चिन्ता न द्वेपरागौ न च काचिदिच्छा । रसः स शान्तः कथितो मुनीन्द्रैः सर्वेषु भावेषु शमप्रधानः ॥ इति । तदुदाहरणं-- अहो वा हारे वा कुसुमशयने वा दृषदि वा मणौ वा लोठे वा वलयति रिपौ वा सुहृदि त्रा। तृणे वा स्त्रैणे वा मम समदृशो यान्ति दिवसाः । कदा पुण्येरण्ये शिव शिव शिवेति प्रलपतः ॥ इति । १८अत्र हि मिध्यात्वेन परिभाव्यमानं निखिलं जगदालम्बनम् । तपोवनाघुद्दीपनम् । अहिहाराद्योः समदर्शनमनुभावः । मतिधृतिहर्षाः व्यभिचारिभावाः । एतैः निर्वेद- स्थायिभावः शमस्थायिभावो वा परिपोपं गतः शान्तरसत्वेन पर्यवस्यति । केचित् २.पुनः भक्तिरसमन्यं स्वीकुर्वन्ति । जगन्नाथपण्डितराजस्तु ( ४५ पत्रे ) कयमेते एव रसाः । भगवदालम्बनस्य रोमाश्चाचपातादिभिरनुभावितस्य हर्षादिभिः परिपोषितस्य भागवतादिपुराणश्रवणसमये भगवद्भक्तैरनुभूयमानस्य भक्तिरसस्य २.दुरपह्नवत्वात् । भगवदनुरागरूपा भक्तिश्चात्र स्थायिभावः । न चासौ शान्तरसे अन्तर्भावमर्हति । अनुरागस्य वैराग्यविरुद्धत्वात् । उच्यते । भक्तर्देवादिविषय- रतिवेन भावान्तर्गततया रसत्वानुपपत्तेः । रतिर्देवादिविषया व्यभिचारी तथाञ्जितः । भावः प्रोक्तस्तदाभासा ह्यनैचित्यप्रवर्तिताः ।। इति हि प्राचां सिद्धान्तात् । न च तर्हि कामिनीविषयाया अपि रतेभवत्वमस्तु :.रतित्वाविशेषात् । अस्तु वा भगवद्भक्तरेव स्थायित्वम् कामिन्यादिरतीनां च भावत्वं विनिगमकाभावादिति वाच्यम् । भरतादिमुनिवचनानामेवात्र रसभावत्वादि- व्यवस्थास्थापकत्वेन स्वातन्त्र्यायोगात् । इति एवं केवलभरतवचनप्रामाण्येन भक्तिरसं भावत्वेन सोमन्यत । परं शाण्डिल्यवानुगा भक्तिरसं स्वीकुर्वन्त्येव । तदुक्तं भगवद्भक्तिचन्द्रिकामृतरसोलासे- परत्नानासनं जनयति रतिर्या नियमतः परस्मिन्नेवास्मिन् समरसतया पश्यत इमम् ।

·रसवदुदाहरणानि २७१ वाक्यस्याग्राम्यतायोनिर्माधुर्ये' दर्शितो रसः । इह त्वष्टरसायत्ता रसवचा स्मृता गिराम् ॥ २९२ ॥ ॥ इति रसवञ्चक्रम् ॥ अपकर्ताहमस्मीति हृदि ते मा स्म भूद्भयम् । परप्रेमाट्येयं भवति परमानन्दमधुरा परा भक्तिः प्रोक्ता रस इति रसास्वादनचणैः ॥ इति । तथा रसाभासभावाभासादयोपि रसनादसाः । तेषां सद्भावे रसवंदेवालंकारः । तत्र अनौचियेन प्रवृत्ती रसभावौ रसाभासभावाभासौ । भावोदयादीनां स्वरूप पूर्वमेव कथितम् । तेपामुदाहरणान्यपि कुवलयानन्दादिषु द्रष्टव्यानि ॥ २९१ ।। प्रथमपरिच्छेदे गुणनिर्वचनप्रसङ्गे मधुरं रसवद्वाचि इत्यनेन रसवत्वस्य माधुर्यगुणत्वमुकम् । इह चालंकारयम् । तत्र क उभयोर्भेद इति दर्शयति- वाक्यस्येति । माधुर्ये मधुरगुणे । वाक्यस्य अग्राम्यता ग्राम्यतादोपाभावसमानाधि- करणालंकारत्वमित्यर्थः । सैव योनियञ्जिका यस्य सः दर्शितः- कामं सर्वोप्यलंकारः रसमथै निपिञ्चति । तथाप्यमाम्यतैवेनं भारं वहति भूयसा ।। इति कथितः । इह रसवदलंकारे तु । गिरां वाचाम् । अपरसायत्ता शृङ्गारावष्ट- रसाधीना । रसवचा रसवदलंकारवत्ता । स्मृता । अयं भावः-प्राम्यत्वाभावसमाना- (धिकरणरसव्यञ्जकालंकारादिमखस्य माधुर्यगुणत्वं पूर्वमुक्तम् । इह तु केवलरसा- नामेयालंकारत्वमुक्तम् । अतो न माधुर्यरसवत्तयोरभेदः इति ज्ञेयम् । अत्र अटेत्य. नेन आचार्यदण्डिनः शान्तो रसो नाभिप्रेत इति सूच्यते ॥ २९२ ।। ऊर्जस्विनं दर्शयति-अपकर्ताहमिति । समराङ्गणात् धाबमान प्रति कस्यचित् उक्तिरियम् । अहं ते अपकर्ता अस्मि अपकारम् आचरिष्यामि । इति भयं ते हृदि मा स्म भूत् मा भवतु । मे खड्गः विमुखेषु जातु कदाचिदपि । प्रहर्तुं न वाञ्छति । तदुक्तं मनुना नायुधन्यसनप्राप्तं नातं नातिपरिक्षतम् । न भीतं न परावृत्तं सतां धर्ममनुस्मरन् ॥(७.९३ ) इति । २ योनेः, क. ३माधुर्य.क. वाष्पस्य, कपा ·काव्यादर्श द्वितीयः परिच्छेदः विमुखेषु न मे खड्गः प्रहर्तुं जातु वाञ्छति ॥ २९३ ॥ इति मुक्तः परो युद्धे निरुद्धो दर्पशालिना। पुंसा केनापि तज्ज्ञेयजस्थीत्येवमादिकम् ।। २९४ ।। ॥ इत्यूर्जस्वि ॥ अत्र- ९ . ग: मदप्रभावश्रीविद्यासत्कुलजन्मभिः । अवज्ञा सविलासाङ्गदर्शनाविनयादिकृत् ॥ इत्युक्तलक्षणो गर्मरूपो व्यभिचारिभावः स्थायिभावमुत्साहमाच्छाद्य उद्रिक्ततया प्रकाशते इति ऊर्जस्विनामालंकारः । अयं च-व्यभिचारी तथानितः इति १२प्रकाशकृदुक्तेर्भाव एव । ऊर्जः बळं तत्प्रकाशनार्जस्वि इति नाम्नात्र व्यवहियते। अत्राहुः प्रेमचन्द्रशर्माणः--यत्र स्वयमेव गवरूपव्यभिचारिभावः स्थायिनि उत्साहे निलीयते तत्र वीरो रसः । स च पूर्वोक्तरसवन्नाम्ना व्यपदिश्यते । यथा- क्षुद्राः संत्रासमेते विजहत हरयः क्षुष्णशक्रेभकुम्भा युष्मदेहेषु लज्जां दधति परममी सायका निष्पतन्तः ।। सौमित्रे तिष्ठ पात्रं त्वमसि न हि रुपां नन्वहं मेघनादः किंचिद्भूभङ्गलीलानियमितजलधि राममन्वेषयामि ॥ अत्र पादत्रयेणोद्रिक्ततया व्यज्यमानेोपि गर्वश्चतुर्थपादव्यङ्गस्थय रामजयोत्साहा ख्यस्थायिभावस्य कुक्षौ विलीयते । अत एवेदं प्रकाशकारेण वीररसोदाहरण. लेनोप-यस्तम् । तस्मादयं रसवदलंकार एव । नव्यास्तु रसाभासो भावाभासो • वा रसान्तरादेरङ्गत्वमापन्नः सन् ऊर्जस्व्यलकारो भवतीत्याचक्षते । तन्न रुचिरम् । तथाल्वे ऊर्जस्विसंज्ञाया अन्वर्थतानुपपत्तेः । अलंकारसंज्ञानां तथात्वस्यैव नियमात् । १४इति ॥ २९३ ॥ उदाहरणं विशदयति-इतीति । दर्पशालिना अहंकारवता | केनापि पुंसा : वीरेण । एवमुक्त्वा युद्धे निरुद्धः पराजितः । परः शत्रुः । मुक्तः गन्तुमनुज्ञातः । तत् तस्मात् । अय ऊर्जस्व्यलंकारो ज्ञेयः । एवमादिकम् यथा अत्र वीररसाच्यभि चारी गर्यः ऊर्जस्थित्वेनोक्तः तथा अन्यरसाव्यभिचारी गर्वः ऊर्जस्वी भवति इत्यर्थः ।। २९४ ॥ ' एवमुक्त्वा.क.,प.

·। पर्यायोक्तम् । २७३ अर्थमिष्टमनाख्याय साक्षात् तस्पैव सिद्धये। यत् प्रकारान्तराख्यानं पर्यायोक्तं तदिप्यते ॥ २९५ ।। पर्यायोक्त लक्षयति-अर्थमिति । इष्टं प्रतिपादनाभिलषितम् । अर्थ साक्षात् वाचकशब्देन । अनाख्याय अप्रतिपाय । तस्यैव इष्टार्थस्यैव । सिद्धये सचम- त्कारप्रतिपत्तये । यत् प्रकारान्तराख्यानम् प्रकारान्तरेण चातुर्यद्योतकमाङ्गिविशेषण आख्यानं व्यञ्जनया द्योतनम् । तत् पर्यायोक्तम् पर्यायेण तदर्थक शब्दान्तरेण विय- क्षितार्यस्योक्तत्वात् पर्यायोकम् । कथ्यते इति शेषः । पर्यायता च शब्दानामेकार्थ. प्रतिपादकता। सा च एकयैव वृत्येति न नियमः । वृत्त्यन्तरेणापि तदर्थप्रति- पादकत्वे पायतानपायात् । तथा च विवक्षितमर्थ साक्षात् तवाचकपदेन अकथयित्वा वैचित्र्यविशपाय प्रकारान्तरेण तत्कथनं पर्यायोकम् । वाच्यार्थस्य व्यअनया प्रतिपादनं पर्यायोक्तमित्यर्थः । अत्र व्यञ्जनया वाच्यार्थस्यैवाभिधानम् । चनौ तु न वाच्य एवार्थो विषयः इति ततो भेदः। अपरं च अत्र व्यङ्गयार्थः अतिस्फुटतया न तथा अतिशेते यथा उक्तिचित्र्यमिति नास्य पनिवं नापि गुणीमतव्यङ्गयत्वं किंतु चित्रकाव्यमेवैतत् । प्रेमचन्द्रशर्माणस्तु-विवक्षितार्पश्च कचित् याच्यार्थनियतसंबन्धित्वात् यत्रादिवैशिष्ट्यप्रतीतिमन्तरेणापि झटिति प्रयुक्तशब्देन व्यज्यते कचिञ्च याच्य एव प्रकारान्तरेण व्यज्यते इत्यस्य द्वौ भदौ । १५एवमस्प व्यङ्गयम्लकेभ्योलंकारभ्यः भेदो बोदव्यः । तेषु निरुक्तरूपत्वाभावात् । । गच्छ गच्छसि चेत् कान्त पन्थानः सन्तु ते शिवाः । ममापि जन्म तत्रैव भूयाद्यत्र गनो भवान् ।। इत्यादौ वायव्यङ्गययोगमनागमनयर्मियतसंवन्धित्वात् समाक्षेपादस्य भेद इति वाच्यम् । वाच्यनियतसंवन्धिनोपि गमनाभावसाव्यङ्गयस्य वक्तवैशिष्ट्य- पालोचनया स्वयि गतेहं मरिष्यामीति द्वितीयार्धव्यङ्गयपर्यालोचनया च प्रतीय- मानस्वेन झटिति व्यज्यमानत्याभावात् । तत्र प्रथमस्योदाहरणं दशल्यसौ गरमृतः इत्यादि अन्यकृता दर्शयिष्यते । द्वितीयस्य यथा-- यं प्रेक्ष्य चिररूदापि निवासप्रीतिरुज्ञिता । मदेनैरावणमुखे मानेन हृदये हरेः ।। इति । अत्र शऊरायणौ मानमदमुको इति व्यङ्गयम् । तदेव च प्रकारान्तरेण वाय. (कास्पद १५ ·२७४ काव्यादर्शे द्वितीयः परिच्छेदः दशत्यसौ परभृतः सहकारस्य मजरीम् । तमहं धारयिष्यामि युवाभ्यां स्वैरमास्थताम् ॥ २९६ ॥ संगमय्य सखीं यूना संकेते तद्रतोत्सवम् ।' निर्वतीयतुमिच्छन्त्या कयाप्यपस्तं ततः ॥ २९७ ॥ ॥ इति पर्यायोक्तम् ॥ किंचिदारभमाणस्य कार्य दैववैशात् पुनः । मिति । केचित्तु पर्यायोक्तेस्मिन् द्वयोरेव वाच्यव्यङ्गययोः प्रस्तुतत्वम् । समासोको आच्यस्यैव प्रस्तुतत्वम् । अप्रस्तुतप्रशंसाया व्यङ्ग्यस्यैव प्रस्तुतत्वमित्येषां मियो भेद इत्याहुः । तत्तु प्रसिद्धोदाहरणविरुदमित्युपेक्षितम् ॥ २९५ ॥ पर्यायोक्तमुदाहरति-दशतीति । असौ परभृतः कोफिलः । सहकारस्य आम्रस्य । मञ्जरी दशति आखादनेन पिनाशयति । अहं तं वारयिष्यामि निवार- यामि । युवाभ्यां वैरं स्वच्छन्दं सविथम्भमिति भावः । आस्यता स्थीयताम् । अत्र अन्यजनसांनिध्यं सुरतोत्सवप्रतिबन्धकामिति नायिकानायकयोः संगिधानात् सल्या अपसरणमिष्टम् । तत् अहं गमिष्यामि इत्युक्ती वकया अपैदाभ्यं दर्शयेत् । अतः परभृतवारणाभिषेण तत् कृतमिति चमत्कारातिशयः । अतः पर्यायोक्तम् । कंचित्तु अर परभृतशब्देन नायकः मन्नरीशब्देन नायिका तसंभोगप्रतिवन्धिका च अहम् इति शन्देन सूच्यते अतः पर्यायोकमिति वर्णयन्ति । परंतन रुचि- रम् । तपास्ये याच्यापस्य अप्रस्तुतत्वेन टक्षणासगत्यापत्तेः । युवाभ्यां स्वैरमास्य- ताम् त्यस्य सरस याननकूलत्वाचेति शेयम् ॥ २९६ ।। पाकरणिकार्ययोप पिना लक्षणसमन्ययोग दुर्घट इति तं दर्शयति- मंगमा येति । यूना नायकेन । सह सखी नायिकाभूनाम् । संकेते सकेतस्थाने । समप्य संयोग्य । ततोसम नदुभययो. रतास सुराक्लिासम् । निर्वतयितु गमनेन सविधम्भ सपादयितुम् । इप्नया कयापि चतुरया सह्या | ततः उस्मान् सानादरचतम् ॥ २९७॥ ममाहित रक्षपति-फिचिदिति । विचित् कार्यम् आरभनाणश्य १८ग्रव. स.

·. समाहिताटंकारः २७५ तत्साधनसमापत्तिर्या तदाहुः समाहितम् ।। २९८ ।। मानमस्या निराकर्तु पादयों में पतिष्यतः। समुचितकारणेन संपादयितुमुषतस्य । दैववशात् अकस्तादेव । तस्य कार्यस्य यत् साधनं संपादकसाधनान्तरं तस्य समापत्तिः संप्राप्तिः । तत् समाहितमाहुः । दैव. वशेन कारणान्तरोदयेनारब्धकार्यस्य सौकार्येण समाधानं समास्तिमित्यर्थः । अर्वाचीनास्तु अमुं समाविमाहुः । भावशान्ति तु समाहितमित्याहुः । अत्र ६साधनपदं साधनान्तरपरं तत एष वैचित्र्योदयात् । तदाह प्रकाशकार:- 'समाधिः सुकर कार्य कारणान्तरयोगतः । इति । दैववशादिति न नियमपरम् बुद्धिपूर्वककारणान्तरावलम्बनेन कार्यसंपत्तावपि अस्य सद्भावात् । तदुक्तं भोजरानेन--- कार्यारम्भे सहायाप्तिवादेवकृतेह या। आकस्मिको वुद्धिोभयी वा तत् समाहितम् ।। (३.३४) इति । १३उदाहतं च-- कल्पान्ते शमितत्रिविक्रममहाकालदण्डस्फुर. छेपस्यूतनृसिंहयक्रनखरोतादिकोठामिपः । विवेकार्णवताविशेषमुदितौ तौ मत्स्य कूर्मावुभी कर्पन धीवरतां गतः स्यतु जगन्मोहं महाभैरवः ।। इति । अत्र प्रलयसमये महेश्वरेण समापयितुमुपक्रान्ताना त्रिविक्रमादीनां योयं तद्भुवा १८वडिशादिना मत्स्यर्पयोराकर्षणप्रकारः स भगरता भरवैण बुद्धिपूर्वकमुपकल्ल्य- मानो दैवात् तथा नरेव तैः संपद्यते इति बुद्धिपूर्वयं दैवकृता सहायाप्तिः इति । विस्तरस्तु जिज्ञासुभिः तत्रैव द्रष्टव्यः ॥ २९८ ॥ समाहितमुदाहरति-मानमस्या इति । अस्या मानिन्याः । मानं निरासतुं अपसारयितुम् । पादयोः पतिष्यतः नमस्यतः प्रणस्यतः। मे मम । उपकाराय विष्ट्या सुदैवेन । एतत् घनगर्जितम् उदीर्णम् उद्धृतम् । अत्र माननिराकरणाय प्रणामतत्परस्य दैयादुदीर्णधनगजितन तस्य अतीवोद्दीपकत्वात् माननिराकरण. संप्राप्तिः इति समाहितालंकारो पिज्ञेयः । मानिन्याः माननिराकरणसाधनेषु (प्रणामः एकलमोस्ति । तदुक्तम्-~- ·२७६ कागादरों द्वितीयः परिच्छेदः आशयस्य अभिप्रायस्य मनो- उपकाराय दिष्टयैतदुदीर्ण घनगर्जितम् ॥ २९९ ॥ ॥ इति समाहितम् ॥ आशयस्य विभूते; यन्महत्यमनुत्तमम् । उदात्तं नाम तं प्राहुरलंकारं मनीषिणः ॥ ३०० ॥ - साम भेदं च दानं च नत्युपेक्षे रसान्तरम् । तद्भङ्गाय पतिः कुर्यात् पङपायानिति क्रगात् ।। इति । परं नतिर्नेव निधयेन कार्यसंपादिका । तया मानभङ्गामा उपेक्षादेः कर्वन्यत्वे- नोपदिष्टत्वात् । धनगर्जितं तु एकान्तेन फोपधायकं तस्यातीवोद्दीपकलाद । तथा चात्र सशयितोपायेन माननिरासाय प्रवृत्तस्य नायकस्य निश्चितापायसंपत्या १२कार्यस्य सौकर्येण लाभः इवि ज्ञेयम् ।। २९९ ।। उदात्तं लक्षयति--आशयस्येति । व्यापारविशेपस्येति यावत् । विभूतेः संपत्तेर्वा । अनुत्तमम् अलौकिकमित्यर्थः । यन्मह वं आधिक्यम् । वर्धते तं मनीषिणः उदात्तम् अलंकारम् आहुः इत्यन्वयः । तथा च प्रस्तुतस्य अलौकिक महाशयत्वं विभूतिमख वा यत् वर्ण्यते स उदातो नामालंकारः इति भावः । परे तु प्रस्तुतस्याङ्गत्वेन वर्ण्यमानं महतां चरितमपि ६उदा मन्यन्ते । तदुक्तम् प्रकाशकृता-महतां चोपलक्षणम् इति । उदाहरणं च-- तदिदमरण्यं यस्मिन् दशरथवचनानुपालनव्यसनी । निवसन् वाहुसहायश्वकार रक्षःक्षयं रामः ॥ इति । अत्र प्रस्तुतस्य दण्डकारण्यस्य तदुत्कर्षाय महतो रामस्य अङ्गत्वेन वर्णन कृत- मित्युदातालंकारः । यथा वा-- नाभिप्रभिन्नाम्बुरुहासनेन सस्तुयमानः प्रथमेन धात्रा । अग्न् युगान्तोचितयोगनिद्रः संहृत्य लोकान् पुरुषोधिशेते ॥इति। अन प्रस्तुतस्य समुद्रस्याङ्गत्वेन लोकसंहर्तुगरतः शयनं वर्णितमिति उदाता- कारः । एतय प्रस्तुतस्य माहात्म्यातिशयसंसूचकत्वात् लोकातिगामिविभूति- १५वर्णनरूपमेनि दण्डिना न अ पृथस्नया लक्षितम् इति ध्येयम् ॥ ३०० ।। - नुत्तरम.न.

·उदाचालंकार गुरोः शासनमत्येतुं न शशाक स राघरः । यो रावणशिरश्च्छेदकार्यभारेप्यविकचः ।। ३०१ ॥ रत्नमित्तिषु संक्रान्तः प्रतिविम्वशदैर्वृतः । ज्ञातो लङ्केश्वरः कृच्छ्रादाञ्जनेयेन तयतः ।। ३०२ ॥ पूर्वत्राशयमाहात्म्यमत्राभ्युदयगौरवम् । सुव्यजितमिति प्रोक्तमुदासद्वर्यमम्यदः ॥ ३०३ ॥ ॥ इत्युदाचम् ॥ महाशयत्यवर्णनरूपमुदात्तमुद्राहरति-गुरोरिति । यः राघरः रावणस्य - त्रिमुरनकवीरस्य राक्षमाविपस्य शिरसामुच्छेदरूपं यत् कार्यम् तस्य भारः कार्य- -गुरुता बस्मिन् अपि । अविलयः अव्याकुलः । स गुरोः पितुः । शासनं राज्यत्याग- पूर्वकवनगमनरूपामाज्ञाम् । अत्येतुं अतिक्रमितुम् । न शशाक । अत्र रावणवधरूप- माकार्यकरणसमर्थोपि राघवः यत् रज्यभ्रंशकर गुरुनिदेशमत्यतुं न शशाक । तेन अस्य लोकसीमातियति महाशयत्वं प्रतीयते इति उदाचालंकारः ॥ ३०१।। विभूतिमहत्वरूपमुदात्तमुदाहरति-रत्नेति । आननेयेन अजनासूनुना हनुमता । रत्नमित्तिषु रत्नखचितमित्तिषु । संक्रान्तः प्रतिफलितः । प्रतिविम्बशतैः स्वायप्रतिबिम्बानां शतैः । वृतः लङ्केश्वरः ल शाधिपो रावणः । कृच्छाव कष्टेन । ज्ञातः। प्रतिविम्बशतवृतत्वं कृच्छ्तया ज्ञानस्य हेतुः । अत्र प्रतिविम्यग्राहिरत्नखचित- भित्तिवर्णनेन राक्षसराजस्यालौफिक विभूतिमचं प्रतीयते इत्युदात्तोलेंकारः ३०२॥ उदात्तमुपसंहरति---पूर्वप्रेति । पूति गुरोः शासनम् इत्युदाहरणे । आशयस्य राममनोवृतेः माहात्म्यम् अटौकिकमहत्तम् । अत्र रत्न भितिषु इत्युदा- हरणे। अभ्युदयस्य संपदभ्युदयस्य गौरवं महत्वम् । सुन्यन्त्रितं स्पएं प्रकटीकृतम् । इति हेतोः । अदः एतत् । उदात्तद्वयंपोकम् । अस्माभिरिति शेपः । अयं भावः। विषयदेवियेन वैचित्र्यस्य वैविध्यात् विकारः स दर्शितः इति ।। ३०३ ॥ . स्तम्भे कपा- च्यफल.बा.: २ संक्र.म.अ, कपा. द्वितयं पुनः. कप ·काव्यादर्श द्वितीयः परिच्छेदः । अपहुतिरपत्य किंचिदन्यार्थदर्शनम् । न पञ्चेषुः स्मरस्तस्य सहसं पत्रिणामिति ॥ ३०४ ॥ अपद्भुति सलइयोदाहरति-अपहृतिरिति । किंचित् किमपि प्रकृतस्प गुणक्रियादिरूपं धर्मम् । अपहृत्य अपलम्म असत्यातया निरूप्येत्यर्थः । अन्यार्पस्य धर्मान्तररूपारोप्यमाणार्थत्य । दर्शन सत्ययेन कथनम् । अपहुतिः तन्नामालकारः । नैतन्मुखमिदं पद्म न नेने भ्रमराविमौ । एतानि केसराण्येर नैता दन्तापिस्तव ।। ६इति तचापहररूपकाविषयपरिहारार्थ किंचिदित्यस्य गुणक्रियादिरूपोर्यः स्वी. क्रियते । तथा च प्रकृत धर्मिग निषिध्य धर्यन्तरारोपः तत्वापहररूपकम् गुण- क्रियादिरूपं धर्ममपटप्य धर्मान्तरारोपे अपह्नुतिरित्यनयोः भेदः । अन्ये तु तरवा- ५ पहनरूपकं नैन मन्यन्ते । तेपा मते किंचिदपगुत्य कस्यचित् प्रदर्शनम् अपश्रुति. • रलंकारः । अपत्य इत्यनेन रूपकातिशयोक्त्योः व्युदासः । तत्र कस्यचिनिपेग. " भावात् । किंचिदपगुत्य इत्येतावन्मात्रोक्ती आक्षेपालंकारतिव्याप्तिः । तन्निरासाय ११अन्यत् साप्यत इति । सदेहे संशयः अत्र तु निश्चयः इति ततो भेदः । उप्रेक्षायां सभावना अन तु आहार्यारोप. इत्युभयोर्भेदः । इयं च द्विविधा शादी आ( चेति । यत्र ननादिशन्दै. प्रकृतनिषेधखन शान्दी 1 करटार्यकपरिणामा. .५पंकशब्दोपादाने मयट्प्रत्ययान्तापादाने चार्थी । आाः अन्यपि विविधा. प्रकाराः सन्ति ते उदाहरणतः स्फुटीभविष्यन्ति । तत्र कपटार्यशन्दोपादाने यया-उपरनसहकारोद्भासिङ्गटलेन प्रतिविशिउमनेनाकितं काटकूटम् । इति । एक-धूम दधत् प्रकटलाउनतिरेन । इति । मयटा यथा- तारामया. स्तर च फेनममाः । इति । एउमेर-- अमुनिहायण्यामृतसरसि नन मृगहराः स्मर. सपष्ट पृथुनपनमागे निपतितः । पदमाहाराणा प्रतमपिगुना नाभिहरे शिरा धूमस्पेय परिगमति रोमालिययुः ॥ इति । vam पपु गन्दन रोमापरिनियः । आचार्यदनो मते एतान्युदाहरणानि - ·अपनुतिप्रभेदाः २७९ 'चन्दनं चन्द्रिका मन्दो गन्धवाहश्च दक्षिणः । सेयमग्निमयी सृष्टिमयि शीता परान् प्रति ॥ ३०५ ।। शैशियमभ्युपेत्यैव परेष्यात्मनि कामिना । औण्यप्रकाशनात् तस्य सेय' विषयनिढुतिः ।। ३०६ ॥ अमृतस्यन्दिकिरणश्चन्द्रमा नामतो मतः । तत्लापहवरूपकस्य ज्ञेयानि । धर्मिणि धर्म्यन्तरारोपात् । उदाहरणं दर्शयति. न पश्चेति । स्मरः पञ्चेपुः पञ्चसंख्यापरिमितबाणो न । पञ्चेपुभिः सकलविश्व- स्येशपांडाजननासंभवात् । अतस्तस्य पत्रिणां वाणानां सहसं सहनसंख्यात्व- । मस्तीति शेपः । अत्र स्मरस्य पञ्चेषुत्वधर्म प्रतिपिथ्य सहस्रषुरूपधर्मान्तरारोपात् अपहुतिः ॥ ३०४ ॥ विषयापह्नुतिमुदाहरति-चन्दनमिति । चन्दनं कृष्णागरुः । चन्द्रिका ज्योत्स्ना । तथा मन्दः दक्षिणश्च गन्धवाहः मलयानिल इत्यर्थः। सेयं मयि विरहिणि। अग्निमयी सृष्टिः अग्निवन्मां संतापयतीत्यर्थः । अतोमिवन्मया प्रतीयते । परान् 'प्रति मदन्यान् प्रति । शीता शीतला। किलति स्वासमतियोतथिम् ॥ ३०५॥ उदाहरणं विशदयति-शैशिर्यमिति । अत्र कामिना परेषु खभिन्नः । चन्दनादीनां शैशियं शिशिरतां शैत्यमिति यावत् । अभ्युपेत्यैव अङ्गीकृत्येव । तस्य शैत्यस्य । आरमनि औष्ण्यप्रकाशनात् संतापकतया दाहारोपणात् । सेयं विषया- पहुतिः । अयं भावः । अत्र चन्दनादीनां निपेध्यारोप्यधर्मयोः शैत्यतापकत्वरूपयोः व्यवस्थितविषयत्वप्रतिपादनादियं विषयापलुतिः । अत्र उष्णस्वर्णनेन शैल्यनिषेधी ६व्यङ्गय इति बोध्यम् ॥ ३०६ ॥ स्वरूपापद्धति दर्शयति--अमृतेति । चन्द्रमाः अमृतस्यन्दिनः फिरणाः यस्य तादृशः सः । नामतः केवलं संज्ञावेन न तु अर्थवत्स्येन । मतः । अयं भाषः। चन्द्रमा इत्यस्य योगार्थः चन्दयति अमृतस्यन्दिकिरणारहादयति इति चन्द्रः । स्फायितचि इति चदिधातो रक्प्रत्ययः । चन्द्रः सन् मस्यति परिणमते इति । 1 प्रदर्शनात. कपा. सेपा. क. ३ नाम नामराक, मामो मतः, पपा, ·काव्यादर्श द्वितीयः परिच्छेदः अन्य एवायमीत्मा विपनिष्यन्दिदीधितिः ॥ ३०७ ।। इति चन्द्रत्वमेवेन्दौ निवार्थान्तरात्मवों । उक्तौ स्मरातेनेत्येपों स्वरूपापडतिर्मता ॥ ३०८ ॥ उपमापद्धतिः पूर्वमुपमास्वेव दर्शिता । चन्द्रमाः । अथवा चन्द्रम् अमृत तदिव मीयते असौ इति चन्द्रमाः । एव च चिद्रमस्शब्दस्य यौगिकार्थो आहादकरूपः । स तु प्रसिद्धचन्द्रमसि, नाति । चिरहिणो मम सतापकत्वात् । अतः विधौ चन्द्रमःशब्दः केवलरूढिवलात् मण्डप- कुशलादिवत् चोद्धव्यः । न तु कुम्भकारादिवत् यौगिकः । एव चन्द्रमसः अमृतस्यन्दिकिरणराहादकत्व निषिध्य आरोप्याथै दर्शयति-अन्य इति । अयं चन्द्रमाः । अन्यः अर्थात्मा पदार्थस्वरूपः । आह्वादकभिन्नधर्मविशिष्टः इत्यर्थः । कि धर्मविशिष्टः इत्याह विपेति । विपनिप्यान्दिन्यः दीधितयः किरणाः यस्य ताशः । एव चात्र धर्मनिपेधपूर्वकधर्मान्तरारोपादपढुतिः ॥ ३०७ ।। उदाहरण विशदयति इतीति । केनचित् स्मरातेन मदनपीडितेन । इति एवप्रकारेण । इन्दौ चन्द्रव आह्वादकस्वरूपत्वम् । निवर्त्य निपिप्य । अर्थान्तरा- मता विषनिष्यन्दिदीधितिस्वरूपपत्ता । उक्ता आरोपिता । अतः एषा स्वरूपा पहुतिर्बोद्धन्या । स्व रूप्यते अनेन इति स्वरूप नैसर्गिकगुणक्रियादिधर्मः । तनिषेधर्विकेयमिति स्वरूपापडुतिः ।। ३०८ ॥ जपद्धतिमुपसहरति-उपमेति । उपमायाः सादृश्यस्य अपटुतिः उपमा पहतिः । सा पूर्वमुपमासु उपमालंकारभेदेषु दर्शिता 1 प्रतिपेधोपमाख्यया दर्शिता हत्यर्थः । तदुदाहरणं हि-- न जातु शकिरिन्दोस्ते मुखेन प्रतिगर्जितुम् । कट्रिनो जडस्येति प्रतिषेधोपमैर सा ।। इति । अत्र हि चन्द्रप्रतियोगिक सादृश्यं प्रतिपिच्य सादृत्यमूलगुणातिशयस्थापनमार्थम् । अतः इयमुपमापतिः । अन औपम्यमलभूतगुणातिशयसंस्थापिकेयमपतिः , निहत्य क. अगायनाअ, पा, पा. .

·खेपलक्षणम् इत्यपद्धतिभेदानां लक्ष्यो लक्ष्यपु पिस्तरः ॥ ३.९ ॥ ॥ इत्यपद्भुतिः ॥ श्लिष्टमिटमनेकार्थमेफरूपान्वितं वचः । औपम्यचारुताया विकासयित्री इति तदनभूता । औपम्पचारुता तु प्रधाना इति ९उपमाभेदे तस्याः परिगणनमिति ज्ञेयम् । तत्वापहवरूपकं तु अपहुतेभिन्न- विषयमिति पूर्व दर्शितमेव । अन्ये केचन उपमापतिः इत्यत्र उपमाशब्देन उपमारूपकयोः अनतिभेदात् रूपकं गृहन्ति । तथा च उपमारूपकं नाम १३तत्तापहवरूपकम् उपमासु रूपकभेदेषु दर्शितमिति अर्थ दर्शयन्ति । तदहस्य तु अपदुतौ आर्थः आरोपः न युक्त. शाब्दारोपे एव चमत्कृते नात् इति स्यार। परमस्मिन् पक्षेपि उपमाशब्दस्य रूपकार्थः न सरसः । इति उभयत्रापि किंचि- १५द्वैकल्यं दृश्यते इति सुधीभिर्विचारणीयम् । इति अनया दिशा । अपद्धतिभेदानां विस्तरो लक्ष्येषु उदाहरणविशेषेषु । लक्ष्यः स्वयमूहनीयः । उपमापतितत्त्वापदुति- वत् अलंकारान्तरोत्पचिहेतवः अपहुतिभेदा अवगन्तव्याः । तत्र उत्प्रेक्षापडुति- १यथा--- अश्रुच्छलेन सुदृशो दुतपावकधूमकल्पाक्ष्याः । अप्राप्य मानमङ्गे विगलति लावण्यपूर इव ।। इति ।। एवमन्येपि प्रकाराः बोयाः इति प्रेमचन्द्रशर्माणः ॥ ३०९॥ इदानी क्रमप्राप्तं श्लेष लक्षयति-श्लिष्टमिति । अनेकार्थम् अभिधा- वृत्या अनेकार्यप्रतिपादकम् । एकरूपान्वितम् एकेन अर्थभेदेपि अभिन्न प्रयत्नो- चार्यण रूपेण अन्वितं युक्त समानवर्णरूपमित्यर्थ.। वचः वाक्यम् । लिष्ट लपा- लंकारयुक्तम् । इष्ट कविभिरिति शेषः । वक्रोक्तिरूपेषु प्रायः सर्वेष्वपि अलकारेषु लेपः चारुतासपादकतया कविभिरभिलपित इत्यर्थः । तदने कथयिष्यति । श्लपः सर्वातु पुष्णाति प्रायो वक्रोक्तिषु श्रियम् । भिन द्विधा स्वभावोक्तिर्वक्रोक्तिश्चेति वाङ्मयम् ।। ( २.३६३) इति । । श्लेषश्च एकतापभासहेतुः सबन्धविशेषः । स चान शद्वयोरेकप्रयत्नोच्चार्यरूपः अर्ययोस्तु अर्थनियामकाना प्रकरणादीनामभावात् एकप्रयत्नोचार्यशब्देन एकाकाल- कास्यादर] . ।

·२८२ । काव्यादर्शे द्वितीयः परिच्छेदः वभिन्नपदं भिनपदनायमिति द्विधा ॥३१॥ योध्यत्वरूपः । अन्ये तु शद्वयोर्जतुकाष्ठन्यायेन अर्थयोस्तु एकवृन्तगतफलद्यन्यायेन लेप इत्याहुः । ननु अर्थभेदेन शब्दभेदः इति नियमात् कयमेकस्यैव शद्वस्य अनेकार्थ- १२त्वमिति चेत् तथाविधाकाररपरैः शन्दैः लिष्टतयेति निचिनुमः 1 अयं च लेपः शन्दपरिवृत्तिसहत्वासहल्लेन अर्थशब्दभेदेन द्विधेति अर्वाचीना मन्यन्ते । प्राचीनास्तु उमपत्रापि शन्दस्य अर्थव्यप्रतीतिमाधायैव वैचित्र्यजनकतया प्रधानतः अर्थसापेक्ष- १५तया अर्थशून्यकेवटशन्दवैचित्र्ये अलंकारत्याभावादयमर्यालंकार एव इति जानन्ति । एतच अनेकार्थत्वम् अभिधावृत्त्या युगपदनेकार्थप्रतिपादकत्वम् । तय शकि- संकोचकाना संयोगादीनामभावे एव संभवति । यत्र तु संयोगादिभिरभिधायाः निक्षयः तर युगपदर्थद्वयप्रतीतरभावान लषः । तत्राप्रकृतस्यार्थस्य पनिरेव । संयोगादयधोतर परिणा-- संयोगो विप्रयोगक्ष साहचर्य विरोधिता। अपः प्रकरणं टिगं शन्दस्यान्यस्य संनिधिः ॥ सामप्यमीचिती देशः काटो व्यक्तिः स्वरादपः । शान्दार्पस्यानपदे विशेषस्मृतिदेतयः ॥ इति । एते संयोगादपः नाना सन्देषु सदाबस्दानयच्छदे संदेहे तदपकरणारा विशेषानिर्णायका इति संशितार्थः । तत्र संयोगादीनामुदाहरणानि समासा धेनुरानीयताम् इत्यादीनि परमशुमपातो पानि पितरमपानात्र टिस्यन्ते । अपापानेका ५ फशिस्नुनः फर्षिदेकरपरमेपि अनेकसंचन्धिानात् । तत्र आप शरः तिपिसमा ति नम्पाः । ओपो 11-- ·पोदाहरणानि असावुदयमारूढः कान्तिमान् रक्तमण्डला । राजा हरति लोकस्य हृदयं मृदुभिः करैः ॥ ३११॥ दोषाकरण संबधनक्षत्रपथवर्तिना। राज्ञा प्रदोपो मामित्थमप्रियं किं न चाधते ॥३१२ ।। प्रायः भिन्नपदवाक्ये च सभङ्गश्लेपः । सभङ्गश्लेपः एव समधिकचमत्कारकारी इति कविभिः विशेषतः प्रयुज्यते । अतः प्रायःपदोपादानम् इति केचित् । प्रकाश- २९कारादयः श्लेपविशेष शब्दश्लेष वर्णपदलिङ्गभापाप्रकृतिप्रत्ययविभक्तिवचनानां मेदादधा मन्यन्ते । तत्र वर्णश्लेपो यथा-विधौ शिरःस्थे कुटिले कुतः श्रीः । इति । अत्र विधुविधिशब्दयोरुकारेकारयोः श्लेपः । एवमादीनि प्रसयादिश्लेषो. ०३दाहरणानि प्रकाशादिभ्यो ज्ञातव्यानि || ३१० ।। तत्राभिन्नपदलेपमुदाहरति-असाविति । उदय प्रतापोनतिम् उदयाचलं च । आरूढः । कान्तिमान् कमनीयाकृति. तेजस्वी च । रक्कमण्डलः अनुरक- प्रकृतिमण्डलः रक्तविम्बश्च | राजा नृपः चन्द्रश्च । मृदुभिः अनुद्वेगकरः शीतलैश्च । करैः राजप्राह्यभागैः किरणैश्च । लोकस्य हृदय हरति चित्तमाकर्पति । अत्र प्रक- रणादिनियामकाभावात् द्वावपि नृपचन्द्रौ वायौ । उदयादिपदानि च प्रकृति- (प्रत्ययभेदशून्यत्वादभिन्नानि इति अभङ्ग पोयम् ॥ ३११ ॥ भिन्नपदश्लेपमुदाहरति-दोपाकरेणेति । प्रदोषः रजनीमुखम् अथवा प्रकृष्टाः दोषाः यस्मिन् स प्रदोपः मदनः प्रकृष्टकोपलोभमोहादिदोषवान् नृपश्च प्राकरणिकः । दोषाकरेण दोषायाः निशाया करः निशाकर इत्यर्थः पक्षे दोषा- णामाकरः खनिः तेन । तथा नक्षत्रपथवर्तिना नक्षत्रमार्गे आकाशे वर्तते इति तथोक्तन । क्षत्रपथे क्षत्रोचितशौर्याधाचारे न वर्तते तेन । राज्ञा चन्द्रमसा केन- चिन्नुपविशेषेण च । सबनन् संबन्धं प्राप्नुवन् सन् । अप्रियं प्रियाविरहितं द्वेष्य च। माम् इत्य एवम् । किं न बाधते अपि तु बाधत एव । अत्र दोषाकरादि- पदानां प्रकृतिप्रत्ययभेदेन भिन्नार्थप्रतिपादकत्वात् सभङ्गश्लेपोयम् । राज्ञेत्यत्र तु अमङ्गः । अत्र सभङ्गश्लिष्टपदाना बाहुल्यात् समनश्लेषः । अत एव लक्षणे प्रायः ." । १ सर्वस्य. अ.

·२८४ काव्यादर्श द्वितीयः परिच्छेदः - 1 उपमारूपकाक्षेपव्यतिरेकादिगोचराः । मागेव दर्शिताः श्लेपा दयन्ते केचनापरे ॥३१३ ॥ अस्त्यभिन्नक्रियः कश्चिदविरुद्धक्रियोपरः । विरुद्धकर्मा चास्त्यन्यः श्लेपो नियमवानपि ॥ ३१४ ।। पदोपादानं सार्थकमिति ज्ञेयम् । अर्वाचीनास्तु सभङ्गाभगरूपं तृतीयभेदं परि- कल्प्य तस्येदमुदाहरणं मन्वते । तन्मते समङ्गश्लेषोदाहरणं तु- पृथुकार्तस्वरपात्रं भूपितनिःशेषपरिजन देव । विलसत्करेणुगहनं संप्रति सममावयोः सदनम् ॥ इति । अत्र श्लिष्टानि सर्वाण्यपि पदानि सभङ्गानि इति सभङ्गश्लेषोयम् ॥ ३१२ ॥ प्रधानभूतं श्लपं सप्रकारं प्रदश्य अलंकारान्तरस्याङ्गत्वेन तस्य चारता- संपादकत्वं दिदर्शयिपुराह--उपमेति । उपमारूपकाक्षेपव्यतिरेकाचलंकारेषु गोचराः विपयीभूताः । श्लेषाः प्रागेव तत्तदलंकारोदाहरणेषु । दर्शिताः । इदानी । केचन अपरे अन्यालकाराङ्गभूताः । दर्यन्ते । तत्र-- शिशिरांशुप्रतिद्वन्द्वि श्रीमत् सुरभिगन्धि च । अम्भोजमिव ते वस्त्रमिति श्लेषोपमा स्मृता ।। इति श्लपोपमादौ अर्यश्लेपः । बालेवोद्यानमालेयं सालकाननशोभिनि । इति समानोपमायां शब्दश्लेषः । एवम्-- राजहंसोपभोगाई भ्रमरप्रार्थ्यसौरभम् । सखि वक्त्रायुजमिदं तवेति श्लिष्टरूपकम् ।। इति लिष्टरूपके शब्दश्लेषः । तथा- अमृतात्मनि पमानां द्वेष्टरि स्निग्धतारके। मुखेन्दौ तव सत्यस्मिनपरण किमिन्दुना ।। इत्यापेक्षे द्विविधः श्लेषः । साधारणधर्मप्रयोगवति व्यतिरेकेपि एवमेव लेपो द्रष्टव्यः। आदिना अर्थान्तरन्याससमासोक्त्यादीना परिग्रहः ॥ ३१३ ।। कथयितव्यान् भेदानुदिशति-अस्वीति । सुगमम् ॥ ३१५ ॥ । सिपा. पा. - ·श्शेषप्रमेदाः २८५ - । नियमाक्षेपरूपोक्तिरविरोधी विरोध्यपि । तेषां निदर्शनेष्येव रूपमाविर्भविष्यति ॥ ३१५ ।। वक्राः स्वभावमधुराः शंसन्त्यो रागमुल्यणम् । दृशो द्त्यश्च कर्पन्ति कान्ताभिः प्रेपिताः प्रियान् ॥३१६॥ मधुरा रागवर्धिन्यः कोमला: कोकिलागिरः। आकर्ण्यन्ते मदकलाः श्लिष्यन्ते चासितक्षणाः ॥३१७॥ नियमति । तेषा निर्दिष्टानामेपामित्यर्थः । निदर्शनेषु उदाहरणेषु । रूपं स्वरूपम् । आविर्भविष्यति प्रकटीभविष्यति ॥ ३१५ ॥ अभिन्नक्रियाश्लेपमुदाहरति-चक्रा इति । कान्ताभिः प्रियाभिः । प्रेषिताः क्षिताः नायकानयनार्थ प्रेषिताश्च । वक्राः तिर्यक्प्रसारिण्यः वक्रोक्तिनिपुणाश्च । स्वभावमधुराः स्वाभाविकमनोहराः मधुरस्वभावाश्च । उल्वणम् अत्यन्तं प्रख्दम् । रागं लौहित्यम् अनुरागं च । शंसन्त्यः सूचयन्त्यः कथयन्त्यश्च । दशः नयनानि दूत्यश्च । प्रियान् कर्षन्ति आवर्जयन्ति । अत्र वनादिविशेषणानां श्लिष्टत्वं दृन्दू- तीनां च कर्षणरूपैकक्रियायामन्वयः । श्लपस्य एकक्रियत्व च स्वाश्रयीभूत- विशेषणानां विशेष्ययोः दग्दूत्योरेककर्षणक्रियावत्वात् परंपरया बोध्यम् । अत्र- विवक्षितगुणोत्कृष्टैर्यत् समीकृत्य कस्यचित् । कीर्तनं स्तुतिनिन्दार्थ सा मता तुल्ययोगिता ॥ इति वक्ष्यमाणस्वरूपायाः तुल्ययोगिताया निर्वाहकत्वादय श्लेषः तुल्ययोगिताङ्ग- भूतः । अपरे तु एकक्रियया वाक्यद्वयदीपनात् क्रियादीपकस्याङ्गभूतोयमित्याहुः २॥ ३१६ ॥ अविरुद्धक्रियाश्लेषमुदाहरति-मधुरेति । कोकिलागिरः आकर्ण्यन्ते । असितेक्षणाश्च लिष्यन्ते ! उभे अपि लिष्टविशेषणैर्वर्णयति । मधुराः स्वरमाधुर्य- शालिन्यः माधुर्याख्यनायिकालकारयुक्ताश्च । माधुर्य च--सर्वावस्थाविशेषेषु माधुर्य रमणीयता । इत्युक्तप्रकारकम् । रागवर्धिन्यः उद्दीपकायेन प्रणयाविष्कारण च अनुरागं वर्धयन्यः ! कोमलाः कर्णमधुराः मृदुगाव्यश्च । मदकला वसन्त- १सम्पकि. करा २पत्र. अ.

·काव्यादर्श द्वितीयः परिच्छेदः रागमादायबेग वारुणीयोगवार्धितम् । 'तिरोभवति धर्माशुराजस्तु विजृम्भते ॥ ३१८ ॥ निस्त्रिंशत्वमसावेव धनुष्येवास्य वक्रता । शरेष्वेव नरेन्द्रस्य मार्गणत्वं च वर्तते ॥ ३१९ ॥ प्रारम्भे मदोन्मत्ताः सौभाग्यायवलेपरिकारवत्यश्च । उक्तं च मदलक्षण यथा-- मदो विकारः सौभाग्ययोवनाद्यवलेपजः । इति । अत्राकर्णनाश्लेषणक्रिययोरेक- कालीनस्वसभयेनाविरोधः । श्लेपस्य अविरुद्धक्रियासबन्धश्च स्वाश्रयविशेषणविशे- (प्ययो. कोकिलालापासितेक्षणयो कर्मत्वेन सबन्धात् तत्संबन्धेन परपरया बोध्यः । अत्रापि श्लपस्य तुल्ययोगिताङ्गव ज्ञेयम् ॥ ३१७ ॥ विरुद्धक्रिय श्लपमुदाहरति-रागेति । एपः पुरो दृश्यमानः । धर्माशुः सूर्यः। तिरोभवति अस्ताचल गच्छति । अङ्गजस्तु मदनस्तु । विजृम्भते उयोतते । उभौ अपि लिष्टविशेपणेन वर्णयति--रागमिति । वारुणी पश्चिमदिक् तस्याः योगेन संबन्धेन वर्धित स्फीतम् । राग लौहित्यम् । आदर्शयन्। पक्षे वारणी मदिरा तस्याः योगः सेवन तेन वर्धितम् । राग अनुरागम् । आदर्शयन् । अत तिरोभवनविज़म्भ किये परस्परविरुद्ध । श्लपस्य तत्र सबन्धः पूर्ववत् परंपरया ज्ञेयः । अत्र तुल्ययोगितालकारः प्रधानतया वर्तते ॥ ३१८ ॥ सनियमश्लेषमाह-निविंशत्वमिति । अस्य नरेन्द्रस्य । असौ खो एव नत मनसि । नि:स्त्रिंशत्यम् निर्गतः त्रिंशतः अङ्गुलिभ्यः इति निस्त्रिंशः त्रिंशद- गुल्यधिकपरिमाणयम् निर्दयत्वम् च । धनुष्येय वक्रता आकर्षणेन असरलता प्रतिकूलता च । मानणत्व शरत्व याचकत्व च । दारेषु एव न तु प्रजासु । वर्तते इति सचान्येतव्यम् । अत्र प्रतिवाक्य एवकारेण द्वितीयाांना व्यवल्टिनल्याद (अप नियमवानर्थलेपः । अत्र-अनेन च परिसख्यायाः परिपोषः । मन्याता बस्वीफ्तापि परिसल्या मुटवैचित्र्यादलीकार्यति टीकाकाराः । वयं तु नियम- पणे तस्याः सर्पस्य पिपस्याफमणात् कि परिसंत्यति नामान्तराप्रपणे प्रयोजनमत्ताति न बानीमः । दर्यन्त फेचनापरे इति अप्राप्तिरूपस्य उभग• । 1 . HUनिभयपनि . १ प. मा.

·सेपोदाहरणानि २८७ पद्मानामेव दण्डेषु कण्टकस्त्वयि रक्षति । अथवा दृश्यते रागिमिथुनालिङ्गनेष्वपि ॥ ३२० ॥ महीभृङ्गारिकटकस्तेजस्वी नियतोदयः । दक्षः प्रजापतिशासीत् स्वामी शक्तिधरश्च सः ॥ ३२१ ॥ अच्युतोप्यवृपच्छेदी राजाप्यविदितक्षयः । स्यापि श्लेपस्य दर्शनं प्रतिज्ञातमवयोद्धव्यम् । तथा चात्र आचार्यमतेन अङ्गी श्लेपः एव न परिसंख्याङ्गभूत इति विचारणीयम् ॥ ३१९ ॥ नियमाक्षेपरूपोक्तिश्लेषमुदाहरति—पमानामेवेति । त्वयि रक्षति सति । पमानामेव दण्डेषु कण्टकः न तु प्रजासु । कण्टकः तीक्ष्णाप्रावयवविशेषः क्षुद्र- ३शत्रुश्च । नियमलेपमाक्षिपति-अथवेति । रागिमिथुनस्य अनुरक्तकामिनोः आलिङ्गनेषु अपि । कण्टकः रोमाञ्चः । दृश्यते । अत्र पद्मानामेव इति सनियमश्ले- षस्य अथवेत्यादिना आक्षेपः । अतः नियमाक्षेपरूपोक्तिश्लेषः । स च एकत्र निहि- तस्य कण्टकस्य वाक्यद्वयोद्दीपनात् प्रधानस्य दीपकस्यामिति ध्येयम् ॥३२०|| अविरोधिश्लेपमुदाहरति-महीमृदिति । स नृपः । महीभृत् महीं विभ- तौति महामृत पृथ्वीधारकः पर्वतश्च । भूरिकटकः वहुस्कन्धावारः विशालनितम्वश्च अस्ति । तया स तेजस्वी प्रतापवान् सूर्यश्च । नियतोदयः सततोन्नतिशाली नियतोद्गमश्च । तथा दक्षः निपुणः प्रजापतिविशेषश्च । प्रजापतिः प्रजापालक: सृष्टिकर्ता च । तथा स्वामी प्रमुः कार्तिकेयश्च । शक्तिधरः प्रभावोत्साहमन्त्र- ६ शक्तिसंपन्नः आयुधविशेषांथ । अस्ति । अत्र महीमृद भूरिकटक: तेजस्वी नियतोदयः दक्षः प्रजापतिः स्वामी शक्तिधरः इति लिएपदयुगलानामविरोधि- वादविरोधिश्लेपः । स एव चात्र प्रधानः ॥ ३२१ ॥ विरोधिश्लेषमुदाहरति-अच्युतेति । अच्युतः सन्मार्गात् अभ्राः विष्णुश्च । अपि अवृपच्छेदी वृषः धर्मः तन्नामासुरश्च तं न छिनतांति तथोक्तः । राजापि राजा नरपतिः चन्द्रश्च अपि । अविदितः अज्ञातः क्षयः संपत्क्षीणता राजयक्ष्मा च येन तादृशः । देवः राजा सुरश्चापि । अविबुधः विवुधः विगत- पण्डितः देवश्च न मक्तीति तयोक्तः । शकरः कल्याणकरः हरथापि । अभुजङ्ग- ·૨૮૮ काव्यादर्श द्वितीयः परिच्छेदाः देवोप्यविवुधो जज्ञे शंकरोप्यभुजङ्गवान् ॥ ३२२ ।। ॥ इति श्लेपचक्रम् ॥ गुणजातिक्रियादीनां यत्तु बैकल्यदर्शनम् । (वान् भुजङ्गः पिङ्गः सर्पश्च तद्वान् तद्विशिष्टः न भवतीति अमुजङ्गवान् । जज्ञे इति सर्वत्र वाक्येषु योजनीयम् । अत्राच्युतादिपदानां द्वितीयार्थे विष्ण्वादौ वृषो- च्छेयादिद्वितीयपदार्थस्याभावो विरुद्धः इति विरोधिश्लेपोयम् । अयं च विरोधा- भासस्याङ्गम् । सरखतीकण्ठाभरणे तु भिन्नाभिन्नकारकरूपेणास्य भेदो प्रदर्शितौ । तत्र भिन्नकारको यथा--- गतिर्वणी च नागेन वपुरूरू च रम्भया । औष्ठौ पाणी प्रवालैश्च तस्यास्तुल्यत्वमाययुः ।। इति । तस्या नायिकायाः गतिः गमनं वेणी केशरचना च नागेन हस्तिना सपेण च समा । अत्र प्रथमार्थे नागशद्वेन धर्मर्मिणोरभेदोपचारान्नागगतिर्गृह्यते । तस्या वपुः १५शरीरम् ऊरुद्वयं च रम्भया अप्सरोविशेषया कदल्या च । तस्या औष्ठौ पाणी च प्रवालैः विद्रुमैः नवपल्लवैश्च । तुल्यत्वमाययुः । अत्र वर्णनीययोस्तुल्यत्वं श्लेष- प्रभावाल्लभ्यते । सोयमनेककर्तृत्वाद्भिन्नकारकः । अभिन्नकारकः श्लेपो यथा-- कृष्णार्जुनानुरकापि दृष्टिः कर्णावलम्बिनी । याति विश्वसनीयत्वं कस्य ते कलभापिणि ।। इति ।। हे कलभाषिणि मधुरवचने । तव दृष्टिः कस्य विश्वसनीयत्वं विश्वासार्हतां । याति । न कस्यापि इत्यर्थः । तदेवोपपादयति—कृष्णति । कृष्णा श्यामा अर्जुना श्वेता अनुरक्ता प्रान्तलोहिता च । कर्णावलम्बिनी कर्णपर्यंतगामिनी । पक्षे कृष्णे श्रीहरौ अर्जुने मध्यमपाण्डवे च अनुरका अनुरागवती । कर्णपक्षपातिनी च ।। अत: २.विरुद्धपक्षद्वयाश्रितत्वात् कथं सा विश्वसनीया स्यात् । स चायमेककर्तृकत्वाद- भिन्नकारकः श्लपो भवति । एवं प्रभेदविशेषा अन्येभ्य आकरप्रन्येभ्यो बोद्धव्याः। विस्तारभियोपरम्यतेस्माभिः ॥ ३२२ ॥ क्रमप्राप्तां विशेषोक्तिं लक्षयति-गुणजातीति । विशेषः वर्णनीयत्वेन १८ । . पत्र. य, यत्तद्, अ.

·विशेपोक्तिलक्षणम् २८९ विशेपदर्शनायैव सा विशेपोक्तिरिष्यते ॥ ३२३ ॥ न कठोरं न वा तीक्ष्णमायुधं पुष्पधन्वनः । प्रस्तुतस्य वार्याचतिशयः तस्य । दर्शनाय अवगमाय । गुणजातिक्रियादीनां आदि- शब्देन द्रव्याणां च । यत्तु वैकल्यदर्शनं कार्यसिद्धौ निष्फलत्वप्रतिपादनम् । सा विशेषोक्तिः इष्यते । विशेषाय गुणादिवैकल्योक्तित्वाद्विशेषोक्तिरिति अवयवार्थः । स च न स्वरूपनिर्धारणाय अपि तु भेदावगमायेति ज्ञेयम् । पदार्थमात्रबैकल्ये अस्याः ६ स्वरूपत्वात् । अतिशयोक्ती प्रस्तुतस्य वीर्यायतिशयदर्शनसद्भावेपि गुणादीनां वैकल्यं न प्रतिपाद्यते इति ततोस्या भेदः । एवकारण विशेपदर्शनाभावे नायमलंकारः इति सूच्यते । सरस्वतीकण्ठाभरणेपि एतदेव लक्षणं स्वीकृमम् । इदमेव लक्षणं ९च----एकगुणहानकल्पनायां साम्यदाढ्य विशेषोक्तिः । (४.३.२३) इति वामनेन स्थिरीकृतम् । विशेषदर्शनायैवेत्यनन विभावनातः भेदो दर्शितः । तर हि प्रधानतया कारणान्तरं स्वाभाव्यत्वं वा विभावनीयम् न प्रस्तुतस्यातिशयो वाच्यः । १२इह तु गुणादिप्रतिषेधन प्रस्तुतस्यातिशयोपेक्षितः । नव्यास्तु-विशेपोक्तिर- खण्डेषु कारणेषु फलावचः । इति विशेषोक्तिमाहुः । अत्राहुः प्रेमचन्द्रशर्माणः-- नन्यास्तु सत्यपि कारणे कार्याभावः विशेपोक्किरित्याहुः । तत्रालंकारसंज्ञानामन्व- १५थतयैव प्राचीनः प्रयुक्तत्वेन हेतुसमानाधिकरणका भाववर्णने विशेषप्रतीतर- भावाद्विशेषोक्तिसंज्ञाभ्युपगमे हेतुः प्रष्टव्यः। न च विशेषो वैचित्र्यं तच सत्यपि कारणे कार्याभावोपनिवन्धे विद्यते एवेति विशेपोक्तिसंज्ञाया अन्वर्थतैवेति वाच्यम्। १-अलंकारमात्रस्यैव वैचित्र्यात्मकत्येनोपमादावपि विशेपोक्तिसंज्ञायाः प्रसङ्गात् । अथ सति हेतौ कार्याभावप्रतिपादनजन्यं स्फुटं प्रतीयमानमपि वैचित्र्य त्वयापि कथं संज्ञान्तरेणालंकारतया न संगृहीतमिति चन्मैवम् ! तत्रास्माकमतिशयोक्ते- २१रभ्युपगमात् । कार्यकारणोपियविपर्ययवदत्राप्यतिशयोक्त्यभ्युपगमस्यौचित्यात् । तसात् गुणादिवैकल्यवर्णने वर्णनीयस्य विशेषकथनमेव विशेपोक्तिरिति युक्त- तरमिति || ३२३ ।। तन गुणवैकल्यविशेषोक्ति दर्शयति-न कठोरमिति । पुष्पधन्वनः मदनस्य । आयुधं अस्वम् । न कठोरं न वा तीक्ष्णं निशितम् । अरविन्दमशोकं च चूतं च नवमल्लिका । नीलोत्पलं च पञ्चैते पश्चबाणस्य सायकाः ॥ [काम्यादी ३ ·२९० काव्यादर्श द्वितीयः परिच्छेदः तथापि जितमेवासीदमुना भुवनत्रयम् ।। ३२४ ॥ न देवकन्यका नापि गन्धर्वकुलसंभवा । तथाप्येपा वपोभङ्गं विधातुं वेघसोप्यलम् ।। ३२५ ॥ न बद्धा भृकुटिन पि स्फुरितो दशनच्छदः । न च रक्ताभवदृष्टिर्जित' च द्विपता कुलम् ।। ३२६ ॥ इति पुष्पमयत्वादिति भावः । तथापि अमुना कामेन । भुवनत्रयं जितमेवासीत् । ६अत्र मदनस्य वीर्यातिशयप्रदर्शनाय तदस्त्रस्य काठिण्यादिगुणवैकल्योक्तिः इति विशेषोक्तिः । नात्र कारणान्तरविभावनायां स्वाभाविकत्वविभावनायो वा तात्पर्य- मतो न विभावनाप्रसक्तिः । एवं च विनोपकरणं क्रियानिष्पादकलया कर्तुत्कर्ष- ९ प्रतिपादनं उपकरणगतकठोरतीक्ष्णगुणवैकल्येन प्रदर्शितमिति गुणवैकल्यविशेषो- क्तिरियम् ॥ ३२४ ॥ जातिवैकल्ये विशेषोक्ति दर्शयति-न देवेति । एषा देवकन्यका न । गन्धर्धकुलसंभवा गन्धर्ववंशजापि न । तथापि वेधसः ब्रह्मणोपि । तपोभर विवा- तुम् अलं समर्या । अत्र देवत्वगन्धर्वत्वजातिनरपेक्ष्येण ब्रह्मणोपि तपोभङ्ग- सामर्थ्यवर्णनेन नायिकाया रूपातिशयः प्रतीयते । देव्यो गन्धर्थश्च तपोभङ्ग विधानसमर्थाः इति पुराणप्रसिद्धिः । अत्र वर्णनीयाया जातिवैकल्येन विशेरो प्रदर्शितः इति जातिवैकल्यविशेषोक्तिः ॥ ३२५ ॥ क्रियांवैकल्यविशेपोक्किं दर्शयतिन पद्धति । भ्रुकुटिः भूभङ्गः । न बदा । दशनध्छदः अधरः । न स्फुरितः । दृष्टिरपि रक्ता ताम्रा । नाभवत् । तथापि हे बोर त्सया द्विषतां अरीणाम् । कुलं जितम् । बलमिति पावे शत्रुसैन्यं जित- मित्यर्थः । अत्र बन्धनादयः कियाः । तदैकल्येन शनुजयो वर्णितः । तेन टीलया शत्रुजयो विहितः इति विशेषः स्फुटीभूतः । अतः क्रियाकल्यविशेषोक्तिरियम् । अब फेचित्-बन्धन स्फुरणं च क्रिया रकवं तु गुणः। अतः क्रियागुण- कल्ययोरन संकरः । शुद्धक्रियाकल्योदाहरणं तु--- १ तत् .. धरतं. अ.कपा. , परम्भ, प.

·विशपोक्तरुदाहरणानि २९१ - ने रथा न च मातङ्गा न हया न च पत्तयः। स्त्रीणामपादृष्टयैव जीयते जगतां त्रयम् ॥ ३२७ ।। एकचक्रो रथो यन्ता विकलो विपमा हयाः । आक्रामत्येव तेजस्वी तथाप्यों नभस्वलम् ॥ ३२८ ॥ नोपभागो न वा दान बन्धूना भरण न वा । तथापि गुरुता धचे नृणा सरक्षित धनम् ॥ इति । अनोपभोगादिक्रियामात्रवैकल्यमिति वदन्ति ।। ३२६ ॥ व्यवैकल्यविशेपोक्ति दर्शयतिन रथा इति । न रथा मातङ्गा हस्तिन । न हया अश्वा । न च पत्तय पदातप । एवम्-हल्यश्वरथ. ३पादात सेनाङ्ग स्याचतुर्विधम् । इति चतुरङ्गबलवियुक्तयापि वीणा अपाङ्गदृष्टयैव तिर्थक्कटाक्षेणेव । जगता त्रय जायते । अत रयादिजयसाधनद्रव्याणामभावेपि जगत्त्रयविजय. केवलया दृशा विहित । तेन च दृशा मोहनसामर्थ्यविशेष प्रती. यते इति दयनैकन्यविशेषोक्ति ॥ ३२७ ॥ हेतुविशेपोक्ति दर्शयति-एकचक्र इति । रथ एकचक्र यन्ता सारथि । विकल चरणाकल । अचा विषमा सप्तसख्याका इत्यर्थ । सप्ताथा नव दन्तिन इति सप्ताश्वाना राजतन्त्रे निषेध इति रत्नदर्पणव्याख्याया रनेश्वर । तथापि तेजस्वी अर्क रवि नभस्तल विस्तीर्णमाकाशम् । आकामति । अत्र रयादिव्या- णामङ्गवैकल्येन द्रव्यपैकल्यम् । तत्प्रतिपादनेन विकलसाधनोपि रविर्जगत्त्रयमा कामतीति विशेषसामर्थ्यदर्शनात् विशेषोक्ति । तत्र च तेजस्थीति हेतुबोधकपद- विन्यासेन न तेजस्विन अनीकृतार्पसाधने उपकरणपरतन्त्रा भगन्तीति विशेषस्य परिपोषो भवति इति हेतुविशेषोक्तिरियम् । भोजराजस्तु न रया न च मातङ्गा (इति द्रव्यवैफल्यविशपोक्ति एकचक्रो रयो यन्तेति वैकल्यवद्व्यविशेपोक्तिरिति भेदद्वय कल्पयति । तथैव अवैकल्यदर्शनेनापि कचिदप्युपपद्यते इति जातिगुण- क्रियादीनामवैकल्येपि कचिदिय भरतीति मत्वा उदाहरति- ६ , तथाप्यसो थ ३ जगत्रयम् अ, कपा ·२९२ काव्यादर्शे द्वितीयः परिच्छेदः सैपा हेतुपिशेपोक्तिस्तेजस्वीति विशेषणात् । अयमेन क्रमोन्येपा भेदानामपि कल्पने ॥ ३२९ ।। ॥ इति विशेपोक्तिचक्रम् ॥ निरक्षितगुणोत्कृष्टयत् समीकृत्य कस्यचित् । अय तया रयक्षोभादसेनासो निपीडित । एक कृती शरारेस्मिञ् शेषमङ्ग भुवो भर ॥ अत्र तया स्पृष्टोंस पुण्यवान् तया चारपृष्ट शेपमङ्ग मे निरर्थकम् इति योयम- १५पैकल्यदर्शनेपि विशेषस्तेनेपा हेतुमत्यपि हेतुमता विशेष्यमाणा यथोक्ता विशेषो क्तिर्भवतीत्याह ।। ३२८ ।। उदाहरण निरूपयति-सैपेति । तेजस्वीति विशेषणात् हेतुगर्भविशे. पणादिति भाव । एषा विशेषोक्तिः हेतुविशेषोक्ति । अन्येयामपि भेदाना विशेषोक्तिप्रकाराणाम् । अयमेव क्रम अयमेव मार्ग । तया च यथात्र हेत्वलकार- सबद्धा विशेषोक्तिस्तथालकारान्तरसबद्धापि ऊहनीया । तथा च भवन्ति यत्रौ- पधयो रजन्यामतैलपूरा सुरतप्रदीपा । द्यूत हि नाम पुरुपस्यासिंहासन राज्यम् । ६इय यकमला लश्मा । इत्यादयो रूपकसयदा विशेषोक्तयो ज्ञेया ॥ ३२९ ।। क्रमप्राप्ता तुल्ययोगिता लक्षयति-विरक्षितेति । विवक्षिता प्रस्तुत गतयेन वक्तुमिष्टा ये गुणा तेस्त्कृष्टा अधिका ये ते सह । स्तुतिनिन्दार्थ अस्तुत्यर्थ निन्दा) वा । कस्यचित् प्रस्तुतस्य स्तुत्यस्य वा तैर्गुणे समीकृत्य यत् कीर्तन क्थनम् । सा तुल्ययोगिता मता इति अन्यय । अन वहुवचनमविवक्षितम् । द्वाभ्यामकेन वा समाकरणेपि अस्या सद्भावात् । तथा विवक्षितगुणोत्कृष्टैरप्रस्तुतेरे- इति न नियम । कटाक्षा मधुरालापा विटासास्ते च ते गुभे। जगजये प्रवृत्तस्य क दर्पस्य महद्बलम् ॥ 3 गुमाकोर या ·१५ तुल्ययोगिता २९३ कीर्तनं स्तुतिनिन्दार्थ सा मतां तुल्ययोगिता || ३३०॥ यमः कुवरो वरुणः सहस्राक्षो भवानपि । ९इत्यत्र कटाक्षालापविलासादीनां प्रस्तुतत्वे तस्याः सद्भावात् । प्रस्तुतयोरेव अप्रस्तुतयोरेव या एकधर्माभिसंवन्धे तुल्ययोगिता प्रस्तुताप्रस्तुतयोरेकधर्माभि- संबन्धे दीपकमिति अर्वाचीनमतं न दण्डिनोमिमतम् । धर्माभिसंवन्धरूपवैचि- १.व्यस्य सर्वत्र तुल्यत्वात् । एवं तर्हि दीपकं निर्विपयं स्यादिति चेन्न । अस्मन्मते वाक्यान्तरीयपदस्यानुषङ्गादिना स्वार्थद्वारा वाक्यान्तरार्थोद्दीपकत्वस्यैव दीपका- लंकारत्वात् । तदुक्तम् जातिक्रियागुणद्रव्यवाचिनैकत्रवर्तिना सर्ववास्योपकारश्चेत् तदाहुर्दीपक यथा ।। (२९७) इति । अनेनैव लक्षणेन दीपकसंज्ञाया अन्वर्थता भवति । वामनोपि----विशिष्टेन साम्यार्थमेककालक्रियायोगस्तुल्ययोगिता (४.३२६) इति सूत्रेणेदमेव लक्षणमङ्गी- करोति । भोजराजोपि तथैव । उपमायां वाच्यार्थस्य व्यङ्ग्यार्थस्य वा साम्यप्रतीतिः शाब्दी । इह तु सर्वेषां समकक्षतया शान्दवोधविषयत्वात् पर्यवसाने सादृश्य- प्रतीतिरित्सनयोर्भेदः। दिवो जागर्ति रक्षायै पुलोमारि बो भवान् । असुरास्तेन हन्यन्ते सावळेपास्त्वया नृपाः ।। २४इत्यादितुल्ययोगोपमायामपि ( २.१९) व्यशनयोपस्थितस्यापि सादृश्यस्य वृत्ति- वेद्यत्येन शाब्दबोधाभ्युपगमात् । व्यञ्जनाया वृत्तित्वं च सर्वालंकारिकसंमतम् । तुल्ययोगितायां तु साम्यं न वृत्तिवेद्य किंतु पर्यवसानगम्यम् । तेन नोभयोः २७संमदः । एवं च विवक्षितगुणशालित्वेन अप्रस्तुतैः सह प्रस्तुतस्य स्तुतिनिन्दार्थ तादृशगुणान्वयित्वकोतनेन या प्रशंसा निन्दा वा सा तुल्ययोगिता । कचित्तु तुल्ययोगितायां स्तुतिनिन्दयोः प्राधान्यम् सादृश्यं तु उपसर्जनीभूतम् तुल्पयोगो- १.पमायां तु सादृश्यं प्रधानम् इति ततोस्या भेद इति मन्यन्ते ।। ३३० ॥ तत्र स्तुतितुल्ययोगितामुदाहरति -~-यम इति । यमः कुबेरः वरुणः १ स्मृता. अ.

·२९४ काव्यादर्श द्वितीयः परिच्छेद. विभ्रत्यनन्यविषयां लोकपाल इति श्रुतिम् ॥ ३३१ ।। संगतानि मृगाक्षीणा तडिद्विलसितानि च । क्षणद्वयं न तिष्ठन्ति घनारब्धान्यपि सयम् ॥ ३३२ ॥ ॥ इति तुल्ययोगिता ॥ सहस्राक्ष इन्द्र । तथा भवान् । अनन्यविषया अन-यगामिनीम् । लोकपाल इत्याकाराम् । श्रुति ख्यातिम् । बिश्रति धारयन्ति । अत्र लोकपालत्वरूपो गुण प्रस्तुतनृपे विवक्षित । तेन च गुणेनोत्कृष्टैर्यमादिभि समानताख्यापनेन राज्ञ स्तुति । अत स्तुतिरूपा तुल्ययोगिता ॥ ३३१ ॥ निन्दातुल्ययोगितामुदाहरति-संगतानीति । मृगाक्षीणा सगतानि समागमा । तथा तडिद्विलसितानि विद्यदु-मेषितानि च । स्वयम् स्वस्थानुरागेण । ताभि घनारधान्यपि घन निविड निरन्तरभाव तेन आरब्धानि अनुष्ठितान्यपि । पक्षे घने मेधै स्वयम् आरब्धानि अपि । क्षणद्वय क्षणादूर्धमपरमपि क्षणम् । न तिष्ठन्ति कुतो दार्घकालावस्थानमिति भाव । अत्र प्रसिद्धचपलस्वभावया विद्युता सह वाणा सगमस्य चपलता समकक्षीकृत्योच्यते । तेन च निन्दावगम स्पष्टो भवति । अत निन्दातुल्ययोगिता । सा चात्र धनारब्धानि इति श्लपानुप्राणितया समधिकचमकार भनते । सरस्वतीकण्ठाभरणे- अन्ये सुखनिमित्तं च दु खहेतौ च वस्तुनि । स्तुतिनिन्दार्थमेवाहुस्तुल्यत्वे तुल्ययोगिताम् ॥ (४५५) इति मता तरेण तुल्ययोगिता लक्षितास्ति । तत्र स्तुत्य या उदाहरण यथा- आहूतस्याभिषेकाय पिसृष्टस्य वनाय च । न मया रक्षितस्तस्प स्वल्पाप्याकारविभ्रम । अत्र रामस्य राज्याभिषेक वनगमनयो पितुरादेशेन तुल्यरूपतया स्तुति प्रतायते इति स्तुतिरूपा तु-ययोगिता । निन्दा यथा--- यक्ष निम्घ परशुना ययेन मधुमपा। पर्थन गधमान्यान्या सांस्य कटुरेव स ॥ ५ ૧૨ मा.. १ माम्लभ ·विरोधस्य लक्षणोदाहरणानि २९५ विरुद्धानां पदार्थानां यत्र संसर्गदर्शनम् । विशेपदर्शनायैव स विरोधः स्मृतो यथा ॥ ३३३ ।। कूजितं राजहंसानां वर्धते मदमञ्जुलम् । १८अत्र यः परशुना छिनत्ति योमुं मधुसर्पिषा सिञ्चति यो वा गन्धमाल्याभ्यामचति तं प्रति तुल्यमेव निम्बस्य कटुत्यम् इति समासोक्त्या तदुपमेयस्य निन्दा प्रतीयते इति निन्दा तुल्ययोगितेयम् । विस्तरस्तु तत एव द्रष्टव्यः ॥ ३३२ ॥ अथ विरोधं लक्षयति विरुद्धानामिति । विशेषस्य प्रस्तुतगतोत्कर्षस्य दर्शनाय प्रतिपादनायैव । विरुद्धानां परस्परैः सहानवस्थानवता परस्परसामानाधि- करण्यशून्यानामित्यर्थः । पदार्थानां यत्र वैचित्र्ये संसर्गदर्शन सहावस्थान सामा- धिकरण्यप्रतिपादनमित्यर्थः । सः विरोधमूलत्याविरोधालंकारः स्मृतः । यथेति उदाहरणोपन्यासाय । तत्र प्ररूढविरोधो दोपाय अप्ररूढचालंकाराय । प्ररोहश्च ६वाधबुद्धयानभिभूतत्वम् । बाधबुद्धयाभिभूतत्वं च अप्ररोहः । तथा च विरुद्धानां नाम वस्तुतः विरोधाभावेपि मुखतः विरुद्धत्वेन प्रतिभासमानानाम् इत्यर्थः । तदुक्तं प्रकाशकृता-विरोधः सोविरोधेपि विरुद्धत्वेन यद्वचः। इति । पदार्थानां जातिगुणकियाद्रव्याणाम् । तेषु जात्या जातिगुणक्रियाद्रव्यैः चतुर्मिविरोधः गुणस्य गुणक्रियाद्रव्यैः त्रिभिः क्रियायाः क्रियादव्याभ्याम् द्रव्यस्य द्रव्येणेति प्रकाशोक्त- दशप्रकारो विरोधो ज्ञेयः । अयं शब्दश्लेपनिबन्धश्चेद्विरोधाभास उच्यते । इति प्रेम- १२चन्द्रशर्माणः । वामनस्तु विरुद्धाभासत्वं विरोधः इति सूत्रयित्वा (४.३.१२)- पीतं पानमिदं त्वयाच दयिते मत्तं ममेदं मनः पकाली तब कुङ्कुमेन रचिता रला श्यं मानिनि । त्वं तुङ्गस्तनभारमन्थरगतिर्गात्रेषु मे वेपथु- स्त्वमध्ये तनुता ममातिरहो प्रेम्गो विचित्रा गतिः ॥ इत्युदाजहार । एप च अपिशब्दप्रयोगे वाच्योन्यथा व्यायः ॥ ३३३ ॥ तत्रादौ क्रियाविरोधमुदाहरति-कूजितमिति । राजहंसानां मदमजुलं १ पिरोपसाधना. रूपा, अ; विरोधदर्श:. के.

·कायादशैं द्वितीयः परिच्छेदः क्षीयते च मयूराणां रुतमुत्क्रान्तसौष्ठवम् ॥ ३३४ ॥ प्रावृषेण्यैर्जलधरैरम्मरं दुर्दिनायते । रागेण पुनराकान्तं जायते जगतां मनः ॥ ३३५ ।। तनुमध्यं पृथुश्रोणि रक्तौष्ठमसितेक्षणम् । नतनाभि वपुः स्त्रीणां कं न हन्त्युनतस्तनम् ॥ ३३६ ॥ मदन मनोरमम् । कूजित वर्धते । मयूराणाम् उत्क्रान्तम् अपगत सौष्ठव मनोहारित्व यस्मात् तत् । तादृश कूजित क्षीयते हासमेति । अत्रैकस्मिन् शब्दरूप कर्तरि विरद्धयोवृद्धिक्षयरूपक्रिययो सबन्धप्रतिपादनेन विरोध । सबन्धिभेदेन शब्दयो भिन्नत्वेन तत्प्रशम । तेन च एतविधवृद्धिक्षयकारितया शरत्कालस्य माहात्म्य ६स्फुट प्रतीयते इति अलकारतास्य ।। ३३४ ॥ वस्तुगतगुणविरोध दर्शयति-प्रावृपेण्यैरिति ! प्रावृपेण्यै प्रावृषि भव जलधरै । अम्बर दुर्दिनायते श्यामल भवतीत्यर्थ । जगता जगति स्थिताना जनानाम् । मन रागेण अनुरागेण लौहित्येन च । आक्रान्त व्याप्तम् जायते । अत्रानुरागस्य लौहित्येनाध्यवसानात् स्यामत्वलौहित्यगुणयोरेकजलधरसभररूप- ससर्गकीर्तन विरोध । तस्य अनुरागरूपान्तरेण परिहार । तेन च वर्षासमयस्य ६विशेष प्रतीयते इति वस्तुगतगुणविरोधोय ज्ञेय ॥ ३३५ ॥ अवयवगतगुणविरोध दर्शयति-तनुमध्यमिति । स्रोणा कामिनीनाम् । तनुमध्य कृशावलमम् । पृथुश्रोणि विशालनितम्बम् । रजौष्टम् असितेक्षण कृष्ण- नयनम् । नतनाभि निम्ननाभि । उन्नतस्तन तुझकुचम् । यपु क पुरुष न हतिन पीडयति । सर्पमा पीडयतीत्यर्थ । अत्र तनुःवविशालपयो रक्तवासितत्वया नत ोन्नत वयो गुणयोपिरोध । आश्रयीभूतापयवभेदेन च परिहार । तेन ६वर्णनीयाया नायिकाया विशेष प्रतीयते । अत अपयवगतगुणविरोधोयम् । केचित्तु बहुना गुणयुग्माना पिरोधोपन्यासे वैचियातिशय इति ज्ञापनाप ताश• गुणविरोधप्रदर्शनातदुहारणमिति मन्यन्ते ॥ ३३६ ॥ २ कोष्ठम्, 4.

·२९७ विरोधस्योदाहरणानि मृणालबाहु रम्भोरु पद्मोत्पलमुखेक्षणम् । अपि ते रूपमस्माकं तन्वि तापाय फल्पते ॥३३७।। उद्यानमारुतोद्धताचतचम्पकरणवः । उदश्रयन्ति पान्थानामस्पृशन्तोपि लोचने' ॥ ३३८॥ कृष्णार्जुनानुरक्तापि दृष्टिः कर्णावलम्बिनी। याति विश्वसनीयत्वं कस्य ते कलभापिणि ।। ३३९॥ विषमविरोधमुदाहरति---मृणालेति । हे तन्वि ते रूपम् मृणालमिव शीतले वाहू यस्य तत् ! रम्भा कदली तत्सदृशौ ऊरू यस्य तत् । पममिव उत्पले 3इव च मुखम् ईक्षणे च क्रमेण यस्य तत् । एतादृशशीतलवस्तुतुल्यमपि अस्माकं तापाय संतापाय । कल्पते । विरहिण उक्तिरियम् । अत्र कारणगुणाः कार्यगुणा- नारमन्ते इति न्यायविरसमयानुरोधेन शीतलरूपात् कारणात् शीतले कार्य ६भवितुमर्हति न तु संतापः इति विषमविरोधः । समवायिकारणे स नियमः न तु निमित्तकारणे इति परिहारः । अनेन च नायिकायाः सौन्दर्यातिशयो वर्णितो भवति इति विपमविरोधालंकारः ।। ३३७ ।। असंगतिविरोधमुदाहरति-उद्यानेति । उद्यानमारुतेनोभूताः चूतानाम् आम्राणां चम्पकानां च रेणवः पसगाः । पान्धानां पथिकानाम् । लोचने अस्पृशन्तोपि उदश्रयन्ति उद्तबाप्पे कुर्वन्ति । अत्र स्पर्शनाभावेपि बाप्पोद्गम इति परस्परमसंगतेरयमसंगति म विरोधः । तत्प्रशमनं च स परागाणामुद्दीपकतयेति ज्ञयम् । अनेन च नायकस्योत्कण्ठातिशयः सूच्यते ॥ ३३८ ।। अपमूलं विरोधमुदाहरति--कृष्णार्जुनेति । हे कलभापिणि मधुरवचने । ते दृष्टिः कृष्णार्जुनयोरनुरक्तापि कर्मावलम्विनी राधेयानुसारिणी । कृष्णा असिता अर्जुना श्वेता अनुरक्ता प्रान्तप्रदेशे आरक्तापि कर्णावलम्बिनी कर्णप्रान्ताश्रयिणी। कस्य विश्वसनीयत्वं याति । विरुद्धपक्षद्वयाश्रयणादिति भावः । इति द्वितीयाः । अन कृष्णार्जुनानुरक्तायाः कर्णावलम्बन विरुद्धमिति क्रियाविरोधः । द्वितीयान ३ १ लोयनं. अ, [काम्याद] 30 ·६ २९८ काव्यादर्शे द्वितीयः परिच्छेदः इत्यनेकप्रकारोयमलंकारः प्रतीयते । ॥ इति विरोधचक्रम् ।। अप्रस्तुतप्रशंसा स्यादप्रमान्तेषु या स्तुतिः ॥ ३४०॥ ६ तत्परिहारः । अयं च विरोधः श्लपमूलकः इति लपविरोधः । तेन दृष्टेः सौन्दर्य प्रतीयते ।। ३३९॥ विरोधमुपसंहरति इत्यनेकेति । एवमयलंकारः अनेकविधः प्रतीति- विषयो भवति । तथा च भोजराजेन अथितविरोधः उदाहृतोस्ति यथा---- दिग्वासा यदि तत् किमस्य धनुषा शस्त्रस्य किं भस्मना भस्मस्याथ किमङ्गना यदि च सा काम परिवेष्टि किम् । इत्यन्योन्यविरुद्धचेष्टितमिदं पश्यन्निजस्वामिनो भृङ्गी सान्दशिरावनद्धपरुपं धत्तेस्थिशेपं वपुः ॥ २९० पत्रे इति । अत्र दिग्वासस्वादीनामुत्तरोत्तरप्रथनादन्योन्यासंगतादयं प्रधितनामा विरोधभेदः । अधिकविरोधो यथा-- एको दाशरथिः कामं यातुधानाः सहस्रशः । ते तु यावन्त एवाजौ तावदा ददृशे स तैः ॥ इति । अत्रैकस्य दाशरथेरनेकसंख्यैर्यातुधानैर्यत् समरकर्म तत्र तैरस्य तावद्वा दृश्यमानत्वे- नैकसंख्याविरुद्धमाधिक्यं गम्यते । इत्ययमधिकाख्यो विरोधः इति । विस्तरस्तु भोजप्रणीते सरस्वतीकण्ठाभरणे द्रष्टव्यः ॥ उत्तरार्धन अप्रस्तुतप्रशंसां लक्षयति- अप्रस्तुतेति । अप्रझान्तेषु पठ्यर्थे सप्तमी । अप्रस्तुतानामित्यर्थः । या स्तुतिः १५प्रस्तुतस्य निन्दार्थमिति शेषः । सा अप्रस्तुतप्रशंसा । अप्रक्रान्तेषु इति बहु- वचनमविवक्षितम् । तेन द्वयोरेकस्य वा अप्रस्तुतस्य स्तुतावपि एपा भवति । अप्रक्रान्तेप्सितस्तुतिरिति पाठे अप्रस्तुतस्य ईप्सिता प्रस्तुतनिन्दार्थमभीष्टा स्तुति- रिति स एवार्थः । नव्यास्तु अप्रस्तुतात् याच्या प्रस्तुतप्रतीतो अप्रस्तुतप्रशंसा प्रस्तुतात् वाच्यात् अप्रस्तुतप्रतीतो समासोक्तिः इति विषयविभागेनालंकारद्वयमाहुः। अयमाचार्यदण्डी तु अग्रस्तुताद्वाच्यात् प्रस्तुतस्य प्रतीती समासोक्तिः अप्रस्तुत 1 अलंकारोनियोभते. पा. २ अप्रकान्तेप्सितस्तुनि. पा. ९ - ·अप्रस्तुतप्रशंसोदाहरणानि सुखं जीवन्ति हरिणा बनेप्यपरसेविनः। अत्रैरयत्नसुलभैस्तृणदर्भाङ्कुरादिभिः ॥ ३४१॥ सेयमप्रस्तुवैवात्र मृगवृत्तिः प्रशस्यते । राजानुवर्तनक्लेशनिर्विण्णेन मनस्विना ॥ ३४२ ।। ।। इत्यप्रस्तुतप्रशंसा ॥ २१प्रशंसया प्रस्तुतस्य निन्दा अप्रस्तुतप्रशंसा इति विषयविभागेनालंकारद्वयं स्वी- करोति । आचार्यमते अप्रस्तुतप्रशंसेति संज्ञाया अन्वर्थता भवति । अन्ये तु समासोक्तो वाच्यव्यङ्गययोरुपमानोपमेयभावः अप्रस्तुतप्रशंसायां तु व्यङ्गयार्थस्य २.निन्दा इति भेदं दर्शयन्ति । तदपरे न सहन्ते । यतः सुखं जीवन्ति हरिणा इत्यु- दाहरणे क्यमधन्या इति वैधम्र्येण औषम्यमस्तीति सोयं समासोक्तिविषयः स्यात् । सेयमप्रस्तुतैवात्र मृगवृत्तिः प्रशस्यते इति ग्रन्थका कृतेनोदाहरणविवरणेन २७संज्ञाया अन्वर्थताङ्गीकारे प्रन्थकर्तुः स्वारस्यं दृश्यते। तथा च अप्रस्तुतप्रशंसा- यामप्रस्तुतस्य प्रशंसैवापेक्षिता भवति । न तु उक्तिमात्रे सा भवितुमर्हति इति निष्कर्षः ।। ३४०॥ अप्रस्तुतप्रशंसामुदाहरति-सुखमिति । अपरसेविनः परसेवाविमुखाः । हरिणाः अयनसुलभैः सुखसाध्यैः । तृणदर्भाकुरादिभिः अन्नैः भोज्यैः । वनेषु सुखं जीवन्ति । सेवानिर्विण्णस्योतिरियम् ॥ ३४१ ॥ उदाहरणं संगमयति-सेयमिति । अत्र एवदुदाहरणे । राजानुवर्तनक्लेश- निर्विष्णेन सेवायाः श्ववृत्तित्त्वादिति भावः । तदुक्तं मनुना-सेवा श्ववृत्तिराख्याता तस्मात् ता परिवर्जयेत् । इति | मनस्विना सेयम् अप्रस्तुतैव मृगवृत्तिः प्रश- स्यते । एवकारेण प्रस्तुताप्रस्तुतयोः प्रशंसायां नायमलंकारः इति गम्यते । तथाहि- याते मय्यचिरानिदाघमिहिरज्वालाशतैः शुष्कता गन्ता के प्रति पान्यसंततिरसौ संतापमालाकुला । , अय: वपा; कपा. १ 'जलदर्भा', यपा.

·३०० काव्यादर्शे द्वितीयः परिच्छेदः यदि निन्दनिय स्तौति व्याजस्तुतिरसौ स्मृता । दोपाभासा गुणा एव लभन्ते छत्र संनिधिम् ॥ ३४३॥ तापसेनापि रामेण जितेयं भूतधारिणी । इत्थं यस्य निरन्तराधिपटलैर्नित्यं वपुः क्षीयते धन्य जीवनमस्य मार्गसरसो घिग् वारिधीनां जनुः ।। अत्राप्रस्तुतस्य मार्गसरसः प्रस्तुतस्य दातुश्च प्रशंसा इति नेयमप्रस्तुतप्रशंसा किंतु समासोक्तिरेव || ३४२ ।। व्याजस्तुतिं लक्षयति-- यदीति । यदीति यदर्थेव्ययम् । निन्दनिध यत् स्तौति असौ व्याजस्तुतिः स्मृता । व्याजेन निन्दाछलेन व्यञ्जनया प्रतीय- माना स्तुति: व्याजस्तुतिः इति अवयवार्थः । अत्र इवशब्देन निन्दायाः वास्तवत्वं निराकृतम् । अत्र दोपाभासाः दोपा इव आभास्यमाना न तु स्वरूपतो दोषाः । एतादृशा गुणाः एव संनिधि सांनिध्यं समुपयेशमित्यर्थः । लभन्ते प्रामुवन्ति । निन्दन्निव स्तोतीति स्तुवन्निव निन्दति इत्यस्याप्युपलक्षकम् । तथा च निन्दा- व्याजेन स्तुतिः स्तुतिव्याजेन निन्दा च व्याजस्तुतिरिति पर्यवसितम् । उभपत्र वैचित्र्यस्य समानत्वात् । द्वितीयप्रभेदे व्याजरूपा स्तुतिः इति समासः । उक्तं ९च प्रकाशकारेण-व्याजस्तुतिर्मुखे निन्दा स्तुतिर्वा रूढिरन्यथा । इति । निन्दया स्तुतेरुदाहरणानि अग्रे मूले एव दर्शितानि । स्तुत्या निन्दायास्तु प्रकाशे-- हे हेलाजितबोधिसत्व वचसां किं विस्तरैस्तोयधे नास्ति त्वत्सदृशः परः परहिताधाने गृहीतवतः । तृष्यत्पान्धपरोपकारघटनावमुख्यलब्धायशो- भारप्रोद्वहने करोपि कृपया साहाय्यकं यन्मरोः ।। ५इति । अत्र समुद्रस्य स्तुत्या निन्दाप्रतिपादनं चमत्कारं दर्शयति इति व्याज स्तुतिः ॥ ३४३ ॥ व्याजस्तुतिमुदाहरति-तापसेनेति । तापसेन तपखिना चतुरङ्गसैन्य- शून्येनेति ध्वनिः । रामेण परशुरामेण । इयं भूतधारिणी पृथ्वी जिता । त्वय । १ मता. अ. २ तत्र. अ.

·व्याजस्तुतेरुदाहरणानि ३०१ स्वया राज्ञापि सेवेयं जिता मा भून्मदस्तव ॥ ३४४॥ पुंसः पुराणादाच्छिद्य श्रीस्त्वया परिभुज्यते । राजनिवाकुवंश्यस्य किमिदं तब युज्यते ।। ३४५ ॥ भुजङ्गभोगसंसक्ता कलत्रं तर मेदिनी । अहंकारः परां कोटिमारोहति कुतस्तव ॥ ३४६ ॥ इति श्लेपानुविद्धानामन्येपां चोपलक्ष्यताम् । राज्ञापि चतुरङ्गसाधनसंपन्नेनापि । सैवेयं तावती एव न तु अधिका । जिता । अतः पृथ्वीजये तब मदः गर्वः । मा भूत् मा भवतु । अत्र साधनशून्येन रामेण जितायाः भमेः साधनसंपन्नेन विहितो जयो न प्रस्तुतस्य राज्ञः स्तुतंय इति आपाततो निन्दा प्रतीयते । तया च निन्दया भगवदवतारभूतेन महादेवाल्लब्ध- परशुना भार्गवण या पृथ्वी जिता सा तावती एव स्वया मानवेन जिता इति महती स्तुतिः गम्यते इति व्याजस्तुतिः ॥ ३४४ ॥ अलंकारान्तरसंबद्धय चमत्कारातिशयाय भवतीति अर्यश्लपमूलां तामुदा- हरति--पुंस इति । हे राजन् वया पुराणात् आयात् । जरठाचेति ध्वनिः । पुंसः ३ श्री लक्ष्मीः संपच । आच्छिद्य आकृष्य । परिभुज्यते । इक्ष्वाकुवंश्यस्य यत्र रामादयः परदारान् मातृवदपश्यन् तादृशवंश्यस्य तादृशशोत्पन्नस्येत्यर्थः । तब इदं श्रियो- पहरणम् । किं युज्यते । आदिपुरुपादाकृष्टायाः लक्ष्न्याः परिभोग इक्ष्वाकुवंश्यस्य इते न समुचितः इति मुखतः प्रतीतया निन्दया प्रभूतास्ते संपद' इति स्तुतिः प्रतीयते इति ब्याजस्तुतिः । अत्र पुराणपदे श्रीपदे च श्लेपः । स चार्षः पर्याय- सहत्वात् । अतः अर्थश्लेपमूलेयं व्याजस्तुतिः ॥ ३४५ ।। शब्दश्लेषमूलामुदाहरति-भुजङ्गेति । तव कलत्रं भार्या । परिपाल्या च मेदिनी । भुजंगाः विटाः सपाच तेषां भोगाः उपभोगाः फटाश्च तत्र संसक्ता अनुरक्ता । पक्षे तेः संसक्ता आवृता । एवं स्थिते तव अहंकारः परां कोटिं कुतः आरोहति । अत्र निन्दया त्वं सार्वभौमोसीति प्रतीयते इति व्याजस्तुतिः । सा च भुजंगादिशब्दानामनेकार्थत्वात् शब्दश्लेपमूला ॥ ३४६॥ न्याजोकिमुपसंहरति इतीति । इति एवंप्रकारेण श्लेषानुविद्धानां श्लेप. शस्य.क,,प. २ संक्रान्ता चपा ·काव्यादर्श द्वितीय परिच्छेदः १ सह दीर्घा मम श्वासैरिमा. संप्रति रात्रयः । पाण्डुराश्च ममैवाङ्गैः सह ताबन्द्रभूपणाः ॥ ३५२ ।। वर्धते सह पान्थानां मूर्छया चुतमञ्जरी । भिवंदराण्यपि वालिका । इत्यत्र नेयम् । विनिमयश्च केनचिद्दत्तेन स्वकीयेन वस्तुना परकीयस्य वस्तुन आदानम् । तेन किमित्यपास्याभरणानि यौवने धृत त्वया वार्धकशाभि वल्कलम् । इत्यत्र नायमलकार । भोजराजस्तु नेतदनुमन्यते। २७स च व्यत्ययपि परिवृत्ति स्वीकरोति । तदाह व्यत्ययो वस्तुनोर्यस्तु यो वा विनिमयो मिथ । परिवृत्तिरिहोक्ता सा का-यालकारवक्षणे ॥ (३ २९) इति । २४व्यत्ययो नाम एकस्थानस्थितस्य वस्तुन स्थानान्वरप्राप्ति । यथा--- कुमुदवनमपनि श्रीमदम्भोजखण्ड त्यजति मुद मुलुक प्रीतिमाश्चक्रवाक । उदयमहिमरश्मिर्याति चास्त हिमाशु ईतविधिलसिताना ही विचित्रो विपाक ।। इति सरस्वतीकण्ठाभरणादौ द्रष्टव्यम् ॥ ३५१ ॥ प्रथमोदिया सहोक्तिमुदाहरति--सहेति । सप्रति पिरहावस्थायाम् । इमा मम श्वासे सह दार्धा । ताश्चद्रभूषणा सज्योत्स्नाका इत्यर्थ । रात्रय ममैवारे सह पाण्डुरा । विरहिण्या उक्तिरियम् । अत्र दार्घत्व पाण्डुरत्व च गुणौ तौ तु समन्धिभेदा भिन्नापि सहार्यनलादेकेनैव पदेन कथितौ । तत्र च प्रथमा तपदस्य साक्षाद वय तृतीयान्तपदस्य सहशब्दार्थान्वयस्लादिति नेयम् । र रात्रिश्वासालाना गुणसन्धै सहभागात् गुणसहोक्तिरियम् । सहभावसाधा रण्येपि या कार्यकारणभावस्य वैचित्र्य तत्र कार्यसहनचित्रहतुरलकार या कार्यकारणभाव गिना सहमान तन्न सहोक्तिरित्युभयो विषयभेद । अब रात्रि वासादीनां न कार्यकारणभाव । द्वयारपि विरहज-पत्यादिति दिक् ॥ ३५२ ॥ रियासहाक्ति दर्शयति-वर्धत इति । पा-याना प्रवासिनाम् । विरहिणा रात्रय १ कपा १ पाण्रा ·६ सदोक्त्यलंकाः पतन्ति च समं पामसुभिर्मलयानिलाः ।। ३५३ ।। कोकिलालापसुभगा सुगन्धिवनवाययः । यान्ति साधं जनानन्दैर्वृद्धिं सुरभिवासराः ॥ ३५४ ॥ इत्युदाहतयो दत्ताः सहोक्तरत्र काथन । ।। इति सहोक्तिः ॥ क्रियते परिवृत्तेश्च किंचिद्रूपनिदर्शनम् ॥ ३५५॥ मूर्छया सह चूतमञ्जरी वर्धते । तेषामसुभिः प्राणैः । सम मलयानिलाः दक्षिणवाताः । पतन्ति । असुभिरित्यत्र अश्रुभिरिति पाठो दृश्यते । सोपि युक्त एष । अत्र वर्धनएतन- किये सहभावेन मूर्छाचूतमञ्जरीभ्यां मलयानिलासुभ्यां च संबद्धे चमत्कृतिविशेष- मावहत इति सहोक्तिरलंकारः । अन्वयप्रकारस्तु पूर्ववदेव । अत्र च यदि मूछी- ६वृद्धिचूतमञ्जरीवृद्धयोः असुपतनमलयानिलपतनयोश्च वसन्तजन्यत्वमभिप्रेतं तदा परस्परकार्यकारणभावसंवन्धाभावान चिनहेतुना सांकर्यम् । यदि च चूतमञ्जरी- वृद्धया मूळीवृद्धिः मलयानिलपतनेन च असुपतनमिति अभिप्रेतं तदा चित्रहेतुना सहास्य सांकर्यम् इति प्रेमचन्द्रशर्माणः । अपरे तु तादृशकार्यकारणभानस्य नैवात्र विवक्षा इति शुद्धोदाहरणमेवेत्याहुः । भोजराजस्तु इय विविक्तक्रियासमा- वेशा वैसादृश्यवती सहोक्तिरित्याह । ३५३ ॥ कोकिलेति । सुरभिवासराः वसन्तदिवसाः । जनानन्दैः सार्व जनप्रमोदैः सह । वृद्धिं यान्ति । तान् दिवसान् वर्णयति-कोकिलेति । कोकिलानाम् आलापः मधुरः येषु ते। सुगन्धयः शोभनगन्धयन्तो वनवायवः दक्षिणानिला यत्र ते । सहशब्दप्रयोगे एवायमलंकारः इति भ्रमनिरासाय सार्धपदोपादानेनेदमुदाहरण- मिति प्रेमचन्द्रादयः । वृद्धिरूपस्य गुणस्य व्याप्तिरूपस्य कर्मणश्च तुल्यतया वचनात् एषा गुणकियासहोकिरिति तरुणवाचस्पत्यादयः । भोजराजस्तु विविक्त- कर्तृक्रियासमावेशवैसादृश्यवती इयं सहोक्तिरित्याह ॥ ३५४ ॥ सहोक्तिमुपसंहरन् परिवृत्युदाहरण प्रस्तौति-इतीति । इति उक्तप्रकाराः। सहोक्तः काश्चन उदातयः दत्ताः । अन्याः स्वयमूहनीयाः । अस्या विस्तरः २ अश्रुभिः यपा. ३ निरूपणम्. क. [काम्यादर्श ३९ १ वहन्ति. कपा ·काव्यादर्श द्वितीय परिच्छेदः सह दीर्घा मम श्वासरिमाः सप्रति रात्रयः । पाण्डुराश्च ममैवाङ्गैः सह ताश्चन्द्रभूपणाः ॥ ३५२ ॥ वर्धते सह पान्थाना मूर्छया चुतमञ्जरी । १.भिर्बदराण्यपि बालिका । इत्यत्र नेयम् । विनिमयश्च केनचिहत्तेन स्वकीयेन वस्तुना परकीयस्य वस्तुन आदानम् । तेन किमित्यपास्याभरणानि यौवने धृत त्वया वार्धकशाभि वल्कलम् । इत्यत्र नायमलकार । भाजराजस्तु नेतदनुमन्यते। रास च व्यत्ययपि परिवृत्ति स्वीकरोति । तदाह व्यत्ययो वस्तुनोर्यस्तु यो वा विनिमयो मिथ । परियतिरिहोक्ता सा काव्यालकारलक्षणे ॥ (३ २९) इति । २४व्यत्ययो नाम एकस्थानस्थितस्य वस्तुन स्थानान्तरप्राप्ति । यथा--- कुमुदवनमपनि श्रीमदम्भो खण्ड त्यजति मुदमुलक प्रीतिमाश्चक्रवाक | उदयमहिमरश्मिर्याति चास्त हिमाशु हतविधिलसिताना ही विचित्रो विपाक ॥ इति सरस्वतीकण्ठाभरणादौ द्रष्टव्यम् ।। ३५१ ।। प्रथमोद्दिष्टा सहोक्तिमुदाहरति--सहति । सप्रति विरहावस्थायाम् । इमा रात्रय मम श्वास सह दार्घा । ताश्चन्द्रभूपणा सज्योत्स्नाका इत्यर्थ । रात्रय उममेवाङ्गे सह पाण्डुरा । विरहिण्या उक्तिरियम् । अत्र दीर्घत्व पाण्डुरत्व च गुणौ तौ तु समन्धिभेदात् मिन्नावपि सहार्यरलादेकेनैव पदेन कथितौ । तन प्रथमा तपदस्य साक्षाद वय तृतायान्तपदस्य सहशब्दार्यान्वयनलादिति झेयम् । जा राविश्वासालाना गुणसन्धे सहभागात् गुणसहोक्तिरियम् । सहभावसाधा रण्येपि यत्र कार्यकारणभावस्य पैचिप तर कार्यसह नचित्रहतुरलकार । यत्र तु कार्यकारणभाव पिना सहभार तत सहोक्तिरित्युभयो विषयभेद । अन रात्रि (घासादीनां न कार्यकारणभाव । योरपि रिहान्यायादिति दिक् ॥ ३५२ ॥ कियासहाक्ति दर्शयति---वर्धत इति । पा-यानां प्रवासिनाम् । विरहिणा माणः कपा । २ पाच ·सहोक्त्यलंकारः पतन्ति च सम तेयाममुभिर्मलयानिलाः ॥ ३५३ ॥ कोकिलालापसुभगा मुगन्धिवनवायवः । यान्ति साधं जनानन्दैर्वृद्धिं सुरभिवासराः ।। ३५४ ॥ इत्युदाहतयो दत्ताः सहोक्तेरत्र काश्चन । ॥ इति सहोक्तिः ॥ क्रियते परिवृत्तेश्च किंचिद्रूपनिदर्शनम् ॥ ३५५ ॥ मूर्छया सह चूतमश्नरी वर्धते । तेपामसुभिः प्राणैः । समें मलयानिलाः दक्षिणवाताः । पतन्ति । असुभिरित्यत्र अश्रुभिरिति पाठो दृश्यते । सोपि युक्त एव । अन्न वर्धनपतन- क्रिये सहभायेन मूळचूतमञ्जरीभ्यां मलयानिलासुभ्यां च संबद्धे चमत्कृतिविशेष- मावहत इति सहोक्तिरलंकारः । अन्वयप्रकारस्तु पूर्णवदेव । अत्र च यदि मूर्छा- वृद्धिचूतमञ्जरीवृद्धयोः असुपतनमलयानिलपतनयोश्च वसन्तजन्यत्वमभिप्रेतं तदा परस्परकार्यकारणभावसंवन्धाभावान चिलहेतुना सांकर्यम् । यदि च चूतमञ्जरी- वृद्धया मूछीवृद्धिः मलयानिलपतनेन च असुपतनमिति अभिप्रेतं तदा चित्रहेतुना सहास्य सांकर्यम् इति प्रेमचन्द्रशर्माणः । अपरे तु तादृशकार्यकारणभानस्य नैवात्र विवक्षा इति शुद्धोदाहरणमेवेत्याहुः । भोजराजस्तु इयं विविक्तकियासमा- धेशा वैसादृश्यवती सहोक्तिरित्याह ।। ३५३ ॥ कोकिलेति । सुरभिवासराः वसन्तदिवसाः । जनानन्दैः सार्व जनप्रमोदैः सह । वृद्धि यान्ति । तान् दिवसान वर्णयति-कोकिलेति । कोकिलानाम् आलापः मधुरः येषु ते । सुगन्धयः शोमनगन्धवन्तो बनवाययः दक्षिणानिला यत्र ते । सहशब्दप्रयोगे एवायमलंकारः इति भ्रमनिरासाय सार्धपदोपादाने दमुदाहरण- मिति प्रेमचन्दादयः । वृद्धिरूपस्य गुणस्य व्याक्तिरूपस्य कर्मणश्च तुल्यतया (वचनात् एषा गुणकियासहोकिरिति तरुणाचस्पत्यादयः । भोजरानस्तु विविक्त- कर्तृक्रियासमावेशवैसादृश्यवती इयं सहोक्तिरित्याह ॥ ३५४ ॥ सहोक्तिमुपसंहरन् परिवृत्युदाहरणं प्रस्तौति-इतीति । इति उक्सप्रकाराः। सहोक्तः काश्चन उदाहृतयः दचाः । अन्याः स्वयमूहनीयाः । अस्या विस्तरः . पहन्ति. कपा. २ अश्रुभिः. यपा. [ काव्यादर्श ] ३७ ३ निरूपणम्. के.

·काव्यादर्श द्वितीयः परिच्छेदः शखप्रहारं ददता भुजेन तव भूभुजाम् । चिरार्जितं हृतं तेपां यशः कुमुदपाण्डुरम् ॥ ३५६ ॥ ॥ इति परिवृत्तिः।। आशीर्नामाभिलषिते वस्तुन्याशंसनं यथा । कण्ठाभरणादिषु द्रष्टव्यः ॥ इदानी परिवृत्तेश्च उदाहरणेन किंचित् स्वरूपदर्शनं क्रियते ॥ ३५५॥ शवप्रहारमिति । भूभुजा नृपाणाम् । शस्त्रमहार ददता तव भुजेन तेषा चिरार्जित वहुकालसवर्धितम् । कुमुदपाण्डुर यशः हृतम् । अत्र न्यूनेनाधिकस्य ३ग्रहणरूपो विनिमयो ज्ञेयः । एवमेव-- दत्वा कटाक्षमेणाक्षी जमाह हृदय मम | मया तु हृदय दत्वा गृहीतो मदनचरः ।। ६इत्यत्र पूर्वार्धे समेन समस्य उत्तरार्धे अधिकेन न्यूनस्य विनिमयः । व्यत्ययविनि- मयवती यथा लोचनाधरकृताहृतरागा वासिताननविशेपितगन्धा । वारुणी परगुणात् स्वगुणाना व्यत्ययं विनिमयं च वितेने ॥ अत्र वारुण्या यदधराद्रागोपहृत्य चक्षुपोर्निक्षिप्तः तेनेय व्यत्ययक्ती । यच मुखा- मोवासितया स्वामोदेन मुखामोदो विशेषितस्तेन विनिमयवती । इति उभगवती १२परिवृत्तिः । अस्याः विस्तरस्तु सरस्वतीकण्ठाभरणे इष्टव्यः ॥ ३५६ ॥ आशिप ठक्षयति-आशीर्नामेति । अभिलपिते इष्टे वस्तुनि । आशंसनम् अभिलापप्रकाशनम् । अथवा अमिलपिते प्रिये । वस्तुनि सुहृदादिनने । आश- सन शुभप्रार्थनम् । आशीर्नामालंकारः । वैचित्र्याभावानायमलकारः इति बहवो मन्यन्ते । भामहस्तु एतादृशाशंसने वैचित्र्यमङ्गीकृत्य इमामलकारेषु गणयति । तथा चोकम् तेन आशीरपि च केपाचिदलंकारतया मता । सौहदस्याविरोधोको प्रयोगोस्याथ तया ॥

·आशी १२ पातु यः परमं ज्योतिरवामनसगोचरम् ॥ ३५७ ॥ ॥ इत्याशीः॥ अनन्वयससंदेहायुपमास्वेव दर्शिवौ । अस्लिाहीहि सुहृदि प्रणयाभ्यसूया- माश्लिप्य गाढममुमानतमादरेण । विन्ध्य महानिव धन समयेभिवर्ष- नानन्दजैनयनवारिभिरक्षतु त्वाम् ।। मदान्धमातङ्गविभिन्नसाला हतप्रवीरा द्रुतभीतपारा । वतेजसा दग्धसमस्ततेजा द्विपा पुर पश्यतु राजलोक ।। (३५४) इति । दर्पणकारादयस्तु नाट्ये एव अस्याचमत्कारित्वात् नाट्यालकारे एना गणयन्ति । १५यदुक्तम् -~-आशीराक्रन्दकपटाक्षमागर्वोधमाश्रया इत्यारभ्य इति नाट्यालकृतयो नाट्यभूषणहेतर । (६१९५) इत्यन्तम् । तल्लक्षण तु -आशीरिष्टजनाशसा इति । उदाहरणम्- ययातेरिव शर्मिष्ठा पत्युर्बहुमता भव । पुत्र त्वमपि सम्राज सेव पूरुमवाप्नुहि ।। इति । परे तु प्रेयोलकारविशेषमिमामाहु । यति उदाहरणार्थम् । अवाम्मनसगोचर २७वायनोविपयाततिम् । तदुक्त-यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह । इति । परम ज्योति परेश इत्यर्थ । व युष्मान् । पातु रक्षतु । अवाध्मनसेत्यन अच तुरेति सूत्रेणाच् समासात ॥ ३५७ ।। एतावता उद्देशानुरोधेन सानलकारान् सोदाहरण व्याख्याय अन्याभि- मताना केपाचिदलकाराणा खोक्तेषु अन्तर्भाव दर्शयन् स्वपरिगणनस्य न्यूनता परिधरति-~-अनन्ययेति । तल्लक्षणमाह भामह. यत्र तेनैव तस्य स्यादुपमानोपमेयता । असादृश्यविवक्षातस्तमित्याहुरनन्वयम् ॥ इति ।

·समृष्टयलकार: 30 ३ उत्प्रेक्षाभेद एवासायुत्प्रेक्षाचयचोपि च । नानालंकारसंसृष्टिः संसृष्टिस्तु निगद्यते ॥ ३५९ ।। अङ्गाङ्गिभाचावस्थानं सर्वेषां समकक्षता । इति सशयोपमायामन्तीव । उपमारूपकस्य- इष्ट साधर्म्यवधर्म्यदर्शनाद्गीणमुख्ययो । उपमाव्यतिरेकाख्य रूपरुद्वितय यथा ॥ इति रूपकप्रभेदे एव अन्तर्भाव । तस्मादेतेषामनुकत्या न न्यूनतास्माकमिति भाव' ।। ३५८ ॥ उत्प्रेक्षेति । उप्रेक्षाक्यको नामालकार । तदाह भामह लिएस्यार्थेन सयुक्त किंचिदुत्प्रेक्षयान्वित । रूपकार्थेन च पुनरुत्प्रेक्षायययो यथा ।। तुल्योदयावसानत्वाद्गतेस्त प्रति भास्वति । वासाय वासर क्लान्तो रिशतीर तमो गृहम् ॥ (३ ४७,४८) इति । असौ उत्प्रेक्षाभेद एव । श्लेषरूपकादिसकीर्णा उत्प्रक्षेव इति भाव । श्लेपोपमा- रूपकादिभि प्राणिताया उत्प्रेक्षाया प्रेमच दशर्मभि प्रदत्तानि उदाहरणानि तत एव द्रष्टव्यानि | एपमेव दृष्टान्तस्योपमायाम् उच्छेखपरिणामयो रूपके कारण- रमालायाश्च हेतौ यथायथमन्तीको ज्ञेय. ॥ ससृष्टि लक्षयति--नानेति । सजा- तीयविजातीयविविधानामलकाराणा ससृष्टि एकत ससर्ग । ससृष्टि तदाख्पग- लकारान्तर निगवते सगमेन वैचित्र्यविशेषात् पृथक्त्वेन कथ्यते । यथा लौकिक- १२हारावलकाराणा मिथ ससर्गेण पृथक् चारुतातिशयजनकतया गुम्छगुच्र्ध- गोस्तनादिसज्ञया पृथगलकारस्वव्यपदेश तथा समीना काव्यालकाराणामपि पृथक् चारताप्रत्यायकतया पृथगलकारत्वेन ससृष्टिरिति सज्ञया व्यपदेश इति १५प्रेमचन्द्रशर्माण ॥ ३५९ ॥ ससृष्टे भेदान् दर्शयति-अङ्गाङ्गिभावमिति । अङ्गाङ्गिभानेन गौण- , सकोण तु २, ३, प २ •भावसस्थाने अ, क. कश्यता भ

·३१०
काव्यादर्श द्वितीय. परिच्छेदः
इत्यलंकारसंसृष्टलक्षणीया द्वयी गतिः ॥३६० ॥
आक्षिपन्त्यरविन्दानि मुग्धे तव मुसश्रियम् ।
कोशदण्डसमग्राणां किमेपामस्ति दुष्करम् ॥ ३६१ ॥
लिम्पतीव तमोङ्गानि वर्पतीवाञ्जनं नमः ।
असत्पुरुपसेवेव दृष्टिर्निष्फलतां गता ॥ ३६२ ।।
प्रधानभावन अवस्थानम् अपस्थितिः । तथा सर्वेषा समकक्षता तुल्यबलता ।
३अगाङ्गिभार पिना समप्राधान्येन अवस्थानम् इत्यपरा । इति एवप्रकारा । अल.
कारससृष्टे द्वयी गति भेदद्वय लक्षणीय ज्ञेयम् । अत्र परे एकानुप्रवेशे सदिग्धत्वे
अनाङ्गित्वे च ससृष्टे सफरसज्ञा समकक्षाया तु ससृष्टिसज्ञा इति आहुः॥३६०॥
अगानिभावससृष्टिमुदाहरति-आक्षिपन्तीति । हे मुग्धे तव मुखश्रिय वदन-
उश्मीम् । अरविन्दानि आक्षिपन्ति तिरस्कुर्वन्ति । आक्षिपधातुरनौपम्यद्योतक ।
तदुक्क पूर्णम्-~-आकोशत्य वजानाति कदर्ययति निन्दति । उपमायामिमे प्रोक्ताः
इति । तया चानोपमालकार ! स च प्रधान । कोपः धनराशिः कुटपलच दण्डः
सामादिषु चतुर्थोपाय नालश्च ताभ्यां समग्राणा पूर्णानाम् । एपा दुष्कर किम्
(अस्ति । अत्र श्लेपानुप्राणितहेवलकार उपमाया अङ्गमिति केचित् । लेपानु
प्राणितान्तिरन्यास तदनमिति अपरे । द्वितीयार्थे च चतुर्धचरण न किंचिदिए
दुष्करम इति पाट समीचीन । अन्यथा एषां कमलानां तत्कर्तृकमुखाक्षेपत्य
(समर्थन दुर्धट स्यात् । एकस्यैव समयसमर्थकल्यायोगात् । तथाचार श्लेगनुविधो-
पी-तरन्यासः उपमाया मम् । उपमा च प्रधाना इति अगानिभा पससटि ॥३६१॥

·भाविकलक्षणम् श्लेपः सर्वासु पुष्णाति मायो वक्रोक्तिषु श्रियम् । भिन्नं द्विधा स्वभावोक्तिर्वक्रोक्तिश्चेति वामयम् ॥३६३ ॥ ॥ इति संसृष्टिः॥ तद्भाविकमिति प्राहुः प्रवन्धविपयं गुणम् भावः करभिप्रायः काव्येप्नोसिद्धि संस्थितः॥३६॥ परस्परोपकारित्वं सापां वस्तुपर्वणाम् । कसनिपूदन । इत्यत्र रूपकानुप्रासयोश्च एकत्र समकक्षतयारस्थानम् । मुखचन्द्र. शोभते इत्यत्र साधकाधकामावादुपमारूपकयोः एकाश्रयगता सदेहससृष्टि ॥३६२ श्लेषस्य बद्दलकारव्याप्तिं कथयति---श्लेप इति । श्लेष प्राय सर्वासु चक्रोक्तिषु भणतिभङ्गीरूपालकारेषु । श्रिय शोभाम् । पुष्णाति । वक्रोक्तिपु इत्युक्त्या तासमानकक्षा स्वभावोक्किं स्मृत्वा काव्यवादमयस्य द्वैविध्य निर्दिशति-भिन्न मिति स्वभावोक्ति वस्तुस्वरूपवर्णनम् । वक्रोकिच सालकारवचनम् । इति वामय काव्यम् । द्विधा भिनम् ॥ ३६३ ॥ अथ सर्वालकारसम्राहक भाविक लक्षयति-तद्भाविकमिति । प्रबन्धा महाकाव्यनाटकाख्यायिकादय तद्विषय तद्गत गुण चमत्काराधायकधर्मविशेषम् । तत् प्रसिद्धम् । माविकम् तन्नामालकार । इति प्राहु । सज्ञाय विशदयति भावः इति । कोरभिप्रायः भाव । स च भाव काव्येषु आसिद्धि समाप्तिपर्यन्तम् । सस्थित । तेन चास्यालकारस्य न केवल पदराक्यगतयम् अपि तु प्रबन्ध- गतवमपीति शेध्यम् । प्रकाशका -प्रत्यक्षा हा यदावा क्रियन्ते भूतमाविन ) तद्भाविकम् । इति लक्षयामासु । तन्न सज्ञार्थानुगामीति ज्ञेयम् ॥ ३६४ ॥ करभिप्रायधिपयाभूतान् काश्वित् प्रवन्धधर्मान् कथयति--परस्परो- पकारित्वमिति । सर्वेषा वस्तुपर्वणाम् आधिकारिकेतिवृत्तानि वस्तूनि प्राकर- णिकतिवृत्तानि पर्वाणि । तदाह धनजय वस्तु द्विधा । तनाधिकारिक मुख्यमन प्रासङ्गिक विदुः । इति । यथा रामायणे रामसीतावृत्तान्त अधिकारि- , भाविक तमिति क ३ का पध्दस्य व्यवस्थिति के

·काव्यादरों द्वितीयः परिच्छेदः
विशेपणानां व्यर्थानामक्रिया स्थानवर्णना ॥ ३६५ ॥
व्यक्तिरुक्तिक्रमनलाद्गम्भीरस्यापि वस्तुनः ।
भावायत्तमिदं सर्वमिति तद्भाविकं विदुः ॥३६६ ॥
॥ इति भाविकम् ॥
यच्च संध्यगत्यङ्गलक्षणाद्यागमान्तरे ।
व्यार्णितमिदं चेप्टमलंकारतयै नः ॥३६७॥
कम् । सुग्रीवविभीपणादिवृत्तान्त प्रासङ्गिकम् । सर्वेषा तेषा परस्परोपकारित्वम् ।
६कवेरभिप्रेतनगरसरित्समुद्रादिवर्णनम् अस्तोदयपऋतुवर्णन च परपरया साक्षाद्वा
प्रधानमुपकरोति इति ज्ञेयम् । तथा व्यर्थाना प्रकृतार्थापरिपोपकाणा विशेषणा
नाम् । अक्रिया अविधानम् अप्रयोग इत्यर्थ । अय परिकरालकार इति प्रकाश
(कारादय । अपरे तु अपुष्टत्वदोपाभावोयम् नायमलकार इत्याहु । तथा स्था-
नाना प्रकृतोपयुक्ताना विषयाणा वर्णना। इयमपि कवरेभिप्रायविषय । एतेषां
सर्वेया तद्भाविक विदु इति अग्रिमश्लोकस्यपदेन अन्वय ॥ ३६५ ॥
व्यक्तिरिति । उत्तिक्रमबलात् वचनोपन्यास'नुक्रमसामर्थ्यात् । गम्भीर-
स्यापि गूढस्यापि । वस्तुन अर्थस्य । व्यक्तिः अभिव्यक्ति । इद सर्व भावायत्त
कोरभिप्रायविषयम् । इति भावायत्तत्वात् तद्भाविक विदु ।। ३६६ ।।
यचेति । सन्धय -मुग्वप्रतिमुखे गर्भ सामर्शोथ सहति । इति पञ्च ।
तेपामङ्गानि--उपक्षेप परिकर परिन्यासो विलोभनम् । इत्यादीनि चतु पष्टि-
सख्याकानि । वृत्तय -
शृङ्गारे शिको वारे सात्वत्यारभटी पुन ।
रसे रौद्रे च वीभत्से वृत्ति सर्वत्र भारती ।।
इति नियतस्थानाश्चतम्र । तासामङ्गानि -नर्मताहर्जतःस्फोटतर्भश्चतुरङ्गिका ।
इ यादीनि पोटश । लक्षणानि भूपणाक्षरसघातादीनि पट्त्रिंशत् । आदिना
नाटयालक्रादाना प्रणम् । एतत् सर्पमागमान्तरे भरतमुनिप्रणीतनाट्यशाने
च्याशितम् विस्तारेण रचितम् । तदिद स न अलकारतयेवेष्टम् । तत्र
काचित् स्वभावाच्यानादी अन्तर केषाचित् भाविके इति यथायथ विश्या-
नुरोधेन ज्ञातव्यम् ॥ ३६७ ॥

·अलंकारोपसंहरणम् पन्थाः स एप विवृतः परिमाणवृत्त्या संहत्य विस्तरमनन्तमलंक्रियाणाम् । वाचामतीत्य विषयं परिवर्तमाना- नभ्यास एव विवरीतुमलं विशेपान ।। ३६८ ॥ ॥ इत्याचार्यदण्डिनः कृती काव्यादर्शर्थालंकारविभागो नाम द्वितीयः परिच्छेदः ।। अलंकाराणां विस्तारं निवेदयन्नुपसंहरति-पन्थाः स एप इति । अलं- क्रियाणां एतावत्पर्यन्तं विवृतानां स्वभावाख्यानाद्यलंकाराणाम् । अनन्तं मर्यादा- ३शून्यम् । विस्तरं प्रभेदविस्तारम् । संहृत्य कायेन वक्तुमदाक्यतया संक्षेपेण प्रकट- भेदं संगृह्य । परिमाणवृत्या परिमितत्वेन । स एष पन्थाः विवृतः अलंकारमार्गो दर्शित इत्यर्थः । अनेन मार्गेण कृतः सतताभ्यास एच अन्यान् प्रभेदान ६दर्शयिष्यतीति कथयति~~~वाचामिति । बाचां विश्यम् अतीत्य परिवर्तमानान् वागगोचरत्वेन कथयितुमशक्यान् इत्यर्थः । एतादृशान् विशेषान् अलंकारप्रभे- दान् । विवरीतुं विशदीकर्तुम् । अभ्यास एव काव्याभ्यास एव । अलं समर्थः । पुनः पुनरालोचनेन ते ज्ञातव्या इत्यर्थः । इति शम् ॥ ३६८॥ इति श्रीवैराजक्षेत्रवासिभी रडीकुलावतंसालकृष्णाचार्यतनुजै रङ्गाचार्यसूरिभिः विरचितायां काव्यादर्शव्याख्यायां प्रभाख्यायां द्वितीयः परिच्छेदः।। १ सशिष्य, क. इत्यार्य .. (कामादर्स ४.

·इत्याहु । तथा स्था- कान्यादर्शे द्वितीयः परिच्छेदः विशेषणाना व्यर्थानामक्रिया स्थानवर्णना ॥ ३६५ ॥ व्यक्तिरुक्तिक्रमालाद्गम्भीरस्थापि वस्तुनः । भावायचामिदं सर्वमिति तद्भाविकं विदुः ॥ ३६६ !! ॥ इति भाविकम् ॥ यच्च संध्यङ्गस्थङ्गलक्षणायागमान्तरे । व्यापर्णितमिदं चेष्टमलंकारतयैव नः ॥३६७ ।। कम् । सुग्रीवविभीपणादिवृत्तान्त प्रासङ्गिकम् । सर्वेषा तेषा परस्परोपकारित्वम् । ६कवेरभिप्रेतनगरसरित्समुद्रादिवर्णनम् अस्तोदयषड्ऋतुवर्णन च परपरया साक्षाद्वा प्रधानमुपकरोति इति ज्ञेयम् । तथा व्यर्थाना प्रकृतार्थापरिपोपकाणा विशेषणा नाम् । अक्रिया अविधानम् अप्रयोग इत्यर्थ । अय परिकरालकार इति प्रकाश रकारादय । अपरे तु अपुष्टत्वदोपाभावोयम् नायमस्कार नाना प्रकृतोपयुक्ताना विपयाणा वर्णना। इयमपि कवरेभिप्रायविषय । एतेषां सर्वेषा तद्भाविक विदु इति अनिमश्लोकस्यपदेन अन्वय ॥ ३६५ ॥ व्यक्तिरिति । उत्तिकमवलात् वचनोपन्यासानुक्रमसामर्थ्यात् । गम्भीर- स्यापि गूढस्यापि । वस्तुन अर्थस्य । व्यक्ति अभिव्यक्ति । इद सर्व भागयत्त कोरभिप्रायविषयम् । इति भावायत्तत्वात् तद्भाविक विदु ॥ ३६६ ॥ यचेति । सन्धय -मुखप्रतिमुखे गर्भ सामर्शोथ सहति । इति पञ्च । तेषामङ्गानि-उपक्षेप परिकर परिन्यासो विलोभनम् । इत्यादीनि चतु पष्टि सख्यामानि । वृत्तयः शृङ्गारे फेशिको वारे सात्वत्यारभटी पुन । रसे रौद्रे च वीभत्से वृत्ति सर्वत्र भारता। इति नियतस्थानाश्चतस्र । तासामङ्गानि--नर्मतास्ततत्स्फोटतर्भश्चतुरगिका । इयादानि पोडश । लक्षणानि भूपणा रसातादीनि पत्रिंशत् । आदिना नाटयालयरादाना ग्रहणम् । एतत् सर्पमागमा तरे भरतमुनिप्रणीतनाटघशाने भ्याशितम् विस्तारेण यथितम् । तदिद स न अलमारतयैवेष्टम् । तत्र कपाचित् स्वभावाख्यानादी अतीर केपाचित् भाविके इति यथायथ विषया नुरोधेन जात-यम् ।। ३६७ ॥

·अलंकारोपसंहरणम् पन्थाः स एप विवृतः परिमाणवृत्त्या सहत्य निस्तरमनन्तमलंक्रियाणाम् । वाचामतीत्य विषयं परिवर्तमाना- नभ्यास एव चिवरीतुमल विशेषान् ॥ ३६८ ॥ ॥ इत्याचार्यदण्डिनः कृतौ काव्यादर्शर्थालंकारविभागो नाम द्वितीयः परिच्छेदः॥ अलंकाराणां विस्तार निवेदयनुपसंहरति--पन्थाः स एप इति । अलं- क्रियाणां एतावत्पर्यन्तं विवृतानां स्वभावाख्यानाधलंकाराणाम् । अनन्तं मर्यादा- ३शून्यम् । विस्तरं प्रभेदविस्तारम् । संहत्य कायेन वक्तुमशक्यतया संक्षेपेण प्रकट- भेदं संगृह्य । परिमाणवृत्या परिमितत्वेन । स एष पन्थाः विवृनः अलंकारमार्गो दर्शित इत्यर्थः । अनेन मार्गेण कृतः सतताभ्यासे एवं अन्यान् प्रभेदान् ६दर्शयिष्यतीति कथयति-वाचामिति । वाचा विषयम् अतीत्य परिवर्तमानान् वागगोचरत्वेन कथयितुमशक्यान् इत्यर्थः । एतादृशान् विशेषान् अलंकारप्रभे- दान् । वियरीतुं विशदीकर्तुम् । अभ्यास एव काव्याभ्यास एव । अलं समर्थः । पुनः पुनरालोचनेन ते ज्ञातव्या इत्यर्थः । इति शम् ॥ ३६८॥ इति श्रीवैराजक्षेत्रवासिभी रडीकुलावतसर्वालकृष्णाचार्यतनुजै रङ्गाचार्यसूरिभिः विरचितायां काव्यादर्शव्याख्यायां प्रभाख्यायां द्वितीयः परिच्छेदः।। २ सशिष्य.क. हत्यार्य.अ. 1 एव. अ. प. (काभ्यादर्श ] ४.

·अथ तृतीयः परिच्छेदः . ६ । अव्यपेतव्यपेतात्मा व्यावृत्तिर्वर्णसंहतेः । यमकं तच्च पादानामादिमध्यान्तगोचरम् ॥१॥ एकद्वित्रिचतुष्पादयमकानां पिकल्पनाः । द्वितीयपरिच्छेदारम्भे काव्यशोभाकरान् धर्मानलकारान् प्रचक्षते (२१) इति शब्दार्थोभयसाधारणमलकारलक्षण विधाय तत्र चमत्कृतिप्राधान्यात् प्रथम अर्यालकारा प्रतिपादिताः । इदानीमाचार्य प्रथमपरिच्छेदे माधुर्यगुणप्रस्तावे सामान्यत शब्दालकारनिरूपणे आवृत्तिमेव सघातगोचरा यमक विदु । तत् तु नैकान्तमधुरमत पश्चाद्विधास्यते ।। (१६१) इति प्रतिज्ञात यमकालकारनिरूपण सप्रपञ्चमारभते--अव्यपेतेति । अव्यक्त अव्यवहित न्यपेत व्यवहित आत्मा स्वरूप यस्या तादृशी । वर्णसहते (स्वरव्यजनसधातस्य । व्यावृति विशेषेण आवृत्ति पुन पुनरुच्चारणम् । सा यमकम् । एव च पूर्वोच्चारितवर्णसघातस्य कचिदव्यवधानेन कचिद् व्यवधा- नेनेति द्विविध पुनरुच्चारणरूप यमकस्य भेदद्वय भवति । तच्च यमक पादाना १२श्लोकचरणाना आदिमध्यान्तगोचर भाति । पादस्य आदिगत मध्यगत अन्त- गत च भवति । एतदुपलक्षणम् । तेन पादखण्ड पाद-पद्यार्ध-सपूर्णपद्याना सग्रह ॥१॥ तत्र तावदादिमध्यान्तगोचरत्वेन सामान्यतो निर्दिष्टस्य यमकस्य पाद- स्थितिविकल्पनाभि सभवत प्रभेदान् दर्शयति–एकति । एकद्वित्रिचतुष्पाद- यमकाना एकद्वित्रिचतुष्पादस्थिताना यमकानाम् । विकल्पना विविधप्रभेदा । मवन्तीत्यर्य । ते च यथा—प्रथमपादे द्वितीयपादे तृतीयपादे चतुपादे इति एकपादयमकभेदाश्चत्वार । प्रयमद्वितीययो प्रथमतृतीययो प्रथमचतुर्थयो या वृत्ति. क ·एकपादयमकभेदाः । ३१५ आदिमध्यान्वमध्यान्तमध्याद्याधन्तसर्वतः ॥ २॥ अत्यन्तवहवस्तेषां भेदाः संभेदयोनयः । सुकरा दुष्कराचैव देयन्ते तंत्र केचन ॥३॥ मानेन मानेन सखि प्रणयोभूत प्रिये जने। द्वितीयतृतीययोः द्वितीयचतुर्थयोः तृतीयचतुर्थयोः इति द्विपादयमकभेदाः षट् । प्रयमद्वितीयतृतीयेषु प्रथमद्वितीयचतुर्थेषु प्रथमतृतीयचतुर्थेषु द्वितीयतृतीयचतुर्थेषु ईति त्रिपादयमकभेदाश्चत्वारः । चतुष्पादयमकं तु एकमेव । एवं पादयमकस्य पञ्चदश भेदाः संभवन्ति । एवं पादविकल्पनाभिः संभवतः प्रभेदान् प्रदर्य पादेपि आदिमध्यान्तादिभिः संभवतो भेदान् निर्दिशति-आदीति । उपरिनिर्दिष्टाः पञ्चदश प्रकाराः आदियमकत्वेन मध्ययमकत्वेन अन्तयमकत्वेन आदिमध्ययमकत्वेन १२आपन्तयमकत्वेन मध्यान्तयमकत्वेन आदिमध्यान्तयमकत्वेन च सप्तधा संभवन्ति । अतः सर्वेषां मेलने पञ्चाधिकशतं भवति। तच पुनः अव्यपेतव्यपेतव्यपेताव्ये. पेतेति भेदत्रयेण पञ्चदशाधिकत्रिशतीपरिमितं भवति इति दिक् । प्रथमश्लोके १५आदिमध्यान्तगोचरम् इति सामान्यतो भेददर्शनार्थ निर्दिष्टम् । अत्र तदिशेयो दर्शितः इति न यौनरुक्त्यम् ॥२॥ इदानी सजातीयविजातीययमकसंमिश्रणेन सामान्यतः प्रभेदबाहुल्यं निवेधोपसंहरति 1-~-अत्यन्त इति । तासां विकल्पनानां प्रभेदानामित्यर्थः । संमेदयोनयः संमेदाः सजातीयविजातीययमकानां मिश्रणानि योनयः कारणानि येषां ते सजातीयविजातीययमकमिश्रणेन संभूता भेदा इत्यर्थः । अत्यन्तबहवः इयत्त्या परिच्छेत्तुं दुर्घटाः सन्तीति भावः । तत्र केचन सुकराः केचन दुष्क- ६ राश्च वर्तन्ते । तेषु केचन प्रकारा वर्ण्यन्ते अस्माभिः शिष्यशिक्षा प्रदान्ते इत्यर्थः ॥ ३ ॥ तत्रादौ प्रथमपादस्थमन्यवहितमामिश्रमादियमकमुदाहरति-मानेनेति । हे साखि प्रिये जने अनेन मानेन सह तव प्रणयः खेहः । मा भूत् मा भवतु । ३कोपकलुषिता प्रियपराङ्मुखी मा भवेत्यर्थः । खण्डिता-~- वर्णत: अ. २ वपर्यन्ते. अक.

·काव्यादर्शे तृतीयः परिच्छेदः खण्डिता कण्ठमाश्लिष्य तमेव कुरु सत्रपम् ॥ ४॥ मेघनादेन हंसानां मदनो मदनोदिना। नुन्नमानं मनः स्त्रीणां सह रत्या विगाहते ॥५॥ राजन्वत्यः प्रजा जाता भवन्तं प्राप्य संप्रति । चतुरं चतुरम्भोधिरंशनोकरग्रहे ॥ ६ ॥ पार्श्वमेति प्रियो यस्या अन्यसभोगचिहितः । सा खण्डितेति कथिता धीरैरीाकपायिता ।। ६इत्युक्तलक्षणा । तादृशी व कण्ठमाश्लिप्य तमेव सत्रप सजातलजम् । कुरु । अप- कारिणि प्रणयदर्शनमेव तस्य सविशेषलजोत्पादकत्वाच्छासनमिति भावः । अन्ये नु-हे सखि अनेन मानेन मानिनीवृत्तिस्वीकारेण । प्रिये जने नायके । स्नेहो मा भूत् नेहोत्पत्तिर्नासीत् । मानेङ्गीकृते सस्नेहो मामनुनेष्यति इति तवेच्छा सफला नाभूदित्यर्थः । अतः खण्डिता वञ्चिता । व कण्ठमाश्लिष्येति पूर्वपदेतत्पद्य विवृण्यन्ति । अत्र मानेन मानेन इत्यव्यवहितमादिपादगतमादियमकम् ॥ ४ ॥ तदेव द्वितीयपादगतमुदाहरति–मधेति । मदनः हसाना मदनोदिना मदापहारिणा । वर्षासु हसाना निर्मदवादिति भावः । मेघनादेन घनगर्जितेन । नुन्न. दूरीकृत. मानः यस्मात् तत् । उत्कण्ठातिशयाधानादिति भावः । एतादा सीणा मन कर्म । रत्या अनुरक्त्या । खप्रेयस्या च सह विगाहते आठोडपति । धनजितमाकर्ण्य सर्मासामवलाना चेतः विगतमानमनुरक्त चाभूदित्यर्थः ॥ ५॥ तृतीयपादगत तदेव यमकमुदाहरति-राजन्वत्य इति । कश्चिन्याया- नुवर्तिनं नृप स्तौति । हे राजन् चत्वार वे अम्भोधय समुद्राः ते एव रशना मेखला यस्या तादृश्याः उा. पृथ्ल्या करग्रहे राजमाखभागमहणे पाणि- महणे च । चतुर कुशलम् । भवन्त प्राप्य सप्रति प्रजा राजन्चायः जाताः । मुराधि देश राज-वान् स्यात् ततोन्यत्र राजमान् । ( २.१३ ) इत्यमरः । राजन्वान् सौराग्य इति निपातनात् साधुः ॥ ६ ॥ . प्रत. 1 'रमनवा, प. . परिपपा.

·द्विपादयमकममेदाः ३९७ . अरण्यं कैश्विदाक्रान्तमन्यैः सम दिवौकसाम् । पदातिरथनागाश्वरहितैरहितैस्तव ।। ७ ।। मधुरं मधुरम्भौजवदने बद नेत्रयोः । विभ्रम भ्रमरप्रान्त्या विडम्बयति किं नु ते ॥८॥ वारणो वा रणोद्दामो यो वा स्मर दुर्धरः । न यतो नयतोन्तं नस्तदहो विक्रमस्तव ॥९॥ तदेव चतुर्थपादगतमुदाहरति-अरण्यमिति । पदातिः पत्तिः रथाः नागाः गजाः अश्वाश्च तैः रहितैः वियुक्तैः । तव कैश्चित् अहितैः शत्रुमिः । समरात् पलाय्य अरण्यम् आक्रान्तम् व्याप्तम् । तत्र निगृहिताः सन्तः स्थिता इतिभावः । तथा अन्यैः समरे संमुखीभूय मृतैरित्यर्थः । दिवौकसां देवानाम् । सम स्थान स्वर्ग इत्यर्थः । आक्रान्तम् ॥ ७ ॥ अथेदानी द्विपादगतान् अन्यपेतयमकप्रभेदान् यथाक्रमं दर्शयति- मधुरमिति । वसन्ते प्रफुल्लकमले विलोलं भ्रमरं दृष्ट्वा कश्चिच्चाटुकारः प्रेयसी पृच्छति । हे अम्भोजवदने मधुः वसन्तः । ते तव । नेत्रयोः मधुरं मनोहरम् । विभ्रमं भ्रमरभ्रान्त्या एतौ सलीलौ भ्रमरौ इति बुद्धया । विडम्बयति किम् विशेषयति किम् । नु इति वितर्के । वद त्वमेव तत्त्वं कययेति भावः । अत्र मधुरम् ५मधुरम् इति प्रथमपादे तथा वदने वदने इति द्वितीयपादे च अव्यवहितमादि- भागयमकम् ॥८॥ प्रथमतृतीयपादगतं तदेवोदाहरति-वारण इति । कश्चिद्विरही मदन- मुपालभते । हे स्मर यतस्तव रणोद्दामः युद्धदुर्मदः । वारणः हस्ती । नास्ति । तथा दुर्धरः रणदुर्धर्षः। यो वा नास्ति । तत् तस्मात् । युद्धसाधनशून्यत्वेपि । नः अन्तं नाशम् । नयतः तव विक्रमः अहो आश्चर्यास्पदम् । दुर्धर इति विक्रमस्य विशेषणमिति केचित् ॥ ९ ॥ किन..यपर. . अन्यरित्या केचिद. २, क, ड, प. नयतीस्तं. अ, क्रपा- ·काव्यादर्थे तृतीयः परिच्छेदः राजितैराजितैःण्येन जीयते त्वाशैनूपैः । नीयते च पुनस्वप्तिं वसुधा वसुधारया ॥ १०॥ करोति सहकारस्य कलिकोत्कलिकोत्तरम् । मन्मनो मन्मनोप्येप मत्तकोकिलनिखनः ॥ ११ ॥ कथं त्वदुपलम्भाशाविद्दताविह तादृशी । अवस्था नालमारोढुमङ्गनामङ्गनाशिनी ॥ १२ ॥ तदेव प्रथमचतुर्थपादगतमुदाहरति--राजितैरिति । आजिः संग्रामः तत्र तैक्ष्ण्यं प्रचण्डत्वं तेन युद्धप्रखरेणेत्यर्थः । राजितैः शोभितैः । त्वादशैः नृपैः वसुधा लक्षणया तत्स्थोरिजनः जीयते जयेन सतप्त इव क्रियते । पुनश्च सैव पृथ्वी वसुधारया दानद्रविणवृष्टया तृप्तिं नीयते ॥ १० ॥ तदेव द्वितीयतृतीयपादगतमुदाहरति-करोतीति । सहकारस्य आम्रस्य । कलिका मञ्जरी । मन्मनः मच्चित्तम् । उत्कलिकोत्तर उत्कण्ठापूर्णम् । करोति । तस्योद्दीपकत्वादिति भावः । तथा मन्मनः अव्यक्तमधुरः । मन्मनोव्यकमधुरो मन्मनो रतिभाषितम् । इति विश्वः । मत्तकोकिलनिस्वनः समदकोकिलकलरवः अपि । मदीय घेतः उत्कलिकोत्तर करोति । अत्र कलिकोत्कलिकोत्तरम् इत्यत्र तकारो (यमकमध्ये पतितोपि स्वरशून्यत्वेन तद्वयवधान न गण्यते । स्वरयुक्तस्यैव ध्यवधायकत्वेनाभ्युपगमात् । अधवा कलिकोत् इत्येष एव वर्णसंधातोत्र द्विरावृच इति बोध्यम् ॥ ११ ॥ तदेव द्वितीयचतुर्थपादगतमुदाहरति-कथमिति । नायकं प्रति दूत्यु- किरियम् । इह वसन्तकाले। तब उपलम्भः समागमः तस्य समागमस बाशायाः हिती विघात सति । तादृशी वर्णयितुमशक्या केवलानुभवगम्या । अगनाशिनी गायकरी । अवस्था मदनपीडावस्याविशेष । अपना तो स्वप्रेयसीम् । आरोदुम् अभिमवितुम् । कथं नाल न समर्था । अपि तु समव । तव विरहेण सा मरणो- (मुसी जातेति भावः ॥ १२ ॥ मेग १६. सारीम.क.

·त्रिपादयमकप्रमेदाः निगृह्य नेत्रे कर्पन्ति बालपल्लवशोमिना। तरुणा तरुणान् कृष्टानलिनो नलिनोन्मुखाः ॥१३॥ विशदा विशदामत्तसारसे सारसे जले। कुरुते कुरुतेनेयं हंसी मामन्तकामिपम् ॥ १४ ॥ विपमं विपमन्वेति मदनं मदनन्दनः । सहेन्दुकलयापोढमलया मलयानिलः ।। १५ ।। तदेव तृतीयचतुर्थपादगतमुदाहरति-निगृह्येति । वसन्तवर्णनामिदम् । नलिनोन्मुखाः कमललुब्धाः । अलिनः भ्रमराः । बालपल्लवैः कोमलपणैः शोभिना । ३समीपस्थेन केनचित् तरुणा कृष्टान् स्वशोभावलोकनार्थ संनिधापितान् । तरुणान् नेत्रे चक्षुपी । निगृह्य गृहीत्वा । कर्षन्ति स्वसौन्दर्यदर्शनप्रवणान् विधति । वृक्षस्य बालपल्लवावलोकनादपि कमलमधुपानलोलुपानां भ्रमराणां दर्शनं तरुण- ६सार्थस्य अतीव प्रमोदावहं समजनीत्यर्थः ॥ १३ ॥ अन्यपेतस्य द्विपादप्रकारान् प्रदर्य संप्रति क्रमप्राप्तं त्रिपादगतमादियमकं सप्रभेदं निरूपयन् प्रथमद्वितीयतृतीयपादगतमादौ दर्शयति--विशदेति । कश्चिद्विरही शरदमालोक्य कथयति । विशन्तः प्रविशन्तः आमत्ताश्च सारसाः पक्षिविशेषाः यस्मिन् तादृशे । सारसे सरःसंबन्धिनि जले । वर्तमाना इयं विशदा निर्मला । हंसी मां विरहिणं कुरुतेन विरहिणो मे रुजाकरेण कुत्सितशब्देन । ६अन्तकामिपं यमस्य भोग्यम् । कुरुते मां हन्तुं चेष्टते । आमिषं पुनपुंसकम् । भोग्यवस्तुनि संभोगे-इति मेदिनी । अत्र विशदाविशदा सारसेसारसे कुरुतेकुरुते इति त्रिप्वपि पादेप्वन्यपेतमादियमकं वर्तते । चतुर्थचरणस्तु निर्यमकः ॥ १४ ॥ तदेव प्रथमद्वितीयचतुर्थपादगतमुदाहरति-~-विषममिति । कश्चिद् विरही ब्रूते । मदनन्दनः मम अनन्दनः असंतोषकः । विरहिणः संतापकत्वात् । मलयानिलः अपोटः परित्यक्तः मलः दुर्दिनमालिन्यादिरूपः यया सा तया। इन्दुकठया सह विषम अप्रसहम् । विपं विषस्वरूपम् । मदनमन्वेति तन्मां पीडयतीत्यर्थः । मदनो मलयानिलः इन्दुकला व मां विषवत् बाधन्ते इत्यर्थः । १ क्लिष्टा . कपा.

·। काव्यादर्श तृतीयः परिच्छेदः मानिनी मा निनीपुस्ते निषङ्गत्वमनङ्ग मे । हारिणी हारिणी शर्म तनुतां तनुतां यतः ॥१६॥ जयता त्वन्मुखेनास्मानकथं न कथं जितम् । कमलं कमलकुर्वदलिमद्दलि मत्प्रिये ॥ १७ ॥ रमणी रमणीया मे पाटलापाटलांशुका । वारुणीवारुणीभूतसौरभा सौरभास्पदम् ॥ १८ ॥ ६अथवा विषम मदन मोहकर च विप मलयानिल अन्वेतीत्य-चय । ननु अत्र द्वितीयविषमपदे अनुस्वारन्यूनतेति चेन्न । नानुस्वारो विसर्गश्च चित्रभङ्गाय कल्पते । इति अनुस्वारन्यूनताया अलकारिकैरभ्यनुज्ञातत्वात् ॥ १५ ॥ प्रथमतृतीयचतुर्थपादगत तदेवोदाहरति-मानिनीति । प्रणयकुपिता मानिनी प्रसिपादयिपुर्नायको मदन प्रार्थयते । हे अनङ्ग मदन | मा माम् । ते निपङ्गत्व निरन्तरकटाक्षशरनिपतनेन तूणारत्वम् । वन्मुक्तशराधारतामित्यर्थ । निनीषु प्रापयितुमिच्छु । मानिनीविशेषणमेतत् । हारिणी मुक्ताहारवती अत एव हारिणी मनोहारिणा । मानिनी तनुता कृशताम् । यत प्राप्नुनत । मे शर्म सुखम् । इतनुता विस्तारयत । यथेय सुखभोग्या स्यात्तथा या विधेयमित्यभ्यर्थना ॥१६॥ नदेव द्वितीयतृतीयचतुर्थपादगतमुदाहरति-जयतेति । प्रेयसी प्रति चाटूक्ति । हे मत्प्रिये अस्मान् जयता स्ववशीकुर्वता । त्यन्मुखने कम् उदकम् । अल कुर्वत् भूपयत् । तथा अलय भ्रमरा तद्वन्ति यानि दलानि पत्राणि तानि सन्ति अस्येति अलिमलि । अथवा अलिमत् भ्रमरयुक्त तथा दलि दलयुक्त च । कमलम् अकथ कथाशून्य निर्विवादम् कथनादिवाग्धर्मविहान सा। कथ न जितम् जितमेव । सचेतसि लन्धविजयानामचेतनविजये का शङ्केति भाव ॥१७॥ सर्मत इत्यनेन प्रतिपादित पादचतुष्टयगतमव्येपतमादिभागयमकमुदाहरति-- रमणीति । पाटलावत् तत्सनकतरुकुसुमवत् पाटल घेतरक्तमशुक वन यस्याः सा। तथा सौरमास्पद शोभनगन्धि । मे रमणी अरुणीभता आरक्ता । सूर्यसबन्धिनी भा कान्तियंत्र तादृशौ । गरुणी पश्चिमदिगिया रमणाया मनोहरा । । नायकस्य सौरी ·द्विपादयमयभेदाः ३२१ इति पादादि यमकमव्यपेतं विकल्पितम् । व्यत्तस्यापि वर्ण्यन्ते विकल्पास्तस्य केचन ॥ १९ ॥ मधुरणदृशां मानं मधुरेण सुगन्धिना। सहकारोद्मेच शब्दशेपं करिष्यति ॥ २० ॥ करोतिताम्रो रामाणां वन्त्रीताडनविभ्रमम् । करोति सेष्य कान्त , श्रवणोत्पलताडनम् ।। २१॥ शोमते इति शेषः । अत्र वारुणीशब्देन मदिराध्वनिः । सापि सौरभास्पदं वर्तते ६एवमादिमध्यान्तेत्यादिकारिकया प्रतिपादिता अव्यपेतादिमागयमकस्य दश प्रकारा उदाहताः ॥ १८ ॥ अव्येपतादिभागयमकमुपसंहरतिइतीति । पादादि पादादिभागगतम् । अव्यपेतं अव्यवहितम् । यमकम् इति एवम् । विकल्पितम् सप्रभेदनुदाहृतम् । तत्य 'पूर्वोक्तस्य । व्यपेतस्य व्यवहितस्य यमकस्य । केचन विकल्पाः भेदाः । क्रमप्राप्ताः वर्ण्यन्ते 11 १९ ॥ तत्र एकपादगत व्यपेत सुगममित्युपेक्ष्य प्रथमद्वितीयपादगतं व्यपेतमादि- भागयमकमुदाहरति-मधुरेणेति । मधुः वसन्तः । मधुरैण मनोहरेण मधुविदु- युतेन वा । मधुबिन्दून् क्षरतेत्यर्थः । सुगन्धिना सुरभिणा । सहकारोद्गमेन चूत- प्रसवेन एव । एणदृशा हरिणाक्षीणाम् । मान प्रणयेाकोपम् । शब्दशेपं नाममात्रा पशिष्टम् । करिष्यति । न तु अर्थतः अवशेषयिष्यतीत्यर्थः । अत्र मधुरेण मधु- रेणेति वर्गसवावृत्तेः दशा मानमिति वर्णचतुष्टयव्यवहितत्वादेतद् ध्यपेतयमकम् । एवमग्रेपि बोद्धव्यम् ।। २० ॥ एतदेवप्रथमतृतीयपादगतमुदाहरति-करोतीति । विलासिन्या विलास- वर्णनमिदम् । रामाणां रमणीनाम् । अतिताम्रः आरतः । करः तन्न्याः ताडन- विधर्म वीणावादनविलासम् । करोति । तथा कान्ते कृतापराधे नायके । सेय यथास्यात्तथा श्रवणोत्पलेन ताडनं च करोतीति सबन्धः ।। २१॥ ३ सेर्पा, य. ४ वर. पा. तंत्र, कपा. २ नारीणाम्, कपा, [ काव्यादश] " ·३२२ काव्यादर्श तृतीयः परिच्छेदः सकलापोल्लसनया कलापिन्याने नृत्यते । मेघाली नर्तिता वातैः सकलापो विमुश्चति ॥२२॥ स्वयमेव गलन्मानकाल कामिनि ते मनः। कलिकामिह नीपस्य दृष्ट्वा कां न स्पृशेदशाम् ॥ २३ ॥ आरुह्माक्रीडशैलस्य चन्द्रकान्तस्थलीमिमाम् । नृत्यत्येप लसच्चारुचन्द्रकान्तः शिखावलः ॥ २४ ॥ एतदेव प्रथमचतुर्थपादगतं दर्शयति-सकलेति । प्रावृड् वर्ण्यते । वातैः नर्तिता सकला मेघाली मेघमाला । अपः उदकानि । विमुञ्चति वर्षति । अनु पश्चात् । कलापस्य बर्हस्य उल्लसनेन उन्नमनेन सह वर्तते इति सकलापोल्सना तया । कलापिन्या मयूर्या । नृत्यते ॥ २२ ॥ तदेव द्वितीयतृतीयपादगतमुदाहरति-स्त्रयमेवेति । प्रावृडागर्म विलोक्य काचिरसखी किंचिदवशिष्टमानां नायिकामाह । हे कामिनि ते मनः इदानीं स्वयमेव प्रियानुनयं विना । गटन् मानरूपः कठिः कलहः यस्मात् तादृशम् । संपन्नम् । तत् इह उपबने । नीपस्य कलिकां कोरकम् । दृष्या का दशां न स्पृशेद । सर्या अपि मदनावस्थाः प्राप्नुयादित्यर्थः । तवातिकोमलमिदं चेतः विरहे कर ६धारयिष्यसीति भावः ।। २३ ।। तदेव द्वितीयचतुर्थवादगतमुदाहरति---आरुह्येति । एप शिखावलः मयूरः । आक्रीडः उद्यानम् । पुमानाक्रोड उद्यानम् । इत्यमरः । तत्र यः शैलः क्रीडापर्वतः तस्य । चन्द्रकान्तोपटसंबन्धिनी स्पटीमारुह्य नृत्यति । कीदृशः सन्तः विकसन्तः चारसः मनोशाः ये चन्द्रकाः मंचकाः तेन अन्तः मनोहर• स्वरूपः । अन्तः प्रान्तन्तिके नाशे स्वरूपतिमनोहरे । इति विश्वः । अपवा चन्द्र (काणामन्ताः प्रान्तभागा यस्य इति व्याख्येयम् ।। २४ ॥ । २.कामरि, 'भ्यानुनले.. ५टपर'.'.

·'३२३ त्रिपादयमकमभेदाः, उद्धृत्य राजकादुर्वी ध्रियतेद्य भुजेन ते । वराहेणोद्धृता यासौ वराहेरुपरि स्थिता ॥ २५ ॥ करेण ते रणेप्वन्तकरण द्विपता हताः । करेणवः क्षरद्रता भान्ति संध्याघना इव ॥ २६ ॥ परागतरुराजीव वातैर्घस्ता भटैश्वमूः । परागतमिव कापि परागततमम्बरम् ।। २७ ॥ तदेव तृतीपचतुर्थपादगतमुदाहरति-उद्धृत्येति । कश्चित् कविः राजानं तीति । हे राजन् यासौ वराहेण वराहरूपेण । भगवता विष्णुना । उमृता सागर- जलादूर्धमानीता । तथा वराहेः श्रेष्ठनागस्य शेषस्य । उपरि या स्थिता । सा उर्वी अद्य राजकात् राजसमूहात् । उद्धृत्य आच्छिद्य । ते भुजेन घियते यथान्याय पाल्यते । केचित्तु स्थिता इत्यत्र अन्तर्भावितण्यर्थमङ्गीकृत्य वराहेण स्थापितेति अर्थ ६कुर्वन्ति ॥ २५॥ तदेव प्रथमद्वितीयतृतीयपादगतमुदाहरति----करणेति । कश्चित् कविः पराकमशालिनं नृपतिं वर्णयति । रणेषु समरेषु । द्विपता शत्रूणाम् । अन्तकरण विनाशकेन । ते करण हताः ताडिताः । अत एव क्षरद्रताः गलदुधिराः । करेणवः गजेन्द्राः । संध्याधना इव सायंकालीनारक्तमेघा इव । भान्ति शोभन्ते ॥ २६॥ तदेव प्रथमतृतीयचतुर्थपादगतमुदाहरति -परेति । राजप्रभावो वण्यते । हे राजन् तव भटैः । वातैः घरखा उत्पाटिता ) परः प्रोत्तुङ्गः अगः पर्वतः तत्- संबन्धिनो ये तरवः तेषां राजी पतिः सेव । चमूः अरिचमूः । वस्ता विनाशिता । अन्तर्मावितण्यर्थः । तदा परागैः युद्धसंमस्थितैः पांसुमिः ततं व्यासम् । अम्बरम् । कापि कल्पनातीते स्थाने । परागतमित्र पलायितमिव । तदानी लिमिरम्बरमल- पक्षितमभूदित्यर्थः ॥ २७ ॥ 'उड़ता. अ, क.

·३२२ काव्यादर्श तृतीयः परिच्छेदः सकलापोल्लसनया कलापिन्यानं नृत्यते । मेघाली नर्तिता वातैः सकलापो विमुञ्चति ॥ २२ ॥ स्वयमेव गलन्मानकलि कामिनि ते मनः । कलिकामिह नीपस्य दृष्ट्वा को न स्पृशेदशाम् ॥ २३ ॥ आरुह्याक्रीडशैलस्य चन्द्रकान्तस्थलीमिमाम् । नृत्यत्येप लसच्चारुचन्द्रकान्तः शिखावलः ॥ २४ ॥ एतदेव प्रथमचतुर्थपादगतं दर्शयति-~-सकलेति । प्रावृड् वर्ण्यते । वातैः नर्तिता सकला मेघाली मेघमाला । अपः उदकानि । विमुञ्चति वर्षति । अनु पश्चात् । कलापस्य बर्हस्य उल्लसनेन उनमनेन सह वर्तते इति सकलापोल्लसना तया । कलापिन्या मयूर्या । नृत्यते ॥ २२ ॥ तदेव द्वितीयतृतीयपादगतमुदाहरति-स्वयमेवेति । प्राबृद्धागर्म विलोक्य काचित्सखी किंचिदवशिष्टमाना नायिकामाह । हे कामिनि ते मनः इदानी स्वयमेर प्रियानुनयं विना । गलन् मानरूपः कलिः कलहः यस्मात् तादृशम् । सपनम् । तत् इह उपरने । नीपस्य कलिकां कोरकम् । दृष्ट्वा कां दशा न स्पृशेत् । सर्वा अपि मदनावस्था प्राप्नुयादित्यर्थः । तवातिकोमलमिदं चेतः निरहे कथ (धारयिष्यसीति भावः ॥ २३ ॥ तदेव द्वितीयचतुर्थवादगतमुदाहरति--आरोति । एप शिखाबलः मयूरः । आफीडः उद्यानम् | पुमानाझोड उद्यानम् । इत्यमरः । तत्र यः शैलः मीडापत: तस्य । चन्द्रकान्तीपटसमन्धिनी स्थलोमारुह्य नृत्यति । कीदृशः टसन्तः विकासन्त. चारसः मनोहाः ये चन्द्रकाः मेचकाः तेन अन्तः मनोहर स्वासः । अन्तः प्रान्तन्तिके नारी सम्पतिमनोहरे । इति विश्वः । अपना चन्द्र (फाणाम-ताः प्रान्तभागा यस्य इनि गारयेयम् ॥ २४ ॥ ३.कामति कर मन त्यतं. म. ५०प'.फ.

·त्रिपादयमकप्रभेदाः ३२३ उद्धृत्य राजकादुर्वी धियतेद्य भुजेन ते । वराहेणोद्धृता यासौ वराहेरुपरि स्थिता ॥ २५ ॥ करेण ते रणेवन्तकरण द्विपता हताः। करेणकः क्षरद्रक्ता भान्ति संध्याघना इव ।। २६ ॥ परागतरुराजीव बतिस्ता भटैश्चमः । परागतमिय कापि परागततमम्वरम् ।। २७॥ तदेव तृतीयचतुर्थपादगतमुदाहरति-उद्धृत्येति । कश्चित् कविः राजान स्तौति । हे राजन् यासौ वराहेण वराहरूपेण । भगवता विष्णुना । उद्धृता सागर. जलादूर्ध्वगानीता । तथा चराहे: श्रेष्ठनागस्य शेषस्य । उपरि या स्थिता । सा उर्वी अब राजकात् राजसमूहात् । उद्धृत्य आन्छिय ) ते भुजेन ध्रियते यथान्यायं पाल्यते । केचित्तु स्थिता इत्यत्र अन्तर्भावितण्यर्थमगीकृत्य वराहेण स्थापितेति अर्थ ६कुर्वन्ति ॥ २५ ॥ तदेव प्रथमद्वितीयतृतीयपादगतमुदाहरति-~-करेगेति । कश्चित् कविः पराकमशालिनं नृपतिं वर्णयति । रणेषु समरेषु । द्विपता शत्रूणाम् । अन्तकरण विनाशकेन । ते करेण हताः ताडिताः । अत एव क्षरद्रताः गलगुधिराः । करेणवः गजेन्द्राः । संध्याघना इव सायंकालीनारक्तमेधा इव । भान्ति शोमन्ते ॥ २६ ॥ तदेव प्रथमतृतीयचतुर्थपादगतमुदाहरति-परेति । राजप्रभावो वर्ण्यते । हे राजन् तब मटैः । वातैः ध्वस्ता उत्पाटिता । परः प्रोत्तुङ्गः आगः पर्वतः तत्- संबन्धिनो ये वरवः तेषां राजी पतिः सेव ! चमू: अरिचमूः । यस्ता विनाशिता । अन्तर्भावितण्यर्थः । तदा परागैः युद्धसमस्थितः पासुभिः ततं व्याप्तम् । अम्बरम् । मापि कल्पनातीते स्याने । परागतमिय पलायितमिव । तदानीं धूलिभिरम्बरमल- पक्षितमभूदित्यर्थः ॥ २७ ॥ , उदृता, अ, क.

·काव्यादर्श तृतीय. परिच्छेद सकलापोल्लसनया कलापिन्या नृत्यते । मेघाली नर्तिता वातैः सकलापो विमुश्चति ॥ २२ ॥ स्वयमेव गलन्मानकलि कामिनि ते मनः । कलिकामिह नीपस्य दृष्ट्वा का न स्पृशेदशाम् ॥ २३ ॥ आरुह्याक्रीडशैलस्य चन्द्रकान्तस्थलीमिमाम् । नृत्यत्येप लसच्चारुचन्द्रकान्तः शिसावलः ॥ २४ ॥ एतदेव प्रथमचतुर्थपादगत दर्शयति-सकलेति । प्रावृड् वर्ण्यते । वात नर्तिता सकला मेघाली मेघमाला । अप उदकानि । विमुञ्चति वर्षति । अनु पश्चात् । कलापस्य वर्हस्य उल्लसनेन उन्नमनेन सह वर्तते इति सकलापोल्लसना तया । क्लापिन्या मयूर्या । नृत्यते ॥ २२ ॥ तदेव द्वितीयतृतीयपादगतमुदाहरति-सयमेवेति । प्रावृडागम विलोक्य काचित्सखी किंचिदवशिष्टमाना नायिकामाह । हे कामिनि ते मन इदानी स्वयमेन प्रियानुनय विना । गलन् मानरूप कलि कलह यस्मात् तादृशम् । सपन्नम् । तत् इह उपरने । नीपस्य कलिका कोरकम् । दृष्ट्या का दशान स्पृशेत् । सर्वा अपि मदनावस्था प्राप्नुयादित्यर्थ । तवातिकोमलमिद चेत विरहे कथ ६धारयिष्यसीति भाव ॥ २३ ॥ तदेव द्वितायचतुर्थवादगतमुदाहरति--आरुह्येति । एप शिखावल मयूर । आगीड उद्यानम् । पुमानाकाड उद्यानम् । इत्यमर । तत्र य शैल मोडापर्वत तस्य । चन्द्रका तोपलसना धनी स्थलीमारुह्य नृत्यति । कोश यसन्त विकसन्त चारर मनोज्ञा ये चद्रका मेचका तेन अत मनोहर स्वरूप । अन्त प्रातेन्तिके नाशे स्वरूपेतिमनोहरे । इति विश्व । अपवा चद्र काणामन्ता प्रातभागा यस्य इति व्यारयेयम् ॥ २४ ॥ । २ कामति का .'•प नुनृपते क परपक ·त्रिपादयगकप्रभेदाः ३२३ उद्धृत्य राजकादुर्ची प्रियतेद्य भुजेन ते । वराहेणोद्धृता गासौ बराहेरुपरि स्थिता ॥ २५६ करेण ते रणेवन्तकरण द्विपतां हताः। करेणवः क्षरद्रक्ता भान्ति संध्याधना इव ।। २६ ॥ परागतरुराजीव वातैर्धस्ता भटैश्वमः । परागतमिव कापि परागततमम्बरम् ॥ २७ ॥ तदेव तृतीयचतुर्यपादगतमुदाहरति-उद्धृत्यति । कश्चित् कविः राजान सौति । हे राजन् यासौ वराहेण वराहरूपेण । भगवता विष्णुना । उद्धृता सागर. जलादूर्ध्वगानीता । तथा वराहेः श्रेष्ठनागस्य शेषस्य । उपरि या स्थिता । सा उर्वी अय राजकात् राजसमूहात् । उद्धृत्य आस्छिद्य । ते भुजेन ध्रियते यथान्याय पाल्यते । केचित्तु स्थिता इत्यत्र अन्तर्भावितण्यर्थमगीकृत्य वराहेण स्थापितेति अर्थ ६कुर्वन्ति ॥ २५ ॥ तदेव प्रथमद्वितीयतृतीयपादगतमुदाहरति- करेणेति । कश्चित् कविः पराकमशालिनं नृपति वर्णयति । रणेषु समरेषु । द्विपता शत्रूणाम् । अन्तकरण विनाशकेन । ते करण हताः ताडिताः । अत एव क्षरद्रताः गलद्रुधिराः । करेणवः गजेन्द्राः । संव्यायना इव सायंकालीनारक्तमेघा इव ! भान्ति शोभन्ते ॥ २६ ॥ तदेव प्रथमतृतीयचतुर्थपादगतमुदाहरति-परेति । राजप्रभावो वर्ण्यते । राजन् तव भटैः । वातः ध्वस्ता उत्पाटिता । परः प्रोत्तुङ्गः अगः पर्वतः तत्. संबन्धिनो ये तरवः तेषां राजी पतिः सेव । चमू: अरिचमूः । यस्ता विनाशिता । अन्तर्भावितण्यर्थः । तदा परागैः युद्धसंमत्यितै: पांसुभिः तत व्याप्तम् । अम्बरम् । कापि कल्पनातीते स्थाने । परागतमिव पलायितमिव । तदानी धुलिभिरम्बरमल- क्षितमभूदित्यर्थः ॥२७॥ . उसना. अ, क.

·(३२४ काव्यादर्श तृतीयः परिच्छेदः पातु वो भगवान् विष्णुः सदा नवधनद्युतिः । स दानवकुलध्वंसी सदानवरदन्तिहा ॥ २८ ॥ कमलेः समकेशं ते कमलेकिर मुखम् ॥ कमलेख्यं करोपि त्वं कमलेवोन्मदिष्णुपु ॥ २९ ।। मुदा रमणमन्चीतमुदारमणिभूपणाः। मदभ्रमदृशः कर्तुमदभ्रजधनाः क्षमाः ॥ ३० ।। उदितैरन्यपुष्टानामा रुतैमें हतं मनः । तदेव द्वितीयतृतीयचतुर्थपादगतमुदाहरति-पाविति । नवपनद्युतिः नवजलदकान्तिः । दानवकुलध्वंसी दैत्यकुलविनाशकः । दानेन मदोदकेन सहितः सदानः स चासौ वरः श्रेष्ठः यः दन्ती कंसप्रयुक्तः कुवलयापीडाख्यः तस्य हन्ता । स भगवान् विष्णुः सदा वः युष्मान् । पातु ॥ २८ ॥ सर्वपादगतं तदेव दर्शयति--कमलेरिति । हे भामिनि ते कं मस्तकम् । अले: भ्रमरस्य । जातौ एकवचनम् । समकेशम् समानाः कृष्णमेचकाः केशा यस्य तत् । ते मुखं कमलस्य ईर्ष्याकरम् असूयाकारि । तत्सदृशमित्यर्थः । अतः त्वं कमलेच लक्ष्मीरिख । उन्मदिष्णिपु उन्मादवत्सु । कं पुरुषमलेख्यं करोपि अगणनीयं विदधासि । न कमपि । यथा लक्ष्मीः सर्वमुन्मत्तं विधत्ते तथा त्वमपीति भावः ॥ २९ इतः परं व्यपेतस्यैव सजातीयविजातीयघटितानि प्रकारान्तराणि दर्शयन् प्रथमद्वितीययोरेकप्रकारं तृतीयचतुर्थयोस्तदन्यप्रकार दर्शयति-मुदेति । उदाराः प्रशस्ताः ये मणयः तेषां भूषणानि यासां ताः । मदेन मदिरास्वादजनितेन उन्मा- देन भ्रमन्यः घूर्णन्त्यः दृशो यासां ताः । अदभ्रजघना विशालनितम्बाः । रमणं मुदा आनन्देन । अन्वीत संयुक्तम् । कर्तुं क्षमाः सन्ति ॥ ३० ॥ तदेव प्रथमतृतीययोतिीयचतुर्थयोचोदाहरति-उदिवैरिति । कश्चिद 1 'उवि.क. इतम्. क.

·-- व्यपेतविजातीययमकप्रभेदाः ३२५ उदितैरपि ते दूति मारुतैरपि दक्षिणैः ॥ ३१ ।। सुराजितहियो यूनां तनुमध्यासते स्त्रियः । तनुमध्याः क्षरत्स्वेदसुराजितमुखेन्दवः ॥ ३२ ॥ इति व्यपेतयमकर्मभेदोप्येष दर्शितः । अन्यपेतव्यपेतात्मा विकल्पोप्यस्ति तद्यथा ॥ ३३ ॥ सालं सालम्बकलिकासालं सालं नं वीक्षितुम् । प्रियाविरहसंतप्तो ब्रूते । आः इति खेदे । अन्यपुष्टानां कोकिलानाम् । उदितैः उद्गतैः । रुतैः मे मनः हतम् हिसितं व्यथितमिति भावः । न केवलं तैरेव हत अपि तु हे दूति ते उदितै सदेशवचनैरपि । तथा दक्षिणैः मारुतैः मलयानिः । अपि तम् ।।३१॥ एतदेव प्रथमचतुर्थयोतिीयतृतीययोरुदाहरति-सुराजिवेति । मधु- पानगोष्टीवर्णन मेतत् । तनुमध्याः कृशोदर्यः । क्षरत्प्रस्रवन् यः स्वेदः तेन सुरा- रजिताः सुशोभिता मुखेन्दयः मुखचन्द्रा यासा ताः । तथा सुरया मदिरासेवनेन जिता परास्ता ही लजा याभिस्ता । खियः यूनो तरुणानाम् । तनु शरीरमध्यासते आश्रयन्ति ॥ ३२॥ एतावत्पर्यन्तमव्यपेतन्यपेतयोः शुद्धस्वरूपयोराकारो दर्शितः । तमुपसंहरन संमिश्रणात्मकं तयोः स्वरूपं दर्शयति-इतीति । इति एवमुक्तप्रकारेण । व्यपेताना व्यवहितानां यमकाना प्रभेदा दर्शिताः । अपिना प्रागेव निर्दिष्टानामध्यपेतानां संग्रहः । अन्यपेतः अव्यवहितः व्यपेतः व्यवहितच आत्मा स्वरूपं यस्य तादृशः) विकल्पः भेदः । अस्ति । तद् यमकं यया तथा दर्शयामीति शेषः ॥ ३३ ॥ तत्र प्रयमद्वितीययोः तृतीयचतुर्थयोस्तदुदाहरति---सालमिति । वसन्ते कस्याश्चित् दूती नायकं प्रति तदेवस्थां वर्णयति । अत्र पदानि । सा अलम् सालम्बकलिकासालम् सालम् न वीक्षितुम् न अलीन आलीनबकुलान् आली नालीकिनीः अपि इति । सा आली मत्सखी । आलम्बा लम्बमाना याः कलिकाः ३ तेदाः अ. २मपञ्चोऽप्यप. अ. 3 गिरीक्षितम्, कपा - ·३२६ काव्यादर्श तृतीयः परिच्छद नालीनालीनवकुलानाली नालीकिनारपि ॥ ३४ ॥ कालं कालमनालस्यतारतारकमीक्षितुम् । तारतारम्यरसितं कालं कालमहाधनम् ॥ ३५ ॥ कोरकाः । मजर्य इति भावः । ता एव आच्छादकत्वात् साल: प्राझारः । साल: ६प्राकारवृक्षयोः । इति अनेकार्थध्वनिमश्नरी । तेन सहितम् । सालम् वृक्षम् । आम्रवृक्षमिति भावः । वीक्षितुं न अलम् । तस्य उद्दीपकत्यादिति भावः । तथा आलीयन्ते अत्र इति आलीनाः । अधिकरणे क्तः । तथा च आलीनाः आश्चयी- रकृता वकुला यैस्तान् आटीनवकुलान् । अलीन् वाक्षितुं नालम् । तथा नालीकिनीः पद्मिनीः । नालीको पद्मनाराचौ । इति त्रिकाण्डशेषः । अपि वीक्षितुं सा नालम् । अत्र केचित् सालम्बकलिकासालमित्यस्य सालम्बा लम्बमानत्वेन सह वर्तमाना १२याः कलिकाः ताः सति गच्छति इति सालम्वकालिकासालः तम् । तथा नाली- किनीः मिथ्यावादिनीः झटिति तव प्रिय आगमिप्यति इति मिथ्या प्रियवादिनीः सखीः अपि वीक्षितुं नालमित्यर्थ प्रदर्शयन्ति । अपरे केचन सालम्बकलिका- १५सालम् इत्यत्र सालम् इत्यस्य रठयोरभेदत्वमाश्रित्य सारमिति पदं परिकल्प्य सालम्बकलिकाभिः सार श्रेष्ठम् इति अर्थ दर्शयन्ति । अन्ये पुनः सालम्ब- कलिकासु सालः आलेन अलिकादम्बेन विषेण वा सहितः । अथवा सालम्बकलि- १८काभिः सालः सभूषणः यः साटवृक्षः तम् इति विवृण्वन्ति । अत्र प्रथमपादे सालं सालं इति अव्यपेतम् । तस्यैव द्वित्तीयपाद पुनरावृत्तिः इति व्यपेतं च । तथा उत्तरार्धे नाली नाली इत्यत्रापि अक्षरद्वयापेक्षया अव्यपेतम् चतुरक्षरापेक्षया २१व्यपेतम् इति रहस्यम् ॥ ३४ ॥ तदेव प्रथमचतुर्थयोतिीयतृतीययोश्चोदाहरति~कालमिति । प्रादृष्ट समयमागतं वीक्ष्य नायिकया प्रेषिता दूती त वदति का विरहिणी । अनालक्ष्याः मेघाच्छादितत्वात् अदृश्याः ताराः निर्मलमौक्तिकाः इव ताराः नक्षत्राणि यस्मिन् तम् । तारो निर्मलमौक्तिके । इति हेमचन्द्रः । ताराः स्थूला उज्ज्वला वा इति केचित् । तारतया अत्युच्चस्वरतया अरम्यम् अमनोहरे रसितं गर्जितं यस्मिन् तिम् । कालाः कृष्णवर्णा महाधना यत्र तम् । कालं मृत्युस्वरूपम् | कालं प्रावृद् ·अन्यपेतव्यपेतचतुष्पादयमकप्रभेदाः ३२७ याम यामत्रयाधीनायामया मरणं निशा । यामयाम घिया स्वां या मया मथितैव सा ॥ ३६ ॥ इति पादादियमकविकल्पस्येशी गतिः। एवमेव विकल्प्यानि यमकानीतराण्यपि ॥३७॥ कालं वीक्षितुमलं समर्था । न कापीत्यर्थः । अत्र यमके अनुस्वारन्यूनता न दोपायेति पूर्व ( ३.१५) कथितमनुसंधेयम् ॥ ३५ ॥ तदेव पादचतुष्टयगतमुदाहरतियामेति । कश्चिद्विरही स्वविरहेण मृता भार्यामुपश्रुत्य मरणं प्रार्थयते । अत्र पदच्छेदः-याम यामत्रयाधीनायामया मरणम् निशा याम् अयाम धिया स्वां या मया मथिता एव सा । अथवो- त्तरार्धे-धिया अस्वायामया इति पदच्छेदः । यो पूर्व वयम् अयाम अगन्छाम । तदनन्तरं मद्वियोगेन या स्वा सुदुःखितया । धिया बुद्धया । मद्विरहचिन्तया ६इत्यर्थः । उपलक्षिता । इत्यंभूतलक्षणे तृतीया । सा मया मथितैव विदेशगमनेन मारितैव । अतः वयमपि यामः प्रहरः तस्य त्रयं तस्य अधीनः आयत्तः आयामः विस्तारः यस्याः सा तया । निशा रात्र्या । त्रियामा रजनी पाहुस्यक्त्वाचन्त- ९ चतुष्टयम् । इति वचनादिति भावः । मरणं याम प्राप्नुयाम | ताद्वरहेण अचिरा- • देव मृत्युभवविति प्रार्थना । केचन पुनः या नायिका धिया अयाम विदूर- स्थितत्वात् संकल्पेनैव अगच्छाम सा असूनां अति पीडाम् आ संमतात अयते गच्छति तादृशः अस्थाा यः आमयः मदनज्वरो यस्याः सा । यामत्रयाधीना. • यामया निशा रात्र्या मथितैव । तस्या विरहिण्याः संतापकल्लात् । अतः वयमपि मरणं याम इत्यर्थ विशदयन्ति ।। ३६ ।। पादादियमकप्रभेदमुपसंहरति-इतीति । पादादियमकानां विकल्पस्य भेदस्य। ईदृशी दर्शितस्वरूपा गतिः दिक् । इतराण्यपि मध्यान्तभागगतानि अव्य. पेतव्यपेततन्मिश्ररूपाणि । एवमेव दर्शितप्रकारेणैव एकद्वित्रिचतुष्पादेति कारिकया कथितप्रकारेण । विकल्प्यानि परिकल्प्य ज्ञातव्यानि । खल्पाः प्रकारा मया उदा- इताः तेनैव मार्गेण अन्ये ऊहनीया इति भावः ॥ ३७॥ अभियास्वाया. य, ड; घियास्वायायानया. क.

·३२८ काव्यादर्श तृतीयः परिच्छेदः न प्रपञ्चभयावेदाः कास्नाख्यातुमीहिताः । दुष्कराभिमता ये तु वर्ण्यन्ते ते फेचन ॥ ३८ ॥ स्थिरायते यतेन्द्रियो न हीयते यतेर्भवान् । अमायतयतेप्यभूत् सुखाय तेयते क्षयम् ॥ ३९ ॥' सभासु राजन्नसुराहतैर्मुखै- महीसुराणां वसुराजितैः स्तुताः। न भासुरा यान्ति सुरान्न ते गुणाः प्रजातु रागात्मसु राशितां गताः ॥ १० ॥ स्वयं कुतो न दर्शिताः अन्ये प्रकारा इति तत्कारणं कथयति-नेति । प्रपञ्चभयात् विस्तारभयात् । भेदाः शेपाः विकल्पाः । कास्न्येन साकल्येन । आख्यातुं कथितुम् । न ईहिताः इच्छिताः। उर्वरितेषु ये प्रभेदाः । दुष्कराः विरचयितुं बोड वा ते केचन अत्र प्रबन्धे । मया वर्ण्यन्ते प्रदर्यन्ते ॥ ३८ ॥ तत्र अव्यपेतव्यपेतं सर्वपादगतं मध्ययमकमुदाहरति-स्थिरेति । कश्चित् जीवन्मुक्तं सत्पुरुपं स्तौति । स्थिरा अनश्वरा आयतिः प्रभावः उत्तर- ३कालो वा यस्य तत्सबुद्धिः। यतानि संयतानि इन्द्रियाणि एकादशेन्द्रियाणि यस्य सः । भवान् यतेः योगिनः तपस्विनो वा । न हीयते न्यूनो न भवति । संयतेन्द्रियत्वादिधर्मवत्त्वात् । ते अमायता निष्कपटता ऋजुतेत्यर्थः । मायोपाधि- दराहित्यं वा । क्षयं विलयम् । अयते अप्राप्नुवते । शाश्वतायेत्यर्थः । इयते एतत्परि. मिताय अतिविस्तृताय । सुखाय आनन्दाय । अभूत् । प्रमाणिका छन्दः । प्रमाणिका जरौ लगौ । इति तल्लक्षणम् ॥ ३९ ॥ तदेव चतुष्पादं मध्ययमकं केवलव्यपेतमुदाहरति--सभाखिति । 'कश्चित्कविः नृपं वर्णयति । हे राजन् असुरा दानवाः तैः अहतैः अताडितः । रत्वयि शासितरि दानवा महीसुरान् न पीडयामासुरिति भावः। अथवा सुरया मधेन आहता भ्रष्टा न भवन्तीति अमुराहताः तैः । वसुभिः संपद्भिः राजितैः सु- शोभितैः । त्वद्वितीर्णधनलाभेन सदा सतेजस्कैरित्यर्थः । महीसुराणां ब्राह्मणानाम् । मुखैः श्रेष्ठः । द्विजप्रमुखैरित्यर्थः । सभासु स्तुत्ताः प्रशसिताः । तया रागात्मा । इप्सिता. क. २ 'मता एक. अ, क. ३ पश्यन्ते. यपा. र तत्र. अ, वसा, पा.

·चतुष्पादयमकपमेदाः ३२९ तब प्रिया सचरिताप्रमत्त या विभूषणं धार्यमिहांशुमचया । रतोत्सवामोदेविशेपमत्तया प्रयोजनं नास्ति हि कान्तिमत्तया ॥४१॥ भवाडशा नाथ न जानते नते रसं विरुद्ध खलु सन्नतेनते । त्वदाज्ञापालनेन त्वयि अनुरागस्वभावासु । प्रजासु राशितां गताः राशीभूताः । बहुलीभूता इत्यर्थः । तथा भासुराः उज्ज्वलाः । एतादृशाः ते गुणाः सुरान् न ९यान्तीति न । अपि तु यान्त्येव । देवास्त्वगुणान् स्तुवन्तीत्यर्थः । मुखैरित्यत्र मखैरिति पाठे असुरवाधारहितैर्यज्ञैः इत्यर्थः ॥ १० ॥ अय व्यपेतं पादचतुष्टयगतमन्तयमकमुदाहरति--तवेति । अन्यासक- हृदयं भूपणार्पणेनानुनयन्तं नायकं प्रति कुपिताया वचनमिदम् । हे अप्रमत्त कपटानुनये सावहित । तव या सचरिता साधुचरित्रा । सोल्लुण्ठवचनमेतत् । प्रिया प्रेयसी । तया इह उत्सवप्रसङ्गे। अंशुमत् किरणोज्ज्वलम् । इदं भूपणं धार्यम् । कथंभूतया रते त्वया सह विलासे य उत्सवः तद्भवः यः आमोदविशेपः संतोषा- इतिशयः तेन मत्तया उद्रितया । त्वया किमिति न धार्यते इत्यत्न उत्तरयति- प्रयोजनामिति । मम कान्तिमत्तया विभूषणेन कान्तिसंपन्नतया प्रयोजनं नास्ति। यतोन्यासको भवान् अतः कान्तिसंपन्नताया मम किं प्रयोजनम् । अथवा कान्ति- मदिदं भूषणं किमिति न धार्यते तत्रोत्तरयति-मे कान्तिमत्तया भूपणकान्तिविशेपेण प्रयोजनं नास्ति । अनुरागकारिणी अहं न भूपणकान्तिमपेक्षे तदुकम्- कामिनीना मंडनी। प्रजाति समजर्व भाजपानेन । इति । माप निरनु १२रागस्य तव कान्तिमत् भूषणप्रदानं व्यर्थमेवेति भावः । अत्रान्यैः कृता अर्याः सदोषा इत्युपेक्षिताः ॥४१॥ पादान्तेषु अन्यपेतमुदाहरति--भवादृशा इति । कश्चिन्मानधनः सेवकः प्रभुशफिसनाथं नृपं प्रशंसति । हे नाथ प्रभो । मवादशाः वीर्यशालिनो नृपाः । चरित प्र.अ, ब. २ वानन्द'. १,,प. न मे फल किंचन कान्ति'. अ.पपा, काम्पाद] १ ·कान्यादर्श तृतीयः परिच्छेदः य एव दीनाः शिरसा नतेन ते चरन्त्यलं दैन्यरसेन तेन ते ॥ ४२।। लीलास्मितेन शुचिना मृदुनोदितेन घ्यालोकितेन लघुना गुरुणा गतेन । च्याम्भितेन जघनन च दर्शितेन सा हन्ति तेन गलितं मम जीवितेन ॥ ४३ ।। श्रीमानमानमरवर्त्मसमानमान- मात्मानमानतजगत्प्रथमानमानम् । नितेः नमनस्य । रसं आस्वादम् । न जानते । यतः सनतं सन्नतिः सुप्रणामः तथा इनता प्रभुता च सन्नतेनते । उभे विरुद्ध निसर्गतो भिन्नास्पदे खलु । ये जनाः । दीना दरिद्राः । त एव केवलं नतेन शिरसा चरन्ति सेवन्ते । तेन तादृशेन शिरोनमनरूपेण । दैन्यरसेन ते अलम् । तव संबन्धो माभूद् इति भावः ॥१२॥ चतुर्पु पादेषु मध्यान्तयोः व्यपेतयमकमुदाहरति-लीलेति । सा नायिका | शुचिना विशदेन । लीलास्मितेन सविलासहासेन । मृदुना कोमलेन | उदितेन वचसा । लघुना स्वल्पेन । असमप्रेणत्यर्थः । ज्यालोकितेन वीक्षणेन । गुरुणा सविलासमन्थरेण । गतेन गमनेन । न्याम्भितेन जृम्भा च अनुराग व्यस्त्रिका तेन जम्भामिपेण सूचितानुरागेण | तथा दर्शितेन दर्शनविषयीकृतेन । (जधनेन जघनप्रदेशेन । एभिः साधनैः । हन्ति व्यथयति । तेन हेतुना । मम जीवितेन गठितं विष्टीय व्युतमिव । भावे कः॥४३॥ तदेवाव्यपेतन्यपेतमुदाहरति-श्रीमानिति । भगवतः त्रिविक्रमस्य परमात्मनो वर्णनमिदम् । तत्र पदानि । श्रीमान् । अमान् । अमरवर्मसमान मानम् । आमानम् । आनतजगत्प्रथमानमानम् । भूमानम् । आनमत । यः । स्थितिमान् । अमाननामानम् । आनमतम् । अप्रतिमानमानम् । अन्वयः-यः श्रीमान् स्थितिमान् अमान् तम् अमाननामानम् आनमतम् अप्रतिमानमानम् भानत नगअपमानमानम् भूमानम् अमरवार्मसमानमानम् आत्मानम् आनमत । । - ।

·--- चतुष्पादयमकप्रभेदाः भूमानमानमत यः स्थितिमानमान- नामानमानमतमप्रतिमानमानम् ॥ ४५ ॥ सारयन्तमुरसा रमयन्ती सारभूतमुरुसारधरा तम् । सारवानुकृतसारसकाञ्ची सा रसायनमसारमवैति ॥ ४५ ॥ यः त्रिविक्रमः । श्रीमान् लक्ष्मीवान् । स्थितिमान् मर्यादावान् । जगत्स्थितिकर्ते- त्यर्थः । अमान् न मातीत्यमान् । अपरिच्छिनस्वरूपः सर्वव्यापिलात् । चर्तते ९इति शेषः । तम् अमाननामानम् अमानानि अपरिमितानि नामानि यस्य तम् । आनमतम् आ ईषत् अनन्ति जीवन्ति ते आनाः प्राणसंयमवन्तो योगिनः तैः मतं ज्ञातम् । अथवा तेपो मतम् इष्टम् । अप्रतिमानमानं पतिमीयते एभिरिति १३प्रतिमानानि प्रमाणानि तैः मानं ज्ञानं यस्य तथा न भवतीति अप्रतिमानमानः तम् । गैकिकामागैरगम्यम् । आनते उपासनार्थं शरणमागते जगति लक्षणया तत्स्ये जने प्रथमानः प्रख्यायमानः मानः पूजा यस्य तम् । भूमाने भूमापकम् । १५एकेन पदा भुवो व्यापनात् । तथा अमरवमसमानमानम् अमरवर्म आकाशः तेन समानं मानं यस्य । गगनव्यापिस्वरूपत्वादिति भावः । आत्मानम् अतति सातत्येन वर्तते इति आत्मा तम् । त्रिविक्रमरूपं श्रीहरिम् । आनमत प्रहीभूय १८शरणं गच्छत ।। ४४ ।। पादचतुष्टयगतं व्यपेतमादिमध्ययमकं दर्शयति--सारेति । मिथुनयोः सभोगोत्र वयते । सा नायिका सारयन्त सेकतस्यान आत्मानं प्रापयन्तम् । अत एवं सारभूतं श्रेष्ठभूतम् । सर्वसुखसारभूतमित्यर्थः । तं नायकम् । रसा रमयन्ती आलिङ्गनेन प्रमोदयन्तो । पुरुषायितरतेनेति केचित् । तथा सारखा सशब्दा अत एव. अनुकृताः सारसाः यया एतादृशी काची मेखला यस्याः सा । सारसरवानु- कारिमेखलाधारिणीत्यर्थः । तथा उरु विपुलं सारं सौन्दर्यसारे तस्य धरा उह सारधरा । अथवा उरुसारं सुवर्णभूषणं धारयन्ती एतादृशी। उरुसारं सुवर्ण भारमानु'.य, ड, प.

·३३२ काव्यादर्श तृतीयः परिच्छेदः नयानयालोचनयानयानयां- gine नयानयान्धान विनयानयायते । न यानयासीजिनयानया नयाँ- नयानयास्ताञ्जनयानयाश्रितान् ।। ४६ ।। स्यात् । इति व्याडिः । रसायनम् अमृतमपि । असारं निःसारम् तुच्छमिति यावत् । अवैति जानाति । कान्तालिङ्गनसुखतः अमृतं अतीव निकृष्टमिति मन्यत इति भावः ।। ४५ ॥ इदानीमन्यपेतव्यपेतयमकं चतुर्वपि पादेष्याद्यन्तम् अथवा प्रथमतृतीय- पादयोराधन्तं द्वितीयचतुर्थयोश्चादिमध्यम् उदाहरति-नयेति । तत्र तावत् पदानि । नयानयालोचनया । अनया । अनयान् । अयानयाधान् । विनय । अनयायते । न । यान् । अयासीत् । जिनयानयाः । नयान् । अयानयान् । तान् । जनय । अनयाश्रितान् । अन्वयः- - हे अनयायते अनया नयानया. लोचनया अनयान् अयानयाधान् विनय । तथा अनयाश्रितान् तान् अया- नयान् नयान् जनय। यान् जिनयानणः न अयासीत् । कश्चित्सचिवः नृपं प्रजानुशासनमुपदिशति । है अनयायते एति गच्छतीति अया विनाशशीला ताशी न भवतीति अनया अनपायिनी आयतिः उत्तरकालः यस्य तत्संबुद्धिः । अनया मयोपदिश्यमानया। नयानयालोचनया नयः नीतिः अनयः अनीतिः तयोः आलोचना विमर्शः तया । अनयान् नयविमुखान् । अत एव अयानयान्धान अयः १२शुभावहो विधिः अनयः तद्विरुद्धः तयोः अन्धान् । शुभाशुभविवेकशून्यान् इत्यर्थः । विनय शिक्षय । शासनेन सन्मार्गानुयायिनः कुरु । तथा] अनयाश्रितान् उन्मार्ग- गामिनः । तान् श्रुतिस्मृतिप्रसिद्धान् । अयानयान अयं शुभमानयन्तीति अया- १५नयान् । आर्वकान्नयतेः पचाद्यचि द्वितीयावहुवचनम् । शुभप्रापकान् । नयान नीतीः । जनय उपदिश्य विस्तारयेत्यर्थः । यान् नयान् । जिनयानयाः जिनस्य बुद्धस्य यानं धर्ममार्गः तं यातीति जिनयानयाः । जैनागमानुसारी नास्तिकः । न अपासीत् नानुसृतवान् । श्रुतिस्मृत्युदितान् नीतिमार्गान् उन्मार्गयायिजनेभ्य , 'नया इत्यत्र 'रुति. भारुती. क.२ सानिनः..व, क,, प. ३ 'मा', अ.

·चतुष्यादयमकपमेदाः ३३३ रवेण भौमो ध्वजवर्तिपीरखे- खेजि संपत्यतुलाखगौरचे । रवेरियोग्रस्य पुरो हरेरवे- खेत तुल्यं रिपुमस्य भैरवे ।। ४७ ॥ मया मयालम्ब्यकलामयामया- मयामयातव्यविरामयामया । उपदिशेत्यर्थः । अत्र बहुभिः टीकाकारैर्विविधा अर्थाः प्रदर्शिताः परं तेषां सदसद्विचारचर्चा गौरवभयान्नान वितन्यते ॥ ४६॥ पादचतुष्टयगतं व्यपेतमाद्यन्तयमकमुदाहरति-रवेति । भगवतः श्रीकृष्णस्य नरकासुरेण सह युद्धवर्णनमिदम् । अतुलानां अनुपमानानां अत्रणां गौरवं वैपुल्यं यत्र ताशि । तथा भैरचे विभीषणे । संयति संग्रामे | ध्वजवर्ती यो वीरः शूरः किः गरुडः तस्य । वेण सिंहनादेन । भौमः नरकासुरः । अनि अकम्पत । ध्वजवर्तिपक्षिणो रखेन यस्येदशी अवस्था स हरेः पुरतः कथं ६कल्पनीय इत्याह-रवेरिति । रबेरिव सूर्यस्येव । उग्रस्य तेजसा तीक्ष्णस्य । अस्प प्रसिद्धविक्रमस्य । हरेः हरिः श्रीकृष्णः स एव हरिः सिंहः तस्य । पुरः अग्रभागे। रिपुं नरकासुरम् । अवेः मेषस्य । तुल्यं समानम् । अवेत जानीत । अत्र संय- छब्दस्य सामान्ये नपुंसकम् इत्यनेन नपुंसकलं ज्ञेयम् । केचित्तु संपति भैरवे अतुलानगौरवे सति खेण अवेजि इति योजयन्ति । तथैव वीरवः इति हरेविशे- घणत्वेन कल्पयन्ति ॥४७॥ तदेवाव्यपेतन्यपेतं पादचतुष्टयगतमाषन्तमुदाहरति-मयेति । तत्र तावत्पदच्छेदः । मया मयालम्च्यकलामयामयाम् इति प्रथमचरणे । अयाम् अयातव्यविरामयामया इति द्वितीये । मयामयाति निशया अगया अमया इति तृतीये । अमय अमय अभ् करुणामय अमया इति चतुर्थे । तत्रान्वयः हे अमय करुणामय अयातव्यविरामयामया अमया अमया निशया मयामयार्तिम् (अयाम् [ अतः) अमया मया मयालम्न्यकलामयामयाम् अमूम् अमय । १ मपालध्य. क.

·३३४ काव्यादर्शे तृतीय परिच्छेद मयामयाति निशयामयामया- मयामया करुणामयामया ॥४८॥ मता धुनानारमतामकामता- मतापलब्धाग्रिमतानुलोमता। मतावयत्युत्तमताविलोमता- मताम्यतस्ते समता न वामता ॥ ४९ ॥ अस्यार्थ –अमय नास्ति मा माया कपट यस्य तत्सबुद्धि । हे निष्कपट । करुणा मय करुणापरिपूर्ण । सखे । अयातव्य गमनानह चिराम येपा ते अयातव्य रविरामा । अतिदा इत्यर्थ । अयातव्यविरामा यामा यस्या सा अयातव्यविराम- यामा तया । अतिदाघयेत्यर्थ । अमया मा शोभा सा नास्ति यस्या सा । तया अमया । नि श्रीकयेत्यर्थ । सतापजनकत्वेन नि शोभावहयेति यावत् । अत एव १२अमया अमावास्यासदृशया । विरहान्धकारवहुलयेत्यर्थ । निशया राज्या । साधन भूतया । अहम् मयामयाति मय क्षय स एव आमय रोग तस्य आति पीडाम् । विरहक्षीणतामिति भार । अयाम प्राप्तवान् । अत अमया नास्ति मा परिमाण १५यस्य स अम मदन त याताति अमया तेन मिदनपरिपूर्णेनेत्यर्थ । मया मया सह । मयालम्ब्यक्लामयामयाम् मय क्षय तेन आलम्ब्या आश्रणाया या कला ताभि परिपूर्ण मयालम्ब्यकलामय चद्रमा स एव आमयो यस्या ताम् चिन्द्र १८दर्शनेन सजातपीडामित्यर्थ पत्र मयालम्ब्य इतिचन्द्रकलाविशेषण नायिका सतापकत्वेन रोपसूचनायेति ज्ञेयम् । अम् नायिकाम् । अमय सयोनय ॥ ४८॥ अथ व्यपेतमादिमध्यान्तयमक पादचतुष्टयगतमुदाहरति-- मतेति । कस्यचिपुरुषविशेषस्य वर्णनमिदम् । अत्र पदच्छेद -मता धुनाना आरमताम् अकामताम् । अतापलब्धानिमतानुलोमता । मतो अयती उत्तमतापिलोमताम् । अताम्यत त समता न वामता । अन्वय -अताम्यत ते मता उत्तमताविलो मनाम् अयती अतापलब्धाप्रिमतानुरोमता आरमताम् अकामता धुनाना मता (समता न वामता | अस्यार्थ -अताम्यत कथमपि ग्लानिमगत । ते ता । मता बुद्धो । उत्तमतापिटोमताम् उत्तमताया पिलामता प्रातिकूल्य निष्टताम् । १ मनापुताना वाप 4 नमता.

·चतुष्पादयमकप्रभेदाः कालकालगलकालकालमुखकालकाल- कालकालपनकालकालघनकालकाल-। कालकालसितकालका ललौनिकालकाल- कालकालगंतु कालकाल कलिकालकाल ॥५०॥ अयती अगच्छन्ती । निकृष्टतामभजमाना इत्ययः । अतापलब्धानिमतानुलोमता (अतापेन अक्लेशेन लब्धे अग्रिमतानुलोमते श्रेष्ठ्यानुकूल्ये यया सा। तथा आर- मताम् आत्मारामाणाम् । व्यापरिभ्यो रमः इति परस्मैपदम् । अकामता निरि- च्छताम् । धुनाना स्पृहामुत्पादयन्तीत्यर्थः । [ एतादृशी ] मता इष्टा । समता १२सर्वभूतमैत्री । अस्तीत्यर्थः । तथा वामता वैषम्यम् । नास्तीत्यर्थः ॥ ४९ ॥ चतुर्पु पादेषु आदिमध्यान्तयमकमव्यपेतव्यपेत दर्शयति-कालेति । तत्र पदच्छेदः--कालकालगलकालकालमुखकालकालकालकालपनकालकालधन- कालकालकालकालसितकालका ललनिका अलकालकालक आलगतु कालकाल कलिकालकाल । अन्वयः---हे अलकालकालक कालकाल कलिकालकाल कालकालगलकालकालमुखकालकालकालकालपनकालकालघनकालकालकालकाल- ६सितकालका उलनिका [ मयि ] आलगतु | अर्थ:--कश्चित् कामी त्वत्प्रसादेन प्रिया मामालिङ्गत इति वर्षाकाल प्रार्थयते । हे अलकालकालक अलका यक्षपुरी तस्या अलक: भूषकः कोरः तद्वत् अलक पर्याप्तिकारक । यक्षेश्वरो यथा पर्याप्त ९धन वितरति तथा पर्याप्त जल व वितरसि इत्यर्थः । कालकाल कालेषु क्सन्ता- दिषु काल श्रेष्ठ । देवदेववत् द्वितीयकालशब्दस्य श्रेष्टार्थता । वर्षाकाठस्य इतरा- पेक्षया श्रेष्ठता जीवनप्रदत्त्वेन योद्धव्या । तथा कलिकालकाल कलिकाः कोरकान् १२अलन्ति भूपयन्ति इति कलिकालकाःविसन्तादयः काला: तेभ्योपि अल समर्थ । एचभूत हे वर्षाकाल । ललनिका प्रशस्तललना । प्रशंसायां कन् । आलगतु मामाश्लिष्यतु ललना विशनिधि कालेति। काल: यमः तस्यापि कालः महेशः। १५सर्वसंहारकत्वादिति भावः । तस्य गल एवं गलकः कालकालगलकः। अलीनां समूहः आठः । कालं मुखे यस्य स कालमुखः वानरविशेषः । कालः कालः। 'धन'. २ पन.२, ड, प. ,, ५ 'लनि गनु. कलि इत्यत्र *गत• कलि. "लैनि• इति कमः अ पुस्तके। १ ·३३६ काव्यादर्श तृतीयः परिच्छेद स च कृष्णवर्ण । काल यम । सोपि कृष्णवर्ण एव । काल कृष्ण क शिर येषां "ते कालका. मया तेषाम् आलपनस्य काल रलयोरभेदात् कार तत्सपादक । तथा काला कृष्णा घना यत्र स चासौ काल कालघनकाल , कालकालपन- फालश्वासौ कालधनकाल इति कर्मधारय पश्चात्सर्वेषा द्वन्द्व । तेन हरगल अलिसमूह कलियुग-यम घनसमया एते पश्च पदार्था निष्पन्ना । तैरिव कालकै कृष्णै अलकै कुतले आलसित भूषित अत एव काल कृष्णावर्ण क शिरो यस्या इति काल.. कालका । परे त्वेतत्पद्य कृष्णवर्णनपर मन्यन्ते । ते च द्वितीयचरणे कालकालघनकालकालपनकालकाल इति पाठमङ्गी कुर्वन्ति । तेपामर्थपरिपाटी तावदियम् । पदच्छेद । प्रथमपादे एकमेव पदम् । द्वितीये कालकालधन कालकालपनकाल काल इति द्वे पदे। तृतीयचतुर्थयो कालकाल २७सितकालका ललनिका अलकालकालका आळगतु कालकाल कलिकालकाल इति । अर्थ -काल सहारक । कलनात् सर्वभूताना स काल परिकीर्तित । इति वचनात् । कालगल नालकण्ठ । उभयो कर्मधारय । कालकालगलः । ३.काल यम । कालमुखो वानरविशेष । तेपा द्वन्द्व कालकालगलकालकालमुखा । तेषा कालक कृष्णत्वम् आलाति आदत्ते इति तासवुद्धि । कालकालगलकालकाल मुखकालकाल । तथा क जलम् आलाति गृह्णाति इति काल सजल । अत एव ३३काल कृष्णवर्णो यो घन तस्य काले समये । वर्षाकाले इत्यर्थ । कार्यात शब्दा यते इति कालकालघनकालका । मयूरा इत्यर्थ । तेषाम् आलपनानि मुखानि तद्वत् कलते शब्दायते इति कालकालघनकालकालपनकाल | मयूरवन्मधुर ७६मापिन् इत्यर्थ । तथा कालस्य यमस्यापि काल कालकाल । मृत्युनिवारकेत्यर्थ । तथा कलिकालस्य काल विनाशक | कल्किरूपेण कलिनिवर्तकेयर्य । एवगुण- विशिष्ट हे काल कृष्णवर्ण कृष्ण । कालकेन कृष्णवर्णेन आलसित भूपित क ९मस्तक यै तादृशा अलका कुन्तला यस्या तादृशी। अलकालकालका अलकान् कुन्तलान् अलत मुक्तादिभिर्भूपयतीति अलकाली । तथा कलमेव काळ मधुर यथा तथा कायति शब्दायते इति कालका । मधुरभाषिणी । अलकाली चासो कालका च अलकालकालका । स्त्रिया पुवदिति पुवद्भाव । ललनिका राधा । आलातु त्वयि सतका भवतु इति । अत्रापि विविधा पदपदार्थास्तवहीकाकार देर्शिता । विस्तरभयात्चान्सर्वान् दर्शयितु न प्रभवाम ॥५०॥ । ।

·+ संदष्टयमकामेदाः ।। ३३७ संदृष्टयमकस्थानमन्तादी पादयोयोः । उक्तान्तर्गतमप्येतत् स्वातन्त्र्येणात कीर्त्यते ॥ ५१ ॥ उपोढरागाप्ययला मदेन सा मदेनसा मन्युरसेन योजिता। न योजितात्मानमनङ्गतापिता- जवापि तापाय ममास नेयते ॥ ५२ ॥ स्वोक्तभेदेषु पादचतुध्यगतव्यपेताद्यन्तयमके सभवदपि अन्यैः कंचिदि- शेपं भेदं परिकल्प्य सदष्टयमकमिति कल्पित तनिरूपयति-संदष्टमिति । हयोः पादयोः अन्तादी प्रथमस्य अन्तः द्वितीयस्य आदिः तौ अन्तादी । स्थानम् आश्रयः यस्य तत् अन्तादियमकमिति भावः । एतत् संदष्टयमकम् । उक्कान्त- गतमपि पूर्वोकप्रकारेषु पादचतुष्टयगतव्यपेतावन्तयमकेन्तर्भूतमपि ( रवेण भौम ६इत्युदाहरणे ( ३.४७) सभनदपि ) स्वातन्त्र्येण कचिद् विशेष परिकल्प्य प्राचीनानुरोधेन स्वतन्त्रतया । अभिधीयते । विशेषस्तु उदाहरणे स्फुटीभवि- प्यति ॥५१॥ सदष्टमुदाहरति-उपोदेति । कश्चित् कामी स्वापराधेन कुपिता नायिका स्वसिन् विमुखी विज्ञाय स्वावस्था सुहृदे कपयति । सा अवला । मदेन तारुण्यमदेन । मदिरास्वादमदेन वा । उपोदरागापि प्रवृद्धरत्यभिलापापि । मदेनसा मदीयापराधेन । गोत्रस्खलनरूपेण । कर्ता । मन्युरसेन क्रोधावेशेन । योजिता संयो- जिता । क्रोधपरवशीभूता इत्यर्थः । (अत एव) अनहतापिता मदनसतापरिशिष्टाम् । ६अवस्थामिति शेषः । गलापि प्रासापि । मदनसतमापीत्यर्थः । आमान चेतः । न योजिता मपि न योजितवती । मयि मनोनुराग न बबन्ध । (अतो) मम यते एतावते मइते । तापाय सतापाय । न आस न बभव । अपि तु काका बभूति भाकः । अथवा इयते एतावते । स्वल्पपरिमिताय तायाय । न आस न बभूव । अपि तु महते सतापाय वभवेत्यर्थ । आस इति तिङन्तप्रतिरूपकमव्ययम् इति शाकटायन. । अन्ये तु आस रराज इति अर्थ मस्या अस् गतिदीप्त्यादानेषु इति १२भौवादिकस्य लिटः रूपमाहुः ॥ ५२ ॥ . नादिपदयो .अ. २ 'माय अ, कपा. तावाय ममाय नेयते .. [ काव्यादर्श ·काव्यादर्श तृतीयः परिच्छेदः अर्धाभ्यास समुद्गः स्यादस्य भेदास्त्रयो मताः । पादाम्यासोप्यनेकामा व्यज्यते स निदर्शनैः ॥ ५३॥ ना स्थय सत्त्वया वर्ण्यः परमायतमानया । नास्थेयः स त्वयावयः परमायतमानया ॥५४॥ एतावत्पर्यन्तं पादभागयमकं सप्रपञ्चं निरूप्य ततः समस्तपादयमक- प्रभेदान् चिकथयिषुराह–अर्धाभ्यास इति । अर्धस्य श्लोकस्य पादद्वयस्य न तु पूर्वार्धमात्रस्यैव । तथा सति अग्रे कथितस्य भेदत्रयस्य अनुपपत्तिः स्यात् । अभ्यासः आवृत्तिः । समुद्गः स्यात् । यथा समुद्गः संपुटकः भागद्वयात्मकः तथा पादद्वयात्मकः । अस्य त्रयो भेदाः मताः इष्टाः । ते यथा प्रथमतृतीयौ द्वितीय- चतुर्थी पादौ समानौ इत्येकः । ( ३.५४ ) प्रथमद्वितीयौ तृतीयचतुर्थों समानौ इति द्वितीयो भेदः 1 (३.५५) प्रथमचतुर्थी द्वितीयतृतीयौ समानौ इति तृतीयः प्रकारः । (३.५६) पादाभ्यासः एकैकस्यैव पादस्यावृत्तिः । अनेकात्मा अनेक- ९ विधः । स निदर्शनैः उदाहरणैः । व्यज्यते समुद्रगोदाहरणानन्तरं दर्शितोदाहरणेषु स्फुटीक्रियते । दर्शितोदाहरणक्रमस्तु प्रथमो द्वितीये (३.५७ ) प्रथमस्तृतीये (३.५८) प्रथमश्चतुर्थे (३.५९) इति त्रयः प्रकाराः । द्वितीस्तृतीये (३.६०) १२.द्वितीयश्चतुर्थे ( ३.६१) इति द्वौ । तृतीयश्चतुर्थे ( ३.६२ ) इत्येकः । प्रथमो द्वितीये तृतीये च (३.६३) । प्रथमो द्वितीय चतुर्थे च अथवा पाठभेदेन प्रथमस्तृतीये चतुर्थे च ( ३.६४ ) । द्वितीयस्तृतीये चतुर्थे च (३.६५) इति १५चत्वारः प्रकाराः । प्रथमो द्वितीय तृतीये चतुर्थे च इत्येक प्रकारः ( ३.६६)। सर्वे मिलित्वा एकादश प्रकारा ज्ञेयाः । तेप्वेकः प्रकारोनुदाहृतः कविना पाठ- भेदेन कल्पनीयः ॥ ५३ ॥ समुद्स्य पूर्वकथितान् भेदान् क्रमेण दर्शयति-ना स्थेय इति । कुपितनायिकां प्रति नायकानुसरणाय तत्सख्या उकिरियम् । तत्र तावत् ,पदानि । ना स्थेयःसत्त्वया वर्यः परमायतमानया । न आस्थेयः स त्वया आवर्यः परम् आयतमानया इति । परमायतः अत्यन्तविस्तृतः मानः यस्याः सा तया। अतिमानशालिन्या । तथा स्थेयः स्थिरतरं सत्त्वमभिप्रायः स्वभावो वा यस्याः सा तया । निश्चलस्वभाविकया। त्वया से ना नायकः । न वयः परित्याग्यः । । , अत्राभ्यास: अ.

·t ९ समुद्गप्रमेदार नरा जिवा माननयासमेत्य न राजिता माननया समेत्य । विनाशिता वैभवतापनेन विनाशिता वै भवतापनेन ॥ ५५ ॥ कलापिनां चारुतयोपयान्ति बुंन्दानि लापोढधनागमानाम् । किंतु आस्थेयः आदरणीयः । न केवलमादरणीय एव परम् आयतमानया प्रयनं कुर्वत्या । आवर्यः आवर्जनीयः । अनुकूलाचरणेन स्ववशीकरणीयः । सर्वगुणसंपन्नोयं नायकः तस्मिन्ननादरं मा कुर त संमानय अनुकूलाचरणैश्च स्ववशमानयेत्यर्थः ॥ ५४॥ समुद्गस्य द्वितीयं प्रभेदं दर्शयति-नरेति । कश्चित्प्रभविष्णु नृपं स्तौति। तन पदच्छेदः । नराः जिताः माननयासम् एत्य न राजिताः माननया सम इत्य विनाशिता वैभरतापनेन विना अशिताः वै भवता आपनेन इति । हे सम सश्रीक । मया श्रिया सहितः समः तत्संवृद्धिः । मानन्या सेमानेन । इत्य संगन्तुं योग्य । इण्धातोः एतिस्तुशाखजुपः क्यप् इति क्यप् । संमान्येत्यर्थः । एतादृश हे राजन् (स्वया) जिता नरा अरयः माननयासं मानश्च नयश्च मानयनी असनम् आसः क्षेपः माननययोः आसः माननयासः तम् । माननययोः अपसरणम् । एत्य प्राप्य । न राजिताः न शोभिताः | नष्टप्रभा भवन्तीत्यर्थः । त्वत्तः पराजयं प्राप्य समराङ्गणात्पलायिताः विगतप्रमा भवन्तीत्यर्थः । आमोति इति आपनः सर्वव्यापक इत्यर्थः । तेन आपनेन सर्वव्यापकेन । भवता । वैभवेन विभुत्वेन । यत्तापनं शत्रूणां संतापनं तेन । विनाशिता हताः । वै अतः । विना गधादिपक्षिणा १२आशिताः भक्षिताः । त्वया हता अरयः गृध्रादिमिभक्षिता इत्यर्थः ॥ ५५ ॥ तृतीयप्रभेदं दर्शयति कलापिनामिति । वर्षाकालवर्णनमिदम् । तत्र पदानि-कलापिनाम् चारुतया उपयान्ति । वृन्दानि लापोदघनागमानाम् । वृन्दा- पनिलापोदधनागमानाम् । कलापिनाम् च आरुतयः अपयान्ति इति । लापः , 'तायनेन, प, र, प. २ 'समाप. अ. 3 'सापोट'. अ, ।

·३४० काव्यादर्श तृतीयः परिच्छेदः वृन्दानिलापोढघनागमाना कलापिना चारुतयोपयान्ति ॥५६॥ नमन्दगावर्जितमानसात्मया न मन्दयावर्जितमानसात्मया । उरस्युपास्तीर्णपयोधरद्वयं मया समालिङ्गयत जीवितेश्वरः ॥ ५७ ।। केकाध्वनि ऊढ प्राप्त यस्मात् । आहिताग्न्यादित्वात् लापशब्दस्य पूर्वनिपात । तादृश धनाना मेघानाम् आगम येषा ते तथा । अथवा लापेन ऊढ सूचित ६धनागमो यै ते तेषाम् । कलापिना मयूराणाम् । वृन्दानि चारुतया सौन्दर्येण । उपयान्ति सगच्छन्ते । वर्षासु मयूराणा यौग्नवत्वात्सौन्दर्यातिशय इति भाव । तथा के पानीये लपितु आरव कर्तुं शील येपा ते कलापिन हसा । अथवा ९कल मधुरारावम् आमुवन्ति ते कलापिन तेपा कलापिना हसानाम् । आरुतय आरावा । च अपयान्ति गच्छन्ति । वर्षासु तेषा मदशून्यत्वात् । हसान् विशि- नष्टि वृन्देति । वृन्दानिला सघीभूता वायव ते अपोढ दूराकृत धनागम १२नृत्यविशेषागमो येषा तेषाम् । घन स्यात्कास्यतालादिवाद्यमध्यमनृत्ययो । इति मेदिनी । मेघानिले परित्यक्तसविलासगमना इत्यर्थ ॥ ५६ ॥ अयानेकविध पादाभ्यासमुदाजिहीर्षु प्रथम प्रयमद्वितीयपादगतमुदाहरति- नमन्दयेति । पदच्छेद -नमन् दयावर्तितमानसात्मया न मन्दया अवर्जित- मानसात्मया उरसि उपास्तीर्णपयोधरद्वयम् मया समालिङ्गयत जीवितेश्वर इति । प्रयममुपेक्षितवल्लभाया पश्चात्सानुशयाया नायिकाया वचनमिदम् । वर्जिती मानसम् अन्त करणम् आत्मा च स्वभाराव यस्या सा तया । तथा अवनिते अपरित्यक्ते माने सात्मया सयक्षया । सप्रयत्न मान परिरक्षन्त्या इत्यर्थ.) आत्मा पुसि खभावपि प्रयत्नमनसोरपि-इति मेदिनी । अत एव मदया मूढया मया जीवितेश्वर प्राणनाथ । नमन् प्रणतिपरोपि । उरसि जीवितेवरस्य वक्षसि । (उपास्तीर्णम् आसञ्जित पयोधरद्वय ययास्यात्तथा । न समालिङ्गपत नालि. हित ।। ५७ ॥ सापान सापपाय दयया ·पादाम्यासयमकमभेदाः १३४१ । सभा सुराणामवला विभूषिता गुणैववारोहि मृणालनिर्मलैः ! स भासुराणामवला विभूपिता विहारयनिर्विश संपदः पुराम् ॥ ५८ ।। कलं कमुक्तं तनुमध्यनामिका स्तनद्वयी च त्वदृते न हन्त्यतः । न याति भूवं गणने भवन्मुखे कलङ्कमुक्तं तनुमभ्यनामिका ।। ५९ ।। प्रथमतृतीयपादगतमुदाहरति-सभेति । अबला बलसंज्ञकदैत्यशून्या । इन्द्रेण तस्य निषूदनादिति भावः । तेन च सभायाः निर्भयत्वम् । विभुना स्वामिना महेन्द्रेण उपिता अध्यासिता । एतादृशी सुराणा सभा सुधर्माख्या । तब मृणाल- निर्मलैः मृणालवत् स्वच्छैः शीतलैश्च तैः । गुणैः आरोहि अध्याक्रान्ता । देव- सभायामिन्द्रादयस्त्वद्गुणान् वर्णयन्तीत्यर्थः । स त्वं विभूषिताः अलंकृताः । अबलाः विहारयन् रमयन् । भासुराणाम् उज्ज्वलानाम् । पुराम संपदः निर्विश उपभुव । कस्यचित् राज्ञः प्रशस्तिरियम् ।। ५८ ।। तदेव प्रथमचतुर्थपादगतमुदाहरति-कलमिति । कश्विजितेन्द्रियं पुरुष स्तौति । तत्र पदच्छेदः-कलं कम् उक्तं तनुमध्यनामिका इति प्रथम- चरणे । कलङ्कमुक्तं तनुमत् हि अनामिका इति चतुर्थचरणे । अत्र स्त्रीणा- मित्यध्याहार्यम् । तथा च स्त्रीणां कलं मधुरम् उक्तं भाषितम् । तथा तनुः कृशः सूक्ष्मो वा यः मध्यः तस्य नामिका स्वभारेणः तं नमयन्ती एतादृशी स्तनद्वयी । (विस्तृतं स्तनयुगलमित्यर्थः । त्वदृते स्वां विना । कं न हन्ति । सर्वान् अपि पीड- यतीत्यर्थः । वं तु ललनावचोभिः सौन्दर्येण च मुग्धो न भवतीति भावः । अतः अतःकारणात् । भवान् एव मुखः प्रमुखः यत्र तादृशे समाजे गणने जितेन्द्रियाणां परिगणने । प्रस्तुते सति । अनामिका कनिष्ठिकासविधे वर्तमाना अगुलिः । फर्जी कलमुक्कं दोषशून्यम् । जितेन्द्रियमिति भावः । तनुमत् सशरीरम् । भूत जन्तुम् । न याति न प्रामोति । हीति-निश्चये । जितेन्दियाणां गणनाप्रसने प्रयम भवान ·३४२ काव्यादर्श तृतीय परिच्छेदः यशश्च ते दिसु रजश्व सैनिका वितन्वतेजोयम दंशिता युधा। वितन्वतेजोपमदं शितायुधा द्विपा चं कुर्वन्ति कुलं तरस्सिनः॥ ६० ॥ निभति भूमेलयं भुजेन ते भुजंगमोमा स्मरतो मदञ्चितम् । गणूक्तमेकं समवेत्य भूधुरं भुजं गमो मा स्म रतो मदं चितम् ॥ ६१ ॥ १२कनिष्ठिकामारोहति । उत्तुल्यस्य पुरुषस्याभावाच्च अनामिका न कोप्यन्य प्रामोति । अनामिका सार्थवती वभूत्यर्थ । त्वमनुपमोसीति भाव !! ५९ ॥ द्वितीयतृतीयपादगत तदर्शयति-यश इति । कस्यापि विक्रमशालिनो नृपस्य स्तुतिरियम् । अनावृत्तपादयो पदच्छद -वितन्वते अजोपम दशिता ३युधा । वितनु अतेन अपमट शितायुधा इति । हे अजोपम विष्णुसदृश । ते दशिता कवचिन । शितायुधा तीक्ष्णायुधा । तरस्विन वेगवन्तश्च । सेनिका युधा युद्धेन । दिक्षु रज युद्धसमर्दोत्या धूलिम् । यश जयाल्लब्ध यशश्च । वितन्वते ६विस्तारयन्ति । तथा द्विषां कुल समूहम् । वितनु विनाशात्तनुशून्यम् । अतेज तेज शून्यम् । अपमद गलितगर्वम् । च कुर्वन्ति ॥ ६०॥ द्वितीयचतुर्यपादगत तदुदाहरति—विभतीति । अन द्वितायचतुर्थयो पदच्छेद -भुनगम अमा स्मरत मत् अश्चितम् । भुज गम मा स्म रत मद रचितम् । कभिद्रानान व्यानस्तुत्या प्रशसति । हे राजन् ते भुजन अमा सह । भुजगम शेप । भूमेवलय विभर्ति । अत स्मरत एतत् सर्व ज्ञातवत । मत् मत । अश्चित सकलै प्रशसितम् । उक्त वचनम् । शृणु । किं तत्तदाह-स्व स्वीयम् । ६एक असहायम् । भुज भूधर भूमिधारकम् । अपेत्य विज्ञाय । रत सतुष्ट सन् । चितम् उपचितम् स्फीतमियर्थ । मद गम् । मा स्म गम मा याहि ।। ६१ ।।

·पादाभ्यासयमकामेदाः ३४३ । स्मरानलो मानविवर्धितो य: स निति ते किमयाकरोति । समन्ततस्तामरसेक्षणेन समं ततस्तामरसे क्षणेन । ६२॥ प्रभावतोनाम न वासवस्थ प्रभावतो नामन या सवस्य । प्रभावतो नाम नवासवस्य विच्छिचिरासीत् त्वयि विष्टपस्य ॥ ६३ ॥ तृतीयचतुर्थपादगतं तदुदाहरति-स्मरेति । काचित् सखी प्रियानु- गमनाय नायिका प्रार्थयते । हे तामरसेक्षणे आरकपङ्कजनयने । कोपादारकनयने इति भावः । अरसे अरसिके । उपालम्भोक्तिरियम् । यः मानविवर्धितः मानेन वृद्धि गमितः । तथा क्षणेन-उत्सवेन । समं ततः परिपूर्णः । एतादृशः स स्मरानलः मदनानिः । समन्ततः सर्वभावेन । ता पूर्वानुभूताम् । ते निवृति परमानन्दम् । न ६ अपाकरोति किम् । अपितु करोत्येव । अतः सुखविनाशकं कोपं त्यक्वा तं सेवस्वेत्यर्थः ॥ ६२ ॥ पादत्रयगतं यमकं दिदर्शयिपुरादौ प्रथमपादत्रयगतमुदाहरति--प्रभावत इति । तत्र तावत् पदानि । प्रभावतः अनाम न वासवस्य । प्रभावतः नामन सवा सवस्य । ममौ अतः नाम नवासनस्य । विच्छितिः आसीत् त्वयि विष्टपस्य । कश्चित् सन्नृपतिं स्तौति । हे प्रभावतः स्वप्रभावेन । अनाम नमनं नामः। न विद्यते नामः यस्य स अनामः । तत्संबुद्धिः । कमपि नृपं शरणत्वेन अकृतप्रणाम इत्यर्थः। तथा नामन शत्रून् नमयतीति नामनः तत्संबुद्धिः । त्वयि विष्टपस्य-मुवनस्य । प्रमौ स्वामिनि सति । वासवस्य इन्द्रदेवतासंबन्धिनः । प्रभावतः कान्तिमतः । सुवस्य यज्ञस्य । विच्छित्तिः विच्छेदः । न आसीत् । ब्राह्मणाः इन्द्रदेवताकान् ९यज्ञान् वितेनुरित्यर्थः । वा समुचयार्थे । तथैव नवासवस्य नुतनमयस्य । विच्छितिः विच्छेदः । पानेन विनाश इति यावत् । न आसीत् । अन्ये तु अयं श्लोकः कृष्ण- वर्णनपर इति मन्यन्ते । तयया-हे प्रभावतः प्रभासंपन्नस्य । इन्द्रस्यापि नामन १२विनम्रकारक । यज्ञभङ्गपारिजातहरणादिना इन्द्रस्य गर्वदरणादिति भावः । तपा ·३४४ काव्यादर्श तृतीयः परिच्छेदः परंपराया वलवारणानां परं पराया वलवारणानाम् । धूली: स्थली?नि विधाय सन्धन् परं पराया बलवा रणानाम् ॥ ६४ ॥ न श्रद्धे वाचमला मिथ्या- भवद्विधानामसमाहितानम् ../ नास्ति आमः रोगः यस्य तत्सत्रुद्धिः अनाम । त्वयि विपष्टस्य प्रभौ सति नवासवस्य नूतनसुरायाः । सवस्य यनस्य च । विच्छेदो नासीत् । यदना सुरापानोत्सवः १५धार्मिकाणां च यज्ञक्रियाः सतत प्रावर्तन्त । यदना सुरापानोत्सुकत्वं पुराण- प्रसिद्धमेव ॥ ६३ ॥ प्रथमद्वितीयचतुर्थपादगतं तदर्शयति-परंपराया इति । पदच्छेदः । परे. परायाः बटयारणानाम् । परं परायाः बलवारणानाम् । धूलीः स्थली: न्यौनि निधाय रुन्धन् । परं परायाः बलवाः रणानाम् । राजः प्रभाववर्णनमिदम् । खस्य शत्रुसैन्यस्य यारणाणा निवारकाणाम् । वलवारणानाम् प्रबलगजानाम् । परायाः श्रेष्टाया । परपराया पतेः । वर्षे पञ्चमी । परंपरारुपहेतुना । रणानां (स्पटीः भूमीः । व्योनि पियति । धूलीः धूलिरूपाः । विधाय पठाः पठेन सामन शत्रून् पारयतीति बलया. ।व पर श्रेष्ठम् । परं शत्रुम् । इन्धन् यामुनन्। पगयाः अगाः । परापूर्वकस्प यार्ड रूपम् । शत्रुमाझान्तवानसीलर्पः ॥६॥ अप्र प्रथमतृतीपचतपादाभ्यासोदाहरणमापस्यका । परं तनोपउम्पते । न च टीकाकाररपि तिमस्तीति तादीः कालादारभ्य विच्छिन्नमिति भाति । तामिक मागंणीयम् । इदानी पुनःहितीयपादमारभ्य धतुर्यपापाताना पादयपगत यमसनुदादरति-न थाई इति । पदा-न र पाचन पर मिप्यामधान समाहिताना भधान समादितानाम् भारि. (पाना मादितानाम् । निजापान ससाना । बार अभिम् । न न fuffन । कपभूता पारा निप्पानाविधाना मिमानव ·३४५ पादाभ्यासयमकप्रभेदाः भवद्विधानामसमाहितानां भवद्विधानामसमाहितानाम् ।। ६५ ।। । सन्नाहितोमानमराजसेन सन्नीहितोमानम राजसेन। सना हितोमानमराजसेन सम्मोहितो मानम राजसे न ॥ ६६ ॥ असत्यं भवत् विधानम् प्रतिपाद्यं यस्याः सा ताम् । तथा असमाहितानाम् असमः असरलः वक्र इति यावत् । यः अहिः सर्पः तद्वत् तानः विस्तारो यस्याः सा ताम् । अतिवामित्यर्थः । तथा भवद्विधानां भवत् प्रतिक्षणं नवं नवं जाय- मान विधानं विधिर्यस्यास्ताम् । अथवा भवे उच्चारणसमये एव द्विधा आन: १२प्राणः अर्थरूपो यस्यास्ताम् । किंभूतानां भवद्विधानाम् । असमाहितानाम् नास्ति समाहितं समाधानं येषां तथाविधानाम् । सदैव व्यप्रवृत्तीनामित्यर्थः । तथैव असमाहितानां न समाः असमाः विषमाः ये अहिताः शत्रवः तेपां १५असमाहितानाम् । मम विषमशत्रुस्वरूपाणामित्यर्थः ॥६५॥ इदानी पादचतुष्टयवृत्ति निरभ्यासमुदाहरति --सन्नाहितोमानेति । कश्चिदाजानं स्तीति । तत्र तावत्पदच्छेदः-सन् आहितोमानमराज सेन । सना- हित उमानम राजसेन । संना हितः अमान् अमराज़सेन । सन्नाहितः मा अनम राजसे नो अन्वयार्थ:-हे अनम नमतीति नमः न नमः अनमः तत्संबुद्धिः । कस्पापि 'पुरुषस्य अप्रणत इत्यर्थः । तथा आहितोमानमराजसैन न नमन्ति पर- इति अनमाः द्विजाः तेषां राजा अनमराजः द्विजराजः । चन्द्रः इत्यर्थः । सोस्माकं ब्राह्मणानां राजा इति श्रुतिः । उमा अनमराजश्व उनानमराजौ तौ आहिती स्वाके स्वशिरसि च स्थापितो येन स आदितोमानमराजः शंकरः । ९इनेन सह इति सेनः । सनाथः इति यावत् । आहितोमानमराजेन सेनः तत्स- संवुद्धिः आहितोमानमराजसेन । शंकरखामिक इत्यर्थः । तथा समाहित सन्नाः । अवसन्नाः विनष्टाः इति यावत् । अदिताः शत्रवः यस्य तत्संबुद्धिः। विनष्टशत्रो। , मन्नाभितो. अ (काम्याद] ·काव्यादर्श तृतीयः परिच्छेदः सद्विखिश्च योभ्यासः पादस्यैवं प्रदर्शितः । श्लोकद्वयं तु युक्तार्थ श्लोकाभ्यासः स्मृतो यथा ॥ ६७ ॥ विनायकेन भवता वृत्तोपचितवाहुना । स्वमित्रोद्धारिणा भीता पृथ्वी यमतुलाश्रिता॥ ६८ ॥ १२तथा उमानम नमतीति नमः उमायाः नम उमानम । उमाभिवादक । तथा राज- सेन राजसाः रजोगुणप्रधानाः क्षत्रियाः तेपाम् इन स्वामिन् । क्षत्रियश्रेष्ठ । तथा अमराजसेन अमरान् अजति क्षिपतीति अमराजा एतादृशी सेना यस्य तत्संबुद्धिः १५हे अमराजसेन । देवाभिभवकसैन्य । एतादृश हे नृप । त्वं सना सत्पुरुषः । तथा हितः सर्वभूतहितः । अमान् मातीति मान् न मान् अमान् महानित्यर्थः । तथा सन्नाहितः कवचितश्च सन् न मा राजसे। अपितु राजसे एव । अत्रापि तत्तट्टीकाकारविविधा अर्था दर्शितास्तेः तत्रैव द्रष्टव्याः ॥ ६६ ॥ पादाभ्यासमुपसंहरन् श्लोका-यास दर्शयति-सकृदिति । पादस्य श्लोक- तुरीयभागस्य । सकृत् एकवारम् । द्विः द्विवारम् । त्रिः त्रिवारम् च । यः अभ्यासः आवृत्तिः । स प्रदर्शितः उदाहृतः । तत्र सकृदभ्यासः पादद्वयगतः द्विरभ्यासः पादत्रयगतः निरभ्यासश्च पादचतुष्टयगत इति बोध्यम् । युक्तः एकवाक्यार्थतया परस्परसंबद्धः अर्थः अभिधेयः यस्मिन् तत् युक्तार्थम् । एकवाक्यतया एकविशेष्य- कान्वयबोधकमित्यर्थः । श्लोकद्वयम् समानानुपूर्विक श्लोकाभ्यासयमकमित्यर्थः । स्मृतः । यथेति उदाहरणप्रस्तावाय ।। ६७ ॥ प्रस्तुतं श्लोकाभ्यासयमकमुदाहरति--विनायकेनेति । कश्चित् पिन धारिपः स्तूयते । तर प्रथमश्लोकस्थतृतीयान्तानि पदानि अरिविशेषणानि द्वितीयश्लोकस्थानि वर्णनीयनृपविशेषणानीति ज्ञेयम् । तथा च अयमर्थः । विनायकेन विगतः नायकः यस्य विनायकः तेन नियामकशून्येन । तथा वृत्तो- पचितबाहुना वृत्तौ संजाती उपचित चितासमीपे वाहू यस्य तेन नपायबाहुना इत्यर्थः । स्वमित्रोद्धा स्वमित्राणि स्वसुहृदः । अथवा स्वं वित्तं मित्राणि च उज हाति परित्यजति इति स्वमित्रोद्धा । उत्पूर्वकात् ओहाक् त्यागे इत्यस्मात् किपि तृतीपैकवचनम् । तथा भौता भियं इत्ता गतेन । भयभीतेन । भवता सता । आरिणा 1 यमुनार्थ ब. ६ ·शोकाम्यासः ३४७ विनायकेन भवता चोपचितवाहुना । स्वमित्रोदारिणामीता पृथ्वीयमतुलाश्रिता ॥ १९ ॥ एकाकारचतुष्पादं तन्महायमकाह्वयम् । तत्रापि दृश्यतेभ्यासः सा परा यमकक्रिया ॥ ७ ॥ समानयासमानया समानयासमानया। स मान यासमानया समानयासमानया ॥ ७१॥ ९ शत्रुणा । पृथ्वी दीर्घा । यमतुला रणपराङ्मुखानां क्षत्रियाणा दण्डनार्थ तसायोनि- मिता लोकप्रसिद्धा तुला । आश्रिता आरूदा ॥ ६८॥ अस्यैव श्लोकस्य नृपपरत्वेन व्याख्या यथा-विनायकेनेति । इयम् एषा । पृथ्वी भूमिः । भवता त्वया । तु पुनः । आश्रिता अधिष्ठिता । अतुला अनुपमा । अभीता भयशून्या च । वर्तते इति शेषः । कथं भूतेन भवता । विनायकेन विशि- हेन नायकेन । समीचीनविनेत्रा इत्यर्थः । वृत्ची वर्तुलौ उपचितौ पुष्पा बाहू यस्य तेन । वर्तुलपीवरभुजेनेत्यर्थः । तथा सुष्टु यथा स्यात्तथा अमित्रान् शत्रून् उद्धर्तुं इशीलं यस्य तेन स्वमित्रोद्धारिणा । उत्खातशत्रुणेत्यर्थः ॥ ६९ ॥ पादचतुष्टयगतस्य अभ्यासस्य प्रतिपादमान्तराभ्यासे रचनान्तरविशेषात् संज्ञान्तरमवश्यमिति तदर्शयति -एकाकारेति । एकाकारम् एकानुपूर्षिकं चतु- पादं महायमकसंज्ञकं भवति । सज्ञायाः बीजं दर्शयति । तत्रापि तत्र पाद मध्येपि अभ्यासः पादांशस्य आवृत्तिः दृश्यते । अत एव से यमकक्रिया यमकव्यापारः । परा श्रेष्ठा । अत्यन्तप्रतिभाशालिसाध्यत्वात् इति भावः ॥ ७० ॥ महायमकमुदाहरति-समानयेति । कश्चित् प्रेयसीसमागमसंपादनाय सखायं प्रार्थयति । तत्र तावत् पदच्छेदः-समानयो असमाना । समानयासमानया। स: मा या असमानया। समानय असम अनया । अन्वयार्थः । हे असम निरुपम । मत्सखे । सः स्वम् । मा माम् । समानयासमानया समान तुल्यं यासस्य आयासस्य मान परिमाणं यस्या सा तया 1 समदुःखयेत्यर्थः । तथा समानया मान- सहितया मानिन्या इत्यर्थः । तथा असमानया निरुपमया। अनया नायिकया १ सस्यापि, 4. .

·३४८ काव्यादर्श तृतीयः परिच्छेदः धराधराकारधरा धराभुजां भुजा महीं पातुमहीनविक्रमाः ।। क्रमात् सहन्ते सहसा हतारयो रयोद्धरा मानधुरावलम्बिनः ॥ ७२ ॥ आवृत्तिः प्रातिलोम्येन पादाश्लोकगोचरा । समानय संयोजय । रोपाविष्टायास्तस्या अनुनयने अनुवन्धं त्यज इति वदसि चेत्तर्हि शृणु । या सा नायिका । असमानया मा लक्ष्मीः शोभा इति यावत् । तथा (नयः नीतिश्च मानयो ताभ्यां सहिता तादृशी भवतीति तया असमानया । सौन्दर्यनयाभ्यां शून्येत्यर्थः । न भवति नास्ति । सा सुन्दरी विदुषी च वर्तते । अतो नोपेक्ष्या इति भावः ।। ७१ ॥ अत्यन्तबह्वस्तेपां भेदाः संभेदयोनयः । ( ३.३) इति प्रतिज्ञातबद्. प्रभेदेषु सजातीयमिश्रणजनितभेदाः प्रदर्शिताः । इदानी विजातीयमिश्रणभेदा अपि संभवन्तीत्युदाहरणेन दर्शयति-~~धराधरेति । नृपभुजवर्णनमेतत् । धराभुजा भूपतीनाम् । भुजाः बाहवः । कीदृशाः धराया धरः धारकः शेषः तस्य आका- रस्य धराः। तत्सदृशदीर्घाः समर्याश्च इत्यर्थः । तथा अहीनविक्रमाः अहीनः (अन्यूनः विक्रमो येषां ते अहीनविक्रमाः । महापराक्रमशालिनः इत्यर्थः । तथा सहसा सपयेव । हतारयः निपूदितशत्रवः । रयोदुराः रयेण वेगेन उद्धराः उत्कटाः । मानधुरावलम्बिनः मानस्य धूः मानधुरा तां अवलम्बन्ते इति मानः (धुरावटम्यिनः । सन्मानाभिमानिनः इति यावत् । क्रमात् पूर्वजानुक्रमेण । मही पृथ्वीम् । पात रक्षितम् । सहन्ते समर्था भवन्ति । अत्र धराधराकारधरा धरा इत्या न्यपेतन्यपेतयमकम् । भुजा भुजेति संदष्टयमकम् । महीं पातुमही इति सहन्ते २सहसा इति च व्यपेतपमकम् । रयो रयो इति अन्यतयमकं संदष्टयमकं च । धुरा मानधुरा इति न्यपैतयमकम् । एवं बहुप्रकाराणां अत्र संधिः ।। ७२ ।। एतावत्पर्यन्तमनुलोमाम्यासे यमस्यभेदा दर्शिताः । इदानी भ्यास यमकप्रभेदान् दर्शयति-आयतिरिति । प्रातिलाम्येन विलोमतया । प्रतिलोमा. विमा. न.

·महायगकम् ३४९ यमकं प्रतिलोमत्वात् प्रतिलोममिति स्मृतम् ॥ ७३ ॥ यामताश कृतायासा सा याता कृशता मया । रमणारकता तेस्तु स्तुतेताकरणामर ॥ ७४ ।। नादिनोमदना धीः स्वा न मे काचन कामिता । उपादः श्लोकचरणः अर्धम् श्लोकार्धम् तथा श्लोकः संपूर्णः श्लोकः ते गोचरा विषयाः यस्याः सा । पादगोचरा अर्धगोचरा श्लोकगोचरा इत्यर्थः । आवृत्तिः अम्यासः । प्रतिलोमत्वात् प्रतिलोमावृत्तेः । प्रतियोमं यमकम् । इति स्मृतम् । एवं ६च पादाश्लोकगतत्वेन तस्य त्रयः प्रभेदा इति भावः । तथाच यत्र पूर्वपादस्य प्रतिलोमावृत्त्या उत्तरपादः तथा पूर्वार्धस्य प्रतिलोमावृत्या उत्तरार्धः एवमेव पूर्व- लोकप्रतिलोमावृत्त्या च उत्तरश्लोकः संपद्यते तत् प्रतिलोमयमकमित्यर्थः ॥७३॥ पादप्रतिलोममुदाहरति-यामतेति । अन्यत्रासक्तस्य वल्लभस्य नायि- काकृतं भर्त्सनमिदम् । हे अमृताश अमते अनिष्टे गहिर्ने अन्यासने आशा ज्यस्प तत्संबुद्धिः । कृतायासा कृतः विहितः आयासः केशः यया सा कृतायासा । एतादृशी या कृशता त्वत्प्रतीक्षालेशेन जनिता कृशता । सा मया याता प्राप्ता । त्वद्विरहेण यदुःखमनुभाव्यं तदनुभूतमेव । तस्मात् हे स्तुतेत स्तुतात् स्तवनात् ६इत भ्रष्ट । निंघाचरितेत्यर्थः । तथा अकरणामर अकरणे अनुचितानुष्ठाने अमर देववनिष्प्रतिबन्ध । इन्द्रादयो देवा यया अहिल्यासंभोगादिकमनुष्ठित्तवन्तः तद्वदप्रशरताचरणशील । अथवा नास्ति करणं क्रिया यस्य तत्संबुद्धिः । कर्तव्या- चरणशून्य । तथा आम विरहरोगं राति ददाति इति आमर । एतादृश हे रमण नाथ । ते तव । आरकता इयतीति भारकः । ऋधातोः कर्तरि खुल् । तस्य भावः आरकता गन्तृता । अस्तु । इतो याहीत्यर्यः ॥ ७४ ॥ श्लोकार्धप्रतिलोमयमकमुदाहरति-नादिन इति । कश्चित् योगी भात्मस्थिति वर्णयति। नादः नादरूपं ब्रह्म तदस्यास्तीति नादी तस्य नादिनः नादब्रह्मभ्यानानुरतस्य । मे मम । अमदना मदनविकारशन्या । स्वा स्वीया। धीः स्वाधीना स्वायत्तेन्द्रियतया आरमवशा । अतः काचन कामिता विषयाभिलापुकता । , यमक्राति... १ 'लोभ्यमिद, अ. , 'दमना.क.

·महायमकम् नाशनाजनना शोकविरामाय न मानया ।। ७७ ॥ ॥ इति यमकचक्रम् ॥ वर्णानामेकरूपत्वं यवेकान्तरमर्धयोः । अधीनानि स्वाधीनानि यस्याः ताम् । अथवा उदारशतानां या आधयः मनोव्यथाः तेषां इना स्वामिनी । सौन्दर्यादिभिः स्वेच्छे तान् पीडयन्तीत्यर्थः । एतादृशी यां सौन्दर्यगुणशालिनीमहं आयाम्, पूर्व संगतवान् अस्मि । आयूर्वकस्य याधातोः १२लक उत्तमपुरुषैकवचनम् | तथा या अमया सद्योवर्तमानया । शरदा शरहतुना । अर्धाता आक्रान्ता । शरसौन्दर्येण सोत्सुका इत्यर्थः । सा नायिका । याने कामि- सार्थविजयप्रयाणे यः मानः अभिमानः तं यातीति यानमानयः । एतादृशः यो १५मारः मदनः स एव अधिः मेषः तस्य कशा ताउिनी । कामिजनजयोत्सुकस्य मदनस्य स्वाधीनत्वविधायिकेत्यर्थः । तथा ऊनानजनाशना ऊनः न्यूनः अनः प्राणः । सामर्थ्यमिति यावत् । येषां ते ऊनानाः स्वल्पसामर्थ्यवन्तः । एतादृशाः ये १८जनाः तान् अभाति सर्वस्वापहारेण उपमुक्त सा ऊनानजनाशना । अल्पसाम- यानां सर्वतो विनाशिका । आयमनादिसा आयमन आयमः इन्द्रियनिग्रहः । स आदियेषां तानि यमनियमादीनि समाधेरयागानि तानि स्यति नाशयति २॥इति आयमनादिसा । पोन्तकर्मणि इत्यस्थ पचायचि टापि रूपम् । सौन्दर्येण योगिनामपि समाध्यादिसाधनविनाशिका । दिनामयमा दिनमामयं रोगमिय मिमाते जानातीति दिनामयमा । रात्रिविलासोत्सुकत्वादिनं कप्टेन यापयतीत्यर्थः । । अयामा अयं शुभावह विधिम् अमति गच्छतीति अयामा । सौभाग्यशालिनीत्यर्थः । नाशनं कामिजनानां विनाशमाजनयति इति-नाशनाजनना । मानं सत्कार यातीति मानया । एतादृशी सा शोकविरमाय शोकोच्छित्तये । न इति न । अपि २तु स्यादेवेति भावः । तत्समागमेन शोको नश्यत्येवेति तात्पर्यम् । एतादृशी महामहिमशालिनी सा वर्तते । अत्रापि टीकाकारैः प्रदर्शिताः सन्ति विविधाः अर्थाः अस्मद्भिन्नाः । तत्र युक्तायुक्तविचारे सहृदयाः प्रमाणमित्यलं अपश्चि. १ तेन ॥ ७६॥ ७७ ॥ एवं दुष्करान् यमकालंकारान् निलम्य दुष्करान् चित्रालंकारान् विवूप: प्रथमं अर्धगोमत्रिकावन्धं उक्षपति-वर्णानामिति । अर्धयोः पूर्वार्धात्तरार्धयोः । नासना, 4, क, ड, प. २ ययेका.अ, के, . ।

·३५२ काव्यादर्श तृतीयः परिच्छेदः गोमूत्रिकेति तत् प्राहुर्दुष्करं तद्विदो यथा ॥ ७८ ॥ मदनो मदिराक्षीणामपाडाखो जयेदयम् । ३ उर्ध्वाधः क्रमेण लिखितयोः। वर्णानाम् अक्षराणाम् । एकान्तरम् । एकवर्णव्यवहितम्। यत् एकरूपत्वम् समानाक्षरत्वेनाभिन्नत्वम् । तत् तादृशवर्णरचनम् । तद्विदः चित्रा- लंकारज्ञाः । गोमूत्रिका इति प्राहः गोमूत्रिका इति संज्ञया व्याजहुः इत्यर्थः । ६चलतः गोमूत्रस्य धारा भूमौ ऊर्ध्वाधः क्रमेण बहुकोणयुता यादृशी दृश्यते तादृशी लेखाकृतिविरचिता चेत् तत्र पूर्वोत्तरार्धयोः समानाक्षरणां स्थितिः प्रति- कोण दृश्यते । अतः गोमूत्रिकेति संज्ञया व्यवहारः । अत्र तुशब्दः पूर्वप्रक्रान्त- (यमकालंकारभेदप्रदर्शनाय । दुष्करं साधारणकविना निवद्भुमशक्यम् । गोत्रि- कायासैविध्यं वर्तते । पादगोमूत्रिका अर्धगोमूत्रिका श्लोकगोमूत्रिका चेति । तत्रेदं लक्षणमर्धगोत्रिकाया इति बोद्धव्यम् । यत्र तु चतुःपतिषु चतुःपादान् विलिख्य अर्धगोमूत्रिकाप्रकारेणैव एकान्तरित समानाक्षरत्वं पादद्वयस्य तत्र पाद- गोमूनिका । यत्र तु श्लोकद्वयनैवंरीत्या पूर्वोत्तरश्लोकयोः एकान्तरिताक्षरसाम्यं तर श्लोकगोत्रिका इति ज्ञेयम् ।। ७८ ।। अर्धगोमूत्रिकामुदाहरति-मदनो इति । अयं मदनः मदिराक्षीणां मदिव उन्मादजनके आरक्ते या अक्षिणी यासां ताः तासाम् । अपाम: नेत्र- प्रान्तः । नेत्रप्रान्तेन विलोकनमित्यर्थः । स एव असं यस्य एतादृशः सन् । यदि जयेत् मामात्माशं कुर्यात् । तत् तदा । मदेनः मम पातकम् । क्षीण इति कल्पये । मदिराक्षीपिलो मनेन मम पातकं नटं इति मन्ये इत्यर्थः । अतः अनसार (ललिं नमस्कारनलिं ददे । प्रणमामीत्यर्थः । पिलासिनीभिः कटाक्षेणाभिहत- अदएं एतापों भामात्ययः । र पूर्वार्धेचरार्धविपमवर्णानामेकरूपस्यम् । सत्र पटनप्रकाररतु लोकोत्तरार्धरपप्रथमाक्षरमारभ्य पूर्वाधस्थद्वितीयाधरमुत्तरार्धस्स. गुनीयाक्षरं पुनः प्राधस्यचतुर्गावरम् एउम्भाधःस्थकोणस्थिताक्षरे पटनेन मधिनिधिः । तपैर पूर्वार्धप्रपमाघरमारम्य पूफिमणेर पठने उपरार्धसिमिः। सिमानाने करपापम् । यत्र तु समानाम फारूप तर धिप्रथमा. रमार-मेर किन पटने पिसिदिः । उत्तरार्धप्रमावरमार-प पद पांडे उपसिदि। पा- . H, RL ·च नोभ तता नी नो दया य न सा | निनी म याद मे या सामा वा प v य मे | नो म यान त य do . भ 16 t It IE 23 पा न ॥ अर्घभ्रम ॥ ॥ गोमूनिका ॥ HD सामाया मा। मायामासा सा रा नाया या ना! रामा नन् या नावा रा रा वा ना। या मा| यारा मामा रा या मा है माया रा यामा या नावार वा ना या मारा ना या या नारस सामा या सा मा या। मा ॥ सर्वतो मम ॥ 1८२॥

·रा शु व शी वि चि ज म भा र लि ल नो सु नि सा क का टीका पृ.३५३ का न्पू म न स्त पी ता लो या नि छि य पी हा न या भ तो प्र 'मा म स्य व म्बु चा सा टीका पृ.३५३ पा ho द्र क पा र श्य स ल र द वि दे ण्ड भ b ho क क ar व्या द्धा भा पु द ज ब/न वि है ( ग र 64 नि स (नम् to ग्म भ म मं ग प A द र दी 2 म) /ली त क्षो स स प (ण्ड/गी R मो दि म श्री. द न वा स war IC र न रो व्यः हा व त स य प दि से टीका पृ ३५३ ·अर्धभ्रमम् ३५३ मदनो यदि तत्क्षीणमनङ्गायाञ्जलिं देदे ।। ७९ ॥ प्राहुरर्धभ्रमं नाम श्लोकार्बभ्रमणं यदि । अजरामशुभाचार बलिशीलचिनोचिता । १५ भुजङ्गमनिभासारकलिकालजनोंचिता ॥ इति । अत्र द्वितीयादिसमवर्णानामकरूपत्वम् । इयमर्धगोमूनिका । पादगोमूनिका यथा- १८ काइन् पुलोमतनयास्तनताड़ितानि वक्षःस्थलोस्थितरयाश्चनपीडितानि पायादपायमयतो नमुचिप्रहारी मायामपास्य भवतोम्बुमुचा प्रसारी ।। इति । अत्र पतिचतुष्टयेन श्लोको लेख्यः । तत्र प्रथमद्वितीयपादयोः अर्धगोमुनि- कावदक्षरपाठे द्वितीयप्रथमपादसिद्धिः । एवमेव उत्तरार्धपि । श्लोकगोमूत्रिका यथा- २७ पायावश्चन्द्रधारी सकलसुरशिरोलीढपादारविन्दो देव्याः रुद्धाभागः पुरदनुजदवस्त्यानसंविन्निधानम् । कन्दर्पक्षोददक्षः सरससुरवधूमण्डागीतगर्यो देत्याधीशान्धकेनानतचरणनखः शकरो भन्यमान्यः ।। इति प्रथमश्लोकः । द्वितीयो यथा--- देयानश्चण्डधामा सलिलहरकरो रूढकन्दारविन्दो देहे रुग्भङ्गरागः सुरमनुजदमं त्यागसंपन्निधानम् । भन्दं दिक्क्षोभदश्रीः सदसदरवधूखण्डनागीरगम्यो- दैत्यैधी बन्धहानावततरसनयः शंपरो दिव्यसेव्यः ।। इति । अस्या बहुविधः प्रपञ्चः सरस्वतीकण्ठाभरणादिषु द्रष्टव्यः ॥ ७९ ॥ अथ अर्धभ्रमं सर्वतोभद्रं च निरूपयति-प्राहुरिति । यदि श्लोकार्य- भ्रमणं श्लोकस्य श्लोकपादानामिति भावः । अर्धभ्रमणं अर्धेण मार्गेण । अनुलोमे- चक्षीणम्. अ, ३ दुधे, अ, के. [काम्यादर्श] ५ १ ·३५४ काव्यादर्श तृतीयः परिच्छेदः तदिष्टं सर्वतोभद्रं भ्रमणं यदि सर्वतः ॥ ८० ॥ मनोभव तवानीकं नोदयाय न मानिनी । मयादमेयामा मा वा वयमेनोमया नत ।। ८१ ।। नेति भावः । भ्रमणं भ्रमणेन पादोपस्थितिस्तदा अर्धभ्रमं नाम चित्रम् आहुः । कवय इति शेषः । यदि सर्वतः अनुलोमप्रतिलोमाभ्यां श्लोकपादानां भ्रमणं तदा तत् सर्वतोभद्रमिष्टम् अङ्गीकृतमित्यर्थः । अर्थात् कविभिः । अत्र विन्यास- ६प्रकारः प्रेमचन्द्रादिभिर्दर्शितः स्फुट इति स एव निदश्यते । ते चाहुः-बन्ध- द्वयमिदं प्रायेण अष्टाक्षरवृत्तविशेषविपयम् । तत्र संनिवेशप्रकारः । चतुष्यष्टि- कोष्टात्मकेस्मिन् वन्धे क्रमेणावपतिचतुष्टये पादचतुष्टयं लेख्यम् । अनन्तरं (चाधःस्थपतिचतुष्टये चतुर्थतृतीयद्वितीयप्रथमपादा लेख्याः। तत्रार्धभ्रमे अधःस्थ- पतिचतुष्टये परावृत्त्या सर्वतोभद्रे परावृत्त्या समावृत्या वा चतुर्थादिपादलिखन- मिति विशेषः । तत्रोद्धारक्रमस्तु अर्धभ्रमे ऊर्ध्वपनौ वामाइक्षिणतः । अधःपडौ १२दक्षिणाद्वामतः । एवं वामस्थोद्धकोष्ठादधःक्रमेण दक्षिणस्थाधःकोष्टादूर्ध्वक्रमेण च अनुलोमोच्चारणेन प्रथमादिपादोत्थानम् । सर्वतोभद्रे तु वामादक्षिणतः दक्षिणाद्वामतः ऊर्ध्वादधस्तः अधस्तादूर्घतश्चानुलोमविलोमाभ्यां सर्वतः आवर्तनेन १५पादानामुस्थानमिति ।। ८० ।। अर्धभ्रममुदाहरति-मनोभवेति । हे नत कामिजननमस्कृत । मनोभव मदन । तव अनीकं सैन्यभूता । मानिनी नायिका । उदयाय अभ्युदयाय । न इति न । अपि तु उदयायैव अस्तीति भावः । ननु विजयिनः सैन्यं सापराधस्य दण्ड- 'विधायकं किं त्वं सापराधोसि इति प्रश्नमुन्नीयाह-भयादिति । वयं एनोमया पापिनः । कृतापराधा इत्यर्थः । मा वा मैव । अत्र वा एवार्ये । वा समुच्चय एवार्षे उपमानविकल्पयोः । इति हेमचन्द्रः । वयं नैवापराधिनः । परं तु भयात् मानिनी- सेनाभयात् । अमेयामाः अमेयः अपरिमितः आमः पीडा येपाम् । तथा स्म इति भावः । इमां तव सेनाभूतां मानिनी । मदशां कुरु । ततो नि कोहं सुखेन स्थास्यामीति प्रार्थना ॥ ८१ ॥ , मानोमव. ब. ।

·सर्वतोमद्रम् . सामायामा माया मासा मारानायायाना रामा। यानावारारावानाया मायारामा मारायामा ।। ८२ ।। यः स्वरस्थानवर्णानां नियमो दुष्करप्वसौ ! इप्टश्चतुःप्रभृत्येपं देयते सुकरः परः ।। ८३ ॥ सर्वतोभद्रमुदाहरति-सामायेति । कश्चिदिरही स्वविषमामवस्था वर्णयति । अत्र पदच्छेदः 1 सा आमायामा मायाः मासा । मारानायायाना रामा । यानावारा- रावानाया । मायारामा माराय अमा । अन्वयार्थ:--आमायामा आमयस्य विरह- ध्वरस्य आयामः दैर्ध्य यस्या सा आमायामा । प्रभूतविरहज्वरेण सतापिकेत्यर्थः । मायाः लक्ष्म्याः पञ्चम्यन्तमेतत् । रामा मनोहरा । मारानायायानाः मार मदन- •मानयति उत्पादयति इति मारानायं मदनोत्पादकम् आयानमागमनं यस्याः सा मारानायायाना । स्वागमनेन मदनवृद्धिकारिणी । यानावारारावानाया-यात्यनेनेति यानं पादः त आवृणोति वेष्टयति इति यानावारः नूपुरः तस्य आरावः मञ्जुलम्बनिः ९एच आनाय:-कामिजनबन्धकं जालक यस्याः सा यानावारारावानाया । माया- रामाः शाम्बरीवनिता । माया स्यान्छाम्बरीधियोः । इति विश्वः । अतिविचित्र- मनोहररूपेत्यर्थः । एतादृशी सा रमणी मासा-चन्द्रेण । मास्तु मासे निशाकरे । १२इति हेमचन्द्रः । अमा-सह । माराय मे विनाशाय । अस्ति इति शेषः । एवं खड्डा- पप्रमुरजमुसलबन्धादयोः शब्दालंकारा मनोहराः सन्ति । पर ते नैतावन्तः क्लिष्टाः अतोत्र न निर्दिष्टाः । ते तु प्रबन्धान्तरतो ज्ञेयाः ॥ ८२ ॥ अथ स्वरस्थानवर्णनियमेन वैचित्र्यमावहतः शब्दाळकारान् दिदर्शयिपु. सहयः सरस्थानेति । स्वराः अकारादयः स्थानानि कण्ठादीनि लक्षणया तद्भवा वर्णा माह्याः । वीथ व्यञ्जनानि तेषाम् स्वरस्थानवर्णानाम् । यः नियमः अन्यनिवर्तनेनोपातानाम् । चतुर्मिरेव स्वरादिभिः प्रयनमितिभावः । असो एतत्स्व- रूपः अलकारः । दुष्करेषु दुर्घटेषु मध्ये । इष्टः प्राचीनानामभिमतः । चित्रालकारेषु प्राचीनैः स्वीकृत इत्यर्थः । एषः चतुःप्रभृति चतुरादि। अत्र प्रभृति शब्दः न्यूनसख्योन्मुख इति ज्ञेयम् । तेन चतुः स्वरः त्रिस्वरः द्विस्वरः एकस्वरः तथा स्पते, अ.

·३५६ काव्यादर्श तृतीयः परिच्छेद आम्नायानामाहान्त्या वाग्गीतीरीतीः प्रीतीभीतीः। भोगो रोगो मोदो मोहो ध्येये वेच्छेद्देशे क्षेमे ॥ ८४ ॥ क्षितिविजितिस्थितिविहितिव्रतरतयः परमतयः । उरु रुरुधुर्मुरु दुधुवुर्युधि कुरवः स्वमरिकुलम् ॥ ८५ ॥ चतु स्थान त्रिस्थान द्विस्थान एकस्थान तथा चतुर्वर्ण त्रिवर्ण द्विवर्ष एकवर्ण इति प्रभेदा प्राह्या । एतादृश दयते उदाहरणेन स्पष्टीक्रियते । पर पञ्च- पडादिनियमस्तु । सुकर सुलभ । अतस्तद्देशनाय नैव प्रयस्यते इति भाव ॥८३ तत्र चतु स्वरनियममुदाहरति-आम्नायानेति । कश्चित् तत्त्वज्ञ शिष्याननुशास्ति । आम्नायाना अन्त्या शिरस्कभूता । वाग् उपनिषद्रूपा वाणी । भीती गानानि । ईती -अतिवृष्टिरनावृष्टि –इत्यादिरूपान् उपप्लवान् । आह । मोक्षमार्गे गीतानि ईतिवत् परिहार्याणि इति भार । अथवा मोहकत्वात् ईति- वत् मोक्षफलविघातकानि तानीत्यर्थ । प्रीती पुत्रदारगृहादिषु प्रीती प्रेमाणि भीती भयस्वरूपा । यथा क्षेने सस्याना राहादय श्वापदा भौतिस्वरूपा तथान मोक्षफले प्राति भीतिस्वरूपा । ससारप्रीतर्मोक्षो नश्यतीति भाव । भोग विषयोपभोगा । रोग मोक्षफलस्य रोग । विषयिणो मोक्षो दुर्घटः इति भाव । अत्र इतिशब्दोध्याहार्य । सा च इत्याह इति योजना । मोदो विषयानन्द । मोह मोक्षफलभ्रशकचित्तवेक्लव्यम् । तस्मात् क्षेमे समाध्यनुकूले निरुपद्रवे । देशे पुण्यभूमौ । ध्येये ध्यातु योग्ये श्रीहरिचरणे । इच्छेत् अभिलपेत् । एकान्ते १२पुण्यप्रदेशे अरविन्दनाभपादारविन्दयुगल चिन्तयेदित्यर्थ । वाशब्दो एवार्थे । अथवा ध्येये ध्यातु योग्ये परमेश्वरे परमेश्वर विपये इत्यर्थ । इच्छेत् इच्छा कुर्यात् । परमेश्वर चिन्तयेदित्यर्थ ॥ अत्र आ-ई-ओ-ए इति चत्वार एवं १५स्वरा निबद्धा । वृत्त विद्युन्माला ।। ८४ ॥ त्रिस्वरनियममुदाहरति-क्षितीति । क्षितेविजिति विजय स्थिते धर्ममर्यादाया विहिति विधानम् एतदुभयरूप यत् व्रतम् नियमानुष्ठेय कृत्य तत्र रति प्रेमा येषां ते शितिविजितिस्थितिरिहितित्रतरतय । अत एव परा उत्कृष्टा मतिया ते परमतय । परगतय इति पाठे परा गति ज्ञान येषा ते । १५ये क य द य, , प, बन्छ दशे क. 'गतय. व, , चा ·स्वरनियमाः ३१७ - श्रीदीप्ती ह्रीकीर्ती धीनीती गी:नीती। एधेते द्वे द्वे ते ये नेमे देवेशे ।। ८६ ॥ सामायामा माया मासा मारानायायाना रामा। यानाचारारावानाया मायारामा मारायामा ॥ ८७॥ नयनानन्दजनने नक्षत्रगणशालिनि । अपने गगने दृष्टिरङ्गने दीयता सकृत् ॥ ८८॥ एतादृशाः । कुरवः पाण्डवाः । युधि समरे । उरु विशालम् । स्वं स्वीयम् । अरिकुलं दुर्योधनप्रभृतिरिपुकुलम् । रुरुधुः सर्वतो निरोधयामासुः । तथा गुरु यथा स्यात् तथा । सातिशयमित्यर्थः । दुधुवुः कम्पयामासुः । अत्र इ-अ-उ-इति त्रयः स्वरा निबद्धाः । त्वरितगतिर्वृत्तम् ।। ८५॥ द्विस्वरं दर्शयति-श्रीदीप्ती इति । कश्चित् सत्पुरुषः स्तूयते । ये दे दे इमे श्रीदीप्यादी । देवेशे महेन्द्रे । अपि न विद्यते ते त्वयि एधेते वृद्धि प्रामुतः । के ते श्रीः लक्ष्मीः दीप्तिः शोभा । ही: लना शालीनतेति यावत् । कीर्तिः यशः । धीः बुद्धिः नीतिः नयः । गी: वाणी । वाग्मित्वमिति भावः । प्रीतिः संतोषश्च । अत्र इ-ए-स्वरौ निबद्धौ । वृत्तं वाणी ।। ८६ ॥ एकस्वरमुदाहरति सामायेति । अयं श्लोकः सर्वतोभद्रोदाहरणत्वेन पूर्वनैव व्याख्यातः । अत्र आ-इति एक एव स्वरो निबद्धः ॥ ८७ ॥ अथ स्थाननियमे चतुःस्थानमुदाहरति-नयनानन्देति । अङ्गने सुन्दरि । नयनयोः आनन्दं जनयति तस्मिन् नयनानन्दजनने । दृष्टिमोहके इत्यर्थः। नक्षत्राणां गणैः सः शलते शोमते तस्मिन् नक्षत्रगणशालिनि । अपने धनशून्ये । गगने वियति । सकृत् एकवारम् । दृष्टिः दीयताम् अवलोकयेत्यर्थः । अनया प्रार्थनया एतादशगगनविलोकनेन सोत्सुका गलितमाना मामियमासेविप्यते इति नायकाभिप्रायः सूच्यते ! अत्रौष्ठपभिन्नस्थानीयाः सबै वर्णाः निवेशिता इति चतुःस्थाननियमितमिदं पद्यम् ॥ ८८ ॥ , एवेते. . २ चन्द्रनक्षत्रमायनि. अ.

·३५८ काव्यादर्श तृतीयः परिच्छेदः अलिनीलालकलेतं कं न हन्ति घनस्तनि । आननं नलिनच्छायनयनं शशिकान्ति ते ।। ८९॥ अनङ्गलङ्घनालगनानातका सदाना । सदानघ सदानन्द नताङ्गासङ्गसङ्गत ॥ ९० ॥ अगा गाझाङ्गकाकाकगाहकाधककाकहा । त्रिस्थानमाह-अलिनालेति । हे घनस्तनि कठिनकुचे । अलिवत् भ्रमरवत् नीला, ये अलका ते एव लता सर्वतो व्यापनेन लतासदृशा यत्र तत् । नलिनानि कमलानि तेपा छायेर छाया शोभा ययोः एतादृशे नयने यस्मिन् तत् । शशिवत् कान्ति यस्य तत् । ते तव । आनन क न हन्ति मदनपीडया व्याकुलयति । सर्वमपि पाडयतीत्यर्थ । अत्र कण्ठ्यदन्त्यतालव्यर्निवन्धनम् ॥८९ द्विस्थानमुदाहरति-अनङ्गेति । काचित् दूती नायक प्रियासगमाय प्रार्थयते । हे सदा अनघ निर्दोष । सदाचरणशील इत्यर्थ । तथा सदानन्द सता आनन्दो यस्मात् तादृश । हे सप्रियेत्यर्थ । नतानि प्रश्रयेण नम्राणि अङ्गानि यस्य तत्सवुद्धि नताह । असता विषयप्वनासका ये सत्पुरुषा तेषु सङ्गत ससक्त । (सा) सदङ्गना सता चासो अङ्गना च सुस्वरूपा सदाचरणशीला या इतव नायिका । अनङ्गस मदनस्य लहनम् अतिक्रमणम् । अनुपसेवनमित्यर्थ । तेन रना. ससक्ता नाना विविधा आतङ्का पीडा यस्याः सा । विविधमदनयातना अनुभवन्तीत्यर्थ । अस्ति । अतस्तया सगत्य तत्पीडामपनयेत्यर्थ । अत्र कण्ट्य. दन्त्यवगैरेव प्रवन्धनमस्ति । ९० ॥ एकस्यानमुदाहरति-~-अगा इति । अत्र पदच्छेद-अगा गाम् गाह कामागाहक अधककाक्हा । अहाहाङ्क (अ) खगावागकक अगलगकाकक अन्वयार्थ -हे गाङ्गकाकाफगाहक । गङ्गाया इद गाङ्ग गा च तत् क जल गायकम् । आकायति शन्द करोतीत्याका । के गै शद्धे इत्यस्मात् आपूर्वकार पतरि फिप् । तथा अफति कुटिल गच्छतीति अक । पचायन् । आकशासी अकभ आकाक । सशब्दतिर्यग्गामी । गाङ्गकस्य गाजलप्रवाइस्य आफाक 'युत.पा. नन्दिता'.अ. गठ:14 ·" स्थाननियमाः. ३५९ अहाहाङ्क खगाागकागखगकांकक ॥ ९१ ॥ रे रोरुरुरुरोरुगागोगोगाहगांगगुः। सशब्दतिर्यक्रवाहः गाङ्गकाकाकः तस्य गाहक गङ्गाप्रवाहस्नायिनित्यर्थः । तत्संबोधनं गाङ्गकाकाकगाहक । तथा अहाहाङ्क हा हा इति दुःखसूचकः (शब्दः अङ्कः चिहं यस्य स हाहाकः । संसारतापत्रस्तः इत्यर्थः । तथा न भवति इति अहाहाङ्कः । तत्संबुद्धिः अहाहाङ्क । संसारतापशून्य । अहाहाङ्ग इति पाठे हानं हाः फिप् । न हाः विनाशः अहाः । तं अविनाशं जिहीते गच्छति इति १२अहाहा अविनश्वरमित्यर्थः। तादृशमङ्गं यस्य तत्संबुद्धिः अहाहाङ्ग । अवि- नाशिस्वरूप इत्यर्थः। खे गच्छति इति खगः सूर्यः । स अङ्कः चिह यस्य स खगाः । खगाङ्कश्चासौ अगः पर्वतः मेरुपर्वतः उदयाचलो पा । तत्र कति १५गच्छति इति लुगाकागकङ्कः । मेरुपर्वते उदयाचले वा गमनसमर्थ । ककि वकि श्वकि इत्यादयो गत्यर्थाः तस्मात् पचायच् । पुनः अगखगकाकक अगन्ति कुटिलं गच्छन्तीति अगानि तानि च खानि इन्द्रियाणि । अक १८अग कुटिलायां गतौ-इत्यस्मात् पचायच् । तानि गच्छन्ति इति अगखगाः - कुटिलेंद्रियपरत्रशाः । कुत्सिताः अगखगाः अगखगकाः । कुत्सार्थे कन् । कको लोलः । कक लौल्ये इत्यस्मात् अच् । न ककः अककः अलोल इत्यर्थः । अग- २. खगकेषु अकका अगलगकाकका वसंबुद्धिः अगखगकाकक । कुत्सितेन्द्रियपर- वशाननुरक । त्वं अधक्काकहा कुत्सितं अघं अधर्क तदेव काकः तं जहातीति अधककाकहा । एतादृशः सन् गां स्वर्गम् अगाः गमिष्यसि । इणो लङि रूपम् । २णो गा लड़ि इति गादेशः । आशंसायो भूतवच इति भविष्यति लड् । अत्र कण्ठपैरेव वर्णन्धरचना ॥ ९१ ।। अथ वर्णनियमे चतुर्वणे दर्शयति--रे रे इति । तत्र तावत् पदच्छेदः- रे रारूरुरूरोरुगागोगः अगाङ्गगागगुः । कि केकाकाकुकः काकः मा मां आम अममामम । अन्वयार्थ:-कश्चिद्वयाधं निन्दन् तत्संसर्ग परिहरति । रेरे इत्यनादरे। रोषावेशात् द्विरुक्तिः । अममामम नास्ति मम ममत्वं येषां ते अममाः । मम इति भावप्रधानो निर्देशः । ममत्वशून्याः सर्वत्र समबुद्धयः साधव इत्यर्थः । २ 'काका ग'. कपा. "काककः क, 'काका कपा ३ , अझाझड़.थक,प. " .

·अपराध त गन्तीति ३६० काव्यादर्श तृतीय परिच्छेदः किं केकाकाकुकः काको मामामाममामम ॥ ९२ ॥ देवाना नन्दनो दवो नोदनो वेदनिन्दिनीम् । दिव दुदावं नादेन दाने दानवदन्तिनः ।। ९३ ॥ इतेपा आम निघृणाचरणेन खद मयते प्रणिददाति इति तत्सबुद्धि अममामम । निघृणाचरणेन सापुरपदु खद । मेङ् प्रणिदाने इत्यस्मात् आतोनुपसर्गे क इति क । रोरूहरूरोरुगागोग रोरूयते इति रोरू यजन्तात् किम् । रोरू (श्वासौ रुरुश्च चित्रमृग रोरूहरु पुन पुन शब्दकारा चित्रमृग तस्य उरस पक्षस रुक् पीडा । शरवेधजनितेत्यर्थ । सा एव आग रोरूहरूरोरुगागोग । मृगहत्याविधायक इत्यर्थ । अगागागगु अगस्य १२पर्वतस्य अङ्ग अधित्यका गच्छन्ति इति अगाङ्गगा । पर्वतोपरि वर्तमाना इत्यर्थ । ते च ते अगा वृक्षा अगाङ्गगागा तेषु गावा यस्य स अगाङ्गगागगु । पर्वतो परिप्रदेशस्थवृक्षाध स्थितधेनुक इत्यर्थ । अगाङ्गगोगगु इति पाठे पदद्वय १५अगाङ्गग आगु इति । अगा वृक्षा तस्य अङ्गानि अवयवा त्वपुष्पफलादय तानि गच्छति सेवनार्थमिति अगाङ्गग वृक्षत्वपुष्पफलोपभोगीत्यर्थ । तथा अगगु अगे पर्वते गौ दृष्टि यस्य स. । मृगयार्थ नगासतधिरित्यर्थ । ईदृशस्त्व १८मा मा आम मा आगन्छ । त्वत्सपर्क मा विधेहि इत्यर्थ । दृष्टान्तेनामुम) विशदयति । किमिति प्रश्ने । काक वायस । केकाकाकुक केका मयूरवाणी काकु मदसूचकध्वनिविशेष यस्य स केकाकाकुक । शेषाद्विभाषा इति कम् । भवतीति शेप । यथा काक मदेन आराव कुर्वन्नपि केकासौभाग्य न लभते तथा भवान् महता परिश्रमेणापि अस्माक सङ्ग न लभते इति भाव । अत्रापि विविधा अर्था टीकाकृद्धि प्रदर्शिता ते तत एव द्रष्टव्या । चतुर्भि र ग-क म इति वर्ण निवन्धनाच्चतुर्वर्गनियमितचित्रम् । वर्णपद च वृत्तपूरक- वर्णपरम् । तेन अङ्गत्पत्र काराधिक्येपि न दोष । तस्य वृत्चपकत्वाभावात् ९२ त्रिवर्णमुदाहरति-देशनामिति । भगरतो नरसिंहस्य स्तुतिरियम् । देवाना इन्दादिदेवाना नन्दन आहादक । तया वेदनिन्दिनाम् वेदान् निन्दन्ति कुतपयन्ति ते वेदनिन्दिन असुरादय तेषाम् । नोदन निवारक । देवो २ , मामा मामम मामम प," १ देवनिन्दिनाम् कपा ४ 'नन्दिना ब, क, ·1 वर्णनियमाः सूरिः सुरासुरासारिसारः सारंससारसा ससार सरसीः सीरी समरूः स सुरारसी ॥ ९४ ।। नूनं मुन्नानि नानेन नाननेनाननानि नः। नानना ननु नान्ने नानानिनो निनीः ॥ ९५ ॥ ॥ इति चितचक्रम् ॥ नरसिंहः । दानवः हिरण्यकशिपुः स एव दन्ती गजः तस्य । नन्दिनः इति पाठे दानवान् नन्दति आनन्दयतीति दानवनन्दी हिरण्यकशिपुः । तस्य दाने (अवखण्डने । नादेन सिंहनादेन । दिवं आकाशम् । दुदाच तापयति स्म । दुदु उपतापे इत्यस्य लिटो रूपम् । अत्र द-च-न इति त्रिमिवर्णरुपनिवन्धनम् इति त्रिवर्णता || ९३ ॥ द्विवर्णमुदाहरति-सूरिरिति । बलदेवस्य सरोवगाहनवर्णनमिदम् । सः त्रिभुवनप्रथितः । सीरी बलदेवः । सूरिः पण्डितः । तथा सुरेषु असुरेषु च आसारी प्रसरणशील सारः बल यस्य सः । देवदानवेषु अप्रतिहतप्रभाव इत्यर्थः । सुन्छु उरू यस्याः सा सूरूः रेवती तथा सहितः ससूरूः । तथा सुरारसी सुराया मधे रसः प्रीतिरस्यास्तीति सुरारसी । सारससारसाः आरसेन शब्देन सहिताः सारसाः ६सशब्दाः सारसाः जलपक्षिणः यत्र ताः सारससारसाः । सरसीः ससार विहाराय जगाम । अन्न सकाररेफाभ्यां द्वाभ्यां वर्णीभ्या निवन्धनमिति द्विवर्णता ॥१४॥ एकवर्णमुदाहरति-नूनमिति । तत्र तावत् पदानि नूनं नुन्नानि न अनेन न अन्नेन अननानि नः । न अनेनाः ननु ना अनूनेन एनेन अनान् ? इनः निनीः ॥ अन्वयार्थः कश्चित् शूरः प्रतिभटै; स्तूयते । अनेन प्रत्यक्षी- भूतानुपमशौर्येश एतेन वीरेण शर्मा । अननेन स्वसामर्पन हेतुभूतेन । नः अनु. नानि सामया॑नि । न नुनानि परिक्षिप्तानि । इति न । तर्हि नूनं नुनान्येव । अनेन स्वयं सर्वे सामर्थ्यशून्या विहिता इति भावः । अत: अनूनेन अधिकालवता । म एनेन वीरेण । अनान् वलपतः स्वीयपुरुषान् । निनीः नेतुमिछुः । समन्तात् किए । इनः स्वामी । ना पुरुषः । अस्माक प्रभुः इत्यर्थः । अनेनाः निष्पापः निरपराधो। वा न । अपि तु सापराध एव । एतादृशवीरस्य पुरतः केव १ सारास', क. २ सीरो. अ, य. ३ 'नाननिना,अ, क. [काव्यादर्भ ] ६ ·. । काव्यादर्श तृतीयः परिच्छेदः इति दुष्करमार्गपि कश्चिदादर्शितः क्रमः । प्रहेलिकाप्रकाराणां पुनरुद्दिश्यते गतिः ॥ ९६ ॥ क्रीडागोष्ठीविनोदेषु तोराकीर्णमन्त्रणे । परव्यामोहने चापि सोपयोगाः प्रहेलिकाः ॥ ९७ ।। आहुः समागतां नाम गूढार्था पदसंधिना । खविनाशायैव पुरुषान् प्रणिणीपुः सापराध एवेति भावः । ननु इति निश्चये | अत्र केवलनकारेणैव रचना इति एकवर्णनियमः ॥ ९५ ॥ इदानीं दुष्करक्रममुपसंहरन् प्रहेलिकां प्रस्ताति-इतीति । इति एवं- प्रकारेण । दुष्करमार्गे स्वरस्थानवर्णनियमरूपे । कश्चित् स्वल्पः । क्रमः प्रकारः । आदर्शितः। अन्ये क्रमस्थसर्वव्यञ्जनं छन्दोक्षरव्यञ्जनं मुरजाक्षरव्यञ्जनं दीर्धे- कस्वरम् इत्यादयः तथा पद्ममुसलबन्धादयश्च रचनाविशेषा विस्तरभिया कविना १ नोल्लिखिताः सरस्वतीकण्ठासरणादिग्रन्थेभ्योवगन्तव्याः । प्रहेलिकायाः ये प्रकाराः तेपाम् । गतिः लक्षणम् । उदिसते उद्देशपूर्वकं निवेद्यते । प्रहेलिका तु सा ज्ञेया वचः संवृतिकारि यत् । इति ग्रहेलिकासामान्यलक्षणम् । अस्या विशेपप्रभेदानां :, लक्षणानि अमे स्फुटीकृतानि ग्रन्थकृता ॥ ९६ ॥ रसस्य परिपन्धित्वान्नालंकारः प्रहेलिका । इति रसपरिपन्धिभूतत्वात प्रहेलिकापा नालंकारत्वं तर्हि तन्निरूपणं किमर्थमिति चेत् तस्याः उपयोग दर्शयति-क्रीडेति । क्रीडार्थ या गोष्टी सभा तल ये विनोदाः विचित्र , वाग्व्यवहारैः प्रमोदाः तेषु । तथा तज्ज्ञैः प्रहेलिकाभिज्ञैः । आकोणे व्यासे समाजे - यन्मन्त्रणं गुप्तभापणे तस्मिन् । तथा परस्य बोद्धव्यपुरुषभिन्नस्य व्यामोहने अभि- तार्थानवगमे च । प्रहेलिकाः सोपयोगाः उपयुक्ताः । सन्तीति भावः । यद्यपि शब्दालंकारादिरूपेणेयं न काव्योपयुक्ता तयापि विदुषां क्रीडागोष्टीविनोदादि- ') पूपयुक्तेति भावः॥ ९७ ॥ अस्याः प्रभेदानुदिशति--आहुरिति । पदसधिना पदाना, संधिः 'अतिशयसनिधिः तनिमित्तकेन कार्येण पदसंधिना हेतुना । गूढार्थी दुर्योधीप 1 मार्गस्थ. . २ समाहिनाम, क. , ।

·1 प्रहेलिकाप्रभेदाः । वञ्चितान्यत्र रूढेन यत्र शब्देन वञ्चना ॥ ९८॥ व्युत्क्रान्तातिव्यवहितप्रयोगान्मोहकारिणी। सा स्यात् प्रमुपिता यस्यां दुर्योधार्थी पदावली ॥ ९९ ।। समानरूपा गौणार्थारोपितैधितों पदैः। परुषा लक्षणास्तित्वमात्रव्युत्पादितश्रुतिः ॥ १० ॥ संख्याता नाम संख्यानं यत्र व्यामोहकारणम् । अन्यथा भासते यत्र वाक्यार्थः सा प्रकल्पिता ॥१०१॥ ३समागता समागतसज्ञकप्रहेलिकाम् । आहु कथयनि । नामेति प्रसिद्धौ। तथा अन्यत्र विवक्षितार्थादन्यत्न । रूढेन प्रसिद्धन ) शब्देन यत्र वञ्चना प्रतारणा। सा पश्चिताख्या प्रहेलिका । यत्र योगेन प्रकृतार्थोपस्थिति. पर सदार्थेन बञ्चना श्योगार्थनिगृहनेन अन्यार्थानभास सा वचितेत्यर्थः ॥ ९८ ॥ व्युत्कान्तेति । अति अत्यन्त व्यवहितानाम् असन्धिपदैर्यवहिताना सबन्धिपदाना प्रयोगात् मोहकारिणी अविवोधलेशकारिणो । या सा व्युत्क्रान्ता प्रहेलिका । यस्या पदावली दुर्बोधार्या प्रसिद्धिराहित्येन केरलयोगिकार्थत्रलेन अर्पस्योनयनात् दुर्वाधा दु खेन बोध्या अर्था यस्याः सा । एतादृशी सा प्रमुपिता नाम प्रहेलिका । वुद्धः प्रकर्पण मोपणात् प्रमुषिता । वञ्चित्तायामक पद'दु:- दधम् अत्र तु पदावलि. तथा । वञ्चिताया नानार्थकपदस्य अप्रसिद्ध प्रयोग अन तु एकार्यान्येकाप्रसिद्धानि पदानि इत्युभयोः प्रभेदः ॥ ९९ ॥ । समानरूपेति । गोगाथै आरोपितै उपचारित पदै प्रथिता गुम्फिता। समानरूपा सादृश्यनिवन्धनत्वादिति भाव. । लक्षणस्य शास्त्रस्य अस्तित्वमाण केवलशास्त्रसिद्धत्वेनेत्यर्थः । तत्रार्थे रूढिरस्ति वा नवेस्यविचार्य केलझान- मर्यादया अयमों निष्पन्नो भवतीति कृत्वा व्युत्पादिता श्रुतिः शब्दो यत । तादृशी वाक् परुपा प्रहेलिका 1 पारुष्येणावबोधकत्वादिति भावः ॥ १०॥ संख्यातेति । यत्र संख्यान वर्णगणना सख्यावाचक शब्दो राज्यामोह- कारण अर्थबोधविषये विशेपमोहकारणम् । तत् सख्याता नाम प्रहेलिका। यत्र १ वश्चनम्, अ. वाह. ३ समानरूप' क. पपित म. म ·काच्यादर्थे तृतीयः परिच्छेदः सा नामान्तरिता यस्यां नानि नानार्थकल्पना । निभृता निभृतान्यार्थी तुल्यधर्मस्पृशा गिरा ॥ १०२ ।। समानशब्दोपन्यस्तशब्दपर्यायसाधिता । संमूढा नाम या साक्षानिर्दिष्टार्थापि मूढये ॥ १०३ ।। योगमालात्मिका नाम यो स्यात् मा परिहारिकों । एकच्छन्नाश्रितं व्यक्तं यस्यामाश्रयगोपनम् ॥ १०४ ॥ अवाक्यार्थः अन्यथा भासते आपाततः प्रतीयमानादीदन्यरूपः पर्यवसाने प्रती. यते । सौ प्रकल्पिता प्रहेलिका ।। १०१ ॥ सेति । यस्या प्रहेटिकायाम् । नानि संज्ञायाम् ।नानार्थकल्पना नानार्थीनां कल्पना विकल्पनम् । शब्दस्यानेकार्थत्वादिति भावः । सा नामान्तरेण अन्तरि- तार्थत्वान्नामान्तरिताख्या । तुल्यः समानः धर्मः तं स्पृशतीति तुल्यधर्मस्पृक् तया तुल्यधर्मस्पृशा । गिरा प्रकृताप्रकृतयोः साधारणधर्मप्रतिपादकया गिरेत्यर्थः । निभृतः निद्भुतः अन्यार्थः प्रकृतार्थः यया सा ! निभृताख्या ॥ १०२ ॥ समानेति । उपन्यस्ताना श्लोके प्रयुक्ताना शब्दाना पर्यायः योजना- विशेषः तेन साधिता निप्पन्ना । समानशब्दा प्रहेलिका । तैरेव शब्दैः योजना- विशेषण अर्थाविर्भावात् सा समानशब्दाख्या प्रहेलिफेयर्थः । साक्षात् वाचक- शब्देन निर्दिष्टार्थापि उक्तार्थापि । या मूढये आपाततो मोहाय । भवति सा संमू- ढारख्या प्रहेलिका ॥ १०३ ॥ योगेति । योगानां यौगिकशब्दानां या माला परपरा सैव आत्मा खरूपं यस्याः सा । यौगिकशब्दपरपराभिः एकैकरूद्धशब्दार्थप्रतिपादिका इत्यर्थः । एतादृशी या रचना सा परिहारिका प्रहेलिका । हारो मुक्तामाला तां परिगता यौगिकपरपरया इति परिहारिका । अथवा झटिति प्रकृतार्थबोध परिहरति निवारयति इति परिहारिका । तथा यस्या आश्रितं आधेयम् । एव व्यकम् । आश्रयस्य च गोपनम् । सा एकच्छन्ना एकः आश्रयः छनः गुप्तः यस्याम् इति एक उन्नाख्या ग्रहेलिका ॥ १०४॥ , मूढयोः. अ. ३ पा स्यात् पत्रं यस्याः सपा • शारिणी. अ, "हारिकी. उपा. - । २ मालामऊ, अ.यपा.

·प्रहेलिकाप्रभेदा. सा भवेदुभयच्छन्ना यस्यामुभयगोपनम् । संकीर्णा नाम सा यस्यां नानालक्षणसंकरः ॥ १०५ ॥ एताः पोडश निर्दियाः पूर्वाचायः प्रहेलिकाः । दुष्टप्रहेलिकाथान्यास्तैरधीताश्चतुर्दशः ।। १०६ ॥ दोपानपरिसंख्येयान् मन्यमाना यं पुनः । साध्वीरेवाभिधास्यामस्ता दुष्टा यास्त्वलक्षणाः ॥१०७! न म्यागोरसाभिनं चेतः कस्मात् प्रकुप्यसि । सा भवेदिति । यस्यां उभयगोपनम् आश्रिताश्रययोः गोपनं निगूहनम् । भवेत् । सा उभयच्छन्ना उभययोः आश्रिताश्रययोर्गोपनं यंत्रति व्युत्पत्त्या उभय- ३च्छन्नसंज्ञकेत्यर्थः । यस्यां नानालक्षणानां समागतादिपञ्चदशप्रभेदानां संकरः साहित्येनावस्थानं सा संकीर्णा ज्ञेया ॥ १०५ ॥ एता इति । एताः पूर्वोकाः । पूर्वाचार्यः पोडश प्रहेलिकाः निर्दिष्टाः । शुद्धसंकीर्णभेदेन पोडशल्ये वोध्यम् । शुद्धानां पञ्चदशत्वात् । तैरेव आचार्य: अन्याः एताभ्यः शुद्धाभ्यः भिन्नाः । चतुर्दश दुष्टाः संदोषाः । व्युताक्षरादयः अधीताः कथिताः ॥ १०६ ॥ दोपान इति । वयं दोषान् अत्यन्तशाब्दबोधप्रतिबन्धकरूपान् प्रहे- लिकादोषान् । असंख्येयान् संख्यातुमशक्यान् । मन्यमानाः न तान् दर्शयामः । केवलं. साध्वीरेव दोपबाहुल्याभावेन चमत्कृतिपोषकत्वेन चालंकारनामापन्नाः । प्रहेलिकाः समागताधाः षोडश । अभिधास्यामः उदाहरिष्यामः । तर्हि दुष्याः कथं छात्रा जानीयुरिति चेत् तेषां सामान्यलक्षणमाह । यास्त्वलक्षणाः समा- गतादियोडशप्रहेलिकालक्षणशून्याः । ताः दुष्टाः बोद्धव्याः ॥ १७ ॥ समागतामुदाहरति-न मयेति । अन्यत्र लिग्धमात्मानं. मत्वा रुदती गोपी जनसमाजे कृष्णः सान्त्वयति । मया कृष्णेन गोरसाभिज्ञ गोरसः, एयः तत्र आमज्ञं ज्ञातास्वादम् । पयः अपहत्य तत्यानाभिज्ञमित्यर्थः । चेतः न । कृतमिति उत्तानार्ययोजनार्थमध्याहार्यम् । तथा च त्वं कस्मात् प्रकुप्यसि । हे आलोहितेक्षणे कोपारक्तनयने । एमिः अस्थानरुदितैः अकारणरोदनैः । अलम् । :

·-- काव्यादर्श.तृतीयः परिच्छेदः अस्थानरुदितैरेभिरलमालोहितेक्षणे ॥ १०८ ॥ कुब्जामासेवमानस्य यथा ते वर्धते रतिः । नैवं निर्विशतो नारीरमरस्त्रीविडम्विनीः ॥१०९ ।। दण्डे चुम्बति पभिन्या हंसः कर्कशकण्टके। मुखं वल्गुरवं कुर्वस्तुण्डेनाङ्गानि घट्टयन् ॥ ११० ॥ खात्यः कनि काले ते स्फातयः स्फाहवल्गवः । मया पयोपहारः कृतः इति कल्पयित्वा मा रुदिहीत्यर्थः । इति आपाततोः । अमुमेवार्थ स्वीकृत्योदासीना. कृष्णेन दुग्धस्तेय कृतं तदर्थ चैषा रोदिति इति मन्यन्तामिति प्रकृतार्थस्य सवरणकारिता । प्रकृतार्थस्तु मे मम । आगः अपराधः परमानितासगरूप. तस्य रसे आस्वादे अभिज्ञ मार्मिक एतादृशं चेतः । न नास्ति । मा अन्यत्रबद्वरतिं मत्वा मा कोपकल्लपिता भवेत्यर्थः । अत्र मे आगोरसाभिशम् इति पदच्छेदः । अत्र सधिकार्येणायादेशेन मयागोरसेति प्रयोगो निप्पन्नः । श्तेनैव च प्रकृतार्थस्य सवरणम् इति समागता प्रहेलिकेयम् ॥ १०८ ॥ वञ्चितामुदाहरति-कुब्जामिति ।कुब्जा भग्नपृष्टा नारीम् । आसेवमानस्य उपभुञानस्य | यया ते रतिः अनुरागः । वर्धते एवं अमरस्त्रीविडम्बिनीः सुराङ्गना. सदृशीः । नारी निशितः आस्वादयतः । न रतिः रतिन वर्धते । इति आपात- तीर्थः । सवृत्तार्यस्तु कुब्जा कान्यकुब्जानगरी तत्रस्थनारी वा इति । अत्र कुन्जाशब्दः भग्नपृष्ठनार्यामेव रूढः विवक्षिताया नगर्या तत्रत्यनायो वा न तथा । (उपक्रम पिना प्रतीतिकरः इति प्रकृतार्थस्य निपुणमतियोध्यतया अत्र संवरणम् । इति वञ्चिता प्रहेलिका ॥ १०९।। व्युत्क्रान्तामुदाहरति-दण्ड इति । कर्कशकण्टके तीक्ष्णकण्टकावृते । दण्डे पग्रिन्या नाले । अङ्गानि घट्टयन् घर्पयन् । वल्गुरय मधुररयम् । कुर्वन् हंसः तुण्डेन स्वमुखेन । पभिन्या मुखं कमलरूपम् । चुम्बति । अनान्वयबोधकारणस्य नामासतेः विशेपेण अतिक्रान्तावात् व्युत्क्रान्ता ॥ ११०।। 'प्रमुपितां दर्शयति-सातप इति । हे कनि कुमारि । कन्या 1: - I, 'पिता. अ. २ क्षगः अ. म कनी । 11 ·. : प्रहेलिकाप्रभेदाः ३६७ , चन्द्रे साक्षाद्भवन्त्यंत्र वायवो मम धारिणः ॥ १११ ।। अनोद्याने मया या वल्लरी पञ्चपल्लवा । पल्लवे पल्लवे.ताम्रा यी कुसुममञ्जरी ।। ११२ ।। सुराः सुरालये स्वैरं भ्रमन्ति दशनार्चिपा। : कुमारी च इति । हेमचन्द्रः । ते तव । काल्यते क्षिप्यते यः सः कालः पादः तस्मिन् । कल, विक्षेपे इति चौरादिकात् कर्मणि धञ् । स्फातयः । स्फायनं स्फाः वृद्धिः । 'तस्याः अतिः गमनं यत्र ते । स्फीता इत्यर्थः । प्रभूता इति यावत् । एतादृशाः खातयः खं आकाशम् । तस्यायं खः शब्दः । तस्येदम् इत्यम् । अतनं अतिः । (भाषे क्तिन् । खत्य अतिः गमनं येषु ते । शब्दकारिन्पुराद्यलंकारा इत्यर्थः । क्षुद्र- घण्टिका. इत्यन्ये । ते अलंकाराः स्फार्हवल्गवः स्फा स्फातताम् अर्हन्ति ते स्फार्हाः प्रभूताः । वल्गनात् चलनात् जाताः वलगवः ध्वनयः । स्फार्हाः प्रभूताः ९वनावः चलनध्वनयः येषां ते फार्हवल्गवः । साक्षात् । भवन्ति इति शेषः । श्रोत्रेण प्रत्यक्षाक्रियन्ते इति भावः । कीदृशे तव पादे । चन्दति आह्वादयति इति चन्द्रः तस्मिन चन्द्रे आह्वादके । ततश्च मम वायवः प्राणाः । धारिणः रुद्ध- चेष्टाः । धृ अवस्थाने तुदादिः तस्मात् णिनिः । भवन्ति । केचित्त धृङ् अन- वस्थाने इति धातुपाठं मन्यानाः धारिणः अनवस्थायिनः इत्यर्थ दर्शयन्ति । अत्र अप्रसिद्धपदैः प्रकृतार्थस्य संवरणात् अमुषिता ।। १११ ॥ समानरूपां दर्शयति---अत्रेति । अत्र उद्याने मया पञ्चपल्लवा चल्लरी लता । दृष्टा । यस्यां वल्लर्याम् । पछये पल्लो ताम्रा कुसुममञ्जरी दृष्टा । अन्न नायि- ३कायां उद्यानस्य बाहोः वर्याः अङ्गुलिघु पल्लयाना नखेपु कुसुममनरीणा चारोपः । तेन समानरूपेय प्रहेलिकति ज्ञेयम् ॥ ११२ ॥ परुपामुदाहरतिमुरा इति । सुराः शाण्डिकाः |. सुरां गवं कुर्वन्ति' ते सुराः । सुराशब्दात् तत् करोति इति णिचि पक्षात् पचायच् । अथवा सुरा अति एपां इति सुराः । अर्शआदित्वादच् । दशनार्चिपा विकटहास्येन प्रकटितदशनकान्त्या। उपलक्षिताः इत्यर्थः। सौरे सुसया इदं सौरं तस्मिन् । सुरा मये, इत्यर्थः । सरसि सरोवरे । मजन्त इव निमजन्त इव । मत्ताः प्रमत्ताः सन्तः । वायचो. अक. २ मजरी. क. १ राष्ट्र अ, ३, सान्द्रा. कपा यस्याः, अ, क. -- ।

·कायादर्श तृतीयः मारेन्छेदः मजन्त इव मत्तास्ते सौरे सरसि संप्रति ॥ ११३ ।। नासिक्यमध्या परितश्चतुर्वर्णविभूपिता । अस्ति काचित् पुरी यस्पामष्टवर्णाह्वया नृपाः ॥ ११४ ।। गिरा स्खलन्त्या नम्रेण शिरसा दीनया दृशा। ६सुरालये गजायाम् । स्वैरं प्रमन्ति । अत्र सुरा इति शब्दः देवतासमूहे एव प्रसिद्धः । योगेन तु शौण्डिकेपि विद्यते । तथापि सुरशब्दो देवतार्थमेव प्रथमतः प्रकटयति । तेन देवाः स्वर्ग मत्ता हृष्टाः सन्तः सौरे सरसि मानससरोवरे (मजन्ति भ्रमन्ति इति अर्थस्य प्रथमतो भानम् । तेन चोपरिनिर्दिष्टस्य प्रकृतार्थस्य निगृहनम् । प्रकृतार्थस्तु रूड्या सप्रदायेन वा अप्रतीतमपिं केवलं अनुशासन- प्रमाणेनैव परिकल्प्य दर्शितः इति प्रयोक्तुः पारुष्यप्रकाशनात् पुरुषा॥११३॥ संख्यातामुदाहरति-नासिक्यमध्येति । नासिकायां भवः नासिक्यः अकारः सः मध्ये नामाक्षरमध्ये यस्याः सा | तथा परितः ञकार अभितः । चतुर्भिः वर्गः अक्षरैः विभूषिता । चत्वारो वर्णास्तु क-आ-च-ई-इति वोद्धव्याः । एतादृशाक्षरभिधाना काचित् पुरी काञ्ची इति नगरी । अस्ति । यस्या नगर्याम् । अष्टै वर्णा यत्र तादृशः आयः सज्ञा येषा ते । नृपाः पल्लवाः नाम ६ राजानः सन्ति । पल्लवाः इसन पुकारअकारटकारद्वयअकारवकार आकारविसु- गंधेति अधौ वर्णाः सन्ति । सर्वे प्राचीनटीकाकाराः अष्टवायनृपत्वेन पछः वान् एव स्वीकुर्वन्ति । अर्वाचीनास्तु पुण्ड्कान् कल्पयन्ति । अपरे पुनः शूद्र- कान् । तत्र पल्लवाः इत्यत्र वर्णगणनायां विसर्जनीयस्यायोगवाहवेन गणनम- नुचितमिति तेषामभिप्रायः स्यात् । परमत्र वस्तुस्थितिरेव निर्णयप्रमाणिका इति जोपंभावमाश्रयामः । अन चतुरष्टेति वर्णसख्यानेन प्रकृतार्थगृहनादिय १संख्याता ॥ ११४ ॥ प्रकल्पितामुदाहरति-गिरेति । हे वृद्ध जरठे। स्खलत्या स्खलनशीलया। गिरा वाचा । तथा नत्रेण उन्नयनसामर्थ्याभावेन अधोभूतेन । शिरसा । तथानिया १८शा | उपलक्षिता व सोरकम्पं सायम् । तिष्ठन्तं त्वा प्रतीक्षमाणम् । मा नानु कम्पसे मयि अनुप्रहं न करोपि । जरटाकामुकस्योतिरियम् । अपमापाततीर्थः । पानुष्य'. फ.

·प्रहेलिकाप्रमेदाः ३६९ तिष्ठन्तमपि सोत्कम्प वृद्धे मां नानुकम्पसे ॥ ११५ ॥ आदौ राजेत्यधीराक्षि पार्थिकः कोपि गीयते । सनातनच नैवासौ राजा नापि सनातनः ॥ ११६ ॥ अभिप्रेतार्थस्तु हे वृद्धे हे लक्ष्मीः । वृद्धिशब्दस्य संबोधनैकवचनम् । अत्र इसमृद्धर्थकवृद्धिशब्देन लक्षणया लक्ष्मीः स्वीक्रियते । प्रेमचन्द्रमहाशयैस्तु योग्यमृद्धिः सिद्धिलक्ष्म्यो वृद्धेरप्याहृया इमे । इति अमरमुदाढस्य ऋद्धिशब्दो लक्ष्मीवाचक इति स्थिरीकृतम् । परं स शन्द ओपधिविशेषवाचकः वनौषधि- स्वर्गस्थितत्वात् पूर्वप्रक्रमानुरोधाचेति तैः कथं नालोचितमिति न जानीमः । दारियेण हेतुना स्खलद्गीधर्मादिभिरुपलक्षितं मां कथ नानुकम्पसे इति प्रकृतार्थः। अत्र प्रथम प्रतीयमानादर्थात् परार्थकल्पना इति प्रकल्पिता ॥ ११५ ।। नामान्तरितामुदाहरति--आदाविति । हे अधीराक्षि चञ्चलनयने । कोपि पार्थिवः पृथिव्यां विदितः । तत्र विदित इति च इत्यनेन अण् । आदौ प्रथमम् । राजा इति गीयते । ततः सनातन इत्यपि गीयते । इति अप्रस्तुतार्थः । तनिधारणेन प्रस्तुतार्योद्भावनाय आह-असौ राजा भूपतिः । नैव । नापि सनातनः । अनेन निधन तर्हि कोसौ कथ्यतामिति प्रश्नः गम्यो भवति । तदुत्तरं तु पार्थिवः (पृथिव्यां भवः उत्पन्नः कोपि वृक्षः । स च आदौ पूर्वार्थे । राजा इति गीयते तन्नानः पूर्वभागः राजा इत्यस्ति । तया स सनातनथास्ति । सनातनो नाम नातनशन्देन सहितः । न तनः अतनः न अतनः नातनः । द्वौ नत्री प्रकृ. (तार्थ गमयतः इति नातनशब्देन तनशब्द एवं संपन्नः । तेन सहितः सना- सनः । तनशब्दान्तः इत्यर्थः । अथवा स नातनः तनशब्दशन्यो न | अन्यत्पूर्व- वत् । तथा च राजाशब्दपूर्वस्तनशब्दान्तश्च शब्दः राजातनः वृक्ष इति निष्पनम् । स च प्रियालवृक्षः इति प्रेमचन्द्रशर्माणः । अपरे तु प्रियालवृक्ष- • पर्याये राजादनशन्दोस्ति न तु राजातन इति । परं उभावपि एकार्थों एव इति शन्दमालातोवगम्यते । स च वृक्षः न राजा न वा सनातनः इति प्रश्तोर्थः । १५स च नानि नानार्थकल्पनया निहितः । अतः इयं नामान्तरिता ज्ञेया । अत्राः प्रेमचन्द्रशर्माणः । लक्षणे नामपदं च वस्तुपरं न तु संज्ञामानपरं यो- " ध्यम् । तेन-~- १ सोत्कण्ठ. अ. [ काव्यादर्श 0 ·३७० काव्यादर्श तृतीयः परिच्छेदः हृतद्रव्यं नरं त्यक्ता धनवन्तं ब्रजन्ति काः । नानाभङ्गिसमांकष्टलोका वेश्या न दुर्धराः ॥ ११७ ॥ तरुण्यालिङ्गितः कण्ठे नितम्बस्थलमाश्रितः । गुरूणां संनिधानेपि कः कूजति मुहुर्मुहुः ॥ अव सजलकलशरूपवस्तुनि वक्तव्ये प्रथमं नानार्थकल्पनान्नामान्तरिता । एवं-- य एवादौ स एवान्ते मध्ये भवति मध्यमः । अस्याथै यो न जानाति तन्मुखे तं ददाम्यहम् ॥ इत्यादावधि । अन्न यवसः प्रतिपाद्य इति ॥ ११६ ।। निभृतामुदाहरति--हृतद्रव्येति । नाना विविधा याः मङ्गयः शृङ्गार- चेष्टाप्रकाराः ताभिः समाकृष्टः वशीकृतः लोकः याभिः ताः। तथा दुःखेन प्रियमाणाः दुर्धराः । काः हतद्रव्यं अपहतधनं नरम् ।परित्यज्य धनवन्तं व्रजन्ति । अस्य प्रश्नस्य उत्तरं वर्णनमहिना वेश्या भवेयुः । अतस्तां निषेधति । वेश्याः गणिकाः । न । ता उद्दिश्य नायं मम प्रश्न इत्यर्थः । अतस्तद्भिन्नाः का इति (उच्यतामुत्तरम् । अत्रोत्तरत्वेनाभिप्रेतः संवृतार्थस्तु नानाभङ्गाः तरङ्गाः सन्ति यस्मिन् तत् नानामति नदीजलं तेन समाकृष्टाः सानावतीर्णाः लोकाः याभिः ताः । नदीनां जलवीचिभिः जनानां प्रवाहे आकर्षणं सुपसिद्धमेव । दुर्धराः धरात् पर्वतात् दुर्गताः कष्टप्रदगमनाः । इति प्रेमचन्द्रादयः । दुःखेन धतु निरादु योग्याः । वेगवटरप्रवाहेण निरोहमशक्या इत्यर्थः । इति परे । हृतानि द्रव्याणि द्रुषिकारभूतानि पत्रपुष्पादीनि यस्य तम् । अथवा द्रव्याणि पर्वते विद्यमानानि गैरिकादिधातुविशेषभूतानि यस्य तम् । नरं नरसदृशं आश्रपीभूतं पर्वतम् । पक्का धनयन्तं रताकरम् । बजन्ति । एतादृश्यो नयः इति उत्तरम् । केचित् तु अस्यो, चरं श्रियः इति ददति । तच्च संपत् संपदमनुवध्नाति इति नियमानुरोधेन १५ तद्रव्यं परित्यज्य धनवन्तं ब्रजन्ति इति थियो वर्णनं समवति । अतस्तदपि उपपन्नमेव । अत्र विशेषणानां साधारण्यात् एकतरार्थप्रतिपधन्यार्थप्रीतियुग्यते । एवं तत्प्रतीती च वाचकशब्दानुपाचत्वानिभृतत्वम् । अतो निम्ता प्रदेवि. केयम् ॥ ११७ ॥ । पहिला. कपा २ शतारष्ट. अ, पपा ·। ६ प्रहेलिकाप्रभेदाः जितमकटकेशाख्यो यस्तोभूमिसादयः । स मामय प्रभूतोत्कं करोति कलमापिणि ॥ ११८ ॥ शयनीये परावृत्य शयितौ कामिनी क्रुधौ । तथैव शयितौ रागात् स्वैरं मुखमघुम्वताम् ॥ ११९ ।। विजितात्मभवद्वेपिगुरुपादहतो जनः । समानशब्दामुदाहरति-जित इति । हे कलभापिणि मञ्जुवचने । प्रकृष्टकेशस्य आख्या नाम यस्य स प्रकटकेशाव्यः प्रवालः । प्रकृष्टवाल: केशः प्रवालः इति प्रकृष्टकेशाख्य प्रवालः । जिता प्रकृष्टकेशाख्या येन सः जितप्रकृष्टकेशाख्यः । तथा अभूमिसाहयः नास्ति भूमिः धरा यत्र स अभूमिः अधरः तया साहयः सनामा | तव त्वदीयः । ईदृशः यः स मां अथ प्रभूतोत्कं ६ अत्युत्सुकम् । करोति । प्रवालतुल्यस्तेधरो मा पानेच्छया व्याकुलयतीत्यर्थः । अत्र प्रकृष्टकेशाख्याभूमिसाइयशब्दौ लक्षितलक्षणया प्रवालरत्नाधरोष्ठवाचकौ इति प्रकृतस्य समानशब्देनोपस्थापनात् लक्षणया लक्षितेन सदृशशब्देन प्रकृतार्थस्यो- ९पस्थितेः समानशब्दा ॥ ११८॥ समूढामुदाहरति-शयनीय इति । शयनीये शय्यायाम् । कामिनी झुधा परावृत्य पराङ्मुखीभूय | शयितौ । रागात् तथैव शयिती सन्तौ । स्वैरं यथेच्छम् । -मुख अचुम्यताम् । पराङ्मुखीभूय शयितयोरेतदुर्घट इति आपाततो मोहः। पर्य- वसितार्थस्तु आदो कुधा परावृत्य पराङ्मुखीभूय शयितौ । पश्चादागाव तथैर परावृत्य पुनः परावृत्य नाम सन्मुखीभूय शयितौ इति । शपने संमुखीभ्य दशयनस्योपपनत्वान मुखचुम्बनानुपपचिः। आपाततः मोहजननात् श्रोतृणा इयं समूढा प्रहेलिका ॥ ११९ ।। परिहारिकामुदाहरति-विजितेति । विना पक्षिणा गरुडेन जितः अमृतहरणे विजितः इन्द्रः तस्यात्मभयः पुनः अर्जुनः तस्य द्वेपी द्वेष्टा कर्णः तस्य गुरुः पिता सूर्यः तस्य पादैः किरणेः हतः संतप्तः । जनः हिम शीतं गस्तेऽभूमिसमाहय . क. २ सुभूतोक अ, क. . . ३ रुश. अ.क. 1 विजितान्न.क.

·३७२ काव्यादर्श तृतीय परिच्छेदः हिमापहामित्रघरैप्ति व्योमाभिनन्दति ॥ २२० । न स्पृशत्यायुधं जातु न खीणां स्तनमण्डलम् । अमनुष्यस्य कस्यापि हस्तोयं न किलाफलः ॥ १२१ ॥ केन का सह संभूय सर्वकार्येषु संनिधिम् । लन्ना भोजनकाले तु यदि दृष्टो निरस्यते ॥ १२२ ॥ अपहन्ति इति हिमापह अग्नि तस्य अमित्र शत्रु जल तस्य धरा जरघरा । मेधा इत्यर्थ तै । व्याप्त आच्छन्नम् । व्योम आकाशम् । अभिनन्दति प्रशसति । ६अत्र यौगिकशब्दपरपरया प्रकृतार्थस्योद्भवनात् योगमालात्मिका प्रहेलिका ।।१२०॥ एकच्छन्नामुदाहरति-न स्पृशतीति । कस्यापि अमनुष्यस्य मनुष्यत्वा- नहस्य । हस्त जातु कदाचिदपि । आयुध न स्पृशति । तथा वीणा युवतीनाम् । स्तनमण्डल च न स्पृशति । तथापि अय हस्त अफल फलशून्य । न । कि रेति निश्चये । अय अर्थ आपातत प्रतीयते । विचारे तु आयुधस्य कुच- मण्डलस्य च स्पर्शाभावेन नालिन् पौरुषत्व रसिकल वा तत् कथमस्य हस्त सिपल स्वक्रियाकरणासमर्थत्वात् इति विरोध । तत्परिहाराय अमनुष्यश-देन गन्धर्वशब्दो लक्ष्यते । तथा च अमनुष्यस्य गन्धर्वस्य हस्त गर्वहस्त एरण्ड वृक्ष । तथाच हारावली-अगण्डपश्चागुलवर्धमाना गन्धर्वहस्तविपुटाफलध ९इति । स च आयुध न स्पृशति । तत्खण्डने आयुधस्य मालिन्य जायते । तथा स्रीस्तनमण्डल न स्पृशति । तस्य कण्डूकरत्वात् । स च अफलो न भवति पलवस्यात् । अत्र च आश्रित फल व्यक्त न तु आश्रयो वृक्ष व्यक इति १२एकच्चन्ना प्रहेलिकेयम् ।। १२१ ॥ उभय छन्नामुदाहरति कनेति । क पदार्थ । केन पदार्थेन । सह समूप समुत्पथ । सर्वकार्येषु सनिधि सानिध्यम् । उन्ध्या च भोजनकाळे यदि ए स्याद तहि निरस्यत दुरीक्रियते । इति प्रन । उत्तर तु क यस्य मस्तकस्य अपक पेश । इदमर्थे । केन सह मस्तकेन सह । सभ्य समुत्पद्य । सरकापु चूदागिमालाविधारणकार्यपु । सनिधि उम्पा भोजनवाले ए 1 पारे इति सोप । निरस्यते अशुचित्वाद्र्ाप्रियते । आयायिणमिस्तककेरायो उभयो नित्यादुभपठना इस प्रहटिरा ॥१२२॥ था.

·प्रहेलिकामदाः m सहया सगजा सेना सभटेयं न चेजिता । । अमातृकोथं मूढः स्यादक्षरज्ञच नः सुतः ॥ १२३ ॥ सा नामान्तरितामिश्रा वञ्चितारूपयोगिनी । एवमेवेतरासामप्युन्नेयः संकरक्रमः ॥ १२४ ॥ ॥ इति प्रहेलिकाचक्रम् ॥ संकीर्णामुदाहरति-सहयेति । सहया हयैरश्वैः सहिता सहया । तथा सगजा गजैः करिभिः सहिता सगजा । तथा सभटा भटैः योधैः सहिता सभटा । एतादृशी सेना न चेजिता न पराभूता चेत् । अयं नः अस्माकम् । सुतः अक्षरज्ञः 'परमार्थतत्त्वविदपि । अमातृका माति परापरसामर्थ्य परिमाति इति माता न माता ; अमाता परापरवलानवच्छेत्ता । पश्चात् स्वार्थ क. । एतादृशः मूढः एव स्यात् । ६इति उत्तानार्थः । गूढार्थस्तु सहया हकारेण यकारेण च सहिता सहया । अत्र हकारण सबै उप्माणः शपसहाः गृह्यन्ते यकारेण च अन्तस्था यरलवाः । तथा सगजा गकारेण जकारेण च सहिता । अत्र गकारेण सर्वः कवर्ग: जका. परेण चवर्गश्च ज्ञेयः । तथैव सभटा पवर्गटवर्गसहिता । तथा सेना इकारण नका. रेण च सहिता । इकारेण अचां नकारेण तवर्गस्य च संग्रहः । एवं भूता अक्ष- । राणां पङ्किरिति शेषः । न निता चेत् सम्यगुच्चारणेन लेखनन वा स्वायची न कृता चेत् । अयं नः सुतः अक्षरशः न क्षरन्ति इति अक्षराः वेदाः तद्विदपि । अमातृकः मातृकाः वर्णाः न सन्ति सम्यक् लेखनेनोचारणेन वा यस्य सः । वर्णलेखनोच्चारणानभिज्ञः मूढः स्यात् । वर्णव्यवहारानभिज्ञत्वात् । अमात्रिका इति १५पाठे प्रथमार्थे मात्रा विपयाः ते न सन्ति यस्य विषयपराङ्मुख इत्यर्थः। द्वितीयार्थे मात्रा हस्वदीर्घप्लुताचारकालविशेषः स नास्ति यस्य तत्रानभिज्ञ इत्यर्थः||१२३॥ अत्र संकीर्णता विशदयति-सेति । सा अधुना दर्शितेयम् । संकीर्णा । यतः नामान्तरितामिश्रा हयादिशब्दानां विविधार्थकल्पनानामान्तरिताख्यया प्रहेलिकया मिश्रा ज्ञेया । तथा यश्चितारूपयोगिनी वञ्चिताख्या या प्रहेलिका तपेण योगः 1 अमात्रिका यार, प. ३ अम्माच्छोकादनन्तरं व पुस्तके अधिक इति प्रहेलिकामा दुष्करात्मा प्रदर्शितः।

·काव्यादर्श तृतीयः परिच्छेदः अपार्थ व्यर्थमकाथै ससंशयमपक्रमम् । शब्दहीनं यतिम्रष्टं भिन्नवृत्तं विसंधिकम् ॥ १२५ ॥ देशकालकलालोकन्यायागमविरोधि च । इति दोपा दशैवैते वाः काव्येषु सूरिभिः ॥ १२६ ॥ संबन्धः अस्ति अस्या एतादृशी अपि अस्ति । सेनाशब्दस्य प्रसिद्धस्य अत्र अविवक्षितस्याद् वञ्चिताख्या प्रहेलिकापि वियते इति भावः । एवमेव इतरासां ६प्रहेलिकानां अपि संकरक्रमः उन्नेयः ज्ञेयः । अत्र द्वयोः सांकर्य दर्शितम् । अनयैव दिशा त्रिचतुःप्रभृतीनां सांकर्यमुनेयमिति भावः ॥ १२४ ॥ एतावत्पर्यन्तं द्वितीयपरिच्छेदारम्भे-काव्यशोभाकरान् धर्मान् अलंकारान् प्रचक्षते (२१) इति उद्दिष्टान् काव्यशोभाकरलेनोपादेयधर्मान् अर्थालंकारान् शब्दालंकारांश्च निरूम्य-तदरूपमपि नोपेक्ष्यं काव्ये दुष्ट कथंचन (१.१) इति हेयधर्मान् दोपान् व्याचिख्यासुः भरतादिभिः संगृहीतानां दशसंख्याका- नागेव विवरणं संप्रदायानुगृहीतं नथा अन्यैः अधिकतया संगृहीताना केषांचित इतेप्वन्तर्भाव केपांचिदनुपयुक्ततां मन्यमानः श्लोकद्वयेन तानुद्दिशति--अपार्थ- मिति देशकालेति च । दोषाणां पूर्व सामान्यलक्षणं विधेयमनन्तरं भेदाः इत्ययं शाखीयः पन्थाः । तदनुरोधेन दोषसामान्यलक्षणं वा इति ज्ञेयम् । तथा च काव्येषु सूरिभिः ये अभिमतप्रतौतिव्यवधायकतया विघ्नभूताः सन्तः विद्वत्प्रयोगको शेयो न हि मन्नोत्तरायः ॥ इत्याचार्यदण्डिनः रुतो यमकप्रहेलिकाप्रकारो नाम तृतीयः परिच्छेदः ।। काव्ये दोपगुणा र विज्ञातव्या विचक्षणः । दोपा विपत्तयत्तस्य (ये तत्र क) गुणाः संपत्तय (ये य° कोस्तथा।। तधा क पुस्तकेपि अधिक-- इति यह डिझाता दुरफरारमादि दर्शिनः । विद्वत्प्रयोगतो या मागाः प्रश्नोत्तरादयः ॥ १२५ ।। ॥ इति पहेलिकाचकम् ॥ विशादिरनेन सुवामंना सफरदुष्करमार्गमवैति हि । न हि तदन्यनयेऽपे रुतश्रमः प्रभुरिमं नयमेतुमिदं दिना ॥ २६॥ इत्याचार्पदण्डिना रुती काल्यादर्श सुरुरदुष्टरो नाम सृतीय परिच्छेदः ।। पुष्पिकानन्तरं 'फाये दोपगुणा ' इत्यादिश्लोक अपुस्तकरयः अप्रापि दृश्यते ।

·- काव्यदोपाः प्रतिज्ञाहेतु दृष्टान्तहानिर्दोषो न वेत्यसौ । विचारः कर्कशः प्रायस्तेनालीटेन किं फलम् ।। १२७ ॥ शश्वत् काव्यस्य हेयतामापादयन्ति इति वर्जिताः ते दोपाः इति दोषसामान्य- लक्षणं ज्ञेयम् । वामनो गुणविपर्ययात्मनो दोपाः इत्याह । प्रकाशकृत्-मुख्यार्थ- हतिर्दोपः इति । केचित्तु दुष्यति काव्यं अनेनेति करणे घना दोषशब्द निष्पाद्य तदेव लक्षणमाहुः । सर्वेषां संग्रहः उपर्युक्कलक्षणे भवतीति सुधी. मिराकलनीयम् । यस्य विशेषाः । अपार्थ अर्थशून्यम् । व्यर्थ विरुद्धार्थम् । एकार्थ १५अभिन्नार्थम् । ससंशयं संदिग्धम् । अपक्रम क्रमविरहितम् । शब्दहीनं अपेक्षित- शब्दन्यूनम् । यतिभ्रष्टं विश्रान्तिविच्छेदशून्यम् । भिनवृचम् वृत्तनियमन्युतम् । विसंधिकं सपिशून्यम् । देशकालकलालोकन्यायागमानां विरोधि विरुद्धार्थ च काव्यं दुष्टमिति शेषः । इति एते सूरिभिः काव्येषु वा दोपा दश सन्तीति शेषः । उक्त हि भरतेन-- गुदार्थमर्थान्तरमहानं भिन्नार्थमेकार्थमभिष्टुतार्थम् । न्यायादपेतं विपमं विसंधि शब्दच्युतं वै दश काव्यदोपाः ॥ (१६.८४) इति । प्रकाशकारः-रसश्च मुख्यस्तदाश्रयाद्वाच्यः (७.१) इत्यादि प्रबन्धेन रसप्राधान्यतया यद् रस-अर्थ-शब्दगत्वेन दोपाणा त्रैविय परिकल्पितं तन्नेष्ट २॥आचार्यदण्डिनः । यतः-शरीरं तावदिष्यायव्यवच्छिन्ना पदावली (१.१०) इत्येतावदेव काव्यलक्षणं तस्याभिप्रेतम् । तदनुरोधेनैव अत्र शब्दार्थानां दोपाणी परिगणनं तेन कृतमिति बोद्धव्यम् ॥ १२५-१२६ ॥ इदानी भामहेन-प्रतिज्ञाहेतुदृष्टान्तहीन दुष्टं च नेष्यते इति आधिक्यन गणितान् दोपान् निराकरिष्णुराह--प्रतिज्ञेति । तत्र साध्यनिर्देशः प्रतिज्ञा । साध्यसाधनं हेतुः। प्रसिद्धोदाहरणोपन्यासः दृष्टान्तः । एपा हानिः वैकल्यम् । दोपः अभिगतप्रतीतिव्याघातकतया वय॑त्वेन दोपः । न वेति असौ पर्यनुयुज्य- मानो विचारः एकतरावधारणेन निश्चयः । प्रायः कर्कशः केवलशास्त्रीयसरण्य- विगाहित्वात् रूक्षः । अतः सरसेस्मिन् साहित्यप्रबन्धे आलीदेन आस्वादितेन ज्ञातेनेत्यर्थः । तेन दोषादोषत्वविचारेण । किं फलम् न कोप्युपयोगोस्ति । यथा शास्त्रीया अपि अभिधालक्षणाव्यञ्जनादयः पदार्था उपयुक्ता इति तसदालंकारे वेश्ययं. अ.२ 'कर्कशपायस. अ, क. १८ for ·. ३७६ काव्यादर्श तृतीयः परिच्छेदः समुदायार्थशून्यं यत् तदपार्थमितीष्यते । उन्मत्तमत्तवालानामुक्तरन्यत दुप्यति ॥ १२८ ।। समुद्रः पीयते देवैरहमस्मि जरातुरः । अमी गर्जन्ति जीमृता हरेरावर्णः नियः ॥ १२९ ।। रविवेचिताः यथा वा शाखीयः उद्देशविधेयभावविचारः उत्प्रेक्षालंकारे सप्रपञ्चं निरूपितः न तथा विपयः इति न तद्विचारः क्रियते । तथा अभिमतप्रतीति- व्याघातका दुएं तच्च न सर्वत्र प्रतिज्ञादिहानौ वर्तते । अप्रतिज्ञातानां प्रासाहक- १२साच्यानामपि कषिभिः वर्णितत्वात् । नितुता च प्रसिद्धसाध्ये नैव वैरस्यमा- वहति । दृष्टान्तोपन्यासस्स्वलंकार एव । तदानिरपि नात्यन्तरस्यजनिका । अलं- कारशून्यत्वेपि काव्यत्यानपायात् । तस्मान केवलं प्रतिज्ञादिहानिः दोपस्वरूपा किंतु यत्र सा अभिमतप्रतीतिव्याघातकारिणी तत्र दोपो नान्यत्र इति अनित्य दोपविचारो नायमस्माभिर्वितन्यते इति भावः १२७ ॥ उद्देशक्रमानुरोधेनादावपार्थ लक्षयति--समुदायेति । समुदायस्य वाक्य- घटकपदसमूहस्य महावाक्यघटकवाक्यसम्हस्य वा यः अर्थः विशेषणविशेष्य- भावेन संवद्धतया एकतया प्रतीयमानः प्रतिपायः तेन शून्यम् । यद्वाक्यं महावाक्य था। तत् अपार्थग अपार्थसंज्ञवादोपदुष्टम् । इप्यते कविभिरिति शेषः । यत्र 'योग्यताकालासरयभावेन न पदानां वारपाना वावगतिर्भवति तत् अपार्थम् इति भावः । तध अपार्थ वायं उन्मत्ता उन्मादरोगाभिभूताः मचा मपादिना मूढाः चाटाः शिशवः तेषां उन्मत्तमत्त्वालानाम् । उक्के: भाषणात् । अन्यत्र दुप्यति । अनुन्मवादीनामुक्ती तमामयं दुष्टम् । उन्मचोको न दुधम् । इति अपमिति भावः ॥ १२८॥ अपार्थमुदाहरति-समुद्रः पीयते इति । देवैः समुदः पीयते । योग्यतायाः अभागत् पदसमुदायार्थान्यायम् । अहं जरातुरोस्मि । अभी बान्ता: मेगाः । गन्ति । हरेः दया ऐसपणः ऐरावतः । प्रियः । इति श्रीगि यायानि गर्पयोधसमान्यपि परस्परानाकाला मालित्वविरहण • भम्पले. नागपने. I. ममताम्मतवाला'. al- 'मन... पर गया मोऽप., भा, मे- 1. म , पप्रम.पना..

·९ कान्यदोपाः ३७७ इदमस्वस्थचित्तानामभिधानमनिन्दितम् । इतरत्र कविः को वा प्रयुञ्जीवमादिकम् ॥ १३० ॥ एकवाक्ये प्रवन्धे या पूर्वापरपराहतम् । विरुद्धार्थतया व्यर्थमिति दोपेषु पठ्यते ।। १३१ ॥ एकवाक्यत्वाभावः । ततश्च न समुदायार्थप्रतीतिः । न वा केवलं स्वार्थसंपादनेन विश्रान्ती विशेषार्थावातिः । अतः अपार्थमेतत् । महावाक्ये अवान्तरवाक्या- नामङ्गाङ्गित्वेनैवार्थबोधो भवति । तथाचोक्तम्-- स्वार्थबोधसमर्थानामङ्गाङ्गित्वव्यपेक्षया । वाक्यानामेकवाक्यत्वं पुनः संहत्य जायते ॥ इति ।। १२९॥ अपार्थदोपस्य गुरुत्वमपवादपरिहारपूर्वकं कथयति- इदमिति । अस्वस्थ- चित्तानां उन्मादादिभिरभिभूतमनसाम् । इदं पूर्वदर्शितम् । अभिधानं कथनम् । अनिन्दितं निर्दोपम् । स्यात् । प्रयोक्तुरनवधानतया शिष्टास्तद्वाक्यं सदोपं नैव जानायुरिति भावः । इतरत्र उन्मत्तादिभिन्न प्रयोक्तृषु मध्ये । को वा कविः पण्डितः । एवमादिकं योग्यताकासादिमिविरहितं वाक्यम् । प्रयुञ्जीत न कोपि प्रयुञ्जीत इत्यर्थः ॥ १३०॥ व्यर्थ लक्षतिएकेति । एकवाक्ये एकस्मिन् वाक्ये । तथा प्रबन्धे वाक्यसंघात वा । पूर्वापरपराहतं पूर्वापरविरुद्धार्थम् । वस्तु अस्ति चेत् तद् व्यर्य- ३तया विरुद्धार्थतया व्यर्थम् । इति व्यर्थसंज्ञकदोषेषु पठयते गण्यते । अनेन व्यर्य- मित्यत्र विरिति उपसर्गः विरुद्धार्यकः न तु अभावार्थकः इति सूचितम् । अर्थविरोधश्चात्र शाब्दबोधानन्तरं पालोचनया प्रतीयते । अपार्थे तु आकाङ्क्षा- दिविरहात् शाब्दबोध एय न भवति । एकवाक्ये प्रवन्धे च इत्यनेन वाक्य- प्रबन्धपर्यालोचनया विरोधप्रतिभानं अस्या विषयः प्रकरणादिपर्यालोचनया विरोधप्रतिभासस्तु वक्ष्यमाणदेशकालादिविरोधविषयः इति विवेकः । अस्मिन् ९एव दोपे अन्यैरुका विरुद्धमतिकारिय-प्रकाशितविरुद्धत्व-अमतपरार्थत्व-परिपन्थि- रसागपरिग्रहादयो दोपा अन्तर्भपन्तीति ज्ञेयम् ॥ १३१ ।। [कापादर्श] ४८ ·૮ काव्यादर्श तृतीयः परिच्छेदः जहि शत्रुवलं कृत्वं जयं विश्वंभरामिमाम् । तवं नैकोपि विद्वेष्टा सर्वभूतानुकम्पिनः ।। १३२ ॥ अस्ति काचिदवस्था सा साभिपङ्गस्य चेतसः । यस्यां भवेदभिमता विरुद्धार्थापि भारती ।। १३३ ।। परदाराभिलापो में कथमार्यस्य युज्यते । पिवामि तरलं तस्याः कदा नु दशनच्छदम् ॥ १३४ ।। प्रवन्धगतव्यर्थत्यमुदाहरति-जहीति । फस्नं शत्रुबलं जहि विना- शय । इमां विश्वंभरां जय स्वायत्तां कुरु । सर्वभूतानुकम्पिनः प्राणिमात्रेषु दयां कुर्वतः । तब एकोपि विद्वेष्टा शत्रुनास्ति । अत्र शत्रुशून्यस्य सकलशत्रुवलहननं तथा सर्वभूतानुकम्पिनः पृथ्वीजयश्च पीलोचनया नोपपद्यते ॥ १३२ ।। विरुद्धार्यता कचिद् गुणो भवतीति कथयति---अस्तीति । साभिषङ्गत्य दुःखादिना अभिभूतस्य । अभिषङ्गः पुल्लिङ्गः पराभवाकोशशपथेषु । इति मेदिनी । चेतसः काचित् सा अवस्था विवेकशून्या स्थितिः । अस्ति । यस्या अवस्यायाम् । वक्तुः विरुद्धार्थापि भारती अभिमता भवेत् शिष्टैः न केवळं निर्दोष- त्वेन अनुमता किंतु गुणपतया अङ्गीकृता भवेत् ॥ १३३ ।। व्यर्षस्य गुणस्वमुदाहरति--परेति । आर्यस्य अभिजनवतः । मे परदारा. भिलाषः पराङ्गनाभिरतिः । कथं युज्यते । तस्याः पराङ्गनायाः तरलं लजाभय- जनितसंभ्रमात् चञ्चलम् । दशनच्छदं अधरोष्ठम् । कदा नु पियामि । अत्र पूर्वार्धा- कस्य आर्पस्य परदारारिमुखत्वस्य तस्या रदनच्छदं पियामि इति उत्तरा- धाक विरुद्धम् । तच कामाभिभूतस्य न दोपायह प्रत्युत गुणावहम् । तथाच नेदं वाक्यं व्यर्थदोपपत् । अत्राहः प्रेमचन्द्रशमीणः । अत्र पूर्धि न्यायस्य शान्तन्यभिचारिणो रत्यास्यभारस्य उत्तरार्धध्यायेन शृङ्गारन्यभिचारिणी सुम्येन सह सन्नपि पिराधः प्रयोक्तुः वियोगाभिभूतत्वव्यञ्जकतया शृक्षारपोपकापाव (फमपि चमकारमारहतीति गुण एर । अत्र दोपिराधः । एवं एकर बहूना विराधे चमत्कारापेशेषः । यथा-- । . कुलम. २ भर अ. ३ अमम्. FIL महोत न पते कोरि. १, रा. ५ तामिसापर. पा.

·काव्यदोपाः ३७९ अविशेषेण पूर्वोक्तं यदि भूयोपि कीर्त्यते । अर्धतः शब्दतो चापि तदेकार्थ मतं यथा ॥ १३५ ।। उत्कामुन्मनयन्त्येते वाला तदलकत्विपः । काकार्य शशलक्ष्मणः क च कुल भूयोपि दृश्येत सा दोपाणां प्रशमाय मे श्रुतमहो कोपेपि कान्त मुखम् । किं वक्ष्यन्त्यपकल्मपाः कृतधियः स्यनेपि सा दुर्लभा चेतः स्वास्थमुपैहि का खलु युवा धन्योधरः पास्यति ॥ १५इति । अन्न शान्ताङ्गानां वितर्कमतिशङ्काधृतीनां विप्रलम्भारोत्सुक्यस्मृति- दैन्यचिन्ताभिः सह सनपि विरोधः प्रयोक्तुविरहाभिभूतत्वव्यञ्जनात् शृङ्गारप्रकर्ष- माविर्भावयति । नव्यास्त्वेवंविधस्थले विरुद्धानां वाध्यत्वेनोक्तवाद् गुणत्वमित्याहुः। १व्यथा-संचार्यादेविरुद्धस्य वाध्यत्वेन वचो गुणः । इति ॥ १३४ ॥ क्रमप्राप्तं एकार्थ लक्षयति--अविशेपेणेति । यदि पूर्वोक्तं वचः । अर्थतः, शब्दतो वा अविशेषेण विशेपशून्येन अभिनेनेत्यर्थः । भूयोपि पुनरपि । कीर्यते तत् एकार्थ मतम् । अत्र अविशेषेणेत्यनेन विशेषविवक्षयोकार्थस्य पुनः कीर्तन न दोपाय इति बोद्धव्यम् । एतदेव अनुकम्पाद्यतिशयः (३.१३७) इत्यनेन अन्यकी स्फुटीक्रियते । केचित्तु अविशेषेण एकरूपेण इत्यर्थ दर्शयन्ति । अयं च दोपः एकार्थः एकार्यगतः एकाकारशब्दगतश्चेति ज्ञेयम् । तेन च भिन्नार्थक एकाकारशब्दप्रयोगे नायं दोषः । अन्यथा सर्वस्यापि यमकस्यैकार्थ- दोषग्रस्तत्वापतिः । अत एव शब्दपौनरुक्त्यर्थत्यापि अमवादेकार्थ इति संज्ञा समुपपन्ना । अन्यथा गुणदोषालंकारसंज्ञानां प्रायः योगवलादेव प्रवृत्तिः इति सर्वालंकारिकसंमतत्वात भिन्नार्थकैकाकारशब्दावृत्तौ एकार्य इति संज्ञा अनुपपन्ना स्यात् । एवं च-सुरा विप्रैः सुरा नाचैः सेव्यन्ते भक्तिभावतः । इति देवमय. १३वाच्यैकाकारस्य सुराशब्दस्यावृत्तौ नायं दोषः । यत्र शब्दभेदः तत्र केवलं अर्थस्य पौनरस्त्यम् । यत्र तु शब्दाभेदः तत्र शब्दाथर्योः पौनरुदत्यमिति ज्ञेयम् । अर्थतः शब्दतो वा इत्यनेन अर्वाचीनरुतस्य पौनरुक्ताख्यार्थदोपस्य कपितपद- १५त्वाख्यशब्ददोषस्य चोभयोरन सग्रहः इति सूचितम् ।। १३५ ।। अर्थगतमेकार्थमुदाहरति-उत्कामिति । तस्याः बालायाः अलकाना इव ·काव्यादर्श तृतीयः परिच्छेदः अम्भोघरास्तडित्वन्तो गम्भीरास्तनयित्नवः ॥ १३६ ॥ अनुकम्पाद्यतिशयो यदि कचिद्विवक्ष्यते । स्विट् येपा ते तदलकत्यिपः । स्तनयित्नय गर्जनशीलाः । तडित्वन्तः विद्युयुक्ताः । गम्भीरा अम्भोधराः उत्का उत्कण्ठिताम् | बाला उन्मनयन्ति सोत्सुका कुर्वन्ति । अत्र गम्भीराः स्तनयित्नयः इति तथा उत्का उन्मनयन्ति इति शब्दा एकार्या एव इति पौनरुक्त्यम् | पर्यायान्तरानुपादाने प्रकारान्तरेण पूर्वोक्तार्थस्य पुनः (प्रतीतावप्यस्य सद्भावो ज्ञेयः । यथा-- सहसा विदधीत न किया- मविवेकः परमापदा पदम् । वृणते हि विमृश्यकारिण गुणलुन्धाः वयमेव सपदः ॥ इति । अयोचरार्धन व्यतिरेकेण द्वितीयपादार्थः अभिहितः इति पोनरुक्त्यम् । १२पत्रावयायापेक्षया संशशब्दानामुपादानं न तत्राय दोषः । यथा-. सानियामा तदातस्य चन्द्रमण्डलमण्डिता । राजो पिटपमानस्य न व्यभासत शहरी ॥ १५अर प्रियामारीशन्दयोरेकार्थत्यपि रियामाशन्दः अवयवार्थमादाय शीशे- पणस्येन प्रयुक्तः । यतो नान एकार्यतादोप, । तथैवाकोदादरण तदित्यन्तः इति सान्दस्प न पीनरुत्पमिति बोध्यम् । मूळे अर्थतः पीनरुत्यं दर्शितम् । सन्दतः पानहाय तु प्रकाशे दर्शिनम् । यथा- अधिकरतटतन्य कास्सितस्यापटीला परिमिटननि नीटसानिमा मग्उपाटी। मुतनु फषा पस्य पापापसेर स्मरनरपतियापापराम्पाभिरेका ।। (१० ३४२) ·काव्यदोपाः न दोषः पुनरुक्तोपि प्रत्युतेयमलंक्रिया || १३७ ।। इन्यते सा वरारोहा स्मरणाकाण्डवैरिणा। हन्यते चारुसङ्गिी हन्यते मजुभापिणी ॥ १३८ ॥ निर्णयार्थ प्रयुक्तानि संशयं जनयन्ति चेत् । चचांसि दोप एवासौ ससंशय इति स्मृतः ॥ १३९ ।। ३दोषः दोपवान् । प्रत्युत इय अलक्रिया काव्यशोभाधायकत्वेन स अलकारो भवति । तदुक्त भामहेन कथमाक्षिप्तचित्तः सनुक्कमेवाभिधास्यते । भयोकाभ्यसूयास हर्षविस्मययोरपि । यथाह गच्छ गच्छेति पुनरुक्त न तद्विदु ॥ (४.१३ ) इति । धनुा-कर्णावतस-श्रवणकुण्डल-शिर शेखर-मुक्ताहार-पुष्प-माला-करि-कलभ. ९इत्यादौ विशेषार्थविवक्षया न पौनरुक्तदोष इति तु वामनादय मन्यन्ते ॥१३७|| अनुकम्पाया पौनरुक्त निर्दोषत्वमुदाहरति हन्यत इति । सा वरारोहा सुन्दरी । अकाण्डवैरिणा निष्कारणरिपुणा । स्मरेण हन्यते पीड्यंत । चारूणि ३मनोहराणि सर्वाणि अङ्गानि यस्या सा चारुसर्वाङ्गी हन्यते । मञ्जुभाषिणी मधुरवचना हन्यते । अत्र हन्यते इतिपदस्य पौनरुक्त्य नायिकायाः प्रस्तुताया अनुकम्पनीयत्व सविशेष द्योतयन् कमपि चमत्कारमावहन् काव्यमुपस्कुरुते ६इति नात्र एकार्थत्वदोषः । एव विधेयानुवादादावपि । यथा-~-उदेति सविता ताम्रस्तान एवास्तमेति च । इत्यत्र नाय दोष. इति अर्वाचीनाः ॥ १३८ । ससंशयं लक्षयति-निर्णयार्थमिति । निर्णयार्थ निश्चयार्थम् । प्रयुक्तानि वासि चेत् यदि संशय जनयन्ति सदेहमुत्पादयन्ति । तासावेव दोषः ससशयः एतत्सज्ञकः स्मृतः। एतेन सशयार्थ प्रयुक्तस्य वाक्यस्य सशयजनकत्ये न दोषः । एतचामे स्फुटीभविष्यति । अय च दोपः शब्दगतीर्थगतश्च बोद्धव्यः । यत्र सशयेन निश्चितान्वयवोधानुपपत्या निश्चितार्थानुपपत्ति. तत्र शाब्दः । यत्र (तु अर्थबोधानन्तर वक्त्रायनिश्चयस्तत्रार्थगतः । यथा काव्यप्रकाशे-- - १ रुतिः, अ, पा. २ यत् यपा ·काव्यादर्श तृतीयः परिच्छेदः मनोरथप्रियालोकरसलोलेक्षणे तखि । आरावृत्तिरसौ माता न क्षमा द्रष्टुमीदृशम् ।। १४ ॥ ईदृशं संशयायैवं यदि जातु प्रयुज्यते । स्थादलंकार एवासौ न दोपस्तत्र तद्यथा ॥ १४१ ।। पश्याम्यनगजातकलादिग्वां तामनिन्दिताम् । मात्सर्यमुत्सार्य विचार्य कार्यमार्याः समर्यादमुदाहरन्तु । सेव्या नितम्बा- किमु भूधराणामुत स्मरस्मेरविलासिनीनाम् ।। (पृ० २९१) अत्र प्रकरणाद्यभावे सदेह इति ॥ १३९ ॥ शब्दगत सशयमुदाहरति-- मनोरथेति । जार प्रति सानुरागं पश्यन्ती नायिका प्रति त-मातुस्तदाचरणपरिज्ञानशङ्कया सख्या उक्तिरियम् । मनोरथप्रियः वाञ्छितप्रेयान् तस्य आलोकने य. रस प्रेमावेशः तेन लोले तरले ईक्षणे यस्या सा तत्सवुद्धि । सखि असौ तव माता आरावृत्तिः समीप- वर्तिनी । अत ईदृश तव दुराचारम् । द्रष्टु सा न क्षमा न सहिप्यते । तन्निवर्त- ६स्वेति भाव । अथवा आरात् दूरवर्तिनी सा तव ईदृशं सतृष्णजारप्रेक्षणम् । द्रष्टु न क्षमा न समर्था । अत. पर्याप्त विहर । अत्र प्रथमार्थे त्व विहरणानिवर्तव द्वितीये च यथेच्छ प्रवर्तस्व इत्युभयोविरुद्धयोरर्थयोरेकतरस्य वक्तुरभिप्रेतस्या- (निश्चयात् सशयः । अय आराव इति नानार्थशब्दोपनिबद्धः इति शब्दगतः।१४०) अस्य कुत्रचिद्गुणत्व दर्शयति---ईदृशमिति ! यदि जातु यदि नाम कदापि । ईदृश सदेहयुक्त वाक्यम् । सशयायर सशयमुदियैव । प्रयुज्यते उपयुज्यते । तदा असौ सशयालकार एवं स्यात् । तत्र दोपो न । तथा च सशयः विवक्षितचेत् तदासौ गुण यदा त्वविवक्षितस्तदा दोष ॥ १४१ ॥ सरायगुणमुदाइरति-पश्यामीति । अनिन्दिता का स्वप्रेयसीम् । अनमः मदन. तलात् सजतिन आतङ्कन व्याधिना शिता आक्रान्ताम् । कटोरेण कालेन मृत्युना । प्रस्तां पश्यामि । न तदाशया कि तासन्धिजीवनाशया कि प्रयो- जनम् । साचिरादय नामशेषा भविष्यति इत्यर्थः । इत्येफोर्थः । किंवा अनजः ६ 'ग .. देव... वान.बर - ·काव्यदोषाः ३८३ कालेनैव कठोरेणा ग्रस्तां कि नस्तदाशयां ॥ १४२ ॥ कामार्ता धर्मवता येत्यनिश्चयकरं वचः। युवानमाकुलीकर्तुमिति इत्याह नर्मणा ॥ १४३ ।। उद्देशानुगुणोर्थानामनूद्देशो न चेत् कृतः । अपक्रमाभिधानं ते दोपमाचक्षते बुधाः ॥ १४४ ॥ स्थितिनिर्माणसंहारहतवो जगताममी । मदनः तस्य आतङ्कः संतापः स न भवति इति अनङ्गजातकः । मदनसंताप- भिन्नग्रीष्मकालसंतापेन आक्रान्तां अत एवं कठोरेण कालेन संतापजनकनीमा- दिना प्रस्तां अभिभूतां पश्यामि । अतस्तदाशया नः किमिति पूर्ववत् । अत्र नायकमाकुलीकर्तुं सखीवृत्तान्तं नायकाय निवेदयन्ती दासी बुद्धिपुरःसरमेव एवं ससंशयं प्राह इति गुण एवासौ न दोपः । अत्र किं नस्त्वदाशया इति पाठं स्वीकृत्य बहुभिस्तव नायकस्य आसया इति व्याख्यातं परं तन्न रुचिर- मित्युपेक्षितम् ॥ १४२॥ उक्तोदाहरणे संशयस्य प्रस्तुतत्वं दर्शयति-कामातेति । युवानं नायकम् । आकुलीकर्तुं संशयेन नायिकासमीपगमनायोत्सुकं कर्तुम् । दूती वचनकौशलेन कामार्ता धर्मतता वा इति अनिश्चयकर संशयोत्पादकम् । वचः आह । मदन- व्यथा वा ग्रीष्मव्यथां वा ज्ञाता व्याकुलीभूयाय दुतं गच्छतु इत्यभिप्रेत्य एवं दूती जगादति ज्ञेयम् ॥ १४३ ॥ क्रमप्राप्तमपक्रम लक्षयति-~-उद्देशेति । अर्थानां उद्देशानुगुणः उद्देशः प्रथमोपन्यासः तदनुगुणः तदनुकूलः । अनुदेशः पश्चात् संवधिनां पदाना उप- न्यासः । न कृतश्चेत् तं दोष अपकमाभिधानं अपकमसंज्ञकम् वुधाः आचक्षते कथयन्ति । क्रमालेकारविपक्षीभूतोयं दोप इति ज्ञेयम् । तथा च यथाक्रमोप- न्यासे क्रमालंकारः अनुपन्यासे च दोषः । क्रमिकाणां क्रमेणैवान्वयः सुलभतया । बुद्धधारूढो भवति । विपर्यये तु वाक्यार्थबोधमान्धर्यमित्यस्य सदोषत्वम् ॥१४॥ अपक्रममुदाहरति--स्थितीति जगतां स्थितिः पालनं निर्माण किं नुत. पा. २ 'स्त्वदाशया. के. दो..अ, ४ यथा , । ५ तामजा:अ. जगतां मताः कपा.

·३८४ काव्यादर्श तृतीयः परिच्छेदः शंभुनारायणाम्भोजयोनयः पालयन्तु वः ॥ १४५ ॥ यत्नः संबन्धविज्ञानहेतु कोपि कृतो यदि । क्रमलङ्घनमप्याहुः सूरयो नैव दूषणम् ॥ १४६ ॥ वन्धुत्यागस्तनुत्यागो देशत्याग इति त्रिपु । आयन्तावायतक्लेशो मध्यमः क्षणिकज्वरः ॥ १४७ ॥ शब्दहीनमनालक्ष्यलक्ष्यलक्षणपद्धतिः। उत्पत्तिः सहारो विनाश एतेषा हेतवः कारणानि । शभुनारायणाम्भोजयोनयः ३अम्भोजयोनि ब्रह्मा । ते यः पालयन्तु इत्यन्वय । अत्रोद्देशानुरोधेन नारायणा- म्भोजयोनिशभव. इति अनूदेशः युक्त । तस्य अतिक्रमात् अपक्रमदोपोयम् । ननु अल्पान्तरम् इत्यनेन शभुशब्दस्य पूर्वनिपातः इति वाच्यम् । विष्णुब्रह्म- ६महेशास्ते सतत पालयन्तु व । इति रचनाया औचित्यात् न तादृशी रचना निर्दोषति दिक् ।। १४५ ॥ कचिदय न दोषो भवति इति दर्शयति--यल इति । सबन्धः अन्वय- सबन्धः तस्य विज्ञानहेतु विशेषावरोधहेतु. । एतादृश. कोपि यत्नः यदि कृतः अक्रमेणानूद्दिष्टाना अपेक्षितपदे सबन्धावगमाय क्रविना यतो विहितश्चेत् इत्यर्थः । तादृश क्रमलद्धन सूरयो विद्वांस । दूपण दोषावहम् । न प्राहुः ।। १४६ ॥ निर्दष्टमपक्रममुदाहरति--चन्धुत्याग इति । बन्धुत्यागादित्रिषु पदार्येषु । आघन्ता बन्धुत्यागदेशत्यागौ । आयतलेशौ दीर्घकेशविधायकौ । मध्यमः तनुत्यागः। क्षणिकज्वरः अल्पकाठसतापक. । तनुत्यागः श्रेयान् न बन्धुदेशत्यागौ इत्यर्थः । अत्र आद्यन्तौ इत्यनेन च मध्या' इत्यनेन च अन्वयस्य स्पधावबोधनात् अक्रमिकयोरपि तयोर्न दुष्टता । यदि अत्र-द्वावेगात्यायतकेशौ तृतीयः क्षणिक- ज्यरः । इति पाठ. कल्पितः तर्हि तदपक्रमदुष्ट भवेत् । परं कविना तदन्वय- मेशपरिहारायैव आधन्तौ इति मध्यम इति च निर्दिष्टमतो नान दोपः । अत्र प्रेमचन्द्रादिभिर्निरूपित क्लिष्टमिर भाति ॥ १४७॥ शन्दहीन लक्षयति-शब्दहीनमिति । लक्ष्य शन्दः लक्षण अनुः १य१.अ २ "माने झपा, हनुः को'. अ, रूपा. अदोप पो पथा. अ.

·काव्यदोषाः ३८५ पदप्रयोगौशिष्टः शिष्टस्तु न दुष्यति ॥ १४८ ॥ अयते भवते वाहुमहीमर्णवशकरीम् । शासनं तस्य पद्धतिः भार्गः । अनेन लक्षणेन इदं लक्ष्यं सिद्ध अस्य लक्ष्यस्य संपादकमिदमेव लक्षणम् इत्यादिक्रमः । अनाटक्ष्या अदृझ्या लक्ष्यलक्षणपद्धतिः यत्र तादृशः । पदवाक्यादिप्रयोगः शब्दहीनः शब्दो होनः अपकृष्टः असाधुतया निकृष्टः यत्र इति अन्वर्थशब्दहीनाख्यदोपवान् । तदुक्तमाग्नेये-शब्दशास्त्रविरुद्ध ६त्वमसाधुत्वं विदुर्बुधाः । इति । तया आलश्यलक्ष्यलक्षणपद्धतिरपि अशिष्टेष्टश्चत शिष्टानामनभिमतश्चेत् । सोपि प्रयोगः शब्दहीनदोपवान् । तथाहि-तथा मन्ये दैवतोस्य पिशाचो राक्षसोप वा । इति । अत्र पुल्लिंगे प्रयुक्तो दैवतशब्द:- (पुंसि वा देवता खियाम्-इति कोशकारैरनुमतोपि शिष्टैः नपुंसक एवं प्रयुज्यते । अयं लक्षणानुगतोपि शिष्टष्टो न । तथा-सुरस्रोतखिनी हन्त हन्ति संप्रति सादरम् । इत्यत्र गमनार्थे हन्धातुः प्रयुक्तः । स तु हन् हिंसागत्योः इति १२धातुपाठे गमनार्थे पठितोपि शिष्टास्तस्मिन्नर्थे न ते उपयुञ्जते । अयमपि प्रयोगः शब्दहीनो बोद्धव्यः । एवं द्विविधं शब्दहीनदोष लक्षयित्वा तदपवादं दर्शयति- शिऐटस्तु न दुष्यति इति । अनालक्ष्यलक्ष्यलक्षणोपि शिटैः इष्टः अङ्गीकृतश्चेत् । १५स न दुष्यति । यथा--- आक्षिपन्त्यरविन्दानि मुग्धे तव मुखच्छविम् । कोशदण्डसमन्नाणां किमेपां खलु दुष्करम् ॥ (२.३६१) १८अन नलोकाव्ययनिष्ठाखलथतृणाम् (पा० सू० २।३३६९) इति सूत्रेण षष्ठी- निषेधेपि शिरैः एपी इति प्रयोगस्याङ्गीकरणात् न दुष्टता । संबन्धसामान्यविव. क्षयोपपचिस्तु शिष्याहीकरणादेवीत चोद्धव्यम् । एतेन अप्रयुकासमर्थदीयो शब्द- २१हीने एवान्तभूती ज्ञेयो । शिष्टष्टस्तु इत्यनेन तदपवादोपि संगृहीतः इति बोद्ध- व्यम् ॥ १४८॥ शब्दहीनमुदाहरति-अयत इति । हे महाराजन् भवते वाहुः तब भुगः। अर्णवाः शकरी मेखला यस्पा तां सार्णवामित्यर्थः । शकरी मेखलानयोः इति विश्वः । महीं अवते रक्षति । न जिज्ञासा एतत् मया प्रत्यक्षीकृतत्वात् तद्विषये १ 'योगः रिटे'.भ. २वशिष्टेष्ट हि. अ. [काव्यादरी) ·काव्यदोषाः . श्लोकेषु नियतस्थानं पदच्छेदं यति विदुः । तदपेतं यतिभ्रष्टं श्रवणोद्वेजनं यथा ॥ १५२ ॥ स्त्रीणां संगी। तविधिमयमा । दित्यवंशो नरेन्द्र।। पश्यत्यक्लि । घरसमिह शि । टैरमत्यादि दुष्टम् । कार्याकार्या । ग्ययमविकला । न्यागमेनैव पश्यन् चश्यामवीं वहति नृप इत्यस्ति चैवं प्रयोगः ॥ १५३ ॥ स्यले शिष्टैः संबन्धसामान्यविवक्षया षष्ठ्याः अङ्गीकरणात् । अपरे तु दक्षिणारे- इति पञ्चभ्यन्तमेव मन्वते । दक्षिणाद्रेः उपसरन् आगच्छन् इति तेपामभिप्रायः । तदा नायं दोषः । परं तु उपसरन् इत्यत्र सर्वेधीवादेशविधानादुपधावन् इति भाव्यम् । परं शिष्टाः शीघ्रगमन तमादेशं मन्यन्ते । अत्र ललिताधूतत्वेन मन्द- १५गमनायें सुधातुरिति नोपसरनिति वैरस्य जनयति । तथात्र प्रवालाङ्कुरशामोः त्पादनं परार्थमेव इति कुरुते इत्यत्र परस्मैपदेन भाव्यम् । पर स निमयश्चतन- विषयः । अत्र वायुस्तु अचेतनः इति न आत्मनेपदप्रयोगे दोषः इत्याहुः ॥१५१॥ यतिनिरूपणपूर्वकं यतिदोषमाह-~श्लोकेष्विति । श्लोकेषु नियतं छन्दः शास्त्रविधायकैः निश्चितं स्थानं यस्य सः तम् । पदच्छेदं पदस्य सुप्तिडन्तरूपस्य छेदः विरामः तं यतिमाहुः । तदुक्तं छन्दोमार्याम्-यतिजिहेष्टविश्रामस्थानं कवि- भिरुच्यते । इति । तदपेतं तद्यतिान्यं पदस्य मध्ये एव जिहाविश्रामयुतं इत्यर्थः । सद् यतिभ्रष्टदोपवद् । ज्ञेयम् । दोषत्वे कारण दर्शयति- श्रवणोद्वेजनम् इति । तदाह वामनः-विरसविरामं यतिथएम् । (२।२।३) इति ॥१५२॥ यतिभ्रष्टमपवादसहितनुदाहरति-स्त्रीणामिति । अयं आदित्यवंश्यः सूर्य- वंशोद्भवः । नरेन्द्रः शिष्टैः अमा-सह । स्त्रीणां विलासीनीनाम् । अलिष्टाः विपुला रसा यत्र तादृशम् । संगीतस्य नृत्यवाद्यगीतस्य । विधि विधानम् । पश्यति । इत्यादि पथविधानं दुष्टम् यतिभङ्गात् । तथाहि इदं मन्दाक्रान्तावृत्तम् । तत्र च मन्दाक्रान्ता भी न्तोत्गौसमुद्र स्वराः । इति पिङ्गलेन चतुर्येक्षरे ततः षष्ठे ततः सप्तमेच यतिरुपदिष्य । चतुर्थाक्षरे ततः षष्ठेक्षरे ३ पटनानुकूलतया यतिः शास्त्रोप- दिष्टा । सा चात्र चतुर्थदशमाक्षरयोः न कृता । तेन च श्रवणोद्वजनं भवति १ वश्याम्.बा.

·३८८
काव्यादर्श तृतीय. परिच्छेदः
लुप्ते पदान्ते शिष्टस्य पदत्वं निश्चितं यथा ।
स्था संधिनिकारान्तपदमेवेति वर्पते ॥१५४ ॥
तथापि कटु कर्णाना करयो न प्रयुञ्जते ।
पजिनी तस्य राजा के । तूदस्तजलदैत्यदः ॥ १५५ ।।
इति यतिभ्रष्टमेतत् । कचित् सधिविकारेण लिष्टपदमध्ये यतिश्चेत् सा न श्रव-
(णोद्वैजनी भवति इति न तत्र दोष इति दर्शयति-कार्याणीति । अय नृपः
अविफलानि सपूर्णानि । कार्याकार्याणि आगमेनेव शास्त्रेणेव । पश्यन् वस्या
स्वायत्ता अनुरक्ता च । उी रहति धारयति । इत्येव एतादृश प्रयोग अस्ति ।
यतिम्रपदोपशून्यत्वेनाभिमत इति भाव ॥ १५३ ।।
पूर्वदर्शितसदोपनिर्दोपपतिभ्रशमुपपादयति-लुप्त इति । पदान्ते पदान्ता-
वयवस्य लोपे सति । शिष्टस्य अपशिष्टभागस्य । पद निश्चितम् । यथा-रम्या
रामा मधुरबचना हृधवेशा जयन्ति । इत्यादिस्यले पदान्तायययीभूतविसर्गस
टोपे सति अपशिष्टस्य पदस्व न व्याहत भवति । न यतिभ्रशय कन्प्यते ।
तथा तात् । सधि स्वरद्वयस्य वर्णइयत्य या विशेषसश्लेप तदर्थ ये विकारा
जादेशागमलोपन्पा ते जन्ते पुराभागे यस्य तादृश पदावयर पदम् । एव इति ।
ययंते उन्द शारानियते । केचित्तु उस पदान्ते इत्यस्य विभक्त्यादिलोपे
राति अवशिष्ट राना पारि कुरु पच इत्यादिक पद शासकरिनिशितमस्ति ।
तथा सधिविकार परत पू अपशिष्ट पद म ते इत्याः । तारापदे च यति
स्पापेन न ता पनिभ्रशदोर । तया च या कार्पत्यादी सधिषिकारा तत्वान
पदवहानि. न च यतिमझो दोष । साणा सातत्यादी न तपारिधपदापर ।
११ मत पतिप्रशदोपस्य अबकायोस्ति ॥ १५ ॥

·काव्यदोपाः ३८९ वर्णानां न्यूनताधिक्य गुरुलध्वयथास्थितिः । तंत्र तद्भिनवृत्तं स्यादेप दोपः सुनिन्दितः ।। १५६ ।। इन्दुपादाः शिशिराः स्पृशन्तीत्यूनवर्णता । सहकारस्य किस[ल]यान्याद्रीणीत्यधिकाक्षरम् ॥ १५७ ।। कामेन वाणा निशांता विमुक्ता मृगेक्षणास्वित्ययथागुरुत्वम् । मदनबाणा निशिताः पतन्ति वामेक्षणास्वित्ययथालघुत्वम् ।। १५८ ।। प्रयुञ्जते । ईदृशं यतिभ्रंशं दोपतया परिहरन्तीत्यर्थः । एवं च संधिविकारान्तं पद श्रवणकटु भवति या न वेति विचार्य तदनुरोधेन सदोषनिर्दोषत्वं ज्ञेयम् ॥१५५॥ भिन्नवृत्तं लक्षयति-वर्णानामिति । यत्र वृत्ते । वर्णानां वृत्तनियामिता- क्षराणां मध्ये । निर्धारणे षष्ठी। न्यूनताधिक्ये वृत्तनियतसंख्यापेक्षया न्यूनाधिकत्वम् । तथा गुरुलधूनां नियतगुरुलघुक्रमस्य अययास्थितिः विपर्ययेणावस्थानम् । तत्र पथे। तत् तादृशं दुष्टम् । भिन्नवृत्तं स्यात् भिन्नवृत्तदोषो भवेत् । अथवा तद् वाक्यम् । भिन्नवृत्तं मिनवृत्तदोषवत् । स्यात् । अयं दोपः सुनिन्दितः विशेषनिन्दितः । छन्दोनभिज्ञाने सर्वे उपहसन्ति । अतोयं दोषो विशेषतः परिहरणीयः ॥१५६॥ तब न्यूनाधिकाक्षरं उदाहरति--इन्दुपादा इति । शिशिराः शीतलाः । इन्दुपादाः चन्द्रकिरणानि । स्पृशन्ति । अत्र ऊनवर्णता प्रथमचरणे सप्ताक्षरयात् । ३अनुष्टुभस्त्वष्टाक्षरनियमात् । सहकारस्प आवस्य । किसलयानि पल्लवाः । आणि निग्धानि । सन्तीति शेषः । इति अधिकाक्षरम् । नवाक्षरत्वादेको वर्णोधिकः ।१५५/ गुरुधुक्रमभङ्गमुदाहरति-कामेनेति । कामेन मृगेक्षणासु निशाता वाणा विमुक्का इत्यन्वयः । इति अयथागुरुत्वं छन्दःशास्त्रनियमाविरुद्ध गुरुत्वम् । तथाहि अत्र प्रथमचतुर्पचरणौ इन्द्रवज्ञालक्षणोपेतौ । द्वितीयतृतायौ च उपेन्द्र वजालक्षणोपेतौ । अतथ उपजातिवृत्तमेतत् । तत्रैवं सति प्रथमपादे सप्तमाक्षरं गुरु विद्यते तच्च लक्षणे न घटते । यतः स्यादिन्द्रवत्रा ततजास्ततो गौ इति इन्द्र- वनालक्षणात्सप्तमाक्षरस्य उघुत्वमपेक्ष्यते । अययालघुत्वं दर्शयति-मदनेति । इयत्र.अ, क. २ निशिता, भ, . . स्मरम, न, स्मरेण. या. मृगेक्षणा'. अ.

·३ तस्य- काव्यादर्श तृतीयः परिच्छेद न संहिता विवक्षामीत्यसंधान पदेषु यत् । तद्विसंधीति निर्दिष्टं न प्रगृह्यादिहेतुकम् ।। १५९ ।। मन्दानिलेन चलता अङ्गनागण्डमण्डले । मदनस्य वाणा निशिता वामेक्षणासु पतन्ति इति अयथालघुत्वम् । यत उपेन्द्रवज्रा जतजास्ततो गौ इति उपेन्द्रवज्रालक्षणप्राप्त पादादौ जगण द्विती- रयाक्षरलघुत्वे न सभवतीत्यर्थ ॥ १५८ ।। विसधिक लक्षयति-न सहितामिति । सहिता वर्णानामतिशयित- सनिधिम् । न विवक्षामि- सहितैकपदे नित्या नित्या धातूपसर्गयो । नित्या समासे वाक्ये तु सा विवक्षामपेक्षते ॥ इति वैयाकरणनियमानुसारेण वाक्ये सहिताया विवक्षाधीनत्वान्नाह विवक्षा करोमि इति सकल्प्य । पदेषु पदावयववर्णेषु । यत् असधान तत्तनियमानु- राधन अदिशादिक विधायासयोजनम् । तद् वाक्यम् । विसधि विगत सधि यस्मात् एतादृशम् । बोव्यम् । अय भाव । वाक्ये सहिताया पुरुषाधीन- रत्वेन वैकल्पिकत्व स्वीकार्यम् । तथा च वाक्ये सधिकार्याकरण यद्यपि व्याकरण शास्त्रे न दुष्टतया परिगणित तथापि साहित्यशास्त्रे विसधिवाक्यस्य पचे विशेषत' वैरस्योत्पादकतया सदोपत्व स्वीकार्यमेव । गये तु न तादृशो नियम । तत्र १२वक्तुर्यत्र विश्रान्तिरपेक्ष्यते तत्र सन्धेरविवक्षा एव युक्ता । यथा हे सखे एहि अनुगृहाणेम जनम् इत्यादो। पद्यपि विसधे कुत्रचिदनुमतिं दर्शयतिन प्रगृह्यादिहेतुकम् इति । प्लतप्रगृह्या आचे नित्यम् ( पा० सू० ६१६१२५) १५इत्यनेन यत्र सध्यभाव तत्पदयो विसधि पधेवस्यान न दोषावहम् । अय च दोषाभाव सकृत्प्रयोगे । असकृत्प्रयोगे तु दोषावह एव श्रवणोद्वेजकत्वात् । यथा-कमले इव लोचने इमे अनुवनाति विलासपद्धति । इति । साहित्यशास्त्रेपि १८श्लोकार्धान्ते सहिताविराम सर्वसमत । विसधिपदेन अर्वाचाना अश्लीलत्व कष्टत्व चेति दोपद्वय स्वीकुर्वन्ति । तदुदाहरणानि काव्यप्रकाशादावनुसधेयानि ॥१५९॥ विसधिमुदाहरति-मन्दानिलेनेति । नभसि वियति । चलता मदानिलेन चरता अ अमुना के ·काव्यदोषाः लुसमुंद्धेदि धर्माम्भो नमस्यस्मंदपुष्यपि ॥ १६० ॥ मानेय इह शीर्यते स्त्रीणां हिमऋतौ निये । आसु रानिष्विति प्राज्ञराग्नातं व्यस्तमीदृशम् ।। १६१ ।। देशोद्रिचनराष्ट्रादिः कालो रात्रिंदिवर्तयः । नृत्यगीतप्रभृतयः कलाः कामार्थसंश्रयाः ॥ १२ ॥ अङ्गनाया: गण्डमण्डले कपोलतले । उद्भेदि समुत्पन्नम् । धर्माम्भः स्वेदोदकम् । लुप्तम् । तथा अस्मद्वपुषि अपि उद्भिन्न धर्मान्भः लुप्तम् । अत्र प्रथमपादान्ताकारस्य द्वितीयपादाद्यकारेण संधिर्न कृतः । संधी वर्णन्यूनतापत्तेः । अतः एतत् विसं- धिदोषप्रस्तम् ॥ १६०॥ प्रगृह्यादिना अनुमतं संधिविश्लेषं दर्शयति-माने] इहेति । हे प्रिये इह हिमऋतौ अस्मिन् हेमन्ते । आसु रात्रिषु अतीयशीतलदीर्घासु रजनीपु । स्त्रीणां 3मानेये मानः प्रणयकोपः ईर्ष्या नायकापराधजनितकोपः ती उभावपि । शीर्यते 'क्षयं गच्छतः । मानर्थे परित्यज्य नार्यः प्रियतममालिङ्गन्तीत्यर्थः । ईशं व्यस्त विसंधि । प्राः साहित्यकोविदः । आम्नातम् विहितम् । मानेये इह इत्यत्र ईदूदेद्- द्विवचनं प्रगृह्यम् ( पा० सू० १११११११) इत्यनेन प्रगृह्यसंज्ञायां गुलप्रगृह्या आचे नित्यम् (पा० सू० ६।१४१२५) इति प्रकृतिभावः । तथा हिमऋतौ इत्यत्रापि ऋत्यकः ( पा० सू० ६।१।१२८ ) इति प्रगृह्यसंज्ञा ॥ १६१ ॥ देशकालकलालोकन्यायागमविरोधि च । इति ( ३.१२६) पूर्वमुदि- शानां पदार्थानां निरूपणपुरस्सरे तहिरोघे दर्शयति-देशोद्रिवनेति । अद्रि- ३वनराधादिः देशः । आदिशब्देन समुदपत्तनमामादीनां संग्रहः । रात्रिंदिवर्तकः बहुवचनेन माससंवत्सरादिसंग्रहः । कामार्ययोः संश्रयाः आश्रयभूताः । कलाभिः कामार्थलाभाः भवन्ति अतस्तदाश्रया इति भावः । कलाः चतुःपष्टिसंख्याका ६नृत्यगीतप्रमृतयः ।। १६२।। देवघ. अ. २ श्यस्ममनस्यपि. भ, चपा, के. । ईश्वी स्त्रीणां नास्ताम् हिम", अपा. ४ अमू आदिष्विति. पा. ५ अज्ञातम्, अ, ; ज्ञातव्यं, कपा. ६ नाममा . अरमान्टोकापरतः कपुस्तके अधिकं - आधिव्याधिपरीताय अब श्यो या विनाशिने । को हि नाम शरीराय धर्मापेतं समाचरेत् ॥ १९ ॥ देशो हिपन'.अ. नक्कदिव. अ. कपा. "नृत्त'. अ. । 1 . अ.

·३९२
काव्यादर्श तृतीय परिच्छेदः
चराचराणां भूतानां प्रवृत्तिर्लोकसंज्ञिता ।
हेतुविद्यात्मको न्यायः सस्मृतिः श्रुतिरागमः ।। १६३ ॥
तेषु तेप्पयथारूदं यदि किचित् प्रवर्तते ।
कोः प्रमादाद्देशादिविरोधीत्येतदुच्यते ॥ १६४ ॥
कर्पूरपादपामर्शसुरभिर्मलयानिलः ।
कलिङ्गपनसंभूता मृगप्राया मतङ्गजाः ॥ १६५ ॥
चौलाः कालागुरुश्यामकावेरीतीरभूमर्यः ।
चराचराणामिति । चराचराणा स्थावरजगमानाम् । भूताना प्रवृत्तिः व्यव-
हार । लोकसज्ञिता टोक इति सज्ञया व्यवहतास्तीति भावः । हेतुः इष्टार्थसाधने
पुरस्कृता युति । विद्या विदन्ति अनया इति विद्या शास्त्र हेतुलिका विध'
हेतुविद्या दर्शनशावमिति भाव । तत्र आगम विना केवल हेतुपुरस्कारेणैव
पदार्थाना निरूपितत्वात् । तदात्मक तद्रूपः । न्यायः बुद्धाहतादीना प्रबन्धा.
६इत्यर्थ । स्मृतिसहिता श्रुति । आगम शैवाद्यागमः ॥ १६३ ।।
तेविति । तेषु देशकालादिषु । अयथारूढ प्रसिद्धिविरुद्धम् वस्तुस्थितिशून्य.
मित्यर्थ । यदि किमपि को । प्रमादात् अनवधानात् । प्रवर्तते कविभिर्वर्ण्यते ।
तदा एकप्रकारक वाक्यमेतत् देशविरोधि कालविरोधि इति उच्यते । तदुक्क
यामनेन-देशकलास्वभावविरुद्धार्थानि लोकविरुद्धानि (२.२.२३,२४) । कला•
चतुर्वर्गशायविरुद्धार्थानि रियाविरुद्धानि इति ॥ १६४ ॥

·काव्यदोषाः ३९३ इति देशविरोधिन्या वाचः प्रस्थानमीदृशम् ।। १६६ ॥ पमिनी नक्तमुन्निद्रा स्फुटत्यति कुमुद्धती । मधुरुत्फुल्लनिचुलो निदाघो मेघदुर्दिनः ॥ १६७ ।। अव्यहंसगिरो चर्पाः शरदो मत्तवहिणः । हेमन्तो निर्मलादित्यः शिशिरः श्लाध्यचन्दनः ।। १६८।। वर्तिनः प्रदेशाः । कालागुरुः कृष्णागुरुः तेन श्यामा• असिताः कावेरी नीरभूमयः ३येषां तादृशाः । कावेरीतीरेषु न कृष्णागुरुचन्दनाः जायन्ते इति राष्ट्ररूपदेश- विरोधः इति प्रेमचन्द्रशर्माणः । वयं तु न चौलेपु कावेरी प्रवहति इत्यपि देश- विरोधः इति मन्यामहे । देशविरोधमुपसंहरति-इतीति । इति एवम् । देशविरोधिन्याः ६वाचः प्रस्थानं स्थितिः । ईदृशं अस्ति । तत् कविना परिहार्यमिति भावः ।१६६। कालविरोध दर्शयति-पअिनीति । नक्कं रात्रौ । पमिनी उन्निद्रा अपुला । अदि दिया । कुमुदती स्फुटति विकसति । मधुः वसन्तः । उत्फुल्लः प्रफुल्लः निचुलः घेतसविशेषः यत्र तादृशः । निदाघः उष्णकालः । मेघेन दुर्दिनानि अभ्रान्छादितदिनानि यस्मिन् एतादृशः ।। १६७ ।। श्रव्येति । वर्षाः प्राट् । श्रव्याः हंसाना गिरः यासु एतादृश्यः । शरदः . मना बहिर्णो यासु ताः । हेमन्तः निर्मलादित्यः हिमाच्छादनविरहेण सुप्रकाशः आदित्यः यस्मिन् एतादृशः । शिशिरः श्लाघ्या सेवनाय प्रशस्सः चन्दनो यत्र एतादृशः । अत्र पद्मिन्या दिया एवं विकासः इति रात्रिविकासवर्णनं रात्रि- रूपकालविरुद्धम् । कुमद्वत्या रात्री एवं विकासः इति दिवाविकासवर्णनं दिवस- ६रुपकालविरुद्धम् । निचुलमञ्जी: विकासः प्रापि नम्मधौ वर्णनं मधुश्चतुरूप. कालविरुद्धम् । निदाघे मेघस्य असंभवाद् वर्षास्त्रेय तेषां विद्यमानत्वात् इदं निदाघरूपस्तुकालविरुद्धम् । हंसगिरः श्नव्यत्वं शस्सु एव न तु वर्षासु । तासु रतेपां नष्टमदत्वात् । अतः एतद् बर्षाऋतुकालविरुद्धम् । मयूराणां मत्तता वर्षात एव न तु शरदि इति पूर्ववत् शरतकालविरोधः । हेमन्ते सूर्यमण्डलं हिमाघृतं इति तदभाववर्णनं हेमन्तऋतुकालविरुद्धम् । शिशिरे शीतताया वैपुल्यात् हिमनाया. बा. २ श्राम'. अ. 3 शरदामतपहिणी. अ. नन्दनः, अ. [काम्यादर्श ) ५.

·काव्यादर्श तृतीयः परिच्छेदः इति कालपिरोधस्य दर्शिता गतिरीहशी । मार्गः कलाविरोधस्य मनागुद्दिश्यते यथा ॥ १६९ ॥ चीरभृक्षारयोर्भावौ स्थायिनी क्रोधविस्मयौ । पूर्णसप्तस्वरः सोयं भिनमार्गः प्रवर्तते ॥ १७० ॥ चन्दनचचीवर्णन विरुद्धम् इति शिशिरकतुकालविरुद्धम् । एवमत्र श्लोकद्वयेन कालविरोधा दर्शिता इति ज्ञेयम् ॥ १६८ ॥ कालविरोधमुपसंहरन् कलाविरोधं प्रस्तौति--इतीति । इति काल- विरोधस्य गतिः पद्धतिः । ईदृशी एवम् । दर्शिता । इति शब्दः समाप्तिसूचकः । कलाविरोधस्य मार्गः मनाक् स्वल्पम् । उद्दिश्यते दर्यते । चतुःषष्टिकलानां विरोध- दर्शने ग्रन्थविस्तारः स्यादतः स्वरूपावगमाय मनाक् उदाहियते इति भावः ॥१६९। कलासु नाट्यस्य प्राधान्यात् तद्गतरसविरोधं दर्शयति-धीरेति । वीरशृङ्गारयोः वीररसशृङ्गारसयोः । स्थायिनौ चित्तवृत्तिविशेषवासनारूपौ । स्थायि- भावसामान्यलक्षण तु- विरुद्धा अविरुद्धा वा ये तिरोधातुमक्षमाः । आनन्दाकुरकन्दोसौ भावः स्थायीति संज्ञितः ॥ (सा. द. ३१७४) ६इति । तथा च रसस्य आप्रादुर्भावतिरोभावं स्थिरतया वर्तमानः चित्तवृत्तिविशेष- वासनारूपः भावः स्थायिपदवाथ्यः । स च रतिहासादिस्वरूपेण नाट्ये अष्टविधः परिगृहीतोस्ति । शृङ्गारहास्यकरुणरौद्रवीरभयानकवीभत्साद्भुतसज्ञकानां अधनां सरसानां रतिहासशोककोधोत्साहभयजुगुप्साविस्मयाख्याः यथाक्रमं स्थायिभावाः भरतादिभिर्निश्चिताः । एतन्नियमविरोधेन वर्णनं स्याचेत् तर्हि तत् कलाविरुद्धम् । अत्र तु वारशृङ्गारयोः क्रोधपिस्मयो स्थायिनौ उक्तौ । भरतादिनाट्यशास्त्रकारमतेन १९तु तयोः स्थायिनी उत्साहरत्याग्यौ । क्रोधविस्मयौ तु रौद्राद्भुतयोः इति । तथा चार नायकलाविरुदत्वेन वर्णितस्त्रात् कलाविरोधोयम् । गीतरूपायां कलायां विरोधं दर्शयति-पूर्णसप्तस्वर इति । पूर्णाः साकल्येन प्रयुक्ताः सप्तस्वराः निपा. १५दर्षभगान्धारषड्जमध्यमधैवताः पञ्चमश्च इति संगीतशास्त्रप्रसिद्धाः यत्र सः। एता- दृशः सोयं भिन्नमार्गः भिन्नः तत्काल निपिद्धस्वरान्तरासंकीर्णः मार्गः तचकाल- कार.अ. २ पूर्णः, अ.

·S काव्यदोषाः इत्थं कलाचतुःपधिविरोधः साधु नीयताम् । तस्याः कलापरिच्छेदे रूपमाविर्भविष्यति ॥१७१ ॥ आधूतकेसरो हस्ती तीक्ष्णशृङ्गस्तुरङ्गमः । गुरुसारोयमेरण्डो निःसारः खदिरद्रुमः ॥ १७२ ।। इति लौकिक एवायं विरोधः सर्वगर्हितः । विरोधो हेतुविद्यासु न्यायाख्यासु निदर्यते ॥ १७३ ।। विहितस्वरविशेषप्रयोगः । प्रवर्तते । तथा च असकीर्णस्वरप्रयोगस्य पूर्णसप्तस्वरत्वं विरुद्धम् । अतः नाट्यशास्त्रस्थगीतकलानियमविरुद्धत्वात् कलाविरुद्धमेतत् ॥१७०॥ कलाविरोधमुपसंहरति-~-इत्थमिति । इत्य अनेनैव प्रकारेण । कलाचतुः षष्टिविरोधः चतु.पष्टिकलाम विरोधः शास्त्रविरुद्धवर्णनम् । साधु सम्यक् । नीयताम् स्वयम् ऊह्यताम् । कास्ताः चतुःपष्टिकाला इति चेत् तस्याः चतु.पटिप्रकारायाः कलायाः । कलापरिच्छेद एतन्नामकरन्थविशेपे । रूप आविर्भविष्यति स्पष्ट भवि- प्यति । स ग्रन्थः कलारूपावगमायैव प्रवृत्तः । अतस्तदध्ययने सर्वासां चतुःपष्टि- ६कलानां स्वरूपावगमः साकल्येन भवेदित्यर्थः । अनेनाय कलापरिच्छेदो दण्डि- 'विरचित इति कैश्चिदूह्यते ॥ १७१।। लोकविरोधमुदाहरति-आधृतेति । आधूताः केसराः प्रीवासटाः येन तादृशः हस्ती । तथा तीक्ष्णं शृङ्गं यस्य स तुरंगमः । तथा गुरुः महान् सारः सामध्यं यस्य एतादृशः एरण्डः । खदिरदुमश्च अयं निःसारः । इत्यत्र लोकविरोधः प्रसिद्धः स्पष्टः एव । तत्र पूर्वार्धे जङ्गमवस्तुविषयकः उत्तरार्धे स्थावरविषयक इति भेदः ॥ १७२।। लौकिकविरोधमुपसहरन् हेतुरियाविरोध प्रस्तौति-दतीति । इति एवं उक्तः । लौकिकः एव विरोधः सर्वथा गर्हितः सर्वगर्हितः अस्ति । अयं वर्णः यितुरवैदग्ध्यं नितान्तं दर्शयति इति तत्परिहारे कविना सावहितेन भाव्यम् । 'न्यायाख्यासु पूर्वमुदिष्यास न्यायसंज्ञकामु । हेतुविद्या बुद्धादिदर्शनेषु । विरोधः निदर्श्यते उदाहरणेन स्पष्टीक्रियते ॥ १७३ ॥ . -, पो. अ, पा. २काले.अ. • उ6.पा.

·3 काव्यादर्शे तृतीयः परिच्छेदः इति कालविरोधस्य दर्शिता गतिरीशी । मार्गः कलाविरोधस्य मनागुद्दिश्यते यथा ॥ १६९ ।। वीरशृङ्गारयोर्भावौ स्थायिनौ क्रोधविस्मयौ। पूर्णसप्तस्वरः सोयं भिन्नमार्गः प्रवर्तते ॥ १७० ।। ११चन्दनचचीवर्णन विरुद्धम् इति शिशिरऋतुकालविरुद्धम् । एवमत्र श्लोकद्वयेन कालविरोधा दर्शिता इति ज्ञेयम् ॥ १६८ ॥ कालविरोधमुपसंहरन् कलाविरोधं प्रस्तौति--इतीति । इति काल- विरोधस्य गतिः पद्धतिः । ईदृशी एवम् । दर्शिता । इति शब्दः समाप्तिसूचकः । कलाविरोधस्य मार्ग. मनाक् स्वल्पम् । उद्दिश्यते दयते । चतुःषष्टिकलानां विरोध• दर्शने ग्रन्थविस्तारः स्यादतः स्वरूपावगमाय मनाक् उदाहियते इति भावः ।१६९। कलासु नाट्यस्य प्राधान्यात् तद्तरसविरोधं दर्शयति-चीरेति । वीरशृङ्गारयोः वीररसशृङ्गारसयोः । स्थायिनौ चित्तवृत्तिविशेषवासनारूपौ । स्थायि- भावसामान्यलक्षण तु- विरुद्धा अविरुद्धा वा यं तिरोधातुमक्षमाः । आनन्दाकुरकन्दोसौ भावः स्थायोति संज्ञितः ॥ (सा. द. ३१७४) ६इति । तथा च रसस्य आप्रादुर्भावतिरोभावं स्थिरतया वर्तमानः चित्तवृत्तिविशेष- वासनारूपः भावः स्थायिपदवाथ्यः । स च रतिहासादिस्वरूपेण नाट्ये अष्टविधः परिगृहीतोस्ति । शृक्षारहास्यकरुणरौद्रवीरभपानववीसाबुतसंङ्गानां अधनां ५रसानां रतिहासशोककोधोत्साहभयजुगुप्साविस्मयाख्याः यथाक्रमं स्थायिभावाः भरतादिभिर्निश्चिताः । एतनियमविरोधेन वर्णनं स्याचेत् तर्हि तत् कलाविरुद्धम् । अत्र तु चोरशृङ्गारयोः गोधविस्मयो स्थायिनौ उक्तौ । भरतादिनाट्यशास्त्रकारमतेन १२तु तयोः स्यायिनो उत्साहरत्याग्ट्यौ । क्रोधविस्मयौ तु रौद्राद्भुतयोः इति । तथा चार नाट्यकलाविरुद्धवेन वर्णितत्वात् कलाविरोधोयम् । गीतरूपायां कलायां विरोधं दर्शयति-पूर्णसप्तस्वर इति । पूर्णाः साकल्येन प्रयुक्ताः सप्तस्वराः निषा- ७५दर्पभगान्धारषड्जमध्यमधैवताः पञ्चमश्च इति संगीतशास्त्रप्रसिद्धाः यत्र सः। एता. दृशः सोयं भिनमार्गः भिन्नः तत्तत्कालनिपिद्धस्वरान्तरासंकीर्णः मार्गः तत्काल. साल'. अ. १ पूर्णः . . - ·काव्यदोषाः इत्थं कलाचतुःपष्टिविरोधः साधु नीयताम् । तस्याः कलापरिच्छेदे रूपमाविर्भविष्यति ॥ १७१ ॥ आधुतफेसरो हस्ती तीक्ष्णभृगस्तुरङ्गमः । गुरुसारोयमेरण्डो निःसार खदिरद्रुमः ॥ १७२ ॥ इति लौकिक एवायं विरोधः सर्वगर्हितः। विरोधो हेतुविद्यासु न्यायाख्यातु निदश्यते ॥ १७३ ।। विहितस्वरविशेषप्रयोगः । प्रवर्तते । तथा च असकर्णिस्वरप्रयोगस्य पूर्णसप्तस्वरत्वं विरुवम् । अतः नाट्यशास्त्रस्थगीतकलानियमविरुद्धत्वात् कलाविरुद्धमेतत् ॥१७०॥ कलाविरोधमुपसंहरति- इत्थमिति । इत्थ अनेनैव प्रकारेण । कलाचतुः पष्टिविरोधः चतुःषष्टिकलासु विरोधः शास्त्रविरुद्धवर्णनम् । साधु सम्यक् । नीयताम् स्वयम् ऊह्यताम् । कास्ताः चतुःषष्टिकला इति चेत् तस्याः चतुःषष्टिप्रकारायाः कलायाः । कलापरिच्छेदे एतन्नामकग्रन्थविशेपे । रूप आविर्भविष्यति स्पष्ट भषि- 'प्यति । स ग्रन्थः कलारूपावगमायेव प्रवृत्तः । अतस्तदध्ययने सर्वासां चतु.पष्टि- ६कलानां स्वरूपागमः साकल्येन भवेदित्यर्थः । अनेनाय कलापरिच्छेदो दण्डि- विरचित इति कैश्चिदूह्यते ॥ १७१॥ लोकविरोधमुदाहरति-आधृतेति । आधूताः केसराः ग्रीवासटाः येन ताइश: हस्ती । तथा तीक्ष्ण शृङ्ग यस्य स तुरंगमः । तथा गुरुः महान् सारः सामध्यं यस्य एतादृशः एरण्डः । खदिरद्रुमश्च अयं निःसारः । इत्यत्र लोकविरोधः प्रसिद्धः स्पष्टः एव । तत्र पूर्वार्धे जङ्गमवस्तुविषयकः उत्तरार्धे स्थावरविषयक इति भेदः ॥ १७२ ॥ किकविरोधमुपसहरन् हेतुविद्याविरोधं प्रस्तौति-इतीति । इति एवं उक्तः । लौकिकः एव विरोधः सर्वथा गर्हितः सर्वगर्हितः अस्ति । अयं वर्ण- यितुरथैदग्थ्य नितान्त दर्शयति इति तत्परिहारे कविना सावाहितेन भाग्यम् । न्यायाख्यासु पूर्वमुदिष्टानु न्यायसंज्ञकासु । हेतुविधाप्ठ बुद्धादिदर्शनेषु । विरोध निदर्श्यते उदाहरणेन स्पष्टीमियते ॥ १७३ ॥ 3 . पो. अ, पा. माले. अ. उह'. कपा ·मान् धर्मान् । । काव्यादर्श तृतीयः परिच्छेद सत्यमेवाह सुगतः संस्कारानविनश्वरान् । ताहि सा चकोराक्षी स्थितैवाद्यापि मे हृदि ॥ १७४ ।। कापिलरसदुद्भूतिः स्थान एवोपर्वर्ण्यते । असतामेव दृश्यन्ते यसादस्माभिरुद्भवाः ॥ १७५ ।। गतिायविरोधस्य सैपा सर्वत्र दृश्यते । अथागमविरोधस्स प्रस्थानमुपदिश्यते ॥ १७६ ।। सौगतदर्शनरूपन्यायविरोधमाह-सत्यमेवेति । सुगत. गौतमः । सस्का- रान् वस्तुन प्रत्यक्षे सति अन्त करणे समुत्पद्यमानान् अविनश्वरान् नाशप्रतियोगिताशून्यान् नित्यान् । यदाह तत् साधु । उक्तार्थ स्वा- नुभवेन द्रढयति । सा पूर्वमुपभुक्ता । चकोराक्षी अद्यापि बहुतरकालापगमेपि । मे हदि स्थितैव सततस्मरणप्रवाहेन विषयीभवतीत्यर्थ । स्मृतिर्हि सस्कारजन्या । तथा च सस्कारस्य अनश्वरत्वात् स्मृतिरपि अनश्वरा इति युक्तमेव तस्या ददि स्थिति । सौगताना हि सर्व क्षणिकम् इति राद्धान्त । तथा च वासनानामपि तेपा मते क्षणिकत्वम् । तद्विरुद्धत्वात् सौगत यायविरुद्धमेतत् ॥ १७४ ॥ साख्यदर्शनरूपन्यायविरोधमुदाहरति-कापिलैरिति । कापिलैः साख्यैः । असदुद्भूति असत शून्यात् उद्भूति प्रपञ्चोद्भव । तथा असता दुराचारिणा उद्भूति. उत्पत्ति । उपवर्ण्यते कथ्यते । तत् स्थाने एव युक्तमेव । यस्मात् यत । अस्माभि. असतामेव दुर्जनानामेन । उद्भवा उत्पत्तय । दृश्यन्ते जगति अवलो- क्यन्ते । अत्र असच्छब्दस्य लिएयेन पूर्णपरवाक्यायोर्हेतुहेतुमद्भावः । तत्र (सारपाना सत. सदेव जायते इति राद्धान्त । बौद्धस्तु असतः सज्जायते इति मन्यते । अत' सारयसिद्धान्तविरुद्धत्वादय साख्यदर्शनरूपन्यायविरोधः ।।१७५।। न्यायविरोधमुपसहरति-गतिरिति । न्यायविरोधस्य सैपा गतिः सौगतसांख्ययो प्रदर्शिता रीतिः । सर्वत्र वैशेषिकादिषु अपि दृश्यते साहित्योदधेः सूक्ष्मेक्षिकया आलोचने ते उपलभ्यते । सैपान्यत्रापि दृश्यते इति पाठस्तु , तथैव भ २ कार्गता अ १ अरिमाला पर्वतरायोग्यलासा, तर प उभयामप्य' नद्रूप नवधानद्रिस्तरणावगम्यताम् ।' इत्पमधिक भ पुस्तके रस्पन । नीअरीति. कपा ५ संपाप्यम्पर दृश्यताम् सपा दशयिष्यते. अ.

·हेतुविद्याविरोधः अनाहितानयोप्येते जातपुत्रा वितन्वते । विप्रा वैश्वानरीमिष्टिमक्लिष्टाचारभूपणाः ॥ १७७ ॥ असायनुपनौतोपि वेदानधिजगे गुरोः । स्वभावशुद्धः स्फटिको न संस्कारमपेक्षते ॥१७८ ॥ विरोधः सकलोप्येप कदाचित् कविकौशलात् । उत्क्रम्य दोपगणनां गुणवीथीं विगाहते ॥ १७९ ॥ समीचीनः स्यात् । आगमः सस्मृतिः श्रुतिः तस्य विरोधस्य । प्रस्थान पद्धति । उपदिश्यते प्रदर्श्यते ।। १७६ ।। तत्र श्रुतिविरोधमुदाहरति-अनाहितेति । अनाहितामयः अकृतान्या धाना अपि । तथा जातपुत्राः पुत्रिणः । अक्रिष्टाचारः सदाचारः भूपण येपामेता- दृशाः । विप्राः वैश्वानरी विश्वानरो भूतसमष्टयात्मको विराट्पुरुपः तत्संबन्धिनीम् । इटिं यागम् । वितन्वते आचरन्ति । अत्र कृताग्न्याधानानामेव वैश्वानरयागाधिकारा- दनाहितामीनां तद्वर्णन ध्रुतिविरुद्धमिति प्रेमचन्द्राः । परे तु अजातपुत्रा इति (पदच्छेदं कृत्वा वैश्वानर द्वादशकपाल निर्वपेद पुने जाते । (जैमिनिन्याय- माला ४-३-३९) इति पुनोत्पत्यनन्तर वैश्वानरीटेः अधिकारादपुलकेण तद्विधान श्रुतिविरुद्धमिति मन्यते ।। १७७ ॥ स्मृतितिरोधं दर्शयति---असाविति । असौ कुमारः अनुपनीतोपि उप- नयनसंस्कारशून्योपि । वेदान् अधिजगे अधीतवान् । उतार्थ दृष्टान्तेन द्रदयति । स्वभावशुद्धः प्रकृतिनिर्मलः । स्फटिकः संस्कार शुद्धिसस्कारम् । न अपेक्षते । अबानुपनीतस्य वेदाध्ययनं स्मृतिविरुद्धम् । तथाच मनुः-- अकृतव्रतबन्धे तु गुरापरते सति । नाभिव्याहारयेद्रह्म स्वधानिनयनाइते । शूद्रेण हि समस्तावद्यावद्वेदे न जायते ॥ (म. अ. २-१७२) इति ॥ १७८॥ एतावटुक्तविरोधः कचिटुंगो भवतीत्याह-विरोध इति । सकलः देश- कालकलालोकन्यायागमात्मकः । एप विरोधः कदाचित् कविकौशला कवि. प्रतिभामाहात्म्येन । विरुद्धार्थस्यापि वर्णनेन वैचित्र्योद्भावनात् । दोषगणनां दोष रामपुषा .

·३ ३९८ काव्यादर्श तृतीयः परिच्छेदः तस्य राज्ञः प्रभावेण तदुद्यानानि जज्ञिरे । आद्रांशुकावालानामास्पदं सुरशाखिनाम् ॥ १८० ॥ राज्ञां विनाशपिशुनश्चचार खरमारुतः । धुन्वन् कदम्बरजसा सह सप्तच्छदोगमान् ॥ १८१ ॥ गणना सख्यानम् । उत्क्रम्य परित्यज्य । गुणवीथीं गुणस्य सरणीम् । विगाहते गुणत्व भजते इत्यर्थः ॥ १७९ ॥ देशविरोधस्य गुणत्व प्रकटयति--तस्येति । तस्य कस्यापि वर्णनी- यस्य । राज्ञ. प्रभावन तदुद्यानानि तानि प्रसिद्धानि उद्यानानि । आर्दाशुकान्येव जलक्लिन्नसूक्ष्मवस्त्राण्येव प्रवाला. पल्लवा. येपा तादृशानाम् । सुरशाखिनां कल्प. वृक्षाणाम् । आस्पद स्थानम् । जज्ञिरे जातानि । अत्रोद्देशानुरोधेन बहुवचनम् । तदुद्याने विलासिन्यः जलक्रीडाविश्रान्ताः जलााणि स्वाशुकानि जलशोषणार्थ ६कल्पशाखिशाखाया विस्तारयामासुः इति भावः । अत्र स्वर्द्धमाना भूलोकोद्याने- प्ववस्थितिर्वर्णिता । इति देशविरोध । पर तादृशेन वर्णन कौशलेन प्रस्तुतस्य नृपस्य विभूतिमाहात्म्य सविशेष बुद्धयारूढ भवति । तेन च उदात्तालंकारस्य (सिद्धि. । इति नात्राय देशविरोध. दोपाय ॥ १८० ॥ कालविरोधस्य गुण व दर्शयति-राज्ञामिति । राज्ञा प्रतिपक्षीभूत- नृपाणाम् । विनाशपिशुनः भाविविनाशसूचकः । खरमारुतः प्रतीपश्चण्डो वातः । कदम्बरजसा कदम्बकुसुमरेणुभिः। सह सप्तच्छदोद्गमान् सप्तच्छदपुष्पाणि । धुन्वन् आकम्पयन् । चचार वौ। विजिगीपोर्यात्रासमयोद्भूतस्य वायोः वर्णनमिदम् । स च वायुः शत्रोः प्रतिकूलः समुखत्वात् । प्रस्तुतस्य राज्ञस्तु अनुकूलः पृष्ठान गामित्वात् इति ऊह्यम् । तत्र यात्राकाल. शरहतुः तत्र सप्तच्छदोद्गमः उपपन्नः तस्मिन् समये एव तस्य कुसुमोगमात् । पर कदम्बरजसा सूचितः तन्मुकुलो; द्रमस्तु विरुद्धः तेषा वर्षास्वोद्गमः प्रसिद्धः । इति कालविरोधः । स च खर. मारुतवत् लोकविनाशसूचकः । तदुक्त विष्णुधर्मोत्तरे यथा-अकाले फल- पुष्पाणि देशविद्वकारणम् । इति । तथा च प्रतिपक्षस्य अवश्यंभाविविनाश- सूचनेन प्रस्तुतस्योत्कर्षातिशयद्योतनादय कालविरोधो गुण एव । एतादृशन्याय प्रतिपादनेन को. कौशल्य स्फुट भवति ।। १८१ ।। १ नस भावेण तदा २.६ आशंपुर'. क. ३ अन्वन् . • "मम् . ११ ·। विरोधापनादाः दोलामिप्रेरणास्तव(जनमुखोद्गतम् । कामिना लयवैषम्यं गेयं रागमवर्धयत् ॥ १८२ ॥ ऐन्दवादपिः कामी शिशिरं हव्यवाहनम् । अबलाविरहक्लेशविह्वलो गणयत्ययम् ॥ १८३ ॥ प्रमेयोप्यप्रमेयोसि सफलोप्यासि निष्फलः । एकस्त्वमप्यनेकोसि नमस्ते विश्वमूर्तये ॥ १८४ ॥ कलाविरोधस्य गुणत्वमुदाहरतिदोलेति । दोलायाः प्रेक्षायाः अभि- प्रेरणं इतस्ततः संचरणं तेन त्रस्तो यो वधूजनः तस्य मुखादुद्गतं तेनोद्गीतम् । यत गेयं दोलागीतम् । तत् लयस्य गीतादिसाम्यस्य । वैषम्यं भिनकालत्येन विषमता यत्र । एतादृशमपि । कामिनां तत्र संगतानां विलासिनाम् । रागं अनुरागम् । अवर्धयत् । व्यशुद्धमेव गानं रसिकाना रागवर्धकं भवतीति संगीतशास्त्रास्थितिः । प्रकृते तु .(तद्विरुद्धमिति कलाविरोधः । स च विलासिनीपु कामिनी सविशेपरागानुसूचक- नागुण एव ।। १८२ ।। लोकविरोधस्य गुणत्वं दर्शयति--ऐन्दवादिति । अयं अबलायाः विरहस्य शेन विद्धलः व्याकुलः । कामी मदनातुरः । ऐन्दवात् इन्दुसंवन्धिनः । अधिपः मयूखात् । हव्यवाहनं कृशानुम् । शिशिरं शीतलम् । गणयति मन्यते । अन्न ऐन्दवा- दर्चिषः हन्यवाहनः शिशिर इति लोकविरोधः । विरहिणां चन्द्रकिरणस्य उद्दीप- कत्वेन संतापकत्वात् तादृशवर्णनं गुण एव इति लोकविरोधस्यात्र गुणत्वम् ।१८३। न्यायविरोधस्य गुणत्वं दर्शयति-प्रमेय इति । प्रमेय श्रुतिप्रमाणवेधः । अप्रमेयः अनन्तगुणशक्तिवादपरिच्छेद्यस्वरूपः । सफल: व्यष्टिरूपेण सांशः । इनिष्फलः समष्ट्रिरूपेण निरशः । एकः अद्वितीयः । अनेकः इन्द्रो मायाभिः पुरु- रूप ईयते इत्यादिश्रुतिभिः प्रपञ्चात्मकेन विश्वरूपः इत्यर्थः । एतादृशे विश्वमूर्तये सर्वव्यापकत्वेन विश्वाकाराय । ते तुभ्यम् । नमः । अत्र विरुद्धधर्माणां प्रतिपाद्यमानं ६.सामानाधिकरण्यं न कुत्रापि दर्शने दृष्टम् इति न्यायविरोधः । स च परमेश्वरस्य लोकातीतमालाम्पमुद्भावयतीति प्रकृते गुणः ।। १८४ ।। डोलातिनणानस्ल . अ. २ म्याट्रेयम्. अ, क. ३ पलम.अ, क सकलोप्यसि निकट अ, के, 7.

·काव्यादर्श तृतीयः परिच्छेदः पञ्चानां पाण्डुपुत्राणां पत्नी पाञ्चालपुत्रिका । सतीनामग्रणीयासीदेवो हि विधिरीदृशः॥ १८५ ॥ शब्दार्थालंक्रियाश्चित्रमार्गाः सुकरदुष्कराः। गुणा दोपाश्च कान्यानामिह संक्षिप्य दर्शिताः ॥१८६ ॥ व्युत्पनयुद्धिरमुना विधिदर्शितेन । मार्गेण दोपगुणयोर्वशवर्तिनीभिः ।। आगमविरोधस्य गुणत्वं दर्शयति-पञ्चानामिति । पञ्चानां पाण्डु- पुत्राणां पाञ्चालपुत्रिका द्रौपदी । पत्नी अभूत् | पुनश्च सतीनां साध्वीनाम् । अग्रणीः श्रेष्ठा । आसीत् । दैवः देवतासंबन्धी । विधिः व्यवहारः । ईदृशः स्वतन्त्रः नागम. परतन्त्र इति भावः । अत्र युधिष्ठिरादीनां धर्माद्यंशतया द्रौपद्याश्च पृथिव्याधिष्ठात- रूपतया देवत्वानागमापरतन्त्रता इति भावः । अत्र-यथैकस्मै यूपाय बहयो इरशना नैकस्यै रशनाय बहवो यूपास्तथैकस्मे पत्ये बद्दयो जाया कस्यै जायायै वह्वः सहपतयः-इति श्रुत्या एकस्या बहुपतित्वनिषेधादागमविरोधः । स च द्रौपद्या देवतात्वेन आगमानपेक्षता व्यञ्जयन् तस्या माहात्म्यमुद्भावयति इति गुणः ॥ १८५॥ एतावत्पर्यन्तं निरूपितान् पदार्थान् संकीर्त्य ग्रन्थमिममुपसंहरति- शब्दार्थति । काव्यानां शब्दार्थालंक्रियाः शब्दालंकाराः दीपकावृत्तिक्रम- लेपाः चत्वारः अर्थालंकाराश्च स्वभाख्यानादयः । तथा सुकराः दुष्कराः चित्र- मार्गाः । तत्र केचित् सुकराः पादादियमकादयः । केचित् दुष्कराश्च महायमक. स्थरस्थानवर्णनियमादयः । तथा गुणाः श्लेपप्रसादादयः । दोपाः अपार्थव्यर्थादयः । (सकारेण काल्यटक्षण सतेंदौ च नै पैटरूपः । एते संक्षिप्य दर्शिता विस्ता- रभिया संक्षेपेणैवोक्ताः । अत्र यावन्तः पदार्या निरूपिताः तेषां परिगणनं कृतं न तु तत पूर्वक्रमानुरोधेनेति ज्ञेयम् ।। १८६ ।। अन्त फलसंकीर्तनपूर्व ग्रन्थमुपसंहरति-व्युत्पन्नेति । अमुना पूर्वोके- नानेन । विधिदर्शितेन विधिः भरतादिमुनीनामादेशः तदनुरोधेन दर्शितेन निक- २ शदायांना क्रियामार्गाः मुझराय दुष्कराः, अ. ३ काव्यानामिति. अ, क. कन्यका.अ. कपा.

·ग्रन्थमुपसंहरणम् चाग्भिः कृताभिसरणो मदिरेक्षणामि- धन्यो युवेव रमते लभते च कीर्तिम् ॥ १८७ ॥ ॥ इत्याचार्यदण्डिनः कृतौ काव्यादर्शे शब्दालंकार-दोप- विभागो नाम तृतीयः परिच्छेदः ।। गपितेन । एतेन स्वनिरूपितेन । दोषगुणयोः हेयोपादेयधर्मयोः । मार्गेण व्यवस्थिति- प्रकारेण विवेचनपद्धत्या वा । व्युत्पन्नबुद्धिः साहित्यशास्त्र संस्कृतबुद्धिः काव्यतत्त्व- विदिति भावः । अत एव वशवर्तिनीभिः तदधानाभिः वाग्भिः । कृताभिसरणः इस्वयंकृताभिगमनः । अत एव धन्यः मदिरेक्षणाभिः कृताभिसरणः युवा यथा तथा रमते तद्विलासे रमते । कीर्ति च लभते जगति विश्रुतकीर्तिश्च भवति।।१८७।। विचिन्त्य साहित्यविदा निबन्धान् विलोक्य तत्तासुकविप्रबन्धान । आचार्यदण्डिग्रथितस्य काव्या- दर्शस्य वृत्तिर्विहिता प्रभाल्या ।। १॥ गृह्णन्ति गोदाद्गुणलेशविन्दून् नयन्ति शोपं परदोषसिन्धून् । पश्यन्तु ते मस्कृतिमादरेण धन्या जनिस्तेन न चापरेण ॥ २ ॥ विद्वत्वदन्न कृतिममैपा तथोपहासाय न वा परेपाम् । साहित्यशास्त्रेषु दृढानुरागात् चापल्यमेतद्विदुषां पुरस्तात् ॥ ३ ॥ ३ ४ चतुधा. अ, क. रुतानु. क. २ इत्यार्य:.अ. ३ गुगदोपविभा'. अ. ५पुमिकायाः परतः पुस्तके अधिकम्- ॥ दण्यलंकारः समाः। श्रीपार्वत्ये शिवाय नमः। [काव्यादर्श11 ·काव्यादर्श तृतीयः परिच्छेदः ५८ स्वर्गे सुधास्वादनलोलुपास्ते मुराः प्रनृत्यन्तु सुराङ्गनाभिः । वयं तु काच्यामृतपानतसा विदग्धगोष्टयां विहराम मोदात् ॥ ४ ॥ शान्दाम्भोनिधिमन्यने विमलधौर्येषां परो मन्दरो ख्याता ये च विराजनान्नि नगरे श्रीवाल कृष्णाभिधाः । गौरीवगृहमङ्गला समभवल्लस्मीश्च यद्नेहिनी ताभ्यां लब्धजनिय॑धाच्छिशुहितां वृत्तिं च रङ्गाभिधः ॥५॥ श्रीमुकुन्दपदाम्भोजे यमर्पितमस्तु मे । काव्यादर्शस्य टीकेयं ग्रेमाई हृदयं तथा ॥ ६ ॥ इति श्रीवैराजक्षेत्रवासिभी रड्डीकुलावतंसचालकृष्णाचार्यतनुजै रङ्गाचार्यसूरिभिः विरचितायां काव्यादर्शव्याख्यायां प्रभाख्यायां तृतीयः परिच्छेदः ॥ ॥ समाप्तश्चायं ग्रन्थः ॥

·४०४ काव्यादर्शस्यश्लोकाप्रतीकसूचिः 1 - 1. अम्पथा भासते यत्र अन्यथैव स्थिता वृत्तिः अन्यत्प्रेक्ष्यते यत्र अन्यधर्मस्ततोन्यत्र अन्ये सनाकुल हृय अन्यो वक्ता रवय वेति अपक्ताहमस्मीति अपक्रमाभिधान त अपभापणवद्वाति अपभ्रशय मिश्रच अपह्नुतिरपनुय अपाङ्गभागपातिन्या अपाद पदसतानो अपार्थ व्यथमेका अपि ते रूपमस्माक अपि त्वनियमो हर अपीतक्षीरसादम्य अपेक्षमाणा ववृधे अप्यसनट्दसौरभ्य अमसादितशुद्धाम्यु अप्रस्तुतप्रशसा स्यात् अपलाविरहक्लेश अबाध्यरिन्दुपादाना अभावसाधनायारम् अभावहेतदः केचित् अभिन्नवेलरो गम्भौरा अधविलासमस्पृष्ट अभ्यास एव विदरीनु अमनुभ्यस्य कस्यापि अमन्दभाभियोगास्याः अमातृकोय मू. स्यात् अमायतेयतेच्या अमी गर्नन्ति नीमूता अमृनस्पदिकिरण अमृतात्मनि पद्याना अम्भानमिव ते वात्र ll 101 cd अम्भोधरास्तडित्वन्तो 1.221 b अम्मोहमिवातात्र 11281 ed अयतापि त्ववेदानों 93 ab अय तु युवयोभद 1. 83 cil अयमम्भोनिधि कष्ट 25cd अयमयान्तराक्षेप 11. 293 ab अयमान्दोलितप्रोट ill 144 cd अचमालोहितच्छायो म. lal cd अयमेव क्रमोन्येषा . 32cd अय परवशाक्षेपो 11 304 ab अय मम दहत्यग 11 22 ab अयुक्तकारी युक्तात्मा 23ab अयुक्तयुक्तकार्यों चे il 123 ab अरचितोहणश्याय 1337 ed अरण्य कैबिदाकान्त 25ab अरलालोकसहाय ॥ 200ab अथत शब्दतो वापि 50 cal अर्थमिष्टमनाख्याय ॥200cd अर्थव्यक्तिरनेयत्व 11.200cd अर्थव्यक्तिरदारन्द 1.340cd अर्थानां यो विनिमय m 163cd अर्या-तरप्रवृत्तेन ॥ 240ab अथार्जनादेव्यावृत्ति 1.239 ab 1246 cd | अधावृत्ति पदावृत्ति अधिना रुपणा दृष्टि 1183ab L. 141 ab | अर्थरयलसुलभ 11 368 cd अों न सभृत कश्चित् 11.1cd अधाभ्यात समुद्र स्यात् 1103cd | अलकारतयोदिर 1.123d अलकारातराणाम 39d अलरुनमसक्षिप्त 1. 129 al| अरमशमन कक्षा 11307.bभरिनागलकरन 11 159ab | अल्प निर्मितमामाश -8cd , अवकाशो न पयाम. 111 136cd 11. 15ab 11.153cd 1. 183d 1212cd 1166 ab 11.236ab 11. 89ab 11 329 cd 11.150ab 11 177ab 1 170d 11.253cd 11 201cd 111 7 ab 1197ab IIL 135 cd 1295ab 1. 73ah 1. 41 d 1 351cd 1 348 ab 1 162cd ॥ 116 ab 77 ab 1 311cd 0 161ab mab ॥ 237 1220ab 18 ab 11 53cd 111 89 ab 1. lab 87cd 11 11 1. 11 1 ·४०६ कान्यादर्शस्वशोका प्रतीकसाचिः 1 -- 97 ab 12b0nb Stab ॥ 220 124tal Tal - । इ इक्षुतारगुडादीनां इशिताकारलक्ष्योप इतरत्र पिः को वा इति कपल माय हनि कापण्यमुद्रित इतकारविरोधस्य हत प्रभ्योयमर्धात्मा इति चन्द्रलमेवेन्दोः पति ज्योस्नोरसायोगान इति तरकारसभूत इति तस्य प्रभेदो द्वा इति पागस्य वाम्यस्मिन् हात दुष्करमागाप ति देशविरोधिन्या इति दापा दौरत इनि धापमा साक्षात इति नत्रक्रियाभ्यासात् गत पथरि पौरस्त्या इति पादादियमक इनि पादादियमकाकरा दान पुजारेकागो हानगनारद हनि मागप भिन्न इन मर राशिमा सनमुः परा पुढे पान पनिरम्प हान ररपा प्रयोग बनाए SANIम म मिास्या नदेय 14म 11 m 17Lab 11.12b 1 50ab 11, 136ab 11.26tab 58ab 1.7lab 1310ab 19 11 1dad 1809al 1.21mah 11 161 1.00ul IL1:1ul इति इयमय तु 1 Hit in हात हेतुविकल्पाना ॥ 260cd इतीद नादृत गोडे 112 130 इतीदमपि भूयिष्ठ 1221 इतीदमपि साध्वेव 1297ab इतीयत्येव निर्दिष्टे 11. 169b hyad इतीह गर्भिणीधर्मा II 05 ah क्लाचतुःपष्टि u.7cd इत्यनगजयायोग ॥ lah ah इत्यनालोच्य वैषम्य 23at इत्यनुज्ञामुखेनेव 1. Fath इत्यनुदिन्नरूपत्वान् L. I al) इत्यनुनासमिन्ति n lo al इत्यर्जित एवार्थी In I इत्यनेमकारीय 11 इत्य-पसाम्यव्यावृत्त Hard इत्यन्योन्योपमा सेय Shah इत्यपहातभेदाना al इत्यपूर्वसमासोति इत्यय सशवाक्षर दपलकारमहर: 11...Itah इत्पसभाध्यमबया 1. 101 v इत्पापक्षागपा तिन् 1. 100 यादिदीपलेपि ॥ स्पादिपकान्युका 70ad पाद पता ab स्यादि समागम्य l, Iival) पाप पोरी मोरपन अंग bhal पुका !". ६.१ मा सम्मा रसदा 11. Hib want HinHERAI :: A पो . vah Partnा " 11 m رايدر مان 1. Insar 1110 1 11 11 11 11 1.ml ! III ای در ا wint 1114ta L IN *HEN ·काव्यादर्शस्थलोकार्यप्रतीकमपिः १०७ ॥ 171 ab 1 236cd 1219ab 11 350ab 11tal 1. ]] 319 ॥ bai 11.500d । باد را इत्येवमादो सौभाग्य इत्येवमादिस्थानेय इत्येष परुपाक्षेप दतु नयनद्वन्द्व इदमत्युक्तिरित्युक्त इदमन्चतम रुस्न इदमम्लानमानाया इदमस्वस्थचित्ताना इदमादस्मितज्योत्स्न इभेवविध भावि इद मपानः कुलिश दुपादाः शिशिरा इन्दुमप्यनुधावामी इन्द्रनीलनिभ लक्ष्म इयत्येव भिदा मान्ये इय प्रतीयमानेक इववद्वायधाशब्दा. घर साधधर्य इयतु प्रभृत्येप इवटरसायता वह शिशानुशिष्टाना । । 11 1. ນ 11 Stah |उत्पादयति रोस्य I! 268 उत्सादयति सस 1111 ah| उन्धवालान्धरण्यानि 11191 d! उन्मेक्षाभद स्वासा 924 उत्प्रेक्षा व्यज्यते शब्दै ! उत्सद्गशयन सख्या. ॥ 29mah उदयन्नेव सविता Dilbउदश्यन्ति पान्थानो " 7Sab उदास नाम तत् प्राहु Jial उदानापह्नुतिश्लेष 11391ab उदाहरण एवास्य umhi ah उदाहरणमाला 25 1 उदितेरन्यपुष्टाना Jio u! उदितेरपि ते इति 22 उदामरागतरला }h cut दिशता पदार्थानो viah उद्देशानुगुणोधाना १५.b उमृत्य राजकादु Jal उद्भासितगुणोक उयानमारताता उद्यानसल्लिकी उधानसहकाराणी 36ab | उन्मत्तमतयाराना 1111 ab उन्मीरन्ति च कन्दल्य उपकाराय दिस्यतन 1.901 उपमादृपयायाल 111 31al उपमा नामस्तस्या ॥ 509 d उपमानोपमेयत्व 1903cd उपनापतिः पूर्व l ed उपमायामिमे प्रोका 1Sd उपमापक चापि ॥ 119&ा उपमारपकाक्षेत्र Thab उपमायातकास्य mtalab उपमेव तिरोभत 11.17) cd 'उपोदरागाप्ययला । ܐܐܐ । L21 al - 1.61cd ॥ 171cd 31 310 31 126ad 29Tal 11 111 11 20b Jal ॥338al 16 ud ॥251 1 125d 1117cd 1299al 11 iled 11 Ifcd 122Sab 13091b 65 a 159d 131. ib 11 ५6cd ईश कन्यते सदि ३रा सशयायव उक य मुरभित्यादि उनान्तर्गतमभ्येतत् इका स्मर्तनेत्येचा उफि सक्षपरूपत्वात उभायचप्रकार सत् उमीकराच्छा उत्कण्ठयति मेघाना उत्कर्षवान् गुण कश्चित उकामुन्मनयन्त्येत उत्कस्य दोपगपना है । 11 २१ ·४०८ काव्यादर्शस्थलोकार्धप्रतीकमृचिः उभयत्र पुमान् कयित् उभयव्यतिरेकीय उरस्युपालापपयोधरद्वय उस समधुर्गरु दुधुदु J कर्नस्ति रुदाहसार IL 111 कोणव. क्षरद्रता करोति सहकारस्य III 111 ए एचको रथो यन्ता एकच्छन्नाधित व्यक्त एक द्वित्रिचतुष्पाद एकवाक्ये प्रनन्धे दा एक्स्वमप्यनेमोसि एकाकारचतुष्पाद एकाझकपक चैतन् एकाने शब्दत्वान् एतानि कतराण्येव एना पोडश निर्दिष्टा एघेते ददने एवमादि न रासन्ति एवमेर विकल्प्यानि एवमेवेनरासाम एप राजा यदा लक्ष्मी एषा विषयय प्राय 1 11 un ॥ 211 nb | कदा वा दृश्यते तृतिः 1. 105d 11 181 11 कयाया कल्पते भोगान् 11 270cd 11 or el कन्याहरणसयाम 29ab 11. 80 कन्ये कामयमान मां 63 ab कमल कमलकुर्वत् 27cd ॥2770 कमल जलसरोहि 1190 d कमलेग्ज्य करोषि व 1328all un 29d कमले. समकेशन 111 104 cl 59ab करण ते रणेवन्त 26ab 111 2 JI] 13]] IL 26 d क्रोतिताम्रो रामाणा 110 21ab III 154 11 ab Il 70b करोति सेप्य कान्ते च 21 cd 11 Tob वर्णस्य 1, भूषणामद 11 224ath कण काचित् पियेणव 101 ॥ 194d कती u 1011 यापमान स्यात् 1230ab 181 कपूरपादपामश | 162ab bi u क्पयन्ति त धर्मस्य 11.109cd Med स्ल कमुक्त तनुमध्यनामिका ॥ 29ab in 124 cd कट्विनो जास्यति 34cal 73 ab क्सकोणतगभग IL 10ab 42 ed क्लाग्नि प्रनृत्यन्ति 70 dl कलापिनी चारुतयोपयान्ति ॥ 56ab 1 183 ab कलिकामिह नीपस्य 23 cd कलिवनसभूता SU AL m 16sed कल्पदेशायदेश्यादे 60 ab 7cd कल्पमत्र क्रियते So od ॥ 300cd रविभावरुत चिट 2016 कविसाध समग्रोप 1 100d ॥ liGal | कव प्रमादारेशाद 16tal 12.bकरय कामातुर चेत !el 1: यचिदा पारापा ॥ 207 d 8al, कान्त सवजग गत 150 u.i.hol " भवात सरस्य 5 11.2lab फन्तस्य मातारया पन् 16al 11 1 11 - I 1 11 -दवादपि कामी ओ आन समासभ्यस्त्व ओसादिरपभ्रशो औ अन्य दर्शनात् तस्य क काभानि कण्ट्रय कण्टकर कारपन फर दुररामाशा कथा हि समयाम कदापिपराधेश्य दाना मगमा भरा ॥ 1 111 . - ·काव्यादर्शस्थश्लोकाप्रतीकसूचिः ४०९ 11 l- . 111. 1. 14d 11.150d 1334ab 1100cd 13392b ॥ 195cd 2122ab 11227ab , 48 ab 1.304 ab 1361cd ॥288cd u 1.16d IIL 72 cd ॥ 355cd 1110cd 111 97ab 1.101 cl 1. 119ab 12332l 1248 al 1 178ab 65ab 11334cl II 213 cdi कान्तस्याक्षिप्यते यस्मात् 11. 14 cd कुरुत कुरतेनेयम् कान्त्या चन्दमस धाम्ना 60 D कुरुते ललितापत कापिलेरसदुद्धति m. 1702 कृजित राजहसानाम् कामदत्वाच लोकानाम् Sad ! रुशवित्वपि जना कामार्ता धर्मततावे. IIL 143 ab रुग्णाजुमानुरकाप कामिना लयषेपम्यम् 182 d रुत प्रतीतशुष्योध कामुक्न यदप्रवम् I1126 cd/वेन सह समय कामेन पाणा निशाता विमुका ll 108 ab/ पांचिदुपमाधान्ति काम कन्दर्पचाण्डाल 1.64 ab | कोरिरालापवाचाल. काम सवायलसार 62 १b | कोक्लिारापसुभग' कार्याकाण्ययमविक्ला 1. 153 ed | कोशदण्डसमयाणाम् कार्याक्षेप स कार्यस्य 11. 134 ab | कोणपा सह नृत्यन्ति कारकशापको हतू 1230d कमलङ्घनमप्याहु कालमालगलकाल 00ab क्रमासहन्ते सहसा कालकालसित कालका 50 cd क्रियते परिवृत्तश्य कालेनव कठोरण 1142 d किये विरुद्ध सयुके कालेनेपा भवत् प्रीति 11. 276 cd काडागाष्टविनादेषु काल कालमनाक्ष्य 30 ab | कापि नीता कुतोप्यासन् काव्यशोभाकरान् धर्मान क्षण दशनावनाय काव्य कल्या-सरस्थाथि 19 cd क्षणद्वय न निति कालिमार्गविभागाधम् 3ab क्षता मोहर युना तृष्ण कार्य पिशङ्गमा चोभी 11. 184 cd | क्षिणोतु काम शीताशु कि केकाकाकुल काको 92cd क्षितिविनितिस्थितिविहिति किंचिदारम्भमाणस्य क्ष यते च मयूराणाम Sab सोमवत्या न लक्ष्यन्ते कानुन विकलाना Scd किम धस्वाधिकारोक्ति मिपागमण्यातम् 11. ICJabसण्डिता कण्दमाश्रिय किमय शरद मोद 96ab | तर प्रहरप विधान्त कि पयमन्तधान्ताल 1330 d| सातय कनि काले ते कोतन स्तुातानन्दाधम 11. 176 cl ॥ 1.Bab 1 109 abगधगच्छति चेत् कन्त 9 abगरत वा तिष्ठ दाकात 1 179 ab गछति वामिच्छामि 111 11 11 1b 11 111 1298ab 11 1 193cd 11 11. 4cd . 67 ab 1 111 ab कनुभवात कर्णस्य कुत कुवलय कण परजामामवमनस्य कुमुदानि निर्मलान्त फमुदाम्यपि दाहाय 1. 141ab 1139 d 1.147b ·४१० काव्यादर्शस्थश्लोकार्धप्रतीकसूचिः 11.248 १b/ चन्द्रारविन्दयो कक्षाम् u 176 १b चन्द्रेण स्वन्मुस तुल्यम् 11 37 ab गत कामकथान्मादः गतिायविरोधस्य गतोस्तमर्को भातान्दु 12141b चन्द्र शरन्निशोत्तसे 11 1114 ab| चन्द्रे साक्षाद्भवन्त्यत्र 11. 86 ab | चन्द्रोयमम्बरोत्तस 80 १b चपरी निर्दयत्र्यासौ 111 11o ab चरन्ति चतुरम्भोधि चराचराणा भूतानाम् 21 ab, च चन्दगपात 1m 186 cd | चलं च तडिता दाम 11 11. 323ab 1 गन्ता चेगच्छ तूर्ण ते गाम्भीयप्रमुखस्त्र गाम्भीयण समुद्रोस गिरास्सरन्या नत्रण गुणजातिक्रियादीनाम् गुगत. प्रागुपयस्य गुणदापाश्च काव्यानाम् गुणदोपविचाराय गुणदापानशास्त्रज्ञ गुणस्तुल्योसि भेदस्तु गुरुगभभराक्लान्ता गुरुसारोयमेरण्ड गुरी. शासनमत्येतुम् गृहाणि नाम ता येव गोमूरति त-पाहु गोगा कामदुपा सम्बन् गयपयमयी काचिन् 11 32ab 1 56ab 111 3cd 1 194 ab 11 2711b 99b m 163ah 11 104cd ॥ 100cd 1 57ab 11 165ab 26cd 11.356l 11 166 ab 59 d 1. - चोरा कालागुरुश्याम 56cd चार चन्द्रमस भीर . sab चिनमाकन्तविश्वोपि ॥ 181cd चिह्नमाख्यायिकायाश्चेति 98 ab चिरार्जित हृत पाम् 1 172cl 11 301 ab च्युतो मानधिको रागः 1.86a 111 78 cd छ bab छन्दो विचित्यां सकला 31 cd छाद्यतामुत्तरीयेण 1 1. 19ah 11.269cal 1 चकवालादिकुना चपी नव रज्यते चतुमसमुसाम्भोज चतुर्वर्गफलायत्तम् चतुर चतुरम्भोधि चन्दनप्रणयोद्रान्य चन्दनारण्यमाध्य चन्दनोदकरांश चन्दन चन्द्रिकामम पद पूर्ण कामेन अन्दामादर विचम् रद्रावय पाल्पा पदमा पीपा दर 1 1 99 ed जगदानन्दादयत्येष ॥ bl b| जटामिः स्निग्धताम्राभि 1 b' जयता वन्मुसेनास्मान् 15cd | जय यसुनिशङ्क b calजल जलोवरादाणम् 19 ab जहि शगुयल रुस्तम् 1. 23sah'जातिक्रियागुणद्रभ्यस्वभाव 1 10 ab जातिक्रियागुणम्पवाचिनम् ॥ 1303ab जितमहरकशास्यः ॥ 212 जिला व भवानर palh नाविनामा पानी 1121balh साता पर रुडान् 190ahय सावान्तरन्यास. 1 17dab 11 1ul 111 17ah 11 51 al ॥ 105ab 11 132all 11 1310 Tab 11 115b 1 110 . II. Val ॥ 169 ah ·४१२ काव्यादर्शस्यश्लोकाग्रतीकसाचिः 11 h3 cd | दीप्तमियपोभूम्ना 1954 ab | दुधराभिमता ये तु 11. 315 cd दुष्कर जीवनोपायम् 5 cd दुश्प्रहेलिका चान्या m 164 १b! दुष्प्रतीतिकर याम्यम् 10 ab 1. 31 cd | दरकार्यस्तसहज 9 cd | दुरे प्रियतम सोयम् 1259 cd दृशो दूत्यश्य कर्पन्ति 1255ab दृष्टाश्य फुल्ला निचला 1263ab | दृष्टिराधितया तुल्यम् 1 | दुष्पयुक्ता पुनर्गोत्वम् ॥ 11. Aab दृष्टिरोधकर यूनाइ तन सार्धं विगृहति तेमी प्रयोगमार्गेपु नेपा निदर्शनेष्वेव तेपामसन्निधानेपि तेषु तेष्वयधारूढम् ते शरीर च काव्यानाम् तौ तुल्यो त्वन्मुसेनेति त्रिवर्णराजिभि कण्ठे त्वत्पादनखचन्द्राणाम् क्दिपागाह्वय नेत्रम् त्वदर्पितदृशस्तस्या त्वदाननमपीराक्षि स्वदाननमिवोनिद्रम् त्वदानन विभातीति त्वदिपा दीर्घिकास्वेप वन्मुख कमलेनैव त्वन्मुत कमल चेति ग्वन्मुस पुण्डराक च चमुखेन्दुममासूनाम् त्वया नीरोपल कण स्वया राज्ञापि संयम् त्वयि निमत्सरो दिल्या त्वय्येव विन्मुसम् दृष्ट त्व समुद्रश्य दुवारी 11 1. 72ab 38 cd 1 102ab 1.106cd 1 66cd .. 6 cd 1263ab 1. 133 ab 11 316cd 1 139 cd 11.198cd 11197 cd 11.251 cd 90 ab 111 93 ab 11.322cd 1258cd 11 126ab 11. 163 ab ॥ 245cd m.182ab 11.312ab ur. 107ab 1272ab 1343cd 1 17ab दिय पधिक्नारीणाम् 38cd दवधिष्ण्यामिताराध्यम् 1 157 cd | देवानां नन्दने देव 19ab दवोप्यविबुधो जज्ञे 11..190b देव वचरणद्वन्द्वम् ॥ 193 ab देशमालक्लारोक 11. 83 d देशोट्रिवनराष्टादि n 106 ab | देहोष्मभि सुबोध ते 11 344 cd दोराभिप्रेरणनस्त G! cd दोषाकरण सवनन 11. 23ab दोपानपरिसख्येयान् 1L 185 ab | दोषाभासो गुण कोपि दोपाभासा गुणा एव ॥ 1 दक्षः प्रजापतिभ्यासीत् दक्षिणादरुपसरन् दण्टे चुम्बति पग्रिन्या दत्वोदाहरण द्वन्द्वम् दात्यसा परभृन दिमानदर्शित धीर. दिदि भ्रमन्ति जीमता दियो जागर्ति रक्षाये दिय दुदाब नादेन दीपम्रपान एक्टम् 1391cd 1 150 ab धन च बहुलभ्य ते m.110ab धराधराकारधरा 1 241 १b धर्मक्षेपायमाक्षिप्तम् 1 296 ab धर्मण इस सुल्भे 96 d धाक्षेपोयमाक्षिप्त ॥ 113 cd धुन्वन्कदम्बरजस 49 ablyी पलीयाम्नि 93cd धैर्यरावण्यगाम्भीर्य' in 116 cd प्रियत मूनि भूपले. 11 1137ab .79ab 11.128 ab ॥ 164 cd 11 130 ab 116l cd 211 G4 cd 11 151 ab L G9 out 11 AL ·काव्यादर्शस्यश्लोकार्धप्रतीकचिः . -- 5 d) नहीन्दरहयेपूरेषु II . भुव ते शरिता तान्न [ Prab/नयोजिता मानम् ध्वजिनो तस्य राज्ञ के 1 155 d'न स्थान च मातगा नरा जिता माननया न क्टोर न वा तीक्ष्यम् नाततभूतेनालम् 1394b नगरर्णशिलतु नलिंगवचने भिन्ने 1. 16ab न च मे प्राणसदेह नालन्या व तम्बम्या 11 137cd न विद्यते यद्यपि न च रका भाषि IL 996 cd न चिर मम तापाय नभदधे वाचा IL 135 ab न सहिता विवक्षामि न जातु शकिरिन्दोस्ते 12.34 am न तथा लिम्पतेर्तेपात् जस्तूयस नरेन्द्र नमः 11.233cd नतनाभि न स्पृशायायुधम् वए स्त्रीणाम् 1936 न तप सचित निश्चित न हि प्रतीति. सुमण 11 161 a न तु रामानुसाम्भोज नामात नरुत मण नले सुन्दर सवादि 91 od न देवकन्यका नापि नादिनी मदना भी स्वा ॥ 3251b न दीप पुनस्कोपि नानाभगिसमारु m 13rd ननु दाक्षिण्यसपन्न 1 154 ah| नानालङ्कारसहित ननु द्वितीया नास्त्येव Hd नानावस्थ पदावानाम् नन्वारमराभो महताम् n Fal, मानेमा ननु नानूने न पश्चेषु स्मरस्तक्ष्य 11.30d नान्यथा रुतमनास्यम् ন এবংধনিয়া 277b न पत्र मुसमवेदन 36ab/ मालीना लीनसकुला न पर्यन्तो विकल्पानाम् 968b/नारानाननना शाके नासिक्यमध्या परित 3816 न प्रपश्चभयाद्भदा नबद्धा धुक्षुरिनीप 1396ab/ना रथेष सत्वया पम्पो न भासुरा यान्ति u. 10cdना स्पेय सलवा वार्य नमो नक्षत्रमालीदम् 1194 cd | निर्गच्छति मुसाहाणी न भन्दपावर्जित 5Tubनिगृह्य रेशेदारु न मया गोरताभिज्ञ m 10s ab निगृह्य ने कम्ति नेमरियन्ति प्रयानि 83 ab निर्णतु शस्यमस्तीति न तो नयतीन्तन 9cd | निभृता निभृतान्याया नयनानन्दजनने u. 8sab नियमापति 39 1 निवृत्तभ्यासससम न पाति भूत मणने नयानयासीमिनया नया 146cal निराकरणमित्येप- OL.16ab निर्णया जयनयालोचनया प्रयुकानि 33cd 1327ab 11 55 ab 22.80d 11 31 ab 12.45ab L 104 ab 11 05ab 1 139 ab 1 167ab 1 121 ab 1 75cd 11.179 d 1 157ab 75ab 1117cd 1329d 8 ab m. 95cd 72 d 24 ab 34 ad u 77 cd 1104b 54ab 11 54 all 1117d ii.182ab 13ab ॥ 218ab m.102d 2315ab 11.212 21d ut 109 ab ܠܐ 11 R नापनेव पाचास्या ॥ 1. LL . U । 111 ut ·४१४ काव्यादर्शस्थश्लोकार्धप्रतीकसूचिः ॥ 1 निर्वयितमिउरा निमल विकार्य च निष्ठयूतागीतवान्ताद नि वंशत्वमसावेव निसर्गादिपर्दैन नायत च पुनस्तृप्तिम् नुन्नमान मन खाणाम् नन नुन्नानि नानन नृयगीतप्रभृतय नृत्यत्येष लमचारु नृयान्त निचुला सड्ने नेत्र चामालयन्त्र नहश बहु मयत नसोदित्साशायाप नेत मुखमिद पम् नेर निशिता सर्गिकीच प्रतिभा नापमान तिडन्तेन न्यक्षण क्षपित पक्ष पुनमप्यर ये चित् 1297 cd पद्म बहुरजबद्र ॥ 240 ab | पय गद्य च मिश्र च 95 ab पय चतुष्पदी तच्च 11 319 ab पन्या स एप विवृत 1204 ab | पयोधरतटोत्सग 11 10 cd | पयोमुच परीतापम् 1. o cd | परदाराभिलापो म IL. 90 ab | परव्यामोहने चापि 1. 162cd परस्परविरोधात m. 24cd परस्परोपकारित्वम् ॥ 103 ab परागतमिव कापि 11 cd परागतराजीव 75 ab पक्षपा लक्षणास्तत्वम् 17ab परुषा वागतो वक्त्रात् 94 ab परम्पराया पर वारणानाम् 1 109 cd पलवे पल्लवे तात्रा ॥ 10tab पवनो दाक्षण पर्णम् 11.225cd 1 " 11 11 30ab 1 11 ab 11 cd 1 368ab 1. 84ab 1 1731b 11 134 ab IIL 97 cd 1.33cd 1365ab 27 cd un 27ab 12. 100cd 39 cd 11 64 ab 111 112 ed 11 96ab 1237 ab 1 172cd 111 1121b 11.200ah 11.352al " 357 l 260 11 5Jal 62d 12560 1110d ॥ 200ab 1.72 d पश्चात् पर्यस्य किरणान् प 20b पश्य गरन्त एवास्तम् पश्याभ्यनगजातक पाणिपद्यानि भूपानाम् 111 185 all | पाण्डुराध ममेवाने ॥dicd पातु व परम ज्याति 2. 152 al: पातु या भगवान् विष्णु ॥26 पादाम्य सोप्यनेकामा ॥ 1Sal पाद तदर्पणादेतत् 6 b पाय पाय तवारीणाम् 7al पारावत परिक्षिप्य ॥ 202ah पिपन् म यधारामम् 1.0ah पियामिनरल तस्या Jhah पीनानास्थतानान्त्र 1m 167 b युमा नाप नभायम 23 al) पुम पुरागादाय Sad पूरानसा मोपम् ... अदानाम्यम् 1 पचानां पाण्डुषाणाम् पन न च सम नपाम् पयु स्थानामत्याह पाधकानामभानाय पदप्रयाग शिट पदसधानवृत्या वा पदानिरचनागार पवसमागावर पमानामा दम पया यशनिष्ठ यूनाः ५परी कनिहा पधारमा ययरपय पप्पदाधनसानाम् पपवारसमेत 111 1 . - ॥ - ॥15ab L170al 11190ab - .

·काव्यादर्शस्यश्लोकार्धप्रतीकचिः 11. 303 ab प्रत्युत्गदनयोग्यस्य ॥ 192 kb प्रेम्ण प्रयाण ने भूहि 33cd पेय प्रियतगख्यानम् 2ab | प्रेयो रसबनवि 1 112371b 1.1.19 cd 37500 JL 5 od व 11 ঘুমাযহাব पूर्वस्मिन्भेदमात्रोक्ति पूर्वानुभवमस्कार' पूर्वशाखाणि सहत्य पुण्यातप पाहीव प्रतिज्ञा हेतुदृश्यन्त प्रतिपक्षप्रतिद्वन्द्रि प्रतिविम्यप्रतिच्छन्द प्रतिषेधोतराक्षेप प्रतीतिविषयपाले प्रतीयमानशक्त्यिादि प्रतीयमानसादृश्यः प्रत्याचक्षाणया हेतून प्रभावतीनाम न प्रभावतो नाम न. प्रमामात्र हि तालम् प्रभुत्वेनैव रुद्धस्तन प्रमेयोप्यप्रमेयासि प्रवृत्तेप यदाक्षिप्ता प्रवृत्तेव प्रयामीति प्रसादव-मविद्राथम् प्रसिद्हेतुभ्यावृत्त्या प्रस्थान प्राक्प्रगीत प्रहेलिकाप्रकाराणाम् पापानिर्देशिता मेयम् माग्भावादिरूपस्य भागेव दर्शिता लेश মাগৰ শংসা पाणा इव प्रियाय में पाप्ये नकमणि प्राय: मावृपप्येनेलधरे प्राषिधम नाम मियभयाण साचियम् प्रियप्रयाण धत्या प्रीतिभकाशन ताप 11 107cd ॥ 11ab 1. 69 cl 1 17 - 117ab 11213cd 1. 29 cl 1 67 cd 111 61ab 11331 d 11155d 11 31ab 1 धक्ति विय दृष्ट्या 1 12ab 3. 197ab ॥ 5bab यन्ति य पयोदेषु 59 ab | यघ्नन्नङ्गेषु रोमाञ्चान 1. 120 ab | बन्धनौथित्यदोपोपि 11 282 cd बन्धा मृदुस्कुटोम्मिश्र 11 1952b वा त्यागस्तनुत्याग ॥ 189 cd ' बालाघभद्गजिह्माक्षी 11. 138 ab बालेवोद्यानमालेयम् 1. 63ah याहू लते वसन्तश्री 63 crt विभर्ति भूमेपलरम् 1129cd चिधत्यनन्यविषयाम् u. 138cd बुध्दवा in 184ab ब्रह्मणोप्युद्भवः पयः 11 129cd 21.153ab म 1 .15ab भक्तिमासमाराभ्यः 11.199ab भगिनीभगवत्यादि 93d 96 al भगवन्ती जगन्ने। भयादमेयामा मा वा 1281 ab | भतृभको भट श्वेत 11.252ab 11 313 cd / भर्तृभावादुनद्रनाम् 1 257 cd / भवद्विधानामसमादिनानाम् 58dभाशा नाथ न 11.210 b भवानिव महापार 133ab भाभ्यदोगन्ममवेति sob भावाभावस्वरूपस्प' 1 16al भास्त्विमिनि पाहु 11. 140cd मार कर भगाय 1279cd | भावायचमिद सर्व - JI 12770 6510 11179ab 181cd 11 35cd 1 188cal 111 65d 111 12ah 11:3th 11 92 od ॥22 11.3Glab 11.30tal 1366d 110 ।

·४१७ काव्यादर्शस्थश्लोकाप्रतीकसूचिः 1 1 11 11. मधुरेण दशा मानम् मुक्त तदन्यतस्तेन मुसपङ्कजरङ्गेस्मिन् मुखचन्द्रस्य चन्द्रत्वम् मुखादित्व निवत्यैव मुखेन्दुरपि ते चण्डि मुखेन्दी तव सत्यस्मिन् मुखेन मुग्धे. सोप्येप. मुम मुकारुचो धत्ते मुख वल्गुरव कुर्वन् मृगा इमे न दायादा मृगेक्षणाङ्क ते वक्त्रम् 1 11 L III 111 1. 35 ah यया क्याचिच्छुत्या यत् मृणालबाह स्भोरु 11. मृतेति प्रेत्य सगन्तुम् मेघनादेन हसानाम् मेघाला नर्तिता वाते 111 u. 20 ab | यदि निन्दनिव स्तौति 11 313ab 11.255cd यदि यास्यसि यातव्यम् 11 135 cd 931b, यदि लेपनमेवष्टम् 12291b 11 91ab | यदि शब्दाहय ज्योति. cd 11. 95 ab यदि मत्यैव याना ते 1 143ab 92b यदि सत्य मृदून्येव 1 127cd 1 159 cd यावन्ति स्मृता सेयम् 15 cd 75 cl यदुपात सपत्ति 20 cd 71 cd यम. कुरो वरुण 1331ah 11 110 cil चमक तच पादानाम् 1 cd 11249 cd यमक प्रतिलोम यात् 73 cd 153ab 4 337ab यशय ते दिक्ष रजन्य सैनिका 11 60 ab ॥ 210 ab यस्या भवेदभिमता 111 133cd all यस्याः कुमुमशय्यापि 1 280ab 22nd य स्वरस्थानपर्गानाम् 111 83ab याति चन्द्राशुभि स्पृटा 11350ab याति प्रारुतामत्येवम् 1 12cd 35cd याति विश्वसनीयत्वम् 11.339 cd 1367b यानमानयभारावि 76 ab 1112d यानादारारावानाया 82 cd 1 ] 16ab यानाचारारावानाया 67 cd 14 116 ab यान्ति साई जनानन्द 1 290cd ॥ 35fcd 74ab 1199cd/ यामताश रुलायासा 14 ab याम यामत्रयाधीना lu 36ab 16cd | यामयाम पिया स्वत्या 36cd 66 cd यामुदारशताधीनाम् 76cd 65ab युगपन्नकधमाणाम् 1. 97 d TO cd युवानमाकुली तुम् 1 143cd al युर्वप गुणवान् राना 1.269ab ॥273al युष्मसादरज पात 90cd 1232abयनां चाकण्ठयायः 1 116cd 1 131 d येन मायन्ति धीमन्त. 21cd 11 2024b यामागस्मिका नाम m 104ab 11. tab यो रादपारीरस्छेद 1 301 cd 11 111 11 11 11 11 111 1 य एव दीना शिरसा यच्च सम्यगवृत्पद यतो जलाधरावल्या यत्नाक्षेप स यत्नस्य यनसचन्धविज्ञान यस्पकारान्तराख्यानम् यत्र स्वाभाविक्त्वदा यथा कथचित्सादृश्यम् पथानत्यर्जुनाब्जन्म यया चाहुलता पाणि यथा यकारादिपदम् यथा लीलाम्बुजक्रीडा यथासामर्थ्यमस्माभिः यधासस्यमिति प्रोक्तम् यधेन्दुरिव ते वान् यदकनेत्रा कन्दप यदपीतादिजन्य स्यात् गदि किंचिदोपमम् 11 ܕܐ । 1 1 ·४१८ काव्यादर्शस्थश्लोकार्धप्रतीकसूचि . यथितेनाति तुष्यन्ति यो लिम्पत्यमुना तुल्यम् ₹ 11 111 1 39ab 11.226ab 11. 362ab 1228 cd 93cd 43ab 11. 160 cd II. lot ab 1 268cd ॥ 265ab 1. 89ab 111 111 11 11 रणोत्सवे मन सकम् ग्तोत्सवामोदविशेषमत्तया रत्नभित्तिषु सकान्ते. रमणारफ्ना तेस्तु रमणी रमणीया मे रवैरिपोप्रस्य पुरो हरेवे रसवस्व गिरामासाम् रागमादर्शयन्नेष रागेण पुनराकान्तम् राजकन्यागुरक्त माम् राजाननुक्रोषीति राजन्मिस्वाकुवश्यस्य राजन्वत्य प्रजा जाता रागहसोपभोगाईम् राजानुवतनक्लेश गजा हरति रोकस्य राजितेराजितक्ष्ण्यन राजीवमिव ते दानम् गमा प्रदोषो मामिन्यम् राज्ञा विनाशपिशुन राज्ञा हस्तारविन्दानि स्त नूपुरसवादि 11 89 cd लास्यच्छलितशम्पादि 1231 b लिम्पतीव तमोगानि लिम्पतीब तमोगानि लिम्पते तमसश्वासो 11 269 cd लालानृत्य क्रोतीति 41 cd सीलास्मितेन शुचिना 1 302 १b टुप्पमुद्धेदि धर्माम्म 74 cd लत पदान्ते शिष्टस्य 11 18 ab लेशमेक विदुर्निन्दाम 47 cd लेशा लेशेन निर्मिन 11 280cd लोकातीत इव'त्ययम् ॥ 318b 1335 cd वक्त्र चापरवक्त च ॥ 266 ab | वक्त्र निसर्गसुरभि 50cd वका स्वभावमधुरा 1340 cd | वासि दाप एवासो Gab वश्चितान्यत्र रूढेन 87 b वनान्यमनि न गृहा 1 342 cd वराहेणोद्भुता यासो 11.311 cd | ववते सह पाधानाम् 10 ab | वर्णानामेकरूपत्वम् 16 ab | वणानां न्यूनताधिक्ये 1 312 cd | वर्णावृत्तिरनुप्रास m 181 ab वलिगतभ्र गलधर्म 11. 206 ab | वशवीर्यश्रुतादीनि 11 163 cd | पस्तु किंचिदभिप्रेय 11.209b वस्तु किंचिदुपन्यस्य 79 cd | पहन्नपि महीं स्रनाम् 79 ab | वाक्यमाराप्रयुकेति n 2S1 cd वास्ययोदशयिष्याम 1192 ab | वाक्यस्यायाम्यता योनि ॥ ll ab वाक्यानद वाक्यार्ध वागाशमहिनामुक्तिम् वाभि रुताभिरसणा ad] वाचा चिप्रमाणाम् 1 122 dवाचामतात्य पियम् 11 11 11 . 26 ab 11.203 ab 11 316 ab 1 139cd 111 98cd 11.249ab 11 25 cd 11353 ab 111. 78 ab 1 156ab 53ab 11 73 ab 1. 22 ॥ 2050b 11 16ab 111881b 11 105 a 11 102cd 1292ab 13ab 11220 al 1 167 al कदमूल फलभरे 11 11 उपक विषम नाम रूपणादविनोदानाम् रूपयाहुल्पयोगन रे रे रोगकरोग रोपाक्षपोयमुद्रिक ल - नरममा ननातानि राणा भोजनकाले मु 136s al ·काव्यादर्शस्थलोकार्थप्रतीकसूचिः ४१९ 1 11 17 12 m im 11218aw 1 170ah 10ab 1101ab 1 166cd ! 119cd ul 170nb 11.27020 111 26d 1 +1cd 13660ab 111 19al 11317l 111 to cd 11 3G7 d 1108 ILL 99ab 11.18Tab 1 16 ab 111 पाचामेव प्रसादा पारणो वा रणोद्दाम वाक्षणी वारुणीभूत विकल्पानामवगति विकसम्ति कदम्बानि विक्रमरत्वय्यबालक्ष्मी विचार कर्कशपाय विजिता मभवद्वेपि विडम्बयति सघने वितन्वतेजोपमदम् विनायफेन रवता विनायकन भवता विनाशिता भवतापनेन विपरीतफला पत्ते विप्रलम्भविवाह विधा धानरीमिदिम् विभक्तमित्ति माधुर्यम् विभावपिनद्धीनाम विधम भ्रमरचान्त्या विमुसेपु न मे सज विरहवासभूत विरुद्धकमा चास्यव्य विद्वानां पदार्थानाम् विष्वायतया व्यधम् विरोधाप्रस्तुतस्तोत्रे विरोधा हेतु विद्यास विरोध सफरोज्येष विवक्षा या विशेषस्य विवक्षितगुणोत्क विवृणोति मदावस्थाम विदादा विशवामत विशेषणसमयस्य विशेषणाना व्यधानाम् विशेषदर्शनायव विशेषदर्शनार्यद - Bed विशंप्यमानभिन्न पि 9 विश्वव्यापी विशेषस्थ 15d विषम विषम पति IL 115 ci विष्णुना विक्रमस्थेन 1 117 ab विस्मयोधीन्तरस्येह 42 d विहरत्यप्सरोभिस्त 111 127 cd वीरगङ्गारयोभावो 11 120 ab | वीर्यो कपस्तुतिनिन्दा 62 at वृन्दानिलापोधनागमाना Goad वदर्भमालतीदाम 6s ab | व्याक्तरुक्तिकमबलाव 69 ab/ •यपतस्यापि वर्धन्ते ved | व्याजस्तुतिप्रकाराणाम् व्याजृम्भितेन जपनेन च 1146d ज्यावर्णितमिद चेष्टम् 1Tahi व्यावत्य कम तयोग्यम् nu 177 d युकातातिम्यवहित 68cd व्युत्पन्न द्विरमुना 1319 cd व्युत्पन्न मिति गोडाय 8cd 1293cd श 11.939 d| शतपत्र शरद 11. 311 cd शब्दसनमनारक्ष्य 1. 333 ab | शब्दहीन यतिधम् 11 181 cd | शब्दापालक्रियाभित्रम् Ced | शब्देषि प्राम्यवास्येव u. 173ed [अन्दोपाते प्रतीते वा ॥ 179 at शब्दोपादानसादृश्य 1214 ab | शम्भुनारायणाम्भोज 1330 ab शयनीये परावृत्य 13cd शीर तारादिद्याथ 14 ab |शरेष्वेव नरेन्द्रस्य 8240 शशीत्युत्प्रेक्ष्य नन्वनि 11.362cdj प्रार ददता 22.323 d: शासाश्य मन्दिराग्यपाम् 11.333 d'वास तु सस्रुतादन्यत् 1 u 11 u33ab 111118b 1125d um.186ab 1.05ab 1.180 ab 11.189b 145d 0 1098b 1. 10cd 1.319 d 2.25ab 1356b 1290cd 3604 11 11 ·४२० काव्यादर्शस्यश्लोकाप्रतीकाच ॥ 111 1 1. 111 . शिपिठ मालतीमाग 43cd मदानध सदानन्द 90 ed शिशिराशुप्रातस्पर्धि 2Sab' म दानवकुलध्वसी 111 28 al शुक्ल यताचपो वृद्धये n 10r ab सदृक्सदृशसवादि ॥ JScd शृणूक्तमक स्वमवेत्य 6ld सदृशव्यतिरेक्य 11 192d शशिर्यमभ्वपत्त्येव 11 .06 alh सयो राजविरुद्धानाम् 11 350 ctl शारसेनी गोडीच 3rab सनातनश्च नेवासो 1 110cd श्यामरा प्रावृपेण्याभि 1 100 ab सन्दश्यमकस्थानम् 111 2lb धन्यमेवेति सेपपि 3) cd सन्नाहितोमानमराजसेन IIL. 66 ab श्रष्यहसागरो वपा 1m 168 at सन्ना हितोमानमराजसेन 111 Goal श्रीदती हीकार्ति 66 nb सभासु राजन्नसुराहतेमुझे। 111 10b श्रीमानमानमरवर्भसमानमान . 41 ab सभा सुराणामबला विभूषिता । 18 ab ध्रुतेन यत्नेन च वागुपासिता 1 104 cd स भासुराणामबा विभूपिता ॥ odcd ध्यावशेषणेयुक्तम् 1792b समन्ततस्तामरसेक्षण न 111 69cd हिटमस्पृशोधल्यम् 130b सम बन्धेष्वविपमम् 17ab शिष्टमिटमने कार्यम् ॥ 310 ab समानमपि सोत्सकम् 11 30cd श्लेषः प्रसाद समता 1.41ab समानयासमानया 111 71 ab रेष सामु पुष्णात ॥363ab समान यासमानया 111 71cd लोक्य तु युक्ताम् 67cl समानरूपा गोणार्धा m.00ab साप नियतस्थानम् In 132ah समानशदोप्यन्यस्त 111103ab स स मामय प्रभूतोत्रम् 11 11% ai ममास बहु हि 11 Glab स एवावनतादीनाम् 98 ab समासातिशयोमक्षा स एव धमा धर्मी चेत् ॥ 229 d तमुचयोपमाप्यस्ति स एप कारणाक्षप ॥ 132 ab | समुदायाशून्य यत् स एप मरूपरवान् 1 196 ab नमुद्रेण ममानस्य सरातमनया Lab समुदा पन दवः मरादापत्र पाभ्यास 11. Grabसम्यगाधीयते यत्र म गुगा पास्नु दापा वा 3. ed सरूपराम्पास्यत्वात् मा सम्युनमिदम् 87 od सगय घसमा एक पपरागस्प साप ॥ 107 alगदपारूपकात् मनानम्यानर कोयम् 2198 b सपथो महाफाभ्यम् BKाना-पOIT 1 1 el मगरानिमित्त में मा(मनमाम् 11 125abमप्र भिनमन्ना सभामुन 1 171.bभरसमासान ममतपत 38bul| गनुलो सभी IIL ab 11 ॥ 11 21ab 1m 128 ab 1213al 1129ab 1.3al 11.29ab Hal 1. Jal . 11ah 1 1bel 1Jab 11 Jal 6Ual 11 ·४२१ काव्यादर्शस्तश्लोकाप्रतीकसूचिः 1 11 11 111 । 11 स वर्तमानापोयम् मर्पपद्मप्रभासारः सर्ववाक्योपकार येत् सर्व साधारणा धमा मसार सरसो सीरी सहकारस्य क्सिलयानि सहकाराद्गमेनव सह दीपा मम श्वासे सहया सगजा सेना सहिष्ये विरह नाथ सहेदुक्लयापोट सर पिपिचै पुसाम् सहोफि परिवृत्याशी सहोक्ति सहभायन साक्षेपश्च सहनु सागर सूक्तिरत्नानाम् साचिब्याक्षेप एवेष सा दिनामयमायामा साधारणमलकार साधशपे कथ देवि सावीरेवामिधास्याम सा नामान्तरितामिश्रा सा नामान्तरिता यस्याम् सा भवेदुभयच्छन्ना सान्छायो महावृक्ष सा प्रसिद्धिविपर्यासात् सामायामामायामासा सामायामा मामा मासा साम्यप्रतीतिरस्तीति सारयन्तमुरसा रमयन्ती सारवानुरुतसारसकाची साल सारम्बकलिका सा विद्या नौविषिषणाम् सा स्या:प्रमुषिता यस्यान 1 12 1 ab | सुस्मारतयैवैतत् 3sab सुस जीवन्ति हरिणा Urd सुन्दरी सा नव येच ॥ 211 cl सुराजित हयो यूनाम् 1 94 el सुरा सुराल ये स्वैरम् in 157 af RIGTIENT 20 cd | मुव्यजितमिति माकम् ॥ 3-2b | सेयमप्रस्तुनेवार In 123 ab | सेयमनिमयी सृष्टि 1 11 abसवादन्ती मया लब्धा 1o cd सेपा हेतुविशपाकि 1 206 cd साच्छाय स्थैर्यवान्देवात् सोम सर्यो मरुभूमि 1301 ab सोय दुशासन पाप ॥ 186 cd सोय भविष्यदाक्षेप सकीर्णा नाम सा यस्याम् 34 cd सख्याता नाम सख्यानम् 1 116b सगतानि मृगाक्षीणाम् 77 bI सगमप्य सखी यूना सनद्वादयरागस्प ॥266cd मभावयति यान्येव m 107 cd 1 124 ab/ समूढा नाम या साक्षात् सरन्धया प्रियारब्धम् II. 102ab सशपातिशयाानाम् u 100b सस्रुत नाम देवी वाक् 11.209 cd सस्रुत मगन्धादि 17 cd स्तनयामघनस्यापि 82 ab स्थितिनिर्माणसहार 11. 87 ab स्थितिमानपि धीरोपि 1. 46 cd स्थिरायते यतन्द्रिय 45ab स्नातु पानु चिसान्यत्तम् to cd सातुमम्भ प्रविशया 1cd | स्पर्धते जयति दृष्टि 12 cd स्पर्धते समय 99 d सास्तवेत्यतिशयम् 3cd स्पृश्यते वा न वत्येवम् 71 dl ॥ 31] b ॥ 129ab ML Bab 11 11.3ab 94 ab 11303cd ॥ 3-12ab 1305cd 1280cd 1329ab ॥ 210cd 11 278ab 1282cd 11 126ab m 100cd 111101 ab ॥332ab 1297ab 69cd 1 86cd 1103cd 1154cd 11 216 cd 33ab 1 37 ab 11.217 ab 11. 145b 1 187ab 39 ab 1223ab 1274cd 1 61 d 1 19 d 140cd 11.225 II 11 .) cd 11 ॥ 11. 111 HL 111 111 1 11 सुकरा दुष्पराव ·४२२ कायादर्शस्थलोकार्थप्रतीकसूचिः 11. 69cd 1 142cd Im 1 ह 11 11 स्मरण यस्य दैत्यस्तो स्मरामलो मानविवर्धितो व स्मर सरस्सल कान्त स्मितपुष्पोज्ज्वल लोल स्मित मुखेन्दोज्योत्स्नति स्त्रीणामपागाहट्यैव स्त्रीणा सगीतविधि स्त्रीव गच्छति पण्ढोयम् स्यादलकार एवासो रयाद्वपु. सुन्दरमपि स्वक्रियासाधनव्यय स्वगुणाविष्क्रियादोष स्वभावशुद्ध स्फटिक स्वभावाख्यानभुपमा स्वभावोक्तिन्न जातिश्च स्वमव मत्वा गृह्णन्ति स्वयमेव गलन्मान म्वापराधो निषिद्धोन स्वामित्रोद्धारिणा भीता 11 291 ed | स्वमित्रोदारिणाभतिा b2ab | स्वावस्था सूचयन्तेव 59ab 77 ab इन्यत चार सर्वाङ्गी 68 d हन्यते सा दरारोहा 1.327 d | हरत्याभोगमाशानाम् 111 153ab हरिपाद शिगेलग्न 11. 52ab हारिणी हारिणी शर्म 1m 141 cd | हिमापहामित्रधरे 7 cd 1 230 cd | हुताशनप्रतिनिधिः 1 21cd हृतद्रव्य नर व्यक्त्वा u. 178 cd | हृयगन्धवहास्तुगा 1 138cd ॥ 138ab 11 111ab ii. 81ab 111 16 cd 111 121cd I 177 cd u 117ab 1 113ab 11.241 ab m 163cd 11.2333b 11. 16dab 11 50ab 21 cd IL 11 Jab हेतुर्निवतेनीयस्य 8 cd | हेनुविद्यात्मको न्यायः ॥ 167 cd | हेतुश्च समलेशी च II. 23 ab हेमन्तो निर्मलादित्य 11132cd हमीव धवलश्चन्द्र 68 cd हादनाख्येन चान्वेति H ·अथ काव्यादर्शटीकास्थश्लोकपतीकचिः। पत्रम् पहि ६२ " १७८ २० २८४ १२ ४१ ४२ ३.२ पत्रम् पतिः अपधानिधन्धेऽस्मिन् अकारवज्यमादृत्तिः १४ अपमारय धनसारम् अकुण्ठोकण्ठया पूर्णम् १८ अपगुती रूपक अरुतमतबन्धे तु ५ अभिनवमनोहरविरचित अङ्कस्तथा विकपरः 39 २६ अभियुक्तविशेपस्तु असण्डमण्डला केन्दः १४९ अमुस्मिल्लावण्यामृतसरसि अखिलेषु विहद्वेषु २५३ २४ अमृतात्मनि पद्यानाम् अनानि चन्दनरजःपारपूसराणि ७५ ३२ । अयमुक्ष्यति भद्राभाजनः अजरामशुमाचार ३५० अयमुदयानि मुद्रामन्ननः अज्ञानाचदिवाधिपत्यरमसात् ८. अप तया रथक्षामात् अत्युच्चाः परितः स्फुरन्ति गिरय:२६) "अय नानाकारो भवति अत्रान्तरे शणितहारलतानितम्ब ८४ । अयं पचासनासीनः अब संमृष्टिभेदोदी ११३ २३ सय भस्मनि होमा स्थान अधानुको थुधैर्यत्र " अरविन्दमशोक आधिकरतलतल्यम् १९ । अरविन्दमशोक च अधिरोप्य हरस्य इन्त चापम अर्थन्यक्तरिय भेदम् अध्यादारादिगम्वार्थ भनमलभुवा ५९ ५९ अर्थशक्युद्भवोऽप्यर्थः अनवरतनयनचललब ५६ अर्थान्तरस्य न्यसनम अमरतुवानेन युगोपमानम् अर्थावृत्तिः पदावृत्तिः अनुभावो विकारस्नु २५९ ६८ ) अलिकुलकुन्तलमाराः अभिध पुजगाथा २६ २. अलकाशिरोरत्नम् २६ अल्पवृत्तिवृत्तिवा अनेकार्थस्य शन्दस्य १५ अबेहि मा किंकरममतें: অতি র খাওঁ। २० अवनिरुदक तेजोवायः अन्यदा भूषण साम् १re ७५ | अविरुनमापाचारम अम्प मुमनिमितेच अन्य सग्निं तस्याम् अघ नवर्य मिल्ली १८५ २८१ अर्थव्यतः प्रसादास्य ८. ८. ११३ १० २४७ १८ ५ अनुकूली निवते १५२ २५ r. अधुरटलेन सुदशः २१ ·४२४ काव्यादर्शटीकास्थश्लोकप्रतीकसूचिः १८८ 3. ई ४ १६ ૨ १४ २ उ ३.७ १८ ७ पत्रम् पङ्किः पत्रम् पङ्किः अर सन्न तु न्यूनम् २० | इन्दुसलक्षणवदनम् अशदश प्रारूप २६ | इन्दोर्लक्ष्म विपुरजयिनः २५४ ३६ असमस्लेकसमस्ता २३ इन्द्रस्त्व तव याहू अस्माक सात वाससी १३ | इन्द्रात्प्रभुत्वं तपनात्प्रतापम् १४ ६ अस्मिनहीहि सुहृदि प्रणयान्य- इ. साधर्म्यवेधर्म्यदर्शनात् ३०९ स्याम् अहो दा हारे वा । ईदृशस्य भवतः क्यमेतत् ५२ आ । ईपविकसितगण्डेः दुयति कपिचेगये १५६ आकाशगकाशनटाम् १५२ आकोशत्यवजानाति माक्षिपन्यरविन्दानि १६ उच्चार्यत्वायदेकर आय समासरहितम् १३ उत्तानोच्छ्नमण्ड्क आन्तप्रोतहकपाल ३ उत्सगितकुरगोयम् आत्मानुभूतशती उद्दतपुरुपः प्रायः आरोहत्यवनीमहम 'उद्धतं तु महेशस्य आलान जयपुअरस्य १८ उद्भंडणरमणी आपियंभ्य नपत्रात ७ उपकुर्वन्ति त सन्तम् ५ आवृत्तिमेव सपान ५ उपमादीपक चव २० आवृत्तियां नु दाना उपमानस्य तत्तं यत् १५९ आशाश्वमन्य पुनरुकभूतम् उपमानस्य वेपम्यात् १५० ११५ पाशीरपि च षांचित् उपमानेन तत्त्वं च १ उपमानेन तापम् आयदि मम मीभाजनान ३५ उपमेका शलूची सप्राप्ता ८३ ६ । उपमेयस्य यत्र स्यात् ११७ आस्वाप निरपशेषम् १४ उभी यदि व्यनि पृथक् प्रवाहो v५ ३० आहज सुचनटेन नरण्याः र उभो यदि पनि पृथक प्रला. १७.८ आहूतस्याभिषेकाय २९४ १२ उभी यदि व्याम्नि पृथक् प्रवाहो .५४ आमादकत्व माधुयम् ४ उज्यंसावत्र नाली २३ ३४ ७२ १४ 31 ". १० ३.८ आशीविषो वा समुद्धः 3.८ १८ आमामेव तु गाथाम ७ है ए ३ इनायवर निधि मादिसदिना इम्म्मने पिया पिस्नम्यानम् । एकमिधा समितसि पिचमत्र २५६ ६ एमे दाशरथिः कामम् ६. एतानि नि.महननारसमजमानि एने पयममो दाया १७८ ·काव्यादर्शटीकास्थश्लोकप्रतीकसूचिः ४२५ ८. ११ २८ १०३ पत्रम् पात पत्रम् पनि एवंविधस्तु कार्यों २५ कुमुदवनमपनि २५ कुमुमायनं न प्रत्यप्रम् क २४ कृतमनुमत रई वा यैः कटाक्षा मधुरालापाः २९२ रुत्वा संबन्धकं चापि १२ कथमाक्षितपित्तः सन् ५ कृष्णागुरुसजातीयम् १५ कदम्बतरुमण्डिवे रुष्णार्जुनानुरकाप १८ कपाले मार्जारः पय इति १५ कोटिपूर्णेन्दुशोभाढया कमलम्रा रम्भारः १८ कोमलं मधुरं लास्यम् करयदरसदृशमसिलम् ११ कोमुदीव भवती विभाति मे १२६ करिकवलनशिः ४० कमेणानेन रुतिभिः १९." फरिहस्तेन संबाधे " ३९ क्रियारुता विशेषाणाम् २४० २० करणप्रेक्षणीयेपु २० कपिश्ये प्रसरता १४७ फपिसंमतसादृश्यात् " कचिद्दोषस्तु समता करभिपायरुतेः ७५/काकार्य शटलक्ष्मण कस्त्वं वानर रामचन्द्रभवने १२ क्षणं स्थिताः पक्षमा ताहिताधरा: ७ कस्तूरिकामृगाणाम् २५२ क्षामता गरिमा कुक्षो कस्याप्यतिशयस्योक्ति २२५ १८क्षीणः क्षीणोपि शशी करूपान्ते शमितत्रिविक्रममहा १३ शुद्रः कोऽय नपस्वी काइक्षन्पुलोमतनयास्तनताटनानि ३५३ कान्या चन्द्रमसं धाम्ना १९११२ ग काम सध्यलंकारः २५ कामस्य प्रत्यनीकोयम् १५३ ५) गच्छ गच्छति चेत्कान्त २७३ कार्यकारणयोश्व २२२ १० गजो नगः कुया मेधाः कार्यारम्भे सहायाप्तिः २७५ १.गतिणीच नागन २८ कार्य: कान्यविधिज्ञः ३२ ३१/गभिजनलादण्य २५७ काव्यं यशसेयरुते ५ १०गर्यो मदप्रमावधी २७२ किंचिदाश्रयसबन्धात् २८ (गात्राभिघातदलिताद किंजल्ससि मुग्धतया १२५ "गाम्भीर्थगरिमा तस्य १५१ ६ किं यूनस्तव परिताम् ५ गुणानातिक्रियादीनाम् १३५ किमयं शशी न स दिवा विराजते ८ १३ | गुरुमध्ये कमलाक्षी ४५ किं तावत्सरसि सरोजमेतत् १३० १७ गूढार्थमर्थान्तरमर्थहीनम् ३७५ कि पनमन्तर्धान्तालि २७ गृहिणी सचिः सखी किसलयकरैलतानाम् ५४ गृहन्ति मोदात् गुणलेशविन्दद् ४०१ कुत्तोऽपि लक्षितः सूक्ष्मः २४९ १ गोमायवः शकुनयोत्र कुमुदमिव मुखं तस्याः 1४८ ६७/ गोरसत्य बलीपर्दः ५४ : सुदाः सत्रासमेते १७ ८ ·४२६, काव्यादर्शटीकास्थश्लोकप्रतीकसूचिः पत्रम् पाक १८४ १४ अथितमौलिरसी पनमालया ग्राम्यं घृणावश्लील पाम्यदुःशारतात्यागात् ३७० १८ 32 च १४६ १२५ घकास्ति पदनास्यान्तः चश्चगुजभ्रमितपण्ड १२ ८ १५० १२८ चन्दनः शीतता धत्ते पत्रम् पतिः ११ तमाक्षेपं युवन्त्यत्र ६ तया कवितया किंवा ७५ ५ | तरुण्यालिङ्गितः कण्ठे तल्लास्य ताण्डवं चेति तव निर्वर्ण्य यवर्णम् ३॥ | तवाननमिवाम्भोजम् | तस्मे हिमाद्रेः प्रयताम १५६ तस्यापनोदाय फलप्रवृत्तो २ तान्येव यदि भूतानि ताम्बूलरागवलयम् १९ तुल्योदयावसानत्वात् ८३ २१ ते हिमालयमामन्त्र्य ४५ | त्यागी रुती कुलनः :- त्रासश्चैव वितर्कश्य १७ वदाननेन सादृश्यम् त्वमर्कस्त्वं सोमः त्वमेव सौन्दर्या २५१ ६ ६३ ७ २४ चन्द्रप्रकाशं वदनम् चन्द्रारविन्दयोः कान्ति चपलो निर्दयश्वासो चाणकमललमेः चित्तं व्यानोति यक्षिप्रम् चेटाना राजपुत्राणाम् च्युतामिन्दोलेखाम् ८७, २५ TU १० १८१ छ ८४ छेकापह्नुतिरन्यस्य १. ज Y जामदग्न्य प्रतिच्छन्दः २२ जयति भुजगरज ९२ ३ १८ ९ २९३ २१ जातिक्रियागुणद्रव्य ज्ञाता सातसंबन्धम् ३ ५० टवर्गवनिताः सर्गः ग २९८ त दत्वा कटाक्षमेणाक्षी ८९ ५७ | ददृशुरदेशस्थाम् १५ ददौ तस्मै सपुत्राय १३ दन्तमभापुष्पचिता दलद्राक्षानिर्य दारुणरणे रणन्तम् २८ दासविटश्रेष्ठियुतम् दिमासा यदि नकिमस्य दियो जागर्ति रक्षाये १४२ दिव्यपुरुषाश्रयरुतः ३० दिव्यपुरुषेवियुनः दिव्य भावपरोत यत् १२३ १..! दीर्घपुरतुप्पा ८देयानधामा १७ देवासरवनिस्तः " देण्ये वोपदिष्टत्वात् ३ २२ २३ २१ ३२ ८३ . १४ . त एते उपमा दोराः तदाननं निर्मितचन्द्र नदिदमरण्प पस्मिन् नदिद पित्र वियम् नरिदिारिवाहानाम् नतोरगपरिस्पन्द नाममासा मि.शेष ·काव्यादर्शटीकास्थलोकप्रतीकचिः ४२७ पत्रम् पद्धिः दोर्दण्डाचितचन्द्रशेखर दोपस्य यो गुणीभावः द्वादशनायकचहुल. द्वाभ्यां तु युग्मक सदा द्वितीया च तृतीया च द्विपक्षगरुडपरये. YO १० ८१ ३१ १९ पतिः ४६ नितरों परुपा सरोजमाला २५३ १० | नियतारोपणोपायः ३२ २७ निरानन्दः कोन्दे १५ निरस्यि विद्युन्नयनेः २. निरूढा लक्षणाः काश्चित १५४ ५ | निर्घातोल्कापातः निर्वेदग्लानिशङ्काख्याः निषेधो पक्तुमिष्टस्य १२ | नेता विनीतो मधुरः २१/ नेतन्मुखमिद पद्मम् १२ | नोदात्तनायकरुतम् नोपभोगो न वा दानम् प ७७ १८४ धन्यस्यानन्यसामान्य २७८ r धमार्थकाममोक्षेषु धूर्नविटसंघोज्य. ३१ २९१ न २४ १५५ २८० १५३ २ r १८ १४८ ३५ २७० १. ३२ १८१ १७० न च दिव्यनायकरुतः न जातु शक्तिरिन्दोस्ते न जातु शकिरिन्दोस्ते न त्वया सहगन्योक्ति न भावहीनोस्ति रस. नमत हर रोपानल न यत्रदु.सन सुख न वपत्रापरवनाभ्याम् नवधाराम्बुससितम् नव पलाशपलाशवनम् नव पल्लवेषु लोलति म विद्यते ययपि पूर्व ग विना विप्रलम्भेन न सोस्ति प्रत्ययो लोके नाटक सप्रकरणम् नाटिका त्रोटक गोष्टी मातिचूर्णपदेयुक्ता नानाविभूतिसयुतमृद्धि नाभिप्रभिन्नाम्युरहासनेन मायुधब्यसनमारम् नावर्णन नगर्यादे. मिगीर्याम्यवसान तु पदसघटना रीतिः पदार्थ वाक्यवचनम् परुहधीप्रतिपक्षभूत १३ पद्य चतुष्पदी नघ ६२ | पप्फुरिअ ओठदल परमानासङ्ग जनयति परवचनमात्मसस्थम् परिणतशरकाण्डच्छायम् परिम्लान पनि १r | परिहराति रति २२ पर्यको राजलक्ष्म्याः १२ | पर्याप्तपुप्पस्तबक पातालमिव नाभिस्ते पापे कक्षाविभाज्याम् पायाद-चन्द्रधारी ५० | पार्थमेति मियो यस्या. २ | पिनष्टीव तरट्रायः पति पानमिद त्वया ५ पनिभोण गभीरनाभि ८ पुरा यत्र स्रोत. १८ | पुरुषाणामनीचानाम् २४५ २६४ . 3 १४४ - १५ २५ २२ १६ २२१ २६ २४५ २६ २३ 30 २२२ ·४२८ काव्यादर्शटीकास्यलोकप्रतीकसूचिः पत्रम् पनि। पत्रम् पद्धिः १२८ व १२९ २० ४. १२ २९ १३ १२ २५ २८ १२ ૧૨ ८ 3 ८ ७ २४. १८ १७ ६७ . १ 31 ५२ २४ १५४ बागल क्षोणिपाल बहवन तत्र पुरुषाः वहुतरतमासयुका बहुतरसमासयुका बहुशो यस्तृत काव्यम् बाले तिल्लेख्यम् २४३ चालेन्दुवकाण्यविकास विम्बमाहितया युयुत्साहस्मृतिप्रज्ञा ब्रह्मचर्यास्तप्तोहम् मलाण्टकारण योप्मु भ ७ भगवसापप्तविः . भगवान् यसपुरुष ४५ भस्मार्म फणिनः १२५ भयोत्सृष्टविभूषणाम् भावावनितस्तेषाम् १६ ... भाले हर मारप २० भायो यदा रतिर्नाम ५ ६६ भायो यदा रनिनाम भुने भुजगे समान १०७ पुष वाटोपहितम् पूर्णेन्दुकल्पपदना पूररोवेरनिवाहे पूर्वानुरागमानात्म पृथुकातस्तरपात्रम् पृष्ठेषु शहराल पशाच्या शौरसेन्या च पेशुन्य साहस दोहा मस्तानुकुलमष्य मरस्युरछेदसतम् प्रस्यातपस्तुविषय मरुयातपस्नुविषयः प्रतिफरतामुपगते प्रतिभेत्यपरेफदिता रतियोगिनमारोप्य मतिवस्तुमभृतय. प्रतीपटत्यासोडीम् पतीपमुपमानस्य प्रत्पनीमकेन धानन्यन वाया पुरी कक्षम् मोदभानुन्दिल मामिझोलुम्पावृपा प्रसिदपरदत्य पा सनम पिम् मीन. m4 प्राम्परमारमा पकान मनिष पनुनम. समारले १४ c८ ५१ १५ २२७ १७ ३ १५ १८ . १ म .५...मगलेन न प ग्रीनाम् मतिभ्यपिस्नधोमा ५५/ मसान्धमानििमत्र "मपुरा मधुपोषित ३. मापा पोधित " रामार नाम महाभापनि FREE: ॥ परम्प ·काव्यादर्शटीकास्थलोकप्रतीकसूचिः ४२९ पत्रम् पतिः १२८ ६ ६ २२४ ७ 37 २५६ ३८५ ३१ २ २० ३५ १६ १९ YO १४. १२ मम हस्य राजेन्द्र ममृणचरापातम् महतो यन्महीयांसो महेश्वरे वा जगताम् मागष्यवन्तिजा प्राच्या मा गर्वमुदह कपोलतले मागगाः किमु वस्गितः मारसर्यमुत्सार्य विचार्य माधुर्यव्यअर्वणः माधुर्यव्यञ्जकैवर्णैः माधुर्योजाप्रसादाख्याः माधुयोज:प्रसादास्याः मा भवन्तमनल: पवन: मा भेः शशाङ्क मन मायेन्द्रजालयहुलः मुक्तके कपयोनन्ताः मुसमिन्दुर्यथा पाणिः मुसं श्लेष्मागारम् मुग्धे तब मुखामोद महुर्विश्यं संसृजति मृगयाक्षो दिवा स्वापः ૨૩૬ ३१ ११० ६ ८० ७२ ६२ ३१ २. ५९ २० ३५० १३ पत्रम् पतिः ४० | यत्रोपमेयधाः स्युः ६८ यथा ज्याना शरच्चन्द्रम् यथा लतायाः स्तरको २५ यथासंख्यमधोत्प्रेक्षा "यथाह गच्छ गच्छेति ५८! यदनमपाहार्यम् १७ यद्यायोगे कार्यम् ३८२ ७ | यदसज्जायते पूर्वम् १. यदि भवति वचश्चुतम् १० | यदि सन्ति गुणाः पुंसाम् १८। यद्यनुष्णो भवेद्वह्निः ७ | यन्नाटके मयोक्तम् ६. यदिन्नलिङ्गमित्युक्तम् ३८ | यन्मनःमोत्रविषयम् यन्मृदुप्रस्फुटोन्मथ १.६ यमकालेपचित्रे १२० ३५ | ययातेरिख शर्मिष्टा यच निम्बं परशुना २३९ यस्तु प्रमुके कुरालो १२ यः प्रवृत्ति निवृत्ति च यस्य त्रिवर्गशून्यानि यस्य न सविधे दयिता यस्या चीजमहरुतिः ३७० यस्यावस्कन्दलीला ६२ ३१ यस्यादुरतिगम्भीर १४ यस्मिन् श्रुते च चित्रस्य - यस्योपमानं लोकेषु याते मय्यांचरात् १२४ या प्रीतिः पुण्डरीकाक्ष २६१ १२५ युवतरिवरूपमङ्ग युर्वेष गुणवानराजा १३९ १०९ यूनोरेकनररिमन् १६ ये पूर्व यवचि "ये रसस्यागिनो धर्माः १r ४ טטר २३७ २४३ १४८ ३. य १७३ TO ३२ १४ २१ २६ १५० १२१ २९६ २६३ ७ य एवादो स एवान्ते पचन्द्रकोटिकरकोरक यत्र कविरात्मयुध्द्या यत्र कविरेकमर्थम् यत्र तेनैव तस्य स्यात् यत्र साधारणो धर्मः यत्रेकपदवदावः यत्रोन्मदानां प्रमदा यत्रोपमानधमाः स्युः यत्रोपमानमुत्रुटम् यत्रोपमा भिन्नलिना यत्रोपमानादेवेत 3Y १७ २५३ १७ ८3 २१४ ·काव्यादर्शटीकास्थश्लोकप्रतीकसूचिः ४३१ पत्रम् पङ्किः १५५ ५ ३८ १ १६ १६ ४० वृत्तगन्धोज्झितं गयम् वृत्तमाख्यायते तस्याम् वेश्याचेटनपुंसक वेदी घाथ गोडीच वैदर्भीपाश्चाल्यो वेदर्मी साथ पाञ्चाली प्रणमुसच्युतचोणत जीडा चपलता हर्ष व्यप्रेरम्न्यामहेन्दु व्यत्ययो वस्तुनार्यस्तु व्यायोगस्तु विधिः ०२ १ पत्रम् पःि ५ शेलोत्तुगन्तरङ्गवेग २५ १३ शोगाधरांशुगंभिन्नाः १६ | श्रव्यं तत्काव्यमाहुः ३९ श्रिया हसद्धिः कमलानि १८ थियं कियायस्य १७ घियः पतिः श्रीमति १५२ १५. श्रीमुकुन्दपदाम्भोजे ६९ श्रुतिगम्यां भावहृयाम् १५ श्रुतिभिवृत्तिभिवणैः ३०४ २२ श्रुतिमात्रेणशब्दात्तु २२ श्लथत्यमोजसा मिश्र लियस्यार्थेन संयुक्तः १८४ ६ श्लेपः प्रसादः समता ७ लेपः समाधिरोदार्यम् १४ रलेपः सर्वासु पुष्णाति प ८१ २६ पोडशनायकबहुल: १२ Vr २९ ४६ " २ २८१ ६ 39 २१ १५१ ५ ४.२ १३ १३८ शब्देनाथन यत्रार्थः शब्दोपाते प्रतीत वा शम्पा तु द्विकला कार्या शम्पति सव्ययोः पात: शरत्काल समुल्लास शरीरमात्रेण नरेन्द्र शपसा रेफसंयुका शाब्दाम्भोनिधिमन्यने शिक्षानमञ्जुमजीरा शिआनमजुमनीर शिक्षानमंजरीति शिरामुखः स्यन्दत एवं शिरीरांशु प्रतिद्वद्धि शूरसेनी यदुपतिः शूद्रेण हि समस्ताव शृङ्गारहास्यकरुणा शुगारदास्यकरण शृङ्गारहास्यकरण शृगारहास्यवर्नम् शृद्धगरे कोशकी वीरे शृङ्गोत्सातभुवः शृङ्गहि मन्मथो दः १२९ २६७ २८४ २५९ १२ १० १६ स एवमुक्त्वा मघवन्तम् स काञ्चने पत्र मुनेः ८५ स शिलेन्द्रप्रयुक्तेन 33 संक्षेपाद्वाक्यभिधार्थ २५ सजलनिबिडवस्त्र ९ सजातीयविनातीयः ५ | सत्यर्थे पृथगर्यायाः ३सत्यं विश्वं संतपति सद्भावभेद्विमावादेः सयः पुरीपरिमरेऽपि एस पीतवासाः प्रगृहीन समयगगनायाम १८ समये पयोधराणाम् समस्तपश्चशपदः ६५, समस्ता युगटपदा १८स मारता कम्पितपीत २६५ १२ ७ १४९१.४ २१ २५८ २५० To १२ ४ 13 १०० ·शुद्धिपत्रम् श्लोकः पहि पत्रम् पत्रम २२ २ १ ५ ५ १० १३ ८ १५ २३ २३ २६ २७ ३१ ४५ २. २० २३ ३ १८ . ९ ३१ ४४ २९ ३३ ६७ शुद्ध तत्र इंसवधू म्याप्तमिव प्रकाशकृता:- युजे ।।१२ पदार्थाःतैव्यवचिला सर्गबन्यांश व्याप्तिवारणाय पथा परिहरणाय च संस्कृतासंस्कृता चिह्नमास्यापिकापा आख्यायिकादावपि विशेषो वररामामुसानिले. वक्त्रायोचिय स्वपिमि इत्यर्थः इत्यादिक रौद्रे बालान्तानां कान्तं तटभामः भुजदयस्य धर्मः चत्वभावोफिः योतमत्वं स्वीशियन व्यअनागम्य मुखस्येव प्रतिधोपमेव बस्येवं निपेश तानि तस्यामृतं यासा तान स्कन्धोदार तुम्याउता उपकार ९ ८९ ८० ८५ ३ ६५ ९४ ८७ ९ १३ १९ २२ २४ १२७ ११८ १२३ १२७. १२७ १३४ १३५ ३ १५ ३ ११ २ ३६ १५२ ७१ ३ १७३ १७३ ३७