Bharatiya Jnanpith Delhi

Vendisahanr Naam Natkam

Jha Pandit Ramadeva · 2006/01/25

PDF Proofread

Front matter

भारतीय ज्ञानपीठ काशी
ज्ञानपीठ-प्रन्यागार
"णाणं पयासयं"
कृपया-
(1) मैले हाथोंसे पुस्तकको स्पर्श न कीजिये । जिल्दपर काज
चढ़ा लीजिये।
(२) परे समाकर उलटिये । थूकका प्रयोग न कीजिये।
(२)निशानीके लिये परे न मोबिये, न कोई मोटी चीज़ रखिये।
कागजका टुकड़ा काफी है।
(७) शाधियोंपर निशान न बनाइये, न लिखिये ।
(५) खली पुस्तक उलटकर न रखिये, न दोहरी करके पदिये।
(६) पुखकको समवपर भवोद्य दीजिये।
"पुखशानजननी है इनकी विनय कीजिये"

No text on this page.

No text on this page.

THE
HARIDĀS SANSKRIT S&RI&S
121
THE
VENISAMHARA
Of
BHATTA NĀRĀYANA
Edited with the
PRABODHINI SANSKRIT COMMENTARY
By
NYAYA-VYĀKARANĀCHARYA
PANDIT RĀMA DEVA JHA
and ruitlo the
PRAKASA HINDI COMMENTARY
By
PANDIT S'RĪ ADITYANĀRĀYANA PANDEYA
VYAKARANA S'ĀSTRI, VIS'ARADA H. 8. S.
PUBLISHED BY
JAYA KRISHNA DAS HARI DAS GUPTA
Chowkhamini Sanskrit Series Office,
Benares City.

All Rights Reserved by the Publishers.
PUBLISHED BY
JAYA KRISHNA DAS HARIDAS GUPTA,
CHOWKHAMBA SANSKRIT SERIES OFFICE
BENARES
Printed at the Vidya Vilas Press, Bevarcs.
1940

*श्री:
+* हरिदास-संस्कृत-ग्रन्थमाला *
१२१
॥ श्रीः ॥
कविवरभट्टनारायणप्रणीत
वेणीसंहार-नाटकम्
REA
न्याय-व्याकरणाचार्येण
पण्डितश्रीरामदेवझामैथिलेन
'प्रबोधिनी'नामिकया संस्कृतव्याख्यया
तथा
]
व्याकरणशास्त्रि-विशारद [हि. स. स.
पण्डितश्रीआदित्यनारायणपाण्डयेन
'प्रकाश'नामकहिन्दीभाषान्तरेण
च संयोज्य सम्पादितम्
प्रकाशक:-
जयकृष्णदास हरिदास गुतः
चौखम्बा संस्कृत सीरिज़ आफिस,
बनारस सिटी।

॥ श्रीः॥ 28. समर्पणम् - मन्ततमतिपटुपण्डित-शेखरमण्डलविशेषमणिहारम् । भूमण्डलमणिभूता संदधती 'तरुवनीग्नगरी ॥१॥ तत्र परमपदपूज्याः श्रीगुरुवर्या उपेन्द्रशाणः । कठिनव्याकृतिशास्त्रे मर्मज्ञा न्यायशास्त्रे च ॥ २ ॥ अधुना दरभङ्गायां राजविद्यालये निजपाण्डित्यः । अन्तेवासिसमेतान् विद्वद्वन्दान् प्रमोदयन्त्येते ॥ ३ ॥ यदुन्नतयशः कथा निखिलमैथिलानां मनः प्रफुल्लयति सर्वतः सदसि वाक्पटुत्वोद्भवा । पुराणनिगमागमैर्विमलशेमुषीशालिनो जयन्ति विलसन्ति ते सुकृतकेनुसञ्चालिनः ॥ ४ ॥ . उपेन्द्रपादाब्जकृपाकटाक्षर्विचित्य नानागमकाननेभ्यः । उपेन्द्रकाभकरेषु रस्यं समर्पयेऽहं प्रथमं प्रसूनम् ॥ ५ ॥ रामदेवझा भूमिका अये! विद्यावारिधिनिमजननिर्मलीकृतान्तःकरणाः तत्रभवन्तो विद्वांसः ! विदितवेदितव्या एव भवन्तो यत्कस्यापे न चेतो रजयति कविसूक्तिः । तदुक्तं भामहे- धमार्थकाममोक्षेषु वचक्षण्यं कलामु च । करोति कातिं प्रीतिच साधुकाव्यनिवन्धनम् ॥ इति यस्य खलु मोक्षसाधनता वरीवर्ति तत्र किं वक्तव्यमन्यदुपयोगित्वं, मोक्षावाप्तिश्च ब्रह्मज्ञानादेवेत्यविवादम् । काव्यस्य ब्रह्मरूपत्वं यदेतद्वाङ्मयं विश्वमर्थमाविवर्तते । सोऽस्मि काव्यपुमानम्ब पादौ वन्देय तावकी ॥ इति स्पष्टमेव जगतः काव्यविवर्त्तत्वं प्रतिपादयन् प्रत्याययति। एतावता जगतः काव्यविवर्त्तत्वप्राप्तावपि काव्यस्य ब्रह्मरूपत्वं कमिति तु नाशङ्कनीयम् । जन्माद्यस्य यतः ( ७. सू. अ. १ पा० १ सू०२) इति सूत्रेण जगतः कारणस्यैव ब्रह्मत्व- प्रतिपादनात् । सिद्धं चास्य ब्रह्मत्व न स शब्दा न तद्वाच्यं न म न्यायो न सा कला । जायते यन काव्याङ्गम् । इत्यपि साधु सङ्गच्छते। किन्तकाव्यमिति प्रस्तुतायामस्यां टीकायामेव विराजत इति पुनरत्र प्रदर्शनं पुनरुक्ततामेवापद्येत । तदेतत्काव्यं दृश्यश्रव्यत्वभेदेन द्विविधम् । तदुक्तं दर्पणे- दृश्यश्रव्यत्वभेदेन पुनः काव्यं द्विधा मतम् । इति ।

भूमिका दृश्यकाव्यमेव रूपकादिशब्देन व्यवह्रियते । रूपकभेदश्च नाटकंतदुक्तं तत्रैव- दृश्यं तत्राभिनयं स्यातद्रूपारोपानु रूपकम् । नाटकमथप्रकरणं भाणव्यायोगसमवकारडिमाः । इति तदेवम्- अदोपं गुणवत्काव्यमलङ्काररलकृतम् । ग्सान्वितं कविः कुर्वन् कीर्ति प्रीनिश्च विन्दति । इति पद्यमनुस्मरता कविमूर्द्धन्यभनारायणेन सर्वलक्षणोपेतं वेणीसंहारं नाम नाटकं निरमायि । तत्र कि वर्णयामोऽस्य नाटकस्य वैशिष्टयम् , अस्य कवैवैदुष्यञ्च काव्यप्रकाशकृता, दर्पणकृता च स्व-स्व-ग्रन्थेऽत्रत्याः कविता निवेशयतैव प्रकाशि- तत्वात् । दर्पणकृता नु-पष्टपरिच्छेदे बहृन्युदाहरणानि प्रदर्शयताऽस्यैव नाट- कस्य नाटकमीलिता कामम् प्रकटीकृता । यद्यपि ङ्गाररसनाटकस्य प्रणेतारो बहवः सन्ति, परं वीररसनाटकस्य प्रणतारो विरला एव दृश्यन्ते। यद्याप्यन्यानि हनुमन्नाटकादीनि वीररसाजिनाटकानि समुल्लसन्ति तथाप्येतस्मिन्नश्वत्थामा वीर- रौद्ररसयोः सन्निवेशः काव्यरसिकस्य कस्य न चतस्सन्दोलयति । .. दूरावानं वधो युद्ध राज्य देशादिविप्लवः । स्नानानुलपन चैमिर्वर्जितो नातिविस्तरः । इति पद्यार्थ स्मारं स्मारं कविवरभट्टनारायणेन चतुर्थेऽके प्रदर्शिता वृषसेनवध- वर्णनच्छटा तु नैव कुत्राप्यन्यत्र दृग्गोचरीभवति । 'कार्यों निर्वहणे ऽद्भुत' इति वचनानुकूलेन षष्टे ऽङ्के राक्षससमागमेनाद्भुतरस- वर्णनं कीहक चमत्कारीति जानन्त्येव विद्वांसः । कवेरस्य विस्तृतविषयस्यापि तार्थतया प्रतिपादनशक्तौ तु महाभारतीय- भीष्मादिपर्वचतुष्टयस्य कथायाः सन्निवेश एव परमं प्रमाणम् । सर्वाङ्गसुन्दरेऽस्मिन्नाटके व्याख्याविरचने प्राप्तपाण्डित्यप्रकर्षः को नाम न भूमिका ३ प्रवर्तेत स्वस्यामोदाय, अध्येतॄणामुपकाराय च । यद्यपि साम्प्रतमत्र टीकात्रयमुप- लभ्यते । एका वाम्ब मुद्रणालये प्रकाशिता, द्वितीया कलिकातामुद्रणालये, तृतीया वाराणस्याम्। परं ताः कथं न छात्रान् सन्तोषयन्तीति विदितमेव भवद्भिर्विद्भिः । कापि टिप्पणीपदेनैव व्यवहियते । कस्यामपि यस्य कस्यचित् पदस्य व्याख्यान- नवास्ति। कापि सुलभस्थले विस्तृतापि मर्मस्थले मौनमेवावलम्बिता। अथवाऽस्पष्ट- शब्देनैव संवलितेति तासु कापि ग्रन्थस्य निगूढभावं प्रकटयन्ती परीक्षापारावारपारं छात्रान्नेनुं न समर्थेति निःशकं शक्यते वक्तुम् । अलङ्कारालकृतत्वाभावोप्यामु टांकामु महतो त्रुटिरित्यतः प्रकृतटीकाकारः सर्वान् विषयान् सरलतया सन्निवेशयन् ग्रन्थस्याभिप्रायं मृदुशब्देन समुपाययन ग्रन्थस्य काठिन्यं मुदूरं समुदक्षिपदिति- नन्यामहे वयम् । अपराचात्र प्राकाशनाम्नी हिन्दीटीकाऽपि विलसति । यस्याः मन्निवेशेन सुकोमलमतयोपि छात्रा नेषदप्यर्थावगमक्लेशमनुभविष्यन्ति । कविकुलमूर्द्धन्योऽयं कस्मिन् समये कं देशं कं वशं स्वजनुषा भूषयाञ्चकारेत्य- मेनन् विषये दृढतरप्रमाणमानासाद्य विपादन्ति मे मनांसि । केचन मन्यन्ते-द्विजोत्तमोऽयं गुप्तराज्यकाले (४००) चतुर्थस्त्रिष्टीयशताब्द्यां प्रादुर्वभूव । केचित्तु काव्यालङ्कारसूत्रस्य काशिकायाश्च प्रणेनुर्भटवामनात्प्राचीनोऽयं (५०० ई.) पञ्चम्यां वा (६०० ई.) षष्ठ्यां वा बिष्टान्यां जननमासादयामास । भट्टवामनस्य समयश्च ( ई. ) सप्तम्यत्रिष्टाब्या अन्तः वेल्वकरमहाशयेन निगांतः भवामनात्प्राचीनो भट्टनारायण इत्यत्र भवामनस्य ग्रन्थे वेणीसंहारपद्या- नामुल्लेख एव प्रमाणमिति । विद्यावाचस्पति- पण्डित परमानन्द शास्त्री प्रिंसिपल राधाकृष्ण संस्कृत कालेज, "खुर्जा' (बुलन्दशहर) अत्र किञ्चिद्वक्तव्यम् । न्याय-व्याकरणाचार्य पं० रामदेवझा महाशयैर्विनिर्मितया प्रबो. धिन्याख्यव्याख्यया संवलितं वेणीसंहारनाटकं परीक्षणस्पृशा दृशा निरीक्ष्य परमममन्दानन्दसन्दोहमविन्दम् । अन्वय-प्रतिशद्व-कोश-भावार्थ-छन्दोऽलङ्कारप्रभृतिविविध- विषयाणां समीचीनतया सङ्कलनेन रुचिररचनाञ्चितमनोहरकलेवर- मिदं पुस्तक विपश्चिताञ्चिरं प्रचुरमन्तःसन्तोषमाधातुमीष्टे । विशेषः तोऽश्रमं परीक्षाकान्तारमन्तेवसतः प्रविविक्षन् , अविचिकित्समुप. करिष्यतीति दृढ़ विश्वसनभ्युदीयमानाय टीकाकत्रे परश्शतान् धन्यवादान वितरति । इत्यलं पल्लवितेन । २४-६-४० ब्रह्मदत्तद्विवेदी प्रिंसिपल रामरिजनदासमुरारका संस्कृत कौलेज़, पटनासिटी।

॥ श्रीः ।। निवेदनम् । अयि विद्याविनोदविद्योतितमानस! मान्या विद्वज्जनाः सुहृज्ज- नाश्च! छात्रक्लेशदर्शनेन दोयमानचेतास्तान् परीक्षाब्धि पारयितुकामोऽस्य नाटकस्य व्याख्याविरचने पं० श्रीदेवनारायणझामहाशयेन, प्रोत्साहितः पं. श्रीबालकृष्णझामहोदयस्य, व्याकरणाचार्य पं० श्रीरामचन्दझा- महोदयानाञ्च साहाय्येन सम्पाद्य प्रबोधिनीप्रकाशव्याख्याद्वयसंवलित मिदं वेणीसंहारनाटकं भवतां समक्षं समुपाययन् , त्रितयमहानुभावेभ्यः, प्रकृतग्रन्थप्रकाशनेन छात्राणां विदुषां च महान्तमुपकारं विरचयते चौखम्बासंस्कृतकार्यालयाध्यक्षाय, श्रेष्ठिवरश्रीजयकृष्णदासगुप्तमहोदयाय च धन्यवादान् समर्पयन् , पुरुषसाधारणबुद्ध्या, समुपस्थिता नत्रत्यदोषान् स्वमहिम्ना परिमार्जयितुं समभ्यर्थयेऽहं तत्र भवतः श्रीमत इति । २४-६-४० ई० . विदुषामनुचरः श्रीरामदेवझा, आदित्यनारायणपाण्डेयश्च संक्षिप्तकथासारः तत्र भवान् कविवर-भट्टनारायणः महाभारतीय-युद्धसम्बन्धिनों द्रौपद्या वेणी. संयमनपर्यन्ता कथामादाय षड्भिरवेणीसंहारं नाम नाटकं निवबन्ध । तत्र संक्षे. पेण प्रत्यई कथाघारो लिख्यते । अनेन पिपठिपूणाञ्चेदीषदप्युपकारो भवेत्तर्हि परिश्रमो मे साफल्यमाप्नुयादिति । प्रथमाथे- हरिहरस्तुतिरूपा नान्दों विधाय निर्गते सत्रधारे सूत्रधारगुणाकृतिः स्थापकः समागत्य विधीयमाननाटकस्य मूलभूतं महाभारतं तस्य कर्तारं चामिनन्ध नेप- ध्योक्त मुनिवृन्दसहितकृष्णागमनं शृण्वन् संगीतिप्रारम्भाय पारिपाश्विकं समादिश्य प्रबन्धन्धस्यास्य वीजं सूचयन् पाण्डवा नन्दन्तु धार्तराष्ट्राश्च स्वस्था भवन्तु, इति स्वेनोक्तं वाक्यं शृण्वन्तमत एव क्रुद्धं कुरुसन्धानमसहमानं सहदेवसहितं भीमं विलोक्य रणभूमेः सह पाश्विकेन निष्कान्तः। ततः समागत्य भीमः मयि जीवति धार्तराष्ट्रा आकृष्टपाण्डववधूकेशा नैव स्वस्था भविष्यन्तीति बोधयन् नटं भर्सयन्सहदेवमधिक्षिपश्चावादीद्यत् राजानुरोधेन सन्दधता भवन्तः, अहन्तु सन्धिविच्छेदमेव करिष्यामीति । एवमेव युधिष्ठिरस्य सन्देशं निवेदयितुम- जिज्ञपत् । ततः सह सहदेवेन द्रौपद्याश्चतुःशालकं प्राप्तः । पप्रच्छ च केन पणेन सन्धि करोति राजा, इति । उपश्रुत्य पञ्चभिओमीरित्यतीव कद्धः । एतदनन्तरं सह चेटथा वाष्पावतनेत्रा द्रौपदी समागत्य सन्धिनिमित्तं भौमस्य कोपं विज्ञाय सानन्द प्रच्छन्ना तत्रैवातिष्ठत् । ततश्च सहदेवः सर्वान् कौरवान्विनाशयिष्याम्येव न सदन्धामीति ब्रुवन्तं भीममबोधययन राज्ञोभिप्रायः सन्धिकरणं, किन्तु प्रामनामनि. देशेनापकारस्थानसूचनमेवेति । ततश्च सहदेवमुखाद् द्रौपद्यागमनं विज्ञाय ताचो- द्विग्नामवलोक्य तस्य कारणं सन्धिप्रस्ताव आरब्धेऽपि कथं न केशाः सम्यन्त इति भानुमतीवचनमवागच्छत् । तव, अमुक्तेषु केशेषु मम स्वामिन्याः कथं केशबन्धः कस्यादिति चेव्युक्तमुत्तरं विज्ञाय सानन्दो भीमः चेव्यै पारितोषिक प्रादात् । शीघ्रमेव दुर्योधनोक भक्त्वा तव केशाः संयम्यन्ते मयेत्यवोचच्च । ततश्च भगवन्तं श्रीकृष्ण बद्धमारब्धो दुयोधन इति विज्ञाय मूढः स परवह्मरूपं कृष्णं कपमोश्वरत्वेन जानी. यादिति दुर्योधन विनिन्द्य द्रौपदी अमावास्य युद्धाय प्रचलितो भीम इति ।

संक्षिप्तकथासार द्वितीयाः- राज्ञा दुर्योधनेन कञ्चुकी, आदिष्टो यदह भानुमती दृष्ट्वाऽभिमन्योर्हन्तन कर्ण- जदद्रथादीन् ससम्मानममिनन्दयितुं गमिष्यामीति त्वया ज्ञातव्यं सा कुत्र, वर्तत इति । कञ्चुकी च व्रतपरिपालनाय तामुद्यनस्था ज्ञास्वा प्रशस्य च तामचिन्तयद्य. स्कथं महाराजदुयोधनोऽजेयभीष्मवधेन न दुःख्यति, मुख्यति च बालस्याभिमन्यो- वधेनेति । ततो भानुमतीस्थाननिवेदनाय दुर्योधनस्य सविधे गतः। अत्रान्तरे सह चेट्या सख्या पृष्टा भानुमती रजनीस्थस्वप्नवृत्तान्तं न्यवेदयद्यत् कीडावनेऽद्य ममाने नकुलनामजन्तुविशेषेण सर्पशतं व्यापादितम् । अत्रान्तरे सह कम्चुकिना दुर्यो. धनोऽपि कविवर्णन विषयोद्यानशोभा पश्यन् भानुमतीनिकटे समागतः। ततश्च कञ्चुकिनं निवयं स्वयं भानुमतीवार्तालापं शुश्रूषुः लतामध्ये प्रच्छन्नो भूत्वा स्थितः, स्वप्नविषयमयथावदवगम्य मादीसुते नकुलेऽनुरक्ता भानुमतीति विज्ञाय नकुलं हन्तुकामः प्रस्थितः प्रथममियमेव पापिनी हन्तव्येति कृत्वा निवृत्तव । ततक्ष तासां वचनेन तत्सर्व स्वप्नविषय इति ज्ञात्वा निवृत्तसंशयो जातः। ततश्चाशुभसू. चकस्वप्नशान्त्यर्थ भानुमती सूर्यायाय प्रदातुं प्रारब्धा। अत्रान्तरे दुर्योधनो भयभी. तभानुमतीपरितोषार्थ सङ्केतेन परिजनं पृथकृत्य स्वयमेव तस्या हस्ते पुष्पाणि समर्पयत् । परं पुष्पाणि भूमावपतत् । ततश्च भानुमत्या संघर्घ्य दृष्टो दुर्योधनः तस्या भयं न्यवर्तयत् । विहारसुखञ्चान्वभवत् । ततश्च महावायुप्रवाहणेन भग्ने रथ. ध्वजे रथकेतनभङ्गजन्याशुभशान्त्यर्थ राजपुरोहिताय निवेदयितुं कन्चुकिनमादिशत् । ततश्चानस्तमिते सूर्येऽर्जुनकृतजयद्रथवधमुपशम्य जयद्रथस्य माता, दुःशला स्त्री च दुर्योधनाय निवेदयितुं तत्पविधे समागच्छत् । दुर्योधनश्च मम भ्रातॄणां प्रभावा स्वस्य बलवत्त्वाच न कोऽपि जयद्रथस्यानिष्टं कर्तुं शक्नीतीत्येवं बहुविधया वाचा उभे समाश्वास्य निवर्त्य च स्वयमपि युद्धभुमि गत इति । तृतीयाङ्के- जयद्रथस्य वधदिवसे बहनां विनाशात्तेषां मासशोणितैः प्रसन्ना वसागन्धा जाम राक्षसी स्वपति रुधिरप्रियनामानं राक्षसमाहृत । राक्षसश्च समागत्य कोष्णं रुधिरं देहि,पिपासितोऽस्मीति, पुत्रशोकसंतप्तो घटोत्कचमातरं हिडम्बादेवी सान्त्व. यितुं गतः, ततश्च तथा दुःशाधनशोणितपानार्थ युध्यमानस्य भीमसेनस्य पृष्ठे भ्रमि. - ३ संक्षिप्तकथासारः ततश्च तुमाज्ञप्तोऽहमिति चाचयत् । ततश्च धृष्टद्युम्नकृतद्रोणवत्रस्तसैन्पमाहनादमाकर्ण- यशश्वत्थामाऽविज्ञात द्रोणवधः अर्जुनादिना परिकोपिततातेन महासभामः कृत इति निश्वित्य खयमपि समरभुवं गन्तुं प्रारेभे। अनन्तरं जातं वामनेत्रस्पन्दनम- निष्टसूचकं विज्ञाय सविस्मयं प्रचलितोऽश्वत्थामा समरप्राजणात् पलाय्यागच्छतः कर्णादीन् दृष्ट्वाऽचकथयन्मम पितरि सैन्यपतो कथं विभ्यति भवन्त इति । पश्चाच सूतमुखात् धृष्टद्युम्नकृतं त्यक्तशस्त्रस्य पितुर्मरणं शस्त्रत्यागे कारणमलीकस्वमृत्यञ्च विज्ञाय बहुशो व्यलपत् । ततश्च मातुल कृपाचार्यणाश्वस्तोऽश्वत्थामा शोकं विमुच्य ससैन्यसकृष्णपाण्डवान्विनाशितुमैच्छत् । कृपः कौरवसेनापतिपदेषु नियोजयितुं तं नीत्वा दुर्योधनकर्णयोः सविधेऽगमत् परं पूर्वनियमानुसारात्कर्ण- स्येदं पदं प्राप्तमासीदित्यश्वत्थामकर्णयोर्वाक्कलहो जातः। अनन्तरच कृपदु. योधनाभ्यो निवर्तिते विप्रहे कर्णस्योपरि सजातकोपोऽश्वत्थामा जीवति कर्ण नाई शस्त्र प्रहोण्यामीति प्रतिजज्ञे । एतदनन्तरमेव दुःशासनक्षतनपानार्थमागतो भीमः कौरवचमूनामरक्ष्योऽयं दुःशासन इति न्यगादीत् । एतच्च श्रुत्वाऽश्वत्थाम्ना बहुवि. धया वाचा दुःशासनं रक्षितुं कर्ण उद्वेजित आक्षिप्तश्च । पश्चाच्च स्वयमपि शर्ख प्रहीतुमैच्छत् परं देववाचा निवृत्तः । अस्तु भीमः स्वप्रतिज्ञामपूरयदिति । चतुथाङ्के- दुःशासनस्य पीतावशेषशोणितेन लिमालभीम मेनस्य दर्शनाद्भीताः कौरवसेना रणभूमेः पलायमानाः दृष्ट्वा ताः समाश्वसयन्नर्जुनेन युध्यमानस्याराजस्य साहाय्यार्थ समागच्छस्कृपः । दुर्योधनसारथिश्च भीमादीतः मूञ्छितं कौरवराज चेतयितुं रथे संस्थाप्य वटच्छाये समानषीत् । ततश्च समतीते काले चैतन्य प्राप्तः कौरवराजोऽविज्ञातदुःशासनवधः तस्य रक्षार्थ युद्धभूमिमजिगमिषत् । अनन्तरश्च सूतसुखादनुजस्य वधं विज्ञाय बहुशो व्यलपत् । अनन्तरं च कर्णस्य प्रेष्यः सुन्दरकः महायुद्धचण्डोलीलामवलोकमानः कौरवराजमितस्ततो गवेषमाणः कौरवराजसमीपं समागच्छत् । ततश्च निवेदितकर्णकुशलः सुन्दरको दुर्योधनमकय. ययत् दुःशासनवधेन क्रुदोजराजो मोम हन्तुकामो योधु समारब्धः । तदानों च तयोर्गर्जनेन धनुरास्फाकनेन शनप्रहारेण च तृणीभूतः प्रलयकालः। ततश्च भीमस्य परिभवमाशङ्कमानः किरीटी साहाय्याय समागतः । एतदवलोक्य कर्णपुत्री वृषसेनोऽपि तत्र समागत्य शरवर्षः किरीटिनं पाकुलयदिति । एतच्छुत्वा संक्षिप्तकथासार दुर्योधनो वृषसेन साधुवादेन प्रशशंस । ततव पुनरपि सुन्दरक आह यत् ततोऽर्जु- नोऽपि निशितवाणवर्षणद्वाराऽद्भुतं समरं प्रारब्धवान् । वृषसेनेनाप्युभयसेन्यैः प्रशं. सनीय दर्शनीयं च समरं प्रारब्धं पर वृषसेनप्रशंसया क्रुद्धोऽर्जुनो महासभामा द्वारा वृषसनं जघानेति । एतच्छ्रत्वा विलपन्तं दुर्योधनं सूतः कथमपि समाश्वास- यत् । ततश्च सुन्दरकः कर्णेन यदर्थ त्वयाऽहं सम्मानितस्तमाकारि मयाऽतः स्वरलेनैव शत्रुजयः कर्तव्य इति लिखित पत्रं दुर्योधनाय प्रादात् । ततश्च दुर्यो. धनो यावदेव समरं गन्तुमैच्छत्तावदेव तत्र पित्रोरागमनमौषीदिति । पश्चमाड़े- गान्धारीधृतराष्ट्री सह सञ्जयेन दुर्योधनस्य सविधे समागच्छताम् । ततोऽति दुःखितो धृतराष्ट्रः विजये त्यक्ताशो दुर्योधनमकथय द्यत् वत्स ? दोणभीष्मयोर्जाते वधे कर्णस्य पुरस्तादेव शत्रुणा विनाशिते तत्पुत्रे नास्ति सम्भवः सम्प्रति विजयस्यातोs भीटवस्तुप्रदानेन युधिष्ठिरेण सह सन्धिः क्रियतामिति । परन्तु अभिमानी दुर्योधनः सन्धेर्लज्जास्पदत्वं हीने स्वपक्षेऽसम्भवं च प्रदय न स्वीचकार सन्धि कर्तुम् । पितरौ च निहतषष्टिसहस्रसंख्यातपुत्रस्य तथापि सञ्चालितराज्यमारस्य सगरनामकनृपस्य दृष्टान्तेन समाश्वासयत् । एतदनन्तरमेव रणभूमौ समुत्पन्न महानिनादमाकर्ण्य समामावतरणाय कृतमतिरभूत् । ततश्च नैवं सम्भवति शत्रु- पराजय इति छलेन जेतव्यमिति धृतराष्ट्रवचन विनिन्ध, असहायोऽप्य जेष्या. म्येव पाण्डवानित्यवोचनित्यामिमानी दुर्योधनः । ततश्चाकस्मात् कर्णमृत्यमुपश्रुत्य सूतमुखानिश्चित्य च मूर्छामगमद् दुर्योधनः । अनन्तरश्च सम्जा प्राप्य अये कर्ण ? कथं मित्रं मा विहार्यकाकी स्वर्ग प्रस्थितवान् इत्येवं बहु विलय कर्णस्य हन्तारमर्जुनं हन्तुकामः समराय कृतनिश्चयोऽभूत् । ततश्च दुर्योधनं गवेषमाणी भीमार्जुनौ तत्रागत्योद्वेषकवाचा गान्धारोधृतराष्ट्री प्रणेमतुः । तादृशवाचा क्रुद्धस्य दुर्योधनस्य शीघ्रमेव त्वा हनिष्यामीत्यर्थकवाक्य भीमो श्रुत्वा श्व एव तव जघनं प्रोटयिष्यामीति प्रतिजज्ञे । ततश्च युधिष्ठिराज्ञयोभो स्वशिविरं प्रस्थितवन्तौ । ततश्च कर्ण परिवदनश्वत्थामा स्मृतपितृपरामवः पाण्डवान् विजगिषुदुर्योधनसविधे समा. कर्णनिन्दाश्रवणात् क्रुद्धदुर्योधनेनावमानितः परावृत्तश्चेति । षष्ठाङ्के- युधिष्ठिरः, अथैव दुर्योधनस्य जपनं त्रोटयिष्यामोति मोमस्य प्रतिज्ञा ध्रुस्खा गतः, .५ संक्षिप्तकथासारः कापि प्रलीनस्य दुर्योधनस्यान्वेषणार्थ सर्वत्र बहूंश्वरान्प्राहिणोत् । अनन्तरं च पाश्चालको दूनो युधिष्ठिरस्य सविधे समागत्य न्यवेदयद्यत् कृष्णार्जुनाभ्यां सह मीमो बहुत्र प्रदेशेऽन्वेषणेनापि अविज्ञातदुर्योधनस्थानः केनापि व्याधेन विज्ञापितो यदस्य सरसस्तीर पदचिहं वर्तत इति तत्र दुर्योधनो वर्तते नवेति भवन्त एव निश्चेतुं शक्नुवन्तीति । ततश्च तत्र गत्वा सुवंशोत्पन्नोऽभिमानी स्वं मद्यात्कथ. मत्र पके लीयसे । दुःशासनवधप्रतीकारसमय एवं कथं तवाभिमानो विनष्ट इत्येवं भाषमाणो भीमस्तस्सरः समन्तादुन्मथितवान् । ततश्च ताशवाचौद्विग्नो दुर्योधनः सरसस्तस्मानिःसृतः विनष्टत्वसैन्यं मांसप्रियगृध्रादिव्याप्तमस्मद्वीरसिंहनादण्यात रणस्थानमालोक्य निःश्वसितवान् । एवं विधं दुर्योधनं विलोक्य पाण्डवानं मध्ये येनेकेन सह युयुत्सुस्त्वं तेनैव सह युध्यस्वेति भीमेनोको दुर्योधनस्तमेव युद्धप्रियं मत्वा योद्धमारब्धः । अहं च राज्याभिषेकसामग्रीसम्चयनाय भगवता श्रीकृष्णेन भवत्सविधे प्रेषित इति । ततो युधिष्ठिरेण पारितोषिकेण पाचालकं परितोषयितु. माज्ञामः कच्चुकी निर्गतः। अनन्तरच चार्वाको नाम राक्षसः मुनिवेषेण युधिष्ठिर वचयितुं समागत्य तृषितोऽस्मीति युधिष्टिरमश्रावयत् । निशम्य च युधिष्ठिरः बलं दातुं कम्चुकिनजिज्ञपत् परं राक्षसः, सम्भाव्यते भवान्क्षत्रिय इति साम्प्रतिक- समामे बन्धुनाशसम्भवेनाशोचिनस्तव जलं नादेयं छाययैव विगतक्लमो भविष्या. त्यूचे । अनन्तरं क्लमकारणं पृष्टो रामसः, दुर्योधनेन बलभद्रसतेन हते भीमे- ऽर्जुनदुर्योधनयोः प्रवृत्तमसम्पूर्ण गदायुद्धं विलक्य समागत इत्युत्तरयामास । एवं वाचं निशम्य द्रौपदीयुधिष्ठिरी मूर्छामुपगतौ बहु विलप्य कञ्चुकिना चेट्या च कृत- परिचय? लन्धसम्जौ मरणाय कृतनिश्चयो अभूताम् । ततश्च द्रौपद्योतमहं चिता विरचय्य भस्मीभवामि त्वं समराय गच्छ अथवा यत्ते रोचत इति । युधिष्टिरस्तु सम. राय कृतसाहसोऽपि पुनरपि राक्षसेन प्रतारितश्चितायामेव भस्मीभवितुं निश्चिचाय । उभौ स्वबान्धवाय किश्चित्सन्दिश्य यावदेव चिता प्रतिविविझू तावदेव पूरितिप्रतिज्ञो रुधिरस्नपितदेहो भीमस्तत्रैव समागतः । परं तं दुर्योधनबुद्धया हननाय, गार्ट सबप्राह युधिष्टिरः । पाश्चात्तं भीमं विज्ञाय सप्रसादोऽमुञ्चत् । ततो भीमः द्रौपद्या केशवातमवध्नीत । अर्जुनेन सह कृष्णोऽप्यागत्याभिनन्द्य चोवोचत् , यदेते वाल्मि. क्यादिमुनयः तवाभिषकाय समागताः। युधिष्टिरोऽपि प्रसन्न कृष्णं सर्वदा विश्व- कल्याणाय प्रार्थायामासेति ।

वेणीसंहारनाटकस्य पात्राणां परिचयः । पुरुषपात्रगणः। सुत्रधारः नाटोकीयकथासूत्रस्य सूचको नटः । पारिपाश्विकः सूत्रधारसहचरः। युधिष्ठिरः ज्येष्ठः :पाण्डवः । भीमसेनः पाण्डवः नाटकस्य नायकः(१)। अर्जुनः पाण्डवः। सहदेवः पाण्डवः माद्रीपुत्रः। कृष्णः भगवान् वासुदेवः। रामा दुर्योधनः कौरवराजः । प्रतिनायकः । अश्वत्थामा द्रोणपुत्रः कृपः द्रोणम्य श्यालः। कर्णः राधासुतः दुर्योधनस्य मित्रम् । धृतराष्ट्रः दुर्योधनस्य पिता संजयः धृतराष्ट्रस्य पार्ववती। पुरुषः बुधको नाम युधिष्ठिरस्य प्रेष्यः । पाञ्चालक: युधिष्ठिरम्य सन्देशहरः जयन्धरो नाम युधिष्ठिरस्य सौविदलः कञ्चुकी विनयन्धरो नाम दुर्योधनस्य चार्वाकनामा दुर्योधनस्य मित्रम् । राक्षसः रुधिरप्रियनामा पाण्डवस्य पक्षपाती। सूतः दुर्योधनस्य सारथिः । द्रोणस्य सुन्दरका कणस्यव्यः । (१) केऽपि युधिष्ठिरं नायक मन्यन्ते ।

स्त्रीपात्रगणः।
द्रौपदी
चेटी
भानुमती
सखी
गान्धारी
पाण्डवस्य पत्नी।
बुद्धिमतिका नाम द्रौपया दासी।
तरलिका नाम भानुमत्या दासी।
दुर्योधनस्य महिषी
सुवदना नाम भानुमत्याः सहचरी।
दुर्योधनस्य माता।
जयद्रथस्य बननी।
जयद्रथस्य स्त्री दुर्योधनस्य भगिनी
राज्ञः पाश्ववतिनी।
वसागन्धा नाम रुधिरप्रियनामराक्षसस्य स्त्री
माता
दुःशला
प्रतीहारी
राक्षसी

→* वेणीसंहारं * नाटकम् 'प्रबोधिनी'-'प्रकाश' संस्कृत-हिन्दी टीकाद्वयोपेतम् । प्रथमोऽङ्कः। निषिद्धैरप्येभिर्खलितमकरन्दो मधुकरैः क रिन्दोरन्तश्छुरित इव संभिन्नमुकुलः । विधत्तां सिद्धि नो नयनसुभगामस्थ सदसः प्रकीर्णः पुष्पाणां हरिचरणयोरञ्जलिरयम् ॥ १॥ राधिकाराधितं कृष्णं शिरसा नौमि साञ्जलिः । वेणीसंहारटीकायाः करणे कृतनिश्चयः ॥ १॥ पद्मासनो शुद्धगिरम्प्रणम्य रामेश्वरं ज्ञाननिधिच वेणीम् । गुर्वनिचिन्तारतरामदेवः प्रबोधिनीसंवलिताङ्करोति ॥ २ ॥ अन्वयः-निषिद्धः, अपि, एभिः, मधुकरैः, लुलितमकरन्दः, इन्दोः, करैः, अन्तश्छुरित, इव, सम्भिन्नमुकुलः, हरिचरणयोः प्रकीर्णः, अयम् , पुष्पाणाम् अजलिः, अस्य, सदसः, नयनसुभगाम् , सिद्धिम् , नः, विधत्ताम् ॥ १॥ इह कविकुलमूर्द्धन्यो भट्टनारायणः प्रारिप्सितवेणीसंहारनाटकस्य निर्विघ्नपरि- समाप्तिकामो रणविघ्नोपशान्तिजनिकामीश्वरस्तुतिरूपा नान्दी निर्दिशति-नि- विद्धैरिति । हरिचरणयोः = कृष्णपादयोः, प्रकीर्णः = विस्तीर्णः, अयं, पुष्पाणा- .

२ वेणीसंहारं नाटक- [प्रथमः- -~-. , मजलिःपुष्पाञ्जलिस्थकुसुमानि । मचाः क्रोशन्तीतिवदञ्जलिशब्दस्य, अञ्ज- लिस्थपुष्पेषु लक्षणा। मस्य सदसः सनिकृष्टसभास्थजनस्य । सदःपदस्य तत्स्थजने लक्षणा । नयनसुभगां मेत्रानुरागजनिकां, सिद्धि, नः= अस्माकं, विधत्ताम् = विदधातु । कीदृशोऽअलिरिस्याकाङ्क्षायामाह-निषिद्धरिति । निषि- द्धः=वारितः, अपि, पभिः = उपस्थितैः, मधुक मधुव्रतैः, "मधुव्रतो, मधुकर" इत्यमरः । लुलितमकरन्दः = लुलितः सञ्चालितः, मकरन्दः पुष्परसः यस्मात् असौ लुलितमकरन्दः, “मकरन्दः पुष्परस" इत्यमरः । इन्दो:= चन्द- मसः, "हिमांशुश्चन्द्रमाश्चन्द्र इत्यमरः । करैः-किरणः, अन्तः=मध्ये, बुरितः= व्याप्त, इव, अत एव सम्भिन्नमुकुलः = विकशितकुड्मलः, 'कुड्मली मुकुलोऽ- स्त्रियाम्' इत्यमरः । चन्द्रकिरणस्पर्शादेवाजलिस्थकलिका विकशिता, इत्युत्प्रेक्ष्यते कविना, अनेन । श्लोकेनानेन भोप्मादिभिर्निवारिता अपि दुर्योधनादयः प्रवृत्ताः, श्रेष्ठजनाज्ञोल्लङ्घनात् पराजिताश्चेति सूचितम् । यथा निषिद्धालयः पुष्परसं नास्वादयन्ति तथैव दुर्योधनादयोऽपि फलं नाप्नुवनिति भावः । अत्र निषेधरूपकारणसत्त्वेऽपि अलोलनरूपकार्याभावात् विशेषोतिरलङ्कारः वाच्योत्प्रेक्षा च । करेंः करैरिति यमकं शब्दालङ्कारः । शिखरिणी छन्दः 'रसरुद्र दोन बन्धु भगवान श्याम सुन्दर वपुधारी। निर्विकार आकारहीन सर्वज्ञ मुरारी । जो अनाथ के नाथ सदा भक्तन हितकारी । चरण कमल में ध्यान धरत जिनके त्रिपुरारी। पुरुष पुरातन ब्रह्म वह, अखिल विश्व के प्राणधन । दें बुद्धि ज्ञान तम नाश करि, नट नागर आनन्दघन ॥१॥ जिनके कृपाकटाक्ष से प्राप्त हुआ कुछ ज्ञान । आज उन्हीं गुरुचरण में धरता हूँ मैं ध्यान ॥ २ ॥ नान्दीपाठ- श्री भगवान बासुदेव के चरणों में समर्पित पुष्पाञ्जलि, जिसके मकरन्द को बार २ निवारण करने पर भी इन बेहया मधुकरों ने विखेर दिया है तथा सुधांशु की किरणें इसके पुष्पों के भीतर प्रविष्ट करके कलिका से पुष्प के रूप में परिणत अङ्कः] प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् । ३ मपि च । कालिन्द्याः पुलिनेषु केलिकुपितामुत्सृज्य रासे रस गच्छन्तीमनुगच्छतोऽथुकलुषां कंसद्विषो राधिकाम् । तत्पादप्रतिमानिवेशितपदस्योद्भूतरोमोद्गते- रक्षुण्णोऽनुनयः प्रसन्नदयितादृष्टस्य पुष्णातु वः ॥ २॥ - श्छिन्ना यमनसभला गः शिखरिणी इति लक्षणात् । क्रमशः य म न स भ ल गणः एकेन गुरुवर्णेन न घटिता षड्भिरेकादशेश्चाक्षरैः कृतविरामा शिखरिणीत्यर्थः । पद्यश्च द्वधा वृत्तं जातिः तत्र अक्षरसंख्यातं वृत्तम् , मात्रासंख्याता जातिरित्युच्यते तदुक्तम्- पचं चतुष्पदी तच्च वृत्तं जातिरिति विधा- वृत्तमक्षरसंख्यातं जातिर्मात्राकृता भवेदिति । तत्र वृत्तगणलक्षणच- म त्रिगुरु खिलघुश्च नकारो भादिगुरुः पुनरादिलघुर्यः ।। जो गुरुमध्यगतो रलमध्यः सोऽन्तगुरुः कथितोऽन्तलघुस्तः । गुरुरेको गकारस्तु लकारी लघुरेकक इति ॥ १ ॥ अन्वयः-कालिन्द्याः, पुलिनेषु, रासे, रसम् , उत्सृज्य, गच्छन्तीम् , केलि. कुपिताम् , अश्रुकलुषाम् , राधिकाम् , अनुगच्छतः, तत्पादप्रतिमानिवेशितपदस्य, उद्भूतरोमोद्गतेः, प्रसन्नदयितादृष्टस्य, पं.सद्विषः, अक्षुण्णः, अनुनयः, वः पुष्णानु॥२॥ आशीर्वचनसंयुक्ता स्तुतिर्यस्मात्प्रयुज्यते देवद्विजनृपादीनां तस्मानान्दीति संज्ञिता । पदैर्युक्ता द्वादशभिरष्टाभिर्वापदैरुत ॥ इति दर्पणकारवचनादेकश्लोकमात्रस्य नान्दीत्वाभावादाह-कालिन्द्या इति । कालिन्द्याः = यमुनायाः, 'कालिन्दी सूर्यतनया यमुनेत्यमरः । पुलिनेषु= करदी है। इन सभासदों के नेत्रों के लिए आनन्ददायिनी अभिनय में हम लोगों की सफलता सम्पादन करे ॥ १ ॥ यमुना के बालुकामय तट पर रास होते समय अप्रसन्न होकर श्री राधिका वेणीसंहारं नाटकं- [प्रथम:- अपि च। दृष्टः सप्रेम देव्या किमिदमिति भयात्संभ्रमाचासुरीभिः शान्तान्तस्तत्त्वसारः सकरुणमृषिभिर्विष्णुना सस्मितेन । तोयोत्थितेषु, जलमध्यस्थानेष्विति यावत् । 'तोयोत्थितं तत्पुलिनमित्यमरः । रासे-गोपक्रीडाविशेषे, रसम्रागम् 'रसः स्वादे जले वो तारादौ द्रवे विषे। वोले रागे इति हैमः । उत्सृज्य =विहाय, गच्छन्तीम् , केलिकुपितां क्रीडाया- मेवक्रोधवतीम् , अश्रुकलुषाम् = रुदतीम् , राधिकाम् = कृष्णजायाम् , मनु- गच्छतः पश्चाद्ववतः, तत्पादप्रतिमानिवेशितपदस्य तस्याः राधायाः, पादप्रतिमासु चरणचिहेपु निवेशिते, दत्ते पदे, चरणौ येन असौ तत्पादप्रतिमानि- वेशितपदः, तस्य, राधाचरणचिहदत्तचरणस्य अत एव उद्भूतरोमोद्गतः = प्राप्त- रोमाञ्चस्य, प्रसन्नदयितादृष्टस्य प्राप्तप्रसादराधिकाऽवलोकितस्य, मत्पादाङ्क- स्पर्शनापि अस्य रोमोद्गतिर्जातेति हेतो राधिका प्रसभा भूत्वा विलोकितवतीति भावः । कंसद्विषः = कृष्णस्य, अक्षुण्णः= अखण्डितः, अनुनयः प्रार्थना, वः-युष्मान, पुष्णातु-पुष्यतु । अनेन श्लोकेन द्रौपद्याः क्रोधो रोदनं शत्रुविनाशेन प्रसन्नता ततश्च भीमकृ. तानुनयस्याखण्डत्त्वमित्यपि सूचितम् । अत्र रोमाचाख्यभावस्य कृष्णविषयकरता. वङ्गत्वात् प्रेयोऽलङ्कारः। कालिकेलि इति छेकानुप्रासः । शार्दूल विक्रीडितं छन्दः । सूर्याश्वैर्मसजस्तताः सगुरवः शार्दूलविक्रीडितम् ॥ २ ॥ अन्वयः-मयपुरदहने, देव्या, सप्रेम, दृष्टः, असुरीभिः, किमिदमितिभयात् , सम्भ्रमात् , च, शान्तान्तस्तत्त्वधारः, ऋषिभिः, सकरुणम , विष्णुना, सस्मितेन, रानी उसे छोड़ कर आँसू गिराती हुई चलदो कंसारि श्रीकृष्ण भगवान ने भी उनका अनुसरण किया। राधिका जी के चरण चिन्ह पर भगवान के चरण पड़ते. ही भगवान के रोम रोम पुलकित हो उठे जिसे देख कर राधिका रानो का भ्रम दूर होगया और वह मान करना भूल गई सतृण नेत्रों से उन्हें देखने लगी इस प्रकार का भगवान का अनुनय सभा में समुपस्थित आप सज्जनों का पोषक बने ॥२॥ मयदानव के द्वारा निर्मित त्रिपुरासुर के नगर भस्म होते समय देवी उमा अङ्क] प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् । . माकृष्यास्त्र सगर्वैरुपशमितवधूसंभ्रमैदत्यवीरैः सानन्दं देवताभिर्मयपुरदहने धूर्जटिः पातु युष्मान् ॥ ३॥ (सता) उपशमितवधूसम्भ्रमैः, सगर्वैः दैत्यवीरैः, अस्त्रम् , आकृष्य, देवताभिः, सानन्दम् , (दृष्टः) धूर्जटिः, युष्मान् पातु ॥ ३ ॥ द्वादशपदनान्यभिप्रायेणाह-सप्रेमेति । मयपुरदहने =मयेन निर्मितम् पुरं मयपुरम् । शाकपार्थिवादित्वादुत्तरपद- लोपः । तस्य दहने त्रिपुरासुरपुरदाहकाल इत्यर्थः । देव्या =पार्वत्या, सप्रेम = सानुरागम् , अनुरागे हेतुश्च मत्स्वामिनि ईदृशो शकिरिति ज्ञानम् , दृष्टः विलो. कितः । कर्मणि कः। मसुरीभिः = दैत्यस्त्रीभिः, असुरीति पुंयोगे गए। "असुरा दैत्यदैतेयेणत्यमरः । किमिदमापतितमिति भयात् = भोतेः, सम्भ्रमाञ्च-उद्वेगाच, उगश्च-अहो ईशस्यापि असुरराजस्य पराभवः कदाचिदस्माकमपि स्वामिना- मेवं स्यादिति । दृष्ट इत्यस्य सर्वकर्तर्यन्वयः । शान्तान्तस्तत्त्वसारैः शान्त- मन्तः' अन्तःकरणम् येषां तेषां तत्त्वं सत्यं ब्रह्मेतिशान्तान्तस्तत्त्वं सः सारः, वेद्यत्वेन प्रधानं येषां ते शान्तान्तस्तत्त्वसाराः तैः, "तत्त्वं परमात्मनि । वाराभेदें चे"ति हैमः । ऋषिभिः-मुनिभिः, सकरुणं सदयं, सकरुणमिति क्रियाविशेषणं तेन कर्मत्वम् । विष्णुना= पुण्डरीकाक्षेण, सस्मितेन = ईषद्धाससहितेन, हासे हेतुश्च कथं दैत्यारेः मम कार्य शिवः करोतीति । उपशमितवधूसम्भ्रमैः-शमित- स्त्रीसंवर्गः, “समौ संवेगसम्भ्रमौ” "इत्यमरः। सगर्वः := साहङ्कारैः, दैत्यवीरैः असुरशूरैः, "शूरो वीरश्च विक्रान्त इत्यमरः। अस्त्रम् = आयुधम् , माकृष्य = गृहीत्वा, देवताभिः अमरैः, सानन्दम् सहर्षम् , दृष्टः, धूर्जटि: हरः,"धूर्जटि- नीललोहितः हरः स्मरहर" इत्यमरः । युष्मान् , पातु-सदस्यान् रक्षतु । महाभारतसमामोऽपि द्रौपद्याप्रेम्णा असुरप्रकृतिभि दुर्योधनस्त्रीभानुमत्यादिभि- भयोद्वेगाभ्यां व्यासादिभिः सदयम् दैत्यैः घटोत्कचादिभिः सगर्वैः अस्त्रं गृहीत्वा इन्दादिदेवताभिः सहर्ष कृष्णेन सस्मितेन, दृष्ट इत्यपि अनेन इलोकेन ध्वनितम् । के द्वारा बड़े प्रेम के साथ, असुररमणियों के द्वारा 'अरे! क्या हो गया' इस प्रकार को पुकार युक्त भय और व्याकुलता से, विषय वासना से निवृत्तात्मा वशिष्टादि ऋषियों के द्वारा करुणा के साथ, विष्णु भगवान के द्वारा मन्द ६ वेणीसंहारं नाटकं- [प्रथम:- ( नान्द्यन्ते ।) सूत्रधारः-अलमतिप्रसङ्गेन । श्रवणाजालपुटपेयं विरचितवान्भारताख्यममृतं यः। तमहमरागमकृष्णं कृष्णद्वैपायनं वन्दे ॥४॥ अत्रशृङ्गारभयानकशान्तयुद्धवीररसानां धूर्जटिविषयकरतावनत्वाद्रसवदलङ्कारः । तथा सानन्दमित्यत्र हर्षाख्यभावस्य तत्रैवाङ्गत्वात्प्रेयाऽलङ्कारः स्रग्धरा छन्दः । सम्नैर्यानां त्रयेण त्रिमुनियतियुता स्रग्धराकीर्तितेयम् ॥ ३ ॥ नान्द्यन्ते-नान्धा अवसाने । सूत्रधार:=स्थापकः, न तु नान्दीकर्ता, नान्दी प्रयुज्य निष्कामेत सूत्रधारः सहानुगः । स्थापकः प्रविशेल्पश्चात् सूत्रधारगुणाकृतिः ॥ इति वचनात् । नान्दी तु सूत्रधारेणैव पठनीया, सूत्रधारः पठेदेना मध्यम स्वरमाश्रितः ॥ इति भरतवचनात् । मलमतिप्रसङ्गेन-अन्यानि नाट्याङ्गानि अप्रयोजनानि नवनाटकदर्शनेच्छ या सदस्यानां स्वयमेव कृतावधानत्वात् । अन्वयः यः, श्रवणाअलिपुटपेयम् ,भारताख्यम् ,अमृतम् , विरचितवान् , अरागम् , अकृष्णम् , तम् , कृष्णद्वैपायनम् , महम् , वन्दे ॥ ४ ॥ प्रबन्धस्यास्य महाभारतार्थप्रतिपादक वसूचनाय भारतस्य तत्कर्तुर्व्यासस्य च प्रशंसामाह-श्रवणेति । कृष्णद्वैपायनः, व्यास इत्यर्थः । श्रवणमेवाअलिपुटं तेन पेयं श्रवणा- मुसक्यान के साथ, शस्त्र उठा कर अपनी भयभीत ललनाओं को आश्वासन देते हुए दैत्यवीरों के द्वारा गाले नेत्रों के साथ, तथा देवताओं के द्वारा बड़ी प्रसन्नता के साथ देखे गये शङ्कर भगवान आप लोगों की रक्षा करें ॥ ३ ॥ ( नान्दी पाठ के अनन्तर ) सूत्रधार-बस, बस, अधिक विस्तार की कोई आवश्यकता नहीं । जिस कृष्ण द्वैपायन [ वेदव्यास ] ने महाभारत नाम अमृत की, जो कानों अङ्क] प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् । (समन्तादवलोक्य) तत्रभवतः परिषग्रेसरान्विज्ञाप्यं नः किचिदस्ति । अलिपुटपेयम् = कर्णहस्तसम्पुटश्राव्यम् , "अजलिस्तु पुमान् हस्तसम्पुटे" इति मेदिनी । भारतमाख्या यस्येति भारताख्यम् =महाभारतसम्ज्ञकम् , अमृतं = सुधासदृशम् , विरचितवान् अकरोत् , अरागम् = रजोगुणरहितम् , रागस्य रजोगुणकार्यत्वात् तस्य रजोगुणे उपचारः । भकृष्णम = अतमसम् , अतमसम् , तमोगुण. रहितमित्यर्थः । अनेन विशेषणद्वयेन व्यासस्य सत्त्वगुणप्रधानत्वं सूचितम् । तं, कृष्णद्वैपायनं व्यासम् , अहं = सूत्रधारगुणाकृतिः स्थापकः, वन्दे-प्रणमामि। अत्र भारतेऽमृतत्वारोपनिमित्तकः श्रवणेऽञ्जलिपुटत्वारोप इति परम्परित रूपकालङ्कारः। भार्याछन्दः । यस्याः पादे प्रथमे द्वादशमात्रास्तथा तृतीयेऽपि । अष्टादश द्वितीये चतुर्थके पञ्चदश साऽा ॥ इति लक्षणात् । अत्र गणनियमच- लतत् सप्तगणा गोपता भवति ने विपमे जः । पष्ठो जाच नलघु का प्रथमेऽ नियतमार्यायाः ॥ षष्ठे द्वितीयलात्परकन्ले मुखलाच सयतिपदनियमः । चरमेन पञ्चमके तम्मादिह भवति पष्ठो लः ॥ इति । जातिगणलक्षण- ज्ञेयाः सर्वान्तमध्यादिगुस्खोऽत्र चतुष्कलाः । गणाश्चतुर्लघूपेताः पश्चार्यादिपु संस्थिताः ॥ इति ॥ ४ ॥ समन्ताद् = परितः, चतुर्दिश्वित्यर्थः । तत्रभवतः पूज्यान् , परिषद असरान् =सभापुरःसरान् , विज्ञाप्यं विज्ञापनीयम् ,नः अस्माकम् । बुद्धिभक्षार्थयोः शब्दकर्मकाणां निजेच्छयेत्यभियुक्तोक्त्या विज्ञाप्य- मित्यत्र मुख्ये कर्मणि प्रत्ययात् गौणकर्मणो द्वितीया । के छिद्र रूपी अललिपुट के द्वारा पीने लायक है, रचना की है, राग से परे अज्ञान से रहित उस वेद व्यास को प्रणाम है ॥ ४॥ (चारों तरफ देखकर ) मैं आप माननीय सभासद् महानुभावों से कुछ विनम्र निवेदन करना चाहता हूँ । - .

वेणीसंहारं नाटकं- [प्रथमः- कुसुमाञ्जलिरपर इव प्रकीर्यते कान्यबन्ध एषोऽत्र । मधुलिह इव मधुविन्दुन्विरलानपि भजत गुणलेशान् ॥५॥ यदिदं कवेर्मंगराजलक्ष्मणो भट्टनारायणस्य कृतिं घेणीसंहार नामकनाटकं प्रयोक्तुमुद्यता वयम् । तदत्र कविपरिश्रमानुरोधाद्वा उदात्तवस्तुकथागौरवाद्वा नवनाटकदर्शनकुतूहलाद्वा भवद्भिरवधानं दीयमानमभ्यर्थये । . अन्वयः-अत्र, अपरः,कुसुमाञ्जलिः, इव, एषः, काव्यबन्धः, प्रकीर्यंते, मधु. बिन्दून् , मधुलिहः, इव, विरलान् अपि, (अस्य) गुणलेशान् (यूयम् ) भजत ॥५॥ कुसुमावलिरिति मत्र सभ्यानामप्रे, अपरः-द्वितीयः, कुसुमाञ्जलि- रिव-पुष्पाञ्जलिसदृशः, एषः, काव्यबन्धः= कविकृतप्रबन्धः, प्रकीर्यते विस्तार्यते, मधुविन्दून = मधुपृषतान् , 'पृषन्ति बिन्दुपृषता" इत्यमरः । मधुलिहः=भ्रमराः, इव, विरलानपि = अल्पानपि, 'विरलेऽल्पे कृशे' इति हैमः । गुणलेशान् = गुणकणान् , भजत - सेवध्वम् , गृह्णीतेत्यर्थः । बत्रोत्प्रेक्षापूर्गापमयोः संसृष्टिः। आर्याछन्दः । लक्षणमुक्तं प्राक् ॥ ५ ॥ इदम् =अग्रेविधास्यमानम् , यत् , मृगराजलक्ष्मणः- मृगेण राजते यः स मृगराजः, चन्द्रः तद्वाचकः द्विजराजशब्दः तत्र द्विजराजे मृगराजशब्दस्य लक्षणा, स लक्ष्म = चिह्नम् यस्य समृगराजलक्ष्मा तस्य, द्विजराजोपावस्यैत्यर्थः । एतेन कवे ब्राह्मणत्वं सूचितम् । कवः = प्रबन्धकर्तुः भट्टनारायणस्य एतन्नामकस्य, अभिनवकृति नूतनकृति, वेणीसंहारनामक वेण्याः, द्रौपदीकेशरचनायाः बटीभूताया इत्यर्थः । संहारः, मोचनं यस्मिन् तत् वेणीसंहारं तन्नाम यस्य तद्वेणीसंहारनामकम् , शेषाद्विभाषेति कप्प्रत्ययः। अथवा वेण्याः केशरचनायाः . इस परिषद् में यह नाटक काव्य दूसरी पुष्पाञ्जलि की तरह सेवा में उपस्थित किया जाता है इसके लेशमात्र भी गुणों का को फूलों के रस की तरह हैं, भ्रमर की भाँति आप लोग आस्वादन करें ॥५॥ कविकेहरि [ सिंह ] अथवा द्विजराज पदवी से विभूषित भानारायणद्वारा रचित वेणीसंहार नाटक का अभिनय करने के लिये हम लोग तय्यार हो रहे अङ्क] प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् । 8 ( नेपथ्ये ।) भाव, त्वर्यताम् । एते खल्वार्यविदुराझया पुरुषाः सकलमेव शैलूषजनं ब्याहरन्ति-प्रवर्त्यन्तामपरिहीयमानमातोचविन्यासादिका - संहारः संयमनम् बन्धनमित्यर्थः यस्मिन् तन्नाम यस्य । संयमनस्य प्रन्येन प्रति. पाद्यता सम्बन्धः । नाटकं, प्रयोक्तुं = कर्तुम् उद्यताः सनद्धाः, वयम् । उदात्तम् = विशुद्धम् , शौर्यादिगुणसंयुक्तमित्यर्थः । वस्तु-नाटकस्य प्रधान- पात्रं, नायक इत्यर्थः । द्वयोः कर्मधारयसमासः। तस्य कथाप्रबन्धकल्पना, तत्र गौरवं गुरुत्वं, तस्मात् । नूतनं यन्नाटकम् । नाटकलक्षणच- नाटकं रूपातवृत्तं स्यात् पञ्चसन्धिसमन्वितम् । प्रख्यातवंशो राजर्षि धीरोदात्तः प्रतापयान् ॥ दिव्योऽथ दिव्यादिव्यो वा गुणवानायको मतः । एक एव भवदङ्गी शृङ्गारो वीर एव वेति ॥ तस्य यद्दर्शनकुतूहलम् तस्मात् । भवद्भिः सदस्यैः अवधानं चित्तेऽच. चलता दीयमानम् , अभ्यर्थये प्रार्थये । नेपथ्ये = जवनिकान्तभूमौ । भाव =मान्य, त्वर्यताम् = शीघ्रता कियताम् , द्विवचनमतिशीघ्रताधोतना. र्थम्।मा मार्यविदुराशयाः आर्यविदुरस्य शासनेन "निदेशः शासनं च सः । शिष्टिश्चाज्ञे" त्यमरः । शैलुषजनम् = नटजनम् , व्याहरन्ति = कथयन्ति । कि व्याहरन्तीत्याह-प्रवर्त्यन्तामिति । अपरिहीयमानम् अत्यज्यमानम् , इदं विधिक्रियायामन्वेति तेन क्रियाविशेष. णत्वाकर्मणि द्वितीया। मातोद्यविन्यासादिकाः=आतोयविन्यासः वाद्यवादनं % 3D । हैं आप लोगों से प्रार्थना की जाती है कि कवि के परिश्रम के कारण, श्रेष्ठाख्यान की महत्ता ही से सही, अथवा नये नाटक के देखने की उत्कट अभिलाष ही के कारण आप लोग शान्तचित्त हो जाय । ( नेपथ्य में) भाई, शीघ्रता कीजिये । शीघ्रता कीजिए,-ये राज कर्मचारी भायं विदुर वेणीसंहारं नाटक- [प्रथम:- विधयः । प्रवेशकालः किल तत्रभगवतः पाराशर्यनारदतुम्वरुजा- मदग्न्यप्रभृतिभिर्मुनिवृन्दारकैरनुगम्यमानस्य भरतकुलहितकाम्यया स्वयं प्रतिपन्नदौत्यस्य देवकीसूनोश्चक्रपाणेमहाराजदुर्योधनशिविर- संनिवेशं प्रति प्रस्थातुकामस्य' इति । सूत्रधारः-(आकर्ण्य सानन्दम् ) महो नु खलु भोः, भगवता समादिर्येषां ते आतोद्यविन्यासादिकाः, । विधयः= विधानानि, प्रवर्त्यन्ताम् क्रियन्ताम् । भरतकुलहितकाम्यया युधिष्ठिरादिवंशशुभेच्छया, पाराशर्य: नारद-तुम्बुरु-जामदग्न्यप्रभृतिभिः = पाराशर्यः पराशरस्यापत्यं पुमान् , व्यासःपराशरशब्दात् , गर्गादिभ्योयत्रिति यञ्प्रत्ययः। नारदः देवर्षिः, तुम्वुरुः एतनामको मुनिविशेषः, जामदग्न्यः जमदरपत्यं, परशुरामः, एतेषां द्वन्द्वं कृत्वा प्रमृतिशब्देन समासः । मुनिवृन्दारकैः = ऋषिमुख्यः, अनुगम्यमानस्य, स्वयं- प्रतिपन्नदौत्यस्य =स्वेनैव प्रतिपन्नम् अङ्गीकृतं दौत्यं दूतत्वं येन सः, तस्य, देवकीसूनोः= देवकीतनयस्य, "आत्मजस्तनयः सूनु,"रित्यमरः । महाराज- दुर्योधनशिबिरसनिवेशं प्रति-धृतराष्ट्रात्मजसैन्यनिवासस्थानाभिमुखं, प्रस्था- तुकामस्य प्रस्थानेच्छोः, चक्रपाणेः = कृष्णस्य, प्रवेशकालः किल, इति इति व्याहरन्तीत्यन्वयः। सुत्रधारःरङ्गदेवतापूजाकृत् , रङ्गदैवतपूजाकृत्सूत्रधार उदोरितः ॥ इति वचनात् । अहो नु खलु भोः इत्यव्ययसमुदायेनाञ्चर्य धोत्यते । भगवता ईश्वरेण, . की आज्ञा से सभी नटों को भाज्ञा दे रहे हैं कि वे गाना, बजाना, और नृत्य बिना किसी प्रकार की न्यूनता के करते जॉय (क्यों कि ) देवकीपुत्र, सुदर्शनचक्रधारी, भगवान वासुदेव महाराज दुर्योधन के शिविर पर जाना चाहते हैं अब उनके आगमनका समय उपस्थित है। व्यास, नारद, तुम्बुक और परशुराम आदि श्रेष्ठ महर्षि भी साथ साथ रहेंगे। उन्होंने भरतवंशके कल्याण की कामना से स्व 'दूत कार्य करना स्वीकार किया है। सूत्रधार-(सुनकर, आनन्द के साथ) अहो भाग्य आज सम्पूर्ण संसार के अङ्कः ] प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् । यः प्रभवः, सकलजगत्प्रभवस्थितिनिरोधप्रभविष्णुना विष्णुनाद्यानुगृहीतमिदं भरतकुलं सकलं राजचक्रमनयोः कुरुपाण्डवराजपुत्रयोराहवक- ल्पान्तानलप्रशमहेतुना स्वयं संधिकारिणा कंसारिणा दूतेन । तत्कि. मिति पारिपाश्विक, नारम्भयसि कुशोलवैः सह संगीतकमेलकम् । पारिपार्विकः-भवतु । मारम्भयामि । कतम समयमाश्रित्य गीयताम् । सकलजगत्प्रभवस्थितिनिरोधप्रविष्णुना = सकल जगतः उत्पत्तिः, स्थितिः जोवनम् , निरोधः विनाशः, तत्प्रभविष्णुना तत्समर्थन, विष्णुना, अनयोः कुरुपाण्डवराजपुत्रयो धृतराष्ट्रपुत्रपाण्डुपुत्रयोः, माहवकल्पान्ता- नलप्रशमहेतुना=आहवं, कल्पान्तानलःप्रलयाग्निरिव, उपमितं व्याघ्रादिभि रितिसमासः। तस्य, प्रशमहेतुना शान्तिकारणेन, कंसारिणा- कंसरिपुणा, स्वयंसन्धिकारिणा-स्वेनैव सन्धेः कारयित्रा, दूतेन, भवता' इति शेषः । अद्य अनुगृहीतम् इदै भरतकुलं = युधिष्ठिरवंशः, सकलं सम्पूर्ण, राजचक्र च= क्षत्रियव्रजश्व, क्षत्रियसमुदाय इत्यर्थः, 'चक्रः कोके पुमान् क्लीवं व्रजे सैन्य. स्थानयोः' इति मेदिनी । इत्यन्वयः । पारिपाश्चिक: सूत्रधारपावस्थः । सूत्रधारस्य पाश्र्वे यः प्रकरोत्यमुना सह । काव्यार्थसूचनालापं स भवेत्यारिपाश्विकः ॥ इतिवचनात् । कतममिति-हेमन्तादिषु एतेषु समयेषु सत्सु कः समयः मम गानयोग्य इत्यर्थः। उत्पत्ति, रक्षा, और संहार में समर्थ विष्णुभगवान ने इस भरत वंश तथा समप्र गज समूह को अनुगृहीत किया है कि ये इन कुरु और पाण्डु के राजकुमारों की संग्राम रूपी प्रलयकाल की आग बुझाने के लिए स्वयं दूत बनकर सन्धि कराने की चेष्टा कर रहे हैं। अच्छा तो फिर भाई [ सहचर ] नटों के साथ साझोपान सीत प्रारम्भ क्यों नहीं करते (भीतर भाकर) पारिपाश्विक- किस के आधार पर""""? ? 'अच्छा" १२ वेणीसंहारं नाटकं- [प्रथमः- सूत्रधारः-नन्वमुमेव तावश्चन्द्रातपनक्षत्रग्रहक्रौञ्चहंससप्तच्छद- कुमुदकोकनदकाशकुसुमपरागधवलितदिङ्गण्डलं स्वादुजलजलाशयं शरत्समयमाश्रित्य प्रवर्त्यतां संगीतकम् । तथा हस्यां शरदि, सत्पक्षा मधुरगिरः प्रसाधिताशा मदोद्धतारम्भाः । निपतन्ति धार्तराष्ट्राः कालवशान्मेदिनीपृष्ठे ॥ ६ ॥ नन्वित्यनेनानुज्ञा सूचयति । 'ननु प्रश्नेऽप्यनुनयेऽनुज्ञानेऽप्यवधारणे. इति विश्वः । चन्द्रातपनक्षत्रग्रहक्रौञ्चहंससप्तच्छदकुमुदकोकनदकाशकुसुमप रागधवलितदिमण्डलम् = चन्द्रः, आतपः, प्रकाशः, 'प्रकाशोथोत आतप' इत्यमरः' नक्षत्रम् = अश्विन्यादयः, प्रहः = सूर्यः क्रौञ्चः = क्रुङ, कराङ्गुल इति- ख्यातः। हंसः,एषां द्वन्द्वः। सप्तच्छदः = सप्तपर्णः, छतिमनइति प्रसिद्धः । कुमुदम् = कैरवम् “सिते कुमुदकैरवे" इत्यमरः । कोकनदं रक्तोत्पलम् काशकुसुमम् = तृणविशेषपुष्पम् एतेषां इन्द्वः तेषां परागः । चन्द्रातपनक्षत्रग्रहकोञ्चहंसाश्वसप्तच्छ . दकुमुदकोकनदकाशकुसुमपरागश्चेतिपुन ईन्द्रः । । तैः धवलितम् दिमण्डलम् दिशामण्डलम् यस्मिन् तम् । एतस्य शरत्समयेऽन्वयः। स्वादुमधुरं जलं यस्मिन् असौ स्वादुजलः स जलाशयः यस्मिन् तं शरत्समयम् शरहतुकालम् , माश्रित्य आधारं कृत्वा, प्रवर्त्यतां, सङ्गीतकं विधीयतां गीतम् । अन्वयः-कालवशात् , सत्पक्षाः, मधुरगिरः, प्रसाधिताशाः, मदोद्धतारम्भाः, धार्तराष्ट्राः, मेदिनीपृष्ठे, निपतन्ति ॥ ६ ॥ प्रबन्धप्रतिपाद्यस्य बीजं इलेषेणाह-सत्पक्षा इति । कालवशात् = शरत्प्रभावात् पक्षे मृत्युवशात् , 'कालो मृत्यौ महाकाल सूत्रधार-इसी शरहतु के आधार पर जिसमें चन्द्रमा को किरणें, तारक. मण्डली, कराकुल और हंसों के कुल से तथा छितौन, कुमुद, कमल और काश के फूलों के पराग से दिशायें सफेद हो गई हैं एवं नदी और तालाबों का जल भी मीठा हो गया है, सङ्गीत प्रारम्भ कीजिये क्योंकि इस शरत्काल में:- सुन्दर पक्ष सम्पन्न, मधुरालापी, तथा हर्ष के कारण शीघ्र गामी राजहंस अङ्कः ] प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् । १३ पारिपाश्विक:-( ससम्भ्रम् । ) भाव, शान्तं पापम् । प्रतिहत- ममङ्गलम्। सूत्रधारः-( सवैलक्ष्यस्मितम् ) मारिष, शरत्समयवर्णनाशंसया हंसा धार्तराष्ट्रा इति व्यपदिश्यन्ते । . इतिमेदिनी सत्यक्षाः = उत्तमच्छदाः, पक्षे उत्तमसेनावन्तः, मधुरगिरः- मधुरशब्दाः, पक्षे उत्तमवाचः, प्रसाधिताशाः=भूषितदिशाः पक्षे स्वायत्तीकृत. दिमण्डलाः, मदोद्धतारम्भा-मदेनोत्कटव्यवसायाः पक्षे महकारेणोत्कटाचाराः धार्तराष्ट्राः हसविशेषाः, पक्षे दुर्योधनादयः, मेदिनीपृष्ठे-पृथ्वीतले, निप. तन्ति =मानससरस आगच्छन्ति पक्षे विनिपातं प्राप्नुवन्ति, मृत्युमुखं प्रपद्यन्त इत्मर्थः । भारतसमामे दुर्योधनविनाशः स्यादिति भावः । अत्र शरद्वर्णनस्य प्राकरणिकत्वानश्लेषालङ्कारः उभयार्थयोरवाच्यत्वानदीपक नवोपमाध्वनिः काव्यस्य वस्तुध्वनिपरकत्वादतः शब्दशक्तिमूलको वस्तुध्वनिः । आर्याछन्दः ॥ ६॥ ससम्भ्रमं%सोद्वेगम् । भाव%3Dविद्वन् । शान्तं पापमिति समुदायः अवक्तव्येऽर्थे । शान्तं पापमनिदेश्य इति वचनात् । मारिष =आर्य , 'आयें मारिषमापको' इति शब्दार्णवः । शरत्समय. . दिशाओं को मुशोभित करते हुए समय पाकर भूतल पर उतर रहे हैं अथवा अच्छे२ प्रभावशाली राजाओं की सहायता से सम्पन्न, वाणीमात्र से मधुर भाषी [किन्तु हृदय तो हलाहल विष से भरा हुआ है ] सम्पूर्ण दिशाओं पर अधिकार जमाने वाले तथा पागल को भौति कार्य करने वाले अर्थात् उच्छृङ्खल स्वभाव के धृतराष्ट्रपुत्र ( कौरव ) मृत्यु के वश होकर पृथ्वी पर गिर रहे हैं ॥ ६ ॥ पारिपाश्चिक-(व्याकुल होकर ) हैं। यह क्या भाई ऐसा न कहो अमाल का नाश हो। सूत्रधार-(लज्जित सा कुछ हसता हुआ) आर्य्य मैंने शरद्वर्णन के वेणीसंहारं नाटकं- [प्रथमः- D पारिपाश्विकः-न खलु न जाने । किंत्वमङ्गलाशंसयाऽस्य वा वच- नस्य यत्सत्यं कम्पितमिव में हृदयम् । सूत्रधारः-मारिष, ननु सर्वमेवेदानी प्रतिहतममङ्गलं स्वयम्प्रति- पन्नदौत्येन सन्धिकारिणा कंसारिणा । तथा हि । निर्वाणवैरदहनाः प्रशमादरीणां नन्दन्तु पाण्डुतनयाः सह माधवेन वर्णनाशंसया शरत्कालकथनप्रसङ्गेन, हंसा धार्तराष्ट्रा इति व्यपदिश्यन्ते। धार्तराष्ट्रपदेन हंसाः गृह्यन्त इत्यर्थः । तदा कथमुच्यते शान्तं पापमिति । न खलुनजाने - जानाम्येत्र, नद्धयेन ज्ञानमेव बोध्यते। खलुशब्दो वाक्यालङ्कारे । वः= युष्माकम् अस्य वचनस्य अमङ्गलाशंसया= अशिवकथ- नेन, अशिवार्थप्रतिपादकत्वेनेत्यर्थः । यत्सत्यमित्यसम्भव्यार्थसूचकम् तस्य च कम्पनक्रियायामन्वयः । तथाच असम्भाव्यकम्पनाश्रय मिव मम हृदयं जात- मिति भावः। स्वयम्प्रतिपन्नदौत्येन = स्वयमेव प्रतिपन्नम् अङ्गीकृतं दौत्यम् दूततः प्रेष्यक्रिया येन तेन, सन्धिकारिणा= सन्धिकारकेण कंसारिणा= कृष्णेन, इदानी, ननु निश्चयं सर्वमेव = निखिलमेव अमङ्गलं, प्रतिहतम् = विनाशित मित्यन्वयः । अन्वयः-अरीणाम् , प्रशमात् , निर्वाणवरदहनाः, पाण्डुतनयाः, माधवेन - प्रकरण में धार्तराष्ट्र का प्रयोग राज हंसों के लिये किया है फिर आप मुझे निषेध क्यों कर रहे हैं। पारिपाश्चिक-भाई! ऐसा नहीं कि मैंने समझा ही न हो किन्तु सम्भा- वना न होने पर भी अमङ्गल प्रतिपादक वाक्य की आशङ्का ही से मेरा हृदय दहल सा गया है। सूत्रधार-आर्य ! इस समय श्रीकृष्ण भगवान् ने सन्धि कराने के लिये दूत भाव स्वीकार कर सम्पूर्ण विनों को शान्त कर दिया है क्योंकि:- सन्धि हो जाने के कारण शत्रुवों के साथ पाण्डुपुत्र, जिनका अग्निरूपी विद्वेष अङ्कः] प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् । १५ -ushan रक्तप्रसाधितभुवः क्षतविग्रहाश्च स्वस्था भवन्तु कुरुराजसुताः सभृत्याः ॥ ७॥ . . सह, नन्दन्तु, रकप्रसाधितभुवः, क्षतवित्रहाः, च, स त्याः, कुरुराजसुताः, स्वस्थाः, भवन्तु ॥ ७॥ निर्वाणति-निर्वाणवैरदहनाः= वैरं दहन इवेति वैरदहनः, निर्वा- ण:-अस्तंगतः वरदहनः येषां, तत्र हेतुः अरीणां प्रशमादिति तथाच शत्रणां शान्तिप्रापणादित्यर्थः पाण्डुतनयाः पाण्डुपुत्राः युधिष्ठिरप्रमृतयः, माध- वेन% कृष्णेन, सह -साक, "साकं सत्रा समं सहे"त्यमरः । नन्दन्तु= आनन्दं प्राप्नुवन्तु, रक्तप्रसाधितमुवः रक्तेन अनुरागेण । भावे क्तः। प्रसा- धिता अधीनोकृता, भूः पृथ्वी यः ते रक्तप्रसाधितभुवः, अत एव क्षतविग्रहाः विनष्टकलहाः, 'अस्त्रियां समरानीकरणाः कलहविग्रही' इत्यमरः । सभृत्याः% सदासाः, कुरुराजसुताः= दुर्योधनप्रभृतयः, स्वस्थाः सुस्थिताः, भवन्तु । पक्षे, भरीणां प्रशमात् शत्रूणां विनाशात् निर्वाणवैरदहनाः, पाण्डुतनयाः माध- वेन सह नन्दन्तु । रक्तप्रसाधितभुवः = रुधिरव्याप्तभूमयः, क्षतविग्रहाः छिन्नशरीराः, 'शरीरं वर्म विग्रह' इत्यमरः। कुबराजसुताः, स्वस्थाः=मृताः 'सुस्थिते च मृते स्वस्थ इति विश्वः । भवन्तु सन्तु । अत्र रक्तप्रसाधितक्षतविग्रहाद्यनेकश्लिष्टवचसः सत्त्वात् द्वितीयं पताकास्था. नम् । तदुक्तं दर्पणे- - वचः साविशयं शिलष्टं नानाबन्धसमाश्रयम् । पताकास्थानकमिदं द्वितीय परिकीर्तितम् ॥ इति । नाटके पताकास्थानकमवश्यं योज्यं तदुक्तं तत्रैव- पताकास्थानकं योज्यं मुविचााह वस्तुनि ॥ इति । केचित्तु-द्वयर्थता यत्र वाक्यानां श्लषेणार्थ: प्रतीयते । शब्दभनयानुपात्तोऽपि श्लेषगण्डः स उच्यते । इति भरतवचनादत्र श्लेषगण्डाख्यं नाटकानमिति वदन्ति । अत्र वरदहनेत्य- शान्त हो चुका है, श्रीकृष्ण भगवान के साथ प्रसन्न रहें और विग्रह विहीन कौरव, वेणीसंहारं नाटकं- [प्रथमः- - ( नेपथ्ये । साधिक्षेपम् ।) माः दुरात्मन्वृथामङ्गलपाठक शैलषापसद, लाक्षागृहानलविषान्नसभाप्रवेशः प्राणेषु वित्तनिचयेषु च नः प्रहत्य । माकृष्य पाण्डववधूपरिधानकेशा- स्वस्था भवन्ति मयि जीवति धार्तराष्ट्राः ॥ ८॥ , त्रोपमाऽलङ्कारः । रकप्रसाधितेत्यत्रवस्तुध्वनिः । वसन्ततिलका छन्दः। ज्ञेयं वसन्ततिलकत भ जाजगी ग इति लक्षणात् ॥ ७॥ नेपथ्ये साधिक्षेपम् = रङ्गभूमौ सतिरस्कारम् । वृथामङ्गलपाठक मुधामङ्गलवाचक ? शैलषापसदा=नटाधम ? अन्वयः-लाक्षागृहानलविषानसभाप्रवेशः, नः, प्राणेषु, वित्तनिचयेषु, च, प्रहृत्य, पाण्डववधूपरिधानकेशान्, आकृष्य, धार्तराष्ट्राः, मयि, जीवति, ( सति ) स्वस्थाः भवन्ति ॥८॥ यदुक्तं सूत्रधारेण कुरुराजसुताः स्वस्थाभवन्विति तन्मयि जीवति न भवितु- महतीत्याह-लाक्षागृहेति। लाक्षागृहानलविषानसभाप्रवेशैः- लाक्षानिर्मितं गृहं लाक्षागृहं । मध्य- मपदलोपिसमासः । तस्मिन् यः अनल: अग्निरितिलाक्षागृहानलः, विषेण "मिश्रमशं विषान्न, मध्यमपदलोपि समासः। सभाप्रवेशः संयतिप्रवेशः, द्यूता- मिति भावः । एषां द्वन्द्वः तः, नः अस्मान् वित्तनिचयेषु धनसमूहेषु प्राणेषु च-असुषुच, उभयत्र सप्तम्यर्थोऽवच्छेदकत्वम् तथाच धनसमूहावच्छे. देन प्राणावच्छेदेन च अस्मान् प्रहृत्येत्यर्थः। प्रहृत्य=निहत्य जतुगृहाग्निविषस- . जिन्होंने प्रेम से समस्त भूमण्डल पर अधिकार कर लिया है, अपने कर्मचारियों के साथ स्वस्थ रहें ॥ ७॥ (नेपथ्य में बड़बड़ाते हुए ) अरे ! पापी दुष्ट । व्यर्थ मङ्गलपाठकारी ! नटों में नीच जिन धृतराष्ट्र के पुत्रों ने, लाख निर्मितमहल, विष मिश्रित माहार तथा .

अङ्कः प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् । (सूत्रधारपारिपाश्विकावाकर्णयतः।) पारिपाश्विक:-भाव, कुत एतत् । सूत्रधारः-(पृष्ठतो विलोक्य । ) अये, कथमयं वासुदेवगमनात्कु- रुसन्धानममृज्यमाणः पृथुललाटतटघटितविकटभृकुटिना दृष्टिपातेना- पिबन्निव नः सर्वान्सहदेवेनानुगम्यमानः कुद्धो भीमसेन इत एवाभि- म्पृक्तलड्डुकाभ्यां प्राणेषु प्रहारः, दूतार्थ समाप्रवेशेन धनेषु प्रहार इति भावः । पाण्डववधूपरिधानकंशान्=पाण्डुपुत्रस्त्रीवस्त्रकचान् , आकृष्य, धार्तराष्ट्राः= धृतराष्ट्रपुत्राः मयि भोमे, जीवति अनति प्राणान् धारयति सतीत्यर्थः । स्वस्था:-सुस्थिताः, भवन्ति । न कथमपि दुर्योधनादयः खस्था भविष्यन्तीति भावः । वसन्ततिलका छन्दः ॥ ८ ॥ कुरुसन्धानममृष्यमाण: =कुरुभिः सन्धिमसहमानः, पृथुललाटतटघ- टितविकटभृकुटिना=पृथु महत् यल्ललाटं तस्य तटे घटिता रचिता विकटभ्र- कुटि: येन, तेन । इदं दृष्टिपातेनेत्यस्य विशेषणम् । 'पृथु बहद्विशालं पृथुलं मह' दित्यमरः। दृष्टिपातेन = विलोकनेन इत एव-हहैव, सार्वविभक्तिकस्तसिल । धूत कोडार्थ सभागृह-प्रवेशो के द्वारा हमलोगों के प्राण और धन के अपहरण की चेष्टा करके द्रौपदी के वस्त्र और केशों को खीचा है वे मेरे जीते रहते हुए स्वस्थ हो? कदापि नहीं। ( सूत्रधार और पारिपाश्विक दोनों सुनते हैं) पारि०-यह कहाँ से.....? सूत्रधार-(पीछे की ओर देखकर) अरे ! यह क्या !! श्रीकृष्ण भगवान के चले जाने पर कौरवसन्धि का सहन न करके क्रुद्ध होकर विशाल ललाट तक भौंह चढ़ाकर दृष्टिप्रक्षेप से हम लोगों को पान कर जाते हुए को भाँति, को भौति, भीमसेन इधर ही को भारहे हैं पीछे पीछे सहदेव भी हैं । अतः इनके सामने खड़ा रहना अच्छा २० वेणीसंहारं नाटकं- [प्रथम:- - वर्तते । तन्न युक्तमस्य पुरतःस्थातुम् । तदितभावामन्यत्र गच्छावः। ( इति निष्कान्ती।) प्रस्तावना। (ततः प्रविशति सहदेवेनानुगम्यमानः क्रुद्धो भीमसेनः ।) भीमसेनः-आः दुगन्मन् वृथामङ्गलपाठक शैलूषापसद । ('लाक्षा- गृहानक-(११८) इत्यादि पुनः पठति ।) सहदेवः-( मानुनयम् ।) आर्य मर्षय मर्षय । अनुमतमेव नो प्रस्तावना-आमुखम् तदुक्तम्- सूत्रधारेण सहिताः, संलापं यत्र कुर्वते । नटी विदूषको वापि पारिपाश्चिक एव वा । आमुखं नाम तस्यैव सैव प्रस्तावना मता । इति । प्रस्तावनाच पञ्चधा तदुक्तं दर्पणे- उखात्यकः कथाद्धात: प्रयोगातिशयस्तथा । प्रवर्तकावलगित पञ्च प्रस्तावना मिदा ॥ इति । अत्र निर्वाणवैरदहना इति सूत्रधारोक्तवाक्यस्यार्थमादाय भीमस्य प्रवेशात्क- योद्धातरूपा प्रस्तावना तदुक्तम्- सूत्रधारस्यवाक्यं वा समादायार्थमेव वा । भवेत पात्रप्रवेशवचेत्कयोद्धतिः स उच्यत ॥ इति । पटाक्षेपेण प.त्रप्रवेशोऽतः प्रविशतीत्युच्यते । मार्य श्रेष्ठ ? मर्षय-क्षमस्व । अस्य, भरतपुत्रस्य-नटस्य, वचनम् नहीं । माओ, यहाँ से दूसरे स्थानपर चलें। ( यह कहकर दोनों चले जाते हैं ) इति प्रस्तावना। (इसके अनन्तर क्रुद्ध भीमसेन और उनके पीछे सहदेव प्रवेश करते हैं भीमसेन-अरे दुष्ट | दुराचारी !! व्यर्थ मालपाठकारी, नटनीच । ('लाक्षा गृहानल' श्लोक पुनः पढ़ते हैं) सहदेव-(विनीतभाव से) बाय्य ! क्षमा, क्षमा, इस नट का कथन हम बहः ] प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् । १६ , भरतपुत्रस्यास्य वचनम् । पश्य । ('निर्वाणवरदहनाः' (१५) इति पठि- त्वान्यथाभिनयति ।) भीमसेनः-(सोपालम्भम् । ) न खलु न खल्वमङ्गलानि चिन्तयि- तुमर्हन्ति भवन्तः कौरवाणाम् । सन्धेयास्ते भ्रातरो युष्माकम् । सहदेवः-(सरोषम् । )आर्य, धृतराष्ट्रस्य तनयान्कृतवैरान्पदे पदे । राजा न चेन्निषेद्धा स्यात्कः क्षमेत तवानुजः ॥ ४ ॥ वाक्यम् , नः अस्माकम् अनुमतमेवेत्यन्वयः। अनुमती हेतुश्च नटकर्तृकमरण- सूचकाभिनयः । ते दुर्योधनादयः, भ्रातरः, सन्धेयाः संश्लेष्याः । अन्वयः-राजा चेत्, निपेद्धा, न स्यात् (तदा) पदे पदे, कृतनैरान,. मृतराष्ट्रस्य तनयान् , का, क्षमेत ॥ ९॥ युधिष्ठिरानुरोधादेव न किमपि करोमि सन्धित्सुस्तु नेत्याह-धृतराष्ट्रस्येति । राजा युधिष्ठिरः, चेत् यदि, निषेद्धा-निषेधकः, न स्यात् । तदा इत्य- स्याध्याहारः । तदा तव-भीमस्य, अनुजा-अवरजः, कः धृतराष्ट्रस्य% कुरुराजस्य, तनयान-पुत्रान् , 'पदे पदे-प्रतिस्थानम् , कृतवरान्-कृतविद्वे. षान् , 'वैर विरोधो विद्वेषः' इत्यमरः । क्षमेत सहेत, न कोऽपीत्यर्थः । अत्र हेतो क्यार्थत्वेन काव्यलिङ्गमलङ्कारः । पथ्यावक्त्रं छन्दः । युजो श्चतुर्थतो जेन पध्यावश्त्रं प्रकीर्तितम् ॥ ९ ॥ लोगों के अनुकूल ही है । देखिये:-(निर्वाणवेरदहनाः इस पद्य को पढ़कर दूसरे प्रकार का भावाभिनय करते हैं अर्थात् कौरव धराशायी हो इस भाव का अभिनय करते हैं) भीमसेन-(निन्दायुक्त वाक्य के साथ ) आपलोग कौरवों के अमाल की कामना कदापि नहीं कर सकते आप लोगों के वे भाई तो सन्धि के पात्र है । सहदेव-(क्रोध पूर्वक ) आर्य ! .

वेणीसंहारं नाटकं- [प्रथम:- भीमसेनः-एवमिदम् । अत एवाहमद्यप्रभृति भिन्नो भवद्भयः । पश्य। प्रवृद्धं यद्वैरं मम खलु शिशोरेव कुरुभि- नं तत्रार्यों हेतुनं भवति किरीटी न च युवाम् । जरासंधस्योरः स्थलमिव विरूढं पुनरपि क्रुधा संधि भीमो विघटयति यूयं घटयत ॥ ३० ॥ अधप्रभृति = अद्यारभ्य, भवद्भयः युधिष्ठिरादिभ्यः, भिन्नःपृथक्, भवदीयवचनानि न कर्तव्यानि मयेत्यर्थः । अत्र भैदाख्यं नाटकाङ्गं तदुक्तम्- भंदः संहति भेदनम् । इति । अन्वयः-मम, शिर्शीः, एव, यत् , कुरुभिः, वैरम् , प्रवृद्धम् , तत्र, आर्यः, न, हेतुः, न भवति, किरीटी, नच युवाम् , जरासन्धस्य , विरूढम् उरःस्थलम् , इव, भीमः, ऋधा, पुनरपि, सन्धिम् , विघटयति, यूयम् , घटयत ॥ १० ॥ प्रवृद्धमिति । मम =भीमस्य, शिशोरेव= बालकस्य॑व यत् कुरुभिः वैरम् = विरोधः, प्रवृद्धम् = अधिकं जातम् , तत्र-तस्मिन् आर्यः = युधिष्ठिरः, न हेतुः=नकारणम् , भवति, न, भवति, किरीटोअर्जुनः, नच युवाम् = नकुलसहदेवी हेतू, जरासन्धस्य एतनामकस्य राज्ञः, विरूढम् उर:- स्थलमिव =भिन्न वक्षः स्थलं व, 'उरो वत्संच वक्षश्चेत्यमरः । जरासन्धः . भीमसेन-यह बात ! अतः आज से मैं आप लोगों से पृथक् हूँ। देखोः कौरवों के साथ मेरी शत्रुता, जो शैशवकाल से ही बढ़ रही है उसमें न तो ज्येष्ठ भ्राता, न अर्जुन और न तुम दोनों [ सहदेव और नकुल ] कारण हो । [ देखो ] *जरासन्ध के विशाल वक्षस्थल की भाँति इस सन्धि को क्रोध के साथ ...........' * जरासन्ध-जन्म के समय इसका शरीर दो भागों में विभक्त था। यह प्रकृतिविरुद्ध होने के कारण परित्यक्त कर दिया गया। इसके दोनों भागों को एकत्रित करके जरा राक्षसी ने सी दिया जिससे पुनः यह एकाकार हो गया- इसी से इसका नाम जरासन्ध पड़ गया इसे भीमसेन ने भगवान श्रीकृष्ण के सङ्केत मात्र से पुनः दो भागों में विभक्त कर दिया।

बङ्क:] प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् । सहदेवः-(सानुनयम् ।) आर्य, पवमतिसंभृतक्रोधेषु युष्मासु कदा. चित्खिद्यते गुरुः। भीमसेनः-किं नाम कदाचित्खिद्यते गुरुः ?। गुरुः खेदमपि जानाति। पश्य। तथाभूतां दृष्ट्वा नृपसदसि पाञ्चालतनयां वने व्याधैः साई सुचिरमुषितं वल्कलधगैः। प्रसवकाले द्विधाभूत आसीत् जरानामकराक्षस्या द्वयोः सन्धिः कृतो भीमश्च पुनः युद्ध द्विधा कृतवान् तेन जरासन्धस्य मृत्युरितिभावः। भीमः = वृकोदरः, कुधा= क्रोधेन, पुनरपि = भूयोऽपि सन्धि संश्लेषम् , विघटयति = वियोजयति, यूयं = युधिष्ठिरादयः, घटयत = योजयत । मया सन्धिविधातः कार्य इति भावः । . अत्रोपमालङ्कारः। शिखरिणीछन्दः । लक्षणमुक्तं प्रथमश्लोके ॥१०॥ सानुनयम् =ससान्त्वनम् । गुरुः युधिष्ठिरः 'गुरुः गीष्पतिपित्राद्यो' इत्यमरः। अत्र, आविपदप्रा. बजेष्ठभ्रातरि गुरुशब्दः । खेदं परिदैन्यम् , अपि, जानाति, न जानातीत्यर्थः । अन्वयः-तथाभूताम् , पाचालतनयाम् , नृपसदसि, दृष्ट्वा, वने, व्याधैः सार्द्धम् , वल्कलधरैः, सुचिरम् , उषितम् , विराटस्य, आवासे, अनुचितारम्भ निमृतम् , स्थितम् , मयि, खिन्ने ( सत्यपि ) गुरुः, अद्यापि, कुरुपु, खेदम्, न, भजति ॥ ११ ॥ खेदकारणे सत्यपि युधिष्ठिरस्य खेदाभावं दर्शयति तथाभूतामिति । यह भीम विच्छेद करता है तुम लोग । भलेही ] सन्धि करो ॥१०॥ सहदेव-(विनय पूर्वक ) आर्य ! कदाचित् आप के इस प्रकार अधिक क्रुद्ध होने से बड़े भ्राता को क्षोभ हो। भीमसेन-(हँसते हुए ) क्यों । बड़े भैयाशुब्ध होंगे ? ( क्रोध प्रगट करते हुए ) प्रिय, क्या बड़े भैया को क्षुब्ध होने आता है ? देखो :- ज्येष्ठ भ्राता राजसभा में द्रौपदी की [ केशाकर्षणरूप ] दुर्दशा को, वल्कल [ भूर्जपत्र ] वस्त्र धारण करते हुए बन में कोलभिल्लों के साथ अधिक समय के २२ वेणीसंहारं नाटकं- [प्रथम:- विराटस्यावासे स्थितमनुचितारम्भनिभृतं खेदं खिन्ने मयि भजति नाद्यापि कुरुषु ॥ ११ ॥ तत्सहदेव, निवर्तस्व । एवं चापि चिरप्रवृद्धामर्षोद्दीपितस्य भीमस्य वचनाद्विशापय राजानम् । तथाभूतां रजस्वलां, आकृष्टकेशवसाच कथापि खलु पापाना मल- मश्रेयसे यतः, इति वचनात् रजस्वलादिपदेन न निर्देशः कृतः । पाञ्चाल- तनयां = द्रौपदीम्, नृपसदसि = राजसभायां दृष्ट्वा = विलोक्य । श्रीगतदुःख दर्शनेन नितरां खेदयोग्यता दर्शिता । आत्मनि, भ्रातरि च दुःखं दर्शयति-वने इति । वने अरण्ये, व्याधैः = मृगयुभिः, सार्द्धम् =सह, वल्कलघरै त्वग्धः, अस्माभिरित्यर्थः । सुचिरंवहुकालं, उषितम् = निवासः कृतः, विराटस्य = विराटनामकराजस्य, मावासे = गृहे, मनुचितारम्भनिभृतं = अनुचितारम्भेण, द्यूतसाहाय्यपाचकताद्यनुष्ठानेन निमृतं = गुप्तं यथास्यादेवम् , स्थितम् = स्थितिः कृता, अत्रैव दृष्ट्वेत्यस्य सम्बन्धः । केचित्तु-स्थितमिति भावतान्तद्वितीयान्तं स्वीकृ य खेदक्रियया भजनक्रियया च समानकर्तृकत्वं स्थापय. न्ति । एवम्भूतेन खेदकारणेन, मयि भीमे, खिन्ने सखेदे, सत्यपोतिशेषः । गुरुः आर्योयुधिष्ठिरः, अद्यापि = साम्प्रतमपि, कुरुषु = धृतराष्ट्रपुत्रेषु, खेदं - तापं, न भजतिन करोति। एवञ्च खेदाभावदर्शनेन युधिष्ठिरस्य खेदाज्ञानं दर्शितम् । अत्र खेदं प्रति तथाभूतपश्चालतनयादर्शकरूपैककारणस्य सत्त्वेऽपि खले कपो. तन्यायादने व्याधः सार्द्धमित्याद्यनेककारणान्तराणामुपादानात्समुच्चयालङ्कारः । शिखरिणीछन्दः ॥ ११ ॥ तत् = तस्मात् सहदेव । निवर्तस्व = निवृत्तोमव । चिरप्रवृद्धामर्षोही. पितस्य चिरात् प्रवृतो यआमर्षः क्रोधः तेन उद्दीपितस्थ प्रज्वलितस्य । निवास को, तथा विराट के यहां हास्यास्पद कार्य में नियुक्त होकर लुक छिपकर जीवन व्यतीत करने को देखकर मेरे खिम होनेपर भी कौरवों के विषय में क्षुब्ध नहीं हुए और मुझसे क्षुब्ध होंगे ? ॥ ११ ॥ अतः सहदेव, लौट जाओ, और चिरकाल के सञ्चित कोष से उद्दीप्त भोम की ओर से राजा युधिष्ठिर से कहो। ..

अङ्कः] प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् । २३ सहदेवः-'आर्य, किमिति । भीमसेनः- युमच्छासनलानाहसि मया मझेन नाम स्थितं प्राप्ता नाम विगर्हणा स्थितिमतां मध्येऽनुजानामपि । , अन्वया-युभच्छासनलघनोहसि, मग्नेन, मया, स्थितम् , नाम, स्थितिमताम् , अनुजानाम् , मध्ये, विगर्हणा, प्राप्ता नाम, क्रोधोल्लासितशो- णितारुणगदस्य, कौरवान् , उच्छिन्दतः, मम, अद्य, एकम् , दिवसम् , गुरुः, न, असि, अहम् , तव, विधेयः, न ॥ १२ ॥ विज्ञापनीयमेवाह-युष्मच्छासनेति । युष्मच्छासनलगनांहसि=भवदीयाज्ञोल्लङ्घनपापे, मग्नेन = निमग्नेन, मया भीमेन, स्थितम्, नामेति प्राकाश्ये, इदं प्रकाशयामीत्यर्थः । स्थितिमा ताम् = जेष्ठाज्ञापालनरूपमर्यादावतो,अनुजानाम् = कनिष्ठभ्रातॄणाम् अपि,मध्ये अन्तरे 'न्याय्यावलग्नपोर्मध्यमन्तरे चाधमे त्रिषु' इति विश्वः । विगर्हणाः निन्दा, प्राप्ता= समासादिता, नाम-सम्भवयामि यद्विगर्हणा प्राप्तेति । क्रोधो. ल्लासितशोणितारुणगदस्य- क्रोधेन, कोपेन, उल्लासिता, उत्थापिता, शोणितेन, रुधिरेण, अरुणा, रक्ता गदा येन, सः तस्य, कौरवान्-धार्तराष्ट्रान् , उच्छिन्दतः=निःशेषयतः, मम = भीमस्य, अद्य - इदानीम् , इदानीमध, इति कलापसूत्रेण निष्पनम् । एकं, दिवसम् = दिनम् 'कालाध्यानोरत्यन्त- संयोगे' इति द्वितीया गुरुः= ईश्वरः शासक इत्यर्थः । न, असि, अहं भोमः तव = युधिष्ठिरस्य, विधेयः=अनुशासनीयः, न । भवदाज्ञामननुरुध्य कौरवान् विनाशयिष्यामीति युधिष्ठिरम्प्रति सन्देश इति । अत्र कौरवविनाशरूपकार्य्यस्य, हेतोर्गदोल्लासस्य निन्दाप्राप्तिरूपाऽकार्यस्य । - . सहदेव-आर्य, क्या कहें ? भीमसेन इस प्रकार सूचित करो-'आप के आज्ञोल्लङ्घन रूपी बल में डूबता हुआ मैं सम्भावना करता हूँ कि भाज्ञापालनरत भाइयों के बीच निन्दनीय समझा जाऊँ । क्रोध के साथ रुधिर से लिप्त गदा को घुमाते हुए तथा कौरवों का वेणीसंहारं नाटकं [प्रथम:- क्रोधोलासितशोणितारुणगदस्याच्छिन्दतः कौरवा- नयंक दिवसं ममासि न गुरुर्नाहं विधेयस्तव ॥ १२ ॥ (इत्युद्धतं परिकामति ।) सहदेवः-(तमेवानुगच्छन्नात्मगतम् ।) मये, कथमार्यः पाञ्चाल्याश्चतुः शालकं प्रति प्रस्थितः। भवतु तावदहमत्रैव तिष्ठामि (इति स्थितः ।) मीमसेनः-(प्रतिनिवृत्त्यावलोक्य च ।) सहदेव, गच्छ त्वं गुरुमनुवर्त- स्व । अहमप्यायुधागारं प्रविश्यायुधसहायो भवामि । सहदेवः-आर्य,नेदमायुधागारम् , पाञ्चाल्याश्चतुःशालकमिदम् । भीमसेनः-(सवितर्कम् ।) किं नाम नेदमायुधागारम् , पाश्चाल्या- हेतोर्जेष्ठभ्रातृशासनोवधस्य कथनात् परिकरनामकसन्धिः । तदुक्तं भरतेन- कार्याकार्थहनामुक्तिः परिकरोमतः ॥ इति । शार्दूलविक्रीडितं छन्दः लक्षणमुक्तं द्वितीयश्लोके ॥ १२ ॥ पाञ्चाल्याः= द्रौपद्याः, चतुःशालम् अन्योन्याभिमुखशालाचतुष्टयगृहम् । गुरुम् = युधिष्ठिरम् , अनुवर्तस्व = अनुसर । आयुधागारं = शस्त्रगृहम, प्रविश्य = गत्वा, मायुधसहायः गृहीतशस्त्रः । सवितर्कम् = सानुमानम् । । संहार करते हुए आज एक दिन के लिए न तो आप मेरे ज्येष्ठ भ्राता हैं और न मैं भापका भाज्ञाकारी कनिष्ठ भ्राता' ॥ १२ ॥ (अहङ्कार के साथ घूमते हैं) सहदेव-(भीम के पीछे जाते हुए मन ही मन ) अरे, क्यों, आर्य कृष्णा [ द्रौपदी ] के सदन में पहुँच गए अच्छा, मैं यहीं ठहर जाता हूँ (बैठ जाते हैं)। भीमसेन-(लौटकर और देखकर) सहदेव, जाओ बड़े भैया को आज्ञा का पालन करो । मैं भी शस्त्रागार में जाकर सहायतार्थ शस्त्र लेता हूं। सहदेव-आर्य, यह शवागार नहीं यह तो कृष्णा का आवास है । भीम-(भ्रम पूर्वक ) क्यों यह शस्त्रागार नहीं ? क्यों यह द्रौपदी का बावास है ? ( सोचकर हर्ष पूर्वक ) कृष्णा से मुझे वार्तालाप करना ही है (प्रेम ?

अङ्कः ] प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् । श्चतुःशालकमिदम् । (विचिन्त्य, सहर्षम् ।) आमन्त्रयिनव्यैव मया पाञ्चाली । (सप्रगयं सहदेवं हस्ते गृहीवा ।) वत्स, मागम्यताम् यदार्यः कुरुभिः संधानमिच्छन्नस्मान्पीडयति तद्भवानपि पश्यतु । (उभौ प्रवेशं नाटयतः । भीमसेनः सक्रोधं भूमावुपविशति ।) सहदेवः-(ससंभ्रमम् । आर्य, इदमासनमास्तीर्णम् । अत्रोपविश्यायः पालयतु कृष्णागमनम् । भीमसेनः- उपविश्य स्मृत्वा । ) वत्स, कृष्णागमनमित्यनेनोपोद्धा. तेन स्मृतम् । मथ भगवान्कृष्णः केन पणेन सन्धि कतुं सुयोधनं मया, पाञ्चाली द्रौपदी, आमन्त्रयितव्या विचारयितव्या, तया साकं विचारः कर्तव्य इत्यर्थः । कुरुभिः = धृतराष्ट्रपुत्रः, सन्धानम् = सन्धिम् । ससम्भ्रम् =सोद्वेगम् । मास्तीर्णम् = विस्तृतम् मुहर्तम् = द्वादशक्षणाः 'तेतुमुहर्ता द्वादशास्त्रियाम्' इत्यमरः। किश्चित् कालमित्यथः । कृष्णागमनम् = कृष्णायाः, द्रौपद्या आगमनम्। उपोद्घातेन प्रकृतानुकूलचिन्तया, तदुक्तम्- चिन्ता प्रकृतसिद्धशार्थामुपोद्धातं विदुर्बुधाः । इति । समानानुपूर्वीकपदप्रतिपाद्यतया कृष्णस्यागमनविषयकस्मरणेन तत्कर्तृकसन्धि- स्थापनरूपकार्यस्मरणेन सन्धिविषयकप्रश्नः कियतइति भावः । भगवान् = ऐश्वर्यादिमान् कृष्णः माधवः केन, पणेण-मूल्येन, सन्धि सन्धानम् कर्नु = सम्पादयितुम् , सुयोधनं प्रति= दुर्योधनाभिमुखम् प्रहितः के साथ सहदेव का हाथ पकड़कर ) अनुज, आओ। भाई, महाराज कौरवों के साथ सन्धि की इच्छा करते हुए हमें जोजो कष्ट दे रहे हैं उसे तुम भी देख लो। (घूम कर गृह में प्रवेश करने का अभिनय करते हैं भीमसेन क्रोध पूर्वक पृथ्वी पर बैठ जाते हैं) सहदेव-(अत्यन्त शीघ्रता से ) आर्य, यह आसन विछा हुआ है। यहाँ बैठ जाइये श्रीमान् कृष्णा के आगमन की प्रतीक्षा थोड़े समय तक कर लें। भीम-(बैठकर और स्मरण कर ) कृष्णागमन के प्रसङ्ग से यह स्मरण ..

वेणीसंहारं नाटक- [प्रथम:- : प्रति प्रहितः। सहदेवः-मार्य, पञ्चभिमः । भीमसेनः-(कर्णी पिघाय) अहह, देवस्याजातशत्रारप्ययमीद्वशस्ते- जोऽपकर्ष इति यत्सत्यं कम्पितमिव मे हृदयम् । (परिवृत्य स्थित्वा ।) तद्वत्त, न त्वया कथितं न च मया भीमेन श्रुतम्- यत्तदुर्जितमत्युग्रं क्षात्रं तेजोऽस्य भूपतेः । गतः, प्रहित इत्यस्य प्रेषित इत्यर्थस्तु न युक्तः स्वयंप्रतिपन्नदौत्येनेत्यादिपूर्वमन्थ- विरोधात् नहिकेनचित्प्रेषितः स्वयंदूतो भवितुमर्हति परप्रतिपन्नदौत्यात् । अहहेति खेदद्योतकः। देवस्य = भगवतः, अजातशत्रोः= अनुत्पन्नरिपोः, युधिष्टिरस्येत्यर्थः । तेजोऽपकर्षः प्रतापहानिः । यत्सत्यमिति समुदायः असम्भव्यार्थयोतकः, तस्य च कम्पनकियायामन्वयः, तथाच, असम्भाव्यकम्पनाश्रयमिवमेहृदयम् । अन्धयः-अस्य, भूपतेः, यत् , तत् , ऊर्जितम् , अत्युप्रम् , क्षात्रम् , तेजः, भक्षैः, दीव्यता, अनेन, तदा, नूनम , तत् अपि, हारितम् ॥ १३ ॥ यतः पञ्चभिमैः सन्धि करोत्यतोजाने नास्य तेजोऽस्तीत्याह-यत्तदिति । अस्य भूपतेः = युधिष्ठिरस्य यत् तत् = प्रसिद्धम् , ऊर्जितम = वलवत् , अत्युप्रम् = भतितीक्ष्णम्, क्षात्रं क्षत्रियसम्बन्धि, तेजःप्रतापः मः हो आया। भगवान वासुदेव किस नियम पर सन्धि व्यवस्थापित करने के लिये सुयोधन के समक्ष गये हैं ? सहदेव-आर्य, पाँच प्राम के लिये । भीम-कानों को बन्दकर) कष्ट ! कष्ट !! अजातशत्रु महाराज युधिष्ठिर का तेज इस प्रकार क्यों कर क्षीण हो गया है यदि सत्य है तो मेरा हृदय कॉपते हुए के सहश है (पराङ्मुख होकर और स्थित होकर ) अच्छा वत्स, न तो तुमने कहा और न मैंने सुना [अर्थात् सन्धि की बात की चर्चा न करो] महाराषका जो अत्यन्त उदप्र पराक्रमसम्पन क्षत्रियोचित तेज था यह निश्चय

भक्क]
प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाइयोपेतम् ।
-
दीव्यतास्तदानेन नूनं तदपि हारितम् ॥ १३ ॥
(नेपथ्ये ।।
मस्ससदु समस्ससदु भट्टिणी । (क)
सहदेवः-(नेपथ्याभिमुखमवलोक्यात्मगतम् ।) मये, कथं याज्ञसेनी
मुहुरुपचीयमानबाप्पपटलस्थगितनयना आर्यसमीपमुपसर्पति ।
तत्कटतरमापतितम् ।
यद्वैद्युतमिव ज्योतिरायें कुद्धेऽद्य संभृतम् ।
(क) समाश्वसितु समाश्वसितु भट्टिनी।
द्यूतः, दीव्यता क्रीडता, मनेन = युधिष्ठिरेण, तदा तस्मिन् काले, नूनं =
निश्चयं, तत् = तेजः अपि, हारितम् विनाशितम् । पथ्यावक्त्रं छन्दः ॥१३॥.
भट्टिनी= यद्यपि कृताभिषेकातिरिक्तराजपत्नी, 'देवो कृताभिषेकायाम् ,
इतरासु तु भटिनी, इत्यमरात् भहिनीत्युच्यते तथापि लक्षणया देव्यामपि भहिनी-
पदप्रयोगः ।
मुहरुपचीपमानवाष्पपटलस्थगितनयना पुनर्वर्द्धमानोष्माश्रुसमुदा-
याच्छन्ननेत्रा, आर्यसमीपं = भीमसविधे, उपसर्पति रच्छति ।
अन्वयः- अध, क्रुद्धे, आर्ये, वैद्युतमिव, यत् , ज्योतिः, सम्भृतम् ,
इयम् , कृष्णा, नूनम् तत् , प्राट् , इव,
संवर्धयिष्यति
यवैद्युतमिति । अद्य = इदानीम्, क्रुद्ध = कुपिते मार्य = भीमे, वैद्युत-
है कि द्यूतक्रीडा करके उसे भी इन्हों ने अपने हाथ से चले जाने दिया है ॥१३॥
(नेपथ्य में)
महाराणी, धैर्य धारण करें, धैर्य धारण करें, कौरवों के सहजशत्रु कुमार
भीमसेन भाप के कोष की शान्ति करेंगे।
सहदेव-(नेपथ्य की ओर कान करके और देखकर मन ही मन ) बरे,
क्यों, श्रीमती द्रौपदी आर्य के समीप चली आ रही है आँसुओं के अधिक भर
जाने से नेत्र डबडबाये हुए हैं। यह तो महान् कष्ट उपस्थित हुषा ।
भाज भायं भीमसेन के क्रुद्ध होने पर विद्युत्प्रकाश के सदृश उनका तेज हो
:
॥ १४ ॥

वेणीसंहारं नाटक- [प्रथम:- तत्प्रावृडिव कृष्णेयं नृनं संवर्धयिष्यति ॥ १४ ॥ (ततः प्रविशति यथानिर्दिष्टा द्रौपदी चेटी च ।) (द्रौपदी सालं निःश्वसिति ।) चेटी-समस्ससदु समस्ससदु भट्टिणी । अवणइस्सदि दे मण्णं णिच्चाणुवद्धकुरुवेरो कुमालो भीमसेणो । (क) द्रौपदी-हजै बुद्धिमदिए, होदि पदं जइ महारामा पडिऊलो (क) समाश्वसितु समाश्वसितु भट्टिनी अपनेष्यति ते मन्युं नित्या. नुबद्धकुरुवरः कुमारो भीमसेनः । - मिव तडिद्भवसदृशम् , यत् , ज्योतिः तेजः, सम्भृतम् = उत्पन्नं, इयं, कृष्णा = द्रौपदी, नूनम् =निश्चयं तत् = ज्योतिः प्रावृट = वर्षाकाल, इव, संबर्द्धयिष्यति =पधयिष्यते । थथा प्राकृट्कालः विद्युत्तेजः संवर्धयति तथैव द्रौपदी भीमक्रोधं संवर्धयिष्यतीत्यर्थः पत्र पूर्णोपमालङ्कारः। पथ्यावक्त्रं छन्दः । लक्षणमुक्तं नवमश्लोके ॥१४॥ अपनेष्यति-दुरीकरिष्यति, ते तव, मन्यं = क्रोधं नित्यानुषद्धकुरु- वैरः नित्यम् , अनुबद्धः, सम्बद्धः कुरुचरः धार्तराष्ट्रविद्वेषः यस्य सः । चैटौं प्रति हजे, इत्युच्यते 'हण्डे हा हलाहानं नीचा चेटीं सखीम्प्रतीत्यमरः। यदि, महाराजः= युधिष्ठिरः, प्रतिकूलः, अननुकूलः = न भवेत् , तदा, एतद्भवति -क्रोधापनयनं भवेत् । तत् = तस्मात् , नाथं = स्वामिनम् . गया है अब उसे वर्षा ऋतु की भाँति अवश्य यह महाराणी । द्रौपदी बढ़ायेंगी [अर्थात् कोधान्ध भीमसेन द्रौपदी के वचनों से और उत्तेजित हो उठेंगे] ॥१४॥ (द्रौपदी का चेटी के साथ प्रवेश) ( द्रौपदी डब डबाये हुए नेत्रों से ठण्ढो श्वास लेती हैं ) चेटी-धैर्य धरै, धैर्घ्य धरे, महाराणी, सहज कौरवशत्रु कुमार भीमसेन आप का कोष निवारण करेंगे। द्रौपदी-अरी, बुद्धिमतिके, ऐसा ही होता यदि महाराज विपरीत न होते।

अङ्कः] प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् । २६ ण भवे । ता णाहं पेक्खिदु तुवरदि मे हिममं । आदेसेहि मे णाह- स्स वासभवणं । (क) (इति परिकामतः।) चेटी-एदु पदु भट्टिणीख एवं वासभवणं । एत्थ पविसदु भट्टिणी । (ख) द्रौपदी-हजे, कहेहि णाहस्त मह मागमणं । (ग) चेटी-जं देवी आणवेदि । (इति परिकम्योपसृत्य च ।) जमदु जमदु कुमालो । (घ) (क) हज्जे बुद्धिमतिके, भवत्येतद्यदि महाराजः प्रतिकूलो न भवेत् । तन्नाथं प्रेक्षितुं त्वाते मे हृदयम् । तदादेशय मे नाथस्य वासभवनम् । (ख) एत्वेतु भट्टिनी । एतद्वासभवनम् । अत्र प्रविशतु भट्टिनी । (ग) हले, कथय नाथस्य ममागमनम । (घ) यद्देव्याज्ञापयति । जयतु जयतु कुमारः । भीममित्यर्थः । प्रेक्षितुं = द्रष्टुम् , त्वरते= शीघ्रता करोति, मेमम, हृद. यम-स्वान्तम्। पतु=आगच्छतु, द्विरुक्तिः शीघ्रताद्योतनार्था । भट्टिनी राजयोषित् । एतद्वासभवनम् इदं वासगृहम् । कथयेति-द्रौपदी आगतेति कथयेत्यर्थः । देवा राजपत्नी, यत् , माज्ञापयति आदिशति, जयतु उत्कृ- प्टेन वर्तताम् । प्राणनाथ का दर्शन करने के लिये मेरा हृदय चञ्चल होरहा है अतः स्वामी के आवास का पथ प्रदर्शन कर । ( दोनों चली जाती हैं) चेटी-आइये, आइये स्वामिनी, द्रौपदी-अये, मेरा आगमन नाथ को कहो । चेटी-भला, ऐसा ही करूंगी। युवराज की विजय, विजय ।

३० वेणीसंहारं नाटकं- [प्रथमः- (भीमसेनोऽशृण्वन् 'यत्तदूर्जितम्' (१।१३) इति पुनः पठति ।) चेटी-(परिवृत्य ।) भट्टिणि, पिदे णिवेदेमि । परिकुविदो विन कुमालो लक्खीअदि । (क) द्रौपदी-हजे, जह एवं ता अवहीरणावि एसा मं मासासमदि । ता एअम्ते उवविध भविम सुणुमो दाव णाहस्स ववसिदं । (ख) (उमे तथा कुरुतः ।) भीमसेनः-(सहदेवमधिकृत्य ।) किं नाम पञ्चभिः सन्धिः । (क) भट्टिनि, प्रियं ते निवेदयामि । परिकुपित इव कुमारो लक्ष्यते । (ख) हले, यद्येवं तदवधीरणाप्येषा मामाश्वासयति । तदेकान्त उप- विष्टाभूत्वा शृणुमस्तावन्नाथम्य व्यवसितम् । अशृण्वन् अनाकर्णयन् , शतृप्रत्ययान्तोऽयम् । भट्टिनि देवि, प्रियंइष्टम् ते तव, निवेदयामि = कथयामि कुमारः, परिकुपित इव = क्रुद्ध इव, लक्ष्यते= दृश्यते। यदि, एवम् = क्रुद्धोभीमसेनः, तदा, मवधीरणा तिरस्कारः, अपि एषा-भीमकृता, माम् , आश्वासयति = आश्वासनं करोति, = आश्वासनं करोति, सुखयतीत्यर्थः । तत्=तस्मात, एकान्ते = रहसि, उपविष्टाः = उपवेशं कृतवत्यः, शृणुमः = कर्णयामः, तावत् , नाथस्य- पत्युः, व्यवसितम् = व्यवसायम् । भीमसेन-(न सुनकर क्रोधपूर्वक "यत्तदुर्जितम्"यह श्लोक फिर से पढ़ते हैं चेटी-(प्रौपदी के समीप बाकर ) महाराणी, एक कर्णसुखद सम्बाद सुनाती हूँ। युवराज क्रुद्ध सा प्रतीत हो रहे हैं। प्रौपदी-भरी, यदि यह बात है तो यह तिरस्कार भी मुझे आश्वासन धैर्य ] देता है। अच्छा-एकान्त में बैठकर पहले प्रियतम की व्यवस्था [ कार्यक्रम ] को तो सुनें। (दोनों एकान्त में बैठकर सुनती हैं ) भीम-(क्रोध पूर्वक सहदेव से ) क्या पाँच ही प्राम पर सन्धि ! , अङ्क: प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् । ३१ मथ्नामि कौरवशतं समरेन कोपा- दुःशासनस्य रुधिरं न पियाम्युरस्तः । सञ्चूर्णयामि गदया न सुयोधनोक सन्धि करोतु भवतां नृपतिः पणेन ॥ १५ ॥ द्रौपदी-(सहर्षम् । जनान्तिकम् ।) णाह, अस्सुदपुष्वं खु दे एदिसं मन्वयः-ममरे, कोपात् , कौरवशतम् , न, मथ्नामि, दुःशासनस्य, उरस्तः, रुधिरम् , न, पियामि, गदया, सुयोधनोरू, न, सचूर्णयामि, भवताम् , बृपतिः, पणेन, सन्धिम् , करोतु ॥ १५ ॥ राजा सन्धिकरोतु अहन्तु कौरवान्विनाशयिष्याम्यवेत्याह-मथ्मामीति । समरे= सङ्ग्रामे, कोपात्= क्रोधात , कौरवशतं = दुर्योधनादीन् , न मथ्नामि-न मथिष्यामि अत्र ननिकाकोःप्रत्ययात्, मथिष्याम्ययैवेति व्यज्यते एव. मप्रिमेऽपि क्रियासत्तामेव व्यनकि । दुःशासनस्य-दुर्योधनकनिष्ठभ्रातुः, उरस्ता वक्षसः । पञ्चम्यास्तसिल । रुधिरम् = रक्तम् न पिवामिन पास्यामि सर्वत्र वर्तमानसामीप्ये लट् । गदया = शस्त्रविशेषेण, सुयोधनोक-दुर्योधनस्य सक्थिनी, न सञ्चूर्णयामि = न मर्दयिष्यामि । भवतां युष्माकं, नृपतिः राजा, पणेन = पञ्चकग्रामरूपेण सन्धि=सन्धानम् , करोतु =सम्पादयतु । प्रतिमुखरूपः सन्धिरत्र एतलक्षणं च- आनुषङ्गिककार्येण क्रियते यत्प्रकाशनम् । नष्टस्येवेह वीजस्य तद प्रतिमुख मतम् ॥ इति । वसन्ततिलकाछन्दः ॥ १५ ॥ सहर्षम् = सानन्दम् । जनान्तिकम् - रगदर्शकसमीपे, अन्योन्यामन्त्रणम् क्या मैं संग्राम में क्रोध से सौ कौरवों का मर्दन न कर डालूंगा ! हृदय प्रदेश से क्या दुश्शासन का रक्त पान न करूंगा ? क्या मैं गदा से दुर्योधन के जाँघ का चूर्ण न बनाडालूंगा ? तुम लोगों के राजा ( युधिष्ठिर ) इस विनिमय पर सन्धि करें [ अर्थात् मैं तो सन्धि नहीं करता] । द्रौपदी-(प्रसन्न होकर सबके समक्ष) स्वामिन् , आप के बचन अपूर्व हैं वेणीसंहारं नाटकं- [प्रथमः- वमणं । ता पुणो पुणो दाव भणाहि । (क) (भीमसेनोऽशृण्वन्नेव 'मध्नामि कौरवशतम्' (१११५) इति पुनः पठति ।) सहदेवः-आर्य, कि महाराजस्य सन्देशोऽयमाणाव्युत्पन्न इव गृहीतः। भीमसेनः-का पुनरत्र व्युत्पत्तिः। सहदेवः-आर्य, एवं गुरुणा सन्दिष्टम् । भीमसेनः-कस्य। (क) नाथ, अश्रुतपूर्व खलु त ईदृशं बचनम् । तत्पुनःपुनस्तावगण । तदुक्तं दर्पणे- अन्योन्यामन्त्रण यत्स्यात्तानान्ते जमान्तिकम् । इति । मथुतपूर्व =न श्रुतम् , अश्रुतम् , पूर्वम् अश्रुतम् इति अश्रुतपूर्वम् 'सुत्सुपे' ति समासः । ईदृशम् = पूर्वोक्तं मध्नामीत्यादि, ते = तव, वचनम् = वाणी, तत्तस्मात् , पुनःपुनः= भूयोभूयः, तावत् , भण=निगद, मार्य = श्रेष्ठ, महाराजस्य = युधिष्ठिरस्य, सन्देशः= वाचिक 'सन्देश- वाग्वाचिकं स्यादित्यमरः।मायण = भवता, अव्युत्पन्न इव - तात्पर्याविषय इव, किम् , किमितिप्रश्ने, गृहीतः अवगतः । तत्तात्पर्यानभिज्ञोभवान् , इत्यर्थः । = युधिष्ठिरवाक्ये, व्युत्पत्तिः- तात्पर्यम् । किं तात्पर्यमित्यर्थः । । ऐसा कभी भी श्रुतिगोचर नहीं हुया था। अच्छा, एक बार फिर कहने की कृपा कीजिये। भीम-सहदेव, देखो ( मध्नामि कौरव शत.....""श्लोक फिर पढ़ते हैं)। सहदेव-क्या महाराज के सन्देश का रहस्य न समझकर आपने इसी प्रकार सुनकर मान लिया। भीम-फिर उसमें क्या रहस्य है ? सहदेव-आर्य, महाराजने इसप्रकार सन्देश दिया है। भीम-किसे सन्देश दिया है।

अहः ] प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् । ३३ सहदेवः-सुयोधनस्य। भीमसेनः-किमिति । सहदेवः- इन्द्रप्रस्थं वृकप्रस्थं जयन्तं वारणावतम् । प्रयच्छ चतुगे प्रामान्कञ्चिदेकं च पञ्चमम् ॥ १६ ॥ - अन्वय:-इन्द्रप्रस्थम्, वृकप्रस्थम् , जयन्तम् , वारणावतम् , चतुरः प्रामान , प्रयच्छ, कश्चित् , एकम् पञ्चमम् , च, (प्रयच्छ ) ॥ १६ ॥ युधिष्ठिरप्रेषितसन्देशमेवाह-इन्द्रप्रस्थमिति । इन्द्रप्रस्थ = खाण्डवप्रस्थम् , 'हस्तिनापुरान्निर्वासितोयुधिष्ठिरः स्वनिवासाये, न्द्रप्रस्थनामक नगरं रचयामास एतेन निर्वासनरूपोऽपकारः सूचितः। वृकप्र. स्थम् =भीमस्य वृकोदरनामप्राप्तिस्थानम् 'अत्रैव दुर्योधनादिभिः विषदानेन मद- मत्तोऽकारि, एतेन विषदानरूपोऽपकारः सूचितः । जयन्तम् = द्यूतक्रीडास्था. नम् , अव छूतेन राज्यादीनपहृत्य वनवासो दत्तः एतेन छलेन राज्यायपहरणरू. पोऽपकारः सूचितः। वारणावतम् = लाक्षागृहदाहस्थानम् 'लाक्षागृहे निवसति युधिष्ठिरे दुर्योधनाज्ञया पुरोचनेन वह्नौ प्रज्वालिते कष्टेन तस्मान्निर्गतो युधिष्ठिरः, एतेन प्राणहरणोपायरूपोऽपकारः सूचितः । चतुरः = रक्तनामनिर्दिष्टान् चतु:- संख्याकान् , ग्रामान् =संवसथान् 'समी संवसथप्रामी, इत्यमरः। प्रयच्छ = देहि, कश्चित् =नाम्नाऽनिर्दिष्टम् , एकम् , पञ्चमं च । चतुरपकारसूचनानन्तरम् नाम्नाऽनिर्दिष्टस्य 'पञ्च, पञ्चत्वं भावप्रधाननिर्दशः माति, ददाति पञ्चम इत्येवं निष्पन्नस्य पञ्चमस्य कथनात् मरणप्रापकयुद्धस्थानं सूचितम् । पथ्यावक्त्रं- सहदेव-सुयोधन को । भीम-वह सन्देश क्या है ? सहदेव- "इन्द्रप्रस्थ, वृकप्रस्थ, जयन्त और वारणावत इन चार ग्रामों को और पाचवा कोई एक जो इच्छा हो दीजिये" ॥ १६ ॥ ३२० ३४ वेणीसंहारं नाटक- [प्रथमः- भीमसेनः-ततः किम् । सहदेवः-तदेवमनया प्रतिनामग्रामप्रार्थनया पञ्चमस्य चाकीर्त. नाद्विपभोजनजतुगृहदाहातसमाचपकारस्थानोद्घाटनमेवेदं मन्ये । भीमसेनः-(साटोपम् ।) वत्स, एवं कृते किं भवति । सहदेवः-मार्य, एवं कृते लोके तावत्स्वगोत्रक्षयाशति हृदयमा- विकृतं भवति,कुरुराजस्य तावदसन्धेयता तदैव प्रतिपादिताभवति । भीमसेनः-मूढ, सर्वमप्येतदनर्थकम् । कुरुराजस्य नावदसन्ध- यता तदेव प्रतिपादिता यदैवास्माभिरितो वनं गच्छद्भिः सवरेव कुरु- कुलस्य निधनं प्रतिज्ञातम् । लोकेऽपि च धार्तराष्ट्रकुलक्षयः किं लजा कगे भवताम । अपि च रे मूर्ख, तात्पर्यानभिज्ञो भीमसेन आह-ततःकिमिति । सहदेवस्तात्पर्य स्पष्टतयाऽह-तदेवमिति । प्रतिनामग्रामप्रार्थनया तत्तन्नामनिर्देशपूर्वकामयाचनेन, पञ्चमस्य च, मकोनात् = नामाकथनात् । स्वगोत्रक्षयाशङ्कि-निजवंश विनाशाशङ्ककम् , आविष्कृतम्=प्रकटितम् । निधनम =मरणम् । भीम-तो इससे क्या ? (अर्थात् इसमें क्या रहस्य है ? )। सहदेव-इस प्रकार चार प्रामों का नाम लेकर तथा पाचवें का नाम न लेकर प्रार्थना करने से मुझे विदित होता है, 'महराज ने विषप्रदान, लाक्षानिर्मित भवन के भस्मीकरण और कपटपाश इत्यादि अपकारों की स्मृति कराई है। भीम-(आवेश में आकर ) ऐसा करने से क्या लाभ ? सहदेव-आयं, ऐसा करने से एक तो संसार के समक्ष स्पष्ट हो जायगा कि महाराज का हृदय अपने गौत्रवध से दुखी होता है दूसरे उसके अपकारों को स्मरण कराकर उसके साथ सन्धि न करना ही दिखाया है। भीम-यह सब व्यर्थ की बात है कौरवों के साथ सन्धि तो तभी स्थगित हो गई जब हम लोगों ने यहाँ से निर्वासित होकर बन में जाते समय कौरवों के वंशनाश को प्रतिज्ञा किया था, धृतराष्ट्र के कुल की समाप्ति की बात संसार जान गया है । क्या यह आपलोगों के लिये लज्जा की बात है ? अरे मूर्ख :- बङ्कः] प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् । ३५ ms- . युष्मान्हेपति क्रोधालोके शत्रुकुलक्षयः । न लज्जयति दाराणां सभायां केशकर्षणम् ॥ १७ ॥ द्रौपदी-(जनान्तिकम् ।) णाह, ण लज्जन्ति पदे । तुम वि दाव मा विसुमरेहि । (क) भीमसेनः-वत्स, कथं चिरयति पाञ्चाली। सहदेवः-आर्य, का खलु वेलाऽत्रभवत्याः प्राप्तायाः। किन्तु रोषा- वेशवशादार्याऽऽगताप्यायेण नोपलक्षिता । (क) नाथ, न लज्जन्त एते । त्वमपि तावन्मा विस्मार्षीः । अन्वयः-क्रोधात् , शत्रुकुलक्षयः, लोके, युष्मान् , हेपति, सभायाम् , दाराणाम् , केशकर्षणम् , न, लजयति ॥ १७ ॥ युष्मानिति । क्रोधात कोपात् , शत्रुकुलक्षयः =रिपुवंशविनाशः, लोके = जगति, युप्मान् = भवतः, हृपयतित्रपयति, सभायां सदसि दाराणां स्त्रीणाम् , केशकर्षणम् = कचाकर्षणम् , न = नहि लज्जयति = त्रपयति । सभायां द्रौपदीकेशाकर्षणादधिकं न किमपि लज्जाकरमिति भावः। पथ्यावक्त्रंछन्दः ॥ १७ ॥ मा विस्मार्षीः-न विस्मर । माङिलुङ, इतिला प्रत्ययः । कथम् = कस्माद्धेतोः, पाञ्चाली= द्रौपदी, चिरयति=विलम्ब कुरुते । काखलु वेला = चिरकालः । क्रोध से शत्रुवंश का नाश संसार में आप लोगों को लजित करता है परन्तु भरी सभा में स्त्री का केशापकर्षण आप लोगों को लजित नहीं करता ॥ १७ ॥ द्रौपदी-(सबके समक्ष ) नाथ ! इन्हें लज्जा नहीं है देखना आप भी मत भूल जाना। भीमसेन-(स्मरण पूर्वक ) प्रिय, क्यों द्रौपदी को विलम्ब होरहा है युद्ध के लिये शीघ्रातिशीघ्र तय्यार हो जाने के लिए मेरा मन मुझे प्रेरित कर रहा है। सहदेव-आर्य्य ! श्रीमती जी के आये हुए बहुत विलम्ब हो गया क्रोध के आवेश में पड़ कर आपने उन्हें देखा ही नहीं ।

३६ वेणीसंहारं नाटकं- [प्रथम:- भीमसेनः-(दृष्ट्वा, सादरम् ।) देवि, वर्धितामरस्माभिरागतापि भवती नोपलक्षिता । मतो न मन्युं कर्तुमर्हसि । द्रौपदी-णाह, उदासोणेसुतुम्हेसुमहमण्णु,ण उण कुविदेसु।(क) भीमसेनः-यद्येवमपगतपरिभवमात्मानं समर्थयस्व । (हस्ते गृहीत्वा, गर्वे समुपवेश्य, मुखमवलोक्य ।) किं पुनत्रभवतीमुद्विग्नामिवोपलक्षयामि । द्रौपदी-णाह, कि वि उन्वेमकालणं तुम्हेसु सणिहिदेसु । (ख) (क) नाथ, उदासीनेषु युष्मासु मम मन्युः, न पुनः कुपितेषु । (ख) नाथ, किमप्युद्वेगकारणं युष्मासु सन्निहितेपु। वर्धितामः = उद्दीपितक्रोधः। नोपललिता=नावगता। मन्यु = कोषम् , 'मन्युदैन्ये कती क्रुधि' इत्यमरः । उदासीनेषु विषयानासक्तेषु । अपगतपरिभवम् = समाप्ततिरस्कारम् । आत्मानं = स्वम् , समर्थ- यस्व-अवगच्छ । उपलक्षयामि =जानामि । युष्मासु वीरेषु, भवत्यु, सन्निहितेषु = समीपस्थेषु, नतु अन्यत्र गतेपु, किमप्युद्वेगकारणं, नकिमपीत्यर्थः । भीम - ( देख कर आदर पूर्वक) देवि ! हम लोगों ने क्रोध के आवेश में होकर नहीं देखा यद्यपि बाप सम्मुख खड़ी है अतः आप क्रोध न करें। द्रौपदो-नाथ, यदि आप लोग उपेक्षा कर के बैठ जाते तो मैं क्रोध करती परन्तु आप लोगों को प्रतिशोध करने के लिये उद्यत देखती हूँ अतः कोष कैसा? भीम-यदि ऐसी बात है तो समझ लीजिये आप के अपमान का प्रतिकार हो ही गया । ( हाथ पकड़ कर बगल में बैठा लेते हैं और उन के मुख की ओर देख कर ) क्यों बार व्याकुल सी प्रतीत हो रही हैं ? द्रौपदो-भगवन् , आप लोगों के समीप रहते हुए उद्विग्नता का कारग हो सकता है ?

अङ्कः] प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् । ३७ भीमसेनः-किमिति नावेदयसि । ( केशानवलोक्य । ) मथवा कि- मावेदितन । जीवत्सु पाण्डुपुत्रेषु दूरमप्रोषितेषु च । पाञ्चालराजतनया वहते यदिमां दशाम् ॥ १८ ॥ द्रौपदी-हजै बुद्धिमदिए, कहेहि णाहस्स को मण्णो मह परि- हवेण खिज्जह । (क) चेटी-जं देवों आणवेदि। (भीममुपसृत्य । अअलि बद्ध्वा ।) सुणादु (क)हले बुद्धिमतिके? कथय नाथस्य कोऽन्यो मम परिभवेण खिद्यते। अन्वयः–पाण्डुपुत्रेषु, जावत्सु, दूरम् , अप्राषितेपु, च, पाञ्चालराजतनया, यत् , इमाम् , दशाम् , वहते ॥ १८ ॥ अस्माकं सन्निधाने सति तादृशदशायोग्या द्रौपदो नेत्याह-जीवस्त्विति । पाण्डुपुत्रषु = युधिष्ठिरादिषु, जीवत्सु प्राणान् धारयत्सु, दृरम् = अस- मीपम् क्रियाविशेषणमिदम् मप्राषितषु = परदेशेऽवसत्सु, च, पाञ्चालराज- तनया = पञ्चालदेशाधिपमुता, द्रौपदी, इत्यर्थः । राजतनयेत्यनेन दुःखासहन- योग्यता दर्शिता। यत् , इमाम अवद्धकेशा, दशां स्थितिम् , वहते- प्राप्नोति । या दशा अस्वामिनः प्रोषितभर्तृकाया वा मा, दशा वीरपत्न्या द्रोपद्यः वर्तत इति भावः । अत्र विभावनाविशेषोक्त्योः सन्देहसकरोऽलङ्कारा पथ्यावक्त्रं छन्दः॥१॥ नाथस्य कथय । उहेगकारणमिति शेषः । .. भीमसेन - क्यों नहीं कहती ? (बालों को देख कर और उछवास लेकर ) अथवा कह कर ही क्या करेंगी ! ( क्यों कि ) पाण्डु कुमार अभी जी रहे हैं और कहीं दूर भी नहीं चले गए हैं फिर भी पञ्चाल नरेश की पुत्री हैं और इस दशा को प्राप्त हो गई हैं। द्रौपदी-अरी बुद्धिमतिके, सम्पूर्ण घटना स्वामी से कहदो न मेरे अपमानित होने पर इन के अतिरिक्त कौन दुखी होगा। चेटी-अच्छा महाराणी की जो आज्ञा । (भीमसेन के समीप जाकर

३.
वेणीसंहारं नाटकं-
[प्रथम:-
कुमालो । इदो वि अहिभदरं अज्ज उव्बमकालणं पासी देवीए।(क)
भीमसेनः-किं नामास्मादप्यधिकतरम् । वुद्धिमतिके, कथय ।
कौग्व्यवंशदावऽस्मिन्क एष शलभायते ।
बद्धवणी स्पृशन्ननां कृष्णां धूमशिखामिव ॥ १६॥
(क) यहेव्याज्ञापयति । शृणोतु कुमारः । इतोऽप्यधिकतरमद्योद्वेग-
कारणमामीद्देव्याः ।
इतोऽपि अस्मादपि, अधिकतरम् = उत्कृष्टम् , मद्य-अस्मिन्नहनि,
उद्वेगकारणम् = उद्वेजनहेतुः ।
अन्वयः-कौरव्य वंशदावे, अस्मिन् , कृष्णाम् , धूमशिखाम् , इव, मुक्त-
वेणीम् , एनाम् , कृष्णाम् , स्पृशन् , का, एषः, शलभायते ॥ १९ ॥
कौरव्यति । कौरव्यवंशदावे = कौरव्यः वंश इव । उपमितसमासः ।
मानसराजहंसवद्, वंशस्य श्लेषेणनिर्देशः, एकस्य कुलमर्थः । अन्यस्य वेणुः ।
तस्मिन् योदावः दवाग्निः, तस्मिन् कौरव्यवंशदावे, अस्मिन् =मयि, भीमे,
कृष्णांनीलाम् , 'कृष्णा तु नील्या द्रौपद्यां पिप्पलीद्राक्षयोरपि' इत्यमरः ।
धूमशिखाम् =धूमकेतुम् , इव, मुक्तवेणीम् = अबद्धकेशवेशाम् , एनाम:
उपस्थिताम् , कृष्णाम् = द्रौपदीम् स्पृशन् = छुपन् , कः, एषः, शलभायते-
पतज्ञायते, पता इवाचरतीत्यर्थः ।
कौरव्यवंशेत्यत्र लुप्तोपमा कौरव्यवंशदावेत्यत्र रूपकं, क्यातोपमा, एतेषाम-
झाङ्गिभावात् सङ्करः । पथ्यावक्त्रं छन्दः ॥ १७॥
.
हाथ जोड़ कर ) कुमार सुनें। इस से भी बढ़ कर भाज महाराणी की उद्विग्नता
में कारण हुआ है।
भीमसेन-क्यों। बुद्धिमति के, इस से भी बढ़ कर ! तो कहो, कहो।
बॉस के वृक्ष सदृश कुरुवंश के इस दावामि में धूम शिखा के सदृश मुक्त केश
पाशा पाञ्चाली से विरोध कर कौन व्यक्ति टिडी की भाँति जल भुन कर विनष्ट
होना चाहता है ॥ १९॥

अङ्कः] प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् । ३९ चेटी-सुणादु कुमालो। अज्ज पखु देवी अम्बासहिदा सुभ- हामुहेण सवत्तिवग्गेण परिवुदा मज्जाए गन्धालीए पादवन्दणं काटुं गदा । (क) भीमसेनः-युक्तमेतत् । वन्द्याः खलु गुरवः । ततस्ततः । चेटी-तदो पडिणिवुत्तमाणा भाणुमदीए देवी दिट्ठा । (ख) भीमसेनः-( सक्रोधम् । ) माः, शत्रोर्भार्यया दृष्टा । हन्त, स्थानं क्रोधस्य देव्याः। ततस्ततः । चेटी-तदो ताए देवीं पेक्खिम सहीजणदिण्णदिद्विर सगव्वं (क) शृणोतु कुमारः। अद्य खलु देव्यम्बासहिता मुभद्राप्रमुखेन सपत्नीवर्गेण परिवृता आर्याया गान्धार्याः पादवन्दनं कतु गता। (ख) ततः प्रतिनिवर्तमाना भानुमत्या देवी दृष्टा। सुभद्राप्रमुखेन = कृष्णस्वमृप्रधानेन, सपत्नीवर्गेण =समानः पतिर्यस्याः सा सपत्नी, तस्याः वर्गेण समुदायेन, परिवृता=युक्ता अम्बासहिता कुन्ती- संयुक्ता, देवी, आर्यायाः, गान्धार्याः = धृतराष्ट्रपत्न्याः, पादवन्दनम् = चरण- वन्दनां, कर्तुम् , अद्य, खलु, गता, इत्यन्वयः । खल्वितिवाक्यालकारे । ततस्ततः%तदन्तरन्तदन्तरम् । प्रतिनिवर्तमाना=प्रत्यागच्छन्ती, भानुमत्या = दुर्योधनपल्या । हन्त, इति विषादे । विषादोऽयमित्यर्थः । हन्तहर्षेऽनुकम्पायां वाक्यारम्भ- विषादयोरित्यमरः। चेटी-कुमार सुनें । आज महाराणी माता के साथ सुभद्रादिक सपत्नियों को लेकर पूज्या गान्धारी (माता) के चरणों में नमस्कारार्थ गई थीं। भीमसेन-यह तो उचित ही है बड़े लोग अभिवन्द्य हैं ही तो फिर ? चेटी-उसी समय लौटती हुई महाराणी को भानुमती ने देखा । भीमसेन-( क्रोष वश होकर ) अरे ! शत्रु की स्त्री ने देखा !! दुःख ! तब तो देवी का क्रोध अवसरोचित है अच्छा फिर क्या हुआ? चेटी-इस के अनन्तर उसने (भानुमती ने ) महाराणी की बोर देख

वेणीसंहारं नाटक-
[प्रथमः-
NA-
इसि विहसि भणिभं । अह जण्णसेणि, कसि तुम्हाणं अज्जवि
केसा ण संजमीमन्ति । (क)
भीमसेनः-सहदेव, श्रुतम् ।
सहदेवः-मायें, उचितमेवैतत्तस्याः। दुर्योधनकलत्रं हि सा पश्य।
स्त्रीणां हि साहचर्याद्भवन्ति चेतांसि भर्तृसदृशान ।
मधुरापि हि मूर्च्छयते विषविटपिसमाश्रिता बल्ली ॥ २० ॥
(क) ततस्तया देवी प्रेक्ष्य सखीजनदत्तदृष्ट्या सगर्वमीषद्विहस्य
भणितम् । अयि याज्ञसेनि, कस्माद्युष्माकमद्यापि केशा न संयम्यन्ते ।
सखोजनदत्तदृष्टया-सखोजने, आलिजन दत्ता दृष्टिः यया, तया,
सगर्वम् = साहङ्कारम् । भणितम् = निगदितम् । याज्ञसेनि = द्रौपदि ।
मद्यापि = इदानीमपि । संयम्यन्ते बध्यन्ते ।
एतत् = पूर्वोत्कवचनम् , उचितमेव =युक्तमेव, एवेत्यवधारणे। तस्याः=
भानुमत्याः, इत्यन्वयः। हि = यतः, सा=भानुमती, दुर्योधनकलत्रम् =
दुर्योधनस्य त्री। दुर्योधनकलत्रमित्यनेन यथा दुर्योधनोधृष्टस्तथा तस्य भायोपीति
सूचितम् ।
अन्वयः-साहचर्यात् , स्त्रीणाम् , चेतासि, भर्तृसदृशानि, भवन्ति, हि,
हि, विषविटपिसमाश्रिता मधुरा, अपि, बल्ली, मृच्छंयते, ( जनम् , ) ॥२०॥
कर सखियों को सङ्केत किया और फिर वह थोड़ा मुसकाती हुई अभिमान से ऐंठ
कर बोली । अये! महाराणी द्रौपदी, ( सुना जाता है पाँच गाँव लेकर सन्धि को
बात चीत की गई है ) अब भी आपने अपने केश पाशों का संयमन (बाँधना)
नहीं किया है।
भीमसेन-सहदेव, सुने ।
सहदेव-आर्य, यह तो उस के लिये उचित ही है अन्ततो गत्वा दुर्योधन
ही को स्त्री है न देखिये।
स्त्रियों के स्वभाव साथ साथ रहने के कारण उन के पति देव के सदृश ही
होते हैं क्यों कि विष वृक्ष में उलझी हुई लता मीठी होती हुई भी मूर्छाचारी गुणों
से
युक्त
हो जाती है ॥ २०॥

महः ] प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् । ४१ . भीमसेनः-बुद्धिमतिके, ततो देव्या किमभिहितम् । चेटी-कुमाल, जर पडिहाणं मम वयणं भवे तदो देवी भणादि । (क) भीमसेनः-किं पुनरभिहितं भवत्या । चेटो-तदो मर परिकुवि भगि। मह भाएमदि. तुम्हाणं भमुक्केमु केमहन्थेषु कधं अम्हाणंदेवीए केसामंजमीमन्तिात्त । (ख) (क) कुमार, र्याद परिहानं मम वचनं भवेत्तदा देवी भणति । (ख) ततो मया परिकुप्य भणितम् । अयि भानुमति, युष्माकममुक्तेषु केशहस्तेपु कथमस्माकं देव्याः केशाः संयम्यन्त इति । पूर्वोक्तऽथे प्रमाणमाह - स्त्रीणामिति । साहचर्यात् = सहवासात् , स्त्रीणां नारीणाम् , चेतांसि = चित्तानि, भर्तृसदृशानि = पतितुल्यानि, भवन्ति, हि । हि अवधारणे । 'हि हेताववधा- रणे इत्यमरः । हि = यतः, विषविटपिसमाश्रिता= विषवृक्षाश्रिता, मधु- रामधुररसा, अपि, वल्ली = लता, 'वल्ली तु व्रतनिर्लता' इत्यमरः । मूर्छयते = मोहयति, जनमिति शेषः । आर्याछन्दः ॥ २० ॥ बुद्धिमतिके =बुद्धिमतिकानाम्नीचेटी तत्सम्बोधने । अभिहितम्-उक्तम् । परिहीनं = विनष्टम् , मम मुखादनिःसतमित्यर्थः । देवी= द्रौपदी, भण. ति=गदति, गदेदित्यर्थः । परिकुष्य - परिक्रुध्य, भणितम = उक्तम् । अमुक्तेषु =बद्धेषु, केशहस्तेषु केशवातेषु 'हस्तः करे करिकरे सप्रकोष्टकरेऽपि च । ऋक्षे केशात्परो व्राते, इत्यमरः । कथंकेनप्रकारेण संयम्यन्ते =बध्यन्ते । भीमसेन-बुद्धिमति के ! पुनः देवी ने क्या समाधान किया ? चेटी-कुमार, यदि मैं नहीं बोलती तो महाराणी अवश्य उत्तर देती (अर्थात् मेरे साथ रहते हुए महाराणी को समाधान देने की कोई आवश्यकता नहीं) भीमसेन-तुमने फिर क्या कहा ? चेटी-कुमार मैंने इस प्रकार कहा, ऐ भानुमती, नुम लोगों के केश तो बँधे हुए है तो मेरी महाराणी के केश क्यों बंधे रहेंगे ? .

४२
वेणीसंहारं नाटकं-
[प्रथमः-
-
भीमसेनः-( सपरितोषम् । ) साधु बुद्धिमतिके, साधु । तदभि-
हितं यदस्मत्परिजनोचितम् । ( अधीरमासनादुत्तिष्ठन् । ) भवति पाश्चा.
लगजतनये, श्रयताम् । मचिरेणैव कालेन ।
चञ्चद्भुजभ्रमितचण्डगदाभिघात-
संचूणितोरुयुगलस्य सुयोधनस्य ।
स्त्यानापविद्धघनशोणितशाणपाणि-
रुत्सयिष्यति कचांस्तव देवि भीमः ॥ २१ ॥
अस्मत्परिजनोचितम् = भास्माकजनसमुचितम् । मचिरेण = शीघ्रण
अन्वयः-(हे) देवि, चञ्चद्भुजभ्रमितचण्डगदाभिघातसञ्चूर्णितोफ्युग.
लस्य, सुयोधनस्य, स्त्यानापविद्धघनशोणितशोणपाणिः, भीमः, तव, कचान् उत्तं
सयिष्यति ॥ २१ ॥
शीघ्रमेव शत्रून् विजित्य तवकचान भन्स्यामोत्याह-चञ्चदिति ।
(हे ) देवि= महिषि द्रौपदि । चञ्चद्भुजसमितचण्डगदाभिघातस.
चूर्णितोरुयुगलस्य = चनद्भयां, चलया, भुजाभ्यां दोा, भ्रमिता, या
चण्डगदा, शस्त्रविशेषः, तस्य अभिघातेन, हननेन, सञ्चूर्णितम् , ऊरु गलम् ,
सक्थिद्वयम् , यस्य, तस्य, सुयोधनस्य = दुर्योधनस्य स्त्यानापविद्धघनशो-
णितशाणपाणिः-स्त्यानं, जिनम् अपविद्धं, आविद्धम् , घन, निविडं यच्छोणितं,
रुधिरं, तेन शोणः, रक्तः पाणिः, हस्तः यस्य सः, भीमः = अहं तव, कचान्
केशान् , उत्तंसयिष्यति =अवभूषयिष्यति तसु भूषायामिति निष्पन्नः ।
भीम-( सन्तुष्ट होकर ) ठीक बुद्धिमतिके ठीक तुमने वही कहा जो
हम लोगों के मृत्यों को कहना चाहिये । (व्याकुलाहट के साथ उठते हुए) ऐ
पावाल पुत्रि, विषाद से कोई लाभ नहीं । अधिक मैं क्या कहूँ बहुत शीघ्र जो
करुंगा उसे सुनिये।
हे देवि ! [ यह ] भीम अपने चपल भुजदण्डों से घुमाये हुए भीषण गदा
के प्रहार से सुयोधन के जङ्घों को रौंद कर निकाले गये खूब गाढ़े रक से निश्चल
हाथों को सता हुभा तुम्हारे केश कलापों को संवारेगा ॥२१॥

अङ्कः] प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाबयोपेतम् । द्रौपदी-कि णाह, दुकरं तुए परिकुविदेण । सव्वहा अणुगेबन्तु पदं ववसिदं दे भादरो। (क) सहदेवः-मनुगृहीतमेतदस्माभिः । (नेपथ्ये महान्कलकलः । सर्वे सविस्मयमाकर्णयन्ति ।) भीमसेनः- मन्थायस्तार्णवाऽम्भाप्लुतकुहरचलन्मन्दरध्यानधारः कोणाघातेषु गर्जत्प्रलयघनघटान्योन्यसंघट्टचण्डः । (क) कि नाथ, दुष्करं त्वया परिकुपितेन। सर्वथाऽनुगृह्णन्त्वेतद्वय- वसितं ते भ्रातरः। अत्र दुर्योधनोरुसञ्चूर्णनात्मकयुद्धवृत्तान्तरूप काव्याऽर्थस्य निश्चयेनोपस्थितेः परि- न्यासाख्यं मुखाङ्गम् । तदुक्तं दर्पणे-"तनिष्पत्तिः परिन्यासः" इति । निष्पत्तिः निश्चयेनोपस्थितिः । अत्र चञ्चद्भुजभ्रमितचण्डेत्यत्र वृत्त्यनुप्राप्तः शोणितशोणेत्यत्र छेकानुप्रासोऽ- लङ्कारः । वसन्ततिलका छन्दः ॥ २१ ॥ परिकुपितेन, त्वया किं, दुष्करम् = दुःपाध्यम् , न किमपीत्यर्थः । ते, भ्रातरः, एतद्वयवसितं=इमं व्यवसायम् , अनुगृह्णन्तु अनुमन्यन्ताम् । कलकला=आकस्मिकोऽव्यक्तशब्दः। अन्वयः-मन्थाय स्तार्णवाम्भः प्लुतकुहरचलन्मन्दरध्वान धीरः, कोणाघातेषु, द्रोपदी-स्वामिन् आप के क्रुद्ध हो जाने पर कौन कार्य दुष्कर है [अर्थात् जिसे आप न कर सकें] ईश्वर करे आप के इस विचार से आप का भातृवर्ग सहमत हो जाय । सहदेव-हम लोग सहमत हैं। (नेपथ्य कोलाहल से गूंज जाता है । सब लोग आश्चर्य चकित हो कर सुन रहे हैं)। भीम-(प्रसन्न होकर ) देवि, यह क्या ? मन्थन दण्ड (मन्दराचल ) से प्रक्षिप्त समुद्र जल से पूर्ण कन्दरा सहित चलते हुए मन्दराचल की तरह गम्भीर घोषकारी, कोणा घात होने पर ( सौ हजार डमरू और दस हजार नगाड़े एक साथ बजते हैं तो उसे कोणाघात कहते

वेणीसंहारं नाटकं-
[प्रथम:-
कृष्णाक्रोधाग्रदूतः कुमकुलनिधनोत्पातनिर्घातवातः
केनास्मत्मिहनादप्रनिरसितसखो दुन्दुभिस्ताडितोऽयम् ॥२२॥
( सत्सु) गर्जत्प्रलय धनघटान्यान्यसंघचण्डः, कृष्णाक्रोधाप्रदूतः, कुरुकुलनि.
धनोत्पातनिर्यातवातः, अस्मसिंहनादप्रतिरसितसखः, अयम् , दुन्दुभिः केन,
ताडितः ॥ २२ ॥
मन्थायस्तेति । मन्थायस्तार्णवाम्भाप्लुतकुहरचलन्मन्दरध्वा-
नधीरः मन्थः, मन्थनदण्डविशेषः, तेन आयस्तं चालितम् अर्णवाऽम्भः समु.
दजलं तेन तं, संलग्नं, कुहरं, मध्यं यस्य, तस्य चलतः, मन्दरम्य मन्दरनामक-
शैलस्य य: ध्वानः, शब्दः तदद्धीरः, गम्भीरः । अस्य दुन्दुभिरित्यत्रान्वयः ।
एवमग्रिमस्यापि प्रथमान्तस्य । कोणाघातेषु =
ढकाशतसहस्राणि भेरीशतशतानि च ।
एकदा यन्त्र हन्यन्ते कोणाघातः स उच्यते ॥ इति ।
लक्षणलक्षितेषु सत्सु, गर्जत्प्रलयघनघटान्यान्यसंघट्टचण्डः = गर्ज-
न्तो ये प्रलयकालिकघनाः, तेषां घटा,-समुदायः, तस्या अन्योन्यसङ्घः, परस्पर-
सङ्घर्षः, तस्माच्चण्डः, विकटः, कृष्णाकोधाग्रदृतः=द्रौपदीकोपप्रथमकथ-
है) प्रलय काल के गर्जते हुए मेघों की घटाओं के परस्पर टकर खाने से भीषण
शब्द कारी, द्रौपदी के अथवा प्रलय रात्रि के अग्रदूत के समान, कौरवाधिनाथ
[सुयोधन ] के नाश सूचक उत्पात से उस्थित झज्झा बात की भाँति, तथा, हम
लोगों के सिंह नाद के सदृश इस नगाड़े को किसने ठोंका है।
(अथवा ) अरे, इस नकारे को किसने बनाया ? इस की ध्वनि समुद्र मन्थन
के समय मन्थन दण्ड से प्रक्षिप्त जल से परि पूरित कन्दरायुत मन्दराचल के
भ्रमण कालीन गम्भीर ध्वनि की तरह है, प्रलय काल के गर्जते हुए मेघ माला
ओं के परस्पर सन्ताड़ित होने पर निकलने वाला भीषण निर्घोष को भी जीत
लेती है। यह ( नकारा) द्रौपदी के अथवा प्रलय काल की रात्रि के क्रोध क
सूचक है इतनाही नहीं किन्तु सुयोधन के नाश के लिये उत्पात कालीन झञ्झा
बात की तरह है, और हम लोगों के सिंहनाद की भाँति इस में से ध्वनि
निकलती है ॥ २२॥

अङ्कः] प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् । ४५ (प्रविश्य सम्भ्रातः।) कनुको कुमार, एष खलु भगवान्यासुदेवः । (सवें कृताजलयः समुत्तिष्ठन्ति ।) भीमसेनः-(ससम्भ्रमम् ।) कासौ भगवान् । काकी-पाण्डवपक्षपातामर्षितेन सुयोधनेन संयमितुमारब्धः । (सर्वे सम्भ्रमं नाटयन्ति ।) भीमसेनः---किं संयतः। कशुको-नहि नहि. संयमितुमारब्धः । कः, कुरुकुलनिधनोत्पातनिर्घातवातः कुरुवंशविनाशाशुभसूचकप्रचण्डवायुः, अस्मात्सहनदप्रतिरसितसखः = अस्माकं यः सिंहनादः, केशरिशब्दतुल्य शन्दः तस्य यत् , प्रतिरसितं, प्रतिरवः, तस्य सखा 'राजाहः सखिभ्यष्टच' इति टच् प्रत्ययः । अयं, दुन्दुभिःभेरी 'भेरी खी दुन्दुभिः पुमान्' इति विश्वः केन का, ताडितः= आहतः । अत्र दूत इत्यत्र वातइत्यत्रचोत्प्रक्षे सग्धराछन्दः ! लक्षणमुक्तं तृतीय- लोके ॥ २०॥ कञ्चुकी= सौविदल्लः, राज्ञा स्त्रयगारे यहोरक्षाधिकारीत्यर्थः । पाण्डवपक्षपातामर्पिनेन = पाण्डुपुत्रपक्षग्रहणक्रुद्धेन, संयमितुंबडुम्। स्वाणिच् , ततस्तुमुन्प्रत्ययः । (प्रवेश कर घबड़ाया हुआ) कञ्चुक्रो-कुमार, ये भगवान बासुदेव... ( सब लोग हाथ जोड़ कर खड़े हो जाते हैं)। भीमसेन-( अत्यन्त आतुर होकर ) कहाँ, कहाँ, भगवान बासुदेव ? कञ्चुकी-पाण्डवों के पक्षपात से क्रुद्ध होकर मुयोधन ने भगवान जामुदेव को पकड़ने के लिये उद्यत हुआ। ( सब व्याकुल हो जाते हैं) भीमसेन-क्या ( पकड़ ) लिया। कञ्चुकी-नहीं, नहीं, पकड़ने के लिये तय्यार हुआ। - वेणीसंहारं नाटक- ४६ - [प्रथम:- भीमसेनः-किं कृतं देवेन । कचुकी-ततः स महात्मा दर्शितविश्वरूपतेजःसम्पातमूच्छितमव- धृय कुरुकुलमस्मच्छिविरसन्निवेशमनुप्राप्तः कुमारमविलम्बितं द्रष्टु- मिच्छति । भीमसेनः-(सोपहासम् ।) किं नाम दुरात्मा सुयोधनो भगवन्तं संयमितुमिच्छति । (आकाशे दत्तदृष्टिः ।) आः दुरात्मन्कुरुकुलपांसुल, एवमतिकान्तमर्याद त्वयि निमित्तमात्रेण पाण्डवक्रोधन भवितव्यम्। सहदेवः-आर्य, किमसौ दुगत्मा सुयोधनहतको वासुदेवमपि भगवन्तं स्वरूपेण न जानाति । दर्शितविश्वरूपतंजः सम्पातमूच्छितम् = दर्शितं, यद् , विश्वरूपं विराटशरीरम् तस्य यत्तेजः तस्य यः सम्पातः, मेलनम् , तेन मूचितम् , कुरुकुलं दुर्योधनादीन् , अवधूय= तिरस्कृत्य । कुरुकुलपांमुल= =कुरुकुलपापिष्ठ । स्वरूपण = ईश्वररूपेण । भीम-भगवान ने क्या किया ? कञ्चुकी-अनन्तर उस योगीश्वर ने प्रदर्शित अपने विराट स्वरूप तेज से कौरवों को चकाचौंध कर हम लोगों के शिविर पर चले आये हैं बाप को शीघ्र ही देखना चाहते हैं। भीमसेग-(हसता हुआ ) क्या दुरात्मा सुयोधन भगवान बासुदेव को बन्धन में डालना चाहता है । ( आकाश की ओर अवलोक न कर ) अरे । दुष्ट, कुरु कुलाशार ! इस प्रकार तूने अपनी मर्यादा का उच्छेद कर दिया है तुम्हारे नाशार्थ पाण्डवों का क्रोध तो निमित्त कारण मात्र होगा (अर्थात् तेरा पाप ही तुझे चाट बायमा)। सहदेव-आर्य, क्या यह दुराचारी सुयोधन भगवान वासुदेव के स्वरूप से परिचित नहीं है?

भः] प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् । भीमसेनः-वत्स, मूढः खल्वयं दुरात्मा कथं जानातु । पश्य । आत्मारामा विहितरतयो निर्विकल्पे समाधी ज्ञानोत्सेकाद्विघटिततमोग्रन्थयः सत्त्वनिष्ठाः । यं वीक्षन्ते कमपि तमसा ज्योतिषां वा परस्ता तं मोहान्धः कथमयममुं वेत्ति देवं पुराणम् ॥ २३ ॥ अन्वयः-आत्मारामाः, निर्विकलो. समाधी, विहितरतयः, ज्ञानोत्सेकात् , विघटिततमोप्रन्थयः, सत्त्वनिष्टाः, तमसाम् , ज्योतिषाम् , वा, परस्तात् , यम् , कम् अपि, वीक्षन्ते, तम् , पुराणम् , अमुम्, मोहान्धः, अयम , कथम् , वेत्ति॥२३॥ वासुदेवो न साधारणमनुष्यज्ञानविषय ईश्वरत्वेन भवितुमर्हतीत्याह-मा- मारामा इति । आत्मारामाः=आ सम्यक् रमते अस्मिन्निति आरामः, रमणस्थानम् , भात्मा भारामः येषां ते आत्मारामाः, भात्मनिष्ठाः, योगिन इत्यर्थः । अथवा आत्मनि था समन्तात् रमन्त इत्यात्मारामाः, निर्विकल्पे = विकल्पो विकल्पना मिथ्याज्ञानमित्यर्थः स निर्गतो यस्मात् , तस्मिन् , समाधौ= ध्यातृध्यानपरि. त्यागपूर्वकध्येयमात्रविषयकज्ञाने, अथवा ध्यानोत्तरकालिकयोगाङ्गविशेषे, (च) वि- हितरतयः= कृतानुरागाः, ज्ञानोत्सेकात = ज्ञानस्योत्सेको विशुद्धता तत्त्वज्ञाना. दित्यर्थः । विघटिततमोग्रन्थयः = विघटिताः, दूरीकृताः तमोप्रन्थयः, तूला- विद्या यैः ते, एतेन रजस्तमोराहित्यं सूचितम् । तमसाम् = अन्धकाराणाम् , ज्योतिषां = तेजसाम् , वा, परस्तात् = भिन्नम् , तदुक्तं श्रुती- तस्य भासा सर्वमिदं विभाति । इति । यम् = परमात्मानं, कमपि = अनिर्वचनीयम् वीक्षन्ते= पश्यन्ति, पुरा- भीम-प्रिय प्रात मू यह पापात्मा कैसे जान सकता है देखो:- कल्पनातीत समाधि लगा कर आत्मारूपी उपवन में पूर्णतया अनुरक्त, ज्ञान के भाधिक्य से तमोगुण की प्रन्थियों के विच्छेदक सत्त्वगुणालम्बनकर्ता योगीजन अन्धकार से परे अथवा प्रकाश से परे जिस किसी को देख पाते हैं इस पुराण पुरुष को मूढ़ सुयोधन किस प्रकार समझ सकता है ॥ २३ ॥ । - ४९ वेणीसंहारं नाटकं- [प्रथम:- गत्वा मार्य जयन्धर, किमिदानीमध्यवस्यति गुरुः । कड़ी-स्वयमेव महाराजस्याध्यवसितं ज्ञास्थति कुमारः। (इति निष्कान्तः।) (नेपध्ये कलकलानन्तरम् ।) भी मा दुपदविराटवृष्ण्यन्धकसहदेवप्रभृतयोऽस्मदक्षौहिणीप- नयः कौरवचमूप्रधानयोधाश्च, शृण्वन्तु भवन्तः । यत्सत्यवतमङ्गभीरुमनसा यत्नेन मन्नीकृतं यविस्मर्तुमपीहितं शमवता शान्ति कुलस्येच्छता । णम = आद्यन्तहीनम् , तम् , देवं = परं ब्रह्म, अमुं = कृष्गम् , मोहान्धः- तमोगुणावृतः, अयं दुर्योधनः, कथं, वत्ति =जानाति, न कथमपीत्यर्थः । एतेन योगिनामेव गम्योऽयमिति सूचितम् । मन्दाक्रान्ताछन्दः । मन्दाक्रान्ताम्बुधिरसनग भी भ नौ गौ य युग्ममिति लक्षणात् ॥ २३ ॥ मध्यवस्थति= सम्पादयति । मन्वयः-सत्यव्रतभङ्गभीरुमनसा, ( की ) यत्, यत्नेन, मन्दीकृतम् , कुलस्य, शान्तिम् , इच्छता, शमवता, यत् , विस्मर्तुम् , अपि, ईहितम् , आर्य जयन्धर, अब महाराज क्या करना चाहते हैं ? कञ्चुकी-स्वयं कुमार महाराज के यहां जाकर उनके कर्तव्य को समझ सकते हैं ( चलागया ) (नेपथ्य की कल कल ध्वनि के पश्चात् ) अये, अये, द्रुपद, विराट, वृष्णि, अन्धक और सहदेव प्रमृति मेरी अक्षौहिणी सेना के नायकों, तथा कौरव सेना के अप्रगण्य शूरवीरों, आप लोग ज्यानदें। जिस क्रोध की ज्वाला को सत्य व्रत परायण अपने व्रत भंग की आशङ्का से बड़े परिश्रम के साथ मन्द कियाथा, जिस को शान्ति के पुजारी ने कुल के कल्याण की कामना से भूल जाने का निश्चय करलिया था वह द्यूत रूपी भरणी नाम के काष्ट में अन्तहित युधिष्ठिर के क्रोध की ज्योति द्रौपदी के केश और अङ्कः] प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् । ४६ तयूतारणिसम्भृतं नृपसुताकेशाम्बराकर्षणैः क्रोधज्योतिरिदं महत्कुरुवने यौधिष्ठिरं जृम्भते ॥ २४ ॥ भीमसेनः-(आकर्ण्य । सहर्षम् ।) जृम्भतां जृम्भतामप्रतिहतप्रसर- मार्यस्य क्रोधज्योतिः। द्रौपदी-णाह, कि दाणी एसो पलमजलहरत्थणिदमंसलोद्धोसा । द्यूतारणिसम्भृतम् , तत् , यौधिष्टिरम् , इदम् , क्रोधज्योतिः, नृपसुताकेशाम्बरा. कर्षणैः, महत् , ( सत् ) कुरुवने, जृम्भते ॥ २४ ॥ यत्सत्यव्रतेति । सत्यव्रतभङ्गभीरुमनसा= सत्यमेव व्रतं सत्यव्रतं तस्य भाः, विच्छेदः तस्मात् भोरु, भीतम् मनः यस्य, तेन, यत् = क्रोधज्योतिः, यत्नेन =आयासेन, मन्दीकृतम् = अल्पीकृतम् न तु विनाशितमितिभावः । क्रोधमन्दो यदि न स्यात्तदा सत्यभङ्गः स्यादित्येवं भीरुरितिभावः, कुलस्य= वंशस्य शान्ति = शमनम् , इच्छता अभिलषता शमवता=शान्तेन, मयेत्यर्थः । यद् , विस्मर्तुम= विस्मृतिं कर्तुम् , अपि, ईहितम् = चेष्टितम् , यूतारणिसम्भृतं = द्यूतमरणिः वह्रिमन्थनदारु इव तेनात्पन्नं, तत् , यौधि- ष्ठिरं-युधिष्ठिरे भवम् इदम् , क्रोधज्याति: ज्योतिरिव क्रोधः, उपमितसमासः। नृपसुताकेशाम्बराकर्षणैः = द्रौपदीकचवस्नाकर्षणैः, महत् =संमृद्ध सत् कुरु- वने वन इव कुरुराजे, जृम्भते-प्रकाशते । अत्र न कुत्रापि रूपकसमासः विस्म- रणकेशम्बराकर्षणकृतमहत्वयोः ज्योतिष्यसम्बन्धादनन्वयापत्तेः । अत्र पूर्वार्द्ध हेतोः पदार्थत्वेन काव्यलिङ्गद्वयम् , उत्तरार्द्धं यूतारणीत्यत्र क्रोधज्योतिरित्यत्र कुरुवन इत्यत्र च लुप्तोपमात्रयम् । शादुलविक्रीडितं छन्दः॥ २४ ॥ वस्त्रों के आकर्षण से कौरवबन में अंगड़ाई ले रही है ॥ २४ ॥ भीमसेन-(सुनकर हर्ष और क्रोध के साथ ) भड़क उठे, भड़क उठे महाराज के क्रोध की ज्वाला विना किसी अवरोध के भली भांति बढ़े। द्रोपदी-स्वामिन् , इस समय भीषण निर्घोष के कारण असह्य, प्रलय. ४० ५० वेणीसंहारं नाटकं- - [प्रथम:- क्खणे क्खणे समरदुन्दुही ताडीदि । (क) भीमसेनः-देवि, किमन्यत् । यः प्रवर्तते । द्रौपदी-(सविस्मयम् ।) को एसोजण्णो । (ख) भीमसेनः-रणयक्षः। तथाहि । चत्वारो वयमृत्विजः स भगवान्कर्मोपदेष्टा हरिः सङ्ग्रामाध्वरदाक्षितो नरपतिः पत्नी गृहीतवता। कौरव्याः पशवः प्रियापरिभवक्लेशोपशान्तिः फलं राजन्योपनिमन्त्रणाय रसति स्फीतं यशोदुन्दुभिः ॥२५॥ (क) नाथ, किमिदानीमेष प्रलयजलधरस्तनितमांसलोद्घोष: क्षणे क्षणे समरदुन्दुभिस्ताडयते। (ख) क एप यज्ञः । प्रलयेति-प्रलयकालिकमेघस्य मन्थरस्तनितं, धीरगर्जितम् तद्वन्मांसलः बलवान् य उद्घोषः तेन भीषणः, भयप्रदः । समरदुन्दुभिः=युद्धकालिकभेरी। अन्धयः-वयम्, चत्वारः, ऋत्विजः, सः, भगवान् , हरिः, कर्मोपदेशा, नर- पतिः, समामाध्वरदीक्षितः, पत्नी,गृहीतव्रता, कौरव्याः, पशवः, फलम् , प्रियापरि- भवक्लेशोपशान्तिः, राजन्योपनिमन्त्रणाय, यशोदुन्दुभिः, स्फीतम् ,रसति ॥२५॥ सामं यज्ञरूपेण वर्णयति-चत्वार इति । वयंभीमादयः, चत्वार:= चतुःसंख्याकाः, ऋत्विजः=वृताः सन्तो यज्ञकर्तारः, हरिः कृष्णः, स भगवान् , कर्मापदेष्टा =आचार्यः, नरपतिः युधिष्ठिरः, सङ्घमाध्वरदीक्षितः समामः, अध्वर इव तत्र दीक्षितः, पत्नी द्रौपदी, गृहातव्रता आचरितनियमा, कौरव्याः कुरुवंशजाताः, पशवः = कालिक मेघगर्जन के सदृश गर्जनकारिणी यह रणभेरी ( नगाड़ा) प्रतिक्षण क्यों बजाई जारही है ? भीमसेन-देवि, और कुछ नहीं। यज्ञ का प्रारम्भ है। द्रौपदी-यह कौन यज्ञ है? भीमसेन–णयज्ञ, देखिए:- हम लोग चारो भाई ऋत्विज हैं, भगवान वासुदेव यज्ञीय-विधानोपदेशक . . - अङ्कः] प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् । ५१ सहदेवः-मार्य, गच्छामो वयमिदानी गुरुजनानुशाता विक्रमानु- रूपमाचरितुम् । भीमसेनः-वत्स, एते वयमुद्यता आर्यस्यानुशामनुष्ठातुमेव । (उत्थाय ।) तत्पाञ्चालि, गच्छामी वयमिदानी कुरुकुलक्षयाय । द्रौपदो-(वाष्पं धारयन्ती।) णाह, मसुरसमराहिमुहस्स हरिणो विम मङ्गलं तुम्हाणं होदु । जं च अम्बा कुन्दी भासासदि तं तुम्हाणं होदु । (क) (क) नाय, असुरसमराभिमुखस्य हरेरिव मङ्गलं युष्माकं भवतु । यच्चाम्बा कुन्त्याशास्ते तद्युष्माकं भवतु । यज्ञे आलम्भनीया जन्तुविशेषाः, फलं = लामः, प्रियापरिभवक्लेशोपशा- न्तिः= द्रौपदीतिरस्कारजन्यदुःखविनाशः, गजन्योपनिमन्त्रणाय=क्षत्रि- याहानाय, स्फीतं, यथास्यादेवम् , यशोदुन्दुभिः, रसति =शब्दं करोति । अत्रोद्भदाख्यं नाटकाशम् तदुक्तं दर्पणे- बीजार्थस्य प्रराहः स्यादुभेदः ॥ इति । शार्दूलविक्रीडितं छन्दः ॥२५॥ आचार्य हैं; भूमिपाल युधिष्ठिर यजमान हैं; व्रतधारण को हुई द्रौपदी [ इस यज्ञ में ] पत्नी हैं कौरव वलि के लिये पशु का काम देंग; प्रियतमा के अपमानजनित दुःख की शान्ति ही इस यज्ञ के विधान का फल होगा। राजाओं को निमन्त्रित करने के लिये यह मूर्ति मती यश को दुन्दुभि बार २ बज रही है ॥ २५ ॥ सहदेव-आर्य, अब हमलोग भी पूज्यलोगों से आज्ञा प्राप्त कर अपने २ बल पराक्रम के अनुसार कार्य करने के लिये चलें । भीमसेन-वत्स, ये हम लोग महाराज की आज्ञापालन के लिये ही उद्यत हैं ( उठकर ) पाचालपुत्रि, अब हम लोग कुरुवंश के नाशा' चल रहे हैं। द्रौपदी-(अश्रु भर कर ) नाथ, दैत्यों के साथ युद्ध के लिये प्रस्थित विष्णु भगवान की भाँति आप लोगों का मङ्गल हो । और आप लोगों के लिये बिस मंगल की कामना माता कुंती करती हैं वह भी हो । ।

५२ वेणीसंहारं नाटकं- [प्रथम:- उभौ-प्रतिगृहीतं मङ्गलवचनमस्माभिः । द्रौपदी-अण्णं च णाह, पुणोवि तुम्हेहि समरादो आमच्छिम अहं समास्सासइदचा । (क) भोमसेनः-ननु पाञ्चालराजतनये, किमद्याप्यलीकाश्वासनया। भूयःपरिभवक्रान्तिलज्जाविधुरिताननम् । अनिःशेषितकौरव्यं न पश्यसि वृकोदरम् ॥ २६ ॥ द्रौपदी-णाह, मा क्वु जण्णसेणीपरिहवुहीविदकोवाणला अण- (क) अन्यच्च नाथ, पुनरपि युष्माभिः समरादागत्या समाश्वास- यितव्या। प्रतिगृहीतम् = स्वीकृतम्। अन्वयः-भूयः परिभवक्लान्तिलजाविधुरिताननम् , अनिःशेषितकौरव्यम् , भोमम् , न, पश्यसि ॥ २६ ॥ निहतकौरवमेव मा त्वं पश्यसीत्याह-भूय इति । भूयःपरिभवक्लान्तिलज्जाविधुरिताननम् भूयान् , बहुलो यः परि. भवः, परीभावः तेन या क्लान्तिः, ग्लानिः तया या लज्जा तया विधुरितम् , उदस्तम् , आननम् , मुखं यस्य तम् , अनिःशेषितकौरव्यम्=अनिः शेषिताः समूलमविनाशिताः कौरव्याः येन तम् , वृकोदरम् = भोमम् , न, पश्यसि द्रक्ष्यसि, वर्तमानसमीप्ये, भविष्यति लट् । अत्र हेतोः पदार्थत्वेन काव्यालङ्गमलकारः । पथ्यावक्त्रं छन्दः ॥२६॥ दोनां [ सहदेव और भीम ]-आप के आशीर्वचनों को हम लोगों ने स्वीकार कर लिया। द्रौपदी -नाथ ! आप रण भूमि से भाकर फिर मुझे आश्वासित करें। भीमसेन-पाञ्चाली, आज इस असत्य आश्वासन से क्या ? निरन्तर के अपमान से उत्पन्न दुःख और लज्जा से म्लान मुख वाले भीम को कौरवों के समाप्त हुये बिना न देखोगी ॥ २६ ॥ द्रौपदी-नाथ, मुझ याज्ञसेनी के अपमान से क्रोधाग्नि को उद्दीप्त करके अङ्कः] प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् । ५३ वेक्खिदसरीरा सञ्चरिस्सध। जदो अप्पमत्तसञ्चरणिज्जाई रिउ- बलाई सुणीमन्ति । (क) भीमसेनः-अयि सुक्षत्रिये, भन्योन्यास्फालभिन्नद्विपरुधिरवसामांसमस्तिष्कपड़े मनानां स्यन्दनानामुपरिकृतपदन्यासविक्रान्तपत्तौ । (क) नाथ ? मा खलु याज्ञसेनीपरिभवोद्दीपितकोपानला अनवेक्षि- तशरीराःसंचरिष्यथ । यतोऽप्रमत्तसंचरणीयानि रिपुबलानि श्रूयन्ते । अन्वयः-अन्योन्यास्फालभिन्न द्विपरुधिरवसामांसमस्तिष्कप के, मग्नानाम् , स्यन्दनानाम् , उपरिकृतपदन्यासविक्रान्तपत्ती, स्फोतासक्पानगोष्टीरसदशिव. शवार्य नृत्यत्कबन्ध समाम कार्णवान्तःपर्यास, विचरितुम् , पाण्डुपुत्राः पण्डिताः ॥२७॥ भन्योऽन्येति । अन्योन्यास्फालभिन्न द्विपरुधिरवसामांसमस्ति- कपके = अन्योन्यास्फालः, परस्परसङ्घर्षः, तेन भिन्ना ये द्विपाः, हस्तिनः तेषा यानि रुधिरवसामांसमस्तिष्कानि, तान्येव पङ्कम् तस्मिन् , मग्नानां पति- तानाम् , स्यन्दनानां स्थानाम् , उपरिकृतपदन्यासविक्रान्तपत्तौ उपरि. कृतः, पदन्यासःयया सा विक्रान्तपत्तिः वीरसेनाविशेषः स्मिन् , तदुक्तं भरतेन- एको रथो गजश्वको भटाः पञ्च पदातयः । त्रयश्च तुरगास्त: पत्तिरित्यभिधीयते ॥ इति । . अपने शरीर को उपेक्षा करके संग्राम में न जाना क्यों कि सुना जाता है कि बड़ो सावधानी के साथ शत्रुसैन्य का अनुसरण करना चाहिए । भीमसेन-अयि, क्षत्रियवरे । जिस समर भूमिसमुद्र के गम्भीर जल में, परस्पर अभिहत हाथियों के फूटे हुए मस्तक से निकलते हुये रक्त, मांस, चर्बी तथा मस्तिष्क के कीचड- वेणीसंहारं नाटकं- स्फीतासक्पानगोष्ठीरसदशिवशिवातूर्यनृत्यत्कबन्धे समामैकार्णवान्तःपयसि विचरितुं पण्डिताः पाण्डुपुत्राः॥२७॥ ( इति निष्क्रान्ताः सर्वे।) इति प्रथमोऽङ्कः। . तस्मिन् , स्फीतासृक्पानगोष्ठीरसदशिवशिवातूर्यनृत्यत्कबन्धे= स्फीताजा या पानगोष्टी, पानसभा, तस्यां रसन्त्यः, नदन्त्यः या अशिवाः, अमालहेतुभूताः शिवाः, गाल्यः तत्स्वरूप एव तूर्यः, वाद्यविशेषः तेन नृत्यन्तः कबन्धाः, अमस्तकदेहाः यस्मिन् तस्मिन् , सङ्ग्रामैकार्णवान्तः पयसि= सङ्ग्रामः एकार्णवान्तः पय इव तस्मिन् , विचरितुं सञ्चरितुम् , पाण्डुपुत्राः युधिष्टिरादयः, पण्डिताः=अभिज्ञाः । अत्रोपमा रूपकं चालङ्कारः स्रग्धराछन्दः । लक्षणमुक्कं तृतीयश्लोके ॥२७॥ इति श्रीरामदेव झा न्यायव्याकरणाचायण मैथिलेन विरचितायो प्रबोधिनीव्याख्यायां प्रथमोऽङ्कः । बीच फंसे हुए रथोंपर पैर रख कर पैदल योद्धा आक्रमण कर रहे हो और विशुद्ध रक्त के प्रीतिसहभोज में आस्वादन करके अमंगल शब्द करती हुई शृगाली को तुरही मान कबन्ध नृत्य कर रहे हों, उस में विचरण करने के लिए पाण्डव दक्ष हैं ॥ २७ ॥ आदित्य नारायण पाण्डेय 'शास्त्रि' द्वारा अनूदित वेणीसंहार नाटकका प्रथमाङ्क समाप्त ।

अथ द्वितीयोऽङ्कः। (ततः प्रविशति कञ्चुकी।) कञ्चुकी-आदियोऽस्मि महाराजदुर्योधनेन-"विनयंधर, सत्वरं गच्छ त्वम् । मन्विष्यतां देवी भानुमती। अपि निवृत्ता अम्बायाः - पुण्यानामुद्भवेन प्रणिहततमसाविन्दिराष्टिपाता- द्धित्वा तृष्णां सुखेवाशुभववनहरि भगुरेष्वैहिकेषु । ज्ञानादगाऽऽनादिनित्यं सदमरपुरुषं योगिनी द्रष्टुकामौ नित्यानन्दाक्षयाख्यौ शमितनिजरिपू नौमि नम्रः पितृव्यौ ॥१॥ वीररसप्रधाननाटकेऽस्मिन् प्रथमेऽके युद्धसूचकदुन्दुभिताडनादिना वर्णिते कुरुपाण्डवयुद्धप्रारम्भे- एक एवभवेदङ्गी शृङ्गारो वीर एव वा । अनामन्ये रसाः सर्व, । इतिदर्पणकारवचनात् ॥ सर्वान्तर्गतशृङ्गाररसं वर्णयितुं द्वितीयोऽ आरभ्यते-द्वितीयोऽङ्क इति । केचित्तु-अत्र शाररसवर्णनमयुक्तमित्याहुः । दृराह्वानं धो युद्ध राज्यदशादिविप्लवः । स्नानानुलेपने चैभिर्वजितो नातिविस्तरः ॥ इति-दर्पणकारवचनाद् । युद्धेऽभिमन्युवधं रजभूमावप्रदर्य कञ्चुकिमुखेन वर्णयितुमाह-कञ्चकोति। महाराजदुर्योधनेन = कौरवराजेन, विनयन्धरेत्यादिसभाजयितव्या इत्य. न्तस्य आदिष्टोऽस्मि =आज्ञापितोऽस्मि, इत्यनेनान्वयः। विनयन्धरः विनय (कञ्चुकी का प्रवेश ) कञ्चुकी-महाराज दुर्योधन के द्वारा मुझे आज्ञा दी गई है-"विनयन्धर ! तू शीघ्र जा भानुमती का अन्वेषण कर । माता जी का पादवन्दन करके वे लौटी या नहीं। क्यों कि उन्हें देख कर मुझे रणक्षेत्र में जाकर कर्ण, जयद्रथ इत्यादि अपने सेनापतियों को, जिन्हों ने अभिमन्यु का बध किया है, सम्मानित ૫૬ वेणीसंहारं नाटकं- [द्वितीय:- पादवन्दनसमयान वति । यतस्तां विलोक्य निहताभिमन्यवो राधेय- जयद्रथप्रभृतयोऽस्मत्सेनापतयः समरभूमि गत्वा सभाजयितव्या' इति । तन्मया द्रुततरं गन्तव्यमिति । अहो प्रभविष्णुता महारा- जस्य, यन्मम जरसाभिभूतस्य मर्यादामात्रमेवावरोधनिवासः। अथवा किमिति जरामुपालभेय, यतः सर्वान्तःपुरचारिणामयमेव व्यावहा- रिको वपश्वेटा च । तथाहि । न्धरनाम ककञ्चुकिविशेषः । सत्वरम् त्वरयासहितम् , शीघ्रमित्यर्थः । अन्बि- प्यताम् = अन्वेषणं क्रियताम् , देवी = कृताभिषेका, भानुमती= दुर्योध- नस्त्री । अपिशट्टः प्रश्रे, किमित्यर्थः । अम्बायाः= मातुः गान्धार्याः, पादव- न्दनसमयात्=चरणवन्दनरूपाचारात् , 'समयाः शपथाचारकालसिद्धान्तसं- विदः, इत्यमरः । निवृत्ता' = परावृत्ता, नवेत्यन्वयः। ताम् = भानुमतीम् विलोक्य = दृष्ट्वा निहताभिमन्यवः = निहतः अभिमन्युः यैः ते। राधेयः= कर्णः । जयद्रथः = दुर्योधनस्य स्वसृपतिः । समरभूमि = सप्रामस्थानम् । सभाजयितव्याः ससम्मानमभिनन्दनीयाः। तत् =तस्मात् , मया क- न्चुकिना, द्रुततरम् = अतिशीघ्रम् । अहो = अद्भुतम् , महारास्य = दुर्यो- धनस्य, प्रभविष्णुतप्रभुता, इत्यन्वयः । तदेवाह-यदिति । जरसाभिभूतस्य = वृद्धस्य, मर्यादामात्रम् = नाहं रक्षितुं समर्थः किन्तु मम सम्मानमात्रमेवेतिभावः । अवरोधनिवासः, अवरोधव्यागर इति पाठः समीचीनः। भवरोधव्यापार:=अन्तःपुररक्षणम् । उपालभेय =आक्षिपेयम् । व्यावहारिका व्यवहारसम्बन्धी, वेष: आकल्पः, 'भाकल्पवेषौ नेपध्या मित्यमरः। चेष्टाक्रिया । करना है"-अतः मुझे शीघ्र जाना चाहिए। राजाधिराज की बात है मुझ बुड्ढे की अन्तःपुर ( रनिवास ) के कार्य में नियुक्ति मर्यादा की रक्षा मात्र है अर्थात् मैं तो नाम मात्र के लिए हूं महाराज के प्रतापसेही अन्तःपुर को रक्षा है अथवा मुझे बुढ़ापे में भी ये कार्य करने पड़ते हैं। और बुढ़ापा को क्या दोष दूं क्यों कि सभी अन्तःपुर के कर्मचारियों की वेषभूषा भो व्यवहारा- नुकूल होती है जैसा कि सुनाजाता है:-

भङ्कः]
प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् ।
५७
नोच्चैः सत्यपि चक्षुषीभितुमलं श्रुत्वापि नाकर्णितं
शकेनाप्यधिकार इत्यधिकता यष्टिः समालम्बिता ।
सर्वत्र स्खलितेषु दत्तमनसा जातं तथा नोद्धतं
सेवान्धीकृतजीवितस्य जरसा किं नाम यन्मे कृतम् ॥१॥
अन्वयः-चक्षुषि, सति, अपि, उच्चैः, ईक्षितम्, अलम् , न, श्रुत्वा, अपि,
न आकर्णितम्, शक्तेन, अपि, (मम) अधिकार इति, (हेतोः) अधिकृता, यष्टिः,
समालम्बिता, तथा, सर्वत्र, स्खलितेषु, दत्तमनसा, ( अतएव ) उद्धतम् , न,
जातम् , सेवाऽन्धीकृतजीवितस्य मे, यत् , (तत्) जरसा, किम् , नाम, कृतम्॥१॥
अन्तःपुरस्थजनाना वषादीनाह-नोच्चैः सत्यपीति ।
चक्षुषि =नेत्रे, सन्यपि = वर्तमानेऽपि, उच्चैः = ऊर्ध्वम् । इक्षितुं
द्रष्टुम् , अलं= समर्थः, न, एतेन अन्तःपुरम्थरक्षकानामधोदृष्टिः कर्तव्येतिसूचि-
तम् । श्रुत्वा =आकर्ण्य, अपि, न, आकर्णितम् = ध्रुतम् , श्रुतमपि अश्रुतमे-
वैतिभावः । शक्तन = यष्टिं विना गमनसमथेन, अपि, ममेत्यध्याहारः। मम,
अधिकारइति = मम काञ्चुकिनोऽधिकारो यष्टिसमालम्बनमितिहेतोः, मधि-
कृता प्रहणाही, यष्टि:- यष्टिका, समालम्विता= गृहीता, एतेनान्तः पुर
निवासयोग्योऽहमशक्तत्वादितिसूचितम् । तथा तेना प्रकारेण सर्वत्र सर्व.
स्थानेषु, स्खलितेषु चलनव्यापार प्रच्यवेषु, दत्तमनसा-दतं मनः येन तेन,
उद्धतं यथा स्यात्तथा. न जातम् =न भूतम् , गमने श्रीद्धत्यं न कर्तव्य
मितिभावः । तथाच सेवान्धीकृतजीवितस्य%सेवया अन्धोकृतम् व्यर्थी-
कृतं जीवितं जीवनं येन तस्य, मे= मम, यत् मदीय कार्यम् , तत् , जरसा=
वाक्येन, किनाम कृतम्, न किमीत्यर्थः । जरा नोपलम्भनीयेतिभावः ।
अत्र चक्षुरादिकारणानां सत्त्वेऽपि दर्शनसामथ्यादिकार्याणामभावाद्विषेषोक्तयः ।
तथा पूर्वोक्तदर्शनसानाभावादिकार्याणां हतोः मेवान्धीकृतजीवितस्येत्येतत्पदार्थ-
सेवार्थ जीते हुए पुरुष आँख होते हुए भी उसे ऊपर उठाकर नहीं देखसकते;
सुन कर भी अनसुनी करजाते हैं; सामर्थ्य रहते हुए भी राजचिन्ह के नाते
दण्ड प्रहण किए रहते हैं; त्रुटि होने के सभी स्थानों से सावधान रहते हैं। अतः
मैं भी फूंक फूंक कर चलता हूं, इस में बुढ़ापा का क्या दोष है ॥१॥

पूर वेणीसंहारं नाटकं- [द्वितीयः- (परिक्रम्य दृष्ट्वा । आकाशे। ) विहङ्गिके, मपि श्वश्रृजनपादवन्दनं कृत्वा प्रतिनिवृना भानुमती। (कर्ण दत्वा । ) किं कथयसि-मार्य, एषा भानुमती देवा पत्युः समरविजयाशंसया निर्वर्तितगुरुजनपाद. वन्दनाद्यप्रभृत्यारब्धनियमा देवगृहे बालोद्याने तिष्ठतीति । तद्भद्र, गच्छ त्वमात्मव्यापाराय यावदहमप्यत्रस्थां देवी महाराजस्य निवे.. दयामीति । (परिक्रम्य । ) साधु पतिव्रते, साधु, स्त्रीभावेऽपि वर्त- माना वरं भवती न पुनमहाराजः । योऽयमुद्यतेषु बलवत्सु मथवा त्वेन काव्यलिङ्गम । शार्दूलविक्रीडितंछन्दः। सूर्याश्व में स ज स्त ताः सगुरवः शार्दूलविक्रीडितम् ॥ १ ॥ अकाश इति-पात्रं विनाऽनुक्तमपि विषयं श्रुत्वेव किं कथयसीत्यर्थकं वाक्यं यदुच्यते तदाकाशवचनं कथ्यत इति भावः। तथाचात्र विहनिकाया अभावेऽपि तयो- क्तं मत्वा स्वयमेव प्रश्नोत्तरे करोति कञ्चको । कञ्चुकी पृच्छति-विहङ्गक इति । विहङ्गिका काचित् तनामिका परिचारिका । प्रतिनिवृत्ता=समागता, भानुमती= दुर्योधनस्त्री । पत्युःस्वामिनो दुर्योध- नस्य, समरविजयाऽशंसयासमामजयेच्छया, निर्वतितगुरुजनपादव. न्दना=सम्पादितश्रेष्ठजनप्रणामा, अद्यप्रभृति =अद्यारभ्य, मारब्धनियमा उपकान्तवता, देवगृहे = देवस्य गृहं यस्मिन् तस्मिन् , वालोद्याने= नूतनको. डास्थाने, तिष्ठतीति । तत् तस्मात् भद्रे = साचि । आत्मव्यापाराय= (घूमकर देखता है फिर भाकाश की ओर) विहङ्गिके ! क्या भानुमती अपने सासु के चरणों की वन्दना करके लौट आई ? (कानलगाकर ) क्या कहते हो?-आर्य, यह देवी भानुमती अपने पतिदेव के संग्राम में विजय प्राप्त करने की अभिलाषा से गुरुजनों के चरणोंकी वन्दना करके लौट आई हैं और भाजसे ब्रत का संकल्प कर के देवमन्दिर की क्रीडावाटिका में ठहरी हुई हैं । अतः कल्याणि, जाभो अपने कार्य में लगजाओ तब तक मैं भी यहाँ वाटिकास्थ महा- राणी को सूचना महाराज को दे दूँ। (घूमकर) धन्य । पतिव्रतपरायणे धन्य ॥ भाप स्त्री हो कर भी अच्छी हैं महाराज नहीं क्योंकि पाण्डव इन के शत्रु शिर पर अङ्कः] प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् । किं बलवत्सु वासुदेवसहायेषु पाण्डुपुत्रेवरिष्वद्याप्यन्तःपुरविहार- सुखमनुभवति । ( विचिन्त्य ।) इदमपरममयथातथं स्वामिनश्चे- ष्टितम् । कुतः। आ शस्त्रग्रहणादकुण्ठपरशोस्तस्यापि जेता मुने स्तापायास्य न पाण्डुसूनुभिरयं भीष्मः शरैः शायितः। स्वकार्याय । मत्रस्थाम्-उद्यानस्थाम् , देवीं भानुमतीम् , महाराजस्य- दुर्योधनस्य । किमिति-बलवत्त्वन्तु नास्ति किन्तु वासुदेवसहायत्वमेव महर्ल- मित्यर्थ: वासुदेवेति-वासुदेवसहयेष्वित्यनेन पाण्डपुत्रेषु दुर्जेयवैरित्वं सूचयति । अन्वयः-श्रा, शस्त्रप्रहणात् , अकुण्टपरशोः, तस्य, मुनेः, अपि, जेता, अयम् , भीष्मः, पाण्डुसुनुभिः, शरैः, शायितः, (तत् ) अस्य, तापाय, न, (किन्तु ) प्रौढानेकधनुर्धरारिविजयश्रान्तम्य, एकाकिनः, अरातिलूनधनुषः, च, बालस्य, अभिमन्योः, वधात् , अयम् , प्रीतः, (अस्ति) ॥२॥ अयथातथकारणमाह-आशस्त्रग्रहणादिति । माशस्त्रग्रहणात् = शस्त्रग्रहणमभिव्याप्य, मकुण्ठपरशोः= सफलकुठा- रस्य, तस्य = प्रसिद्धस्य, मुनेः :=परशुरामस्य, मपि, जेता=जयकर्ता, अयम्, भीष्मः = गङ्गातनयः, पाण्डुसूनुभिः, शरैः = वाणः, शायितः = स्वापितः पातित इत्यर्थः । यः खलु परशुरामस्य जेता भीष्मः सोऽपि पाण्डुपुत्रः पातित इति भावः । तत् , अध्याहारस्तत्पदस्य । अस्य= मत्स्वामिनो दुर्योधनस्य, तापाय% दुःखाय खड़े हैं चाहे वह प्रवल हो चाहे निर्वल, हैं तो शत्रु । उनकी सहायता भगवान वासुदेव कर रहे हैं, तो भी महाराज रनिवास के सुख में भूले हुए हैं ( समझ बूझकर ) और भी एक दूसरा अनुचित कार्य है जिसे महाराज कर रहे हैं। क्योंकि:- परशुराम सदृश बीर मुनि के, जिनका कुठार कभी कुण्ठित नहीं हुआ, विजेता भीष्मपितामहको पाण्डुकुमारों ने वाणवर्षा कर धराशायी बनादिया यहभी महाराज को लेशमात्र भी चिन्तित नहीं करता है और असहाय बालक अभिमन्यु - ६० वेणीसंहारं नाटकं- [द्वितीयः- प्रौढानेकधनुर्धरारिविजयश्रान्तस्य चैकाकिनो वालस्यायमरातिलनधनुषः प्रीतोऽभिमन्योर्वधात् ॥ २॥ सर्वथा देवं नः स्वस्ति करिष्यति । तद्यावदत्रस्थां देवीं महारा- जस्य निवेदयामि । ( इति निष्क्रान्तः।) विष्कम्भकः । न किन्तु प्रौढानेकधनुधरारिविजयधान्तस्य =प्रोढाश्च ते अनेकधनुर्धर इति प्रौढानेकधनुर्धराः ते च अरयः तेषां विजयेन श्रान्तस्य, एकाकिनः= असहायस्य, अरातिलनधनुषः अरातिना शत्रुना लूनं धनुः यस्य तस्य, अत्र धनुषश्चेति प्राप्तानडोऽभावस्तु समासान्तविधेरनित्यत्वादेव । च, बालस्य= शिशोः, मभिमन्योः = अर्जुनपुत्रस्य, वधात् =हननात् , अयं दुर्योधनः प्रोतः प्रपन्नः, अस्तीति शेषः । पराक्रमिणो भीष्मस्य पातनादुःखस्थानेऽपि दुःखाभावः बहुभिर्महारथैमिलित्वाऽसहायस्याभिमन्योर्वधात् हर्षस्थानाभावेऽपि हर्ष इति ध्वनितमनेन इलोकेन । अत्र भीष्मपातनरूपतापकारणस्य सत्त्वेऽपि तापलपकार्याभावाद् विशेषो- किरलङ्कारः। तथोत्तरार्द्ध बालस्य बहुकर्तृकबधेन हर्षकारणाभावेपि हर्षरूपकार्यस्थ सत्त्वाद्विभावनालङ्कारः । शार्दूलविक्रीडितं छन्दः । लक्षणमुक्तं प्रथम- श्लोके ॥२॥ देवं =भाग्यम्, नः अस्माकम् , स्वस्तिमङ्गलं करिष्यतीत्यन्वयः । विष्कम्भक इति । भूतस्य भीष्मामिन्युवधस्य भविष्यतोऽन्तःपुरविहारस्य च सूचनादस्य विष्कम्भकत्वं तदुक्तम्- वृत्तवर्तिष्यमाणानां कथांशानां निदर्शकः । सकिसास्तु विष्कम्भ मादावङ्कस्य दशितः ॥ इति । के, जिस धनुष को शत्रों ने काट डाला और अनेक युवा धनुधेर शत्रुवों पर विजय प्राप्त करने से थका हुआ था, वधसे महाराज प्रसन हैं ॥ २ ॥ भगवान सवतरह से कुशल करेंगे । तव तक यहाँ ठहरी हुई महाराणो को सूचना महाराज को देदें। (निकल पड़ता है ) (विष्कम्भक) बर] प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् । ६१ (ततः प्रविशत्यासनस्था देवी भानुमती, सखी, चेटी च ।) सखी-सहि भाणुमदि, कोस दाणि तुमं सिविणमदसणमेत्तस्स किदे महिमाणिणो महाराअदुजाहणस्स महिसी भविम एवं विश्र- लिअधीरभावा अतिमेत्तं संतप्पसि । (क) (क) सखि भानुमति, कस्मादिदानीं त्वं स्वप्नदर्शनमात्रस्य कृतेऽ. भिमानिनो महाराजदुर्योधनस्य महिपी भूत्वैवं विगलितधीरभावातिमात्रं संतप्यसे। अत्र शुद्ध एवं विष्कम्भः, तदुतम्- मध्येन मध्यमाभ्यां वा पात्राभ्यां सम्प्रयोजितः । शुद्धः स्यादिति । सेनापतिबधवर्णनेऽपि न विष्कम्भकरवहानिः विष्कम्भकेऽधिकारिण एव बधवर्णननिषेधात् तदुक्तं दर्पणे- विष्कम्भकाचैरपि न बधो वाच्योऽधिकारिणः । इति । सखी, दृष्टाशुभसूचकस्वप्नां भानुमती सम्यक् तोषयति, सखिभानुमतीति। स्वप्नदर्शनमात्रस्य कृते = स्वप्नावलोकनमात्रहेतुना । अभिमानिन इत्यनेन तस्य न कोऽपि किमपि कनुं शक्नोतीति सूचितन् । महिषी-कृताभिषेका स्त्री । एतेन त्वयि गरीयान् स्नेह इति सूचितम् । एवमिति सन्तप्यस इत्यनेनान्वेति । विगलितधीरभावा=विगलितः शिथिलः धीरभावः धैर्य यस्याः सा, भति- मात्रम् = भृशम् , 'अतिवेलमृशात्यतिमात्रोद्गाढनिर्भररमित्यमरः। सन्त- ज्यसे-दुःखिता भवसि । ( सखियों और चटियों के साथ भानुमती देवी का प्रवेश) सखी-सखि भानुमति, क्या कारण है कि तुम मानी महाराज दुर्योधन की स्त्री होकर केवल स्वप्न देखने से धैर्य्यच्युत होकर अत्यन्त संतप्त हो रही हो ર वेणीसहारं नाटकं- [द्वितीयः- चंटी-भट्टिणि, साहणं भणादि सुवश्रणा । सिविणअन्तो जणो किंण क्खु प्पलवदि । (क) भानुमती-हज, एवं णेदं । किणु एदं सिविण मदिमे अकु- सलदसणं में पडिभादि । (ख) सखी-जइ एव्यं ता कहेदु पिअसही जेण मी वि पडिठ्ठावन- न्तीमो पसंसाए देवदासंकित्तणेण म पडिहडिस्सामो। (ग) (क) भट्टिनि, शोभनं भणति सुवदना । स्वपञ्जनः किं न खलु प्रलपति । ( ख ) हले, एवमेतत् । किन्त्वयं स्वप्नोऽतिमात्रमकुशलदर्शनो मे प्रतिभाति । (ग) यद्येवं तत्कथयतु प्रियसखी । येनावामपि प्रतिष्ठापयन्त्यौ प्रशं सया देवतासंकीर्तनेन च परिहरिष्यावः । सुवदना= एतन्नामिका सखी, शोभनं सुष्टु, भणति =कथयति । स्वपन् =शयानः। प्रलपति-असम्बद्ध वचो वदति । हजे इति चेटीम्प्रत्याहने प्रपुज्यते, 'हण्डे हजे हालाहानं नोचा, चेटी, सखी प्रति, इत्यमरः । अकुशलं दर्शयतीति अकुलदर्शनः 'नन्दिग्रहिपचा- दिभ्यः' इति ल्युप्रत्ययः । प्रतिभाति-अवगतो भवति । एवम् = अकुशलदर्शनः । प्रियसखी भानुमती । भावामसखी- चेष्टयौ, अपि, प्रतिष्ठापयन्त्यौअशुभस्वप्नं शुभं कुर्वत्यौ, प्रशंसया=पूज. या, देवतासङ्कीर्तनेन = देवस्तुत्या । परिहरिष्यावः=निवर्तयिष्यावः । चेटी-स्वामिनि, सुबदना ठीक कहती है, सोया हुआ व्यक्ति क्या क्यः नहीं बकजाता? भानुमती-भरी, यह ठीक है परन्तु स्वप्नदर्शन तो मुझे अमंगलकारी प्रतीत हो रहा है। सखी-प्रियसखि, यदि ऐसा है तो उस स्वप्न को कहिये जिससे हम लोग भी धार्मिक कथाओं से, देवताओं के नाम लेने से और दूब इत्यादि मांगलिक वस्तुओं के स्पर्श से शान्ति करेंगी।

अङ्कः] प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयापेतम् । चेटी-देवि, एवं दं। अकुसलदसणावि सिविणाप्पसंसाए कुसलपरिणामा होन्ति त्ति सुणीमदि । (क) भानुमती-जह एवं ता कहास्सम् । भवहिदा होध । (ख) सखी-कहेदु पिमसही। (ग) भानुमती-मुहुत्त चिट्ठ जाव सम्वं सुमरिस्सम् । (इति चिन्ता नाटयति ।) (घ) (ततः प्रविशति दुर्योधनः कञ्चुकी च ।) दुर्योधनः-सूक्तमिदं कस्यचित् । (क) देषि, एवमेतत् । अकुशलदशना अपि स्वप्नाः प्रशंसया कुश- लपरिणामा भवन्तीति श्रूयते । (ख) यद्येवं तत्कायष्ये । अवहिते भवतम् । (ग) कथयतु प्रियसखो। (घ) मुहूत तिष्ठ यावत्सव म्मरिष्यामि। कुशलपरिणामाः = कुशलस्वरूपाः कुशलदायिन इत्यर्थः । भवहितं सावधाने, द्विवचनान्तमिदम् । मुहूर्त = किञ्चित्कालम् । धेयापसादात् स्वप्नो विस्मृत इत्यत माह-सव स्मरियामीति । सूक्तं = शोभनोक्तिः, भावे क्तप्रत्ययः । अन्वयः-अपकारिणाम् , गुप्त्या, साक्षात् , वा, महान् , अल्पः (वा) चेटी-शोभना ठीक कहती है-ऐसा सुना जाता है कि अमंगलकारी भी स्वप्न देवतावों के नाम कीर्तन से कुशल कारक हो जाते हैं। भानुमती-यदि ऐसा है तो मैं कहती हूँ । पहले सावधान हो जावो । सखी--हम लोग शान्तचित्त हैं प्रियसहेली कहें तो। भानुमती-सखि, से भूल गई हूँ अच्छा तो थोड़ा ठहर जाओ स्मरण कर के सब कह रही हूँ। ( दुर्योधन का कञ्चुकी के साथ प्रवेश ) दुर्योधन-किसी ने ठीक कहा है कि:- भय ६४ वेणीसंहारं नाटकं- [द्वितीयः- गुप्त्या साक्षान्महानल्पः स्वयमन्येन वा कृतः। कराति महतीं प्रीतिमपकारोऽपकारिणाम् ॥ ३ ॥ येनाद्य द्रोणकर्णजयद्रथादिभिर्हतमभिमन्युमुपश्रुत्य समुच्छ्वसि. तमिव नश्चेतसा। कञ्चुकी-देव, नैवमतिदुष्करमाचार्यस्य शस्त्रप्रभावात् । कर्णज- यद्रथयोर्वा का नामात्र श्लाघा । राजा-विनयन्धर, किमाह भवान् । एको बहुभिर्बालो लूनशरा. स्वयम् , अन्येन, (वा ) कृतः, अपकारः, महतीम् , प्रीतिम् , करोति ॥३॥ सूक्तिमेवाह-गुप्त्या साक्षादिति । अपकारिणाम = शत्रूणा, गुप्त्या गोपनेन, साक्षात् प्रत्यक्षम् , वा, वा, इति सर्वत्रान्वेति । महान-वृहत् , मल्पः%ईषत् , स्वयं =निजेन अन्येन=परेण, कृतः सम्पादितः, अप- कार:=अपकृतिः, महती अधिकाम् , प्रीति प्रसन्नताम्, करोति । पथ्यावक्त्रं छन्दः । युजोश्चतुर्थतो जेन पथ्यावतं प्रकीर्तितम् ॥ ३ ॥ उपथुत्य = विज्ञाय, समुच्छ्वसितं =सोच्छ्वासम् , शान्तमित्यर्थः । नवमिति । नेदमिति पाठः सम्यक् । भाचार्यस्य = द्रोणस्य, शस्त्रप्रभा- वात् , न, इदम् =अभिमन्युहननम् , अतिदुष्करम् = दुःसाध्यमित्यन्वयः । श्लाघा कत्थनम् , प्रशंसेत्यर्थः । लनशरासनः = छिन्नधन्वा । दुर्योधनः, काऽत्रश्लाघेति श्रवणमात्रेण कृतापराधः स्वयमेव शङ्कत इति शत्रु के प्रति किया गया अपकार असीम आनन्द का जनक होता है चाहे वह अप्रकट रूप से किया गया हो अथवा प्रकट रूप से चाहे बड़ा अपकार हो चाहे थोड़ा अथवा चाहे किसी दूसरे व्यक्ति के द्वारा किया गया हो चाहे अपने आप कियागया हो ॥३॥ जिससे आज द्रोण, कर्ण, और जयद्रथ प्रभिति वीरों के द्वारा किये गये अभिमन्युबध को सुन कर हम लोगों के मन में हर्षोद्रेक हो रहा है। कञ्चुकी--महाराज, द्रोणाचार्य की शस्त्रमहिमा के लिये अथवा कर्ण और जयद्रथ के लिए यह कोई कठिन कार्य नहीं फिर यह प्रसन्नता कैसी राजा--विनयन्धर, आपने क्या कहा "असहाय बालक, जिसका धनुष ?

अङ्क] प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् । सनश्च निहत इत्यत्र का श्लाघा कुरुपुलवानाम् । तदत्र न खलु कधि- होषः । मूढ, पश्य । हते जरति गाङ्गेये पुरस्कृत्य शिखण्डिनम् । या श्लाघा पाण्डुपुत्राणां सैवास्माकं भविष्यति ॥४॥ कञ्जको-(सवैलक्ष्यम् ।) देव, न ममायं सङ्कल्पः । कितु वः पौरुष न्यायात् , कञ्चुदिना, एकाको बहुभिर्वाली लूनशरासनच निहत इति काऽत्र श्लाघा कुरुपुजवानामित्याकारकं वाक्यमुक्तमिति विज्ञाय, आह-विनयन्धरेत्यादि । कुरुपुङ्गवानाम: कौरवश्रेष्ठानाम् । अन्वयः-शिखण्डिनम् , पुरस्कृत्य, बरति, गाये, हते (सति ) पाण्ड्ड पुत्राणाम् , या, श्लाघा, सा, एव, अस्माकम् , भविष्यति ॥ ४ ॥ यदि स श्लाघनीयस्तदा वयमपि श्लाघनीया इत्याह-हत इति शिखण्डिनं = दुपदपुत्रम्, पुरस्कृत्य =अप्रे कृत्वा जरति-वृद्ध, गाङ्गेये- गजातनये भीष्म इत्यर्थः । हते-पातिते, सति, पाण्डुपुत्राणाम्-युधिष्ठिरादीनाम्, या, इलाघाप्रशंसा, साइलाघा, एव, अस्माकम् = धार्तराष्ट्राणाम् , भविष्यति । शिखण्डिनं क्लीवं पुरस्कृत्य, अर्जुनेन भीष्मे बागप्रहारः कृतः भीष्मश्च क्लीवस्याग्रे स्थितत्वात् क्लीवोपरि वीरकर्तृकप्रहारस्थानुचितत्वाल प्रजहार । तथाच यदि न श्लाघनीयः पाण्डुपुत्रः, तदा सप्तभिर्महारथैरभिमन्युवधान्न श्लाघनीया वयमपि यदि तादृशेन कार्येण स श्लाघनीस्तदा वयमपि एतादृशेन कार्येण श्लाघनीया इति गूढाभिप्रायः । अत्र सादृश्यप्रदर्शनाभिप्रायकवाक्यकथनात् इलेशनामक नाटकातदुक्तं दर्पणे- स श्लेशो मण्यते वाक्यं यत्सादृश्यपुरःसरम् ॥ इति । पथ्यावक्त्रं छन्दः। लक्षणमुक्तं तृतीयश्लोके ॥ ४ ॥ काट दिया गया था, अनेकवोरों के द्वारा मारा गया, कौरवशिरोमणियोंके लिये कैसी ?" इस में कोई अपराध नहीं। देखिये नः- शिखण्डी को आगे रख कर जराग्रस्त भीष्मपितामह के वध से जो प्रसन्नता पाण्डवों को हुई वही हमलोगों को भी होगी ॥४॥ कञ्चुकी--( लजा का अभिनय करते हुए) महाराज, आप ऐसी कल्पना . . - प्रसन्नता ५० ६६ वेणीसंहारं नाटकं- [द्वितीय:- प्रतीघातोऽस्माभिरनालोचितपूर्व इत्यत एवं विज्ञापयामि । राजा-एवमिदम् । सहभृत्यगणं सबान्धवं सहमित्रं ससुतं सहानुजम् । स्ववलेन निहन्ति संयुगे नचिरात्पाण्डुसुतः सुयोधनम् ॥५॥ कञ्चुकी-( कर्णौ पिघाय । सभयम् । )शान्तं पापम् । प्रतिहतमम- ङ्गलम् । अन्वयः-पाण्डुसुतः, संयुगे, स्वबलेन, नचिरात , सहमृत्यगणम् , सबान्धवम् , सहमित्रम् , सहानुजम् , ससुतम् , सुयोधनम् , निहन्ति ॥५॥ स्वप्रशंसाश्रवणादहङ्कारेण ज्ञानशून्यो दुर्योधनो विपरीतमाह-सहभृत्यग- णमित्यादि। पाण्डुसुतमिति कर्मपदस्थाने पाण्डुसुत इति कर्तृपदं प्रयुक्तम् सुयोधन इति कर्तृपदस्थाने कर्मपदं प्रयुक्तम् । पाण्डुसुतः= युधिष्ठिरः, संयुगेसमामे, स्वबलेन स्वसेनया, नचिरात् = शीघ्रम् सहभृत्यगणम् = मृत्यगणेन सहितम् , सहशब्दस्य सादेशस्य वैकल्पिकत्वादिदं साधु । सबान्धवम् बन्धु- जनसहितम् , सहमित्रम् , सहानुजम = सावरणम्, ससुतम् सपुत्रम् , मुयो. धनम् = दुर्योधनम् निहन्ति = हनिष्यति । वर्तमानसामीप्ये लट् । अत्र दृप्तस्य दुर्योधनस्य वक्तव्यादन्यद्वाक्यमस्तीति भ्रंशाख्यं नाटकाङ्गम् । तदुक्तं दर्पणे- सादीनां भवेद्मशो वाच्यादन्यतरद्वचः ॥ इति । ललिताछन्दः। स स मा विषमे यदा गुरुः स भ रा स्याल्ललिता समे ल गौ इति लक्षणात् ॥ ५ ॥ न करें क्यों कि हम लोगोंसे आज तक आप के पुरुषार्थ की विफलता कभी नहीं देखी गई । इसी लिए मैं इस तरह कह रहा हूँ। राजा-उचित कहा पाण्डुनन्दन अपने पराक्रम से भाई, बन्धु, पुत्र, मित्र तथा नौकर चाकर के साथ सुयोधन का शीघ्र बधकरेगा ॥ ५ ॥ कञ्चुकी-(कान के छिद्रों को बन्दकर भयपूर्वक ) पाप शान्त हो, अमंगल का नाश हो।

सङ्कः] प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् । ६७ -AAns.-..- राजा-विनयन्धर, किं मयोक्तम् । कञ्चुकी- सहभृत्यगणं सबान्धवं सहमित्रं ससुतं सहानुजम् । स्वबलेन निहन्ति संयुगे नचिरात्पाण्डुसुतं सुयोधनः ॥६॥ पतद्विपरीतमभिहितं देवेन । राजा-विनयन्धर, मद्य स्खलु भानुमती यथापूर्व मामनामन्त्र्य वासभवनात्प्रातरेव मिष्क्रान्तेति व्याक्षिप्तं मे मनः। तदादेशय तमु- हेशं यत्रस्था भानुमती। कञ्चुकी-इत इतो देवः। (उभौ परिकामतः) दुर्योधनाभिप्रायानुसारेण कचुक्याह-सहभृत्यगणमिति । कञ्चुकिवाक्ये पाण्डुसुतमिति द्वितीयान्तम् । सुयोधन इति प्रथमान्तम् । तथाच सुयोधनः पाण्डुसुतस्य हन्तेति दुर्योधनाभिप्रायः प्रतिपादितो भवति ॥६॥ अनामन्त्र्य = अननुज्ञाय, वासभवनात् शयनमन्दिरात् । प्रातः= प्रभाते, निष्क्रान्ता= बहिर्गता । व्याक्षिमम् = विशेषेणाक्षिप्तम्, उद्विग्नमित्यर्थ । किं कथयेत्याह-तमिति । तत् =तस्मात् , मादेशय = कथय । उद्देशं स्थानम् । यत्र तिष्ठतीति यत्रस्था । राजा--विनयन्धर । मैं ने क्या कहा ? कञ्चुकी--'पाण्डपुत्र अपने पराक्रम से भाई बन्धु, पुत्र, मित्र तथा नौकर चाकर समेत शीव दुर्योधन का संहार करेगा' ॥ ६ ॥ इस के विपरीत महाराज ने कहा। राजा-आज भानुमती पूर्ववत मुझ से परामर्श न करके प्रभातकाल में ही घर से चलदी। मेरा मन उद्विग्न सा हो रहा है ( अर्थात् अनाप शनाप बकजाने का यही कारण है ) इस लिये उस स्थान का निदर्शन करो वहां भानुमती गई हैं। कञ्चुकी--इधर से आइये महाराज ! (दोनों चलपड़ते हैं) ।

६. वेणीसंहारं नाटकं- [ द्वितीयः- कञ्चुकी-(पुरोऽवलोक्य । समन्ततो गन्धमाघ्राय ।) देव, पश्य पश्य । एतत्तुहिनकणशिशिरसमीरणोद्वेलितवृन्तबन्धुरशेफालिकाविरचित. कुसुमप्रकरम् , ईपदालोहितमुग्धवधूकपोलपाण्डुफलिनीविजितश्या- मलतासौभाग्यम् , उन्मालितबहुलकुन्दकुसुमसुरभिशीतलं प्रभातका. लरमणीयमग्रतस्ते बालोद्यानम् । तदवलोकयतु देवः । तथाहि । तुहिनकणशिशिरसमीरणोद्वेल्लितवृन्तवन्धुरशेफालिकाकुसुमप्र- करम् - तुहिनकणेन हिमलेरोन शिशिरः शीतली यः समोरणः वायुः तेन उद्वे- ल्लितम् चञ्चलम् यन्तम् प्रसववन्धनम् तेन बन्धुरशेफालिका निम्नोनतनिर्गुण्डी तया विरचितः कुसुमप्रकरः पुष्पसमुदायो यत्र तत्, इदं, वालोद्यानविशेषणम् 'वृन्तं प्रसववन्धनम्' इत्यमरः । बन्धुरं तनतानतम्' इत्यमरः। ईषदालाहितमुग्ध. वधूकपोलपाण्डुफलिनीविजितश्यामलतासौभाग्यम् इषद्, आलोहितं रक्तम् यत् मुग्धवधूकोलम् सलज्जवनितागण्डस्थलम् तद्वत् पाण्डुः पाण्डुरः फलिनी प्रियङ्गः तया विजितं श्यामलतासौभाग्यम् सोमलतासौन्दर्यम् यत्र तत् , हरिणः पाण्डुरः पाण्डः' इति, प्रियङ्गुः फलनी फली इतिचामरः। श्यामा सोमलता निशोरितिहमः। 'सुभगः सुन्दरे प्रिये' इति विश्वः । उन्मिलि. तबहुलकुन्दकुसुमसुरभिशातलम् = विकसितप्रचुरकुन्दपुष्पसुगन्धिशीतलम् । अग्रतः अग्रे, सार्वविभक्तिकस्तसिल् । बालोद्यानं- नूतनं राज्ञः साधारण बनम् । 'पुमानाकोड उद्यानं राज्ञः साधारण वनम् इत्यमरः । कञ्चुकी--(साम ने देखकर और कुछ गन्ध सूंघने का अभिनय कर के) महाराज ! देखिये देखिये यह अन्तःपुर की अभिनववाटिका है इस में, बोस के कणों के सम्पर्क से शीतलवायु के झकोरों के द्वारा प्रकम्पित निर्गुण्डी की लताओं के वृन्त [ डंठल , से मुक्त फूलों का ढेर लगा हुआ है, और इस में ( वाटिका में ) अभिनववयस्का युवती के अरुणाभ कपोलों के सदृश लोध्र- पुष्पों से श्यामलता के पुष्पों का सौन्दर्य पराभूत हो रहा है अपरच विकसितमौलश्री और कुन्द के पुष्पों से यह उद्यान सुरभिसम्पन्न तथा शीतल- च्छाय है प्रभातकाल में इस की शोभा अपूर्व हो जाती है इसे महाराज देखें।

अङ्कः] प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् । ६६ '-.-"......... प्रालेयमिश्रमकरन्दकरालकोशः पुष्पैः समं निपतिता रजनीप्रबुद्धः । अर्कोशुभिन्नमुकुलोदरसान्द्रगन्ध- संसूचितानि कमलान्यलयः पतन्ति ॥ ७ ॥ राजा-(समन्तादवलोक्य।) विनयन्धर, इदमपरममुष्मिन्नुपसि रमणीयतरम् । पश्य । मन्ययः-प्रालेय भिश्रमकरन्दकराल कोषः, रजनीप्रबुद्धः, पुष्पैः, समम्, निप तिताः, अलयः, अर्काशुभिन्नमुकुलोदरसान्द्रगन्धसंसूचितानि, कमलानि, पतन्ति॥४॥ अवलोकनार्हामुद्यानशोभा दशयति-प्रालेयमिति । प्रालेयमिश्रमकरन्दकरालकोषैः प्रालेयेन हिमेन मिश्रः प्रालेयमिश्रः स चासी मकरन्दः पुष्पमधु तेन कराल उन्नतनतः कोषः मध्यं येषां तैः, रजनी- =निशायां स्फुटतः, पुणैः = कुसुमैः, समं = साकम् , = साकम् , निपतिताः अधोगताः, रात्रिविकशितपुष्पाणां प्रभाते पतनात्तत्रस्था भ्रमरा अपि पतिता इति भावः । अलया भ्रमराः, मऊशुभिन्नमुकुलोदरसान्द्गन्धसंसूचितानि अस्य सूर्यस्य अंशुभिः, किरणः भिन्नानि यानि मुकुलानि कुड्मलाः तेषामुदरेषु ये सान्द्रगन्धाः निविडसुरभयः तैः संसूचितानि अनुमितानि, अवगतानोत्यर्थः। कम लानि = पद्मानि, पतन्ति = गच्छन्ति । अत्र सहोक्तिः । तथैकस्यैवालेरनेकत्र सम्बन्धात्पर्यायवालङ्कारः । वसन्त- तिलका छन्दः । ज्ञेयं वसन्ततिलकं त भ जा ज गो ग इति लक्षणात् ॥ ७ ॥ उपसि-प्रभाते, रमणीयतरम् =सुशोभम् । जैसा कि:- रात्रि काल में विकसित होनेवाले तथा नीहार कविमिश्रित पुष्परस के कारण अधखुले कोषशाली कुमुदपुष्पों के पतन दशा के साथ साथ भ्रमर उनका परित्याग कर सूर्य की किरणों से विकासित कमलकलिका के अन्दर से निकलते हुए गन्ध से प्रतीत होने वाले कमलों पर टूट रहे हैं ॥ ७ ॥ राजा-(चारों तरफ दृष्टि फला कर ) विनयन्धर, इस प्रभातकाल में एक दूसरे प्रकार की रमणीयता का अवलोकन कीजियेः-

वेणीसंहारं नाटक-
[द्वितीयः-
--..-
.--.
जृम्भारम्भप्रविततदलोपान्तजालप्रविष्टे-
भौमि नोर्नृपतय इव स्पृश्वमामा विबुद्धाः ।
स्त्रीमिः साधं घनपरिमलस्तोकलक्ष्याङ्गरागा
मुञ्चन्येते विकचनलिनीगर्भशय्यां द्विरेफाः ॥ ८ ॥
मन्वयः-जम्भारम्भप्रविततदलोपान्तप्रविष्टः, भानोः, भाभिः, स्पृश्य.
मानाः, (अत एव ) विबुद्धाः, नुपतयः, इव, एते, द्विरेफाः, घनपरिमलस्तो.
कलक्ष्यारागाः, ( सन्तः) स्त्रीभिः, सार्द्धम् , विकचनलिनीगर्भशय्याम् ,
मुञ्चन्ति ॥ ८॥
जम्भेति । जृम्भारम्भप्रविततदलापान्तजालप्रविष्टः = जृम्भारम्भेण
विकाशोपक्रमेण प्रविततानि विस्तृतानि यानि दलानि पुष्पपत्राणि तेषामुपान्तः
समीपवर्तिस्थानम् तदेव जालम् गवाक्षरन्ध्रम् नृपपक्षे तत्सदृशगवाक्षरन्ध्रम् ,
तेन प्रविष्टैः भानो-सूर्यस्य, भाभिः प्रकाशैः, स्पृश्यमानाः= छुप्यमानाः,
अतएव विबुद्धा विनिद्राः, अन्योऽपि स्पर्शन जागरितो भवति । नृपतयः
=राजानः इव, श्रमरपक्षे विवुद्धा उत्थिताः, कीदृशाः-धनपरिमल-
स्ताकलक्ष्याङ्गरागः= घनपरिमलस्य निविडगन्धस्य नृपपक्षे चन्दनगन्धस्य
स्तोकेन लक्ष्यः अनुमेयः बारागः रक्तिमा नृपपक्षे गात्रानुलेपनयोग्यसुग.
न्धिद्रव्यम् येषां ते, एते, द्विरेफामराः स्त्रीभिः = नृपपक्षे देवोमिः
भ्रमरपक्ष
भ्रमरीभिः, सार्द्धम् = सह
विकचनलिनीगर्भशय्यां
हुए भ्रमर
कलियों के विकास के प्रारम्भ काल में फैलती हुई पंखड़ियों के अन्तिम
भाग के अवकाशों के द्वारा प्रविष्ट सूर्य-किरणों के संस्पर्श से जगे
अपनी भ्रमरियों के साथ प्रचुर पराग के सलग्न होने के कारण शरीर का रङ्ग
थोड़ा २ उपलक्षित कराते हुए प्रस्फुटित कमलिनीदल रूप शय्या का परित्याग
राजाओं की भाँति कर रहे हैं अर्थात् जिस प्रकार राजा लोग कोमल किशलय
तुल्य करों के द्वारा स्पृष्ट होकर निद्रा परित्याग कर त्रियों के साथ कमलपुष्प
रचित शय्या का परित्याग करते हैं उनके शरीर का भगराग कुंकुमादि के
अधिक प्रलेप से थोड़ा थोड़ा झलकता रहता है ॥ ८ ॥

म] प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् । ७१ कक्षुकी-देव, नन्वेषा भानुमती सुवदनया तरलिकया च सहोप. विष्टा तिष्ठति । तदुपसर्पतु देवः। राजा-( दृष्ट्वा । ) मार्य विनयंधर, गच्छ त्वं साङ्गामिक मे रथ- मुपकल्पयितुम् । अहमप्येष देवीं दृष्ट्वाऽनुपदमागत एव । कञ्चुकी-एष कृतो देवादेशः । ( इति निष्क्रान्तः।) सखी-पिअसहि, मवि सुमरिदं तुप । (क) (क) प्रियसखि, अपि स्मृतं त्वया । विकशितकमलिनीमध्य शयनीयम्, मुश्चन्ति-त्यजन्ति । नृपतयोऽपि विवुद्धा सन्तः स्त्रीभिः साई शय्या मुञ्चन्ति । श्रमराः कमलगर्भ प्रातःकाले मुञ्चन्तीति भावः । भत्र पूर्णोपमाऽलकारः विकचनलिनोगर्भशय्यामित्यत्र रूपकम् । मन्दा. क्रान्ता वृत्तम् मन्दाक्रान्ताम्बुधिरसनगैर्मो भ नौ गौ य युग्ममितिलक्षणात् ॥८॥ नन्विति अवधारणे। मुवदनया-एतन्नामकसख्या, तरलिकया एतनाम- कचेय्या । उपसर्पतुप्रचलनु । साङ्ग्रामिकं युद्धे गन्तुं योग्यम् , रथं स्यन्दनम् , उपकल्पयितुम्= सन्नद्धं कर्तुम् । एषः= उपस्थितः, अहमपि, अनुपदम् अनुगम् पञ्चादित्यर्थः । 'अन्वगन्वक्षमनुगेऽनुपदं क्लीवमव्ययम्' । इत्यमरः । पदस्य पश्चादिति विप्रहे पचादर्थेऽव्ययीभावसमासः । देवीं भानुमतीम् , दृष्ट्वा, आगत, एवेत्यन्वयः। देवादेशः भवदीयाज्ञा । भानुमत्या दृष्टं स्वप्नं वो कामा मुवदना सखी भानुमती पप्रच्छ-प्रिय. सखीति । भवत्या यदुक्तं सर्व स्मरिष्यामीति, तकि स्मृतमित्यर्थः । कन्चुकी-महाराज, यह महारानी भानुमती बैठी हुई मुबदना और तरलिका से परिचारित होरही हैं महाराज उनके समीप चलें। राजा-( देखकर) आर्य्य विनयन्धर, युद्धार्थ रय तय्यार करने के लिये तुम जाओ मैं भी श्रीमती के दर्शनोपरान्त आही पहुंचा। कञ्चुको-यह लीजिये महाराज की आज्ञा का पालन किया । (चलाजाताहै) सखी-प्रिय सहेली, क्या तुम्हें स्मरण हुमा ? .

७२ वेणीसंहारं नाटकं- [द्वितीयः- भानुमती-सहि, मवि मुमरिदम् । मज किल पमदवणे मासीणाए मम अग्गदो एव्व दिव्वरूविणा णउलेन अहिसदं वावा- दिदम् । (क) उभे-( अपवार्य । आत्मगतम् ।) सान्तं पावम् । पडिहदं ममङ्गलम्। (प्रकाशम् । ) तदो तदो। (ख) (क) सखि, स्मृतम । अद्य किल प्रमदवन आसीनाया ममाग्रत एव दिव्यरूपिणा नकुलेनाहिशतं व्यापादितम । ( ब ) शान्तं पापम् । प्रतिहतममङ्गलम । ततस्ततः । अपिशब्दः प्रश्ने, 'अपिः सम्भावनाप्रदनाशकागोसमुच्चये" इति विश्वः । अतीताया रात्रः पश्चा? नागामिन्याः पूर्वार्द्धन सहितकालस्य अद्यतनशब्दा. र्थत्वादतीतरात्रिस्वप्नकालेऽपि अद्यशब्दप्रयोगः । प्रमदवनं राज्ञोक्रीडावने, भासीनायाः= उपविष्टायाः, मम, अग्रतः पुरस्तात् , एव दिव्यरूपिणा- अतिसुन्दरेण, नकुलंन - सर्पधातकजन्तुना 'सपनौर' इति प्रसिद्धः । अहिशतं- सर्पशतं, व्यापादितम् =मारितम् । उभे सखोचेटयौ अपवाय-अन्यस्यरहस्यमप्रकाश्य, मात्मगतं परस्याश्रवणायोग्यम् तदुक्तं दर्पणे- अभ्राव्यं खलु यद्वस्तुतदिह स्वातं मतम् । इति ॥ स्वगतमात्मगतम् । शान्तमिति-शान्तंपापममनिर्देश्ये ॥ इति वचनात् : न वाच्यमित्यर्थः । प्रकाशं सर्वश्राव्यम् । तदुक्तं तत्रैव- सर्वश्राव्यं प्रकाशं स्यात् । इति । भानुमती-हाँ सखि, स्मरण हुआ ( याद आया ) आज मैं प्रमदकानन में बैठी हुई थी मेरे समक्ष ही देवताओं के स्वरूप को लजित करने वाले किसी एक नेवले ने सैकड़ों सपों को मारडाला। दोनों सखियां-(छिपाकर अपने आप ) पाप और अमंगल का नाश हो (प्रकट रूप से) अच्छा तो फिर क्या हुआ ? - अङ्कः] प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् । ७३ भानुमती-अदिसंदावोविग्गहिअाए विसुमरिदं मए । ता पुणोवि सुमरिअ कहहस्सम् । (क) राजा-महो, देवी भानुमती सुवदनातरलिकाभ्यां सह किमपि मन्त्रयमाणा तिष्ठति । भवतु। अनेन लताजालेनान्तरितः शृणोमि तावदासां विश्रब्धालापम् । ( तथा स्थितः ।) सखी-सहि, मलं संदावण । कहेदु पिश्रमही । (ख) राजा-किं नु खल्यस्याः संतापकारणम् । अथवाऽनामन्त्र्य मामियमद्य वासभवनानिष्कान्तति समर्थित एवास्या मया कोपः । अयि भानुमति, मविषयः खलु दुर्योधनो भवत्याः कोपस्य । (क) अतिसंतापोद्विग्रहृदयया विस्मृतं मया । तत्पुनरपि स्मृत्वा कायष्ये। (ख) सखि, अलं संतापेन । कथयतु प्रियसखी। अतिसन्तापाद्विग्नहृदयया =अतिसन्तापेन उद्विग्नम् सम्त्रान्तं हृदयं यस्याः तया। सन्तापेन, मलम = निरर्थकम् । अलं भूषणपर्याप्तिवारणेषु निरर्थके' इति विश्वः। भानुमती-सन्ताप ने मेरे हृदय पर अपना अधिकार जमा लिया। फिर मैं भूल गई। राजा-(देख कर ) अरे! श्रीमती भानुमती सुवदना और तरलिका के साथ कुछ वार्तालाप करती हुई बैठी हैं। अच्छा इस झाड़ी के पीछे छिप कर पहले इन के विश्वस्त वार्तालाप तो सुनूँ । सखो-शोक करने से क्या लाभ ? सखि, कहें तो। राजा-अरे, इन के खेद का क्या कारण है ? अथवा आज ये मुझ से आज्ञा लिये विना घर से चली आई हैं इस से प्रतीत होता है कि ये मुझ पर क्रुद्ध है। अयि भानुमति । यह दुर्योधन बाप के कोष का पात्र नहीं है देखियः- ? - ७४ वेणीसंहारं नाटकं- [द्वितीयः- शिथिलीकृतः, किंकण्ठे शिथिलीकृतो भुजलतापाशःप्रमादान्मया निद्राच्छेदविवर्तनेष्वभिमुखी नाद्यासि संभाविता । मन्यस्त्रीजनसंकथालघुरहं स्वप्ने त्वया लक्षितो। दोषं पश्यसि कं प्रिये परिजनोपालम्भयोग्ये मयि ॥६॥ अन्वयः-मया, प्रमादात् , कण्ठे, भुजलतापाशः, किम् , अद्य, निद्राच्छेदविषर्तनेषु, अभिमुखी, न, सम्भाविता (किम् ) त्वया, अहम् , अन्यस्त्रीजनसङ्कथालघुः, स्वप्ने, लक्षितः, (हे) प्रिये, परिजनोपालम्भयोग्ये, मयि, कम् , दोषम् , पश्यसि ॥९॥ मत्तः किमपराधोऽभूदित्याह-किमिति । मया=दुर्योधनेन, कण्ठे =मदीयग्रीवायाम् , भुजलतापाशः= त्वत्कृतभु. जबन्धनम् , किम् , किंशब्दः प्रश्ने । प्रमादात=अनवधानात् , सावधानतया न कथमपीदं सम्भाव्यत इति सूचितमनेन । शिथिलीकृतः नतु दूरीकृत इति भावः । किंशब्दस्य द्वितीयतृतीयचरणयोरप्यन्वयः। अद्य, निद्राच्छेदविव. ननेषु सुषुप्तिभङ्गेन पाश्वपरिवर्तनेषु, मभिमुखी आभिमुख्य प्राप्ता, न, सम्भा- विता सालिङ्गनं न सम्मानिता, किम् । त्वया=भानुमत्या, मन्यस्त्री- जनसङ्कथालघुः=अन्यनारीजनवार्तालापेन लघुः निःसारः क्षुद्र इत्यर्थः । 'लघुरगुरौ च मनोज्ञे निःसारे वाच्यवत् क्लीव' मिति मेदिनी । महं-दुर्योधनः, स्वप्ने =निद्रावस्थायाम्, एतेन जागरणे नास्य सम्भावनापीति सूचितम । लक्षित. =ज्ञातः, हे प्रिये परिजनोपालम्भयोग्ये = परिचारकसदृशपरिभाषणाहें, मयि, एतेषां मध्ये, के दोपम् = अपराधं पश्यसि = अवलोकसे । शार्दूलवि. क्रीडितं छन्दः॥९॥ क्या कभी मैंने (भूल कर ) कण्ठगत भुजा के बन्धनों को विच्छिन्न तो नहीं किया ? [अर्थात् आपके प्रेमालिशन का तिरस्कार तो नहीं किया ?] अथवा शयनावस्था में करवटबदल कर मेरे सम्मुख होने पर आज भी मैंने क्या आप का स्वागत नहीं किया ? अथवा आप स्वप्न में मुझे परस्त्री की बातचीत करने में अनुरक्त तो नहीं देखी तो फिर सेवाकार्यरत मुझ में कौन सा अवगुण देखती हैं। ॥९॥ ?

अङ्कः ] प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् । ७५ (विचिन्त्य ।) अथवा। इयमस्मदुपाश्रयैकचिता मनसा प्रेमविवचमत्सरेण । नियतं कुपितातिवल्लभत्वात्स्वयमुत्प्रेक्ष्य ममापराधलेशम् ॥१०॥ तथापि शृणुमस्तावत्किन्नु वक्ष्यतीति । भानुमति-(क)तदो अहं तस्स अदिसाददिव्वरूविणो णउलस्स (क) ततोऽहं तस्यातिशयितदिव्यरूपिणो नकुलस्य दर्शनेनोत्सुका जाता इतहृदया च । तत उज्झित्वा तदासनस्थानं लतामण्डपं प्रवेष्टुमारब्धा। अन्वयः-अस्मदुपाश्रय कचित्ता, इथम् , प्रेमनिषद्धमत्सरेण, मनसा, अति- बल्लभत्वात् , मम, अपराधलेशम् , स्वयम् , उत्प्रेक्ष्य, नियतम् , कुपिता ॥१०॥ कथं कुद्धा भानुमतीत्याह-यमिति । अस्मदुपाश्रयैकचित्ताः =मदालम्बनमात्रचेताः, इयम् = भानुमती, प्रेम- निवद्धमत्सरेण = प्रेम्णा निबद्धः स्थापितः मत्सरः यस्मिन् तेन कारणाभावेऽपि केवलं प्रेम्णव मात्सर्यमुत्पादितमिति भावः । प्रीतिबद्धमात्सर्येणेत्यर्थः । मनसा% इदा, अतिवल्लमत्वात् =अतिस्नेहात , मम, अपराधलेशम् अपराध. गन्धं गन्धो गन्धकआमोदे लेशे सम्बन्धगर्वयो, रिति वश्वः । स्वयम् , उत्प्रेक्ष्य: प्रकल्प्य, नियतं, कुपिता= क्रुद्धा। एतेन ममापराधलेशोऽपि न वर्तते केवलं कल्पनैव तस्या इति ध्वनितम् । मोपच्छन्दसिकं छन्दः । षड्विषमेऽष्टौ समे कलास्ताश्च समे स्युनों निरन्तरा । न समात्र पराश्रिता कला वैतालीयेऽन्ते रलो गुरुः । तत्रैवान्तेऽधिके गुरौ स्यादोपच्छन्दसिकं कवीन्द्रहृद्यमितिलक्षणात् ॥१०॥ ततः सर्पशतव्यापादनानन्तरम् । नकुलस्य = सर्पधातकजन्तुविशेषस्य, ( मोचकर) इन्होंने अपने चित्त को मेरे आश्रित कर दिया है। प्रेम के कारण इन के मन में नाम मात्र को भी क्रोध नहीं है। ऐसा प्रतीत होता है कि माषिक्य से मेरे लवमात्र अपराध की कल्पना कर के क्रुद्ध हैं ॥१०॥ तो भी क्या कहेंगी सुनें तो। भानुमती-अरी सखि, इस के अनन्तर दिव्यरूप के तिरस्कर्ता उस ૩૬ वेणीसंहारं नाटकं- [ द्वितीयः- दसणेण उच्छुआ जादा हिदहिममा श्र। तदो उज्झितं आसण. ट्टाणं लदामण्डवं पविसिडें आरद्धा। राजा-(सबैलक्ष्यम् ।) किं नामातिशयितदिव्यरूपिणो नकुलस्य दर्शननी सुका जाता हृतहृदया च । तत्किमनया पापया माद्रीसुता. नुरक्रया वयमेवं विप्रलब्धाः। ('योत्प्रेक्षम् , इयमस्मद्-(२०१०) इति . %3D दुर्योधनस्य भ्रान्तिपक्षे-नकुलस्य =माद्रीपुत्रस्य । उत्सुका उत्कण्ठिता। किमिनि-किमिति प्रश्ने तस्य विप्रलब्धः इत्यनेनान्वयः। नामशब्दः क्रोधे- 'नामप्राकाश्यसम्भाव्य क्रोधोपगमकुत्सने, इत्यमरः। सर्पघातकजन्तुतात्पर्येणो. च्चरितनकुलशब्दस्य प्रकरणानभिज्ञो दुर्योधनः नकुलसम्ज्ञकं माद्रीसुतमर्थ निश्चित क्रुद्ध इति भावः । अनया=भानुमत्या, माद्रीसुते = नकुले, पाण्डुपुत्रे इत्यर्थः . अनुरक्तया=स्नेहवत्या मागीसुतं कामयमानयेत्यर्थः । विप्रलब्धाः= वञ्चिताः 'विप्रलन्धस्तु वञ्चित' इत्यमरः। सोत्प्रेक्षम् = स्नेहप्रयुक्तपूर्वविषयस्मरणपूर्व- कम् । कुलटाविप्रलभ्यम् -पुबलीवचनोयम् स्मरसोत्यध्याहृत्य वक्ष्यसि इत्यत्र मभिज्ञावचने लडि ति भूते लृट् तेन किं किमब्रवीरित्यर्थः । विविक्तस्थाना. भिलापः निर्जनस्थानेन्छा मोहात् = वैचित्यात् , अविज्ञातवन्धकीहद- नेवला के दर्शन से मैं उत्कण्ठित हो उठी। मेरा हृदय उसपर आसक हो गया। फिर उस स्थान को छोड़ कर लता-कुज में जाने लगी। राजा-क्या देवताओं के स्वरूप के तिरस्कर्ता नकुल के दर्शन से यह उत्कण्ठित हो उठी है ? क्या माद्री के पुत्र में आसक्त इस के द्वारा मैं वचित हो गया ? ( पहली बातों का स्मरण करता हुआ) ( इयमस्मद० श्लोक १० को पढ़ कर ) मूर्ख दुर्योधन ! व्यभिचारिणी से प्रतारित हो कर अपने को बहुत कुछ समझता हुआ अब क्या कहोगे? (किं कण्ठे इत्यादि श्लो० सं० ९ को पढ़ता हुषा) अहा ! कारण समझ में आगया। इसी लिए प्रभात में ही एकान्त स्थान के लिए इस को उत्कट इच्छा थी। सखियों के साथ बात चीत करने में भली भांति अस्तव्यस्त है। दुर्योधन को मोह में पड़े रहने के कारण व्यभिचारिणी के हृदय की बात क्या मालूम ? यि दुराचारिणि । मेरी अधमरमणी!

अङ्कः] प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् । ७७ पठित्वा ।) मूढ दुर्योधन, कुलटाविप्रलभ्यमात्मानं बहुमन्यमानोऽधुना किं वक्ष्यसि । (के कण्ठे-(२।९) इत्यादि पठित्वा । दिशोऽत्रलोक्य ।) अहो, पतदर्थमेवास्याः प्रातरेव विविक्तस्थानाभिलाषः सखीजनसंकथासु च पक्षपातः । दुर्योधनस्तु मोहादविज्ञातवन्धकीहृदयसारः कापि परिभ्रान्तः ! माः पापे मत्परिग्रहपांसुले तद्भीरुत्वं तव मम पुरः साहसानीदृशानि श्लाघा सास्मद्वपुषि विनयव्युत्क्रमेऽप्येषः गगः। यसारः अनवगतकुलटाहदयतत्त्वः, 'पुश्चली धर्षणी बन्धक्यसती कुलटेवरी' इत्यमरः । मत्परिग्रहपांशुले = परिग्रहः पत्नी सा चासो पांशुला कुलटा तस्याः सम्बोधने । पत्नीपरिजनादानमूलशापाः परिग्रहा, इत्यमरः । अन्वयः-मम, पुरः, तव, तत् , भीरुत्वम् , ईदृशानि साहसानि, अस्म. दपुषि, सा, श्लाघा, विनयव्युत्क्रमे, एषः, रागः, जडमती, मयि, तत् , औदरा- येम , चापले, च, कोऽपि, पन्थाः, वितमसि, ख्याते, तस्मिन् , कुले, जन्म, एतत् कोलीनम् ॥११॥ भ्रमप्रयुक्तकुलटात्वं मन्यमानस्तदनुगुणं विरुद्धकिया दर्शयति-तद्भोरु- न्वमिति । मम, पुरः = अप्रै, तव, तत् = पूर्वप्रसिद्धम् , भीरुत्वं = मयम् ईद- शानि% परपुरुषप्रेमरूपाणि, साहसानि = दुष्करकमाणि । एतेन निर्भयता मुचिता । साहसं तु दमे दुष्करकर्मणि, इति हैमः। भयनिर्भयतापविरुद्धधर्म- - मेरे समक्ष नुम्हारी वह भीमता और इस प्रकार का साहस । मेरे शरीर में वह प्रीति और इतनी विनम्रता तथा शील के विरुद्ध यह प्रेम, मुझ मूर्ख में वह उदारता और यह पृष्ठता, उम शुभ्रनिष्कलङ्क कुल में जन्म और यह दुराचार अर्थात् मेरे सामने तो बड़ी डरपोक कोसी बनी रहती थी और अब दूसरे रति के साथ इस प्रकार सम्बन्ध करने का यह साहस होरहा है। मेरे रूप और लावण्य की खूब प्रशंसा करती थी और अब यह भोलेपन के विरुद्ध कार्य कर रही हो मुझ मुर्ख के प्रति बड़ी उदारता प्रकट करती थी परन्तु अब इस प्रकार SC वेणीसंहारं नाटकं- द्वितीयः- - तचौदायं मयि जडमतौ चापले कोऽपि पन्थाः ख्याते तस्मिन्वितमसि कुले जन्म कोलीनमेतत् ॥ ११ ॥ सखी-तदा तदो। (क) भानुमती-तदोसोविमंमणुसरन्तोएब लदामण्डवं पविट्ठो। (ख) (क) ततस्ततः। (ख) ततः सोऽपि मामनुसरन्नेव लतामण्डपं प्रविष्टः । द्वयं दृश्यते त्वयोति महदाश्चर्यमितिभावः । मस्मद्वपुषिः अस्माकं शरीरे, सा= प्रसिद्धा, श्लाघा=प्रशंसा प्रेमातिशय इत्यर्थः । विनयव्युत्क्रमे सदाचारातिक्रमणे, एषः =अन्यपुरुषविषयकः, रागः= अनुरागः, यदैवाहन श्ला- घनीयस्तदेव त्वयाऽन्यत्र रागः कर्तव्य इति मम शरीरे इलाघा तदभावमूलको न्यत्र राग इतिविरुद्धमिति भावः । जडमतौ तत्वाज्ञातरि, मयि, तत् =प्रसि- द्धम, औदार्यम् = उदारता महत्त्वमित्यर्थः । शुद्धस्वभाव इति यावत् । चापले पुश्चलीत्वे, च, कोऽपि, पन्थाः अनुसरणमार्गः, शुद्धस्वभावता पुञ्चलीत्वानुसर- णय विरुद्धमितिभावः । मीनेऽपि चपला तु स्यात् पिप्पल्या विद्युति त्रियां पुश्वस्यामिति हैमः । वितमसि = विशुद्धे, ख्याते= सर्वजनवेो तस्मिन् : दोषरहिते, कुले=वंशे, जन्म उत्पत्तिः, एतत् = परपुरुषसामरूपम् , कौली. नम् = लोकवादः, 'स्यात्कौलीनं लोकवादः' इत्यमरः । तथाच कुलटोचितमेक सर्व तवेति भावः । पत्र विरुद्धयोः सङ्घटनातो विषमालङ्कारः। मन्दाक्रान्ता छन्दः । लक्ष- पमुक्तमष्टमश्लोके ॥११॥ - के कुमार्ग पर चली जारही हो जन्म तो तुम्हारा विशुद्धकुल में हुआ है परन्तु यह नीच कर्म कर रही हो] ॥११॥ सखी-तो फिर क्या हुआ ? भानुमती-तो फिर मैं शीघ्र ही लताकुञ्जों में चली गई वह भी मेरा अनुसरण करता हुमा उसी लतानिकुञ्ज में प्रवेशकरगया ।

थः] प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् । ...-...----- . राजा-अहो, कुलटोचितमस्याः पापाया मशालीनत्वम् । यस्मिश्विरप्रणयनिर्भरबद्धभाव- मावेदितो रहसि मत्सुरतोपभोगः । तत्रैव दुश्चरितमद्य निवेदयन्ती हीणासि पापहृदये न सखोजनेऽस्मिन् ॥ १२ ॥ लतामण्डपम =निकुञ्जम् । अनुसरन् = पश्चादागच्छन् । पापाया: पापमस्ति अस्या इति अर्शआदित्वान्मतुब च्प्रत्ययः । अशा. लोनत्वं लज्जाराहित्यम्। शालाप्रवेशमहतीति शालीना 'शालीनकोपीने अधृष्टाकार्ययारिति निपातनात्खप्रत्ययः । भत्रावयवार्थस्तु न विवक्षितः, रूढिशब्दत्वात् । अन्वयः-यस्मिन् , रहसि, मत्सुरतोपभोगः, चिरप्रणयनिर्भरबद्धभावम् , आवेदितः, तत्रैव, अस्मिन् , सखोजने, दुश्चरितम् , अद्य, निवेदयन्ती, हे पाप- हृदये, न, हीणा, असि ॥ १२ ॥ लज्जाकारणसत्वेऽपि लजारहित्यं दर्शयति यस्मिनिति । यस्मिन =सखीजने, रहसि एकान्ते, मत्सुरतापभोगः-मदीयरतिज. न्यभोगः, चिरप्रणयनिर्भरबद्धभावम्बहुकालिकप्रेमातिशयेन कृतवन्धनाभि- प्रायम्, यथास्यात्तथा आवेदिता कथिनः, तत्रैव तस्मिन्नेव एक्शब्दोऽ वधारणे । मस्मिन् = उपस्थिते, तदिदंशब्दाभ्यां प्रत्यभिज्ञां दर्शयति । सखी- जने=आलिसङ्घ, दुश्चरितम् = परपुरुषसामरूपदुराचारम् मद्य-इदानीम् , 'इदानीमधे तिकलापसूत्रेण निष्पन्नं सम्प्रत्यय अयेति । निवेदयन्ती कथयन्ती, हे पापहृदये, न हीणा लज्जिता, असि । लज्जास्थानेऽपि कयं न कज्जस इतिभावः। अवैकस्मिन्नेव सखीजने अनेकयोः स्वामिसुरतोपभोगदुश्चरितयोः स्थापना. त्पर्य्यायालङ्कारः । वसन्ततिलकाछन्दः ॥ १२ ॥ गजा-अहो, इस दुराचारिणी में व्यभिचारिणियों की सी निजता भी है। अरी पापचित्ते, जिन सहेलियों से चिरकाल के प्रेम और अत्यन्त आसक्ति के साथ मेरे रमणक्रिया की बात की थी आज वही उन सखियों से अपने दुष्कृत्यों की वार्ता करते हुए तुम्हें लजा नहीं उत्पन्न होती ?

Go वेणीसंहारं नाटकं- [द्वितीय:- उभे-तदो तदो। (क) भानुमति-तदो तेण सप्पगम्भप्पसारिकरण अवहिदं मे स्थणंमुमम् । राजा-(सकोधम् ।) मलमिदानीमतःपरमाकर्णनेन । भवतु ताव. नस्य परवनितावस्कन्दनप्रगल्भस्य माद्रीसुतहतकस्य जीवितमप. हरामि । (किंचिद्गत्वा । विचिन्त्य । ) अथवा इयमेव तावत्पापशीला प्रथममनुशासनीया। (इति निवर्तते ।)(ख) उभे-तदो तदो। (ग) (क) ततस्ततः। (म्ब) ततस्तन सप्रगल्भप्रसारितकरेणापहृतं मे स्तनांशुकभू । (ग) ततस्ततः। ततः = मत्कर्तृकलतामण्डपप्रवेशानन्तरम् , सप्रगल्भप्रसारितकरण=स- प्रगल्भं यथा स्यात्तथा प्रसारितः करः हस्तः येन तेन सप्रगन्मप्रसारितशब्दयोः स्तोकनम्रा इतिवत्समासः । तेन नकुलेन, में, स्तनांशु कुचस्योपरि- स्थितं वस्त्रम् ,भाहतमाकृष्टम् । दोनों सखियां-तो आगे क्या हुआ ? भानुमती -तब उस ने बड़ी घृष्टता से हाथ फैला कर मेरे स्तनावरण को दूर हटा दिया। राजा-(विचार कर )'बड़ी धृष्टता से हाथ फैलाकर स्तनावरण को दूर हटा दिया ? ( क्रुद्ध होकर ) बस, अब इससे अधिक सुनने की कोई आवश्य- कता नहीं-अच्छा अब परदारलम्पटपटु उस हतभाग्य माद्रीपुत्र को यमराज के घर का अतिथि बनाता हूं। (थोड़ा आगे बढ़कर फिर ठहर कर ) अथवा सर्वप्रथम इसी दुराचारिणी को दराड देना चाहिए। (पीछे लौट आता है) दोनों सखियां-फिर क्या हुआ ?

मरः] प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् । २ भानुमती-तदो अजउत्तस्स पभादमङ्गलतूररवमिस्प्लेण वार- विलासिणाजणसंगीदरवेण पडिबोधिदह्मि । (क) राजा-(सवितकम् ।) किं नाम प्रतियोधितास्मीति स्वप्नदर्शनमा नया वर्णितं भवेत् । अथवा सखीवचनादेव व्यक्तिर्भविष्यति । सुवदना-जं एत्थ मचाहिदं तं भाईरहीप्पमुहाणं णईणं सलि- लेण अवहारिमदु बह्मणाणं हुदाहुदिसुमन्धिणा जलणेण अवहारिमदु । (ख) . (क) तत आर्यपुत्रस्य प्रभातमङ्गलतूर्यरवमिश्रेण वारविलासिनीजन- सङ्गीतरवेण प्रतिबोधितास्मि । (ख) यदिहात्याहितं तद्भागीरथीप्रमुखानां नदीनां लिलेनापहियताम् । आर्यपुत्रस्य = पत्युः, प्रभातमङ्गलसूर्यग्वमिश्रेण, राज्ञः प्रभाते जाग- रणार्थ वाद्यवादनं गणिकासंगीतिश्च भवत इत्याकूतम् । वारविलासिनी = वेश्या । प्रतियोधिता =जागरिता । नामेति-नामशब्दोऽत्र विस्मये । प्रतिबोधितास्मीनीति-किमुक्त प्रतिबोषिताऽस्मीति, यन्मयाऽवगतं तनास्यास्तात्पर्य किन्तु स्वप्नदर्शनम् । इह = स्वप्ने, यत् , अत्याहितम् = महाभयम् , तत् भागीरथीप्रमु. खाना=गाप्रधानानां, नदीनां - सरिताम् , सलिलेन = जलेन, अपहिया ताम् =निराक्रियताम् । ब्राह्मणानाम् , माशिषा=हिताशंसया, 'भाशीहिता- भानुमती-इसके अनन्तर आर्यपुत्र के उद्बोधननिमित्त प्रभातकालिक मृदावनि के साथ वेश्याओं के सजीत से मैं जाग पड़ी। राजा-(तकित होकर ) क्या कहीं-'मैं जाग पड़ी ? स्वप्न का वर्णन इन्होंने किया होगा अथवा सखियों की बात से ही स्पष्ट हो जायगा। सुवदना-जो कुछ भी अमल हो उसे गहाप्रभृति नदियों के जल से दूर कीजिए ; ब्राह्मण और देवताओं के आशीर्वाद से तथा आहुतिप्रक्षेप से प्रज्वलित अमिदेव के द्वारा अमाल का नाश कीजिए। ६० ८२ वेणीसंहारं नाटकं- [द्वतीय:- ...................", राजा-मलं विकल्पेन । स्वप्नदर्शनमेवैतदनया वर्णितम् । मया पुनर्मन्दधियाऽन्यथैव सम्भावितम् । दिष्ट्याश्रुतविप्रलम्भजनितक्रोधादहं नो गतो दिया नो परुषं रुपार्धधकने किश्चिन्मया व्याहृतम् । ब्राह्मणानां हुताहुतिसुगन्धिना ज्वलनेनापहियताम् । . शंसा इत्यमरः । हुताहुतिसुगन्धिना-शोभनः गन्धः अस्येति सुगन्धिः हुता या आहुतिः तया सुगन्धिः तेन, ज्वलनेन = अग्निना, अपहियतामिति, आत्याहितमित्यनेनान्वेति । स्वप्नदर्शन मिति-अनया स्वप्नदर्शनमेवैतद्वर्णितमित्यन्वयः । एवकारेण दुर्योधनावगतमाद्रीसुतसङ्गस्य व्यवच्छेदः । अन्वयः-अर्धश्रुतविप्रलम्भजनितकोधात् , अहम् , नो, गतः, दिष्टया, अर्धकथने, रुषा, मया, किञ्चित् , परुषम् , नो व्याहृतम् , दिष्टया, विमूढहृदयम् , माम् , प्रत्याययितुम् , कथा, अन्तम् , गता, दिष्ट्या, मिथ्याकूषितया, बनया, विरहितम् , जगत्, न, जातम् , दिष्ट्या ॥ १३ ॥ आनन्दोऽयं यन्मया चाञ्चल्यं न कृतमित्याह-दिष्टयेति । अर्धश्रुतविप्रलम्भजनितक्रोधात् =अर्धश्रुतो यो विप्रलम्भः अन्यथावग- तवाक्यम् तेन जनितो यः क्रोधः तस्मात् , अहं, नोन, गतः माद्रीसुतहननार्थ. मितिभावः । दिष्टया= आनन्दोऽयम् "दिष्टया समुपजोषं चेत्यानन्दे' इत्यमरः । दिष्टयेत्यस्याग्रेऽपि एवमेवार्थः । अर्धकथने अर्थोकी, रुषा-क्रोधेन, मया, किञ्चित् , परुष-कर्कशवचनम् नो, व्याहृतम् = उक्तम् , दिष्टया, विमूढहृदयम् = विमूढ़ मोहाच्छन्नं हृदयं यस्य तम् , मां दुर्योधनम् , राजा-सन्देह करना व्यर्थ है-ये स्वप्न का ही यह वर्णन की हैं और मैं मूर्ख इसे दूसरे ही रूप में समझा । अच्छा हुआ आधा ही सुन कर भात्मवञ्चना से उत्पन्न कोध के वश में न हुमा, सौभाग्य की बात है कि मैंने सब बात पूरी नहीं हो पायी थी तभी अङ्कः] प्रबोधिनी-प्रकाश टोकाइयोपेतम् । ८३ माम्प्रत्याययितुं विमूढहदयं दिष्ट्या कथान्तं गता मिथ्यादृषितयानया विरहितं दिष्टया न जातजगत् ॥१३॥ भानुमती-हला, कहेहि किं एत्थ पसत्यं किवा असुहसूमत्ति। (क) सखी चेटी च-(अन्योन्यमवलोक्य । अपवार्य ।) एत्थ णत्थि त्योअंवि सुहसममम् । तदो अलीकधमन्ती पित्रसहोए अवराहिणी भवि- स्सम् । सो दाणी सिणिद्धो जणो जो पुच्छिदो परुसं वि हिदं भणादि । (प्रकाशम् ।) सहि, सम्बं एवं पदं मनुहणिवंदणम् । ता देवदाणं पणामेण दुजादिजणपडिग्गहण म अन्तरीमदु । ण हु दाढिणो णउलस्स वा दसणं महिसदवहं अ मिविणेय पसंसन्ति . (क) हला, कथय किमत्र प्रशस्तं किं वाऽशुभसूचकमिति । प्रत्याययितुम् = वोधयितुम् , कथा वार्तालापः, अन्तं- समाप्तिम् , गता, दिष्टया, मिथ्यादूषितया = मिथ्याव्यभिचाररूपदोषयुक्त्या, अनया, विरहि. तम् = शून्य, जगत् = संसारः,न जातम्, मया भ्रमात्मा न हतेतिभावः । भाग्येनं. तत्सर्व जातमिति गूढाभिप्रायः । शार्दुलविक्रीडितं छन्दः । लक्षणमुक्तं प्रथम- इलोके ॥ १३ ॥ मत्र=स्वप्ने, प्रशस्तम् = शुभसूचकम् । क्रोध से कटुवचन का प्रयोग नहीं किया ; भाग्य से ही मुझे श्रीमती के प्रति विश्वास दिलाने के लिए ही उनकी बातचीत समाप्त हो गई ; और यह भी पुण्य की बात है नहीं तो मुझ से यह व्यर्थ हो कलङ्कित हो अपने प्राण विसर्जन कर देती और इन से वियुक्त हो कर मैं अपने लिए संसार को शल्य समझता ॥१३॥ भानुमती-ऐ सखि कहो इस स्वप्न में कितना अंश अशुभ और कितना शुभ है ? सखी मोर दासी-(एक दूसरे को देख कर और छिपा कर) इस में कुछ भी शुभसूचक नहीं है; यदि असत्य भाषण करूंगी तो प्रिय सहेली की अपराधिनी हो जाऊंगी । अतः सुहृज्जन जो पूछे यदि उस के उत्तर में हित की बात वेणीसंहारं नाटकं- [द्वितीय:- विमखणामो। (क) राजा-मवितथमाह सुवदना । नकुलेन पन्नगशतवधः स्तनांशु. (क) अत्र नास्ति स्तोकाप शुभसूचकम् । ततोऽलीकं कथयन्ती प्रिय- सख्या अपराधिनीभविष्यामि । स इदानी स्निग्धो जनो यः पृष्टः परुषमपि हितं भणति । सखि, सर्वमेवैतदशुभनिवेदनम् । तद्देवतानां प्रणामेन द्विजातिजनप्रतिग्रहेण चान्तर्यताम् । न खलु दंष्ट्रिणो नकुलस्य वा दर्शन- महिशतवधं च स्वप्ने प्रशंसन्ति विचक्षणाः । स्तोकम् = अल्पम् । अलोकं = मिथ्या । अशुभसूचकमपि शुभसूचकमिति, कथयिष्यामि तदा मिथ्याकथनादपराधभागिनी भविष्यामीत्यथः । स्निग्धः स्नेही हितेच्छुरित्यर्थः । पृष्टः- स्वामिनेतिशेषः । परुषं =निष्ठुरम् । साम्प्रतं श्रवणमात्रेण दुःखकरमपि अप्रे शुभकरमवश्यं वक्तव्यमित्यर्थः । प्रकाशम् सर्वश्रा व्यम् तदुक्तंदर्पणे- सर्वश्राव्यं प्रकाशं स्यात् । इति । देवतानां = देवानां, प्रणामेग, द्विजातिजनप्रतिग्रहेण = ब्राह्मणोद्देश्यक- दानेन, 'चतुर्थी तदर्थाथंति सूत्रे चतुर्थीति योगविभागात्समासः । मन्तर्य- ताम् = व्यवहितं क्रियताम् । स्वप्नदर्शनजन्यप्राप्ताशुभं विनाश्यतामिति यावत् । दंष्ट्रिणः = दशकस्य सर्पस्येत्यर्थः महिः सर्पः । विचक्षणाः = विद्वांसः, प्रशंसन्ति -शुभं कथयन्ति । सुवदना, मवितथम् = सत्यम् , आहेत्यन्वयः। नियतम् =निश्वयम्, चाहे श्रोत्राभिराम न हो कहनो चाहिए । सखि, यह स्वप्न तो सब रीति से अमाल का हो रचक है अतः देवताओं के नमस्कार से, दूर्वादल इत्यादि मालिक वस्तुओं के स्पर्श से अमाल का शमन करना चाहिए, क्योंकि दाँत वाले प्राणियों में चाहे न्यौला हो चाहे दूसरा कोई हो उस का स्वप्न में दर्शन होना अथवा एक सौ सों का स्वप्न में वध होना स्वप्न के शुभाशुभकथन. कर्ता पण्डित लोग अच्छा नहीं कहते । राजा-सुक्दन। सत्य कहती है ; 'नकुल के द्वारा सौ सौ का वध और भः] प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् । . कापहरणं च नियतमनिष्टोदक तर्कयामि । पर्यायेण हि दृश्यन्ते स्वप्नाः कामं शुभाशुभाः। शतसंख्या पुनरियं सानुज स्पृशतीव माम् ॥ १४ ॥ (वामाक्षिस्पन्दनं सूचयित्वा ।) माः ममापि नाम दुर्योधनस्यानिमित्तानि हृदयक्षोभमावेदयन्ति । (सावष्टम्भम् ।) अथवा भोरुजनहृदयप्रकम्प- नेषु का गणना दुर्योधनस्यैवंविधेषु । गीतश्चायमर्थोऽङ्गिरसा । क्रियाविशेषणं भावप्रत्ययान्तोऽयम् । अनिष्टोदकम् =अनिष्टम् उदकम् , उत्तरकालिकफलं यस्य तत् । तर्कयामि = अनुमिनोमि । अन्वयः-हि, प-येण, शुभाशुभाः, स्वप्नाः, कामम् , दृश्यन्ते, इयम् , पुनः, शतसंख्या, सानुजम् , माम् , स्पृशति, इव ॥ १४ ॥ उत्तरकाले सम्भाव्यमशुभमाह-पर्यायणेति । हि = यतः, पर्यायण = अनुक्रमेण, शुभाशुभाः-शुभा अशुभाश्च, शोभत एभिरितिशुभाः, 'करणे धम्। स्वप्नाः=शयन कालेऽन्तः करणपरिणामविशेषः, कामम् = यथेष्टम् , दृश्यन्ते विलोक्यन्ते, इयं = अहिगता, शतसंख्या= शतस्वसंख्या, पुनः, सानुजम् = कनिष्ठभ्रातृसहितम्, मां दुर्योधनम्, स्पृशति विषयीकरोति इव, वयमपि शतं भ्रातरः सपाश्च शतं, तथाच संख्यासामा. न्यादस्माकं भयमित्यर्थः । पथ्यावक्र छन्दः । लक्षणमुक्तं तृतीयश्लोके ॥ १४ ॥ वामाक्षिस्पन्दनमिति-वामनेत्रस्पन्दनं पुरुषाणाम गुभसूचकं लोके ख्यातमस्ति । अनिमित्तानि-अशुभसूचकानि, हृदयक्षोभं मनोदुःखम् । स्तन के वस्त्र का अपहरण करना हम लोगों के भविष्य के लिए अच्छा नहीं है। -यह मानी हुई बात है-इस प्रकार में समझता हूँ। स्वप्न तो कभी शुभ और कभी अशुभ क्रमपूर्वक दिखाई पड़ते रहते हैं; परन्तु यह सौ को संख्या मेरे भ्रातृवर्गों के प्रति मुझे मर्मबिद्ध कर रही है ॥१४॥ ( वाम नेत्र के स्पन्दन का अभिनय कर के) ओह, क्यों ये अपशकुन दुर्योधन के भी हृदय को क्षुब्ध कर रहे हैं । (अमिः मान के साथ) ऐसे अपशकुन बो कायरों के हृदय को क्षुब्ध कर देते हैं उसमें दुर्योधन की क्या बात ? इस अर्थ की पुष्टि मशिरा के वचन से होती है:- . D ६ वेणीसंहारं नाटकं- [द्वितीय:- ग्रहाणां चरितं स्वप्नोऽनिमित्तौत्पातिकं तथा । फलन्ति काकतालीयं तेभ्यः प्राज्ञा न विभ्यति ॥ १५ ॥ तद्भानुमत्याः स्त्रीस्वभावसुलभामलीकाशङ्कामपनयामि । भानुमतो-हला सुवमण, पेक्ख दाव उदागिरिसिहरन्तरवि. मुक्करहवगे विमलन्तसंझाराप्रप्पसण्णदुरालोमण्डलोजादो भमवं दिवहणाही । (क) (क) हला सुवदने, पश्य तावदुदयगिरिशिखरान्तर्रावमुक्तरथवरो विगलत्सन्ध्यारागप्रसन्नदुरालोकमण्डलो जातो भगवान्दिवसनाथः । मन्वयः-प्राहाणाम् , चरितम् , स्वप्नः, तथा, अनिमित्तोत्पातिकम् , (एते), काकतालीयं यथा स्यात्तथा, फलन्ति, तेभ्यः, प्राज्ञाः, न, विभ्यति ॥ १५॥ पूर्वोक्तेऽथे प्रमाणमाह-ग्रहाणामिति । ग्रहाणां= सूर्यादीनाम् , चरितं सञ्चरणम् राश्यन्तर इतिभावः । स्वप्नः, तथा, अनिमित्तौत्पातिक=आकस्मिकमहावायुप्रवहणम् , एते, काकतालो. यम् = अतकिंतागतं यथास्यात्तथा । फलन्ति = फलदायका भवन्ति । यथा ताल- वृक्षाधः सञ्चरतः काकस्योपरि तालफलपतनेन कदाचिदेव मृत्युभवति तथैव कदा- चिदेव तेऽपि फलवन्तो भवन्तीतिभावः । तेभ्यः स्वप्नादिभ्यः, प्रामा:- विद्वांसः न, विभ्यति भयं प्राप्नुवन्ति । 'मदभ्यस्तादिति झस्यादादेशः । अत्र प्राकरणिकस्य स्वप्नस्याप्राकरणिकयोरन्ययोश्चैकस्मिन्फले सम्बन्धाद्दीपकाल. ङ्कारः। पथ्यावक्र छन्दः ॥ १५ ॥ स्त्रीस्वभावसुलभां नारीणां स्वभावतः प्राप्तियोग्याम् , अलोकाश. काम-मिथ्यासंशयम् , स्वप्नदर्शनजन्यामिति भावः । अपनयामि-निवर्तयामि। उदयगिरिशिखरान्तरविमुक्तरथवरः = = उदयाचलस्य यः शिखरः शृङ्गं प्रहों का शुभाशुभ फल, स्वप्न, अपशकुन, तथा उत्पात काकतालीय- न्याय से फल देते हैं अर्थात् फल देते भी हैं नहीं भी देते हैं बुद्धिमान व्यक्ति इस से भयभीत नहीं होते ॥ १५ ॥ अतःभानुमतीके खीस्वभावके लिये स्वाभाविक इस अमालको पाशङ्का दूर करूंगा। भानुमती-भरी सुवदने, देखो तो उदयाचल के शिखर के प्रान्त भाग .

अहः ] प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् । सखी-सहि, रोसाणिदकणभपत्तसरिसेण लदाजालन्तरापडि. दकिरणनिवहेण पिञ्जरिदोजाणभूमिभाओ पूरिदपदिण्णो विम रिउदुप्पेक्खणिज्जो जादो भगवं सहस्सकिरणो। ता सममो दे कुसुमचन्दणगब्भेण मग्घेण पज्जुवट्ठादुम् । (क) (क) सखि,रोसानितकनकपत्रसदशेन लताजालान्तरापतितकिरणनि- वहेन पिञ्जरिनोद्यानभूमिभागः पूरितप्रतिज्ञ इव रिपुदुःप्रेक्षणीयो जातो भ. गवान्सहस्रकिरणः । तत्समयस्ते कुमुमचन्दनगर्भणार्पण पर्यपस्थातुम् । . तस्यान्तरात् मध्याद् विमुक्तः प्रचलितः रथवरः स्यन्दन श्रेष्ठः यस्य सः । विग. लितसन्ध्यारागप्रसन्नदुरालोकमण्डलः = विगलितः सन्ध्यारागः सन्धि- कालिकरक्तिमा यस्य सः अत एव प्रसनं दुरालाका मन्डलं प्रकृष्टप्रकाशविम्बः यस्य सः, 'बहुव्रीहिगर्भकर्मधारयसमासः' । जातः, भगवान् , दिवसनाथः = सूर्यः । गेसानितेति-परक्षितस्वर्णतुल्येनेत्यर्थः। लताजालान्तरपतितकिरण- निवहन-लतासमूहमध्यप्रविष्टरश्मिसमुदायेन । पिञ्जरिताद्यानभूमिभागः-पि. जरितः पोतीकृत उद्यानभूमिभागों येन सः। पूरित प्रतिज्ञ इव, रिपुदुःप्रेक्ष. णीयः प्रचण्डातपः जातः, भगवान्, सहस्रकिरणः = सूर्यः । पर्यपस्था- तुम् अचिंतुम्। .. का परित्याग करते हुए सुवर्णमय रथ से उषःकाल की लालिमा के दूर हो जाने से भगवान् भास्कर ( सूर्य) का आलोकमण्डल प्रकाशित हो उठा । सखी-तपाये हुए सुवर्ण की दीप्ति के सदृश किरणों के पुज से, जो लताओं के कुओं के अवकाश भाग से छन छन कर नीचे आरही हैं, वाटिका की भूमि पिाल वर्ण की बनाते हुए सहस्राँशु (सूर्य) मानों अपनी प्रतिज्ञा पूर्ण कर के शत्रुओं के लिये दुष्प्रेक्ष्य बन गए हैं अर्थात सूर्य भगवान् ऊँचे आगये हैं जिस से उन की तरफ शत्रु वर्ग आँख उठा कर देख भी नहीं सकता अतः पुष्प-चन्दन-विमिश्रित अर्घ के द्वारा उपस्थान करने के लिये भाप का समय हो गया है ।

वेणीसंहारं नाटकं- [द्वितीयः- भानुमती-हजे तरलिए, उवणेहि मे अग्घभामणं जाव भम वदो सहस्सरस्सिणो लवरिणिवठेमि । (क) चेटी-जं देवी आणवेदि । ( इति निष्क्रान्ता) (ख) राजा-अयमेव साधुतरोऽवसरः समीपमुपगन्तुदेव्याः । (प्रविश्य ।) चेटी-देवि, एदं अग्धभामणम् । ता णिज्वट्ठीमदु भगवदो सहस्सरस्सिणो सवरिमा । (ग) (राजोपसृत्य संज्ञया परिजनमुत्सार्य स्वयमेवायपात्रं गृहीत्वा ददाति । ) सखी-(स्वगतम् । ) कहं महारामो समाअदो। हन्त, किदो से पिमहीप णिसमभङ्गो ररणा । (घ) (क) हों तलिके, उपनय मेऽर्घभाजनं यावद्भगवतः सहस्ररश्मेः सपर्या निवर्तयामि । (ख) यद्देवी आज्ञापयति । (ग) देवि, एतदर्घभाजनम्। तन्निवयतां भगवतः सहस्ररश्मेः सपर्या। (घ) कथं महाराजः समागतः । हन्त, कृतोऽस्याः प्रियसख्या नियम- भङ्गो राज्ञा । अर्घभाजनम् = अघदानार्थ पात्रम् । सहस्ररश्मः = सूर्यस्य, या॑म् = पूजाम् , निर्वयामि = सम्पादयामि । सुयोधनो मनसि विचारयति कथयति वा-अयमेवेति । सज्ञया= सकतेन, परिजनम् = सखीचेव्यौ, उत्साये पृथक्कृत्वा । भानुमती-अरी तरलिके, मेरा अर्ध्य पात्र लादो जिस से मैं भगवान भास्कर का पूजन करूं। चेटो-अच्छा जो आज्ञा श्रीमति, यह पात्र लीजिए और सविता देवता का पूजन कीजिए। राजा-यही प्रिया के पास जाने का अच्छा अवसर है। (समीप जाता है) सखी-(देख कर अपने आप) अरे! महाराज क्यों भागए ? खेद । इनका नियमोल्लघन हो गया। .

बकः] प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्धयोपेतम् । E8 - - भानुमती-(दिनकराभिमुखी भूत्वा । ) भमवं, अम्बरमहासरेक्कस- हस्सपत्त, पुन्वदिसावहूमुहमण्डलकुङ्कमविसेस, समलभुवणाङ्गण. दीवम, पत्थ सिविणभदसणे जंकि वि अचाहिदं तं भगवदो पणा. मेण कुसलपरिणामि ससदभादुअस्स अजउत्तस्स होदु । ( अर्घ्य दत्त्वा। ) हला, उवणेहि मे कुसुमाईजाव अवराणं वि देवदाणं सवरिमणिबटठेमि । (हस्तौ प्रसारयति ।) (क) ( राजा पुष्पाण्युपनयति । स्पर्शसुखमभिनीय कुसुमानि भूमौ पातयति ।) (क) भगवन् , अम्बरमहासरएकसहस्रपत्र, पूर्वदिशावधूमुखमण्डल कुङ्कुमविशेषक, सकलभुवनाङ्गनदीपक, अत्र स्वप्नदर्शने यत्किमप्यत्याहितं तद्भगवतः प्रणामेन कुशलपरिणामि सशतभ्रातृकस्यार्यपुत्रम्य भवतु । हला, उपनय मे कुसुमानि यावदपरासामपि देवतानां सपयाँ निर्वतयामि । मम्बरमहासरपकसहस्रपत्र = अम्बरम् आकाशमेव महासरः सरोवरम् । तस्मिन्यदेकं सहस्रपत्रम् कमलम् तस्य सम्बोधने । पूर्वदिशावधूमुखमण्डल. कुङ्कुम विशेषक-पूर्वदिशैव वधूः तस्याः मुखमण्डलस्य कुममेव विशेषकः तिलकम् , तत्सम्बोधने । अत्याहितम् =महाभीतिः 'अत्याहितं महामीति' रित्यमरः । अपरासाम् = अन्यामाम् । भानुमती-(सूयाभिमुख होकर ) ऐ आकाश सरोवर के कमल, पूर्व दिशा रूपी वधूटो के मुख मण्डनार्थ कुंकुम विशेष, तथा समस्त संसार के लिये एक मात्र रत्न प्रदीप ! जो कुछ इस स्वप्न में विघ्न हों आप के प्रणाम से मातृवर्गों के साथ आर्य पुत्र के लिए परिणाम में महल कारी हो। (अर्घ देकर ) भरी तरलिके, मुझे पुष्प ला दे जिस से मैं और भी देवताओं का पूजन सम्पादन कह ( यह कह कर हाथ फैलाती है)। राजा [ दुर्योधन ]-नौकर चाकरों को सङ्केत से दूर भगा कर स्वयं पुष्प प्रदान करते हैं अगस्पर्श के सुखों का अनुभव कर के फूलों को नीचे गिरा देते हैं।)

80 वेणीसंहारं नाटक- [द्वितीय:- --- भानुमती-(सरोषम् । ) अहो पमादो परिअणस्स। (परिवृत्य दृष्ट्वा । ससम्श्रमम् ) कधं अज्जउत्तो (क)। राजा-देवि अनिपुणः परिजनोऽयमेवं विधे सेवायकाशे । तत्प्र. भवत्यनुशासने देवो। मयि प्रिये, विकिर धवलदीर्घापाङ्गसंमपि चक्षुः परिजनपथवर्तिन्यत्र कि सम्भ्रमेण । (क) अहो प्रमादः परिजनस्य । कथमार्यपुत्रः । . प्रमादः = अनवधानता । परिवृत्य =समे । आर्यपुत्रः पतिः । प्रभवत्यनुशासने ने अनुशासितुं समर्था । अन्वयः- परिजनपथवर्तिनि, अत्र, धवलदीर्घापासंसर्पि, चक्षुः, विकर, सम्भ्रमेण, किम् , स्मितमधुरम् , उदारम् , माम् , उच्चैः, आलप, हे देवि, मम, पाण्योः, अजलिः, प्रभवति, (अत एव ) त्वम् , अस्मान् , स्पृश ॥ १६ ॥ परिजनपथवर्तिनि =परिजनस्य पन्थाः परिजनपथः सेवकमार्गः तत्र वर्तमाने, अत्र=मयि, धवलदीपाङ्गसंसपि धवलश्चासौ दीर्घः धवलदीर्घः 'स्वच्छायतः सच अपाः नेत्रप्रान्तः तं संसर्पति गच्छतीति धवलदीर्घापागसंसपि, चक्षुः= नेत्रम् , विकिर=विक्षिप । सम्भ्रमेण =उद्वेगेन, किम् ? न भानुमती-(क्रुद्ध होकर ) वाह रे, भृत्यों की असावधानता (पीछे मुड़ कर राजा को देख व्याकुल हो जाती है।) राजा-देवि, यह भृत्य इस प्रकार की सेवा के विषय में अनभ्यस्त है। अतः श्रीमती दण्ड प्रदान कर सकती है । अयि स्नेहास्पदे ? सेवा कार्य के लिए उद्यत इस दास की ओर कर्ण मूल पर्यन्त विश्राम करनेवाले अत एव विशाल तथा निर्मक नेत्र के द्वारा अवलोकन कोलिए [व्रतादि नियमों के कारण बाबमें कज्जल नहीं लगाया गया था इस लिए नेत्र धवल थे ] व्याकुल बङ्कः ] प्रबोधिनी-प्रकाश टोकाद्वयोपेतम् । ६१ स्मितमधुरमुदारं दवि मामालपोच्चैः प्रभवति मम पाण्योरखलिस्त्वं स्पृशास्मान् ॥ १६ ॥ भानुमती-अज्जउत्त, अब्भणुण्णादाए दुए अत्थि मे कस्सि वि हिममे महिलासो(क)। (क ) आर्यपुत्र, अभ्यनुज्ञातापास्त्वयास्ति मे कस्मिन्नपि नियमेऽ भिलाषः । . किमपीत्यर्थः, उद्वेगो न कार्य इति भावः । स्मितमधुरं = स्मितेन ईषद्धासेन मधुरम् सुन्दरम् , उदारम् = दक्षिणम् यथा स्यात्तथा हे देवि, माम् , उच्चैः = तारस्वरेण, मालप-आलापं कुरु । हे देवि, मम पाण्योः हस्तयोः, अञ्जलिः, प्रभवति प्रकर्षण वर्तते, अञ्जलिबद्धोऽस्मोतिभावः । अतएव त्वम् , अस्मान् , स्पृश= छुप "प्रभवति मम पाण्योरञ्जलिस्त्वां सेवितुमि ति पाठः सुगमः । अत्र पक्षे प्रभवतीत्यस्य समर्थोऽस्तीत्यर्थः । अत्र "यद्वा कारकमेकं स्यादने कासु क्रियासु चेदितिलक्षणात् एकात्यवत्वमिति कारक- स्याने कक्रियासु सम्बन्धात्कारकदीपकालङ्कारः । मालिनीच्छन्दः । न न म य य युतेयं मालिनी भोगिलोकरित लक्षणात् ॥ १६ ॥ त्वया, मभ्यनुज्ञातायाः=आज्ञापितायाः, मे= मम, कस्मिन्नपि, नियमे, अभिलाषः = इच्छा अस्तीत्यन्वयः । ह'ने से क्या लाभ ? मुझसे मन्दहास्य पूर्वक उच्च स्वर से चित्ताकर्षक तथा मधुर भाषण कीजिए। यह मेरे साञ्जलि हस्त भाप की सेवा के लिए उद्यत हैं अर्थात् हाथ जोड़ कर यह दास आप की सेवा के लिए तय्यार है। यदि इसने अपराध किया है तो आप क्रोध भरी आँखों से देखें और डॉट फटकार कर दण्ड दें अथवा ये हाथ अजलि बाँध कर अपने अपराधों के लिए क्षमा प्रार्थी हैं ॥ १६ ॥ भानुमती- महाराज मुझे पाज्ञा प्रदान करें किसी एक नियम के ( अत) सम्पादन करने में मेरी वलवती इच्छा है।

६२ वेणीसंहारं नाटकं- [द्वितीय:- राजा-श्रुतविस्तर एवास्मि भवत्याः स्वप्नवृत्तान्तं प्रति । तद- लमेवं प्रकृतिमुकुमारमात्मानं खेदयितुम् । भानुमती-मज्जउत्त, मे सङ्का बाहेर । ता अणुमण्णदु मं अज्जउत्तो(ख)। राजा-(सगर्वम् । ) देवि, अलमनया शङ्कया। पश्य- कि नो व्याप्तदिशां प्रकम्पितभुवामक्षौहिणीनां फलं (ख) आर्यपुत्र, मां शङ्का बाधते । तदनुमन्यतां मामार्य त्रः । . भवत्याः, स्वप्नवृत्तान्तम् , प्रति, श्रुतविस्तरः = श्रुतः विस्तरः येन सः, एव, अस्मीत्यन्वयः । तत् = तस्मात् प्रकृतिसुकुमारम् = स्वभावतः कोमलम् आत्मनम = अन्तःकरणावच्छिन्नचैतन्यम् , एवं, खेदयितुम् = परितापयि. तुम् , अलम व्यर्थम् वासरूपन्यायेन 'अलंखल्योरिति क्त्वाऽमावेतुमुन्प्रत्ययः । अन्धया-नः व्याप्तदिशाम् , (अतएव) प्रकम्पितभुवाम् , अक्षौहिणीनाम् , किम् , फलम् , द्रोणेन, किम् , अाराजविशिखैः किम् , (हे ) भीरू, एवम् , यदि, क्लाम्यसि, मे, भ्रातृशतस्य, भुजवनच्छायासुखोपस्थिता, त्वम् , दुर्योधनकेशरी- न्द्रगृहिणी ( वर्तते ) ( अतः ) तव, शङ्कास्पदम् , किम् ॥ १७ ॥ शङ्काया अभावे हेतुमाह-किन्नोव्यातदिशामिति । नः= अस्माकम् , व्याप्तदिशाम = व्याप्ता दिक् याभिः तासाम् , सर्वत्र 4 भानुमती-आर्य गजा-मैं श्रीमती के स्वप्नीय वृत्तान्तों को पूर्णतया सुन चुका है अतः सहज सुकोमल अओं को कष्ट देने की कोई आवश्यकता नहीं । पुत्र मैं गम्भोर सन्देह सागर में डूब रही है अतः मुझे भाज्ञा प्रदान कर ही दें। राजा-(अहङ्कार के साथ ) देवि, इस सन्देह पर ध्यान न दीजिए देखियेः- यदि आप इस प्रकार की शङ्का से विचलित हो रही हैं तो हम लोगों को मक्षौहिणी सेना की, जो समस्त दिशानों तक प्रसिद्ध है तथा जिस के बल से

अङ्क:]
प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् ।
किं द्रोणेन किमङ्गराजविशिखैरेवं यदि क्लाम्यसि ।
भीरु भ्रातृशतस्य मे भुजवनच्छायासुखोपस्थिता
त्वं दुर्योधनकेसरीन्द्रगृहिणी शङ्कास्पदं किं तव ॥ १७ ॥
-
विस्तृतानामित्यर्थः, अत एव प्रकम्पितभुवाम् = कम्पितभूमीनाम् , अक्षौही-
णोनाम् = दशानीकिनीनाम् , तदुकममरे-
एकेभैकरथा व्यावा पत्तिः पञ्चपदातिका ।
पत्यङ्गैत्रिगुणेः सर्वः क्रमादाख्यायथोत्तरम् ।
सनामुलं गुल्मगणौ वाहिनी पृतना चमः।
अनोकिनी दशानीकिन्योऽक्षौहिणीति ॥
अयमर्थः-एकगजैकरथव्यश्वाना समूहः पत्तिः तिसृभिः पत्तिभिः सेनमुखपञ्च-
पदाती त्रिभिः सेनामुखैः गुल्मः, त्रिभिर्गुल्मैर्गणः, त्रयो गणाः वाहिनी तिस्रो वाहिन्यः
पृतना, तिस्रः पृतनाः चमूः, तिस्रश्चम्वोऽनीकिनी दशानीकिन्योऽक्षोहणी इति
सेनाविशेषस्य सम्ज्ञा । किं फलम = कोऽर्थः न किमपीत्यर्थः । इदं, यदि.
क्लाम्यसीत्यनेनान्वेति, एवमप्रेऽपि । द्रोणेन आचार्यण, किम् , अङ्गराज-
विशिखैः कर्णबाणैः, किम् , हे भीरु भययुक्ते, एवं त्वं यदि क्लाम्य स=
परितपसि, एतादृशवीरसेनासत्त्वे त्वया तापी न कार्य इतिभावः । मेमम
भ्रातृशतस्य - शतसंख्याकभ्रातृणाम् , भुजवनच्छयामुखोपस्थिता- बाहु-
रूपवनच्छायायां सुखेनोपविष्टा, त्वम् दुर्योधनकेशरीन्द्रगृहिणी, वर्तते इति शेषः ।
यतस्त्वमेतादृशी अतः, तव=भानुमत्याः, शङ्कास्पदं = सन्दहस्थानं किम्
न किमपीत्यर्थः।
अत्र रूपकालङ्कारोलुप्तोपमा च । शार्दूलविक्रीडितं छन्दः ॥ १७ ॥
भूमि कम्पित हो जाती है, क्या आवश्यकता ? अथवा द्रोणाचार्य की क्या
उपयोगिता तथा कर्ण के बाणों से क्या ? ऐ भीरु ! मेरे सौ भाइयों के भुजारूपी
कानन की छाया में आनन्द से विश्राम करती हुई आप सिंह दुर्योधन की धर्म
पनी हैं आप के लिए शङ्का का स्थान कैसा? ॥ १७ ॥

वेणीसंहारं नाटकं- द्वितीयः- . भानुमती-अज्ज उत्त, ण हु मे किं वि मासकाकालणं तुम्हेसु सणिहिदसु । किन्तु अजजउत्तस्स एव मणोरहसम्पत्ति अहिण न्दामि । (क) राजा-अयि सुन्दरि, एतावन्त एव मनोरथा यदहं दयितया सङ्गतः स्वच्छयाविहरामीति । पश्य प्रेमावद्धस्तिमितनयनापीयमानाब्जशोभं लज्जायोगादविशदः थं मन्दमन्दस्मितं वा । (क) आर्यपुत्र, न खलु मे किमप्याशङ्काकारणं युष्मासु सन्निहितेषु । किन्त्वार्यपुत्रय॑व मनोरथसम्पत्तिमभिनन्दामि । , दयितया = खिया, सङ्गतः = युक्तः । विहरामि = विहारङ्करोमि । अन्वयः-दुर्योधनस्य, ते, प्रेमाबद्धस्तिमितनयनापीयमानाजशोभम् , लज्जायोगात् अविशदकथम् , मन्दमन्दस्मितम् , नियममुषितालक्तकानाधरम् वा, परम् , असुलभम् , वक्नेन्दुम् , पातुम् , वाञ्छा, किम् नु ॥ १८ ॥ प्रेमावद्धति । दुर्योधनस्य, ते = तब, इदं वक्त्रेन्दुमित्यनेनान्वयेति । प्रेमा- पद्धस्तिमितनयनापीयमानाब्जशोभम्-प्रेम्णाभाबद्धम् युक्तम् अतएव स्ति- मितं साम् यनयनम् नेत्रम् तेन आपीयमाना आक्रान्ता अब्जशोभा (कमलसौ. न्दर्यम्) येन तम् , इदं वक्वेन्दुविशेषणम् , एवमग्रिममपि । लजायोगात्=त्रपा- बत्त्वात् , अविशदकथम् = अबृहद्वाचम् , मन्दमन्दम्मितम् = ईषद्धसि- नियममुपितालक्तकानाधरं =नियमेन व्रतेन मुषितम् त्यक्तम् अलक- भानुमती-आर्य, आप लोगों के होते हुए मुझे सन्देह का कोई कारण ही नहीं है किन्तु आर्य पुत्र के ही माल की कामना करती हैं। राजा-अयि मनोरमे, मैं अपनी वल्लभा के साथ स्वच्छन्द विहार कर रहा हूँ यही हम लोगों के मनोरथ हैं देखिये:- भाप के मुख चन्द्र ने स्नेहाधिक्य से निश्चल नेत्रों के द्वारा कमल को पराबित कर दिया है तथा लज्जा के कारण उस से स्पष्ट शब्द नहीं निकला - मङ्कः]] प्रबाधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् । ६५ । वक्त्रेन्दुत नियममुषितालतकानाधरं वा पातुं वाञ्छा परमसुलभं कि न दुर्योधनस्य ॥ १ ॥ ( नेपथ्ये महान्कलकलः । सर्वे आकर्णयन्ति ) भानुमती-( सभयं राजानं परिष्वज्य । ) परिचामदु परित्तामदु अज्जत्तो। (क) राजा-(समन्तादवलोक्य । ) प्रिये, मलं सम्भ्रमेण । पश्य । दिक्षु व्यूढाज्रिपाङ्गस्तृगजटिलचलन्पांसुदण्डोऽन्तरिक्ष (क) परित्रायता परि। यतामार्यपुत्रः । कं लाक्षा येन अप्राधरेण तत् अनावरम्, ऊोष्ठम् , यस्मिन् तम् वा परम् = अत्यन्तम् , असुलभम्-अप्राप्यम् नियमे स्थितत्वादिति भावः । वक्वेन्दुम् = मुखचन्द्रम् , पातुं, वाञ्छा, किन्न, अस्त्येवेति भावः । मन्दाक्रान्ता छन्दः । लक्षणमुक्तं श्लोके ॥ १८ ॥ कलकलो बहुभिः कृतो महाध्वनिः । परिष्वज्य = गाढं सगृह्य भालिग्येत्यर्थः । अन्वयः-(हे) भीरु, दिक्षु, व्यूढाघ्रिपाङ्गः, अन्तरिक्षे, तृणजटिलचलत्पा- सुदण्डः, पथिषु, शर्करालः, सकारी, विटपिनाम् , स्कन्दकाषः, सधूमः, प्रासादानाम् . . रहे हैं और अधर पुट से व्रत पालन के कारण लाक्षारस के चिन्ह दूर हो गये हैं इस तरह के तथा मन्द हास कारी आप के मुख चन्द्र ही के पान की [अर्थात् अधर रस पान की ] ही दुर्योधन की उत्कट इच्छा है उस के लिए और कौन पदार्थ है जो अलभ्य है ॥ १८ ॥ ( नेपथ्य की ओर कल कल ध्वनि होती है और सब लोग सुन रहे हैं) भानुमती-(बर जाती है और राजा का बालिजन करती है) रक्षा कीजिए आर्य, रक्षा कीजिए। राजा-(चारों तरफ देख कर) दयिते, व्याकुल होने की कोई बावश्यकता नहीं देखिए:- यह बड़ेवेग के साथ वायु (गवण्डर ) चल रहा है, यह वृक्षों के शाखा, -

६६
वेणीसंहारं नाटकं-
[द्वितीयः-
.
.
झाङ्कारी शर्करालः पथिषु विटपिनां स्कन्धकाः सधूमः ।
प्रसादानां निकुञ्जवभिनवजलदोद्वारगम्भीरधीर-
श्वराडारम्भः समीरो वहति परिदिशं भीरु किं सम्भ्रमेण ॥१६॥
निकुन्जेषु, अभिनवजलोद्गारगम्भारधीरः, चण्डारम्भः, समीरः, परिदिशम् ,
वहति । सम्भ्रण, किम् ॥ १९ ॥
आकस्मिकमहावायुप्रवहणेन भौताया भानुमत्या धैर्यायाह-दिक्षुब्यूढाधिः
पाक इति।
हे भोरु, दिक्षु = दिशासु, व्यूढाधिपाङ्गः= विक्षिप्तक्षशाखादिः, वेग-
वद्वायुप्रवहणात् प्रतिदिशम् वृक्षशाखपत्रादयोत्राम्यन्तीत्यर्थः । अन्तरिक्ष
आकाशे, तृणजटिलचलत्पांशुदण्डः - तृणेन जटिलः जटाकाः चलन् पाशुदण्ड
दण्डाकारः पाशुः धुलिः, (विडडी इति प्रसिद्धः) । यस्मात् सः, पथिषु =मार्गेषु,
शर्करालः= शर्करा अश्मप्रायामृत् तद्वान् , भाङ्कारी=अव्यक्तशब्दकारी, विट-
पिनां स्कन्धकाः = वृक्षाणां प्रकाण्डकर्षणः, सधूमः धूमयुक्तः प्रसादा-
नां हाणाम् , निकुञ्जषु अन्तः स्थानेषु, अभिनवजलदोद्गारगम्भीर
धीर:-अभिनवः नूतनो यो जलदः (मेघः) तस्य य उद्गारः (शब्दः) तद्वद्-
गम्भीरोऽतएव धीरः, चण्डारम्भः-प्रचण्डोपक्रमः, समीरः-वायुः, पूर्वोतं
सर्वमस्यैव विशेषणम् , परिदिशं सर्वदिक्षु, वहति = वाति, स्वाभाविकमेव
प्रवहणमतः किं सम्भ्रमेण उद्वेगेन किम् , उद्वेगो न कार्य इति भावः। स्नग्धरा.
छन्दः । म्र भने र्यानो त्रयेण त्रिमुनियतियुता स्रग्धराकीर्तितेयमितिलक्षणात॥१९॥
टहनियों, तथा पत्रपुष्पों को लेकर इधर उधर दिग्विदिशाओं में प्रक्षिप्त कर रहा
है। यह आकाशपथ में तृणों के साथ धूल एकत्रित कर घुमाता हुआ लम्बे
डराडे के आकार बना रहा है । यह झर्झराता हुआ मार्गों में छोटी २ ककड़ियों को
विखेर रहा है । धनिकों के भवनों के पास की वाटिकाओं के वृक्षों की शाखाओं के
परस्पर संघर्ष से निकली हुई अग्नि से जलने के कारण धूएँ के समान इसका
वर्ण मालूम पड़ रहा है। इसके अतिरिक्त वर्षाकाल के प्रारम्भ काल के मेघों की
घटाकी भांति यह गम्भीर गर्जन करता हुआ चला आ रहा है अयि भीरु ? इसमें
व्याकुल होने की क्या अवश्यकता है? ॥ १९ ॥

अतः] प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् । 89 सखी-महाराम, आरोहोमदु पदं दारुपव्वअप्पासादम् । उव्वे. अकारी क्खु भयं उत्थिदपरसरमकलुसीकिदणमणो उम्मूलिदतरु- वरसहवित्तत्थमन्दुरापरिभट्टवल्लहतुलङ्गमपज्जाउलीकिदजणपद्धई भीसणो समीरणो। (क) राजा-(सहर्षम् । ) उपकारि खल्विदं वात्याचक्र सुयोधनस्य । यस्य प्रसादादयनपरित्यक्तनियमया देव्या सम्पादितोऽस्मन्मनोरथः। (ख) महागज, आरुह्यतामेतद्दारुपवतप्रासादम् । उद्वेगकारी खल्वय- मुत्थितपरुषरजः कलुपीकृतनयन उन्मूलिततरुवरशब्दवित्रस्तमन्दुरापरिभ्र. प्रवल्लभतुरङ्गमपर्याकुलीकृतजनपद्धतिर्भीषणः समीरणः । एतद् , दारुपर्वतप्रासादम् = क्रीडापर्वतस्थगृहम् । मारुह्यताम् = आलंव्यताम् , इत्यन्वयः । उत्थितपरुषरजाकलुपीकृतनयनः= उत्थितं यत्परुषं कठिनं रबः धुलिः तेन करणभूतेन कलुषीकृतं नयनं येन सः, उन्मूलिततरुवरशब्दवित्रस्त- मन्दुरापरिभ्रष्टवल्लभतुरङ्गमपर्याकुलीकृतजनपद्धतिः= उन्मूलितः उ- स्पाटितीयस्तरुवरः तस्यशब्देन वित्रस्ता भीता या मन्दुरा वाजिशाला, (यद्यपि मन्दु- राया भयन्न सम्भवति तथाप्युपचारात्तत्रत्याश्वाना भयं युक्तम् ) तस्याः परि- भ्रष्टाः ये वल्लभतुरामाः श्रेष्टावाः तः करणः पर्याकुलोकृता अत्यन्तं विदलिता जनपद्धतिः मनुष्यमार्गः येन सः, भीषणः =भयावहः समीरणः वायुः । वान्याचक्रम्-वायुसमूहः। मयत्नपरित्यक्तनियमया-अनायासेनत्यवतया। सखी-महाराज! आप इस दारु पर्वत के महल में चलें। यह भीषण झम्झावात हृदय को विक्षुब्ध करता हुआ, उड़नेवाली कंकड़ियों से भरी हुई धूलों को आखों में झोंकता हुआ, चला आ रहा है । इसके झकोरे से उखड़ते, परराते भहराते हुए वृक्षों की अरराहट और भहराहट के शब्द से डरे हुए अवशिशु (बछेड़े ) घुड़शाल से बन्धन तोड़कर मार्गों पर इधर उधर भागरहे हैं। राजा-(प्रसन्नता के साथ ) यह झञ्झावात दुर्योधन के लिये महान उपकारक बन गया है जिसको अनुकम्पा से बिना किसी परिश्रम के व्रतनियमों को छोड़ देवी मेरे अभिलषित मनोरथ को सफल बनाई हैं। किस प्रकारः- अव० -

वेणीसंहारं नाटकं-
[द्वितीयः-
~~.....
Mya
*-.............-
कथमिति ।
न्यस्ता न भुकुटिर्न वापसलिलैराच्छादिते लोचने
नीतं नाननमन्यतः सशपथं नाहं स्पृशन्वारितः ।
तन्न्या लग्नपयोधरं भयवशादावद्धमालिङ्गितं
भक्तास्या नियमस्य भीषणमरुनायं वयस्यो नु में ॥२०॥
मन्वय:-तन्व्या, भयवशात् , कुटिः, न, न्यस्ता, बाष्पसलिले, लोचने,
न, बाच्छादिते, अन्यतः, आननम् , न, नीतम् , स्पृशन् , अहम् , मशपथम् ,
न, वारितः, लग्नपयोधरम् , आलिहितम् , बावद्धम् , (अतः) अस्याः,
नियमस्य, भक्ता, अयम् , भीषणमरुत् , न (किन्तु) मे, वयस्यः, नु ॥ २० ॥
कथं मनोरथः सम्पादित इत्याह-न्यस्तेति-
तन्व्या= भानुमत्या, भयवशात् , भृकुटि: भ्रकृतिः, न, न्यस्ता-
कृता, नियमस्थाया मालिङ्गने भ्रूभङ्गादिकरणं युक्तं तन्न कृतमितिभावः। बाप-
सलिलैः अश्रुभिः, लोचने-नेत्रे, न, आच्छादिते= व्यापिते द्विवचनान्त.
मेतत् । अन्यतः=अन्यत्र 'सार्वविभक्तिकस्तखिल'। माननं - मुखम् , न,
नीतम प्रापितं , मुखपरिवर्तनं न कृतमितिभावः । स्पृशन् अस्य स्पर्श
कुर्वन् , अहम् , सशपथम् = यदि त्वं मां स्पृशेस्तदा शपथस्तवेत्येवं, न,
वारितः=निवारितः । लग्नपयोधरं सम्मिलितस्तनम् यथा स्यात्तथा मा.
लिङ्गितमालिशनम् , भावे कः । माबद्धम् = कृतम् अत इत्यध्याहारः ।
अस्याः=भानुमत्याः, नियमस्य व्रतस्य, भक्ताभजकः, अयम् ,
भीषणमरुत्भयावहो वायुः, न, किन्तु मेमम, वयस्यः मित्रम् , नु=
.
इन्हें भौह तिरछी भी न करना पड़ा अथवा न तो अश्रुविन्दुओं से भावों को भी
भरना पड़ा, इन्हें मेरी भोर से मुख भी न मोड़ना पड़ा; स्पर्श करते समय शपथ-
पूर्वक इन्हें मेरा निषेध भी नहीं करना पड़ा; स्वयं भयवश होकर इस कोमलातीने
अपने स्तनों को दबाकर गाइ आलिङ्गन करना प्रारम्भ कर दिया। यह वायु
इनके नियमों के उल्लङ्घन का अपराधी मी न हुषा यह भीषण झम्झावात नहीं
हैं; किन्तु यह मेरा परम मित्र है ॥ २० ॥

भङ्कः ]
प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् ।
88
..
तत्सम्पूर्णमनारथस्प मे कामचारः सम्प्रति विहारेषु । तदितो
दारुपर्वतप्रासादमेव गच्छामः ।
(सर्वे वात्याबाधा रूपयन्तः परिकामन्ति ।)
राजा-
कुरु धनोरु पदानि शनैः शनैरयि विमुञ्च गति परिपिवेनीम् ।
सुतनु बाहुलतोपनिबन्धनं मम निपीडय गाढमुरः स्थलम् ॥ २१ ॥
उत्प्रेक्षे, एतादृशोपकारकरणान्मम मित्रमेवेत्यर्थः । भत्र वस्तुना समाधिरला.
रोव्यज्यते । उत्प्रेक्षा ऽलङ्कारः। शार्दूलविक्रीडितं छन्दः ॥ २० ॥
सम्प्रति अधुना, सम्पूर्णमनोरथस्य, मे, विहारेषु क्रोडासु काम-
चार-स्वेच्छाचार इत्यन्वयः ।
मन्वयः-(हे) धनोरु, शनैः शनैः, पदानि कुरु अयि, परिवेपिनीम् ,
गतिम् , विमुच, (हे) मुतनु, बाहुलतोपनिबन्धनम् , मम, गाढम् , उरःस्थलम् ,
निपीडय ॥ २१ ॥
साप्रतं नास्ति भयस्यावकाश इत्याह-कुर्विति-
हे घनोरु निविडोस, शनैः शनैः मन्द मन्दं, पदानि =चरणान् ,
कुरु= सम्पादय, अयि, परिवेपिनीम् = कम्पमानाम्, गति = गमन, विमु.
श्व-त्यज, हे सुन्दरि, बाहुलतोपनिबन्धनम् = बाहुः 'भुजः' लता इव
बल्लीव तया उपनिबन्धनम् (आवन्धः) तद्यथा स्यात तथा, मम, गाढम:
अत्यन्तम् उसस्थलम् वक्षःस्थलम् , निपीडय =आलिङ्गय । अत्र बाहुल.
तेत्यत्र लुप्तोपमालङ्कारः। द्रुतविलम्बितं छन्दः । द्रुतविलम्बितमाह-न भी
भरी, इति लक्षणात् ॥ २१ ॥
अब मेरी अभिलाषा पूर्ण हो गई ; कामकला की क्रीड़ा में अब मैं स्वतन्त्र हो
गया अतः मैं यहाँ से दारूपर्वतस्थ भवन की हो ओर चलता हूँ।
(सब लोग आँधी के कष्ट के अनुभव का अभिनय करते हुए चल रहे हैं)
राजा-अयि, विशालजघने, धीरे २ भागे बढ़िये अर्थात् धीरे २ पैर
रखिए, स्खलित गति से ( लड़खड़ाती हुई ) न चलो। सुभगे ! अपनी भुज.
लताओं से पकड़कर मेरे हृदय का गादआलिशन कीजिए ॥ २१ ॥

१०० वेणीसंहारं नाटक- [द्वितीयः- (प्रवेशं रूपयित्वा । ) प्रिय, अलब्धावकाशः समोरणासारः स्तिमित. त्वादर्भगृहस्य । विसन्धमुन्मालय चक्षुरुन्मृष्टरेणुनिकरम् । भानुमती-(सहर्षम् । ) दिदिठमा उह दाव उप्पादसमीरणो ण बाधा । (क) मखी-आरोहणसम्ममणिस्सहं पिसहीए ऊरुजुअलम । ता कीस दाणी महारामो भासणवेदी ण भूसेदि । (ख) (क) दिष्ट्येह तावदुत्पातसमीरणो न वाधते । (ब) आरोहणसम्भ्रमनिः सह प्रियसख्या अरुयुगलम् । तत्कस्मादि- दानी महाराज आसनवेदी न भूपति । समीरणः-वायुः, अलब्धावकाशःअप्राप्ताव स्थितिः प्रवेशायोग्य इत्यर्थः, गर्भगृहस्य = मध्यवेश्मनः, स्तिमितत्वान् = अावरणात् , उन्मृष्टरे- णुनिकरम्=उनमृष्टः पृथक्कृतः रेणुनिकरः ( रजः समूहः ) यस्मात् तत् , चक्षुः = नेत्रम् , विस्रब्धम् = यथेच्छम् , उन्मीलय = उन्मोलितं कुरु, प्रस्फुटितं कुर्वित्यर्थः । दिष्ट्येति-दिध्याशब्द भानन्द “दिष्टया समुपजोषं चेत्यानन्दे" इत्यमरः । आनन्दोयमित्यर्थः । उत्पातसमीरणः अनिष्टसूचकवायुः । अथवा महावायुः। आरोहणसम्भ्रमनिःसहम् =आरोह = वेगस्यासहनमशीलम् ऊरुयुग- लम् = साक्थद्वयम् 'सक्थि क्लीवेपुमानूरुरित्यमरः । प्रियसख्याः%3 भानुमत्याः । मासनवेदीम् = उपवेशनस्थानम् , न, भूषयति = अलङ्करोति । कथं नासन उपविशतीत्यर्थः . (प्रवेश का अभिनय करते हुए ) बल्लभे ! इस भवन के चारों ओरसे घिरे रहने के कारण यहाँ झञ्झावात का सञ्चार सम्भव नहीं । अतः निश्शङ्क धृल पोंछ कर आँखें खोलिए । भानुमती-बको प्रसन्नता है कि यहाँ आँधी का वशनहीं चलरहा है। सखी-प्रिय सखी के उरुद्वय चढ़ाई के कष्ट से आगे बढ़ने में असमर्थ हैं। फिर क्यों नहीं महाराज इस समय किसी चबूतरे को अलङ्कृत करते हैं ?

अङ्कः] प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् । १०१ राजा-(देवीमवलोक्य । ) भवति, मनल्पमेवापकृतं वात्यासम्म- मेण । तथाहि- रेणुर्बाधां विधत्ते तनुरपि महती नेत्रयोरायतत्वा- दुत्कम्पोऽल्पोऽपि पीनस्तनभरितमुरः क्षिप्तहारं दुनोति । उर्मिन्देऽपि याते पृथुजघनमरावेपथुर्वर्धतेऽस्या . भवति = भानुमति, अनल्पम् =अधिकम् , एव, अपकृतम् =अपकारः कृतः, वात्यासम्भ्रमण = वायुसमूहबगेन । अन्वयः-नेत्रयोः, आयतत्वात् , तनुः, अपि, रेणुः, महतीम् , बाधाम् , वि धत्ते, अल्पः, अपि, उत्कम्पः, पीनस्तनभरितम् , क्षिप्तहारम् , उरः, दुनोति, ऊर्वोः, अल्पे, अपि, याते, सात, पृथुजघनभरात् , वेपथुः, वर्धते, (अतः ) मृगाक्ष्याः, अस्याः, सुचिरम् , अवयवैः, दत्तहस्ता, वात्या, सेदम् , मुचिरम् , करोति ॥२२॥ अधिकापकारमेवाह-रेणु धामिति- नेत्रयोः = नयनयोः, आयतत्वात् =ध्यात् , तनुः= अल्पः, अपि, रेणुः=धूलिः, महतीम् =अधिकाम् , बाधाम् = दुःखम् , विधते= करोति, अल्पः= ईषत् , अपि, उत्कम्पः = कम्पनम् , पानस्तनभरितम् स्थूल- कूचभाराकान्तम् , क्षिप्तहारम् = क्षिप्तं हारम् यत्र तत् , उरः वक्षः, दुनोति= पीडयति, ऊर्वोः = सक्नोः, मन्द =अल्पे, अपि वाते=गमने सति, भावे. पृथुजबनभरात् = विपुलत्रीश्रोणिपुरोभागस्य भारात्, 'जघनं स्यात् स्त्रियाः श्रोणिपुरोभागे कटावपि' इति मंदिनी। वेपथुः = कम्पनम् , वर्धते, अत इति अध्याहारः । मृगाक्ष्याः= हरिणनेत्रायाः, अस्याः =भानु- मत्याः, सुचिरम् = बहुकालम् , अवयवैः = अङ्गः, दत्तहस्ता =कृतस- D क्तप्रत्ययः । राजा-( देवी को देखकर ) श्री मति, इस वायुवेग ने महान अपकार किया है। देखिए:- थोड़ी भी धूल नेत्रों की विशालता के कारण महान दुःख दे रही है । थोड़ा भी कम्प पीवर पयोधरों (स्तन ) के भार से दबे हुए हृदयप्रदेश को, जिसपर से हार पृथक कर दिया गया है, कष्ट दे रहा है। थोड़ा भी गमन १०२ वेणीसंहारं नाटक- [द्वितीयः- वात्या खेदं मृगाक्ष्याः सुचिरमवयवैर्दचहस्ता करोति ॥२२॥ (सर्व उपविशन्ति ।) राजा-तकिमित्यनास्तीणं कठिनशिलातलमध्यास्ते देवी। लोलांशुकस्य पवनाकुलितांशुकान्तं त्वदृष्टिहारि मम लोचनबान्धवस्य । हाय्या, वात्या-वायुसमूहः, खेदम् = दुःखम् , करोति =सम्पादयति । अवयवाना सहाय्येन वायुः अधिक परितापयतीत्यर्थः । अत्र चतुर्थपादाथै पादत्रयवाक्यार्थी हेतव इति वाक्यार्थगतकाव्यलिङ्गम- लङ्कारः। स्रग्धरा छन्दः ॥ २२ ॥ अनास्तीर्णम् = वस्त्रेण अनाच्छन्नम् । अध्यास्ते उपविशति, कि- मिति प्रश्ने । अन्धयः-(हे) करभोरु, तव, लोलांशुकस्य, मम, लोचनबान्धवस्य, जघनस्थलस्य, अध्यासितुम् , ( मम ), पवनाकुलिताशुकन्तम् , त्वदृष्टिहारि, ऊरुयुग्मम् , चिरम् , पर्याप्तम् , एव ॥ २३ ॥ ममोड्युगलमेव तवासनमित्याह-लोऽलांशुकस्येति । करभोर = करम इव ऊरू यस्याः, सा तत्सम्बोधने, 'करभो मणिबन्धादि. कनिष्ठान्तोष्ट्रतत्सुते' इति मेदिनी । तब, लोलांशुकस्य = चञ्चलवस्त्रस्य, मम = दुर्योधनस्य, लोचनबान्धवस्य- नेत्रबन्धोः, ममेत्यस्य लोचनेऽन्वयः अत्रैक- देशान्वयोऽपि साधुरेव अभेदान्वयस्थल एवायाधुत्वस्य प्रतिपादनात् । बघन- करने पर स्थूलजघनों के भारसे इनके जाँघों में प्रकम्प बहरहा है। झञ्झावात इन्हीं हरिणाक्षी के मों से सहायता प्राप्तकर के अधिक समयतक खिन्न कर रहा है ॥ २२ ॥ ( सब बैठ जाते हैं) राजा-तो क्यों, श्रीमती बिना भासन के इस कठोरपत्थर की चहान पर वैठी हुई हैं ? क्यों कि- हे करभोक, आप के जघनस्थलों पर से वन हवा के प्रकोरे से उबरहा है। यह मेरे नेत्रों के लिए परम भानन्दप्रद है इनके चिरकालतक विश्राम पाने के अकः ] .. प्रबोधिनी-प्रकाश टोकाइयोपेतम् । १०३ मध्यासितुं तव चिरं जघनस्थलस्य पर्याप्तमेव करभोरु ममोल्युग्मम् ॥ २३ ॥ (प्रविश्य पटाक्षेपेण सम्भ्रान्तः।) कञ्चुकी-देव, भग्नं भग्नम् । (सर्वे साकृतं पश्यन्ति ।) राजा-केन । कम्चुकी-भीमेन । राजा-कस्य। कञ्चुकी-भवतः। स्थलस्य, अध्यासितुम् = आश्रयितुम् , मम, पवनाकुलितांशुकान्तं = पव. नेन वायुना पाकुलितम् अंशुकान्तम् वनान्तम् यस्मिन् तत् , त्वदुष्टिहा- रितव नेत्रहरणशीलम् , ऊरुयुग्मम् चिरम् =चिराय, पर्याप्त समर्थम् , एवेत्यवधारणे अत्र योग्ययोः साघटनावशात् समालङ्कारः। वसन्त तिलका छन्दः। सम्भ्रान्त: उद्विग्नः । भन्न भग्नमिति-यद्यपीदै रथकेतनान्वयित्वेन दिवक्षितं तथापि पूर्वप्रकृतस्य जघनस्यान्वयसम्भवात् भाविनो भीमकृतदुर्योधनजघनभास्य छलेन सूचनम् । लिए मेरे जघनस्थल, जो तुह्मारे नेत्रों के लिए आकर्षक तथा वायु के झोंकेसे वनरहित हो रहे हैं, पर्याप्त हैं ॥ २३ ॥ (व्याकुल कञ्चुकी का परदा हटाकर प्रवेश ) कञ्चुकी-महाराज, टूट गया ! टूट गया ! ( सब भाश्चर्य चकित होकर देखरहे हैं) राजा-किसके द्वारा ? कञ्चुकी-महाराज, भीम के द्वारा । राजा-किसका? कष्का-बाप का।

१०४
वेणीसंहारं नाटकं-
[द्वितीयः-
राजा-आः, किं प्रलपसि।
भानुमती-मज्ज, किं अणिठं मन्तेसि । (क)
राजा-धिकालापिन् , वृद्धापसद, कोऽयमद्य ते व्यामोहः ।
कन्चुको-देव, न खलु कश्चिद्यामोहः । सत्यमेव ब्रवीमि ।
भग्न भोमेन भवतो मरुता रथकेतनम् ।
पतितं किङ्किणीकाणबद्धाकन्दमिव क्षितौ ॥ २४ ॥
.
(क) आर्य, किनिष्टं मन्त्रयसे ।
आः इति खेदे, किं प्रलपसि-किमनर्थकं ब्रवीषि ।
आर्य = ककुकिन् । अनिष्टम् अशुभकारकम् , मन्त्रयसेचिन्तयसि ।
अन्वयः-भीमेन, मरुता, भवतः, रथकेतनम् , भग्नम् , क्षितौ, किङ्किणी-
काणबदाकन्दम् , इव, पतितम् ॥ २४ ॥
किं भग्नमित्याह-भग्नं भीमनेति ।
भीमेन = भयावहेन पते भीमसेनेन, मरुता=वायुना पक्षे मरुद्रूपेण,
मरुदूपत्वञ्च भीमसेनस्य आस्मा व जायते पुत्र इति न्यायात् । भवतः=तव,
रथकेतनम् स्यन्दनध्वजम् , भग्नं = छिन्नम् , भितौ = भूमो, किषिणीकाण.
बद्धान्दमिव =किङ्किणी क्षुद्रघण्टिका तस्याः काणेन रवणे करणभूतेन, भाषद्धः
कृतः पाकन्दः येन तद्वत् पतितम् = अधागतम् । अनेन भीमसेनकर्तृकदुर्यो-
धनोरुभो भावीतिसूचितम् । पथ्यावक्त्रं छन्दः॥ २४ ॥
राजा-अरे ! क्या बकबक कर रहे हो ?
भानुमती-भायं, क्या अनर्थ मुख से निकालरहे हैं ?
राजा-व्यर्थ बकवादी, नीच वुड्डा, यह आज तुम्हें क्या हो गया है ?
कञ्चुकी-महाराज, मुझे कुछ नहीं हुआ है। मैं सत्य हो भाषण कर रहा हूँ।
भयङ्कर वायु के द्वारा आप के रथ की बजा टूटकर घुघुरुओं की झनकार
रूप में रोदन करतो हुई वसुन्धरा ( भूमि) पर शयन कर रही है ॥ २४ ॥

बङ्कः] प्रबोधिनी-प्रकाश टोकाइयोपेतम् । १०५ राजा-बलवत्समीरणवेगात्कम्पिते भुवने भग्नः स्यन्दनकेतुः । तत्किमित्युद्धतं प्रलपसि भग्नं भग्नमिति । कन्चुकी-देव, न किञ्चित् । किन्तु शमनार्थमस्यानिमित्तस्य वि. झापयितव्यो देव इति स्वामिभक्तिी मुखरयति । भानुमती-अजउत्त, अन्तुरीमदुएदं पसण्णबह्मणवेमघोसेण । (क) राजा-(सावज्ञम् । ) ननु गच्छ । पुरोहितसुमित्राय निवेदय । कन्चुकीयदाज्ञापयति देवः । ( इति निष्क्रान्तः।) (क) आर्यपुत्र, अन्तयंतामेतत्प्रसन्नब्राह्मणवेदघोषेण । बलवत्समीरणवेगात् =अर्जितवायुप्रवाहात् , कम्पिते, भुवनेबगति, यदि, भग्नः = छिन्नः, स्यन्दनकेतुः = रथध्वजम् , तत् , किमिति= कस्माद्धेतोः उद्धतम् = उत्कटम् , इदं प्रलापक्रियाविशेषणम् भग्नं भग्नमिति प्रलपसीत्यन्वयः। अस्य = केतनभङ्गरूपस्य, मनिमित्तस्य = अनिष्टसूचकस्य, शमनार्थ = शान्त्यर्थम् देवः भवान् , विज्ञापयितव्यः =बोयितव्य इति हेतोः माम् , स्वामिभक्तिः, मुखरयति = वाचालं करोतीत्यन्वयः । अन्तर्यताम् व्यवहितं कियताम् विनाश्यतामित्यर्थः। सुमित्रेति-सुमि- त्रनामायाजकः । राजा-यदि भीषण वायु के वंग से समस्त विश्व प्रकम्पित हो उठा तो रथ की पताका किस गणना में है ? फिर क्या अनाप शनाप 'टूट गया, टूट गया' कर रहे हो? कञ्चुकी-नहीं महाराज, कुछ नहीं किन्तु 'इस अपशकुन की शान्ति के लिए महाराज को सूचित करना ही चाहिए' इस प्रकार की स्वामिभक्ति मुझे बाध्य कर रही है। भानुमती-महाराज ! इस ममाल को शान्ति सन्तुष्ट ब्राह्मणों की वेद- ध्वनि तथा हवनादि किया द्वारा कीजिए । राजा-अजी, जा पुरोधा सुमित्र को सूचना दे था। कञ्चुकी-अच्छा महाराज की जो भाज्ञा । (चला जाता है) १०६ वेणीसंहारं नाटकं- [द्वितीयः- (प्रविश्य ।) प्रतीहारी-(बोद्वेगमुपसृत्य ।) जमदि जमदि महारामओ । महा. राम, महादेवी क्खु एसा सिन्धुराममादा दुस्सला अ पडिहारभू. मीए चिट्ठदि (क) राजा-(किंचिद्विचिन्त्यात्मगतम् । ) किं जयद्रथमाता दुःशला चेति । कचिदभिमन्युवधामर्षितैः पाण्डुपुत्रैर्न किश्चिदत्याहितमाचे- टितं भवेत् । (प्रकाशम् । ) गच्छ । प्रवेशय शीघ्रम् । प्रतीहारी-जं देवो प्राणवेदि । (ख) (इति निष्क्रान्तः।) (क) जयति जयति महाराजः । महाराज, महादेवी खल्वेषा सिन्धु- राजमाता दुःशला च प्रतीहारभूमौ तिष्ठति । (ख) यहेव आज्ञापयति । उपमृत्य-समीपं गत्वा । सेवकस्य महाराजजयकरणं सम्प्रदायः । सिन्धु. राजमाता-सिन्धुराजस्य जयद्रथस्य माता जननी। दुःशला= दुर्योधनस्य स्वसा जयद्रथस्य पत्नी । प्रतीहारभूमौ = द्वारे । अभिमन्युषधामर्षितैः = अभिमन्युपातेन क्रुदः, पाण्डुपुत्रैः = पाण्डवैः, किविद्, अत्याहितम् =अनर्यम् । माचेष्टितं = कृतम् , भवेत् , न कचिदि- त्यन्वयः कश्चिच्छन्दः कामप्रवेदने । प्रतिहारी-[अन्तः पुर की द्वारपालिका ] (प्रवेशकर धवनाई हुई समीप में आकर ) विजय, विजय, महाराज की। यह दामाद जयद्रथ को माता और आप की भगिनी दुश्शला द्वारप्रवेश ( फाटक) पर खड़ी हैं। गजा-(कुछ विचार कर मन ही मन ) क्या । जयद्रय की माता और दुशला ? अभिमन्यु के वष से क्रुद्ध होकर पाण्डवों ने कोई अनिष्ट करना तो नहीं सोचा है (प्रगट ) जाओ, शीघ्र हो वुलालायो । प्रतिहारी-मच्छा, महाराज को माज्ञा शिरोधार्य । ( चली जाती है) सङ्कः] प्रबोधिनी-प्रकाश टोकाइयोपेतम् । १०७ sh- (ततः प्रविशति सम्भ्रान्ता जयद्रथमाता दुःशला च ।) ( उभे सामं दुर्योधनस्य पादयोः पततः।) -परित्ताअदु परित्तामदु कुमाला । (क) (दुःशला रोदिति ।) राजा-(ससम्भ्रममुत्थाप्य । ) अम्ब, समाश्वसिहि समाश्वसिहि । किमत्याहितम् । अपि कुशलं समराङ्गणेष्वप्रतिरथस्य जयद्रथस्य । माता-जाद, कुदा कुसलम् । (ख) (क) परित्रायतां परित्रायतां कुमारः। (ख) जात, कुतः कुशलम् । सम्भ्रान्ता-उद्विग्ना । सानम् =अश्रुणा सहितम् बाष्पपरिपूरितनेत्रमित्यर्थः र्जुनकृतप्रतिज्ञामयादीते उभे भाहतुः-परित्रायतामिति । सम्भ्रमम् =सोद्वेगम् । समाश्वसिहि समाश्वासनं कुरु। किमत्या- हितम् = का भीतिः। समराङ्गणेषु समामभूमिषु अप्रतिरथस्य अवि. समानप्रतिपक्षस्यन्दनस्य, जयद्रथस्य% सिन्धुराजस्य, कुशलम् , अपि=किम्, अपिशब्दः प्रश्ने । जातति-पुत्रस्य पुत्रसदृशस्य च सम्बोधनाधं जात इति प्रयुज्यते । (इसके अनन्तर जयद्रथ को माता और पत्नी दुरशला व्याकुलाहट के साथ प्रवेश करती हैं)। (दोनों डब रबाये हुए नेत्रों से दुर्योधन के चरणों पर गिर पड़ती हैं।) माता-रक्षा कीजिए, रक्षा कीजिए कौरवनरेश, दुश्शला-(रोती है) राजा-(व्याकुलाहट के साथ उठा कर ) माता, धैर्य धारण करें, धैय्य धारण करें कोई विघ्न तो नहीं; रणस्थली के बीच अद्वितीयवीर जयद्रथ का कुशल तो है? माता-वत्स, कुशल कहाँ ?

वेणीसंहारं नाटक- [द्वितीयः- राणा-कथमिव । माता-(साशकम् ।) मज्जा क्वु पुत्तवहामरिसिदेण गण्डीविणा मणत्यमिदे दिवहणाहे तस्स वहो पडिण्णादो । (क) राजा-( सस्मितम् ।) इदं तदत्रकारणमम्बाया दुःशलायाश्च । पुत्रशोकादुन्मत्तस्य कीरोटिनः प्रलापरेवमवस्था। महो मुग्धत्वम- बलानां नाम । मम्ब, कृतं विषादेन । वत्से दुःशले, मलमश्रुपातेन । कुतश्चायं नस्य धनञ्जयस्य प्रभावो दुर्योधनबाहुपरिघरभितस्य महा. (क) अद्य खलु पुत्रवधामपितेन गाण्डोविनानस्तमिते दिवसनाथे तस्य वधः प्रतिज्ञात:। पुत्रमवधामर्षितेन = सुतवद्धन, गाण्डिविना=अर्जुनन अनस्त- मिते =अस्तमप्राप्ते, दिवसनाथे = सूयें तस्य =जयद्रथस्य, वधः, प्रतिज्ञातः। सस्मितम् =ईद्वासन सहितम् , अम्बायाः= जयद्रथमातुः, दुःशला. याः= स्वस्वमुः, च, अस्रकारणम् = अश्रुहेतुः, 'रोदनं 'चास्रमश्रुचे त्यमरः । इदं तत् । पुत्रशोकात् , उत्तप्तस्य = दुःखितस्य, किरीटिनः अर्जुनस्य, प्रलपितैः प्रलापः, भावे तप्रत्ययः । एवम् , अवस्था । अबलानाम् = स्त्रीणाम् , मुग्धत्वम् = मोहः, अहो इति विस्मये। मश्रुपातेन =रोदनेन, मलम् = व्यर्थम् , 'वासरुपन्यायन क्त्वाऽभावपक्षे अलंयोगे सत्यपि ल्युट्प्र- त्ययः । दुर्योधनबाहुपरिघरक्षितस्य - दुर्योधनस्य बाहुः परिघ इव तेन रक्षितस्य पावितस्य, महारथस्य- एको दशसहस्राणि यो योधयति धन्विनाम् । शमशास्त्रप्रवीणश्व विज्ञेयः स महारथः ॥ राजा-किस प्रकार ? माता-भाज पुत्रवध से क्रुद्ध होकर गाण्डीवधारी अर्जुन ने सूर्यास्त से पहले उस के वध की प्रतिज्ञा की है। राजा-(मुसकान के साथ मन हो मन ) यही माता और दुशला के अश्रुपात का कारण है। पुत्र शोक से विहल अर्जुन के प्रलापों से यह अङ्कः] प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् । १०६ An रथजयद्रथस्य पित्तिमुत्पादयितुम् । माता-जाद, जाद, दे हि पुत्तबन्धुवहामरिसुद्दीविदकोवाणला अणपेक्खिदसरीरा वीरा परिकामन्ति । (क) राजा-(सोपहासम् । ) एवमेतत् । सर्वजनप्रसिद्धवामर्षिता पाण्ड. वानाम्। पश्य। हस्ताकृष्टविलोलकेशवसना दुःशासनेनाशया पाञ्चाली मम राजचक्रपुरतो गौौरिति व्याहना। (क) जात, जात, ते हि पुत्रबन्धुवधामर्षोद्दीपितकोपानला अनपेक्षित- शरीरा वोराः परिकामन्ति । इति लक्षणलक्षितस्य, एतेन जयद्रथस्य अपराभवः सूचितः । पण्डवानाम् , सर्वजनप्रसिद्धा अखिललोकवैद्या, एव अमर्षिताः क्रोधः । अन्वयः-मम, आज्ञया, दुःशासनेन, हस्ताकृष्टविलोलकेशवसना, पाचा- ली राजचक्रसमिती, गोर्गीः, इति, व्याहता, तस्मिन् , एव, सः, गाण्डिवधरः, पृथानन्दनः, किम , नु, न, मासीत् , तत् , क्षत्रियवंशजस्य, तिनः यूनः, कोधास्पदम् , किम् , न ॥ २५ ॥ क्रोधे सत्यपि पाण्डवाना कार्यकरणामावमाह-हस्ताकृष्टविलोलेति । मम = दुर्योधनस्य, आज्ञया, दुःशासनेन=मदीयानुजेन, हस्ताकृष्ट- अवस्था है स्त्रियाँ केसी भोली भाली होती है। (प्रकट ) माता, शोक करने की कोई आवश्यकता नहीं चिरजीविनि दुश्शले। पर्याप्त अश्रुपात हो चुका । इस अर्जुन में कहाँ सामर्थ्य है कि वह दुर्योधन की मुद्राकार भुजा से रक्षित महारथी जयद्रथ को विपत्ति में डालसके । माता-वत्स, क्यों कि कुटुम्बियों के वध से क्रुद्ध होकर पाण्डवबीर अपने प्राणों की अपेक्षा न करके पराक्रम करते हैं। राजा-(उपहास करते हुए ) ठीक है पाण्डवों की असहिष्णुता को सभी लोग जानते हैं। देखिए:- मेरी माज्ञा से दुश्शासन के हाथों से केश और वस्त्रों के खींचे जानेपर द्रौपदी !

वेणीसंहारं नाटक- [द्वितीय:- तस्मिन्नव स किं नु गाण्डिवधरो नासोत्पृथानन्दनो युनः क्षत्रियवंशजस्य कृतिनः कोधास्पदं किं न तत् ॥ २५ ॥ माता-असमत्तपडिपणाभारस्स अप्पवहो से पडिण्णादो । (क) (क) असमाप्रतिज्ञाभारेणात्मवधस्तेन प्रतिज्ञातः । विलोलकेशवसना=हस्तेन करणभूतेन आकृष्ट विलोलः चन्चलः केशः वसनं वस्त्रं च यस्याः पा, पाञ्चाली= पञ्चालराजतनया, राजचक्रसमितौ राजसमूहसभायाम् एतेन राज्ञां सविधे नतु एकान्ते इति सूचितम् । गौर्गीः इति, व्याहता-व्याहारिता, वाचितेत्यर्थः । राजसभागा राजपत्नी. नाम् , गौ!ः, इति कथनम् अत्यन्तापमानसुचकं भवति, इति सम्प्रदायः। अहं गोसदृशी अतः त्वया अवध्याऽहमित्यभिप्रायः, तस्मिन्नेव = व्याहरणसमय एष, सः प्रसिद्धः, गाण्डिवधरः = धनुर्धारी, पृथानन्दनः= अर्जुनः, किन्नु, न, आसीत्, किन्तु आसीदेवेत्यर्थः । तत् = व्याहरणम् , क्षत्रियवंशजस्य = राजन्यकुलोत्पन्नस्य, कृतिनःप्रवीणस्य, यूनः- युवत्वामापनस्य, एतेन तत्र अतीवक्रोधः कर्तव्य इति सूचितम् । क्रोधास्पदं = कोपस्थानम् , किंतु न, कोधास्पदमेवेत्यर्थः । तस्मिन् काले कोपाभावे साम्प्रतं कोपाभाव एव युक्त इत्य. भिप्रायः । शार्दूलविक्रीडितं छन्दः ॥ २५ ॥ असमाप्तप्रतिज्ञाभारण =असमातः प्रतिज्ञाभारः येन तेन अनस्तमिदे सूर्ये जयद्रथस्य वधाभावे इत्यर्थः । भात्मवधः=निजमरणम् , प्रतिज्ञातः । . माण्डलिक राजामों से पूर्णसभा में अपने को गाय कहकर चिरलाई। अर्थात् 'मैं गाय हु मेरी रक्षा कीजिए' इस प्रकार से करुणपुकार लगाई। उस क्षण क्या वह गाण्डीवधारी पृथापुत्र (अर्जुन ) वहाँ उपस्थित नहीं थे ! सर्वशक्ति सम्पन प्रौढ़ावस्था को प्राप्त क्षत्रियकुमार के लिए वह दशा रोषास्पद नहीं थी क्या? ॥ २५॥ माता- प्रतिज्ञा पूर्ण करने में असमर्थ होने पर उन्होंने ( अर्जुन ने ) अपने हो वध की प्रतिज्ञा की है।

अङ्कः] प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् । १११ , राजा-यद्येवमलमानन्दस्थानेऽपि ते विषादेन । ननु वक्तव्यमु- सन्नः सानुजो युधिष्ठिर इति । अन्यश्च मातः, का शक्तिरस्ति धनं. जयस्याऽन्यस्य वा कुरुशतपरिवारवर्धितमहिम्नः कृपकर्णद्रोणाश्व- स्थामादिमहारयपराक्रमद्विगुणीकृतनिरावरणविक्रमस्थ नामाऽपि प्र. होतुं ते तनयस्य । अयि सुतपराक्रमानभिशे, धर्मात्मजं प्रति यमौ च कथैव नास्ति यदि, एवं जयद्रथावधे स्ववधप्रतिज्ञायो सत्याम् , आनन्दस्थानेऽपि विषा- देन = दुःखेन, मलम् = व्यर्थम् , ते तव । अत्र हर्ष एव कर्तव्य इत्यर्थः । सानुजो, युधिष्ठिरः उत्सन्नः= मृतः, इति, ननु निश्चयेन, वक्तव्यमित्यन्वयः । अर्जुनवधे युधिष्ठिरोऽपि जीवितुं न शक्नोति तथाच भीमादयोपीति भावः । निरा- वरणः-निर्गतमावरणं यस्मात्सः, अप्रतिहत इत्यर्थः । मन्वयः-धर्मात्मजम् , यमी, च, प्रति, कथा, एव, न, अस्ति, वृकोदर- किरीटमृतोः, मध्ये, एकः, अपि, कः बलेन, विस्फुरितमण्डलचापचक्रम् , सिन्धु- राजम्, अभिषेणयितुम् , समर्थः ॥ २६ ॥ सुतपराक्रममेवाह-धर्मात्मजमिति । धर्मात्मजं =युधिष्ठिरम् , यमौ = यमलजाती, नकुलसहदेवावित्यर्थः, च प्रति कथा कथनम् एव, नास्ति, एते जयदयस्य न किमपि कर्तुं शक्नुवन्तीति राजा-यदि यह बात है तो प्रसन्नता के अवसर में भी आप का संताप करना व्यर्थ है। किन्तु अब तो यह स्पष्ट कहना चाहिए-'युधिष्ठिर भाइयों के साथ विनष्ट हो गये। अम्ब, इसके अतिरिक्त अर्जुनअथवा किसी दूसरे का क्या सामध्ये है कि वे सौ भाई कौरवों के साथ साथ रहने के कारण अधिक पराकमशाली तथा कृपाचार्य, द्रोणाचार्य, और अश्वत्थामा इत्यादि महारथियों के पराक्रम से द्विगुणित बलशाली भाप के पुत्र जयद्रथ का केवल नाम ले सके अर्थात् मेरे सौभाइयों के रहते हुए तथा कृप, द्रोण, और अश्वत्थामा ऐसे बोरों से और अधिक पराक्रमी अयथ का नाम तक कोई नहीं उच्चारण कर सकता उससे संग्राम करना तो दूररहा । अयि तूं अपने पुत्र के बल पौरुष से अपरिचित ! युधिष्टिर तथा माद्रीपुत्र [ नकुल और सहदेव ] के विषय में कोई बात बेणीसंहारं नाटकं- [द्वितीयः- मध्ये वृकोदकिरीटभृतोर्वलेन । एकोऽपि विस्फुरितमण्डलचापचक्र कः सिन्धराजमभिषेणयितुं समर्थः ॥ २६ ॥ भानुमती-मज्जउत्त, जूहवि एव्वं तहवि गुरुकिदपडिएणाभारो ट्टाणं वायु सङ्काए । (क) माता-जाद साहु. कालोइदं भणि भाणुमदीए । (ख) (क) आर्यपुत्र, यद्यप्येवं तथापि गुरुकृतप्रतिज्ञाभारः स्थानं खलु शङ्कायाः। (ख) जात, साधु, कालोचितं भणितं भानुमत्या । भावः । वृकोदरकिरीटभृताः भीमार्जुनयोः, मध्ये, एकोऽपि कः, बलेन = ऊर्जितेन, विस्फुरितमण्डलचापचक्रम् = विम्फुरितं कृतं मण्डलं मण्डलाकारं चापचक्र धनुश्चक्रं येन तम् , सिन्धुराजम् = जयद्रथम् , मभिषेणयितुं= सेनयाऽभियातुम् अभिमुखं योधयितुमित्यर्थः । समर्थः, न कोऽपीत्यर्थः । एतेन जय- द्रथस्य पाण्डवेभ्योबलवत्वं सूचितमितिभावः । वसन्ततिलका छन्दः ॥२६॥ यद्यपि, एवम् =पाण्डवेभ्यः जयद्रथो बलवान् , तथापि गुरुकृतप्रतिक्षा- भारः=महता कृतः प्रतिज्ञाभरः, शङ्काया:= सन्देहस्य, स्थानम् =आस्प- दम् । खलु इति वाक्यालङ्कारे । कालोचितम् - ममयस्यानुरूपम् । नहीं अर्थात् वे लोग युद्ध कला जानते ही नहीं। भीम और किरीटी [ अर्जुन ] के बीच में कौन ऐसा है जो अत्यन्त शीघ्र गति से सञ्चालन करते हुए धनुष को चक्राकार बनाने वाले सिन्धुराज जयद्रथ के साथ संग्राम में ठहर सकता है अर्थात् पाण्डवों में कोई भी ऐसा वीर नहीं है जो जयद्रथ के सन्मुख युद्ध करे ॥ २६ ॥ भानुमती-आर्यपुत्र, यह सत्य है तथापि अर्जुन ने भीषणप्रतिज्ञा किया है-यही शंका का कारण है । माता-पुत्र, भानुमती ने अच्छा और समयोचित उपदेश दिया है।

अ] प्रबोधिनी-प्रकाश टोकाइयोपेतम् । ११३ and- राजा-माः, ममापि नाम दुर्योधनस्य शङ्कास्थानं पाण्डवाः । पश्य। कोदण्डज्याकिणाकैरगणितरिपुभिः कङ्कटोन्मुक्तदेहै। श्लिष्टान्योन्यातपत्रः सितकमलवनभ्रान्तिमुत्पादयद्भिः। रेणुप्रस्तार्कभासां प्रचलदसिलतादन्तुराणां बलाना. . अन्वयः-कोदण्डज्याकिणाः, अगणितरिपुभिः, कङ्कटोन्युकदेहैः, रिलष्टा- न्योन्यातपत्रः, सितकमलवनत्रान्तिम् , उत्पादयद्भिः, मे, भ्रातृभिः, रेणुप्रस्ता. कभासाम् , प्रचलदसिलतादन्तुराणाम् , बलानाम् , कोटयः, भाक्रान्ताः, दिशि- दिशि, समरे, सम्पतन्ति ॥ २७ ॥ कोदण्डज्याकिणाकैः कोदण्डस्य धनुषः ज्यायाः किणः व्रणवः सः चिहं येषां तैः, मगणितरिपुभिः बहेलितशत्रुभिः, कङ्कटोन्मुक्तदेहः कर्टेन कवचेन उन्मुक्तम् त्यतं देहं येषां तैः, कवचाधारिभिरित्यर्थः । एतेन अधिक- बलवत्वं सूचितम् । श्लिष्टान्यान्यातपत्र:= मिलितपरस्परच्छत्रैः 'छत्रं त्वातप. त्रमित्यमरः । सितकमलवनभ्रान्तिम् = श्वेतपद्मवनस्य श्रमम्, उत्पादय- द्भिः = जनयदिः, कमलवनस्य श्रमो जात इत्युरप्रेक्ष्यते कविनेति भावः । मे मम, भ्रातृभिः = अनुजैः, रेणुप्रस्तार्कभासाम् = रेणुभिः प्रस्तः बर्कभाः यः तेषाम् , प्रचलदसिलतादन्तुराणाम् = प्रचलन्ती गच्छन्ती या असिलता लता इव खाः तया दन्तुराणाम् निम्नोन्तानाम् , बलानाम् = सेनानाम् , कोट. राजा-अरे, क्या मुझ दुर्योधन के लिये पाण्डवों से आशङ्का ? देखिये:- धनुष की प्रत्यचा के संघर्ष के चिह से युक्त, शत्रुओं को तुच्छ समझकर अपने २ शरीर पर से कवच को दूर हटा कर फेंक देने वाले, तथा अपने २ इवेतच्छत्रों के परस्पर सम्पर्क के कारण श्वेत कमल के बन की आशङ्का उत्पन कराते हुए मेरे भाइयों से युक्त सेनाएं, जिस को धूलि से सूर्य की ११४ वणीसंहारं नाटकं- [द्वितीयः- माकान्ता भ्रातृभिमं दिशि दिशि समरे कोटयः सम्पतन्ति॥२७॥ मपि च भानुमति, विशातपाण्डवप्रभावे, किन्त्वमप्येवमाशङ्कसे पश्य। दुःशासनस्य हृदयक्षतजाम्बुपाने दुर्योधनस्य च यथा गदयोरुभने । तेजस्विनां समरमूर्धनि पाण्डवानां . या= संख्याविशेषाः, आक्रान्ताः= व्याप्ताः दिशिदिशि-प्रतिदिशम् , सम- रेसमामे, सम्पतन्ति =सम्यग् भूमौ गच्छन्ति । मम श्रातॄणां प्रभावात् पाण्डवस्य विजयो न सम्भवतीति भावः । स्रग्धरा छन्दः ॥ २७ ॥ विज्ञातपाण्डवप्रभाव = विज्ञातः पाण्डवानां प्रभावः यया तत्सम्बोधने । अन्वयः-दुःशासनस्य, हृदयक्षतजाम्बुपाने, दुर्योधनस्य, गदया, ऊरुमा, च, समरमूर्द्धनि, तेजस्विनाम् , पाण्डवानाम् , यथा, प्रतिज्ञा (निष्फला ) तथा, जयद्रथवधे, अपि, ज्ञेया ॥ २८ ॥ पाण्डवानां प्रतिज्ञापूर्यभावं दर्शयति-दुःशासनस्येति । दुःशासनस्य = मदनुजस्य, हृदयक्षतजाम्बुपाने = हृदयस्य क्षत रुधिरं तदेव अम्बु जलं तस्य पाने, दुर्योधनस्य, गदया -प्रहारकशस्त्रविशेषेण, ऊरुभते जघनभङ्गे, च,समरमूर्धनि = प्रधानसमामे, तेजस्विनाम् = परा. ऋमिणाम् , तेजस्विनामिति कायोच्यते अतेजस्विनामिति भावः । पाण्ड- वानां, यथा, प्रतिज्ञा निष्फलेति शेषः । तथा जयद्रथवधे%सिन्धुराजविनाशे, किरणे आच्छन्न हो जाती है, तथा खड्ग रूपी लताबों के नीचे ऊपर जाने से श्रौनत्य में विषमता प्राप्त कर लेती है, रणस्थल में करोड़ो की संख्या से सर्वत्र टूट पड़रही हैं ॥ २७ ॥ अयि भानुमति, पापको तो पाण्डवों की शक्ति विदित है क्या आपको भी इस प्रकार की आशङ्का होती है ? देखिए:- युद्ध में दुश्शासन का हृदय विदीर्ण करके रुधिरपान करने के विषय में तथा मुझ दुर्योधन के जपों को गदा से तोड़ डालने के विषय मे की गई परम प्रताप- , मरः] प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् । ११५ शेया जयद्रथवधेऽपि तथा प्रतिज्ञा ॥ २८ ॥ कः कोऽत्र भोः। जैत्र में रथमुपकलाय तावत् । यावदहमपि तस्य प्रगल्भस्य पाण्डवस्य जयद्रशारिरक्षणेनैव मिथ्याप्रतिज्ञावैल- क्ष्यसम्पादितमशस्त्रपूतं मरणमुपदिशामि । (प्रविश्य ।) कन्चुकी-देव, उद्धातकणितविलोलहमघण्टः अपि, प्रतिज्ञा विफला, शेया=बोध्या, एषाम्प्रतिक्षेत्थमेव विफला भवति, अत इयमपि प्रतिज्ञा विफलंब स्यादिभावः । वसन्ततिलका छन्दः ॥ २८ ॥ जैत्रम् = अयनशीलम् । उपकल्पय = उपपादय । प्रगल्भस्य =धृष्टस्य । मिथ्याप्रतिज्ञावैलक्ष्यसम्पादितम् = मृषाभूनप्रतिज्ञया यद् वैलक्ष्यम् लज्जा तेन सम्पादितम् कृतम् , अशस्त्रपूतं = शस्त्रेण न पूतम् असूर्य पश्या इतिवत्समासः, क्षत्रियानां शस्त्रेण मरणं पवित्रमिति ख्यातं तथा चार्जुनस्य प्रतिज्ञापूर्त्यभावे आत्मघातेन शस्त्रेणामरणात् अशस्त्रपूता मृत्युभविष्यतीतिभावः । अन्वयः-उद्घातकणितविलोलहेमघण्टः,प्रालम्बद्विगुणित चामरप्रहासः, निय- मितवल्गिताकुलाश्वः, शभ्रूणाम् , क्षपितमनोरथः, ते अयम,रथः, सः,(अस्ति)२९ उद्घातकणितविलोलहेमघण्ट:= उद्घातेन हननेन या कणिता शन्द शाली पाण्डवों की प्रतिज्ञा जैसी थी वैसी ही जयद्रथवध विषयिणी प्रतिज्ञा भी समझना चाहिए अर्थात् पाण्डवों ने दुशासन के रक्तपान की तथा गदा द्वारा मुझ दुर्योधन के उस भग्न करने की प्रतिज्ञा अबतक पूर्ण नहीं हो पाई वही दशा जय- यवधप्रतिज्ञा की भी होगी ॥ २८ ॥ अरे यहाँ कोई है ? मेरे विजयशीलरथ को तय्यार करो मैं भी जयद्रथ को रक्षा करके उस मिथ्याप्रतिज्ञाभिमानी अर्जुन के उस मरण में, जो प्रतिज्ञा के असफल होने के कारण शत्र परित्याग पूर्वक होगा, सहायक बने । (प्रवेशकर) कञ्चुकी-महाराज! यह आप का विजयी रथ जिसमें बंधे हुए सुवर्ण के धुंधुहँ आघात लगने ११६ वेणीसंहारं नाटकं- [द्वितीयः अङ्कः] - प्रालम्बद्विगुणितचामरग्रहासः। सज्जोऽयं नियमितवलिगताकुलाश्वः शत्रूणां क्षपितमनोरथो रथस्ते ॥ २६ ॥ राजा-देवि, प्रविश त्वमभ्यन्तरमेव । ('यावदहमपि तस्य प्रगल्भस्य पाण्डवस्य'-इत्यादि पठन्परिकामति ।) (इति निष्कान्ताः सर्वे ।) इति द्वितीयोऽङ्कः। कुर्वती विलोलहेमघण्टा यस्मिन् सः, इदं सर्व रथस्य विशेषणम् । प्रालम्बद्वि. गुणितचामरप्रहासः =प्रालम्बः प्रकर्षण लम्बमानः द्विगुणितः द्विधा बदः यः चामरः तस्य प्रहासः शौक्ल्यम् यस्मिन् सः, नियमितवल्गिताकुलाश्वः = नियमिताः प्रप्रहेण बद्धाः वल्गिताः गतिविशेषविशिष्टा अत एव पाकुलिता मश्वा यत्र सः, शत्रणाम् = रिपूणाम् , क्षपितमनोरया = क्षपितः विनाशितः भाच्छा- दित इत्यर्थः मनोरथः येन सः, अयम्, रथः, ते तव सज्जः सनदः, अस्तीति- शेषः । प्रहर्षिणी छन्दः । व्याशाभिम न ज र गा प्रहर्षिणीयमिति लक्षणात्॥२९॥ इति प. श्रीरामदेव झा न्यायव्याकरणाचायण मैथिलेन विरचितायो प्रबोधिनीव्याख्यायो द्वितीयोऽङ्कः । . से झकृत होरहे हैं, जो दोनों भोर से झले जाते हुए चामरों से विभूषित, तथा जिसमें जुते हुए चञ्चल घोरे हिनहिना रहे हैं, तय्यार कर दिया गया है । रय के देखने से ही शत्रुओं का मनोरथ अन्धकार में विलीन होजाता है ॥ २९ ॥ राजा-श्रीमति, भाप भीतर ही जाय । ('यावदहमपि तस्य प्रगल्भस्य पाण्डवस्य' इसवाक्य को पढ़ता हुभा जाता है) (सबलोग चल पड़ते हैं) आदित्यनारायण पाण्डेय 'शास्त्रि' द्वारा बनूदित वेणीसंहार नाटक का द्वितीयभक समाप्त ।

अथ तृतीयोऽ।
(ततः प्रविशति विकृतवेषा राक्षसी।)
राक्षसी-(विकृतं विहस्य । सपरितोषम् । )
हदमाणुशमंशशोणिहि कुम्भशहरशं वशाहिं शञ्चिदम् ।
मणिशं म पिवामि शोणि वलिशशदं शमले हुवीमदु ॥१॥
:
स्वान्ते घूतमले रजोविरहिते यो योगिनः कीरति
ध्यानाद्यस्य जनः प्रयाति जलधेलोकस्य पारं परम् ।
त्रैलोक्यं सविकासमासितमिदं यस्मिन्नमस्यामि त
देवेशं बुधराघवस्य तनयोऽहं मैथिलः कोविदः ॥१॥
विकृतवेषा= विकृतः दर्शनान हः वेषः यस्याः सा ।
मन्वयः-हतमानुषमासशोणितः, वसाभिः (च) कुम्भसहस्रम् , सश्वि-
तम् , रुधिरम् , अनिशम् , पिबामि, च, समरः , वर्षशतम् , भवतु ॥१॥
अर्जुनेन जयद्रथस्य वधस्य दिवमे महासङ्नामकरणात् बहूनां विनाशात्
प्रभूतमासशोणितः व्याप्ता मंदिनी जाता । अतः तत्रत्या राक्षसी मोसशोणितेः
प्रसमाऽह-हतमानुषेति ।
हतमानुषमांसशोणितैः = युद्धे मृतमनुष्यस्य पललरुधिरैः, वसामिः
मेदोभिः, च,क्वचिरचेन विनाऽपि समुच्चयप्रतीतिः। कुम्भसहस्रम्-महसूसख्या.
कघटाः सञ्चितम् = उपचितम् , भस्माभिरिति शेषः । शाणितम् = रुधिरम् ,
मनिशम = सततम् , पिबामि, च, अहमिशेषः । समरः युद्धम् , वर्षशतम्=
शतं वर्षाणि, भवतु । वर्षशतमित्यत्र 'कालावनारत्यन्तसंयागेइति द्वितीया,
(इसके अनन्तर विकृतवेश में राक्षसी का प्रवेश )
गक्षसी-(भहेढा से हंसकर सन्तोष के साथ)
मैं रणस्थलीबीच मरे हुए बोरों के माँस, रक्त तथा चर्षियों से हजारों घड़े
भर कर रख दी हूँ और प्रतिदिन रुधिरपान करती है । इसी तरह सैकड़ों वर्षों
तक युद्ध होता रहे ॥१॥

११. वेणीसंहारं नाटकं- [तृतीयः- ( नृत्यन्ती सपरितोषम् । । जह शिन्धुलामवहदिअहे विभ दिमहे दिमहे शमलकम्म पडिवजई मज्जुणो तदोपज्जत्तभलिदकोट्ठागाले मंशशोणिपहिं में गंह हुवीमदि। (परिक्रम्य दिशोऽवलोक्य । ) अह कहि कत्रु गदे मे लुहिलप्पिए हुविमदि । होदु । शहावहश्शं दाव । अले लुहिलप्पिमा, इदो पहि । (क) (क) हतमानुपमांसशोणितैः कुम्भसहस्रं वसाभिः सञ्चितम् । अनिशं च पिबामि शोणितं वर्षशतं समरो भवतु ।। यदि सिन्धुराजवदिवस इव दिवसे समरकम प्रतिपद्यतेऽजनस्तत पर्याप्तभरितकोष्ठागारं मांसशोणितम गृहं भविष्यनि । अथ क खलु गतो मे रुधिरप्रियो भविष्यति । भवतु । शब्दायिष्ये तावत् । अरे रुधिरप्रिय रुधिरप्रिय, इत एहि । एतन जयद्रथवधदिवसे महासप्रामः सजात इतिसूचितम् ॥ १ ॥ सिन्धुराजवधदिवसे= यस्मिन् दिने जयद्रथस्य वधो जातः तस्मिन् दिने, इव, दिवसे दिवसे प्रतिदिनम् , अर्जुनः, समरकर्म, प्रतिपद्यते = करोति कर्यादित्यर्थः । यदि, ततः मांसशोणितः= आमिषरुधिरैः, पर्या. प्तभरितकोष्ठागारम् = पर्याप्तं यथा स्यादेवं भरितं पूर्णम् कोप्टागारम् धान्यादि- स्थापनस्थानं यस्मिन् तत् , गृहम् , मम, भविष्यति । अत्रैकदेशान्वयोऽपि साधु. रेव नित्यसापेक्षत्वात् । पर्याप्तभरितेत्यत्र स्तोकनम्रस्तनाभ्यामितिवत्समासः । रुधिरप्रियः रुधिरं प्रियं यस्य सः, अथवा रुधिरप्रियनामा राक्षसः । प्रिय. भर्तारम् = प्रियपतिम् रुधिरप्रियम् , शब्दायिष्ये = आकारयामि । (नाचतो हुई सन्तोष पूर्वक) यदि अयद्रयवध के दिन की भाति प्रतिदिन अर्जुन संग्राम करते रहें तो मांस और रक्कों से मेरे घर के कोठे अटारियाँ सब पूर्ण हो जाँय (घूमकर चारों ओर देखकर ) पता नहीं रक्त के प्रेमी मेरे पतिदेव कहाँ गए होंगे ? अच्छा तो इस समराण में अपने प्राणवल्लभ का अन्वेषण करती हूँ। अच्छा अब मैं चिल्लाकर बुलाती हूँ। ऐ रक्तप्रेमी, इधर भाइए, इधर आइए । ।

भकः ] प्रबोधिनी-प्रकाश टोकाद्वयोपेतम् । (ततः प्रविशति तथाविधो राक्षसः ।) राक्षस:-(श्रमं नाटयन् ।) पश्चग्गहदाणं मंशए जह उण्हे लुहिले म लब्भइ । ता पशे मह पलिश्शमे क्खणमेत्तं एव्व लहु णश्शह ॥२॥ (क) ( राक्षसी पुनाहरति ।) राक्षस:-(आकये । ) मले के मंशदावेदि । (विलोक्य । ) कहं पिमा मे वशागन्धा । (उपमृत्य ।। वशागन्धे, कीश मं शहावेशि । (ख) (क) प्रत्यग्रहतानां मांसं यशुष्ण धिरं च लभ्येत। तदेप मम परिश्रमः णमात्रमेव लघु नश्येत् ।। (ख) अरे का मां शब्दायते । कथं प्रिया मे वसागन्धा । वसागन्धे, कस्मान्मां शब्दायसे। अन्धयः-यांद प्रत्यग्रहतानाम् , मांसम् , उष्णम् , रुधिरम् , च लभ्येत, तत् , मम, एषः, परिश्रमः, क्षणमात्रमेव, लघु, नश्येत् ॥ २॥ श्रान्तो राक्षसः श्रमकियां प्रदर्शयन्नाद-प्रत्यग्रहतानामिति । प्रत्यग्रहतानाम सद्यः व्यापादितानाम् अभिनवरतानामित्यर्थः । मांसम् , उष्णम्-अशोतम् , (उष्णो प्रष्मे पुमान् दक्षाशीतयोरन्यलिगकः, इतिमेदिनी। रुधिरम् = शोणितम्, च, लभ्येत प्राप्येत तत् , मम, एषः सङ्ग्रामभ्रमण. जन्यः, परिश्रमः क्षणमात्रमेव =झटिस्येव, लघु यथा स्यात्तथा नश्येत् =विनष्टः स्यात् । अभिनवासशोणितमक्षणेन श्रमरहितोऽहं भविष्यामोतिभावः ॥ २ ॥ शब्दायते = शब्दं करोति बाहयतीत्यर्थः । शब्दवैरिति सूत्रण क्या. त्ययः । वसागन्धा एतन्नामिकाराक्षसी रुधिरप्रियम्य स्त्री। ( इसके अनन्तर उस राक्षस का प्रवेश ) राक्षस-(इधर उधर घूमने का अभिनय करते हुए)नुरन्त के मरे हुए बोरों का यदि गरम गरम रक्त प्राप्त हो जाय तो मेरी सब थकावट शीघ्र ही नष्ट हो जाय॥२॥ राक्षसी- फिर गलाफार कर चिल्लाती है ) राक्षस-(सुनकर )मरे कोन मुझे बुला रही है । अरे, क्यों मेरी प्राणे- श्वरी वसागन्धा (समीप जाकर ) अयि वसागन्धे ! मुझे क्यों बुला रही हो ?

१२० वेणीसंहारं नाटकं- [ तृतीयः- लुहिलाशवपाणपत्तिए लणहिण्डन्तखलन्तगत्तिए । शहाशि कीश मंपिए पुलिशशहरशं हदं शुणीमदि ॥ ३ ॥ (क) राक्षसी-मले लुहिलप्पिमा, पदं क्खु मए तुह कालणादो पक्ष- गहदश्श कश्शवि लाएशिणो प्पहूदवशाशिणेहचिक्कणं कोण्हं णवलुहिलं मग्गमंशंग आणीदम् । ता पिवाहिणम् । (ख) (क) रुधिरासवपानमत्ते रणहिण्डनस्खलद्वात्रि । शब्दायसे कस्मान्मां प्रिपे पुरुषसहस्रं हतं श्रूयते ॥ (ख) अरे मधिरप्रिय, इदं खलु मया तव कारणात्प्रत्यग्रहतस्य कस्यापि राजपःप्रभूतवसास्नेहचिक्कणं कोष्णं नवरुधिरमप्रमांसंचानीतम् । तत्पिबैतत। मन्वयः-रूधिरासवपानमत्त, रणहिण्डनस्खलद्गात्रि, (हे) प्रिये, माम् , कस्मात् , शब्दायसे, पुरुषसहसम् , हतम , श्रूयते ॥ ३ ॥ रुधिरासवपानमत्ते रुधिरमेवासवः मद्यम् तस्य पानेन मत्ता तत्सम्बो- धने प्रिये, इत्यस्य विशेषणम् , एवमपि । रणहिण्डनस्खलद्गात्रि समामभ्रमणप्रच्यवद्देहे, हे प्रिये, माम% रुधिरप्रियम् , कस्मात् , शब्दा. यसे आह्वयसि, पुरुषसहस्त्रम् सहस्रसङ्ख्याकपुरुषाः, हतं, श्रूयते तथाच तव नास्ति भोजनापेक्षेतिभावः ॥ ३॥ प्रत्यग्रहतस्य =अभिनवव्यापादितस्य, कस्यापि, राज= ऋषिसाशन- पस्य, प्रभूतवसास्नेहचिक्कणम् = प्रचूरमेदारनेहममृणम् , 'चिक्कणं मसृष्ण स्निग्धम्', इत्यमरः । कोष्णम् = ईषदुष्णम् , नवरुधिरम् , अग्रमांसम् = उत्तममासम् , च, भानीतं तव कारणादित्यन्वयः । बरी रक्त रूपी मदिरा छक कर मस्त, तथा समरभूमि के बीच भ्रमण करने से श्रान्त बल्लभे ! मुझे क्यों पुकार रही हो ? सुनता हूँ हजारों बीर खेत हो गए ( मर गए ) ॥ ३ ॥ राक्षसी-अरे रक्तप्रेमी ! रक्त प्रेमी !! मैं तुम्हारे लिए शीघ्र के मरे हुए किसी एक राजर्षि के भों से निसृत वसा, द्रव, मस्तिष्क तथा चिकना और गरम ताजा रक्त और स्वादिष्ट मास लाई हूँ अतः इसे पीलो । - .

बः] प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् । १२१ .... राक्षस:-(सपरितोषम् ।) वशागन्धे, शुछ शोहणं तुए किदम्। बलिपनि पिवाशिए । ता उवणेहि । (क) राक्षसी-मले लुहिलप्पिमा, पदिशे वि णाम हदणलगमतुला- मशोणि प्रवशाशमुहदुश्शञ्चले शमले पडिब्भमन्ते तुम पिवाशिए. शित्ति अञ्चलिभम् । (ख) राक्षसः-ग्रह शुत्थिदे, णं पुत्तशोप्रशन्तत्तहिम शामिणी हिडि. म्बादेवीं पेक्खिदुं गदम्हि । (ग) (क)वसागन्धे,सुष्ठुशोभनं त्वया कृतम्। बलवदस्मि पिपासितः। तदुपनय। (ख) अरे रुधिरप्रिय, ईदृशेऽपि नाम हतनरगनतुरङ्गमशोणितक्सास- मुद्रदुःसञ्चरे समरे परिभ्रमंस्त्वं पिपासितोऽसीत्याश्चर्यम् । (ग) अयि सुस्थिते, ननु पुत्रशोकसन्तप्तहृदयां म्वामिनी हिडिम्बादेवी प्रेक्षितुं गतोऽम्मि। सुष्टु =मनोहरम्, शोभनम= साधुः, त्वया कृतमित्यन्वयः । बलवत् = अतिशयितम् , पिपासितः=पानेच्छायुक्तः, अस्मि, इत्यन्वयः। वलवदिति क्रियाविशेषणम् । हतनरगजतुरङ्गमवसासमुद्रदुःमञ्चर =मृतमनुष्यहस्त्यश्वानां शोणि- तवसे एव समुद्रः अत एव दुःसञ्चरः दुःखेन सच्चरितुं योग्यः तस्मिन् , समरे समामे, परिभ्रमन् , स्वं पिपासितः=पानेच्छायुक्तः, असीति, आश्चर्यम् = अदभुतम् । एतादृशे सङ्ग्रामे सति न तव पिपासा युक्तेतिभावः । राक्षस-(सन्तुष्ट होकर ) साधु, साधु, वसागन्धे तूने अच्छा किया, जो गरम गरम रक्त लाई । मैं अधिक तृषार्त हो गया हूँ अतः उसे ला इधर दे । राक्षसी-अये रुधिरप्रिय, मृतशूरवीर, हाथी, घोड़ों के रक, माँस तथा चर्चा के समुद्र में घूमना फिरना कठिन हो रहा है । ऐसे समरभूमि के बीच विच. रते हुए तुम तृषार्त हो-महान भाषर्य की बात है। राक्षस-(कोषपूर्वक ) भरी वसागन्धे, मैं पुत्र घटोत्कच के वध के कारण शोकाग्नि से सन्तप्त भर्तृणो हिडम्बा देवी को देखने गया था।

१२२ वेणीसंहारं नाटकं- [ तृतीयः- - राक्षसी-लुहिलम्पिमा, अज्जवि शामिणोए हिडिम्बादेवीए घडु. क्कमशोए ण उपशमह । (क) राक्षस:-वशागन्धे,कुदो शे उवशमे केवलं महिमण्णुशोअशमाणदु. क्खाए शुभद्दादेवीए जण्णशेणीएम कधं कवि शमाशाशीमदि।(ख) राक्षसी-लुहिलपिमा, गेह एवं हथिशिलक्कवालशश्चि अग्गमंशोवदंशम् पिवाहि शोणिप्राशवम् । (ग) (क) रुधिरप्रिय, अद्यापि स्वामिन्या हिडिम्बादेव्या घटोत्कचशोको नोपशाम्यति । (ख) वसागन्धे, कुतोऽस्या उपशमः केवलमभिमन्युशोकसमानदुःखया मुभद्रादेव्या याज्ञसेन्या च कथं कथमपि समाश्वास्यते । (ग) रुधिरप्रिय, गृहाणेतद्धस्तिशिरःकपालसश्चितमग्रमांसोपदंशम् पिब शोणितासवम् । हिडिम्बादेवीं राक्षसी भामपत्नीम् , प्रेक्षितुं = द्रष्टुम् गतोऽस्मि । हिडिम्बादेव्या घटोत्कचो नाम पुत्रः समरे हत इति पुत्रशोकसन्तप्तहृदया हिडिम्बा वर्तते । तस्याः सान्त्वनार्य राक्षसो गत श्रासीदितिभावः । मद्यापि इदानीमपि, इदानीमोति कलापसूत्रेग निष्पन्नमिदम् । घटो कचशोका-घटोत्कचविनाशजन्यः शोकः, न, उपशाम्यति-शान्ती भवति । अभिमन्युशोकसमानदुःखया अभिमन्युवषजन्यशोकेन समानं दुःख यस्याःतया, यासेन्या-द्रोपद्या,समाश्वास्यते-मादुःखं कुरु इत्याश्वासनं क्रियते। अग्रमांसोपदंशम् = अप्रमोसेनोपदंशम् अप्रमांसमुपदस्यत्यर्थः, 'उपदंश. राक्षसी-रक्तप्रिय, अव तक भी स्वामिनी हिडम्बा देवी का घटोत्कचस. म्बन्धी शोक दूर नहीं हो रहा है ? राक्षस-कहाँ से इनका शोक दूर हो; इतना अवश्य है कि अभिमन्युवध के कारण समान शोकभागिनी सुभद्रा देवी और पाचाली के द्वारा किसी किसी प्रकार से सान्त्वना दी जारही है। राक्षसी-रक्त रसिक, [प्रियतम ] लो इस हाथी के मस्तक रूपी खप्पर में सचित स्वादिष्ट मास खामो और रविर रूपी मदिरा पान करो। ?

अङ्कः] प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् । १२३ राक्षसः-( तथा कृत्वा ।) वशागन्धे, मह किअप्पहूदं तुए शञ्चि लुहिलं अग्गमंशं म । (क) राक्षसी-अले लुहिलप्पिआ, पूवशश्चिअं तुमं वि जाणाशि जेव्ध । णवशश्चिनं शिणु दाव । भअदत्तशोणिएहि कुम्भे शिन्धुलाव- शाहिं कुम्भे दुवे दुवदमच्छाहिवालदशवशामदत्तवह्निअप्पमुहाणं णलिन्दाणं अण्णाणं वि पाकिदपुलिशाणं लुहिलमंशेहिं पुलिदाई घडशदाई अशक्खाई शन्ति मे गहे । (ख) (क) वसागन्धे, अथ कियत्नभूतं त्वया सञ्चितं रुधिरमप्रमांसं च । (ख) अरे रुधिरप्रिय, पूर्वसश्चितं त्वमपि जानास्येव । नवसञ्चितं शृणु तावत् । भगदत्तशोणितैः कुम्भः सिन्धुराजवसाभिः कुम्भी द्वौ द्रुपद- मस्याधिपभूरिश्रवः सोमदत्तबाहीकप्रमुखाणां नरेन्द्राणामन्येपामपि प्राकृतपुरुणणा गघिरमांमैः पृरिनानि घटशनान्यसंख्यानि मन्ति मे गेहे। स्तृतीयायामिति णमुल् प्रत्ययः । 'तृतीयाप्रभृतीन्यन्यतरस्यामिति अग्रमांसम् = उत्तममासम् 'प्रवेकानुत्तमोत्तमाः । मुख्यवर्यवरेण्याच प्रवहांनवराय॑वत् । परााप्रपाग्रहरे, त्यमरः । रुधिरच प्रभूतम् =प्रचुरम् सश्चितमित्यन्वयः। भगदत्तशाणितः = भगदत्तनामा नृपः समरे हतः तस्य रुधिरैः : कुम्भ:- एकघटः, सिन्धुराजवसाभिः = जयद्रथमेदोभिः । ये ये प्रमुखा नरेन्द्रा हता- स्तेषां नामान्युल्लिखनि-द्रपदेन्यादि । एतेषां मासशोणितः परिता असङ्ख्य राक्षस-(खा पीकर ) अरा वसागन्धे, कितने प्रचुर परिमाण में रक भोर हृदयमांस तं सञ्चित कर रक्खी हो ? राक्षसी-अयि रक्तप्रिय, पहिले का सच्चय तो तुम जानते हो हो । नई नई सचित सामग्रियों को मुनिये-बीर भगदत्त के रुधिर से एक घड़ा, जय. द्रथ की चर्बियों से दो घड़े, और द्रुपद, मत्स्य नरेश, भूरिश्रवा, सोमदत्त तथा वाहोक प्रभृति प्रधान प्रधान राजाओं के तथा और भी साधारण शूरों के रुधिर माँसादि से भरे हुए हजारों घरे मुखबन्द करके मेरे घर पर रक्खे पड़े हुए हैं। समासः ।

१२४ वेणीसंहारं नाटकं- [ तृतीयः- राक्षस:-(सपरितोषमालिशय ।) शाहु शुग्धलिणीए, शाहु । इमिणा दे शुग्धलित्तणण अञ्ज उण शामिणीए हिडिम्बादेवीए शंम्बिहा. पण प्पणमु मे जम्मदालिदम् । (क) राक्षसी-लुहिलप्पिा, केलिशे शामिणीप शंविहाणए किदे । (ख) राक्षस:-वशागन्धे, आणते क्खु हग्गे शामिणीर हिडिम्बादे. वीए जह लुहिलप्पिा, अज्जप्पहुदि तुए अज्जउत्तभीमशेणश्श पिट्ठ- दोऽणुपिठं शमले आहिण्डिद्व्वं ति । ता तश्श अणुमग्गगामिणो (क) साधु सुगृहिणि, साधु । अनेन ते सुगृहिणीत्वेनाद्य स्वामिन्या हिडिम्बादेव्याः संविधानेन प्रनष्टं मे जन्मदारिद्यम् । (ख) रुधिरप्रिय, कीदृशं स्वामिन्या संविधानं कृतम् । घटाः सन्ति मम गृह इत्यर्थः । ते तव, मनेन = त्वयि स्वितेन, सुगृहिणीत्वेन =उत्तमगृहकार्यकारि- णीत्वेन, स्वामिन्याः, हिडिम्बादेव्याः भीमसेन पत्न्याः, संविधानेन = स्वया भीमस्यानुपृष्टं भ्रमितव्य मित्याकरकनियोगेन, मेमम जन्मदारिद्रय प्रनष्टमोत्यन्वयः। चेन विनाऽपि समुचयप्रतीतेः संविधानेनेत्यत्र चकारस्याप्रयोगः। किमाज्ञप्त इत्याह-रुधिरप्रियेति । कीदृशं = किमाकारकम् स्वामिन्या= हिडम्बादेव्या, संविधान-नियोगः । राक्षस-(तुष्टि के साथ आलिङ्गन करके ! शाबाश, मेरी योग्य पत्नी, शाबाश, इस तुम्हारे योग्य पत्नी रहने के कारण तथा भर्तृगी हिडिम्बा देवी के उपाय से आज मेरे जन्म के साथ का दरिद्र दूर हो गया। राक्षसी-ऐशोणितरसरसिक, भर्तृणी हिडिम्बा किस तरह का उपाय बतलाई। राक्षस-भरी बसागन्धे, भाज स्वामिनी हिडिम्बा देवी बरे प्रेम के साय मुझे बुलाकर आज्ञा दी है-'ऐ रुधिर प्रिय, आज से तू आर्यपुत्र भीमसेन के पीछे पीछे रणक्षेत्र में भ्रमण करना । अतः उनका अनुसरण करते हुए समर अङ्क: प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् । १२५ अहमाणुशशोणिअणदंशणप्पणबुभुक्खापिवाशश्श इह एव मे शग्गलोओ हुविभदि । तुमं वि वीशद्धा भविश्र लुहिलवशाहि कुम्भ- शहरशं शञ्चेहि । (क) राक्षसी-लुहिलपिआ, किंणिमित्तं कुमालभीमशेणश्श पिट्ठदो आहिण्डीअदि । (ख) राक्षस:-वशागन्धे, तेण हि शामिणा विओदलेण दुश्शाशणश लुहिलं पादु पडिण्णादम् । तं च अम्हेहि लक्खशेहि अणुप्पविशिम पादव्यम् । (ग) (क) वसागन्धे, आज्ञाः खल्वहं स्वाभिन्या हिडिम्बादेव्या यथा रुधिरप्रिय, अद्यप्रभृति त्वया आयपुत्रभीमसेनस्य पृष्ठतोऽनुपृष्ठं समर आहिण्डितव्यमिति । तत्तस्यानुमार्गगामिनो हतमानुपशोणितनदीदर्शन- प्रनष्टबुभुक्षापिपास्येहैव मे स्वर्गलोको भविष्यति । त्वमपि विस्रब्धा भूत्वा रुधिरवसाभिः कुम्भसहस्रं सचिनु । (ख) रुधिरप्रिय, किनिमित्तं कुमारभोमसेनस्य पृष्ठत आहिण्ड्यते । (ग) वसागन्धे, तेन हि स्वामिना वृकोदरेण दुःशासनस्य रुधिरं पातुं प्रतिज्ञातम । तच्चाम्माभी राक्षसैरनुप्रविश्य पातव्यम : पृष्ठतः= पृष्ठस्य, अनुपृष्ठं = पश्चात् । माहिण्डितव्यम् =भ्रमितव्यम् । इतेति-हतमानुषशोणितस्य या नदी तस्या दर्शनेन प्रनप्टे बुभुक्षापिपासे यस्य तस्य, स्वर्गलोका स्वर्गसहशो लोकः । विस्रब्धा-विश्वस्ता । निश्चिन्तेति यावत् । वृकोदरेण =भोमेन, दुःशासनस्य = दुर्योधनानुजस्य रुधिर, पातुम्, में मृत मनुष्यों के रक्त की नदी के देखने मात्र से मेरी बुभुक्षा तथा तृषा शान्त हो जाने से मेरे लिए यही वर्ग हो गया है । तू भो निर्मीक बन कर रक्त तथा चर्वियों से हजारों घड़े पूरा करले। राक्षसी-रूधिर प्रिय । किसलिए कुमार भीमसेन के पीछे पीछे घूमते हो। राक्षस-अयि वसागन्धे, उस स्वामी भीमसेन ने दुश्शासन के हृदय से रक्तपान करने को प्रतिज्ञा की है उसे हम राक्षस लोग भीतर प्रवेश कर भली- मोति पीयेंगे। - १६६ वेणीसंहारं नाटकं- [ तृतीयः- राक्षसी-( सहर्षम् । ) शाहु शामिणीए, शाहु । शुशंविहाणे मे भत्ता किद । (क) ( नेपथ्ये महान्कलकलः।) राक्षसी-(आकर्ण्य । ससम्भ्रमम् । ) अले लुहिलप्पिश्रा, किं णु क्व पशे महन्तं कलअल शुणीअदि । (ख) राक्षसः- ( दृष्ट्वा । ) वशागन्धे, एशे पाबु घिठ्ठज्जुण्णेण दोणे केशेशु आकट्टिअ अशिवत्तेण वावादीअदि । (ग) (क) साधु स्वामिनि, साधु । सुसंविधानो मे भर्ता कृतः । (ख) अरे मधिरप्रिय, किं नु खल्वेष महान्कलकलः श्रूयते । (ग) वसागन्धे, एष खलु धृष्टद्युम्नेन दोण: केशेष्वाकृष्यासिपत्रेण व्यापाद्यते। प्रतिज्ञातम्, द्रौपदीकेशाकर्षणसमये यत्प्रतिज्ञातन्तत्साम्प्रतं पूरणीयमितिभावः । राक्षसैरिति । रुधिरपानं मदीयं राक्षसकर्म, अतःभीमसेनस्य शरीरेऽनुप्रविश्य पातव्यमितिभावः । सुसंविधानः= सु शोभनं संविधानं यस्य सः । धृष्टद्युम्नेन त्यक्तशस्त्रस्य पराक्रमिणो द्रोणाचार्यस्य बधान्महान् कोलाहलो जात इत्याह-महान् कलकला शृयत इति । धृष्टद्युम्नेन= द्रुपदपुत्रेण, केशेषु-कचेषु, माकृष्य = गृहीत्वा, एषः= विख्यातः, द्रोणः =आचार्यः, मसिपत्रेण =खड्गेन, व्यापाद्यते =हन्यते राक्षसी-(प्रसन्नता पूर्वक ) धन्य ! स्वामिनि !! धन्य !!! आपने मेरे प्राणनाथ को अच्छा उपदेश दिया। ( नेपथ्य में तुमुलध्वनि होती है दोनों सुनते हैं) राक्षसी-(सुनकर उद्विग्नता के साथ ) अरे रक्तप्रेमी, यह कैसी तुमुल- ध्वनि श्रुतिगोचर हो रही है ? राक्षस-यह भाचार्य द्रोण केश खींच कर धृष्टद्युम्न के द्वारा खग से मारे जारहे हैं।

अङ्कः] प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् । १२७ राक्षसी-(सहर्षम् । ) लुहिलप्पिा, पहि। गच्छिा दोणश लुहिलं पिबम्ह । (क) राक्षसः-(अभयम् । ) वशागन्धे, बह्मणशोणिसं क्खु पदं गमकं दहन्ते दहन्ते पविशदि । ता किं पदिणा । (ख) ( नेपथ्ये पुनः कलकलः।) राक्षसी-लुहिलप्पिा, पुणोविएशे महन्ते कलमले शुणीअदि । (ग) राक्षसः-(नेपथ्याभिमुखमवलोक्य । ) वशागन्धे, पशे क्खु आश्श- स्थामे आकट्टिदाशिवत्ते इदो एव्व आअच्छदि । कदावि दुवदशुद- (क) रुधिरप्रिय, एहि । गत्वा दोणस्य रुधिरं पिबावः। (ख) वसागन्धे, ब्राह्मणशोणितं खल्वेतद्गलं दहहहत्प्रविशति । तत्किमेतेन। (ग) रुधिरप्रिय, पुनरप्येष महान्कलकलः श्रूयते । इत्यन्वयः खलुशब्दो वाक्यालङ्कारे । युधिष्ठिरादश्वत्थामा हत इति श्रुत्वा पुत्रशो- केन शस्त्रं विहाय स्थितो द्रोणः धृष्टद्युम्नेन हतः । धृष्टद्युम्नपितुः द्रुपदस्य वरप्रदान- मासीद् यत्तव पुत्रेण द्रोणस्य घातः स्यादतो धृष्टद्युम्नो तं जघानेतिभावः । गलं = कण्ठम् , दहद् = भस्म कुर्वत् , ब्राह्माणस्य तेजस इतिभावः । किमेतेन-पानेन, न पातव्यमितिभावः । अश्वत्थमा= द्रोणपुत्रः, माकृष्टालिपत्रः=आकृष्टम् कोशानिःसृतम् , राक्षसी-ओ रुधिरप्रिय ! रुधिर त्रिय !! आइए हम लोग भी चल कर द्रोणाचार्य का रक्त पान करें। राक्षस-(भयभीत होता हुआ ) अरी वसागन्धे यह ब्राह्मण का रुधिर है, गला भस्म करता हुआभीतर प्रवेश करता है तो पुनः इसके पान करने से क्यालाभ? ( नेपथ्य की और फिर कोलाहल सुनाई परता है) राक्षस-नेपथ्य की ओर देखकर) यह द्रोणपुत्र अश्वत्थामा हाथ में करवाल (तलवार) लिऐ हुए इधर ही आरहे हैं। कदाचित् ऐसा न हो कि धृष्टद्युम्न का क्रोध १२० वेणीसंहारं नाटकं- [ तृतीयः- लोशेण अम्हेवि वावादश । ता पहि । अतिक्कमम्ह । (क) इति निम्कान्ती। प्रवेशकः। (ततः प्रविशत्याकृष्टखड्गः कलकलमाकर्णय चश्वत्थामा।) अश्वथामा- महाप्रलयमारुतक्षुमितपुरकरावर्तक (क) वसागन्धे, एष खल्वश्वत्थामाकृष्टासिपत्र इति एवागच्छति । कदाचिद्रुपदमुतरोषेणावामपि व्यापादयिष्यति । तदेहि । अतिक्रमावः । बसिपत्रम् खड्गः यस्य ब, इत एव-अस्मादेव मार्गात् । द्रपद्म॒तरोषेण= धृष्टद्युम्नविषयककोधेन, बनेनैव मत्पिता हत इति रोषहेतुः । व्यापादयिष्यति हनिष्यति । तत् तस्माद्, पहिआगच्छ, अतिकमावः, भावामितिशेषः । प्रवेशक इति, नीचेन नीचाभ्यां वा पात्राभ्यां नीचोक्त्या प्रयोजितः भूतस्य भविष्यतश्च कोशस्य निदर्शक बहद्वयमध्यवर्ती प्रवशक उच्यते । तदुक्तं दर्पणे- प्रवेशकोऽनुदात्तोक्त्या नीचपात्रप्रयोजितः । अद्वयान्तविज्ञेयःशेष विष्कम्भके यथा ॥ इति । तथाचात्र राक्षस्या राक्षसेन च नीचोक्त्या भूतः सिन्धुराजवधो भविष्यन् दुःशासनवधश्च सूचितोऽतः प्रवेशकाख्यं नाटकाम् । माकृष्टखड्गः =आकृष्टासिः, मश्वत्थामा=द्रोणपुत्रः । अन्वयः-महाप्रळयमारुतक्षुभितपुष्करावर्तकप्रचण्डघनगर्षितप्रतिरवानकारी, मुहुः, स्थगितरोदसीकन्दरः, श्रवणभैरवः, अभूतपूर्वः, अयम् , रषः, अद्य सम. रोदधेः, पुरः, कुतः, ( भवति ) ॥४॥ प्रचण्डशब्दश्रवणाचकितोऽश्वत्थामा बाह-महाप्रलयमारतेति । हमी लोगों पर उतारें। अतः आओ चलें स्वामिनी हिडिम्बा देवी की आज्ञा मानें। ( दोनों चले जाते हैं) प्रवेशक समाप्त (कोलाहल सुनते हुए हाथ में खड्ग लेकर अश्वत्थामा का प्रवेश ) मश्वत्थामा- आज सामने इस संग्रामसागर से निकलता हुभा, सृष्टि-संहार-कालीन .

[4] प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् । १२३ . प्रचण्डघनजितप्रतिरवानुकारी मुहुः । रखः श्रवणभैरवः स्थगितरोदसीकन्दरः कुतोऽद्य समरोदधेरयमभूतपूर्वः पुरः ॥ ४॥ ( विचिन्त्य । ) ध्रुवं गाण्डीविना सात्यकिना वृकोदरेण वा यौव. नददितिकान्तमर्यादेन परिकोपितस्तातः । यतः समुल्लङ्घय शिष्य. प्रियतामात्मप्रभावसदृशमाचेष्टते । तथाहि । महाप्रलयमारुतक्षुभितपुष्करावर्तकप्रचण्डधनगजिनप्रतिरवानु- कारी=महाप्रलयकालिको यो मारुतः वायुः तेन भुमितो सन्चालितो, यो पुष्क- रावतको मेघविशेषी तयोः यत् प्रचण्डघनगर्षितम् भयावहनिरन्तरस्तनितं तस्य यः प्रतिरवः प्रतिध्वनिः नस्यानुकारी, मुहुः, स्थगितरोदमीकन्दरः = स्थगितः, रोदस्यौ द्यावापृथिव्यौ एव कन्दरः गिरिविवरः येन सः, 'द्यावापृथिव्यौ रोदस्यौ रोदसी रोदसीति चाइति विश्वः। श्रवणभंग्यः=भीषणश्रवणः, अद्य, समरोदधे समरमेव उदधिः समुद्रः तस्मात् , अभूतपूर्वः = पूर्व न भूतः प्रागभावीत्यर्थः । अयम् , रवः शब्दः, पुरः=अग्रे, कुतः= कस्माद्धेतोः, भवतीतिशेषः । बण सहप्रामे कथमीदशः शन्दी भवतीतिभावः । अत्र रूपकद्वयमलङ्कारः। पृथ्वी. छन्दः । ब सो ज स य ला वसुपहयनिथ पृथ्वो गुरुरितिलक्षणात् ॥४॥ गाण्डीविना=अर्जुनेन,सात्यकिना= यदुवंशजातेन, यौवनदात्- नरुणत्वगर्वात् , अतिक्रान्तमर्यादेन= अतिक्रान्ता मर्यादा स्थितिः येन तेन, इदं वृकोरदस्य विशेषणम् । वृकोदरेण = भोमेन, वा ध्रुवम= निश्चयम् , तातः= मत्पिता द्रोणः, परिकोपितः क्रोधितः। शिग्यप्रियताम् = शिष्ये स्नेहम् , समुलाध्य =परित्यज्य । सम्झावात से क्षुब्ध पुष्करावर्तक मेघों के भीषण तथा गम्भीर काकडाहट की प्रतिध्वनि का अनुकरण करता हुमा पृथ्वी और आकाश के अन्तगल को पूर्ण करता हुआ कर्ण शाकुलियों [ कान के छिद्रों ] के लिये त्रास जनक और अपूर्व शन्द किस लिए हो रहा है ? ॥४॥ (सोचकर ) अवश्य अर्जुन, सात्यकि, गौर भीम इनमें से किसी ने यौवनदर्प . वे.

१३०
वेणीसंहारं नाटकं-
[ तृतीय:-
:
यहर्योधनपक्षपातसदृशं युक्तं यदस्यग्रह
रामानन्धसमस्तहतिगुरुणो वीर्यस्य यत्साम्प्रतम् ।
लाकं सर्वधनुष्मतामधिपतर्यश्चानुरूपं रुपः
प्रारब्धं रिपुषस्मरेण नियतं तत्कर्म तातेन में ॥ ५ ॥
अन्वयः-यत्, दुर्योधनपक्षपातसदृशम्, अस्त्रग्रहे, यत् , युक्तम् , रामाद ,
लन्धसमस्तहेतिगुरुणः, वीर्यस्य, यत् , साम्प्रतम् , लोके, सर्वधनुष्मताम् , अधि.
पतेः, रुषः, यत् , च, अनुरूपम् , तत् , में, रिपुषस्मरेण, तातेन, प्रारब्धम् ,
नियतम् ॥५॥
पिनुः प्रभावप्रशंसामाह-यहदुर्योधनपक्षपातेति ।
यत् ; दुर्योधनपक्षपातसदृशम् = कुरुपतेः पक्षाहणतुल्यम् , अा.
ग्रहे शत्रप्रहणे, यत् , युक्तम् - उचितम् , रामात् परशुरामात् .
लब्धसमस्तहतिगुरुणः= लब्धा याः समस्तहेतयः समस्तशस्त्राणि ताभि-
गुरुणः महतः, रवेरचिंश्च शस्त्रं च वह्निज्वाला च हेतय, इत्यमरः ।
वीर्यस्य
= पराक्रमस्य, यत् , साम्प्रतम् =युक्तम् , लोक जगति, सर्वधनु.
प्मताम् = अखिलधनुर्धारिणाम् , अधिपतेः = स्वामिनः, रुषः=ोषस्य, यश,
मनुरुपम् = योग्यम् , तत् , कर्म = कार्यम् , मे, रिपुषस्मरेण = शत्रुभक्षकेन,
तातेन=पित्रा द्रोणेन, प्रारब्धम् , नियतम् = उत्प्रेक्ष्यते, नियतमित्युत्प्रेक्षायाम् ।
उत्प्रेक्षा चोत्कटकोटिकसंशयः । अत्रसमालङ्कारः। शार्दूलविक्रीडितं छन्दः।।।।
म मर्यादा का उल्लंघन करके पिताजी को क्रुद्ध कर दिया है। जिससे वे शिष्य-
प्रेम का परित्याग करके अपने सामर्थ्यानुरूप पराक्रम प्रदर्शित कर रहे हैं :
क्यों कि-
शत्रुओं के लिए अन्तक सदृश मेरे पिता ने वही कार्य करना प्रारम्भ किया
है जो दुर्योधन के पक्षाश्रय के लिये होना चाहिए तथा हाथ में शस्त्रग्रहण
करने पर जो उचित हो सकता है। परशुराम से प्राप्त अनेकविध वस्त्रों से
असह्यपराक्रमशाली होने की सफलता भी उन्हों ने दिखलाया है तथा विश्व के
सभी धनुर्धरों में श्रेष्ठ पुरुष का क्रोध जैसा होना चाहिए उसी के अनुरूप यह
कार्य है ॥५॥

अङ्क) प्रवाधिनो-प्रकाश टोकाद्वयोपेतम् । १३१ (पृष्ठतो विलोक्य । ) तत्कोऽत्र । रथमुपनयतु । अथवालमिदानी मम रथप्रतीक्षया । सशस्त्र एवास्मि सजलजलधरप्रभाभास्वरेण सुप्र. ग्रहविमलकलधौतत्सरुणामुना खङ्कन यावत्समरभुवमवतरामिः । (परि अम्य वामाक्षिस्पन्दनं सूचयित्वा ।) मये, ममापि नामाश्वत्थाम्नः समरम. सजलजलधरप्रभाभास्वरण सजली या जलधरः मेघः तस्य या प्रभा विद्युत् तद्वत् भास्वरम् दीपमानम् तेन, सुप्रग्रहविमलकलधौतत्सरुणा सुप्रग्रहः सुखेन प्रहणयोग्यः,विमल: कलधौतः सुवर्णनिर्मितः सरुः खड्गमुष्टिः यस्य तेन, खड्गेन = असिना, समरभुवम् = सग्रामस्थानम् , अवतरामि । वा- मातिस्पन्दनम् = सव्य नेत्रपरिस्फुरणम् , पुरुषाणां वामनेत्रस्पन्दनं शास्त्र- ऽहितकरं कथितम् । द्रोणवधहेतुकं वामनेत्रस्पन्दनमितिभावः । समरमहो. त्सवप्रमादनिर्भरस्य = समरएव महानुत्सवः तेन गः प्रमोदः मानन्दः तत्र ( पीछे की ओर देख कर ) यहाँ कोई है ! रथ लाओ। अथवा अब रथ के लिए मुझे प्रतीक्षा करने को भावश्यकता नहीं । सजल जलद ( जल से परिपूर्ण मेघ ) की नोलिम कानि। सदृश कान्तियुक्त इस कृपाण से, जिसकी मुष्टि सुवर्ण निर्मित होने के कारण चमक रही है। तथा पकड़ने में सुविधाजनक है, मैं मशस्त्र हूँ । अब रणभूमि की ओर प्रस्थान करता हूँ। (परिक्रमण करके वाम नेत्र के फड़कने का अभिनय करते हुा.) अरे ! क्यों रणमहोत्सवाभिलाषी और पितृपराकमदर्शनोत्कण्ठित मुझ अश्वत्थामा को युद्धार्थप्रस्थान करते समय विघ्न उत्पन्न हो रहे हैं ? अच्छा, विन्न होने दो। मैं जाऊँगा ही। (सगर्व कुछ दूर चल कर सामने देखता हुआ ) क्यों ! क्या समग क्षात्रधर्म की अवहेलना कर के, सज्जनानुरूप लज्जा के आवरण की प्रक्षिप्त कर के, तया स्वामी के सत्कार को भूलकर क्षुद्रवृत्ति धारण करके हाथी घोड़ों को छोड़ कर पैदल भागते हुए, अपने वंश की मर्यादा के अनुकूल नियमों का उल्लवन करते हुए, तथा समर भूमि का परित्याग कर के इधर उधर भागते हुए सैनिक वोरों का यह भीषण नुमुलनाद ? (दूसरी ओर देखकर ) खेद । धिकार !! व दुख की बात !!! क्या कारण है,-ये कर्मप्रमृति महारथ चारी योदा रणस्थली की ओर से भागते हुए चले आ रहे हैं जिस सैन्य के मेरे पिता सेना.

१३२ वेणीसंहारं नाटक- [ तृतीयः- होत्सवप्रमोदनिर्भरस्य तातविक्रमदर्शनलालसस्यानिमित्तानि सम. रगमनविघ्नमुत्पादयन्ति । भवतु । गच्छामि । (सावष्टम्भं परिक्रम्याप्रतो विलोक्य ।) कथमवधीरितक्षात्रधर्माणामुज्झितसत्पुरुषोचितलज्जाव. गुण्टनानां विस्मृतस्वामिसत्कारलघुचेतसां द्विरदतुरङ्गमचरणचारि णामगणितकुलयशः सदृशपराक्रमवतानां रणभूमेः समन्तादपकाम नामयं महानादो वलानाम् (निरूप्य) हा हा धिक्कष्टम् । कथमेते महा. रथाः कर्णादयोऽपि समरात्पराङ्मुखा भवन्ति । कथं नु ताताधिष्टि- नानामपि बलानामियमवस्था भवेत् । भवतु संस्तम्भयामि । भो भोः निर्भरस्य प्रमग्नस्य, तातविक्रमदर्शनलालसस्य-पितृविक्रमदर्शनेच्छस्य, मनिमित्तानि = अनिधसूचकानि, समरगमनविघ्नम् =सनामावतरणान्त- रायम् । अवधीरितसकललक्षात्रधर्मणाम् =अवधीरितः तिरस्कृतः क्षात्रधर्मो यः तेषाम् ,'धर्मादनिच् केवलात् इत्यनिच्छत्ययः। उज्झितसत्पुरुषाचित- लज्जावगुण्ठनानाम्-सत्पुरुषस्य मनस्विनः, उचिता या लज्जा सैव अवगु- ण्ठनम् बावरणम् तद् उज्झितं यः । द्विरदतुरङ्गमचरणचारिणाम्=द्विरद. नुरामाः हस्त्यश्वाः तेषां चरण: संचरणशीलानाम् , हस्त्यश्वः गच्छतामिति यावत् । त्यक्तद्विरदतुररामेतिपाठे त्यक्ता द्विरदतुरामा यः अतएव. चरणचारिणः पदातयः, तेषाम् । मगणितकुलयशःपराक्रमवतानाम् = कुलस्य वंशस्य यशसव अनुरूपम् यत् पराक्रमव्रतम् तदगणितं यः तेषाम्, रणभूमेः, समन्तात्- सर्वतोभावेन अपकामताम्-पृथग्गच्छताम् , बलानाम् =सैन्यानाम्, कथम् , अयं, महान् , नादः- शब्दो, भवतीति शेषः। एतादृशेऽभूतपूर्वशन्दे किं कारणमिति भावः । अयमाशयः सङ्गमस्थानाहि मेरागच्छन् द्रोणवधम- आनन्नेवं तयत्यश्वस्थामा। परामुखाः = पराचीनाः विमुखा इत्यर्थः । संस्तम्भयामि-अवरोषयामि । नायक हो उसको यह दशा ? कुछ कारण ध्यान में नहीं आरहा है। अच्छा इन्हें यहीं रोक रखता हूँ। अयि, अपि, कौरवोयसैन्यसिन्धुतटमर्यादापालनसमथ, विशाल पर्वतसहश रबीर राजाभों बस, बस, यह रणविमुख होने की धृष्टता हो चुकी।

भः] प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् । १३३ कौरवसेनासमुद्रवेखापरिपालनमहामहीधरा नरपतयः, कृतं कृतम. मुना समरपरित्यागसाहसेन । यदि समरमपास्य नास्ति मृत्यायमिति युक्तमितोऽन्यतः प्रयातुम् । मथ मरणमवश्यमेव जन्तोः किमिति मुधा मलिनं यशः कुरुध्वे ॥६॥ पिच। अस्त्रज्वालावलीढप्रतिबलजलधरन्तरौर्वायमाण मन्वयः-समरम् , अपास्य, (गच्छतः) मृत्योः, भयम्, न, अस्ति, इति यदि ( तहिं ) इतः, अन्यतः, प्रयातुम् , युक्तम्, अथ, जन्तोः, मरणम् , अवश्यमेव, किमिति, मुधा, यशः, मलिनम् , कुरुष्वे ॥ ६ ॥ समरपरित्यागो न कर्तब्य इत्यत्र हेतुमाह-यदिसमरमपास्येति । समरम् = सभामम् , अपास्यत्यक्त्वा, गच्छतस्तवेतिशेषः। मृत्योः मरणाद् , भयम् , नास्ति, इति यदि ( तर्हि ) इतः सझामात्, मन्यतः= अन्यत्र, प्रयातुं गन्तुम् , युक्तम् , अथ तदभावपक्षे, जन्तोः प्राणिनः, मरणम् - मृत्युः, अवश्यमेव ध्रुवमेव, किमिति = कस्य हेतोः, मुधा= म्यर्थम् , यशः= कीर्तिम् , मलिनम् =मलोमसम् , कुरुवं सम्पादयध्वे । पूर्वसश्चितयशोरक्षणार्थमपि समरेऽवतरत यूयमिति भावः । पुष्पितामा छन्दः । भयुजि न युगरेफतो यकारो युजि च नजी जर गाश्च पुष्पिताप्रेतिलक्षणात् ॥ ६ ॥ अन्वयः-अस्त्रज्वालावलीढप्रतिबलजलधेः, अन्तः, अन्तः, और्वायमाणे, सर्व- धन्वीश्वराणाम् , गुरौ, अस्मिन् , मम, पितरि, सेनानाथे, स्थिते, (सति) हे यदि रण छोड़ देने से किसी दूसरे स्थान पर मृत्यु की भाशङ्का न हो तो ( युद्धक्षेत्र का परित्याग कर ) अन्यत्र भाग जाना उचित है। यदि जीवों की मृत्यु अवश्यम्भावी है तो फिर व्यर्थ हो कीर्ति को क्यों कलङ्कित कर रहे हो? ॥६॥ हे कर्ण, दिग्य शस्त्रों की ज्वालासे व्याप्त विपक्षिसेनारूपी समुद्र के अन्तस्तल में वडवाग्नि की भाँति अपनी ज्वाला से सन्तप्त करते हुए, सेनानायक के पदपर स्थित, सब धनुर्धारियों में श्रेष्ट मेरे पिता [ द्रोणाचार्य ] की उपस्थिति में अब अधिक भय को कोई भावश्यकता नहीं। ए कृपाचार्य, सहप्राम में बाइये। एं १३४ वेणीसंहारं नाटक- [ तृतीयः- . . सनानार्थ स्थितेऽस्मिन्मम पितरि गुरौ सर्वधन्वीश्वराणाम् । कर्णालं सम्भ्रमेण व्रज प समरं मुश्च हादिक्यशकां नाने चापद्वितीय वहति रणधुरां को भयस्यावकाशः॥ ७ ॥ (नेपथ्ये ।) कुतोऽद्यापि ने तातः। अश्वत्थामा-( श्रुत्वा । ) किं बृथ-'कुतोऽद्यापि ते तातः' इति । कर्ण, सम्भ्रमेण, अलम् , हे कृप, समरम् , वज, हार्दिक्यशङ्काम्, च, रणधुराम् , वहति, चापद्वितीये, ताते, ( सति) भयस्य, कः, अवकाशः ॥ ७ ॥ तव भयं सम्भवत्यपि नेत्याह-अस्त्रज्वालेति । अस्त्रज्वालावलोढप्रतिवलजलधेः अस्त्रज्वालया अवलोढः आस्वादितःप्रति. वलबलधिः युधिष्टिरसेन्यसमुद्रःतस्य,अन्तःमध्ये, मौर्वायमाणे =ौर्वो बडवा. नवः स इवाचरन् तस्मिन् ,और्वायमाणे, कतुः क्यइसलोपश्चेति क्यन् प्रत्ययः ततो लटः स्थाने शानच् । सर्वधन्वीश्वराणाम् = निखिलधनुर्धराधिपानाम् , गुरो= श्रेष्टे, अस्मिन् , मम, पितरि=जनके द्रोणे, सेनानाथ = सैन्यपती, स्थिते सति, हे कर्ण - राधेय, सम्भ्रमेण =उद्वेगेन, मलम् = व्यर्थम् , हे कृप, समरं, व्रज= गच्छ, हार्दिक्यशङ्क= हृदयजातसन्देहं मुञ्च= चज, रणधुरां= सप्रामस्य भार बहति धारयति, शतृप्रत्ययान्तमिदम् । चापद्वितीये गृहीतचापे, तात=पितरि द्रोणे सति,भयस्य भीतेः, कोऽव- काशः । भयस्य न सम्भावनेतिभावः। अत्र, और्वायमाणे इत्यत्रोपमालङ्कारः । चथुर्थचरणे काव्यलिङ्गम् स्रग्धरा छन्दः ॥ ७ ॥ नेपथ्ये = जवनिकान्तभूमी,। कुत इति-तव तातो मृत इति भावः । वः= युस्माकम् , एवम% कुतो. कृतवर्मन, किसी प्रकार का सन्देह न कीखिए । धनुष के साथ मेरे पिता के हाथ में अबतक रण का भार है तबतक भय के लिए अवसर हो कहाँ हो सकता है ? ॥७॥ ( नेपथ्य में) भाज तुम्हारे पिता कहाँ ? अश्वत्थामा-(सुनकर ) क्या कहते हो-"आज तुम्हारे पिता कहां?"

बहः ] प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् । १३५ (सरोषम्। ) आः क्षुद्राः भीरवः, कथमेवं प्रलपतां वः सहस्रधा न दीर्णमनया जिह्वया। दग्धं विश्वं दहनकिरणनोंदिता द्वादशार्का वाता वाता दिशि दिशिन वा सप्तधा सप्त भिन्नाः। शापि ते तात, इति, प्रलपतां= कथयताम् , अनया, जिह्वयारशनया, कथं, न, सहस्रधा=सहस्रकृत्वः, दीर्णम् = विदीर्णम् । मन्वयः-विश्वम् , दग्धुम् , दहनकिरणः, द्वादश, अर्काः न, उदिताः, सप्त, वाताः, सप्तधा, भिन्नाः, दिशि दिशि, न, वा, वाताः, पुष्करावर्तकाथैः, मेधैः, गगनतलं, न उन्नं , ( तदा ) हे पापाः, शौर्यराशेः, मे, पितुः, पापं, कथं , मम तातस्य साम्प्रतं न मृत्युकाल इत्याह-दग्धुं विश्वमिति । विश्वंलोकं , दग्धं = भस्मसात् कर्तुम् , दहन किरणैः 'दमभिः, द्वादशार्काः द्वादशसूर्याः, न उदिताः = उदयं प्राप्ताः, प्रलयकाले धातृमित्रायमादयः सूर्या उदिता भवन्ति ते च साम्प्रतं न सन्ति तथाच कल्पान्त- पर्यन्तस्थायिनो मम तातस्य कथं नृत्युः स्यादिति भावः । सप्त, वाता= वायवः, सप्तधा मिनाः सन्तः, दिशि दिशि न, वा, वाना=अवहन , श्वसनादय- . स्थयत ॥८॥ -दाहकर- । (क्रुद्ध होकर) अरे नीच कायरपुरुषी ! इस जिह्वा से इस प्रकार की वाणी निकालने हुए नुम लोगोंकी जिह्वा असंख्य टुकड़े होकर क्यों नहीं गिर जाती ? ( क्योंकि ) बारहो सूर्य अपनी अग्निमयी किरणों से अखिलविश्व को भस्म कर देने के लिये उदय नहीं हुए हैं। प्रतिदिशाओं में ऊनचासो प्रकार के वायु तो प्रबल- वेग से नहीं चल रहे हैं। पुष्करावर्तक मेघों में आकाश मण्डल भी नहीं भाच्छादित है फिर अरे पापियो, महान पराकम पाली मेरे पिता के लिए यह पापमयी वार्ता क्यों कह रहे हो ? अर्थात् प्रलयकाल का इस समय कोई भी लक्षण प्रतीत नहीं हो रहा है-न तो भगवान भास्कर अपनो सम्पूर्ण कला में उदित हुए हैं और न झम्मावात हो, जो प्रलय काल के समय ही बहा करते हैं, चलरहे हैं अथवा घोरवर्षा करके संसार को प्रलयजलधि में निमग्न करा देने के लिए भाकाश में मेघमण्डल भी नहीं विचरते है फिर प्रळयकाल के कोई भी .

वेणीसंहारं नाटकं- [ तृतीयः- छन्नं मेधैर्न गगनतलं पुष्करावर्तकाः पापं पापाः कथयत कथं शौर्यराशेः पितुम ॥ ॥ (प्रविश्य सम्भ्रान्तः सप्रहारः।) सुतः-परित्रायतां परित्रायतां कुमारः। (इति पादयोः पतति । ) अश्वत्थामा-(विलोक्य । ) मये, कथं तातस्य सारथिरश्वसेनः । आर्य, ननु त्रैलोक्यत्राणक्षमस्य सारथिरसि । कि मत्तः परित्राण. मिच्छसि। । -प्रल. एकोनपञ्चाशद्वाताः प्रलयकालिका न वाता इतिभावः । पुष्करावर्तकाचैः = यकालिकः, पुष्करादिनामक, मेधैः= जलदैः, गगनतलम् =ाकाशमण्डलम् , न, छन्नम् आच्छादितम् , अन्तर्भावितण्यर्थः । तदा, हे पापा:=पापिनः, मे= मम, शौर्यराशेः = शूरतासमूहस्य पराक्रमिण इत्यर्थः । पितुः = जनकस्य, पापं = मृत्युम् , कथं, कथयतत । प्रलयलक्षणाभावात् मम पितुः न मृत्युः सम्भवतीत्याकूतम् । मन्दाक्रान्ता छन्दः ॥ ॥ द्रोणस्य सूत आह-परित्रायतामिति । त्रैलोक्यत्राणक्षमस्य = लोकत्रयरक्षणसमर्थस्य । लक्षण न मिलने से इसकी सम्भावना ही नहीं की जासकती तो फिर पिताके विषय में यह सम्भावना हो ही नहीं सकती क्यों कि पिता के वीर्य और पराक्रम के समक्ष इस सृष्टि के अन्तर्गत कोई ऐसी शक्ति नहीं है जो उन्हें अन्तिम दशा को पहुँचासके यदि है भी तो वह प्रलय काल, क्योंकि उसमें एक ईश्वर के अतिरिक्त कोई नहीं बच सकता ॥ ८ ॥ (व्याकुलसूत का प्रवेश । शस्त्राघातसे उसका शरीर जर्जर हो गया है ) सूत-कुमार, रक्षा कीजिए, रक्षा कीजिए (चरणों पर गिर पड़ता है) मश्वत्थामा-( देखकर ) अरे ! यह मेरे पिताकेसारथि अश्वसेन कहाँ से? आर्य, मार्य, तीनों लोकों के रक्षामें समर्थ मेरे पिता के सारथि हैं । क्या मुझ जैसे बालक से रक्षा चाहते हैं?

बः] प्रबोधिनी-प्रकाश टोकाइयोपेतम् । १३७ ------......... सूतः-(सकरुणम् । ) कुतोऽद्यापि ते तातः। अश्वत्थामा-(सावेगम् । ) किं तातो नामास्तमुपगतः । सूतः-मथ किम् । अश्वत्थामा-हा तात, (इति मोहमुपगतः।) सूतः-कुमार, समाश्वसिहि समाश्वसिहि । अश्वत्थामा-(लन्धसंज्ञः सानम् । ) हा तात, हा सुतवत्सल, हा लोकत्रयैकधनुर्धर, हा जामदग्न्यास्त्रसर्वस्वप्रतिग्रहप्रणयिन् , कासि। प्रयच्छ मे प्रतिवचनम्। सूतः-कुमार, अलमत्यन्तशोकावेगेन । वीरपुरुषोचितां विपत्ति- मुपगते पितरि त्वमपि तदनुरूपेणैा वीर्यण शोकसागरमुत्तीर्य सूतमुखात् कुतोयापि ते तात इति श्रुत्वा पितुः मृत्यु निधित्याह-कि तात इति । अस्तं-विनाशम् , उपगतः प्राप्तः । मोहंमूळम् , अश्वथाम्नः मूर्छा जातेति भावः । लब्धसंक्षः = प्राप्तचैतन्यः, विगतमूर्छ इत्यर्थः। जामदग्न्येति-जामद- ग्न्यस्य यदलं तदेव सर्वस्वं तस्य यः प्रतिप्रहः आदानं तत्र प्रणयी स्निग्धः तत्सम्बोधने । प्रतिवचमम् = उत्तरम् , प्रयच्छ% देहीत्यन्वयः । वीरपुरुषोचितांशूरपुरुषयोग्या, विपत्ति मृत्युम् । सुत-( उठकर करुणापूर्वक ) कुमार, अब आब तुम्हारे पिता कहाँ है? अश्वत्थामा-(वेगपूर्वक ) क्या पितापी भस्त हो गए ! सूत -और अश्वत्थामा-हा तात ! हा तात !! ( मूच्छित होकर गिर पड़ता है ) सूत-कुमार, धैर्य धरें, धैर्य धरें। अश्वत्थामा-होश में आकर उठजाता है तथा अचमोचन करता है) हा पिता, हा पुत्रप्रिय, हा त्रिलोक में एकमात्र धनुर्धर, हा परशुराम से साझोपान- शस्त्रविद्याऽध्ययनकर्तः, कहाँ हैं ? मुझे उत्तर दीजिए । सुत-चिरजीविन , अधिक शोक न करें । पिता के शूरवीरोपयुक्त- गतिप्राप्त करने पर भाप भी उन्हीं के सदृश पराकमशाली बनकर शोक- क्या?

वेणीसंहारं नाटकं ६३E :- [ तृतीयः- मुखी भव । अश्वत्थामा-(अश्रूणि विमुच्य । ) मार्य, कथय कथय कथं तादृग्भुज- वार्यसागरस्तातोऽपि नामास्तमुपगतः। किं शिष्याद्गुरुदक्षिगां गुरुगदां भोमप्रियः प्राप्तवान् सुतः-शान्तं पापम । अश्वत्थामा-मन्नेवासिदयालरुझिननयेनासादितो जिष्णुना । तादग्भुजवायसागरः = तादृक् सर्वलोकवेद्यं भुजवीर्य बाहुपराक्रमः सागर इव यस्य सः, मन्वयः-भीमप्रियः शिध्यात्, गुरुगदाम् , गुरुदक्षिणाम् , किम् , प्राप्तवान् , उज्झितनयेन, जिष्णुना,अन्तेवासिदयालुः,श्रासादितः, किम् , गोविन्देन, सुदर्शनस्य, निशितम् , धारापथम् , प्रापितः, (किम् ) एभ्यः, चतुर्थात् , गुरोः, भापदम् , अहं, न शके ॥ ९॥ श्लोकरूपेण अश्वत्थामा पितृघातिविषयकप्रश्नमाह-किं शिष्यादिति । भीमप्रियः = भीमः प्रियो यस्य सः, द्रोण इत्यर्थः । शिष्यात् = भोमात् , गुरुगदां =भीषणगदाम् , गुरुदक्षिणां गुरुगदारुपां गुरुदक्षिणामित्यर्थः । किं प्राप्तवान् , किमिति प्रश्ने । शान्तं पापमिति-इदम् अवक्तव्ये उच्यते । इदन्न वक्तव्यमित्यर्थः भोम गदा न प्राप्ततिभावः । उज्जितनयेन = उज्झितः त्यक्तः, नयः नीतिः येन तेन, जिष्णुना=अर्जु- सिन्धु का उल्लघन कर के मुख प्राप्त कीजिए। मश्वत्थामा-(आसू पोंछकर) आर्य : कहिए, कहिए किस प्रकार ऐसे गहुपराक्रम के सिन्धु पिता अस्त हो गए ? । क्या भीमप्रिय ने (भोम हों प्रिय जिसके) शिष्य से गुरुदक्षिणा में भीषण गदाप्रहार प्राप्त किया है ? सूत-शान्त, शान्त, पाप की चरचा न कीजिए [ अर्थात ऐमा नहीं हो सकता] महत्यामा- क्या शिष्य पर दया रखनेवाले पिता पर अर्जुन ने नीति का बङ्कः। प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् । सूतः-कथमेवं भविष्यति । अश्वत्थामा-गोविन्देन सुदर्शनस्य निशितं धारापथं प्रापितः सूतः-एतदपि नास्ति । अश्वत्थामा-श? नापदमन्यतः खलु गुरोरेभ्यश्चतुर्थादहम् ॥४॥ सूतः-कुमार, एतेऽपि तस्य कुपितस्य महात्रपाणः नेन, अन्तेवासिदयालु =अन्तेवाधिनि दयाकर्ता, एतेन अर्जुनस्योपरि दयया शाखप्रहारो न कृतः अतएव तस्य द्रोणस्य मृत्युरित्याशयः । मासादितः हतः, किमिति पत्रापि सम्बध्यते । एवम् = अर्जुनेन मृत्युः, कथं भविष्यति । अर्जुनो न हन्तेतिभावः । गोविन्देन कृष्णेन, सुदर्शनस्य =तनामकच कस्य, निशितं = तीक्ष्णम् , धारापथम् = शस्त्रस्याप्रभागम् (धार ) इति प्रसिद्धम् । प्रापितः=गमितः, मारित इत्यर्थः । इदमपि नेत्याह-एतदपोति । एभ्यः= गोविन्दभीमार्जुनेभ्यः, चतुर्थात् , अन्यतः परस्मात् , गुरोः= द्रोणस्य, आपदं = मृत्युम् , अहं, न, श? = सन्देझि, खल, एभ्योऽतिरिक्तः तस्य हन्ता न कोऽपि सम्भवति तथा च कथं मृत्युरिति भावः शार्दूलविक्री. डितं छन्दः ॥ ९॥ मन्वयः-संख्ये, धूर्जटेः, इव, महापाणेः कुपितस्य, तस्य, एने,अपि किम् , विचार न करके भाक्रमण कर दिया? सूत-यह मश्वत्थामा-क्या भगवान वासुदेव ने सुदर्शन चक्र के धार के घाट पार उतारा है ? मृत-यह भी नहीं। मश्वत्थामा-इन तीनों के अतिरिक्त किसी चौथे व्यक्ति ने मेरे पिता के रघ की भाशा मुझे होती ही नहीं ॥ ९ ॥ मूत-कुमार, ये तीनों भी एक साथ मिलकर क्रुद्ध महापाणि शङ्कर भगवान की तरह कैसे सम्भव है ?

१४० वेणीसंहारं नाटकं- [ तृतीयः- किं धूर्जटेरिव तुलामुपयान्ति सङ्ख्ये । शोकांपरुखहृदयेन यदा तु शस्त्रं त्यक्तं तदास्य पिहितं रिपुणातिधोरम् ॥ १० ॥ अश्वत्थामा-किं पुनः कारणं शोकस्यास्त्रपरित्यागस्य वा। सूतः-ननु कुमार एव कारणम् । अश्वत्थामा-कथमहमेव नाम । सूतः-श्रूयताम् । ( अणि विमुच्य ।) अश्वत्थामा हत इति पृथासूनुना स्पष्टमुक्त्वा नुलाम्, उपयान्ति । यदा, तु, शोकोपरुद्धहृदयेन, शस्त्रम् , त्यकम् , तदा, अस्थ, रिपुणा, धोरम् , पिहितम् ॥ १० ॥ गृहीतशस्त्रस्य तस्य एतेऽपि हन्तारः न सम्भवन्तीत्याह-एतेऽपीति । संख्ये-संमामे,धूर्जटे=महादेवस्य, इव, महास्त्रपाणेः महास्त्रं पाण यस्य तस्य, कुपितस्य = क्रुदस्य, तस्य =द्रोणस्य, एते= कृष्णभीमार्जुनाः, अपि, कि, तुलांसाहश्यम् , उपयान्ति-प्राप्स्यन्ति । तु=किन्तु, यदा, शोकोपरुद्धहृदयेन शोकेन उपरुद्ध हृदयं यस्य तेन द्रोणेन, शस्त्रं, त्यक्तं, तदा, अस्य = द्रोणस्य, रिपुणा शत्रूणा, अतिघोरं विनाशम् , पिहितं सम्पादितम् , अबपरित्यागे कृते रिपुणा हतो द्रोण इति भावः । अत्रोपमाल. कारः । वसन्ततिलका छन्दः ॥ १० ॥ मणि = नेत्राम्बूनि, विमुच्य प्रोञ्छय । मन्वयः- सत्यवाचा,पृथासूनुना, अश्वत्थामा हत इति,स्पष्टम्, उक्त्वा, शेषे. युद्ध में उनको समानता नहीं कर सकते। जब उनका हृदय शोक से पूर्ण हो गया और उन्होंने शस्त्रपरित्याग कर दिया तब शत्रु ने यह अकार्य कार्य किया अर्थात् इन्हें मारा ॥ १०॥ मश्वत्थामा-तो शोक का और शस्त्र परित्याग का कारण क्या है ? सूत-कुमार ही इसके कारण हैं । अश्वत्थामा-मैं कैसे ! सूत-(अश्रुगिरा कर ) मुनिए :- पृथापुत्र [ युधिष्टिर ] "अश्वत्थामा मारागया" यह स्पट रूप से कहकर :- बहः] प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् । १४१ प्रत्य- स्वैरं शेषे गज इति किल व्याहृतं सत्यवाचा। तच्छ्रुत्वासौ दयिततनयः प्रत्ययात्तस्य राशः शस्त्राण्याजौ नयनसलिलं चापि तुल्यं मुमोच ॥११॥ अश्वत्थामा-हा तात, हा मुतवत्सल, हा वृथामदर्थपरित्वक्त- जीवित हा शौर्यराशे, हा शिष्यप्रिय, हा युधिष्ठिरपक्षपातिन् , (इति रोदिति।) पज इति, स्वरम् , व्याहृतम् , किल, तत् , श्रुत्वा, तस्य, राज्ञः, पात् , दयिततनयः, अमी, आजी, शस्त्राणि, नयनसलिकम् च, अपि, तुल्यम् , नुमोच ॥ ११॥ शस्त्रत्यागकारणमाह-मश्वत्थमाहत इति । सत्यवाचा-तथ्यवचसा पृथासूनुना=युधिष्टिरेण अश्वत्थामा हत इति, स्पष्ट-परश्रवणयोग्यम् , इदं वचनक्रियाविशेषणम् । उक्त्वा =कथयित्वा,शेषेचच नसमाप्ती,गज इति,इति शब्दःशब्दख रूपनिर्देशार्थः । स्वैरं मन्दम् परश्रवगाऽयो. यमित्यर्थः, व्याहृतम् = उक्तम् ,किल=निश्चयेन, तद् अश्वत्थामा हत इति, धुत्वा=आकर्ण्य, तस्य सत्यवाचः, राजः, प्रत्ययात् =विश्वासात् , दयि. ततनयः=दयितः प्रियः, तनयः यस्य सः, असौ=ोणः, प्राजौ = समामे, शस्त्राणि, नयनसलिलम् =नेत्रजलम् , चापि, तुल्यम् = समकालम् , मुमो. च-तत्याज । अयं भावः भीमेन समराद्वेगेन निःसारितेऽश्वस्याम्नि समरेऽश्व. स्थामा मृत इति कलकले सति चिरजीविनस्तस्य मरणासम्भवात् दोणेन पृष्टः सत्य- वक्ता युधिष्ठिरः कृष्णमन्त्रणया अश्वत्थामनामकगजमरणव्याजेनावोचत् अश्व. थामा हत इतिततः पुत्रशोकतप्तद्रोणः शस्त्रं तत्याजेति। मन्दाकान्ताछन्दः॥११॥ वृथामदर्थपरित्यक्तजीवित = व्यर्थ मदर्थ परित्यक्तं जीवितम् प्राणाःयेन। युधिष्ठिरपक्षपातिन् = युधिष्टिरे विश्वस्त । फिर सत्यभाषी ने धीरे से अवशिष्ट वाक्य की पूर्ति के लिए "गजहाथी" यह शन्द कहा । उसे सुनकर पुत्रवत्सल इन्होंने उस राजा युधिष्ठिर में विश्वास के कारण रण में अश्रुपात के साथ साथ शस्त्रों का परित्याग कर दिया ॥ ११॥ अश्वत्थामा-हाय, पितः, पुत्रवत्सल मेरे लिए मापने व्यर्थ प्राण परित्याग . . .

वणीसंहारं नाटकं- १४२ :- - तृतीयः- . . सृतः-कुमार, मलमत्यन्तपरिदेवनया कार्पण्येन । अश्वत्थामा- श्रुत्वा वधं मम मृषा सुतवत्सलेन तात त्वया सह शरैरसवो विमुक्ताः। जीवाम्यहं पुनरहो भवता विनापि ऋरेऽपि तन्मयि मुधा तव पक्षपातः ॥ १२ ॥ ( इति मोहमुपगतः।) परिदेवनया =विलापेन, कार्पण्येन = कादयेण, विलापहेतुकं कार्पण्य . मितिभावः । अन्वयः-(हे) तात । मम, मृषा, वधम् , श्रुत्वा, सुतवत्सलेन, त्वया, शरैः, सह, जसवः, विमुक्ता, अहो, अहम् , पुनः, भवता, विना, अपि, जीवामि. तत् , करे, अपि, मयि, तव, मुधा, पक्षपातः ॥ १२ ॥ नाह स्नेहपात्रमित्याह -श्रुत्वेति । है तात=पितः, मम, मृषा=मिथ्या, वध = हननम् , श्रुत्वा, मुतव. त्सलेन-पुत्रस्निग्धेन, 'स्निग्धस्तु वत्सलः, इत्यमरः । त्वया-द्रोणेन, शरैः बाणैः, सह, असवः प्राणाः, विमुक्ताः= त्यक्ताः, अहो इति खेदे अहम , पुनः, भवता, विनापि = अन्तराऽपि, जीवामि तत्तस्मात् , क्रूरऽपि निर्दयेऽपि, तव सत्य मृत्युश्रवणादप्यहं न मृत इति निर्दयोऽहमितिभावः । माय अश्वत्थाम्नि, तव, मुधा=व्यर्थम् , पक्षपातः अहं क्रूरः त्वं सदय इति किया ! हा, पराक्रम के सागर, हा शिष्य के प्रेमी, हा युधिष्ठिर के पक्षपाती ! ""(रोता है) सूत-अब अधिक विलाप करके रोने की आवश्यकता नहीं । अश्वत्थामा- ऐ पितः, पुत्रवत्सल मापने मेरे मरण के विषय में असत्य संवाद सुनकर वाणों के साथ साथ आपने प्राणों का परित्याग कर दिया और मैं आप के अनुपस्थिति में भी जीवित हूं, मुझ कुटिल में आपका इतना पक्षपात [ मोह , व्यर्थ है। अर्थात् वस्तुतः मेरा वध नहीं हुआ था उसे सुनकर आपने . - - बङ्कः] प्रबोधिनी-प्रकाश टोकाइयोपेतम् । १४३ सृतः-समाश्वसितु समाश्वसितु कुमारः । (ततः प्रविशति कृपः ।) कृपः-(सोगं निःश्वस्य ।) धिक्सानुजं कुरुपति धिगजातशत्रं धिग्भूपतान्विफलशस्त्रभृतो धिगस्मान् । भावः । अत्र द्वितीयचरणे सहोक्तिरलङ्कारः । वसन्ततिलका छन्दः ॥१२॥ निःश्वस्येति-अधिकदुःखसूचको निःश्वासः । मन्वयः-सानुजम् , कुरुपतिम् , धिक् , अजातशत्रुम् , धिक् , विफल- शस्त्रमृतः, भूपतीन् , 'धिक् , अस्मान् , धिक् , खलु यः, तदा, दुपदात्मजायाः, अद्य, द्रोणस्य च केशप्रहः, लिखितैः, इव वीक्षितः ॥ १३ ॥ तत्रत्याः सर्वे धिक्कारयोग्या इत्याह-धिगिति सानुजम् = अवरजसहितम् , कुरुपति = दुर्योधनम् धिक = धिकारः, उभसर्वतसोः कार्या धिगुपर्यादिषु त्रिवि,ति धिग्योंगे द्वितीया । मजात- शत्रु =युधिष्टिरम् , धिक् , विफलशस्त्रभृतः= विफलच =विफलञ्च तत् शस्त्रमिति विफलशस्त्रं तद् विभर्ति, विफलशस्त्रभृत् तान , शस्त्रे वैफल्यं चानुचित कार्यानिवार- णात् । भूपतीन् = राज्ञः धिक् मस्मान् = माम् धिक् एते सर्व निन्दनीया इत्यर्थः । खल, धिक्कारे हेतु माह-तदेति । यैः :=एतः पूर्वोक्तः तदा, द्रुपदाः प्राण विसर्जित कर दिया और में सत्य ही आप का मरण मुनरहा है और फिर भी जीवित हूँ मुझ से बढ़कर दूसरा कौन दुष्ट हृदय का व्यक्ति होगा ॥ १२ ॥ ( यह कहकर चेतनाहीन हो जाता है) सुत-कुमार धैर्घ्य धारण करें धैर्य धारण करें। (इसके अनन्तर कृपाचार्य का प्रवेश ) कृप-( उद्विग्नता पूर्वक दीर्घ श्वास लेकर ) समस्त भ्राताओं के साथ कौरवनरेश को धिक्कार है, जिसका माज तक कोई शत्रु नहीं उस युधिष्ठिर को विकार है, निष्प्रयोजन शस्त्रधारण करने. वाले राजाओं को तथा हम लोगों को धिकार है। जिन्होंने चित्र बनकर वेणीसंहारं नाटकं- [ तृतीयः- केशप्रहः खलु तदा द्रुपदात्मजाया द्रोणस्य चाय लिखितैरिव वीक्षितो यैः ॥ १३ ॥ तत्कथं नु खलु वत्समद्य द्रक्ष्याम्यश्वत्थामानम् । अथ वा हिमव. सारगुरुचेतसि ज्ञातलोकस्थितौ तस्मिन्न खलु शोकावेगमहमाश। किंतु पितुःपरिभवमसदशमुपश्रुत्य न जाने किं व्यवस्यतीति । अथवा एकस्य तावत्पाकोऽयं दारुणो भुवि वर्तते । केशनहे द्वितीयेऽस्मिन्ननं निःशेषिताः प्रजाः ॥ १४ ॥ मनाया=द्रौपद्याः, केशप्रहः = कचाकर्षणम् , अद्य, द्रोणस्य च केशम्हा, लिखितःचित्रस्थैः, इव, वीक्षित: दृष्टः । द्रौपदीकेशाकर्षणे प्रधानहे. तोरतिनिन्दनीयत्वात् कुरुपतेः प्राथम्येन निर्देशः । द्रोणस्य केशप्रहे अजातशत्रोः हेतुत्वात् ततः परोऽजातशत्रोनिर्देशः । दृष्वापि भूपतिमिरनि- वारणात् तेषामपि निन्दनीयत्वात् ततः परो निर्देशः । अत्र काम्यनिगमलङ्कारः। बसन्ततिलका छन्दः ॥ १५ ॥ हिमवत्सारगुरुचेतसि हिमवतः सारमिव गुरु महत् दृढम् चेतः यस्य तस्मिन् , शातलोकस्थितौ विदितजगन्मर्यादे, तस्मिन् अश्वस्याम्नि, शोकावेगम् =अधिकशोकोगम् , बहम् न खल, आशः = सान्देशि । किन्तु, पितुः, मसदृशम् = अनुचितम् , परिभवम् = मृत्यम् , उपश्रुत्य% ज्ञात्वा, कि, भ्यवस्वतीति न जान इत्यन्वयः, अन्वयः-एकस्य, अयम् , दारुणः, पाकः, तावद् , भुवि, वर्तते, द्वितोये, बस्मिन् , केशप्रहे ( सति) प्रजाः, नूनम् , निःशेषिताः॥ १४ ॥ द्रोणस्य पराभवे सति किं स्यादित्याह-पकस्य तावदिति । एकस्य = उस समय पाञ्चाली के केशकर्षण को देखा और भाज द्रोणाचार्य के भी केश- कर्षण को देखा ॥ १३ ॥ तो फिर पुत्र अश्वत्थामा को कैसे देख सकूँगा अथवा हिमालय के समक्ष सारगर्मित उसका अन्तःकरण है तथा संसार की परिस्थिति से वह भली भांति परिचित है अतः उसमें मुझे तन्ताप के वेग की शङ्का नहीं होती परन्तु भन्याय. पूर्वक पिता के अनादर को सुनकर न मालम क्या कर नाले ? अथवा :- ------ भङ्कः ] प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् । १४५ तावत्, . (विलोक्य । ) तदयं वत्सस्तिष्ठति । यावदुपसमि । ( उपमृत्य असम्भ्रमम् । ) वत्स, समाश्वसिहि समाश्वसिहि। अश्वत्थामा-(संज्ञा लब्ध्वा । सानम् । ) हा तात, सकलभुवनैकगुरो, (माकाशे । ) युधिष्ठिर, युधिष्ठिर, माजन्मनोन वितथं भवता किलोकं न द्वेक्षि यजनमतस्त्वमजातशत्रुः। ताते गुरौ विजवरे मम भाग्यदोषा- द्रौपद्याः केशप्रहस्य, अयं युद्धरूपः, दारुणः= उत्कटः, पाकः फलम् , भुवि%= =संसारे, वर्तते, द्वितीये, अस्मिन् , केशप्रहे द्रोणस्येति शेषः । प्रजाः जनाः, नूनं = निश्चयेन, 'नूनं तऽर्थनिश्चये', इत्यमरः । निःशे- षिताः-विनष्टाः, भविष्यन्तीत्यध्याहारः । महानिष्टस्य महानेव परिणामः स्यादिति भावः । पथ्यावक्वछन्दः ॥ १४ ॥ संज्ञां चैतन्यम् ,लब्ध्वा प्राप्य, साम्रम् अश्रुसहितम् , भाकाश इति । युधिष्टिराभावेऽपि युधिष्ठिरं प्रति कथयतीति भावः । एक कंशाह का यह भाषण फल इस वसुन्धरा पर दृष्टि गांचर हो रहा है, अब इस दूसरे केशप्रह में समस्त प्रजा का सर्वनाश अवश्यम्भावी है, अर्थात् एक द्रौपदी के बाल खींचने के कारण यह दशा उपस्थित हुई अब दूसरे द्रोणके केशग्रह के बाद क्या दशा होगी ॥ १४ ॥ (भली प्रकार विचार कर ) यह पुत्र अश्वत्थामा बैठा हुआ है। समीप में चलं । ( समीप जाकर व्याकुलाहट के साथ ) पुत्र, धैय्यं धारण करो, धैर्य धारण करो। अश्वत्थामा-(चैतन्य होकर अश्रुपूर्ण नेत्रों से ) हा पितः, समस्तलोक के एक मात्र आचार्य ( भाकाश को ओर देखकर ) युधिष्ठिर, युधिष्ठिर, जन्म से लेकर भाप ने असत्य भाषण कमी नहीं किया। आप किसी के प्रतिद्वेषवुद्धि नहीं रखते है इस लिए आप अजातशत्रु कहे जाते हैं। मेरे भाग्य दोष के कारण आपने पिताजी के विषय में जो उपाध्याय तथा ब्राह्मण. १०० वेणीसंहारं नाटकं- [ तृतीयः- सर्व तदेकपद एव कथं निरस्तम् ॥ १५ ॥ सूतः-कुमार, एप ते मातुला पाश्र्व शारखतस्तिष्ठति । अश्वत्थामा-(पाश्र्वे विलोक्य । सबाप्पम् । ) मातुल, गतो येनाद्य त्वं सह रणभुवं सैन्यपतिना य एकः शूराणां गुरुसमरकण्डूनिकषणः । परोहासाश्चित्राः सततमभवन्येन भवतः मन्वयः-भवता, आषन्मनः, वितथम् , न उक्तम् , किल, यत् , जनम् , न द्वेक्षि, मतः, त्वम् , अजातशत्रुः, तत् , सर्वम् , मम, भाग्यदोषात् , द्विजवरे, गुरी, (मम ) ताते, एकपदे, एब, कथं, निरस्तम् ॥ १५ ॥ अश्वत्थामा आह-आजन्मन इति । भवता युधिष्टिरे ।भाजन्मनःजन्मप्रमृति, वितथम् = असत्यम्, न, उकम् , किल, यत=यस्मात , स्वम् , जनम=लोकम् , न, क्षिद्वेष करोषि, अतः, त्वम् अजातशत्रुः, इत्युच्यस इति शेषः । तत् = मिथ्यावदनाभावा- दयः, सर्वम् मम = अश्वत्थाम्नः, भाग्यदोषात् = दैवदोषात् , द्विजवरे ब्राह्मणे, गुरौः=आचार्य, ताते = पितरि, एकपद = एकस्थाने, एव, कथं कस्माद्धतोः, निरस्तं = त्यक्तम् । ब्राह्मणे गुरौ एतादृशकरणं मम भाग्यदोषा. देव, नान्यथा सम्भवतीतिभावः अत्र तृतीयचरणस्थविशेषणानां सामिप्रायकत्वा- त्परिकरालङ्कारः । वसन्ततिलका छन्दः ॥ १५ ॥ मातुलः= मातृभ्राता। सवाष्णम%ष्माशुमाहितम् । % 3D श्रेष्ठ हैं एक ही पद में क्यों अपने सम्पूर्ण गुणों पर पानी फेर दिया है ? ॥१५॥ सून-कुमार, यह तुम्हारे मामा शारद्वत समीप में उपस्थित है। अश्वत्थामा-( बगल में देखकर अश्रुत्याग करते हुए) मामा, मामा, जिस सेनानायक के साथ आज भाप समरभूम में पधारे थे, जो बीरों के महान समरकण्ड् के कण्डूयन में समर्थ एक मात्र बोर थे और जिनके साथ भापका अनेक प्रकार का मनविनोद हुआ करता था, मामा। बतलाइये, सङ्कः] प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् । वेगेन। - , . , स्वसुः श्लाघ्यो भर्ता व नु खल स ते मातुल गतः ॥ ६॥ पः-परिगतपरिगन्तव्य एव भवान् । तदलमत्यन्तशोका- अश्वत्थामा-मातुल, परित्यक्तमेव मया परिदेवितम् । एषोऽहं मुतवत्सलं तातमेवानुगच्छामि । कृपः-वत्स, अनुपपन्नमीदृशं व्यवसितं भवद्विधानाम । मन्वयः-येन, सैन्यपतिना, सह, अदा, त्वम् , रणभुवम् , गतः, यः, शूराणाम् , एकः गुरुसमरकण्डूनिकषणः, सततम्, चित्राः, परीहासाः, भवतः, येन अभवन् , ( है ) मातुल ? ते, सः, इलाध्यः, वसुः भर्ता, क, खलु, गतः ॥१६॥ तवातिप्रियः स्वस्पतिस्त्वाम विहायकाको क गत इत्याह-गत इति । येन, सैन्यपतिना=सेनानायके, सह = साकम् अय, त्वं, रणभूवं सभामस्थानम् , गतः, यः, शूराणाम%D वीराणाम् , एकः, गुरुसमरकण्डू- निकषणः=महासम्मम कण्तिनिवारकः, येन, सततम् = अनारतम् , चित्र:= अनेकरूपाः, परीहासा:= गालिदानादयः, भवतः= कृपस्य, अभ- वन् , हे मातुल, ते= तव, श्लाघ्यः प्रशंसनीयः, स्वसुः भगिन्याः, भर्ता = पतिः, भगिनीपतिरित्यर्थ: सः-द्रोमः कः% कुत्र, खलु नु गतः । अकस्यैव द्रोणस्य विषयभेदेन सैन्यपतित्वादिनाऽनेकोधोल्लेखादुल्लेख- नामालङ्कारः । शिखरणी छन्दः ॥ १६ ॥ परिगतपरिगन्तव्यः परिगतः अवगतः परिगन्तव्यः ज्ञातव्य: येन सः। परिदेवितं प्रलापः, सुनवन्सलं = पुत्रस्नेहिनम् , तातं = पितरम् , अनु. गच्छामि = अनु व्रजामि, अहमपि प्राणत्यागं करोमांति भावः । ईदृशम् = त्वया चिन्तितम् , व्यवसितं = व्यवयायः, अनुपपन्नम् = वही आप के बाहन के पूज्य पतिदेव कहाँ चले गये ? ॥ १६ ॥ कृप-ज्ञातव्य विषयतो आप को विदित हो ही गया। अब अधिक विलाप करने से कोई लाभ नहीं। अश्वत्थामा-मामा, मैने विलाप करना छ ही दिया। मैं पुत्रप्राण पितः हो का अनुसरण करने जा रहा है । कृप-बाप सदृश व्यक्ति के लिए इस प्रकार के विचार सर्वथा अनुचित है।

१४८ वेणीसंहारं नाटक- [ तृतीयः- सूतः-कुमार, मलमातलाहसेन । अश्वस्थामा-मार्य शारखत मद्वियोगभयात्तातः परलोकमितो गतः । करोग्यविरहं तस्य वत्सलस्य सदा पितुः ॥ १७ ॥ कृपः-वत्स, यावदयं संसारस्तावत्प्रसिद्धवेयं लोकयात्रा यत्पुत्रैः पितरो लोकद्वयेऽप्यनुवर्तनीया इति । पश्य । अयुक्तम् , भवद्विधानाम् = वीराणाम् , वीराणामात्मघातो न युक्तः किन्तु प्रति- क्रियैवेतिभावः। अन्वयः-तातः, मद्वियोगभयात, इतः, परलोकम् , गतः, तस्य वत्स. लस्य, पितुः, सदा, अविरहम् , करोमि ॥ १७ ॥ तद्वियोगे मयाऽपि न जीवितव्यमित्याह-मद्वियागेति । तातः= पिता, मद्वियोगभयात्= मया सह विरहभीतेः, इतः- अस्माल्लोकात् , परलोकम् = स्वर्गम् , गतः, तस्य, तस्य वत्सलस्य पितुः, सदा जीवनपर्यन्तम् , अविरहम् = वियोगाभावम् , करोमि, मम प्राणत्याग एव श्रेष्ठः । कचिसहिष्ये विरहमितिपाठः । अत्र पूर्वाध उत्तरा? हेतुरिति वाक्यार्थगतकाव्यलिजमलङ्कारः पथ्यावक्कं छन्दः ॥ १७ ॥ लोकयात्राम्लोकाचारः, लोकद्वयेऽपि = एतल्लोकपरलोकयोरपि, मनुः वर्तनीया अनुसरणीया। . सूत-कुमार, साहस की यह चरमसीमा है। लश्वत्थामा-भायं, शारद्वत, बाप क्या कहते हैं ? वियुक्त हो जाने के भयसे मेरे पिता इस लोक से अन्यलोक में प्रस्थान कर गये। उन आदरणीय पिता का वियोग भला मैं किस प्रकार सहन कर सकता हूँ ॥ १७ ॥ कृप-पुत्र, जबतक यह संसार वर्तमान है तबतक यह लौकिक व्यवहार प्रसिद्ध ही है कि 'पुत्रों का कर्तव्य है कि पितरों का हित साधक दोनों लोक में बनें । देखिए:- [प] प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाडयोपेतम् । १४६ निवापाथलिदानेन केतनैः श्राद्धकर्मभिः। तस्योपकार शक्तस्त्वं किं जीवन्किमुताम्यथा ॥ १८ ॥ सूतः-आयुष्मन् , यथैव मातुलस्ते शारद्वतः कथयति नत्तथा । अश्वत्थामा-मार्य, सत्यमेवेदम् । किंत्वतिदुर्वहत्वाच्छोकभारस्य न शक्नोमि तातविरहितः क्षणमपि प्राणान्धारयितुम् । तद्वच्छामि तमेवोदेशं यत्र तथाविधमपि पितरं द्रक्ष्यामि । ( उत्तिष्ठन्खामालोक्य, चिचिन्त्य । ) कृतमद्यापि शस्त्रग्रहणविडम्बनया । भगवन् शस्त्र, मन्वयः= निवापाचलिदानेन, केतनः, श्राद्धकर्मभिः, तस्य, उपकारे, त्वम् किम् , जीवन् , शक्तः, उत, अन्यथा, शकः ॥१८॥ त्वयि जीवत्येव तस्योपकारः स्यादित्याह-निवापेति । निवापाबलिदानेन = निवापस्य पितृदानस्य यः अञ्जलिः तस्य दानेन, केतनैः= तमुदिश्य गृहदानादिमिः, श्राद्धकर्मभिः =प्रेतत्वविनाशकवेदोक्तक्रि- याभिः, तस्य, पितुः, उपकारे, त्वम् , किमिति प्रश्ने, जीवन् प्राणन्, शकः समर्थः, उतेति वित, मन्यथा जीवन विना । जीवन्नेवोपक शक्नोसि न तु मरणेनातः प्राणत्यागो न कार्य इति भावः । पथ्यावक्त्रं छन्दः १८ इममेवाथ सूतोऽनुमोदयति-आयुष्मन्निति । तिलाअलिप्रदान, स्मारक, तथा पितरों के देश से श्राद्धकर्मों के द्वारा उस [दिवात ] पिता का उपकार करने में तुम समर्थ हो जब तक कि जीवित हो । प्राणपरित्याग करके क्या कर सकते हो? ॥ १८ ॥ सूत-चिरजीविन् , तुम्हारे मामा शारदत जैसा कहते हैं वैसा ही है । मश्वत्थामा-आर्य, यह सत्य ही है परन्तु इस शोकभार का बहन करना मेरे लिए असह्य है मैं पिता से वियुक्त होकर क्षण भर भी जीवन धारण नहीं कर सकता; अतः उसी स्थान पर जा रहा हूँ जहाँ उस दशा में भी पिता का दर्शन करूंगा । ( उठकर कृपाण की ओर देखता है फिर कुछ विचार कर ) भब भी शस्त्र की आवश्यकता ? अर्थात् कोई आवश्यकता नहीं (अश्रुकलुषित नेत्रों से हाथ जोड़ कर ) भगवन् , शस्त्र ।

१५० वेणीसंहारं नाटकं- [ तृतीयः- - गृहीतं यनासोः परिभवभयानोचितमपि प्रभावाद्यस्याभून खलु तव कश्चिन्न विषयः। परित्यक्तं तेन त्वमसि सुतशोकावतु भया- द्विमोक्ष्य शस्त्र त्वामहमपि यतः स्वस्ति भवते ॥ १६॥ (इत्युत्सृजति ।) अन्वयः-येन, परिभवभयात् , नोचितम् , अपि, गृहीतम् , आसी:, यस्य, प्रभावात् , कवित् तव, नविषयः न, खल, आसीत् , तेन, सुतशोकात्, नतु, भयात् , त्वम् , परित्यक्तम् , असि, (हे) शस्त्र , महम् , अपि, त्वाम् , विमोक्ष्ये, यतः, भवते, स्वस्ति, अस्तु ॥ १९ ॥ शस्त्रग्रहणं न कार्य मयेत्याह-गृहोतं येनासोरिति । येनप्रोणेन, परि- भवभयात पराजयभयात् , नोचतम् =अनुचितम् , निषेधार्थक न शन्देन समासः तेन नलोपो न । ब्राह्मणेन शस्त्रं न प्रात्यमित्यनौचित्यम् । गृहीतम् = बात्तम्, भासीः, त्वमिति शेषः। यस्य-द्रोणस्य, प्रभावात्माहात्म्यात्, कचित् , तव शस्त्रस्य, नविषयः-अगोचरः न, खलु, भासीत् , सो विषय रवासीदित्यर्थः । तेन, सुतशोकात् =पुत्रमरणजन्यदुःखात् , तु= किन्तु, भयात् , न, त्वम् = शस्त्रम् , परित्यक्तम् = उहितम् , असि, हे शस्त्र, महमपि, त्वाम् , विमोक्ये त्यजामि, यतः, भवते शस्त्राय, स्वस्तिशु- मम् , मस्तु इति शेषः । तव कल्याणार्थ मयाऽपि त्यक्तमिति भावः । शस्त्रत्याग नाटयतीत्यर्थः । अत्र तृतीयचरणे परिसङ्ख्याऽलङ्कारः । शिखरिणी छन्दः १: ब्राह्मणजाति के लिये 'शस्त्रमाण मापदर्म माना गया है अतः अनुचित होते हुए भी जिन्होंने ( द्रोणाचार्य ने ) अपने पराभव की आशशा से शस्त्र प्रहण किया था और जिसके प्रभाव से कोई ऐसा देव, दानव और मनुष्यों में नहीं हुषा जो तुम्हारा लक्ष्य न बना हो । उनके पिताजी के] द्वारा पुत्रशोक के कारण न कि किसी प्रकार के भय के कारण तुम परित्यक्त हुए हो। मैं भी तुम्हारा त्याग कर रहा हूँ अब बापका कुशल हो ॥ १९ ॥ (शस्त्रत्याग करता है)

अङ्क:
प्रबोधिनी-प्रकाश टीकायोपेतम् ।
१५१
..
(नेपथ्ये ।)
भो भो राजानः कथमिह भवन्तः सर्वे गुरोर्भारद्वाजस्य परिभव.
ममुना नृशंसेन प्रयुक्तमुपेक्षन्ते ।
अश्वत्थामा-(भाकर्ण्य । शनैःशनैः शस्त्रं स्पृशन् । ) किं गुगर्भार-
द्वाजस्य परिभवः ।
(पुनर्नेपथ्ये !)
माचार्यस्थ त्रिभुवनगुगेय॑स्नशस्त्रस्य शोका.
दुडोणस्याजो नयनसलिलक्षालितार्दाननस्य ।
मौलौ पाणि पलितधवले न्यस्य कन्धा नृशंसं
नेपथ्ये-जवनिकान्तभूमौ ।
सर्वे
-राजानः, गुरोः, भारद्वाजस्य भरद्वाजकुलोत्पन्नस्य, परिभवं-
मृत्युम , ममुना = धृष्टद्युम्नेन, नृशंसेन = घातुकेन, प्रयुक्तम् पम्पादितम्,
उपेक्षते तिरस्कुर्वन्ति,
शस्त्रम् आयुधम् स्पृशन् , परिभवः पराभवः मृत्युरित्यर्थः ।
(नेपथ्य में)
भरे राजाओ, क्षत्रियवंश के आचार्य भरद्वाजकुलोत्पन श्रीसम्पन द्रोणाचार्य
मी के इस अनुचित बध को ( केश कर्षणपूर्वक बध को) जो इस हत्यारे
पृष्टगुम्न के द्वारा किया गया है, किस प्रकार-आप लोग उपेक्षा कर दे रहे है ?
अश्वत्थामा-(सुनकर कोध के आवेश में होकर धीरे २ शस्त्र का स्पर्श
करता हुआ ) क्यों, क्या भाचार्य द्रोण का वध ?
(फिर नेपथ्य में)
पुत्रशोक के कारण निरस्त्र, त्रिलाक के उपाध्याय आचार्य द्रोण के, जिनका
मुखमण्डल अश्रुजल से प्रक्षालित होकर भीग गया है, बुढ़ापे से धवलित केश-
युक्त शिर पर हाथ लगा कर यह धृष्टद्युम्न क्रूरकर्म करके अपने शिविर (पड़ाव)
को चला जा रहा है और नुम लोग देख रहे हो ॥ २०॥

૧૫ર वेणीसंहारं नाटकं- [ तृतीयः- धृष्टद्युम्नः स्वशिविरमयं याति सर्वे सहवम् ॥ २० ॥ (सको सकम्यं च कृपसूतौ दृष्ट्वा ।) किं नामेदम् । प्रत्यक्षमातधनुषां मनुजेश्वराणां प्रायोपवेशसदृशं व्रतमाखितस्य । तातस्य मे पलितमौलिनिरस्तकाशे व्यापारितं शिरसि शस्त्रमशस्त्रपाणेः ॥ २१ ॥ मन्वय:-आजो, न्यस्तशस्त्रस्य, त्रभुवनगुरोः, शोकात् , नयनसलिलक्षा. लितादीननस्य, आचार्यस्य, द्रोणस्य, पलितपवले, मौली, पाणिम् , न्यस्य, नृशं. सम् , कृत्वा, अयम् , धृष्टद्युम्नः, स्वशिविरम् , याति, (तत्) सर्वे, सहच्वम्॥२०॥ आततायी धृष्टद्युम्नो याति परकोऽपि किमपिनकथयतीत्याह-आचार्यस्येति। माजो-संप्रामे, न्यस्तशस्त्रस्य =त्यकास्त्रस्य, त्रिभुवनगुरोः=लो. क्यश्रेष्ठस्य, शोकात् , नयनसलिलक्षालिता ननस्य नयनसलिलेन करण- भूतेन क्षालितम् आर्शननं येन तस्य, आचार्यस्य, द्रोणस्य, पलितधवले- जरया अक्लकेशेन स्वच्छे, मौला=मस्तके, पाणि - हस्तम् , न्यस्य संस्था- प्य, नृशंसंहननम् , कृत्वा, अयं, धृष्टद्युम्नः = द्रुपदपुत्रः, स्वशिविर स्वसे. न्यनिवासस्थानम् तदित्यध्याहारः। सर्वे=सैनिकाः, सहध्वम् , एतादृशोऽत्या- चारी धृष्टद्युम्नो याति पर केऽपि किमपि न कुर्वन्तीतिभावः । मन्दाक्रान्ता छन्दः ॥२०॥ अन्वयः-बात्तधनुषाम् , मनुजेश्वराणाम् , प्रत्यक्षम् , प्रायोपवेश सदृशम् , व्रतम् , गस्थितस्य, मे, तातस्य, अशस्त्रपाणेः, निरस्तकाशे, शिरसि, शलम् , व्यापारितम् ॥ २१॥ कि त्यकशनस्य पितुरुपरि प्रहारः कृत इत्याह-प्रत्यक्षमिति । मात्तधनुषां= गृहीतचापानाम् , मनुजेश्वराणां राज्ञाम् , प्रत्यक्ष- म् = साक्षात् , प्रायोपवेशसदृशम् = प्रायः अनशनं तदर्थम् उपवेशः तस्स. दृशम् 'प्रायश्चानशने मृत्यो प्रायो बाहुल्यतुल्ययोरिति विश्वः । व्रतं= नियमम् , मास्थितस्य = गृहीतस्य, इदं तातस्य विशेषणम् । मे= मम, तातस्य- ( क्रोध और कम्प के साथ कृप और सूत को देखकर ) क्यों यह बात ! धनुर्धर नरेशों के देखते देखते जो भामरण अनशन व्रत के अनुरूप व्रत धारी, प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् । १५३ कृपः-वत्स, एवं किल जनः कथयति । अश्वत्थामा-किं तातस्य दुरात्मना परिसृष्टमभूच्छिरः । सूतः-(समयम् ।) कुमार, मासीदयं तस्य तेजोराशेदेवस्य नवः परिभवावतारा। अश्वत्थामा-हा तात, हा पुत्रप्रिय, मम मन्दभागधेयस्य कृते शस्त्र. परित्यागात्तथाविधेन क्षुद्रेणात्मा परिभावितः । अथवा- परित्यके देहे रणशिरसि शोकान्धमनसा शिरः श्वा काको वा द्रुपदतनयो वा परिमृशेत् । पितुः, अशस्त्रपाणे:-शस्त्रशून्यहस्तस्य, एतेन शस्त्रप्रहारस्य योग्यता नास्ती- ति सूचितम् । निग्स्तकाशे=निरस्तः त्यक्तः काशः स्वच्छतृणविशेषः शौक्ष्ये- नेतिभावः, येन तस्मिन् , शिरसि = मूर्द्धनि, शस्त्रम् , व्यापारितम् प्रहारः कृतः । शस्त्रधारिणा राज्ञां समीपे त्यकशस्त्रस्य पितुरुपरि यत् प्रहारः कृतः तदनु. चितम् । राज्ञा च रक्षणं समुचितम् , तदपि तेर्न कृतमितिभावः। अत्र तृतीयचरणे मार्थोपमाऽलङ्कारः । वसन्ततिलकाछन्दः ॥२१॥ प्रश्नोत्तरमाह-एवं किल जनः कथयतीति । दुरात्मना= दुष्टेन, धृष्टद्युम्नेन, तातस्य, शिरः, परिमृष्टं स्पृष्ट, किम- भूत, किमिति प्रश्ने । परिभवावतार:-अनादरोत्पत्तिः । मेरे पिता के, जिनके हाथ में कोई भी शस्त्र नहीं था, शिर पर, जिसके केश काश कुसुम के सदृश धवल थे, शस्त्र प्रहार किया है ॥ २१ ॥ कृप-पुत्र, लोग इस प्रकार कहते हैं। अश्वत्थामा-(सूत से ) क्या पिताजी का शिर उस दुरात्मा के द्वारा पकड़ा गया था? सूत-(डरता हुआ ) कुमार, शौर्य्यराशि आप के पिता के तिरस्कार का सर्वप्रथम यह अवसर था । अश्वत्थामा-हा पितः, हा सुत वत्सल, मुझ हतभाग्य के निमित्त शस्त्र. परित्याग के कारण उस दुरात्मा के द्वारा आप अपमानित हुए हैं (सोच कर ) १५४ वेणीसंहारं नाटक- [ तृतीयः- . मसंख्यातास्त्रोपद्रविणमदमत्तस्य च रिपो. मेमैवायं पादः शिरसि निहितस्तस्य न करः ॥ २२ ॥ माः दुरात्मन्पाञ्चालापसद. म.वयः-शोकान्धमनसा, रणशिरसि, देहे, परित्यक्त, श्वा, कारः, वा, दुपदतनयः, वा, शिरः, परिमृशेत् , असंख्यातास्रोपद्रविणमदमत्तस्य, रिपोः, च, मम, एव शिरसि, अयम् , पादः, निहितः, तस्य करः, न, ॥ २२ ॥ न तस्यानादरः कृतः किन्तु ममैवेत्याह-परित्यक्त देहे रणशरसीति । शोकान्धमनसा शोकेन अन्धम् उहिग्नं कृत्याकृत्यविवेकशून्यमित्यर्थः, मनः यस्य तेन, रणशिरसि प्रधान् संग्रामे, देहे, परित्यक्ते परित्यक्तु- मारम्धे 'मादिकर्मणि इति कप्रत्ययः । श्वा = कुक्कुरः, काका भ्वाक्षः, वा, द्रुपदतनयः = धृष्टद्युम्नः, वा, शिरः = मस्तकम्, परिमृशेत् , कोऽपि परिमृश- त्यियः । मसंख्यातास्त्रौघद्रविणमदमत्तस्य असंगातः अगणितः शखी- घः शनसमूहा स एव द्रविणं तज्जन्यो यो मदः तेन मत्तस्य, रिशत्रोः, च, ममैव, शिरसि अर्य, पादः= चरणः, निहितः दत्तः, तस्य करः न । तस्य करो द्रोणस्य शिरसि न तेन, निहितः किन्तु मम शिरसि तस्य पादः पतितः, मम जीवितत्वात पितुच मृतत्वादिति भावः । अत्र तृतीयचरणे रूपकमल शरः । शिक्षारिणी छन्दः ॥ २२ ॥ पाश्वालापसद पाश्चालकुलाधम । आः, इति खेदे । % 3D अथवाः शोक से सन्तप्तहृदय होकर समराङ्गण के बीच शरीर का परित्याग करने पर शिर को चाहे कुत्ता, कौवा अथवा द्रुपदपुत्र धृष्टद्युम्न स्पर्श करे। अगणित शस्त्रास्त्रराशि के धन से मदोन्मत्त शत्रु के मस्तक पर मेरा यह चरण बिना किसी बात के विचार के रक्खा हुभा हो है अर्थात् पिता के शोक विहल हो जाने के कारण निरस्न की दशा में वध कर देने पर चाहे शिर को बो छुए और दुपद पुत्र ने केवल हाथ से स्पर्श किया है अब मैं असंख्य शस्त्रास्त्रों से सुसज्जित शत्रु के शिर पर पाद प्रहार करके ही प्रतिशोध करूंगा ॥ २२ ॥ बरे ! दुष्ट, पामर धृष्टद्युम्न !

अङ्कः ] प्रबोधिनी-प्रकाश टोकाइयोपेतम् । १५५ . तातं शस्त्रग्रहणविमुखं निश्चयनोपलभ्य त्यक्त्वा शङ्कां खलु विदधतः पाणिमस्योचमा। मश्वत्थामा करधृतधनुः पाण्डुपाश्चालसेना. तूलोत्क्षेपप्रलयपवनः किं न यातः स्मृति ते ॥ २३ ॥ युधिष्ठिर. युधिष्ठिर, अजातशत्रो, अमिथ्यावादिन्. धर्मपुत्र, अन्वयः-शस्त्रप्रहणविमुखम् , तातम् , निश्चयेन, उपलभ्य, शाम् विहाय, अस्य, उत्तमाओ, पाणिम् , विवधतः, ने, पाण्डपाञ्चालसेनातूलोरक्षेपप्रल- पवनः, करधृतधनुः, अश्वत्थामा, स्मृतिम् , न, यातः, ॥ २३ ॥ वीरोऽहं त्वया किं न स्मृत इत्याह-तातं शलग्रहणेति । शस्त्रग्रहविमुख-शस्त्रग्रहणे पराङ्मुखम्, तात, निश्चयेन- ध्रुवेण, उप- लभ्यप्राप्य, शङ्काम् = मां हनिष्यतीति सन्देहं, त्यत्काविहाय, अस्य- शस्त्रस्य, उत्तमाते-शिरसि, उत्तमात्र इत्यनेन महाननः कृत इति सचितम् । पाणि हस्तम् , विवधतः कुर्वतः स्थापयत इत्यर्थः । ते=तव, पाण्डणा- वालसेनातूलोक्षेपप्रलयपवनः पाण्डुपाञ्चालनृपाणां =पाण्डुपाचालनृपाणां या सेना सैव तूलानि तेषाम् । उत्क्षेपे उत्क्षेपणे प्रलयपवनः प्रलयकालिको वायुः, करधृतधनुः=स्त- मृतचापः अश्वत्थामा, स्मृति स्मरणम् , किन, मातः, अश्वत्थाम्नः स्मृति. मक्या कार्यति भावः । युष्माकं सर्वेषां हननं विधास्यामोत्याकूतम् । अत्र परम्प- रतरूपकमलहारः। मन्दाक्रान्ता छन्दः ॥ २३ ॥ अमिथ्यावादिन् =सत्यवक्तः, सानुजस्य-सावरणस्य, ते -मन- 'पिता जो निरम हैं। इस बात को पूर्णतया निक्षय करके निश भाव से उनके शिर पर हाथ लगाते हुए तुझे क्या हाथ में धनुष धारण किए हुए अश्वत्थामा, जो पाण्डव और तुम्हारी सेना रूपी कर्पास (आई) राशि को उड़ा देने में प्रलय कालीन झञ्झावात के अनुरूप है, स्मरण में नहीं भाया ? अर्थात जिस समय यह निन्दित कार्य तूने किया उस समय नुझे मेरी शक्ति माद नहीं आई क्या ? ॥ २३ ॥ युधिष्टिर : युधिष्ठिर !! अजात शत, सत्यभाषी और धर्मराज के पुत्र हो उन्होंने (मेरे पिता ने ) तुम्हारे भाइयों का और तुम्हारा क्या अपकार किया - १५६ वेणीसंहारं नाटक- [ तृतीयः- सानुजस्य ते किमनेनापकृतम् । अथ वा किमनेनालीकप्रकृतिजिह्म- चेतसा। मर्जुन, सात्यके, बाहुशालिन्वृकोदर, माधव, युक्तं नाम भवतां सुरासुरमनुजलोकैकधनुर्धरस्य द्विजन्मनः परिणतवयसः सर्वाचार्यस्य विशेषतो मम पितुरमुना द्रुपदकुलकलङ्कन मनुजपशुना स्पृश्यमानमुत्तमानमुपेतम् । अय वासर्व एवैते पातकिनः । किमेतैः । कृतमनुमतं दृष्टं वा यैरिदं गुरुपातकं मनुजपशुभिर्निमर्यादैर्भवद्भिदायुधैः । ! मपित्रा, किम् , अपकृतम् । अनेन = युधिष्टिरेण, अलीकप्रकृतिजिह्मचेत. सा=अलीकप्रकृतिः मिथ्यास्वभावः तया जिह्म कुटिलं चेतः यस्य तेन, बाहुशा. लिन्-बृहद्भुजघन् , वृकोदर = भीम, सुरेति-सुराश्च असुराच मनुजाश्च तेषा लोकाः तत्रैको यो धनुर्धरः तस्य सर्वलोकश्रेष्टवीरस्येत्यर्थः। द्विजन्मनः ब्राह्म- पस्य, परिणतवयसः= वृद्धस्य । मनुजपशुना = मनुजः परिव तेन । 'उप- मितं व्याघ्रादिभि, रिति समासः । उत्तमा = शिरः, उपेतम् - उपेक्षितम् । सर्वे अर्जुनादयः, पातकिनः = पापवन्तः । तेषां द्रष्टत्वादितिभावः । है ? अथवा असत्यप्रकृति के कारण कुटिल चित्तवाले से क्या प्रयोजन ? अर्जुन अर्जुन !, सात्यकि ! सात्यकि !!, ऐ प्रचण्डभुजशाली वृकोदर । (भीम) माधव ! (श्री कृष्ण ) क्या आप लोगों को उचित था. कि-'देव, दानव, और मानषों के बीच एक मात्र धनुर्धर, ब्राह्मण, वृद्ध, तथा सबके आचार्य ( गुरु ) मेरे पिता का शिर इस द्रुपदवंश के कलङ्क मनुष्य के रूप में साक्षात् पशु धृष्टद्युम्न के द्वारा स्पर्श किये जाते समय उपेक्षा करें । अथवा ये सबके सब पापमूर्ति हैं। इन सबों से कहना ही क्या ? जिन मनुष्यपशुवों ने मर्यादा की सीमा का विच्छेद करके इस ब्रह्महत्यारूप (१)महापातक को स्वयं सम्पादित किया है ; अथवा उसके लिए अनुमति प्रदान किया है; अथवा शस्त्र सम्पन्न होते हुए भी प्रत्यक्ष अवलोकन किया है, वासुदेव, मीम, (१) ब्राह्मण, गुरु, स्त्री, बालक, गोत्र, तथा निरन पुरुषों के वध को महापातक कहते हैं। .

अङ्कः ] प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् । १५७ Aurn ...........- नरकरिपुणा साधं तेषां सभीमकिरीटिना- मयमहमसङ्मेदामासैः करोमि दिशां बलिम् ॥ २४॥ कृपः-वत्सक न सम्भाव्यते भारद्वाजतुल्ये बाहुशालिनि दिव्या- स्त्रप्रामकोविदे भवति । अश्वत्थामा-भोभोः पाण्डवमत्स्यसोमकमागधेयाः क्षत्रियापसदाः, अन्वयः-, मनुजपशुभिः, निर्मादः, उदायुधैः, भवद्भिः, इदम् , गुरुपातकम् , कृतम , अनुमतम् , दृष्टम् , वा, नरकरिपुणा, साईम् , सभोमकिरी- टिनाम् , असग्मेदोमांसः, दिशाम् , बलिम् , करोमि ॥ २४ ॥ पापकारणमेवाह-कृतमनुमतमिति । यैः मनुजपशुभिः= पशुतुल्यमनुष्यः, उपमितसमासः। निर्मादैः युद्धमर्यादामतिकान्तैः, युद्धे हि मर्यादा यच्छ्त्रधारिणव सह योदयं तच्चात्र नास्ति । यद्यप्येवं कृतं धृष्टद्युम्नेन तथापि अनुमत्यादिनैषामपि निर्मादत्वमिति. भावः । उदायुधैः उत्थितशतः, एतेन बनिवारणसामर्थ्य दर्शितम् । भव. द्रिः धृष्टद्युम्नादिभिः, इदं सम्प्रति विहितम्, गुरुपातकम् ब्राह्मणगुरुवधजन्य. ब्रह्महत्यारूपं महापातकम् , कृतम् , अनुमतम् -अभिप्रेतम् , दृष्टं वा, नर. करिपुणा=कृष्णेन, साधं सभीमकिरीटिनाम् = भीमार्जुनसहितानाम् , तेषा. म् , अस्ङ्मेदोमांसैः= रुधिरवपाऽमिषः, अयमहम् , दिशां=दिग्देवता. नाम् , बलिम् = उपहारम् । कटोपहारयोः पुंसि बलिः प्राण्याजे स्त्रिया, मित्यमरः । करोमि । युद्धे सर्वान्हनिष्यामीत्यर्थः । हरिणी छन्दः ॥ २४ ॥ दिव्यास्त्रग्रामकोविदे-दिव्यास्त्रस्य प्रामःसमूहः तत्र कोविदः प्राज्ञः तस्मिन्। क्षत्रियापसदाः और अर्जुन के साथ साथ उनके मांस, मज्जा और रुधिरादिक से मैं दिकपालों को बलि वितरण कर दूंगा ॥ २४ ॥ कृप-हे बस्स, भारद्वाज ( आचार्य द्रोण ) के अनुरूप भुनावाले तथा दिव्यास्त्रों के समुदायों के विशेषज्ञ भाप के लिए यह सम्मावना क्या नहीं की जा सकती? मश्वत्थामा-अरे, अरे, पाण्डव मत्स्य, सोमक, मागधादि क्षत्रियपामरो। -राजन्याधमाः।

१५० वेणीसंहारं नाटकं- [ तृतीयः- पितुर्मनि स्पृष्टे ज्वलदनलभास्वत्परशुना कृतं यद्रामेण श्रुतिमुपगतं तन्न भवताम् । किमद्याश्वत्थामा तदरिरुधिरासारविघसं न कर्म क्रोधान्धः प्रभवति विधातुं रणमुखे ॥ २५ ॥ अन्वयः पितुः, मूनि, स्पृष्ट, ज्वलदनलभास्वत्परशुना, रामेण, यत् , कृतम् , तत् , भवताम् ,श्रुतिम् ,न, उपगतम् , किम् , क्रोधान्धः अश्वत्थामा,अय, भरिरुधिरासार विघसम् , तत् , रणमुखे, विधातुम् , किम् , न, प्रभवति ॥ २५ ॥ क्षत्रियेण पितृशिरसश्छेदने ब्राह्मणपरशुरामेण त्रिसप्तरत्वः पृथ्वी क्षत्रियरहिताs कारीति कि त्वया न श्रुतं तथैव चाहं करिष्यामीत्याह-पितुरिति । पितुः परशुरामस्य पितुः जमदग्नेः, मूनि = उत्तमाझे स्पृष्टे, हैहयवं. शजेनेतिशेषः । ज्वलदनलभास्वत्परशुना= ज्वलन् योऽनलः अग्निः स इक परशुः तेन करणेन, रामेण = परशुरामेण, यत् , कृतम् , तत् , भवताम् = क्षत्रियाणाम् श्रुतिम् = कर्णम् , न- उपगतम् - प्राप्तम् , किम् । क्रोधान्धः- कोपनः, अश्वत्थामा= द्रोणपुत्रः, अद्य, अरिरुधिरासारविघसम् = अरीणां रुधिरस्य य भासारः धारासंपातः महावृष्टिरित्यर्थः स विघस इव भोजनशेषस- दृशः तृप्तिकरः, तत् कर्म = सर्वक्षत्रियहननरूपम् , रणमुखे प्रधानसमामे, विधातुप = कर्तुम् , कि न, प्रभवति । परशुरामेण पितुर्विनाशेन यथा सर्व प्रज्वलन्त भनि को ज्वाला सरश प्रकाशमान परशुअत्रधारी राम ने अर्थात् (१)जमदग्निकुमार ने अपने पिता के शिरः स्पर्श करने पर अर्थात् शिर छेदन के अनन्तर जो कुछ कर डाला है वह क्या आप लोगों को श्रुतिगोचर नहीं हुआ है क्या ? अर्थात् सुन हो चुके हो आज क्या यह अश्वत्थाया क्रोध के आवेश में होकर मरस्थली में उन शत्रुओं के रक्तधार से तर्पण रूप कार्य- सम्पादन करने में समर्थ नहीं हो सकता ? अर्थात् अवश्य समर्थ हो सकता है ॥२५॥ (१) परशु जमदमि ऋषि के पुत्र भगवान् नारायण के अवतार थे। इन की माता का नाम रेणुका था। गाजीपुर जिले के अभ्यन्तर अमानिया इन की जन्म भूमि है। एक बार सहस्रार्जुन नाम का राजा आखेट के उपरान्त इन के पिता के आश्रम की अतिथि हुमा । इन के पिता ने काम धेनु के प्रसाद से ।

महः ] प्रबोधिनी-प्रकाश टोकाइयोपेतम् । १५६ सून, गच्छ त्वं सर्वोपकरणः सामामिकै सर्वायुधैरुषेतं महाह- पलक्षणं नामास्मत्स्यन्दनमुपनय । सूतः-यदाज्ञापयति कुमारः। (इति निष्कान्तः । ) कृपः-वत्स, मवश्यप्रतिकर्तव्येऽस्मिन्दारुणे निकारामौ सर्वेषाम- स्माकं कोऽन्यस्त्वामन्तरेण शक्तः प्रतिकर्तुम् । किंतु । अश्वत्थामा-किमतः परम् । कृपः-सैनापत्येऽभिषिच्यभवन्तमिच्छामि समरभुवमवतारयितुम्। क्षत्रियवधः कृतः तथाऽहमपि पितुर्विनाशेन सर्वासी पाडवचमूना वधं करिष्या- मीत्यर्थः । शिखरिणी छन्दः ॥ २५ ॥ सामामिकः = समामे साधुः । स्यन्दनम् =रथम् । मवश्यप्रतिकर्तव्ये = अवश्य प्रतिक्रियायोग्ये, निकाराग्नी-परिभवाग्नी, स्वामन्तरेण = त्वद्वना प्रतिकतम - प्रतिक्रिया कर्तुम । ऐ सूत, जाओ युद्ध सम्बन्धी सभी सामग्रियों से युक्त 'महाहवलक्षण' नामक मेरा रथ लाभो। सूत-जो कुमार की आज्ञा । ( चला जाता है) कृप-हे पुत्र, हम सब लोगों के इस दारुण परिभव ( अपमान ) रूप अग्नि का प्रतिकार करना तो अत्यावश्यक था परन्तु तुम्हारे सिवा और कौन व्यक्ति प्रतिशोध करने में समर्थ हो सकता है ? [किन्तु । मश्वत्था--तो फिर 'किन्तु क्या? कृप- सेनानायक के पद पर तुम्हारा अभिषेक करके रणभूमि में ले जाना चाहता हूँ उन का राजाचित सरकार किया। आश्रये चकित होकर सहलाबाहु ने उन के इस प्रकार के ऐश्वर्या का कारण पूछा ; उन्हों ने काम धेनु को बतलाया। उसने कामधेनु को लेना चाहा परन्तु ऋषि ने नहीं दिया, अत एव उस राजा ने उन का वध कर डाला। उस समय पशु आश्रम में नहीं थे। उन की माता रेणुकाने २१ बार छाती पीट कर उन्हें बुलाया था अतः उन्होंने २१ बार क्षत्रियों के नाश की प्रतिज्ञा कर के हैहय वंश के क्षत्रियों का वध किया ।

वेणीसंहारं नाटकं- १६० - [ तृतीयः- . अश्वत्थामा-मातुल, परतन्त्रमिदमकिंचित्करं च । कृपः-वत्स, न खलु परतन्त्रं नाकिश्चित्करं च । पश्य । भवेदभीप्ममद्रोणं धार्तराष्ट्रपलं कथम् । यदि तत्तुल्यकक्षोऽत्र भवान्धुरिन युज्यते ॥ २६ ॥ कृतपरिकरस्य भवादशस्य त्रैलोक्यमपि नक्षम परिपन्योभवितुं किं पुनाधिष्ठिरवलम् । तदेवं मन्ये परिकल्पिताभिषेकोपकरणः अकिशित्करम् = शून्यप्रयोजनम् , सैनापत्येऽनिषेचनं व्य भितिभावः । मन्वयः-यदि, तत्तुल्यकक्षः, भवान् अत्र, धुरि, न युज्यते, (तदा) अभीष्मम् , बद्रोणम् , धार्तराष्ट्रवकम् , कथम् समर्थम् , भवेत् ॥ २६ ॥ वीरे त्वयि पति कथं वीरसेनापतिशून्यं सन्यं स्यादित्याह-भवेरिति । यदि, ततुल्यकक्ष: ताभ्यां भीष्मद्रोणाभ्यां तुल्या कक्षा यस्य सः, भवान् , पत्र, धुरि सेनापत्यरूपधुरायानम् न, युज्यते= युक्तो भवति, यत्त. दोनित्यसाकाहत्वात् तदा, अभीष्मम् , अद्रोणम् , धृतराष्ट्रबलम् - धृतराष्ट्र सैन्यम् समर्थम् , कथम् , भवेत् स्यात् न कथमपि युद्धयोग्यं भवेदित्यर्थः । त्वं सैनापत्येऽवश्यमभिषेकम्य इति भावः। पथ्यावक्कं छन्दः ॥ २६ ॥ परिपन्थीभवितुम् शत्रूभवितुम् 'दस्युशात्रवशत्रवः । अभिघातिपरा- रातिप्रत्यर्थिपरिपन्थिन' इत्यमरः । परिकल्पिताभिषेकोपकरणः = परिक अश्वत्थामा-मामा, यह अपने अधिकार से बाहर है और कोई लाम भी नहीं। कृप-पुत्र, न तो यह अपने अधिकार के बाहर है और न व्यर्थ है। देखो:- भीष्म और द्रोणाचार्य के अभाव में यह करवीय सेना कैसे रह सस्ती है यदि उन के पराक्रमसदृशपराकमशाली तुम उस सैन्यसञ्चालन के भार में नियुक्त न किये जाभो॥२६॥ भाप सहश पुरुष के कवचादि के धारण कर लेने पर तीनों लोक भी शत्रु बनने में समर्थ नहीं हो सकता फिर पाण्डवी सेना की क्या कथा ? अत एव ऐसा समझ कर अभिषेकसामग्री एकत्रित कर के कौरवनरेश [ सुयोधन ] का से भापकी प्रतिक्षा कर रहे हैं बहः ] प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् । . कौरवराजो नचिरात्वामेवाभ्यपेक्षमाणस्तिष्ठतीति । अश्वत्थामा-यद्येवं त्वरते मे परिभवानलदह्यमानमिदं चेतस्त प्रतोकारजलावगाहनाय । तदहं गत्वा तातवधविषण्णमानसं कुरु- पति सैनापत्यस्वयंग्रहणप्रणयसमाश्वासनया मन्दसन्तापं करोमि । कृपः-वत्स, एवमिदम् । मतस्तमेवोद्देशंगच्छावः । (इति परिकामतः।) (ततः प्रविशतः कर्णदुर्योधनौ।) दुर्योधनः-अङ्गराज, तेजस्वी रिपुहतबन्धुदुःखपारं बाहुभ्यां व्रजति धृतायुधप्लवाभ्याम् । माचार्यः सुतनिधनं निशम्य सङ्ख्ये ल्पितं सगृहीतं अभिषेकापकरणं येन सः, कौरवराजः= दुर्योधनः, नाच- रात् शीघ्रम् , सभ्यपेक्षमाणः प्रतीक्षमाणः । सैनापत्यस्वयग्रहणप्रणयसमाश्वासनयासैनापत्यस्य यत्स्वय. मेवग्रहणम् तद्रूपप्रणयः तेन या समाश्वासना आश्वासः तया । भङ्गराजः आदेशाना राजा कर्णः। 'राजाहः सखिभ्यष्टजितिटच् प्रत्ययः। मश्वत्थामा-यदि यह बात है तो अपमान की ज्वाला से भस्म होता हुआ मेरा चित्त उस के प्रतिकार ( बदला ) रूप जल में प्रवेश करने के लिये म्याकुल हो रहा है । अतः मैं जाकर पिता के बध से खिन्न मन हुए कुरुराज के शोक को सेनानायक के पद को स्वयं प्रहण करने की याचा रूप आश्वासन से, न्यून करूंगा अर्थात् स्वयं जाकर सेनापति का भार बहन करूंगा और उन्हें कहना म पड़ेगा इस से उन का शोक कम हो जायगा । कृप-वत्स, बहुत ठीक । अतः उसो स्थान पर चलना चाहिये । (दोनों चल पड़ते हैं (इस के अनन्तर कर्ण और दुर्योधन का प्रवेश ) दुर्योधन-भाराज! प्रतापी पुरुष सशस्त्र भुजारूपी जलयान (जहाज) को सहायता से शत्रु ११ वे० १६२ वेणीसंहारं नाटकं- [ तृतीयः- किं शस्त्रग्रहसमये विशन मासीत् ॥ २७ ॥ मथवा सूक्तमिदमभियुक्तैः प्रकृतिर्दुस्त्यजेति । यतः शोकान्ध- मनसा तेन विमुच्य क्षत्रधर्मकार्कश्यं द्विजातिधर्मसुलभोदैन्यपरिग्रहः कर्ण:-राजन् , न खल्विदमेवम् । अन्वयः-तेजस्वी, धृतायुधपकवाभ्याम् , बाहुभ्याम् , रिपुहतबन्धुदुःख- पारम् , व्रजति, संख्ये, बाचार्यः, सुतनिधनम् , निशम्य, शस्त्रप्रहणसमये, किम् , विशत्रः, आसीत् ॥ २० ॥ भाचार्यस्य तदा शस्त्रत्यागौन कार्य इत्याह-तेजस्वी रिपुहतेति । तेजस्वी-प्रतापी, धृतायुधप्लवाभ्याम् = आयुधमेव प्लवम् कैवर्तद- ण्डविशेषः तत् धृतं याभ्यो ताभ्याम् , बाहुभ्याम् , रिपुहतबन्धुदुःखपारम् - रिपुणा व्यपादितो यो बन्धुः तेन यदुःखं तस्य पारम् , व्रजति = गच्छति । संख्ये = समामे, माचार्यः = द्रोणः, मुतनिधनम् , निशम्य = श्रुत्वा, शस्त्र. ग्रहणसमये = शस्त्रधारणकाले, शत्रुबधार्थमिति भावः । किम् = कस्मात विशस्त्रः शस्त्ररहितः, आसीत् = अभूत् । तस्मिन् काले शत्री वधः कार्यों यथाऽर्जुनेन कृत इति भावः । अत्र आयुधे प्लवत्वारोप शान्दः । दुःखे समुद्रत्वारोप बार्थ इत्येकदेशविवर्तिरूपकालकारः। प्रहर्षिणी छन्दः ॥२८॥ क्षत्रधर्मकार्कश्य क्षत्रियधर्मकाठिन्यम् । सर्वेषां बधेनेति भावः । द्विजातीति-ब्राह्मणेन न शस्त्रं प्राह्यमिति भावः । के द्वारा बध किये गये कुटुम्बियों के दुःख सागर को पार कर जाते हैं। फिर क्या कारण है आचार्य ने समरस्थली के बीच अपने पुत्र ( अश्वत्थामा) का बध सुन कर शस्त्र प्रहण के समय में उस का त्याग कर दिया? ॥ २७ ॥ अथवा नीतिवेत्ताओं ने यथार्थ कहा है-'प्रकृति कापि नहीं परिवर्तित होती क्योंकि शोक के कारण विवेक शून्य होकर उन्हों ने क्षत्रिय धर्म को कठोर समझ कर ब्राह्मण धर्म के लिये सुलभ दीनता का आश्रय लिया है। कर्ण-भूमिपाल ! कौरवाधिप । यह बात इस प्रकार नहीं है।

नई:] प्रबोधिनी-प्रकाश टोकाइयोपेतम् । १६३ ३ . दुर्योधनः-कथं तहि । कर्ण:-एवं किलास्याभिप्रायो यथाश्वत्थामा मया पृथिवीराज्ये- ऽभिषेक्तव्य इति । तस्याभाषावृद्धस्य मे ब्राह्मणस्य वृथा शस्त्रग्रहण मिति तथा कृतवान् । दुर्योधनः-(सशिरःकम्पम् ।) पवमिदम् । कर्ण:- एतदर्थं च कोरवपाण्डवपक्षपातप्रवृत्तमहासङ्ग्रामस्थ राजकस्य परस्परक्षयमपक्षमाणेन तेन प्रधानपुरुषवध उपेक्षा कृता । दुर्योधनः-उपपत्रमिदम् । तथा-शस्त्रपरित्यागम् । सशिरः कम्प-शिरः कम्पनमभिमतसूचकम् । कर्णोक्तं स्वीकृत्येतिभावः। कौरवपाण्डपक्षपातप्रवृतमहासङ्ग्रामस्य = कौरवपाण्डवपक्षपातेन प्रवृत्तः प्रारब्धः महासंग्रामः येन तस्य, राजकस्य-राजचक्रस्य, परस्पर. क्षयम् , अपेक्षमाणेन%इच्छता, तेन % द्रोणेन, प्रधानपुरुषवधे-श्रेष्ठवीर- बनवधे, उपेक्षा औदासीन्यम् , कृता । अश्वत्थाम्नः पृथिवीराज्ये अभिषे- काय द्रोणः प्रधानवीरं न हतवान् । अयमभिप्रायः-प्रधानवारेण इतरस्य वधे जाते तं वीर निहत्याहं पृथिवीराज्येऽश्वस्थामानमभिषेचयामीति । उपपन्न युक्तम् ? दुर्योधन-अच्छा तो फिर किस प्रकार है ? कर्ण-आचार्य द्रोण का अभिप्राय इस प्रकार का था कि-'मश्वत्थामा को मैं भूमिपाल बनाऊंगा परन्तु इस मनोरथ की सिद्धि नहीं हुई तो मुझ बुढ्ढे ब्राह्मण के लिए शस्त्र धारण करना व्यर्थ है-यही समझ कर उन्हों ने ऐसा किया है। दुर्योधन-(शिर हिला कर ) यही बात है। कर्ण-इसी अभिप्राय से तो उन्होंने कौरव तथा पाण्डव के पक्षपात के कारण होने वाले महासमर के बीच राजन्य वर्गों के अन्योन्य नाश की सम्भावना करते हुए प्रधान वीरों के नाश की उपेक्षा किया है। दुर्योधन-यह बात युक्तियुक्त प्रतीत हो रही है।

१६४ वेणीसंहारं नाटकं- [ तृतीयः- कर्णः-अन्य राजन् द्रुपदेनाप्यस्य वाल्यात्प्रभृत्यभिप्रायवेदिना न स्वराष्ट्र घासो दत्तः। दुर्योधनः-साधु महराज, साधु । निपुणमभिहितम् । कर्ण:-न चायं ममैकस्याभिप्रायः । अन्येऽभियुक्ता अपि नैवेदम- न्यथा मन्यन्ते। दुर्योधनः-एवमेतत् । कः सन्देहः। दत्त्वाभयं सोऽतिरयो वध्यमानं किरीटिना । सिन्धुराजमुपेक्षेत नैवं चेत्कथमन्यथा ॥ २८ ॥ कृपः-(विलोक्य । ) वत्स, एष दुर्योधनः सूतपुत्रेण सहास्या द्रुपदेनापीति-द्रुपदेन बाल्यादेव तस्याभिप्रायज्ञेन स्वराष्ट्रात द्रोणो निःसारितः इति भावः। मन्वय:-एवम् , न चेत् (तदा) अन्यथा, अतिरथः, सः, अभयम् , दरवा, किरीटिना, वध्यमानम् , सिन्धुराजम् , कथम् , उपेक्षेत ॥ २८ ॥ कर्णोक्तं द्रढयति-दत्त्वाभयमिति । एवं त्वदुक्तं सत्यं न, चेत्, तदा, अन्यथा अन्यथेत्यस्योपेक्षेतेत्यनेनान्वयः मतिरथः=अगणितेः, सहयोद्धा, सः= द्रोणः, अभयं तव बधो न स्यादिति, दस्खा, सिन्धुराजायेति शेषः । किरीटिना=अनेन, वध्यमानम , सिन्धुगजम्= जयद्रयम् , कयम् , उपेक्षेत । नोपक्षतेत्ययः । अतएव जयद्रयस्य रक्षा न कृता तेनेतिभावः ॥ पथ्यवत्रं छन्दः ॥ २८ । सूतपुत्रेण = कर्णेन, न्यग्रोधच्छायायाम् = वच्छायायाम् 'व्यामोवटव कर्ण-और दूसरी बात यह भी है महाराज | शैशवकाल से ही इन के अभिप्राय के ज्ञाता द्रुपदने अपने राज्य में आश्रय नहीं लेने दिया । दुर्योधन-सत्य अङ्ग नरेश । सत्य, बहुत उचित आपने कहा । कर्ण- यह केवल मेरी ही धारणा नहीं है और भी नीतिमान पुरुष इस से विभिन्न धारणा नहीं रखते। दुर्योधन-यही बात है इस में सन्देह ही क्या ? अतरथ वे अर्जुन के द्वारा बध किये जाते हुए जयद्रथ को अभय दान देकर उपेक्षा किये। यदि यह बात न होती तो फिर ऐसा क्यों करते ? ॥ २८ ॥ रुप-( देख कर ) पुत्र ! यह दुर्योधन सूतपुत्र कर्ण ] के साथ इस i बहः] प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् । १६५ ... । . न्यप्रोधच्छायायामुपविष्टस्तिष्ठति । तदुपसावः । (तथा कृत्वा ।) उभौ-विजयतां कौरवेश्वरः दुर्योधनः-(इष्वा । ) मये, कथं कृपोऽश्वत्थामा च ( भासनादवतीय कृपं प्रति । ) गुरो अभिवादये । (अश्वत्थामानमुद्दिश्य । ) माचार्यपुत्र, एह्यस्मदर्थहततात परिष्वजस्व क्लान्तैरिर्मम निरन्तरमङ्गमङ्गैः। स्पर्शस्तवैष भुजयोः सदृशः पितुस्ते शोकेऽपि नो विकृतिमेति तनूरुहेषु ॥ २४ ॥ न्यग्रोधा, वित्यमरः। उपसवः गच्छावः, मभिवादयेप्रणमामि । मन्वयः-(हे) अस्मदर्थहततात ], एहि, कान्तः, इमैः, म, मम, निर. न्तरम् , भाम् , परिष्वजस्व, ते, पितुः, सहशः, एषः, भुजयोः, स्पर्शः, नः, बोकेऽपि, तनूरुहेषु, विकृतम् , एति ॥ २९ ॥ मस्मदर्थहततात=अस्मदर्थ हतः तातः यस्य, तत्सम्बोधने, पहि= भागच्छ, कलान्तः = खिन्नः, इमः, अङ्गः = अवयवैः, मम, निरन्तरम् , बर्ष परिग्वजस्वालिजय, तेतव, पितुः= द्रोणस्य, सदृशः, तव, एषः- त्वया कृतः, भुजयोः= वाह्रोः, स्पर्शः, नः =अस्माकम् , शोकेपि, तनूरहेषु जोमा, विकृति उद्गमम् , पतिप्राप्नोति । तव स्पर्शादतीवानन्दो पात वटवृक्ष को छाया में बैठा हुआ है अतः उसके सन्निकट चलें। (सनिकट जाकर) दोनों [ अश्वत्थामा और कृप ]-विजय । विजय ! कौरवाधि नाथ की। दुर्योधन-(देख कर ) अरे यह कृप और अश्वत्थामा ? (भासन से उतर कर कृपाचार्य के प्रति ) भाचार्य । साष्टाङ्गपात । ( अश्वत्थामा के प्रति ) , . भाचार्यात्मन! मेरे निमित्त आप के पिता का संहार हुभा है आइए शोक से खिन्नों से मेरे बों का वक्षस्थल का] भालियन कीजिए आपकी इन भुजामों का संश्लेष वेणीसंहारं नाटक- [ तृतीयः- (बालिगाय पाव उपवेशयति । ) (अश्वस्थामा वाष्पमुत्सृजति ।) कर्णः-द्रोणायन, अनमत्यर्थमात्मानं शोकानले प्रक्षेप्तुम् । दुर्योधनः-माचार्यपुत्र, को विशेष आवयोरस्मिन्व्यसनमहा- नवे । पश्य। . तातस्तव प्रणयवान्स पितुः सखा मे शस्त्रे यथा तव गुरुः स तथा ममापि । कि तस्य देहनिधने कथयामि दुःखं जानीहि तद्गुरुशुचा मनसा त्वमेव ॥ ३०॥ इति भावः । अत्र तृतीयचरणे उपमा । वसन्ततिलका छन्दः ॥ २९ ॥ द्रोणायने अश्वत्थामन् , शोकानले शोकाग्नी, प्रात्मानं स्वम् , मत्यर्थम् = मृशम् , प्रक्षेप्तुम् , अलमित्यन्वयः । व्यसनमहार्णवे व्यसनं महार्णवः महासमुद्र इव, उपमितसमासः । मन्वयः-सः, तव, तातः, मे, पितुः सखा, सः, शस्त्रे, यथा, तव, गुरुः, तथा, मम, अपि, गुरुः, तस्य, देहनिधने, दुखम् , किम् , कथयामि, त्वम् , एव, गुरुशुचा , मनसा, तद् जानीहि, ॥३०॥ विशेषाभावे हेतुमाह-तातस्तवेति । सः-द्रोणः, तव, तातः-पिता, मेमम, पितुः, सखा=मित्रम् , एते- न पितृसदृशः सूचितः। सः= द्रोणः, शस्त्रे. यथा, तव, गुरुः शिक्षकः, तथा, [ स्पर्श) आपके पिता के अनुरूप ही है । इस शोकावस्था में भी रोमाञ्च होने में रञ्चमात्र भी विकृति नही आती ॥ २९ ॥ (भालिान कर समीप में बैठाता है) (अश्वत्थामा रोता है) कण-द्रोणात्मज शोकामि में अपने को अत्यन्त सन्तप्त करने से क्या लाम! दुर्योधन-आचार्यतनूजन्मन् ! हम दोनों (दुर्योधन और अश्वत्थामा) के इस दुःख के अगाध समुद्र में क्या वैषम्य है? अर्थात् कुछ भी नहीं । देखिए:- भापके पिता आप से स्नेह करते थे तो मेरे पिता के भी मित्र थे । अर्थात्

बङ्कः ]
प्रबोधिनी-प्रकाश टोकाइयोपेतम् ।
.-'-
.
,
.
कृपः-वत्स, यथाह कुरुपतिस्तथैवैतत् ।
अश्वत्थामा-राजन् , एवं पक्षपातिनि त्वयि युक्तमेव शोकभारं
लघुकर्तुम् । कितु
मयि जीवति यत्तानः केशग्रहमवाप्तवान् ।
कथमन्ये करिष्यन्ति पुत्रेभ्यः पुत्रिणः स्पृहाम् ॥ ३१ ॥
ममापि, गुरुः, तस्य, दहनिधने मरणे, दुःखम् , कि, कथयामि वच्मि,
कथनानई दुःखमिति भावः । त्वम् , एव, गुरुशुचा-महाशोकेन, मनसा=
अन्तः करणेन, तद् = दुःखम् , जानीहि = वुध्यस्व, समान दुःखभाषावावामिति
भावः वसन्ततिलकाछन्दः ॥ ३० ॥
अन्वयः-मयि, जीवति ( सति ) तातः, यत् , केशप्रहम् अवाप्तवान्
(तदा) अन्ये, पुत्रिणः, पुत्रेभ्यः, स्पृहाम् , कथम् । करिष्यन्ति ॥ ३१ ॥
अत्यन्तं दुःखास्पदमिदमित्याह-मयि जीवतीति ।
मयि अश्वत्थाम्नि, जीवति सति, तातः द्रोणः, यत् = यदि , केश-
प्रहम्-कचग्रहम् , भवाप्तवान्प्राप्तः, तदा, अन्ये, पुत्रिणः-पुत्रवन्तः,
स्पृहाम् =पुत्रेच्छाम् , 'स्पृहेरिप्सित' इति चतुर्थी । कथं, करिष्यन्ति, उत्त-
मपुत्रेच्छा लोके कथं स्यादिभावः ॥ पथ्यावक्त्रं छन्दः ॥३१॥
इस सम्बन्ध से मैं भी स्नेहभाजन हुआ । शस्त्रविद्या के जिस प्रकार आपके
गुरु हैं उसी प्रकार मेरे भी। उनके शरीरनाश के विषय में जो दुःख हो रहा
है उसे क्या कहूं आप अपने असीम शोकप्रस्त मन से हो समझ लीजिए
अर्थात् आपके पिता के साथ मेरा भी भाप हो का सा सम्बन्ध है अतः दुःख भी
एक ही तरह का है आप अपनी वेदना से मेरी वेदना का अनुमान कर
सकते हैं ॥३॥
कृप-पुत्र ! कौरवाधिनाथ ने जो कहा वह उसी प्रकार है।
अश्वत्थामा-आपकी इस प्रकार को दयादृष्टि से शोकमार की न्यूनता
होना स्वाभाविक ही है। परन्तुः-
मेरे जीवित रहते हुए पिता ने केशकर्षण रूप दुर्दशा का अनुभव
किया है। यदि यही दशा है ता और पुत्रसम्पन व्यकि अपने पुत्रों से क्या
लेह रक्खेंगे?॥३१॥

१६. वेणीसंहारं नाटकं- [ तृतीय:- कर्णः-द्रौणायने, किमत्र क्रियते यदनेनैव सर्वपरिभवपरित्राण- हेतुना शस्त्रमुत्सृजता तादृशीमवस्थामात्मा नीतः। अश्वस्थामा-मङ्गराज, किमाह भवान्किमत्र क्रियत इति । भ्रूयतां यक्रियते। यो यः शस्त्रं बिभर्ति स्वभुजगुरुमदः पाण्डवीनां चमूना यो यः पाञ्चालगांचे शिशुरधिकवया गर्भशय्यां गतो वा । यो यस्तत्कर्मसाक्षी चरति मयि रणे यश्च यश्च प्रतीप: क्रोधान्धस्तस्य तस्य स्वयमपि जगतामन्तकस्यान्तकोऽहम् ॥३२॥ द्रौणायन इति-यद्यपि 'द्रोणपर्वतजीवन्तादन्यतरस्याम्' इति सूत्रेण गोत्रे एव फगन्तस्य पक्षे इनन्तस्य च साधुत्वं सम्भवति नतु फिमन्तस्य तथापि अपत्यरूपेऽथे 'तिकादिभ्यः फि' इत्यनेन यथा कथञ्चित्साधुरवं बोदव्यम् , अत्र प्रत्यपकारे, कि क्रियते । अन्वयः-पाण्डवीनाम् , चमूनाम् , मध्ये, यः, यः, शस्त्रम् , विमति, पाबालगोत्रे, यः, यः, शिशुः, मधिकवयाः, गर्भशय्याम् , गतः, वा । यः, यः, तत्कर्मसाक्षी, रणे, मयि, चरति (सति) यश्च, यश्च, प्रतीपः, जगताम् , अन्तकस्य, तस्य, तस्य इह, क्रोधान्धः, खयम् , अहम् , भन्तकः ( अस्मि ) ॥ ३२ ॥ किं करिष्यामीत्याह-यो यति । पाण्डवीनां पाण्डवसम्बन्धिनीनाम् , चमूनाम् = सेनानाम् ,मध्ये, निधा. रणे षष्टी । स्वभुजगुरुषला=स्वभजावेव गुरु महद् बलं यस्य सः, यो यः, शस्त्रं आयुध, बिभर्ति = धारयति, पाञ्चालगो= पञ्चालानां राजेति कर्णः -द्रोणकुमार । इस विषय में क्या किया जाय जब किस प्रकार के उपद्रवों के रक्षा के कारणभूत उन्होंने ही शस्त्र का परित्याग करते हुए अपने को उस प्रकार की दशा तक पहुँचा दिया है। मश्वत्थामा-अमनरेश मापने क्या कहा-'क्या किया जाय ?' सुनिये:- क्या करना चाहिए। पाण्डवों की सेना में जिसे अपनी विशाल भुवानों का अहहार है अथवा बो पहः] प्रबोधिनी-प्रकाश टीकायोपेतम् । - अपि च । भो जामान्यशिष्य कर्ण, देशः सोऽयमरातिशोणितजलयस्मिन्हदाः पूरिताः मात्रादेव तथाविधः परिभवस्तातस्य केशग्रहः । पाञ्चालः 'जनपदशब्दात्क्षत्रियादनः इत्यत्र राजन्यपि अपत्यवत् प्रत्यविधा- नादन् प्रत्ययः । तस्य गोत्रे वंशे, यो यः शिशुः=बालकः, अधिकवयाः= युवा वृद्धश्च, बालाकापेक्षया तयोरधिकवयस्त्वादत्र तरुणवृद्धयोग्रहणम् । गर्भ: शय्यां= गर्भ शय्या शयनीयं तो गतः, वा योयः, तत् कर्मसाक्षी द्रोणव. धस्य साक्षादष्टा, रणे =समामे, मयि अश्वत्थाम्नि, चरति भ्रमति सति, यच यश्च, प्रतीपः प्रतिकूलकर्ता, जगतां लोकानाम् , अन्तकस्य, एतेन तेऽपि वीराः तेषां निहन्ताचाहमतीववीर इति सूचितम् । तस्य तस्य-पूर्वोत्तस्य, इह क्रोधान्धः, स्वयम् = एकाकी, अहम् , अन्तकः= यमः, विनाशक इत्य। भस्मीति शेषः । युद्ध सर्वान् पूर्वोकान् विनाशयिष्यामीति भावः। पत्र चतुर्धचरणे पकमलङ्कारः। सग्धरा छन्दः ॥ ३२ ॥ जामदग्न्यशिष्य = परशुरामात् प्राप्त विद्य। अन्वयः यस्मिन् , अरातिशोणितजलैः, हृदाः, पूरिताः, सः, भयम् , देशः, क्षत्रात् , एव, तथाविधः, तातस्य, केशप्रहः, परिभवः, मे, अहितशत्रघस्मर. गुरूणि, तान्येव, अशस्त्राणि, भास्वन्ति, (सन्ति ) रामेण , यत् , कतम् , तदेव, कोधनः, द्रौणायनिः, कुरुते ॥ ३३ ॥ शस्त्र प्रहण किए हुए हैं; और पाचाल नरेश के कुटुम्ब में जो कोई बालक, युवा, अथवा जो गर्भ की शय्या पर शयन करता है; तथा और जो कोई उस घृणित कार्य का अपने नेत्रों से अवलोकन किया है तथा जो कोई व्यक्ति समराङ्गण में विहरते समय मेरे विरुद्ध व्यवहार करता है मैं क्रोधोन्मत्त होकर उन उन व्यक्तियों का तथा स्वयं संसार के प्रलयकारी कालका भी काल हूँ ॥ ३२ ॥ और भी। ऐ परशुरामशिष्य कर्ण! [ मुनिये ] यह वही देश है जिस देश के सर और सरितायें शत्रुओं के रुधिर से आप्ला- वित हो गई। मेरे पिता का यह अपमान भी उसी प्रकार क्षत्रियवाति के द्वारा हुला है । मेरे पास वेही चमचमाते हुए शस्त्र हैं, जो विरुद्ध शस्त्रों के मक्षण . .

वेणीसंहारं नाटकं- [ तृतीयः- ~-~- तान्येवाहितशत्रघस्मग्गुरुण्यस्त्राणि भास्वन्ति मे यद्रामेण कृतं तदेव कुरुते द्रोणात्मजः क्रोधनः ॥ ३३ ॥ दुर्योधनः-माचार्यपुत्र, तस्य तथाविधस्थानन्यसाधारणस्य ते चोरभावस्य किमन्यत्सदृशम् । कृपः-राजन् , सुमहान्खलु द्रोणपुत्रेण वोदुमध्यवसितः समर. पितुः पराभवेन परशुरामेण कृतं क्षत्रिय विनाशं स्मारयन् स्वयमपि तथा. करिष्यामीति बोधर्यवाह-देशः सोयमिति । यस्मिन् कुरुक्षेत्रे, भरातिशोणितजलैः -शत्रुशोणितमेव बलानि तः, हा=अगाधजलाशया, पूरिताभरिताः, सः, अयं, देशः क्षत्रात् = क्षत्रियात् , एच, तथाविधः=हैहयवंशजकृतेन परशुरामपितृपराभवेन सदृशः, तातस्य%Dपितुः ममेति शेषः । केशप्रहः परिभवः, उभयोः समान एव परिभव इत्यर्थः । मे= मम, अहितशस्त्रघस्मरगुरूणि = शत्रोरायुधस्य श्रेष्ठा- नि भक्षकाणि, अस्त्राणि, तान्येव, भास्वन्ति =दीप्यमानानि, सन्ति जामदग्न्य- शिष्यास्वपितुरेवाहमपि शस्त्रविद्या प्राप्तेति ताशान्येव ममाप्यस्त्राणीति भावः । रामेण = परशुरामेण, यत=क्षत्रियविनाशरूपकार्य, कृतं, तदेव, क्रोधनः= कुपितः, द्रोणायनिः अश्वस्थामा कुरुते । अत्र द्वितीयचरणे उपमा तृतीयचतुय. चरणयोस्तच्छूनतत्कर्मणोरसम्भवात्ततुल्ययोराक्षेपेण निदर्शनाद्वयमलङ्कारः । शा. र्दूलविक्रीडितं छन्दः ॥ ३३ ॥ कर जाने से महतीमहत्ताशाली हैं, और क्रुद्ध होकर परशुराम ने जो कर डाला है वही बह द्रोणतनय करने जारहा है ॥ ३३ ॥ दुर्योधन-आचार्य पुत्र ! उस प्रकार की अनन्यसाधारण वीरता की तुलना मापकी वीरता से और किस बात में हो सकती है ? अर्थात् शत्रुगध के अतिरिक्त और किस बात में समानता हो सकती है। कृप-नरराज ! द्रोणपुत्र (अश्वत्थामा) बड़े सम्प्रामभार को उठाने के लिए कटिबद्ध हैं अतः मेरे विचार में यह पाता है कि यदि भापके द्वारा यह अभिषिक्त हो जाये तो तीनों लोकों का संहार करने में समर्थ हो सकते हैं और पाण्डवी सेना के विषय में क्या कहना है अतः सेनानायक के पदपर इनका अभिषेक र दीजिए ।

अहः] प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् । भरः। तदहमेवं मन्ये भवता कृतपरिकरोऽयमुत्तुं लोकत्रयमपि समर्थः । किं पुनर्योधिष्ठिरवलम् । अतोऽभिषिच्यतां सैनापत्ये । दुर्योधनः-सुष्छु युज्यमानमभिहितं युष्माभिः, किंतु प्राक्प्रति- पनोऽयमर्थोऽङ्गराजस्य । कृपः-राजन् , असदृशपरिभवशोकसागरे निमजन्तमेनमत- राजस्याथै नैवोपेक्षितुं युक्तम् । अस्यापि तदवारिकुलमनुशासनो- यम् । अतः किमस्य पीडा न भविष्यति । सुमहान् , समरभरः सङ्ग्राममारः, वोदुम् , द्रोणपुत्रेण अभ्यवसितः इत्यन्वयः। भवता, कृतपरिकरः कृतसन्नाहः, अया = अश्वत्थामा, लोक- त्रयमपि, समुच्छेतुं = विनाशयितुम् , समर्थः, यौधिष्ठिरवलम् = युधिष्ठिर सेना, किं पुनः, अस्योच्छेदोऽतीव सुलभ इति भावः । सुष्टुशोभनम् , युज्यमानम् = उचितम् , अभिहितम= उकम् , महराजस्य कर्णस्य, अयमर्थः = सेनापत्येऽधिकारः, प्राक, प्रतिपत्रः- प्राप्तः, पूर्वमेव निश्चितं यदोणानन्तरं कर्णः सेनानायको भविष्यतीतिभावः । असदशपरिभवशोकसागरे = असदृशः अनुपमः अयोग्यो यः परिभवः मृत्युरूपः तज्जन्यो यः शोकः स सागर इव तत्र, निमज्जन्तम् = पतितम् , पनं द्रोणपुत्रम् , अाराजस्य मकृते, उपेक्षितुम् = नैव, युक्तम् , अस्य = अश्वत्थाम्नः, तदेव यत्कर्णेनानुशासनीयम् , अरिकुलम् = शत्रुसमूहः, अनु- शासनीयम् = हिंसनीयम् , अस्य = अश्वत्थाम्नः । दुर्योधन-आपने ठीक और युक्ति युक्त कहा है परन्तु इस कार्य के लिये तो पहले ही से कर्ण को निर्धारित कर लिया गया है। कृप-राजन् अपमान के असीम सन्ताप सागर में गोता खाते हुए इनकी केवल कर्ण के लिए उपेक्षा करना उचित नहीं इन्हें भी तो उन्हीं शत्रुवों को दण्ड देना है। अतः क्या इन्हें कष्ट न होगा ? अर्थात् इस दशा में यदि भार इनकी उपेक्षा करेंगे तो इनकी मात्मा को कष्ट नहीं होगा ? किन्तु अवश्य होगा।

१७२ [तृतीय:- वेणीसंहारं नाटक- ... . - . अश्वत्थामा-राजन् , किमद्यापि युक्तायुक्तविचारणया। प्रयनपरिबोधितः स्तुतिभिरद्य शेषे निशा. मकेशवमपाण्डवं भुवनमध निःसोमकम् । इयं परिममाप्यते रणकथाध दोशालिना- मपैतु नृपकाननातिगुरुग्ध भारो भुवः ॥ ३४ ॥ युक्तायुक्तति-कर्णस्य सैनापत्यस्थानमुताश्वत्थाम्न इत्याकारकविचारः । अन्वयः अय, ( त्वम् ) निशाम् , शेषे, स्तुतिभिः, प्रयत्नपरिबोधितः, (भविष्यसि ) अद्य, भुवनम् , अकेशवम् , अपाण्डवम् , निःसोमकम् ( भवि. प्यति ) अद्य, दोःशालिनाम् , 'इयम् , रणकथा, परिसमाप्यते । अय, भुवः, नृपकाननातिगुरुः, भारः, अपेतु ॥ ३४ ॥ अद्य त्वं निश्चिन्तो भवेत्याह-प्रयत्नेति । हे दुर्योधन त्वम् , अद्य निशाम् - रात्रिम् , 'कालाध्वनो' इति द्वितीया, समप्रनिशाम् व्याप्येतिभावः शेषे = स्वप्स्यसि, वर्तमानसामीप्ये लट् । स्तु. तिमिःमागाधादिकृतस्तवैः, प्रयत्नपरिबोधितःप्रयत्नेन जागरितः, भवि. प्यतीति शेषः । मयाऽद्य निखिलरिपूर्णा विनाशे कृते चिन्ताऽभावावं गार्ड स्वप्स्यसि तथाच गाढनिद्रामाः प्रयत्नेन स्यादिति गूढाभिप्रायः। तदेवाह- अकेशवमिति । अय, भुवनं जगत् , अकेशवम् = कृष्णरहितम् , मया हननादितिभावः। अपाण्डवम् = पाण्डुपुत्रशून्यम् , निःसोमाम्सोम. वंशरहितम् , भविष्यतीति शेषः । अध, दोशालिनाम् = बलबद्भुजवताम् इयम् , रणकथा=समामचर्चा, परिसमाप्यते =अवसीयते, मया सर्वेषा वीराणां हननादिति भावः । अद्य, भुवः संसारस्य, नृपकाननातिगुरुः = नृपा एव काननं वनं तदेवातिगुरुः श्रेष्ठः, भारः अपैतुःदूरं भवतु । अत्र चतुर्थ- अश्वत्थामा-कुरुराज! आज भी युक्त और अयुक्त के विचार से क्या प्रयोजन ? अर्थात् मुझे ही सेनानायक निर्वाचित कीजिए। बन्दिचारणों के माल पाठ द्वारा बहुत परिश्रम से निदामा किए जाने पर भी बाज भाप निशाकाल में शयन करेंगे । बाज मैं वसुन्धरा को बासुदेव भग. वान और पाण्डवों से शून्य बना दूंगा तथा पाचालादि क्षत्रियों का निर्वश कर गलगा । प्रचण्ड दोर्दण्ड सम्पन्न [ विशाल भुजावाले ] राजाओं की सांप्रामिकी ब] प्रबोधिनी-प्रकाश टोकाइयोपेतम् । १७३ कर्ण:-(विहस्य ।) वक्तुं सुकरमिदं दुष्करमध्यवसितुम् । बहवः कौरवबलेऽस्य कर्मणःशकाः। अश्वत्थामा-मङ्गराज, एवमिदम् । बहवः कौरवबलेऽत्र शक्ताः किंतु दुःखोपहतः शोकावेगवशाद्रवीमि न पुन:रजनाधिक्षण । कर्ण:-मूढ, दुःखितस्याश्रुपातः, कुपितस्य चायुधद्वितीयस्य सनामावतरणमुचितं नैवंविधाः प्रलापाः। अश्वत्थामा-(सकोषम् । ) मरे रे राधागर्भभारभूत, सूतापसद, चरणे रूपकमलङ्कारः। पृथ्वी छन्दः लक्षणमुक्तं चतुर्थश्लोके ॥ ३४ ॥ मध्यवसितुम् = कर्तुम् । वीरजनाधिपेणबीरजननिन्दया। आयुधद्वितीयस्य = आयुधं द्वितीयं यस्य तस्य, सङ्ग्रामावतरणम् = समरागमनम्। प्रलापाः= अनर्थकवचांसि 'प्रलापोऽनर्भकं वः' इत्यमरः। राधेति राधाया गर्भस्य उदरस्य भारभूत, सूनापसद = सूतपामर । वार्ता भी भाज हो अवशिष्ट हो जायगी और भूमिपाल रूपी जगलों के बोझ से दबी हुई पृथ्वी का भार आजही चला जायगा अर्थात् पृथ्वी का भार आज ही न्यून कर डालूंगा ॥३४॥ कर्ण-(हँस कर ) द्रोणायने ! कहना तो आसान है परन्तु करना कठिन हैं। कौरवीय सेना में भी इस कार्य के सम्पादन करने में समर्थ वीर हैं। मश्वत्थामा-अनाधिप ! बहुत ठीक । कौरव सेना में इस कार्य के करने में बहुत से लोग समर्थ हैं तथापि दुःख से विदग्ध होकर शोकावेश के कारण कह रहा हूँ बोरों की निन्दा नहीं कर रहा हूँ। कण-मूर्ख । व्यथितों को आंसू निकलते हैं । ऋद्ध व्यक्तियों के लिये हाथ में शस्त्र लेकर युद्धक्षेत्र में उतर जाना उचित होता है इस प्रकार व्यर्थ बढ़- बड़ाना उचित नहीं। अश्वत्थामा-(क्रोध पूर्वक ) भरे । अरे !! राधागभ के भार ॥ सूता. धम !!! क्यों इस प्रकार की निन्दा कर रहा है। मुझ व्यथित अश्वत्थामा के १७४ वेणीसंहारं नाटकं- [ तृतीयः- ........... अस्मि, - ममापि नामाश्वत्थानो दु:खितस्याश्रुभिः प्रतिक्रियामुपदिशसि न शखंण । पश्य । (१)निर्वीर्य गुरुशापभाषितवशार्तिक मे तवेवायुधं सम्प्रत्येव भयाविहाय समरं प्राप्तोऽस्मि किं त्वं यथा । जातो.हं स्तुतिवंशकीर्तनविदां किं सारथीनां कुले क्षुदागतिकृताप्रियं प्रतिकगेम्यस्त्रेण नास्त्रेण यत ॥ ३५ ॥ अन्वयः- तव, इव, में, बायुधम् , गुरुशापभाषितवशात् , किम् , निर्वीयम् , त्वम्, यथा, (तथा) सम्प्रत्येव, भयात्, समरम्, विहाय, प्राप्तः, किम् , स्तुतिवंशकीर्तन विदाम् , सारथीनाम् , कुले, अहम् , किम् जातः, यत् , शुदारातिकृताप्रियम् , अमेण किम् , प्रतिकरोमि, अस्त्रेण, न, (प्रतिकरोमि) ॥३५॥ तव इव,मे= मम,आयुधम् गुग्शापभाषितवशात् परशुरामशापोक्त्य- धीनात् कि निर्वीर्यम् = वीर्यशून्यम् अयं भावः कर्णः स्वजाति सूतत्वं संगोप्य- ब्राह्मणत्वं विख्याप्य परशुगमाच्चस्त्रविद्या प्राप्तः पश्चाच्च ज्ञातः क्षत्ताऽयमिति ततश्च परशुरामः कणोय शापं ददौ तवायुधं वीर्यवन्न स्यादिति । त्वं यया, तथेति शेषः । सम्प्रत्येव-अधुनैव, भयात् भीतेः समरं = सङ्ग्रामं विहाय त्यक्त्वा, प्राप्तः आगतः, अस्मि किम, नाहमागत इत्यर्थः । स्तुतिवंशकीर्चनविदाम् = स्तुतिः वंशकीर्तनरूपा तत् विदन्ति तेषाम् , सारथीनां सूताना, फुले, किम् अहं, जातः = उत्पन्नः नेति भावः । यत् क्षुद्रारातिकृताप्रियम् =क्षुद्- लिये अश्रुपात करके बदला लेने का उपदेश दे रहा है शस्त्र के द्वारा नहीं देखो:- क्या नुह्मारी तरह मेरे भी शस्त्र गुरुशाप के कारण शतिक्षीण हो गये हैं ? क्या तुम्हारी तरह मैं संग्राम से पराङ्मुख होकर इस समय यहाँ उपस्थित हुभा हूँ ? और क्या तुह्माकी भाँति लोगों के कुल की प्रशंसा करने में लीन रथकारों के (१) निर्वाय गुरुशापभाषितवशादित्युत्तरं निवीयं वा सवीर्य वेति श्लोकस्य पाठः । एतत्तरच सूती वा सूत पुत्रो वेत्यस्य पाठः समीचीनः । निर्वामिति श्लोकेन आयुधस्य सारथकुले जन्मनश्च निन्दितत्वात, तदुत्तरमेव सूतो वेति पाठस्य समुचितत्वात् पूर्वमेतत्पाठे तु अप्रासनिकः स्यात् । यत्र च विपरीतः पाठः तत्र प्रमादात। । -

महः]
प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् ।
१७५
.
कर्ण:- (सकोधम् ।) मरे रे वाचाट, वृथाशस्त्रग्रहणदुर्विदग्ध' पटो,
निवीय वा सवायं वा मया नोत्सृष्टमायुधम् ।
यथा पाञ्चालभीतेन पित्रा ते बाहुशालिना ॥ ३६॥
मपिच।
सूनो वा सूतपुत्रो वा यो वा को वा भवाम्यहम् ।
शत्रुकृतापकारम् भनेण= अश्रुणा, प्रातकरोमि प्रतिक्रिया सम्पादयामि, अ.
श्रेण = आयुधेन, न। आयुधेनैव प्रतिक्रिया करोमीति भावः । शार्दूलवि.
क्रीडित छन्दः ॥ ३५॥
वाचाट वाचाल, बहुभाषिन्नित्यर्थः ।
अन्वयः-निवार्यम् , वा, सवीर्यम् , वा आयुधम् , मया, न, उत्सृष्टम् ,
यथा, ते, बाहुशलिना, पाआलभीतेन, ते, पित्रा उत्सृष्टम् ॥ ३६ ॥
नाहं त्वत्सतृवद्भीरुहित्याह-निर्वीर्यमिति ।
निर्वीयं = पराक्रमरहितम् , वा, सवीयं-सपराक्रमम् , वा, आयुधम् =
शस्त्रं मया = कर्णेन न, उत्सृष्टम् =त्यक्तम् , यथा, ते-तव, बाहुशा.
लिना=परामिणा, बाहुशालिनेति काकोच्यते अपराक्रमिणेत्यर्थः । अथवा
सत्यपि भुजदये कथं पाञ्चालाद्धीत इति व्यज्यते । पाशालभीतेन = धृष्टद्युम्नत्र-
स्तेन, भायुधम् त्यक्तमिति शेषः । अत्रोपमाऽलङ्कारः। पथ्यावस्त्रं छन्दः॥३६॥
अन्वयः-सूतः, वा, सूतपुत्रः, वा, यः पा, कः ( अपि ) वा अहम् ,
वंश में मेरा भी जन्म हुआ है ? अर्थात् रात दिन बादूजी बाबूजी कहकर
जीविका प्राप्त करने वाले इकावानों के कुल में जन्म हुआ है जिससे कि मैं क्षुद्र
शत्रुओं के द्वारा किये गये अपकार का बदला आँसू से लूं और शस्त्र से नहीं १॥३५॥
कर्ण-( क्रुद्ध होकर ) अरे अरे बातुल व्यर्थ शस्त्रमारवाहक ! कुमार ॥
पराक्रमी हो चाहे कायर मैने तो शस्त्र का त्याग नहीं किया जिस प्रकार
धृष्टद्युम्न से त्रस्त होकर भुजपराकमशाली तुम्हारे पिता ने किया ॥ ३६॥
और भी:-
सूत हो चाहे सूत के पुत्र हो अथवा जो कोई हो। सत्कुल में जन्म धारण
करना विधाता के हाथमें है और पुरुषार्थ करना मेरे हाथ में है ॥ ३ ॥

वेणीसंहारं नाटकं-
[तृतीय:-
देवाय कुले जन्म मदाय तु पौरुषम् ॥ ३७॥
अश्वत्थामा-(सक्रोषम् । ) मरे रे रथकारकुलकलङ्क, भरे राधाग.
र्भभारभूत, मायुधानभिज्ञ. तातमप्यधितिपसि । मथवा
स भीरुः शूरो वा प्रथितभुजसारस्त्रिभुवने
कृतं यत्तेनाजौ प्रतिदिनमियं वत्ति वसुधा ।
भवामि, कुले, जन्म देवायत्तम् , तु पौरुषम् , मदायत्तम् ॥ ३ ॥
यदुक्तं त्वं सारथिकुले जातस्तत्राह-सूता वेति ।
सूतः= सारथिः वा, सूत्रपुत्रः = सारथिपुत्रः, वा, यः, वा, अथवा, का,
अहम् , भवामि, कोप्यहमस्मि नात्र कापि विचारणा । कुले = उत्तमकुले नीच.
फुले वा, बन्म, दैवायचम् = कर्माधीनम् , तु= किन्तु, पौरुषम् = पराक्रमः,
मदायत्तम् =स्वाधीनम् । जात्यायु गाः, कर्मफलानि, पराक्रमः, स्वायत्तो-
भवतीति भावः । पथ्यावक्त्रं छन्दः ॥ ३ ॥
अन्वयः त्रिभुवने, प्रथितमुजसारः, सः, शूरः, मीरा, वा प्रतिदिनम् ,
तेन, बाजी, यत् , कृतम् (तत् ) इयम् , वसुधा, वेत्ति शस्त्रम् , कथम् ,
परित्यक्तम् , इति, सत्यव्रतधरः, सः, पृथासूनुः, साक्षी, (हे) रणभीरो,
त्वम् , तदा क, नु, असि ॥ ३८ ॥
पाचालभीतो द्रोणोऽस्त्रं त्यक्तवानिति यदुकं कर्णन तत्राह-स भोकरिति ।
त्रिभुवने= लोकत्रये, प्रथितभुजसार प्रथितः विख्यातः भुषसारः
बाहुवलं यस्य सः 'सारो बले दृढांशे चे,त्यमरः । सः शरः= धीरः, वा, भीरु:-
भययुक्तः, अस्तु प्रतिदिनम् , तेन = द्रोणेन, माजोसमामे, यत्, कृतं,
अश्वत्थामा-(क्रोध से ) भरे । अरे !! रथकारकुलाहार !! भरे राषा-
गर्भसम्भूत, शस्त्रानभिज्ञ, ! पिता को निन्दा कर रहा है ? अथवाः-
चाहे वह [ मेरे पिता द्रोण ] कायर हो अथवा बीर परन्तु उनके भुजा का
बल समस्त संसार को विदित है । समरभूमि में उन्होंने प्रतिदिन जो कुछ किया
है उसे यह वसुन्धरा जानती है उन्होंने शस्त्र का परित्याग क्यो किया ? इस बात
में सत्यव्रत परायण युधिष्टिर साक्षी है ऐ समर भूमि के कायर | उस समय
तुम ये कहाँ ? ॥ ३८ ॥

प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्धयोपेतम् । परित्यक्तं शलं कथमिति स सत्यवतधरः पृथासूनुः साक्षी त्वमसि रणभीरो कतु तदा ॥ ३८॥ कर्णः-(विहस्य । ) एवं भीररहम् । त्वं पुनर्विक्रमैकरसं स्वपि- तरमनुस्मृत्य न जाने कि करिष्यसाति महान्मे संशया जातः । मपि चरेमूढ, यदि शस्त्रमुज्झितमशस्त्रपाणयो न निवारयन्ति किमरीनुदायुधान् । तदित्यण्याहारः । इयं, वसुधा पृथ्वो, वेत्ति-जानाति, क्षत्रियाणां विनाशेन पृथिम्या अपमारत्वसम्पादनात्तेनेतिभावः। शस्त्रं, कथंकस्मादेतोः, परि- त्यतमिति,सत्यवतधरः=घरतीति धरःपचाद्यच् सत्यव्रतस्य धरः सत्यव्रतधरः, सत्यवतेत्यर्थः। सः, पृथासनुः । सः, पृथासूनुः युधिष्ठिरः, साक्षीप्रत्यक्षदृष्टा, तदा यस्मिन् समये शस्त्रं त्यक्तवान् तस्मिन् समये, हे रणभोरो, स्वम् कमसि-पासी: नु, नु शब्दः प्रश्ने, यदा त्वंतत्रवासीस्तदा कथमेवं ब्रवीषीति भावः । शिखरिणी छन्दः ॥ ३८ ॥ विक्रमैकरसः =पराक्रमप्रधानः । किमिति-कि क्षत्रियविनाशं करिष्यसि, अथवा पितुरिवोदासीनो भविष्यसीति । मन्वयः यदि, शस्त्रम् , उज्झितम् , (ततः किम् ) अशास्त्रपाणयः, उदायुधान् , मरीन् , किम् , न, निवारयन्ति, नृपचक्रसन्निधौ, स्त्रिया, इव, बनेन, यत् , मौलिदलने, अपि, सुचिरम् , उदासितम् ॥ ३९ ॥ वीरो निःशस्त्रोऽपि स्वरक्षा कर्तुं समर्थ इत्याह-यदीति । यदि, शस्त्रम्, उज्झितं-त्यकम् , ततः किमिति शेषः। सशस्त्रपाणया: मशनहस्ताः, उदायुधान्-उद्यतशबान , मरीन्-शत्रन ,किन, निवारयन्ति, । कर्ण-(हंसकर ) मेक, मैं कायर हूँ । तू पराक्रमी है । तेरे पिता की बात स्मरण करके मुझे बड़ा सन्देह होरहा है। और भी सुन ऐ मूर्स:- यदि उन्होंने शस्त्र का त्याग किया तो क्या बिना इस्त्र के लिये हुए सशस्त्र यात्रुका प्रतिकार नहीं किया जासकता ? वे तो केशबीचने पर इस राजन्यमण्डक १२० १७७ वेणीसंहारं नाटकं- [ तृतीय:- यदनेन मौलिदलनेऽप्युदासितं सुचिरं स्त्रियेव नृपचक्रसन्निधौ ॥ ३४ ॥ अश्वत्थामा-(सक्रोधं सकम्बं च ।) दुरात्मन् , राजवल्लभप्रगल्भ, सूतापसद, मसम्बद्धमलापिन् , कथमपि न निषिद्धो दुःखिना भीरुणा वा द्रुपदतनयपाणिस्तेन पित्रा ममाऽध । तव भुजबलदध्मायमानस्य वामः शिरसि चरण एष न्यस्यते वारयैनम् ॥४०॥ (इति तथा कर्तुमुत्तिष्ठति ।) निवारयन्त्येवेत्याशयः । नृपचक्रसन्निधौरानसमूहसमीपे, अनेन त्वत्- पित्रा, मौलिदलने= मस्तकखण्डने अपि उदासितम् - उपेक्षितम् । अत्र शान्दोपमाऽलङ्कारः । मजुभाषिणी छन्दः स ज साप गौ च यदि मजु- भाषिणीति लक्षणात् ॥ ३९॥ राजवल्लभ = नृपप्रिय, निन्दावाचकशब्दोऽयम् । सूतापसद-सूतपामर । मन्धयः-दुःखिना, भीरुणा, वा, तेन, मम, पित्रा, द्रुपदतनयपाणिः, न, निषिद्धः, अद्य, भुजवलदोमायमानस्य, तव, शिरशि, एषः, वामः, चरणः, न्यस्यते, एनम् वारय, ( त्वम् ) ॥ ४० ॥ क्रुद्धोऽश्वत्थामा कर्णशिरसि चरणं न्यसितमुत्थापयतीत्याह-कथमपिनेति। दु:खिना =शोकवता, भीरुणा-भययुग्न, तेन, मम, पित्रा, द्रुपदतनयः पाणिः = धृष्टयुम्नहस्तः, कथमपि, न, निषिद्धःनिवारितः, भुजबलदा- ध्मायमानस्य भुजबलदपॅण आध्मायमानस्य विकत्थमानस्य, तव= कर्णस्य, शिरसि वृत्तमा, चरणः पादः, न्यस्यते स्थाप्यते, पनम् चरणम् , के बीच अबलाओं की भाँति अधिक काल तक मौन होगये ॥ ३९ ॥ अश्वत्थामा-(क्रोध से कॉपता हुआ) भरे दुष्ट, राजा का प्रियपात्र, चापलूस, सूताधम, वकवादी। मेरे पिता ने पुत्रशोक अथवा भय के कारण किसी भी प्रकार से धृष्टद्युम्न के हाथ को न रोका; परन्तु भुजामों के अभिमान से फूले न समाये हुए तुम्हारे

I]
प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् ।
१७४
रूप-दुर्योधनौ-वत्स, मर्षय मर्षय । ( इति निवारयतः।)
(अश्वत्थामा चरणप्रहारं नाटयति ।)
कर्ण:-(सकोधमुत्थाय, खड्गमाकृष्य । ) अरे दुरात्मन् , ब्रह्मबन्धो,
भात्मश्लाघ,
जात्या काममवध्योऽसि चरणं त्विदमुद्धृतम् ।
अनेन लुनं खड्गेन पतितं द्रस्यसि मितौ ॥ ४१ ॥
बारय स्वमिति शेषः । मालिनी छन्दः । न न म य य युतेयं मालिनी
मोगिकोकैरिति लक्षणात् ॥ ४०॥
मर्षय=क्षमख, मा विद्वेषं कुर्वित्यर्थः
क्रुद्धः कर्णोप्याह-अरे दुरात्मन्निति । ब्रह्मबग्धो इति अप्रायनामा ब्रह्म-
बन्धुरित्युच्यते । 'ब्रह्मबन्धुरधिक्षेपे निर्देशे च द्विजन्मना' मिति विश्वः। मात्म-
श्लाघ-भात्मप्रशंस।
मन्वयः-जात्या, कामम् त्वम् , अवध्यः, असि, तु, उद्धतम् इदम् चर.
पम् , बनेन, खद्गेन, लूनम् , (मत एव) क्षिती, पतितम् , द्रक्ष्यसि, (लम्)॥४१॥
जात्या ब्राह्मणत्वेन, :मवध्यः=महन्तव्यः, ब्राह्मणो न हन्तव्य इति
स्मृतेः । असि अतः, उद्धृतम् = अयथावत्कृतम् , उत्थापितमित्यर्थः । तु=
किन्तु, अनेन मदीयेन खडगेन = असिन । लूनं %च्छिन्नम , मितौ
भूमो, द्रक्ष्यसि, साम्प्रतिमिति शेषः। यधरणस्त्वया मम मस्तकस्योपरि प्रदा-
नायोत्थापितः तं खण्डयामीत्यर्षः । अत्र पदार्थगतकाव्यनिगमलङ्कारः ।
पथ्यावक्त्रं छन्दः ॥१॥
शिर पर भाज मेरा यह वार्यों पैर रक्खा जारहा है उसका प्रतिकार कर ॥४॥
(पादप्रहार करने के लिए तय्यार हो जाता है)
कृप मौर दुर्योधन-पुत्र ! क्षमा करो । क्षमा करो। (रोकते हैं)।
( अश्वत्थामा पादप्रहार का अभिनय करता है)
कर्ण-(कोष से उठकर और तलवार खींच कर ) अरे दुष्टात्मन् ! बक-
बादी, ब्राह्मणाधम, अपने मुँह मिया मिठू बनने वाला।
ब्राह्मण होने के कारण निस्सन्देह अवष्य हो परन्तु इस उठेहुए चरण को
इस तलवार के द्वारा कटकर भूमि पर पड़ा हुआ देखोगे ॥४१॥

२० वेणीसंहारं नाटक- [ तृतीय:- ............... अश्वस्थामा-अरे मूड, जात्या काममवध्योऽहम् । इयं सा जातिः परित्यक्ता । ( इति यज्ञोपवीतं छिनत्ति । पुनश्च सकोषम् ।) अध मिथ्याप्रतिज्ञोऽसौ किरीटी क्रियते मया। शस्त्रं गृहाण वा त्यक्त्वा मौलौ वा रचयाअलिम् ॥ ४२ ॥ (उभावपि खामाकृष्यान्योन्यं प्रहर्तुमुद्यतौ । कृप-दुर्योधनौ निवारयतः) दुर्योधनः-भाचार्यपुत्र, शस्त्रग्रहणेनालम् । कृपः-वत्स, सूतपुत्र, शत्रग्रहणेनालम् । अश्वत्थामा-मातुल, मातुल, किं निवारयसि । भयमपि तात- जातिः= ब्राह्मणत्वं, परित्यक्ता-यज्ञोपवीतच्छेदनेनेति भावः । मन्वयः-अद्य, मया, असो, किरीटी, मिथ्याप्रतिज्ञः, क्रियते, शस्त्रम् , गृहाण, वा, त्यक्त्वा, मौली, अजलिम् , रचय, वा ॥ ४२ ॥ अद्य मया अश्वत्थाम्ना, किरीटो-अर्जुन:, मिथ्याप्रतिः= मिथ्या प्रतिज्ञा यस्य सः, क्रियते, 'अयमाशयः अर्जुनस्य प्रतिज्ञाऽस्ति यदहं कर्ण हनिष्यामि परन्तु मयेव कर्णो हन्यते तथाचार्जुनेन कर्णस्याहननास्किरीटी मिथ्या प्रतिशः स्यादिति । शस्त्रम्-आयुधम् , गृहाण =धारय, वा त्यक्त्वा-विहाय, शस्त्रमित्यस्यात्राप्यन्वयः मौलौ =मस्तके, अजलिम् , रचय, वा, किमपि कुरु त्वो हनिष्याम्येवेति भावः । पथ्यावक्त्रं छन्दः ॥ ४२ ॥ अश्वत्थामा-रे मूर्ख । यदि मैं ब्राह्मण होने के कारण भवध्य हूँ तो इस जाति को मैंने छोड़ दिया ( यज्ञोपवीत तोड़ता है फिर कोषपूर्वक) आज मैं अर्जुन को प्रतिज्ञाभ्रष्ट करता हूँ। हाथ में शस्त्र लो अथवा शस्त्र छोरकर मजलियाँध शिरसे लगाओ ॥ ४२ ॥ (दोनों तलवार खींच कर एक दूसरे पर आघात करने की चेष्टा करते हैं। कृप और दुर्योधन निषेध करते हैं) दुर्योधन-मित्र, आचार्यपुत्र ! शस्त्र न उठाइये । रूप-वत्स, सूतपुत्र | शस्त्रउठाने की कोई गावश्यकता नहीं। भश्वत्थामा-मामा मामा | क्यों मना करते हैं? यह पिताजी को निन्दा में रत भूतनीच पुम्न का पक्षपाती है।

बरः] . प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् । १८१ निन्दाप्रगल्भः सूतापसदो धृष्टद्युम्नपक्षपात्येव । कर्ण:-राजन् , न खल्वहं निवारयितव्यः । उपेक्षितानां मन्दानां धीरसत्वैरवकया। अत्रासितानां क्रोधान्धर्भवत्येषा विकत्यना॥४३॥ अश्वत्थामा-राजन् , मुश्च मुञ्चैनम् । मासादयतु मद्भुजान्तर- निष्पेषसुलभमसूनामवसादनम् । अन्यश्च राजन् , स्नेहेन वा कार्येण वा यत्त्वमेनं ताताधिक्षेपकारिणं दुरात्मनं मत्तः परिरक्षितु मिच्छसि तदुभयमपि वृयैव ते । पश्य- तातनिन्द्राप्रगल्भः पितृनिन्दायां धृष्टः, धृष्टद्युम्नपक्षपातीति-भ्रष्ट- युम्नतुल्यः अतोऽयं हन्तव्य इति भावः । न मी निवारयेत्यर्थः । मन्वयः-धीरसत्त्वः भवज्ञया, उपेक्षितनाम् , क्रोधान्धैः भत्रासितानाम्, मन्दानाम् , एषा, विकत्थना, भवति ॥ ४३ ॥ धीरसत्त्गैः= गम्भीरभावैः वीरः,अवक्षया=अनादरेण उपेक्षितानाम् = भौदासीन्यं प्रापितानाम् , क्रोधान्यैः कुपितः, अत्रासितानाम् अत्रापिता- नाम् , मन्दानां होनशक्तीनाम् , एषा=वीरोऽहमित्याकारिका, विकत्थ- नामात्मप्रशंसा, भवति, मतोदण्डनीयोऽयमिति भावः । अनुष्टुप्छन्दः॥४३॥ मद्भुजान्तरनिष्पेषसुलभं = मदीयो यो भुजी तयोर्मध्ये यन्नि पेषणं मर्दनं तेन सुलभम् , मसूनां प्राणानाम् , अवसादनं = विनाशम् , भासादयतु %प्राप्नोतु, अयमिति शेषः। स्नेहन-सौहान, कार्यण अर्जुनवधरूपेण, ताताधिक्षेपकारिणं = पितुर्निन्दकम् , पनं कर्णम् , मत्तः मत, तसित्प्रत्ययान्तोऽयम् । परिरक्षितुमिच्छसीत्यन्वयः। उभयं-स्नेहः कार्य। कर्ण-महाराज ! मुझे वारण न कीजिए । धोरवीरपुरुष क्रोधोन्मत्त होकर भी दण्डितकिए बिना तिरस्कार की बुद्धि से जब दुष्टों की उपेक्षा कर देते हैं तो वे इसप्रकार भात्मप्रशंसा करते ही हैं ॥४३॥ अश्वत्थामा-राजन् । इसे छोड़िए, छोडिए । मेरी भुजाओं के बीच पिसकर चूर्ण होने से प्राणों के अप्रयासनभ्य कष्ट का अनुभव करने दीजिए। और भी महाराज ! प्रेम के वश होकर अथवा कार्य के कारण जो भाप मुझ से १८२ वेणीसंहारं नाटकं- [ तृतीया- पापप्रियस्तव कथं गुणिनः सखायं सूतान्वयःशशधरान्वयसम्भवस्य हन्ता किरीटिनमहं नृप मुश्च कुयों क्रोधादकर्णमपृथात्मजमद्य लाकम ॥ ४४ ॥ (इति प्रहर्तुमिच्छति ।) अन्वयः-(हे) नृप, गुणिनः, शशपरान्वयसम्मवस्य, तव, पापप्रियः, सूतान्वयः अयम् , कथं, सखा, महम् , किरीटिनम् , हन्ता, (माम् ) मुख, अद्य, क्रोधात् , लोकम् , अकर्णम् , पृथात्मजम् , कुर्याम् ॥ ४ ॥ कथं वृथेत्याह-पापप्रियस्तवेति । गुणिणः-ऐश्वर्यादिमतः,शशधरान्वयसम्भवस्य-चन्द्रवंशसमुत्पनस्य, तव= दुर्योधनस्य, पापप्रियः-पापो भयं= कर्णः, कथम् , सखा=मित्रम् , गुणिनो गुणिना सह मैत्री कार्या, नतु पापवतेति । एवमुत्तमकुल जातस्योत्तमकुल जातेन नतु नोचकुल जातेनेति भावः । यदुक्तं स्नेहो वृथेति तत्समर्थितम् अधुना कार्य- वैययं समर्थयति-हेनृप इति । महम् = अश्वत्थामा, किरोटिनम् = अर्जुनम् , हन्ता=विनाशयिता, अस्मीति शेषः । माम् , मुञ्चत्यज, क्रोधात - कोपात् भकर्ण= कर्णशुन्यम् , हननेनेति भावः । अपृथात्मजंपृयापुत्रर. हितम्, अर्जुनरहितमित्यर्थः । कुयों =सम्पादयेयम् उभयमपि अद्य हनिष्यामि तथाचार्जुनवधरूपकार्यमस्माद् विनापि स्यादिति भावः । वसन्त- तिलका छन्दः ॥ ४ ॥ इस दुष्ट की, जो मेरे पिता को निन्दा कररहा है, रक्षा करना चाहते हैं ये दोनों बातें भाप को व्यर्थ ही हैं। देखिए :- यह दुष्ट, अधिरथ कुमार चन्द्रवंश में उत्पन तथा गुणशाली भापका अभीष्ट. मित्र किसप्रकार होने योग्य है ? और हे राजन् ! मैं अर्जुन को . मागा इसे छोड़ दीजिए क्रोषावेश से आज मैं इस संसार को कर्ण और अर्जुन से विहीन बना दूंगा ॥ ४॥ (प्रहार करना चाहता है।)

बE] प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् । १८३ . कर्णः -(खड्गमुयम्य ।) अरे वाचाट, ब्राह्मणाधम, भयं न भवसि। राजन् , मुश्च मुञ्च । न खल्वहं वारयितव्यः । ( हन्तुमिच्छति ।) (दुर्योधन-कृपो निवारवतः।) दुर्योधनः-कर्ण, गुरुपुत्र, कोऽयमद्य युवयोव्यामोहः। कृपः-वत्स, अन्यदेव प्रस्तुतमन्यत्रावेग इति कोऽयं व्यामोहः । स्ववलव्यसनं चेदमस्मिन्काले राजकुलस्यास्य युष्मत्त एव भवतीति वामः पन्थाः। अश्वत्थामा-मातुल, न लभ्यतेऽस्य कटुपलापिनो रथकारकुल. कलङ्कस्य दर्पः शातयितुम् । युवयोः= कर्णाश्वत्थाम्नोः, व्यामोहः विवेकशून्यता विचित्ततेत्यर्थः । प्रस्तुतं प्रस्तावविषयः, करणीयमित्यर्थः । साम्प्रतं पदसुतो बभ्य इति भावः । चेत् =यदि, स्वबलव्यसन = स्वसेनयोः व्यसनं क्रोषवन्यपरस्पर- विद्वेषः । मस्य धार्तराष्ट्रस्य, युप्मत्तः भवद्यः वामः-अनि पन्या:-मार्गः, भवति, इति, अस्य रामकुलस्य विनाशकारणं भवानेव स्यादिति भावः। नलभ्यते-अस्य दर्प इत्यनेनान्वयः । कर्ण-(तलवार उठाकर ) अरे बकबादी, ब्राह्मणनीच ! अब यह नहीं रहेगा । राजन् , छोर दीजिए, छोड़ दीलिए । मुझे न रोकिए । (मारना चाहता है) दुर्योधन-कर्ण और उपाध्यायपुत्र! मात्र आपलोगों को यह क्या होगया है ! कृप-वत्स ! क्या करना है , और क्या करने लग गए, यह केसी मूर्खता है ? 'ऐसे समय में इस राजवंश पर इनके शक्ति पर यह वअप्रहार आपलोगों से हो रहा है यह तो विपरीत मार्ग है मश्वत्थामा-मामा ! फरमाषी इस रथकारकुलाहार का अभिमान चूर करने को अवसर न प्राप्त होगा?

१०४ वेणीसंहारं नाटकं- [ तृतीयः- पः-वत्स, मकालः खलु स्वबलप्रधानविरोधस्य । अश्वत्थामा-मातुल, यवम् मयं पापो यावन निधनमुपेयादरिशरैः परित्यक्तं तावप्रियमपि मयाख्रणमुखे । बलानां नाथेऽस्मिन्परिकुपितभीमार्जुनभये समुत्पन्ने राजा प्रियसखषलं वेतु समरे ॥ ४५ ॥ (इति खड्गमुत्सृजति ।) स्वबलप्रधानविरोधस्य-स्वसेनाप्रमुखयोर्विद्वेषस्य, अकाल असमयः। एवं साम्पतं विरोषस्यायुक्तत्वे । मन्वया यावत् , अरिशरैः, पापः, अयम् , निधनम् , न, उपेयात् । तावत्, मया, रणमुखे, प्रियम्, अपि, अस्त्रम् , परित्यक्तं, बलानाम्, नाथे अस्मिन् , (सति ) परिकुपितभीमार्जुनभये, समुत्पन्ने, (सति) प्रियपखवलम् , राजा, वेत्तु ॥ ४५ ॥ कर्णबधपयतमस्माभिः शस्त्रं परित्यक्तमित्याह-मयमिति । मरिशरैः शत्रुवाणैः पापः = पापवान् मयं = निधन -मरणम्, न उपेयात्=प्राप्नुयात् तावत् , मया अश्वत्थाम्ना, रणमुखे =समाममध्ये मनमआयुधम , बलाना=सेनानाम् , नाथे अधिपतो, मस्मिन् = कणे सति, परिकुपितभीमार्जुनभये परिकुपितौ यो भोमार्जुनौ ताभ्यां भये, समुत्पन्ने जाते सति, प्रियसखबलंप्रियमित्रोर्जितम् , वेत्तुजानातु । कीदृशो मम सखा बळवानिति जानात्विति भावः । शिखरिणीच्छन्दः ॥ ४५ ॥ कृप-वत्स ! यह सेनानायकों के विरोध का समय नहीं । अश्वत्थामा-मामा । यदि यह बात है तो फिरः- यह नीच जबतक विपक्षियों के वाणों का लक्ष्य नहीं बन जाता तबतक मैं अपने प्रिय शस्त्रों को युद्ध में परित्यक्त करदे रहा हूँ, इसकी सेनाध्यक्षता में भीम और अर्जुन के क्रुद्ध होने के कारण भयावह परिस्थिति होनेपर संग्राम क्षेत्र में राजा ( दुर्योधन) अपने प्रियमित्र के पराक्रम को जानलें ॥ ४५ ॥ (यह कहकर शस्त्र फेंक देता है) कर्णः, .

महः ] प्रबोधिनी-प्रकाश टोकाइयोपेतम् । १५ MANN"---- नाम। कर्ण:-(विहस्य । ) कुलकमागतमेवैतद्भवादृशां यदनपरित्यागा अश्वत्थामा-ननु रे, अपरित्यक्तमपि भावादशैरायुधं चिरपरि त्यक्तमेव निष्फलत्वात् । कर्ण:-अरे मूढ, , धृतायुधो यावदहं तादन्यैः किमायुधैः । यद्वा न सिद्धमलेण मम तत्केन सेत्स्यति ॥ ४६॥ (नेपथ्ये ।) कुलेति-यथा ते पित्रायुधं परिस्य तथैव स्वमप्यका/रिति भावः । निष्फलत्वादिति-गुरुशापादिति भावः । मन्वयः-यावत् , अहम् , धतायुधः, तावत् , भन्यैः, मा धेः, किम् , मम, अस्त्रेण, यत् , नवा, सिद्धम् , तत् , केन, सेत्स्यति ॥ ४६ ॥ स्वयाऽनप्रारित्यागे कृतेऽपि न कापि दुर्योधनस्य क्षतिरित्याह-धृतायुधा यावदिति । धृतायुधः = गृहीतशस्त्रः, अन्यः भन्यधृतेः 'विनापिप्रत्ययंपूर्वपद- योलोपोवाच्यः इति कात्यायनवचनेन धृतशब्दस्य लोपः। श्रायुधैः किम् , न किमपि प्रयोजनमित्यर्थः । तत् = कार्यम, केन अस्त्रेण, सेत्स्यति=सिद्धि. भविष्यति । सर्वकार्यसिद्धिविधायकोऽहमिति भावः अनुष्टुब्छन्दः ॥ ४६ ॥ कर्ण-(ईसकर ) भाप जैसे लोगों का शस्त्रत्याग तो वंशपरम्परा से चलावाया है। अश्वत्थामा-ऐसे लोग शस्त्र का परित्याग नहीं किए हैं तो भी इन्हें बहुत दिनों से ही न्यस्तशन ही समझना चाहिए क्यों कि उसकी उपयोगिता ही नहीं है। कर्ण-रे शठ! जबतक मेरे हाथों में शस्त्र है तब तक मुझे और शस्त्रों की क्या गावश्य. कता ? अथवा जो कार्य मेरे शस्त्रों से सम्पन्न न हो सकेगा वह और किसके द्वारा सम्पादन हो सकेगा? ॥४६॥ (नेवथ्य १०६ वेणीसंहारं नाटक- [तृतीय:- -- माः दुरात्मन् , द्रौपदीकेशाम्बराकर्षणमहापातकिन् , धार्तराष्ट्रा- पसद, चिरस्य खलु कालस्य मत्सम्मुखीनमागतोऽसि क्षुदपशो, के. दानों गम्यते । अपि च । भो भोराधेयदुर्योधनसौषलप्रभृतयः पाण्ड. पविद्वेषिणश्चापपाणया मानधनाः, शृण्वन्तु भवन्तः । कृष्टा येन शिरोरुहे नृपशुना पाञ्चालराजात्मजा येनास्याः परिधानमप्यपहतं राज्ञांगुरूणां पुरः। नेपथ्ये भीमोक्तिः-माः दुरात्मम्निति । कालस्येति-अत्र सम्बन्धविव. क्षया षष्ठी, चिरकालम् म्याप्येत्यर्थः । मानधना: मानः बहकार एव धनानि- येषाम् । मन्वयः-येन, नृपशुना, शिरोकहे, पाचालराजात्मजा, कृष्टा, राज्ञाम्, गुरुणाम् (च) पुरः, षस्याः, परिधानम् , अपि, येन, माइतम् , यस्य, उरःस्थ. लशोणितापवम् , पातुम् , महम् , प्रतिज्ञातवान् , सः, अयम् , मद्भुनपञ्जरे, निपतितः, (हे) कौरवाः संरक्ष्यताम् (युष्माभिः ) ॥ ४ ॥ दुराचारिणं दुःशासन न कौरवाः साम्प्रतं रक्षितु समर्था इत्याह-कृष्टेति । येन% दुःशासनेन नृपशुना=पशुरूपमनुष्येण, शिरोरुहे=केशावच्छेदेन, अवच्छेदे सप्तमी । पाञ्चालराजात्मजा=द्रौपदी, कृष्टामाकृष्टा, कचित्पृ. प्टेति पाठः । राजांनृपाणाम् , गुरूणां-ब्रोणादीनाम् , पुर:अग्रे, अस्था:- द्रौपचाः, परिधान-वस्त्रम् , अपहतम् आकृष्टम् , श्रेष्ठाना सविधे परिषा. नाकर्षणकथनेनातीवोदौत्यं प्रदर्शितम्, अतएवोच्यते-यस्योरा स्थलेति । उर:- अरे नीच, पाचाली के वस्त्र और केशके आकृष्ट करनेवाला, अतएव महापापी कौरवाधम । बहुत समय के बाद मेरे समक्ष उपस्थित हुभा है ! भरे क्षुद्रपशु अबव्हाँ जारहा है। और भी:- बये गये कर्ण, दुर्योधन तथा शकुनि प्रमृति पाण्डवद्रोही, धनुर्धर और मानी वीरो सुनोः- जिस मानवपशु ने द्रुपदात्मवा (द्रौपदी) के केशपाशों को पकड़ कर खीचा तवा जिसने राबानों और गुरुजनों के समक्ष उन्हें विवस्त्र करने की चेष्टा - महः ] प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् । १७ यस्योरः स्थलशोणितासवमहं पातुं प्रतिक्षातवा. सोऽयं मदुभुपक्षरे निपतितः संरक्ष्यतां कौरवाः॥४७॥ (सर्वे आकर्णयन्ति।) अश्वथामा-(सोत्प्रासम् ।) मङ्गराज, सेनापते, जामदग्न्यशिष्य, द्रोणोपहासिन् भुजबलपरिरक्षितसकललोक, (धृतायुधः (३।४६) इति पठित्वा ।) इदं तदासनतरमेव संवृत्तम् । रौनं साम्प्रतं भीमाहुः- शासनम्। स्थलशोणितासवं उरः स्थल वक्षः स्थल तस्य शोगितम् मासषो मध्यम् इव तम्, पातुं पौतुम् , महं = भीमः, सः य एतादृशो घृष्टः, मयं- दुःशासनः, मद्भुजपञ्जरेमद्भुजा एव पञ्जरं तस्निन् , निपतितः संर. श्यतां परित्रायताम् , कौरववलेन नायं दुःशासनः शक्यते रक्षितुमिति भावः । शार्दूलविक्रीडितं छन्दः ॥ ४ ॥ महराजेति-अङ्गराजेत्यनेन राज्ञो धर्मोऽयं यद्भीतस्य परित्राणं तच त्वं न कर्तुं शक्नोषीत्यभिव्यज्यते। सेनापत हत्यमेन स्वं न सेनापतिपदाईः तत्र तवाभिषेचनं दुर्योधनेनायुक्तं कृतमित्युपहासेन वन्यसे। जामदग्न्यशिष्येत्यने- नेताहशस्य शिष्यो भूत्वापि न त्वं रक्षणसमर्थ इति महदाश्चर्यमिति सूचितम् । द्रोणपहासिनित्यनेन त्वं द्रोणं थोपाहसः, द्रोणे सेनापतो न भीमः पूर्णप्रतिको ऽभवत् त्वयि तु भवतीति सूच्यते । भुजबलपरिरक्षितेत्यनेन किमुक्तं त्वया घृतायुध इति तदेवाह-धृतायुधेति । की थी; और जिसके वक्षस्थल के रुधिर मदिरा के छकने की मैने प्रतिज्ञा की थी वही मात्र मेरे भुजा के पिजड़े में आफंसा है कौरव भाकर उसे बचायें अर्थात् कौरवों में सामथ्र्य होतो उसकी रक्षा करें ॥४॥ (सब लोग सुनते हैं) मश्वत्थामा-(व्या के साथ ) मादेश के स्वामिन् , सेनाध्यक्ष, मन- विद्या में परशुराम के शिष्य, आचार्य द्रोण के विनिन्दक और भुजा के पराक्रम से समस्त विश्व के परित्राता। अब वह समय समुपस्थित है। अब इस समय भीमसेन से इस दुरशासन की रक्षा करो।

१८८ वेणीसंहारं नाटकं- [ तृतीयः- कर्ण:-4, का शक्तिर्वृकोदरस्य मयि जीवति दुःशासनस्य छायामप्याक्रमितुम् । युवराज, न भेतन्यं न भेतव्यम् । भयमहमाग- तोऽस्मि । (इति निष्कान्तः ।) अश्वत्थामा-राजन् कोरवनाथ, मभीष्मद्रोणं सम्प्रति कौरवबल- मालोडयन्तौ भीमाईनौ राधेयेनैवंविधनान्येन वा न शक्यते निवार यितुम् । मतः स्वयमेव भ्रातुःप्रतीकारपरोभव । दुर्योधनः-माः, शक्तिरस्ति दुरात्मनः पवनतनयस्यान्यस्य वा मयि जीवति शस्त्रपाणौ वत्सस्य छायामप्याक्रमितुम् ।। वत्स, न भेतव्यं न भेतव्यम् । कः कोऽत्र भोः। रथमुपनय । (इति निष्कान्तः ।) (नेपथ्ये कळकळः ।) अश्वत्थामा-(ससम्भ्रमम् ।) मातुल, कष्टं कष्टम् । एष भ्रातुः कौरवबलं कुरुराजसैन्यम् , आलोडयन्तौ-मर्दयन्ती, राधेयेन = राधाऽपत्यकर्णेन, प्रतीकारपरः-उपायतत्परः। मातुल% कृपाचार्य, कर्ण-भरे । भीम में क्या सामर्थ्य है कि मेरे जोवित रहते हुए दुःशासन की छाया तक का स्पर्श करे । युवराज ! डरिए न मैं आही पहुँचा ( यह कहकर चल पाता है) मश्वत्थामा-राजन् , कौरवेश्वर ! इस समय भीष्म और द्रोण से शून्य कौरवीय सेना का मन्थन करते हुए भीम और अर्जुन का प्रतिकार करने में कर्ण अथवा उसी प्रकार के किसी अन्य वीर में सामर्थ्य कहाँ ? अतः मापस्वयं भाई की रक्षा के लिए तत्पर हो जाइए। दुर्योधन-अरे । दुष्ट वायुपुत्र भीम में अथवा अन्य किसीमें क्या शक्ति है कि मेरे जीवित रहते हुए और हाथ में शस्त्र होते हुए अनुज दुरशासन के छाया का स्पर्श करे । भात ! न डरो न डरो भरे कौन है कोई यहाँ है ! मेरः रथ उपस्थित कर ( यह कहकर चल देता है) (नेपथ्य में कोगहल) मश्वत्थामा-(सामने देखकर व्याकुलाहट के साथ) मामा । हास महः ] प्रबोधिनी-प्रकाश टोकाइयोपेतम् । १६8 प्रतिज्ञामभीरुः किरीटी समं दुर्योधनराधेयो शरवरभिवति । सर्वथा पीतं दुःशासनशोणितं भीमेन । न खलु विषहे दुर्योधना नुजस्यैनां विपत्तिमवलोकयितुम् । मनृतमनुमतं नाम ! मातुल, शस्त्रंशस्त्रम्। सत्यादप्यनृतं श्रेयो धिक्स्वर्ग नरकोऽस्तु मे। भीमाहुःशासनं त्रातुं त्यक्तमत्यक्तमायुधम् ॥ ४ ॥ (इति खड्ग प्रहीतुमिच्छति ।) प्रतिवामगभीरुरिति-यद्यहं दुयोधनकरें शरैर्नाच्छादयामि तदा बाभ्यां निवारितो भीमः कदाचिद् दुःशासनरुधिरपानेनापूर्णप्रतिज्ञः स्यादिति भावः । मनतमनुमतमिति-यन्मयोक्तं कर्णे जीवति अहं शस्त्रं न प्रहीष्यामीति तन्मि- ध्या भवस्विति भावः। मन्वयः-पत्यात् , अपि, बनृतम् , श्रेयः, (भवतु) स्वर्गम् , धिक् , नर. का, अस्तु, भीमात् , दुःशासनम् , त्रातुम् , त्यकम्, भायुधम्, अत्यकम् ॥४८॥ साम्प्रतं शस्त्र प्रात्यमित्याह-सत्यादप्यनृतमिति । मनृतं-मिथ्या, श्रेयः=श्रेष्ठम् , सस्त्रग्रहणजन्यमिध्यादोषान्नरकः श्रेया नेवेति भावः। दुशासनं दुर्योधनानुनम् , त्रातुं = रक्षितुम् , अत्यतं - अत्यत्ततुल्यम् , शस्त्रं गृह्यते मयेति भावः । पथ्यावकं छन्दः ॥ ४८ ॥ बड़े दुःख की बात है यह अर्जुन अपने भाई भीम की प्रतिज्ञामा जाने के भय से अमोघशरों की वषा करते हुए दुर्योधन और कर्ण की ओर दौड़ रहा है। हाय ! दुःख !! दुःख !!! अरे यह तो भीमने दुःशासन का रक पान कर ही लिया। दुर्योधन के कनिष्ट भ्राता की यह दुरवस्था मुझसे देखी नही जासकती। मेरी प्रतिज्ञा असत्य ही सही मामा ! शस्त्र !! शस्त्र!! सत्य की अपेक्षा मिथ्यावादिता कल्याण की जननी समझता हूँ स्वर्ग को विकार है मुझे नरक भले ही क्यों न हो मैंने शस्त्र का परित्याग कर दिया है, तथापि भीमसेन से दुःशासन की रक्षा के लिए शस्त्र का परित्याग मैं नहीं करता अर्थात् उसे फिर ग्रहण करता हूँ ॥ ४० ॥ (यह कहकर खा उठाना चाहता है) ११० वेणीसंहारं नाटकं- तृतीयः- (नेपथ्ये ।) महात्मन् , भारद्वाजसूनो, न खलु सत्यवचनमुलयितुमर्हसि । कृपः-वत्स, मशरीरिणी भारती भवन्तमनृतादभिरक्षति । अश्वत्थामा कमियममानुषी वामानुमनुते समामावतरणंमम । सर्वथा पाण्डवपक्षपातिनो देवाः। भोः कष्टं कष्टम् । दुःशासनस्य रुधिरे पीयमानेऽप्युदासितम् । दुर्योधनस्य कर्ताऽस्मि किमन्यत्प्रियमाहवे ॥४॥ मशरीरिणी=देहिनाऽनुका, देववाणीत्यत्यर्थः । मन्वयः-दुःशासनस्य, रुधिरे, पीयमाने, अपि, उदाखितम् , (मया) (तदा ) माहवे, दुर्योधनस्य, प्रियम् , अन्यत् , किम् , कर्ता, अस्मि ॥ १९ ॥ साम्प्रतमुदस्तोऽप्रे किं करिष्यामीत्याह-दुःशासनस्येति । पीयमाने, भीमेनेति शेषः । उदासितम् मयेति शेषः । माहवे= समामे, प्रियम् इष्टम् , कर्ता-तृन् प्रत्ययान्तमिदम् , तो 'न लोका- व्ययेति निषेधामकृयोगे षष्ठी। मस्मि, न किमपीत्यर्थः । यदि साम्प्रतं भीमा- इदुःशासनस्य रक्षा न कृता तदाऽग्रे दुर्योधनस्य क उपकारो विधास्यते मयेति भावः। मनुष्टुब छन्दः ॥ ४९ ॥ ( नेपथ्य में) महानुभाष । भारद्वाजद्रोणकुमार || अब तक कभी सत्य से विचलित नहीं हुए हो अब भी विचलित नहीं होना चाहिए । कृप-वत्स ! आकाश वाणी तुम्हें प्रतिज्ञाभ्रष्ट होने से बचा रही है। अश्वत्थामा-क्यों देवी वाणी को यह मेरा युद्धक्षेत्र में उतरना अभीष्ट नहीं है ? कष्ट की बात है। हाय देवता लोग भी पाण्डवों के ही समर्थक है। अब भीम के द्वारा दुःशासन का रसपान किया गया ही समझना चाहिए । हाय । दुःख !! दुःख! दुःशासन का रसपान होते हुए भी मैं तटस्थ हूँ अब संग्राम की आपत्ति. कालमें इससे बढ़कर प्रिय और दूसरा कार्य दुर्योधन का कौनसा है जिसे मैं सम्पादन करूं ॥४९॥ ।

प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् । १६१ मातुल, राधेयक्रोधवशादनार्यमस्माभिराचरितम् । मतस्त्वमपि तावदस्य राक्षः पाववर्ती भव । कृपः-गच्छाम्यहमत्र प्रतिविधातुम् । भवानपि शिविरसन्निवेश- मेव प्रतिष्ठताम् (परिक्रम्य निष्क्रान्तौ ।) इति तृतीयोऽङ्कः। मनायं = शस्त्रपरित्यागरूपम् । इति पं. श्रीरामदेवझा न्यायव्याकरणाचार्येण मैथिलेन विरचितायो प्रबोधिनी. व्याख्यायो तृतीयोऽङ्कः । - मामा ! कर्ण के प्रति किए गये क्रोध के आवेश में पड़कर मैंने अच्छा कार्य नहीं किया अच्छा, अब आपभी इस राजा की रक्षा के लिये तय्यार रहिये । कृप-अच्छा मैं सहायतार्थ जारहा हूँ तुम शिविर के लिए प्रस्थान करदो। (दोनों घूमकर चले जाते हैं) इति । पाण्डेयोपाहब मादित्यनारायण शास्त्री 'विशारद के द्वारा अनूदित वेणीसंहार नाटक का तीसरा अङ्क समाप्त ॥

अथ चतुर्थोकः। (ततः प्रविशति प्रहारमूञ्छितं रथस्य दुर्योधनमपहरन्सूतः।) ( सूतः ससम्भ्रम परिकामति ।) (नेपध्ये) भो भोः, बाहुबलावलेपप्रवर्तितमहासमरदोहदाः कौरवपक्षपात. उमाहदानन्दकरं शिवस्य नेत्रोत्सव भूतललोकभूतिम् । वहिर्मुखानामपि पूजनीयं सिक्षिप्रदं विप्नपतिन्नमामः ॥१॥ मपहरन्नयन् , सम्सम्रमंसोद्वेगम् , बाहुबलावलेपप्रवर्तितमहासमरदाहदा: बाहुबलस्य भुजपराक्रमस्य योऽवलेपः गर्वः तेन प्रवर्तितो यो महासमरः तस्य दोहदम् इच्छा येषामिति ब्यधि- करणपदबहुव्रीहिः, 'तत्सम्बोधने 'अपदोहदम् इच्छा कङ्का' इत्यमरः । कौरव. पक्षपातपणीकृतप्राणद्रविणसञ्चयाः कौरवपक्षपातेन दुर्योधनसाहाय्येन पणी- तथा (पाहत अतएव चेतना रहित दुयोधन को रप पर बिठाकर अपहरण- करता हुआ सारषि प्रवेश करता है) (सारथि म्याकुल होकर इधर उधर घूमता है) (नेपथ्य में) अरे अरे बाहुबल के दर्द से महासंग्राम स महोत्सव के प्रवर्तको, कुरुवंश के लिये अपने प्राण तथा धनराशि को न्यौछावर कर देने वाले राजाणों भीमसेन ने दुशासन का वध करके रकपान किया है और वचेहुये रक का विलेप अपने बालों में किया है अतएव उनके भयावह मारुति को देखकर त्रस्त हो शनों का परित्याग करके समरविमुख होकर सेनायें तितरवितर हो रही हैं उन रोक रखिए रोक रखिए।

महः ] .. प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाबयोपेतम् । . पणीकृतप्राणद्रविणसंचया नरपतयः, संस्तभ्यन्तां निहतदुःशासन. पोतावशेषशांगितस्नपितबीभत्सवेषवृकोदरदर्शनभयपरिस्खलत्प्रहर. णानि रणात्प्रद्रयन्ति बलानि । सूतः-( विलोक्य । ) कथमेष धवलचपलचामरचुम्बितकनकक- मण्डलुना शिखरावबद्धजयन्तीमूचितेन हतगजवाजिनरकलेवरसह. स्रसम्मविषमादातकृतकलकलकिङ्किणीजालमालिना रथेन शरवर्ष. स्तम्भितपरचक्रपराक्रमप्रसरःप्रतमात्मबलमाश्वासयन्कृपः किरीटि- कृताः प्राणा एव धनसंचयः यः, यथा यूने द्रविणं पणीक्रियते तथा रणे नरपतिभिः प्राणा एव पणोकृता इतिभावः। संस्तभ्यन्ताम् = अवरुध्यन्ताम् , इदं बलानी. अनेनान्वेति । निहतदुःशासनोपतावशेषशोणितस्नपितवीभत्सवषवृ. कोदरदर्शनभयपरिस्खलनहरणानि = निहतीयों दुःशासनः तस्य पीतावशेषो यत् शोणितं तेन स्नपितः आच्छादितः अतएव बीभत्सः मयानकः यो वृकोदरः भीमः तस्य दर्शनाद् यद् भयं तेन परिस्खलन्ति पतन्ति प्रहरणानि अनःणि येषा कानि, प्रवन्ति = धावन्ति इदं शतृप्रत्ययान्तम् , बलानि-अवरुध्यन्तामित्यर्थः। धवलचपलनामरचुम्बितकनककमण्डलुना =स्वच्छं यचञ्चलचाम- रं तेन चुम्बितः कनककमण्डलुः यत्र तेन, शिवरायवद्धवैजयन्तीसूचिते. न=शिखरे अप्रभागे अवबद्धा या बंजयन्ती पताका तया सूचितेन ज्ञातेन, हतग. जवाजिनरकले परसहस्रसम्मर्दविषमाद्धानरतकलकलकिहिणीजाल. मालिना=व्यापादितहस्तिघाटकमनुष्याणां यानि कलेवराणि शरीराणि तेषा सम्मर्दनेन यो विषमोद्धातः तेन करणभूनेन कृतः कलकल: महाध्वनिः धेन किङ्किणोजा. लेन तन्माला भस्य तेन, इदं विशेषणत्रयं रथस्य, रथनेत्यस्य करणत्वेन अनुसरणकि- यायामन्वयः। शरवर्षस्तम्भतपरचक्रपराक्रमप्रसरः= बाणवर्षणेन स्तम्भितः शत्रुसमुहपराकमप्रसरः येन सः, प्रद्रुतं धावितम् , श्रात्मवलं =स्वसैन्यम्, सूत-( देखकर ) जिस रथ के ऊपर सुवर्णकलश के साथ श्वेतवर्ण के सुन्दर चमर फरफरा रहे हैं, जिसके शिखराम भाग पर पताकायें फहरा रही है तथा युद्ध में मारेगए हाथी, घोड़े, और मनुष्यों के असंख्य लोथों के ढेर से ऊंचीनीचीभूमि पर टक्कर खाने से जिस रथ में बंधी हुई छोटी छोटी घंटिकायें १३ वे० १४४ वेणीसंहारं नाटकं- [ चतुर्थः- नाभियुक्तमङ्गराजमनुसरति । हन्त, जातमस्मदलानामवलम्बनम् । (नेपथ्ये कळकलानन्तरम् ।) भो भोः, अस्मदर्शनभयस्खलितकार्मककृपाणतोमरशक्तयः कौरव- चमूभटाः पाण्डवपक्षपातिनश्च योधाः, न भेतव्यं न भेतव्यम् । अय- महं निहतदुःशासनपीवरोरःस्थलक्षतजासवपानमदोद्धतो रभस गामी स्तोकावशिष्टप्रतिज्ञामहोत्सवः कौरवराजस्य धूतनिर्जितो दासः पार्थमध्यमो भीमसेनः सर्वान्भवतः साक्षीकरोमि । श्रूयताम्- आश्वासयन्सन्तोषयन् , कृपः = कृपाचार्यः, किरीटिना=अर्जुनेन, मभिः युक्तंहननार्थ लक्ष्यीकृतम् , अङ्गराज कर्णम् , अनुसरति = पश्चाद् गच्छति । हन्त इति हर्षे 'हन्त हर्षेऽनुकम्पायां वाक्यारम्भविषादयो रित्यमरः । अस्मदर्शनभयस्खलितकार्मुककृपाणतोमरशक्तयः अस्माकं विलोक. नाद् यद् भयं तेन स्खलिताः कार्मुककृपाणतोमरशक्तयः चापखाशर्वलाशक्तिना- मकामाणि, येषां तत्सम्बोधने, कौरवचमूभटाः दुर्योधनसैन्ययोद्धारः, 'भटा योषाश्च योद्धारः, इत्यमरः । निहतदुःशासनपीवरोग्-स्थलक्षत- जासवपानमदोद्धतः= निहतो यो दुःशासनः तस्य पीवरं मांसलम् उरःस्थल तस्य यत् क्षतजं रुधिरं तदेवासवः मयं तस्य पानने मदोद्धतः, रभसगामी: त्वरितगन्ता, स्तोकावशिष्टप्रतिक्षामहोत्सवः स्तोकम् अल्पम् अवशिष्टः प्रतिज्ञामहोत्सवः यस्य । भीमस्य प्रतिज्ञासीद् यत् दःशासनस्य रुधिरं पास्यामि. झकृत होती रहती हैं इस प्रकार के रथ पर आरूढ़ होकर ये कृपाचार्य जी बाणों की वर्षा से शत्रुसैन्य की पराक्रमपूर्ण गति को जड़तुल्य बनादेते हुए तथा भागती हुई अपनी सेना को धैर्घ्य बंधाते हुए भर्जन के साथ युद्ध करते सहायता के लिए जा रहे हैं प्रसन्नता की बात है कि हम लोगों की सेना के लिए कुछ भाधार हो गया। (नेपथ्य में कलकलध्वनि के पश्चात् )। (भीम)-अरे अरे कौरवसेना के शूरवीरो तथा पाण्डवों के सहायको । मुझे देखकर ही भय के कारण आपलोगों के हाथ से धनुष, तलवार, गढ़ासे तथा बर्डियां छूटकर गिरी जा रही हैं । आप लोग भयभीत न हों। भयभीत न हों। संहार किएगए दुरशासन के विशाल वक्षःस्थल के रुधिर रूपी मदिरा के कर्ण की भः] प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् । १९५ कामुकमृत राज्ञो मानधनस्य कार्मुकभृतो दुर्योधनस्याप्रतः प्रत्यक्षं कुरुबान्धवस्य मृषतः कर्णस्य शल्यस्य च । पीतं तस्य मयाद्य पाण्डववधूकेशाम्बराकषिणः कोणं जीवत एव तीक्ष्णकरजक्षुण्णादसृग्वक्षसः ॥ १॥ दुर्योधनस्य च जघनं त्रोटयिष्यामि शतं भ्रातृ च हनिष्यामि तत्र केवलं दुर्योधनस्य जघनं त्रोटनं शिष्यते अत उच्यते-स्ताकावशिष्टप्रतिज्ञेति । घुतनिजिता दास इत्यनेन दासत्वेन दुर्योधनेन यो भीम उपहसितः स एव सम्प्रति तद्वधार्थ तं गवेषत इति सृच्यते । मन्वयः-मानधनस्य, कमृतः, दुर्योधनस्य, अग्रतः, कुरुवान्धवस्य, मृषतः, कर्णस्य, शल्यस्य, च, प्रत्यक्षम् , पाण्डववधूकेशाम्बराकर्षिणः, जीवतः, एव, तस्य,तीक्ष्णकरजक्षुण्णत् , वक्षसः, कोष्णम् , असक् , अद्य मया, पीतम् , ॥१॥ स दुराचारी दुःशासनो मया दण्डितइयाह-राज्ञो मानधनस्यति । मानधनस्य =मानिनः, कार्मुकभृतः= चापधारिणः, राज्ञः, अनेन विशे. पणेन क्षत्रियस्य धर्मोऽयं यत् परस्त्रातभ्यः तत्रापि च स्ववन्धुरवश्यं तच्च त्वया न कृतमित्यतीवापमानं तवेति, चापधारित्वेन च रक्षणयोग्यतास्तीति, मान- धनस्य च मानहानिरतीव लज्जाजनिति च सूयते। अग्रतः= अग्रे, नतु परोक्षम् , कुरुवान्धवस्य = कर्णपक्षे कुरुमित्रस्य शल्यपक्षे कुरुबन्धोः मातुल- स्येत्यर्थः । 'बान्धवो बन्धुमित्रयो रिति हमः । मृपतः - सहिम्नोः,शल्यस्य= मातुलस्य च प्रत्यक्षम् मध%इदानीम्, इदानीमति कलापसूत्रम् । पाण्डव. वधूकेशाम्बगकषिणः = द्रौपदीकेशवनाकर्षकस्य, जीवतः=प्राणान् धार. छकने से मदोन्मत्त (पागल ) होकर वेग से गमन करता हुआ यह जो मैं भीमसेन पाण्डवों में मंझला तथा कौरवनरेश की द्यूतकोडा से जीतकर दास बनाया हुआ तथा जिसके प्रतिज्ञामहोत्सव को पूर्ति बहुत थोड़े अंशों में अवशिष्ट है, आप सबलोगों को साक्षी बनाकर कहता हूँ। ध्यान दीजिए:- अभिमानधन तथा सशस्त्र राजादुर्योधन के, उसी प्रकार कौरव सहायक शल्य और कर्ण के देखते देखते आज मैने पाण्डवों की धर्मपत्नी [ द्रौपदी के केश और वस्त्र के आकर्षण करने वाले दुरात्मा के जीवित रहते हुए ही - १६६ घेणीसंहारं नाटक- [चतुथ:- सतः- ( श्रुत्वा । सभयम् । ) कथमासन्न एव दुरात्मा कौरवराज पुत्रमहायनोत्पातमारुतो मारुतिः । अनुपलब्धसंज्ञश्च महाराजः । भवतु । दरमपहरामि स्यन्दनम् । कदाचिद्दुःशासन इवास्मिन्न. प्ययमनार्याऽनार्यमावरिष्यति। (स्वरितं परिक्रम्यावलोक्य च । ) अये, अयमसौ सरसोसरोजविलोलनसुरमिशोतलमातरिश्वसंवाहितसा. किसलयो न्यग्रोधपादपः । उचिता विश्रामभूरियं ममरव्यापार यतः, एतेन स्वस्मिन्नतिपराक्रमः सूचितः। तस्य- दुःशासनस्य, तीक्षक- रजक्षुणात= निशितनखविदारितात् , वक्षसः= हृदयात् , कोष्णं = ईष. दुष्णम् , असृक = रुधिरम, मया भीमेन पीतम् । अत्र प्रथमचरणे परिकरा- लङ्कारः। शादलविक्रीडितं छन्दः॥१॥ श्रासनः समीपवर्ती, कौरवराजपुत्रमहावनोत्पानमारुतो मारु. तिः धृतराष्टपुत्रा एव महावनं तस्य य उत्पात वायुः तद्वत् मरुतः अपत्य भीमः । अनुपलब्धसंशः = अप्राप्तचैतन्यः मूञ्छित इत्यर्थः । महाराजः= दुर्योक्नः । स्यन्दन-रथम् । अनार्यम् अनुचितम् । सरसोसराजविलोलन- सुरभिशांतलमातरिश्वसंवाहितसान्द्रकिसलयः सरसौनां सरोजानाच विलालनेन सञ्चालनेन शीतलः सुरभिः सुगन्धिश्च यो मातरिश्वा वायुः तेन संवाहितम् संचालित किसलयं पल्लवः यस्मिन् सः, न्यग्रोधपादपः = वटवक्षः, अस्ती- उसके वक्षस्थल से तीक्ष्ण नखप्रहार के द्वारा ताजा ताजा रत निकाल कर पी जिया अथात् मैंने दुश्शासन के रक्तपान की जो प्रतिज्ञा को थी वह आज पूर्ण हो गई यद्यपि वह स्वयं एक बीर, धनुधर तथा मानी है उसका बड़ा भाई भी बोर है। यह भी नहीं कि उसकी अनुपस्थिति में किन्तु उसके देखते देखते। इसके अतिरिक्त उसके सहायक शल्य और कर्ण जैसे बोर भी उपस्थित थे इतना ही नहीं कि उसे मारकर उसका रक पान किया है उसके जीते रहते हुए ही उसका रक्त निकाल कर पान किया हूँ ॥ १ ॥ सूत-( सुनकर भय से ) भरे। कौरवनरेश के पुत्र रूपी विशालबन निर्मल करने के लिए भयङ्कर भाषी भी भाति यह दुष्ट भीमसेन समीप में ही वर्तमान है। महाराज को अभी चेतना नहीं आई अच्छा, मैं अब रयको प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् । ......~- खिन्नस्य वीरजनस्य । अत्र स्थितश्चायाचिततालवृन्तेन हरिचन्दन. च्छटाशीतलेनाप्रयत्नसुरभिणा दशापरिणामयाग्येन सरसीसमीरणे. नामुना गतक्लमो भविष्यति महाराजः। लूनकेतुश्चायं रथोऽनिवा. रित एव प्रवेक्ष्यति छायामिति । (प्रवेशं रूपयित्वा ।) कः कोऽत्र भोः । (समन्तादवलोक्य । ) कथं न कश्चिदत्र परिजनः । नूनं तथाविधस्य विशेषः । समरव्यापारखिम्नस्य सामकरणेन धान्तस्य, विश्रामभूः श्रमनिवारणस्थानम् , इयम् , उचिता= योग्या। अयाचिततालवृन्तेन = स्वयं प्राप्तव्यजनेन, हरिचन्दनच्छटाशीतलेन = श्रीखण्डशीतलेन, मप्रयत्न- सुरभिणा= अनायासेोत्तमगन्धवता, दशापरिणामयाग्येन= मूर्छानिवारण- समर्थन, सरसीसमीरणेन = सरोवरस्थवायुना, भमुना= उपस्थितन, गत. क्लमः= विगतग्लानिः श्रमरहितः । लनकेतुः= छिन्नध्वजः, अनिवारितः = अनवरुद्धः स्वयमेवेत्यर्थः । प्रवक्ष्यति-प्रवेशं करिष्यति । परिजनः = सेवकः । दूर भगाये लिये जारहा है क्यों कि कदाचित् दुश्शासन की तरह इन पर भी यह नीच नीचता कर जाय ( शीघ्र ही घूमकर और देखकर ) अहा! यह एक बटवृक्ष (बड़का पेड़ ) है । सरोवर के कमलों का प्रकम्पन करने के कारण शीतल और सुगन्ध पूर्ण वायु के झकोरों से इसकी घनी और सुकोमल पत्तियों मन्द मन्द हिल रही है । समराङ्गण में युद्ध करते करते श्रान्त वीरपुरुष के विश्राम करने योग्य यह सुन्दर भमि है। यहाँ रहकर विना किसी आयास के तालपत्रों के उपवीजन ( पङ्खा) द्वारा तथा हरिचन्दन के वृक्षों की शीतलता से और अप्रयत्नलभ्य मुगन्ध से तथा भाग्यवश सरोवरों के इस सुखकर वायु के सेवन से महाराज की खिन्नता दूर हो जायगी। (ऊपर की ओर देखकर ) रथ की पताका भी कटकर गिर गई है अतः यह [रथ] बिना किसी अवरोध के छाया में चला जायगा। ( छाया में रथ ले जाने का अभिनय करता है ) कोई है ? [महा- राज के छत्र चामर और पडो को शीघ्र उपस्थित करी] । (चारों ओर देखकर ) क्यों क्या कारण है यहाँ कोई अनुचर नहीं है ? निश्चय भीम को उस भीषण- वेश में देख और महाराज की भी यह दशा देखकर सभी नोकर चाकर डर गये हैं और पड़ाव पर तम्बुओं के भीतर प्रवेश कर गए हैं। बड़े कार की बात है।

११ वेणीसंहारं नाटकं- [चतुर्थ:- वृकोदरस्य दर्शनादेवंविधस्य च स्वामिनत्रासेन शिविरसन्निवेशमेव प्रविष्टः । कष्ट भोः, कष्टम् । दत्त्वा द्रोणेन पार्थादभयमपि न संरक्षिरः सिन्धुराजः करं दुःशासनेऽस्मिन्हरिण इव कृतं भीमसेनेन कर्म । दुःसाध्यामप्यरीणां लघुमिव समरे पूरयित्वा प्रतिज्ञा नाहं मन्ये सकामं कुरुकुलविमुखं दैवमेतावतापि ॥ २ ॥ अन्वयः-द्रोणेन, पार्थात् , अभयम् , दत्त्वा, अपि, सिन्धुराजः, न, संरक्षितः, भीमसेनेन, अरीणाम् , दुःसाभ्याम् , अपि, लघुमिव, प्रतिज्ञाम्, समरे, पूरयित्वा, अस्मिन् , दुःसासने, हरिणे, इव, करम् , कर्म, कृतम् एतावता, अपि, अहम् , कुरुकुलविमुखम् , दैवम् , सकामम् , न मन्ये ॥ २ ॥ सिन्धुराबादीनां वधेऽपि कुरुकुलविपरीतभाग्यस्य सन्तोषी न जातोऽत एव दुर्योधनश्वतन्यं न लभत इत्याह-दत्त्वेति । पार्थत् मभयं भयाभावम् , दत्त्वा, अपि, सिन्धुराजः =जयद्रथः, न संरक्षितः, भीमसेनेन,अरीणांशत्रूणाम् , दुःसाध्यां= दुःखेन सम्पादनीयाम् , 'कृत्यनामोति कर्तरि षष्टी । प्रतिक्षा = शोणितपानरूपाम् , पूरयित्वा- निष्पाय, हरिणे = मृगे, इव क्रूर निर्दयम् कर्म, कृतम् पतावताएकोनश- तधृतराष्ट्रपुत्रादिवधेन, अपि अहं = सूतः, दैवं =भाग्यम् , सकाम पूर्णमनो. द्रोणाचार्य ने अर्जुन से जयदथ की रक्षा के लिए अभयदान दिया था तथापि रक्षा नहीं किया । भीमसेनने हरिण के सदृश दुश्शासन का बध रूप नोंचकर्म किया। जिस प्रतिज्ञा की पूर्ति शत्रों के लिये असम्भव बात थी उसकी बड़ी सर- लता से पूति कराके-मेरा जहाँ तक विचार है-कुरुवंश के विपरीतविधाता इतने पर भी सन्तुष्ट नहीं है अर्थात् द्रोणाचार्य जैसे बीर जयद्रय की रक्षा का भार लिए हुए थे और अर्जुन ने उसका वध करही डाला । दुरशासन बोर था तो भी भीमसेन उसका इस प्रकार से बच किया जैसे कोई भोले भाले हरिण का बध करे और वह चूं तक न बोले । पाण्डवों की भीषण से भोषण प्रतिज्ञायें बड़ी सुगमता से पूरी होती दीख पड़ती हैं इससे तो यही विचार में भाता है कि विधाता सर्वथा

अङ्कः ]
प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् ।
१६४
(राजानमवलोक्य । ) कथमद्यापि चेतनतां न लभते महाराजः ।
भोः, कष्टम् । (निःश्वस्य । )
मदकलितकरेणुभज्यमाने विपिन इव प्रकटैकशालशेषे ।
हतसकलकुमारके कुलेऽस्मिस्वमपि विधेरवलोकितः कटाः ॥३॥
रथम् , न मन्ये-स्वीकरोमि । अतः परमपि किमपि भावात्यर्थः । अत्रोपमा.
ऽलङ्कारः । स्रग्धरा छन्दः ॥२॥
चेतनतां- चैतन्यम् , विगतमूर्च्छत्वमित्यर्थः ।
अन्वयः-मदकलितकरेणुभज्यमाने, प्रकट कशालशेषे, विपिने, इव हतसक-
लकुमारके, अस्मिन् , कुले, त्वम् , अपि, विधेः, कटाक्षः, अवलोकितः ॥३॥
मदकलितकरेणुभज्यमाने= मदेन कलितः व्याप्तो यः करेणुः हस्ती तेन
भज्यमाने संमृद्यमाने, प्रकटकशालशेषेप्रकटः एकशालः एकमात्रवृक्षः शेषः
भवशिष्टः यत्र तस्मिन् , विपिने वने, इव । कुरुकुले एक एव दुर्योधनोऽवशिष्टः
सर्वे च भीमेन विनाशिता इति भावः । हतसकलकुमारके व्यापादितसकल
राजपुत्रे, अस्मिन् कुले त्वं = महाराजदुर्योधनः, विधेः- देवस्य कटाक्षः=
बेभा, अवलोकितः, किं त्वमपि चेतना न लप्स्यस इति भावः । अत्र पूर्णो-
पमालङ्कारः। पुष्पिताप्रा छन्दः ॥ ॥
कौरववंश के प्रतिकूल है और इतना सब कुछ कराक भी तृम नही है भविष्य
में न मालूम क्या क्या करावंगा ॥२॥
( राजा को देखकर ) क्यों अब भी महाराज की मूच्छी दूर नही हो रही
है ? बड़े दुःख की बात है । (आह भरकर ) मदोन्मत्त गजराज के द्वारा जङ्गल
के ध्वस्त कर देने पर जिस प्रकार एकाध ही वृक्ष कहीं पर अवशिष्ट दिखलाई
पड़े उसी प्रकार इस कुरुवंश के सम्पूर्ण राजकुमारों के नाश हो जाने पर एकमात्र
अवशिष्ट श्राप [ दुर्योधन ] दुर्दैव के नेत्रों से देखे जारहे हैं अर्थात् जिस प्रकार
एक पागल हाथी विशाल और गम्भीरवन में घुस कर उसके सभी वृक्षों को
तोड़ताड़ कर नष्ट कर डाले और बड़ी कठिनाई से एकाध वृक्ष वच जाँय उसी
प्रकार इस मतवाले भीम के द्वारा कुरुवंश के सभी राजकुमारों का संहार हो
चुका और केवल आर [ दुर्योधन ] जोते हुए बच गये हैं दुर्दैव की दृष्टि आप
पर भी पड़ रही है कदाचित् आपको भी न समाप्त करदे ॥३॥

२०० वेणीसंहारं नाटकं- [चतुर्थ:- (आकाशे लक्ष्य बद्ध्वा । ) ननु भो हविधे, भरतकुलविमुख, अक्षतस्य गदापाणेरनाढस्य संशयम् । एषापि भीमसेनस्य प्रतिज्ञा पूर्यते त्वया ॥४॥ दुर्योधनः-( शनैरुपलब्धसंज्ञः । ) माः, शक्तिरस्ति दुरात्मनो वृको. दरहतकस्य मयि जीवति दुर्योधने प्रतिक्षा पूरयितुम् । वत्स दुःशा- सन, न भेतव्यं न भेतव्यम् । अयमहमागतोऽस्मि ननु । सूत, प्रापय एथं तमेवाहेशं यत्र वत्सो मे दुःशासनः । हतविधे =हतभाग्य, दुर्भाग्येत्यर्थः । अन्वयः-गदापाणेः, अक्षतस्य, संशयम् , अनारूढस्य, भीमसेनस्य, एषा, अपि, प्रतिज्ञा, त्वया, पूर्यते ॥४॥ गदापाणेः- गदाधारिणः, मक्षतस्य प्रहारानभिहतस्य संशयं-प्रति- ज्ञापूत्यर्थ प्रवृत्ते युद्धे गदायुद्धकुशलो दुर्योधनो मा हनिष्यति अथवा मम प्रतिज्ञा पूर्ण भविष्यतीत्याकारकविशयम् , अनारूढस्य =अप्राप्तस्य, यदि अचेतनता नविनष्टा स्यात्तदा स्वयमेव भीमः पूर्णप्रतिज्ञः स्यादिति भावः । एषा= दुर्योध. नोरुभाजन्यवधरूपा, प्रतिज्ञा प्रतिश्रुतिः, त्वया=हतविधिना, पूर्यते '-स. म्पूणीक्रियते । मनुष्टुबछन्दः ॥ ४ ॥ उपलब्धसंज्ञःप्राप्तचैतन्यः । अनषगतदुःशासनबधो दुर्योधनो दुःशासन- प्राण चिकाईराह-माः शक्तिरिति । (आकाश की ओर देखकर ) ऐ भरतवंश से रुष्ट और क्रूरविधाता ! भीमसेन के हाथ में गदा है। इनकी कोई क्षति भी नहीं हुई। इन्हें किसी प्रकार के संशय रूप दोले पर भी नहीं झूलना पड़ा । तो भी इस भीमसेन को प्रतिज्ञा की पूर्ति करते जा रहे हो ॥ ४ ॥ दुर्योधन-(धीरे धीरे चैतन्य होकर ) मोह ! वायुपुत्र दुष्ट अभागे भीमसेन की क्या शक्ति है जो मुझ दुर्योधन के जीवित रहते हुए अपनी प्रतिज्ञा की पूर्ति करे । वत्सदुश्शासन | त्रस्त न हो त्रस्त न हो [ डरो न ] यह लो अब मैं माही गया। सूत, मेरे रथ को उसी स्थान पर ले चलो जहाँ मेरा प्यारा शासन है।

ब] प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् । २०१ . सूतः-मायुप्मन् , अक्षमाः सम्प्रति वाहात रयमुखोदुम् । (अपवार्य । ) मनोरथं च । दुर्योधनः-(रथादवतीय, सगर्व साकूतं च ।) कृतं स्यन्दनगमन कालातिपातेन । सूतः-( सवैलक्ष्य सकरुणं च । ) मर्षयतु मर्षयतु देवः । दुर्योधनः-धिसूत, कि रथेन । केवलमरातिविमर्दसंघट्टसञ्चारी दुर्योधनः खल्वहम् तद्गदामात्रसहायः समरभुवमवतरामि । सूतः-देव, एवमेतत् । दुर्योधनः-यद्येवं किमेवं भाषसे । पश्य- वालस्य में प्रकृतिदुर्ललितस्य पापः पापं व्यवस्यति ममक्षमुदायुधोऽसौ । मक्षमाः असमर्थाः, वाहाः = अश्वाः, मनोरथं दुःशासनत्राणरूपम् । स्यन्दनगमनकालातिपातेन रथगमनकालयापनेन । धिक सूत=हे सूत त्वां धिक । सूत-महाराज ! इससमय आप के घोड़े इस रथ को खींचने में असमर्थ है (छिपाकर) और मनोरथ को अथात् भापकी इच्छा पूर्ण करने में भी असमर्थ है। दुर्योधन-( रथ से उतर कर अनिमान के साथ व्यापूर्वक) समय बिताकर रथ पर चलने की कोई आवश्यकता नहीं । सुत-(लज्जित होकर कातर स्वरसे) क्षमा कोजिए । क्षमा कीजिए । महाराण! दुर्योधन-सूत । तुझे धिक्कार है। रथ से क्या ? शत्रुवों को ठसाठस मोर के भीतर मैं [दुर्योधन अकेला भ्रमण करने वाला हूँ । केवल गदा हाथ में लेकर मैं रणक्षेत्र में उतरने जा रहा हूँ। सुत-महारज, आप ऐसे ही हैं [ इसमें सन्देह ही क्या ?] दुयोधन-यदि यही बात है तो फिर इस प्रकार की बातचीत क्यों कर रहे हो ? अर्थात् जब तुम्हें मेरे पराक्रम के विषय में ज्ञान है तो फिर क्यों कह रहे हो कि घोदे रथ नहीं खींचसकते । देखो:- यह नीच [ भीम सेन ] हाथ में शस्त्र लेकर शैशवकाल से मेरे भाखों के ।

૨૦૨ वेणीसंहारं नाटकं- [ चतुर्थः- अस्मिन्निवारयसि किं व्यवसायिनं मां कोषो न नाम करुणा न च तेऽस्ति लज्जा ॥५॥ सृतः-(सकरुणं पादयोनिपत्य । ) पतद्विक्षापयामि । आयुष्मन् , मन्वयः-प्रकृतिदुर्ललितस्य, बालस्य, पापम् , मे समक्षम् , पापः, उदा. युधः, असो, व्यवस्यति, अस्मिन् , व्यवसायिनम् , माम् , किम् , निवारयसि, ते, क्रोधः, न, नापि, करुणा, नच, लज्जा, अस्ति ॥ ५॥ बालस्येति। प्रकृतिदुर्ललितस्य स्वभावतः चपलस्य, बालस्य-अल्प. बयस्कस्य,पापंमरणम्,मेमम, समक्षम्, पाप: पापी उदायुधः-उद्यतशस्त्रः, असौ=भीमः, व्यवस्यति, अस्मिन्-भीमविषये, व्यवसायिनम् = उद्यो- गिनम् भीमहननार्थमितिभावः । मां दुर्योधनम् , निवारयसि -अवरु. पत्पि, किम् , ते क्रोधो न, राजबन्धुबधकाले स्वयाऽवश्यं क्रोधः कार्यः। नापि, करुणा- दया, परविनाशकालेऽवश्यं दया कार्या। न च लज्जा अस्ति । मम समक्षं यच्छत्रुणा प्रतिज्ञा पूर्यते तदतीव लज्जाकरमिति भावः । वसन्ततिलका विज्ञापनामेवाह-आयुष्मनिति । सम्पूर्णप्रतिक्षेन =पीतदुःशासन- सामने लालित इस बालक । दुइशासन के बध की चेष्टा कर रहा है । इसपापी का प्रतिकार करते हुए मुझे क्यों निषेध कर रहे हो क्या तुम्हें [ शत्रुपर ] क्रोध नहों भाता? क्या बालक पर] दया का सञ्चार भी नहीं होता? अथवा क्या तुम्हें [ अपने कार्यपर ] लज्जा भी नहीं लगती ? तात्पर्य्य यह कि दुश्शासन मेरा छोटा भाई है अभी बच्चा है लड़कपन से दुलारा गया है अतः लड़कपन के कारण द्रौपदी के केश और वस्त्रों को इसने खींचा है । फिर भी उसका बदला चुकाने के लिए यह भीमसेन शस्त्र लेकर उद्यत है । मैं उसका प्रतिकार करने के लिए तय्यार हूँ। तुम रोक रहे हो इसमें ऐसे दुरात्मा शत्रु पर तुम्हारे क्रोध की ज्वाला नहीं भड़कती है और न तुम्हें लड़के पर दया आती है और ऐसे व्यसन के समय में 'मेरे घोडे रथ खींचने में असमर्थ हैं'। यह बात कहने में तुम्हें लज्जा भी नहीं आती ॥५॥ सूत-(करुणा के साथ चरणों पर गिरकर) विनम्र निवेदन है-"महाराज !

प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् । २०३ सम्पूर्णप्रतिशेन निवृत्तेन भवितव्यमिदानी दुरात्मना वृकोदरहतकेन । मत एवं ब्रवीमि । दुर्योधनः-(सहसा भूमी पतन् । ) हा वत्स दुःशासन, हा मदाबा. विरोधितपाण्डव हा विक्रमैकरस, हा मदङ्कदुर्ललित, हा मरातिकु. लगजघटामृगेन्द्र, हा युवराज, क्वासि । प्रयच्छ में प्रतिवचनम् । (इति निःश्वस्य मोहमुपगतः । ) सूतः-राजन् , समाश्वसिहि समाश्वसिहि । दुर्योधनः-(संज्ञा लब्ध्वा । निःश्वस्य । ) युक्तो यथेष्टमुपभोगसुखेषु नैव त्वं लालितोऽपि हि मया न वृथानजेन । शोणितेन अतएव निवृत्तेन, दुरात्मना वृकोदरहतकेन-दुष्टभीमेन, भवितव्यम् , इदानोमित्यन्वयः । एवं मर्षयतु आयुष्मानिति, युद्धे न गन्तव्यमित्यर्थः । मदासाविरोधितपाण्डव =ममाज्ञया विरोधितः पाण्डवः येन तत्सम्बो- धने, ममाज्ञयैव द्रौपदीकेशाम्बराकर्षणं कृतं ततश्च तस्य पाण्डवेन विरोषो जात इति भावः विक्रमकरसविक्रमः एकरसः द्वितीयगुणः यस्य शशारादौ विषे वीय गुणे रागे वे रसः' इत्यमरः। मरातिः= शत्रुः, घटा समूहः, मृगेन्द्रः = सिंहः मोहं = मूर्छाम् , उपगतः =प्राप्तः । इस समय तक दुरात्मा नीच भीमसेन अपनी प्रतिज्ञा की पूर्ति कर चुका होगा" इसीलिए मैं इस प्रकार कह रहा हूँ । दुर्योधन-(एकाएक पृथ्वोपर गिरता हुआ ) हा प्रिय दुश्शासन । हाय मेरी आज्ञा से पाण्डवविरोधी !! हाय पराक्रमपरायण !!! हाय मेरी गोदी के खेलने वाले ! हाय शत्रुकुल रूपी हाथियों के झुण्ड के लिए सिंह । हाय युवराज ! तुमकहाँ हो ? मुझे उत्तर दो ( टेढो श्वास लेकर मूर्छित हो जाता है) -सून-महाराज ! धैर्य धारण कीजिए ; धर्म्य धारण कीजिए । दुर्योधन-(चैतन्य होकर आह भर कर ) हे वत्स! मैंने तुम्हें इच्छा के अनुकूल भोजनवस्त्रादि रूप उपमोगसामग्री २०४ वेणीसंहारं नाटकं- [ चतुर्थः- मस्यास्तु वत्स तव तुरहं विपचे. यत्कारितोऽस्यविनयं न च रक्षितोऽसि ॥६॥ (इति पतति ।) सूतः-आयुष्मन, समाश्वसिहि समाश्वसिहि । दुर्योधनः- धिक्सूत, किमनुष्ठितं भवता । मन्धयः-(हे) वत्स, स्वम् , उपभोगसुखेषु, यथेष्टम् , नैव, युक्तः, वृथा. प्रजेन, मया, त्वम् , हि न, लालितः, तव, अस्याः, विपत्तः, हेतुः, अहम् , तु, अविनयम् , यत् कारितः, असि, नच, रक्षितः असि ॥ ६ ॥ दुर्योधनी विलपति-युक्तो यथेष्टमिति । उपभोगसुखेषु उतमभोजनादिजन्यसुखेषु, यथेष्टम् = इच्छानुरूपम् , नैव युक्तः = सम्मिलितः, सर्वदा मदर्थमेव व्यापृतत्वाद् । वृथानजेन = व्यर्थज्ये- प्ठेन मया, लालितः = विलासितः, मस्याः= हृदयविदारणरूपायाः, विपत्त:= आपत्तेः, तु-तु शब्दः पूर्वव्यवच्छेदकः । अविनयं =केशाम्बराकर्षणम्, कारित इत्यत्र प्रयोज्ये कर्मणि तप्रत्ययः। असि त्वमित्यस्यात्राप्यन्वयः। नच, रक्षितोऽसि भीमादिति शेषः । अविनये यदि नियोजितस्तदा तत्प्रयुक्तापत्तौ रक्षणीयोऽपि- मयेति भावः। अत्र चतुर्थचरणे विशेषोक्तिरलङ्कारः। वसन्ततिलकाछन्दः॥६॥ के उपभोग में नहीं लगाया। तुम्हारा मैंने कभी प्यार भी नहीं किया। मैं व्यर्थ ही ज्येष्ठ भ्राता हुआ। तुम्हारी इस विपत्ति का कारण मैं ही हूँ क्यों कि मने चापल्य की शिक्षा तो दी परन्तु तुम्हारी रक्षा न कर सका अर्थात् मेरी ही भाज्ञा से द्रौपदी के वस्त्र और केश का भाकर्षण तूने किया जिसके कारण यह विपत्ति तुम्हारे शिर पर पहराई है परन्तु इस विपत्ति से तुम्हारी रक्षा करने में मैं समर्थ न हो सका ॥६॥ (फिर गिरपड़ता है)। सृत-महाराज | धैर्य धारण कीजिए । धर्म्य धारण कौथिए । दुर्योधन- सृत ! धिक्कार है। यह मापने क्या कर डाला ?

भः] प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्धयोपेतम् । २०५ ....... ..." ranAmAN- रक्षणीयेन सततं वाले नाक्षानुवर्तिना। दुःशासनेन भ्रात्राहमुपहारेण रक्षितः ॥ ७ ॥ सूतः-महागज, मर्मभेदिभिरिपुतोमरशक्तिपासवमहाग्थाना- मपहतचेतनावानिश्चेतनः कृतो महागज इत्यपहतो मया रथः। दुर्योधनः-सृत, विरूपं कृतवानसि । . अन्वयः-सततम् , आज्ञानुवर्तिना, बालेन, रक्षणीयेन, प्रात्रा, दुःशासनेन, उपहारेण, अहम् , रक्षितः ( त्वया) ॥ ७ ॥ सततं = निरन्तरम् , आज्ञानुवतिना = आदेशानुमाणिा, घालेन = अल्पवयस्केन, अतएव, रक्षणायन = रक्षायोग्येन, भ्रात्रा - दु शासनेन, उप- हारेण = बलिना, अहं दुर्योधनः, रक्षितः त्वयेति शेषः । मदक्ष गार्थ दःशासनो बलिरूण प्रदत्तः किं त्वया। यथा देवेभ्यः स्वरक्ष / वलिदायने तथेति भावः । अत्र पदार्थगतकाव्यालङ्गमलारः । अनुष्टुप् छन्दः ॥ ७ ॥ मर्मभेदिभिः = अन्तःकरणनेदकैः, इपुतोमरशक्तिप्रामवः = वाण- शर्वलाशक्तिनामकास्त्रविशेषकुन्नवर्षः, महारथानां -दशपइन्नवार्योधयित- माम् अपहतचेतनत्वात् - निश्चेतनत्वात् , महाराजः - भवान् , निश्चे. तनः = मूच्छितः, कृतः, इति = अतः, रथः स्यन्दनः, अपहृतः, मया । विरूपं%3Dविपरीतम् । सर्वदा आज्ञापालन करने में तत्पर कनिष्ट भ्राता दुश्शासन की, जो निरापालक - था, रक्षा करनी चाहिए थी। उसे बलि देकर [ आपने ] मेरी रक्षा की है अथात् बच्चे को रक्षा चाहे जैसे होती करते परन्तु रक्षा न करके प्रत्युत उसका वध कराके मुझे बचाया है आपने यह काम अच्छा नहीं किया ॥ ७ ॥ सूत-राजाधिराज । महारथियों के मर्मछेदीवाण, भाले, पळे और गड़ामों के प्रहार से महाराज मुछित कर दिये गए अतः मैंने [ वहाँ से ] रष इटा लिया। दुर्योधन-सूत । प्रतिकूल [ अनुचित ] कार्य कर डाले हो।

२०६ वेणीसंहारं नाटक- [चतु:- तस्यैव पाण्डवपशोरनुजद्विषो में क्षोभैर्गदाशनिकृतेन विबोधितोऽस्मि । तामेव नाधिशयितो रुधिराशय्या दौःशासनी यदहमाशु वृकोदरो वा ॥ ८ ॥ (निःश्वस्य नभो विलोक्य ।) ननु भो हतविधे, कृपाविरहित, भरतकुल. विमुख, मन्वयः-पाण्डवपशोः मे, अनुजद्विषः, तस्य, एव, गदाशनिकृतेः, क्षोभः, न, विबोधितः, अस्मि. ( अतएव ) ताम् , एव, दौःशासनीम् , रुधिराशय्याम् , अहम् , न, अधिशयितः, आशु, वृकोदरः, वा, न (अधिशयितः ) ॥ ८ ॥ कथं विरुपं कृतमित्याह-तस्यवति । पाण्डवपशः = पाण्डवः पशुरिव तस्य, मेमम, अनुजद्विषः कनिष्टभ्रातृशत्रोः, तस्य = मीभस्य, एव, गदाशनिकृतैः गदा अशनिः वज्र इद तत्कृतैः, क्षोभैः = प्रहारः, विवोधितः = प्राप्तचैतन्यः, अस्मि भवामेत्यर्थः । यदि तस्य गदाभिघातैः विगतमूर्छः स्याम् तदेति भावः । अतएव ताम् , एव, दौःशासनी = दुःशासनसम्बन्धिनीम् , रुधिराद्रशय्यांशोणितक्लिनशयनीयम् , अहम् , न अधिशयितः, न सुप्तः, आशुशीघ्रम् , वृकोदरः = भीमः, वा नाधिशयितः। यदि तस्य गदयोत्थितः तदा द्वयोर्युद्ध सति वृकोदरस्य घातमहं कर्याम् अथवा मा भोमो हन्यादिति भावः। वसन्ततिलका छन्दः ॥ ८॥ मेरे कनिष्ठ भ्राता के विघाती असभ्य पाण्डुपुत्र (भीम) के वज्र सदृश गदा के महारों से मेरी मूर्छा दूर न की गई क्यों कि दुश्शासन के रक से पङ्किल [कीचड़ 'से युक्त] शय्यापर नतो मैं शयन किया और न भीम को ही शीघ्र ही शयन कराया अर्थात् मुझे वहीं पर चेतनाविहीन होकर पड़े रहने देते ; मुझ पर भीम के गदा- प्रहार पड़ने देते जिससे मुझमें चेतना का सञ्चार होता और मैं फिर या तो वहाँ दुशासन का शव है वहाँ मैं भी सर्वदा के लिए सोजाता अथवा भीम को ही शयन करा देता। मुझे रणक्षेत्र से दूर हटा कर महान् अनुचित तूने किया॥८॥ (उच्चास लेकर और आकाश की ओर देखकर ) भरे निर्दई भरतवंशः से कट दुर्भाग्य : . युद्ध करके प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् । २०9 - अपि नाम भवेन्मृत्युनं च हन्ता वृकोदरः । सुतः-शान्तं पापं शान्तं पापम् । महाराज, किमिदम् । दुर्योधनः- घातिताशेषबन्धोमें कि राज्येन जयेन वा ॥ (ततः प्रविशति शरप्रहारवणबद्धपहिकालङ्कृतकायः सुन्दरकः । ) सुन्दरकः- (क)अजा, अवि णाम इमस्सि उसे सारहिदुहमओ (क) आर्याः, अपि नामास्मिन्नुद्देशे सारथिद्वितोयो दृश्रो युष्माभि. मन्वयः-मृत्युः, अपि, नाम, भवेत् , वृकोदरः, नच, हन्ता, ( भवेत् ) पातिताशेषबन्धोः, मे, राज्येन , किम् , वा, जयेन, किम् , ॥ ९ ॥ स्वपमेव मृत्युभवतु भीमो न हन्यादित्याह-अपिनामेति । अपि, नामेति सम्भावनायाम् । वृकोदरः नच हन्ता=हिंसकः । मृत्युभवतु नच वृकोदरी हन्ता भवतु इति भावः । अनिष्टश्रवणात् सूतः वचनसमाप्तिमध्य एवाह-शातं पापमिति । इत्थं न वाच्यमित्यर्थः। घातिताशेषवन्धी-हिंसितनिखिलबान्धवस्य, मे राज्येन किम् वा-अथवा, जयेन किम् , राज्यजययोः न किमपि प्रयोजनमित्याशयः मनुष्टुप छन्दः ॥९॥ शरप्रहारवणवद्धपट्टिकालङ्कृतकायः शरप्रहारेण यद् व्रणम् तत्र बद्धा या पट्टिका व्रणाच्छादनवनविशेषः तया अलकृतः कायः शरीरं यस्य सः । उद्देशे स्थाने, सारथिद्वितीयः- सूतसहितः, महाराजदुर्योधनः, युष्मा- यदि मेरी मृत्यु भी हो तो भीम घातक न हों [ यही प्रार्थना है ] सुत-अमाल का नाश हो । महाराज | यह क्या ? दुर्योधन- जब मेरे सभी परिवार को समाप्ति हो गई तो फिर राज्य और विजय- लाम से क्या प्रयोजन ? ॥९॥ (इसके अनन्तर वाणों के द्वारा क्षत अों पर पट्टी बांधे हुए सुन्दरक का प्रवेश )। सुन्दरक-ऐ भद्रपुरुषो। क्या आपलोगों ने इस स्थानपर सारथि के साथ . .

२०० बेणीसंहारं नाटकं- [ तृतीय:- ~..... । दिवो तुम्मेहि महाराजदुज्जोहणो ण वेत्ति । (निरूप्य ।) कहंण कोवि मन्तेदि । होदु । पदाणं बद्धपरिभराणं पुरिसाणं समूहो दीसह । एत्थ गदुम पुच्छिस्सम् । (परिकम्प विलोक्य च ।) कहं एदे क्खु सामिणो गाढप्पहारहदस्स घणसण्णाहजालदुभेज्जमुहोह कडवत्तेहिं हिम. मादो सल्लाई उद्धरन्ति । ता ण क्खु पदे जाणन्ति । होदु । मण्णदो विविणइस्मम् । ( अप्रतोऽवलोक्य, किंचित्परिकम्य । ) इमे पखु अवरे महाराजदुर्योधनो न वेति । कथं न कोऽपि मन्त्रयते । भवतु । एतेषां बद्धपरिकराणां पुरुषाणां समूहो दृश्यते । अत्र गत्वा प्रक्ष्यामि । कथमेते खलु स्वामिनो गाढप्रहारहतस्य धनसन्नाहजालदुभद्यमुखैः कक्कपत्रैहृदया- च्छल्यान्युद्धरन्ति । तन्न खल्वेते जानन्ति । भवतु । अन्यतो विचेष्यामि। भिः दृष्टो नवेति पृच्छति सुन्दरकस्तत्रत्यजनम् । कोपि, कथं, न, मन्त्रयते- कथयति । ततोन्यत्र गत्वा पृच्छति । एतेऽपि न जानन्तीत्याह-कथमेते खलुस्वामिन इति । गाढप्रहारहतस्य = ग.ढं मृशं यथास्यात्तथा यः प्रहारः तेन हतस्य मूर्चितस्य, घनसनाहजालदुर्भद्यमुखैः = निविडकवचसमूह इव दुर्भा मुखम् अप्रम् येषां तेः, कङ्कपत्रः = शल्योद्धारकवस्तुविशेषः, श- ल्यानिशकून् , उद्धरन्ति=निःसारयन्ति । विवेष्यामि निश्चिनोमि । महाराज सुयोधन को देखा है अथवा नहीं ? ( देखकर ) क्यों क्या कारण है कोई उत्तर नहीं देता ? अच्छा । यह कवच गरण किए हुए सैनिकों का समूह दृष्टि- गोचर हो रहा है। यहीं चलकर पूछता हूँ ( इधर उधर घूमकर और देखकर ) अरे, ये तो अपने अपने स्वामी के, जो प्रखर प्रहार से व्यथित हैं, हृदय से वाण की गासियों को कप के द्वारा निकालने में तल्लीन है। हद कवचों के जाळ के भीतर इस शल्योद्धारक (कङ्कपत्र ) यन्त्र के मुख महान प्रयत्न से प्रविष्ट किए जारहे हैं । ये लोग क्या जाने ? अर्थात् ये लोग अपने कार्य में संलग्न हैं ये क्या जाने कि महाराज कहां हैं ] अच्छा [चलू] अन्य किसी स्थान में अन्वेषण कर ( सामने देखकर, थोड़ा इधर उधर घूमकर ) ये और भी बहुतसे शूरवीर एकत्रित दिखाई पड़ रहे हैं अतः वहाँ चल कर पूछगा। क्यों, क्या भाप लोग --- बE] प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् । २०8 प्पहूरदरा सनदा वीरमगुस्सा दीसन्ति । ता एत्य गदुम पुच्छि- स्सम् । (उपगम्य । ) हो. जाणह तुम्हे कसित उहेसे कुरुणाहो वहात्ति । कह पदे विमें पेक्खिन महिमदरं रोमन्दि । ( दृष्टा।) ता क्खु एदेवि जाणन्ति । हा, मदिकरुणं क्खु पत्थ वट्ट । एसा पोलमादा समलविणिहदं पुत्त सुणिम रत्तंसुमणिवलणाए सम. ग्गभूसणाए वहूर सह मणुमरदि । (सरलापम् । ) साहु वीरमादे, साहु, मण्णस्सि वि जम्मन्तरे मणिहदपुत्ता हुविस्ससि । होदु । इमे खल्वपरे प्रभूततराः सङ्गता वीरमनुष्या दृश्यन्ते । तदत्र गत्वा प्रक्ष्या- मि । हहो, जानीथ यूयं कस्मिन्नुद्देशे कुरुनाथो वर्तत इति । कथमेतेऽपि मां प्रेक्ष्याधिकतरं रुदन्ति । तन्न खस्वेतेऽपि जानन्ति । हा, अतिकरुणं खल्वत्र वर्तते । एषा वीरमाता समरविनिहतं पुत्रकं श्रुत्वा रक्तांशुकनिव. सङ्गताः-सम्मिलिताः, प्रभूततरा:अत्यधिकाः, मपरं = अन्ये, इमे, वीर- मनुष्याः, दृश्यन्ते खलु इत्यन्वयः। कस्मिन् उद्देशे स्थाने, कुरुनाथ:- दुर्योधनः वर्तत इति जानीयेत्पन्वयः। प्रेक्ष्य = दृष्ट्वा, रुदन्तीति-यपत्र महा- राजोऽभविष्यत्तदा मामकथयिष्यत्र ते महाराजः, नचाचयत् किन्तु अधिकतरमेव ग्दन्तीत्यनुमीयते नात्र महाराज इति भावः । वीरमाता-वीरस्य जननी, सम. रविनिहतं समामे व्यापादितम् , पुत्रकमिति स्वार्थे कप्रत्ययः। रकां शुकनिवसनयारकोशुकं रकवस्त्रं निवसनं परिधानं यस्याः तया, समप्र- जानते हैं कौरवों के अधिराज [ दुर्योधन ] किस स्थान पर हैं ? क्यों ? ये मुझे देखकर परिमाण से अधिक अश्रुपात कर रहे हैं अतः ये भी नहीं जानते है ( देखकर ) हाय ! यहाँ तो महान् दुष्कर कार्य हो रहा है । यह वीरमाता युद्ध में अपने पुत्र की मृत्यु सुनकर अरुण वस्त्र धारण किये हुई तथा सम्पूर्ण अलङ्कारों से अलकृत पुत्रवधू के साथ प्राण परित्याग कर रही है (श्लाघापूर्वक ) धन्य । वीर जननी धन्य !! दूसरे जन्म में भी तुम्हें पुत्र की मृत्यु न देखना पड़ेगा। अच्छा, अब यहाँ से दूसरे स्थान पर चलकर अन्वेषण करूँगा । (दूसरे स्थान में देखकर ) यह एक अन्य शूरवीरों का दल, जिसके शरीर अनेक शस्त्रों के आ. . १४ वे ૨૦ वेणीसंहारं नाटकं- [ चतुर्थ:- मण्णदो पुच्छिस्सम् । ( अन्यतो विलोक्य । ) अनं अवरो बहुप्पहार- णिहदकानो अकिदव्यणबन्धी पत्र जोहसमूहो इमं सुण्णासणं तुल. क्रम उवालहिम रोइदि । णणं पदाणं पत्थ एव्व सामी बावादिदो । ताण क्खु पदे वि जाणन्दि । होदु । अण्णदो गदुर पुच्छिस्सम । (सर्वतो विलोक्य । ) कहं सव्वा एव भवत्थाणुरुवं व्यसणं अणुभ- वन्तो भामधमविसमसीलदाए पज्जाउला जणो । ता कं दाणी पत्थ पुच्छिस्सम् । कं वा उवालहिस्सम् । होदु । स एव एत्थ विचि. णइस्सम् । ( परिक्रम्य । ) होदु । देवचं दाणी उवालहिस्सम् । हहो देव, एमादसाणं अक्खोहिणीणं णाही जेट्टो भादुसदस्स भत्ता गङ्गे- सनया समप्रभूपणया वध्वा सहानुम्रियते । साधु वीरमातः, साधु । अन्य. स्मिन्नपि जन्मान्तरेऽनिहतपुत्रका भविष्यसि । भवतु । अन्यतः प्रक्ष्या- मि । अयमपरो बहुप्रहारनिहतकायोऽकृतत्रणबन्ध एव योधसमूह इमं शून्यासनं तुरङ्गममुपालभ्य रोदिति । नूनमेतेपामत्रैव स्वामी व्यापादितः तन्न खल्वेतेऽपि जानन्ति । भवतु । अन्यतो गत्वा प्रक्ष्यामि । कथं सर्व एवावस्थानुरूपं व्यसनमनुभवन्भागधेविषमशीलतया पर्याकुलो जनः । तत्किमिदानीमत्र प्रक्ष्यामि । कं वोपालस्ये ! भवतु । स्वयमेवात्र विचे. भूषणया= समग्रं सर्वाङ्गव्याप्तं भूषणम् अलङ्कारः यस्याः तया, बध्वा =पुत्र- बिया, सह, अनुम्रियते-पश्चात्प्राणत्यागं करोति, वीरमाता, अत्रैवान्वेति । अनि हतपुत्रका जीवत्पुत्रका । अकृतवणबन्धः = अकृतपटिकः । शून्यासनम् = शून्यम् भारोहकरहितम् आसनं पीटं यस्य तम् , तुरङ्गम् = अश्वम् । भवस्था- घात से जर्जर हो रहे हैं, तथा व्रण विना किसी उपचार-[ अर्थात् आषध पट्टी के बिना ] यों ही पड़े हुए हैं, आसन रहित अश्व को पकड़कर विलख रहा है, निश्चय इन लोगों के स्वामी यहीं मारे गये हैं। अतः ये भी [ महाराज को ] नहीं जानते । अच्छा दूसरे स्थान पर चलकर पूछु । [चारों तरफ देखकर ] भरे यहां तो सभी लोग अपनी अपनी दशा के अनुरूप विपति का अनुभव करते हुए भाग्य के [विधाता के वाम होने के कारण] विपरीत होने --- म: प्रवाधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् । अहोणङ्गरामसल्लकिवकिदवम्ममस्सत्थामप्पमुहस्स रामचक्कस्स समलप्पुहवीमण्डलेक्कणाहो महागअदुज्जोहण वि अण्णेसोमदि । मण्णेसीमन्तो वि ण जाणीमदि कस्सि उहेसे वट्टइत्ति । ( विचिन्त्य निःश्वस्य च । ) अहया कि पत्य देवं उवालहामि । तस्स क्खु पदं णि मच्छिमविउरवणवीअस्स अवधीरिदपिदामहहिदोवदेसङ्कुरस्स सउणिप्पाच्छाहणादिविरुढमलस्स जद्गेहजदविलसाहिण संभूद- प्यामि । भवतु । देवमिदानामुपालप्स्ये। हहा देव, एकादशानामतीहि. णीनां नाथो ज्येष्ठो भ्रातृशतस्य भर्ता गाङ्गेयद्रोणाङ्गराजशल्यकृपकृतव- मश्वित्थामप्रमुखस्य राजचक्रम्य सकलपृथ्वीमण्डलैकनाथो महाराजदुर्यो- धनोऽप्यन्विष्यते । अन्विष्यमाणोऽपि न ज्ञायते कस्मिन्नुद्देशे वर्तत इति । अथवा किमत्र देवमुपालभे । तस्य खल्विदं निर्भसितविदुरवचन- बीजस्यावधीरितपितामहहितोपदेशाङ्कुरस्य शकुनिप्रोत्साहनादिविरूढमूल. नुरूपं दशायोग्यम् , व्यसनं-दुःखम् । भागधेयविषमशीलतया=विप. रीतभाग्यतया, पर्याकुलः समन्तादाकुर: । उपालप्स्ये-साक्षेपं कथयिष्यामि । मौहणीनां संख्याविशेषविशिष्टसेनानाम् , नाथः, भातृशतस्य ज्येष्ठः, निर्धा- रणेऽत्र षष्टी। गाया भीष्मः, अङ्गराजः = कर्णः। राजचक्रस्यराज- समूहस्य, भर्तेत्यन्वयः। अन्यिष्यत इति । य एतादृशः स स्वयमेव विदितो भवेत् नचान्लेषणापेक्षा परन्तु अन्विष्यत इति महदाश्चर्यम् निखिलसेवकानां विना- शादन्विष्यमाणोऽपि न ज्ञायत इतिगृढाभिप्रायः । के कारण व्याकुल हो रहे हैं । अतः यहाँ किससे पूछ ? और किस दोषी ठहराऊं। भच्छा, स्वयं ही मैं [ महाराजको ] अन्वेषण करता हूँ। अच्छा, अब मैं विधाता को ही दोषी मानता है । अये विधातः ! एकादश ( ग्यारह ) अक्षौहिणी सेना के स्वामी, सौ भाइयों के बड़े भाई, भीष्म, जयद्रथ, द्रोण, कर्ण, शल्य, कृप, कृतव- मा, तथा अश्वत्थामा इत्यादि राजाधिराजोंके स्वामी अखण्ड भूमण्डल के एक छत्र राजाधिराज दुर्योधन का भी अन्वेषण करना पड़ता है। अन्वेषण करने पर भी नहीं जाना जाता कि महाराज किस स्थान में हैं। अथवा इसमें भाग्य को दोषी क्यों है । क्यों कि विदुर के वचनों की अवहेलना जिस वृक्ष का बीज है । भीष्म ? .

२१२ वेणीसंहारं नाटकं- [चतुर्व:- चिरमालसंबद्धवेरालवालस्स पश्चालीकेसग्गहणकुसुमस्स फलं परि. णमदि । ( अन्ययो विलोक्य ) जहा पत्थ एसो विविहरदिणप्पहासंव. लिदसूरकिरणप्पसदसकचावसहस्ससंपूरिददसदिसामुहो लुणकेदु. वंसो रहो दीसह, ता अहं तक्केमि अवस्सं पदिणा महाराअदुजो. हणस्स विस्सामुहेसेण होदयम् । याष निरूपेमि । (उपगम्य दृष्टा निःश्वस्य च । ) कचं एआदहाणं मक्खोहिणीणं णामको भविम महा- रामो दुज्जोहण पइदपुरिसो विश्न असलाहणीए भूमीए उपविट्ठो स्य जतुगृहातविषशाखिनः सम्भूतचिरकालसम्बद्धवैरालवालस्य पाश्चा- लीकेशग्रहणकुसुमस्य फलं, परिणमति । यथात्रैष विविधरत्नप्रभासंवलि- त यकिरणप्रसूतशकचापसहस्रसंपूरितदशदिशामुखो लूनकेतुवंशो रथो दृश्यते, तदहं तकयाम्यवश्यमेतेन महाराजदुर्योधनस्य विश्रामोद्देशेन निर्भत्सितविदुरवचनवीजस्य-निर्भस्तितं तिरस्कृत विदुरवचनरूपं वोजं यस्य अवधीरितपितामहहितोपदेशाङ्कुरस्यः =अवधीरितः अनाहतो यः पिता- महोपदेशः भीष्मकतृकहितवचः स एव अङ्करं यस्य, शकुनिप्रात्साहनादिवि. पढमूलस्य शकुनेः मातुनस्य प्रोत्साहनादिना विरूढम् मूलं यस्य, बतुग्रह तविषशाखिनः =जतुगृहं लाक्षावेश्म द्यूतम अक्षेर्देवनम् विषं मृत्युजनकवस्तु- विशेषः तान्येव शाखाः, ताः पन्स्यस्मिन्, वृक्ष इत्यर्थः, तस्य, सम्भूतचिरकालस- म्बरवैरालवालस्य,सम्भूतं सजातं चिरकालसम्बदबहुदिनसम्बन्धि यरं तदेव मालवालः क्षमूले जलावरोधनार्थ मृत्तिकानिर्मिताल्पसेतुः यस्य, पाञ्चालीकेशप्रह- णकसुमस्यौपदीकेशप्रहणपुष्पस, एतादृशानेकापराधरूपवृक्षस्येत्यर्थः । फळम्, पितामह के उपदेश की अवमानना जिसका भार है। बर्बर शकुनि के द्वारा किया गया प्रोत्साहन जिसका सुहड़ मूल [ जब ] है । लाक्षागृह, द्यूत [ जुमा ] और विषप्रदानादि रूप उस वृक्ष का बालबाल [थाला=जो पेड़ों के जड़ के चारों मिट्टी से घेरकर पानी रुकने लायक बनाया जाता है ] चिरकाल की शत्रुता द्रौपदी के केश और वनों का आकर्षण [ खींचना ] उसका पुष्प है उस का यह फल है [ जो यह सब कौरव लोग भोग रहे हैं ] (दूसरी ओर देखकर ) यहाँ पर यह रथ दृष्टिगोचर हो रहा है इसके विविध रत्नों की प्रभायें सूर्य की किर. . है प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् । चिढदि । मध वा तस्स क्खु पदं पञ्चालीकेसग्गहकुसुमस्स फलं परिणमदि। (उपसृत्य सूतं संज्ञया पृच्छति ।) सूतः-(दृष्टा ।) मये, कयं समामात्सुन्दरकः प्राप्तः । सुन्दरकः-(क) (उपगय ।) जनदु जअदु महारासो। दुर्योधनः-(विलोक्य ।) अये सुन्दरक, कश्चित्कुशलमगराजस्य । मुन्दरक:-(ख) देव, कुसलं सरीरमेत्तकेण भवितव्यम् । यावन्निरूपयामि । कथमेकादशानामतौहिणीनां नायको भूत्वा महाराजो दुर्योयन: प्राकृतपुरुष इवाश्लाघनीयायां भूमावुपविष्टस्ति- ष्ठति । अथ वा तस्य खल्विदं पाञ्चालीकेशग्रहकुसुमस्य फलं परिणमति । (क) जयतु जयतु महाराजः । (ख) देव, कुशलं शरीरमात्रकेण । इदम् , परिणमति= उत्पद्यते, तस्य दुर्योधनस्येत्यन्वयः। विविधरत्न- प्रभासंवलितसूर्यकिरणप्रसूतशकचापसहस्रसम्पूरितदशदिशामुखः = विविधरलाना या प्रभा कान्तिः तया संवलितं व्याप्तं यत्सूर्यकिरणं तेन प्रसूता उत्पन्ना ये शकचापाः इन्द्रधनूंषि तेषां रहनं तेन करणभूतेन सम्पूरितानि दश- दिशामुखानि येन सः, । अत्रैव महाराजदुर्योधनो वर्तते इत्याह-एतेन महाराज- स्येति । प्राकृतपुरुषा-साधारणजनः । पश्लाघनीयायाम् अप्रशस्तायाम् । सडया सतेन । गों से विमिश्रित होकर सहस्रों इन्द्रधनुष का निर्माण करती हैं और उनसे सम्पूर्ण दिशायें व्याप्त हो रही हैं। इसका पताकादण्ड भी कट कर गिर गया है अतः मेरा यहाँ तक अनुमान है-"अवश्य महाराज दुर्योधन का यही विश्राम स्थान है, (समीप जाकर सूत को संकेत करता है) सूत-(देखकर ) अरे ? क्यों महारााण से मुन्दरक भाया है । सुन्दरक-(समीप जाकर ) विजय, विषय, महाराज की। दुर्योधन-सुन्दरक ! भानरेश [ कर्ण ] का कुशल तो है ? सुन्दरक-महाराज [ वह ] जीवित है यही कशल समझिए ।

२१४ वेणीसंहारं नाटकं- [ चतुर्थ:- - दुर्योधनः-किकिरीटिनास्य निहता धौरेया हतः सारथिनो चारथः। सुन्दरकः-(क) देव, ण भग्गो रहो। सेमणोरहो। दुर्योधनः-किमविस्पष्टकथितैराकुलमपि पर्याकुलयसि मे हृद. यम् । तदलं संभ्रमेण |शेषतो विस्पष्टं कथ्यताम् । सुन्दरकः-(ख) जं देवो माणवेदि । देवस्स मउडमणिप्पहावेण अवणीदा मे रणप्पहारवेषणा-(इति साटोपं परिक्रम्य ।) सुणादु देव । (क) देव, न भनो रथः । अस्य मनोरथः। (ख) यद्देव प्राज्ञापयति । देवस्य मुकुटमणिप्रभावेणापनीता मे रणप्रहारवेदना । शृणोतु देवः । अम्तीदानी कुमारदुःशासनवध- धोरेयाः-धुरीणा अश्वाः। मनोरथ इति-कर्णस्य यो मनोरथः अर्जुनं हनिष्यामीति स भग्न इत्यथः । न हन्तुं तं शक्नोमीति मनसि सम्जात इति भावः । मविस्पष्टकथितः अव्यक्तवचनैः, मेमम, भाकुलम् , अपि, हृद- यम् = मनः, पर्याकुलयसि =समन्तात् व्याकुलं करोषि, किमित्यन्वयः। अपनीता=दूरीभूना, रणप्रहारवेदना=रणे यो प्रहारः तेन या वेद. ना दुःखम् । दुर्योधन-(व्याकुल होकर ) सुन्दरक। क्या अर्जुन ने इनके घोड़ों को मार डाला और सारथि का भी रथ को भो तोड़ डाला क्या ? सुन्दरक-महाराज | केवल रथ ही नहीं भा किया किन्तु साथ साथ इनका मनोरथ भी { पुत्र भी ] दुर्योधन -(ध पूर्वक) बरे ! क्यों इस प्रकार के अन्य क वचनों से मेरे व्याकुल मन को अधिक सन्तप्त कर रहा है ? सम्पूर्ण बातें स्परूप से कहो न । सुन्दरक-अच्छा, जो महाराज को आज्ञा । महा ! महाराज के मुकुट में जड़े हुए रत्नों की म हेमा से युद्ध के प्रहार को पोड़! शान्त हो गई [ गर्व के साथ आगे बढ़कर सुनेए महाराज ! आज तो कुमार दुशासन का वध (बाषी बात कह कर मुख ढक लेता है) , ......

पक] प्रबोधिनी-प्रकाश टोकाद्वयोपेतम् । २१५ मस्थिदाणी कुमाल दुस्सासणवह -(इत्य/क्त मुखमाच्छाद्य शङ्को नाटयति ।) सूतः-सुन्दरक, कथय । कथितमेव देवेन । दुर्योधनः-कथ्यताम् । थुतमस्माभिः । सुन्दरकः-(क) (स्वगतम् ।) कथं दुस्सासणवहो सुदो देवेण । (प्रका. शम ।) सुणादु देवो । मज दाय कुमालदुस्सासणवहामरिसिदेण सा. मिणा अङ्गगण किदकुडिलभिउडोमङ्गभोसणललाडवट्टेण अविण्णा. दसंधाणतीक्खमोक्खणिक्खित्तसरधारा वरिसिणा अभिजुत्तो सो दुरामाग दुम्सासणवेरियो मज्भमपण्डवा । (क) कथं दुःशासनवधः श्रुतो देवेन । शृणोतु देवः । अद्य तावत्कु- मारदुःशासनवधामषितेन स्वामिनाङ्गराजेन कृतकुटिलभृकुटोभङ्गभीषण. ललाटपट्टेनाविज्ञानमंधानतोश्णमोक्षनिक्षिप्तशरधारावर्षिणाभियुक्तः स दुराचारो दुःशासनवैरी मध्यमपाण्डवः । कुमारदुःशासनवधेति-अप्रियं भ्रातृवध कथितुमशक्नुवन् वाक्यसमा. निमभ्य एव विरराम सुन्दरकः । विज्ञातवृतान्तः सूतोऽवोचत्-सुन्दरकेति । कुमारदुःशासनवधामर्षितेन = कुमारदुःशासनस्य वधेन नामर्षितः क्रुद्धो यः तेन,अङ्गराजेन-कर्णेन,कृतकुटिलभृकुटीमाभीषगललाटपट्टेन-कुटिल : वको यो श्रृकुटीमङ्गः क्रोधेन ललाटसोचकरणं तेन भोष गः ललाटपः मस्तकस्थितो. ष्णोषः : कृतः यैन, अविज्ञातसन्धानतीक्ष्णमोक्षनिक्षितशरधारावर्षिणा- अविज्ञातौ सन्धानतीक्ष्णमोक्षी येन स चासो निक्षिप्तशरधारावर्षी तेन, मभियुक्तः अभिगृहीतः, युद्घार्थ लक्ष्योकृतः, दुराचारः = दुष्टः, मध्यमपाण्डवः भीमः सूत-सुन्दरक ! कहो । अभाग्यने तो कह ही दिया है। दुर्योधन-कही । मैं सुन चुका हूँ सुन्दरक-(मन ही मन ) महाराज ने दुशासन का वध कैसे सुन- लिया? (प्रकट रूप से ) सुनिये राजाधिराज ! आज कुमार दुरशासन के वध से क्रुद्ध स्वामी बाधिराज [कर्ण ] ने अपना कुटिल भौहें चढ़ाकर ललाट प्रदेश को भयावह बना लिया। उनके वागों के पावन और मोक्ष का पता नहीं चलता था।

वेणीसंहारं नाटकं- [तुचर्य:- उभौः-ततस्ततः। सुन्दरकः-(क)तदो देव, उहमबलमिलन्तदीप्पन्तकरितुरमपदादि समुदधूलिणिमरेण पल्लत्यगअघढासंघादेण म वित्थरन्तेण अन्ध- मारेण मन्धीकिदं उहभबलम् । ण हुगगणतलं लक्खीमदि । उभौः-ततस्ततः। सुन्दरकः-ख)तदो देव, दुराकट्टिमधणुग्गुणाच्छोडणटकारण (क) ततो देव, उभयबलमिलदीप्यमानकरितुरगपदातिसमुद्धृतधूलि- निकरेण पर्यस्तगजघटासंघातेन च विस्तीर्यमाणेनान्धकारेणान्धीकृतमुभ. यबलम् । न खलु गगनतलं लक्ष्यते: (ख) ततो देव, दूराकृष्टधनुर्गुणाच्छोटनटङ्कारेण गम्भीरभीषणेन कर्णो भीमेन सह युद्धार्य सन्नद्ध इत्यर्थः । उभयवलमिलहीप्यमानकरितुरगपदातिसमुद्धूतधुलिनिकरण उभषसैन्ययोः मिलन्तो ये दीप्यमानहस्तिघोटकचरणगन्तारः तैः समूद्धूतः सम्बातों यो धूलिनिकरः रजःसमूहः तेन, पर्यस्तगजघटासघातेन= पर्यस्ता व्याप्ता या गजघटा हस्तिसमूहः तस्याः सङ्घातेन, च, विस्तीर्यमा- रणेन=विततेन, अन्धकारेण =तमसा, उभयवलं-कौरवपाण्डवसैन्यमन्धीक- तम्, गगनतलम=भाकाशमण्डलम् । दूराकृष्टधनुर्गुणाच्छोटनटकारेण दूरं यथा स्यात्तथा बाटो को उन्होंने अगणित वाणों की झकी लगाते हुए उस असभ्य मंझले पाण्डव भीमसेन पर भाक्रमण करदिया। दोनों-तो फिर क्या हुआ ? सुन्दरक-तो फिर महाराज! दोनों पक्षों की सेनाओं के हाथी, घोडे, और पैदल सैनिकों के भिक जाने के कारण उठी हुई धूलिराशि से और इधर उधर फैले हुए हाथियों के झुण्ड से सर्वत्र विस्तृत अन्धकार से दोनों पक्ष की सेना अन्धी होगई जिससे पृथ्वी और पाकाश भी प्रतीति नहीं हो रही थी। दोनों तो फिर? सुन्दरक-बब धनुष की प्रत्यया [ मेरी] पूरी तरह खीच कर छोड़ दी बहः] प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् । गम्भीरभीसणेण जाणीमदि गजिदं पल मजलहरेण चि। दुर्योधनः-ततस्ततः। सुन्दरकः-(क)तदो देव, दोहिणं वि ताणं मण्णोरणसिंहणादग- जिदपिसुणं विविहपरिमुक्कप्पहरणाहदकवमसंगलिदजलणविज्जुच्छ डामासुरं गम्भीरत्यणिमचापजलहरं पसरन्तसरधारासहस्सवरिसं जादं समरदुहिणं । कायते गर्जित प्रलयजलधरेणेति । (क) ततो देव, द्वयोरपि तयोरन्योन्यसिंहनादर्जितपिशुन विविधप- रिमुक्तपहरणाहतकवचसङ्गलितज्वलनविद्युच्छटाभासुरं गम्भीरस्तनित- चापजलधरं प्रसरच्छरधारासहस्रवर्षि जातं समरदुर्दिनम् । धनुर्गुणः चापजीवा तस्याच्छोटनेन भास्फालनेन यः टकारः धनुःशब्दः तेन, गम्भी. रभीषणेन धीरभयावहेन, प्रलयजलधरेण= प्रजयकालिकमेघेन, गर्जितं = स्तनितमिति ज्ञायते। तयोः-भीमकर्णयोः, अन्योन्यसिंहनादर्जितपिशुनं =परस्परं सिंह- नाद इव गर्जितं तस्य पिशुनं सुचकम् , विविधपरिमुक्तप्रहरणाहतकवच- सकलितज्वलनविद्युतच्छटाभासुरं= विविधैः अनेकविधैः परिमुकाहरणः त्यसशस्त्रः आहतं यत् कवचं तस्मात् सालितः निःसृतो यो ज्वलनः अग्निः विधुच्छटा इव तया भासुरं प्रकाशमानम् , गम्भीरस्तनितचापजलधरं गम्भीर स्तनितं शब्दः यस्य स चासो चापः स एव जलपरः मेघो यत्र, इदं सर्व- समरदुर्दिनस्य विशेषणम् । प्रसरच्छरधारासहस्रवर्षि प्रसरन्ती या पर- जाती थी। उसकी गम्भीर ध्वनि के कारण त्रासजनक अन्धकार से विदित होता था कि प्रलय कालीन मेघ गर्जन कर रहे हैं अर्थात् अन्धकार प्रलय काल के मेघों की भाँति और अनुष की रडार उनके गडगडाहट के साथ गर्जन की भौति प्रतीत होता था। दुर्योधन-फिर क्या हुआ ? सुन्दरक-इसके अनन्तर महाराज! उन दोनों [कर्ण और भीम सेन ] का परस्पर हुँकारनाद मेघगर्जन का सूचक था । अनेक प्रकार के प्रक्षिप्त शत्रों से २१७ वेणीसंहारं नाटक- [ चतुर्थ:- दुर्योधनः-ततस्ततः। मुन्दरकः-(क)तदो देव, पदस्सि अन्तरे जेटुस्स भादु परिमा मङ्किणा धणंजएण वजणिग्यादणिग्योसविसमरसिद्धमअग्गद्विदम- हावाणरो तुरङ्गमसंवाहणवापिदवासुदेवसवचक्कासिगदालच्छिदच- उम्बाहुदण्डी आपूरिमपञ्चजण्णदेमत्तताररसिदप्पडिरवभरिददस. दिसामुहकुहरो धाविदो तं उद्देसं रहबरो। (क) ततो देव, एतस्मिन्नन्तरे ज्येष्ठस्य भ्रातुः परिभवशकिना धनंज. येन वनिर्घातनिर्घोषविषमरसितध्वजापस्थितमहावानरस्तुरङ्गमसंवाह- धारा वाणप्रचारः तस्याः सहस्रं तद्वर्षणशीलम् , समरदुर्दिनं = दुर्दिनमिव समरः सङ्ग्रामः, मेघाच्छनं हि दिनं दुर्दिनमुच्यते जातं, दुनिमिव सप्रामोऽभू- दिति भावः। जेष्ठस्य =भप्रजस्य, भ्रातुः=भीमस्य, परिभवशकिना= पराण्याश. देन, धनखयेनअर्जुनेन, वज्रनिर्घातेति-वननिर्घातः अशनिशन्दः तद्वद् यो निर्घोषः शब्दः तद्वद रसितं यत्र, वजापस्थितः महाबानरः यत्र, अश्वसंवाहने व्यापतो यो वासुदेवः तस्य शङ्खचक्रखड्गदाभिः लाग्छितः अङ्कितः दण्ड इव चत्वारो वाहव इति चतुर्बाहुदण्डः स यत्र । यद्यपि कृष्णस्य चतुर्भुजरूपेणोत्पती सत्यामपि जन्मकालोत्तरमेव भुजदयस्य विलोप इति चतुर्बाहुदण्ड इति कथ. नमसातम् तथापि महाभारतसमामकाले कृष्णः शत्रुत्रासार्थ चतुर्भुजी वभूव मत एवोकं गीतायां। तेनैव रूपेण चतुर्भुजेन सहस्रवाही भव विश्वमूरों, इति । सन्ताडित कवच से निकले हुए स्फुल्लिग ( चिनगारियां ) विज्जुरी के सहश थे। प्रचुर परिमाण में रक्त की विन्दुऐं जुगुन के सदृश चमक रहे थे। गम्भीर निर्घोष कारी धनुषरूपी मेघ से छूटते हुए व असंख्य वाण जल को धारायें थी जो अत्यन्त भयोत्पादक दिखलाई पड़ती थीं। वर्षा के दिन की तरह दोनों में युद्ध प्रारम्म होगया। दुर्योधन-तो फिर क्या हुआ ? सुन्दरक-तो फिर महाराज इसी अवसर पर ज्येष्ठ भ्राता [ भीम ] के पराजय को माशङ्का से अर्जुन ने [ अपने ] उत्तम रथ को उस स्थान तक महः] प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् । २१६ दुर्योधनः-ततस्ततः। सुन्दरकः-(क) ततो भीमसेणधणं जपहिं ममिजुत्तं पिदरं पेक्खिन ससंभमं विमलिअं अवधूणिम रअगसीस माकण्णाकदिकठिण. कोदण्डजोमो दाहिणहचुकि वत्तसरपुंखविघट्टण तुवराइसारहोओ तं देसं उबगदो कुमालविससेणे। नव्याप्तवासुदेवशङ्खचक्रासिगदालछित चतुर्बाहुदण्ड आपूरितपाञ्चजन्य- देवदत्तताररसितपतिरवभरितदशदिशामुखकुहरोधाविनस्तमुद्देशं रथवरः। (क) ततो भीमसेनधनंजयाभ्यामभियुक्तं पितरं प्रेक्ष्य ससम्भ्रम विगलितमवधूय रत्नशोर्षकमाकर्णाकृष्ट कठिनकोदण्डजीवो दक्षिणहस्तो- कथमन्यथा, च तुभुजित्वं रूपं तदा यदासीत् तदेव रूपं प्राप्नुहोत्यर्थकगीता- वचनं सङ्गतं स्यात् पूर्वमपि चतुर्भुजत्वभावात् पुनः चतुर्भुजत्वप्राप्तिकथनस्यायुक्तः श्रत एवाक्तमत्र-चतुर्बाहुदण्डेति । पाञ्चजन्यं शङ्खः कृष्णस्य देवदत्तमर्जुनस्य विगलितं यथास्थानमप्राप्तं, किञ्चित् पतितमित्यर्थः । रत्नशोषकं-मण्या- दिनिर्मितशिरःस्थम् , उष्णीषमिति यावत् । प्राकाष्टकठिनकोदण्डजी. | जहाँ भोम आर कर्ण का युद्ध हारहा था दौड़ाया । उस की पताका पर वज्र. पात के सदृश भीषण किलकार करते हुए बानरराज [ हनुमान ] बैठे पोड़ों की शुश्रूषा में संलग्न भगवान वासुदेव को शङ्क, चक, करवाल और गदा से युक्त भुजायें उस रथ पर दण्डाकार थीं । उस रथ पर बजाये जाते हुए पाञ्चजन्य [ श्रीकृष्णचन्द्र के शङ्ख का नाम है ] और धनञ्जय [ अर्जुन के शंख का नाम है नामक शङ्गों के नुमुल निनाद से सम्पूर्ण दिशाओं का मुख. विवरगूंज रहा था। दुर्योधन-इसके अनन्तर क्या हुआ ? सुन्दरक-इसके पश्चात् भीमसेन और अर्जुन से युद्ध करते हुए अपने 'पिता को देखकर राजकुमार वृषसेन व्याकुल होकर शीघ्रता के कारण गिरे हुए रत्न जटित उष्णोष [ साफा या पगड़ो ] को अवहेलना करते हुए, कानतक सार गर्भित धनुष की प्रत्यचा [ डोरी] को आकृष्ट करते हुए तथा दाहिने हाथ से तरकश से निकाले गए वाणों के मूल में लगे हुए पुर से सारथि को शीघ्रता के २२० वेणीसंहारं नाटक- [चतुर्थ:- . दुर्योधनः-(सावष्टम्भम् । ) ततस्ततः । सुन्दरकः-(क) तदोभ देव, तेण आमच्छन्तेण एव्व कुमालवि. ससेणेण विदलिदासिलदासामलसिणिद्धपुखेहिं कठिणकरवत्तेहि किसणवण्णेहि साणसिलणिसिदसामलसल्लषन्धेहि कुसुमिदो विम तरू मुहुत्तएण सिलीमुहहिं पच्छादिदो धणंजमस्स रहवरो। रिक्षप्तशरपुङविघटनत्वरायितसारथिकस्त देशमुपगतः कुमारवृषसेनः । (क) ततश्च देव, तेनागच्छतैव कुमारवृषसेनेन विदलितासिलता- श्यामलस्निग्धपुखैः कठिनकङ्कपत्रैः कृष्णवर्णै: शालशिलानिशित- श्यामलशल्यबन्धैः कुसुमित इव तरुर्मुहूतन शिलीमुखैः प्रच्छादितो धन- = कर्णपर्यन्तम् जाकृष्टाः कठोरचापस्य जीवा गुणः येन सः, दक्षिणहस्तो. सिसशरपुजविघनत्वरायितसारथिका = दक्षिणहस्ते उत्क्षिप्तः पितः शरपुङ्खः वाणमूलप्रदेशः येन सः, विघाने सञ्चालने त्वरायितः झीघ्रकारि- तायां नियुक्तः सारथियेन सः, बहुव्रीयुत्तरं दयोः कर्मधारयः। कुमारवृषसेना कर्णपुत्रः, तं देशम् , उपगत इत्यन्वयः । विदलितासिलताश्यामलस्निग्धपुखैः विदलिता मदिता या मसिलता सद्गः तहत श्यामलाः स्निग्धाः पुजाः शरमूलानि येषां तैः, शल्यबन्धेरित्यन्तस्य शिलीमुखैरित्यनेनान्वयः । कठिनकरूपत्रैः कठिनं कठोरं ककपत्र कनामक. पक्षिपक्षयेषु, कृष्णमुखैःश्यामलाप्रभागः,शाणशिलानिशितश्यामलशल्य- बन्धेः-शाणे कृततीक्ष्णाप्रेरित्यर्थः शिलीमुखैः = बाणैः, मुहूर्तेन, कुसुमितः लिए प्रेरित करते हुए उस प्रदेश तक पहुंच गए। दुर्योधन-(गर्व के साथ ) तो फिर क्या हुभा ? सुन्दरक-पुनः इसके अनन्तर महाराज। पहुँचते ही उस कुमार वृष. सेन ने पञ्चूर्णित तलवार की तरह चमचमाते हुए नोल वर्ण के से युक कर्कश पत्र सम्पन भतएव नील वर्ण के बाणों से जिनके फल सान पर चढ़ा देने के कारण चमक दमक से पूर्ण थे, फूले हुए वृक्ष को भ्रमरों की भांति अर्जुन के प्रशस्त रथ को क्षणभर में भाच्छादित कर दिया। .

बहः] प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयापेतम् । २२१ उभी-(सहर्षम् । ) ततस्ततः । सुन्दरक-(क) तदो देव, तीक्खविक्खित्तणिसिदभल्लवाणवरि- खिणा धणंजएण ईसि विहसिम भणिदम्-'मरे रे विससेण, पिदुणो वि दाव दे ण जुत्तं मह कुविदस्स अभिमुहं ठादुम् । किं उण भवदो वालस्स । ता गच्छ । मवरेहिं कुमारेहिं सह गदुमामोधेहि।' एवं वाणिसमिम गुरुमणाहिक्लेवेण उद्दीविभकोवोपरत्तमुहमण्डल विमम्भिमभिउडिभङ्गभीसणेण चावधारिणा कुमालविससेणेण मम्म- जयस्य रथवरः । (क) ततो देव, तीक्ष्णविक्षिप्तनिशितभल्लबाणवर्षिणा धनंजयेनेषद्वि- हस्य भणिम्-'अरे रे वृषसेन, पितुरपि तावत्ते न युक्तं मम कुपितस्या, भिमुखं स्थातुम् । किं पुनर्भवतो बालस्य । तद्गच्छ। अपरैः कुमार सह गत्वा युध्यस्व । एवं वाचं निशम्य गुरुजनाधिक्षेपेणोद्दीपितकोपोपरक्त- पुष्पितः तकरिव धनजयस्य, रथवरः, प्रच्छादित, इत्यन्वयः । तीक्ष्णनिक्षितमल्लवाणवर्षिणा तीक्ष्णं ययास्यादेवं निक्षिताः निशिताः शाणादिना तेजिता भल्लाः कुन्ताः येन प चासो बाणवर्षों तेन, धनखयेन = नेन, ईषद-अस्पं, विहस्य, भणितम्-उक्तम् , किमुकमित्याह-परेर इति । गुरुजनाधिक्षेपेण = पितृनिन्दया, उद्दीपितकोपोरक्तमुखमण्डल- विजम्भितभृकुटीमाभोषणेन = उद्दीपितो यः कोपः तेनोपरक यन्मुखम- दोनों- दुर्योधन और सूत )-(प्रसन्नता पूर्वक ) उसके पश्चात् ? सुन्दरक-तो फिर, राजाधिराज ! वेग के साथ छोडे गए तीक्ष्ण [ तेब] भाला के सहश वाणों की दृष्टि करते हुए अर्जुन ने इषत् स्मित करके । थोड़ा हंसकर ] कहा-"अरे ए वृषसेन, नुम्हारे पिता भी क्रुद होजाने पर मेरे समक्ष नहीं ठहर सकते फिर तुमतो बच्चे हो कहना ही क्या ? अतः जाओ और किसी दूसरे बच्चों के साथ युद्ध करो" । इसप्रकार की बात को सुनकर गुरुजनों को निन्दा से जगे हुए क्रोध से तमतमाते हुए मुखमण्डल से जंभाई लेने के कारण तनी हुई भौंह से भयङ्कर कुमार वृषसेन ने धनुष धारण करके मर्म छेदी विक- राल तथा कानतक आकृष्ट वाणों से नकि कटुवचनों से अर्जुन का उत्तर दिया। अर्जु- २२२ वेणीसंहारं नाटकं- [ चतुर्थ:- .. . भेदपहि परुसविसमेहि सुदिवहकिदप्पणएहि णिन्मच्छिवो गण्डीवं बाणेहि ण उण दुवमाह । दुर्योधनः-साधु वृषसेन, साधु । सुन्दरक, ततस्ततः । सुन्दरकः-(क) तदा देव, णिसिदसराभिधादवेमणोपजादम एण्णा किरीटिणा चण्डगण्डीवजीमासहणिज्जिवजणिग्यादघो सेण बोणिपडणपडिसिद्धदसणप्पसण पत्थुदं सिक्खापलाणुरुवं किवि अचरिअम् । मुखमण्डलविम्भितभृकुटीमङ्गभीषणेन चापधारिणा कुमारवृषसेनेन मर्मभेदकैः पविपमैः श्रुतिपयकृतप्रणनित्सिती गाण्डीवी वाणैर्न पुनर्दुष्टवचनैः। (क) नतो देव, निशितशभिघातवेदनोपजातमन्युना किरीटिना बलम् यश्च विजृम्भितः सम्पादितः भृकुटीः ताभ्यो भीषणेन भयावहेन, चापधारिणा= धनुधरेण, कुमारवृषसेनेन = कर्णपुत्रेण, मर्मभेदकैः अन्तःकरणविदारकः, परुषविषमैः = परुः कठोरैरतएव विषमः, श्रुतिपथ- कृतप्रणयैः= कर्णमार्गपर्यन्ताकृष्टः, वाणैः शरैः गाण्डीवीअर्जुनः, नि. भत्सितःसन्तर्जितः, दुष्प्रवचनैः = दुःखकरवाक्यः, न, पुनः, मत्सित इत्य. स्यात्राप्यन्वयः । यथाऽर्जुनेन अरे पितुरित्यादिना दुष्टवचनेन वृषसेनो मसितस्तथा वृषसेनेन दुष्टवचनैः न भत्सितः किन्तु बाणेरेवेति समुदिताः । निशितशराभिघातवेदनोपनातमन्युना= तीक्ष्णबाणप्रहारदुःखजातको. धेन 'मन्युदैन्ये ऋतौ कुधौति विश्वः। किरीटिना, चण्डगाण्डीवजीवाश- दुर्योधन-साधु वृषसेन, साधु । सुन्दाक! फिर क्या हुआ ? सुन्दरक-इसके अनन्तर महाराज तीक्ष्ण वाणों के प्रहार से क्रोधावेश में भाकर अर्जुन के कर्षश गाण्डीव धनुष की प्रत्यश्चा की टङ्कार से वज्रपात की गर्डन को लज्जित करते हुए, तथा वाणों की वर्षा से दृष्टि की गति का अवरोध करते हुए अपने शिक्षा और पराक्रम के अनुरूप आश्चर्य जनक कुछ कार्य करने लगे।

भ] प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् । २२३ दुर्योधनः-(साक्तम् । ) ततस्ततः । सुन्दरकः-(क) तदो देव, तं तारिख पेक्खिम सत्तुणो समरव्वा. वारचउरतणं भविभाविअतणीरमुहधणुग्गुणगमणागमणसरसंधा- णमाक्खचदुलकरअले कुमालविससेणेण वि सविसेसं पत्थुदं समलकम्म। चण्डगाण्डीवजीवाशब्दनिर्जितवननिर्घातधोषेण बाणनिपतनप्रतिषिद्धद- शनप्रसरेण प्रस्तुतं शिक्षाबलानुरूपं किमायाश्चर्पम् । (क) ततो देव, तत्तादृशं प्रेक्ष्य शत्रोः समरव्यापारचतुरत्वमबिभावि- ततूणीरसुखधनुगणगमनागमनशरसंधानमोक्षचटुलकरतलेन कुमारवृषसे. नेनापि विशे प्रस्तुतं समरकम । ब्दनिर्जितवजनि_तयाषेण = चण्डः प्रचण्डोः यो गाण्डीवजीवाशन्दः अर्जुनचापमौवाजन्यशब्दः तेन निर्जितः वज्रनिर्घातघोषः येन, बाणनिपतनप्र. तिषिद्धदर्शनप्रसरण शरवर्षणेन प्रतिषिद्धः दर्शनप्रसरः दृष्टिचावल्यं येन तेन, शिक्षाबलानुरूपं = शस्त्राभ्यासयोग्यम् , किमपि, माश्चर्यम् अद्भुतम्, प्रस्तुतम् आरब्धम् । अधिभाविततूणीरमुखगमनागमनशरसन्धानमोक्षचटुलकरतो. न= अविदितयोः निषामुखधनुर्गणगमनागमनयोः शरमहणत्यागयोष चटुलं चपलं करतलं हस्तं यस्य तेन, सविशेष = विशिष्टम् , समरकर्म-समामा व्यापरः, प्रस्तुतं प्रारब्धम् । दुर्योधन-( उत्कण्ठा पूर्वक तो फिर..? सुन्दरक-इसके अनन्तर महाराज ! शत्रु के इस प्रकार की युद्धक्रियापटुता को देखकर कुमार वृषसेन ने भी अपने चपल करों के द्वारा, बिनका तरकश मुख तक जाना और फिर धनुष तक पहुँच जाना तथा वाणों को वेग के साथ फेंकना और उन्हें लौटा लेना प्रत्यक्ष दृष्टि गोचर नहीं होरहा था, विशेष रूप से संग्राम करना प्रारम्भ कर दिया ।

२२४ वेणीसंहारं नाटकं- [चतुर्व:- दुर्योधनः-ततस्ततः। सुन्दरक:-(क) तदो देव, एत्यन्तरे विमुक्कसमरग्वावारो मुहुत- विस्सामिदवेराणुबन्धो दोणं वि कुरुरामपण्डवबालाणं 'साहु कुमा- लविससेण, साहुति किदकलमलो वीरलोमो मवलोदु पउत्ता। दुर्योधनः-( सविस्मयम् । ) ततस्ततः। सुन्दरकः-(ख) तदोम देव, मवहीरिदसमलरामधाणुक्कचक्क- पराकमसालिको सुदस्स तहाविहेण समलकम्मालम्भेण हरिसरो- (क) ततो देव, अत्रान्तरे विमुक्तसमरव्यापारो मुहूर्तविश्रामितवैरा- नुबन्धो द्वयोरपि कुरुराजपाण्डवबलयोः 'साधु कुमारवृषसेन, साधु' इति कृतकलकलो वीरलोकोऽवलोकयितुं प्रवृत्तः । (ख) ततश्च देव, अवधीरितसकलराजधानुष्कचक्रपराक्रमशालिनः सुतस्य तथाविधेन समरकमोरम्भेण हर्षराषकरुणासंकटे वर्तमानस्य विमुकलमरण्यापारः त्यसमामक्रियः, =त्यकामामक्रियः, मुहूर्तविश्रामितवैरानु. बन्धः=मुहृत विश्रामितः त्यक्तः बैरानुबन्धः शत्रुत्वप्रक्रिया येन सः । अवधीरितसकलराजधानुष्कचक्रपराक्रमशालिन: अवचोरितं सक. बराबधानुष्कचक्रं न स चासो पराकमशाली तस्य, सुतस्य, तथाविधेन-बाब- यंप्रयोजकेन, समरकर्मारम्भेनसमामप्रक्रियारम्भेष, हर्षरोषकरुणासं. दुर्योधन-तो फिर"......! सुन्दरक-इसके अनन्तर इसी अवसर में संग्राम कार्य से पृथक् होकर क्षण मात्र के लिए शत्रुता को विधाम देकर दोनों कौरव और पाण्डवों के सैना का निकवर्ग शावाश वृषसेन भावाश इस प्रकार का कोलाहल करता हुभा देखने लगा। दुय्योधन-(भाश्चय्यं के साथ) अच्छा क्या हुवा ? सुन्दरक-पुनः हे महाराज समो धनुर्धर राजाओं के समूह को तिर- स्कृत करने वाले पराक्रम से युक्त पुत्र के इस प्रकार के युद्धकर्म से प्रसन्नता, क्रोध भौर दया की विपत्ति में उपस्थित राजा भानरेश कर्ण के बाणों की वर्षा भीमसेन पर और अश्रुपूर्णष्टि कुमार वृषसेन पर पड़ो।

महः ] प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् । २२५ सकरुणासङ्कडे वट्टमाणस्स सामिणो मङ्गराअस्स विडिमा सरप- द्धइ भीमसेणे बाप्पपज्जाउला दिट्टी कुमालविससेणे । दुर्योधनः-(सभयम् । ) ततस्ततः । सुन्दरकः-(क) तदो अ देव, उभमबलप्पउत्तसाहुकारामरिसि- देण गण्डीविणा तुरगेसु सारहिं षि रहवरे धणुं पिजीआई पिणलि- न्दलञ्छणे सिदादवत्त अ व्यावारिदो समं सिलीमुहासारो। दुर्योधनः-( समयम् ) ततस्ततः । स्वामिनोऽङ्गराजस्य निपतिता शरपद्धतिर्भीमसेने वाष्पपर्याकुला दृष्टिः कुमारवृषसेने। (क) ततश्च देव, उभयबलप्रवृत्तसाधुकारामपितेन गाण्डीविना तुर- गेषु सारथावपि रथवरे धनुष्यपि जीवायामपि नरेन्द्रलाञ्छने सितातपत्रे च व्यापारितः समं शिलीमुखासारः । हटे = पुत्रकर्तृकतादृशयुद्धदर्शनेन हर्षः, अल्पवयस्केन सह शत्रुकर्तृकयुद्धस्य दर्शनेन क्रोधः, महाबलेन सह बालकर्तृकयुद्धस्य दर्शनेन करुणा, एतस्त्रितयसमुदाय एव सङ्कटम् तत्र, वर्तमानस्य, स्वामिनः, अङ्गराजस्य = कर्णस्य शरपद्धतिः- बाणसमूहः, भीमसेने, निपतिता, बाप्पपर्याकुला=अश्रुष्याता, दृष्टि: नेत्रम्, अराजस्येत्यस्यात्राप्यन्वयः। कुमारवृषसेने निपतितेत्यस्यात्रापि सम्बन्धः । उभयबलग्रवृत्तसाधुकारामर्षितेन = उभयबलेन कौरवपाण्डवसैन्येन प्रवृत्तो यः साधुकारः तेनामर्षितः क्रुद्धः तेन, जीवायां धनुर्गुणे, नरेन्द्रलान्छने राजचि सितातपत्रे = इवेतच्छत्रे, शिलोमुखासार:= बाणधारा । दुर्योधन-(भयपूर्वक ) ती फिर........ सुन्दरक-फिर भी महाराज ! दोनों पक्ष से उठेहुए 'साधु, सा ' शब्द से बुद्ध होकर अर्जुन ने [ कुमार के घोडों पर, सारथि पर, दिव्यरथ पर, धनुष पर भी, प्रत्यचा पर भी, और राजचिन्ह श्वेत छत्र पर एक ही समय में वाणों की वर्षा करना प्रारम्भ कर दिया। दुर्योधन-( त्रस्त होता हुआ तो फिर...... । . ! j १५ वे.

२२६ वेणीसंहारं नाटकं- [चतुर्थः- सुन्दरकः-(क) तदा देव, विरहो लणगुणकोदण्डा परिन्भमण- मेत्तवावारो मण्डलाग्गेण विमरि पउत्तो कुमालघिससेणो। दुर्योधनः (साशङ्कम् । ) ततस्ततः । मुन्दरकः-(ख) तदो देव, सुदरहविद्धंसणामरिसिदेण सामिणा अङ्गरापण अगणिअभीमसेणाभिजोपण पडिमुक्को धणंजमस्स उरि सिलीमुहासारो। कुमालो वि परिजवणीदं वणं रहं आरु- हिअ पुणा वि पउत्तो धणंजएण सह आओधेदुम् । (क) ततो देव, विरथो लूनगुणकोदण्डः परिभ्रमणमात्रव्यापारो म. ण्डलाप्रेण विचरितं प्रवृत्तः कुमारवृपसेनः । (ख) तत देव, सुतरथविध्वंसनामषितेन म्वामिनाङ्गराजेनागणितभी मसेनाभियोगेन परिमुक्तो धनंजयस्योपरि शिलीमुखासारः। कुमारोऽपि परिजनोपनीतमन्यं रथमानह्य पुनरपि प्रवृत्तो धनंजयेन सहायोधितुम् । विरथः=विगतः रथः यस्य सः विनष्टरथ इत्यर्थः । लुनगुणकोदण्ड:- गुणश्च कोदण्डश्च ती गुणकोदण्डौ मौवींचापौ तौ लूनौ यस्य सः, परिभ्रमणमात्र- व्यापारः, मण्डलाण= खङ्गेण स तु निस्त्रिंशचन्द्रहासासिरिष्टयः । कोक्षयको- मण्डलाम, इत्यमरः । सुतरयविध्वंसनामर्षितेन = पुत्रस्यन्दनविनाशक्रुद्धन, स्वामिना, अङ्ग- राजेन, अगणितभीमसेनाभियोगेन अगणितः अनपेक्षितः भीमसेनाभियोगः भीमकर्तृकाभिप्रहः येन, धनञ्जयस्य अर्जनस्य, उपरि, शिलीमुखासार:= सुन्दरक-तो फिर महाराज | कुमारवृषसेन रथ से रहित होकर तथा प्रत्यचा ( डोरी) के साथ धनुष के कट जाने पर हाथ में कृपाण लेकर केवल तरा बदलते हुए इधर उधर विचरने लगे। दुर्योधन-( भयपूर्वक ) तो फिर क्या हुआ ? । सुन्दरक-फिर महाराज ! अङ्गाधिराज ( कण ) स्वामीपुत्ररथ के भग्न हो जाने के कारण कुपित होकर भीमसेन की सेना के प्रहार का ध्यान न देकर अर्जुन पर शरवर्षण करने लगे । कुमार । वृषसेन ] को मृत्यों के द्वारा लाए हुए अन्य रथ पर बैठकर अर्जुन के साथ युद्ध करने लगे।

Aj प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् । २२७ उभौ-साधु वृषसेन, साधु । ततस्ततः । सुन्दरकः-(क) तदा देव, भणिदं च कुमालेण-रे रे तादाहि- क्खेवमुहल मज्झमपण्डव, मह सरा तुह सरीरं उझिन मण्णस्सि ण णिवडन्ति' त्ति भणिम सरसहस्सेहिं पण्डवसरीरं पच्छादिक्ष सिंहणादण गजिदं पउत्तो। दुर्योधनः .. ( सविस्मयन् । ) अहा, बालस्य पराक्रमो मग्धस्वभा- वेऽपि । उनस्ततः । सुन्दरकः-(ब) तदा अ देव, तं सरसंपादं समवधणि णि सि- (क) ततो दव, भणितं च कुमारेण- र रे ताताधिक्षेपमुखर मध्यम- पाण्डव ,मम शगस्तव शरीरनुज्झित्वान्यस्मिन्न निपतन्ति' इति भणित्वा शरसहस्रैः पाण्डवशरीरं प्रच्छाद्य सिंहनादेन गजितुं प्रवृत्तः । (ख) ततश्च देव, तं झरसम्पातं ममवय निशितशगभिघातजात- शरवारा, पारमुक्त इत्यन्वयः । ताताधिक्षेपमुखर = ताताधिक्षेपेण पितृनिन्दया मुखर दुर्भख, 'दुमुंखे मुखराबद्धमुखी शक्ल: प्रियंवदे, इत्यमरः । मध्यमपाण्डवः= = अर्जुनः, युधिष्टिरभीमयोरर्जुनस्याग्रजत्वात् नकलसहदेवया प्रार्जुनावरजस्वादर्जनो मध्यम- पाण्डव उच्यते । शरसम्पातं =शरपतनम् , समवय =तिरस्कृत्य, निशितशगभि. दोनों-दुर्योधन और सूत)-शावाश ! वृषसेन, शावश :: फिर क्या हुआ ? सुन्दरक-इसके पश्चात् महाराज ! कुमार [वृषसेन] ने कहा, "अरे अरे मेरे पिता को निन्दा में रत मंझला पाण्डकुमार ! मेरे वाण नुम्हारे ओं के अतिरिक्त अन्यत्र कहीं नहीं गिरेंगेः' इस प्रकार कह कर अगणित वाणों से अर्जुन के शरीर को अच्छादित करते हुए कुमारने सिंह के गर्जन के सदृश गर्जन प्रारम्भ कर दिया। दुर्योधन-(आश्चर्य के साथ ) भोले भाले बालक का पराक्रम भी कैसा प्रशंसनीय है। सुन्दरक-इसके अनन्तर महाराज : उन बाणों की झड़ियों का सहन कर के तीक्ष्णवणों के प्रहार के कारण ब्रुद्ध अर्जुन के द्वारा रथ के बीच ने बजते हुए २२८ वेणीसंहारं नाटक- [ चतुर्थ:- दसराभिघादजादमण्णुणा किरोटिणा गहिदा रहुच्छङ्गादो कणन्त कणकिङ्किणोजालझङ्कारविराइणी मेहोवरोहविमुक्कणहत्थलणि म्मला णिसिदसामलसिणिद्धमुही विविहरणप्पहाभासुरभीसणर णिज्जदसणासचीविमुक्का कुमालाहिमुही। दुर्योधनः-(सविषादम् । ) अहह । ततस्ततः । सुन्दरकः-(क) तदो देव, पज्जलन्तों सति पक्खिम विअलिअं मन्युना किरीटिना गृहीता रथोत्सङ्गात्कणकनककिङ्किणीजालझङ्कारवि. राविणी मेघोपरोधविमुक्तनभस्तलनिर्मला निशितश्यामलस्निग्धमुखी वि- विधरत्नप्रभाभासुरभीषणरमणीयदर्शना शक्तिर्विमुक्ता कुमाराभिमुखी । (क) ततो देव, प्रज्वलन्ती शक्तिं प्रेक्ष्य विगलितमङ्गराजस्य हस्तात्स- घातजातमन्युनातीक्ष्णबाणप्रहारोत्पन्नकोधेन किरीटिना, गृहीता-भात्ता, अस्य शक्तिरित्यनेनान्वयः । रथोत्सहात्= रथ कोडात् रथमध्यादित्यर्थः । कणकनककिङ्किणोजालझङ्कारविराविणा = कणन्ति शब्दायमानानि यानि कनककिङ्किणीजालानि सुवर्णघण्टिकासमूहः तेषां झङ्कारेण विराविणी शब्दयित्री, मेघोपरोधविमुक्तनभस्तलनिर्मला=मेघावरणरहिताकाशतुल्यस्वच्छा । नि. शितश्यामलस्निग्धमुखी =निशितं श्यामलस्निग्धं मुखम् यस्याः सा। अनेक- पदबहुव्रीहिः । विविधरत्नप्रभाभासुरभीषणरमणीयदर्शना=विविधानि यानि रत्नानि तेषां प्रभाभिः भासुरा दीपमाना सा चासो भोषणरमणीयदर्शभा, शक्तिः = शस्त्रविशेषः, कुमाराभिमुखी वृषसेनसम्मुखी, विमुक्ता । वृषसेन- विनाशार्थ शक्तिः निक्षिप्तेति भावः । प्रज्वलन्ती-दीपमानाम् , शक्तिम् , प्रेक्ष्य दृष्ट्वा सशरम् =बाणसहि- मुवनिर्मित घुघुरुओं की राशि के झङ्कार से झङ्कृत होती हुई, मेघों के अवरोध से रहित आकाश मण्डल की भाँति स्वच्छ शक्ति, जो अनेक प्रकार के रत्नों की कान्ति से दीप्त हो रही थी अतएव देखने में भयावनी और मनोहर भी प्रतीत होती थी, कुमार वृषसेन के सम्मुख छोड़ी गई । दुर्योधन-(विषाद के साथ ) हाय ! फिर क्या हुआ ? सुन्दरक-इसके बाद महाराज ! प्रज्वलन्त शक्ति को देखकर अगनरेश मङ्कः] प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् । २२६ अङ्गरामस्स हत्थादा ससरं धणु हिमादो वीरसुलहो उच्छाहो णमणादो बाप्पसलिलं पि । रसिदं मसिंहणादं विमोदलेण । दुक्कलं दुवलं त्ति आक्कन्दिदं कुरुबलेण । दुर्योधनः-( सविषादम् ) ततस्ततः । सुन्दरकः-(क) तदा देव, कुमालविससेणेण माकण्णपूरिदेहि णिसिदक्खुरप्पवाणेहिं चिरं णिज्माम अद्धपहे पव्व भाईरही विम मामच्छन्ती जधा भमवदा विसमलोमणेण तधा तिधा किदा सत्ती। शरं धनुर्हदयावीरमुलभ उत्साहो नयनाद्वाष्पलिलमपि । रसितं च सिंह- नादं वृकोदरेण । दुष्करं दुष्करमित्याकन्दितं कुरुवलेन । (क) ततो देव, कुमारवृषसेनेनाकर्णपरितैनिशितक्षुरप्रवाणेश्चिरं नि- धार्धिपथ एव भागीरथीवागच्छन्ती यथा भगवता विषमलोचनेन तथा तम् , विगलितम् = पतितम् , अनया शक्त्या मम पुत्रस्य विनाशः स्यादेव. ति हेतोरितिभावः । वाष्पसलिलं =नेत्राम्बु । रसितं= शन्दितम्, वृकोद- रेण= भीमेन । आकर्णपूरितैः = कर्णमभिन्याप्य पूरितः कर्णपर्यन्ताकृष्टरित्यर्थः । क्षुरप्रवाणैः =क्षुरप्रनामकवाणविशेषैः, निर्धार्य = निश्चित्य, अर्धपथ = पथोऽधे अर्धनपुंसकमिति तत्पुरुषः । एव आगच्छन्तीस्वर्गादित्यर्थः । भागीरथीभगीरथस्येयम् 'तस्येदमित्यण गेप च भगीरथेनानीता गहा, विषमविलोचनेन =शिवेन, यथा, त्रिधा कृता अतएव गङ्गा त्रिपथगा इत्युच्यत [कर्ण] के हाथ से वाण और धनुष, अन्तःकरण से बीरों के लिए सुखप्राप्य उत्साह, और नेत्रों से अश्रुजल गिर पड़े। भीमसेन ने सिंहगर्जन किया। 'दुष्कर, दुष्कर' कह कर कौरवीय सेना चिल्लाने लगी। दुर्योधन-(विषाद के साथ) तो फिर क्या हुआ ? सुन्दरक-तो फिर महाराज कुमार वृषसेन ने कान तक खींचकर तीक्ष्ण धारवाले क्षुरप्रवाणों से भली भांति निर्धारित करके माधे मार्ग में ही तीन भागों में इस तरह विछिन्न करडाला जिसप्रकार [ स्वर्ग से आती हुई ] जाह्नवी २३० वेणीसंहारं नाटकं- [चतुथा- दुर्योधनः-साधु वृषसेन, साधु । ततस्ततः । सुन्दरकः-(क) तदो अ देव एदस्सि अन्तले कलमुहरेण वीर. लोसाड्डयादेण अन्तरिदो समरजूरणिग्योसो। सिद्धचालणगणवि. मुक्ककुसुमप्पअरेण पच्छादिदं समलाङ्गणम् । भणिभं अ सामिणा मगराएण-'भो वीर विकोदल, असमतो तुह मह वि समलव्या- वारो। ता अणुमण्ण मं मुहुत्तमम् । पेक्खामहे दाव वसमस्त त्रिधा कृता शक्तिः । (क) ततश्च देव, एतस्मिन्नन्तरे कलमुखरेण वीरलोकसाधुवादेना- न्तरितः समरतूर्यनिर्घोषः। सिद्धचारणगणविमुक्तकुसुमप्रकरेण प्रच्छा- दितं समराङ्गणम् । भणितं च स्वामिनाङ्गराजेन- 'भो वीर वृकोदर, तथा शक्तिः, त्रिधा कृता अर्धपथ एव । कुमारवृषसेनेन शक्तिखण्डनात्तस्य पराकमेण प्रसन्नैः वीरजनैः साधु साधु, इति कृतं तदाह-एतस्मिन्नन्तरे इति । कलमुखरण=शब्दे तत्परमुखेन, यद्यपि वीरलोकसाधुवादस्य मुखरत्वं न सम्भवति तथापि औपचारिकं तत् । मन्तरितः प्रच्छादितः समरतूर्यनिर्घोषः = सङग्रामस्यवायविशेषशब्दः । सिद्धचारणगणविमुक्तकुसुमप्रकरण = सिद्धः देवयोनिविशेषः चारणः कुशी- लवः ताभ्यो विमुक्तेन कुसुमप्रकरण पुष्पसमूहेन,' सिद्धो व्यासादिके देवयोनी निष्पन्नमुक्तयोरिति कोषाः । चारणास्तु कुशीलवा, इत्यमरः । समराङ्गणं- समामस्थानम् ।अनुमन्यस्वेति-मुहृतं सझामं त्यजेत्यर्थः । वत्सस्य - गझा] को शङ्करभगवान बीच मार्ग में ही तीन भागों में विभक्त कर दिए। दुर्योधन-धन्य । वृषसेन धन्य !! तो फिर क्या हुआ ? सुन्दरक-इसके पश्चात् महाराज! इसी अवसर में वीरों के धन्य धन्य की पुकार के कोलाहल से रणभेरी का शब्द छिप गया। सिद्ध और चारणों के द्वारा की गई पुष्पवर्षा से रणाण युद्धस्थल ] आच्छन्न हो गया। और स्वामी कर्ण ने कहा, "ऐ बीर भीमसेन मेरा और तुम्हारा संग्राम अभी समाप्त नहीं हुआ है तो भी क्षणमात्र के लिए विश्राम लेने दो। जिससे हमलोग क्षणमात्र ...

मः] प्रबोधिनी-प्रकाश टोकाइयोपेतम् । २३१ । तुह भादुणो अधणुवंदसिक्खाच उरत्तणम् । तुह वि एदं पेक्ख. णिज्जम्पत्ति । दुर्योधनः-ततस्ततः। सुन्दरकः-(क) तो देव, विस्लमिदामोधनवावारा मुहुत्तवि- स्समिदणिमवेराणुबन्धा दुवे वि पेक्षा जादा भीमसेणङ्गरामा । दुर्योधनः-(साभिप्रायम् ।) ततस्ततः। सुन्दरकः-(ख) तदो देव, मत्तिखण्डणामरिसिदेण गण्डीविणा भणिमम- अरे रे दुजोहणप्पमुहा-(इत्यभेक्ती लजो नाटयति ।) असमाप्तस्तव ममापि समरव्यापारः । तदनुमन्यस्व मां मुहूर्तम् । प्रेक्षावहे नावद्वत्सस्य तव भ्रातुश्व धनुवंदशिक्षाचतुरत्वम्' । तवाप्येतत्प्रेक्षणीयम'इति (क) ततो देव, विश्रमितायोधनव्यापारी मुहूर्तविश्रमितनिजवैरानुब न्धौ द्वावपि प्रेक्षकी जातौ भोमसेनाङ्गराजी । (ख) तनश्च देव, शक्तिबण्डनाषितेन गाण्डीविना भरिणतम-'अरे कुमारवृषसेनस्य, तव भ्रातुः = अर्जुनस्य धनुर्वदशिक्षाचतुरत्वं = धनुर्विद्या- शिक्षणनिपणत्वम् । विश्रमितायोधनव्यापारौ= विश्रमितः आयोधनव्यापारः युद्धक्रिया या. भ्यो तो, द्वौ=भीमकणीं । तक अपने पुत्र : वृषसेन ] और तुम्हार भ्राता । अर्जुन ] का धनुर्वेदशिक्षा- निपुणता को देखलें । तुम्हें भी यह देखना ही है।" दुर्योधन-इसके पश्चात् ! सुन्दरक-तो फिर महाराज ! दोनों ही कर्ण और भीम युद्ध को स्थगित करके क्षणमात्र के लिए अपनी शत्रुता का विश्राम देकर [ उस वृषसेन और अर्जुन के युद्ध के दर्शक बन गए। दुर्योधन-[ उत्कट इच्छा के साथ ] तो फेिर ! सुन्दरक-इसके बाद महाराज ! शक्ति के छिन्न भिन्न करने के कारण कुपित अर्जुन ने कहा, "अरे, अरे दुर्योधन प्रमृति........."( आधा कहकर लज्जा का अभिनय करता है) २३२ वेणीसंहारं नाटकं- - [ चतुर्थ:- दुर्योधनः-सुन्दरक, कथ्यताम् । परवचनमेतत । सुन्दरकः-(क)सुणादु देवो । 'अरे दुजोहणप्पमुहा कुरुबलसेणा- पहुणा मविणणाकण्णधार कण्ण, तुझेहि मह परोक्खं बहुहिं महा. रहेहि पडिवारिअ एमाई मम पुत्तमो महिमण्ण व्वावादिदो अहं उण तुह्याणं पेक्खन्ताणं एव्व पदं कुमालविससेणंसुमरिव्वसेसं करोमि त्ति भणि सगवं आप्फालिदंणेण वजणिग्घादभीसणजीआरवं गण्डीवम् । सामिणा वि सजकिदं कालपट्टम रे दुर्योधनप्रमुखाः- (क) शृणोतु देवः । 'अरे, दुर्योधनप्रमुखाः कुरुबलसेनाप्रभवः, अवि. नयनौकर्णधार कर्ण, युष्माभिर्मम परोक्षं बहुभिर्महारथैः परिवृत्यैकाकी मम पुत्रकोऽभिमन्युापादितः । अहं पुनर्यष्माकं प्रेक्षमाणानामेवैतं कुमा. रवृषसेनं स्मर्तव्यशेषं करोमि' इति भणित्वा सगर्वमास्फालितमनेन वन- निर्धातघोषभीषणजीवारव गाण्डीवम् । स्वामिनापि सज्जीकृतं कालपृष्ठम् । परिवृत्य = मिलित्वा। व्यापादितः=हतः । स्मर्तव्यशेष =स्मर्तव्यः स्मरणं शेषः यस्य तादृशं करोमि । भावे तव्यप्रत्ययः । स्मरणमात्रमेवास्यावशिष्ट स्यात् , मया हननादिति भावः । गाण्डीवम् = अर्जुनधनुः। कालपृष्ठं- कर्णस्य धनुः । अथ कर्णस्य काल पृष्टं शरासनम् । 'कपिध्वजस्य गाण्डीवगाण्डिवो पुन्नपुंसको, इत्यमरः। दुर्योधन-कहो मुन्दरक ! यह तो दुसरे के मुख की बात है। सुन्दरक-मुनिए महाराज ! "अरे दुयोधनप्रभृतिकौरवसेनानायको, और असभ्यतारूपीजलयान के कणधारकर्ण! तुमसब बहुत से महारथियों ने मिलकर मेरी अनुपस्थित में असहाय मेरे पुत्र अभिमन्यु का वध किया है और मैं तुमलोगों के समक्ष ही कुमार वृषसेन की स्मृतिमात्र शेष रक्खूगा ( अर्थात् उसकी जीवन लीला समाप्त कर दूंगा)।" इस प्रकार कहकर अहङ्कार के साथ गाराडीव धनुष को, जिसकी प्रत्यञ्चा का शब्द बज्रपात के सहश है, चढ़ाया। महाराज कर्णने भी 'कालपृष्ट' नामक धनुष को खींचा।

बरः] प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् । २३३ ..........." दुर्योधनः-(सावहित्यम् ) ततस्ततः। सुन्दरकः-(क)तदो मदेव,पडिसिद्धभीमसेणसमलकम्मालम्भेण गण्डीविणा विरइदा मङ्गराप्रविससेणरहकूलंकसामो दुवे बाण. णदीमो। तेहिं वि दुवेहि अण्णोण्णदसिदसिक्खाविसेसेहिं मभिः जुत्तो सो दुरामारो मज्झमपण्डवो दुर्योधनः-ततस्ततः। सुन्दरकः-(ख)तदो म देव,गण्डीविणा ताररसिदजीमाणिग्योस- (क) ततश्च देव, प्रतिषिद्धभीमसेनसमरकारम्भण गाण्डीविना वि. रचिते अङ्गराजवृषसेनरथकूलङ्कषे द्वे बाणनद्यौ । ताभ्यामपि द्वाभ्यामन्यो. न्यदशितशिक्षाविशेषाभ्यामभियुक्तः स दुराचारो मध्यमपाण्डवः । (ख) ततश्च देव, गाण्डीविना ताररसितज्यानिर्घोषमात्रविज्ञातबाण- मङ्गराजवृषसेनरथकुलङ्कषे कण षसेनरयावेव कुले तटे ते कषतः 'सर्वः कुलाभ्रकरीपेषु कष' इति खच्प्रत्ययः। 'अरुरिति मुमागमः । बाणनद्यौः वाणा एव नदी ते। ताभ्यां= कर्णवृषसेनाभ्याम् । ताररसितज्यानि?षमात्रविक्षातवाणवर्षण -तारेण उच्च रसिता शन्दिता या ज्या धनु णः तस्या निर्घोषमात्रेण विज्ञातः बाणवर्षः येन तेन, ज्या. शब्दमात्रेणैव बाणवर्षणं ज्ञायते बाणवर्षणानामतिशीघ्रतया करणादिति भावः । दुर्योधन-(आकृति छिपाकर ) तो फिर क्या हुआ ? सुन्दरक-इसके अनन्तर महाराज ! भीमसेन के युद्ध को रोककर अर्जुन ने कर्ण और बृषसेन के रथ रूपी तट को काटकर गिराने वाली दो वाणों की नदी निर्माण कर दिया। उनदोनों (कर्ण और वृषसेन ) के साथ, जो एक दूसरे से अपनी अपनी शिक्षा की कला का प्रदर्शन कर रहे थे, वह मंझला पाण्डुकुमार भीमसेन भिड़गया। दुर्योधन-तो फिर.....! सुन्दरक-इसके उपरान्त महाराज ! गाण्डीवधारी [अर्जुन] ने वाणों की वर्षा से, जो केवल धनुष की प्रत्यचा के गगनभेदी टङ्कार से प्रतीत हो रही थी, २३४ वेणीसंहारं नाटकं- [ चतुर्थ:- मेतविण्णादवाणवरिसैण तह मामरिदं पत्तिहिं जह ण णहत्तलं ण सामी ण रहा ण धरणी ण कुमालो ण केदुवंसो ण बलाई ण सारहो ण तुलङ्गमा ण दिसामो ण वीरलामो म लक्खोअदि । दुर्योधनः-( सविस्मयम् । ) ततस्ततः । सुन्दरकः-(क) तदो अ देव, अदिकन्ते सरवरिसे क्षणमेतं ससिंहणादे पण्डववले विमुक्कावन्दे कौरवबले उत्यिदो महन्तो कल अलोहा हदो कुमालविससेगा हा हदो ति । दुर्योधनः-( सवाष्परोधम् । ) ततस्ततः । वर्षेण तथा चरितं पत्रिभियथा न नभस्तलं न स्वामी न रथो न धरणी न कुमारो न केतुवंशो न बलानि न सारथिन तुरङ्गमा न दिशो न वीर- लोकश्च लक्ष्यते । (क) ततश्च देव, अतिक्रान्ते शरवर्षे क्षणमात्रं ससिंहनादे पाण्डवबले विमुक्ताकन्दे कौरवबल उत्थितो महान्कलकलो हा हतः कुमारवृषसेनो हा हत इति । गाण्डिविना, का, पत्रिभिः शरैः 'कलम्बमार्गणशराः पत्री रोप इषुईयो रित्य- मरः । तथा, चरितं कृतम् , यथा, नमस्तलम आकाशमण्डलम् , स्वामी कर्णः, धरणी-पृथ्वी, केतुः= ध्वजम् , सर्वाणि बाणाप्तत्वान्न दृष्टानीति भावः । ससिंहनादे, पाण्डवबले, सतीत्यन्वयः । विमुक्ताकन्दे, कौरवबले सतीन्वयः । इसप्रकार वाणों के द्वारा कोशल प्रदर्शन किया कि आकाशमण्डल, स्वामीकर्ण, रथ, भूमि, कुमारवृषसेन, पताकादण्ड, सैन्य, सारथो, घोड़े दिशायें और सैनिक- वर्ग इनमें से कोई भी दृष्टि में नहीं आता था। दुर्योधन-(विस्मित होकर ) उसके उपरान्त क्या हुआ ? सुन्दरक-इसके अनन्तर महाराज वाणवर्षा के समाप्त होने पर क्षगभर में ही सिंहगर्जन करती हुई पाण्डव सेना में और रोती पीटती हुई कौरव सेना में 'हाय ! कुमारवृषसेन मारागया, हाय मारागया' इस तरह का महान कल. कल होने लगा। दुर्योधन-(अधुरोक कर ) तो फिर क्या हुआ ? . .

मकः । प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् । ૨૫. सुन्दरकः-(क) तदो देव, महन्तीए वेलाए पेक्खिा हदसारहितु- लङ्गं लूणावत्तकेदुवंसं मगग्गमभविअसुलकुमालं एक्केण ज्जेव मम्मभेदिणा सिलोमुहेण भिण्णदेहं रहमज्झे परिट्टिदं कुमालं मापदो। दुर्योधनः-( सास्रम् । ) अहह कुमाग्वृषसेन । अलमतः परं श्रुत्वा । हा वत्स वृषसेन, हा मददुर्ललित, हा गदायुद्धप्रिय, हा राधेयकु. लप्ररोह, हा प्रियदर्शन, हा दुःशासननिर्विशेष, हा सर्वगुरुवत्सल, प्रयच्छ मे प्रतिवचनम् । पर्याप्तनेत्रमविरोदितचन्द्रकान्त- मुद्भिद्यमाननवयौवनरम्यशोभम् । . (क) ततो देव, महत्या वेलया प्रेक्ष्य हतसारथितुरङ्गं लूनातपत्रकेतु. वंशं स्वर्गप्रभ्रष्टमिव मुस्कुमारमेकेनैव मर्मभेदिना शिलीमुखेन भिन्नदेह रथमध्ये परिस्थितं कुमारमागतः । वेलयासमयेन, अस्य प्रेक्ष्येत्यनेनान्वयः। मुरकुमारं-देवपुत्रम् , इव, शिलीमुखेन = बाणेन, कुमारं-वृषसेनम् , प्रेक्ष्य दृष्ट्वा, आगतोऽहमित्यन्वयः। वृषसेनवधश्रवणाद् विलपति दुर्योधनः-अहहति । मददुर्ललित= मम अब्के कोडे दुर्ललितः यः, तत्सम्बोधने, कृच्छविलासित इत्यर्थः । .. सुन्दरक-तो फिर महाराज ! कुमार के घोड़े और सारथी मरे हुए परे थे। उनके ध्वजा और छाते का दण्ड खण्डित करदिया गण था। वे स्वर्गच्युत देवकुमार को भाँति एक ही मर्मभेदी वाण से जर्जरित कलेवर होकर रथ के बीच में बैठे हुए थे। बहुत देरतक मैं वहाँ उसे देखकर चला आया । दुर्योधन-(आँस भरकर ) हाय ! कुमार वृषसेन, वृषसेन, इसके बाद सुनने की आवश्यकता नहीं । हाय बेटा वृषसेन ! हाय मेरी गोदी के प्यारे ! हाय गदायुद्ध के प्रेमी ! हाय कर्णवंश के अङ्कर । हाय दुरशासन के सदृश प्रिय ! दाय सब बड़े लोगों के दुलारे ! मुझे उत्तर दो। विशाल लोचन, बालचन्द्रमा के सदृश रम्य, उमंगते हुए अभिनव यौवन !

२३६ वेणीसंहारं नाटकं- [ चतुर्थ:- । प्राणापहारपरिवर्तितदृष्टि दृष्टं कर्णेन तत्कथमिवाननपङ्कजं ते ॥१०॥ सूतः-मायुष्मन, अल नत्यन्तदुःखावेगेन । दुर्योधनः-सूत, पुण्यवन्तो हि दुःखभाजो भवन्ति । अस्माकं पुनः प्रत्यक्षं हतबन्धूनामेतत्परिभवाग्निना। अन्वयः-ते, पर्याप्तनेत्रम् , अचिरोदितचन्द्रकान्तम् , उद्भिद्यमाननवयौव- नरम्यशोभम् , प्राणापहारपरिवर्तित दृष्टि, तत् , आननपङ्कजम् , कथमिव, कर्णेन, Eष्टम् ॥१०॥ पर्याप्पैति ते तव वृषसेनस्य, पर्याप्तनेत्रं पर्याप्तं नेत्रं यस्मिन् तत् , दो- घनेत्रमित्यर्थः । पर्याप्तनेत्रमित्यादि दृष्टीत्यन्तम् आननपङ्कजेऽन्वेति । मचिरोदि. तचन्द्रकान्तं = त्वरितोदितेन्दुसदृशसुन्दरम्, उद्भिद्यमाननवयौवनरम्यशो- भम् =उद्भिद्यमान प्रादुर्भूयमानम् यनवयौवनं ( तरुणता ) तेन रम्या शोभा यस्य तत् , प्राणापहारपरिवर्तितद्दष्टिः प्राणविनाशविपरीतदर्शनम् , मा- ननपङ्कजं पङ्कजं कमलमिव भाननं मुखम् , 'उपमितव्याघ्रदिभिः रिति- समासः । कथमिव कर्णेन दृष्टम् तदा कर्णस्य कीदृशी व्यथाऽभूदिति भावः। अत्र चतुर्धचरणे लुप्तोपमालङ्कारः । वसन्ततिलका छन्दः॥१०॥ मन्धयः-प्रत्यक्षम् , हतबन्धूनाम् , (अस्माकम् ) हृदयम् , परिभवा. ग्निना, अत्यर्थम् , दह्यते, (अतः ) कुतः, दुःखम् , कुतः, व्यथा ॥ ११॥ प्रत्यक्ष समक्ष नतु परोक्षम् , हतबन्धूनां व्यापादितवान्धवानाम् , अस्माकं हृदयम अन्तःकरणम् , परिभवाग्निना-परिभव एवाग्निः तेन, अत्यर्ण, दह्य- ते-भस्मसात्कियते, वेदान्तिमते अन्तःकरणस्य दुःखसमवायित्वेन अन्तःकरण- की छटा से सुशोभित, और प्राणान्त होने के कारण विकृति दृष्टि से युक्त तुम्हारे मुखकमल को कर्ण ने किस प्रकार से देखा अर्थात् इसतरह के हृदयविदारक दृश्य को किसप्रकार देखा होगा ॥ १० ॥ सूत-श्रीमान् ! अधिक दुःखावेश में पड़ने की बावश्यकता नहीं। दुर्योधन -सूत । भाग्यवान लोग ही दुःख के भागी होते हैं। हम लोगों जिनके कुटुम्बियों का वध हो गया है ऐसे व्यक्तियों का हृदय तो अपमान . . का तो:- لا प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् । २३७ हृदयं दह्मतेऽत्यय कुतो :खं कुतो व्यथ। ॥ ११ ॥ ( इति मोहमुपगत :।) सूतः-समाश्वसितु समाश्वसितु महाराजः । (इति पटान्तेन नीजयति ।) दुर्योधनः-(लब्धसंज्ञः ।) भद्र सुन्दरक, ततो वयस्येन किं प्रति. पन्नमगराजेन । सुन्दरकः-(क) तदो अ देव, तधाविधस्स पुत्तस्स दंसणेण संग- लिदं अस्सुजादं उज्झिम अणवेक्खिदपरप्पहरणाओएण सामिणा (क) ततश्च देव, तथाविधस्य पुत्रस्य दर्शनेन संगलितमश्रुजातमुज्झि- स्वानपेक्षितपरप्रहरणाभियोगेन स्वामिनाभियुक्तो धनंजयः । तं च मुतबधा- रूपाधारस्य दाहे सति आधारस्याभावेन आधेयदुःखस्याभावादुकं-'कुता दुःखं कुतो व्यथते । यद्यपि पोडा बाधा व्यथा दुःखमामनस्यं प्रसूतिजाम् , इति कोशे व्यथादुःखयोः पर्यायवनोक्तेः पुनरुक्त्या कुतो दुःखं कुतो व्यथेत्युभयग्रहण- मयुक्तं तथापि व्यथाशब्दः शारीरिकदुःखे उपचयेने अत्र द्वितीय चरणे रूपक- सलङ्कारः । पथ्यावकं छन्दः ॥ ११ ॥ पटान्तेन वनान्तेन, वीजयति = व्यजनकियां करोति । वयस्येन=मित्रेण, भाराजेन, किम् , प्रतिपनं कृतम् । तथाविधस्य = मृत्युमुखं प्राप्तस्य, सङ्गलितं प्रच्युतम् , उज्झित्वा= धृथकृत्य, अनपेक्षितपरप्रहरणेन अनपेक्षितं परप्रहरणं शत्रुकृतप्रहारो येन, की ज्वाला से प्रत्यक्षरूप से ही जला करता है फिर उन्हें दुःख और वेदना कहाँ अर्थात् दुःख और सुख का सम्बन्ध तो अन्तःकरण से हुआ करता है यदि अन्तःकरण ही जल गया तो दुःख और मुख की प्रतीति किम को होगी? ॥११॥ (चेतनारहित हो जाता है) सून-धैर्य धरें महाराज धैर्य धरै । ( वस्त्राञ्चळ से पङ्खा करता है ) दुर्योधन-(चैतन्य हाकर) भाई मुन्दरकतो फिर मित्र कर्ण ने क्या किया? सुन्दरक-इस के अनन्नर महाराज ! इस प्रकार की दुर्दशा में पड़े हुए २६ वेणीसंहारं नाटकं.- चतुर्थः- अभिजुत्तांधणंजओ।तंभ मुदवहामारसुहाविदपरकमंतह परिकमन्तं पेविखमणउलसहदेव पञ्चालप्पमुहेहि अन्तरिदो धणंजमस्स रहवरो। दुर्योधनः-ततस्ततः। सुन्दरकः-(क) तदो देव, सल्लेण भणिदम्-'मङ्गराम, हदतुलङ्गमा भग्गकृवरो दे रहो ण जोग्गो भीमाज्जुणेहि सह माजुज्झिदुम्। ति पडिबढिदो रहो दारिदो सामी सन्दणादो बहुप्पमारं असमस्सा- सिदो। तदो म सामिणा मुइरं विलपिम परिमणोवणीदं मणं रह मर्षोदीपितपराक्रम तथा परिक्रामन्तं प्रेक्ष्य नकुलसहदेवपाश्चालप्रमुखैरन्त- रितो धनंजयस्य रथवरः । (क) ततो देव, शल्येन भणितम्-'अङ्गराज, हततुरङ्गमो भग्नकूवरस्ते रथो न योग्यो भीमार्जुनाभ्यां सहायोद्धम्' इति परिवर्तितो रथोऽवतारितः म्वामी स्यन्दनाद्वहुप्रकारं च समाश्वासितः । ततश्च स्वामिना सुचिरं विलप्य तन, स्वामिना=अराजेन, ममियुक्तः= युद्धार्थ लक्ष्यीकृतः । कूवर= युगन्धरः, रथस्य युगकाष्ठबन्धनस्थानम् स्यन्दनात् = रथाद् स्वामीराजः, भवतारित: उत्तारितः इत्यन्वयः । परिजनोपनीतम्= मात्मीयजनानीतम्, अन्यं, रथम् प्रेक्ष्य = दृष्ट्वा, दीघं निःश्वस्य-उच्चः वास पुत्र के देखने से झरते हुए अश्रुजालों को रोक कर शत्रुवों के प्रहार की उपेक्षा करके खामी कर्ण ने अर्जुन को आक्रान्त करलिया। और उन्हें [ कर्ण को ] पुत्र. वध के कोष से उद्दीप्तपराकम के साथ जीवन की आशा छोड़ कर उसप्रकार परि क्रमण करते ए देख कर नकुल, सहदेव और पाचालनरेश प्रभृति वीरों ने अर्जुन के रथ को ढक लिया। दुर्योधन-अच्छा तो फिर सुन्दरक-फिर महाराज ! शल्यने कहा, "अगनरेश ! आप का रथ जिसके घोड़े मारे डाले गये और जिसका कूबर ( गोल कुछ लम्बा काठ जिसमें पहिए के अरे लगे होते है ) टूट गया है, भीम और अर्जुन के साथ युद्ध करने योग्य नहीं रह गया" इस प्रकार कहकर रथ घुमा लिया स्वामी [कर्ण] की रथ से उतार लिया और उसने अनेक प्रकार से धैर्य वन्धाया। इसके अनन्तर १ भः] प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् । ૨e - पेक्खि दीहं निस्ससि मइ दिट्ठी विणिक्खिविदा। सुन्दर एहि त्ति भणिदं अ। तदो अहं उबगदो सामिसमीवम् । तदो अवणिअ सीसटाणादो पट्टियं सरीरसंगालदेहि सोणिअहिं लितमुहं बाणं कदुम अहिलिहिम पंसिदा देवस्स संदेसो(इति पट्टिकामयति ।) (दुर्योधनो गृहीत्वा वाचयति ।) यथा-'स्वस्तिमहाराजदुर्योधनं समराङ्गणत्कर्ण एतदन्तं कण्ठे गाढमालिङ्गय विज्ञापयति- यरिजनापनीतमन्यं रथं प्रेक्ष्य दीधं निःश्वस्य मयि दृष्टिविनिक्षिप्ता । सुन्दरक. एहीति भणितं च । तताऽहनुपगतः स्वामिसमीपम । ततोऽपनीय शीर्षस्था- नात्पट्टिकां शरीरसंगलितैः शोणितविन्दुभिलिप्तमुखं बाणं कृत्वाभिलिख्य प्रेषितो देवस्य संदेशः। गृहीत्वा । दीर्घनिऽश्वासेन दुःख व्यज्यत इति भावः । मयि = सुन्दरके, दृष्टि- नेत्रम् , विनिक्षिप्ता=निपातिता दत्तेत्यर्थः । भणितमित्यस्य कर्म-पही. तीति । शीर्षस्थानात् = मस्तकात् पट्टिकां= मस्तकवेष्टनवस्त्रम् , भप. नीय = अधोनिपात्य, शरीरसंगलितः = देहप्रसूदः, बाणं = शरम् , लिप्त- मुखं लिप्तं मुखं यस्य तादृशं, कृत्वा, अभिलिख्य पट्टिकायामिति शेषः । देवस्य =भवतः, संदेशः= बोधयितुमिष्टवचनम् , प्रेषितःप्रहितः। कर्णन पत्र लिखित्वा प्रेषित मिति भावः । महाराजदुर्योधनमित्यस्य आलिङयेत्यत्र विज्ञापयतीत्यत्र चान्वयः । स्वामी ने अधिक समय तक विलाप करके सेवकों से लाये गये अन्य रथ को देख कर तथा दीर्घ निश्वास लेकर मुझ पर दृष्टि डाली । 'सुन्दरक ! यहाँ आओ यह भी उन्होंने कहा । फिर मैं स्वामी के समीप उपस्थित हुआ । पुनः उन्होंने शिर से पट्टी खोलकर शरीर से निकलते हुये रक्त विन्दुओं से वाण के मुख को लिप्तकर सन्देश लिखा और महाराज के समीप प्रेषित कर दिया। (ऐसा कहकर पत्रिका देता है और दुर्योधन उसे लेकर पढ़ता है ): स्वस्ति, कण्ठ से आलिङ्गनपूर्वक कर्ण समरभूमि से महाराज दुर्योधन को सूचित करता है - २४० वेणीसंहारं नाटकं- [ चतु:- अखग्रामविधौ कृती न समरेवस्याति तुल्यः पुमा- न्भ्रातृभ्योऽपि ममाधिकोऽयममुना जेयाः पृथासूनवः । यत्संभावित इत्यहं न च हतो दुःशासनारिर्मया तं दुःखप्रतिकारमेहि भुजयोर्यिण वापेण वा ॥ १२ ॥ . . . मन्धयः-समरेषु, अस्त्रप्रामविधी, कृती, अस्य, तुल्यः, पुमान् , न, अस्ति, अयम् , मम, भ्रातृभ्यः, अपि, अधिकः (अतः) अमुना, पृथासूनवः, जेयाः, इति, अहम् , यत् , सम्भावितः, मया, दुःशासनारिः, नच, हतः (अतः) स्वयमेव, त्वम्, भुजयोः, वीर्यण, बाष्पेण, वा तम् , दुःखप्रतिकारम् , एहि ॥१२॥ यदर्थ त्वयाऽहं सम्मानितः तन्मया नाकारीत्याह-अलग्रामविधौ कृतीति । समरेषु, अखग्रागविधौ= आयुधसमूहसञ्चालने, कृती=निपुग: मस्य- कर्णस्य, तुल्यः सदृशः पुमान् , न, अस्ति । एतादृशवीरोऽन्यो नास्तीतिमावः । मयं-कर्णः, भ्रातृभ्यः, अपि, अधिका-बलवान्, ममुना-कर्णेन, पृथासुनवः= पृथापुत्राः पाण्डवा इत्यर्थः । जेयाः जेतुं योग्याः, अनेन पाण्डवोपरि विजयः स्यादितिभावः । इति= पूर्वोक्तप्रकारेण, बहम् , यत् , सम्भावितः=भाशाविषयः कृतः त्वयेति शेषः। एतादृशसम्भावनाविषयेनापि, मया, दुशासनारिः दुःशासनशत्रुः भीमः, नच, हतः। भीमाद्दुःशासनत्राणं कर्तव्यं भीमबषश्च कर्त. म्यो मया तदुभयं न कृतमित्याशयः । अतः, स्वयमेवेत्यध्याहारः तथाच त्वं स्वय- मेव, भुजयोः, वीर्येण पराक्रमेण, बाप्पेण-नेत्रजलेन, दुःखप्रतिकारं-दुःख- विनाशोपायम्, पहि-प्राप्नहि युवा दिवा वा दुःखप्रतीकार कुर्वित्यर्थः । अहं तत्राशक्तः सन मरणायोथेत इतिगूढामिप्रायः । शार्दूलविक्रीडितं छन्दः ॥१२॥ . "युद्धस्थल के बीच शस्त्रास्त्र प्रयोग में उसके समान निपुण कोई नहीं है । यह मेरे भ्रातामों से बढ़कर है। यह कुन्ती के पुत्रों पर विजय प्राप्त करेगा- इस प्रकार की धारणा मेरे विषय में तो आप की थी। (परन्तु ) मैंने दुश्शासन के शत्रु का वध नहीं किया। उस दुःख की प्रतिक्रिया भुजाओं के पराक्रम से अथवा अश्रु की वर्षा से कीजिए।

प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् । २४१ दुर्योधनः-वयस्य कर्ण, किमिदं भ्रातृशतवधदु:खितं मामपरेण पाक्शल्येन घट्टयसि । भद्र सुन्दरक, मथेदानी किमारम्भोजराज: सुन्दरकः-(क) देव, मजवि प्रारम्भो पुच्छीमदि। अवणीदस. रीरावरणो मप्पवहकिदणिकमो पुणोवि पत्येण सह समलं मग्गदि । दुर्योधनः-(आवेगादासनादुत्तिष्ठन् ।) सूत, रथमुपनय । सुन्दरक, त्वमपि मद्वचनात्त्वरिततरं गत्वा वयस्यमङ्गराज प्रतिबोधय । मल- मतिसाहसेन । मभिन्न एवायमावयोः संकल्पः । न खलु भवानेको जीवितपरित्योगाकाजी किंतु । (क) देव, अद्याप्यारम्भः पृच्छयते। अपनोतशरीरावरण श्रात्मवध. कृतनिश्चयः पुनरपि पार्थेन सह समरं मागेयते । वाक्शल्येन =वाक् शल्यः शकुरिव तेन, वा पुसि शल्यं शने त्यमरः। शल्यः वी इति प्रसिद्धोऽस्त्रविशेषः । घट्टयसिपीडयसि । अपनीतशरीरावरणः-अपनीतं त्यकं शरीरावरण कवचं येन सः, मत एव आत्मवधकृतनिश्चयः=मात्मवधे कृतो निश्चयो येन सः । मानिनो मान- धनत्वात् , दुःशासनस्य वधेन मानस्य हानान्मरणार्थमुवत इत्यर्थः । जीवितपरित्यागाकाक्षी-प्राणपरित्यागेच्छुः । दुर्योधन-मित्र कर्ण ! यह क्यों सौ भाइयों के वध से व्यथित मुझे एक दूसरे प्रकार के वचनवाण से विद्ध कर रहे हो ? । भाई सुन्दरक ! अब कण ने क्या करना विचारा है ? सुन्दरक-महाराज ! अब भी भारम्भ की बात पूछ रहे हैं ? शरीर कवच को दूर करके अपने वध को हृदय से निश्चय करके फिर भी अर्जुन के साथ युद्ध का अवसर देख रहा है। दुर्योधन-(वेग के साथ भासन से उठता हुआ ) सारथे। रथ उपस्थित करो । सुन्दरक ! तुम भी मेरी आज्ञा से शीघ्र ही जाकर मित्र कर्ण को सूचित कर दो अधिक साहस की आवश्यकता नहीं। हमलोगों का यह सङ्कल्प एक है। आप अकेले ही अपने जीवन के परित्याग की इच्छा नहीं करते हैं किन्तु .. १६वे.

૨૨
वेणीसंहारं नाटक-
[चतुर्थ:-
....
.
.
हत्वा पार्थान्सलिलमशिवं बन्धुवर्गाय दत्त्वा
मुक्त्वा बाष्पं सह कतिपयमन्त्रभिश्वारिभिश्च ।
कृत्वान्योन्यं मुचिरमपुनर्भाधि गाढोपगूढं
संत्यक्ष्यावो हततनुमिमां दुःखितौ निवृतौ च ॥ १३ ॥
अन्वय-पार्थान् , हत्या, शिवम् , सलिलम् , बन्धुवर्गाय, दत्वा, कति-
पर्यः, मन्त्रिभिः, परिभिः, च, सह, बाष्पम् , मुक्त्वा, अपुनर्भावि, गढोपगूढम् ,
अन्योऽन्यम् , सुचिरम् , कृत्वा, दुःखितो, निर्वृतो, च, (भावाम् , ) इमाम् ,
हततनुम् , सन्त्यक्ष्यावः ॥ १३ ॥
पार्थान् = पाण्डवान् , हत्वा व्यापाद्य, अशिवम् अमङ्गलम् , सलि-
लं जलं मरणोत्तरं देयं तिलाञ्जलिमित्यर्थः । बन्धुवर्गाय-समरे हताय बान्ध-
वसमूहाय दत्त्वा, कतिपयैः = कियद्भिः, मन्त्रिमिः = अमात्यैः मदीयदुःखेन
मन्त्रिणामपि दुःखित्वादितिभावः । मरिभिः = शत्रुभिः आवयोरिव तेषामपि
बन्धुनाशाद् दुःखेनाचमोचनमिति भावः। च शब्दः समुच्चयद्योतकः सह-
साकम् , बाष्पम् = अश्रु, मुक्त्वा-त्यक्त्वा, अपुन वि= पुनर्भवितुं शील.
मस्य पुनर्भावि न पुनर्भावीत्यपुनर्भावि, गाढोपगूढं = गाढ़म् अतिशयं यथा
स्यात्तथा उपगूढम् आलिजनम् , जन्मान्तरे उभयोरेकत्र जन्मनोऽनिवितत्वात
पुनरालिङ्गनं न सम्भवत्यत उक्तम्-अपुनर्भावीति । अन्योऽन्यं परस्परम् ,
सुचिरंः =बहुकालम् कृत्वा, दुःखितौ बन्धुनाशेनेतिभावः। निर्वृतौ=सन्तुष्टौ.
पार्यहननेन कृतकृत्यत्वादिति भावः । हततर्नु-मृतप्रायशरीरम्, सन्त्यक्ष्याव:-
हास्यावः भावामितिशेषः, मन्दाक्रान्ता छन्दः ॥ १३ ॥
पृथा के पुत्रों का वध करके, अमाङ्गलिक जल कुटुम्बियों को देकर दो चार बचे
हुए मन्त्रियों और शत्रुओं के साथ भासू बहा कर, परस्पर भविष्य में दुष्प्राप्य
गाढ़ बालिङ्गन करके और दुःखपूर्वक अथवा कार्य की पूर्ति करते हुए इस
नश्वर शरीर का परित्याग करेंगे अर्थात् पाण्डवों का, संहार करके युद्ध में प्राण
परित्याग किए हुए कुटुम्बियों को तिलाञ्जलि प्रदान करके जीवित शत्रु तथा
मंत्रियों के साथ खूब रोकर भापस में एक दूसरे के साथ प्रेमालिान करके इस
शरीर का त्याग करेंगे क्योंकि इसका कोई ठिकाना नहीं है हम लोगों का कार्य
भी इस तरह पूरा हो जाता है ॥ १३ ॥

मकः] प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् । २४. . मथवा शोकं प्रति मया न किंचित्संदेष्टव्यम् । वृषसेनो न ते पुत्रो न में दुःशासनोऽनुजः। त्वां बोधयामि किमहं त्वं मां संस्थापयिष्यसि ॥ १४ ॥ सुन्दरकः-(क)जं देवो माणवेदि इति ( निष्कान्तः) दुय|नः-तृर्णमेव रथमुपस्थापय । सूतः-(कर्ण दत्वा ।) देव, हेषासंवलिता नेमिध्वनिः श्रयते । तथा (क ) यद्देव आज्ञापति। मथवेति-शोकविषयकसन्देशो न प्रेषितव्य इत्यर्थः। तस्य स्वयमेवागत- त्वादित्याशयः। मन्वयः-ते, वृषसेनः, पुत्रः, न, किम्, मे, दुःशासनः, अनुजः, न, (किम् ) अहम् , त्वाम् , किम् , बोधयामि, त्वम् , माम् , किम् , संस्थापयिष्यसि ॥१४॥ वृषसेन इति । ते तव, वृषसेनः= त्वत्पुत्रः पुत्रः, न, किमितिशेषः । पुत्र एवेति भावः । मे= मम, दुःशासनः, अनुजः कनिष्ठभ्राता, न अनुज एवेति भावः । त्वां-कर्णम् किम् , बोधमामि=आश्वापयामि, न किमपीत्यर्थः । त्वं कर्णः, माम् , किम् , संस्थापयिष्यसिधैर्य करिष्यसि तथाचावा मिलित्वैव शत्रुविजयं कारिष्यावः अत एव कथयिष्यति-तृणमेव रथमुपस्थापयेति । अनुष्दुप छन्दः ॥ १४ ॥ हषासंचलित:-अश्वशब्दयुक्तः, नेमिध्वनिः-चक्रप्रान्तशब्दः, श्रूयते अथवा शोकप्रस्त के प्रांत मुझे कुछ भी सन्देश नहीं भेजना है। तुम्हारा पुत्र वृषसेन नहीं है और मेरा कनिष्ठ भ्राता दुइशासन नहीं है । मैं नुम्हें क्या धैर्य प्रदान करूं और मुझे क्या सानखना दोगे ? अथवा-वृषसेन तुम्हारा ही पुत्र नहीं था मेरा भी पुत्र है। दुश्शासन आप ही का भाई नहीं था किन्तु मेरा भी भाई था दोनों का दुःख बरावर है अतः मैं क्या तुम्हें समझाऊँ और तुम मुझे क्या समझाओगे ? ॥ १४ ॥ सुन्दरक-अच्छा जो महाराज की आज्ञा (चल पाता है) दुर्योधन-शीघ्र ही रथ उपस्थित करो ? सूत-(कान लगाकर ) महाराज ! हिनहिनाहट के साथ रथचक्र को वेणीसंहारं नाटकं- [चतु:- ........ तर्कयामि नूनं परिजनोपनीतो रथः । दुर्योधनः-सूत, गच्छ त्वं सज्जीकुरु । सूतः-यदाज्ञापयति देवः । (इति निष्क्रम्य पुनः प्रविशति ।) दुर्योधनः-(विलोक्य ।) किमिति नारूढोऽसि । सूतः एष खलु तातोऽम्बा च संजयाधिष्ठितं रथमारुह्य देवस्य समीपमुपगतौ। दुर्योधनः- -कि नाम तातोऽम्बा च संप्राप्तौ। कष्टमतिबीभत्समा. चरितं देवेन । सूत, गच्छ त्वं स्यन्दनं तूर्णमुपहर । महमपि तात- दर्शन परिहरनेकान्ते तिष्ठामि । तर्कयामि=-अनुमिनोमि, नूनं निश्चयम् , नूनं तऽर्थनिश्चय, इत्यमरः । परिजनोपनीतः ::स्वजनानीतः। सज्जीकुरु असज्ज सज्जं सन्नदं कुरु, 'कम्वस्तियोग' इति विप्र. त्ययः। 'मस्य च्चावि तीत्वम् । तातः धृतराष्ट्रः, अम्बा=गान्धारी। अतिवीभत्सम् = अत्यनुचितम् , देवेनभाग्येन । यदि पितरावागच्छेता तदा समरगमने विघ्नं स्यादित्यभिप्रायः । ध्वनि सुनाई पड़ रही है अतः अनुमान करता हूँ कि अवश्य मृत्या ने रथ को लाया होगा। दुर्योधन-जाओ सुसज्जित कर लो। सूत-बच्छा बो महाराब की आज्ञा (यह कहकर चला जाता है और फिर प्रवेश करता है) दुर्योधन-आकढ़ होकर क्यों नहीं आए हो ? सूत-यह पिता जी माता जी और संजय के साथ रथ पर बैठकर महाराज के पास आ गये। दुर्योधन-क्या माता वो और पिता जी भा पहुँचे ? देव ने घोर कष्ट उपस्थित कर दिया है। सूत । तुम जाओ शीघ्र ही रथ लाओ। मैं भी पिता जी और माता जी का दर्शन न करके एकान्त स्थान में जाकर रहता हूँ ( रहूँगा)

पः]
प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् ।
सतः-देव,त्वदेकशेषवान्धवावेतौ कथमिव न समाश्वासयसि ।
दुर्योधनः-सूत, कथमिवसमाश्वासयामि विमुखभागधेयः। पश्य।
मद्येवावां रणमुपगतो तातमम्बां च दृष्ट्वा
घातस्ताभ्यां शिरसि विनतोऽहं च दुशासनश्च ।
तस्मिन्बाले प्रसभमरिणा प्रापिते तामवस्था
त्वदेकशेषवान्धवोर त्वम् एकः शेषोऽवशिष्टः वान्धवः ययोः तो, एतौ
मातापितरौ, समाश्वासयिष्यसि सान्त्वयिष्यसि ।
अन्वयः-आवाम् , मयैव, तातम् , अम्बाम् , च, दृष्ट्वा, रणम् , उपगतो,
ताभ्याम् , विनतः, अहम , च दुःशासनः, च, शिरसि प्रातः, परिणा ताम् , भव.
स्थाम् , तस्मिन् , बाले, प्रसभम् , प्रापिते, (सति ) पित्रोः, पार्श्वम् , गवा उप-
गतवृषः किन्नु, वक्ष्यामि ॥ १५॥
मद्यैवावामिति । आवां दुर्योधनदुःशासनी, तातं-पितरम् , अम्बां=
गान्धारीम् , च दृष्ट्वा रणं = संप्रामम्, उपगतौ=प्राप्ती, ताभ्याम् -मातापित.
भ्याम् ,विनतः= नम्रः,अह, दुःशासनश्च शिरसि = मस्तकावच्छेदेन, अवच्छेदे
सप्तमी । घ्रातः अरिणा= भीमेन तां हृद्विदारणपूर्वकमरणरूपाम् , अवस्थां=
दशाम् , तस्मिन् = दुःशासने, बाले, प्रसभंवलात् प्रापिते, मति, पित्रो::
ana
सूत-महाराज ! इन दोनों के परिवार में अब एक भाप ही शेष रह गए
हैं भाप क्यों नहीं धैर्य बंधाते।
दुर्योधन-सूत ! किस प्रकार धैर्य बंधाऊँ । मेरा विधाता ही विपरीत
देखिए :-
भाज ही हम दोनों [ दुर्योधन और दुरशासन ] माता और पिता का दर्शन
में गये थे। और उन लोगों के द्वारा प्रणत होते हुए समय मेरा और
दुरशासन का शिर सूंघा गया था। हठात् शत्रु ने उस बालक को [ दुरशासन
को ] उस दशा में पहुंचा दिया [ अप कर डाला ] फिर निर्लज्ज होकर माता
पिता के समीप जाकर क्या कहूंगा अर्थात् बच्चे का वध करवा कर कौन सा
मुख लेकर उनके समीप चाऊँ ॥ १५॥

२४६ वेणीसंहारं नाटकं- [चतुथ:- पाश्वं पित्रोरपगतघृणः किन्नु वक्ष्यामि गत्वा ॥ १५ ॥ तथाग्यवश्यं वन्दनीयौ गुरू। ( इति निष्क्रान्ती) इति चतुर्थोऽङ्कः । RAO मातापित्रोः प्राश्वं समीपम् ,गत्वा किं नु वक्ष्यामि = दुःशासनविनाशेन एकोऽहं गतः किं कथयिष्यामीत्यर्थ । मन्दाक्रान्त छन्दः॥१५॥ इति प. श्रीरामदेवझा न्यायव्याकरणाचर्येण मैथिलेन विरचिताया प्रबोधिनी व्याख्यायो चतुर्थोऽङ्कः। तो भी गुरुजनों को प्रणाम अवश्य करना चाहिए। (यह कह कर चले जाते हैं) इति। पाण्डेयोपान आदित्यनारायण 'शास्त्री' 'विशारद के द्वारा अनूदित वेणीसंहार नाटक का चतुर्थ अङ्क समाप्त ॥

अथ पश्चमोऽङ्कः। ( ततः प्रविशति रथयानेन गान्धारी संजयो धृतराष्ट्रश्च । ) धृतराष्ट्र:-वत्स संजय, कथय कथय कस्मिन्नुद्देशे कुरुकुलकान- नैकशेषप्रवालो वत्सो मे दुर्योधनस्तिष्ठति । कश्चिजीवति वा न वा । गान्धारी-(क) जाद, जइ सच्चं जीवदि मे वच्छो ता कधेहि कस्सि देसे वदि । संबयः-नन्वेष महाराज एक एव न्यग्रोधच्छायायामुपविष्ट- स्तिष्ठति। (क) जात, यदि सत्यं जोति मे वत्सस्तत्कथय कस्मिन्देशे वर्तते । करोति दृष्टं तममा विनाशं ददाति तुष्टश्च समीहितं तत् । मदीयविज्ञानसमृद्धिवीजं भजाम्यहं श्रीगुरुपादयुग्मम् ॥१॥ गान्धारी= दुर्योधनस्य माता, उधेशे स्थाने, कुरुकुलकाननैकशेषप्रवाल:=कुरुकुलं काननं बनम् इव तस्मिन् एकशेषः एकमात्रावशिष्टः प्रवालः बङ्करः सः, वत्सः पुत्रः "वत्सः पुत्रादिवर्षयोः तर्णके नोरसि, क्लीव” मिति मेदिनी । कच्चिदिति- कचिदितीटप्रश्ने प्रयुज्यते। कञ्चित्कामप्रवेदने, इत्यमरः। इष्टप्रश्नः कामप्रवेदनम् । जात इति-जात इति पुत्रस्थानीयस्य पुत्रस्य वा सम्बोधने प्रयुज्यते । न्यग्रोधच्छायायांवटच्छायायाम् 'न्यग्रोधो बहुपावटः' इत्यमरः । (रथ पर बैठकर संजय के साथ धृतराष्ट्र और गान्धारी का प्रवेश ) धृतराष्ट्र- -वटा संजय ! कहो कहो किस स्थान पर वत्स दुर्योधन, को कुरुवंश रूपो भरण्यानी का एकमात्र विरवा शेष रह गया है, किस स्थान पर है? जीवित है अथवा नहीं। गान्धारी-सुत । [ संजय ] यदि सत्य हो मेरा बछवा जीवित है तो बतलामो वह किस स्थान में है संजय-यह महाराज [ सामने ] अकेले ही वट को छाया में बैठे हुए हैं।

२४८ वेणीसंहारं नाटकं- [पबम:- गान्धारी-(क) (सकरुणम् । ) जाद, एमाह ति भणासिक गु क्खु सम्पदं भादुसदं से पास्से भविस्सदि । संजयः-तात, अम्ब, अवतरतं स्वैरं रथात । उभाववतरणं नाटयतः।) (ततः प्रविषति सनीडमुपविछो दुर्योधनः।) संजयः-(उपमृत्य । ) विजयतां महाराजः । नन्वेष तातोऽम्बया सह प्राप्तः किन पश्यति महाराजः। (दुर्योधनो वैलक्यं नाटयति।) धृतराष्ट्र:- शल्यानि ब्यपनीय कङ्कवदनैरुन्मोचिते कळूटे बद्धेषु व्रणपट्टकेषु शनकैः कर्णे कृतापाश्रयः । (क) जात, एकाकोति भणसि । किं नु खलु सांप्रतं भ्रातृशतमस्य पार्श्व भविष्यति । सजयेन यदुत्तम् एक एव तिष्ठतीति तत्र गान्धारी माह-एकाकोति किं भणसि, भ्रातृशतस्य विनाशात् कथं सद्वितीयस्तिष्ठत्विति भावः । भवतम् युवाम् । स्वैरम् = शनैः। सवीडंसलज्जम् । वैलक्ष्य 'लजाम्। गान्धारी-(करुणा के साथ ) पुत्र ! क्या कहते हो 'अकेले ? क्यों सौ भाई उसके समीप में होंगे [ कैसे सम्भव है ] संजय-पिता जी और माताबी। रथ से धीरे धीरे उतरिये । ( दोनों रथ से उतरने का अभिनय करते हैं) (पुनः लज्जा में पड़े हुए दुर्योधन का प्रवेश) संजय-(समीप जाकर ) महाराज की विजय हो । यह पिता जी माता जी के साथ माए हुए हैं। क्या महाराज नहीं देख रहे हैं (दुर्योधन सज्जित हो जाता है) धृतराष्ट्र- कवच को भानों से हटा देने पर कर [गोष] नामक पक्षी के मुबबश अवतरतम् =अवतीणों - बह] प्रबोधिनी-प्रकाश टीकादयोपेतम् । २४६ दूरानिर्जितशात्रवावरपतीनालोकयंल्लीलया सह्या पुत्रक वेदनेति न मया पापेन पृष्टा भवान् ॥१॥ (धृतराष्ट्रो गान्धारी च स्पर्शनोपेत्याशितः।) मन्वयः-कटे, उन्मोचिते, कावदनः, शल्यानि, म्यपनीय, वणपरकेषु, बदष, णे, कृतापाययः, निर्षितचात्रवान् , नरपतीन् , लीलया, दूरात , बालो. कयन् , भवान् , पापेन, मया, ( हे ) पुत्रक, (त्वया) वेदना, सया, इति, न, पृष्टः ॥१॥ शल्यानीति । कङ्कटे-कवचे, उन्मोचिते-शरोराभिःसारिते कवदनैः- कस्य लोहपृष्ठनामकपक्षिविशेषस्य वदनं मुखमिव मुखं येषां तैः शल्यनिःकासक- यन्त्रविशेषः, शल्यानि-वाणाप्रस्थफलकानि, व्यपनीय-निःसार्य उद्धृत्येत्यर्थः । व्रणपट्टकेषु वणजन्यपीडानाशकौषधिसंलिप्तवस्त्रेषु, पट्टी इति प्रसिद्धः । शनकैः =स्थिरेण 'अव्ययसर्वनामामित्यव्ययत्वादकच् प्रत्ययः । बढेषु, सत्सु । कणे-राधासुते, कृतापाश्रयः कृतः अपाश्रयः भाधारः येन सः, अपशब्देन यतो दुष्टाश्रयः कृतः अतस्तवेदशी दशा सजातेति ध्वनितम् । निर्जि- तशात्रवान् =विजितशत्रून् , 'शात्रव' इति स्वार्थेऽण् प्रत्यः । लोलया तिरस्कारेण, मालोकयन्=पश्यन् , भवान् , अस्य पुष्ट इत्यनेनान्वयः पापेन पापवता, सुतशतवधहेतुत्वेन पापवाचम् । मया धृतराष्ट्रेण, न, पृष्टः, किन पृष्टः, इत्याह-सोति । पुत्रक हे अनुकम्पितपुत्र, दुःखित्वादनुकप्याई इति भावः । वेदनादुरखम् , त्वया सहा-सहनयोग्या इति । पृष्ट इत्यस्येदं मुख्य कर्म भवच्छन्दव गौणकर्म, गौणे कर्मणि दुह्यादेरिस्यभियुक्तोक्त्या गोजकर्मणि प्रत्ययाद् भवच्छन्दात्प्रथमा। सति सहायकादौ तव दुःखनिवृत्तावपि मम पुत्रवधजन्य. मुख वाले यन्त्रों से वाणों के गाँसियों को निकाल कर क्षतों [घाव] पर सावधानी से पट्टी बाँध चुकने पर कर्ण पर अवलम्बित होकर अर्थात् कर्ण का माश्रय लेकर शत्रुषों पर प्राप्त करने वाले राजामों का प्रेमपूर्णनेत्रों से देखते हुए तुम "हे बेटा क्या व्यथा सहन करने योग्य है ?" इसप्रकार मुझ पापी से पूछे नहीं गए ॥१॥ (धृतराष्ट्र और गान्धारी टटोलते टटोलते समीप आकर [ दुर्योधन का ] मालिान करते हैं) २५० वेणीसंहारं नाटक- [पञ्चम:- गान्धारी-(क) वच्छ, अदिगाढप्पहारवेक्षणापज्जाउलस्स मम्हेसु सण्णिहिदेसु वि ण पसरदि दे वाणी । धृतराष्ट्रः-वत्स दुर्योधन, किमकृतपूर्वः संप्रति मय्यप्ययमन्याहारः। गान्धारी-(ख) वच्छ, जह तुमं वि अम्हे णालबसि ताकि संपदं वच्छो दुस्सासणो पालवदि मध दुम्मरिसणो वा अण्णो वा । (इति रोदिति ।) (क) वत्स, अतिगाढप्रहारवेदनापर्याकुलस्यास्मामु संनिहितेष्वपि न प्रसरति ते वाणी। (ख) वत्स, यदि त्वमप्यस्मान्नालपसि तत्किं सांप्रतं वत्सो दुःशासन आलपत्यथ दुर्मर्षणो वान्यो वा। दुःखस्य सत्त्वान मया सह्या किन्तु स्वयैवेति भावः । अत्र यदुक्तं युद्धादित्यादि तत्त्वमित्यन्तं तदयुक्तं दुःखनिवृत्तिकारणोपन्यासवर्यापत्तैरिति मैथिलाः । शार्दू. लविक्रीडितं छन्दः ॥१॥ अतिगाढप्रहारवेदनापाकुलस्य अतिगाढं भृशं यः प्रहारः तेन या वेदना दुःखं तया परि समन्तात् बाकुलस्य, ते दुर्योधनस्य, अस्मासु, सन्निहितेषु समीपस्थेषु, अपि, वाणी, न, प्रसरतिवहिरागच्छति । अव्याहारः अनुक्तिः अकथनमित्यर्थः । "व्याहार उतिर्लपितमित्यमरः । दुर्मर्षणः दुःशासनानुजः । तेषामभावेन त्वयैवालपनीया वय- मितिभावः । गान्धारो-अत्यधिक आघात की व्यथा से व्याकुल तुम्हारे मुख से हम. लोगों के समीप में रहने पर भी शब्द नहीं निकल रहा है। धृतराष्ट्र-पुत्र दुर्योधन ! क्या मेरे होते हुए भी यह माज अभूतपूर्व मौन ? गान्धारी-बेटा । यदि तुम भी हम लोगों से भाषण न करोगे तो क्या भब पुत्र दुश्शासन, अथवा दुर्मर्षण अथवा और कोई अन्य वार्तालाप करेगा ?

भङ्कः] प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् । दुर्योधनः- जातोऽहमप्रतिकृतानुजनाशदर्शी तातस्य वाप्पपयसां तव चाम्ब हेतुः। दुर्जातमत्र विमले भरतान्वये वः किं मां सुतक्षयकरं सुत इत्यवैषि ॥२॥ गान्धारी-(क) जाद, अलं परिदेविदेण । तुमं वि दाव एक्को (क) जात, अलं परिदेवितेन । त्वमपि तावदकोऽस्यान्धयुगलस्य मा. गोपदेशकः । तच्चिरं जीव । किं मे राज्येन जयेन वा। अन्वयः-अहम् , अप्रतिकृतानुजनाशदशी, पापः, (हे) अम्ब। तब, तातस्य, च, वष्पयसाम् , हे :, (अस्मि ) अत्र, विमले, अपि, भरतान्वये, दुर्जातम् , वः, सुतक्षयकरम् , माम् , किम् , सुत इति, अवैषि ॥२॥ जात इति माहं दुर्योधनः, अप्रतिकृतानुजनाशदर्शी अप्रतिकृतं प्रतिक्रि. नारहितम् अनुषनाशं कनिष्ठभ्रातृसंक्षयं द्रष्टुं शीलम् अस्य सः, अत एव पाप:- दुराचारी, (हे) अम्ब=मातः, तव, तातस्य =पितुः, च बाष्पपयसाम्: अश्रुजलानाम् , हेतुः = कारणम् अस्मीतिशेषः । मात्र = अस्मिन् , विमले- विशुद्ध, अपि भरतान्वये भरतकुले, दुर्जातं = दुष्टात्पनम् वः- युष्मार्क, सुतक्षयकरं पुत्रक्षयकारणम् , मां दुर्योधनम् , किम् , किमिति प्रश्ने । सुतः पुत्रः, इति, अवैषि =जानासि, त्वमिति शेषः । नाहं पुत्रयोग्य इति भावः । वसन्ततिलका छन्दः॥२॥ परिदेवितेन%बिलापेन, भावे क्तः। बिलापः परिदेवन मित्यमरः अन्ध दुर्योधन मातः प्रतिकार न करके भाइयों का नाश देखता हुआ मैं पिता के और आपके अश्रुजलवर्षण का कारण हुआ। इस निष्कल भरतवंश में आप लोगों दुष्टपुत्र हूँ पुत्रों का नाश करने वाले मुझको क्या आपलोग पुत्र करके मानते हैं ॥२॥ गान्धारी-पुत्र ! अब अधिक विलाप करने की आवश्यकता नहीं । तुम्ही मैं શાર वेणीसंहारं नाटकं- [पञ्चमः- an.ar इमस्स मन्धजुमलस्स मग्गोवदसमो। ता चिरं जीव । कि मे रज्जेण जपण वा। दुर्योधनः- मातः किमप्यसदृशं कृपणं वचस्ते सुक्षत्रियाक भवती कच दीनतैषा । निर्वत्सले सुतशतस्य विपत्तिमेतां त्वं नानुचिन्तयसि रक्षसि मामयोग्यम् ॥ ३ ॥ युगलस्य-अन्धद्यस्य मातापित्रोरित्यर्थः । मन्वयः-(हे) मातः, ते, किमपि, असहशम् , कृपणम् , वचः, सुक्ष- त्रिया, भवती, क, एषा, दीनता, च, क्व, ( है ) निर्वत्सले, सुतशतस्य, एताम् , विपत्तिम् , त्वम् , न, अनुचिन्तयसि, अयोग्यम्, माम् , रक्षसि ॥३॥ दुःखेन कातरहृदयां मातरं प्रत्याह-मातः किमपीति । हे मातः । तेतव, किमपि =अवाच्यम् , असदृशम= अयोग्यम् , कृपणं = कातरम् , वच:=पूर्वोक्तं वाक्यम् । अस्तीति शेषः सुक्षत्रिया= उत्तमक्षत्रियकुलोत्पन्ना, भवती माता क, एषा, दीनता कातर्यम् , च क । उभयमत्यन्तं विरुद्धमिति भावः । निर्वत्सले वात्सल्यरहिते, हे स्नेहशून्ये इत्यर्थः । निर्वत्सल इत्यत्र वत्सल इति भावप्रधाननिर्देशः तथाच वत्सलः वारस- ल्यम् स निर्गतः यस्याः। एकोनशतपुत्रवधे तत्प्रतीकारार्थमुद्यतं मां युद्धाविरु- दृष्यतो वात्सल्यशून्यत्वं तवेति भावः। एतां-मरणरूपाम् , मनुचिन्तयसि- शोचसि, अयोग्यं पुत्रधर्मशून्यम् , मां दुर्योधनम् , रक्षसि । वसन्तति- एक ही इन दोनों बन्धों के पथप्रदर्शक [ लकड़ी ] हो। अतः दीर्घजीवी हो। मुझसे राज्य से अथवा विषय लाम से क्या प्रयोजन ? दुर्योधन- मातः । यह कायरतापूर्ण वचन आपके मुख से निकलने योग्य नहीं ? कहाँ उच्चक्षत्रियवंश की पुत्री तथा राजमहिषी और यह दैन्य [ कातर ] वचन कहाँ [अर्थात् वीरपुत्री वीरपत्नी और वोरमाता के मुख से इस प्रकार को कायरता से पूर्ण वाक्य कमी नहीं निकलने चाहिए ] अयि पुत्रस्नेहविहले। अपने .

अङ्कः] प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाइयोपेतम् । २४३ नूनं विचेष्टितमिदं सुतशोकस्य । संजयः-महाराज, किंवायं लोकवादो वितथ: 'न घटस्य कूप- पतने रज्जुस्तत्रैव प्रक्षेप्तग्या' इति । दुर्योधनः-मपुष्कलमिदम् । उपक्रियमाणाभावे किमुपकरणेन । ( इति रोदिति ।) धृतराष्ट्र:-( दुर्योधनं परिष्वज्य । ) वत्स, समाश्वसिहि । समाश्वा- सय चास्मानिमामतिदीनां मातरं च । दुर्योधनः-तात, दुर्लभः समाश्वास इदानीं युष्माकम् । किंतु लका छन्दः ॥ ३ ॥ नूनमिति-सुतशोकवशादिदं कथयसि त्वमिति भावः । लोकवादः लौकिकोफिः आभाषकमित्यर्थः । वितथ असत्यः किम् । भाभाणकमेवाह-न घटस्येति । अधिकस्य विनाशे पति विनाशावशिष्टस्यापि विनाशकरणमयुक्तमिति भावः । अपुष्कलम् =अपर्याप्तम् अयुक्तमित्यर्थः । इदं पूर्वोक्तामाणकम् , उप- क्रियमाणाभावे= उपकारविपयस्याभावे, उपकरणेन साधनेन किम् , व्य- मित्यर्थः । परिष्वज्य-आलिश्य । श्री पुत्रों की विपत्ति का अनुस्मरण नहीं कर रही हो और मुझ अयोग्य की रक्षा चाहती हो ॥३॥ अवश्य पुत्र शोक का यह कार्य है। संजय-महाराज ! 'धड़े के कुएं में गिर जाने पर रस्सी वहीं नहीं फेक देना चाहिए यह लोकोक्ति अपत्य है क्या ? दुर्योधन-यह युक्त नहों । उपयोग में लाने वाला नहीं होगा तो उपयोगी वस्तुओं की क्या उपयोगिता ? ( यह कहकर रोता है) धृतराष्ट्र-(दुर्योधन का मालिान करके ) पुत्र । धैर्य धारण करो। हम लोगों को और अपनी अपनी असहाय माता को भी धैर्य बंधाओ। दुर्योधन-पिता जो इस समय आपलोगों को धैर्य बंधाना टेढ़ी खीर । कठिन ] है।

W8 वेणीसंहारं नाटकं- [पञ्चमः- ---- . कुन्या सह युवामद्य मया निहतपुत्रया। विराजमानो शोकेऽपि तनयाननुशोचतम् ॥ ४॥ गान्धारी-(क) जाद, पदं पव्व सम्पदं प्पभूदं जं तुमं वि दाव एकोणाणुसोचादयो। ता जाद, पसीद । एसो दे सीसजली। निवट्टीअदु समरग्वावारादो। अपच्छिमं करेहि पिदुणो वअणम् । (क) जात, एतदेव सांप्रत प्रभूतं यत्त्वमपि तावदेको नानुशोचितव्यः। तज्जात, प्रसीद । एष ते शीर्षाञ्जलिः । निवर्त्यतां समरव्यापारात् । अप. श्चिमं कुरु पितुर्वचनम् । मन्वयः-अद्य, मया, निहतपुत्रया, कुन्त्या, सह, शोकेऽपि, विराजमानौ, युवाम् , तनयान् , अनुशोचतम् ॥४॥ कुन्त्येति अय, मया दुर्योधनेन, निहतपुत्रया=निहताः, पुत्राः यस्याः तया, साकासत्वेऽपि शरैः शतितपत्र इतिवत्समासः । कुन्त्या=युधिरिमात्रा, सह, शोकेऽपि = दुःखे सत्यपि, विराजमानौ = शोभमानौ (सन्तो) अथवा दुःखेऽपि स्थिती कुन्स्या अपि पुत्रविनाशादिति भावः । युवाम् =मातापितरौ, तनयान् = पुत्रान् , अनुशोचतं = चिन्तयतम् । यथा कुन्तीपुत्रेण तव पुत्रा हतास्तथैव त्वत्पुत्रेण मया कुन्तीपुत्रा हता भविष्यन्तीति भावः । अत्र सहोक्तिरलङ्कारः । मनुष्टुप छन्दः ॥४॥ एतदेव, प्रभूतं = प्रचुरम् , अत्यन्तमित्यर्थः । साम्प्रतं युक्तम् "युक्त द्वे साम्प्रतं स्थान" इत्यमरः । किं युक्तमित्याह-यत्त्वमपीति । शीर्षाञ्जलि:= आज मैं कुन्ती के पुत्रों का वध कर डालता हूँ फिर आप दोनों शोक में भी उसके साथ बैठकर अपने मृतक पुत्रों के लिये शोक मनाइये [अर्थात् अबतक तो उसके कोई पुत्र मरे नहीं हैं और आपके बहुत से पुत्र मर चुके हैं इससे वह भाप लोगों को देखकर प्रसन्न होती है अव उसके पुत्रों का आज बध करके आप लोगों के समान ही उसे दुःखी बना देता हूँ फिर आप लोग उसके साथ अपने पुत्रों के लिए शोक कीजिए ] ॥ ४ ॥ गान्धारी-पुत्र । इस समय यही अतुलसम्पत्ति है जो कि तुम्हारे एक के विषय में अनुताप नहीं करना है । अतः पुत्र । प्रसन्न हो । यह तुम्हारे शिर प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् । २५५. ....... . धृतराष्ट्र:-वत्स, शृणु वचनं तवाम्बाया मम च निहताशेषबन्धु- वर्गस्य । पश्य । दायादा न ययोर्बलेन गणितास्तौ द्रोणभीष्मौ हतो कर्णस्यात्मजमग्रतः शमयतो भीतं जगत्फाल्गुनात् । वत्सानां निधनेन मे त्वयि रिपुः शेषप्रतिज्ञोऽधुना मानं वैरिषु मुञ्च तात पितरावधाविमौ पालय ॥५॥ प्रणामः अनुनय इत्यर्थः । विनय इति यावत् । पिनुर्वचनम् ,अपश्चिमम् =अनुल्ल- ययम्, कुरु। मन्वयः-ययोः, बलेन, दायादाः, न, गणिताः, तो, द्रौणभीष्मी, हतो, कर्णस्य, आत्मजम् , ( कर्णस्य ) अति, शमयतः, अर्जुनात् , जगत् , भीतम् , मे, वरसानाम् , निधनेन, रिपुः, अधुना, त्वयि, शेषप्रतिज्ञः, ( अतः) वैरिषु, मानम् , मुच, (हे) तात, इमो, अन्धी, पितरौ, पालय ॥५॥ शत्रुपराजयं न कर्तुं शक्नोषि त्वमित्याह--दयादा इति । ययोः द्रोणभीष्मयोः, बलेनशक्त्या, दायादा:-बान्धवाः, युधि. ष्ठिरादयः "दायादी सुतबान्धवौ" इत्यमरः। न, नणिताः, तिरस्कृता इत्यर्थः । तौ, द्रोणभीष्मी, हतौ। तथा च तव युद्धावतरण न युक्तं सहायकाभावादित्या- शयः। कर्णबलेन जयः स्यादित्यपि न सम्भवतीत्याइ-कर्णस्येति । आत्मजं पुत्रम् , वृषसेनम् , अप्रतः, कर्णस्येत्यस्यात्राप्यन्वयः तथा च कर्णस्याप्र एव, शमयतः= विनाशयतः, फाल्गुनात् = अर्जुतात् , जगत् , भीतंत्रस्तम् , येन कर्णेन स्वपुत्ररक्षणमपि नाकारि तस्य साहाय्येन जयासम्भव इति भावः, पर मैं हाथ रखती हूँ। । अर्थात् तुम्हें मेरी संगन्ध है ] युद्ध से विमुख हो जा. को। पिता के निदेश [आज्ञा ] की अवहेलना न करो ? धृतराष्ट्र-वेटा ! मेरी और अपने माता की, जिन के सम्पूर्ण परिवार का सत्यानाश हो गया, बात सुनो देखो:- जिन दो [ भीष्म और द्रोण ] के आधार पर मैंने शत्रुओं को तृण समान भी नहीं समझा वे द्रोणाचार्य और भीष्म मार डाले गए। सबलोगों के नेत्र के सामने कर्णपुत्रवृषसेन कही हत्या करते हुए अर्जुन से संसार कम्पित हो गया मेरे २५६ बेणीसंहारं नाटकं- [पञ्चम:- दुर्योधनः-समरात्प्रतिनिवृत्य किंमया कर्तव्याम् । गान्धारी-(क)जाद, जंपिदा दे विउरो वा भणदि । संजयः-देव, एवमिदम् । दुर्योधनः-संजय, अद्याप्युपदेष्टव्यमस्ति । 'जयः-देव, यावत्प्राणिति तावदुपदेष्टव्यभूमिर्विजिगीषुः प्रशावताम्। (क) जात, यत्पिता ते विदुरो वा भणति । मेमम, वत्सानाम् = एकोनशतसंख्याकपुत्राणाम् , निधनेन मारणेन रिपुः भीमः, अधुना, त्वयि, शेषप्रतिज्ञः अस्तीति शेषः। भीमस्य प्रतिज्ञाऽसी- यदधृतराष्ट्रस्य पुत्रशतं हनिष्यामीति तत्रान्येषा पुत्राणी वधेन त्वमेव प्रति- जाविषयोऽवशिष्टोऽसि ताशफाल्गुनसाहाय्येन भीमस्म प्रतिज्ञापूतों न कोऽपि संशयः, तथा च तव संप्रामावतरणं न युक्तमिति भावः। (अतः) वैरिषु, मानम् =अहङ्कारम् , मुश-त्यज, (हे) तात इमौ मन्धौ नेत्रविहीनी, पितरौ पालय । यद्यपि मातुः गान्धार्या नेत्रे भास्ता तथापि पत्युरान्ध्येन गन्धा- योपि पातिव्रत्यरक्षणार्थ नेत्रे वस्त्रेमाच्छन्ने भकारिषाताम् , मत उच्यते-पित- राबन्धाविति । शार्दूलविक्रीडितं छन्दः ॥ ५ ॥ प्रतिनिवृत्य =परावृत्य समाम त्यक्त्वेत्यर्थः । प्रज्ञावताम् , उपदेष्टव्यभूमिः, विजिगिषुरित्यन्वयः। प्रज्ञातवतामिति तन्य- पुत्रों के संहार से यह शत्रुकेवल तुम्हारे लिए अवशिष्टप्रतिज्ञ है [ अर्थात् शत्रु ने अपनी शम्पूर्ण प्रतिज्ञायें पूर्ण कर लिया केवल तुम्हारे विषय में की गई प्रतिज्ञा अवशेष है | शत्रुविषयक अभिमान का परित्याग करो और अपने इन नेत्र विहीन माता पिता का पालन करो ॥ ५ ॥ दुर्योधन-युद्ध से विमुख होकर मुझे क्या करना होगा ? गान्धारी-जो तुम्हारे पिता और विदुर कहें । संजय-महाराज ! ऐसा करना चाहिए । दुर्योधन-संजय ! क्या अब भी उपदेश देना शेष रह गया है ? संजय-महाराज ! विषयाभिलाषी जबतक जीवित है तबतक बुद्धिमानों गः] प्रबोधिनी-प्रकाश टोकाद्वयोपेतम् । २५७ दुर्योधनः-(सक्रोधम् ।) शृणुमस्तावद्भवत एव प्रचावतोऽस्मा प्रति प्रतिरूपमुपदेशम् । धृतराष्ट्रः-वत्स, युक्तवादिनि संजये किमत्र क्रोधेन । यदि प्रकृति मापद्यसे तदहमेव भवन्तं ब्रवीमि । श्रूयताम् । दुर्योधनः-कथयतु तातः । धृतराष्ट्रः-वत्स, किं विस्तरेण । संधत्तां भवानिदानीमपि युधिः ष्ठिरमीप्सितपणबन्धेन । दुर्योधनः-तात, तनयस्नेहकन्यादम्बा बालिशत्वेन संजयश्च काममेवं ब्रवीतु । युष्माकमप्येवं व्यामोहः । मथ वा प्रभवति पुत्रना- प्रत्यययोगे कृत्यानां कतेरि वेति करि षष्ठी । प्रतिरूपं योग्यम् । अनुरूपमित्यपि ऋचित्पाठः । सन्धत्तां सन्धि कुरुताम् , इदं युधिष्ठिरमित्यनेनान्वेति । ईप्सितपण. बन्धेन =अभिलषितमूल्यनिबन्धनेन इन्द्रप्रस्थादिप चप्रामदानेन, अर्धराज्यप्रदा- लेन वेत्यर्थः । तनयस्नेहवैक्लन्यात् = पुत्रस्नेहव्याकुलस्वात् , अस्य ववात्विनेनान्वयः। बालिशत्वन =मूर्खतया "बालिशस्तु शिशो मूखें। इति मेदिनी । व्या. के उपदेश का पात्र है दुर्योधन-अच्छा, श्राप जैसे ही प्रशाशील व्यक्ति का अपने लोगों के प्रति अनुकूल उपदेश सुनूं। धृतराष्ट्र संजय का कहना उचित ही होता है । इसमें क्रोध से क्या प्रयोजन ? यदि कोध छोड़कर शान्त हो जाओ तो में हो तुमसे कहता हूँ। मुनी ? दुधिन-कहिए, पिताजी धृतराष्ट्र-पुत्र । विस्तार से क्या प्रयोजन ? अबभी तुम युधिष्ठिराभिल. षित सन्धिनियम पर सन्धि कर को। दुर्योधन-पिता जी! पुत्रप्रेम की विकलता से माता और मूर्खता के कारण संजय भले इस प्रकार उपदेश दें। आप को भी इस प्रकार का भ्रम ! अथवा पुत्रनाश से उत्पन्न होने वाला हृदयज्वर होता ही है । और भी पिताजी। २७ वे २५७ वेणीसंहारं नाटक- [पञ्चमः- शजन्मा हृदयज्वरः । अन्यश्च । तात, अर्खालतभ्रातृशतोऽहं यदा तदानवधारितवासुदेवसामोपन्यासः, संप्रति हि दृष्टपितामहाचार्या- नुजराजचक्रविपत्तिः स्वशरीरमात्रस्नेहादुदात्तपुरुषव्रीडावहमसुखा- वसानं च कथमिव करिष्यति दुर्योधनः सह पाण्डवैः संधिम् । अन्यच्च । नयवेदिन्संजय, हीयमानाः किल रिपोर्नृपाः संदधते परान् । दुःशासने हतेऽहीनाः सानुजाः पाण्डवाः कथम् ॥ ६॥ मोहः= वैचित्यम् । मस्खलितभ्रातृशतः=अस्खलितम् अविनष्टं भ्रातृशतं यस्य सः, मवधोरितवासुदेवसामोपन्यासा=अवधीरितः तिरस्कृतः वासु. देवसामोपन्यासः कृष्णकृतशान्तिस्थापनं येन सः, भासमितिक्रियापदशेषः । उदात्तपुरुषव्रीडावह = महापुरुषलज्जाकरम् , "उदातो दातृमहतोहूंथे च स्वरभिद्यपीति हैमः। मसुखावसानन् = असुखम् दुःखम् अवसाने अन्ते यस्य तम्। अन्वयः-रिपोः, हीयमानाः, नृपाः, परान् , संधते, किल, सानुजाः, (रिपोः) महीनाः, पाण्डवाः, दुःशासने, हते, कथम् , ( सन्दधते ) ॥ ६ ॥ सम्प्रति सन्धिः सम्भवयप नेत्याह-हीयमानाः किलेति । रिपोः= शत्रोः, हीयमानाः=क्षयमाणाः, नृपाः, किल परान् = शत्रुन् , सन्दधते= सन्धि कुर्वते, किल, सानुजाः 'मत एव रिपोः, महीनाः, पाण्डवाः, दुःशासने, हते, हीनं माम् , कर्थ, सन्दधते पाण्डवाना सबलत्वान्मम निर्बलत्वानी- जब मैं सौ भाइयों से था उस समय तो बासुदेव [ कृष्ण ] के शान्ति के उपदेश पर मेरा ध्यान नहीं गया, अब इस समय पितामह [ भीष्म ] भाचार्य्य [ द्रोण ] कनिष्ठ भ्राता तथा राजन्यमण्डल की विपत्तियों को देखकर अपने केवल शरीर के स्नेह से उदार पुरुषों के लिए लज्जाजनक तथा दुःखान्त सन्धि को पाण्डवों के साथ दुर्योधन किस प्रकार करेगा ? और भी नीतिविशारद संजय ! शत्रु की अपेक्षा न्यूनशक्तिवाले राजा लोग वृक्षों से सन्धि करते हैं। दुश्शासन के वधोपरान्त पाण्डव अपने भाइयों के साथ हैं उनमें किसी तरह की प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् । २५६ , धृतराष्ट्रः-वत्स, एवं गतेऽपि मत्प्रार्थनया न किंचिन्न करोति युधिष्ठिरः । मन्यच सर्वमेवापरुतं नानुमन्यते । दुर्योधनः-कथमिव । धृतराष्ट्रः-वत्स, श्रूयतां प्रतिज्ञा युधिष्ठिरस्य । नाहमेकस्यापि भ्रातुर्विपत्तौ प्राणान्धारयामीति । बहुच्छूलत्वात्सङ्ग्रामस्यानुजनाश- माशङ्कमानो यदैव भवते रोचते तदैवासौ सजः संधातुम् । संजयः-एवमिदम् । गान्धारी-(क)जाद उपपत्तिजुत्तं पडिवजस्पपिदणो वमणम् । (क) जात, उपपत्तियुक्तं प्रतिपदास्व पितुर्वचनम् । तिविरुद्धः सन्धिः कथं स्यादिति भावः । अत्र कायलिगमलङ्कारः । अनुष्टुप छन्दः ॥ ६॥ न किञ्चिन्नेति-नद्वयेन करणस्य निश्चयः सूच्यते। अपकृतम् अपकारम् । विपत्तौमरणे, सजः= सन्नद्धः, सन्धातं सन्धि कर्तुम् । उपपतियुक्तं = युक्तिसहितम् , पितुः, वचनम् प्रतिपद्यस्व =जानीही. न्यूनता नहीं है फिर किस प्रकार वे सन्धि कर सकते हैं। [ अर्थात् इस समय मेरे कुटुम्बियों का संहार हो गया है अतः मेरी शक्ति न्यून है पाण्डवों के भाइयों में से किसी का मरण नहीं हुआ है अतः उनकी शक्ति पूरी है फिर युधिष्ठिर मेरो सन्धि को किस प्रकारस्वीकार कर सकते हैं? ॥६॥ धृतराष्ट्र-इस प्रकार की अवस्था में प्राप्त होने पर भी मेरी प्रार्थना से युधिष्ठिर कुछ नही करेंगे ऐसा नहीं किन्तु अवश्य मेरी बात मानेंगे । दूसरी बात यह है कि युधिष्ठिर किए गए अपकारों पर ध्यान नहीं देते। दुर्योधन-किस प्रकार से ? धृतराष्ट्र-पुत्र युधिष्ठिर की प्रतिज्ञा मुनो-'मैं एक भी भ्राता के ऊपर संकट पड़ने पर जीवित नहीं रह सकूँगा, युद्ध में छल और कपटों को वहुलता रहती है अतः भ्राताओं के नाश की आशका से यह युधिष्ठिर जभी तुम्हें अच्छा लगे तभो सन्धि के लिये उद्यत है। संजय-है तो ऐसा हो। गान्धारा-पुत्र ! युक्ति युक्त पिता की वचन को स्वीकार कर लो।

२६०
वेणीसंहारं नाटकं-
[पञ्चमः-
.
दुर्योधनः-तात, मात्र, संजय,
एकेनापि विनानुजेन मरणं पार्थः प्रतिज्ञातवा-
न्भ्रातृणां निहते शते विषहते दुर्योधनो जीवितुम ।
तं दुःशासनशोणिताशनमरि भिन्नं गदाकोटिना
भीमं दिक्षु न विक्षिपामि कृपणः संधि विध्यामहम् ॥ ७ ॥
त्यन्वयः ।
अन्वयः-पार्थः, एकेन, अपि, अनुजेन, विना, मरणम् , प्रतिज्ञातवान् ,
दुर्योधनः, भ्रातृणाम् , शते ( अपि ) निहते, जीवितुम् , विषहते, दुःशासनशोणि.
तशनम् , अरिम् , गदाकोटिना, मिन्नम् , तम् , भीमम् , दिक्षु, न, विक्षिपामि,
कृपणः, अहम् , सन्धिम् , विध्याम् ॥ ७॥
एवं स्थिते न भया सन्धिः कार्य इत्याह-पकेनापोति ।
पार्थः = पृथापुत्रो युधिष्ठिरः, एकेन, अपि, मनुजेन =भ्रात्रा, विना, एकस्य
चातुर्मरण इत्यर्थः। मरणम् स्वमृत्युम्,प्रतिज्ञा तवान् । धिष्टिरस्यैवं प्रतिज्ञाऽसीद्
यदेकेस्यापि भ्रातुर्मरणेऽहं न प्राणान् धारयिष्यामीति । दुर्योधनः, भ्रातृणाम् , शते,
(मपि ) निहते, जीवितुम् , विषहते शक्नोति समर्थोऽस्तीत्यर्थः । अनुचित.
मिदमितिभावः । दुःशासनशोणिताशनम् = दुःशासनरुधिरपायिनम्, गरिम् ,
गदाकोटिना=गदाण, भिन्नम् - विदीर्णम् , तम् = आततायिनम् , भीमम् ,
दिक्षु दिशासु, न, विक्षिपामि, किन्तु विक्षिपाम्येव । कृपणः-कदर्यः, (सन् ),
अहम् , सन्धिम् , विदध्याम् = कुर्याम् , न कुर्यामितिभावः । भीमविनाश एव
श्रेयान् न पुनः सन्धिरिति भावः। अन्न यमकं शब्दालङ्कार।शार्दूलविक्रीडितं
.
छन्दः ॥७
दुर्योधन - पिता, माता और संजय !
एक भी कनिष्ट भ्राता की मृत्यु हुए बिना ही युधिष्ठिर ने मरण की प्रतिज्ञा की
है और सौ माताओं के मृत्यु के मुख में चले जाने पर भी दुर्योधन जीवित रहना
चाहता है। दुश्शासन के रक्त पीने वाले उस शत्रु भीम को दिग्पालों के लिए
[यदि ] में बलि नहीं बनाता [ तो फिर , वेचारा बनकर सन्धि करूंगा [ अर्थात्
भीम के वध से मेरा मनोरथ सिद्ध होगा नकि सन्धि करने से ॥७॥

मङ्कः ] प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् । २६१ । गान्धारी-(क)हा जाद दुस्सासण, हा मददुल्ललिद, हा जम. राअ, मस्सुदपुवा क्खु कस्स वि लोए ईदिसी विपत्ती। हावीरस- दप्पसविणी हंद गन्धारी, दुक्खसदं पसूदा ण उण सुदसदम् । (सर्वे रुदन्ति ।) संजयः-गष्पमुत्सृज्य ।) तात, मम्ब, प्रतिबोधयितुं महाराज. मिमां भूमि युवामागतौ । तदात्मापि तावत्संस्तभ्यताम् । धृतराष्ट्र:- वत्स दुर्योधन, एवं विमुखेषु भागधेयेषु त्वयि चामुश्च. (क) हा जात दुःशासन, हा मददुललित, हा युवराज, अश्रतपूर्वा खलु कस्यापि लोक ईशी विपत्तिः । हा वीरशतप्रसविनि हन्त गान्धारि, दुःखशतं प्रसूतासि न पुनः सुतशतम। ईदृशी जीवत एव दुःशासनस्य वक्षसी रुधिरपानरूपा । महाराजं दुर्योधनम् , प्रतिवोधयितुम् = आश्वासयितुम् , इमाम् = युद्धस्थानम् , युवां= गान्धरीधृतराष्ट्री आगती। संस्तभ्यतां= स्थिरीक्रियताम् धैर्यमवलम्च्यताम् । प्रतियोध्यमानस्याने स्वयमेव यदि धैर्यच्युतः स्यात्तदा प्रतिबोध्यमानो बनोऽतीव विह्वलः स्यादनः साम्प्रतं युवयोर्विलापो न युक्त इति भावः। विमुखेषु विपरोतेषु प्रतिकूलेवित्यर्थः । भागधेयेषु = माग्येषु (सत्सु) गान्धारी-हाय वेटा दुशासन, हाय मेरी गोदी के लाल, हाय युव. राज | संसार में इस प्रकार की विपत्ति किसी भी व्यक्ति पर आज तक नहीं सुनी गई। हाय सौ वीरों को जन्माने वाली गान्धारी तुम्हें धिक्कार है। तूने सी तरह की विपत्तियों को उत्पन्न किया है नकि सौ पुत्रों को । (सब रोते हैं) संजय-(भासू पोछता हुआ ) पिता जी और माता जी! आप लोग महाराज को आश्वासित करने के लिए यहां पर भाई हैं अतः पहले अपने को तो आश्वासन दीजिए। धृतराष्ट्र-पुत्र दुर्योधन ! इस प्रकार से विधाता के वाम होने पर और भूमिः % 3D २६२ वणीसंहारं नाटकं- [पञ्चमः- . . ति सहज मानमरिषु त्वदेकशेषजीवितालम्बनेयं तपस्विनी गान्धारी कमवलम्बतां शरणमहं च । दुर्योधनः-श्रूयतां यत्प्रतिपक्षुमिदानी प्राप्तकालम् । कलितभुवना भकैश्वर्यास्तिरस्कृतविद्विषः । प्रणशिरसां राज्ञां चूडासहस्रकृतार्चनाः । अरिषु - शत्रुषु, मानबन्धम् = अहङ्कारप्रन्थिम् , अमुञ्चति, च त्वयि, त्वदे. कशेषजोवितावलम्बना त्वम् एकः शेषः भवशिष्टः जीवितावलम्बनम् प्राणाधारः यस्याः सा । शरणम् =रक्षितारम् “शरणं गृहरक्षित्रोः" इत्यमरः । अन्वयः-कलितभुवनाः, भुक्तैश्वाः, तिरस्कृतविद्विषः, प्रणतशिरसाम् , राज्ञाम् , चूडासहस्रकृतार्चनाः, परीन् , अभिमुखम् , नन्तः, सख्ये, शतम् , आत्मजाः, हताः, अम्बया, सहितः, तातः, सगरेण, ऊढाम् , धुरम् , वहतु ॥८॥ धैय्यमेव शरणमित्याह--कलितभुवनेति । कलितभुवना-बायत्तीकृत भुवनं लोकः यैः ते, भुक्तैश्वर्याः=प्राप्तेश्वर्यभोगाः, तिरस्कृतविद्विषः =अवमा- नितशत्रवः, प्रणतशिरसाम् =नतमस्तकानाम् , राज्ञाम् , चूडासहन. कृताचना: चूगसहनैः शिखासहस्रः कृतम् अर्चनं येषाम् ते, मरीन्-शत्रून् , तुम्हारे शत्रु विषयक स्वाभाविक अभिमान के परित्याग न करने पर तपस्विनी गान्धारी, जिसके लिए केवल तुम्ही एक जीवनाधार वच गए हो, किसका आधार ले और मैं भी किसकी शरण में जाऊँ ? दुर्योधन-सुनिये जो करने का समय उपस्थित है:- [आप के ] शत संख्याकपुत्र, जिन्होंने भूमण्डल का शासन किया है; सम्पत्तियों का उपभोग कर लिया है और शत्रुओं का तृग समान भी नहीं समझा है, नतमस्तक राजाओं के सहस्रों मस्तकों से पूजित होते दुए जोर सम्मुख पाए हुए शत्रुवों का संहार करते हुए युद्ध में समाप्त हो गए हैं। [अब ] पिता जी [आप ] माता जी के साथ सगर के द्वारा बहन किए हुए भार को वहन करें। अर्थात् जिसप्रकार पृथ्वीमण्डल का शासन करते हुए, विविध प्रकार के ऐश्वर्यों का उपभोग करते हुए, शत्रुओं को पराजित करते हुए और राजन्यवर्ग से पूजित होते हुए सगर के साठ हजार पुत्र कपिल को शापज्वाला कमी युद्ध में . -- भः] प्रबोधिनी-प्रकाश टोकाद्वयोपेतम् । . मभिमुखमरीन्संख्येघ्नन्तो हताः शतमात्मजा वहतु सगरणाढा तातो धुरं सहितोऽम्बया ॥८॥ विपर्यये त्वस्याधिपतेरुल्लखितः क्षात्रधर्मः स्यात् । (नेपथ्ये महान्कलकलः।) गान्धारी-(क) ( भाकर्ण्य । सभयम् । ) जाद, हि पदं हाहाकार• मिस्सं तूररसिदं सुणीमदि । संजयः-सम्ब, भूमिरियमेवंविधानां भारुजननासजननी महा (क) जात, कुनैतत् हाहाकारमिभं तूर्यरसितं श्रूयते । मभिमुखम् = सम्मुखम् , घ्नन्तः =हिंसन्तः, सङ्ख्ये =रणे, शतम मा. त्मजाः= पुत्राः, हताः, अत एतादृशकृतकृत्यपुत्रमरणे न धैर्य्यस्यागः कार्य इति भावः । तत्र दृष्टान्तमुदया धैय्येण राज्यभार ग्रहण कार्यमित्याह--बहतु सग. रेणेति । अम्बया, सहितः, तातः=पिता, सगरेण = सगरनामकसूर्यवंशीय. नृपेण, ऊढाम् , धुरम् =भारम् ,बहतु । यथा सगरनामकनृपः कपिलकोधेन षष्ठि. सहस्रपुत्राणां विनाशेऽपि धैर्यमालम्ब्य चिरं राज्यं चकार तथैव तातो राज्यं करो- विति भावः । अत्र निदर्शनालङ्कारः । हरिणी छन्दः ॥ ८ ॥ रसितमः एवं विधानाम् = हाहाकारादिमिश्राणाम् , महानिनादानाम् , भीरुजन. वासजनी भीतजनोगोत्पादिका, इयम् , भूमिरित्यन्वयः। कचित्तु अभूमि. रित्यमेवं विधानां भोरुजनानामिति पाठः । तत्र अभूमिः =अस्थानम् । विश्य होकर समाप्त हो गये । उपरान्त राजा सगर ने हो पृथ्वी के शासन का भार उठाया था वही भार भर आप उठावें आपके पुत्रों में और सगर के पुत्रों में कोई भेद नहीं बल और पुरुषार्थ में कोई भी किसी से न्यून नहीं हैं बस न्यूनता यही है कि सगर के साठ हजार पुत्र थे आप के सौ हो पुत्र हैं ॥८॥ इसके विपरीत करने से राजा के क्षत्रियधर्म को मर्यादा नहीं रह जायगी। गान्धारी-(सुनकर भयभीत होती हुई ) पुत्र ! यह हाहाकार [ त्राहि त्राहि की पुकार के साथ रणभेरी का नाद कहां से सुनाई पड़ रहा है। संजय-माताजी, यह तो भोकलोगों को भय उत्पन्न करने वाले इस प्रकार -शब्दः ।

२६४ वेणीसंहारं नाटकं- [पञ्चमा- निनादानाम् । धृतराष्ट्र:-चत्स संजय, ज्ञायतामतिभैरवः खलु विस्तारी हाहा- रवः । कारणेनास्य महता भवितव्यम् । दुर्योधनः-तात प्रसीद । पराङ्मुखं खलु दयमस्माकम् । याव- दपरमपि किञ्चिदत्याहितं न श्रावयति तावदेवाज्ञापय मां समामा- वतरणाय। गान्धारी:-(क)जाद,मुहुतअंदाव मं मन्दभाइणी समस्ससिहि । धृतराष्ट्रः-वत्स, यद्यपि भवान्समराय कृतनिश्चयस्तथापि रहः परप्रतीघातोपायश्चिन्त्यताम् । दुर्योधनः- प्रत्यक्ष हतवान्धवामम परे हन्तुं न योग्या रहः (क) जात, मुहूर्तकं तावन्मां मन्दभाग्यां ममाश्वासय । कारणेनेति-महत्कारणमस्य भवेदित्यर्थः। भवितव्यमिति भावेतव्यत्प्रत्ययः। पराङमुखम् = विपरीतम् अनिष्टकारकमित्यर्थः । अत्याहितम् = महा- भौतिः अनर्थमित्यर्थः । 'भत्याहितं महाभीति, रित्यमरः । प्रतिघातोपायः=एकान्ते विनाशोपायः छद्मना हन्यतामित्यर्थः । अन्वयः-मम, प्रत्यक्षम् , हतबान्धवाः, परे, रहः, हन्तुम् , योग्याः, न, के भीषण निघोंषों का स्थान ही है। धृतराष्ट्र-वेटा संजय ! अत्यन्तप्रचण्ड तथा शीघ्रता से बढ़ते चले आते हुए हाहाकार का पता लगाओ। इसमें कोई प्रधान कारण अवश्य होगा। दुर्योधन-पिताजी, क्षमा कीजिए । विधाता हम लोगों के विपरीत अवश्य है। जबतक और कोई दूसरी विपत्ति नहीं श्रुतिगोचर होती तबतक ही मुझे युद्ध में उतरने के लिए भाज्ञा प्रदान कीजिए । गान्धारी-क्षण मात्र तो मुझ मागिनी को आश्वासित करो? धृतराष्ट्र-पुत्र ! यद्यपि तुमने युद्ध के लिए विचार दृढ़ कर लिया है तथापि गुप्त रूप से शत्रुविनाश का उपाय सोचते रहो। दुर्योधन- मेरे कुटुम्ब का वध प्रत्यक्ष रूप से किया गया है अतः अप्रत्यक्ष रूप से महः] प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् । રહ્યું किंवा तेन कृतेन तैरिह कृतं यन्न प्रकाश्यं रणे। गान्धारी-(क) जाद, एमाह तुमम् । को दे सहाअत्तणं करिस्सदि । दुर्योधनः- एकोऽहं भवतीसुतक्षयकरो मातः कियन्तोऽरयः (क) जात, एकाकी त्वम् । कस्ते साहाय्यं करिष्यति । इह, रणे, यत् , कृतम् , ( कर्म ) तैः, प्रकाश्यम् , न (भवति ) तेन, कृतेन, किंवा, (हे) मातः, अहम् , भवतीसुतक्षयकरः, एकः, अरयः, कियन्तः, केवलम् , दैवम् , साम्यम् , एतु, अधुना, मेदिनी, निष्पाण्डवा, (भविष्यति) ॥९॥ वीर जनयोग्योऽयं विचारो नेत्याह--प्रत्यक्षमिति । मम, प्रत्यक्षम् = समक्षम् , हतवान्धवाः=हताः बान्धवा यः ते, परे= शत्रवः, रहः = विविक्ते, हन्तुम् , योग्याः, न, प्रत्यक्षमपकारकर्तुः प्रत्यक्ष- मेवापकारः कर्तव्य इति नीतिः । इह =जगति, रणे, यत् , कृतम् , कर्म शत्रुभिः, प्रकाश्यम् = ज्ञाप्यम् ख्यापनीयम् न, भवतीति शेषः । तेन, कृतेन, कर्मणा, किं वा, न किमपीत्यर्थः । तदेव कर्म करणीयं यच्छन्त्रुभिरपि प्रशं. सनीयं भवेदिति भावः। तत्र वचनमध्य एव गान्धारी आह--जातेति= सहाय- काभावादेवं न करणीयमिति भावः। पुनर्योधनस्तत्राह-एकोऽहमिति । (हे) मातः। अहम् , भवतीसुतक्षयकरः,पुत्र विनाश हेतुत्वादितिभावः। अतएव एकः- असहायः तथाचा बहायोऽहं किमपि कर्तुं न शक्नोमि तथापि भाग्यमेव सहायक स्यादित्युच्यते-साम्यमिति । जगतीत्रयक्षयकर इति पाठस्तु भ्रन्तिमतः, साम्र केवल मित्यादेरसन्नत्यापत्तः, नहि लोकत्रयक्षये समर्थः देवमपेक्षेत स्वयमेव तस्य शत्रुओं का बध करने के लिए मेरा रथ समर्थ नहीं है। उनकी भाँति [ शत्रुओं की भाँति ] सशाम में प्रत्यक्ष रूप से जो कार्य नहीं किया तो उस कार्य के करने से क्या प्रयोजन । गान्धारी-पुत्र । तुम निस्सहाय हो कौन तुम्हारी सहायता करेगा! दुर्योधन-माताजी ! आपके पुत्रों का विनाश कराने वाला मैं एक हूँ २६६ वेणीसंहारं नाटकं- [पञ्चमः- .. साम्यं केवलमेतु देवमधुना निष्पाण्डवा मेदिनी ॥४॥ (नेपथ्ये । कलकलानन्तरम् ।) भो भो योधाः, निवेदयन्तु भवन्तः कौरवेश्वराय, इदं महत्कदनं प्रवृत्तम् । मलमप्रियश्रवणपराङ्मुखतया। यतः कालानुरूपं प्रतिवि. धातव्यमिदानीम् तथा हि। त्यक्तप्राजनरश्मिरक्तितनुः पार्थाहितैर्मागणे- वळवत्त्वादिति वयम् । भरयः शत्रवः, कियन्तः,केवलम् , देवम् =भाग्यम् , साम्यम् = समताम् , पतु प्राप्नोतु, अधुना, मेदिनीपृथ्वी, निप्पाण्ड- वा=पाण्डवरहिता, भविष्यतीति शेषः। मकर्तृक गण्डवहननादिति भावः । शादूलविक्रीडितं छन्दः ॥९॥ कदनम् =भोषणम् , भयावहमित्यर्थः। 'कदनं भोषणे पापे, इति विश्वः । अप्रियश्रवणपरामुखखतया कर्णवधश्रवणविमुखतया,अलम्-व्यर्थम् । अन्वयः-पार्थावितैः, मार्गणैः, अङ्किततनुः, त्यतप्राजनरश्मिः, स्यन्दन- वर्मनाम् , परिचयात् , वाहैः, शनैः भाकृष्यमाणः, अङ्गपतेः, वार्ताम् , पृच्छ. ताम् , ( जनानाम् ) विलोचनजजः, आवेदयन् , कुरून् , शल्ययन् , शून्येन, एव, रथेन, शल्यः, शिविरम् , याति ॥ १०॥ अस्पष्टोक्त्या कर्णवधमाह-त्यक्तप्राजनेति । पातितः = अर्जुननामचिहितः, मार्गणैः = 'शः, कलम्बमार्गणाराः, इत्यमरः । मङ्किततनुः चिह्नितशरीरः, बहुभिः क्रियमाणयुद्धे कस्येमे शरा विपक्षी [ शत्रु ] कितने है। [ अर्थात् अधिक हैं ] इस समय केवल विधाता दोनों के समान होजाय तो बस वसुन्धरा को पाण्डवों से शून्य समझना चाहिए ॥९॥ ( नेपथ्य में कलकलध्वनि के पश्चात् ) अरे अरे शूरवीरो। आपलोग कौरवनरेश से निवेदन कर दीजिए कि यह महान अनर्थ हो गया। बहित सम्बादों के सुनने में उपेक्षा करने की आवश्यकता नहीं क्यों कि समयानुसार भब उपाय तो करना ही होगा। क्योंकि:- शल्यने [घोकों के] कोदे और रास [लगाम] को छोड़ दिया है । अर्जुननामा- कित शरों से उसका धनुष चिह्नित हो गया है। वह घोड़ों के द्वारा रथके मार्गों का अङ्कः] प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् । वाहै। स्यन्दनवम॑नां परिचयादाकृष्यमाणः शनैः । वार्तामङ्गपतेविलोचनजलैरावेदयन्पृच्छता शून्येनव रथेन याति शिविरं शल्यः कुरूशल्ययन् ॥ १० ॥ दुर्योधनः-(श्रुत्वा । साशकम् ।) मा, केनेदमविस्पष्टमशनिपातदारु- णमुद्धाषितम् । कः कोऽत्र भोः। (प्रविश्य संभ्रान्तः।) सूतः-हा, हताः स्मः । (इत्यात्मानं पातयति ।) इति संशयनिवारणार्थ योद्धा स्वशरे स्वनामाङ्कनं करोतंाति युद्धरीतिः । त्यत. प्राजनरश्मिः= त्यक्तौ प्राजनरश्मी वृषभप्रेरकदण्डप्रमही येन सः, तथापि स्यन्दनवम॑नाम् =रथमार्गाणाम् , परिचयात्, वाहः अश्वैः; शनैः, माकृष्यमाणः=नीयमानः, यद्यपि शल्योऽश्वान्न सञ्चालयति तथापि अश्वः येन मार्गेण गच्छति संस्कारवशात्तेनैव मार्गेणार्यमाणोऽप्यागच्छति स्वभावात्ते- नैव मार्गणागच्छन्तीत्याशयः। मङ्गपतेः कर्णस्य, वार्ताम् = वृत्तान्तम् , पृच्छ. ताम् , ( जनानाम् ) विलोचनजलैः =अश्रुभिः, आवेदयन् = ज्ञापयन् कों मृत इत्यश्रुभिरेव कथयन्निति भावः । कुरुन् = दुर्योधनादीन् , शल्ययन् = शकुषन्यदुःखमिव दःखं प्रापयन् , शून्येन = कर्णरहितेन, एव, रथेन, शल्यः= साम्प्रतिकः कर्णसारथिः, शिविरम् सैन्यनिवासस्थानम् , याति । अत्र यम. कमतङ्कारः । शार्दूलविक्रीडितं छन्दः ॥ १० ॥ अशनिपातदारुणम् = वज्रनिपातवद्भयावहम् , दारुणो रसभेदे ना त्रिपु तु स्याद्भयावहे, इति विश्वः । उद्घोषितम् = शब्दितम् । परिचय होने के कारण धीरे धीरे खींचा जा रहा है । वह समाचार पूछने वालों को अश्रुविन्दुओं के द्वारा कर्ण के समाचार को बतलाताहुआ तथा कौरवों के हृदय में कोटे चुभोता हुआ अकेला ही रथ पर बैठकर सेनाशिविर को जारहा है ॥१०॥ दुर्योधन-(सुनकर शङ्का के साथ ) अरे ! यह बज्रगतसदृश दुस्सह उद्घोष अव्यक्त रूपसे किसने किया है ? कौन है; कोई यहाँ पर है ? (प्रवेश करके व्याकुलाहट के साथ) सूत-हाय ! हमलोग मरगए !! (यह कह कर अपने को गिरा देता है) ?

२६ वेणीसंहारं नाटक- [पञ्चमः- दुर्योधनः-मयि, कथय । धृतराष्ट्र जयो-कथ्यतां कथ्यताम् । सूतः-आयुष्मन् , किमन्यत् । शल्येन यथा शल्येन मृच्छितः प्रविशता जनौधोऽयम् । शून्यं कर्णस्य रथं मनोरथमिवाधिरूढेन ॥ ११ ॥ दुर्योधनः-हा वयस्य कर्ण ( इति मोहमुपगतः। ) गान्धारी-(क)जाद, समस्सस समस्सस । (क) जात , समाश्वसिहि । समाश्वसिहि । मन्वयः-शल्येन, प्रविशता, यथा, जनौधः, मूठितः ( भवति ) (तथा) मनोरथम् , इव, शून्यम् , कर्णस्य, रथम् , अधिरूढेन, शल्येन, भयम् , जनौषः, मुच्छितः, (अस्ति) ॥ ११ ॥ शल्येनेति । शल्येन = शङ्कुनामकास्त्रविशेषेण 'वळी' इति ख्यातेन, प्रवि. शता । जनौऽघमित्यादिः । यथा, जनौधः, मुञ्छितः, भवतीति शेषः ॥ तथा म. नोरथम् , इव, शून्यम् , कर्णस्य रथम् , अधिरूढेन = आकढेन, शल्येन शल्यनामकनृपेण सारथीभूतेन, अयम् , जनौघः = मदीयसन्यम् , मूञ्छितः, बस्तीतिशेषः । यमकं पूर्णोपमा चालङ्कारः । आर्या छन्दः ॥ ११ ॥ - .....- दुर्योधन-अरे ! कहो ? धृतराष्ट्र मौर संजय-कहो कहो ? सत-चिरजोविन् ! दूसरा क्या' जिसप्रकार प्रविष्ट होने वाले वाणों के नोक से जनसमूह मूठित हो जाता है उसी प्रकार मनोरथ की भाँति शून्य कर्ण के रथ पर बैठकर प्रवेश करते हुये शल्य ने जन समूह मूर्छित कर दिया है अर्थात् शल्य को अकेला कर्ण के रथ पर बैठ कर पाते हुए देखकर लोग कर्ण के मृत्यु की शङ्का करके व्याकुल हो रहे हैं ॥ ११॥ दुर्योधन-हाय ! मित्र कर्ण !! ( मूर्छित हो जाता है) गान्धारी-वेटा । धैर्य धारण करो; धैर्य धारण करो ?

अङ्कः प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् । २६४ संजय-समाश्वसितु देवः । धृतराष्ट्रः-भो कष्टं कष्टम् । भीमे द्रोणे च निहते य पासीदवलम्बनम् । वत्सस्य च सुहृच्छ्ररो राधेयः सोऽप्ययं गतः ॥ १२॥ वत्स, समाश्वसिहि समाश्वसिहि । ननु भो हतविधे, अन्धोऽनुभूतशतपुत्रविपत्तिदुःखः शोच्यां दशामुपगतः सह भार्ययाहम् । . . अन्वयः-भीष्मे, द्रोणे, च, निहते, यः, वत्सम सुहृत् , शूरः, च, अवलम्बनम् , आसीत् , सः, राधेयः अप्यगम् , गतः ॥ १२ ॥ भीष्म इति । भीष्मे, द्रोणे, च, निइते, एतादृशवरयोनिपातेऽपि भाषीदाशा पत् कर्णो विजेता स्यात्सापि नास्तीत्याह-य मासीदिति । यः, वालस्थ-पुत्रस्य, सुहृत् शूरः, च राधेयः कर्णः, अवलम्बनम् =आश्रयः आसीत् , सः= कर्णः, , मप्ययम् = विनाशम् , गतः । मनुष्टुप छन्दः ॥ १२ ॥ हतविधे = दुर्दैव, विधिविधाने देवेऽपि, इत्यमरः । अन्वयः-अनुभूतशतपुत्रविपत्तिदुखः, अन्धः, अहम् , भार्यया, सह, शोच्याम् , दशाम् , उपगतः, अशेषित मुहृद्गुमन्युवर्ग, अस्मिन् , दुर्योधने, अपि, भवता, हि, निराशः, कृतः ॥ १३ ॥ भन्धोऽनुभूतेति मनुभूतशतपुत्रविपत्ति दुःखः = अनुभूतं शतपुत्राणां विपत्तिदुःखं विनाशजन्यशो को येन सः, भार्यया = स्त्रिया गन्धार्या, सह, अन्धः धृतराष्ट्र-विपत्ति । विपत्ति संजय-महाराज ! धैर्य रखिए; धेय्यं रखिए । !! भीष्म और दोण के मारे जाने के पश्चात् मेरे पुत्र का परममित्र, वोरकर्ण जो सहायक था वह भी अब समाप्त हो गया ॥ १२॥ पुत्र ! धैथ्य धारण करो; घयं धारण करो। अरे क्रूर विधातः । तुमने मुझ अन्धे को, जो सौ पुत्रों के नाश से दुःखित है तथा धर्मपत्नी के साथ दयनीया दशा को प्राप्त हुआ है, इस मित्र, गुरु, और कुटुम्बियों के वर्ग के २७० वेणीसंहारं नाटकं- [ पञ्चमः- . मस्मिन्नशेषितसुहृद्गुरुवन्धुवर्ग दुर्योधनेऽपि हि कृतो भवता निराशः ॥ १३ ॥ वत्स दुर्योधन, समाश्वसिहि । समाश्वासय तपस्विनी मातर च । दुर्योधनः-(लब्धसंज्ञः।) मयि कर्ण कर्णसुखदां प्रयच्छ मे गिरमुद्विरनिव मुदं मयि स्थिराम् । महम् , शोच्याम् शोचनीयाम् , दशाम् अपगताप्राप्तः । तथापि तव सन्तोषो न जातो हे हतविधे इत्याह-अस्मिन्निति । अशेषितसुहृद्गुरुब. न्धुवर्ग=अशेषितः अनवशिष्टः सुहृद्गुरुबन्धूनां वर्गः समुदायः यस्य तस्मिन् सर्वेषां विनाशादिति भावः । अस्मिन् , दुर्योधनेऽपि, भवता-हतविधिना, हि निश्चयेन निराशः= आशारहितः अनाश्रयः, कृतः । अत्र काव्यलिङ्ग मलङ्करः । वसन्ततिलका छन्दः ॥ १३ ॥ लब्धसंक्षप्राप्तचैतन्यः विगतमूर्छ इत्यर्थः । अन्धयः-अयि, कर्ण, मयि, स्थिराम् , मुदम् , उद्गिरन् , इव, कर्ण सुखदाम् , गिरम् मे प्रयच्छ, (हे) प्रिय, वृषसेवनत्सल, सततावियुक्तम् , अकृता- प्रियम् , माम् , विहाय, यासि ॥ १४ ॥ अयि, कर्ण मे= मह्यम् , गिरम् =वाणीम् , प्रयच्छ =देहि, कोदशी गिरमित्याह-कर्णसुखदाम् = श्रवणप्रीतिजनिकाम् , क इव, मयि% दुर्यो- धने, स्थिराम , मुदम् = प्रोतिम् , उद्गिरम् = उद्वमन् , हे, प्रिय मित्र, सततावियुक्तम् = सततम् अवियुक्तम् सर्वदा, एकत्र स्थितम् । एतेन मम त्याग- समाप्त हो जाने पर अवशिष्ट] दुर्योधन के विषय में हताश कर दिया है ॥१३॥ बेटा दुर्योधन | धैर्य रक्खो, धैर्य रक्खो भोर तपस्विनी माता को धैर्य प्रदान करो। दुर्योधन-(चेतना को प्राप्त होकर ) अयि कर्ण चिरस्थायी बानन्द की वर्षा करते हुए मुझे श्रुतिमधुर उत्तर दो । सर्वदा मुझ से मिल न रहने वाले तथा अहित न करने वाले ऐ वृषसेनप्रिय ! मेरा परित्याग कर क्यों जारहे हो ? अर्थात् सर्वदा मेरे साथ रहकर मधुर- . ।

मङ्कः] प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् । २७१ सततावियुक्तमकताप्रियं प्रिय वृषसेनवत्सल विहाय यासि माम् ॥ १४ ॥ (पुनर्मोहमुपागतः ।) (सर्व समाश्वासयन्ती ।) दुर्योन:- मम प्राणाधिके तस्मिन्त्रङ्गानामाधिपे हते । उच्वसन्नपि लज्जेऽहमाश्वासे तात का कथा ॥ १५ ॥ . स्तवानुचित इति ध्वनितम् । एकत्र स्थितावपि कृतानिष्टोऽहमित्यपि नेत्याह- अकृताप्रियमिति। अकृताप्रियम् = असम्पादितानिष्टम् , तथाचैताहशामित्रस्य परित्यागे स्वयमेव सम्बोधनद्वारा वीजमाह-वृषसेनवत्सलेति। यतस्त्वं वृष- सेने स्निग्धः वृषसेनस्तु स्वर्गतोऽतस्त्वमपि तत्रैव गच्छनीति भावः । माम् =ए- तादृशं दुर्योधननम् विहाय% त्यक्त्वा, यासि । अत्र प्रथमे यमकं द्वितीयेउपमा चतुर्य पदार्थगतकाव्यलिङ्गमलङ्कारः। मञ्जुभाषिणीछन्दः ॥ १४ ॥ मन्वयः-मम, प्राणाधिके, तस्मिन् , अनानाम् , अधिपे हते ( सति) अहम् , उच्छ्वसन् , अपि, लज्जे, (हे) तात, आश्वासे, का, कथा ॥ १५॥ कर्णाभावेऽहं जीवामीत्यपि महदाश्चर्यमित्याह-ममेति । मम, प्राणाधिके=प्राणेभ्यापि श्रेटे, तस्मिन्, मनानाम् =बादेशानाम् , 'अहं गाने प्रतोकोपाययोः भूम्मि नीति, इति, मेदिनी। नीवृत् देशः तदुक. ममरे नोवृज्जनपदो देशः । अधिपे, हते (पति) अहम् , उच्छवसन् = श्वास गृहन् , अपि, लज्जे ( तथा च ) हे तात आश्वासे= धैर्यधारणे, का, कथा- चर्चा, पाश्वासस्तु नैव सम्भवतीत्याशयः । मनुष्टुप् छन्दः ॥ १५ ॥ भाषण करते हुए मेरे उपकार में लीन रहा करते थे अब पुत्र के स्नेह के कारण मुझे छोड़कर क्यों जा रहे हो ? ॥ १४ ॥ ( यह कहकर फिर चेतना रहित हो जाता है और सब लोग धैर्य्यप्रदान करते हैं) दुय्योधन मेरे प्राणों से बढ़कर उस अजनरेश | कर्ण ] के मर जाने पर जीवित रहने में भी मुझे लज्जा मालूम पड़ती है धैर्घ्य की बात तो दूर रही ॥१५॥ - २७२ वेणीसंहारं नाटकं- [पञ्चमः- मपि च। शोचामि शोच्यमपि शत्रुहतं न वत्सं दुःशासनं तमधुना न च बन्धुवर्गम् । येनातिदुःश्रवमसाधु कृतं तु कर्ण कास्मि तस्य निधनं समरे कुलस्य ॥ १६ ॥ गान्धारी-(क)जाद,सिढिलेहि दाव क्खणमेत्तं बाप्पमोक्त्रम । (क) जात, शिथिलय तावत्क्षणमात्रं वाष्पमोक्षम् । अन्वयः-शोच्यम् , अपि शत्रुहतम् , वत्सम् , दुःशासनम् , न शोचा. मि, अधुना, नच, तम् , बन्धुवर्गम् , ( शोचामि ) येन, कणे, अतिःदुश्रवम् , असाधु, कृतम् , तस्य, कुलस्य, निधनम् , समरे, कर्ता, अस्मि, ॥ १६ ॥ कर्णघातिनः कुलं विनाशयिष्यामित्याह-शोचमिति । शोच्यम् = अवश्यशोचनीयम् , अपि, अनुषत्वादवश्यशोचनीयत्वात् । शत्रुहतम् , वत्सम अनुजम् , दुशासनम् , न, शोचामि, अधुना, नच, बन्धु. वर्गम् , शोचामि, इत्यनेनान्वयः । येन कर्ता, कणे, अतिदुःश्रवम् अश्रहणा- हम् , असाधु = अनुचितम् हननमित्मर्थः। कृतम् , तस्य, कुलस्य = वंशस्य, निधनं = हननम् विनाशमित्यर्थः । समरे, कर्ता, कृधातोस्तृन् प्रत्ययः अतो न लोकाव्ययेति षष्टीनिषेधाद् द्वितीया । अस्मि, पाण्डवक्षयमन्तरा किमपि न करिष्यामीति भावः । वसन्ततिलका छन्दः॥ १६ ॥ और भी इस समय नतो शोक करने के योग्य, शत्रु के द्वारा मारे गए, प्रिय दुश्शा- सन का शोक और न अपने बन्धु तथा गुरु वर्गो का शोक करता हूं किन्तु जिसने कर्ण के विषय में अनहित भाचरण, जो कानों के लिए अत्यन्त दुःखद है, किया है सलाम में उसके कुल का विनाश करने वाला हूँ अर्थात् कर्ण के वध करने वाले के कुल में किसी को जीवित न छोडूंगा ॥ १६ ॥ गान्धारी-पुत्र ! क्षण मात्र के लिये अश्रुपात को अवकाश दे दो।

म] प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् । २७३ . धृतराष्ट्रः-वत्स, क्षणमात्रं परिमार्जयाभूणि । दुर्योधनः- मामुहिश्य त्यजन्प्राणान् केनचिन्न निवारितः । तत्कृते त्यजतो बापंकिं मे दीनस्य वार्यते ॥ १७ ॥ सूत, केनैतदसंभावनीयमस्मत्कुलान्तकरं कर्म कृतं स्यात् । सृतः-मायुप्मन्, एवं किल जनः कथयति । भूमौ निग्नचक्रश्चक्रायुधसारथेः शरैस्तस्य । अन्वयः= माम् , उहिश्य, प्राणान् , त्यजन् , (यः,) केनचित् , न, निवा- रितः, तत्कृते, बाष्पम् , त्यजतः, दोनस्य, मे, किम् , वार्यते ॥ १७ ॥ मामिति ।माम् = दुर्योधनम् , उद्दिश्य-अभिलक्ष्यीकृत्य, प्राणान् , त्यजन् य इति शेषः । केनचित् , न, निवारितः, तत्कते-तस्य कर्णस्यार्थम् , बाष्पम्= अशु, त्यजतः, दोनस्य-दुर्गतस्य, मे मम किम कथम्, वार्यते त्वयेतिशेषः । अनुष्टुप छन्दः ॥ १७ ॥ असम्भावनीयम् = कर्णवधरूपम् , मरमत्कुलान्तकरम् = कौरववंश- विनाशकम् , यदि कर्णो हतस्तदा तद्वियोस्यस्यासत्यस्वादहमपि न जीवितुं शक्नोमि अथवा कणेहन्तारं हन्तुं महासङ्ग्रामप्रवृत्तत्वान्ममापि प्राणसंशय इति भावः । अन्वयः= चक्रायुधसारथेः, अस्मत्सेनाकृतान्तस्य, तस्य, इन्द्रसूनोः, शरैः, भूमौ, निमग्नचक्रः (कर्णः ) निहतः, किल, ॥ १८ ॥ अर्जुनः कर्ण हतवानित्याह-भूमाविति । धृतराष्ट्र-पुत्र । क्षण मात्र के लिए आँसुओं का पोछ लो। दुर्योधन- मेरे लिये प्राणोत्सर्ग करते हुए [ कणे को ] किसी ने निषेध नहीं किया । उसके लिए [ कर्ण के लिए। अश्रुपात करते हुए मुझ बेचारे को ज्यो निवारण किया जाता है ? ॥ १७ ॥ ऐ सूत । मेरे कुल की समाप्ति करने वाला यह कार्य, जिसकी कभी सम्भा- वना नहीं की जाती थी, किसने किया होगा ? मृत-महाराज ! लोग तो इस प्रकार कहते हैं : भूमि के भीतर रथ के चाके [ पहिया ] के धंस जाने पर मेरी सेना के लिये २७४ वेणीसंहारं नाटकं- [पञ्चम:- निहतः किलेन्द्रसूनोरस्मत्सेनाकृतान्तस्य दुर्योधनः- कर्णाननेन्दुस्मरणात् भितः शोकसागरा। चाडवेनेव शिखिना पीयते क्रोधजेन मे ॥१६॥ तात, प्रसीदतम्। चक्रायुधसारथे= चक्रम् आयुधम् यस्य स पारथिः यस्य, अस्म. सेनाकृतान्तस्य-अस्मत्सैन्यस्य कृतान्तः यमराजः तस्य, तस्य प्रसिद्धस्य, इन्द्रसूनोः = अर्जुनस्य, शरैः, भूमी, निमग्नचक्र:=निमग्नं चक्रं रथाङ्गं यस्य सः "चक्र: कोके पुमान् क्लीबं बजे सैन्यरथानयोः, इति मेदिनी । कर्णः, इति शेषः। निहतः, किल । अर्जुनस्तस्य हन्तेति भावः । कर्णस्याभिशाप भासीद् यदासनमरणे तव रथाचं भूमौ निमग्नं स्यादिति भूमौ चक्र निमग्नम् मार्या छन्दः ॥ १८ ॥ अन्वया-कर्णननेन्दुस्मरणात् , क्षुभितः, शोकसागरः, वाडवेन, इव मे, क्रोधजेन, शिखिना, पीयते ॥ १९ ॥ कर्णेति कर्णाननेन्दुस्मरणात्-कणमुखचन्द्रस्मृतेः, क्षुभितःउद्वेल्लितः, शोकसागरः = शोक सागरः इव, मेमम, क्रोधजेन, बाडवेन वडवा- नलेन इव शिखिना=अग्निना, पीयते=शोष्यते, पत्रोपमालङ्कारः । अनुष्टुप छन्दः॥१९॥ . गन्तक [यम ] इन्द्रपुत्र अर्जुन के, जिनके सारथी चक्ररूपशस्त्रधारी भगवान वासुदेव हैं, वाणों से मारा गया ॥ १० ॥ दुर्योधन- कर्ण के मुखचन्द्र का स्मरण करके शोकसमुद्र विक्षुब्ध हो उठा है। मेरे क्रोष से उत्पन्न ज्वाला वाइवाग्नि की भौति पान कर रही है ॥ १९॥ पिताजी और माता जी। आप लोग क्षमा करें।

भा] प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् । २७५ . . . . ज्वलनः शोकजन्मा मामयं दहति दुःसहः । समानायां विपत्तौ में वरं संशयितो रणः ॥ २० ॥ धृतराष्ट्र:-( दुर्योधनं परिष्वज्य रुदन् ।) भवति तनय लक्ष्मीः साहसेवीदृशेषु द्रवति हृदयमेदीममुत्प्रेक्ष्य भीमम् । अन्वयः= दुःसहः, शोकजन्मा, अयम् , ज्वलनः, माम् , दहति, ( एवं) समानायाम् , विपत्तो, मे, संशयितः, रणः, वरम् ॥ २०॥ ज्वलन इति । दुःसहः, शोकजन्मा= शोकाउजन्म यस्य सः, भयम् , ज्वलनः= भग्निः, माम् , दहति भस्मीकरोति, (एवं सति) समानायाम् = तुल्यायाम् , यदि सहप्राममपि न करिप्यामि तदापि दाहान्मम मृत्युः स्यादेवातः समामकरणाकरणयोस्तुल्यत्वम् । विपत्तो, मे, संशयितःप्राणसंशयस्थानम् , रणः समरः, वरम् = श्रेष्ठः । रणगमनं युक्तमस्माकं कदाचिजयोऽपि स्यादिति. भावः। अनुष्टुप् छन्दः ॥ २० ॥ अन्वयः=(हे) तनय, ईदृशेषु, साहसेषु, लक्ष्मीः भवति, (परम् ) भीमम् , भीमम् , उत्प्रेक्ष्य, एतत् , हृदयम् , दवति, (हे) मानशौण्ड, ते, चेष्टितम् , अनि. कृतिनिपुणम् , परीणाम् , सहरम् , छलबहुलम् , (अतः) हा, हतः अस्मि ॥२१॥ त्वं निश्छलः पाण्डवश्छलीति कथं तव विजयः स्यादित्याह-भवतीति। तनय =हे पुत्र । ईदृशेषु सहायकाभावेऽपि युद्धगमनरूपेषु, साहसेषु, लक्ष्मीः, भवति । सत्यं संशयः साहसेवितिपाठे साहसेषु युद्धगमनरूपेषु, सत्यम् , संशयः= जयाजयविषयकपन्देहः, भवति, पूर्वपाठे परमित्यध्याहारः । शोक से उत्पन्न असह्य यह शोकाग्नि मुझे भस्मकर रहा है यदि दोनों प्रकार की विपत्तियाँ [ युद्ध में मृत्यु पाना और शोकाग्नि में भस्म होना ] एक ही प्रकार की हैं तो संशयास्त युद्ध श्रेयस्कर होग।। अर्थात् शोक की ज्वाला से जलना ही पड़ेगा । युद्ध में तो मृत्यु निश्चित नहीं है कदाचित् मैं विजयी बन जाऊँ तो मृत्यु से बच जाऊँगा ऐसी अवस्था में शोक की ज्वाला में जलने की अपेक्षा युद्ध में जाना मेरे लिए अच्छ. होगा ॥ २० ॥ धृतराष्ट्र-- दुर्योधन का मालिशान करके रोते है। पुत्र । इस प्रकार के उत्साह से लक्ष्मी की प्राप्ति अवश्य होती है; [परन्तु! .

२७६ वेणीसंहारं नाटकं- [पञ्चम:- अनिकृतिनिपुणं ते चेष्टितं मानशाण्ड खलबहुलमरोणां सङ्गरं हा हतोऽस्मि ॥ २१ ॥ गान्धारी-(क)जाद, तेण एव सुदसदकदन्तेण विनोदलेण समं समलं मग्गसि। दुर्योधनः-तिष्ठतु ताववृकोदरः । पापेन येन हृदयस्व मनोरथो में (क) जात, तेनैव सुतशतकृतान्तेन वृकोदरेण समं समरं मार्गयसे। उत्तरपाठे संशये हेतुमाह-द्रवतीति । भीमम् भीषणम् भीमम् = भीम- मनम् , उत्प्रेक्ष्य- विज्ञाय, एतत् , हृदयम् , द्रवति भयाशिथिलीमवति, हे मानशौण्डः =मानमत्त "शौण्डो मत्तं च विख्याते" इति विश्वः । तेस्तव, चेष्टितम = व्यापारः, मनिकृतिनिपुणम् =निकृतौ क्षेपे निपुणम् निकृतिनिपु. णम् न निकृतिनिपुणम् अनिकृतिनिपुणम् क्षेपाकुशलम् छलरहितमित्यर्थः । वरी- गाम् , सङ्गरम् = सझामम् , छलबहुलम् = बहुस्खलितम् युद्धमादारहित- मित्यर्थः । 'अथ स्खलितं छलमित्यमरः । (अतः)हा= दुःखम् “हा विषादे च शोके च कुस्सादुःखार्थयोरपि” इति मेदिनी । हतः, अस्मि, पाण्डवयुद्धं द्रोण. भीष्मयोश्छलेन हतत्वात् छलबहुलम् । अतस्तव अयोऽसम्भव इति दगमन न वरमितिभावः । मालिनी छन्दः ॥२१॥ वृकोदरेण = भीमेन, समरम् ,मार्गयते-मन्वषेयति । अन्वयः-येन, पापेन, मे, हृदयस्य, मनोरथः, सर्वातचन्दनरसः, नयना इस भयङ्कर भीम को देखकर मेरा हृदय विदीर्ण होरहा है। ऐ मानियों में अप्र- गण्य ! विचेष्ठित युद्ध छलछिद्रों से रहित होता है और शत्रुओं का सामामिक व्यापार कूटनीतिपूर्ण रहता है । हाय मेरा सर्वनाश होगया ॥ २१॥ गान्धारी-पुत्र । क्या मेरे सौ कुमारों के लिए यमराज भीमसेन से युद्ध का अवसर खोज रहे हो। दुर्योधन-भीम बैठा रहे । जिस दुरात्मा ने मेरे मनोऽभिलाष, सम्पूर्ण शरीर के लिए चन्दन पक, और नेत्रों के लिए विशद चन्द्र के सदृश कर्ण को, जो ऐ माता जो 1 तुम्हारा पुत्र और महः ] प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् । २७७ .......... , सर्वाङ्गचन्दनरसो नयनामलेन्दुः । पुत्रस्तवाम्ब तब तात नयकशिष्यः कर्णो हतः सपदि तत्र शराः पतन्तु ॥ २२॥ सूत, अलमिदानी कालातिपातेन । सजं मे रथमुपाहर । भयं चेत्पा- ण्डवेभ्यस्तिष्ठ । गदामात्रसहाय एव समरभुवमवतरामि । सूतः-अलमन्यथा संभाविनेन । भयमहमागत एव । ( इति निष्का- न्तः।) मलेन्दुः, (हे) अम्ब, तव, पुत्रः, (हे) तात, तव, नर्यकशिष्यः, कर्णः, हतः, तत्र, शराः, सपदि, पतन्तु ॥ २२ ॥ साम्प्रतमर्जुन एव हन्तव्य इत्याह--पापेनेति । येन, पापेन =पापिना, भूमौ निमग्नचक्रस्य कर्णस्य, बधादितिभावः । मे= मम, हृदयस्य, मनोरथः सर्वाङ्गचन्दनरसः सर्वशरीरानन्दजनकत्वाच्चन्दन. रसतुल्यः, नयनामलेन्दुः नेत्रानन्दजनकत्वात्स्वच्छचन्द्रतुल्यः, हे मम्ब = मातः, तव, पुत्रः, अतिप्रियत्वात्पुत्रतुल्यः, हे तात, तव नयैकशिष्यः नये नोती एकशिष्यः प्रधानच्छात्रः, कर्णः, हतः, तत्र= अर्जुने, शराः, सपदि = शीघ्रम् , पतम्। सम्प्रति भीमसेनं विहायार्जुनमेव हनिष्यामीति भावः । अत्र रूपकमलङ्कारः । वसन्ततिलका छन्दः ॥ २२ ॥ कालातिपातेन=समययापनेन समयस्य व्यर्थविनाशनेनेत्यर्थः। उपा. हरानय । गदामात्रसहायः= गदामात्रं सहायः साहाय्यकर्ता यस्य सः । अन्यथा=पाण्डवेभ्यः भयं चेदिति, सम्भावितेन-सम्भावनया मावे क्तः । ऐपिताजो । नीति शास्त्र में आप का शिष्य था, मारा है शीघ्र ही उसपर वाण- वृष्टि हो अर्थात् कर्ण के वध करने वाले पर शीघ्र ही प्रहार करूंगा ॥ २२ ॥ सत-अब समय व्यतीत करना नहीं चाहिए। मेरा रथ तय्यार करके लामो । यदि पाण्डपुत्रों से डर लगती हो तो रहने दो। वेवल गदा को सहायक बनाकर युद्धस्थल में जारहा हूँ। सूत-प्रतिकूल विचार छोड़ दीजिए । यह मैं मा ही पहुँचा ( यह कहकर चला जाता है) .

२७८ वेणीसंहारं नाटकं- [ पक्षमा- धृतराष्ट्रः-वत्स दुर्योधन, यदि स्थिर एवास्मान्दग्धुमयं ते व्यव- सायस्तत्सन्निहितेषु वीरेषु सेनापतिः कश्चिदभिषिच्यताम् । दुर्योधनः -नन्वभिषिक्त एव। गान्धारी-(क) जाद, कदरो उण सो जस्सि भाख मोलम्बिस्वम् । धृतराष्ट्र:-किवा शल्य उत वाश्वत्थामा । संजयः-हा कष्टम् । गते भीमे हते द्रोणे कर्णे च विनिपातिते । (क) जात, कतरः पुनः स यस्मिन्नाशामवलम्बिष्ये । मभिषिच्यताम् = नियुज्यताम् । शल्य:=मापतिः, मश्वत्थामा= द्रोणपुत्रः । उतशब्दो विकल्पे "माहो उताहो किमुत विकल्पे" इत्यमरः । मन्वयः= भीष्मे, गते, द्रोणे, हते, कणे, च, विनियातिते, (हे) राजन् , शल्यः, पाण्डवान् , जेष्यति, भाशा, बळवती, (भवति ) ॥ २३ ॥ एतादृशेषु वीरेषु सेनापतिपु सल्यु यदि विषयो न जातः तदा शल्येन विषय- स्याशा व्यथो त्याह-गते भीष्म इति । भीष्मे, गते= शरशय्यां प्राप्ने, द्रोणे हते, कणे, च विनिपातिते-हठाव्या- धृतराष्ट्र-पुत्र दुर्योधन ! यह तुम्हारा विचार यदि हमलोगों को संतप्त करने के लिए निश्चय हो चुका हो तो समीपवर्ती योद्धाओं मेंसे किसी को सेना- नायक पद पर अभिषिक्त कर दो [अर्थात् सेनापति बनालो] दुर्योधन-अभिषिक्त कर लिया हूँ । गान्धारी-पुत्र । वह कौन है जिसपर अपनी आशा को अवलम्बित कर अर्थात् जिसके आश्रित रहूँ? धृतराष्ट्र-शल्य को अथवा अश्वत्थामा को [सेनापति अभिषिक्त किए हो ? शंजय-हाय । दुःख !! भीष्म के संहार होनेपर, द्रोणाचार्य के वध होने पर तथा कर्ण को जोवन- यात्रा समाप्त होने पर शल्य पाण्डवों पर विजयी होगा। महाराज![क्या भः] प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् । २७8 आशा बलवती राजञ्चल्यो जेष्यति पाण्डवान् ॥ २३ ॥ दुर्योधनः-किंवा शल्येनोत चाश्वत्थाना । कर्णालिङ्गनदायी वा पार्थप्राणहरोऽपि वा। मनिवारितसंपातैरयमात्मावारिभिः ॥ २४ ॥ (नेपथ्ये कलकलं कृत्वा ।) पादिते ( सति) हे राजन् शल्यः पाण्डवान् , जेष्यति, न जेभ्यतोतिभावः । आशा तृष्णा, बलवती भवतीति शेषः। केवलमाशैव न तु जयः स्यादिति. भावः । मनुष्टुप छन्दः ॥ २३ ॥ अन्वयः--कर्णालिनदायी, वा, पार्थप्राणहरः, अपि वा, अयम् , मामा, अनिवारितसम्पातैः, अश्रुवारिभिः, ( अभिषिक्तः ) ॥ २४ ॥ स्वयमेवाभिषिक्त इत्याइ-कर्णालिङ्गनेति । कर्णालिङ्गनदायी = कर्णालिानं राधासुतपरिप्वजं दातुं शीलमस्य, स्वर्गत कर्ण मृत्वा आलिजयिष्यामीत्यर्थः । मृतः स्यामिति यावत् । वा=अथवा, प्रार्थ- माणहरः अर्जुनस्य विनाशकः, वा, अयम् =मदोयः, भात्मा, मनिवारि- तसम्पातैः अनवरुधाराभिः, अथुवारिभिः अध्रु नेत्राम्बु एव वारीणि तैः, अभिषिक इतिपूर्वोक्तस्यानुकर्षः, तथाच यथाऽभिषेकः जलेन भवति तथैव बलस्थानी. याश्रुभिर्मम सैनापत्येऽभिषेको जात इति भावः । अत्र रूपकम् । अनुष्टुप्छन्दः ॥२४॥ कहें ] भाशा अतीव प्रबल होती है। अमिप्राय यह है--मीष्म पितामह ऐसे वीर जो संसार में द्वितीय थे। और द्रोणाचार्य के समान भी कोई दूसरा बोर नहीं था। वही दशा कर्ण की भी समझिये। जब ये सब बीर इस संग्राम में तलवार के घाट उतारे गए तो फिर क्या आशा की जाय कि शल्य पाण्डवों को युद्ध में जीतेगा ? केवल आशा बलवती है जो कभी नहीं मरती ॥ २३ ॥ दुर्योधन-शल्य अथवा अश्वत्थामा से क्या प्रयोजन ? यातो मैं कर्ण का आलिान करूंगा या अर्जुन के प्राण का हरणकर्ता बनूं. गा। निरन्तरपारापात से गिरने वाले अश्रुमलों से स्वयं मैंने इस सेनापति का अभिषेक कर किया है ॥ २४ ॥ ( नेपथ्य में कोलाहल करते हुए) . -

२८०
वेणीसंहारं नाटकं-
[पञ्चमः-
-
भो भोः कौरवबलप्रधानयोधाः, मलमस्मानवलोक्य भयादितो
गन्तुम् । कथयन्तु भवन्तः कस्मिन्नहेशे सुयोधनस्तिष्ठतीति ।
(सर्वे ससंभ्रममावर्णयन्ति ।)
(प्रविश्य संभ्रान्तः।)
सूतः-मायुष्मन्,
प्राप्तावेकरथारूढौ पृच्छन्तौ त्वामितस्ततः ।
सर्व-कध कध।
सुतः-
स कर्णारिः स च करो वृककर्मा वृकोदरः ॥ २५ ॥
बलम्-सैन्यम् , सुयोधनः = दुर्योधनः ।
अन्वयः-इतस्ततः, त्वाम् , पृच्छन्ती, एकरथारूढी, प्राप्ती, सः, कणारिः
सच, वृककर्मा, क्रूरः, वृकोदरः ॥ २५ ॥
प्रासाविति । इतस्ततः यत्र कुत्र, त्वां पृच्छन्तौ कस्मिन्नुद्देशे सुयोधन-
स्तिष्टतीति त्वद्विषयकप्रश्न कुर्वन्ती, एकरथारूढौ-एकरथोपविष्टी, प्राप्तौ, तौ द्वौ
को इति पृच्छन्ति-कच्च कश्चेति । ततश्च सारथिराह-स कर्णारिरिति । सः,
कर्णारि:= अर्जुनः, स च, वृककर्मा= वृकः, हुरार इति ख्यातः। तद्वत्कर्म
हननादिरूपं यस्य सः, (अत एव ) क्रूरः, वृकोदरः भीमः। मनुष्टुप
छन्दः॥ २५॥
अरे अरे ! कौरव सैन्य के प्रधान बीरो, हम लोगों को देखकर भय के कारण
इधर उधर पलायन की कोई भावश्यकता नहीं। भाप लोग बतलाइए-किस स्थान
पर दुर्योधन वर्तमान है?
(सभी व्याकुल होकर सुनते हैं)
(प्रवेश कर व्याकुलाहट के साथ)
सूत-चिरजीविन् ।
एक रथ पर बैठ कर महाराज को पूछते हुए पहुंच गए।
सब लोग--कोन, कौन ?
.
वह कर्ण का शत्रु , दुरात्मा हुण्डार के समान कार्य करने वाला भीम ॥२५॥

प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् ।
२८१
गान्धारी-(समयम् ।) (क) जाद,
कि एत्थ पडिपजिदन्वं ।
दुर्योधनः-ननु सन्निहितैवयं गदा ।
गान्धारी-(ख) हा हदम्हि मन्दभारणी।
दुर्योधनः-अम्ब, मलमिदानी कापण्येन । संजय, रथमारोप्य
पितरौशिबिरं प्रतिष्ठस्व । समागतोऽस्माकं शोकापनोदी जनः ।
धृतराष्ट्रः-वत्स, क्षणमेकं प्रतीक्षस्व यावदनयोर्भावमुपलभे।
दुर्योधनः-तात, किमनेनोपलब्धेन ।
(ततः प्रविशतो भीमार्जुनौ ।)
भीमः-भो भो सुयोधनानुजीविनः, किमिति सम्भ्रमादयथायथं
चरन्ति भवन्तः । कथयत तावदिदमावयोरागमनं स्वामिनस्तस्य
(क) जात, किमत्र प्रतिपत्तव्यम् ।
(ख) हा हतास्मि मन्दभागिनी।
कार्पण्येन = कदर्यतया । शोकापनोदीति-एतस्य विनाशने मम शोक
क्षयः स्यादिति भावः ।
भावम्-अभिप्रायम् । उपलभे=जानामि ।
गान्धारी-(भयभीत होती हुई ) बेटा । इसका क्या प्रतिकार करना
चाहिए?
दुर्योधन-यह गदा तो समीप में है ही।
गान्धारी-हाय । मैं अभागिनी मरी ।
दुर्योधन-इस समय भीरुता की आवश्यकता नहीं। संजय | माता
औरपिता जी को रथ पर बैठाकर शिविर में पहुँचा दो। हम लोगों के शोक का
अपहरण करने वाला व्यक्ति उपस्थित हो गया।
धृतराष्ट्र-बेटा । क्षणभर के लिये प्रतीक्षा करो तब तक मैं इन दोनों के
मनोगत भाव को समझता हूँ।
दुर्योधन-पिता जी ! इसके समझने से क्या लाम !
( अनन्तर भीम और अर्जुन का प्रवेश )
भीम-अरे भरे सुयोधन के अनुचरो। भय से क्यों खड़भड़ा रहे हो

२६२
वेणीसंहारं नाटकं-
[पथमा-
.
.
कुरुपतेः । मलमावयोः शया ।
कर्ता धूतच्छलानां जतुमयशरणोद्दीपनः सोऽभिमानी
कृष्णाकेशोत्तरीयव्यपनयनमरुत्पाण्डवा यस्य दासाः ।
राजा दुःशासनादेर्गुरुरनुजशतस्यागराजस्य मित्रं
कास्ते दुर्योधनोऽसौ कथयत न रुषा द्रष्टुमभ्यागतौ स्वः ॥२६॥
अन्वयः-घूतच्छलानाम् , कर्ता, जतुमयशरणोद्दीपनः, कृष्णाकेशोत्तरीय-
व्यपनयनमरुत् , अभिमानी, यस्य, पाण्डवाः, दासाः, सः, दुःशासनादेः, अनुज.
शतस्य, गुरुः, बाराजस्य, मित्रम् , राजा, मसौ, दुर्योधनः, क, भास्ते, (यूय.
म् ) कथयत, रुषा, द्रष्टुम् , न, अभ्यागती, स्वः, ॥ २६॥
अन्येषां शताऽभावे कारणमाह-कर्ता घृतेति ।
धूतच्छलानां = द्यूतम् अक्षैः कोडा तदेव छलानि तेषाम् , कर्ता, जतुमय-
शरणोद्दीपनः = लाक्षामयगृहप्रज्वालनहेतुः, लाक्षागृहे वसता पाण्डवानी दाहार्य
तद्गृह पुरोचनद्वारा दुर्योधनः प्रजज्वाल । अभिमानी अहङ्कारी, कृष्णाकेशो.
तरीयव्यपनयनमरुत्-द्रौपदीकेशाम्रपृथक्करण मरुत् वायुरिव, यस्य, पाण्ड.
वाः, दासाः सः, दुःशासनादेः, अनुजशतस्य, गुरुः= श्रेष्ठः । एतेन यस्य साहा.
प्येन वीभत्समाचरितं स तु विनष्ट इति सूचितम् । महराजस्य% कर्णस्य,
मित्रम् , राजा= नृपाभिमानी असो, दुर्योधनः क्व, आस्ते कथयत, यूयमिति
शेषः। अस्य कर्मवाक्यं पूर्वोक्तमास्त इत्यन्तम् । रुषा-क्रोधेन, (तम् ) द्रष्टुम् ,
न, अभ्यागतौ-सम्प्राप्तौ स्वः विद्यावहे अस्, धातोर्लटि वसि, श्नसोरल्लोपः,
इत्यकारस्य लोपः । आवामिति शेषः । इह छलनाम नाटकासम् ।
अपने स्वामी कुरुराज तक हम लोगों के माने के इस संदेश को पहुँचा दो।
हमलोगों के विषय में किसी प्रकार का सन्देह न करो।
जुला रूपी कपटों का विधाता, लाखनिर्मित भवन का दाह का वह
अहकारी राजा दुर्योधन, बो द्रौपदी के केश और वनों के अपहरण करने में
में वायु के समान है, पाण्डव लोग जिसके सेवक है, दुश्शासन प्रमृति सौ भाइयों
में ज्येष्ठ भ्राता है और कर्ण का परम मित्र है, कहां है ? बतलाओ। कोष से नहीं
किन्तु केवल उससे मिलने के लिए हम दोनों भाए हुए हैं ॥ २६ ॥

मङ्कः ] प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् । २८३ , धृतराष्ट्रः-संजय, दारुणः खलूरक्षेपः पापस्य । संजयः-तात,कर्मणाकृतनिःशेषविप्रियाः सम्प्रतिषाचाव्यवस्यन्ति। दुर्योधनः-सूत, कथय गत्वोभयारयं तिष्ठतीति । सूतः- यथाशापयति देवः । (तावुपसृत्य ।) ननु भो वृकोदरार्जुनौ, एष महाराजस्तातेनाम्बया च सहन्यग्रोधच्छायायामुपविष्टस्तिष्ठति । अर्जुनः-मार्य, प्रसीद । न युक्तं पुत्रशोकोपपीडितौ पितरौ पुन- रस्मदर्शनेन भृशमुजयितुम् । तद्गच्छावः । भीमा-मूढ, अनुल्लकनीयः सदाचारः । न युक्तमनमिवाघ गुरु- प्रियाभैर प्रियाक्यै विलोभ्य छलनाच्छलम् । इतिदर्पणकारवचनात् । सग्धरा छन्दः ॥ २६॥ दारुण: भीषणम्, उपक्षेपः= फलम् । अथवा भयप्रदर्शनम् । पूर्वपक्षे- पापस्यार्थः, अघः, उत्तरपक्षे पापिनः, भीमस्येत्यर्थः । कर्मणा=क्रियया, कृतनिःशेषविप्रियाः= कृताः निःशेषविप्रियाः सक. लापकाराः यः ते, सम्प्रति, वाचा वाड्मात्रेण व्यवस्यन्ति = कोर्तयन्ति । तथाच पूर्वमपकारं कृत्वा सम्प्रति कथयति दारुण इति अथवा भोमः पूर्व दुःशासनादीन् हत्वा साम्प्रतं वाचा दुःखाकरीतोत्यर्थः । उभयोः भीमार्जनयोः, श्रयं दुर्योधनः ! न्यग्रोधच्छायायां-वटच्छायायाम् । सदाचार:=शिष्टव्यवहारः,गुजनस्य प्रणामादिरूपःनदाह-न युक्तमिति। धृतराष्ट्र-संजय ! इस दुरात्मा का दोषारोप तो असह्य है। संजय-पिता जी, कार्य से तो अहित को सीमा तक पहुँचा चुके हैं अब बचन से भी अहित करने की चेष्टा कर रहे हैं दुर्योधन-दोनों से जाकर कह दो-'यह बैठे हुए हैं। सूत-महाराज की जो आशा । (पहले समीप जाकर) अयि भो भीमसेन और धनजय। यहमहाराज पिता और माता के साथ वट (बरगद) की छाया में बैठे हुए हैं। मर्जुन-भायं । क्षमा कीजिए। पुत्रशोक से सन्तप्त माता और पिताजी । गान्धारी और धृतराष्ट्र ] को अपनी आकृति दिखला कर अत्यन्त व्यन करना उचित नहीं । अतः [ यहाँ से ] चल दें। भीम-मूर्ख। सदाचारका उल्लङ्घन नहीं करना चाहिए । गुरुजनों प्रणाम

२८४
वेणीसंहारं नाटकं-
[ पञ्चमा-
गन्तुम् ( उपसत्य ।)संजय पित्रोनमस्कृति श्रावय । अथवा तिष्ठ ।
स्वयं विधान्य नामकर्मणी वन्दनीया गुरवः ।
अर्जुन:-(उपगम्य ।) तात, मम्ब,
सकलरिपुजयाशा यत्र बद्धा सुतैस्ते
तृणमिव परिभूतो यस्य गण लोकः ।
रणशिरसि निहन्ता तस्य राधासुतस्य
प्रणमति पितरौ वां मध्यमः पाण्डवोऽयम् ॥ २७ ॥
.
अन्वयः-यत्र, ते, सुतैः, सकलरिपुजयाशा, बद्धा, यस्य, गर्वेण, लोकः,
तृणमिव, परिभूतः, तस्य, राधासुतस्य, रणशिरसि, निहन्ता, अयम् , मध्यमः,
पाण्डवः, वाम् , पितरौ, प्रणमति ॥ २७॥
सकलेति । यत्र कर्णे, ते तव, सुतैः, सकलरिपुजयाशा- निखिल-
शत्रूणां जयाशा जयस्य तृष्णा, बद्धा= स्थापिता, यस्य, गर्वण, लोका-जगत् ,
तृणमिव, परिभूतः= तिरस्कृतः, तस्य, राधासुतस्य = कर्णस्य, रणशिर-
सिरणः शिर इव तस्मिन् , निहन्ता=विनाशयिता, अयम् , मध्यमा,
पाण्डवः= पाण्डुपुत्रः, अर्जुनः वाम् = युवाम् , पितरौ= मातापितृसदृशौ ,
'पिता मात्रा, इत्येकशेषः । प्रणमति-नमस्करोति । मालिनी छन्दः ॥२४॥
किए बिना जाना उचित नहीं । ( समीप जाकर ) संजय ! जाकर माता और
पितानी को हम दोनों का नमस्कार सुना दीजिए। अथवा रहिए स्वयं नाम और
कर्म सुनाकर गुरुजनों का अभिवादन करना चाहिए ।
(यह कहकर रथ से उतर पड़ते हैं)
मर्जुन-(समीप जाकर ) पिता जी और माता जी
भापके पुत्र जिसके आधार पर समग्र शत्रुओं पर विजय प्राप्त करने को
भाशा लगाए हुए थे और जिसके अहङ्कार से संचार तिनके के सदृश तिरस्कृत
हुआ उसी रथकार के पुत्र का संग्राम के बीच दमनकारी यह मझला पाण्डक
बर्जुन भाप गुरुजनों को प्रणाम करता है ॥ २७ ॥

भङ्क: प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् । २८५ . भीमः- चूर्णिताशेषकौरव्यः क्षीवो दुःशासनाऽसृजा । भडा सुयोधनस्यार्मीिमोऽयं शिरसाञ्चति ॥ २ ॥ धृतराष्ट्र:-दुरात्मन्वृकोदर,न खल्विदं भवतैव केवलं सपत्नानाम- पकृतम् । यावत्क्षत्रं तावत्समरविजयिनो जिता हताश्च वीराः । तत्किमेवं विकत्थनाभिरस्मानुढेजयसि । भीमः-तात. अलं मन्युना । कृष्णा केशेषु कृष्टा तव सदसि पुरः पाण्डवानां नृपैयः मन्वयः= चूणिताशेष कौरव्यः, दुःशासनाऽसृजा, शीवः, सुयोधनस्य, ऊर्वोः, भक्ता, अयम् , भीमः, शिरसा, अञ्चति ॥ २८ ॥ तव युत्रस्य विनाशकोऽहं प्रणमामीत्याह-चूर्णितेति । चूर्णिताशेषकौरव्यः = चूर्णिता अशेषकौररव्या येन सः, दुःसाशनाऽस्- जा- दुःशासनवक्षोरुधिरेण, क्षीवः = मत्तः सुयोधनस्य, ऊ:- सक्न्योः, भक्कात्रोटकः, अयम् , भीमः, शिरसा, मञ्चति पूजयति, प्रणमतीत्यर्थः अनुष्टुप् छन्दः॥ २८ ॥ सपत्नानां शत्रणाम् । वीराः समरविजयिनः बिताः हताश्च, भवन्ती- ति शेषः । विकत्यनाभिः प्रशंसाभिः । मन्युना=क्रोधेन । मन्वयः-पाण्डवानाम , पुरः, तव, सदसि, यः, नृपः, केशेषु, कृष्णा, भीम-सम्पूर्ण कौरवों का मर्दनकारी, दुश्शासन के रक्तपान से मत्त वह भाम, जो सुयोधन के जंघों को भग्न करने वाला है, शिर झुकाकर नमन करता है ॥ २८ ॥ धृतराष्ट्र-दुष्ट भीम ! यह शत्रुओं का अपकार केवल नुमने ही नहीं किया है किन्तु जब से क्षत्रिय हैं तब से कितने ही युद्ध में विजय प्राप्त करने वाले योद्धा बने और नाश को प्राप्त हो गए। तो फिर क्यों इस प्रकार से गाळ बजाकर हम लोगों को व्यथित कर रहे हो ? भीम-पिता जी। बस, क्रोध न कीजिए । जिन राजाओं के द्वारा आप धृतराष्ट्र] की सभा में पाण्डवों की गृहिणी २८६ वेणीसंहारं नाटकं- - [पञ्चमः- यैः सर्व ते क्रोधवह्नौ कृशशलभकुलावज्ञया येन दग्धाः । एतस्माच्छावयेऽहं न खलु भुजबलश्लघया नापिदा- पुत्रैः पौत्रैश्च कर्मण्यतिगुरुणि कृते तात साक्षी त्वमेव ॥२६॥ दुर्योधनः-अरे रे मरुत्तनय, किमेवं वृद्धस्य राज्ञः पुरतो निन्दि. तब्यमात्मकर्मश्लाघसे । मपि च । कृष्टा, ते, सर्वे, येन, क्रोधवही, कृशशळभकुलावजया, दग्धाः, खलु, एतस्मात् , अहम् , श्रावये, भुजपलश्लाघया, न, नापि, दर्पात् , (श्रावये ) तात, पुत्रः पौत्रः, च, कते, अति गुरूणि, कर्मणि, त्वमेव, साक्षी, ॥ २९ ॥ महतः पापस्य फलमेतदिति बोधनायोक्तं नतु दोदित्याह-कृष्णाकेशे विति । पाण्डवानाम् , पुरः अने, एतेन बकवतः स्वामिनोऽप्र 'एवाकर्षणमतीव को. धहेतुरिति पनितम् । एकान्ते साधारणमनुष्यसमक्षचाकर्षणमनर्थकरं किं पुनारा. जसभायामित्याह-तव सदसीति । तवराज्ञः सदसिसमायाम्, कर्तृभिरनुमन्तृभिष्टभिर्वा । नृपः । नतु साधारणमनुष्यैः । केशेषु =केशावच्छे- देन, कृष्णा=पाण्डववधूः, न तु साधरणस्त्री कृष्टा ते, सर्वे, येन-पापाचरणक- पहेतुना, क्रोधवहौ, कृशशलभकुलावक्षया क्षुद्रपत कुलतुल्यापमानेन दग्धाः, खलु = निबयेन, एतस्मात=इतो हेतोः, अहम् , श्रावये, भुजबलश्लाघया न, नापि, दर्पात् तात-पितृम्य, पुत्र, पौत्रः, च, कृते, अतिगुरुणि, कर्मणि स्व- मेव, साक्षी=साक्षादद्रष्टा । न कपोलकल्पितं कथयामीति भावः । स्रग्ध. राछन्दः ॥२९॥ पाञ्चाली [ द्रौपदी ] केशप्रहण करके आकृष्ट की गई है, जिस कारण वे सब क्षुद्र टिड़ियों के कुल की तरह अनायास ही क्रोधाग्नि में भस्म हो गए हैं। इसीलिए मैं आपको सुनाता हूँ न तो बाहुबल की प्रशंसा से और न अभिमान के कारण सुनाता हूँ । पुत्र पौत्रों के द्वारा किए गए भीषण तथा दुष्कर कार्य के साक्षी पिता जी भापही तो हैं ॥ १९ ॥ दुर्योधन-अरे रे । वायुकुमार, क्यों जराजीर्ण महाराज [ पिता जी ] के समक्ष इस प्रकार से अपने रिसत कर्म की प्रशंसा कर रहे हो? और भी :- बE] प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् । २८७ . कृष्टा केशेषु भार्या तव तव च पशोस्तस्य राक्षस्तयोर्वा प्रत्यक्षं भूपतीनां मम भुवनपतेराक्षया द्यूतदासी। अस्मिन्बैरानुषन्धे वद किमपकृतं तेहता ये नरेन्द्रा बाहोर्यातिरेकद्रविणगुरुमदं मामजित्वैव दर्पः ॥ ३० ॥ (भीमः क्रोधं नाटयति ।) अन्वयःमम, भुवनपतेः, भाज्ञया, भूपतीनाम् , प्रत्यक्षम् , धूतदासी, तव, पशोः, तव, च, तस्य, राज्ञः, तयोः, वा, भार्या, केशेषु कृष्टा, अस्मिन् , वेरोनुबन्धे, ये, नरेन्द्राः, हताः, ते, किम् , अपकृतम् , वद, बाहोः, वीर्यातिरेक- प्रविणगुरुमदम् , माम् , अजित्वा, एव, दर्पः ॥ ३० ॥ निरपराधिना तेषां हननाद्वा वृथा तवेत्याह-कृष्टेति । मम, भुवनप. तेः= पृथ्वीशस्य, एतेनाज्ञापालकत्वं तेषां धर्म इतिध्वनितम् । अज्ञया, भूपती. नाम्, प्रत्यक्षम्, द्यूते निर्जितवाद् दासीतुल्या। अत एवापमान- योग्या। तव अर्जुनस्य, पशः पशुतुल्यस्य, तव भीमस्य, च, भीमार्जु- नयोः सम्बोध्यत्वात् तवदयस्य प्रयोगः । तस्य, राक्षः युधिष्ठिरस्य, तयोः= नकुलसहदेवयोः वा भार्या, केशेषु, कृष्टा, अस्मिन् = आकर्षणरूपे, वैरानुब- धेरणनके ये, नरेन्द्राः, हताः, तैः, किम् , अपकृतम् , वद= कथय । अपकर्ता वहमेवेति भावः । बाह्वोः भुजयोः, वीर्यातिरेकद्रविणम् = पराक्र. माधिक्यमेव द्रविणं धनं तेन गुरुः अधिकः मदः यस्य तम्, "अतिरिक्तः समषिकः" इत्यमरः । माम् = दुर्योधनम् , अजित्वैव जयमप्राप्येव, दर्पः अहङ्कारः। साम्प्रतं तेऽहङ्कारो न युक्त इति भावः । सन्धरा छन्दः॥ ३० ॥ धूतदासी भीम और अर्जुन तथा मूर्ख उस राजा युधिष्ठिर, नकुल, सहदेव और राजन्यमण्डलों के देखते हुए जुए में सेविका बनाई हुई तुम्हारी भार्या द्रौपदी केश पका कर विश्व के अधिपति मेरी माज्ञा से आकृष्ट की गई। इस शत्रुता के सम्बन्ध में [ तुम्हीं लोग ] बतलाओ उन राजाओं ने क्या अपराध किया था, जिनका संहार हुआ है ! भुजाओं के पराक्रमातिशयरूपद्रव्य के कारण महान अहङ्कारशाली मुझ [दुर्योधन पर विजय पाए बिना ही तुम्हें गर्व हो रहा है ॥३०॥ [ भीम क्रोध की अभिव्यखना करता है) २८ वणीसंहारं नाटकं- [पञ्चम:- अर्जुन:-मार्य, प्रसीद । किमत्र क्रोधेन । मप्रियाणि करोत्येष वाचा शक्तो न कर्मणा । हतम्रातृशतो दुःखी प्रलापरस्य का व्यथा ॥ ३१ ॥ भीमः-मरे रे भरत कुलकलङ्क, अत्रैव किं न विशसेयमहं भवन्तं दुःशासनानुगमनाय कटुपलापिन् । विघ्नं गुरुन कुरुते यदि मगदान. निभिद्यमानरणितास्थनि ते शरीरे ॥ ३२॥ अन्वयः-हतभ्रातृशतः, दुःखी, एषः, वाचा, अप्रियाणि, करोति, (यतः) कर्मणा, न, शक्तः, (अतः) अस्य, प्रलापः, का, व्यथा ॥३१॥ भस्य वचनात् क्रोधो न कार्य इत्याह-अप्रियाणीति- हतभ्रातृशन:=हताः भ्रातृशतं यस्य सः, अतएव, दुखी, एषः दुर्योध. नः, वाचा, भप्रियाणि= अपकरान् , करोति, परुषवचनं वतीत्यर्थः । यतः कर्मणा, न, शक्तः समर्थः (अतएव) अस्य, प्रलापैः विरुद्धवचनैः, का, व्यथा- दुःखम् । एतद्वचनेन दुःखं न कर्तव्यमतएव ते कोषो न युक्त इति भावः अनुष्टुप छन्दः॥ ३१ ॥ अन्वयः-(हे) कटुप्रनापिन् , ते, मद्रदाप्रनिर्भिद्यमानरणितास्थनि, शरीरे, विघ्नम् , यदि, गुरू:, न, कुरुते, तदा, दुःशासनानुगमनाय, अहम, भवन्तम् , अत्रैव, किंन, विशसेयम् ॥ ३२ ॥ मत्रैवेति अहम् , भवन्तम् = दुर्योधनम् , अत्रैव समरप्रागणाबहिरेव अथवा । गुरुजनसविध एव दुःशासनानुगमनाय, किन, विशसेयम्=हन्याम् , हन्यामेवेत्यर्थः । कदा हन्यामित्याह-विघ्नमिति । हे कटुपलापिन् ?, ते तव मगदाग्रनिर्भिधमानरणितास्थनि-मदीयगदाप्रेण निर्भिद्यमानानि अतएव मर्जुन-आर्य ! क्षमा कीजिए । इस पर क्रोध करने से क्या लाभ ? यह वचन से ही अनहित करता है कम से अनहित करने में समर्थ नहीं है। सो भाइयो के विनाश से व्यथित इस दुर्योधन के बड़बड़ाने से कष्ट हो क्या है ?॥३१॥ भीम-भरे अरे । भरतवंश के कलङ्क। ऐ क्रूरभाषिन् [ दुर्योधन ] दुश्शासन का अनुसरण करने के लिए यहीं पर .

बकः ] प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् । २८8 मन्यव मूढ, शोकं स्त्रीवनयनसलिलय परित्याजितोऽसि भ्रातुर्वक्षास्थलविघटने यश्च साक्षीकृतोऽसि । मासीदेतत्तष कुनृपतेः कारणा बीवितस्य युद्धे युष्मत्कुलकमलिनीकुखरे भीमसेने ॥ ३३॥ रणितानि शन्दितानि अस्थीनि यस्मिन् , तस्मिन् शरीरे, विघ्नम् , यदि, गुरुः । न, कुरुते । मा यदि गुरु वरुण्यादित्यर्थः । वसन्ततिलका छन्दः ॥ ३२ ॥ मन्वयः-स्त्रीवत् , नयनसलिले, शोकम् , यत् , परित्याजितः, असि, यच्च, त्रातुः, दुःशासनस्य, वक्षस्थलविघटने, साक्षीकृतः, असि, युष्मत्कुलकमलिनीकुजरे, भीमसेने, युद्धे क्रुद्ध (सति) एतत् , कुनृपतेः, जीवितस्य, तव, कारणा, पासीत्॥३॥ शोकमिति । स्त्रीवत् , नयनसलिलैः नेत्रबलैः, शोकम् , यत् , परि. त्यावितः, असि, यथा स्त्री दिवा शोकमपनुदति तर्थव त्वामप्यकार्षमित्यर्थः । यच भ्रातुः= दुःशासनस्य, वक्षास्थलविघटनेउरोविदारणे, साशीकृतः, असि, युमत्कुलकमलिनीकुजरे युष्मल्कुलं कमलिनी इव तत्र फजर इव तस्मिन् , भीमसेने, बुद्ध, (सति) पतत्पूर्वोकद्वयम् , कुनृपतेः कुत्सितभूपतेः, जीवितस्य, तव कारणा=तीव्रवेदना, आसीत् । स्वत्कुलविनाशकमदीयकोधेन तुम्हें क्यों न समाप्त कर दूं यदि तात [ धृतराष्ट्र ] मेरे घूसों से चराचराहट के साथ टूटती हुई हड़ियों से युक्त शरीर के विषय में विघ्न न डालते । [अर्थात् में घूमों के प्रहार से शरीर की हड्डियों को तोककर यहीं मार डालता ॥ ३२ ॥ और भी मूर्ख!:- त्रियों की भाँति नेत्रों से अश्रुपात के द्वारा तुम्हारे सन्ताप को दूर भगाया। और दुश्शासन का हृदय विदीर्ण करते समय तुम्हें दिखा दिया हूँ ये ही दो कारण हैं जिससे, तुम्हारे कुन कमल के लिए हाथी भीमसेन के कुपित होने पर तुम्हारे सहश दुष्ट शासक जीवित है अर्थात् तुम्हें तो मैं प्रथम ही में समाप्त कर देता परन्तु स्त्रियों की तरह रलाकर और तुम्हारे देखते हुए तुम्हारे कनिष्ट भ्राता दुश्शासन का हृदय विदीर्ण कर तुम्हें व्यथित करना था ॥ ३३॥ १६ वे० २९० वेणीसंहारं नाटकं- [पञ्चमः- दुर्योधनः-दुरात्मन् ,भरतकुलापसद,पाण्डवपशो, नाहं भवानिव विकत्थनाप्रगल्भः । किन्तु- द्रक्ष्यन्ति नचिरात्सुतं बान्धवास्त्वां रणागणे । मद्दाभिनवक्षोऽस्थिवेणिकाभीमभूषणम् ॥ ३४॥ भीमः-(विहस्य ।) यवं नाश्रद्धेयो भवान् । तथापि प्रत्यासन्न- मेव कथयामि। पीनाभ्यां मद्भुजाभ्यां भ्रमितगुरुगदाघातसञ्चूर्णितोरो त्वयि तीव्रवेदनाम्प्रापिते साम्प्रतं वधस्य समय आगतः, पूर्व वधे तु तव तीव्र वेदनाऽनुभवो न स्यादिति भावः । मन्दाक्रान्ता छन्दः ॥ ३३ ॥ विकत्थनाप्रगल्भ: -स्वप्रशंसायां धृष्टः। मन्वयः-बान्धवाः, रणाणे, मद्गदाभिन्नवक्षोऽस्थिवेणिकामीमभूषणम् , (अत एव ) सुतम् , त्वाम् , नचिरात् , द्रक्ष्यन्ति ॥ ३४ ॥ द्रव्यन्तीति । पाण्डवाः, रणाणे समरप्रागणे, मद्रदाभिनवक्षो- ऽस्थिवेणिकामीमभूषणम् = मद्दयाभिचानो वक्षोस्टना या वेणिका प्रवाहः रुधिरधारा सैव भीमम् भयावहम् भूषणम् अलङ्कारः यस्य तम्, 'वेणी तु केशवेशे स्यात्प्रवाहेऽपि निगद्यते' इति धरणिः। ततः स्वाथै कप्रत्यये हस्वत्वे च वेणिकेनिष्पन्नम् । अतएव सुप्तम् =मृतम् , त्वाम् =मीमम् , नचिरात् = शीघ्रम् , निषेधार्थकनशन्देन सुम्सुपेति समासः । द्रक्ष्यन्ति = अवलोकिप्यते । अनुष्टुप् छन्दः॥ ३४ ॥ प्रत्यासन्नम् =अतिसमीपम् । मन्वयः-३वः, प्रभाते, पश्यताम् , नृणाम् , (ब) पीनाभ्याम् , दुर्योधन-दुष्ट, भरत वंश में नीच, पाण्डवपशु, तुम्हारी तरह मैं डोंग नहीं मारता । किन्तुः- शीघ्र ही तुम्हारे कुटुम्बवाले समरभूमि के बीच मेरी गदा से भेदन की गई पसलियों की गदीरूप भयानक माभूषण से विभूषित तुम्हें देखेंगे ॥३॥ भीम-यदि इस प्रकार कह रहे हो तो फिर [ उरुमा होना] समीप ही है कहता हूँ :- कल प्रभातकाल होते ही अपने स्थूल भुजदण्डों से घुमाई हुई विशाल गदा महः ] प्रबोधिनी-प्रकाश टोकाइयोपेतम् । २६१ . क्रूरस्याधाय पादं तव शिरसि नृणां पश्यतां श्वः प्रभाते । त्वन्मुख्यभ्रातृचक्रोद्दलनगलदसूक्चन्दनेनानखानं स्त्यानेनाण चाक्तः स्वयमनुभविता भूषणं भीममस्मि ॥ ३५ ॥ ( नेपथ्ये ।) भो भो भीमसेनार्जुनौ, एष खलु निहताशेषारातिचक्र आक्रान्त- परशुरामाभिरामयशाः प्रतापतापितदिङ्गण्डलस्थापितस्वजनः श्री. मदुजाभ्याम् , भ्रमितगुरुगदापातसश्चूर्णितोरोः, कुरस्य, तव, शिरसि, पादम् , भाषाय, त्वन्मुख्यभ्रातृचक्रोदलनगलदसक्वन्दनेन, स्यानेन, भाण, च, मान- खाप्रम् अतः, खयम् , (अहम ) भीमम् , भूषणम् , अनुभाविता, अस्मि ॥३५॥ श्वस्तव बघनत्रोटनं करिष्यामोति प्रतिजानाति भीमः-पीनाभ्यामिति । श्व: बागामिदिने, 'अनागतेऽहि श्वः' इत्यमरः । प्रभाते, पश्यताम् , नृणाम् , अप्र इति शेषः । पीनाभ्याम् = परिपुष्टाभ्याम् , मदुजाभ्याम् , भ्रमितगुरुगदाघातसञ्चूर्णितोरोः= घूर्णितहद्गदापातेन चूर्णितो उस अपने यस्य तस्य, क्रुरस्य, तव, शिरसि, पादम् = चरणम् माधाय धृत्वा, वन्मुख्यभ्रातृचकोहलनगलदसूकचन्दनेन-त्वं भुख्यं यस्य तच्च भ्रातृचकम् तस्योदलनेन गलत् असृक् तदेव चन्दनम् तेन, पुनः कोशेन स्त्यानेन =धनी. भूतेन, मार्तण क्लिन्नेन, च, भक्तः = व्याप्तः, स्वयम् , (अहम्) भीमम्- भयावहम् , भूषणम् =अनुभविता, मस्मि । स्रग्धरा छन्दः ॥ ३५ ॥ निहताशेषारातिचक्राकान्तपरशुरामाभिरामयशाः निहतानि यानि अशेषारातिचकाणि सकलशत्रुसमूहाः तैः आकान्तम् परशुरामामिरामयशः यस्य के प्रहार से भग्नजघतुझ दुरात्मा के शिर पर चरण रखकर तथा बिन भ्रातृवर्ग के ज्येष्ठ तुम हो उनके संहार करने पर बहते हुए रक रूपी गाढ़े और गीले चन्दन से नख से शिख तक लिप्त होकर मैं स्वयं भीषण आभूषण धारण करलेंगा ॥३५॥ (नेपथ्य में) अये भये भीमसेन और अर्जुन ! यह देवता रूप अजातशत्रु श्रीमान् युधि. ष्ठिर, जो सम्पूर्ण शत्रुसमूह का संहार करके परशुराम के शुभ्रयश को जीत २४२ वेणीसंहारं नाटकं- [पमा- . मानजातशत्रुर्देवो युधिष्ठिरः समाज्ञापयति । उभौ-किमाछापत्यार्यः। (पुननेपथ्ये ।) कुर्वन्त्वाता हतानां रणशिरसि जना वहिसाहहमारा- नभून्मिभं कथंचिहदतु जलममी बान्धवा बान्धवेभ्यः। मार्गन्ती शातिदेहान्हतनरगहने खण्डितान्गृध्रक- सः, यथा परशुरामेण सकलाः क्षत्रियारयो निहताः तथैव युधिष्ठिरेणापि शत्रवो निहता इति तत्तुल्ययशा युधिष्ठिर इति भावः । मन्वयः-आप्ता, जनाः, रणशिरसि, हतानाम् , देहभारान् , बहिसात् , कुर्वन्तु, अमी, बान्धवाः, बान्धवेभ्यः, सन्मित्रम् , बलम् , ददतु, हतनर- गहने, गृध्रक, खण्डितान् , ज्ञातिदेहान् , मार्गन्ताम् , अयम्, भास्वान् , रिपुभिः सह, अस्तम् , प्रयातः, (अतः) बलानि, संहियन्ताम् ॥ ३६॥ कुर्वन्त्वाप्ता इति । माता स्वीयाः जना-बान्धवाः, रणशिरसि, हतानाम्, देहभारान्-शरी- रसङ्घान् , वह्निसात् कास्न्येन वहिदेयान 'विभाषा साति कात्यः इति सातिप्रत्ययः । कुर्वन्तु, बान्धवाः, अमी बान्धवेभ्यः ( मृतेभ्यः) भन्मिश्रम् अश्रुभिरुन्मिश्रम् मिलितम् , बलम् , कथञ्चित् , ददतु मदभ्यस्तादिति स्यात् , हतनरगहने = हतनरा एव गहन वनम् तस्मिन् , गृध्रक-मांसभक्षकपक्षि- विशेषः बण्डितान् , शातिदेहान् बान्धवशरीराणि,मार्गन्ताम- गवेषन्ताम् , लिये है तथा अपने प्रताप से दिशाभों को सन्तप्त कर दिए हैं, भाज्ञा दे रहे हैं। दोनों-[ भीम और अर्जुन ]-श्री मान क्या भाज्ञा दे रहे हैं ? (फिर नेपथ्य में) कुटुम्बीजन संग्राम में प्राणविसर्जन करने वाले लोगों के शरीरों के समूह को अग्नि से जला डाले [अर्थात् दाह क्रिया सम्पादन कर डालें ], वान्धव अपने गोत्रवालों के लिए अश्रुपात करते हुए तिलाञ्जलि प्रदान करें ; मरे हुए योदामों के लोय से गहन इस रणस्थली में गीष तथा कट्टों के द्वारा खण्डित शरीर वाले अपने बातियों का अन्वेषण करें; और अब यह पहलांशु [ सूर्य ] शत्रुओं के बहः] प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् । २३ -यदाज्ञापयत्यायः . . रस्तं भास्वान्मयातः सह रिपुभिरयं संहियन्तां पलानि ॥३६॥ उभौ- । (इतिनिष्कान्तो।) (नेपथ्ये ।) अरे रे गाण्डीवाकर्षणबाहुशालिन्, मर्जुन मर्जुन,केदानी गम्यते । कर्णक्रोधेन युष्मद्विजयि धनुरिदं त्यक्तमेतान्यहानि अयम् , भास्वान्सूर्यः, रिपुभिः, सह, अस्तम् , प्रयातः, सूर्यास्तमिव शत्रो. रपि बस्तमभूदिति भावः । अत इत्याच्याहारः । बलानि-सैन्यानि, संहियन्ताम् । अत्र सहोक्तिरलङ्कारः। स्रग्धरा छन्दः ॥ ३६ ॥ गाण्डीवाकर्षणबाहुलशालिन् = गाण्डीवाकर्षणे यो बाहू ताभ्यां चालते तत्सम्बोधने अथवा गाण्डीवाकर्षको यौ बाह नन्यादित्वात्कर्तरि न्युप्रत्ययः । अन्वयः-एतानि, अहानि, युष्मद्विजयि, इदम् , धनुः, स्यकम् , (अतएव) शूरशून्ये, वने, इव, अस्मिन् , रणे, विकान्तम् , प्रौढम् , आसीत् , अनवजित हेतेः, पितुः, उत्तमाझे, स्पर्शम् , स्मृत्वा, पाण्डवानाम् , कल्पाग्निः, दुपदमुत- चमूघस्मरः, द्रौणिः अस्मि, उपेतः ॥ ३५ ॥ कर्णक्रोधेन त्यक्तधन्वाश्वत्थामा, माह--कर्णक्रोधेनेति । एतानि =मत्पितुर्मरणानन्तरं कर्णमरणपर्यन्तम् , महानि-दिनानि काल- ध्वनोरत्यन्तसंयोगे, इति द्वितीया युग्मद्विजयि =पाण्डवस्य जेतृ, एतेन मनुषोऽभावादेव साम्प्रतं त्वं विजयीति ध्वनितम् । इदम् , धनुः, कर्णक्रोधेन मूढ दुःखितस्याश्रुपात इत्यादिपरुषवचनेन कर्णोपरि सजातकोषोऽश्वत्थामा प्रति- के साथ ही अस्ताचल का अवलम्बन कर रहे हैं अतः अपनी सेनाओं को [ माफ लोग ] एकत्रित करलें ॥ ३६ ॥ दोनों-अच्छा महाराज की जो भाशा । (चल पड़ते हैं ) (नेपथ्य में) अरे भो ! गाण्डीव को आकृष्ट करने वाली भुजाओं से युक्त अर्जुन ! अर्जुन !! अब कहाँ जारहे हो? इतने दिनतक कर्णपर कोप करने के कारण तुमलोगों पर विजय प्राप्त करने वाले इस धनुष को मैंने छोड़ रखा था। बाल की भाँति बोरविहीन इस सम.

२६४ वेणीसंहारं नाटक- [पञ्चम:- - . प्रौदं विक्रान्तमासीद्धन इव भवतः शूरशून्ये रणेऽस्मिन् । स्पर्श स्मृत्वोत्तमाङ्गे पितुरनवजितन्यस्तहेतेरुपेतः कल्पाग्निः पाण्डवानां द्रुपदसुतचमूघस्मरो द्रौणिरस्मि ॥३॥ धृतराष्ट्र:-(बाकर्ण्य महर्षम् ।) वत्स दुर्योधन, द्रोणवधपरिभवो- होपितक्रोधपावकः पितुरपि समधिकबलः शिक्षावानमरोपमधाय. मश्वत्थामा प्राप्तः । तत्प्रत्युपगमनेन तावदयं सम्भाव्यतां वीरः। गान्धारी-(क) आद, पञ्चुग्गच्छ पदं महाभामम् । (क) जात, प्रत्युद्गच्छै नं महाभागम् । ज्ञातवान् जीविते कर्णे नाहं शस्त्र प्रहीष्यामोतिभावः । त्यकम् , (अतएव ) शूर- शून्ये बीररहिते ममाभावादितिभावः । वने इव अस्मिन् , रणे भवतः%D पाण्डवस्य, विक्रान्तम् = विक्रमः, भावे कः। प्रौढम् , बासीत् । मनवजि- तन्यस्तहेते बनवजिता अपराजिता न्यस्ता शोकेन त्यक्ता हेतिः अन्नं येन तस्य, पितुः = द्रोणस्य, उत्तमाते शिरसि, स्पर्शम् , स्मृत्वा, पाण्डवानाम् , कल्पीग्निा-प्रलयकालिकामितुल्यः, द्रुपदसुतचमूघस्मरः धृष्टद्युम्नचैन्य- मक्षकः, घस्मर इति घसधातोः 'सृघस्यदः क्मरच्' इति क्मरच् प्रत्ययः द्रौणिः-द्रोणपुत्रः मस्मि बहम् । उपेतः=भागतः । पितृहननप्रतिक्रिया साम्प्रतं करिष्यामीति भावः । स्रग्धराहन्दः॥३७॥ क्रोधपावकः = कोषः पावकः अग्निरिव,ममरोपमः देवतुल्यः, प्रत्युप- गमनेन= प्रत्युत्थानादिना, सम्भाव्यताम-विशिष्यताम् , पूज्यतामितियावत् । राण में तुमने अतुल पराक्रम प्रदर्शित किया है। विवित न होकर शन परि. त्याग कर देने वाले पिता के शिर के स्पर्श को स्मरण करके पाण्डवों के लिए प्रलयाग्नि के सदृश और दुपद के पुत्र [धृष्टद्युम्न ] के लिए अन्तक [ काल ] दोणतनय [ अश्वत्थामा ] मैं माही पहुंचा ॥ ३७॥ धृतराष्ट्र-(सुनकर ) प्रसन्नता पूर्वक ) पुत्र दुर्योधन, पितासे भी अधिक पराकमसम्पन, धनु द विशारद, देवता सहश यह मत्थामा, जिसका कोषामि द्रोणाचार्य के वध का अपमान से प्रचण्ड रूप धारण करलिया है, भागया है। गान्धारी--पुत्र । इन महाभाग का स्वागत करो।

महः] प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाबयोपेतम् । २६५ -~...... दुर्योधनः-तात, मम्ब, किमनेनागराजवधाशंसिना वृथायौवन शस्त्रबलभरेण । धृतराष्ट्रः-वत्स, न खल्वस्मिन्काले पराकमवतामेवंविधानां वा. ङ्मात्रेणापि विरागमुत्पादयितुमर्हसि । (प्रविश्य ।) अश्वत्थामा-विजयतां कौरवाधिपतिः । दुर्योधनः- ( उत्थाय ) गुरुपुत्र, इत मास्यताम् । ( इत्युपवेशयति । ) अश्वत्थामा-राजन्दुर्योधन, कर्णन कर्णसुभगं बहु यत्तदुक्त्वा यत्सारेषु विहितं विदितं त्वया तत् । विरागम् =बौदासीन्यम् । मास्यताम् = उपविश्यताम् । मन्वयः--कर्णेन, यव , कर्णसुभगम् , तत् , बहु, उक्त्वा, सारेषु, यत् , विहितम् , तत् , त्वया, विदितम् , अधुना, अभ्यमित्रम , अधिज्यधनुः, एषः, मौणिः, आपतितः, (अतः) (हे) नृप, प्रतिकारचिन्ताम् , त्यण ॥ ३८ ॥ कर्णेति । कर्णन = राधासुतेन, यत् , कर्णसुभगम् = श्रवणसुखदम् तत= पूर्वोतं, बहु,उक्त्वा, सङ्गरेषु-सम्प्रामेषु, यत्, विहितम्। तत्, त्वया, विदितम् । दुर्योधन--पिता तथा माताजी । मानरेश [ कर्ण ] के वध की कामना करने वाले तथा व्यर्थ हो यौवन और शस्त्रबल का गर्व रखने वाले इससे [भव. स्थामासे ] क्या प्रयोजन ? धृतराष्ट्र-पुत्र ! ऐसे समय में इस प्रकार के पराक्रमियों को विरति वचन मात्र से भी नहीं होने देना चाहिए। (प्रविष्ट होकर ) मश्वत्थामा-कौरवनरेश की विजय हो। दुर्योधन-( उठकर ) गुरु कुमार, यहाँ बैठ जाइए । ( बैठाता है) अश्वत्थामा-(सबल नेत्रों से ) महाराज दुर्योधन । कर्ण ने श्रुतिमधुर अनेक प्रकार की बातें कहकर रणक्षेत्र में जो कुछ किया है उसे तो आप जानते ही हैं । यह द्रोणतनय अब धनुष को प्रत्यया चड़ाकर, ।

२४६ वेणीसंहारं नाटकं- [पचमा- द्रौणिस्त्वधिज्यधनुरापतिताऽभ्यमित्र- मेषोऽधुना त्यज नृप प्रतिकारचिन्ताम् ॥ ३॥ दुर्योधनः-(साभ्यसूयम् । )माचार्यपुत्र, भवसानेऽङ्गराजस्य योद्धव्यं भवता किल । ममाप्यन्तं प्रतीक्षस्व कः कर्णः कः सुयोधनः ॥ ३ ॥ यदुक्तं तस्कर्णसुखदमानं कार्यस्याकरणादिति भावः । अधुना, अभ्यमित्रम् = भमित्रं शत्रुम् अमि 'लक्षणेनाभिप्रतीमाभिमुख्ये' इत्यव्ययीभावसमासः । शत्रुमभिमुखीकृत्येत्यर्थः । अधिज्यधनुः =ज्याम् मौवाम् अधिगतं प्राप्तम् अधिज्यम् अधिज्यं धनुः यस्य सः, एषः, द्रौणि अश्वत्थामा, आपतितः= आगतः । (मतः) हे नृप, प्रतिकारचिन्ताम् = वैरनिर्यातनचिन्ताम् , मनुजवधप्रतिक्रियामित्यर्थः। त्यज । साम्प्रतं पाण्डववधेन वरैनियांतनं करि. ध्यामीतिभावः । वसन्ततिलका छन्दः॥३०॥ अन्वयः-अराजस्य, अवसाने, भवता, योदव्यम् , किल, (तदा) मम, अपि, अन्तम् , प्रतीक्षस्व, का, कर्णः, कः, सुयोधनः ॥ ३९ ॥ कर्णमरणानन्तरं मज्जयार्थ तव युद्धं वृयवेत्याह-अवसान हात । अङ्गराजस्य कर्णस्य, अवसाने अन्ते विनाशइत्यर्थः भवता, योद्ध- व्यम् , किल, किलशब्दोऽाची एतेनयुद्धेऽरुचिः सूच्यते 'वार्तायामरुचौ किल' इति त्रिकाण्डशेषः । (तदा) ममापि, अन्तम् = विनाशम् , प्रतीक्षस्व, कस्मात्-क, कर्णः, कः, सुयोधनः, उभयोः कर्णसुयोधनयोः न कोऽपि भेद इत्यर्थः । अनुष्टुप् छन्दः ॥ ३९ ॥ तथा भत्रुओं को लक्ष्य करके भा गया है । हे राजन् । प्रतिशोध [बदला] करने को चिन्ता को छोड़ दीजिए॥ ३८ ॥ दुर्योधन-(व्या के साथ ) भाचार्यपुत्र, कर्ण के विनाश होने पर आप युद्ध के लिए खड़े हुए हैं। मेरे विनाश की भी प्रतीक्षा कीजिए । कौन कर्ण और कौन सुयोधन है ? अर्थात् कर्ण में और मुझ में कोई भेद नहीं ॥ ३९ ॥ , . ।

बहः] प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाबयोपेतम् । २९७ अश्वत्थामा-(स्वगतम् । ) कथमद्यापि स एव कर्णपक्षपातः। भस्मासु च परिभवः । (प्रकाशम् । ) राजन्कौरवेश्वर, एवं भवतु । (इति निष्कान्तः।) धृतराष्ट्रः-वत्स, क एष ते व्यामोहो यदस्मिन्नपि काले एवंविध. स्य महाभागस्याश्वत्थाम्नो वाक्पारुष्येणापरागमुत्पादयसि । दुर्योधनः-किमस्याप्रियमनृतं च मयोक्तम् । किं वा नेदं क्रोध स्थानम् । पश्य । अकलितमहिमानं क्षत्रियैरात्तचापैः समरशिरसि युष्मद्भाग्यदोषाद्विपन्नम् । परिभवः-अनादरः। एवंविधस्य =पितुरपि समधिकबलस्य, वाक्पारुष्येण = कर्कशवचनेन, मपरागम् -असन्तोषम् । मनृतम् =मिथ्या । अन्वयः आत्तचापः, क्षत्रियः, अकलितमहिमानम् , रणशिरसि, यष्मद्रा- ग्यदोषात् , विपनम् , मित्रम् , बारामम् , मम, समक्षम् , परिवदति, कथय, खलु, भस्मिन् , अर्जुने, वा कः, विशेषः ॥ ४० ॥ क्रोधस्य युक्तत्व मेवाह-अकलितमहिमानमिति । आत्तचापैः = गृहीतधन्वभिः, क्षत्रियः, अकलितमहिमान् अकलितः अविज्ञातः, महिमा पराक्रमः यस्य तम् , वीरक्षत्रियैरपि तस्य पराक्रमपार न मश्वत्थामा-(मन ही मन) क्यों भाज भी कर्ण का वही पक्षपात और हमलोगों का अपमान ? (प्रकटरूप से) राजन् कुरुराज ! ऐसा ही हो (चलाखाताहै) धृतराट-बेटा, यह तुम्हें कैसा भ्रम होगया है कि ऐसे समय में भी इस प्रकार के सज्जन व्यक्ति अश्वत्थामाको कटुवाक्य कहकर तुम क्रुद्ध कर रहे हो। दुर्योधन-क्या मैंने इनको अप्रिय और असत्य कहा है ? क्या यह क्रोध की बात नहीं है? धनुर्धर क्षत्रियवीर जिस के सामर्थ्य को नहीं समझ सकते थे उस मेरे मित्र अजराज [कणं ] की, जो समरभूमि में आपलोगों के दुर्भाग्य के कारण विपद्म- . ?

२९७ वेणीसंहारं नाटक- [ पञ्चम:- परिवदति समक्षं मित्रमताधिराज मम खलु कथयास्मिन्का विशेषोऽर्जुने वा ॥ ४०॥ धृतराष्ट्र:-वत्स, तवापि कोऽत्र दोषः। भवसानमिदानी भरत- कुलस्य । संजय, किमिदानी करोमि मन्दभाग्यः । (विचिन्त्य ।) भवत्वेवं तावत् । संजय, मवचनाहि भारद्वाजमश्वत्थामानम् । स्मरति न भवान्पीतं स्तन्यं विभज्य सहामुना मम च मृदितं तौमं बाल्ये त्वदाविवर्तनैः । प्राप्तमित्यर्थः। रणशिरसि, युष्मद्भाग्यदोषात् , नतु पराक्रमहानादित्यर्थः । विप. नम् = मृतम् , मित्रम् , एतेन निन्दाश्रवणायोग्यत्वं सचितम् , मजाधिराजम्= भादेशाधिपम् , कर्णमित्यर्थः । एतेन महतो निन्दा न कार्येति सूचितम् । मम, समक्षम् = प्रत्यक्षम् एतेन क्रोधस्यावश्यंभावित्वं सूचितम् । परिवदति निन्द- ति, कषय, खलु =निश्चयेन, कपनक्रियायाः कर्म-अस्मिनित्यादिवाक्यम् । मस्मिन् कर्णनिन्दके, अजुने = कर्णघातके, वा, का, विशेष भेदः न कोऽपि विशेष इत्यर्थः । एवंसति मम क्रोधी युक एवेतिभावः । मालिनी छन्दः । ४०॥ अवसानम् - अन्तम् । मम कुलं विनयत्यवेत्यर्थः । भन्वयः-अमुना, सह, विभज्य, स्तन्यम् , पीतम् , बाल्ये, त्वदाविव- तैनः, मम, क्षौमम् , मृदितम् , च, भवान , न, स्मरति, अनुजनिधनस्फीतात् , स्त हो गए हैं, गहरे [ निन्दा ] मेरे नेत्रों के सामने कर रहा है, भाप ही कहि. ए-इसमें और अर्जुन में क्या विशेषता है ? अर्थात् कर्ण मेरा मित्र है अर्जुन कर्ण का शत्रु है यह भी कर्ण से शत्रुता का व्यवहार करता है तो यह भी मेरे शत्रु अर्जुन के ही श्रेणी में हुआ ॥४.॥ धृतराष्ट्र-पुत्र, तुम्हारा भी इसमें क्या अपराध ! अब भरतवंश का अन्तिम समय है। संजय ! मैं अभागा अब क्या करूं ? (सोचकर ) अच्छा ऐसा हो हो । संजय, मेरी बोर से भारद्वाज अश्वत्थामा से निवेदन कर दीजिए:- "क्यों क्या आपको स्मरण है-'इस दुर्योधन के साथ विभक्त कर आपने क्षीर पान किया है और शैशवकाल में लोट लोट कर आपने मेरे रेशमी वनों को मर्दित कर दिया है ।" अपने से छोटे भाइयों के संहार से उत्पन्न प्रबल शोक बहः ] प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् । अनुजनिधनस्फाताच्छोकादतिप्रणयाच य- बचनविकृतिवस्य क्रोधो मुधा क्रियते त्वया ॥१॥ संजयः-यदाज्ञापयति तातः । ( इत्युत्तिष्ठति ।) धृतराष्ट्र:-अपि चेदमन्यत्त्वया वक्तव्यम् । यन्मोचितस्तव पिता वितथेन शस्त्रं यत्तादृशः परिभवः स तथाविधाऽभूत् । शोकात् , (कर्णे) अतिप्रणयात् , च, यत् , अस्य, वचनविकृतिषु, क्रोधः, त्वया, क्रियते, (तत्) मुधा ॥४१॥ स्मरतीति। अमुना-दुर्योधनेन, सह, विभज्य =सममार्ग कृत्वा, स्त. न्यम् गान्धारीतनजन्यदुग्धम् , पीतम् , स्वयेति शेषः बाल्ये कोडस्थाप. नयोग्यावस्थायाम् , त्वदाविवर्तनेः =अलिप्त द्रव्यविशेषः, मम, सौमम् = दु लम् पट्टवस्त्रमित्यर्थः । मृदितम् =मलिनीकृतम् , च, भवान् , न, स्मरति । दुर्योधनतुल्यस्त्वमावयोरतस्त्वयाप्यावा रक्षणीयो क्रोधं मुक्त्वा योद्धयं चेति- भावः । कोषत्याग कारणमेवाह-मनुजेति । अनुजनिधनस्फोतात् भ्रातृ- मृत्युप्रक्षालितात् , शोकात् , अतिप्रणयात् , कणे इति शेषः। च, यत् , बस दुर्योधनस्य, वचनविकृतिषु वाक्यविकारेषु, (सतीषु) क्रोधः, स्वया, कियते, तदितिशेषः । मुधा-व्यर्थम् , तद्वयर्थ क्रियत इत्यर्थः । हरिणी छन्दः ॥११॥ मन्वयः यत् , तव, पिता, वितथेन, शस्त्रम् , मोचितः, यत् , तादृशः, सः, तथाविधः, परिभवः, अभूत् , एतत् , विचिन्य, दुर्योधनोक्तम् ,, अपहाय, आत्मनि, पलम् , पौरुषम् , विधास्यति ॥ ४२ ॥ अपकारं स्मृत्वा योद्धव्यमित्याह-यदिति । के कारण अथवा प्रेमाधिक्यता से इसके [ दुर्योधन ] अप्रिय वचनों पर भाप व्यर्थ ही क्रोध कर रहें हैं ॥ १ ॥ संजय-पिताजी को जो आज्ञा (बड़ा हो जाते हैं) धृतराष्ट्र-और भी यह दूसरी प्रार्थना कह देना :- "असत्यभाषण करके भापके पिता से शत्रपरित्याग कराया और वह केश- कर्षण रूप परिभव तथा और भी अनेक प्रकार का जो अनादर किया गया है . .

३०० वेणीसंहारं नाटकं- [पञ्चमः- . पतद्विचिन्त्य बलमात्मनि पौरुषं च दुर्योधनोक्तमपहाय विधास्यतीति ॥ ४२ ॥ संजयः-यदाज्ञापयति तातः । (इति निष्कान्तः।) दुर्योधनः-सूत, सामामिकं मे रयमुपकल्पय । सूतः यदाज्ञापयत्यायुष्मान् । (इति निष्प्रान्तः।) धृतराष्ट्र:-गान्धारि, इतो वयं मद्राधिपतेः शल्यस्य शिबिर- मेव गच्छावः । वत्स, त्वमप्येवं कुरु । (इति परिक्रम्य निष्कान्ताः सर्वे ।) इति पञ्चमोऽङ्कः। यत् , तव अश्वत्थाम्नः, पिता, वितथेन अनृतवचसा प्रयोजककी शस्त्रम् , मोचितः, ण्यन्तान्मुचधातोः प्रयोज्ये कर्मणि क प्रत्ययः। यत् , तादश:- कदाप्यपरिभूतस्य, द्रोणस्येत्यर्थः। तथाविधः धृष्टद्युम्नकृतमस्तकस्पर्शादिरूपः, सम्प्रसिद्धः, परिभवः= अनादरः, अभूत्। एतदुपूर्वोकम् , विचिन्त्य = मनुस्मृत्य, दुर्योधनोक्तम्-अवसानेऽङ्गराजस्येत्यादि, अपहाय-त्यक्त्वा,आत्मनि बलम्-सामर्थ्यम्, पौरुषम-तेजः,विधास्यति । पराकमो विधेय इति भावः ॥४२॥ एवम् = मद्राधिपतेः शिविर गमनम् । इति प० श्रीरामदेव झा न्यायव्यकारणाचार्येण मैथिलेन विरचितातायो प्रबोधिनीव्याख्यायो पञ्चमोऽङ्कः । उनका स्मरण करके तथा दुर्योधन के वचनों पर ध्यान न दे करके अपने बल और पुरुषार्थ से कार्य सम्पादन करना ॥ ४२ ॥ संजय-जो पिताजी की आज्ञा । (चल देते हैं) दुर्योधन-सूत । युद्धोपयुक्त मेरे रथ को तैयार कर दो। सूत-महाराज की जो बाज्ञा । (चला जाता है) धृतराष्ट्र-गान्धारि । यहाँ से हम लोग मद्रदेश के राजा शल्प के शिविर को ही चलें । बेटा । तुम भी यही करो। (घूमधाम कर सब चले जाते हैं) इति पाण्डेयोपाह आदित्यनारायण 'शास्त्री'; "विशारद के द्वारा अनूदित वेणीसंहार नाटक का पञ्चम भङ्क समाप्त ॥

अथ षष्ठोस । (ततः प्रविशत्यासनस्यो युधिष्ठिरो द्रौपदी चेटी पुरुषश्च ।) युधिष्ठिरः-(विचिन्त्य निःश्वस्य च ।) तीर्णे भीष्ममहोदधौ कथमपि द्रोणानले निर्वृते मिथ्याभूतं निखिलभुवनं निश्चयेनोपलभ्य, प्राप्ताऽलभ्या परमपदवी योगिगम्याजसेव । पित्रा येन प्रथितयशधा शत्रुचक्रस्य चक्र तं बन्देऽहं प्रणतशिरसा राघवं रामतुल्यम् ॥ १ ॥ अन्वयः-भीष्ममहोदधौ, तोगें, प्रोणानले, निवृते, कर्णाशीविषमीगिनि, प्रशमिते, शल्ये, दिवम् , याते, च, जये, स्वाल्पावशेषे, (सति) प्रियसाहसेन, भीमेन, रमसात् , वाचा, अमी, बर्वे, वयम् , जोवितसंशयम् , समारापिताः ॥१॥ सर्वस्मिन् सम्पन्ने केवलं भीमवाल्मात्रेण प्राणसंशयो जात इत्याह-तीर्ण इति । भीप्यमहोदधौ भीष्मः गाजेय एव महोदधिः समुद्रः तस्मिन् , तीणे = पारं गते, शरशय्या प्रापिते सतीत्यर्थः । द्रोणानले- द्रोण एवानल: अग्निः (अनन्तर युधिष्ठिर सिंहासन पर विशोभित हो रहे हैं। द्रौपदी, चेटी, और युधिष्ठिर-(सोचकर तथा दीर्घ श्वास लेकर [ आह भर कर ]) भीष्म पितामह रूपी समुद्र पार कर गए । द्रोणाचार्य्यरूपी भाग भी बुझ गई । कर्णरूपी उल्वण विष युक्त महासर्प शान्त हो चुका । शल्य भी स्वोंक का अतिथि बनगया । अतएव विजयलाम अत्यन्त सन्निकट रह गया है। तोभी ] साहस प्रेमी भीमसेन ने प्रतिज्ञा से हम सब लोगों के जीवन को संकटापन्न कर दिया है तात्पर्य यह है कि भीमसेन ने प्रतिज्ञा किया था, "माज हो मैं दुर्योधन समाप्त कर डालेगा और यदि कार्य पूरा न कर सका तो प्राणपरित्याग कर देगा" ऐसी परिस्थिति में दुर्योधन का पता नहीं था। भीम किस प्रकार अपनी प्रतिज्ञा की पूर्ति करते अन्ततो गत्वा उन्हें प्राण छोड़ना ही पड़ता । युधिष्ठिर की पुरुषका प्रवेश) ३०२ वेणीसंहारं नाटकं- [ षष्ठः- कर्णाशीविषभोगिनि प्रशमिते शल्ये च याते दिवम् । भीमेन प्रियसाहसेन रभसात्स्वल्पवशेषे जये सर्व जीवितसंशयं वयममी वाचा समारोपिताः॥१॥ द्रौपती-(क) (सवाष्पम्।) महाराज, पञ्चालिए चिकिं भणिदम् । (क) महाराज, पाञ्चाल्येति कि न भणितम् । तस्मिन् , कथमपि अश्वत्थामा हत इतिच्छलद्वाराऽवत्यापनेन, निवृते= निःशेषेण शान्ते स्वर्ग प्राप्ते सतीत्यर्थः । कर्णाशीविषभोगिनिभाशिकि अहिदंष्ट्रायो विषमस्य स बाशीविषः, पृषोदरादित्वाहीसलोपो स चासो भोगः शरीरम् तदस्त्यस्येति भाशीविषभोगी कर्ण एवाशीविषभोगी, "भाशीहिताशंसाहि. दंष्ट्रयो" रित्यमरः= भोगः मुखे धने पुंसि शरीरफणयोर्मत इति मेदिनी । प्रशमितेविनाविते, शल्ये = मद्राधिपती, दिवम् = स्वर्गम् , याते, च, सति, प्रियसाहसेन %3Dप्रियः साहसो यस्य तेन, भीमेन, जये, अल्पावशेष, पति, एभसात् वेगात , "रभसो वेगहर्षयोगरितिविश्वः । वाचा प्रतिज्ञापया भमी, वयम्=पाण्डवाः, सर्वे, जीवितसंशयम्=प्राणसंशयं यथास्यात्तथा, समारोपिता:गमिताः, प्रापिता इत्यर्थः। भीमकृताया अद्य दुर्योधनं हनि- प्यामोति प्रतिज्ञायाः पूर्त्यभावे, बहनने स्वयं मरिष्यामीति द्वितीयप्रतिज्ञापूर्त्यर्थ भीमो मरिष्यति, तथाच वयमपि सर्वे मरिष्याम इति भावः । शार्दूलविकाडितं छन्दः॥१॥ पाश्चाल्येति-पाचाल्या जीवितसंशयं समारोपिता इति किन्न मणितमित्य- न्वयः। मस्केशाम्बराकर्षणोत्पनकोधेनैव भीमेन ताशप्रविज्ञाकरणात्प्राणसंशये. हमेव कारणमत उक्तं पाश्चात्येतीतिभावः । प्रतिज्ञा थी कि एकमाई यदि मेरा मारा गया तो मैं भी जीवित नहीं रहूँगा । अतः भीम के मरने पर युधिष्ठिर भी मर जाते और उनके मरने पर शेष पाण्डव भी समाप्त होजाते इसी लिए उन लोगों का जीवन संकट में पड़ा हुआ था ॥१॥ द्रौपदी-(सजल नेत्रों से ) महाराज | पाचाली [ द्रौपदी] का नाम क्यों नहीं लिया ? अर्थात् द्रौपदी ने ही सब के जीवन को संकट में डाल दिया है यह क्यों नही कहते प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् । ३०३ युधिष्ठिरः-कृष्णे, ननु मया। (पुरुषमवलोक्य ।) बुधक, पुरुषः-देव, माशापय । युधिष्ठिरः-उच्यतां सहदेवः--'क्रुद्धस्य वृकोदरस्यापर्युषितां प्रतिक्षामुपलभ्य प्रणष्टस्य मानिनः कौरवराजस्य पदवीमन्वेष्टुमतिनि पुणमतयस्तेषु तेषु स्थानेषु परमार्थाभिनाश्चराः सुसचिवाश्च भक्ति- मन्तः पटुपटहरवव्यक्तघोषणाः सुयाधनसंचारवेदिनः प्रतिश्रुतधन- प्रयोजकत्वेन यदि त्वयोकं पाश्चाल्येति तदा सर्वानार्थहेतुयूतस्य मयैव करणा- दहमेव प्राणसंशये कारणमिति युधिष्ठिर आह-ननु मयेति । मया जीवितसंवयं समारोपिता इत्यन्वयः । मपर्यषिताम् =न परदिनसम्पादनीयाम् , प्रतिक्षाम् दुर्योधनोभनमयेव करिष्यामीतिरूपाम् , उपलभ्य =ज्ञात्वा प्रणष्टस्य =षदर्शनं गतस्य, निळी. नस्येत्यर्थः । पदवीम् =स्थानम् भतिनिपुणमतयः=अतिनिपुणाः विवेकिन्यः मतयः ज्ञानानि येषाम् , सुसचिवाः= उत्तममन्त्रिणः, भक्तिमन्तः स्वामि- सेवातत्पराः, पटुपटहरवव्यक्तघोषणा:=पट्टयों पटहरवः, ढक्काशब्दः तेन म्यक्ता घोषणा येषां ते, सुयोधनपदसञ्चारवेदिनः सुयोधनस्य यः पद- सञ्चारः गमनम् तस्य वेत्तारः, प्रतिश्रुतधनपूजाप्रत्युपक्रिया:=प्रतिश्रुता युधिष्ठिर-मैने ही..."( एक पुरुष को देखकर ) बुधक। पुरुष-महाराज ! क्या आज्ञा युधिष्ठिर-सहदेव से कह दो-"क्रोध के मावेश में होकर 'आज ही युधि. ष्टिर का वध कर डालंगा अन्यथा स्वयं प्राण परित्याग कर दूंगा' इस प्रकार को भीमसेन की प्रतिज्ञा सुनकर छिपे हुए अहङ्कारी दुर्योधन के पदचिह का अन्वे. षण करने के लिए अतीव दक्ष तथा यथार्थ ज्ञानशाली दूत तथा सन्मन्त्री, जो राज भक हो, 'सुयोधन के पता देने वाले व्यक्तियों को द्रव्य और प्रतिष्ठा से सत्कार किया जायगा' इस प्रकार की घोषणा स्पष्ट हुग्गी के शब्द से करते हुए समन्त पञ्चक पिण्डारा, समरा, रामहद और कुरुक्षेत्र ] की जोर प्रस्थान करें।भौर भी :- है ?

३०४ बेणीसंहारं नाटकं- [ षष्ठः- पूजाप्रत्युपक्रियाश्चरन्तु समन्तासमन्तपञ्चकम् । मपि च । पर्वा सैकते वा सुनिभृतपदवीवेदिनो यान्तु दाशाः कक्षेषु क्षुण्णवीरुनिचयपरिचया बल्लवाः संबरन्तु । नागव्याघ्राटवीषु श्वपचपुरविदो ये च रन्ध्रज्वमिक्षा . . भीकृता धनपूजाप्रत्युपक्रियाः यैः ते, समन्तपशकम् =देशविशेषम् , सम- न्तात सर्वतः, चरन्तु। मन्वयः-मुनिमृतपदवीवेदिनः, दाशाः, पड़े, वा, सैकते, वा, यान्तु, क्षुण्ण- विरुनिचयपरिचयाः, पल्लवाः कक्षेषु, सञ्चरन्तु, श्वपचपुरविदः, नागव्याघ्राटवोषु, (सम्बरन्तु ) ये, च, रन्ध्रेषु, अभिज्ञाः, वा, सिद्ध व्यजनाः, ते, च, चाराः, प्रति. मुनिनिळयम् , चरन्तु ॥ २ ॥ के चाराः कुत्र कुत्र सञ्चरन्तु, इत्युपदिशति-पके वेति । सुनिभृतपदवीवेदिनः = गुप्तस्थानज्ञायिनः, दाशा:-धीवराः, मत्स्यघातका इत्यर्थः । पक्कै पहिलादेशे, वा, सैकते वालुकामयतटे, वा, यान्तु, धीवराणामेव तत्र कुशलत्वादिति भावः । क्षुणविरुन्निचयपरिचया क्षुणः विदलितो यो वीरुन्निचयः प्रतानिलतासङ्घः । शाखापत्रसंचयवती लता प्रतानिनी सेव विरुध , शब्देनोच्यते, तस्य परिचयः ज्ञानं येषां ते, वल्लवा: गोपाः 'गोपे गोपालगोसंख्यगोधुगाभोरवल्लवा, इत्यमरः। कक्षेषु-मरण्येषु, सामान्यवनेष्वित्य- । 'कक्षः स्मृतो भुजामूले कक्षोऽरण्ये च बोरुधि' इति धरणिः । सचर. न्तु, गोसंचारणोपयोगिस्वेन गोपानां तत्रामिज्ञत्वादिति भावः। श्वपचपुरवि. दः चाण्डालपुरीवेदिनः, नागव्याघ्राटवीषु हस्तिव्याघ्रप्रधानवनेषु, स्वपरप- कर्दम [ कोचर ] तथा वालुका पूर्ण प्रदेश पर पड़े हुए अव्यक्त भी पद. चिहों का ज्ञान रखने वाले मल्लाह प्रस्थान करें। नदियों के कछार में वे ग्वाले [चरवाहे ] भेजेजॉय जिन्हें पददलित होने पर भी उन उन तृणों का पूर्ण परिचय हो । नाग हाथी सपं] और व्याघ्रों से युक्त सघन वनों में वे भेजे जाय बिन्हें चाण्डालों के निवासस्थानों का तथा खोह कन्दरामों का पूर्ण ज्ञान हो । प्रत्येक तपस्वियों के आश्रमों में सिद्ध तपस्वियों के वेष में दूत लोग भ्रमण- . :

प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् । ३०५ ये सिद्धव्यञ्जना वा प्रतिमुनिनिलयं ते च चाराश्चरन्तु ॥२॥' पुरुषः - यथाज्ञापयति देवः । युधिष्ठिरः-तिष्ट । एवं च वक्तव्यः सहदेवः । शेया रहः शङ्कितमालपन्तः दविद इति पाठे तु व्याधाः, व्याघ्राटवी, यान्तु स्वपरपदविदः= स्वपरस्थान वेदिनः, सर्वत्र सञ्चरणशीला इत्यर्थः । अस्य रन्धेष्वभिज्ञा इत्यनेनान्वयः । ये च, लषु-छिद्रेषु परच्छिद्रवित्यर्थः । अभिज्ञाकुशलाः, वा=अथवा, ये, सिद्धण्यञ्जनाः सिद्धस्य मुनेः व्यञ्जनम् चिह्नमिव चिह्न येषां ते, मुनिवेषधारिण इत्यर्थः। ते च, चाराः चराः चरोऽक्षयूतभेदे च भौमे चारे, इति मेदिनी। खुपिया इति प्रसिद्धः आगलभाषायाम् सी. आइ० डी० इति ख्यातः । प्रतिमुनिनिल- यम्-प्रतियतिस्थानम् , वीप्सायामध्ययीभावसमासः । चरन्तु = गच्छन्तु तेषा तत्र गमनयोग्यत्वादितिभावः । स्रग्धरा छन्दः ॥ २ ॥ वक्तव्यइति-वक्तव्य इति गौणे कमणि तव्यप्रत्ययः । मन्वयः-रहः शङ्कितम् , आलपन्तः ( ज्ञेयाः) सुप्ताः, गार्ताः, च, ( ज्ञेयाः) वने, विचेयाः, यत्र, मृगाणाम् , त्रासः, वयसाम् , विरावः, नृपापाद- प्रतिमा, च, ( ते प्रदेशा विचेयाः) ॥ ३ ॥ किं वक्तव्य इतिमुख्य कमाह-शया रहः शतिमिति । रहः-विजने, एकान्त इत्यर्थः रह इत्यव्यम् । विविकविजनच्छन्ननिः शलाकास्तथा रहः । रहश्थोपांशु चालिा' इत्यमरः। शङ्कितम् = साशई यथा स्यादेवम् , पालपन्तः- परस्परं भाषमाणाः, जना इति शेषः । शेयाः ज्ञातव्याः, किमेते दुर्योधनविषयकमालापं कुर्वन्ति उतान्यविषयकमिति ज्ञातम्य .. करें अथात् जो जिस तरह के स्थान से पूर्ण परिचित ही उसे वैसे ही स्थान में दुर्योधन का पता लगाने के लिए भेजाजाय ॥ २ ॥ पुरुष-महाराज की जैसी आज्ञा । युधिष्ठिर-ठहरो, सहदेव से इस प्रकार भी कह देना :- एकान्त स्थान में सशंकभाव से वार्तालाप करते हुए लोगों की छानबीन कर लेना। सोये हुए रोगपीडित तथा मदिरापान से उन्मत्त प्राणियों के विषय २०० ३०६ वेणीसंहारं नाटकं- [ षष्ठ:- सुप्ता रुगार्ताश्च वने विचेयाः । त्रासो मृगाणां वयसां विरावा नृपाडूपादप्रतिमा च यत्र ॥ ३॥ पुरुषः-यदाज्ञापयति देवः । ( इति निष्क्रम्य, पुनः प्रविश्य सहर्षम् ।) देव पाञ्चालकः प्राप्तः। युधिष्ठिरः-त्वरितं प्रवेशय । मिति भावः । सुप्ताः शयिताः, रुगार्ता:= रोगपीडिताः, च, ज्ञेया इत्यस्या- त्राप्यन्वयः । एषु निद्रारोगब्याजेन दुर्योधनः स्थितो नवेति ज्ञातव्यमित्याशयः । वने- अरण्ये विचेयाः अन्वेषणीयाः, अन्वषणस्थानमेवाह-त्रासो मृगाणामिति । यत्र= यस्मिन् स्थाने, मृगाणाम्-हरिणानाम् , त्रासा भयम् , यत्र जनस्तिष्ठति ततो भीताः भृगाः पलायन्तेऽतस्तत्र स जनो दुर्योधनो नवेति ज्ञानार्य स प्रदेशोन्वेषयीय इति भावः। एवमग्रेऽपि । वयसाम् = पक्षि- विरावः - शब्दः, नृपाङ्कपादप्रतिमा=नृपस्य अङ्घ चिह चक्रादयः यस्मिन् स नृपाङ्कः स चासो पादः नृपापादः तस्य या प्रतिमा प्रतिकृतिः, च (यत्र तिष्ठेत्ते प्रदेशा विचेयाः)। उपजातिश्छन्दः ॥ ३ ॥ वनप्रदेशादागतं पाश्चालकं दृष्ट्वा तदागमननिवेदनायाह-देव पाञ्चलक: प्राप्त इति । देवराजन् पाञ्चालकः-तन्नामदूतविशेषः । अथवा पञ्चा. लदेशोत्पनः कश्चित् । त्वरितम् =शीघ्रम् , प्रवेशय, पाञ्चालकमिति शेषः । णाम्, . .. में अच्छी तरह समझ लेना। हरिणादिकों के भयभीत होने से तथा पक्षियों के कोलाहल से भी अनुमान करना और जहाँ मत्स्यादिक राजचिह्न पदाङ्क में हो वहां भी अन्वेषण कर लेना ॥ ३ ॥ पुरुष-महाराज को आज्ञा शिरोधार्य ( चला जाता है पुनः प्रवेश करके प्रसन्नता के साथ ) महाराज ! पाचालक आ गया । युधिष्ठिर-शीघ्र ही बुला लाओ ।

प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् । ३०७ पुरुषः-(निष्क्रम्य, पाञ्चालकेन सह प्रविश्य । ) एष देवः । उपसर्पतु पाञ्चालकः। पाञ्चालकः-जयतु जयतु देवः ! प्रियमावेदयामि महाराजाय देव्यै च । युधिष्ठिरः-पाञ्चालक, कश्चिदासादिता तस्य दुरात्मनः कौरवाध मस्य पदवी। पाचालक:- केवलं पदवी। स एव दुरात्मा देवीकेशाम्बरा- कर्षणमहापातकप्रधानहेतुरुपलब्धः । उपसर्पतु समीपं चलतु । प्रियम् = मनोऽभिलषितम् , आवदेयामि = कथयामि देव्यै =ोपयै । कश्चिदिति-कच्चिच्दन्दः कामप्रवेदने प्रयुज्यते कामप्रवेदनम् इष्टप्रश्नः । तस्य दुरात्मनः = दुष्ट आत्मा अन्तःकरणावच्छिन्नं चैतन्यं यस्य तस्य, पदवी स्थानम् , मासादिता प्राप्ता । देवीकेशाम्बराकर्षणमहापातकप्रधानहेतुः = देव्याः द्रौपद्याः यत्केश- बराकर्षणं कचवनाकर्षः तदेव महापातकम् महापाप: तस्य प्रधानहेतुः । एत- स्यैवाज्ञया दुःशासनेन केशवस्वाकर्षणमकारीत्ययमेव प्रधानहेतुरिति भावः । उपलब्धः-प्राप्तः । पुरुष-(निकळकर पाश्चालक के साथ प्रवेश कर के ) यह महाराज हैं पाश्चालक । समीप चलिए। पाश्चालक-जय हो महाराज को। महाराज तथा महाराणी को सुखस. म्बाद सुनाने जा रहा हूँ। युधिष्ठिर-सौम्य पाञ्चालक ! क्यों क्या उस दुरात्मा कौरवनीच का कहीं पता चला? पाञ्चालक-महाराज, उसके पदका चिह्न ही केवळ नहीं प्राप्त हुआ है किन्तु महारानी के केशपाय के स्पर्शसे अनितपाप का जो प्रधान कारण है वही प्राप्त हो गया।

३०० वेणीसंहारं नाटकं- [षष्ठः- युधिष्ठिरः-साधु । भद्र, प्रियमावेदितम् । अथ दर्शनगोचरं गतः। पाञ्चालकः-देव, समरगोचरं पृच्छ । द्रौपदी-(क) (सभयम्।) कहं समरगांधरा वट्टर में पाहो । युधिष्ठिरः-(साशम् । सत्यं समरगोचरो मे वत्सः । पाञ्चालक:-सत्यम् । किमन्यथा वक्ष्यते महाराजाय । युधिष्ठिरः। प्रस्तं विनापि विषयादुरुविक्रमस्य (क) कथं समरगोचरो वर्तते मे नाथः। प्रियम् = इष्टम् , आवेदितम् - कथितम् । यदि स न मिलेत्तदा दुर्योधन- स्य वो जघनं त्रोटयिष्यामीतिपञ्चमाङ्कपश्चत्रिंशच्छ्लोकोतप्रतिज्ञापूर्त्यभावे भीमस्य स्वयं प्राणत्यागेन तदुःखासहनादस्माकमपि मृत्युः स्यात् , तच्च नाभूदित्युच्यते प्रियमावेदितमिति । दर्शनगोचरम् =दृष्टिविषयम् गतः प्राप्तः, दृष्ट इत्यर्थः। । समरगोचरम् =समामविषयम् संग्रामनिरूपितविषयता च याचितम- ण्डनन्यायेन । अन्वयः-विषयाद् , विनापि, त्रस्तम् , मे, चेतः, विवेकपरिमन्थरताम् , प्रयाति, उरुविक्रमस्य, उद्यतगदस्य, च, वृकोदरस्य, सारम् , रणेषु, जानामि, (तथापि ) परिशङ्कितः, च, ( अस्मि ) ॥ ४ ॥ प्रियत्वादेव मोमस्य विजयः स्यान्नवेत्याशङ्कते चेतो विजयस्तु स्यादेवेत्याह- प्रस्तं विनापीति । युधिष्ठिर-(प्रसन्नताके साथ पाञ्चालकको हृदय से लगाकर) साधु सौम्य ! साधु । आपने सुखसम्बाद सुनाया है। क्या नेत्र के सामने दिखलाई पड़ा ? पाञ्चालक-महाराज, युद्धगोचर पूछिये [ नेत्रगोचर क्या पूछते हैं?] द्रौपदी-(भय के साथ ) क्या मेरे स्वामी युद्ध कर रहे हैं ? युधिष्ठिर-(सशङ्कभावसे) सत्य हो क्या मेरा प्रिय अनुज युद्ध कर रहा है? पाञ्चालक-सत्य ही न फिर महाराज से असत्य भाषण करूँगा युधिष्ठिर-पराक्रमी पुरुष का मन बिना किसी कारण के ही भयभीत हो ..

महः ] प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् । ३०० चेतो विवेकपरिमन्थरतां प्रयाति । जानामि चोचतगदस्य लकोदरस्य सारं रणेषु भुजयोः परिशङ्कितश्च ॥ ४ ॥ (द्रौपदीमवलोक्य ।) अयि सुक्षत्रिये, गुरूणां बन्धूनां क्षितितिसहस्रस्य च पुरः विषयात्-त्रासहेतोः, विनापि % अन्तरापि, त्रस्तम् = उद्विग्नम् , मे चे. तः, विवेकपरिमन्यरताम् भीमविजयनिश्चये मान्यम् , प्रयातिप्राप्नोति, उद्विग्नस्यावधारणकरणेऽसामादिति भावः । उद्गश्च स्वजनत्वात् । उरुविक्र- मस्य = परामिणः, उद्यतगदस्य-उद्यता उत्थापिता गदा येन सः तस्य, च, वृकोदरस्य, रणेषु = समामेषु सारम= बलम् , सारो बले स्थिरांशचेत्यम- र। जनामि, तथापि परिशङ्कितः शशाव्याप्तः, भीमस्य विषयः स्यान्नवेति । च अहमिति शेषः । बलज्ञाने न मया शकनीयो भीमविजये इति भावः । कचित् , रणेष्विस्यत्र भुजयोरिति पाठः । भुजयो:-वाहीः, सारं बानमि तथापि परिशङ्कित इति विरुद्धमिदम् । अत्र शद्वाभावकारणस्य सारज्ञानस्य सत्त्वेऽपि शङ्कासवाद् विशेषोक्तिरलङ्कारः । वसन्ततिलका छन्दः ॥ ४ ॥ मन्वय-(हे) प्रिये, गुरूणाम् , बन्धूनाम् , क्षितिपतिसहस्रस्य, च, पुरः, नृपसदसि, अस्माकम् , यः, अयम् , परिभवः, पुरा, अभून् , तस्य, द्वितयम् , अपि, प्रायः, पारम् , गमयति, अद्य, नः, प्राणानाम् , क्षयः, वा, कुरुपतिपशी, निधनम् ॥ ५॥ गरूणामिति । (हे) प्रिये प्रोपदि, गुरूणाम्-द्रोणभीष्मदीनाम् , बन्धू. नाम् = बान्धवानाम् , क्षितिपतिसहस्रस्य =सहस्रसंख्याकपृथ्वीपतीनाम् , च, पुरः अने, एतेन श्रेष्टजनादीनामले परिभवोऽतीवदुःखजनक इति सूचितम् । कर विचार करने में शिथिल पर जाता है। गदा उठाकर तय्यार मीमसेन के भुजबल को युद्ध में मैं अच्छी तरह जानता हूँ तो भी मन अनेकप्रकार के संकल्पविकल्प में गोते लगा रहा है ॥ ४ ॥ (द्रौपदी को देखकर ) अयि क्षत्रियप्रवरे ! पूज्यप्रवरों, कुटुम्बियों तथा सहस्रों भूमिपालों के समक्ष राजसभा में पहले जो यह हमलोगों का अपमान ३१० वेणीसंहारं नाटकं- [षष्ठः- ---..-...--. पुराभूदस्माकं नृपसदसि याऽयं परिभवः । प्रिये प्रायस्तस्य द्वितयमपि पारं गमयति क्षयः प्राणानां नः कुरुपतिपशोर्वाध निधनम् ॥ ५॥ मथवा कृतं सन्देहेन । नूनं तेनाद्य वारेण प्रतिज्ञाभङ्गभीरुणा । . नृपसदसि राजसभायाम् , नतु साधारणस्थान इत्यर्थः । अस्माकम् , नतु एकस्य, यः, अयम् = सर्वजनवेयः, परिभवः = स्त्रीकेशवस्त्राकर्षणकसानादरः, पुरा=प्राक् द्यूते पराजयोत्तरकाले, अभूत् । तस्य द्वितयम् = उभयम् , भपि, अपिरत्र, एवार्थे । द्वितयमेवेत्यर्थः। प्रायः= बाहुल्येन, पारम् = अन्तम्, प्रतिक्रियामितियावत् । गमयतिप्रापयिष्यति, किमाकारकमुभयमि- त्याह-क्षपः प्राणानामिति । अय, नः= अस्माकम् , प्राणानाम् , क्षयः- विनाशः । अस्माकं मरणमित्यर्थः । वा=अथवा, कुरुपतिपशोः कुरुपतिः दुर्योधनः पशुरिव तस्य, निधनम् = विनाशः, मरणमित्यर्थः । अद्य भौमेन दुर्योधनस्य विनाशः स्यादथवा भीमो द्वितीयप्रतिज्ञापूत्यर्थ स्वयमैव मरिष्यति तथा च तदभावे वयमपि प्राणान् त्यश्याम इति भावः। क्षयः प्राणानां न इत्युत्तरं कुरुपतिनिधनस्य कथनात्तस्यैव मरणं स्यानचास्माकमिति ध्वनितम् । भत्र भूतपूर्वस्य परिभवस्य अयमिति प्रत्यक्षविषयबोधकशब्देन निर्देशादा. विकमलङ्कारः । शिखरिणी छन्दः ॥ ५ ॥ यत्कुरुपतिमरणं ध्वनितं तदेव शब्देनाह-अथवा कृतमिति । मन्वयः-प्रतिज्ञामभीरुणा, तेन, अद्य, ते, केशपाशः, अस्य, आकर्षण- क्षमः, सच, नूनम् , वध्यते ॥६॥ नूनमिति । प्रतिक्षाभङ्गभीरुणा=तव केशपाशस्याबन्धने दुर्योधनस्या- हुआ है उसके पार दो ही बातें हमलोगों को पहुँचा सकती हैं-हमलोगों के प्राणों का अवसान या पशुतुल्य [जड़मति] कौरवनरेश [सुयोधन] का माज हो मरण ॥५॥ अथवा शङ्का का अवसर ही क्या ? आज निश्चय है कि प्रतिज्ञा के खण्डित होने में कायर वह बीर [ भीमसेन ] भः] प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् । बध्यते केशपाशस्ते सचास्याकर्षणक्षमः ॥ ६ ॥ पाञ्चालक, कथय कथय कथमुपलब्धः स दुरात्मा कस्मिन्नुदेशे कि वाधुना प्रवृत्तमिति । द्रौपदी-(क) भह, कहहि कहि । पाश्चालक:-शृणातु देवा देवी च । मस्तीह देवेन हते मद्राधिपतौ (क) भद्र, कथय कथय । वधे च तस्य प्रतिज्ञाभरः स्यादतस्तस्माद्भोरुः तेन, वीरेण ते =तव, केशपा- शः% कचकलापः, अस्य केशपाशस्य, भाकर्षणक्षमः =आकर्षणे प्रभुः कारणमित्यर्थः । सः= दुर्योधनः, च, अय, नूनम् = निश्चयम् इदं क्रिया- विशेषणम् । बध्यते =संयम्यते, अथ च हन्यते । बध्यत इति बन्धनार्थकबन्ध. धातोः, हिंसार्थकवधधातोश्च निष्पाद्य तन्त्रेण निर्देशः । तव केशवन्धनं दुर्योधन- वधश्च स्यादितिभावः । अत्र द्वयोः प्रस्तुतयोर्बध्यत इति कियायामन्वयात् तुल्ययोगिताऽलङ्कारः तथा हेतोः पदार्थगतत्वेन काव्यलिशच । अनुष्टुप छन्दः । उपलब्ध प्राप्तः, उद्देशे = स्थाने, प्रवृतमारब्धम् , इति इदं कथयेत्यस्य कर्म। देवः युधिष्ठिरः, देवी द्रौपदी, च, शृगाविस्यस्य प्रत्येकमन्वयः । कि शृणोतु इत्याह-मस्तीहेति । इह = भवदुक्तप्रश्नविषये, अस्ति, इदमिति शेषः । तस्यार्थः वक्ष्यमाणं वाक्यम् । मद्राधिपतौ= मद्रदेशराजे, शल्ये, हते, । तुम्हारे इस केशकलाप को और इसके आकृष्ट करने में समर्थ [ दुर्योधन ] को बाँधेगा ॥६॥ पाञ्चालक ! कहो कहो किस प्रकार और किस स्थान पर वह पापमति । दुर्योधन ] पाया गया और अब क्या कर रहा है ? द्रौपदी -सौम्य कहिए, कहिए। पाञ्चालक-सुनिए महाराज और महाराणी। आपके द्वारा मदनरेश शल्य वध हो जानेपर ; गान्धार के राजकुल में टिड्डी के समान शकुनि के सहदेव ३.२ वेणीसंहारं नाटकं- [षष्ठ:- शल्ये गान्धारराजकुलशलभे सहदेवशस्त्रानलप्रविष्टे सेनापतिनिध. ननिराक्रन्दविरलयोधज्झितासु समरभूमिषु रिपुबलपराजयोद्धतव- ल्गितविचित्रपराक्रमासादितविमुखारातिचक्रासु धृष्टद्युम्नाधिष्ठिता. सु च युप्मत्सेनासु प्रनष्टेषु कृपकृतवर्माश्वत्थामसु तथा दारुणामप. युषितां प्रतिक्षामुपलभ्य कुमारवृकोदरस्य न ज्ञायते कापि प्रलीनः स दुरात्मा कौरवाधमः। . (सति ) गान्धारराजकुलशलभे= गान्धारदेशस्य यो राजा तस्य यस्कुलम् तदेव शलभः पता: अग्निमभिमुखीकृत्य पतनेच्छुः, जन्तुविशेषः तस्मिन् , सह- देवशस्त्रानलप्रविष्टे =सहदेवस्य शस्त्रम् अनलः अग्निः तत्र प्रविष्टे (पति) दुर्योधनमातुलशकनी सहदेवेन हते सतीत्यर्थः । सेनापतिनिधननिराकन्द- विरलयोधाज्झितासु =सेनापतेः शल्यस्य निधनेन मरणेन ये निराकन्दवि. रलययोधाः निस्तब्धस्वल्पभटाः तैः उज्झितामु त्यक्तासु, समरभूमिषु = साम- स्थानेषु, रिपुबलपराजयोद्धतवल्गितविचित्रपराक्रमासदितविमुखा. रातिचक्रासु=रिपुबलपराजयेन उद्धतम् अयथायोग्यम् यत् वल्गितम् गति- विशेषः तच्च, विचित्र पराक्रमश्व, ताभ्याम् भासादितम् आकान्तम् विमुखाराति. चक्रम् परामुखशत्रुसमूहः याभिः (काभिः ) तासु, अस्य, युष्मत्सेनासु, इत्य- त्रान्वयः । धृष्टद्युम्नाधिष्ठितासु = द्रुपदपुत्राधिकृतासु, युष्मत्सेनासु, कृपकृत- वर्माश्वत्थामसु, प्रनष्टेषु अदर्शनं गतेषु, पलायितेविति यावत् । कुमारवृकोद. रस्य, तथादारुणाम् =अद्य दुर्योधनवधाभावे निजवधरूपाम् , प्रतिज्ञाम् , उप- लभ्य = ज्ञात्वा सः, दुरात्मा= दुष्टान्तःकरणः, कौरवाधमः = कुरकुलेषु नीचः, कापि-कस्मिंश्चित्स्थाने, प्रलीनःप्रच्छन्नः (इति) न, ज्ञायते इत्यन्वयः । के शस्त्र रूपी अग्नि में प्रवेश करके जल जाने पर; सेनापतियों के मारे जाने पर तथा बचे हुए योद्धाओं के धीरे [ चुपके ] से समरभूमिका परित्याग कर देने पर जब पराजित शत्रुसैन्य के सैनिकों को तथा विपक्षी शत्रुसमूहों को प्रशंनीय परा. क्रम के साथ बगल से आप की सेनाके बोर पकड़ रहेथे तथा कृप, कृतवर्मा, और अश्वत्थामा कहीं इधर उधर छिपे हुए थे, उस समय दुष्ट तथा कौरवनीच दुर्यो- बरः] प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् । ३१३ युधिष्ठिरः-ततस्ततः। द्रौपदी-(क) मयि, परदो कहि । पाञ्चालक:-अवधत्तां देवो देवी च । ततश्च भगवता वासुदेवेना. धिष्ठितमेकरथमारूदौ कुमारभीमार्जुनौ समन्तात्समन्तपञ्चकं पर्यटि. तुमारब्धौ तमनासादितवन्तौ च । अनन्तरं देवमनुशाचतिमादृशे भृ. त्यवर्ग दीर्घमुष्णं च निःश्वमति कुमारे बीभत्सौ जलधरसमयनिशा. (क) अयि, परन: कथय । परत:-अप्रे। मवधत्ताम् अवधानं दत्ताम, सावधानतया शृणोत्वित्यर्थः देवीदेवौणुता मिस्योंः । वासुदेवेन=कृष्णेन, मधिष्ठितम अध्यासितम् एकरथम् , आरूढौ व्याप्तौ । समन्तात् = सम्यक् , समन्तपञ्चकम= देशविशेषम् , पर्यटितु- म् = मितुम् आरब्धी, तम्-दुर्योधनम् , अनासादितवन्तौ = अप्राप्तवन्ती, च, पर्यटनेनापि न प्राप्तावित्यर्थः । अनन्तरम् दुर्योधनाप्राप्त्युत्तरकाले, मादशे- कार्यासमर्थे, भृत्यवर्ग= अनुचरसमुदाये, देवं माग्यम् , मनुशोचति = चिन्तयति, शतृप्रत्ययान्तोऽयम् । एवमऽपि । सति, कुमारबीभत्सौ-राजपु- त्रार्जुने, दीर्घम् , उष्णम् च यथा स्यात्तथा, निःश्वसति-वासं गृह्णति, श्वास. प्रश्वासौ कुवैति सतीत्यर्थः। वृकोदरे= मीमे, जलधरसमयनिशासंचारि. धन कुमारभीमसेन को भीषण प्रतिज्ञा को, जो आज ही पूर्ण होने को है, सुनकर नहीं जाना जाता कि कहाँ गुप्त रूप से छिपा हुभा है । युधिष्ठिर-तो फिर क्या हुआ ? द्रौपदी-अयि । आगे कहो पाश्चालक-ध्यान दीजिए महाराज और महाराणी । इसके अनन्तर भग- वान वासुदेव के सारथित्व में एक ही रथ पर बैठे हुए कुमार भीमसेन और अर्जुन दोनों समन्तपञ्चक के चारों ओर भ्रमण करने लगे और उसे [दुर्योधनको] प्राप्त भी न किए। इसके अनन्तर जब हमारे जैसे दासों का समूह भाग्य - ३१४ वेणीसंहारं नाटक- [षष्ठः- सञ्चारिततडित्प्रकरपिङ्गलैः कटारादीपयति गदा वृकोदरे यत्किंच. नकारितामधिभिपति विधेर्भगवति नारायणे कश्चित्संविदितः कुमा. रस्य मारुतेरुज्झितमांसभारः प्रत्यप्रविशसितमृगलोहितलोहितवरण- , ततडित्प्रकरपिङ्गलै =जलघरसमयस्य वर्षाकालस्य या निशा रात्रिः तस्यां याः सञ्चारिताः तडितः तासां प्रकरः विद्युत्समुदाय इत्यर्थः । तदपिङ्गलः कपिलः "क- डारः कपिलः पिपिशङ्गौ कद्रुपिालो" इत्यमरः । कटाक्षः अपारदर्शनैः, गदाम् , आदीपयति=ज्वलयति गदामधिककान्तिमती कुर्वति सतीत्यर्थः । विधेः देवस्य, यत्किञ्चनकारिताम् =यत्किञ्चन अन्यदेव अन्यदेव तस्कर्तु शोळमस्य स यत्किञ्चनकारी अयोग्यविधायकः तस्य भावः ताम् , असम्भाध्यका- रितामित्यर्थः । अधिक्षिपति= निन्दयति सति । कुमारस्य, मारुतेः मरुत. स्यापत्यं मारुतिः तस्य भीमस्य (भतइञ्) इती प्रत्ययः । मरुतशब्दोऽदन्तो. ऽप्यस्ति 'मरुतः स्पर्शन' प्राणः समीरो मारुतो मरुत्' इति विक्रमादित्यको. शात् । संविदितः= परिचितः, अथवा संविदितं वृत्तान्तज्ञानम् , भावे कः तदस्ति अस्येति । मर्शमादिभ्य इन्यच् विदितवृत्तान्त इत्यर्थः । अस्मि- पक्षे मारतेरित्यस्याप्रिमेणान्तिकमित्यनेनान्वयः । उज्झितमासभार:=उज्झि. तः त्यक्तः मांसभारः येन सः, भुमो स्थापितमांसभार इत्यर्थः । प्रत्यप्रविश- सितमृगलोहितलोहितचरणनिवसनःप्रत्य नूतनं विशसितः मारितो यो मृगः तस्य यल्लोहितं रक्तम् रुविरमित्यर्थः, तेन लोहितो रक्ती चरणनिवसनी पादवने यस्य सः "कोहितो माले नदे । वर्णभेदे लोहितं तु कुल रकचन्दने । गोशीर्षे रुधिरे युद्ध" इति हैमः । त्वरमाणः त्वरयाऽगच्छन् , कश्चित् , पुषः को धिक्कार रहा था; कुमार अर्जुन लम्पी और गरम गरम श्वास ले रहे थे; वर्षा- काल की रात्रि में विचरने वाले जुगुनुओं के समूहकी भाँति पीले वर्ण के स्फुल्लिङ्गों से, जो कटाक्षों से निकल रहे थे, कुमार भीमसेन अपनी गदाको प्रकाशित कर रहे थे; और भगवान नारायण [ श्रीकृष्ण ] भाग्य को स्वेच्छाचारिता को निन्दा कर रहे थे इसी बीच में कुमार भीमसेन का परिचित कोई व्याध, जिसका पैर भौर वस्त्र तुरन्त के निहत किए गये हरिणों के रक से रजित हो रहा था, अपने अहः] प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् । ३१५ निवसनस्त्वरमाणेऽन्तिकमुपेत्य पुरुषः श्वासप्रस्ताधश्रुतवर्णानुपेय. पदया वाचा कथितवान् देव कुमार, अस्मिन्महतोऽस्य सरसस्तीरे द्वे पदपद्धती समवतीर्णप्रतिविम्बे। तयोरेका स्थलमुत्तीर्णा न द्वितीया । परत्र कुमारः प्रमाणम्' इति । ततः ससम्भ्रमं प्रस्थिताः सर्वेवयं तमेव पुरस्कृत्य गत्वा च सरस्तीरंपरिक्षायमानसुयोधनपदलाञ्छनां पदवी. मासाद्य भगवता वासुदेवेनोक्तम् 'भो वीर वृकोदर, जानाति किल व्याध इत्यर्थः । अन्तिकम् = समीपम् , उपेत्य = आगत्य, परुषश्वासन. स्तार्द्धश्रुतवर्णानुमेयपदया = परुषं रुक्षो यः श्वासः तेन प्रस्ताः व्याप्ता अतएव अर्द्धश्रुता अस्पष्टमाकर्णिता ये वर्णा अक्षराणि तैरनुमेयानि ज्ञातव्यानि पदानि यस्यो तया, वाचावाण्या, कथितवान् । किं कथितावानियाह-देव कुमार इति । महतः, अस्य, सरसः= सरस्याः, अस्मिन् , तीरे तटे हैं, पदपद्धती एकपद्यौ समवतीर्णपदप्रतिबिम्बे समवतीर्णः स्थितः पदप्रति- बिम्बः चरणप्रतिकृतिः ययोः ते वर्तेत इति शेषः । स्थलम् =अलादुपरिभूमिम् , उत्तीर्णा=प्रत्यागता, न, द्वितीया, द्वौ पुरुषो अलं प्रति गती तयोरेकः पुनः समा. गतो द्वितीयो नेतिविज्ञायते दुर्योधनो जले वर्तत इतिभावः । बलमुतार्णा, इतिपाठे एको जले प्रविवेश द्वितीयो नेतिभावः । परत्रअ, तत्र दुर्योधनो वर्तते नवेति- विषय इत्यर्थः । कुमार:=भवान् भीमः, एव, प्रमाणम्-प्रमात्मकज्ञानजन- कम् । दुर्योधनस्थितिविषय कनिश्चयो भवद्भिरेवकतुं शक्यत इति भावः । इति, एतत्पर्य्यन्तं कथितवानित्यस्य कर्म ततः व्याघवचनश्रवणानतरम् , ससभ्रमम सोद्वेगम् , वयम् , सर्वे, प्रस्थिताः, तम् = व्याघम् , एच, पुरस्कृन्य = अग्रे कृत्वा, अस्य, प्रस्थिता इत्यनेनान्वयः । परिक्षायमानसुयोधनपदलाञ्छिताम् =सुयोधनपदस्य लाच्छितम् लाच्छनं भावे 'तप्रत्ययः चक्रपद्मादिचिह्नम् तत्परिज्ञायमानं यस्याम् ताम् , चक्रपादिचिह्नयुक्तपदचिहितामित्यर्थः । पदवीम् = मार्गम् , आसाद्य- प्राप्य । वासुदेवेन = कृष्णेन, उक्तम् । किमुक्तमित्याह-भो वृकोदरेति । शिर के माँसभार को उतार कर, अत्यन्तशीघ्रता से समीप आकर श्वासवेग से लुप्त अत एव भाधे ही वर्ण के श्रवण से सम्पूर्ण पद का अनुमान कर लेने योग्य . -.- वेणोसंहारं नाटकं- [षष्ठः- सुयोधनः सलिलस्तम्भनी विद्याम् । तनूनं तेन त्वद्भयात्सरसी. मेनामधिशयितेन भवितव्यम् । एतश्च वचनमुपश्रुत्य बलानुज. स्य सकल दिक्प्रपूरितातिरिक्तमुद्घान्तसलिलचारिचकं त्रासोद्धतन- सलिलस्तम्भनीम् = सलिलं स्तभ्यतेऽनयेति सलिलस्तम्भनी ताम् । करणे न्युट् ततः टिड्ढाणनिति गोप् । एनाम् , सरसीम् , अधिशयितेन= सुप्तेन, अधिशीङस्थासां कर्मति सरसीत्यस्य कर्मसंज्ञाऽतोद्वितीया । बलानु. जस्य%वलस्य बलभद्रस्य अनुजः कृष्णः तस्य, एतच, वचनम् , उप- थुत्य आकर्ण्य, इत्यन्वयः । सकलदिकप्रसूरितेत्यादिविशेषणानि सरःसलिले गर्जने च प्रत्येकमनुयन्ति तथाहि-सरःसलिलपक्षे सकलदिकप्रपूरितातिरिक्तम् सकलानां दिशां यत्प्रपूरितं प्रमरणं तस्माद् अतिरिक्तम् समधिकम् , एतावन्ति तत्र जलानि सन्ति येषां निखिलदिशा पूरणेनापि निःशेषो न स्यात् , एतेनाति गाम्भीर चोतितम् । गर्जनपक्षे सकलादिशः प्रपूरिता येन तत् सकलदिक्प्रपूरितं तस्मादतिरिक्तम् अवशिष्टम् , उद्घान्तसकलसलिलचारिचक्रम् = सलिले चरन्तीति सलिलचारिणः मकरादयः तेषां सकलानां चक्रम् समूहः तद् उद्भ्रान्तम् उद्विग्नं यस्मिन्, गर्जनपक्षे येन तत् । 'उद्वेग उद्भमे' इत्यमरः । त्रासोद्धतन- क्रम् = त्रासेन भयेनोदतः इतस्ततः सञ्चरणशील: नको यस्मिन् गर्जनपक्षे यस्मात् वाणी में कहा, "इस समीपस्थ कासार के इस विशाल तटपर युग्म मनुष्यों के चरणों के उतरने के चिह्न दृष्टिगोचर हो रहे हैं। उन में से एक पदपद्धति स्थल की ओर भाई है परन्तु दूसरी नहीं। इसके भागे कुमार ही समझलें। इसे सुन. कर बड़ो आतुरता से हम सब लोग उसे आगे करके चलदिये वहाँ जाकर झील [ तालाब ] के तट पर, अङ्कित पदचिह्न को, जिसमें सुयोधन के पद के चिह्न स्पष्ट रूप से दृष्टिगोचर हो रहे थे, देखकर भगवान वासुदेव ने कहा, 'वृकोदर । जलस्तम्भनी विद्या को सुयोधन जानता है अतः वह तुम्हारे भय से अवश्य इस तालाब का पाश्रय लिया होगा बलराम के भ्राता श्रीकृष्ण के इस वाक्य को सुन. कर भीमसेन ने उस कासार के बल को आलोडित कर दिया जिससे उसका जल चारों दिशाओं को पूर्ण करके आगे बहचला। सम्पूर्ण जलचर पक्षी विकल हो बङ्कः] प्रबाधिनी-प्रकाश टोकाइयोपेतम् । ३१७ .... क्रमालोज्य सरस्सलिलं भैरवं च गर्जित्वा कुमारवृकोदरेणाभिहि- तम्-अरे रे वृथाप्रख्यापितालोकपोरुषाभिमानिन् , पाञ्चालराज- तनयाकेशाम्बगकर्षणमहापातकिन्, जन्मेन्दोविमले कुले व्यपदिशस्यद्यापि धत्से गदा मां दुःशासनकोणशोणितसुराभीवं रिपुं भाषसे । तत् , सरासलिलम् = सरोवर जलम् आलोडितम् - सम्यग्विलोडितम् , कृमारवृकोदरेण भैरवम् = भीषणम् , गर्जित्वा सन्तयं, अभिहितम् = उकं च । वृथाप्रख्यापितालोकपौरुषाभिमानिन् = वृथा व्यर्थ प्रख्यापित प्रवेदितम् अलीकम् अगृतम् पौरुषं पराकमम अभिमन्यते तत्सम्बोधने । धार्त. राष्ट्रपिसद्धृतराष्ट्रजेपु नीच ॥ अन्वयः-विमले, इन्दोः, कुले, जन्म, व्यपदिशसि, अद्यापि, गदाम् , वत्से, माम् , दुःशाशनकोष्णशोणितराशीवम् , रिपुम् , भाषसे, मधुकैटभद्विषि, हरी, अपि, दर्यान्धः, उद्धतम् , चेष्टसे, (हे) नृपशो, अधुना, मस्त्रासात् , पके, लीयसे ॥७॥ उत्तमवंशजस्य समरत्यागादिरूपनिन्दितकर्मायुक्तनित्याह-जन्मेन्दोरिति । विमलेदोषरहिते, इन्दाः-चन्द्रस्य, कुलवंशे, जन्म = उत्पत्तिम् , ध्यपदिशसि कषयसि, चन्द्रवंशीयोऽहमिति अथर्यास, युद्धभयान्निलीनश्च भव. सोत्ययुक्तमिति भावः । तत्रापि त्वं गदासहाय इत्याह=धत्से गदामिति । अद्यापिइदानीमपि, गदाम् = शस्त्रविशेषम् , धन्स - धारयसि, मस्तु गदा, रिपोरभावात्कथं योद्धव्यमित्यत आह-मामिति । माम् = भोमम् , दुःशासनकोष्णाणितसुराक्षोवम् = दुःशासनस्य यत्कोष्णं मन्दाष्णं शोणित तदेव सुरा मयं तेन क्षीवं मत्तम् , रिपुम् = शत्रुम् , भाषसे = ब्रवीषि । शा. गये । मगर और घडियाल ध्यप्र ही उठे। पुनः भीमसेन ने भीषण गर्जन करते हुए कहा, 'अरे रे मिथ्या बल और पराकम का अहङ्कार करने वाले, तथा द्रौपदी के केश और वस्त्र के आकर्षण करने के कारण महापातको दुर्योधन ! अपनाजन्म विमल चन्दवंश में कह रहे हो। अब भी तुम्हारे हाथ में गदा है। दुश्शासन के इषदुष्ण [ गरम ] रक्त रूपी मदिरा से मत्त मुझे शत्रु कह वेणीसंहारं नाटकं- [षष्ठः- - दन्धिो मधुकैटभद्विषि हरावयुद्धतं चेष्टसे मत्त्रासान्नृपशो विहाय समरं पङ्कऽधुना लीयसे ॥ ७॥ मपि च । भोमानान्ध, पाश्चाल्या मन्युवहिः स्फुटमुपशमितप्राय एव प्रसा न्तोऽहं कथं योत्स्य इत्यत माह-दन्धि इति । मधुकैटद्विषि = मधुकैट- भासुरशत्रो, हरौ= कृष्णे, पि, दन्धिः = उन्मत्तः, सन् , उद्धतम् = उत्च्छृखलं यथास्यादेवम् , चेष्टसे व्यापार करोषि, यः खल्वेतादृशबलवति कृष्णेऽप्युद्धतः स कथं युद्धाद्विरतो भवेदिति भावः । हे नृपश नरेषु पशुतुल्य । अधुना, मत्वासात्मत्तो भयात् , समरम् , विहाय =त्यक्त्वा प? = कर्दमे, लीयसे=प्रच्छन्नो भवसि । अत्र तर्जनोद्वेजनाभ्यां शुतिर्नामसन्ध्यङ्ग नदुक्तं दर्पणे- तर्जनाद्वेजने प्रोक्ता तिरिति । अत्रेन्दुकुलजन्मरूपोत्तमस्य पङ्कनिलयनरूपाधमस्य च संघटनावशाद्विषमा- लङ्कारः । शार्दूलविक्रीडितं छन्दः ॥७॥ अन्वयः-मया, प्रसह्य, हतपतिषु, कौरवान्तः पुरेषु, ( सत्सु) (अत एव ) प्रोन्मुक्तः, केशपाशः, पाञ्चाल्या, कोषवहिः, उपशमितप्रायः, एव, त्वया, प्रातः, दुःशासनस्य, उरसः, स्रवत् , असक्, (भया) पीयमानम् , निरीक्ष्य, कोषात् , भीमसेने, किम् , विहितम् , यत् , असमये, स्वया, अभिमानः, अस्तः ॥८॥ कौरवहननान्मम कोषस्तु शान्तः, अहङ्कारिणास्तव क्रोधः कथमसमये शान्त इत्याह-पावाल्या इति । मया भीमेन, प्रसह्य हठात् , हतपतिषु हताः पतयो येषां तेषु, रहे हो ; अहङ्कार से अन्धे मधु और कैटभ के शत्रु विष्णु के अवतार भगवान वासुदेव के विषय में मसभ्यता का व्यवहार करते हो। ऐ नराधम ! मुझ से भयभीत होकर तथा शुद्ध से पराङ्मुख होकर अब कीचड़ में आकर छिपे हो ॥४॥ और भी ऐ मानान्ध। कौरवरमणियों के पतिदेवों का मेरे द्वारा विनाश हो जानेपर केशकलापों के खोल देने के कारण कृष्णा का क्रोधाग्नि प्रायः ठंढा पर महः ] प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् । ३१४ :। न्मुक्तः केशपाशैहतपतिषु मया कौरवान्तःपुरेषु । भ्रातुर्दुःशासनस्य सदसगुरमः पीयमानं निरीक्ष्य क्रोधाकि भीमसेने विहितमसमये यत्वयास्तोऽभिमानः ॥ ॥ द्रौपदी-(क) णाह, अवणादो मे मण्णू जइ पुणो वि सु..हं दसणं भविस्मदि। (क) नाथ अपनीनो मे मन्युर्यदि पुनरपि सुलभं दर्शनं भविष्यति । कौरवन्तः पुरेषु कौरवाणाम् अन्तःपुरं भूभुर्जा स्यगार तेषु, धृतराष्ट्रपुत्र- वधुषु वैधव्यं प्राप्तासु सतीवित्यर्थः अत एव प्रोन्मुक्तः = अबद्धः, केश- पार्शः= कचसमूहैः मृतभर्तृकाणां केशबन्धनस्य निषिद्धत्वादिति भावः । पाश्चा. ल्याः= द्रौपद्याः ऋोधर्वाहः मितुल्यक्रोधः, उपशमिनप्रायः= शान्त. तुल्यः "प्रायो बाहुल्यतुल्ययोः" इति विश्वः । प्रायपदप्रयोगात्तव वध एव केवलम्वशिष्ट इति सूचितम् । एवेति-एवेत्यवधारणे। त्वया-दुर्योधनेन, भ्रातुः, दुःशासनस्य, भ्रातुरित्यनेनावश्यं प्रत्यपकारः कर्तव्य इति सूचितम् । स्रवत् = गलत् , मसृक् = रुधिरम् , मया, पीयमानम् , कर्मणि पाधातोः शानच् । निरीक्ष्य = दृष्ट्वा, क्रोधात् = कोपात् , भीमसेने भयि, किम् , विहितम्- सम्पादितम् कि प्रत्यपकृतमित्यर्थः । न किमपीति भावः । यत् = यस्माद्धेतोः, मसमय = अकाले अभिमानप्रदर्शनकाल इत्योः । स्वया, अभिमान:- महङ्कारः, अभिपूर्वकमनधानोर्धषप्रत्ययः । मस्तः=विनाशितः असु क्षेपणे, तस्मात् क्तप्रत्ययः यस्य विभाषेति नेट् । युद्धकरणसमये कथं पलायित इति भावः । भत्र क्रोध'हरित्यत्रलुप्तोपमाऽलङ्कारः। स्रग्धरा छन्दः ॥6॥ मपनोतः = दूरीकृतः, मन्युः = कोपः, यदि = चेत् , सुलभम् = सुखेन प्राप्यम्, एतेनावश्यमेव ते विजयः स्यादिति सूचितम् । चुका है। तुम्हारे भाई दुश्शासन के वक्षःस्थल से क्षरण करते हुए रक्त का पान करना देखकर तुमने क्रोध से भीमसेन का क्या [अहित] किया ? और समय के पहिले ही तुमने अभिमान को चले जाने दिया है." ॥ ८ ॥ द्रौपदी -नाथ! मेरा क्रोध शान्त हो गया परन्तु यदि बिना किसी भायास के 'फर भी दर्शन प्राप्त हो।

३२० वेणीसंहारं नाटकं- [षष्ठः- .--............. युधिष्ठिरः-कृष्ण, नामङ्गलानि ब्याहर्तुमर्हस्यस्मिन्काले । भद्र, ततस्ततः। पाश्चालक:-ततश्चैवं भाषमाणेन वृकोदरेणावतीर्य वीर्यक्रोधोद्धत. भ्रमितभीषणगदापाणिना सहसैवोलक्षिततीरमुत्सन्ननलिनमपविद्धमू ञ्छितग्राहमुद्घान्तशकुन्तमतिभैरवारवभ्रमितवारिसंचयमायतमपि. न, मर्हसि यदिशन्दप्रयोगात्सन्दिग्धो द्रौपदी मत्वाऽह-कृष्ण इति । कृष्णे= द्रौपदि, ममङ्गलानि =अभव्यसम्भावनाप्रतिपादकशब्दान् , व्याहर्तुम् =भाषितुम् -योग्याऽसि । एवम् =अरे रे वृषेत्यादि, भाषमाणेन = ब्रुवता वृकोदरेण =भीमेन, मवतीर्य = सरसि प्रविश्य, वीर्यक्रोधोद्धतम मितभीषणगदापाणिना वीर्यक्रोधाभ्याम् उद्धता उच्छृखलीकृता अत एव भ्रमिता भीषणा दारुणा गदा पाणी येन तेन "भीषणं रसे शल्लक्या, ना गाढे दारुणे त्रिषु" इति विश्वः । सहसैव =क्षटित्येव । उल्लक्षिततीरमित्यादि, सरसि, बालोउनक्रियायो चान्वेति । उल्लचिततीरम् = उल्लवितम् अतिक्रान्तं तीर येन तत्, उत्सन्न- नलिनम् = उत्सन्नं विनष्ट नलिनं कमलं यस्य, पक्षे उत्सन्नं विनाशितं नलिनं येन अन्तर्भावितण्यर्थः । अस्मिन्पक्षे उत्सन्नं विनष्टमित्यर्थस्तु न युक्तस्तथासति धातोरकर्मकत्वप्रत्ययात्कर्मणि कप्रत्ययानुपपत्तेर्यनेति तृतीयान्तमनुपपन्नं स्यात् । माविद्धमूच्छितग्राहम् आविद्धः अन्ताडितोऽत एव मूञ्छितो प्राहः यस्मिन् तत पक्षे मूञ्छितश्वासौ प्राह इति मूच्छितप्राहः स भाविदो येन तत्, उद्घान्त- समस्तशकुन्तम् उड्डोननिखिलखगम् , पक्षे उद्विग्ननिखिळखगम् , मति- युधिष्ठिर-पाञ्चालि । इस समय अमाल वाणी मुख से न निकालिए । सौम्य [ पाचालक ], फिर क्या हुआ? पाश्चालक-महाराज ! इस प्रकार कहते हुए भीमसेन नीचे उतर कर क्रोध के कारण उच्छृङ्खलता पूर्वक मुद्गर की तरह गदा हाथ में लेकर अच्छी तरह घुमाकर उस लम्बे चौड़े भी महान सरोवर को उन्मथित कर किया जिससे वह ! सरोवर ] एकाएक तट से आगे बढ़ गया। कमलों का वन उखड़ कर बह:] प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् । ३२१ . . तत्सरः समन्तादालोडितम् । युधिष्टिर:-भद्र, तथापि किं नोत्थितः । पाश्चालक:-देव, त्यक्त्वोत्थितः सरभसं सरसः स मूल. मुद्भूतकोपदहनोप्रविषस्फुलिङ्गः । मायस्तभीमभुजमन्दरवेल्लनाभिः भीगम्बुधेः सुमषितादिव कालकूटः ॥ ६ ॥ भैरवम् = अतिभयानकम् , वंगभ्रमितवारिचयम् = वेगेन अमितोऽनवस्थि. तो वारिचयः जलसमूहो यत्र, पक्षे वेगेन भ्रमितो घूर्णितो वारिचयो येन तत् , मायतम् = दीर्घम् , अपि, सरः, समन्तात् , मालोडितम् = मथितम् । किमिति-किं शब्दः प्रश्ने । उत्थितः, दुर्योधन इति शेषः । मन्धयः-सरसः, मूलम् , सरभसम् , त्यक्त्वा, उद्भूतकोपदहनोप्रविष. स्फुलिङ्गः, सः, आयस्तभीमभुजमन्दरवेल्लनामिः, सुमथितात् , क्षाराम्बुधेः, काल- कुट, इव, उत्थितः ॥९॥ भीमस्योत्कटवचनेन क्रुद्धो भूत्वास्थित इत्याह--त्यक्त्वास्थित इति । सरसः= सरोवरस्य, मूलम् =अन्तस्तलम् , सरभसम् = संवेगम् , त्य. क्त्वा = विहाय, उद्भूतकोपदहनोप्रविषस्फुलिङ्गः =उद्भूतः आविर्भूतः कोप एव दहनः अनिः स उद्भूनकोपदहनः स एकोप्रविषम् उत्कटगरलम् तस्य स्फुलिः मायस्तभीमभुजमन्दरवल्लेनाभिः = आयस्तभीमभुजी. दीर्घभीमसेनबाह एव मन्दरः मन्दरपर्वतः तस्य वेल्लनाः सञ्चलनानि ताभिः, मथितात् , झोराम्बुधेः= क्षीरसमुवात् , कालकूटा=महाविषम् , नष्ट भ्रष्ट होने लगा। उसमें रहने वाले घडियाल प्रक्षिप्त होकर चेतना राहत हो गये । उस पर विचरने वाले पक्षी तथा मछलियो व्याकुल हो गई। अत्यन्त- भीषणशब्द से बलराशि भ्रमण करने लगी। युधिष्ठिर-सौम्य, तो भी वह क्यों नहीं उठा ? पाञ्चालक-क्यों नहीं महाराज !उटा तो। वह दुर्योधन, जिससे कोधाग्नि के बढ़ जाने के कारण विष की चिनगारियों २१ व ३२२ वेणीसंहारं नाटक- [ षष्ठः- , युधिष्ठिरः-साधु सुक्षत्रिय, साधु । द्रौपदी-(क) पडिवण्णो समरो ण वा । पाचालक:-उत्थाय च तस्मात्सलिलाशयात्करयुगलोत्तम्भिततोर- णीकृतभीमगदः कथयति स्म-'अरे रे मारुते, किं भयेन प्रलीनं दुर्यो. धनं मन्यते भवान् । मूढ, मनिहतपाण्डुपुत्रः प्रकाशं लजमानो विश्रः (क) प्रतिपन्नः समरो न वा। इव, उत्थितः =बहिनिः सृतः। यथा समुरमथनात्कालकूटो निःसृतस्तथैव सरो. मथनाद्दुर्योधनो निःसृत इति भावः । अत्र रूपकमुपमा चालङ्कारैः। वसन्त. तिलका छन्दः ॥ ९॥ समर=समामः, प्रतिपन्नः प्राप्त मारब्ध इत्यर्थः । तस्मात् , सलिलाशयात् = सलिलस्य आशयात् आश्रयात् , जलाशयाः दित्यर्थः । सरस इति यावत् । उत्थाय-निःसृत्य, करयुगलोत्तम्भिततोरणो- कृतभीमगदः करयुगलेन हस्तद्वयेन उत्तम्भिता उत्तोलिता तोरणीकृता बहि. रसाशसम्पादिता भोमा भयजनिका गदा येन सः, 'तोरणोऽस्त्री बहिरमि- त्यमरः । कथयति स्म अकथयत् 'लट स्म' इतिस्मयोगे भूते लट् । किम- कथयदित्याह-मारुत इति । भवतः= भीमात् , भयेन भीत्या, प्रलीनम् प्रच्छन्नम्, दुर्योधनम् = माम् , मन्यते । नाहं त्वद्भयादत्र स्थितः किन्त्वन्य- कारणमिति भावः । तदेवाह-मूढ अनभिहतेति । मूढ= अज्ञ, अनभिहत झर रही थीं, शीघ्र ही बड़ी तत्परता से विशाल भीम को भुणा रूपी मन्दरा- चल के भ्रमण करने के कारण क्षीरसागर से निकले हुए कालकूट के समान बाहर निकल पड़ा ॥९॥ युधिष्ठिर-साधु क्षत्रिय प्रबर ! साधु द्रौपदी-युद्ध प्रारम्भ हुआ अथवा नहीं ? पाञ्चालक-वह उस जलाशय से उठकर दोनों हाथों से भीषण गदा उठाकर घुमाता हुआ कहने लगा, "अरे रे। वायुनन्दन | क्या दुर्योधन को भय से छिपा हुआ समझते हो ? मूर्ख । मैं पाण्डु कुमारों को नहीं मार सका अत एव प्रकट रूप से लज्जित होता हुभा विश्राम करने के लिए पाताल का माश्रय लिया है। इस प्रबोधिनी-प्रकाश टोकाइयोपेतम् । ३२३ मितुमध्यवसितवानस्मि पातालम् ।' एवं चाक्तं वासुदेवकिरीटिभ्यां- द्वाषप्यन्तःसलिलं निषिद्धसमरारम्भौ स्थलमुत्तारितौ । मासीनश्च- कौरवराजः क्षितितले गदां निक्षिप्य विशीर्णरथसहस्रं निहतकुरुश. तगजवाजिनरसहस्रकलेवरसंमदसम्पतद्गृध्रकङ्कजम्बुकमस्मद्वोरमुः तांसहनादममित्रवान्धवमकौरवं रणस्थानमवलोक्यायतमुष्णं च पाण्डुपुत्रः= अविनाशितपाण्डवः, प्रकाशम् = सर्वसमक्षम् । विश्रमितुम् विश्राम कर्तुम् , पातालम् =नागलोकम् (पातालं नागलोके स्यादिति मेदिनी । मध्यवलितवान् = गतवान् , भस्मि), यद्यपि 'उत्साहोऽध्यवसायः स्यादित्यम- सद् अध्यवपूर्वकसोधातोरुत्साहोऽर्थस्तथापि घातूनामनेकार्थत्वात् , तात्पर्य्यानुप- पत्त्या लक्षणया वाऽत्र गतिरर्थः । मन्तःसलिलम् = सलिलस्य अन्तः मध्ये, वासुदेवकिरीरिभ्याम् = कृष्णार्जुनाभ्याम् , निषिद्धसमरारम्भौ निषिद्धः निवारितः समरारम्भः मङ्मामप्रारम्भः ययाः तो स्थलम् =मलादुपरिदेशम् , उत्तारितों आनीती । क्षितितले = भूतले, मासीनः = उपविष्टः । निक्षि. प्य संस्थाप्य, निहतकुरुशतगजवाजिनरम्महस्रकलेवरसंमदेसम्पतित. गृध्रकङ्कजम्बूकम् = कुरूणां शतं कुरुशतं गजवाजिनराणां सहस्राणि गजवाजि. नरसहस्राणि तानि च निहतानि तेषां कलेवराणा यः सम्मदः सङ्घः तत्र सम्पतिताः निपतिताः गृध्रका जम्बूकाः गृध्रलोहपृष्टभृगाला यस्मिन् तत् । एतानि सर्वाणि सप्रामस्थानस्य विशेषणानि । 'लोहपृष्ठस्तु कामः स्यादत्य. मरः । उत्सन्नसुयोधनबलम् = विनष्ट दुर्योधनसैन्यम् , अस्मद्वीपमुक्तसिंह नादसंवलिततर्यघोपम् = अस्मद्वीर तो यः सिंहनादः तेन सम्मिश्रः तुर्यघोषः वाविशेषशब्दो यत्र तत् , अमित्रवान्धवम् = अमित्रस्य शत्रोः प्रकार दुर्योधन के उत्तर देने पर भगवान वासुदेव और अर्जुन ने जल के भीतर युद्ध करने से उनदोनों को रोक कर स्थल भाग पर कर दिया। कौरवाधिपति दुर्योधन ने पृथ्वीपर अपनी गदा फेंक दिया और यह देख कर कि रणभूमि में हजारों रथ टूट फूट कर पड़े हुए हैं, मरे हुए सौ कौरव, हाथी, घोड़े और हजारों मनुष्यों के लोथों के ढेर पर गीध, काल और भृगालादि गिर रहे हैं; उसकी [ सुयोधन की ] सेना वहाँ से भागकर चली गई है। हमारे [पाञ्चालक के ] बीरों ३२४ वेणीसंहारं नाटकं- [ षष्ठः- निःश्वसितवान् । ततश्च वृकोदरेणाभिहितम्-'मयि भोः कौरवराज, कृतं षन्धुनाशदर्शनमन्युना । मैवं विषादं कृथाः पर्याप्ताः पाण्डवाः स. मरायाहमसहाय इति । पञ्चानां मन्यसेऽस्माकं यं सुयोधं सुयोधन । दंशितस्यात्तशस्त्रस्य तेन तेऽस्तु रणोत्सवः ॥१०॥ बान्धवा यत्र तत् । कौरवसमामस्थानम् , अवलोक्य - दृष्ट्वा, अस्य पूर्वोक्त- कौरवराज इत्यनेनान्वयः। मायतम दीर्घम् । निःश्वसिनवान् श्वासमा धारयत । बन्धुनाशदर्शनमन्युना बान्धवनाशावलोकनजन्यक्रोधेन, “मन्यु- दैन्ये ऋतौ ऋषि" इत्यमरः । कृतम् = व्यर्थम् , पाण्डवाः, पर्याप्ता=ससहायाः, अहम् , असहायः, समराय, इति एवं विषादं मा कृथा इत्यन्वयः। मन्वय-(हे) सुयोधन !, अस्माकम् , पञ्चानाम् ( मध्ये ) यम् , सुयो- धम् , मन्यसे, तेन, ( सह) दंशितस्य, भात्तशस्त्रस्य, ते, रणोत्सवः, अस्तु ॥१०॥ कथं न विषादः करणीय इत्याह-पञ्चानामिति । हे सुयोधन !-सुखेन युध्यत स सुयोधनः तत्सम्बोधने, दुर्योधन इत्यर्थः । एतेन स्वया सह युद्धकरणमतीव सुलभमत एकाकिनैव केनापि योद्धव्यमिति सूचि. तम् । अस्माकं पाण्डवानाम् , पञ्चानाम् , मध्ये, यम् , सुयोधं = मुखेन योधयितुं योग्यम् , भन्यसे अवगच्छसि, तेन, सह, दंशितस्य घृतवर्मणः, धृतकवचत्येत्यर्थः । 'दंशः कोटविशेषे च धर्मदंशनयोः पुमानि ति मेदिनी। मात्तशस्त्रस्यगृहीतायुधस्य, ते=तव, रणोत्सवःरण एवो- . %D के हुँकारनाद से रणभेरी का नाद मिश्रित होरहा है। उसके बान्धवों में से कोई भी कौरव नहीं है और जोलोग वहाँ हैं भी वे उसके शत्रुपक्ष के ही बन्धुवान्धव हैं, उष्ण और दीर्घ निश्वास लिया। इसके अनन्तर भीम ने कहा, "अये कौरवों के मुकुट ! कुटुम्बियों का नाश देखकर क्रुद्ध होने से कोई लाभ नहीं । 'हम लोग [ पाण्डव ] युद्ध के लिए पर्याप्त हैं और तू [ दुर्योधन ] अकेला है। इस प्रकार का खेद भी न करो। हे सुयोधन, हम पांचों व्यक्तियों मेंसे जिससे युद्ध करना अभीष्ट समझते प्रबोधिनी-प्रकाश टोकाइयोपेतम् । ३२५ . . . - .. इत्थं श्रुत्वासूयान्वितां दृष्टिं कुमारयोनिभिप्याक्तवान्धार्तराष्ट्रः । कर्णदुःशासनवधात्तुल्यावेध युवां मम । अप्रियोऽपि प्रियो योद्धं त्वमेव प्रियसाहसः ॥ ११ ॥ इत्युत्थाय च परस्परक्रोधाक्षेपपरुषवाकलहप्रस्तावितघोरसह- त्सवः, अस्तु । अत्र निरजकरकमलङ्कारः। पथ्यावत्रं छन्दः। युजोध- तुर्थतो जेन पध्यावनं प्रकीर्तितमिति लक्षणात् ॥१०॥ मन्वयः-कर्णदुःशासनवधात् , मम, युवाम् , तुल्यौ, एव, (तथापि ) अप्रियः, अपि, प्रियसाहसः, त्वम् , एव, योद्धम् , प्रियः ॥ ११ ॥ स्वयैव योद्धव्यमित्याह-कणेति कर्णदुःशासनवधात् = राधेयमदनुजहननात् , मम= दुर्योधनस्य, यु- वां भीमार्जुनी, तुल्यौसमी, एव, शत्रू इति शेषः । भीमोऽनुजस्य हन्ता, अर्जुनो मित्रस्यात उभावपि तुल्यावपराधिनावित्याशयः। तथापि भवन्ति भव्येषु च पक्षपात इतिन्यायात् , मप्रियः = शत्रुः, अपि, यतः प्रियसाहसः= प्रियः साहसो यस्य सः, त्वम् = भीमः, योद्धुम् , प्रियः= इष्टः, अनि । अत्र विरोधाभासोऽलङ्कारः । पथ्यावक्त्रं छन्दः ॥ ११ ॥ परस्परक्रोधाक्षेपपरुषवाक्कलहप्रस्तावितघोरसमामौ भन्यो- न्यकोपेन य आक्षेपः निन्दा तेन यः परुषवाग्भिः कर्कशवचनैः, अहं त्वां हनि- ध्यामि, मत्तस्तव वधः स्यादित्यादिरूपाभिः कलहः विप्रहः तेन प्रस्तावितः प्रस- हो कवच पहन लो और हाथ में शस्त्र लेकर उससे युद्ध होने दो ॥ १० ॥ इस बात को सुनकर दुर्योधन ने घृणा की दृष्टि से दोनों कुमारों [ अर्जुन और भीम ] को देखकर कहा :- "कर्ण और दुश्शासन के वध से [ यद्यपि ] तुम दोनों मेरे लिए समान ही हो । तथापि शत्रु होते हुए भी तुम साहसी हो अतः तुम्हीं से युद्ध करना मैं अभीष्ट समझता हूँ ॥ ११ ॥ यह कहकर एक दूसरे को क्रोध पूर्वक निन्दा युक्त कटुवचनों के प्रयोगसे विकट युद्ध का प्रस्ताव करके विलक्षण ढा से घुमाते हुए गदा के प्रकाश से जिनके भुज- दण्ड अनुरजित हो रहे थे वे भीम और दुर्योधन मण्डलाकार [ युद्ध की गति .

३२६ वेणीसंहारं नाटक- [षष्ठः- । ग्रामौ विचित्रविभ्रमभ्रमितगदापरिभासुरभुजदण्डौ मण्डलैर्विचरितु. मारग्धौ भीमदुर्योधनौ । अहं च देवेन चक्रपाणिना देवसकाशमनुप्रे. पितः । माहच देवो देवकीनन्दनः । मपर्युषितप्रतिकेच मारुतौ प्रनष्टे कौरवराजे महानासीनो विषादः । सम्प्रति पुनर्भीमसेनेनासादिते सुयोधने निष्कण्टकोभूतं भुवनतलं परिकलयतु भवान् । मभ्युदयो. चिताश्चानवरतमङ्गलसमारम्भाः प्रवर्त्यन्तां । कृतं सन्देहेन । जितो घोरसमामो याम्यो ती, विचित्रविभ्रमभ्रमितगदापरिधभासुरभुः जदण्डो= विचित्रविभ्रमोऽद्भूतभ्रमणं तेन भ्रमितो यो गदापरिषः परिघनामका- खतुल्यगदा तेन भासुरी शोभमानौ भुजदण्डौ दण्डतुल्यदीर्घबाहू ययोः तौ । चित्र- गदापरिघाभासुरभुखमरी, इतिपाठे तु चित्रः अद्भूतो यो गदापरिषः तेन भासुरौ यो भुजौ, विभाति भरः पचायच्प्रत्ययः । तयोर्भरः धारयिता, तौ । भीमदुर्योधनौ, मण्डलै = चक्राकारः, विचरितुम् = भ्रमितुम् , पारब्धो । चक्रपाणिना= चक्रं पाणौ यस्य तेन, एतेन यतश्चक्रधारी अतस्तस्य सन्देशोऽन्यथाभवितुं नाई. तीति ध्वनितम् । देवसकाशं-भवत्सविधे, मनुप्रेषितः प्रहितः । देवकी- नन्दनः = कृष्णः, अपर्युषितप्रतिशे =अपर्युषिता परदिनेऽसम्पादयितुप्रयोग्या प्रतिज्ञा दुर्योधनवधरूपा यस्य तस्मिन् , मारुती भीमसेने, कौरवराजे दुर्योधने, प्रणटे प्रदर्शन प्राप्ते, सति, नः =अस्माकम् महान् विषादः खेदः, भासीदि- त्यन्वयः। मासादित प्राप्ते, भुवनतलम् , निष्कण्टकीभूतम् असपत्नीभूतम् शत्रुरहितमित्यर्थः । परिकलयतु भवगच्छतु भवान् = युधिष्ठिरः । अभ्युद- योचिताः उपत्यनुकूलाः अनवरतमङ्गलसमारम्भाः- सततं शिवप्रारम्भाः सन्देहेन=संशयेन, विषयः स्यान्नवेस्याकारकेण, कृतम् = अलम् । विशेष ] से घूमने लगे [कावा काटने लगे] और मैं चक्रधारी भगवान वासुदेव के द्वारा भाप [ युधिष्टिर] के समीप भेजा गया हूँ। महाराज ! देवकीपुत्र ने कहा है-"दुर्योधन के छिप जाने पर भीम की प्रतिज्ञा अपूर्ण समझकर हम. लोगों को महान शोक ने घेरलिया था परन्तु भव भीमसेन के हाथ सुयोधन के लगजाने पर निष्कंटक भूमण्डल को बाप मुशोभित करें । उमति के समय के लिए जो उत्सव उचित हो उसे निरन्तर होते रहने दें। सन्देह करना व्यर्थ है ।

म] प्रबोधिना-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् । ३२७ पूर्यन्तां सलिलेन रत्नकलशा राज्याभिषेकाय ते कृष्णात्यन्तचिरोज्झिमे च कबरीवन्धे करोतु क्षणम् । रामे घोरकुठारभासुरकर क्षत्रद्रुमोच्छेदिनि क्रोधान्धे च वृकोदरे परिपतत्याजो कुतः संशयः ॥ १२ ॥ मन्वयः-रत्नकलशाः,ते, राज्याभिषेकाय सलिलेन, पूर्यन्ताम्, चिरोज्झिते, कवरीबन्धे, च कृष्णा, क्षणम्, करोतु, घोरकुठारमामुरकरे, (अत एव) क्षत्रदुमोच्छे. दिनि, रामे, क्रोधान्धे. वृकोदरे, च, भाजी, परिपतति (सति) कुतः, संशयः ॥१२॥ कथं न सन्देह इत्याह-पूर्य्यतामिति । रत्नकलशाः रत्नैः मणिमिः अटिताः कलशाः, मध्यमपदलोपि समासः । रत्नं स्वजातिश्रेष्ठेऽपि मणावपि नपुंसकमिति मेदिनी। ते-तव, युधिष्ठिरस्ये- त्यर्थः । राज्याभिषेकाय =राज्येऽमिषेचनाय, सलिलेन = जलेन, पूर्य न्ताम् =नियन्ताम् , चिरोज्झिते वहुकालेन परित्यक्ते, कवरीवन्धे केशवेशबन्धने, च, कृष्णा द्रौपदी क्षणम् = उत्सवम् , कालविशेषोत्सवयोः क्षण" इत्यमरः । करोतु, केशबन्धनार्थ सामप्रोसवयं करोत्वित्यर्थः । भीमस्य विजयो न स्यात्तदेदं सर्वमनर्थकमित्यत आह-रामइति । घोरकुठार. भासुरकरे भयप्रदपरशुशोभमानहस्ते, अतएव छत्रद्रुमच्छेदिनिक्षत्राणि नृपातपत्राण्येव द्रुमा वृक्षाः तान् छेत्तुं शीलमस्य तस्मिन् , परशुरामेण त्रिसप्तकृत्वः भत्रियाः संजहिर इति भावः । रामे= परशुराम, क्रोधान्ध= कोपाकुले वृको. दरे, च, आजी-समामे, परिपतति-प्रविष्टे पति, संशयः शङ्का, कुतः= कस्माद्धेनोः जये इति शेषः विजये संशयो नास्तीति भावः । यथा परशुरामेणस्व. प्रतिज्ञापूर्तिरवश्यं कृता तथा तत्सदृशो भीमोऽपि प्रतिज्ञापूर्ति करिष्यस्येवेति गूढाभिप्रा. यः। दीपकमलङ्कारः । शार्दूलविक्रीडितं हन्दः ॥ १२ ॥ आपके अभिषेक के लिए मणिमय कलश पूर्ण करके रक्खेजायें । द्रौपदी चिर- काल से मुक्तकिए हुए केशकलाप को क्षणमात्र में बाँध लें। क्रोधोन्मत्त परशुराम के, जिनका हाथ तीक्ष्ण परशे के कारण तेजस्वी है तथा जो क्षत्रिय रूप वृक्षों के काट डालने वाले हैं, और भीमसेन के क्रोधोन्मत्त होकर संग्राम में उतर परने पर सन्देह कहाँ ? अर्थात् विजयलक्ष्मी प्राप्त ही हो जायेंगी ॥१२॥ ननु यदि

३२८
वेणीसंहारं नाटकं-
[षष्ठः-
द्रौपदी-(सबाष्पम् ।) (क) जं देवो तिहुअणणाहो भणादितं
कहं मण्णहा भविस्सदि।
पाश्चालक:-न केवलमियमाशीः । मसुरनिषूदनस्यादेशोऽपि ।
युधिष्ठिरः-को हि नाम भगवता सन्दिष्टं विकल्पयति । क
कोऽत्र भोः।
(प्रविश्य । )
कञ्चकी-माज्ञापयतु देवः।
युधिष्ठिरः-देवस्य देवकीनन्दनस्य बहुमानाद्वत्सस्य मे विजय.
(क) यहेवत्रिभुवननाथो भणति तत्कथमन्यथा भविष्यति ।
मायथेति-वासुदेवसन्देशस्यान्यथाभवनमसम्भवमित्यर्थः। मसुरनिषद
नस्य असुरान्निपूदयतीत्यसुरनिषूदनः 'नन्दिप्रहिपचादिभ्य इति कर्तरि.
ज्यट् प्रत्ययः । तस्य, मादेशः = आज्ञा ।
नामशब्दोऽभ्युपगमे, अभ्युपगच्छामि यत् भगवत्सन्देशविकल्पना न भवि-
तुमहतीति भावः । विकल्पयति = विरुद्ध कल्पयति विपरीतमवगच्छतीत्यर्थः ।
देवस्य = भगवतः, देवकीनन्दनस्य = देवकीपुत्रस्य कृष्णस्येत्यर्थः ।
बहुमानात् = अतिसम्माननीयत्वात् , एतस्य वचनमन्यथाकतुं न योग्यमितिः
भावः । वत्सस्थ= भीमसेनस्य, विजयमङ्गलाशंसया रिपुजयरूपशिवेच्छ.
द्रौपदी-( डबडबाए हुए नेत्रों से ) त्रिलोक के खामी महाराज जो कहते
हैं वह अन्यथा कैसे होगा।
पाश्चालक से केवल भाशीर्वाद होनहीं ; किन्तु राक्षसों के दमन
लिए भाज्ञा भी समझनी चाहिए।
युधिष्ठिर-भगवान नारायण के सन्देश को कौन अवहेलना कर सकता है !
(प्रवेश करके)
कञ्चुकी-आज्ञा प्रदान कीषिए महाराज,
युधिष्ठिर-देवकीपुत्र भगवान वासुदेव की मात्रा का स्वागत करने के

प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् । ३२६ मङ्गलाय प्रवर्त्यन्तां तदुचिताः समारम्भाः । कचुकी-यथाज्ञापयति देवः । ( सेत्स है परिक्रम्य । ) भो भो सं. विधातणां पुरस्सराः, यथाप्रधानमन्तवैश्मिकादौवारिकाश्च एष खलु भुजबलपरिक्षेपात्तीर्णकौरवपरिभवसागरस्य नियूंढ दुईहप्रतिज्ञा- भारस्य सुयोधनानुजशतोन्मूलनप्रभमनस्य दुशासनोरमस्थलविदल. ननरसिंहम्य दुर्योधनारुस्तम्भमङ्गविनिश्चितविजयस्य बलिनःप्राभा- नेवृकोदरस्य स्नेहपक्षपातिना मनसा मङ्गलानि कर्तुमाशापयति देवो या, तदुचिताः= मालयोग्याः, समारम्भाः= मुकियाः, प्रवर्त्यन्तां: क्रियन्ताम् । सोत्साह %Dसाध्यवसायाम् 'उत्साहोऽध्यवसायः स्यादित्यमरः । सावधातृणाम् = अधिकारिणाम् , पुरःसराः=मुख्याः भुजबलपरिक्षपो. त्तीर्णकौरवपरिभवसागरस्य =सरिक्षिप्यते सन्तीर्यतेऽनेनेति परिक्षेपो जल. यानम् ( जहाज ) इति प्रसिद्धः । भुजबलमेव परिक्षेपः तेनोत्तीर्णः कौरव एव परि. भवसागरः दुःखसमुद्रो येन तस्य, नियूंढ दुईहप्रतिशाभारस्य = नियूंढः निःशेषेण गृहीतो दुर्वहःप्रतिज्ञाभारः दुर्योधनोकभारूप: येन तस्य पूर्णप्रतिजप्राय- स्येत्यर्थः । सुयोधनानुजशतोन्मूलनप्रभञ्जनस्य = मुयोधनस्य यदनुशतं तस्य उन्मूलने विनाशने प्रभजन:महावायुरिव तस्य बलिना=वलवतः प्राभाने मरुत्तनयस्य वृकोदरस्य, स्नेहपक्षपातिना = स्नेहेन प्रेम्णा पक्षे माहाय्ये पतितुं लिए मेरे प्रिय सहोदर के विजयमालार्थानुकूल महोत्सव प्रारम्भ कर दिए जाय । कञ्चुकी-अच्छा महाराज की आज्ञा शिर पर (उत्साह से चलकर) भो भी विधिविधानों के प्राचार्य, श्रेष्ठता के कम से अन्तःपुर [रनिवास] के अधिकारियों तथा द्वाररक्षको। यह महाराज युधिष्ठिर महापराक्रमी अपने भ्राता पवनपुत्र भीमसेन का पक्षपात मन में रखकर विजयमहोत्सव के लिए आज्ञा दे रहे हैं क्योंकि भीमसेन अपनी भुजाओं के पराक्रम का प्रदर्शन करके कौरवों के द्वारा किए गए अपमान रूपी समुद्र के पार पहुंच गए हैं ; वहन करने के अयोग्य प्रतिज्ञा के भार को बहन कर लिए हैं। सुयोधन के सौ भ्राता रूपी वृक्षों को उखाई 3- ३३० वेणीसंहारं नाटकं- [षष्ठः- युधिष्ठिर:-(आकाशे । ) किं बथ-सर्वतोऽधिकतरमपि प्रवृत्तं किं नालोकयसि' इति । साधु पुत्रकाः साधु । अनुक्तहितकारिता हि प्रकाशयति मनोगतां स्वामिभक्तिम् । युधिष्ठिरः-मार्य जयन्धर। कम्युकी-माज्ञापयतु देवः । शीलमस्य तेन, मनसा-चित्तेन, मङ्गलानि-शुभानि, कर्तुम् , माज्ञापयति- आदिशति । माकाश इति-पात्रामावेऽपि श्रुत्वेवानुक्कमप्यर्थ किं ब्रवीषीत्या. द्यर्थकं वाक्यं यत्र प्रयुज्यते तत्राकाशइत्युच्यते तदुक्तं दर्पणे- किंववीषीति यन्नाहये विना पा प्रपुज्यते । श्रुत्वेवानुक्तकप्यर्थ तत्स्यादाकाशभाषितम् ॥ इति । अत्र सर्वतोषिकेत्यायनुक्तमपि श्रुत्वेवाह-किथ सर्वत इति । सर्वतः सर्वत्र, साविभक्तिकस्तसित्प्रत्ययः । मधिकतरम् =अत्यधिकम् , प्रवृत्तम् = समारब्धम् , मालमिति शेषः । न, भवलोकयसि= पश्यसि, स्वार्थे णिच्प्रत्य- यः। अथवा राज्ञेति शेषः राजानं न दर्शयति किमित्यर्थः। साधु= भद्रम्, पुत्रका इति । 'अनुकम्पायामितिकप्रत्ययः। मनुक्तहितकारिता स्वच्छयैव शुभस. म्पादित्वम् , स्वामिभक्तिम् = अविपतिषु प्रीतिम् । जयन्धरः=एतन्नामककञ्चुकी । कर फेंक देने में आंधी के समान हैं और दुरशासन का हृदय विदीर्ण करने में साक्षात् नृसिंह भगवान है तथा दुर्योधन के जया रूप विशाल स्तम्भ [खम्म] के चूर चूर कर देने पर विषय की प्राप्ति भी अवश्यम्भावी है। (बाकाश की भोर) क्या कहते हो-"सब दिशाओं में प्रभूत माळमहोत्सव मनाया जारहा है क्या देख नहीं रहे हो?" धन्य मेरे प्रिय पुत्रो ! धन्य विना भाज्ञा के पाए ही यदि हितोपयुक्त कार्य किया जाय तो मन में स्थित स्वामिभक्ति का योतक होता है। युधिष्ठिर-भायं जयन्धर । कन्चुकी-भाज्ञा दीबिए महाराज !

प्रबोधिनो-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् । ३३१ युधिष्ठिरः-गच्छ प्रियख्यापकं पाञ्चालकं पारितोषिकेण परि. तोषय । कन्चुको-यदाज्ञापयति देवः । (इति पाचालकेन सह निष्क्रान्तः।) बौपदी-(क)महाराम, किणिमित्तं उण णाहभीमसेणेण सो दुरा. मारो भणिदो-पञ्चाणं वि मम्हाणं मझे जेण दे रोमदि तेण सहदे संगामो होदुति । जह महीसुदाणं एकदरेण सह संगमो तेण पत्थि. दो भवे तदो मचाहिदं भवे । (क) महाराज, किंनिमित्तं पुनर्नाथभीमसेनेन स दुराचारो भणितः- 'पश्चानाप्यस्माकं मध्ये येन ते रोचते तेन सह ते समामो भवतु' इति । यदि माद्रीसुतयोरेकतरेण सह समामस्तेन प्रार्थितो भवेत्ततोऽत्याहितं भवेत् । प्रियख्यापकम् = इष्टनिवेदकम् , पाञ्चालकम् = एतन्नामकम् , पञ्चा- लदेशोत्पन्नं वा, पारितोषिकेण-धनदानपुरस्कारेण, परितोषय सन्तुष्टं कुरु । नकुलसहदेवयोबलानभिज्ञा द्रोपद्याह-महाराज किन्निमित्तमिति । सः= दुर्योधनः, भणितः = उक्तः, गौणे कर्मणि दुह्यादेरित्यभिपुत्कोत्या गोणे कर्मणि तप्र- त्ययः । ते तुभ्यम , रोचते रुचिर्भवति, अभिलण्यतीत्यर्थः। ते तव । भणित इत्यस्य मुख्य कर्म इति पर्यन्तम् । माद्रीसुतयोः नकुल शहदेवयोः, एकतरेण अन्यतरेण, प्रार्थितः = याचितः, अत्याहितं = महाभयम् , अत्याहितं महाभीतिरित्यर्थः । यदि भवेतदाऽत्याहितं भवेदित्यर्थः । युधिष्टिर-जामो अभीष्टसंवाददाता पाञ्चालक को पारितोषिकप्रदान से सन्तुष्ट करो। कञ्चुकी-अच्छा, महाराज की जो आज्ञा । (यह कहकर पाबालक के साथ चल पड़ता है) द्रौपदी-महाराज ! फिर किसलिए स्वामी भीमसेन ने उस दुरात्मा से कहा, "हम पाँची भाइयों में से किसी एक से जिससे तुम्हारी इच्छा हो युद्धकर सकते हो"। यदि वह माद्रीपुत्र नकुल और सहदेव में से किसी एक से युद्ध करने के लिए अभिप्राय व्यक्त करता तब तो महान अनर्थ हो जाता।

३३२ वेणीसंहारं नाटकं- [ षष्ठः- . युधिष्ठिरः-कृष्णे, एवं मन्यते जरासन्धघाती । हतसकलसुहृदाधु वीरानुजराजन्यासु कृपकृतवर्माश्वत्थामशेषास्वेकादशस्वभौहिणाव. बान्धवः शरीरमात्रविभवः कदाचिदुत्सृष्टनिजाभिमानो धार्तराष्ट्रः परित्यजंदायुधं तपोवनं वा व्रजेत्सन्धि वा पितृमुखेन याचेत । एवं सति सुदूरमतिका तः प्रतिक्षामारो भवेत्सकलरिपुजयस्येति । समरं प्रतिपत्तुं पञ्चानामपि पाण्डवानामेकस्यापि नैव क्षमः सुयोधनः । शः चाहं गदायुद्धं वृकोदरस्यैवानेन । मयि सुक्षत्रिये, पश्य- एवं हतसकलेत्यायुक्तम् , जरासन्धघाती=जरासन्धनामकनृपस्य हन्ता, हतसकलसुहद्वन्धुवीरानुजराजन्यासु =हताः सकलसुहृद्वन्धुवीरा- नुषराजन्या यासु, तासु, कृपकृतवर्माश्वत्थामशेषासुकृपः द्रोणश्यालः कृतवर्मा वीरविशेषः, अश्वत्थामा द्रोणपुत्र एतेषां द्वन्द्वः। ते शेषा अवशिष्ट जीविता यासु तासु इदं द्वयमक्षौहिणीविशेषणम् । अतएव, अबान्धवः बन्धु. रहितः, शरीरमात्रविभवः शरीरमात्रमेव विभव ऐश्वर्यम् यस्य सः, एनिजानिमानः = उत्सृष्टः त्यको निजामिमानः स्वाहङ्कारी येन सः, धार्तरा- ट्र:= दुर्योधनः. आयुध, परित्यजेत् कदाचिदित्यस्यात्र बने चान्वयः सकलरि. पुजयस्य, प्रतिज्ञाभारः, सुदूरम् , अतिक्रान्तः, भवेदित्यन्वयः। एकस्यापि पञ्चानां मध्ये कम्यापीत्यर्थः । समरं सड्मामम् , प्रतिपतु = कर्तुम् मुयोधनः, नेव, क्षमः =समर्थ इत्यन्वयः । मनेन = दुर्योधनेन, ( सह) शङ्क= सन्देह्मि, गदायुद्धे वृकोदरो विजयी स्यान्नवेति सन्देह इति भावः । युधिष्ठिर-द्रौपदि ! जरासंध के मारने वाले भीमसेन इस प्रकार सोचते हैं, "समप्र मित्र, कटुम्ब, सैनिक, छोटे भाई तथा राजाओं के समाप्त होजाने पर तथा ग्यारह अक्षौहिणी सेना में से केवल कृप, कृतवर्मा और अश्वत्थामा के शेष रह जाने पर कदाचित् बान्धवरहित, शारीर मात्र से ऐश्वर्यवान् दुर्योधन अपने बहकार का परित्याग करके शस्त्र फेंक दे, और तपोवन में चला जाय अथवा अपने पिता के मुख से सन्धि की यात्रा करे । ऐसी परिस्थिति में सम्पूर्णशत्रु पर विजय प्राप्त करलेने की प्रतिज्ञा का भार बहुत दूर परजायगा। सुयोधन पाँचों पाण्डवों मेंसे किसी एक के साथ भी युद्ध करके सफलता नहीं प्राप्त कर सकता मुझे %3D ..

भः] प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् । ३३३ . क्रोधोद्गुणगदस्य नास्ति सदशः सत्यं रणे मारुतेः कौरव्ये कृतहस्तता पुनरियं देवे यथा सोरिणि । स्वस्त्यस्तूद्धतधार्तराष्ट्रनलिनोनागाय वत्साय मे शङ्क तस्य सुयोधनेन समरं नैवेतरेषामहम ॥ १३ ॥ मन्वयः= रणे, क्रोधोदूर्णगदस्य, मारुतेः, सदृशः ( अन्यः )न, अस्ति, सत्यम् , पुनः, देवे, सीरिणि, यथा, कृतहस्तता (तथा) इयम् , कौरव्ये, मे, उद्धतधार्तराष्ट्रनलिनीनागाय, वत्साय, स्वस्ति, अस्तु, महम् , तस्य, सुयोधनेन, समरम् , श है, इतरेषाम् , न, एव, (श) ॥ १३ ॥ सन्देहमेवाह-क्रोधोद्गणति । रणे = समामे, क्रोधोद्गुणगदस्य = क्रोधेन उद्गूर्ण उद्यता गदा येन तस्य, मारुतेः भीमस्य, सदृशः तुल्यः (अन्यः) नास्ति, (इति) सत्यम् , सत्यमिर्धस्वीकारे प्रयुज्यते । पुनः = यद्यप्येवं, तथापि, देवे = भगवति, सोरि- णि =सीरः हलमस्यास्ति सोरी बलभद्रः 'भत इन्ठनाविन्तीन्प्रत्ययः । यथा, कृतहस्तता हस्तकौशल्यम् ( तथा ) इयं-कृतहस्तता, कौरव्ये दुर्योधने, अस्तीति शेषः । अतएव संशय इति भावः । मेमम, उद्धतधार्तरा- नलिनीनागाय =उद्धतः उत्कटो यो धार्तराष्ट्रः स एव नलिनी कमलिनो तस्याः न,गाय हस्तिन इव, वत्साय - भीमाय, स्वस्तिमालम् , अस्तु । नलिन्या- विध्वंसकहस्तीव धार्तराष्ट्रस्य विध्वंस को भीमो भवविति भावः । अहम , तस्य भीमस्य, सुयोधनेन, सह, समरं सहप्रामम् , शके, इतरेषाम् - अस्मदा- दीनां समरं नैव श के अन्यस्य विजये संशय एव नास्तीत्यर्थः । अत्र द्वितीये पूर्णोपमा तृतीये रूपकम् तुयें उत्प्रेक्षाबोधकशङ्के शब्दप्र. आशङ्का होता है-गदायुद्ध भीम का हो इसके साथ चल रहा है । अरीभत्रि. यवंशसमुद्भवे । देखिए :- यह सत्य है कि क्रोध से गदा उठा लेनेपर युद्धस्थल में वायुपुत्र भीमसेन के समान कोई नहीं है परन्तु भगवान रेवतीरमण [ बलराम ] की तरह दुर्यो- धन गदायुद्ध में सिद्धहस्त है। असभ्य कौरव रूपी कमलिनी के लिए गजराज मेरे प्रिय अनुज का कल्याण हो । मेरा अनुमान है-"सुयोधन के साथ उसी का वेणीसंहारं नाटकं- [पृष्ठः- (नेपथ्ये ।) तृषितोऽस्मि भोस्तृषितोऽस्मि । सम्भावयतु कश्चित्सलिलच्छा. यासम्प्रदानेन माम् । युधिष्ठिरः-(आकर्ण्य ।) कः कोऽत्र भोः। (प्रविश्य ।) कञ्चुकी-माज्ञापयतु देवः । युधिष्ठिरः-बायतां किमेतत् । कचुकी-यदाशापयति देवः । (इति निष्क्रम्य, पुनः प्रविश्य ।) देव, क्षुन्मानतिथिरुपस्थितः। योगेऽपि नास्ति तस्याः सम्भवः । अत्र सम्भावनाया अभावात् वस्तुन, वास्तविकत्वात् । शार्दूलविक्रीडितं छन्दः ॥ १३ ॥ नेपथ्ये =जवनिकान्तभूमौ । तृषितः= पिपासितः, सलिलच्छायाप्रदानेन सलिलञ्च छाया चेत्यनयो. ईन्दुः इति सलिलच्छाये तयोः प्रदानेन, भत्र 'जातिरप्राणिनामित्येकवद्भावस्तु न तस्य द्रव्य जातीयानामेव द्वन्द्वे प्रवृत्तः अत्रच्छायाया अद्रव्यत्वात् । माम= मुनिम् , सम्भावयतुसान्त्वयतु । अत्र-द्वारे, कः कः, अस्तीति शेपः। एतत्-भोः तृषितोऽस्मीत्यादिवचनम् , क्षुन्मान् =बुभुक्षितः, अतिथिः प्राघुणः (पाहुन ) इति प्रसिद्धः 'प्राधुण- संग्राम हो रहा है किसी दूसरे व्यक्ति का नहीं" ॥ १३ ॥ [ नेपथ्य में] प्यासा हूँ । अरे भाई मैं प्यासा हूँ। कोई जल और छाया ( आश्रय ) प्रदान करके मुझे सन्तुष्ट करे। युधिष्ठिर-( सुनकर ) कौन, कोई यहाँ है ? (प्रवेशकर ) कञ्चुकी-भाज्ञा दीजिए, महाराज ! युधिष्ठिर-देखो यह क्या बात है ? कञ्चुकी-महाराज की भाज्ञा शिरोधार्य । (चला जाता है और फिर बह] प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् । ३३५ युधिष्ठिरः-शीघ्र प्रवेशय । कन्चुकी-यदाज्ञापयति देवः। ( इति निष्क्रान्तः।) (ततः प्रविशति मुनिवेषधारी चार्वाको नाम राक्षसः।) राक्षस:- (आत्मगतम् । ) एषोऽपि चार्वाको नाम राक्षसः सुयो. धनस्य मित्रं पाण्डवान्वञ्चयितुं समामि । (प्रकाशम् )। तृषितोऽस्मि। सम्भावयतु मां कश्चिजलच्छायाप्रदानेन । (इति राज्ञः समीपमुपसर्पति ।) (सर्व उत्तिष्ठन्ति ।) युधिष्ठिरः-मुने, अभिवादये । राक्षसः-अकालोऽयं समुदाचारस्य । जलप्रदानेन सम्भावयतुमाम्। स्त्वतिथियोरितित्रिकाण्डशेषः आत्मगतम् = अश्राम्यम् । पञ्चयितुं प्रतारयितुम् प्रतारयितुम् , प्रकाश= सर्वश्राव्यम् , उपसर्पति = गच्छति । अभिवादये=प्रणमामि । समुदाचारस्य-सत्कारव्यवहारस्य, अकाल: असमयः, तत्र हेतुगर्भवा- क्यमाह-जलप्रदानेनेति यतः पिपासुरस्म्यतः पिपासाशान्तिरेव कर्तव्येतिभावः। लौट आता है )महाराज, बुभुक्षित [ भूखा हुआ] अभ्यागत आया है। युधिष्ठिर-शीघ्र ही बुलालाओ । कञ्चुकी-अच्छा जो आज्ञा महाराज ! ( चला जाता है ) ( इसके अनन्तर मुनि के स्वरूप में चार्वाक राक्षस का प्रवेश) राक्षस-( मन ही मन ) यह भी मैं सुयोधन का अभिन्न हृदय [ मित्र ] चार्वाक नाम का राक्षस पाण्डवों को प्रतारित [ ठगना ] करने के लिए धूम रहा हूँ। (प्रकटरूपसे ) मुझे प्यास लगी है कोई जल और आश्रयस्थान देकर मुझे शान्ति दे। (यह कहकर राजा के समीप जाता है) (सब लोग उठ खड़े होते हैं) युधिष्ठिर-तपस्विन् ! नमस्कार । राक्षस-इस प्रकार के व्यवहार का समय नहीं है। जल पिलाकर ही मुझे सन्तुष्ट कीजिए।

३३६ वेणीसंहारं नाटकं- [षष्ठः- ....AAINA युधिष्ठिरः-मुन, इदमासनम् । उपविश्यताम् । राक्षस:-( उपविश्य । ) ननु भवतापि क्रियतामासनपरिप्रहः । युधिष्ठिरः-( उपविश्य । ) कः कोऽत्र भोः, सलिलमुपनय । (प्रविश्य गृहीतमृशारः) कञ्चुकी-(उपसृत्य । ) महाराज, शिशिरसुरभिसलिलसंपूर्णोऽयं भृङ्गारः पानभाजनं चेदम्। युधिष्ठिरः-मुने, निवर्त्यतामुदायाप्रतिकारः। राक्षसः-(पादौ प्रशाल्योपस्पृशन्विपिनस्य । भोः, क्षत्रियस्त्वमिति मन्ये । मासनपरिप्रहः =भासनग्रहणम् , आसन उपविश्यतामित्यर्थः । उपनय-भानय । गृहीतभृक्षार:=गृहीतः महारः सुवर्णकृतजलपात्रविशेषः येन सः, शिशिरसुरभिसलिलसम्पूर्णः = शीतल सुगन्धिजलभरितः, पानमाज- नं- लघुजलपात्रम् इदम् अस्तीति शेषः । मने-ऋषे। राक्षसं राक्षसत्वेनानवगच्छन् युधिष्ठिरःतं मुनिशब्देन सम्बोधयति । उहन्या. प्रतीकारः विपासानिवारणम् , उदकस्येच्छेति उदन्या 'मशनायोदन्यधनाया' इति सूत्रेण निपातनात्यच् , उदकस्योदमादेशश्च । प्रक्षाल्य = जलेन संशोध्य, उपस्पृशन् आचामन , आचमनं कुर्वन्नि. त्यर्थः । मन्ये अवगच्छामि, युधिष्ठिर-महात्मन् ! यह आसन है बैठ जाइए । राक्षस-(बैठकर ) अच्छा भाप भी आसन पर बैठ जाइए। युधिष्ठिर-(बैठकर ) कोई है ? जल लाओ । कञ्चुकी-(समीर आकर ) महाराज, ठंढे और सुगन्धित जल से भरा हुआ स्वर्ण पात्र है और यह गिलास भी है। युधिष्ठिर-विरागिन् । प्यास शान्त कीजिए । राक्षस-(पैर धोकर और आचमन करता हुमा सोचकर ) भो। मैं समझता हूँ-तुम क्षत्रिय हो ।

अ.] प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् । ३३७ युधिष्टिरः-सम्यग्वेदी भवान् । राक्षसः-सुलभश्च स्वजनविनाशः समामेषु प्रतिदिनमतो नादेयं भवद्भ्यो जलादिकम् । भवतु । छाययैवानया सरस्वतीशिशिरतरा. स्पृशा मरुता चानेन विगतक्लमो भविष्यामि । द्रौपदी-(क) बुद्धिमदिए, वीपहि महेसि इमिणा तालविन्तेण । (चेटी तथा करोति ।) राक्षसः भवति अनुचितोऽयमस्मासु समुदाचारः। (क) बुद्धिमतिके, वीजय महषिमनेन तालवृन्तेन सम्यग्वेदी यथावज्ज्ञाता, प्रतिदिनमुलभस्वजनविनाशः= प्रतिदिनं दिने दिने सुलभ स्वजनस्य निजवन्धोः विनाशः हननं सङ्ग्रामेषु = समरेषु, युप्मतः-भव- द्भ्यः, न मादेयम् = प्रायम् । बन्धुविनाशेनाशोचण्याप्तस्वादाशौचिनो बल. ग्रहणस्य शास्त्रे निषिद्धत्वादिति भावः । सरस्वतीशिशिरतरणस्पृशा सर. स्वत्याः तमामकनद्या यः शिशिरतरमः शीतलवीचिः तं स्पृशतीति सरस्वतीशि. रतरणस्पृक् 'स्पृशोऽनुदके किनिति क्विन्प्रत्ययः । शिशिरःस्याहतो दे तुषारे शीतलेऽन्यवादिति विश्वः । मरुता=वायुना, विगतक्लम: स्यकश्रमः । तालवृन्तेन = तालस्येव वृन्तमस्येति तालवृन्तम् , तेन, व्यजनेनेत्यर्थः महर्षिम् - तपस्विनम् , वीजय = वायुवन्तं कुरु । तथाकरोति वीजयति। भवति = चेटि ! , अस्मासु-मुनिजनेषु, समुदाचारराव्यजनचाल. युधिष्ठिर-बाप ठीक समझते हैं । राक्षस-युद्ध में प्रतिदिन स्वजनों का मरण तो स्वाभाविक है; अतः बाप लोगों का जल प्राय नहीं है। बच्छा, छाया से और सरस्वती के चीतल लहरों का स्पर्श किए हुए इस वायु से ही थकावट दूर करूंगा। द्रौपदी-बुद्धिमतिके इस पखे से महात्माजी को हवा करदो। (चेटी वैसा ही करती है) राक्षस-हम लोगों का इस तरह का स्वागत [त्रियों के द्वारा तपस्वियों .. . ६०२२ वेणीसंहारं नाटकं- [षष्ठः- युधिष्ठिरः-मुने, कथय कथमेवं भवान्परिश्रान्तः । राक्षसः-मुनिजनसुलभेन कौतूहलेन तत्रभवतां महाक्षत्रियाणां द्वन्द्वयुद्धमवलोकयितुं पर्यटामि समन्तपञ्चकम् । मद्य तु बलवत्तया शरदातपस्यापर्याप्तमेवावलोक्य गदायुद्धमर्जुनसुयोधनयोरागतो. ऽस्मि। (म विषादं नाटयन्ति ।) कञ्चुकी-मुने, न खल्वेवम् । भीमसुयोधनयारिति कथय । राक्षसः-आः, अविदितवृत्तान्त एवं कथं मामाक्षिपसि । नादिव्यापारः। परिश्रान्तः=सक्लमः । मुनिजनसुलभेन =ऋषिजनसाधारणेन, कौतुहलेन = कौतुकेन "कौतूहलं कौतुकम्त्यमरः । तत्रभवतां वीरश्रेष्ठानाम् , द्वन्द्वयुद्धं युग्मस- माम् , "द्वन्द्वं कलहयुग्मयो"रित्यमरः । पर्यटामि=भ्रमामि, समन्त- पञ्चकम्=देशविशेषणम् , शरदातपस्य=शरदि भाश्विन कार्तिकाभ्यामृतौ य आतपः रौद्रः (रौद ) इति प्रसिद्धः । तस्य, बलवत्तया तीक्ष्णतया, अपा. सम्= अपूर्णम् , गदायुद्धम् = गदया सभामम् , अर्जुनसुयोधनयोः किरीटिदुर्योधनयोः। एवम् वक्तव्यमिति शेषः । किं वक्तव्यमिति कन्चुको स्वयमेवाह-भीमेति । आ इतिकोपे "माः स्यात्कोपपीडयो" रित्यमरः । अविदितवृत्तान्तः = को सेवा शुश्रूषा ] उचित नहीं । युधिष्ठिर-महर्षे ! कहिए क्यों भाप इतना थक गए हैं ? राक्षस-तपस्वियों के लिए कौतूहल का होना स्वाभाविक है अतएव मैं शूरवीर क्षत्रियों का मल्लयुद्ध देखने के लिए समन्तपश्चक के चारों ओर घूम रहा हूँ। भाष शरतु के प्रखर धूप के कारण अर्जुन और सुयोधन के गदायुद्ध की समाप्ति पर्यन्त तक न देखकर ही चला आया हूँ। (सभी लोग विषाद का अभिनय करते हैं) कञ्चुकी-तपस्विन् । यह बात नहीं है । 'भीम और सुयोधन' इस प्रकार कहिए राक्षस-आः! जो तुम्हें ठीक समाचार नहीं ज्ञात है तो फिर मुझे ।

महः ] प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् । ३३४ ....... युधिष्ठिरः-महर्षे, कथय कथय । राक्षसः-क्षणमात्रं विश्रम्य सर्व कथयामि भवता न पुनरस्य वृद्धस्य। युधिष्ठिरः-कथय किमर्जुनसुयोधनयोरिति । राक्षसः-पूर्वमेव कथितं मया प्रवृत्तं गदायुद्धमर्जुनसुयोधन- बोरिति । युधिष्टिर:-न भीमसुयोधनयोरिति । राक्षस:-वृत्तं तत् । अज्ञातवार्तः, माक्षिपसि= विपरीतवादिनं कथयसि । विश्रम्य = विश्राम कृत्वा, भवतः=तव, अत्र अकथितति कर्मत्वेन द्वितीया पुक्ता तथापि सम्बन्धविवक्षया षटी, इदं द्वितीयाबहुवचनान्तरूपन्तु न सम्भाव्यम् अस्न वृद्धस्येतिवाक्यशेषात् । मस्य-कञ्चुकिनः, मर्जुनसुयोधनयोरिति, गदायुद्धं प्रवृत्तमिति शेषः। किमितिप्रश्ने । नेति-अर्जुनसुयोधनयोगदापुद्धं न प्रवृत्तमित्यर्थः । तदा कयोरित्याह- भीमसुयोधनयोरिति । तत् = भीममुयोधनयोर्गदायुद्धम् , वृत्तनिष्पन्नम् , समाप्तमित्यर्थः । झूठा क्यों बनाते हो? युधिष्ठिर-ऋषिवर्य ! कहिए, कहिए । राक्षल-थोड़े समय तक विश्राम करके आप से सभी बातें सुना दूंगा परन्तु इस वुड्ढे से नहीं कहूंगा। युधिष्ठिर-कहिये, अर्जुन और सुयोधन के विषय में क्या है ? राक्षस-पहिले ही मैंने कहा है कि अर्जुन और सुयोधन में गदायुद्ध होरहा था। युधिष्ठिर-भीम और सुयोधन में नहीं [ गदायुद्ध होरहाथा ] राक्षस-वह तो समाप्त हो गया। ?

३४० वेणीसंहारं नाटक- [ षष्ठा- (युधिष्ठिरो द्रौपदी च मोहमुपगती।) कन्चुको-(सलिलेनासिच्य ।) समाश्वसितु देवो देवी च । चेटी-(क) समस्ससदु समस्ससदु देवी । (उभौ संशां लभेते) युधिष्ठिरः-किं कथयसि मुने वृत्तं भीमसुयोधनयोगदायुद्धमिति । द्रौपदी-(ख) भगवं, कहेहि कहेहि कि वृत्तं ति । राक्षसः-कञ्चुकिन् , को पुनरेतौ। कन्चुको:-एष देवो युधिष्ठिरः । इयमपि पाचालतनया । (क) समाश्वसितु समाश्वसितु देवी। (ख) भगवन् , कथय कथय किं वृत्तमिति । मोहम् = मूर्छाम् , उपगतौ=प्राप्तौ । राक्षसेन वृत्तं तदित्युक्त भोमो यदि विजयी स्यात्तदाऽर्जुनेन युद्ध स्यादेव नहीति विज्ञायते भीमस्यावसानानन्तरं गदायुद्धेऽर्जुनः प्रवृत्तः तथा च भीमो मृत इति विज्ञाय द्रोपदीयुधिष्टिरी मूर्छा प्राप्ती, इत्याशयः। मासिच्य समन्तारितक्त्वा, समाश्वसितु - मूर्छा त्यजतु । देवः= युधिष्ठिरः, देवी-द्रौपदी। सन्देहनिवारणार्थ पुनःपुच्छति-किमिति । पतौ-प्रटारी, (युधिष्ठिर और द्रौपदी दोनों चेतनाशून्य हो जाते हैं ) कञ्चुकी-(जल छिड़ककर ) धैर्य धारण करें महाराज, और महाराणी ! चेटी-महाराणी ! धैर्घ्य धारण कीजिए। ( दोनों की मूर्छा चली जाती है) युधिष्ठिर-क्या कह रहे हैं महात्माजी,-'भीम और सुयोधन का गदा- युद्ध समाप्त होगया' ? द्रौपदी-भगवन् कहिए क्या हुआ ? राक्षस-कचुकी । ये दोनों कौन हैं कञ्चुकी-यह महराज युधिष्टिर हैं और ये पाञ्चाल नरेश की दुहिता [पुत्री] हैं TE प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाइयोपेतम् । राक्षसः-माः, दारुणमुपक्रान्तं मया । द्रौपदी-(क) हा णाह भोमसेण । (इति मोहमुपगता।) कन्चुको-कि नाम कथितम् । चेटी-(ख) समस्ससदु समस्ससदु देवी । युधिष्ठिरः-(सास्त्रम् ।) ब्रह्मन् , पदे सन्दिग्ध एवास्मिन्दुःखमास्ते युधिष्ठरः । (क) हा नाथ भीमसेन । (ख) समाश्वसितु समाश्वसितु देवी। पत्र माइत पोडायाम् नृशंसेन=घातुकेन, परदुःखप्रदायिनेत्यर्थः । दारुणम् - भीषणम् , उपक्रान्तम् =समारब्धम् , कृतमित्यर्थः । किन्नामेति= एतावदेव भवत्कथनमुतावशिष्टमप्यस्तीत्यर्थः । अथवा किं. शब्दः कुत्सायाम् , नामशब्दो विस्मये, तथाच कुस्सितं विस्मितश्च कथितमित्यर्थः। विस्मये कारणं च न भोमस्य पराजयः सम्भवतीति । "f कुत्सायो वितकें चेति, नाम कामेऽभ्युपगमे विस्मये स्मरणेऽपि च” इति च मेदिन्यौ। मन्वय:-अस्मिम् , सन्दिग्धे, एव, पदे, युधिष्टिरः, दुःखम् , भास्ते, वत्सस्य, तत्त्वे, निश्चिते, (सति ) अहम् , प्राणत्यागात् , सुखी ॥ १४ ॥ यावत्सन्देहस्तावदेव दुःखं सन्देहनिवृश्यनन्तरन्तु प्राणानेव त्यक्ष्यामीत्याह- पदे सन्दिग्ध इति । मस्मिन् = त्वदुक्ते, सन्दिग्धे = सन्देहाक्रान्ते, एव, पदे=सत्यं भीमो राक्षस-बोह। मैंने तो महान अनर्थ करदिया [ अर्थात् जो इस वृत्तान्त को इनसे कह दिया ] द्रौपदी-हाय । नाथ !! भीमसेन !! ( मूर्छित हो जाती हैं ) कञ्चुकी-क्या कहा ! चेटी-महाराणी धैर्य धारण करें। युधिष्ठिर-(भासू भर कर ) ब्रह्मन् ! इस सन्देहप्रस्त पद में [ वार्ता में ] युधिष्ठिर को कष्ट होता है। यदि मेरे - वेणीसंहारं नाटकं- [षष्ठः- वत्सस्य निश्चिते तत्त्वे प्राणत्यागादयं सुखी ॥ १४॥ राक्षसः-(सानन्दमात्मगतम् ।) मयमेव मे यत्नः । (प्रकाशम् ।) यदि. त्ववश्यं कथनीयं तदा संक्षेपेण कथयामि न युक्तं बन्धुव्यसनं विस्त. रेणावेदयितुम् । युधिष्ठिरः-(अश्रूणि मुश्चन् ।) सर्वथा कथय ब्रह्मन्संक्षेपाद्विस्तरेण वा । वत्सस्य किमपि श्रीतुमेष दत्तः क्षणो मया ॥ १५ ॥ मृत इति वस्तुनि सति, युधिष्ठिरः, दुःखम् = पीडाम् मास्ते तिष्ठति 'मकर्म- कधातुभिरिति कर्मत्वम् । वत्सस्य = अनुजस्य, तत्त्वे =सत्यवस्तुनि, निर्णी- ते= निश्चिते, सति, अहम् = युधिष्ठिरः, प्राणत्यागात् = मरणात् , सुखी= दुःखरहितः, तस्य मरणनिश्चये सति नाहं जोषितुं शक्नोमीति भावः । पथ्या- वक्त्रं छन्दः॥१४॥ मयम् = त्वदीयप्राणत्यागजनकः, यत्नः = कृतिः व्यापार इत्यर्थः । संक्षेपेण =समासतः, बन्धुव्यसनम् = स्वजनविनाशः, मावदेयितुम्= कथयितुम् । मुश्चन् -प्रोष्छन् । मन्वयः-(हे) ब्रह्मन् , संक्षेपात् , विस्तरेण, वा, सर्वथा, कथय, वत्सस्य, किमपि, श्रोतुम् , मया, एषः, क्षणः, दत्तः । ॥ १५ ॥ सर्वथेति। हे ब्रह्मन्-मुने, संक्षेपात् स्वल्पवचसा, विस्तरेण अधिकवचसा, विपूर्वकस्तृधातोः 'प्रथने वावशब्द इति शम्दे घजोऽभावे ऋदोरबित्यप्प्रत्ययः । वा, सर्वथा =सर्वप्रकारेण, कथय =ब्रूहि, वत्सस्य = अनुजस्य, किमपि प्रिय भ्राता [ भोमसेन ] को मृत्यु निश्चय हो गई हो तो यह ( युधिष्ठिर ) प्राण छोड़ कर सुखी हो जाय ॥ १४ ॥ राक्षस-(भानन्द पूर्वक मन ही मन ) इसीलिए तो उपाय कर रहा हूँ। (प्रकट रूप से ) यदि मुझे अवश्य कहना पड़ रहा है तो संक्षेप में कह रहा हूँ भाई के दुःख को विस्तारपूर्वक कहना उचित नहीं । युधिष्ठिर-(बासू पोंछता हुआ) सब तरह से कहिए भगवन् । संक्षेप में या विस्तार पूर्वक । प्रिय भ्राता के .

मङ्कः ] प्रवाधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् । . राक्षस:-श्रृयताम् । तस्मिन्कौरवभीमयोर्गुरुगदाघोरध्वनौ संयुगे द्रौपदी-(सहसोत्थाय । ) (क) तदो तदो। राक्षसः- (स्वगतम् । ) कथं पुनरनयोर्लब्धसंझनामपनयामि । (प्रकाशम् ।) सीरी सत्वरमागतश्विरमभूत्तस्याप्रतः सङ्गरः । (क) ततस्ततः। इष्टमनिष्टं वा, श्रोतुम् = शाकर्णितुम्, मया, एपः=अव्यवहितोत्तरवस्तूपाधिकः, क्षण:- कालविशेषः "कालविशेषोत्सवयोः क्षणः" इत्यमरः । दत्तः । त्वद्वचन- श्रवणार्थ दत्तमना अभूवमित्यभिप्रायः । पथ्यावक्त्रं छन्दः ॥१५॥ अन्वयः-तस्मिन् , कौरवभीमयोः, गुरुगदाघोरध्वनी, संयुगे, सति, सीरी, सत्वरम् , आगतः, तस्य, अग्रतः, सारः, चिरम् , अभून् , तु, हलिना, प्रियशि- ध्यताम् , आलम्ब्य, रहसि, संज्ञा, आहिता, कुरूत्तमः, याम् , आसाथ, दुःशास. नारी, प्रतिकृतिम् , गतः बलरामसाहाय्येन दुर्योधनो विजय्यभूदित्याह-तस्मिन्निति । तस्मिन् अतिविकटे, कौरवभीमयोः, गुरुगदाघोरध्वनौ=गुर्वो महतो चासौ गदा तस्य घोरध्वनिः विकटशब्दो यत्र तस्मिन् , संयुगेसमामे, सति, श्लोकस्य मध्य एव द्रौपदीवचनं सहसेति, राक्षसवचनं कथमिति । सी. रो-बलभद्रः, सत्वरम् शीघ्रम्, आगतः ।युद्धापूर्वमेव तीर्थयात्रार्थ गतो बलभद्र- स्तस्मिन्नेव काले देवात्कुरुक्षेत्र भागत इति भावः । तस्य% बलभद्रस्य, अग्र- त:=पुरस्तात् , चिरम् , सगर युद्धम् “सङ्गरो युधि चापदि" इति मेदिनी । विषय में कुछ भी सुनने के लिए यह समय मैं दे रहा हूँ ॥ १५ ॥ राक्षस-सुनिये :- दुर्योधन और भीम को भीषण गदाध्वनिपूर्ण उस रणभूमि में....... द्रौपदा-(शीघ्र ही उठ कर ) कहो फिर क्या हुआ ? राक्षस-(मन ही मन ) किन प्रकार इन दोनों को मूर्छित करुंगा (प्रकट रूप से ) शीघ्र ही संकर्षण [ बलराम ] पहुँच गये। उनके समक्ष प्रभूतकाल वेणीसंहारं नाटकं- [षष्ठः- . मालम्ब्य प्रियशिष्यतां तु हलिना संज्ञा रहस्याहिता यामासाद्य कुरुत्तमः प्रतिकृति दुःशासनासै गतः ॥ १६ ॥ युधिष्ठिरः-हा वत्स, वृकोदर । ( इति मोहमुपगतः।) द्रौपदी-(क) हाणाह भीमसेण, हा मह परिभवपडीमारपरिवत्त. जोविम, जडासुरवमहिडिम्बकिम्मीरकीचमजरासंधणिसूदण, सोम. (क) हा नाथ भीमसेन, हा मम परिभवप्रतीकारपरित्यक्तजीवित, जटासुरबकहिडिम्बकिर्मीरकीचकजरासंधनिषुदन, सौगन्धिकाहरणचाटु- अभूत् , तु=किन्तु, हलिना= वलभद्रण, प्रियशिष्यताम् =प्रियः शिष्यो यस्य, अपवा प्रियश्चासौ शिष्यः, तस्य भावः ताम् , दुर्योधनो बलरामस्य प्रधान. शिष्य आसोदित्यधिकः स्नेहस्तति भावः। मालम्ब्य= संगृह्य, रहसि= विविक्ते, संक्षा=सतः, आहिता दत्ता, कुरुत्तमः कुरुषु श्रेष्ठः, याम् = संज्ञा, सङ्केतम्, मासध-प्राप्य, दुःशासनारौ दुःशासनशत्री, भीम इत्यर्थः । प्रतिकृतिम् प्रतिक्रियाम्, दुःशासनहननस्येत्यादिः गतःप्राप्तः । दुःशासना- प्रजेन भीमो हत इति भावः । शार्दूलविक्रीडितं छन्दः ॥ १६ ॥ मम, परिभवप्रतीकारत्यक्तजीवित-परिभवस्य वनकेशाकर्षणजन्यति. रस्कारस्य यः प्रतीकारो प्रतिक्रिया तदर्थ परित्यक्तं जीवितं प्राणा येन सः तत्सम्बो- जटेति षटासुरादयो राक्षसविशेषाः, कीचकः विराटस्य श्यालः, जरासन्धो मगधराजः, एतेषामपि यो हन्ता सोऽपि दुर्योधनेन हत इत्याश्चर्यमितिगूढामि- प्रायः । सौगन्धिकाहरणचाटुकार= सौगन्धिकस्य शुक्लकारस्य आहरणेन तक संग्राम होता रहा । हलधर ने शिष्य का पक्षपात करके एकान्त में संकेत किया। जिसे प्राप्त करके कौरवेश्वर [ सुयोधन ] दुश्शासन के शत्रु का प्रतिकार [बदला लेना ] करने के लिए कटिबद हो गये ॥ १६ ॥ युधिष्ठिर-हाय ! वत्स भीम !! ( यह कह कर मूर्छित हो जाते हैं) द्रौपदी -हाय नाष भीमसेन; हाय, मेरे अपमान का बदला लेने में अपने प्राण के छोरने वाले; हाय बटासुर, बक, हिडिम्ब, किर्मीर, कीवक और जरासंध के संहारक, तथा सुगन्धित कमलपुष्पों को देकर प्रसम रखने वाले।

बा] प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाबयोपेतम् । ३४५ धिमाहरणबाडुमार, देहि मे पडिवमणम् । ( इति मोहमुपगता।) कच्चुकी-(सानम् । ) हा कुमार भीमसेन, धार्तराष्ट्रकुलकमलिनी. प्रालयवर्ष, (ससंभ्रमम् । ) समाश्वसितु महाराजः । भद्रे, समाश्वासय स्वामिनीम् । महर्षे, त्वमपि तावदाश्वासय राजानम् । राक्षस:-(स्वगतम् । ) माश्वासयामि प्राणान्परित्याजयितुम् । (प्रकाशम् । ) भो भीमाग्रज, क्षणमेकं चीयतां समाश्वासः। कथाव- शेषोऽस्ति । युधिष्ठिरः-( समाश्वस्य । ) महर्षे, किमस्ति कथाशेषः । कार, देहि मे प्रतिवचनम् । चाटु इष्टं करोति यस्तत्सम्बोधने, प्रतिवचनम् = प्रत्युत्तरम् । धार्तराष्ट्रकुलकमलिनीप्रालयेवर्ष = धार्तराष्ट्रकुलमेव कमलिनी पद्मं तत्र प्रालेयस्य हिमस्य वर्षक!, पचादिस्वादच्प्रत्ययः । धृतराष्ट्रकुलविनाशने कयलवन- विनाशकतुषारतुल्यस्त्वमिति भावः । भद्रेचेटि, तत्रभवतीम् = पूज्याम् । राक्षसस्यामीरन्तु प्राणत्याजनमेवात आह-माश्वासयामोति । चीय- ताम् = संगृह्यताम् , कथावशेष:= कथनावशिष्टम् । मुझे उत्तर दीजिए । ( मूर्छित हो जाती हैं) कञ्चुकी-(भासू भरकर ) हाय कुमार भीमसेन; धार्तराष्ट्र [ कोरव ] वंशकमलिनी के लिए हिमपात सदृश ! ( विह्वल होकर ) महाराज धैर्य धारण कीजिए । कल्याणि । स्वामिनी को धैर्य धारण कराओ। तपस्विन् । बाप भी महाराज को सान्वना दीजिए। राक्षस-(मन ही मन) प्राणों का परित्याग करा देने के लिए सान्त्वना दूंगा । (प्रष्ट रूप से ) ऐ भीम के ज्येष्ठ भ्रात ! क्षण भर के लिए धैर्य धारण कीजिए । सन्देश का अन्त हो ही रहा है। युधिष्ठिर-(चैतन्य होकर ) भगवन् ! कहिए कथा का भवशिष्ट भाग क्या है?

३४६ वेणीसंहारं नाटकं- षष्टा- बाष्पं तमाश्रु तत्, द्रौपदी-(क) (प्रतिबुद्धा।) भगवं, कहहि कीदिसो कहासेसो त्ति । कन्चुकी-कथय कथय । राक्षस:-ततश्च हते तस्मिन्सुक्षत्रिये वीरसुलभां गतिमुपगते स. मप्रसंगलितं भ्रातृवधशोकजं बाप्पं प्रमृज्य प्रत्यप्रक्षतजच्छटाचचितां तामेव गदां भ्रातृहस्तादुयत्नादाकृष्य निवार्यमाणोऽपि संघित्सुना वासुदेवेन मागच्छागच्छेति सोपहासं भ्रमितगदाशङ्कारमूच्छितग- म्भीरवचनध्वनिनाहूयमानः कौरवराजेन तृतीयोऽनुजस्ते किरीटी योद्धमारब्धः। अकृतिनस्तस्य गदाघातानिधनमुत्प्रेक्षमाणेन कामपाले. (क) भगवन, कथय कीदृशः कथाशेष इति । वीरसुलभाम् = वीरप्राप्याम् , सझाममृत्युरूपामित्यर्थः । उपगते प्राप्ते, समप्रसङ्गलितम् = समर्प निखिलं गलितं निःसृतम्, भ्रातृवध शोकजम् = अमजविनाशजन्यो यः शोकः तज्जन्यं यद् प्रमृज्य%सम्प्रोछय, प्रत्यप्रक्षतजच्छटार्चिताम् = प्रत्यप्रम् भभिनवम् सद्यो निःसृतमित्यर्थः, यत् क्षतजं रुधिरम् तस्य या छटा समूहः तया चर्चितो व्याप्ताम् । यत्नादिति-यत्ने हेतुः मृतहस्ताद् गृहीतत्वम् । निवार्यमाणः = निषिध्यमानः सोपहासम् = निन्दावाचकशब्दम- हितम् , भ्रमितगदाझङ्कारमूच्छितगम्भीरवचनध्वनिना=भ्रमितगदाया प्रकारेण करणभूतेन मूर्छितम् अधः कृतं गम्भीरवचनं धीरवाक्यं येन का स चात्यौ ध्वनिस्तेन करणभूतेन, केवलं गदाझङ्कार एव, श्रूयत इति भावः । तृतीय इति स्वमादाय तृतीय इत्यर्थः । किरीटी-अर्जुनः, मतिना अनिपुणत्य, गदा युद्धोऽनभिज्ञस्येत्यर्थः । निधनम् मृत्युम् उत्प्रेणमाणेन-सम्मावयता, काम- द्रौपदी-भगवन् । कहिए किस प्रकार कथा का अवशिष्टीश है। कचकी-कहिए कहिए। राक्षस-अनन्तर उस क्षत्रियोत्तम के मर कर वीरोचित गति को प्राप्त होने पर भ्रातृवध के शोक से निकली हुई सम्पूर्ण अश्रुधाराओं को पोंछकर शीघ्र के प्रहार से टूटे फूटे हुए बों से बहने वाले रक को छटा से रजित उसी भीम की गदा को हाथ से खींच कर पन्धि करने के इच्छुक बासुदेव के द्वारा मना करने भकः] प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् । ३४७ तदेव नार्जुनपक्षपाती देवकीसूनुरतिप्रयत्नात्स्वरथमारोप्य द्वारकां नीतः । युधिष्ठिरः-साधु भी मर्जुन, तदैव प्रतिपन्ना वृकोदरपदवी गाण्डीवं परित्यजता। महं पुनः केनोपायेन प्राणापगमनमहोत्सव मुत्सहिये। द्रौपदी-(क)हा णाह भीमसेण, ण जुतं दाथि दे कणीप्रसंभादरं असिक्निदं गदाये दारुणस्स सत्तु महिमुहं गच्छन्तं उवेक्खिदुम् । (मोहमुपगता ।) (क) हा नाथ भीमसेन, न युक्तमिदानीं ते कनीयांसं भ्रातरमशिक्षित गढ़ायां दारुणस्य शत्रोरभिमुखं गच्छन्तमुपेक्षितुम् । पालेन बलभद्रेण, देवकीसूनुः = कृष्णः, नीत हात मुख्य कर्मणि क्तप्रत्यया- स्कृष्णः, इति प्रथमान्तम् , बलरामः कृष्णं नीत्वा द्वारको गत इति भावः । व= गदाग्रहणसमय एव, अथवा भीममृत्य समय एव, प्रतिपन्ना- प्राप्ता, वृकोदरपदवी = भीमवर्ती स्वर्गमित्यर्थः । गाण्डीवं परित्यजतेति- एतेन यदि त्वया गाण्डीवो न त्यक्तः स्यात्तदा तवैव विजयः स्यादतस्त्वमपि भोमनरणजन्यदुःखादेव मृत इति घनितम् । प्राणापगमनमहोत्सव-प्राणाप. गमनं प्राणत्यागः तदेव महोत्सवः तम् , उत्साहिये= करिष्ये । उपेक्षितुम् = औदासीन्यं दर्शयितुम् । परभी आप के तीसरे भाई अजुन ने 'आमा आओ' इस प्रकार के उपहास के साथ घुमाये जाते हुए गदा को भन्कार से विमिश्रित गम्भीर वाणी में कुरुराज के द्वारा ललकारे जाने पर युद्ध करना प्रारम्भ कर दिया । युधिष्ठिर-धन्य अर्जुन धन्य ! गाण्डीव धनुष का परित्याग करते हुए उसी क्षण वृकोदर की उपाधि तूने प्राप्त कर लिया और मैं किस उपाय से प्राण छोड़कर हृदय को धैर्य बँधाऊँगा। द्रौपदी-हाय नाथ भीमसेन | प्रबल शत्रु के सम्मुख जाते हुए गदायुद्ध में अनभिज्ञ अपने कनिष्ट भ्राता की उपेक्षा करना तुम्हारे लिए उचित नहीं । (यह कह कर चेतना रहित होजाती हैं) ३४० वेणीसंहारं नाटक- [षष्ठः- राक्षसः-ततश्चाहं- युधिष्ठिरः-भवतु मुने, किमतःपरं श्रुतेन । हा तात भीमसेन, कान्तारव्यसनबान्धव, हा मच्छरीरखितिविच्छेदकातर, जतुगृहवि. पत्समुद्रतरणयानपात्र, हा किीरहिडिम्बासुरजरासंधविजयमल्ल, हा काचकसुयोधनानुजकमालिनीकुखर, हा धूतपणप्रणयिन्, हा कौरववनदावानल, निर्लजस्य दुरोदरव्यसनिनो वत्स त्वया सीदता भक्त्या मे समदद्विपायुतबलेनाङ्गीकृता दासता । धूतपणप्रणयिन् = द्यूते अक्षक्रीडायाम् पणः उत्सृष्टधनतुस्यः अत एक प्रणयी स्नेहपात्रम् तत्सम्बोधने, छूते स्वीयमेव वस्तु पीक्रियत इति भावः । कौरववनदावानल = कौरवा एव वनं तस्मिन् , दावानल बनामितुल्य । मन्वयः-(हे) वत्स |, दुरोदरव्यसनिनः, निर्लज्जस्य, मे, भक्त्या, समदद्विपायुतबलेन,सीदता, त्वया दासता, अजीकृता, अद्य, त्वयि, तदधिकम्, मया, कि नाम, अपकृतम् , येन, निवर्ललम् , भवान्धवम् , अनाथम् , माम् , सपदि, स्वक्त्वा, दूरम् , गतः, असि ॥१७॥ इदानी कमपराध मत्वा त्वं गत इत्याह-निर्लज्जस्येति । वत्स-प्रिय, दुरोदरव्यसनिनः =दुरोदरे द्यूते व्यसनी आसक्तः तस्य, "ते दुरोदर" मित्यमरः । अत एव निर्लजस्य=त्रपारहितस्य, मे-मम, भक्त्या=अतिश्रदया, समदद्विपायुतबलेन =समदाः मत्ता ये द्विपाः हस्ति. नः तेषाम् , अयुतं दशसहस्राणि, तस्य यदलं तत्तुल्यं बलं यस्य तेन, तथापि सीदताः =क्लिश्यता, त्वया, दासता=मृत्यत्वम् , भीकता, छूते हारितेन राक्षस-इसके अनन्तर मैंने... युधिष्ठिर-बस, तपस्विन् । रहने दीलिए इसके आगे सुनने से क्या प्रयो. बन ! हाय भाई भीमसेन, हाय गैम वनों के पथप्रदर्शक, हाय मेरे शरीर को स्थिति के भा के लिए कायर, हाय लाक्षागृह के कष्ट रूपी समुद्र से पार लगाने वाले अळयान [ बहाब ] हाय किमार, हिडिम्बासुर, और जरासन्ध पर विजय प्राप्त करने वाले योद्धा, हाय कीचक और सुयोधन के भ्राता रूपी कमलवन के मत्त माता! हे वत्स ! मतवाले दश हजार हाथियों के बल से सम्पन ने उस .

म] प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयापेतम् । ३४९ - कि नामापकतं मया तदधिकं त्वय्यध निर्वत्सलं त्यक्त्वाऽनाथमबान्धवं सपदि मां येनासिदूरंगतः ॥१७॥ द्रौपदी-(क)संज्ञामुपलभ्योत्थाय च ।) महाराम किं पदं वट्टइ । युधिष्ठिरः-कृष्णे. किमन्यत् । स कोचकनिषूदनो बकहिडिम्बकिर्मीरहा (क) महाराज, किमेतद्वर्तते। दुर्योधनस्य दासत्वमजीकृतम् , अथवा गुप्तवाससमये विराटस्य, मद्य=इदानीम् अस्मिन्नहनि वा, तदधिकम् = दासताऽधिकम् , त्वयि भीमे, मया, किनाम, अपकृतम् , न किमपीत्यर्थः । येन = यत्कारणेन, निर्वत्सलम् = भ्रातृस्नेहरहित. म् , अबान्धवम् बन्धुरहितम् , अत एव अनाथम् , माम् , सपदि =शी. घम् , त्यक्त्वा, दूरम् =विप्रकृष्टम् गतः, असि । अत्र विशेषणस्य साभिप्रायकत्वास्परिकरोऽलङ्कारः। शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ १७॥ एतद् मुनिभिरुक्तम्, किंवर्तते किमर्षकमस्ति, अस्य कोऽभिप्राय इत्यर्थः। मन्वयः-सः, कोक्कनिषूदनः, वहिडिम्बकिनौरहा, मदान्धमगधाधिपद्वि. रदसन्धिभेदाशनिः, गदापरिधशोमिना, भुजयुगेन, तेन, अन्वितः, तव, प्रियः, मम, अनुजः, अजुनगुरुः, अस्तम् , गतः, किळ ॥ १८ ॥ मुनिभिरुक्तस्याभिप्रायमेवाह-स कीचकेति । सःसर्वचनवेद्यः, 'कीचकनिषूदनः विराटश्यालस्य हन्ता, बकहि- समय जुए के व्यसन में रत अतएव निर्लज्ज मेरी किरता को बादर के साथ स्वीकार किया था उससे अधिक मैंने तुम्हारा क्या अपकार किया है कि हे नाथ! मुझे मेरे कुटुम्बियों के साथ छोड़कर शीघ्र ही चले जारहे हो । आज वह तुम्हारा प्रेम कहाँ है ? ॥ १७ ॥ द्रौपदी-(चैतन्य होकर और उठ कर ) महाराज यह क्या है ? युधिष्ठिर-कृष्णे और क्या है ? : वह कोचक निहन्ता बक, हिडिम्ब और किमार घाती; मदोन्मत्त मगधराज रूप बारण [ हाथी ] के हड्डियों की सन्धियों को भग्न करने में वज के सदृश - ३५० वेणीसंहारं नाटक- [षष्ठः- मदान्धमगधाधिपद्विरसंधिभेदाशनिः । गदापरिघशोभिना भुजयुगेन तेनान्वितः प्रियस्तव ममानुजोऽर्जुनगुरुर्गतोऽस्तं किल ॥ १८ ॥ द्रौपदी-(क)णाह भीमसेण, तुए किल मे केसा संजमिदम्बा । ण (क) नाथ, भीमसेन, त्वया किल मे केशाः संयमितव्याः । न युक्तं वीरस्य क्षत्रियस्य प्रतिज्ञातं शिथिलयितुम् । तत्प्रतिपालय मां यावदुपसमि। डिम्बकिर्मारहा=वकासुरहिडिम्बासुरकिीनामकराक्षसानो हन्ता, मदान्धम. गधाधिपद्विरदसन्धिभेदाशनिः =मदान्धो यो मगधाधिपः जरासन्धः स द्विरदः हस्ती इव, उपमितसमासः । तस्य सन्धिभेदे जराराक्षसीकृतसंश्लेषस्य भेदने अशनिः वज्र इव । अनेन विशेषणत्रयेण महपराकमिणो वधो जात इत्ये को- महारवेदे हेतुः । गदापरिधशोभिना=गदा परिघ इव तेन शोभते इति तथा भूतेन, तेन - प्रसिद्धन, भुजयुगेन युगः रथाकाष्ठविशेष इव भुजः तेन, अथवा भुवयुग्मेन "यानाद्यले युगः पुसि युग युग्मेकृतादिषु" इत्यमरः । अन्वि- तः। खेदे द्वितीय हेतु माह-तवेति । तवरियाः, प्रियः-स्नेहो तं विना त्वमपि जीवितुं न शक्नोषीति भावः । तृतीयमाह-ममेति । मम, अनु. जा-कनिष्ठभ्राता, कनिष्ठम्रातयंतीव स्नेहो भवतीति तदभावेऽहमपि जीवितुं न शक्नोमीति भावः। चतुर्थहेतुमाह-अर्जुनेति । अर्जनगुरुः भर्जुनस्य गुरुः श्रेष्ठः श्रेष्ठस्य विपत्तौ स्वयमपि विपन्न एवेति भावः । एतेन नकुलसहदेवावपि न जीवितुं शक्नुत इति ध्वनितम् । अस्तम%विनाशम् , गतः, मिल इति सम्भावनायाम् "वार्ता सम्भाव्ययोः किल" इत्यमरः । तथा चैतद्वचसा सम्भावयामि भीमस्य मृत्युमिस्याकूतम् । अत्र द्वितीय चरणे लुप्तोपमाऽलङ्कारः, चतुर्थे, उल्लेखः। पृथ्वी छन्दः॥१०॥ संयमयितव्याः बन्धनीयाः । शिथिलयितुम् - उपेक्षितुम् , एतेन गदा और मुद्गर से सुशोभित दोनों बाहुओं से युक्त बापका प्रियतम, मेरा कनिष्ट भ्राता तथा अर्जुन का ज्येष्ठ भ्राता [ भोम ] आज अस्त होगया ॥ १८ ॥ द्रौपदी-स्वामिन् वृकोदर । मेरी वेणी आप को बाँधना है। बीर क्षत्रिम ।

बहः] प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् । ३५१ जुत्तं वीरस्स खत्तिमस्त पडिण्णादं सिढिलेदुम् । ता पडिवालेहि मं जाव उवलप्पामि । (पुनर्मोहमुपगता।) युधिष्ठिरः-(आकाशे।) मम्बपृशे, श्रुतोऽयं तव पुत्रस्य समुदाचारः। मामेकमनाथं विलपन्तमुत्सृज्य कापि गतः। तात जरासंधशत्रो, कि नाम वैपरीत्यमेतावता कालेनाल्पायुषि त्वयि समालोकितं जनेन । मथवा मयैव बहूपलब्धम् । दत्त्वा मे करदीकृताखिलनृणां यन्मेदिनी लजसे प्रतिज्ञापूर्ति करिष्यस्येवेतिध्वनितम् । उपसमि=समीपमागच्छामि । समुदाचार:= व्यवहारः, इत्थं न कर्तव्यं तेनेति भाषः । मल्पायुषिः अल्पदिवसं जीविनि, वैपरीत्यम् = चिराव्युष्ट्वविरुद्धसूचकम् , किं नाम, समालो. कितं, बनेनेत्यन्वयः । उपलब्धम् = प्राप्त दृष्टमिति यावत् । अन्वयः-करदीकृताखिलवाम् , मेदिनीम् , मे, दत्त्वा, यत् , लज्जसे, मया, छूते, पणीकृतोऽपि, यच्च, न, क्रुध्यति, हि, प्रीयसे, मम, स्थित्यर्थम् , मरयराजभवने, यत् , सूदताम् , प्राप्तः, असि, (हे) वत्स ?, ते सहसा, विनश्व- रस्य, एतानि, चिहानि, दृष्टानि ( मया) ॥ १९ ॥ किमुपलब्धमित्याह-दत्त्वेति । करदीकृताखिलनृपाम= करदीकृताः अखिलनुपा यस्याम् , मेदिनी- म्=पृथ्वीम् , मे=मह्यम् , दत्वाप्रदाय, यत् लज्जसे =त्रपसे, प्रौढिस्थाने. के लिए प्रतिज्ञा ढीली करना उचित नहीं अतः मैं आप के समीप आरही हूँ बाप अपनी प्रतिज्ञा पूर्ण कीजिए । (फिर मूर्छित हो जाती हैं) युधिष्ठिर-(आकाश को और देखकर ) मातः पृथे । [ कुन्ति ! ] यह अपने पुत्र का दुःखद वृत्तान्त मुनों ! मुझ असहाय को अकेला विलखते हुए छोड़कर वह न मालूम कहां चला गया ? हेतात जरासन्ध के शत्रु ! आप के इतने हो समय के अल्पायु में लोगों ने क्या उलटा विचाराथा अथवा मैंने ही बहुत सा वैपरीत्य पाया था। कर न देने वाले समग्र भूमण्डल के राजाओं को करदाता बनाकर पृथ्वी को मुझे भपित करने में तुम्हे संकोच होता था। जुए में भी मैंने जो बाजी लगादिया ३५२ बेणीसंहारं नाटकं- [ षष्ठः- पुते यच्च पणीकृतोऽपि हि मया न क्रुध्यसि प्रीयसे । स्थित्ययं मम मत्स्यराजभवने प्राप्तोऽसि यत्सूदतां वत्सैतानि विनश्वरस्य सहसा दृष्टानि चिह्नानि ते ॥१६॥ मुने, किं कथयसि। (तस्मिन्कौरवभीमयोः' (६।१६) इत्यादि पठति।) राक्षसः एवमेतत् । युधिष्ठिरः -धिगस्मद्भागधेयानि । भगवन्कामपाल, कृष्णाप्रज, ऽपि विनया बज्जेति भावः । मया, धूते, पणीकृतःलहीकृतः (परळ) इति प्रसिद्धः। न, क्रुभ्यसि, हि-यतः प्रीयसे =प्रसन्न आयोः, वर्त. मानसामीप्ये लट् । मम, स्थित्यर्थम् =प्रच्छन्ननिवासाय, मत्स्यराजभव- ने= विराटगृहे, यत्, सूदताम् । मोदनिकत्वम् पाचकत्वमित्यर्थः । प्राप्तः, असि "मुदा मौदनिका गुणा" इत्यमरः । असि, हे वत्स! सहसा-सत्वरं, विनः श्वरस्य नाशं प्राप्नुवतः, अल्पायुष इत्यर्थः। एतानि पूर्वकथितानि. अति. नम्नवादिसूचकानि, चिहानि-लक्षणानि, दृष्टानि, मयेत्यध्याहारः। गुणवतो न चिरायुष्ट्वं भवतीति लोके प्रसिद्ध, तथाचाधिकगुणवता त्वया कथं चिरजीविना भ. वितव्यमिति भावः । शार्दूलविक्रीडितं छन्दः ॥ १९ ॥ किमिति = मम वत्सस्य मरणे बलभद्रो हेतुरिति कषयमीत्यर्थः । एवम् = यदुक्तं मवद्भिस्तदेव, एतत्-मम कथनम् । कृष्णाप्रजेति । कृष्णाप्रजेत्यनेन यदि भवान् कृष्णप्रसस्तदेवं न करणीय कृष्णस्य मदनुजमित्रत्वादिति सूचितम् । उस पर भी तुम अप्रसन्न न हुए प्रत्युत प्रसन्न हुए। मेरी जीविका निर्वाह के लिए मत्स्य देश के राजा विराट ] के यहाँ रसोइया का कार्य अपने ऊपर उठाया। भाई। ये सब लक्षण तुम्हारे एकाएक संसार से चले जाने के थे ॥ १९ ॥ मुने ! क्या कह रहे हो ? (तस्मिन् कौरव भीमयोः अं• ६ श्लो. १६ को पढ़ते हैं) राक्षस-ठीक यही गत है। युधिष्ठिर-हम लोगों के भाग्य को धिक्कार है। भगवन् कामपाल [.बलराम ] श्रीकृष्ण के ज्येष्ठ भ्रात तथा सुभद्रा के भ्रात ।

बह] प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् । ३५३ . . सुभद्राभ्रातः, शातिप्रीतिर्मनसि न कृता क्षत्रियाणांन धर्मों रूढं सख्यं तदपि गणितं नानुनस्यार्जुनेन । तुल्यः कामं भवतु भवतः शिग्ययोः स्नेहबन्धः कोऽयं पन्था यदसि विमुखो मन्दभाग्ये मयीत्थम् ॥२०॥ अन्वयः-मनसि, ज्ञातिप्रीतिः, ( त्वया)न, कृता (इदम् ) क्षत्रिया- णाम् , धर्मः, न, अनुजस्य, मे, अनुजे. ( यत् ) रूढम् , सख्यम् , तदपि, न, गणितम् , भवतः, शिष्ययोः, स्नेहबन्धः, तुन्यः, कामम् , भवतु, मन्दमाग्ये, मयि, त्वम् , यत् , विमुखः बसि, अयम् , कः, पन्थाः (अस्ति)॥२०॥ तत्पक्षपातकारणाऽभावेऽपि कथं पक्षपातः कृत इत्याह-ज्ञातिप्रीतिरिति । मनसिः = अन्तः करणे, सातिप्रीतिः =बान्धवस्नेहः भीमस्य ते पितृष्वने. यतया ज्ञातित्वमित्यभिप्रायः । त्वया, न, कृताभाचरिता, ( सङ्केतकरणम् ,) अत्रियाणाम् राजन्यानाम् , धर्म: युक्ताचारः, न, (तव) मनुजस्य-कनिष्ठ. मातुः, में =मम, अनुजेवरजे, ( यत् ) रूढम् प्रसिद्धम् , सख्यम् = सौहार्यम् , तदपि, नः गणितम् , अनुबसुहृदि अणुरपि दया स्वया कार्येति भावः । भवत:== तव, शिष्ययोः= छात्रयोः, भीमदुर्योधनयोरित्यर्थः । स्नहबन्धः प्रीतिदृढता, तुल्यः समः, काममयथेच्छम् , भवतु =तिष्ठतु तथा च पक्षपातोऽयुक्त इति मावः। अपक्षपातकारणेषु सत्स्वपि पक्षपातकरणे स्वयमेव कारणमाह-मन्दभाग्य इति । मन्दाग्ये, मयि = पुधिष्ठिरे, यत् , त्वम् , विमुखः प्रतिकूलः, असि, भयम् , कः, पन्याः=मार्गः । मम मन्दभाग्य- स्वहेतुनाऽनुचितमार्ग मासादितो भवतेतिभावः । अत्र विमखनिरूपितहेतोः प्रदार्थत्वेन काव्यलिङ्गमलङ्कारः । मन्दाक्रान्ता छन्दः ॥ २०॥ सम्बन्धियों के प्रति सद्व्यवहार पर तो आप ने ध्यान ही नहीं दिया, क्षत्रियधर्म का पालन नहीं किया। और अर्जुन के साथ जो भापके कनिष्ठ भ्राता की घनिष्ठ मित्रता है उसको तृण बराबर भी आपने नहीं समझा दोनों शिष्यों में समान ही प्रेम होना चाहिए था । यह कौन था मार्ग है जो मुझ अभागे से इस प्रकार भाप रुष्ट हो गये हैं ? ॥ २० ॥ ।आपका २३ वे ३५४ वेणीसंहारं नाटक- [षष्ठः- (द्रौपदीमुपगम्य ।) मयि पाञ्चालि. उत्तिष्ठ। समानदुःखावेवावां भवावः। मूर्च्छया किं मामेवमतिसंधत्से । द्रौपदी-(क)(लब्धसंज्ञा ।) बन्धेदु णाहो दुजोहणरुधिलाइण हत्येण दुस्सासणविमुकं मे केशहत्थम् हले बुद्धिमदिए, तव पचक्खं एव्व णाहेण पडिण्णादम् । (कल्चुकिनमुपेत्य ।)मज, किं संदिट्ट दांवमे (क) बनातु नाथो दुर्योधनरुधिराम्रण हन्तेन दुःशासनविमुक्तं मे केश- हस्तम्।हले बुद्धिमतिके, तव प्रत्यक्षमेव नाथेन प्रतिज्ञातम्। आर्य, कि संदिष्टं ताबन्मे देवेन देवकीनन्दनेन पुनरपि केशबन्धनमारभ्यतामिति । तदुप- उपगम्य-प्राप्य, समीपं गत्वेत्यर्थः । पाश्चालि= द्रौपदि । समान. दुःखौ = समानं दुःखं ययोः तो, तुल्यदुःखभागिनावित्यर्थः। नतु त्वमधिकदुःख भागिनी भव, तदेवाह-मूच्र्छयेति । माम=युधिष्ठिरम् , मतिसन्धत्से-सन्धा- नम् सम्मेलनम् तस्यातिक्रमणम् भतिसन्धानम् असम्मेलनम् मेद इत्यर्थः । अतु. ल्यत्वमिति यावत् । तत् करोषोति अतिसन्धासे, अल्पदुःखं करोषोति यावत् । तव भूयो भूयो मूर्छा भवति, मम तु न भवतीत्यल्पदुःखभागाहमितिगूढाभिप्रायः। दुःशासनविमुक्तम् = दुःशासनेन विमुक्तम् , विमोचितम् , अन्तर्भावि. तण्यर्थः । अथवा दुःशापनहेतुना विमुक्तम् अत्र पक्षे समासे क्लेशः, हेतुतृतीया- न्तेन प्रतिपदोकसमासाविधानात् । केशहस्तम् = केशसमूहम् , नाथ:= भीमः, दुर्योधनरुधिराद्रेण = दुर्योधनशोणितक्लिन्नेन हस्तेन = करेण, बध्ना तु । वीरप्रतिज्ञाया मिथ्याभवितुमनहत्वादितिभावः। ससाक्षिणी प्रतिज्ञाऽऽस्ति न कपोलकल्पितेत्याइ-तवेति । माय-कञ्चुकिन् ? सन्दिष्टम् = वाचिक प्रेषितम् , ( द्रौपदी के समीप जाकर ) भरी कृष्णे | उठिये, हम दोनों एक ही प्रकार के दुःख के भागी बनें। मूठित होकर इस प्रकार मुझसे अधिक दुःखी क्यों होती हैं? द्रौपदी-(होश में आकर ) नाथ । दुर्योधन के रक्त से छिपे हुए हाथ से मेरे केशपाश को, जिसे दुश्शासन ने खोल दिया है, सँवारिये बरी बुद्धि- मतिके तुम्हारे सामने ही स्वामी ने प्रतिज्ञा किया है। भार्या । देवकी के पुत्र .

प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् । ३५५ देवेण देवकीणन्दणेण पुणो वि केसबन्धन प्रारम्भीअदुत्ति । ता उत्र. देहि मे पुष्फदामाई । विरएहि दाव कबरीम् । करेहि भअवदो णारा. मणस्स वश्रणम् । ण क्खु सो भलीअं संदिसदि । अहवा किंमए सं. तत्ताए भणिदम् । अचिरगदं अजउत्तं अणुगमिस्सम् । (युधिष्टिरमुपग- म्य।) महाराश्र, मादीवम चिदाम् । तुमं वि खत्तधम्म अणुबन्धतोए- व्व णाहस्स जीविदहरस्स अहिमुहो होहि । महवा जं दे रोमदि । युधिष्ठिरः-युक्तमाह पाञ्चाली । कञ्चकिन , कियतामियं नय में पुष्पदामानि । विरचय तावत्कवरीम् । कुरु भगवतो नारायणस्य वचनम् । न खलु सोऽलीकं संदिशति । अथवा किं मया संतप्तया भणितम् अचिरगतमार्यपुत्रमनुगमिष्यामि । महाराज, आदीपय चिताम् त्वमपि क्षत्रधर्ममनुबधन्नेव नाथस्य जीवितहरस्याभिमुखो भव । अथवा यत्ते रोचते। सन्देशमेवाह-कशेति । तत् = तस्मात् उपनय =आनय, पुष्पदामानि% पुष्पगुच्छान् , कवरीम् केशवेशम् , केशानां संनिवेशविशेषम् । अलीकम- मिथ्या। अतिसन्तप्त्या अतिदुःखितया, किम् = उपनय पुष्पदामानीत्यादि, यदुकं मया कवरीविरचनादि तद्दुःखिततयोकं नतु तत्तव्यमितिभावः । अचिर- गतम् = सपदि मृतम् , अनुगमिष्यामि = अनुवजनं करिष्यामि, सहमपि निय इत्यर्थः । तदेवाह-आदीपयेति । आदीपय - प्रज्वालय, क्षत्रियध. मम् युद्धम् , युद्धे प्राणत्यागं वा, जीवितहरस्य प्राणहरस्य । ते भगवान् वासुदेव ने क्या सन्देश दिया था-फिर भी केश संवारना प्रारम्भ कर दीजिए ? अतः मेरे लिए कुसुमे की माला ला दे। मेरी वेणी सुधार दे। भगवान् वासुदेव के वचन की पूर्ति कर । वे असत्य संदेश कदापि न देंगे। अथवा शोक से विदग्ध मैंने क्या कहा ? शीघ्र ही स्वर्ग सिधारे हुए भार्यपुत्र के यहाँ मैं जाऊँगी । ( युधिष्ठिर के समीप जाकर ) महाराज | चिता चला दीजिए । आप भी क्षत्रियधर्म को ध्यान में रखते हुए स्वामी के प्राणहरण करने वाले के सम्मुख डाटये । अथवा को भापको अच्छा लगे वह कीजिए। युधिष्ठिर पाबालकुमारी ने ठीक कहा । कन्चुकिन् । चितानिर्माण ३५६ वेणीसंहारं नाटकं- [पष्टः- अप- तपस्विनी चितासंविभागेन सहवेदना । ममापि सज्यं धनुरुपनय । मलमथवा धनुषा। तस्यैव देहरुधिरोक्षितपाटलानी. मादाय संपति गदामपविद्धचापे। तुभ्यम् , रोचते=इयो भवति । तपस्विनी पतिव्रता,चितासंविभागेन-चितामेवनद्वारा, सत्यवेदना, नाथ. मरणअन्य दुःखसहनयोग्या, क्रियताम् , स्वयेतिशेषः । सज्यम=गुणसहितम् , अलम् = व्यर्थम् , = व्यर्थम् , धनुषाचापेन, मन्वयः-तस्य, एव, देहरुधिरोक्षितपाटलाडीम् ,-गदाम् , भादाय, विद्धचापे, संयति, भ्रातृप्रियेण अर्जुनेन, अद्य, यत् , कृतम् , मम, अपि, तत् , एव, श्रेयः, हि, जयेन, कृतम् ॥ २१ ॥ गदायुद्धे धनुर्ग्रहणमयुक्तमिति गदामादायैव योद्धव्यमित्याह-तस्यैवेति । तस्य भीमस्य, एव, तस्येतत्पदार्थस्य समस्तघटकदेहाथै स्वस्वामिभावस. म्बन्धेनान्वयः, अभेदेनान्वयस्थल एवैकदेशान्वयस्यासाधुत्वात् । अतएव, शरैः शातितपत्र इत्यपि साधु, एतदेव स्पष्टमभिहितं व्युत्पत्तिवादे गदाधरमचायें. णेति । देहरुधिरोक्षितपाटलाङ्गीम् = देहस्य रुधिरेण पाटालानि ईषदकानि अङ्गानि अवयवा यस्यास्ताम् , गदाम् , मादाय-गृहीत्वा, मपविद्धचापे= अपविद्धः त्यक्तः चापः शरासनं यस्मिन् तस्मिन् , चापरहित इत्यर्थः। अपविद्ध. चापः, इति, अपविद्धचापमिति वा पाठं धृत्वा अवतरन्नित्यायध्याहारेण यस्मिन् कर्मणीतिव्याख्याय यथा स्यात्तथेति क्रियाविशेषणस्वप्रदर्शनेन वा व्याख्याने न युक्त पूर्वत्र, अध्याहारेऽप्रयोजनत्वात् उत्तरत्र स्ववचोव्याघातात् यद्यप्येकदेशान्वये गौरवमभ्युपेत्य कर्मणीत्यस्य क्रियामित्यर्थकरणेन समन्वेतुं शक्यते तथापि- कृधात्वर्थक्रियायामन्वयस्य नाटककृतामनभिप्रेतत्वात मदीयव्याख्याने तु गदायुद्धे धनुर्युद्धस्यायुतत्वेन अलमथवा धनुषेत्यतीव सजतं भवतीति । संय. करके इस तपखिनी को दुःख सहन करने योग्य बनाइए । प्रत्यञ्चा के साथ मेरा भी धनुष लाइये । अथवा धनुष की क्या आवश्यकता ? शरीर के रक से लिप्त अतएव गोहित [रक ] वर्णा उसी को गदा लेकर ..

महः ] प्रबोधिनी-प्रकाश टोकाइयोपेतम् । ३५७. भ्रातृप्रियेण कृतमद्य यदर्जुनेन श्रेयो ममापि हि तदेव कृतं जयेन ॥ २१ ॥ राक्षसः-( सविषादमारमगतम् ) कयं गच्छति भवत्वेवं तावत् ( प्रकाशम् ) राजन् , रिपुजयविमुखं ते यदि चेतस्तदा यत्र नत्र वा प्राणत्यागं कुरु । वृथा तत्र गमनम् । कच्चुकी-धिङमुने, राक्षससदृशं दृदयं भवतः । तिसंग्रामे, भ्रातृप्रियेण =भ्राता प्रियो यस्य तेन, अर्जुनेन, यत - कार्यम् , कृतम् = विहितम् , मम = युधिष्टिस्य, अपि, तत-धनुस्त्यागेन गदया युद्धम अथवा तदनन्तरं मरणम् , श्रेयः= श्रेष्टम् , हि यतः, जयेन =विजयेन कृतम् = व्यर्थम् , भ्रातरं विना जयस्यापि निष्फलत्वादिति भावः । अत्र करणम्प्रति हेतोः भ्रातृप्रियेणेति पदगतत्वेन काव्यलिशमलङ्कारः । वस. न्ततिलका छन्दः॥ २१ ॥ सविषादमिति-विषादं प्रति हेतुः यद्ययं तत्र गच्छेत्तदा भीमस्य दर्शना. न्मन्मायायाज्ञातत्वादस्य दुर्योधनप्रियं मरणं न स्यादिति । गच्छतीति, समरस्या- नमिति शेषः । पुनश्छलनार्थमाह-राजनिति । रिपुजयविमुखम् शत्रु जय- पराङ्मुखम् । चेतः= मनः, यत्र तत्रेति-कुत्रापि स्थान इत्यर्थः युद्धस्थाने गमनं वृथेति भावः। राक्षससदशम् = ऋषिजनेनातुल्यमित्यर्थः । व्याहृतम् = उत्तम् । धनुष को छोड़कर भातृस्नेहो अर्जुन ने बाज जो कुछ किया है वही कार्य मेरे लिए भी श्रेयस्कर है। विजय से कोई प्रयोजन नहीं ॥ २१ ॥ राक्षस-राजन् । शत्रु पर विजय प्राप्त करने के विरुद्ध यदि आपका विचार हो तो वहां कहीं भी प्राण छोड़ दीजिए। वहाँ [ रणभूमि में ] जाना व्यर्थ है। कञ्चुको-मुनि जी । भाप को धिकार है आपका हृदय तो राक्षस के समान मालूम पड़ता है।

३५. वेणीसंहारं नाटकं- [षष्ठः- राक्षस:-( सभयं स्वगतम् । ) किंक्षातोऽहमनेन । (प्रकाशम् । ) भोर कञ्चुकिन् , तयोर्गदया खलु युद्ध प्रवृत्तमर्जुनदुर्योधनयोः । जानामि च तयोर्गदायां भुजसारम् । दुःखितस्य पुनरस्य राजरपरमनिष्ट- श्रवणं परिहरनेवं ब्रवीमि । युधिष्ठिर:-(बाष्पं विसृजन् ।)साधु महर्षे, साधु । सुनिग्धम- भिहितम्। कन्चुकी-महाराज, किं नाम शोकान्धतया देवेन देवकल्पे. नापि प्राकृतेनेव त्यज्यते क्षात्रधर्मः । युधिष्ठिरः-आर्य जयंधर, समयम् =सभीति, प्रवृत्तम् प्रारब्थम् । तयोः = अर्जुनदुर्योधनयोः, भुजसारमबाहुवलम् , गदायुद्धेऽर्जुनो दुर्योधनं न जेतुं शक्नोतीति भावः । अपरम् = अर्जनस्यापि मृर रमदित्याकारकम् , परिहरन -पृथक्कुर्वन् , 'एवम्-वृथा तत्र गमनमिति, ब्रवीमिकथयामि । सुस्निग्धम् =स्नेहयुक्तम् , अभिहितम् = उकम् । शाकान्धतया शोकेन विवेकशून्यतया, देवकल्पेन ईषदूनो देव इति देवकल्पः 'ईषदसमाताविति कल्पप्रत्ययः । तेन, देवतुल्येनेत्यर्थः । देवेन = राज्ञा, प्राकृतेन = साधारणमनुष्येण, क्षात्रधर्मः =युद्धम् , साहसो वा। राक्षस-भयभीत होता हुआ मन ही मन ) क्या इसने मुझे जान लिया? (प्रकट रूप से ) ऐ कचुकिन् । उन दोनों अर्जुन और सुयोधन में गदायुद्ध प्रारम्भ हो गया । मैं गदायुद्ध में उन दोनों के बाहुबल को जानता हूँ और व्यथित हृदय इस राजा को एक दूसरे अनिष्ट संदेश के सुनने से दूर रखने के लिए इस प्रकार कह रहा हूँ। युधिष्ठिर-(भासू ढालता हुआ) साधु तपस्विन् । साधु मापने कल्याण की बात कही। कञ्चकी-महाराज | भाप देवताओं के सश होते हुए भी शोकान्ध होकर साधारण व्यक्ति की तरह क्यों क्षत्रिय धर्म का परित्याग कर रहे हैं ? युधिष्ठिर-आर्य जयन्धर !

म] प्रबोधिनी-प्रकाश टोकाइयोपेतम् । ३५६ शक्ष्यामि नो परिचपीवरबाहुदण्डौ वित्तेशशक्रवरुणाधिकवीर्यसारौ । भीमार्जुनौ क्षितितले प्रविचेष्टमानौ द्रष्टुं तयोश्च निधनेन रिपुं कृतार्थम् ॥ २२ ॥ अयि पाञ्चालराजतनये, मदुदुर्नयप्राप्तशोव्यदशे, यथा संदीप्यते पाच कस्तथा सहितावेव बन्धुजन समावयावः । मन्वयः परिघपावरबाहुदण्डो, विशिशकवरुणाधिकवीयसारी, (तथापि) क्षितितले, प्रविचेष्टमानी, भोमार्जुनो, तयोः, निधनेन, कृतार्थम् , रिपुम् , च, द्रष्टुम् , नो शक्ष्यामि ॥ २२ ॥ अन्यस्मात् कारणात्तत्र न गच्छामि भयादिति तु नेत्याह-शक्ष्यामीति । परिघपीवरयाहुदण्डौ परिघवत् पीवरौ मांसलो बाहुदण्डौ दण्डाकार- बाहू ययोः तो, विचेशशकवरुणाधिकवीर्यसारौ वित्तेशः कुवेरः शक इन्द्रः वरुणः अपी पतिः एताषामितरेतरयोगो द्वन्द्वः "सारो बले स्थिराशेच" इत्यमरः। तथापि, क्षितितले =भूनले प्रविचेटमानौ= चेष्टाशून्यौ, मृता- वित्यर्थः । भीमार्जुनौ, पुनः, द्रष्टुम् = विलोकितुम् , न, शक्ष्यामि समयों भविष्यामि, च पुनः, तयोः =भीमार्जुनयोः, निधनेन =मरणेन, कृतार्थम् = सिद्धप्रयोजनम् , पूर्णेच्छमिति यावत् । रिपुम् = शत्रम् , दुर्योधनम् , द्रष्टुम् , न, शक्ष्यामीत्यन्वयः । अतस्तत्र गमनं न श्रेष्ठमिति भावः । अत्र प्रथमचरणेसमासगतलुप्तोपमाऽलङ्कारः । वसन्ततिलका छन्दः ॥२२॥ मदुर्नयप्राप्तशोव्यदर्श = मद्दुर्नयेन मदीयदुराचारेण द्यूतकीडनरूपेण प्राप्ता शोच्या दशा स्थितिः यया तत्सम्बधने । मुद्राकारस्थूलभुजदण्डशाली, तथा धनेश [ कुबेर ] और इन्द्र के नगर में अपने पराक्रम को व्यक्त करने वाले भीम और धनञ्जय [ अर्जुन ] को भूमि पर लुठते हुए और उन दोनों के संहार से सफळमनोरथ शत्रु को देखने के लिये मैं समर्थ [कदापि ] नहीं हूँ ॥ २२ ॥ भरी दुपदपुत्रि। मेरी दुर्नीति के कारण शोचनीयाऽवस्था को प्राप्त होने वाळी। ज्यों ही अमि प्रज्वलित किया जाय त्योही हम दोनों एक साथ ही अपने सज्जनों के समीप पहुँच कर मिलें।

३६० वेणीसंहारं नाटकं- [ष:- द्रौपदी-(क)मज, करहि दारुसंचमम् । पजलीमदु चिदा । तुव- रदि मे हिप्र णाधं पेक्खिदुम् ( सर्वतोऽवलोक्य ।) कहं ण को कि णाधेण विणा महारामस्स वणं करेदि । हा वाह भीमसेण, तं एव्व पदं रामउलं तुए विरहिदं पडिमा वि संपदं परिहरदि। राक्षसः-सदृशमिदं भरतकुलवधूनां यत्पत्युरनुमरणम् । युधिष्ठिरः-महर्षे, न कधिच्छणाति तावदावयोर्वचनम् । तदिन्धनप्रदानेन प्रसादः क्रियताम् । (क) आर्य, कुरु दारुसंचयम् । प्रज्वाल्यतां चिता । त्वरते मे हृदय नाथं प्रेक्षितुम् । कथं न कोऽपि नाथेन विना महाराजस्य वचनं करोति । हा नाथ भीमसेन, तदेवेदं राजकुलं त्वया विरहितं परिजनोऽपि सांप्रतं परिहरति । दारुसञ्चयम् = काष्ठानामेकत्रीकरणम् , नाथम् = भीमम् , प्रेक्षितुम् द्रष्टुम् , मे, हृदयम्, त्वरते=शीघ्रता करोति नाथेन -मीमेन, वचनं करो. तीति-चिता न प्रज्वालयतीत्यर्थः । परिजन: सेवकः, परिहरति त्यजति । कि सशमित्याह यादति । पत्युः स्वामिनः, अनुमरणम् = स्वामि- मरणानन्तरं तेनैव सह स्वशरीरभस्मकरणम् । आवयोः = द्रौपदीयुधिष्ठिरयोः, इन्धनप्रदानेन = काष्ठदानेन, प्रसादः- प्रसनता। । द्रोपदी-भायं । काष्ठ [ लकड़ी ] एकत्रित कर गलिए । चिता जला दौथिए । प्रियतम को देखने के लिए मेरा मन अत्यन्त उत्कण्ठित हो उठा है। (चारों भोर देखकर) स्वामी [ भीम ] की अनुपस्थिति में महाराज की बाज्ञा का पालन कोई क्यों नहीं करता! हाय नाथ भीमसेन । यह वही राजवंश है [परन्तु] तुम्हारे बिना अब दासलोग भी उपेक्षा कर देते हैं [ माज्ञा नहीं मानते ] । राक्षस-पतिदेव के पश्चात् मर जाना रमणियों के अनुकूल ही है [अर्थात् जैसा विशुद्ध भरतवंश है वैसी ही उस वंश को गृहदेवियां उनके वियोग का सहन न करके प्राण छोड़ देती हैं। युधिष्ठिर-महात्मन् । अब हम दोनों की बात भी कोई नहीं सुनता है। मतः [चितारोपणार्थ ] काष्ठ प्रदान कर अनुगृहीत कीजिए।

बEः] प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् । ३६१ राक्षसः-मुनिजनविरुद्धमिदम् । ( स्वगतम् ।) पूर्णो मे मनोरथः। यावदनुपलक्षितः समिन्धयामि वह्निम् । (प्रकाशम् ।) राजन् , न शकुमो वयमिहैव स्थातुम् । ( इति निष्क्रान्तः ।) युधिष्ठिरः-कृष्णे, न कश्चिदस्मद्वचनं करोति । भवतु । स्वय- मेवाहं दारुसंचयं कृत्वा चितामादीपयामि । द्रौपदी-(क)तुवरदु तुवरदु महाराओ। (नेपथ्ये कलकलः ।) द्रौपदी-(ख) (सभयमाकये ।)महाराम, कस्स वि एसो तेजोबलह- पिदस्स विसमो सङ्कणिग्धोसो सुणी मदि । अवरं विमप्पि सुणिदुं (क) त्वरतां स्वरतां महाराजः । (ख) महाराज, कस्याप्येष तेजोबलदर्पितस्य विषमः शङ्खनिर्घोष: श्रूयते । अपरमप्यप्रियं श्रोतुम्ति निर्बन्धस्ततो विलम्ब्यताम् । इदम् =चितानिर्माणम् , मनोरथः= अभिलषितपाण्डवविनाशः, मनु- पलक्षितः= एतैरदृष्टः, इन्धनम् = काष्ठम् समिन्धयामि= प्रज्वालयामि, स्थातुम् अत्र स्थिति कर्तुम् । निष्कान्तः = निर्गतः गभूमेरिति शेषः । दारुसञ्चयम्% काष्ठ चयनम् । कलकल:=आकस्मिको महान् शब्दः तेजोबलदर्पितस्य = तेजश्च बलञ्चेति तेजोबले ताभ्यो दर्पितस्य गर्वितस्य, राक्षस-तपस्विजनों के विपरीत यह कार्य है । [ मन में ] मेरा मनोरथ पूर्ण होगया। छिपकर मैं चिता में भाग लगा दूंगा। (प्रकट रूप से) अब मैं यहाँ ठहरने में असमर्थ हूँ। (चला जाता है) युधिष्ठिर-द्रौपदि ! मेरी बात कोई नहीं सुनता । अच्छा, न सुने । मैं स्वयं काष्ठ एकत्रित करके चिता में आग लगालूंगा। द्रौपदी-शीघ्रता कीजिए, शीघ्रता कीजिए महाराज ! ( नेपथ्य में कलकल ध्वनि होती है।) द्रौपदी-(भय पूर्वक सुनकर ) महाराज | किसी का, जिसे अपने बल ३६२ वेणीसंहारं नाटकं- [षष्ठा- भत्थि णिबन्धो तदो विलम्बीमदु । युधिष्ठिरः- बलु विलम्ब्यते उत्तिष्ठ (इति सर्वे परिकामन्ति।) युधिष्ठिरः-मयि पाञ्चालि, अम्बायाः सपत्नीजनस्य किचित्संदिश्य निवर्तय परिजनम् । दौपदी-(क)महाराम, अम्बाए एवं संदिसिस्सम् -'जो सोषमः हिडिम्बकिम्मीरजडासुरजरासंधविजममल्लो वि दे मज्झमपुत्तो मम (क) महाराज, अम्बाय एवं संदेक्ष्यामि-'यः बकहिडिम्बकिर्मीरज- टासुरजरासंधविजयमल्लोऽपि ते मध्यमपुत्रो मम हताशायाः पक्षापातेन परलोकं गतः' इति । विषमः तारः, अथवा, भयानकः, शनिघोषः =शङ्खशब्दः, अप्रियम् अनिष्टम् , निबन्ध: माहः, ततः= यतः श्रोतुमामहोऽस्ति तस्मात् , विल. म्ब्यते समयो याप्यते, त्वया, इति शेषः । मम्बाया:मातुः कुन्त्याः, सपत्नीजनस्य सुभद्रादेः, सन्दिश्य= वाचिक प्रेष्य, निवर्तय स्वगृहाभिमुखं परावर्तय परिजनम् = सेवकवर्गम् , वकहिडिम्बेति= एतेपी विजयेन मल्लः बलीयान् अतिबलबानित्यर्थः । "मल्लः पात्रे कपोले च मत्स्यभेदे बलीयति' इति मेदिनी। मध्यमपुत्रः = और पराक्रम का अभिमान है, प्रचण्ड शङ्खशब्द सुनाई परहा है। क्या आप और कोई एक दुःखद संवाद सुनने का विचार कर रहे हैं जिसके लिए विलम्ब कर रहे हैं। युधिष्ठिर-विलम्ब तो नहीं कर रहा हूँ उठिये । (सब लोग चल रहे हैं) युधिष्ठिर-अयि द्रौपदि ! माता कुन्ती को तथा अपनी सुभद्रा प्रमृति सौतों को कुछ सन्देश देकर दासदासियों को लौटा दीजिये। द्रौपदी 1-महाराण माताजी के लिए इसप्रकार सन्देश 'गी-बो बक, हिनिम्ब, किमार पटासुर और जरासंध पर विषयी मल्ल भाप के माले पुत्र बा] प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् । ३६३ हदासाए पक्खवादेण परलोअंगदो ति।। युधिष्ठिरः-भद्रे बुद्धिमतिके, उच्यतामस्मद्वचनादम्बा । येनासि तत्र जतुवेश्मनि दीप्यमान उत्तारिता सह सुतैर्भुजयाबलेन । तस्य प्रियस्य बलिनस्तनयस्य पाप. माख्यामि तेऽम्ब कथयेत्कथमीद्वगन्यः ॥ २३ ॥ . . भीमः, हताशायाः = हततृष्णायाः "माशा कमि तृष्णायाम्" इति हैमः। पक्षपातेन = मत्तिरस्कारनिराकरणतत्परतया । उच्यताम् = कथनीया, मन्वयः-तत्र, बतुवेश्मनि, दीप्यमाने, येन, भुजयोः, बलेन (स्वम् ) सुतैः, सह, उत्तारिता, प्रियस्य, तस्य, बलिनः, तनयस्य, पापम् , ते, भाख्यामि, अम्ब ! अन्यः, कथम् , ईहक् , कथयेत् ॥ २३ ॥ अस्य गोणं काह-येनासीति । तत्र = वारणावते, जतुवेश्मनि = लक्षागृहे, दीप्यमाने = अग्निना प्रज्वा- ल्यमाने, सति, येन = वृकोदरेण, भुजयोः = बाहोः, बलेन, (त्वम् ) सुतैः अन्यरपि पुत्रैः, सह-साकम् , उत्तारिता=बहिरानीता, प्रियस्य=स्लि. ग्धस्य, तस्य भीमस्य, बलिनः=बलवतः, तनयस्य सुतस्य, पापम् = छलेन मारणम् , ते तुभ्यम् , अख्यामि = कथयामि । कथमेतादृशकूरवचन स्वमेव कथयसोत्याह-अम्बेति । (हे) अम्ब ? भन्यः =मदतिरिकः, कथम् , ईदक्मश्राव्यं पापम् , कथयेत् , द्यूतद्वाराऽहमेवात्र हेतुरतोऽहमेव स्वापराध. क्षमार्य कथयामि अन्यस्तु न कथयिष्यति-कथापि खलु पापानामलमप्रेयसे यतः इति वचनादित्याशयः। मोससेन मुझ हतभागिनी के पक्षपात के कारण परलोक को सिधार गये। युधिष्ठिर-कल्याणि बुद्धिमतिके । मेरी ओर से माताजी से कहना कि- उस काख निर्मित गृह के जला देने पर जिसने भुजामों के बल से बाप को पुत्रों के साथ उबारा था उस बलशाली भापके प्यारे पुत्र के विषय में अनिष्ट संवाद . ३६४ वेणीसंहारं नाटकं- [षष्ठः- %30 मार्य जयंधर, त्वया सहदेवसकाशं गन्तव्यम् । वक्तव्यश्च तत्र- भवान्माद्रेयः कनीयान्सकलकुरुकुलकमलाकरदावानलो युधिष्टिरः परलोकमभिप्रस्थितः प्रियानुजमप्रतिकूलं सततमाशंसनीयमसंमूढं- व्यसनेऽभ्युदये चधृतिभन्तं भवन्तमविरलमालिङ्गय शिरसि चाघ्रायेदं प्रार्थयत- मम हि वयसा दरेण त्वं श्रुतेन समो भवा. अत्र सामान्येन विशेषस्य समर्थनादर्थान्तरन्यासोऽलङ्कारः। वसन्तति तका छन्दः ॥ २३ ॥ जयन्धरेति-एतन्नामकयुधिष्ठिरस्य कन्चुको सहदेवसकाशम् = कनिष्ठमाद्रीपुत्रसविधे । तत्रभवान् =प्रशंसनीयः, माद्रयः=मानीतनयः । कनीयान् = कनिष्ठः । किं वकव्य इत्याह-सकलेति । सकलं यत्कुरुकुलम् भरतवंशः तदेव कमलाकर पद्भखानिः तत्र वडवानलः वाढवाग्निः, परलोक- म् = स्वर्गम् , अभिप्रस्थितः= गन्तुमारब्धः आदिकर्मणि कः । अनुकूलम् , ममेत्यादिः । अथवा अनुकूलमित्यस्य भाशंसनीयमित्यनेनान्वयः। भाशीर्वचनयो- ग्यम् , व्यसने विपत्ती, अभ्युदय च मसम्मूढम् = अनुद्विग्नम् , समानमि- त्यर्थः । धृतिमन्तम् = सधैर्यम् , भवन्तम् = सहदेवम् , चिरम् = बहुकाल. म् , मालिङ्गय परिष्वज्य, माधाय =घ्रात्वा, लालनं कृत्वेत्यर्थः । अन्वयः-मम, वयसा, दूरेण हि ( उपलक्षितः ) त्वम् , श्रुतेन भवान् , सुनारहा हूँ माता जी! मेरे अतिरिक्त दूसरा कोन व्यक्ति इसप्रकार कहने का साहस कर सकता है ? ॥ २३ ॥ भार्य जयन्धर ! तुम भी सहदेव के समीप बानो और श्रीमान् अखिल कुरुवंशरूपी कमलवन के लिये दावाग्नि, कनिष्ठ माद्रिकुमार सहदेव से कहना- "युधिष्ठिर परलोक के लिए प्रस्थान करते समय विपत्ति और सम्पत्ति काल में जिसकी बुद्धि विपरीत नहीं होती, सर्वदा जिससे पाशा की जा सकती है, और जो सर्वदा अनुकूल अर्थात् आज्ञा पालन में तत्पर रहता है इस प्रकार के कनिष्ट और प्रिय भ्राता का निरन्तर मालिजन करके और शिर संपकर यह प्रार्थना करते हैं 'भाप मुझ से अतीव अल्पावस्था के हैं शास्त्राध्ययन में मेरे समान हैं

महः]
प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् ।
३६५
.
.
कृतसहजया बुद्ध्या ज्येष्ठो मनीषितया गुरुः।
शिरसि मुकुलो पाणी कृत्वा भवन्तमतोऽर्थये
मयि विरलतां नेयः स्नेहः पितुर्भव वारिदः ॥२४॥
समः, कृतसहजया, बुद्धया, ज्येष्ठः, मनोषितया, गुरुः अतः, शिरसि, पाणी,
मुकुलौ, कृत्वा, भवन्तम् , अर्थये, मयि, स्नेहः, विरलताम् , नेयः, पितुः, वारिदः.
भव, (स्वम् ) ॥ २४ ॥
कि प्रार्थयत इत्याह-ममेति ।
हि=यतः, मम= युधिष्ठिरस्य, पयसा=अवस्थया, दूरेण, ( उपलक्षि.
तः) त्वम् , अल्प इति पाठे दुरेणाऽल्प:= अतिकनिष्ठः, श्रुतेन = प्रवणेन,
शास्त्रस्येत्यादिः, शास्त्रश्रवणेनेत्यर्थः । भावे कप्रत्ययः । भवान् , समः=सहशः,
कृतसहजया=सहजननं सहन: 'अन्येष्वपि दृश्यते' इति बाहुलकाद्भावे उप्रत्य-
यः। कृतः प्राप्तः सहजः सहजननम् यया बुद्धधा तया, सहोत्पन्नयेत्यर्थः । स्वा.
भाविकयेति यावत् । बुद्धया=ज्ञानेन ज्येष्ठः = अतिप्रशस्यः प्रशंसनीयइत्यर्थः ।
'ज्यच' इति सूत्रेण प्रशत्त्यस्येष्ठन्प्रत्यये परे ज्यादेशः। मनीषितया विद्व-
तया, शास्त्राध्य यनजन्यज्ञानेनेत्यर्थः । गुरुः = श्रेष्ठः, अतः, शिरसिमस्त-
के, पाणी हस्ती, मुकुलो =सम्पुटिती, अथवा कुड्मलसदृशी, कृत्वा-विधा-
य, भवन्तम् अर्थये = अभ्यर्थये, एतत्सर्ववाक्यमतिनम्रताबोधनार्य तथाच त्वया
मदचनमवश्यं कर्तव्यमितिसचितम् । अभ्यर्धनामेवाह-मयीति । मयि:
ज्येष्ठम्रातरि, स्नेहः प्रीतिः, विरलताम% कृशत्वम् , नेयः प्रापणीयः,
मयिं स्नेहं त्यक्त्वा जीवितव्यामिति भावः । तदेवाह-पितुरिति । पितुः,
चारिद: जलद', भव, पितृगणाय जलं देयम् अन्यथा तर्पणाभावे पितृगणस्या.
धोगतिः स्यादिति भावः।
अत्र विषयभेदादेकस्यैवानेकधोल्लेखादुल्लेख नामालङ्कारः। हरिणी छन्दः२४
स्वाभाविक दया और बुद्धि से मुझसे ज्येष्ठ [बड़े हैं और विद्वत्ता में साक्षात्
वृहस्पति के सदृश हैं अतः हाथ जोड़कर अअलि को शिर से लगाकर भाप से
प्रार्थना करता हूँ-'मेरे विषय में स्नेह को शिथिल कर दीजिएगा और पिता जी
केलिये तिलाजलिदाता बनिये ॥ २४ ॥

वेणीसंहारं नाटक- [ षष्ठः- भपिच । बाल्ये संवर्धितस्य नित्याभिमानिनोऽस्मत्सदशहदयसा. रस्यापि नकुलस्य ममाया वचने स्थातव्यम् । नानुगन्तव्यास्मत्प. दवी । त्वया हि वत्स, विस्मृत्यास्मान्श्रुतिविशदया स्वाग्रजौ चात्मबुद्ध्या क्षीणे पाण्डावुदकपृषतानश्रुगर्भान्प्रदातुम् । बाल्ये संबधितस्यति-अनेन नकुलेऽधिकस्नहो दर्शितो भवति । नित्यः मभिमानिन इति-अनेन अभिमानाद् दुर्योधनस्याननुवर्तने पुनः कलहशान्तिन स्यात्तथाच तवापि शरीररक्षणमसम्भवं स्यात् तच्च न भवेत्तथा कर्तव्यमिति सूचि. तम् । नकुलस्य सहदेवज्येष्ठत्वेनानुशासनमषुकमित्यत' आह-ममाक्षयेति । अस्मत्पदवी-मम मार्गः, मरणेन भ्रात्रनुसरणरूपः । मन्वयः= श्रुतिविशदया, पात्मबुद्धधा, अस्मान् , स्वाप्रलो, च, विस्मृत्य, पाण्डी, क्षीणे ( सति ) उदकपृषतान् , अश्रुगर्भान् , प्रदातुम् , दायादानाम् , अपि तु, भवने, यादवानाम् , कुले, वा, वा, कान्तारे, कृतवसतिना, शरीरम् , रक्षणीयम् ॥ २५ ॥ केनाप्युपायेन पित्रे जलदानार्थ शरीरं रक्षणीयमित्याह-विस्मृत्येति । श्रुतिविशदया-वेदविशुद्धया, भात्मबुद्ध्या खोयकर्तव्याकर्तव्यविचाररत. ज्ञानेन, अस्मान्, 'एकवचनं न प्रयुञ्जीतेत्यदिवचनाद्बहुवचन प्रयोगः । स्वाग्रजौ भीमार्जुनो, च, विस्मृत्य, पाण्डो, पितरि, क्षोणे समूल नष्टे, भस्मासु सत्सु न पाण्डोविनाशः 'मात्मा में बायते पुत्रः' इति वचनात , अस्माकमभावे युवयो- रपि रक्षाऽसम्भाव्येति साम्प्रतं पाण्डविनाश इति भावः । अश्रुगर्भान् = नेत्राम्बु. और भी:- "जबुद्धि, नित्याहङ्कारी नकुल को, जिसके हृदय का तत्व हम लोगों के समान ही है, माज्ञापालन में लगे रहिएगा। हम लोगों के मार्ग का अनुसरण न कीजिएगा (अर्थात् प्राणत्याग न कीजिएगा )" थाप, प्रिय भ्रात! शास्त्राध्ययन से स्वच्छ बुद्धि के कारण अनुजों के साथ साथ हम लोगों को भूलकर पाण्डु के अश्रुविन्दु रूप जल से सने हुए पिण्डों का दान करने के लिए प्रबोधिनी-प्रकाश टोकाइयोपेतम् । ३६७ दायादानमपि तु भवने यादवानां कुले वा कान्तारे वा कृतवसतिना रक्षणीयं शरीरम् ॥ २५ ॥ गच्छ जयंधर, अस्मच्छरीरस्पृष्टिकया शापितेन भवताऽकालहीन. मिदमवश्यमावेदनीयम् । द्रौपदी-(क) हला बुद्धिदिए, भणाहि मह घमणेण पिअसहीं सुभहाम्-'मज वच्छाए उत्तराए आवण्णसत्ताए चउत्यो मासोव- (क) हला बुद्धिमतिके, भण मम वचनेन प्रियसखों सुभद्राम्-'अद्य वत्साया उत्तराया आपन्नसत्वायाश्चतुर्थो मासो वर्तते । सर्वथा नाभिकुले. मिश्रितान् , उदकपृषतान्जलबिन्दून् पृषन्तिविम्दुपृषताः ) इत्यमरः । प्रदातुम् = दानार्थम् , दायादानाम् =वान्धवानाम् , "दायादौ सुतमान्धवो" इत्यमरः । अपितु, भवने गृहे, पपिस्वित्यनेनामचिरत माह-यादवा. नामिति । यादवानाम् = यदुयंशजातानाम् , कुलेमवने "कुलं बनपदे गोत्रे सजातीयगणेऽपि च । भवने च तनौ” इति मेदिनी । वा तत्राप्यकारणवैरि- णो बलरामाद्धये, कान्तारे-दुर्गभूमी, वा, कृतवसतिना=कृतनिवासेन, त्वया, शरीरम् , रक्षणीयम् = पालनीयम् । कथमपि शरीररक्षा कर्तव्येतिभावः । अत्र विस्मरणम्प्रपि हेतोः श्रुतिविसदयतिपदार्थगतात्वेन काम्यलिगम् , शरीर- रक्षा प्रतिहेतोर्वाक्यार्थत्वेनापरं काव्यलिङ्गम् , उभयोः संसृष्टिरलङ्कारः। मन्दा. कान्ता छन्तः॥ २५ ॥ मस्पच्छरीरस्पृष्टिकया =मम शरीरम्पर्शन, शापितेन =दत्तशपथेन, मकालहीनम् =कालेन न होनमित्यकालहीनम् , असूर्यम्पश्येतिवदसमर्यस- मासः। समयमनतिक्रम्येत्यर्थ । किं भण इत्याह-वत्सायाइति उत्तराया:=अभिमन्युस्त्रियाः, प्रतिप. दायादों [ कौरवों ] के घर या बदुवंशियों के वंश में या किसी गहन बन में कुटी बनाकर शरीर की रक्षा करना ॥ २५ ॥ जयन्धर ! जाओ। मेरे भागों का स्पर्श पूर्वक आपको शपथ है कि समय न व्यतीत होने पाये यह अवश्य कहदीजिएगा। द्रौपदी-भरी बुद्धिमतिके | मेरी भोर से प्रिय सखी सुभद्रा से कहना- ३६८ वेणीसंहारं नाटक- [षा- हदि । सम्वधा णाविउले तं णिक्खिवेसि । कदा वि इदो परलोमग- दस्स ससुरउलस्स अम्हाणं वि सलिलबिन्दुदो भविस्सदित्ति । युधिष्ठिरः-(सास्त्रम् ।) भोः कष्टम् । शाखारोधस्थगितवसुधामण्डले मण्डिताशे पीनस्कन्धे सुसदशमहामूलपर्यबन्धे । तां निक्षिपसि । कदापीतः परलोकगतस्य श्वशुरकुलस्यास्माकमपि सलिल. बिन्दुदो भविष्यति' इति । ग्नस्य-प्राप्तस्य, गर्भस्य =भ्रूणस्य, "गर्भो भ्रूणेऽर्भके कुशौ" इति मेदिनी । चतुर्थों मास इत्यन्वयः। इतो लोकात् = मर्त्यलोकात् , श्वसुरकुलस्य - पाण्डवंशस्य, सलिलबिन्दुदः = जलबिन्दोर्दाता । अन्वयः-शाखारोषस्थगितवसुधामण्डले, पोनस्कन्धे मण्डिताशे, सुसहश- महामूलपर्यहमन्धे, सुमहति, तरौ, दैवात् , दग्धे, तस्य, अस्मिन् , सूक्ष्माहरे, छयया, अर्थी, भयम , जनः, कमपि, आशाविन्धम्, कुरुते ॥ २६ ॥ पाण्डवंशरूपमहावृक्षस्य विनाश उत्तरागर्भरूपाङ्कर भाशाबन्धनं वृथैवेत्याह- शाखारोधेति। शाखारोधस्थगितवसुधामण्डले = शाखाया दुमांशस्य रोधेन प्रसारण, अथवा शाखैव रोधः आवरणकम् , तेन करणभूतेन स्थगितम् आच्छादित अवरुद्ध वा वसुधामण्डलं भूमण्डलं येन तस्मिन् , पीनस्कन्धे स्थूलप्रकाण्डे, मण्डिताशे = भूषितदिशे, मुसदृशमहामूलपर्यडूबन्धे मुसदृशं दृढं मन्म. "आज पुत्री उत्तरा के गर्भ धारण का चौथा महीना है। किसी भी प्रकार से उसे भाप पितृकुल में [सुभद्रा के पितृकुल यादवों के यहाँ अथवा उत्तरा के पितृकुल विराट के यहाँ ] रख दीजिए कदाचित् यहाँ से परलोक में गए हुए श्वशुरकुल के पुरुषों और हमलोगों के लिए जलविन्दु देने वाला हो जाय । युधिष्ठिर-(आंसू बहाते हुए ) हाय बड़े कष्ट की बात है। संयोगवश अतीव विशाल वृक्ष के, जिस को शाखामों के भावरण से भूम- ण्डल आच्छादित होगया था, जिसने दिशाओं को अलकृत कर दिया था, .

प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् । दग्धे देवात्सुमहति तरौ तस्य सूक्ष्माकुरेस्म्ि नाशाबन्धं कमपि कुरुते छाययार्थी जनोऽयम् ॥ २६ ॥ साधु । इदानीमध्यवसितं करणीयम् । (कबुकिनमवलोक्य ।) आर्य जयंधर, स्वशरीरेण शापितोऽसि तथापि न गम्यते । कञ्चकी-(साकन्दम् ।) हा देव पाण्डो, तव सुतानामजातशत्रुभी. हामूलम् तस्य पर्यवन्धः परितोऽङ्कबन्धनम् मालवालः (कियारो) इति प्रसिदः, यस्मिन् तस्मिन् , सुमहति = विशाले, तरौ-वृक्षे, एतादृशेश्वर्यशालिपाण्ड- वंशरूपे दैवात् = दुरदृष्टात् दुर्भाग्यादित्यर्थः । दग्धे = विनष्टे, सति, तस्य = पाण्डुवंशवृक्षस्य अस्मिन् साम्प्रतिके न तु भाविकालेऽपि स्थायिनि, तस्यापि दुर्योधनेन विनाशसम्भवादिति भावः। सूक्ष्माकुरे = उत्तरागर्भरूपे, छयया सुखप्रयोजकत्वेन, म = इच्छुः, अयम् = दुःखसन्तप्तः, जनः= द्रौपदीरूपः, कमपि सलिलविन्दुदो भविष्यतीत्याकारकम् , आशाबन्धम्तृष्णा- श्रयम् , कुरुते, भीमादिपराक्रमिपाण्डवंश्यस्य विनाशे, उत्तरागर्भ भाशाबन्धनं वृथैवेति भावः । मन्दाक्रान्ता छन्दः ॥ २६ ॥ अध्यवसितम् = निश्चितम् , शापितः= दत्तशपथः । भाकन्दः उच्चैरोदनम् , दारुणः= भयानकः, परिणाम:=पव. जिसका स्कन्ध तना] अधिक मोटा था, जिसका बालवाल | जड़ में जल देने का स्थान जो मिट्टी ऊंचा करके पानी रुकने के लिए बनाया जाता है] उसके मूल [बड़] के अनुरूप ही विस्स्तृत वका] था, भस्म हो जाने पर उसके अणुमात्र के इस बहर प्ररोह में कोई भी छायाभिलाषी व्यक्ति जिस प्रकार आशा करता है उसी प्रकार पाण्डवों के, जिनके प्रताप से समस्त भूमण्डल व्याप्त हो रहा था, जो अपने गुणों से दिशाओं को अलस्कृत कर रहे थे [अर्थात् जिनकी कीर्ति चारों तरफ व्याप्त हो रही थी जिनके विस्तार के अनुरूप ही रक्षा का प्रबन्ध था, विनष्ट हो जाने पर उनके इस चार महीने के उत्तरा के गर्भ स्थित बालक में यह द्रौपदी भाश्रय की कामना से आशा कर रही है ॥ २६ ॥ अच्छा, अब जो करना निश्चय किया है उसे करना चाहिए । (कञ्चुकी को देखकर ) आर्य जयन्धर । अपनो भी शपथ दिलाई तथापि नहीं जा रहे हो ? कञ्चुकी-(रोकर ) हाय महाराज पाण्डु ! आप के पुत्र युधिष्ठिर, भीम, ३७० वेणीसंहारं नाटकं- [ षष्ठः- . मार्जुननकुलसहदेवानामयं दारुणः परिणामः । हा देवि कुन्ति भोज. राजभवन पताके, भातुस्ते तनयेन शौरिगुरुणा श्यालेन गाण्डीविन. स्तस्यैवाखिलधार्तराष्ट्रनलिनीव्यलोलने दन्तिनः । आचार्येण वृकोदरस्य हलिनोन्मत्तेन मन वा स्थितिः, अन्ययाभाव इत्यर्थः । भोजराजभवनपताके != मोषराजस्य कुन्तीपितुः यद् भवनम् तत्र पताका वैजयन्ती इव तत्सम्बोधने । मन्वयः-ते, भ्रातुः तनयेन, शोरिगुरुणा, गाण्डीविनः, श्यालेत, अखिल. धार्तराष्ट्रनलिनम्यालोलने, दन्तिनः, तस्यैव, वृकोदरस्य, आचार्यण, उन्मत्तेन, वा, मत्तेन, हलिना तक, तत् , सुतकाननम् , दग्धम् , यस्य, आश्रयात् , मही, शीतला ॥२७॥ तव बन्धुनैव तव सुता विनाशिता इत्याह-मातुरिति । ते=कुनयाः, भ्रातुः= वसुदेवस्य, तनयेन =पुत्रेण, एतेन स्वजनकर्तृक- विनाशदर्शनादतीव दुष्परिणामः सूचितः। शोग्गुिरुणा= कृष्णश्रेष्ठेन, एतेन कृष्णोऽपि सहायेऽसमर्थ इति सूचितम् । गाण्डाविनः अर्जुनस्य, श्यालेन= अर्जुनस्त्रीसुभद्राभ्रात्रा, एतेन मदीयोऽयं श्यालो न ममानिष्टं करिष्यतीत्यसावधा- नोऽर्जुन भासीदत एवमभूदन्यथा गाण्डीविनोऽप्रे नान्यः किमपि कर्तुं शक्नोतीति सूचितम् । अखिलधार्तराष्ट्रनलिनीच्यालोलनेअखिला ये धार्तराष्ट्राः दुर्यो- धनादयः त एव नलिनी अनायासेन विनाश्यत्वात् , तस्य व्यालोलने मर्दने, दन्तिनः हस्तिन इव तस्यैव हतम्यैव, वृकोदरस्य, प्राचार्येण = उपदेश- केन, अत एव, उन्मसेन = उन्मादवता, स्वाभाविकचित्तविभ्रमवतेत्यर्थः । ननु स्वाभाविकचित्तविभ्रमवास्तदा ज्ञानशून्यत्वेन सङ्केतमपि कर्तुं न शक्नोतीत्यत आह- वा मत्तेनेति । मन%सुरया क्षीवेण, यदि नहि क्षीवस्तदा कर्तव्याकर्तव्य- अर्जुन, नकुल और सहदेव की यह दयनीया दशा ? । हाय महारानी कुन्ती भोजराज के महल की ध्वजा! थापके भ्राता के पुत्र भगवान् वासुदेव के अग्रज अर्जुन के पाले पागल या [मुरा पान से ] मतवाले बलराम ने, जो सम्पूर्ण कौरव-कुल-कमलिनी को प्रबोधिनी-प्रकाश टोकाइयोपेतम् । ३७१ दग्धं त्वत्सुतकाननं ननु महीयस्याश्रयाच्छीतला ॥ २७ ॥ (इति रुदनिष्कान्तः ।) युधिष्ठिरः-जयंधर जयंधर, (प्रविश्य ।) कचुकी-आक्षापयतु देवः । युधिष्ठिरः-वक्तव्यमिति ब्रवीमि । न पुनरेतावन्ति भागधेयानि नः यदि कदाचिद्विजयी स्यावलोऽर्जुनस्तवक्तव्योऽस्मद्वचनाद्भवता । विचारं विहाय कथं स्वयमेव स्वजनविनाशमकरोदिति भावः । हलिना=बल. भद्रेण, तव= कुन्त्याः, तत् भूमण्डलविदितम् , सुतकाननम् - सुता एव काननम् । रूपकसमासः । दग्धम् = विनाशितम् , यस्य% सुतकाननस्य, भाश्रयात् सेवनात् , मही-पृथ्वी, शीतला-सुप्रसना, बासीदिति शेषः । दुराचारिणा बकादीनां तेन विनाशनादिति भावः । भत्र विषमाऽलङ्कारः । शार्दूलविक्रीडितं छन्दः ॥ २५ ॥ वक्तव्यमिति-अस्य सम्भावना तु नास्त्येवेति भावः। अपर्याप्तमेवा- बलोक्य गदायुद्धमर्जुनसुयोधनयोरागत इति राक्षसेनोक्तत्वायुद्धस्यानवसानादर्जुन- स्यापि विजयः सम्भाव्यतेऽत आह-यदि कदाचिदिति । ध्वस्त करने में मातङ्ग [ हाथी ] रूपी उनी भीम के आचार्य [ गुरु ] है, आपके पुत्ररूपी अरण्य को भस्म कर डाला । जिस अरण्य के आश्रय से पृथ्वी शीतल थी [अर्थात् बलराम ने आपके पुत्र भीम को, जिसके कारण प्रजा अधिक सुखी थी, मार डाला ॥ २७॥ (इस प्रकार विलाप करते हुए निकल पड़े) युधिष्ठिर-जयन्धर, जयन्धर, (प्रवेश करके ) कञ्चुकी-आज्ञा दीजिए महाराज ! युधिष्ठिर-कहने के लिए इच्छा हो रही है इसलिए कह रहा हूँ । हम लोगों के भाग्य में भी यह कहाँ बदा है । यदि कभी अनुज अर्जुन विजय प्राप्त कर लें तो उनसे मेरी भर से कहना :- ३.२ घेणीसंहारं नाटक [पठ:- . . हली हेतुः सत्यं भवति मम वत्सस्य निघने तथाप्येष भ्राता सहजसुहृदस्ते मधुरिपोः। मतः क्रोधः कार्यों न खलु मयि चेत्प्रेम भवतो वनं गच्छा गाः पुनरकरुणां क्षात्रपदवीम् ॥ २ ॥ अन्वयः-मम, वत्सस्य, निधने, हलो, सत्यम् , हेतुः, भवति, तथापि, एषः ते, सहजसुहृदः मधुरिपोः, माता, अतः, क्रोधः, न, खलु, कार्यः, भवतः, प्रेम, मणिं, चेत्, (तदा) वनम् , गच्छेः , पुनः, अकरुणाम् , क्षात्रपद- वीम् , मा, गाः ॥ २८॥ जये सति बलभद्रे भीमविनाशजन्यकोषो न कर्तव्य इत्याह-हलीति । मम, वत्सस्य भोमस्य, निधने-मरणे, हली-वलरामः, यद्यपि, सत्यम तथ्यम् , हेतुः कारणम् , भवति = विद्यते, तथापि =एवं सत्यपि, एषा- बलरामः, तेतवार्जुनस्य, सहजसुहदः= स्वाभाविकमित्रस्य, कृष्णार्जनयो- नरनारायणरूपत्वात्तयोः सदातन मित्रत्वमित्युकं सहजसुहदहति । मधुरिपोः= कृष्णस्य एतेन कृष्णेऽधिकबलवत्त्वमीश्वरत्वं वा बोधितम् । तथाच अहो दुरन्ता बलवद्विरोधिता' इतिष्यायेन तस्य भ्रातुंदेषायोग्यत्वं दर्शितम् । भ्राता-सहोदरः, अस्ति, अतः, क्रोधः कोपः, न खलु = नैव, खलुशन्दऽतिनिषेधद्योतनार्थम् । निषेषवाक्यालकारे विलासानुनये खलु, इतिकोशात्खलुशब्दस्य निषेधार्थक्वेन अभावाभावस्य प्रतियोगिरूपत्वेन भीमवधप्रतीकारायं बलरामे कोधः कार्य एवेतिव्या. ख्यानन्तु न युक्तम् , तथापीत्यादिप्रन्थविरोधात् , 'भथात आदेशो नेति नेति' इत्या- दौ तथानवगमाच्च । भवतः, मयि युधिष्ठिरे,प्रेम-स्नेहः, चेत् , तदा, त्वमि. त्यस्याध्याहारः । त्वम् , वनम अरण्यम् , गच्छेः प्रजेः पुनः भूयः, अकरुणाम् = दयाशून्याम् , क्षात्रपदवीम्। मात्रपदवीम् - क्षत्रियमार्गम् , युद्धादिक- मित्यर्थः । मान, गाःप्राप्स्यसि स्वीकरिष्यसीत्यर्थः । माङि लुङ् इति माङ् योगे लुङ् । सत्य ही मेरे वत्स [ भीम ] के संहार होने में हलधर [ बलराम ] कारण हैं। तो भी ये तुम्हारे स्वाभाविक मित्र मधुसूदन [ श्रीकृष्ण ] के भाई हैं । अतः यदि मुझमें तुम्हारा स्नेह हो तो इन पर ] कोष न करना। बन का आश्रय ............... प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाइयोपेतम् । ३७३ .... - कधुकी-यदाज्ञापयति देवः। (इति निष्क्रान्तः।) युधिष्ठिरः-(अग्निं दृष्ट्वा, महर्षम् । ) कृष्णे, ननूदूतशिखाहस्ताहू. तास्मविधव्यसनिजनः समिद्धा भगवान्हुताशनस्तन्धनीकरोम्या. स्मानम्। चौपदी-(क) पसीददु पसीददु महारामो इमिणा अपच्छिमेण पणएण । अहं दाव अग्गदो पविसामि । (क) प्रसीदतु प्रसीदतु महाराजोऽनेनापश्चिमेन प्रणयेन । अहं ताव- दप्रतः प्रविशामि। अत्र क्रोधाकरणे तृतीय चरणार्थों हेतुरिति हेतोर्वाक्यार्थत्वेन काव्यनिगमः लङ्कारः । शिखरिणी छन्दः ॥ २८ ॥ मग्निमिति-चितास्थमिति भावः । उद्धृताशिखाहस्ताहूतास्मद्वि- धव्यसनिजना, उद्धृता प्रकम्पिता चञ्चला वा या शिखा ज्वाला सेव हस्तः करः तेन माहृताः आकारिताः अस्मद्विधाः व्यसनिजनाः पीडितव्यतयः येन सः, "हतिराकारणाहानम्" इत्यमरः । हुताशनः = अग्निः, इन्धनीकरोमि बनिन्धनम् इन्धन सम्पयते तत्करोमि 'कृम्वस्तियागे इत्यादिना विप्रत्ययः । 'अस्य च्चोइतीव च्वेलोपः । मपश्चिमेन अनन्त्येन अग्रतः=अप्रै, भवतः पूर्वमित्यर्थः । ले लेना ; परन्तु निर्दयता पूर्ण क्षत्रियोचित मार्ग का अवलम्बन न करना ॥२८॥ कञ्चुकी-महाराज की बो माज्ञा (चल पड़ता है) युधिष्ठिर-(अमि को देखकर प्रसन्नता के साथ ) कृष्णे ! अपने प्रचण्ड ज्वाला रूप हाथ से हम लोग जैसे दुनिया को आह्वान करते हुए भगवान् अग्नि- देव प्रदीप्त हो रहे हैं । मैं उनमें अपने को इंधन की तरह झोंक दूंगा। द्रौपदी-प्रसन्न हो महाराज ! अपनी इस प्राथमिक अभ्यर्थना से मैं सर्व प्रथम अपने को आहुति करूँगी।

३७४ वेणीसंहारं नाटक- [षष्ठः- युधिष्ठिर-सहितावेवाभ्युदयमुपभोक्यावहे । चेटी-(क)हा भमवन्तो लोमवाला, परित्तामह परित्तामह । एसो पखु सोमवंसराएसी रामस्मसंतप्पिदहन्यवाहो खण्डवसंप्पि दहुदवहस्स किरिडिणो जेट्ठो मा सुग्गहीहणामहेमो महारामजुहि- द्विरो । एसा वि पाश्चालराअतणा देवी वेदिमज्जसंभवा जण्ण. सेणी । दुवे वि णिकरुणजलणस्त पवेसेण इन्धणोहोन्ति । तापरि. (क) हा भगवन्तो लोकपालाः, परित्रायध्वं परित्रायध्वम । एष खलु सोमवंशराजर्षी राजसूयसन्तपितहव्यवाहः खाण्डवसन्तर्पितहुतवहस्य किरीठिनो ज्येष्ठो भ्राता सुगृहीतनामधेयो महाराजयुधिष्ठिरः । एषापि पाश्च- लराजतनया देवी वेदिमध्यसम्भदा याज्ञसेनी । द्वापि निष्करुणज्वलनस्य प्रवेशेनेन्धनीभवतः । तत्परित्रायध्वमार्याः, परि यध्वम् । कथं न कोऽपि परित्रायते । किं व्यवसितं देव्या देवेन च । मभ्युदयं प्रियप्राप्तिरूपोत्सवम् । परित्रायध्वम - रक्षत, राजसूयसन्तर्पितहव्यवाहा राजसूयेन क्षत्रि. यकर्तृकयज्ञविशेषेण सन्तार्पितः संन्तषितः हव्यवाहः अग्निः येन सः, न केवलम. यमेवाग्ने सन्तर्पयिता किनवस्य भ्राताः पीत्याह-खाण्डवेति । खाण्डवसन्त- पितहतवहस्य = खाण्डवेन एतन्नामकवनविशेषेण सन्तपितः हुतवहः अमिः येन तस्य, वेदिमध्यसम्भवा = वेदिः यज्ञे परिष्कृता भूमिः तस्या मध्ये सम्भवति उत्पद्यते या सा, यागसेनी = द्रौपदी । द्वौ= द्रौपदीयुधिष्ठिरौ प्रवेशेनेति । युधिष्ठिर-यदि इस तरह की समस्या है तो हम दोनों एक ही साथ अभ्युदय का उपभोग करें । अर्थात् जल कर इस दुःख से मुक्त हो जाय । चेटी-हाय लोकपालो ! आपलोग रक्षा कीजिए, रक्षा कीजिए । यह चन्द्र चंश के राजर्षि राजसूययज्ञ के विधान से अग्निदेव को तुष्ट करने वाले, खाण्डव. पन के दहनकर्ता बर्जुन के ज्येष्ठ भ्राता हैं। इनका शुभ नाम युधिष्ठिर है। यह पाचाल नरेश की पुत्री यज्ञीयवेदिका के मध्य से जन्मधारण करने वाली महाराणी याज्ञसेनी [ द्रौपदी ] हैं । ये दोनों निष्ठुर अग्नि में प्रवेश करके इन्धन [ जलाने का कष्ट ] बन रहे हैं । अतः श्रीमान् लोग इन लोगों की रक्षा कीजिए, प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाव्योपेतम् । ३७५ तामह मजा, परितामह । कघंण को विपरित्ताअदि। ( तयोरप्रतः पतित्वा ।) किंववसिदं देवीए देवेण । युधिष्ठिरः-अयि बुद्धिमतिके, यमाथेन प्रियानुजेन विना सदृशं तत् । उत्तिष्ठोत्तिष्ठ, भद्रे उद्कमुपानय । (चेटी तथा करोति ।) युधिष्ठिरः-(पादौ प्रक्षाल्योपस्पृश्य च ।) एष तावत्सलिलाबलिगाके. याय भीष्माय गुरवे प्रपितामहाय शन्तनवे । मयमपि पितामहाय. विचित्रवीर्याय । (सास्त्रम् ।) तातस्याधुनावसरः मयं तावत्स्वास्थ. ताय सुगृहीतनाम्ने पित्रे पाण्डवे । इन्धनीभवत इत्यनेनान्वयेति । व्यवसितम् = आचरितम् । किं व्यवसितमित्यस्योत्तरमाह-अयोति । नार्थनेति-अस्य द्रौपया इत्यादि, नाथेन-स्वमिना भीमेन, प्रियानुजुनेति-अस्प ममेत्यादिः, सदशं= युक्तम् , भीम विना यदुचितं तदेवाचरितमित्यर्थः । उपानय समीपमानय । पादौ चरणो, प्रक्षाल्य = जलेन संशोध्य, उपस्पृश्य-आचम्य, जला- जलिमेव ददाति-एष इति । गाङ्गेयाय = गङ्गापुत्राय, 'शुभ्रादिभ्यश्चेति उक्प्रत्ययः । 'प्रायनेयीति' एयादेशः । शन्तनो सज्ञः प्राक् परिणीता स्त्री गङ्गा- ऽऽसीत् । तात=पितः। तत्रभवते पूज्याय, सुगृहीतनाम्ने सुगृहीत प्रातःस्मरणीयं नाम यस्य, तस्मै, ? रक्षा कीजिए । क्यों कोई इनकी रक्षा नहीं कर रहा है ? महाराज और महाराणी ने यह क्या करने की मन में ठानी है युधिष्ठिर-भरी बुद्धिमतिके, जो अपने अभीष्ट तथा प्रिय कनिष्ठ भ्राता की अनुपस्थिति में जो कुछ करना चाहिए वही करने के लिए मन में ठाना गया है। उठो, उठो, अरीमद्रे। जल लायो । (चेटी जल लाती है) युधिष्ठिर-(पैर धोकर तथा आचमन करके ) सबसे पहले यह बल पूर्ण अजलि गहा के पुत्र पूज्य प्रपितामह [ परदादा ] शन्तनु के भारमा भीष्म के ३७६ वेणीसंहारं नाटकं- [षष्ठः- अयप्रभृति पां दचमस्मतो दुर्लभ पुनः । तात त्वयाऽम्बया साचं मया द निपीयताम् ॥ २९ ॥ पतन्जलं जलजनीलविलोचनाय भीमाय भोस्तव ममाप्यविभक्तमस्तु । मन्वया-(हे) तात ?, वाम् , दत्तम् , पुनः, भय, प्रमृति, अस्मत्तः, दुर्लभम् , अम्बया, सार्द्धम् , त्वया, एतद् , दत्तम् (जलम् ) निपोयताम् ॥२९॥ (हे) तात-पितः!, वाम् = युवाभ्याम् , दत्तम् , जळमितिशेषः (वारी दमिति पाठे-इदम् , वारि, पुनः, अध प्रभृति अचारभ्य, भस्मतः% भस्मत् , 'पञ्चम्यास्तसिल' इति तसिल । दुर्लभम् = दुःप्राप्यम् , अतः, अम्बया=विमात्रा माया, सार्द्धम् , त्वया=पित्रा, एतत्, कचिन्मयेति पाठः । दत्तम् , जलमिति शेषः । निपीपताम-पीयताम् । मत्र पानं प्रतिपूर्वाधवा. क्याओं हेतुरिति कायलिशमलङ्कारः। पथ्यावकं छन्दः ॥ २९ ॥ मन्वयः-जलजनीलविलोचनाय, भीमाय, (दत्तम् ) एतत् , जलम् , भोः, वत्स, तव, मम, मपि, भविभकम् , अस्तु, तु, पिपासिता, अपि, (त्वम्) एकम् , क्षणम् , विरम, त्वया, यह, पातुम् , भयम् (महम् ) बवात् , भागतः, बस्मि, ॥ ३०॥ मयैव सादं त्वया जल पेयमहमपि भस्मीभूत्वाऽगत एवेत्याह-एतदिति. जलजनीलविलोचनाय = जलर्ज कमल तम्नीले विलोचने नेत्रे यस्य तस्मै, भीमाय, दत्तमिति शेषः। एतत् , बलम् , भोः वत्स! तव भीमस्य, मम, लिए है। यह दूसरी जलाजलि पितामह विचित्रवीर्य के लिए है । (अकलुषित नेत्रों से ) अब पिता की बारी है । यह सलिलाजलि स्वर्गवासी बादरणीय पिता पाण्डु के लिए है। भाज से यह पल हमलोगों से मिलना दुर्लभ हो जायगा पिता जी ! माता मादी के साथ मेरे दिये हुए जल को पी लीजिये ॥ २९ ॥ यह तोयाजलि [जलाअलि अविभक्त बिना बॉटी हुई] रूप से कमल के सदृश नीलनेत्रशाली भीमसेन के लिये और मेरे लिये भी है । वत्स ! तुम तृषार्त हो तो प्रबोधिनी-प्रकाश टोकाइयोपेतम् । ३७७ - एक क्षणं विरम वत्स पिपासितोऽपि पातुं त्वया सह जवादयमागतोऽस्मि ॥ ३०॥ मथवा सुक्षत्रियाणां गतिमुपगतं वत्समहमुपगतोऽप्यकृती द्रष्टुम् । वत्स भीमसेन, मया पीतं पीतं तदनु भवनाम्बास्तनयुगं बपि, अविभक्तम् = सम्मिलितम् , प्रस्तुतिष्ठतु, पिपासितः तृषितः, पि, खम् , एकम् , क्षणममुहूर्तम् , विरम =तिष्ठ, विलम्ब फर्वि. त्यर्थः । त्वया, सह-साकम् , पातुम् , मयम् = युधिष्ठिरः, (महम् ) जवा. त वेगात् , थागतः, कतरि कप्रत्ययः। मस्मि । वसन्ततिलका छन्दः ॥३०॥ मुक्षत्रियाणाम् = वीराणाम् , गतिम् = स्वर्गरूपाम् , उपगतम् प्रा- तम् , वत्सम् = भीमम् , द्रष्टुम् = विलोकितुम् , अहम् , मृतः, अपि मकृ. ती अशल:, असमर्थ इत्यर्थ इत्यन्वयः । अस्माकमात्मघातेन वीरगतेरमा. वादिति भावः । अन्वयः-अम्बास्तनयुगम् , मया, पीतम् , तदनु, भवता, पीतम् , वरस. लतया, मच्छिष्टा, रसैः, वृत्तिम् , बनयसि, तव, मम, वितानेषु, पोमे, च, एवम् , विधिः, अभूत् , अधुना, कथम् , एवम् , निवापाम्भः, पूर्वम् , त्वम् , पिवसि ॥३१॥ मयेति । सम्बास्तनयुगम = मातृस्तनद्वयम् , मया युधिष्ठिरेण, पी- भी एकक्षण के लिए प्रतीक्षा करो तुम्हारे साथ साथ पान करने के लिए अत्यन्त द्रुत गति से मैं आ हो रहा हूँ ॥ ३०॥ अथवा वीरसुलभगति को प्राप्त वत्स भीमसेन के समीप पहुँच कर भी उनके दर्शन से वञ्चित ही रह जाऊँगा [ तात्पर्य यह है कि क्षत्रिय लोग जो में प्राण परित्याग करते हैं उन्हें स्वर्ग होता है और जो आत्महत्या करते हैं वे वर्ग के भागी नहीं होते इसलिए भीम की गति को तो युधिष्ठिर पा नहीं सकते थे अतएव उनका भी दर्शन होना उन [ धिष्ठिर के लिये कठिन ही था। प्रिय भ्रात भीमसेन ! माता के स्तनद्वय का मेरेद्वारा पान करलेने पर मापने उसका पान किया .

३७ वेणीसंहारं नाटक- [षष्ठ:- मच्छित्ति जनयसि रसैर्वत्सलतया। वितानेष्वप्येवं तव मम च सोमे विधिरभू. निवापाम्भः पूर्व पिबसि कथमेवं त्वमधुना ॥ ३१ ॥ कृष्णे, त्वमपि देहि सलिलाखम् । द्रौपदी-(क) हले दुद्धिमदिए, उवणेहि मे सलिलम् । (चेटी तया करोति ।) (क) हले बुद्धिमतिके, उपनय मे सलिलम् । तम् , तदनु-तत्पश्चात् , भवता-भीमेन, पीतम् , वत्सलतया= स्नेहेन, मदुच्छिष्ट मनोजनावशिष्टः, रसैः = दुग्पादिमिः, वृत्तिम् = जीविकाम् , जनयसिअजनयः, वर्तमानसामीप्ये लट् । वितानेषु ऋतुषु 'ऋतुविस्ता. रयोरस्त्रीइत्यमरा । सोमेसोमयागे, सोमरसपाने वा, एवम् मम पश्चात् , विधिः =क्रिया, अभूत् , सर्व कार्य त्वया मत्पश्चादेव सम्पादितमिति भावः । अधुना, कथम् एवम् = वैपरीत्येन, निवापाम्भः = मृताय देयं जलम् , पूर्वम्-मत्तः प्राक् , स्वम् , पिवसि । साम्प्रतं कथं विपरीतमाचरितमिति भावः । मन्मरणानन्तरं तव मरणं समुचितमिति गूढाभिप्रायः। अत्र कायलिगमल. ङ्कारः। शिखरिणी छन्दः ॥ ३१ ॥ सलिलाअलिम्-अलाजलिम् । था। आप मेरे जूठेफल रसादिक [ खाद्य तथा पेय पदार्थ ] के द्वारा अत्यन्त चाव से अपनी प्राणयात्रा करते थे। यज्ञों के प्रकरण में सोमरस का पान करने के लिये भी मेरा और पाप का यही नियम था [ अर्थात् पहले युधिष्ठिर पी लेते थे तो फिर भीम पान करते थे] फिर अब इस तिलबल को इस प्रकार मुझ से प्रथम क्यों पान कर रहे हो? ॥ ३१ ॥ कृष्णे![ द्रौपदी ] तुम भी सलिलालि प्रदान करो। द्रौपदी-भरी बुद्धिमतिके, मुझे पल लादे । (चेटी बल लाकर देती है).

। प्रबोधिनो-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् । ३७० द्रौपदी-(क) (उपसृत्य जलाञ्जलिं पूरयित्वा ।) महाराम, कस्स स. लिलं देम्हि । युधिष्टिर:- तस्म देहि जलं कृष्णे सहसा गच्छते दिवम् । अम्बापि येन गान्धर्या रुदितेन समीकता ॥ ३२ ॥ द्रौपदी-(ख) णाह भीमसेण, परिमणावणीदं ग्दरं सग्गगदस्स दे पदोदयं भोदु । (क) महाराज, कस्य सलिलं ददामि । (ख) नाथ भीमसेन, परिजनोपनीतमुदकं स्वर्गगतस्य ते पादोदकं भवतु । कस्येति सम्बन्धविवक्षया षष्ठी। अथवा व्याकुलोभूता द्रौपदी कस्मै इत्यस्य स्थाने कस्येति प्रयुक्तम् । अन्वयः-दिवम् , सहसा, गच्छते, तस्मै, पूर्वम् , जलम् , देहि, येन, झदितेन, अम्बा, अपि, गान्धार्या, समीकृता । यदर्थ साप्रतं जलदानस्यावश्यकता पूर्व तस्मै देहोत्याह-तस्मा इति । दिवम् = स्वर्गम् , सहसा=सपदि, गच्छते, शतृप्रत्ययान्तस्य यि रूप- मिदम् । तस्मै भीमाय, पूर्वम् , जलम् , देहि, येन =भीमेन, रुदितेन- रोदनेन भावे कप्रत्ययः । अम्बा= कुन्ती, पि, समीकृतातुल्यीकृता । यः कुन्तीमप्यरोदय तस्मै भीमाय देहोति भावः पथ्यावतं छन्दः ॥ ३२ ॥ परिजनोपनीतम् सेविकया दत्तम् , पादोदकर-पादप्रक्षालनार्थ द्रौपदी-(समीप भाकर जल से अलि मरकर ) महाराज, किसे जल. प्रदान कर युधिष्ठिर- ऐ कृष्णे, अकस्मात् स्वर्ग में जाने वाले उसे जल दो जिसके कारण माताजी गान्धारी माताके रोदन से मित्रता करली हैं [ अर्थात् वे अपने सौ पुत्रों के मृत्यु होने पर रोदन की थीं अब भीम के मृत्यूपरान्त माता कुन्ती भी रोती हैं अतः रोने की दोनों में मित्रता थी ] ॥ ३२ ॥ द्रौपदी-नाथ भीमसेन ! दासी के द्वारा दिया हुमा यह जल भाप के जलम्, घेणीसंहारं नाटक- [ षष्ठा- युधिष्ठिरः-फाल्गुनाग्रज, असमाप्तप्रतिशेऽपि याते त्वयि महाभुजे । मुक्तकेश्यैव दत्तस्ते प्रियया सलिलाञ्जलिः ॥ ३३ ॥ द्रौपदी-(क) उद्धेहि महाराम, दूरं गच्छदि दे भादा । युधिष्ठिरः-(दक्षिणालिस्पन्दनं सूचयित्वा ।) पाश्चालि, निमित्तानि मे कथयन्ति सम्भावयिष्यसि वृकोदरमिति, भवतु शीघ्र दहनमुपसावः। ? (क) उत्तिष्ठ महाराज, दूरं गच्छति ते भ्राता। फाल्गुनाप्रज अर्जुनज्येष्ठ मन्वयः-असमाप्तप्रतिज्ञे, भपि, महाभुजे, त्वयि, याते ( सति ) प्रियया, मुक्तकेश्या, एव, ते, सलिलाजलिः, दत्तः ॥ ३३ ॥ मसमातेति। मसमाप्तप्रति अपूर्णप्रतिज्ञे, पि, महाभुजेबलवति, त्वयि भीमे, याते-गते स्वर्गमिति शेषः । सति, प्रियया स्त्रिया मुक्तके. श्यामबद्धकेश्या। स्वानाच्चोपसर्जनादिति गैष् । एव, ते तुभ्यम् , सलिलाबलि-उदकाजलिः, दत्तः समर्पितः । पथ्यावक्त्रं छन्दः ॥३३॥ दक्षिणाक्षिस्यन्दनम दक्षिणनेत्रसञ्चलनम् (फडकव ) इति प्रसिद्धोः । पुरुषाणां दक्षिणनेत्रस्पन्दनं शुभकरमिति भावः । सम्भावयिष्यसि प्राप्त्य. सि। स्वर्ग गतं स्वर्ग प्राप्स्यामीत्यवगत्याह-भवत्विति । अत्रैव प्राप्तिसूचक नेत्रस्पन्दनं तत्र प्राप्तिसूचकमित्यवगतं युधिष्ठिरेणेति भावः । दहनम= अग्निम् । उपसवः गच्छावः । पादप्रक्षालन के लिए हो। युधिष्ठिर-ऐ भर्जुन के ज्येष्ठ भ्रात ! प्रतिज्ञा की पूर्ति किए बिना बाप जैसे शूरवीर के प्रस्थान कर जाने पर तुम्हारी प्रियतमा केशपाश बाँधे बिना ही जलाजलि दे रही है ॥ ३३ ॥ द्रौपदी-उठिए महाराज ! आप के भ्राता दूर चले जा रहे हैं। युधिष्ठिर-(दाहिने नेत्र के फड़कने की सूचना देते हुए ) पञ्चालनरेश- पुत्रि ! शुभशकुन से पता चलता है कि भीमसेन मिलेंगे।

म] प्रबोधिनी-प्रकाश टोकाइयोपेतम् । ३१ -ur- द्रौपदो-(क) महाराम, सुणिमित्तं भोदु । ( नेपध्ये कलकलः ।) (प्रविश्य संभ्रान्तः।) कञ्चुको-परित्रायतां परित्रायतां महाराजः। एषु खलु दुरात्मा कौरवापसदःक्षतजाभिषेकपाटलिताम्बरशरीरः समुच्छितदिग्धभी. षणगदाशनिरुद्यतकालदण्ड इव कृतान्तोऽत्रभवतीं पाशालराजतन. यामितस्ततः परिमार्गमाण इत एवाभिवर्तते । युधिष्ठिरः-हा दैव, तेन निर्णयो जातः । हा गाण्डीवधन्वन् , (क) महाराज, सुनिमित्तं भवतु । सम्भ्रान्तः%Dउद्विग्नः । कौरवापसदः= कौरवेषु अपसदः अधमः । शतजाभिषेकपाटलीक- तोम्वरशरीर:=क्षतजस्य रुधिरस्य अभिषेकेण सेचनेन पाटलीकृते ईषद्रकीकू- ते अम्बरशरीरे येन सः, रक्तभीषणगदाशनिः = रक्तन अधिरेण भीषणा भयज. निका या गदा सा अशनिः वज्र इव यस्य सः, अत एव उद्यतकालदण्ड:- उत्थापितयमलगुडः, कृतान्तः = यमः, मत्रभवतीम् = पूज्याम , परिमार्ग- माणः=गवेषयन् । देव = विधे, तेन = दुर्योधनागमनेन, निर्णयः = भीमार्जुनवधस्य निश्चयः द्रौपदो- महाराज ! शुभ शकुन हो । (नेपथ्य में कलकल ध्वनि ) (प्रवेश करके चकपकाए हुए) कञ्चुकी-रक्षा कीजिए, रक्षा कीजिए महाराज । यह दुरात्मा कौरवाधम, जिसके वस्त्र और शरीर रुधिर से सराबोर होकर लोहितवर्ण हो गए हैं, रक रजित भीषण शक्ति रूपिणी गदा को कालदण्ड के समान ऊपर को उठाए हुए साक्षात् काल के समान यहाँ श्रीमती पाञ्चालाधिनाथ की दुहिता का अन्वेषण करता हुआ इसी ओर भा रहा है । युधिष्ठिर-हाय भाग्य ! इससे तेरा भी निर्णय हो गया [अर्जुन भी मृत्यु को प्राप्त हो गया] । हाय गाण्डीव धारी।

३२ घेणीसंहारं नाटकं- [छष्ठः- (इति मुखति।) द्रौपदी-(क) हा उज्जउत्त, हा मम समम्बरसमङ्गाहदुल्ललिद, पिमं भादुभं मणुगदोसि । ण उण महारामं ईमं दासजणं म । (इति मोहमुपगता।) युधिष्ठिर:-हा वत्स सव्यसाचिन् , हा मसदशमल्ल, हा नि- वातकवचोद्धरणनिष्कण्टकीकृतामरलोक, हा बदर्याश्रममुनिद्विती. यतापस, हा द्रोणाचार्यप्रियशिष्य, हा अस्त्रशिक्षाबलपरितोषि- (क) हा आर्यपुत्र, हा मम स्वयंवरत्थंग्राहकुटुम्ब, प्रियं भ्रातरमनुग. तोऽसि । न पुनमहाराजमिमं दासजन च । नार्य भीमार्जुना अविजित्यागन्तुं शक्नोतीति भावः । मुह्यति-अचैतन्य प्राप्नोति । मम= द्रौपद्याः, स्वयम्बरसंग्राहकुटुन्व- स्वयम्बरे संप्राहः संग्रहणं स्वीकार इत्यर्थः, तेन कुटुम्बः पोषकः तत्सम्बधने । सम्भावयसिसम्मान- यखि, दासजनम् - मां द्रौपनीम् । असदशमल्ल = अनुपमेयबलिण्ड , निवातकवचोद्धरणनिष्कण्टकी. कृतामरलोक= निवातकवचस्य एतन्नामकदैत्यस्य उधरणेन निष्कण्टकीतः अमरलोकः स्वर्ग येन तत्सम्बधने,। निवातकवचासुरवधकथामहाभारते वर्णि. ताऽस्ति । वाश्रममुनिद्वितीयतापस = वदर्याश्रमे वदरिकाश्रमे यौ मुनी नरनारायणौ तयोर्द्वितीयः नररूपः सचापी तापसः तत्सम्बधने, अर्जुनोनराव- तार भासीदितिभावः । मत्रशिक्षाबलपरितोषितगाङ्गेय अनशिशावलेन (मूर्छित हो जाते हैं) द्रौपदी-हाय आर्यपुत्र ! हाय स्वयम्बर में मुझे स्वयं अपने पराक्रम से प्रहण करने वाले प्रियभ्राता के पीछे ही पीछे चले गए, किन्तु महाराज के अथवा इस दासी के पश्चात् नहीं गए ? (चेतना विहीन हो जाती हैं) युधिष्ठिर-हाय अनुज सव्यसाचिन् ! हाय विषमविलोचनशंकर भगवान् के अगों को चूर्ण कर देने वाले योद्धा! हाय निवातकवच नाम के राक्षस ..

प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् । ३३ .. तगाशेय, हा राधेयकुलकमलिनीपालेयवर्ष, हा गन्धर्व निर्वासित. दुर्योधन, हा पाण्डवकुलकमलिनीराजहंस, तां वत्सलामनभिवाद्य विनीतमम्बा गाढंच मामनुपगुह्य मयाप्यनुक्का। एतां स्वयंवरवधूं दयितामदृष्टा दीर्घप्रवासमयि तात कथं गतोऽसि ॥ ३४ ॥ अस्त्रशिक्षया बलेन चेति वा परितोषितः गायः भीष्मो येन तत्सम्बोधने, गन्ध- वनिर्वासितदुर्योधन गन्धर्वेण निर्वासितः मोचितः दुर्योधनो येन सः इयं कथा महाभारते वनपर्वणि अनुसन्धेया। मन्वयः-अयि, वत्स?, वत्सलाम् , ताम् , अम्बाम् , विनीतं यथास्यादे- वम् , अनभिवाद्य, माम् , गाढम् , अनुपगुन्ध, मया, अपि, अनुक्तः सहशीम् एताम् , स्वयम्बरवधूम् , अदृष्टा, च, दीर्घप्रवासम्, कथम् , गतः असि ॥३४॥ अस्मान् विहाय कथं गत इत्याह-तामिति । अयि, वत्स? = अर्जुत, ताम् = पूज्याम् , वत्सलाम् स्नेहवतीम् , मम्बाम = मातरम् , विनीतम् = सननं यथास्यादेवम् , मनभिवाच नामोच्चारणपूर्वकमप्रणम्य, माम् , गाढम् = भृशम् , अनुपगुह्य = अनालिझाय, सदृशीम् = समानाम् त्वत्तुल्यामित्यर्थः । एताम् , स्वयंवरवधूम स्वर्ण वृणीत इति स्वयंवरा साचासौ वधूः ताम् , अदृष्ट्वा, मया, अपि मनुक्तः अननु- ज्ञातः, दीर्घप्रवासम् = दीर्घकालिकयात्राम् मरणमित्यर्थः । कथम् , गतः= का वध करके स्वर्ग को निष्कण्टक बना देने वाले। हाय बदरीकाश्रम के द्वितीय तपस्विन् ! हाय द्रोणाचार्य के प्रिय शिष्य । हाय अस्त्र शिक्षा और बल से भीष्म को सन्तुष्ट करने वाले । हाय कर्ण कुल-कमलिनी के लिए हिमपात सहश ! हाय गन्धर्वो से दुर्योधन को मुक्त करने वाले । हाय पाण्डव-वंश-कमल के बीच विहरण करने वाले राजहंस । उस सुत स्नेहवी माता को नम्रता पूर्वक प्रणाम किए बिना ही, भातृवत्सल मझे भालिजित किए बिना ही तथा मेरी आज्ञा लिए बिना और इस स्वयंवर में लाई गई प्राणवल्लभा वधू से बिना पूछे दोघयात्रा को क्यों चले गए हो [ मृत्यु .

३४ वेणीसंहारं नाटकं- [पठा- (मोहमुपगतः।) कन्चुकी-(चेटी प्रति ।) इदानी भोः कष्टम् । एष कौरवाधमो यथे. मिहैव प्रवर्तते । सर्वथा प्रवेशकालः । चितासमीपमुपनयाम्यत्रभ- वतीं पञ्चालराजतनयाम् । महमप्येवमेवानुगच्छामि । भद्रे, त्वमपि देव्या भ्रातरं धृष्टद्युनं नकुलसहदेवौ वाऽवाप्नुहि । एवमवस्थिते मह- राजेऽस्तमितयोर्भीमार्जुनयोः कुतोऽत्र परित्राणाशा । चेटी-(क) परित्तामह परित्ताह मजा। (नेपथ्ये कलकलानन्तरम् ।) भो भो, समन्तपश्वकसञ्चारिणः क्षतजासवमत्तयक्षराक्षसपिशा- (क) परित्रायध्वं परित्रायध्वमार्याः । प्राप्तः, बसि । बसन्ततिलका छन्दः ॥ ३४ ॥ मस्तम = विनाशम् , इतयोः प्राप्तयोः, परित्राणम् =रक्षा । भतजेति-क्षतजस्य शोणितस्य भास्वादेन मत्ता ये यक्षादयः [ कः कोह- पृष्टः 'ककहर' इति ख्यातः, जम्बूकः ऋगाक: वायसः काकः ] ते भूयिष्ठाः बहुला यत्र ते, अवशिष्टा अत एव विरलाः अल्पाः योधाः=युष्यन्त इति योषाः को प्राप्त हुए हो] ॥ ३४ ॥ कञ्चुको-(चेटी से ) अरे इस समय महान् कष्ट । यह कौरवनीच अबाधगति से यहाँ भी चला आ रहा है। प्रत्येक दशा में चिताप्रवेश का ही समय है। अब श्रीमती पाचालराजपुत्री को चिता के समीप ले चलता हूँ इसी तरह मैं भी पहुंच जाता हूँ । भद्रे । तू भी महाराणी के भ्राता [ धृष्टद्युम्न ] अथवा नकुल और सहदेव के समीप चली जाना। [क्योंकि ] महाराज [ युधिष्ठिर ] की ऐसी अवस्था में और भीमार्जुन के स्वर्ग चले जाने पर यहाँ हम लोगों की रक्षा के लिये क्या आशा ? चेटी-रक्षा कीजिए, रक्षा कीजिए आर्ध्या! (नेपथ्य में कोलाहल के अनन्तर ) अरे अरे । समन्त पञ्चकके चारों ओर भ्रमण करनेवाले, क्षत विक्षत असे -- महः ] प्रबोधिनी-प्रकाश टोकाइयोपेतम् । ३८५ चगृधजम्बुकवायसभूयिष्ठा विरलयोधपुरुषाः, कृतमस्मदर्शनत्रासेन । कथयत भवन्तः कस्मिन्नुदेशे याज्ञसेनी सन्निहितेति । कथयामि लक्षणं तस्याः। ऊरू करेण परिघट्टयतः सलीलं दुर्योधनस्य पुरतोऽपहृताम्बरा या। दुःशासनस्य करकर्षणभिन्नमौलिः सा द्रौपदी कथयत क पुनः प्रदेशे ॥ ३५ ॥ भटाः पचादित्वादच्प्रत्ययः । मदर्शनसन्त्रासेन मद्विलोकनजन्यमयेन, कृतम् व्यर्थम् , उद्देशे =स्थाने, सन्निहिता= समीपस्था उपविरेत्यर्थः । लक्ष- णम्-स्वरूपम् । अन्वयः-करेण, ऊरू, सलीलम् , परिघट्यतः, दुर्योधनस्य, पुरतः, या, अपहृताम्बरा, दुःशासनस्य, करकर्षणभिन्नमीलिः, सा, पुनाक, प्रदेशे, वर्तते (इति) कथय ॥ ३५ ॥ लक्षणमेवाह-ऊरू करेणेति । करण- हस्तेन, ऊरू सक्थिनी, सलीलम् =सकोतुकम् , पारघट्ट- यतः= परिमर्दयतः, मदीयोर्वोपरि उपविशेति बोधयत इत्यर्थः । दुर्योधनस्य, पुरतः=अप्रे, या, अपहृताम्बरा = अपहृतम् आकृष्टम् अम्बरं यस्याः सा, दुःशासनस्य, करकर्षभिन्नमौलिः = करेण यत्कर्षणम् भाकर्षणम् तेन भिन्नः विदीर्णः मौलि: चूदा यस्याः सा, "मौलिः किरीटे धम्मिल्ले चूडायाम्" इति मेदिनी । पुनः, क = कस्मिन् , प्रदेश= स्थाने, वर्तते, कथय, पश्य मृगो धाव- तीत्यादिवत्कथयेत्यस्य पूर्व वाक्यं कर्म । वसन्ततिलका छन्दः ॥ ३५ ॥ निकले हुए रुधिर रूपी मदिरा से उन्मत्त यक्ष, प्रेत, गोध, शृगाल और कौवों से अधिक संख्या वाले कतिपय अवशिष्ट योद्धाओ। मुझे देखकर आप लोगों के डरने की कोई आवश्यकता नहीं । आप लोग यह कहिए, प्रौपदी किस स्थान में वर्तमान हैं ? उनके लक्षणों को मैं बता दे रहा हूँ। "बड़े हाव भाव के साथ हाथ से जाँघों को ठोंकते हुए दुर्योधन के नेत्रों के सामने दुश्शासन के द्वारा जिसका वस्न खींचा गया था तथा केशो के आकृष्ट करने से जिसकी वेणी खुल गई थी, वह द्रौपदी बतलाइए किस स्थान में हैं ?" ॥३५॥ । वे. २५ ३८६ वेणीसंहारं नाटकं- [षष्ठः- कन्चुकी-हा देवि यशवेदिसम्भवे, परिभूयसे प्रम्प्रत्यनाया कुरु- कुलकलङ्कन । युधिष्ठिरः-( सहस्रोत्थाय । ) पाञ्चालि, न भेतव्यं न भेतव्यम् । (ससंभ्रमम् ।) कः कोऽत्र भोः । सनिषङ्गं मे धनुरुपनय । दुरात्मन्दुर्यो धनहतक, आगच्छागच्छ। अपनयामि ते गदाकौशलसंभृतं भुजदपं शिलीमुखासारेण । अन्यच रे कुरुकुलाङ्गार, प्रियमनुजमपश्यंस्तं जरासन्धशत्रु यशवंदिसम्भव= द्रौपदि, कुरुकुलकलङ्कन = कौरववंशलान्छनभूतदु. र्योधनेन, सम्प्रति, अनाथा=अस्वामिनी । परिभूयसे तिरस्क्रियसे। सहसाझटिति, न भेतव्यमिति । दुर्योधनादिति शेषः। सज्यम् = समौर्वीकम् , धनुः= चापम् , उपनय आनय, अपनयामि दूरीकरोमि, गदाकौशलसम्भृतम् = गदाकौशलेन सम्भृतम् उत्पन्नम् , शिलीमुखासा. रेण -बाणधारया । अन्धयः- प्रियम् , अनुजम् , जरासन्धशत्रुम् , तम् , कुपितहरकिरातद्वेषि- णम् , वत्सम् , तम् , च, अपश्यन् , कठिनचेताः, त्वम् , इव, प्राणितुम् , न, शतः, ( परम् ) बाणवःः, तव, असून , अपहर्तुम् , नच, शक्तः ॥ ३६ ॥ तव प्राणान् हृत्वैव स्वयं मरिष्यामीत्याह-प्रियमिति । कञ्चुकी- हाय यज्ञवेदी से उत्पन्न महाराणी 1 अब [आप] असहाय होकर कौरवकुलाजार से अपमानित होंगी। युधिष्ठिर-पाचालि ! डरिए न डरिए न । ( उद्विग्नता पूर्वक ) कौन है यहाँ कोई है ? तृणीर के साथ मेरा धनुष लाओ। दुष्ट बेवारा दुर्योधन ! आ, आ, वाणवर्षा से तुम्हारे बभिमान को, जो गदायुद्ध की कला से एकत्रित किया गया है, चूर चूर कर देता हूँ ! और भी अरे कुलकलङ्क । उस जरासन्ध के शत्रु प्रिय लघु भ्राता [ भीमसेन ] और किरातरूपधारी क्रुद शंकर भगवान् से द्वन्द्व युद्ध करने वाले उस वत्स [ अर्जुन ] को न देखता हुषा मैं तुम्हारी तरह क्रूर हृदय वाला होकर जीवित रहने में असमर्थ हूँ।

बE:] प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् । .. . , . कुपितहरकिरातद्वेषिणं तं च वत्सम् । त्वमिव कठिनचेताः प्राणितुं नास्मि शक्तो न च पुनरपहतुं वाणवस्तवासून ॥ ३६ ॥ (ततः प्रविशति गदापाणिः क्षतजसिक्कसर्वात भीमसैनः ।) भीमसेनः-(उद्धत परिक्रमणन् ।) भीः समन्तपञ्चकसंचारिणिः, का. ऽयमावेगा:- प्रियमस्निग्धम् , अनुजम = कनिष्ठधातरम् , जरासन्धशत्रुम् जरासन्धनामकनृपस्य रिपुम् , तम् = भीमम् , कुपितहरकिरातद्वेषिणम् कुपितो यो हरःशिवः स एव किरातः व्याधः तस्य हैषिणम् रिपुम् किरातवेषधा- रिणा शिवेन सहार्जुनोऽयुध्यतेतिकथा महाभारते वनपर्वणि द्रष्टव्या । वत्सम् = प्रियम् , तम् = अर्जुनम् , च, भपश्यन् = अविलोकयन् , कठिनचेताः= कठोरहृदयः, त्वम् = दुर्योधनः, प्राणिनुम् = जीवितुम् , न, शक्तः = समर्थः, परम् बाणवः = शरवषर्षणः, नव-दुर्योधनस्य, असून = प्राणान् , अपह- तुम् = विनाशितुम् , नच, शक्तः समर्थः शक्त इत्यस्मात्रापि सम्बन्धः । काक्वोच्यते नच शक्तः । तथाच भह शक्त एवेति भावः । अत्रोपमाऽलङ्कारः। मालिनी छन्दः ॥ ३६॥ गदापाणिः= पाणी गदा यस्य सः, 'प्रहरणार्थभ्यः परे निष्ठासप्तम्यौ' इति सप्तम्यन्तस्य परप्रयोगः । क्षतजसिक्तसर्वानः = क्षतजेन शोणितेन सिक्का- नि सर्वाणि, अनानि यस्य सः । उद्धतम् = उत्कटम् , परिक्रामन् प्रचलन् , मावंगः= उद्विग्नता । और वाणी को वपा में तुम्हारे प्राणों को भी अपहरण नहीं कर सकता। [अभिप्राय यह है कि दुर्योधन के सौ भाई मारे गये हैं तो भी वह हृदय को बज्र बनाकर जीवित है इसके विपरीत युधिष्ठिर अपने एक भी भाई के मृत्यु पर प्राण परित्याग करने की प्रतिज्ञा किए हुए हैं। साथ साथ दुर्योधन की हत्या भी नहीं करना चाहते ] ॥ ३६ ॥ भीमसेन-अरे अरे समन्त पञ्चक के चारों तरफ मणकारियो? न मैं राक्षस हूँ और नतो भूतप्रेत हूँ किन्तु यथेच्छ शत्रुरतरूपीजल

बेणीसंहारं नाटकं-
[षष्ठः-
.
D
रक्षो नाहं न भूतं रिपुरुधिरजलाप्लावितानःप्रकामं
निस्वीरुप्रतिक्षाजलनिधिगहनः क्रोधनः क्षत्रियोऽस्मि ।
भो भो राजन्यवोराः समरशिखिशिखादग्धशेषाः कृतं व-
त्रासेनानेन लीनैहतकरितुरगान्तहितैरास्यते यत् ॥ ३७ ॥
अन्धयः-अहम् , रक्षः, न, भूतः, न, प्रकाम् , रिपुरुधिरजलप्लाविताः,
निस्ती!रुप्रतिज्ञाजलनिधिगहनः, क्रोधनः, क्षत्रियः, अस्मि, भोः, भोः, समरशि-
खिशिखादग्धशेषः। वः, भनेन, त्रासेन, कृतम् , किम् , हतकरितुरगान्तर्हितः,
जीनः, भास्यते ॥ ३७॥
नाहमिति । महम् = त्वया दृश्यमानः, रक्षः= राक्षसः, न, भूत,
पिशाचादिः, न, किन्तु प्रकामम् = यथेष्टम् , रिपुरुधिरजलप्लाविताङ्गः
शत्रुशोणितमलिलसिक्काबयवः, निस्तीणोंरुप्रतिक्षाजलनिधिगहनः= ऊरुविष.
यिणी प्रतिज्ञा ऊरुप्रतिज्ञा सैव जलनिधिगहनम् दुष्पारसमुद्रः तत् निस्तीर्णम्
उत्तीर्ण येन सः, क्रोधनः, नन्यादित्वाल्ल्युप्रत्ययः । क्षत्रियः-राजन्यः, अस्मि,
अतः भोभोः, समरशिखिशिखादग्धशेषाः समरमेव शिखिशिखा भग्नि-
ज्वाला तया ये दग्धाः तेभ्यः शेषाः अवशिष्टाः तत्सम्बोधने, राजन्यवीराः-
क्षत्रियेषु शुराः, युद्धऽपराजितत्वादिति भावः । वायुष्माकम्, मनेन महर्शन-
जन्येन, त्रासेन = भयेन, कृतम् = अलम् , ननु कथमवगम्यते त्रास इत्याह-
लीनैरिति । किम् , हतकरितुरगान्तहितैः = =हता ये करितुरगाः तेषु
अन्तर्हितः, अत एव लानः =प्रछन्नः, किम् , मास्यते = उपविश्यते । नाह
युष्मान किमपि करिष्यामि वृथैव त्रामो मत्त इति भावः । अहं त्वदीयो भीमसेन
एवेति तत्वम् ।
अत्र तृतीयचरणेरूपमलङ्कारः । स्रग्धरा छन्दः ॥ ३ ॥
से थाप्लावित शरीर वाला और उरुभग्न की प्रतिज्ञा रूपी गम्भीर समुद को
पार कर के क्रोधान्य क्षत्रिय वीर हूँ। अरे अरे समराग्नि की ज्वाला से
बल कर अवशिष्ट शूरवीर राजाभो । इस भय से भयभीत होने की कोई
आवश्यकता नहीं जो कि तुम लोग युद्ध में मरे हुए हाथी और घोड़ों के ओट में
बैठ जाते हो ॥ ३ ॥

प्रबोधिनी-प्रकाश टोकाद्वयोपेतम् । ३८8 कथयन्तु भवन्तः कस्मिन्नुहेशे पाञ्चाली तिष्ठति । द्रौपदी-(क) (लन्यसंज्ञा ।) परित्तामदु परिचामदु महारामो। कन्चुकी-देवि पाण्डुस्नुषे, उत्तिष्ठोत्तिष्ठ । सम्प्रति झटिति विता. प्रवेश एष श्रेयान् । चौपदी-(ख) (सहसोत्थाय ।) कहं ण संभावेमि मजवि चिदा. समीवम् । युधिष्ठिरः--कः कोऽत्र भोः। सनिषङ्गं धनुरुपनय । कथं न कश्चि- त्परिजनः । भवतु । बाहुयुद्धन दुरात्मानं गाढमालिय ज्वलनम- भिपातयामि । ( परिकर बध्नाति ।) कञ्चुको-देवि पाण्डुस्नुषे, संयम्यन्तामिदानींनयनपथावरोधिनो दुःशासनापकष्टा मूर्धजाः । अस्तमिता संम्प्रति प्रतीकाराशा । द्रुतं (क) परित्रायतां परित्रायतां महाराजः । (ख) कथं न संभावयाम्यद्यापि चितासमीपम । भीममजानन् दुर्योधनं जानन् कञ्चुक्याह-देवीति । पाण्डुस्नुषे != पाण्डुपुत्रस्त्रि ? श्रेयान् = श्रेष्ठः । सनिषङ्गम् सतूणीरम् , ज्वलनम् अग्निम् , परिकरः गात्रिकाबन्धः । संयम्यन्ताम् बध्यन्ताम् , नवनापरोधिना=नेत्राच्छदिनः, दुःशास- नावकृष्टाः दुःशासनेनाकृष्टाः, मूर्द्धजाः केशाः । कुतः स्वहस्तनव संयम्यन्ता. आप लोग बतलाइये किस स्थान में पाञ्चाला [ द्रौपदी ] बैठी हुई हैं ? द्रौपदी-(चेतना प्राप्त कर ) रक्षा कीजिए रक्षा कीजिए महाराज ! कञ्चुकी-महाराणी पाण्डु की पतोह ! उठिये उठिये। अब शीघ्र ही चिता में कूद पड़ना ही श्रेयस्कर है। द्रौपदी-(एकाएक उठकर) अवमी चिता के समीप क्यों नहीं पहुंच रही हूँ ! युधिष्ठिर-कौन है कोई यहाँ है ? तुणीर के साथ मेरा धनुष का दे। क्यों कोई मृत्य...... | अच्छा, बाहुयुद्ध करके हाथ पैर तोड़कर गाद भालियन करके चिता की बलती हुई बाग में झोंक दूंगा। (फेटा बाँधते हैं) कञ्चुकी-महाराणी पाण्डु की पतोहू । नेत्रों की दृष्टि के बाधक शेको ३६० वेणीसंहारं नाटक- षष्ट- चितासमीपं सम्भावय। युधिष्ठिर:-कृष्णे, न खल्वनिहते तस्मिन्दुरात्मनि दुर्योधनहतके संहर्तव्याः केशाः। भीमसेनः-पाञ्चालि न खलु मयि जीवति संहर्तव्या दुःशासन- विलुलिता वेणिरात्मपाणिना । तिष्ठतु तिष्ठतु । स्वयमेवाहं संहरामि । (द्रौपदी भयादपसर्पति ।) भीमसेनः-तिष्ठतिष्ट भीरु, काधुना गम्यते । (इति केशेषु प्रहीतुमिच्छति ।) युधिष्टिर:-(वेगाद्भीममालिङ्गय ।) दुरात्मन् , भोमर्जुनशत्रो. सुयोध. मित्याह-मस्तमिति । प्रतीकारशा शत्रुकृतपराभवनिवारणतृष्णा, सम्प्रति, मस्तम् = विनाशम् , अस्तमिति प्रदर्शने मान्ताव्ययम् । इता=प्राप्ता, इत्य- न्वयः । द्रुतम् =अतिशीघ्रम् , सम्भावय=प्रापय आत्मानमितिशेषः । भनिहते अमारिते, दुर्योधनहतके = दुष्टदुर्योधने, संहर्तव्याः= बन्धनीयाः, मयि = भीमे, दुःशासनविलुलिता=दुःशासनेन सञ्चालिता, वेणी- मात्मपाणिभ्याम-स्वहस्ताभ्याम् । आलिय गाढं संगृह्य, दुर्योधनबुद्धयेति भावः । को, जो दुःशासन के द्वारा खींचे गए हैं, बाँध डालिये। अब बदला चुकाने को भाशा जाती रही । शीघ्र ही चिता के समीप गमन कीजिए। युधिष्ठिर-द्रोपदी ! उस दुरात्मा दुर्योधन के संहार हुए गिना केशे को न बाँधिए। भीमसेन-पाचालपुत्रि। मेरे जीवित रहते हुए दुश्शासन के द्वारा बिगाड़ी हुई वेणी को अपने हाथ से न बाँधिए। ठहरिए, ठहरिए । मैं स्वयं ही सुधारता हूँ। ( द्रौपदी भय से दूर खिसक जाती है) भीमसेन-ठहरिए ठहरिए, डरपोक । अब कहाँ जाती हो ? (बालो को पकड़ कर खींचना चाहते हैं) युधिष्ठिर-( वेग पूर्वक भीम को भुजाओं से पकड़ कर ) दुष्ट, भीम और !

महः ] प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् । नहतक, माशेशवादनुदिनं जनितापराधी मत्तो वलेन भुजयोहतराजपुत्रः । प्रासाद्य मंऽन्तरमिदं भुजपारस्य जीवन्प्रयासिन पदात्पदमद्य पाप ॥ ३८॥ भीमसेनः-कथमार्यः सुयोधनशलया क्रोधानिर्दयं मामालिङ्गति । अन्वयः-हे हतराजपुत्र !, पाप ! आशंशवात् , अनुदिनम् , बनिताप- राधः, भुजयोः, बलेन, मत्तः, मे, भुजपारस्थ, इदम् , अन्तरम् , भासाय, अद्य, पदात् , पदम् , अपि, जीवन् , न, प्रयासि ॥ ३८ ॥ न कुत्रापि यातुं शक्नोषीत्याह-श्राशैशवादिति । हे हतराजपुत्र = विनाशितभीमार्जुन, अथवा, दुष्टक्षत्रिय ! पाप != पातकिन् , माशैशवात् = वाल्यादाराभ्य, मनुदिनम् =दिन दिने, जनिताप- राधः = जनित उत्पादितः अपराधो येन सः, भुजयाः=बाहोः, बलेन, मत्तः सदर्पः, (त्वम् ) में= युधिष्टिरस्य, भुजपअरस्थ = भुजी पतरम् पक्षादिव- धनगृहमिव तस्य, इदम् अन्तरम् = मध्यम् , भालाद्यप्राप्य, मद्य- इदानीम् , पदात् पद्मपि = एकमपिपदम् , जीवन् = प्राणान् धारयन् , न, प्रयासि-प्रयास्यसि । मृत्वैवास्मानिःसरिष्यति न जीवित इति भावः । वस- न्ततिलका छन्दः ॥ ८ ॥ सुयोधनशङ्कया-दुर्योधनोऽयमित्याकारकभ्रमेण, प्रालिङ्गति=निपीडयति। अर्जुन के शटु नथा नीच सुयोधन । बाल्यकाल से लेकर अब तक प्रति दिन अपराध करता गया है, बाहुओं के बल से मतवाला हो गया है। और भीम प्रभृति राजकुमारों का वध कर डाला है । पापी! [तू आज मेरे भुजा रूपी पिंजड़े के भीतर पहुँच कर जीवित रहते हुए भी एक पग आगे नहीं बढ़ सकता ॥ ३८ ॥ भीमसेन-हैं ! क्यों ? महारा न मुझे सुयोधन समझ कर कोष पूर्वक क्रूरता से मेरा भालिान करते हैं। ऐ महाराज अजात शत्रु, भीम और अर्जुन के पूज्य । जिस प्रकार आप कहते हैं वह बात नहीं है। । - ३३२ वेणीसंहारं नाटकं- [ षष्ठः- देव, मजातशत्रो, भीमर्जुनगुरो, यथैवाशापयसि न तथैवैतत् । कञ्चुकी-(निरूप्य, सहर्षम् ।) महाराज, दिष्ट्या वर्धसे । अयं खल्वायुष्मान्भीमसेनः सुयोधनक्षतजारुणीकृतसकलशरीरो दुर्लक्ष्य- व्यक्तिः । अलमधुना संदेहेन । चेटी-(क) देवी, णिवट्टीम णिवट्ठीमदु । एसोक्खु पूरिदप. डिण्णाभारो णाहो दे वेणीसंहारं कादं तुम पव्व अण्णेसेदि । (क) देवि, निवर्त्यतां निवर्त्यताम् । एष खलु पूरिप्रतिज्ञाभारो नाथ- म्ते वेणीसंहारं कर्तुं त्वामेवान्वेषयति । निरूप्य=विचारेण निश्चित्य, सहर्षमिति हर्षे हेतुः नायं दुर्योधनः किन्तु भीमोऽयमिति ज्ञानम् । दिष्टयेति मानन्दे प्रयुज्यते। वर्द्धसे समृद्धो भवसि, नाय दुर्योधनः भीमोऽयमिति युधिष्ठिरं बोधयति-मायुष्मानिति । सुयोधनक्षतजारुणीकृतसकलशरीराम्बरः = सुयोधनस्य क्षतजेन रुधिरेण अरुणीकृतानि रकीकृतानि सकलशरीराम्बराणि येन सः, दुर्लक्ष्यव्यक्तिः = दुर्लक्ष्या दुःखेन बोर्बु योग्या व्यक्तिः स्वरूपं यस्य सः, अथवा दुर्लक्ष्या चासो व्यक्तिरिति कर्मधारयसमासः । एवमेव चेटी द्रौपदी बोधयति-एष इति । पूरितप्रतिज्ञाभारः पूरितः सम्पादितः प्रतिज्ञाभारः दुर्योधनोरुभारूपः येन सः, वीणीसंहारम् = कवरी- बन्धनम् , अन्वेषयति गवेषयति । कञ्चुकी-(समीप जाकर; प्रसन्नता से ) महाराज | अभ्युदयकाल है। यह चिरखीवी भीमसेन ही हैं। सुयोधन के पावों से निकलते हुए रक्त से रंग जाने के कारण इनका सम्पूर्ण शरीर अरुण लाल हो रहा है अतएव पहचाने नहीं जा रहे थे। अब सन्देह न कीजिए । चेटी-महाराणी जी, लौट भाइए लौट माइए । यह स्वामी अपनी प्रतिज्ञा पूर्ण करके आप को वेणी सुधारने के लिए ही [ आपका अन्वेषण कर रहे हैं।

प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् । द्रौपदी-(क) हले, किम भलीमवणेहिं मासासेसि । युधिष्ठिर:-जयंधर किं कथयसि नायमनुजद्वेषी दुर्योधनहतकः । भीमसेनः-देव मजातशत्रो, कुतोऽद्यापि दुर्योधनहतकः । मया, हि तस्य दुगत्मनः। भूमौ क्षिप्तं शरोरं निहितमिदमसृश्चन्दनाभं निजाने लक्ष्मीरार्ये निषण्णा चतुरुदधिपयःसीमया सार्धमुा । (क) हले, कि मामलीकवचनैराश्वासयसि ! . - अलीकवचनैः मिथ्यावचनैः, आश्वासयसि सन्तोषयसि । पाण्डु- कुलपरिभाविणः := पाण्डुकुलस्य तिरस्कर्तुः। मन्वयः=शरीरम् , भूमी, क्षिप्तम् , निजाऊ, इदम् , असूक्चन्दनम् , निहितम् , चतुरुदधिपयः सीमया, ऊर्ध्या, सार्द्धम् , लक्ष्मीः, भार्ये, निषण्णा, रणाग्नौ, भृत्याः, मित्राणि, योधाः एतत् , अखिलम् , कुरुकुलम् , दग्धम् , हे क्षितिप, धार्तराष्ट्रस्य, ए, एकम् , नाम, ब्रवीषि, अधुना, तत् शेषम् ॥ ३९ ॥ मया पाण्डुकुलपरिभाविणः किं कृतमित्याह-भूमौ क्षिप्तमिति । शरीरमित्यत्र पाण्डुकुलपरिभाविण इत्यस्यान्वयः । एवमसृगादेरपि । चन्दनाभं चन्दनतुल्यम् असृक् रुधिरम् । चतुरुदधिपयः सीमया= चतुर्णाम् उदधीनो पयासि सीमा यस्याः सा तया, । ऊळ = पृथिव्या, सा. द्रौपदी-अरी । क्यों असत्य वचनों से भाशा दिला रही हो ? युधिष्ठिर-जयन्धर ! क्या कहते हो, "यह मेरे भ्राताओं का शत्रु दुष्ट दुर्योधन नहीं है ?" भीमसेन महाराज अजातशत्रो। अब आज दुर्योधनहतक कहाँ? मैं उस दुष्ट के शरीर को पृथ्वी पर फेंक दिया हूँ। चन्दन के सदृश उसके रक को यह अपने शरीर में लगा लिया हूँ। उसकी राजश्री चारों समुद्र की सीमा तक की पृथ्वी के साथ आप के यहां विश्राम कर रही है। सेवक, मित्र, और सैनिक वीर यहाँ तक कि सम्पूर्ण कुरुवंश इस रण की ज्वाला में भस्म हो चुके हैं। ...........।

३६४ वेणीसंहारं नाटकं- [षष्ठः- As... --- भृत्या मित्राणि योधा कुरुकुलमखिलं दग्धमेतद्रणानौ नामैकं यद्ब्रवीषि क्षितिपतिरधुना धार्तराष्ट्रस्य शेषम् ॥३६॥ (युधिष्ठिरः स्व मुक्त्वा भीममवलोकयन्नश्रूणि प्रमाजति ।) भीमसेनः-(पादयोः पतित्वा ।) जयत्वार्यः । युधिष्टिर:-वत्स, बाप्पजलान्तरितनयनत्वान पश्यामि ते मुखव- न्द्रम् । कथय कञ्चिज्जीवति भवान्समं किरीटिना । भीमसेनः-निहतसकलरिपुपक्षे त्वयि नराधिपे, जीवति भीमोऽ. र्जुनश्च । युधिष्टिर:-(पुनर्गाढमालिङ्गय ।)तात भीम, . ईमसाकम् , लक्ष्मोः, निषण्णा=स्थिता, रणाग्नौ रणमेवामिरिति. रूपकसमासः । तस्मिन् , नाम= सुयोधन इति, नामैवावशिष्टं सर्वाणि विनष्टा- नीति भावः। पत्र द्वितीयचरणे-सहोक्तिः, तृतीये-रूपकमलङ्कारः। स्रग्धरा छन्दः॥३॥ अश्रूणि =नेत्रजलानि, प्रमार्जयति =प्रोञ्छयति । बाप्पजलान्तरितनयनत्वात् = बाष्पजलेन अन्तरिते मध्याभूते व्याप्ते इति यावत् , नयने यस्य तस्य भावः तस्मात् । किरीटिना-अर्जुनेन, समम्- साकम् , भवान् , कच्चित् , जीवतीत्यन्वयः । राजन् ! धार्तराष्ट्र [ सुयोधन ] का केवल नाम, जो इस समय भाप उच्चारण कर रहे हैं, बचा हुआ है अर्थात् वह [ सुयोधन ] समाप्त हो गया ॥ ३९ ॥ (युधिष्ठिर धीरे से छोड़ कर भीम को देखते हुए माँसू पोछते हैं) भीमसेन-(पैरो पर गिर कर ) आर्य्य की जय हो । युधिष्ठिर-वत्स ! आँसुओं से नेत्रों के भर जाने के कारण तुम्हारे मुख चन्द्र को देख नहीं रहा हूँ । कहिए क्या आप अर्जुन के साथ साथ जीवित हैं ? भीमसेन-सभी शत्रुपक्षीय लोग समाप्त हो चुके और ! भव] आपही सम्राट हैं । भीम और अर्जुन भी जीवित हैं युधिष्टिर-(फिर से अच्छी तरह भेंट कर ) भ्रात भीम !

भः] प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् । ३४५ . रिपोरास्तां तावन्निधनमिदमाख्याहि शतशः प्रियो भ्राता सत्यं त्वमसि मम योऽसौ बकरिपुः । भीमसेनः-मार्य, सोऽहम् । युधिष्टिर:- जरासंधस्योरःसरसि रुधिरासारसलिले तटाघातकोडाललितमकरः संयति भवान् ॥ ४०॥ अन्वयः-रिपोः, निधनम् , तावत् , आस्ताम् , इदम् , शतशः, भाख्या- हि, यः, वरिपुः मम, प्रियः, भ्राता, भीमः असो (त्वम् ) असि । रुधिरासा- रसलिले, जरासन्धस्य, उरः सरसि, संयति, तटाघातकीडाललित मकरः, भवान् , (अस्ति) ॥ ४० ॥ रिपोरिति । रिपोः= शत्रोः, निधनम्-मरणम् , तावत् , मास्ताम्- तिष्ठतु, इदम् =मया जिज्ञासितम् , शतशः= भूयोभूयः, आख्याहि = कथय, यो, करिपुः=वकासुरस्य शत्रुः, मम, प्रियः, भ्राता, भीमः, मसौमदग्न उपस्थितः, (सः त्वम् ) असि भवसि । भोम एतच्छ्रुत्वा श्लोकस्य मध्य एवोत्तरमाह-आयति । रुधिरासारसलिले कषिरामारः रक्तसम्पातः स एव सलिलं यस्मिन् , तस्मिन् , जरासन्धस्यमगधराषस्य, उरः सरसि=वशोरूपजलाशये, संयति = समामे, तटाधातकीड़ाललितमकरः= तटेषु आघात एव क्रीडा तया ललितः हृष्टः मकरः प्राहः तत्तुल्यः, प्राह मानन्दार्थ तटाघातं करोतीति भावः। भवान् , अस्ति । जरासन्धघात्येव भवानस्तीति भावः । पत्र परम्परितरूपकमलङ्कारः । शिखरिणी छन्दः ॥ ४० ॥ शत्रु के नाश की वाती रहने दो ; यह तो अनेक बार सुनी गई है। सत्य हो तुम बकासुर के शत्रु मेरे प्रिय अनुज [ भोम ] हो ? भीमसेन-आर्य्य ! वही हूँ। युधिष्ठिर- आप रणस्थली के बीच जरासन्ध के हृदय रूपी सरोवर में, जो रुधिर रूपी भारावर्षण के जल से पूर्ण है, तटाघात रूप क्रीड़ा में दक्ष मकर हैं ॥ ४०॥ .

वेणीसंहारं नाटकं- [षष्ठः- मीमसेनः-मार्य स एवाहम् । तन्मुश्चतु मामार्यः क्षणमेकम् । युधिष्टिर:-किमपरमवशिष्टम् । भीमसेनः-सुमहदवशिष्टम् । संयच्छामि तावदनेन सुयोधनशो- णितोक्षितेन पाणिना पाञ्चाल्या दुःशासनावकष्टं केशहस्तम् । युधिष्ठिरः-गच्छतु भवान् । अनुभवतु तपस्विनी वेणीसं हारम् । भीमसेनः-(द्रौपदीमुपसृत्य ।) देवि पाञ्चालराजतनये, दिष्टया वर्ध- से रिपुकुलक्षयेण । मलमलमेवंविधं मामालोक्य त्रासेन । मुञ्चतु-त्यजतु क्षणमिति-कालाधनोरत्यन्तसंयोगे' इति द्वितीया । सुमहत् = अत्यधिकम् , दुर्योधनशाणितीक्षितेन = दुर्योधनरुधिरलि- प्तेन, पाणिना करेण, दुःशासनावकृष्टम् = दुःशासनेनाकृष्टम् , केशह- स्तम् - केशसमूहम् , संयच्छामि बध्नामि । कचित् संयमयामि" इति पाठः। सत्वरम् शीघ्रम् । तपस्विनी-द्रौपदी, वेणीसंहारमहोत्सवम् = वेणीसंहारः कवरीबन्ध- नम् स एव महानुत्सवः तम् , मनुभवतु साक्षत्करोतु । भीमसेन-आर्य ! वही मैं हूँ । एक क्षण के लिए महाराज मुझे अवकाश तो दीजिए। युधिष्ठिर-अब और क्या करना शेष रह गया हैं ? भीमसेन-बड़ा भारी कायं रह गया है। पहले मैं दुर्योधन के रक्त में सने हुए इस हाथ से पाश्चाली [ द्रौपदी ] की वेणी, जिसे दुःशासन ने खींच कर खोल दिया है, बापलू। युधिष्ठिर-जाइये आप । तपस्विनी अपनी वेणी सँवारे । भीमसेन-(द्रौपदी के समीप जाकर ) देवि ! पाञ्चालपुत्रि ! शत्रुकल के नाश से भाप का कल्याण हो।

बङ्कः] प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् । भावः । कर. द्रौपदी-(क) (उपसृत्य) जेदु जेदु णाहो ( इति भयादपसर्पति)। भीमसेनः-राजपुत्रि ! मलमलमेवं विधं मामालोक्य त्रासेन । कृष्टा येनासि राज्ञां सदसि नृपशुना तेन दुःशासनेन स्त्यानान्येतानि तस्य स्पृश मम करयोः पीतशेषाण्यसृजि । कान्ते राक्षः कुरूणामातसरसमिदं मद्गदाचूर्णितोरो- (क) जयत जयतु नाथः। भयादिति-बीभत्सवेषदर्शनादिति अपसपैति अन्यत्र गच्छति। अन्वयः-(हे) कान्ते, राज्ञाम् , सदसि, येन, नपशुना, तेन, दुःशास- नेन, (स्वम् ) आकृष्टा, असि, तस्य, स्त्यानानि, एतानि, पीतशेषाणि, मम, योः, असृजि, स्पृश, मद्गदाचूर्णितोरोः, कुरूणाम् , राज्ञः, अपि, ( मम ) बजे, बो, निषकम् , इदम् , रुधिरम् , तव, परिभवजस्य, अनलस्य, उपशान्त्यै (भवतु ) ॥ ४१ ॥ अनेन वेषेण तव परिभवस्य प्रतीकारोऽभिव्यको भवतीत्याह-येनति । हे, कान्ते कमनीयस्वरूपे ?, राज्ञाम् , सदसि =सभायाम् , नृपशुना= पशुतुल्यनरेण तेन%=दुराचारित्वेन प्रसिद्धन, दुःशासनेन, आकृष्टा बलादानीता, असि, तस्य%Dदुःशानस्य, स्त्यानानि =निविडानि, एतानि, पीनशेषाणि गीतावशिष्टानि, मम=भीमस्य, करयोः हस्तयोः स्थिता नि, अनि रुधि. राणि, स्पृश तापशान्त्यायिति भावः। मगदाचूर्णितोराः =मम गदया चूर्णिती द्रौपदी-(समीप आकर ) स्वामिन् , आप की जय हो जय हो । (डर कर हट जाती है) भीमसेन-इस दशा में मुझे देखकर डरने की कोई आवश्यकता नहीं। जिस नरपशु दुरशासन के द्वारा राजाओं की सभा में तुम आकृष्ट की गई हो, उस [ पापी ] के मेरे पीने से बचे हुए और हाथ में लगे हुए इस गाढे रक्त का स्पर्श करो। प्रिये । कुरुवों के राजा का, जिनको बधे मेरी गदा से भग्न कर डाले गए हैं, रक्त जो मेरे प्रत्येक अङ्गों में लगा हुआ है, वह शत्रु के ३६८ वेणीसंहारं नाटकं- [षष्ठः- रङ्गेऽङ्गेऽसृििनपक्तं तव परिभवजस्यानलस्योपशान्त्यै ४१ ॥ बुद्धिमतिके, व सा भानुमती योपहसति पाण्डवदारान् । भवति यज्ञवेदिसंभवे, द्रौपदी-(क) माणवेदु णाहो। भीमसेनः-स्मरति भवती यत्तन्मयोक्तम् । ('चञ्चदुज-(१।२१) इत्यादि पठति ।) - (क) आज्ञापयतु नाथः। ऊरू यस्य तस्य, कुरूणाम् , राज्ञः= दुर्योधनस्य, अपि, मम, अङ्ग मड़े प्रत्यङ्गम् , निषक्तम् = व्याप्तम् , लिप्तमित्यर्थः । इदम् रुधिरम् , तव द्रौपद्याः, परिभवजस्य, तवेत्यस्यैकदेशेपरिभवेऽन्वयः। अभेदान्वयस्थल एवैकदेशान्वय- म्यासाधुत्वबोधनात् । मनलस्य = कोपाग्नेः, उपशान्त्य, = शमनाय, भवतु । मदलिप्तरुधिरं दृष्ट्वा परिभवाग्नि शमयतु कथं पलायत इति भावः । स्रग्धरा छन्दः॥४१॥ उपहसतीति-प्रथमाङ्कोक्तेन अयि याज्ञसेनि कस्मादिदानीमपीत्यावाक्येन या भानुमती पाण्डवदारानुपाहसत् सा सम्प्रति क्व वर्तत इत्यर्थः । इयं कथा (४०) पृद्रष्टव्या। भवतीत्वं द्रौपदो, स्मरणविषयमाह-चञ्चदिति । अयं प्रथमाके- एकविशश्लोके द्रष्टव्यः । ? द्वारा उद्दीप्त तुम्हारे क्रोधाग्नि की शान्ति के लिए है ॥ ४१ ॥ बुद्धिमतिके । वह भानुमती कहाँ है जो पाण्डव वधुओं का उपहास करती है। अयि याज्ञसेनि । द्रौपदी-नाथ क्या आज्ञा है भीमसेन क्या आप को स्मरण भा रहा है जो मैंने कहा था। (चञ्च- भुज भ्रमित चण्डगदा .. अंक १ दलो० सं० २१ को पढ़ता है ) द्रौपदी-न -नाथ ! केवल स्मरण ही नहीं कर रही हूँ किन्तु स्वामी के प्रसाद से अनुभव भी कर रही हूँ।

बड़ः] प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् । ३६६ द्रौपदी-(क) णाह, ण केवलं सुमरामि अणुहवामि म गाधस्स प्पासदेण । भीमसेनः-(वेणीमवधूय । भवति, संयम्यतामिदानीं धार्तराष्ट्रकुल. कालरात्रिर्दुःशासनविलुलितेयं वेणी । द्रौपदी-(ख) णाह, विसुमरिदम्हि पदं वावारम् । णाहस्स पसा- देण पुणा वि सिक्खिस्सम् । (भीमसेनो वेणी बध्नाति ।) (क) नाथ, न केवलं स्मरामि । अनुभवामि च नाथस्य प्रसादेन । (ख) नाथ, विस्मृतास्येतं व्यापारम् । नाथस्य प्रसादेन पुनरपि शिक्षिष्यामि । अनुभवामीति-- प्रथमाङ्कस्थित कविंशश्लोकप्रतिपादितभीभकर्तृकमत्केशावतं सनमनुभवामीत्यर्थः । धार्तराष्ट्रकुलकालरात्रिः = दुर्योधनवंशविनाशकरात्रिनुल्या, दुःशासना- विलुलिता दुःशासनेनाकृष्टा, वणी = केशरचनाविशेषः । एतम् , व्यापारम् = केशबन्धनरूपक्रियाम् । शिक्षिप्यामीति-यद्यपि शिक्षधातुरनुदातेदात्मानेपदो तथापि चक्षिणे विस्करणाज्ज्ञापितया 'अनुदात्तत्वलक्षणमात्मनेपदमनित्यम्' इति परिभाष. या परस्मैपदम् । अत एव शिशुपालवधकाव्ये चतुर्थसगै रेवतिकगिरिवर्णनपरके, उदयति विततो रश्मिरावितिश्लोके,-उदयति इति उत्पूर्वकादयधातोः परस्य नटः शत्रादेशः साधु सङ्गच्छते । केचित्त-'चान्द्रादयस्तु मन्यन्ते सर्वस्मादुभयपदम्' इति न्यायसुधोक्तश्चान्द्रमते सर्वेभ्यो धातुभ्य उभयपदं भवतीति 'शिशिष्यामि' इत्यत्र लुटः स्थाने परस्मैपदमिति वदन्ति । क्वचित्तु- 'शिक्षिष्ये' इत्येव पाठो निवेशितः । भीमसेन-( वेणी को सुधार कर ) श्रीमति ! कौरवकुल के लिए कालरात्रि वेणी को, जो दुःशासन के द्वारा विखराई हुई है, अब आप बाँध लीजिए। द्रौपदी-नाथ ! इस कार्य को तो भूल ही गई हूँ। स्वामी के प्रसाद से फिर भी सीख लूंगी। (भीमसेन वेणी बाँधते हैं) ४०० वेणीसंहारं नाटकं- [षष्ठः- (नेपथ्ये ।) महासमरानलदग्धशेषाय स्वस्ति भवतु राजन्यकुलाय । क्रोधान्धैर्यस्य मोक्षात्मतनरपतिभिः पाण्डुपुत्रः कृतानि प्रत्याशं मुक्तकेशान्यनुदिनमधुना पार्थिवान्तः पुराणि । कृष्णायाः केशपाशः कुपितयमसखो धूमकेतुः कुरूणां ॥ ४२ ॥ . मन्वयः-यस्य, मोक्षात् , क्रोधान्धः, अतुलभुजबलः पाण्डुपुत्रः, कुरुनर• पतिमिः, प्रत्याशम् , पार्थिवान्तः पुराणि, मुक्तकेशानि, कृतानि, सः, अयम् , कुपितयमसखः, कुरूणाम् , धूमकेतुः, कृष्णायाः, केशपाशः, बद्धः, (अतः) प्रजानाम् , निधनम् , विरमतु, राज्ञाम् , कुलेभ्यः, स्वस्ति, (अस्तु ) ॥ ४२ ॥ भाकाशे देवादिभिरुतमाह-क्रोधान्धैरिति । यस्य = केशपाशस्य, मोक्षात् मुक्तः, क्रोधान्धः अतिकुपितैः, अत एव द्रोणादीनापि क्धोऽकारीति भावः । अतुलभुजबलै =अतिपराक्रमिभिः, पाण्डुपुत्रः, कुरुनरपतिभिः=दुर्योधनादिभिः, (च) चेन विनापि कचित्समु. च्चयस्य प्रतीतिर्भवत्येव । प्रत्याशम् = प्रतिदिक् , पार्थिवान्तः पुराणि = राज्ञा स्त्र्यगाराणि, मुक्तकेशानि =अबद्धकचानि, कृतानि, स्वामिनां हननेन स्त्रीणां वैधव्यप्रापणाद् । विधवायाः केशबन्धनस्य निषिद्धत्वादिति भावः । सः, अयम् - उपस्थितः, कुपितयमसखः = क्रुद्धकालस्य सखा, नाश हेतुसाम्या. दिति भावः। कुरूणाम् , धूमकेतुः = उत्पातप्रहतुल्यः 'धूमकेतुः स्मृतो वहावुत्पातप्रहभेदयोः' इति विश्वः। कृष्णायाःद्रौपद्याः, केशपाशः ( नेपथ्य में) भीषण समराग्नि में जलकर बचे हुए राजकुलों का कल्याण हो । जिसके जाने से क्रोधान्ध पाण्डुपुत्रों के द्वारा, जिन्होंने राजाओं का संहार किया है, राजराणियों के केशकलाप दिन दिन समप्र दिशाओं में विक्षिप्त हो गए हैं [ राजाओं को रमणियाँ संग्राम में पतियों के मर जाने से केश खोल कर वैधव्यावस्था का अनुभव करती हैं ] वह क्रुद्ध होने पर यमराम का मित्र, कौरवों के लिए धूमकेतु कृष्णा का केशपाश भाग्य से बँध गया। प्रजावर्ग की .

ब.] प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् । ४०१ दिष्टया बद्धःप्रजानांविरमतु निधनंस्वस्ति राक्षां कुलेभ्यः॥४२॥ युधिष्टिर:-देवी, एष ते मूर्द्धजानां वेणीसंहारोऽभिनन्द्यते नम- स्तलचारिणा सिद्धजनेन । (ततः प्रविशतः कृष्णार्जुनौ ।) कृष्णः-(युधिष्ठिरमुपगम्य ।) विजयतां निहतसकलारातिमण्डल: सानुजो युधिष्ठिरः। अर्जुनः-जयत्वार्यः। चूडा, बद्धः संयतः, ( अतः) प्रजानाम् , निधनम् =मरणम् , विर- मतु = विरतो भवतु । 'व्यापरिभ्या रमः' इति परस्मैपदम् । राज्ञाम् , कुलेभ्यःवशेभ्यः, वा समूहेभ्यः, स्वस्ति = मालम् , भवस्विति शेषः उत्पातप्रहस्य प्रशमादुत्पातोऽपि शान्तो भवत्विति भावः । अत्र द्वितीयचरणे, पाण्डवादिभिनिखिला भूपतयो हता इति भणया प्रतिपादना- पायोक्तमलङ्कारः । स्रग्धरा छन्दः । ॥ ४२ ॥ वेणीसंहारः=केशस्य संयमनम् , मभिनन्द्यतेस्तूयते, भादियत इति वा। नभस्तलसञ्चारिणा-माकाशमागंण गन्त्रा, सिद्धजनन =देवगन्ध- वादिना। ततः प्रविशतीति-युद्धभूमेः कृष्णार्जनौ, युधिष्ठिरसविध भागताविति भावः । निहतसकलारातिमण्डल: =निहतं विनाशितं सकलारतिमण्डलं निखि- लशत्रुसमुदायो येन सः, सानुजः= सावरणः, पाण्डवकुलचन्द्रः पाण्डव- कुले चन्द्र इव । सत्यानाशी का अब अन्त हो जाय । और राजाओं के बंशों का कल्याण हो ॥४२॥ युधिष्ठिर-कल्याणि ! अन्तरिक्षचारी सिद्धजनों के द्वारा भी आप के केशकलापों के संहार [ संवारना का अभिनन्दन किया गया । ( इसके अनन्तर कृष्ण और अर्जुन का प्रवेश ) कृष्ण-(युधिष्ठिर के समीप जाकर ) त्राताओं के सहित युधिष्ठिर की, जिनके सम्पूर्ण शत्रुसमूहों का संहार हो चुका है, विजय हो । अर्जुन-भाव्यं । विषय । २६ वे ४०२ वेणीसंहारं नाटक- [षष्ठ:- युधिष्ठिरः-(विलोक्य ।) मये, भगवान्पुण्डरीकाक्षो वत्सश्च किरी- टी। भगवन् , देव, मभिवादये। (किरीटिनं प्रति) पहयेहि वत्स, परि- ध्वजस्व माम् । (अर्जुनः प्रणमति । ) (वासुदेवं प्रति) कुतस्तस्य विजया. दन्यधस्य भगवान्पुण्डरीकाक्ष नारायणः स्वयं मङ्गलान्याशास्ते । कृतगुरुमहदादिक्षाभसंभूतमूर्ति पहिः आगच्छ, परिष्वजस्वालिजाय । प्रतोति, कथयतीति शेषः। पुण्डरीकाक्षः= पुण्डरीकं कमलं तदक्षिणी यस्य सः, 'बहुव्रीहौ सक्थ्यक्ष्णोः स्वाहात्षच्' इति षच्प्रत्यः। 'यस्येति च. इतीकारलोपः । मङ्गलम् =शुभम् , प्राशास्ते - इच्छति । मन्वयः-(हे) देव ।, कृत गुरुमहदादिक्षोभसम्भूतमूर्तिम् , गुणिनम् , प्रजानाम् उदयनाशस्थानहेतुम्, अजम् , अमरम् , अचिन्त्यम् , स्वाम् , चिन्त- यित्वा, भपि, अगति, (जनः) दुःखी, न, भवति, किम् , पुनः, दृष्ट्वा, (भवि. ष्यति।)॥४३॥ सकलसंसारहेतुभूतस्य नित्यानन्दपरब्रह्मणस्तव चिन्तनेनापि जनो दुःखनि- मुंक्तो भवति साक्षात्कारे तु दुःखस्य सम्भावनापि नास्तीत्याह-कृतेति । (हे ) देवसंसारचक्रेण क्रीडक ? क्रीडाद्यर्थकदिवधातोः पचादित्वादच्य. त्ययः। कृतगुरुमहदादिक्षोभसम्भूतिम् = कृताः अनित्या यै गुरवः श्रेष्ठाः कारणत्वादिति भावाः । महदादयः महदहकारस्तन्मात्राः प्रकृतिविकृतयः तदुक्तं सोल्यतत्वकौमद्याम- महादाद्याः प्रकृतिविकृतयः सस इति, प्रकृतेर्महांस्ततोहारः तस्माद्गश्च पोस्शकः । इति च । युधिष्ठिर-( देखकर ) अये, कमललोचन भगवान् वासुदेव और वत्स अर्जुन । भगवन् , वासुदेव ! साष्टाङ्गपात । ( अर्जुन के प्रति ) प्रिय भ्रात ! बालो आयो मुझसे मिलो। (अर्जुन प्रणाम करते हैं ) ( वासुदेव के प्रति ) उस व्यक्ति के लिए, जिसके माल की कामना पुराणपुरुष भगवान् नारायण करते हैं, विजय के अतिरिक्त दूसरा कैसे हो सकता है। हे देव, स्वीय परिणाम से उत्पन, गुरु-पृथिवी, जल, तेज, वायु, आकाश .

बह प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् । ४०३ गुणिनमुदयनाशस्थानहेतुं प्रजानाम् । भजममरमचिन्त्यं चिन्तयित्वापि न त्वां तेषां क्षोभेण परिणामेन, सम्भूता उत्पन्ना मूर्तिः जगत् यत्र तम् , अथवा कृता कल्पिता गुरुमहदादिक्षोभसम्भूतमूर्तिः गुरूणि पञ्चभूतानि, महदादयः अन्तः करणादितत्त्वानि तेषां क्षोभेण मेलनेन सम्भूता या मूर्तिः शरीरं सा येन तम् , कल्पनिकमेव ते शरीरम् , अतएव 'मरूपमव्ययम्' इत्यपि संगच्छते शरीरस्य वास्तविकत्वे रूपवत्त्वाद्विनाक्षित्वाञ्चोक्ता श्रुतिविरुध्येतेतिभावः । गुणिनम् = सत्वरजस्तमोगुणोपाध्यच्छिन्नम् मायाशवलितमित्यर्थः । परब्रह्मणो माया पाह- प्येन सृष्टिकरणदितिभावः । अत एव, प्रजानाम-जनानाम् , उदयनाशस्था- नहेतुम - उदयः उत्पत्तिः नाशः प्रलयः, स्थान स्थितिः जीवनमित्यर्थः। तेषां हेतुः उपादान कारणम् तदुक्तं तेत्तिरीये- यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते येन जातानि जीवन्ति, यत्प्रयन्त्यभिसविशन्ति । इति । स्वमेव जगतामुत्पत्तिस्थितिविनाशकारणमित्यर्थः । अजम् अजन्यम , तव कदाप्युत्पत्तिरितिभावः । तदुकं मुण्डके- स बाह्याभ्यन्तरो बजः । इति कठोपनिषदि- न जायत म्रियते वा विपश्चित । इति च । अमरम् = मृत्यरहितं नित्यमित्यर्थः । तदुक्तं प्रश्नोपनिषद- स एषोऽजाऽमृनो भवति । इति । बृहदारण्यकेऽपि- तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषः । इति । त्वमेव पर बह्मेति कथं त्वं जन्यो भृतो वा स्यादितिभावः। अचिन्त्यम् = इत्यादि और महत्तत्वादिकों के क्षुब्ध होने से अर्थात् सृष्टि के अनुगुण प्रवृत्ति से सम्भूत मूर्ति अर्थात् अवतार धारण करने वाले गुणिन = सत्व, रज, तमः इत्यादि तीन प्रकार की उपाधियों से विशिष्ट संसार के चर और अचर प्राणियों के जन्म, ४०४ वेणीसंहारं नाटकं- [ष:- . - भवति जगति दुःखी किं पुनर्दव दृष्ट्वा ॥ ४३॥ ध्यातुमप्यशश्यम् , तव चिन्तामपि कर्तुं न शक्नुवन्ति जना इतिभावः । तदुक्तं कठोपनिषदि- न नरेणावरेण प्रोक्त एप विज्ञेयो, बहुधा चिन्त्यमानः । इति, नैव वाचा न मनसा, प्राप्तुं शक्यो न क्षुषा । इति । नैषा तण मतिरापनेया। इति च । एषा आत्मविषयिणी, आपनेया प्राप्तव्या । त्वाम्-प्ररब्रह्मस्वरूपम् , तदुक्तं भागवते- कृष्णस्तु भगवान् स्वयम् । इति । चिन्तयित्वा अध्यात्मयोगोधिगमेन ध्यात्वा, यद्यपि पूर्वोक्तश्रुत्या ध्यान- विषयोऽपि न त्वं भवितमर्हसि, तथापि अध्यात्म योग प्राप्यैव ध्यातुं शक्यस इति- गूढाभिप्रायः । अतएवोक्त तत्रैव,- अध्यात्मयोगाधिगमेन देवं मत्वा । इति । अपि, जगति - संसारे, इह लोके परलोके वेत्यर्थः । (जनः) दुःखी-शो. काकुलः, न, भवति, तदुष्कं छान्दोग्ये- एतं सेतुमहोगने तरतो, न जरा न, मृत्युन शोका न सुकृतं न दुष्कृतम् । इति । किम् , पुनः, दृष्ट्वा = साक्षात्कृत्य, दुःखो भविष्यति न कथमपि दुःखी भविष्यतीत्ययः । यस्य चिन्तने, न, दुःखं तस्य दर्शने कथं दुःखं स्यादितिभावः । तदुक्तं कठे- यस्तु विज्ञानवान् भवति समनस्कः सदा शुचिः । स तु तत्पदमाप्नोति यस्माद्यो न जायते । इति । अनेन, दुःखकारणस्य जन्मनो निषेधादत्यन्तं दुःखाभावो दर्शितः । कारणा- भावे कार्यस्यात्यन्तमसम्भावित्वादितिभावः । अतएवोकम्- तरति शोकमात्मवित् । इति । आत्मवित् परब्रह्मणः साक्षात्कर्ता । तरणच मग्नवविरोधीतिविरुदयोः एक- पालन और संहार करने वाले, अजन्मा अमर ओर ध्यान में न आने वाले अर्थात् आकृतिहीन आपका स्मरण करके ही इस संसार में कोई दुःखी नहीं रह बहः ] प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयापेतम् । ४०१ . . (अर्जुनमालिङ्गय ।) वत्स, परिष्वजस्व माम् । कृष्णः-महाराज युधिष्ठिर. व्यासोऽयं भगवानमी च मुनयो वाल्मीकिरामादयो धृष्टद्युम्नमुखाश्च सैन्यपतयो माद्रोमुताधिष्ठताः । प्राप्ता मागधमत्स्ययादवकुलैराशाविधेयः समं स्कन्धोत्तम्भिततीर्थवारिकलशा राज्याभिषेकाय ते ॥४॥ त्रानवस्थानान्न दुःखलोशोऽपोतिभावः । अनेन श्लोकेन युधिष्ठिरस्य ब्रह्मज्ञत्वं सूचितं कविना । अत्र विरोधार्थापत्ती मलङ्करौ। मालिनी छन्दः ॥ ४३ ॥ मन्वय:-अयम् , भगवान् , व्यासः, अमी, याल्मीकिरामादयः, मुनयः, च, आज्ञाविधेयैः, मागधमत्स्ययादवकुलैः समम् ने, राज्याभिषेकाय, स्कोन्धोत्त. म्भिततीर्थवारिकलशाः, माद्रीसुताधिष्टिताः धष्टद्युम्नमुखाः, सैन्यपतयः, प्राप्ताः (अनुपदमेव ) ॥ ४४॥ अहं त्वरिततरामायातो व्यासादयोऽपि तव राज्याभिषेक कर्नु त्वरितमेवाग- च्छन्तीति कृष्णः कथयति-व्यास इति । अयम् भगवान् = ईश्वरः, ईश्वरत्वन्तु व्याग्रस्य, व्यासाय विष्णुरूपाय व्यासरूपाय विष्णवे । इति वचनात् । व्यासः= पाराशय्यः, अमी, वाल्मीकिरामादयः-वाल्मीकिः, एतन्ना- मको रामचरितस्य रचयिता सुनिविशेषः, रामः परशुरामः तत्प्रमृतयः, मुनयः, मागधमत्स्ययादवकुलैः = मगधस्य राजेति मागधः ताजेत्यन्वर्थसंज्ञावला- द्राजन्यपि द्वमगधेत्यण् । मत्स्यस्य राजान इति मत्स्याः अत्रापि तेनैवाण् । तद्राजस्य बहुग्विति, तस्य लुक् । यादवा यदुवंशजाताः, तेषां कुलैः, समम् सह, साकं सत्रा समं सह इत्यमरः। ते, राज्याभिषेकाय, स्कन्धोत्तम्भितीर्थ सकता और भापका दर्शन हो जाने पर तो कहना ही क्या है? ॥४३॥ ( अर्जुन से मिलकर ) वत्स ! मुझसे मिलो। कृष्ण-महाराज युधिष्ठिर । ये भगवान् व्यासदेव, वाल्मीकि, परशुराम प्रभृति महर्षि लोग; नकुल सहदेव के नियन्त्रण में धृष्टद्युम्न प्रमृति सेनापति, तथा आज्ञारत मागध, मत्स्य . .

४०६ वेणीसंहारं नाटकं- [षष्ठा- अहं पुनश्चार्वाकेण रक्षसा व्याकुलीकृतं भवन्तमुपलभ्यार्जुनेन सह त्वरिततरमायातः । युधिष्ठिरः-कथं चार्वाकण रक्षसा वयमेवं विप्रलब्धाः । भीमसेनः-(सरोषम् ।) कासौ धार्तराष्ट्रसखो राक्षसः पुण्यजनाप- सदो येनार्यस्य महांश्चित्तविभ्रमः कृतः । कृष्णः-निगृहीतः स दुरात्मा नकुलेन । तत्कथय महाराज, किमस्मात्परं समोहितं संपादयामि । वारिकलशाः स्कन्धेनोत्तम्भिता । उत्थापिताः तार्थवारिकलशा यः ते, माद्री- सुताधिष्टिताः नकुलसहदेवाध्यक्षाः, धृष्टपुम्नमुखा:-दुपदपुत्रप्रधानाः, से. न्यपतयश्च, अनुपदमेवेत्यस्याध्याहारः। तथा च ते अनुपदमेव, प्राप्ताः, क्षटित्येवा- गच्छन्तीति भावः। नतु उपस्थिताः सन्तीत्यर्थों युक्तः, अहं पुन इत्याद्यप्रि- मप्रन्थविराधात् पूर्व तेषामागमने त्वरिततरत्वं विरुध्येतेति । कचित्युस्तकोऽयं श्लोको नास्ति परमत्रतेतदर्थकगद्यमवास्ति । शार्दूलविक्रीडितं छन्दः ॥४॥ उपलभ्य%ज्ञात्वा, त्वरिततरम् अतिशोघ्रम् । एवम् = भीमः पराजित इत्यादिरूपेण, विप्रलब्धाः वञ्चिताः । धार्तराष्ट्रसखः= दुर्योधनमित्रम् , राजाहासखिभ्य इति टच् । पुण्य. जनापसदः=राक्षसेषु नीचः पुण्यजनो, ने तो यातुराक्षणी इत्यमरः । निगृहीतः =बद्धः, समीहितम् अभिलषितम् । और यदुवंशियों के साथ कन्धे पर तीजल से पूणे कलश रक्खे हुए आपके राज्याभिषेक के लिए भाए हुए हैं ॥ ४ ॥ मैं यह देख कर कि भाप चार्वाक राक्षस के कपटों से व्याकुल हो रहे हैं, अर्जुन को लेकर शीघ्र ही आया हूँ । युधिष्ठिर-चार्वाक राक्षस के द्वारा किस प्रकार हम लोग प्रतारित हुए ! भीमसेन-( क्रोध पूर्वक ) दुर्योधन का मित्र तथा राक्षसों में नीच राक्षस कहाँ है ? जिसने महाराज को व्याकुल कर दिया । कृष्ण-नकुल के द्वारा वह दुष्ट पकड़ लिया गया है। अतः कहिए महाराज, इसके अनन्तर अब भाप की क्या इच्छा है जो हम लोग करें। -

म.]
प्रबोधिनी-प्रकाश टोकाइयोपेतम् ।
युधिष्ठिरः-न किंचिन्न ददाति भगवान्प्रसन्नः । अहं तु पुरुषसा.
धारणया बुद्धया संतुज्यामि । न खन्वतः परमभ्यर्थयितुं क्षमः ।
पश्यतु देवः।
क्रोधान्धैः सकलं हतं रिपुकुलं पञ्चाक्षतास्ते वयं
पाञ्चाल्या मम दुर्नयोपजनितस्तीणों निकारार्णवः ।
त्वं देवः पुरुषोत्तमः सुकृतिनं मामागुतो भाषसे
किं नामान्यदतः परं भगवतो याचे प्रसन्नादहम् ॥४॥
.
,
पुरुषसाधारणया=अल्पया, अभ्यर्थयितुम् = याचितुम् ।
अन्वय:-क्रोधान्य, सकलम् , रिपुकुलम् , हतम् , ते, वयम् , पञ्च,
अक्षताः, मम, दुर्नयोपजनितः, पाञ्चाल्याः निकारार्णवः, तीर्णः, देवः पुरुषोत्तमः,
आहतः, त्वम् , सुकृतिनम् माम् , भाषसे, प्रसन्नाद् , भगवतः, अतः, परम् ,
अन्यत् अहम् , किन्नाम, याचे ॥ ४५ ॥
क्रोधान्धैरिति । क्रोधान्धैः अस्माभिरिति शेषः । रिपुकुलम् = शत्रुवंशः,
मक्षताः कुशलाः, दुर्नवोपजनितः दुनीत्या द्यूतादिरूपया, उपजनितः
उत्पादितः, निकारार्णवः =समुद्रतुल्यापमानम् , तीणः, अस्माभिरिति भावः ।
सुकृतिनम् = पुण्यवन्तम् , मवेतिशेषः। नातः परमभीष्टमस्ति यदहं याच
इतिभावः। शार्दूलविक्रीडितं छन्दः ॥ ४५ ॥
युधिष्ठिर-'भगवान् प्रसन्न होकर कुछ नहीं देते' यह बात तो नहीं है।
मैं पुरुषसाधारण की बुद्धि से सन्तुष्ट हो रहा हूँ। इसके भागे याचा करने में
मैं समर्थ नहीं हूँ । देखिये भगवन् ! :-
क्रोध के वश होने पर सम्पूर्ण शत्रु वंश का संहार कर लिया और पाँची
भ्राता हम लोग सुरक्षित रह गए ; पाचाली [ द्रौपदी ] ने हम लोगों की
दुर्नीति से उत्पन पराभव रूप समुद्र को पार कर लिया तथा भाप पुरुषोत्तम
भगवान् भादर के साथ मुझ सुकृति व्यक्ति से भाषण कर रहे हैं। अब
इससे बढ़ कर और दूसरी क्या वस्तु है जिसके लिए मैं भगवन् । प्रसन्न वाप
से अभ्यर्थना करें ॥ ४५ ॥

वेणीसंहारं नाटकं- [षष्ठः- .. प्रोततरश्चेद्भगवांस्तदिदमस्तु । मकृपणमतिःकामं जीव्याजनः पुरुषायुषं भवतु भगवन्भक्तिद्वैतं विना पुरुषोत्तमे । दयितभुवनो विद्वद्वन्धुर्गुणेषु विशेषवि- त्सततसुकृती भृयाद्भपः प्रसाधिनमण्डलः ॥ ४ ॥ प्रीततर:- अतिप्रसन्नः। अन्वयः-अकृपणमतिः जनः पुरुषायुषम् कामम् , जीन्यात् , हे। भग- वन् , द्वैतम् ,विना, पुरुषोत्तमे, भक्तिः, भवतु, दयितभुवनः, विद्वद्वन्धुः, गुणेषु, विशेषवित् , ( भवतु ) सततसुकृती, भूपः, प्रसाधिमण्डलः, (भवतु)॥ ४६ ॥ लोकस्य कल्याणार्थ युधिष्ठिरो परमभ्यर्थयते-अकृपणेति । मकृपणमतिः-क्षुदबुद्धिरहितः, जनः, विशालबुद्धिरिति यावत् , पुरुषा- युषम् = यावच्छास्त्रे पुरुषस्यायुः निर्धारितं तावत् तावत् , शतं वर्षाणोति निष्कृष्टार्थः । तदुक्तं श्रुती शतायु वै पुरुषः, इति । कामम= यथेष्टम् , जोव्यात् बोवधातोराशिषि 'माशिषि लिङ्लोटो इति लिङ् (हे) भगवन् , द्वैतम् भेदबुद्धिम् , विना, अद्वैतरूपेणेल्यर्थः । पुरुषो. त्तमे= पुरुषश्रेष्ठे त्वयि, भक्तिः=अनुरागः, जन इत्यस्य विभक्तिविपरिगामेना. त्राप्यन्वयः । भवतु, संसाराद्विरतानामभ्यहितस्वात्तदर्थ पूर्व वरं द्याचित्वा संसा. रेवासाक्तार्य पश्चाद् याचते-दयितेति । दयितभुवनम् प्रियसंसारः, विद्व- द्वन्धुः पण्डितबान्धवः, सन् गुणेषु विशेषवित्-विवेचकः गुणज्ञ इति समुदिता- थः। भवतु । एवं कृते सति विद्वद्भयो गुणप्राप्तेर्ज्ञानोदयात्तस्यापि संसारदुःखाद्विमुक्तिः स्यादिति भावः। सततसुकृती-सततं पुण्यकर्माचारी, भूपः नृपः, प्रसाधि. तमण्डल: स्वायत्तीकृतदिमण्डलः, भवतु । पृथिव्या राजानः पुण्यवन्त एव यदि भगवान् अधिक प्रसन्न हो तो यह बाकीर्वाद दें:- लोग कृपण और रोगों से व्यथित न होकर पुरुष की आयुर्दाय के अनुकूल जीवित रहें । हे भगवन् ! बिना किसी सन्देह के पुरुषोत्तम भगवान में भक्ति हो। राणा समस्त लोकों से प्रेम करते हुए, विद्वानों का पोषक बनते हुए, और गुणों .

प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् । ४०६ कृष्ण:-एवमस्तु । (इति निष्कान्ताः सर्वे ।) इति षष्ठोऽङ्कः । समाप्तमिदं बेणिसंहारं नाम नाटकम् । भवन्विति भावः । हरिणी छन्दः ॥ ४६ ॥ इति प. श्रीरामदेव झा न्यारव्याकरणाचार्यण मैथिलेन विरचितायो प्रबोधिनीव्याख्यायो षष्ठोऽङ्कः । की महत्ता पर विशेष ध्यान देते हुए सर्वदा समुज्ज्वल कार्य्य कारी हो ॥ ४६ ॥ कृष्ण-ऐसा ही हो। ( यह कह कर सब लोग चले आते हैं) श्रीब्रह्मार्पणमस्तु । इति । प्राम पक्खनपुर, पो. बहरियाबाद जि. गाजीपुर निवासी श्रीआदित्य नारायण पाण्डेय 'शास्त्री'; 'विशारद' के द्वारा अनूदित वेणीसंहार नाटक का छठवा भक समाप्त । ॥ वेणासंहारनाटक समाप्त ॥

४१० वेणीसंहारं नाटक- [षष्ठः- . . इदं च विदग्धस्निग्धवियोगदुर्मनसा विप्रलपितं तेन कविना- काव्यालापसुभाषितव्यसनिनस्ते राजहंसा गता. विदग्धस्निग्धवियोगदुमनसा=विदग्धाः चतुराः स्निग्धाः वत्सलाः तेषां यो वियोगः, साम्प्रतं गुणज्ञानामेतादृशपुरुषाणामभावादिति भावः । तेन दु. मनाः दुःखितचेताः तेन, कविना-भट्टनारायणेन, विप्रलपितम् = दुःखालापः कृतः । साम्प्रतं मन्निर्मितकवितारसास्वादं कः करिष्यतीति, विप्रलापहेतुः । मन्वयः-ते, काव्यालापसुभाषितव्यसनिनः, राजहंसाः, गताः, ताः, गोष्ठय, क्षयम् , भागताः, सताम् , वाचः, गुणलवश्लाघ्याः, न, कवीनाम , सालङ्काररस. प्रसन्नमधुराकाराः, गिरः, नाशम् , प्राप्ताः, भूमिवलये, अयन्तु, महान् , प्रबन्धः, जीयात् ॥ ४॥ विप्रलापमेपाह-काव्यालापेति । ते प्रसिद्धा राजादयः, काव्यालापसु. भाषितव्यसनिनः कान्यानां दोषाभावविशिष्टगुणादिविशिष्टशब्दार्थयुगलानाम् , तदुक्तं काव्यलक्षणं प्रकाधाकृता- तददोषौ शब्दार्थों सगुणावनलकृती पुनः कापि । इति तस्यायमर्थ:-तत् काव्यम् , शब्दार्थो, शब्दार्थयुगलमित्यर्थः । नवं काव्य- पदस्य प्रवृत्तिनिमित्तं व्यासज्यवृत्तिः स्यादिति वाच्यम् , इष्टापत्तेः, आस्वादव्यजक- त्वस्योभयत्रापि तुल्यत्वाद् । अतएव काव्यं पठितम्, काव्यं वुद्धमित्युभयविषलोक- व्यवहारः संगच्छते । यत्तु रसगङ्गाधरकृता काव्यपदप्रवृत्तिनिमित्तस्य व्यासज्य. त्तित्वे एकस्मिन् द्वित्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकभेदस्य सत्त्वेन एको न द्वौ इति व्य. वहारषत् , श्लोकवाक्यं न काव्यमिति व्यवहारापत्तिः। यदि च शब्दार्थप्र. त्येकपर्याप्तत्वमेव काव्यपदप्रवृत्तिनिमित्तस्य तदैकस्मिन् पद्ये, काव्यद- यव्यवहरापत्तिः, तस्मात् वेदत्वादिवद् रमणीयार्थप्रतिपादकः शब्दः काव्यम् । इति शब्दमात्रनिष्ठत्वमेव काव्यलक्षणस्योक्तम् , ततु तत्रैव मर्मप्रकाशटीकायाम् आस्वादव्यञ्जकत्वस्योभत्राविशेषादित्यादिना अनुभवव्यवहार• विरुद्धमिदमिति प्रतिपादितमस्ति, वेदपदप्रवृत्तिनिमित्तस्यापि शब्दार्थोभयवृत्तित्वमेव प्रतिपादित 'तदधीते तवेद' इति पाणिनिसूत्रे भगवता पतञ्जलिना, यदपि दर्पणकता-वाक्यं रसात्मकं काव्यम् । इति काव्यलक्षणमुकं तदपि, भाप्र.

महः] प्रबोधिनी-प्रकाश टीकाद्वयोपेतम् । ४११ स्ता गोष्ठ्यः क्षयमागता गुणलवश्लाघ्या न वाचः सताम् । । हमूलकमेव रसाभासद्यात्मककाव्येऽव्याप्तेः । इष्टापत्तिस्तु न सम्भवति कविस- म्प्रदायभाप्रसहात् । मत एव महाकविवर्णितकपिबालचरितान्यपि काव्यानि । त्वन्मते तत्र रसाभावेन काव्यत्वं न स्यात् । यथाकथञ्चित् परम्परया रसस्पर्शस्य काव्यत्वप्रयोजकत्वे, गौश्चरति, मृगो धावति, इत्यादेरपि काव्यत्वमापयेतेति । दोष- विशिष्टेऽतिभ्याप्तिवारणाय-मदोषाविति लक्षणे निवेशः । नचादोषत्वं यकि- विदोषाभावः, दोषसामन्याभावको वा । नाद्यः । यत्किञ्चिदोषाभावस्य सर्वत्र सुल- भतयाऽव्यावर्तकस्वापत्तेः। नान्त्यः। तथाभूती दृष्टुत्यादरपि काव्यत्वानापत्तेः, तत्रापि न्यूनपदत्वदोषस्य सत्त्वात् । इष्टापत्तिस्तु न सम्भवति प्रकाशकृतैव तृतीयो. रुलासे तथाभूतामित्यत्र काकुसहकृतार्थध्वनित्वस्योकत्वादिति वाच्यम् , अदोषेत्यस्य रसोद्घोषविरोषि-दोषाभावे तात्पर्य्यात् तथा च यत्र यस्य दोषस्य रसोद्बोध. विरोधित्व तहोषवत्त्वे न काव्यत्वं यत्र च न ताग्दोषस्तत्र काव्यत्वमिति सह- दया एव प्रमाणम् । निर्गुणेऽतिव्याप्तिनिरासाय सगुणाविति । माधुर्यादि. गणवन्तौ काव्यमित्यर्थः । यद्यपि गुणाना रसमात्रनिष्ठत्वेन शब्दार्थयो. गुणवत्त्वमसम्भवि, तथापि स्वव्यन्जकत्वसम्बन्धे तत्र तेषां सत्वमिति न काप्यनुपपत्तिः। निरलङ्कातिव्याप्तिनिरासाय-मनलतोति । अस्याः यमर्थः सर्वत्र सालङ्कारावेव काव्यम्, कुत्रापि स्कुटालङ्काररहितावपि, अलवणा यवागूरिरिवद् नमोऽल्पार्थकत्वात् । अत्राल्पत्वमस्फुटत्वमेव । अ. न्यस्य, निर्वस्तुमशक्यत्वात्-तथाच नीरसेऽपि अस्फुटालङ्कारसत्त्वे काव्य. स्वप्रसकावपि न कश्चिदोषः । प्रदीपकारास्तु-रसादिरलङ्कारष द्वयमेव चम- स्कारहेतुः, एवञ्च यदि यत्र न रसादिः, न वा स्फुटालङ्कारः तत्र चमत्कारहेतोरभा. वाम काव्यत्वमित्याहुः। वयन्तु मन्यामहे-तत्रास्फुटालङ्कार एव चमत्कारहेतुः, अलङ्कारमात्रस्यैव चमत्कारहेतुत्वात् । तत्र स्फुटत्वास्फुटत्वयोरकिश्चित्करस्वादिति । अत्र युक्तायुक्तत्वे सहृदयाः स्वयमेव विभावयन्स्विति संक्षेपः । प्रमनुसरामः । एतादृशानाम् काव्याना य पालापाः सन्माषणानि तेषु यत्सुभाषितम्, तत्र यद् व्यसनम् आसक्तिः तदस्त्यस्येति 'मत इन्छनौ' इतीन्प्रत्ययः । ते, राजहंसा श्रेष्ठराजानः, गताः शयमित्यस्यात्राप्यन्वयः । विनष्टा इत्यर्थः । ताः, गोष्टयः विवे. .

४१२ वेणीसंहारं नाटकं . सालङ्काररसप्रसन्नमधुराकाराः कवीनां गिरः प्रामा नाशमयं तु भूमिलवये जीयात्प्रबन्धो महान् ॥ ४७ ॥ चकानामित्यादिः । क्षयम-विनाशम् , आगताः । तथाच मत्कवितानां क्षीरवद् गुणग्राहका न केऽपि सन्तीतिभावः । सताम्-सज्जनानाम् वाचः, गुणलवश्ला. ध्याःगुणस्य लवेन कणेनापि इलाध्याः प्रसंशसनीयाः न, भवन्ति, कवीनाम् उत्तमप्रबन्धकर्तृणाम् , सोलङ्काररसप्रसन्नमधुराकारा:- सालङ्काराः अल- कारसहिताः, अलङ्कारत्वञ्च-रसादिभिन्नभ्याभिन्नत्वे सति शब्दार्थन्यितरनिष्ट या विषयित्वसम्बन्धावच्छिन्ना चमत्कृतिजनकतावच्छेदकता तदवच्छेदकत्वम् । भवति च अनुप्रासादिविशिष्टशब्दज्ञानात् , उपमादिविशिष्टार्थज्ञानाच्च चमत्कारो- दय इति विषयित्वसम्बन्धावच्छिन्ना चमत्कृतिजनकतावच्छेदकता तादृशे शब्दे अर्थे च तदवच्छेदकत्वमनुप्रासादी, उपमादी चेति लक्षणसमन्वयः। व्यङ्गये रसादि- भिन्नत्वनिवोशान रसवदलङ्कारासंग्रहः । तादृशव्यायभिन्नत्वनिवेशान्न व्यायोप. मासंग्रहः । रसप्रसन्नाः रसान्विताः अतएव मधुस्वरूपाः, गिर: उक्तयः, नाशम्, प्राप्तः, गुणग्राहकव्यक्त्यभावादितिभावः । अतः, भूमिवलये भूमण्डले, अयम् मदीयः महान् = रसालङ्कारिदिसंयुतः । तुशब्दः पूर्वव्यवच्छेदकः, प्रबन्धः- कविता, जीयात् = उत्कृष्टेन वर्तताम् । अनेन प्रबन्धेन मम कीर्तिलाभः प्रस. नता च भवत्विति कवेराशयः । तदुक्तमग्निपुराणे व्यासदेवेन- निर्दोपं गुणवत्काव्यमलङ्कारैरलकृतम् । रसान्वितं कविः कुर्वन् कीर्ति प्रीतिञ्च विन्दति ॥ इति । एतादृशं मदीयमपि काव्यमिति गूढाभिप्रायः। शार्दूलविक्रीडितं छन्दः॥४७॥ उमरावासम्भूतं नरसिंहस्य जन्मदम् । मनहेरं कुलपति नौमि तं प्रपितामहम् ॥ १॥ विद्वद्वन्दविलासिता भगवती संराजते सर्वदा यत्रास्ते च विशालभाळललिता लक्ष्मीः स्वयं सुस्थिरा। पुण्यै 'तत्पटसा ख्यपत्तनवरे श्रीद्वारवास्थिते सानन्दं मृदुचेतसा निवसता व्याख्या मया पूरिता ॥२॥ ॥ इति प्रबोधिनीव्याख्या समाप्ता । - वेणीसंहारस्थपद्यानामनुक्रमणिका । पृष्ठाहाः १४४ २६० ३७६ २३९ १६५ १७८ २९३ २७४ पद्यानि अकलितमहिमानं अकृपणमति:कामं अक्षतस्य गदापाणे: अन्नव किन विशसेयं अथ प्रभृति वां दत्तं अद्य मिथ्याप्रतिज्ञो- अद्यैवावां रणमुपगती अन्धोऽनुभूतशत- अन्योन्यस्फालभिन्न- अपि नाम भवेन्मृत्युः अप्रियाणि करीत्येषः अयिकर्ण कर्णमुखदां अयं पापो यावन्न अवसानेऽङ्गाराजस्य अश्वत्थामा हत इति असमासप्रतिज्ञऽपि अखग्रामविधी कृती अस्त्रज्वालावलीढ- आचार्यस्य त्रिभुवन- आजन्मो न वितथं आत्मरामा विहित. आ शस्त्रग्रहणादकुण्ठ आशैशवादनुदिनं इन्द्रप्रस्थ वृकप्रस्थं इयमस्मदुपाश्रयक- उद्घातकणितविलोल- उपक्षितानां मन्दानां पृष्ठाङ्काः पद्यानि २९० / ऊरू करेण परिघट्टयतः ४०८ । एकस्य तावत्पाकोऽयं २०० एकेनापि विनानुजेन २८८ पुतज्जलं जलजनील ३.६ एतेऽपि तस्य कुपितस्य १८० एहस्मदर्थहततात २४६ कथमपि न निपिद्धः २६९ कर्णक्रोधेन युप्मद्विजयि ५३: कर्णदुःशसानवधात् २०० कर्णाननेन्दुस्मरणान् ०४८ ! कर्णालिङ्गानदायी वा ४० ! कर्णन कर्णमुभगं १८४ कर्ता द्यूतच्छलानां २९६ कलितभुवना भुक्त- १४० कालिन्द्याः पुलिनेषु ३८० ! काव्यालापमुभापित- २४० किं कण्ठे शिथिली १३३ किं नी व्याप्तदिशां १५१ कि शिप्याद्गुरुद १४५ कुरु धनीर पदानि ४७ कुन्त्या सह युवामद्य ०५९ कुर्वन्त्वासाहतानां ३९१ . कुमुमान्जलिरपर हव २३ | कृतगुरुमहदादि. ७५ कृतमनुमतं दृष्टं वा ११९ कृष्टा केशेषु भार्या १८१ ! कृष्टा येन शिरोरहे २९६ २८२ २६२ ४१० १३८ १८३ २ अनुक्रमणिका। पृष्ठाकाः ३०१ २६६ १३१ १९८ ३५१ २५५ २४४ पद्यानि कृष्टा येनासि राज्ञां कृष्णा केशेषु कृष्टा कोदण्डज्याकिणाकैः कौरव्यवंशदावेऽस्मिन् क्रोधान्धैः सकलं हतं क्रोधोद्गृणगदस्य नास्ति गते भीष्मे हते द्रोणे गतो येनाथ त्वं गुप्त्या साक्षान्महानल्पः गुरूणां बन्धूना गृहीतं येनासीः ग्रहाणां चरितं स्वनो. चञ्चभुजभ्रमितचण्ड चत्वारो वयमृत्विजः चूर्णिताशेषकौरव्यः जन्मेन्दोविमले कुले जातोऽयमप्रतिकृता जात्या काममवध्यो- जीवत्सु पाण्डपुत्रेषु जृम्भारम्भाप्रवितत- ज्ञातिप्रीतिर्मनसि न ज्ञेया रहः शक्ति ज्वलनः शोकजन्मा तथाभूतां दृष्ट्वा तबीरुत्वं तव मम पुरः तस्मिन्कौरवभीमयोः तस्मै देहि जलं कृष्णे तस्यैव देहरुधिरोक्षित- तस्यैव पाण्डवपशो:- तातस्तव प्रणयवान तातं शरमहणविमुख पृष्ठाहाः पद्यानि ३९. तां वत्सलामनमिवाद्य .४५ तीर्ण भीष्ममहोदधौ ११३ तेजस्वी रिपुहतबन्धु ३८त्यक्तप्राजनरश्मि- ४०७/त्यक्त्वोथितः सरमसं ३३३ त्रस्तं विनापि विषयात् २७८ दग्धुं दिश्वं दहन १४६ दत्वा द्रोणेन पार्थात् ६४ दत्वा भयं सोऽतिरथो ३०९ दत्वा मे करदीकृता १५० दायादान ययोबलेन ८६ / दिक्षु व्यूढाधिपादः ४३ दिष्ट्याश्रुतविप्रलम्भ- ५० । दुःशासनस्य रुधिरे २८५ दुःशासनस्य हदय- ३१७ दृष्टः सप्रेम देव्या २५१ देशः सोऽयमराति ११ दक्ष्यन्ति नचिरास्सुप्तं ३. धर्मात्मज प्रति यमौ .. धिक्सानुजं कुरुपति ३१३ । धतराष्ट्रस्य तनयान् ३०१ धृतायुधो यावदह २७५ | निर्लज्जस्य दुरोदर- ११ निर्वाणवैरदहनाः » निवायें गुरुशाप. निवार्य वा सवीर्य वा ३०९ निवापाञ्जलिदानेन ३७ / निषिद्धैरप्येभिर्खलित- २०. नूनं तेनाय वीरेण १७ नोच्चैः सत्यपि १९५/न्यस्ता न भृकुटिन २९० १४३ १८९ १४ १५४ १७५ १४९ १ मनुक्रमणिका। ३ पृष्ठाङ्काः पद्यानि पृष्ठाराः १४८ २०१ ३०० १२८ ४०० .६ ४८ पद्यानि पकेवा सैकते ना पञ्चग्गहदाणं मंशप पञ्चानां मन्यसेऽस्माकं पदे संदिग्ध एवास्मिन् परित्यक्ते देहे रण- पर्यासनेत्रमविरोदित. पर्यायेण हि दृश्यन्ने पावाल्या मन्युवहिः पापप्रियस्तव कथं पापेन येन हृदयस्य पितुमूनि स्पृप्टे पीनाभ्यां मद्भुजाभ्यां पूर्यन्ता सलिलन प्रत्यक्षमात्तधनुपां प्रत्यक्षं हतबन्धूनां प्रत्यक्षं हतबान्धवस्य प्रयत्नपरिबोधितः प्रवृद्धं यद्वरं मम प्राप्तावेकरथारूढौ प्रालयमिश्रमकरन्द प्रियमनुजमपश्यस्तं प्रेमाबद्धम्तिमित- बालस्य मे प्रकृति भग्नं भीमेन भवतो भवति तनय लक्ष्मी भवेदभीष्ममद्रोणं भीष्मे द्रोणे च निहते भूमौ क्षिप्तं शरीर भूमौ निमनचक्रः भूयः परिभवलान्ति भ्रातुस्ते तनयेन ३०४ : मथ्नामि कौरवशतं ११९ : मदकलितकरेणु- १२४ मद्वियोगभयात्तातः ३४१ ' मन्थायस्तार्णवाम्भ:- २५३ मम प्राणाधिक २३० मम हि वयसा मया पीतं पोतं न तदनु ३१८ : मयि जीवति यत्तातः १८२ महाप्रलयमारुत २७६ महासमरानल १५८, मातः किमप्यसदृशं २९. मामुद्दिश्यं त्यजन् १२. , यत्तदूजितमत्यु २५. यत्सत्यवतभाभीर २३६ यदि शस्त्रमुन्मितं यदि समरमपास्य १० यदुर्योधनपक्षपात- ३० यद्वंद्युतमिव ज्योतिः २८० यन्मोचितस्तव पिता ६९. यस्मिश्चिरप्रणय- युक्तो यथेष्टमुपभोग- ९४ युप्मच्छासनलब्धनाहसि २०१ युप्मान्हेपयति १०४ । येनासि तत्र जतु- २७५ यो यः शस्त्रं बिति १६. रक्षणीयेन सतत १६९ रक्षो नाहन भूतः राज्ञो मानधनस्य २७१ रिपोरास्तां तावत् ३ | रेणुर्वाधां विधत्ते ३९० लाक्षागृहानलविषाग्न १३३ १३० २०३ २३ ३१ ३३३ ३८८ १९५ १०१ मनुक्रमणिका। पृष्ठाहाः १८९ ३४३ पद्यानि लहिलाशवपाणमत्तिए लोलांशुकस्य पवना विकिर धवलदीर्घा- विस्मृत्यास्मान्श्रुति व्यासोऽयं भगवानमी वृषसेनो न ते पुत्रो. शक्ष्यामि नो परिघ- शल्यानि व्यपनीय शल्येन यथा शल्येन शाखारोधस्थगित. शोक स्त्रीवन्नयन- शोचामि शोच्यमपि श्रवणाञ्जलिपुटपेयं श्रुत्वा वधं मम मृषा सकलरिपुजयाशा स कीचकनिपूदनो. पृष्ठाकाः पद्यानि १२० | सत्पक्षा मधुरगिरः १०२ | सत्यादप्यनृतं श्रेयो- स भी शूरो वा ३६६ सर्वथा कथय ब्रह्मन् ४०५ | सहमृत्यगणं सबान्धर्व २४३ ! सीरीसत्वर ३९९ सूतो वा सूतपुत्रो वा २४८ खीणां हि साहचर्यात् २६८ स्मरति न भवान्पीतं ३६८ हते जरति गाङ्गेये २८९ हत्वा पार्थान्सलिल २.२० हदमाणुशभामए ६ . हलो हेतुः सत्यं १४२ हस्ताकृष्टविलोल २८५ हीयमानाः किल ५०० २९८ २४२ ११० ३७२ १०९ इति अनुक्रमणिका। प्राप्तिस्थानम्- चौखम्बा-संस्कृत-पुस्तकालय, वनारस सिटी।

No text on this page.

भारतीयवानपीठ प्रन्यागार काशी
बहपुचकमन्ताहित विधिको पुलवायी गई थी।
१५दिन गन्दर पापसमाजानी चाहिये।

भारतीयभानपीठ प्रधागार काशी।
निर्दिश दिन (१७ के भीतर पापस कर
पुस्तक सावधानीसे समोर

Vendisahanr Naam Natkam

Author
Jha Pandit Ramadeva
Title
Vendisahanr Naam Natkam
File name
Vendisahanr Naam Natkam
Text
OCR done
Citation
1947
Published
2006/01/25
Publisher
Jaiya Krishna Das Hari Das Gupta Chowkhamba Sanskrit Series Office Benaras City
Language
Sanskrit
Pages
438
Library
Bharatiya Jnanpith Delhi
Classification
Literature
Keywords
jain sahitya
DLI number
292810
Barcode
99999990185982.00
Scanning centre
C-DAC, Noida
Digital publisher
digital library of india
Rights
All Rights Reserved By Publishers
VMLT id
YzpJkZdhDwv
Download PDF

Vendisahanr Naam Natkam