·I'rinle by L. Pinmastramy Sastri at the Sridhara Power Press, Trirandrno, and pablished by Ventor Jolinn Dott. Curutor of Libraries, Baroda State, on babalf of the Goreroment of Liz Highocs3 the Jaharaja Gaeksrad, at the Ceotral Library, Daroda. Price Rs. 5 Net.

·PREFACE, Samarányanasutradhira is a work on architecture. It mcans, literalls, an architect of human dwellings and deals with the planning of towos and villages, building of houses, halls and palaces as well as machines of various kinds. The edition is based on the following three manuscripts:- (1) The manuscript marked $, belonging to the Central Librars, Barodil, which runs up to : certain portion in the 82nd adhyaya but is winting in 19 folios, and which was copied, as mentione:l in the colophon, in Samvai 1594. The manuscript marked &, belonging to the same library, which runs up to a portion in the 55th adlıyafa. (3) The manuscript marked , obtained on luan from the Bhandar at Pattan, wbich runs up to a portivu of the 49th adhyaya but is wanting in 10 folius and which appears to be of the same ilge as the first. These manuscripts are full of errors and not very legible. To examine them for the press was a very difficult task. The first 54 adhyayas are now issued as the first volume wbile the remaining adhyayas are in the press and Fill be published before long as the second rolume. An exhaustive table of contents is prefixed to this volume a perusal of which will give an idea of all the subjects imbedded in it. The work treats of the construction of cities, palaces and marsicns with grcater clearness of expression and wealth of details than any other available work of Silpa Sastra. The 31st chapter contains tiescriptions of various kinds of machines that are not found in other Silpa works, such as the elephant machine (73.4057), woolen biril-ın:chine travelling in the sky(anana. 067975), www.len rimın: m:chine flying in the air (marto- मपविमानपत्र), door-kaper machine (arra), soldier machine (1997) e:c.

·"यन्त्रेण करितो हस्ती नदन् गन्छन् प्रतीयते । कायाः पशिणा: गलकास्तालस्यानुगमानमः ॥ जनस्य विस्मयकृतो नृत्यन्तिान पठन्ति च । पुत्रिका वा गजेन्द्रो या तुरगो मर्कटोऽपि वा ।। वलनैर्वर्तने त्परतालेन हरते मनः ।" "लघुदायमय महाविदो हदसुलियतनुं विधाय तस्य । उदरे रश्यन्त्रमादधीत घलनाधारमघोऽस्य नामिपूर्णम् ॥ तबारूढः पूरपस्तस्य पक्षद्वन्द्वोगालप्रोशितेनानिलेन । सुप्तस्यान्तः पारतस्यास्य शक्तया चित्रं कुर्वनम्बरे याति दूरम् ॥ इत्यमेव सुरमन्दिग्तुल्यं सचलत्यला दारुविमानम् । आदधीत विधिना चतरोऽन्तस्तस्य पारदभृतान् हदकुम्भान्" ॥ Generally, the language of the extant Silprit works is ungranınatical, but the present work is free from grammatical solccisms and written mostly in it sweet and beautiful style. The work will prove to be of inmense benefit iu students of Indian architecture as well as to those who wish to follow it in practice. The author of the work, as mentioned in it, is Maharajadbiraja Sri Bhojadeva who is probably the sime Bhoja of Dhara who ruled over Malwa in the first part of the 11th century A. D. and to whom many important works are ascribed such as, Sringaraprakisa (Alankara) and Saraswatikanthåbharana (Vyakarana). T. Ganapati Sastri.

·विषयानुक्रमणी। विषयः पृष्ठम् . १. महासमागमनाध्यायः प्रथमः " ... " मङ्गलाचरणम् ... शुमानानुपादानस्य, अशुभानामनुपादानत्य चावश्यकता देशपुरादीनां श्रेयःसाधनवकथनम् शास्त्रारम्भसमर्थनम् अन्योपक्रमोपक्षेपः पुरा ब्रह्मसन्निधौ पृथूपद्रुताया भूमेरभयप्रार्थनम् .. भूमिमनु प्रस्थितस्य पृथोस्तत्राविर्भावः आविर्भूतस्य तस्य ब्रह्माणं प्रति स्वोद्यमविज्ञापनम् श्रुततान्तस्य ब्रमणः प्रतिवचनम् पृथ्वभिप्रेतस्य स्थानादिविनिवेशनस्य विधानाय विश्वकर्माणं प्रति नन्दगो नियोगः समाहितयोः पृथुभून्योर्विसर्जनम् मूम्या सह पृथौ, ब्रमणि च स्वं स्वं स्थानमुपाश्रिते विधकर्नको हिमाचलमभि गमनम्. २. विश्वकर्मणः पुत्रसंवादाध्यायो द्वितीयः अथ ब्रमनियोगानुष्ठानाय हिमालयं गतस्य विश्वकर्मणः स्पनरन् स्मरणमात्रोपनतानां तेषां जयादीनां चतुर्णा मानसानां रितुः पादानिकन्दनन तेभ्यो नलनियोगनिवेदनं, स्वसासाथै ततस्थानादिदिनिदेवनाय तेषां विश्वकर्मणा नियोजनं च. ३ .. : ६. प्रशाप्यापस्तीपः पथ जयस्य शासप्रमेवभूतान् सामनाभवानन्यांश विविध अनि विकल्प प्रमः ... ...

·पृष्ठम् .. - १० " ... ... विपयः ४. महदादिसर्गाध्यायातुर्थः-- जोन जिज्ञासिताना मर्यानां यथासम्भवगनुकगंण विधकर्मणोपदेशः तत्र प्रथमं महाप्रलगावभावर्णनम् प्रलयावसाने ब्राण आविर्भावः, राप्रपक्रमश.. महदहकारादीनां सृष्टिः .... महदादिभ्यः पनमहाभूतानां सम्वगुणयुक्तानामाविर्भावः भौतिकसमें बामणांऽशः सृष्टाः मुरामुरादयः कारणजलाद भूम्युदधिमहीधरनिमगाद्वीपानामुत्पचिप्रकार: भूमेरधो रौरवादिनरकाणां सृष्टिः जरायुजादीनां चतुणी भूतानां सृष्टिः तत्र जरायुजानां विभागः ... प्राम्यारण्यभेदेन पुनर्द्विधा मिन्नानां तेषां विवरणम् अण्डजस्वेदजोद्भिजानां विभागादिकम् ११ ... ... १२ ... ... ... ... १३ ... ... " ... ... ५. भुवनकोशाध्यायः पञ्चमः भूपरिमितिः सप्तसु द्वीपेषु जम्बूद्वीपवर्णनम् शाकद्वीपवर्णनम् कुशक्रौञ्चशाल्मलिगोमेदपुप्करद्वीपानां वर्णनम् लोकालोकाचलस्थितिपरिमाणादिकम् सूर्यादीनां स्थितिर्गतिश्च ... ... १४-१८ १८ १९ २० २०, २१ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ६. सहदेवाधिकाराध्यायः पष्ठः कृतयुगे मनुष्याणामत्युत्कृष्टा स्थितिः २२ कालान्तरे क्रमशस्तस्या अपकर्षे हेतुः २३ च्युतप्रभावानां तेषां तादात्विकी वृत्तिः क्रमेण रागलोभादीनामुत्पत्त्या तेषां मिथुनीभावेनावस्थानम् . २४ तात्कालिकी लोकस्थितिः हिमानिलादिवारणाद्यर्थे तेषां गृहापेक्षा, गृहनिर्माणाय तैरुपातः प्रथमोपायश्च २५ ... ... ... ।

·No text on this page.

·पठम् . ... विषयः मात्राफलादिकानां सामान्यमानानां लक्षणम् एकादीनि सस्यास्थानानि निमेषादीनि कालमानानि .. ... ... ... ... ... ३९ ... " ... ... " १०. पुरनिवेशाध्यायो दशमः उचमाधममध्यमपुराणां मानम् सर्वपुराणां सामान्यविधिः टतमादिपुरेषु फचित् चित् योजनीया विशेषाः तेपु महारथ्यादिविधानम् वप्रविधानम् परिखाविधानम् वमोलभागगतप्राकारविधानम् कपिशीर्पकस्य काण्डवारिण्याश्च प्रमाणम् अट्टालकादिविधानम् ... . ... ... ... ४१ ... ... ... ... " चरिकाविधिः ... ... ... " ... ... ... ४२ ... ... ... ४३ ... ... " ४४ ... पुरद्वारप्रमाणादिकम् प्रतोत्यादिकल्पनम् जलम्रमविधानम् छिनकर्णादीनि गर्हितानि पुराणि, तन्निवासफलं च पुरनिवेशादिपु शान्तिकादिविधेरावश्यकता, तद्विधौ नियोज्याः स्थपत्यादयश्व खेटग्रामादीनां प्रमाणादिकम् उत्तमादिपु राष्ट्रेपु ग्रामसंख्या पुरेपु सुवर्णकारादीनां निवेशनस्थानम् प्रपादीनां निवेशनस्थानम् चलाध्यक्षादीनां निवेशनस्थानम् लक्ष्मीवैश्रवणयोर्निवेशनस्थानादिकम् नगरारक्षकदेवतानां वाह्याभ्यन्तरभूमिपु स्थापनप्रकारादिकम् ४५ ... ... ... " ... ४६ ... ... ... ४७ ... ... ४७-५० ·:: नाकामा :::::::::::::: :.":. ::::::: पीमा .. . ... ... ... ... ... ... .. ... ... ::. नामानिमिलिनियावाध्यायो ग: मारा नामांप मागः बापानमा विमान बावधान यसवान समाविमानामित मानुपानी नाम वागमनाना नावावीनां परिगणनम ना नातीय पदन, नत्प्रमाणेच मायामामामा नापममाः सायनुसन्याय र समन प्रमाणंच सरगृहान्यमहावंशादीनां पीएने फलम् १३. मर्मवेधाध्यायस्रयोदशः- नगरादिपु मध्ये एकाशीतिपदेन शतपदेन च विभजनीयं वस्तु चतुष्पष्टिपदेन विभजनीयं वस्तु एकाशीतिपदादिपु वास्तुपु मर्मादीनां स्थानानि द्वारमित्यादिभिमभवेधे फलम् द्वारमध्यादिषु द्रव्यान्तरविद्धेषु, तेवनुवंशादिनिहितेषु च फलम् वेधेऽपि केपाश्चित् पचिद् दोषाभावकथनम् १४. पुरुपादगदेवतानिघण्वादिनिर्णयाध्यायश्चतुर्दशः पुमाकृतेर्वास्तोरगदेवताविभागः वास्तुपुरुषस्य शिरःस्थानम् ... ... ... - ... ... " " ५८ ... ... " ... ५९ ... ...

·पृष्ठम्. ... ५९-६१ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... " ६३ ... ... ... विपयः शतपदपोडशपदवास्त्वोः प्रकृतिः वास्तुदेवानां निघण्टुः वास्त्ववयवविहिता वर्णाः १५. राजनिवेशाध्यायः पञ्चदशः पुरे राजवेश्मनिवेशनस्थानम् दुर्गेपु तन्निवेशनस्थानम् उत्तमादीनां राजवेश्मनां प्रमाणम् तेषां ज्येष्ठादिषु पुरेपु विनियोगः राजवेश्मसन्निवेशसम्बद्धा विशेषाः तत्र द्वारादिनिवेशनस्थानम् नृपवासप्रासादनिवेशनस्थानम् नृपवसतियोग्याः प्रासादविशेषाः धर्माधिकरणकोष्टागारमहानसादीनां स्थानानि रथादीनां स्थानानि अन्तःपुरक्रीडागृहकुमारीभवनादीनां स्थानानि अशोकवनिकास्थानम् लानगृहधारागृहलतागृहदारुशैलवापीपुष्पवीथ्यादीनां स्थानानि आयुधागारमाण्डागारयोः स्थानानि उलूखलशिलायन्त्रदारुकर्मान्तभवनादीनां स्थानानि पुरोधसः, अभिपेचनस्य, दानाध्ययनशान्तिकर्मणां, छत्रचामरयोश्च स्थानानि मन्त्रगृहस्थानम् अश्वशालास्थानम् राजकुमाराणां राजमातुश्च गृहस्थानम् कुमारविद्याधिगमशालानां स्थानम् शिविकाशय्यासनानां स्थानानि नृपद्विपानां विपाणिनां च स्थानानि सलिलाशयानां स्थानम् राजवन्यूनां पितृयमातुलादीनां स्थानम् ... ... ... ... ... ... ... " ... .. ... " ... ... ... ... ... ... ... " ... ... ... ... ... .... ...

·7 पृष्ठम् ६५ ... ... ... ... ... ... :: ... ... ... ... विपयः सामन्तानां गृहस्थानम् देवकुलत्यानन् ज्योतिर्विदां सेनापतेश्च गृहत्यानन् दशनकन्तित्यानन् नसल्यानविनियोगः विपाणिनां स्थानान्तरप्रदर्शनादि १६. वनप्रवेशाध्यायः पोडशः द्रल्यानयना वनप्रस्थानाय विहितो नक्षत्रराश्यादिः द्रयच्छेदन दनवनप्रवेशनकारिमाणां राशयः परीकन मानामुतानां, कलानां वृद्धानां च वृक्षाणां वर्जनीयत्वकथनन् सारखनाणां वयः तत्र गृहकर्नार्ह दृश्यः बतदेहे दयति धितानं वृक्षाणां लक्षणम् तदह वयसि मितेवपि तेपु वक्ररक्षादीनां त्यजनीयलकपनन् बुद्धन्दिननहीं दृक्षाः गृहकांदयानानन्येवानपि शाम सामान्यलक्षणम् रहा महिला शाः ६६ ... " :: ... ...

·पृष्ठम्. ... ... - ... ... ... ... ७२ ... ... ... " ... ... विषयः अन्त्यादिगर्भितानां क्षाणामुपयोजने फलम् बनान्तराच्छिावानीतानां रोपां परिग्रहप्रकारः १७. इन्द्रध्वजनिरुपणाध्यायः सप्तदशः इन्द्रध्वजोत्थापनसम्बद्धा फगा इन्द्रायजस्यावश्यकता, तद्विधानप्रकारोपकमा इन्द्रध्वजस्योत्तमाधामध्यमानि मानानि तस्य मूलाग्रभागयोगानम् कुप्यस्य मानम् अमपाठमूलपादादीनां मानम् इन्दगृहनिर्माणविधिः मलस्य, शक्रमातुः, कुमारीणां, फन्यकोदयादीनां च मानम् लक्टस्य सूच्याश्च मानादिकम् मृगालीकल्पनादिकम् ध्वजयटेयन्त्राणां चोरक्षेपणसमयः तेषां जलाधिवासनप्रकारः ध्वजस्थाने तेषां निवेशनकमः इन्द्रप्रतिमाप्रतिष्ठा ध्वजप्रतिष्ठापनविधिः कुटन्यादियोजनम् ध्वजपट्टविधानम् शान्तिहोमविधिः यथावद्धतरयामवर्णादिना शुभाशुभपरीक्षणम् .. होमद्रयाणामाज्यसमित्यु शपुप्पपात्रादीनां दुष्टत्वे फलम् बलिदानप्रकारः शीलवृत्तविद्यावयरसम्पन्नानां ब्राह्मणानां सन्तर्पणम् तैः स्वस्तिवाचनम् प्रतिष्ठानभूतोऽभिषेकः ध्वजदण्डसमुच्छ्यविधिः सपरिकरे ध्वजदण्डे यथावदविलम्वितं स्वस्थानस्थिते फलम् " ... ... ७४ ... ... ७६ ... ৩৩ ... ... ... ... ... ... :... ... ... ... + ... ... ... ... ... ... ... ८१ ·पृष्टम् विपयः अनुच्चिल्य नमनत्य प्राच्यानिविगायने फलन मित्रा नन प्रतिटनाने तस्मिन् फलन नत्यानन्तरादित फलन रहन्छेने जलद ... ... .... ... हदीन निन्द्रनजन्य वापते फलन मल्वेनादीनां तो फलन् इन किन फलन ... ... मोनिवीनं पले कलन ही किनिमको फलन ... .. ... ने दयामहे फलन कि मारकमा यावाने लन् सेना वावर पन्न किकन्टन्य दाविन्द वाई .. ... " अंजना देवान्न नद कान में ८. नादिया न •.. ...

·. . . . .. यम24 विका: दामाद निहाय वरीय चतुरमायत्रिमादिगा कमालागार,. ... " ... ... भाटापा: ... ... ... ... ... ... ... वानीमंत्रय गर्मगृहाय उपम्यानाभिधम्य प्रासादाय वलम्या: अलिन्दम्य वलभायाः ... ... ... ... " ... ... अपवरकम्य ... ... ... शुद्धान्तन्य प्रतोल्याः ... " ... ... ... कक्षायाः ... ... ...

·11 विषयः कोष्टकस्य स्वल्पनिर्देशः भित्तेः पृष्ठम् ८८ ... ... ... .... ... ... .. ... ... ... ... " ... ... ... ... ... ... ... .. ... " ... ... . महानसस्य द्वारकोष्टकस्य प्रवेशनस्य उदकभमस्य भवनाजिरवनाजिरा- अमाजिराणान् .. देहल्याः द्वारपक्षस्य अर्गलार्गलसूच्योः.. परिषफलिहगवाक्षाणाम्.. तोरणन्य तद्विशेषाणां च.. सिंहकर्णस्य संयमनास्यस्य .. मरालपालीप्रणालीप्रद्वाराणां, प्राकारस्य आस्थलकास्यस्य ... अमेध्यभूमेः अवस्करस्य परिसरम्य अहाभिधस्य अहालदस्य जहाल्पाः अहालिफापाः ... ... ... : ... ... ... ... ... ... . ... ... ... ... ... ... ... ... ..... ... पारगम्य ༢ ག ... ... ... ...

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·10 १२९ ... ... ... ... ... ... १ ... विषयः पृष्ठम् २५. समस्तगृहाणां सङ्ख्याकथनाध्यायः पञ्चविंशः तत्र पञ्चशालानामाहत्य सङ्ख्या, पञ्चशालोत्पत्तिप्रकारश्च अष्टानां पञ्चशालानां संज्ञाः प्रकारान्तरेण निप्पन्नानां तेषां संज्ञाः १३० विभद्रादिदशभद्रान्तानां तेषां प्रत्येकं सङ्ख्या पट्शालोत्पत्तिप्रकारः १३१ पोडशविधानां षट्शालानां संज्ञाः लक्षणं च अखिलवर्णिनां शुभानि पट्शालानि, तद्भेदाश्च राजोचितानि विंशतिः पदशालानि १३२ विभद्रादिद्वादशभद्रान्तानां पटशालानां प्रत्येकं संख्या सप्तशालनिष्पत्तिः, तद्भेदाश्च १३३ राजयोग्यानि सप्तशालानि १३३,१३४ प्रकारान्तरेण निष्पन्नानि अन्यानि तादृशानि सप्तशालानि १३५ विभन्द्रादिचतुर्दशभद्रान्तानां सप्तशालानां १३६ अष्टशालनिष्पादनप्रकाराः १३७ विभद्रादिपोडशभद्रान्तनामष्टशालानां प्रत्येकं सङ्ख्या तेषां सर्वेषामेकीकृता सव्या १३८ नवशालनिष्पादनप्रकाराः विभद्राद्यष्टादशभद्रान्तानां नवशालानां पृथक्पृथक् सल्या १३९ दशशालनिप्पादनप्रकाराः १४० विभद्रादिविंशतिभद्रान्तानां दशशालानां पृथक्पृथक् सङरव्या तेषां सर्वेपामेकीकृता सव्या १४१ चतुश्शालादिदशशालान्तानां सर्वेषां वेश्मनां मूपावहनादिना निर्दिष्टाः सङ्ख्याः २६. आयादिनिर्णयाध्यायः पड्विंशः प्रासादकर्मणि सूत्रपातविधिः १४२ ... ... प्रत्येकं सत्या ... ... ... ... ३ ... ... ... ... ... ... ... : ...

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·20 १६० ... १६८ ... ... ... ... ... १६९ ... - १७० ... ... ... ... विषयः प्रतापवर्धनप्रासादलक्षणम् लक्ष्मीविलासाख्यप्रासादलक्षणम् क्षोणीभूषणादिषु पञ्चसु प्रासादेषु भूमिकासंख्या उक्तानां सर्वेषां प्रासादानां द्वारमानादिकम् तुम्विन्याद्याः सप्त लुमाः मदलादीनां निवेशनस्थानादि राजासनमचवारणादीनां विधानम् ३१. यन्त्रविधानाध्याय एकत्रिंशः इष्टदेवतावन्दनमध्यायोपक्रमप्रतिज्ञा च यन्त्रशब्दनिर्वचनम् यन्त्रवीजानि ... तत्र पक्षान्तरप्रदर्शनं, तत्खण्डनं, स्वमतस्थापनं च वीजशक्तिस्वभावासूत्रणम् तज्ज्ञानस्य सर्वार्थसाधकता पार्थिवादीनां पदार्थानां वीजानि ततत्पदार्थेषु बीजभूतानां कार्याणि बीजबीजिभावविकल्पनानां नानात्वम् क्रियानिप्पादनाधिष्ठानम् यन्त्रगुणाः तेपूत्कृष्टा गुणाः यन्त्रसाध्याः क्रियादयस्तद्विवरणं च प्रकृतग्रन्थोक्तदिशा युक्तया सम्यङ् निप्पादितै- यन्त्रैः साध्यानां विचित्राणां दिङ्मात्रप्र- दर्शनपरो निर्देशः तत्र प्रथमभूमिकात उपरिभूमिकासु पञ्चसु कल्पि- तासु प्रतिप्रहरमेकैकभूमिकां प्रति यन्त्रेण शय्यायाः प्रसर्पणम् पुत्रिकया नाडीप्रबोधनम् तोये वहिदर्शनादीन्यत्यद्भुतानि यन्त्रकार्याणि ... ... ... १७२ १७३ ... ... ... ... ... १७४ ... ... १७५ ... ... ... ...

·No text on this page.

·निमः दुर्गप्रेमीमा मोदी भागमायादिगा विकासानन ममारिगाम 4. .. ... ... ... ... .. १७२. १८१ १८१ १८२ ... ... ... १८३ ... ... १८४ ... " ... ... उमापन पातमा समानता 3nHOxirl भारागृहादिनारिहर स भारागृहविधान प्रगनिभाना प्राणासविधान अलगागृहविधानम् नन्या गृहविधानम् अथ रपदोलापातायः सन्तादयः १३ दोलाः तम वसन्तदोलाविधानम् मदननिवासारख्यदोलाविधानम् यसन्ततिलकात्यदोलाविधानम् विनगकदोलाविधानम् त्रिपुरास्यदोलाविधानम् यत्राध्यायविधातुरभिधानम् ३२. गजशालाध्यायो द्वात्रिंशः सुभद्राख्याया गजशालाया लक्षणम् नन्दिन्याख्याया लक्षणम् सुभोगदाया लक्षणम् भद्रिकाया लक्षणम् वर्षण्याक्ष्याया लक्षणम् प्रमारिकाया लक्षणं फलं च १८५ " ... ... १८६ १८६.१८८ १८८ ... ... ... ... १८९ .. ... ... ... ... ... ...

·No text on this page.

·22 पृष्ठम् १७८ ... ... ... " ... १७९ ... ... ... ... १७९.१८१ १८१ १८२ ... ... ... ... विपयः दुर्गगुप्त्यै क्रीडाद्यर्थ च युक्तया योनितैर्यन्त्रै- श्वापशतन्यादितत्तद्वस्तुविधानवचनम् अथ वारियन्त्रप्रस्तावः तत्र पातयन्त्रस्वरूपम् उच्छ्रायसमपातयन्त्रस्वरूपम् 'पातसमोच्छ्राययन्त्रस्वरूपम् उच्छ्ययन्त्रस्वरूपम् धारागृहादिवारिगृहपञ्चकम् तत्र धारागृहविधानम् प्रवर्षणगृहविधानम् प्राणालगृहविधानम् जलमग्मगृहविधानम् नन्द्यावर्तगृहविधानम् ... अथ रथदोलाप्रस्तावः चसन्तादयः पञ्च दोलाः तत्र वसन्तदोलाविधानम् मदननिवासाख्यदोलाविधानम् वसन्ततिलकाख्यदोलाविधानम् विभ्रमकदोलाविधानम् त्रिपुराख्यदोलाविधानम् यन्त्राध्यायविधातुरभिधानम् ३२. गजशालाध्यायो द्वात्रिंशः सुभद्राख्याया गजशालाया लक्षणम् नन्दिन्यास्याया लक्षणम् सुभोगदाया लक्षणम् भद्रिकाया लक्षणम् ... वर्षण्याक्ष्याया लक्षणम् प्रमारिकाया लक्षणं फलं च १८३ १८४ ... ... " ... १८५ ... ... १८६ १८६-१८८ १८८ ... ... १८९ ... ... ... " ... ... ...

·No text on this page.

·22 पृष्ठम् १७८ ... ... ... ... ... " . १७९ ... " ... ... १७९-१८१ १८१ १८२ ... ... ... ... ... विपयः दुर्गगुप्त्यै क्रीडाद्यर्थ च युक्तया योनितैर्यन्त्रै- श्वापशतध्यादितत्तद्वस्तुविधानवचनम् अथ वारियन्त्रप्रस्तावः तत्र पातयन्त्रस्वरूपम् उच्छ्रायसमपातयन्त्रस्वरूपम् पातसमोच्छ्राययन्त्रस्वरूपम् उच्छ्ययन्त्रस्वरूपम् धारागृहादिवारिगृहपञ्चकम् तत्र धारागृहविधानम् प्रवर्षणगृहविधानम् .. प्राणालगृहविधानम् जलममगृहविधानम् नन्द्यावर्तगृहविधानम् अथ रथदोलाप्रस्तावः वसन्तादयः पञ्च दोलाः तत्र वसन्तदोलाविधानम् मदननिवासाख्यदोलाविधानम् चसन्ततिलकाख्यदोलाविधानम् विभ्रमकदोलाविधानम् त्रिपुराख्यदोलाविधानम् यन्त्राध्यायविधातुरभिधानम् ३२. गजशालाध्यायो द्वात्रिंशः सुभद्राख्याया गजशालाया लक्षणम् नन्दिन्यास्याया लक्षणम् सुभोगदाया लक्षणम् भद्रिकाया लक्षणम् वर्पण्याक्ष्याया लक्षणम् प्रमारिकाया लक्षणं फलं च १८३ १८४ ... ... ... " ... १८५ ... ... १८६ १८६-१८८ १८८ ... ... -- ... ... १८९ ... " ... ... ... ... ... ... " ·23 पृष्टम् ... ... १८९ १६० ... ३३. अवघालाव्यायन्यन्वितः यानंतम्यान्न अबशालनिन निषिद्धा वृक्षाः, भूमवश्व निषिद्धंदशनच्छानिनीय फलन दिपद्धनिपु ननिवेशन फलन मारो दन्निंदाने स्थाननियमाः अवमलावियानन मानयानयन स्थानकल्पना ... ... .. १८१ ... ... ... ... ... " ... ... ... ... " ... ... खादनकोटकपना पायनलककालना पालनियावनिहोनादिऋरणयनन प्रत्युतु बालसंस्कार किंवाः बहन तुमानानवम्यापननियमाः अवरक्षाइयन नुकसानां संग्रहः पादनुवा झालायां तुरगवन्धनम्यानन अचान प्रायामिनयन यन्यनस्य सर्वस- मृतिदयानन दानविदा मनादिकां दिनियमः दक्षिणाभिमुवयानुदगभिनुन्तायां च माला- यावन्यन यानादिकन मादीनामवानी दक्षिकाश्चिमानयान .३ ... ... ... ... ... ... ... " ... ... ... वर--- ·22 पृष्ठम् १७८ ... . १७९ १ ... " ... १७९-१८१ १८१ १८२ ... " १८३ १८४ " विषयः गुप्त्य क्रीडाद्यर्थं च युक्तया योजितैर्यन्त्र- श्वापशतन्न्यादितत्तद्वस्तुविधानवचनम् अथ वारियन्त्रप्रस्तावः तत्र पातयन्त्रस्वरूपम् उच्छ्रायसमपातयन्त्रस्वरूपम् पातसमोच्छाययन्त्रस्वरूपम् उच्ट्रय यन्त्रस्वरूपम् भारागृहादिवारिगृहपञ्चकम् तत्र धारागृह विधानम् प्रवर्षणगृहविधानम् प्राणालगृहविधानम् जलममगृहविधानम् नन्द्यावर्तगृहविधानम् অথ থানা: वमन्तादयः पञ्च दोलाः तत्र बसन्तदोलाविधानम् मदननिवासाठ्यदोलाविधानम् बसन्ततिलकाट्यदोलाविधानम् विग्रमकदालाविधानम् त्रिपुमध्यदोलावियानम् यन्त्राच्यायविधातुभिधानम् ३२. गजगालाध्यायो द्वात्रिंगः सुन्दान्याया मजगालाया लक्षणम् नदिन्यायाया लक्षणाम मुनी गट या नमन मदिकालमापन दयामाया नाम मकाना पलं च १८५ ... १८६ १८६-१८८ ... ... M ... ... ...

·23 पृष्ठम् १८९ ... ... ... १०१ . ... .. ... ... विपयः ३३. अश्वशालाध्यायत्रयस्त्रिंशः- अधशालनिवेशनस्यानम् अश्वशालानिर्माणे निषिद्धा वृक्षाः, भूमयश्च निषिद्धदेशवक्षस्तच्छालानिर्माणे फलम् निपिद्धभूमिपु तन्निवेगने फलम् भर्तुगृहपरिसरे तन्निवेशने स्थाननियमाः अश्वशालाविधानम् शालायामश्वानां स्थानकल्पना यवसम्थानकल्पना खादनकोष्टकल्पना पादवन्धनकीलककल्पना शालानिर्माणावलिहामादिकरणकथनम् प्रत्युतु शालासंस्बरणविशेषाः बहुगां तुरगाणामवस्थापननियमाः अवरक्षाद्यर्थनामुपकरणानां संग्रहः पार मुवायां शालायां तुरगवन्धनम्थानम् अश्वानां प्राज्यामिमुस्येन बन्धनस्य सर्वम- मृमि नुत्दरमापनम सामापिचासनादिकारणे दिनियमः दक्षिणाभिमुग्लायामुत्तराभिमुलायां च शाला. यानधनामानादियाम् समापदनाममा दक्षिणाधिमानित्री- यागिन कर दिय चार यानिय र निः ... ... ... .. ... • .. ... ...

·26 पृष्ठम् २११ ... ... ... " ... ... ... २१२ ... ... २१३ ... ... ... ... विषयः तस्य स्फुटनहस्तग्रंशादिषु फलम् प्रथमप्रहाराष्टकेन कीलकस्य स्वास्थ्याभावे कर्तव्यं कर्म शकुभिषेकादि सूत्रवन्धनप्रकारः कीलकस्थानेषु वलिदानविधिः साम्ना मन्त्रितेन कुम्भोदकेनं वास्तुप्रोक्षणम् ३८. वास्तुसंस्थानमालकाध्यायोऽष्टात्रिंशः चत्वारिंशतः क्षेत्रसंस्थानानां संज्ञास्तद्वि- नियोगश्च तत्र राज्ञस्तत्कुमाराणां पुरोहितस्य सेनाप- तेश्च वासोचितानि क्षेत्रसंस्थानानि वाहनानामन्तःपुरस्य वणिजां वैश्यानां सुवर्ण- कृतां नगरगोष्ठिकानां च क्षेत्रसंस्थानानि पुत्राभिलाषिणां महामात्राणां मृगलव्धकाना- मेकदृश्वनां गणाचार्याणां प्रजाध्यक्षाणां मा- लिकानां च तत्संस्थानानि सौचिकवाजिपोषकतक्षवन्दिमागधवेण्वादिवा- दकानां तत्संस्थानानि रथिनां नीचानां श्वपाकानां धान्यजीविनां श्रमणानां हस्त्यारोहिणां च तत्संस्थानानि वन्धनागारिणां सुराकाराणां कर्मकारिणां नापितानां कोशरक्षिणां वह्निजीविमानो- पजीविनोश्च तत्संस्थानानि चैत्यवृक्षवाटयज्ञवाटादीनां क्षेत्रसंस्थानानि ३९. द्वारगुणदोपाध्याय एकोनचत्वारिंशः विप्रादिविपये गृहाणां द्वाराणां च स्थानानि तेपू वास्तुद्वारगृहद्वाराणां निवेशननियमाः उत्सहादयश्चत्वारो निवेशाः ... २१४ ... ... ... ... ... " २१५ ... ... ... ... ...

·27 पृष्ठम् २१५ २१६ ... ... ... ... २१७ ... .... ... ... ... ... ... :: ... ... २१८ २१९ ... ... :: ... विषयः तत्रोत्सङ्गलक्षणम् हीनबाहुकादीनां लक्षणम् ब्रामणाद्यावासस्थानकल्पनेषु विशेषविधिः वर्णानामुत्तमा भूमिकासंख्या तेषां गृहोर्ध्वप्रमाणम् देवादिविपये विशेषविधिः तत्तद्वर्णानामवरा भूमिकासंख्या उत्कृष्टस्य वास्तुद्वारस्य गुणाः द्वारकल्पनसम्बद्धा नियमाः रण्यादिभिारवेधे फलम् भिन्नदेहास्यस्य वास्तुनो लक्षणं पूर्वादिद्वाराणां निवेशनस्थानानि द्वारेप्वविहितस्थाने विनिवेशितेषु फलम् ४०. पीठमानाध्यायश्चत्वारिंशः उत्तमाधनमध्यमानां पीठानामुच्छ्रायः, विष्ण्वा- दिपु तद्विनियोगश्च मनुप्यवास्तुपीठानां सामान्यविधिः ... विप्रादिषु विपये पीठोत्सेधाः तेश्वेद प्रकारान्तरेण पीठविभागः ४१. चयविध्यध्याय एकचत्वारिंशः विंदातिश्चयगुणाः तद्विपरीतामयदोपा अपि विंशतिरिति कथनम् .. दक्षिणपशिनादियानां पहिर्मुखत्वेन दिक्ष- पने फलं कुरलेषु दलितादिपु पालम् प्रादक्षिणादिपर्णानां परिर्नुलदेन प्रपती . २२० ... ... २२१ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... • .. ... ... ནས… པེ༩ ་ ་༌ ་པ ་: सरपल्यपरदा ...

·28 1 पृष्ठम् २२३. : २२४ २२५ २२६ ... ... ... ... . ... ... २२७. ... ... ... विषयः चीयमानस्यातिसंक्षिप्तविस्तृतत्वादिषु संज्ञा- न्तरं फलं च भित्तिचयनप्रकारः ४२. शान्तिकर्मविध्यध्यायो द्विचत्वारिंशः कर्णिकास्थापनम् कर्णिकासु वायसादीनामधिरोहणे फलम् तासां गृध्रादिभिर्धर्षणे शान्तिकविधिः गृहागानां मधुसञ्चयादिभ्यो रक्षणीयत्वक- थनम् गृहदारूणामिन्द्रकीलादीनां भङ्गादिपु फलम् नवदारुमादिषु प्रतिविधानम् म्यूणामल्लकपृष्ठवंशानां भङ्गे शान्तिविधिः वारणसङ्ग्रहस्थूण्योपधिकायतुलानां भङ्गे तद्विधिः कणिकाभ्यन्तरस्थूणाशालापादयुग- तुलापादादीनां मने तद्विधिः प्रयानस्थूणाग्रवक्रतादिपु फलम् विशेषतश्चतुणी तुलादीनां वास्तुमुख्यानानां हिंसने शान्तिविधानकथनम् ४३. द्वारमङ्गफलाध्यायविचत्वारिंशः उत्तानां नवकर्मविधीनां प्रामादिप्वप्यतिदेशः नवकर्मणि निग्यत्वादिगुणयुक्तेषु तद्विहीने च द्रव्येषु फलम् पूर्वादिषु नगरमागेषु रम्येषु सत्सु राजः फलम् ... देवगम्येषु तस्य फलम् देवगारपुरद्वारादित्पन्नानि गुभाशुमानि गन एवंति कथनन् उन स्थलदिपष्ट नदक्रमप्युर्चवंशार्गला. दन मुल्याहाना मा राजः फटम् २२८ ... ... २२९ २३० ... ... ... २३१ ... ... २३२ ... ... ... ... ... ...

·29 पृष्ठम् २३२ ... ... ... ... ... : ... २३३ ... ... विषयः तद्भङ्गे ग्रामे सति फलम् दिगुत्थिते गृहोस्थिते च तस्मिन् फलभाजः इह सर्वनिमित्तेपु शुभाशुभानां फलानां कालनियमः वास्तुनि पुराणत्वव्यपदेशस्य काल: नवकर्मणि निष्टिते तुम्बिकादीनां भङ्गे फलम् लमामुण्डकानुपूर्वमुण्डगोधानागपाशाख्यानां गृहद्रव्याणां भङ्गे फलम् कपाटस्यार्गलापार्श्वस्य तोरणस्य वास्तुमध्यस्य सोपानस्य वेदिकायाः गवाक्षस्य पट्टस्त- म्भन्य च विनाशे फलम् गजशुण्डायाः कपोताल्याः स्थपनीपट्टिकाया विटकस्य तुलायाः शालास्तम्भस्य स्त- म्भशीपादेव भट्टे फलम् प्रतिमोकमन वाहिन्याकाशतलकतिच्छन्न मा- सादमण्डलवलभीनां भङ्गे फलम् प्रलीने विलीने चिनटे च प्रासादे फलम् पूर्वोक्तेषु गृहावयदे सिन्धत्वादिगुणवि- " ... ... . २३४ ... ... ... शिष्टेषु फलम् .. ... .. .... . कर्णिकाभ्यन्तररधूणाशालापादहानौ फलम् ४४. स्थपतिलक्षणाध्यायश्चतुश्चत्वारिंशः. स्थपतेर्लक्षणम् वास्तुशासस्यायानि स्थपतेः हत्यविशेषाः शालमविसाय प्रयोजः स्थपतेतिः अदिनुपः सपोनिन्दा फेवल पाना पलाजन्य पालय प्रयो समानरचनाना दोषाः पर्मवियः परिणाम ... ... ... . ... ... ... : . ܕ ܀ ·30 पृष्टम् ... ... ... विपयः शास्त्रकर्मसामय विद्यमानेऽपि प्रनामावे तस्य सम्भाव्यमाना दोषाः प्रज्ञावत एव तस्य सर्वक्रमनिर्वपक्षमत्वस्थापनन् सर्वेषु स्थपतिगुणेषु सम्वपि शीलाभावे कर्म- वैफल्यस्य विपरीतफलोपनमनन्य व निरूपणम् आलेख्याद्यष्टविधकर्मविज्ञानस्याप्यावश्यकता ... ... ... ... " ... " २३८ ... ... ... ... ... ... " १५. अष्टाङ्गलक्षणाध्यायः पञ्चचत्वारिंशः स्थापत्याष्टाझविवरणम् नृपालस्थपतर्गुणाः अङ्गेषु सप्तमस्य यनशालानानस्य प्रयोगः तत्र यनशालनिवेशनविधिः यजमानकुटीप्रमाणादिकम् प्राग्वंशपरिकल्पनम् प्रक्रमनिवेशनविधिः वेदीकल्पनन् होमस्थानकल्पनम् यजमानस्थानकापनम् कोटिहामलक्षहोमस्थानादि सर्वाङ्गपु यानिकाङ्गन्य प्रायन्त्यम् यज्ञभूमिमापने विहितं वान्नुपदम् अष्टमन्य राजशिविरनिवेशाध्यम्याङ्गम्य निरूपणम् नत्र शिविराणामाऋतिविशेपाः शिविरद्वारसङ्ख्या स्थ्याप्रमाणम् नरपतेः स्थानम् मन्त्रिपुरोहितबलाध्यक्षान्तः- पुरभाण्डागाराणां स्थानानि अवानां दन्तिनां च स्थानानि ... २३९ ... ... ... ... ... ... ” ... ... ... ... ...

·31 पृष्ठम् २३९ ... ... " ... " २४० ... . " ... " ... " ... " " २४१ ... ... विपयः परिखाप्रमाणम् शिविरस्थानमापनोचितं वास्तुपदम् अष्टमाझेऽवशिष्टस्य दुर्गकर्मणो निरूपणप्रारम्भः... तन्न षडविधानां दुर्गाणां संज्ञाः तेषु प्रशस्तं दुर्गम् दुर्गस्थानविभाजनार्ह वास्तुपदन् हर्म्यप्रमाणादिकन् स्थ्योपथ्याद्वाराणां प्रमाणानि दुर्गेश्वरप्रासादानां स्थानानि दुर्गरक्षार्थ स्थाप्यानां वीराणां लक्षणम् अन्तःपुरादीनामपि तत्र निवेशनीयत्वकथनम् ४६. तोरणभङ्गादिशान्तिकाध्यायः षट्चत्वारिंशः तोरणभङ्गप्लोपादिषु दोपाः, तत्पशमनविधिश्च प्रासादं गृहं वा प्रविष्टाः सन्तो दोषसूचकाश्च- तुर्विधाः कपोताः, तत्प्रवेशफलं च कपोतप्रवेशदोषप्रशमनार्थो विधिः ४७. वेदीलक्षणाध्यायः सप्तचत्वारिंशः चतुर्विधानां वेदीनां संज्ञाः तद्विनियोगश्च तत्र सर्वतोभद्रालक्षणम् श्रीधरीलक्षणम् पद्मिनीलक्षणम् चतुरशालक्षणम् सर्ववेदीगता विशेषाः तास्विष्टकाचयनविध्यादि स्तम्भविन्यसनविधिः स्तम्भस्थापनाङ्गं देवतापूजादिकम् ४८. गृहदोपनिरूपणाध्यायोऽष्टचत्वारिंशः भूप्लवफलम् २४२ ... २४३ ... २४४ ... ... ... ... " ... ... ... " " ... २४५ ... ... M ·पठम् ... " ... ... ... ... " २४७ ... ... विषयः गृहविधी व भूगगः मैत्रादिगासेपु निर्मितानां गृहाणा फलम् कीलादीनां स्थानम् तचदिनमूढेषु वेश्गसु लम् पुरे प्रासादादीनां निवेशनम्यानम् वलितादीनि चतुविधानि दृष्टगृहाणि तेषां लक्षणं फर न मूषकोत्करादिगियानां भुगां वर्जनीयलाशनम् तासु वास्तुनिवेशने फलम् देशमस्वनिष्ठो मुखागागः मानुपशालायां भूपालिन्दयोरावश्यकता, देवा- गारशालायां तदाभावश्च खादकास्यस्य श्मनो लक्षणं फलं च सशल्यादिकं मर्मदोपचतुष्टयम् छिन्नास्यस्य वास्त्वमस्य लक्षणं फलं च स्वगृहद्वयमध्येन वर्मनो निर्वाहे फलम् मार्गवेधस्य स्वरूपं फलं च उत्समादीनां चतुर्जा प्रवेशानां स्वरूपं फलं च शालाभेदस्य स्वरूपं फलं च विकोकिलगृहस्य स्वरूपं फलं च सीमाशालाप्रभिन्नेषु प्रासादादिषु फलम् गर्भे चन्द्रावलोकिताया निषेधः गवाक्षके मूपानिवेशनत्यावश्यकता गण्डकुक्षिपृष्ठकक्षाख्यानामङ्गानां गृहात् पृथक्करणे फलम् गण्डादीनां स्वरूपनिर्देशः स्थापितानां द्वाराणां संरोधे फलम् गृहश्रोत्रादीनां रोधे फलम् कृत्तानां गवाक्षालोकनानां चयने फलम् प्राच्यादिपु चीयमानाया भित्तेर्वहिर्गमने फलम् ... ... ... ... २४८ ... ... " ... ... ... '... ... .... ... ... २१९ ... ... ...

·33 पृष्ठम् २४९ ... " ... ... " २५० ... ... " ... .... ... ... ... ... ... . ... ... विपयः चीयमानानां प्रारदक्षिणादिकर्णानां वहिर्गमने फलम् मल्लिकाकृतिमन्दिरस्य लक्षणम् तत्रायव्ययव्यवस्था संक्षिप्तगृहस्व लक्षणं फलं च मृदङ्गाकृतिगृहस्य लक्षणं फलं च मृदुमध्यगृहस्य लक्षणं फलं च कर्णेषु विषमोन्नतेषु फलम् गृहमध्ये द्वारकरणनिषेधः द्वारवेधेऽनिष्टद्रव्ययोजने च फलम् नवेन पुराणयोजने फलम् मिश्रजातिद्रव्योत्थेषु गृहादिषु फलम् तत्तत्स्थानेष्वधिवास्य प्रतिष्ठितानां पुनश्चालने फलम् अन्यवास्तुच्युतस्यान्यवास्तौ योजने फलम् देवदग्धेन द्रव्येण गृहकरणे फलम् सूर्यद्रुमध्वजच्छायानां गृहद्वारातिक्रमणे फलम् ध्वजच्छायायाः स्वरूपनिर्देशः निषिद्धा गृहताराः निम्नोन्नतत्वादिदोषयुक्तस्याग्रतरद्वारस्य करणे फलम् नागदन्तादीनां द्वारमध्ये निवेशनस्य, तेषां विषमस्थितेश्च निषेवः गृहे इतिहासाद्युक्तवृत्तान्तप्रतिरूपणस्य निषेधः ... इन्द्रजालतुल्यानां, मिथ्याकृतानां, भीपणानां च प्रतिरूपणस्य निषेधः स्वयमुद्धाटनं पिघानं च कुर्वतः, सशब्दस्य, पादशीतलस्य च, द्वारस्य निवेशने फलम् ... अधोमुखत्वेन प्रत्यग्याम्याननत्वेन च द्रव्यस्य निवेशने फलम् ... 8 ... २५१ ... ... ... ... ... ...

·34 पृष्ठम् २५१ .. ... ... ... " ... ... ... ... २५२ विपयः स्तम्भद्वारस्य भित्तेश्च वैपरीत्येन निवेशनस्य निपेवः उपर्युपरिभूमिकाकल्पने, तत्र क्षणक्लुप्तौ च नियमाः शालाया निम्नत्वे अलिन्दस्याधिक्ये च फलम् उपरिभूमिपु द्वारनियमाः आध्मातादिद्वाराणां निवेशने फलम् चत्वररथ्यादिभिारवेधे फलम् हीनाधिकप्रमाणस्य द्वारस्य निवेशने फलम्- कृशादिद्वाराणां निवेशने फलम् अन्तरादुच्चस्य वहिारस्य, विशकटस्य च द्वारस्य निवेशने फलम् पट्टसन्धौ द्वारमध्ये निवेशिते फलम् तुलायामुपतुलायां च द्वारि तिर्यनिवेशितायां फलम् जयन्त्यामनुवंशमनुप्राप्तायां फलम् ललाटिकाख्यायास्तुलायाः स्वरूपं फलं च यज्ञोपवीतिन्याख्यायास्तस्याः स्वरूपं " ... ... " ૨૫૨ ... ... ... ... फलं च ... " ... ... ... भारतुलाया मध्यवेधे फलम् अखिलैस्तुलाग्रैमित्तिभेदकरणस्य निषेधः भारपट्टे ब्रह्मपदन्यस्ते फलम् अयुक्तयोर्युक्तयोर्वा सन्धर्भारपट्टगतसन्धौ योजने फलम् ... ... " ... ... ... अनुवंशमाश्रित्य भोजने शयने च कृते फलम् नागदन्तके तिर्यस्थे शयनागारविन्यस्ते च फलम् पक्षिराजघण्टाध्वजच्छत्रादीनां गृहे निषेधः गृहनमने पञ्च हेतवः अनुचितस्थौल्यादिकैव्यैर्गृहस्य वैन्दप्ये दृष्टान्तः ... १ ... " ... ... २५४ ...

·दृष्टय ... ... ... ... ... ... ... ... :: ... . ... ... ... .. .. ... विपयः जीर्णघुणक्षतादीनां दारूणां वर्जनीयत्वकधनम् गृहकर्मणि वर्जनीया वृक्षाः बारैभित्तिभिश्च सर्मपीडायां फलम् कायसन्धिरालादिषु मर्मस्थानस्थितेषु फलान् स्तम्भादिभिहारमध्ये निपीडिते फलम् पदारुकाणां द्वाराणां च मध्येषु कर्णद्रव्या- दिभिर्विद्धेषु फलम् नागदन्तादिभिः शय्यावेथे फलम् गृहमध्यभागे द्वारे निवेशिते फलम् द्रव्येण महामर्मपीडायां फलम् गृहस्य शून्यतापादका द्रोपाः विभागपदहीनेषु वास्त्वादिपु फलम् पुरप्रासादवदमनां परिसरे वर्जनीया वृक्षा: द्रव्यायामोच्चायविस्ताराणामाधिक्ये फलम मातिनेषु पातितेषु च स्तम्भागदिपु फलम् मर्नुरनिष्टफलदायिनो गृहम्य सामान्य लक्षणम ४९. गचकादिप्रासादलक्षणाध्याय एकोनपहार पुरा वाणा मष्टानि पाच विमानानि तेषां विनियोगः सूर्यादीनारपयोगायान्यान्यपि कनि विमानानि स पाल्पयामासेति वचनम् .. .. ... ...

·विषयः ... ... नियम सिंहाताना .. ... नीटानम् उली ... .. ... ... ... २६१ ... ... .. २६२ २१३ २६४ २६५ ... ... ... २६६ ... ... मायामा मतदान स्वस्तिलक्षणम् क्षितिभूमगलाणम् লগ विजयनन्दशीतमममदाभियानिधानां चतुणों বিমানানা না व्यामिश्रदस्तिजातीयकुबेरवमुघाघराणां लक्षणम्... सर्वतोमद्रविमानास्यमुक्तकोणानां लक्षणम् अथ दशानां फैलासविमानभेदानां लक्षणप्रस्तावः तत्र वलयदुन्दुभिप्रान्तपद्मकान्तचतुर्मुखमण्ड- फाख्यानां सप्तानां विमानानां लक्षणम् अवशिष्टानां कूर्माद्याख्यानां त्रयाणां लक्षणम् अथ दशानां पुष्पकविमानभेदानां लक्षणप्रस्तावः तत्र भवविशालसाम्मुख्याख्यानां लक्षणम् प्रभवशिविरागृहमुखशालद्विशालगृहराजामल. विभ्वाख्यानां सप्तानां लक्षणम् चतुरश्रायतानामेपामेव सन्निवेशान्तरप्रदर्शनम् अथ दशानां मणिकभेदानां लक्षणप्रस्तावः तत्रामोदरैतिकतुनचारुभूत्याख्यानां पञ्चानां विमानानां लक्षणम् ... २६७ ... ... ... २६८ ... ... २३९. ... २७० ... ... ... ।

·37 पृष्ठ ... . •.. .. विपयः निपेवकनिषेधसिंहमुप्रभाझ्यानां लक्षणम् तोचनोत्सव विमानलक्षणम् अथ दशानां त्रिविष्टपविमानभेदानां लक्षण- प्रस्तावः तत्र वनकनन्दनशङ्कुवामनमेखललयमहा- पमानां लक्षणम् हसविमानलक्षणम् न्योमचन्द्रोदयविमानयोलक्षणम् ५०. प्रासादशुभाशुभलक्षणाध्यायः पवार:---- शुभयाराणां प्रासादानां लक्षणम् नहिपीतलक्षणेषु प्रासादेषु प्रत्येक पालानि ५१. आयनननिवंशाध्याय एकापाम: उउमादिभेदेन त्रिधा भिन्नरय उपायतनाम मानं विन्यास नृपामुजीषिन्पपनागृहाणां देवधियाना दिग्भागादियाम् मन्त्रिसेनानीमनीहारपरोपःप्रासादानां दिमागादिकार राजमातरदलगानमारमायादानां दिगा . ... निजामामा !:: ... . -- .

·No text on this page.

·No text on this page.

·समराशणसूत्रधारे
अथैकदा जगजन्महेतुमम्बुरुहासनम् ।
पृथ्वी पृथुभयभ्रान्ता चकिताक्षी समायया ॥६॥
प्रणम्य प्रणतिपदनिखिलत्रिदशेश्वरम् ।
सगद्गदमुवाचेति भूतधात्री पितामहम् ॥ ७ ॥
भगवन्नामेतेन पृथुना पृथुतेजसा ।
उप(द्ग? 8)ता त्वां शरणं प्राप्ता त्रायस्व मां ततः ॥ ८ ॥
बदन्त्यामिति मेदिन्यामाविरासीदयों पृथुः ।
संरम्भमुक्तहृदयो ब्रह्माणं प्रणनाम च ॥९॥
जगादैनमथ स्निग्धध्वनिगम्भीरया गिरा।
कुर्वस्तद्यानहंसानां पयोदध्वनिशङ्कितम् ॥ १० ॥
त्वयास्मि जगतां नाय! जगतोऽधिपतिः कृतः ।
स्थापितानि च भूतानि सर्वाण्यपि वशे मम ।। ११ ।।
तेप्वियं मम विश्वेश! कदाचिद् वशवर्तिनी ।
समीकरोमि पापाणजालान्यस्याः किलाधुना ॥ १२ ॥
व्यस्तानि धनुपा तावद् गौर्भूत्वेयं पलायिता ।
दोग्धुकामोऽमप्येनां चिरमन्वगमं महीम् ॥ १३ ॥
यत्रकापि प्रयान्त्येपा तत्र मामेव पश्यति ।
अपश्यन्त्यन्यतस्त्राणमदुग्धा त्वामुपस्थिता । १४ ॥
अस्यां वर्णाश्रमस्थानविभागश्च विधास्यते ।
इयं च दुर्गमानेकक्षोणीधरकुलाकुला ॥ १५ ॥
विधास्येऽस्यां कथं त्वेतदिति मे शङ्कितं मनः ।
पृथुनेत्यथ विज्ञप्तो भगवानब्जसम्भवः ॥ १६ ॥
उवाच बोधयन्नेनं कृत्वा भूमिं च निर्भयाम् ।
इयं मही महीपाल! विधिवत् पालिता सती ॥ १७ ॥
सस्यैरुषा(य?य)निप्पन्नस्तव भोग्या भविष्यति ।
यच ते स्यादभिप्रेतं स्थानादिविनिवेशनम् ॥ १८ ॥

·विश्वकर्मणः पुत्रसंवादो द्वितीयोऽध्यायः । तदेप त्रिदशाचार्यः सर्वसिद्धिपवर्तकः । 'सुतः प्रभासस्य विभोः स्वस्रीयश्च बृहस्पतेः ॥ १९ ॥ विश्वातिशायिधीः सर्व विश्वकर्मा करिष्यति । राजन्नसो महेन्द्रस्य विदधावमरावतीम् ॥ २० ॥ *अन्या अप्यमुना रम्याः पुर्यो लोकभृतां कृताः । त्वया क्षेत्रीकृतां मूर्ति दृष्ट्वा साद्रिद्रुमामसौ ॥ २१ ॥ सन्निवेशान् पुरग्रामनगराणां विधास्यति । तद् गच्छ वत्स! लोकानामितस्त्वं हितकाम्यया ॥ २२ ॥ भयोज्झिता त्वमप्युर्वि! पृथोः प्रियकरी भव । काले स्मृतः स्मृतः पुण्यो राज्ञः प्रियचिकीर्पया ॥ २३ ॥ त्वमप्यखिलमेवैतद् "विश्वकर्म(न्)! करिष्यसि । इत्युक्त्वा गमनमुपेयुपि प्रजेशे स्वं स्थानं क्षितिभुजि चाश्रिते मुदोर्ध्याम् । प्रालेयावनिभृतमाजगाम खेलत्सिद्धस्त्रीपरिगतमाशु विश्वकर्मा ॥ २४ ॥ इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारापरनाम्नि वास्तुशास्त्रे "महासमागमनो नाम प्रथमोऽध्यायः ॥ अथ विश्वकर्मणः पुत्रसंवादो नाम द्वितीयोऽध्यायः । : अथ पृष्ठे हिमगिरेः शशाङ्कशुचिरोचिपि । सिद्धामरवधूभुक्तमणिमञ्जुगुहागृहे ॥ १ ॥ विस्तीर्णासनमासीनं सर्वज्ञमथ संस्मृताः । आययुर्विश्वकर्माणं चत्वारो मानसाः सुताः ॥ २॥ जयो विजयसिद्धार्थी चतुर्थश्चापराजितः । तमुपागम्य शिरसा नेमुः प्राञ्जलयो मुनिम् ॥३॥ १. 'श्रुतप्रभावश्च विभो प्रीतये ते बृहस्पति:', २. 'मुराणामपि चान्येषां पु', ३. 'तवाप्य', ४. 'विश्वकर्मा करिष्यति ' क पादः । ५. पृथिव्याख्याना शास्त्रसंबन्धा. (१)म'ख पाठः। -- ·भाग गायत्रधार नानुवाच मुनिवन्सा! विदितं वा यथा पुरा । 'वास्तु ब्रह्मा स(पर्यास )दो विश्वमप्यखिलं तथा ॥ ४ ॥ धयं कर्म तदा श्रेष्ठयप्राप्त्यै लोकायनानि च । व्यवस्थाप्य चकारप लोकपाल (पोस्य) कल्पनाम् ।। ५ ।। अहमयमुना विश्वनाथेनाम्बुजजन्मना । लोकानां सन्निवासार्थमादिष्टोऽस्मि स्वयम्भुवा ॥ ६ ॥ ग्म्याणि नगरोद्यानसभास्थानान्यथा मया । गुगगुरोरगादीनां निर्मिनान्यात्मबुद्धितः ।। ७ ।। गन्यांनी वैन्यनुपनेर्वसाः ! प्रियचिकीर्पया । नगग्ग्रामगंदादीन करिष्यामि पृथक पृथक ।। ८ ।। काय बमुगिन सकले मम विश्वमजापिन । गन्यमाहाकाव्यं गवनिरिति नः स्थितम् ।। १ ।। यमिगवनालोकपातम्याजिनापनः । गायनां नमद कलयन्नि मगचयः ।। १० ।। मयं करियरमा नियागाय पृथाः पुर्गम् । चित्रनगग्ग्रामविटामनिमनांहगम ॥ ११ ॥ भवन्तः पनगान्य नागपि चतुर्दिशम । नांग्लान नियमान कुर्वन्न प्रधाननताश्रयान ।। १२ ।। असमाधानहाटानां ग्लिा नया । वियतकानि दुगामि तपाणां भयमान्तये ॥ १३ ॥ जानवनि म्यानानि च पिः । विधान पनि प्रतियः प्रदिएनन ।। १८ ।। .. . --- ·प्रश्न स्तृतीयोऽध्यायः । तानित्थमात्मतनयानभिधाय सम्यक् सारार्थभूतमपरिस्फुटनोज्झितं च । 'स्थानापितोरुभरनिवृतचित्तवृत्ति- स्तूष्णीं प्रभासतनयो नयविजगाम ।। १५ ॥ इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचित समराङ्गणसूत्रधारापरनाम्नि वास्तुशान्ने 'विश्वकर्मणः पुत्रसंवादो नाम द्वितीयोऽध्यायः ।। अथ प्रश्नो नाम तृतीयोऽध्यायः । अथ तंपु जयो नाम वाक्यं तद् विश्वकर्मणः । श्रुत्वा कृताञ्जलिः प्राह स्निग्धगम्भीरया गिरा ॥ १ ॥ जानकनिधिरप्यस्मान् यत् सहायतया किल । वृणापि तेन न वयमात्मानं बहुमन्महे ।। २ ।। नदिदानी हितार्थे नः प्रजानामपि च प्रभो!। अप्रमेयप्रभावस्त्वं सर्वमाख्यातुमर्हसि ॥ ३ ॥ पूर्वमेकार्णवे जाने जगनि प्रलयं गर्ने । महाभूतामरपुरीज्योतिषां कथमुख्यः ॥ ४ ॥ किमाकारा किमाधारा किंप्रमाणा च मेदिनी । विस्तुतिः परिधिश्वास्या वाहुल्यमपि कीदृशम् ॥ ५ ॥ उन्माययासदीयन्यैः यः कोऽस्यां बलभूभनः । कनि च्यानानि वपाणि दीपा नयाधचन्तथा ।' ६ ! काः मयंन्दुगा दिगनयन पदया। भूमेरपनि किं. पामन्योन्य प्रोतमन्नाम् ! !

·समंराङ्गणसूत्रधार किमाधारं दिवि ज्योतिश्चक्र भ्रमयते च कः। लोके कथं महाभूतान्यूर्खायो विभ्रति स्थितिम् ॥ ८ ॥ युगधर्मव्यवस्थाभिः काश्चादो लोकत्तयः । कथादिमस्ततो राज्ञां ग्रहाणां वर्णिनां कथम् ॥ ९ ॥ कति देशाः कति भुवः पृथक्त्वेन निरूपिताः । कार्यः क च कथं सनिवेशो जनपदाश्रयः ।। १० ।। व्यक्तचिः स्वनस्पर्शगन्धवर्णरसादिभिः । काः शस्ता निन्दिताः काश्च पुराणामपि भूमयः ॥ ११ ॥ कार्य केन विधानेन भूभृत्पुरनिवेशनम् । किं फलं मुनिविष्टेऽस्मिन् दुनिविष्टे च किं पुनः ॥ १२ ॥ कानिप्रकार दुर्ग च दुर्गकर्मक्रगश्च कः । किमग्रपुरसम्थानमनिन्यं किं च निन्दिनम् ॥ १३ ॥ कथात्रानुक्रमविधिः प्रमाणम्पपादितः । प्राकारगोपुगहालपरिग्यावप्रकर्म च ।। १४ ॥ पनिगमदारमनाल्यहालकादिभिः । कोहगः प्रविभागथ ग्ल्याचवग्यमभिः ॥१५॥ भूमिप्रमाणसंस्थानं गीमा च' दिक्पथैः । नगरग्रामवटानां निवेशाः म्युः पृथक पृथकः ॥ १६ ॥ पुग्न्याभ्यन्तरे पूर्व केंद्रव्यावयवक्रमः । कम्पिन म्याने कथं काय गक्रवनिवेशनम् ॥ १७ ॥ पनिमंवत्सरं नस्य नियुकस्य कथं पुनः । दिनाय नृपलोकानां विधातव्या महानगवः ॥ १८ ।। गृहप के कंप्यत्र कामु कामु ककृष्ण च । भानान्त:के: काः काः काथ देवनाः ॥ १०॥ : कानपनवारवणपविभूषणः । शायः : है: मुग बन्दवावपाय व नः ।। २.० ।।

·७ । प्रश्नस्तृतीयोऽध्यायः । प्रमाणमितिसंस्थानसङ्ख्यानोच्छ्यलक्ष्मभिः । प्रासादाः कस्य के वा स्युः सुरराजद्विजातिषु ॥ २१ ॥ प्राकारपरिखागुप्तं पुरे स्याद् गोपुरं क च । युग्ममध्याम्बुवेश्मानि क च स्युः क महानसम् ।। २२ ॥ कोष्ठागारायुधस्थानभाण्डागारनिवेशनैः । व्यायामनृत्तसङ्गीतम्नानधारागृहादिभिः ॥ २३ ॥ शय्यावासगृहप्रेक्षावेश्मादर्शगृहः पृथक् । क्रीडादोलाश्रयारिष्टगृहान्तःपुरवेश्यभिः ॥ २४ ॥ विटङ्कभ्रमनिर्वृहकक्षासंयमनादिभिः । अशोकवनिकाभिश्च लतामण्डपवेश्मभिः ॥ २५ ॥ वापीभिर्दागिरिभिश्चित्राभिः पुष्पवीथिभिः । एतैर्विशेपैरन्यैश्च विचित्रविपिनाश्रयैः ॥ २६ ॥ मानोन्मानक्रियायामद्रव्याकृतिविनिर्मितः । निकेतननिवेशः स्याद् राज्ञां भागाश्रितः कथम् ॥ २७ ॥ पुरोध सैन्यभूश्रेष्ठदैवचिन्तकमन्त्रिणाम् । कं कं च भागं प्राप्य स्युनिवेशा नृपवेश्मनः ॥ २८ ॥ पुरे स्युर्दिक्षु भागेषु पदभागेषु केषु च । विप्रराजन्यविशू द्रास्तान्तरजैः समम् ॥ २९ ॥ तथा कृपितुलाशिल्पकलापण्योपजीविनः । हिंसाश्रिताश्च पुरुपा निवेश्याः स्युः कथं क्व च ॥ ३० ॥ निवेशाः कीदृशाश्चैषां कियन्तो वा भवन्ति ते । शस्यन्ने केन वा केपां के प्रवेशजलभ्रः ॥ ३१ ॥ धिष्ण्यमाचं कतिवियं द्रव्याण्याद्यानि कानि वा । हेतुरेपां च सर्वेषां स्याच कीटगनुक्रमः ॥ ३२ ॥ ई युग्मं मिथुनं मन्ये वेषां नानि युनगयानि कीटागृहाणि नानि च अम्बुमानि चेति दन्तसगानः ।

·समगाणपत्रधारे भजन्ने योगगन्योन्यं कानि द्रव्याणि कैः गह । कानि योगं न गच्छन्नि केवा कः क्व वगेत पुगान ।। ३३ ।। इएकाकर्म किं न कीनिता कनिधा नम: । परिकर्मक्रमम्नामां वह यम्बुपगनंथ नः ।। ३४ ।। गुरुवाणिध्वनीवाशतन्मृत्यपनिमा(:?) पुगम् । वृक्षाः के के प्रशस्ताः म्युग्रहार्थ के च गहिनाः ॥ ३५ ॥ नच्छेदम्रावसंभूतं शब्ददिक्पानगर्भनम् । विज्ञायते कथं कठकारकादिशुभाशुभम् ॥ ३६॥ प्रमाणं नक्षणच्छेदः 'शोधितानां कथं भवन् । आहृत्य स्थापनं पूर्व दारूणां म्थानके क्व च ॥ ३७ ॥ सामान्यतोऽग्विलानां काः काश्च जानविशेषनः । प्रशस्तैलेक्ष्मभिर्युक्ता भूमयः परिकीर्तिताः ॥ ३८ ॥ शल्योद्धारविधिः कीदृक् कीदृशं भूमिकर्म च । दिग्ग्रहः मूत्रणं चाधिवासनं च कथं भवेत् ॥ ३० ॥ प्रमाणं मूलपादस्य शिलान्यासे च को विधिः । विभज्यते कथं वेग्म शालालिन्दविभाजनैः ॥ ४० ॥ मानानि कानि भित्तीनां पीठानामुच्छ्याश्च के । कथं तानि विकल्प्यानि वर्णानां मेखलादिभिः ॥ ४१ ॥ समस्तकानां स्तम्भानां द्वारस्तम्भासनैः सह । नागवीच्युपधानानां समं कण्ठविनिर्गमः ॥ ४२ ॥ जयन्तीसङ्ग्रहतुलाकार्याणां वास्तुनोऽपि च । कीदृशं फलकानां च प्रमाणं परिकीर्तितम् ॥ ४३ ।। स्वमानात् सर्ववर्णानां तलोच्छायास्तु कीदृशाः । का गवाक्षकपोतालिवेदिकाजालकक्रियाः ॥ ४४ ॥ स्थूणा निसृष्टिकोत्सूका मृगा(ल्यो?ल्यु)पतुलास्तथा । सान्तःप्राणिशिरोवंशाः किंग्रमाणाः प्रकीर्तिताः ॥ ४५ ॥ १. 'साधितानां ख. ग. पाठः । २. 'शिल्पाभ्यामे', ३. 'णिमुष्टि ग्य. पाठः । . ..

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·वायुभिः गोमानी जमानतां यः । नम्नांपरिणादम्मामा नि माः || २ || विष्णोः गगा? गम्मामालनगमोमलां गनम | न ना या मनम्नः पदनानिः ।। २ ।। नीनं न बानिनः नापं ना नामावन । माम्मानिसमाना मितिमागामः ॥ २२ ॥ गत्र यत्रालयं ते नन नवादगीभवन । निधानन्यायगानधर्मवद विननाय नैः ।। २३ ।। गर्नः कालीख स्थानानाचिना नेए नेवियम् । वृद्धि गनादिनिःप्यन्दीभृतां प्रविभागना ॥ २४ ॥ निम्नगागन नलाऽम्भाधेः कान्ना निम्नानुमारिणी । मंदिन्यन्नए जलधिपयन्नए विनिर्ययुः ॥ २५ ॥ अम्मांसि यत्र यत्रासंम्ल द्वीपावित्रमापिणः । सनिम्नगाम्बुधिद्वीपा विभक्ताखिलभूधरा || २६ ।। व्यक्ता बभूव कुन्तवं भूमिभूतानि विभ्रनी। स चक्रे गरवादीनां निरयाणामधः क्षितः ॥ २७ ॥ स्वकर्मफलभुक्त्यर्थ स्थानं दुप्कृतकर्मणाम् । जरायुजाण्डजोनिजम्बदः सह स प्रभुः ।। २८ ।। चतुर्धेत्यमजल्लोके भूतग्रागं चराचरम् । इंधा जरायुजास्तत्र मनुय्याः पशवस्तथा ॥ २९ ॥ ग्राम्याः सप्ताभवस्तधु सप्तारण्यकृतालयाः । पुमान् गौस्तुरगच्छागो मेपो बंगसरः खरः ॥ ३० ॥ ग्रामवासकनिरताः सप्तत परिकीनिताः । सिंहद्विपाष्ट्रपहिपा शरभी गवयः कपिः ॥ ३१ ·भुवनकोशः पञ्चमोऽध्यायः । १३ अरण्यगोचरा जीवाः सप्तैते वत्स! निर्मिताः । धर्माधर्मविवेकित्वाच्छ्यान् ग्राम्येपु पूरुपः ।। ३२ ॥ अरण्यचारिपु श्रेष्ठः सिंहः शौर्यवलादिभिः । सुपर्णा भुजगाः कीटाः येऽपि च स्युः पिपीलिकाः ॥ ३३ ॥ चतुर्धेत्यण्डजन्मानो जन्मिनस्ते प्रकीर्तिताः । 'लेद (केप?केश)समुद्भूताः कृमियूकादिजन्तवः ॥ ३४ ॥ सर्वेऽपि स्वेदजन्मानस्ते प्रजापतिना कृताः । उद्भिजाः पञ्चधा भू(त्वा? त्था) निर्दिष्टाः स्थावराश्च ते ॥ ३५॥ द्रुमा वल्ल्यश्च गुल्माश्च वंशाः सतणजातयः । छन्नान्तःकरणत्वं च स्वस्थानात्यागितापि च ॥ ३६ ॥ छिन्नप्ररोहिता चैपां वैशेपिकगुणत्रयम् । गायत्री भूतसं (पां? पा) चतुर्विंशतिपर्विका ॥ ३७ ॥ ज्ञात्वनां पुरुषः पुण्यां भवति स्वर्गभाजनम् । भुवनभूजलवह्निमरुद्वियत्प्रमुख एप भवस्तव कीर्तितः । वसुमतीपरिमाणविनिश्चयं कथयतः शृणु सम्प्रति वन्स मे ॥३८ । इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारापरनाम्नि बन्द महदादिस(झा ? गा)ध्यायश्चतुर्थः ॥ अथ भुवनकोशः पञ्चमोऽध्यायः । अथो यथात्रामं भूमेः कृत्स्नायाः कथयामि। विष्याम्भपरिधी वत्स! बाहुल्यमपि च । विष्कम्भाऽस्याः समुष्टिो दायोजनमः। लक्षाण्यपि च मेदिन्यास्तहदकानविनः। विष्कम्भत्रिगुणो यावद् विष्कम्भाशयः॥२॥ १. योग () ६.

·१४ सामान मंदिन्याः परिधिस्नावधांजनः परिकीर्तितः । द्वात्रिंशत्कोटयः पष्टिलक्षाणि परिधिः शिनः ॥ ३ ॥ अशीनिश्च सहस्राणि गांजनानां प्रकीर्तितः । योजनानां सहस्राणि विंशनिर्मक्षयोदयम् ।। ४ ।। इति बाहुल्यमतस्याः क्षितवन्य ! नवोदितम् । चतुर्णा सलिलादीनां भृतामहनाऽपि च ॥ ५ ॥ उत्तरोत्तरमुवींना मानं शनगुणं विदुः । तोयादिपु स्थितयं भूचक्रवद् वृत्तशालिनी ॥६॥ पात्रस्थापरपात्रश्रीहारीण्यन्यान्यपि क्रमात् । प्रमाणमिदमेतपां क्षिन्यादीनां नवोदिनम् ।। ७ ।। द्वीपादीनां तु पाथोधिनिबंशः पुनरुच्यते । दीपानामम्बुधीनां च सप्तानामपि मध्यगः ॥ ८ ॥ जम्बूद्वीपो भवेद् वृत्तः सहस्रशतविस्तृतः । हिमाद्रिमकूटाख्यो निपयो नीलसंजितः ॥ ९॥ श्वेतः शृङ्गी च पडमी भवन्त्यस्मिन् कुलाचलाः । एतस्मादुत्तरेणाद्रेस्तुपाराङ्कितमेखलान् ॥ १० ॥ पूर्वापरायताः सर्वेऽप्यद्रया यावदम्बुधि । अन्तरा नीलनिपधौ जम्बूद्वीपस्य नाभिगः ॥ ११ ॥ वृत्तः पुण्यजनाकीर्णः श्रीमान् गेरुमहाचलः । उदग्याम्यायते मेरोः प्राग्भागे माल्यवान् गिरिः ॥ १२ ।। सेवितः सिद्धनारीभिरानीलनिपधायतः । सुमेरोः पश्चिमेनाद्रिर्गन्धर्वकुलसकुलः ॥ १३ ॥ माल्यवत्सदृशायामो महीभृद् गन्धमादनः । पर्वतावुभयान्तस्थौ हिमवान् शृङ्गवांस्तथा ॥ १४ ॥ 'वर', २. 'हारि', ३. 'पावनीयु पायोथेनिवे' ख, ग, पाठः। ४. 'समवि' क. पाटः।

·१५ भुवनकोशः पञ्चमोऽध्यायः योजनानां सहस्र दे' साथै स्यादुच्छ्रयस्तयोः । श्वेतश्च हेमकुटश्चेत्यन्तयोः पृथिवीधरौ ॥ १५ ॥ योजनानां सहस्राईपेकस्योच्छ्यस्तयोः । निपधाचलनीलाद्रिमाल्यवद्गन्धमादनाः ।। १६ ।। सहस्रयोजनोच्छायाश्चत्वारोऽमी पृथक्पृथक् । एतेऽटावपि शैलेन्द्राः सहस्रदयविस्तृताः ॥ १७ ॥ उच्छ्यामधश्चापि विलग्नाः सह मेरुणा । पेरोः समुच्छ्रयोऽशीनिः सहस्राणि चतुर्युता ॥ १८ ॥ पोडशाधः सहस्राणि द्वात्रिंशन्मूर्ध्नि विस्तृतिः । जम्बूतर्महान् मध्ये सुमेरोर्निपधस्य च ।। १९ ।। दीपस्यामुप्य यद्योगाज्जम्बूद्वीप इति श्रुनिः । शृहिमशिलानरैः सर्वनो हिमवानयम् ।। २० ।। महान्तो निवसन्यत्र पिशाचा यक्षराक्षसाः । झूटमयययकूट इत्यवनीधरः ।। २१ ।। यं सर्वनो निपवन्ते सदा चारणगुह्यकाः । तरुणाग्रभाजालप्रतिगा निपधाचलः ॥ २२ ॥ निवसन्ति सुग्रं नत्र शेषवासुकिनक्षयाः । माजकर्णिकाकारः सुगणिकन्दरः ॥ २३ ॥ अत्रामराः साप्तरसस्त्रयस्त्रिंगद वसन्ति ते । वयनः शिवनीला नीलमहीवरः ।। २४ ।। कलयन्ति नपोनिन्या यत्र व्रमपयः धिनिम् । धेनः न कानः नानीलरिवभिश्तः ॥ २५ ॥ दोदर्पशालिनां यत्र भिवाननिदशदिपाम् । मानीलमयों पार्टिविनायो पहितान् ।! २६ ।। .

·समरामगदुमारे पितृणामालयः गनिनः शृगवान् गिरिः। हिमाचलग गाम्येन शाराभिमन्यतः ॥ २७ ।। का म्याद भाग्नं नाम प्रथमं कामकाकृति । गानिलाम्पा मकवानलस्य न ।। २८ ॥ को किए नाग दिनीयं वर्षगीरितम् मनोमाग निराम्ग ममतः ॥ २९ ॥ पान गनीयं नातमम् । मिनीलामायान्मभानाम् ।। ३० ॥ Tamil मिनिलाराम । ।। || Hit : nash h.... । | h!!!!!! 1112 - 11 : || || 1111 t!!: }.... . | 1:11-1013..... || ६ || Hit I hath i... ... I ·१७ भुवनकोशः पञ्चमोऽध्यायः । एकत्रिंशत्सहस्राणि किञ्चित प्राक्प्रत्यगायने । यान्युक्तानि पडन्यानि वाण्यभ्योऽवराणि ते ॥ ३९ ॥ तेपां नवसहस्राणि प्रत्येकं विस्तृतिर्मना । वर्षे किम्पुरुषे नार्यो नराश्च पक्षभाजनाः ॥ ४० ॥ जीवन्त्ययुनमब्दाना जायजान्नदत्विपः । हरिव नरा नायाँ बलत्ताक्षरमागिनः ।। ४१ ॥ लायुनं च महन्तं न जीवन्ति रजनविपः । इलाहते नगः पनगगभालोदनाम्नथा ।। १२ ।। जम्बूफलरवाहागः वपादायुनजीविनः । नास्मिन् मेस्नरच्छन्ने नारकान्दुरपयः ।। १३ ।। स्वाइप्रभाभिः किन्यत्र कृताचीता बनन्न्यपी । फरवोदरपच्छाया भट्टाचे माजना नगः ॥ १४ ॥ नीलाम्रयाफलाहारा भवन्मत्रायुनायुपः । दलन्युवलय ग्यागाः वनमाले, मारिणः ।। २ ।। शरदामगुनं नेपामायः पनागिनाम् । श्वनामा रम्यक रम्य न्यगांधपामा जनः ।' ! परिवर्प व पानागनागिन मानमायरः । ध्यागन्धिप. निगा यो माया !! : जीवस्ययनगलानां मंपिय: । पावभागीय का :. मपालमा वर्षमा पुयका नमन नि .. राधिका . . ...-- ·K: सगराङ्गणसूत्रधारे . परिक्षिप्तोऽयमुक्तस्ते जम्बूद्वीपो मयाखिलः । द्वादशाम्युनिधावत्र पृथग् भूमिभृतः स्थिताः ॥ ५२ ॥ त्रयस्त्रयो दिशि दिशि स्फारोर्मिस्थगितोपलाः । मैनाकश्च पलाहश्च चक्रनामा च दक्षिणे ॥ ५३ ।। नारदाख्यो वराहाख्यः सौमकाख्यश्च पश्चिमे । उदग्भागेऽपिच द्रोणकङ्कचन्द्रा इति त्रयः ॥ ५४ ।। धूम्रको दुन्दुभिश्चत्र साईकश्चेति पूर्वतः । सहस्रं योजनानां ते दीर्घास्तस्यार्धमुच्छ्रिताः ॥ ५५ ॥ मनास्तदर्धमम्भोधौ विस्तृताश्च धराधराः । जुष्टाः सर्वे सुरैः शृङ्गमोहिलीढविहायसः ॥ ५६ ।। ज्वलितोपधयः कान्तविचित्रद्रुमवीरुधः । द्वीपाः 'शाककुशक्रौञ्चशाल्मल्य इति च क्रमात् ॥ ५७ ॥ गोमेदः पुष्कराख्यथ पडमी वाह्यतः स्थिताः ।. क्षीराज्यदधिमोक्षुरसस्वाद्वम्भसोऽर्णवाः ॥ ५८ ॥ . द्वीपान् शाकादिकानेते परिवार्य स्थिताः क्रमात् । स्वद्वीपतुल्याः सर्वे ते प्रमाणेन यथाक्रमम् ॥ ५९ ।। अमी शाकादयो द्वीपा जम्बूद्वीपप्रमाणतः । यथाक्रमं स्युर्द्विगुणास्तथाम्भोनिधयोऽपिच ॥ ६० ॥ शाके सप्ताद्रयस्तेषूदयो जलधरस्तथा । नारको रैवतः श्यामो राजतोऽयोम्बिकेयकः ॥ ६१ ।। चतुःसाहसिकस्तेषां विष्कम्भोध समुच्छ्यः । तदर्धं भूप्रदेशश्च सेवितानां सुरर्पिभिः ॥ ६२ ॥ वृत्तानां द्वीपवत् तेषां वाह्यतोऽमून्यनुक्रमात् । वर्षाणि सन्निविष्टानि सप्त तानि ब्रवीमि ते ॥ ६३ ।। जलदाख्यं कुमारं च सुकुमारं मणीचकम् । कुसुमोत्तरमोदाकीमहाद्रुमवनानि च ॥ ६४ ॥ १. 'तालकु', २. 'जा' ख. पाठः। ३. 'जयः' ग, पाठः।... -

·No text on this page.

·२० . समराङ्गणसूत्रधार ऐन्द्री वस्त्रोकसारा प्राग् याम्या संयमनी ततः । प्राचेतसी सुखा पश्चात् तथा सौम्युत्तरे विभा ॥ ७८ ॥ धर्मरक्षार्थमेतासु चत्वारश्चतसृष्वपि । तथा लोकव्यवस्था, पृथग् लोकभृतः स्थिताः ॥ ७९ ॥ लोकालोकाचल स्वादुसलिलाद् द्विगुणो बहिः । स्वादूदाधिप्रमाणात् स विस्ताराद् द्विगुणोऽपिच ॥ ८० ॥ समुच्छ्रितोऽसौ नियुतं नियुतार्धमधो गतः । पञ्च क्रोशाः प्रतिदिशं नियुतानि तथा नत्र ॥ ८१ ॥ तद्वच्च नियुतस्यार्धं मेरुमध्यात् तदन्तरम् । समुद्भासितदेहायस्तिग्मांशोः किरणैरयम् ॥ ८२ ।। तत्समेन च भूम्यर्धेनावृतः परतः पुनः । भौतान्यावरणान्युा यस्यैतानि स्थितान्यधः ॥ ८३ ॥ वाह्यतोऽपिच भूम्यूचं निविष्टानि तथानघ! । इति वत्स! तब मोक्तः सनिवेशोऽखिलः क्षितेः ॥ ८४ ॥ स्थितिं गतिं च कथयाम्यादीनामतःपरम् । सूर्येन्दुधिष्ण्यज्ञसितभौमार्कित्रिदशार्चिताः ।। ८५ ॥ सप्तर्पयो ध्रुवश्चेति भूगेरूज़ क्रमात् स्थिताः । चत्वारि द्वे तथा भूमेरूद्धमा मूर्यनन्दनात् ।। ८६ ।। पडेवमन्तराणि स्युः सहस्राणां शतं शतम् । ग्रहान्तराणि यान्यन्यान्यवशिष्टान्यनुक्रमात् ।। ८७ ॥ तानि चत्वार्यपि हे हे लक्ष प्रोक्तानि मानतः । धरित्रीध्रुवयोर्मध्ये योजनानां चतुर्दश ।। ८८ ।। नियुतानि समुत्सेधस्त्रलोक्यस्य प्रकीर्तितः । एकाथ द्वे चतम्रोऽष्टावन्तर कोटयः क्रमात् ॥ ॥ ८९ ।। महाजनस्तपःसत्यलोकानामुपरि ध्रुवात् । ये स्थिताः सत्यलोकामधस्तादण्डकपरात् ॥ ९० ।। एका कोटिभवेत् तेषां पञ्चाशनियुनान्विना । अथावरणयांगांस्य विहितः (ग?प)मजन्मना ॥ ९१ ।।

·भुवनकोशः पञ्चमोऽध्यायः । २१ यथैवाधस्तथा तिर्यक् तथैवोर्ध्वमपि क्रमात् । वहेऽन्दाः प्रबहे मूर्यः स्थिनः शीतांशुरुद्वहे ।। ९२ ॥ संवहस्थानि नक्षत्राण्यावहस्थाः पुनर्ग्रहाः । सप्तर्पयः परिवहे ध्रुवश्चापि पावहे ।। ९३ ।। प्रदक्षिणममी सप्त मरुतो भ्रमयन्त्यभून् । मेधीभूतः स्थितो मध्ये मुमेरुक्ष्माभृति ध्रुवः ।। ९४ ।। समस्तमपि तद्वद्धं ज्योतिश्चक्रं भ्रमत्यदः । सप्ताश्वेनैकचक्रेण रथेन रथिनां वरः ।। ९५ ।। जोमयेन सततं भ्राम्यति ज्योतिषां पतिः । केतुमाले (रजन्यर्ध?व्रजन्नूल) करोत्यस्तं कुरुप्वपि ॥ ९६ ॥ मध्यन्दिनं च भद्राश्व(प्टट्नस्तं ग)च्छन भाग्ने रविः । रसाब्धिपक्षसङ्घ यानि योजनानि निमेपतः ॥ ९७ ॥ सप्तविंशतिकां चाप्टी भागान् सर्पत्यहपनिः । योजनान्य(विनंदर्नु ? ब्धिनन्दतु) गुणसायानि काष्ठया ।। ९८ ।। नवांशकचतुष्कं च त्रामत्यहिमदीधिनिः । बसचाग्निवसुग्वेन्द्रक्ष्मासमयानान्यब्जिनीपनिः ॥ ९९ ।। योजनस्य विभागं च प्रयाति कलयकया । वियन्यच्योमभूनायिगुणपायकासयया ।। १०८ ।। योजनान्युष्णकिरणो महान प्रयपनि । राज्योण सामाणि पक्षाशनकारयः ॥ १० ॥ रक्षाणि सप्तनवनिर्गनि: यात निगगचिपः । मध्येन पुष्करपिग्यायो गल्यानया जन् ।। १० ।। नभस्तलन पुनार याद्वयं भगेन । हवं गनिनिय सम्यक निमभानामिपिता ॥६ पनि मन्त्राणां भागं बाकी विभादन । मातं. नरेलगाममा नाना :

·२२ .समराङ्गणसूत्रधारे पक्षमासर्तृवादीन् व्यवहाराय कल्पयेत् ॥ १०४ ।। इति निगदित एप द्वीपर्शलाम्खुधीना- मवनिवलयवती कात्य॑तः सनिवेशः। गतिरपि दिनभर्तुः कीर्तिता विश्वमानं पुनरिह युगधर्म कीर्यमानं निबोध ॥ १०५॥ इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारापरनाग्नि वास्तुशास्त्रे भुवनकोशाध्यायः पञ्चमः ।। अथ सहदेवाधिकारः पष्ठोऽध्यायः । -- अथ प्राकथिनादस्माद् भूनसर्गादनन्तरम् । प्रजासीदमरः सार्धमियं पूर्णजनाकुला ॥ १ ॥ शांकच्याधिजरातविमुक्तादिशा इव । पुगभवन कृतयुगे पुमांमः स्थिरयवनाः ॥ २ ॥ ने निकुञ्जए गलानां नदीषु च सरम्मु च । बनषु च विचित्रंषु चिक्रीवनः सह ॥ ३॥ इंलया ने समुत्पत्य कदाचिदमरः संह। निग्गलाः ममामाद्य म्वविचमा मुग इव ॥ ४ ॥ चित्राम्बगहनाः गर्व नानाभग्णशालिनः । विमानाकृतयम्नपामामन कल्पद्रुमा द्रुमाः ।। ५ ।। पनादाभिः सह नाभिविचित्रामरणामिश्रियः । कल्पद्रुमेष्वकापुग्न वामं क्रीटां च नेप्यथ ॥ ६ ॥ शुदावास्मिनाः सर्व बभृग्युतायुपः । गन्नावदाददंडाम्न कदाचिद भूगमामिनः ।। ७ ।। दिवायाम्नदान बन्छादारविहारिणः । पूर्वक विग्रहच्छदावाहनचंतमः ।। ८ !!

·No text on this page.

·२४ समराङ्गणसूत्रधारे विना कल्पद्रुमै समन्यवृक्षेपु चक्रिरे । अथैषां पश्यतामेव कदाचिद् भाग्यसंक्षयात् ।। २२ ॥ विपर्ययाच कालस्य भूमेः पर्पटकोऽप्यगात् । ततः पर्पटके नष्टे तुपशूककणोज्झिताः ॥ २३ ॥ अकृष्टपच्या मेदिन्यामभवञ् शालितण्डुलाः । शाल्योदनेन तेनाथ सुस्वादुव्यञ्जनेन ते ।। २४ ॥ परमां तृप्तिमासेदुः परितोपात्तचेतसः । तन्नाशशङ्कया शालितण्डुलानां द्रुमेष्वधः ॥ २५ ॥ ते व्यधुर्महतो राशीस्तक्षेत्राणि च चक्रिरे । अनायत ततो लोभो मात्सर्यापुरस्सरः ॥ २६ ॥ तत्र तत्र शनश्चक्रे पदन्यासं च मन्मथः । द्वन्द्वमाप्त्या ततस्तेपां विभ्रतामुत्तमां गतिम् ॥ २७ ॥ धर्यध्वंसादभूत् स्त्रीपु भृशं रागतुरङ्गमः । दारक्षेत्रनिमित्तानि भूयास्येपामनन्तरम् ॥ २८ ॥ परिशकमूलानि द्वन्द्वान्यासन पृथा पृथक् । ततः स्वक्लृप्तपर्यादीच्छदिप्येष्वजितात्मसु ॥ २९ ॥ अविनीतबभाग्यपु म शालिस्तुपनामगात् । प्रदरजमा तपां सा पुण्यश्लोकता गना ॥ ३० ॥ मलमनिरभवन तुपधान्योपमेवया । नुपधान्य नतो नष्ट परिमुक्तं च मञ्चये ॥ ३१ ॥ चीरबल्कलयवाणां कन्दमूलफलागिनाम् । ऋनयः कालपर्यामान पद वगन्नादयां भवन ॥ ३२ ॥ तनम्नपामभृद दोपगंगयांकाकुलं वपुः । मनश्च कामांधण्यादन्यामयादिपिनम् ॥ ३३ ॥ आधिदेवकमृगाम्यादादिजनिनं महन् । आधिभौतिकमा मामीद दुग्न व्याटमगादिनम् ॥ २४ ॥ दाग, २ . पारः। 100-.rror -

·No text on this page.

·२६ समराङ्गणसूत्रधारे. भवद्भिरेतदायतर्भवितव्यं ममाया । करिष्यत्येप बो नीत्या चातुर्वाश्रमस्थितीः ॥ ५॥ उक्त्वेति ब्रह्मणि गते नाथमासाद्य तेऽथ तम् । अवोचन दुःखितां दुःखादस्मात् त्रायस्व नः प्रभो! ॥ ६॥ कल्पद्रुमामरत्यक्तान् द्वन्द्वार्तिक्लान्तचेतसः । व्यसनार्णवनिर्मग्नान् पाहि नः पृथिवीपते! ॥ ७ ॥ अथो पृथुरुवाचतान् गा भैप्ट मुखमास्यताम् । दुःखान्यपहरिष्यामि करिष्ये च सुखानि वः ॥ ८ ॥ ततः स चतुरो वर्णानाश्रमांश्च व्यभाजयत् । तेषु ये वेदनिरताः स्वाचाराः संयतेन्द्रियाः ॥९॥ मृरयथावदाताच ब्राह्मणास्तेऽभवंस्तदा । यजनाध्ययने दानं याजनाध्यापनार्थिताः ॥ १० ।। धास्तेषां विमुच्यान्त्यांतीस्तुल्याः क्षत्रवैठययोः । ये तु शूरा महोत्साहाः शरण्या रक्षणक्षमाः ॥ ११ ॥ दृढव्यायतदेहाश्च क्षत्रियास्त इहाभवन् । विक्रमी लोकसंरक्षाविभागो व्यवसायिता ।। १२ ।। एतेपामयमप्युक्ती धर्मः शुभफलोदयः । निसर्गानेषुणं येषां रनिर्वितार्जनं प्रनि ॥ १३ ॥ श्रद्धादाक्ष्यदयाव(लो ? त्ता) वैश्यास्तानकरोदसौ। चिकित्सा कृषिवाणिज्य स्थापन्यं पगुपोपणम् ।। १४ ।। वग्यम्य कधिनी धर्मस्तन क्रम च नजगम् । नानिमानभूतो नानिशुचयः पिशुनाथ ये ॥ १५ ॥ ने शूद्रजाना जाता नानिधारनाथ ये । कलारम्भापजीवित्वं गिलिपना पशुपापणम् ।। १६ ।। वर्णत्रितयाधृपा धर्मपामुदाहतः । ब्रह्मचारी गृहल्या या नानाथम्नया यनिः ॥ १७ ॥ २. ने.रा. ग. गदः ।

·No text on this page.

·.
२८
समराङ्गणसूत्रधारे
विपमां साधयामास पृथिवीं पृथुविक्रमः ।
तत्सलेशेन गौर्भूत्वा नश्यन्ती तेन मंदिनी ॥ ३१ ॥
विधेर्नियोगाद् दुदुहे साधु सस्यानि भूतये ।
कल्पितास्तेन शैलानां सरितामन्तरेषु च ॥ ३२ ॥
समेपु चावकाशेपु पुरादीनां विभक्तयः ।
तेन सीरामकृष्टेयं धान्यरुप्तयथाविधि ॥ ३३ ॥
ससस्या क्रियते क्षोणी भगवत्यम्बुदागमे ।
इत्युद्भवो निगदितः प्रथमो नृपस्य
धर्मेण सार्धमपिचाश्रमवर्णभेदाः ।
प्रोक्ताः कृपिव्यतिकरोऽपिच दर्शितस्ते
कात्स्येन वत्स! शृणु देशविभागभूमिम् ॥ ३४ ॥
इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारापरनाम्नि वास्तुशास्त्रे
वर्णाश्रमप्रविभागो नाम सप्तमोऽध्यायः ।।
..
अथ भूमिपरीक्षा नामाष्टमोऽध्यायः ।
देशाश्च देशभूम्यश्च समासात् तव सम्प्रति ।
तत्सङ्ख्या तद्विभागाश्च प्रोच्यन्तेऽवहितः शृणु ॥ १॥
देशः स्याज्जाङ्गलानूपसाधारणतया विधा ।
त्रिविधस्याप्यर्थतस्य यथावल्लक्ष्म कथ्यते ॥ २ ॥
दूराम्बुरिरिणप्रायो इस्वकण्टकिपादपः ।
रूक्षोष्णचण्डपवनः कृष्णमृत् तेषु जाङ्गलः ।। ३ ।।
निम्नो भूरिजलः निग्धो बहुमत्स्यामिपो दिमः ।
स्यादन्पः सरित्त्रायः स्निग्धोच्छ्रितबहुद्रुमः ॥ ४ ॥
यः पुनर्नातिशीतोष्णः स्याद् देशद्वयलक्षणः ।
स साधारण इत्युक्तो देशो देशविशारदः ॥ ५ ॥

·Te: 1 का मार गिलाणः । गुना: पबन निगा समय: प्रायमागमः ॥ ६ ॥ सानिमायापिनी मामा नागारगरणी । अपायनी मान्ना मनिपन्यापधारिणी ॥७॥ 'না নাম্বানিনা। आश्रेणीकपा मायनापन्ना देयमानुका ॥ ८ ॥ धान्याग्निपनापना सुरक्षा चनि पारग। भूयः मंशाभिमा लक्ष्मायापथ कल्यने ।। १ ।। भगजा चालिगेनापि गरयने या प्रगानितम् । या व भद्रगना मा म्याद चालिगम्वामिनी क्षितिः ॥ १० ॥ विनग्न्यधिक यम्यां भागभांगादिकान करान् । नग मिश्रियः मात्र भाग्यनि क्षिनिरुच्यते ॥ ११ ॥ यस्यां नदाथ नधश्च गिरिमध्यञ्चचा बहिः । विभक्तक्षेत्रसीमा मा गीतागोचररक्षिणी ।। १२ ।। सरिदविनायेषु प्रासाद् यस्यां विशेज्जनः । जनापाश्रययोग्यत्वादपाश्रयवतीति सा ॥ १३ ॥ वनोपवनवत्यद्रिसरित्कुञ्जमनोहरा । देहिनो रमयत्युर्वी या सा कान्तेति कीर्तिता ॥ १४ ॥ यस्यां सदैव जायन्ते कलधौतादिधातवः । लवणानि च भूयांसि पाहुः खनिमतीति ताम् ॥ १५ ॥ यात्यन्तं नानुगृह्येत दण्डकोशासनादिभिः । स्फीतलोकाश्रया या च सा स्याद् भूरात्मधारिणी ॥ १६ ॥ प्रसिध्यन्त्यसकृद् यत्र पण्योपक्रयविक्रयाः । वणिक्प्रसाधितेत्युक्ता सा भूर्वणिगलङ्कृता ॥ १७ ॥ शाकाश्वकर्णखदिरश्रीपर्णीस्यन्दनासनैः । वेणुवेत्रशराद्यैश्च युक्ता द्रव्यवतीति भूः ॥ १८ ॥ यस्यां जनपदाः साधु विभक्तास्त्यक्तविक्रमाः । योगं यान्ति च मित्राणि स्याद् भूः सामित्रघातिनी ।। १९ ।

·३० समरामणमूत्रमारे न क्षुद्रा बन्दिनी यस्यां दुर्गप्रत्यन्नसंश्रयाः । भूः साश्रेणीमनुप्यति विनीतराश्रिता जनः ॥ २० ॥ मन्त्रोत्साहादिवमुख्यं यस्यां सामन्तभूभुजः । भजन्ते सा स्मृता शक्यसामन्ता भूः समन्ततः ॥ २१ ॥ जीवन्ति क्षेत्रिणी यस्यां न(दी? द)नद्यादिवारिभिः । तां देवमातृकत्साहुरनपक्षितवारिदाम् ।। २२ ॥ निप्पद्यन्तेऽधिकं यस्यां वीजान्युप्तान्ययत्नतः । कृष्टानुपहृतक्षेत्रा धान्या सा धान्यशालिनी ॥ २३ ॥ पर्यन्तप्वद्रयो यस्यां या च हस्तिवनाश्रिता । सा हस्तिवनवत्युर्वी भूभृतः सैन्यवर्धिनी ॥ २४ ॥ दुष्प्रधृष्यैव या नित्यं विपमत्वादरातिभिः । विपमाद्रिसरिद्गुप्ता सा सुरक्षेति भूः स्मृता ।। २५ ।। पोडशेत्युदिता भूम्यः प्रविभागाद् यथातथम् । अन्या जनपदादीनां ब्रूमः सम्मिश्रलक्षणाः ॥ २६॥ धातुस्यन्दोल्लसत्कुञ्जगुल्मद्रुमलतास्तैः । उत्सङ्गिताः पृथुशिलः समन्तादवनीधरैः ॥ २७ ॥ तीर्थावतारकान्ताभिः स्वादुतोयाभिरावृताः । नदीभिः पुलिनप्रान्तैर्विचित्रद्रुमशालिभिः ॥ २८ ॥ कोकिलालापसुभगैर्मधुमत्तालिशालिभिः । विचित्रफलपुप्पाढ्यैः काननरुपशोभिताः ॥ २९ ॥ दलत्कुवलयश्रेणीक्वणन्मधुपहारिभिः । सरसीदेवखाताधैर्भूपिताः प्राज्यवारिभिः ॥ ३० ॥ समैः सुगन्धिभिः स्वादुशीतैः कान्तरभङ्गुरैः । क्षेत्ररक्षतसीमान्तैः सस्यनिप्पादिभिताः॥ ३१ ॥ निष्कण्टकाश्मवल्मीकः प्रभूतयवसेन्धनैः । विभक्तक्षेत्रसीमान्तर्गोचरैरुपशोभिताः ॥ ३२ ॥ १. पूरुपेति विभीत ख. ग. पाठः । २. 'नान्विता' ग. पाठः । :

·। . ":.:...::लामा :: सामानाकामयागनाः । माया गया: ॥ ३ ॥ नागमन मिचिगन । नानानि 11 31, 1 का पालामा समान पृथकाधकः । चनमः कामिना पन्या गावो गंगवः ॥ ३६॥ गगनया दंग मिनायागतः । समका?)युनः श्री गिरिनार्यानभवन ॥ ३७ ॥ फकिद्रपन्धिानमा?न, याम्मगि कानने । गृप्रवेशमार्ग भमनमुनि कीनिंना ॥ ३८ ॥ पिए ग्वादुनाया बागाधजन्या बहिः । ग्म्यावकाशंदगा स्याजलदुर्गा च मेदिनी ।। ३९ ।। निग्धाः सारभृतः शुद्धाः प्रदक्षिणजलाशयाः । यहृदयास्तमन्छन्ना निविदाः प्रागुदलवाः ॥ ४० ॥ दुर्वास(स्त्वा?स्यौ)पधीमुञ्जकुरुन्दकुशवल्कलैः । पग्निः परिणद्धाश्च खादुरयच्छस्थिरोदकाः ॥ ४१ ॥ वास्तुयज्ञामरस्थानाधारामोद्यानसंभृताः । नटाकवापीस्थानश्च याः समन्तादल कृताः ॥ ४२ ॥ या वाहनानां सुखदा मिथुनानां रतिप्रदाः । पुरार्थं ताः प्रशस्यन्ते भूमयो जनितश्रियः ॥ ४३ ।। कुमागुरुकर्पूरस्पृबैलाचन्दनादिभिः । सुगन्धा मिश्रितैरेभिः पृथस्थैर्वा वसुन्धरा ॥ ४४.॥ कल्हारपाटलाम्भोजमालतीचम्पकोत्पलैः । स्थलाम्बुप्रभवेश्चान्यैः सुगन्धा कुसुमैस्तथा ॥ ४५ ॥ १. रिन्यैः । ख. ग. पाठः। - १ ·३२ समराङ्गणसूत्रधारे गोमूत्रगोमयक्षीरदधिमध्वाज्यगन्धभार । समानगन्धा मदिरामाध्वीकेभमदासः ।। ४६ ॥ शालिपिष्टकगन्धश्च धान्यगन्धैश्च या तथा । प्रशस्ताखिलवर्णानामीदग्गन्धा वमुन्धरा ॥ ४७ ॥ सिता रक्ता च पीता च कृष्णा चैव मान्गही । विप्रादीनां हिं वर्णानां सर्वेपामथवा हिता ॥ ४८ ॥ स्वादुः कपाया तिक्ता च कटुका चेत्यनुक्रमात् । वर्णानां स्वादतः शस्ता सर्वेपो मधुराथवा ॥ ४९ ॥ धर्मागमे हिमस्पर्शा या स्यादुष्णा हिमागमे । प्राप्युष्णहिमस्पर्शा सा प्रशस्ता वसुन्धरा ॥ ५० ॥ मद बल्लकीवेणुदुन्दुभीनां समा श्वनौ । द्विपा(टदाय? वाब्धि)समस्याना चेति म्युभंगयः शुभाः ॥ ५१ ।। इदानीमप्रशस्तानां भुवां लक्ष्माभिदध्महे । पुगदिमनिवेशार्थ परित्याज्या भवन्ति याः ।। ५२ ।। मम्माहारकपालास्थितुपकेशविपाइपभिः । मुपकोत्करवल्मीकदाग़भिश्च निर्भरा ॥ ५३ ॥ मक्षा प्ररोहिणी निम्ना भगुग मुपिरोपरा । चामावर्ननलामाविण्यमाग विषमानना ॥ ५४॥ कडकष्टकिनिःसाग्शुष्कनिष्फलपादपा । ऋव्यात्यक्षिसयाकीगा कृपिकीटवती च या ॥ ५५ ॥ मुकृतान्यपि मांज्यानमध्यपानानि तत्क्षणात् । यस्यां विनागमायानि मह न्यादिनियनः ।। १६ ॥ मग्दि पूर्ववहा यम्यां पृगय नामपि व्यनेन । बहनापि यनम्नत्र काटनायानि मा पुनः ।। ५७ ।। बमामुपदिग्मत्रपलको बाग, परिणाम । मगन्यां यदुवा टम्य व भयम्य च ।। ५८ ।। २.M.P.

·भूमिपरीक्षा नानाप्टनोऽध्यायः । सदैव धूनवर्णा या मिश्रवर्णाथवा मही । विवर्णा रूक्षवर्णा वा सा न स्याविष्टदायिनी ॥ ५९ ।। निनाम्ललवणा चापि भूमिर्या स्वेदला भवेत् । तां लोकविद्वेपकरीं त्यजेत् पुरनिवेशने ॥ ६० ॥ या स्नखरसंस्था सदैवोप्णा हिमाधवा । अनिष्टमुखसंस्पर्शा या स्यात् नामपि सन्त्यजेत् ॥ ६१ ॥ क्रोष्टष्ट्वखरस्वाना या च निरनिस्वना । भिन्नभाण्डसमक्रूरध्वनितापिच नेप्यते ॥ ६२ ॥ इति गन्धादिभिर्भूमिः कथितयं शुभाशुभा । हलेन कृप्यमाणायां भूमौ काष्ठे समुद्धृते ॥ ६३ ॥ विद्याद भयं वत्रिभवमिष्टकायां धनागमम् । पापाणेषु तु कल्याणं कुलमध्वंसमस्थिषु ॥ ६४ ॥ सर्गन्नृपेषु सर्वेषु स्तेनेभ्यो भवमादिशन् । अनुपरा बहुतणा शस्ता निन्धोत्तरप्या ॥६५॥ मागीशानप्टवा सर्वप्लवा वा दर्पणादरा । शुभन्युपोपितः स्नानः शुचिः गुमावगम्बरः ।। ६६ ॥ स्वस्ति विप्रान् वाचरित्या वास्तवान् समचर्य च । करममाणं कुर्वीत खातं नमिमध्यगम् ।। ६७ ॥ ननस्तन्मृदमाप्य तत् तचैवासुपूरयेत् । खाना प्रकाश श्रेहा गच्या मनालगा ।। ६.८ ।। पणियानगत् क्षोणी जीना मरना न नाणाम् । पन्यमाने सदा खाने मनोमिला ।। { •xiཔོy:ས་འ17. Tii; rt 1::: } नापि प्रा शनिवार !! आपकोदारमा ·. ३४ समराङ्गणसूत्रधारे तावच्चेदांगमेऽम्भः स्यात् तदा भूः सार्वकामिकी । मध्यमात्र प्रहीणे स्यात् ततो हीनतरेऽधमा ॥ ७२ ॥ खाते सितादिमाल्यानि यस्यां निम्युपितानि च । यद्वर्णानि न शुप्यन्ति सा तद्वर्णेष्टदा मही ॥ ७३ ॥ खातस्योदक्प्रभृतिपु दिक्षु प्रज्वालयीत वा । दीपान् यस्यां चिरं तिष्ठेत् तद्वर्णेष्टप्रदा हि सा ॥ ७४ ॥ इत्येवं कीर्तिताः कात्याल्लक्ष्मभिः पुरभूमयः । खर्वटग्रामखेटानामता एव स्मृता हिताः ।। ७५ ॥ वर्णिनां वर्णधाम्नां च शिविराणां च सर्वदा । प्रासादयज्ञवाटानामेता एवेष्टदा भुवः ॥ ७६ ॥ इत्येवमादिभिरि(यं?माः ) शुभलक्ष्मयुक्ता भूम्यः शुभा निगदिता नगरादिहेतोः । आभ्यः परेण बहुधा परिकल्प्यमानं मस्त्रिया स्थितवतोऽपि करस्य मानम् ॥ ७७ ॥ इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारापरनाम्नि वास्तुशास्त्रे भूमिपरीक्षा नामाष्टमोऽध्यायः ।। अथ हस्तलक्षणं नाम नवमोऽध्यायः । हंतुः समस्तवाम्नूनामाधारः सर्वकर्मणाम् | मानान्मानविभागादिनिणयकनिवन्धनम् ।। १ ।। परिभ्युदयविस्ताग्दव्याणां म्युग्मी यतः । ज्येष्टमव्याधमा भंदा यं च नात्या न मुगनि ॥२॥ इदानी नम्य इम्तम्य सम्यङ्ग निश्रयसंयुतम् । कथ्यंत त्रिविधम्यापि लक्षणं यावदनितम् ॥ ३ ॥ चटकन वालाग्रं लिक्षा म्यादभिस्तु नः । भवंद काष्टभिन्नाभिर्ययमव्यं नदष्टकान् ।। ४ ।। मन मा २, ", पर।

·३ हस्तलक्षणं नाम नवमोऽध्यायः । अष्टाभिः सप्तभिः पद्भिरङ्गुलानि यवोदरैः । ज्येष्ठमध्यकनिष्ठानि तचतुर्विशतिः करः ॥५॥ सोऽष्टभिः पर्वभिर्युक्तः करः कार्यो विजानता । करस्याध चतुःपर्व शेपं स्याद् भक्तमगुलैः ॥ ६ ॥ तत्राग्रे पर्वरेखाः स्युस्तिस्रः पुष्पकभूपिताः । शेपास्वङ्गुलरेखास पुष्पाणि विदधीत न ।। ७ ।। अनार्धे मध्यतः कार्य देश पञ्चममङ्गुलम् । मध्यं विधाष्टमं कार्य चतुर्धा द्वादशं ततः ।। ८ ।। हस्तः स्वागुलमानेन विधेयाङ्गुल(मि?इ)प्यते । नत् सार्थ द्विगुणं दापि बाहुल्यं तु तदर्थनः ॥ ९ ॥ कथितः करभेदोऽयमगुलानां विभेदतः । तस्य निर्माणदारूणि देवनाथ प्रचक्ष्महे ।। १० ।। खदिराञ्जनवंशादि श्लक्ष्णं हीरं मनोरमम् । सारवत्र भवेदिष्टं दाम हस्तपकल्पने ॥ ११ ॥ ग्रन्धिलं लघु निर्दग्धं जीर्ण विम्फटिनं तथा । अहं कोटराकान्नं दाम कम्ताय नेप्यते ॥ १२ ॥ त्रिविधस्याप्यधैतम्य पर्वरेग्यास देवताः । । मध्यादारभ्य कियाः प्रमेण नव वन्मिनाः ।। १३ ।। "बामा बहिर्यमा विश्वकामा नाघश्य पानाम् । पायर्धनाधिपो न्द्री विष्णबारी जगन्पतिः ॥ ११ || वाग्मयविभाने राग व सिपनः । माग्भन तो मान पाल्याला ·समराङ्गणसूत्रधारे विद्धैश्च द्रव्यमध्यैश्च देवताभिश्व पीडिते । प्रत्येकं त्रिदशस्थाने यथोक्तं फलमादिशेत् ॥ १६ ॥ शिरोतिरनलप्लोपो मरणं स्थपतेर्वधः । अतिसारो मरुद्वयाधिरर्थभ्रंशो भयं नृपात् ॥ १७ ॥ कुलपीडा च महती कर्तृकारकयोरिति । यथाक्रममी दोपा ब्रह्मादीनां निपीडनात् ॥ १८ ॥ ब्रह्मानलकयोमध्ये यदा हस्तं तु धारयेत् । कर्मस्वधिगतस्तेपां पुत्रलाभो भविष्यति ॥ १९ ॥ कर्मणः सुष्युनिष्पत्ति(स्तिष्टतेभोग?स्थपतेर्भाग्य )मक्षयम् । ब्रह्मा यमस्तयोर्मध्ये यदा हस्तं तु धारयेत् ॥ २० ॥ कर्ता सशिल्पिकश्चैव(अन)चिरेण विनश्यति । विश्वानलकयोर्मध्ये हस्तमूत्रं यदा धृतम् ॥ २१ ॥ सु(छु)कर्मणि मध्यान्तं निष्पन्ने पुरवृद्धिता । यमजलदयोर्मध्ये मध्यमं च विनिर्दिशेत् ॥ २२ ॥ पवनो विश्वकर्मा चोभयोर्मध्ये च धारणम् । यदा तु तत्र कर्मान्तं शुभं तत्सर्वकामदम् ॥ २३ ॥ नीरधनदयोर्मध्ये मध्यमं च विनिर्दिशेत् । एप मध्ये यदा वत्सहस्तं तत्र यदा धृतम् (?) ॥ २४ ॥ अनादृष्टिभयं लोके देशभङ्गो न संशयः । रुद्रपवनयोर्मध्ये रुचिहस्तं तु धारयेत् ।। २५ ॥ तत्र लक्ष्मीवतस्तस्य कार्यसिद्धिर्न संशयः । विष्णुधनदयोर्मध्ये यदा पाणिकराँयतः ।। २६ ।। विविधास्तत्र भोगाश्च मंजायन्ते नरस्य हि । ज्येष्ठादीनामथैतेपां संज्ञाभेदो विधीयते ॥ २७ ॥ यच्च येन भवेद् द्रव्यं मेयं तदपि कीर्त्यते । यवाष्टकाङ्गुलैः क्लुप्तः प्रकर्पणायतः किल ॥ २८ ॥ १. 'पीडितेः ।' ख, ग, पाठः । २. 'रपि ।' क. स. पाठः। ३. 'कार', ४. 'सुमतिर्म- णिमध्यन्तं', ५. 'रयेत् । ६. 'शुभान्तं सर्व' ७, 'रामतः' ख. ग. पाठः । ८. 'सदा चैतस्य संभवेत् ख. ग. पाठः।

·हस्तलक्षणं नाम नवमोऽध्यायः । २० ज्येष्ठो हस्तः स विद्भिः प्रोक्तः प्राशयसंज्ञितः । यः पुनः कल्पितः सप्तयवतमरिहाइगुलैः ।। २९ ।। तज्जैः स मध्यमा हस्तः लाधारण इति स्मृतः । मात्यन्यं यतः प्रोक्तं हलच गय उच्यते ॥ ३० ॥ तेन मात्राशयः च म्यादस्ती चः पञ्ययाइगुलः । विभागायामविस्ताराः पेटग्रामगदिषु ॥ ३१ ॥ मायादवंग्पपरियाद्वारथ्यावमादिषु । मागाध निर्गमा ?)पांनीयवान्नमणि च ।। ३२ ।। बनोपवनभागाध देशान्ताविभनयः । योजननांगगनिप्रमाणपि बाचनः ।। ३ ।। पागायन प्रमागण्या मानवाकचगायः । नलोयान सम्पादान जलकामयः शिनः ।।

·३८ 'समराङ्गणसूत्रधार सप्तभि(ई? दि)ष्टिरष्टाभिरङ्गुलस्तूणिरिष्यने । प्रादेशो नवभिस्तैः स्याच्छयतालो दशाङ्गुलः ॥ ४२ ।। गोकर्ण एकादशभित्रितस्तिवादशाङ्गुला । चतुर्दशभिरुद्दिष्टः पादो नाम तथागुलैः ॥ १३ ॥ रनिः स्यादेकविंशत्या स्यादरनिः कन्मिनः । द्वाचत्वारिंशता किष्कुरगुलैः परिकीर्तितः॥ ४४ ।। चतुरुत्तरयाशीत्या व्यामः स्यात् पुरुषस्तथा । पण्णवत्यागुलैचापं भवेन्नाडीयुगं तथा ।। ४५ ।। शतं पडुत्तरं दण्डो नल्वस्त्रिंशद्धनुर्मितः । क्रोशो धनुःसहस्रं तु गव्यूतं तवयं विदुः ।। ४६ ॥ चतुर्गव्युतमिच्छन्ति योजनं मानवेदिनः । एकं दश शतमस्मात् सहस्रमनु चायुतम् ॥ ४७ ।। नियुतं प्रयुतं तस्मादर्बुदन्यर्बुदे अपि । वृन्दखर्वनिखर्वाणि शङ्कुपनाम्बुराशयः ॥ १८ ॥ ततः स्यान्मध्यमन्त्यं च परं चापरमप्यतः । परार्थ चेति विज्ञेयं दशद्धयोत्तरोत्तरम् ।। ४९ ।। सङ्ख्यास्थानानि कथितान्यवमेतानि विंशतिः । इदानीं कालसङ्ख्यायाः प्रमाणमभिधीयते ॥ ५० ॥ दृङ्निमेपो निमेपः स्यात् तैः पञ्चदशभिः स्मृता । काष्ठा ताभिः कला ताभिमुहूर्तस्तैरहर्निशम् ।। ५१ ।। त्रिंशततत् त्रिकं विद्यात् क्रमादित्युत्तरोत्तरम् । अहोरात्रः पुनः पञ्चदशभिः पक्ष उच्यते ।। ५२ ।। पक्षद्वयेन मासः स्याद् भवेन्मासद्वयातुः । ऋतुवयं स्यादयनं वत्सरस्त्वयनद्वयम् ।। ५३ ।। दशधायमिति प्रोक्तः कालः कालविदां वरैः । इत्युक्तमेतदखिलं करमानमत्र सम्यक्तया निगदितापि च कालसङ्ख्या । अन्तःपुरं जनपदामरधाममा राचक्ष्महे नगरसंपविभागमव ।। ५४, इति महाराजाधिगनीभोजदेवविचिते ममगङ्गगसूत्रधारापरनानि वालुशान्ने हस्तलक्षणं नाम नवमाध्यायः ॥ १. 'व्यूतिं त', २. 'ति' क. पाटः। ॥

·No text on this page.

·. समराङ्गणसूत्रधारे पुरे ज्येष्ठे निहस्तौ तौ मध्यमेऽर्थकरोज्झितौ। मध्यमादर्धहस्तेन हीनौ स्यातां कनीयसि ॥ १३ ॥ पुरस्यान्तर्गतौ कार्यों घण्टामागों तथापरी । राजमार्गगुणोपेतौ प्रमाणेन च तद्विधौ ॥ १४ ।। प्राक्प्रत्यगायताः सप्तदश मार्गा इतीरिताः । याम्योत्तरायतास्तद्वदन्ये स्युस्तत्प्रमाणतः ।। १५ ।। घण्टामार्गप्रमाणेन घण्टामार्गस्य वाह्यतः । समन्ततो वप्रभुवं स्थापयेत् तद्विधानवित् ॥ १६ ॥. . महारथ्याप्रमाणेन तद्भूमेर्वायतस्ततः । व्यासखातान्तरः साध विधेयं परिखात्रयम् ॥ १७ ॥ खातोत्पादोज्झितं कार्य सव्यंशेनार्धतोऽपि वा । व्यासतः स्यादशेपेण मूलतस्तद्वदेव तत् ।। १८ ।। कुर्याद् वर्ग स्वभूभागे परिखोत्यातया मृदा । सोत्सझं गजपृष्टं वा गोत्रीयपढ़ताडितम् ॥ १९ ॥ खातोद्वृत्तमृदा वप्रनिर्माणाधिकया ततः । भूप्रदेशान पुरा निम्नानापूर्य समतां नयेत् ॥ २० ॥ एवं संशोध्य परिखात्रितयं परितोऽश्मभिः। विधेयमिष्टकाभिर्वा सम्यग्बद्धतलं स्थिरम् ।। २१ ।। सिरावारिभिरापूर्ण पूर्ण वागामिनाम्भसा । विचित्राजमनाहारि ससंग्राहाम्बुनिर्गमम् ।। २२ ।। सर्वपापैप्वथैतस्य गन्यान्धमधुपाजनान् । मुमनोवियागमान कुर्याद् वासान् समुत्सकान् ॥ २३ ॥ वाद्यभागं पुनम्नस्य विदध्यान् सर्वनोदिशम् । द्रुममूललनानालः कण्टकरपि संतम् ।। २४ ।। १. 'नवदः व. पाकः । २. 'व्यामः' म. म. पाटः । ३. 'गोत्रीय' क. पाटः। ४. 'दलपतनलम पाठः । '.. 'टाकञ्चकान' (:) क. पाटः । मंत्रवादशाहोत्रानन्दः नटयः पारित प्रदानम् । 'ताई मन बन्' इति पद पर। - ·४१ पुरनिवेशो दशमोऽध्यायः । वप्रो भागगं मध्यं स्थूलोपलंशिलाचितम् । कुर्यात् प्राकारमुद्दामं यद्वा पक्चेष्टकामयम् ॥ २५ ॥ ज्यायान् करीदशभिर्दशभिर्मध्यमः स्थितः । कनीयानष्टभिर्हस्तैर्विस्तारः स्यात् त्रिधेत्यसौ ॥ २६ ॥ उच्छ्रायः सप्तदशभिः करायान् प्रशस्यते । मध्यमः पञ्चदशभित्रयोदशभिरन्तिमः ॥ २७ ॥ ऊर्ध्वं न सप्तदशकान त्रयोदशकादधः । प्राकारोच्छ्रयमिच्छन्ति नापि युग्मकरोन्मितम् ।। २८ ।। हस्तहस्तेऽङ्गुलद्वन्द्वमायतः सम्यगुच्छ्रयात् । यस्य वा द्वादशकरा मूले भवति विस्तृतिः ॥ २९ ॥ चतु(रस्रो?हस्तो)च्छ्रितिस्तस्य शिरः स्याद् दशविस्तृतम् । हस्तोचं कपिशीर्प स्याद् द्विहस्ता काण्डवारिणी ॥ ३० ॥ कार्याः कर्णाश्रितारकर्णान्तस्यैश्च संयुताः । प्राकारेऽट्टालकास्तस्मिन् दिक्षुदिक्षु चतुर्दिशम् ॥ ३१॥ द्विभौमांश्चरिकोर्ध्वं च प्राकारोच्छ्रायविस्तृतीन् । तदर्ध निर्गमान् कुर्यात् ससालाहालकानथ ॥ ३२ ।। शतं शतं स्याद्धस्तानां मिथश्वाट्टालकान्तरम् । इत्यं पुरमगम्यं स्यात् पत्त्यश्वरथदन्तिनाम् ॥ ३३ ॥ चरिकां संचरद्वारां सुखारोहां सवेदिकाम् । ससोपानां सनियूहां कुर्यात् सकपिशीर्पकाम् ॥ ३४ ॥ राजमार्गमहारथ्यासंश्रितानि चतुर्दिशम् त्रीणि त्रीणि विधेयानि पुरे द्वाराणि तद्विदा ॥ ३५ ॥ राजमार्गमहाद्वारचतुष्कं विस्तरान्नव । अष्टौ सप्त करानोा द्विगुणं त्रिकरोज्झितम् (?) ।। ३६ ।। महारथ्याश्रयं द्वारं तत् पट्पञ्चचतुष्करम् । उच्छ्यात् सार्थसाधैंकहस्तोनं विस्तरेण तत् ॥ ३७॥ १. 'ज्येष्ठः क' क. पाटः । २. 'रात् स्यात् ,' ३. 'हस्ता', ४. 'करोष्टितम्' ख. ग, पाठः । - ·४२ रामरामणसूत्रधारे कुर्यात् प्रनोलीः सर्वषु गहाहारष्यथा दृढाः । हार्गलाचन्द्रकीलाः कपाटपरिघान्विताः ॥ ३८ ॥ राजमार्गसगा शाला स्थान प्रतालीविनिर्गमा । तदध कोष्ठकान्तः स्याद व्यासोन्थ्य तयोः स्मृतः ॥ ३९ ॥ चतुरश्रामिति न्यस्य प्रनाली बदनायताम् । व्यासनस्व्यंशविन्यस्नगागा सूपाहयान्विनाम् ॥ ४० ॥ अन्तभित्ती चतुर महाद्वारण सम्मितम् । विकल्पकोष्ठकान्तेषु दारुभिस्तद् विभूपयेत् ।। ४१ ।। द्वारे चोभयतःशाले द्वे ढे. द्वारे च मूपयोः । ते कार्य सम्मुखे व्यासाद द्विको द्विगुणोच्छ्रिते ।। ४२ ।। (पीत)दारुंमूपयोः पट्टमध्यं पञ्चकोच्छ्रितम् । तद्वत् कार्या द्वितीया भूरशेपोइयोच्छ्रिता ॥ ४३ ॥ वहिारविनिर्मुतां पूर्ववत् प्रकल्पयेत् । पुरःसंरोधनसहेर्गवाक्षरगतो युताम् ॥ ४४ ।। तलं ततो गहाद्वारस्योर्ष बब्बा तृतीयकम् । रोधनद्वारयुग्हर्व्यसंयुक्तं सपरिक्रमम् ।। ४५ !! सन्न्यस्तस्तम्भवेद्यन्यदूर्ध्व तस्योपकल्पयेत् । व्यालजालशतन्यस्त्रशस्त्रयन्त्रादिभिर्युतम् ।। ४६ ।। वृद्धिशोभाभिगुप्त्यर्थं पुरस्य पविकल्पयेत् । बृहद्वाराणि परितस्थितलाभिः प्रतोलिभिः ॥ ४७ ॥ प्रतोल्या दक्षिणाद् भागादुच्छ्रितो यामतो गतः । यावद् द्वितीयं तत्पार्श्वमेकः कार्यों बहिः स्थितः ॥ ४८ ॥ द्वितीयो वामभागात् तु निर्गत्यास्यैव वेष्टकः । कार्यः स्यादा तदुत्थानात् प्राकारस्तस्य बाह्यतः ॥ ४९ ॥ एतयोरन्तरालं च राजमार्गण सन्मितम् । कर्तव्यं स्यादिहैवं तु वच्चद्वारकमुत्तमम् ॥ ५० ॥ भः स. ग. पाटः । २. 'मः क, 'मात् । ख. पाटः। ३. 'सो वृद्धं त' ख. पाठः । ४. 'न्ते यद् दा' स. ग. 'ठः । ५. 'तुं मू', ६. 'बदा का' ख, पाउः। "

·पुरनिगो दशमोऽध्यायः ।
दृष्ट्वा दृष्टोपभोगार्हान सरिद्विरि जलाशयान् ।
पक्षद्वाराणि कुर्वीत स्वच्छया तत्र नत्र च ।। ५१ ।।
जलभ्रमान् पुरे कुर्याच्छिलादारतिरोहितान ।
द्दिकरान् करमानान् वा साम्भसोऽस्मिन् प्रदक्षिणान ।। ५२ ।।
छिन्नकण विकर्ण च वनं सचीमुख तथा ।
वर्तुलं व्यजनाकारं चापाऋनिधरं च यत् ।। ५३ !!
शकटद्विसमं यच विस्ताराद् द्विगुणायतम् ।
विदिकस्थं सर्पचक्रं च तत् पुरं निन्दितं भवेत् ।। ५४ ॥
छिन्नकणे वसल्लोकः पुरे तस्करतो भयम् ।
व्याधिभ्यो वापरेभ्यो वा प्रामोतीति विनिर्दिशेत् ।। ५५ ।।
विद्विष्टस्वामिता सर्वलोकानपन्यता ।
जायते स्वल्पमायुष्यं विकर्णपुरवासिनाम् ॥ ५६ ।।
स्त्रीजयं विपरोगांश्च भेदांच विविधांस्तथा ।
जनो वसन्नवाप्नोति वज्राकृनिधो पुरे ॥ ५७ ।।
वजन्ति प्राणिनो नाशं क्षुद्व्याधिपरिपीडिताः ।
निवसन्तः सदा मूचीमुखाकारधरे पुरे ।। ५८ ॥
स्वामिना सह हीयन्ते सर्वतः सञ्चयोज्झिताः ।
स्वल्पायुपश्च जायन्ते जना वृत्तपुराश्रयाः ।। ५९ ।।
असत्यवादिनः स्वल्पायुषः पवनपीडिताः ।
जनाः स्युश्चलचित्ताश्च नगरे व्यजनाकृती ।। ६० ॥
दुश्चरित्राङ्गनायुक्तस्तथा बहुनपुंसकः ।
चापाकारे पुरे लोको निवसन् भवति ध्रुवम् ।। ६१ ।।
रोगशोकानलस्तेनभयं तत्र प्रजायते ।
शकटद्विसमाकारं पुरं पद विनिवेश्यने ।। ६२ ।।
आरम्भासिद्धिदं विनमयदं ज्ञातिभेद छन् ।
पौराणां स्वामिनश्च स्याद गजवाजिक्षयावहम् ।। ६३ ।।
१. 'वित्तराद् द्विगुणायतः । () क. पाठः !

·No text on this page.

·C ॥ पुरनियो नरागोऽध्यायः । दृष्टा हलोपभोगार्हान् सनिहिरिजलाशयान् । पक्षद्वाराणि कुर्वीत म्वेच्छया तत्र नत्र च ।। ५१ ॥ जलभ्रमान् पुरे कुर्याच्छिलादारतिरोहितान । द्विकरान् करमानान् वा साम्भसोऽस्मिन् प्रदक्षिणान ।। ५२ ।। छिन्नकण विकर्णं च वनं मचीमुखं तथा । वर्तुलं व्यजनाकारं चापाकृतिधरं च यत् ।। ५३ ॥ शकटद्विसमं यच्च विस्ताराद् द्विगुणायनम् । विदिक्स्थं सर्पचक्रं च तन् पुरं निन्दितं भवेत् ।। ५४ ।। छिन्नकणे वसल्लोकः पुरे तस्करतो भयम् । व्याधिभ्यो वापरेभ्यो वा प्राप्नोनीति विनिर्दिशेत् ॥ ५५ ॥ विद्विष्टस्वामिता सर्वलोकानपत्यता । जायते स्वल्पमायुष्यं विकर्णपुरवासिनाम् ।। ५६ ॥ स्त्रीजयं विपरोगांच भेदांश्च विविधांस्तथा । जनो वसन्नवाप्नोति वनाऋतिरे पुरे ।। ५७ ।। व्रजन्ति प्राणिनो नाशं क्षुद्व्याधिपरिपीडिताः । निवसन्तः सदा सूचीमुखाकारधरे पुरे ।। ५८ ॥ स्वामिना सह हीयन्ते सर्वतः सञ्चयोज्झिताः । स्वल्पायुपश्च जायन्ते जना वृत्तपुराश्रयाः ।। ५९ ॥ असत्यवादिनः स्वल्पायुपः पवनपीडिताः । जनाः स्युश्चलचित्ताश्च नगरे व्यजनाकृतौ ।। ६० ॥ दुश्चरित्राङ्गनायुक्तस्तथा बहुनपुंसकः । चापाकारे पुरे लोको निवसन् भवनि ध्रुवम् ।। ६१ ।। रोगशोकानलस्तेनभयं नत्र प्रजायते । शकटद्विसमाकारं पुरं चद् विनिवेश्यते ।। ६२ ।। आरम्भासिद्धिदं विप्रभयदं ज्ञातिभेदछन् । पौराणां स्वामिनश्च स्याद नाजवाजिक्षयारम् ।। ६३ ।। १. 'विस्तराद् द्विगुणायतः । (१) क. पाठः !

·. समराङ्गणसूत्रधारे परराक्रम्य भुज्येत तन् पुरं वलशालिभिः । द्विगुणायतसंस्थानं यत् कचिद् विनिवेश्यने ।। ६४ ॥ जनक्षयोऽग्निदाहश्च स्त्रीकृतानि भयानि च। पुरे भवति दिङ्मूढे न च निर्योगमति तत् ॥ ६५ ॥ शस्त्रानिलपिशाचाग्निभूतयक्षमयादिताः । रुक्पीडिताच नश्यन्ति भुजङ्गकुटिले जनाः ॥ ६६ ।। पुराणामग्रशस्तानि संस्थानानीदृशानि यत् । एकस्मिन्नपि तेनैपां न पुरं विनिवेशयेत् ।। ६७ ॥ संस्थानमेकमप्येपां प्रमादात् क्रियते यदि । तदा राष्ट्रं निपीड्येत क्षुद्विपद्भीतिमृत्युभिः ॥ ६८ ॥ शास्त्रज्ञः स्थपतिस्तस्मात् प्रयत्नपरया धिया । यथावत् कथितं चाँरु नगरं विनिवेशयेत् ।। ६९ ।। वेदीनिवेशयात्रायां देवागाराभिचारयोः । नदीकर्मणि मैत्रे च शान्ति कुर्याच्छमेषु च ॥ ७० ॥ यज्ञे पुरनिवेशे च स्थापने प्रयत: सुधीः । कुर्यात् तथाभ्युदयिकं यद्वान्यदपि किञ्चन ।। ७१ ॥ पुरे भीतिकरं शश्वदनायुष्यमपौष्टिकम् । कृतमप्रयतेः कर्म नृपतिनं च जायते ॥ ७२ ॥ विहितं यदशास्त्रज्ञेर्यञ्च निर्लक्षणैः कृतम् । कृतमप्रयतैर्यच्च तदशस्तं फलोज्झितम् ।। ७३ ॥ शास्त्रज्ञः स्थपतियॊतिविंदा तद्वत् पुरोधसा । अधिष्टितः पुरे कर्म विध्याच्छान्तिकेषु च ।। ७४ ॥ पुरोहितोऽग्निं जुहुयाद् दद्यान्महर्तिकः स्थिरम् । स्थपतिश्च बलिं दद्याद् योजयेदिति शान्तिकम् ।। ७५ ।। तदा तस्मिन् पुरे शान्तिर्यत्र मर्मस्थिताः मुराः । पूज्यन्ते सततं परिश्वत्वरस्थायिनस्तथा ॥ ७६ ।। १. 'सम्वामिनः पि', २. 'रुपीडाभिश्च' ख. ग. पाठः । ३. 'चात्र न' क. पाठः । ४. 'यां वेदागा' ग. पाठः।५. 'यतैः कर्म तक. पाठः। ६. 'तम् ' ख. ग. पाठः।

·पुनिवेशो नमोऽध्यायः ।
चतुःप्रकार स्थापन्यमष्टया च चिकित्चितम् ।
धर्नुवंदन नमानो ज्योति कमलालयात ।। ७७ ॥
नामान्यलक्षणात्याननिमिनानि च वंगः ।
न्मा विष्णुश्च मद्रय न्यजन्यने न त पुग्म ।। ७८ ॥
नगन्य विभागांचे यथावन समुद्रीग्निः ।
बट नविष्कम्भमाहग्रामं नदयतः ॥ ७९. !!
योजनेन पुगन व वंटात ग्राम प्रचक्षते ।
गनिरिमाणन ग्रामात्र ग्राम प्रज।। ८० ।
हियोगाद विषय बीमा नदन सय या
बंटवं. पुरनामा ग्रा का माला ! ८: ।
चिंगादपि विचारमः रविला:
किंगतिः खलंय मागां
गार::::
नव ग्रामरामाणि नान!
चन पहिपि ग्रापार :: .
mumii::::
गामा !: . .

·४६ समरामणसूत्रधारे वैश्यानामक्षधृर्तानां चक्रिकाणां च दक्षिणे । नटानां नर्तकानां च गृहाणि विनिवेशयत ।। ९० ।। निवेशयेत् सौकरिकान मे(यी?पी)कारान मृगच्छिदः । कैवर्तान् नैर्ऋताशायां दमनाधिकृतांस्तथा ।। ९१ ।। रथेषु कौशलं येपां येषां स्यादायुधेषु च । वारुण्यां दिशि तान् सर्वान पुरस्य विनिवेशयेत् ।। ९२ ॥ कर्मस्वधिकृता ये च ये चापि परिकर्मिणः । शौण्डिका ये च तान् सर्वान् वायोदिशि निवेशयेत् ।। ९३ ॥ यतीनामाश्रयान् ब्रह्मवत्सानां च तथा सभाम् । प्रपाश्च पुण्यशालाश्च कुर्याद दिशि धनेशितुः ॥ ९४ ।। घृतविक्रयिणो ये च फलविक्रयिणश्च ये । निवेशिताः प्रशस्यन्ते पुरस्येशानदिग्गताः ॥ ९५ ।। पूर्वभागे वलाध्यक्षान् राज्ञो मुख्यांस्तथा बले । निवेशयेत् तथाग्ने व्यां वलं नानाविधं सुधीः ।। ९६ ।। श्रेष्ठिनो दक्षिणाशायां तथा देशमहत्तरान् । याम्येकहारान् (१) कुर्वीत तथा ककुभि निर्ऋतः ।। ९७ ।। कोशपालमहामात्रादशिकान् कारुकानपि । नियामकांश्च कुर्वीत सलिलाधिपतेर्दिशि ।। ९८ ॥ वायोः ककुभि कुर्वीत दण्डनाथान् सनायकान् । पुरोहितज्योतिपिकानुत्तरस्यां निवेशयेत् ॥ ९९ ।। विप्राः सौम्या दिशो भागे क्षत्रियाः शक्रदिग्गताः । वैश्यशूद्रास्तु कर्तव्या दक्षिणापरयोः क्रमात् ॥ १०० ॥ निधेया वणिजो वद्या मुख्याश्चापि चतुर्दिशम् । चतुर्दिशं विशेपेण स्थापयीत वलानि च ॥ १०१ ॥ नगरस्य बहिः प्राच्यां लिङ्गस्थान् विनिवेशयेत् । श्मशानानि तथा तत्स्थान् याम्यायां स्थपतिः मुधीः ॥ १०२॥ १. 'म्य' क. पाठः ।

·No text on this page.

·४८
संमराङ्गणसूत्रधारे
विष्णोदिनाधिनाथस्य सहस्रनयनस्य च ।
धर्मस्य च विधातव्यं दिशि ग्राच्यां निकेतनम् ।। ११५ ॥
सनत्कुमारसावित्र्योर्मरुतां मारुतस्य च ।
पूर्वदक्षिणदिग्भागे विदधीन निकननम् ।। ११६ ।।
गणेशमातृभूतानां याम्य प्रेतपतहम् ।
भद्रकाल्याः पितॄणां स्याद् वेश्म चैत्यं च नैर्ऋतं ॥ ११७ ॥
सागरस्य नदीनां च शिल्पिभर्तुः प्रजापतेः ।
निलयं पश्चिमाशायां विदध्याद् वरुणस्य च ॥ ११८ ।। .
फणिनां भवनं कार्यमपरोत्तरदिग्गतम् ।
शनैश्चरस्य चात्रैव कात्यायन्याश्च मन्दिरम् ।। ११९ ॥
विशाखस्कन्दसोमानां तथा यक्षाधिपस्य च ।
पृथक्पृथग विधातव्याः प्रासादाः सौम्यदिग्गताः । ॥ १२० ॥
जगद्गरोर्महेशस्य श्रियो बढेश्च मन्दिरम् ।
पूर्वोत्तरस्यां ककुभि प्रविधेयं मनोरमम् ॥ १२१ ।।
नदीनामम्बुधीनां च समन्तान्नगरस्य च ।
कान्तारेवद्रिषु स्थानं सर्वत्रेष्टमुमापतेः ॥ १२२ ।।
निवेश्यन्ते स्वदिग्भागेष्वेवं यस्मिन् सुरोत्तमाः ।
सम्यक्समृद्धिमासाद्य चिरं नन्दति तत्पुरम् ।। १२३ ।।
नगरस्य विदूरेऽपि ककुप्सु निखिलास्वपि ।
वाह्यतोऽभिमुखा देवाः शस्यन्ते न पराङ्मुखाः ।। १२४ ।।
क्रियते यदि भूभागे वंशेन स पराङ्मुखः ।
विधिमेनं तदा तस्मिस्तज्ज्ञः शास्त्रोक्तमाचरेत् ॥ १२५ ॥
तद्वेपवर्णभूपास्त्रवानरन्वितं मुरम् ।
तद्भित्ता प्रकटाकारं नगराभिमुखं लिखेत् ॥ १२६ ।।
वकत्तशमीविल्वः क्षीरकण्टकिभिमः ।
उदपानाग्न्यगारेषु स्यान दोपोऽन्तरस्थितैः । ॥ १२७ ।।
अर्चाश्रितेप्वयं प्रोक्तो विधिर्नालेग्यवर्तिषु ।
कर्तव्याः सर्वतोवक्त्रास्तम्माचिवगताः मुगः ॥ १२८ ॥

·९ पुरनिवेशो दशमोऽध्यायः । विधानं यद् यथा प्रोक्तं सुरधान्नां पुराद् वहिः । तत् तथाभ्यन्तरेऽपि स्यात् कार्य स्वस्वदिगाश्रयम् ॥ १२९ ॥ मध्ये पुरस्य कर्तव्यं गृहमम्भोजजन्मनः । निवेशनं तथेन्द्रस्य तथैव हलिकृष्णयोः ॥ १३० ॥ मात्यक्षगणाधीशान् शिवकान् भूतसङ्गाकान् । विनापि वेश्मभिः कुर्यात् पुरे चत्वरमार्गगान् ॥ १३१ ॥ राज्ञा वर्णाश्रमकलापण्यशिल्पोपजीविनः । स्वदिक्पदस्थाः कर्तव्यास्ते देवाश्चेच्छता श्रियम् ॥ १३२ ॥ प्रासादे सति भक्तीच्छाशक्तियुक्तो यदापरम् । प्रासादं कारयेत् पूर्व न तदा पीडयेत् सुधीः ॥ १३३ ।। प्रतिवेश्म प्रतिग्रामं प्रतिदेवकुलं तथा । कुर्यात् प्रतिपुरं चापि न प्राङ्मानगुणाधिकम् ॥ १३४ ।। पूर्वप्रासादतो रुद्रसोमयोर्ब्रह्मणोऽथवा । प्रासादे विहितेऽन्यस्मिन् भवेत् पीडाग्रजन्मनाम् ॥ १३५ ॥ कृते धाम्न्यधिकेऽन्यस्मिन् बढेर्वाचस्पतेरुत । पुरोधसां भयं विद्याद् ध्रुवं ज्योतिर्विदां नथा ॥ १३६ । धनाधिपामराधीशयमानां वरुणस्य वा । अधिक विहिते धाम्नि भयं विद्यान्महीपतेः ॥ १३७ ।। स्कन्दधाम्नोधिकेऽन्यस्मिन् विहिते तस्य वैश्मनि । सेनापतेर्वलानां च पीडा सञ्जायते ध्रुवम् ॥ १३८ ॥ प्रजापतेरभ्यधिकं हरेर्वान्यत् कृतं गृहम् । कर्तुः फारयितुश्च स्याद् बन्धायं च विनष्टये ॥ १३ गणेशयक्षफणिनामधिकोऽन्यः कृतो यदि। प्रासादः स्यात् तदा नित्यं सेनामानां मध्य १४ ॥ सीनाम्न्यो देवतास्तासां पीयन्ते यदि कम। मुख्यानां पुरनारीणां नदा कुदन्युवम् ! ॥ १. 'संधान, २. यदि ·, ५० समराङ्गणसूत्रधारे पूर्वामरेषु सर्वेषु पीडिनवमरालयः । अन्यस्तल्लिङ्गिनां पीडा चैत्यर्वा चैत्यपीडिनः ॥ १४२ ॥ हीनाधिकप्रमाणेषु दुनिविष्टपु धाममु । कर्तुः कारयितुः पीडा स्यान्न पूजा नथास्य च ।। १४३ ।। नैवातिसंभृतं कुर्यात् स्वल्पमल्यामरालयम् । पुरं चानाश्रितं कुर्याद वेधभागाश्रितं नच ॥ १४४ ॥ . ज्येष्ठमध्यकनिष्ठानि नवपत्रिपदान्तरं । मुरवेश्मानि कुर्वीत दोपायापरथा पुनः ॥ १४५ ॥ कथितोऽयं विधिः स्वः स्वत्रिदशानां निवेशन । वहिनिवेशनात् स्वेच्छं विदध्यादमरालयम् ।। १४६ ।। नगरेषु समग्रेपु ग्रामेषु निखिलेषु च । खेटकेषु च सर्वेषु सामान्योऽयं विधिः स्मृतः ॥ १४७ ॥ इत्युक्त एप नगरोपगतः मुराणां स्वस्वप्रभागविहितः पदसन्निवेशः। मो विभागमधुना गृहदेवतानां सम्यक् शुभाशुभफलपविभागयुक्तम् ॥ १४८ ।। इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारापरनाम्नि वालुशाने पुरनिवेशो दशमोऽध्यायः ॥ अथ वास्तुत्रयविभागो नामैकादशोऽध्यायः । चतुरश्रीकृत क्षेत्रे विभक्त नवधा ततः । मध्ये महाद्युनिर्ब्रह्मा विधेयो नवभिः पदैः ॥ १ ॥ तस्मादनन्तरं प्राच्यां पट्पदः कीर्तितोर्यमा । आग्नेयकणे सविठसावित्री पदिकावुभौ ॥२॥ 1. 'धुरं दानाभिख, पाठः।

·No text on this page.

·ܘܟ गमराजालपारे पूर्वामरेगु गर्नेपीडिनेनमगलगः । अन्यस्तल्लिकिनां पीडा नगर्वा नगपीडितः ॥ १४२ ॥ होनाभिकममाणे निविदा भामगु । कर्तुः कागपितुः पीटा म्याग पूजा नशाग न ॥ १४३ ॥ नैवातिरांभृतं कुर्गात् स्वल्पमन्पामगलगम् । पुरं नानाश्रितं कुर्याद नेपभागाश्रिनं नन ॥ १४४ ॥ ज्येष्ठमध्यकनिष्ठानि नवादात्रिपदान्तरे । गुरवेश्मानि कुर्वति दोपागापरथा पुनः ।। १४५ ।। कथितोऽयं विधिः स्वः स्वसिदशानां निवेशने । वहिनिवेशनात् स्वेच्छं विदध्यादमरालयम् ॥ १४६ ।। नगरेपु समग्रेपु ग्रामेषु निखिलेषु च । खेटकेपु च सर्वेषु सामान्योऽयं विधिः स्मृतः ॥ १४७ ॥ इत्युक्त एप नगरोपगतः मुराणां स्वस्वमभागविहितः पदसन्निवंशः । मो विभागमधुना गृहदेवतानां सम्यक् शुभाशुभफलपविभागयुक्तम् ।। १४८ ।। इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारापरनाम्नि वास्तुशास्त्रे पुरनिवेशो दशमोऽध्यायः ॥ अथ वास्तुत्रयविभागो नामैकादशोऽध्यायः । चतुरश्रीकृते क्षेत्रे विभक्ते नवधा ततः । मध्ये महाद्युतिर्ब्रह्मा विधेयो नवभिः पदैः ॥ १ ॥ तस्मादनन्तरं प्राच्यां पट्पदः कीर्तितोर्यमा । आग्नेयकर्णे सवितृसावित्रौ पदिकावुभौ ॥ २॥ १. 'धुरं दानाश्रि' ख. पाठः । ,

·No text on this page.

·No text on this page.

·- ५० समराङ्गणसूत्रधारे पूर्वामरेषु सर्वेषु पीडितेष्वमरालयः । अन्यैस्तल्लिङ्गिनां पीडा चैत्यैर्वा चैत्यपीडितः ॥. १४२ ॥ हीनाधिकप्रमाणेषु दुर्निविष्टेषु धामसु । कर्तुः कारयितुः पीडा स्यान्न पूजा तथास्य च ।। १४३।। नैवातिसंभृतं कुर्यात् स्वल्पमल्पामरालयम् पुरं चानाश्रितं कुर्याद वेधभागाश्रितं नच ॥ १४४ ॥ ज्येष्ठमध्यकनिष्ठानि नवपत्रिपदान्तरे । सुरवेश्मानि कुर्वीत दोपायापरथा पुनः ॥ १४५ ॥ कथितोऽयं विधिः स्वैः स्वस्त्रिदशानां निवेशने । वहिनिवेशनात् स्वेच्छं विदध्यादमरालयम् ।। १४६ ।। नगरेषु समग्रेषु ग्रामेपु निखिलेषु च | खेटकषु च सर्वेषु सामान्योऽयं विधिः स्मृतः ॥ १४७ ॥ इत्युक्त एप नगरोपगतः सुराणां स्वस्वप्रभागविहितः पदसन्निवेशः । मो विभागमधुना गृहदेवतानां सम्यक् शुभाशुभफलपविभागयुक्तम् ।। १४८ ।। इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारापरनाम्नि बालुशाने पुरनिवेशो दशमोऽध्यायः ॥ . अथ वास्तुत्रयविभागो नामेकादशोऽध्यायः । चतुरश्रीकन क्षेत्र विभक्त नवधा ननः । मध्य पहायुनिव्रह्मा विधेयो नवभिः पदः ॥ १ ॥ नम्मादनन्न पाच्यां पदपदः कीर्तिनोर्यमा ।

·No text on this page.

·. ५० समराङ्गणसूत्रधारे पूर्वामरेपु सर्वेषु पीडितेष्वमरालयः । अन्यैस्तल्लिङ्गिनां पीडा चैत्यर्वा चैत्यपीडितः ।।.१४२.॥ हीनाधिकप्रमाणेषु दुनिविष्टेषु धामसु । कर्तुः कारयितुः पीडा स्यान पूजा. तथास्य च ।। १४३॥ नेवातिसंभृतं कुर्यात् स्वल्पमल्पामरालयम् । पुरं चानाश्रितं कुर्याद् वेधभागाश्रितं नच ॥ १४४ ॥ ज्येष्ठमध्यकनिष्ठानि नवपत्रिपदान्तरे । सुरवेश्मानि कुर्वीत दोपायापरथा पुनः ॥ १४५ ॥ कथितोऽयं विधिः स्वैः स्वस्त्रिदशानां निवेशने । वहिनिवेशनात् स्वेच्छं विदध्यादमरालयम् ।। १४६ ।। नगरेपु समग्रेपु ग्रामेपु निखिलेषु च । खेटकेपु च सर्वेपु सामान्योऽयं विधिः स्मृतः ॥ १४७ ॥ . इत्युक्त एप नगरोपगतः सुराणां स्वस्वप्रभागविहितः पदसन्निवेशः। बेमो विभागमधुना गृहदेवतानां सम्यक् शुभाशुभफलपविभागयुक्तम् ॥ १४८ ॥ इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारापरनाम्नि वास्तुशास्त्रे पुरनिवेशो दशमोऽध्यायः॥ अथ वास्तुत्रयविभागो नामैकादशोऽध्यायः । चतुरश्रीकृते क्षेत्रे विभक्त नवधा ततः । मध्ये महाद्युतिब्रह्मा विधेयो नवभिः पदैः ॥ १ ॥ तस्मादनन्तरं प्राच्यां पट्पदः कीर्तितोऽयमा । आग्नेयकर्ण सवितृसावित्री पदिकावुभौ ॥२॥ . . १. 'धुरं दानात्रि' ख. पाठ ·५१ वास्तुत्रयविभागो नामैकादशोऽध्यायः । ब्रह्मणोऽनन्तरं याम्ये विवस्वान् पट्पदाश्रितः । नैर्ऋते पदिको कर्णे जयेन्द्रौ कथितावुभौ ॥ ३ ॥ पदपदः स्यात् ततो मित्रः काष्ठायां पत्युरम्भसः । कर्णेऽपरोत्तरे यक्ष्मा रुद्रश्च पदिकावुभौ ॥ ४ ॥ पभिः पदैस्ततः सौम्ये निश्चलः पृथिवीधरः । आपस्तंथांपवत्सश्च पदिकावीशदिग्गतौ ॥ ५॥ इत्यन्तःसंश्रया देवाः प्रोक्ता ब्रूमो वहिःस्थितान् । ज्ञेयं प्रदक्षिणं तेपां स्थानं पूर्वोत्तरादितः ॥ ६ ॥ अग्निस्तदनु पर्जन्यो जयन्तश्चन्द्र एव च । रविः सत्यो भृशश्चेति नभस्तस्मात् ततोऽनिलः ॥ ७ ॥ पूपाख्यो वितथाख्यश्च गृहक्षतयमावथ । गन्धर्वो भृङ्गराजश्व मृगः पितृगणस्ततः ॥ ८॥ दौवारिकोऽथ सुग्रीवः पुष्पदन्तो जलेश्वरः । असुरः शोपनामा च पापयक्ष्मा ततः परम् ॥ ९ ॥ रोगो नागश्च मुख्यश्च भल्लाटः सोम एव च । चरकोऽधादितिदैत्यमातेति पददेवताः ॥ १० ॥ वर्तेर्वायोः पितृणां च व्याधेश्चैव क्रमाद् वहिः । चरकी च विदारी च पूतना पापराक्षसी ॥ ११ ॥ पदभोगोऽस्ति नैतासां स्थानमेव हि केवलम् । पदभोगमथ ब्रूमो वहिःस्थानां नभःसदाम् ॥ १२ ॥ तत्राष्टौ द्विपदाधीशा जयन्तो भृश एव च । वितधो भृङ्गसुग्रीवशोपमुख्यास्तथादितिः ॥ १३ ॥ एभ्यः शेपा बहिर्ये तु ते स्युः पदभुनः सुराः । एकाशीतिपदे प्रोक्तो देवतानां पदक्रमः ॥ १४ ॥ चतुरश्रीकृते क्षेत्र दशधा प्रविभाजिने । भवेच्छतपदो वास्तुमोऽवाप्यमरस्थितिम् ॥ १५ ॥ १. 'ईशस्त ख. पाठः । २. (जलो द्विपः?) जलाधिपः' क. पाठः।

·५० । - समराङ्गणसूत्रधारे पूर्वामरेषु सर्वेषु पीडितेष्वमरालयः । अन्यैस्तल्लिङ्गिनां पीड़ा चैत्यैर्वा चैत्यपीडितः ॥. १४२ ॥ : हीनाधिकप्रमाणेषु दुनिविष्टेषु धामसु । कर्तुः : कारयितुः पीडा.स्यान पूजा तथास्य च ।। १४३ः ।। नैवातिसंभृतं कुर्यात् स्वल्पमल्पामरालयम् । पुरं चानाश्रितं कुर्याद वेधभागाश्रितं नच ॥ १४४ ।। . ज्येष्ठमध्यकनिष्ठानि नवपत्रिपदान्तरे । सुरवेश्मानि कुर्वीत दोपायापरथा पुनः ॥ १४५ ॥ कथितोऽयं विधिः स्वः स्वस्त्रिदशानां निवेशने । वहिनिवेशनात् स्वेच्छं विदध्यादमरालयम् ॥ १४६ ।। नगरेपु समग्रेषु ग्रामेषु निखिलेषु च । खेटकेषु च सर्वेषु सामान्योऽयं विधिः स्मृतः ॥ १४७ ॥ इत्युक्त एप नगरोपगतः सुराणां स्वस्वप्रभागविहितः पदसनिवंशः.। मो विभागमधुना गृहदेवतानां सम्यक् शुभाशुभफलपविभागयुक्तम् ॥ १४८ ।। इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारापरनाम्नि वालुशास्त्रे पुरनिवेशो दशमोऽध्यायः ॥ . अथ वास्तुत्रयविभागो नामैकादशोऽध्यायः । चतुरश्रीकृते क्षेत्रे विभक्त नवधा ततः । मध्ये महाद्युतिमा विधयो नवभिः पदः ॥ १ ॥ तस्मादनन्तरं प्राच्यां पट्पदः कीर्तितोऽयमा । आग्नेयकर्ण सवितृसावित्री पदिकावुभौ ॥ २॥ 1. 'धुरं नाश्रिख पाठ .

·वास्तुत्रयविभागो नामैकादशोऽध्यायः । ५१ ब्रह्मणोऽनन्तरं याम्ये विवस्वान् पट्पदाश्रितः । नैर्ऋते पदिको कर्णे जयेन्द्रौ कथितावुभौ ॥ ३ ॥ पद्पदः स्यात् ततो मित्रः काष्टायां पत्युरम्भसः । कर्णेऽपरोत्तरे यक्ष्मा रुद्रश्च पदिकावुभौ ॥ ४ ॥ पभिः पदैस्ततः सौम्ये निश्चलः पृथिवीधरः । आपस्तंथांपवत्सश्च पदिकावीशदिग्गतौ ॥ ५ ॥ इत्यन्तःसंश्रया देवाः प्रोक्ता ब्रूमो वहिःस्थितान् । ज्ञेयं प्रदक्षिणं तेषां स्थानं पूर्वोत्तरादितः ॥ ६ ॥ अग्निस्तदनु पर्जन्यो जयन्तश्चेन्द्र एव च । रविः सत्यो भृशश्चेति नभस्तस्मात् ततोऽनिलः ॥ ७ ॥ पूपाख्यो वितथाख्यश्च गृहक्षतयमावथ । गन्धर्वो भृङ्गराजश्व मृगः पितृगणस्ततः ॥ ८॥ दौवारिकोऽथ सुग्रीवः पुष्पदन्तो जलेश्वरः । असुरः शोपनामा च पापयक्ष्मा ततः परम् ॥ ९ ॥ रोगो नागश्च मुख्यश्च भल्लाटः सोम एव च । चरकोऽधादितिदैत्यमातेति पददेवनाः ।। १० ।। वतायोः पितृणां च व्याधेश्चैव क्रमाद् वहिः । चरकी च विदारी च पूतना पापराक्षसी ॥ ११ ॥ पदभोगोस्ति नैतासां स्थानमेव हि केवलम् । पदभोगमथ घूमो बहिःस्थानां नमःसदाम् ॥ १२ ॥ तत्राष्टौ द्विपदाधीशा जयन्तो भृश एव च । वितधो भृङ्गसुग्रीवशोपमुख्यास्तधादिनिः ।। १३ ।। एभ्यः शेषा बहिर्ये तु ने म्युः पदभुनः सुराः । एकाशीतिपदे प्रोक्तो देवनानां पदक्रमः ।। १ ।। चतुरश्रीकृने क्षेत्रे दशधा पविनाजिने । भवेच्छनपदो वास्तुमोवाप्यमरस्थिनिम् ।। १५ ।। 1. 'सत्त. ३ः । २. (जलो दिसापितः' न. १ः। , ·५० . समराङ्गणसूत्रधारे पूर्वामरेषु सर्वेषु पीडितेष्वमरालयः । अन्यैस्तल्लिङ्गिनां पीडा चैत्यैर्वा चैत्यपीडितैः ॥. १४२ ॥ . हीनाधिकप्रमाणेपु दुनिविष्टेषु धामसु । कर्तुः कारयितुः पीडा स्यान पूजा. तथास्य च ॥ १४३ ।। नैवातिसंभृतं कुर्यात् स्वल्पमल्पामरालयम् । पुरं चानाश्रितं कुर्याद् वेधभागाश्रितं नच ।। १४४ ॥ . ज्येष्ठमध्यकनिष्ठानि नवपत्रिपदान्तरे । सुरवेश्मानि कुर्वीत दोपायापरथा पुनः ॥ १४५ ॥ कथितोऽयं विधिः स्वैः स्वस्त्रिदशानां निवेशने । वहिनिवेशनात् स्वेच्छं विदध्यादमरालयम् ॥ १४६ ॥ नगरेपु समग्रेपु ग्रामेषु निखिलेषु च। . खेटकेषु च सर्वेपु सामान्योऽयं विधिः स्मृतः ॥ १४७ ॥ इत्युक्त एप नगरोपगतः सुराणां स्वस्वप्रभागविहितः पदसन्निवेशः । बेमो विभागमधुना गृहदेवतानां सम्यक् शुभाशुभफलपविभागयुक्तम् ॥ १४८ ।। इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारापरनाम्नि वास्तुशास्त्रे पुरनिवेशो दशमोऽध्यायः ॥ अथ वास्तुत्रयविभागो नामैकादशोऽध्यायः । चतुरश्रीकृत क्षेत्रे विभक्त नवधा ततः । मध्ये महाद्युतिब्रह्मा विधेयो नवभिः पदैः ॥ १ ॥ नम्मादनन्तरं प्राच्यां पदपदः कीर्तितोऽयमा । आग्नेयकर्ण सविनमावित्री पदिकावुभौ ॥ २ ॥ !, धुरं दनानि' ब. पाटः ।

·५०
समराङ्गणसूत्रधारे
पूर्वामरेषु सर्वेषु पीडितप्वमरालयः ।
अन्यस्तल्लिङ्गिनां पीडा चत्यैर्वा चैत्यपीडितः ।।.१४२ ॥
हीनाधिकप्रमाणेषु दुनिविष्टषु धाममु ।
कर्तुः कारयितुः पीडा म्यान्न पूजा तथास्य च ॥ १४३ ॥
नैवातिसंभृतं कुर्यात् स्वल्पमल्पामरालयम् । .
पुरं चानाश्रितं कुर्याद वेधभागाश्रितं नच ॥ १४४ ॥ .
ज्येष्ठमध्यकनिष्ठानि नवपत्रिपदान्तरे ।
मुरवेश्मानि कुर्वीत दोपायापरथा पुनः ॥ १४५ ॥
कथितोऽयं विधिः स्वैः स्वत्रिदशानां निवेशने ।
वहिनिवेशनात् स्वेच्छं विदध्यादमरालयम् ॥ १४६॥
नगरेपु समग्रेषु ग्रामेषु निखिलेषु च ।
खेटकेषु च सर्वेषु सामान्योऽयं विधिः स्मृतः ॥ १४७ ॥
इत्युक्त एप नगरोपगतः सुराणां
स्वस्वपभागविहितः पदमन्निवेशः ।
मो विभागमधुना गृहदेवताना
सम्यक् शुभाशुभफलपविभागयुक्तम् ॥ १४८ ॥
इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारापरनाम्नि वास्तुशास्त्र
पुरनिवेशो दशमोऽध्यायः ॥
अथ वास्तुत्रयविभागो नामैकादशोऽध्यायः ।
चतुरश्रीकृत क्षेत्रे विभक्त नवधा ततः ।
मध्य महाद्यनिर्वद्या वियो नमित पटेः॥१॥

·वास्तुत्रयविभागो नामैकादशोऽध्यायः । ब्रह्मणोऽनन्तरं याम्ये विवस्वान् पट्पदाश्रितः । नैत्रते पदिको कर्णे जयेन्द्रौ कथितावुभौ ॥ ३॥ पदपदः स्यात् ततो मित्रः काष्ठायां पत्युरम्भसः । कर्णेऽपरोत्तरे यक्ष्मा रुद्रश्च पदिकावुभौ ॥ ४ ॥ पभिः पदैस्ततः सौम्ये निश्चलः पृथिवीधरः । आपस्तंथांपवत्सश्च पदिकावीशदिग्गतौ ॥ ५ ॥ इत्यन्तःसंश्रया देवाः प्रोक्ता मो बहिःस्थितान् । ज्ञेयं प्रदक्षिणं तेपां स्थानं पूर्वोत्तरादितः ॥ ६ ॥ अग्निस्तदनु पर्जन्यो जयन्तश्चेन्द्र एव च । रविः सत्यो भृशश्चेति नभस्तस्मात् ततोऽनिलः ॥ ७ ॥ पूपाख्यो वितथाख्यश्च गृहक्षतयमावथ । गन्धर्वो भृङ्गराजश्च मृगः पितृगणस्ततः ॥ ८ ॥ दौवारिकोऽथ सुग्रीवः पुष्पदन्तो जलेश्वरः । असुरः शोपनामा च पापयक्ष्मा ततः परम् ॥ ९ ॥ रोगो नागश्च मुख्यश्च भल्लाटः सोम एव च । चरकोऽथादितिदैत्यमातेति पददेवताः ॥ १० ॥ वह्वेर्वायोः पितॄणां च व्याधेश्चैव क्रमाद् बहिः । चरकी च विदारी च पूतना पापराक्षसी ।। ११ ।। पदभोगोऽस्ति नतासां स्थानमेव हि केवलम् । पदभोगमथ चूमो बहिःस्थानां नभःसदाम् ॥ १२ ॥ नत्राष्टौ द्विपदाधीशा जयन्तो भृश एव च । वितधो भृङ्गसुग्रीवशोपमुख्यास्तधादितिः ।। १३ ।। एभ्यः शेपा बहिर्ये तु ते म्न्युः पदभुजः सुगः । एकाशीतिपदे प्रोत्तो देवनानां पदक्रमः ।। १४ ॥ चतुरश्रीकृने क्षेत्रे दगधा प्रविभाजित । भवेतपदो वास्तुमानाप्रमरस्थितिम् ।। १५ ॥ करत र पE: ! . ( !

·No text on this page.

·नाड्यादिसिरादिविकल्पो नाम द्वादशोऽध्यायः । ५५. व्यश्रे पडश्रे चाष्टा) पोडशाश्रे च वृत्तवत्. । वृत्तायतेऽर्धचन्द्रे च वास्तौ पदविभाजनम् ।। २० ॥ एक एव पुमानेपुं बहुधा परिकल्पितः । सर्वस्मिन्नपि संस्थाने विभक्त लक्षयेत् ततः ॥ २१ ॥ शरीरं वास्तुपुंसोऽस्य गुणदोपा भवन्ति यत् । मुखं मूर्धा ततः श्रोत्रे दृक्ताल्चोष्ठरदाः क्रमात् ॥ २२ ॥ वक्षः कण्ठः स्तनौ नाभिर्मेद्रमुष्कावथो गुदम् । वाहू वाहू पाणी स्फिगूरुजव पदद्वयम् ॥ २३ ॥ कल्पयेदेवमेतेन स भवेत् पुरुपाकृतिः । सिरावंशानुवंशाश्च सन्धयः सानुसन्धयः ॥ २४ ॥ मर्माण्यथ महावंशा लक्ष्या वास्तुशरीरगाः । सिराः कर्णगता याः स्युस्ता नाड्यः परिकीर्तिताः ॥ २५ ॥ पदस्य पोडशो भागस्तत्प्रमाणं प्रकीर्तितम् । महावंशौ प्राक्प्रतीच्यौ याम्योदीच्यौ च मध्यगो ॥ २६ ॥ प्रमाणं पञ्चमो भागः पदस्योदाहृतं तयोः । वंशास्तेऽस्मिन् समुद्दिष्टा रेखा याः स्युर्मुखायताः ॥ २७ ॥ यास्तिर्यगायता रेखास्तेऽनुवंशाः प्रकीर्तिताः । सम्पाता ये स्युरेतेपां मर्म तत् संप्रचक्षते ।। २८ ।। उपमर्माणि तान्याहुः पदमध्यानि यानि हि । भागोऽष्टमोऽध दशमो द्वादशः पोडशोऽपिच ॥ २९ ॥ पदतो मानमिष्टं स्याद् वंशादीनामनुक्रमात् । वंशाष्टकस्य यः सन्धिः स सन्धिरिति कीर्तितः ॥ ३० ॥ ये पुनः स्युस्तदानां प्रोक्तास्ते चानुसन्धयः । वालाग्रतुल्यं सन्धीनां प्रमाणं परिचक्षते ॥ ३१ ॥ तदर्धमनुसन्धीनां प्रमाणं समुदीरितम् । पनेनेतानि सन्त्यज्य वास्तुविद्याविशारदः ॥ ३२ ॥ .. पि' 'पाक. पाटः। - •kar

·५६
समराजणसूत्रधारे
द्रव्याणि प्रयतो नित्यं स्थपतिर्विनिवेशयेत् ।
मेहावंशस्य नाक्रान्ति कुयाद् द्रव्येण केनचित् ॥ ३३ ॥
इतरेषु पुनद्रव्यं मध्यवंशेषु सन्त्यजेत् ।
महावंशसमानान्ती भवेत् स्वामिवधो ध्रुवम् ॥ ३४ ॥
वर्पण तपनाद भीति वंशानां पीडनाद विदुः ।
उपमर्माणि रोगाय मर्माणि कुलहानये ॥ ३५ ॥
उद्वेगायार्थनाशाय सिराश्च स्युः प्रपीडिताः ।
कलिः स्यात् सन्धिविद्धेषु पीडितेप्वनुसन्धिषु ॥ ३ ॥
तस्मादेतानि सर्वाणि पीडितान्युपलक्षयेत् ॥ ३६,
ज्ञात्वा सिराः सानुसिराश्च नाडीवंशानुवंशानपि वास्तुदेहे ।
यत्नेन मर्माणि फलानि चैपां वेधं त्यजेद् यस्तमुपैति नापन् ॥ ३० ॥
इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारापरनाम्नि वास्तुशास्ने
नाडीवंशानुवंशानां सिरानुसिरामर्मानुमर्मवेधविकल्पो नाम
द्वादशोऽध्यायः॥
अथ मर्मवेधस्त्रयोदशोऽध्यायः ।
एकाशीतिपदो यः स्यात् तथा शतपदश्च यः ।
चतुःपष्टिपदो यश्च वास्तुरन विधोदितः ॥१॥
यद् येन विभजेत् तेषु तदिदानी प्रचक्ष्महे ।
यानि मर्माणि चैतेपां कथ्यन्त इह तान्यपि ॥ २॥
पर्णिनां भवनादीनिं निवेशा राजवेश्मनाम् ।
एकाशीतिपदेनेन्द्रस्थानं च विभजेत् सुधीः ॥ ३॥
प्रासादा विविधास्तद्वद् विचित्राश्चात्र मण्डपाः ।
तान् मापयेच्छतपदप्रविभागेन बुद्धिमान् ॥ ४ ॥

·No text on this page.

·संमराङ्गणसूत्रधारे .. नृपदण्डभयं पत्युः पीडनं च प्रचक्षते । द्वारमध्येपु पदारुमध्येप्वपि च मूरयः ॥ १८ ॥ कर्णद्रव्यादिभिर्विद्धेष्वेतदेव फलं विदुः । शय्यानुवंशविहिता गृहिणां कुलनाशिनी ॥ १९ ॥ क्षयावहा नागढन्ता भर्तुः शय्यांवितानगाः । वातायनेरथ स्तम्भैर्य विद्धा नागढन्तकाः ॥ २१ ॥ ते शस्त्रभीतिदा भर्तुर्यद्वा चौरभयप्रदाः । द्रव्यधान्यविनाशाय शोकाय कलहाय च ।। २१ ।। गृहमध्यगतं द्वारं भवेत् स्त्रीदुपणाय च । द्रव्येणान्यतरेणापि महामर्म निपीडितम् ॥ २२ ॥ भवेत् सर्वस्वनाशाय गृहिणो मरणाय च । अंशुकाश्चोर्यवंशाश्च तुम्बिकाः सेन्द्रकीलंकाः ॥ २३॥ पुरप्रासाद्गहानां वधेऽप्यते न दोपदाः ॥ २३ इत्थं सुरक्षितिषवर्णगृहाश्रितोऽयं भदः पदेप्वखिलमर्मगती घ्यधश्च । उक्तः पृथक्पृथगमुष्य फलं च सम्यग् माऽथ वास्तुपुरुपाङ्गविभागमत्र ॥२४ इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचित समराङ्गणसूत्रधारापरनाम्नि वास्तुशास्त्र मर्मबंधो नाम प्रयादशोऽध्यायः ।। %3D ॥ २ अथ पुरपाङ्गदेवतानिवण्ट्रादिनिर्णयचतुर्दशोऽध्यायः । दवनानां पदैग्ल्थिं संविभक्तः पृथग्विधः । म्वनिः प्रयतः कुर्याद वास्तुमिन्धं पुमाकृनिम् ॥ १ ॥ शिस्नम्याग्निमदिष्टं दृष्टिदित्यम्बुदाधिपा । जयन्तश्रादितिश्चास्य कणों वायुमुव स्थितः ॥ २ ॥ १. गि', २. व्यायाम १. मणि पाला', . 'या' :: .. 'या. पाटः।

·५९ पुरपाङ्गदेवतानिघण्टादिनिर्णयश्चतुर्दशोऽध्यायः । अर्कः स्याद दक्षिणे वाम भुजे सोमः प्रतिष्ठितः । महेन्द्रचरको सापवत्सावस्योरसि स्थितौ ॥ ३ ॥ म्तनेऽर्यमा दक्षिणे स्याद वामे च पृथिवीधरः । यक्ष्मा गंगश्च नागश्च मुख्या भल्लाट इत्यमी ।। ४ ॥ दक्षिणेतरमेनस्य वाहुं देवाः समाश्रिताः । सत्यो भृशो नभो वायुः पूषा चत्यथ दाक्षिणम् ॥ ५ ॥ पश्चापि वाहुमेतम्य संश्रितास्त्रिदिवौकसः । सावित्रमविनागे च रुद्रगक्तिधरावपि ॥ ६॥ चत्वारोऽमी क(लाधि?फोणिस्थाः करयाहदि च स्वभः । विनोकामना पायें दक्षिणेऽम्य व्यवस्थिनी ।। ७ ।। वाम पुनः स्थिनावस्य देवो शोपासुगभिधौ । मित्राभिधो विवम्वांश्च डावप्युटरमाश्रितो ।। ८ ।। पदमध्यस्थिनावम्य मुग़विन्द्रजयाभिधा । यमश्च वरणवााः क्रमाद दक्षिणवामयाः ।। गन्धर्वभृको समृगा जहां मच्यामर्थनगम । हाम्थमुग्रीवपुप्पाग्न्याः संथिनाः पिनगेलिगाः ॥ १. !! एकागानिपदम्यंगदिग्विभागाश्रिनं गिरः । माहेन्द्रीयंथिनं विद्यावतः पष्टिपदग्य तु ॥ ११ ॥ पवागीनिपदाजाना बान्तः गनपठाभिधः । यः पोरगपदः य ग्याशतप्पष्पिकावः ॥ ॥ मध्य य एव देवानां ग्थिना ब्रजाजनगमः । म सामाननो चिन्यविमको जगनां पम: :: :: यो वहिशिनाः च सवभनागमः। पन्यनामा यमाय मानवाधिप: :: '. नयतन हिनागारमा कारोवाद: मोटात सानुमान वित मानिकिका कसो ? 1 ·समराङ्गणसूत्रधारे योऽन्तरिक्षः स्मृती देवस्तन्नभः समुदाहृतम् । मारुतो वायुरुद्दिष्टः पृपा मातृगणः स्मृतः ॥ १७ ॥ अधर्मो विनयाख्यः स्यात् कलेप्रनिमः मुतः । गृहक्षतः पुनाव स चन्द्रतनयो बुधः ॥ १८ ।। प्रेताधिपा मतः श्रीमान् यमा वैवस्वतश्च सः । गन्धर्वो भगवान देवो नारदः परिकीर्तितः ॥ १९ ॥ भृङ्गराजमिहेच्छन्ति राक्षसं नितेः मुतम् । यो मृगोऽस्मिन्ननन्तः स स्वयंभूधम इत्यपि ॥ २० ॥ पिनरन्तु स्मृता देवाः पितृलोकनिवासिनः । स्मृती दावारिको नन्दी प्रमथानामधीश्वरः ।। २१ ।। आदिः प्रजापतिः स्रष्टा मनुः मुग्रीव ईरितः । पुष्पदन्तम्तु विनताननयः म्यान्महाजवः ॥ २२ ॥ वरुणः पाथमां नाथी लोकपालः म कीर्तितः । अमुग गहरन्दमदनः सिंहिकात्मजः ॥ २३ ॥ गोपस्तु भगवानप मृर्यपुत्रः गनश्चरः । पापयक्ष्मा क्षयः प्रोक्तो गंगम्तु कथिता ज्वरः ॥ २४ ।। भुजमानामधिपः श्रीमान नागम्तु वामुकिः । वटा म्यान्मृग्यमंनाच विश्वकर्मामियश्च मः ।। २५ ।। चन्द्रो भग्वाट इन्युक्तः कुवंगः मांगमंजिनः । चरको व्यवमायाख्यः श्रीग्हिादिनिमंतिका ॥ २६ ॥ दिनिग्वांच्यत गवः गुलभृद उपमध्यनः । हिमवानाप उन्युन आपवन्म उमा म्मृता ।। २७ ।। आदित्यन्वयमा बंदमाता मावित्र उच्यते । दवी गहात्र विद्वद्भिः सविनंति प्रातिदा ॥ २८॥ मन्युः मागन्दताना विवम्यानिति ग म्मृतः । हाभिधम्न वन्त्रादि म्यादिन्द्रां बलवान द्वारः ।। २. !! 77 7: -... * ·राजनिवेशः पञ्चदशोऽध्यायः । मित्रो हलधरो माली रुद्रस्तूक्तो महेश्वरः । राजयक्ष्मा गुहः प्रोक्तः क्षितिधोऽनन्त उच्यते ॥ ३० ॥ चरकी च विदारी च पूतना पापराक्षसी । रक्षोयोनिभवा ह्येता देवतानुचरीविदुः ।। ॥ ३१ ॥ इत्येष वास्तुदेवानां निघण्टुः परिकीर्तितः । क्षो मूर्ध्नि हो दृशोर्मध्ये सो घ्राणे चिबुके तु पः ।। ३२ ।। शः कण्ठे हृदये वः स्याल्लकारो नाभिदेशगः । रेफो वस्तौ यकारस्तु मेढ़े मः * (पुष्य?मुष्क)कावुभौ ।। ३३ ।। नकार अरुणों जानु अकारः पिण्डिकाश्रितः । (ड?ङ)कारो गुल्फयोरन्ते पकारोऽघितले स्मृतः ॥ ३४ ॥ उक्तानि वास्तुपुरुषस्य यथावदित्थमङ्गानि वास्तुपददैवतनामभेदाः । वर्णाश्च वास्त्वदयवेष्विह पोडशैव मोऽथ देवतवशेन पुर निवेशम् ॥ ३५॥ पति महाराजाधिगजश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारापरनानि वास्तगारे पुरुषाङ्गदेवनानिघण्वक्षराङ्गनिर्णयो नाम चतुर्दशोऽध्यायः !! . अथ राजनिवेशो नाम पञ्चदशोऽध्यायः । कृते पुरनिवेशेऽध चतुःपष्टिपदाश्रये । नियुक्तपरिवासालगोपुराट्टाल केऽपिच ॥ १ ॥ विभक्तरथ्ये परितः प्रविभाजितचत्वरे । क्रमादन्तर्वहिःवलृप्तदेवतायतनस्थितौ ।। २ ॥ प्रागुदयप्रवणे देशे प्रारद्वाराभ्युग्मनेऽथवा । यशःश्रीविजयाधायि मैत्रं पदमशिष्टितम् ॥ ३ ॥ यथावर्णकमायातं चतुरश्रं समं शुभम् । पुरमध्यादपरनोदिकन्धं कुर्यान्नृपालयम् ।। १ ।।

·६२ समरामणमत्रधारे दुर्गेषु भूवशात कार्य यहा विश्वपसम्वपि । विवस्वदभूधरायम्णां कार्यमन्यतम पदे ॥ ५ ॥ त्रिचत्वारिंशता युक्ते, ज्येष्टं म्याद द्वे धनुःशने । मध्यं शनं तु द्वापष्टिः शनं साष्टकमन्तिमम् ॥ ६॥ ज्यष्टे पुर विधानव्यं ज्येष्टं गजनिवेशनम् । मध्यम मध्यमं कार्य कनिष्ठं च कनीयसि ॥ ७ ॥ प्राकारपरिखागुप्तं चारुकान्ति समन्ततः । तममभ्रमनियहमुढाहालकान्चिनम् ॥ ८ ॥ एकाशीत्या पदर्भक्तं विधयं नृपमन्दिरम् । राजमार्ग समाश्रित्य वास्तुद्वारमुदङ्मुखम् ।। ९ ।। युक्न्यानयव कर्तव्यमन्यदिक्संश्रयेऽपिच । भल्लाटपदवय॑स्य गोपुरद्वारमिप्यते ॥ १० ॥ तत्पुरद्वारविस्तारोच्छ्रायसम्मितमिष्टदम् । महेन्द्रं द्वारमिच्छन्ति निविष्टस्य महीधरे ।। ११ ॥ वैवस्वन पुप्पदन्तमर्यम्णि च गृहक्षनम् । अन्यप्वपामपरतः प्रदक्षिणपदेवथ ।। १२ ॥ अन्यान्यपि स्वासु दिक्षु द्वाराण्येवं प्रकल्पयेत् । आभिमुग्न्ये च सर्वेपां शस्यन्ते गोपुराणि च ॥ १३ ॥ तदीयनगरद्वाराद् विंशत्यंशोज्झितानि वा । पक्षद्वाराणि सुग्रीवे जयन्ते मुख्यनानि च ॥ १४ ॥ विनथेऽथ भ्रमांस्तद्वद् विदधीत प्रदक्षिणान् । वास्तौ विभक्ते पुरवत् क्लुप्तेऽमरपदवजैः ॥ १५ ॥ तत्र मैत्रपदस्थाने निवेशायावनीपतेः । प्रासादः प्राङ्मुखः कार्यों यथावत् पृथिविजयः ॥ १६ ॥ श्रीक्षं सर्वतोभद्रं मुक्तकोणमथापरम् । यमिच्छेन्नृपतिः कुर्यात् प्रासादं शुभलक्षणम् ॥ १७ ॥ १. 'बजेत् ।' ख. पाठः। २. वीजयः' क. पादः । ..

·राजनिवेशः पञ्चदशोऽध्यायः । ६३ शालापरिक्रमोपेतकर्मान्तरपिचान्वितम् । तत्र प्राच्यां भवेद् गेहमादित्यपदसंश्रितम् ।। १८ ।। धर्माधिकरणं सत्ये व्यवहारक्षणाय च । भृशे च कोष्ठागारं स्यादम्बरे मृगपक्षिणाम् ।। १९ ।। अग्नेः ककुभमाश्रित्य कार्य वायोमहानसम् । सभाजनाश्रयं पूष्णि विध्याह्न भोजनास्पदम् ॥ २० ॥ सावित्रे वायशाला स्यात् सवितस्थाश्च वन्दिनः । चर्माणि वितथे कुर्यात् तद्योग्यान्यायुधानि च ।। २१ ।। स्वर्णरूप्यादिकर्मान्तान् विदधीत गृहक्षते । याम्य दक्षिणतो गुप्ति कोष्ठागारं च कल्पयेत् ॥ २२ ॥ प्रेक्षासङ्गीतकानि स्युर्गन्धर्वे वासवेश्म च । कार्या वैवस्वते शाला रथानां दन्तिनां तथा ।। २३ ।। पश्चिमोत्तरभागस्थां वापीमपिच कारयेत् । वा(यो:यु)सुग्रीवपदयोर्गन्धर्वस्य च वाह्यतः ।। २४ ।। कुर्यादन्तःपुरस्थानं प्राकारवलयामृतम् । कुर्यात् तद्गोपुरद्वारमुदगास्यं जयाभिधे ।। २५ ।। कार्यः स्थपतिना चैव प्रासादचापराङ्मुर्खः । क्रीडादोलालयान् भृङ्गे कुमारीभवनं तथा ॥ २६ ॥ नृपान्तःपुरमिच्छन्ति मृगे पित्र्ये त्ववस्करम् । नृपस्त्रीणामुपस्थानगृहमिन्द्रपदे विदुः ॥ २७ ।। मुग्रीवपदसंसक्तमरिष्टागारमिष्टदम् । द्वास्थसुग्रीवपि(त्र्यंब्यांशपश्चाद्भाग मनाहा ॥ २८ ।। विधेयाशोकवनिका नानधारागृहाणि च । लनामण्डपसंयुक्ताः स्युरनैव लतागृहाः ॥ २९ ॥ दारुशैलाश्च वाप्यश्च पुप्पवीथ्यः मुकल्पिताः । पुष्पदन्ते भवेर्दै यतन्त्र)कर्मान्तः पुष्पवेश्म च ।। ३० ॥ 'णः' ख, पाठः । २. 'कार्य', ३. 'स्ला', ४. 'वं', ५. 'दन्तः क क. पाटः ।

·समराङ्गणसूत्रधारे वरुणस्य पद कुर्याद वापीपानगृहाणि च । स्यात् कोष्ठागारमसुरे शोपे त्वायुधमन्दिरम् ॥ ३१ ॥ भाण्डागारं तु रौद्राख्ये विदध्यात् स्थपतिः श्रियं । उलूखलशिलायन्त्रभवनं पापयक्ष्मणि ॥ ३२ ॥ दारुकर्मान्तमप्याहुः श्रेयसे राजयक्ष्मणि । स्यादोपधेरधिष्ठानं रोगे दिशि नभस्वतः ॥ ३३ ॥ नागानां शस्यते स्थानं पदे नागस्य मूरिभिः । भवन्ति मुख्य व्यायामनाट्यचित्रगृहाणि च ॥ ३४ ॥ गवां स्थानं तथा क्षीरगृहं भल्लाटनामनि । उदकप्रदेशे सौम्यस्य पुरोधःस्थानमिष्यते ॥ ३५ ।। राज्ञोऽभिपेचनं चात्र दानाध्ययनशान्तयः । चामरच्छत्रधाम स्यान्मन्त्रंवेश्म च भूधरे ॥ ३६ ॥ कार्यिणां चात्र कार्याणि स्थितः पश्येन्नराधिपः । विधया मन्दुराश्वानामुत्तरं पार्थमाश्रिता ॥ ३७ ।। महीधग्पदम्यैव यथावद दक्षिणामुखी । कार्या सर्वत्र चाश्वानां शाला राज्ञो यथागृहम् ॥ ३८ ॥ विशनी दक्षिणेन स्याद् वामन च विपाणिनाम् । वरमानि गनपुत्राणां विदध्याचरकाभिधे ।। ३९ ।। अंत विद्याधिगमशालाचपां निवेशयेत् । नृपस्य मानुदिनिस्थान कुर्यान्निवंशनम् ॥ ४० ॥ पृथगव शिविकागय्यामनगृहं विदः । नृपद्विपानां गम्ता म्यादाप सदनकल्पना ॥ ४ ॥ अभिपचन स्थानमिव म्याद विपाणिनाम् । प्रापवत्मपद मकान माग्मनादिताः ॥ १२ ॥ म्युः मुलाजवनाः स्वच्छ मलिलाः सचिवागयाः । पितृव्यमातुलादीनां कार्य दिनिपंद गृहम् ।। १३ ॥ ... रक । २. किट मारः। २. क. पाया।

·वनप्रवेशः पोडशोऽध्यायः । ६५ अन्येपामपि चाव सामन्तानां महीपतेः । ऐशान्यामनलस्थाने वोच्छूितस्तम्भवेदिकम् ।। ४४ ।। कार्य देवकुलं चारु सुश्लिष्टमणिकुट्टिमम् । पर्जन्यस्य पदे होराज्योतिर्विद्गृहमिप्यते ।। ४५ ।। जये सेनापतेर्वेश्म विधेयं विजयप्रदम् । द्वारं प्राकारमाश्रित्य पदेयम्णः प्रशस्यते ॥ ४६ ॥ प्रारदक्षिणाश्रितं शस्त्रकर्मान्तं शस्त्रमत्र च । विमुञ्चेद् ब्रह्मणः स्थानमिन्द्रध्वजयुतं नृणाम् ॥ ४७ ॥ तत्राशुभानि वेश्मानि निवेशाचासुखावहाः । गवाक्षस्तम्भशोभिन्यो विधेयाश्चानुकामतः ॥ ४८ ।। सभा यथादिक्प्रभवा नृपवेश्माभिगुप्तये । सर्वत्र नृपतेः सोधान् नृपसोधस्य सम्मुखा ।। ४९ ॥ पश्चाद्भागाश्रिता यदा शाला कार्या विपाणिनाम् । इत्यास्पदं सुरपदास्पदकल्पमाघ- मेतद् यथावदनुतिष्ठति यः सदेव । स मामिमां भुजवलक्षपितारिपक्षः सप्ताम्वुराशिरशनां नृपतिः प्रशास्ति ॥ ५० ५० ॥ ૨ इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारापरनाम्नि वास्तुशास्त्रे राजनिवेशो नाम पञ्चदशोऽध्यायः ।। अथ वनप्रवेशो नाम पोडशोऽध्यायः । प्राग्योदग्वापि गेहार्थे द्रव्यं विधिवदानयेत् । गन्तव्यमेव धिप्ण्येपु* मृदुक्षिप्रचरेषु च ॥ १ ॥ १. 'त्र तुक. पाठः। * विष्ण्येषु नक्षत्रेषु।

·रागरामणसूत्रधारे उपचास्यं च तवयं भयं च दारुणः । प्रवेशनं स्थिरः कार्यमारम्भः शम्यते चरः ।। २ ॥ गत्या शुभे शुची देशे निवेशं कारयेत् ततः । तस्मिनिवेश्य कर्मान्तमन्नपानन नर्पयेत् ।। ३ ।। पुष्टतुष्टपरीवारः क्षपायां समुपोपितः । गृहयोग्यं परीक्षेत न्यस्तशमस्ततोऽछिपम् ॥ ४ ॥ पुरश्मशानग्रामाबादचत्याश्रमोद्भवान् । क्षेत्रोपवनसीमान्तविपमस्थलनिम्नजान् ॥ ५॥ क.म्लतिक्तलवणास्ववनीपु तथोद्गतान् । श्वभ्राटतान् स्थिरोवींपु सम्भृतांश्च त्यजेद् द्रुमान् ॥६॥ सम्यक् संलक्ष्य वृक्षाणां वर्णमहत्वगादिकम् । विजानीयाद् वयस्तेपां चालान् वृद्धांश्च सन्त्यजेत् ॥ ७ ॥ शतानि त्रीणि वर्षाणां सारद्रुमवयः स्मृतम् । गृह्णीयात् पोडशाचं सार्धवर्पशतावधेः ॥ ८ ॥ वयसः परिणामेन निर्वीर्यत्वं यथा नृणाम् । प्रोक्तं तद्वद् द्रुमाणां च स्यात् तथा छिद्रपत्रता ॥ ९ ॥ भगुराः सुपिरास्ते स्युः सकोलाक्षाः खरत्वचः । तस्मादिमांस्त्यजेद् वृक्षांस्तथा चैवोर्धशोपिणः ॥ १० ॥ वक्रान् रूक्षानवप्लुष्टान् दुःस्थितानपिच द्रुमान् । वर्जयेद् भग्नशाखांश्च येकशाखान्वितांस्तथा ॥ ११ ॥ अन्यैरधिष्ठितान् विद्युत्पातवासरित्क्षतान् । ग्रन्थिनियुक्तदानांश्च भ्रमराहिकृताश्रयान् ॥ १२ ॥ संसृष्टानेकतो भ्रष्टान् मधुभिर्वलिभिर्द्रतान् । मांसामेध्याशनस्तद्वद् दृपितानपि पक्षिभिः ॥ १३ ॥ लतातन्त्वातान् वन्यसत्त्वोघृष्टान् गजक्षतान् । चुन्नतोऽतिबृहत्स्कन्धांश्चिह्नभूतांस्तथाध्वनः ॥ १४ ॥ १. ताशनिक्ष' स. पाठः । २. 'भि' क. पाठः ।

·वनप्रवेशः पोडशोऽध्यायः । ६७ अकाले पुप्पफलिनो रोगैरपि च पीडितान् । वासभूतातुलकानां त्यजेदन्यानपीरशान् ॥ १५ ॥ खदिरो वीजकः सालो गधूकः शाकशिंश (पौ?पे)। सर्जार्जुनाञ्जनाशोकाः कदरो रोहिणीतरुः ॥ १६ ॥ विकङ्कतो देवदारुः श्रीपर्णीपादपस्तथा । .. कुटुम्बिनाममी प्रोक्ताः पुष्टिदा जीवदास्तथा । १७ ।। वृक्षाणां लक्ष्यते येपां भारवारिसहिष्णुता । ते यथायोग्यमन्येऽपि शस्यन्ते गृहकर्मणि ॥ १८ ॥ कर्णिकारधवप्लक्षकपित्थविपमच्छदाः । शिरीपोदुम्बराश्वत्थशेलुन्यग्रोधचम्पकाः ॥ १९ ॥ निम्बाम्रकोविदारांक्षव्याधियाताश्च गर्हिताः । गृहकर्मणि नेष्टास्ते यतस्तेनिष्टदायिनः ॥ २० ॥ नेष्टाः कण्टकिनः स्वादुफलाः क्षीरद्रुमाश्च ये । सुगन्धयश्च ये तद्वद् ध्रुवं तेषु पशुक्षयः ॥ २१ ॥ सत्त्वप्रमाणच्छाया तु नियतं दृश्यते यदा । द्रुमच्छाया तदा ग्राह्या तत्प्रमाणस्तु स द्रुमः ॥ २२ ॥ नक्षत्रं लक्षयेद वृक्षे पूर्वस्यां दिशि तत्क्षितेः । स्याद् भस्याद्यक्षरं यस्य तत्र जातं तमादिशेत् ।। २३ ।। क्षेम्यं तं स्वामिनो वृक्षं ज्ञात्वा साधकमेव च । अग्रन्थिकोटरं स्निग्धमुंजु सारसमन्वितम् ॥ २४ ॥ पीनस्कन्धं हरित्पत्रं वृत्तं चांभ्यर्च्य पादपम् । द्विजान् सन्तर्प्य च स्वस्ति वाच्यं च स्थपतिस्ततः ॥ २५ ॥ पक्कापक्वामिपैस्तद्वद् भूतभक्तैः सुरासवैः । गन्धैश्च धूपमाल्यैश्च बलिं दयान्निशागमे ॥ २६ ॥ अपक्रामन्तु भूतानि यानि वृक्षाश्रितानि हि । कल्पनं वर्तयिष्यामि क्रियतां वासपर्ययः ॥ २७ ॥ राख्या विधेयास्ते च', २. 'मृशं मा', ३. 'वा' क, पाठः। - १. ..

·समराङ्गणसूत्रधारे धन्यः शिवः पुष्टिकरः प्रजाद्धिकरो भव । स्वस्ति (ते?च)न्द्रानिलयमाः मूर्यरुद्रानलास्तथा ॥ २८ ॥ दिशो नयस्तथा शैलाः पान्तु त्वामृपिभिः सह । जल्पेद् यो मानुपगिरा कम्पते वाभिमन्तितः ॥ २९ ॥ स त्याज्यः स्यात् तथा म्लानप्रवालकुसुमश्च यः । नतो भास्करमालोक्य वृक्षं कृत्वा प्रदक्षिणम् ॥ ३० ॥ स्वस्तिवाक्येन विप्राणां छेत्ता स्थित्वोदगाननः । प्रामुखो वा तरं छिन्याच्छौः क्षौद्रादिताननैः ॥ ३१ ॥ शाखिनमिछयमानस्य जायते यद्यमृतिः । कम्पनं वा ध्वनिर्वापि मृत्युः स्याद् गृहिणस्तदा ॥ ३२ ॥ गहा दधिमधुनीग्घृतानि वयनि द्रुमः । नियमानम्तदा विद्याद बन्धव्याधीन् कुटुम्बिनः ॥ ३३ ॥ अनीय यम्य पनि गामः संहान्विता रसः । मुगन्धिः गल्पमधुरः कगायः ग प्रशस्यते ॥ ३४ ॥ प्राच्यां शुभम्नगः पान उदीच्यां कर्ममाधकः । गाम्यन्यनिपान शान्ति कृत्वा द्रुमं त्यजेत् ॥ ३५ ॥ शातितः म्यान नदा नियंदान्यं मदयन पनन । दर दर्शन गो मां छिन्ना वा धरणीमहः ॥ ३६ ॥ रजन्यीय वायुध स्मृतः मान्य शुभमदः । संगप्रया; भगालानां दर्गनं भुजगम्य वा ॥ ३७ ।। बंद म्यान कपवित्राय निगवन्धनाय वा। दवनाताकाजवदन्ट्यादिदानम || ३८ ॥ अंदमानदिदानं या रामपदम् । लियन यदलंदान दि म्यान गायनः ।। 3 ।। मरः पात: नियाशियों यदि । पन्त मना करने ४. || गावनिकद पदादारावर ! र बजट सलादलीप मम ।। ४ ।। का है । -- प ·वनप्रवेशः पोडशोऽध्यायः । ६ छिन्याचे शुभभागांर्धदशभागाधिकं कृतम् तुझीसाधवमध्यश्च(?)सगर्भो धरणीरुहः ॥ ४२ ॥ ज्ञेयानि मण्डलान्यस्य त(क्षणोच्छे?क्षणे छे)दनेऽपिच । मञ्जिष्ठाभे विदुर्भकं कपिलाभे च भूपकम् ॥ ४३ ॥ पीतभासि तथा गोधां सर्प दीर्घसितायते । गुडच्छाये मधु भवेत् कृकलासस्तथारुणे ।। ४४ ।। गृहगोधा कपोताभे गौधेरो घृतमण्डभे । रसाञ्जनामे शस्त्राभे कमलोत्पलभासि च ॥ ४५ ॥ धौतासियष्टिवणे च मण्डले जलमादिशेत् । आकारो यस्य सर्पस्य वर्णो वा संपदृश्यते ॥४६॥ तं सर्पगर्मितं वृक्षमादिशेदविचारयन् । तस्करेभ्यो भयं क्षौद्रे सलिले सलिलाद भयम् ।। ४७ ।। विद्यात् सर्प विपाद् भीतिं पापाणे भयमग्नितः । अजाविगोमहिष्युष्ट्ररासभादिनिपीडितम् ॥४८॥ गोधागौधेरमण्डूककृकलासैश्च गर्भिते । मूपके पुनरिच्छन्ति मरणं वास्तुवेदिनः ॥ ४९ ॥ अमुनैव वदन्त्यन्ये गृहपीडां मनीषिणः । क्षेमेण यद्यविघ्नः स्यादसङ्गश्चागमो यदि ।। ५० ।। वनान्तरे तदा क्षेमं सुभिक्षं च समादिशेत् ॥ ५० ॥ अर्घदानविधिना विधानविद् द्रव्यमागतमिहार्चयेद् गृही । प्रत्युपेतंकुलिशायुधध्वजं द्रव्यमुज्ज्वलमुतावनीपतिः ।। ५१६ ॥ इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारापरनाम्नि वास्तुशास्त्रे वनप्रवेशो नाम पोडशोऽध्यायः॥ १. 'तु' क. पाठः । २. 'गार्धे', ३. 'नुनी स्याद्यधम(?)', ४. 'त्य' ख. पाठः ·७२ समराङ्गणसूत्रधारे ध्वजविस्तारवहलं साध्रिवाहल्यविस्तृतम् । भ्रमपीठं विधातव्यं सार्धायामं शुभावहम् ।। २६ ॥ सम्मितो ध्वजकुष्येण देधः स्याद् भ्रमपीठगः । कुष्यकोब्यधिकांवृत्तावक्षों कोटिद्वयायता ॥ २७ ॥ कार्यावडी भ्रयस्थूलौ भ्रमविस्तृतिविस्तृतौ । तद्युक्तिवेधे तावेत(विदि)स्तुतेर्द्विगुणोच्छ्रितो ।। २८ ।। ध्वजायतिचतुर्भागात् पीठमत्र प्रकल्पयेत् । मल्लप्रतिष्ठितं मध्ये प्रान्तयोः स्तम्भधारितम् ।। २९ ॥ तत्पीठस्तम्भनीयाभ्यां द्वाराभ्यामन्वितं दृढम् । याम्योत्तरप्रतिक्षोभं प्राङ्मुखं सुढार्गलम् ॥ ३० ॥ केतुव्यासार्धविस्तारं ताप्टांशकोच्छ्रितम् । विस्तारसदृशायाम मध्ये स्याद् वत्रिणो गृहम् ॥ ३१ ॥ मल्लश्च पीठिकाशी च बाहू स्तम्भविनिर्गतौ । शक्रमाता कुमार्यश्च ध्वजविस्तृतिविस्तृताः ॥ ३२ ॥ निम्नंभागाश्च सर्वेपां स्वविस्तृतिचतुर्गुणाः । कार्या वा पञ्चगुणिताः सप्त (कावा) मूलदेश(क?तः ) ॥३३॥ कन्यानामुदयः प्रोक्तो यः प(ट्यो?)टांशस्त्रिसंगुणः । इन्द्रमाता तु सर्वाभ्यः स्यात् तदष्टांशतोऽधिका ॥ ३४ ॥ वेधः स्वविस्तरैः सप्तभागे स्यात् कन्यकोदयात् । निर्वधश्चतुरश्रः स्याल्लकटस्य समाहितः ॥ ३५ ॥ निर्वधावस्य चोर्ध्वाधः सतांशान्तरवर्तिनौ । कार्यों मूचीव्यधावन्यो सूचीमानप्रमाणतः ३६ ॥ कन्याव्यासत्रिभागेन सूची विस्तारतो भवेत् । पादोनबहला चारुदारुजा दृढसंहिता ॥ ३७॥ कुमारीव्याससंयुक्ता हिगुणा लकटायतिः । एतद्वाह्यान्तरं ज्ञात्वा यन्त्रं संयोजयेत् ततः ॥ ३८ ॥ १. 'को वृत्ता की', २. 'त्या या ख. पाठः।

·.. इन्द्रध्वजनिरूपणं नाम सप्तदशोऽध्यायः । ७३ तयोरधस्तदर्धेन गृगाल्यौ सूचिविस्तृतौ । क्षेत्रस्य लेखितं कार्य सम्बन्धे सूचिकन्ययोः ॥ ३९ ॥ सानिकेतनमूलाध लकटे विस्तृतायती । अक्षाभ्यां योजयेत् सम्यग् दृढं वाह्ववेधयोः ॥ ४० ॥ पञ्चानामपि तुल्यैव कन्यानां स्यात् प्रकल्पना । कृत्वानुपूर्व्या यन्त्राणि स्थापयेदखिलान्यपि ॥ ४१ ।। आश्विने मासि पक्षे च धवले प्रतिपत्तिथौ । स्थिरोदयैर्ग्रहैः सौम्यैर्वीक्षिते त्वाष्टभेऽपिच ॥४२॥ पौरजानपदैः सर्ववादितध्वनितेन च । यन्त्राण्युत्क्षिप्य यष्टिं च कर्मस्थानान्नयेज्जलम् ।। ४३ ।। चित्रप्रतिसराकीर्णा यष्टिं तत्राज्यलेपिताम् । चूर्णेः सर्वोपधीभिश्च स्थपतिः स्नापयेत् स्वयम् ॥ ४४ ॥ जलाशयात् समुत्तार्य नृणां कलकलस्वनैः । प्रागनां स्थापयेत् दारुहस्तिन्योः प्राक्समुन्नताम् ॥ ४५ ॥ अहतेप्सितवासोभिराच्छाचार्य स्रगादिभिः । विक्षिप्य च वलि दिक्षु द्विजातीन् स्वस्ति वाचयेत् ॥ ४६ ॥ त्रिसन्ध्यं पूजितां तत्र सर्वप्रकृतिभिस्ततः । पञ्चाहं वासयेद् यष्टिं गुप्तां चापधरैर्नरैः ॥ ४७ ॥ तस्मिन्नेवाहि यन्त्राणि सर्वाण्यपिच यष्टिवत् । वातान्याच्छादितानीन्द्रस्थानदेशं प्रवेशयेत् ॥ ४८ ॥ मूत्रितेऽध ध्वजस्थाने यष्टेरष्टांशदैर्घ्यतः । तदर्धविस्तृते दिक्स्थे समे प्रागायते शुभे ।। ४९ ॥ विभक्तेऽत्र विभागानामेकाशीत्या ततः क्रमात् । विन्यस्तास्वध सर्वासु देवतासु यथातथम् ॥ ५० ॥ प्राचि मध्ये मैत्रपदे तन्मध्यान्मरुतो दिशि । मलं निम्नप्रमाणेन पादकोणे निवेशयेत् ॥ ५१ ।। १. 'क्षि ख. पादः।

·७४ समराङ्गणसूत्रधारे भृङ्गमुख्यपदद्वन्द्वंमध्ययोर्वायुकोणयोः । न्यस्येत् स्तम्भी तयोः पीठी मल्लं च विनिवेशयेत् ।। ५२ ॥ पीठिका निर्गता बाहुयुग्मात् तत्रांग्रयोगतः । स्तम्भिन्यो शेपयेद ब्राझं पृथक्पदयुगं श्रिते ।। ५३ ।। प्रतिक्षोभाविह द्वौ द्वौ बाहुद्वितयमाश्रितो । वाह्यतः प्रान्तपदयोमैत्रयोविनिवेशयेत् ॥ ५४ ॥ प्राच्या मल्लाग्रतो ज्ञात्वा शक्रस्योर्ध्वगति क्रमात् । योजयेद् भ्रमणोपेतौ भ्रमपादावभङ्गुरौ ॥ ५५ ॥ मल्लात् पश्चिमदिग्भागे वरुणस्याश्रितां पदम् । भद्रां निवेशयेन्निम्नमानतः शक्रमातरम् ॥ ५६ ।। स्युः पर्जन्यान्तरिक्षद्वार्य(क्ष्मा?क्ष्मणां पदमाश्रिताः । क्रमान्नन्दोपनन्दाख्यजयाख्यविजयाभिधाः ॥ ५७ ।। विन्यस्तास्वथ सर्वासु कुमारीपु विभागशः । त्रयस्त्रयः प्रतिक्षोभा योज्या दाक्य वाह्यतः ।। ५८ ॥ निक्षिपन्नखिलं द्रव्यं भावयेत् पददेवताः । पामोति तत्तदायां तद्र्व्यं पूजां च तद्गताम् ।। ५९ ॥ पीटीपृष्ठसमं कन्यापार्ययोरुभयोरपि । कुर्यादनुसरद्वन्द्वं कीलकर्वद्धमायसैः ॥ ६० ।। संश्रित्यानुसरद्वन्हें पीठी चोपरि सङ्ग्रहात् । वन्नीयात् कीलकैलहियन्त्रनिश्चलताने ॥ ६१ ।। यन्त्रकर्मणि निवृत्त इति शास्त्रविधानतः । प्रवेशयीत स्वस्थान त्रिदशाधिपमैन्द्रभे ॥ ६२ ।। म्नातस्य विधिवद वस्त्रच्छन्नस्यालेपितस्य च । श्रीखण्डायैः सुरभिभिः कुसुमैरर्चितस्य च ॥ ६३ ॥ रोहिणादिमुहूर्तपु त्रियु मैत्रेय वत्रिणः । प्रवेशमभिनन्दन्ति करणचिनपु च ।। ६४ ॥ १. 'द्वं मध्यान्यां वायु' ग्व. पाठः। २. 'वान', ३. 'तिक्रमः', ४. 'तः', ५. 'नादयेत्' क. पाटः । ६. 'ख्यानां.द.ख. पाठः। ७. 'तानु' क, पाठः । ८. 'ख, पाठः।

·इन्द्रध्वजनिरूपणं नाम सप्तदशोऽध्यायः । स्थपतिर्वा पुरोधा वा शुचिः स्नातः समाहितः । गन्धमाल्यार्चितान् विप्रस्तिर्पयेद् दक्षिणादिभिः ॥ ६५ ॥ ततो मङ्गलघोपेण वादिबनिनदेन च । पुण्याहजयशब्देस्तमुत्क्षिपेयुः समाहिताः ॥ ६६ ।। अलङ्कारभृतः पौराः प्रहृष्टमनसोऽखिलाः । नीरुजो बलिनः शक्ताः प्रकृत्यभिमताश्च ये ।। ६७ ।। स्तुवीरन् पुण्यमनसः स्तुतिभिः मूतमागधाः । वन्देरन् वन्दिनचैनं सेवेरन् गणिका अपि ॥ ६८ ॥ प्रविशन्तं निजं स्थानमनुगच्छेन्नराधिपः । सुराधिपं बलामात्यपौरजानपदान्वितः ॥ ६९ ॥ प्रोद्यत्कलकलारावसुस्वराः पुरुपा यदि । उत्क्षिपेयुः प्रहृष्टा वा वहेयुर्वा सुराधिपम् ।। ७० ॥ तदा भवति भूपालो जयी नन्दन्ति च प्रजाः । राष्ट्रे सुखं पुरे हो भवेन्नश्यन्ति चेतयः ॥ ७१ ॥ मुञ्चत्युत्थापितः कृच्छाद् यदि शय्यां स गौरवात् । तदा नृपतिरभ्येति महतीं विमनस्कताम् ॥ ७२ ।। स्वलन्तो दुःखिता दीना निःश्वसन्तः पदे पदे । वैचित्त्यभाजो गच्छेयुर्देशहानिस्तदा ध्रुवम् ।। ७३ ॥ भूमो यदेकदेशेन इसितः(?)पतति ध्वजः । न सुभिक्षं न च क्षेमो न राज्ञो विजयस्तदा ।। ७४ ।। दीर्णे भनेऽथ पतिते कृल्ने चास्मिन् समुद्धृते । स्यान्नृपस्यावनिच्छेदः सुनध्वंसोऽधवा मृतिः ।। ७५ ॥ वस्त्रालङ्कृतिमाल्यानां हरणात् पतनादुत । तादृशद्रव्यविध्वंसः पौराणां भवति ध्रुवम् ॥ ७६ ।। पुरं भवति निःशब्द निप्प्रभं वा प्रवेशने । समुच्छये वा शक्रस्य तदा तन्नाशमृच्छति ।। ७७ ।। ..'च क.पाटः।

·७६ समरामणसूत्रधारे शक्रं स्वस्थानमानीतं शीघ्रं सुखमविनतः । प्राग्वत् प्रदक्षिणं न्यस्येत् प्रागग्रं शयने निजे ॥ ७८ ॥ कुर्यात् तत्रैव नक्षत्रे शय्यास्थस्यामरेशितुः । भ्रमे कुप्ये च संयोगं यथाभागविकल्पितम् ।। ७९ ।। कुप्ये संयोज्यमानश्चेद् ध्वजो निपतति क्षितौ । तदा नरपतेः स्थानभ्रंशो भवति निश्रितः ।। ८० ॥ कुप्ययोगे यदा शक्रो वामतः परिवर्तते । तदा स्यात् स्थपतम्रत्युभवेद् भाश्च दक्षिणे ॥ ८१ ॥ स्ववेधं प्रतिपद्येत तद्यष्टिर्यदि कृच्छ्रतः । प्रमादिनस्तदा राज्ञो जायते व्यसनं महत् ।। ८२ ।। निकुप्य योजितः शक्रध्वजो विघटते यदि । विश्लिष्यति तदा सन्धिः सामन्तैः सह भूपतेः ।। ८३ ॥ स्फुटेद भज्येत वा कुप्ये योज्यमानोऽथ सर्वतः । तदा भङ्गे नृपव्याधिः स्फुटनादङ्गनावधः ॥ ८४ ॥ अविदीर्णमपर्यस्तमव्यङ्गमविलम्बितम् । यथावन्न्यासमायाति योगं चेद् वासवध्वजः ॥ ८५ ॥ धनभृत्याङ्गनापत्यैः सामन्तैश्वान्वितोऽनुगैः । निरातको वलाङ्गश्च वृद्धिमेति तदा नृपः ॥ ८६ ॥ यत्नतो रक्ष्यमाणस्य शय्यास्थस्यैव वज्रिणः । तस्याङ्गान्यखिलान्येव कुंटन्यादीनि योजयेत् ॥ ८७ ॥ ऐन्द्रं वलोकं यक्षेशं सर्पमादं दिगाह्वयम् । मयूरं चेन्द्रशीपं च पिटकाष्टकमित्यदः ।। ८८ ॥ स्वप्रमाणेन कर्तव्यं स्पष्टरूपसमन्वितम् । तदाख्यातान्तरेष्वेपां सन्धयो वस्त्रनिर्मिताः ॥ ८९ ॥ मूलादन्वग्रमायातैः स्ववंशैर्विदलै लैः । गुणैश्च वेष्टयेदेनं घनैरशिथिलैर्ध्वजम् ॥ ९० ॥ १. 'कृप्ये' ख. पाठः । २. 'कुष्यायो', ३. 'मवल' क. पाठः । ४. 'कू' ख. पाठः । ५. 'जा', ६. 'स्वेष्ट', ७. दाक्षाश्चा' क. पाठः। ८. 'तैस्तं वं' ख. पाठः ।

·.. इन्द्रध्वजनिरूपणं नाम सप्तदशोऽध्यायः । ७७ साघ्रिणा ध्वजनाहेन सत्र्यंशेनाथ विस्तृतिः । विधेया शक्रपिटकस्योच्छ्यस्तु तदर्धतः ॥ ९१ ।। अस्मिन्नष्टौ दिशः कृत्वा वंशव्यवहिते ततः । न्यस्येद् दिगीशांश्चतुरस्तस्योपरि यथादिशम् ।। ९२ ।। पञ्चमांशगते कुष्याद् वत्रिणः पिटके कृते । शेपाण्यप्यष्टभागोनान्यस्मिन् न्यस्यद् यथाक्रमम् ॥ ९३ ॥ वलाकादीनि विस्तृत्या चरणोनानि चोच्छ्रितौ । स्ववर्णवन्ति वृत्तानि रामणीयकवन्ति च ।। ९४ ।। भङ्गपातविपर्या(सौस)सिद्धयः पिटकोद्भवाः । पीडार्त्तिमृत्यवेऽत्यर्थमेकैकस्य प्रकीर्तिताः ॥ ९५ ।। शुद्धान्तामात्यचित्तानां वलस्य यशसोऽपि च । वसुमत्याश्च धाम्नां च नृपने राष्ट्र (म?प)स्य च ।। ९६ ।। केतुपभागविस्तारा रजवोऽष्टौ सुवर्तिताः । विधेयाः स्युर्वजायामत्रिगुणायतयो दृढाः ।। ९७ ।। छादिनं छ(वि?दिभिः पूर्व बुट्टनीसहितं शुभम् । यत्नेनासन्नदिवसे विदध्यादमरध्वजम् ॥ १८ ॥ अर्कन्दुग्रहताराचं वेणुगुल्मेन्द्रशीर्षकम् । साष्टकण्टगुणं दण्डसूत्रादान्वितं शुभम् ।। १० ।। ससस्यफलपुप्पाचं शुभवरसमल एकतम् । हदमान्वितमष्टाभिः सन्नताभिश्च रज्जुभिः ॥ १०० ।। ध्वजप विदच्या चित्रं सुरचिनं नया । निमिजार्थ च लोकानां शोभाना जाय ॥ १.८६ ।। सपननपुरागमगन्धर्वत्रिदशासरम् । निविलं. जगदालेख्यमम्मिन्नतिमाकुलम् ।।१२।। बनाये गतिमभिनलं मम विन्दरतं च भूतले । विन्यसेत् नमनगममधोमागममाधिनम् !! !!

·७८ समराङ्गणसूत्रधारे प्रमोदगीतवादितनटनर्तकसंयुतः । तदने जागरः कार्यः समस्तामेव तां निशाम् ।। १०४ ॥ पुरोहितस्ततो भास्वत्युदिते प्रयतेन्द्रियः । अग्नेः परिग्रहं कुर्यान्मूलस्य प्रागुदग्दिशि ।। १०५ ॥ कृतोपलेपन तस्मिन्नुल्लेखाभ्युक्षणैस्ततः । संस्कृत्यास्तीर्य दर्भाच ज्वालयेत् तत्र पावकम् ॥ १०६ ॥ तत्राज्यपात्राण्याज्यं च गन्धांच कुसुमानि च । द्रव्याणि वाचनीयानि समिधश्च पलाशजाः ॥ १०७ ।। सौवर्णी सुवाविन्द्रभक्तं च वलयोऽपिच । इत्येतत्सर्वमाहत्य जुहुयात् पावकं ततः ।। १०८ ॥ पुत्रदारपशुद्रव्यसैन्ययुक्तस्य भूपतेः । विजयावाप्तिजनकैर्मन्त्रैः शान्तिविधायिभिः ॥ १०९ ॥ मुस्वनः सुमहार्चिश्च म्निग्धश्चेद्रोऽपिच स्वयम् । कान्तिमान् सुरभिर्जिघन् होतारं शस्यतेऽनलः ॥ ११० ॥ तप्तकाञ्चनसच्छायो लाक्षाभः किंशुकच्छविः । प्रवालविद्रुमाशोकसुरगोपसमद्युतिः ।। १११ ।। बजाङ्कुशगृहच्छत्रयूपप्राकारतोरणः । सदृशार्चिः प्रशस्तोऽग्निर्मागल्यैरपरस्तथा ॥ ११२ ।। स्निग्धः प्रदक्षिणशिखो विधूमो विपुलोऽनलः । मुभिक्षक्षेमदः प्रोको दीप्यमानश्चिरं तथा ॥ ११३ ।। धूम्रो विवर्णः परूपः पीना वा नीलकोऽथया । विच्छिन्नो मरवरवी वामावर्तशिखाल्पकः ।। ११४ ।। मन्दाचिद्युनिमुक्ती मृग्वमागन्धः स्फुलियान । मातः सफेनच हुतभुग न जयावहः ।। ११५ ।। दर्भाणां मंम्न वहिटीमामान्यपगणि वा । हृयमाना दहति चद्धानिम्नदाभिनिदिगन् ।। ११६ ॥ 1. 'ध:'ल. पाटः।

·इन्द्रध्वजनिरूपणं नाम सप्तदशोऽध्यायः । ७९ होमे वोत्सर्पयेत् पीठं दह्यमानो(?)यदाग्निना । भूम्येकदेशनाशः स्याल्लाभः स्यादुपकर्पणात् ।। ॥ ११७ ॥ सर्वतो वाप्यगाधो यः स वर्धयति पार्थिवान् । यां दिशं यान्ति च ज्वालास्तस्यां विजयमादिशेत् ।। ११८ ॥ दुर्वर्णाशुचि दुर्गन्धि मक्षिकाडेविडम्बितम् । आज्यं राज्यच्छिदे प्राहुहूयते यच्च भस्मनि ॥ ११९ ।। हीनाधिकप्रमाणाश्च विदीर्णा घुणभक्षिताः । वातरुग्णद्रुमोत्थाश्च समिधोऽर्थक्षयावहाः ।। १२० ।। सगर्भाश्च सपुष्पाञ्च विच्छिन्नाग्रास्तृणान्विताः । कुर्वन्त्युपद्रवं दर्भा दुष्पलूनाश्च ये तथा ॥ १२१ ॥ दुष्टानि पांसुकीर्णानि कीटजर्जरितानि च । वीजानि वीजनाशाय स्युरपुष्टानि यानि च ।। १२२ ॥ माल्यं विगन्धि प्रम्लानं न पीतं न सितं च यत् । कीटैः खण्डितपीतं च न जयाय न वृद्धये ॥ १२३ ॥ विस्रावीण्युद्धतान्युग्रखण्डितस्फुटितानि च । दुर्भिक्षरोगकारीणि प्राहुः पात्राणि सर्पिपः ॥ १२४ ॥ अशुचौ पतिते च स्यान्मक्षिकाकीटदूपिते । वलौ च शक्रभक्ते च झुन्मारः केशभाजि च ॥ १२५ ।। यथोदितान्यरूपाणि सर्पिरादीन्यनुक्रमात् । भवन्ति राष्ट्रपुरयोर्भयाय निखिलान्यपि ॥ १२६ ।। वितीर्य गन्धमाल्यादीन् देवताभ्यो यथादिशम् । पुरोधाः स्थपतिथि प्रीतचित्तः क्षिपेद् वलिम् ।। १२७ ।। ध्वजनैर्ऋतदिग्भागे द्विजमुख्यानुपस्थितान् । शीलवृत्तयुतान् भूरिगन्धमाल्य : स्वलकृतान् ॥ १२८ ॥ वृद्धान् पट्कर्मनिरतान् सुहृदो वेदपारगान् । मनःप्रियान् पूर्णगात्रान् समर्थान् सर्वतः शुचीन् ॥ १२९ ।। १. 'केशैश्चैव विदूषिते', २. 'ल्यैरल' क.. पाठः ।

·字 ·इन्द्रध्वजनिरूपणं नाम सप्तदशोऽध्यायः । ८ ॥ तश्च वादिननिनदस्तैश्च पुण्याहनिस्वनः । हहरज्जुभिराकृष्टं श्रवणे ध्वजमुच्येत् ।। १४२ ।। यत्नेनोत्थाप्यमानस्य तस्योच्छायगनस्य च । नृपक्षिवाहनादीनां निमित्तान्यवलोकयेत् ॥ १४३ ॥ कुटनीनिहिताभोगं पताकादर्पणोज्ज्वलम् । चित्रपट्टस्फुटाटोपमन्दुगुणभूपणम् ॥ १४४ ।। अस्रस्तमाल्यालङ्कारमशीर्णच्छवमस्तकम् । अकम्पितमदीर्णाङ्गमदिग्भ्रष्टं सुरेश्वरम् ।। १४५ ।। सममूर्ध्वसंमश्लिष्टमनवक्षतमद्रुतम् । अविलम्बितविभ्रान्तमृजुमार्गसमुद्गतम् ।। १४६ ।। इत्थं शक्रध्वजोत्थानं कृतं राज्ञो जयावहम् । पौरजानपदानां च क्षेमारोग्यमुभिक्षकृत् ॥ १४७ ।। यदा शक्रवजः प्राचीमुच्छ्रितः प्रतिपद्यते । तदा मन्त्रिगणक्षत्रनृपप्राग्वासिद्धिदः ॥ १४८ ॥ आग्नेयीं ककुभं याते वर्धन्ते वह्निजीविनः । प्रारब्धकार्यनिष्पत्तिरयत्नाचोपजायते ॥ १४९ ॥ दक्षिणां दिशमायाते केतने नमुचिद्विपः । तदा स्युर्वेश्यलोकस्य पूजाधान्यधनर्द्धयः ।। १५० ॥ सर्वाशासंपदः श्रेष्ठा जायन्ते नैर्ऋताश्रिते । न स्याद् गर्भो वृथा तद्वद् वधवन्धभयं न च ॥ १५१ ॥ श्रिते प्राचेतसीमाशामस्मिञ् शूद्रजयो भवेत् । क्षुत्तृष्णाग्निभयं न स्याद् वृष्टिरिष्टा च जायते ।। १५२ ॥ द्रुमसस्यफलद्धिः स्यात् केतो वायोः श्रिते दिशम् । चतुष्पदविवृद्धिश्च रोगोच्छित्तिश्च जायते ॥ १५३ ॥ चतुर्णामपि वर्णानां सम्पत् स्यान् सौम्यदिग्गते । विशेषात् सा हिन्द्राणां तथा सिध्यन्ति चाध्वराः ॥ १५४ ॥ १. 'लुमल्लिटमनवक्षतमद्भुतम् । ख. पाठः । २. 'न्तं नृपमा' क. पाठः।

·८२
समरामणरावधारे
ऐशीमाशां श्रिने धर्मपरी भवति पार्थिवः ।
वृदिर्जनपदस्य स्यात् नया पापण्डिनामपि ॥ १५५ ।।
यदि किञ्चिद् व्रजेन पूर्व रजनाकष्टः शनकनुः ।
विजिगीपार्नरेन्द्रम्य तदा यात्रा प्रसिध्यति ।। १५६ ॥
प्रनिष्ठां लभते भूमी भ्रमं भित्त्वा यदि अनः ।
संर्शलकाननामुवीं तदा जयनि पार्थिवः ।। १५७ ।।
दिवसर्पणे फलं प्रोक्तमित्यव्यास्य वत्रिणः ।
विपरीतं तदेवोक्तं व्यस्य निखिलं पुनः ॥ १५८ !!
यदि स्वलङ्कृतः पूर्व योज्यमानः शतक्रतुः ।
उत्क्षिप्ता रज्जुयन्त्रेण मनोकम म्धिनापि वा ।। १५९ ।।
शय्यायां यदि वा भूमावुत्सम वा पतन्यसौ ।
तदा नृपं राजदारान कुमार वा विनाशयेन् ।। १६० ।।
उत्थितोऽधोत्थितो वापि यदि शुभ्यति कम्पने ।
स्थानान्तरं व्रजेद् वापि सञ्चरेद् वा कथञ्चन ।। १६१ ।।
विगृह्यते तदा भूपो भ्रश्यति स्थानतोऽपि वा ।
भयाजनपदो वास्य चलत्येव न संशयः ॥ १६२ ।।
आकृष्टासु यदाष्टासुच्छियते कापि रज्जुपु ।
अमात्यमरणं तत् स्यादेकांशेन निश्चितम् ॥ १६३ ।।
मूलमध्याग्रभागे वा प्रोच्छितो यदि भज्यते ।
पौरसेनापतिनृपान् क्रमशो हन्त्यसौ तदा ॥ १६४ ।।
छत्रार्कवेणुगुल्मेन्द्रशीर्पकण्ठगुणा यदि ।
पतन्ति भूमाविन्द्रो वा तदा हन्ति महीपतिम् ॥ १६५ ।।
नृपो वधमवाप्नोति तर्भग्नः पतितेधुतैः ।
अभग्नर्विधुतरेतैः क्षयं व्रजति साधनम् ।। १६६ ॥
क्रमशो हन्युरादर्शवैजयन्तीन्दुतारकाः ।
पतन्त्यो दृश्चमूनाथपुरोधःस्त्रीमहीपतेः ॥.१६७ ।।
१. 'श्यते', २. 'मियते', ३. 'ई ४. 'दुते' क. पाठः।

·इन्द्रध्वजनिरूपणं नाम सप्तदशोऽध्यायः । माल्यैर्विभूपणैर्यानैः शस्त्रवस्त्रफलाशनैः । यान्ति केतुच्युतैरेतै राज्ञस्तान्येव संक्षयम् ॥ १६८ ॥ शीर्यते शक्रपिटकं कूटेभ्यः शक्रवेश्म वा । यस्यां ककुभि तवाहुरेनिं पूर्वे विपश्चितः ॥ १६९ ॥ भने मृगालीलकटाक्षार्गलानामनुक्रमात् । पीडा सञ्जायते वेश्यानृपतिश्रेष्ठिरक्षिणाम् ॥ १७० ॥ भग्ना भ्रमाक्षपादेर्वा मल्लमातृकुमारिकाः । राष्ट्रं हन्युनरेन्द्रस्य प्रियामातृसुतान् क्रमात् ॥ १७१ ॥ निर्घातोऽशनिरुल्का वा ध्वजे यदि पतेत् तदा । अनादृष्टिभयं राज्ञः पराजयमथादिशेत् ॥ १७२ ।। कुर्वन्ति मक्षिकाः शक्रे मधुच्छत्रं समुच्छ्रिते । यस्मिंस्तत्र द्विपद्रोधं पण्मासाचादिशेत् पुरे ॥ १७३ ॥ मक्षिका वा खगा वा चेद् भ्रमेयुः पार्श्वतो हरेः । प्रदक्षिणा बहिस्थानमासाद्याहुस्तदा मृतिम् ।। १७४ ।। गृध्रश्येनकपोताश्चेल्लीयन्ते शक्रमूर्धनि । तदा कुर्वन्ति दुर्भिक्षविग्रहक्षितिपक्षयान् ।। १७५ ।। यदि केतो निलीयन्ते कुररोलकवायसाः । राज्ञः क्रमात् तदा हन्युर्मन्त्रिपुत्रपुरोधसः ॥ १७६ ॥ मयूरो यदि वा हंसः समाश्रयति वासवम् । समस्तलक्षणोपेतस्तदा स्यान्नृपतेः सुतः ॥ १७७ ॥ चक्री वलाका हंसी वा यदि कती निलीयते । तदा नरपतिर्भार्यामवामोत्यतिसुन्दरीम् ।। १७८ ।। खगैः सुदृष्टिलजैः सुभिक्षं स्यात् फलाशिभिः । विष्ठाशिभिश्च दुर्भिक्षं भीतिः स्यात् पिशिताशिभिः ।। १७९ ॥ यदि चित्रपटन्यस्ताः सुरयारगोत्तमाः । विचित्राकृतिभिर्युक्ता वाहनायुधभूपणैः ॥ १८० ॥ १. 'नमासमाहुस्तदितिरा मृ' (:) ख, पाटः । २. 'स्तु' क. पाटः ।

·८४ सगरामणसूत्रधारे अष्टौ च ककुभो मृर्ताः प्रनृत्तावाप्सरोगणाः । सग्रहास्तारका मेघाः स्फीता नधस्तथाञ्चयः ॥१८१ ॥ वाप्यः पङ्केरुहच्छन्ना हंसवन्ति सरांसि च । फलपुष्यावतंसानि बनान्युपवनानि च ।। १८२ ।। देवतायतना(न्याय?न्य)गोपुराणि पुराणि च । भवनान्यतिशुभ्राणि शयनासनवन्ति च ॥ १८३ ।। प्रहृष्टाः पार्थिवा भृत्या बलवाहनशालिनः । पौरा जानपदा लोकाः क्रीडाभाजः कुमारकाः ॥ १८४ ॥ चत्वारो मुदिता वर्णा नटनर्तकशिल्पिनः । सगोत्रजलतागुल्मद्रुमापधिभृतो नगाः ॥ १८५ ॥ मृगपक्षिगणाः शस्ता मालान्यखिलानि च । विचित्रापानवसुधाः फलभक्षाश्च पक्षिणः ॥ १८६ ॥ यथानिवेशं शोभन्ते तदा देशे पुरेऽपि च । क्षेमारोग्यसुंभिक्षाणि जयं रांज्ञश्च निर्दिशेत् ।। १८७ ।। एतेपां कुट्टने पाते छेदे नाशेऽथवा हतौ । प्लोपे वाप्यशुभं वाच्यं यथायोनि यथादिशम् । १८८ ।। स्थिते वा पतिते वापि चित्रपट्टे भुवस्तले । उपप्लवो नरेन्द्रस्य भवेजनपदस्य च ॥ १८९ ॥ राजते यद्यलङ्कारः सकलो यावदुत्सवम् । अनस्तोऽविप्लुतचोर्वी तदा कृत्स्ना जयेन्नृपः ॥ १९० ॥ नटनर्तकसङ्केषु प्रनृत्यत्सु पठत्सु च । शुभे शुभं समादेश्यमितरस्मिन्नशोभनम् ॥ १९१ ॥ ये वर्गाः सम्प्रहृष्यन्ति मङ्गल्या गजवाजिनः । सुवेपचेष्टालङ्काराः शुभं तेष्वादिशेद् ध्रुवम् ॥ १९२ ।। अमङ्गलैपिणो ये स्युर्विकृता दीनचेतसः । पुरुपा योपितो वापि निर्दिशेत् तेषु वैशसम् ॥ १९३ ॥ १. 'राज्ये विनि', २. 'स्वपि ' क. पाठः । ३. 'हल्यैपि' ख. पाठः ।

·इन्द्रध्वजनिरूपणं नाम सप्तदशोऽध्यायः । ८५ प्रभिन्नकरटा नागा बृहन्तस्तोयदा इव । अदीनाश्च स्वतन्त्राश्च नृपतेर्विजयावहाः ॥ १९४ ॥ आलिखन्तः खुरैः क्षोणी दक्षिणैर्हष्टचेतसः । हेपमाणा हयाश्चापि शंसन्ति नृपतेर्जयम् ।। १९५ ॥ सतडिद्गार्जिताम्भोदा दृष्टिश्चेज्जायते तदा । महीपतेर्जयं विद्यात् सुभिक्षं क्षेममेव च ॥ १९६ ॥ अथार्धरात्रे सम्प्राप्ते रोहिण्यां दशमेऽहनि । शक्रस्य पातमिच्छन्ति मुनयः प्रतिवत्सरम् ॥ १९७ ॥ ततः समाजे निवृत्ते शक्रकेतौ प्रतिष्ठिते । गन्धतोयैश्च पुष्पैश्च विदधीताम्बुसेवनम् ॥ १९८ ।। अमेध्यैर्वस्त्रखण्डैर्वा भस्मकेशास्थिकर्दमैः । यदा क्रीडन्ति मनुजा दुर्भिक्षं जायते तदा ॥ १९९ ॥ विभाः प्रांच्यां विल(म्पे?म्बे)युः पतन्तं वासवध्वजम् । सुभिक्षं क्षेममारोग्यमन्यथा स्याद् विपर्ययः ।। २०० ।। अष्टाङ्गोक्तो ध्वजाङ्गे यो विशेपः सोऽथ कथ्यते । पुरे ब्रह्मपुरात् प्राच्यामिन्द्रस्थानं विधीयते ॥ २०१ ।। मात्राशयेन हस्तेन प्रमाणं तस्य कीर्तितम् । चतुःपष्टिसमायामं चतुरश्रं समन्ततः ॥ २०२ ॥ एकाशीतिपदेनैव भजेत् क्षेत्रं विभागतः । क्षेत्रस्यार्धेन कुर्वीत ध्वजायामं प्रमाणतः ॥ २०३ ।। ततो वृद्धिर्विधातव्या हस्ते हस्तेऽङ्गुलं बुधैः । अर्धाङ्गुलं वा वृद्धिः स्याद् ध्वजस्येन्द्रस्य कुत्रचिन् ॥ २०४ ॥ तावद् वृद्धिर्विधातव्या यावत् क्षेत्रसमोऽद्गुलैः । ततः प्रमाणमाचं यत् तत् पुनर्विनियोजयेत् ।। २०५ ।। प्रमाणमद्गुलैः केतोः स्थाचत्वारिंशता मितम् । तस्य संवत्सरे वृद्धिः कर्तव्या द्वपद्गुयुधैः ।। २०६ ।। हात', २. मुसेचनम् ' स. पाठः । ३. 'प्रातर्विल' ख, प्रा पिक.. पारः। ..

·समराङ्गणसूत्रधारे ब्रह्मस्थाने च कुर्वीत ब्रह्मावर्त्त विचक्षणः । ब्रह्मणोऽनन्तरं प्राच्यां भवेद् देवतमर्यमा ॥ २०७ ।। तत्र यन्त्रस्य पादौ स्तः समुच्छ्रायेण पट्प(मोदी)। तस्यैव पश्चिमे भागे मित्रो भवति देवता ॥ २०८ ॥ ततः प्रभृति यन्त्रस्य ++ वेधो नतो भवेत् । पूर्वापरं च निन्नं स्यादेप यन्त्रविधिः स्मृतः ।। २०९ ।। यन्त्रस्य पश्चिमे भागे वरुणो देवतं भवेत् । वरुणस्य पदान्ते च वंशस्थे द्वे कुमारिके ॥ २१० ।। खानिले(?)चतुरो हस्तान् दशहस्तोच्छ्रिते च ते । रुद्रस्थाने च कर्तव्या कुमारी सुप्रतिष्ठिता ॥ २११ ॥ सोमयोगे चतुर्थी स्यादापभागे च पञ्चमी । पष्ठी च सवितुर्भागे यमभागे च सप्तमी ॥ २१२ ।। इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारापरनाम्नि वास्तुशास्त्रे इन्द्रध्वजनिरूपणं नाम सप्तदशोऽध्यायः ॥ अथ नगरादिसंज्ञा नामाष्टादशोऽध्यायः । नगरं मन्दिरं दुर्ग पुष्करं साम्परायिकम् । निवासः सदनं सम क्षयः क्षितिलयस्तथा ।। १ ।। यत्रास्ते नगरे राजा राजधानीतु तां विदुः । शाखानगरसंज्ञानि ततोऽन्यानि प्रचक्षते ॥ २ ॥ शारखानगरमेवाहुः कर्वर्ट नगरोपमम् । अनं कवटमेवेह गुणनिंगम उच्यते ॥ ३ ।। ग्रामः स्यान्निगमादूनो ग्रामकल्पो गृहस्त्वसा । गोकुलावासमिच्छन्ति गोष्टमल्पं तु गोष्टकम् ॥ ४ ॥ १. 'य', २.. 'न्द्रसंपदामा', कल्पग्रह' ख. पाठः।

·नगरादिसंज्ञा नामाघादशोऽध्यायः । و उपस्थानं भवेद् राज्ञां यत्र तत् पत्तनं विदुः । वहुस्फीतवणिग्युक्तं तदुक्तं पुटभेदनम् ॥ ५ ॥ विधाय कुटिका यत्र पत्रशाखातृणोपलैः । पुलिन्दाः कुर्वते वासं पल्ली स्वल्पा तु पल्लिका ॥६॥ नगरं वर्जयित्वान्यत् सर्वं जनपदः स्मृतः । नगरेण समं कृत्स्नं राष्ट्रं देशोऽथ मण्डलम् ॥ ७ ।। आवासः सदनं सब निकेतो मन्दिरं मतम् । संस्थानं निश्नं विष्ण्यं भवनं वसतिः क्षयः ।। ८ ।। अगारं संश्रयो नीडं गेहं शरणमालयः । निलयो लयनं वेश्म गृहमोकः प्रतिश्रयः ॥ ९॥ गृहस्योपरिभूमिर्या हर्म्य तत् परिकीर्तितम् । तस्यारोहणमार्गो यः सोपानं तत् प्रचक्षते ॥ १० ॥ काष्ठकैर्यत्र रचितं स्थूणयोरधिरोहणम् । सा निःश्रेणिरिति प्रोक्ता सोपानविपुलैः पदैः ।। ११ ॥ स्मृतः काष्ठविटकोऽसौ यत् काष्ठैः संवृतं गृहम् । सुधालिप्ततलं हर्म्य सौधं स्यात् कुट्टिमं च तत् ।। १२ ।। वर्षाभयेन या छन्ना तालशोकदलादिभिः । स्मृताभिगुप्तिरन्तस्था सर्वोपरि गृहस्य सा ॥ १३ ॥ वातायनं तु भित्तीनामवलोकनमुच्यते । लघुर्वातयनो यः स्यादवलोकनकं हि तत् ॥ १४ ॥ हर्म्यस्य मध्ये यच्छिद्रं स उलोक इति स्मृतः । हर्म्यमाकारकः स स्यात् कण्ठा हर्म्यतलस्य या ॥ १५ ॥ वितर्दिकाप्टमाला स्यात् सर्वतश्छेदमूलगा । तत्स्तम्भेषु मृगा ये तु ते स्युरीहामृगा इति ।। १६ ॥ निहो हHदेशाद् यः काष्ठानामुपनिर्गमः । वलीकमिति विज्ञेयं काष्ठं छेदा विनिर्गतम् ।। १७ ॥ १. 'दकम् . २ को'. ६. 'शालद' य. पाठ: । ४. 'हम्पः मास. पाठः ५. 'टो, ६. ' . ' ': ८. 'शाप्रका'.

·No text on this page.

·नगरादिसंज्ञा नामाप्टादशोऽध्यायः । ८९ कपाटं द्वारपक्षः स्यात् कपाटपुटमेव च । पक्षः पिधानो वरणो द्वारसंवरणं तथा ॥ ३१ ॥ कपाट संपुटस्ते द्वे. (?) कपाटयुगलं च तत् । कलिका द्वारवन्धार्था या स्यात् तामर्गलां विदुः ।। ३२ ।। सा स्यादर्गलमूचीति यदि दीर्घा प्रमाणतः । पुराणां सा तु परिधः फलिहो गजवारणम् ॥ ३३ ॥ छिट्टैर्गवाक्षप्रतिमश्छिद्रितं सर्वतस्तु यत् । फलकं तद् गवाक्षः स्याजालमित्यपि कथ्यते ॥ ३४ ॥ हर्म्यद्वारे गृहद्वारे तथा हावलोकने । प्राकारान्तरपृष्ठे तु या च प्रासादिका भवेत् ॥ ३५ ॥ पार्श्वयोरुभयोरेपां फलकद्वयमुच्छ्रितम् । उपर्युपरि संक्षिप्तमधेचन्द्रद्वयाकृति ।। ३६ ।। आनने द्वे यथा चास्मिन् श्लिष्टेग्यैर्महाधरैः । तयोरुपरि सन्धो च तारकाकृति मण्डलम् ॥ ३७ ।। तत् तोरणमिति प्रोक्तं यच्च तेन परिप्कृतम् । सुवर्णतोरणं च स्यान्मणितोरणमेव च ॥ ३८ ॥ पुप्पतोरणमप्येतत् क्रियते पुष्पकादिभिः । तोरणाग्रे ठकारो यः सिंहकर्णः स उच्यते ॥ ३९ ॥ नाम्ना संयमनानीति गृहसञ्चरभूमयः । गृहस्य पार्चे यद्यस्मिस्तत् तत्संयमनं विदुः ।। ४० ।। भित्र्यद्वाथ दारूणां तरङ्गाप्रवदोनतम् । परालपाली सा हा(त् ) प्रणाली निर्गमोऽम्भसः ॥ ११ ॥ स च प्राकार इत्युक्तः कण्टः स्यादझणस्य यः । द्वारस्यं तु समीपं यन् प्रहारं नदिहोच्यते ।। ४२ ।। १. 'नावरणे हा .. पादः। २. 'कायते'. ६. का. पायः। ४. 'पावन', ५ 'दानना क. पाटः। ६. 'मिलिसामान्य दाई पनि मतः । बनी () स. पाटः । ५. समीर न.

·गमरामणमूत्रधारे यदिष्टकचितं मृले द्वारस्य भवनि स्थलम् । दीर्घ वा हस्वमथवा तदास्थलकमिप्यते ॥ ४३ ।। मूत्रभूमिरमेध्येनि वर्चस्कोवस्करस्तथा । गृहाच भित्तिसामान्यं वाहां परिनगे मनः ।। १४ ।। विस्तीर्णमुन्द्रितं यत् म्यान वेश्म सो उदाहनः । संक्षिप्तमेतदेवोक्तं नजन्सालकाख्यया ॥ ४५ ॥ तदेवात्यन्तसंक्षितमहालीनि निगद्यते । अट्टाली या तु नात्युचा तामत्राट्टालिकां विदुः ॥ ४६॥ एकनाडीगतच्छिद्रः काष्ठनालैः परिश्रिनम् । यत्र काष्टप्रणालीति छदष्टेम्बु धावति ।। ४७ ॥ स्तम्भशीर्पकरूपाणि काष्ठमूलाश्रितानि च । सुपिराणि प्रयत्नेन काटनाडीमुखान्तरः(?) ।। ४८ ।। रूपाणामथ तेपां तु स्तननासामुखाक्षिभिः । नानास्थानस्थितानां च पयानरदष्ट्रिणाम् ॥ ४९ ।। कृतसूक्ष्मान्तरच्छिद्रः प्रवर्पति समन्ततः । तद् धारागृहमित्युक्तं धारागारादिनामभृत् ।। ५० ।। कांस्यैर्लोस्तथा पनिZष्टादर्शनिमलैः । निचिता यस्य भित्तिः स्यात् तद् दर्पणगृहं विदुः ।। ५१ ॥ पक्षद्वारं तदत्राहुर्यन्महाद्वारतोऽपरम् । यत् प्राकाराश्रितं द्वारं पुरे तद् गोपुरं विदुः ।। ५२ ।। निर्गताथोच्छ्रिताश्चैव प्राकारस्यान्तरान्तरा । उपका(ल्यार्या) इति प्रोक्ताः शौमाचाहालका मताः ॥५३॥ चयमाकारशालाः स्युः पुरीसंवरणाभिधाः । माकारादनुपालास्तु प्राकार उपनिष्कलाः() ॥ ५४ ॥ क्रीडागृहं यदारामे तदुधानं प्रचक्षते । तीरेऽम्भसो जलोद्यानं जलवेश्माम्बुमध्यगम् ॥ ५५ ॥ १. 'मौत्रभूमिरमै श्रान्तो व', २. कृतम् ' ख. पाठः। ३. 'भिः' क. पाठः । ४. 'धावपि, ५. 'जगुः' ख. पाठः । - ·चतुःशालविधानं नामैकोनविंशोऽध्यायः । ९१ क्रीडागृहं यदत्रोक्तं क्रीडागारं तदुच्यते । विहारभूमिराक्रीडभूमिरित्यभिधीयते ॥ ५६ ।। देवधिष्ण्यं सुरस्थानं वैल्प गृहं च तत् । देवतायतनं प्राहुर्दिबुधागारमित्लपि ॥ ५७ ॥ छन्नं भवेद् यत्तु महाजनस्य स्थानं सभा सा कथिता च शाला । गशं पुनर्मन्दिरमत्र गोष्ठमाचक्षते वास्तुनिवेशविज्ञाः ॥ ५८ ॥ इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारापरनाम्नि वास्तुशान्ने नगरकटग्रामगृहायतनसंज्ञा नामाष्टादशोऽध्यायः ॥ अथ चतुःशालविधानं नामैकोनविंशोऽध्यायः । मो नृपचमूनाश्वर्णिनां भवनान्यथ । प्रशस्तान्यप्रशस्तानि कृत्लान्यपि यथाक्रमम् ।। १ ॥ वेश्मनामेकशालानां शंतमहाधिलं स्मृतम् । द्वापञ्चाशद् द्विशालानां त्रिशालानां हिलपतिः ॥ २ ॥ चतुःशालानि वेश्यानि यादि तेषां सहयर । पञ्चाशचाधिका पद्भिर्दिज्ञातव्या मनीपितिः ॥ ३ ॥ सहस्रं पञ्चशालानां स्थान तथा पश्यदिशतिः । पशालानां पण्णवनिः स्यात् सहसरत्यम् ॥ ४ ॥ अष्टाङ्ग त्वेकशालस्य भेदाः पश्चादादीरिताः । विशालानां तु सर्वेषां प्रभेदाः शनपञ्चकम् ।।५।। शतं शतं च प्रत्येकं त्रिशालानाएवाहतम् । द्विचत्वारिंशदधिकं चतुःसालानाष्टकम् ।। ६ ।। द्विनवत्युत्तराप्येवं गतानि दा नप्त च । पांडव मा.माणि पोडशोना चतुती ।। ७ ।। 1. स. पाटः । ६. 'ममारिन्.... पाट। ।

·९२ समरामणसूत्रधारे वेग्मानि सप्तशालानि भवन्ति परिसायया । पञ्चपष्टिसहस्राणि तथा पत्रशतानि च ॥ ८ ॥ गृहाणामटशालानां पविशदपरा भवन् । लक्षद्वयं सहस्राणि द्विपष्टिः शतमेव च ॥१॥ गृहाणां नवशालानां चत्वारिंशचतुर्युता । दशलक्षसहस्राणि चत्वारिंशत् नथाष्ट च ॥ १० ॥ शतानि दशशालानां पञ्च पट्सप्ततिस्तथा । गृहद्वितययोगेन संयुक्ताख्यानि विंशनिः ॥ ११ ।। गृहद्वितययोगेन द्वात्रिंशदिह वेग्मनाम् । दशपञ्च तथान्यानि भवन्ति हलकान्यपि ॥ १२ ॥ गृहमालाथ सङ्घटो गृहनाभिर्गृहामणम् । उद्भिन्न भिन्नकक्षं च निलीनं प्रतिपादितम् ।। १३ ॥ अन्यानि चाष्टभेदानि भवन्त्युत्तमवर्णिनाम् । लक्षणं नाम संस्थानं चैतेपां प्रतिपाद्यते ॥ १४ ॥ वर्णिनां स्याचतुःशालं मितं द्वात्रिंशता करेंः । सेनापतेश्चतुःपष्टिस्तद्वदेव पुरोधसः ।। १५ ।। श्रेष्ठमष्टशतं राज्ञामेतानि तुं यथाक्रमम् । चतुःपडष्टहान्या स्युः पञ्चमं च पृथक् पृथक् ॥ १६ ॥ विशोधयेत् कनीयोभिर्मध्यमानि यथाक्रमम् । नरेन्द्रपुरुपाणां स्युर्वेश्मान्येतानि वृद्धये ॥ १७ ॥ गृहाणि शोधयेत् प्राग्वळ्यायांस्यपि च मध्यमः । भवन्त्येतानि भूपानां रतिकोशप्रतिश्रयाः ।। १८ ।। दशांशयुक्तो विस्तारादायामो विश्वेश्मनाम् । अष्टपट्चतुरंशाढ्यः क्षत्रादित्रयवेश्मनाम् ॥ १९ ॥ यो विस्तारः स एव स्यादायामोऽस्मिन् यथाक्रमम् विद्शूद्रयोः स्यादाधिक्यं मध्ये ज्येष्ठे च सद्मनि ॥ २० ॥ :-- १. 'च' क. पाठः।

·चतुःशालविधान नानकोनविंशोऽध्यायः । फर्णवाद बहिः स्तम्मान न्यगेन् सर्वान् प्रयन्नतः धान्नां पोडशहस्तानां पञ्चानां चतुरुना ॥ २१ ॥ शुद्धिः शालास्तु नेपां म्युचतुरंगन विस्ताः । शालाच्यानाधनोलिन्द्रः नपामपि वन्मनाम् ।। २ नम्याः पीडाहम्न स्यात् पञ्चमांनन वा । सप्तमांशत्रयेण म्याद योरपग्मनोः ॥२३॥ अन्त्यनाम्नियाः च ग्याभिनयमांककैः । पञ्चभिः पदभिषध बांध गार्भावनगः कः ।। देव्य ग्याद वाभिः मा मालायाः पोशानिय निवेगवयमांगा यः स यतः नाभः कः ।। २', बाळाया विग्नरः प्रोनाः श्रेष्ठानामि मनाम। अचिन्दमानं प्रागव प्रानं निग्विवंचना नाम । यन्कालागिन्याः रोपं गंवर गमगा विनर सपायनियमिगशाला ::: :: . माला यायमगाणा गाना विगाम भवन मनाला विEि: : कामाला : मारयोगमा ::; ":". :: सामाEि IFE' मा ... - . - ·महा इनि जगुः केनिः परिगम इति । एकातिविगतमागा)कोण गाः ॥ ३३ ॥ मगारनामां पारणांगंशाः गगनागिः । तागामासाः परास्ताः स्मशानामा: गगः ॥ ३४ ॥ नागतो गणना शुभागमालो गीत । अंग्रवाही गुरून् गम्गेल लामागगुरोरणः ॥ २५ ॥ लग गयेत् ततः शेषान विनीत गोपरि । गुरुभिः पूगेदादि गानन गलयको सिलाः ॥ ३६ ।। भायपढ़ती गुफाको लगीको गथाकमम् । अनः परं तु लिगुणाः प्रतिपाति भवन्यमी ।। ३७ ।। मूगाभेदायतुःशले पदपथाशलतद्वयम् । भलिन्दनीथीमग्रीवनिमूहकगवाक्षकः ॥ ३८ ॥ तमाभविन्यासरचनाभिरनेकया । अपरस्परसंबाधात संवितरपि ।। ३" ।। गृहभेदाः प्रगयन्ते रोपां संग्या न विद्यते । यत्रांदगातुशालगमपालिकं हि नत् ॥ ४० ॥ एकमद्रादिगहाना पो नामान्यतः परम् । यान्येकलालक्षाणि प्रसार तानि तहिदः ।। ४१ ।। कथयन्त्येकभद्राणि कसंख्याविभागतः । प्रागायतं प्राग्विलग्नं जय रांगगनप्रियम् ।। ४२ ।। प्रतीच्यं प्रासविन्यासं सुभ फाल होचरम् । अष्टौ तान्येकभद्राणि द्विभःण्यभिदध्महे ॥ ४३ ॥ णाः सं', २. 'यः पाठः । ३. . 'अष्टधादी' ख. पाठः। ५. 'बद्धं च' क. पाटः । 'आद्यपतौ प्रथमायामावलौ हो गुरुः, यथाक्रम प्रस्तारसङ्ख्याकमित्यालिवेत् तद्यथा ततस्तदग्रतो द्वौ गुरू द्वौ लघू. लघवः । ततोऽपि अष्टौ गुर- सेत् । अयमपरः प्रस्तारः। १. . लघुः कत ड

·चतुःशायश्यिानं नामकोनविंशोऽध्यायः ।
पूर्वानगत पूर्वाद भन्नादि विधानतः ।
स्यानां प्रान्मेन्टकायत पूर्वाचा दक्षिणा पर?) ।। ४४ ॥
र मुनाफमाग्नेय 'श्रीपमायं मुख्यमम् ।
अधर्म व्याको नयभं विनम् ।। ५ ।।
काव्यं विधानमानी का नाम विपक्रिम ।
गवयं श्रीव शिष्टं गणं मीममयोगपम् ।। १६ ।।
वन चनं नटं फ्रान्तमिन्यविशको गणः ।
हिमत्राणां नमान्याविभत्राणामतः परम् ।! 23।।
पन्त विलापमायाम वर्षकाक्षनिकम ।
प्रकाश पत्रमायन म मान्न माधयम ।। १८ !!
क्षमं विधानमायान का चित्र हिन्दन ।
सुदक्षिणं भयं शिप्रमोद च्यापन किया।''.
आ सुनाग नागमति गाम बनाए ।
मन्नान काप का सामान, ' ' '
द्विार भिमानः म मामाकार :
बनं भारं सगागागागा !!
यायाममा काममा
वर्गम
पापामा :::
पा. :::
........
::
क
--
.

·No text on this page.

·No text on this page.

·२८ समराजगसूत्रधारे माया सुः क्रमादेवं कथ्यन्ने नन्फलान्यथ । धनमनिनागच जयनाशुभं सदा ॥ ८१ ।। नीतिन्द्रगकल्याणकलहावाप्यनुक्रमात् । गा पर्ने उभे मृग नदी परिकीनितम् ।। ८२ ।। चन पूना नतीया च नन् : मुनीनं गृहं विदुः । भाये जितनीय म्ना द्वीप चायचतुर्थक ॥ ८३ ।। दिला जवानाये बिगनुथ्यों गुसंयप । पापागोंदियों मपञ्चमी ।। ८ ।। मागे न पिणी नसले हिमगधि । प्रमाणानी दिपालना र नया विन ।। ८५ ।। मनीषा पान विणाग धिमाभिध । भार माना गाया कान्ले न गमी ।। ८६॥ गाना विधिम । मीना श्री पनगामी ।। ८७ ।। सामगि प्रयासमा नया । निगाव यया नागपांगमे ।। 4 ।। । मनमा नामी नये । का नामानि ।। ८". ।। ....... निद्रागापिकामगाए । पदय ।। "..॥ यनितम - य 4267 का नया । . :: :: :: :: १४ । है ५ 1 T 1 ޞަ :

·चतुःशालविधानं नामैकोनविंशोऽध्यायः । ९९ साये यत्र द्विपञ्चम्यौ तत् प्रोक्तं गृहमन्तिकम् । यत्र स्युद्धित्रिपञ्चम्यः प्रकाशं सर्वदृद्धिकृत् ॥ ९४ ॥ पूर्वा चतुर्थीपञ्चम्यौ यत्र तत् पैत्रमुच्यते । पञ्चमी द्विचतुर्यों च यत्रायस्तं तदीरितम् ॥ ९५ ॥ त्रिचतुःपञ्चमीयुक्तं भद्रमाहुर्मनीपिणः । आद्या द्वितीया पष्ठी च यत्र तत् प्रान्तशब्दितम् ॥ ९६ ॥ आधा तृतीया पष्ठी च स्यात् प्रसाधकवेश्मनि । तद् भवेत् सर्वतोद्वारं तथा सर्वार्थसाधकम् ॥ ९७ ॥ द्वितीया च तृतीया च पष्ठी च क्षमनामनि । तस्य प्रत्यग्दिशि द्वारं शूद्रवर्गस्य चेष्टदम् ॥ ९८ ॥ पष्टी चतुर्थी चाचा च स्युर्विघाताख्यवेश्मनि । पष्ठी द्वितुर्ये यस्मिंस्तदायातं दक्षिणामुखम् ।। ९९ ॥ पट्चतुत्रियुतं कान्तं तत् स्यात् सर्वार्थसाधकम् । पदपञ्चाद्यान्वितं चित्रं तच्च स्याद् याम्यदिङ्मुखम् ।। १०० ।। द्वितीयापञ्चमीपष्ठयो यस्मिन् स्युस्तद् द्विपन्दिरम् । यत्र त्रिपञ्चमीपप्ठ्यस्तद् वदन्ति सुदक्षिणम् ॥ १०१ ॥ चतुर्थीपञ्चमीपप्ठ्यो भये स्युस्तन्न वृद्धिकृत् । पूर्वाद्वितीयासप्तम्यो यत्र तच्छिष्टसंज्ञितम् ।। १०२ ।। याम्यास्यमिदमिच्छन्ति शुभं सर्वार्थदं नृणाम् । साये तृतीयासप्तम्या प्रमोद परिकीर्तिते ।। १०३ ।। यत्र स्युट्टित्रिसप्तम्यस्तद् वेग्म व्यायतं स्मृतम् । यत्राद्या च चतुर्थी च सप्तम्यपि च तद् वियन् ॥ १०४ ।। द्विचतुःसप्तमीम्पमाप्यं स्याद् दक्षिणामुखम् । त्रिचतुस्सप्तमीभिस्तु सुनागं वेग्म कीर्त्यने ।। १०५ ॥ तश चाम्यापरसुरवं धनधान्यमुग्यप्रदम् । सप्तमी पधमी पूर्वा मृपा नागेन्द्रसंजिते ।। १०६ ॥ 1. 'तृती', ६. ', ६. र. मायः ।

·१००
समरामणरावनारे
मृपा द्विपञ्चसप्तम्यो याम्यं च मुखमीरिने ।
त्रिपञ्चसप्तमीमृगागाभिनं शोभनं भवेत् ॥ १०७ ॥
चतुर्थी पञ्चमी यत्र सप्तम्यपि च नद वनम् ।
पूर्वा षष्ठी सप्तमी च स्मृता शस्तोतरे गृह ॥ १०८ ॥
द्वितीयासप्तमीपष्ठयो यस्मितत् कफसंजितम् ।
द्वारं वारुणमेतस्य हिनं च स्याद् द्विजन्मनाम्।। १० ।।
कर्ण स्यात् पश्चिमद्वारं त्रिपष्टीसप्तमीयुतम् ।
चतुर्थीसप्तमीपष्ठयो मूपाः स्युः क्रुष्टसंजिने ॥ १० ॥
सप्तमीपञ्चमीपष्टीयुक्तं क्रान्नं यशस्करम् ।
आद्याष्टमी द्वितीया च मृपा प्रोक्ता क्रमागने !॥ १११ ।।
आधाष्टमी तृतीया च द्विशस्ते भवन स्मृताः ।
यत्राष्टमी त्रिद्वितीये हिभयं तदुदाहृतम् ॥ ११२ ॥
आद्याष्टमी चतुर्थी च यत्र तबक्रसंज्ञितम् ।
तुर्याप्टमी द्वितीया च यत्र तन्मलयं विदुः ।। ११३ ॥
तुर्याप्टमी तृतीया च यत्र तत् प्रोक्तमायतम् ।
आद्याप्टमी पञ्चमी च स्याद् यस्मिंस्तद् वनं स्मृतम् ॥ ११४ ॥
द्वितीया पञ्चमी मृपा यत्र स्यादप्टमी तथा ।
तद् भाराख्यमुदग्वक्त्रं शुभं विघ्नकृदन्यथा ॥ ११५ ।।
त्रिपञ्चम्यप्टमीभिस्तु सुगारं परिकीर्तितम् ।
यत्राष्टमी तदागारं चतुर्थी पञ्चमी तथा ॥ ११६ ॥
यस्मिन्नाद्याप्टमीपष्ठयो वीरं तदिह कीर्तितम् ।
पप्ठ्यष्टमी द्वितीया च गृहे व्यायामनामनि ॥ ११७ ॥
पप्ठ्यष्टमीतृतीयाभिर्मूपाभिः प्रोक्तमायुतम् ।
पप्ठ्यष्टमीचतुर्थ्यः स्युर्यत्र तद् व्याहृतं विदुः ।। ११८ ॥
पष्ठ्यष्टमीपञ्चमीभिर्दुर्गमं व्याधिकृन्मतम् ।
आद्याष्टमीसप्तमीभिः संयुक्तं क्षोभमुच्यते ॥ ११९ ।।
द्विसप्तम्यष्टमीयुक्तं गृहं कृत्रिमसंज्ञितम् ।
त्रिसप्तम्यष्टमीभिस्तु मूपाभिः क्षोभणं भवेत् ॥ १२० ॥

·चतुःशालविधानं नामैकोनविंशोऽध्यायः । चारुरुच्यं चतुःसप्तम्यष्टमीभिः समन्वितम् । सप्तपञ्चम्यष्टमीभिर्युक्तं ध्रुवमिति स्मृतम् ॥ १२१ ॥ पट्सप्तम्यष्टमीयुक्तं कथं सर्वार्थसिद्धिदम् । इत्युक्तानि त्रिभद्राणि शस्तान्येतेषु यानि च ॥ १२२ ॥ तानि नित्यं प्रयोज्यानि वर्णानां च मनीपिभिः । आद्याश्चतस्रो मूपाः स्युर्यत्र तत् कृतसंज्ञितम् ।। १२३ ।। सर्वद्विगुणकृत् पूर्वप्रत्यग्द्वारं नचान्यथा । आद्यास्तिस्रः पञ्चमी च यस्मिन्नर्चायनं हि तत् ॥ १२४ ॥ तद् भवेत् पश्चिमद्वारं गृहं सर्वगुणान्वितम् । यस्मिन्नाद्या द्वितीया च चतुर्थी पञ्चमी तथा ।। १२५ ।। तत् पौष्णं दक्षिणद्वारं सर्वदृद्धिकरं नृणाम् । (आया)द्यास्तिस्रस्तथाद्या च यस्मिंस्तद् गृहमुद्गतम् ॥ १२६ ॥ द्वारेण पश्चिमेनैतच्छस्यते दक्षिणेन वा । द्वयाद्याश्चतस्रो यत्र स्युस्तन्मिथं प्रीतिवर्धनम् ।। १२७ ।। प्रशस्तं क्षत्रियादीनां तस्य द्वाः प्राच्यपाचि वा । आद्यास्तिस्त्रस्तथा पष्ठी यस्मिन् मूपास्तदुत्सुकम् ॥ १२८ ।। तच्छस्तं पश्चिमद्वारं विप्रादीनां जयावहम् आद्या द्वितीया तुर्या च मूपा पष्ठी च यत्र तत् ॥ १२९ ।। याम्याप्रत्यङ्मुखं शस्तं विघ्नं नाम कुलर्द्धिकृत् । आद्या तृतीया तुर्या च यस्मिन् पष्ठी च तच्छुभम् ॥ १३० ॥ विपक्षं नाम धाम स्याद् द्वारमस्य च पश्चिमम् । याद्यास्तिस्रो गृहे यस्मिन् भूपा पष्ठी च तच्छुभम् ॥ १३१ ।। स्याद् याम्यपश्चिमद्वारमाहृतं नाम तद् गृहम् । आद्याद्वितीयापञ्चम्यो यत्र पष्ठी च तद् भवेत् ।। १३२ ।। रुचकं नाम याम्यमागद्वारं सकलकामदम् । एकत्रिपञ्चपष्टयः स्युर्यत्र तर्धमानकम् ॥ १३३ ।। -- १. 'म्पप्र' क. पाटः। --- ·१०२ समराङ्गणसूत्रधारे प्राक्पश्चिमोत्तरद्वारं चातुर्वर्ण्यस्य वृद्धिदम् । यत्र स्युर्द्वित्रिपञ्चम्यो मूपाः पष्ठी च तद् गृहम् ॥ १३४ ॥ स्यात् पूर्वदक्षिणद्वारं प्रथितं पृथुसंज्ञया । यस्मिन्नााँचतुःपञ्चपष्टयस्तत् कलभं विदुः ।। १३५ ।। गुणैरुपेतं सकलैरुदग्द्वारं निकेतनम् । द्विचतुःपञ्चमीपष्ठयो यस्मिंस्तच्छलमुच्यते ॥ १३६ ॥ दक्षिणं मुखमेतस्य पश्चिमं वा प्रशस्यते । चतस्रस्न्यादयो यस्मिन्नायास्यं तदुदीरितम् ।। १३७ ॥ अप्रशस्तं वदन्त्येतत् तद्विदो भवनाधमम् । आद्यास्तिस्रः सप्तमी च मूपाः स्युर्यत्र तद् गृहम् ॥ १३८ ॥ त्रिनाभमुत्तरद्वारं शस्तं सर्वगुणान्वितम् । आधाद्वितुर्यासप्तम्यो यत्र तत् स्वस्तिकं स्मृतम् ॥ १३९ ।। प्राक्पश्चिमोत्तरद्वारं चातुर्वर्थेऽपि शस्यते । आद्याचतुर्थीसप्तम्यो मूषाः स्युर्यत्र वेश्मनि ॥ १४० ॥ तदिह स्थिरमित्युक्तं द्वारं चैतस्य दक्षिणम् । वाद्यास्तिस्रः सप्तमी च यत्र तत् सरलं विदुः ॥ १४१ ।। तद् भवेत् पश्चिमद्वारं सर्वदोपोज्झितं गृहम् । यत्राद्या च द्वितीया च पञ्चमी सप्तमी तथा ॥ १४२ ॥ द्विगुणं नाम तद् वेश्म द्वारं चास्य यथेप्सितम् । आद्यातृतीयापञ्चम्यः सप्तम्यपि च यत्र तत् ।। १४३ ॥ मायं नामातिशीलायं(?)प्रशस्तं सर्वदेहिनाम् । द्वितीया च तृतीया च पञ्चमी सप्तमी गृहे ॥ १४४ ।। यत्र तच्चित्रनामेटद्वारं चित्रगुतम् । आद्याचतुर्थीपञ्चम्यो यत्र स्युः सप्तमी तथा ।। १४५ ।। तद् भ्रान्तं नाम पूर्वोदग्द्वारं भवनमृद्धिकृन् । यत्र द्वितीया तुर्या च स्यात् पष्ठी सप्तमी तथा ॥ १४६ ।। १. 'घ' क. पाठः । २. 'चल', ३. 'द्यात्रिनुयांस' ख. पाठः ।

·॥ चतुःशालविधानं नामैकोनविंशोऽध्यायः । १०३ विधारणं गृहं तत् स्यात् सर्वकामविवर्धनम् । तृतीया यत्र तुर्या च पञ्चमी सप्तमी तथा ॥ १४७ ॥ तत् साधारणमित्याहुः सर्वद्वारं सुखावहम् । आया द्वितीया पष्ठी च सप्तमी यत्र तन्नतम् ॥ १४८ ॥ आधा द्वितीया पष्ठी चे व्यंशे स्यात् सप्तमी तथा । द्वितीया च तृतीया च ऋपे पष्ठी च सप्तमी ॥ १४९ ॥ आद्या तुर्या च षष्ठी च रोगे स्यात् सप्तमी तथा । यत्र द्वितीया तुर्या च स्यात् पष्ठी सप्तमी च तत् ॥ १५० ॥ विशोपणं नाम गृहं दक्षिणोत्तरदिङ्मुखम् । तृतीया यत्र तुर्या च स्यात् पष्ठी सप्तमी गृहे ।। १५१ ।। प्रतीच्यमीप्सितद्वारं तद् गृहं सर्वकामदम् । यत्राद्यापञ्चमीपष्ठीसप्तम्यस्त्रिसमं हि तत् ।। १५२ ॥ प्रभूतवृद्धिदं वेश्म समस्तैरन्वितं गुणैः । द्वितीयापञ्चमीपष्ठीसप्तम्यो यत्र वेश्मनि ॥ १५३ ॥ तदिह स्वैरमित्याहुर्धनधान्यसुखावहम् । तृतीयापञ्चमीपष्ठीसप्तम्यो द्वारमुत्तरम् ।। १५४ ।। पश्चिमं वा भवेद् यत्र सुमतीकं च वृद्धिकृत् । तुर्यायाभिश्चतसृभिर्नलमुत्तरदिङ्मुखम् ।। १५५ ।। आधाद्विव्यष्टमीभिः स्यात् सर्वरुग्भीतिकृत् क्षयम् । । व्याप्ते पूर्वा द्वितीया च स्याचतुर्थी तथाष्टमी ।। १५६ ॥ आद्यातृतीयातुर्याः स्युराक्रीडे तद्वदष्टमी । ध्यावास्तिस्रः क्रमाद् व्यर्थे मृपाः स्यादष्टमी तथा ॥ १५७ ।। ईशानाख्ये स्युराधाद्वित्रिपञ्चम्योऽष्टमी तथा । पूर्वाष्टमीत्रिपञ्चम्यो यस्मिंस्तत् सुखसंज्ञितम् ।। १५८ ।। तत् पूर्वोदङ्मुखं वृद्धचे जायते हानयेऽन्यथा । यत्र स्युरष्टमीद्वित्रिपञ्चम्यस्तदिहाव्ययम् ॥ १५९ ।। १.'च सप्तमी यत्र तन्नतम् । क. पाटः । क्षपमिति लश्ये पटितन् ।

·१०४ समराङ्गणसूत्रधारे द्वारं यथेष्टमेतस्य वास्तुविद्याविदो जगुः । यस्मिन् पूर्वाष्टमीतुर्यापञ्चम्यो मगधं हि तत् ।। १६० ।। प्रागुदक्पश्चिमद्वारमिदं शंसन्ति मूरयः । यत्र द्वितुर्यापञ्चम्यो मूपाः स्युस्तद्वदष्टमी ।। १६१ ॥ तत् क्षिप्रं नाम सुखकुद् यथेटं द्वारमिप्यते । त्रिपञ्चम्यष्टमीतुर्या आगस्त्ये पश्चिमामुखे ॥ १६२ ।। द्वितीयाद्याष्टमीपष्टयो यत्रैकोजं तदुच्यते । तृतीयाद्याष्टमीपष्ठयो यत्र तद् द्विर्गतं गृहम् ।। १६३ ।। द्वित्रिपष्टयोऽटमी चापि यस्मिंस्तल्लिमुच्यते । आयातुर्याष्टमीपष्ठयो यत्र तत् पर्कमुच्यते ॥ १६४ ॥ पष्टयष्टमीद्वितुर्याभिः(?) स्याद् विलोमाभिधं गृहम् । पप्ठ्यष्टमीद्वितुर्याभिरुद्दण्डमिति कीर्तितम् ॥ १६५ ॥ यस्मिन्नाद्याप्टमीपष्ठीपञ्चम्यो मुण्डमेव तत् । द्विपञ्चम्यष्टमीपष्ठयो मुपा मातङ्गसंज्ञिते ॥ १६६ ॥ त्रिपञ्चम्यष्टमीपप्ठ्यो भवन्त्यस्खलनामनि | तन् खर्वनाम तुर्याद्यास्तिस्रो यस्मिंस्तथाष्टमी ॥ १६७ ॥ आद्याद्वितीयासप्तम्यः पिनाकं स्युस्तथाप्टमी। त्रिसप्तम्यष्टमीपूर्वा यत्रोद्यन्तं तदुच्यने ।। १६८ ॥ अष्टमीद्वित्रिपञ्चम्या यस्मिस्तद विशिखं गृहम् । आधाचतुर्थीसप्तम्यः प्रसभे स्युम्तथाष्टमी ।। १६९ ।। रंज हिनुयामतम्या मृपाः म्युम्तदष्टमी । त्रिममम्यष्टमीतुर्या यत्र नद रुचकं विदुः ।। १७० ।। प्राक्प्रत्याद्वारमतम्य द्राणामनिद्रिदम् । सतम्याद्याष्टमी मृपा पञ्चम्यपि च सफल ॥ १७१ ।। राम द्विपञ्चमसम्या मृपा जयास्तथाष्टमी । त्रिपञ्चमसम्याटम्या यपिस्तद वर्धमानकम् ॥ १७२ ।। दर. युटः नन् । मायामाटामण पृषत्र सानिक भन्दत हान्।

·चतुःशालविधानं नामैकानविंशोऽध्यायः । १०५ शेपतो वृद्धिकरं वैश्यानामिति तद्विदः । तुःपञ्चाप्टसप्तम्यो यस्मिंस्तद् धावनं भवेत् ॥ १७३ ॥ सम्याचाष्टमीषष्ठ्यो यत्र तत् सहमुच्यते । इसप्तपष्ठ्यप्टमीभिर्मूपाभिश्चयनं भवेत् ।। १७४ ॥ व्यष्टमीद्विसप्तम्यो (?) यस्मिंस्तत् सेव्यमीरितम् । त्र तुर्याप्टमी पष्ठी सप्तमी चेति तत् कलम् ॥ १७५ ॥ गणे पष्ठयष्टमीपञ्चसप्तम्यः सर्वकामदे । वाद्याः पञ्च तत् प्रोक्तं कानलं सर्वकामदम् ॥ १७६ ॥ एकद्वित्रिचतुःपष्ठयो यत्र तल्लोलपं स्मृतम् । माद्यास्तिस्रः पञ्चपष्ठ्यौ यस्मिंस्तजिह्ममुच्यते ।। १७७॥ गाले पञ्चमीपष्ठीतुर्यापूर्वाद्वितीयकाः । तुर्यापञ्चमीपष्ठयः सायाः स्युः सालिनाभिधे ॥ १७८ ॥ पत्र द्वित्रिचतुःपञ्चपष्ठ्यस्तजिनमुच्यते । एकद्वित्रिचतुर्थ्यः स्युः सुजये सप्तमीयुताः ।। १७९ ।। श्चमीसप्तमीद्वित्रिपूर्वाः स्युर्विजयाभिधे । पत्रकद्विचतुःपञ्चसप्तम्यो यामनाम तत् ।। १८० ॥ पत्रकत्रिचतुःपञ्चसप्तम्यस्तजयं विदुः । भूपा द्वित्रिचतुःपञ्चसप्तम्यो (जाज्ञा)तसंज्ञिते ।। १८१ ।। आद्यास्तिस्रस्तथा पष्ठीसप्तम्यौ यत्र तज्जपम् । आधाद्वितुर्यापष्ठीभिः सप्तम्या च तपं विदुः ॥ १८२ ।। पष्ठीवितुर्यासप्तम्यो ज(ये?मे)पूर्वान्विता मताः । द्वित्रितुर्यास्तथा पष्ठीसप्तम्या वरसंज्ञिते ।। १८३ ॥ चरं तद् यत्र पूर्वे द्वे, पञ्चपदसप्तमीयुते । चैत्ये स्यात् सप्तमी पष्टी पञ्चम्याचा तृतीयका ।। १८४ ।। विरोपे द्वित्रिपञ्चम्यः स्यात् पष्ठी सप्तमी तथा । चतुर्थी पञ्चमी पष्ठी सप्तम्याचा च सुप्रभे ॥ १८५ ।। 1. 'लुभं', २. 'पर' ख. पातः । क. पुस्तकष्टलक्ष्मोद्देशारीत्या चवरे पनि पाटयम् ।

·१०६ समराङ्गणसूत्रबारे प्रभाख्ये द्विचतुःपञ्चपप्ठ्यः स्युः सप्तमी तथा । त्रिचतुःपञ्चसप्तम्यः षष्ठी च स्यात् प्रतीक्षके ।। १८६ ॥ आद्याश्चतस्रो यत्र स्युः साटम्यः क्षमिणं हि तत् । स(प्त?)पूर्वा द्वित्रिपञ्चभ्यो युक्तनाम्नि तथाष्टमी ।। १८७ ॥ शान्ते द्वितुर्यापञ्चम्यः पूर्वा स्यादप्टमी तथा । पूर्वात्रितुर्यापञ्चभ्यः साष्टम्यस्त्रतसंजिने ॥ १८८ ॥ विनोदे द्वित्रिपञ्चभ्यश्चतुर्थी चाष्टमी तथा । सन्दोहे त्वष्टमीपष्ठ्यौ तिस्रः पूर्वादिकास्तथा ।। १८९ ।। आधाद्वितुर्यापष्ठीभिरष्टम्या विपदोहकम् । पष्टयष्टमीवितुर्याद्या यस्मिंस्तद् विद्रुतं विदुः ॥ १९० ॥ हित्रितुर्याप्टमीपष्ठ्यो यत्र तत् सनतं मतम् । आयाद्वियश्चमीपष्टयस्ततनाम्नि तथाष्टमी ।। १९१ ।। आयात्रिपञ्चमीपप्ठ्यो व्याकुले स्युस्तथाष्टमी । द्वित्रिपञ्चचतुप्पप्ठ्यो विजया लीनसंज्ञके ॥ १९२ ॥ तुर्याद्यापञ्चमीपप्ठ्य आलीने स्युस्तथाष्टमी । द्वितुर्यापश्चमीपप्ठ्यो विचित्र नदष्टमी ।। १९३ ।। आद्याश्चनघो मृपाः म्युः साष्टम्या लम्बनाइये । आद्यास्तिम्राज्टमी तहन सप्तम्यपि भवेत् खरे ॥ १९४ ।। गग्वर सप्तमीनुयाद्वितीयायाम्तथाष्टमी । वियुधे लटमी तुया तृतीयाद्याथ सप्तमी ।। १५५ ।। चत्रानन्य अष्टमानुयायतम्यः सन्नीयकाः । आद्याहिपञ्चमतम्या व्यामताख्य तथाष्टमी ॥ १९६ ॥ आयात्रिपञ्चमातम्यः माष्टम्यः सम्पदाभिध । यत्र द्विव्यष्टमीपञ्चमातम्यम्नत् पदं विदुः ।। १०.७ ॥ तुर्याद्यापञ्चमी पट्टी)समस्यविगिव नथा । द्विपञ्चम्यष्टमीयाममन्यधनुराभिषे ।। १०.८ ।। विमान्यष्टमीनुयापञ्चभ्यः प्रान्तनापनि । आद्याद्वितीयासमन्यः पयष्टम्या न गम्थिने ।। १९९ ।।

·No text on this page.

·१०८
गमगानधारे
भवे द्वित्रिचतुःपत्रम्गष्टम्यः माती नया ।
अशोके द्वित्रिपद्मप्नम्गष्टम्यः पूर्नया गद ।। २१३ ।।
भास्वरे विनतुः गष्टयः सप्तम्याघाटमीगुना ।
त्रिसप्तम्यष्टीपष्ठीतुर्यायाधीप्यसहित ।। २१४ ।।
द्विवितुर्याप्टमीपष्ट यो लातव्ये सप्नगी नथा ।
द्विसप्तम्यष्टमीपष्टीपञ्चम्याद्याथ मुम्बने ।। २१'५ ।।
त्रिपञ्चम्यष्टमीपष्ठीसप्तम्याद्यास्तथा मखे ।
द्वित्रिसप्लाष्टमीपष्टीपञ्चम्या वाजिसंजिते ।। २१६ ॥
नेत्र पूर्वाचतुःपञ्चपदसप्तम्याटमी तथा ।
भ्रम स्युदिचतुःपञ्चपदसप्नम्माष्टमी तथा ।। २१७ ।।
घोप च त्रिचतुःपञ्चपट्सप्तम्योष्टमी नथा ।
एकद्वित्रिचतुःपञ्चपदसप्तम्यो भवन्ति चेत् ।। २१८ ॥
मृपास्तदानीं भाण्डीरमिनि पाहुनिवेशनम् ।
एकहित्रिचतुःपञ्चपप्ठ्यो यत्र तथाष्टमी ।। २१९ ।।
तद् वैसनमिति प्राहुर्वास्तुविद्याविदो गृहम् ।
एकद्वित्रिचतुःपञ्चसप्ताप्टभ्यो गृह यदि ।। २२० ।।
मूपा भवन्ति तद् विद्यात् प्रस्थमित्यभिधानतः ।
एकद्वित्रिचतुर्थ्यः स्युः पष्ठी सप्तम्यथाष्टमी ।। २२१ ।।
यस्मिन् मूपास्तदत्राहुः प्रतानमिति मन्दिरम् ।
चतुर्थीवर्जिताभिः स्यान्मृपाभिवेश्म वासुलम् ।। २२२ ।।
कटं तृतीयाहीनाभिर्विज्ञातव्यं निवेशनम् ।
मृपाभिरद्वितीयाभिर्लक्ष्मीवासमुदाहृतम् ।। २२३ ॥
सुगन्धान्तमनायाभिरटाभिः सर्वभद्रकम् ।
इत्येकभद्रप्रभृतीनि वेश्मान्युक्तानि यावगृहमष्टभद्रम् ।
एतांश्चतुश्शालगृह्मभेदान् यो वत्ति पूजां स लभेत लोके ।। २२४६
॥
इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारापरनाम्नि वास्तुशान्ने
चतुश्शालविधानं नाम एकोनविंशोऽध्यायः ।।

·अथ निनोचादिफलानि नाम विंशोऽध्यायः ।
अग्रतःपृष्ठनाब्दी वारण नियती है।
यतो द्वारं नवग्रं म्यान पृष्टं पृष्ठमवाहनम् ।। १ ।।
द्रव्यायामोदयव्यानैः शाला यत्राधिका भवेत् ।
वामा वा दक्षिणा वापि अग्रतः पृष्ठतोऽपि वा ।। २ ॥
कन्नि व्याथिका माशानाभ्यधिका कुलम् ।
उच्छारावधिका मां सन्नति विस्तगधिका ।। ३ ।।
चग्य निम्ना भवेद भूमिळया दक्षिणकाम्थंला ।
बहुदोपं हि नद वास्तु पुत्रावविनायकम् ।। ४ ।।
यम्य दक्षिणका निम्ना मियामाधला मंत्र ।
यनेनाधि कृतं नन बाद मनरल्रफलोदयम् ।। ', ।।
पश्रियन भवनिता भूमिः सकतनगगनः ।
चत्र नन मरणा सामना ।।।
अग्रनय यदा हान पानानि ।
भवनं ग्रागिनी जान मिगला ।'
मा चयन
चमगर मगाया गामा पा .. '
कायम ::;
याकामा : मन:::
नाम ::::::::
सायं.
THEIR

·११० समग़गणमूत्रमारे वामतस्तु न कर्तव्य एकालिन्दा न पृष्ठतः । वामनार्थविनाशाय पृष्ठनो म्रियते गृही ।। १२ ।। यस्य स्यानामलिन्दा हो गृहस्योभयपाश्चयाः । धनलाभं विजानीयान नत्यवंग कुटुम्बिनः ॥ १३ ॥ यस्य स्यातामलिन्दी द्वावग्रतः पृष्टतम्तथा । धनधान्यमवानानि गौभाग्यं चापि तदगृही ।। १४ ।। यस्य वा हलकालिन्दो मुखतो दक्षिणन वा । राजप्रसादस्तत्स्वामी धनधान्यैश्च वर्धते ॥ १५ ॥ वामतो हलकालिन्दो मुखनश्च कृती यदि । राजदण्डभयं विद्यात् पत्नी चास्य विनश्यनि ।। १६ ।। दक्षिणो हलकालिन्दः पश्चिमश्च कृतो यदि । ततः परापि वृद्धिः स्यात् सौभाग्यं च परं भवेत् ।। १७ ।। पृष्टतो हलकालिन्दो वामतश्च कृती यदि । कलत्रमरणं तत्र भवेद दुर्भगतापि च ॥ १८ ॥ पृष्टतो वामतश्चैव पुरतो दक्षिणेन वा । अलिन्दस्य कृतस्याथ वक्ष्यामोऽनुक्रमात् फलम् ॥ १९ ॥ पृष्ठतो दारनाशाय धनलाभाय दक्षिणे । अग्रे राजप्रसादाय वामतोऽर्थविनाशनः ॥ २० ॥ समापितं तु यद् वास्तु सर्वतः परिशोधितम् । स्वामिनस्तद् भवेद् धन्यं स्थपतेश्च यशस्करम् ।। २१ ।। अर्जितं वर्धते तस्य वृद्धिश्च स्यानृपश्रिया । धर्मकामाश्च वर्धन्ते कीर्तिरायुयशो बलम् ।। २२ ॥ नित्यं प्रक्रीडितजनं नित्यं सन्निहितथि तत् । नृत्यवादित्रगीतश्च नित्यामोदं निरामयम् ।। २३ ॥ तत्र नैकप्रकाराणि त्रिशालान्युपलक्षयेत् । प्रकारेषु च सर्वेषु निन्छौ याच्यापरोज्झिता ॥ २४ ।। १. 'नाशाय', २. 'चि', ३. 'न', ४. 'हितं स 'ख, पारः । .

·निनोच्चादिफलानि नाम विंशोऽध्यायः। १११ एकस्मिन् स्वामिनो मृत्युरपरस्मिन् धनञ्जयः । पूर्वोत्तरोज्झितौ धन्यौ संज्ञाश्चैपां प्रकारतः ॥ २५ ॥ स्युरुदक्पूर्वयाम्याप्यशालाहीनान्यनुक्रमात् । हिरण्यनाभसुक्षेत्रचुल्लीपक्षननामभिः ॥ २६ ।। विनियोगो यथालिन्दमलिन्दव्यूढिरिच्छया । वेश्मान्यथ द्विशालानि कीर्त्यन्ते पड़ यथाक्रमम् ।। २७ ।। दिकर्णेपु द्विशालानि तत्कर्णान्येपुं निर्दिशेत् । संमुखे द्वे समेतानि पडेतान्युपलक्षयेत् ।। २८ ।। सिद्धार्थ दक्षिणाप्रत्यगं भवन्त्यत्रार्थसिद्धयः । यममूर्यमुदक्प्रत्यक् तत्र मृत्युभयं सदा ॥ २९ ।। प्रागुदीच्योस्तु दण्डः स्याद् दण्डस्तत्र सदा भवेत् । प्राग्याम्ययोस्तु वाताख्यं वास्तु तत् कलहोत्तरम् ।। ३० ॥ उदग्दक्षिणसाम्मुख्ये द्विशालं काचवास्त्विनि | तत्र ज्ञातिविरोधः स्यान्न तत् कुर्यात् कदाचन ।। ३१ ।। प्राक्प्रतीच्योस्तु साम्मुख्य चुल्लीवास्तु विनिर्दिशेत् । तत्र वित्तक्षयो घोरः कदाप्येतन्न कारयेत् ॥ ३२ ॥ चतु:शालं त्रिशालेन प्रान्तं प्राकारवर्तिना। पूर्वेण सप्तशालेपु मणिच्छन्द इति स्मृतम् ॥ ३३ ॥ अन्यानि चैवं त्रीण्याहुः प्रान्तमेव प्रदक्षिणम् । अपरं परिधानं च सपक्षमिति तानि च ॥ ३४ ॥ एकभित्ती तु शाले हे गृहलंघट उच्यते । न तं कुर्यात् स हि सदा बन्धदोपवधमदः ।। ३५ ॥ १. लि. ६. 'तो. पायः .. 'य'. वालपा, ६ ... ! ...:: -- ·११२ समराङ्गणसूत्रधारे इत्युच्चनीचगृहभागफलं प्रविष्ट- मस्मिन्नलिन्दफलमप्यशुभं शुभं च । यद द्वित्रिशालगृहला तदप्यमुग्मिन सामान्यता द्वितययोगभ व सम्यक ॥ ३६ ॥ इति मधिीमानंदांवचित समगनगरवधानपरनाम्नि वास्तुशाने निनोचफलन्छवादिसंज्ञालिन्दपल महास्तुफलाद्विशालत्रिशा- लगृहमङ्गलक्षणफलानि नाम विंशोभ्यायः ।। अथ द्वामानतित्रिशाललक्षणं नामकविंशोऽध्यायः । अथ द्वामानामग्रिमालानां यथाक्रमम् । अभिधानानि काम्न्यन पक्षणानि पृथक्पृथक ॥ १ ॥ मग्यानि ना नवानि कयने नानि नामनः । विना गोत्रं सुटी पानमंत्र च ।। २ ।। दियनाममूलट हीन नावाच्या । दत म्याद धनत्र भन: गुक्षेत्र या विना ।। ३ ।। पेशवं नागापनदियादिप्रदं विभाः । ही दमण या हीना गाया बिननामिनी ।। ४ ।। अपवादान बग्न कुलनाशनम् । अविन्दनमतान्यागतः ।। ५ ।। पार मंदा: म्यादा पृथक । अन्यानमा महिनम ।। ६ ।। बच्चे का बर्ष समानतः परम् । दवस दारक मान ८ .

·द्वासप्तत्रिशाललक्षणं नामैकविंशोऽध्यायः । ११३ भेदा हिरण्यनाभस्येत्यष्टादश भवन्त्यमी । नागं सूर्यप्रभाख्यं च मत्तवारणकं तथा ॥ ९ ॥ चतुर्थ केसरीत्युक्तं वासवं चन्द्रमेव च । हरिहंसं सारसा(ण्डं?ख्यं) कुञ्जरं तोयदं तथा ॥ १० ॥ मेघमालाभिधानं च धारासारं महोदरम् । कर्दमं नामतश्चान्यत् सुक्षेत्रं प्रकरं तथा ।। ११ ।। सुक्षेत्रानुगतान्याहुस्तथान्यद् धान्यपूरकम् । चुल्लीभेदानथ मस्तपामाचं भुजङ्गमम् ॥ १२ ॥ निर्जीवाख्यं विहङ्गं च नकुलं पन्नगाह्वयम् । शतच्छिंद्रं च सर्प च कोपसंज्ञं भगन्दरम् ॥ १३ ॥ उद्वेजनाख्यं सन्न्यासं निस्तोपं करुणाननम् । वारणं दारणं चुल्ली ककुदं कॅन्दरं तथा ॥ १४ ॥ इति चुल्लीप्रभेदेषु मन्दिराणि दशाष्ट च । धूमः पक्षघ्नसंवद्धगृहनामानि सम्प्रति ॥ १५ ॥ राक्षसं * ध्वान्तसंहारं देवारि सुरदारुणम् । घोपणं व्याघ्रशार्दूले शोपणाख्यं विशोपणम् ।। १६ ।। पत्तदं च निरानन्दं शाकुनं विघ्ननिघणे । रिपुसईदपक्षन्ने सुतघ्नं वैरिपूरणम् ।। १७ ।। इत्यष्टादश पक्षनभेदाः प्रोक्ता यथाक्रमम् । हिरण्यनामभेदेषु धन्यं जाम्बूनदं गृहम् ।। १७ ।। आद्याद्याभिश्चतसृभिर्मूपाभिरुपलक्षितम् । यत्राद्याद्वित्रिपञ्चम्यो हिरण्यं नाम तच्छुभम् ॥ १९ ॥ पञ्चम्याधाद्वितुर्याभिः स्याद् ख्यमं रुक्मदं गृहम् । आधात्रिर्यापञ्चम्यो यत्र तद्धेमसंज्ञितम् ।। २० ॥ 1. 'च', २. 'य' ३. का', Y. 'त', ५. 'इ', ६. '', ७. परि' ख. पाठः । ८. . प.टः । संस्थणे पारंपमिति रस. पुस ।

·११४ समराणसूत्रधारे द्वित्रितुर्यापञ्चमीभिः कनकं कनकावहम् । सायाभिर्द्वित्रिपष्ठीभिः काञ्चनं काञ्चनप्रदम् ॥ २१ ॥ आयाद्वितुर्यापष्टीभिः स्वर्ण स्वर्णविवृद्धये । सुवर्णमाद्यात्रिचतुःषष्ठीभिः स्यात् सुवर्णदम् ॥ २२ ॥ स्याद् द्वित्रितुर्यापष्टीभिः सन्तापं तापशान्तिकृत् । आधाद्विपञ्चमीपष्ठयो यत्र तत् सारमुत्तमम् ॥ २३ ॥ चामीकरं त्रिपष्ठयायापञ्चमीभिहोत्तमम् । द्वित्रिपदपञ्चमीभिः स्यात् तपनं नाम मन्दिरम् ।। २४ ॥ पतुर्यायापश्चमीभिस्तापनीयमुदाहृतम् । शातकुम्भं द्विपद्पश्चचतुर्थीभिर्भवेद् गृहम् ॥ २५ ॥ हिरण्यनाभं विचतुःपञ्चपष्ठीभिरीरितम् । कल्याणमायात्रिचतुःपञ्चपष्ठीभिरुच्यते ।। २६ ॥ पट्पश्चद्विवितुर्याभिर्भवेद् भूपणसंज्ञितम् । आधाद्वित्रिचतुःपञ्चपष्टीभिभूतभूपणम् ॥ २७ ॥ अथ मुक्षेत्रभेदानां लक्षणान्यमिदमहे । यत्राद्याद्विवितुर्याभिस्तनागं नाम मन्दिरम् ।। २८ ।। यत्राद्याद्वित्रिपशम्यम्ना मर्यप्रभमुच्यने । आद्याद्वितुर्यापश्चम्या यत्र नन्मनवारणम् ।। २९ ।। श्राद्याविन यापनम्या यत्र वन केयरी विदुः । वागवं पधमानुयाद्वितीयाभिस्तदुच्यते ॥ ३० ॥ पष्टवाद्यात्रिहिनीयामिपिन्द्रमन्दिरागारितम् । आयाद्वितुर्यापटीभिहरिगं समुदाहनम् ।। ३१ ।। आयात्रिनुयापष्टीभिदसमंज निवंगनम् । पाटीद्वित्रिचतुर्थीभिः सरगं नामनो भवेत् ।। ३२ ।। आधाद्विपापभिः कथयन्नीद मुद्धरम् । प्राद्यात्रिपष्टीभिविनयं नाबदं गृहम् ।। ३३ ।। .

·द्वासप्तत्रिशाललक्षणं नामैकविंशोऽध्यायः । ११५ मेघमालं त्रिपट्पञ्चद्वितीयाभिरुदाहृतम् । धारासारं चतुःपञ्चपडावाभिर्भवेद् गृहम् ॥ ३४ ॥ द्विचतुःपञ्चषष्ठीभिर्महोदरमिति स्मृतम् । कर्दमं नाम पट्पञ्चत्रितुर्याभिर्जयावहम् ।। ३५ ॥ पट्पञ्चतुर्याव्याद्याभिः सुक्षेत्रं स्याद् धनप्रदम् । द्वित्रिषट्पञ्चतुर्याभिर्भवेत् प्रकरमृद्धिदम् ।। ३६ ॥ आधाभिश्च पडेताभि(?)विज्ञेयं धान्यपूरकम् । अष्टादशैते सुक्षेत्रगृहभेदाः प्रकीर्तिताः ॥ ३७ ॥ आधाद्वित्रिचतुर्थीभिर्मपाभिः स्याद् भुजङ्गमम् । निर्जीवमाबापञ्चत्रिद्वितीयाभिनिवेशनम् ॥ ३८ ॥ आद्याद्विपञ्चतुर्याभिर्व(हन्तीभिर्वि?दन्तीह वि)हङ्गमम् । पञ्चाद्यात्रिचतुर्थीभिर्मूपाभिर्नकुलं विदुः ॥ ३९ ॥ पञ्चद्वित्रिचतुर्थीभिः पन्नगं नामतो भवेत् । शतच्छिद्रं पडाचाँत्रिद्वितीयाभिर्भवेद् गृहम् ॥ ४० ॥ आधाद्वितुर्याषष्ठीभिः सर्पमित्यभिधीयते । आयात्रिपदचतुर्थीभिः कोपमित्यभिशब्दितम् ॥ ४१ ॥ पट्चतुस्विद्वितीयाभिर्भवेद वेश्म भगन्दरम् । आधाद्विपञ्चपष्ठीभिरुद्वेजनमुदाहृतम् ।। ४२ ।। सन्न्यासमायापञ्चत्रिपष्ठीभिर्भवनाधमम् । द्वित्रिपट्पञ्चमीभिस्तु "निस्तोयमभिधीयते ।। ४३ ।। तुर्याधापञ्चपष्ठीभिः करुणाननमुच्यते । द्विचतुःपञ्चपष्ठीभिरणं मुखवारणम् ।। ४४ ।। त्रिचतुःपञ्चपष्ठीभिर्दारणं श्रीविदारणम् । चुल्लयाद्यात्रिचतुःपञ्चपष्ठीभिर्वित्तनाशनम् ॥ ४५ ।। १. 'ह विद ख. पाठः । २. 'भवेत् . क. पाठः । ३. 'यामिर्दिती', ४. 'ना कित्यपालगनुरोभेन नित्तोपमिति पाव्यम् । -- ५. 'तुल्याद्या' ख. पाटः ।

·११६ समराङ्गणसूत्रधारे पट्पञ्चद्वित्रितुभिः ककुदं नाम मन्दिरम् ।। कन्दरं पट्चतुःपञ्चविद्याद्याभिहाधमम् ।। ४६ ।। अथाष्टादश कथ्यन्ते भेदाः पक्षन्नसंश्रयाः । तेषु राक्षसमाद्याद्वित्रिचतुर्थीभिरुच्यते ॥ ४७ ॥ पश्चाद्याद्वितृतीयाभिर्वान्तसंघातमीरितम् । पञ्चाद्याद्विचतुर्थीभिर्देवारीति निगद्यते ॥४८॥ आयात्रिपञ्चतुर्याभिर्विज्ञेयं देवदारुणम् । पञ्चत्रिद्विचतुर्थीभिर्योपणं दुःखघोपणम् ॥ ४९ ॥ पडायाद्वितृतीयाभिर्व्याघ्रमित्यभिधीयते । आयाद्वितुर्यापष्ठीभिः शार्दूलं स्यानिवेशनम् ।। ५० ॥ आयात्रितुर्यापष्ठीभिः शोपणं पुत्रशोपणम् । पट्तुर्याद्वितृतीर्याभिर्विजानीयाद् विशोपणम् ॥ ५१ ।। आधाद्विपञ्चपष्ठीभिर्मत्तदं नाम मन्दिरम् । निरानन्दाख्यमाद्यात्रिपञ्चपष्ठीभिरुच्यते ॥ ५२ ॥ पञ्चपद्वितृतीयाभिः शाकुनं नामतो भवेत् । विघ्नमाद्याचतुःपञ्चपष्ठीभिर्विनवर्धनम् ।। ५३ ।। निघणं पट्चतुःपञ्चद्वितीयाभिरसौख्यकृत् । त्रिचतुःपञ्चपष्टीभिर्वदन्ति रिपुसंहदम् ॥ ५४ ॥ पट्पञ्चतुर्याच्या(या)भिः पक्षनं सुतनाशनम् । पट्पञ्चद्वित्रितुभिः सुतन्नं सुतमूदनम् ॥ ५५ ॥ पट्पञ्चद्वित्रितुर्याद्या यत्र तद् वैरिपूरणम् । पक्षन्नस्यानुगान्येवं गृहाण्यष्टादश क्रमान् ॥ ५६ ।। चतुरायास्त्रिशालेपु मृपा बाह्या न चान्तरा । स्याद् विनायां द्वितीयां च त्रिशालं पञ्चभद्रकम् ॥ ५७ ॥ वामतः क्रममुत्सृज्य विशालविधिरीरितः । १. पो. पाठः । २. 'के', ३. 'विधाले वि' द. पाठः ।

·द्विशालगृहलक्षणं नाम द्वाविंशोऽध्यायः ।
हिरण्यनाभादिनिकेतनानां चतुष्टयस्यैवममी प्रकाराः ।
द्विसप्ततिः कृत्स्ततयोपदिष्टाः प्रत्येकमष्टादशभेदक्लप्ताः ॥ ५८ ॥
इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवगिरचिते समराङ्गणसूत्रधारापरनानि वास्तुशास्त्रे
द्वासप्ततित्रिशाललक्षणं नामेकविंशोध्यायः ॥
अथ द्विशालगृहलक्षणं नाम द्वाविंशोऽध्यायः ।
द्विशालानि द्विपञ्चाशत् स्युः शुभान्यशुभानि च ।
लक्षणानि क्रमात् तेपामिदानी सम्प्रचक्ष्महे ।। १ ॥
सिद्धार्थ यममूर्य च दण्डाख्यं वातसंज्ञितम् ।
चुल्ली काचं च मुख्यानि द्विशालानि पडेव हि ।। २ ।।
अनेकभेदभिन्नानि लघुप्रस्तारयोगतः ।
मूपाभेदक्रमेण स्युर्भेदाभेदक्रमेण तु ॥ ३ ॥
तथा निलीनकरणाद् वीथिकालिन्दमार्गतः ।
प्राग्नीवादिविधानेन वैशाल्यादिविपर्ययात् ।। ४ ।।
यथासम्भवमेतानि कथयामः समासतः ।
निर्वाहतश्च मूपाणामनिर्वाहाच्च नामतः ॥ ५ ॥
छन्दतो गुणतो रूपादशुभानि शुभानि च ।
हितार्थाय नरेन्द्राणां वर्णिनां लिङ्गिनामपि ॥ ६॥.
हस्तिनी महिपी चेति द्वे शाले यत्र वेश्मनि ।
तत् सिद्धार्थमिति ज्ञेयं वित्तसम्पत्तिकारकम् ।। ७ ।।
मृत्युदं महिपीगावीभ्यां भवेद् यममूर्यकम् ।
दण्डं स्याच्छगलीगावीशालाभ्यां दण्डभीतिदम् ॥ ८ ॥
वातं करेणुच्छगलीयुक्तमुद्वेगकारकम् ।
महिष्यजाभ्यामुद्वेगकरी चुल्ली धनापहा ॥९॥

·११८ समरामणसूत्रधारे काचं करेणुगावीम्यां मुहत्तीतिविनाशनम् । एकम्पमम्पं च न द्विशालेगु कारयेत् ॥ १० ॥ व्यत्यासात् काचचुल्ल्योश्च सर्वाभिस्तिगृभिस्तथा । चत्वार्याद्यानि भिद्यन्ने लघुप्रस्तारयोगतः ।। ११ ।। प्रत्येकमेकादशधा मन्दिराण्यभिधानतः । अन्ये चतुर्धा भिद्यते प्रत्येकं दे निवेशने ॥ १२ ॥ एपां मूपा भिदाभेदात् तद्वाद्यावाहहेतुकाः। वसुधारं भवेत् तेपामाद्यं सिद्धार्थकं ततः ॥ १३ ॥ कल्याणकं शाश्वतं च शिवं कामप्रदं तथा । स्त्रीदं शान्तं निष्कल धनाधीशं कुबेरकम् ।। १४ ।। सिद्धार्थमनुजान्येवमेतान्यकादश क्रमात् । संहारं यममूर्य च कालं वैवस्त्रतं यमम् ।। १५ ॥ करालं विकरालं च कवन्धं मृतकं शवम् । यमसूर्यस्य भेदाः स्युः सद्मनो महिपं तथा ॥ १६ ॥ प्रचण्डचण्डे दण्डाख्यमुदण्डं काण्डकोटरे । विग्रहं निग्रहं धूम्र निर्धूमं दन्तिदारुणम् ।। १७ ।। एकादशामी दण्डस्य भेदा दण्डभयप्रदाः । मरुत्पवनवाताख्यान्यनिलं सप्रभञ्जनम् ॥ १८ ॥ घनार्यम्बुदविध्वंसि * प्रलयं कलहं कलिः । कलिचुल्ली च वातस्य भेदा उद्वेगदायकाः ॥ १९ ॥ रोगं चुल्ल्यनलं भस्म चुल्ल्या भेदचतुष्टयम् । काचस्य तु च्छलं काचं कुलप्नं । च विरोधि च ॥ २० ॥ द्वापञ्चाशद् द्विशालानाममी भेदाः प्रकीर्तिताः । चूमः साम्प्रतमेतेपां लक्षणानि पृथक्पृथक् ॥ २१ ॥ १. 'दत', २. 'कः।', ३. 'शिवम्', ४. 'मं', ५. 'नार्या' क. पाठः । ६. 'लं' ख. पाठः । *लक्षणश्लोके एतत्स्थाने रोगमिति पठ्यते । + लक्षणपाठरीत्या तु कुलइमिति . . पाठयम् । ...

·द्विशालगृहलक्षणं नाम द्वाविंशोऽध्यायः । ११० आधाद्वितीये वहतो यत्र भूपे धनप्रदे । वसुधाराभिधानं तद् गृहं सर्वार्थकानुगम् ।। २२ ।। आद्यातृतीये वहतो यत्र सिद्धार्थकं हि तत् सर्वोपद्रवनिर्मुक्तं सिद्धिकृञ्चिन्तितार्थत् ।। २३ ॥ द्वितृतीयं वहन्मूपं भवेत् कल्याणमृद्धिकृत् । वहदायचतुर्थीकं शाश्वतं गृहमुत्तमम् ॥ २४ ॥ शिवं द्वितीयातुर्याभ्यां वहन्तीभ्यां सुखप्रदम् । कामदं त्रिचतुर्थीभ्यां भवेचिन्तितकामदम् ।। २५ ॥ आद्याद्यांभि(सु?स्तु) तिसृभिः स्त्रीप्रदं संप्रद(१) प्रभोः । याद्वितीयातुर्याभिः शान्तं शान्तिप्रदायकम् ॥ २६ ॥ आद्यावृतीयातुर्याभिनिष्कलाई समृद्धिकृत् । द्वितृतीयाचतुर्थीभिर्धनेशं धनवर्द्धनम् ।। २७ ॥ आघाघाभिश्चतसृभिः कुवरं वित्तवृद्धिकन् । यमसूर्यप्रभेदेषु बृमो लक्ष्म फलानि च ॥ २८ ॥ आद्याहिनीयाम्पाभ्यां संहारं स्वामिनाशनम् । गृहमाद्यातृतीयाभ्यां मृत्युदं यमगर्यकम् ।। २० ।। द्विवतीयं वहन्मूपं कालं योपिहिनाशनम् । वैवस्वनं वहतुर्यप्रथमं गेगकारयाम् ।। १० ।। यमालयं हितुर्याभ्यां यामिनी यमवर्णनम् । करालं त्रिचताभ्यां भर्तुः प्राणविनाशनम् ॥ ६ ॥ आधाभिरिनराभिः खामिनागनं विवागतमाम् । आघाहितीयार्याभिः यादन्ध भनाशनम् ।। ६२ !! आघाहनीचातुर्याभिः मतकालयम् । शवं निनिचाभिः सामिनो मापदः ।। २६ आपायाभिशनाभिः सामिः महि दिदः । मग या समितीका :

·No text on this page.

·एकशाललक्षणफलादि नाम त्रयोविंशोऽध्यायः । १२१ स्याद् द्वितीयातृतीयाभ्यां चुल्ली वित्तविनाशनी । वसुनमनलं नाम वितुर्याभ्यां निवेशनम् ।। ४७ ।। वित्तघ्नमाद्यातुर्याभ्यां भस्माख्यं स्वामिनः सदा । उदङ्मुखाभ्यां मूपाभ्यां काचभेदेषु मन्दिरम् ॥ ४८ ॥ छलं नाम भवेन्नित्यं वन्धुवर्गापमानकृत् । दक्षिणोत्तरमूपाणां पौरस्त्ये वहतो यदि ॥ ४९ ॥ + काचं नाम तदा वेश्म सज्जनानन्दकारकम् । मूपाभ्यां दक्षिणाभ्यां स्यात् कुलह त्रिकुलक्षयम् ।। ५० ॥ दक्षिणोत्तरमूपाणां पाश्चात्ये वहतो यदि । + विरोधं नाम तद्वेश्म सर्वलोकविरोधकृत् ।। ५१ ।। उक्तान्येवं द्विपञ्चाशद् द्विशालानां समासतः । एनानि भूपावहनप्रभेदात् फलप्रभेदाच निदर्शितानि । द्विशालवेश्मान्यधुनेकशालान्युदाहियन्ते भवनानि सम्यक् ॥५२॥ इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गगसूत्रधारापरनाम्नि वास्तुशास्त्रे द्विशालगृहलक्षणं नाम द्वाविंशोऽध्यायः ।। अथ एकशाललक्षणफलादि नाम त्रयोविंशोऽध्यायः । गृहाणामेकशालानां वक्ष्यामो लक्षणान्यथ । शस्तानां निन्दितानां च यथावदनुपूर्वशः ॥ १ ॥ विन्यसेञ्चतुरः पूर्व गुरूंन् वर्णान् यथाविधि । एभ्य एव प्रमूयन्ते भेदाः पोडश वेश्मनाम् ॥ २ ॥ " ३. 'लं हन्ति कु. स. पाटः। १. 'नि', २. 'खी' क. पाठः। -. 'स्व' क. पाटः। | लक्ष्यपाटानुरोधात् काचमिति पाटपम् । - लये विरोधीति पटरते ।

·१२२ समराङ्गणसूत्रधारे गुरोरधो लघु न्यस्येत् पूर्व शेपं यथोपरि । गुरुभिः पूरयेत् पश्चाद यावत् स्युर्लयवोऽखिलाः ॥३॥. विद्यादलिन्दान् सर्वेपु लघुस्थानेषु पण्डितः । सव्यावर्त गृहमुखादेतांश्च विनियोजयेत् ॥ ४ ॥ एपामलिन्दसंयोगाद् भवनानां पृथक् पृथक् । नामानि गुणदोपाश्च वक्ष्यन्तेऽनुक्रमादतः ॥ ५ ॥ ध्रुवं धन्यं जयं नन्दं खरं कान्तं मनोरमम् । सुमुखं दुर्मुखं क्रूरं सुपक्षं धनदं क्षयम् ॥ ६ ॥ आक्रन्दं विपुलं चैव विजयं गृहमुत्तमम् । घुवे जयमवाप्नोति धन्ये धान्यागमो भवेत् ।। ७ ।। जये सपत्नाञ् जयति नन्दे सर्वाः समृद्धयः । खरमायासदं वेश्म कान्ते च लभते श्रियम् ।। ८ ।। आयुरारोग्यमैश्चर्य तथा वित्तस्य सम्पदः । मनोरमे मनस्तुष्टिहभर्तुः प्रकीर्तिता ॥ ९ ॥ मुमुखे राज्यसन्मानं दुर्मुखे कलहः सदा । ऋरव्याधिभयं रे सुपक्षं गांवद्रिकृत् ॥ १० ॥ धनदे देमरत्नादि गाश्चैव लभते पुमान् । क्षयं सर्वक्षयं गेह्माक्रन्दं ज्ञातिमृत्युदम् ।। ११ ।। आरोग्यं विपुलं ख्यातिविजये सर्वसम्पदः । यदि धन्ये द्वितीयोऽपि मुखालिन्दः प्रयुज्यते ।। १२ ॥ नद गृहं रम्यनामद भर्नुः सौभाग्यकारकम् । मुखालिन्दन नन्दाख्यं द्वितीयन मुयोजितम् ।। १३ ।। नन्द्रीयमिनि ग्ल्यानं तस्मिन् श्रीनित्यमाविशन् । अलिन्दश्चद द्विनीयापि कान्तस्याम्य निवथ्यते ॥ १४ ॥ मुदिनं तद् भवंद भतुभूतिकृद भवनात्तमम् । सुमुग्वस्य यदालिन्दो वक्त्रन्या विनिवेश्यने ।। १५ ।। 1.६, २. 'वन' . पाटः ।

·एकशाललक्षणफलादि नाम त्रयोविंशोऽध्यायः । १२३ वर्धमानं तदा तत् स्यात् स्वामिलक्ष्मीविवर्धनम् । क्रूरं युक्तं द्वितीयेन मुखालिन्देन मन्दिरम् ॥ १६ ॥ करालं तद् विजानीयाद् भर्ता तस्यं विनश्यति । अलिन्देन द्वितीयेन धनदं योजितं पुनः ॥ १७ ॥ सुनाभं तद् भवेत् तस्मिन् पशून् पुत्रानवाप्नुयात् । आक्रन्दस्य पुरोभागे यद्यलिन्दः कृतोऽपरः ॥ १८ ॥ ध्वाङ्क्षसंज्ञं गृहं तज्ज्ञा निन्दितं प्रवदन्ति तत् । द्वितीयालिन्दघटना विजयस्य मुखे यदि ॥ १९ ॥ तत् समृद्धमिति ख्यातं गृहं स्यात् पुण्यकर्मणाम् । यान्युक्तानि ध्रुवादीनि पूर्ववेश्मानि पोडश ॥ २० ॥ शालाविभागं ज्ञात्वेषां तिर्यक् पड् दारु विन्यसेत् । पोडशान्ये च भेदाः स्युः संज्ञाश्चैपामनुक्रमात् ॥ २१ ॥ सुन्दरं वरदं भद्रं प्रमोदं विमुखं शिवम् । सर्वलामं विशालं च विलक्षमशुभं ध्वजम् ॥ २२ ॥ उद्द्योतं भीपणं शून्यमजितं कुलनन्दनम् । नामभिर्वेश्मनामेपां गुणदोपान् प्रकल्पयेत् ।। २३ ॥ यथार्थनामान्येतानि यस्मात् प्रोक्तान्यविस्तरात् । एभ्य एवापराणि स्युर्वेश्मान्यन्यानि पोडश ॥ २४ ॥ शालापुरोबिनियुक्ततिर्यपदारुकारणात् । हंसं सुलक्षणं सौम्यं जयन्तं भव्यमुत्तमम् ॥ २५ ॥ रुचिरं सम्भृतं क्षेममाक्षेमं सुकृतं वृपम् । उच्छन्नं व्ययमानन्दं सुनन्दं चेति कीर्तितम् ।। २६ ।। एपामपि यथार्थत्वाद् गुणदोपान् निरूपयेत् । शालामध्ये जे तिर्यस्थ पदारु विनिवेशयेत् ।। २७ ।। विहाय मर्मणां वेधानमीपामेव वेटमनाम् । पोडशव परेऽपि स्युर्भेदास्तांश्च यथाक्रमम् ।। २८ ।। १. 'द्वेश्म प', २. 'बहून् ख. पाटः । ३. 'डि' क. ख. पाटः । ४. 'गभद्रं वेशयेत् ।', ५. 'पुनःप', ६. 'भा', ७. ति, ८. 'य सद्मनाम् ' ख. पाठः । .. - ..

·१२४ समराङ्गणसूत्रधारे कथयामः समासेन यथार्थव नामभिः । अलङ्कृतमलङ्कारं रमणं पूर्णमम्वरम् ।। २९ ।। पुण्यं सुगर्भ कलशं दुर्गतं रिक्तमीप्सितम् । सुभद्रं वन्दितं दीनं विभवं सर्वकामदम् ॥ ३० ॥ शालान्तःस्थितपदारुपश्चादपवरैः कृतः । एभ्योऽपरेऽपि निर्दिष्टा भेदाः पोडश वेश्मनाम् ॥ ३१ ॥ प्रभवं भाविकं क्रीडं तिलकं क्रीडनं सुखम् । यशोदं कुमुदं कालं भासुरं सर्वभूपणम् ॥ ३२ ॥ वसुधारं धनहरं कुपितं वित्तद्धिदम् । कुलोदयं च विज्ञेयं गुणदोपास्तु पूर्ववत् ।। ३३ ।। अनन्तरमिहोक्तानि यानि वेश्मानि पोडश । प्रत्येकं तान्यलिन्देन परि(कु?कुर्याचतुर्दिशम् ॥ ३४ ॥ तद्भदेभ्यः प्रमृतानि कथयामो विधानतः । चूडामणि प्रभद्रं च क्षेमं शेखरमद्भुतम् ।। ३५ ।। विकाशं भूतिदं हटं विरोध कालपाशकम् । निरामयं मुशालं च रौद्रं मौयं मनोरथम् ॥ ३६ ॥ मुभद्रं चेति सदनं संज्ञाभिरुपलक्षयेत् । वेश्मनामेकशालानां शतं स्याचतुरुत्तरम् ॥ ३७ ।। कथितं तच्च संस्थानामभिश्च यथाक्रमम् । हस्तिनी महपी गावी छागली च यथाक्रमम् ॥ ३८ ॥ तव्येन द्विपूर्वाणि मो नामानि वेश्मनाम् । द्विहंसकं हिचक्राई द्विसारसमथापरम् ॥ ३९ ॥ द्विकाकिलं बुधः ख्यातं हस्तिन्यादेः क्रमाद् गृहम् । त्रीण्यायुःपशुधान्यानां क्रमादाद्यानि वृद्धये ॥ ४० ॥ एनेपामेव नायाय भवेद वेश्म द्विकांकिलम् । n १. 'चि', २. 'मे', ३. '' ख.पाटः ।

·द्वारपीठभित्तिमानादिकं नाम चतुर्विशोऽध्यायः । १२५ इत्येकशालभवनान्युदितान्यलिन्द- पडदारुकापवरकावरणादिभेदैः । संज्ञा च लक्षणफलैः करिणीमुखाभिः शालाभिरेवमपराणि च युग्मंजानि ॥४१॥ इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारापरनाम्नि वास्तुशास्त्रे कशाललक्षणफलद्विहंसकादिलक्षणफलानि नाम त्रयोविंशोऽध्यायः । थ द्वारपीठभित्तिमानांदिकं नाम चतुर्विंशोऽध्यायः । कर्णशालानिवद्धानि मण्डपैरन्तरस्थितैः । असम्बाधाजिराणि स्युहलानि दश पञ्च च ॥ १ ॥ ईश्वरं वृपभं चन्द्रं रोगं पापं भयप्रदम् । नन्दनं खादकं ध्वाक्षं विकृतं विलयं क्षयम् ॥ २ ॥ याम्यं च विपरीतं च भद्रकं चेति नामतः । एतानि हलकाख्यानि विद्याद गेहानि यत्नतः ॥ ३॥ अग्निरक्षोनिलेशानकोणंगानां यथाक्रमम् । एकद्वित्रिचतुर्थाख्या हलकानां प्रकल्पयेत् ॥ ४ ॥ अनेन क्रमयोगेन च्छन्दोभेदा भवन्ति च । तत्राद्येनेश्वरं नाम हलकेन गृहं भवेत् ।। ५ ॥ सर्वलक्षणसंयुक्तं सर्वदृद्धिफलप्रदम् । कृपभं तु द्वितीयेन पुत्रदा विवर्धनम् ॥ ६॥ प्रथमं च द्वितीयं च गृहे तु हलकं यदि । चन्द्रं वृद्धिकरं नृणां सर्वलक्षणसंयुतम् ।। ७ ।। वायव्यं हलकं यत्र रोगं रोगविवर्धनम् । प्रथमं च तृतीयं च गृहे तु हलकं यदि ।। ८ ।। ग्मलाभिः' क, 'ग्मितानि', ख. पाठः । २. 'णे भागां य', 'रादिव', ४. 'भयप्रदम् । ख. पाठः । १.

·No text on this page.

·समस्तगृहाणां सग्ल्याकथनं नाम पञ्चविंशोऽध्यायः । १२९ द्वारस्य पीठस्य च मन्दिरेपु भित्तश्च मानं कथितं क्रमेण । तथोदिता दारुकलास्तु सम्यक प्रहीणवास्तोः सकलं च लक्ष्म ।। ति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवनिचिने नमराङ्गगसूत्रधारापरनानि वास्तुशान्ने रपीठभित्तिमानदारुकलाहीनवास्तुलक्षणं नाम चतुर्विशोऽध्यायः॥ समस्तगृहाणां सङ्ख्याकथनं नाम पञ्चविंशोऽध्यायः । वेश्मनां पञ्चशालानां कथ्यन्त लक्षणान्यथ । चतुर्विशतिसंयुक्तं सहस्रं तानि सन्ख्यया ।। १ ।। गुरूणां दशसख्यानां प्रस्तारस्य च कल्पनान् । गृहाणां पञ्चशालानां भेदा लघुविभागतः ॥ २ ॥ पञ्चशालं भवेद् योगाद् गृहयोटिंत्रिशालयोः । यद्वा योगाद भवेदेतचतुःशाल कशालयोः ।। ३ ।। चतुर्णामपि वर्णानामिदं सद्म प्रशस्यने । हिरण्यनाभमभृनि वर्णानामिह वेग्मनाम् ।। ४ ।। सिद्धार्थादिसमायोगान्निप्पग्रेन गृहाष्टकम् । योगाद्धिरण्यनाभस्य सिद्धार्थेन गृहं भवेत् ।। ५ ।। हेमकटाख्यमस्यैव वानेन स्वर्णशंग्वरम् । मुक्षेत्रस्य च सिद्धार्थमंयोगेन श्रियावतम् ॥ ६ ॥ तस्यैव यममूर्येण भवेद वेग्म महानिधिः । नुलवास्तु यममूर्येण सदादी प्रजायने ॥ ७ ॥ दण्डसंयोगनस्तस्य चित्रभान्वभिधं भवन् । पक्षघ्नस्य तु दण्टेन मदीदोपं विनिदिशेत ।। ८ ।। पक्षाव वानन योगामिवियमच्यते । न फाच चुलीनं योगाग्मिशालादिषु परदने ।। .॥ ए. .

·१३० समगंजणगानधारे अन्योन्यवाक्ष्यमाणानां भेदास्तेनेह नोदिनाः । एकशालयु(त?ते)भेदाः स्युश्चतुश्शालवेठमनि ॥ १० ॥ चत्वारः पञ्चशालानां मस्तेषां च विंशतिः । यदा भवत्यजा शाला सर्वतोभद्रवेश्मनी ॥ ११ ॥ मुदर्शन मिति प्राहुः पनशालं तदा गृहम् । नदेन करिणीयोगान मुरूपमिनि कथ्यते ॥ १२ ॥ मुन्दरं महिपीयोगार गानीयोगानु शोभनम् । पमानम्य नागां शालानां गोगतः कमात् ॥ १३ ॥ गुनाभं गुणभं योग्य विनोदं न भवेद ग्राम् । नन्यायमेर शालायांगन जागने ।। १४ ।। गुग मन न गरी च मन्दिरम् । पागजातीनां गांगन पुग्नुमात् ।। १५ ।। नागना भानगीनान प्राणम् । पनि गनगा गर या भवद गृहचतुरायम् ।। १६ ।। गगग निन्दिता श्रीपमगव न । र गाना गाया गांगरः ।। १७ ।। नानि मायानि मायानि विगगाम । : गा गादयागिनिगः ॥ १८ ।। नानां मपानमनमाना । व दागिनायगा || १". ।। रहार: जिन मनन । दिन 2. {{ नदारद नगए। ना " . 44 ·समस्तगृहाणां सङ्ख्याकथनं नाम पञ्चविंशोऽध्यायः । द्वे शते सप्तभद्राणां स्याद् विंशत्युत्तरं शतम् । गृहाणामष्टभद्राणां चत्वारिंशव पञ्च च ॥ २२ ।। दश स्युर्नवभद्राणि तथैकं दशभद्रकम् । एवं सहस्रमेकं स्याद विंशतिश्च चतुर्युता ।। २३ ।। गृहाणां पञ्चशालानां मूपावहनसङ्ख्यया । अथ लक्ष्म च संख्यां च ब्रूमः पदशालवेश्मनाम् ।। २४ ॥ एकद्वित्रिचतुश्शालगृहाणां योजनान्मिथः । द्विशालस्यैकशालस्य त्रिशालस्य च योगतः ॥ २५ ॥ पटशालं जायते वेश्म भेदास्तस्य तु पोडश । पक्षनवातयोर्यो देकशालगृहस्य च ।। २६ ।। स्यात् पङ्कजाडुरं नाम गृहं पट्शालमुत्तमम् । हिरण्यनाभं सिद्धार्थ चैकशालेन वेश्मना ॥ २७ ॥ . संयोज्यं तु यंदा गेहं तदा स्याच्छीगृहं शुभम् । संयोगादेकशालेन सुक्षेत्रयममूर्ययोः ।। २८ धनेश्वरं नाम गृहं जायते धनद्धये । दण्डाख्यचुल्लयोः संयोगादेकशालगृहस्य च ॥ २९ ॥ प्रभूतकाञ्चनकरं गृहं स्यात् काञ्चनप्रभम् । द्वादशान्यानि जानीयाद् भवनान्यनया दिशा ॥ ३० ॥ एतेपामेव भेदेषु शुभान्यखिलवर्णिनाम् । तुल्यात् त्रिशालद्वितयान् पट्शालकचतुष्टयम् ॥ ३१ ।। स्याद् द्विशालचतुःशालयोगादन्यच्चतुष्टयम् । सिद्धार्थेन चतुःशालं वेश्म(नांना संयु(निर्य?तं यदा ॥ ३२ ॥ गृहं तदा स्यात् पदशालं त्रैलोक्यानन्दकं शुभम् । यममूर्येण संयुक्तं विलासचयमुच्यते ।। ३३ ।। दण्डयुक्तं चतुःशालं सुखदं नामनो भवेत् । वातेन च चतुःशालं संयुक्तं श्रीप्रदं भवेत् ।। ३४ ॥ 1. 'ले सुपोजितम् । सं', २. 'स, ६. 'दुर द वि. स. पाटः। ३ -- -- ·१.३२ समराङ्गणसूत्रधारे चतुर्विंशतिरेन्यानि पदशालान्यन्ययोगतः । पञ्च यानि चतुश्शालान्युचितानि महीभृताम् ।। ३५: ।। तेषां द्विशालयोगेन पद्शालान्यभिंदध्महे । सिद्धार्थे सर्वतोभद्रयुक्ते स्याच्छीपुरं गृहम् ।। ३६ ॥ श्रीवासं सर्वतोभद्रे यमसूर्यान्विते भवेत् । दण्डाख्ये भद्रयुक्ते श्रीभूपणं जायते गृहम् ।। ३७ ॥ वाताख्यं सर्वतोभद्रयोगाच्छ्रीभाजनं विदुः । सिद्धार्थे वर्धमानेन युक्ते स्याद् भूतिमण्डनम् ॥ ३८ ॥ यमसूर्ये तु तेनैव संयुक्ते भूतिभाजनम् । भूतिमानं तु दण्डाख्ये वाताख्ये भूतिभूपणम् ।। ३९ ॥ नन्द्यावर्तस्य योगेन सिद्धार्थादिचतुष्टयम् । श्रीमुखं श्रीधरं श्रीकृच्छ्री(ध?क)रं चेति जायते ॥ ४० ॥ सिद्धार्थादिचतुष्कस्य भवेद् रुचकयोगतः । श्रियाकारं श्रियोवासं श्रीयानं श्रीमुखं तथा ॥ ४१ ।। सिद्धार्थादिचतुष्कस्य भवेत् स्वस्तिकयोगतः । धनपालधनानन्तधनप्रदधनाद्वयम् ॥ ४२ ॥ भवन्त्येवं राजवेश्मयोगतो विंशतिहाः । प्राक् चतुर्विंशतिश्चेति चत्वारिंशचतुर्युता ॥ ४३ ।। मूपाव्यूढिवशादेकभद्रादीन्यभिदध्महे । भिदाभिरेक(?)मूपाभिरभद्रं द्वादशैकया ।। ४४ ॥ द्वाभ्यां पट्पष्टिरुद्दिष्टा विशे द्वे तिसृभिः शतिः?ते) । स्याद् व्युढाभिश्चतसृभिः पञ्चोनं शतपञ्चकम् ।। ४५ ।। शतानि पञ्चभद्राणां सप्त द्वानवतिस्तथा । चतुर्विशा नवशती पभद्राणामुदाहृता ॥ ४६ ।। जानीयात् सप्तभद्राणि संख्यया पञ्चभद्रवत् । गृहाणामष्टभद्राणां पञ्चोनं शतपञ्चकम् ।। ४७ ।। १. 'रेतानि', २. 'स्त्री', ३. 'न संयुक्त भू', ४. 'स्वस्तिकालययो' ५. 'तुदाभिरेकम्', ६. 'ते' क. पाठः। . .

·समस्तगृहाणां सङ्ख्याकथनं नाम पञ्चविंशोऽध्यायः । द्वे विंशे नवभद्राणां भवनानां शते विदुः पदपष्टिदशभद्राणि तथा द्वादशसङ्ख्यया ॥ ४८ । स्युरेकादशभद्राख्यान्येकं द्वादशभद्रकम् । एवं पट्शालगेहानां स्यात् साहस्रचतुष्टयम् ॥ ४९ ॥ पण्णवत्यधिकं चूमः सप्तशालानि साम्प्रतम् । तुल्यं त्रिशालद्वितयमेकशालेन युज्यते ॥ ५० ॥ यदा स्युः सप्तशालानि तदा द्वादशसङ्ख्यया । एकशालं द्विशालं च चतुःशालेन युज्यते ।। ५१ ।। यदा तदा सप्तशालमपरं वेश्म जायते । सैकशालं चतुःशालं यममूर्येण संयुतम् ।। ५२ ।। तदा भवेद् विभेदः (?) स्यात् तगृह श्रीप्रदायकम् । वातेन श्रीपदं तद्वद् दण्डेन श्रीप्रदं भवेत् ।। ५३ ।। सिद्धार्थकेन श्रीमालं तद्वदेव प्रजायते । पञ्चानां राजयोग्यानां स्युश्चतुश्शालवेश्मनाम् ॥ ५४ ॥ सप्तशालानि संयोगादेकशालद्विशालयोः । युज्यते सर्वतोभद्रं सिद्धार्थं च यदा गृहम् ॥ ५५ ॥ एकशालेन जायेत श्रीपदं श्रीपदं त(था?दा) । सर्वतोभद्रगेहस्य यममूर्यकशालयोः ॥ ५६ ।। योगेन श्रीफलं नाम स्याद् गृहं श्रीफलावहम् । सर्वतोभद्रदण्टाभ्यामेकशालं युतं यदा ।। ५७ ।। श्रीस्थलं नाम भवनं तदा स्यादास्पदं श्रियः । स्यादेकशाले मिलिते सर्वतोभद्रवातयोः ।। ५८ ।। लक्ष्मीनिवासभवनं गृहं श्रीतनुसंज्ञितम् । यदकशालं सिद्धार्थ वर्धमानं च युज्यने ।। ५९ !! श्रीपर्वताभिधानं स्यात् तदानीं भवनोनमम् यमसूर्यस्य योगेन वर्धमानैकशालयोः ।। ६० ।। 1. 'वा, २. '८, ३, ४, ५. 'म'ल. पारः।

·२ १३४ समराङ्गणसूत्रधारे. श्रीवर्धनं नाम गृहं श्रीयो वृद्धिकरं भवेत् । दण्डं च वर्धमानं च सैकशालं यदा भवेत् ।। ६१ ॥ तदा श्रीसङ्गमं नाम भवेद् भवनमुत्तमम् । यदैकशालं वाताख्यं वर्धमानं च युज्यते ॥ ६२ ॥ भवनं श्रीप्रसङ्गाख्यं नृपयोग्यं तदा भवेत् । सिद्धार्थमेकशालेन नन्द्यावर्तेन चान्वितम् ॥ ६३ ॥ श्रीभारं नाम भक्नं भवेद् भूपालसेवितम् । नन्द्यावर्तस्य योगेन यममूर्यैकशलयोः ।। ६४ ॥ राज्ञां सुखावहं वेश्म श्रीभारमिति च स्मृतम् । श्रीशैलमेकशालेन स्यानन्द्यावर्तदण्डयोः ॥ ६५ ।। योगाद् भोगावहं राज्ञां सप्तशालं गृहोत्तमम् । एकशालस्य योगेन स्यान्नन्द्यावर्तवातयोः ॥ ६६ ॥ श्रीखण्डं नाम भवनं भूभृतां भूतिकृद् भवेत् । सिद्धार्थस्यैकशालेन संयोगाद् रुचकस्य च ॥ ६७ ।। श्रीपेण्डं नामतो वेश्म भवेद् योग्यं महीभृताम् । रुचकस्यैव योगेन यममूर्यैकशालयोः ॥ ६८ ।। स्याच्छ्रीनिधानं श्रीकुंण्डं तस्य दण्डैकशालयोः । वातैकशालरुचकैर्युक्तैः श्रीनाभमुच्यते ॥ ६९ ॥ भवनं भूमिपालानां तद् भवेद् भूतिदायकम् । एकशालेन युज्येते सिद्धार्थस्वस्तिके यदा !॥ ७० ॥ श्रीप्रियं स्यात् तदा वेश्म सन्ततं वल्लभं श्रियः । यममूर्यकशालाभ्यां स्वस्तिकं युज्यते यदा ।। ७१ ।। तदा श्रीकान्तमित्याहुर्भवनं भूभृतां हितम् । एकशालेन संयोगो दण्डस्वस्तिकयोर्यदा ।। ७२ ॥ श्रीमतं नामतो वेश्म तदा स्याद् विजयावहम् । वातस्वस्तिकसंयोगमेकशालं यदा व्रजेत् ।। ७३ ।। 1. 'तु', २, ३. 'बी', ४. 'द्या(?)', ५. 'घण्टं ना', ६. 'ख' क, पाठः । - ·समस्तगृहाणां सङ्ख्याकथनं नाम पञ्चविंशोऽध्यायः । श्रीप्रदत्तमिति प्राहुस्तदा वेश्म महीभृताम् । एकैकस्य द्विभेदत्वाचत्वारिंशदियं भवेत् ।। ७४ ।। एवमत्र प्रकाराः स्युश्चत्वारिंशद् युताप्टभिः । यदा त्रिशालं भवनं चतुश्शालेन युज्यते ॥ ७५ ।। तदापि सप्तशालं स्याच्चतुर्धेदं समासतः । पञ्चानां राजगेहानां मिलत्येकतमस्य चेत् ॥ ७६ ॥ त्रिशालं स्यात् तदा सप्तशालं विंशतिभेदवत् । हिरण्यनाभ(भो?यो )गेन सर्वतोभद्रमन्दिरम् ॥ ७७ ॥ श्रीवत्सं जनयेद् वेश्म नरेन्द्राणां हितावहम् । श्रीवृक्षं सर्वतोभद्रे सुक्षेत्रे मिलिते भवेत् ॥ ७८ ।। चुल्लीयुक्ते पुनस्तस्मिन् श्रीपालं नाम जायते । पक्षघ्ने सर्वतोभद्रयुक्त श्रीकण्ठमुच्यते ।। ७९ ।। हिरण्यनाभे श्रीवासं वर्धमानयुते भवेत् । श्रीनिवासं तु सुक्षेत्रे वर्धमानेन मिश्रिते ।। ८० ।। वर्धमानेन चुल्ल्या च गृहं श्रीभूपणं विदुः । पक्षघ्नं वर्धमानेन यदा संयोगमृच्छति ।। ८१ ।। तदा श्रीमण्डनं नाम जायते भवनोत्तमम् । जाते हिरण्यनाभस्य नन्द्याततेन सङ्गमे ।। ८२ ।। स्याद् वेश्म श्रीकुलं नाम श्रियः कुलनिकेतनम् । नन्द्यावर्तेन सुक्षेत्रे युक्ते श्रीगोकुलं भवेत् ।। ८३ ॥ नन्द्यावर्तस्य चुल्ल्याश्च योगे श्रीस्थावरं गृहम् । नन्द्यावर्तस्य पक्षन्नयोगे कुम्भं प्रजायते ॥ ८४ ॥ हिरण्यनाभरुचकयोगे स्याच्छीसमुद्कम् । श्रीनन्दं नाम सुक्षेत्रे रुचकाख्येन संयुते ।। ८५ ।। चुल्ल्यां रुचकयुक्तायां श्रीदं नाम जायते । श्रीधरं नाम पक्षन्ने भवेद रुचकसंयुने ॥ ८६ ॥ १. मा.ख, 4131 ·१३६ समराङ्गणसूत्रधारे हिरण्यनाभेन युते स्वस्तिके श्रीकरण्डकम् । सुक्षेत्रेण गुने तस्मिन् श्रीभाण्डागारसंज्ञितम् ।। ८७ ॥ चुल्लीयुते श्रीनिलयं भवेन्नरपतिप्रियम् । स्वस्तिकस्य यदा योगः पक्षनेन प्रजायते ॥ ८८ ॥ श्रीनिकेतनसंज्ञं स्यात् तदा नृपतिमन्दिरम् । उक्तानि सप्तशालानि नामलक्षणयोगतः ॥ ८९ ॥ सर्वाणि सार्वभौमानां नृपाणां मन्त्रिणामपि । भवन्ति च सतां वित्तयशोविजयद्धये ॥ ९० ॥ एकादिम्पावहनप्रभेदादथ वेश्मनाम् । एतेपां सप्तशालानां ब्रूमः संख्यामनुक्रमात् ॥ ९१ ॥ वहत्येकापि नो यत्र मूपैकं तद् भवेद् गृहम् । विभद्रमेकभद्राणि विजानीयाचतुर्दश ॥ ९२ ॥ द्विभवेश्मनां सैका नवतिः परिकीर्तिता । भवनानां त्रिभद्राणां चतुःपष्टिः शतत्रयम् ।। ९३ ॥ सहस्रमकाभ्यधिकं स्याचतुर्भद्रवेश्मनाम् । भवतः पञ्चभद्राणां द्वे सहते द्विसंयुते ॥ ९४ ॥ पड्भद्राणां सहस्राणि त्रीणि त्रीणि गृहाणि च । द्वात्रिंशता चतुस्त्रिंशत् सप्तभद्रशतानि च ॥ ९५ ॥ अष्टभद्राणि पड्भद्रसङ्ख्यातुल्यानि जायते(?)। गृहाणां नवभद्राणां वे सहस्रे तथा द्वयम् ॥ ९६ ॥ सहस्रं दशभद्राणामेकोत्तरमुदाहृतम् । तथैकादशभद्राणां चतुप्पष्टया शतत्रयम् ॥ ९७ ।। सैका द्वादशभद्राणां नवतिर्वेश्मनां भवेत् । स्युस्त्रयोदशभद्राणि गृहाणीह चतुर्दश ॥ ९८ ।। १. 'शानि' ख. पाटः । 'यत्र यस्यां मतशालजाती एकापि भूषा यद् गृहं न वहति न प्रामोति, तदेकं गृहं विभद्रं भवेत्' इति टिप्पणमन्ति ।

·समस्तगृहाणां सङ्ख्याकथनं नाम पञ्चविंशोऽध्यायः । १३७ यच्चतुर्दशभिभट्टैरेकमेव हि वेश्म तत् । इत्येषां सप्तशालानां सहस्राण्यत्र पोडश ॥ ९९ ।। एकोनत्रिशती तद्वदशीतिश्चतुरुत्तरा । इदानीमष्टशालानि भवनान्यभिदध्महे ।। १०० ।। वहिरन्तश्चतुःशालद्वयादेकं समासतः । अन्यानि सर्वभद्रादिद्वयसंयोगतो दश ॥ १०१ ॥ एकोनत्रिंशता क्षेत्रं चतुरश्रं विभाजयेत् । भागद्वयेन मूपा स्याच्छाला भागचतुष्टयात् ॥ १०२ ॥ कुर्वीत पञ्चभिर्भागैस्तन्मध्येऽङ्गणवापिकाम् । चतस्रश्च प्रतिदिशं मूपाः स्युस्तत्र वास्तुनि ।। १०३ ।। शालयोनं सप्तशालं पद्शालं द्वितयोज्झितम् । त्रिहीनं पञ्चशालं स्यादप्टशालमिदं कचित् ।। १०४ ॥ तुल्यत्रिशालद्वितयं द्विशालेन युतं यदा । अष्टो तदाप्टशालानि गृहाण्यन्यानि निर्दिशेत् ॥ १०५ ॥ मूपान्यूढिवशादष्टशालानामथ कथ्यते । सङ्ख्या तत्र विभद्रं स्यादवहन्मूपसंज्ञितम् ॥ १०६ ॥ पोडशैवैकभद्राणि द्विभद्राणां शतं विदुः । विशं पष्टया त्रिभद्राणां विज्ञेयं शतपञ्चकम् ॥ १०७॥ . अष्टादशाहुर्विंशानि चतुर्भद्रशतानि च । पञ्चभद्रसहस्राणि चत्वारि स्युः शतत्रयम् ॥ १०८ ॥ अष्टपष्टिश्च गेहानि तानि सम्यग् विभावयेत् । सहस्राप्टकमष्टौ च पड्भद्राणि प्रचक्षते ॥ १०९ ॥ एकादशसहस्राणि तथा शतचतुष्टयम् । जानीयात् सप्तभद्राणि चत्वारिंशद् गृहाणि च ॥ ११० ।। द्वादशैवाटभद्राणां सहस्राणि शताष्टकम् । सप्तत्याभ्यधिकं प्राहुर्वास्तुविद्याविशारदाः ॥ १११ ॥ १. 'एकात्र त्रि', २. 'त्र चतु' क. पाठः। ३. 'यंक - 'टंख. दि। स. पाठः। । ४.

·No text on this page.

·समस्तगृहाणां सङ्ख्याकथनं नाम पञ्चविंशोऽध्यायः । तिसृभिः स्युः शतान्यष्टौ सह पोडशभिगृहः । पष्टया सहस्रत्रितयं ताभिश्चतसभिर्भवेत् ।। १२३ ।। पञ्चाशीतिशतान्यष्टपष्टियुक्तानि पञ्चभिः । वहन्तीभिः प्रजायन्ते मृपाभिरिह वेश्मनाम् ॥ १२४ ॥ अष्टादशसहस्राणि तथा पञ्चशतानि च । चतुःपष्टिं च गेहानि मृपाभिः पड्भिरादिशेत् ।। १२५ ॥ एकत्रिंशत्सहस्राणि सहितान्यष्टभिः शतैः । चतुर्विशतियुक्तानि मृपाभिः सप्तभिर्विदुः ।। १२६ ॥ चत्वारिंशत्सहस्राणि त्रिसहस्री च वैश्मनाम् । शनानि चाप्टपञ्चाशन सप्त मृपाभिग्टभिः ।। १२७ ।। चत्वारिंशत्सहस्राणि सहन्त्राण्यष्ट पटगती । विंशनि चैत्र मृपाभिहाणां नबभिर्विदुः ।। १२८ ।। चत्वारिंशत्महस्राणि सहमत्रयमोकयाम् । मृपाभिर्दशभिः नाष्टपश्चागच्छनमतकम् ।। १२० ।। एकत्रिंशन्यामाणि चतुर्विगनाटकम् । मृपाभिकादशभिगृहाणां मृनयो जगुः ॥ ११. }} अष्टादशमारवाणि नथा एनानि च । धानां द्वादशमृपाणां चतुःपा जाय ।।: !! भवन्त्यष्टी सामाणि नया पानानि च । रयान वयोवारपाणागापा :: ग्यामिरगाणां विकास ·१४० समराङ्गणसूत्रधारे वेश्मनां नवशालानां चत्वारिंशच्चतुर्युता । स्यात् समानचतुःशालद्वययोगात् समासतः ॥ १३६ ।। एकेन च द्विशालेन दशशालचतुष्टयम् । सर्वतोभद्रमुख्यानां मिथो द्वितययोगतः ।। १३७ ।। एकद्विशालयोगाच्च चत्वारिंशत् तथापरा । तुल्यविशालत्रितयमेकशालयुतं यदा ॥ १३८ ।। साधारणं तदान्यत् स्याद् दशशालचतुष्टयम् । तुल्ये त्रिशाले युज्यते सर्वभद्रादिभिर्यदा ॥ १३९ ।। तदान्या दशशालानां समुत्पद्येत विंशतिः । तेप्वेकमवहन्मूपं विंशतिपयैकया ॥ १४० ।। वहन्त्या स्यादुभाभ्यां तु नवत्यभ्यधिकं शतम् । चत्वारिंशानि तिसृभिः शतान्येकादश ध्रुवम् ॥ १४१ ।। चत्वारि स्युश्चतसृभिः सहस्राणि शताष्टकम् । चत्वारिंशच गेहानि जायन्ते पञ्चभिः सह ।। १४२ ।। पञ्चभिस्तु सहस्राणि मृपाभिर्दगपञ्च च । जायन्ते सचतुष्काणि तथा पञ्चगतानि च ॥ १४३ ।। अष्टात्रिंशत्सहस्राणि पद्दभिः सप्त शतानि च । पष्टयुत्तराणि जायन्ते वेश्मनां परिसङ्ख्यया ॥ १४४ ।। गृहाणां स्युः सहस्राणि सप्तभिः सप्तसप्ततिः । शतपञ्चकमन्यच भवंद विंशतिसंयुतम् ॥ १४५ ।। लक्षमेकं सहस्राणि पञ्चविंगतिरष्टभिः । तानि नव जायन्तं सप्तत्यभ्यधिकानि च ॥ १४६ ॥ लक्षमेकं सहस्राणि समपष्टिः शतानि च । नव म्युः पटियुक्तानि नवमृपाप्रचारतः ।। १७ ।। लक्षं चतुरगीतिश्च महम्राणि शनानि च । सम म्युर्दाभिम्नद्वन पञ्चागच पहनग ॥ १४८ ।। लक्षमकं सहस्राणि समपष्टिश्च मनाम् । अनानि चकादयामिः पटवानि नव निर्दिन् ।। १४. { ·समस्तगृहाणां सङ्ख्याकथनं नाम पञ्चविंशोऽध्यायः । १४१ लक्षं तथा सहसाणि जायन्ते पञ्चविंशतिः । शतानि च द्वादशभिनव तद्वच्च सप्ततिः ॥ १५० ॥ सहस्राणि निकेतानां सङ्ख्यया सप्तसप्ततिः । सविंशतिः पञ्चशती त्रयोदशभिरीरिता ॥ १५१ ॥ अष्टात्रिंशत्सहस्राणि तथा सप्तशतानि च । स्युश्चतुर्दशभिः पष्टया वेश्मनामन्वितानि च ॥ १५२ ।। स्यात् पञ्चदशसाहस्री शतैः पञ्चभिरन्विता मूपाभिः पञ्चदशभिश्चत्वारि भवनानि च ॥ १५३ ।। स्युः सहस्राणि चत्वारि तद्वदष्टौ शतानि च । तथा पोडशमूपाणां चत्वारिंशञ्च पञ्च च ॥ १५४ ॥ सहस्रं सप्तदशभिः शतमेकं च वेश्मनाम् । चत्वारिंशच वेश्मानि भवन्ति परिसङ्ख्यया ॥ १५५ ॥ शतं नवत्यभ्यधिकमष्टादशभिरुच्यते । भवत्येकोनविंशत्या सूपाणां वेग्मविंशतिः ॥ १५६ ।। एकमेव गृहं मूपाविंशतेर्वहनाद् भवेत् । सख्येयं दशशालानां मूपाभेदप्रचारतः ॥ १५७ ।। प्रयुतं चत्वार्ययुतान्यष्टसहस्राणि पञ्च च शतानि । पट्सप्ततिहाणि च दशशालेप्वेकसङ्ख्येयम् ॥ १५८ ।। चतुःशालादिगेहानि यावन्त्यादशशालतः । चतुर्गुणानि प्रत्याशं तान्यलिन्देन निर्दिशेत् ।। १५९ ।। एकद्वित्रिचतुःशालवेश्मनां सङ्गमान्मिथः । गृहाणि दशशालान्तान्येवमुक्तानि विस्तरात् ।। १६० ।। समारभ्य चतुःशा(ल?लं) दशशालान्तवेश्मनाम् । सङ्ख्यामिदानीमक्येन सर्वेपामभिदध्महे ।। १६१ ॥ मूपाभेदेन लक्षाणि स्युस्त्रयोदश वेश्मनाम् । सहस्राण्यटनवतिस्तथा वेग्मानि पोडश ॥ १६२ ।। मूपासंस्थानभेदेन भिन्नानां वेश्मनां पुनः । जायन्ते कोटिशो भेदा यस्मान्नोक्तानि तान्यतः ।। १६३ ॥

·१४२ समराङ्गणसूत्रधारे इत्थं चतुःशालमुखानि वेश्मान्युक्तानि यावदशशालमत्र । शालामभेदेन मियोऽभिपज्ञात् सङ्ग्ख्या च नेपामुदिता यथावत् ॥ १६४ ॥ इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते गुमरागरात्रधागपरनाम्नि वालुशान्ने समस्तगृहाणां सङ्ख्याकथनं नाम पञ्चविंशोऽध्यायः ॥ अथ आयादिनिर्णयो नाम पड्विंशोऽध्यायः । इदानीमभिधास्यामः मृत्रपातविधः क्रमम् । शस्ते मासि सिते पक्षे विदध्यात् तं शुभेऽहनि ॥१॥ चैत्रे शोकाकुलो भर्ता वैशाखे च धनान्वितः । ज्येष्ठे गृही विपद्येत नश्यन्ति पशवः शुचौ ॥ २ ॥ श्रावणे धनवृद्धिः स्यान्नभस्ये न बसेद् गृहे । कलहश्वाश्विने मासि भृत्या नश्यन्ति कार्तिके ॥ ३ ॥ मार्गशीर्दै धनप्राप्तिः सहस्ये कामसम्पदः । माघे वह्निभयं चैव फाल्गुने श्रीरनुत्तमा ॥ ४ ॥ द्वितीया पश्चमी मुख्या सप्तमी नवमी तथा । एकादशीत्रयोद(श्यस्तिश्यो ति)धयः स्युः शुभावहाः ॥५॥ चन्द्रतारावलं भर्तुरनुकूलं च शस्यते । इयं हि सूत्रपाताख्या क्रिया प्रासादकर्मणि ॥ ६ ॥ कार्या पुरनिवेशे च प्रारम्भे भवनस्य च । शिलानिवेशने द्वारस्तम्भोच्छ्रायादिकेषु च ।। ७ ।। आद्रियेत सिते पक्षे शोभने लग्न एव हि । रवौ कन्यातुलालिस्थे गृहं वरुणदिङ्मुखम् ॥ ८ ॥ १. 'विक्र', २. 'ती स्याट् वैशाने ध', ३. 'भयं विद्यात् फा, ख. पाठः । re-Amr ·आयादिनिर्णयो नाम पदिशोऽध्यायः । न कुर्यात् तद्धि शून्यं स्यान्न च वृद्धिर्भवेत् प्रभोः । न दक्षिणमुखं कुम्भमृगधन्विस्थिते रवौ ।। ९ ॥ कुर्वीत निष्फलं तत् स्यान्नृपदण्डवधादिकृत् । न मीनपमेपस्थे कुर्वीत प्राङ्मुखं रवौ ।। १० ॥ तद् धनघ्नं कलिक्षुद्रराजचोरॉर्तिकृद् यतः । रखौ मिथुनसिंहस्थे न कर्किस्थेऽप्युदङ्मुखम् ।। ११ ।। कुर्यात् तद्धि दरिद्रत्वं दद्याच्चरणदासताम् । आयव्ययांशकाणि प्रवक्ष्यामोऽथ वेश्मनाम् ।। १२ ।। गृहमानवशात् सम्यक् कर्तुः स्थानवलावलम् । नगरे वा पुरादौ वा दण्डैर्मानं विधीयते ॥ १३ ॥ तदलाभे करैः कार्य सम्यगायविशुद्धये । यत्र हस्तैर्मितिः क्षेत्रे तत्रायो हस्तसंश्रितः ॥ १४ ।। क्षेत्रालाभे तु तत्रैव ग्राह्यः स स्यादिदाङ्गुलैः(?) । अङ्गुलैस्तु मिते क्षेत्रे सोऽङ्गुलैस्तदलाभतः ॥ १५ ॥ पादेर्वाथ यवैर्वापि ग्राह्यः क्षेत्रानुसारतः । गृहेषु कर्महस्तेन मानं स्वामिकरेण वा ।। १६ ॥ देवतानां तु धिष्ण्येषु कर्महस्तेन केवलम् । दैर्ध्य हन्यात् पृथुत्वेन हरेद् भागं ततोऽष्टभिः ॥ १७ ॥ यच्छेपमायं तं विद्याच्छास्त्रदृष्टं ध्वजादिकम् । ध्वजो धूमोऽथ सिंहश्च श्वा वृपः खरकुञ्जरौ ॥ १८ ॥ ध्वाङ्क्षश्चेति त उद्दिष्टाः प्राच्याद्यासु प्रदक्षिणम् । अन्योन्याभिमुखास्ते च कामं स्वच्छन्दचारिणः ॥ १९ ॥ पूर्वाचार्यैः समुद्दिष्टा आयवृद्धिविधायकाः । हपसिंहगजाः शस्ताः प्रासादपुरवेश्मसु ॥ २० ॥ ध्वजेऽर्थलाभः सन्तापो धूमे भोगो मृगाधिपे । कलिः शुनि धनं धान्यं दृपे स्त्रीदूपणं खरे ॥ २१ ॥ 'दक्षिणाभिमु', २. 'चापस्थि' ख. पाठः । ३. 'रामिक' क. पाठः। चिख. पाठः। --- ·१४४ समराङ्गणसूत्रधारे गजे भद्राणि दृश्यन्ते वाले नु मरणं ध्रुवम् । कृपस्थाने गजं कुर्यात् सिंहं कृपभहस्तिनोः ॥ २२ ॥ न कुर्याद् वृपमन्यत्र शस्यते सर्वतो ध्वजः । कल्याणं कुरुते सिंहो ब्राह्मणस्य विशेषतः ।। २३ ।। क्षत्रियस्य गजः शस्तो वृपभः शस्यते विनः । शूद्रस्य ध्वज एवैकः शस्यतेऽर्थप्रदः सदा ॥ २४ ॥ एवमेते गृहादीनामायाः सर्वे प्रकीर्तिताः । प्रदद्यादासने सिंहमातपत्रेषु तु ध्वजम् ॥ २५ ॥ चिह्नप्वपि च सर्वेषु चामरव्यजनादिपु । सिंहं गजं वा शस्त्रेपु रथेषु कवचेषु च ।। २६ ॥ सार्यश्वेगजपर्याणविभं सुपभमेव च । अर्थधारणपात्रेषु शयनेषु मतङ्गलम् ।। २७ ।। याने च वाहने चैत्र मतिमान् योजयेद् गजम् । प्रासादप्रतिमालिङ्गपीठमण्डपवेदिपु ॥ २८ ॥ कुण्डेषु च ध्वजं दद्याद देवोपकरणेषु च । आयो गृहबदुद्वाहवेदीमण्डपयोर्भवेत् ॥ २९ ॥ महानसे पं दयाजलाधार जलाशये । स्थाल्यां भोजनपात्रे च कोष्ठागारऽन्नधारणे ॥३०॥ एनद्गृहे नथा दद्याद् गृहोपकरणेषु च । रापमं गजशालायां प्रदद्याद गजमेव वा ॥ ३१ ।। दृपं नुरंगशालामु गोशालागांकुलेषु च । गजाश्वपशालामु सिंह यनेन वर्जयेत् ॥ ३२ ॥ अवमानां खरध्याक्ष धुमश्चानः शुभावहाः । धूपोऽग्नि नीविनां शस्ना ध्वाक्षः सन्न्यासिनां हितः ॥ ३३ ॥ स्वगणानां वधाकानां स्ववेटमानां खरः शुमः । नटन कवटमेषु पण्यत्रीणां ग्बरः गुभः ॥ ३४ ॥ कुलालाजकादीनां नया गर्दभ जीविनाम् । गृहादिषु क्षेत्रफलं गणयंदष्टभिभजन ।। ३५ ॥ :.'या', २. 'व' क. कारः। ३. 'गु'य. पारः। Ratni ..

·No text on this page.

·समराङ्गणसूत्रधारे हितोऽशकश्च तद्देश्म भर्तुः शुभफलप्रदम् । आयो व्ययश्च योनित्वं ताराश्च भवनांशकाः ॥ ४९ ।। गृहनामेति चिन्त्यानि करणानि गृहस्य पट् । त्रिभिः शुभैः शुभं वेश्म द्वाभ्यामेकेन चाशुभम् ॥ ५० ॥ करणैश्चतुरायैस्तु शुभैरतिशुभं भवेत् । न समायव्ययं वेश्य नाव्ययं नाधिकव्ययम् ।। ५१ ।। न द्वितीयांशमसदृग्योनिभं च न कारयेत् । भर्तृतुल्याभिधानं च गृहं दूरात् परित्यजेत् ।। ५२ ।। समसप्तकमेकक्षं तृतीयैकादशं तथा । चतुर्थदशकं चेति कर्तव्यं मन्दिरं सदा ॥ ५३ ॥ पदकोष्ठकं त्रिकोणं च वयं द्विादशं तथा । पदकोष्ठके मृतिर्दैन्यं वियोगश्च भवेद् गृहे ॥ ५४ ॥ त्रिकोणे वसतां दुःखं वैधव्यं च प्रजायते । द्विादशे पुत्रपौत्रगुरुवन्धनक्षयः ॥ ५५ ॥ हृतेऽष्टभिः क्षेत्रफले खनेत्रशशिभाजिते । शेपं जीवितमेतस्मिन् पञ्चभक्त भवेन्मृतिः ।। ५६ ।। सभुजं सहपड्दारु मुखमण्डपसंयुतम् । आयामतः पृथुत्वाच्च मानं कृत्वा विभाजयेत् ॥ ५७ ।। सर्वतः शोधितं वास्तु यच्च सम्यमितं भवेत् । स्वामिनस्तद् भवेद् धन्यं स्थपतेश्च यशस्करम् ॥ ५८ ॥ अर्चितं वर्धते वास्तु नारीभिः पशुभिर्नरैः । कीायुर्धनधान्येश्च प्रमोदेस्तु महोत्सवैः ॥ ५९ ।। मेरुश्च खण्डमेरुश्च पताका सूचिका तथा । उद्दिष्टं नष्टमिति पट् छन्दांसीह प्रचक्षते ।। ६० ।। एकाकोत्तरान् कोष्टान् विन्यसेदिच्छयात्मनः । आद्यादारभ्य तद्वृद्धिर्यथा स्यात् पार्श्वयोः समम् ॥ ६१ ॥ १. 'नव्यांश', २. 'तृ', ३. 'दो', ४. 'यशमोत्स' ख. पाठः ।

·आयादिनिर्णयो नाम पड्विंशोऽध्यायः । मेरोरेकाधिका सङ्ख्या शरावस्येव चाकृतिः । प्रथमे कोष्टके रूपमन्तं यावच पार्श्वयोः ॥ ६२ ।। आसनोर्ध्वस्थयोय॑स्येन्मध्ये सङ्कलितं पृथक् । तस्मिन्निष्टविकल्पानां सङ्ख्या स्यादन्त्यपङ्क्तिगा ।। ६३ ।। खण्डमेरुं तु विन्यस्येद् तद्वदेवैकपार्श्वतः । प्रवृद्धैः कोष्ठकैस्तत्राप्यङ्काः प्राग्वत् फलं तथा ।। ६४ ॥ अथापरः खण्डमेरुः कोष्ठांस्तत्रेप्टसङ्ख्यया । कृत्वैकापचितान् वामविभगापचितानधः ॥ ६५ ॥ एकाचेकोत्तरानङ्कानाद्यपङ्क्तो निवेशयेत् । अन्यासु पङ्क्तिवापान्तं शून्या(न्याना)येपु कल्पयेत् ॥ ६६ द्वितीयेषु च कोठेषु तासामेकैकमावयेत् (?) । द्वितीयायां तृतीयादिकोष्टकेषु यथाक्रमम् ।। ६७ ।। विकर्णयोगजानन्यानूर्वाधोयोगसंभवान् । फलं विकर्णयोगोत्थमेकस्मिन् परिकल्पयेत् ।। ६८ ॥ एकाधिकानभीष्टायाः सङ्ख्यायास्तिर्यगालिखेत् । कोष्ठाने(कांचीतांश्च) रूपादीस्तन्मध्ये द्विगुणोत्तरान् ॥ ६९ ॥ एकोनं पृष्ठतस्तेपामेकं द्विगुणमग्रतः । नातिकामेत् परां सङ्ख्यां पताकाछन्द उच्यते ॥ ७० ॥ तद्विनेष्टायगा सङ्ख्येत्येकायैस्तैस्ततो गृहे । न्यस्ताङ्कसङ्ख्याः सङ्ख्याः स्युरलिन्दाद्यैः प्रकल्पिताः॥७६ एकैकमिष्टस्थानेषु लिखेत् सैकेप्वतः परम् । अन्त्या(?)ते पूर्वपूर्वयुक्तेनायोजयेत् परम् ॥ ७२ ॥ अन्त्यादारभ्य तद्वनावेकायेषु(?) च पर्ययात् । अलिन्दादिपु यत्र स्यात् सङ्ख्या मृची तु तां विदुः ।। उद्दिष्टे स्थापयेत् सङ्ख्यामुद्दिष्टां सम्भ(वे?जे)च ताम् । दलयेद् रूपयुक्तां तु दलयेन्नाम सम्भवेन (?) ।। ७४ ॥ 1. 'सा', २. 'म्', ३. 'द्वातपूर्व पू', ४. 'म' ख. पाठः । ॥

·१४८ समरामणगाधार लघुस्वरूपदलने मैकार्थे करणे गुरुः । यावदिष्टपदाप्तिः पाल्लयबोलिन्दकोदयः ।। ७५ ।। ऋत्या छन्दःसमुद्दिष्टं नदन्त लघुनि द्विकम् । न्यसंदेकं गुरुणां च द्विगुणं द्विगुणं ननः ।। ७६ ॥ व्यत्ययालघुनः स्थान द्विगुणादककं गुरोः । कुर्यात् नमायस्थानाङ्गसङ्ख्यं नष्ट गृहं भवेत् ॥ ७७ ॥ प्राप्तस्यक कोष्टमकद्धया न्यस्यल पहनयों यावद्विष्टाः । इष्टानकादील्लिखेदानुपूया कर्णनायः शुन्यम्पे च दद्यात् ।। ७८ ।। कर्णस्थालेपतोऽके भवेद यस्तं विन्यस्येन कोष्टकेषु क्रमेण । उद्दिष्टाको भद्रसञ्झ्यानि मध्ये याभ्यः कर्णश्लेपनी मूपिकास्ताः ॥७९ ।। एकादिपु द्विगुणितप्विह यावदिष्टम्पाक्रमव्युपहितेष्वथ तेषु विद्यात् । उद्दिष्टवेश्मकृतनिर्गममार्गमपासत्काइसकयुनिनिर्मिनसङ्ख्यमांकः ।। ८० ॥ इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवनिचिने नमराद्गगमूत्रधारापरनानि वास्तुशान्ने आयव्ययनक्षत्रराशिफलतयोगतारातयोनितच्छन्दोगनिर्णयो नाम पविंशोऽध्यायः ॥ अथ सभाप्टकं नाम सप्तविंशोऽध्यायः । नन्दा भद्रा जया पूर्णा सभा स्याद् भाविता तथा । दक्षा च प्रवरा तहद् विदुरा चाष्टमी मता ॥ १ ॥ चतुरश्रीकृते क्षेत्रे ततः पोढा विभाजिते । मध्ये पदचतुष्कं स्यात् सीमालिन्दस्तु भागिकः ॥ २ ॥ तद्वाद्योलिन्दकस्तद्वद् भवेत् प्रतिसराभिधः । भाग्ग्रीवाख्यस्तृतीयश्च वहिः क्षेत्राचतुर्दिशम् ।। ३ ।। १, 'मि' ख, पाठः।

·गृहद्रव्यत्रमाणानि नामाविमोऽध्यायः ।
निमष्टमार्यवा?) म्यादकन्यां वा यना दिगि ।
नन्दा भद्रा जया पृणा क्रमेण न्युः सभाम्नद्रा ।। १ ।।
पदभागभाजित क्षेत्र कर्णपिनि निवेशयन् ।
समा म्याद भाविना नाम समाग्रीवात्र पञ्चमी ।। , ||
नम्मान पत्रिंशदनानु पञ्चबपि निवेशयेन !
लम्मान प्रान्त्रीवयंवद्धान पृथंगेयो विनिर्दिशतु ।। ६ ।।
दक्षेनि पष्ठी पग्निम्नीवालिन्लोष्टिना ।
प्रवग मममी हरिगुनाया पनिकातिना ।। ७ ।।
पान्ग्रीवद्वाग्मंयुका विदुरेन्यष्टमी सभा ।
मभानामिदमष्टानां चक्षणं समुत्रातम ! ८ !!
न्यष्टानांना सम्यक समाना
मनन प्रोन दिवालिया ।
नाद मागन्मियोगन
जनित्र यान पर पान: '
TRIE" .::.:...:.: .:
समानाम गाम:

·१५० समराङ्गणसूत्रधारे इत्युच्छ्रितिस्तदर्धेन सर्वेपामपि विस्तरः । उच्छ्रायमुत्तमानां तु कुर्यादष्टांशवर्जितम् ।। ४ ।। विस्ताराङ्गुलसंयु(क्तां?क्तं कुर्यादतिकनीयसाम् । चतुःषष्टिगृहद्वारमुदयेनार्यविस्तृतम् ॥ ५ ॥ विस्तारहस्ततुल्यानि पष्टया पश्चाशताथवा । संयुतान्यगुलानि स्यादुन्छायोर्धन विस्तृतिः ।। ६ ।। गृहोत्सेधेन वा व्यंशहीनेन स्यात् सगुच्छ्रितिः । नदन तु विस्तारो द्वारस्येत्यपरो विधिः ॥ ७ ॥ द्वारोनहायकरस्तुल्यप्वङ्गुलेपु विनिक्षिपेत् । चत्वारि पेद्यापिण्डः स्यात सपादं विदधीत तम् !॥ ८ ॥ गाध वा मत्रिभागं वा द्विगुणं चाधिकं न तु । एवं ऋतं भवेद द्वारपेद्याया विस्तृतिः स्फुटा ॥ ९ ॥ माधन पेद्यापिण्टेन पि(पदं स्या?ण्डस्यो)दम्बरी भवेत् । मार्थस्तु पद्याविस्तारः म्यादुदुम्बरविन्तुतिः ।। १० ।। पंद्यापिण्डन तुल्या म्यान्च्छाखाया विस्तृतिः गुमा । माधया वतया म्पयाग्वाया अपि विस्तृतिः ॥ ११ ॥ विस्तागर्धन पंद्यायाः खल्वगाग्वा विधीयते । रुपमाग्वामया वा म्यान गाथा वा वाद्यमण्टला ।। १२ ।। पादाना व्यंगहीना वा विम्नागदमेव वा । पामाद चं दुल्यः म्याद भाग्गाग्वापिनिगमः ।। १३ ॥ भाद्या गाग्वा मंचंद दी द्विीया नन्दिनानि च । दीया मुन्दन नाय चतुर्थी म्यान प्रियानना ॥१४॥ मंदति पचमी भावा प्राब्दाः यमनि। अटी विकास्ट याः शाला गृहमननागुमाः ।। १५ ॥ विन्टगद पटटा मटायर्यान्वतः नलंन्यः प्रालय भवेट विनियमान १६ ! -':..:..

·गृहद्रव्यप्रमाणानि नामाप्टाविंशोऽध्यायः । १५ सप्तहस्तो भवेज्ज्येष्ठे मध्यमे पट्करोन्मितः । पञ्चहस्तः कनिष्ठे तु विधातव्यस्तथोदयः ।। १७ ।। ज्येष्ठे भवेत् सप्तदशहस्ताच्छाला प्रविस्तृता । मध्यमे दशहस्तात् तु पञ्चहस्तात् कनीयसि ॥ १८ ॥ उदुस्व(रा?रस्य) बाहु(त्य?ल्यात् ) तलन्यासं तु कारयेत् । तलन्याससमं पट्टमलिन्दस्य परिग्रहे ॥ १९ ॥ द्वारविस्तारपादेन स्तम्भकोटिविधीयते । साष्टांशेनाधिकेनाथ सत्रिभागेन वा पुनः ॥ २० ॥ कुर्यादेकादशांशेन तथास्यैव प्र(या?णा)लिनीम् । स्तम्भान् कुर्याहतेष्टांशान्नव द्वादशधाथवा ॥ २१ ॥ भागैस्ततः स्वार्थसमैरर्धभागसमन्विनैः । अधस्तादप्टभागा स्यात् स्तम्भस्य प्रतिपालना ॥ २२ ॥ स्तम्भमूलस्य विस्तारादर्धेन स्थलनिर्गमः । तदर्धेन विधातव्यो मनरकविनिर्गमः ॥ २३ ।। उत्कालकसमुच्छ्रायः स्तम्भपिण्डसमः शुभः । कुम्भिकोत्कालवत् पिण्डे विस्तारेऽष्टांशसम्मिता ।। २४ ।। प्रागुक्तस्तम्भभागेन सपादेन विधीयते । दीर्घत्वमाद्यपत्राणां शेपाणां पादहानितः ।। २५ ।। पादः पादो भवेन्न्यूनः पत्राणां रसनोच्छ्यात् । सार्धभागोच्छिता कार्या रसना कण्टकोपमा ।। २६ ।। सार्धपादोच्छ्रिता यद्वा जङ्घा शेपं यथोदितम् । इत्थं स्यात् पद्मकस्तम्भा युक्त्या युक्तस्वरूपकैः ॥ २७ ॥ अष्टायो वा विधातव्यः स्तम्भमूत्रपरिक्रमात् । तद्विस्तारसमं त्यक्तोत्सेधं भागान् विभाजयेत् ।। २८ ।। अष्टाश्रच्छेदमानेन वाधमत्रानुपल्लवान् । विदध्यान्मध्यभागे तु कोणांश्च पल्टिकाकुलान् (?) ॥ २९ ॥ १. 'म्ब++बाद त. (३), २. 'नप ख. पाटः ।

·१५२
समराङ्गणसूत्रधारे
घटिका पुष्पमालाभिः पल्लवैधोपशोभिता ।
छेदभागः समः कार्यों वहिर्भागविवर्जितः ॥ ३० ॥
घटपल्लवको नाम स्तम्भोऽयं परिकीर्तितः ।
विहितो वेश्मनामेप स्वामिनः श्रेयसे भवेत् ।। ३१ ॥
कुवेरो वा विधातव्यः पोडशाश्रक्रियान्वितः ।
ऊर्ध्वतः पल्लवाकीर्णो जङ्गास्य चतुरश्रिका ॥ ३२ ।।
श्रीधरच भवेद वृत्तः कल्पनास्य कुवेखत् ।
एवं गृहाणां चत्वारः स्तम्भा लक्ष्मभिरीरिताः ॥ ३३ ॥
स्तम्भमूलस्य विस्तुत्या तलप(दहोस्य विस्तृतिः ।
सपादया विधातव्या बाहुल्यं पादहीनया ॥ ३४ ॥
स्तम्भेन तुल्यं विस्तारे वाहत्ये पदसम्मितम् ।
हीरग्रहणमायामे स्तम्भाग्रात् त्रिगुणं भवेत् ॥ ३५ ॥
हीरग्रहणविस्तारं भागात् सप्त प्रकल्पयेत्(?) ।
तत् स्यात् सृष्टोत्तरं भागं भागेनेष्टं प्रवेशनम् ।। ३६ ।।
तस्याधस्तात् त्रिकण्टेन त्रिभागं लम्बितेन च ।
लिखेदुभावर्धचन्द्रो पार्श्वयोरुभयोरपि ॥ ३७ ॥
खल्वं कृत्वा ततो मध्यं भागद्वयमधोगतम् ।
कुर्यात् त्रिकण्टकं कान्तं तुम्बिकामथ लम्बिकाम् ॥ ३८ ॥
द्वयोर्मध्येऽपरं भूयो द्विभागस्थं च कण्टकम् ।
तुम्बिकां लम्बमानां वा पनजातिविभूपिताम् ।। ३९ ।।
तस्याश्वापरतीरं स्यात् पद्मपच्या विभूपितम् ।
तलपट्टसमः पेद्रो विस्तारात् पिण्डतोऽपि च ॥ ४० ॥
पट्टव्यंशेन तीरे स्यात् पट्टपिण्डार्धनिर्गमः ।
स्तम्भाग्रेण समा कार्या विस्तारस्थौल्यतस्तुला ॥ ४१ ।।
तदर्धेन जयन्तीनां कर्तव्ये पिण्डविस्तृती।
ताभ्यो विधेयाः पादोनाः सन्धिपाला यदृच्छया ॥ ४२ ।।
निर्गृहेषु च ये पट्टाः पादोनांस्तांस्तु कारयेत् ।
तुलापट्टाश्च पादोनास्तदर्धन जयन्तिकाः ॥ ४३ ॥

·: गृहद्रव्यप्रमाणानि नामाष्टाविंशोऽध्यायः । १५३ तुलार्धन विधातव्या प्रतिमोकस्य विस्तृतिः । पट्टस्योपरि कण्ठः स्याद् भूपितो रूपकर्मणा ॥ ४४ ॥ वेदिका(जीजा)लरूपाद्या नियूहे संप्रशस्यते । विधातव्या च सच्छना निवद्धाङ्गणवापिका ॥ ४५ ॥ स्तम्भपट्टा(शु?स्तु) विस्तीर्णान् सपादास्तत्र कल्पयेत् । तुलापिण्डाः समाः कार्याः सङ्ग्रहैः सुदृढैर्युताः ॥ ४६ ।। वेदिकाजालसम्पन्नं तलं कार्य मनोरमम् । भूमौभूमौ भवेत् तच द्वादशांशविवर्जितम् ॥ ४७ ॥ प्रणाल्यः सर्वतः कार्या मूलग्राहायनिर्गमाः । दण्डच्छाद्यं गृहेषु स्याज्ज्ञेयं तच चतुर्विधम् ॥ ४८ ।। भूताख्यं तिलकं तद्वन्मण्डलं कुमुदं तथा । गृहच्छायेषु तेषु स्यादुच्छ्रायोऽपि चतुर्विधः ॥ ४९ ॥ क्षेत्रतुर्यांशतः कार्यो दैर्येणच्छाद्यदण्डकः । तदर्धं मुष्टिकायामो दण्डव्यंशेन लम्बना ।। ५० ।। चतुरश्रं समं कान्तं मधुरं सुदृढं घनम् । वेमनां छाद्यकं कार्य भूतं नाम्ना सुपूजितम् ।। ५१ ॥ तस्यैवाप्टादशो भागो यदा स्यादुच्छ्रयेऽधिकः । उदयस्तिलको नाम शस्तः स गृहकर्मणि ।। ५२ ।। द्वाभ्यामुच्चतरः पूर्वो मण्डलः कुमुदस्त्रिभिः । अभित्ति(स्थे?स्थं) भवेच्छा(?) चन्द्ररेखाविभूपितम् ।। ५३ ॥ गुणरागान्विता भित्तिर्यद्वा घनचयात्मिका । तत्रच्छाद्यं भवेचान्यदवधारणसंज्ञितम् ।। ५४ ।। सिंहकर्णकपोतालीघण्टाकर्णार्धपक्षगाः । ध्वजच्छत्रकुमारांश्च गृहेषु परिवर्जयेत् ।। ५५ ।। १. 'का' ख. ग. पाठः। २. 'णकवा' ग. पाठः। ३. 'ला' ख. ग. पाठः । च्छाघर' ग. पाठः । ५. 'एई', ६. 'दमतुच्छा' ७. 'रतः', ८. 'न्द्रे', ९. 'अ' ख. ग. पाठः। .

·१५४ समरामणसूत्रधारे न पक्षराजिवसिंहकर्णकुमारयण्टाः समरालपल्लीः । न प्रस्खलार्धानि नचैव पत्राण्यायोजयेद् वेश्मसु मझलार्थी ॥५६॥ इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवनिरनिते समराङ्गणसूत्रधारापरनाम्नि वास्तुशास्त्रे गृहद्रव्यप्रमाणानि नामाटाविंशोऽध्यायः ।। अथ शयनासनलक्षणं नाम एकोनत्रिंशोऽध्यायः । इदानीमभिधास्यामः शयनासनलक्षणम् । शुभाशुभपरिवानं येन सम्यक् मजायते ॥ १ ॥ मंत्र मुहर्ने पुष्यस्थे शीनरमी शुभेऽहनि । गम्पृज्य देवताः गम्यक कर्मारम्भं समाचरेत् ॥ २ ॥ रक्षाम्नत्र प्रगम्यन्त चन्दनम्लिनिगार्जुनः । निन्दकः गांठगाको च गिरीपासनधन्वनाः ॥ ३ ॥ हरिदुदंबदामथ म्यन्दनाको सपनको । श्रीपणी दधिपणथ सिंगपान्यपि ये शुभीः ।। ४ ।। गृहकमणि य नेटा वृक्षास्तत्रापि निन्दिताः । म्ना मायण चान्द्रा गनदन्न वा शुभा ।। ५ ।। आरटेन वा नदा दाय्या काय विचक्षणः । पूर्वाच्छन्नं यदा दान दायनामनंदन ।। ६ ।। भाटीयते ददाम्न निपिनान्युपायन । दयावान पृणकुम्भ रत्नानि कम्मानि वा ।। ७ ।। सुगन्धव्यववाद्यान मत्स्यायचगलं तथा । पनवागमन्यांबदमान बीयाटिगंदभाए ।। ८ ।। 35 ·शयनासनलक्षणं नामकोनत्रिंशोऽध्यायः । १५५ कर्मामुलं समुद्दिष्टं वितुपैरप्टभिर्यवैः । अष्टोत्तरशतं तेपां शय्या ज्येष्ठा महीभुजाम् ॥ ९ ॥ मध्या महीभुजां शय्या शतं स्याचतुरुत्तरम् । शतं कनीयसी प्रोक्ता नृपाणां विजयावहा ॥ १० ॥ नवतिर्नुपपुत्रस्य मन्त्रिणः सा पडुझिंता । द्वादशोना वलपतेस्त्रिपटकोना पुरोधसः ॥ ११ ॥ आयामार्थेन विस्तारं सर्व शय्यासु कल्पयेत् । यद्वा निजाप्टभागेन पड्भागेनाथवाधिकम् ॥ १२ ॥ विप्राणां शस्यते शय्या दैर्पणागुलसप्ततिः । द्वाभ्यां द्वाभ्यामगुलाभ्यां हीना स्याच्छेपवर्णिनाम् ॥१३॥ वाहल्यमुत्पलस्य स्यादुत्तमस्यागुलत्रयम् । अङ्गुलद्वितयं साधु मध्यस्य द्वे कनीयसः ॥ १४ ॥ वाहल्यमीशादण्डस्य कुर्यादुत्पलसम्मितम् । साध सपादं सत्र्यंशं तस्य विस्तारमुत्पलात् ॥ १५ ॥ विस्तारार्धन शय्यायाः स कुष्यस्य विधीयते । तत्पादस्योद(यो?यो) मध्यहीनौ द्विचतुरुज्झितौ ॥ १६ ॥ अर्धेन मध्यविस्तारान्मध्ये वाहल्यमिप्यते । त्रिभागहीनमिच्छन्ति पादोनमपि केचन ॥ १७ ॥ स्थौल्येन पादोऽधः शीर्वादुत्पलेन समो भवेत् । मध्ये सपादः सार्धश्च तले वृद्धिः क्रमेण सा ॥ १८ ॥ पड्भागोऽस्याधिको यद्वा मध्ये व्यंशाधिकस्तले । तत्कुष्यमुत्पलव्यंशो मूले तस्यार्धमग्रतः ॥ १९ ॥ उत्सेधतुल्यो विस्तारः कार्यो वा न्यगुलाधिकः । सपत्रकलिकापत्रपुटग्रासविभूपितः ।। २० ।। कुर्यात् प्रदक्षिणाग्राणि शय्याजानि समन्ततः । ऊर्ध्वाग्रा निखिलाः पादाः स्वामिनो वृद्धिहेतवे ।। २१ ॥ 'ध्यमा नृपतेः शख. ग. पाठः। २. ' ष्टिख. पाठः। ३.. ४. 'नाक. पाठः । '.. 'सः' ख. पारः। :

·१५६ समराङ्गणसूत्रधारे -- श्रेष्ठैकद्रव्यजा शय्या मिश्रद्रव्या न शस्यते । एकदारुं प्रशंसन्ति द्विदारुर्भयमावहेत् ।। २२ ।। विदारुघटितायां तु स्वामिनो नियतो वधः । शव्यायां जायते यस्मात् तस्मात् तां परिवर्जयेत् ॥ २ मूलमग्रेण संयुक्तमपसव्यं विगर्हितम् । मूलं मूलेन वा विद्धमेकाग्रे द्वे च दारुणी ॥ २४ ॥ मध्ये व्रणो मृत्युकरस्त्रिभागे व्याधिकारकः । क्लेशावहश्चतुर्भागे शिरस्थो द्रव्यहानिकृत् ।। २५ ।। निर्दोपगाने पर्यङ्के पापस्वमो न दृश्यते । ग्रन्थिकोटरवत् कुर्यात् तस्मान शयनासनम् ॥ २६ ॥ आसनं शयनीयं च ग्रन्थिकोटरवर्जितम् । बहुपुत्रकरं प्राहुर्धर्मकामार्थसाधनम् ॥ २७ ॥ आरोहणे प्रचलति शयने कम्पते तथा । विदेशयानकलही ते क्रमेण प्रयच्छतः ॥ २८ ॥ सुश्लिष्टां तामतः कुर्यानिर्दोषां वर्णशालिनीम् । दृढां स्थिरां च स्थपतिः पत्युः कामविवृद्धये ॥ २९ ॥ निप्कुटं कोलक क्रोडनयनं वत्सनाभकम् । कालकं वन्धकं चेति छिद्रसंक्षेप ईरितः ॥ ३० ॥ घटवत् मुपिरं मध्ये सङ्कटास्यं च निष्कुटम् । कोलाक्षं नीडमिच्छन्ति मापनिप्पावमात्रकम् ॥ ३१ ॥ अध्यर्धपर्वदीयं च विवर्ण विपमं तथा । तदिह क्रोडनयनं छिद्रमाहुमहर्षयः ।। ३२ ।। भिन्नं पर्वमितं वामावर्त स्याद् वत्सनामकम् । कालकं कृष्णकान्ति स्याद् विनिर्मिन्नं तु बन्धकम् ।। ३ छिद्रं दारुसवणं यत् तन्नो शुभकरं तथा । निष्कुटेऽर्थक्षयः कोललोचने कुलविद्रवः ॥ ३४ ॥ १. 'मा' क. पाटः १२. 'क', ३. 'व्यायां कम्यतेऽथया ।',४,'न्यु' र ·शयनासनलक्षणं नामैकोनत्रिंशोऽध्यायः । १५७ शस्त्राद् भीः क्रोडनयने वत्सनाभे रुजो भयम् । कालके बन्धकाख्ये व कीटविढ़े च नो शुभम् ।। ३५ ॥ सर्वत्र प्रचुरग्रन्थि दारु सर्वमनिष्टदस् । शय्यार्थे कथितैः क्लुप्तं दारुभिः शस्तमासनम् ।। ३६ ॥ उपवेशसुखं मानं प्रशस्ताय प्रकल्पितम् । पुष्करः मूदहस्तश्च वृत्तोऽगुलचतुष्टयात् ।। ३७ ।। आरभ्य विस्तरात् कार्यस्तावद् यावन्नवाङ्गुलम् । पुष्करव्यासतो दण्डस्तस्य कार्यश्चतुर्गुणः ॥ ३८ ॥ फलकः पुष्करार्धन तत्तुल्यश्चास्य भूलकः । स्थूलः स्याचतुरंशेन दण्डपुष्करविस्तसत् ॥ ३९ ।। खातं च पुष्करस्यान्तस्तावद् गाम्भीर्यमिप्यते । प्रशस्तसारदारूत्थः कर्तव्योऽस्य प्रयोजनम् (?) ।। ४० ।। परिवेपणमन्यच्च पच्यमानानघट्टकम् (?) । कार्यः कतकः श्लक्ष्णः प्रशस्तमृदुदारुजः ॥ ४१ ।। आरभ्य देयेणाष्टभ्यः स्याद् यावद् द्वादशाङ्गुलम् । सार्धाङ्गुलं चतुर्भागं विस्तारेण च दैर्ध्यतः ॥ ४२ ॥ मध्ये च तस्य बाहल्यं विस्ताराष्टांशतो भवेत् । एकतः स्थूलविस्तारा भवेयुस्तस्य दन्तकाः ॥ ४३ ।। अन्यतस्तु घनाः सूक्ष्मास्तीक्ष्णाः कार्यास्तथाग्रतः । मध्ये विभागमुत्सृज्य दन्तका भागयोईयोः ॥ ४४ ।। त्रिभिर्भागे हृते तेपां न शेपस्तान् विवर्जयेत् (?) । गजदन्तमयः श्रेष्ठस्तथा शाखोटवृक्षजः ॥ ४५ ॥ मध्यमो दारुभिः शेपैर्जयन्योऽसारदारुजः । रूपकैः स्वस्तिकाद्यर्वा स मध्ये स्यादलकृतः ।। ४६ ।। यूकायपनये केशविवेके चोपयुज्यते । अङ्गुलेनाधिके पादान कार्ये दैव्येण पादुके ॥ १७ ॥ २. 'पपादन गा', ३. 'जयन्ट क. पाठः ४. '३', ५. 'सबगुलं', ६. 'ताम् । स. पाः । १. 'र: . पाटः । - ·१५८ सम्राङ्गणसूत्रधारे कृतायां पञ्चधा तस्यां कुर्याद् भागत्रयं पुरः । पश्चाद् भागद्वयं तत्र सङ्ग्रहोऽस्या विधीयते ॥ ४८ ॥ अगुलत्रयमुन्सेधो विस्तारोऽङ्ग्यनुसारतः । अगुल्यङगुष्ठयोमध्यभागे मत्स्यायलङ्कृती ॥ ४९ ॥ कर्तव्यों कीलको काष्ठदन्तशादिसम्भवा । गजेन्द्रदन्नः श्रीखण्डश्रीपण्यो मेपक्षिका ॥ ५० ॥ गम्नाः पादुकोः शाकक्षीरिणीचिरविल्विकाः । ददामिद शयनानापामनानां न लक्ष्म प्रकटियमनु दव्याः कस्यापि मम्यक । शुभमश विपर्गनं पादकानां च विद्वान गामिनि विदिला ज्यनामनि लोके ।। ५१ ।। २.: :: 7 if समानणगय धाम पर नामि वास्तुशाग्ने दायनामनलक्षण नाम एकोनत्रिंगाध्यायः ।। अथ गजगृहं नाम त्रिंशोऽध्यायः । अपनातं मयं म्यान्नति कगन । अन्य मनिकगन गगंवर प्राम्यने ।। १ ।। अादी न करय पदनीं श्रिीमन्दना । बटर अंत्र दावा विभाजित ।। २ ।। न्य विदिकांगगमाश्रिता । दो भाका मा बदनामपन्चितः ।। 3 ।। दहा बाय बनाया मरः । र बन मंदिरात .

·राजगृहं नाम त्रिंशोऽध्यायः । १५९ स्यादप्टाविंशतिस्तम्भस्तृतीयश्चाप्यलिन्दकः । पत्रिंशता चतुर्थश्च स्तम्भानां परिकीर्तितः ॥ ५ ॥ एवं स्तम्भशतं मध्ये प्रोक्तं पृथ्वीजये बुधैः । द्वाराणि चास्य चत्वारि पञ्चशाखानि जायते(?) ॥ ६ ॥ चत्वारो निर्गमास्तस्य प्रोक्ताः सर्वे विभागिकाः । दिक्षु सर्वासु कर्तव्यमेवं भद्रनिवेशनम् ॥ ७ ॥ अर्धेन मध्यभित्तेस्तु भित्तिर्भद्र(खत्र)ये भवेत् । भद्रेभद्रे धराणां स्याद् विंशतिश्चाष्टभिर्युता ॥८॥ मुखभद्रं भवेद् युक्तं वेदिकामत्तवारणेः । क्षेत्रभागोदयाद्या भूराभूमिफलकान्तरम् ।। ९ ॥ आदिभूम्युदयार्थेन पीठं चास्य प्रकल्पयेत् । . भागान् नवोदयं कृत्वा भागेनैकेन कुम्भिका ॥ १० ॥ कर्तव्याप्टांशयुक्तेन स्तम्भो भागचतुष्टये । पादयुक्तं विधातव्यो भागेनोत्कलकं तथा ॥ ११ ॥ हीरग्रहण कार्य भांग पादविवर्जि(तः तम् ) । सपादभागिकः पट्टः स्तम्भकेन समन्वितः ॥ १२ ॥ पट्टार्थेन जयन्त्यः स्युर्भूमौभूमावयं क्रमः । क्लप्तभागोदयादधैं भूमिप्वन्यासु हीयते ॥ १३ ॥ पञ्चभागप्रमाणं तु सच्छाचं नवमं तलम् । वेदिकाया अधश्छायं सार्धभागत्रयोन्मितम् ॥ १४ ॥ कण्ठेन युक्तं कर्तव्यं वेदिका पिहिता यर्थी । तस्याः करण्ठे?ण्ठो) विधातव्यस्तन्मध्ये सार्धभागिकः ॥ १५ ॥ वेदिकाविस्तरः कार्यों भागांस्तत्रार्थसप्तमान् । वैदिकोपरि घण्टा च सार्धभागाँधतुर्दश ॥ १६ ॥ १. 'ति', २. 'भ', ३., ४. 'यो', ५. 'गो' या. पाठः । ६. 'या' ख. पाठः। ७. 'क, 'भः' स. पाटः । ८. 'स्थाल', ९. ६.६. पाठः।। मोभमदयावती(३) तत्वाः, १. स. पयः .- .. । m ·१६० रामराजनगुननारे भागद्वयं सपादं तु कण्ठः तु पञ्चभिः । चतुर्भिश्च द्विनीयं न तृतीयं च त्रिभिन्ननः ॥ १७ ॥ सद्मशीर्पच दातव्यो यथागोभं यथाजचि । क्षेत्रमागसमः कार्यः कलशम्नलिकावधेः ॥ १८ ॥ उदयाधन भूमेः स्युरन्तराणि तलानि च । यथाशोमं तु कर्तव्यं पीटं तस्य सुशोभितम् ।। १९ ॥ सार्धभागद्वयं चास्य कार्या खुरघरण्डिका । जङ्घा भागचतुष्कं च ततम्छाद्यं प्रयोजयेत् ॥ २० ॥ भागद्वयं च पादानं छायपिण्डः प्रकीर्तितः । निर्गमोऽस्य चतुर्भागो हंसाख्यस्तस्य चोपरि ॥ २१ ॥ पादोनभागं कर्तव्यं ततश्छाद्यं द्वितीयकम् । जङ्घा भूमिचतुष्केण प्रासादस्य प्रकल्पयेत् ॥ २२ ॥ चतुर्थभूमिकामूर्ध्नि ततो मुण्डा(न्) निवेशयेत् । क्षणक्षणप्रवेशेन कार्याः शेपास्तु भूमिकाः ॥ २३ ॥ वेदिका च यथोक्ता स्यात् सघण्टा कलशान्विता । रेखाशुद्धया चं कर्तव्या मुण्डाः सर्वे यथायथम् ॥ २४ ।। अर्धोदयं त्रिधा कृत्वा तृतीयं दशथा भजेत् । वामनश्चातपत्रश्च कुवेरो भ्रमरावली ॥ २५ ॥ हंसपृष्ठो महाभोगी नारदः शम्बुको जयः । अनन्तो दशमस्तेपां विधायकवशादमी ॥ २६ ।। विधातव्याः स्थपतिभिर्मुण्डरेखापसिद्धये । तमनवेदिकाजालमत्तवारणशोभितम् ॥ २७ ॥ वितर्दिनियूहयुतं चन्द्रशालाविभूपितम् । कर्माढ्यं बहुचित्रं च कुर्वीत पृथिवीजयम् ॥ २८ ॥ प्रासादाश्च महान्तो ये विधेयास्ते समोदयाः । अर्धोदयेन लघवो ह्यवा(को?को)णादयं क्रमः ॥ २९ ॥ १. 'त' क, पाठः । २. 'ख', ३. 'म' ख. पाठः । ४. 'ण' क. पाठः । ख. पाठा ·राजगृहं नाम त्रिंशोऽध्यायः । भूम्यष्टकादभ्युदयः क्षेत्र विस्तारसम्मितः । यतस्तव वधे प्रोक्तः प्रासादोऽन्यद् विभूपणम् (१) ॥ ३० ॥ वहवो निकरा येपु प्राङ्गणं तेपु दीयते । रेखायां प्रथमायां वा द्वितीयायामथापि वा ॥ ३१ ॥ तृतीयायां वा रेखायां तत्र संवरणाः स्मृताः । अयं भूम्युदयः कार्यः क्षेत्रे दशविभागिके ॥ ३२ ॥ न्यूनाधिकविभक्त तु कार्यः स्यादनुसारतः । मुक्तकोणस्य लक्ष्माथ प्रक्रमागतमुच्यते ॥ ३३ ॥ चतुरश्रीकृते क्षेत्रे भागद्वादशकाङ्किते । भागश्चतु(टो?ष्को) मध्येऽस्य चतु(?)रविभूपितः ॥ ३४ ॥ भागेन च ततोऽलिन्दो धरद्वादशकान्वितः । तद्वद् द्वितीयालिन्दोऽपि विंशत्या धारितो धरैः ॥ ३५ ॥ तृतीयश्च धरैरप्टाविंशत्यालिन्दको भवेत् । पत्रिंशता धरैर्युक्तः कार्योलिन्दश्चतुर्थकः ॥ ३६॥ चतुश्चत्वारिंशता स्याद् धरैर्युक्तश्च पञ्चमः । भागाध कारयेद भित्तिं सार्धं भागं विमुच्य तु ॥ ३७ ॥ भागत्रयं ततः कुर्यात् प्राग्ग्रीवं दैर्घ्यविस्तृतौ । विस्तृतौ निर्गमे चैपां भद्रं भागेन कल्पयेत् ॥ ३८ ॥ भागिकं निर्गतं तस्मान्मध्येऽन्यद् भद्रमस्य हि । भागनिर्गमविस्तारं दिक्षु सर्वास्वयं विधिः ॥ ३९ ॥ चतुःपञ्चाशता स्तम्भैरेकैकं भद्रमन्वितम् । मध्ये वास्य चतुश्चत्वारिंशं स्तम्भशतं भवेत् ॥ ४० ॥. पोडशाभ्यधिका च स्याद् भद्रस्तम्भशतद्वयी । एवं धराणां सर्वेपां भवेत् पंष्ठं शतत्रयम् ॥ ४१॥ पृथ्वीजयवदत्रापि शेपनिर्माणमिष्यते । तृतीयभूमिकामूर्ति निर्गमेष्वखिलेप्वपि ।। ४२ ।। मागणानि विधेयानि विशेपोऽत्रंप कीर्तितः । सर्वतोभद्रसंञज्य शत्रुमर्दननाम(पिनि) ॥ ४३ ।।

·१६० सगराणपत्रनार भागद्वयं सपादं तु कण्ठः पदं तु पनाभिः । चतुर्भिध द्वितीयं च तृतीयं न विभिन्नः ।। १७ ॥ सद्मशीपश्च दातव्या यथाशीभं यथानचि । क्षेत्रभागसमः कार्यः कलगञ्चलिकावधेः ॥ १८ ॥ उदयार्धन भूमेः स्युरन्तगणि तलानि च । यथाशोभं तु कर्तव्यं पीटं तस्य सुशोभितम् ॥ १९ ॥ सार्धभागद्वयं चास्य कार्या खुरवरण्डिका । जङ्घा भागचतुष्कं च तनच्छाचं प्रयोजयेत् ॥ २० ॥ भागद्वयं च पादोनं छाद्यपिण्डः प्रकीर्तितः । निर्गमोऽस्य चतुर्भागो हंसाख्यस्तस्य चोपरि ॥ २१ ॥ पादोनभागं कर्तव्यं ततश्छाग्रं द्वितीयकम् । जङ्घा भूमिचतुष्केण प्रासादस्य प्रकल्पयेत् ।। २२ ॥ चतुर्थभूमिकामूप्रिं तनो मुण्डा(न्) निवेशयेत् । क्षणक्षणप्रवेशेन कार्याः शेपास्तु भूमिकाः ।। २३ ॥ वेदिका च यथोक्ता स्यात् सघण्टा कलशान्विता । रेखाशुद्धया चं कर्तव्या मुण्डाः सर्वे यथायथम् ॥ २४ ॥ अर्धोदयं त्रिधा कृत्वा तृतीयं दशवा भजेत् । वामनश्चातपत्रश्च कुवेरो भ्रमरावली ॥ २५ ॥ हंसपृष्ठो महाभोगी नारदः शम्बुको जयः । अनन्तो दशमस्तेषां विधायकवशादमी ॥ २६ ॥ विधातव्याः स्थपतिभिर्मुण्डरेखाप्रसिद्धये । तमङ्गवेदिकाजालमत्तवारणशोभितम् ॥ २७ ॥ वितर्दिनिर्वृहयुतं चन्द्रशालाविभूपितम् । कर्माढ्यं बहुचित्रं च कुर्वीत पृथिवीजयम् ॥ २८ ॥ मासादाश्च महान्तो ये विधेयास्ते समोदयाः। अर्धोदयेन लघवो ह्यवा(को?को)णादयं क्रमः ॥ २९ ॥ १. 'त' क. पाठः। २. 'ख', ३. 'म'.ख. पाठः। ४. 'णं' क. पाठः। ५. 'म' ख. पाठः। ।

·राजगृहं नाम त्रिंशोऽध्यायः । भागविस्तारसंयुक्तं भद्रमन्यत् प्रकल्पयेत् । दिक्षु सर्वास्वयं प्रोक्तो विधिर्भद्रप्रकल्पने ॥ ५७ ।। स्तम्भानामस्य कर्तव्यं मध्ये पण्णवतं शतम् । भद्रेप्वेषु च सर्वेषु भवेत् पप्ठ्यधिकं शतम् ॥ ५८ ।। समेन प्रविभागेन स्तम्भानामेकसङ्ख्यया । इत्यं समस्तस्तम्भानां पट्पञ्चाशं शतत्रयम् ॥ ५९ ॥ किन्तु जङ्घा भवेदस्य भूमिकात्रितयोन्मिता । शत्रुमर्दनसंज्ञस्य धाम्नी लक्ष्माथ कथ्यते ।। ६० ।। पृथ्वीजयसमं मध्ये भित्तिश्चापि तथाविधा । सार्धं भागं परित्यज्य भागनायनविस्तृतम् ।। ६१ ॥ भद्रं विदध्यान् नन्मध्ये भागत्रियविस्तृतम् । भद्रमेव विधातव्यं भागविनयनिर्गतम् ।। ६२ ।। पार्श्वयोभोगिकं भद्रमाय(न्यां? त्या) विग्नंग्ण च । भागत्रितयविस्तारं भागर्नेकन निर्गमम् ।। ६३ ।। मध्यभद्रं ननोऽपि स्याद भागेनायनविन्द्रनम् । त्रयोऽयं दिक्ष, सर्वान विधानन्याय दिलंय ।। ६१ ॥ ऊर्ध्व पृथ्वीजयम्यय कार्यगम्याप पुनः । प्रनिभद्रं चतुश्चत्वारिंशत्रनम्मरगतिनग ।। ।। मध्ये स्तम्भशनं घान्य विधा माना । पट्सप्ततिम्लग्भगना यमर मालिनि ।' ! पशानामपि चपानामा । मानमुन्धविस्वागत कर लिया !: !! मध्यमाधमर्शमा शानिन मिली कागदर:: पर सोणीविभूषणं वा प्रतापवान ·गमगगनगारे अयमेव विधिः कार्यो गुरेसायगिद्धगे । श्रीवत्सस्यापि मध्ये जगात मनमा मुक्तकोणवत ।। १४ ॥ सार्थ भागं परिन्गग भागनिन यनिम्तृतम् । कर्णप्रायानमेनस्य भागन न लिनिगतम् ॥ ४५ ॥ भद्रं तम्यापि कर्नगं भागनिम्नानिर्गमम् मुक्तकोणबदम्यापि मध्यभद्रं विधीयते ॥१६॥ अयं निधिः समग्रामु दिशु शेपं तु पूर्ववत् । प्रनिभद्रं धरासिंगद् भवन्त्यम्य दृढाः शुभाः ॥ १७ ॥ शनं विंशमिदं (सर्व धगणामिद कीनिनम् । एवं समस्तस्तम्भानां चतुःपष्टं शनद्वयम् ।। १८ ।। सर्वतोभद्रसंज्ञस्य लक्ष्मेदानी प्रचक्ष्महे । चतुरश्रीकृने क्षेत्रे चतुर्दशविभाजिने ॥ १९ ॥ भागिकः स्याचतुष्कोऽस्य चतुःस्तन्भविभूपितः । स्तम्भादशभिर्युक्नः प्रथमः स्यादलिन्दकः ॥ ५० ॥ स्तम्भविंशतिसंयुक्तो द्वितीयः स्यादलिन्दकः । स्यादष्टाविंशतिस्तम्भस्तृतीयः स्या(प्योद)लिन्दकः ॥ ५१ ।। पत्रिंशता चतुर्थः स्यादलिन्दो भूपितो धरैः । पञ्चमः स्याचतुश्चत्वारिंशता भूपितो धरैः ॥ ५२ ।। द्वापञ्चाशद्धरः पष्टः सर्वेऽप्येते ऽस्य भागिकाः । भागाध शस्यते भित्तिः सर्वतः सुदृढा घना ॥ ५३ ।। सार्धभागं परित्यज्य भागत्रितयविस्तृतः । कर्णप्राग्नीवकश्च स्याद् भागमेकं च निर्गमः ॥ ५४ ।। भद्रमस्यापि कर्तव्यं भागनिर्गमविस्तृतम् । मध्ये भद्रं विधातव्यं भागद्वयविनिर्गतम् ।। ५५ ॥ अस्यापि भद्रं मध्ये स्याद् भागत्रितयविस्तृतम् । भागिको निर्गमश्चास्य तदन्तर्भागनिर्गतम् ।। ५६ ॥ -- १. 'यस्या २. 'त', ख. पाठः । ३. 'द्र' क. ख. पाठः। - ·राजगृहं नाम त्रिंशोऽध्यायः। १६३ भागविस्तारसंयुक्तं भद्रमन्यत् प्रकल्पयेत् । दिक्षु सर्वास्वयं प्रोक्तो विधिर्भद्रप्रकल्पने ॥ ५७ ॥ स्तम्भानामस्य कर्तव्यं मध्ये पण्णवतं शतम् । भद्रेष्वेषु च सर्वेषु भवेत् पप्ठ्यधिकं शतम् ॥ ५८ ॥ समेन प्रविभागेन स्तम्भानामेकसङ्ख्यया । इत्यं समस्तस्तम्भानां पटपञ्चाशं शतत्रयम् ।। ५९ ।। किन्तु जङ्घा भवेदस्य भूमिकात्रितयोन्मिता । शत्रुमर्दनसंज्ञस्य धान्नो लक्ष्माथ कथ्यते ।। ६० ॥ पृथ्वीजयसमं मध्ये भित्तिवापि तथाविधा । सार्ध भागं परित्यज्य भागेनायतविस्तृतम् ॥ ६१ ॥ भद्रं विदध्यात् तन्मध्ये भागत्रितयविस्तृतम् । भद्रमेवं विधातव्यं भागत्रिनयनिर्गतम् ।। ६२ ।। पार्श्वयोर्भागिकं भद्रमाय(त्यां?त्या) विस्तरेण च । भागत्रितयविस्तारं भागेनकेन निर्गमम् ।। ६३ ।। मध्यभद्रं ततोऽपि स्याद् भागेनायनविस्तृतम् । क्रमोऽयं दिक्षु सर्वानु विधानव्योऽस्य सिद्धये ।। ६४ ।। ऊर्व पृथ्वीजयस्येव कार्यमस्यापरं पुनः । प्रतिभद्रं चतुश्चत्वारिंशन्स्तम्भसमन्वितम् ।। ६५ ।। मध्ये स्तम्भशतं चास्य विधेयं सुटं शुभम् । पट्सप्ततिस्तम्भशन यमरूप भवेदिनि ।। ६६ ।। पञ्चानामपि चंपां हन्नाटश तमुत्तमम् । मानमुन्सेधविस्तारान् कर्तव्यं श्रियमिच्छता ॥ ६७ ।। मध्यमाधमयोमान कीनिनं पृथिवीजये । राजः कीटार्थमन्यव कथ्यते पञ्चकम ।। ६८ ॥ क्षोणीविभूषणं वायं दृथिवीनिर परम् । प्रतापवर्धनं चान्यदीनिवास नका-ति ॥ ६ ॥ "::

·१६५ समराङ्गणसूत्रधारे लक्ष्मीविलाससंशं च पञ्चमं परिकीर्तितम् । चतुरश्रीकृते क्षेने दशभागैर्विभाजिते ॥ ७० ॥ चतुष्को भागविस्तीर्णो मध्ये कार्यश्चतुर्धरः । वहिश्च भागिकोलिन्दस्तदन्तेऽशत्रयायताः ।। ७१ ॥ कर्णप्रासादकाः कार्या भागत्रितयविस्तृताः । तेपां पदारुकं मध्ये भित्तिर्भागार्धसम्मिता ॥ ७२ ॥ तद्धहि गनिष्क्रान्तो भद्रे भागं च विस्तृतः । प्राग्ग्रीवत्रयसंयुक्तो भागिकालिन्दवेष्टितः ॥ ७३ ॥ अर्धभागिकाभित्या च चतुष्को वेष्टितो भवेत् । प्रासादोऽयं मनोहारी भवेदवनिशेखरः ।। ७४ ।। चतुरश्रीकृते क्षेत्रे भागद्वादशभाजिते । चतुष्को भागिको मध्ये वाद्यालिन्दौ च भागिको ।। ७५ ॥ नक्कोष्ठांश्च कर्णेषु प्रासादान् विनिवेशयेत् । पदारुकं च कर्तव्यं तेपामन्तरसंश्रयम् ।। ७६ ॥ ततोऽर्धभागिकी भित्तिः कर्तव्या सर्वतो पहिः । भद्र भागायतो भागविनिष्क्रान्तश्चतुर्दिशम् ॥ ७७ ॥ चतुष्को भागिकालिन्दवेष्टितश्च विधीयते । अस्य भद्रत्रयं कार्य भागविस्तारनिर्गमम् ।। ७८ ॥ अर्धमागिकभित्त्या च वेष्टितं तद् विधीयते । कर्णकर्ण (स?स्य)विस्तीर्ण दे. भद्रे भागनिर्गते ॥ ७९ ॥ प्रासादमेवं भुवनतिलक परिचक्षते । चतुरश्रीकृत क्षेत्रे भागद्वादशभाजिते ।। ८० ॥ चतुष्को भागिको मध्ये चतुःस्तम्भा विधीयते । तदर्भािगिकालिन्दी द्वितीयोऽपिच भागिकः ।। ८१ ।। नवकोष्टांश्च कर्णषु प्रासादान विनिवेशयन् । पदान्कं च कर्तव्यं नेपामन्तरसंश्रयम् ।। ८२ ।। १. '' क. पाटः । २. 'दि', ३. 'ता' ख. ४. 'को' .. पाटः। PM ·राजगृहं नाम त्रिंशोऽध्यायः । १६५ ततोऽर्धभागिकी भित्तिः कर्तव्या सर्वतो वहिः । भद्रे भागायतो भद्रविनिष्क्रान्तश्चतुर्धरः ॥ ८३ ॥ चतुष्को भागिकालिन्दद्वयेन परिवेष्टितः । त्रिभागविस्तृतं भद्रं तद्वहिर्भागनिर्गतम् ॥ ८४ ॥ भागिकं प्रतिभद्रं च कुर्यादुभयतः समम् । भागाध वाह्यतो भित्तिर्भद्रस्य परितो भवेत् ।। ८५ ॥ विधिरेप विधातव्यो दिक्ष्वेवं चतसृष्वपि । विलासस्तवको नाम प्रासादोऽयं प्रकीर्तितः ॥ ८६ ॥ कर्णप्राग्नीवको द्वौ द्वौ शालाप्राग्नीवको यदा । स्यातामस्य तदा कीर्तिपताकः परिकीर्तितः ।। ८७ ॥ अस्यैव पीठे निर्मुक्तशालाभिः परितोऽटभिः । अन्योन्यशालासंवद्धे यदासावेव दीयते ।। ८८ ॥ कर्णप्रासादकोपेतः कोणैः शालोज्झितैर्युतः । प्रासादसुन्दरो ज्ञेयस्तदा भुवनमण्डनः ॥ ८९ ।। एते प्रोक्तांस्तलच्छन्दा जङ्घासंवरणादिकम् । भूमिमानादिकं यच्च तत् पृथ्वीजयवद् भवेत् ।। ९० ॥ इदानीं कथ्यते लक्ष्म क्षोणीभूपणवेश्मनः । पञ्चपञ्चाशता हस्तैः कल्पिते चतुरश्रके ।। ९१ ।। विभक्त चाप्टभिर्भागैश्चतुष्को भागिकः स्मृतः । चतुर्भिरन्वितः स्तम्भैरलिन्दश्चास्य भागिकः ॥ ९२ ॥ युक्तो द्वादशभिः स्तम्भैविंशत्या च द्वितीयकः । स्यादष्टाविंशतिधरस्तृतीयश्चाप्यालिन्दकः ॥ ९३ ।। भित्तेरप्यर्धभागेन सार्ध भागं विमुच्यते । भागपञ्चकविस्तीर्ण भद्रं भागेन निर्गतम् ॥ ९४ ॥ तन्मध्यभद्रमन्यच भागत्रितयविस्तृतम् । भागेन निर्गतं कार्य भद्रमन्यत् ततोऽपिच ।। ९५ ॥ १. 'के', २. 'ते', ३. 'काल' स. पाटः । ४. 'त्तन्मे ज' का. पाटः ·१६६ समराङ्गणसूत्रधारे भामेन विस्तृतं कार्य भागेनापि च निर्गतम् । दिक्षु सर्वासु कर्तव्यो विधिरपोऽस्य सिद्धये ॥ ९६ ॥ मध्यस्तम्भश्रतुःपष्टया संयुक्तं सारदारजः। प्रतिभद्रं धरैः कार्यमष्टादशभिरन्वितम् ।। ९७ ॥ पतिशं शतमेवं स्यात् स्तम्भानामिह सर्वतः । चतुर्दारमिदं कार्य यशःश्रीकीर्तिवर्धनम् ॥ ९८ ॥ पृथिवीतिलकस्याथ लक्षणं परिकीर्त्यते । चत्वारिंशत्करे क्षेत्रे भागभक्तर्धपष्ठकैः ॥ ९९ ॥ भागिकः स्याचतुष्कोऽन्तश्चतुःस्तम्भविभूपितः । अलिन्दोऽपिच भागेन स्तम्भादशभिर्युनः ॥ १०० ॥ विशत्या च द्वितीयोऽपि भित्तिः स्यादस्य पादिका । कर्ण प्रासादको भागत्रिभिः स्यान्निर्गतायतः ॥ १०१ ॥ अस्य भद्रद्वयं कार्य भागनिर्गतविस्तृतम् । कर्णप्रासादयोर्मध्ये भागपञ्चकविस्तृतम् ॥ १०२ ।। भागन निर्गतं कार्य भद्रं तस्यापि मध्यनः । भागत्रितयविस्तीण भागेनकन निर्गतम् ॥ १०३ ॥ भद्रमस्यापि मध्येऽन्यद भागनायतनिर्गतम् । स्तम्भाः पदत्रिंशदन्नः स्युभंद्रप्वटी शनद्वयम् ॥ १०४ ॥ अथानः श्रीनिवासस्य लक्षणं सम्प्रचक्ष्महे । पृ तिलकवन्मध्यमतम्य परिकार्यनं ॥ १०५ ॥ सपादं मागमुत्मज्यं भागविनयविस्तृतम् । मागेन निर्गनं चाम्य भट्टमाग्रं प्रकल्पयन् ।। १०६ ।। नस्यापि मध्यवतन्यद् भागनिगतविस्तृतम् । अन्विनं दगुभिः स्तम्भः मुम्नद विधीयते ॥ १०७ ॥ मास्वपि च विश्व विधया भकल्पना । अस्य पदमपतिः स्नम्माः भवन्यकत्र मग्न्यया ।। १०८ ॥ १. 'मानविय २. विं', 'पाठः। ३.'2', 'ईन पका' स्तु. पटः। ५.कल' सदः।

·राजगृहं नाम त्रिंशोऽध्यायः । १६७ प्रतापवर्धनस्याथ लक्ष्म साम्प्रतमुच्यते । पञ्चविंशतिहस्ताङ्क सार्धभागत्रयाङ्किते ॥ १०९ ॥ मध्ये चतुष्को भागेन चतुर्भिः सम्भृतो धरैः । अलिन्दो भागिकश्चास्य स्तम्भद्वादशकान्वितः ॥ ११० ॥ पादिका भित्तिरेतस्य भद्रं चास्य प्रकल्पयेत् । भागनिर्गमविस्तारं चतुःस्तम्भविभूपितम् ।। १११ ।। विधिरेप समग्रासु दिक्षु कार्योऽस्य सिद्धये । स्तम्भैात्रिंशता युक्तो वहिरन्तरयं भवेत् ॥ ११२ ॥ धराणां चैव सर्वेषां चतुःपष्टिः प्रकल्पना । अर्थ लक्ष्मीविलासस्य सम्यग् लक्ष्माधुनोच्यते ।। ११३ ॥ प्रतापवर्धनस्येव मध्यमस्य प्रकल्पयेत् । प्रतापवर्धनसमं सर्वतोऽप्येतदीरितम् ॥ ११४ ॥ किन्त्वस्य पार्श्वभद्राणि भद्राणामेव कारयेत् । कोणेष्वपिच भद्राणि पार्श्वयोरुभयोस्तथा ॥ ११५ ॥ भाग(स्य?श्च) निर्गमोऽप्येपां विशेपोऽस्मादयं मतः । भद्रमस्य दशस्तम्भमध्यं पोडशभिर्धरैः ॥ ११६ ॥ चतुरं भवेदेतदिच्छया क्षणमध्यगम् । द्वारमन्यद् विधातव्यं स्वपदे स्यात् सुशोभितम् ।। ११७ ॥ भूमिभिः सार्धपष्टीभिर्विधेयः क्षोणिभूपणः । अर्धाप्टमीभिश्च भवेत् पृथ्वीतिलकसंज्ञकः ॥११८ ॥ स्यात् सार्धपञ्चमीभिस्तु श्रीनिवासोत्र भूमिभिः । लक्ष्मीविलाससंज्ञोऽर्धपञ्चमीभिर्विधीयते ॥ ११९ ॥ प्रतापवर्धनाख्योर्धचतुर्थीभिर्विधीयते । राज्ञां पृथ्वीजयादीनि निवासभवनानि च ॥ १२० ।। क्षोणीविभूपणादीनि विलासभवनानि च । यान्युक्तानि निवासाय विलासाय च भूभृताम् ॥ १२१ ।। १. 'तो' क. पाठः । २. 'गास्या नि', ३. 'म्भं म', ४. 'म.ख, पाठः ।

·.. समराङ्गणसूत्रधारे भागेन विस्तृतं कार्य भागेनापि च निर्गतम् । दिक्षु सर्वासु कर्तव्यो विधिरपोऽस्य सिद्धये ।। ९६ ।। मध्यस्तम्भेश्रतुःपष्टया संयुक्तं सारदारजः। प्रतिभद्रं धरैः कार्यमष्टादशभिरन्वितम् ।। ९७ ॥ पतिशं शतमेवं स्यात् स्तम्भानायिह सर्वतः । चतुर्दारमिदं कार्य यशःश्रीकीर्तिवर्धनम् ॥ ९८ ।। पृथिवीतिलकस्याथ लक्षणं परिकीर्त्यते । चत्वारिंशत्करे क्षेत्रे भार्गर्भक्तेऽर्धपष्टकः ॥ ९९ ॥ भागिकः स्याचतुष्कोऽन्तश्चतुःस्तम्भविभूपितः । अलिन्दोऽपिच भागेन स्तम्भादशभिर्युतः ॥ १०० ।। विंशत्या च द्वितीयोऽपि भित्तिः स्यादस्य पादिका । कर्ण प्रासादको भागस्त्रिभिः स्यानिर्गतायतः ॥ १०१ ॥ अस्य भद्रद्वयं कार्य भागनिर्गतविस्तृतम् । कर्णप्रासादयोर्मध्ये भागपञ्चकविस्तृतम् ॥ १०२ ।। भागेन निर्गत कार्य भद्रं तस्यापि मध्यतः । भागत्रितयविस्तीणं भागेनकेन निर्गतम् ॥ १०३ ॥ भद्रमस्यापि मध्येऽन्यद् भागेनायतनिर्गतम् । स्तम्भाः पत्रिंशदन्तः स्युर्भद्रेप्वष्टी शनद्वयम् ॥ १०४ ।। अथातः श्रीनिवासम्य लक्षणं सम्प्रचक्ष्महे । पृथ्वीतिलकवन्मध्यमेतम्य परिकीर्त्यने ।। १०५ ॥ सपादं भागमुत्सृज्य भागविनयविस्तृतम् । भागेन निर्गतं चाम्य भद्रमायं प्रकल्पयत् ।। १०६ ॥ तस्यापि मध्यवर्नन्यद् भागनिर्गनविस्तृतम् । अन्वितं दशभिः म्नम्मः मुहम्नद विधीयते ॥ १०७ ।। सर्वाम्वपि च दिलवं विधया भद्रकल्पना । यस्य पद्मपतिः स्तम्भाः भवन्यकत्र सहव्यया ।। १०८ ॥ १. 'शकीनिविय', २. 'दि' क. पाठः । ३. '4', ४. 'दंच याका' स. पाटः । ५. 'कल्पते', ६. '' ह. पाटः ।

·राजगृहं नाम त्रिंशोऽध्यायः । १६७ प्रतापवर्धनस्याथ लक्ष्म साम्प्रतमुच्यते । पञ्चविंशतिहस्ताङ्के सार्धभागत्रयाङ्किते ॥ १०९ ॥ मध्ये चतुष्को भागेन चतुर्भिः सम्भृतो धरैः । अलिन्दो भागिकश्चास्य स्तम्भद्वादशकान्वितः ॥ ११० ॥ पादिका भित्तिरेतस्य भद्रं चास्य प्रकल्पयेत् । भागनिर्गमविस्तारं चतुःस्तम्भविभूपितम् ॥ १११ ।। विधिरेप समग्रासु दिक्षु कार्योऽस्य सिद्धये । स्तम्भैात्रिंशता युक्तो वहिरन्तरयं भवेत् ।। ११२ ॥ धराणां चैव सर्वेषां चतुःपष्टिः प्रकल्पना । अर्थ लक्ष्मीविलासस्य सम्यग् लक्ष्माधुनोच्यते ॥ ११३ ॥ प्रतापवर्धनस्येव मध्यमस्य प्रकल्पयेत् । प्रतापवर्धनसमं सर्वतोऽप्येतदीरितम् ॥ ११४ ॥ किन्त्वस्य पार्श्वभद्राणि भद्राणामेव कारयेत् । कोणेष्वपिच भद्राणि पार्श्वयोरुभयोस्तथा ॥ ११५ ।। भाग(स्य?श्च) निर्गमोऽप्येषां विशेपोऽस्मादयं मतः । भद्रमस्य दशस्तम्भमध्यं पोडशभिधेरैः ॥ ११६ ॥ चतुरं भवेदेतदिच्छया क्षणमध्यगम् । द्वारमन्यद् विधातव्यं स्वपदे स्यात् सुशोभितम् ॥ ११७ ॥ भूमिभिः सार्धपष्टीभिर्विधेयः क्षोणिभूपणः । अर्धाप्टमीभिश्च भवेत् पृथ्वीतिलकसंज्ञकः ॥ ११८ ॥ स्यात् सार्धपञ्चमीभिस्तु श्रीनिवासोत्र भूमिभिः । लक्ष्मीविलाससंज्ञोर्धपञ्चमीभिर्विधीयते ॥ ११९ ॥ प्रतापवर्धनाख्योर्धचतुर्थीभिर्विधीयते । राज्ञां पृथ्वीजयादीनि निवासभवनानि च ॥ १२० ।। क्षोणीविभूषणादीनि विलासभवनानि च । यान्युक्तानि निवासाय विलासाय च भूभृताम् ॥ १२१ ।। १. 'तो' क. पाठः । २. 'गात्या नि', ३. 'म्भं म', ४. 'म'.ख, पाठः। - .

·१ १६६ समराङ्गणसूत्रधारे भामेन विस्तृतं कार्य भागेनापि च निर्गतम् । दिक्षु सर्वासु कर्तव्यो विधिरेपोऽस्य सिद्धये ॥ ९६ ॥ मध्यस्तम्भअतुःषष्टया संयुक्तं सारदारुजैः । प्रतिभद्रं धरैः कार्यमष्टादशभिरन्वितम् ।। ९७ ॥ पतिशं शतमेवं स्यात् स्तम्भानामिह सर्वतः । चतुर्दारमिदं कार्य यर्शःश्रीकीर्तिवर्धनम् ।। ९८ ।। पृथिवीतिलकस्याथ लक्षणं परिकीर्त्यते । चत्वारिंशत्करे क्षेत्रे भागैर्भक्तेऽर्धपष्ठकैः ॥ ९९ ॥ भागिकः स्याचतुष्कोऽन्तश्चतुःस्तम्भविभूपितः । अलिन्दोपिच भागेन स्तम्भादशभिर्युतः ॥ १०० ।। विंशत्या च द्वितीयोऽपि भितिः स्यादस्य पादिका । फर्ण प्रामादको भागेखिभिः स्यानिर्गतायतः ॥ १०१ ॥ अस्य भद्रद्वयं कार्य भागनिगतविस्तृतम् । कर्णमामादयोमध्ये भागपचकविस्तृतम् ॥ १०२ ॥ भागन निगनं कार्य भद्रं तम्यापि मध्यनः । भागविनयविस्तीण भागनकन निर्गतम् ।। १०३ ।। भद्रपम्यापि मध्यान्यद भागनायननिर्गतम् । म्नम्भाः पत्रिंगदन्नः म्युभिंद्रावष्टा गनद्वयम् ॥ १०४ ॥ प्रधानः श्रीनिवागम्य चक्षणं सम्प्रचक्ष्महे । पानिलकवन्मभ्यमनम्य परिकान्यते ॥ १०५ ॥ मपादं भागन्मात्य भागविनयविस्तृतम् । पागन निगतं चाम्य भद्रमा प्रकल्पगत ॥ १०६ ।। नस्यापि मध्यवर्तन्यद भार्गानगतविम्नतम । अन्दिनं दामिः म्नम्मा गुम्नद विधीयते ॥ १७ ॥ मादपि च टिव चिया मदरल्पना । श्रय पदमप्रतिः हदम्या: मवयनत्र गदायया १५८ ।। 5. 1,21' .

·राजगृहं नाम त्रिंशोऽध्यायः । १६७ प्रतापवर्धनस्याथ लक्ष्म साम्प्रतमुच्यते । पञ्चविंशतिहस्ताङ्के सार्धभागत्रयाङ्किते ॥ १०९ ॥ मध्ये चतुष्को भागेन चतुर्भिः सम्भृतो धरैः । अलिन्दो भागिकश्चास्य स्तम्भद्वादशकान्वितः ॥ ११० ॥ पादिका भित्तिरेतस्य भद्रं चास्य प्रकल्पयेत् । भागनिर्गमविस्तारं चतुःस्तम्भविभूपितम् ।। १११ ।। विधिरेप समग्रासु दिक्षु कार्योऽस्य सिद्धये। . स्तम्भत्रिंशता युक्तो बहिरन्तरयं भवेत् ॥ ११२ ॥ धराणां चैव सर्वेषां चतुःपष्टिः प्रकल्पना । अर्थ लक्ष्मीविलासस्य सम्यग् लक्ष्माधुनोच्यते ।। ११३ ॥ प्रतापवर्धनस्येव मध्यमस्य प्रकल्पयेत् । प्रतापवर्धनसमं सर्वतोऽप्येतदीरितम् ॥ ११४ ॥ किन्त्वस्य पार्श्वभद्राणि भद्राणामेव कारयेत् । कोणेष्वपिच भद्राणि पार्श्वयोरुभयोस्तथा ॥ ११५ ।। भाग(स्यीश्च) निर्गमोऽप्येपां विशेपोऽस्मादयं मतः । भद्रमस्य दशस्तम्भमध्यं पोडशभिधेरैः ॥ ११६ ॥ चतुर्दारं भवेदेतदिच्छया क्षणमध्यगम् । द्वारमन्यद् विधातव्यं स्वपदे स्यात् सुशोभितम् ।। ११७॥ भूमिभिः सार्धपष्ठीभिर्विधेयः क्षोणिभूपणः । अर्धाप्टमीभिश्च भवेत् पृथ्वीतिलकसंज्ञकः ॥ ११८ ॥ स्यात् सार्थपञ्चमीभिस्तु श्रीनिवासोऽत्र भूमिभिः । लक्ष्मीविलाससंज्ञोऽर्धपञ्चमीभिर्विधीयते ॥ ११९ ॥ प्रतापवर्धनाख्योर्धचतुर्थीभिर्विधीयते । राज्ञां पृथ्वीजयादीनि निवासभवनानि च ॥ १२० ।। क्षोणीविभूषणादीनि विलासभवनानि च । यान्युक्तानि निवासाय विलासाय च भूभृताम् ॥ १२१ ।। १. 'तो' क. पाठः । २. 'गात्या नि', ३. 'म्भं म', ४. 'म.ख. पाठः।

·१६८ समराङ्गणसूत्रधारे तेपां पृथ्वीजयादीनां द्वारमानमयोच्यते । चतुःपञ्चाशदंशो यो विस्तुतः सकरत्रयः ॥ १२२ ॥ स द्वारस्योदयः प्रोक्तस्तदर्धनास्य विस्तृतिः । स्त्रोदयस्य त्रिभागेन पिण्डः स्तम्भषु शस्यते ॥ १२३ ॥ स्यात् सप्तविंशतितमः सपादः सचतुष्करः । गृहभागो भवेद भूमिः प्रथमा राजवेश्मनाम् ।। १२४ ॥ भूच्छाये नवधा भक्ते तदंशकचतुष्टयम् । निर्गमश्छाधकस्यांशद्वयं पादोनमुच्छ्रयः ॥ १२५ ॥ तथान्तरावणी कार्या छायकोच्यायनिर्गता । हीरग्रहणपिण्डार्धवाहल्या सा प्रशस्यते ॥ १२६ ॥ तस्याः स्वमेव वाहल्यं पादोनं विस्तृतिः स्मृता । अन्तरावणिकातुल्यो मदलाया विनिर्गमः ॥ १२७ ॥ स्वनिर्गमात् तथा चास्याः सपादः स्यात् समुच्छ्यः । भूम्युच्छयनवांशस्य पादोऽस्याः पिण्डमिप्यते ॥ १२८ ।। भूनवांशस्त्रिभागांनो मदलायाश्च विस्तृतिः । लुमामूलस्य स्तम्भाय विस्तारः परिकीर्तितः ॥ १२९ ॥ तन्त्र्यंशादनविस्तीर्णा मृल साष्टांशयुग भवन् । तुम्बिनी लम्विनी हेला शान्ता काला मनोरमा ।। १३० ।। आध्माता चेत्यमूः प्रोक्ता लुमाः सप्त मनीपिभिः। मजुः सा लम्बिनी तासामाध्माता कर्णगा स्मृता । १३१ ।। अन्तराल क्रमण स्युः पञ्चान्याः परिकीर्तिताः । स्तम्भ निदध्यान्मदलां छायं धतु दृढां शुभाम् ।। १३२ ॥ म्तम्भाभावे पुनन्यस्येन् कुड्यपटेपि नां मुधीः । सप्त पञ्चाथवा निम्री मल्लच्छाये लुमाः स्मृताः ॥ १३३ ॥ कोणवेता इमाभ्योन्याः कर्नव्याः प्राञ्जलाः समाः । छाये कान काचन काया मकराननभूपिनाः ।। १३४ ॥ १. 'मतःम ख. पाटः । २. 'स्यां', ३. ''प. पाटः। *'दुग' इति चिन्मयानं मितिः ।

·यन्त्रविधानं नामैकत्रिंशोऽध्यायः ।। १६९ तेऽपि विद्याधरोपेताः कचित् सगजतुण्डिकाः । सकुम्भिकस्य स्तम्भस्य प्रविभज्योदयं विधा ।। १३५ ।। तत्र भागद्वयं कुर्याद् भागानर्धचतुर्थकान् । तत्र पादोनभागेन राजितासनकं भवेत् ।। १३६ ॥ ततः सोल्कलका वेदी साध्रिभागा विधीयते । कूटागारसमांशाध कार्योऽत्रांसनपट्टकः ॥ १३७ ।। स स्यादभी(टोप्ट)विस्तारो भागोच्चं मत्तवारणम् । स्वोदयस्य त्रिभागेन तिर्यक् कार्योऽस्य निर्गमः ॥ १३८ ।। रूपकैः करणायाभिः(?)सुपत्रैरपि शोभितम् । कादिकमप्यस्य रूपपत्राचितं शुभम् ॥ १३९ ।। आयसीभिः शलाकाभिः कीलकैश्च व्हीकृतम् । एतानि पञ्चदशराजनिदेशनानि पृथ्वीजयप्रभृति यानि निरूपितानि । यो लक्षणेन सहितं परिमाणमेपां जानाति तस्य नृपतिः परितोपमेनि ॥ १४० ॥ इति महाराजाधिराजश्रीभोनदेवविरचिते समराङ्गणम्वधारापानानि वास्तुशा राजगृहं नाम त्रिंशोऽध्यायः । अथ यन्त्रविधानं नामकत्रिंशोऽध्यायः । भ्राम्यदिनेशशशिमलचमा नसीरत)- मेतज्जगविनययन्त्रमलपमध्यम् । भूतानि वीजमखिलान्यपि सन्मान यः मन्तनं समनि मारमिद स बोच्यात् ॥१॥ चमाध्याममयमा बचाव कमाननम् । धर्मार्थकाममोक्षाणां यदेकामिा पार ॥ 4- .

·१६८ समराङ्गणसूत्रधारे तेषां पृथ्वीजयादीनां द्वारमानमयोच्यते । चतुःपञ्चाशदंशो यो विस्तृतः सकरत्रयः ॥ १२२ ॥ स द्वारस्योदयः प्रोक्तस्तदर्थेनास्य विस्तृतिः । स्वोदयस्य त्रिभागेन पिण्डः स्तम्भेपु शस्यते ॥ १२३ ॥ स्यात् सप्तविंशतितमः सपादः सचतुष्करः । गृहभागो भवेद् भूमिः प्रथमा राजवेश्मनाम् ॥ १२४ ।। भूछाये नवधा भक्ते तदंशकचतुष्टयम् । निर्गमश्छायकस्यांशद्वयं पादोनमुच्छ्यः ॥ १२५ ॥ तथान्तरावणी कार्या छायकोच्छ्रायनिर्गता । वीरग्रहणपिण्डावाहल्या सा प्रशस्यते ।। १२६ ॥ तस्याः स्वमेव वाहल्यं पादोनं विस्तृतिः स्मृता । अन्नरावणिकातुल्यो मदलाया विनिर्गमः ।। १२७ ।। पनिगमान नथा चाम्याः सपादः स्यात् समुच्छ्यः । भूम्युनायनांगम्य पादास्याः पिण्डमिप्यते ।। १२८ ।। भनयांगविभागांना मदलायाथ विस्तृतिः । * टुमामृतम्य म्नम्भाध विस्तारः परिकीर्तितः ।। १२० ।। ननव्यंगादविम्नीणा मूल माटांशयुग भवन् । तुम्बिनी लम्बिनी हला गान्ना कोला मनारमा ॥ १३० ।। पाण्याना चन्यमृः प्रांना लुयाः सप्त मनीपिभिः । मजः गा चम्विनी नामामामाना कर्णगा म्मना । १३१ ।। अन्नगलं कंगण म्युः पधान्याः परिकीर्तिताः । नम् निदल्यान्पदलां दामु चन दहा सुनाम ।। १३२ ॥ पमानावे पुनन्यांगन कुदापि नां धीः । गायना तिम्रो मन्दलायमाः मताः ॥ १२ ॥ वटा ट्यामोन्या कलयाः प्राया गया। बयबाट निकाला प्रदान किन ! 13 Aartwear । F ·यन्त्रविधानं नामकत्रिंशोऽध्यायः । १६९ तेऽपि विद्याधरोपेताः कचित् सगजतुण्डिकाः । सकुम्भिकस्य स्तम्भस्य प्रविभज्योदयं त्रिधा ।। १३५ ।। तत्र भागद्वयं कुर्याद् भागानर्धचतुर्थकान् । तत्र पादोनभागेन राजितासनकं भवेत् ।। १३६ ॥ ततः सोल्कलका वेदी साध्रिभागा विधीयते । कूटागारसमांशाध कार्योऽासनपट्टकः ॥ १३७ ।। स स्यादभी(टोट)विस्तारो भागोच्चं मत्तवारणम् । स्वोदयस्य त्रिभागेन तिर्यक् कार्योऽस्य निर्गमः ।। १३८ ।। रूपकैः करणायाभिः(?)सुपत्रैरपि शोभितम् । वेदिकादिकमप्यस्य रूपपत्राचितं शुभम् ॥ १३९ ।। आयसीभिः शलाकाभिः कीलकैश्च द्वीकृतम् । एतानि पञ्चदशराजनिवेशनानि पृथ्वीजयप्रभृति यानि निरूपितानि । यो लक्षणेन सहितं परिमाणमेपां जानाति तस्य नृपतिः परितोपमेति ॥ १४० ।। इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारापरनाम्नि वास्तुशाले राजगृहं नाम त्रिंशोऽध्यायः । अथ यन्त्रविधानं नामैकत्रिंशोऽध्यायः । भ्राम्यदिनेशशशिमण्डलचनश(संस्त)- मेतज्जगत्रितययन्त्रमलक्ष्यमध्यम् । भूतानि दीजमखिलान्यपि सम्प्रयाल्प्य यः सन्ततं भ्रमयनि स्मरजित स वोऽव्यात् ॥ १ ॥ मन्त्राध्यायमध मो धावन् प्रनामागतम् । धर्मार्थकाममोक्षाणां यदेकमिह कारणम् ॥ २ ॥ १. मा. ना..पाः।

·. १७० समराङ्गणमुत्रधार यहच्छया प्रवृत्तानि भूतानि स्वेन वर्मना । नियम्यास्मिन् नयति यत् तद् यन्त्रमिति कीर्तितम् ॥ ३ ॥ स्वरसेन प्रवृत्तानि भूतानि स्वमनीपया । कृतं यस्माद् यमयति तद्वा यन्त्रमिति स्मृतम् ॥ ४ ॥ तस्य वीजं चतुर्था स्यात् क्षितिरापोऽनलोऽनिलः । आश्रयत्वेन चतेपां वियदप्युपयुज्यते ।। ५ ।। भिन्नः मृतश्च (क)रुक्तस्तं च सम्यङ् न जानन । प्रकृत्या पार्थिवः मृत(म्नान्व)यात् । तत्र क्रिया भवेत् ॥ ६ ॥ पार्थिवत्वादयमती न कदाचिद् विभिद्यते । दव्यत्वादाग्निजत्वं हि यद्यस्य परिकलप्यते ।। ७ !! तदा विरोधो नेवास्य पावनोपपद्यते । गन्धाद वविरोधाच स्थिता पार्थिवना बलान् ॥ ८ ॥ आत्यंव निं सर्वपां प्रत्येकमपराण्यपि । एवं भदा भवन्त्येपां भूयांसः मजगन्मिथः ॥ ९ ॥ म्वयंवाहकमकं म्यान् सकृत्य तथापरम् । अन्यदन्नग्निं वाह्यं बांद्यमन्यन त्वदरतः ।। १० ।। स्वयंवाद्यमिहोत्कृष्टं हीनं स्यादितग्न वयम् । नेषु शंसन्ति दूरस्थमलक्ष्यं निकटस्थितम् ।। ११ ।। याद) पन्नमलक्ष्यं यंदकं यहुए साधकम् । नदन्यदपि शंसन्ति यम्माद विस्मयकृणाम् ।। १२ ।। एका बीया गनिश्चित्रं वाद्यन्या वाहकाश्रिता । अग्बाधितं कीट दृश्यते इयमयदः ।। १३ ।। टन्य गनियमाद वैचित्य कल्पयन स्वयम । अलावा विचित्रत्वं यम्माद यन्त्रणमाम्यने ।। १ ।। ..::....::..: । 1. ८ ...।

·यन्त्रविधानं नामैकत्रिंशोऽध्यायः । १७१ अन्यत् स्यादन्तरा(?)यं द्वितीयं मध्यमं त्विदम् । द्वयत्रयादियोगेन चतुर्णामपि योगतः ॥ १५ ॥ अंशांशिभावाद् भूतानां सङ्ख्यैपामतिरिच्यते । यः सम्यगेतज्जानाति स पुमान् भवति प्रियः ॥ १६ ॥ प्रमदानां नृपाणां च प्रज्ञानां च मतस्य च । लाभं ख्यातिं च पूजां च यशो मानं धनानि च ॥ १७ ॥ प्रामोति किं किं न पुमान् य इदं वेत्ति तत्त्वतः । गृहमेकं विलासानामाश्चर्यस्य परं पदम् ॥ १८ ॥ रतेरावासभवनं विस्मयस्यैकमास्पदम् । यथावद् देवतादीनां रूपचेष्टादिदर्शनात् ॥ १९ ॥ तास्तुष्यन्त्यथ तत्तुष्टि':पूर्वधर्मः प्रकीर्तितः । नृपादितोपादर्थः स्यादर्थे कामः प्रतिष्ठितः ॥ २० ॥ वित्तैक्यादस्य निप्पत्तिर्मोक्षश्चास्मान्न दुर्लभः । पार्थिवं पार्थिवै-जैः पार्थिवं जलजन्मभिः ॥ २१ ।। तदेव तेजोजनितैस्तदेव मरुदुद्भवैः । आप्यमाप्यैस्तथा वीजैरानलैरानिलैरपि ॥ २२ ॥ वद्विजैश्च मरुज्जातः पार्थिवैर्वारुणैरपि । मारुतं मास्तराप्यैः पार्थिवैरानलैंस्तथा ॥ २३ ॥ वह्निजातेऽपि वीजं स्यात् सूतः सोऽपिच वा(न?नि)ले । पार्थिवानां भवेद् वीजमाप्यानामपि वा( रणे?रुणम् ) ॥ २४ ॥ इति वीजानि सर्वेषां कीर्तितान्यखिलान्यपि । कुंड्यंकरणसूत्राणि भारगोलकपीडनम् ।। २५ ॥ लम्बनं लम्बकारे च चक्राणि विविधान्यपि । अयस्तानं च तारं च त्रपु संवित्तमर्दने ॥ २६ ।। काष्ठं च चर्म वस्त्रं च स्वबीजेपु प्रयुज्यते । उर्दकः कर्तरो यष्टिश्चक्रं भ्रमरकस्तथा ॥ २७ ॥ १. 'हे', २. 'चि', ३. मारतो', ४. 'नि' क.. पाठः । ५. '' 'भा', ७. 'उरंयक रा. ग. पाटः । - ·१७० सनरामणमूत्रधारे यहच्छ्या प्रवृत्तानि भूतानि स्वेन वर्मना । नियम्यास्मिन् नयति यत् तद् यन्त्रमिति कीर्तितम् ।। ३ ।। स्वरसेन प्रवृत्तानि भूतानि स्वमनीपया । कृतं यस्माद् यमयति तद्वा यन्त्रमिति स्मृतम् ॥ ४ ॥ तस्य वीजं चतुर्धा स्यात् क्षितिग़पोऽनलोऽनिलः । आश्रयत्वेन चैतपां वियदप्युपयुज्यते ।। ५ ।। भिन्नः मृतश्च (कै?)रक्तस्तं च सम्यक् न जानन । प्रकृत्या पार्थिवः मृत(नाव)यात् । तत्र क्रिया भवेत् ॥ ६ । पार्थिवत्वादयमतो न कदाचिद् विभिद्यते । द्रव्यत्वादग्निजत्वं हि यद्यस्य परिकल्प्यते ।। ७ !! तदा विरोयो नेवास्य पावनोपपद्यते । गन्धा वदविरोधाच स्थिता पार्थिवना बलान् ॥ ८ ॥ आत्मय बीजं सपा प्रत्यकमपराण्यपि । एवं भंदा भवन्त्यपां भृयांसः मगन्मिथः ॥ ९ ॥ स्वयंवाहकमकं म्यान मकृत्य नथापग्म् । अन्यदन्तरितं बाह्यं बाह्यमन्यन त्यदृन्नः ।। १० ।। स्वयंवाद्यमिहालाष्टं हीनं म्यादिनग्न त्रयम् । नए गंगन्ति दूरस्थमलक्ष्यं निकटम्थिनम् ।। ११ ।। ययुदन्पन्नमनत्यं यंदकं यहुए साधकम् । नदन्यदपि गर्मान्न यम्माद विम्पय कृणाम् ।। १२ ।। एका बाया गनिधित्र वाहाच्या वादकाश्रिता । अन्याश्रितं काट दृट्यंत हृयमन्यदः ।। १३ ।। दन्यं गतिद्वयवगाद वैदिव्य कल्पयन रयम् । अलाना विचित्रत्वं यम्माद यन्त्रण गाम्यने ।।१८।।

·यन्त्रविधानं नामकत्रिंशोऽध्यायः । १७१ अन्यत् स्यादन्तरा(प्रेमय द्वितीयं मध्यमं त्विदम् । इयत्रयादियोगेन चतुर्णामपि योगतः ॥ १५ ॥ अंशांशिभावाद् भूतानां सङ्ख्यपामतिरिच्यते । यः सम्यगेतज्जानाति स पुमान् भवति प्रियः ॥ १६ ॥ प्रमदानां नृपाणां व प्रज्ञानां च मतस्य च । लाभं ख्याति व पूजां च यशो मानं धनानि च ॥ १७ ॥ मामोति किं किं न पुमान् य इदं वेत्ति तत्त्वतः । गृहमेकं विलासानामाश्चर्यस्य परं पदम् ॥ १८ ॥ रनेरावासभवनं विस्मयस्यैकमास्पदम् । यथावद् देवतादीनां रूपचेष्टादिदर्शनात् ॥ १९ ।। तास्तुप्यन्त्यथ तत्तुष्टि':पूर्वधर्मः प्रकीर्तितः । नृपादितोपादर्थः स्यादथे कामः प्रतिष्ठितः ॥ २० ॥ वितक्यादस्य निप्पत्तिर्मोक्षश्चास्मान्न दुर्लभः । पार्थिवं पार्थिवीजः पार्थिवं जलजन्मभिः ॥ २१ ॥ नदेव नेनोजनितस्तदेव मल्दुन्नवैः । आप्यमाप्पैस्तथा वजिरानलरानिलैरपि ॥ २२ ॥ वदिश्च मज्जातः पार्थिवैङ्गिरपि । मारनं मारनेगप्यः पार्थिवैरानलस्तथा ॥ २३ ॥ वदिनानेऽपि वीज स्यात् मृतः सोऽपिच वा(न?नि)ले । पार्थिवानां भवेद वीजमाप्यानामपि वा( रणे?रुणम्) ।। २४ ।। इति वीजानि सर्वपां कीर्तितान्यखिलान्यपि । कुंड्यंकरणमूत्राणि भारगोलकपीडनम् ।। २५ ॥ लम्बनं लम्बकारे च चक्राणि विविधान्यपि । अयस्तानं च तारं च पु संविन्यमदने ॥ २६ ॥ काष्टं व वम वन्वं च वीजेषु प्रयुज्यने । देकः शतंगे यष्टिश्चक्रं भ्रमरकस्तथा ॥ २७ !! 5. :'६. नि', ३. 'मायो, ४. 'निकपात्रः । ५. '' ६. 'मा', ७. 'उदास..।

·No text on this page.

·यन्त्रविधान नामकत्रिंशोऽध्यायः । १७१ अन्यत् स्यादन्तरा(?)यं द्वितीयं मध्यमं त्विदम् । द्वयत्रयादियोगेन चतुर्णामपि योगतः ॥ १५ ॥ अंशांशिभावाद् भूतानां सङ्ख्यैपामतिरिच्यते । यः सम्यगेतज्जानाति स पुमान् भवति प्रियः ॥ १६ ॥ प्रमदानां नृपाणां च प्रज्ञानां च मतस्य च । लाभं ख्यातिं च पूजां च यशो मानं धनानि च ॥ १७ ॥ मामोति किं किं न पुमान् य इदं वेत्ति तत्त्वतः । गृहमेकं विलासानामाश्चर्यस्य परं पदम् ॥ १८ ॥ रतेरावासभवनं विस्मयस्यैकमास्पदम् । यथावद् देवतादीनां रूपचेष्टादिदर्शनात् ॥ १९ ।। तास्तुष्यन्त्यथ तत्तुष्टि':पूर्वधर्मः प्रकीर्तितः । नृपादितोपादर्थः स्यादर्थे कामः प्रतिष्ठितः ॥ २० ॥ वितक्यादस्य निप्पत्तिर्मोक्षश्चास्मान्न दुर्लभः । पार्थिवं पार्थिवीजैः पार्थिवं जलजन्मभिः ॥ २१ ॥ तदेव तेजोजनितैस्तदेव मरुदुद्भवैः । आप्यमाप्यैस्तथा वीरानलैरानिलैरपि ॥ २२ ॥ वहिजैश्च मरुज्जातः पार्थिवैर्वारुणैरपि । मारुतं मारुतेराप्यः पार्थिवैरानलैस्तथा ॥ २३ ॥ वह्निजातेऽपि वीजं स्यात् सूतः सोऽपिच वा(न?नि)ले । पार्थिवानां भवेद् बीजमाप्यानामपि वा( रणे?रुणम् ) ॥ २४ ॥ इति वीजानि सर्वेषां कीर्तितान्यखिलान्यपि । कुंड्यंकरणमूत्राणि भारगोलकपीडनम् ॥ २५ ॥ लम्बनं लम्बकारे च चक्राणि विविधान्यपि । अयस्तानं च तारं च त्रपु संवित्प्रमर्दने । २६ ।। काष्टं च चर्म वस्त्रं च स्वबीजेपु प्रयुज्यते । उर्दकः कर्तरो यष्टिश्चक्रं भ्रमरकस्तथा ॥ २७ ॥ १. ', २. 'वि', ३. 'मान्तोक, ४. 'निक. पाठः । ५. 'पु' ६. 'भा', ७. 'उदंव्यक' ख. ग. पाठः । -

·No text on this page.

·यन्त्रनिधानं नामकत्रिंशोऽध्यायः । प्रेरितः सङ्ग्रहीतश्च जनितश्च समीरणः । आत्मनो वीजतां गच्छत्येवमन्यत् प्रकल्पयेत् ॥ ४१ ॥ भूतमेकमिहोद्रिक्तमन्यद्धीनं ततोऽधिकम् । अन्यद्धीनतरं चान्यदेवंप्रायैर्विकल्पितैः ॥ ४२ ॥ नाना भेदा भवन्त्येपां कस्तान कात्स्न्येन वक्ष्यति । निष्क्रिया भूः क्रिया त्वंशे शेपेषु सहजा त्रिपु ॥ ४३ ॥ अतः प्रायेण सा जन्या क्षितावेव प्रयत्नतः । साध्यस्य रूपवशतः सन्निवेशो यतो भवेत् ।। ४४ ॥ यन्त्राणामाकृतिस्तेन निर्णेतुं नैव शक्यते । यथावदीजसंयोगः सौश्लिष्ट्यं श्लक्ष्णतापि च ॥ ४५ ॥ अलक्षता निर्वहणं लघुत्वं शब्दहीनता । शब्दे साध्ये तदाधिक्यमशैथिल्यमगाढता ॥ ४६ ॥ वहनीपु समस्तासु सौश्लिष्ट्यं चास्खलद्गति । यथाभीष्टार्थकारित्वं लयतालानुगामिता ॥ ४७ ॥ इष्टकालेऽर्थदर्शित्वं पुनः सम्यक्त्वसंवृतिः । अनुल्यणत्वं ताद्रूप्यं दायें मसृणता तथा ।। ४८ ।। चिरकालसहत्त्वं च यन्त्रस्यैते गुणाः स्मृताः । एकं वहूनि चलयेद् बहुभिश्वाल्यतेऽपरम् ॥ ४९ ।। सुश्लिष्टत्वमलक्षत्वं यन्त्राणां परमो गुणः । अथ कर्माणि यन्त्राणां विचित्राणि यथाविधि ।। ५० ॥ नविस्तरान्नसक्षेपात् साम्प्रतं संप्रचक्ष्महे । कस्यचित् सा क्रिया साध्या कालः कस्यापि कस्यचित् ॥ ५१ ॥ शब्दः कस्यापि चोच्छायो रूपस्पशौं च कस्यचित् । क्रियास्तु कार्यस्य वशादनन्ताः परिकीर्तिताः ॥ ५२ ।। तिर्यगृर्ध्वमधः पृष्ठे पुरतः पार्थयोरपि । गमनं सरणं पात इति भेदाः क्रियोगवाः ।। ५३ ॥ - १. 'यो विक' का. पाटः। २. 'जाला शिम. ग. पादः। ३. 'तत्यय ४. न. पाल। '' धिरा.प.पाः।

·१७४ समरानमार कालो मुहर्नकाष्टायभिन्नो भदग्नेकया । शब्दो विचित्रः सुखदा निकद भीषणग्नया ।। '५४ ।। उच्छायम्तु जलस्य म्यान कचिद भूजेपि गम्यते । गीतं नृत्यं च वाद्यं च पटना वंग एव च ।। ५५ ॥ वीणा च कांस्यतालथ मिला करदापि च । यत्किञ्चिदन्यदप्यन्त्र वादिनादि विभाव्यने ।। ५६ ।। समस्तमपि तद यन्त्राज्जायने कल्पनावशात् । नृत्ये तु नाटकं चोक्षस्ताण्डवं लाम्यमेव च ।। ५७ ।। राजमार्गश्च देशी च यन्त्रान् सर्व प्रसिध्यति । तथा जात्यनुगाश्चेष्टा विन्द्रा यास्तुं जातिनः ॥ ५८ ॥ ताः सर्वा अपि सिध्यन्ति सम्यग्यन्त्रस्य माधनात् । भूचराणां गतियोन्नि भूमा व्योमवरागमः ।। ५० ।। चेष्टितान्यपि मानां तथा भूमिस्पृशामिव । जायन्ते यन्त्रनिर्माणाद् विविधानीप्सितानि च ।। ६० ।। यथासुरा जिता देवर्यथा निर्मथितोऽम्बुधिः । हिरण्यकशिपुदैत्यो नृसिंहन हतो यथा ॥ ६१ ।। धावनं दृस्तियुद्धं च गजानामगडोऽपि च । नानाप्रकार?रा) या चेष्टा नानाधारागृहाणि च ।। ६२ ॥ दोलाकेल्यो विचित्राश्च तथा रतिगृहाणि च । चित्रों से(न?ना) च कुव्यश्च स्वयंवाहकसेवकाः ॥ १३ ॥ सभाश्च विविधाकाराः सत्या मायाः प्रकल्पिताः । एवंमायाणि चान्यानि यन्त्रात् सिध्यन्ति कल्पनात् ।। ६ ।। विधाय भूमिकाः पञ्च शव्या त्वादिभुवि स्थिर्ता । प्रतिप्रहरमन्यासु सर्पन्ती याति पञ्चमीम् ॥ ६५ ॥ एवंमायाणि चित्राणि सम्यक् सिध्यन्ति यन्त्रतः । क्रमेण त्रिशतारत स्थाले दन्ता भ्रमन्त्यसौ ॥ ६६ ।। १. 'प्य', क. २. 'श्च' ख. ग. पाठः। ३. 'राजनाख, पाठः। ४. 'ग्रामने बं', ५. 'च्याकृत्ला', ६. 'ता एवं रू. पाठः। ७, 'निशते वीख, ग पाठः।

·यन्त्रविधानं नामैत्रिंशोऽध्यायः । १७५ तन्मध्ये पुत्रिका क्लता प्रति नाडि प्रबोधयेत् । वश्व दर्शनं नोये वदिमध्यामलोगनिः ॥ ६७ ॥ अवस्तुनाऽपि वल्लुवं वस्तुतोऽपि नथान्यथा | निःश्वासन वियद् याति श्वान्नायाति मेदिनीम् ।। ६८ ॥ क्षीरांदमध्यगा शव्या प्रतीष्टायः फणामृता । गोलश्च न(निचि विहितः मर्यादीनां प्रदक्षिणम् ।। ६९ ।। परिभ्राम्यत्यहागनं ग्रहाणां दर्शयन गतिम् । गजादिप रथिकव्यतां गपिनः पुमान ।। ७० ।। भ्रान्वा नाडिकया नयाः पयन्नं हन्ति (पायोजनम् । दीपिकापुत्रिका कन्ट्रमा क्षीणं क्षीणं प्रयच्छनि ।। ७१ ।। दीप नेलं प्रत्यन्नी नालगन्या प्रदक्षिणय । यावत् प्रदीयन वारि नायन पिति नन्न । यन्त्रण काल्पिना हनी न न न ना ! कायाः पक्षिणः बलमारनाम्यानमारका : जनग्य विग्याला मान :- Rela ·: १७८ समराङ्गणसूत्रधार स कोऽप्यस्य स्फारः स्फुरति नरसिंहस्य महिमा पुरस्ताद् यस्यता मदजलमुचोऽपि द्विपघटाः । मुहुः श्रुत्वा श्रुत्वा निनदमपि गम्भीरविषम पलायन्ते भीतास्त्वरितमवधूयाङ्कुशमपि ॥ १० ॥ दृग्ग्रीवातलहस्तप्रकोष्ठवाहरुहस्तशाखादि । सच्छिद्रं वपुरखिलं तत्सन्धिषु खण्डशा घटयेत् ।। १०१ ।। श्लिष्टं कीलकविधिना दारुमयं सृष्टचर्मणा गुप्तम् । पुंसोऽथवा युवत्या रूपं कृत्वातिरमणीयम् ।। १०२ ।। रन्ध्रगतः प्रत्यक्षं विधिना नाराचसमतः मूत्रः । ग्रीवाचलनप्रसरणविकुचनादीनि विदधाति ॥ १०३ ।। करग्रहणताम्बूलप्रदानजलसेचनप्र(माणा?णामा)दि। आदर्शपतिलोकनवीणावाद्यादि च करोति ।। १०४ ।। एवमन्यदपि चेदृशमेतत् कर्म विस्मयविधायि विधत्ते । जृम्भितेन विधिना निजबुद्धेः कृप्टमुक्तगुणचक्रदशेन । १०५ ॥ पुंसो दारुजय रूपं कृत्वा निकेतनद्वारि । तत्करयोजितदण्डं निरुणद्धि प्रविशनां वर्त्म ॥१०६ ॥ खड्गहस्तमथ मुद्गरहस्तं कुन्तहस्तमथवा यदि तत् स्यात् । तन्निहन्ति विशतो निशि चौरान द्वारि संवृतमुखं प्रसभेन ॥१०७|| चापाद्या ये शतघ्न्यादयोऽस्मिन्नुष्टग्रीवाद्याथ दुर्गस्य गुप्त्यै । ये क्रीडाद्याः क्रीडनार्थं च राज्ञां सर्वेऽपि स्युर्योगतस्ते गुणानाम् ।। इदानीं प्रक्रमायातं वारियन्वं प्रचक्ष्महे । क्रीडार्थ कार्यसिद्धय च चतुर्धा तद्गतिं विदुः ॥ १०९ ।। निम्नगं भवति द्रोणीदेशालस्थिताजलम् । यत्र तत् पातयन्त्रः स्याद् वाटिकादिप्रयोजनम् ॥ ११० ॥ १. '५' क. पाठः। २. 'बाहुवा' ख, ग, पाटः । ३. 'शोऽध', ४. 'नि', 'ये च शक्त्याद', ५. 'ध', ६. 'भूध' क. पाटः । ८. 'रूणाम्', . ९. 'या' ख. पाठः । द' क. पाठः। ११. 'घार - ख. ग. पाटः।

·यन्त्रविधानं नामैकत्रिंशोऽध्यायः । १७९
उच्छ्रायसमपाताख्यं यत्रोर्खा नाडिका पयः ।
जलाधारगुणान्मुश्चेदधस्तात् समनाडि(का?कम्) ।। १११ ।।
यत्रं पातसमुच्छ्रायं पतित्वोच्छ्रायतो जलम् ।
तिर्यग् गत्वा प्रयात्यूर्व सच्छिद्रस्तम्भयोगतः ॥ ११२ ॥
पतित्वोच्छ्रायतस्तोयं तिर्यगृोर्ध्वमेत्यथ ।
सच्छिद्रस्तम्भयोगेन तत् स्यात् पातसमोच्छ्रयम् ।। ११३ ॥
वाप्यां वापि च कूपे विधानतो दीर्घिकादिका विहिता ।
यत्रो मम्वु गमयति तदिहोच्छ्यसंज्ञितं कथितम् ।। ११४ ।।
दारुजमिभस्य रूपं यत् सलिलं पात्रसंस्थितं पिबति ।
तन्माहात्म्यं निगदितमेतस्योच्छ्रायतुल्यस्य ।। ११५ ॥
सलिलं सुरगदेशानीतं निन्नेन वर्त्मना दूरे ।
अद्भुतमम्भस्थानं तदिह समोच्छ्रायतः कुरुते ॥ ११६ ।।
धारागृहमेकं स्यात् प्रवर्पणाख्यं ततो द्वितीयं च ।
प्राणालं जलमग्नं नन्द्यावर्त तथान्यदपि ॥ ११७ ।।
प्राकृतजनार्थतन्न विधेयं योग्यमेतदवनिभुजाम् ।
मगल्यानां सदनं दिव्यमिदं तुष्टिपुष्टिकरम् ॥ ११८ ।।
सलिलाशयस्य सविधे कस्याप्याश्रिन्य शोभनं देशम् ।
यन्त्रोत्सेधाद द्विगुणा त्रिगुणा वा नाडिका कार्या ॥ ११९ ॥
जलनिर्वाहसहासावन्तर्मसृणा यहिच नीरन्ध्रा ।
नियूँढाम्भसि तस्यां शुभ मुहूर्ते गृहं कार्यम् ॥ १२० ॥
सर्वाभिरोपधीभिर्युक्तं सहिरण्यपूर्णकुम्भश्च ।
सुविचित्रगन्धमाल्यं विनादितं ब्रह्मयोपेण ॥ १२१ ।।
रत्नो वर्विचित्रः स्तम्भर्युक्तं हिरण्यघटितवा ।
रजतोद्भवः कदाचिन् सुरदारसमुद्भवैरथवा ।। १२२ ॥
श्रीखण्डोत्पैरथवा सालकमुख्यमशस्तक्षात्यः ।
शतसङ्ख्यात्रिंशत्सल्यैर्यदि वापि पोटाभिः ॥ १२३ ॥

·१८० समरामणसूत्रधार अथवा चतुस्समन्वितविंशतिसयदिनशसहलया । भूपितमतिरमणीयश्रतुभिरपि वा विधातव्यम् ॥ १२४ ॥ प्राग्नीवरतिचित्रः शालैर्जालविभूपितं विविधैः । वेदीभिः परिकरितं केपोतपालीभिरभिरामम् ।। १२५ ।। रमणीयसालभञ्जिकमनेकविधयन्त्रशकुनिकृतशोभम् । मिथुनश्च वानराणां जम्भकनिवश्व नेकविधः ।। १२६ ।। विद्याधरसिद्धभुजमकिनश्चिारणश्च रमणीयम् । नृत्यद्भिः परम(ग?गुणः शिखण्डिभिर्मण्डितोद्देशम् ।। १२७ ।। कल्पतरुभिर्विचित्रश्चित्रलतावल्लिगुल्मसंछन्नम् । परपुष्टपट्पदालीमरालमालामनोहारि ॥ १२८ ॥ प्रवहत्सकलस्रोतःसुश्लिष्यनिविष्टनाडिकं मध्ये । सच्छिद्रनाडिकयुतं नानाविधरूपरमणीयम् ।। १२९ ॥ सुश्लिष्टनाडिकाग्रे स्तम्भतुलाभित्तिसंथिते परितः । सम्यक् कृत्वा दृढतरविलेपनं वज्रलेपायेः ॥ १३० ॥ लाक्षासर्जरसहपन्मेपविपाणोत्थचूर्णसंमिश्रम् । अतसीकरञ्जतैलपविगाढो वज्रलेपः स्यात् ॥ १३१ ॥ दृढसन्धिवन्धहेतोः स तत्र देयो द्विशः कदाचिद् वा । शणवल्क श्लेष्मातकसिक्थकतैलैः प्रलेपश्च ॥ १३२ ।। उच्छ्ययन्त्रेणैतद् भ्रान्तजलेनाथ तदभितः कृत्वा । चित्रानुपातयुक्तं प्रदर्शयेन्नृपतये स्थपतिः॥ १३३ ।। कार्याण्यस्मिन् करिणां मिथुनान्यभितोऽम्बुकेलियुक्तानि । अन्योन्यपुष्करोझिंतसीकरभयपिहितनयनानि ।। १३४ ॥ वर्षानुकृतं चास्मिन् प्रीतिमति प्रतिमतगजो वीक्ष्य । दृक्कटमेहनहस्तैर्मदमिव मुश्चञ् जलं कार्यः ।। १३५ ।। १. 'मरालपा' ख. पाठः। २. 'धम् ' क. पाठः। ३. 'ग्दृढतरतस्यरसपि 'ख, पाठः । ४. 'एक' क.ग. पाठः । क. ग. पाठः । ५. 'यतदुच्छ्रयसतत्रयन्त्रिण ' (2) क. पाठः । ६. 'च्छूि' क, 'टि' ख, ग, पाठः । - ·यन्त्रविधानं नामैकत्रिंशोऽध्यायः । स्तनयोयुगेन सृजती जलधारे तत्र कापि कार्या स्त्री । आनन्दाथुलवानिव सलिलकणान् पक्ष्मभिः काचित् ॥ १३६ ॥ नाभिहूदनदिकामिव विनिर्गतां कापि विभ्रती धाराम् । काप्यगुलीनखांशुभिरिव योपित् सिञ्चती कार्या ।। १३७ ।। एवम्प्रायश्चित्रान् स्वभावचेप्टान् वहूंश्च रमणीयान् । शोभान् विधाय कुर्यादाश्चर्य नरपतेः स्थपतिः ॥ १३८ ॥ मध्ये तस्य विधेयं सिंहासनममलहेममणिघटितम् । तत्रासीदेनरपतिरवनिपतिः श्रीपतिर्देवः ।। १३९ ॥ सायात् कदाचिदस्मिन् मङ्गलगीतैर्विवर्धितानन्दः । वादिननाव्यनिपुणैनिपेव्यमाणः सुरेन्द्र इव ॥ १४० ॥ य एतस्मिन् गाढग्लपितघनधर्मव्यतिकरे शुचौ धाराधान्नि स्फुटसलिलधारे नरपतिः । सुखेनास्ते पश्यन् विविधजलशिल्पानि स भवे- न मर्त्यः किन्वेप क्षितिकृतनिवासः सुरपतिः ॥ १४१ ॥ जलदकुलाष्टकयुक्तं पूर्ववदन्यद् गृह समारचयेत् । वर्षद्धारानिकरैः प्रवर्पणाख्यां तदामोति ॥ १४२ ॥ प्रतिकुलमस्मिन् कार्या दिव्यालङ्कारधारिणः पुरुषाः । विधिना त्रयः सुरूपाश्चत्वारः सप्त वा सुदृढाः ॥ १४३ ।। यन्त्रेण समोच्छ्रायेण तांश्चतुर्थेन वा ततः पुरुपान् । कृत्वा सवक्रनालानम्भोभिः पूरयेद् विमलैः ।। १४४ ।। सलिलप्रवेशरन्धाण्यखिलानि पिधाय तत्र पुरुपाणाम् । अनानि वारिमोक्षाण्यखिलान्यथ मोचयेत् तेपाम् ।। १४५ ।। सलिलं सबक्रनालं द्वारप्रतिरोधमोचनैः पुरुषाः । मुश्चन्ति स्वेच्छममी विचित्रपातेन चित्रकरम् ।। १४६ ॥ इत्थमिमान् वारिधरान् साम(स्या?स्त्या)द् यन्तरेण वा सलिलम् । भ्यन्तरतो वा स्वेच्छं प्रवर्पयेदतिमहचित्रम् ।। १४७ ॥ 'यश्चित्रात्', २. 'टा बहूश्च', ३. 'त्, ४. 'न' ५. 'पाधा' क, पाठः।

·१८२ समराङ्गणसूत्रधारे इदं नानाकारं कुलभवनमायं रतिपते- निवासश्चित्राणामनुकरणमेकं जलगुचाम् पयःपातीष्मे रविकरपरीतापशमनं न केपामत्यर्थं भवति नयनानन्दजननम् ॥ १४८ ॥ एकनाथ चतुर्भिः स्तम्भैरष्टभिरथार्कसङ्ख्यैर्वा | पोडशभिर्वा कुर्यान्मनोहरं गृहमिह द्वितलम् ॥ १४९ ॥ भदैयुतं चतुर्भिश्चतुरश्रं सर्वभित्तिसंयुक्तम् । ईलीतोरणयुक्तं कर्तव्यं पुप्पकाकारम् !! १५० ।। तस्योपरि मध्यगता प्राङ्गणवापी दृढा विधातव्या । शतपत्रविहितभूपा तन्मध्ये कर्णिका कार्या ॥ १५१ ।। .. तत्कोणेषु चतुर्बपि रमणीया दारुदारिकाः कार्याः । मध्याम्बुजनिहितदृशः सालङ्काराः सशृङ्गाराः ॥ १५२ ॥ पूर्वोक्तयन्त्रयोगात् पद्मासीने वसुन्धराधिपती । भृङ्गारामलवारिभिरङ्गणवापी भ्रियाच ततः ॥ १५३ ॥ तामिति भृत्वा वापी तत्सलिलं तदनुपट्टगर्भगतम् । छाद्यस्तु गन्धरोधेप्वति रोहति(?)सर्वतो नियतम् ॥ १५४ ॥ मुखपट्टसमुत्कीर्ण रूपैश्वित्रैमनोरमेरखिलेः । अङ्गारि विमुञ्चति नासास्यश्रवणनेत्राद्यैः ।। १५५ ।। प्रणालाख्यं धाराभवनमिदमत्यद्भुततरं स्थितिं धत्ते यस्य क्षितिपतिलकस्यागणभुवि । करोत्येतद् वेत्थं स्थपतिरपि बुध्या चतुरया जगत्येतौ द्वावप्यधिकमहनीयाँ कृतधियाम् ॥१५६ ॥ चतुरभातिगभीरा वापी कार्या मनोरमा सुदृढा । गर्भगतं गृहमस्याः कर्तव्यं लिप्तसन्धि ततः ।। १५७ ।। विहितप्रवेशनिर्गति सुरङ्ग्यायो निवेशिनद्वारम् । विदधीत चारुरूपः प्रवर्पकर्व्याप्तमुपरिष्टात् ।। १५८ ॥ १. 'ई', २. 'पी भृयेच' ख, पाटः। ३. 'म' क. पाठः ।

·यन्त्रविधानं नामैकत्रिंशोऽध्यायः । १८३ चित्राध्यायोदितवर्मना ततोऽलङ्कृतं च चित्रेण । तस्य विधेयं मध्यं सलिलाधिपवाससङ्काशम् ॥ १५९ ॥ ऊर्ध्वविनिर्गमिताजै लैस्तत्पट्टकन्दकोद्भूतैः । सच्छिद्रकर्णिकागतदिनकरकरनिर्मितोद्योतम् ॥ १६० ।। आपूरयेत् ततोऽनु च पाताम्बुभिरमलकमलपर्यन्तम् । विधिनामुनैव सम्यक् प्रविधाय मनोरमं भवनम् ॥ १६१ ॥ नानारूपकयुक्त्या (उ?व्यु)परचिततमझतोरणद्वारम् । शालाभिरायताभिश्चतसृष्वपि दिक्षु कृतशोभम् ॥ १६२ ।। कृत्रिमशफरीमकरीपक्षिभिरपि चाम्बुसम्भवैर्युक्ताम् । कुर्यादम्भोजवती वापीमाहार्ययोगेन ॥ १६३ ।। सायन्तमुख्यपुरुपा राजाज्ञालब्धसंश्रयास्तत्र । परराष्ट्रागतदूतास्तिष्ठेयुर्निहितमिह निभृताः ॥ १६४ ॥ अथ स यथाविधि सलिलक्रीडां पूर्वोक्तमार्गरूपाणाम् । दृष्टा मुदितः कुर्यात् पर्यकारोहणं नृपतिः ॥ १६५ ।। तत्र स्थितस्य नृपतेः परिवारितस्य वाराङ्गनाभिरभितो जलमग्नधानि । पातालसमनि यथा भुजगेश्वरस्य निस्सीमसम्भृतरतिर्भवति प्रमोदः ॥ १६६ ।। पूर्वोक्तवापिकायां मध्ये स्तम्भैश्चतुर्भिरुपरचितम् । मुक्ताप्रवालयुक्तं पुष्पकमथ कारयेल्टभम् ॥ १६७ ।। वापी परितः पुष्पकमापूर्य सुनिर्गमाभिरथ सुदृढम् । गर्भस्वस्तिकभित्तिभिरुपहितशोभं समन्ततः कुर्यात् ।। १६८ ।। पूर्वोक्तवारियोगात् पूर्णामाकर्णतो विधायताम् । जलकेलिपु सोत्कण्टो महीपतिः पुष्पकं यायात् ॥ १६९ ।। कुर्वीत नर्मसचिवैर्विलासिनीभिश्च सार्धमवनिपतिः । तद्भित्त्यन्तरवर्ती निमन्जनोन्मज्जनः क्रीटाम् ।। १७० ॥ 1. 'ग, पाठः। २. 'म भित्य' ता. पाठः।

·१८४ समराङ्गणसूत्रधारे एका मग्नरपत्र दृष्टरन्यत्र हत्वा सलिलेन नष्टः । क्रीडत्यलं केलिकरः सहायैर्नृपः सुखं मज्जनपुष्करिण्याम् ॥१७१॥ वापीतलस्थितमथ त्रपयावनम्र- माच्छादितस्तनभरं करपल्लवेन । गाढावसक्तवसनं जलरोधमुक्ता- वालोकते प्रणयिनीजनमत्र धन्यः ॥ १७२ ।। रथदोलादिविधानं दारवमभिदध्महे वयं सम्यक् । यन्त्रभ्रमणककर्म प्रकीर्तितं पञ्चमं यत् तत् ॥ १७३ ॥ तत्र वसन्तः प्रथमो मदननिवासो वसन्ततिलकश्च । विभ्रमकस्त्रिपुराख्यः पश्चैते दोलकाः कथिताः ॥ १७४ ॥ निखनेच्चतुरः स्तम्भान् समैकमूत्रोपगान् ऋजून् सुदृढान् । सदृशान्तरान् धरित्रीवशतः सुश्लि(क्ष्ण?ए)पीठगतान् ।। १७५ ।। प्रासादस्योक्तदिशि प्रविदध्याद् विरचिताप्टकरदैय॑म् । भूमिगृहं रमणीयं तदर्धतो विहितगाम्भीर्यम् ॥ १७६ ॥ तदर्भतले स्तम्भो लोहमयाधारसंस्थितः कार्यः । भ्रमसहितः पीठयुतो ग्रस्तश्चच्छादकतुलाभिः ॥ १७७ ।। संस्थाप्योपरि पीठस्य कुम्भिकामतिदृहां विभक्तां च । धनुरुच्छ्रितस्ततोऽभूमष्टभिरावेप्टयेद् भद्रैः ॥ १७८ ॥ स्वेच्छमथ भूमिकोच्छ्रयमस्योर्चे कल्पयनितान्तमृजुम् । निदधीत वेष्टनोर्चे पट्टयुतं स्तम्भशीपं च ॥ १७९ ॥ हीरग्रह(ग?)पर्यन्तं मंदला गजशीर्पिका विधातव्या । सुदृढा प्रयत्नचिता मनोभिरामा यथाशोभम् ॥ १८० ।। पट्टस्योपरि कार्या चतुष्किका क्षेत्रमानतोऽभीष्टात् । तस्यामुपरि विधेयस्तलवन्धो दृढतरन्यासः ॥ १८१ ॥ स्तम्भैदशभिस्थ क्षेत्रे युक्त्या समुच्छ्रितैर्भव्यैः । रूपवतीकोणस्थितिरधिका Uः प्रथमिका कार्या ॥ १८२ ॥ 'थ मुष्ठिमि' क. पाटः । २. 'स', ३. 'चरिता', ४. 'थि' क. पाठः । ५. 'तमि' पग, पाठः ।

·यन्त्रविधानं नामैकत्रिंशोऽध्यायः । १८५ मध्ये भ्रमश्च तस्या गर्भस्तम्भप्रतिष्टितः कार्यः । क्षेत्रप्रमाणवशतस्तां पश्चाच्छादयेत् पट्टैः ॥ १८३ ॥ रथिकाशिखाग्रकेषु च फलको(मीव)रणस्य तद्वदुपरिष्टात् । भ्रमचक्राणि न्यस्येन्मध्ये स्तम्भे च पञ्चैव ।। १८४ ॥ अत उपरि यथाशोभं हि भूमिका पुष्पकाकृतिः कार्या । मध्यस्तम्भाधारा कृतकलशविभूपणा शिरसि ॥ १८५ ।। स्तम्भेऽ(व?ध)स्ताद् भ्रमिते भृशं भ्रमत्यर्धभूमिका तत्र । रथिकाभ्रमरकयुक्ता परस्परं चक्रयन्त्रेण ॥ १८६ ।। वसन्तरथिकाभ्रमे समधिरूढवाराङ्गना- परिभ्रमणसम्मृताभ्यधिकविभ्रमं भूपतिः । करोति नयनोत्स(वस्त्रिीवं त्रि)दशथानि यत्कीर्तनं वसन्तसमये भवत्यमलकीर्तिधामैव सः ॥ १८७ ॥ आरोप्य स्थिरमेकं स्तम्भं भूमीगृहादिरहितमंथ । हस्तचतुष्कोच्छ्राया कार्योपरि भूमिका चास्य ।। १८८ ।। मध्ये भ्रमरकयुक्तं शेपं पूर्ववदिहाचरेदखिलम् । पुष्पकमपि च स्तम्भे शिथिलं कलशोच्छ्रितं कुर्यात् ।। १८९ ।। तस्योपरि च जीवा चतुरासनसंयुता विधातव्या । घण्टास्तम्भी कार्यो स्तम्भेन महावलौ तत्र ॥ १९० ।। एवं पुप्पकभूमिकान्तरतलस्थायी निगृढो जना यावद् भ्रामकयन्त्रचक्रनिवारं सम्यक् क्रमाचालयेत् । तावत् ता रथिकासना मृगशस्तत्र स्थिताः पुप्पके कामावासकुतूहलार्पितदृशो भ्राम्यन्ति सर्वा अपि ।। १९१ ।। अथ कोणगतान् स्तम्भाश्चतुरो विनिवेशयेद् मन् मुदृढान् । मुष्टिपीठसंस्थान समान्तरान् मेदिनीवानः ।। १९२ ।। तेपामुपरि (लतातटावरसंयुक्ता भूमिका विधानध्या । रथिकास्तत्र चतस्रो जायन्त पूर्ववंर दिकस्याः॥ १६३ ।। ५. 'म्मः', २. 'कां सर' क । ६. 'मन' ग. पाठः । ४. सापानी' :- पाठः । ५. 'पूर्वमुत्ताभिः । संस्थाः ग. पाटः। - -- ·१८६ समरानणसूत्रधारे तदुपरि तथार्धभूमिः कार्या मुश्ष्टिदारुसन्धाना । मध्यभ्रमरकयुक्ता सरूपका मत्तवारणयुना व ॥ १९४ ।। नानाविधकर्मवती वसन्ततो बाहाम्ग्वा स्यात् । अन्योन्ययन्त्रपरिवहनदोल्यमान- निशपचक्ररथिकाभ्रमणाभिरामम् । दृष्ट्वा वसन्ततिलकं मुरमन्दिराणां भूपायमाणमुपयाति न विस्म(यत्वं?यं कः)। १९५ ।। प्रविधाय रमभूमिं प्रथमां शास्त्रान्तराधरस्यार्थे(?) । चतुरश्रा रूपवती सचतुर्भद्रा विधेया भूः ॥ १९६ ॥ प्रतिकोणमाग(तता)स्या भद्रेषु भवन्ति संयता भ्रमराः । अत उपरिष्टाद भूम्या भ्रमराश्चाष्टासनाः कार्याः ।। ,१९७ ।। रेखाः शुद्धाः कार्या बहिरन्तश्चित्रिताश्चान्याः । पीठेषु मध्य(ग?स)स्थास्ततोऽपरा भूमिकाः कार्याः ।। १९८ ॥ पीठस्य मध्यसंस्थैरन्योन्यारालियोजितश्चक्रः । सर्वे वेगाद् भ्राम्यन्ति सान्त(नारा) विभ्रमे भ्रमराः ।। १९९ ।। दोलासनो विहितवारवधू (कृ?भृ)ताति- चित्रेण यस्त्रिदशधामसु विभ्रमेण । पृथ्वीपतिर्मुदमुपैति समुल्लसन्ती कीतिर्न माति भुवनत्रितयेऽपि तस्य ॥ २० ॥ चतुरश्रमथ क्षेत्रं कृत्वाशेाजितं ततोऽष्टाभिः। कोणैः शपैस्तस्मिंश्चतुरश्रं कल्पयेद् भद्रम् ॥ २०१॥ तद्विगुणमूर्ध्वमेतस्य भूमिकाभागसव्यया कार्यम् । तत्राग्रंशचतुष्केण भूमिका स्यात् समुच्छ्यतः ।। २०२ ॥ तत्राष्टपदचतुर्भागवर्जिता भूमिका उपर्युपरि । क्रमशो भवन्त्यथैवं ताः स्युस्तिस्रो संयुक्ताः ॥ २०३ ॥ १. 'रिभ्य भू' क. पाटः । २. 'तातनावितमेभ्रम(?)' ख. पाठः । ३. 'ना- विवमे भ्रम' ग. पाटः । ४. 'धू+तानि चि' क. पाठः। इह किश्चिदधै मातृकासु गलितमिव भाति ।

·यन्त्रविधानं नामैकत्रिंशोऽध्यायः । १८७ शेपांशोच्छ्रययुक्ता घण्टा चतुरश्रकायता कार्या । त्रिचतुर्भूम्यौ कार्ये सपदचतुर्भागविस्तारे ॥ २०४ ।। रङ्गः स्यादाद्यभुवि द्वितीयभुवि कोणगास्तथा रथिकाः । स्युर्भद्राकृतियुक्ता दोला अपि तत्र रमणीयाः ॥ २०५ ॥ रथिकास्तृतीयभूमौ कार्या भद्रेषु चातिरमणीयाः । कोणेष्वथासनान्यर्धवास्तुकेऽपि भ्रमः कार्यः ।। २०६ ।। दोलारथिके चतुरासने भ्रमोष्टासनो भवेत् तत्र । आसनमिह तत् कथितं युवतेः स्थानं यदेकं स्यात् ।। २०७ ।। निखिलान्यपि भ्रमणसंमुखं तानि विभ्रति भ्रमणम्(?) । यत्रासनानि स इह भ्रम इत्युक्तोऽपराधिका(?) ॥ २०८ ॥ यष्टेलमधस्ताद् भ्रमस्य चक्रं (नि)योजयेदेकम् । लघुचक्राणि च तद्वन्नियोजयेदासनेष्वत्र ॥ २०९ ।। लघुचक्रारकटत्ते संलग्नाः कीलका दृढाः कार्याः । तुल्यान्तराः समस्ताः प्रलघु(क)चक्रारवृन्तर्गताः ॥ २१० ॥ रयिकाशिखाग्रचंक्रं भ्रमचक्रारक(वि?)नियोजितं कार्यम् । यष्टिचतुष्टयमस्मिस्तिर्यक् चक्रद्वयोपेतम् ।। २११ ।। ऊर्ध्वं द्वितीयभूमेस्तृतीयभूमेरथान्तरे कुर्यात् । नियतं रथिकायष्टिभ्रमसंलग्नानि यन्त्राणि ॥ २१२ ॥ आसनाधारयष्टीनां रथिकाचक्रयोजितान् । अधः समान्तरान् कुर्याचतुरः परिवर्तकान् ।। २१३ ।। त(द)द् द्वितीयभूमीदोलागर्भे समान्तरे यष्टी । लग्ने तथकचक्रे याम्योत्तरचक्रयोय॑स्येत् ॥ २१४ ।। तद्वदधो भूकोणगरथिकाचूडॉग्रचक्रसंसक्ताः । यष्टीस्ततश्चतस्रो द्विचक्रका इतरचक्रयोय॑स्येत् ॥ २१५ ।। प्रान्तचक्रहये कोणरधिकाचक्रायोजिता । दोलागर्भगता यष्टिस्तिर्यक् कार्यापरापरा ।। २१६ ।। १. 'युग. पाठः। २. 'चानमन्च स. पाटः। ३. मग. पाटः। ४. 'म' स.ग. पाटः । ५. 'लाग, पाठः।

·१८८ समराङ्गणसूत्रधारे पूर्वे भद्रे द्वारं कुर्यात् सोपानराजितमधस्तात् । गर्भात् पश्चिमभागे निवेशयेद् देवतादोलाम् ।। २१७ ॥ अन्योन्यं चक्रभ्रममिच्छामुक्ति विधानतः सम्यक् । ज्ञात्वा प्रयोजनीयं शीघ्रवहं मन्दवहनं वा ॥ २१८ ॥ एप समासेन यथा भ्रममार्गः कीर्तिमः स्फुटोऽस्माभिः । अन्येष्वपि कर्तव्यः सम्यग् भ्रमहेतये तद्वत् ॥ २१९ ॥ स्तम्भादिद्रव्याणां विन्यासैः कल्पितं दृढ़ेंः श्लक्ष्णः । मुश्लिष्टसन्धियन्वं धृतं तथा दीर्घमुल्यधरैः ॥ २२० । परिवारितमथ तिलकैः समन्ततः सिंहकर्णसंयुक्तम् । त्रिपुरं सम्यक् कुर्याद् विचित्ररूपं (स्व)कश्चित्रः ॥ २२१ ॥ बुद्ध्या क्लुप्तः पूर्वयन्त्रैश्च युक्तं यन्त्राध्यायं वेत्ति यः सम्यगतम् । प्रामोत्यर्थान् वाञ्छितान् कीर्तियुक्तान् समापालेरन्वहं पूव्यते च।। एतद् द्वादशराजचक्रमखिलं मापाळचूडामणे- दोस्तम्भमनिवत्ति परितो यस्येच्छया भ्राम्यनि । स श्रीमान भुवनकरामनृपतिर्दयो ध्यधन द्रुतं यन्त्राध्यायमिमं स्वबुद्धिरचितैयन्त्रप्रपञ्चैः सह ॥ २२३ ।। दति महागनाधिगनश्री भोजदेवविनिते समगङ्गगधारावरनानि वास्तुशास्त्र यन्त्रविधानं नामकत्रिंशोऽध्यायः ।। २ अथ गजशाला नाम द्वात्रिंशोऽध्यायः । लक्षणं गजगाळानामिदानीमभिदध्म । चतुरश्रीन क्षेत्र भागमतं नताभिः ॥ १ ॥ मध्य विभागविस्तार म्यानं कुर्वान हस्तिनः । कलयाः प्रामादयद भागा पेटमध्यायमाः क्रपान ।। २ ।। 'न्य'ल.

·अवज्ञाला नाम बर्यास्त्रशोऽध्यायः । तदहि गिरोजलिन्दो कहिल्लल्यापि चापरः । भागेनकेन सितिः स्वाद द्वितीयालित्यकाइ बहिः ॥ ३ ॥ तस्या द्वारग्रंदने तुं तव्यों कर्परावुभौ । कर्णप्रामादिका कार्याहिनीयालिन्दलंथिता ॥ ४ ॥ है. ट्रे वातायने अयोन मिनी दिक्ष निलप्वपि । प्राग्ग्रीवो भवेच्छाला सुभद्रेयवाहता ।। ५ ।। अस्या एव यदा पदग्रामीवी भवतो गुन्चे । नन्दिनी नागतः शाला नवा ज्या गजाये ।। ६ ।। अस्या एव पता च्यातां मातीचा पायोध्योः । तदा सुभोगका नाम उनीचा परिकीनिंगा ।। ७ ।। अस्या एव यदा टे प्राग्रीवः किचनपनः । भद्रिका नाम शाला स्थान नवा हिन्दपुष्टिना ।। ८ !! पश्चमी चतुरश्रा यादवली नान पूजिता । प्राग्नीवालिन्दनना पसीना ।। " ।। गाला प्रभारिया बालमनामिनाली। कना नयनादन्या :

·१९० समरामणसुप्रधार अथवा पुष्पदन्ताख्ये स्थानं वासाय वाजिनाम् । अरनियतमात्रं यज्येष्टं तत् परिकीर्तितम् ॥ २ ॥ अशीत्यरनिकं मध्यं पट्यारल्यषयं मवेन् । स्थरप्रदेशे विपुले गुप्ते रम्ये शुची तया ॥३॥ समे च चतुरश्रे च स्थितिरे) मझल्यमेव च । स्थानं हयानां कर्तव्यं प्रदेश सुपरिक्रमे ॥ ४ ॥ निनगुल्मद्रमस्थाचैत्यायतनवेश्ममिः । वल्मीकशर्कराभिश्च वर्जिते तत् समाचरेत् ॥ ५ ॥ निःसझे शल्यहीने च प्रागुदमवणे सथा । प्रदेशे तद् विधातव्यमालोक्य सुसमाहितः ॥ ६॥ ब्राह्मणानुमते सस्ते' दिने स्थपतिभिः सह । भूमेर्विभागमालोक्य सुभगानानयेद द्रुमान् ।। ७ ।। न जाता ये श्मशानेपु देवतायतनेषु वा । अन्येप्वपि निपिद्धेपु जातान् वृक्षान् विवर्जयेत् ॥ ८ ॥ वृक्षान् प्रशस्तानानीय समीपे भवेश्मनः । ततो भूमि परीक्षेत प्रशस्तीमय निन्दिताम् ॥ ९ ॥ चितायतनवल्मीकग्रामधान्यखलेषु च । . विहारेषु च कर्तव्यमश्वानां न निवेशनम् !! १० ।। भवन्ति स्वामिनः पीडा ग्रामधान्यखलेषु च । श्मशाने वेश्मकरर्णान्नराणां मृत्युमादिशेत् ।। ११ ।। स्थानं विहारवल्मीविहिवं स्यादनर्थकम् । तनित्यसन्तापकरं क्षयकच तपस्विनाम् ॥ १२ ॥ देवोपचातजननं स्वीणां च क्षयकारकम् । विहितं पादपैथैत्यहं स्याद् भूतभीतिदम् १३ ॥ भवेद् रोगकरं भर्तुर्विहितं कण्टकिद्रुमः । दीर्णायामुन्ननायां च कृतं भूमौ क्षयावहम् ॥ १४ ॥ १. 'स्त' क. पाठः। २. 'शुभानानीय सट्ठ'क, 'लुभागाना' ख. पाटः। ३. वाय', ४. 'नाखि' ख. पाठः । ५. 'न', ६. 'णार तुरगाणां',७. 'ए' , पाठः। : 'स्तां Im ·अश्वशाला नाम त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः । . नतायां क्षुद्यकरं कृतं भवति मन्दिरम् । तस्मात् कार्य प्रशस्तायां भूमौ तद् वाजिद्धये ॥ १५ ॥ माल्यरमणीये च चतुरश्रे मनोनुगे । शुभे च विहितं सम भोत् कल्याणकारकम् ॥ १६ ॥ निर्गच्छतो यथा वामे पार्थे भर्तुस्तुरङ्गमाः । भवन्ति कुर्यात् स्थपतिस्तथा पाजिनिवेशनम् ॥ १७ ॥ अन्तःप्तरप्रदेशस्य कार्य दक्षिणतश्च तत् । प्रवेशे दक्षिणं तेषां हेपितं जायते यथा ॥ १८ ।। तथा भर्तुहितार्थाय कर्तव्यं सन्न वाजिनाम् । प्रागुदग् वा मुखं तस्य विधातव्यं सतोरणम् ॥ १९ ॥ प्राग्ग्रीवकेण संयुक्तं चतुःशालमसङ्कटम् । दशारनिसमुच्छायमप्टारनिप्रविस्तृतम् ॥ २० ॥ नागदन्तकसंशोभि पुरः कुड्यार्घसंयुतम् । पृष्ठे समग्रकुड्यं वा तत्र स्थानानि कल्पयेत् ॥ २१ ।। तानि तु प्राङ्मुखानि स्युस्तथैवोदङ्मुखानि च । आयामे किकुमात्राणि विकिप्कूणि च विस्तरात् ॥ २२ ॥ प्रांशून्नतो भागानि चतुरश्राणि कारयेत् । अग्रोच्चां सुखसञ्चारां तेषु भूमि प्रकल्पयेत् ॥ २३ ॥ स्थानं सूत्रस्य मध्ये तु हस्तमात्रं समन्ततः । आस्तीणं च समश्लक्ष्णनीरन्धेः फलहढेः ।। २४ ।। धातक्यर्जुनपुन्नागककुभादिविनिर्मितः । अष्टाङ्गुलसमुच्छ्रायरध्यारनिविस्तृतः ।। २५ ॥ अच्छिद्रेः संहतैर्वद्धरयेसा पार्धयोईयोः । अजन्तुसफुलः काष्टै रुचकाभि(?)भिपड्मतेः ॥ २६ ॥ यवसस्प भवेत् स्थानं निदः स्वास्तृतं शुभैः । किबुत्रयोच्छ्रितं तत् स्यादेकान्ते सुसमाहितम् ।। २७ ।। १. पाटः । २. 'देस. पाटः। ३.'' क. पाटः। ४. हित' स. पाठः । ५. 'जक. पाव 1 ·१९२ सगरमा हस्तद्वयनमाणं च कर्यान् खादनकोष्टकम् । म्पलिममदुर्गन्धि विम्नागेचलाययोः ननम् ॥ २४ ।। स्थान स्थान वयः कीला रागिनी | पत्रानोनिग्रहानी पुरतः कमी ।। २० ॥ पवाद बन्नायकं च सुगु परिकल्पगन् । चतुर्हस्तायनं त्या गावालोणचतुष्टयम् ।। ३० ।। स्थानेषु तुरगान गपि निरायन । रात्र कुर्याद् बलि हामं स्वग्निवाचनकं गरम् ।। ३१ ।। ग्रीष्मे कार्य सुसंमृष्टं गिनं नत्र गहीनला । वपस्विनम्बुप च शिशिरे मंतं शुभम् ।। ३२ ।। तिष्ठेयुस्तत्र तुरगा नानिसहीणनिः । अस्पृशन्तो मिथः कार्याः मोवायविवर्जिताः ॥ ३३ ॥ स्थानं दक्षिणपूर्वस्यां विशि वनेः प्रयन् । निदध्यादुदकुम्भं च किञ्चिदैन्द्रीयमाधिनम् ।। ३४ ॥ ब्राम्यां दिशि प्रकर्तव्यं स्थान यवमस्य च । वायव्यां तु प्रकर्तव्यं स्थानमा जलं दिगि ।। ॥ ३५ ।। निःश्रेणयः कुशाः कृषाः कार्याश्च फलकाताः । कुद्दालोदालगुडकाः शुक्तयोगाः खुरम्नथा ।। ३: ।। कचग्रहण्यः शृङ्गं च तथा परशवोऽपि च । नाद्याः(?) प्रदीपश्चि भवन्त्यश्चागारोपयोगिनः ।। ३७ ।। सङ्ग्रहः सुखसञ्चारवस्तूनां नैऋते भवेत् । अग्न्युपद्रवरक्षार्थ बन्यच्छेदोपयोगिनः ।। ३८ ॥ पदार्थान् सन्निधौ कुर्याज्जलदीपादिकान् युधः । भाण्डानि कुर्याच पृथग् ज(न्वाला)पनयनेच्छया ॥ ३९ ॥ हस्तवासी शिलां दीपं दर्वी फालमुपानदौ । पिटकानि विचित्राणि वस्तीन् नानाविधानपि ॥ ४० ॥ १. 'च्छिाद' क,. द्विाद' स. पाठः । २. 'ख, ३. 'द्या प्र', ४. 'प' क. पाठः ५. 'उज्व', ६. 'माण्डायन', ७. 'विक, पाठः । . - , ·अश्वशाला नाम त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः । एवंविधानि चान्यानि संनिध्यात् प्रयनतः । पुरःस्तम्माश्रितं भाण्डं सन्नाहादेविधीयते ॥ ४१ ।। प्राङ्मुखे तुरगं गेहे वारुण्यां स्थापयेत् दिशि । पूर्वामुखे पदे वापि मित्रस्य वरुणस्य च ॥ ४२ ॥ भवन्ति तेन बहवः पुष्टिं च प्राप्नुवन्ति ने । मा हि दिक पूजनीया च स्तोनव्या च प्रकीनिंता ।। ४३ ।।। होमशान्तिकंदानेषु यम्यों याच पगः क्रियाः । तामु प्रशस्यने पूर्वा शणाधिष्ठिता स्वयम् ।। ४४ ॥ नस्यामुनि दिनकृदनुलोमं ननः पुनः । अश्वानां पृष्ठना यानि न प्रतीचीमनुक्रमान ।। '५ ।। नानाधिवाननं पूजा मारल्यानि पगणि च | प्रादमुग्यानां तुम्हाणां कर्तव्यानि शुभार्थिभिः ॥ ४६॥ एवं कृतं भूमियन मित्राणां यममापि च । भिवनि भूपस्य नन्मान प्राची प्रायन ।। 2 ।। भद्धिप्रद रवानगग्रंपायरय ना भवन । दक्षिणाभिगदायां न शालायां नाकार' ·१९४ गमगाणगानमार दक्षिणाभिमुखान कुर्यान सन्नागान न नायगान । पितृकार्यायनोऽन्यत्र दक्षिणा वर्जिनेय दिश् ।। '५४ ।। अस्यामेव दिगि मंना यतः सर्व प्रतिष्ठिताः । उदति वामनो याति नारनं दक्षिणतो रविः ॥ ५५ ॥ सोमथ पृष्ठ भवनि नेनाचा देवपीडिताः । ग्रहविकारविविधः पाडगन्ने गनिविटलाः ॥५६॥ भयेन व्याधिभियाना ग्रामं नन्छन्नि खादितुम् । पराजयमतुष्टिं च स्वामिनोज्नथसमनिम् ।। ५७ ।। कुर्वन्त्यतो न बनीयात् कथञ्चिद दक्षिणामुग्वान् । पश्चिमाभिमुखानां च बद्धानां वाजिनां सदा ॥ ५८ ।। उदेति पृष्ठतो भानुः पुरतोस्तं प्रयानि च । न भवेद् विजयस्तेन भर्तुस्तत्पृष्टवर्तिनः ।। ५९ ।। शक्रस्य पृष्ठवर्तित्वात् प्रातिलोन्याच भास्वनः । कुप्यन्ति व्याघयस्तेषां नूर्ण देहविनाशनाः ।। ६० ।। तैस्ते ध्यायन्ति वेपन्त जले त्रासं प्रयान्नि च । यवसं नाभिनन्दन्ति क्षमा मुञ्चन्ति सर्वथा ॥ ६१ ॥ दिशोऽभिमुखमानेव्या वध्यन्ते यदि वाजिनः । व्यथन्ते रक्तपित्तोत्यस्तदा रोगरनेकया ।। ६२ ।। जायन्ते स्वामिनो बन्धवधहच्छोपंदायिनः । वाजिनां च भवेत् तत्र वविदाकृतं भयम् ।। ६३ ।। भर्तुः पराजयो विघ्नः स्याच देहस्य संशयः । नैर्ऋत्याः ककुभो वाहा वध्यन्ते संमुखं यदि ।। ६४ ॥ तदा न तेऽभिनन्दन्ति खादनं पानभोजने । यथा यथा क्षिति पादारयन्ति पुनः पुनः ।। ६५ ।। हेपन्ते वीक्ष्य बहुशो मनुष्यान् पक्षिणः परन् । भ्रमयन्ति च गात्राणि नैर्ऋती चाभितः स्थिताः ।। ६६ ॥ १. 'प्य' क, पाठः । २. 'इ' ख. पांट।

·अश्वशाला नाम त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः । १९५ तथा तथैपां कुपिता नाशं कुर्वन्ति राक्षसाः । वध्यन्ते यदि वाज्ञानाद् वायव्याभिमुखं हयाः ॥ ६७ ॥ तदा ते वातिकै रोगैः पीड्यन्ते प्रतिवासरम् । चलः कायो भवेद् भर्तुः क्लेशश्वाश्वोपजीविनाम् ॥ ६८ ॥ नराणां च भवेन्मृत्युर्दुर्भिक्षप्रभवं भयम् । ऐशान्यभिमुखं बद्धाः प्रणश्यन्ति तुरङ्गमाः ।। ६९ ॥ मूर्योदयस्याभिमुखं वद्धानां चेदमादिशेत् । निवध्यन्ते यदा वाहा ब्राह्मीं दिशमुपाश्रिताः ॥ ७० ॥ वध्यन्ते ते ग्रहदिव्याधिभिश्च विचिन्तनाः । कव्यहव्यक्रियास्तत्र भर्तुर्न विजयावहाः ॥ ७१ ।। द्विजानामुपतापाय जायन्ते तत्र वाजिनः । अनुवंशं च शालायां स्थानमश्वस्य नेप्यते ।। ७२ ॥ स्वामिनस्तदजीर्णाय स्यान्नाशाय च वाजिनाम् । स्थाने प्रशस्ते तुरगान् सर्वथा वासयेदतः ॥ ७३ ॥ नच धायाः क्षणमपि रोगिणः कल्यसन्निधौ । कल्यानामपि रोगाः स्युर्यतो रोगिसमाश्रयात् ।। ७४ ।। हयागारस्य पूर्वेण कार्य भेषजमन्दिरम् । तस्यैव वामनः सर्वसंभागन् परिकल्पयेत् ।। ७५ ॥ वाजिनां भपजाय भाण्डानि च विनिक्षिपेन् । अगदानोपधीः महान बनींच लवणानि च ॥ ७६ ॥ भपजागारसविध पुर्याशारिष्टमन्दिरम् । भवनं व्याधितानां च कार्य वासाय चाजिनान् ।। ७७ ।। सुगुप्तं तच कर्तव्यं पूर्वनिर्दिष्टयमवन् । संबद्धं च विधानन्यमेन वनचतुष्टयम् ।। ७८ !! .. 'न' इ. पाटः । २. ३. निम... ! ।

·१९८ समरामणसूत्रधारे वेत्रदण्डव्यग्रकरौ खगकोशपरिच्छदौ । रूपयौवनसम्पन्नौ विचित्राम्बरभूषणों ।। २३ ।। धात्री वामनिका कुञा सखीभिः परिवारिता । विदूपकैः कञ्चुकिभिस्तुष्टैरनुगतास्तथा ॥ २४ ॥ द्वारस्योभयतः कार्याः प्रतीहार्यो मनोरमाः । निधयश्चानुरूपाश्च शङ्खाजोज्ज्वललक्षणाः ॥ २५ ॥ रत्नदीनारराशींश्च वहन्तो वदनोद्गतान् । पद्मस्था पूर्णकुम्भा वा रत्नवस्त्रविभूपिता ॥ २६ ॥ वरूद्धस्थितैः पुष्पफलपल्लवसम्भृतैः । पूर्णकुम्भाल्कुशच्छत्रश्रीक्षादर्शचागरैः ॥ २७ ॥ कार्याष्टमङ्गला द्वारे दामभिः शङ्खमत्स्ययोः । द्वारमण्डलमध्यस्था नाप्यमाना गजोत्तमैः ॥ २८ ॥ . पद्मासना पद्महस्ता श्रीश्च कार्या स्वलकृता । कृपः सवत्सा धेनुर्वा सच्छत्रस्रग्विभूपणा ॥ २९ ॥ फलभक्तैर्बहुविधैराहारार्थ निवेदितः । नानापुष्पफलैनः शालैस्तिर्यगवस्थितैः ॥ ३० ॥ चित्रा पत्रलता लेख्या वाह्याभ्यन्तरभित्तिषु । हंसकारण्डचक्राडैर्विसिनीपत्रवर्तिभिः ।। ३१ ॥ कुमारकश्च क्रीडद्भिर्युक्ता ललितबाहुभिः । पासधाम्नि निवेश्यन्ते विचित्राभरणाम्बराः ॥ ३२॥ रतिक्रीडापरा नार्यो नायकस्तु यहच्छया । आपाण्डुदेहच्छवयः स्वल्पचारुविभूषणाः ।। ३३ ॥ किञ्चित्यतनुभिर्गात्रः कार्याः सुरतलालसाः । प्रद्धशाखाविटपैः प्रचलारुणपल्लवः ।। ३४ ॥ चम्पकाशोकपुन्नागनानाम्रतिलकादिभिः । छायापुप्पफलोपेतः वृक्षरन्यश्च भूपिताः ॥ ३५ ॥ १. 'दी' स. ग. पाटः । २. 'यमुभिः', ३. 'स्था' क.पाठः ।

·. अप्रयोज्यप्रयोज्यं नाम चतुस्त्रिंशोऽध्यायः । उद्यानभूमयः कार्याः कूजत्पिकमधुव्रताः । ऋतवः फलपुष्पायैः स्वैः स्वैश्चिकैरलकृताः॥ ३६॥ मनोरमैर्विशेपैश्च खगैश्च समयोचितैः । कादम्बकुररक्रौञ्चहंससारसमेखलाः ॥ ३७ ॥ तीरान्तोद्गतवानीरकेतकीपण्डमण्डिताः । जलान्तलीनमत्स्यैश्न सञ्छन्ना नलिनीवनैः ॥ ३८ ॥ लेख्याश्च गृहभित्तीनामधोभागेषु दीर्घिकाः । फलैः समं सभक्षेक्षुमणिकाञ्चनभाजनाः ॥ ३९ ॥ विन्यस्तपद्मिनीपत्राः सोत्पलाः पानभूमयः । विचित्रातोद्यहस्ताश्व नृत्यगीतविचक्षणाः ।। ४० ।। मुदिता ललना लेख्याः प्रेक्षासङ्गीतभूमिषु । प्रकल्प्याः पञ्जरस्थाश्च चकोरशुकसारिकाः ॥ ४१ ।। महृष्टाः परपुष्टाश्व मयूराश्च सकुक्कुंटाः । इति यानि प्रदिष्टानि प्रयोक्तव्यानि वेश्मनि ।। ४२ ।। तानि सर्वाणि शस्तानि सर्वोपकरणेष्वपि । देवयोनिगगास्तद्वत् पुरुपाश्च विनिन्दिताः ।। ४३ ।। साक्रन्दाश्च न शस्यन्ते पीटशय्यासनादिपु । पुरस्तात् कीर्तितान्यत्र प्रयोक्तव्यानि यानि च ॥ ४४ ॥ तानि शस्तानि कक्षासु सभादेवकुलेषु च । दिव्यमानुपसम्बद्धान्याख्यानाख्यायिकादिषु ॥ ४५ ॥ प्रोक्तानि तानि तावन्ति शुभान्यालेल्यकादिषु । इति कथितमयोज्यं योजनीयं च बुध्या भवनशयनराक्षादेवधिष्ण्यादिकेषु । विरचयति यथोक्तं निन्दिनं वर्जयेद् यः स भवति नृपतीनां शिल्पिनां चाचनीयः ।। ४६ ।। इति महाराजाधिरानमाभोगदेवविरचितो सारासारनाश वान्टमा अप्रयोज्यप्रयोज्यं नाम चनिगोध्यायः ॥ १.नी', २. 'त' प. पाटः । ६. 'सु' ग... ! ४. 'दु. पटः। ५. 'ई', ६. नागारमा रु. ग. पदः । 1 " .

·समराङ्गणसूत्रधारे अथ शिलान्यासविधिर्नाम पञ्चत्रिंशोऽध्यायः। अथ ब्रूमः शिलान्यासविधिमत्र यथागमम् । तत्रोदगयने पुण्ये शुक्लपक्षे शुभेऽहनि ।। १ ।। स्थिरग्रहस्य दिवसे करणे च गुणान्विते । तिष्येऽश्विनीपु रोहिण्यामुत्तरेप्वपि च त्रिपु ॥ २ ॥ रेवत्यां श्रवणे हस्ते शिलाविन्यासमाचरेत् । स्थिरस्य राशेरुदये सौम्यमित्रावलोकिते ॥ ३॥ सम्यनिमित्तशकुनस्वस्तिपुण्याहवाचिते । होदये च मनसः कुर्याद वास्तोनिवेशनम् ॥ ४ ॥ भद्रः प्रकृत्या शास्त्रज्ञः शुचिः स्त्रातः समाहितः। कारभेत स्थपतिः कृतदेवार्चनक्रियः ॥ ५ ॥ पूर्णा समामविकलां चतुरश्रामनिन्दिताम् । शिलामाद्यां चये साध्वी परीक्षेत विचक्षणः ॥ ६ ॥ कुम्भाङ्कुशध्वजच्छन्नमत्स्यचामरतोरणः । दूर्वानागफलोप्णीपषुप्पस्वस्तिकवेदिभिः ॥ ७ ॥ नन्द्यावतः सचमरः कर्मपद्मनिशाकरः । वनः प्रशस्तैः प्राकार पिताः कर्मणो हिताः ॥ ८ ॥ दीर्घा ह्रस्वाल्पविपमाछाभाध्मातापरीक्षितां । दिङ्मूढा चाङ्गहीना च सास्थ्यगारा सशर्करा ॥ ९ ॥ खण्डा दुःपकनिर्भिन्ना कृष्णा दोपभयावहां । नृणां पशुतुरगाणां पदाङ्काः स्वस्तिद्धये ॥ १० ॥ क्रव्यान्मृगविहङ्गानां पादः स्पृष्टास्तु वर्जयेत् । नन्दाभद्राजयापूर्णाश्चतस्रः म्युरिमाः शिलाः ॥ ११ ॥ वासिष्टी काश्यपी तद्वद भार्गव्याग्निरसीनि ताः । नत्र मागुतरे देदो मंनिवंशम्य वास्तुनः ॥ १२ ॥ 1. 'व्यारनामा (?) क, 'छाटामा' ग. पाटः । २. 'ता:' म. ग. पाठः । 'ग:' क. पाटः। ४. 'धानि', 'पक्षान' ग. पाटः । ५. 'हा: 'न्द्र. .

·शिलान्यासविधिर्नाम पञ्चत्रिंशोऽध्यायः । नैर्ऋत्यां वा सकुसुमां समां गोचर्मसम्मिताम् । वेदी सगन्धकलशां चतुरश्रां प्रकल्पयेत् ॥ १३ ॥ आग्नेय्यामादितो नन्दां स्थापयेत् क्रमशः शिलाम् । अकालमूलैरव्यझैः सपद्मोत्पलपल्लवैः ॥ १४ ॥ सौंपधिहिरण्याचैहेमराजतमृन्मयैः । कुम्भैस्ताम्रमयैश्चापि मन्त्रैस्तामभिपेचयेत् ॥ १५ ॥ तीर्थप्रस्रवणाम्भोभिः सरत्नाक्षतपङ्कजैः । सुगन्धिभिः सपुण्याहमभिपेकं प्रयोजयेत् ॥ १६ ॥ जाह्नवीयमुनारेवासरस्वत्यादिसम्भ(वैः१वम् ) । महानदीजलं शस्तं शुभतीर्थभवं तथा ॥ १७ ॥ तथाद्रिवनवेशन्तदेवायतनजानि च । अभिपेकार्थमम्भांसि यथालाभमुपाहरेत् ॥ १८ ॥ मन्त्रेणानेन चैतासामभिषेकं समाचरेत् । हिरण्यवर्णाः पावन्यः शुचयो दुरितच्छिदः ॥ १९ ॥ पुनन्तु शान्ताःश्रीमत्य आपो युप्मान्मधुच्युतः । मन्त्रपूतेन पयसा स्नापयित्वा ततः शिलाम् ॥ २० ॥ स्थपतिर्गन्धकल्केन मङ्गल्येनानुलेपयेत् । हिमचन्दनपूर्णेन व्यवकीर्य सुगन्धिना ॥ २१ ॥ तरसा छादयेदेनां सलाजैः पुष्पदामभिः । धूपमाल्योपहारैश्च दधिमांसाक्षतादिभिः ।। २२ ॥ पूजयेदिष्टकां देवीं वस्त्रयुग्मैश्च पुष्कलैः । निवेशनान्ते नात्यां तदा विप्रानवस्थितान् ॥ २३ ॥ समसङ्ख्याञ् शुचीन प्राज्ञानर्चयेद् दक्षिणाफलैः । ओङ्कारस्वस्तिपुण्याहगीतवादितनिस्वनैः ।। २४ ।। कर्ता जनितरोमाञ्चस्तेभ्यः कुर्यान्नमस्त्रियाम् । निवेद्य वास्तोष्पतये भूतेभ्यश्च ततो वलिम् ॥ २५ ॥ १. 'सु' ग. पाठः। २. 'वमान्यः' फ. पाठः । ३. 'चन्द्रेण पू' स. ग. . THIY.. पाछ। ܖ ܜ ܙ

·No text on this page.

·शिलान्यासविधिर्नाम पञ्चत्रिंशोऽध्यायः । २०३ : त्रैशोकौर्णासंभा(सै?ख्य)स्ताः सामभिः सं महावतैः । गायत्र्युष्णिगनुष्टुभिर्वृहत्या च यथाक्रमम् ॥ ३८ ॥ चयान् समस्तांश्चिनुयाचतुरो विरमेत् ततः । ज्ञात्वा भित्तिप्रमाणं च चितेश्चयचतुष्टयम् ।। ३९ ।। समाप्यमादिकमैवं कनिष्ठं च यथोत्तरम् । प्रतिष्ठितास्ताः प्रथमं भूतले सुस्थिताः समाः ॥ ४० ॥ न चालयेचालने स्याद् गृहभर्तुर्महद् भयम् । कम्पने च भयं विद्यादेतासां स्थिरतां पुनः ॥४१॥ स्थपतेहभर्तुश्च मङ्गलं परमं विदुः । प्रागदक्षिणायां चलने गृहभर्तुर्महद् भयम् ।। ४२ ।। भार्याविनाशो नैऋत्यां शून्य (?) भीतिमरुदिशि । गुरोश्च भयमैशान्यामपचारेऽपि तद् भवेत् ॥ ४३ ॥ प्रथमं स्थापि(तेनैताने)वं स्तम्भानपि न चालयेत् । नोद्धरेत प्रणुद्याच विधिस्तुल्यो यतोऽनयोः ।। ४४ ।। विन्यासं प्रथमं तस्मात् कुर्यात् सम्यक् समाहितः । शिलानां स्थपतिस्तद्वत् स्तम्भानामपि सर्वथा ॥ ४५ ॥ द्वारपाकारशालानां नगराणां च वेश्मनाम् । तत्त्रमाणो विधिर्यस्मात् तस्मात् तत्राइतो भवेत् ।। ४६ ।। एवं शिलान्यासविधानमेतद् यथावदस्माभिरिहोपदिष्टम् । अस्मिन् कृते वेश्मसुरालयादि निप्पत्तिमभ्येति विनैव विनम् ॥ इति महाराजाधिराज भोजदेवविरचिते समगङ्ग गसूत्रधारापरनासि वास्तुशास्त्रे शिलान्यासविधिर्नाम पञ्चत्रिंशोऽध्यायः ।। १. 'मुख. ग. पात्रः । २. 'रस'. ३. 'योश्वाल', ४. 'न्यां', ५. 'तत्रा- स्मात्तत्रा का. पाठः । लो' एति मातृकानु एम्यते । ..

·समराङ्गणसूत्रधारे अथ बलिदानविधिर्नाम पत्रिंशोऽध्यायः । इदानीमभिधास्यामो बलिरूपविधेः क्रमम् । येन येनार्चिता देवास्तुष्यन्ति समहेश्वराः ।। १ ।। मण्डलं वास्तुनो मध्ये गोमयेन प्रकल्पयेत् । कलशं तत्र विन्यस्येत् सप्रमूनं सकाञ्चनम् ॥ २ ॥ वास्तुदेवास्ततः कल्प्या यथास्थाननियोगतः । सधूपैर्विविधर्माल्यैरयं पश्चानिवेदयेत् ।। ३ ।। अर्चयेद विश्वकर्माणं माल्य पविलेपनः । भक्षैः फलंबहुविधैः पूजयेत् सुसमाहितः ।। ४ ॥ आज्येन पयसा दना पूजयेच्छिखिनं पुनः । शालिगोधूममुद्गायैर्धान्यैः पय॑न्यमर्चयेत् ।। ५ ।। जयन्तं पूजयेदाम्राक्षाखर्जुरिकादिभिः । मालतीमल्लिकाभिश्च पूजयेत् त्रिदशाधिपम् ॥ ६॥ पुष्पै रक्तैस्तथा धूपै रक्तचन्दनलेपनैः । ततः सूर्य जगन्नाथ पूजयेल्लोकचक्षुपम् ।। ७ ॥ जम्बीरैर्वीजपूरैश्च नाररैः पीतकैः फलैः । पूजयेत् सत्यनामानं देवं तेन स तुष्यति ॥ ८ ॥ मत्स्यमांसश्च तुष्यन्ति सर्वे रक्षःपुरोगमाः । सितैः फलैर्नारिकेले शश्च परितुष्यति ॥ ९ ॥ गन्धधूपपयोगैश्च नभोनामानमर्चयेन् । पुष्पैः सुगन्धिभिः शुक्लारुतः परितुष्यति ॥ १० ॥ कृसरं मधुसंयुक्तं पूष्णे भक्त्या निवेदयेत् । वितथं तु शुभैरन्यैर्मद्यमांसविवर्जितैः ॥ ११ ॥ पूजितस्तुष्टिमायाति विवस्वांश्च महामुनिः । पुष्पैः सपुष्पकैस्तुष्टिमवाप्नोति गृहक्षतः ॥ १२ ।। १. 'यै विता', २. 'सर्व' ख, ग, पाठः । ३. 'घ' क, पाठः । :

·२०५ बलिदानविधिर्नाम पत्रिंशोऽध्यायः । मत्स्यमांसयुतैर्भव्यैर्यमतुष्टिः सदा भवेत् । पुन्नागागरुधूपेन गन्धर्वानर्चयेद् बुधः ॥ १३ ॥ मृगांसयुतैर्भक्ष राजं च तर्पयेत् । राजजम्बूफलैर्विल्वेर्देवमभ्यर्चयेन्मृगम् ॥ १४ ॥ पायसैमधुसंयुक्तैर्मासर्भक्तश्च शोभनैः । कर्पूरसुरभिद्रव्यगर्भः संपूजयेत् पितॄन् ॥ १५ ॥ सपुष्पर्मोदकैलाजैः पललेश्च विमिश्रितैः । दोवारिकं प्रयत्नेन पूजयेद् विघ्नकारकम् ॥ १६ ॥ अपूर्वैः शोभनैर्गन्धधुपाल्यैरनुत्तमैः ।। पुप्पैः कण्टकजातीनां सुग्रीवं पूजयेत् सदा ॥ १७ ॥ सपुष्पेला(ज)कैर्भक्ष्यैर्दधियुक्तानपायसैः । अर्चयेत् पुष्पदन्तं तु यशोवीर्यान्वितं सुरम् ॥ १८ ॥ मांसैश्च सूकरादीनां वैनतेयं सदार्चयेत् । वरुणं च महासत्त्वं पूजयेद् धूपचन्दनः ॥ १९ ।। राहुं च मांससंयुक्तैस्तर्पयेद् भक्ष्यभोजनैः । रुधिरेण प्रदत्तेन तुष्टिमेति शनेश्वरः ॥ २० ॥ मांसेन तु क्षयस्तुष्टिं रोगाणामधिपो ब्रजेत् । मेदसा पूजयेद् रोग. सर्वलोकभयङ्करम् ॥ २१ ॥ वासुकि क्षीरदानेन पूजयेत् सततं नरः । पूर्ववत् पूजयेद् देवं विश्वकर्माणमीश्वरम् ॥ २२ ।। सितप्रसूनविन्यासैर्भल्लाटं पूजयेद् बुधः । दधियुक्तेन चान्नेन सोमं सर्वत्र पूजयेत् ।। २३ ।। कुवेरं धूपदानेन पूजयेत् सततं नरः । अदितिं च सुवर्णेन पनेरपि च पूजयेत् ॥ २४ ॥ अर्कमन्दारमालाभिपभं च समर्चयेत् । अन्येपामपि देवानामर्चनं धूपसाम्प्रतैः(१) ।। २५ ॥ 1. 'पुपैोप' ख. ग, पाठः । २. 'घ' क. पाठः।

·समरामगनपारे नस्या मध्ये मतिछायः कुम्भो हेमोऽय राजतः । मात्रको मुन्मयो वापि पूर्वालाभे परः परः ॥ २० ॥ जालमूलः सोऽज्यको जलपूर्णः स्वलनः । मगिरनवाला सर्णरूप्येण गर्भितः ।। २१ ।। अनिता या गोषः पुष्पफलदीनसमन्वितः । गोन जननेनेनं नयिला समन्ततः ॥ २२ ॥ नयो विन्यस्येन् क्षीररक्षस्य पलनम् । गुगभिवाने पेन सुपपिया चतुर्दिशम् ।। २३ ।। riननं शोण गांगः । गना नया गाना ?)ग निएनि ॥ २१ ॥ गांवामागे तु गीदमान यापन बुधः । टानी यापन गधाविधि ॥ २५ ॥ दिनार लगभगत । नाभिणा गरेन न गपिलान ।। २६॥ मा विनाभिन । पटनागर नपा ।। २७ ।। मदीदादीनि गानः । अगायनानिमिः ।। २८ ।। नी ममाणिः पदे । माताराणाधिनः ॥ २". ! शानिनीत न ! मान बसम्मान, पा1ि13011 . माया +- airi 7 - r ·कीलकसूत्रपातो नाम सप्तत्रिंशोऽध्यायः । २०९ एवं संसाधयेल्लग्नं यदीच्छेत् सिद्धिमात्मनः । पूजया तुष्टिकारिण्या पूजयेच्च पुरोहितम् ॥ ३२ ॥ अभ्यर्चिते यतस्तस्मिन् ब्रह्मा भवति पूजितः । सांवत्सरस्य कर्तव्या ततः पूजा यथाविधि ॥ ३३ ॥ सांवत्सरेचिंते यस्मात् पूजितः स्याद् वृहस्पतिः । स्थपति पूजयेत् पश्चात् त्वष्टतुष्टिचिकीर्पया ॥ ३४ ॥ तदधीनं यतः कर्म शुभं वा यदि वाशुभम् । श्वेतचन्दनदिग्धांस्ताञ् श्वेतपुष्पैश्च पूजितान् ॥ ३५ ॥ सदशैरहतैर्वस्त्रैरङ्गुलीयैः प्रपूजयेत् । परिकर्मकरा ये च तान् यथाशक्ति पूजयेत् ॥३६॥ हेम्ना वस्त्रादिदानश्च वाग्मिर्दा परितोपयेत् । यथा सुमनसस्ते स्युस्तथा कर्तव्यमादरात् ॥ ३७ ।। ततः स्थपतिराचम्य बलिकर्म समाचरेत् । मूत्रपाते बलिं धीमान सार्वभौतिकमाचरेत् ।। ३८ ॥ तस्यालाभे वलिः कार्यो यो भवेत् सोऽभिधीयते । विदधीत चरूजू श्वेतरक्तपीतासितान् पृथक् ।। ३९ ।। पायसं कृसरं क्षीरं निप्पावाञ् श्वेतमोदनम् । पाविकादधिरूपांव पललोल्लापिकाबृतम् ॥ ४० ।। दध्योदनं च संमिश्रं देवताभ्यो निवेदयेत् । तिलपतेन सहितर्देवमग्निं च पूजयेत् ॥ ४१ ।। तनश्च पायसं दना ब्रह्मस्थाने निवेदयेत् । ततश्चानुक्रमेणैय देवताभ्यो बलि हरेत् ।। ४२ ।। बलिकर्म यथान्यायं कृत्वा च द्विजवाचनम् । स्वशाखीया शुचीन् प्राज्ञान् पूजयेद् दक्षिणाफलैः ॥ ४३ ।। ओझारस्वस्तिपुण्याहगीनवादिवनिम्वनैः । तनो विमैः सह स्वामी फुर्यान् नम्प प्रदक्षिणम् ।। १ ।। में ग. ग.ना.नि. पर: ६. 'मरू' द. ग.पाः । प..पाट ·समराङ्गणसूत्रधारे अक्षतान् प्रथमं कुम्भे दापयित्वा द्विजोत्तमः । ततो दक्षिणपूर्वण गत्वा पुण्याहवाचकः ॥ ४५ ॥ अहताम्बरसंबीतः शुचिः स्थपतिरासने । निपद्य प्राङ्मुखः शंकुं धृत्वा दक्षिणपाणिना ॥ ४६॥ पश्चादादाय वामेन प्रतिष्ठाप्य च भूतले । मन्त्रानमूञ् जपन् वीरो हन्यात् परशुना ततः ॥ ४७ ।। विशन्तु ते तलं नागा लोकपालास्तथैव च । प्रतिष्ठन्तु गृहं चास्मिन्नायुर्वलकरं भवेत् ॥ ४८ ॥ प्रहारान् सुस्थिरानष्टौ दद्यात् कीलस्य मूर्धनि । हन्यमाने ततः कीले निमित्तान्युपलक्षयेत् ।। ४९ ॥ गोविप्ररथनागाव्याः कन्या नृपवरस्त्रियः । शङ्खदुन्दुभिवंशानां तथा गीतस्य च ध्वनिः ॥ ५० ॥ आविर्भवति यद्यस्मिन् हन्यमाने प्रभुस्तदा । सततं सुखमामोति शान्त्यैश्वर्यैश्च वर्धते ॥ ५१ ॥ हतं क्षुतं विपन्नं वा निषेधः मूत्रकीलयोः । पापण्डिनां च सर्वेषां दर्शनं न सुखावहम् ।। ५२ ॥ दृष्ट्वा शुभनिमित्तानि ततः शकुं निवेशयेत् । हन्यमानो यदा कीलो विशेद भूमौ शनैः शनैः ॥ ५३ ॥ कर्मसिद्धिर्भवेत् तत्र गृहं रत्नपरिच्छदम् । हन्यमानोऽपि न विशेद् धरित्री कीलको यदा ॥ ५४ ॥ न तत्र कर्मसिद्धिः स्यादनिमित्तं च लक्षयेत् । एकेनापि प्रहारेण यत्र कीलो विशेन्महीम् ॥ ५५ ॥ ने सिद्धिं याति तत्रौकः कृतं वा नोपभुज्यते । आयस्याष्ठीलया हन्यान्न काष्ठेन कथञ्चन ॥ ५६ ॥ काष्ठेन ताडितः कीलो वह्निदोपकरो भवेत् । अश्मना यदि ताब्येत तदा व्याधि प्रयच्छति ॥ ५७ ॥ १. 'कुम्भं' क. पाठः । २. 'ज्वख., 'ज्ञ' ग. पाठः । ३. 'र:' क. पानः। ४. 'शान्तैश्व' कं, शान्त्यर्थश्व', ख, ग. पाटः । ५. 'स' ख, ग, पाठः ।

·कीलकसूत्रपातो नाम सप्तत्रिंशोऽध्यायः । २११ ऐन्द्री प्रतिनतः कीलो धनसम्मानकारकः । आग्नेय्यां प्रणते कीले भवत्यग्निभयं महत् ॥ ५८ ।। याम्यायां मरणं राज्ञां दिशि राक्षसतो भयम् । धननाशस्तु वारुण्यां वायव्यां रोगतो भयम् ॥ ५९ ॥ सौम्यं सौम्यानते राजप्रसादायेशतो गतः । कीलके कूर्चके जाते पुत्रपौत्रान्वयैहे ।। ६० ॥ परमामृद्धिमानोति धनधान्यैश्च वर्धते | हन्यमानो यदा यत्नात् कीलः कश्चिदपि स्फुटेत् ।। ६१ ।। नाशं विद्यात् तस्य पत्न्या ज्येष्ठस्य तनयस्य वा । यदि भज्येत कीलः स्वात् स्वामिनो जायते वधः ।। ६२ ।। यदा कीलः पतेद्धस्ताद् भ्रंशः स्यात् स्थपतेस्तदा । हस्तभ्रष्टश्च(?) स भवेदष्ठीले हस्तविच्युते ॥ ६३ ॥ सुखेन हन्यमानश्चेत् कीलः स्वस्थो न जायते । अष्टौ प्रहारानपरांस्तस्य दद्यात् तदा पुनः ।। ६४ ॥ सग्गन्धधृपोपहारैः कुर्याच परिपेचनम् । इदं साम महापुण्यं परिचिन्त्य समासतः ॥ ६५ ।। त्रैशोकं तु जपेद् विद्वान् यावच्छङ्कभिपेचनम् । गत्वाथ नैर्ऋतीमाशां ततः शकुं निवेशयेत् ।। ६६ ।। ऊर्णायवेन साम्नास्य सम्यक् स्नपनमाचरेत् । वायोर्दिशं ततो गत्वा तत्र शकुं निवेशयेत् ।। ६७ ॥ अभिपेकं महारत्नसाम्ना तस्य समाचरेत् । अर्थशानी दिशं गत्वा शकुं तस्यां निवेशयेत् ॥ ६८ ॥ भाग्रेण साम्ना कुर्वीत प्राग्वत् तस्याभिपेचनम् । ततोऽनु सूत्रं वनीयात् सव्यं द्विगुणवेष्टितम् ॥ ६९ ।। प्रदक्षिणं प्रसार्येतदुक्तः शङ्घक्रमो यथा । (म?व)ध्यमानं यदा मुत्रं शकुंः किमपि मुञ्चति ।। ७० ।। -- १. 'च गते' ख. ग, पाटः । २. 'च' ख. पाठः । ३. 'लस्यात् ', ४. 'स्य' ५. 'लतुस्यो', ६. 'वर्त्य स' क. पाठः । ७. 'यवेशन' क, 'वेन' ख, 1 ८. 'पावत (नानं समाच' क. पाठः । १. 'क:' य. ग. पाठः।

·समराङ्गणसूत्रधारे अक्षतान् प्रथमं कुम्भे दापयित्वा द्विजोत्तमः । ननो दक्षिणपूर्वण गत्वा पुण्याहवाचकैः ॥ ४५ ॥ अहनाम्परसंबीतः शुचिः स्थपतिरासने । निपम प्राङ्मुखः शंकुं धृत्वा दक्षिणपाणिना ॥ ४६॥ पवादादाय वामेन प्रतिष्ठाप्य च भूतले । मन्नानम जपन वीरो हन्यात् परशुना ततः ।। ४७ ।। निगन्नु ने जलं नागा लोकपालास्तथैव च । प्रतिष्ठन्तु गु नास्मिन्नागुचलकरं भवेत् ॥ ४८ ॥ प्रागन गम्भिगनष्टी दयान कीलम्य मूर्धनि । दनगमान नाः कीले निमिनान्युपलक्षयेत् ।। ४९ ॥ गोविषमनागाध्याः कन्या नृपवरमियः । मन्दाभिनंगानां नया गीतम्य च अनिः ॥ ५० ॥ आमिति यमित इन्यमानं प्रमुम्नदा । गानं गणमामानि शान्यलयच वर्धन ।। '५१ ।। विपन्न वा निषेधः मृतकालयाः । दिनान गयेषां दानं न मुग्यावहम् ।। १२ ।। का मानमिनानि ननः गर्न निवंग येत । यसपाली गदा काला दिगद पा रानः गनः ॥ १३ ॥ माद नत्र गृह ग्यपरिकदम । मयतापि न निदात्री कीलको गदा ॥ १८ ॥ र नगरः गायिन च दरगन् । पटा पत्र कालोमिनपदीय } ',' || मन नद्रः सुदं व नगर । अमर दलाल यात कामा!!... || राव ! 2z 22 मा. । --- ·कीलकसूत्रपातो नाम सप्तत्रिंशोऽध्यायः । २११ ऐन्द्री प्रतिनतः कीलो धनसम्मानकारकः । आग्नेय्यां प्रणते कीले भवत्यग्निभयं महत् ।। ५८ ।। याम्यायां मरणं राज्ञां दिशि राक्षसतो भयम् । धननाशस्तु वारुण्यां वायव्यां रोगतो भयम् ।। ५९ ॥ सौम्यं सौम्यानते राजप्रसादायेशतो गतः । कीलके कूर्चके जाते पुत्रपौत्रान्वयेहे ।। ६० ।। परमामृद्धिमामोति धनधान्यैश्च वर्धते । हन्यमानो यदा यत्नात् कालः कश्चिदपि स्फुटेत् ।। ६१ ॥ नाशं विद्यात् तस्य पत्न्या ज्येष्ठस्य तनयस्य वा । यदि भज्येत कीलः स्वात् स्वामिनो जायते वधः ॥ ६२ ॥ यदा कीलः पतेद्धस्ताद् भ्रंशः स्यात् स्थपतेस्तदा । हस्तभ्रष्टश्च (?) स भवेदष्ठीले हस्तविच्युते ।। ६३ ।। सुखेन हन्यमानश्चेत् कीलः स्वस्थो न जायते । अष्टौ प्रहारानपरांस्तस्य दद्यात् तदा पुनः ।। ६४ ।। स्रग्गन्धधूपोपहारैः कुर्याच्च परिपेचनम् । इदं साम महापुण्यं परिचिन्त्य समासतः ॥ ६५ ।। त्रैशोकं तु जपेद् विद्वान् यावच्छवभिपेचनम् । गत्वाथ नैर्ऋतीमाशां ततः शकुं निवेशयेत् ।। ६६ ।। ऊर्यवेन साम्नास्य सम्यक् स्नपनमाचरेत् । वायोर्दिशं ततो गत्वा तत्र शङ्कु निवेशयेत् ।। ६७ ।। अभिपेकं महारत्नसाना तस्य समाचरेत् । अर्थशानी दिशं गत्वा शकुं तस्यां निवेशयेत् ।। ६८ ।। भाग्रेण सान्ना कुर्वीत प्राग्वत् तस्याभिपेचनम् । ततोऽनु मृत्रं वन्नीयात् सव्यं द्विगुणवेष्टितम् ॥ ६९ ।। प्रदक्षिणं प्रसार्येतदुक्तः शङ्घक्रमो यथा । (मीव)ध्यमानं यदा मुत्रं शकुंः किमपि मुञ्चति ।। ७० ॥ १. 'च गते' ख. ग. पाठः । २. 'च' ख. पाठः । १. 'लस्यान् , ४. 'स्य', ५. 'लतुस्थो', ६. 'वर्त्य स' क. पाठः । 9. 'वेशन' क, 'वेन' ख. पाठः । ८. ' (नगर)मान ! पाहः । १. 'क' म. ग, पानः । .

·3 २१२ समराङ्गणसूत्रधारे तदा पुत्रवधं विद्याच्छिन्नं स्वस्वामिमृत्यवे । तस्माद् यत्नः प्रकर्तव्यो यावत् सूत्रं प्रसार्यते ॥ ७१ ॥ चतुर्णामपि वाहूनां पोपं(?)छिन्नं न दुष्यति । मूत्रं प्रसार्य वितरेचरून् पूर्व प्रकल्पितान् ।। ७२ ॥ स्वेषु स्वेषु ततः स्थानेष्वनेन विधिना बुधः । शङ्कुस्थानेषु दातव्याः सिताद्याश्चरवः क्रमात् ॥ ७३ ॥ प्रारदक्षिणस्या विदिशो मन्त्रं चेमं हृदा जपेत् । मारुतानां च सर्वेपां मानवानां तथैव च ॥ ७४ ।। वलिं तेषु प्रयच्छामि मन्त्रेण परिमन्त्रितम् । रक्तं बलिमुपादाय नैर्ऋत्यभिमुखस्तथा ।। ७५ ॥ नैर्ऋत्यधिपतिश्चैव नैर्ऋत्यां ये च राक्षसाः । वलिं तेषु प्रयच्छामि रक्तमोदनमुत्तमम् ।। ७६ ॥ कृष्णं वलिमुपादाय गत्वा च दिशमानिलीम् । नमस्ते नागराजाय ये चान्ये तं समाश्रिताः ।। ७७ ॥ वलिं तेषु प्रयच्छामि कृष्णमोदनमुत्तमम् । बलिमुद्धृत्य हारिद्रमैशानीमाश्रयन् दिशम् ।। ७८ ।। नमो रुद्रेषु सर्वेषु ये चान्ये तान् समाश्रिताः। प्रयच्छामि वलिं तेषां हारिद्रौदनमुत्तमम् ।। ७९ ॥ एवमेतान् वलीन् सर्वान् यथावत् प्रतिपादयेत् । ततः कुम्भोदकं पुण्यं साम्ना दिव्येन मन्त्रयेत् ।। ८० ॥ वामदेव्येन कुर्वीत प्रोक्षणं तेन वास्तुनः । द्रुमा विप्रादीनामिति निगदिताः शङ्खघटने फलं यच्छङ्कोश्च स्फुटमिह निमित्तानि बहुशः । तथा सूत्राताने विधिरनु च मन्त्रैः प्रतिदिर्श वलिः कीलेपृक्तस्त्रिदशपरितोपाय विधिवत् ।। ८१ ॥ इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारापरनामि वास्तुशास्त्रे कीलकमूत्रपातो नाम सप्तत्रिंशोऽध्यायः ॥ ૨ १. 'रयेत् ' क पाटः। २. 'नू'क्षग. पाठ: । कि पाठ! ४. 'येतात.गे. पाठः।

·वास्तुसंस्थानमातृका नामाप्टात्रिंशोऽध्यायः । २१३ अथ वास्तुसंस्थानमातृका नामाष्टात्रिंशोऽध्यायः । इदानीमभिधास्यामो वास्तुसंस्थानमातृकाम् । निवासहेतवे सम्यक् सर्वकर्मोपजीविनाम् ।। १ ।। चतुरश्रं समं * साचि दीर्घ वृत्तं च शम्बुकम् शकटाक्षभगादर्शवकन्याकृतीनि च(१) ।। २ ।। छिन्नकर्ण विकर्ण च शङ्खाभं क्षुरसन्निभम् । शक्त्याननं कूर्मपृष्ठं सदशं व्यजनाकृति ॥ ३ ॥ शरावस्वस्तिकाकारं मृदङ्गपणवोपमम् । विशर्करं कवन्धाभं यवमध्यसमाकृति ॥ ४ ॥ उत्सा(राग)जदन्ताभे तथा परशुसन्निभम् । विस्रावितं च श्वभ्रं च + प्रलम्वं च विवाहिकम् ॥ ५ ॥ त्रिकुष्टं पञ्चकुष्टं च परिच्छिन्नं तथापरम् । दिक्स्वस्तिकाभं श्रीदृशं वर्धमानसमाननम् ॥ ६ ॥ एणीपदं नरपदं चत्वारिंशत् समासतः । क्षेत्राण्युक्तान्यथामीपां विनियोगो विधीयते ॥ ७ ॥ चतुओं समे राजा शय्याकारे पुरोहिताः । दीः कुमारकाः सेनापतिर्दृत्तायते वसेत् ॥ ८ ॥ वसेयुः शम्बुकाकारे सर्वे वाहाः सुखार्थिनः । अन्तःपुरं सदा समे वाणिजाः शकटाकृतौ ॥ ९ ॥ वेश्यास्तु भगसंस्थाने दर्पणाभे सुवर्णकृत् । संस्थानतो वज्रसमे जना नगरगोष्ठिकाः ॥ १० ॥ वसेयुः शङ्खसंस्थाने क्षेत्रे पुत्राभिलापिणः । छिन्नकणे महामात्रा विकणे मृगलुब्धकाः ॥ ११ ॥ शङ्खामे चैकश्वानो गणाचार्याः क्षुरोपमे । ब्र(ताजा)ध्यक्षः शक्तिमुखे कूर्मपृष्ठे तु मालिकाः ॥ १२॥ १. 'संयातं, २. 'संक्षामनं', ३. 'व' ख. ग. पाठः। पूर्वाध्यायोपान्तिमश्लोकादारभ्या चत्वारिंशाध्यायावसानात् क. पाठो टुप्तः, ख. गयो- समिनिलो शेय'ति पाते। 1 मिनिगोगे पूनार न मरते। चर्मपी विनिप्रक्तए ।

·२१४ समरामणसूत्रधारे सदंशे साँचिका वाजिपापका व्यंजनोपमे । तक्षाणध शरावाम स्वस्तिके वन्दिमागधाः ॥ १३ ॥ पणवाभे मृदभाभे वेणुतूर्यादिवादकाः । विशर्करे तु रथिनः कवन्धप्रतिमे पुनः ॥ १४ ।। नीचाः श्वपाकाच यवप्रतिमे धान्यजीविनः । उत्सझे श्रमणा हस्त्यारोहिणी (रा?ग)नदन्तके ॥ १५ ॥ परशुपति क्षेत्र बन्धनागारिणो जनाः । विस्राविणि मुराकाराः श्वभ्राभे कर्मकारिणः ॥ १६ ॥ युगले नापिताः स्वाविवाहव्ये(?)कोशरक्षिणः । त्रिकुष्टे पञ्चकुष्टे च बसेयुर्वनिजीविनः ॥ १७ ॥ समन्ततः परिच्छन्ने सर्वे मानोपजीविनः । दिस्वस्तिके तु चैत्यानि कुर्याद् वासांश्च सर्वशः ॥ १८ ॥ श्रीक्षप्रतिमे वृक्षान् यज्ञवाटांश्च कारयेत् । वर्धमानाकृतिमुखेऽप्येतानेव प्रकल्पयेत् ॥ १९ ॥ एणीपदे तु गणिकाचौरान नरपदोपमे । इत्युक्ताः शुभदा वासाः सर्वकर्मोपजीविनाम् ।।२०॥ फर्मोपजीविजनवासनिमित्तमेताः क्षेत्राकृतीरभिहिताः प्रविमृश्य तेपाम् । वेश्मानि कारयति यः स्थपतियथाव- न्मान्यः स कस्य न भवेदिह भूमिपृष्ठे ॥ २१ ॥ इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गण सूत्रधारापरनानि वास्तुशास्त्रे वास्तुसंस्था(प?)नमातृकानामाष्टात्रिंशोऽध्यायः ।। १. 'क्षणाश्च', २. 'मे' ख. ग. पाठः। ३. 'वाधि वा' ग. पाठः । परिसिमसि'ति नव्ये पठितम् ।

·द्वारगुणदोषो नामैकोनचत्वारिंशोऽध्यायः। २१५ अथ द्वारगुणदोषो नामैकोनचत्वारिंशोऽध्यायः। गृहाण्युक्तानि सर्वेपामेवं काँपजीविनाम् । वर्णिनां च गृहस्थानां कथ्यन्तेऽतः परं यथा ॥ १ ॥ भल्लाटे धनदे यद्वा चरके पृथिवीधरे । ब्राह्मणस्य भवेद वेश्म माहेन्द्रद्वारमुत्तमम् ।। २ ।। माहेन्द्रेऽऽथ सत्ये वा आर्यके' वा निकेतनम् । कार्य गृहक्षतद्वारं क्षत्रियस्य शुभावहम् ॥ ३॥ याम्ये वैवस्वते वापि गान्धर्वेऽथ गृहक्षते । वैश्यस्य भवनं कार्य द्वारं पुष्पाहये शुभम् ।। ४ ॥ वारुणे पोप्पदन्ते वा यद्वा मैत्रेऽयवासुरे । शुद्रस्य सदनं कार्य भल्लाद्वारमुत्तमम् !॥ ५ ॥ विप्राणां प्राङ्मुखं वास्तु गृहं स्याद दाक्षिणामुखम् । वर्धते धनधान्येन पुत्रपौत्रश्च नित्यशः ।। ६ ।। दक्षिणाभिमुखं वास्तु भवनं पश्चिमामुखम् । क्षत्रियस्य धनं धान्यं विक्रमचेह वर्धते ॥ ७ ॥ वास्तुनः पश्चिमं द्वारं भवनस्योत्तरामुखम् । तंत्रधते धनर्धान्यैः पुत्रपश्वादिभिश्च विद ॥ ८ ॥ वास्तु स्यादुत्तरद्वारं गृहं पूर्वामुरखं तथा । शुदस्य कर्मवृत्तिस्तु धनधान्यविवर्धते ॥ ९ ॥ एकस्यामपि शालायां चत्वारः संप्रकीर्तिताः । निवेश्यद्वारभागाश्च कथ्यन्ने च शुभाशुभाः ॥ १० ॥ उत्सझो हीनबाटुश्च पूर्णवास्तथापरः । प्रत्यक्षायश्चतुर्थश्च निवेशः परिकीर्तिनः ॥ ११ ॥ उत्सङ्ग + एवदीक्षाभ्यां ? हागणां वास्तुवेटमनोः । स लौभाग्यप्रजादिधनधान्यजयमदः ।। १२ ॥ १. प. प. 'निवारा रूद।

·२१६ समरामणसूत्रधारे यत्र प्रवेशनी वास्तु(?)गृहं भवति वामनः तद्धीनबाहुकं वास्तु निन्दितं वास्तुचिन्तकः ॥ १३ ॥ तस्मिन् वसनल्पवित्तः स्वल्पमित्रांजपवान्धवः । स्वीजितच भवनित्यं विविधव्याधिपीडितः ॥ १४ ॥ वास्तुप्रवेशनी यत् तु गृहं दक्षिणना भवेन । प्रदक्षिणप्रवगत्यात् नद विद्यान् पूर्णवाहुकम् ।। १५ ।। तत्र पुत्रांश्च पात्रांश्च धनधान्यमुखानि च । प्राप्नुवन्ति नग नित्यं वसन्नी वास्तुनि ध्रुवम् ॥ १६ ॥ गृहपृष्ठं समाश्रित्य वास्तुद्वारं यदा भवेत् । प्रत्यक्षायस्त्वसा निन्यो वामावनप्रवेशवत् ॥ १७ ॥ ब्राह्मणो निवसेन्मुख्ये हिनाम्नि क्षत्रियो वसेत् । वितथे निवसेद् वैश्यः शूद्रः मुग्रीवनामनि ॥ १८ ॥ एते वैशेपिकाः सर्वे वर्णानामनुपूर्वशः । वास्तुद्वारनिवेशाश्च वासः : सह निरूपित्ताः ॥ १९ ॥ यथोत्तरमथोच्यन्ते वर्णानां गृहकल्पनाः । । शूद्रविदक्षत्रियाणां च राज्ञां च जयकाक्षिणाम् ॥ २० ॥ सर्धित्रिभूमि शूद्राणां वेश्म कुर्याद् विभूतये । अतोऽधिकतरं यत् स्यात् तत् करोति कुलक्षयम् ॥ २१ ॥ वैश्यस्य वर्धयेद् गेहमर्थपञ्चमभूमिकम् । अतिप्रमाणे तबास्य धनवन्धुपरिक्षयः ॥ २२ ॥ क्षत्रियस्य है कुर्यादर्धपष्टतलं परम् । सम्पदलसमृद्धये तदतिरिक्तं तु तच्छिदे ।। २३ ॥ परं विप्रस्य भवनमर्धसप्तमभूमिकम् । स्वाध्यायाचारभोगार्थमत्युचं तु भयावहम् ॥ २४ ॥ यजन्ते राजम्याद्यैः क्रतुभिर्यऽवनीश्वराः । तलैरर्धाप्टमस्तेपां कारयेद् भवनोत्तमम् ॥ २५ ॥ १. 'शि' २. 'ध', ३. 'द्रेण वे' ख. ग. पाटः। 'शूद्रविटक्षत्रविप्राणां राज्ञाम्' इति पाठः स्यात् । n .

·द्वारगुणदोषो नामैकोनचत्वारिंशोऽध्यायः । २१७ आहर्तानेकवज्ञानां राजा राजाधिपश्च यः । तस्याप्यर्धाष्टमतलं भवनं सन्निवेशयेत् ॥ २६ ॥ वाजोयेन वा यष्टा यो द्विजः स्यात् समाहितः । गवां कोटिप्रदो या वा सोऽपि तस्मिन् भवे(?द)भीः ॥ २७ । यथाप्रमाणनिर्दिष्टे वसन्तस्ते नृपादयः । प्राप्नुवन्ति परामृद्धिमद्धिं तु विपर्यये ।। २८ ।। नपीटनलकं बेश्य मानतः संग्रकीर्तितम् । साधारणेन हस्तेन परं शुद्रम्य विंशतिः ॥ २९ ॥ चत्वारिंशद विशः पष्टिः क्षत्रियम्य प्रशयन । अशीतिदिजमुग्यस्य शनम्ना महीपतेः ॥ ३० ॥ नानः परं नृणामूर्ध्वप्रमाणं शम्नच्यन । देवदानवदैत्यानां पिशाचोरगरक्षमाग ।। ३१ ।' सिद्धगन्धर्व यक्षाणां विधानव्यानाधिकार । पवाभीमादी नैव गृह. यादरम्य विधा ।।। चंध्यग्य भवन कार्यपधा नामका : विभूमिकादयः कार्य क्षत्रियाय नम: :: : साविभीमाद विमरय शिकलापिन: ।

·3 २१८ समराङ्गणसूत्रधारे पदस्य द्वादशे भागे पदमध्यात् प्रदक्षिणम् । स्थापितं पृद्धिमायाति द्वारं पुष्टिं करोति च ॥ ३८ ॥ रथ्याचत्वरशृङ्गाटवापीकूपाह(१)कुम्भकैः । कुड्यकोणतरुस्तम्भैर्भवनस्यन्दनादिभिः ॥ ३९ ॥ यद् विद्धं भवनद्वारं तच्छुभाय न जायते । द्वारं द्वारे प्रविष्टं च कर्तव्यं वितनेतन(?) ॥ ४० ॥ पंद्यां प्रवेशयेनेकामन्यद्वारे कदाचन । द्वारं प्रवेशयेत् पेद्यां नारोहणगवाक्षयोः ॥ ४१ ॥ पक्षद्वारस्य वा नैकां कथञ्चिदपि बुद्धिमान् । म बाह्यगान्तरे द्वारे प्रविष्टं कारयेत् कचित् ।। ४२ ।। विहितं हि तथा तत् म्याद बहुदोपकरं सदा । तोरणं गोपुरद्वारमट्टो येषां गृह भवेत् ॥ ४३ ।। गृहाणां मौलिकद्वारं श्रीने चतान प्रवेशयेत् । द्वारं द्वारस्य कर्तव्यमुपर्युपरि भूमिपु ।। ४४ ॥ प्रदक्षिणेन वा काय काय नापरथा पुनः ।। ४५ ।। उपर्युपरिभूपीनां भवं कुर्यात प्रदक्षिणम् । नापमयेन कुर्वीन द्वारमारोहणानि च ।। ४६ ।। यम्यां भिना कृतं पूर्व नस्यामुपरि कारयेत् । नथान्यमिना नहार विधातव्यं प्रदक्षिणम् ।। ४७ ।। न मध्ये मद्मनी द्वारं कुर्यादव पदम्य च । न मन ?) न पद नापि मिगपाते नदिप्यने ।। १८ ।। निन्द्यावस्थितव्यम्तियक(का?कान्निध मन्दिर । पवधी न दापाय द्वाग्बंधांच्यया क्वचित ।। ४ ।। यवनासाठकछाया पुग्दैवकुटम्य च । न प्रदट्या मृहार ग्टमयः गाममाययाः ।। '.. || १.i ३. :

·द्वारगुणदोषो नामैकोनचत्वारिंशोऽध्यायः । २१९. म प्राकारेण कुड्येन न विटङ्केन वा पुनः । अन्तहितानि दुष्यन्ति द्वारमर्माणि कुत्रचित् ॥ ५१ ॥ अत्युच्चे स्याद् भयं राम्रो निन्ने तस्करसो भयम् । कुलपीडा भवेत् कुब्जे वहिाते पराभवः ॥ ५२ ।। आध्मातेऽत्यन्तदारिद्यं कृशमध्ये क्षयो नृणाम् । रथ्याविद्धे भवेद् रोगो मरणं चत्वरेण च ।। ५३ ।। शृङ्गाटकेन वैधव्यं दुहितृणां प्रजायते । वाप्या कूपेन वा विद्धे स्यादतीसारतो भयम् ॥ ५४ ॥ कोणान्मृत्युभयं दद्याद् वृक्ष रोगभयं भवेत् । स्तम्भेन म्रियते स्वामी भ्रमेणार्थो न तिष्ठति ।। ५५ ।। प्रणालेन महद् दुःखं महाभीतिर्महाकलिः । तस्मात् सर्वप्रयत्नेन द्वारवेधं विवर्जयेत् ॥ ५६ ।। यस्याग्रतः पृष्ठतश्च द्वारे भित्त्योर्द्वयोरपि । अन्योन्यं भिद्यते यस्मिन्नकगत्याश्रिते उभे ।। ५७ ।। वास्तु तद् भिन्नदेहाख्यं भिन्नस्वामिविधायकम् । न तत्र जायते वृद्धिः स्थापितस्य न कस्यचित् ।। ५८ ॥ गृहकुक्षौ कृतं द्वारं सर्वरोगभयङ्करम् । पूर्वद्वारं तु माहेन्द्रं प्रशस्तं सर्वकामदम् ॥ ५९ ।। गृहक्षतं तु विहितं दक्षिणेन शुभावहम् । गन्धर्वमथवा तत्र कर्तव्यं श्रेयसे (त?सदा ॥ ६० ॥ पश्चमेन प्रशस्तं स्यात् पुप्पदन्तं जयावहम् । भल्लाटमुत्तरे द्वार प्रशस्तं स्याद् गृहेशितुः ।। ६१ ।। एकाशीतिपदे तस्मिंश्चतुरश्रपदेपि वा । द्वारोऽप्य(प)दगास्तासां मो वह्न्यादितः फलम् ।। ६२॥ हुताशभीतिः स्त्रीजन्म भूत्यर्थः प्रियतां नृपे । फ्रोधे चानृतता(?) पुंसः क्रौर्य स्थान् पूर्ववत् क्रमान् ।। ६३ ।। १. 'स्मिनेक', २. 'वा' स.ग, पाठः। ३. 'या' सपाटः । -- ·२२० समराङ्गणसूत्रधारे सुता(पिप्ति)प्रेष्यनींचत्वे भक्षयानमुतद्धित् । रौद्रं कृतन्नमवसं याम्यतः सुतवीर्यहृत्(?) ।। ६४ ॥ सुतोपपीडा रिपुद्धिरर्थमुतानवाप्तिस्तनयार्थसम्पद । स्वाप्तिर्दृशंसाद भयमर्थनाश उक्तः क्रमादित्यपरोन्मुखेषु ।। ६५ ।। वन्धव्यसत्वे(?) रिपुवृद्धिार्थसुताप्तिरत्र्या गुणसम्पदश्च । सुतार्थलब्धिविषयात्मजेन दोपास्त्रिया नैर्ऋतदिङ्मुखेषु ॥ ६६ ।। गुणाश्च दोपाश्च यथावदेते निरूपिता द्वारसमाश्रिता ये। ताञ् शिल्पविच्छास्त्रविदां वरिष्ठो विज्ञाय पूज्यत्वमुपैति लोके ॥ ६७ ।। इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविराचते समराङ्गणसूत्रधारापरनानि वास्तुशाम्ने द्वारगुणदोपो नाम एकोनचत्वारिंशोऽध्यायः ।। अथ पीठमानं नाम चत्वारिंशोऽध्यायः । देवानां मनुजानां च पीटमानमथोच्यते । पीटं कनीया भागं च सामागं तु मध्यमम् ।। १ ।। हिमागमुत्तमं तत् स्यादेपा पीठसमुच्छितिः । मद्देश्वरस्य विप्गोश्च ब्रह्मणश्चोत्तमं भवेत् ।। २ ।। इतरेषां च देवानां कर्तव्यं तन्न धीमता । इश्वरस्य यथाकामं पीटं कार्य विचक्षणः ॥३॥ यस्मिन् स्थान विधातव्यो ब्रह्मा विष्णुम्नथव च । ईश्वरः सर्वतः कायों न दोपस्तत्र विद्यते ॥ ४ ॥ इनरपां तु देवानां पीटं भागं समुचितम् । यस्य येन विमागेन वास्तुपानं विधीयते ॥ ५ ॥ नस्य तनत्र मागेन पीटाच्छाया विधीयत । मनुजानां च पीटानि वेदमनां देवपाठकः ॥ ६ ॥ ५, 'या' ग. पादः। 2. 'रथ', ३. 'थि', '४. 'देव', '५. ' टन, ·चयविधि मैकचत्वारिंशोऽध्यायः । २२१ तुल्यानि कुर्यादुपरि कृता वृद्धिकराः सुराः । पुरमध्ये तु कर्तव्यं ब्रह्मणो गृहमुत्तमम् ॥ ७ ॥ चतुर्मुखं च तत् कार्य यथा पश्यति तत् पुरम् । अधिकं सर्ववेश्मभ्यस्तथा राजगृहादपि ॥ ८ ॥ राजवेश्माधिकमपि शस्यतेऽन्यसुरालयात् । पञ्चमो लोकपालनां राजा श्रेष्ठतमो यतः ॥ ९ ॥ एवमेतानि देवानां पीठान्युक्तान्यशेपतः । चातुवर्यस्य पीठानि मो विप्राद्यनुक्रमात् ॥ १० ॥ पत्रिंशदङ्गुलोत्सेधं पीटं विप्रस्य शस्यते । इतरेपां तु वर्णानां ह्रस्वं स्याचतुरङ्गुलम् ।। ११ ॥ चातुर्वर्ण्यस्य पीठानि शुङ्क्ते विनो गृहाणि च । त्रयाणां क्षत्रियो वैश्यो द्वयोः शूद्रः ऋपात् स्वकम् ॥ १२ ॥ एवं विभागं पीटानां स्थपतिः परिकल्पयेत् । हिनं कारयितुर्वाञ्छन नृपतत्र समृद्धये ।। १३ ।। प्रमाणे स्थापिना देवाः पूजाहाच भवन्ति हि । प्रमाणं पीठानामिदमभिहिनं नाराज- पुरारीणामत्रापरदिविपदा या नियतम् । ननी विप्रादीनामपि निगदितं यत् नायि. याचित्यायोज्यं श्रियमभिलपशिः रथपलिभिः ।। ३ ॥ रात महामभिगमधीमानदारी; पीटगानं नाम चत्वादिलोयायः । अध चयविपिन मकववारिंशोभ्यायः मानीमभिधीयन्ते चपा गुणानुपाः । विभजा समधामका: . .

·२२२ समराङ्गणसूत्रधारे असंभ्रान्तमसन्दिग्धमविनाश्यन्यवहितम् । अनुत्तममनुत्तमकुन्ज नच पीडितम् ॥ २ ॥ समानखण्डमृज्वन्तमन्तरङ्गं तथैव च । सुपार्थ सन्धिसुश्लिष्टं सुप्रतिष्ठं सुसन्धि च ॥ ३ ॥ अजिमं चेति चेयस्य गुणा विंशतिरित्यमी । एतेपां वैपरीत्येन दोपाणामपि विंशतिः ॥ ४ ॥ दक्षिणं तु यदा कुड्यं विचिनोति वहिर्मुखम् । तदा व्याधिभयं विद्यान्मृत्युदण्डं च निर्दिशेत् ॥ ५ ॥ पश्चिमं तु यदा कुड्यं विचिन्वन्ति वहिर्मुखम् । धनहानि तदा विद्याद् दस्युभ्यश्च भयं भवेत् ॥ ६ ॥ उत्तरं तु यदा कुड्यं विचिनोति वहिर्मुखम् । कर्तारं स्वामिनं वापि व्यसनं प्रापयेत् तदा ॥ ७ ॥ प्राच्यं वहिर्मुखं कुड्यं चिनोति स्थपतिर्यदा । राजदण्डभयं तत्र निर्देष्टव्यं विचक्षणैः ।। ८.॥ एतदेव फलं ब्रूयात् पतिते दलिते तां । यस्य प्राग्दक्षिणः कर्णः प्रवर्तेत वहिर्मुखः ॥ ९ ॥ स्यात् तत्राग्निभयं घोरं गृहभर्तुश्च संशयः । गच्छेद् वहिर्मुखः कर्णो यदा दक्षिणपश्चिमः ॥ १० ॥ कलहोपवस्तत्र स्याद् भार्यायाश्च संशयः। पश्चिमोत्तरकर्णे तु सम्प्रयाते बहिर्मुखे ।। ११ ।। पशुवाहनपुत्राणां संशयस्तत्र जायते । प्रागुत्तरो यदा कर्णः प्रचीयेत बहिर्मुखः ॥ १२ ॥ गुरूणां संशयस्तत्र गोपादेश्च जायते । विशालं यदि जायेत सर्ववाहुपु चिन्वतः ॥ १३ ॥ कर्णिकासमसंस्थानं तद् भवेन्मल्लिकाकृति । न तादृशो भवेदायस्तत्र यादृग् व्ययो भवेत् ॥ १४ ॥ १. 'दयं च ग ख, 'शं च ग' ग. पाठः । ३. 'पु', ४. 'नि', ५. 'भि', ६. 'दा', ७. 'य' क. पारः। २. 'मत्तम' ख, ग, पाठः ।

·चयविधि मैकचत्वारिंशोऽध्यायः । २२३ चयस्य तस्य दोपेण गृ(ह?ही)क्षीणः पलायते । चिन्वतो यदि संक्षिप्तमत्यर्थं तत्र जायते ।। १५ ॥ ब्रह्मसंज्ञं तदुद्दिष्टं तत्र राजभयं भवेत् । विस्तृतं यदि बाह्येपु संक्षिप्तं चैव मध्यतः ।। १६ ।। तनुमध्यं तदुद्दिष्टं तत्र विद्यात् क्षुधो भयम् । उच्छ्रितं यदि कर्णेषु परिहीणं च मध्यतः ॥ १७ ॥ निर्गतं नाम तद् विद्यात् तत्र चौरभयं भवेत् । कर्णेषु परिहीणं चेदुच्छ्रितं चापि मध्यतः ॥ १८ ॥ कूर्मोन्नतमिति ज्ञेयं सर्वदोपभयावहम् । विपमोन्नतकर्णेपु निर्दिशेद् द्रविणक्षयम् ॥ १९ ॥ प्राज्यानपानं तद् विद्यात् समेपु विहितेषु च । इत्येते चीयमानस्य गुणदोपाः प्रकीर्तिताः ।। २० ॥ तस्मात् सर्वप्रयत्नेन चयकर्म प्रयोजयेत् । उदकेन समं नीत्वा सम्यनिश्चयकारणम् ।। २१ ॥ त(त्रा?स्मा)हते न चान्यत् स्यान्निश्चयार्थं चयस्य च । तस्माजलेन वलयं गृहणीयात् पूर्वमादृतः ।। २२ ।। ततः सुताडिते सूत्रे चयं कुर्याद् विचक्षणः । द्विगुणां क्षेत्रमानस्य रज्जु कृत्वा तदन्तयोः ॥ २३ ।। योऽसौ(?) कार्यों ततस्तस्यां पादोनक्षेत्रमानतः । दद्यानिरिञ्छनं कीलो क्षेत्रगर्भान्तगामिनौ ॥ २४ ।। निधाया(याः?य)सको तस्याः प्रान्तस्थौ योजयेत् तयोः । निरञ्छनाभिकृष्टायां पादोनक्षेत्रसंमितम् ।। २५ ।। भुजगत्या भवेद रज्जुस्तस्यामिष्टानुमानतः । चिद्रं दद्यात् स कर्णः स्यादेवं दोपान् प्रसाधयेत् ।। २६ ।। 7.पाटः । 1. 'णे', २. 'वा तेषु, ३. 'न' क. स. न. पाटः । ५. 'पाख. ५. . ६. 'चामको', . का. पाटः । ८. 'त:', 'न.स.न.पात!

·No text on this page.

·शान्तिकर्मविधिर्नाम द्विचत्वारिंशोऽध्यायः । .२२५ मधुकुम्भमरिष्टं च शेवालं च विधानवित् । वाचयित्वा तु विप्रेन्द्रान् कृतपुण्याहमगलान् ॥ ४ ॥ स्थापयेत् कर्णिकाः सर्वाः स्थपतिः प्रयतः शुचिः । एतेन विधिना कर्म चातुर्वर्ण्यस्य कारयेत् ॥ ५ ॥ कर्णिका रोपिता यत्र पुनरुत्पाट्य रोप्यते । न तन्निष्पद्यते वेश्म स्वामी चात्र विनश्यति ॥ ६॥ निखातं तु यदा दारुच्छिद्यते ताड्यते पुनः । तन्नाशो धनधान्यस्य स्वामिनश्चात्र सर्वथा ॥ ७ ॥ वल्लीनिपीडितं दारु प्रवेशे चेन्निखन्यते । आशीविपभयं घोरं तस्मिन्नुत्पातलक्षणम् ॥ ८ ॥ उत्थाने कर्णिका रक्ष्या सर्वसत्त्वाभिधर्पणात् । नवे कर्मण्यशकुना मृगव्यालसरीसृपाः ॥ ९ ॥ कर्णिकामधिरोहन्ति दोपांस्तत्र वदेदमून् । कृतापीडां परिहृतां यद्यारोहन्ति वायसाः ॥ १० ।। गृहिणस्तत् प्रवासः स्यादन्नं पानं च हीयते । मयूरे तद्गृहं राजा हरेत् पञ्चान्दतः परम् ॥ ११ ॥ वराङ्गे जायते व्याधिः कोकिलैचन्दतः परम् । काकोलेस्त्रीणि वर्षाणि जायते सुमहद् भयम् ॥ १२ ।। शुके स्युः कलहाधानि नच निप्पद्यते गृहम् । कुक्कुटेऽग्निभयं विद्याद् राजतो वा महद् भयम् ।। १३ ।। सारिकायां तु दौःशील्यं स्त्रीणां गृहपतेस्तथा । सर्परूपे(त?तु)विनेन गृहं निष्ठां न गच्छति ॥ १४ ॥ स्त्रीपुंसयोः कुलिङ्गे तु जायते पापकारिता । पारावते तु जायेते स्त्रीपुंसो गुरुतल्पगौ ॥ १५ ॥ विडाले तु कुलं दासैः सह रोगनिपीड्यते । चलनो वा जलं वापि हस्ती वा हन्ति तद्गृहम् ।। १६ ।। १. 'च', २. ' ख. ग. पाठः । ३. 'ज्यानि ' ख. पाठः । ४. 'सर्प', ५. 'नक. पाठः।

·२२६ समराङ्गणसूत्रधारे आरण्यः शकुनैरेतत् स्यद् वर्षाद् धर्पणे फलम् । यूनां च जायते मृत्युमवासङ्गे धनक्षयः ।। १७ ।। दुःस्वमदर्शनं चूके बालानां मरणं तथा । वस्तभीते निलीने तु राजा शून्यं हरेद् गृहम् ॥ १८ ॥ यदा त्वग्रे प्रदृश्येत धूम्रः कर्णगतोऽपि वा । अग्निर्दहति तत् क्षिप्रं विद्युद् वा हन्ति मन्दिरम् ॥ १९ ।। यत्रारोहति गृध्रस्तद् द्विजानिस्पृष्टमाचरेत् । कृत्वा हलशतैः कृष्टं ततो वीजानि वापयेत् ।। २० ॥ गावश्चात्र प्रदुधेरञ् शान्तिकानि च कारयेत् । मेभिटष्टे भूयोऽपि तत्र कुर्वीत मन्दिरम् ।। २१ ॥ येपु येषु गृहानेषु मधुनः सञ्चयो भवेत् । तस्याङ्गस्य वधं ब्रूयात् प्रेपिण्यां चाप्युपद्रवम् ।। २२ ।। नम्माद्धनोः शिखाग्रेषु मुकुटान् प्रणिधापयेत् । यावन रोपर्यन् साम्यं तावद रक्षेत् समन्ततः ।। २३ ।। अभिलीनं तु शकुनैनहि किश्चित् प्रशस्यने । नस्मान् प्रयत्नता रक्षंदुत्पानात् प्रागुदीरितात् ।। २४ ॥ भ गृहाणां दारूणां शान्तिहोमोऽथ कथ्यते । इन्द्रकाली महाकुटः पृष्ठवंशोत्तरी धरी ।। २५ ।। प्रग्रहो(?) लिन्दपादी वा स्वामिनं नन्न्युपद्रवाः । नुलास्थपन्यः(?) कृटं वा वैदिका कर्णपालिका ।। २६ ॥ नत्रं कपातपालिच दनप्रविष्टं कुटुम्बिनी(?) । अन्वग्राः पक्षि?क्षाबंयाथ मल्लकाः मकुमारकाः ॥ २७ ॥ गोपानम्या मृगाल्यथ स्थपिताः स्वकुमारिकाः । परिया द्वारपक्षाच भ्रातरं मन्युपश्याः ।। २८ ।। ३. न मानार', ४. 'दादा' म. न. पत्र: । '.. 'घ', , 'का', . १, मन म. पटः । २. क. पाद: । 3, H. म. मायः।

·शान्तिकर्मविधिर्नाम द्विचत्वारिंशोऽध्यायः । २२७ संयुक्तं सङ्ग्रहो हन्ति निकृष्टांश्चाधरो धरः । स्थौण्यानि प्रतिमोको वा न्युरिष्टान् परिच्छदान् ॥ २९ ॥ उ(द?पोधिभगिनी हन्यादथवा परिचारकान् । पुंसां पुन्नामभिर्द्रव्यैः स्त्रीणां स्त्रीनभिर्भवेत् ।। ३० ।। उपघातो हतैर्नित्यं द्रव्याणां तु नपुंसकैः । भूलिका स्त्रीविनाशाय गृहनाशाय वेधनम् ॥ ३१ ॥ कीला वा सन्धिपालिर्चा मित्रनाशाय दुष्यति । नवे गृहे नवं दारु क्रियमाणमथो कृतम् ।। ३२ ।। आयोज्यमानं युक्तं वाँ न्यूनसंवत्सरं स्थितम् । भज्यते देहनाशाय स्फुटत्यैथ विभज्यते ॥ ३३ ॥ गृहं ब्राह्मणसात् कृत्वा रत्नैरालिख्य चापरम् । नवैर्वस्त्रैः परिच्छायें पुनर्भिद्यानि(?)कारयेत् ॥ ३४ ॥ दग्धे भिन्न प्रचलिते विनते विद्युता हते । विरूढे दलिते सन्ने सर्वत्रौपधिभिः स्मृताः ॥ ३५ ॥ शान्तयो विविधं हुत्वा ब्राह्मणान् स्वस्ति वाच्य वा । स्थूणिका भज्यते यस्य कीर्तिस्तस्योपहन्यते ।। ३६ ।। चन्द्रसूर्यो यजेत् तत्र ततः शाम्यति पातकम् । तद्विधं वृक्षमानीय पुनस्तां प्रति कारयेत् ॥ ३७ !! एवं कृते सुखी स स्यात् कीर्तिथायुर्बुवा भवेत् । मल्लको भज्यते यस्य पोरुपं तस्य हन्यते ॥ ३८॥ इष्टानभसनक्षत्रं(?) प्रायश्चित्तं समाचरेत् । तद्विषं वृक्षमानीय प्रति कुर्वीत मल्लकम् ॥ ३९ ॥ एवं कृत्वा सुखी स स्याद् बैलं चास्याभिवर्धते । पृष्ठवंशस्य भझेन गृही वन्धमवाप्नुयात् ।। ४० ।। १. 'धिर्भगिना क, 'भमि ह' स्व. ग. पाठः । २. 'चू', ३. 'स्यान्यू.' ख पाउ: । ४. 'त्य', ५. 'ध भेद्यतितु गार', ६. 'की' ख. ग. पाठः । ७. सुका, पाठः । ८. 'ख तत्य परोऽपदन्य', ९. 'धनं चाव. ग, पाठः ।

·२२८ समराङ्गणसूत्रधारे राजराजं यजेत् तत्र प्रायश्चित्तं तथाचरेत् । सुखी भवति तत् कृत्वा सर्वतश्चाभिवर्धते ॥ ४१ ॥ सर्वेषु स्वस्ति वाच्या ब्राह्मणा दक्षिणाक्षतैः । वारणो भज्यते यस्तु ज्येष्ठं पुत्रं स (वांज्यवाध)ते ॥ ४२ ॥ पृथ्वीधरं यजेत् तत्र प्रायश्चित्तं तथाचरेत् । तद्विधं वृक्षमानीय पुनस्तं प्रति कारयेत् ।। ४३ ।। सुखी भवति कृत्वैवं पुत्रैश्चापि विवर्धते । संग्रहो भज्यते यस्तु कुलज्येष्ठं स (वार्ध?वाध)ते ॥ ४४ ॥ पितॄन् देवान् यजेत् तत्र प्रायश्चित्तं तथाचरेत् । सुखी भवति कृत्वैवं प्रीयन्ते पितरस्तथा ॥ ४५ ॥ स्थूण्यं तु भज्यते यस्य तनयस्तस्य वाध्यते । देवानेव यजेत् तत्र प्रायश्चित्तं तथाचरेत् ।। ४६ ।। तद्विधं वृक्षमानीय तत् स्थौण्यं प्रति कारयेत् । सुखी भवति कृत्वैवं पुत्रैश्चापि विवर्धने ॥ ४७ ॥ उपधी व्यथते यत्र तत्रामात्यो विनश्यति । यजेत वासवं तत्र प्रायश्चित्तं तथाचरेत् ।। ४८ ।। आनीय तद्विधं वृक्षमुपधि प्रति कारयेत् । एवं कृते भवेत् सौख्यममात्यैश्च विवर्धते ।। ४९ ।। कायस्तु व्यथते यस्य प्रेप्यस्तस्योपहन्यते । यक्षं तत्र यजेद् देवं प्रायश्चित्तं तथाचरेत् ।। ५० ॥ नद्विधं काष्टमानीय कार्य नं प्रनि कारयेत् । एवं कृते मुखी म स्यात् प्रेयरपि विवर्धत ॥५१॥ तुला तु व्यथते यस्य व्यथतेऽस्य कुटुम्बिनी । यजेन मंदिनी नत्र प्रायश्चित्तं नथाचरत् ।। ५२ ।। १. 'ना'. ग. पाटः । २. 'चाल्यो ' स., 'पालमा' ग. पाटः । ३. 'हा', ', 'वर्षयेत्' इपाठः । ' . 'स्थाप्रेसल' . ग. पारः। - ·२२ शान्तिकर्मविधिर्नाम द्विचत्वारिंशोऽध्यायः । तद्विधं वृक्षमानीय स्थापयेत् तां स्वलकृताम् । ततस्त्वन्याः क्रियाः पश्यन् कारयेन्मतिमान् नरः ॥ ५३ ॥ वधूमिव नर्वस्त्रैः प्रतिच्छाद्य स्वलकृताम् । ब्राह्मणान् वाचयेन् स्वस्ति ततस्तां प्रति कारयेत् ॥ ५४ ॥ सुखी भवति कृत्वैवं धननित्यं विवर्धते । कर्णिकास्वान्तरस्थूणामालापादोऽथ भज्यते ।। ५५ ।। तद्गृही दुःखमामोति तस्मिन्नुत्पातलक्षणे । आनीय स्थपतिं तत्र प्रज्ञावन्तं बहुश्रुतम् ।। ५६ ।। तत्र वास्तुविभागेन यो देवः स्याद् विनिश्चितः । तस्मै देवशय जुहुयात् प्रायश्चित्तं च कारयेत् ॥ ५७ ।। सुखी भवति कृत्वैवं सर्वतश्चाभिवर्धन । युगं तु व्यथते यत्र तत्र स्यान् पशुपीडनम् ।। ५८ ।। यजेन तस्मिन्नीशानं प्रायश्चित्तं च कारयेत् । तद्विधं वृक्षमानीय युगं नत् प्रनि कारयेत् ।। ५९ ।। एवं कृते मुग्वं नस्य पशुद्धिश्च जायने । तुलया अंगयोर्वापि(?) पादो यस्य प्रभज्यने ।। ६० ।। आयुहानिर्भवेत् तत्र बलदेवं प्रपूजयेत् । प्रायश्रिनं नतः कृत्वा पुनम्नं पनि कारयन् ।। ६१ ॥ मुखी भवनि कृत्यैवं मुटुम्बी शान्ति च नन् । द्वारा यस्य माहेन्द्रं हिग्यने नामणि ।। ६२ ।। इन्हें तत्र यजेद देयं प्रायश्धिनं नवाचोन् । गृहक्षतस्य नाग पूजयेद चगंगेव न दम् ) ।। ६३ ।। पुष्पदन्तस्य काराः वाणं न पूजयेत् । द्वान पर भी नियति !!

·२३० समराङ्गणसूत्रधारे सोमं तत्र यजेद् देवं प्रायश्चित्तं समाचरेत् । मुखी भवति कृत्वैवं कुटुम्बी शान्तिकं च तत् ।। ६५ ।। स्थूणाराजस्य यस्याग्रं वक्र दक्षिणतो भवेत् । शरीरं व्यथते तत्र प्रतिसंवत्सरं स्थिरम् ॥ ६६ ।। पृष्ठतो दीर्घशोकः स्यादुत्तरेण धनक्षयः । पूर्वतो राजदण्डः स्यात् तस्मात् तद् ऋजु शस्यते ॥ ६७ ॥ चत्वार्यङ्गानि हिंस्यन्ते शरीरा ये च वेश्मनः । तुला वा पृष्ठवंशो वा धार(ण्यां?णी)चोत्तराम्बरः ॥ ६८ ॥ उक्तांस्तत्र वलीन् कुर्यात् प्रायश्चित्तं तथाचरेत् । एवं धन्यं शिवं पुष्टिप्रजावृद्धिकरं भवेत् ।। ६९ ।। इत्थं निमित्तानि गृहाश्रितानि ज्ञात्वा प्रष्टाञ् शकुनांश्च सर्वान् । शान्ति प्रकुर्वन् पृथगुक्तरूपां प्रामोति कीनि मुखमर्थमायुः ।। ७० ॥ इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविर्गचते ममगङ्गण पत्रधारापरगनि वास्तुशास्त्रे शान्तिकमविधिर्नाम द्विचत्वारिंशोऽध्यायः ।। अथ द्वारभङ्गफलं नाम त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः । यदत्र नवकर्मोक्तं तद् यज्ञेषु गृहेषु च । वयं ग्राम पुरे वापि नगरे पत्तन तथा ।। १ ।। मंस्थानमाऋनिर्मानं ह्रासंबुद्धी च बाहुए । एकमेव विजानीयात सर्वत्रच विचक्षणः ॥ २ ॥ यूपयव निमिनानि दानकमणि निर्दिछन् । पातं पने विजानीयात् नाणं नक्षणेन च ॥३॥ 1. 'कर्म'ल'कर्म कर, पाटः। २. ।' य. पाटः। ३. द. य. यः । ४. 'ह' अ. पाठः । ५. ''. ग. पात्र।

·द्वारभङ्गफलं नाम त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः । २३१ यूपोच्छ्रायमिव ब्रूयाद् दारूणामपि चोच्छ्रयम् । भङ्गेन भङ्गो नि(दि?)श्यः समाधिश्च समाधिना ॥ ४ ॥ नवकर्मणि यत् स्निग्धं सुगन्धि प्रियदर्शनम् । गम्येहरं(?) मनुष्याणां धन्यं तदाभिनिर्दिशेत् ॥ ५ ॥ पुरं वा यदि वा ग्रामो गृहं वा यदि निप्पभम् । आयासबहुलं तद्धि ताशेर्लक्षणैर्भवेत् ॥ ६ ॥ परिध्वस्तोपमं रूक्षं नवकर्मणि यद् भवेत् । भ्रमं रोगं च शोकं च तस्मिन् वेश्मनि निर्दिशेत् ॥ ७ ॥ जनेन च यदाकीर्ण निश्छायमिव ल(क्ष?क्ष्य)ते । कुटुम्बी तत्र पण्मासान् नात्र जीवेन्न संशयः ॥ ८ ॥ यच्छ्न्यमप्यशून्याभं वेश्म वा यदि वा पुरम् । सर्वकामगुणैर्युक्तं ध(नं?न्यं) तदभिनिर्दिशेत् ।। ९ ।। पूर्वो नगरभागश्चेद् रम्यः स्यात् प्रियदर्शनः । प्रियभार्या मनःस्वास्थ्यं धनं धान्यं च भूपतेः ।। १० ।। पूर्वदक्षिणभागश्चेत् पुरस्य प्रियदर्शनः । महद् यशस्तदामोति राजा हेम च पुष्कलम् ।। ११ ॥ पुरस्य दक्षिणो भागो यदा रम्यस्तदा भवेत् । राज्ञः सेनापतिप्राप्तिर्धनं धान्यं च पुष्कलम् ।। १२ ।। रमणीयो यदा भागः पुरदक्षिणपश्चिमः । अर्थसंपत् तदा राज्ञः प्रजाद्धिश्च जायते ॥ १३ ॥ पुरपश्चिमभागेन रमणीयन पार्थिवः । पुत्रवान्धवधान्यान्यः संग्रामोन्युन्नतिं पराम् ।। १४ ॥ पश्चिमोत्तरभागे तु रमणीये नराधिपः । प्रेप्यैः पुत्रहिनश्च वृद्धिमत्युत्तरोत्तराम् ।। १५ ।। उत्तरे रमणीये तु पुरभागे नरेश्वरः । शन् विजयने सर्वान् वर्धते च पुरोहितः ॥ १६ ॥ २. दिनगदमः ६. चीनमः . पाद: । वान् धनानामः रा.न.पाठः। ।

·૨૨ समराणसुत्रधारे यदि पूर्वोत्तरो भागः पुरस्य प्रियदर्शनः । तत्राभ्युत्तरमानन्दं क्षिप्रं राज्ञो विनिर्दिशेत् ।। १७ ॥ निप्पन्नस्य पुरादेयों भागो न स्यान्मनोरमः । तस्य तस्यैव भागस्य परिहाणि विनिर्दिशेत् ॥ १८ ॥ नवे यदि पुरद्वारे कपाटं प्रविशीर्यते । स्त्रीनामधेयमन्यद् वा स्त्रीनाशं तद् विनिर्दिशन् ॥ १९ ॥ देवागारे पुरद्वारे प्राकाराट्टालकेषु च । हस्तिशालाश्वशालामु रथशाला(स्त?स्व)थापि वा ॥ २० ॥ कोष्ठागारायुधागारे निमित्तं तु शुभाशुभम् । यदि किश्चित् प्रदृश्येत राजस्तदभिनिदिशेत् ॥ २१ ॥ महो यत्रोर्यवंशस्य तत्र राजा विनश्यति । अगलापीलिकाकुंश्चीभने च नवकर्मणि ॥ २२ ।। ग्राम नश्यन्ति चतानि नदा ग्रामी विनश्यति । दिगुन्थिनं तु गष्ट्राणां गृहार्थषु कुटुम्बिनाम् ।। २३ ।। नवक्रमणि यत्किश्चिद भव्यन यदि वा नमैन । विश्व स्ते या स्फुट वापि कुटुम्बिमरणं ध्रुवम् ।। २४ ।। फलं मर्यानिमित्तषु शुभं वा यदि वाशुभम् । संवत्परं परं ग्राहां नवकमकने गृह ।। २५ ।। परिसंवत्मगन्तं च पुगणभिनि निदिगन् । तुम्बिका भव्यते यत्र नवकमणि निष्टिनं ॥ २६ ॥ श्रेष्टा तु पहिला नत्र पदभिमामविनश्यति । पवमेव नवं यम्य सदनं तु विनश्यनि ।। २७ ।। प्रयंदामांदिविश्वासात नंद विनामयनि ध्रुवम् । दृष्टवंगा नवा यम्य नवकर्माण मियने ।। २८ ।। ..' ! बाद नरकन नाम याद र. म.:;.. ... 4. ...', ... ::: १. "" 1. मि.,. . ": .

·द्वारभनफलं नाम त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः । २३३ कुटुम्बी म्रियते तत्र गृहं संवत्सरात् परम् । प्रेष्याश्चात्र विनश्यन्ति दीर्यमाणे विशेषतः ॥ २९ ॥ लुमासु मिद्यमानासु कन्यामरणमादिशेत् । मुण्डकेषु विनप्टेषु मुदस्य विनश्यति ॥ ३० ॥ अनुपूर्वेषु भिन्नेषु पुत्राणां मरणं ध्रुवम् । विपत्ती मुण्डगोधानां माता तस्य विनश्यति ।। ३१ ।। नागपाशकभने तु भृत्यानां मरणं भवेत् । कपाटे भ्रात्मरणमर्गलायां स्त्रिया वधः ॥ ३२ ॥ मुतस्य चार्गलापार्चे विनष्टे मरणं भवेत् । द्वारवन्धे विनष्टे तु शीघ्रं कुर्यात् कुलक्षयम् ।। ३३ ॥ इन्द्रकीलो दृढो यस्य भङ्गमायाति मूलतः । सपुत्रपशुवर्गस्य तस्य ब्रूयात् कुलक्षनिम् ॥ ३४ ॥ तोरणं भज्यते यस्य द्रव्यं तस्य विनश्यति । गृहभर्तुच मरणं त्रिदर्शरवधारयेत् ।। ३५ ।। वास्तुमध्ये विनष्टे तु कुलद्धो विनश्यति । सोपानं भिद्यते यत्र नवकमणि निष्टिने ।। ३६ ।। तस्य प्रेप्याश्च गावश्च हिरण्यं च विनश्यनि । वेदिका भज्यते यस्य भार्या तस्य विनम्यति ॥ ७ ॥ गवाक्षस्तु विनश्येत पैट्टस्तम्भोऽपि वा सः । गजगुण्डाय भिन्नोऽन्यः कपोताल्यधया नया ।। २८ ।। स्थपनीपटियाश्चैव रखीविनाशं तदादिशेत् । विटकरय तुलाया वा भने जाते कायधन ।। ६ ।। शालारतम्भस्य वा नारी भार्या तस्य दिनापनि । रतम्भशीर्प यदि प्रत्येत् रपटेन रतरभानपि का हरः ।। १० । १. 'दी'ल. ग. पाट । २. यदि'.:: ४. 'ग', पा: । ५. पु. ६.;.: ! ".. १५. ''.:...'. १० ....

·२३४ सगराणसवणारे भज्यते प्रतिमांको वा स्वामिनस्तु वयो भवेत् । भने तु भावाहिन्याः कुलवधा भवेत् ।। ११ ॥ आकाशतलंक पुत्राः प्रनिच्छिन्न कुटुम्बिनः । विनष्टे च विनश्यन्ति पइभिमानन मंशयः ॥ ४२ ॥ प्रासादमण्डले भन्ने भनासु बलभीषु च । भार्या कुटुम्बिनस्तस्य नाशमायात्यमंशयः ।। ३ ।। प्रलीनो वा विलीनो वा प्रासादो यस्य भज्यने । प्रलीने भृत्यमृत्युः स्याद् विलीने तु धनक्षयः ॥ ४४ ॥ मिथे विनष्ट प्रासाद हीयन्ते सर्वद्धयः । मरणं वा भवेत् तत्र कुष्टव्याधि च निर्दिशत् ।। १५ ।। येषु स्थानेषु भो वा विनतिया प्रकीर्तितां । उपद्रुतिर्विघातो वा तेपां फलमपीरिनम् ॥ ४६ ।। स्निग्धानि यदि दृश्यन्ते तानि दाान्वितानि च । धनमायुश्च हपं च पूर्वोक्तानां तदादिशेन् ।। ४७ ।। कर्णिकाभ्यन्तरी स्थूणा शालापादोऽथ हीयते । यदि तद् दुःखमामोति गृहभर्ता न संशयः ॥ ४८ ।। संपधार्य च मेधावी बलावलमतन्द्रितः । निर्दिशन् बलमामोति धनमायुर्यशस्तथा ।। ४९ ॥ एवमादिकनिमित्तमुचितं संग्रधार्य मतिमान् बलाबलम् । स्पष्टमादिशति योऽत्र शास्त्रवित् कीर्तिवित्त(+ध?भव)नानि सोऽश्नुते ॥ इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारापरनाम्नि वालुशाने द्वारभङ्गफलं नाम त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः ।। अथ स्थपतिलक्षणं नाम चतुश्चत्वारिंशोऽध्यायः। स्थापत्यमुच्यतेऽस्माभिरिदानी प्रक्रमागतम् । ज्ञातेन येन ज्ञायन्ते स्थपतीनां गुणागुणाः ॥ १ ॥ १. 'शे' क. पाठः । २. 'यते', ३. 'वृद्धिदः ख. ग. पाठः । ४. 'वि' क. पाठः । ५. 'ता' क, ख, ग. पाठः । ६. 'वे' ख. ग. पाठः । ७. अनय', ८. 'ननानि' क. पाठः।

·No text on this page.

·समराङ्गणसूत्रधारे प्रत्युत्पनमतिर्यः स्याद वाहे (तः कः) स्थपतिस्तथा । कर्मकाले न मुशेत् स प्रज्ञानेनोपहितः ॥ १४ ॥ अपागं दुरालोकं गुहार्य बहुविस्तरम् । प्रशानं समारा प्राज्ञो नास्तुनिरं(?) तरेत् ॥ १५ ॥ जानधनमा नाग्मी कमलपि न निहितः । गांगुको गिन श्रेयान यदि शीलविर्णितः ॥ १६ ॥ गेगा देगा तथा लोभान्गोहार रागात् तथैव च । मागानि दाशीलानामविक्षगात(?) ॥ १७ ॥ भीमाती लोक शीलवार गागमाः । भी गमाशीलवान शिगदर्शनः ।। १८ ।। भीमा( किन मानिः गदा । 1: कम गगनजनपनि गुमानि च ।। १० ।। Imti.जग मानिना गदा । भारतमा न दाम्का नपानमा ॥ २० ॥ मिमि नाना । in; {{{{ पनि पनि पास ।। २.१ ।। गरपालिका पनि निदि । पनि निमः || २ ॥ ..... ... ... ... समाज fat।। M .

·अष्टाङ्गलक्षणं नाम पञ्चचत्वारिंशोऽध्यायः। २३७ अथ अष्टाङ्गलक्षणं नाम पञ्चचत्वारिंशोऽध्यायः । प्रोक्तं चतुर्धा स्थापत्यं वास्तुतत्त्वस्य सिद्धये । मस्तदेव चेदानीमङ्गैः संयुक्तमष्टभिः ॥ १ ॥ तेष्वङ्गं प्रथमं प्रोक्तं वास्तुपुंसो विकल्पना । पुरस्य विनिवेशस्तु द्वितीयं द्वारकर्म च ॥ २ ॥ रध्याविभागः प्राकारनिवेशोऽडालकस्य च । विनिवेशः प्रतोलीनां विभागस्थानकानि च ॥ ३ ॥ प्रासादश्च तृतीयं स्याचतुर्थं तु ध्वजोचितिः । पञ्चमं नृपतेर्वेश्म स्थानान्तरविभक्ति च ॥ ४ ॥ चातुर्वर्ण्यविभागश्च गृहभागश्च पष्ठकम् । सप्तमं यजमानस्य शालायां मानमीरितम् ।। ५ ।। यज्ञवेदीप्रमाणं च कोटिहोमविधिस्तथा । अष्टमं राजशिविरनिवेशो दुर्गकर्म च ॥ ६ ॥ यो वेत्त्यगान्यमून्य ष्टों सोऽत्र स्थपतिसत्तमः । यशो मानं स लभते पूज्यते च नराधिपः ।। ७ ।। अशास्त्रज्ञमकर्मज्ञ स्थपतिं यः प्रयोजयेत् । न तस्य वास्तु सिध्येत सिद्धमप्य सुखावहम् ।। ८ ।। तस्मात् कर्म च शास्त्रं च यो वेत्ति द्विनयं नरः । अष्टाङ्गमपि यो वेत्ति स राज्ञः स्थपतिर्भवेत् ।। ९ ।। अगानि पूर्वमुक्तानि वास्तुशास्त्रोक्तविस्तरान् । तेषु प्रासादियं यत् तद् वक्ष्यामोऽग्रे सविस्तरम् ॥ १० ॥ अधाई सप्तमं मो यत् तद् यज्ञेषु युज्यते । विनिविष्ट पुरे पूर्व कलमेषु मुरधामम् ॥ ११ ॥ दिशि दक्षिणपूर्वरयां पलार्थ मापद भवम् । निदेशं नत्र पुर्वीत चतुरश्रं ममन्नतः ।। १ ।। 1. 'स... ।

·२३८ समराङ्गणसूत्रधारे आयामेन विधातव्यो हस्ताष्टादशविस्तुतः । पूर्वद्वारं विधातव्यमादित्यस्य पदे बुधैः ॥ १३ ॥ तस्य पश्चिमभागे तु यजमानकुटी भवेत् । पोडशायामविस्तारा प्राङ्मुखी सा प्रशस्यते ॥ १४ ॥ यजमानकुटीद्वारे देवता या च कीर्तिता । ततः प्रभृति पूर्वेण प्राग्वंशं परिकल्पयेत् ॥ १५ ॥ वेदिमध्ये स्थितं तत् स्यान्मानं वेद्याश्च शस्यते । पूर्वापरेण पत्रिंशत् कर्तव्याः प्रक्रमा बुधः ॥ १६ ॥ एकत्रिंशत् कुटीभागे मध्येऽष्टादश कल्पयेत् । प्रक्रमाः स्युः शिरस्थाने विंशतिश्चतुरुत्तरी ॥ १७ ॥ पुरुषस्य शिरस्तत्र प्राग्वंशे तु प्रतिष्टितम् । तस्मात् पूर्वोत्तरं ज्ञेयं सर्वयज्ञेषु पूजितम् ॥ १८ ॥ वेद्यन्तरं तु कर्तव्यं शकटं येन गच्छति । तस्मादुत्तरवेदी या कार्या प्रत्युत्तरेण तु ॥ १९ ॥ द्विहस्तायामविस्तारो होमश्चेष्टः कृतोऽत्र हि । प्राग्दाक्षिणेन संस्थानं यजमानस्य शस्यते ॥ २० ॥ कटिमात्रं सदा कार्य नाभिमात्रमथापि वा । ततोऽधिकेन दुर्भिक्षमनाष्टिश्च जायते ॥ २१ ॥ एपा यज्ञक्रिया प्रोक्ता कोटिहोमोऽथ वक्ष्यने । पुरस्याभ्यन्तरे भागे हुताशस्य पदे नथा ॥ २२ ॥ तस्मिन् स्थान विधातव्यः कोटिहोमः सदा पुरे । लक्षहोमश्च कर्तव्यो नित्यो नैमित्तिकोऽपि वा ।। २३ ॥ अथ भूमिवशात् स्थानं कदाचिन्नव लभ्यते । सर्वतो ब्रह्मणः स्थानाद्धोमस्थानं निवेशयेत् ।। २४ ।। ऐयानी दिशमाश्रित्य ब्रामणवेदपारगः । पुरश्चरणनच्चनः पटकमनिरतः सदा ॥ २५ ॥ ऋश्या', ३, गि' क. ग. ग. प्रनिक: क. पाटः । पठा .. क.म.पाटः ।

·अष्टाङ्गलक्षणं नाम पञ्चचत्वारिंशोऽध्यायः । २३९ नित्यं शान्तिपरेविगै राजा तु विजयी भवेत् । नोपसर्गास्तु जायन्ते नच लक्ष्मीः पुरं त्यजेत् ॥ २६ ॥ अनादृष्टिभयं नास्ति सुभिक्षं जायते सदा । उक्तं याज्ञिकमजंतु सर्वाजेभ्यः प्रशस्यते ।। २७ ।। सर्व स्थपतिना ज्ञेयं तत्त्वज्ञामणैः सह । एकाशीतिपदेनैव यज्ञभूमिं तु मापयेत् ।। २८ ।। निवेशं शिविरस्थाथ कथयामोऽअमष्टमम् । यदा तु नृपतिः स्थानात् स्वाद् यात्राभिमुखो भवेत् ।। २९ ।। शिविरस्य निवेशं च तत्त्ववेत्ता परीक्षयेत् । अर्थशास्त्रविधिज्ञो वा स्थपतिवो प्राल्पयेत् ।। ३० ।। शिविरं चतुरनं स्याद् वृत्तं वृत्तायतं कचित् । चतुरश्रायतं वापि विपमं वा कचिद् भवेत् ॥ ३१ ॥ भूमिभागवशात् कल्पं?ल्प्य)महारथ्योभयान्वितम् । शिविरस्य तु चत्वारि कुर्याद द्वाराणि यत्नतः ॥ ३२ ॥ रथ्या सार्धा तु सेनायाः पुररथ्याप्रमाणतः । मित्रे स्थानं नरपतेः कार्य पृथ्वीवरेऽपि वा ।। ३३ ॥ आर्यम्णे वा विधातव्यं पदे वैवस्व (तो?ते)ऽथवा । निवेशो मन्त्रिणां कार्यः पश्चि(मो?मे) राजवेश्मनः ।। ३४ ॥ पुरोहितस्योत्तरतो बलाध्यक्षस्य पूर्वनः । अन्तःपुरं दक्षिणतो भाण्डागारं तथैव च ।। ३५ ॥ गृहं प्रविशतो राज्ञो न्यस्येद् दक्षिणतो हयान् । वामे च दन्तिनो न्यस्येदेवं सैन्यं निवेशयेत् ॥ ३६ ॥ वाह्यतः परिवां तस्य कारयेद् राजवेश्मनः । हस्तांस्त्रीश्चतुरो वापि पञ्चहस्तानधापि वा ।। ३७ ।। चतुप्पष्टिपढ़ाख्येन विभाज्यं शिविरं सुधः । निवेशः शिविरस्योत्तो दुर्गकर्माथ कथ्यते ॥ ३८ ॥ १.प. स. ग. पा३ । २. ३. 'वं. पाटः। .. བཀ ·२४० समराङ्गणसूत्रधारे दुर्ग तु पडिधं प्रोक्तं राज्ञां तु विजिगीषताम् । अब्दुर्ग पङ्कदुर्ग वा वनदुर्गेरिणे तथा ॥ ३९ ॥ पार्वतीयं महादुर्गमिति कल्प्यानि पार्थिवैः । सर्वेषामेव दुर्गाणां पार्वतीयं प्रशस्यते ।। ४० ॥ दुर्गस्थानविभागोत्र पोडशाख्येन कीर्तितः । मध्ये तु ब्रह्मणः स्थानमसम्बा, विधीयते ॥ ४१ ॥ ब्रह्मस्थानं समारभ्य हयं पञ्चशयाः स्मृताः । उपरथ्या त्रिहस्ता तु शेपास्तु द्विशयाः स्मृताः ॥ ४२ ॥ सन्निकृष्टा विधातव्या दुर्गार्ग)रथ्या समन्ततः । द्वारं रथ्याप्रमाणेन कार्य नात्यन्तमुच्छ्रितम् ॥ ४३ ॥ परचक्रसमं वाधं(?) सुरक्षं तत् सदा भवेत् । दुर्गेश्वरगृहस्थानं ब्रह्मणः परितो भवेत् ॥ ४४ ॥ वैवस्वतेऽथवार्यम्णे मैत्रे पृथ्वीधरेऽपि वा । यथा पुरे पुरा प्रोक्तं स्थानं दुर्गेऽपि तत् तथा ।। ४५ ।। वीराः शुभा ह्यदोषाश्च भूमिपालस्य संमताः । धनुर्वेदविधिज्ञाश्च कृतास्त्राः शास्त्रपारगाः ॥४६ ।। दुर्गे स्थाप्याः सुरूपाश्च वहवश्च वरस्त्रियः । अन्तःपुरं च कोशं च कुमारांश्चात्र वासयेत् ॥ ४७ ॥ एवं दुर्गविधानस्य समासोऽयमुदाहृतः । इत्यष्टानो वास्तुशास्त्रस्य सारः संक्षेपेण स्पष्टमस्माभिरुक्तः । यत्र ज्ञाते शिल्पिवेद वास्तुविद्यापाथोनाथं सन्तरन्त्यप्रयासात्।। ४८॥ इति महाराजाधिराजश्रीमोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारापरनाम्नि वास्तुशास्त्रे अष्टाङ्गलक्षणं नाम पञ्चचत्वारिंशोऽध्यायः॥ १. 'गो' ग. पाठः। २. 'प', ३. 'गु', ४. 'य' ख. ग. पाठः । ५. 'दास्तु नि' क. पाठः ।

·अथ तोरणभङ्गादिशान्तिको नाम षट्चत्वारिंशोऽध्यायः पुरातनं नवं वापि कृतं वाथार्धनिर्मितम् । देवतानां नृपाणां च तोरणं निपतेद् यदि ॥ १ ॥ भज्यते दाते वाथ नमते सज्जतेऽथवा । दवविद्युजलायेा हन्यते तत् कदाचन ।। २ ।। तत्र दोपान् प्रवक्ष्यामो दोपप्रशमनानि च । तोरणं निपतेत् सर्व शिरो वास्य कथञ्चन ॥ ३ ॥ राज्ञां सेनापतीनां च प्रतीहारपुरोधसाम् प्रधानाचगजानां च विप्रपौरजनस्य च ॥ ४ ॥ तत्र मृत्युभयं विद्याद् दुर्भिक्षं चापि निर्दिशेत् । तस्मात् प्रशमहेत्वर्थ विधिं कुर्यादिमं बुधः ॥ ५॥ ऋत्विग्भिाह्मणेधीरैः स्थपतिः सपुरोहितैः । रात्रौ होमवलिं कुर्यान्नगरे तु चतुर्दिशम् ॥ ६ ॥ कर्णचत्वरशृङ्गाटेववनीपालवेश्मनि । स्थानेष्वेतेषु विप्राद्यैर्वेदिं निष्पाद्य साक्षताम् ॥ ॥ ७ ॥ कलशेर्द्रव्यगन्धैश्च श्वेतमाल्याम्बरेम॒ताम् । तत्र होमं प्रकुर्वीत शान्तिकं वलिमेव च ।। ८ ।। एवं प्रशमयेत् सर्व यत्किञ्चिद् दुरितोत्थितम् । तोरणं भज्यते चेत् तद्राष्ट्रभक्षं विनिर्दिशेत् ॥ ९ ॥ अस्य प्रशमहेत्वर्थ पूर्वोक्तं कारयेद् विधिम् । तदेवकं प्रदद्येत तोरणं नगरे(र्य?य)दि ॥ १० ॥ तदा वह्निभयं ब्रूयाद् राष्ट्रस्य नगरस्य च । सवायाभ्यन्तरं विप्रैर्विधिमेनं प्रयोजयेत् ॥ ११ ॥ १. 'वानीणां च । ख. ग. पाठः । २. 'पत्यते य' क, नृपतेर्यदि' ग. पाठः । ३. 'नानांग ख. ग. पाठः । ४. वा. ५. 'तदा चैवं. क. पाटः । ६. 'रे'. ग. पाठः। .. १.

·No text on this page.

·२४E तोरणभङ्गादिशान्तिको नाम पट्चत्वारिंशोऽध्यायः । स्नातस्त्रिकालशुद्धात्मा सोपवासो जितेन्द्रियः । देवपूजार्चनरतो नित्यं दानपरः शुचिः ॥ २५ ॥ यवान्नप्रायभोजी च नित्यं होमपरायणः । गुरुविप्ररतश्चैव श्वेतमाल्याम्बरस्तथा ॥ २६ ॥ गृही सगृहिणीकस्तु व्रतमेतत् समाचरेत् । श्वेतके पञ्चरात्रं च चित्रकण्ठे दशैव तत् ।। २७ ।। चित्रे पञ्चदशाहानि कृष्णे दिवसविंशतिः । व्रतस्थेन तु कर्तव्यमग्निकार्य मनोरमम् ।। २८ ।। यथालाभं समादाय तस्य देहं सपिच्छकम् । निकृन्तेत् खण्डखण्डानि विभागाष्टशतानि तम् ।। २९ ।। घृतप्लुतानि पुण्यानि मधुलाजान्वितानि च । पञ्चवारुणसंज्ञेन वह्निकार्ये कृतेऽक्षतैः ॥ ३० ॥ ततश्च मांसं जुहुयाद्धव्यमात्रेण मन्त्रवित् । हुते क्रव्ये ततः क्षीरं दधि मध्वाज्यमेव च ॥ ३१ ।। संपूजयेद् ग्रहान् सर्वान् ब्राह्मणान् वाचयेत् ततः । स्ववित्तपादं श्वेते तु विप्रेभ्यः प्रतिपादयेत् ।। ३२ ।। वित्ताध चित्रकण्ठे तु पादोनं सर्वचित्रके कृष्णे सर्वधनत्यागः कर्तव्यो ब्राह्मणात् पुनः ॥ ३३ ।। एवं शान्तिर्भवेद् गेहे सर्वदोपक्ष्यावहा । महतीं श्रियमामोति धनलाभश्च जायते ।। ३४ ॥ पुत्रैः पौत्रैदृद्धिमामोप्यनन्तामायुीर्घ प्राप्नुयात् संयंतात्मा । एतत् कृत्वा मुच्यते सर्वपापेमेधैर्यद्वच्छारदः शीतरश्मिः ॥ ३५ ॥ इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारापरनानि वास्तुशास्त्रे तोरणभङ्गकपोतप्रवेशशान्तिको नाम पट्चत्वारिंशोऽध्यायः ॥ - १. 'या' ग. पाठः । २. 'तत्क, 'ते ग. पाठः । ३. 'ताक्षतानि पुष्पाणि म' ख. ग. पाठः । ४. 'णान् पु', ५. 'शि ६. 'पहः' क. पाटः। ७. 'यु' क.ग, पाठः। -- ·२४४ समराङ्गणसूत्रधारे अथ वेदीलक्षणं नाम सप्तचत्वारिंशोऽध्यायः । वेद्यश्चतस्रो विज्ञेया याः पुरा ब्रह्मणोदिताः । वयं तोः संप्रवक्ष्यामो नामसंस्थानमानतः ॥ १ ॥ प्रथमा चतुरश्रा स्यात् सभद्रा च द्वितीयका । तृतीया श्रीधरी नाम चतुर्थी पद्मिनी स्मृता ।। २ ॥ यज्ञकाले तथोद्वाहे देवतास्थापनेषु च । नीराजनेषु सर्वेषु वह्निहोमे च नित्यशः ॥३॥ नृपाभिपेचने चैव शक्रध्वजनिवेशने । नृपयोग्या भवन्त्येता वर्णानामनुपूर्वशः ॥ ४ ॥ चतुरश्रा तु या वेदी नवहस्ता समन्ततः । अष्टहस्ता प्रमाणेन सर्वभद्रा प्रकीर्तिता ॥५॥ श्रीधरी सप्त विज्ञेया हस्तान् मानेन वेदिका । पट्टस्ता चैव शास्त्रज्ञैर्नलिनीह विधीयते ॥ ६ ॥ चतुरश्रा तु कर्तव्या चतुरश्रा समन्ततः । भट्टैस्तु सर्वतोभद्रा भूपणीया चतुर्दिशम् ।। ७ ।। श्रीधरी चापि विज्ञेया कोणविंशतिसंयुता नलिनीति च विज्ञेया पद्मसंस्थानधारिणी ॥८॥ कर्तव्याः स्वस्वविस्तारादुच्छ्रयेण त्रिभागिकोः । कुर्यान्मन्त्रवतीभिस्ता इष्टकाभिस्तु चा(य?यि)तोः॥९॥ चतुरश्रा यज्ञकाले विवाहे श्रीधरी स्मृता । देवतास्थापने वेदी सर्वभद्रां निवेशयेत् ॥ १० ॥ नीराजने साग्निकार्ये तथा राजाभिषेचने । वेदी पद्मावती या च तथा शक्रध्वजोच्छ्रये ॥ ११ ॥ चतुर्मुखा तु कर्तव्या सोपानैश्च चतुर्दिशम् । प्रतीहारसमायुक्ता चार्धचन्द्रोपशोभिता ॥ १२ ॥ १. 'तास प्र',.२. स्तोन्मा', ३. 'व्या स्व', ४. 'का' क. पाठः । ५. 'काः न ग, पाठः।

·गृहदोषनिरूपणं नामाष्टचत्वारिंशोऽध्यायः । २४५ चतुःस्तम्भसमायुक्ता चतुष्कुम्भविराजिता । काञ्चनै राजतैस्तानैम॒न्मयैः कलशैस्तथा ॥ १३ ॥ कोणकोणे तु विन्यस्तैवल्गुवानरभूपितैः । स्तम्भप्रमाणं वेदीनां कार्य छाधवशेन च ॥ १४ ॥ एकेन द्वित्रिभिर्वा पिच्छाद्यैः सामलसारिकः । स्तम्भमूलानि चाभ्यज्य गुडेन मधुसर्पिपा ॥ १५ ॥ परमान्नेन वाभ्यज्य तान् विन्यस्येद् यथातथम् । देवताः पूजयित्वा तु ब्राह्मणान् स्वस्ति वाचयेत् ॥ १६ ॥ चतुर्विधमितीरितं यदिह वेदिकालक्षणं समग्रमपि वर्तते मनसि यस्य तच्छिल्पिनः । स याति भुवि पूज्यतामवनिभोक्तुरामोति च श्रियं स्थपतिसंसदि स्फुरति चास्य शुभ्रं यशः ।। १७ ।। इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारापरनानि वास्तुशास्त्रे वेदीलक्षणं नाम सप्तचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ अथ गृहदोपनिरूपणं नामाष्टचत्वारिंशोऽध्यायः । अतः परं गृहादीनामप्रशस्तसमुच्छ्रितम् । क्रियते कथितं यस्मादेकत्र सुसमं भवेत् ।। १ ।। रक्षोम्बुनाथकीनाशमरुदहनदिक्प्लवा । मध्यप्लवा च भूर्व्याधिदारिचमरकावहा ।। २ ।। वहिप्लवा वदिभिये मृतये दक्षिणप्लवा । रुजे रक्षःपवा प्रत्यवप्लवा धान्यधनच्छिदे ॥३॥ कलहाय प्रवासाय रोगाय च मरुन्प्लवा । मध्यप्लवा तु भूमिर्या सर्वनाशाय मा भवेत् ॥ ४ ॥ १.स.ग. पादः ।

·समराङ्गणसूत्रधारे तुपास्थिकेशकीटत्व(क)शङ्खभस्मोपरान्विताम् । कर्पराङ्गारिणी दुष्टसत्त्वानार्यजनां त्यजेत् ॥ ५ ॥ चैत्रे शोककर वेश्म ज्येष्ठे मृत्युप्रदायकम् । पशुनाशनमापाढे शून्यं भाद्रपदे कृतम् ॥ ६॥ आश्विने कलहाय स्यात् कार्तिके भृत्यनाशनम् । माघे चाग्निभयाय स्यान्मासेष्वेषु न कारयेत् ।। ७ ।। पावकस्य पदे पृष्ठवंशस्यापि च पश्चिमे | पुरमासादकर्णे च कीलादि प्राक् प्रयोजयेत् ॥ ८ ॥ पूर्वपश्चिमदिङ्मूढं वास्तु स्त्रीनाशकृद् भवेत् । उदङ्मूढ न निष्पत्तिं याति सर्वं च नाशयेत् ।। ९ यत्तु दक्षिणदिङ्मूढं जायते मरणाय तत् । माग्वास्तुनि (तु) कुर्वीत प्रासादं मन्दिरं पुरे ॥ १० ॥ वलितं चलितं भ्रान्तं विमूत्रं च समुत्सृजेत् । यत् स्यान्मुखविनिष्क्रान्तं वलितं तत् प्रकीर्तितम् ॥ ११ ॥ चलितं पृष्ठनिष्क्रान्तं दिङ्मृह भ्रान्तमुच्यते । विमूत्रं कर्णहीनं स्यात् फलमेपां प्रचक्ष्महे ।। १२ ।। वलिते चलति स्थानं चलिते विग्रहो भवेत् । भ्रान्तं योपिद्विनाशाय विमूत्रं भूरिशत्रुकत् ॥ १३ ॥ मूपकोत्करवल्मीकान्ता वक्रा भुजङ्गवत् । छिन्ना भिन्ना विकर्णा च न वास्तुनि शुभा क्षितिः ॥ १४ ॥ मूपकोत्करवत्यर्थ हन्ति वल्मीकिनी सुतम् । विकर्णा कुरुते कर्ण रोग छिन्ना विनाशिनी । भिन्ना भेदं करोत्युर्वी कुटिला मतिवक्रताम् ।। १५ ।। सपादं सत्रिभागं वा सार्धं द्विगुणमेव च । यत् स्यान्मुखायतं वेश्म तदनिष्टफलप्रदम् ॥ १६ ॥ १. 'मी', २. 'स्वपम' ख. ग. पाटः ३. अश्विन्ये क',४. 'गुमम्' क. पाठः । ५. 'हूं' क. ग. पाटः । ६. 'गान्। क. पाटः ।

·गृहदोपतिरूपणं नामाष्टचत्वारिंशोऽध्यायः । २४७ यद् द्विशालं त्रिशालं वा चतुःशालमथापि वा । मूपया रहितं वेश्म तदनिष्टफलप्रदम् ॥ १७ ॥ पुरतः पृष्ठतः पार्श्वे यदि वालिन्दवर्जिता । गृहे न शस्यते शाला देवागारे तु शस्यते ॥ १८ ॥ अन्यपृष्ठस्थितद्वारं वेश्म खादकमुच्यते । परस्परविरोधाय तद् वेश्म गृहिणोस्तयोः ॥ १९ ॥ सशल्यं पादहीनं च समसन्धि शिरोगुरुं । वेश्मनामिदमुद्दिष्टं मर्मदोपचतुष्टयम् ॥ २० ॥ वास्तुक्षेत्रस्य यत्राङ्गे यस्य वर्त्म प्रवर्तते । तदङ्गं वास्तुनस्तस्यच्छिन्नं तेनेति निर्दिशेत् ॥ २१ ॥ छिन्नाझं विकलं तत् स्याद् भीतिदं सर्वदोपकृत् । तद्भर्तुर्भज्यतेऽङ्गं तद् वेधस्तस्याफलोऽन्यथा ॥ २२ ॥ स्वगृहद्वयमध्येन निर्वाहो यदि वर्त्मनः । द्वारवेधोदितान् दोषांस्तदा प्रामोति निश्चितम् ।। २३ ॥ मार्गश्चैको यदा गच्छेदुभयोहपार्श्वयोः । मार्गवेधस्तदा स स्याच्छोकसन्तापकारकः ॥ २४ ।। उत्सङ्गः पूर्णवाहुश्च हीनवाहुस्तथापरः । प्रत्यक्षाय इति प्रोक्तं प्रवेशानां चतुष्टयम् ।। २५ ।। गृहस्य सम्मुखं यत्र द्वारं भवति वास्तुनः । उत्सङ्ग इति स प्रोक्तः पूर्णवाहुः प्रदक्षिणः ।। २६ ॥ वामतो हीनवाहुः स्यात् प्रत्य(क्षो वाक्षाय)स्तु पृष्ठतः । चतुर्थोऽयं समुद्दिष्टः प्रवेशो वास्तुनो बुधैः ॥ २७ ॥ उत्सङ्गाख्ये प्रवेशे स्यात् प्रजाहानिः कुटुम्बिनः । धनधान्यक्षयो वास्य मरणं वा ध्रुवं भवेत् ।। २८ ।। पूर्णवाही पुत्रपौत्रा धनधान्यसुखानि च । भवन्ति वसतो नित्यं गृहिणस्तत्र वास्तुनि |॥ २९ ॥ १. 'क' ख. ग. पाठः । २. 'य' क. पाटः । ३. 'स', ४. 'मु', ५. 'त्युत्तो वा' ख. पाठः । हपूर्णबाइल : दक्षिणे इति न पागे पुनः ।

·२४८ समराङ्गणसूत्रधारे अल्पमित्रो गृही हीनवाहावत्यल्पबान्धवः । स्याद् वाल्पवित्ती जीयत स्त्रीभिः पीज्येन वामयः ।। ३० ॥ प्रत्यक्षायप्रवेशस्तु विहितो यत्र वन्मनि । तस्मिन् निवसतां पुंसां निश्चितः स्याद् धनक्षयः ॥ ३१ ॥ मूपास्त्रस्थानयुक्तासु शालाभेद इनि स्मृतः । प्रामोति तत्र निवसन् मृत्यु दुःखं सरोगताम् ॥ ३२ ॥ उदग्दक्षिणशालासु पुर्वापरगतामु च । अन्यथा वा स्थितं द्वारं ववन्धनकारकम् ॥ ३३ ॥ मूषागतान् भ्रमान् कुर्यान्न झालां प्रतिभेदयेत् । भ्रमभग्नासु शालासु विपद्यन्ते कुटुम्बिनः ॥ ३४ ॥ शालाभेदो भवेद् यत्र पृष्ठतः पार्थतोऽपि वा । धनधान्यक्षयस्तत्र गृहिणो जायते ध्रुवम् ।। ३५ ।। यत्र प्रत्यङ्मुखे शाले गृहं तत् स्याद् विकोकिलम् । आयुश्चतुप्पदं धान्यं वसतां तत्र नश्यति ॥ ३६ ।। सीमाशालाप्रभिन्नस्य प्रासादस्य गृहस्य च । अस्थिरा जायते ऋद्धिः स्थितिश्च न भवेचिरम् ।। ३७ ।। सर्वदोपकरी ज्ञेया गर्भे चन्द्रावलोकिता । मूपां विना विनाशाय कामोच्छित्त्यै गवाक्षकः ॥ ३८ ॥ यदा गण्डोऽथवा कुक्षिः पृष्टं कक्षाथ भिद्यते । दारियं जायते भर्तुस्तदानीमतिदुस्सहम् ॥ ३९ ॥ गर्भादुभयतो गण्डौ कक्षे स्तः कर्णभित्तिगे । दक्षिणोत्तरयोः कुक्षी पृष्ठतः पृष्ठमादिशेत् ॥ ४० ॥ स्थापितद्वारसंरोधे गृहिणो जायतेऽश्मरी । द्वारे तु विहित तस्मिन्ननर्थस्तस्य जायते ॥ ४१ ॥ पूर्वद्वारनिरोधं तु नवमार्ग कदाचन (?) । श्रोत्ररोधेऽमरीदोपः कृत्तश्रोत्रेद्य नेम्यता (?) ॥ ४२ ॥ १. 'थ' ग. पाठः । २. 'कना' ना. ग. पादः। ३. ४. 'न्य' ग, पाठः । ५. 'नंपता' ख. पाठः। शो' क.पाठः।

·गृहदोपनिरूपणं नामाष्टचत्वारिंशोऽध्यायः । २४९ कृत्तानि यत्र चीयन्ते गशक्षालोकनानि च । तत्र प्रसूतिनं भवेनिष्पन्नापि विनश्यति ॥ ४३॥ चीयमाना यदा भित्तिर्दक्षिणा स्याद् वहिर्मुखी । तदा व्याधिभयं विद्यान्नृपदण्डभयं तथा ॥ ४४ ॥ यदा तु पश्चिमं कुड्यं प्रयाति पहिरग्रतः । धनहानि विजानीयाचौरेभ्यश्च भयं तदा ॥ ४५ ॥ उत्तरं तु यदा कुड्यं चीयमानं वहिजेत् । गृहमतुश्च कर्तुश्च व्यसनं स्यात् तदा महत् ॥ ४६ ॥ यदाग्रं चीयमानायाः पूर्व भित्तेर्वहिजेत् । तदा गृहपतेस्तीनं राजदण्डभयं भवेत् ॥ ४७ ।। प्राग्दक्षिणो यदा कर्णश्चीयमानो बहिर्ब्रजेत् । तत्राग्निभीतिरतुला संशयश्च प्रभोर्भवेत् ॥ ४८ ॥ वहिर्मुखो यदा गच्छेत् कर्णो दक्षिणपश्चिमः । कलहोपद्रवस्तत्र स्याद् भार्यायाश्च संशयः ॥ ४९ ॥ यत्रोत्तरापरः कर्णश्चीयमानो व्रजेद् वहिः । पुत्रवाहनभृत्यानां भवेत् तस्मिन्नुपद्रवः ॥ ५० ॥ यदा प्रागुत्तरः कर्णो वहिर्गच्छति वेश्मनः । तदा गवां वृपाणां च गुरूणां च क्षयो भवेत् ।। ५१ ॥ चतस्रो भित्तयो यस्य वहिनिर्यान्ति वेश्मनः । चीयमानास्तदत्रोक्तं मन्दिरं मल्लिकाकृति ॥ ५२ ॥ तादृग् गृहे न तत्रायो व्ययो भवति यादृशः । कर्शितोऽस्यैव दोपेण तस्य भर्ता पलायते ॥ ५३ ॥ संक्षिप्यते तु यद् वेश्म चीयमानं समन्ततः । संक्षिप्तमिति तज्ज्ञेयं तत्र राजभयं भवेत् ।। ५४ ।। यत् स्यादन्तेषु संक्षिप्तं विस्तृतं चापि मध्यतः । मृदझाकृतिसंस्थानं तत्र व्याधिभयं भवेत् ॥ ५५॥ १. 'ता' ख. पाठः । २. 'यो' क, 'वी' ख. पाठः । ३. 'खा' क, पाठः। ४.'सा' स.पाठः । . .

·No text on this page.

·गृहदोपनिरूपणं नामाप्टचत्वारिंशोऽध्यायः । २. नागदन्ततुलास्तम्भभित्तिमुपागवाक्षकाः । द्वारमध्ये न दातव्या न चैते विपमस्थिताः ।। ७० ॥ इतिहासपुराणोक्तं वृत्तान्तप्रतिरूपकम् । निन्दितं च गृहे नेटं शस्तं देवकुलेषु तत् ॥ ७१ ॥ यानीन्द्रजालतुल्यानि यानि मिथ्याकृतानि च । भीषणानि च यानि स्युन कुर्यात् तानि वेश्मसु ।। ७२ ।। स्वयमुद्घाटितं द्वारमुच्चाटनकरं भवेत् । धनहद् वन्धुवैरं स्यादथवा कलिकारकम् ।। ७३ ।। स्वयं यत् पिहितं द्वारं तद् भवेद बहुदुःखदम् । सशब्दं भयकृत् पादशीतलं गर्भपातनम् ।। ७४ ॥ द्रव्यं नाधोमुखं कार्य प्रत्यग्याम्याननं नच । पश्चिमाग्रे परिक्लेशो दक्षिणाये तु शून्यता ।। ७५ ।। स्तम्भद्वारं च भित्तिं च विपरीतं न कारयेत् । अमीपां वैपरीत्येन दोपाः स्युर्वहवो नृणाम् ।। ७६ ।। मूलसूत्रानुसारेण कर्तव्या भूमिकोपरि । उपर्युपरि यद् वेश्मसमं संतापकारकम् ७७ ।। अधोभूमौ क्षणा ये स्युस्तत्समांश्चौर्श्वभूमिषु । परित्यजन्नपहिता (१) न कुर्वीत यथोत्तरम् ।। ७८ ।। शाला निम्ना भवेद् यस्मिन्नलिन्दस्त्वधिको भवेत् । निधनं जायते तत्र सदा शोकमयानि च ॥ ७९ ॥ मूलद्वारानुसारेण द्वाराण्युपरिभूमिषु । कुर्याद् भयप्रदानि स्युर्विहितान्यन्यथा पुनः ॥ ८० ॥ क्षुद्भयप्रदमाध्मा(नीत) कुब्ज कुलविनाशनम् । अत्यर्थ पीडित पीडां करोत्यन्तनतं क्षयम् ।। ८१ ।। प्रवासो वाहविनते दिग्भ्रान्ते दस्युतो भयम् । मूलद्वारं क्षयं कुर्याद विद्धं द्वारान्तरेण यत् ॥ ८२ ॥ १. 'तां' क. पाठः। २. 'समलं ता' स. ग. पाटः । ३. 'तू ग. पार ४. 'ताः'ब. ग. पाठः। ५. 'न' फ, पाठः। ६. 'न्तक. ग. पाठः।

·२५२ समराङ्गणसूत्रधारे प्रवासो भृत्यजी द्वेपो विढे चत्वररथ्यया । नाशं द्रव्यं ध्वजाविद्धं वृक्षेण शिशुपकम् ।। ८३ ।। पविद्धे भवेच्छोकः सलिलसाविणि व्ययः । कूपेन विद्धेऽपस्मारो विनाशो देवतन च ।। ८४ ।। स्तम्भन दूपणं स्त्रीणां ब्रह्मणा तु कुलक्षयः । मानादभ्यधिके द्वारे राजतो जायते भयम् ।। ८५ ॥ व्यसनं मानतो हीने चारेभ्यश्च भयं भवेत् । व्याधयः श्वभ्रविद्धन धनस्य च परिक्षयः ॥ ८६ ।। देवध्वजेन वन्धः स्यात् समयश्वर्यसंक्षयः । सन्निपातभयं वाप्या तुल्या दृष्टत्वमाकृते(?) ।। ८७ ॥ हृद्रुक् कुलालचक्रेण दारिद्यं वारिणा भवेत् । व्याधिरु । कचकूटेन आपाकेन (?) सुतक्षयः ।। ८८ ॥ निश्चीस्व)तोखलेन स्याच्छिलया चाश्मरी भवेत् । तोयभाण्डेन दुर्मन्त्री भस्मना चार्शसो गृही ॥ ८९ ॥ दारियं छायया विद्ध भवेद द्वारे कुटुम्बिनः । स्थलस्यन्दनवल्मीकैर्विदेशगमनं भवेत् ।। ९० ॥ कृशं विकृतमत्युच्च करालं शिथिलं पृथु । वक्रं विशालमुत्तानं (शूरस्थ)लाग्रं हस्वकुक्षिकम् ।। ९१ ।। स्वपादचलितं इस्वं हीनकर्ण मुखानतम् । पार्श्वगं सूत्रमार्गाच भ्रष्टं द्वारं न शोभनम् ।। ९२ ।। तत् करोति क्षयं घोरं विनाशं स्वामिसम्पदः । वसतां कलहं नित्यमतस्तत् परिवर्जयेत् ॥ ९३ ।। अन्ताराद् वहिवारं नोचं कुर्यान्न सङ्कटम् । उच्चं विसङ्कटं वापि तच्छिवाय न जायते ।। ९४ ॥ पट्टसन्धिर्यदा मध्ये द्वारस्य स्यात् कथञ्चन । कर्तुस्तदा विनाशः स्यात् कुलस्य च परिक्षयः ॥ ९५ ॥ १. 'जा दोग वि', २. 'श' ख. ग. पाठः । ३. 'द्र' ख, 'द्रष्टुत्व' ग. पाठः । ४. 'करर', ५. 'श्चि' क. पाठः । ६. 'लम्बकु' ख. पाठः। । कन्दकूटकमिति उपरि नश्यते । .

·- गृहदोषनिरूपणं नामाष्टचत्वारिंशोऽध्यायः । २५३ तुला उपतुला वास्युभरि तिर्यग् यदा कृताः । दारिद्यव्याधिसन्तापा भवन्ति स्वामिनस्तदा ॥ ९६ ॥ अनुवंशमनुप्राप्ता जयन्त्यो यदि मन्दिरे । वित्तायुपोस्तदाल्पत्वमनारोग्यं च जायते ॥ ९७ ॥ उदुम्बरे (वि)निहिता(नि?) ललाटी नाम सा तुला । दुषणं मरणं वापि कन्यानां विदधाति सा ।। ९८ ॥ उत्तरागोदरे न्यस्ता ललाटेन समा यदि । तुला ललाटिका सापि कुलक्षयकरी भवेत् ।। ९९ ।। तुलापिण्डेन विन्यस्ता ज्ञेया यज्ञोपवीतिनी । वसतो व्यसनं कुर्यात् कुटुम्बस्यासुखं च सा ।। १०० ।। यदि भारतुलैकापि मध्ये विद्धा कथञ्चन । तदा वराङ्गं भज्येत धनं च परिहीयते ।। १०१ ॥ भित्तिभेदो न कर्तव्यस्तुलाग्रैरखिलैरपि । कुर्याद् ब्रह्मपदन्यस्तो भारपट्टः कुलक्षयम् ॥ १०२ ।। अयुक्तयोयुक्तयोर्वा सन्धिश्चेद् भारपट्टगे । सन्धौ स्यात् तत् सुतो ज्येष्ठः कर्तुश्चापि विनश्यति ॥ १०३ ।। अनुवंशं न भुञ्जीत न शयीत कदाचन । भुञानस्यार्थनाशः : स्याच्छयानस्य महारुजः ।। १०४ ।। नाशोऽनुवंशं रोगाः स्युस्तिर्यस्थे रक्षसो भयम् । शयनागारविन्यस्ते मरणं नागदन्तके ।। १०५ ।। कर्णावात् (?) पक्षिरायण्टाध्वजच्छत्रकुमारकान् । सिंहकर्णकपोतालिं गृहेषु परिवर्जयेत् ।। १०६ ।। इन्द्रकीलं शुकं तुम्बीमवंशं च वेश्मनि । न कुर्यात् तत्र विहिताः सर्वदोपावहा यनः ॥ १०७ ।। अतिक्षिप्रचिरोत्पन्नं कृशद्रप्यमपॉहितम् । अप्रतिष्टितसंस्थानं गृहं नमनि पञ्चधा ।। १०८ ॥ ३. द. ::। ६.भाप. पाः। २. 'म: ४. 'भू', ५. पारस...

·२५४ समराङ्गणसूत्रधारे . अतिस्थूलेन ह्रस्वेन शरीरेण यथा नरः । विरूपो दुर्वलश्चैव तथा द्रव्येण मन्दिरम् ॥ १०९ ॥ जीर्ण घुण(कृ?क्ष)त मिश्रं हीनं वक्रं विधिच्युतम् । चण्डं तुण्डं चक्रकोणं सन्धिविद्धाल्पमूलके ॥ ११० ॥ वज्रमध्यं स्थूलमूलं कुक्षिभिन्नं च दारु यत् । भिन्नमूलं कूर्मपृष्ठं पक्षहीनं च वर्जयेत् ।। १११ ।। पातितान् वर्जयेद् वृक्षान् द्विपाश्चाग्निजलानिलः। प्रभूतपक्षिनिलयान् काककोशिकसेवितान् ।। ११२ ।। मधुग्रहपिशाचाहिदुष्टांश्चैत्यश्मशानजान् । चतुप्पथत्रिकमहानदीसङ्गममार्गजान् ॥ ११३ ॥ देवतायतनेजातानूशुष्कान क्षतच्छदान् । वल्लीपिनद्धान् सुपिरकोटरग्रन्थिसकुलान् ॥ ११४ ॥ याम्यापराशापतितांस्त्यजेत् कण्टकिनोऽपिच । कपित्थोदुम्बराश्चत्यशिरीपवटचम्पकान् ।। ११५ ।। कोविदारधवारिष्टश्लेप्मातकविभीतकान् । किञ्च सप्तच्छदक्षीरिफलदांश्च द्रुमांस्त्यजेत् ॥ ११६ ॥ मर्माणि यत्र पीड्यन्ते द्वारैभित्तिभिरेव वा । दारियं कुलहानि वा गृहिणस्तत्र निर्दिशेत् ॥ ११७ ॥ स्तम्भैविनश्यति स्वामी तुलाभिः स्त्रीवधो ध्रुवम् । सनहेर्वन्धुनाशः स्याज्जयन्तीभिः स्तुपावधः ॥ ११८ ॥ मर्मस्थानस्थितैः कार्यभर्तुः कायो निपीड्यते । मर्मस्थैः सन्धिपालैस्तु सुहृद्विश्लेपमादिशेत् ॥ ११९ ॥ गृहपीडा नागदन्तैर्नागपाशैर्धनक्षयः । कापिच्छकैस्तु प्रेष्याणां क्षयं मर्मस्थितैर्वदेत् ।। १२० ।। पड़दारुकान्यनुसरागवाक्षालोकनानि च । मर्मस्थाननिविष्टानि जनयन्ति महाभयम् ॥ १२१ ।। स्तम्भैर्वा द्वारमध्येर्वा तुलाभिर्नागपाशकैः । वातायनै गदन्तेरमध्ये निपीडिते ॥ १२२ ॥ ', 'गु' क. पाठः । २. 'दावृतान्'ख. ग, पाठः।

·गृहदोषनिरूपणं नामाष्टचत्वारिंशोऽध्यायः । २५५ व्याधयः संप्रवर्धन्ते धननाशः कुलक्षयः । राजदण्डभयं च स्यादपत्यानां च पीडनम् ॥ १२३ ।। पदारुकाणां मध्येवू द्वारमध्येषु वा पुनः । कर्णद्रव्यादिभिर्विद्धेष्वेतदेवादिशेत् फलम् ॥ १२४ ।। संविद्धा नागदन्तैर्या स्तम्भैर्वातायनैस्तथा । शव्या शस्त्राद् भयं भर्तुः कुर्यात् तस्करतोऽपि वा ॥ १२५ ॥ गमध्ये कृतं द्वारं द्रव्यकोशविनाशनम् । आवहेत् कलहं भर्तुर्भार्या वास्य प्रदूपयेत् ।। १२६ ॥ द्रव्येणैकोत्तरेणापि महाममणि पीडिते । सर्वस्वनाशो गृहिणो मरणं वा ध्रुवं भवेत् ॥ १२७ ।। द्वारस्तम्भतुलालिन्द च?च)यदोपः समीरितैः । विमूत्रे नागदन्तेऽपि तच्छ्न्यं जायते गृहम् ॥ १२८ ।। विभागपदहीनेषु रूपस्थानेषु वास्तुएं । यस्मातृक्रियायेषु रोगान्मृत्युन संशयः ॥ १२९ ॥ कटुकण्टकिदुर्गन्धिगुह्यकाबाश्रयान् द्रुमान् । न धारयेत् समीपस्थान् पुरप्रासादवेग्मनाम् ।। १३० ॥ बदरी कदली चव दाडिमी वीजपूरिका । प्ररोहन्ति गृहे यत्र तद्गृहं न प्ररोहति ।। १३१ ।। द्रव्यं द्रव्याधिकं हन्ति कुलमायामतोऽधिकम् । उच्छ्याभ्यधिकं पूजां सन्ततिं विस्तराधिकम् ॥ १३२ ।। स्तम्भाभित्तिभिः पट्टः शीर्षकैर्भवनैस्तथा । आलोकनातोरणाद्यैश्छाधकः कन्दकूटकैः ।। १३३ ।। हीरशाखोत्तमाच तुलाभिः सन्धिपालकैः । भर्गलार्वेदिकाभिलिलिब नूतनः ।। १३४ ॥ पातितः पातितर्न(प्ट?टि)ीयते गृहिणो ध्रुवम् व्याधिदारिणःखातिनिर्धनत्वं च जायने ।। १३५ ।। 1.3, २. व. प. पटः । ३. क. :: ८.ग. : ६.'', ७.''. परः। ४. '' - ·3 २५६ समराङ्गणसूत्रधारे उच्चच्छाद्यं छिद्रगभं भ्रमितं वमितं मुखे । हीनमध्यं नष्टमूत्र शल्यविद्धं शिरोगुरु ॥ १३६ ।। भ्रष्टालिन्दकशोमं च विपमस्थं तुलातलम् । अन्योन्यद्रव्यविद्धं च कुंपदनविभाजितम् ॥ १३७ ।। हीनभित्युत्तमा व विनष्टं स्तम्भाभित्तिकम् । भिन्नशालं त्यक्तकण्ठं निष्कन्दं मानवर्जितम् ।। १३८ ॥ विकृतं च गृहं भर्तुरनिष्टफलदायकम् । तस्माद् दोपानिमांस्त्यक्त्वा गृहं कुर्याच्छुभावहम् ।। १३९ ।। एवंविधं दोपकरं गृहं स्याद् भर्तुश्च कर्तुश्च यतस्तदेते । ज्ञेयाः सदा शिल्पिभिरप्रमत्तस्त्याज्याश्च दोपाः शुभकीर्त्तिकामैः ॥१४० ॥ इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारापरनानि बालुशाले गृहदोपनिरूपणं नामाप्टचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ अथ रुचकादिप्रासादलक्षणं नामैकोनपञ्चाशोऽध्यायः। त्रिदशानां नृपाणां च वर्णिनां च विशेषतः । उत्पत्तिममृति ब्रूमः प्रासादा यस्य ये मताः ॥ १ ॥ पुरा ब्रह्मासृजत् पञ्च विमानान्यसुरद्विपाम् । वियद्वर्त्मविचारीणि श्रीमन्ति च महान्ति च ॥ २ ॥ तानि वैराजकैलासे पुष्पकं मणिकाभिधम् । हैमानि मणिचित्राणि पञ्चमं च त्रिविष्टपम् ।। ३ ।। १. 'नि' ग्लं. ग. पाठः। २. ' स्वश', ३. 'सि', ४. 'त' क. पाठः। ५, 'पतुपयमतिमा' से.ग पाठः।

·रुचकादिप्रासादलक्षणं नामैकोनपञ्चाशोऽध्यायः । २५७ आत्मनः शूलहस्तस्य धनाध्यक्षस्य पाशिनः । सुरेशिने च विश्वेशो विमानानि यथाक्रमम् ।। ४ ।। वहून्यन्यानि चैवं स सूर्यादीनामकल्पयत् । विशेषीय यथोक्तैस्तान्याकारैः प्रतिदैवतम् ॥ ५ ॥ प्रासादांश्च तदाकाराञ् शिलापक्केप्टकादिभिः । नगराणामलङ्कारहेतवे समकल्पयत् ।। ६ ॥ वैराजं चतुरश्रं स्याद् वृत्तं कैलाससंज्ञितम् । चतुरश्रायताकारं विमानं पुष्पकं भवेत् ॥ ७ ॥ वृत्तायतं च मणिकमष्टाभि स्यात् त्रिविष्टपम् । तद्भेदाञ् श्रीमतोऽन्यांश्च विविधानसृजत् प्रभुः ॥ ८ ॥ ये यत्र विहिता भेदाः पूर्व कमलयोनिना । सर्वांस्तानभिधास्यामो नामसंस्थानमानतः ।। ९ ।। रुचकश्चित्रकूटश्च तृतीयः सिंहपञ्जरः । भद्रः श्रीकूट उप्णीपः शालाक्षो गजयूथपः ॥ १० ॥ नन्द्यावर्तोऽवतंसाहः स्वस्तिकः क्षितिभूपणः । भूजयो विजयो निन्दी श्रीतरुः प्रमदाप्रियः ॥ ११ ॥ व्यामिश्रो हस्तिजातीयः कुवेरो वसुधाधरः । सर्वभद्रो विमान ख्यो मुक्तकोणश्च नामतः ॥ १२ ॥ चतुर्विंशतिरुद्दिष्टा चतुरश्राः समासतः । वृत्तांस्तथाभिधास्यामः प्रासादानपरानपि ॥ १३ ॥ वलयो दुन्दुभिः प्रान्तः पद्मः कान्तश्चतुर्मुखः । माण्डकाख्योऽथ कूर्मश्च तालीगृह उलूपिकः ॥ १४ ॥ इति वृत्ताः समासेन प्रासादा दश कीर्तिताः । चतुरायता ये स्युः कथ्यन्ते तेऽपि नामतः ॥ १५ ॥ १. 'पाकेर्यय' क, 'पायद्ययो' ख. ग. पाठः । २. 'ट दारुभिः' ख. ग. पाठः । ३. 'छोऽथ ग' क. पाठः । ४. 'या' क. ख. ग. पाठः । ५. 'मत्तः प्र' ग. पाठः। ६. 'नाको' क. ख. ग. पाठः । ७. 'मान्द्रुका' क, 'मदूका' ख. ग. पाठः। इलाख्य इति लक्षणे पाठः । । लक्षणे तु नन्द इति पट्यते । - ·२५८ समराङ्गणसूत्रधारे भवो विशालः साम्मुख्यः प्रभवः शिविरागृहः । मुखशालो द्विशालश्च गृहराजोऽमलो विभुः ॥ १६ ॥ एवमेते समुद्दिष्टाश्चतुरायता दश । अथ वृत्तायतान् ब्रूमः प्रासादानभिधानतः ॥ १७ ॥ आमोदो रैतिकस्तुङ्गश्चारुभूतिनिपेवकः । सदा(?)निषेधः सिंहाख्यः सुप्रभो लोचनोत्सवः ॥ १८ ॥ एते वृत्तायताः प्रोक्ताः प्रासादा नामतो दश | अष्टाश्रीणां च नामानि कथयामि समासतः ॥ १९ ॥ वज्रको नन्दनः शकुर्मेखलो वामनो लयः । महापद्मश्च हंसश्च व्योमचन्द्रोदयाविति ॥ २० ॥ अष्टाश्रय इमे प्रोक्ताः प्रासादा दश संख्यया । भवन्त्येवं चतुष्पष्टिलक्ष्मैपामधुनोच्यते ॥ २१ ॥ संस्थानमानविन्यासैभद्रस्तम्भादिसङ्ख्यया । एपां विशेपा वक्ष्यन्ते पृथक् पृथगनुक्रमात् ॥ २२ ॥ ज्येष्ठो भागश्चतुर्हस्तः सार्धहस्तत्रयोऽपरः । कल्पनीयः कनीयांस्तु हस्तत्रितयसम्मितः ॥ २३ ॥ ज्येष्ठमध्यकनीयोभिरेवं भागैर्विभाजिताः । भवन्ति सर्वप्रासादा ज्येष्टमध्याधमक्रमात् ॥ २४ ॥ चतुरश्रीकृते क्षेत्रे चतुर्भागविभाजिते । कुर्यात् स्वारोहकावासं पीठमंशसमुद्धृतम् ॥ २५ ॥ तथा तस्योपरि स्थाप्या हंसपृष्ठी समन्ततः । हस्तमात्रोच्छ्रिता वृत्ता जलनिर्गमभूपिता ॥ २६ ।। ततः पीठस्य तस्यान्तर्द्विभागा(य?या)मविस्तृतिः । प्रासादो रुचकः कार्यों भागत्रितयमुच्छ्रितः ॥ २७ ।। सार्धभागेन सैंडा स्यात् सार्धभागस्तु योऽपरः(?) । छा(यय)वयं सकण्ठं स्यात् तेन सामलसारकम् ॥ २८ ॥ १. 'री'. ग. पाठः । २. 'तु', ३. 'टा' क, पाठः। ४. 'स्त' ख. ग. पादः। ५. 'वृत्तसमु', ६. 'स्तम्मा स्यात् ' ख. पाटः । ७. 'यु' क. पाटः ।

·रुचकादिप्रासादलक्षणं नामैकोनपञ्चाशोऽध्यायः । २५९ द्वार भागोच्छ्रितं तस्य कार्य भागार्धविस्तृतम् । समाग्रीवः स कर्तव्यश्चतुर्दशधरामृतः ॥ २९ ॥ ससौधालिन्दकश्चारुरूबच्छाद्योपकर्पवान् । क्रियतेऽत्र यदा स्त(म्भारम्भैः)द्वाविंशत्या समावृतः ॥ ३० ॥ सप्राग्रीवपरिष्कारो भागिकालिन्दशोभितः । मध्यप्रदेशे रुचकः प्रासादः परिकीर्तितः ॥३१॥ रुचकः । कर्णप्राग्रीवकैश्चित्रैः सप्राग्रीवश्च यो वृतः । द्वाभ्यां द्वाभ्यां गवाक्षाभ्यां चतुर्दिशमलकृतः ॥ ३२ ॥ कपोतालीपरिक्षिप्तः शोभितो द्वारसम्पदा । दानी चित्रकूटाख्यः प्रासादः सोऽभिधीयते ॥ ३३ ॥ चित्रकूटः । अयमेव पुनः पद्भिः स्तम्भैरपि चितो यदा । प्राग्रीवकविहीनश्च स भवेजालरूपकः ॥ ३४ ॥ सिंहपञ्जर इत्युक्तः प्रासादः स तदा शुभः । सिंहपञ्जरः । कर्णप्राग्रीवको द्वौद्वावस्यैव भवतो यदा ॥ ३५ ॥ अलिन्दकगतिस्थित्या तदा भद्रः प्रकीर्तितः । भद्रः । स्याचित्रकूटः प्राग्रीवैश्चतुर्भिर्दिकचतुष्टये ॥ ३६ ।। वहिरन्तश्चतुरः श्रीकृट इति नामतः । श्रीकृटः । पदारुकसमायुक्तंभागद्वारस्त्वयमेवं चेत् ।। ३७ ।। प्रासादस्तम्भगर्भःस्यात् तदोप्णीपोऽभिधीयते । उष्णीपः । चतुरंशकविस्तीर्ण पदंशविहितायति ॥ ३८ ॥ २. 'घा, ३. 'न' स. न. पाटः । ४. 'भं', ५. पाटः । ६. ' पप.ग. पाट:। ७. 'सं.' प.स.ग.प.तः। ८. 'वच'क. पाठः। 5. भरवस. ग. पारः। 2. क. 4. - ..

·२६० समराङ्गणसूत्रधारे पीठं शालागृहस्योक्तं सशालानिर्गमं शुभम् । मध्यादपरतस्तस्य द्विभागायतविस्तृतम् ॥ ३९ ॥ विधेयं गर्भभवनमलिन्दकपरिष्कृतम् । कार्या तस्याग्रतः सीमा भागद्वितयमायता ॥ ४० ॥ भागमेकं च विस्तीर्णा चतुःस्तम्भोपशोभिता । तदनतोऽपरा सीमा कार्या भागान् पहायता ।। ४१ ॥ तिर्यक स्था भागविस्तीर्णा प्रवेशद्वयशोभिता । एप शालागृहः(?) स्तम्भाविंशत्या समावृतः ॥ ४२ ॥ प्राग्रीववेदिकाजालपक्षसोपानकैः शुभैः। शालाख्यः । पञ्चभागोन्मितव्यासे क्षेत्रे भागाष्टकायते ॥ ४३ ॥ पीटं कुर्यादुभयतः ससोपानं शिलाचितम् । मध्यादपरभागेऽस्य देवागारं निवेशयेत् ॥ ४४ ॥ (विहि)भागायामविस्तारं चतुरथं मुसंहितम् । पादोनभागविस्तारमध्यर्थं भागमुच्छ्रितम् ।। ४५ ॥ तस्य॑ कार्य मुखं मध्ये पार्वतश्चयशोभितम् । सचया निर्गता सीमा द्वौ भागौ त्रीस्तथाय(था?ता) || ४६ ।। चतुरश्रा चतुःस्तम्भा तदने भागविस्तृता । पञ्चभागायता तिर्यक कार्या सीमा तथापरा ॥ ४७ ।। द्वात्रिंशदत्र कर्तव्याः स्तम्भाः सर्वेक्यसङ्ख्यया । वहिःपरिसरो गर्भात् ससीन्नो भागविस्तृतः ॥ १८ ॥ एवं स्याद् वेदिकाजालरूपादिभिरलंकृतः । वहिव?श्च)योच्छ्रितश्चप प्रासादो गजयूथपः ॥ ४९ ।। गजयूथपः । पड्भागभाजित क्षेत्रे चतुरश्रे समन्ततः । गर्भो द्विभागिकः कार्यों द्वारं भागसमुच्छ्रितम् ।। ५० ।। १. 'यत्त' क. स्व. ग. पाठः। २. 'ता:' ख. ग. पाठः। ३. 'पा' क. ख ग. पाठः। ८. 'ना', '५. 'ह' ख. ग. पाठः। ६. 'स्य मध्ये मुख कार्य पाख. पाठः । ७. 'सर्वे व्यस' ख. ग. पाठः । ८. 'दिल' ख, पाठः। --- ·रुचकादिप्रासादलक्षणं नामैकोनपञ्चाशोऽध्यायः । भागाध द्वारविस्तारः प्रासादस्योच्छ्रिति पुनः । कुर्वीत चतुरो भागाञ् छादयचित्रकूटवत् ॥ ५१॥ कार्या द्विभागिकाः शालाः सालिन्दास्तस्य वाह्यतः । वहिभित्तिपरिक्षिप्ताश्चतुर्भागायताः शुभाः ॥ ५२ ।। द्वौ द्वौ गवाक्षकों स्तम्भाः प्रतिशालं भवन्ति पट् । चतुःस्तम्भधृतैर्युक्ताः कार्या वा धार्मिकालयैः ।। ५३ ।। नन्द्यावर्तोऽयमेवं स्यात् सप्राग्रीवचतुष्टयः । प्रागु(?)द्वारक्षणोपेतः प्रासादः शुभलक्षणः ।। ५४ ।। नन्द्यावर्तः । क्षेत्र त्रेषड्भागविस्तारे दशमागकृतायतौ । मध्यादपरभागे ऽस्य देवकोष्टं निवेशयेत् ॥ ५५ ॥ चतुरंशप्रतिन्यासं चतुरश्रं समन्ततः । द्वारं तस्य विधातव्यं भागमध्यर्धमुच्छ्रितम् ।। ५६ ।। पादोनं भागविस्तारं सिंहवक्त्रविभूपितम् । सीमा तस्याग्रतः कार्या देवकोप्टेन सम्मिता ।। ५७ ।। स्तम्भैः पोडशभिर्युक्ता भागद्वितयमुच्छ्रितैः । ससीन्नो देवकोप्टस्य समन्ताद् भित्तिवेष्टितः ॥ ५८ ।। अलिन्दो भागिकः कार्यों गवाक्षरुपसोभितः । (तत्)सीनोश्चाग्रतः पार्थे पदारुकयुता वहिः ।। ५९ ॥ कार्या द्विरंशाः प्राग्रीवा भागिकालिन्दवेष्टिताः । द्विद्विस्तम्भधृताः सर्वे पार्वतश्चयशोभिताः ॥ ६० ॥ अलिन्दास्तु चतुःस्तम्भाः कार्याः प्राग्रीवकाग्रतः । अवतंसक इत्येष सर्वलक्षणसंयुतः ॥ ६१ ॥ प्रासाद: कथितः सम्यक अवतंसः । स्वस्तिकः प्राच्यतेऽधुना। यतुरश्रीकृते क्षेत्र पड्भागप्रविभाजिवे ॥ ६ ॥ १. 'जा का स. ग. पाटः। २. 'गत्पादे २. 'गायादेव, 'गस्यद ख, ग, १. 'वा', ४. 'धापतः स... .. ''. पाठः। . १ ·२६२. समराङ्गणसूत्रधारे प्रासादं कल्पयेन्मध्ये द्विभागायामविस्तृतम् । द्वारपाशोऽस्य भागाविस्तृतो भागिकोदयः ॥ ६३ ॥ गर्भवेश्म चतुःस्तम्भमलिन्दो भागिको बहिः । तस्य स्युर्द्वादश स्तम्भा भागिकोलिन्दकोऽपरः ॥ ६४ ॥ विंशतिस्तम्भसंयुक्तो विधातव्यः समन्ततः । चयावृतश्च पुरतो भागो वाटघरान्वितः ।। ६५ ।। भागमेकैकमुत्सृज्य कर्णाभ्यां भागविस्तृतौ । भागिकोच्छ्रायनिष्कासौ कार्यों प्राग्रीवको पुनः ।। ६६ ॥ वाह्यतो भित्तिसंश्लिष्टौ त्रिदिशं सगवाक्षको । स्वस्तिकोऽयं समाख्यातः प्रासादश्चित्रलक्षणः ॥ ६७॥ स्वस्तिकः । अथाभिधीयतेऽधुना प्रासादः शुभलक्षणः । पड्भागभाजिते क्षेत्रे चतुरश्रे समन्ततः ॥ ६८।। द्विभागायामविस्तारं मध्ये गर्भगृहं भवेत् । भागद्वयोच्छ्रितैः स्तम्भैर्युतं व्यक्तैः सलक्षणेः ॥ ६९ ॥ निष्क्रान्तेषु वहिर्भागे गर्भपादेषु योजयेत् । तोरणानि मनोज्ञानि ककुप्सु चतसृष्वपि ॥ ७० ॥ गर्भस्तम्भप्रमाणेन तानि स्तम्भद्वयेन वा । समुत्तिप्तानि युक्तानि कलशै रविमण्डलैः ।। ७१ ॥ पल्लवैः पत्रजात्यादिविन्यासैश्चाप्यनेकशः । भूपितास्ये पुनर्मूर्ध्नि मकराणां मुखैरपि ।। ७२ ॥ स्तम्भयोरन्तरे दद्यादुभौ मकरपूरिमौ । अन्योन्याभिमुखे श्लिष्टे कुर्यात्मकरयोर्मुखे ॥ ७३ ।। चतुर्णामपि निर्दिष्टस्तोरणानां मया विधिः । अलिन्दो भागिकश्चान्यो वहिर्भागे प्रकीर्तितः ॥ ७४ ।। १. 'घे', २. 'त' क. पाटः। ३. 'द' क, 'द' ख. ग. पाठः । ४. 'नि' ख. ग. पाठः। ५. 'वो' खः पाठः । 'चितिभूषण' इति पाठः । स्यात् ।

·रुचकादिप्रासादलक्षणं नामैकोनपञ्चाशोऽध्यायः । २६३ स्युर्भागिकान्यलिन्दान्ते धार्मिकायतनानि च । वेटितानि वहिभित्त्या सम्मुखानि परस्परम् ॥७५ ।। धार्मिकालयभित्तीनां भूमिर्या वाह्यतो भवेत् । तस्याः पदारुकाणि स्युर्भागमात्रोच्छूितानि च ॥ ७६ ॥ प्राग्रीवकैः ससोपानैदिक्चस्तानि भूपयेत् । अपरस्याः पुनर्भित्तेर्भागद्वयविनिस्मृतम् ॥ ७७ ॥ मध्ये द्विभागविस्तीर्ण देवकोष्ठं निवेशयेत् । द्वारपाशं च कुर्वीत तस्यो(कुं?र्व) भागमुच्छ्रितम् ।। ७८ ।। तथा भागार्धविस्तारमित्येप क्षितिभूपणः । प्रासादः कीर्तितः सम्यक् सर्वलक्षणलक्षितः ॥ ७९ ॥ क्षितिभूषणः । क्षेत्रस्य चतुरश्रस्य भागान् द्वादश कल्पयेत् । मध्ये गर्भ चतुःस्तम्भं तस्य कुर्याद् द्विभागिकम् ।। ८० ॥ तद्धहि गिकोऽलिन्दो द्वादशस्तम्भवान् भवेत् । मध्येऽपरस्यां यो स्तम्भौ ताभ्यां कुर्वीत तोरणम् !! ८१ ।। अलिन्दो भागिकः कार्यो भित्त्या भागिकया वृतः । प्राच्यां पड्दारुकं मध्ये गर्भव्यासोन्मितायति ॥ ८२ ॥ तृतीयो भागिकोलिन्दः स्याद् भित्त्या परिवेष्टितः । चतुर्भागायतं भूयस्तत्र पदारुकं भवेत् ।। ८३ ।। प्राग्रीवं भागविष्कम्भं कुर्याद् भागद्वयायतम् । अग्रतः स्तोभितं स्तम्भ गान्तस्थचयातम् ।। ८४ ।। यथा प्राच्यां तथोदीच्यां याम्यायामपि कीर्तितम् । दिशि प्रतीच्यां तु पुनर्द्वितीयालिन्दकाद् वहिः ।। ८५ ॥ द्विभागायामविष्कम्भं देवकोष्ठं निवेशयेत् । सपक्षद्वारकं श्रीमद् द्वारपाशोपशोभितम् ।। ८६ ।। भागिकोऽलिन्दकस्तस्माद् वहिर्भित्त्याभिवेष्टितः । वहिवयासतो वा स्याद् गवाक्षेर्वा विभूपितः ॥ ८७ ॥ १. 'कांग, पाठः। २. 'भ' क. पाठः ।

·२६४ समरामणसूत्रगारे पृथ्वी विनयते यस्मात् तेनासौ पृथिवीजयः । भूजयः । यदा पृथ्वीनयस्यैव कर्णप्राग्रीवकावुभौ ।। ८८ ॥ कोणेषु भागिको स्यातां विज्ञगो विजयस्तदा । विजयः । अयं समन्तादुत्क्षिप्तो वाद्यालिन्दं विना यदा ॥ ८९ ।। मध्यमालिन्दसौष(स्य?स्थ)कर्णप्रासादकश्चितः । प्रथमालिन्दगी च समुस्लिप्ततरौ ततः ॥ ९० ॥ स्यातां छाद्यद्वयच्छन्नी तदा नन्दोभिधीयते । नन्दः । चतुरश्रीकृते क्षेत्रे दशभागविभाजिते ॥ ९१ ॥ चतुरश्रो भवेन्मध्ये देवकोष्ठो द्विभागिकः । द्वारवन्धोऽस्य भागोचः कार्यो भागाविस्तृतः ॥ ९२ ॥ स्याद् वहिादशधरोलिन्दको' देवकोष्टतः। भागिकः स च विज्ञेयो भिसियुक्तस्ततोऽपरः ॥ ९३ ॥ अयं द्विभागियुक्तः प्राग्रीवर्भागनिर्गमः। तथा तृतीयोऽलिन्दः स्यात् समन्ताद् भित्तिवेष्टितः ॥ ९४ ॥ प्राग्रीवकैश्चतुःस्तम्भैः सप्रवेशैविभूपितः । भागिकी स्याद् बहिर्भित्तिरितरा तु धरैः समा ॥ ९५ ॥ इत्येप श्रीतरु म प्रासादः परिकीर्तितः । श्रीतरुः। अस्यैव स्तम्भगर्भस्य द्वितीयालिन्दभित्तिषु ।। ९६ ॥ पडदारूणि विधेयानि पूर्वरूपव्यवस्थिते ।। द्वौ द्वौ प्राग्रीवको कार्यों तृतीयालिन्दकाद् वहिः ॥ ९७ ।। तौ च द्वि(भागान्तरितौ सर्वतो भागनिर्गतौ । एवं पञ्चांशता(?) स्तम्भैाभ्यां च परिवेष्टितः ॥ ९८ ।। १. 'तो' क. ग. पाठः । २. 'ते' क, 'तैः' खु. पाठः।

·.. रुचकादिप्रासादलक्षणं नामैकोनपञ्चाशोऽध्यायः । २६५ चतुःस्तम्भैः सप्रवेशैः समन्तादुपनिर्गमैः । प्रासादोऽयं समाख्यातो नामतः प्रमदाप्रियः ॥ ९९ ॥ प्रमदाप्रियः । भागविस्तारविष्कम्भमस्य प्राग्रीवकं यदा । भिन्नालिन्दाग्रतस्तिर्यग् द्वे शाले तन्मुखं शुभम्(१) ॥ १०० ॥ द्वितीयालिन्दकस्थाने कर्णप्रासादकैर्युतः । एवं व्यामिश्रसंज्ञोऽयं प्रासादः परिकीर्तितः ॥ १०१ ॥ व्यामिश्रः। विजयस्यास्य च यदा कर्णलाङ्गलकैर्युता । भवेद् भित्तिस्तदा हस्तिजातीय इति कथ्यते ॥ १०२ ॥ हस्तिजातीयः । सीमामाग्रीवभूमीषु यदा स्युः पृथिवीजये । द्विभागाश्चाभितोऽलिन्दास्तिर्यशालामुखेषु च ॥ १०३ ॥ अलिन्दे पश्चिमा शाला सर्वा)शालोकना शुभा । पदारुकं तथैवात्र चतुर्भागायतं भवेत् ॥ १०४ ॥ पूर्ववत् सर्वमन्यच्च कुवेरः स तदा भवेत् । कुबेरः । प्रासादः कथ्यतेऽन्यश्च सम्प्रतीह धराधरः ॥ १०५ ॥ कुवेरोपत्तरोक्षिप्तः (१) कर्णप्रासादभूपितः । मध्यद्वारान्वितः श्रीमान् धराधर इति स्मृतः ॥ १०६॥ वसुधाधरः। यत्रोग्रतश्चित्रकूटस्तस्माद् यः सर्वतोदिशम् । धराधरतदम्भासः(१) सर्वतोभद्र उच्यते ॥ १०७॥ सर्वतोभद्रः। कर्णप्राग्रीवको द्वौ द्वौ शालाप्राग्रीवका(अव)पि । स्यातां यदास्य प्रोक्तोऽसौ विमानाख्यस्तदा शुभः॥१०८ ॥ विमानाख्यः । विमानपीठे निर्मुक्तः शालाभिः सर्वतो वृतः । अन्योन्यशालासम्बन्धे विमानो न्यस्यते यदा ॥ १०९ ॥ १. वेदस्तितदा' ख.पाठः। २. 'काला' फ. पाठः। ३. 'आ' क. ख. ग. पाठः। ४. 'न्दो' ख, ग. पाठः । ५. 'थाप्रभधि', ६. 'नं', ७. 'कया' फ. पाठः। .

·२६६ समराणाननारे कर्णमासादकोपेतः कोणः शालोझिनेयुतः । तदा विमुक्तकोणः म्यान मासादोज्यर्थशामिनः ।। ११० ॥ मुकलोणः । मासादाभतुरश्राः स्वविशेपर्वणिताः पृथक । इदानीमभिधीयन्ते वृत्ताः स्वः स्वर्विशेषणः ॥ १११ ।। तत्रादी वलयाकारो वलयः स च कथ्यने । समन्ताद यर्तिते क्षेत्रे चतुर्भागविभाजिते ॥ ११२ ॥ कुर्यात् सारोहणं पीठं सार्वभागोचितं शुभम् । परिक्षिप्तं गजमुखमक(र?रा)स्याम्बुनिर्गतम् ॥ ११३ ॥ बहिर्भागसमोपेतस्तस्मिन् कार्यः मुरालयः । पादोनविस्तृतिदिनद्वारोच्छ्रायविभूपितः ॥ ११४ ॥ तस्याप्टस्तम्भकालिन्दो बहिर्वलय इत्यसौ । वृत्तच्छाद्यः सिंहकर्णस्तथा जालकरूपवान् ॥ ११५ ॥ । भूवलयः । प्राग्रीवका(वृतः) स स्याद् यद्वा स्तम्भोच्छ्यानतः । तेंदेष * दुन्दुभिः प्रोक्तस्त्रिभिस्तैः प्रान्त उच्यते ।। ११६ ॥ अयमेव चतुर्भिः स्यात् पमः प्राग्रीवकः शुभैः । स्तम्भेश्चतुर्भिस्तस्यैव यदा पश्चानियते ॥ ११७ ।। मध्यवृत्तो गर्भकोप्टो भित्तिचोभयतः स्थिता । स कान्त इति विख्यातः प्रासादो वर्तुलाकृतिः ॥ ११८ ।। चत्वारि वलयस्यैव यत्र द्वाराण्यलिन्दकः । स्याचतुर्विंशतिस्तम्भैद्वितीयो भागसम्मितः ॥ ११९ ॥ प्राग्रीवकाश्च स्तम्भाभ्यां द्वाभ्यां द्वाभ्यां समन्विताः । चत्वारो यत्र स प्रोक्तः प्रासादोन चतुर्मुखः ॥ १२० ॥ अस्यैवैकं यदा द्वारं प्राग्रीवोलिन्दवेष्टितः । एक एव तथाचान्यः प्राग्रीवस्तस्य चाँग्रतः ॥ १२१ ॥ १. 'ग्रीवको 'ख. पाठः। २. 'तिदिन्न', ३. 'गंतदीयजा' क. पाठः। ४.'च्यद- यान्वितः', ५. 'तदेव दु' ख. पाळः। ६. 'शयेत् ' क. ख. पाठः। ७. 'वा' क. पाठः। लिश्ये लवणे च वलय इत्ययं पटितः । इस्तम्भयान्वितः इति पाठ: स्यात् । * इत आरभ्य तत्तत्प्रासादनामानि पृथक्तया मातृकायां न लिरिक्तानि । ...

·रुचकादिप्रासादलक्षणं नामैकोनपञ्चाशोऽध्यायः । २६७ ख्यातो माण्डूक इत्येप वृत्तप्रासादसत्तमः (वृत्तः)। दिकोणेषु यदास्यैव भवेत् प्राग्रीवकल्पना ॥ १२२ ।। प्रासादोऽयं तदा कूर्मसंज्ञः स्यादपराजितः । कूर्मस्यैव यदा दिक्षु स्तम्भैरप्टाभिरष्टभिः ॥ १२३ ।। प्राग्रीवकाः प्रकल्प्यन्ते चत्वारोऽलिन्दवेष्टिताः । प्राग्रीवकास्तिर्यगने भवन्त्यन्ये तदग्रतः ॥ १२४ ।। पोडशस्तम्भयुक्तस्य मध्यभागे यदा भवेत् । जानीयादोपविज्ञेयाः प्राग्रीवहरितोत्तमः (१) ।। १२५ ।। इति वृत्ताः समाख्याताः प्रासादा नामलक्षणैः । चतुरश्रायतान् ब्रूमः प्रासादानिह साम्प्रतम् ॥ १२६ ॥ अष्टभागायते क्षेत्रे चतुरंशकविस्तृते । द्विभागसार्धभागैकभागोऽयं पीठे इष्यते ।। १२७ ।। पश्चिम भागमुत्सृज्य देवकोष्ठं द्विभागिकम् । तस्मिन् निवेशयेत् सीमा स्यादस्याग्रेश्टभिधेरैः ।। १२८ ॥ ससीनो देवकोप्टस्य भागिकालिन्दको बहिः । युक्तो धराणां विंशत्या वेदिकाजालवेष्टितः ॥ १२९ ॥ प्राग्रीवकस्य तस्याग्रे स्तम्भद्वितयभूपितः । द्विच्छाद्यच्छादितः श्रीमान् सिंहकर्णैरलकृतः ॥ १३० ।। प्रासादोऽयं भवो नाम विशालः कथ्यतेऽधुना । यदास्यैव सनिष्क्रान्ते सीमायामे च व(?धि)ते ।। १३१ ॥ वलभ्यौ पार्श्वयोः स्यातां विशालाख्यस्तदा भवेत् । विशालस्य यदा गर्भे भित्तिर्भवति दिक्त्रये ।। १३२ ।। . ९. 'न्द्र' क, ख. पाठः । २. 'कत्त:', ३. 'जैः । वृत्तपासादः । च' क. पाठः। ४. 'मिप्य' ख. पाठः। ५. 'योगे च' क.ख. पाटः। ६. 'त' क. पातः। हि किपांश्चिद् प्रन्यो गलित व भाति, यतो वृत्तप्रामादोदेषु लक्ष्ये परिगणि- तयोल्पान्त्वयोः तालीरहोलूपीनामफयोर्लक्षणं न दर्शितम् , अत्र श्यमानस्य च लोकाधस्य नार्यसामपत्यम् । - ·२६८ समराङ्गणसूत्रधारे द्वौ द्वौ गवाक्षको चापि साम्मुख्यः स भवेत् तदा । प्राग्रीवास्त्रिदिशं तस्य गर्भकोप्टायता यदा ॥ १३३ ॥ हित्वा वलभ्यौ प्राग्रीवा विधीयेते तथापरौ । कर्णेषु भागमेकैकं त्यक्त्वा स्यात् प्रभवस्तदा ॥ १३४ ॥ एतस्यैव मुखे स्यातां यदा प्राग्रीवकावुभौ । पार्श्वयोरपरौ हौ द्वौ प्राग्रीवो भवतो यदा ॥ १३५ ।। कर्णेषु भित्तयश्च स्युस्तदा स्याच्छिविरागृहः । यदास्यैव मुखे शाला भागद्वितयविस्तृता ।। १३६ ।। आयामेन च पड्भागा प्राग्रीचौ द्वौ तदग्रतः । द्वौ द्वौ गवाक्षको स्यातां तद्भित्योरुभयोरपि ॥ १३७ ॥ सीमायां द्वादश स्तम्भा मुखशालस्तदा भवेत् । अलिन्दो भागिकः कार्यों विशालंस्यैव वाह्यतः ।। १३८ ।। प्राग्रीवभूमिपु वृतो भित्त्या च सगवाक्षकः । अग्रतः सहितः स्तम्भैः पद्भिश्च क्रियते यदा ॥ १३९ ।। द्विशाल इति विख्यातः प्रासादो जायते तदा । यदास्यैव विधीयन्ते स्तम्भाः सर्वे समन्ततः ॥ १४० ॥ प्राग्रीवको चोभयतो गृहराजस्तदा भवेत् । सर्वस्यैव(?) यदालिन्दः स्यादन्यो भागविस्तृतः ।। १४१ सीमान्तविस्तृते स्यातां वलभ्यो भागनिस्सृते । भित्तिर्विधीयते शेपा गवाक्षरुपशोभिता ।। १४२ ।। मुखे पइदारुकं च स्यात् तदा स्यादमलाभिधः । एकादशायते क्षेत्रे तथा पइभागविस्तृते ॥ १४३ ॥ मुक्त्वा भागद्वयं पश्चाद देवकोप्टं निवेशयेत् । भागं मुक्त्वाग्रतः कुर्यात् सीमां भागचतुष्टयम् ।। १४४ ।। अष्टस्तम्भास्ततोऽलिन्दविंशतिस्तम्भमागिकाः । भागिकः परितोलिन्दोश्टाविंशतिधरोऽपरः ॥ १४५ ॥ १. 'स्यात् स' २. 'लाख्य च या', ३. 'चौ', ४. 'वि', ५. 'विलुते , क.पाटः।

·रुचकानिप्रासादलक्षणं नामैकोनपञ्चाशोऽध्यायः । २६९ द्विद्विस्तम्भयुताः कार्याः प्राग्रीवाः कोष्ठजास्त्रयः। सीमासमे वलभ्यौ च प्राग्रीवौ मध्यतस्तयोः ॥ १४६ ।। द्विद्विस्तम्भौ पुरश्चान्यौ वेदिकाजालशोभितौ । वेदिकाजालरूपान्यः सिंहकर्णोपशोभितः ॥ १४७ ।। प्रासादोऽयं विभुर्नाम कथितो भर्तनन्दनः । एवमेते समाख्याताश्चतुरश्रायता दश ॥ १४८ ॥ चतुरश्रायतास्तिर्यगायत्याथापरानपि । प्रासादानभिधास्यामो नवसंस्थानलक्षणैः ॥ १४९ ॥ द्वौ भागौ विस्तृतिर्गर्भे द्विगुणा तिर्यगायतिः । मध्ये भागोच्छ्रितं द्वारं तदर्धेन तु विस्तृतम् ॥ १५० ।। स्तम्भैश्चतुर्भिः संयुक्ता सीमा द्वारस्य चाग्रतः । द्विभागायामविस्तारा तावन्मात्रसमुच्छ्रितिः ॥ १५१ ।। तां सीमां गर्भसहितां भागेनान्येन वेष्टयेत् । भित्तिस्तत्र विधातव्या सगवाक्षा चतुर्दिशम् ॥ १५२ ।। पदारुकयुतो ह्येप प्रासादो भव उच्यते । अस्यैव भागनिष्कासा शाला मुखचतुष्टये ॥ १५३ ॥ यदा पडदारुकोपेता विशालः स तदोच्यते । स्तम्भैर्मुखेमुखे पभिर्वहिः साम्मुख्य इत्यसौ ॥ १५४ ।। अस्यैव सीमा कर्णस्था द्विद्विस्तम्भयुता यदा । प्राग्रीवैर्भागनिष्क्रान्ता वहिस्था प्रभवस्तदा ॥ १५५ ॥ सीनोग्रतो यदास्यैव स्तम्भद्वययुतो भवेत् । प्राग्रीवो भागनिष्क्रान्तस्तदा स्याच्छिविरागृहः ॥ १५६ ॥ विशालसन्निवेशस्य मुखे शाला भवेद् यदा । पार्श्वयोश्चोभयोः शाले माग्रीवाश्च त्रयो यदा ॥ १५७ ॥ निष्क्रान्तभाग एकैकः स्तम्भद्वितयसंयुतः। प्रासादः स तदा ज्ञेयो मुखशालोऽभिधानतः ॥ १५८ ॥ १. 'त', २. न्ययप' क. पाठः। ३. 'भाम', ४. 'ते', 'हा', १. 'वभाग' ख. पाठः । . , ·२७. समराङ्गणसूत्रधारे मुखशालाग्रशालाया यदा स्तम्भाश्चतुर्दश । प्राग्रीयो द्विविधश्चाग्रे द्विशालः स तदा भवेत् ॥ १५९ ॥ ६ भित्तिस्तदानी(?)प्रासादो गृहराजः प्रजायते । गर्भायामसमावग्रपृष्ठयोभोगविस्तृतौ ॥ १६० ॥ चतुश्चतुर्धरौ यत्र प्राग्रीवौ द्वौ च पार्थयोः । वौ तु द्विद्विधरौ गर्भविस्तारेण तु सम्मितौ ॥ १६१ ॥ अमलो नाम स प्रोक्तः प्रासादः शुभलक्षणः । अस्यैव चाग्रे पृष्ठे च द्विद्विस्तम्भयुतौ यदा ॥ ६२ ।। प्राग्रीवौ स तदा प्रोक्तः प्रासादो दशमो विभुः । प्रासादान् कथयामोऽन्यान् दश वृत्तायतान् पुनः ।। १६३ ॥ अष्टभागमुखायत्या विस्तृत्या चतुरश्रकम् । वृत्तायतं प्रकुर्वीत सवाह्याभ्यन्तरं ततः ।। १६४ ॥ गर्भ पश्चिमभागेऽस्य चतुर्भागं समन्ततः । कुर्यात् तस्याग्रतः सीमां भागद्वितयविस्तृताम् ॥ १६५ ॥ भागत्रयमितां भागेनैकेनान्तरितां च ताम् । संयुक्तामष्टभिः स्तम्भैः सुदृढैश्चारुदर्शनैः ॥ १६६ ॥ अलिन्देन परिक्षिप्तां ससीमां देवकोष्ठकम् । पोडशस्तम्भयुक्तेन कुर्यात् प्राग्रीवमग्रतः ॥ १६७ ॥ छन्नाश्छाद्यद्वयेनायमामोद इति कीर्तितः । वृत्तायतेषु प्रथमः प्रासादः स्वामिनो हितः ॥ १६८ ॥ समाहितौ यदास्यैव प्राग्रीवौ भागमिश्रितौ । चतुःस्तम्भै तिकस्तु वृत्ताभ्यां तुङ्ग उच्यते ॥ १६९ ॥ यदा सीमावधिभित्तिर्गवारुपशोभिता । वृत्तप्राग्रीव एकोऽन्ये(?) तदा चारुरुदाहृतः ।। १७० ॥ सीमामध्ये विधातव्यौ प्राग्रीवौ भागविस्तृतौ । विस्तारसदृशायामौ दक्षिणेति(?) त्रियु त्रयः ॥ १७१ ॥ इहापि कियांश्चिद ग्रन्यो गलित इव । इतः श्लोकद्गत् प्रागेव क. पुस्तके पत्राणि आचतुष्पञ्चाशाध्यायैकदेशं लुतानि । ग. अन्यस्तु पुरैवावसिनः ।

·रुचकादिपासादलक्षणं नाभैकोनपञ्चाशोऽध्यायः ।
२०१
कार्याः प्राग्रीवकास्ते च गर्भकोष्ठेन सम्मिताः ।
भूतिरित्येप (सं)प्रोक्तः प्रासादः शुभलक्षणः ।। १७२ ॥
मुखायता स्याचतुरो भागान्यत्तिर्यगायनान् (१) ।
क्षेत्रवृत्तं ततः कुर्यात् तन्मध्ये गर्भवेश्म च ॥ १७३ ॥
चतुर्भागायतं तत् स्याद् भागद्वितयविस्तृतम् ।
अलिन्दो वायतस्तस्य द्वादशस्तम्भसंयुतः ॥ १७४ ।।
भागद्वितयविस्तारः प्राग्रीवश्वाशनिर्गतः ।
निपे(ध इति विश्वक इति) ख्यातः प्रासादोऽयं पुरातनैः ।। १७५।।
यदा(?) निषेधः स्यादस्य पुरः प्राग्रीवको यदि ।
चतुरपरिक्षिप्तोऽलिन्देनाष्टधरेण वा ॥ १७६ ॥
अयमेवांशकेन स्याद यदालिन्देन वेष्टितः ।
मुखभागत्रयं मुक्त्वा भित्त्या च परिवेष्टितः ॥ १७ ॥
यदा च कर्णप्राग्रीवौं प्राग्रीवश्वाग्रनो भवेत् ।
विशेपरचना या च द्वाविंशतिधरान्वितो(?) ॥ १७८ ॥
गवाक्षैः शोभनैर्युक्तस्तदा सिंहः प्रकीर्तितः ।
द्वादशांशायते क्षेत्रे तथा पड्भागविस्तृते ॥ १७९ ॥
पश्चादंशद्वयं त्यक्त्वा द्विभागायामविस्तृतः ।
देवकोष्ठो विधातव्यस्तद्वारं भागमुच्छ्रितम् ।। १८० ॥
सीमाग्रे सान्तरा चंशविस्तृता चतुरायता ।
अष्टस्तम्भोऽस्य गर्भो वै पोडशस्तम्भको वहिः ॥ १८१ ॥
अलिन्दस्तस्य पुरतो वृत्तप्राग्रीवकोऽपिचा
सीमाप्राग्रीवकालिन्दकोष्ठान् वृत्तान् प्रकल्पयेत् ॥ १८२ ॥
प्राग्रीवो पार्श्वयोः सीमासमौ भागविनिर्गतौ ।
द्वाभ्यां द्वाभ्यां युतौ ज्ञेयो स्तम्भाभ्यां वर्तुलाकृती ।। १८३ ।।
एतत्सर्व विधातव्यमलिन्देनाभिवेष्टितम् ।
चतुर्विशधरोऽयं च भागिकोस्य प्रशस्यते ॥ १८४ ।।
द्विस्तम्भयुक्तान् प्राग्रीवान् कुर्याद् गर्भस्य दिक्त्रये ।
एवमेप समाख्यातः प्रासादः सुप्रभः शुभः ॥ १८५ ॥

·२७२ समराङ्गणसूत्रधारे भागद्वितयविस्ताराः प्राग्रीवा येऽस्य कीर्तिताः । चतुरश्रास्त एव स्युर्द्विद्विस्तम्भयुता यदि ॥ १८६ ।। शेपा भवति भित्तिश्च गवाक्षरुपशोभिता । प्रासादोऽयं तदा ज्ञेयो दशमो लोचनोत्सवः ॥ १८७॥ अष्टाधानथ वक्ष्यामः प्रासादाँल्लक्षणैः सह । चूतुर्भागन्विते क्षेत्रे तथाष्टाश्रीकृते पुनः ॥ १८८ ॥ द्वौ भागौ गर्भकोष्ठः स्यादलिन्दो भागिकस्तदा । स्तम्भाप्टकमलिन्दे स्यात् प्राग्रीवस्तस्य चाग्रतः ॥ १८९ ॥ द्विच्छाद्य(श्छाच्छादितः श्रीमान् प्रासादो वज्रको भवेत् । अस्यैवाग्रे यदा सीमा चतुरथा चतुर्धरा ॥ १९० ॥ स्थाचतुर्विंशतिस्तम्भश्चालिन्दो भागिकोऽपरः । नन्दनोऽयं समाख्यातः शङ्कुः प्राग्रीवकैस्त्रिभिः ॥ १९१ ॥ तस्य भित्तिर्विधातव्या क्षेत्रेष्टाश्रियुते बुधैः ।. वामन(श्च?स्य) पुनद्वौद्वौ गवाक्षा दिक्त्रये मतौ ॥ १९२ ।। अस्यैवाग्रे यदा सीमाभागाद् भागत्रयायता । द्विभार्ग विस्तृता वंशसमुच्छेदाष्टभिर्धरः(१) ॥ १९३ ।। अलिन्दावेष्टिता युक्ता प्राग्रीवैर्मेखलाई तदा । भित्तिक्षेत्र यदास्यैव प्राग्रीवाः परिवेष्टिताः ।। १९४ ।। अलिन्देन धरैः पद्भिः पड्भिर्युक्तास्तदा लयः । अष्टभागमिते क्षेत्रे कृतेऽष्टाश्रिणि सर्वतः ॥ १९५ ॥ भागट्टयमितं कुर्याद् देवकोष्ठं मनोरमम् । चतुर्भिः शोभितं द्वारर्भागिका(लिन्दवेष्टितम्) ॥ १९६ ।। अलिन्दस्य विधातव्याः स्तम्भाचाटी ततोऽपरः। स्याचतुर्विंशतिस्तम्भो भागिकोलिन्दकः पुनः ।। १९७ ॥ तथाविधस्तृतीयोऽपि प्राग्रीवाश्च चतुर्दिशम् । प्रासादोऽयं महापद्मो ब्रह्मणः शङ्करस्य च ।। १९८ ।। दानुक्रमो व्यत्यस्तः । इलये तु मेखल इति पटितः। .

·प्रासादशुभाशुभलक्षणं नाम पञ्चाशोऽध्यायः ।
२७३
द्विती(यो?ये)ऽलिन्द(कीके)ऽस्यैव प्राग्रीवाः स्युश्चतुर्दिशम् ।
अलिन्देन परिक्षिप्तो हंस एप प्रकीर्तितः ॥ १९९ ।।
प्राग्रीवोऽस्य महापद्मस्यालिन्देनावृतो यदा ।
कर्णप्राग्रीवको द्वौ द्वौ व्योमसंज्ञस्तदा भवेत् ॥ २०० ॥
हंसस्यैव वलभ्यः स्युः प्राग्रीवाणां पदे यदा ।
चतु:स्तम्भाः परिक्षिप्ता अलिन्देन चतुर्दिशम् ।। २०१॥
तदा चन्द्रोदयो नाम प्रासादो जायते शुभः ।
एवमेषां चतुष्पष्टिः प्रासादानामुदाहता ।। २०२॥
इति सुरभवनानां सप्ततिर्दारवाणा-
मिह सदनचतुष्कणान्वितेयं प्रदिया ।
जनमयमवकोशानन्दशुभ्रांशुलेखा (?)
भवति सुविदितैपा शिल्पिनां कामधेनुः ।। २०३ ।।
इति महागजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारापरनाम्नि वास्तुशास्त्रे
रुचकादिचतुष्पष्टिप्रासादलक्षणं नामैकोनपञ्चाशोऽध्यायः ।
अथ प्रासादशुभाशुभलक्षणं नाम पञ्चाशोऽध्यायः।
प्रासादानामथ ब्रूमो लक्षणानि भवन्ति ये ।
प्रशस्ताश्चाप्रशस्ताश्च तस्मिन्नवनिमण्डले ॥१॥
ये समाः समकर्णाश्च समस्तम्भाः समक्षणाः ।
नैवोच्चा नातिहस्वाश्च कर्णायामादविहलाः ॥ २ ॥
असंमूढा विभागेन प्रमाणेन सुसंस्थिताः ।
ऊर्ध्वाधः कर्णपादीभिरुपेताः सलिलान्तरैः ।। ३ ॥
असङ्कीर्णोदयैश्छायैः स्वमानपरिकल्पितैः ।
सुविभक्ताः सुसंस्थाश्च रम्यैरविकलैः कृताः ॥ ४ ॥
समभागविभक्तैश्च युक्ताश्चालिन्दकैः समः।
स्वजातिपरिवेपाद्या नान्यजातिप्रपिताः ॥ ५ ॥
असङ्कीर्णाः शरीरेण संस्थानेन सुसंस्थिताः ।
केवला जातिशुद्धाच प्रासादाः शुभदा नृणाम् ॥ ६॥

·२७४ रामराजणगृनवारे मुर्मूलपादेश दृढायामूलमस्तकम् । नाघरोत्तरयुक्ताथ मुनिद्रव्यसन्धिभिः ।। ७ ।। दे(व?श)जातिप्रसिद्धेय भूपर्णः मुविभूषिताः । प्रासादाः शुभदा नित्यं पूजासंस्कारवर्धनाः ॥ ८ ॥ कर्ता कारयिता चपां परां सृद्धिमवाप्नुयात् । अघमानपि वक्ष्यामः प्रासादानवलक्षणः ॥ ९ ॥ विपमाः कर्णहीनाथ केशवन्धभयावहाः । स्तम्भः क्षणश्च विपर्मः स्वामिनो मृत्युहेनवः ॥ १० ॥ अत्युचः स्याद् भयं राज्ञा इस्वः सेना च मथ्यते । कर्णायामेन विकलाः प्रासादाः स्युभयाः ॥ ११ ॥ विभागेन विहीनास्तु दारिद्यभयदाः स्मृताः । नष्टाभिः कर्णपादीभिरुद्वेगजनना नृणाम् ॥ १२ ॥ छायः सङ्कीर्णकहीनः कुलक्षयकराः स्मृताः । दुर्विभक्ताः कुसंस्थाश्च द्रव्यविकलसंयुतैः ॥ १३ ॥ रोग क्लेशं च मृत्युं च क्रमशो वितरन्ति ते । विपमैर्भागहीनचाप्यलिन्दाधितो भयम् ॥ १४ ॥ पराजयं परिवृतैरन्यजातिप्रदुर्पितः । ये परातयो येऽन्यसङ्कीणां येऽन्यविग्रहाः ॥ १५ ॥ कर्तुः कारयितु ते नन्दका बापि चात्मनः । दुर्वला मूलपादेन विश्लिप्टैः पीठसन्धिभिः ॥ १६ ॥ अल्पायुपस्ते प्रासादा भवन्ति च भयावहाः । अधरोत्तरगैः लिविज्ञेया व्याधिकारिणः ॥ १७॥ अदेशैर्भूपणैर्युक्ताः प्रासादा न सुखावहाः । ये कीर्तिमिच्छन्ति जयन्ति भूतान् कुर्युः शुभैलक्ष्मभिरन्वितांस्ते। प्रासादमुख्यानितरे तु वास्तेजोयशःश्रीविजयादिकामैः॥१८॥ इति महाराजाधिराजश्रीमोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारापरनानि वास्तुशास्त्रे प्रासादशुभाशुभलक्षणं नाम पञ्चाशोऽध्यायः ॥

·आयतननिवेशो नामैकपञ्चाशोऽध्यायः ।
अथायतननिवेशो नामैकपश्चाशोऽध्यायः ।
एवं नृपस्य प्रासादे कृते क्लप्तेऽथवा भुवि ।
तस्यानुजीविनः कुर्युः प्रासादान् परिधौ यदि ॥ १ ॥
तदा दिग्भागविन्यासस्थानमानान्यनुक्रमात् ।
तेपामिहाभिधीयन्ते सर्वेपां वृद्धिहेतवे ॥ २ ॥
दशाप्टौ पट् च धनुपां शतानि क्ष्मामृतां क्रमात् ।
मानमायतनस्योक्तं त्रेधा श्रेष्ठादिभेदतः ॥३॥
क्षेत्रमायतनस्यैवं चतुरश्रं समन्ततः ।
तत्र भक्ताः प्रकुवीरंविधा स्वे स्वामिवत्सलाः ॥४॥
ये चास्य सम्मताः केचित् कुले जाता हितैषिणः ।
द्वादशांशेन हीनानि क्रमात् तान्यनुजन्मनाम् ॥ ५॥
तस्यैव वामतः कुर्यादुत्सेधाद् द्विगुणान्तरे ।
कुर्याद दशांशहीनानि नैर्ऋत्यां दिशि भूपतेः ।। ६ ॥
प्रासादान्नृपपत्नीनां सर्वासामपि शास्त्रवित् ।
अष्टभागेन हीनानि प्रतीच्यां दिशि कारयेत् ॥ ७ ॥
देवधिष्ण्यानि तन्त्रैः स्यात् स्वसुराणां विधानतः(?) ।
सौम्याया मारुती यावन्नवांशापचिताः क्रमात् ।। ८ ॥
प्रासादा मन्त्रिसेनानीप्रतीहारपुरोधसाम् ।
एतेषां पूर्वभागस्थं राजमातुर्निवेशनम् ॥ ९ ॥
हीनमेकादशांशेन तत् कार्य राजकारिता(?) ।
ऐशीमाश्रित्य देवानां तुल्यमन्द्रपदावधि ।। १० ।।
स्वन्नृणां मातुलानां च कुमाराणां तथा क्रमात् ।
आग्नय्यां द्विजमुख्यानां विधातव्यं निवेशनम् ।। ११ ।।
कार्यः पुरोधःप्रासादः तुल्यतत्पुनरेव वा(?) ।
चाम्यायां कुर्युरष्टांशहीनान्युवीशमन्दिरात् ॥ १२ ॥
सामन्नदुःअरारोहभटपौरजनाः क्रमान् ।
एतान्यारतनान्येपां यथाभागं प्रकल्पयेत् ॥ १३ ॥

·२७६ समराकणसूत्रधारे मर्मवेधप्रदेशस्थान द्वारवेधगतानपि । स्वस्थानान्तरितांश्चतान् न कुर्याद्धितकाम्यया ॥ १४ ॥ अंलिन्दैगर्भकोष्टश्च सीमास्तम्भगवाक्षकः । द्वारद्रव्यतलोच्छ्रायः प्राग्रीवः सिंहकर्णकः ।। १५ ।। न कुर्याद् भूपणस्तुल्यं समं वास्वंदरूपतः (१) । समरूपं भवद्धयं नियुक्तं च न नन्दति ॥ १६ ॥ राजपीडा भवेत् तस्मिन्नाधिक्ये च कुलक्षयः । प्रासादाद् भूमिपालस्य निवेशं परिघौ स्थितम् ॥ १७ ॥ द्रव्येण कतरेणापि नोत्कृष्टं कारयेद् बुधः । संस्थानान्मानतश्चापि विस्तारेणोच्छ्रयेण वा ॥ १८ ॥ पूर्वोक्तेभ्यो विभागेभ्यः किञ्चिद्धीनतमः शुभः । अन्योन्यं द्विगुणच्छाद्यरेकस्यान्तरं शुभम् ॥ १९ ।। सुभोग्यं तं च कुर्वीत बहुभिर्भवनान्तरः । कोष्ठिकाभोजनागारर्भाण्डोपस्करधामभिः ॥ २० !! शिलालूपात(?)शालाभिः शेपं तु परिपूरयेत् । प्रशस्तान् कारयेत् सर्वान् शुभरूपान् मनोरमान् ।। २१ ।। प्रायशः स्वालयांवान्यान् सर्वस्यान्यगृहाणि च । नरेन्द्रायतनस्यैव निवेशात् परिकल्पयेत् ॥ २२ ॥ अन्यथात्वे महादोपा वैपरीत्ये कुलक्षयः । इति कथितदिगादिभेदयोगः सुरभवनानि भवन्ति यस्य राज्ञः । अविरतमुदितोंदितप्रतापः स्वभुजजितां स चिरं प्रशास्ति पृथ्वीम् ॥ २३ ॥ इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारापरनानि वास्तुशास्त्रे आयतननिवेशो नामकपञ्चाशोऽध्यायः ॥

·.२७७
प्रासादजाति म द्विपञ्चाशोऽध्यायः ।
अथ प्रासादजाति म द्विपञ्चाशोऽध्यायः ।
अवतारो निवेशानां विधानं वास्तुनो यतः ।
कात्स्न्न तमतो ब्रूमः सभ्यस्य प्रसवोत्तमः (१) ॥ १ ॥
कुलजातिकमाणां च क्रमं दीर्घाल्पजीविनाम् ।
संस्थानमभिधास्यामो लक्ष्यलक्षणमेव च ॥ २ ॥
शुभाशुभानां वैराजमादि तेपां प्रचक्षते ।
पूर्वोक्तस्य विमानस्य तस्यातो लक्ष्म कथ्यते ॥ ३ ॥
वैराजस्य यथाकारव्यवस्थानमशेषतः ।
चतुरश्रं समं क्षेत्रमशीत्यंशैविभाजयेत् ॥ ४ ॥
संयुक्तमप्टभिर्भागैः कुर्याद गर्भगृहं शुभम् ।
द्विपञ्चाशद्धरैः सीमा गर्भकोष्ठसमन्विताः ॥ ५ ॥
द्वात्रिंशता देवकोप्टैः सवरेकान्तरैश्च तेः ।
बाह्यस्थाने ततः स्थानाद् द्वादशक्षोभणधेरैः ॥ ६ ॥
हेमरत्नमयैः स्तम्भैः शुक्लपट्टैश्च भूपितैः ।
शुक्लालङ्कारखचितैर्वितानेश्च विभूपणैः ॥ ७ ॥
स्फाटिकैर्विविधैर्जालैः सहरिन्मणिवेदिकैः ।
हंसकर्णकपोतालीतिर्यक्रस्थाल्यर्धकर्णिकः ॥ ८ ॥
पर्यन्तदेशधृतया गर्भस्योपरि घण्टया ।
लोकनाथेन तत् सृष्टमायं वैराजसंज्ञितम् ॥ ९ ॥
तस्मात् स्वस्तिकसंज्ञः प्राग् गृहच्छन्दो विजायते ।
चतुश्शालस्त्रिशालश्च हिरण्यौकस्त्वतोऽपिच ॥ १० ॥
सिद्धार्थको द्विशालः स्यादेकशालस्तु कुम्भकः ।
सृष्टमन्यद् विमानं च वरं वीरं चतुर्मुखम् ॥ ११ ॥
गणानां देवतानां च स्कन्दस्य च यथाक्रमम् ।
प्रासादा द्वादर्शतेऽन्ये जज्ञिरे शुभलक्षणाः ॥ १२ ॥
स्वस्तिकः श्रीतरुश्चैव तनीयः क्षिनिभृपणः ।
भूजयो विजयो भद्रः श्रीटाणीपसंजितौ ॥ १३ ॥

·२७८ समराङ्गणसूत्रधारे नन्द्यावर्तो विमानश्च सर्वतोभद्र एव च । विमुक्तकोणमासाद इति वैराजसंभवाः ॥ १४ ॥ एकैकस्मात् क्रमेणैवमेकैकः समजायत । स्वस्तिकाद् रुचको ज्ञेयः श्रीतरोः सिंहपञ्जरः ॥ १५ ॥ क्ष्माभूपणात् तु शाला स्याद् भूजयाद् गजयूथपः । विजयादवतंसश्च भद्रानन्दी विनिर्गतः ॥ १६ ।। श्रीकूटाचित्रकूटाख्य उप्णीपात् प्रमदाग्रियः । व्यामिश्रो नन्दिकावर्ताद विमानाद्धस्तिजा(वति)कः ॥ १७ ॥ कुबेरः सर्वतोभद्रान्मुक्तकोणा धराधरः । एतेभ्योऽपि च संभूताः कनीयांसोभिधानतः ॥ १८ ॥ तद्भेदास्ते तदाकारैर्लक्ष्याः स्वः स्वः पृथग्विधैः । भागैस्तेपृत्तमैः पूर्वान् मध्यमान् मध्यमैस्तथा ॥ १९ ।। कीयसः कनीयोभिः प्रासादानुपकल्पयेत् । शिखररपरैः श्लिष्टाः प्रासादा जज्ञिरे ततः ॥ २० ॥ प्रथमो रुचकस्तेपु द्वितीयो वर्धमानकः । अवतंसस्तृतीयस्तु चतुर्थी भद्र उच्यते ।। २१ ॥ पञ्चमः सर्वतोभद्रः पाठः स्यान्मुक्तकोणकः । मेरुर्मन्दर इत्यष्टौ विज्ञेयाः शिखरोत्तमाः ॥ २२ ॥ चतुरथाः समाख्याता देवानामालयाः शुभाः। एते ते वंशजाः सर्वे निवेश्या ब्रह्मजातयः ॥ २३ ॥ वैराजकुलसंभूताः प्रासादाः परमोत्तमाः । एतेभ्योऽन्येऽपि संभूताः पुत्रपौत्रप्रपौत्र(य?जा): ॥ २४ ॥ स्ववंशाः सुपरीवाराः परवंशविवर्जिताः । कर्तव्या भूतिकामेन तेजसा शुभलक्षणाः ॥ २५ ॥ नन्दका वर्धनाथव सर्वकामफलप्रदाः । हृष्टपुष्टजनाकीर्णाः पूजासंस्कारवर्थनाः ॥ २६ ॥ यदि दीना भवन्त्यते परवंशन दृपिताः । तदुदगं नृणां नित्यमर्थनागं कुलक्षयम् ।। २७ ।।

·२७९
जघन्यवास्तुद्वारं नाम त्रिपञ्चाशोऽध्यायः ।
पीडां च स्वामिनः कुर्युर्यदन्यदपि गर्हितम् ।
तस्मादेते विधातव्या दृपिता नान्यजातिभिः ॥ २८ ॥
इति वैराजजातानामुत्पत्तिः परिकीर्तिता ।
वैराजजन्मनुरसअपरम्परेय-
मुक्तैवमत्र शुभलक्ष्मवती समासात् ।
आनन्दकीर्तिधनधान्यकरी कृता स्या-
दन्याशी पुनरनर्थफलैच कर्तुः ॥ २९
2॥
इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समगङ्गणसूत्रधारापरनानि वास्तुशास्त्रे
प्रासादजाति म द्विपञ्चाशोऽध्यायः ॥
२
अथ जघन्यवास्तुद्वारं नाम त्रिपञ्चाशोऽध्यायः ।
मो जघन्यवास्तूनां द्वारमानमतः परम् ।
विस्तारं सतलोच्छ्रायं द्रव्यव्यासविधि तथा ॥ १ ॥
कथिता ये निराधाराः प्रासादास्तिर्यगायताः ।
तेपां भागचतुप्केण गर्भवासं विभाजयेत् ॥ २ ॥
द्वारं सार्थेन भागेन कुर्वीत स्वार्धविस्तृतम् ।
द्वारविस्तारपादेन पेद्याया विस्तृतिर्भवेत् ।। ३ ।।
विस्तारार्धेन पिण्डः स्यात् तत्समः स्यादुदुम्बरः ।
सार्धमूलादुम्बरकः(१)शाखा व्यासवशाद् भवेत् ॥ ४ ॥
चतुर्विधश्च कर्तव्यः पेद्यापिण्डः प्रमाणतः ।
शाखा तु पेद्यापिण्ड(ध?स्य) विस्तारेण विधीयते ॥ ५॥
शाखाविस्तारतो रूपशाखा स्यात् सार्धविस्तृतिः ।
अर्धेन पेद्यापिण्डस्य खल्वशाखा विधीयते ॥६॥
रूपशाखासमाः कार्या विस्तारान् तुङ्गशाखिकाः ।
तुझाया वाह्यतः शाखाः क्रियन्ते वास्तु काचन ॥ ७ ॥
अष्टांशाभ्यधिकाः सर्वाः कर्तव्या विस्तरेण नाः ।
द्वारस्यापामविस्तारयोगात् साया भवेत् तु या ॥ ८ ॥

·No text on this page.

·प्रासादद्वारमानादि नाम चतुप्पञ्चाशोऽध्यायः । २८१ रूपशाखासमं तच्च कर्तव्यमतिसुन्दरम् । ऊर्चे समन्ताचाष्टांशमात्रे तचतुरश्रकम् ॥ ७ ॥ तदूर्ध्व भरणोच्छ्रायः स्यात् पादोनसमुच्छ्रितिः । कपोतश्चाप्यधश्शीर्षगर्भः स च विधीयते ॥ ८ ॥ सरथालयपत्रो वा स्वोदयार्धविनिर्गमः । तस्योपरिष्टात् कर्तव्यं स्यादुच्छालयपत्रकम् (?) ॥ ९ ॥ रथिका (तु) विधातव्या द्वयोरप्युच्छ्रितिस्तयोः । सार्धप्रमाणभरणाद् भूषा स्यात् पुष्पकादिभिः ॥ १० ॥ रूपकैर्वा यथाशोभं स्तम्भिकाभिश्च सर्वतः । कण्टकोयत्रिभागोन(?) कूटाकारं भवेदतः ।। ११ ।। विभूपितं सिंहचक्रैर्हस्तितुण्डैरथापि वा । कपोतादि विधातव्यमन्तरे रूपशाखयोः ॥ १२ ॥ कार्य विषमसंख्यं च सर्वमेतद् विचक्षणः । तस्माद् बहिर्विधातव्या सर्वतः परिमण्डली ।। १३ ।। अन्त्यशाखासमा सा च प्रमाणेन विधीयते । तस्यां सद्वारशाखायां (प्रा)यशः पद्मपत्रिकाः ॥ १४ ॥ कार्या(त्रा वाचवा द्वार)शाखायास्तद्विस्तारसमुच्छ्रिताः । भवेदधस्तादर्धेन ग्रीवाया रसना तथा ॥ १५ ॥ ग्रीवया सार्धया तुल्यमन्तरं पत्रकाण्यधः । भागद्वयं प्रकुर्वीत जङ्घा व्यंशा ततोऽप्यधः ॥ १६ ॥ पेद्यापिण्डप्रमाणेन खल्वशाखा विधीयते । पेयापिण्डसमो वाह्यशारखान्यासः प्रकीर्तितः ॥ १७ ॥ क्रमेणानेन कर्तव्याः शाखाः स्वल्पा यदृच्छया । न नवभ्यः परं कार्या द्वारशाखाः कथञ्चन ॥ १८ ॥ निर्गमो वा प्रवेशो वा विस्तारेण समन्वितः । पेद्याया यदि वार्थेन शाखानां स विधीयते ॥ १९ ॥ 1. 'दि', २. सास्तत्रय', .. 'वासवि', ४. 'संमित:' स. पाटः ।

·२८२ समराङ्गणसूत्रधारे सापेद्यापिण्डसमः पिण्डस्योदुम्बरो भवेत् । तलन्यासस्तदर्धन भूमिर(झा चौकाच) तत्समाः ॥ २० ॥ उदुम्बरकपिण्डस्य मानात् सिंहमुखानि च । उदुम्बरात् पादहीनस्तुल्यो वाभ्यधिकोऽथवा ॥ २१ ॥ पट्टेस्य पिण्डस्त्रिविधो विस्ताराँत् स्तम्भतोऽधिकः । भागपादसमस्तम्भो द्वादशांशं प्रपीडितः ।। २२ ।। भागद्वये च कर्तव्यो रूपलक्षणसंयुतः । चतुप्पष्टिप्रकारोऽयं नानारूपप्रपञ्चतः ॥ २३ ॥ स्तम्भविस्तारविस्तीर्ण पिण्डे तत्पादवर्जितम् । विस्तारात् त्रिगुणं देाद्धीरग्रहणमिप्यते ॥ २४ ॥ प्रविष्टौ स्तम्भमाने स्तः कुम्भिकोत्कालको सदा । तलपट्टसमं पट्टमुत्तरं परिकल्पयेत् ।। २५ ।। (ती?ही)रं तस्य त्रिभागेन समुत्सेधाद् विधीयते । किञ्चिद् विनिर्गतं पट्टाद् यथाशोभं प्रकल्पयेत् ।। २६ ।। अत ऊर्ध्व यथाशोमं कण्ठकेंनासनेन च । रथकैश्चित्ररूपैश्च कूटागारैः सतोरणः ।। २७ ।। अलिन्दे मण्डपे वापि चतुप्के वलभीषु वा । वितानानि विचित्राणि समुस्लिप्ततलानि च ।। २८ ।। लक्षणेन च युक्तानि विदधीत यथोचितम् । लुमाः फलकवतीभिः कृताः समभिदध्महे ।। २९ ।। उत्क्षिप्तानां च ये भेदा जायन्ते सर्ववास्तुपु । तुम्बिनी लम्बिनी हेला शान्ता कोला मनोरमां ॥ ३० ॥ आध्माता चेति सप्तता नामतः कथिता लुमाः । चतुरश्रीकृते क्षेत्रे कान्ते भूमितले शुभे ।। ३१ ॥ मूत्रं क्षेत्रसमं कृत्वा कर्णात् कर्ण विभाजयेत् । विन्यस्येद् गर्भमूत्राणि तयोर्मध्यगतानि च ॥ ३२ ॥ १. 'C' ख. पाटः। २. 'मा', ३. 'हक. पाठः । ४. 'पन्त, ५. 'दः स्व. पाठः । ६. 'नी', ७. 'को' क. पाठः । ८. 'न' ख. पाटः । १. 'माफ', १०. 'ता स' क. ख. पाठः । ११. 'रुचिनी', १२. 'माः'; १३. 'पूर्व का' ख, पाठः। 13 ·प्रासादद्वारमानादि नाम चतुप्पञ्चाशोऽध्यायः । २८३ भूयश्चान्यानि मध्येपु मुत्राणि विनिवेशयेत् । मध्ये वृत्तं समालिख्य तुम्बिका कमलोपमा ।। ३३ ॥ कार्या भागीकृतं तत्र वृत्तं क्षेत्रे प्रवर्तयेत् । मुत्रे मूत्रे तु पिण्डस्थां लुमा मूत्रेण वालिखेत् ॥ ३४ ॥ लुमान्तरेषु सर्वेषु वैकव्येन घुपीकृतम् । तयोरन्तरयोर्मध्ये लुमामूले विकर्करम् ॥ ३५ ॥ द्विगुणं त्रिगुणं वा स्यात् ततश्च वलिनी लिखेत् । व्यासानोदयश्चेह कर्तव्यस्तत्र मण्डले ॥ ३६ ॥ सम्पातात् तलसूत्राणां तुम्बिका चोर्ध्वसूत्रिता । उदयस्तलमूत्रस्य तुम्बिकायास्तथान्तरम् ॥ ३७ ॥ पूर्वसूत्रे लुमाग्रेपु कण्टकान् कल्पयेद् ऋजून् । बहिस्थानेषु चान्तेषु लक्षं कुर्यात् सुनिश्चितम् ।। ३८ ।। लक्षं गृहीत्वाधःसूत्र ऊर्ध्वमूत्राणि लक्षयेत् । उदये कण्टकस्यान्ते तद्वदेवानुसन्ततम् ॥ ३९ ॥ दापयेदुत्तरं मूत्रं लुमानां खल्वकानि च । पिण्डव्यासं वलीनां चाप्येषु क्षोभणविस्तृती॥ ४० ॥ लुमा कर्णगता या स्यादामाता सा प्रकीर्तिता । छेदे प्रवर्तितान्या स्यात् किञ्चिदूना मनोरमा ॥ ४१ ॥ कोला तृतीया शान्तेति चतुर्थी परिकीर्तिता । हेलाख्या पञ्चमी पष्ठी लम्बिनी नामतो लुमा ।। ४२ ॥ सप्तमी तुम्बिनीत्येता मार्गसूत्रविनिर्गताः । एताभिः कारयेत् कोलं वितानं नयनोत्सवम् ॥ ४३ ॥ कोलाविलं हस्तितालु चाप्टपत्रं शरावकम् । नागवीथीवितानं च पुप्पकं भ्रमरावली ॥ १४ ॥ १. 'चिका ख.पाठः । २. 'त्र', ३. 'ण', ४. 'मायक.ख. पाठः। ५. 'का. 'रुचिका', ७. 'भू'ख. पाटः । क. पाठः । ८. 'वेपुमान' क. पाठः । ९. 'वलं ग', १०. 'ल्वि', ११. तिन्य+त्याः', १२. 'तस्तुला', १३. 'का' चेन', ६. - ख. पाठः।

·२८४ समराङ्गणसूत्रधारे हंसपक्षं करालं च विकटं शकुट्टिमम् । शङ्खनाभिः सपुप्पं च शुक्ति(त्तकमेव च ॥ ४५ ॥ मन्दारं कुमुदं पद्मं विकास गरुडप्रभम् । पुरोहतं पुरारोहं विद्युन्मन्दारकं तथा ॥ ४६ ॥ एतान्येवं वितानानि सङ्घचया पञ्चविंशतिः । एतेषां रूपनिर्माणमधुना संप्रचक्ष्महे ॥ ४७ ॥ समन्ताचतुरश्रे च चतुरश्रायतेऽथवा । क्षेत्रे वृत्तीकृते नाभ्यैकया तत् कोलमुच्यते ॥ ४८ ॥ चतुरश्रे यदा क्षेत्रे कर्णस्थानेषु कृत्लशः । चतुरश्रनिवन्धेन चतुरश्रनिवन्धने ॥ ४९ ॥ वैलिनी विकटाकारा पूर्व वृत्तान्यधस्तथा । भ्रमवृत्तं च यत्मध्ये परं तत्रापरा लुमाः ॥५०॥ क्रियन्ते तुम्बिकाः पञ्च यत्र सुस्थाः सुसंवृताः। माम्र(?)स्तलेऽधःसूत्रस्य तद् भवेन्नयनोत्सवम् ॥ ५१ ।। कोलाविलं समे क्षेत्रे भागाष्टकविभाजिते । मध्ये द्विभागे विलिखेद् वृत्तं तुम्विकयान्विते ।। ५२ ।। तत्र भ्रमान्ते च सूत्रे भ्रमान् पोडश कारयेत् । ऋजूनि यानि सूत्राणि लुमास्ताः परिकल्पयेत् ॥ ५३ ।। यानि शेपाणि सूत्राणि वलिनीस्ताः प्रकल्पयेत् । तुम्बिन्यां कारयेद् वृत्तं गजतालुकमुच्यते ॥ ५४ ॥ अष्टपत्रे चतुष्पष्टिभागं क्षेत्रं प्रकल्पयेत् । लुमास्थानेषु पत्राणि खण्डितान्यन्तरैस्तथा ॥ ५५ ॥ सम्पातेपु समस्तेषु तुम्बिकाः सन्निवेशयेत् । वृत्ताकारं शरावं स्याद् विन्यासं च धरैश्य तत् ॥ ५६ ।। चतुरश्रेऽथवा वृत्ते भागत्रयविभाजिते । निवेशयेन्नागवन्ध सम्पाते वलिसूत्रयोः ।। ५७ ॥ १. 'मु', २. 'भै', ३. 'व', ४. 'वी' क. पाठः । ५. 'स्व', ६. 'स्थिता।', ७. 'त्व' स्व. पाठः । नागवीयोति लश्ये पठितम् ।

·प्रासादद्वारमानादि नाम चतुष्पञ्चाशोऽध्यायः । २८५ वितानमेतत् कथितं यश्चिकीर्षति मानवः । ऊर्ध्वतिर्यग्गतै लैः क्रियते यन्निरन्तरम् ॥ ५८ ॥ पुष्पमालाकुलं श्रीमत् पुष्पकं तदुदाहृतम् । अशोकपल्लवाकीर्णलुमाभ्रमनिवन्धनम् ।। ५९ ॥ चतुरश्रक्रियायुक्तं सा प्रोक्ता भ्रमरावली | आध्माता कर्णमायाता तुम्बिकास्थानसंश्रया ॥ ६०॥ तुम्बिनी यत्र मध्ये तु हंसपक्षं तदुच्यते । अस्यैव पक्षे तु यदा सम्बध्येत मनोरमा ।। ६१ ।। तुम्बिनी च विपक्षेपु करालं तदुदाहृतम् । कोला लुमा स्याद् विकटे शले शान्ता प्रकीर्तिता ॥ ६२ ॥ शनाभिसमं सूत्रं तुम्बिकायाः प्रवर्तते । सर्वेष्वपि लुमास्थानेष्वेकरेखान्वितं भवेत् ।। ६३ ।। शहनाभिरिति प्रोक्तं वितानमिदमुत्तमम् । एतस्यैव लुमास्थाने तुम्बिका पद्मकाता ॥ ६४ ।। वलयभूपिता यत् स्यात् सपुष्पमिति तद् विदुः । क्षेत्रे वृत्तायताकारे कारयेच्छुक्तिसंज्ञकम् ।। ६५ ।। वृत्ताकारे भवेत् क्षेत्रे वृत्तं वलयकर्मणा । चतुरश्रे समे क्षेत्रे यल्लुमालुमर्ध(ते?तः) ॥ ६६ ॥ वृत्तक्षोभणभङ्गानि तन्मन्दारकमुच्यते । कुमुदं कुमुदस्येव लुमाक्षेपादिहार्धतः ।। ६७ ॥ पद्मके स्यादधःक्षिप्ता विकासे मध्यमा लुमा । गरुडे गरुडो मध्ये नागाभरणशोभितः ॥ ६८ ॥ F पुरोगतं तद् यदधो गत्वा स्यादृर्ध्वगं पुनः । अधो गत्वा पुरारोहमूर्ध्वमूर्ध्व ततोऽप्यधः ॥ ६९ ।। विचित्रक्षोभणाकीर्णमन्ते वृत्तं मुहुर्मुहुः । अष्टभिश्चाश्रिभिर्मध्ये विद्युन्मन्दारकं भवेत् ।। ७० ॥ १. 'नामत:' ख. पाठः। २. 'स' क. पाठः । ३. 'आ', ४. 'दर्घगत पु' ख.पाठः। पुरोहतमिति तु लक्ष्ये पटितन् !

·1 २८६ समराङ्गणसूत्रधारे मानोन्यानमथ ब्रूमः प्रासादच्छाधसंश्रयम् । अर्धनच्छाद्यविस्तारस्योर्व वंशं प्रकल्पयेत् ॥ ७१ ॥ अयमदियः प्रोक्त आवन्त्यो नामतः परः । व्यंशेनच्छाद्यविस्तारस्योदयो बामनो भवेत् ।। ७२ ।। वामनावन्त्ययोर्मध्ये नवधा प्रविभाजयेत् । भागोत्तरोदयात् तेष्टौ वामनादुदयाः स्मृताः ॥ ७३ ।। (वा?आ)तपत्रोऽय कौवेरः (स?श)मनाख्यस्तयावली । हंसपृष्ठो महाभोगी नारदः शम्बुकस्तथा ॥ ७४ ।। वामनः प्रथमस्तेपामाव(न्त्योते?न्त्येन) दशेत्यमी । छायानामय वृत्तानामुदयः प्रोच्यतेऽधुना ।। ७५ ।। तलमूत्रसमं कृत्वा कुर्याद् द्वादशधोदयम् । पष्ठादारभ्य भागात् स्युः सप्त भागोत्तरोदयाः ॥ ७६ ।। कुवेरशेखरी चन्द्री नागवा(तुथ) गणाधिपः । मुख्यश्चोछः सुभद्रश्च वृत्ते सप्तोदयाः स्मृताः ॥ ७७ ॥ कृत्वा त्रिकर्करपदं लुमापृष्ठं लिखेत् ततः । भागार्धमधिकं क्षेत्रे भवेच्छाधकवर्तना ॥ ७८ ॥ भागार्धवर्धिते क्षेत्रे तलमूत्रक्रमान्विते । लुमामाद्यां लिखेट् भूयः पट् क्रमेणानुसन्ततम् ।। ७९ ॥ रिक्षा यथाद्विहस्ताय(?) लुमायाः स्यादनन्तरम् । लुमा त्रिभागहीनेन परिवृद्धाङ्गुलेन सा ॥ ८० ।। तस्याश्वानन्तरा लक्ष्म्या साध वृद्धामु त्रयम् (?) । त्र्यंशोनः पभिरपरा व्यंशोनैर्दशभिः परा ।। ८१ ॥ चतुर्दशभिरन्या स्यात् साधैर्वृद्धां ततोऽगुलैः । विंशत्यगुलवृद्धा तु सप्तमी कोणसंश्रितां ।। ८२ ॥ क्रमेणानेन मानानि लुमानां वृद्धिहासयोः । अनुपातेन कार्याणिच्छाद्यक्षेत्रानुसारतः ॥ ८३ ॥ १. 'त्योदयस्यव्यसनो' (?) क. पाठः। २. 'मा' ख. पाठः । ३. 'न्यौते ' क. पाठः । ४. 'गाः' ख. पाठः। ५. 'इछायः', ६. 'बाद भ', ७. 'वामभरायश्म्या सा' क. पाठः1८. 'लंद्वयम्', ९. 'दा' ख, पाठः। १०.'ता:', ११. 'न नामानि' क. पाटः।

·प्रासादद्वारमानादि नाम चतुप्पञ्चाशोऽध्यायः । २८७ | कुवेरवल्लरीचन्द्रीपन्नगा गणनायकः । * मुग्धा सुभद्रेत्येताः स्युर्लुमाकर्मार्धमादितः ॥ ८४ ॥ एतासां गण्डिकाछेदाश्चत्वारः परिकीर्तिताः । ऊर्ध्वस्तिर्य(गै?ग्ग)तिच्यंशस्तथार्धव्यंश एव च ॥ ८५ ॥ छाद्यकोदयविस्तारं तन्निर्गमसमायति । कृत्वा पोढा भजेत् क्षेत्रं विस्तारायामतः समम् ।। ८६ ॥ तत्रोचंद्रव्यमानेनच्छिन्द्यात् प्रागेव गण्डिकाम् । तस्यां छेदानुसारेण दापयेदेव लम्बकम् ॥ ८७ ।। अधस्ताद गण्डिकायाश्च कण्टकानि प्रकल्पयेत् । अवपातोच्छ्यौ ज्ञात्वा त्रीणि स्थानानि चिह्नयेत् ।। ८८ ॥ गर्भे तथोचे प्रान्ते च तृतीयं मध्यतस्तयोः । यत्र स्थाने स्थितं मूत्रं स्पृशति स्थानकत्रये ।। ८९ ॥ तस्मात् प्रसार्य तत्सूत्रं भ्रमयेत् कर्कटं ततः । लुमाईस्यैवमुपरिसंस्थानमुपजायते ॥ ९० ॥ उपरि स्थितेन मूत्रेण तत्तुल्येनैव कर्कटम् । प्रान्तावलम्बकस्थाने भ्रमयेत् खल्वसिद्धये ॥ ९१ ।। प्रॉगक्षे भागयुगलावच्छिन्नं फलके पुनः । कल्पयेत् सममेवैपा लुमापाणिनिंगवते ॥ ९२ ।। शेषां लुमां तु दीर्घाशैश्चतुर्भिः प्रविभाजयेत् । चतुर्धातः परं तस्याः कर्तव्यं वृत्तवर्तनम् ।। ९३ ।। अर्धोदये लुमोच्ड्रायो विस्तारांशद्वयोन्मितः । मूलेऽग्रतश्च भागार्धमुदयोऽस्या विधीयते ॥ ९४ ॥ अधःक्षेत्रे स विस्तारात् मूत्रमालम्व्य तद्यथा । विस्तारात् सदृशे क्षेत्रे सार्धतद्भागमांश्रितः ॥ ९५ ॥ १. 'न्द्रा' ख. पाठः । २. 'स' क. पाठः। ३. 'गा', ४. 'प्राकृशेने भा', 'मारता।' ख. पाठः । + वेदोखरीति पूर्व पठितम् । * 'मुख्य इति पूर्व पठ्यते । तदनन्तरं च 'अच्छति नामान्तरमपि तन हस्पते । प

·No text on this page.

·3 प्रासादद्वारमानादि नाम चतुष्पञ्चाशोऽध्यायः । २८९ ऊर्ध्वदेशात् तु भागेन स स्याद् भागचतुष्टये । लिखेद वृत्तं त्रिभागोनवंशकर्कटकोद्भवम् ॥ १०९ ॥ तस्योपरिष्टात् तदनु ग्रीवा कार्यकभागिनी । गर्ने शृङ्गाग्रयोर्मध्ये तिर्यग् भागद्वयं भवेत् ।। ११० ॥ मध्ये कर्णाग्रयोस्तिर्यक् कार्य भागत्रयं बुधैः । ग्रीवाया उपरिष्टाच भागमेकं शिखा भवेत् ॥ १११ ॥ शिखाग्रमुपरिष्टाच कर्तव्यं गर्भसङ्गतम् । शिखाग्रंमूर्ध्वतस्तद्वदर्धभागावलम्बितम् ।। ११२ ।। भागावलम्बि कर्णाग्रं स्कन्धाग्रं तावदेव तु । स्यात् कर्णखण्डयोर्मूलं स्कन्धदेशस्य सङ्गतम् ।। ११३ ।। स्वस्तिको वंशविस्तारायामः प्राग्वृत्तमध्यतः । एवं शकुमधास्त्रादूर्ध्व भा(गोगे) निवेशयेत् ॥ ११४ ।। भागे निवेशितं कुर्यात् पूर्ववर्तीद्यशेपतः । स्वस्तिकान्तं च पूर्वोक्तं पूर्ववत् सर्वमाचरेत् ।। ११५ ।। तलसूत्रादुपर्यशैश्चतुर्भिर्गर्भतः स(मःमम्) । द्वाभ्यां द्वाभ्यामुभयतो भागाभ्यां तिर्यगेव च ।। ११६ ॥ भागेन तद्वदेवाधःसूत्रादुपरि गर्भतः । चतुर्भिश्च चतुर्भिश्च भागैरुभयतः समम् ।। ११७ ॥ वृत्तानि लिखेदेककर्णयुक्तानि पूर्ववत् । एकभृङ्गाणि च ग्रीवास्वस्तिकायुतानि च ॥ ११८ ॥ तलमूत्रवहिर्देशाद् वाह्यत्तसमुद्भवः । पदत्रयप्रविष्टे: स्यात् पाणिरत्र परिस्फुटः ॥ ११९ ।। त्रिवलीललितो नाम सिंहकर्णोऽयमीरितः । दशभागीकृते प्राग्वदुदये तत्प्रमाणतः ॥ १२० ।। 1. 'शौ त्रिभागोनैः स', २. 'य', ३. 'कैः', ४. 'ध्यं ', ५. '' i. 'ग', ७. 'कस्कन्धवि', ८. 'मः', ९. 'गर्भ नि' ख. पाठः । ११. 'तु', १२. 'मुपाच' ख. पाटः । १३. 'वे', १४. 'r १५. 'पुरः स्फु' क. पाठः। १०. 'त्या , . पाठः।

·No text on this page.

·THE GÅEKWAD'S ORIENTAL SERIES. SELECT OPINIONS. " Kavyamimamsa' : treatise on poetics by the poet Rajasekhara, who hed about A. D, 900, sas cridently regarded as an important work, for one-fourth of it was borrowed by the celebrated Jais author Hemcbaodra. laius variuus interesting remarks about the geography of India, the literary radiogs of a Ruyal puen. literary examinations, and writing materials, The , an epic in sixteen cantos by a poet named Vasiupal who flourished in the part of the thirteenth century, scems to have achieved a more thao local ety. The inclusion of Prakrit works in the series is an excellent idea. Owivg - practical monopoly of Sanskrit in India, the study of the Prakrits has been -o much neglected there, though these inediwval vernaculars are of great Logical and to 20mc extout, literary importance. LONDON TI?ILS LITERARS SUPPLEMENT, June 22, 1917. The first two volumes of the Gackoud's Oriental Scries are well printed ppear to be well edited also. I consider the introductions and appendices useful A. A, HacvoxILL, Budou Professor of Sanskrit in the University of Oxford. I was much struck by the valuable natının of the 2014- 111 cuillera of public:t. in the Gackwad's Oriental Scries. Sunset them. I 470, "ill lo. in, ariant aiif: ciu my work in the Linguictic Survey of Indon, Tun fir-iltaomlar are blo works and were hitherto que unknown toy tulos (SIR) GEORGI: A, (KILYA, Supamamo lilife", 1.7?;;?":"","vy rl India The reries, Ilir wholes will bring 1)...klo isti e immense and wondridul San-buit luzature (DH) }, ", Tygas, Loldener till 1:11 ani . 1!1sy The colisions 11:01 Jown 1etined into this Bearned and unlorning 2014 be bww ..! Pºle, wird Lory and literature, 1. AVAIKS.Piilolol lookal ...::., ... Thierdition ir!!!!!! ireliled it JAN NIINal, 45 Billed in 0 ballded Erhris Joiatt. (WANNANTAM 12. 1827:!,!! In dit. L.