·Sugg zs 92 BENARES SANSKRIT SERIES; А. COLLECTION OF SANSKRIT WORKS EDITED BY THE PANDITS OF THE BENARES SANSKRIT COLLEGE, UNDER THE SUPERINTENDENOE OF R. T. H. GRIFFITH, M. A., C. I. E. AND G. THIBAUT, Ph. D. No. 117. Registered under Act XXV. of 7867. ( ALL Rights Reserved. ) बोधसारः। श्रीविद्वद्वर्यनरहरिविरचितः । तच्छिष्यश्रीदिवाकरकृतयाऽर्थदीप्त्या सहितः । श्रीमदासीनवर्यस्वामिगोविन्दानन्दशिष्येण दयानन्दस्वामिना परिशोधितः। BODHASAR, A TREATISE ON VEDÂNTA, BY ŜRÎ NARAHARI, With a commentary by the author's pupil PANDIT DIVAKAR. EDITED BY SWAMI DAYANAND. Fasciculus IX. BENARES: Published by the Proprietors Messrs. Braj B. Das & Co., AND SOLD BY H. D. GUPTA, Secretary, Chowkhamba Sanskrit Book Depot. Printed at the Vidyâ Vilas Press, BENARES. 1906,

·No text on this page.

·भारती-भवन पुस्तकालय प्रयाग क्रमिक संख्वा११६७७ विभाग सूचीपत्रम्। १/- 00 or or D0 १ ६ १ गुरसारणी जातकतत्त्वम् ०१२ तत्त्वदीप तकर्सग्रहः दत्तकमीमांसा धर्मशास्त्रसंग्रहः धातुपाठः (शिला .)) धातुरूपावली नैषध चरित नारायणी टीका टाइप परिभाषापाठः पाणिनीयशिक्षा भाष्यसहिता प्रथम परीक्षा प्रथमपुस्तक हिन्दी प्रभूषणम् (प्रश्न विचार का बहुत उत्तम ग्रन्य) बीजगणितम् (म० म०पं० सुधाकरकृतटिप्पणीसहित) १८ मनोरमा शब्दरत्नसहिता (टाइप) लघुकौमुदी टिप्पणीसहिता लघुकौमुदीभाषाटीका लक्षणावली लीलावती (म०म०पं० सुधाकरकृतटिप्पणीसहित) १ वसिष्ठसिद्धान्तः १ विष्णुसहस्रनाम शब्दरूपावली श्टङ्गारसप्तशती १ समासचक्रम् समासचन्द्रिका सरखतीकण्ठाभरणम् साङ्खन्यचन्द्रिका टिप्पणीसहिता सावयतत्त्वकौमुदी सिद्धान्तकौमुदी सिद्धान्तमुक्तावली दिनकरीटिप्पणीसहिता उपसर्गवृत्ति क्षेत्रकौमुदी क्षेत्रसंहिता 0 0 0 २ . . Moov vo ONAM . ००० ·458 299 97- शानिगजगर्जनम् । ७६१ करणस्य वृत्तिः साभासान्तःकरणांशरूपा स्वविषयाज्ञाननिव- त्तिफलाऽहं ब्रह्मास्मीत्येवंरूपा प्रमेति यावन्मोक्षलक्ष्मीनिवासे मोक्षरूपा या लक्ष्मीः सम्पतिस्तस्या निवस्तेऽस्मिन्निति निवासो वासस्थानं तस्मिन्नधिकरणे बसे हलश्चेति घञ्, पुरुषे परिपूर्ण प्रत्यगभिन्ने ब्रह्मणि व्यवहारे विद्यमानेऽविद्यमाने वा फुराते प्र. काशते आत्मस्फुरणे तस्य सर्वदैवे समाधिसिद्धिरिति भावः ॥३०॥ इदानी ब्रह्मणोऽगायत्वनिरूपणपूर्वकं ब्रह्ममुखस्य 'यतो बाचो निवर्चत' इत्यादिश्रुत्युक्तं वागगोचरत्वं सूचयन्गर्जति । पर्यन्त रहितस्य यस्य महती गम्भीरता तादृशी मन्ना यत्र विभान्ति नो अगणिता ब्रह्माण्डमृत्पिण्डिकाः। यादृक्तस्य चिदर्णवस्य सुरसो यादृक्स्वरूपं मह- तत्कस्मैकथयामि कस्यविषयः को वास्य वक्ता भवेत्॥३१॥ पर्यन्तैरिति । यस्य विद्वत्प्रयक्षस्य पर्यन्तै रहितस्य परि- तोऽभित्तोऽन्तैस्तीरै रहितस्य हीनस्यानन्तस्येत्यर्थः, चिदर्ण- वस्य चिच्चेतना जलस्थानीया तस्या अर्णव उदधिः समु- द्रवस्य महती बृहती तादृशी तादृग्रूपा गम्भीरताऽगाधता निम्नतेयर्थः, अस्तिः कीदृशीसत आह मना इति, अगणिता गणना संख्या तस्या अतीता अनन्ता इत्यर्थः, ब्रह्माण्डमृ- त्पिण्डिका ब्रह्माण्डानि जगन्ति तान्येव मृत्पिण्डिका मृदो मृत्तिकायाः पिण्डिका अल्पपिण्डा इव पत्र चित्समुद्रे मना बुडिताः सन्त्यो लीना इत्यर्थः, नो विभान्ति न प्रतीता भ- वन्तीत्यर्थः, तादृशीत्यर्थः, किश्च तस्योक्तमहत्त्वलक्षणस्य चि- दर्गवस्य चैतन्यसमुद्रस्य यादृग्यथा सुरसः मु शोभनो यो रसः मुखमानन्द इति यावद् 'रसो वै स' इतिश्रुतेः, किञ्च ·মানাই। तस्य चिदर्णवस्य स्वरूपमाकारो यादृग्याशं महबृहद- स्ति तचित्समुद्रस्य रूपं सुखं च कस्मै श्रोत्रे न कस्मा अपीयर्थः, कथयामि वश्मि श्रोतुः पृथक्सत्त्वाभावादिति भावः, किञ्च म चिदर्णवस्य रसः स्वरूपं च कस्य वचनस्य श्रोतुर्वक्ता विषयो वाच्यः श्रोतव्यश्च भवेन्न क स्थापीयर्थः, 'यतो वाचो निवर्तन्त' इति श्रुतेः, 'शृण्वन्तोपि बहवो यन्न विद्युरिति च श्रुतेर्वचनस्य श्रोतृवक्त्रोरपि ततः पृथगसत्त्वादिति भावः, किश्चास्य चिदर्णवस्य स्वरूपरसयोर्वता वाचकः कः को भवेन्न कोपीत्यर्थः ॥ ३१॥ इदानीं स्वरूपस्फुरणजन्यं मुखं तदनुभववता ब्रह्मादीनां पुरन एव कथनीयमिति सूचयन्गर्जति । आख्यास्यामि रमावरस्य पुरतो गौरीवरस्याथवा शब्दब्रह्ममयीवरस्य पुरतस्त्वमस्य कस्यापि न । प्रल्हादप्रवणं प्रकाशपरमं सम्वेदितं संविदा शान्ते चेतसि यत्कुतूहलमये निर्जिह्ममुज्जृम्भितम्॥३२॥ आख्यास्यामीति । अहं साधिष्ठानबुद्धिस्थचिदाभासः स्वा. स्ममाक्षात्कारवान्मम मे कुतूहलमये कौतुकयुक्तेऽतः शान्ते निर्वामने चेतसि मनसि यत्तत्पशं संविदा ज्ञानेन संवेदितं नि:- संशयं ज्ञातमत एव निर्जिमं निर्गतं निवृत्तं जिलं मायाख्यं क- पटं यम्यां क्रियायां यथा तथोज्जृम्भितमुत्कृष्टं प्रकाशितमत एन प्रकाशपरमं प्रकाशेन चेतनेन परमं श्रेष्ठं यत्प्रल्हादप्रवणं प्रकृष्ट उकृष्टो यो ल्हाद आनन्दस्तस्य जलस्थानीयस्य प्रवणं निम्नस्थानरूपं ब्रह्मसुखं यथा जलस्य निम्नस्थानं समुद्रस्तथा सर्ववैषयिकमुखानामाश्रयरूपत्वाद्ब्रह्ममुखस्य समुद्रत्वमिसर्थः, त- ·ज्ञानिगजगर्जनम। ७७१ द्रमावरस्य रमाया लक्ष्म्या वरः पतिर्विष्णुस्तस्य पुरनोऽप्र आख्यास्यामि निरूपांयष्यामि अथवा किंवा गौरीवरस्य मौर्याः पार्वत्या वरः पतिः शिवस्तस्य पुरतोऽग्र आख्यास्यामि क- थयिष्यामि, वा किंवा शब्दब्रह्ममयीवरस्य शब्दब्रह्म वेदस्तन्म- यी तद्रूपा गायत्री तस्या वरः पतिर्ब्रह्मा तस्य पुरतोऽन प्रा. ख्यास्यामि अनुभविनामग्रे कथनेनानन्दवृद्धेविष्ण्वादीनामा. त्ममुखस्यानुभवस्य विद्यमानत्वात्तेषामेवाग्र आत्मानुभवमुखव- र्णनं युक्तमेवेति भावः, अन्यस्यात्मानुभवहीनस्यात्मनो भिन्नस्य जीवत्वं प्राप्तस्येत्यर्थः, कस्यापि पुरुस्य पुरतोऽग्रे न तु नैत्र क- थयिष्यामि प्रात्मानुभवहीनानामग्र आत्मानुभवमुखे निरूपिते सति तदसहनेन तत्कृतोपहामेन वा स्वस्मिन् तत्कृतेष्यया वेत्या- दि बहुविधदुःखकारणेन बहुदुःखसत्त्वादिति भावः ॥ ३१ ॥ इदानी निर्मायात्मस्वरूपज्ञानं विनान्यसाधनैः साधितम- प्यात्मज्ञानं तत्पतिकूलवृतिभिर्विनाश्यमानं सस्थिरं न जायत इति सूचयन्गर्जति । तृष्णाभिर्गलितं क्षमाभिरुदितं प्रज्ञाभिरुन्मीलितं मोदरस्तमितं भ्रमैः प्रचलितं दद्वैश्व दूरं गतम् । बोधैरुल्लसितं सुखैर्विलसितं सन्मीलितं संशयः वंधाम स्फुरितं यदैव मुनिना निर्मायमालोकितम् ॥ ३३ ॥ तृष्णाभिरिति । क्षमाभिः सुखदुःखसहनरूपाभिवृत्तिभिः साधिताभिः कचित्समय उदितमुत्पन्नमिक प्रतीत स्वं धाम स्वा- त्यरूपं तेजस्तत्तृष्णाभिर्विषयभोगनामनारूपांतभिगालतं सस्तमिव जायते तत्र प्रज्ञाभिर्विवेकरूपत्तिभिरुन्मीलितम- ज्ञानतिरोधानेन कचित्काले व्यक्तमिव जातं ततस्तत्मतिकूलै- S ·७७२ बोधसारे। मोहैरज्ञानरूपत्तिभिर्विषयस्नेहरूपत्तिभिर्वाऽस्तमितमस्तं ना- शमितं प्राप्तमिव जातं नष्टमित्यर्थः, भ्रमैान्तिरूपाभिटीतभिः, प्रचलितं विक्षिप्तमिव प्रतीतं भवति द्वन्दैश्च द्वन्द्वानि मुखदुःखा. कारवृत्तयस्तैरुत्पन्न दृरदेशं गतं प्राप्तमिव प्रतीयते दूरी- मृतमियर्थः, कचित्समये बोधै नरूपवृत्तिभिरुदिताभिरुल्लु- सितमुकृष्टं प्रकाशितमिव प्रतीयते ततश्च मुखैरानन्दाकार- तिभिरुदिताभिर्विलसितं शोभायमानं प्रतीतं भवति क चित्स. मये ततश्च संशयैः सन्देहरूपाभिवृत्तिभिरुदिताभिः संमीलितम- अन्तमाच्छन्नमिव जायते, एतादृशैरनुकूलैः प्रतिकूलैश्वान्तःकरण- विकारैरात्मरूपमाविर्भावतिरोभाववत्त्वेन चलायमानं स्थितमिव प्रतीतं भवति तर्हि स्थिरं कदा प्रतीतं स्यात्तत्राह स्वमिति, य. दैव यस्मिन्नैव समये मुनिना मननवता पुरुषेण स्वमात्मरूपं धाम ज्योतिश्चैतन्यमियर्थः, निर्मायं मायारहितमपवादं कृत्वा मायापा- स्वतः पृथक् शुद्धरूपमियर्थः, आलोकितं साक्षादृष्टं तदैव स्फुरितं प्रकाशितं यथार्थ ज्ञातमियर्थः, अन्यदा तु मायाया विद्यमान- खेन खात्मनि प्रतीतेपि तस्याऽयथार्थत्वेन तृष्णादिमतिकूल- वृत्तिभिराच्छाद्यते क्षमादित्तिभिरनुकूलाभिरुदितमिव भासते तस्य च मायां निषेध्य केवलात्मप्रकाशो जीवब्रह्मैक्यज्ञानरूपो वेदान्तमहावाक्यजन्यो जायते तदा तु मायालये सति तृष्णा- दिक्षमादिप्रतिकूलानुकूलवृत्तिभिः प्रारब्धशेषेणोदिताभिरपि ना- मप्रकाश आच्छादितो भवतीति भावः ॥ ३३ ॥ इदानीं तदपि यावत्प्रारब्धभोगं जीवन्मुक्तिमुखाविरुद्धं सत्स्वस्मिन्पूर्वमात्माभाने किं कारणमिदानीमात्मभाने च कि- कारणमिति विचारयन्कारणासिद्धौ सत्यामाश्चर्य वत्सत्तदपि अ. मणि लीनं भवतीत्याशयेन गर्जति । A ·शानिगजगर्जनम् । ७०३ पूर्व नाम किमन्तरं समभवद्यन्नेदमालोकित किं वा कारणमस्ति जातमधुना येनेदमालोक्यते । इत्थं विस्मयवन्मनो हि विदुषां विज्ञाननिद्राघने तत्रानन्दवने मुनीन्द्रसदने लीनं परब्रह्मणि ॥३४॥ पूर्वमिति । यद्यतः कारणाविदं प्रत्यक्षत्वपरोक्षसहित- मात्मरूपं नालोकितं न दृष्टं तत्तादृशं पूर्वमादौ नाम प्रसिद्धम- न्तरं भेदोस्यास्तीति अन्तरं मत्तो भिन्नमात्माभाने कारणमि. त्यर्थः, किं समभवतिकरूपमभून्न किमपीयर्थः, अज्ञानस्यात्म- तो भिन्नमत्ताकलाभावादात्मनस्तु स्वयं प्रकाशत्वेन सर्वदा- भानत्वाच्च न किमप्यज्ञानादिकमात्माभाने कारणं सम्भाव्यत इति भावः, किश्चाधुनेदानीमपि येन कारणे नेदं प्र. यक्षमात्मस्वरूपमालोक्यते साक्षादनुभूयते तत्तादृशं कारणं निमितमातमुत्पन्नं किम्बा किञ्चास्ति विद्यते न किमपीसर्थः, अज्ञानस्येव ज्ञानस्यापि खात्मतः पृथक्सत्त्वाभावादात्मनस्तु स्वयं प्रकाशत्वेन सर्वदा भानस्वरूपत्वे सति ज्ञानानपेक्षत्वाच्च न किमपि ज्ञानादिकमात्मभाने कारणं सम्भाव्यत इति भावः, इत्थमेतादृशमात्ममानाभानकारणासम्भवे ससपि आत्मभाना- भानरूपकार्यप्रतीतो ससामियर्थः, विस्मयवदाश्चर्ययुक्तं सद्धि- लोकायसं प्रारब्धभोगव्यापारानुमेयं विदुषां ज्ञानिनां म- नश्चित्तं विज्ञाननिद्राघने विगतं ज्ञानं जगद्विषयो बोधो यस्मा- तद्विज्ञानं तद्रूपा या निद्रा सुषुप्तिः सामान्यचैतन्यरूपात्र वि. ज्ञाननिद्रा ग्राह्या या निशा सर्वभूतानां तस्या जागर्ति संयमीति भगवदुक्तेस्तया चेतनया घने निविडेऽत एवानन्दवन प्रा. नन्दानां जगद्गतसर्वसुखानां वनमरण्यमिव तस्मिन्, यद्वा स- ·७७२ बोधसारे। मोदरजानरूपचिभिपियस्नेहरूपत्तिभिर्वाऽस्तामतमस्तं ना- शमितं प्राप्तमिव जातं नष्टमित्यर्थः, भ्रमैन्तिरूपाभित्तिभिः, प्रचलितं विक्षिप्तमिव प्रतीतं भवति द्वन्द्वैश्च द्वन्द्वानि मुखदुःखा. कारवृत्तयस्तैरुत्पन्नै र दूरदेशं गतं प्राप्तमिव प्रतीयते दूरी- भूतमित्यर्थः, कचित्समये बोधैर्द्वानरूपवृत्तिभिरुदिताभिरुड- सितमुकृष्टं प्रकाशितमिव प्रतीयते ततश्च सुखैरानन्दाकार- त्तिभिरुदिताभिर्विलसितं शोभायमानं प्रतीतं भवति क चित्स- मये ततश्च संशयैः सन्देहरूपाभिवृत्तिभिरुदिताभिः समीलितम- अन्तमाच्छन्नमिव जायते, एतादृशैरनुकूलैः प्रतिकूलैश्वान्तःकरण- विकारैरात्मरूपमाविर्भावतिरोभाववत्वेन चलायमानं स्थितमिव प्रतीतं भवति तर्हि स्थिरं कदा प्रतीतं स्यात्तत्राह स्वमिति, य. दैव यस्मिन्नैव समये मुनिना मननवता पुरुषेण स्वमात्मरूपं धाम ज्योतिश्चैतन्यमियर्थः, निर्मायं मायारहितमपवादं कृत्वा मायाया- स्ततः पृथक् शुद्धरूपमियर्थः, आलोकितं साक्षादृष्टं तदैव स्फुरितं प्रकाशितं यथार्थ ज्ञातमित्यर्थः, अन्यदा तु मायाया विद्यमान- खेन खात्मनि प्रतीतेपि तस्याऽयथार्थत्वेन तृष्णादितिकूल- वृत्तिभिराच्छाद्यते क्षमादित्तिभिरनुकूलाभिरुदितमिव भासते तस्य च मायां निषेध्य केवलात्मप्रकाशो जीवब्रह्मैक्यज्ञानरूपो वेदान्तमहावाक्यजन्यो जायते तदा तु मायालये सति तृष्णा- दिक्षमादिप्रतिकूलानुकूलवृत्तिभिः प्रारब्धशेषेणोदिताभिरपि ना- स्मप्रकाश आच्छादितो भवतीति भावः ॥ ३३ ॥ इदानीं तदपि यावत्पारब्धभोगं जीवन्मुक्तिमुखाविरुद्ध सत्स्वस्मिन्पूर्वमात्मामाने किं कारणमिदानीमात्मभाने च कि- कारणमिति विचारयन्कारणासिद्धौ सत्यामाश्चर्यवत्सत्तदपि ब्र. मणि लीनं भवतीत्याशयेन गर्जति ।

·ज्ञानिगजगर्जनम् । पूर्व नाम किमन्तरं समभवद्यन्नेदमालोकित । किं वा कारणमस्ति जातमधुना येनेदमालोक्यते । इत्थं विस्मयवन्मनो हि विदुषां विज्ञाननिद्राघने तत्रानन्दवने मुनीन्द्रसदने लीनं परब्रह्मणि ॥३४॥ पूर्वमिति । यद्यतः कारणादिदं प्रत्यक्षत्वपरोक्षवरहित- मात्मरूपं नालोकितं न दृष्टं तत्तादृशं पूर्वमादौ नाम प्रसिद्धम- न्तरं भेदोस्यास्तीति अन्तरं मत्तो भिन्नमात्माभाने कारणमि- त्यर्थः, किं समभवतिकरूपमभून्न किमपीसर्थः, अज्ञानस्यात्म- तो भिन्नसत्ताकवाभावादात्मनस्तु स्वयं प्रकाशत्वेन सर्वदा- भानत्वाच्च न किमप्यज्ञानादिकमात्माभाने कारणं सम्भाव्यत इति भावः, किश्चाधुनेदानीमपि येन कारणे नेदं भ. यक्षमात्मस्वरूपमालोक्यते साक्षादनुभूयते तत्तादृशं कारणं निमित्तमातमुत्पन्नं किम्वा किञ्चास्ति विद्यते न किमपी सर्थः, अज्ञानस्येव ज्ञानस्यापि स्वात्मतः पृथक्सत्वाभावादात्मनस्तु स्वयं प्रकाशन सर्वदा भानस्वरूपत्वे सति ज्ञानानपेक्षत्वाच्च न किमपि ज्ञानादिकमात्मभाने कारणं सम्भाव्यत इति भावः, इत्यमेतादृशमात्मभानाभानकारणासम्भवे सखपि आत्मभाना- भानरूपकार्यप्रतीतो ससामियर्थः, विस्मयवदाश्चर्ययुक्तं सद्धि- लोकपसक्षं प्रारब्धभोगव्यापारानुमेयं विदुषां ज्ञानिनां म- नश्चित्तं विज्ञाननिद्राघने विगतं ज्ञानं जगद्विषयो बोधो यस्मा- तद्विज्ञानं तद्रूपा या निद्रा मुषुप्तिः सामान्यचैतन्यरूपात्र वि- ज्ञाननिद्रा ग्राह्या या निशा सर्वभूतानां तस्या जागर्ति संयमीति भगवदुक्तेस्तया चेतनया घने निचिडेऽत एवानन्दवन प्रा. नन्दानां जगद्गतसर्वसुखानां वनमरण्यमिव तस्मिन्, यद्वा स.

·बोधसारे। विषयजन्यमुखाश्रयत्वाब्रह्मसुखस्फुरणमेव वनं सम्भजनमि- त्यर्थः, सम्भजनार्थवनधातुप्रकृतिकवाद्वनशदस्येति भावः, अत एवं मुनीन्द्रसदने मुनयः प्रथमादिचतुर्थ्यन्तभूमिस्थास्तेषां इन्द्राः श्रेष्ठाः पञ्चम्यादिमसम्यन्तभूमिस्थास्तेषां वासस्थानत्वा- सदने मन्दिरे तत्रोक्तलक्षणे परब्रह्मणि परं कार्यकारणातीतं यद्ब्रह्म देशकालवस्तुकृतपरिच्छेदशून्यं वस्तु तस्मिल्लीनं नष्टं भवति प्रारब्धभोगक्षये सति ज्ञानिमनः स्वयमेव श्ये- तेति भावः ॥ ३४॥ इदानीं स्वस्यात्मज्ञानेन कृतकृत्यतां प्रदर्शगन्गीत । शुद्धे बोधे स्फुरति परितः क्षालिता वासनाङ्काः क्षीणं चित्तं विरतिरुदिता कर्मपाशा विशीर्णाः । भग्नो भेदः सुखमधिगतं कल्पना दूरमुक्ता दृष्टे तत्वे करबदरवन्नास्ति कर्तव्यशेषः ॥३५॥ इति श्रीनरहरिकृती बोधसारे शानिगजगर्जनं सप्तचत्वारिंशम् ॥४७॥ शुद्ध इति। शुद्धे बोध्यरूपविषयतदुपादानभूताज्ञानाभ्यां र- हिते बोधे ज्ञानरूप आत्मनि स्फुरति भाममाने सति तत्स्फुर- गेनैव तत्वे जीवेश्वरजगदारोपाधिष्ठानत्वेन स्वतोऽनारोपित आत्मन्येव सच्चिदानन्दानन्तब्रह्मलक्षणानुभवेन ब्रह्माभिन्ने प्रत्य- गात्मनि करवदरवत्करे हस्ते बदरं यथा साक्षादृश्यते तद्वत्सा- क्षादृष्टेऽतुभूते सति मम कर्तव्यशेषः कर्तव्यस्य कार्यस्य शेषो- ऽवशेषो नास्ति न विद्यतेऽवशिष्ट कार्य नास्ति प्राप्तप्राप्यता दिति भावः, तमेव कर्त्तव्यतानवशेषं दर्शयति क्षालिता इत्या. दिना, वासनाङ्का विषयाणां मिथ्यात्वे ज्ञाते सति तेषां वा. सना इच्छा एवाङ्काश्चिह्नानि क्षालिता धौता अतो वासना- ·. नरहरिषदम् । लगसाधनकर्तव्यताभावो मध्यस्तीति भावः, किञ्च चित्तं चेतः क्षीणं नष्टं वाधितमनुभूतमित्यर्थः, अतो मनोनाशे योगादिक- व्यनाभावो माय देय इति भावः, किश्च विरतिर्विगता निदृत्ता रनिःप्रीतिर्यस्याः सा विरतिबिरसता वैराग्यमित्यर्थः, उदितो त्पन्नाऽता वैराग्यकर्तगशेषोपि मयि नास्तीति भावः, किश्च क- मपाशाः कर्मरूपाः पाशसादृश्यात्पाशा इव बन्धनानि विशीर्णा- स्त्रुटिता अतः कर्मपाशनिवर्त्तकसंन्यामादिकर्तव्यशेषोपि मयि नास्तीति भावः, किञ्च भेदो द्वयो भन्नो नष्टोऽतो द्वैतनिरास- क्रियाशेषोपि माय नास्तीति भावः, किञ्च ननु सुखोपभोगाय किं चित्कर्त्तव्यशेषोस्त्विति चेन्नेत्याह सुर्खामति, मुखं सर्वसुखानां ब्रह्मसुखेऽन्तभावात्तत्सुखाश्रयभूतं ब्रह्मसुखमधिगतं प्राप्तमतः स- सुखसाधनकर्त्तव्यताशेषोपि मयि नास्तीति भावः, ननु कल्प- नानिवृत्तये तु किंचित्कर्त्तव्यतास्तु तत्राह कल्पनेति कल्पना- ऽऽत्मन्यनात्मारोपबुद्धि दरमुक्ता दूरदेशे मुक्ता त्यक्ताऽतस्तत्क- तव्यतापि मयि नास्तीति भावः ॥ ३५ ॥ इति श्रीनरहरिशिष्यदिवाकरविरचितायां बोधसागर्थदीप्ती ज्ञानिगजगर्जनार्थप्रकाशः सप्तचत्वारिंशः ॥४७॥ अथ नरहरिषट्कम् । एवं ज्ञानिगजगर्जनं निरूप्येदानी स्वगुरुनरहरिमहत्त्वख्या- पनाय नरहरिषद्काख्यं सप्तश्लोकं प्रकरणमारभमाण आह । अथ नरहरिषटुम् । अथेति । अथ ज्ञानिगजगर्जननिरूपणानन्तरं नरहरिषट्कं नरहरेः संवन्धि षट्कं. षणां श्लोकानां समूहः षट्कं नरहरिली- लानिरूपकं षट्कनामकं प्रकरणमित्यर्थः, निरूप्यत इति शेषः, व- ·, ७७६ बोधसारे। त्रादौ नरहरिनाममात्रेगा केवलं हिरण्यकशिपोर्वधो न स्यादिति नरहरिरूपं धृत्वा हिरण्यकशिपोर्वधः कर्तव्य इत्यायेन सम- ष्टिव्यष्टिचित्ताधिष्ठातारं श्रीवासुदेवं ब्रह्मा प्रार्थयते । नाम्नैव नो नरहरेहि विदीयतेऽसौ दुष्टो हिरण्यकशिपुर्नितरां बलिष्ठः । तस्माखया नृहरिरूपधरेण चित्त मोहो हिरण्यकशिपुस्तु विदारणीयः ॥ १॥ नान्नैवेति । हे चित्त हे चित्ताधिष्ठातर्वासुदेव अधर्मरत- लादुष्टः पापी हिरण्यकशिपुर्हिरण्यकशिपुनामा दैत्यो नितरा- मतिशयेन बलिष्ठो बलवानांस्त कुत इत्यत आह नाम्नेति, हि यतः कारणानरहरेनरश्चासौ हरिश्च नरहरिनरहरिरूप- वान्भवांस्तस्य ते नाम्नैव नरहरिरिति नाममात्रेण केवलमसौ हिरण्यकशिपुर्दैत्यो नो विदीयते न विनाश्यतेऽत इति योज्यं, यत एवं तस्मान्नृहरिरूपधरेण ना चासौ हरिश्च नृहरिने- सिंहः स एव रूपमाकृतिस्तस्य घरं धारकं तेन त्वया भ- वता मोहयोत स्वमायावलपराक्रमै रणे देवान्निति मोहो मोहको हिरण्यकशिपुर्हिरण्यकशिपुनामा दैयो विदारणीयस्तु भेदनीय एव ते घातयित्वा स्वभक्ता देवा रक्षणीया इत्याशय इति लो. किकार्थः । प्रकृतार्थे तु मुमुक्षाः केवलं ब्रह्माऽहमस्मीति वाङ्मात्रे. णाज्ञाननाशो न स्यादिति स्वस्मिन्ब्रह्मत्वसंपादनेनैव तद्विनाशः स्यादिति स्वगुरुनरहरिरूपंधूत्वैवाज्ञानं विनाशयेत्येवं स्वचित्तं प्रा- र्थयति नान्नैवेति, हे चित्त हे चेतो दुष्टः स्ववशं प्राप्तस्याती- वदुःखदत्वात्रियशुद्धबुद्धमुक्तनिर्विकारस्वभावे प्रत्यगात्मनि अ- नियाशुद्धावानबद्धविकारस्वभावोत्पादकत्वाचापि च स-

·७७७
त्वेन च ब्रह्मााच प्रत्यगभिन्न ब्रह्मग्राह्य
নম্ববিন্দু।
दोषकारणताच दोषरूप एव हिरण्यकशिपुहिरण्यवत्प्रका-
शबहुलं पञ्चभूत सत्वगुणांशकार्यभूतपन्तःकरण द्रव्यं कशिपु-
रिव निद्रासामग्रीरूपं यस्य स तथोक्तस्तदाश्रयेोत्र तत्प्रतीते:
स मोहः, यदा हिरण्यपदेन प्रकाशबहुलं प्रसकैतन्यमेवात्र
ग्राचं तस्यैव सर्वारोपाधिष्ठानत्वात्तत्कशिपुरिव निद्रासामग्री-
रूपं यस्य स तथोक्तो मोह इसर्थः, आत्मन्येवाऽस्थित्वाऽऽत्मवि-
स्मृतिरूपनिद्रामनुभवितेत्यर्थः, नितरामत्यन्तं बलिष्ठः प्रबलो-
ऽस्ति कुत इत्यत आह नाम्नति, नरहरेनरश्च जीवोऽसौ
हरिश्चात्मा व्यबहारदृष्ट्या बुद्ध्या छुपाधिमत्त्वेन प्रतीयमान-
वाज्जीवत्वं पारमार्थिकदृष्ट्या ब्रह्मांवत्वेन सर्वद्वैतहरणशील-
त्वेन च ब्रह्माभिन्नमत्यगात्मत्वं श्रीगुरौ लक्ष्यीकृत्य नरहरि
तस्य प्रत्यगभिन्नब्रह्मस्वरूपगुरोर्नान्नेव केवलं नाममात्रेणैव
स्वस्मिन्परोक्षज्ञानपूर्व ब्रह्मा हमस्मीत्याकारेण ब्रह्माभिन्नमस-
गात्मवाचकेन नरहरिरिति कल्पितनाममात्रेोत्यर्थः, असौ मोहो
नो विदीयते न विनाश्यतेऽतो बलिष्ठ इति योज्यं, तस्मा-
कारणान्नृहरिरूपधरेण ना जीवो हरिः सर्वद्वैतहरणशीलः
परमात्मा तयोर्जीवपरमात्मनो रूपमुभयत्र भागत्यागलक्षण या
लक्षितमखण्डैकचिन्मात्रस्वरूपं तस्य धरं धारकं तेन प्ररागभि.
नब्रह्मसाक्षात्कारवत्स्वगुरुरूपग्रहणवता त्वया भवता हिरण्यक-
शिपुर्हिरण्यवत्मकाशबहुलं सगुणकार्यत्वादन्तःकरणा स्वयं
प्रकाशरूपं तदाधारभूतं प्रसकैतन्यं वा कशिपुवत्स्वात्मविस्-
तिरूपनिद्रासामग्रीरूपं यस्य स तथोक्तो मोहोऽज्ञानं विदा-
रणीयो विनाशितव्य एव ब्रह्माभिन्नस्वात्मसाक्षात्कारेणैवाज्ञा-
ननाशः स्यान तु ब्रह्माहमस्मीत्युच्चारमात्रेणेति भावः ॥१॥

·बोधसारे। ननु को दोषो हिरण्यकशिपोरस्ति यं निमिची कृत्य नरह- रिणा नाशं प्रापित इत्याशयाह । इन्द्रस्य राज्यमपि सम्प्रतिलभ्य लुब्ध- स्तृष्णामयो निजरिपुर्न जगाम तृप्तिम् अस्याधुना प्रलय एव हितं ममति प्रज्ञात्मना नृहरिणा प्रलयं प्रणीतः ॥ २ ॥ इन्द्रस्यति । लुब्धो लोभवांतत्र हेतु स्तृष्णामयस्तृष्णाभि- ञ्छिाभिः प्रचुरोऽत एव निजरिपुर्निजस्य स्वीयस्येन्द्रस्य प्रहादस्य वा रिपुः शत्रुर्हिरण्यकशिपुनामा देय इन्द्रस्य श- क्रस्य राज्यं पदं संल्लिभ्य संमायापि तृप्तिमलंबुद्धिं न ज- गाम न प्राप इति तोरस्य हिरण्यकशिपोः प्रलय एक ना एव मम मे चित्ताधिाष्टतुर्वासुदेवस्य हितं स्वभक्त सुखकारण- वादिष्टमस्तीसेवं विचार्येति शेषः, प्रज्ञात्मना प्रज्ञा बुद्धिरेवा- त्मा शरीरं यस्य स तथोक्त तेन ज्ञानस्वरूपगात्यर्थः, नृहरिणा वासुदेवेनासौ हिरण्यकशिपुः प्रलयं नाशं प्रणीतः मापित इ- न्द्रपदप्राप्तापि तृप्यभायेन सर्वजगज्जयोद्योगमालक्ष्य तेनैव दो. षेण हिरण्यकशिपुर्घातित इति पाच इति लोकिकार्थः । प्रकृतेर्थे तु मुमुक्षुणा मोहशत्रुघाते कुतः प्रवर्तितव्यं को वा दोपस्तस्मि- नित्याशङ्का स्व गुरुनरहरिचरितवर्णनमिषणैव वधे निमित्तमूत- मज्ञान दोषं दर्शयतीन्द्रस्येति । हे शिष्य लुब्धो लोभवांस्तत्र हेतुस्तृष्णामय स्तृष्णा आशास्ताभिः प्रचुरोऽत एव निज- रिपुर्निजः स्वीयो रिपुः शत्रुरात्मन आवरकतया स्वरिषु त्वमज्ञानस्य स्वस्यास त्वानन्दत्वादिस्वभावानाणोदिति भावः, प्रोक्तदोषवान्मोह इन्द्रस्यदंत या सर्वदृश्यं पश्यतीत दक्षिणा ·লৰামু। ७७९ क्षिस्थितः सजग वान्पुरुष इन्द्रस्त त्यन्धति प्रकाशय- कि जगदितीन्द्रशब्दवाच्यम्यैवात्मन इन्द्र इति परोक्षतया श्रु- तिप्रोक्त स्यात्मन इति भावः, तथा च श्रुति: 'इन्धो हवै नामैष- षोयं दक्षिणेऽसन्पुरुषतं वा एतमिन्ध सन्तमिन्द्र इत्याचक्षते परोक्षेण पराक्षपिया इत्र हि देवाः प्रत्यक्षद्विप' इति, यवेदोमति साक्षादव्यवधानेन सामान्यरूपेगा प्रकाशयतीतीदन्द्रशब्दवा- च्यभ्यात्मन एव परोक्षतयेन्द्र इति नाम्नो मे आत्मस्वरूपस्य तथा च श्रुतिः-स एतमेव पुरुवं ब्रह्म ततमगपश्यदिदमीमति लम्मादिदन्द्रो नामेदन्द्रो ह वै नामैतमिदन्द्र सन्तमिन्द्र इत्याच- सते परोक्षेण परोक्षप्रिया इव हि देवा' इति, अस्मिन्नर्थे जीवन- मक्यस्फुरणरूपश्चिमात्र एवेन्द्रपदेन ग्राह्यः, तस्य तादृशस्य मे राज्यं पदमात्मत्वामियर्थः, संप्रतिलभ्य समाध्यादौ प्राप्यापि तृप्ति सन्तोषं निरकुशां तृप्तिमित्यर्थः, न जगाम न प्राप इति हेतो- रधुनदानीमस्य मोहस्य प्रलय एवं नाश एवं ममात्मस्वरू- पस्य स्वस्मिन्ब्रह्मत्वस्फुरणहेतुत्वाद्धितमिष्टं भवतीयेवं निश्चियेति शेषः, प्रज्ञात्मना प्रज्ञा प्रज्ञानं ब्रह्मात्मा स्वरूपं यस्य तेन 'प्रज्ञानं ब्रह्मेति श्रुतेः, अत एव नृहरिणा लोकदृष्ट्या ना पुरुषो जीव इत्यर्थः, परमार्थदृशा 'ब्रह्मविह्वह्मैव भवतीति श्रुतेहरिः सर्वद्वैत- हरगाशीलं ब्रह्म, एवमुभयरूपेण मयाऽसौ मोहरूपः शत्रुः प्र. लयं नाशं प्रणीनः प्रापितोऽतोन्येषां मुमुक्षूणामपि मोहनाशं विना स्वात्ममुखप्राप्तिन स्यादिति भावः ॥ २ ॥ इदानी हिरण्यकशिपुवक्षो बनायायुधाभेद्यमपि नरहरिन- खैर्निदारितमिवि श्रीनरहरिनखस्य दायवर्णनमुखेन नरहरि प्रस्तौति । वक्षो हिरण्यकशिपोः किल बज्रसारं ·बोधसारे। .. शस्त्राणि तत्र सकलान्यपि कुण्ठितानि । तादृक्पुनस्तव नखैहरे विदीर्ण- मत्यद्भुतो भवत एष नखप्रभावः ॥ ३ ॥ वक्ष इति । हे शिष्य हिरण्यकशिपोहिरण्यकशिपुनाम्नो दैत्यस्य वक्ष उरो वज्रसारं वज्रस्य कुलिशस्य सारं दाढ्य तदि व सारं दाढ्यं यस्य तत्तादृशं स्थितं किल इति निश्चये, कुत एतज्ज्ञातं तत्राह शस्त्राणीति, शस्त्राणि वज्राघायुधानि सकलानि समस्तानि अपि तत्र हिरण्यकशिपुत्रक्षसि झुण्ठितानि तद्भदनेऽ- समर्थानि जातानि अतो बज्रादीप तत्र दाय॑मधिकमिति नि- श्वेतव्यं हे नृहरे हे नरसिंह तादृतादृशदायवद्धिरण्यकशि- पोर्वक्षःस्थलं तत्र ते नखैः कररूहै विदीर्ण विदारितमत एष हिरण्यकशिपोर्वक्षोविदारणरूपो भवतस्तव नखमभावो नखा- नां कररुहाणां प्रभावः प्रतापोऽत्यद्भुतोऽत्याश्चर्यरूपोऽस्ति स. शस्त्रेभ्योपि त्वन्नवसामर्थ्य पधिकमिति भात्र इति लौकिार्थः । परमार्थे तु स्वगुरुं नरहरिनामानं मोहनिवर्तकतद्वाक्यमशंसामि- पेगा प्रस्तौति वक्ष इति । हे नृरहरे हिरण्यकशिपोर्हिरण्यं सु. वर्ण तद्वत्तेजोमयत्वात्प्रकाशबहुलमन्तःकरणं कशिपुवत्स्वरूपवि- स्मृतिरूपनिद्रासाधनं यस्य तस्य मोहस्य वक्षः सदद्वैतानृतद्वैत- योरन्योन्यारोपरूपं मोहजीवन हेतुत्वाद्वक्षःस्थलं तद्वज्रसारं व- जादांप दृढं किल, एवं निश्चय एव कुत इत्यत आह शास्त्राणीति, शंसन्ति हितमुपदिशन्तीति शस्त्राणि शास्त्राणीत्यर्थः, सकला- नि समस्तानि तत्रोक्तलक्षणे सत्यानृताद्वैतद्वैतैक्यरूपे वक्षस कुण्ठितानि तद्भेदनेऽसमर्थानि जातानि अत इति योज्यं, हे नृ- हर ना जीवो व्यवहार दृष्ट्या सन्नपि परमार्थदृशा हरे सर्वद्वैतह- ·नरहरिषदम । रणशील हे अद्वैतरूप गुरो तागपि सर्वशास्त्रवाक्यैरभेद्यपि तत्र ते नखैन विद्यन्त खानि अमत्पदार्थास्तात्पर्यभूता येषु बो- धकवाक्यषु तानि सदद्वैतात्ममात्रविषयकानि वाक्यानि तैः पुनः पुनवारं वारं दाढ्यायेति यावद् विदीर्ण विदारितं विविच्य प्रदर्शिन मिति भावः, अन एप सदद्वतानृतद्वैतान्योन्यारोपलक्ष- ण वक्षोभेदनरूपो भवतस्तव नखप्रभावो नखानां केवलसन्मात्रबो- धकचाक्यानां प्रभावः प्रतापोऽत्यद्भुनोऽयाश्चर्य रूपोऽस्ति ॥ ३॥ ननु नृहरिणा हिरण्यकशिपुः कथं घातितस्तेन च किं फलं सिद्धं तादृग्लीलया च कस्य महिमा संबधित इत्याशक्य त- सर्व क्रमेण दर्शयति । अध्यात्मदृष्टि हृदयं हृदयाग्रसंस्थं तेजोमयोऽरिमनयन्नृहरिस्तमस्तम् । कष्टं समस्तमपि नष्टदशां प्रयातं प्रह्लाद एव परमं महिमानमाप ॥ ४ ॥ अध्यात्मेति । हे शिष्य अध्यात्मष्टि आत्मानं प्रसञ्चमधि अधिष्ठाय स्थितं तदध्यात्ममहङ्कारादि सर्व जगत्तदृश्यतेऽनेनेति दृष्टिनिमस्मिन्नस्तीति तत्तथोक्तं समस्तज्ञानकरणमित्यर्थः, एता- दृशं नरहरेहृदयं चित्तस्थानोपलक्षितमुदरवक्षसोमध्यमस्ति, किञ्च तेजोमयो वह्निज्वालाप्रचुरो नृहरिनरसिंहो हृदयायसंस्थं हृदयस्योदरवक्षसामध्यदेशस्याने पुरतः संस्थं स्थापितं तं पूर्वो- क्तं हिरण्यकशिपुनामानमरि शत्रुमस्तं नाशमनयत्यापयत्तन्ना- शेन किं फलं सिद्धमित्यत आह कष्टमिति, समस्तमपि समस्त- जगतः सम्बन्धित्त्वात्समस्तं सकलं कष्टं दुःखं नष्टदशां नाशाव- स्था प्रयातं प्राप्तं ततोपि किमियत आह प्रह्लाद इति, तस्य हि-

·७८३
चोधमारे।
गण्यकाण गावधन ममस्त जगतो दुःखे नष्ट मनि प्रह्लाद एवं
हिरण्यकशिपोः पुत्रः प्रल्हादनामेव परममुत्कृष्टं महिमानं
सर्व मुगसुरपूज्यत्वमाए प्राप्तवानिनि लौकिकार्थः । परमार्थे
तु नलु जीव ब्रह्मैक्याखण्डरसरूपगण गुरुगा कथं मोहनिरासः
कृतस्तेन च कि फलं प्राप्तं ततश्च कस्म वृद्धिर्जातेयाशक्य त-
स्पन क्रमण दर्शयति अध्यालेति, अध्यात्माष्ट आत्मानं व्र-
ममिनायगात्मानमधिश्रित्येत्यध्यात्ममात्मविषयकं यदृष्टि-
निं 'दृश्यते त्वग्रयगा बुद्ध्ये ति श्रुनेस्तदेव हृदयं हृत्सर्वदैनह-
रण शीलबद्रेतात्मरूपं तदयंत्र प्रकाशयतीति हृदयं जीव-
ब्रह्मयविषयकं ज्ञानं तदज्ञाननिवर्तकाब्रह्मांत प्रमारूपम-
स्तीनि ज्ञेयं, किञ्च लेजोमयम्नेजः सर्वजगत्प्रकाशकत्वेन स्वयं-
प्रकाशमानत्वाचनन्यं तद्रूपो नृहरिर्व्यवहारदृष्ट्या ना जीवः
परमार्थदृशा 'ब्रह्मविद्रह्मैव भवनीत श्रुतेर्हरिः सर्वतहरण-
शीला ऽद्वैतब्रह्मस्वरूपः श्रीगुरुरित्यर्थः, हृदयाग्रमंस्थमध्या-
त्मज्ञानरूपहृदय स्याग्रे सभ्यस्थिनं कृत्वा प्रकाशये तम इव तं
मोहनामानमरिं शत्रं स्वस्थासङ्गत्वादिगुणाबरकत्वारित्वं
मोहस्येति ज्ञेयम् , अस्तं कालत्रयेप्यसत्त्वरूपं नाशमनयत्यापि-
तवान्, ननु गोहनाशेन किं फलं सिद्धमित्याशङ्ग्यानिष्टनाशष्टः
प्राप्तिरूपं यसिद्धं तदर्शयति कष्टमिति, समस्तमपि सर्वमपि
कष्टं दुःखं नष्टदशां नाशरूपा या दशाऽवस्था तां प्रयातं प्राप्त
मिदमनिष्टनित्तिरूपं प्रयोजनं मिद्धमिति दर्शिनं, किञ्च प्रह्लाद
एव प्रकृष्टो हाद आनन्दो विद्यानन्द एव केवलं महिमानं
परममुत्कृष्ट महिमानमपरिच्छिन्नब्रह्मानन्दत्वमाप प्राप मो-
हविनाशे सति तापत्रयनितिर्विद्यानन्दम्यापि विद्योपाधि-
निवृत्तौ ब्रह्मानन्दत्वप्राप्तिश्चेति द्विविधमपि फलं सम्पन्न
मिति भावः ॥ ४ ॥

·७८३ नरहरिषदम् । ननु हिरण्यकशिपुनान्तवहिर्देश दिवारात्रौ च काले स- जलानर्जलवस्तुभिश्च करणैनरैः पशुभिश्च कर्तृभिर्भूत्युर्मे मा. भूदिति ब्रह्मणो वरः प्राप्त इति श्रृयने तत्कथं तस्य मृत्यु- हरेः सम्भाव्यस्तत्राह । नान्तस्तु नापि च बहिर्न दिवा न रात्री नाट्टैण शुष्कवपुषा च न मार्यते यः । नायं नरेण न मृगेण निपातनीय- स्तादृग्रिपुं नरहरिहंतवान्विचित्रम् ॥ ५ ॥ नान्त इति । यो हिरण्यकशिपुर्ब्रह्मणा वरलाभाद- न्तहाद्यन्तर्देशे न मार्यत न विनाश्यते तुपदेनान्यशत्रुवधा- दस्य वोदुर्घट इति सूचितम, अपि च पुनश्च बहर्वाह्यदेश न मायते न विनाश्यते, किञ्च दिवा दिवसे न मार्यते न विनाश्यते, रात्रौ निशि च नमार्यते न विनाश्यते, किश्चाऽऽट्रैण मर सेनायु- धादिना न मार्यते न विनाश्यते, शुष्करपुषा च शुष्कं रूक्ष व- पुराकारो यस्य तथाविधेनाप्यायुधेन न मायते न विनाश्यते, किञ्चायं हिरण्यकशिपुनरेण मनुष्यादिब्रह्मान्तोपलक्षितश- रीरवता क; न निपातनीयो न मारणीयः, किञ्च मृगेण मृगो- पलक्षितपशुशरीरचता वराहण वा न निपातनीयो न विनाश्यो- ऽस्ति अतो नरहरिनरो मनुष्यः सचासौ हरिश्च मिह उभय- विधशरीरोपलक्षितो भूत्वे अर्थः, तााग्रपुं तादृगुक्तलक्षणवान्यो- रिपुः शत्रुतं हतवान्निनाशितवानिति नरहरेः कर्म विचित्र- मद्भुनमस्तीति लौकिकार्थः । परमार्थस्तु ननु नरहरिरूपेण लो- कदृष्ट्या मनुष्यरूपेगा पारमार्थिकदृष्ट्या ब्रह्मरूपगोत्यु भर्याव- धरूपेण गुरुणा कुतो मोह. निपातितः कुतश्च केवलब्रह्मरूपण ·बोधसारे। केवलजीवरूपेण वा न निरस्त इयाशङ्य तादृशरूपगौच सवि- नाशयितुं शक्यः केवलजीवस्य तदधीनत्वात्केवलब्रह्मणश्च त- द्विरोधाभावात्किञ्च केवलस्यात्मतत्त्वस्य निर्विकारत्वेन कर्तृ- वायभावाञ्चेति परिहरति नान्तरिति, यो मोहः मोऽन्त- रन्तदेशे धारणाध्यानसमाध्युपायैर्न मायते न विनाश्यते धा- रणादीनां मोहकार्यवान्मोहनाशस्यान्योपायदुर्घटत्त्रं मूचित तुपदन, अपि च पुनरपि यो माहो बहिबर्हिदेश स्वस्ववर्णाश्रम- कर्माचरणैः स न विनाश्यते 'न कर्मणेत्यादिश्रुतस्तेषामपि त- कार्यवादिति भावः, किश्च दिवा केवललोकव्यवहारलक्षणेन दिवसेन न मार्यते न विनाश्यते स मोहो रात्री केवललोकव्य- वहारोपसंहृतिलक्षणायां समाधिरूपायां रात्रौ स न मार्यते न विनाश्यते । 'या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी। यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः ॥ इतिस्मृत्युक्तौ दिवारात्रिशब्दाभ्यां व्यवहारममाधी ग्राह्यौ तयोरपि मोहनाशहेतुत्वं नास्तीति भावः, किञ्चाण केवलप्रेम- लक्षणेनोपासनेन न मार्यते न विनाश्यते शुष्करपुषा च शुष्क प्रेमरसहीनं वपुः स्वरूपं यस्य तेन केवलशुष्कज्ञानेनेत्यर्थः, न मा- यते न विनाश्यते केवलप्रेम्णा मोहं निवर्तयितुं न शक्यते तस्य च तत्कार्यत्त्वाविशेषान्मोहनिवर्त्तकज्ञानाभावाच्च प्रेमहीनशुष्कज्ञा- नस्य तु विषयभोगेषु प्रेमवत्त्वेन दााभावान तादृशज्ञानस्यापि मोहनिवर्तकत्वमत उभयसंयोगेनैव मोहनिवृत्तिः स्यान्नैकैक- नेति भावः, किञ्चायं मोहाख्यः शत्रुर्नरेण न राति प्रादत्ते विषयानिति नरः केवलवैराग्यवान्तेन जीवेन न निपातनीयो न विनाशनीयः प्रारब्धभोगशेषे सति केवलवैराग्ये विक्षेपस्या- दा ·नरहरिषदम् । ७८५ वश्यम्भावित्वान्न केवलवैराग्ये मोहनिवर्तकता सम्भवतीति भावः, किञ्च मृगेण मृगयति विषयानिति मृगो विषयासक्त- स्तेन जीवेनापि अयं मोहरूपः शत्रुर्न निपातनीयो न विना- शयितुं शक्यः केवलविषयासक्तस्य विक्षेपादिबहुदोषवत्त्वा- तस्य च तत्कार्यत्वाच्च तादृशजीवस्यापि न मोहविनाशे सा- मर्थ्यमिति भावः, अतो नरहरिर्लोकदृष्ट्या व्यवहारवत्वेन नरो जीवः परमार्थदशा तु 'ब्रह्मावब्रह्मैव भवतीतिश्रुतेः सर्चद्वैत- हरणशीलत्वारिश्च ब्रह्मवेत्रमुभयरूपो भूत्वेअध्याहाय, न- रहरिर्जीवब्रह्मोभयरूपो भूत्वोभयरूपे च ध्यानादीनां क- मादीनां सत्त्वाम्यवहारसमाध्योर्भक्तिज्ञानयोश्च जीवब्रह्मामा- वयोश्चापि विद्यमानत्वात्सः तादृग्रिपुं तादृशदुर्घटमरणवन्तमपि शत्रु मोहं हतवान्विनाशितवान्नित्येवं प्रकारं नरहरेः कर्म वि- चित्रमत्यद्भुतमस्ति ॥५॥ ननु नरहरेः सर्वत्र विद्यमानत्वे सति पाषाणस्तम्भादेव कुतो व्यकिः प्रदर्शितेयत आह । सर्वत्रैव सदा स्थितो नरहरियत्स्थावरे जङ्गमे दैवायक्तिमुपागतः पुनरसौ पाषाणपिण्डेपि यत् । नास्तिवं गमितो हिरण्यकशिपुस्तादृप्रपश्चाश्रयः तत्सर्व किल कौतुकं निजजनप्रह्लादहेतोः कृतम्॥६॥ सर्वत्रैवेति । नरहरिनरसिंह ईश्वरत्वादाकाशवत्सर्वगतश्च नित्यः 'पुरुष एवेदं सर्वं यद्भूतं यच्च भव्यं स भूमि विश्वतो वृत्वाऽत्यतिष्ठदशाङ्गुलमि'त्यादिश्रुतिभ्यः सर्वत्र सर्वेषु जगद्गत- पदार्थेषु सर्वदा सर्वकालं स्थितस्तिष्ठत्येव यत्तत्सत्यमिति शेषः, तर्हि पाषाणस्तम्भ एव कुत आविर्भूतस्तत्राह देवादिति, पु. :

·-- ७८६ যীশষ। नरेवं मत्यपि तादृक्प्रपञ्चाश्रयस्तादृगिन्द्रराज्यलाभेपि सन्तो. षमप्राप्तोऽन एव प्रपञ्चस्य संसारस्यैवाश्रयः संबन्धो विद्यते- ऽस्य तथाविधः सन्नत एव नास्तित्वं प्रपञ्चव्यतिरिक्त ईश्वरो नास्ति तद्यापको न विद्यते यस्य तस्य भावस्तत्वं गमितः प्राप्तः प्रपञ्चमुखलाभेन तव्यतिरिकं ब्रह्ममुखं नास्तीति निश्चय- बानित्यर्थः, यद्यतः कारणादतो देवात्सोपाधित्वेन स्वाह- कर्मतो हेतोहिरण्यकशिपुर्दैवाद्वा पाषाणपिण्डपि पाषाणस्या- श्मनः पिण्डो विग्रहः स्तम्भ इत्यर्थः, तस्मिन्नपि तस्मिन्नेव, अपि- शब्दात्सचेतनेषु तु व्यक्तिः प्रसिद्धैवेति जडेपि तवाविर्भावेन स- वत्र सर्वदाविर्भावः सूचितः, व्यक्ति प्रकटतामुपसमीपे एत्र हिर- ण्यकशिपोरागतः प्रातः, तत्सर्व समस्तं चरितं निजजनमाला- दहेतोर्निजः स्वीयो यो जनः पुरुषः स्वभक्तजन इत्यर्थः, एवं भूतो यः प्रह्लादः प्रह्लादनामा हिरण्यकशिपोरेव पुत्रः स एव हे- तुनिमित्तं तस्मात्कृतमाचरितमिति लौकिकार्थः । परमार्थे तु ननु व्यवहारदृष्ट्या पुरुषस्य परमार्थदृष्ट्या ब्रह्मरूपस्य सर्वकारण- त्वात्मर्वत्र व्याप्तौ सयां मोहांशरूपत्तिविशेषभूतायां ब्रह्माह- मस्मीति वृत्तावेच कुनोभिव्यक्तिदृश्यत इसापायानन्दहेतुतयेति दर्शयन्नाह सर्वत्रैवेति, नरहरिर्व्यवहारदृष्ट्या नरो जीवः पर- मार्थदृष्ट्या हरिः परमात्मेत्युभयरूप आत्मा सर्वत्र स- वत्तिषु सामान्यरूपेण सदा सर्वकालं स्थित एव ति- ष्ठत्येव यदेवमुच्यते तत्सत्यं तर्हि कुतो ब्रह्माहमस्मीति वृत्तावेवाभिव्यक्तिर्भवतीत्युच्यते तत्राह देवादिति, यय- स्मात्कारणाद्धिरण्यकशिपुर्हिरण्यमिव प्रकाशबहुलमन्तःकरणं सत्त्वगुगाकार्यभूतं कशिपुरिवात्मविस्मृतिरूपनिद्रासामग्रीव यस्य स तथोक्तो मोहः स नास्तित्वं स्वस्माज्जगतश्चान्यद्वस्तु न वि- ।

·नरहरिषदम् । " द्यते यस्य मोहस्य तस्य भावस्तत्त्वं गमितः प्राप्तः मनगमशब्दा- तारकादित्वादितच् तत्र हेतुस्ताहक्मपञ्चाश्रयस्ताहग्यथा प्रप- धातीतात्मप्रतीतिर्न स्यात्तथा प्रपञ्चस्य संमारस्याश्रय सेवन यस्य स तथोक्तः पुनः सामान्यरूपेण सर्वत्र सदा विद्यमानत्वेपि अमौं व्यवहारपरमार्थदृशोर्नरहरिर्जीवब्रह्मोभ यरूपो दैवाच्छ्व- णादिजनितादृष्टसंस्कारात्पाषाणपिण्डेप पाषाणसशस्यायन्त- जडस्य मोहस्येत्यर्थः, पिण्डोऽवयवविशेषो ब्रह्माहमस्मीति सा- क्षात्काररूपत्तिविशेषस्तस्मिन्नेव व्यक्ति प्रत्यक्षतामुपागतः प्राप्तः, सत्सर्व समस्तं चरितं कौतुकमाश्चर्यरूपं निजजनप्रहादहेनोः कृतं निजात्स्वस्माजनं जन्म यस्य स तथानिधो यः प्रहादः प्रकृष्टो हादः मुखं विद्यानन्द इति यावद्, यद्वा निजं स्वीयं जनं जन्म- यस्मात्स ब्रह्मानन्दाविर्भावकारणभूनो विधानन्दः स एव हेतु- निमित्तं स्यात्कृतमाचरितं किलेति निश्चयेन ज्ञातव्यमानन्द. व्यत्याधिक्यपूर्वकमात्माभिव्यज्यते प्रमारूपत्ती, इतरासु तु सच्चिन्मावरूपेणेत्ययमेव विशेष इति भावः ॥ ६॥ इदानी साधनपूर्वमेतत्साठे फलमाह । जिल्वेन्द्रियरिपुषटुं हृदि गायति वारषटुं चेत् । एतन्नरहरिषटुं विकारषटुं निवारयति ॥ ७ ॥ इति श्रीनरहरिकृती बोधसारे नरहरिषदमष्टाचत्वारिंशम् ॥ ४८ ॥ जित्वेति । हे शिष्य इन्द्रियरिपुषट्वामिन्द्रियाग श्रोत्रादिका- नां मनासहितानां रिपूणां षण्णां समूह इन्द्रियारपुषवं जि- त्वा नियम्यैदिदं नरहरिषट्वं नरहरिर्जीवब्रह्माभयरूपश्चिदा- स्मा तस्य लीलामतिपादकं षण्णां श्लोकानां समूहरूपं प्रकरणं बारषट्कं षड्डारं हृद्यन्तःकरणे गायांत पठति चेदि हृदीति- ·बोधसारे। पदेन विचारपूर्वमिति ज्ञेयं, तर्हि विकारषदकं विकाराणां का- मादीनां शोकमोहादीनामपि साक्षित्वसहितानां कोशानां चापि 'जायत' इत्यादीनां यास्कपठितानां च विकाराणां च षट्कं पणां समूह निवारयति निवयति ॥ ७॥ इति श्रीनरहरिशिष्यदिवाकरविरचितायां बोधसारार्थदीप्ती नरहरिषट्कार्थप्रकाशोऽष्टाचत्वारिंशः ॥४८॥ अथोन्मत्तप्रलापशतकम् । एवं नरहरिषट्वं निरूप्येदानीं विदुषां विनोदाय मूढानां विरुद्धार्थप्रतीतिजनकत्वादुन्मत्तमलापशतकाख्यं प्रकरणमभिद- धानः शतश्लोकं गधेन भतिजानीते । अथोन्मत्तप्रलापशतकम् । अथेति । अथ नरहरिषवनिरूपणानन्तरमुन्मत्तमलापश- तकमुन्मत्तस्योन्मन्यवस्था प्राप्तस्य यः प्रलापो लोकप्रतीत्या निरर्थकवाग्व्यापारस्तस्य निरूपकं शतकं शतश्लोकसमूहरूपं प्रकरणं निरूप्यत इति शेषः, तत्रादावुन्मत्तप्रलापत्वेनैतदुपेक्षा न कर्तव्येत्याशयेनैतदर्थविचारणाय सज्जनबुद्धीः प्रार्थयति । शुद्धबोधसुधास्वादी प्रलपामि प्रमत्तवत् । तत्प्रलापनिगूढार्थ शोधयन्तु सतां धियः ॥ १ ॥ शुद्धति । हे शिष्य शुद्धबोधसुधास्वादी शुद्धो बोद्धबोध. बोध्यरूपत्रिपुटीरहितो यो बोधश्चिन्मात्रस्वरूप आत्मा स एव मुधाऽमृतं तत्सेवनेन मरणनिवृतेः सुखरूपत्वाच तस्या आस्वा- दोऽनुभवस्तद्वानहं प्रमत्तवत्पमतो मद्यादिपानेन यथा मलपति तद्व- प्रलपामि लोकप्रतीत्या निरर्थकं वदामि तथापि तत्र प्रलापत्वं ·उन्मत्तप्रलापशतकम्। । न सम्भाव्यमियाह तदिति, सतां सज्जनानां मुमुक्षूणामियर्थः, धियो मत यस्तत्प्रलापनिगूढार्थ तस्यात्मसुखानुभविनो मम यः प्रलापोऽर्थहीनत्वेन प्रतीयमानं भाषणं तस्मिन्निगूढो गुप्तः स्थूलधियामनवगम्योऽर्थस्तात्पर्य तं शोधयन्तु विचारयन्तु इति प्रार्थना, अस्मिन्प्रकरणे श्रद्धादिगुणसंपन्ना मुमुक्षव एवा- धिकारिण इति भावः ॥ १ ॥ एवं प्रार्थीयत्वा तमेव प्रतिज्ञातं प्रलापं निरूपयितुं शा- नेषु कामादिविकाराणां मोक्षादीष्टपरिपन्थित्वेनाभिहितत्वात- द्विरुद्धन्तेषामेव मोक्षोपायत्वं प्रदर्शयन्पतिजानीते । कामः क्रोधश्च लोभश्च मोहश्च मदमत्सरौ । संसारताका यद्वत्तथा तद्विवृति शृणु ॥२॥ काम इति । कामोऽभिलाष: क्रोधस्तत्पतिवन्धेसति तस्यैक परिणामः कोपो लोभश्च प्राप्तेपि विषये तृप्त्यभावरूपो विकारो मोइश्च पूर्वापराननुसन्धानरूपो विकारो मदमत्सरौ मदश्च खोत्कृष्टत्वबुद्धिरूपो विकारो मत्सरश्च स्वान्येषूत्कर्षासहनरू- पो विकार एते सर्वे मोक्षपरिपन्यित्वेन शास्ने प्रतिपादिता अपि ते यद्यथा संसारतारकाः संसाराद्भवात्तारयन्ति उद. रन्ति तथा तद्वत्तद्विति तेषां वितिं व्याख्यां कामादिपदा. र्थानां विवरणमियर्थः, शृणु अवधारय ॥२॥ तत्र तावदादौ कामस्य मोक्षोपायत्वं वदन्पलयति । विश्रान्तिसुन्दरीसङ्गरतिलावण्यलम्पटाः । एकान्तलीलाचतुराः कामिनो मुक्तिगामिनः ॥ ३ ॥ विश्रान्तीति। हे शिष्य विश्रान्तिसुन्दरीपरतिलावण्यलं- पटा विश्रम्यतेऽनया सा विश्रान्तिर्विश्रामहेतुभूता या मुन्द- ·बोधसारे। री रमणीया स्त्रीयर्थः, तस्याः सङ्गः संयोगो रतिश्च तस्यां रमणं लावण्यं च सौन्दर्य च तस्या एव तेषु लम्पटा लुब्धा अत एव एकान्तलीलाचतुरा एकान्ते निर्जने स्थाने या लीला मैथुनक्रीडा तस्यां चतुराः कुशला एवंविधा ये कामिनः कामो- ऽभिलाषो येषामस्ति ते तथोक्तास्ते मुक्तिगामिनो मुक्ति मोक्षं गच्छन्ति प्राप्नुवन्ति ते तथोक्ताः सन्तीति लोकिकार्थः । प- रमार्थे तु विश्रभ्यते समस्तविक्षेपराहित्येन परमानन्दः प्राप्यते- ऽनया सा विश्रान्तिरहं ब्रह्मास्मीति जीवब्रह्मक्य विषयसाक्षा. स्काररूपा मारूपा दृत्तिः सैव सुन्दरी मुखरूपत्वाद्रमणीया त- स्याः सङ्गः संयोगो रतिश्च तस्यां रमणं लावण्यं सौन्दर्य च त- स्यास्तापत्रयनिवृत्या सुखस्पर्शरूपत्वमित्यर्थः, तेषु लम्पटा आसक्ता अत एवैकान्तलीलाचतुरा एकान्ते विजने देशे या लीलास्तस्यां द्वैतनिषेधकैकत्वस्य लयावधिभूतब्रह्मणि या सहज- समाधिरूपा क्रीडा तस्यां कुशला इति भावः, एतादृशाः कामि- नः कामो ब्रह्मसुखानुभव एवाभिलाषो विद्यते येषान्ते तथाभु- ता मुक्तिगामिनो मुक्ति मोक्षं गच्छन्ति प्राप्नुवन्ति ते सथावि- घा भवन्ति एवमुत्तरत्र लौकिकार्थो यथायथमूहाः, परमार्थस्तु व्याख्यास्यत एवं ॥३॥ इदानी कोषे तदर्शयन्प्रलपति । यद्वलान्मोहदैत्यस्य योगी नरहरिः स्वयम् । वक्षो विदारयाञ्चक्रे स क्रोधो मुक्तिसाधनम् ॥४॥ यद्धलादिति । है शिष्य यदलायस्य क्रोधस्य बलादाश्रया- योगी योगो जीवब्रह्मैक्यविषयं ज्ञानं विद्यतेऽस्य स तथो- क्तः स्त्रयमात्मा नरहरिनरो व्यवहारदृष्ट्या वैराग्यादिमा धनसम्पनो जीवः परमार्थदृशा हरिः सर्वद्वैतहरणशीलं ब्रह्मे-

·उन्मत्तप्रलापशतकम्।
त्येवमुभयरूपो भूत्वा मोहदैत्यस्य मोहो मूलाऽज्ञानं स एव दै-
स्योऽसुरतम्य वक्षप्तज्जीवनकारणं जीवब्रह्मणोरन्योन्या
रोपरूपं ग्रन्थ्यपरपर्यायं विदारयाश्चक्रे चिच्छेद स उक्तल-
क्षणः क्रोध: कोपो मुक्तिसाधनं मुक्तमोक्षस्य साधनं करण-
मस्तीति निश्चेतव्यम् ॥ ४॥
इदानीं क्रोधविशेषस्यैव द्वेषस्य मोक्षोपायत्वं वदन्प्रलपति ।
भृकुटीकुटिलं यस्य मुखमीक्षितुमक्षमाः ।
कामलोभादयो भावः स द्वेषी केशवप्रियः ॥५॥
भुकुटीकुटिलमिति । कामलोभादयः कामोऽप्राप्तवस्तु-
न्यभिलाषो लोभश्च प्राप्तेप्यसन्तोष एतावादी प्रथमौ येषां ते
तथोक्ता भाषा विकारा भृकुटीकुटिलं विभृतो जगतौ भ्रवौ
सङ्कल्पविकल्पो कुटति विनाशयतीति भ्रुकुव्यहं ब्रह्मास्मीति
प्रमारूपा त्तिस्तया कुटिलं चक्रं यस्य ज्ञानिनो मुखं चेत:
स्वात्मसुखानुभवसाधनभूतां चित्तवृत्तिीमयर्थः, 'चेतोमुख' इति,
श्रुतेरीक्षितुमत्रलोकयितुं न क्षमाः समर्था न भवन्ति, किं पु-
नर्वक्तव्यं तत्र स्थातुं न समर्था इति । लोकेपि द्वेषत्रतो मुखं भ्र
कुटीकुटिलमिति प्रसिद्धिः, अतः स उक्तलक्षणो द्वेषी द्वेषो
ऽमीतिर्विद्यतेऽस्य स तथोक्तः पुरुषः कामादिषु वृत्तिषु द्वेष-
वानियर्थः, केशवप्रियः कं ब्रह्ममुखं तस्मिन्नेत्र प्रपञ्चविस्मरणेन
शते निद्राति स केशवः परमात्मा तस्य प्रिय इष्ट आत्मरूपत्वा-
'सेयोन्यस्माच्च सर्वस्मादान्तरतरोऽयमात्मेति श्रुतेः ॥ ५॥
इदानी रागद्वेषयोरपि तदर्शयन्प्रलपति ।
शाश्वते सुप्रसन्नानां नश्वरे भृकुटीभृताम् ।
रागद्वेषवतां तात मुक्तिः करतले स्थिता ॥६॥

·७९२ बोधसारे। शाश्वत इति । शाश्वते नित्यस्वरूपे ब्रह्मणि सुप्रसन्नानां मुष्ठु प्रसन्नाः सुप्रसन्ना रागिण इत्यर्थः, तेषां किञ्च नश्वरे वि- नाशिनि द्वैते भृकुटीभृतां भुकुटी बक्रभुवं विभ्रति ते भृकुटीभृ- तस्तेषां वक्रवामिति यावद् एतादृशां रागद्वेषवतां रागद्वेषौ पीयमीती विद्यते एषां तेषां यद्यपि मुक्तिर्नास्तीति प्रतिपादि- तमन्यत्र तथाप्यस्मन्मते तेषां मुक्तिर्मोक्षः करतले हस्ततले स्थिता तिष्ठति तदधीना वर्चते हे तात हे शिष्य यस्मै कस्मै सा समयंते तैस्तस्य सा प्राप्ता भवेत्तेषां तु तदपेक्षव ना- तीति भावः ॥६॥ इदानी लोमस्यापि मोक्षसाधनत्वं वदन्मलपति । मनः काचमणि दत्त्वा ज्ञानचिन्तामणि मुनिः । कीणाति येन लोभेन स लोभो मुक्तिसाधनम्॥७॥ मन इति । मुनि नी पेन ज्ञानविषयिणा लोमेनाऽस- न्तोषेण मनःकाचमणि मन एव काचमणिरिव तुच्छस्तं दत्त्वा समय ज्ञानचिन्तामणि ज्ञानं जीवब्रह्मैक्यविषयो बोधः स एव चिन्तामणिरिव बहुमूल्यस्त क्रीणाति अङ्गीकरोति स लोभो विद्वत्सु प्रसिद्धो लोभ इच्छा मुक्तिसाधनं मुक्तेर्मोक्षस्य सा- धनमुपायभूत एवाति अतो लोकशास्त्रेषु वेदान्ते च लोभस्य मु- क्तिसाधनभूतज्ञानप्रतिकूलत्वं यदुक्तं तदसमञ्जसमेवेति भावः॥७॥ इदानीं मोहस्यापि मोक्षसाधनतां वर्णयन्मलपति । येन वर्णाश्रमाचारदेहभोगधनादिकम् । विस्मरन्ति चितः प्रेम्णा स मोहः परमं पदम् ॥८॥ येनात । हे शिष्य येन मोहेनाद्वैवात्मस्फुरणापूर्वकद्वैतास्फु- रणरूपणसर्थः, वर्णाश्रमाचारदेहभोगधनादिकं वर्णा ब्राह्मणा- ·उन्मत्तप्रलापशतकम्। दय आश्रमाश्च ब्रह्मचर्यादय आचारश्च स्वस्ववर्णाश्रमवि- हितकर्मानुष्ठानं देहश्च मनुष्यादिशरीरं भोगश्च तत्तदेहयोग्यः मुखदुःखाविसाधनभूतो विषयो धनं सुवर्णादिक द्रव्यमादि- पदेन हस्त्यश्वराज्यादिकमत्र ग्राह्य, तत्सर्वं चितश्चिन्मात्रात्मव- स्तुनः प्रेम्णा स्नेहेन विस्मरन्ति न जानन्ति स मोह उक्तल- क्षणो मोहोऽज्ञानं परमं कार्यकारणातीतं पदमात्मस्वरूप मस्तीति ज्ञेयम् ॥७॥ इदानी मदस्यापि तदर्शयन्प्रलपति । मचो नान्यत्परं किंचिदहमेव महेश्वरः । अहमेवोत्तमश्चेति मदो मुक्तिप्रदो मतः ॥८॥ मत्त इति । मत्तोऽहंपदलक्ष्यात्कूटस्थात्परमन्यद्भिनं श्रेष्ठं किञ्चिकिमपि नास्ति न विद्यते, नन्नीश्वरः श्रेष्ठोस्तीति चे- तवाहाऽहमेवेति अहमेवाहंपदलक्ष्यः कूटस्थचिन्मात्रात्मैव महेश्वरः सर्वजगत्साक्षी परमात्माऽस्मि भवामि अतोऽहमेवोत्त- मश्चाहंपदलक्ष्यः कूटस्थचिदात्मैचोत्तमः श्रेष्ठोऽस्मि भवामी- सेवं यो मदः स्वोत्कृष्टत्वबुद्धिरूपो निश्चयो मुक्तिमदो मोक्षसा- धनभूतो मतो निश्चितो मुनिभिरिति शेषः ॥८॥ इदानी मत्सरहीनादपि मत्सरिणः श्रेष्ठ्य दर्शयन्मलपति । दृश्योत्कर्ष न सहते ज्ञानोत्कर्षवलात्तु यः । स तु सम्वत्सरशतं ज्येष्ठो निर्मत्सरान्मुने॥ ९ ॥ दृश्योत्कर्षमिति । य आत्मनिष्ठ आत्मसाक्षात्कारवानि- सर्थः, ज्ञानोत्कर्षबलाज्ज्ञानस्य जीवब्रह्मैक्यविषयकवोधस्याहं ब्रह्मास्मीतिसाक्षात्काररूपस्य बलात्सामर्थ्यादाश्रयादियर्थः, दृश्योत्कर्ष दृश्यस्य द्वैतस्योत्कर्षमाधिक्यं न सहते न समते १०० ·७९४ बोधसारे। सतूतलक्षणो मत्सरवानिमत्सरान्मुनेनिर्गतो निवृत्तो म- त्सरः मुखदुःखादिद्वन्द्वासहनरूपो यस्मात्स मत्सरहीनः पुरुष. स्तस्मात्संवत्सरशतं संवत्सराणां शतं यथा भवति तथा ज्येष्ठो वृद्धोऽस्ति ॥ ९॥ इदानी क्षमावतः सकाशादपि तद्रहितस्य श्रेष्ठथं दर्शय- न्मलपति। क्षणं न क्षमते यस्तु बाह्यस्फुरणमक्षमी । तद्वामचरणागुष्ठे निवडाः क्षमिणां गुणाः॥१०॥ क्षणमिति । यस्तु योपि ज्ञानी बाह्यस्फुरणं बाह्यानां दृश्यानां स्फुरणं भानं घटादिपदार्थस्फुरणमित्यर्थः, क्षणं क्षणकालं न क्षमते न सहते स उक्तविधोऽक्षमी क्षमाहीनोज्ञेयः, तद्वा- मचरणागुष्ठे तस्योक्तविधस्याक्षमावतो वामः सव्यो यश्चरणः पादस्तस्याङ्गुष्ठे निबद्धाः स्थित्ताः क्षमिणां दृश्यसत्त्रबुद्ध्या मु- खदुःखक्षमावतां गुणा ये शास्त्रेषूउक्तास्ते ज्ञेयाः, अयमाशय:- बाह्यदृश्याऽक्षमावतो ज्ञानिनो 'ब्रह्मवेद ब्रह्मैव भवतीतिश्रुतेब्रह्म- रूपत्वं तस्यारोपाधिष्ठानरूपोऽपत्रादाधिष्ठानश्च द्वौपादौ कल्पि- तांशावत्र ग्राह्यो, तत्र च वामचरणपदेनारोपाधिष्ठानत्वरूपोंऽशो- ऽत्र ग्राह्यस्तत्राप्यङ्गुष्ठमदृशो योगोऽत्र ग्राह्यस्तस्मिन्नच क्षमित्त तद्गुणाश्चानुकूला अतस्तत्र निबद्धत्त्वं तेषामिति ॥ १०॥ इदानीं वञ्चकोपि शिवमियत्वं दर्शयन्प्रलपति । कामादयो महाधृत धृर्त्तितं यैर्जगत्रयम् । तान्धर्चयति यो युक्त्या स धर्तो धूर्जटिप्रियः ॥११॥ कामादय इति । कामादयः कामोऽभिलाष आदिमुख्यो येषां क्रोधादीनान्ते तथोक्तास्ते महाधूत महान्तः श्रेष्ठाः ·उन्मत्तप्रलापशतकम्। धूर्ता वञ्चकाः सन्ति कुत इत्यतः प्राह धूर्तितमित्ति, यैः काम- क्रोधादिभिर्जगत्रयं जगतां लोकानां त्रयं त्रिकं धूर्तितं वञ्चित्त- मस्ति, किञ्च यो ज्ञानी तान्कामादीन्महाधूर्तान्युक्त्या प्रथम जगद्विषयवरस्यपदर्शनाख्य युक्त्या ततो मनोनिरोधाख्ययोगयु- त्या ततः परं तद्विषयासत्तप्रदर्शनयुक्त्या धूर्तयति वञ्चयति स उक्तविधो धूर्तो वञ्चकोऽयं ज्ञानिरूपो धूटिप्रियो धूर्जटेः शिवस्य प्रिय इष्टः स्वात्मत्वादिति भावः ॥ ११ ॥ इदानीं कपटिनोपि मुत्त्यांधकारित्वं प्रतिपादयन्प्रलपति । यो लालयति लोभादीनन्तर्मलानि कृन्तति । बहिरन्योन्य एवान्तर्मुक्तिमेति कपट्यसौ ॥ १२ ॥ य इति । यो ज्ञानी लोमादील्लोभो प्राफि विषयेऽत- तिरूपो विकार आर्दियेषान्ते कामादयस्तान्विकाराल्लाल- यति तत्तद्विषयमदानेन पालयति व्यवहारदृष्टयाऽन्तरन्तरे आस्मानात्मविवेचनं कृत्वाऽत्मनः पृथगसत्त्वाती या तेषां कामादीनां मूलानि अज्ञानं काम्पवासनाश्च तदाश्रिताः कृन्तति कर्तर्यात अतो बहिर्लोकदृष्टयाऽन्यो भिन्नः कामादिविकार- वानिव प्रतीयमानोऽन्तरन्तरेऽन्य एव भिन्न एव काहादि- विकारहीन एव वर्तमानोऽस्ति अतोऽसायुक्तविधः पुरुषः कपटी उछली मुक्ति मोक्षमेति प्राप्नोति ॥ १२ ॥ इदानी पिशुनस्यापि मोक्षः स्यादिति ब्रुवन्प्रलपतिः । गुणात्मकेषु सर्वेषु दोषमेवान्तरात्मनः । कणे जपति यो नित्यं पिशुनाऽसौ विमुक्तिभाक्॥१३॥ गुणात्मकोष्विति । यो ज्ञानी गुणात्मकेषु गुणाः सत्त्व- रजनमोभिधा आत्मा स्वरूपं येषान्त तथोक्तास्तेषु भात्रषु प- ·बोधसारे। दार्थेषु दोषमेवानियत्व दुःखपदत्व स्वबन्धकलादिरूपं दोष केवलमन्तरात्मनः प्रत्यक्साक्षिचिन्मात्ररूपस्यात्मनः कर्णे श्र- वणवृत्तौ निसं सर्वदा जपति सूचति असावुक्तविधः पिशुनो दोषसूचको विमुक्तिभाग्विमुक्ति विदेहमुक्तिं भजते सेवते सोतथोक्त मोक्षाधिकारीयर्थः, भवति ॥ १३ ॥ इदानीं परापवादिनोपि परमगतिर्भवतीति सूचयन्मल- पति। परापवाद एवास्ति हृदये यस्य सर्वदा । पराङ्गतिं गतो दृष्टः स मया मुनिशेखरः ॥१४॥ परापावाद इति। हे शिष्य यस्य ज्ञानिनो हृदयेऽन्तःकरणे प. रापवाद एव परस्यान्यस्या ऽज्ञानस्य तत्कार्यस्य च जगतोऽप- वादो निषेध एव सर्वदा नियमस्ति स उक्तलक्षणः परापवादी मुनिशेखरो मुनिषु ज्ञानिषु शेखर इवोच्चतरः परामुत्कृष्टांग- ति स्थिति जीवब्रह्मैक्यरूपां स्थितिमिसर्थः, गतः प्राप्तो मयोन्म- तेन दृष्टोऽवलोकितः ॥ १४ ॥ इदानीं मोक्षप्राप्तिर्भवति मिथ्यावादिनामिति ब्रुवन्मल- पति। मिथ्यैवेदं जगत्सर्वमिति निश्चितचेतसाम् । स मिथ्यावादिनां लोको दुर्लभः सत्यवादिनः ॥१५॥ मिथ्यैवेदमिति। हे शिष्य इदं दृश्यं सर्व समस्तमपि जगद्वि- श्वं मिथ्यैव भ्रममात्रमेवेत्येवं निश्चितचेतसां निश्चितं निश्चय- बच्चेतोन्तःकरणं येषां तेषां मिथ्यावादिनां ममस्तं जगन्मिथ्या भ्रममात्रमित्येवं जिज्ञासून्मति वदन्तीति ते मिथ्यावादिनस्ते- पां लोको जीवब्रह्मैक्यविषयं साक्षात्काररूपं ज्ञानं प्राप्यते ।

·उन्मत्तप्रलापशतकम्।
७९७
स बोधः सत्यवादिनामिदं जगत्समिति ये वदन्ति लोकान्प्रति
ते सयवादिनस्तेषां यद्वा लोकप्रत्यक्षा ये ससवक्तारस्तेषाम-
पि वाङ्मात्रस्य मिथ्याविषयत्वाद्दुर्लभो दुष्पापोऽस्तीति
इदानीमाचारवतां मोक्षो न स्यादिति सद्रहितानामेव स-
स्यादिति कथयन्मलपति ।
नैव किंचित्करोमीति यः सदाचारवर्जितः ।
आचारिणो न गच्छन्ति तस्यानाचारिणोगतिम् ॥१६॥
नैवेति । हे शिष्य अहमहंपदलक्ष्यः प्रत्यगात्मा कर्तृशब्दवा-
च्यबुद्धिसाक्षी किञ्चित्किमपि कार्य नैकरोमि नैव सम्पाद-
यामीयेवं योऽसङ्गात्मानुसन्धानवान्प्रसिद्धः कोपि पुरुषः
सदाचारवर्जितः सदा सर्वकालमाचारेण विहितकर्मकर्तृत्वेन
रहितोऽस्ति किन्तु विहितकर्मकर्तृत्वं विज्ञानमये बाधिते बा-
धित्तमेव कर्तृत्वं सदा पश्यतीसर्थः, अन्यस्य शुभाशुभकर्माण
अन्यस्मिन्नारोपितेऽन्यप्रायश्चितेनान्यस्मिन्पापनिवृत्तिरित्यतिम-
सङ्गेन विज्ञानमयस्य कर्मादिकं कर्तृत्वादिकं चात्मन्यसम्भा.
व्यमिसनुसन्दधान इति भावः, तस्यानाचारिण उक्तविषस्या-
चारवर्जितस्य या गांतर्मोक्षरूपा शास्त्रेषु प्रतिपाद्यते तां गतिमा-
चारिणो विज्ञानमयस्थ कर्तृत्वं चिदात्मनि समारोप्य कर्तृत्वा-
भिमानिनो न गच्छन्ति प्राप्नुवन्ति ॥ १६ ॥
इदानी मित्रद्रोहिणामपि मोक्षो भवतीति प्रतिपादयन्मल-
पति।
पूर्व यानि च मित्राणि विचारादीनि तान्यपि ।
विहाय तत्परं यातो मित्रद्रोहीस मुच्यते ॥ १७ ॥

·७९८ बोधसारे। पूर्वमिति । लोकशास्त्रे मित्रद्रोहिणां मोक्षो नास्ति प्रत्युत नरक एव भवेदिति प्रतिपादितं यद्यपि तथाप्यस्मन्मतं शृणु हे शिष्य पूर्वमात्मसाक्षात्कारात्माग्यानि शास्त्रेषु प्रसिद्धानि वि- चारादीनि विचार प्रात्मानात्मविवेक आदिः प्रथमो येषां तानि पादिपदेन श्रवणादीनि नियमादीनि च योगसाधनानि ग्राह्या- णि तानि सर्वाणि मोक्षरूपेष्टसम्पादनानुकूलतया मित्राणि स. खायस्तान्यपि मुक्तिसिद्धौ निष्प्रयोजकतया विहाय परित्य- ज्य वर्तमानः सन्तद्विद्वत्सु प्रत्यक्षानुभवसिद्ध परं कार्यकार- णास्पृष्टमात्मस्वरूपं ब्रह्माभिन्नो यातः प्राप्तो भवति स उक्तल- क्षणो मित्रद्रोही मित्राणि हितकारीणि यमादिश्रवणादीनि द्रुह्य- तीति मित्रद्रोही स्वात्मसुखानुसन्धानखण्डन हेतुत्वातनाशक इ. त्यर्थः, मुच्यते मुक्तो भवति ॥ १७ ॥ इदानी मायोपजीविनामैन्द्रजालिकानां नरकमाप्तिरूपा दु- गतिः शास्त्रेषु प्रतिपादिताऽत्र तूत्मत्तस्तेषामेव मुक्तिर्भवतीति त- द्विरुद्ध प्रतिपादयन्मलपति । पञ्चभूतात्मकं विश्वं निर्मितं येन मायया । स एव हि मया दृष्टो मायावी मुक्तिभाजनम्॥१८॥ पञ्चभूतेति । येन प्रत्यगभिन्नब्रह्मरूपेण का मायया स्वस्यैव जगत्मर्जनेच्छारूपया शक्त्या सत्त्वासत्त्वादिरूपैरनिर्वचनीयत्वा- न्मायात्वं तस्यास्तया कारणरूपया पञ्चभूतात्मकं पञ्चसंख्या- नि यानि भूनान्याकाशादीनि तान्येवात्मा स्वरूपं यस्य तत्त- थाविधं विश्वं जगान्नर्मिनमुत्पादितं स एत्रोक्तलक्षण एव केव- लं मायावी मायोपकरणवाहि प्रसिद्धो विद्वत्सु शास्त्रेषु च म. योक्ताकारणायाविस्वरूपवेत्रा मुक्तिभाजनं मुक्तमोक्षस्य भा- जनं पात्रभूता दृष्टां निश्चितोऽतः शास्त्र तावास्य नरको भव- ·उन्मत्तप्रलापशतकम् । ७९९ तीति प्रतिपादितं तदसमञ्जसमेति भावः ॥ १८ ॥ इदानीं कृनज्ञानामुत्तमगतिः कृतघ्नानामघोगतिश्च भवती- सन्यशास्त्रेषु प्रतिपादितमत्र तून्मत्तस्तद्वैपरीत्यं प्रतिपादयन्मल- पति ॥ स्वेच्छयैव कृतं विश्वं स्वेच्छयैव निहन्ति यः । कृतज्ञादपि प्रज्योऽसौ कृतघ्नो मोक्षमश्नुते ॥ १९ ॥ स्वेच्छयैवेति । हे शिष्य येन ब्रह्माभिन्नमत्यगात्मना कर्ता स्वेच्छयैव स्वस्यात्मन इच्छयैच कासयैत्र विश्वं जगत्कृतं निर्मि- तमस्ति 'सोऽकामयते ति श्रुतेः, तथा यः प्रत्यगभिन्नब्रह्मस्वरूप: खेच्छयैव स्वात्मकायैव न स्त्रन्यत्किमपि करणान्तरमपेक्षत इयर्थः, विश्वं जगन्निहन्ति नाशयति मानोरधिकमासादादिव- दित्यर्थः, अतोऽसावुक्तलक्षणं कृतघ्नः कृतं विश्वं हन्ति नाश- यतीति कृतघ्नः पुरुषविशेषः कृतज्ञादपि कृतं जानातीति कृतज्ञस्तस्मात्कृतंवत्तरपि पूज्य आदरणीयोऽच्योममुक्षूणा- मिति शेषः, अस्ति किञ्च स कृतघ्नो मोक्षं मुक्तिमश्नुते कृतसत्त्वप्रतीतिपूर्वककृतज्ञत्वादपि कृतासत्त्वप्रतीतिरूपं कृतघ्नत्वं श्रेष्ठमिति भावः ॥ १९ ॥ इदानीमभिमानवतां मुक्तिनास्तीति प्रतिपादितमन्यशा- स्रषु तद्रहितानां तु सा स्यादित्येवमपि अत्र तून्मत्तस्तविरुद्धं कथयन्मलपति । आश्चर्य योऽभिमन्येत जीव आत्मानमीश्वरम् । सोऽभिमानी गतिं याति निरहङ्कारदुर्लभाम् ॥२०॥ आश्चर्यमिति। हे शिष्य यो लोकप्रसिद्धो जीवः साधिष्ठान- बुद्धिस्थचिदाभासो देहद्वयवान्नात्मानं स्वं विविच्यति शेषः, ·बोधसारे। देहत्रयात्पृथक्कृत्येसर्थः, ईश्वरमीशनादिशक्तिमन्तं परमात्मान- मभिमन्येत सर्वावस्थामु मन्यते स उक्तविधोऽभिमान्यभिमा- नवान् निरहङ्कारदुर्लभामहङ्कारसत्त्वमतीतिपूर्वकतानिरहङ्कार- वतः पुरुषस्य दुर्लभां दुष्पापां गतिं स्थिति मुक्तिरूपामवस्था- मिसर्थः, याति प्राप्नोति ॥ २० ॥ इदानी परगुणेषु दोषदर्शिनां परनिन्दकानां स्वस्तावकानां च नरकपातोऽन्यशास्त्रेषु प्रतिपादितोऽत्र तून्मत्तस्तेषामेव मुक्ति- भवतीति प्रतिपादयन्तद्विरुद्धं प्रलपति । गुणेषु दोषं पश्यन्तो विश्वमात्रविनिन्दकाः । आत्मस्तुतिपरा यान्ति नित्यं वैकुण्ठमन्दिरम्॥२१॥ गुणेष्विति । गुणेषु मायागुणेषु सत्त्वरजस्तमोभिधेषु तत्कार्येषु शान्यादिवृत्तिष्वपि दोषं स्वात्मसुखानुसन्धानविरोधित्वरूपं दु- टस्वभावं पश्यन्तोऽवलोकयन्तः, किञ्च विश्वमात्रचिनिन्दका विश्वमात्रस्य समस्त जगतो विनिन्दका अतिशयेन निन्दाक- रोि ये सन्ति । किञ्चात्मस्तुतिपरा आत्मनो ब्रह्माभिन्नम- त्यागात्मन एव स्तुतिः स्तोत्रं तस्यां परा आसक्ता ये सन्ति ते त्रयोपि निसं सर्वदा वर्तमानं यतो जयविजयौ पतितौ सत्वनित्य एव ततो विलक्षणमिति यावद् वैकुण्ठमन्दिरं विशे- षेण कुण्ठा कुण्ठिता बुद्धिर्यत्र तद्विकुण्ठमात्मस्वरूपं विकुण्ठमेव वैकुण्ठं तदेव मन्दिरं जीवानामालयरूपं ब्रह्माभिन्नप्रत्यगात्मचैत- न्यं यान्ति प्राप्नुवन्ति ॥ २१ ॥ इदानीमन्यशास्त्रे दाम्भिकानां नरकमाप्तिर्भवतीति प्रति- पादितमत्र तून्मतस्तेषामेव मुक्तस्वरूपत्वेन शिवप्रियत्वं प्रति- पादयन्प्रलपति ।

·उन्मत्तप्रलापशतकम्। ८०१ बुध्वापि शुद्धमात्मानं व्यावहारिकलोकवत् । करोति न करोमीति दम्भकृच्छम्भुवल्लभः ॥२२॥ बुध्वेति । यो ज्ञानी शुद्धं कर्तृत्वाचस्पृष्टमसङ्गमात्मानं ब्रह्माभिन्नचिदात्मानमहं कूटस्थोऽसङ्गोऽस्मि अतोहं किञ्चि- दपि विहितं प्रतिषिद्धं वा न करोमीति बुध्वा विज्ञाय व्यावहारिकलोकवद्व्यवहारं व्यापारमाचरन्तीति व्यावहा- रिकाः कर्तृत्वाभिमानिनो मूढा इत्यर्थः, ते तथाभूता ये लोका जनास्ते यथा कुर्वन्ति आचरन्ति तद्वत्करोति आचरति लो- कप्रदर्शनायेति यावत्, लोकेपि लोकप्रदर्शनाय कर्माचरणं दम्भशब्देनोच्यतेऽतः स एवंमकारो दम्भकृद्दम्भं छलं करोतीति स तथोक्तः शम्भुवल्लभः शं सुखं भवत्यस्मादिति श- म्भुर्जगदानन्दकरो ब्रह्माभिन्नः प्रत्यगात्मा तस्य पियः स प्रियो यस्येति चास तथोक्त आत्मत्वात्प्रेयोन्यस्माच सर्वस्मादा. न्तरतरोयमात्मेति श्रुतेरस्तीति ज्ञेयः ॥ २२ ॥ इदानीं लोकेषु शास्त्रेषु च घातकानां दुर्गतिर्भवतीति प्रसिद्धमत्र तू-मत्तस्तद्विपरीतं प्रदर्शयन्मलपति । बोधखङ्गेन तीक्ष्णेन मोहाहङ्कारदुर्धियाम् । घातकः पातकं हन्ति पूर्वजन्मशतार्जितम् ॥२३॥ बोधखड्गेनेति । यो ज्ञानी तीक्ष्णेन तीवेणाज्ञानभेदनस- मर्थेनेत्यर्थः, बोधखड्गेन बोधो महावाक्यजन्यं प्रत्यगभिन्नब्रह्म- साक्षात्कारज्ञानं स एव खड्गोऽसिस्तेन मोहाहङ्कारदुर्धियां मोहोऽज्ञानमहङ्कारस्तत्कार्येषु तादात्म्यप्रतीतिरूपाऽहकृतिर्दु- धियो विषयवासनाविदूषिता मतयस्तासां घातको नाशको ऽस्ति पूर्वजन्मशताजितं पूर्वाण्यतीतानि यानि जन्मानि ·बोधसारे। जननानि तेषां शतानि असंख्यजन्मानीत्यर्थः, तेष्वर्जितं सम्पा- दितं पातकं पापं हन्ति नाशयति उक्तविधो घातकोऽन्येषां पात- कानि नाशयति किं पुनर्वक्तव्यं तस्य पापं नास्तीति भावः॥२३॥ इदानी विश्वास्यघातिनां नरकमाप्तिर्भवतीति प्रतिपादित- मत्र तून्मतस्तविपरीतं प्रतिपादयन्प्रलपति । अहङ्कारं हरिरहं ब्रह्मैवाहमहं शिवः । इति विश्वास्य हन्तारः पुण्या विश्वस्तघातकाः ॥२४॥ अहङ्कारमिति । अहमहंपदलक्ष्यः स एव ब्रह्मणोऽभिन्नत्वा- दरिः सर्वदुःखहरणशीलत्वाद्धरिविष्णुरस्मि किश्चाहमहंपदल- क्ष्यो ब्रह्माभिन्नः प्रत्यगात्मा ब्रह्मैव सर्वजगत्तत्त्वस्योभयत्रावै- शिष्यात्मजापतिरस्मि किञ्चाहमहंपदलक्ष्यो ब्रह्माभिन्नः प्र. त्यगात्माऽऽनन्दरूपत्वात्समस्तजगन्नाशाधिष्ठानत्वाच्च शिवो रुद्रो ऽस्मीत्येवं विश्वास्य विश्वासं दत्वा हन्तारो नाशका ये- भवन्ति अहंकारस्य मामयं वर्धयतीत्येवं विश्वासमुत्पाद्य घा- तयन्तीयर्थः, ते विश्वस्तघातका विश्वस्तस्य विश्वासवतो घातका नाशकाः पुण्याः पवित्राः सन्तीति ज्ञेयं, यत्पुनर्विश्वासघातिनां नरकमाप्तिर्भवतीति प्रतिपादितं तदममञ्जसमेवेति भाव ॥ २४ ॥ इदानी कर्मभ्रष्टानां पुण्यपापचिन्तारहितानां लोके पति- बहिष्कृतत्वं दृश्यते शास्त्रेषु च तेषां नरकमाप्तिः श्रूयतेऽत्र तून्म- सस्तद्विपरीतं प्रलपति । मुक्तो विधिनिषेधाभ्यां निश्चिन्तः स्वेच्छया चरन् । कर्मठानामपाड्यः सोऽस्माकं पतिपावनः ॥२५॥ मुक्त इति । हे शिष्य यो ज्ञानी विधिनिषेधाभ्यां विधि ईत. " ·उन्मत्तप्रलापशतकम्। ८०३ शेष भक्षयेद्,आजीवमग्निहोत्रं जुहुयादित्यादिरूपः कर्मसु प्रवर्तको वाक्यप्रयोगः, निषेधश्च 'न हिंस्यात्सर्वा भूतानी'त्यादिरूपोऽनि- ष्टकर्मभ्यो निवृत्तिजनको चाक्यकदम्बस्ताभ्यां मुक्तोऽतीतो नि- श्चिन्तस्तत्फलस्वर्गनरकादिशङ्काशून्यो भूत्वा स्वेच्छया स्वस्यात्म- नः सम्बन्धिनी येच्छा कासा तयैव लोकोप विधिनिषेधाभावेन यथेच्छं चरन्मवर्तमानः सन्कर्मठानां कर्तृत्वसद्बुद्ध्या कर्मस्वास- सक्तानामपालेयः पतौ साधुः पालेयः पतियोग्य इसर्थः, अपाङ्लेयः पतियोग्यो न भवतीति स तथोक्तो भवति स उक्तलक्षणः पङ्क्तिबहिष्कृतः कर्मठानाम, अस्माकं ज्ञानिनां जि- ज्ञासूनामपि पतिपावनः पकिं ज्ञानिनां जिज्ञासूनां च समूह पा- वयति पवित्रयति स तथोक्तोऽस्तीति हेतालॊके शास्त्र च तत्तस्यापालेयत्वं निरूप्यते तदममञ्जसमेति भावः ॥ २५ ॥ इदानीं मीमांसायामभिनिर्मुक्ताभ्युदितयोनिन्दा क्रियतेऽत्र तून्मत्तस्तद्विपरीतं प्रलपति । निन्दितावाभिनिर्मुक्ताभ्युदितौ यौ तु तौ हि नः । पतौ कर्माभिनिर्मुक्तोऽभ्युदितश्च चितौ सदा । २६॥ निन्दिताविति । हे शिष्य यौ तु मीमांसायां प्रतिपादिता- वभिनिर्मुक्तोऽभ्युदितश्चेत्यभिधौ तौ च तत्र निन्दितौ गर्हितौ स्तस्तथापि कर्माभिनिर्मुक्तः कर्मभ्यो विहितनिषिद्धकर्मभ्यो- ऽभितः सर्वभावेन निर्मुक्तोऽकर्तृब्रह्मभावं प्राप्तश्चिनौ चिन्मावस्व- रूपे ब्रह्मणि सदा सर्वकालमुदिलश्चोदयं प्राप्तश्च भवति ता- वेतौ हि प्रसिद्धौ नोऽस्माकं मते पूनों पवित्रौ स्तः ॥ २६ ॥ इदानीं धर्मशास्त्रे द्वारमाच्छाद्यातिथिभ्योप्यप्रदाय मिष्टपदा- थभोजनमेकलस्य नरकप्रदत्वेन हेतुना निषेधितमत्र तृन्मत्तस्तद- व परमपदमापकलेन विहितमित्येवं दर्शयन्प्रलपति ।

·बोधसारे। .. " दत्त्वा हारि कपाटं यः खण्डलड्डुकवन्मुनिः । एकाकी मिष्टमश्नाति स याति परमां गतिम् ॥२७॥ दत्त्वेति । हे शिष्य यः कोपि पुरुष आत्मसुखरतो द्वारि. आत्मसुखप्राप्तिद्वारभूते विवेके कपाटं कं ब्रह्ममुखं पाटयति वि. च्छिनति स कपाटोऽहङ्कारस्तं दत्त्वा समय॑ विवेकेन सहाहङ्कार संयोज्येति भावः, एकाक्येकलः सन्नद्वितीय इयर्थः, मुनि- ानी खण्डलड्डुकवद्यथा खण्डस्य इक्षुरसविकारस्य लड्डुको मोदको मिष्टो भवति तद्वन्मिष्टं सुखरूपत्वान्मधुरं ब्रह्मसुख- मित्यर्थः, अश्नाति भुनक्ति अनुभवतीत्यर्थः, स उक्तविधः स्वय- मेकाकी मिष्टभोजनशीलः परमां श्रेष्ठां जीवब्रह्मैक्यस्थितिरूपां गति स्थिति याति प्रामोति अतो लोके शास्त्रे चैकाकिमिष्टभो. जिनां नरकमाप्तिर्भवतीत्यसमञ्जसमेवोक्तमिति भावः ॥ २७ ॥ इदानीं पतिघातकस्याधोगतिः स्यादिति प्रतिपाद्यते लोके शास्त्रे चात्र तून्मत्तस्तविपरीतं प्रदर्शयन्त्रलपति । ज्ञानकर्मेन्द्रियगणो निरुध निजमन्दिरे । पङ्कीकृत्य हतो येन सोऽस्माकं पतिपावनः॥२८॥ ज्ञानेति । हे शिष्य येन ज्ञानिना ज्ञानकर्मेन्द्रियगणो ज्ञा- नानि शब्दस्पर्शरूपरसगन्धविषयाणि कर्माणि च क्रिया वचना- दानगमनानन्दविसर्गाख्याः पञ्च तेषामिन्द्रियाणि करणानि पञ्च श्रोत्रादीनि वागादीनि च पञ्च तेषां गणाः समूहो निजमन्दिरे निजं स्वीयं यन्मन्दिरं वासस्थानं लिङ्गशरीरं तस्मिनिरुध्य रु- बा पसीकृत्य समूहीकृस हत आत्मतः पृथगसत्वेनाव लोक्य नाशितः स उक्तलक्षणः पतिघातकोऽस्माकं मुमुक्षूणां मुक्तानां च पतिपावनः पतिः समूहस्तस्याः पावनः पविर्तायताऽस्तीति ·उन्मत्तप्रलापशतकम्। ज्ञेयः, अतः शास्त्रेषु पतिघातकानां नरको भवतीति यत्प्रतिपादित तदसमञ्जसमेवेति भावः ॥२८॥ इदानी संसारद्वेष्टणां नरकप्राप्तिर्भवतीति प्रतिपाद्यते लोके शास्त्रे चात्र तून्मत्तस्तद्विपरीतं प्रलपति । पश्य संसारनाशार्थमात्मनाशं सहन्ति ये। संसारद्वेषिणां तेषां मुक्तिः शास्त्रेषु वर्णिता ॥२९॥ पश्येति । हे शिष्य त्वं भवान्ये ज्ञानिनो मुमुक्षवश्च सं: सारनाशार्थ संसारो जन्ममरणादिरूपस्तस्य नाशो घातः स ए. वार्थः प्रयोजनं यस्यां क्रियायां यथा भवति तथाऽऽत्मनाश- मात्मनो मिथ्यात्मनो जीवस्येत्यर्थः, नाशो घातस्तं सहन्ति क्ष- मन्ते लोके हि मूढानामती वद्वेषिणां स्त्र्यादीनां स्वान्यद्वेष्यना. शेच्छया स्वात्मनाशोपि दृश्यते तादृशां तेषामुक्तलक्षणानां सं- सारद्वेषिणां संसारो जन्ममरणादिरूपस्तं द्विषन्ति ते तथोक्ता- स्वेषां मुक्तिमोक्षः शास्त्रेषु वेदान्तेषु वर्णिता प्रतिपादितति. पश्यावलोकय, उक्तमिदं तवापि साक्षादनुभवगोचरमेवेति सूचि- तमतो लोकशास्त्रे संसारदेषिणां मुक्तिर्नास्ति नरकः प्राप्यते चे- सेवं यत्प्रतिपादितं तदसमञ्जसमिति भावः ॥२९॥ इदानी धर्मशास्त्रेषु चूनकाराणां नरकपातो वर्णितोऽत्र तू. न्मत्तस्तद्विपरीतं प्रलपति । अहं ममेति सर्वस्वं बोधद्यतेषु हारितम् । येनासौ मुक्तिभाक्प्रोक्ता बृहदारण्यकश्रुतौ ॥३०॥ अहं ममेतीति । हे शिष्य अहं ममति सर्वस्वमहं शरीरत्रये तादात्म्यं स्त्रात्मनो मम गृहादिषु मदीयत्वाभिमान इसेवमेव सर्वस्त्रं धनं यत्तद्येन ज्ञानिना वोधानेषु बोधो जीचब्रह्मैक्यज्ञानं ·८०६ बोधसारे। तदेव द्यूतानि द्यूताभिधाः क्रीडास्तेषु हारितं विनाशितमसावु- तविधो धूतकारी बृहदारण्यकश्रुतौ बृहदारण्यकमेतन्नामकं ब्रा- ह्मणं वाजसनेयशाखागतं तद्रूपश्रुतौ मुक्तिभाग्मुक्ति मोक्षं भ- जतीत्येव प्रोक्तः कथितोऽतो लौकिकशास्त्रेषु द्यूतकारिणामयो गतिर्भवतीति यत्प्रतिपादितं तदसमअममिति भावः ॥ ३० ॥ किञ्च दीनेषु दयावानेव भगत्प्रियस्तद्रहितस्त्वप्रियो भ- गवत इत्येवं लोकेषु पुराणादिषु च श्रूयतेऽत्र तून्मत्तस्तद्विरुदं- प्रलपति । दीनेन्द्रियमृगेष्वेव दया यस्य न विद्यते । स एव देवकीसनोर्दीनबन्धोरतिप्रियः ॥ ३१॥ दीनेन्द्रियेति । हे शिष्य यस्य मुमुक्षोर्मुक्तस्य वा कस्य- चिद्दीनेन्द्रियमृगेष्वेव दीनाः स्वाधीनत्वात्स्वतस्तद्रहितत्वाच स्वपोष्या इन्द्रियाण्येव शब्दादिज्ञानकरणानि श्रोत्रादीन्येव मृगयन्ति स्वस्वविषयानिति मृगास्तेषु प्रत्यक्षेषु दया कृपा न विद्यते नास्ति स एवोक्तविध एव नान्यस्तेषु दयावानियर्थः, दीनबन्धोर्दीनानां परवशानां वन्धुर्मित्रं तस्य देवकीमूनोर्दे- वक्या देवककन्याया वसुदेवपत्न्याः सूनुः पुत्रः श्रीकृष्ण- स्तस्यातिप्रियोऽत्यन्तमिष्टोऽस्तीति ज्ञेयो दीनघातको दीन- हितकारिणो हितो भवतीयत्र विरोधः प्रतीयमानोपि देव- कीमूनोरितिपदेन देवक्याः स्वमातुबन्धनेन पराधीनत्वेपि तस्या बन्धनमेव दृढीकृतं यशोदायास्तु स्वजन्मोत्सवबाललीला- दिप्रदर्शनेनानन्दो दत्त इत्येवं विरुद्धकारित्वस्य श्रीकृष्ण प्र- सिद्धत्वान्नेदगेव विरुद्ध मन्तव्य मिति भावः ॥ ३१ ॥ किञ्च लोकशास्त्रेषु राज्ञो विषयमुखलोभेन नगराशुपल- ·उन्मत्तप्रलापशतकम्। क्षितप्रजारक्षणोपेक्षा नरकाद्यनिष्टप्राप्तिसाधनत्वेन निषिद्धाऽत्र तून्मत्तस्तद्विरुद्धं प्रलपति । आत्मभोगरतो राजा यस्तु नावेक्षते पुरीम् । लिप्यते न स पापेन प्रमाणं मुण्डकश्रुतिः ॥३२॥ प्रात्मभोगेति । हे शिष्य यस्तु प्रसिद्धी ज्ञानी राजा रा- जते स्वयंप्रकाशात्मरूपेण प्रकाशते इति राजा सन्नात्म- भोगरत आत्मनः स्वात्मसुखस्य भोगोऽनुभवस्तास्मत्रत प्रा. सक्तः सन्पुरी पृणाति पालयति स्वोपाधित्वेन जीवत्वमिति पुरी देहत्रयरूपा तां नावेक्षते नावलोकयति स उक्तविधः स्वात्ममुखभोगे लोभेन प्रजापालनोपेक्षावात्राजा पापेन कि- ल्विषेण न लिप्यते लिप्तो न भवतीति ज्ञेयम्, अत्रार्थे मुण्ड- कश्रुतिर्मुण्डकोपनिषत्स्था-'आत्मक्रीड आत्मरतिरिति श्रुतिः प्रमाणमस्ति अतो लोकशास्त्रेषु आत्मभोगरमा प्रजारक्षोपेक्षाणां राज्ञां नरकमाप्तिरिति यदुक्तं तदसमअसमेवेति भावः ॥ ३२॥ किञ्च लोकशास्त्रेषु पाशिनां नरको भवतीति प्रतिपादि. तमत्र तून्मत्तस्तविरुद्ध प्रलपति । ज्ञानवैराग्यपाशेन हतो येन मनो धनी । यः स्यादेवंविधः पाशी तस्य काशी पदे पदे ॥३३॥ ज्ञानवैराग्येति । हे शिष्य येन ज्ञानपाशिना ज्ञानवैराग्य- पाशेन ज्ञानं जीवब्रह्मैक्यविषयं वैराग्यं चात्मव्यतिरिक्तविष- येषु वैरस्यं च समाहार एकवचनं तदेव पाशो जालविशेष- स्तेन कृत्वा मनो धनी मनश्चित्तमेव धनी धनवाजगद्रव्यव- वातस्य हतो मारितोऽस्ति एवंविधः एवंप्रकारो यः प्र- सिद्धः पाशी पाशवानस्ति तस्योक्तविधपाशिनः पदे पदे ·बोधसारे। यत्र यत्र पादो निक्षिप्यते तत्र तत्र तथाविधपाशिन एव वि. श्वेश्वरत्वात्तस्मिंस्तस्मिन्स्थाने काशीत्वमितरेषां मुक्तिहेतुत्वा- काशी वाराण मी भवतीति निश्चतव्य मतो लोकशास्त्रेषु पाशिनां नरकप्राप्तिर्भवतीति यत्प्रतिपादितं तदयुक्तमेवेति भावः ॥३३॥ किञ्च लोके शास्त्रे च बालरण्डासङ्गो निषेधितः स तु वलात्कारादतीव निषेधितोऽत्र तून्मत्तस्तस्तद्विरुद्धं प्रलपति । गङ्गायमुनयोर्मध्ये बालरण्डा तपस्विनीम् । बलात्कारेण यो भुङ्क्ते स रण्डाव्यसनी शुचिः ॥३४॥ गङ्गायमुनयोरिति । हे शिष्य गङ्गायमुनयोर्गङ्गेडाख्या- नाडी यमुना च पिङ्गलाख्या नाडी तयोर्मध्येऽन्तराले व- तमानां तपस्विनी तप आलोचनं ज्ञानं विद्यते यस्याः सा त- धोका तां बालरण्डां बालः केशस्तद्वदतिमूक्ष्मरूपेण रण्डाङ्ग- तिमती सुषुम्णामियर्थः, यः कश्चिद्योगाभ्यासी बलात्कारेण योगाङ्गभूतप्राणायामबलेन भुङ्क्ते वशीकरोति स उक्त विधो र- ण्डाव्यसनी नियं सुषुम्णायामासक्तः शुचिः शुद्धोऽस्तीति ज्ञेयः, अतो लोकशास्त्रे रण्डागामिनामधोगतिर्भवतीति प्रति- पादितमसमञ्जसमेवेति भावः ॥ ३४ ॥ किश्च लोके शास्त्रे च दावाग्निपदायिनां नरकमाप्तिः श्रूयते- ऽत्र तून्मत्तस्तद्विरुद्धं प्रलपति । बोधदावाग्निना दग्धं येन द्वैतवनं घनम् । अतिपुण्यां गतिं याति स हि दावाग्निदायकः ॥३५॥ बोधदावाग्निनेति । येन ज्ञानिना कर्ता बोधदावाग्निना बोधो जीवब्रक्यविषयं ज्ञानं स एव सर्वद्वैतवनवाहकवादवानिरव ·उन्मत्तप्रलापशतकम्। ८०९ दावानलस्तेन करणभूतेन घनं सघनं द्वैतवनं द्रुतं विश्वमेवाज्ञा- नसहितं वनमरण्यं दग्धं दाहं प्रापितं स उक्तलक्षणो हि प्रसिद्धो दावामिदायको द्वैतवने ज्ञानामिसमर्पकोऽतिपुण्यां मायाविद्या- दिमलरहितां गतिमात्मरूपां स्थिति स आत्मा अपहतपाप्मे'या. दिश्रुतेर्याति प्राप्नोति अतो दावाग्निदायिनां नरकमाप्तिर्भ- वतीति लोकशास्त्रेषु प्रतिपादितं तदस्मन्मतेऽसमञ्जसमेवेति भावः ॥ ३५॥ किश्च लोकशाखेषु गावः सर्वदा गृह एव न निरोदव्या निरुद्धाश्चत्तासां समये समये तृणजलादिकं देयमनन्तरं स्व- यम्भोक्तव्यमन्यथाकरणे नरकपातः स्यादित्युक्तमत्र उन्मत्तस्त- द्विरुद्धं प्रलपति । गृहे स्थितानामपि यो गवां ग्रासं ददाति न । आचरत्यात्मनः पुष्टिं सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ ३६ ॥ गृह इति । हे शिष्य यो ज्ञानी गृहे स्थितानामपि गृह्यत प्रात्मतया स्वीक्रियते तदहं शरीरं तस्मिन् स्थितानामपि बाधि- तत्वेन प्रारब्धक्षयपर्यन्तं स्थितानां प्रारब्धभोगानुकूलतया स्व- रूपेण विद्यमानानामपि लोकदृष्टौ गवामिन्द्रियाणां ग्रास अस्यत उपभुज्यत इति ग्रासस्तत्त द्विषयभोगस्तं न ददाति न समर्पयति सत्त्वबुदिपूर्व नार्पयतीति यावद, किश्चात्मनः स्वस्य पुष्टिं पालनमाचरति करोति स उक्तलक्षणः पुरुषः सर्वपापैः सर्व- किल्विषैः प्रमुच्यते प्रकर्षेण मुक्तो भवति अतो लोकशास्त्रोक्तं विरुदमवति भावः ॥ ३६ ॥ किञ्च रसविक्रयिणां लोकशास्त्रेषु दोषः प्रदर्शितोऽत्र तु- न्मत्तस्तद्विरुद्धं प्रलपति । १०२ ·बोधसारे। रसाः सर्वेपि विक्रीता धर्माधर्ममजानता ग्रन्थौ बद्धं बोधधनं स धन्यो रसविक्रयी ॥३७॥ रसा इति । हे शिष्य येन ज्ञानिना धर्माधर्म धर्मो वेदविहि- तस्वस्त विहिताचारोऽधर्मश्च वेदनिषेधितः स्वस्त्राविहिताचार- स्तयोः समाहार एकवद्भावस्तमजानता न जानातीति अजा- नन्तेनाऽननुसन्दधता सता मर्वेपि समस्ता अपि रसा विष- यमुखविशेषा विक्रीता ज्ञानमूल्यग्रहणेन परित्यक्ताः, किञ्च ग्रन्थाव हङ्कारलक्षणे चिदचिद्गन्थिरूपे बोधधनं बोधो जीवब्रह्मै- क्यविषयं ज्ञानं तदेव धनं द्रव्यं बद्धं धृतं स उक्त विधो रसवि- क्रयी रसानां विषयसुखविशेषागां विक्रयी विक्रेता परित्यागी- सर्थः, धन्यः कृतकृसोऽस्ति अतोन्यशास्त्रेषु रसांवक्रायणां नि- न्दितत्तमुक्तं यत्तदमपञ्चसमेवेति भावः ॥ ३७ ॥ किञ्च वर्णमङ्करकारिणां गीतायां नरकपात उक्तोऽत्र तू- न्मत्तस्तद्विपरीतं प्रलपति । अन्तर्याम्यात्मना येन रचितो वर्णकङ्करः । स्वयं शङ्कर एवासौ वर्णितो वर्णसङ्करी ॥ ३८ ॥ अन्तरिति । हे शिष्य येन ज्ञानिना अन्तर्याम्यात्मनाऽन्तः सर्वभूतानां भौतिकानां चान्तरे वर्तमानः सन्तानि सर्वभूतानि यमयति अमावन्तयामी स एवात्मा स्वरूपं यस्य तेन 'यः सर्वे- ष्वन्तः तिष्ठन्सर्वाणि यमयतीति श्रुतेर्वर्णसङ्करो वर्णानां ब्रा- ह्मणादीनां सङ्करो मेलनं रचितोऽद्वितीयब्रह्मचैतन्यमात्ररूपेणोक्यं प्रापिनोऽसावुक्तविधो वर्णमङ्करी वर्णानां ब्राह्मणादीनां सङ्कर ऐक्यं विद्यतेऽस्य स तथोक्तः स्वयं स्वतः सिद्धः शङ्कर एव शं मुखं जगतः करातीति शङ्करो. जगदानन्दकरः परमात्मैव ·उन्मत्तप्रलापशतकम्। ६११ 'एष ह्येवानन्दयाति-एनस्यैवानन्दस्यान्यानि भूनानि मात्रांमुफ्- जीवन्ती'त्यादिश्रुतिभिर्वर्णितः कथितः, अतो । 'दोषरेतैः कुलघ्नानां वर्णसङ्करकारकैः । नरके नियतं वासो भवतीत्यनुशुश्रुमे ।। इत्यादिभिर्वाक्यैर्वर्णसङ्काकारिणां नरकवासो भवतीति यत्प्रतिपादितं तदसमञ्जसमेवात भावः ॥ ३८ ॥ इदानीं वेदप्लाविनां लोकशास्त्र दुर्गतिः प्रोक्ताऽत्र तून्मत्तस्त- विरुद्ध प्रलपति । येन वेदाः समभ्यस्य विदित्वाऽर्थ स्वचिन्तया । प्लाविताः सह वेदान्तैर्वेदप्लावी स मुच्यते ॥३९॥ येनेति । हे शिष्य येन ज्ञानिना वेदाः श्रुनयः समम्यस्य सम्यगधीय ततस्तेषामर्थं तात्पर्य जीवब्रह्मैक्यरूपं विदिता ततः स्वचिन्तया स्वात्मचिन्तनहेतुना वेदान्तरुपनिषद्भिः सह साकं ते वेदाः प्लाविता विसृष्टाः स एतादृशो वेदप्लावी वेदा- भ्यामत्यागी मुच्यते मुक्तो भवति अतो लोकशास्त्रेपूक्तममम्- जसमेवेति भावः ॥ ३९ ॥ इदानी लोकशास्त्रेषु शिवनिर्माल्यभोजिना निन्धत्वमुक्तम- बोन्मत्तस्तद्विारीतं प्रलपति । शिवे निवेदितं सर्व शिवनिर्माल्यतां गतम् । तहुनाक्त पवित्रात्मा शिवनिर्माल्यभोजनः ॥ ४०॥ शिव इति । हे शिष्य ज्ञानिना सर्व समस्त जगच्छिने ब्र- माभिन्ने प्रत्यगात्पनि निवेदितं तन्मावतमाऽवलोकितं तच्छिच- निर्माल्यतां शिवस्वत्वं गनं मासं तच जगद्विषयजातं यावत्प्रा- ·बोधसारे। रब्धशेवं भुनक्ति अवलोकयात यः स शिवनिर्माल्यभोजनः प- वित्रात्मा शुद्धान्तःकरणः सन् मुच्यते मुक्तो भवति अतो लो- कशास्त्रे शिवनिमाल्यभोजिनां दुर्गतिरुक्ता तदसमञ्जसमेवेति भावः॥४०॥ किश्चाऽन्यशास्त्रेषु स्त्रीभोगो निषेधितः पातिखहेतुत्वाद्र- मचारिणामत्र तून्मत्तस्तद्विपरीतं प्रलपति । ब्रह्मचर्य गतो भुङ्क्ते सर्वा नगरनायिकाः । लिप्यते न स पापेन चित्रं वेदान्तदर्शनम् ॥४॥ ब्रह्मचर्यामति । हे शिष्य यः पुरुषो ब्रह्मचर्य ब्रह्मणि चरतीति ब्रह्मचरो ग्रह्माभिन्नः प्रत्यगात्मा तस्येदं ब्रह्मचर्य स्वस्मिन्ब्रह्माभिन्नस्फूर्तिरूपं कर्म गतः प्राप्तः सन् सर्वाः समस्ता नगरनायिका नगरं शरीरं तस्मिन्नायिकाः स्वविषयान्भोक्तारं प्रतिमापिका वृत्तयस्ता भुङ्क्तेऽनुभवति स उक्तलक्षणो ब्रह्म- चारी पापेन किल्विषेण न लिप्यते सम्बद्धो न भवति, नन्वेवं लोकविरुदं शास्त्रविरुद्धं चैतत्कथं सम्भाव्यमियाशमाह चि. अमिति, वेदान्तदर्शनं दृश्यते ज्ञायते ब्रह्मानेनेति दर्शनं शास्त्रं वे. दान्तनामकं दर्शनं शास्त्रं चित्रमत्याश्चर्यमस्ति वेदान्तशास्त्र. स्याश्चर्यरूपत्वात्तदर्थस्याप्याश्चर्यरूपत्वमत उक्तथै सम्भावना कार्येति भावः ॥ ४१ ॥ किच लोकशास्त्रेपूच्छिष्टभोजनं निषेधितमत्र तून्मतस्तद्वि- रुलं मलपति। योगिनामवधूतानां शुकादीनां मुखाच्च्युतम् । किञ्चिदुच्छिष्टमास्वाद्य मुच्येदुच्छिष्टभोजनः ॥४२॥ योगिनामिति । हे शिष्य योगिनां जीवात्मैक्यानुभावना ·उन्मत्तप्रलापशतकम्। अत एवावधूनानां वर्णाश्रमतद्धर्मातीतानां शुकादीनां शुको व्यासपुत्र आदिः प्रथमो येषां दत्तभरतप्रभृतीनां मुखाद्वदना. च्युतं निसृतमुच्छिष्टं तदनुभवस्य सर्वस्यावर्णनीयत्वात्तदनुभव- योच्छिष्टरूपं वाक्यजातं किञ्चित्स्वल्पमपि आस्वाय तदनुभवम- श्रीकृस वर्तमानः स तादृश उच्छिष्टभोजन उच्छिष्टस्य भोजन भोगो यस्य स तादृशो मुच्येन्मुक्तो भवेदतो लौकिकशाखे. धूक्तमुच्छिष्टभोजिनां पातित्यमसमंजसमवेति भावः ॥ ४२ ॥ किञ्च लोकशास्त्रेषु। 'स्वदत्तां परदत्तां वा हरेत सुरविषयोः । सयाति नरके घोरे यावदिन्द्राश्चतुर्दशेति || ब्राह्मणत्तिहारिणां नरकपातो वर्गितोऽत्र तून्मत्तस्तविरुदं प्रलपति । ब्रह्म जानाति तस्यैव ब्राह्मणस्य स्वचेतसः । वृत्तिलोपः कृतो येन स धन्यो वृत्तिलोपकृत् ॥४३॥ ब्रह्मांत। यः पुरुषो ब्रह्म देशकालवस्तुकृतपरिच्छेदशून्यं प्र- सगभिन्नं वस्तु जानाति अहोगांत वेत्ति तस्य स्वचतमः स्व आत्मैव चेतोऽन्तःकरणं यस्य तस्य ताहविधस्यैव मुख्यस्य ब्राह्मणस्य ब्रह्मविदो येन तदुपदेष्ट्रा वृत्तिलोपोऽन्तःकरणस्या- सत्त्वप्रदर्शनेन तद्वनीनां लोपो विनाशः कृतोऽसत्त्वं सम्पादित- मित्यर्थः, स उक्तलक्षणो ब्राह्मणस्य दृत्तिलोपकृद्वृत्तीनां लो- पो विनाशस्तम्य कृत्कर्ता धन्यः कृतकृत्योस्तीति ज्ञेयम्, अतो ब्राह्मणनिहारिणां नरकमाप्तिभंवत्तीति यदुक्तं तदयुक्तमेवे- तिभावः॥४३॥ किश्च पुराणेषु वृन्ताकदग्धानकालजगृअनादिभक्षकाणां भगवस्त्राप्तिति प्रतिपादितमत्र तून्मत्तस्तद्विरुदं प्रलपति।

·बोधसारे। यस्तु वृन्ताकदग्धान्नं कलिञ्जादि यदृच्छया । लब्धमश्नाति हि मुनिस्तस्यादूरतरो हरिः ॥ १४ ॥ यस्विति । यस्तु ज्ञानिषु प्रसिद्धो मुनिर्मननवान्विहिता. नसम्पादनेन मनने विक्षेपबाहुल्यदर्शनाद्यदृच्छयाऽयत्नतो लब्धं प्राप्तं वृन्ताकदग्धान्नं वृन्ताकन्दग्धमन्नं च स्थालीपुरीषं तयोः समाहारस्तत्कलजादि कलजमादि मुख्यं यस्य तत्तथोक्तमा- दिपदेन लशुनगृञ्जनादिकमपि अनाति भक्षात तस्य निषिद्ध- वृन्ताकादिभोजिनो हरिः सर्वद्वैतहरणशील आत्माऽदूरतरो न दुरतरोऽतिसन्निकृष्ट इयर्थः, अस्ति अतो लोकशास्त्रेषु कलजा- दिभक्षकाणां भगवत्पदं दूर इति यदुक्तं तदयुक्तमिति भावः॥४४॥ किञ्च धर्मशास्त्रे वारुणीपानेन नरकप्राप्तिर्भवतीति प्रति- पादितमत्र तून्मत्तस्तद्विपरीतं प्रलपति । भृगवे वरुणेनोक्ता ब्रह्मविद्या तु वारुणी । तद्वारुणीरसास्वादमत्तानामुत्तमा गतिः ॥४५॥ भृगव इति । हे शिष्य भृगवे भृगुनामकाय वरुणयुत्राय तमेव वरुणं शरणं गताय वरुणेन प्रचेतसोक्ता कथिता या ब्रह्मविद्या ब्रह्मणो देशकालवस्तुकृतपरिच्छेदशून्यस्य वस्तुनो विद्या ज्ञानमस्ति सा तु सैव वारुणी. वारुणीनाम्यस्ति वरुणेन प्रोक्तत्वात्तेन प्रोक्तमि' सण 'सैषा भार्गवी वारुणी विद्या परमे. व्योमन्प्रतिष्ठित्तेति श्रुतेः, तद्वारुणीरसास्वादमत्तानां मो. क्तलक्षणा या वारुणी वारुणीनाम्नी मदिरा तम्या रमः मुखं 'रसौ वै स'इति श्रुतेस्तस्यास्वादोऽनुभवस्तेन मत्ता उन्म- नीभावं प्राप्तास्तेषामुत्तमा श्रेष्ठा गतिः स्थिांतर्भवति, यद्वोद्गतं निवृत्तं तमोऽज्ञानलक्षणमान्ध्यं यस्याः सकाशादित्युत्तमा ·उन्मत्तप्रलापशतकम् । हाय स्वयंप्रकाशात्मस्वरूपा स्थिीतर्भवतीयर्थः, अतो धर्मशास्त्रेषु बा- रुणीपानेन नरकपातो भवतीत्युक्तमसमञ्जसमेवेति भावः॥४५॥ अस्यैवाथै स्पष्टयति । पराग्वृत्तिं परित्यज्य या प्रत्यक्सा तु वारुणी । तदाभ्यासरतानां च न दूरे परमं पदम् ॥ ४६ ॥ परात्तिमिति । हे शिष्य पराग्वृत्तिं पराची बाह्यदृश्य- विषया या वृत्तिरन्तःकरणस्य साभासोंशस्तां परियज्य वि- या प्रसिद्धा ज्ञानिषु प्रत्यगन्तरात्मविषयिण्यपरो- क्षानुभूतिरिसपरपर्यायास्ति सा तु लोकप्रसिद्धवृत्तिविल- क्षणोक्तलक्षणा वृत्तिरेव वारुणी वरुन मोक्ता वारुण्य स्तु ततः किमित्यत आह तदिति, तदभ्यासरतानां तस्या उक्तलक्षणाया अहंब्रह्मास्मीति वृत्तेर्योऽभ्यासः पुनःपुनरा- वर्त्तनं तत्र ये रता रममाणास्तेषां च तेषामेव नान्येषामित्यर्थः, परमं कार्यकारणातीतं पदं स्वरूपं न दूरे नैव दूरदेशेऽस्ति किन्तु समीपमेवास्ति आत्मत्वात्तद्वृतिमत्वाच तेषामिति भावः॥४६॥ किञ्च शास्त्रेषु अजितेन्द्रियाणां मोक्षो नास्तीत्यापादित- मत्र तून्मतस्तद्विरुद्धं प्रलपति । सुन्दरीं वीक्ष्य चित्कान्तामिन्द्रियेश्वरमिन्द्रियम् । मानसं स्खलितं येषां ते मुक्ता अजितन्द्रियाः॥४७॥ मुन्दरीमिति । हे शिष्य येषां ज्ञानिनां सुन्दरी सुखस्व- रूपां चित्कान्नां कमनीयां चिद्रूपां वीक्ष्य साक्षादवलोक्य चिद्रूपां मुमुक्षुकापनाविषयामनुभूयेत्यर्थः, इन्द्रियेश्वरं समस्ते- न्द्रियाणामध्यक्षमिन्द्रियमन्तःकरणरूपं मानसं मनः स्खलितं सस्त्रमसत्त्वं संपनमित्यर्थः, लोकेपि स्खलितेन्द्रियाणामजिते.

·बोधसारे। न्द्रियत्नमसिदेत उक्तलक्षणा स्खलितेन्द्रिया अजितेन्द्रिया न जितं - वशीकृतमिन्द्रियमन्तःकरणं यैस्ते तथोक्ता मनसो. ऽसत्वात्तद्वीकारस्यापि तथात्वादजितेन्द्रियत्वं मुक्ता मोक्ष प्राप्ता इत्यर्थः, मनोनाशास्यैव मोक्षत्वप्रसिद्धरतोऽजितेन्दियाणां मोक्षो नास्तीत्युक्तिरयुक्तांत भावः ॥ ४७ ॥ किश्च आरूढपतितानामशुचित्वं लोकशास्त्रे प्रतिपादित. मत्र तून्मत्तस्तविरुद्धं प्रलपति । योगभूमि समारुह्य गम्भीरे ब्रह्मसागरे। पश्चान्निपतितो लीन आरूढपतितः शुचिः ॥४॥ योगभूमिमिति । हे शिष्य यः कोपि पुरुषः पूर्व योग- भूमि योगो जीवब्रह्मैक्य ज्ञानं तस्य भूमि भुवं तुर्याभिधां स. समभूमिमियर्थः, समारुह्य सम्यगारुह्य संप्राप्येयर्थः, पश्चादनन्तरं गम्भीरे निम्ने ब्रह्मसागरे ब्रह्मदेशकालवस्तुकृतपरिच्छेदशून्यं वस्तु तदेव सागरः समुद्र इव तस्मिन्निपतितो योगभूमितो ब्रह्मणि स्खलितः सल्लीनस्तत्रैव लयं प्राप्तः स तथाविध आ. रूढपतितः पूर्वमारूढः पश्चात्पत्तितः पातं प्राप्तः स शुचिः शु. दोऽस्ति अत प्रारूढपांततानां यत्पातिसं प्रतिपादितं तदमझ- समेवेति भावः ॥४८॥ किञ्च लोकशास्ने कर्मनाशानदीजलस्पर्शो निषेधितोऽत्र तून्मत्तस्तविरुद्ध प्रलपति। चिद्विद्याकर्मनाशायां नद्यां स्नानं मया कृतम् । कर्मनाशाजलस्पर्शात्कर्मबन्धो निवर्त्तते ॥ ४९ ॥ चिद्विधेति । हे शिष्य मया साधिष्ठानबुद्धिस्थचिदाभासेन चिद्वियाकर्मनाशायां चितो विद्या ज्ञान प्रत्यगभिन्न ब्रह्मचैतन्य- S SRA ·उन्मत्तप्रलापतकम्। झापिकाहं ब्रह्मस्मीतिप्रमाख्या वृत्तिरत्र ग्राह्या, सैव कर्म त्रिवि- धमपि सञ्चितप्रारब्धक्रियामाणाख्यं नाशयतीति सा तथोक्ता तस्यां नयां सन्ततं प्रवाहवत्त्वेन नदीवत्तस्यां स्नानमवगाहनं कृतमाचरित'क्षीयन्ते चास्य कर्माणीति श्रुतेः, 'ज्ञानाग्निः सर्वक- माणीति स्मृतः, ततश्च किंफलं प्राप्तं तत्राह कर्मनाशेति, कर्मना- शाजलस्पर्शाकर्मणां नाशिका या विद्या तस्या यज्जलं रसशब्द- वाच्यं ब्रह्मसुखं तस्य स्पर्शोऽनुभवस्तस्माद्, यद्वा डलयोरमे- दाकर्मनाशया सह यो जडस्य जाड्यांशस्य स्पर्थो योगस्त- स्मातकर्मबन्धः कर्मभिः कृतो यो बन्धो बन्धनमकात्मनि क- भोक्तृत्वरूपः स निवर्तते विनश्यतीसेवं मत्कर्मबन्धनिवृत्त्या निश्चितमतः कर्मनाशाजलस्पर्शो न कर्त्तव्य इति लोकशास्त्रेषू- तमसमञ्जसमेत भावः ॥ ४९ ॥ किश्चाङ्गबङ्गादिनिषिद्धदेशेषु चासे कृते पुनः संस्कार: कर्तव्य इति लोकशास्त्रेषूक्तमत्र तून्मत्तस्तविरुद्धं प्रलपति । अङ्गवङ्गकलिङ्गेषु सौराष्ट्रमगधेषु च । सर्वत्र परिपूर्णोऽहं पुनः संस्कारवर्जितः॥ ५० ॥ अङ्गवङ्गेति। हे शिष्य अङ्गवङ्गकलिङ्गेषु अङ्गश्चाङ्गनामको देशविशेषो वङ्गश्चा वङ्गनामको देशाविशेषः कलिङ्गश्च कलिङ्गनाम- को देशविशेषस्तथा सौराष्ट्रपगधेषु च सौराष्ट्रश्चैतन्नामको देषा स्तेषु अनुक्तसमुच्चयार्थश्चशब्दः सर्ववोक्तानुक्तेषु सर्वेषु निषि- ददेशेषु शुद्धदेशेऽपि अहमहंपदलक्ष्यो ब्रह्माभिन्नः प्रत्यगात्मा परिपूर्णः व्याप्तोऽस्मि तथापि पुनः संस्कारवर्जितः पुनर्भूयः संस्कारोव्रतबन्धादिरूपस्तेन वजितो राहतः, किञ्च पुन र्वारं वारं यः संस्कारो जन्मादिकाारणीभूतो वासनारूपस्तेनापि वजितो ही- नोस्मि निर्विकारब्रह्मरूपत्वादतो बङ्गादिनिन्धस्थानात्पुन:- ·८१८ बोधसारे। संस्काररूपं प्रायश्चितमभिहितं तदयुक्तमेवेति भावः ॥ ५० ॥ किञ्च गृहस्थानां स्वगृहं त्यत्काऽन्यगृहचासो निषेधितो लौकिकशास्त्रेषु अत्र तून्मत्तस्तद्विरुद्धं प्रलपति । निजं गृहं परित्यज्य रमते परमन्दिरे । स गृहस्थो गतिं गच्छेत्परामिति विदां मतम् ॥५१॥ निजामति । हे शिष्य यो गृहस्थो निजं स्वीयं गृहं गृह्यते स्वात्मतयाऽङ्गीक्रियत इति गृहं शरीरत्रयं परियज्य विसृज्य भा- सरत्रये स्वत्वं स्वीयत्वं चोभयपि विहायेसर्थः, परमन्दिरे परं कार्यकारणातीतं परिपूर्णस्वरूपं च यद्ब्रह्माभिन्न प्रत्यगात्मचैत- न्यं तदेव मन्दिरं गृहमिव सर्ववासत्वात्तस्मिन्ब्रह्माभिन्ने प्रयगा- स्मनि रमते क्रीडति स उक्त लक्षणो गृहस्थो लोकदृष्टया व्यत्र- हारदशायां गृहस्थो गृहे शरीरत्रये स्थःस्थितोपि परामतिश्रेष्ठां गतिं ब्रह्माभिन्नप्रसगात्मरूपा स्थिति गच्छेत्माप्नुयादिसेवं वि- दां ज्ञानिनां मवं निश्चितमस्ति अर्थाल्लौकिकशास्त्रे परगृहेषु रमतां स्वगृहयागेन गृहस्थानां नरकमाप्तिरिति वर्णितं यत्तदज्ञानिम- तमेवेति भावः ॥ ५१ ॥ किञ्च 'न जातु कामानभयान्न लोभादमें सजेज्जीवित- स्यापि हेतोरियादिना लौकिकशास्त्रेषु सुखलोभेन सुकृतलक्षणो धर्मो न त्याज्य इत्युक्तमत्र तून्मत्तस्तांद्वपरीतं प्रलपति । आत्मनः सुखलोभेन सुकृतं येन हारितम् । स एव सुकृती शेषः सुकृत्यपि हि दुष्कृती ॥५२॥ आत्मन इति । हे शिष्य येन पुरुषेणाऽऽत्मनो ब्रह्माभित्रम- त्यगात्मनाऽभेदेऽपि भेदव्यपदेशेन षष्ठी राहोः शिर इति व- दात्मनः स्वरूपभूतमित्यर्थः, यत्सुखम् 'आनन्दो ब्रोति व्यजाना- ·उन्मत्तप्रलापशतकम। द्,विज्ञानमानन्दं ब्रह्म, यो वै भूमा तत्सखं, रसौ कै स, इत्यादि- श्रुतिभ्यस्तस्य सुखस्यानन्दस्य लोभेनाऽलंबुद्धयभावेन निमित्तेन मुकृतं पुण्यकर्मापि हारितं विनाशितमसत्वदृष्टयाना- हतं, यद्वा हारितमीश्वरे समर्पितं 'नान्योतोस्ति द्रष्टे'त्यादिश्रुतेः परमात्मनः सकाशात्कर्तृत्वस्य पृथगसत्त्वेन स्वकर्तृकं सुकृतं या- प्रतीयते तन्न स्वस्य किन्वीश्वरस्यैवयेवं परात्मनस्तन ममेति निश्चितमिति भावः, स एवोक्तलक्षणः सुकृतत्याम्येव सुकृती सुकृतं पुण्यकर्मास्यास्तीति स तथोक्तः सर्वपुण्यफलभूतात्मसुख- लोभवत्त्वाच्छेषस्तदन्यः कश्चित्सुकृत्यपि हि लौकिकशास्त्रेषु प्र- सिदो लोकदृष्टयापि पुण्यकर्मा प्रतीयमानापि अस्मदृष्टया दुष्कृती दुष्कृतं पापकर्मास्य विद्यते स लथाभूनोऽस्ति संसा- रलक्षणनरकमाप्तिहेतुत्वाल्लौकिकपुण्यकर्मणोऽतः सुखलोभ- कामाभ्यां जन्ममरणादिसंसारभयहेतुकत्वात्तद्विहाय सर्वदा सदूपस्थितिरूपजीवनहेतुत्वेन सुकृतत्यागादेव मुक्तिसिदेन जावित्यादिषूक्तमुन्मत्तमलपितमेवेति भावः॥ ५२ ॥ किञ्च लोकशास्त्रेषु ज्ञानस्यैव ज्ञानत्वं विवेकस्यैव विवेक- त्वमद्वैतरूपस्यैव कैवल्यत्वं प्रतिपाद्यतेऽत्र तून्मत्तस्तविपरीतं प्रल- पति । अज्ञानमेव विज्ञानमविवेको विवेकिता। सर्वात्मकत्वं कैवल्यं येषां ते सिद्धसत्तमाः ॥५३॥ अज्ञानमेवेति । हे शिष्य अज्ञानमेव न विद्यते ज्ञानं यस्मा- न्तदज्ञानमुत्तमं ज्ञानं, यद्वा न विद्यते ज्ञानं ज्ञेयविषयीकरगां यस्मि- स्तदज्ञानं चेत्यरहितं चिन्मात्ररूपं प्रत्यगभिन्नं ब्रह्मचैतन्यं नदव विज्ञानं विशिष्टं ज्ञानं येषां, किञ्चाऽविवेको विवकिताऽविको विविक्तस्वरूपत्वाद्विवेकसदृशोऽविवको विवकिता येषामस्ति ·८२० बोधसारे। सर्वद्वैतात्यन्तासत्ताद्वात्मैवाविवेकशब्देन ग्राह्य उभयत्र नपर्युदा- सार्थों न ब्राह्मणोऽब्राह्मण इति द्विवेकिता विवकित्वं विवेकफलमित्यर्थः, येषामस्ति किञ्च सर्वात्मकत्वं समस्तस्य जगतो द्वैतस्य 'सर्व खल्विदं ब्रह्मेति श्रुतिदृष्टया सर्वबाधेनाऽऽत्म- कतं ब्रह्माभिन्नप्रसगात्मत्वं केवल्यं केवलस्याखण्डरसात्मन प्रा- स्मकत्वं येषामस्ति त उक्तलक्षणवन्तः सिद्धसत्तमाः सिद्धेषु स्वात्मसाक्षात्कारवत्सु मध्ये सत्तमा अतिश्रेष्ठा ज्ञेयाः, अतो लोकशास्त्रे ज्ञानस्य ज्ञानत्वं विवेकस्य विवेकत्वमद्वैतस्य केवलत्वं यदुक्तं तदसमञ्जसमेवेति भावः ॥ ५३ ॥ किञ्च लोकशास्त्रेषु विपरीतकारिणां नरकपातो वर्णितोऽत्र तून्मत्तस्तविपरीतं प्रलपति । बोधो यदवधानेन तन्मनो नाशयन्ति ये। विपरीतकृतां तेषां मुक्तिरित्याह शङ्करः ॥ ५४ ॥ बोध इति। ये ज्ञानिनो यदवधानेन यस्य मनसो मनः कर्तृकमव- धानमनुसन्धानं तेन कृत्वा बोधः श्रवणादिना जीवब्रह्मैक्यज्ञानं जायते तत्स्वोपकारकं मनश्चित्तं नाशयन्ति प्रात्मनः पृथगस- स्वदृष्टयाऽवलोकयन्ति तेषामुक्तविधानां विपरीतकृतां विपरीत- कारिणां मुक्तिर्मोक्षो भवतीति एवं शङ्करः सर्वजगत्सुखप्रदः शिव आह कथयामास शङ्करपदेन तद्वचने प्रमाणता सूचिता, एवं वदतामेव च शङ्करत्वमपि अतो विपरीतकरिणां नरकपातो भवतीत्यसमञ्जसमेवोक्तमिति भावः ॥ ५४॥ किश्च लोकशास्त्रे स्वधर्मकीर्तनं निषिद्धमत्र तून्मत्तस्तद्विप- तिं प्रलपति । वेदान्तपाठरूपण स्वधर्माः कीर्त्तिता मया ।

·उन्मत्तद्विभार्यों ब्राह्मणः। ८२१ स्वधर्मकीर्तनादेव सायुज्यं पदमर्जितम् ॥ ५५ ॥ वेदान्तेति ।हे शिष्य मया ज्ञानवता वेदान्तपाठरूपेण वेदा. न्तानामुपनिषदादिग्रन्थानां पाठः पठनं तदेव रूपं स्वरूप पस्य तेन स्वधर्माःस्वस्यात्मनो ये धर्मा अमानविकारत्वादिस्वभावाः कीर्तिताः कथिताः सन्ति तेन च किं फलं प्राप्तं तदाह स्वधर्मेति, स्वधर्मकीर्तनात्स्वस्यात्मनो ये धर्माः स्वभावास्तेषां कीर्तनं कथनं तस्मात्सायुज्यं ब्रह्मणा सहैक्यं पदमेवाऽजितं सम्पादित- मतो धर्मशास्त्रे स्वधर्मकीर्तननिषेधोऽयुक्त एवेति भावः ॥५५॥ किञ्च द्विभार्यब्राह्मणस्य पूर्वपतिव्रताभार्यात्यागेन द्वितीय- भार्यानिषेधो धर्मशास्त्रेभहितो ऽत्र तून्मत्तः स एव विहित इति प्रलपति। द्विभार्यों ब्राह्मणो यस्तु त्यजेत्पूर्वी पतिव्रताम् । परस्या गुणलोभेन स याति परमां गतिम् ॥४६॥ द्विभार्य इति । हे शिष्य यस्तु यो ज्ञानिषु प्रसिद्धो लोक- विलक्षणो द्विभार्यों द्वे भार्ये जाये यस्य स तथोक्तः प्रतिनि. वृयाख्ये भार्ये अत्र वक्ष्यमाणे ब्राह्मणो ब्रह्मवेत्ता परस्या द्वितीय. भार्या या गुणलाभेन गुणानां शान्तिदान्यादिधर्माणां लोभेने- च्छया पूर्वी प्रथमभूनां पतिव्रतां पत्युः कर्तृरूपस्य व्रतं नियम इच नियमो व्रतं यस्यास्तां त्यजेज्जह्यात्स उक्तलक्षणः पूर्वभा- र्यासागी परमां श्रेष्ठां मुक्तिरूपां गतिं स्थिति याति मा. नोति ॥५६॥ एतच्छ्लोकस्यार्थ खमुखेनैव प्रतिपादयितुं गयेन प्रतिजा. नीते। एतस्यविवरणम् ।

·बोधसारें। । एतस्येति । एतस्यास्य श्लोकस्य विवरणं व्याख्यानं क्रियत इति शेषः, तत्मतिज्ञातमेवाह । प्रवृत्तिश्चानिवृत्तिश्च द्वेभार्ये वेदबोधिते । प्रथमा कर्मनिष्ठा स्याब्रह्मनिष्ठा तथाऽपरा ॥ ५७ ॥ प्रवृत्तिश्चेति । हे शिष्य ब्रह्मविदो ब्राह्मणस्य प्रवृ. तिश्च प्रवृत्तिनाम्न्येका निवृत्तिश्च निवृत्तिनाम्न्यपरेत्येवं द्वे उभे भार्ये जाये तज्जाया जाया भवति यदस्यां जायते पुनरिति श्रुतेः प्रवृत्तिस्त्रियां प्रवृत्तरूपेण स्वोत्पत्ते- निवृत्तिस्त्रियां च निवृत्तरूपेण खोत्पत्तेश्चानुभूयमानत्वात्मवृत्त- निवृत्तयोश्च पोषकत्वेनाप्युभयोर्भार्यात्वं प्रवृत्तिनियोरिति ज्ञयं, ते एते भार्ये वेदबोधिते वेदेन श्रुत्या बोधिते प्रतिपादिते स्त:, तयोः स्वभावभेदेनापि नामान्तरे पाह प्रथमेति, प्रथमा प्रवृत्ति- नाम्नी भार्या कनिष्ठा कर्माण विहितकियायां निष्ठा सहजपी. तिर्यस्याः सा तथोक्ता स्यान्भवेत्तथा तद्वत्परा निवृत्तिनाम्नी भार्या ब्रह्मनिष्ठा ब्रह्मणि देशकालवस्तुकृतपरिच्छेदशून्य आ- स्मवस्तुनि निष्ठा सहजं प्रेम यस्याः सा तथाविधाऽस्ति भवति एते उभे पती अत्र ग्राह्ये ॥ ५७ ॥ स्वभावान्तरभेदेनापि तयोर्नामभेदान्तरमाह । कर्कशा रसिका चेति तयो मान्तरं क्रमात् । कर्कशा कर्मकाण्डस्था रसिका ब्रह्मवादिनी॥५०॥ कर्कशेति, । हे शिष्य तयोः प्रवृत्तिनिवृत्योः कर्कशा दुःख- प्रदत्तात्कर्कशा कठोरा रसिका च सुखपदत्वाद्रांसका सुखदे- त्येवं क्रमाक्रमेण नामान्तरमन्यदपि नामान्तरं नामभेदोऽस्त जातिवादेकवचनं तयोः स्थाने अप्याह कर्कशेति, हे शिष्य ·उन्मत्तद्विभार्यों ब्राह्मणः। कर्कशा कर्कशानाम्नी भार्या कर्मकाण्डस्था कर्मणः प्रतिपादकं यत्काण्डं वेदभागः तस्मिन्नेव तिष्ठनीति सा तथोक्ताऽस्ति, प्रवृत्तिनाम्न्याः भार्यायाः कर्मकाण्डमेव स्थानं तत्रैव तत्स्थितरु- पलभ्यमानत्वादिति भावः, किञ्च रसिकैतन्नाम्नी भार्या ब्रह्मवादिनी देशकालवस्तुकृतपरिच्छेदशून्यमात्मवस्तु वदितुं शीलमस्याः सा तथोक्ताऽस्ति ब्रह्मपतिपादकोपनिषद्भागे तदुपलब्धेस्तदेव तत्स्थानमिति भावः ॥ ५८ ॥ ननु कर्कशा भार्या दुःशीलत्वाव्यभिचारिणी स्यादतस्या- ज्यैव सेत्याशङ्ख्य द्वयोरपि पातिव्रसमाह । कर्कशा रसिका चेति यद्यपि हे पतिव्रते । रसिका स्वपतिं भुङ्क्ते कर्कशा कष्टभागिनी ॥५९॥ कर्कशेति । हे शिष्य कर्कशा प्रवृत्तिनाम्नी भार्या रसिका च निवृत्तिनाम्नी भार्यापीत्येवम्प्रकारे द्वे उभे पतिव्रते पत्युः प्रवृतस्य निवृत्तस्य च प्रमातुव्रतं नियमः कर्मप्रतिज्ञानप्रकृति- रूप इव व्रतं नियमो ययोस्ते तथोक्त स्तो यद्यपि सत्यमेवैतत्त- थापि रसिका निवृत्तिभार्या स्वपतिं स्त्रस्याः पतिः पालको ब्र- माभिन्नः प्रत्यगात्मा तमेव सर्वदा भुङ्क्तेऽनुभवति किश्च कर्कशा प्रवृत्तिभार्या कष्टभागिनी कष्टं दुःखं संसाररूपं भजते सेवते तच्छीलाऽस्ति एवं तयोरन्तरं ज्ञेयम् ॥ ५९ ॥ अन्यमप्युच्चत्वनीचत्वरूपं भेदमाह । कर्मनिष्ठा तु दासीव गृहकर्मरता सदा । ज्ञाननिष्ठा महाराज्ञी राजसिंहासने स्थिता ॥६॥ कर्मनिष्ठात्विति। हे शिष्य कर्मनिष्ठा तु कर्मणि विहितक्रि- यायां निष्ठा सहजमीतिर्यस्याः सा तथोक्ता प्रवृत्तिभार्या तुपदे- ·८२४ बोधसारे। " नास्या निवृत्तिभार्यातो महन्नीचत्वं सूचितं, तदेव स्पष्टयति दा. सीव यथा दासी सदैव गृहकर्म लेपनसंमार्जनादिकं करोति सम्पादयति तद्वत्सर्वदा मर्वकालं गृहकर्मरता गृह्यते स्वात्मतया- ऽङ्गीक्रियत इति गृहं शरीरं तस्य यत्कर्म वस्ववर्णाश्रमविहितं सन्ध्यावन्दनादि नित्यं नैमितिकं च जातेष्टयादिकं तत्र रता- ऽऽसक्का भवति, ज्ञाननिष्ठा ज्ञाने जीवब्रह्मैक्यबांधे निष्ठा सह- जमीतिर्यस्याः सा तथोक्ता निवृत्तिभार्या महाराजी महानप- रिच्छिन्नमरूप आत्मैव राजा स्वयम्प्रकाशत्वात्तस्येयं महाराज्ञी स्वयम्प्रकाशात्मविषयिणीत्यर्थः, अतः सा राजसिंहासने राज्ञः खयंप्रकाशात्मनः सिंहासने हिंसांत सर्व द्वैतमिति सिंहं सर्वद्वैताप- वादरूपमासनं स्थितिस्तस्मिन्नेव स्थिता वर्तत इत्यर्थः ॥६०॥ ननु कर्कशापि स्वपत्यर्थमेव कर्म करोति अतस्तस्याः कुतो दासीसादृश्यमुच्यते तत्राह । पतिहतोर्दिवा नक्तं गृहकर्म करोतु सा पतिं नालिङ्गय निद्राति कथं सौभाग्यभागिनी॥१२॥ पतिहेतोरिति । सा कर्कशा भार्या पतिहेतोः पतिः प्रमाता तस्य हेतुः प्रयोजनं तस्मादिवा नक्तं दिवसे रात्रौ च सर्वकाल. मित्यर्थः, गृहकर्म गृहं स्वात्मतया गृह्यतेऽङ्गीक्रियत इति गृहं शरीरं तस्य कर्म सन्ध्यावन्दनादिरूपं वैदिकं लौकिकं भोजनादिकं च 'शरीरं गृहमुच्यत' इत्युक्तेः करोतु निर्वर्तयतु तथापि यतः कारणात्पति पातीति पतिः खसत्ताप्रदानेन पालको बुद्धरात्मा तं नालिङ्गय न परिरभ्य तेन सहेक्यमप्राप्येत्यर्थः, निद्राति निद्रां प्राप्नोतीत्यर्थः, प्रपञ्चास्फुरणपूर्वमात्मास्फुरणरूपां निद्रामनुभव- तीति भावः, यद्वा प्रपञ्चास्फुरणपूर्वमात्मास्फुरणरूपामित्यर्थः, तस्याऽपि अवास्तवत्वानिद्रात्वमेव या निशा सर्वभूतानां तस्यां ·उन्मत्त द्विभार्योब्राह्मणः। जागति संयमी । यस्यां जाति भूतानि सानिशा पश्यतो मुनेरि'- ति भगवद्वचनात्ततो हेतो सा कर्कशा सौभाग्यभागिनी मु शो- भनं भगमैश्वर्यमसङ्गानन्दाद्वयादिरूपं सुभगमेव सौभाग्यं स्वार्थ ण्यत्तद्भजते तत्छीला कथं केन प्रकारेण स्यान्न कथमपी- सर्थः ॥ ६१ ॥ किञ्च। रसरीतिं न जानाति कर्कशा कर्मवादिनी । पतिव्रता स्वभावेन भर्तारं स्तौति केवलम् ॥६२॥ रसरीतिमिति । कर्कशा प्रवृत्तिभार्या रसरीतिं रसस्य मुख- स्य रीतिराचरणं 'रसो वै स' इति श्रुतेस्तां न जानाति न वेत्ति, किन्तु कर्मवादिनी कर्म क्रियामेव वदितुं प्रतिपादयितुं शीलमस्याः सा तथाभूताऽस्ति, किञ्च पतिव्रता पत्युः प्रमातृरूपस्य स्वामिनो व्रतं नियम इव व्रतं नियमो यस्याः सा तथा विधा यद्यपि त- थापि सा स्वभावेन स्वस्या भावः हस्तेन कृत्वा भर्तारं स्व- पोषकं प्रमातारं कर्तृत्वारोपेण तस्मिन्केवलं स्तोत्येव प्रशंसत्येच नतु तत्ताविकरूपज्ञानेन तत्सुखमनुभवतीत्यर्थः ॥ ६२ ॥ इदानी प्रवृत्ति र्यायाः सकाशानिवृत्तिभार्याया यदन्तरं तत्मदर्शयति । ज्ञाननिष्ठा तु रसिका तत्तत्संस्कारलक्षणैः । आनन्दयति भतारं तमेवाश्लिष्य खेलति ॥ ६३ ॥ ज्ञाननिष्ठा त्विति । हे शिष्य ज्ञाननिष्ठा तु ज्ञाने जीवब्रह्मै. क्यबोधे निष्ठा सहजप्रीतिर्यस्याः सा तथाविधा निवृत्तिभार्या तुपदेन प्रवृतिभार्यायाः सकाशादस्या महद्वैलक्षण्यं सूचितं, तदेव विशदयति रसिकेति, रसिका रसमात्ममुखं जानातीति रसि- । १०४ ·बोधसारे। काऽस्ति अतस्तत्तसंस्कालक्षणैस्ते च ते शान्तिदान्यादयः संस्कारा चासनाविशेषास्तान्येव लक्षणानि चिह्नानि तैः क. त्वा भर्तारं स्वपोषकं ज्ञानात्मानमानन्दयति मुखीकरोति तमेष केवलं मुखात्मानमेव न तु दुःखितं संसार्यात्मानमियर्थः, आ. श्लिष्यालिङ्य तेन सहैक्य प्राप्येत्यर्थः, खेलति क्रीडतीयर्थः, जीवन्मुक्तस्वभावेन व्यापृणोतीति भावः ॥ ६३ ॥ किश्च। आसने शयने याने भोजने सा तदन्क्तिा। क्षणं न तिष्ठति स्वामी तां विना रसलालसः ॥६४॥ आसीत । मा निवृत्तिभार्याऽऽसने स्थाने शयने पर्यङ्कादौ शयने च गाने यात्रायां भोजनेऽन्नादिभक्षणे विषयभोगे वा क्रियमाण इत्यादिसर्व क्रियासु तदन्विता तेन मुखरूपेणात्मना- अन्वता युक्ता भवतीति शेषः, आत्मापि तां सक्त्वा क्षणमन्यत्र न निष्ठनीति तयोरभेदज्ञानायाह क्षणांपति, स्वामी निवृत्तिभार्यायाः पतिश्चिदात्मेत्यर्थः, रसलालसः सन् रसो मुक्तिसुखं तस्मिन्ला- लसा यस्य स तथोक्तः मन् तां निवृत्तिवनितां विना ऋते क्षणं क्षणमात्रकालमाप न तिष्ठति न वर्तते निवृत्तिवनिताया निवृ. तात्मनश्चैकरूपेणावभासमानत्वादिति भावः ॥ ६४ ॥ प्रतो ज्ञानी प्रवृत्तिवनितायां नैव रमेतेत्याइ । यस्तु जानाति चातुर्यान्महदन्तरमेनयोः । स कथं तत्र मूढायां रमेत किमु तत्सुखम् ॥६५॥ यांस्वति । हे शिष्य यस्तु यः कोपि ज्ञानी तुपदेनाज्ञा- नितोऽस्य महदन्तरं सूचितं, चातुर्याचतुरः कुशलस्वस्य भाव- चातुर्ग तस्मादेनयोरुतविधयोः प्रतिनिवृत्ति योह- Sna

·उन्मत्त द्विभार्योब्राह्मणः ।
८२७
दयन्तमन्तरं भेदं जानाति वेत्ति स ज्ञानी तत्र तावादुःखरू-
पभार्यायां तत्र हेतुर्मूढायामज्ञानरूपायां प्रवृत्ति पायां कथं केन
हेतुना प्रकारेण वा रमेत रमतां ज्ञानाज्ञानयोस्तमःप्रकाशयो-
रिक्षकत्र स्थिससम्भवान्न तयाः केनापि प्रकारेण क्रीडा मम्भ-
बतीति भावः, किमु तत्सुखं तादृशमूढस्त्रीभागजन्यं मुखं किमु
किं तत्र किमपीयर्थः, असत्वादुःखमिश्रितत्वाच न तत्सुखमे-
वेति भावः ॥ ६५॥
तर्हि तत्र केन रतिः कार्येत्यत आह ।
यस्तु कश्चिन्महामूढः पामरः पशुधर्मवान् ।
कर्कशायां रमते रसिकांच न विन्दति ॥ ६६ ॥
यस्त्विति । हे शिष्य यस्तु यः प्रमिद्धः कोपि पुरुषो म-
हामूढो महानसन्तं मूढो मूर्योऽज्ञानिवाद्दुःखदपदार्थसेवने
कदाचिजातेऽपि तज्जन्यदुःखानुभवेन तत्यागोऽपिस्यात्तस्य तु त-
दनुभवेपि तत्रैत्र पुनः पुनरासक्तत्वान्महामूढत्वमत एव षा-
मरो ग्रामीणस्तत्रापि पशुधर्मवान्पशूनां श्वादीनां मैथुनसमये शि-
नस्य योन्यन्तरवरोधनेन लोककृनताडनजन्यदुःखस्यानुभूयमा-
नवेपि तत्रैव पुनः पुनः प्रवृतिरूपो धर्म इव धर्मः प्रवृत्तिर्विद्य-
ते यस्य स तथोक्तः स उक्तलक्षणो मूर्खस्तत्र कर्कशायां प्रवृ.
तिरूपायां भार्यायां रमते क्रीडति, किश्च म रमिकां च सुख-
भदां नित्तिनितामपि न विन्दात नैव प्रामोति ॥६६॥
तस्यां च दुःखमाप्तौ तया सह नित्यं च कलहे च जाय-
मानपि तां न विसजतीत्याह ।
तस्यां च दुःखमाप्नोति प्रत्यहं कलहायते ।
भूयस्तामेव भजते दौर्भाग्यं स्यत तादृशम् ॥ ६ ॥

·बोधसारे। तस्यां चेति । सोऽतिमूढस्तस्यां प्रवृत्तिभार्यायां दुःखं क्लेशं प्राप्नोति लभते प्रसहं चेत्युभयान्वयि नियमेव कलहायते कलहं करोति तथापि भूयः पुनरपि तामेव प्रवृत्तिभार्यां दुःख- रूपामेव भार्यां भजते सेवते, ननु दुःखानुभवे सति पुनस्तत्रैव प्रवृत्तिः कुत इसाशङ्याह दौर्भाग्यमिति, तस्यातिमूढस्य तादृशं दुःखानुभवे सति पुनः पुनस्तत्रैव प्रवृत्तीच्छारूपं दौर्भाग्यमेव ज- न्मान्तरीयं दुःखप्रदं कर्मैव तत्र प्रवृत्तीच्छाजनकं ज्ञेयम् ॥ ६७॥ इदानीमस्य द्विभार्यश्लोकविवरणस्य विषयं स्पष्टयति सार्धेन । अत्र द्विभार्यशास्त्रार्थे विषयो ऽयं व्यवस्थितः । निवृत्तिवनितां त्यत्का प्रवृत्तो नरकं ब्रजेत् ॥१८॥ अवेति । हे शिष्य अत्रास्मिन् द्विभार्यशास्त्रार्थे द्वे उभे भार्ये जाये तयोः शास्त्रार्थे निर्णयेऽयं वक्ष्यमाणो विषयः सिद्धान्तो व्यवस्थितो निश्चितोऽस्ति तमेव व्यक्तं दर्शयति नि- वृत्तीति । निवृत्तिवनितां निवृत्तिरूपा या वनिता भार्या तां त्यक्त्वा विहाय प्रवृत्तः प्रवृत्तिभार्यागामी नरकं संसारलक्षणं नरकं व्र- जेत्याप्नुयात्संसारस्य नरकत्वे निरालम्बोपनिषच्छुतिः 'को न. रक इति, असत्संसारविषयिजनसंसर्ग एव नरक' इति ॥ ६८॥ प्रवृत्तिवनितां न्त्यत्का निवृत्तो माक्षमश्नुते । विषमोप्येष शास्त्रार्थः प्रमाणं व्यासवाक्यतः ॥६९॥ किञ्च प्रवृत्तिवनितां प्रवृत्तिनाम्नी या वनितां भार्या तां सक्त्वा विहाय निवृत्तो निवृत्तिभार्यागामी मोक्षं मुक्तिमश्नुते प्रा- मोति नन्वेतच्छास्त्रविरुद्धं स्त्रकपोलकल्पनयोक्तं कथमङ्गीका- यमित्याशङ्याह विषमोपाति, एषोऽयं द्विर्भायशास्त्रविषयः - ·उन्मत्तप्रलापशतकम्। शास्त्रार्थो निर्णयोऽपि यद्यपि विषयो विरुद्धस्तथापि व्यास- वाक्यतो व्यासः पाराशर्यस्तस्य वाक्येन प्रमाणं प्रामाणिकोऽस्ति व्यासवाक्यं च 'गुणदोषदृशिर्दोषो गुणस्तूभयवर्जित इति, गुण- दोषशब्दाभ्यां विधिनिषेधरूपा प्रवृत्तिरेवाभिहिता तत्त्याग ए- वोभयवर्जितपदेनाभिहितस्तस्यैव च गुणत्वप्रतिपादनं मुक्तिपा- प्तिहेतुत्वात्तथा । 'सर्वधर्मान्परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज । अहं त्वां सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुचः ॥ इति च, श्रुतिरपि 'इयागेनैके अमृतत्वमानशुरिति ॥१९॥ एवं द्विभार्यश्लोकार्थ व्याख्यायात्र तत्समाप्ति सूचयितुं गोनाह । इति प्रवृत्तिनिवृत्तिशास्त्रविवरणम् । इतीति । प्रवृत्तिनिवृत्तिशास्त्रविवरणं प्रवृत्तिः कर्मसु प्रवर्तन नि- वृत्तिश्च मोक्षेच्छया ततो निवर्तनं तयोः शास्त्रमनुशासकं वाक्यं 'द्विभार्यो ब्राह्मण' इत्यादिरूपं तस्य विवरणं व्याख्यान मिति अत्र समाप्तं ज्ञेयम, इत उत्तरं प्रकृतमुन्मत्तालापनमेवेति ज्ञापयितुमाह। अथान्यदपि । अथेति । अथ प्रवृत्तिनिवृत्तिशास्त्रविवरणानन्तरमन्यदीप पूर्वोक्तोन्मत्तालापादन्यदितरदुम्मत्तमलापनमेवोच्यत इति शेषः, तत्र प्रथमं लोके कस्य चिद्भूतबाधायां सत्यां तस्यैहिक- पारलौकिकसुखमाधनभूतकर्माद्यनुष्ठानासम्भवेन मोक्षसाधनज्ञा. नहेतुश्रवणाय नुष्ठानासम्भवेन च सर्वसुखापाप्त्या निन्द्यत्वं प्र. सिद्धमत्र तून्मत्तस्तद्विपरीतं प्रलपति । एकौ विष्णुमहद्भूतं व्यासेनोक्तं लगेद्यदि ।

·बोधसारे। तन्महाभूतसञ्चारे न दूरे परमं पदम् ॥ ७० ॥ एक इति । हे शिष्य एकः स्वगतसजातीयविजातीयभेदर- हितो विष्णुापनशीलः परत्मात्मा महदेशकालवस्तुकृतपरि- च्छेदशून्यं ब्रह्मरूपं भूतं सन्मात्रं पिशाचं चेति व्यासेनोक्तं वा- दरायणेन कथितमस्ति तथदि यहि लगेच्छरीरे सञ्चरेत्तर्हि तदा तन्महाभूतसंचारे तयद्यासेनोक्तं महाभूतं ब्रह्मस्वरूपभूतं पिशाचमदृश्यत्वे सति सर्वप्राणिशरीरेषु सञ्चारित्वात्तस्य स- चारे मवेशे जाते सति परमं कार्यकारणातीतं पदं स्वरूपं न दूरे दूरदेशे नास्ति किन्तु समीप एव बर्तते लोके हि ब्रह्मभू. तस्य प्रबलत्वमदृश्यरूपेण शरीरप्रवेशकारित्र प्रसिद्धमिति त- सादृश्येन विष्णोरपि ब्रह्मभुनत्वमतस्तकृतबाधावतोऽप्रयोजक जीवनमिति यदुक्तं तदसमञ्जसमेवेति भावः ॥ ७० ॥ किश्च डाकिनीमन्त्रजापकानां लोकशाने नरकपात उक्तो. ऽत्र तन्मत्तस्तद्विपरीतं मलपति । डाकिनीसिद्धमन्त्रोऽयं ब्रह्मास्मीत्यक्षरात्मकः । भावनामावतो यस्य सद्यस्तद्रूपतां ब्रजेत् ॥ ७१ ॥ डाकिनीति । हे शिष्य अयमेष ब्रह्मास्मीत्यक्षरात्मको- ऽहमहंपदलक्ष्यः कूटस्थश्चिदात्मा स एव ब्रह्म देशाद्यपरि- भवामी सेवमात्मब्रह्मैक्यबोधकानि अक्षगणि वर्णा एवात्मा स्वरूपं यस्य स तथोक्तो डाकिनीसिद्धमन्त्री डाकिनीनां सिदो मन्त्रो यथा भावनामात्रेण डाकिनीत्वपापको भवति स इवास्ति, कुत इत्यत आह भावनति, यस्य ब्रह्मा- स्मीति मन्त्रस्य तस्यार्थस्य च भावनामात्रतः केवलं भावनयंत्र सघस्तत्कालमेव तद्भावकस्तद्रूपतां तस्य ब्रह्मणो रूपं स्वरूप ·उन्मत्तमलापशतकम्। तस्य भावस्तत्ता तां व्रजेत्माप्नुयादतो डाकिनीमन्त्रसादृश्या- दस्य डाकिनीमन्त्रत्वमस्य च भावनया परमपदमाप्तिदर्शनाड्डा- किनीसिद्धमन्त्रजापकानां नरकपातो भवतीत्युक्तमसमञ्जसमे- वेति भावः ॥७॥ किञ्च लोके कस्मिन्नपि पदार्थे ममत्वाभिनिवेशो न कार्य इत्युक्तमत्र तून्मत्तस्तविपरीतं प्रलपति । गुरुशास्त्रप्रसादेन संप्राप्य परमं पदम् । ममैवेदं मया प्राप्तमिति प्राह स उत्तमः ॥ ७२॥ गुरुशास्त्रेति । हे शिष्य गुरुशास्त्रप्रसादेन गुरोर्महावा- क्योपदेष्टुः शास्त्रस्य च वेदान्तस्य प्रसादः प्रसन्नता तेन कृत्वा परमङ्कापैकारणातीतं पदं स्वरूपं संप्राप्योपलभ्य यः पुरुष इदं स्वरूपं ममैव प्रत्यगात्मनोऽहम्पदलक्ष्यस्यैवास्ति मया प्रयगा- स्मना चिदाभासेनेदमिति साक्षात्माप्तं लब्धमित्येवं माह क. उत्तमः श्रेष्ठोऽन्योऽधमोऽखि अतो गीताया मिदमद्य मया लब्धमित्यादिनोक्तमिदं ममेदं मयालब्ध. मित्येव जल्पनमासुरीसम्पत्वेन निन्द्यमिति तदयुक्तमेवेति भावः ॥७२॥ किञ्च लोको हि यत्किञ्चनरस्तुनः प्राप्तेरेव प्राप्तिरिति मन्यतेऽत्र तून्मत्तस्तद्विरुद्धं प्रलपति । यत्तु जन्मशताभ्यस्तविज्ञानैरपि वस्तुतः । न किञ्चिदपि सम्प्राप्तं तस्य प्राप्तिर्महीयसी॥७३॥ यविति । हे शिष्य यत्तु यच्च लोकप्रसिद्धवस्तुविलक्षणं वस्तु जन्मशताभ्यस्तविज्ञानरपि जन्मनां जनीनां शतानि श. थयति स पुरुष ·बोधसारे। तकानि अनन्तशतकानीत्यर्थः, तेष्वभ्यस्तानि अभ्यासेन स- म्पादितानि यानि विज्ञानानि तैः कृत्वापि वस्तुतः पारमार्थि- कशा किञ्चिदपि किमपि न प्राप्तं न लब्धमात्मस्वरूपस्य नित्योपलब्धत्वेन स्वयंप्रकाशतेन च ज्ञानप्राप्यत्वाभावादिति भावः, अतोऽलब्धमेवात्मस्वरूपं तस्यात्मस्वरूपस्याऽऽत्माऽलभ्य इति ज्ञानवतो वा प्राप्तिरुपलब्धिमहीयस्यतिश्रेष्ठाऽस्ति अतः किश्चिद्वस्तुमाप्तवतो लाभोऽप्राप्तवतोऽलाभ इति यदुक्तं तदसमञ्जसमेवेति भावः ॥ ७३ ॥ किश्चातिसूक्ष्मस्यातिसूक्ष्मत्वं महतो महत्त्वं दृश्ये ६. श्यत्वमदृश्येऽदृश्यत्वं पर परस्त्र स्खे स्वत्वं च येन ज्ञायते त- सामाणिकं ज्ञानमित्युच्यतेऽत्र तून्मत्त स्तद्विपरीतं प्रलपति । अणीयसो महीयस्त्वं नेदीयस्त्वं दवीयसः । परस्य निजरूपत्वं यत्प्रत्येति प्रमा हि सा॥ ७४ ।। अणीयस इति । हे शिष्य अणीयसोऽतिसूक्ष्मस्य व- स्तुनो महीयस्त्वमतिमहत्वमतिशयितं महन्महीयस्तस्य भाव- स्तत्त्वमिति विग्रहः, दृश्यत्वाभावादतिसूक्ष्मस्य वस्तुनो देशाद्यप- रिच्छिन्नत्वेन ब्रह्मत्वादतिमहत्वं यद्यया प्रमया प्रत्येति अनुभवति, किञ्च दवीयसोऽतिशयेनादृश्यं दवीयस्तस्य प्रसगभिन्नब्रह्मणो नेदीयस्त्वं नेदीयः समीपतया साक्षादतिदृश्यं तस्य भावस्तत्वं दृ- विषयत्वमिवादृश्यस्यात्मनः स्वत्वस्वप्रकाशत्वाभ्यामतीव दृश्यत्वं यद्यया प्रमया प्रति अनुभवति, किञ्च परस्य कार्यकारणाती- तस्य परमात्मनो निजरूपतं निजं स्वीय रूपमाकृतिस्तस्य भाव- स्तत्वं व्यवहारावस्थायां परोक्षप्रत्यक्षत्वाभ्यां सर्वज्ञकिञ्चिज्ञत्वा- भ्यां जगदधिष्ठानव्यष्ट्यहङ्काराधिष्ठानत्वाभ्यां परिपूर्णसद्वितीय त्राभ्यां च स्वपरत्वरूपभेदे प्रतीयमानेपि भागलक्षणया विरु-

·उन्मत्तद्विभार्यों ब्राह्मणः।
दांशत्यागेनाविरुद्धाशचिन्मात्रस्यैक्यात्परमात्मनः स्वस्वरूपत्वं
यद्यया प्रमया प्रति अनुभवति सोक्तप्रकारा त्रिविधरूपापि
प्रमा प्रमाणरूपा वृत्तिस्ति हीत्येवं विद्वत्सु मसिदमत एतांद-
परीतप्रमायाः प्रमात्वं यदुक्तं तदसमञ्जसमेवेति भावः ॥ ७४ ॥
किञ्च लोके शास्त्रे च लौकिक दृश्यपदार्थविषयं यज्ज्ञानं
तत्सत्यमित्युच्यतेऽदृश्यपदार्थविषयकज्ञानस्य च मिथ्यात्वमत्र
तन्मचस्तविपरीतं मलपति ।
यदृश्यते तत्तु मिथ्या तत्सत्यं यन्न दृश्यते ।
एतत्प्रामाणिकत्वं हि महोपनिषदां मतम् ॥७॥
अदिति । हे शिष्य यत्पदार्थजातं दृश्यते बायते तत्तु प.
दार्थजातं मिथ्याऽसदस्ति यश्चात्मस्वरूपं न दृश्यते न ज्ञा-
यते तदात्मरूपं ससमवाध्यं वस्तु अस्ति एतदुक्तलक्षणं मा-
माणिकत्वं प्रमाणमिद्धं ज्ञानं तस्य भावस्वत्त्वं हि प्रसिद्धं महो-
पनिषदा महत्यः श्रेष्ठा या उपनिषद उप समीप एवं निषण्णं
स्थितं श्रेयः कल्याणं मोक्षरूपं पामु ता उपनिषदो वेदशि-
रोभागास्तासां सर्वश्रेष्ठात्मज्ञानप्रतिपादकत्वादुनिषदां म-
हमिति क्षेयं, मतमिष्टं दृश्यस्यासत्त्वे श्रुतयस्त्रावद् 'अतोऽन्य-
दार्तम, प्रथात प्रादेशो नेति नेति, नेह नानास्ति किश्चन, त-
देतज्जडं मोहात्मकं मायामात्रमित्याद्याः, आत्मनोऽदृश्यत्वे च
श्रुतयः, 'यत्तददेश्य, यच्चक्षुषा न पश्यति येन चक्षुष पश्यति,
न चक्षुषा पश्यति कश्चनैनमि'साधाः, अदृश्यरूपस्यात्मनः सत्त्वे
चापि श्रुतयः “सदेव सोम्येदमन आसीत्सयं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मे-
'त्याचाः, अतोऽदृश्यासत्त्वदृश्यसत्त्वज्ञानस्य मामाणिकत्वं यदु-
स्यते तदसमासमेवेति भावः ॥ ७५ ॥

·बोधसारे। किञ्च लोके जगद्गतविचित्रपदार्थेषु नीरसत्वप्रतीतिमतः पुरुषस्य किञ्चित्कालं जीवने प्रतीयमानेपि भिषभिर्मतत्त्वमेव निश्चितमित्येवं वदन्तीति प्रसिद्धमत्र तून्मतस्तद्विपरीतं प्रलपति । विचित्रा यस्य रचना समस्ता भाति नीरसा। जीवन्मृतकतुल्योऽसौ जीवन्मुक्तः श्रुतौ स्तुतः ॥७६॥ विचित्रेति । हे शिष्य इयं दृश्यमाना समस्ता सकला विचित्राऽनेकरूपा रचना जगद्धटना नीरसा रसः मुखं निर्गतो निवृत्तो यस्याः मा तथाभूता यस्य पुरुषस्य भाति भासते असौ पुरुषो जीवन्मनकतुल्यो लोकदृष्ट्या किञ्चिज्जीवन्मृतक: प्रेतस्तन तुल्पः प्रशाऽस्ति सथाप्यसौ श्रुतौ वेदे जीवन्मुक्तो लोकशा जीवन्मन्परमार्थदशा मुक्तो मुक्ततां प्राप्त इसेवं स्तुतः प्रशंसितोऽस्ति अतस्तादृशस्य जीवन्मृतकत्वं यदुच्यते लोके तदसमञ्जसमेवेति भावः ॥ ७६ ॥ किञ्च यस्य जन्मान हितमहितं वा किमपि न प्राप्तं स्वे- नान्येन वा न च स्वहितं परहितं वा ज्ञातं किमपि तस्य जन्म- व्यर्थमिति वदन्ति लोके लौकिकशास्त्रे चात्र तून्मतस्तद्विरुद्धं मलपति। स्वयमेव प्रकाशेत दीपः शून्यालये यथा । तस्य व्यर्थप्रकाशस्य सार्थकं जन्म वर्णितम् ॥ ७७॥ स्वयमेवेति । है शिष्य यथा यद्वच्छून्यालये शून्यं दीप- प्रकाशव्यवहतजनहीनं यदालयं गृहं तस्मिन्स्त्रयमेवान्यव्यत्र- हारिजनरहित एव प्रकाशेत प्रकाशमानस्तिष्ठति तथा तद्वद्यः पुरुषः शून्यालये शून्यं मातृपितृबन्धुभांगनीभार्यापुत्रसुहृन्मि- त्रादिहीनं यदालयं गृहं तस्मिन्स्वयमेवैकाक्येवोक्तमातृपित्रादि- ·SARKARI उन्मत्तद्विभार्यों ब्राह्मणः। हीन एवेयर्थः, प्रकाशेत दृश्येत तस्योक्तविधस्य व्यर्थप्रकाशस्य व्यर्थों धर्मार्थकाममोक्षाख्यार्थचतुष्टपहीनः प्रकाशो दृश्यत्वं यस्य तस्य जन्म जननं सार्थक सफलामत्येवमम्मन्मते वर्णितं कथितमस्तीति लोकार्थः, परमार्थस्तु यथा यद्दीपः प्रदीपः शून्यालये शून्यं दीपप्रकाशव्यवहतजनहीनं यदालयं तस्मिन्स्व- यमेव स्वप्रकाशव्यवहजनरहित एवं प्रकाशेत प्रकाशमानो वर्तेत तथा तद्वद्यः पुरुषो जन्मान्तरीयसाधनैः कस्माञ्चित्प्र- तिबन्धात्पूर्वजन्मनि अप्राप्तसाक्षात्कारः सन्तेनैव प्रतिबन्धन कस्य चिद्गृहस्थस्य गृहे हस्तामस्तकादिरिन प्राप्त जन्मा सन्- अत्रैव जन्मनि मातृपित्रादिसम्बन्धरहितत्वाच्छ्न्ये गृहे स्वय- मेव वास्तवपितृमात्रादिसंबन्धरहित एवं प्रकाशेत दृश्यत त- स्योक्तविधस्य व्यर्थप्रकाशस्य विगतो निहत्तोऽर्थोऽर्थका- मधर्ममोक्षाख्यार्थस्तेषां मिथ्याभूनत्वावस्मात्प्रकाशात्स ता. दृशः प्रकाशो यस्य तस्य पुरुषस्य जन्म जननं सार्थक सफलं परमप्रयोजनमोक्षस्य सिद्धरित्येवं वर्णितं कथितम्, उक्तांवधान्य- स्यैव निरर्थकं जन्मेसर्थः, यद्वा यः प्रमाता शून्यालये. दीप. इत्र शून्यालये पितृमात्रादिसंबन्धरहितं संन्यासगृहणेन सर्वमंबन्ध- राहतं यद्गृहमालयं तस्मिच्छरीरे स्वयमेवैकाक्येव. प्रकाशेत्र दृश्येत तस्योक्तांषधस्यार्थप्रकाशस्यौहकपारलौकिकार्थहीनः म. काशो ज्ञानं यस्य तस्य जन्म जननं संन्यासलक्षगां लोक- प्रसिद्ध का जन्म यस्मिन्नेतादृशः संन्यासः साधितस्तत्मार्थक सफलं वर्णितं कथितं शास्त्रेष्विति, यद्वा यः साधिष्ठानो बुद्धि- स्थश्चिदाभासः शून्यगृहदीप इव शून्यालयो शून्यं कर्तृतभो- कृत्वरागदिसंबन्धहीनं यदालयं ज्ञानेन बाधितत्व मर्वदैव लीनमायं शरीरत्रयं तस्मिन्नेव स्वयमेव कूटस्थादभिन्नत्वं स्वस्प ·बोधसारे। ज्ञात्वा स्वयंशदवाच्यकूटस्थाभिन्न एव नान्यं इयर्थः, प्रका- शेत स्वयं प्रकाशमानस्तिष्ठति तस्योक्तविधस्य व्यर्थप्रकाशस्य मिथ्यात्वाद्विगता निवृत्ता अर्था धर्माद्याश्चत्वारो यस्मात्स तथाभूतः प्रकाशो ज्ञानं यस्य तस्य प्रमातुरस्मदृष्ट्या यज्- जन्म लिङ्गशरीर प्राविर्भावलक्षणं जननं तत्सार्थक कर्माचर. णेन लोकसंग्रहरूपो मुमुक्षूणां ज्ञानमाप्तिरूपश्च योर्थः फळं तेन सहितमेवास्तीत्येवं वर्णितं कथितं शास्त्रेष्विति शेषः, यद्वा यः कूटस्थ आत्मैव शून्यालये दीप इव शून्यालये शून्यमसद्य- दालयं कालत्रयपि नष्टप्रायं शरीरं तस्मिन्स्वयमेवान्यचिदा- भासबाधेनानन्य एव प्रकाशेत प्रकाशितो भवेत्तस्योक्तविधस्य व्यर्थप्रकाशस्य विगतो नित्तोऽर्थः प्रकाश्यरूपो दैतप्रपञ्चो यस्मात्स तथाविधः प्रकाशो ज्ञानमात्रस्वरूपं यस्य तस्य कूट- स्थात्मनो जन्माऽसङ्गनिर्विकारसच्चिदानन्दस्वरूपाविर्भावलक्षणं जननं सार्थकमर्थः सद्रूप आत्मैव तेनारहितमेच तन्न तु लो- कमसिद्धमिव जन्म तदिति वर्णितं कथितं विद्वद्भिारति शेषः, यद्वा यस्तत्वंपदार्थयोः परमात्मकूटस्थयोर्भागबागलक्षणया विरुद्धाशयागेनाविरुद्धचिन्मात्ररूपमैक्यमनुभूय वर्चमानः स- यमेव प्रत्यगात्माभिन्नब्रह्मरूप एव नान्य इयर्थः, शून्यालये दीप इव शून्यालये शून्यमसद्वैतं तस्यालये 'नेह नानास्ति किश्चने'- मादिश्रुतिभिः कृत्वा बाधे सति प्रकाशेत सर्वलयावधिरूपेण प्रकाशमान इसर्थः, स्यात्तस्य ब्रह्माभिमप्रयगात्मनो व्यर्थमका- शस्य सतोपि विगतो नित्तो द्वैतरूपोऽर्थः प्रयोजनं यस्मात्स तथाविधः प्रकाशश्चेतनं यस्य स तथाविधस्तस्य जन्म द्वैतरूपे- शाविर्भावलक्षणं जननं सार्थकमर्थो जीवन्मुक्तिलक्षणः पुरु- पार्थस्तेन सहितमेव तादसेवं वर्णितं कथितमित्यलमतिविस्त्र- ·उन्मखप्रलापशतकम। ८३७ रेण, अतस्ता दृशस्य जन्म निरर्थकमित्युक्तिरयुक्तैवेतिभावः । मुव्यक्तस्यास्य पद्यस्य पञ्चाः कथिता मया। यथाबुद्धि विचिन्वन्तु सन्तोऽर्थ विहरन्तु च ॥७७॥ किश्च लोके ज्ञानदीपस्यैव ज्ञानदीपत्वं वर्ण्यतेऽत्र तन्मत्तस्त- द्विपरीतं प्रलपति । न बोधयति भावानामात्मनो भेदमण्वपि अबोधदीप एवायमस्माकं बोधदीपकः ॥ ७८ ॥ न बोधयतीति । हे शिष्य यो दीपो भावानां जगद्गतपदा- नामात्मनः स्वस्मात्सकाशादण्वपि सूक्ष्ममपि भेदं पार्थक्यं न बोधपति न प्रकाशयति किं वक्तव्यं स्थूलभेदं न प्रकाशयतीति, आत्मनः सर्वस्य पृथगसत्त्वात्तस्योभयस्योभयप्रतियोगिको भेदो- प्यसदेवातस्तज्ञानस्याप्यसत्वादिति भावः, अत स तादृशोप्य- यमस्मस्मयक्षोऽबोधदीप एवान्यदृष्ट्याऽज्ञानसादृश्यादबोधो- ऽज्ञानरूप एन दीप इच प्रकाशमानोऽस्ति यद्यपि तथापि स उक्तलक्षणोऽबोधदीपोऽस्माकमस्मदादीनां ज्ञानिना बोधदी. पको बोधो ज्ञानं तत्स्वरूपः सन्दीपक इच स्वयंप्रकाशानोऽस्ति अतस्तार्किकादिभिरात्मनोऽचिद्रूपत्वं प्रतिपाद्यते यत्तदसमञ्जस- मेवेति भावः ॥ ७८ ॥ किञ्च चिकित्साशाने रात्री जागणं दिवा निद्रा चेत्येते रोगहेतुलाभिषेधितेऽत्र तून्मत्तस्तद्विपरीतं प्रलपति । निशायामेव जागर्मि निद्रामि सकलं दिनम् । न च रोगा प्रबाधन्ते मा जरामरणादय ॥ ७९ ॥ निशायामेवेति । हे शिष्य अहं साधिष्ठानबुदिस्थश्चिदा- ·moment ८३८ बोधसारे। भासो निशायामेव महावाक्यविवेकेन तत्त्वंपदार्थयोः कूटस्थ- परमात्मनो गयागलक्षणया विरुद्धमत्यक्परोक्षाचंशं त्यक्त्वा त- दैक्यरूपायां रात्रौ सर्वप्राणिभिस्तत्र मुप्तत्वाद् । या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी' । इति भागवदुक्ते गर्मि जागृतिमानस्मि, किश्च स- कलं समस्तं दिनं दिवसं प्रति कार्यकारणरूपो व्यवहारो- ऽज्ञानिनां दिवसस्तस्मिन्निति भावः, निद्रामि स्वपामि । 'यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेरि'त्युक्तेः, आत्मस्वरूपे जागर्मि प्रपञ्चे निद्रामीयाशयः, किञ्चैतादृशविपरी- तकारिणमपि मा मां जरामरणादयो जरा वार्धक्यं मरणं च मृत्यु स्तावादी येषां जन्मादीनां ते तथोक्ता रोगाः पीडाहेतुत्वाद्या- धयस्ते न च बाधन्ते नैव पीडयन्ति, अतो भिषक्शास्त्रे यदुक्तं रात्री जागरणं दिवा निद्रा च न कर्तव्या रोगहेतुत्वादिति तदयुक्तमेवेति भावः ॥ ७९ ॥ किञ्च बुद्धिमत एव बुद्धिमत्त्वं लोके शास्त्रे च प्रतिपाद्यतेऽत्र तून्मतो भगवता निबुद्धरेव बुद्धिमत्त्वमर्जुनं प्रत्युपदिष्टमिति त. मुपहसन्मलपति । उत्तमाधममध्यानां भेदभानं धियां फलम् । ताभिहीनस्य हरिणा प्रोक्ता पण्डितराजता ॥८॥ उत्तमेति । हे शिष्य उत्तमाघममध्यानामुत्तमः श्रेष्ठोऽधमो नीचो मध्यः मध्यमस्तेषां भेदभानं भेदस्य पार्थक्यस्य भानं प्र- तीतिरेव घियां बुद्धीनां फलं प्रयोजनमस्तीति सर्वलोकेषु प्रसि- दं गीतायां तु ताभिर्बुद्धिभिर्हीनस्य रहितस्य पुरुषस्य हरिणा सर्वजगत्संहारशीलेन श्रीकृष्णेन पण्डितराजता पण्डिता बुद्धिम- .

·उन्मत्तप्रलापशतकम् । ८३९ न्तस्तेषां राजेत्र शोभमानस्तस्य भावस्तत्ता प्रोक्ता कथिता । उपहसनपक्षे कृष्णस्य- कालोऽस्मि लोकक्षयकृत्पद्धो लोकान्समाहर्तुमिह प्र. वृत्त' इत्यादिवाक्यैर्लोकानां क्षयकर्तृत्वप्रतिपादनं प्रसिद्धमत इवार्जुनाय विरुद्धमुपदिशंस्तन्मिषेणैव तत्महितसर्वजगन्नाशे प्र- वृत्त इति हरिपदार्थाशयेनोपहसनं, प्रलपनञ्च निर्बुद्धेर्बुद्धिमत्वं विरुद्धमिति । वस्तुतस्तु विषमबुद्धिनिरासेनात्माकारसमबुद्धिमर्जु- योपदिशन्मुक्तिप्रवत्वेन समस्तदुःखहरणशीलत्वादरिरितिना- नाम्नोऽन्वर्थकतेति भावः ॥ ८० ॥ किञ्च लोकशास्त्रे लोके च बुद्धियुक्तस्यैव बुद्धियुक्तत्वं प्रति- पाद्यतेऽत्र तून्मत्तो गीतायां भगवता जडस्यैव बुद्धियुक्तत्वं प्रति- पादितमित्येव तमुपहसन्प्रलपति । जडेन येन सत्यक्ते उभे सुकृतदुष्कृते । बुद्धियुक्तः स एवेति पार्थ प्राह जनार्दनः ॥ ८१॥ जडेनेति । हे शिष्य येन ज्ञानिसंमतेन लोकदृष्ट्या जडेन मूढेन पुरुषेण साज्यासाज्यज्ञानशून्यत्वाज्जडत्वमत एव मुकृत- दुष्कृते सुकृतं पुण्यकर्म दुष्कृतं च पापकर्म ते उभे द्वे अपि सत्यक्ते कालत्रयासत्वबुद्ध्या पुनरुत्पांतर्यथा न स्यात्तथा विसृष्टे स एवो तविधो जड एव बुद्धियुक्तो ज्ञानयुक्तो नान्य इलेव । 'बुद्धियुक्तो जहातीह उभे मुकृतदुष्कृते' इत्यादिवाक्यैर्ज- नार्दनो जनानां जीवानामर्दनो गतिरूपः श्रीकृष्णः पार्थ पृथा कुन्ती तस्या अपत्यं पुमान्पार्थस्तं प्राहोक्तवाञ्, जडे बु. द्धियुक्तत्वकथनमनर्थकत्वाभासेन प्रलापः, जनार्दनपदेन स- मस्तजीवानामेतादृशविरूद्धज्ञानोपदेशेन जनार्दननाम्नो निरर्थ- ·बोधसारे। कत्वेन प्रत्युतघातकत्वेन च विरोधिलक्षणान्यायस्यात्र सम्भ- वादभद्रायां भद्रा नामेवोपहसनं, पार्थपदेन च तथैव पृथापुत्रत्वे- नातीव कातर्यवतोऽर्जुनस्य तथाकम्पनमतीव युक्तमेवाऽर्दधातो. गतिकम्पनार्थवत्वादिति वोपहसनं, वस्तुतस्तु मुकृतदुष्कृतका नरहितज्ञानस्यैव मोक्ष हेतुत्वेन तादृशज्ञानवत एव बुद्धियुक्तत्व- मित्येवमुपदेशेन पृथापुत्रत्वेनाधीरस्थार्जुनस्याधीरत्वनिरासेन च मोक्षसाधनभूते माने स्थिरीकरणाजनार्दनाम्नोऽन्वर्थकथने- न प्रमाणमेवैतदिति मुकृतिन एव लोके बुद्धियुक्तत्वं यदुच्यते तदसमनसमेवेति भावः ॥ ८१ ॥ किञ्च लोके तुच्छस्य तुच्छत्वमेव प्रतिपाद्यतेऽत्र द्वन्मत्त- स्तद्विपरीतमर्जुनाय भगवतोक्तमिति प्रदर्शयन्नुपइसंश्च तं म- लपति । कृताकृतैर्न यस्यार्थो नाश्रयो यस्य कुत्रचित् । पार्थसारिथिरित्याह स तुच्छः स्वच्छमुक्तिभाक् ॥८२॥ कृताकृतैरिति । हे शिष्य यस्य ज्ञानिनः कृताकृतैः कृता- नि कर्मफलानि अकृतश्च मोक्षस्तैरर्थः प्रयोजनं न नास्ति, किश्च यस्य ज्ञानिन प्राश्रयोऽभिनिवेशः कुत्र चिदद्वैतेद्वैते वा कचिदपि न नास्ति उभयस्यापि मिथ्यात्वात्स उक्तलक्षण: पुरुषस्तुच्छ एवं लोक उपेक्षाविषय एव यद्यपि तथापि पा. थसारथिः पार्थस्यार्जुनस्य सारथिः सूतः श्रीकृष्णः स स्व. छमुक्तिभाक्स्वच्छा निर्मलाऽऽत्मस्थितिरूपा या मुक्ति मोक्षस्तां भजते सेवत इति स तथाविधोऽस्तीत्येवमाह कथि- तरानर्जुनायेति शेषः, तुच्छत्वलक्षणवतः परमपुरुषार्थमोक्ष- माप्तिर्भवतीति तस्य श्रेष्ठत्वकथनेन विरोधाभासानिरर्थकत्वे - ·उन्मत्तप्रलापशतकम्। a way - लापत्वम्, असमझसकथनेनासमञ्जसबोधेनैव क्षत्रकर्मयागात्सूत- कर्माण प्रतिस्तत्रापि पृथापुत्रत्वेन सूचितकातर्यवतोऽर्जुनस्ये- त्युपहसनं, वस्तुतस्तु तादृशलक्षक्षणवत एवमुत्त्यधिकारित्वक थनाद्यथार्थमेवोक्तम, एवं च लोके तादृशस्य तुच्छत्वं यदुच्यते तवयुक्तमेवेति भावः । तथाहि गीतायां- 'नव तस्य कृतेनार्थों नाकृतेनेह कश्चन । नचास्य सर्वभूतेषु कश्चिदर्थव्यपाश्रय' इति ॥ ८२ ॥ किश्च धर्माधर्मादिज्ञानशून्यानां लोकशास्त्रेषु मूढत्वमुच्यते- ऽत्र तून्मत्तस्तद्विरुद्धमर्जुनाय भगवतोपदिष्टमित्युपहसन्प्रलपति । धर्माधौं न जानाति न जानाति शुभाशुभे । सुखदुःखे न जानाति स ज्ञानीति मतं हरेः॥८३॥ धर्माधर्माविति । हे शिष्य यः पुरुषो धर्माधर्मों धर्मो वेद- प्राणहितः स्वस्ववर्णाश्रमानुकूल आचारोऽधर्मश्च तद्विपरीत. आचारस्तौ न जानाति न वेत्ति सत्त्वनिश्चयेन नावलोकयती- सर्थः, किञ्च शुभाशुभे पुण्यपापि न जानाति नवेत्ति, किञ्च मुखदुःखे सुखं शर्म दुःखं पीडा ते अपि न जानाति न वेत्ति, स उक्तविधोऽज्ञानी लोकदृष्टया प्रतीयमानोपि ज्ञानी ज्ञानवान- स्तीत्येवं हरेः श्रीकृष्णस्य मतं निश्चितमस्तीति त्वं विदि, अवाज्ञानिलक्षणवतो ज्ञानित्वकथनं निरर्थकत्वाभासेन प्रलपनम, अज्ञानिलक्षणवत एव ज्ञानिवकथनरूपविरूदोपदेशेन च सर्व- जगन्नाशकधर्मवत्त्वाद्धरिति श्रीकृष्णस्योचितमभिधानमित्युपह- सनं, वस्तुतस्तु पारमार्थिकाखण्डकरसात्मविज्ञाने धर्माधर्मादि- ज्ञानाभावाद्यथार्थमेवेति न लोकशास्त्रोक्तं धर्माधर्मादिज्ञानशू- न्यानामज्ञानित्वं समझसमिति भावः, भगवद्वाक्यानि च 'गुण- दापशिर्दोषा गुणस्तूभयत्र जितः, शुभाशुभफलैरे, सुखदुःख समे ·muttamamality Map ८४२ बोधसारे। कृत्वे यादीन्यत्रोह्यानि ॥ ८३ ॥ किश्च शास्त्रे साकारचिन्तनं निराकारचिन्तनं च मोक्षसा- धनवन निरूपितमन तून्मत्तस्तद्विपरीतं प्रलपति । चिन्तनेनैव मुक्तिः स्यादिति सर्वत्र वर्णितम् । अस्माकं तु मते स्वस्मिन्न किञ्चिदपि चिन्तयेत् ॥ ८४ ॥ चिन्तनेनेति । हे शिष्य चिन्तनेनैव ध्यानेनैव मुक्तिमोक्षः स्यान्भवेदित्येवं सर्वत्र शास्त्रेसुतबुद्धयस्तदात्मानः,ज्ञाना दयानं विशिष्यते, मामनुस्मर युध्य च, मांच्चता मद्तपाणा' इत्यादिना गीतासु 'ध्यात्वा मुनिर्गच्छति भूतयोनि समस्तसाक्षि तमसः प. रस्तादिति श्रुतिषु च वर्गितं कथितम्, अस्माकं तु तुपदेन खमते ततो वलक्षण्यं मूचितं, मते निश्चितेथे स्वस्मिन्नात्मनि किञ्चिद- नात्मरूपमात्मरूपं वा न चिन्तयनैव ध्यायेन्ध्येयध्यान- ध्यातृरूपविपुटेपिंथ्यात्वाद, अष्टावक्रोप्यताह । 'अचिन्यं चिन्यमानोऽमौ चिन्तारूपं भजत्यसौ । सक्का तगावनं तस्मादेवमेवाहमास्थित' इति । तस्मात्सर्वशास्त्रेषु ध्यानेन मुक्तिः स्यादियेवं प्रतिपादितं यत्तदयुक्तमेवेति भावः ॥ ८४॥ तदेव स्पष्टयति सार्धेन । चिन्तनं सर्वशास्त्राणां मतमन्यन्मतं मम । न किंञ्चिच्चिन्तनादेव स्वयं तत्त्वं प्रकाशते ।। ८५॥ चिन्तनमिति । है शिष्य सर्वशास्त्राणां सर्वाणि समस्तानि यानि शास्त्राणि तेषां चिन्तनं ध्यानं मतमिष्टं मोक्षसाधनत्वेना- भियतमिसर्थः, मम मेऽन्यदिन्नमेव मतं निश्चितस्ति किं साद- मत माह नेति, न किञ्चिचिन्तनादेव किञ्चिच्छन्दवाच्यं द्वैतम- ·किञ्चिच्चिन्तनशब्देन सह समामः, तस्मादन कारणात्वयं, उन्मत्तप्रलापशतकम्। दैनं वा तस्य चिन्तनं ध्यानं तदभावान्नकधेत्यादिवनशब्दस्थ । । खत एव तत्त्वमनारोपितं ब्रह्माभिनं प्रसगात्मरूपं प्रकाशले प्रकाशितं भवति ॥ ८५ ॥ ततः किमित्यत पाह। स्वयं प्रकाशिते तत्त्वे तत्क्षणात्तन्मयो भवेत् । स्त्रयमिति। तत्त्वेऽनारापितात्मस्वरूपे स्वयमनन्यद्रूपे प्रका- शिते प्रकाशमाने सति तत्क्षणात्तत्त्वप्रकाशसमकालमेव तद- न्यस्य सर्वस्य वाधितत्वात्तन्मयः स्वयंप्रकाशात्मस्वरूप एव भवेत्स्याद् अत्रैवैच्छ्लोकव्याख्यानस्थ समाप्ति योतयति । इति सार्धश्लोको। इतीति । साधश्लोकावर्षेन सहितौ श्लोकौ द्वौ श्लोकाविति समाप्तावित उत्तरमन्यदेवेत्याशयः । इदानीं सगुणवर्णनं योग्यत्वाच्छ्लोके प्रशस्तमत्र तून्मत्त: श्रीकृष्णेन निर्गुणस्य गुणवर्णनं कृतमित्युपहसन्मलपति । एकोऽपि न गुणो यस्मिन्छौ त्यो वा कुतः किल । गुणान्गायति गोविन्दो निस्वैगुण्यस्य तस्य हि ।। ८६ ॥ एकोपीति । हे शिष्य यस्मिन्नात्मनि एकोपि सत्तं रजस्त. मोवा, एकत्वसंख्यारूपो वा गुणो धर्मो न नास्ति तत्रात्मनि दो गुणौ त्रयो वा गुणा द्वित्रिसंख्याश्च गुगा वा कुनः कार- पाद्भवन्ति किलेति निश्चयेन नैव भवन्तीत्यर्थः, यद्वा य. स्मिन्नात्मनि एकोपि एकत्वसंख्यारूपो धर्मो न नास्ति अद्वैत- रूपो धर्मो नास्तीत्यर्थः, तत्रात्मनि द्वौ द्विरूपौ प्रकृनि पुरुगारूयो ·बोधसारे। धर्मों त्रयो वा सत्वरजस्तमोभिधास्त्रयो गुणास्तदभिमानिनोह रिविष्णुरुद्राख्याश्च तद्विषयाः संख्या अपि कुतः कस्मात्कार- णाकिलेति निश्चयन नेत्र सन्तीत्यर्थः, तस्योक्तलक्षणस्य हि प्र- सिद्धस्य ज्ञानिनां निस्वैगुण्यस्य निर्गत निवृत्तं त्रैगुण्यं त्रिगुणकार्य गुणाश्च बया यस्मात्तत्तथोक्तं तस्यात्मनो गोविन्दो गोपालः श्रीकृष्णो गुणान्धर्मान्गायति उपदिशति अर्जुनायेति शेषः, अत्र च निर्गुणस्य गुणगानं विरोधाभासेन निरर्थकत्वप्रतिभासना- प्रलपनं, निर्गुणस्य गुणकथनमयुक्तमिति विरूद्धभाषित्वेन गो- विन्दनाम्नो ग्रामीणत्वार्थग्रहादन्वर्थकत्वमिति उपहसनं, वस्तु- तस्तु निर्गुणस्यात्मनो गुणा असङ्गत्वसच्चिदानन्दादयो धर्मास्तेषां कथनमुपदेशनं मुक्तिसाधनमतो निर्गुणस्य गुणकथने मूढत्वं पदुच्यते तदसमञ्जसमेवेति भावः ॥ ८६ ॥ किञ्च कस्मिन्नामि कर्मणि ज्ञान उपासनायां चाधिकारित्वं यस्य नास्ति धर्मार्थकाममोक्षे च तस्य लोके शास्त्रे च निन्द्यत्वं श्रूयतेऽत्र तून्मत्तस्तादृशस्यैव मोक्षाधिकारोऽस्तीति भगवता प्र- तिपादितमिति तमुपहसन्प्रलपति । यस्य नैवाधिकारोऽस्ति कस्मिंश्चिदपि कर्मणि । मुख्योऽधिकारी कैवल्ये स गीतो नन्दसूनुना ॥८७॥ यस्यति ।हे शिष्य यस्य पुरुषस्य कस्मिंश्चिदपि कुत्र चिदपि कर्मणि क्रियायामधिकारो योग्यत्वं नैवास्ति नैव भवति स उक्तलक्षणः सर्वत्रानधिकारवान्कैवल्ये मोक्षे मुख्यः प्रधानो- ऽधिकारवानन्दमनुना नन्दस्य नन्दनाम्नो गोपस्य सूनुः पुत्रः श्रीकृष्णस्तेन गीतः प्रतिपादितः, अत्र च कुत्राप्यनधिकारिणो मोक्षे मुख्याधिकारित्वकथने विरोधाभासेनानर्थकत्वप्रतीत्या प्रलापत्वम्, एतादृशविरुद्धप्रतिपादनादेव नन्दमुतत्व योम्पमित्यु. ।

·उन्मत्तप्रलापशतकम्। पहासः, त्रस्तुतस्तु सर्वकर्मोपासनफलेषु विरक्तस्यैव मोक्षे मु- ख्याधिकारितकथनं युक्तमिति सर्वत्रानधिकारवतो लोके शास्त्रे च निन्धत्तं यत्मतिपाद्यते तदसमञ्जममेवेति भावः ॥ ८७ ॥ किञ्च विरुद्धभाषिणो लोकेऽनार्यत्रमुच्यतेऽत्र तून्मत्त- स्ताशस्य भगवताऽऽयत्वं प्रतिपादितमिति तमुपहसन्मलपति । पश्यन्शृण्वन्स्पृशञ्जिघन्यः प्रत्यक्षापलापकृत् । नैव किञ्चित्करोमीति तमार्य प्राह केशवः॥ ८८॥ पश्यनिति । हे शिष्य यः पुरुषः पश्यञ्चक्षुरा निर्गता- न्तःकरणत्यवच्छिन्नचैतन्येन रूपजातमवलोकयन्सन् किञ्च शृएवञ्च्छोत्रद्वारा निर्गतातःकरणकृत्युपहितचेतन्येन शब्दजातं जानन्सन् किञ्च स्पृशन्तद्वारा निर्गतान्तःकरणकृत्यवच्छिन्नचैत- न्येन स्पर्शविषयमनुभवन्सन किञ्च जिघ्रन्घ्रागद्वारा निर्गतान्त:- करणसवच्छिन्नचैतन्येन गन्धजातमनुभवन्सलँलोकदृष्टया प्रतीयमानापि प्रत्यक्षापलापकृत्यक्षस्य दृश्यमानस्यापलापो विरुद्धवचनव्यवहारस्तस्य कृत्कर्ता कथमपलापं करोतीति तत्राह नैवेति, अहमहम्पदलक्ष्यः प्रत्यगमङ्गचिद्रूप आत्मा कि- चिकिमपि नैवकरोमि नैवाचरामीत्येवमपलापकृदस्ति केशवः श्रीकृष्णस्तं तादृशं विरुद्धभाषिणमाऽऽयं यथार्थवक्तारं पाह कथयामासः। अत्र च विरुद्धभाषिणोऽविरुद्धभाषित्वलक्षणमार्य- स्वकथनं विरुद्धप्रतीत्या प्रलापः, एतादृशानार्यत्वलक्षणवति पुरुष आर्यत्वज्ञानवतो भगवतो भ्रान्तत्वादेव शयनायोग्ये जलोपल- क्षिते सर्प जल एव वा शयनेन केशव इति नाम योग्यमेवेत्युपहासः, वस्तुतस्तु अहम्पदलक्ष्यं कूटस्थात्मानमात्मत्वेन साक्षात्कृतवतः पुरुषस्य कर्तृत्वादिबाधेनान्तःकरणावच्छिन्नचिदाभासरूपेण यावत्मारब्धं तन्निर्वाहाव्यवहारनिर्वाहस्य लोकदृष्टया दर्शना-

·बोधसारे।
द्वयवहारे सत्यपि कूटस्थात्मनि तदसत्वादविरुद्धभाषिणस्तस्या-
यत्वकथन युक्तमेवेति लोकशास्त्रे विरुद्धभाषिणामनार्यत्वकथनं
यत्तदयुक्तमेवेति भावः ।। ८८ ॥
किञ्च ये स्वयमुत्तममार्ग जानन्तोपि ततो भ्रष्टानां तदवि-
दुषां सन्मार्ग न प्रदर्शयन्ति किश्च प्रत्युततमेव मार्ग तदने स्तुव-
न्ति तेऽसाधुलक्षणवन्तः खला इति लोकेशास्त्रे च वर्णिता,
अत्र तन्मत्तस्ते एव साधव इति भगवदुक्तत्वात्तं भगवतन्तमुपह-
सन्मलपति ।
जानन्तोपि न सन्मार्ग मूढायोपदिशन्ति ये ।
मूढमार्ग प्रशंसन्ति तान्साधूनाह माधवः ॥ ८९॥
जानन्तोपीति । हे शिष्य ये पुरूषाः स्वयं स्वतः सन्मार्ग-
मुत्तममार्ग मोक्षमार्गभूतं. ज्ञानमित्यर्थः, जानन्तोपि विदन्तः
सन्तोपि मूढायाज्ञाय मोक्षमार्गमज्ञायेत्यर्थः, नोपदिशन्ति न
प्रदर्शयन्ति, किञ्च मूढमार्ग मूढानां ज्ञानानधिकारिणां मार्गः
पन्थाः स्वर्गादिस्खखेष्टसाधनभूतं कर्म वोपासनं वेत्यर्थः, प्रशासन्ति
स्तुवन्ति तानुक्तलक्षणवतः खलानपि माधवः श्रीकृष्णः साधू-
न्दयावतः सज्जनानित्यर्थः, आहोक्तवान् गीतायामितिशेषः ।
अत्र च खलत्वलक्षणवता साधुत्वकथनं विरुद्धत्वेन निरर्थक-
त्वात्मलापः, तादृशखलवलक्षणवतां साधुत्वकथनं विरुद्धमपि
लोके यत्ममाणं मन्यते तत्तस्य श्रीमत्वादेव न प्रमाणत्वादित्यु.
पहासो माधवपदेनात्र ज्ञेयः, वस्तुतस्तु सन्मार्गपदवाच्यज्ञानान-
धिकारिणां ज्ञानमार्गाप्रदर्शनं कर्ममार्गस्तवनं च मूढानां कल्या-
णकारकत्वात्तत्कुर्वतां पुरुषाणां साधुत्त कथनं युक्तमेवेति लोके
शास्त्र सन्मार्गज्ञानवतां तत्र भ्रष्टानां तमजानानां तमप्रदर्भ
तत्स्तावकानामसाधुत्वं यदुच्यते तदसमञ्जसमेवेति भावः ॥८९॥

·Air उन्मत्तप्रलापशतकम्। किञ्च चौरादिदुष्टमाणिमतो मार्गस्य प्राणिनां दुर्मरणेनाग्रे नीचजन्मप्रापकत्वान्निन्धत्वमुच्यते लोके शास्त्रे चाऽत्र तून्मत्त- स्तादृशमार्गस्यैव श्रेष्ठ्यं भगवता मोक्तमिति तमुपहसन्मल- पति । यस्मिन्मार्गे प्रविष्टस्य भ्रष्टताऽग्रिमजन्मनि । तमेव योगिनां मार्गमस्तौषीत्पार्थसारथिः ॥ ९०॥ यस्मिन्निति । हे शिष्य यस्मिन्विवेकिषु प्रसिद्ध मार्गे मो- क्षमाप्तिसाधनभूते ज्ञाने, यद्वा यस्मिन्विद्वत्प्रत्यक्षे मार्गे मार्गयन्ति वैराग्यादिसाधनपूर्वं श्रवणाशुपायैरन्विष्यन्ति मुमुक्षवो यं स- मार्गो ब्रह्मानन्दस्तस्मिन्पविष्टस्य प्रवशं कृतवतो योगेन ब्रह्मणि समाहितस्य ज्ञानेन वा तदैक्यं प्राप्तस्य प्रत्यर्थः, आंग्रमजन्मनि भाविजन्मविषये भ्रष्टता प्रच्युतिर्मुक्तिरित्यर्थः, भवतीति शेषः, तपेव तादृशमेव योगिनां ज्ञानिनां मार्ग मोक्षगतिप्रापकमुपायभूतं ज्ञानं ब्रह्मसुखं वा पार्थसारथिः पार्थस्यार्जुनस्य सारथिः सौत्ये कर्मणि स्थितः श्रीकृष्णोऽस्तौषीत 'सुखमात्पन्तिकं यदि'- त्यादिना ब्रह्मसुखं, 'सबै कर्माखिलं पार्थ ज्ञाने परिसमाप्यते' इत्यादिना ज्ञानं च प्रशंसितवान् अत्र च यन्मार्गप्रविष्टस्याग्रिमज- न्मान नीचयोनि प्राप्योत्तममागतो भ्रष्टता स्यात्तादृशदुष्टमार्गस्य प्रशंसा विरुद्धत्वेन निरर्थकत्वात्मलापः, मार्गज्ञानिनामेव सार- थित्वमपि युक्तमत्र तादृशमार्गाज्ञानिनः श्रीकृष्णस्य तत्सार- थ्यमयुक्तमेवेत्युपहामः, वस्तुतस्तु ज्ञानमार्गप्रविष्टस्याग्रिमजन्मभ्रं- शेन मोक्षप्रसिद्धस्तत्प्रशंसनेनाधीरस्यार्जुनस्य तारकत्वेन तत्सा- रथित्वमुचितमेवेति पुरोभाचिजन्मभ्रंशकमार्गस्थ निन्दा धर्मशास्त्रे कृता साऽयुक्तति भावः ॥ ९० ॥ किश्च हठयोगिनां स्वाभाविकदेहेन्द्रियादिचेष्टावरोधो मु- ·८४८ बोधसारे। , . तिसाधनत्वेनाभिमतः, अत्र तून्मत्तस्तद्विरुद्धं प्रलपति । यथेष्टचेष्टारोधो हि सिद्धिदो हठयागिनाम् । यथेष्टचेष्टा कैवल्यमस्माकं ज्ञानयोगिनाम् ॥९१॥ यथेष्टेति । हे शिष्य हठयोगिनां हठेन बलात्कारेण यु- जन्ति प्रात्मानं परमात्मनि ते हठयोगिनस्तेषां यथेष्टचेष्टारोधी यथेष्टाः स्वाभाविक्यो याश्चेष्टाः क्रियास्तासां रोधोऽवरोधन हि मसिद्धो योगशास्त्रे स सिद्धिदः सिद्धिमुक्तस्तां दवा- तीति सिद्धिदोऽस्तीति मतं तत्त्वयुक्तमेव, अस्माकं तु तेभ्यो. ऽतीव विलक्षणं मतमिति तुपदेन सूचितम्, अस्माकं ज्ञानयोगिनां ज्ञानमेव जीवब्रह्मैक्यविषयं ज्ञानं बोधस्तदेव योगो जीवब्रह्मै- क्ययोगजनकं साधनं येषामस्ति तेषामस्मदादीनां यथेष्टचेष्टा यथेष्टा स्वाभाविक्यायासरांइतेत्यर्थः, चेष्टा देहादिनिर्वाहाय देहादिभिर्निवय॑माना क्रिया सैव कैवल्यं मोक्षमस्ति तदुक्तं 'अप्रवेश्य चिदात्मानं पृथकपश्यन्त्रहंकृतिम् । इच्छंस्तु कोटिवस्तूनि न बाधो ग्रन्थिभेदत' इति । अतो हठयोगमतमुक्तेः कादाचित्कवादसमञ्जसमेव तन्म- तमिति भावः ॥ ९१ ॥ किञ्च सर्वप्राणिघातकस्य सङ्गत्या नरकमाप्तिर्भवतीति ध. मशास्त्रे प्रतिपादितमत्र तून्मत्तस्तद्विपरीतं प्रलपति । हत्त्वापि य इमाल्लोकान्न हन्ति न निबध्यते । अस्माकं तु मते तस्य सङ्गतिः शान्तिसाधनम् ॥१२॥ हत्त्वति ।हे शिष्य यः कोपि पुरुषः इमान्प्रत्यक्षाल्लोकाल्लो- क्यन्त दृश्यन्त इति लोकास्तापञ्चभूतानि भौतिकांश्च ब्रह्माण्डा. दीन्दृश्यानिसर्थः, हत्त्वापि स्वात्मनः पृथक्सत्त्वहितान्कृत्त्वापि ·HARMER उन्मत्त प्रलापशतकम्। यद्वा लोकप्रसिद्ध एवार्थः, तस्मिन्नपि कर्तृत्वबाधेन सर्वप्राणिनो नाशयित्वापि न हन्ति न नाशयति विनाश्यलोकस्य तद्विनाश- कस्य चोभयोरप्यमत्त्वादत एव न निवध्यतेऽहमेषां घातक इति जगन्नाशकर्तृ चिदाभासतत्साक्षिचिदात्मनोरन्योन्यारोपेण स्वात्मनि घातकत्वं नानुभवतीयर्थः, किञ्च तद्वाधपूर्वमात्मनः पृथगनुभवतीति भावः, तस्योक्तविघातकस्य सङ्गातः सङ्गः शान्तिसाधनं तन्मुखवाक्यश्रवणादिना शान्तेर्मोक्षस्य साधनं साधिका भवतीयेवमस्माकं तु अस्मदादीनामेव मतं निश्चित- मस्तीति ज्ञेयमतो लोकघातकानां सङ्गतिर्नरकप्रदेत्युक्तमस- मञ्जसमेनेति भावः ॥ ९२॥ किञ्च गीतायां भगवतोक्तं । 'जातस्य हि ध्रुवो मृत्युध्रुवं जन्म मृतस्य च । तस्मादपरिहार्येर्थे न त्वं शोचितुमर्हसि ॥ इति जन्ममरणयोरपरिहार्यत्वमन्त्र तून्मत्तस्तद्विपरीतं प्रलपति । जातस्य हि ध्रुवो मृत्युध्रुवं जन्म मृतस्य च । एतस्यापरिहार्यस्य परिहारो मतं मम ॥ ९३ जातस्येति । हे शिष्य हि लोके शास्त्रे च प्रसिद्धमेवेदं जातस्योत्पन्नम्य मृत्युर्मरणं ध्रुवोऽवश्यंभावीयर्थः, मृतस्य च मरणं प्राप्तस्यापि जन्म जननं ध्रुवमवश्यंभावि अस्ति एतस्य भगवदुक्तस्यापरिहार्यस्य परिहर्तुं निवर्तयितुं योग्य परिहार्य न परिहार्यमपरिहार्य तस्यापि मम मे मतमिष्टमात्मस्वरूपमेव परिहारो निवृत्तिरस्ति जन्ममरणादिवडेहतादात्म्यनिरसने- नात्मन आत्मत्वेनावस्थाने सति तयोः परिहारः स्यादिति त- योरपरिहार्यत्वोक्तिरयुक्तेति भावः ॥ ९३ ॥ १०७ ·बोभलारे। किश्च कर्मभ्रष्टानामधोगतिः श्रूयते धर्मशास्त्रेऽत्र तून्मत्त- स्तद्विपरीतं प्रलपति । ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि कुरुते यस्य भस्मसात् । न तस्य कर्मभ्रष्टस्य कर्मठ्ठलभ्यते पदम् ॥ ९४॥ ज्ञानाग्निरिति । हे शिष्य यस्य पुरुषस्य ज्ञानाग्निः सका- रणसर्व संसारदाहकत्वाज्ज्ञानं जीवब्रह्मैक्यविषयो बोध एवा- निवह्निः सर्वकागिा समस्तानि सञ्चितप्रारब्धक्रियमाणानि भस्मसादबाधकत्वेन भस्मरूपाणि कुरुते सम्पादयति तस्यो. क्तविधस्य कर्मभ्रष्टग्य कर्मभ्यो भ्रष्टस्य मुक्तस्य यत्पदं जी- वन्मुक्तिस्वरूपं तत्कर्मठैः कर्मिभिन लभ्यते न प्राप्यतेऽतः क- र्मभ्रष्टानामधोगनिर्भवतीति धर्मशास्त्रे यत्प्रतिपादितं तदसमझ- समेवेति भावः ॥ ९४॥ किश्च सर्वकामहीनस्य लोके कुत्सितपुरुषत्वमुच्यतेऽत्र तून्मत्तो भगवता तद्विपरीतमेव प्रतिपादितमिति तमुपहसन्म- लपति । यस्तु कापुरुषः कामात्सर्वस्मादपि निर्गतः । स एव पुरुषार्थीति जगाद पुरुषोत्तमः ॥ ९५ ॥ यस्त्विति । हे शिष्य यस्तु प्रसिद्धः पुरुषः सर्वस्मादपि मकलादपि. धर्मार्थकाममोज्ञाख्यविषयाकामादभिलाषानिर्गतो निवृत्तोऽस्ति स कापुरुषः कुत्सितः पुरुषो लोकमते नरो ज्ञेयस्तथापि पुरुषोत्तमः पुरुषेषु पुरुषार्थिपूत्तमः श्री- कृष्णः म एत्रोक्तविधः सर्वकामहीन एव पुरुषः पुरुषार्थीति पुरुषार्थो मोक्षाख्यो विद्यतेऽस्य स तथोक्तोऽस्तीत्येव जगादो- वाच स्यष्टम, अत्र च कापुरुषस्य पुरुषार्थित्वकथनं विरुद्धत्वा- ·उन्मत्तप्रलापशतकम् । मलपनमेव, तादृशस्य पुरुषार्थित्वप्रतिपादनेन पुरुषज्ञानहीन त्वात्पुरुषत्वस्याप्यसम्भवे सति पुरुषोत्तमनाम्नोऽयोग्यतमेवे- त्युपहासः, वस्तुतस्तु सिद्धान्ते । 'न निरोधो न चोत्पत्तिर्न बद्धो न च साधकः । न मुमुक्षुर्न वै मुक्त इत्येषा परमार्थता ॥ इति श्रुतेः सर्व पुरुषार्थानामना'ऽऽत्मत्वेनात्मकाम'इति आत्म- कामत्वप्रतिपादनात्तादृशात्मकामे पुरुष सर्वकामनिवृत्युपलब्ध्या पुरुषार्थित्वप्रतिपादन युक्तमेवति सर्वकामहीनस्य कापुरुषत्व- प्रतिपादनमयोग्यमेवेति भावः ॥ ९५ ॥ किञ्च धर्मशास्त्रे तावत्सर्वधर्मत्यागिनां नरकप्राप्तिवाभि- हिताऽत्र तून्मत्तस्ताहशसर्वधर्मत्यागिनामेव सर्वपापनिांतरिति तद्विरुद्धं प्रलपति । विष्णुगीता मयाऽधीता निर्णयस्तत्र निर्गतः । सर्वधर्मपरित्यागी सर्वपापैः प्रभुच्यते ॥ ९६ ॥ विष्णुगीतेति । हे शिष्य मया साधिष्ठानबुद्धिस्थचिदा- भासेन साधनचतुष्टय सम्पन्नेन विष्णुगीता विष्णुना श्रीकृष्गो न गीतोपदिष्टाऽर्जुनाय शिष्यायेति शेषः, साऽधीता पांठता तत्र च निर्गायो निश्चयो निर्गतः प्राप्तोऽस्ति कोऽसावियोक्षा- यामाह सर्वधर्मेति, यः कोपि सर्वधर्मपरित्यागी मर्वे समस्ता ये धर्माः स्वस्ववर्णाश्रमोचितानि कर्माणि निषिद्धानि च तेषां परित्याग आत्मैकशरणतेनात्यन्तं विसर्जनं सोऽस्यास्तीति स तथोक्तः स सर्वपापैः सर्वाणि समस्तानि पापानि कल्मषाणि तैः प्रमुच्यते मुक्तो भवति तस्यात्मत्वाद् ‘य आत्माय हतपाप्मेति श्रुतेरिति, अतो धर्मशास्त्रे सर्वधर्मत्यागिनां पापप्रमक्तिः प्रति-

·बोधसारे।
पादिता साऽयुक्तैवेति भावः ॥ ९६ ॥
इदानीमेतत्पकरणस्योन्मत्तप्रलापत्वं स्पष्टीकर्तुं तावत्सलाप-
त्वं साधयति ।
असङ्गवस्तुविषये प्रलापोऽयं तु सङ्गतः ।
ध्यातो मुहुर्मुहुर्दद्यात्सतां पूर्णामसङ्गताम् ॥ ९७ ।।
असङ्गेति। हे शिष्य असङ्गवस्तुविषये न विद्यते सङ्गः केनापि
वाच्यधर्मेण सम्बन्धो यस्य तत्तादृशं यद्वस्तु ब्रह्म तस्मिन्विषये-
ऽस्य शतकस्य वर्णयितुं प्रवृत्तत्वादयं श्लोकशतकरूपः प्रला-
पोऽनर्थकवचनरूपः सङ्गतस्तु युक्त एवाऽस्ति, ननु तर्हि प्र-
लापत्वादुपेक्ष्यः स्यादिसाशयाऽसङ्गत्वस्फूर्तिलक्षणाफलस-
द्भावान्नोपेक्ष्य इत्याह ध्यात इति, अयं प्रलापो मुहुर्मुहुः पुनः
पुनातश्चिन्तितो विचारितः सन् सतां साधनसम्पन्ना-
नामेतच्चिन्तकानां पूर्णामखण्डामसङ्गतामसङ्गात्मरूपां स्थि-
तिं दद्यात्समर्पयेदतो नोपेक्ष्यत्वमस्येति भावः ॥ ९७ ॥
नन्वस्य प्रलापत्वमस्तून्मत्तमलापत्वं कुत इसत आह ।
अगोचरविचारेऽस्य निन्द्यकामादिवर्मना।
शतकस्य प्रवृत्तस्य व्यक्तोन्मत्तप्रलापता ॥ ९८॥
अगोचरेति । अस्य शतकस्यागोचरविचारे न गोचरं वि.
षयो मनोवचसोः प्रत्यगभिन्नं ब्रह्म चैतन्यं तस्य विचारो विवेक-
स्तस्मिन् निन्द्यकामादिवर्मना लोकशास्त्रयोनिन्द्या गया ये का.
मादयस्त एवं वर्त्म मार्गों द्वारमित्यर्थः, तेन प्रवृत्तस्य प्रवर्तमा-
नस्य शतकस्य शतश्लोकात्मकस्य प्रकरणस्योन्मत्तालापतो-
न्मतस्य प्रमतस्य प्रपञ्चाननुसन्धानवत इत्यर्थः, प्रलापोऽनर्थ-
कवाग्व्यवहारस्तस्य भावस्तत्ता व्यक्ता स्पष्टैवास्ति ॥ ९८॥

·उन्मत्तप्रलापशतकम। ननु तर्षभयथाप्युपेक्ष्यत्वमस्येबाशयाह । अस्योन्मत्तप्रलापत्वादुपेक्षां तात मा कुरु । नूनमतस्य भावार्थो दुर्बोधो विषयात्मभिः ॥ ९९ ॥ अस्येति । हे तात हे शिष्य अस्य प्रकरणस्योन्मत्तमला- पत्वादुन्मत्तप्रलापनाममात्रेणापेक्षामनादरं मा कुरु नैव कर्त- व्या कुत इत्यत आह नूनार्मात, एतस्यास्य प्रकरणस्य भावार्थ- स्तारार्य विषयात्मभिर्विषयेषु भोगेषु आत्माऽन्न करणं येषां तैः पुरुषैदुर्बोधो दुःखनातिक्लेशन बोर्बु योग्यो न तु सुत्रो- धो नूनमिति निश्चयेनास्तीसत इति योज्यम् ॥ ९९ ॥ अत एव तनाग्रे मतनिरूपितमित्याह । इत्युन्मत्तप्रलापोऽयं नाम्ना प्रोक्तो मया तव॥१०॥ इतीति । इत्यतो हेतो नाऽभिधानेनोन्मनप्रलाप उ. न्मालाप इस तव ते मया तद्धितोपदष्ट्रा प्रोक्तः कथितो- ऽस्ति ॥ १०॥ तर्हि किं कर्तव्यमित्याशङ्का यमाह । नूनमेकान्तनिष्ठेन नित्यमेकापचेतसा । इत्युन्मत्तप्रलापोऽयं विचार्यः कृतबुद्धिना ॥१०॥ नगमिति । हे शिष्य नूनं निश्चयेनैकान्तनिष्ठनैकान्ते विजन देशेऽद्वितीय ब्रह्मवरू। इसथः, लौकिकेषि विजन देशे निष्ठा सहजमीतिर्यस्य तथाभूनेन ब्रह्मणो विजनदेशशब्दवाच्यत प्राचार्यवचनम् । 'आदानन्ते च मध्ये च जनो यस्मिन्न विद्यने । येनेदं सकलं व्याप्त स देशा विजनः स्मृत' इति । ,

·बोधसारे।
किञ्च नित्यं सर्वदैकाग्रचेतसैकं स्वगतादिभेदशून्यं ब्रह्मैवाने
स्फुरद्रूपं यस्य विषय भृतं तदेकाग्रं चेतोऽन्तःकरणं यस्य तेन
तथाभूतेन कृतबुद्धिना कृता सपादिता बुद्धिर्ब्रह्माहमिति प्रमा-
रूपा वृत्तियेन तादृशेन भवताऽन्येन वेति यत उपेक्षा न
कर्तव्येत्यतो हेतोरयं मया त्वदने निरूपितस्त्वया च श्रुत एष
उन्मत्तालाप उन्मत्तालापनामकं प्रकरणं विचार्यों विचार-
णीयो न तूपक्षणीय इति भाव ॥ १०१ ॥
येषामुन्मत्तानामयं प्रलापो यतश्चास्यानुपेक्षणीयत्वं तेषां
लक्षणमस्य च लक्षणमप्याह।
अवस्थाया मनोन्मन्या उन्मत्ता ये महाधियः ।
निधिस्तेषांप्रलापोऽयं स्थाप्यो हृदयमन्दिरे ॥१०२॥
इत्युत्मतप्रलापशतकमकानपञ्चाशत्तमम् ॥ ४९ ॥
आस्थाया इति । हे शिष्य ये लोकप्रसिद्धोन्मत्तेभ्यो वि-
लक्षणा मनोन्मन्या मनसोऽन्तःकरणस्योन्मनी मनोनाशरूपा
ब्रह्माकारा या वृत्तिस्तस्या अवस्थायाः स्थितेः कारणादु-
मता नष्टमनस्का अत एव महाधियो महत्यपरिच्छिन्नब्रह्म-
स्वरूपा धीवुधिर्येषां ते तथोक्तास्तेषामुन्मत्तानामयमेषः प्रला-
पो भाषणं यथा निधिद्रव्य पूर्ण पात्रं गृहे गुप्तमेव स्थाप्यते त-
थाऽयमपि निधिनिधीयते विचिन्यत ब्रह्मतत्त्वमस्मिन्निति नि-
धिरम्ति अतो हृदयमन्दिरे हृदयमन्तःकरणमेव मन्दिरं तस्मिन्
स्थाप्यः सन्धार्यो मुमुक्षुभिरिति शेषः ॥ १०२ ॥
इति श्रीनरहरिशिष्यदिवाकरांवरचितायां बोधसारार्थदीप्तावुन्म-
तप्रलापशतकार्थप्रकाश एकोनपञ्चाशत्तमः ॥ ४९ ॥

·शिवपूजाशतकम्। अथ शिवपूजाशतकम् । एवमुन्मत्तप्रलापशतकं निरूप्येदानी ज्ञानविनोदेन ज्ञा- निनां कालातिक्रमणाय शिवपूजा शतकाख्यं शतश्लोकं प्रकरण- मारभमाणो गयेन प्रतिजानीते । अथ शिवपूजाशतकम् । अथेति । अथोन्मत्तप्रलापशतकनिरूपणानन्तरं शिवपूजा- शतकं शिवस्य ब्रह्माभिन्नप्रत्यगात्मगुरोः पूजाऽर्चा तत्स्मरणरूपा तस्याः प्रतिपादक शतकं शतश्लोकसमूहरूपं प्रकरणं निरूप्यत इति शेषः, तत्र तावदेतत्मकरणप्रतिपाद्यशिवपूजायां रुचिं जन- यितुं शिवपूजायास्तत्मङ्कल्पस्य च फलं दर्शयति । शिवपूजात्मकं कर्म कर्मनिर्मूलनक्षमम् । सङ्कल्पः शिवपूजायाः सर्वसङ्कल्यदुःखहृत् ॥१॥ शिवपूजेति । शिव पूजात्मकं शिवो महादेवस्तस्य पूजाऽ- चर्चा सैवात्मा स्वरूपं यस्य तत्तथाविधं यत्कर्म क्रिया तत्कब न्धनहेतुभूना या क्रियास्ति तस्य निर्मूलनं मूलमज्ञानं तेन स. हैव निवर्त्तनं तस्मिन्क्षमं सगर्थमस्ति अन्तःकरणशुद्रिद्वारा ज्ञानजननेनाज्ञानसहितकर्मनाशनसमर्थमिति भावः, किञ्च शि- वपूजायाः शिवस्य महादेवस्य या पूजाऽर्चा तस्याः सङ्कल्पोऽ. ध्यवसायः स सर्वमङ्कल्पदुःखहत्मर्वे समस्ता ये सङ्कल्पा अ- ध्यत्रमायास्तभ्यो यदुःखं पीडा तस्य हृद्हर्ता भवतीति शेषः, इति लौकिकार्थः। प्रकृतार्थस्तु शिव पूजात्मकं शिवः सुखरूपः प्रे- मास्पदत्वाब्रह्माभिन्नः प्रयगात्मा यो वै भूमा तत्सुखं, विज्ञानं मा. नन्दं ब्रह्मत्यादिश्रुतेः, 'प्रेयोऽन्यस्माच्च सर्वस्मादान्तरतरोयमा- स्मेति श्रुतेः स पूज्यतेऽयतेऽनया सा तथोक्ता सर्वत्तपुष्पै- ।

·बोधसारे। रात्मनः पूजे अर्थः, प्रमारूमा ब्रह्मात्मविषया वृत्तिरिति भावः, सैवात्मा स्वरूपं यस्य तत्तथाविधं यत्कर्ग कर्तृ सापेक्षत्वा किया तत्कर्मनिर्मूलनक्षमं कर्मणः समस्तबन्धनरूपक्रियाया निर्मूलनं मूलमात्माज्ञानं तत्सहितं यत्कर्तृत्वं तेन सहितकर्मनिवर्त्तनं त स्मिन्क्षम समर्थमस्ति ज्ञानस्वरूपत्वात् किञ्च शिवपूजायाः शिवस्य परमानन्दरूपस्यात्मनः पूजा पूर्वोक्तात्मविषया वृत्ति- स्तम्याः संकल्पोऽध्यवसायः सर्वसङ्कल्पदुःखहृत् सर्वस्य ज- गनो यः संकल्पो मननं 'म ईक्षत लोकान्नु सृजा इति श्रुत्युक्त- स्ततो यदुःखं पीडा तस्य हृन्निवर्तको भाति अतः शिवपूजायां शिवपूजासंकल्पे च मुमुक्षुभी रुचिः कर्तव्योंत भावः ॥ १॥ एवं शिवपूजायां रुचिमुत्पायेदानीं तत्रैव योग्यं मन्त्रमाह । शिवपञ्चाक्षरी दीक्षा शब्दब्रह्ममयी हिता। शब्दब्रह्मणि निष्णातः परं ब्रह्माधिगच्छति ॥२॥ शिवपञ्चाक्षरीति । शब्दब्रह्ममयी शब्दरूपं यद्ब्रह्म प्रण- बाख्यं वाच्यवाचकयोरभेदोपचारात्प्रणवस्य ब्रह्मत्वम् ओमिसेत- दक्षरमिद मणि' यादिश्रुतेस्तन्मयी तद्रूपा शिवपञ्चाक्षरी शि- वस्यानन्दरूपस्यात्मनः पञ्चाक्षरी पञ्चाक्षरसमूहरूपा दीक्षा विद्या हिता मुमुक्षणामिष्टा कर्तृतया ग्राह्यतया च विहितेति भावः, प- ञ्चाक्षराणां प्रणवरूपत्वं श्रीभैरवेण मार्कडयं प्रत्युक्तम् । 'ॐकारस्तु शिवः स्वात्मा नकारः शक्तिरुच्यते । मकार ईश्वम्प्राज्ञौ शिः सूत्रात्मकतैजसौ ॥ वकारश्च विराविश्व एनत्मप्रकाशकः। मकारः पञ्चमो वर्ण ॐकारो बीजमुच्यते ॥ पञ्चाक्षरीयं प्रणवब्रह्मरूपा प्रकीर्तितेति ।

·उन्मत्तप्रलापशतकम्। ८५७ - अस्तु पञ्चाक्षरीविद्यायाः प्रणवरूपत्वं ततश्च किं त- त्राह शब्दब्रह्मणीति, शब्दब्रह्मणि निष्णातः शब्दब्रह्म प्रण- वस्तस्मिन्निष्णातस्तद्वाच्ये ब्रह्मणि ध्यानादिना रतश्चेत्तर्हि परं कार्यकारणातीतं ब्रह्म देशाधनवच्छिन्नं निरतिशयमुखस्वरूपं वस्तु अधिगच्छति प्रामोति ब्रह्मैव भवतीत्यर्थः, अतो मुमुक्षुभिः सैवाङ्गीकर्तव्यात भावः। लौकिकार्थस्तु स्पष्ट एव ॥२॥ एवं मन्त्रमभिधायेदानीं वक्ष्यमाणलक्षण पूजाधिकारार्थ मु- मुक्षूणां लोकप्रसिद्धविभूतिरेखात्रयविलक्षणं रेखात्रयस्य वि. भूतेर्विधारणं विधत्ते । तिस्रो रेखा विभूतेस्तु श्रद्धाभक्तिविरक्तयः । पूजाधिकारसिद्धर्थ धार्याः स्वाङ्गेषु शाम्भवैः ॥ ३ ॥ तिस्र इति । विभुतेर्विशिष्टा जीवस्य ब्रह्मस्वरूपेण या भूति- राविर्भावस्तस्याः साधनभूतास्तु लोकमसिद्धविभूतिरेखात्रय- विलक्षणाः श्रद्धाभक्तिविरक्तयः श्रद्धा गुरुवेदान्तवाक्येषु वि- श्वासरूपा वृत्तिस्तस्या अपि जीवस्य स्वस्मिन्या ब्रह्मत्वस्मृ- तिस्तस्याः साधनत्वं 'श्रद्धस्व सौम्येति च श्रुतेः, भक्तिश्च गु- रुब्रह्मात्मनामभेदे सहजप्रीतिलक्षणा पराऽत्र ग्राह्या, तस्या अपि जीवस्य ब्रह्मरूपत्वस्मृतिसाधनत्वं 'निरुद्ध्य भत्त्या स्वगुरुं प्र- णम्येति श्रुतौ दर्शितं, विरक्तिश्चात्मव्यतिरिक्तविषयेषु विर सता तस्याश्चापि 'नाविरत' इति श्रुतौ जीवस्य ब्रह्मरूपत्वस्मृतौ साधनता प्रतिपादिता, एतास्तिस्रस्त्रिसङ्ख्या रेखा ब्रह्माका- रवृत्तेरंशम्भूताः सन्तीति ज्ञेयाः, शाम्भवैः मां मुखं भवत्यस्मादिति शम्भुस्तस्य सकलजगदानन्दकरस्य एते साधिष्ठानबुद्धिस्थचिदाभासा मुमुक्षवस्तैः स्वाङ्गेषु स्वाङ्गभूनाः अहंब्रह्मास्मीयाकारा पर- मात्मन प्रमारूपा १०८ ·बोधसारे। वृतयस्तासु स्वस्य चिदाभामस्य पूजाधिकारसिद्ध्यर्थं ब्र- माभिन्न स्वात्मचिन्तनरूपा या वक्ष्यमाणलक्षणा पूजाऽर्चा त- स्यामधिकारो योग्यता तस्य सिद्धि प्राप्तिः साऽर्थः प्रयोजनं यस्यां क्रियायां यथा भवति तथा धार्या धारणीयाः॥३॥ एवमलौकिकं विभूतिरेखात्रयधारणं विधायेदानीमलौकि- करुद्राक्षमालाधारणमपि विधत्ते । रूद्राभरणमुद्रास्तु धार्या रुद्राक्षमालिकाः । देवो भूत्वा यजेद्देवमितीयं शाश्वती श्रुतिः ॥ ४ ॥ रुद्राभरणेति । हे शिष्य रुद्राभरणमुद्रास्तु रोदयात असङ्गा- नन्दादिस्वभावं विस्मार्य दुःखीकरोति स रुद्रोऽहङ्कारस्तस्या- भरणानि अलङ्कारभूताः ससङ्गदुःखित्वादिस्वभावं विस्मार्या- सङ्गानन्दायात्मधर्मस्फूर्तिकारणभूता इयर्थः, या मुद्राः शाम्भ- व्यादिनाम्न्यस्ता एव रुद्राक्षमालिकाः रुद्रस्याहङ्कारस्याक्षीणी वाक्षीणि नेत्राणि स्वात्मदर्शनसाधनत्वात् तेषां धारणारूपाणां मालिका मालाः सन्ततात्तिरूपा इत्यर्थः, धार्या अङ्गीकार्याः स्वाङ्गेष्वित्यावर्तनीयं प्रमाख्यत्तिष्वित्यर्थः, नन्वेतादृशं विभू- तिरेखात्रयविधारणं रुद्राक्षमालाधारणं च शिव एव सम्भाव्यते न तु तत्पूजके कापि दृष्टमित्यशङ्ख्यास्यां पूजायां शिवः स्वयं भूत्वैवाधिकारी नान्यथेत्यर्थ दर्शयितुं श्रुतिमुदाहरति देव इति, हे शिष्य देवाश्चिन्मात्ररूप प्रात्मा भूत्वा सम्भूय देवं चिन्मात्र- रूपमात्मानं यजत्पूजयदिखेवमियमेषा शाश्वती शाश्वतोपनि- पत्स्था श्रुतिर्वेदवागस्ति अत एवैतादृशचिभूतिरेखात्रय- रुद्राक्षमालाधारणेन शिवः सच्छिवमर्चयेदिति भावः ॥ ४ ॥ एवं पूजाधिकारसिद्धये साधनान्युपदिश्येदानी तादृशाधि- कारवतः पूजाक्रमं दशयितुमाह ।

·उन्मत्तप्रलापशतकम्। अथ पूजाक्रमः। अति । अथ पूजासाधननिरूपणानन्तरं पूजाक्रमः पूजा- या अर्चाया क्रमोऽनुष्ठानं निरूप्यत इति शेषः, पूजनानुष्ठान- प्रकारो वक्ष्यत इत्यर्थः, तत्रादौ मणिमयादिलङ्गानि शिवपू- जास्थानानि शैवतन्त्रेषु समाहात्म्यानि प्रतिपादितानि सन्ति तेषु च मृण्मयस्यैव लिङ्गस्यातिविस्तृतमाहात्म्यनिरूपणान्मृण्म- यमेवात्र लिङ्गं कर्तव्यं पूज्यं चेत्याशयेनात्र पजायां लौकिक- मृदिलक्षणां मृदं दर्शयति । आकाराः कल्पिता यस्यां ब्रह्माद्याः स्थिरजङ्गमाः तन्मृतिकामयं शैवैः शिवलिङ्गं प्रपूज्यते ॥५॥ आकारा हात । हे शिष्य यस्यां लौकिकमृद्विलक्षणायां मर्दांत नाशयति सर्व द्वैतमिति मृदिति व्युत्पसा 'नेह नानास्ति किञ्चनेति श्रुतिदृष्ट्या सर्वद्वैतवाधावधित्वेन प्रतिपादितं ब्रह्मै- वात्र मृच्छब्देन ग्राह्य, तस्यां ब्रह्माया ब्रह्मा स्वयंभूरायः म- थपो येषां ते तथोक्ताः स्थिरजङ्गमाः स्थिरा स्थावराः पर्व- तादयो जङ्गमाश्च गतिमन्तो मनुष्यादयस्ते समस्ता आकारा प्राकृतयो लौकिकमृदि घटादय इव रूपागीयर्थः, कल्पिता: कल्पनयोत्पादिताः सन्ति सा मृच्छेवैः शिवा एक क्षेत्राः स्त्रार्थेणतः शिवस्वरूपभूतरधिकारिभिस्तन्मृनिकामाचं सोक्तलक्ष णा या मृत्सद्वैतापमर्दकं ब्रह्म तन्मयं तद्रूपं प्रत्यगात्मस्वरूपं शिव- लिङ्गं शिवो ब्रह्माभिन्नः प्रयगानन्दात्मा तस्य लिङ्गं लक्षकं चि- इमानन्दमयाद्यन्नमयान्तं बाह्यं च घटायाकाशान्त च जग सर्व खीलदं ब्रह्मांत श्रुतिदृष्ट्या प्रपूज्यत आद्रियते. यद्वा शिवस्य सु. खरूपस्य ब्रह्मणो लिङ्गं सच्चिदानन्दादिचिहं स्वस्मिन्मत्पमा.

·८६० बोधसारे। मनि प्रपूज्यतेऽहं ब्रह्मास्मीति साक्षाक्रियत इयर्थः, स्वस्मिागति वा ब्रह्ममात्रत्वानुभव एवात्र पूजनमिति भावः ॥ ५॥ एवं मृत्तिका निर्णायेदानीं समन्त्रकं मृद्रहणं विधातुं मृ. द्रहणमन्त्रं च दर्शयितुं च गयेन प्रतिजानीते । तत्र प्रथमं हराय नम इति मृतिकाग्रहणम् । तत्रेति । पूजाक्रमनिरूपणे प्रथममादौ हराय नम इति हरति सर्व द्वैतमिति हरः समस्तद्वैतबाधावधित्वेनोपलक्षितः प्रसगभिन्नः परात्मा तस्मै नमोऽष्टप्रकृतिरूपाष्टाङ्गमहिनेश्वरसहितजी- वत्ववाधरूपः प्रवीभावोऽस्त्विति शेषः, इत्येवंप्रकारं मन्त्रार्थानु- सन्धानमेवात्र मृत्तिकागृहणम् उक्तलक्षणमृच्छब्दवाच्यं ब्रह्मभा. वग्रहणं स्वस्मिन्कर्त्तव्यमिति भावः, तमिममर्थ श्लोकेनाह । मृत्सत्या यच्छरावास्तु श्रुता ब्रह्माण्डकोटयः । हराय नम इत्येव ग्राह्या सा मृत्तिका बुधैः ॥ ६ ॥ मृदिति । सत्या कालत्रयाबाध्यब्रह्मरूपा मृत्सर्वद्वैतोपम- र्दकत्वान्मृन्नाम्नी ज्ञेया लोकप्रसिद्धमृत्साम्यमप्यस्यां दर्शयति यदि- ति ब्रह्माण्डकोटयो ब्रह्माण्डानां कोटयोऽनन्तकोटिब्रह्माण्डानी- सर्थः, यच्छरावा यस्या ब्रह्मस्वरूपमृत्तिकायाः शरावाः शरा- वसदृशकार्यरूपास्तुपदेन लौकिकशरावलक्षण्यमेतेषु सूचितं, श्रुताः श्रुतिभिः प्रतिपादिताः सन्ति अतो मृत्सादृश्यादपि ब्र. ह्मणो मृन्नामयोग्यतेति भावः, जगतो ब्रह्मकार्यत्वे श्रुतयः 'यतो वा इमानि भूतानि जायन्त' इसाद्याः, सोक्तलक्षणा मृत्तिका ब्र. ह्मरूपा स्थितिरित्यर्थः, बुधैत्रिवेकिभिहरायनमः सर्वद्वैतवाधेना- वाशिष्टस्वरूपः प्रत्यगभिन्नः परमात्मैव हरस्तस्मै तद्रूपं प्राप्तुं नमो- अष्टप्रकृतिरूपाष्टाङ्गसहितेश्वराभिन्मजीवत्ववाधरूपः प्रवीभावोऽस्तु ·उन्मत्तप्रलापशतकम्। इत्येवं मन्त्रार्थानुसन्धानेन ग्राह्याऽङ्गीकार्याऽन्यथा तदङ्गीकारो न स्यादिति भावः ॥६॥ एवं लोकप्रसिद्धमृद्रहणविलक्षणं मृद्रहणं समन्त्रकं प्रद- श्र्वेदानीमन तादृशमेव लिङ्गसङ्घट्टनं विधत्ते तत्रादौ तन्मन्त्रमाह। महेश्वराय नम इति लिङ्गसङ्घटनम् । महेश्वरायेति । महेश्वराय महान्मायोपाध्यनवच्छिन्नो य ईश्वरोऽन्तर्याम्यारोपाधिष्ठानभूतः सर्वेश्वरः 'सर्वेश्वरत्वमेतत्स्या- दन्तर्यामित्वतः पृथागति विद्यारण्य स्वामिभिरुक्तं ब्रह्म महेश्व- रपदेनात्रोक्तः, श्रुतिश्चैष सर्वेश्वर' इति तस्मै तद्रूपत्वं प्राप्तुमि- त्यर्थः, नम उक्तविधाष्टाङ्गसहितेश्वराभिन्नजीवत्वबाधलक्षणः प्र- ह्वीभावः कार्य:, इलेवमर्थानुसन्धानमेवात्र लिङ्गमङ्घन लिङ्गस्य ब्रह्मलक्षकत्वेन तचिह्नभूतस्य जगतोऽहं ब्रह्मास्मीतहत्तेर्वा सङ्घ- दृनं तेन ब्रह्मणा सहैक्यसंपादनं कार्यमिति शेषः । इममेव मन्त्रार्थ श्लोकेनापि संगृह्णाति । अखण्डाकारवृत्तिस्तु वेदान्ते या निरूपिता । नमो महेश्वरायेति लिङ्गसङ्घटनं हि तत् ॥ ७ ॥ अखण्डाकारोति । या तु विद्वत्सु प्रत्यक्षमनुभूयमाना वेदान्ते वेदान्तशास्त्रेऽखण्डाकारवृत्तिरखण्डं भेदरहितं यद्ब्रह्म त. स्याकार इवाका यस्याः सा तथाभूता स्वास्फुरगापूर्वक ब्रह्म- मात्रम्फुरणारूपा या हात्तः प्रमा निरूपिता प्रतिपादिता नहह्मा कारवृत्तित्वं हि प्रसिद्ध ज्ञानिनि नमो महेश्वरायेति महश्वरोऽ- न्तर्याम्गारोप धिष्ठा न भूतो.मायोगाध्य ननाच्छन्नस्तत्वदलक्ष्यस्तस्मै नद्रपं पानं नमाण टाक हम मही मात्रा काय इत्यत्र मन्त्राथानुसन्धान लगा लिङ्गस्य 4 PIRATRA ·દિર बोधसारे। ब्रह्मलक्षकत्वेन चिह्नभूतस्य जगतो वृत्तेर्वा प्रमारूपायाः स- म्यग्घट्टनं पुनः पार्थक्यं न स्यादियेवं ब्रह्मणा सहैक्यसम्पा. दनं भवति नान्यथेति भावः ॥७॥ एवमलौकिकं लिङ्गसंघट्टनं प्रदर्यदानी तादृशलिङ्गमतिष्ठा मदर्शयितुं तावन्मन्त्रमाह । शुलपाणये नम इति प्रतिष्ठापनम् । शूलपाणय इति । शूलपाणये शूलमज्ञानशत्रुभेदकत्वा- च्छूलमिवात्र ज्ञानशूलं ग्राह्यं, वक्ष्यति हि । शान्तिवैराग्यबोधाख्यस्त्रिभिरौस्तरस्विभिः । त्रिगुणत्रिपुरं हन्ति त्रिशुलेन त्रिलोचनः ॥ इति, तत्पाणौ हस्ते यस्य स तथोक्तः, अनेनात्र स्वशर- णागतमुमुक्षूणां ज्ञानमदो गुरुरेव ब्रह्म। 'गुरुर्ब्रह्मा गुरुर्विष्णुर्गुरुर्देवो महेश्वरः । गुरुरेव परं ब्रह्म तस्मै श्रीगुरवे नमः ।। इति स्मृतस्तस्मै गुरुरूपब्रह्मत्वप्राप्तये नमः पूर्वोक्तलक्षणः प्रवीभावो विधेय इत्येवं ब्रह्मस्वरूपगुवभेदचिन्तनं स्वस्मिन्यत्त- देवास्यां पूजायां प्रतिष्ठापनं प्रतिष्ठा ज्ञेया, तमिममवार्थ श्लो- केनापि संगृह्य दर्शयांत । त्यक्त्वाऽसम्भवनां तहद्विपरीतत्वभावनाम । शुलपाणिः प्रतिष्ठाप्यः पीठे निष्ठामये बुधैः ॥ ८ ॥ यक्त्वांत । हे शिष्य असम्भावनां स्मगुरुब्रह्मणामुक्ताभिन्नत्वे- ऽसम्भावनामनिश्चगरूपां वृत्तिं त्यक्त्वा विसृज्य तत्तथा विपरी- तत्व भावनां स्वगुरुब्रह्मणां भिन्नत्वनिश्चयरूपं विपरीतत्वं ·उन्मत्तप्रलापशतकम्। ८६३ तस्य भावनां स्फूर्ति त्यक्त्वा विसृज्य बुधैः स्वगुरुब्रह्मगाा- मभिन्नत्वनिश्चयत्रद्भिनिष्ठामय स्वात्मगुरुब्रह्मणामखण्डरूपत्वे या निष्ठा महजं प्रेम तन्मय नपे पीठ आमने शूलपाणिर- ज्ञानशत्रुभेदकत्वाच्छूलमिव शूलं तत्वबोधः पाणौ हस्त यस्य स तथोक्तः साङ्ख्ययोगी निजौ बाहू इत्युक्तत्वात्स शूलपाणि- ब्रह्माभिन्नात्मस्वरूपो गुरुः प्रनिष्ठाप्या ब्रह्माभिन्न स्वात्माभिन्न- त्वानुमन्धान स्थिरीकर्तव्य इदमेवात्र प्रतिष्ठापनम् ॥ ८॥ एवमलौकिकं प्रतिष्ठापनं निरूप्येदानीमस्यां पूजायाम- लौकिकमवावाहन निरूपयितुं तावदावाहनमन्त्रमाह । पिनाकधृते नम इत्यावाहनम् । पिनाकधृत इति । पिनाकधूने 'पिनाकोऽजगन्धनुरियम- रसिंहाक्तंग्जोत्र चिन्मात्ररूपः परमात्मा गच्छनि तत्वज्ञानेन निवृत्ता भवतीति गौरत्र माया प्रकृत्यपरपर्याया ग्राह्या तयोः स- मूहरूपं शबलं ब्रह्म प्रणवार्थभूनमजगवं पिनाकनामकं तद्वाचकः प्रणवश्चाभेदेनात्र ह्याह्यः, प्रणवस्य धनुष्ट्वे श्रुतिः 'प्रणवो धनुः शरो ह्यात्मेति स पिनाकस्तस्य धृद्धारकस्तदधिष्ठानभूतं परं ब्रह्म तद्रूपो गुरुश्च तस्मै तदर्थ तत्स्वरूपप्राप्तय इत्यर्थः, नमः पूर्वोक्तलक्षणः प्रतीभावो विधेय इत्येवमन्त्रार्थानुसन्धानमे- वाचाहनमत्र शिवस्वरूपगुरुस्वात्मनोः सामीप्यकारणमिति भा- वा, इममेव मन्त्रार्थ श्लोकेन स्पष्टयति । सर्वगस्यापि देवस्य भक्तिरावाहनं तव । आवाहयामि भत्त्या स्वामित्यावाह्यः पिनाकधृता॥९॥ सर्वगस्येति । सर्वगस्यापि सर्वत्रानुस्यूतस्यापि ओस्तभा- तिमियरूपण सर्वत्र विद्यमानत्वादेवस्य चिन्मात्ररूपस्य शि.

·८६४ बोधसारे। .. वस्य भक्तिः सेवा सञ्चिदानन्दरूपेणाङ्गीकार इत्यर्थः, आवा- हनं समीपपापणं भवेत्स्वादताहं प्रमाता तं सच्चिदानन्द- रूपेण सर्वत्रानुस्यूतं शिवमावाहयामि समीपे प्रत्यक्षं करो- मीत्येवं पिनाकधृत्पिनाकस्य पिनाकनान्नोऽजगवधनुषः म. णवस्य तद्वाध्यशवलब्रह्मणो वा धारक आधारभूतं ब्रह्म यो- गहस्ते च प्रणवतद्वाच्यशवलब्रह्मधृतवदत्र लक्ष्यं स आवाध: सर्वदा स्वप्रत्यक्षतेनानुभवनीयः ॥ ९ ॥ एवमलौकिकमावाहनं प्रदर्येदानी तथाविधं ध्यानं दर्श- पितुं सर्वलोकगिद्धमेव ध्यानश्लोकमुदाहरन्नाह । अथ ध्यानम् । अथेति । अथावाहननिरूपणानन्तरं ध्यानं चिन्तनं नि. रूप्यत इति शेषः, तमेव प्रसिद्धं ध्यानश्लोकमुदाहरति । ध्यायेन्नित्यं महेशं रजतगिरिनिभं चारुचन्द्रावतंसं रत्नाकल्पोज्ज्वलाङ्गं परशुमृगवराभीतिहस्तं प्रसन्नम् । पद्मासनं समन्तात्स्तुतममरगणैर्व्याघ्रकृत्तिं बसानं विश्वाचं विश्ववन्ध निखिलभयहरं पञ्चवक्रं त्रिनेत्रम्॥१०॥ ध्यायेदिति । अस्यार्थ:-षोडश श्लोकग्रंथकारो निरूपयिष्य- त्यतः संक्षेपेणात्र वर्णयामि हे शिष्य रजतगिरिनिभं रजतगि- रिणा रौप्यपर्वतेन निभं सदृशं चारुचन्द्रावतंसं चारुः सुन्दरो यश्चन्द्रः सोमः सोऽवतंसश्चूडाभूषणं यस्य तं रत्नाकल्पो- उज्वलाङ्ग रत्नश्रेष्ठैरुज्ज्वलं प्रकाशमानमहं शरीरं यस्य स त थाविधस्तं परशुमृगवराभीतिहस्तमेकस्मिन्हस्त परशुः कुठारोऽ- पर च मृगस्तदन्ये च वरश्चतुर्थहस्ते चाभीतिर्भयनिवर्तनं क्र- मण यस्य तं प्रसन्नं हास्यमुखं पद्मासीनं पझे कमल आसीनं ·बनारससंस्कृतसीरीज़नाम्नी वाराणसेयसंस्कृतपुस्तकावली । रुआ a १ ० ar इयं पुस्तकावली खण्डशो मुद्रिता भवति । अस्यां संस्कृतभाषा- निबद्धा बहवः प्राचीना दुर्लभा उत्तमोत्तमाः केचिदङ्गलभाषानुवा- दसहिताश्व ग्रन्था मुद्रिता भवन्ति । तांश्च ग्रन्थान् काशिकराजकी- यसंस्कृतपाठशालीयपण्डिता अन्ये ऽपि विद्वांसः शोधयन्ति । यैा- हकमहाशयैरियं पुस्तकावली नियमेनाविच्छेदेन संग्राह्या तैस्तदे- कैकस्य खण्डस्य ॥ मूल्यं प्रापणव्ययश्च =) देयः । अन्यैर्म- हाशययः कानिचित् खण्डानि संग्राह्याणि तैश्च प्रत्येक खण्डानां २० मूल्यं प्रापणव्ययश्च ) देय इति ॥ तत्र मुद्रिता ग्रन्थाः। सिद्धान्ततत्त्वविवेकः खण्डानि ५ ५ ० अर्थसङ्ग्रह अंग्रेजीभाषानुवादसहितः तन्त्रवार्तिकम् खण्डानि १३ कात्यायनमहर्षिप्रणीतं शुक्लयजुःप्रातिशाख्यम् सभाध्यं ख०६६ सांख्यकारिका चन्द्रिकाटीकागौडपादभाष्यसहिता वाक्यपदीयम खण्डानि ५ (प्रथमभागः प्रथमद्वितीयकाण्डे पुण्यराजटीकासहित खण्ड ३। द्वितीयभागः तृतीयाका- ण्डम् हेलाराजटीकासहित खण्ड २) रसगङ्गाधरः खण्डानि ९ परिभाषावृत्तिः खण्डे २ वैशेषिकदर्शनं किरणावलीटीकासंवलितप्रशस्तपादप्रणीत- भाष्यसहितम् खण्डे २ २ शिक्षासङ्ग्रहः खण्डानि ५ ५ नैष्कर्म्यसिद्धिः खण्डानि ४ महर्षिकात्यायनप्रणीतं शुक्लयजुस्सर्वानुक्रमसूत्रम् सभाग्यम ३ ऋग्वेदीयशौनकप्रातिशाख्यं सभाध्यम खण्डानि ४ (बृहत्) वैयाकरणभूषणम् पदार्थदीपिकासहितम् खण्डानि४ ४ विवरणोपन्यासः सटीकवाक्यसुधासहितः खण्डे २ २ तत्त्वदीपनम् (पञ्चपादिकाविवरणस्य व्याख्यानम् ) ख. वेदान्तदीपः (श्रीभगवद्गामानुजाचार्यविरचितः) खण्डानि ३ ३ टुप्टीका खण्डानि ४ ९ ० ० ० ૨ ० ० ० ० . ० ४ J24