·सव्याख्याऽवतरणे लश्मीसहस्र
.
यल्लीलया विमलया शिवः सन्तोषसंभृतः ॥७॥
अर्थ:-अत्र सिद्धराज़ो मत्मपितामहो गणेशश्च । शिव-
स्तच्छिष्यः शिवाजी राजा हरश्च ॥ ७ ॥
तमेव तपतां वरं परगुरुं प्रकाशमदं
नमामि यदनुग्रहं नवनवोत्सवं लेशतः।
श्रयन्कुवलयं नयन्सकरवीरराजश्रियं
स्फुरत्मचुरतारको महति सत्पथे वर्तते ॥ ८॥
अर्थः-तपतां तपस्विनां प्रकाशकानां च वरं तं सिद्धे।
श्वरं रविं च । प्रकाशः स्फूर्तिरातपश्च । इन्दीवरं भूवलयं च ।
स प्रसिद्धशिवाजीसंज्ञः करवीरपुरराजः सकलबीरराजश्च । पो-
डशकलासहितः विशिष्टा इरा नीहाररूपा यस्मात्स चासो राजा
चन्द्रश्च । तारा मुक्ताश्च । सत्पथे सन्मार्गे आकाशे च ॥ ८॥
अपिच-
। वेदा यस्य वशंवदाश्चिरतरं छात्राणि शास्त्राणि पह
वागीशापि वशा ऽनुशासनविधौ का वा कलानां कथा।
कीर्तिश्रीयुतयोपि यस्य कृतयो लोकस्तुतेर्भूमयः
सर्वज्ञः : स पितामहो विजयते श्रीरामचन्द्रो मम ॥९॥
भूतकामो गुणग्रामो रामो दामोदरमियः।
कलयेयुर्न कुशलाः कथमेनं बलाधिकम् ॥ १० ॥
अर्थ:-ब्रह्मवित्वात्पूर्णकामः कामपालश्च । रामः एत.
मामा मत्पितामहो बलरामश्च । दामोदर एतन्नामा तच्छिष्यः
कृष्णश्च । वलं शारीरं बौद्धशास्त्रीय विज्ञाननं चेत्यनेकया अ
न्यत्र स्पष्टम् । कुशला इति कर्तृपदम् ॥१०॥
अलञ्चकार विपुलं महाराजकुलं तु यः।
तं राममेव जानीमो वयं परशुभोदयम् ॥ ११ ॥

·भारम्भस्तयक'१॥
अर्थः अलङ्कतं चकार निवारितं च । महारानः शि-
माजी सत्रियाश्च । कुलं गृह वंशश्च । रामं भार्गवञ्च । परस्य
शुभस्य उदयो यस्मात् परशोर्भायाः कान्त्याश्चोदयो यत्रेति च॥११॥
नानाभावाश्रयो रामः सदामोदरसंश्रितः।
सदाशिवानन्दकरो यद्गुणप्रकरः परः ॥ १२॥ ।
अर्थः नानामहाराजभाऊमहाराज इति नामकाऽनुज-
दयस्य आश्रयभूतः स्वयं बावामहाराज इत्यपरनाम्ना ख्यातः ।
अन्यत्र नानाभावानां साविकभावानामाश्रयभूतः । रामः
पूर्वोक्तः श्रीमान् दाशरथिश्च । स दामोदरनाम्ना छात्रेण संश्रितः
सर्वदामोदरसंश्रितश्च । शिवाजी रुद्रश्च ।।१२।।
नमो ऽस्तु रामचन्द्राय ज्योत्स्लाविस्तारकारिणे ।
कलया ऽमलया यस्य शिव आनन्दभागभूव ।। १३ ।।
अर्थ:-ज्योत्स्ना एतनामा मातिशाख्यलक्षणाभिधायको
अन्यश्चन्द्रिका च । अन्यत्स्पष्टम् ॥ १३ ॥
तमेव बुद्धिविद्याश्रीपदातारं दयार्णवम् ।
पडक्षरोपदेष्टार मत्सर्वस्वं
नमाम्यहम् ॥ १४ ॥
अपि च-
ये रसशारशान्तर्वाग्देवी नर्तकीयति ।
श्रीमतस्तातपादास्तान्वन्देहं कृष्णपण्डितान् ॥१५॥
तत्सुतेन श्रीनिवासपण्डितेन मनोहरा।
लक्ष्मीसहसे क्रियते टीकेयं बालबोधिनी ॥ १६ ॥
श्रुतिस्मृतिपुराणेतिहासव्याकरणादिकम् ।
प्रमाणं संशयोच्छिन्त्यै तावन्मात्र प्रदश्यते ॥ १७ ॥

·सम्यास्याऽधतरणे लक्ष्मीसहने प्रायोऽनुमासयमकसद्भावात्तन दयते । अर्थालङ्कारहत्तानि प्रतिपयं समासतः ॥ १८ ॥ मदयन्ते न संसृष्ट्यादिकं विस्तरभीतितः । सुगमानां दुर्गमानां पदानामपि सर्वशः ॥ १९ ॥ व्याख्यानं लिख्यते त्वेतद्यावहुद्धिवलोदयम् । गृह्यतां सद्भतं यत्तत् त्यज्यतां यदसङ्गतम् ॥ २०॥ पौलस्त्यादिनिशाचरव्रजमहाभारातया ऽनन्तया विज्ञप्तिं गमितो विधिः सह सुरैर्गत्वा पयोधेस्तटम् । यं प्रस्तुत्य यदाज्ञया दिविषदः स्रष्टुं वनौकोगणे- ज्वारम्भं कलयाञ्चकार तमजं रामं नमस्कुर्महे ॥२१॥ इह खलु सकलसकलकविमूर्धन्येन निगमाऽऽगममर्वस्व- विदर्दा प्रेक्षावतामप्यग्रगण्येन श्रीमद्वेङ्कटावरिपण्डितेन निखिलवि. श्वगुणदोपप्रतिपादकविश्वगुणादर्शकाव्यकरणप्रमादादनिर्वाच्य- व्याधिसमापन्नतया बहुतरांनर्वेदमुपजग्मुपा पुनस्तत्परिहारार्थ निर्गुणस्यापि परमात्मनः पारमैश्वर्यसम्पादकमुच्चावचप्रपञ्चोपा- दानविषयं च श्रीरमादेव्याख्यं दैवतमेवैतस्य कुशलाऽकुशल- निर्वर्तकतया शरणीकरणीयत्वेनैकान्तिकं मन्वानेन 'काव्यं यशसर्थकृते' इत्यादिमम्मटभट्टादिविधानस्य सत्काव्यपरता 'का- व्यालापांश्च वर्जये'दित्यादिनिपेधस्य भाणाद्यसत्काव्यविषयत्व च निश्चितवता श्रीस्तोत्रसहस्रकं चिकीर्षुणा ऽविगीतशिष्टा- चारविपयत्वात्परिशेपाऽनुमानाच निविघ्नपरिसमाप्तिफलकं च वस्तुनिर्देशपूर्वफनस्क्रियात्मकं मङ्गलं स्वयमाचरता शिप्पशिक्षायै अन्यतो निवध्यते- ·आरसास्तएका १॥ लक्ष्मीचरणराजीवलाक्षालक्षितवक्षसे । विश्वसर्गादिलीलाय वेङ्कटब्रह्मणे नमः ॥ १ ॥ लक्ष्मीरिति । लक्ष्म्याश्चरणौ पादावेव राजीवे कमले म- यूरव्यंसकादित्वात्समासः । तयोलाक्षया अविदारिताख्यरति- बन्धलमया लक्षितं चिन्हितं वक्षो यस्य तस्मै । पुनः विश्वस्य सर्वस्य जगतः सर्गादि सामान्ये नपुंसकम् । आदिशब्देन पाल- नलयावपि गृह्यते । तदेव लीला क्रीडा यस्य तस्मै । अत्र श्रुतिः- यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते येन जातान जीव- न्ति यत्प्रयन्त्यभिसंविशन्तीति । जन्माधस्य यत लो- कवन्नु लीलाकैवल्य'मिति न्यायौ च । वेङ्कटाख्यब्रह्मणे नमः महीमावो ऽस्तु । नमास्वस्तिस्वाहास्वघालंचपड्योगाचेति च- अथाऽवतरणनिःश्रेणिका । श्रीसरस्वसै नमः । विधानधनमानन्दरससन्दोहतुन्दिला। शाश्वतं श्रेयसे नित्यं वाग्ब्रह्मा समुपास्महे ॥ ९॥ धियं प्रपद्य प्रतिपद्यमस्याः सुखाऽवताराय पुरस्करोति । लक्ष्मीसहस्रोपरिशोभमानां नि:श्रेणिकां सम्पनि रामशास्त्री ॥२॥ धीनिवासविवृते ऽपि वितराच्छीनिवासमहिपीसहसके। स्वाशयं सुविराद वितन्वती स्वाशया मम न गीनिया ॥२॥ १अध पचविंशतिप्तवर्भगवती लक्ष्मी देवी तुष्टूपुः श्रीमान घेङ्कटास्वरिनामा कविवर्य आदौ प्रारम्भस्तयकमारिपमुर्विश्वसर्गा- दीति प्रारम्भलिङ्ग निर्दिशन् मायाशीलतस्य ब्रह्मणो जगजन्मा- । दिकारणतामधारयस्तद्रूपं रमापदपायाचकरसलानियक्ष:- । स्थलं विलासमात्रकृतजगद्रचनादिकार्य भगवन्तं घेङ्कटाचलपति प्रणमन् मङ्गलमाचरति ।

·वाभ्यां कटाक्षानुभावेन हर्षादिम्पभिचारिणा च पुटत्यात् । तदुक्तं रसमीमांसायां-'तत्र स्त्रीपुंसगतं प्रेम रतिः स्थापिभा. चोत्र | भृङ्गाररसे कान्ता रहश भवतो विभावरी दी। अनुमावः शशारे विरुक्तः कटासादिः । शहा ऽग्पा ग्लानियोधिAधा स्मृतिर्मतिश्चिन्ता । औत्सुर चापत्यं ग्रीटा एर्पस्नयोन्मादः। जडता मदो विपादो प्रतिरवदित्या गुमिम । दिनांप प बारे स्पभिचारिण एतएवोत्ता' इनि । अस्मिनगरे गमारा. याललाहाडी रीमिः । सहक्षर्ण गाम्भहानार- पर गनी सव्याख्याऽवतरणे लक्ष्मीसहने तुर्थी । अत्र यद्यप्यस्त्वित्यध्याहारे क्रियाहीनमशरीरमित्युक्त- त्वादशरीरत्वदोषः। तथा चोक्तमलङ्कारतिलके-'स्फुटप्रतीयमा- नायाः क्रियायाः पद्ये अभावेपि न दोष इत्यभिधाय तत्रैवो- दाहृतं-'हृदयं त्वयि राघवे' इति । अत्रास्तीति स्फुटतरा क्रिया ऽतो न दोप इति । युक्तं चैतत् 'अस्तिर्भवन्तीपरो प्रयुज्यमा- नोप्यस्ती'ति भाष्यात् । भवन्तीति लटः संज्ञेत्यपि तत्रैव । अत्र रतिसमयलग्नलाक्षाचिन्हस्य सर्वदा हृदि धारणाच्छ्यिा प्रकृष्टमे- मास्पदत्वं ध्वन्यते । तेन च स्वाश्रयाऽपेक्षया स्वप्रियतमाश्रयस्य भगवतो ऽतीव मियत्वेन तदाश्रयितुः क्षिप्रकार्यसिदिरिति श्री: स्तोत्रे कवेः परिकरः । अविदारितवन्धलक्षणं शृवारशास्त्रे 'नारी स्वपादौ दयितस्य वक्षःस्थितौ समालिङ्य करद्वयेन । किं चिन्नतोरू रमते तदासौ प्रोक्तो मुनीन्द्ररविदारिताख्य' इति । अनुष्टुव् वृत्तम् । तद्भेदो युग्मविपुला पथ्पावकं चेति । 'यस्यां लः सप्तमो युग्मे सा युग्मविपुलामता' 'युजोर्जेन सरिजर्नु पथ्यावर्क प्रकीर्तित'मिति लक्षणद्वयमपि वृत्तरवाकरे । अत्र लामालक्षित- पक्षस इत्यनेन व्यङ्ग्यः सम्भोगमाराख्यो रसः। भगवगत- प्रेमरूपरतिस्थायिभावस्य श्रीरहोभ्यामालम्बनोद्दीपनविभा.

·भारम्भस्तयक. १ गौडीया वैदर्भी चेति सान्तरे । एका भूय:समासा स्यादसम- स्तपदा परे'ति । तन्मते द्वे एव रीती। संदर्भस्य स्फुटमध्यत्वा- दर्थस्य च मौढत्वान्मध्यमाऽऽरभटी वृत्तिथ । मतापरुद्रे ऽस्याः स- साधारण्यस्योक्तत्वात् । लघुगुरुवर्णमिश्रणान्मध्यां गतिश्च । एतल्लक्षणमलङ्कारतिलके । अर्थव्पक्तिः ओजः प्रसादः ऑजिवं गाम्भीर्यमित्यादयो गुणाश्च काव्यादर्शाक्तलक्षणानुसारेण य- - थायथं ज्ञेपाः । अत्र शब्दालङ्कारो वृत्त्यनुमासः । 'तुल्य श्रुत्य- क्षरा तिरनुप्रासः स्फुरद्गुण' इति वाग्भट्टः । अयं छेकाऽनुमासो लाटाऽनुमासश्चेति द्वेधा । अस्य लक्षणविस्तारो ऽस्मत्कृतचम्पु- भारतीकायां द्रष्टव्यः । अर्थाऽलङ्कारो रसवान रूपकं च । क- विगतभगवतिरूपम्पभिचारिभावाजत्वेन भृङ्गारोपन्यासात् । चरणविषयस्य विषयिणा ताद्रूप्परञ्जनाचेति । लक्ष्मीचेसा- रम्भे तगणस्य 'तो व्योम शून्यं फल मिति फलाऽभावोत्या प्रयोगाऽनहत्थे ऽपि 'देवताचाचकाः शन्दा ये च भद्रादिवा- चकाः । ते सर्वे नैव निन्याः स्युलिपितो गणतोपि चेति मा. मायाददोष इति दिक् ॥१॥ असदृशमरुणाब्जशं प्रस्फीतपयोधरस्फुरन्मूर्तिम् । मनसि दधीमहि सततं लोकानां मातर च पितरं च ॥ २ ॥ असहशीमति । नास्ति सहक्समाना समानश्च यया येन २५दानी निरुपमा फोफनदसमाननयनां पीवरफुचभरलसत्काठि- न्या लोफजननी रमादेवी, निस्तुलं रविशशिलोचनं सजलजलदनील- देहं जगत्पितरं भगवन्तं नारायणं च हृदि धारयेमेति तस्योः सा- र्यकालिकी निजमनसि स्थितिमाशासान माह ।

·द कमलसमाननयनांप्रिलोफीमातरमुपास्मदाति निजशुमायाप्तयेमादा सव्याख्याऽवतरणे लक्ष्मीसहने तो तं च । निरुपमा निरुपममित्यर्थः । तथा अरुणाजे इव दृशौ नेत्रे यस्याः । अन्यत्राऽरुणः सूर्यः अब्जश्चन्द्रः तो दृशौ यस्य तम् । अरुणो भास्करपि स्यात्, अब्जो जैवावक इति चाऽमरौ । 'अगिर्धा चक्षुपी चन्द्रसूर्यो' इति मुण्डकश्रुतेः । 'चन्द्रमूर्यौ च नेत्रे' इति स्मृतेश्च । पुनः प्रस्फीतयोः पीनयोः पयोधरयोः स्तनयोः अन्पत्र प्रस्फीतः सतोयो यः पयोधरो मे- घस्तद्वच स्फुरन्ती शोभना मूर्ति काठिन्यं कायश्च यस्या यस्य तां तं च । लोकानां जगतां मातरं रमां पितरं वेङ्कटेशं च म; नास सततं दधीमहि स्थापयेम । आशंसायां लिङ् । वयमिति शेषः । अत्रोभयोरीप स्तव्यत्वेन प्रकृतश्लेपः । गीतिवृत्तम् ॥२॥ पुनः स्वस्थ कवनशक्तिमाप्त्यर्थ रमामेव स्तौति- प्रातरम्बुजविडम्बिलोचनां मातरं त्रिजगतामुपास्महे । शीतरम्यकरुणावलोकनैर्या तरङ्गयति मङ्गलानि नः ॥३॥ प्रातरिति । या लक्ष्मीः शीतानि रम्याणि करुणया ऽवलो- कनानि तैः कटारित्यर्थः । नो ऽस्माकं मङ्गलानि धर्मार्थकाम- मोक्षाख्यानि तरगयति विस्तारपति तां मातःकालीनं यदम्बुज तविडम्बयतः अनुकुर्वतः लोचने पस्यास्तां त्रयाणां लोकानां मातर श्रीदेवीमुपास्महे । वमिति शेपः । तन्महिमा ऽने भि- धास्यते । अत्र रयोद्धतादृत्तम् । उपमालङ्कारश्च ॥३॥ ३अधुना शीतलमनोरमैर्दयाकटाक्षरस्मक्लुपियर्धिनी मातस्तन ·आरम्मत्तषक:१॥ अथ स्वगुरुवर्ग प्रणमति- आचक्रायुधमा च मामकगुरोराचार्यवर्ग भनें मध्यस्थैरिह नाथयामुनमुखैर्मान्यैः सनाथीकृतम् । क्षाराम्भोधिसुतापयोधरपयःपूरा इवोदित्वरा यहाचा विसराजगन्ति नितरामुज्जीवयन्ति स्वयम् ॥४॥ आचक्रोति । क्षीराम्भोधेः क्षीरसागरस्य मुता लक्ष्मी त- स्याः पयोधरयोः खनयोः पयःपूरा: दुग्धमचाहा इव उदित्वरा उदयनशीलाः यद्वाचां येषां नाथयामुनमभृतीनां वाचां वाणीनां विसराः समूहाः जगन्ति भुवनानि नितरामत्यन्तं स्वयमितरा- उनपेक्षत्वेनोज्जीवयन्ति आनन्दयन्तीत्यर्थः । इहाऽस्मिन् गुरुवर्ग मध्यस्थैर्मध्यवर्तिभिः तैर्नाथश्च यामुनश्च तत्संज्ञकावाचार्यों मु. खमिव मुख्यौ येषां तैः मान्यैः कीर्तिमद्भिः पुरुपैः सनाधीकृतं युक्तमिसर्थः । रतिसुखसनाथमित्यादिदर्शनात् । चक्रायुधः श्रीविष्णुस्तमभिव्याप्येत्याचक्रायुधम् । आर्यादाभिविध्यो- रित्यव्ययीभावः। आ च मामकगुरोर्मद्गुरुमभिव्याप्य । आडम- योदावधनइति कर्मप्रवचनीयत्वे पञ्चम्पपापरिभिरिति पञ्च- मी । पत्रोपसर्गगतित्वाऽभावादाडो व्यवधाने ऽपि न दोपः । ते माग्धातोरिति नियमात् । आचार्यवर्ग गुरुसा भजे सेवे । अत्र शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ ४ ॥ .. साम्प्रतं निजफवितायाः सम्प्रदायशुचि फलतः प्रदर्शयितुमि. न्दिराकुचक्षीरमघाहा च यद्वाग्विसपः स्वयं लोकानतीवोजी- षयन्ति ता नारायणादारभ्य मध्यवर्तियामुननाथाविशोभितां नि. आदेशिकटनाथघेदान्ताचार्यपर्यन्तामाचार्षपरम्परा भजते । २ ·लक्ष्मीरूपसीनाचरितामृनहारी भुघि सीलन्य प्रापिता तस्यै धीमहा. ५ मम्प्रति यया जनानां संसारदायाऽगलजं सन्तापं शमयन्ती मीफिमहामुनिमुमोदिताये याचे साच्या लक्ष्मीस्तुत्या साधुतामुप. गता मद्वारा नमस्कारं फरोरिवति सीतामादात्म्पप्रतिपादफमादि- सपेंन्द्रशेषरूपरजशोगितय) ममतसाधनौरकण्टिभिः (मुमुधुभिः ६ अधुना हीनगुणशामितः (समधिफपाण्डित्यादिगुणाऽवसतः, ल सव्याण्याऽवतरणे लक्ष्मीसहने अथाऽऽदिकवित्वाद्वाल्मीकिं प्रणमाति- जलधिदुहितुः स्तुत्या सत्या सती मम भारती रचंयतु नमो वाचे प्राचेतसाऽऽननजन्मने । भवदवभवं तापं लोपं नयन्त्यनया यया भुवि सुलभतां नीता सीताचरित्रसुधाझरी ॥ ५ ॥ जलधीति । यया भवः संसारस्तापहेतुत्वावो ऽरण्या- मिः। दवदावौ वनारण्य वही इत्यमरः । तस्माद्भवो जन्म यस्य तं तापं लोपं नाशं प्रति नयन्ती सीतायाश्चरित्रमेव सुधाझरी सुलभता नीता प्रापिता तस्यै प्रचेता वरुणस्तस्यापत्यं प्राचेतसो वाल्मीकिस्तस्याऽऽननान्मुखाजन्म उद्भवो यस्यास्तस्यै वाचे आदिकाव्यरामायणायेत्यर्थः । अनया प्रकृतोपक्रान्तया जल- धिदुहितुः श्रीलक्ष्म्याः सस्या यथार्थया स्तुत्या स्तोत्रेण सती शुचिभूता मम भारती वाणी नमः रचयतु करोत्वित्यर्थः । ह- 'रिणीरत्तम् ॥ ५॥ अथ विष्णुपुराणकरणत्वेन वैष्णवमुख्यत्वात्पराशरं स्तौति- पराशरमुनीशितुः प्रणतिकर्म कुर्मस्तरा- काध्यं रामायणं प्रणमति ।

·ETHI LIBRAR भारम्भस्तयका। SN...... महीनगुणशोभितैरमृतसाधनोत्कण्ठिभिः । यदीयकृतिसिन्धुना विमथितेन यत्नाहुधैः प्रकाशमिह नीयते परमपुरुषप्रेयसी ॥ ६ ॥ पराशरेति । अहीनाः संपूर्णाः गुणाः सौजन्पादयः अन्य- प्राऽहीनः सर्पश्रेष्ठः स एव गुणो मन्थनरज्जुस्तेन 'मन्यानं मन्दरं कृत्वा नेत्रं कृत्वा तु वासुकि मिति वचनात् । शोभितैः पुनः अ- मृत मोक्षः सुधा च । श्रेयो निःश्रेयसाऽमृत, पीयूपममृतं सुघेत्यु. भयत्राप्यमरः । तस्य साधने उत्कण्ठिभिरुत्कण्ठायुक्तः । यु- ध्यन्ते इति वुधा विद्वांसो देवाश्च तैः । ज्ञातृचान्द्रिसुरा बुधा इति विश्वः । तैर्विमथितेन यस्य पराशरमुनेरिय पदीया कृतिः पराशरपुराणरूपा सैव सिन्धु१रवगाहत्वादन्धिस्तेन इहास्मिन् लोके परमपूरुपस्य श्रीविष्णोः प्रेयसी भियतमा लक्ष्मीः प्रकाश मकटीमावं नीयते तस्य मुनीनामीशिता नियन्ता चेति पराश. रश्चासौ मुनीशिता च तस्य प्रणतेः प्रणामस्य प्रणतिरूपं वा कर्म कुर्मस्तरामतिशयेन कुर्मः । मसिद्धं हि पराशरपुराणे श्री- माहात्म्यं समुद्रादाविभूतेति चापृथिवीवृत्तम् । अप्रकृतश्लेपश्चा॥६॥ अथ स्वदेशिक स्तौति- पायूपोद्धरणेच्छुभिध ) बुधैः (पण्डितैवेध ) प्रयदात विमथितेन (स्वभ्यतेन विलोडितन च यदीयरचनासागरेण भगवती लक्ष्मी प्रफाप प्राप्यते तस्य पराशरमुनीश्वरस्याऽतिशयग नमस्किर्या कुर्म इति लक्ष्मीमाहात्म्यप्रतिपादफविष्णुपुराणप्रणेनार तत्रभवन्तं . राशरमुनि नमस्फरोति।

·सम्पाक्याऽवतरणे लक्ष्मीसहने दद्यादद्य कुदृष्टिसर्पगरुडस्त्रय्यन्तविद्यागुरुः श्रीमान् वेङ्कटनाथदेशिकमणिः श्रेयांसि भूयांसि मे । दत्से दृष्टिलवेन देवि भजतां या त्वं विभुत्वं रमे तस्या हन्त तवापि येन विभुता सुष्टु प्रतिष्ठापिता॥७॥ यद्यादिति । हे रमे! या त्वं भजतां भक्तानां दृष्टिलवेन क- टाक्षलेशेन विमुत्वम् ईश्वरत्वं दत्से ददासि, हन्त विस्मये, त- स्यास्ताहक्प्रभाववत्या अपि तव विभुता प्रभुता येन वेङ्कटना- थदेशिकमणिना सुष्टु सम्यक्प्रतिष्ठापिता । विशिष्टताऽद्वैतस्य सिद्धान्तितत्वात् । सः कुदृष्टिरज्ञानदृष्टिः स एव घातकत्वात्स- पस्तस्य गरुड इव गरुडो नाशकः । तथा त्रस्यन्तविद्यानां वेदा- न्तानां गुरुराचार्यः श्रीमान श्रीसहितो वेङ्कटनाथ एव दैशिकम- णिर्गुरुवर्यः मे मां भूयांसि वहूनि श्रेयांसि धर्मादिलक्षणानि अद्य दद्याददातु । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ ७॥ अथ स्वनिर्विण्णतां दर्शयति- शीतज्योतिःशिखरिनगरीसागराऽम्भोधरादे- जल्पं जल्पं जलजनिलये हन्त मिथ्यासमृद्धिम् । ७ अथ हे रमे या त्वं सेवमानानां निजकटाक्षविक्षेपलेशमात्रण विभुत्वं (प्रभुत्वं) ददासि तस्या अपि ते विशिष्टाद्वैतसिमान्त. प्रतिष्ठापनन विभुता (व्यापकता) येन प्रतिष्ठापिता स परविभुनाम. इत्वधिभुत्वव्यवस्थापको मिथ्याष्टिकपभुजगवैनतेयस्वरूपो के. दान्ताचार्यः श्रीमान घटनायनामा गुरुवरी मद्यमतिबहुलानि स्फूद्दीनि शुभानि ददात्विति निजगुरुप्रसादमभ्यर्ययते । ८ इदानी हे कमलालये ! मम पार धार धारं शिशैलपुरसमु. जलधराविमिथ्यासंपनर्णनेनात्मानं चिरतरं घिग्लपयन्ती मा.

·भारम्भस्तयका १॥ १३ निर्विण्णा मे ननु भगवती भारतीयं त्वदीयं स्तोत्रं चित्रं स्फुरति जननि स्वैरमारब्धुकामा ॥ ८ ॥ शीतेति । भो जलजनिलये कमलवासिनि ! शीतज्योति- चन्द्रः शिखरी पर्वतः नगरी पुरी सागरः सिन्धुरम्भोधरो मेघः । आदिशब्दानरवरभ्रमरादयस्तदादेमिथ्यासमृद्धि हन्त खेदे जल्पं जल्पं वर्णयित्वा वर्णीयत्वा । णमुलन्तमेतत् । ननु निश्चयेन निर्विण्णा निर्वेदं माता खिन्नेति यावत् । मे मम भगवती इयं भारती त्वदीयं चित्र बहुमासयमकश्लेपादिगर्भितं स्तोत्रं स्वैरं यथेच्छ सर्वसम्भवत्वात् आरब्धुं प्रारब्धं काम इच्छा पस्यास्सा स्फुरति । अहो मद्भाग्यमित्यर्थः । मन्दा- क्रान्ता वृत्तम् ॥८॥ मदाऽन्धक्षोणीपत्यपसदमनःप्रीणनकृते नमस्कारं ब्रूमो भगवति चमत्कारवचसे । विधात्रीमानन्दं विपुलमिह चाऽमुत्र च तव स्तुति प्रस्तोत्वंहोभरनिरसनायाऽद्य रसना ॥ ९ ॥ मदाऽन्धेति । हे भगवति ! मदत्रिविधः 'विद्यामदो धनमद'- स्तथैवाऽऽभिजनो मद' तत्युक्तलक्षणः । तेनाऽन्धानां क्षोणीपतीनों .. सीत, परमिदानी स्वरकृपया ततो निवेदमुपगता सनी तत्यमय. बुद्धर चित्रे ते स्तोत्रे स्वैरं प्रवर्तते, तन निदान त्वत्करुणधेस्याह । ९ अय स्वधैभवमदमस्तनीचनृपतिमनःसावनाय प्रवर्तमा- भाय चाटुवाचे दूरत एवं प्रणामं धूमो, मास्तु फर्थ चिदपि तस्यास्त- पर्या प्रवृत्तिः, फिन्तु मदीया जिहा निखिलकलपनाशायैहिकामु. मिफसुखमरमदात्री स्वस्तुनिमेवारभतामिति राजादिप्रसादन परित्यज्य त्वत्प्रसादनायैव में प्रवृत्तिरास्त्वि त्याद ।

·१४ सव्याल्यांनतरणे लक्ष्मीसहने . राज्ञां ये ऽपसदा नीचाः तेषां मनसः पीणनं सन्तोपस्तं करोति तस्मै चमत्कारवचसे ऽलङ्कतवाक्याय नमस्कार ब्रूमः न कुम इति भावः । तर्हि किं करोपि ? तदाह-इह भूलोके अमुत्र स्व. गर्गादौ विपुलं बहुलम् आनन्दं विधात्री कुर्वाणां तव स्तुतिम अद्य मे रसना जिता अंहसः नरस्तोत्रजन्मादिपापस्य भरस्य निरसनाय मस्तौतु प्रारभतामित्यर्थः । शिखरिणीवृत्तम् ।। ९ ॥ अथ स्वमनोरथं प्रकटयति- तत्तादृग्रचनाविदग्धरसनाकडूतिनिर्धतये के चिन्नीचविचारगोचरगिरो ग्रश्चन्तु मिथ्याकृतीः । खं वाग्ब्रह्म पुराणजिह्मगशिरःकम्पावहं पावनी- कर्तु देवि वयं पुनस्तव कथारम्भाय जृम्भामहे ॥१०॥ तदिति । नीचविचारः अज्ञलोकस्तुतिस्तद्गोचरातद्विषयिण्यो गिरो येषां ते के चित्कवयः काव्यकर्तारः तादृश्या विदग्धाया- चतुराया रसज्ञाया जिहायाः- कण्ड्रतेर्निधूतये नाशाय मिथ्या- कृतीः असत्यकविताः ग्रन्थन्तु निवनन्तु । वयं वेङ्कटाध्वरिणस्तु व स्वकीय वाग्रूपं ब्रह्म पावनीकर्तु पवित्रीकर्तुं पुराणस्य पुरा- - १० ननु मिथ्याभूने राजादिवर्णने स्वाभाविषयेव जनानां प्र. तिस्तत्रैव तवापि प्रवृत्तिरस्त्विति चत्, अस्तु क्षुद्रचित्तनुपादि- प्रवृत्तवाचां केषां चित् सरसकाव्यरचनाकुशलनिजजिहासर्जू. विनोदनाय मिथ्यारचनायां प्रवृत्तिः, परं वयं त्वच्छय्यारूपशेषभुज गशिरःसहस्रकम्पकारकं निजं वाग्ब्रह्म पापयितुं त्यकथाsरम्भाये. प्रोत्सहामहे इति स्वभावसरमाया निजयाचः कुपात्रे प्रयोगो ना. Seभ्यं रोचते ऽतस्वरस्तोत्रे एवास्मत्प्रवृत्तिरिति घदन गनुपगतो निजयचोगौरवं लोकप्ररोचनायै प्रकटयति ।

·भारभिस्तवफा ११ १५ सनुश्च वाणीपतिः। इनस्य सर्पस्य शेपस्येति यावत् शिरकम्पः श्लाघार्थः तदावह तत्कारकं यथा स्यात्तथा तव लक्ष्म्याः कथारम्भाय जृम्भामदे प्राशस्त्येन मवर्तामहे । शार्दूलविक्रीडितम् ॥ १०॥ इदानी स्वाभिमान परिहरति- शय्या शब्दगणाऽनुशासनचणा छन्दोमयं वाहन सोदर्यस्तु कलानिधिस्तव रमे तस्यास्ते पुरतः स्तवं मितमतिः प्रोज्जृम्भितं श्रावयन् गुञ्जाविक्रयिण: श्रयामि पदवीं माणिक्यपुजापणे॥११॥ शय्यति । हे रमे! तव शय्या शेपः शब्दगणः शब्दसमूह- स्तदनुशासनं सूत्रभाष्यं पनअलिः शेपाऽवतारो भाष्य कृदिति मसिद्धं तेन वित्ता । तेन वित्तश्चुचुप्वणपाविति चणण- त्ययः । वाहनं तु छन्दोमयं वेदमचुरम् । श्रूयते हि 'सुपर्णासि गरुत्मान् त्रिवृते शिरो गायत्री' इत्यादिना गरुडस्य वेदमय- त्वम् । सोदर्यस्तु कलानां चतुःपष्टीनां पोडशानां च निधिः शे- वधिश्चन्द्र इत्यर्थः । सूनुः पुत्रश्च वाणीपतिर्ब्रह्मा । स्मर्यते हि मार्कण्डेयपुराणे वाणीपतित्वं ब्रह्मणः 'स्वरया सह संभूतो वि. रिश्चो ऽण्डमजीजनत्' इति । तत्रैव च 'त्रयी विधा कामधेनु: - ११ सम्प्रति हे रमे ! शब्दानुशासनमहामायकरपतञ्जलिवेन विण्याता शेषरूपा ते शय्या, घेदमयो वैनतेयो वाइन, कलानि. धिश्च ते भ्राता, वाफपतिप्रंझा च ते पुत्रः, इत्येवं विद्वसपरिवारा- यास्तव धुरि साऽऽडम्बरं स्तुति थाधयन्मन्दमतिरह माणिक्यराशिवि- पणी गुजाविक्रेतुधोरणीमाश्रयइति मन्दमतेम विद्वत्परिवारा- यास्ते पुरः स्तुतिर्विदुषामुपेक्ष्यतामेय विधास्यतीति निजाऽहङ्कार परिहरन्नाह ।

·सव्याख्याऽधतरणे लस्मीसहने सा स्त्री भाषा स्वरेति च | वस्यास्ते पुरतो ऽग्रे मितमतिः प. रिमितबुद्धिरहं प्रोज्जृम्भितमाडम्बरितं स्तवं श्रावयन्नई माणि- क्यरनानां पुअस्याऽऽपणे इट्टे गुजाविक्रयिणः पदवी पद्धति श्रयामि । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ ११ ॥ कवीनां प्रत्नानां कवलितसुधास्वादिममदै- रनूचानै स्तोत्रैः श्रुतिजडिमभाजो जननि ते । अंजामित्वायैव स्तवमिममकूपारतनये वियाता* प्रश्नीमो विहसनपदैः कैरपि पदैः ॥१२॥ कवीनामिति । हे अकूपारतनये सिन्धुकन्ये जननि! म. बानां पुरातनानां व्यासादीनां कवीनाम् अनूचानैर्गुरोः सा- इवेदमधीयानस्तत्सदृशैर्यथार्थवद्भिरिति पावत् । कबलितः प्रस्तः सुधायाः स्वादिममदो गाधुर्पगर्यो यस्तैः स्तोत्रैः श्रुति- जडिमान श्रवणजडत्वं भजति तस्यास्ते अनामित्वायाऽजा- च्यायैव जामिजिहादिजाड्यदोष इत्यत्र प्रमाणं तु 'जामि वा एतद्यज्ञस्य यन्मिथः क्रियत इति तैत्तिरीयश्रुतिः । विहसनपदै. १२ ननु सत्सु पुरातनफरिपुनवप्रणीतेषु मत्तोत्रेषु किमर्चा तत्र तब प्रवृत्तिरिति चेत, पुरातनानां कवीनां दलितपीयूपस्वा- बुताऽहङ्कारभरैर्मधुरैः प्रामाणिकैः स्तोत्रः श्रवणजाध्यमुपगतायास्ते रुचिपरिहारायैव धृष्टा घयमुपहास्यैः परिमितेः शब्देस्तव स्तुति रचयाम इति अतिमधुररसजडरसनस्य पुंसो रुचिनिवारणाय पया म्लादिर्विजातीयों निकृष्टोपि रसो भवति तथैवाऽमधुरापि में बाइ मधुरस्तुतिभूयासमाकर्णनेनाऽरुचिभाजस्ते तत्परिहाराय स्यादिति न तवैफल्यमिति स्थविनयं प्रदर्शयति । -विधातुम्-२ पुस्तकपाठ।

·रस्मस्तषकः १॥ हास्यास्पदैः कैपि पदैः स्तवं वियाता धृष्टाः सन्तः अधीमो ग्र- न्यसन्दर्भ कुर्म । शिखरिणीवृत्तम् । उल्लासालङ्कारः ॥ १२ ॥ विद्वयः स्वदमानया ऽऽत्मकृतया विश्वाम्ब नाधीयते स्तुत्या ते सुखमज्ञचेतसि दृषत्प्राये न दूये ततः। गान्धर्वी हि पुरन्दरादिशिरसामान्दोलयित्री चिरं गीतिः सा बधिरान नन्दयति चेकि छिन्नमेतावता॥१३॥ विद्वय इति । भो विश्वाऽम्ब ! विद्यः सूरिभ्यः स्वदमानया रुच्पर्धानां प्रीयमाण इति चतुर्थी । आत्मकृतया ते स्तुत्या ह. पद्भिः शिलाभिस्तुल्यं तत्मायं तस्मिन् । उपलाश्मान: शिला . पदित्यमरः । अज्ञानां चेतसि सुख नाऽऽधीयते न स्थाप्यते चेत् तत्चर्हि न दूये न दुःखीभवामि । तथा हि-पुरन्दरादीनामिन्द्रा. दीनां शिरसा मूनी चिरम् आन्दोलापत्री कम्पयित्री गान्धी गीतिःसा बधिरान् श्रोत्रेन्द्रियशून्यान नन्दपति न संतोपयति चेत् एतावता तत्सन्तोपाऽकरणेन किं छिन्नं न किं चिदपीति भावः । शार्दूलविक्रीडित वृत्तम् । दृष्टान्तालङ्कारः ॥ १३ ॥ वक्तुं नैव चतुर्विधश्रुतिरसावीष्टे न चाऽष्टश्रुति- नों चक्षुःश्रुतिरप्यहो तव गुणान् नारायणप्रेयसि । १३ अथ हे जगदम्य विपश्चित: प्रीणयन्ती मे स्तुतिः पापाण- परुषे मुखचित्ते यदि सुखं न जनयेन कोपि खेदो, देवेन्द्रादिमू- चलाया गन्धयंगीतिरुपतधोरेन्द्रियांश्चन्न प्रमोदयति का हानि- स्तत ? इति दृष्टान्तेन समर्थयन् गुणग्राहिणां विदुपामेवाऽऽजन्दना. याऽस्मत्मवृत्तिनं तु मत्सरिणामज्ञानामित्याह । १४ पुनः स्वाभिमान परिहरन हे नारायणगृहिणि ! यस्पास्तवा- नन्तान गुणान वेदचतुष्टयो, चतुर्मुखो ग्रह्मा, सहस्रमुखः शेपो धान ३ - ·सन्याल्यापतरणे लक्ष्मीसहले स्तोतुं त्वामपि तामहं व्यवसितो दूरं हनूमन्मुखै- दुर्लयं जलधि तरीतुमनसः पङ्गोर्दधे चापलम् ॥१४॥ वस्तुमिति। अहो नारायणप्रेयसि! तव गुणान् वक्तुम् असौ प्रसिदा चतुर्विधा ऋग्यजुःसामाऽयाख्या नेष्टे न समर्था भवति । एवमष्टश्रुतिश्चतुर्मुखत्वेनाऽएकर्णो ब्रह्मा नैव समर्थ । तथा चक्षुरेव श्रुतिर्यस्य सशेषो ऽपि न समर्थः । तामाप त्वां स्तोतुं व्यवासतः कृतनिश्चया ऽहं हनूमान् मुखमिव मुख्यो येषां तैः दूरं दुर्लङ्घनीयं जलधि समुद्रं तरीतुं मनो यस्य तस्य पटो- श्वापलं दधे दधामि । चक्षुःश्रुतिद्विविधा श्रुतिः, ऋग्यजूरूपा चतु- विंधश्रुतिः ऋगादिचतुष्टयश्रुतिः उपवेदसहिताऽविधश्रुतिरपि नेष्टे होत कविसंरम्भः। शार्दूलविक्रीडितम् । निदर्शनालङ्कार ॥१४॥ गर्वदुर्वसुधापतिस्तुतिपरव्याहारकूपान्धता- निर्विण्णाशय एष वेङ्कटकविः पङ्करुहावासिनि । अद्य त्वद्गुणवर्णनाऽमृतरसैरानन्दितुं जृम्भते चिञ्चापर्णरसाऽवसन्नरसनः पुण्ड्रेक्षुसारैरिव ॥ १५ ॥ गर्वदिति । हे पड्केरुहावासिनि ! गर्वन्तः ये दुष्टा वस गपतयो राजानस्तपा स्तुतिपरो यो व्याहारो वाग्विसर- प्त एव कूप- वर्णयितुमलं, तामपि त्वां स्तोतुमुटुको ऽह हनूमदादिभिर्जद्धालरपि अशक्योल्लङ्घनमपारंपारावारमुल्लतितुकामस्य पङ्गोश्वाञ्चल्य धारया. मीति निदर्शनमुखेन स्वाऽशक्ति प्रकटयन्नुपहास्यनां शङ्कते। १५ अधुना हे कमलनिलये ! मदमत्तकुमृपतिस्तोत्रपक्तिक पविषये मान्येन विरक्तचित्तो ऽयं बेष्टुटनामा कपिरचाऽम्लतिन्ति. पीपरसोजिनजिबो मधुरतर पुण्डनुसारैरिव स्यद्गुणपीयूषै. रानन्दमनुमषितु यनतइति कुनृपतिवर्णने घेरस्यं प्रफटयन भग- बतीतो पर सुखानुभषाय निजप्रवृत्तिरिस्याह ।

·भारम्भसबका। स्ततत्यया अन्धतया निर्विण्णः खिन्न आशयश्चित्तं यस्य स एप. वेङ्कटकविः अद्य त्यगुणानां वर्णनैरेवाऽमृतरस आस्मान स्वम् आनन्दयितुं सन्तोपयितुं(?)जृम्भते प्रयतते। क इव, चञ्चा- यांप्लक्षश्च तिन्तिणी चिञ्चेत्यमरः । पर्णानां पत्राणां रसेना- ऽवसना फलुपिता रसना यस्य स पुरुषः पुण्ड्रेक्षणां शुभ्रषणा सारै रसैरिव । शार्दूलविक्रीडितम् । उपमालङ्कारः ॥ १५ ॥ इदानी स्वस्थाऽतिमन्दत्वेपि धृष्टत्वेन क्षमापणं याचते- नाऽहं जाने नवरसगतीर्नाऽर्थमक्षुण्णमन्यै- नाऽलङ्कारानपि न च वचोगुम्फगम्भीरिमाणम् । स्तोतुं मातस्तदपि भवती सक्तलजो यते ऽहं मन्तुं किं तु प्रथितकरुणा क्षन्तुमर्हस्यमुं त्वम् ॥१६॥ नाहमिति । अहं नवरसानां गतीर्मार्गान् ते च भृङ्गारवीर. करुणाद्भुतहास्यभयानकाः वीभत्सरौद्रौ च रसा इत्यष्टौ शा. न्तश्चैक इत्येवं नव । तथा पैः पण्डितैरक्षुण्णमवर्णितं अचु- म्बित नवतममिति यावत् पुनरलङ्कारानुपमादीनपि । अन्य- च बचोगुम्फस्य गम्भीरिमाणं ध्वन्युनेयगाम्भीर्य तदपि न जाने इत्यस्य सर्वत्र सम्बन्धः । तथापि भो मातः भवती स्तोतुं. त्य- तलज्जो निर्लज्जोई यते यत्रं करोमि, किं तु तत्र प्रथितकरुणा प्रख्यातदया त्वं मन्तुम् । आगोपराधो मन्तरित्यमरः । क्ष- न्तुमर्हसि । मन्दाक्रान्तावृत्तम् ॥ १६ ॥ . १६ पनहिं हे मातः । अहं शृङ्गारादिरसमार्गा,नितराऽनुमाषित. मर्थ मलङ्कारान, बानचनागाम्भीर्य, मित्येतत्यरतोत्राधिकारापादक- मविद्वानाप निर्लजः सन् यत् रवां स्तोतुं प्रयते तमिम ममापराध प्रतिकृपा त्वं क्षन्तुमईसीति स्वरलोने अधिकारिणो ऽपि मे नरक रणे प्रवृत्तिरूपो ऽपराधी दयामय्या रथया मधिराज्य इति प्रार्मयते।

·. सम्याण्याऽवतरणे लक्ष्मीसहने चक्षुष्मन्तश्चरणकमले चक्षुपि श्रोत्रवन्तः श्रोने भूमेर्जलधितनये जन्मवन्तोपि न स्मः । वक्राण्यासन् भगवति न षट् पञ्च चत्वारि वा नः कस्मादस्मान्न हसतु जनः स्तोप्यतस्त्वद्गुणौघम्॥१७॥ चक्षुष्मन्त इति । हे जलधितनये ! चरणकमले चक्षुरस्ति येषां ते अक्षपादगौतमा न्यायमणेतार इति यावत् । तथा चक्षु- पि श्रोत्रमस्ति येषां ते शेपरूपेण भाष्यकाराः पतञ्जलय इति यावत् । एवं भूमेः श्रोत्रे श्रोत्रस्थानीये वल्मीके जन्म अस्ति येपांतेवाल्मीकिन(१)आदिकवयो ऽपि न स्मः। न भवाम इत्यस्य सर्वत्र सम्बन्धः । भो भगवति । नो ऽस्माकं पड् वा पञ्च वा चत्वारि वा वक्राण्यपि नासन्, येन कुमारशङ्करब्रह्माणो भ- वामः । एवमनधिकारित्वेपि नव गुणौघं स्तोष्यतस्तोतुमिच्छतः अस्मान् जनः कस्मान हसतु । उपहासास्पदमेवेदं मत्कर्मत्यर्थः । अत्र चक्षुष्मन्त इसादिपर्यायोत्या पर्यायः । अथ पट्पञ्चत्यादि- साऽभिमायबहुविशेषणनिवेशेन वाक्यार्थरूपः परिकराऽवान्तर- भेदश्च । मन्दाक्रान्तात्तम् ॥ १७॥ १७ साम्प्रतं पुनरपि निजामशक्ति प्रकटयन् सफरुणया त्यया क्षान्ते ऽप्यपराधे जनहास्यता दुर्निबारैवेति प्रतिपादयितुं हे साग- रसुते ! वयं पादे नेत्रवन्तो ऽक्षपाद गौतमरूपाः, नेत्रे श्चोत्रचन्तश्चक्षुः- अवसः शेषरूपाः, वल्मीकतो गृहीतजन्मानो वाल्मीकिरूपा वान स्म , पव मस्माकमाननानि पट् पञ्च चत्वारि वा नासन्, अर्थादू वयं गुहशिवब्रह्मरूपा बहुमुखा न स्मस्तथापि अनन्तानां त्वद्गुणानां घर्णने प्रवृत्तानराक्ततमानस्मान् जनश्चरपरिहसति युक्तमत्याह ।

·-- आरम्भम्तयफ:१६ अभूमिस्त्वद्भूमा जननि जरतीनामपि गिरा- मसौ कस्मान्मादृक्शजनमनीषोक्तिविषयः । अशक्यानामौर्वामिभिरपि निपीतुं निधिमपा- मपारं तं पातुं मशकशिशुकः किं प्रभवति ॥ १८ ॥ अभूमिरिति । हे जननि ! जरतीनामपि गिरी वेदवाचा. मित्यर्थः । त्वदूमा त्वदीयमहिमा अभूमिरविषयः 'यतो वाचो निवर्तन्त' इति श्रुतेः । असौ तव महिमा मादृशः कृशजडमनी- पस्य(१) उक्तपियः कस्मात्कथं स्यात् ? अपितुन स्यादेवा अत्र दृष्टान्त:-आग्निभिर्वडवाग्निभिरपि निपीतुं प्राशितुम् अश क्यानाम अपां निधि सिन्धुं पातुं प्राशितुं मशकस्प शिशुक: चालः किं प्रभवति ? नेत्यर्थः । शिखरिणीरत्तम् । दृष्टान्ताऽल- कारः॥ १८ ॥ प्रकृप्यन्तामस्मत्परमितरकाले विधिमुखा वयं मातस्ते वा तत्र नुतिदशायां समधियः । निकषोत्कर्षों स्तो निशि तु शशिखद्योतमहसो- दिवा को वा भेदो दिनकरकरवातजटिले ।। १९ ॥ प्रकृप्यन्तामिति । भो मातः ! विधिमुखा ब्रह्मादयो देवाः १८ पुनर्विनयप्रदर्शनाय निजाऽशक्ति प्रकटयितुं हे जननि ! पुरा- ननीनां वेदभारतीनामपदं स्वन्माहात्म्यं माशाल्पमतिबुद्धिधाग्गी- चरः कथं भवेदिति बडवानलैरप्यशफ्यपानस्याऽपारस्य पारावा- रस्थ पाने मशकशिशु. कथं शक्तिमाप्नुयादिति वदन समर्थयते । १९ ननु सत्सु चतुराननादिषु गुणगरिछेषु मत्स्तुतिकारिपु फा नाम मुदस्य तच मरस्तुती योग्यतेति भवत्या न मन्तव्यं, सन्तु नाग तें ·२२ सव्याख्याऽवतरणे लक्ष्मीसहने इतरफाले स्तुतिभिन्नसमये अस्मत्परमस्मदपेक्षया प्रकुष्यन्ताम- धिका भवन्तु, तथापिते वा वयं वा तव नुतिदशायां स्तुतिसमये समधियः समानयुदय एव । तत्र निदर्शनं-शशी चन्द्रः खद्यो- तश्च तयोर्महसोर्निशि रात्रायेव तु निकर्पश्चोत्कर्पश्च न्यूनाधिक्ये स्तः भवतो, दिनकरस्य कराणां किरणानां वातेन समृहेन ज- टिले दिवा दिवसे को वा भेदः न कश्चिदस्ति । सूर्यतेजसि उभयोरपि इतकान्तित्वादिति भावः । शिखरिणीवृत्तम् । दृष्टा- न्तालङ्कारः॥ १९ ॥ वाग्भिः कोरकितानि ते रचयतः स्तोत्राणि वाणीपते- रस्माकं सुमितां स्तुति कलयतामप्यम्ब तुल्यं फलम् । कौबेरीं श्रियमानशे बहुतरैः कश्चित्तपोभिश्चिरा- देनामाशु कुचेल एव जगृहे धानाप्रदानादपि ॥२०॥ वाग्भिरिति । भो मातः! वाग्भिर्वाणीभिः कोरकितानि सदस्य मातमितीतच्। उल्लसितानीत्यर्थः। तेस्तोत्राणि रचयतः कुर्वतः वाणीपतेर्ब्रह्मणो बृहस्पतेर्वा मुमितां स्तुति कलयतां कुर्व- इन्यस्मिन् लोफरचनादिकालेवस्मत्तो गरीयांसः, परं त्वत्पुरत स्तु. स्यवसरे नास्ति तेषा मस्माकं वा किमपि मतितारतम्यमिति सत्यपि रात्री चन्द्रखद्योततेजसोस्तारतम्ये सूर्यकिरणनिफरभाखरे दिवसे प्रतिहततेजस्त्वमुभयारपि तुल्यमेवेति निदर्शयन् साधयति । २० अथ मास्तु मन्पुरतः स्तुनो मनितारतम्य, परं नैसर्गिक सामर्थ्यतारतम्यात स्तुतितारतम्ये सति फलतारतम्यमरश्यं स्या. देवेत्यपि न त्वया मन्तव्यं, देवनाप्रसादे सति किं या धमस्यापि स्वल्पनापि यत्नेनाऽसम्भाव्यमिति प्रतिपादयितुं वाग्मिः सातको.

·भारम्भस्तपक: १३ तामस्माकमपि फलं तुल्यं समानमेव । तत्कि ? कश्चित्तापस: बहुतरश्चिरात्तपोभिः कुबेरस्य इयं कौवेरी तो श्रियं संपदम् । आनशे प्राप । एनां संपदं कुचेलः कुत्सितवस्त्रधारी सुदामा नाम विम एव धानानां भ्रष्टयवाना मदानादपि आशु शीघ्रं ज. गृहे स्वीचकारेति गीप्पतेरप्यात्मनो विशेष उक्तः । शादलधि- क्रीडितम् । दृष्टान्तालङ्कारः ॥२०॥ आसन् धन्यतमा गुणांस्तव बहूनास्वाद्य शक्रादयो दृह्णन्तो ऽपि गुणार्णवामृतकणान्मातः कृतार्था वयम् । आचामान्ति सुधाझरान्सुमनसो हिन्नांश्चकोराः कणा- नेणाङ्कादविशेषमार्तिशमनं ततोभयेषामपि ॥ २१ ॥ आसन्निति । हे मातः ! शक्रादयः इन्द्र'दिदेवाः तव वहून गुणानास्वाद्य प्रस्तुत्य अतिशयेन धन्या धन्यतमाः कृतार्थाः । अतिशायने तमप् । आसन् । तथा तव गुणा एवार्णवाः स- मुद्रा अनन्तत्वात् तेपाममृतकणाः सुघालेशाः तान् गृहन्तो वय- मपि कृतार्थाः । तदेवाह-सुमनसो देवा एणाऽङ्काञ्चन्द्रात्सुधाझ- रानमृतप्रवाहानिति यावत् । आचामन्ति पिवन्ति, चकोरास्तु तस्मादेव चन्द्राही का त्रयो वा वित्राः । बहुव्रीहौ संख्येये डज- रकाणि ( उल्लसितानि ) ते स्तोत्राणि रचयितुः, गृहस्पतेः, सुमिता (पुष्पिता परिमितांच) स्तुति कुर्वतामस्माकमपि फलं समानमवेन्यत चिरतरयहुनरतप संभारसमासादिनकुबेरसंपदः कस्य चित्फलं भ- गधने हरये पृथुकमुष्टिप्रदानमात्रेण सद्यः प्राप्तवानन्वर्थनामा कुचेल एवोदाहरणमित्याह । २१ नम्वेवं घेश्वदेवाऽश्वमेधयांजिनोस्तुल्यफलत्वाऽऽपत्तिरित्या- शयन वयं समामकारणजस्यत्वेन फलतौल्यं धूमो ऽपितु तत्कर्ट- ·. सव्याख्याऽधतरणे लक्ष्मीसहने बहुगणादिति समासान्तो डच्मत्ययः । कणान्विन्दूनाचामन्ति, तत्र सुधापाने उभयेपां देवानां चकोराणां चाऽऽतेस्तृष्णायाः श- मनम् अविशेष तुल्यमित्यर्थः । शार्दूलविक्रीडितम् । दृष्टान्ताल- झार: ॥ २१ ॥ देवि श्रीवृपशैलदेवदयिते दाक्षिण्यपण्यक्षिते मातः साहसतस्तव स्तवमिमं कर्तुं प्रवृत्तस्य मे । उन्मीलन्तु परं गिरस्तव कराऽलङ्कारपङ्केरुहात प्रेसत्तुङ्गपडघिसंघविसरज्झङ्कारशङ्काकृतः ॥ २२ ॥ देवीति । हे देवि हे मातः ! वृपशैलः शेपाद्रिस्तत्रत्यदेवस्य दयिते प्रिये ! दाक्षिण्यस्यौदार्यस्य पण्यक्षितिः पण्यवीथी हट्ट इति यावत् । तस्यास्तव इमं स्तवं साहसादिति साहसतः । पञ्चम्या- स्तसिलू धार्थेन कर्तुं प्रवृत्तस्योद्युक्तस्य मे तव करेणाऽलङ्कारो यस्य पङ्केरुहस्य तस्मात्तव हस्तगतकमलादित्यर्थः प्रेसतां निःस- रतां तुङ्गानां पडङ्घीणां भ्रमराणां सङ्घस्य विसरतां झङ्कारा- जनतृप्तिसाम्यादिति प्रतिपादयितुं हेमातः ! यहूंस्त्वद्गुणानास्वाध महेन्द्रादीनां या कृतार्थता सैव स्यद्गुणसुधाविन्दुममास्वादका- नामस्माकमप्यत्र च चन्द्रात् अमृतपूरमास्वादयतां देवानां द्वित्र- शीकरानास्वादयतां चकोराणामपि जायमाना समानरूपा तृप्तिरे। घोदाहरणमित्याह । २२ अथ हे घेङ्कटपत्तिप्रेयसि ! दाक्षिण्यापणरूपे देवि मात!रधि- काराभावपि साहसिक्यात्वत्स्तोत्रकरणे प्रवृत्तस्य मम त्वत्क- रालङ्कारभूनलीलाकमलाञ्चलन्मिलिन्दकुलविमृत्यरझङ्कारशङ्काका. रिणयः सरसा गिरः समुन्मिपन्त्यिति सरसकवितामसार- प्रसादं प्रार्थयते।

·आरम्भस्तयका १॥ मां शशां कुर्वन्ति ताः गिरः परमत्यन्तम् उन्मीलन्तु भव- मसादाद्विकसन्तु इत्यर्थः । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् । भ्रान्ति- मदलङ्कारः॥२२॥ पद्यानां दशभिर्यदस्तुत शतैस्त्वत्प्रेयसः पादुका त्रयन्तार्यकविः परो हयमुखस्तत्रास्ति को विस्मयः । स्तोकप्रज्ञमतीव मूकमपि मां श्लोकैः सहस्रेण ते स्तोतारं समवेक्ष्य सूक्ष्ममतिभिः कस्मान्न विस्मीयते॥२३॥ पद्यानामिति । यत्तु पद्यानां श्लोकानां दशभिः शतैः सह- सपथैरित्यर्थः । त्रय्यन्तार्यकविः वेदान्ताचार्यचेङ्कटनामा कविः परो ऽन्यो हयमुखो हयग्रीवो विद्यानिधित्वात् त्वत्प्रेयसो हरे। पादुकाम् अस्तुत स्तुतवान् तत्र तत्स्तवने को विस्मयः। न कोऽपीत्यर्थः। तर्हि स्तोकमज्ञमल्पमतिम् । अतीव मूकं वक्तुमशक्तम् । मूढं वेति पाठान्तरम् । मामिदानी भवत्मसादात्सहस्रेण श्लोकैः पादुकाप्तहस्रणेत्यर्थः । ते स्तोतारं समवेक्ष्य विलोक्य सूक्ष्मम- तिभिः प्राज्ञैःकस्मात्कथं न विस्मीयते? नाश्चर्य माप्यते । महान्तो हि दुप्फरमपि कर्तुं समस्तदेवाऽस्पैः कृतं चेद्विस्मयहेतुरेवेत्याश- यः । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् । विभावनालङ्कारः ॥ २३ ॥ २३ इदानी मद्गुरुवयों विद्यामयहयग्रीवस्वरूपो घेङ्कटनाथ- घेदान्ताचार्यः पादुकासहस्त्रं नाम महास्तोतं त्यत्मियस्य भगवत- श्वेश्चकार न तत्र कोपि विस्मयः, परं मन्दमतेरवाचो ऽपि मम पद्यसहस्रेण स्वस्तात्रे प्रवृत्तिर्षिदुपामाश्चर्यकारिणी कथं न स्यादिति निजधिनयं प्रदर्शयन लक्ष्मीसहस्सस्तोत्रनामकप्रकृतस्तो- प्ररवकरणं प्रकटयति। ४ ·m २६ सग्यास्यापतरणे लक्ष्मीसहले मन्ये सत्स्वपि वाङ्मयेषु विदुषामन्येषु धन्येव॒धै- रुक्तिमें भुवि देवि तावकगुणस्पर्शादुपादीयते । भद्रे त्वद्रमणप्रशस्तचरणद्वन्द्वकसंसर्गतो भर्गः स्वर्गधुनी विभर्ति शिरसा भूयस्सु सत्स्वम्बुषु ॥२४॥ मन्ये इति। हे देवि भद्रे कल्याणि। त्वद्रमणस्य हरेः प्रशस्तयोश्च- रणयोर्द्वन्द्वस्यैकः केवल: संसर्गस्तस्मात् भूयस्सु बहुपु अम्बुषु स- स्वपि भर्गः स्वर्गधुनी भागीरथीं शिरसा विभर्ति धत्ते यथा तथा अन्येषु बिदुपां कामयेपु सत्सु विद्यमानेष्वपि धन्यथार्थ- प्रादिपुण्यवद्भिर्बुधैर्मे मदीया उक्तिः भुवि भूमौ तावकानां त्वदी- यानां गुणानां स्पर्शात्सम्बन्धादेव उपादीयते । त्वगुणवर्णनादेव मदुक्तेः श्रेष्ठ्यं सर्वैराद्रीयतेपि चेति भावः । वर्तमानसामीप्ये लट् । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् । दृष्टान्तालङ्कारः ॥ २४ ॥ नन्धिदानीन्तनाः पुरुषाः प्रायो मन्दधिपणा अतस्त्वदी- येनाऽनेन काव्येन तेषां सन्तोपो न स्यात्, तेन च तवायं प्रयत्नो ऽपि विफल: स्यादिति चेत्तत्राह- तव स्तोते मन्दाः कति चिदतिचित्रेपि कमले २४ साम्प्रतं सरस्वपि मान्यानां विदुषां रुचिरतरासु रचनासु नीरसापि मद्रचना स्वदीयगुणसम्बन्धादेव गरीयसामपि विदुषा- मुपादेयतां यास्यत्येवेत्यत्र वर्तमानेम्वपि बहुपु जलाययेषु त्वत्प्रियभग- चन्नारायणचरणसंसर्गादेव महादेवेन शिरसोह्यमाना गगा ऽस्माकं बढतरमुदाहरणमित्याह । २५ अथ है कमले ! ऽतिविचित्रे ऽपि मत्कृते त्वरस्तोत्रेफेषां चिन् मूढानामानन्दोदयस्तेषां दौर्भाग्यायदिन स्यान्न कोपि मे लेदो, यतो ·भारम्भस्तथा। . न विन्दन्त्यानन्दं यदि, तदपि न म्लायति मनः । सृजेदेव स्रष्टा स किल विपुले ऽस्मिन् क्षितितले चमत्कारानन्दाऽनुभवचतुरान् द्वित्रिचतुरान, ॥ २५ ॥ तवेति । हे कमले लक्ष्मि ! अत्यन्तं चित्र विचित्रे ऽपि तव स्तोत्रे अस्मिन्मत्कृतस्तवने कति चिन्मन्दाः अल्पपज्ञाः अरसिका इत्यर्थः । यद्यपि आनन्दं सन्तोपं न विन्दति न. प्राप्नुवन्ति, त- दपि अस्माकं मनः न म्लायत्ति ग्लानि न पामोति । कुत इति चेतन हेतुमाह-स प्रसिद्धः खटा. सकलजगदुत्पादको ब्रह्मा किल निश्चयेन विपुले विस्तीर्ण अस्मिन् क्षितितले भूतले चमत्काराणां मस्कृतीचत्रादिचित्तविनोदविषयाणाम् । आनन्दस्याहादस्य अ- नुभवे चतुरान् दक्षान् । दक्षे तु चतुरपेशलपटव इत्यमरः । द्वि- त्रिचतुरान् द्वौ वा त्रयो वा चत्वारो वा द्वित्रिचतुरास्तान् पुरुपान् सृजेत् उत्पादयेदेवेति । सृज विसर्गे अम्माल्लिए । अत्र मन्दा- ऽवज्ञापूर्वकस्वकाव्यसंमाननेन अवज्ञालङ्कारः अथ च विरलरस- शलाभेन काव्यकरणीयार्थस्य. समर्थनात्काव्यलिङ्गमपि । अत्र स्रष्टा सृजेदिसादिना सम्भवाख्यप्रमाणदर्शनात् सम्भवाख्याप्र- माणालङ्कारः। शिखरिणीवृत्तम् ॥ २५ ॥ ऽतिविशाले ऽस्मिन् भूतले विधिः चमत्कारानन्दानुभवकुशलान् द्वित्रिचतुरानपि रसिकानुत्पादयेदेव, तत एव च मे रचनायाar- रिताय स्यादिति मूर्खबहुभिरनुपाचावि मत्कविता विरलैरपि स- दयरुपाता सती भवेदेव चरितार्था तावतैय मे संतोपो 'वरमल्प- पलं सारं न यही मुण्डमगडली ति न्यायादित्याह ।

·૨૮ .. सम्याएयाऽवतरणे लक्ष्मीसहस्त्रे सुचारुमधुमोचिकारसमुचो वचोदेवता- कुचाऽमृतकचाकचिप्रचुरचातुरीमेदुराः । नराः सततमिन्दिरागुणकथासुधादोहिनी- रुपाध्यमिह वेङ्कटाचरिकवरुदारा गिरः ॥ २६ ॥ सुचार्विति । भो नराः! इन्दिराया लक्ष्म्याः कथैव सुधा तां दुहन्तीति तथा सुचारुणो मधुनः क्षौद्रस्य मोचिकाया रम्भा- याश्च रसं मुञ्चन्ति ताः। पुनः वचोदेवतायाः श्रीसरस्वसाः कु- चस्याऽमृतेन कचेषु कचेपु गृहीत्वा इदं वर्तमान युद्ध कचा. कचि । तत्र तेनेदमिति सरूपे इति कर्मव्यतिहारवहुव्रीही अ- न्येपामपीति दीर्घ इच् कर्मव्यतिहारइतीमत्ययः । तत्र प्रचु- रया वहुलया चातुर्या मेदुराः सान्द्रस्निग्धाः । सततम् अश्रान्त- म् । इहाऽस्मिन् लोके वेङ्कटावरिसंज्ञकस्य कवेः उदारा महती- गिरः उपाध्वं स्वीकुरुत । सरस्वतीकुचाऽमृतसदृशा महाण्यः, अतः सर्वैरवश्यम् उपास्या इति भावः । उपमाकाव्यलिङ्गालङ्कारौ । पृथ्वीवृत्तम् ॥ २६ ॥ स्खेरं प्ररोहयतु पद्यसहस्रमाशु दासस्य मे वदनसीम्नि तवाऽवलोकः । ख्यमाशङ्कमानस्तत्प्ररोचनायै २६ एतावता सन्दर्भेण विनया ऽतिशयं प्रदर्श्य लोकपाराङ्मु- मधुरतरमाध्वीककदलीफलरसना- विणाग्दियताकुचामृतकचयुद्धचातुर्यपूर्णाः ( तत्तुल्याः ) ल. क्ष्मीगुणकथामृतनिष्यन्दिनीरुदारा चेङ्कटाध्वरिनाम्नः कवेः (आत्मनः) गिरोऽङ्गोकुरुतेति विदुषो निजवचसा श्लाघापूर्वकं प्रार्थयते। २७ अथ सरकृताअलियन्धस्य भक्तजनस्य सहनाक्षसम्पद- ·भारम्भस्तषक:१॥ २९ यः क्वापि हन्त सकृदुञ्जलिबन्धमाजि जन्तौ जगजननि सौति सहस्रमणाम् ॥ २७ ॥ स्वैरमिति । हे जननि यस्तवाऽवलोका दृष्टिः हन्त है ।स- कृत् एकवारमपि अअलिबन्धभाजि नमस्कुर्वति कापि कुत्र चि- दपि जन्तौ पुरुपे।जन्तुर्जन्यशरीरिण इत्यमरः । अक्षणां नेत्राणां सहसं सौति देवराज करोतीत्यर्थः । स ते ऽवलोकः तव दा- सस्य मे बदनसीन्नि जिव्हाग्ने इत्यर्थः । पद्यानां श्लोकानां स- हस्र स्वैरम् अनायसेन प्ररोहयतु अङ्कुरयत्तु । अत्र वसन्तति- लकात्तम् । पर्यायोक्तं काव्यलिङ्गमुदात्तश्चेत्यलङ्काराः ॥२७॥ पङ्कजनिलये स्तोतं वेङ्कटकविगीतमेतदविगीतम् । किङ्करकृतमिति कृपया त्वं कलयितुमर्हसि प्रसीदन्ती॥२८॥ पङ्कजेति । हे पङ्कजनिलये रमे वेङ्कटकविना गीतं कृतम् । अविगीतमनिन्दितम् एतत्स्तोत्रं किङ्करण दासेन कृतमिति हेतोः कृपया त्वं प्रसीदन्ती सती कलयितुं स्वीकर्तुं अर्हसि योग्या- ऽसीत्यर्थः । गीतिश्छन्दः । काव्यलिङ्गमलङ्कारः ॥ २८ ॥ रसिकालिभिरास्वाधं रम्यं* श्रीकरविलसदलङ्करणम् । पणविचक्षणस्त्वत्फटाक्ष एवाऽशक्तस्यापि किङ्करस्य मम मुखे सहस्त्रं श्लोकानकरयत्यित्ययर्थयते । २८ इदानी प्रभूणामाश्रितेषु ममत्वं भवतीति इदं घेङ्कटकवि. प्रणीनमनिन्दितं स्तोत्रं दासरचितमिति मत्वा करुणया त्वया ऽङ्गी- कार्यमिति याचते। २९ सम्प्रति रसग्रहणशालिभिरास्ताधं सुन्दरं शोमाफरप्र. स्फुरदलङ्कार सहनपद्यघटितमिदं स्तोतं, मकरन्दरसग्रहणचतुर. • रम्यम् इति १ घु नास्ति ।

·सन्यायाधतरणे लक्ष्मीसहने विकसतु सूर्यालोकात्पानिवासे सहस्रपत्रमित्र ॥२९॥ इति श्रीमद्वेटावरिविरचिते लक्ष्मीसहस्रे प्रारम्भस्तवकः प्रथमः । रसिकेति । हे पझे! सहस्रपत्रपक्षे रसिका ये ऽलयो भ्र- मराः पद्यपक्षे रसिकानां पुरुषाणाम् आलयः पतयश्च तैः आ. स्वादितुं योग्यं पुनः श्रीकरे लक्ष्मीहस्ते विलसदलङ्करणभूतम् । अन्यत्र श्रीकर कान्त्याख्यगुणयुक्तं विलसत् अलङ्करणम् उप. माधलङ्कारा यस्मिंस्तत् । सूर्यस्य तपनस्य सूरेः कवेश्वाऽऽलो. कात भकाशादवलोकनाचेति यावत् । सहस्रपत्र कमलमिव इदं स्तोत्रं लक्ष्मीसहस्राऽभिधमित्यर्थः । विलसतु विशेपेण शोभा प्रामोवित्यर्थः । गीतिश्छन्दः । उपमाश्लेपावलकारौ ॥२९॥ इति श्रीमद्विद्वन्मुकुटालङ्कारहीरवरकरवीरपुरपालशिवच्छत्रप- तिगुरुमहाराजेत्यादिविरुदौषभ्राजमानश्रीमत्सिद्देश्वरयोगिराज- स्नुश्रीमद्रामचन्द्रपण्डितात्मजश्रीकृष्णपण्डिततनयेन रावजीम- हाराजाऽपरनाम्ना श्रीनिवासपण्डितेन विरचितायां वालबोधि- न्याख्यायां श्रीलक्ष्मीसहस्रटीकायां प्रारम्भस्तबकः प्रथमः ॥१॥ मधुपकुलास्वादनीयं लक्ष्मीफरे स्फुरद्भूषणरूपं कमलमित्र सूरी सूर्यस्य चाऽऽलोकात ( अवलोकनात प्रकाशाथ) विकसतु (प्रस. रतु पुप्यतु च ) इति निजफविताया बुधजनाऽवलोकनेन प्रचारम- भ्यर्थयन् स्तवकं पूरयति । इति श्रीमानवल्ल्युपाख्यतैलगरामशास्त्रिविरचितायां लक्ष्मीसहस्राऽवतरणनिःश्रेणिकायां प्रारम्भस्तयकः १ ।

·३ - गाधिर्भावस्तषक:२॥ मथ मादुर्भावस्तवका २॥ ग्रह्माऽभ्यर्थनया भास्ववंशे यो भरतादिभिः । स्वमादुर्भावमाधत्त स रामः श्रेयसे ऽस्तुनः ॥ २ ॥ अथाऽस्मिन् द्वितीयस्तरके लक्ष्मीप्रादुर्भावप्रकारं वर्णयितुं प्रथमपद्ये प्रादुरभूदिति तल्लिङ्ग निर्दिशन्मङ्गलमाचरति- भजे दुग्धाम्बुधिं यत परिष्कर्तु हरेरुरः । कठिनं सुकुमारं च रत्नं प्रादुरभूद् द्विधा ॥ १ ॥ भजे इति । यत्र यस्मिन् हरेभगवतः उरो वक्षस्तत्परिष्क- तुमलङ्कर्तुम् । परिष्कारो विभूपणमित्यमरः । कठिनं कौस्तुभाख्यं सुकुमारं लक्ष्मयाख्यमिति द्विविधं रवं प्रादुरभूत्मकटीवभूव तं दुग्धाम्बुधि क्षीरसागरं भजे । अब स्तबके सूचनीयस्य तयप- देशकस्य प्रादुर्भावस्याऽस्मिन्नमनपये प्रादूरभूदिति पदेन सूच- नान्मुद्रालङ्कारः । एवमग्रे ऽपि नक्षत्रमालास्तवकमन्तरेण प्रतिस्त- वकनमनपये तत्तल्लिङ्गदर्शनान्मुद्रालङ्कारो शेयः । तथैव मत्कृ- तपौलस्त्यादीति प्रथमस्तवकनमनपद्यमारभ्याऽग्रिमप्रतिस्तवक- नमनपयेषु श्रीमद्रामायणीपकथापक्रमाऽनुरोधेन तत्तत्स्तवफलि- गदर्शनान्मुद्रालङ्कार ऊह्यः ॥१॥ चतुर्मुखादीन जगदम्ब डिम्भान् दुग्धैर्वन् वर्धयितुं समृद्धैः। १ अप छिनीयेन प्रादुर्भावस्तयन लक्ष्मीप्रादुर्भाघ पर्णयितु. फामः प्रथमं यत्र नारायणक्षास्थलमलङ्क कठिनं कौस्तुभास्य सुकुमार रमाभिधं च रनद्वयमाविरभूत्तरताफरं भजे इत्याह । २दानी चतुर्वदनादीन यहून शिशुन् घडुलैः क्षीरैः पोपयितुं क्षीरसागरे क्षारिण्या कामधेन्वा साकं भवती प्रादुर्थभूति भवती ·सन्यायापतरणे लक्ष्मीसहस्त्रे पयःपयोधी भवती दयालुः सत्यं प्रजज्ञे सह कामधेन्वा ॥ २ ॥ चतुरिति । हे जगदम्ब, चतुर्मुखो ब्रह्मा तदादीन बहून् डिम्भान् पोत: पाको भको डिम्भ इत्यमरः । समृद्घबहुभि- दुग्धैर्वर्धयितुं पयःपयोधौ दयालुर्भवती सत्यं कामधेन्वा सह मजज्ञे जाता । अत्र चतुर्मुखादिडिम्भवृसिदायित्वरूपहेतोः सि- द्धविपयफलोत्प्रेक्षालङ्कारः । उपेन्द्रवजाहत्तम् ।। २ ।। त्वयोज्ज्वलं दुग्धपयोधिमध्ये महोदयं देवि सहोदियाय । हरेरुरोभूषणमेकमासीदन्यच्छिरोभूषणमष्टमूर्तेः ॥ ३ ॥ स्वयेति । हे देवि! दुग्धपयोधर्मध्ये त्वया सह महोद्वयं महस्तू- सवतेजसोरिस्यमरात् । तेजोद्वयम् उदीयाय उत्पन्न, तयोरेक हरे। उरः भूपयतीति उरोभूपणं कौस्तुभाख्यं अन्यत्तु अष्टमूर्तेः शि- वस्य शिरो भूपयतीति शिरोभूपणं चन्द्राख्यम् आविरासी- लकटीवभूव(?) । उपेन्द्रवज्रावृत्तम् ॥३॥ जीवञ्जीवं प्रत्युदारां समृद्धि कर्तु हर्तु कञ्जवासे तमांसि । प्रादुर्भावे चतुर्मुखादिशिशुपोषणमेव हेतुरित्याह । ३ सम्प्रति सत्खग्यन्येषु रत्नेषु कौस्तुभचन्द्रयोयथायथं वि- णुवक्षःसलशिवमौलिभूषणताऽऽप्तिर्भवत्या सहोदयादेवेत्याह । ४ हे कमलवासिनि ! जीवनीवं प्रति ( प्रतिचकोर प्रतिप्राणि- नं च प्रति) महनी समृद्धि (तृप्तिम् ऐश्वर्य च) कर्तुं तमांसि (अन्धकारान् अज्ञानानि दारिम्याणि वा च) हतु, तथा सफलं स- ·३ प्रादुर्भावस्तयकः। सर्व तातुं सत्कदम्बं पुरा ऽब्धे- श्वान्द्री मूर्तिर्जायते तावकी च ॥ ४ ॥ जीवमिति । हे कावासे कमलयासिनि! जीवनीवं च- कोरं प्राणिनं माणिनं प्रति च उदारां समृद्धि कर्तु, तथा त- मांसि हतु तिमिराण्यज्ञानानि च हर्तु, पुनः सतां नक्षत्राणां साधूनां च कदम्ब वातुं, चन्द्रस्येयं चान्द्री तवेयं तावकी च मूर्तिः पुरा जायते ऽभूतु यावत्पुरानिपातयोरिति निपातना- भृतार्थे लद् । शालिनीरत्तम् । दीपक श्लेपालझारौ ॥ ४ ॥ विश्वासेचनकं मुखं तब पयःसिन्धोरुदञ्चत्तदा शङ्कित्वा विगलत्कलङ्कमपरं चन्द्राङ्कुरं शङ्करः । न्यस्तं मस्तपदें विधुं प्रथमतो नूनं भृशं न्यूनमि- त्यम्ब भ्रंशयितुं स्तुवन्निव शिरःकम्प रमे निर्ममे ॥ ५ ॥ विश्वेति । हे अम्ब रमे विश्वस्य जगत आसेचनकं मुहुर्मु- हुईष्टमपि न तृप्तिजनकं यदाहाऽमरसिंहा-'तदासेचनकं तृप्तेना- स्त्यन्तो यस्य दर्शनादिति । पयःसिन्धोर्यदा तब मुखम् उ- दञ्चदुदयं प्राप्नुवत् तदा शङ्करः विगलत्कलझं कलङ्कशून्यम् अ. कदम्ब ( नक्षत्रसमूह साधुसमुदाय च) पातुं चान्द्रमसी त्वदीया च मूर्तिः समुद्रादाविरासेति श्लेपेण चन्द्रमूर्तिसाम्यं भगवत्यामाइ । ५ अथ पहुशो दृश्यमानमप्यतृप्तिजनकं तव मुखमुदधेरुदयद दृष्ट्वा निष्कलङ्क चन्द्रान्तरं प्रादुर्मचदाशय शिवः मौलौ विकृत- पूर्वश्चन्द्र एतस्मान्न्यून इति हेतोः तं थिरसः पातयितुं वन्मुखं स्तु- घन्निय शिरः फम्पयामासेति उत्प्रेक्षमाणः प्रसिद्धचन्द्रस्य सफल- स्य निष्फलङ्काद् भगवतीमुखचन्द्रान्न्यूनत्वं वर्णयन् कमप्युत्कर्ष भगवतीमुखस्य दर्शयति ।

·OY सम्याण्यापतरणे लक्ष्मीसहने पयःपयोधी भवती दयालुः सत्यं प्रजज्ञे सह कामधेन्वा ॥ २ ॥ चतुरिति । हे जगदम्ब, चतुर्मुखो ब्रह्मा तदादीन बहून् डिम्भान् पोतः पाको अर्भको डिम्भ इत्यमरः । समृद्धैर्वहुभि- दुग्धैर्वर्धयितुं पयःपयोधौ दयालुर्भवती सत्यं कामधेन्वा सह प्रजज्ञे जाता । अत्र चतुर्मुखादिडिम्भतृप्तिदायित्वरूपहेतोः सि- द्धविपयफलोत्प्रेक्षालङ्कारः । उपेन्द्रवजाहत्तम् ॥ २॥ त्वयोज्ज्वलं दुग्धपयोधिमध्ये महोद्वयं देवि सहोदियाय । हरेरुरोभूषणमेकमासीदन्यच्छिरोभूषणमष्टमूर्तेः ॥ ३ ॥ त्वयेति। हे देवि ! दुग्धपयोधर्मध्ये त्वया सह महोद्वयं महस्तू- त्सवतेजसोरित्यमरात् । तेजोद्वयम् उदीयाय उत्पन्न, तयोरेकं हरेः उरः भूपयतीति उरोभूषणं कौस्तुभाख्यं अन्यत्तु अष्टमूर्ते: शि- वस्य शिरो भूपयतीति शिरोभूपणं चन्द्राख्यम् आविरासी- मकटीवभूव(?) । उपेन्द्रवज्रावृत्तम् ॥३॥ जीवञ्जीवं प्रत्युदारां समृद्धि कर्तु हतु कञ्जवासे तमांसि । प्रादुर्भावे चतुर्मुखादिशिशुपोषणमेव हेतुरित्याह । ३ सम्प्रति सत्स्वप्यन्येषु रत्नेषु कौस्तुभचन्द्रयोर्यथाययं घि- णुयक्षःस्थलशियमौलिभूषणताऽऽप्तिर्भवत्या सहोदयादेवेस्याह । ४ हे कमलवासिनि ! जीवञ्जीवं प्रति (प्रतिचकोरं प्रतिप्राणि- नं च प्रति) महती समृद्धि (तृप्तिम् ऐश्वर्य च ) फर्तुं तमांसि (अन्धकारान् अज्ञानानि दारिम्याणि या च ) हतु, तथा सफलं स- ·म प्रादुर्भावस्तयफः २ सर्व त्रातुं सत्कदम्ब पुरा ऽब्धे- श्वान्द्री मूर्तिर्जायते तावकी च ॥ ४ ॥ जीवमिति । हे कावासे कमलयासिनि! जीवनीवं च- कोरं प्राणिनं प्राणिनं प्रति च उदारां समृद्धिं कर्तु, तथा त- मांसि हर्नु तिमिराण्यज्ञानानि च हर्तु, पुनः सतां नक्षत्राणां साधूनां च कदम्ब त्रातुं, चन्द्रस्येयं चान्द्री तवेयं तावकी च मूर्तिः पुरा जायते ऽभूत् पावत्पुरानिपातयोरिति निपातना- भृतार्थे लद् । शालिनीटतम् । दीपकश्लेपालङ्कारौ ॥४॥ विश्वासेचनकं मुखं तव पयःसिन्धोरुञ्चत्तदा शङ्कित्वा विगलत्कलङ्कमपरं चन्द्राङ्कुरं शङ्करः । न्यस्तं मस्तपदें विधुं प्रथमतो नूनं भृशं न्यूनमि- त्यम्ब भ्रंशयितुं स्तुवन्निव शिरःकम्पं रमे निर्ममे ॥ ५ ॥ विश्वति । हे अम्ब रमे विश्वस्य जगत आसेचनकं मुहुर्मु- हुएमपि न तृप्तिजनकं यदाहाऽमरसिंहा-'तदासेचनक तृप्ते - स्त्यन्तो यस्य दर्शनादिति । पयासिन्धोर्यदा तव मुखम् उ- दश्चदुदयं माप्नुवत् तदा शङ्करः विगलत्कलई कलङ्कशून्यम् अ- स्कदा (नक्षत्रसमूह सायुसमुदाय च)त्रातुं चान्द्रमसी त्वदीया च मूर्तिः समुद्रादाविरासति श्लेषेण चन्द्रमूर्तिसाम्यं भगवत्यामा । ५ अथ यहुयो दृश्यमानमप्यप्तिजनक तय मुखमुदधेरुदयद दृष्ट्वा निष्फलई चन्द्रान्तरं प्रादुर्भवदाशय शिवः मौली विधृत- पूर्वश्चन्द्र एतस्मान्न्यून इति हेतोः तं शिरसः पातयितुं स्वन्मुखं स्तु- घन्निव शिरः कम्पयामालेति उत्प्रेक्षमाणः प्रसिद्धचन्द्रस्य सफल- अस्य निष्कलङ्काद् भगवतीमुखचन्द्रानन्यूनत्वं धर्णयन फमप्युत्फ भगवतीमुखस्य दर्शयति ।

·सव्याण्याऽवतरणे लक्ष्मीसहने परं द्वितीयं चन्द्राङ्कुरं शङ्कित्वा स्तुवन्निव प्रथमतः पूर्व मस्त- पदे शिरःस्थाने न्यस्तं स्थापितं विधुं भृशमत्यन्त न्यूनमिति तं भ्रंशयितुमधः पातयितुं शिरसो मस्तकस्य कम्पं निर्ममे नि- मितवान् । नूनमित्यसिद्धविपयहेतूत्प्रेक्षालङ्कारः । शार्दूल- विक्रीडितम् ॥५॥ दातुं त्वां पुरुषोत्तमाय तनयां पये गृहीतव्रतः प्रादात् कामगवीं मुदे सुमनसां पानीयमप्यम्बुधिः । कं चित्सप्तिमनुत्तमं मघवते कल्पद्रुमं चेष्टदं सर्वज्ञाय सितांशुकं धृतजटावर्गाय दिग्वाससे ॥ ६ ॥ दातुमिति । हे पझे! पुरुपोत्तमाय कन्यां त्वां दातुं गृहीतं व्रतं येन, सोम्बुधि: कामगवीं कामधेनुं गोरतद्धितेति दचि डीप् । पातुं योग्यं पानीयममृतमपि सुमनसा देवानां कं चिद कमप्यनुत्तमं श्रेष्ठं सप्तिमश्वं हयसैन्धवसप्तय इसमरः । इष्टदं फ- ल्पद्रुमं मघवते इन्द्राय पुनः धृतो जटावर्गो येन तस्मै दिग्वा- ससे दिगम्बराय सर्वज्ञाय सितांशुक शुक्लवस्त्रं पक्षे सिताः शुभ्रा अंशवः किरणा यस्य स हिमांशुः स एव सः स्वार्थे कमत्ययः। मुदे होय पादादिति सर्वान्वयेपु ज्ञेयम् । अत्र रत्नाकरऋद्धि- चरितवर्णनादुदात्तः गूदाऽसिद्धविषयफलोत्मेक्षा शेपः प- रिकराङ्कुरश्चेत्यलकाराः । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम ॥ ६ ॥ ६ साम्प्रतं स्वरिपता समुद्रो हरये त्वां दातुं गृहीतनियमो देघ. प्रसादनाय फामधेनुम, अमृतं, श्रेष्ठमुःश्रयसं इयं, फल्पवृक्ष च फामदं, दिगम्पराय जाटलाय सर्यशाय शियाय च सिनांगुकं (चन्द्र शुम्रपरलं च ) अदादिति देयानां तत्चद्रनप्राप्तिस्त्वद्रियाहागभूत. दाननिदानयति प्रदर्शयति ।

·प्रादुर्भावस्तवकः । हपीदव्धेरमृतकलशं त्वाददे देवसङ्घः श्रीमानुचैःश्रवसममरक्ष्मापतिश्चन्द्रमीशः । तेषामेकं किल न जगृहे त्यां शुभामेव शाङ्गी पो सारग्रहणनिपुणः पारिशेष्याद् ग्रहीतुम् ॥ ७ ॥ हर्षादिति । हे पो ! अन्धेः सकाशाद्देवसङ्घस्तु हर्षादमृत- कलशम् आददे जग्राह, श्रीमानमराणां क्षमापतिः राजा इन्द्रः उचैःश्रवसं तत्संज्ञमश्वं जग्राह, ईशा शङ्करस्तु चन्द्र जगृहे स्वी- चकार, शार्डी हरिस्ट लेप पूर्वपदार्थानां मध्ये एक किमपि न जगृहे । किं तु सारो मुख्यांशः अराभिर्धाराभिः सहित सारं चक्रं च तस्य ग्रहणे निपुणः । पारिशेप्यादशेपत्वेन सर्वथैति यावत् । परिरत्र वर्जनार्थः । शुभां त्वामेव जगृहे । गृह ग्रहणे, कतरि लिट् । अत्र सारग्रहणनिपुण इति स्वभाववर्णनात् स्वभा- वोक्तिः श्लेपश्च । मन्दाक्रान्तात्तम् ॥ ७ ॥ छाया मुखे जननि चान्द्रमसी तवाऽस्मिन् कल्पद्रुपल्लवरुचिः करयोः पदोश्च । ७ इदानी समुद्रात्कमशो रत्नेष्यार्मिघत्सु देवसमूहे मुदा उमृतं, देवेन्द्रे चोचैः श्रवसं, शिवे च चन्द्रं गृहीतवति सारग्रहणनि- पुणः (चमधारणकुशलः सारग्राही च) हरिः परिशिष्टां सारभूनां स्यामादातुं तेषां रक्षानां मध्यादेकमपि नोपाददे इति सर्वेपु रलेषु भगवत्या मुख्यत्वं दर्शयति । ८ हे मातः । त्वदास्ये चन्द्रकान्तिः, हस्तयोश्चरणयोश्च कल्प- वृक्षफिसलयशोभा, पचने च सुधामाधुर्यमिति 'सहोदराः सोद.

·सव्याण्याऽवतरणे लक्ष्मीसहने सौधो रसो वचसि, तद्वचनं न मिथ्या भ्रातृश्रियं सहभुवः परिविभ्रतीति ॥ ८ ॥ छायेति । हे जननि ! चन्द्रमसः इयं चान्द्रमाप्ती छाया का- न्ति: तवाऽस्मिन्मुखे चेत्यपरं करयोः पदोश्च कल्पद्रोः कल्प- वृक्षस्य पल्लवानां रुचिः, तथा सुधाया अयं सौधो रसस्तव व- चसि अस्ति यतः तस्मात्सह भवन्ति ते सहभुवः सोदरा भ्रा. तृणां परस्पराणां श्रियं शोभा विभ्रति धारयन्तीति यद्वचनं तन्न मिथ्येत्यर्थः । इन्द्रवज्रावृत्तम्। निदर्शनैतिह्यप्रमाणालङ्कारौ॥८॥ सुधादयः सन्तु तथापि तोयधि- ध्रुवं भवत्यैव भवत्यपत्यवान् । गुणा रमे जाग्रतु विक्रमादयो गुणी महोदारतयैव भूपतिः ॥ ९ ॥ सुधादय इति । सुधादयः सन्तु, तथापि तोयधिः ध्रुवं नि- श्चयेन भवत्या त्वयैव प्रशस्तमपत्यमस्याऽस्तीत्यपत्यवान् भव- ति । प्रशंसायां मतुप् । यतो विक्रमादयो गुणा जाग्रतु जाग- रूकतया तिष्ठन्तु तथापि भूपतिः राजा महती चासौ उदा च तयैव गुणी इत्युच्यते । वंशस्थं वृत्तम् । दृष्टान्तालङ्कारः ॥९॥ रधियं यहन्तीति लोकोक्तिः सत्यति यदन सर्वरतच्छाया त्ययि नियसतीत्याह। ९ सत्खप्यत्पेषु रोग्यपत्यभूतेषु, विक्रमादिगुणेषु सरस्वपि समधिफौदार्यगुणेनेच यथा भूपतिरुच्यते तथैय महोदारया भय. स्यैय समुदो ऽपत्ययानित्याह।

·प्रादुर्भावस्तयकः२।। भ्राम्यत्पन्नगवक्रकोटरमरुन्नुन्नोर्मिसंघटनाद झाटित्योर्ध्वबिसारिदुग्धकणिकानिष्पन्नपुष्पाञ्जलिः । सिन्धुर्मुग्धवसुन्धराभृदुदय हुन्धुंध्वनिच्छमना स्तुत्वा माधवमद्भुतामलभत वामम्ब कन्यामणिम्॥१०॥ भ्राम्यदिति । भ्राम्यतः पन्नगस्य वामुकेर्वक्रमेव कोटरं तस्मानिर्गच्छता मरुता वायुना नुन्नानां प्रेरितानामूर्मीणां ल- हरीणां सनया परस्परसङ्घर्पण झदितीत्यस्य भावो झाटित्य शीघ्रत्वं तेन विसारिणीभिर्दुग्धस्य कणिकाभिनिष्पन्नः संपन्नः पुष्पाञलियस्य सः सिन्धुः समुद्रः मुग्धाः सुन्दरा ये वसुन्ध- राभृतो मन्दराद्रेः सकाशादुदयन्त उद्भवन्तः ये धुन्धुमिति ध्व- नयः तेपां छमना कपटेन माधवं विष्णुं स्तुत्वा प्रस्तुत्य अद्भुतां कन्यामणि कन्यारनं वो रमामलभत प्राप्तवान् । रनं मगिा- योरित्यमरास्त्रीलिङ्गोपि । रूपकाऽपन्हुतिगूढहेतूत्मेक्षालङ्काराः । शार्दूलविक्रीडितम् ॥ १०॥ सिन्धोरोधःस्थपुटविलुठन्मन्थलब्धाऽवतारै- धुन्धुङ्कारैस्त्वदुदयमहे दुन्दुभिश्रीमति श्रीः । १० इदानी श्रीप्राप्तिभंगवसमाराधनादेव नान्यति घिचार्य रक्षाकरो मथनसमये भ्राम्यद्वासुफिमुखकुहरवातप्रेरितधीची- सट्टनशीघ्रोच्छलरक्षारसीफरदत्तकुसुमाञ्जलिः सन् मन्थभूता- लोव्यमानमन्दराचलसमुत्थधुन्धुन्धनिमिपेण भगवन्तं स्तुत्वा कन्यारत्नं त्यां प्रापदित्याह । ११ हे रमे ! समुद्रपूरमध्यप्रविचलन्मन्धरूपमन्दराचलप्राप्त- জন্মমহানগাথা त्वदावि धोत्सपे ·सव्याण्याऽयतरणे लक्ष्मीसहने प्राञ्चो झञ्झाऽनिलपटुनटोनाटितप्रौढवीची- वल्ली हल्लीसकमकलयन्नन्तरुल्लीढहाः ॥ ११ ॥ सिन्धोरिति । हे रमे ! सिन्धोः सागरस्य रोधास्थपुटे ती- रमध्ये विलुटता पचरता मन्थेन मन्दराचलेन कृत्वा लब्धो ऽवतारो जन्म यस्तैधुन्धुंकारघुन्धुम् इति शब्दैः दुन्दुभिश्रीमति भेरी शोभाभाजि भेरी सी दुन्दुभिः पुमानित्यमरः । त्व- दयपहे तव जन्मोत्सवे अन्तर्मनसि उल्लीटः उत्कृष्टतमास्वादितः हो यैस्ते प्राञ्चः पुरातना जनाः झञ्झाऽनिल एव पटुनटः कुशलनर्तकः तेनोनाटिताना नर्तितानां मौढानां वीचीवल्ली: लहरीलता:(१)हल्लीसकं नर्तनविशेष कान्तानां मण्डलीवृत्तं विदु- ईल्लीसकं युधा इति मेदिनी । अकलयनबुध्यन्त । कल स- धाने इत्यस्माल्लङ् । रूपकालङ्कारः। मन्दाक्रान्तात्तम् ।।११।। वह भ्रान्त्वा चिकुरमुदधेरुद्भवन्त्या भवत्या बद्धा मन्थक्षितिभृति सुरैः पन्नगाः खिन्नगात्राः । तत्कालैकोचितमतिजुषस्वासतस्तस्य चेष्टां सान्द्रानन्दान्तरङ्गाः पुरातना देवादयो झझामारुतरूपनटपरिक- म्पितोमिलतामण्डलीवृत्तमपश्यन्निति साधारणजनरष्यपत्यजन्मो- त्सवे नृस्यादि दृश्यते, तदुचितमेव त्वजन्मोत्सवानन्दनिर्भराणां देवानां तथा करणमित्याह । १२ हे कमलाक्षप्रेयसि ! समुद्रादाविर्भवन्त्या भवत्याः फेशपाश मयूरपिच्छं मत्वा प्रत्युत्पन्नबुद्धय. तुरैर्मन्याचले यद्धाःसा भीताः वीचीवल्ली-दति १ पु ।

·प्रादुर्भावातयकः २ ३९ राजीवाक्षप्रणयिनि भृशं रज्जुतामन्यनैषुः ॥ १२ ॥ घहमिति । हे राजीवाक्षस्य हरेः प्रणयिनि प्रिये! मनक्षि- तिभृति मन्दरगिरौ सुरैर्देवैर्वद्धा नद्धा अत एव खिन्नानि गा- त्राणि येपां ते पन्नगाः सर्पाः । जात्याख्यायामेकस्मिन्वहुवच- नमन्यतरस्यामिति पाक्षिकं बहुत्वम् । उदधेः सागरादुद्भवन्त्या उदयन्सा भवत्यास्तव चिकुरं केशपाशं दृष्ट्वा वह मयूरपिच्छ- मिति भ्रान्त्वा स चासौ कालश्च तस्मिन्नेका उचिता चासो मतिश्च तां जुपन्ते ते तूष्णीम्भूता इति यावत् । त्रासत: भया- तस्य मन्थस्य इटामपेक्षितां रज्जुताम् । अभ्यनपुरगच्छन् । यदा मयूरत्रासान्निश्चेष्टा जातास्तदा तद्रज्जुत्वेनैव तन्मन्थस्येष्टा र. जुता मापुरिति भावः। भ्रान्तिकाव्यलिङ्गरूपकाणि । मन्दा- क्रान्तावृत्तम् ॥१२॥ आलोक्य तत्रभवतीमवतीर्णरूपां वृष्टा मुदा सुमनसः सुमनःप्रधानैः । पिण्डीभवद्भिरविलाम्ब पयःपयोधौ डिण्डीरखण्डनिवहैः : सममप्लवन्त ॥ १३ ॥ आलोक्येति । हे अखिलाऽम्ब जगन्मातः तत्र पयःपयोधी भवती स्वां यदा तत्रभवती 'पूज्यां 'पूज्ये तत्रभवानत्रभवांय सन्तो निश्चेष्टा भूत्वा भन्यापेक्षिता रज्जुताम् अभिनीतवन्त इति फेश. पाशे सर्पाणां बभ्रान्तिवर्णनपुरस्सरं तत्तुल्यतां वर्णयति । १३ पूज्या भवती समुद्रादाचिर्भूतां निरीक्ष्य इण देनेष्यानि कुसुमानि समुद्रजले सवोभवद्भिः फेनपुजैस्तुल्यमप्लवन्तति त्व. जन्मोत्सवे देवाः सानन्दं पुष्पवृष्टिमकुर्वन्निस्याह ।

·४. सव्याण्याऽवतरणे लक्ष्मीसहने भगवानपी'त्यभिधानात् । अवतीर्णरूपामुदितमूर्तिम् । आलो क्य दृष्ट्वा सुमनसां देवानां मधानः श्रेष्ठैः इन्द्रादिभिः मुद हर्षेण वृष्टाः सुमनसः पुष्पाणि । स्त्रियः सुमनसः पुष्पमित्यमरः ताश्च पिण्डीभवद्भिः पुखीभवद्भिः डिण्डीरस्य फेनस्य खण्डाना शकलानां निवहै। समूहैः डिण्डीरो ऽब्धिकफः फेन इत्यमरः । समं सह आप्लवन्ताऽतरन् । सवैर्देवैस्त्वदुदये पुष्पवृष्टिः कृतेति भावः । वसन्ततिलकाहत्तम् ॥ १३ ॥ अम्ब स्वयं त्वयि चिरादवतीर्णवत्यां मन्थश्रमव्यपनयाय मखाऽशनानाम् । श्रान्ताऽहिरज्जुकबलीकृतिचिन्तयेव क्षीरोदरोधसि शनैरनिलश्वचार ॥ १४॥ अम्वेति । हे अम्ब जगन्मातः त्वयि चिरादहुकालेन स्वयं खतः अवतीर्गावत्याम् उद्भवन्त्यां सत्यां मखे यज्ञे अशनं येषां ते मखाशना देवास्तेषां मन्थो मन्थनं तेन जातस्य श्र- मस्य श्रान्तेर्व्यपनयाय दूरीकरणाय क्षीरोदस्य दुग्धोदधेः रो- धसि तीरे । कूल रोधश्च तीमित्यमरः । शनैर्मन्दम् अनिलो घायुश्चचार सञ्चारं कृतवान् । तन्मन्दबहने हेतुमाद- श्रान्ता- • भि: श्रीहरज्जुभिः का कालीकृतिः कवलीकरणं भक्षणमिति यावत् । तस्य चिन्तयेव । स्पाचिन्ता स्मृतिराध्यानांमत्यमरः । वाताशनत्वात्तेपामिनि हेतूत्मेक्षा । वसततिलकावृत्तम् ॥१४॥ १४ अथ स्वदाधिर्भाधेन सफलमनोरथेषु देवेषु मधव्यापारप- रिथान्तेपुसत्सु तच्छ्रमपरिहाराय मन्थरज्जुभूतवासुफिसालिजम. क्षणभीरयेय मरुन्मन्दं मन्दं समुद्रतीरे आपवाविति गुमशकुनमा ।

·मादुर्भावस्तयकः२। ४१ सान्द्रोत्कण्ठामसृणमधुजित्सादराऽपाङ्गधारा- सध्रीचीभिः श्वसनविसरददुग्धवीचीभिरब्धिः । उहाहाख्यं कमपि भवतीमुत्सवं लप्स्यमानां मातस्तातो मधुरमनयन्मङ्गललानकर्म ॥ १५ ॥ सान्द्रेति । हे मातः ! त्वदीयस्तव अयं तातः पिता ब्धि: सिन्धु उद्वाहो विवाहस्तदाख्यं तत्संज्ञकं कमप्यनिर्वचनीयम् उत्सवं लभ्यमार्ग प्रापयन्ती(१)भवत्तीं त्वां प्रति सान्द्रपा नि- विडया उत्कण्ठया उत्सुकतया मरणाभिः स्निग्धाभिः सान्द्रः स्निग्धस्तु मेदुरः, चिकणं महणं स्निग्धमित्यमरौ । मधुजितो हरेः सादराभिरादरयुक्ताभिरपाङ्गधाराभिः कटाक्षसम्पात: स- धीचीभिः समानाभिः श्वसनेन वायुना विसरन्तीभिर्दुग्धस्य वीचीभिः मधुर सुन्दरं मङ्गलस्नानरूपं कर्म प्रति अनयत्माप- पामासेत्यर्थः । मन्दाक्रान्तावृत्तम्। उपमागूढोत्प्रेक्षालझारौ॥१५॥ अथ प्रादुर्भूतां लक्ष्मी ध्यायति- सुधोदधिसमुल्लसत्सुरतरुन्छटान्तर्गते मनोज्ञमणिमण्डपे महति रत्नसिंहासने । १५ इदानी विवाहोत्सवे प्रथमं पतिंवरी पन्धवो मङ्गलम्मानं फारयन्तीति लोफानुसारेण स्वस्पिता दुग्धोदधिरुवाहमहोत्सवमा चिरात प्राप्यमानां त्वां घनतरोत्कण्ठितभगवत्सादरकटाक्षपरम्प- रासमानाभिर्मास्तप्रविचलदुग्धोर्मिभिरतपयदित्याह । जयलामाय सुधासागरमध्यगतकल्पवृक्षवाटीमध्य- स्थमुन्दरमणिमण्डपस्थितरत्नसिंहासनमध्यगतफमलोपविष्टां १६ अथ ·-- ૪૨ सव्याख्या चतरणे लक्ष्मीसहले स्थितां मणिसरोरुहे त्रिदशसुन्दरीसेवितां जयाय भवतीमहं जननि सन्ततं चिन्तये ॥ १६ ॥ सुधेति । हे जननि मातः सुधोदधेः क्षीरसागरात्समुल्लस- न्तीनां निर्गच्छता(१)सुरतरुच्छटानां कल्पवृक्षपङ्गीनाम् अन्तर्मध्यं गते मनोज्ञे सुन्दरे मनोज्ञं मञ्जु मजुलमित्यमरः । मणिमण्डपे रवखचितसभायां महति विस्तीर्णे रत्नपचुरे सिंहासने । नृपा सनं तु यद्भद्रासनं सिंहासनं तु तदित्यमरः । स्थितामासीनां त्रिदशानां देवाना सुन्दरीभिरिन्द्राण्यादिभिः सेवितां भवती त्वां जयाय उत्कर्षमाप्तये सततं निरन्तरं यथा तथा अहं चि- न्तये ध्यायामीत्यर्थः । पृथ्वीवृत्तम् ॥१६॥ अभ्यर्णस्फुरदप्सरःकरधृतैरुद्दामदुग्धाम्बुधि- स्वैरोत्सृत्वरवीचिकासहचरैः संवीजितां चामरैः । हस्तालङ्कृतपङ्कजामभिनवाऽऽकल्पैरनल्पैः शुभा- मम्ब त्वामुषसि स्मरामि जगतामातङ्ककूलङ्कषाम् ॥१७॥ अभीति । हे अम्ब ! अभ्यर्ण समीपं स्फुरन्तीभिः करैतैः उद्दामानां महतीनां दुग्धाम्बुधेः सकाशात्स्वैरं यथेच्छम् उत्सृत्व- रीणाम् ऊर्ध्वप्रसारिणीनां वीचिकानां सहचरैमित्रः चामरैः स- घाऽनोपसेवितां भगवती ध्यायति । १७ हे मातः ! समीपभागविलसद्देवाडनाफरफलितैदुग्धसा. गरनिरर्गलोत्सर्पफल्लोलतुल्यैश्चामरैरुपवीजितां फरफलितकमला नषभूषाभूपितां जगत्परितापसमूलनाशिनी त्यां प्रातः स्मरामीस्याह ।

·1 प्रादुर्भावस्तयफः२। यग्वीजितां तथा हस्तेनाऽलङ्कतं पङ्कजं यस्यास्तां पुनरनल्पैर्व- हुभिः अभिनवैराकल्पैर्भूपणैः शुभां कल्याणी तथा जगता- मातकस्य । रुक्तापशङ्कास्वातङ्क इत्यमरः । कूलरूपां नाशिका- मिति यावत् । सर्वकूलाभ्रकरीपेप्विति खच् । त्वाम उपसि काले स्मरामि । 'ब्राह्म मुहूर्ते चोत्थाय चिन्तयेदात्मनो हित'- मित्यभिधानाद । अत्राऽप्सरोगतरतिः कविगतां तां पुष्णीति प्रेयोलङ्कारः । शार्दूलविक्रीडितम् ॥ १७ ॥ भूयासुस्ते त्वदीया मयि हरिदयिते स्थूललक्ष्याः कटाक्षा यल्लिप्साव्यग्रभाधमरविरचितैरञ्जलीनां प्रपञ्चैः । मन्थाद्रिक्षोभदुःस्थं कलशजलनिधेमध्यमुत्सृज्य बैलां प्राप्त रेजे सरोजैरिव नवरजनीनायकाऽऽलोकमूकैः।।१८॥ भूयासुरिति । हे हरिदयिते ! येां कटाक्षाणां लिप्सया लम्भुमिच्छया व्यग्नेर्भर्गाद्यमविरचितैः अअलीनां प्रपञ्चैः स- मूहैर्मन्थाद्रेः क्षोभेण दुःस्थ वासाऽनहैं कलशजलनिधेमध्यम उत्सृज्य त्यक्त्वा वेला तदं. मातै पुनः नवस्य तत्कालोदितस्य रजनीनायकस्य चन्द्रस्याऽऽलोकेन प्रकाशेन मूकैर्मुकुलितैः । आलोको दर्शनोयोती इत्यमरः । सरोजैः कमलैरिव रेजे शु. शुभे । भावे लिट् । ते प्रसिद्धास्वदीयास्तावकाः स्थूललक्ष्या- चतुर्विधपुरुषार्थदातारः । स्युर्वदान्यस्थूललक्ष्यदानशौण्डा य. १८ हे हरिप्रिये ! यत्प्रेप्सोत्कण्ठितशिवादिदेवविधृतरअलि- पुमन्दरपर्वतचिलोडनसवाघमुदधिमध्यमुत्सृज्य कूलं प्राप्तैरभिन. पचन्द्रदर्शगमुकुलिनः कमलैरिवाऽशोभि, ते सकलेटवदान्यास्ता. घका फटाक्षा मयि पतरित्यत्साशास्ते ।

·४४ सम्यादयाऽवतरणे लक्षणीसाने हुमदे इत्यमरः । कटाक्षा अपाङ्गदर्शनानि भूयामुः। आशंसाया लिङ् । काम्पलिङ्गस्वरूपोमेक्षालझारी । स्रग्धरात्तमिदम्।।१८।। अग्रे मुरारेररविन्दपीठे हरित्करीन्द्ररभिपिच्यमानाम् । अवेक्ष्य पुत्रीमखिलेश्वरी,वा- मानन्दसिन्धौ निममज सिन्धुः ॥ १९ ॥ अग्रे इति । अरविन्दपीठे हरित्सु दिक्षु । दिशस्तु ककुभा काष्ठा आशाश्च हरित इत्यमरः । स्थितैः करीन्द्रैर्गजैरित्यर्थः । अभिपिच्यमानां पुनः अखिलस्य जगत ईश्वरी नियन्त्री त्वां कन्यां मुरारेहरेरग्रे अवेक्ष्य सिन्धुरपि त्वदीयः पिता आन- न्दस्य सिन्धौ निममज मग्नो बभूव । उपजातिवृत्तम् । रूप- कालङ्कारश्च ॥१९॥ प्रसभमुदधिकन्ये पश्यतां देवतानां परमपुरुषवक्षःपीठमाडौकथास्त्वम् । सह दयिततमेन स्वैरकेलौ सतीनां न खलु निजशिशूनां सन्निधिौडहेतुः ॥ २० ॥ मसभमिति । हे उदधिकन्ये ! देवतानां पश्यतां पश्यत्तो दे- १९ कन्याया योग्यवरलाभः पितुः परानन्दजनक इति विषा- होत्सवे हरेः पुरतः कमलासनोपविष्ट दिग्गजैरभिपिच्यमानां ज. गीश्वरीं त्वामवलोक्य त्वत्पिता समुद्र आनन्दसागरे ममजेत्याह । २० हे सागरसुते । सर्वेषु देवेषु पश्यत्सु हरेरापीठं त्वं निःसङ्कोचमारूदवतीति सप्तीनां स्त्रीणां निजप्रियतमेन सद यथे. क्रीडायां शिशुसामीप्यं न लजाकरगित्युचितमेवेत्साह ।

·प्रादुर्भावस्यका २ ननाहत्येत्यनादरे पष्ठ । त्वं प्रसभं हठात् परमपुरुपस्य हरे- क्षापीठमुरःस्थलं प्रति आढौकथाः आरोहणं कृतवती । ढोक तावित्यस्माल्लङ् । तथा हि-सतीनां स्त्रीणां दयिततमेन प्रियतमेन सह खैरकेली ययेष्टक्रीडायां शिशूनां चालानां स- निधिः सामीप्य बीडहेतुर्लज्जाहेतुर्न भवति खलु निश्चयेनेत्य- थैः । मालिनीवृत्तम । अर्थान्तरन्यासालङ्कारः ॥ २० ॥ कलितकलशसागरोमिंगङ्गं कमपि मुकुन्दमहाकलिन्दजौघम् । कनकसुहृदभूषयत्तवाभा- विततिरतीव रमे सरस्वतीव ॥ २१ ॥ कलितेति । हे रमे ! कनकस्य मुहृदारक्तत्वातत्सदृशी- त्यर्थः । तव आमाया विततिर्विस्तारः कांलता स्वीकृता क- लशसागरस्य उमिलेहयेच गङ्गा येन तं कमपि अनिर्वचनीयं मुकुन्दमह एव श्यामवर्णत्वात्कलिन्दजाया यमुनाया औषः प्रवाहस्तं मति सरस्वतीच अभूपयत् । शोभयति स्म । इत्यने- नाऽन लक्ष्मीमादुर्भावे त्रिवेणीसङ्गमः सूचितः । प्पिताग्रा- वृत्तम् ॥ २१॥ २१ अथ सुधासमुद्रतरङ्गरूपगङ्गासङ्गतं नारायणदेहकान्ति- स्वरूपं यमुनाप्रधाहं कनफसवण भवतीकान्तिः सरस्वतीयाऽतीय शोमयामासति सोऽयं त्रिवेणीसङ्गमा सम्पन्न इति तत्र सकलदु- रितनियईगाक्षमत्वं सूचयन्नाह ।

·. सव्याख्याऽयतरणे लक्ष्मीसहने धुनदीशिशिरं शिरः पुरारे- र्भजतीन्दुर्भवती दयारसाम् । हृदयं मुरहन्तुरधिजे वा- मुचितैव स्थितिरुद्वाऽनुरूपा ॥ २२ ॥ शुनदीति । हे ओब्धजे ! इन्दुश्चन्द्रः धुनधा भागीरथ्या शिशिरं शीतलं पुरारेः शङ्करस्य शिरो मस्तकं भजति, भवती त्वं तु दयारसेन आई स्निग्धं मुरहन्तुर्मुरारेर्हृदयं भजति, अतः वां युवयोमा॑भगिन्पोः स्थितिः आसनम् उद्भवस्योत्पत्तेः अनुरूपा सदृशी उचिता योग्यैव । क्षीरोदादुत्पन्नयोर्भवतोः स- रसस्थले स्थितिरुचितेति कार्यस्य कारणसमत्ववर्णनात्समाल- झारः । औपच्छन्दसिकं वृत्तम् ॥ २३॥ कमले तोषयितुं त्वां कान्तभुजान्तरनिशान्तमुपयान्तीम् । कमले इति । हे कमले लक्ष्मि ! कान्तस्य हरे जान्तरमेव निशान्तं सदनं निशान्तपस्त्यसदनमित्यमरः । उपयान्ती प्रा. सवतीं त्वां तोपयितुं हपयितुम् अथ अस्मै हरये ऽम्युधि: क्षीराब्धिः मनं पुराणमपि अरीणं स्यन्नं रीणं म्रतं स्तुतीम- २२ हे समुद्रजे ! चन्द्रस्तावद् गङ्गाप्रघाहशीतलं शिशिर, भवती च करुणारसा मुरारेरुरो भजतीति सोदरयोः सरससा. गरसमुद्भूतयोर्युषयोः सरसस्थलाधयणं युक्तमित्याह । २३ हे रमे ! प्रियभुजान्तरालरूपान्तःपुरगतां भयती प्रसाद ·प्रादुर्भावस्तवफा २। प्रायच्छत्तमथाऽस्मै प्रत्नं रत्नगणमम्बुधिररीणम् ॥ २३ ॥ इति श्रीमहेङ्कटावरिविरचिते श्रीमलक्ष्मीसहस्र प्रादु- भीवस्तवको द्वितीयः सम्पूर्णतामगमत् ॥ २ ॥ त्यमराव रीणो जीर्णः स न भवतीत्यरीणो नव्यः अनुपभु- तप्तमित्पर्थः । रनगणं रखसमूह मायच्छद् दत्तवान् । विवाह समये जामात्रे ऽत्यद्भुतं चौतकं ददाविति भावः । गूढोत्मेक्षा । धनचपला गीतिवृत्तम् ॥ २३ ॥ इति श्रीरावजीमहाराजाऽपरनान्ना श्रीनिवासपण्डितेन विरचितायां वालबोधिन्याख्यायां श्रीलक्ष्मी- सहस्रटीकायां प्रादुर्भावस्तवको द्वितीयः॥२॥ यितुं पयोधिः पुरातनमनुपभुक्तपूर्व मणिगणं स्वप्रियाय विवाह- महोत्सवे यातकरूपेण व्यतरदित्याह । इति श्रीमागवल्ल्युपाख्यतेलगरामशाखिविरचितायां लक्ष्मी- सहनाऽवतरणनिःश्रेणिकायां प्रादुर्भावस्तयको द्वितीयः सम्पूर्ण ।

·४८ सव्याख्याऽपतरणे लक्ष्मीसहने अप वक्षःस्थलाजस्थानस्तवका ३ । वक्षःस्थलस्था क्षीरोदसुतां यो जनकालये। व्यजिज्ञपलभवितुं स रामः श्रेयसे ऽस्तु नः ॥ ३ ॥ अथाऽस्मिन् तृतीये स्तबके लक्ष्म्या भगवतो हृदयाऽवस्था- नकारणं वर्णयितुं प्रथमपये हृदयङ्गमामिति तल्लिकं निर्दिशन्म- जलमाचरति- श्रये शेषाऽचलमणेः शाङ्गिणो हृदयङ्गमाम् । अनुकम्पामिवाऽकम्पामम्बामम्बुजवासिनीम् ॥ १ ॥ श्रये इति । शेपाऽचले शेपाद्री मणेरिख शोभमानस्य शा- नामकं धनुरस्यास्तीति शाङ्गी तस्य हरदयगमा वक्षोवामभागे हेमरेखारूपेण वसन्ती, तथा चोक्तं भागवते रुद्रगीत-'श्रिया निपायिन्या क्षिप्तनिकपाऽश्मोरसोलुस'दिति । श्रिया हेतुभूतया सिमः तिरस्कृतः निकपात्मा स्वर्णरेखाङ्कितो निकपपापाणो येन ताशेनोरसा इति श्रीधराचार्यः । पसे हृदयस्थामकम्पामख ण्डामिति यावत् । अनुकम्पा दयामिव अम्बुजवासिनी पङ्कज- स्थामम्बां लक्ष्मी श्रयेऽवलम्बे अनुष्टुन् वृत्तम् । उपमालङ्कारः॥२॥ १ अथ पक्षास्थलाऽवस्थानस्तयफेन सूतीयेत स्तोतुफाम आदी भगवतो धेङ्कटाचलपतेर्हदये साक्षादचलां दयामिविराजमानांक- मलयासिनी जननीमाश्रये इस्याह ।

·मादुर्भावस्तवकः २ कल्याणि दिव्यकरुणादिगुणाम्बुराशे काङ्क्षाऽधिकाऽभ्युदयदायिकटाक्षलेशे । भद्राय दैत्यजिदुरःकृतनित्यवासे भक्तिस्थिरेण मनसा भवतीमुपासे ॥ २ ॥ कल्याणीति । हे कल्याणि! दिव्यानां करुणादिगुणानाम् अम्बुराशे ! काङ्खाया अधिकम् अभ्युदयं दत्ते स वादृशः क- टाक्षलेशो यस्याः । पुनः भद्राय जगत्कल्याणार्थ दैत्यजितो हरेः उरसि कृतः नित्यं चासो यया तत्सम्बुद्धौ । भक्त्या स्थिरेण एकतानेन मनसा भवतीम् उपासे भने इत्यर्थः । काव्यलिङ्ग- मलझार:। वसन्ततिलकाहत्तम् ॥२॥ नालीकसम्भवभवादिसुराभिवन्ये नानाविधाऽकृतकवाङ्मयमौलिवेद्ये । पाथोधिपुति पतिवक्षसि नित्यहृद्ये भान्तीमनन्यशरणो भवतीं प्रपद्ये ॥ ३ ॥ नालीकति । हे नालीकसम्भवो ब्रह्मा भवः शिवस्तदादि- मुरैरभिवन्धे ! तथा नानाविधानाम् ऋगादिभिन्नानामकृतका- २दानीमाशाऽतिशायिफलदाननिपुणफटाक्षलयां लोकोत्तर- दयादिगुणसमुद्ररूपां नारायणवक्षःस्थलनित्याऽस्थितां कल्या- णी भगवती दृढभक्तिना चेतसा फल्याणप्राप्तये उपास्ते । ३ सम्प्रति हे धाराशिसुते । ब्राशिवादिसुरवन्दनीयामनेक- विधोपनिषद्यां हरिवक्षसि नित्यं विराजमानां भवतीमनितरगति- रहं शरामाश्रये इत्याह । ७ ·५० सध्यारयायतरणे लक्ष्मीसहने नामरिमाणां वाङ्मयानां वेदानां मौलय उपनिषदस्वाभिवैये वेदनीये ! पुनर्हे पाथोघेः पुत्रि ! नित्यहये सदा प्रिये पत्युर्वशसि भान्ती भवती नाऽस्त्यन्यः त्वयतिरिक्तः शरणं यस्य सोऽहं कावः प्रपद्ये शरणं यामि । शरणं गृहरक्षित्रोरिसमरः । वसन्त तिलफाहत्तम् । कान्पलिङ्गम् ॥३॥ शय्यागृहं तव पिता जगतां नियन्तु- द्घता मृगाङ्क इतरः पुनरङ्गभूषे । वक्षस्यमुष्य वरदे त्वमवस्थिता त- हालभ्यमम्ब भवदीयमनन्यलभ्यम् ॥४॥ शय्येति । हे वरदे तब पिता सिन्धुर्जगतां नियन्तुहरे शय्यायहं शयनस्थानं, भ्राता मृगाङ्क: अङ्ग नेत्ररूपो ऽवयवः सू- चन्द्रमसोर्नेप्रत्वात् । इतर कौस्तभः भूपेति द्वयमप्यङ्गयोर्नेरहद- ययोभूपे । द्विवचनं यथासंख्यामिमायम् । अमुष्य हरेशास त्व- म् अवस्थिता, ऽतः भवदीयं तस्य हरवल्लभस्य भावो वालभ्यम् अनन्यलभ्यम् अनन्यसाधारण यया भवती हरेवल्लभा तथा ऽन्यक्किमपि नास्तीति भावः । वसन्ततिलकात्तम् । कान्याल- गमलकारः॥४॥ . ४ हे वरदायिन्यम्ब ! जगच्छासितुर्भगवतो हरेः अपनसम तय पिता सागरः, चन्द्रः कौस्तुभमणिश्चेत्येतो त्यद्भातरी नेत्ररूप- तया हवयाऽलङ्कारतया च शरीरभूषणरूपौ, अस्य च भगवती घ. क्षमि त्वं कृताऽवस्थानति त्वद्यन्धुव! भगवतो ऽतिप्रियस्त्वयाऽऽका. न्ततदृदयेति इतराऽनचाप्य ते पतिप्रतिपात्रत्वमित्याह ।

·प्रादुर्भावस्तषकः२। भ्रातुर्विधोर्वसुसमृद्ध्यसहेषु पो- वास्ते रमेत्यपयशःप्रशमाय नूनम् । सोदर्यकौस्तुभशुभावहमब्धिकन्ये वक्षस्त्वमावससि वेङ्कटनायकस्य ॥ ५ ॥ भ्रातुरिति । हे अब्धिकन्ये भ्रातुर्विधोश्चन्द्रस्य वसुसमृद्धि: किरणसमृद्धिद्रव्यसमृद्धिश्च तदसहेषु प पु सूर्यविकासिकमलेषु रमा आस्ते इत्यपयशसो ऽपकीर्तेः प्रशमाय नाशाय सोदर्यस्य भातुः कौस्तुभस्य शुभावह मङ्गलावह वेङ्कटनायकस्य हरेर्वक्षः उरस्थलं प्रति आवससि । वक्ष इत्यत्र उपान्वध्याइस इत्याचा- रस्य कर्मत्वं ज्ञेयम् । श्रीः पद्मवासिनीति तदानीन्तनवादस्तु काकवदेवदत्तस्य गृहमितिवदुपपादनीयः।नूनमित्युत्मक्षालङ्कारः। वसन्ततिलकात्तम ॥५॥ भगवतः प्रतिघों हृदि मा स्म भूत् समुदयद्दजिनेषु जनेविति। अवहिता जगदम्ब हिताय नो हृदयमेव हरेरधितिष्ठसि ॥ ६॥ भगवत इति । समुदयन्ति समुद्भवन्ति जिनानि पापानि ५ हे समुद्रपुत्रि ! निजसोदरस्य चन्द्रस्य असूनां (फिरणानां धनानां च) समृद्ध्वसद्देषु कमलेषु लक्ष्मीर्वसतीति अकीर्ति प्रमा? फिल स्वं सोदरान्तरकौस्तुभमणिविभूपिते भगवतो घेङ्कटपतेरसि घससीत्युत्प्रेक्षते। ६ साम्प्रतं पापिपु माशेपु जनेषु हरेहदयं फ्रोधाध्मात मा भूः दिति सर्वदा स्मतिसम्पादनायाऽवहिता सती तदधितिष्ठसीत्या ।

·सव्याख्याध्यतरणे लक्ष्मीसहने येषां तेषु । कलुपं जिनैनोऽयमित्यमरः । जनेषु मनुष्येषु विषये प्रतिघः क्रोधः । प्रतिघा रुट्नुधौ स्त्रियामित्यमरः । मा स्म भूत नैव भवतु इति हेतोः अवहिता सावधाना त्वं नो ऽस्माकं हि ताय कल्याणाय हरेहृदयमधितिष्ठसि वससि । हृदयमित्यत्राऽधि- शीस्थाऽऽसां कति कर्मत्वम् । द्रुतविलम्वितं वृत्तम् । गूढो- मेक्षालङ्कारः ॥६॥ फणिशैलपतेस्त्वमिन्दिरे भवसि प्राणसमेति साम्प्रतम् । अमुना भवती यतः स्वयं हृदये प्राणपदे निवेशिता ॥ ७॥ फणिशैलपतेरिति । हे इन्दिरे ! यतो भवती अमुना ह- रिणा प्राणानां पदे प्राणस्य वा पदे स्थाने । हृदि प्राणौ गुदे ऽपानः समानो नाभिसंस्थित इत्यादिना अपानादीनां स्थान- पददर्शनान्मुख्यस्थानं स्वयं निवेशिता स्थापिता अतः फणि- शैलपतेः श्रीहरेस्त्वं प्राणैस्तुल्या भवसीति साम्मतं युक्तम् । वै- तालीयं वृत्तम् । अनुमानाऽलङ्कारः ॥ ७॥ उरगाद्रिपतेरुरःस्थलस्थे भवती तद्गलशङ्खगर्भमुक्तैः। ७ हे कमले ! त्वं हरेः प्राणतुल्येति लोकप्रसिद्धिर्युक्तव, यत- स्त्वमनेन प्राणनिवासस्थाने हृदये ऽवस्थापिता, समानयोरेय हिसा. मानाधिकरण्यं घटते इत्याह । ८ हे अम्ब ! घेङ्कटपतेर्वक्षापले ऽवस्थिता व तत्कन्धरारूप- ·N प्रादुर्भाय स्तयकः २ शुचिहारमहःसुरतवन्ती- सलिलैरम्ब सदा ऽभिषिच्यसे त्वम् ॥ ८ ॥ उरणादिपतेरिति । हे उरगाद्रिपतेः शेपाचलस्वामिनः श्री. सासुदेवस्य उरास्थलस्थे वक्षोदेशनिवासे कमले रमे ! तस्य हरेर्गल एव शङ्गः । कम्बुर्ना वलये शळे इत्यमरः । तस्य गर्भाद् मुक्तैश्च्युतैः शुचिहारस्य स्वच्छमुक्ताहारस्य महस्तेज एव सुर- स्रवन्ती भागीरथी तस्याः सलिलै लैः सदैव त्वमभिषिच्यसे ऽभिपेकवती क्रियसे । अहो महद्भाग्यं तवेत्यर्थः । औपच्छन्दसिकं वृत्तम् । परिणामरूपकालङ्कारौ ॥ ८॥ कुमारि क्षीराब्धेः कुसुमसुकुमाराङ्गि भवती नवं पा सन म्रदिमरमणीयं विजहती। शरण्ये त्रातुं नः शरकिणधनं कौस्तुभशिला- कठोरं गाढोरः अयसि कृपया कैटभरिपोः ॥ ९॥ कुमारीति । हे क्षीराब्धेः कुमारि दुग्धोदकन्ये, पुनः शरणे साधुः शरण्या तत्सम्बुद्धौ । तत्र साधुरिति यत् । तथा हे कुसुम- फम्बुमध्योत्स्ष्टैः शुभ्रमौक्तिकदामफान्तिरूपगङ्गाजलैर्निरन्तरमभि- पिक्का भवसीति वक्षःस्थलस्थितायास्तवोपरि हारस्य चिलुण्ठनाद् ग. काजलैरभिपिच्यसइत्याह । ९ हे पुष्पकोमलागि दुग्धोदधिपुत्रि ! त्वं सौकुमार्यरमणीयम- भिनव कमलरूपं सदनं परित्यजन्ती सती घाणफिणसङ्कलं की स्तुभशिलापरुपं कैटभारेर्वक्षो ऽस्मान् परित्रातुमेव कृपया अधिति- इसीति स्वसुखमविचिन्त्याऽस्मद्रक्षणे यतसे इत्याह ।

·५४ सन्यारयाऽवतरणे लक्ष्मीसहने सुकुमाराशि पुप्पकोमलमूर्ते ! .भवती म्रदिन्ना मार्दवेन रथ- णीयं सुन्दरं नवं नूतनं पद्म सब कमलरूपं गृहं विजहती परि- त्यक्तवता सती नोऽस्मान् भक्तान त्रातुं कृपया कैटभरिपोः श्री- हरेः युद्ध रिपुविसएशराणा महारजनितैः किणैः । घटे इति लोके । धनं कठिनम् । धनं निरन्तरं सान्द्रमित्यमरः । तथा कौस्तुभ एव रजवाच्छिला तया कगरं निष्ठुरं गाद दुरव गाहमित्यर्थः । प्रगाई भृशकृच्छ्योरियमरः । उरो वक्षःस्थल- मेव अपसि यतः, ततः स्वयं दुरवगाहस्थले स्थित्वा ऽपीतर- सुखकरणरूपं विलक्षणदयालुत्वमिति भावः । शिखरिणीवृत्तम् । काव्यलिङ्गूढोमेक्षे ॥९॥ श्रीवत्साङ्क चिरतरमुरःसीमगोष्ठं मुरारे- रध्यासीनामनघहरितोदारकान्त्या ऽभिरामम् । कल्याणि त्वामतुलममृतं संश्रितानां दुहानां क्षीराम्भोधेः समुदितवती अमहे कामधेनुम् ॥ १० ॥ श्रीवत्सामिति । हे कल्याणि हे कुशले ! श्रीमान् वत्सस्त- का अङ्को यस्य । अन्यत्र श्रीवत्सनामको को यस्य । क- लकाको लाञ्छनं च चिन्हें लक्ष्म चेत्यमरः । पुनश्च अनघा नि- दोपा हरिता हरिद्वर्णा उदारा महती च या कान्तिस्तया, पक्षे १० हे शुभे ! हरेः श्रीवत्साहू (सशोभतर्णकालिङ्कतं श्रीपास नामचिन्हसहितश्च ) अनघहरितोदारकान्त्या (अदुएखण. कात्या निदोपहरितवर्णकान्त्या च) सुन्दरं मुरजितो वक्षस्थल. सामरूपं गोष्ठम् अधिष्ठितां, तपा आश्रितानां निरुपमम् अमृतं (पीयूष मोक्षं च ) दुहन्ती दुग्धसमुद्रोन्ना रपां कामगवीं कप- याम इति श्लेषेण भगवत्याः कामधेनुस्वं साधयति ।

·प्रादुर्भायस्तयकः२॥ नघाना आरोग्यकारका हरितानां दूर्वाणां तत्मभृति- • शानामित्यर्थः । हरिता स्त्री च दुर्वायां हरिद्वर्णयुते ऽन्यवदिति दिनी । उदारया इतस्ततः प्रसृत्वरत्वान्महत्या कान्त्या ऽभि- मं सुन्दरम उरसः सीमैच गोष्ठं गोस्थानम् । गोष्ठं गोस्था- 'पक, सीमसीमे स्त्रियामित्यमरौ । अध्यासीनां स्थितां तथा तुलं निरुपम प्रचुरं चाऽमृतं मोक्षं दुग्धं च संश्रितानां दुग्धे सा दुहाना तां, दुह भपूरणे शानच् । क्षीराम्भोधेः समुदितवती मा- दुर्भूतां त्वां कामधेनुं ब्रूमहे वदामः । श्लेपरूपकाऽलङ्कारौ । मन्दाक्रान्तावृत्तम् ॥१०॥ विश्वाऽतीतो जयति वृजिनहासदो वासुदेवः पये तस्याप्युपरि महिमा भासते तावकीनः । क्षेत्रज्ञानां हृदयमनिशं कजनाभो ऽधिशेते तस्यापि वं हदि हततमोराजसे राजसे या ॥ ११॥ विश्वातीत इति । हे पझे हे कमले ! वृजिनस्य पापस्य हासं नाशं ददाति सः । आतो ऽनुपसर्गइति कः । कलपं वृ. जिननोमित्यमरः । वासुदेवः श्रीवेङ्कटपतिः विश्वमशेषम अ- तीत्य ओतक्रम्य वर्तते । विश्वमशेपं कृत्लमित्यमरः । जयति , विश्वमतीत्य शोभते । तस्य चासुदेवस्पाप्युपरि ऊर्व तवाय ता- चकीनस्त्वदीय इत्यर्थः । महिमा माहात्म्यं मासते मकाशते तदेव दर्शयतिकडं कमलं नाभौ यस्य स कञ्जनाभो विष्णुः । क्षे- ११ हे जननि ! पापनाशको घासुदेवस्तापद् लोकोत्तरः, त- स्याप्युपरि स्वदीय माहात्म्यं राजते, यतो हि स कमलनामा प्राणिनां हदेशमधितिष्ठति, तस्यापि तिरस्कृतरजस्तमोगुणे हदि या शोमसे इति भगवतो ऽपि भगवतीमहिनःश्रेष्ठतां वर्णयति।

·५६ सव्याख्याऽवतरणे लक्ष्मीसहने लज्ञानां जीवानां हृदयम् अधिशेते ऽधितिष्ठति त्वं तु तम तमोगुणः रज एव राजसं रजोगुणः स्वार्थे ऽण् । हृते नष्टे त. मोराजसे यस्मातादृशे शुद्धसत्वमये इत्यर्थः । तस्य हरेरपि हदि राजसे शोभा पामोपि । मन्दाक्रान्तावृत्तम् । काव्यलिङ्गसारा- लंकारौ झयौ ॥११॥ वीक्षन्ते ये वेङ्कटक्ष्माभृदिन्दोः सूरस्थाने शोभमानामिह त्वाम् । दुग्धोदन्वत्पुत्रि दिव्यं पदं ते सूरस्थानं हन्त भित्त्वा विशन्ति ॥ १२ ॥ वीक्षन्ते इति । ये माणिनः वेङ्कटक्ष्माति वेङ्कटगिरी इ. न्दोरिव प्रकाशमानस्य हरेः सूरस्थाने शोभमानवक्षास्थले शोभमानां त्वाम् इहाऽस्मिन् लोके वीक्षन्ते साक्षात्कुर्वन्ति, ते नराः हे दुग्धोदन्वतः क्षीरसागरस्य पुलि कम्ये रमे! दिव्यं पदं तद्पं सूरस्थानं सूर्यमण्डलं भिवा भेदनं कृत्वा विशन्ति प्रवि- शन्ति । यथा त्वं सूरस्थानस्था तथा ते भवन्तीति स्वसारूप्य- दानाऽधिकत्वपर्यवसायीदं वचनं शेयम् । हन्त हर्षे । कर्मिशा- 'निभेदेन आवृत्त्यनावृत्तिरूपा द्विविधा हि गतिः । तत्र 'गल्ला चान्द्रमसं लोकं सोमपाः पुनरेप्यन्ती'त्याद्या । द्वितीया तु 'सूर्य- द्वारेण ते यान्ति पुरुपं विश्वतोमुखम्' इत्पादिनोक्ता । स्म- , १२ हे क्षीधिसुते ! येवराऽचलेन्दोमंगपतः शोमने उरले राजमानां त्वां ये जना योक्षन्त ते सूर्यमगडलं भिस्या परमं पर मो. समपं लभन्ते इति स्पर्शगं योगिजगलायसूर्यमण्डलमेवपूर्णका उपगंप्रदमित्याह।

·वक्षास्थलाऽवमानस्तषक:३॥ १७ .. रिपि 'धूमो रात्रिस्तथा कृष्णः पण्मासा दक्षिणायनम् । तत्र मान्द्रमसं ज्योतिर्योगी प्राप्य निवर्तते । अग्निज्योतिरहः शुक्ला •ण्मासा उत्तरायणम् । तत्र प्रयाता गच्छन्ति ब्रह्म ब्रह्मविदोज- जा' इति । अतः पुनरावृत्तिरूप कर्मिमार्ग त्यक्त्वा 'द्वाविमौ पु- रुपौ लोके सूर्यमण्डलभेदिनौ । पारवाड्योगयुक्तश्च रणे चाऽभि- मुखो हतः' इति स्मृत्या 'य एवं विद्वानुदगयने ममीयते देवा- नामेव महिमानं गत्वा ऽऽदित्यस्य सायुज्यमित्याद्यान्नाता गति यान्ति मुक्ता भवन्तीत्यर्थः। शालिनीवृत्तम् । समालङ्कारः॥१२॥ बलिवसुमुषः प्रहर्षादुच्चोरस्थलमुपेत्य कमले त्वम् । अस्माकमपथगानां हरसे चिरकालसञ्चितानर्थान् ॥१३॥ वलीति । हे कमले ! त्वम् उपेन्द्रावतारे वामनरूपेण व- लिनामकस्य दैत्यराजस्य वसु धनं मुष्णातीति तस्य हरेः। पक्षे पलिनामपि वसुमुप उच्चम् उ स्थलं श्लेपेण चोरस्य स्थलं चो- पेत्याधिगत्य अपथगानाम् अधर्मगामिनाम् अन्यत्र न पन्या इत्यपर्थ, पथो विभापति रचि अपर्थ नपुंसकमिति नपुंसकत्वम् । 'आवाट् इति लोके । तेन गच्छन्ति तेपामस्माकं चिरकालेन बहुकालेन सञ्चिताः सम्पादिताश्च ते अनर्थाश्च तान इत्येक १३ हे रमे । त्वं बलिवसुमुपः (बलिचक्रवर्तिधनाऽपहारिणो हरेः, बलवद्धनचोरस्य च ) उचोरस्थलम् ( उन्नत यक्षासलम, उशतचारस्थानं च ) प्राप्याऽपथगानाम् ( असाधुमार्गगामिना, मार्ग विहाय चरताच ) भस्माकं बहुकालोपार्जिनान् अनर्थान चिरोपार्जितानि धनानि चापहरसीति चौरस्थानाऽवस्थिनायास्ते प- रधनाऽपहारो युक्त एवेति लेपेण वदन भगवदुरःस्थिता त्वं पापि. नामस्माकं निखिला मापदो हरसीत्याहू ।

·सम्यास्याऽवतरणे लक्ष्मीसहले पदं लक्ष्मीपसे । अन्यत्र चिरकालेन ढब्बूकं ढब्बूकमिति कृत्वा सचितानर्जितान् अर्थान वितानि हरसि तत् चोरस्थलस्थिता- यास्ते सचितमेवेति भावः । गीतिवृत्तम् । समालङ्कारः ॥ १३ ॥ शशिलेखा भवती च श्रीरब्धेर्निर्गते तयोराद्या । धारयति कृष्णमन्तः कृष्णेनाऽन्तस्तु धार्यते चरमा ।।१४| पाशिलेखेति । शशो लाञ्छनं विद्यते यस्मिन्नस्य शशि. नश्चन्द्रस्य लेखा कलापतिः भवती लक्ष्मीचेति उभे द्वौ हे श्रीः। अब्धेः सकाशानिर्गते, तयोर्मध्ये आया शशिलेखा अन्तरभ्य- न्तरे कृष्णं कालिमानं धारयति, चरया द्वितीया भवती तु कृष्णेन श्रीवासुदेवेन अन्तः हृदि धार्यते । अत्र श्लेपेण चेसपर नमा धार्यते इत्युपमेयाऽधिक्यपर्यवसायिव्यतिरेकालद्वारोज्ञेयः । गीत्यार्यावृत्तम् ॥ १४॥ वनमालया प्रमुषितां विश्वविभोर्भुजलतकविटपान्तः। कामपि कनकलतांत्वां कलशाऽकूपारकन्यके मन्ये॥१५॥ घनमालयेति । हे कलशाऽकूपारस्य कन्यके ! वनमालया -- - - १४ है श्री ! समुद्रादाविर्भूतयोश्चन्द्रकलामयत्योर्मध्ये चन्द्र फलान्तः कृष्णं (कृष्णवणे) दधाति, भवती च कृष्णेन (हरिणा) अन्तार्यतइति उभयोः कृष्णसम्बन्धे समाने ऽपि कृष्णेनाऽन्त. धृतवन भवत्यास्ततो व्यतिरेक इति श्लेषेणाह । १५ हे अमृतोदधिसुते ! जगत्मभोईर जलताशाखाऽन्तराले धनमालया (भगवतया आपादलम्यिन्या सजा, धनपझ्या च ) मातां त्वामनिर्घचनीयरूपां सुषर्णवल्लीं मन्ये इत्याह ।

·यक्षापलाघवानस्तयका ३. . पादलम्बिनी माला वनमालां विदुर्बुधा' इत्युक्तलक्षणया मुपिताम् आच्छादिताम् । अपूर्ववल्ली हि प्राचीरेण आस- न्तागोप्यते । पक्षे वनस्याऽरण्यस्य माला पहिस्तया मुपिता, 'वैश्वविभोर्जगत्मभोर्भगवतो मुजलताया एको यो विटपो वि. स्तारस्तस्यान्तः कामपि कनकवल्ली वां मन्ये तर्कयामि । अत्र विश्वविभोरिन्द्रनीलावटपस्येति पाठे कल्पिते विच्छित्तिविशेषः। यथा विटपोऽस्त्यस्य स विटपः, अर्शआधम्। इन्द्रनीलमयवृक्षस्य सम्बन्धिनी कनकलतां मन्ये तर्कपामि । इन्द्र आत्मा नीलः वि. टपो जारचर्यश्च तस्येत्पन्पत्र । रूपकश्लेषौ गीतिवृत्त ॥१५॥ परमतुलशीतमनधे वनमालाप्तं सुलक्ष्मणाकलितम् । कलयसि सद्रूपयुतं वक्षोदेशं हरेर्महारामम् ॥ १६ ॥ हे अनपे रमे ! हरेर्वक्षोदेशं कलयसि आश्रयसि । कीदृशं १६ हे निर्दोफे ! स्वं भगवतो वक्षस्थलमेघ. महान्तमाराममुप. धन, श्रेष्ठं राम दाशरथि धा, बलराम चा आश्रयसीति प्रतिपादयन् तदुचितानि विशेषणानि विन्यस्यति वक्षः परमया तुलस्या यु. आरामश्च श्रेष्ठतुलसीवृक्षोपशोभितः, उत्कृष्टो तिशीत- लश्च घा, दाशरथिश्च श्रेष्ठो निरुपमवैदेहीयुक्तश्च । यलरामश्च श्रेष्ठो निरुपमलालपद्धतियुक्तश्च तथा--आपादलम्बिमालोपशो- मितं वक्षः, वनपड्रिपरिगतम्याराम:, वनवासित्वारदाप्तो दाश. रथिः, आपादलम्विसम्भूपितश्च यलमद्रः । एवमू-शोभनधीध- साल्पचिहाङ्कितं हरिवक्षः, सारसागनोपशोभित आरामः, लक्ष्मणाख्यम्रात्रा युक्तो दाशरथिः, शोभनलक्षणेन सौभाग्यव्य- अफेनाऽन्यिता पलमदः । मपि च सता रूपेण युतं वक्षः, सद्धि- भिः (तरुभिः) युन माराम', साधुना कारण सौन्दर्येण धा युती दाशरथिः, सीरी च । अत्र षादी शकारसकारयोरभेदस्य क- विसमयसिद्धरन अतुलशीतमित्यादेरान्तरस्य पोधे न प्रतिपन्ध इति विभाचनीय।

·संख्यावाश्यतरणे लक्ष्मीसहने महान्तमारामं राममिय च स्थितम । वक्षःपने परमां तुलसी तद्रचितमालाप इतं प्राप्तम् । आरामपक्षे परमत्यन्तम् अतुलं शीत यस्मिन् । रामपक्षेपि अतुला सीता स्त्री यस्य तम् । पुनर्वनमाला तत्संज्ञकमालाम् आप्तः । रामपक्षे सीतान्येपणे वनं मालश्चात येन तम् । मालो ग्रामान्तराऽटवी इत्यभिधानचिन्तामणौ । तथा मुलक्ष्मणा श्रीवत्सचिन सारस्या भ्रात्रा लक्ष्मणेन च कलितं युक्तम् । लक्ष्मणं नाम्नि चिहे च सारस्यां लक्ष्मणा क चिदिति मेदिनी । सत् उत्तम रूपम् आकारः सौन्दर्य च । सन्तो द्रवः वृक्षाच तदुपयुतम् । रूपं तु श्लोकशब्दयो । पशावा. कारसौन्दर्ये नागके नाटकादिपु इति हेमचन्द्रः । अथ बलरा- मप्रक्षेपि परम् अत्यन्तम अतुला सीता लालपद्धतिर्यस्य तं महाहलत्वात् । ईषा लादण्डः स्यात्सीता लागलपद्धतिरित्य- मरः । अन्यविशेषणानि वक्तार्थानि योजनीयानि । गीति- तम् । श्लेप उपमा च ॥ १६ ॥ दृष्टात्मप्रतिबिम्बकेषु मणिषु द्रागिन्दिरे मा स्मभू- दन्तःस्थेष्वबलान्तरस्थितिधिया कोपस्तवेत्यच्युतः । शङ्कोन्मेषकथापथाऽतिपतितं संत्यक्तरत्नान्तर- स्तं त्वत्सोदरमेव कौस्तुभमणि धत्ते भुजाभ्यन्तरे॥१७॥ दृष्टेति । हे इन्दिरे ! दृष्टम् आत्मनः प्रतिविम्ब येषु तेषु अ. १७ अथ भुजयोमध्ये वक्षःस्थले इतराणि रनान्युपेक्ष्य भगवता फौस्तुभ एवं कस्माद्भियते ? इत्याराङ्य इतरमणिधारणे सांनिध्यात तत्र तय प्रतिविम्बे पतिते तत्राऽन्याङ्गनास्थितिम्रमेण तव फोपो मा भूदिति रतान्तराणि परित्यज्य भगवान् त्वद्भातृतया त्या जनास्पदं कौस्तुभमेव धत्ते इत्याह ।

·घक्ष स्थलायस्थानस्मयकः३॥ पलान्तराणागन्यभार्याणां स्थितिरस्ति किमिति धिया तव कोपो स्थेप्यवयवस्थेषु मणिपु हीरकादिरत्नेषु द्राक् शीघ्रमापाततोपि स्म भून्नैव भवतु इत्यभिप्रायेण सत्यक्तानि हृदयधार्याणि नान्तराणि येन सः हरिः शङ्काया उक्त लक्षणाया उन्मेपो ऽङ्क- : तस्य कथापथं वार्तामार्गातपतितम् अतिक्रान्तं तं प्रसिद्ध वत्सोदरं कौस्तुभ मणिमेव भुजयोरभ्यन्तरे वक्षास धत्ते । ह- ये हि धृते कौस्तुभे तत्र प्रत्यासच्या प्रतिफलितस्य दर्शने ऽपि स्त्यन्तरवाया, परमहितकारिसोदरत्वेन तत्र तदसम्भवात् । यत्तु त्र दृश्यते तत्प्रतिविम्वमेवेत्येवमेवाऽन्यमणिगतस्त्रियोपि मत्म- विन्वान्येवेति विवेकेन कोपाऽनुद्भव इत्याशयेन तमेव धृत- (निति भावः । गूढोत्प्रेक्षालङ्कारः । शार्दूलविक्रीडितम् ॥ १७ ॥ सस्नेहपूर्तिरुदितत्रिदशोपजीवी दीपो हरेरुरसि देवि तवेष्टगेहें। अस्माकमान्तरतमः प्रशमय्य मुक्ते- मार्ग प्रकाशयतु कौस्तुभरत्नदीपः ॥ १८ ॥ सस्नेहेति । हे देवि ! तव इष्टगेहे मियगृहरूपे हरेरुरसि लेहस्य मीतेः पूर्त्या पूर्णतया सहितः तैलपूर्तिसहितश्च । स्नेहः स्यात्पुंसि तैलादिरसद्रव्ये च सौहदे इति मेदिनी । तथा उदि- १ १८ हे देवि! त्वप्रियसननि हरेशरसि सनेहपूर्तिः (प्रेमपर्या. तिसहितः तैलपूर्तियुक्तश्च ) उदितत्रिदोपजीची ( उत्पन्नदेयतो- पजीवन , समुत्पन्नसूत्रत्रयनिर्मितवर्युपजीवी च ) दीपः ( प्रका- সুমা, তন্বত } জন্তুষম বা মারমানা कारं विनाश्य मुक्तिमार्ग प्रदर्शयचिति प्रार्थयते ।

·६२ सव्याश्याश्यतरणे लक्ष्मीसहसे तोत्पन्ना त्रिदशानामुपसेवा भोगेच्छा ऽस्त्यस्मिन् पो तिहणां दशानां वर्तीनाम् उपसंवा ऽस्त्यस्योता दीमः प्रकाशमानः को- स्तुभ एव रखदीपः अमाफमान्तरं हृत्स्थं तमो ऽज्ञान प्रशमय्य शान्ति नीत्वा मुक्तेर्मार्ग तत्वज्ञान प्रकाशयतु प्रदर्शयतु । यस न्तातलकाहत्तम् । रूपक श्लेषालङ्कारौ ॥ १८ ॥ सरसिजनिलयापि वैभवेन स्फुरसि निरेनसि मानसे मुनीनाम् । उरसि मुररिपोरुपोढहारे शिरसि च देवि गिरां पुरातनीनाम् ॥ १९ ॥ सरसिजेति । हे देवि ! सरसिज कमलं तदेव निलयो गृहं यस्यास्तादृश्यपि त्वं वैभवेन व्यापकत्वेन मुनीनां मनन- शीलानां निरेनसि निष्पापे मानसे हृदि। स्वान्तं हृन्मानसं मन इसमरः । स्फुरसि प्रकाशसे । तथा उपोढः घृतः हारो पेन तस्मिन्मुररिपोर्हरेरुरसि वक्षसि । उरो वत्सं च वक्ष इत्यमरः । स्फुरसि । तथा पुरावनीनां प्राचीनानां गिरी बेदलक्षणानां शिरसि उपनिपत्सु च स्फुरसि । अबैकस्यापि श्रीदेवीवस्तुनो ऽनेकत्र वर्णनादिशेपालङ्कारः । पुष्पितामाहत्तम् ॥ १९ ॥ शुभश्रीवत्साकं शुचिरुचिरहारं मुररिपो- स्तमालाभं वक्षस्तरलवनमालासुरभिलम् । १९ हे देवि ! कमलबासिन्यपि त्वं सर्वव्यापफनया निमु. निजनमानसं, धृतहारे हरेहरसि, उपनिपत्सु च प्रकाशसे इत्याह । २०३ जगदम्प ! श्रीधरसचिमचिहितं शुम्रसुन्दरबारमा ·-- घेक्षास्थलावस्थानस्तयकः ३ । परिष्कुर्वाणां त्वां भवजलधिशोपाय कलये जगन्मातः प्रातस्तनजलजदायादवदनाम् ॥ २० ॥ शुभमिति । शुभं कल्याणं श्रीवत्सरूपम् अङ्कश्चिन्दं य- इन् । तथा शुचिः शुक्लो लाँचरः सुन्दरश्च हारो, पस्मिन् । या तमालक्षवदामा कान्तिर्यस्य । तालः स्कन्धस्तमाल इ- यमरः । पुनस्तरलया चञ्चलया वा मुख्यया वनमालया सु- भिलं तरलश्चञ्चले पिड़े हारमध्यमणावपीति मेदिनी । मुररि- सर्वक्षः प्रांत परिष्कुर्वाणामलङ्कुर्वाणां त्वां प्रातर्भवं प्रातस्तनम् । आयश्चिमित्यादिना ल्युटि तुद् च । यजलज कमलं तस्य दायादो वन्धुस्तत्सदृशामत्यर्थः । वदनं यस्यास्तां त्वां भवज- लधेः संसारसिन्धोः शोपाय कलये हृदीति शेषः । अथ च हरेर्वक्षः शुभं तत् । सशयोरभेदात्सुभं सुष्टु अचलं दक्षिणध्रुव- स्वांव में तारा यस्य तदगस्त्यरूपं तत्परिप्कुर्वाणां ततोप्यति- समर्थाम् इत्ययं भवजलधिशोपकत्वे यथाकथं चिद्धतुर्योज- नीय इति विभावनीयं सुधीभिः । शिखरिणीत्तम् । उप- मालङ्कारः॥२०॥ प्राचीनवाक्परिषदां परतत्त्वचिन्तां व्यालेन्द्रभधरपतिळपनेतुकामः । कान्तो बिभर्ति भवती कलशाब्धिकन्ये . A रि तमालनीलं चलनमालासुगन्धि हरेरुरो लडाणां प्राभाति- फसरोरुहसमानवदनां त्वां संसारसागरशोधणाय संश्रये इत्याह । २१ अथ है सागरसुते? बेङ्कटपतिरुपनिषत्प्रतिपाधोत्कृष्टतम- तत्वचिन्तादूरीकरणायेव सर्वदा परचित्स्फूर्तिईदये ऽस्त्विति वि. .

·सव्याख्या वतरणे लक्ष्मीसहने - भूषाविशेषमिव देवि भुजान्तराले ॥ २१ ॥ प्राचीनेति । हे कलशाब्धिकन्ये क्षीरसमुद्रतनये देवि रहे। प्राचीनवाक्परिपदा वेदवाक्समूहानां परतत्त्वविपये उत्कृष्ट स्तुविपये या चिन्ता ताम् | स्याचिन्ता स्मृतिराध्यानमित्यमरः । व्यपनेतुं दुरीकर्तुं काम इच्छा यस्य सः । व्यालेन्द्रभूधरस्य थे पाः पतिः श्रीहरिः भवतीं प्रांत भुजयोरन्तराले वक्षःस्थले भ पाविशेषमिव विभर्ति धत्ते । धीरेव हि परतत्त्वं हृद्यत्वात्ततो नाऽन्यदिति सूचयितुमिति भावः । वसन्ततिलकात्तम् । प्रेक्षालङ्कारः ॥२१॥ स्वभावादुन्मीलद्वकुलसुमनःकोमलतनो- स्तव क्लेशाशङ्काकुलितहृदयेनापि हरिणा । त्वदाक्रान्ते इन्त व्यदसितुमुरस्यम्ब पुलका न शक्यन्ते पो, न खलु सुलभः कण्टकजयः ॥२२ स्वभावादिति । हे अम्ब ! स्वभावात्स्वतः उन्मीलन्त्य विकसन्त्यश्च ताः बकुलवृक्षस्य सुमनसः पुष्पाणि सा इव को मला तनुर्यस्याः तस्यास्तव क्लेशो भविष्यतीत्याशझ्या आकु- चार्य त्वां घमास्यले लड्डारविशेषमिय धारयतीति पदम् उपमेर सफलोपनिपानिपाचपरतत्यरूपा ऽसीति सूचयति । २२ हे मातः ! निसर्गयिफमरकंसरकुमुगनकुमारशरीरापा स्तथ पीडाशङ्कया विहलान्ताकारणेनापि भगवता यदधिष्ठिन. क्ष.स्पले समुदित्यरा रामाशा अपोतुं न यस्यन्ते इति कण्टकारा (रोमाञ्चभित्रयः, क्षुदयिमया) मुकरस्पांसपास मंगलपेण समर्थपन भगवतः मा सारिशस्वयि पिलसrart ·यक्षास्थलावयानस्तमकः३। ६५ रहदयं यस्य तादृशेनापि हरिणा हन्त इति खेदे त्वया क्रान्ते अधिष्ठिते ऽप्युरसि पुलका रोमाञ्चाः व्युदसितुं निर- तुं न शक्यन्ते त्वत्सम्पर्कादिति भावः । अत्रार्थान्तरं-कण्ट- नां चोराणां कण्टकः क्षुद्रशत्रौ च चर्मस्थानकदोपयोरिति वः । तेपां जयः खलु निश्चयेन सुलभो न भवति । याव- वदवस्थानं तावत्कण्टकाऽवस्थानं तदभावे तदभावः, स तु स्तीति न तदपसरणशक्यतेति भावः । कण्टकजयस्तु न खलु लभ एव | नख लुनातीति नखलु नाराचिका तया मुलभ ति मतान्तरे समासोक्तिः। शिखरिणीवृत्तम् ॥ २२ ॥ निरत्ययं नीलमहोनिधानं कान्तं मुकुन्दाभिधमिन्दिरे त्वम् । निरञ्जनैरेव जनैगृहीतं वीक्ष्य स्थिता वक्षसि रक्षितुं किम् ॥ २३ ॥ निरसयामति । हे इन्दिरे निरसय निर्वाधं नीलमहसां नि- नं पक्षे अहो नीलम् एतन्नामकं निधानं निधिरूपं मुकुन्दं श्री. कृष्णं तन्नामकं निधि च कान्तं पति सुन्दरं च निरअनरुपाधि- वाधारहितैरन्मत्र दर्शनसाधनाअनरहितैरपि जनहीतं वीक्ष्य २३ हे इन्दिरे! निरपायं नीलमहोनिधानं (नीलफाम्तिम्, अहो, नीलनामकं निधि च) मुकुन्दनामफं फान्तं (पति, सुन्दरंच) निरसनैः (योगिभिः, सिद्धाजनचिधुरैरपि च) गृहीतं (प्रत्यक्षी- कृतम, उपात्तं च ) अवेक्ष्य तद्रक्षणस्य यक्षसि स्थिता ऽसि फि?- मिति उत्प्रेक्षमाणो योगिजनध्येयस्य भगवतो वक्षःस्थले त्वं स्थिता- सीति अहो ते माहात्स्यमित्याह ।

·" . सम्पास्याऽवतरणे लामीसहने. संरक्षितुं वक्षसि हदि अबस्थिता किं ? न हि रक्षकसद ध्यपहरणं मायासदावे च भगवद्भहणमिति भावः । यदा सिंह:-मुकुन्दकुन्दनीलाच खर्वश्च निधयो नवेति । उप वृत्तम । श्लेपफलोत्पेक्षालङ्कारौ ॥ २३ ॥ जननि पुष्यसि तामरसं पदं वितनुपे च नताऽमरसंपदम् । परमुरस्फुरणप्रतिरोधिनः परमुरःस्फुरणं. नयसे ऽद्रुतम् ॥ २४ ॥ जननीति । हे जननि ! तामरसं कमलरूपं पढेरह । रसमित्यमरः । पदं स्थानं पुष्यसि पुष्टं करोपि । तथा न नाम अमरसम्पदं देवसम्पत्ति वितनुपे ददासि । परस्य श मुरनामकदैत्यस्य स्फुरणं वीर्यं प्रतिरुन्धे तस्य श्रीहरेः परं धम् असन्तम् उरः वक्षः उरो वत्सं च वक्ष श्वेत्यमरः । मति स्फुर नयसे। शोभां प्रापयसीत्यर्थः । अञ्च तामरसम् अतामरसं( परमुर स्फुरणपतिरोधपरमुरस्फुरणपापणेन च अत्यद्भुतं तवे चरित्रमिति विरोधाभासालकारः । बुतविलम्बितं वृत्तम् ॥२४ यदि नाम विष्णुवक्षः .. २४६ मातः! कमलरूपं स्थानमधिष्ठिता त्वं नम्राणां देवस म्पदं ददासि, एवं शुभूनमुरासुरतेजोविधानफस्य भगवतोय. क्षःस्थलमलं फरोपीति विरोधाभासमुसेन चिध्यं दर्शयशाह । २५ हे पृथ्वीसुते सीतारूपे ! दयामय्पास्तष हरिहृदये क्षण- मालमप्यसान्निध्ये साऽपराधानस्मान् कुपितः कालः (यम इय स्थितः ·वक्षःस्थलाऽयस्थानस्तयकः३। क्षणमत्यक्षः क्षमात्मजे नु त्वम् । आगस्विनस्तदा नो । नैवाऽरक्षिष्यदृप्मलः कालः ॥ २५ ॥ यदीति । हे क्षमात्मजे भूकन्ये सीते! अनेन क्षमावत्वं सा- इजिक भूचितम् । नाम निश्चयेन त्वं क्षणमपि यदि चेत् वि. ष्णोक्षः प्रति अत्यक्षः त्यागमकरिष्यः । तदा अयं ऊष्मला क्रोधनः कालः कृष्णवर्णों नाथः स तु काल: यम एव निदा- घश्च आगस्विनो ऽपराधिनः आयासिनश्च नो ऽस्मानव अर- क्षिष्यद् रक्षणमकरिष्यत् । क्रियातिपत्ती लुङ् । उपाश्रि- तशीत एव ऊप्मला कालो न वायते तद्भवत्साहित्येनैवोपा- सितो हरिः प्रीतये नान्यथेति भावः। गीतिकृत्तम् । श्लेपवि- रोधाभासालङ्कारौ ॥२५॥ हृदये कमलदलाक्षि त्वत्पदलाक्षीयलक्ष्म भवतींच। हृदये इति । हे कमलदलाक्षि कमलपवनेत्रे! त्वत्पदयोला- क्षाकृतं लक्ष्म भवती रमां च यत् अहिगिरीशः शेपाद्रिपतिः कृष्णो) नेवारक्षिष्यदिति कारुण्याद्वारं घारम्भगवन्तं प्रपोज्य भयादस्मद्रक्षणायच तत्र ते सार्वदिकी स्थितिरित्याह । २६ हे कमलदलनयने! त्वत्पादलाक्षाचिन्हं भवती च विम्रत घेङ्कटाचलपनिः कृष्ण. (बासुदेवः कृष्णचर्याश्च) साऽपराधेवस्मार कुपितोऽपि पादलाक्षाचिन्हितो रुणत्वं समधिकं कारुण्यं बरप.

·सम्पाण्याऽवतरणे लक्ष्मीसहसे
दधदूप्मलोपिकृष्णो
ऽप्यधिकारुण्यं वहत्यहिगिरीशः ॥ २६ ॥
इति श्रीमद्वेङ्कटाध्वरिविरचिते श्रीमलक्ष्मीसहस्रे वक्षः-
स्थलाऽवस्थानस्तवकस्तृतीयः संपूर्णः ॥३॥
श्रीहरिः ऊष्मलो ऽप्यधिकारुण्यम् अधिकरक्ततां करुणत्वं च
अथ कृष्णो ऽपि अधिकमारुण्यमारक्तत्वं वहतीति चित्रमित्य-
थः। गीतिच्छदः । प्रकृतश्लेपतद्गुणालङ्कारौ ॥ २६ ॥
इति श्रीरावजीमाहाराजाऽपरनाम्ना श्रीनिवासपण्डितेन वि.
रचितायां वालवोधिन्याख्यायां श्रीलक्ष्मीसहस्रटी-
कायां वक्षःस्थलावस्थानस्तवक-
स्तृतीयः सम्पूर्णः ॥३॥
सान्निध्यावहतीति कृष्णवर्णो ऽप्यरुणिमानं वहतीति चित्रमितिवि.
रोधाभासमुखेन त्वद्धारणेनैव सापराधेष्वस्मासु तस्य दयोदय इत्याह ।
इति श्रीमानवल्ल्युपाख्यतैलगरामशास्त्रिविरचितायां लक्ष्मी-
सहस्राऽवतरणानिःश्रेणिकायां वक्षःस्थलाञ्चस्थान-
स्तबकः॥३॥

·कारण्यस्तयकः ४ । अथ कारुण्यस्तवकः ४। विश्वामित्रमसं त्रात्वा मिथिला प्रस्थितो मुनेः। स्त्रियां चकार कारुण्यं स रामः श्रेयसे ऽस्तु नः ॥५॥ अथाऽस्मिन चतुर्थे स्तवके लक्ष्म्याः कारुण्यं वर्णयितुं उमपये दयामिति तल्लिङ्गं निर्दिशन् मङ्गलमाचरति- भजे भुजङ्गशैलेशभुजान्तरपरिप्क्रियाम् । तनयां दुग्धजलधेर्दयामिव कृतोदयाम् ॥ १ ॥ भजे इति । भुजङ्गशैलेशस्य शेपाचलस्वामिनो हरेर्भुजान्तरे वक्षःस्थले परिष्क्रियेव परिष्क्रिया भूपणभूता तां, परिष्कारो विभूपणमित्यमरः । कृतः उदयः उद्भवो यया तां दयामिव दु- ग्वजलधेः तनयां कन्यां लक्ष्मीरूपां भजे । उत्प्रेक्षालङ्कारः । अ.. नुष्टुप वृत्तम् ॥ १॥ जननि जीवयितुं जगदर्दितं देशमुखप्रमुखैस्त्रिदशारिभिः । जनकयज्ञमहाजठरे जाने १ अथ कारुण्यस्तयफेन चतुर्थेन जगदम्यां वर्णयितुका- मो घेङ्करपतेहंदयालङ्कारभूतां मूर्तिमी दयामियाऽचिर्भूनां क्षीरसा- गरसुतां भगवती भजे इत्याह । २इदानी हे मातः । सीतारूपा त्वं दशवदनादिसुरारिसमुपद्रुतं ·सन्यायाऽवतरणे लक्ष्मीसहने कृतवती भवती कृपया रमे ॥ २ ॥ जननीचि । हे जननि भो रमे! दशमुखो रावणस्तत्म वैखिदशानां देवानामरिभिः शत्रुभूतराक्षसैः अर्दित पीडित जगदिश्वं जीवयितुं जनकनान्नो तृपस्य यज्ञमह्या मखवमुमत्या जठरे यज्ञे भूमिशुद्धयर्थ हलाकृष्टवसुधामध्ये कृपया दयया कृपा दया ऽनुकम्पा स्यादित्यमरः । जनिमुत्पत्ति जनिरुत्पचिरुन्नव इत्यमरः । कृतवती चकार । द्रुतविलम्वितं वृत्तम् ॥ २॥ अकरुणा करुणा ध्रुवमम्ब ते क्षितितले भवतीमत्रतार्य या । अहह यातुपुरस्थितिवेदना- ऽऽमयमदाजगदार्तिनिवृत्तये ॥ ३ ॥ अकरुणेति । हे अभ्व ! या करुणा शितितले भूम्यां भ. वती त्यामवतार्य अवतारं ग्राहयित्वा अहह अत्यन्तखेदे यातुनी रावणस्य राक्षसस्य पुरः पुरस्य(?) स्थितेरासनस्य वेदना दुःख सैव आमयो रोगस्तमदाददाति स्म । रजकस्य वस्त्रं ददाती. तिवत्सम्बन्धसामान्ये पष्ठी । स्थिरवेदनामयमयदिति पाठः सुगम एव । सा ते करुणा ध्रुवं निश्चयेनाऽकरुणा करुणाभावः । अत्र करुणायामकरुणत्वारोपेण व्याजस्तुतिः, अकरुणत्वस. मर्थनात्काव्यालङ्गं च । द्रुतविलम्बितं वृत्तम् ।। ३ ।। जगजीवयितुं दयया जनकयागभूमेराविर्भूनासीति परमदया. लुवं तवस्याह। ३ साम्प्रतं हे अम्य! त्वया भूनले त्यामवतार्य जगत्पीडाविनाशाय तव दशवदनपुरनिवास-सप्रदत्वेनाऽकरुगा संपन्नति निन्दाव्या. जेन त्वं कृपया दुर्जनसंहारपूर्वकं सजनपरिवाणे गृहीतदीक्षा सी. तिबोधयन्नाह।

·कारुण्यस्तयकः४। ७१ । अविरतविविधाऽपराधकारि- ण्यपि मयि देवि दयां करिष्यसीति । जननि मम भयातुरस्य धैर्य " जनयति वायसदानवाऽपदानम् ॥ ४ ॥ * अविरतमिति । हे देवि हे जननि । अविरतं सततं वि- विधानपराधान् करोति तादृशे मयि दयां करिष्यसि इति भया- 'तुरस्य भयव्याप्तस्य मम वायस ऐन्द्रकाकः स एव निर्दयत्वा- दानवः तस्याऽपदानं वृत्तं कर्म चरितमिति यावत् । धैर्य जन- यत्ति । द्रुतविलम्वितम् ॥ ४ ॥ राघवस्य हृदयं स्थिराऽधव- हायसं प्रति नवाऽऽयसक्रमम् । देवि जानकि दयारसास्वया पादयोजनकृता द्रवीकृतम् ॥ ५ ॥ राघवस्येति । हे देवि जानकि! स्थिरम् अयं त्वत्पीडा- रूपमस्यास्ति तद्वन्तं वायसमैन्द्रका प्रति नवायसक्रमम् । अयसो लोहस्याऽयमायसः स चासो क्रमः परिपाटी, नवः आयस- ४'अधुना हे देवि! निरन्तराऽपराधकारित्वाद्भयातुरम्य मम सा- पराध ऽपि जयन्तनाम्नि फाके ऽभयदानवृत्तमेव धैर्यमुत्पादयतीति निजाऽपराधक्षान्तिविभ्यासमाह । ५ हे देवि जानकि न फेवलं त्वमेघाऽपराधिनामपराधान् क्ष. मसे ऽपि तु त्वयितस्य हरैरपि फोपस्य प्रादुर्भावे तमपरायसी- स्पत्र कृतापराधमपि शरणागतं जयन्तवायसं भगवत्पादयोनिपात्य सदयया त्वया तवृदयं द्रवत्वं प्रापितमिति वृत्तान्त एवममाणमित्याह ।

·૭૨ सव्याख्याऽवतरणे लक्ष्मीसहस्रे क्रमो यत्र तद् राघवस्य श्रीरामस्य हृदयं पादयोजनकृतात्ता- ककृतपादपणामजनितान्(१) दयारसाद् द्रवीकृतं सदयीकृतमि- त्यर्थः । रथोद्धतात्तम् ॥ ५॥ अब्धेः कन्ये जननि महतामागसां जन्मगेहे- वस्मादृक्षेष्वपि च करुणामादधासि ध्रुवं त्वम् । साक्षी तस्मिन् युधि दशमुखे सारसाक्षि व्यपेते यातुस्त्रीणां कबलनविधिं याचमानो हनूमान् ॥ ६॥ अब्धेरिति । हे अब्धेः कन्ये जननि! महतां पृथूनामा: गसामपराधानां जन्मगेहेपूत्पत्तिभूमिषु अस्माक्षेष्वपि च ध्रुवं निश्चयेन करुणाम् आदधासि करोपि, हे सारसे फमले इवा. ऽक्षिणी नेत्रे यस्यास्तत्सम्बुद्धौ, तस्मिन्दशमुखे रावणे युधि युद्धे व्यपेते मृते सति यातुस्त्रीणां रक्षोयोपितां कपलनस्य भक्षणस्य विधि करणं याचते ऽसौ याचमानः प्रार्थयमानः। यात्र याञ्चायां शानच् । हनूमान् सासी प्रमाणं, साक्षाएरीति सा. धुः । अपराधकारिरक्षःस्त्रीरक्षणमस्मासु धैर्य जनयतीति भा- व: । मन्दाक्रान्तात्तम् ॥ ६ ॥ रामस्तिष्ठतु नाम, यो न विमृधे जिहेति निर्हेतुकं सुग्रीवैकविरोधिनं क्षितिसुते संहत्य तं वालिनम् । ६ हे सागरसुने मातः! सापराधेष्यप्यस्मासु तायफीना दया नाऽपयातीत्यत्र शानगयधोतरं राक्षसीनां मक्ष माधयमानो ऽपि दयामय्या त्यया निपारितो हनूमानय निदर्शनमित्याह । ७६ मीते ! भगरतो दयायामपि ग्यामांनिध्यमेय हेतुपंतच. द्विरदसमये निरागसं यालि हत्या प स ग सत्रो स्म, ससा ·कारुण्यस्तयकः४॥ ७३ . गरुण्याम्बुनिधिस्त्वमेव नियतं क्लुप्ताईपीडं यतो क्षःस्त्रीनिकरं ररक्षिथ तमप्या गसं वायसम् ॥७॥ राम इति । हे क्षितिमुते! यः करुणानिधित्वेन कैश्चिद्व- तोपि रामस्तिष्ठतु नाम, तत्कारुण्यं नाऽनुभवारूढं भवति । ? इति चेत् निर्हेतुकं स्वभयोजनशून्यं यथा स्यात्तथा मुग्री- कविरोधिनं मुग्रीवमात्रशत्रु तं प्रसिद्धं वालिनं विमृधे वृक्ष- इण्डे निलीनत्वादधर्मयुद्धे संहत्य नाशं नीत्वा हृदये न जि- हेति लज्जते न, स रामः तिष्ठतु नाम, तेनाऽस्माकं किमपि न म. जनमस्तीसर्थः । त्वं तु क्लुप्ता कृता आदी सधस्तनपीडा नि तं रक्षःस्त्रीणां निकर ररक्षिय रक्षितवती, तथा तमपि आ- मागः अपराधो यस्य तं वायसं काकं ररक्षिथ । ततः कारु- यस्य कृपाया: अम्युनिधिः समुद्रभूता नियतं निश्चयेन त्वमेव, राम इति भावः शार्दूलविक्रीडितम् । काव्यलिङ्गमलङ्कारः॥७॥ गुरुणा प्लवेन करुणात्मना विना हरिणाङ्कसोदरि गुणाम्बुधे तव । जननाऽऽधिरोगमरणादिवेदना- वरुणालयस्य तरणाय का गतिः ॥ ८॥ गुरुणेति । हे हरिणाङ्कस्य चन्द्रस्य सोदरि भगिनि, हे खिध्ये तु प्रत्यप्रापराधा यातुस्त्रियो जयन्तं फाकं च नाऽवधीदिति स्वमेव तदक्षणे हेतु, रतो भगवतो पि कदा चिदाविर्भवती दया स्वन्मूलिकैवेस्थाह। ८ अथ हे चन्द्रभगिनि! तव करुणापोताश्रयं विना जन्मा- अधिव्याधिमरणप्रभृतियातनासमुद्रसन्तरणे नास्त्यस्माफमन्यदा- लम्बनमित्याह । १ गुणाम्बुधस्तोति । पु० पा० ।

·.७४ ! 2 सव्याण्याऽवतरणे लक्ष्मीप्सहने गुणाम्बुधे ! तब करुणात्मना कृपारूपेण' गुरुणा महता प्लेन नौकया विना उडुपं तु वः कोल इत्यमरः । जननं जन्म. आधिर्मानसी व्यथा, रोगा आमयाः, मरणं च तदादिर्या वेदना सैव बहुत्वादरुणालयः समुद्रः तस्य तरणाय का गतिः। त स्कृपां विना ऽन्या न कापीति भावः । मञ्जुभापिणीकृत्वम्॥ त्वय्येवायतते कृपा रघुपतेर्देवस्य सत्यं यतो वैदेहि त्वदसन्निधौ भगवता वाली निरागा हतः । निन्ये कापि वर्वधं, तव तु सान्निध्ये त्वदङ्गव्यथा कुर्वाणोप्यवितः पतन्नशरणः काको विवेकोज्झितः॥९॥ त्वयीति । हे वैदेहि है जनककन्ये ! यतस्तवाऽसन्निधौ सान्निध्याऽभावे भगवता रामेण निर्दयीभूय निरागा निरपरायो वाली नाम वानरो हतः । तया कापि वधूस्ताटका वधं ना निन्ये प्रापिता । ततो देवस्य रघुपतेः रामचन्द्रस्य कृपा दया त्वय्येवायतते त्वदयालुतयैव तद्दयालुत्वमिति भावः । इदं सत्यं, तदुपपादपति-तब सीतायाः सान्निध्ये सामीप्ये सति तु चि- अकूटपर्वते विवेकेन विचारेण उज्झितः शून्पः । विवेकः स्पा- जलद्रोण्यां पृथग्भावविचारयोरिति मेदिनी । काफः ऐन्द्रः ता सीतायाः अगस्य स्तनरूपस्प व्यथा सवरूपां व्याधि कुर्वाणो जप अशरणः क्षिरयन्यः सन् पतन् साऽपराधक्षमापणाप प्र. ९६ देदि । स्थदसानिध्ये निरागमोनाटपापालिमाई. धः, स्थामांनिध्ये च एतापराधयापि शापागम्य कायम रक्षा नित्यायव्यतिरपाभ्यां स्यदधीनेय भगवती पाण ·•कारुण्यस्तयका४। न ओवतः क्षित । अब रक्षणइत्यस्मानिष्ठा । रामेणेति । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् । काव्यलिङ्गमलङ्कार ।। ९ ।। द्विपश्चग्रीवाज्ञाचकितसमुदञ्चन्निशिचर- प्रपञ्चप्रक्षिप्तः पवनसुतवाले हुतबहः । यतो जातः शीत,स्तमिह भवसन्तापवित्रशे कृपापूरं स्वैरं किरतु मयि लोकाम्ब भवती ॥ १० ॥ द्विपञ्चेति । हे लोकाम्ब जगन्मातः ! द्विगुणिताः पश्च द्विपञ्चाः दशेत्यर्थः । बहुव्रीहौ ससचेये इति डच् । ता: ग्रीवा यस्य तस्य दशकण्ठस्य आज्ञाया: चकिताः भीता अतः सम्य- गुदश्चन्तो न तु स्वत एव ये निशिचरा राक्षसास्तेषां प्रपश्चन समूहेन प्रक्षिसः पवनसुतस्य हन्मतः वाले पुच्छे । पुच्छोस्त्री लो- म लाङ्गुलमित्यमरः । हुतवहो ऽग्निः यतः येन कारणेन शीतो जातः ततः भवस्य संसारस्य यस्सन्तापस्तस्य विवशः अधीन: व्याकुल इत्यर्थः । तत्र मयि तं कृपापूरममृतमयाई स्वैरं यथेष्ट भवती इहाऽस्मिन् लोके किरतु वर्षतु । शिखरिणीरत्तम् । उ- दात्तरूपकातिशयोक्त्यलकारा।। १०॥ १० अथ हे जगजननि ! दशवदननिदेशेन निशाचरेईनूमापुच्छे प्रदीपितो ऽपि घहिर्यवयाचन्दनशिविरः संवृत्तस्तं ते कृपापूर संसा. रालसन्तापदूने मयि पातयेति प्रार्थयते।

·७६ सव्याख्याऽवतरणे लक्ष्मीसहस्त्रे. विष्णावुप्णांशुवंशं गतवति विबुधद्वेषिशोषाय रोषा- देष्यत्तद्योषिदागःशतमपि कृपया क्षन्तुकामैव नूनम् । धत्ते कन्या जनन्या गुणमिति निपुणं किंवदन्ती बदन्त पूर्व सर्वसहायामुदयमकुरुथा भोगिशैलेन्द्रकान्ते॥११॥ विष्णाविति । हे भोगिशैलेन्द्रकान्ते शेपादिपतिप्रिये! विष्णो नारायणे विबुधवपिणां राक्षसानां शोपाय नाशाय उप्णांशः सूर्यस्य वंशं कुलं गतवति प्राप्तवति सति एष्यत् आगामि य- तयोपितां राक्षसस्त्रीणां आगःशतमपराधसहस्रमाप कृपया क्ष न्तुं सोढुं काम इच्छा यस्याः सैव नूनं कन्या पुत्री जनन्या मातुः प्रस्वाः गुणं शीलादिकं निपुणं निश्चयेन धत्ते दधाति इत्येवं किंवदन्तीमपि लोकवार्वामपि । किंवदन्ती जनश्रुतिरित्य- मरः । अपिशब्दात् 'कारणगुणाः कार्ये उपसंक्रामन्तीति न्या. यमपि वदन्ती त्रुवन्ती त्वं पुरा पूर्व सर्व सहते इति सर्वमहा तस्यां भूम्यामुदयं सीतारूपेण प्रादुर्भावम् अकुरुथाः कृतव- त्यसि । स्रग्धरात्तम् । प्रमाण परिकराङ्कुरावुत्प्रेक्षा चेति त्रयो ऽलङ्काराः॥ ११ ॥ अवितुमिह दया ते देवि मार्गत्यशक्ता- ११ हे वेङ्कपटपतिप्रिये! भगवति रामचन्द्र निशिचरोपणाय सूर्यवंशे ऽधतीर्णे सति त्यमपि राक्षसीनामपराधान् मर्पयितुं 'मातृगुः णानां कन्यासुपसंक्रम' इति न्यायं स्फुटं कथयन्ती सती सर्वसहायाः (पृथिव्याः) प्रादुर्भूतेति भगवतः फोपेपि तव नैसर्गिकी दया ऽन. पायिनीत्याह। १२ शरणागतदुर्यलजनरक्षणवद्धदीक्षा त्वं दुर्यलान् मार्गयसे, अहमपि संसारसागरे निमज्जन पलीयः शरणमन्येपयामीत्याययो। १गुपमपीति १३ पु. पा०।

·कारपयस्तयका ४! ७७ . सहमपि शरणार्थी हन्त मजन् भवाब्धौ। घटनमुचितमासीदावयोर्दैवयोगात् कलशजलधिकन्ये हातुमेनं न युक्तम् ॥ १२ ॥ अवितुमिति । हे देवि! इहाऽस्मिन लोके ते दया अशक्तान् नानवितुं रक्षितुं मार्गति अन्वेपयति इन्तेति ह । भवाब्धी "सारसिन्धौ मज्जनहमपि शरणं रक्षितारम् अर्थयते प्रार्थयते शो ऽस्मि । तत्तस्मात् हे जलधिकन्ये ! आवयोर्दैवयोगा- दूटन मेलनम उचितं योग्यमासीत् । अत एनं कविं अन्वा- देशत्वादेनादेश। हातुं त्यक्तुं न युक्तम् इति यत्नं विनाऽर्थसिद्धेः महर्पणमलङ्कारः । मालिनीत्तम् ॥ १२ ॥ कार्येषु कारणगुणा नियतं भवन्ती- त्युक्तिं सतामवितथामवधारयामः । चान्द्री कला च भवती च पयोधिमध्या- जाते यदम्ब सुधया दयया च शीते ॥ १३ ॥ कार्येष्विति । कारणस्य गुणाः कार्येषु नियतं निश्चयेन भवन्तीति सतां विदुषामुक्ति वाचम् अवितथा सत्याम् अव- धारयामा जानीमः । तथा हि-हे ऽस्य ! यद्यस्मात्सुघया दयया च देवात्समुपजातेयं घटना मा कदा चिदपि विघटतामित्यात्मनो 5- रित्यागं प्रार्थयते। १३ हे अम्ब ! सुधोदधेराविर्भूते चन्द्रकला त्वं च यथायथं सु. धादयाभ्यां शीतले इत्येतद्दर्शनात् 'कारणगुणाः कार्यगुणानारभन्ते' इति न्याय समन्वितं मन्महे इत्याह ।

·सव्याख्याऽवतरणे लक्ष्मीसहने शीते शीतले चन्द्रस्येयं चान्द्री कला भवती चेत्युभे पयोधे- ध्याजात उत्पन्ने । वसन्ततिलका वृत्तम् । अर्थान्तरन्यामो दीपकं च ॥ १३॥ आसादितोन्नतपदेषु गिरीशमुख्ये- प्वारोढुमब्जनिलये शिथिलाऽभिलाषा । नीचे त माशि दयारसनिम्नगा ते प्राप्तादरा प्रवहतीत्यनुरूपमेतत् ॥ १४ ॥ आसादितेति । हे ऽब्जनिलये रमे ! ते दयारसरूपा निम्नगा नदी आसादितं प्राप्तमुन्नतपदम् उच्चस्थानं यैः पक्षे ईश्वरत्वं गिरीशाः पर्वताः शङ्करश्च तन्मुख्येष्वारोढुं शिथिल अभिलाप इच्छा यस्याः सा नीचे माहशि तु प्राप्तः आदरो यया सा तादृशी सती प्रवहतीति युक्तम् । निम्नगाया नीच- प्रवणत्वं युक्तमिति भावः । इत्यत्र समालङ्कारः । स च श्लेपा. लङ्कारेण सङ्कीर्णः । वसन्ततिलकास्त्तम् ॥ १४ ॥ शौरिश्चकास्ति हृदयेषु शरीरभाजां तस्यापि देवि हृदयं त्वमनुप्रविष्टा । १४ उन्नतपदारूढेपु गिरीशादिषु समारोढुं शिथिलादरा ते दया. रमनिम्नगा माशि नीचे प्रसरतीति तस्या निम्नगात्येनोचपर्वताच- धिरोहणं विहाय नीचप्रवृत्तिरनुरूपैवेति घदन उथपदस्थानां सय एय सहाया भवन्ति दुर्वलस्य न फो ऽपीति स्थिती सत्यामपि तव दया. या माशदुर्वलरक्षफत्याल्लोकोत्तरत्यमित्याह । १५ हे लक्ष्मि ! प्राणिनां हृदये आत्मस्वरूपो हरि,स्तस्य हदये रवं, ·फारुण्यस्तयफः४. पो तवापि हृदये प्रथिता दयेयं तामेव जाग्रदखिलाऽतिशयां श्रयामः ॥ १५ ॥ शौरिरिति । हे देवि । शरीरभाजां प्राणिनां हृदयेषु शौ- हिरिश्चकास्ति प्रकाशते । हे पो ! तस्यापि हृदयं प्रति त्वम् ननुप्रविष्टा ऽसि । तवापि हृदये इयं दया प्रथिता, इति हेतो- ग्रिजागरूको ऽखिलेभ्यः अतिशय आधिक्यं यस्यास्तांदयामेव प्रयापो भजामः इत्युत्तरोत्तरसारवर्णनात् सारालङ्कारः । वस- ततिलकात्तम् ॥ १५॥ नित्यं विश्वं वशयति हरिर्निग्रहाऽनुग्रहाभ्या- माघे शक्ति विघटयति ते हन्त कारुण्यपूरः । ईपन्न्यूनं तदिह दयितादीशितृत्वं भवत्या- स्तच्छेषत्वं कथमितरथा देवि तुल्येपि भूम्नि ॥१६॥ निसमिति । हे देवि ! हरिः निग्रहश्चाऽनुग्रहश्च ताभ्यां द. ण्डमसादाभ्यां नित्यं प्रत्यहं जगशयति स्वाधीनतां नयति । ह- न्तेति विस्मये। तव कारुण्यस्य पूरः भवाहः आये निग्रहविपये शक्ति विघटयति नाशयति । युक्तमिदमित्याह-तत्तस्मादिहाऽस्मि- न लोके दयिताच्छ्रीकृष्णाऽपेक्षया भवत्यास्तव ईशितृत्वम् ईश्वर- तत्र च हृदये दया, चकास्तीति त्वयैव श्रेयसीति तामेयाश्रयामहे इति सारालङ्कारमुखेनाह। १६ हे देवि भगवतो भवत्याश्च समे ऽपि महिनि हरेनिग्र- दाऽनुग्रहाभ्यां जगद्वशीफरणात, त्वयि च दयापूरण निमशक्तः प्रतिरोधावत्यास्तस्मात फिश्चिन्यूनत्वमन पन भवत्यास्तदङ्गत्वं, न सरल भयोः सर्वथा साम्ये तदुपपद्यतरति न्यूनताप्रदर्शनमुखेन के- घलयामयत्वात्तचैव श्रेष्ठत्वमिति स्तौति । १ ·८० २ सव्याख्याऽवतरणे लक्ष्मीसहस्त्रे स्वम ईपद किञ्चित् न्यूनम् । इतरथा निग्रहानुग्रहसमत्वे भूग्नि महिम्नि तुल्ये सति तव तच्छेपत्वं तदंशभूतत्वं कथं स्यात् । न कथमपीति भावः । मन्दाक्रान्तात्म् । अनुमानव्याजस्तुत्य- लङ्कारौ ॥ १६ ॥ विहितं जहतं विवेकहाना- दहितं कर्म च नित्यमाचरन्तम् । अपयातगुणं हरिप्रिये मां कृपया केवलयैव पालयेथाः ॥ १७ ॥ विहितमिति । हे हरिप्रिये ! विवेकस्य हानादभावाद्विहितं वेदोक्तं कर्म जहतं त्यजन्तं तथा अहितं वेदनिपिदं नित्यं प्रत्य- हम आचिरन्तं कुर्वन्तम् अपयाता गुणा दयादयो यस्मात्तं गुणशू- न्यमित्यर्थः । एवंभूत मां केवलया कृपयैव पालयेथाः । कस्यापि पालनहेतोरभावादक्षस्वति भावः। औपच्छन्दांसक हत्तम् ॥१७॥ क्षणमप्यनवस्थितौ जनाऽऽगः कमिता न क्षमितेति साऽनुकम्पा । अवतारदशासु देवि रूपै- रनुरूपैरनुगाहसे मुकुन्दम् ॥ १८ ॥ क्षणमिति । हे देवि ! क्षणं क्षणमात्रमपि अनवस्थितौ स्वा. ২৩ ই হবে! অবিবফল বিধিবাজনিধ্যিবসায় पतितस्य निर्गुणस्य मम स्वरफराणेघ फेयलमालम्यनमित्याह । १८६ देघि मम क्षणामप्यसानिध्ये न लोकाः प्रियेत क्षानो मयेदिनि यिचाय फरणया दपस्वपि अयतारेषुत्य तादः प्रिपमनुगतासीवाद ।

·कारण्यस्तषक:४॥ F इसनिधी सत्या जनानामागो ऽपराधं कामता श्रीहरिः न स- -मिता न साहिप्यते इति हेतोः साऽनुकम्पा सदया त्वम् अव- 'ताराणां मत्स्यादीनां दशास्ववस्थासु अनुरूपैस्तदनुकारिभिरेव मित्स्यादिरूपैर्मुकुन्दं श्रीकृष्णम् अनुगाहमे ऽनुगच्छसि । तदुक्तं हरिवंशे-'देवत्वे देवदेहेयं मनुप्यत्वे च मानुपी । विष्णो:र्या- ऽनुरूपां चै करोत्येपा ऽऽत्मनस्तनु'मिति । अत्रैव कविरिदं स्व- यमेवाऽग्रे स्फुट व्यवस्थापयिष्यति । औपच्छन्दसिकं वृत्तम् ॥१८॥ चलति कलिताऽऽयासे श्वासे कफाऽर्गलिते गले भ्रमति नयने भ्रान्ते स्वान्ते यियासुषु चाऽसुषु । त्वरयति दया जन्तोर्हन्तोत्कमे भवती रमे लमपि कृपणत्राणे प्राणेश्वरं च पराङ्मुखम् ॥१९॥ चलतीति । कालता कृतः आयासः श्रयो येन तादृशे वासे वलीत सति, गले कफरूपाणलेन युक्ते सति । अर्गलम् 'अण्डणा' इति लोके । तद्विष्कम्भो ऽर्गलं न ना इत्यमरः । अत्र कफैर्विकले गले इति न्यासो ऽनुमाससामान्याऽनुकूल इति विभावनीयम् तथा नयने चक्षुपि भ्रमति भ्रमणं प्राप्तति सति, तथा स्वान्ते चिचे भ्रान्ते मूढे सत्ति, तथा असुपु माणेपु यियासिपु गन्तु- मिच्छत्सु सत्यु, दया भवत्कृपा ईशस्य विकलस्य जन्तोः . स्क्रमे प्राणोत्क्रमणसमये भवती श्रीलक्ष्मी स्वरयति त्वरायुक्तां १९. इदानी जन्तूनां प्राणोत्क्रमणसमये लेरामदे श्वासे चलति, कण्ठे च फफकुण्ठिते, नेत्रे च पूर्णमाने, प्राणेषु च जिगमिपत्सु त. मंशाऽमहा वहया भवती, भवती च तदपराधयतः प्रतिकूल प्रियं, तेश्यः सुगतिप्रदानाय स्वरपतीयाह ।

·. सव्याख्याऽवतरणे लक्ष्मीसहले करोति । हन्त हर्षे । ततस्त्वमपि कृपणत्राणे दीनरक्षणे पराङ्मुख पराटचं माणेश्वरं श्रीहरि त्वरयसीति मध्यमपुरुप विपरिणायेन लापनीयम् । भक्केषु तवाऽतिवात्सल्यमिति भावः। हरिणीव- त्तम् । एकावली अलङ्कारः ॥ १९ ॥ दुःखाक्रान्तं भवजलनिधिं दुस्तरं योगिवर्यैः पापानां नस्तरितुमधुना का कथा लोकधात्रि । एवं यद्यप्युदयति मतिस्तावकीमन्धिकन्ये धन्ये दृष्ट्वा. तदपि करुणां धैर्यमेत्यन्तरात्मा ॥ २० ॥ दुःखाऽऽक्रान्तमिति । हे लोकधात्रि जगन्मातः? योगिवर्य,- निश्रेष्ठैरपि दुःखेन तरितुं शक्यं दुःखैराध्यात्मिकादिभिस्तापैः आक्रान्तं व्याप्तं भवरूपं जलनिधि दृष्ट्वा अधुना पापानां नो ऽस्माकं तरितुं का कया ? इत्येवं मतिर्यद्यपि उदयति । इधातोः रूपम् । तथापि हे धन्ये ऽब्धिकन्ये ! तावकी खदीयां करुणां दृष्ट्वा अन्तरात्मा ऽन्तः करणं धैर्यम् एति । भविष्यत्युद्धार इति धैर्य प्रामोतीति भावः । मन्दाक्रान्तारचम् । काव्यार्थापचिरू- पकाउलझारौ ॥ २०॥ तपोभिरिह योगिनस्तव दयामविन्दन्त था- मकिश्चनतया ऽपि ताममृतसोदरि प्राप्नुमः । २० मय योगियराऽसुकरोलनं दुपयलं गयाऽधिमुत्तरीत पापात्मनामस्मा का पारस्पेयं चिन्तयन्तो ऽपि वयं स्यरफरना हला संधाः स्म इत्याह । २१ अनफजन्मसमाचारतम्तपोमिया त्यया योगियरामा सा फिश्चित्कराणामस्माकं मुलति यहयतं कृष्णाण्यं योगिनधि ·फारुण्वस्तरकः४॥ समाधिपटवः श्रमादनुभवन्ति यदैवतं तदेव यमुनातटीतरुगणः सुखेनाऽन्वभूत् ॥ २१ ॥ तपोभिरिति । हे ऽमृतस्य सोदर भगिनि। ते तव यां 'यो योगः अष्टाङ्गो यमनियमप्राणायामप्रत्याहारधारणाध्या- समाधिरूपा स विद्यते येषां ते योगिनः तपस्विनः इह लोके तपोभिस्तपस्याभिः अविन्दन्त मासवन्तः, तो दयाम् अकिञ्चन- तयाऽपि निष्किञ्चनत्वेनैव साधनेन वयं माप्नुमः । एतदेवार्था- अन्तरन्यासेनाह-यदैवतं श्रीकृष्णाख्यं समाधिविधिचतुरा मुनयः श्रमादायासादनुभवन्ति साक्षात्कुर्वन्ति तदेव दैवतं यमुनातटी कलिन्दजातीरं तत्सबन्धी तरुगणः वृक्षसमूहः सुखेनाऽनायासेन अन्वभूदनुभूतवान् । अत्र पद्ये दृष्टान्तमहर्पणाऽलङ्कारी शेयौ। पृथ्वी वृत्तम् ॥ २१॥ अपारपरितापकृहवतपाऽऽतपाऽन्धा वयं प्रपामिव सुपावनी तव कृपामुपासीमहि । उदश्चितधनञ्जयः प्रभुरुदारहेतिया यथावुदधिकन्यके तपनमध्यगः शीतताम् ॥ २२ ॥ अपारेति । हे उदधिकन्यके श्री ! अपारमनन्तं परिताप करोति स भव एव तपाऽऽतपः ग्रीष्मोप्पा तेनाऽन्धा वयं प्रपा पा- नीयशालामिव मुपावनीं तव तां कृपाम् उपासीमहि आश्र- राय तपोभिः पश्यन्ति तद्यमुनातीरतरवो नायासेनाऽन्वभवधिति इष्टान्तमुनेनाऽह। २२ हे सागरसुते । उश्चितधनञ्जयः ( वर्धितार्जुनो दीपि. ताऽग्निश्च ) उदारदतिः ( महात्रो महाज्वालश्च ) सूर्यमण्डलाय. स्थितः प्रभुहरियंया ते कृपया शैल्यमाप तां ते रुपामपारमन्तापमद- ससाररूपनीमामव्याकुला वयं पानीयशालामियाऽऽश्रयाम इत्याद ।

·..
सव्याख्याऽवतरणे लक्ष्मीसहस्त्रे
यामः । आशंसायां लि । तां कां ? यया तपनवर्ती सूर्यम-
ध्यवर्ती य एतस्मिन् मण्डले पुरुपो योयमेव स यो ऽयं हिरण्मयः
पुरुष' इति शतपथब्राह्मणे । उदश्चितधनञ्जयः वर्धिताऽर्जुनः प्र-
ज्वालिताऽनिश्च । 'आदित्यो वा अस्तं यन्नग्निमनुप्रविशती'ति व.
हृचव्राह्मणे । तत्राप्युदारा महत्यो हेतयः शखाणि ज्यालाय
यस्मिन्निति विशेपणत्रयेण सर्वदा तत्र दाहवत्वं सूचितम् । ए-
तादृशः प्रभुः नारायणः शीततां शीतलतां ययौ माप । पृथ्वी
वृत्तम् । उदात्तं श्लेपः प्रौढोक्तिः अतिशयोक्तिचाऽलङ्काराः ॥२२॥
कंसाऽरातिप्रेयसि संसाराऽब्धौ भ्रमन्ननाथोहम् ।
अम्बत्तवसाध्वकम्पामनुकम्पांनाम नावमवलम्बे॥२३॥
इति श्रीमद्वेङ्कटाध्वरिविरचिते श्रीमल्लक्ष्मीसहस्र
कारुण्यस्तबकश्चतुर्थः ॥ ४॥
कंसारातीति । हे कंसाऽराते: श्रीकृष्णस्य प्रेयसि मिये ?
संसाराऽब्धौ भ्रमन्ननायो रक्षणशून्यो ऽहं हे अम्बत्तवाऽकम्पाम-
चलाम् अनुकम्पा नावं दयारूपा नौका साधु यया भवति तथा
ऽवलम्बे आश्रयेविदयां विना में नाऽन्यत्संसारतरणसायनमिति
भावः । गीतिः। रूपकालङ्कारः॥ २३ ॥
इति श्रीरावजीमहाराजापरनाम्ना श्रीनिवासपण्डितेन विर.
चितायो वालवोधिन्यापायां श्रीलक्ष्मीसहस-
टीकायां कारुण्यस्वयकश्चतुर्थः संपूर्णः॥४॥
२३दानी भयाणयतारणशीलां रपाठपानायमेय संसारमा
गरे मनशरणोऽहमाश्रयामीत्याह।
( সীমানযুগধশতঃমহানিথিবিরাযা ষষয়ে
शतरणनिःणिफायर्या पारुण्यस्तययः॥४॥

·कटाक्षसायका ४ । अप फटाक्षस्तवकः । राजगर्वध्वंसिभर्गधनुर्भागभूव यः । सीताकटाक्षविपयः स रामः श्रेयसे ऽस्तु नः ॥५॥ अथाऽस्मिन् पञ्चमस्तवके लक्ष्म्याः कटाक्षफलं वर्णयितुं प्र- थमाये कटाक्षात्मेति तल्लिङ्गं निर्दिशन्मङ्गलमाचरति- लक्ष्मीवदनलावण्यसुधोदधिकृतोदयः । कल्पवृक्षः कटाक्षात्मा काक्षितानि करोतु नः ॥७॥ लक्ष्मीरिति । लक्ष्म्याः वदने मुखे यल्लावण्यं सौन्दर्य त- देव मुधोदधिरमृतसागरः तस्मात् कृत उदयो येन स कटाक्षरूपः कल्पक्षः मुरगुः नो ऽस्माकं कासितानि इटानि करोतु संपा- दयतु । अत्र कटाक्षस्य कल्पवृक्षताप्यवर्णनाद्रूपकाऽलङ्कारः। आशीरलङ्कारश्च । अनुष्टुव्रत्तम् ॥ १॥ क्षमाकुमारि क्षणमीक्षणं त्वं यदृच्छया न्यस्यसि यत्र जन्तौ । स ईक्षणानां लयमष्टकं वा सहस्रकं वा सहसा दधाति ॥ २॥ क्षमेति । हे क्षमाकुमारि भूकन्ये ! त्वं क्षणं सनपात्रम् ई- १ अथ फटाक्षत्तयफेन पञ्चमेन भगवती स्तोतुफामो लक्ष्मीमुख- लावण्यरूपसुधासागरममुद्भूतः कटाक्षफल्पवृक्षो ऽस्माकं सफल- फासितप्रदो भवत्विति मङ्गलमाचरति । २ हे सीते ! यत्र क्षुद्रपि जन्ती त्वं क्षणमबुद्धिपूर्वमपीक्षण नि- क्षिपसि सपदि स शिवपदं ब्रह्मपदं देवेन्द्रपदं षा प्रामोतीति तब एफप्टिलवपाते भक्तरित्रचतुःसहस्राक्षो भवतीति चियमुनेनाह ।

·सव्याख्याऽवतरणे लक्ष्मीसहने क्षणं कटाक्ष यन यस्मिन् जन्तौ यहच्छया केनापि तद्भाग्योदयेन न्यस्यसि स्थापपसि स जन्तुः प्राणी ईक्षणानां नेत्राणां अयं पा अष्टकं वा सहस्रकं वा सहसा सद्यो दधाति । शिवो ब्रह्मा वि- ष्णुर्गा भवतीत्यर्थः । 'सहस्राक्षः सहस्रपा'दिति श्रुतेः । आखण्डलः सहस्राक्ष इत्यमराच्छको वेति । अत्र शिवादिखरूपताया भ. झ्यन्तरेण सूचनात्पर्यायोक्तमलङ्कारः । उपेन्द्रवज्रावृत्तम् ॥ २॥ अम्ब स्तोकाऽऽलोकसुधाशीकरलेशै- रङ्ग जन्तोरायसे यस्य स एपः । हस्तात् स्वीयाद्वारणमस्ताच्च गलगि- दर्दानाम्भोभिः पविलगेहाऽङ्गणभूः स्यात् ॥३॥ अम्बेति। हे अम्ब ! स्तोकाऽऽलोक: ईपदवलोकनं तदेव सु. धाया शीकरस्तस्य ।.शीकरोम्बुकणा इत्यमरः । लेशा विन्दवः तैर्यस्य जन्तोरङ्गम् आर्द्रयसे स्निग्धीकरोपि स एप जन्तुः स्थी. यात् स्वकीयाद्धस्ताद्वारणस्य गजस्य मस्वाच्छिरसश्च गलद्भिः क्षरद्भिः दानस्य प्रसिद्धस्य मदस्य च । दानं गजमदे दाने इति विधः । अम्भोमिनरूपैरुदकरुपैश्च पड़ः सातो ऽस्या प- किला। पिच्छादित्वादिलच् । गेहसम्बन्धिनो ऽङ्गणस्य । आणं चत्वराजिरे इत्यमरः । पोदरादित्वात्साधुः । भूर्णस्य तादृशः स्यात् । दानश्रो विभवसंपन्नश्च स्यादिति भावः । मनमयूर रत्तम् । उदाच श्लेपी ॥३॥ ? ? মা: কামু থান্তখাবধমকিয়ামযিথার स पदान्यमान्यो गजघटापरिगतानणो भूपतिर्भवतीत्पाद ।

·कटाक्षातवक: ५। ८७ स्वीक्षणाऽमृतकणो ऽपि न येषु तेषां सन्मानि जीर्णशिथिलच्छदिराप्तिरक्तः । अभ्रच्युतैः सलिलबिन्दुभिरश्रुमित्र- जम्बालितानि जगदम्ब चिरं भवन्ति ॥ ४ ॥ त्वहीलणेति । हे जगदम्बा तववीक्षणरूपस्याऽमृतस्य कणो लेगोपि येषु नास्ति तेषां नराणां सद्मानि गृहाणि जी शि- पिला या च्छदिः गृहोपरितन हणमयमाच्छादनं, छद अपवारणे इति चौरादेरचिशुचीत्यादिना औणादिक इसिप्रययः । छदिः स्नियामिति लिङ्गानुशासनसूत्रम् । सान्तोप्ययं, पटलं छदिरि- त्यमरः । तस्य आप्त्या प्राप्त्या रक्तैरारक्तः अभ्रान्मेघाच्च्युतेः अश्रुभिर्वाप्पमित्रैः सलिलस्य जलस्य विन्दुभिर्विमुभिः ज- बालः कर्दमः येषु सञ्जातः तानि । तदस्य समातम् इतीतच् । सजम्बाले तु पडिल इत्यमरः । चिरं भवन्ति । वसन्ततिलका- दृत्तम् ॥ ४॥ कनकशिबिकाऽऽरूढाः प्रौढाऽऽधिराज्यपदे स्थिताः कति चिदतुलंमन्या धन्याश्चरन्ति यदिन्दिरे । यदपि च वहन्त्येनां दीनाः परे फलमम्ब तद् द्वयमपि तव स्तोकाऽऽलोकाऽन्वयव्यतिरेकयोः ॥ ५ ॥ कनकेति । हे इन्दिरे अब यदपि अतुलंमन्याः कृतार्थ- ४ अथ येषु दुभंगषु स्वदपाङ्गलेशो न निपतति ते जीर्गच्छदिर- न्तरालगलितः रक्तवर्णवर्षापयोभिर्याध्यमानाधिरं ग्रहविहीना अफि- चना रोरुधन्ते इत्याह। ५ पूर्वलोकाश्यां भगवतीफटाक्षपाताऽपातयोः संपद्विपज्जन- फत्यं प्रदर्य साम्प्रतं स्फुटतरं तदन्वयव्यतिरेफफलं शियिका5568. विष्ट्योरवस्थां प्रदर्शयन्नाह ।

·सव्यारयाऽवतरणे लक्ष्मीसहने क्षणं कटाक्षं यत्र यस्मिन् जन्तौ यहच्छया केनापि तद्भाग्योदयेन न्यस्यसि स्थापयसि स जन्तुः प्राणी ईक्षणानां नेत्राणां प्रयं षा अष्टकं वा सहस्रकं वा सहसा सयो दधाति । शिवो ब्रह्मा वि- प्णुर्वा भवतीत्यर्थः । 'सहस्राक्षः सहस्रपा'दिति श्रुतेः । आखण्डल: सहस्राक्षः इत्यमराच्छको वेति । अत्र शिवादिस्वरूपताया भ- ड्यन्तरेण सूचनात्पर्यायोक्तमलङ्कारः। उपेन्द्रवजात्तम् ॥ २ ॥ अम्ब स्तोकाऽऽलोकसुधाशीकरलेशै- रङ्ग जन्तोरायसे यस्य स एपः । हस्तात् स्वीयाहारणमस्ताच्च गलगि- र्दानाम्भोभिः पङ्किलगेहाऽङ्गणभूः स्यात् ॥३॥ अम्वेति । हे अम्ब ! स्तोकाऽऽलोकः ईपदवलोकनं तदेव सु- धागा शीकरस्तस्य ।.शीकरोम्बुकणा इत्यमरः । लेशा विन्दवः तैर्यस्य जन्तोरङ्गम् आपसे सिग्धीकरोपि स एप जन्तु: स्वी- यात् स्वकीयाद्धस्ताद्वारणस्य गजस्य मस्ताच्छिरसश्च गलद्भिः क्षरद्भिः दानस्य प्रसिद्धस्य मदस्य च । दानं गजमदे दाने इति विश्वः । अम्भोभिर्दानरूपेरुदकरूपैश्च पङ्कः सजातो ऽस्यां प- किला। पिच्छादित्वादिलच् । गेहसम्बन्धिनो ऽङ्गणस्य । अङ्गणं चत्वराजिरे इत्यमरः । पृपोदरादित्वात्साधुः । भूर्यस्य तादृशः स्यात् । दानशूरो विभवसंपन्नश्च स्यादिति भावः । मत्तमयूर वृत्तम् । उदात्तश्लेपौ ॥ ३॥ ३ हे मातः त्वम् अपाङ्गसुधाशीकरलधैर्यमफिञ्चनमपि स्पयसि स वदान्यमान्यो गजघटापरिगताऽङ्गणो भूपतिर्भवतीत्याह ।

·फटाक्षस्तवका ५। ७ त्वहीक्षणाऽमृतकणो ऽपि न येपु तेपां समानि जीर्णशिथिलच्छदिराप्तिरक्तः । अभ्रच्युतैः सलिलबिन्दुभिरश्रुमित्रै- जम्बालितानि जगदम्ब चिरं भवन्ति ॥ ४ ॥ त्वद्वीक्षणेति । हे जगदम्ब! तव वीक्षणरूपस्याऽमृतस्य कणो लेभोपि येषु नास्ति तेपी नराणां समानि गृहाणि जीर्णा शि- पिला या च्छदिः गृहोपरितनं तृणमयमाच्छादनं, छद अपवारणे इति चौरादेरचिशुचीत्यादिना औणादिक इसिमस्यः । दिः नियामिति लिङ्गानुशासनसूत्रम् । सान्तोप्ययं, पटलं छदिरि- त्यमरः । तस्य आपल्या प्राप्त्या रक्कैरारक्तैः अभ्रान्मेवाच्च्युत अश्रुभिर्याप्पैर्मिश्रः सलिलस्य जलस्य विन्दुभिर्विभिः ज- म्वालः कर्दमः येषु सञ्जातः तानि । तदस्य सझातम् इतीतच् । सजम्बाले तु पडिल इत्यमरः । चिरं भवन्ति । वसन्ततिलका- वृत्तम् ॥४॥ कनकशिविकाऽऽरूढाः प्रौढाऽऽधिराज्यपदे स्थिताः कति चिदतुलंमन्या धन्याश्चरन्ति यदिन्दिरे । यदपि च वहन्त्येनां दीनाः परे फलमम्ब तद् द्वयमपि तव स्तोकाऽऽलोकाऽन्वयव्यतिरेकयोः॥ ५ ॥ फरकेति । हे इन्दिरे अब । यदपि अतुलंमन्याः कृतार्थ- ४ अप ये दुभंगेषु त्वदपाङ्गलेशो न निपतति ते जीगच्छदिर- न्तरालगलिनेः रक्तवर्णवर्षापयोभिर्याध्यमानाधिरं गृहविहीना अफि- चना रोरुधन्ते इत्याह । ५ पूनलोफाभ्यां भगवतीफटाक्षपाताऽपातयोः संपद्विपज्जन- फरवं प्रदर्य साम्प्रतं स्फुरतरं तदन्वयव्यतिरेफफलं शियिफा556द. विष्ट्यारयस्थां प्रदर्शयन्नाह ।

·८८ सब्यारयायतरणे लक्ष्मीसहने मन्याः कति चिद्धन्याः सुकृतिनः फनकमय्यो शियिकायामा- रूढाः अधिराजस्य भावः आधिराज्यं सार्वभौमपदं प्रौदं च त- दाधिराज्यपदं च तत्र स्थिताः सन्तो भुवि चरन्ति, च परं परे दीना दरिद्राः विष्ट्या मौल्येन वा तहहने नियुक्ता एतान् पूर्वो- तान् सुकृतिनो वहन्ति, तद्वयमपि तव स्तोकाऽऽलोकस्य ईपत्क- टालस्य अन्वयव्यतिरेकयो वाऽमाययोः फलं भवतीति । अयं भावः-पत्सत्वे यत्सत्त्वमन्वयः, स भवत्किञ्चित्कटाक्षसत्साच्छि- विकाऽऽरोहणादिना मूचित-तथा यदभावे यदर्भाचो व्यतिरेका, स त्वत्मसादशून्येषु शिविकावहनादिना स्पष्टीकृतः । तेन च हेत्वलकारोपि स्पष्टीकृतः । हरिणीवृत्तम् ॥ ५॥ जडं मामप्यात जननि शिशिराऽपाङ्गविसरैः कृपापूरस्मेरैः क्षणमपि कृतार्थीकुरु मुदा । ततः को वा दोषस्तव भवति कंसारिदयिते मरी वा मेरौ वा भगवति समं वर्षति धनः ॥ ६॥ जडमिति । हे जननि हे सारे रेगिते ! आत पीडितं जडं मूढमाप मां कृपापूरेण स्मेविकसितै. शिशिराऽपागस्य शी. तलकटाक्षस्य विसरैः सम्हैः क्षणमपि मुदा कृतार्थ कुरु कृतक- स्यतां नयस्वेति भावः । यतो हेतोरयं धनो मरौ निर्जलदेशे चा मेरौ कनकाऽचले वा समं तुल्यमेव चपति । ततस्ताशकरणेन सब को चा दोषो भवति ? यथा धनस्य स्वभावायुक्ताऽयुक्त. ६दानी मरमेरुदेशपोरविशेषेण धूष्टिकारिणो मेघस्य समष्टि- रखमफाशनपुरःसरं महरिस्त्रय पामरे ऽपि मयि फटाक्षलनिक्षेपे ना- स्ति तव का चियानिगम पुन सर्वथा उतार्थता स्यादित्याह । -- ·कटाक्षस्तयफः ५। दूरात्समुत्सार्यते वर्पणे दोपाऽभावः तथैव तव पत्कृपाकरणे इति भाव:1 शिख- रिणीतम् । दृष्टान्तालङ्कारः॥६॥ द्वारि द्वारि दुरीशकिङ्करकृतैरातङ्कदैईझतै- रप्युचैरतिमात्रवेत्रपरुषाऽऽधतिरनुच्चाटितः । दुर्दारिद्यदशापिशाचनिचयो देवि त्वत्करुणाकटाक्षतटिनीस्नानाजवेनाऽधुना ॥ ७॥ द्वारि द्वारीति । हे देवि द्वारिद्वारि विद्यमाना ये दुरीशानां दुष्टराजानां किङ्कराः सेवकास्तत्कृतैरताङ्कदैर्दुःखदैः उच्चै कतैरपि हुङ्कारमन्वरपीत्यर्थः। तथा ऽतिमात्रम् अतिवेलभृशाऽत्यर्थाऽति- मात्रेत्यमरः । चैत्राणां वेत्रयष्टीनां परुपाऽऽधातः कठोरमहारैर- प्यनुच्चाटितः अदूरीकृतः दुर्दारिद्यरूपाणां पिशाचानां निचयः समूहः बदीयकरुणाकटाक्षरूपतटिन्याः नद्याः स्नानान्मज्जनेन अधुना इदानीमेव जवेन वेगात् दूरं समुत्सार्यते निरस्यते म- येति शेपः । उदात्तरूपकाऽतिशयोक्तयो ऽलङ्काराः । मार्दूल. विक्रीडितं उत्तम् ॥ ७॥ शुचौ वंशे जन्म श्रुतिनयमतिर्मातरतुला विकम्पा संपत्तिर्विशदमविगीता च कविता । ७ लोफे हि पियाचाऽऽविष्टानां मान्त्रिफहुङ्कारैवेत्राऽऽघातैश्चाsप. गच्छति पिशाचयाधेति प्रायिक,क चित्तु बलीयसि पिशाचे पिशाच- मोचनादितीर्थाऽवगाहनेनाऽपतीति जनदारिद्यमहापिशाचो राजद्वा- रगतमयङ्करकिरहङ्कारः परुषवेत्राऽऽधातैश्चानुचारितोपि त्वत्कृपा- कटाक्षमहानदीनाननाऽचिरादपयातीति रूपकमुखेन महादुर्भगस्यापि सुरपनयं दारिन्छ स्वस्फटाक्षपातमात्रेण सद्यो ऽपयातीत्याह । ८ हे मातः ! न फेवलं दारिद्यपिघात एव त्यत्फटाक्षविक्षेप- ૨૨ ·सव्याख्योऽवतरणे लक्ष्मीसहने प्रसक्तिदैत्यारौ हितपरमपत्यं शुभयशो विवाः सप्तामी ध्रुवमसदृशां तावकदृशाम् ॥ ८ ॥ शुचाविति । हे मातः ! शुचौ वंशे शुद्ध कुले जन्म उ- त्पत्तिः, तथा श्रुतिनययोर्वेदतर्कशास्त्रयोर्मतिर्बुद्धिः, पुनः अतुला निरुपमा विकम्पा शाश्वती च संपत्तिलक्ष्मीः, अन्यच्च विशद दोपरहितं यथा तथा अनिन्दिता कविता कवनशक्तिश्च, एवं दैत्याऽरौ श्रीहरौ प्रसक्तिभक्तिः, परं च अपत्यं कन्या वा पुत्रो वा हितपरं स्वाऽनुकूलवर्तनादिना हितकारक, शुभयशः स- कीर्तिश्च इत्यमी सप्त असदृशां निरुपमानां तावकशां त्वत्क- टाक्षाणाम इति यावत् । विवर्ताः साधारणकार्याणि नूनं ध्रुवं निश्चयेनेत्यर्थः । शिखरिणीदत्तम् | तुल्ययोगितालङ्कारः ॥८॥ अलमलमनुसृत्य स्वामिनि ज्ञानहीना- नकलितबुधमानानन्वहं किम्पचानान् । शरणमुपगतं मां चारुकारुण्यतुङ्गैः स्वपय जननि संपन्नृत्तरङ्गैरपाङ्गैः ॥ ९ ॥ अलमिति । हे स्वामिनि ! स्वामिन्नैश्वर्य इति निपातना- : परिपाको ऽपि तु शुद्धकुलजन्म, वेदमागाऽनुसरणबुद्धि,निश्चला सपत्, अनयद्या कधिता, भगवत्परता, हितपरा सन्ततिश्चेत्येतानि सप्त निरुपमस्वदपाङ्गपातफलमित्याह । ९ह स्वामिनि ! अज्ञान अकृतयुधसत्कारान् रुपणान् धनिफान् प्रतिदिनमनुसृत्य नास्ति में प्रयोजनम् । हे जननि ! शरणागतं मां सुन्दरफरणापरिपूर्णःसम्पन्नृत्यस्यानभूतैः फटाक्षःसपयेति प्रार्थयते।

·फटाक्षस्तयका ५। साधुः । ज्ञानहीनान् स्वतो ज्ञानशून्यान् तथा अकलिता न कृतः बुधानां विदुषां बहुमानो यैस्तान् किम्पचानान् कृपणान् किम्पचानमितम्पचा इत्यमरः । अन्वहं प्रतिदिनम् अनुमृत्य अलमल निवेदद्योतकम् । अतः हे जननि ! त्वमेव शरणमुप- गतं रक्षणाऽऽगतं चारुणा शोभनेन कारुपेन तुजैरुन्नतैः संपदा तदभिमानिदेवतानां नृत्तस्य नर्तनस्य रङ्गैः सभाभूतैः अपाङ्गैः सपयाऽवलोकयेत्यर्थः । मालिनीवृत्तम् । काव्यलिगमलङ्कारः॥९॥ कृती वसुमतीपतीन् कृतचटस्तवः सेवतां दिशः स्फुटमटाट्यतां दिशतु धातुवादे दृशम् । बन् मनून् जलनिधेः सुते यस्तु दृशामिह दयास्पृशामविषयो दरिद्राति सः ॥ १० ॥ कृतीति । हे जलनिधेः सुते । कृती स्तुतिकुशलः वसुमती- पतीन् राज्ञः प्रति कृतः चटुस्तवो मनोरञ्जकमिथ्यास्तवो येन त- थाभूतः सेवतामाराधयतु, तथा दिशः प्रति स्फुटम् अटाव्या परिभ्रमतु, धातुवादे वैद्यके व्याकरणे हैमवत्तीविद्यायां, किमया इति लोके, तेषु दृशं दिशतु ददातु आलोचयरित्यर्थः । अपि च बहून् मनून् स्वर्णाऽऽकर्पकभैरवादिमन्त्रान् जपतु, तथापि इहा- ऽस्मिन् लोके दयां स्पृशान्ति तासां ते तव दृशां यस्तु अविपय: जपत्वपि बह्न मनून् ते १० हे जलधिसुते । कुशलः पुरुषः कृतमिथ्यास्तव: सन् राक्षः सेवतां नाम, दिक्षु वा भ्राम्यतु, कृत्रिमसुवर्णादिनिर्माणाविद्यायां या दृष्टिं ददातु, बहुलान् मन्त्रान् या जपतु, पर स यदि दयानिधीनां स्वइशामगोचरस्तविश्यं दारिद्यभाजनमेव भवतीति त्वत्कृपाऽभाये दारियदरीकरणाय भूयो यतमानो ऽपि न तस्मै प्रभवतीति स्व. रुपैच दारियनाशनिदानमित्याह । + ·सव्याख्याध्यतरणे लक्ष्मीसहस्त्रे अगोचरो भवति स कृती कुशलोपि दरिद्राति दारिद्यं प्रामोती- त्यर्थः। दरिद्रा दुर्गतावस्माल्लट् । 'सर्वमपि वाक्यं साऽवधारण'- मिति न्यायादरिद्रो भवत्येवेति भावः । पृथ्वीटत्तम् । विशेपो- क्तिरलङ्कारः ॥१०॥ कृपणदशापिशाचगणमोचनवेत्रलता मधुरिपुभक्तिवल्लिपरिपिक्तिसुधाऽम्बुधराः । हृदयतमोविमोक्षहिमधामकराः कमले भगवति नः पुनन्तु भवदीयकटाक्षलवाः ॥११॥ कृपणेति । हे भगवति पड्गुणैश्वर्यवीत, हे कमलवासिनि रम! कृपणदशा दीनदशा तल्लक्षणपिशाचानां गणस्य मोचनविपये वे- त्रलता वेत्रयष्टय एव । वेत्रयष्ट्या पिशाचगणो विभेतीति प्र- सिद्धं लोके । पुनः मधुरिपोः श्रीवासुदेवस्य भक्तिरेव वोल्ललता तस्याः परिपिक्तौ परिपेचने सुधाऽम्बुधराः अमृतवपिमेघा इव । तथा हृदयसम्वन्धिनः तमसः अज्ञानरूपाऽन्धकारस्य विमोले निरसने हिमधाम्नः अमृतांशोः कराः किरणाः । ईग्विधाः भ- वत्या लक्ष्म्या अयं भवदीयः । भवतष्ठक्छसौ इति छस् प्रत्ययः। यः कटाक्षः अपाङ्ग तस्य लवा लेशाः। लवलेशकणाणव इत्यमरः नो ऽस्मान् पुनन्तु पवित्रीकुर्वन्तु । अवितथं नाम वृत्तम् । रूपक श्लेपोल्लेखा अलङ्कारा ज्ञेयाः ॥ ११ ॥ ११ हे फमले ! हीनाऽवस्थारूपपिशाचौधनिःसारणे घेत्रयष्टि- रूपाः, भगवद्भक्तिलतासेकविधौ घनाघनस्वरूपाः, आन्तराज्ञाना- इन्धकारनिरसने चन्द्रकिरणरूपास्त्वदीयकटाक्षलेशास्तत्तत्फलदा- नेनाऽस्मान् पवित्रयन्विति प्रार्थयते । - ·कटाक्षस्यका ५ । २३ उदीता दुग्धाब्धेः कुवलयपरीतापशमनी पदे विष्णोर्भान्ती रजनिचरचक्रव्यसनदा । भजन्ती सार्वज्ञं भगवति शिरः कापि कमले शुभाऽऽलोकैः शोक शशिलेखेव भवती ॥१२॥ उदीतेति । हे कमले ! दुग्धाब्धेः क्षीरसागरात् उदीता उत्पनेत्युभयत्र समानम् । ई गतावियस्मानिष्ठा । कुः पृथ्वी तस्या वलयस्य मण्डलस्य अन्यत्र कुवलयानां चन्द्रवि- कासिकमलानां परीतापं सन्तापं शमयति सा । यद्यपि सूर्यक- रविकासिचन्द्रकरविकासिन्योः कमलकरविण्योः कोशादी भेदो नोपलभ्यते तथाऽप्ययं विचारो ऽस्मस्कृत्तचम्पुभारतटीकायां - तीयस्तवके द्वाविंशतिश्लोके द्रष्टव्यः । तथा विष्णोः पदे श्रीह- रिचरणे पक्षे वेवेष्टि तद्विष्णु व्यापकत्वान्नभः तत्सम्बन्धिनि पदे स्थाने तद्रूपस्थाने वा । राहोः शिर इव निर्देशः । भान्ती भका- शमाना । न च वियद्विष्णुपदमित्यस्य विषय इति वाच्यम् ! वि- पणोः पदं क्रमो यत्रेति हेमचन्द्रेण व्याख्यानात् । तथा च प्र- युज्यते आदिरामायणे 'विष्णोः पदमिवाऽऽकाशं छादितं पाण्डु- भिपनैः' इति । रजनीचराणां राक्षसानां चोराणां च चक्रस्य १२ हे भगवति कमले ! दुग्धसागरसमुद्भूता, कुवलयस्य (भूः मण्डलस्य कुमुदस्य च) तापनाशिनी, विष्णोः पदे (पत्युभंगवतश्चरणे आकाशे च) शोभमाना, रजनिचरचक्रस्य (राक्षससस्य, चौरसमू- हस्य रात्रिचरकोकस्य चा च) दुःखप्रदा,सार्वज्ञ शिरः (उपनिषत्सडं शिवमौलिंच) भजन्ती अनिर्वचनीयस्वरूपा भवती चन्द्रलेखेव शुभ- दायिमिरालोफैः (दर्शनैः प्रकाशैश्च ) मम तुःखं हरत्विति श्लेषेण भ- गवत्याश्चन्द्रलखासाम्यं वर्णयन तमोरूपनिजदुःषविघातं प्रार्थयते ।

·सम्पापयाध्यतरणे लक्ष्मीसदले मण्डलस्य व्यसनदा दुःखदापिनी । 'चाराणां चन्द्रमा रिपुरि- स्युक्तः। प्रसिद्धं च लोके । यद्वा रजन्यां चरति सचरति स: चक्रः चक्रवाकः तस्य व्यसनदा इति चन्द्रलेखापले फोकथक- चक्रवाक इत्यमरः । अन्यच्च सार्वज्ञ सर्वस्य घेदस्येदं सान शिरः उपनिपदं भजन्ती सा, अन्यत्र सर्वज्ञस्य शिवस्पदं शिरो मूर्धानं भजन्ती भवती लक्ष्मीः हे भगवति ! शशिलेसा ब- न्द्रकलेव शुभाऽऽलोकः अवलोकनः शोभनमकाशश्च शोक तापं हरतु निवारयतु इत्यर्थः । अत्र शशिलेखोपमावाचकसाधारण- धर्माणां चतुर्णामुपादानात् पूर्णोपमालङ्कारः । स च प्रकताऽभ- कृतश्लेपेण सङ्कीर्णः । शिखरिणीदत्तम् ॥ १२॥ . दाजाऽऽवसथाऽभिधाननिरयद्वाराग्रजाग्रन्नर- क्रूराऽऽलापशराऽऽहतिव्यतिकरं दूरान्निराकुर्वतीः । पारावारसुते तरङ्गय मयि स्मेराऽम्बुजस्पर्धिनी- घोराऽपारसमस्तदुष्कृतपरीहाराय धीरा दृश: ॥१३॥ दूराऽजेति । हे पारावारस्य सुते ! दुष्टानां राज्ञाम् आच- सथो गृहं यद्वा दूरः विप्रकृष्टः यः अजावसथो ब्रह्मलोकः 'ब्रह्म- लोकवृणीकारो वैराग्यस्याऽवधिर्मत' इत्युक्तेः । तदभिधानों यो निरयः क्रममुक्त्यपेक्षत्वात् तस्य द्वाराऽग्रे जाग्रता जागरूकाणां नराणां द्वारपालानामित्यर्थः । ये क्रूराऽऽलापाः कठोरभापणानि। १३ हे समुद्रपुत्रि ! कुनृपतिमन्दिराख्यनरकद्वारस्थितरक्षिपुरुष- परुषभाषणवाणाऽऽघातसम्बन्धाऽत्यन्तविनाशिनीः, विकसत्कमल- तुल्या धीरा दृष्टीमयि भीपर्णानःसीमनिखिलपापदूरीकरणाय किश्चितं पातयेति याचते ।

·फटाक्षस्तवका ५। स्यादाभापणमालाप इत्यमरः । तएव शराः तेषामाहते: महा- रस्प व्यतिकरं संपर्क दूगन्निराकुर्वतीरं निरस्यन्तीः । तथा स्पेराऽम्बुजानि विकसितकमलानि स्पर्धयन्ति(!) ता: तत्समा इत्य- थे । धीरा दृशः कटाक्षान् घोराणामपाराणां तरितुमशक्यानां समस्तानां दुष्कृताना पातकानां परीहाराय नाशाय मयि वे- इटकवौ तरङ्गय व्यापारय । न हि तव दृष्टिविषयः पुमान रा- जद्वारे याताऽऽपातेनाऽऽत्मानं खेदयतीति भावः । शार्दूलविक्री- डितं वृत्तम् । उपमालङ्कारः ॥ १३ ॥ अघटितघटनापटीयसी ते हरिगृहिणि प्रकटा कटाक्षरेखा । स्थिरवसुमवनीपकं विधत्ते जननि वनीपकमेव हन्त जन्तुम् ॥ १४ ॥ अघटितेति । हे हरेहिणि पनि ! इन्तेति विस्मये । ते क- टाक्षरेखा अपागलेश: वनीपकमेव जन्तुम् अवनीपकं विधत्ते इत्यघटितघटनायां, परिहारस्तु वनीपकं दरिद्रमेव सन्तं वनी- पको याचनक इत्यमरः । अवनी पाति सः अवनीप स ए- वाऽवनीपस्तं भूपति सन्तं स्थिरं चिरकालस्थायि वसु द्रव्यं यस्य तं करोति । अत: हे जननि मातः ! सा अघटितघटनायाम् अनिर्वाच्यकरणे इत्यर्थः। पटीयसी अतिशयेन पटुः कुशला १४ है विष्णुपति ! तवाऽपाङ्गरेखा घिटितस्य घटनायामतिशये- न पटु,यतो हि सा याचकं जनमचलसमृद्धि राजानं करोतीति धनीपफमवनीपक विधत्ते इत्यनेनाऽघटनघटनापटुत्वं प्रफटयन्नाह ।

·सव्यापयास्यतरणे लरमीसादने अजादी गुगणवचनादितीयमुन् । प्रकटा मसिद्धा । औपचन्द- सिर्फ वृत्तम् । अत्र पनीपकाऽवनीपकत्वविधानाद्विरोधाभासः, कान्यलिङ्गं च ॥१४॥ नयने फणीन्द्रशयनेष्टनायके यदि नाऽऽदधासि सुदिनाऽब्जशोभने । बलभेदनो ऽपि न लभेत संपर्द मरुतामयेत मरुतामपि स्थली ॥ १५ ॥ नयने इति । फणीन्द्रशयनस्य शेपशायिनो हरेरिएनायिके अभीएप्रिये ! यदि त्वं रमा मेघच्छन्ने हि दुर्दिन तद्विपरीतं सु. दिनं तत्र विकासिताऽब्जे इव शोभने रमणीये नयने नेते ना. ऽऽदधासि न स्थापयसि तदा चलनामाऽमुरं भिनचि स इन्द्रोपि सम्पदं न लभेत न माप्नुयात् । तथा मरुतो देवानां स्थली अ- मरावत्यपि मरोर्भावो मरुता तां निर्जलदेशताम् अयेत प्राप्नु- पात् । मजुभापिणी वृत्तम् ॥ १५॥ करुणारसेन बरुणालयाऽऽत्मजे म्रदिमानमेत्य यदि मामवेक्षसे । १५ हे शेषशायिप्रेयसि । त्वं निरनदिनसुभगकमलसुन्दरे स्वनयने यदि न पातयति तर्हि देवेन्द्रो ऽपि न सम्पदमासादयेत्, स्वर्गलोकोपि धन्वतां प्राप्नुयादिति त्वत्कटाक्षपात एव सम्पत्सुख. निदानमित्याह । १६ है समुद्रसते 1 त्वं दद्यारसेन मार्दवमुपगाय यदि मां प. श्यसि तर्हि फलपाऽन्तरङ्गेण कलिना किं क्रियेत, कृतान्तदूतो पा ·फटाक्षस्तषक: ५। २७ . मलिनात्मनाऽपि कलिना क्रियेत कि मम किं करोतु यमकिङ्करोपि वा ॥ १६ ॥ करुणेति । हे वरुणालयस्य सरुणनिवासस्थानस्य समुद्र- स्याऽऽत्मजे कन्ये । करुणारूपेण रसेन म्रदिमानं मृदुत्वम् एत्य प्राप्य मामवेक्षसे निरीक्षसे, तदा मलिनात्मना पापबुद्धिनापि कलिना किं.क्रियेत, न किं चिदित्यर्थः । अथ वा मम यमस्य किकरो दूतोपि किं कुर्यात् । औप तु न किमपि । यदि त्वत्क- रुणावीक्षणं भवेचदा न्यः कोपि मम लोमापि वनं न कुर्यादाते भांवः । मञ्जुभापिणी वृत्तम् ॥ १६ ॥ मामपाङ्गलहरी गरीयसी तावकी स्पृशतु देवकीस्नुषे । अन्तकस्य तु रुषा कषायिता मा पतन्तु मयि दुष्टदृष्टयः ॥ १७ ॥ मामिति । हे देवक्याः स्नुपे ! गरीयसी महती तापकी खदीया अपाङ्गलहरी मो स्पृशतु, इति प्रार्थनार्या लोट् । तु पुनः रोपेण कपायिताः कथितास्तप्ता इति यावत् । अन्तकस्य यमस्य दुष्टाश्च ता दृष्टयश्च मयि मा पतन्तु । अत्र यद्यपि माङ्- योगे सर्वलकाराऽपवादलुङ्माप्तिस्तथाप्ययं न मा निपातः किं तु माशब्दो वोध्यः। रथोद्धता ॥ १७॥ मम फि क्रियादिति त्वदपाङ्गगोचरस्य मे न फलेयमफिराद्वा का चिनीतिरतस्त्वया कृपया मयि निपातनीयाः फरुणाफटाक्षा इत्याह । १७ हे देवफीस्नुपे ! उदारा तवाऽपाङ्गतरङ्गपरम्परा मां स्प. शतु, येन यमस्य कोपफलपा तुष्टा हटयो मयि न पतेयुरित्याह।

·९८ सव्याययाऽवतरणे लक्ष्मीसहने बन्धुरगुणे कृपणबन्धुमनपायं सिन्धुतनये तब कटाक्षमकरन्दम् । इन्दुकरवृन्दजडचन्दनमहीभृ- त्कन्दरमरुच्छिशिरसुन्दरमुपासे ॥ १८ ॥ बन्धुरगुणे इति । हे भक्तेषु वन्धुराः सुन्दरा गुणा औ- दार्यादयो यस्यास्तत्सम्बुद्धौ । बन्धुरं तु त्रिपु स्याद्रम्यनम्रयो- रिति मेदिनी । हे सिन्धुतनये दुग्धोदन्वत्पुत्रि ! कृपणानां दीनानां च वन्धुं हितकारिणम् अनपायं नाशरहितं पुनरिन्दो- चन्द्रस्य करन्दैः किरणसमूहैः जडस्य शीतलस्य चन्दनमही- भृतो मलयाऽचलस्य कन्दरेभ्यो गुहाभ्यः दरी तु कन्दरो वा स्त्री इत्यमरः । निर्गच्छन् यो मरुद्वायुस्तद्वत् शिशिरं शीतलम् अत एव सुन्दरं रमणीयं तव कटाक्षरूपं मकरन्दं रसम् अहम् उपासे आश्रये । इन्दुवदनावृत्तम् । काव्यलिङ्गप्रौढोकी अल- कारौ ॥ १८ ॥ आति लुम्पत्वम्ब तवाऽपाङ्गसुधाऽऽत्मा गङ्गा सैपा चित्रगतिर्वर्जितभङ्गा।। १८ हे उन्ननगुणे सागरंसुते ! दीनअनवन्धुरूपम् अविनश्वरं च- न्द्रफिरणशीतलतमलयाऽचलगुहागन्धवहाँपशिरं रम्यं स्वत्फटा- क्षरूपं पुष्परसं समाश्रयामीत्याह । १९ हे मातः ! एषा त्यदपाङ्गसुधारूपिणी विचित्रगतिः सुर- नदी मम दुःखं विनाशयतु, या वर्जितभङ्गा (पराभवशून्या, निस्त- रना च) मयं (संसार, शियञ्च) शापयन्ती माशानां (पण्डितानां, प्रकृयाम्नानागांच) भासितरूपं (मया कृष्णवर्णविष्णुरूपता, कान्या ·फटाक्षास्तवफ:५ नेत्री शोषं प्रत्युत भवमेवमजस्रं प्राज्ञानां या भासितरूपं च विधत्ते ॥ १९ ॥ आतिमिति । हे अम्ब हे मातः । तत्र अपाङ्गसुधालक्षण: आत्मा मूर्तिर्यस्याः सा गङ्गा भागीरथी आर्ति पीडा लुम्पतु नाशयत्तु । इयं गङ्गा सत्यपि विचित्रा विलक्षणा गतिर्वर्तनं यस्याः सा वर्तते । एका वर्जितभा परा भङ्गसहिता। अत्र भङ्गो नाश- स्तरङ्गश्च । उत किम(१) एका भवं प्रति शोपं नेत्री थपरा आ- ईता नेत्री । अत्र भवः संसारः शिवश्च । किं च एका माज्ञानां अज्ञानां भया कान्त्या असितं कृष्णं रूपं विधत्ते विष्णु क- रोतीत्यर्थः । परा द्वितीया तु सितं शुक्लं शिवं करोतीत्यर्थः । मत्तमयूर वृत्तम् । काव्यलिङ्गश्लेपावलङ्कारौ शेयौ ॥ १९ ॥ उच्चकोरकनवाऽभ्युदयं ते वीक्षितं मनुमहे मकरन्दम् । यत्र तल्लगति षट्पदमन्त्रस्तत्र भाति शतपतगृहे यत्॥२०॥ उच्चेति । हे शतपत्रगृहे ! ते वीक्षितम् अवलोकनं मक- शुरूपता, प्रकाशमानरूपा च ) विधत्ते इति प्रसिखगङ्गायाः स. भनतया भवाींकारेण प्राशजनसितरूपाऽऽपादनेना,ऽस्याः फटाक्ष- गङ्गाया अभगतया भगोषकतया अक्षजनविष्णुरूपताऽऽपादनेन चलेषेण वैचियं प्रदर्शयन् स्वस्फटाक्षपातेन पराभवाऽभाव. संसा- रनाशो विष्णुस्वप्राप्तिश्च भवतीत्याह । २० हे कमलगृहे ! उचफोरफनवाऽभ्युदयं ( उत्कृएचकोरस- माननवोदयम, उन्नतफलिफानवोदयं च ) ते ऽवलोकनं मकरन्दं मन्यामहे, यतस्तदू यत्र सम्बन्धमाप्नोति तन्न षट्पदमन्त्र- (पाइगु- ण्यविचार, मधुकरहाद्वारश्च ) भातीति वीक्षितस्य मकरन्दसाम्य लपेण चर्णयन् त्वगोचरः सन्ध्यादिपाइगुण्यविचारशाली भूप- तिभवतीत्याह। . im ·१०० सव्याख्याऽवतरणे लक्ष्मीसहस्र " रन्दं मनुमहे मन्यामहे । तत्र हेतु:-उत् उत्कृष्टः चकोरवन्नवो ऽभ्युदयो यस्य, अन्यत्र उच्चे कोरके, कलिका कोरकः पुमानि- त्यमरः । नवः अभ्युदय उत्पत्तिर्यस्य तद्वीक्षितं मकरन्दश्च त- यत्र लगति तत्र पदपदमन्त्रः भ्रमरझङ्कारः पाड्गुण्यमन्त्रश्च भाति, राजा भवतीति यावत् । षाड्गुण्यममरे-सन्धि विग्रहों यानमा- सन द्वैधमाश्रयः षड् गुणा इति । स्वागतावृत्तम् । काव्यलिङ्गं श्लेपश्चालऽकारः ॥२०॥ यक्षश्रीजननचणैस्तवाऽवलोकै- लक्ष्मि श्रीक्षयपिशुना निरस्यमाना । नालीकाऽऽसनलिपिरप्यलीकलमा नाऽलीका भवति नृणां प्रतीपगत्या ॥ २१ ॥ यक्षेति । हे लक्ष्मि ! श्रीक्षयस्य पिशुना ऽपि । पिशुनौ ख- लसूचकौ इत्यमरः । नृणां पुंसाम् अलीके । ललाटमलिकमित्य- मरः । लमा नालीकाऽऽसनस्य ब्रह्मणः लिपिः यक्षश्रियः कुवेर- सम्पदः जननेनोत्पादनेन वितैः । तेन वित्त इति चणपत्ययः । तवाऽवलोकैरनिरस्यमाना अनिष्कास्पमाना(2) अलीका मिथ्या न भवति किं तर्हि यक्षश्रीजनिकैव भवति। कुत इति चेत्, प्रत्ती- पगत्या, श्रीदेव्याः कटाक्षस्य प्रतीपगतिखात् । प्रतीपर्दानी वा- २१ हे लक्ष्मि ! श्रीक्षयसूचिका ऽपि भाललिखिता घेधसी लिं. पियक्षलक्ष्मीसमुत्पादनेन प्रसिद्धस्त्वदीया:पाङ्गदर्शनैः क्षिप्यमाणा ऽपि विपरीतगत्या नृता न भवतीति दुर्भगस्य ललाटलिखितायाः श्रीक्षय- सूचिकाया ब्रह्मलिपेस्त्वत्कटाक्षपाते संपत्माप्त्या लीफायप्राप्तिम- सड़े ऽपि श्रीक्षयपदस्य प्रातिलोम्येनोशारणे यक्षश्रीति सिद्धेः सा असत्या न भवतीति धैचित्र्येण घदन "दुर्भगोपि स्वत्कटाक्षविषयो भवन कायरी संपदमासादयतास्याद ।

·कटाक्षस्तवक: ५। १०२ , मेत्यमरोक्तोत्तमस्त्रीसम्बन्धित्वेनेति । अयं भाव:--श्रीक्षय इत्याकारिका लिपि: रमायाः कटासस्य प्रतीपगामितया वि- परीतगतित्वेन यक्षश्री इत्याकारिकैवेति न निरस्यते, जन्यते च यक्षश्रीरिति सत्यपि यथाऽवस्थितो(?) मिथ्या न भवतीति । अत्र लक्ष्मीकटाक्षस्य विचित्रकारित्वं दर्शितमिति ज्ञेयम् । प्रह पिणी वृत्तम् । विशेपोक्तियमकालङ्कारौ ॥ २१ ॥ दुग्धाऽब्धिकन्ये त्वदपाङ्गभृत्या वित्ताधिपत्यादिपदाऽभिषिक्ताः । हत्तापयुक्तास्तव देव्यभक्ता मां जगत्यां विलपन्ति रिक्ताः ॥२२॥ दुग्धाऽन्धीति । हे दुग्धाऽन्धितनये रमे ! त्वदपाङ्गस्य त्व- दीयकटाक्षस्य भृसा उपासकाः वित्ताऽधिपतिः कुवेर तदादि- पदेषु स्थानेष्वभिपिक्का भवन्ति । हे देवि ! ये तु पुनस्त- वाऽभक्ता माः वित्ताधिपत्यादिना रिक्ता रहितास्ते हृत्तापेन मनोव्यथया युकाः सन्तो जगत्यां भूमौ विलपन्ति शोचन्ति ! इन्द्रवज्रावृत्तम् ॥ २२ ॥ वीक्षितानि तव वारिधिकन्ये यत्र पालितजगन्ति लगन्ति । २२ हे क्षीराऽन्धिसुने ! त्वत्कटाक्षकिङ्करा जनाः कौबेरपदाऽधि- हिता भवन्ति तवाऽमक्ताच हस्तापन्याकुला अफिश्चनाः सन्तो जगति विरूपन्तीति भगवतीभत्यभक्त्योः फले प्रतिपादयति । २३ हे वारिधिपुत्रि ! परिपालितनिखिललोकानि ते विलोकि- तानि यत्र पतन्ति स पुमाननाऽमुत्र च देहिशब्दं (१६ देहि प्रति ·१०२ सव्याख्याऽचतरणे लक्ष्मीसहने चित्रमत्र स परन च देही देहिशब्दमपहाय, चकास्ति ॥ २३ ॥ वीक्षितानीति । हे वारिधिकन्ये लक्ष्मि ! पालितं रक्षित जगत् यस्तानि तव वीक्षितानि यत्र पुरुष लगन्ति स देही दे- होपाधिको जन्तुः अत्राऽस्मिन् लोके परत्र परलोके च देहिशब्द देहीति शब्द, पक्षे पाञ्चभौतिकदेहवानिति शब्दं च अपहाय त्यक्ता चकास्ति शोभते इति चित्रं, भवत्कटाक्षविपयः पुमान् भक्तिभाग् भवतीति भावः(१) । स्वागतावृत्तम् । विरोधामा- सालङ्कारः ॥ २३॥ तव देवि पटुर्नटः कटाक्षो गुणवत्चालसदुच्छयः स ननम् । ननु नर्तयते सरस्वती यः सततं संश्रितमञ्जुलाऽऽस्यरङ्गे ॥ २४ ॥ तवेति । हे देवि ! गुणवत्ततं वाय(१) तालश्च ताभ्यां लस- न्नुच्छ्य औन्नत्यं यस्य पक्षे गुणा दाक्षिण्यादयः सन्त्यस्याऽसौ याचनाशब्द, परत्र च घिदेहावेन देहधारीति शब्दं च विमुच्य विदेहकरल्यं भजने रतिभगवतीफटाक्षविषयस्येहाऽमुत्र च यथायथं भोगाऽपयंगप्राप्तिभरतीस्याह। २४ हे देवि ! तय गुणवत्तालसदुच्छ्यः (फारुण्यादिगुणवत्वेन एफुरन्महिमा, माधुयादिगुणयन्ता ये तालाः फालमियासाम्यानि तशोममानं पाटवं यम्पेति च) तथा भूनः फटाक्षःप्रयीणा नटपति मन्यामहे, य आश्रितानां रमणीये मुग्ररूपे नाट्यस्थले सर्वदा सरस्वती गतंयत, इति रमाफटातस्याश्रितषिधाप्रदत्वं वर्णयति ।

·फटाक्षत्तयकः ५ १०३ गुणवान् तस्य भावस्तता तया लसदुच्छ्यानन्वित्यतः तव कटाक्षः नूनं पटुः कुशलः नदो नर्तकः संश्रितानां भक्कानां मञ्जुलं मु- न्दर यदास्पं तदेव रङ्गो नर्तनशाला तत्र। पक्षे संश्रित मजु लास्यं नृत्यं यस्मिन्नीहशे रङ्गे सभायां सततं सरस्वती वाग्देवी नर्तकी स्त्रियं च नर्तयते ननु । सरस्वती सरि दे गोवाग्देवतयोरपि स्त्रीरत्ने चेति विश्वः । औपच्छन्दसिक वृत्तम् । रूपकमुत्प्रेक्षा वा श्लेपश्च ॥२४॥ भावत्कैर्भगवति कजलाऽनुविद्वैः कृष्णो यैर्भवति विधुः कटाक्षलेशैः । तत्परैरधिकतमश्रियां निदान- मालिन्यं हरसि विचित्रमान्तरं नः ॥ २५ ॥ भावत्करिति । हे देवि भवत्या इमे भावत्कास्तैः कटाक्षस्य लेशैः विधुचन्द्रसदृशः पक्षपातशून्यतया समवात्स्वच्छोपि कु- प्णो भवति, साऽपराधानभिमुख कर्पतीत्यर्थः । सदयो भवतीति यावद (?) यत्तद्यथाकथं चित्समम् । ईपत्कृष्णसम्बन्धाच्छुभ्रम- तिकृष्णं भवति, परंतु अधिकतमसो ऽत्यन्ताऽन्धकारस्य श्रियं पक्षे ऽत्यन्तसम्पदा निदानैः। निदान वादिकारणमित्यमरः। ते. पामुक्तलक्षणकटाक्षाणां पूरैः नः अस्माकम् आन्तरं हृदयस्थ मा- , २५ हे देवि ! त्वदीययः फजलमिलितैः फटाक्षलवैः विधुः (विष्णुश्चन्द्रश्च ) कृष्णवों भवति, अधिकतमश्रियाम् (अस्पधिका- सम्पत्तीनाम्, अधिकाऽन्धकारकान्तीनां च) आदिकारणैस्तैरस्मा- कमान्तरं मालिन्यम् (मलिनवर्णम, अशाने च)नाशयसीति स्वतः रुणः परकृष्णत्वाऽऽपादकैः कटाक्षरस्मन्मालिन्यमपहरसीति चित्र- मिति वदन त्यस्फटाक्षो ऽस्मदशानविनाशक इत्याह ।

·सव्याख्याऽवतरणे लक्ष्मीसहस्त्रे लिन्यमज्ञानलक्षणं हरसि नाशयसि इत्येतद्विचित्रम् । अत्र अ- धिकमालिन्येन मालिन्यमपगच्छतीति चित्रतरमेतत् । महर्पिणी- मृत्तम् । समव्याघातौ अलङ्कारौ सश्लेपौ शेयौ ॥ २५ ॥ विकस्वराऽऽमोदभरं वितन्वती पुरोवसन्त प्रथितागमाञ्चिता। कटाक्षवल्ली तव माधवप्रिये प्रसौत्यनन्तं सुमिताप्यसौ फलम् ॥ २६ ॥ विकस्वरेति । हे माधवमिये ! पुरोवसन्तं वसन्तस्य ऋतोः पु- रस्तादेवेत्यर्थः । पक्षे सेवार्थमुपसन्नं भक्तं प्रति विकस्वरं विक- सितमामोदभरं सुगन्धभरं सन्तोपभरंच वितन्वती विस्तारयन्ती, तथा प्रथितागमेन ख्यातवेदेनाऽश्चिता स्तुता, पसे पलाशी द्रुद्रुमा- ऽगमा इत्यमरादगमो वृक्षस्तत्राऽऽरूदा । तवाऽसौ कटाक्षरूपवल्ली लता सुमिता परिमितापि पक्षे पुष्पितापि अनन्त बहु, पक्षे भ- गवद्रूपं फलं प्रसौति ददाति । न हि लतायाः प्रायशः फलं दृष्टं किं तु स्वयमेवेति भावः । वयस्थं वृत्तम् । श्लेपरूपकविभावना- लङ्काराः ॥२३॥ . २६ माधधप्रिये । पुरोवसन्तं (घसन्तोः पुरः, अप्रेधासिन- मुपासफथ प्रति ) विपासनशीलं सन्तोपभारं सुगन्धमारं च वि- तारयन्ती मुमितापि ( परिमितापि, पुष्पितापि च) तय फटाक्षम्पा एता अनन्तं (भगवद्गं, निःसीमं घ) फलं प्रस्ते इति त्यस्फटाक्ष- लेशी मकानां विष्णुमारूप्यमाप इत्याह ।

·कटाक्षस्तयक: ५। १०५ 1 न विषयोगिव्यसनाय .कल्पते न मार्गणानां सहते च पञ्चताम् । भवं जवात् प्रत्युत दन्दहीत्ययं जयत्यपाङ्गस्तव चित्रमिन्दिरे ॥ २७ ॥ नेति । हे इन्दिरे कपले ! तवाऽयमपाङ्ग कटाक्षः अपग- तम् अङ्गं यस्य स मदनोपि सन् चित्रं यथा तथा जयति वि- राजति । चित्रत्वमेवाऽऽह नेत्यादिना । अयं विमा ब्राह्मणा ये योगिनः तेपा व्यसनाय दुःखाय न कल्पते न समर्थो भवति, मदनस्तु विहिदुःखाय कल्पते । तथा मार्गणानां दरिद्राणां वा- णानां च पञ्चतां मरणं पञ्चत्वं च न सहते स तु सहतएव । तस्य पञ्चशरत्वेन प्रसिद्धेः। मार्गणो पाचके शरे, पञ्चता पञ्चमावे स्यात् पश्चता मरणोप चेति विश्वौ । प्रत्युताऽयं जवाद्भवं दन्द- हीति अत्यन्तं दहति । भृशार्थे यह। स तु भवेन शिवेन ह- पातेनैव दग्धः । वंशस्थं वृत्तम् । श्लेपन्यतिकरावलकारौ ॥२७॥ विकचकमलशोभाविभ्रमोभूतिसीमा विधुमिह सदुपास्यं तन्वती सुप्रसन्नम् । २७ हे इन्दिरेतवाऽपाङ्गः फटाक्ष पवाऽपाङ्गःकामास चित्रं यथा स्यात्तथा जयति । तथा हि-प्रसिद्धः कामस्तावद् वियोगिदुःखदानाय फल्पते, वाणपञ्चत्वं सहते, मवेन च दह्यते, तद्विपरीतश्चाऽयमपा- कामो यो विप्रयोगिव्यसनं न करोति, पाणपञ्चत्वं न सहते, प्रत्युत भवमेवाऽतिययेन दहतीति श्लेपेण प्रसिद्धकामवैपरीत्यं दर्शयन् कटा- क्षस्य विप्राणां योगिनां च व्यसनाऽकरणं, याचफजनमरणाऽसहनं, प्रत्युत संसारदहनश्च कार्यमिति फलं प्रदर्शयति । २८ हे शाङ्गिणः प्राणानिये ! किकसितफमलानामिव या शोभा, १४ ·१०६ सव्याख्याऽवतरणे लक्ष्मीसहने शरदिव तव वीक्षा शाङ्गिणः प्राणकान्ते शमयतु किल मेघाऽऽटोपमुज्जृम्भितापम् ॥ २८ ॥ विकचेति । भों शाङ्गिणः-माणकान्ते रमे ! सद्भिः साधु- भिनक्षत्रैश्च उपास्यं विधु विष्णु चन्द्रं च इहाऽस्मिन् लोके सुम- सनं प्रसादोन्मुखं स्वच्छं च तन्वती कुर्वती, पुनः विकचानां प्रफुल्लानां कमलानां पद्मानामिव शोभाया विभ्रमस्य, विला- सस्य, पक्षे विकचानां कमलानां जलानां पद्मानां च शोभाया- विभ्रमस्य आवर्तस्य च उद्भुतेः सीमा मर्यादा तव वीक्षा दृष्टः शरदिव किल निश्चयेन उज्जृम्भिताः सर्वतः प्र- मृता आपो यस्मिन् । ऋक्पूरब्धूरिसपत्ययः । पक्षे उज्जृम्भी उ- स्कटः तापो येन(?) विरहिणमित्यर्थः । मेघाटोपं मेघपटलम, अन्यत्र मे ममाऽघानां पातकानामाटोपं भरं डम्वरं च शमयतु नाशयतु । मालिनीवृत्तम् । उपमाश्लेपावलकारौ ॥ २८ ॥ नित्यामेव विभूतिमम्ब दिशतो निर्व्याजबन्धोर्भव- दिव्याऽपाङ्गलवस्य वर्णनविधौ को लब्धवों भुवि । तपांच या गोमा तस्या यो विलासस्तवृदयस्य सीमा,सदुपास्यं (साधु- सेवनीय नक्षत्रसेन्या)विधु (हरि चन्द्रञ्च) सुप्रसनं (संतुष्ट कि मंलश) वितन्वती तवेक्षा शरदिय उज्जृम्मिनापं (प्रवर्धिततापं, प्र- मलय) मे अघाटोपं (पापाडम्बरमेव मेघाऽऽटोपं जलदाढम्बर) शमपरिवति निजपापशमनं प्रार्थयते । २९.हे अग्य ! शाश्वती समृमि ददतो कृत्रिमयन्धास्त्वदिव्य- फटाक्षलेशस्य वर्णनफरणे मुथि को घा विचक्षणः स्यात, यस्मै कटा- क्षलेशाय भष्टमिंझा, प्रिनयनः शिवः, सहस्राक्ष इन्द्रः, वादयने.

·फटाक्षस्तवः। १०७ जुष्टो दृष्टिभिरष्टभिश्च तिसृभिः प्रायः सहस्रेण वा देवि द्वादशभिश्च दैवतगणो यस्मै चिरं तिष्ठते.॥२९॥ निसमिति । हे देवि ! निसां शाश्वतीमेव विभूतिमैश्वर्य द- दतो दातुस्तथा नियाजवन्धोरकृत्रिममुहृदो भवसा दिव्याऽपा- द्भस्य मुन्दरकटासस्य लवस्य लेशस्य वर्णनविधौ स्तुतिकरणे लब्धवर्णो विचक्षणः कः १ न कोपीत्यर्थः । तिमभिग्भिः जुष्टो युक्तः त्र्यम्बका, ताभिरेवाऽभिर्जुशे ब्रह्मा, तथा द्वादशभिर्युक्तः पण्मुखः, मायः दृष्टिसहस्रेण युक्तः शक्रा, एतादृशोपि दैवतगणः यस्मै अपाङ्गाय चिरं तिष्ठते आशयं प्रकाशयितुमित्यर्थः । कदा ऽयमस्मासु निपतेदिति प्रतीक्षतइति यावत् । श्लाघड्नुस्थाशपां क्षीप्स्यमान इति चतुर्थी । प्रकाशनस्थेयाख्ययोश्चेत्यात्मनेपदम् । पार्दूलविक्रीडितं वृत्तम्। काव्यालङ्गपर्यायोदात्तालङ्काराः॥२९॥ त्वत्ताहक्षकटाक्षकङ्कटधरः श्रीवेङ्कटाऽधीशितुः प्राणप्रेयसि भूयसी प्रभजते शौर्याभिमुख्यश्रियम् । प्रश्च कार्तिकेयो निजोपरि पतनाऽभिप्रायं प्रकाशयमानचिरमुपास्ते इति ब्रह्मादिसुरवरसमभीप्सितस्य स्वहारलंशस्य वर्णने भूनलगती मनुजः कथंकारमल स्यादित्याह । ३० हे वेट्टपतिप्राणप्रियतमे त्वत्प्रसिद्ध टाकवचधरस्वत्पा- धितो बहुला चौरेः शौर्यस्य च सांमुख्यलक्ष्मीमाप्नोति, सधः शुम. यशसायुक्तः, अमरोत्तमजयं (देवेन्द्रजयम, अविचलं श्रेष्ठ जयंच) प्राप्तःसन् शत्रून् नित्यं पराभूय राशां पाक्छरन विध्यते इति त्यत्कटा- शरक्षितननुस्त्वदाश्रितः पुमानासादितमगववाभिमुख्यः कामक्रोधा- दिपद्रिपुपरामवपुरःसरं लोफे विजयी भूत्वा कुनृपयाग्वागैरधि- ·૨૦૮ सव्याख्याऽवतरणे लक्ष्मीसहस्त्रे सत्कीर्त्या सहसा ऽमरोत्तमजयं प्राप्तः स चोपाश्रितो वाग्बाणैर्न विहन्यते क्षितिभुजां निर्जित्य नित्यं द्विषः॥३०॥ त्वदिति । हे श्रीः, वेङ्कटाधीशितुः प्राणप्रेयसि ! तव सा- दृक्षः प्रसिद्धः यः कटाक्ष एव कङ्कटधरः कवची पुमानित्यर्थः । उरश्छदः कङ्कटक इत्यमरः । भूयसी कटाक्षपक्षे शौरर्भगवतः, पुरुषपसे शौर्यस्य वीर्यस्याऽऽभिमुख्यश्रियं भजते च। तथा ससा कीर्त्या प्रसादेन यशसा चोपाश्रितो महितः पूजितो भवति। की- तिः प्रसादयशसोविस्तारे कर्दमेपि चेति विश्वः । तथा अमर शाश्वत उत्तमश्च जयस्तम्, अन्यत्राऽमरोत्तमेषु जयं प्राप्तः सन् नित्यद्विपः कामादयः शत्रवश्व तानिर्जित्य क्षितिभुजां राज्ञां वाग्बाणैः कठोरभापणरूपैः, पक्षे अवाक् नीचैः कङ्कटान्तर्वति- पारीरविद्धो यथा भवति तथा वाणैः शरैरपि न विहन्यते न खिद्यतइत्यर्थः । शार्दूलविक्रीडितम् । रूपक श्लेपौ ॥ ३० ॥ यावहावत्कवीक्षा चरति तनुभृतामिन्दिरे मन्दिरेषु व्यक्तं नृत्तं विधत्ते धनपतिविभवादुन्तरा विन्तराजिः । द्वारे तारेशगौरास्तुरगपरिवृढाः सिन्धुरा बन्धुराऽङ्गा गर्वात्पुप्यन्त्यखर्वाऽभ्युद्यमभिमुखं राजते राजतेजः॥३१॥ यावदिति । हे इन्दिरे तनुभृतां प्राणिनां मन्दिरेषु गृहेषु क्षतः कीर्तिशाली संपद्यते इति लपेणाप्रस्तुतवीरमवृत्तान्तवर्ण- नमुनेनाह। ३१ हेन्दिरे! यावत् तापकीना घीक्षा प्राणिनां गृहेषु चरति तापत् नत्र कुयेराधिका सम्पद्राजते, एवं तट्ठारे चन्द्रघवलास्तु- रगा, उन्नताऽझाः फरिणो दान्महान्तमुदयं पुष्णन्ति, तस्प पुरुषस्य मुखे घ चन्द्रसाशी फान्तिः नृपतंजो या परिस्फुरतीत्याह ।

·कटाक्षस्तवका ५ । १०९ यावत्कालपर्यन्तं भावकवीक्षा त्वत्कटाक्षश्वरति प्रवर्तते तावद्ध- नपतेः कुबेरस्य विभवादैश्वर्यादपि उत्तरोत्कृष्टा वित्तराजि- व्यपतिः नृत्तं नर्तनं विधत्ते कुरुते । तथा द्वारे ताराणामीशश्चन्द्रः तद्रच्छुल्लास्तुरगपरिहा अश्वनायकाः । प्रभी परिवृढ इति निपातनात्साधुः । प्रभुः परिदृढो ऽधिप इत्यमरः । वन्धुराङ्गा न- तोन्नताशाः सिन्धुरा गजाः गर्वादसों महांश्चासावभ्युदयश्च तं पुष्यन्ति । तथा ऽभिमुखं मुखोपरि राजश्चन्द्रस्य भूपस्य च तेजः राजते । स्रग्धरावृत्तम् । हेतूदात्तावलङ्कारौ श्लेपश्च ॥३१॥ धन्यः कश्चिजगति विषयस्तावकाऽऽलोकिताना- मनाऽमुताप्यखिलजननि प्राप्य गोत्राऽधिकृत्त्वम् । सत्सन्तानप्रभवसुमनःसेवयामोदशाली जैतस्थानं किमपि भजति श्रीमदुच्चामरं च ॥ ३२ ॥ धन्प इति । हे ऽखिलजननि ! तावकानामवलोकितानां कटक्षाणां विषयः गोचरः जगति कश्चिद्धन्यः पुण्यवानरः अत्राऽमुत्रेहपरलोकयोरपि अत्र गोत्रा पृथ्वी, अमुत्र गावं स्वर्ग त्रायते इति गोत्रः राजा इन्द्रश्च तयोरधिकृचं भांगकर्तृतमधि- कारं च प्राप्य सत् सन्तान: सुपुत्रः मभवः पराक्रमः सुमनमः सा- धवस्तेपो सेवया ऽन्यत्रोत्तमकल्पद्रुममभवपुष्पसेवनेन आमोदेन .. -- ३२ हे जगदम्ब ! त्वत्कटाक्षपानं लोके कश्चित्सुकृती इह गोत्राऽधिकृत्य (भूम्यधिकारित्वं) अमुव च गोवाधिकृत्वम् (प. पंताधिककृन्तकत्वमिद्रत्वमिति यावत) प्राप्य, इह साधुसन्तानो- त्पत्त्या पण्डितसेचया च सन्तुएः, परत्र च देवतरुपञ्चकमध्यगस. न्तानवृक्षोदितपुष्पसेवनेन सौरमशाली सन्, र ऊयविचलण्यामर, परत्र उन्नतदेवशोभित, मनिर्वचनीयं जैत्र पदं भजतीति श्लपणाह।

·११० सव्याख्याबारणे लक्ष्मीसहने हर्षेण सुगन्धेन च तच्छाली(2). ताच्छील्ये णिनिः । श्रीमच्छ्री- युक्तम् । उत्कृष्टं चामरं प्रकीर्णक, पक्षे उच्चा अमरा देवाश्च य- स्मिन् तत् किमपि जैवस्थानं भजति सेवते । मन्दाक्रान्तावृत्तम् । श्लेपालकार ॥३२॥ शय्योत्थायं जननि धनिनां वासमासायमित्थं गत्वा गत्वा ऽप्यनुदिनमनुच्छिन्नतृष्णोद्गमो ऽहम् । हृद्यापाङ्गामिव भवदवप्लोषशान्त्यै रमे त्वां हृद्याऽपाङ्गां मधुरिपुवशीकारविद्ये प्रपद्ये ॥ ३३ ॥ शय्येति । हे जननि, हे मधुरिपोवंशीकारविद्ये ! अहंश- व्याया उत्थायेति शय्योत्थायम् । अपादाने परीप्मायामिति णमुल् । मातरारभ्येत्यर्थः । सायं मर्यादीकृत्येत्यासायम् । आ- मर्यादाऽभिविष्योरित्यव्ययीभावः । अनुदिनं प्रतिदिवसं धनिनां श्रीमतां वासं सदनं गत्वा गत्वा ऽपि अनुच्छिन्नः अनुन्मूलित: तृष्णापा उद्गमो ऽङ्कुरो यस्प सोहं भवः संसार: स एव दवो वनाऽग्निस्तस्य प्लोपस्य दाहस्य शान्त्यै नाशाय हृद्यापां रमणी- योदकां गां पृथ्वीमिव हृद्याऽपानां रमणीयकटाक्षां त्वां प्रपद्ये शरणं यामि । मन्दाक्रान्तावृत्तम् । उपमारूपकयमकान्यल- द्वारा:॥ ३३ ॥ . १३ हे मधुवंसिनो वशीकरणविद्यारूपे जननि रमे ! प्रभातादा. रहेर सायंपयन्नं धनिकानां निवास भूयो गत्वाप्यनपास्ततृष्णाा: ऽपि या ऽहं मंसारदायानलदादशमनाय स्वादुलिला भुचमिष मधुरफटाक्षां त्वां शरणमाय इत्याद ।

·काक्षातयकः५" १११ वितन्वन्त्यामिष्टं विविधमचिरादीक्षितलवै- र्भवत्या जागत्यां भगवति नरान् सेवितुमनाः । क्षरन्तीमम्यणे कमलसुरभिस्वादुसलिलां सवन्तीमुल्लङ्य श्रयति मृगतृष्णामतितपा ॥ ३४ ॥ वितन्वन्त्यामिति । हे भगवत्यचिराद शीघ्रमेव ईक्षितलवैर्ट- टिलेशैः विविधं नानाविधम् इष्टं फलं वितन्वन्त्यां विस्तारयन्त्यां भवत्या जागत्यां जागरूकायां सत्यां नरान् सेवितुं मनो यस्य स पुमान् अभ्यर्णे उपकण्ठान्तिकाऽभ्यर्णेत्यमरः । क्षरी यहन्ती कमलै:सुरभि मुगन्ध्यत एव स्वादु मधुरं जलं यस्यास्तां, सवन्ती सवन्ती निन्नगा ऽऽपत्यमरः। उल्लव्य तिरपा अति- पिपासया मृगतृष्णां मृगजल श्रयति सेवते त्वद्विना न्यजनसे- वनं नदीत्यागपुरःसरमृगजलसेवनतुल्यमिति निष्कार्थः । शि- खरिणीवृत्तम् । वाक्यार्थवृत्तिनिदर्शनालङ्कारः ॥ ३४ ॥ अजीर्यघनाशनं दृढगदाकरं देवि यत पुराणमपि पूरुषं पुनरलथनं पुष्यति । ३४ शेषशायिजीवरूपे, हे भगवति ! कटाक्षलेशैः सधः सफल- वाछितार्थवितरियां भवत्या जागरूकायां पामरनरसेवनपरमना जनः पद्मगन्धिस्त्रासलिला महानदीमतिक्रम्याऽतिवृष्णया मर- मरीचिकामाश्रयतीति निदर्शनामुखेनाह । ३५ हे देवि ! यत् अजीर्यदधनाशनं (प्रथलपातकनाशकम, अप- व्यमानलघुभोजनं च) इढगदाफर (ढगदायुधविराजत्कर, प्रबल. रोगाऽऽकरं च) पुराणं पुरुपं (नारायणं, स्वपिरं च)अलहुन ( उ.

·११२ सव्याख्याऽवतरणे लक्ष्मीसहस्रे तदेतदिह पातु नस्तव कटाक्षदिव्यौषधं फणीन्द्रशयजीविके भवविपन्मयादामयात् ॥ ३५॥ अजीर्यदिति । हे देवि ! यदीयताम् अघानां नाशनं पक्षे अजीर्यत् नास्ति धनं कठोरं यस्मात्तदघनमनुत्तमवत्समासः । अशनं यस्य तं, मुढा गदा करे यस्य दृढानां गदानामाकरं ख- नि गदो भ्रातरि विष्णोः स्यादामये चाऽऽयुधे गदे इति विश्वः । पुराणं पुरातनं वृद्धपि च पुरुष श्रीहरिं नरं च । पुन: अल- वनम् अनतिक्रमणीयम्, अन्यत्राऽतीसारे ज्वरे चापि लङ्घन परमौषधीमति वैद्यशास्त्रमत्त्वेपि अनशनं लङ्घनहीनं यथा भवति तथा च पुष्यति पुष्टिं करोति तदेतत् हे फणीन्द्रशयस्य विष्णो- जीविके जीविकातुल्ये आंतप्रिये इत्यर्थः । तच कटाक्षरूपं दि- व्यौपधं भवविपन्मयात्संसारदुःखरूपादामयाद्रोगानः पातु र- क्षतु । पृथ्वीवृत्तम् । रूपक श्लेपोदात्तालङ्काराः ॥ ३५ ॥ दुर्लध्यसंसृतिदुरर्णवकर्णधाराः संपदधूसततनर्तनसूत्रधाराः। अज्ञानकाननविदारकुठारधाराः पझे जयन्ति भवदीयकटाक्षधाराः ॥ ३६ ॥ दुर्लयति । हे पढ़े ! दुर्लयः लयितुमशक्यः स चासो लड़नाऽभाधेनाऽऽदरेण, अनशरूपलङ्घन विना ऽपि च ) पुष्टिं प्राप. पति तप्तं फटाक्षरूपं दिव्योपधं संसारविपत्तिखरूपाद्रोगादस्मान रक्षस्वित्याह। ३६ हे पझे ! दुलंयसंसारदुष्टसागरनाविकाः, संपन्न - फीनित्यनाटनसूत्रधाररूपाः, अहानारण्यविदारणपरशुधारास्त्ररूपा माघरकाः फटाक्षपूरा जयन्तीति फटाक्षपातफलं रूपफमुनाह ।

·केटाक्षस्तयकः५ । संसतिदुरणवो भवाऽब्धिः तत्र कर्णधारा नाविकाः, पुन: संपदेव वध्वो वाराङ्गनास्तासां सततं नर्तने सूत्रधाराः, एवम् अज्ञानरू- पकाननस्प विदारे छेदने कुठारधारा: भवदीयकटाक्षस्य धारा गतयः जयन्ति सर्वोत्कर्षण वर्तन्ते । वसन्ततिलकावृत्तम् । रूप- कालङ्कारः॥ ३६॥ स्वादुशीतलदयारसपूर्ण सेवितं द्विजवरैरमृतोत्कैः। देवि तावककटाक्षतटाकं विश्वतापविगमाय विगाहे ॥ ३७॥ स्वाद्विति । हे देवि ! तावककटाक्षलक्षणं तटाकं सरोवरं प्रति विश्वस्याऽशेपस्य तापस्य विगमाय परिहाराय विगाहे विलोडया- मि । कथंभूतंस्वादुः शीतलश्च यो दयारूपो रस उदकं तेन पूर्ण तत्तु स्वादुशीतलोदकपूर्णम् । एवम् अमृते मोक्षे उदके च उत्कैरुत्कण्ठितैः द्विजेषु ब्राह्मणेषु च(१)वरैः श्रेष्ठैदन्तविमाऽण्ड- जा द्विजा इत्यमरः । सेचित्तम् आश्रितमित्यर्थः । स्वागतासत्तम । रूपक श्लेपावलङ्कारौ ॥ ३७॥ करुणया कलशोदधिकन्यके नतजनेष्ववलोकमघाऽपहम् । A . ३७ हे देवि ! स्वादुशिशिरदयारूपजलपरिपूर्णम्, अमृतोत्कैः (मुमुक्षुभि,जलोत्कण्ठितैश्च ) द्विजवरः (श्रेष्ठविप्रैः, पक्षियर्यश्च ) से- वितं तावककटाक्षरूपं तटाकं निखिलतापशान्तये ऽचगादे इति रूपकमुखेनाह। ३८ हे ऽमृतसागरसुते ! त्वं नम्रपु जनेषु दयया पापनाशक- मचलोफं सहद विस्तारपसि, एप कटाक्षः पुनः पापिजनदुर्लभम.

·११२ सव्याख्याऽवतरणे लक्ष्मीसहने . तदेतदिह पातु नस्तव कटाक्षदिव्यौषधं फणीन्द्रशयजीविके भवविपन्मयादामयात् ॥ ३५ ॥ अजीर्यादति । हे देवि ! यदीयताम् अघानां नाशनं पक्षे अजीर्यत् नास्ति घनं कठोरं यस्मात्तदघनमनुत्तमवत्समासः। अशनं यस्य तं, दृढा गदा करे यस्य दृढानां गदानामाकरं ख- नि गदो भ्रातरि विष्णोः स्यादामये चाऽऽयुधे गदे इति विश्वः । पुराणं पुरातनं वृद्धपि च पुरुष श्रीहरि नरं च । पुनः अल- नम् अनतिक्रमणीयम्, अन्यत्राऽतीसारे ज्वरे चापि लङ्घन परमौषधीमति वैद्यशास्त्रमत्त्वेपि अनशनं लवनहीनं यथा भवति तथा च पुष्यति पुष्टिं करोति तदेतत् हे फणीन्द्रशयस्य विष्णो- जीविके जीविकातुल्ये आंतप्रिये इत्यर्थः । तब कटाक्षरूपं दि- व्यौपधं भवविपन्मयात्संसारदुःखरूपादामयाद्रोगान्नः पातु र- क्षतु । पृथ्वीवृत्तम् । रूपक श्लेपोदाचालङ्काराः॥ ३५॥ दुर्लध्यसंसृतिदुरर्णवकर्णधाराः संपवधूसततनर्तनसूत्रधाराः। अज्ञानकाननविदारकुठारधाराः पो जयन्ति भवदीयकटाक्षधाराः ॥ ३६ ॥ दुर्लट्योत । हे पो ! दुर्लय: लवयितुमशक्यः स चासो लडनाऽभावेनाऽऽदरेण, अनशरूपलनं विना ऽपि घ) पुष्टि प्राप- पति ततं फटाक्षरूपं दिध्यौपधं संसारविपत्तिस्वरूपाद्रोगादस्मान् रक्षस्पित्याह। ३६ हे पझे । दुलंयसंसारदुष्टसागरनाविफाः, संपन्न - फोनित्यनाटनसूत्रधाररूपाः, अज्ञानारण्यविदारणपरशुधारास्त्ररूपा माघरकाः फटाक्षपूरा जपन्तीति फटाक्षपातफलं रूपफमुखेनाद । .

·कटाक्षस्तवका ५ । ११३ संसातदुरणवो भवाऽब्धिः तत्र कर्णधारा नाविकाः, पुन: संपदेव चध्वो वाराङ्गनास्तासां सततं नर्तने सूत्रधारा:, एवम् अज्ञानरू- पकाननस्प विदारे छेदने कुठारधारा: भवदीयकटाक्षस्य धारा गतयः जयन्ति सर्वोत्कर्पण वर्तन्ते । वसन्ततिलकावृत्तम् । रूप- कालङ्कारः ॥३६॥ स्वादशीतलदयारसपूर्ण सेवितं द्विजवरैरमृतोत्कैः । देवि तावककटाक्षतटाकं विश्वतापविगमाय विगाहे ।। ३७ ॥ स्वाद्विति । हे देवि ! तावककटाक्षलक्षणं तटाकं सरोवरं प्रति विश्वस्याऽशेपस्य तापस्य विगमाय परिहाराय विगाहे पिलोडया- मि । कथंभूतं? स्वादुः शीतलश्च यो दयारूपो रस उदकं तेन पूर्ण तत्तु स्वादशीतलोदकपूर्णम् । एवम् अमृते मोक्षे उदके च उत्कैरुत्कण्ठितैः द्विजेषु ब्राह्मणेषु च(?)वरैः श्रेष्ठैः। दन्तविप्राण्ड- जा द्विजा इत्यमरः । सेवितम् आश्रितमित्यर्थः । स्वागतास्त्तम् । रूपकलेपावलङ्कारौ ॥ ३७॥ करुणया कलशोदधिकन्यके नतजनेष्ववलोकमघाऽपहम् । ३७ हे देवि ! स्वादुशिशिरदयारूपजलपरिपूर्णम्, अमृतोत्कः (मुमुक्षुभिजलोत्कण्ठितैश्च ) द्विजवरैः (श्रेष्ठविप्रैः, पक्षियर्यश्च ) से- वितं तावककटाक्षरूपं तटाकं निखिलतापशान्तये विगाहे इति रूपफमुखेनाह। ३८ हे ऽमृतसागरसुते ! त्वं नम्रपु जनेषु दयया पापनाशक- मवलोकं सरुद् विस्तारयसि, एप कटाक्षः पुनः पापिजनदुर्लभम. .

·सम्यागयाऽचतरणे लक्ष्मीसहने - +1 वितनुषे सकृदेष पुनस्तनो- त्यनवलोकमधन्यदुरासदम् ॥ ३८ ॥ करुणयेति । हे कलशोदधेः कन्यके ! नतजनेपु निजभक्ते- विति यावत् । अघमपहन्ति तं पापनाशकं यम् अवलोकं कटाक्षं करुणया केवलकृपयैव सकृदेकवार वितनुपे विस्तारयसि स एव पुनः अधन्यानां पापिनां दुरासदं दुष्पापं नवो न भ- वतीत्यनवः पुराणपुरुपो विष्णुस्तस्य लोकं बैकुण्ठं ब्रह्मपदं वा तनोति विस्तारयति । द्रुलविलम्बित वृत्तम् । विरोधाऽऽभा- सालङ्कारः ॥ ३८ ॥ - देवि कटाक्षलवस्तव रिक्त संपदमाधिपदेपि निधत्ते । सिन्धुकुमारि तथाप्यतमस्के : सिध्यति तत्र समाधिरतृप्ते ॥ ३९ ॥ देवीति । हे देवि ! तव कटाक्षलवः रिक्त दरिद्रे इति या. .. - M - नवस्प पुराणपुरुषस्य लोकं (धैकुण्ठं) विस्तारयतीति अवलोको ऽप्यनघलोकं तनोतीति विरोधाऽऽमासमुखेन कटाक्षस्य वैकुण्ठप्रा- पकत्वमाह। ३९ अथ है सिन्धुकन्ये देवि! तव फंटाक्षः मनोव्यथाऽऽस्पदे ऽपि दीने जने सम्पत्ति निघते, तथाप्यतृप्तेतमोगुणशून्ये तस्मिन् जने समा- धिः सिष्यतीति त्वया सम्पदि समर्पितायामपियः त्यत्फटाक्षधीक्षितः पुमान् फिमनया विषयसम्पदेति ततः पराङ्मुखो वीतरागो मुमुक्षुः सन् स्यरसंघापर पयाऽयतिष्ठते तस्य पुंसः समाधेः (योगस्य)लाभो ऽप्यस्मादेव पूर्यपातितारकटाक्षाद् भवतीति आधिराब्दात् पूर्वं सम्- पदनिधाने समाधिशब्दः मिध्यतीति शब्दवैचित्र्येण प्रतिपादयन् पाटामस्य भोगाऽपयगडातृत्वं फाययति । .

·फटाक्षत्तयका५ । पत् । आधिपदे मनोव्यथास्थाने यद्यपि संपदं सम्पत्ति निधत्ते तथापि अतमस्के तमोगुणरहिते राजसे इति यावत् । अत एच असे पुनः पुनः सम्पदं कामयमाने तत्राऽऽधिपदे पुरुपे समाधिः सिध्यति । आधिपदे सम्पदं ददाति चेत्समाधिपदं सिध्यति । सम्पदं संपत्ति सम् इत्याकारकं उपसर्गपदं च । अत्र सम्पद- सम्बन्ध औपश्लेपिकसम्बन्धेनाऽऽदौ विविक्षतः । राजसत्वेन स- माधीच्छाऽभावेपि तत्सिद्धिर्भवत्येवेति ऐहिकाऽऽमुष्मिकोभयफ- लसम्पादकत्वं त्वत्कटाक्षस्य सहजसिद्धमिति भावः । दोधकं - त्तम् । विभावनासमानालङ्कारौ ।। ३९ ॥ प्रागेव स्यात् प्रार्थिताऽर्थस्य सिद्धिः पश्चादम्ब त्वत्कटाक्षोपलम्भः । दृष्टान्तो नस्तत्र ते दृष्टिपातात् प्रागम्भोधि लङ्घयन् पावमानिः ॥ ४० ॥ मागेवेति । हे अम्ब । प्रार्थितस्याऽर्थस्य प्रयोजनस्य सिद्धिः मागेव कटाक्षोपलम्भात् पूर्वमेव स्पात् भवति, पश्चादनन्तरं त्वत्क- टाक्षोपलम्भो ऽनुभवो भवति । उपलम्भस्त्वनुभव इत्यमरः । तथा हि, ते तव दृष्टिपातात् मागेव अम्भोधि शतयोजनविस्तीर्ण समुद्रं लड्डयन पारं गच्छन् पवमानस्याऽपत्यं पावमानिर्मारुतिः समुद्रलङ्घनं चिकीहनुमानिति यावत् । नो ऽस्माकं दृष्टान्तः । --- ४० हे अम्ब ! लोके कार्यकारणयोःपौर्वापर्यनियमे ऽपि निमित्त- भूतत्यस्कटाक्षपातातू पूर्वमेवाऽभीप्सिनाऽवाप्तिस्ततस्त्वत्कटाक्षपात- इति सीतादर्शनात माग्दुस्तरं महोदधि तीर्णवन्तं हनूमन्तं शान्तमु. पन्यस्य द्रढयन कटाक्षे लोकोत्तरं माहात्म्यं प्रकटयति ।

·. ११६ सव्याख्याऽवतरणे लक्ष्मीसहस्त्रे अर्थसिद्धौं निदर्शनमिति भावः । अत्र श्रीदेव्याः कटाक्षपतनरू पकारणात् मागेव कार्योत्पत्तिवर्णनादत्यन्ताऽतिशयोक्तिरलङ्का- ।। शालिनीवृत्तम् ॥ ४०॥ वक्षोरक्षे शाङ्गिणः स्थूललक्षे तत्ताहक्षे जाग्रति त्वत्कटाक्षे । सूनश्रीभिः सान्द्रगन्धे परोक्षे कुर्यादास्थामल्पधीः कल्पवृक्षे ॥ ४१ ॥ वक्ष इति । हे शाङ्गिणो भगवतः वक्ष उरः रक्षति तत्स- म्बुद्धौ ! स चाऽसौ तादृक्षः प्रसिद्धश्च तस्मिन् स्थूललक्षे, स्युर्वदा- न्यस्थूललसदानशौण्डा बहुपदे इत्यमरः । त्वत्कटाक्षे त्वदपाङ्गे जाग्रति जागरूके सति । सूनश्रीभिः सान्द्रगन्धे निविदाऽऽमोदे अक्ष्णः परं परोक्ष, प्रतिपरसमनुभ्यो ऽक्ष्ण इति समासान्तवि- धानसामर्थ्यादव्ययीभावः । परोक्षे लिडिति निपातनात् परस्यौ- कारादेशश्व । परोक्षमस्याऽस्तीत्यर्शआद्यचि परोक्षः । तस्मिन् परोक्षे कल्पक्षे अल्पधीरज्ञजनः आस्थामाशां कुर्यान्न सुधीरि- त्यर्थः।कुत? इति चेत् स परोक्षोपि मुष्ठु ऊनश्रीभिन्यूनसम्पद्भि- रपि सान्द्रः गन्धो गर्यो यस्य सः ततः । गन्धो गन्धक आमोदे लेशे सम्बन्धगर्वयोरिति विश्वः । शालिनीत्तम् । काव्यलिङ्ग- मलङ्कारः ४१ हे हरेरुरोरक्षिफे ! अतिप्रसिद्ध दानशौण्डे त्यत्कटाक्षे ऽभी- दिसतवितरणाय जागरूके सति सूनधीभिः (स्वल्पलक्ष्मीभिः, पुष्पा शोमाभिध) सान्द्रगन्धे (प्रचुरगर्थे, यहुसौरम्ये च ) अप्रत्यक्ष का पश मन्दबुद्धिरेयाऽऽदरं कुर्यादिति श्लेषेण कल्पवृक्षाऽधिकफलदा. तुरवं कटाक्षस्य बोधयति ।

·-- कटाक्षस्तयकः ५ । रचयति तव वीक्षा नूनमज्ञे ऽपि रक्षा दुरितचरितभेदी देशिको मन्तवादी । तदिह गलितमोहे द्रागयं पद्मगेहे विषयरुचिपिशाचीविक्रियाभिय॑मोचि ॥ ४२ ॥ रचयतीति । हे पद्मगेहे ! हे गलितः गतः मोहो यस्यास्त- सम्बुद्धौ! इहाऽस्मिन् लोके दुरितस्य पापाऽऽचारस्य भेदी ना- शका तथा मन्त्रवादी मनुवक्ता देशिकः गुरुरज्ञे ऽपि रक्षा र- क्षणं यद्यस्माद्रचयति करोति नूनं तत्तस्माद्विपयरुचिरेव पिशाची तस्या विक्रियाभिरुपद्रवैः कर्तृभिः अयं अज्ञजनः व्यमोचि मो- चित इति भूताऽर्थलकारेण रक्षाकरणपूर्वमेव विकारमोचनं सू- च्यते । मालिनीवृत्तं रूपकं च ॥ ४२ ॥ जगदम्ब तवाऽपाङ्गो जलजातशरः प्रकृष्टमधुकालः । ४२ हे निर्मोहे, कमलसदने ! स्यद्वीक्षारूपेण दुष्कृतचरित्रनाराफैन मान्त्रिकेण गुरुणा रक्षितो ऽशो ऽपि जन्तुः सद्यो विपयाऽनुरागरूपपि- शाचीचाधाभिराशु मोचित इति त्वत्कटाक्षस्य वैराग्यजननद्वारात. स्वाऽववोधप्रदत्यमित्याह । ४३ हे जगन्मातः कमले ! तयाऽपाङ्गः (फटाक्ष पव) अपाङ्गः (कामः) जलजातशरः (लड़योरक्याजायसमूहनाशका, कमलवा- णश्च) प्ररुष्टमधुकालः ( वशीकृतमधुरिपुः, वसन्तकालसहितश्च ) परमयं सर्वमङ्गलायाः गौर्या इनेन धवेन शिवेन निजवैरिणा हिं ·सव्याख्याऽवतरणे लक्ष्मीसहने अर्थसिद्धौ निदर्शनमिति भावः । अत्र श्रीदेव्याः कटाक्षपतनरू पकारणात् मागेव कार्योत्पत्तिवर्णनादत्यन्ताऽतिशयोक्तिरलङ्का- रः। शालिनीवृत्तम् ॥ ४० ॥ वक्षोरक्षे शाङ्गिणः स्थूललक्षे तत्तादृक्षे जाग्रति त्वत्कटाक्षे । सूनश्रीभिः सान्द्रगन्धे परोक्षे कुर्यादास्थामल्पधीः कल्पवृक्षे ॥४१॥ वक्ष इति । हे शाणिो भगवतः चक्ष उरः रक्षति तत्स- म्बुद्धौ ! स चाऽसौ तादृक्षः प्रसिद्धश्च तस्मिन् स्थूललक्षे, स्युर्वदा- न्यस्थूललसदानशौण्डा बहुपदे इत्यमरः । त्वत्कटाक्षे त्वदपाङ्गे जाग्रति जागरूके सति । सूनश्रीभिः सान्द्रगन्धे निविडाऽऽमोदे अक्ष्णः परं परोक्षं, प्रतिपरसमनुभ्यो ऽक्ष्ण इति समासान्तवि- घानसामादव्ययीभावः । परोक्षे लिडिति निपातनाद परस्या- कारादेशश्च । परोक्षमस्याऽस्तीत्पर्शायचि परोक्षः । तस्मिन् परोक्षे कल्पक्षे अल्पधीरज्ञजनः आस्थामाशां कुर्यान्न सुधीरि- त्यर्थः । कुत? इति चेत् स परोक्षोपि मुष्ठ जनश्रीभिन्यूनसम्पद्भि- रपि सान्द्रः गन्धो गर्यो यस्य सः ततः । गन्धो गन्धक आमोदे लेशे सम्बन्धगर्वयोरिति विश्वः । शालिनीवृत्तम् । काव्यलिङ्ग- मलङ्कारः॥४१॥ ४१ हरेररोरक्षिफे ! अतिप्रसिद्ध दानशौण्डे त्वत्कटाक्षे प्सितवितरणाय जागरूफे सति सूननीभिः (स्वल्पलक्ष्मीभिः, शोमाभिश्च ) सान्द्रगन्धे (प्रचुरगा, यहुसौरभ्ये च) ल्पवृक्ष मन्दबुद्धिरंयाऽऽदरं कुर्यादिति लपेण तवं कटाक्षस्य बोधयति ।

·कटाक्षस्तयका ५ । रचयति तव वीक्षा नूनमज्ञे ऽपि रक्षा दुरितचरितभेदी देशिको मन्तवादी । तदिह गलितमोहे द्रागयं पयगेहे विषयरुचिपिशाचीविक्रियाभियंमोचि ॥ ४२ ॥ रचयतीति । हे पद्मगेहे ! हे गलितः गतः मोहो यस्यास्त- सम्बुद्धौ! इहाऽस्मिन् लोके दुरितस्य पापाऽऽचारस्य भेदी ना- शकः तथा मन्त्रवादी मनुवक्ता देशिक: गुरुरज्ञे ऽपि रक्षा र- क्षणं यद्यस्माद्रचयति करोति नूनं तत्तस्माद्विपयरुचिरेव पिशाची तस्या विक्रियाभिरुपद्रवैः कभः अयं अज्ञजनः व्यमोचि मो- चित इति भूतार्थलकारण रक्षाकरणपूर्वमेव विकारमोचनं सू- च्यते । मालिनीवृत्तं रूपकं च ॥ ४२ ॥ जगदम्ब तवाऽपाङ्गो जलजातशरः प्रकृष्टमधुकालः । ४२ है निर्मोहे, कमलसक्ने स्यद्वीसारूपेण दुष्कतचरित्रनायफेन मान्त्रिकेण गुरुणा रक्षितो शो पि जन्तुः सद्यो विपयाऽनुरागरूपपि- शाचीयाधामिराशु मोचित इति स्वाकटाक्षस्य पैराग्यजननद्वारा.त. स्थाऽवयोधपदस्थमित्याह ४३ हे जगन्मातः फमले ! तवाऽपाङ्गः (कटाक्ष पव) अपाङ्ग (कामः) जलजातशरः (लड़योरक्याजाट्यसमूहनाशकः, कमलया णश्च ) प्रकृटमधुकालः (वशीकृतमधुरिपुः, वसन्तकालसहितश्च) परमये सर्वमङ्गलायाः गार्या इनेन धवेन शिवेन निजवैरिणाऽऽहिं ·सव्याख्याऽवतरणे लक्ष्मीसहने अर्थसिद्धौं । ले कथय कथं वा पकारणात् प्रात्यसौ सर्वमङ्गलेनाप्तिम् ॥ ४३ ॥" रः। शालि ..दम्वेति । हे जगदम्ब, कमले ! तवाऽपाङ्गः कटाक्षो एव । कटाक्षपक्षे डलयोः साचात् जलजाते जडसमूहे र इव भेदकः जाड्यहारी । यद्वा जडमवरं जातं जन्म शृणाति हन्ति सः पचायच् । कामपक्षे जलजातं कमलं शरो यस्य । जातं जात्योषजन्मस्विति विश्वः । प्रकृष्टः आकृष्टः मधुकाल: मधुसूदनः येन, पक्षे सहायार्थमाकृष्टः वसन्तकालश्च येन इति सति सर्वमङ्गलाया अपर्णाया इनेन पत्या आप्ति माप्तिं कथं करोतीति विरोधे सर्वकल्याणेन युक्तं करोतीति परिहारः। गीतिद्धत्तम् । विरोधाभासश्लेपालङ्कारौ ॥ ४३ ॥ तिष्ठन्त्वष्टमएव भूसुतशनिप्रष्ठाश्च दुष्टा ग्रहा भाले कामपि लेलिखीतु जगतः स्रष्टापि कष्टां दशाम् । ते किं कुर्युरपाङ्गतो मयि सकृदेवि त्वया ऽङ्गीकृते नीहारो न करस्थमम्बरमणेर्लीलाऽम्बुजं बाधते ॥४४॥ तिष्ठन्त्विति । भूमुतो मगलः शनिश्चेत्युभौ प्रष्ठाः श्रेष्ठा येपु ते दुष्टा ग्रहा रव्यादयः अष्टमस्थाने एव सन्तु, 'द्वादशाऽष्टमजन्म- संवन्धं कयं करोतीति कामस्य शिवाऽऽप्तिकारित्वमसमझसमिति वि. रोधमुपदर्याऽपाङ्गस्य निखिलकल्याणकारित्वं योधर्यात । • ४४ हे देवि ! भीममन्दादयः क्रूरपहा अनिष्टे ऽटमस्थाने एवं तिष्ठन्तु, विधिरपि ललाटे ऽनिर्वाच्यां कृच्छ्रामवस्था पुनः पुनर्लिसतु नाम, पर त्वया मयि एफवार हशा ऽङ्गीकृते सति ते मम फिड्कुर्युरिति सामान्यफमलनाशफमरि हिमं सूर्यकरगतं लीला कमल न फिले पाधते रति हटान्तेन साधयन् फटाक्षस्य निपिलानिष्टाऽपहारफत्वं प्रफटीकरोति।

·फटाक्षस्तषक: ५। स्थः शनिरकारको गुरुः। कुर्वन्ति प्राणसन्देहं देशत्यागंधनक्षयम्' इत्यभिधानात् । तथा माले भालस्थले जगतः स्रष्टोत्पादको ब्रह्मापि कामपि दुष्टां दुःखंदायिनी दशा लेलिखीतु । यङ्लुकि .. 'लोटू । परंतु हे देवि ! खया सकृदेकवारम् अपाङ्गतः कटाक्षेण मय्यनीकृते सति ते ग्रहाः किं कुर्युः । अकिश्चित्करा इति या- वत् । तथा हि नीदारो हिमाऽतिशयः इतरकमलवाधनसमर्थोऽपि अम्बरमणेः रवः करस्थं हस्ताश्रितं वा लीलाऽम्बुजं क्रीडाकयलं न वाधते । हेमन्तो हि कमलानि वाधते' इति मसिद्धम् । शार्दूल. विक्रीडितम् । दृष्टान्तालङ्कारः ॥ ४४ ॥ विजयाऽपजयौ रमे भवेतां त्वदपाङ्गाऽन्वयतहिपर्ययाभ्याम् । अजयत्तव वीक्षया हनूमा- नधिलङ्क विकटाक्षराक्षसौघम् ॥ ४५ ॥ विजयेति । हे रमे त्वदीयाऽपाङ्गस्याऽन्वयताविपर्ययाभ्या- मन्वयव्यतिरेकाभ्यां विजयश्वाऽपजयश्च तो भवेतां स्यातां, यतस्तव वीक्षया हनूमानधिलकं लङ्कायां विकटानि भयङ्कर्माण प्रतीणि यस्य विगतः कटाक्षो यस्मात्तं राक्षसानामोघं समूह- मजयत जितवान् । औपच्छन्दसिकं वृत्तम् । अर्थान्तरन्यासालन कार:॥४५॥ ४५ हे रमे ! लङ्कायां त्वया चीक्षितो हनूमान चिफटाक्षं (फूरनेत्रं घरकटाक्षानास्पदै च)राक्षससङ्घ यदजयत नतस्त्वत्कटाक्षसम्बन्ध सदमावाश्यांमध विजयपराजयौ भवत इति निश्चिनुम इत्याह । .

·सव्याख्याऽवतरणे लक्ष्मीसहने अर्थसिद्धौं । ले कथय कथं वा . .. पकारणात् मारे त्यसौ सर्वमङ्गलेनाप्तिम् ॥ ४३ ॥.. २। शालि दम्बेति । हे जगदम्ब, कमले ! तवाऽपाङ्गः कटाक्षो एव । कटाक्षपक्षे डलयोः सावा जलजाते जडसमृहे र इव भेदकः जाड्यहारी । यद्वा जडमवरं जातं जन्म शृणाति हन्ति सः पचायच् । कामपक्षे जलजातं कमलं शरो यस्य । जात जात्योघजन्मस्विति विश्वः । प्रकृष्टः आकृष्टः मधुकालः मधुसूदनः येन, पक्षे सहायार्थमाकृष्टः वसन्तकालश्च येन इति सति सर्वमङ्गलाया अपर्णाया इनेन पत्या आप्ति प्राप्तिं कथं करोतीति विरोधे सर्वकल्याणेन युक्तं करोतीति परिहारः। गीतितम् । विरोधाभासश्लेपालङ्कारौ ॥४३॥ तिष्ठन्त्वष्टमएव भूसुतशनिप्रष्ठाश्च दुष्टा ग्रहा भाले कामपि लेलिखीतु जगतः स्रष्टापि कष्टां दशाम् । ते किं कुर्युरपाङ्गतो मयि सकृदेवि त्वया ऽङ्गीकृते नीहारो न करस्थमम्बरमणेर्लीलाऽम्बुजं बाधते ॥४४॥ तिष्ठन्त्विति । भूसुतो मङ्गलः शनिश्चेत्युभौ प्रष्ठाः श्रेष्ठा येषु ते दुष्टा ग्रहा रच्यादयः अष्टमस्थाने एव सन्तु, 'द्वादशाऽष्टमजन्म- संयन्य कथं करोतीति कामस्य शिवाऽऽप्तिकारित्वमसमझसमिति वि. रोधमुपदाऽपाङ्गस्य निखिलकल्याणकारित्वं योधर्यात । ४४ हे देवि भीममन्दादयः फरमहा अनिटे ऽटमस्थाने एवं तिष्ठन्तु, विधिरपि ललाटे ऽगिाच्यां कृच्छामवस्यां पुनः पुनर्लिपतु नाम, परं त्वया माय एफवार एशा ऽङ्गीकृते सति ते मम फिकुर्युरिति सामान्यफमलनाशफमपि हिमं सुर्यकरगतं लीलाकमलं न फिल पाधते रति दृष्टान्तन साधयन् कटाक्षस्य निपिलाऽनिष्टाऽपहारफत्वं प्रफटीकरोति ।

·कटाक्षस्तथा । स्था शनिरङ्गारको गुरुः। कुर्वन्ति माणसन्देहं देशत्याग धनक्षयप्' इत्यभिधानात् । तथा भाले भालस्थले जगतः स्रष्टोत्पादको ब्रह्मापि कामपि दुष्टां दुःखदायिनी दशा लेलिखीतु । यङ्लुकि 'लोट् । परं तु हे देवि ! खया सकृदेकवारम् अपाङ्गतः कटाक्षेणं मय्यङ्गीकृते सति ते ग्रहाः किं कुर्युः । अकिश्चित्करा इति या- वत् । तथा हि नीहारो हिमाऽतिशयः इतरकमलवाधनसमर्थोऽपि अम्बरमणेः रवः करस्थं हस्ताश्रितं वा लीलाऽम्बुजं क्रीडाकमल न वाधते । हेमन्तो हि कमलानि वाधते इति प्रसिद्धम् । शार्दूल- विक्रीडितम् । दृष्टान्तालङ्कारः ॥ ४४ ॥ विजयाऽपजयौ रमे भवेतां त्वदपाङ्गाऽन्वयतद्विपर्ययाभ्याम् । अजयत्तव वीक्षया हनूमा- नधिलङ्क विकटाक्षराक्षसाघम् ॥ ४५ ॥ विजयेति । हे रमे त्वदीयाऽपाङ्गस्याऽन्वयतद्विपर्ययाभ्या- मन्वयव्यतिरेकाभ्यां विजयश्चाऽपजयश्च तो भवेतां स्याता, यतस्तव वीक्षया हनूमानधिलङ्कं लङ्कायां विकटानि भयङ्कराणि प्रीणि यस्य विगतः कटाक्षो यस्मात्तं राक्षसानामोघ समूह- मजयत जितवान् । औपच्छन्दसिकं वृत्तम् । अर्थान्तरन्यासालन कारः ॥ ४५ ॥ ४५ हे रमे ! लङ्कायां त्वया चीक्षितो हनूमान विकटाक्षं (फ्रनेत्रं त्वत्कटाक्षानास्पदं च राक्षससङ्घ यदजयत् नतस्त्वत्कटाक्षसम्वन्ध- तभावाभ्यामेव विजयपराजयौ भवत इति निश्चिनुम इत्याह ।

·૨૦. सव्याख्याऽचतरणे लक्ष्मीसह प्रतिघोप्णमधीशितुर्न पझे भवदीक्षाविषयं प्रवेष्टुमीप्टे । त्वदपाङ्गसुधाऽऽर्दितस्तुपारी- भवदग्निहनुमानिह प्रमाणम् ॥ ४६॥ प्रतिघेति । हे पझे लदीक्षाविपयं त्वदृष्टिगोचरं नरं. प्रति अधीशितुलझेश्वरस्य(१) प्रतिघा(१) क्रोध एवोणमातपः । मतिघा रुट्क्रुधौ खियामित्यमरः । मवेष्टुं नेष्टे न समर्थं भवति । इहाऽस्मिन्नथें त्वदपागसुधया आदितः तुपारीभवन शीतलीभवन्न- ग्निः पुच्छस्थोऽनिर्यस्य स हनूमान् प्रमाणं दृष्टान्तः। तुपारः शी- तलाशीत इसमरः। औपच्छन्दसिकंवृत्तम् । अर्थान्तरन्यासः॥४६॥ कटाक्षप्रत्यूषे तव मिषति कंसारिदयिते तमः शाम्यत्यन्तर्गतमपि च सूर्याकलनतः । . ४६ हे पद्म! अधीश्वरस्य महाराजस्य कोपरूपमुष्णं त्वत्कटा- क्षगोचरं नरं न बाधितुं शमोतीत्यत्र लड्डाऽधीश्वरस्य कोपपात्रमपि स्वत्कटाक्षाऽमृताऽऽतिः शीतलीभवद्वालाऽनलो हनूमान् मानमित्ति घदन स्वत्कटाक्षविषयो नरो राजकोपतापभाजनं न भवतीत्याह । ४७ हे कंसरिपुप्रिये ! तावककटाक्षरूपप्रभाताऽऽविर्भावे सति सूरीणां सूर्यस्य च सम्बन्धादान्तरमपि अज्ञानरूपं तिमिरं विन- श्यति, एवं दोषाणां दोपायाश्चोदयः स्वतो घिरमति, सारभूतानां सबनानां (यागानां, कमलवनानां च) श्रिय उत्पधन्ते, स्वर्ग- लोफे भया आसनं तेजसा घस्थानम, आकाशे प्रकाशश्च भवितेति " ·फटाक्षस्तवफः५.॥ १२१ स्वयं दोषोन्मेषो विरमति पुनः सारसवन- श्रियः सम्पद्यन्ते दिवि च भविता भासनमपि ॥४७॥ • कटाक्षेति । हे कंसारदीयते ! तव कटाक्षरूपे प्रत्यूपे मभाते मिपतिमादुर्भवति सति सूरीणां सूर्यस्य चाऽऽकलनतः समन्वया- दन्तर्गतं हस्थमाकायागं च तमो ऽज्ञानमन्धकारश्च शाम्यति नाशमति, तथा दोपाणां रात्रेश्वोन्मेपो ऽङ्करः स्वयं विरमति, पुनः सारं दृढं यथा भवति तथा सवनश्रियः यज्ञसंपद पक्षे सारसव- नानां च श्रियः शोभाः संपद्यन्ते । दिवि स्वर्गे गगने च भा- सनं कान्तियुक्तमासनं प्रकाशश्च भविता भविप्यति | शिखरि- णीत्तम् । रूपक श्लेपावलङ्कारौ ॥ ४७ ॥ सुरभिस्तंनुते तवाऽवलोकः . सुमनःसंपदमम्ब भूमिजानाम् । अविपल्लुवंतां विधाय पुष्णा- त्यपि चामोदमदीप्तिकाननानाम् ॥ १८ ॥ सुरभिरिति । हे अम्बतवाऽवलोकः कटाक्षःसुरभिः कान्तः . अयन् त्वत्कटाक्षपातगोचरस्य सरसङ्गलाम,स्ततो ज्ञाननितिको पशान्ती, महायागप्रवृत्ति,रन्ते चामुत्र तेजसा ऽवस्थितिरित्तास सिध्पतीस्याह। ४८ हे अम्ब | मजलस्तव फटाक्ष पव घसन्तमासः अदीति- फाननानां (निस्तेजस्कमुखानाम, अशोभवनानां च) भूमिजानां (मान- घानां पृक्षाणां च) सुमासम्पदम् (देवसम्पत्ति पुष्पसमृधि च) तनुते, तथा तेपाम् अविपल्लवता (विपल्लेशशून्यत्वं, पल्लवसाहित्यच) विधाय आमोद (सन्तोष, सौगन्ध्यं च) पुष्णातीति श्लेपेण फटाक्षे वसन्तपरबमारोपयन उक्तफलदाय योधयति ।

·१२४ सन्याययाऽतरणे लक्ष्मीसहने हरितस्य सखि सहचारिणि ! मह्यं दृशः लेशं देयाः देहि, महो- दाराया बहुतरदाच्या इदं याच्यमानं ग्लशदानं कियदकिंचित्क- मित्यर्थः । तथापि मम तु सुमहानेप विभवः उत्कर्पः । अत्र - धान्तः जलघरो मेघः द्वौ वा त्रयो वा विवाः। संख्यया ऽव्यया- ऽऽसन्नादूराऽधिकसंख्याः संख्येये झते बहुव्रीहिः । ततो बहुव्रीहौ संरव्येय इति डच् । तान् कणान् यद्यपि न गणयति तथापि ते शुक्ती पतिताः सन्तः मौक्तिकानां भावः मौक्तिकता तथा मुक्तारूपेणेत्यर्थः । परिणतिं परिणामं प्रपद्यन्ते प्राप्नुवन्ति । शिखरिणीत्तम् । दृष्टान्तालंकार ॥५१॥ विलेशयकुलेशभूधरपतिप्रिये त्वया- तरङ्गमघभङ्गदं धृतवतश्चिरं दृश्यते । विकस्वरपिकस्वरव्यतिकरस्फुरन्निष्कुटं नटद्युवतिनपुरकणितसुन्दरं मन्दिरम् ॥ ५२ ॥ विलेशयेति । हे विलेशयानां सर्पाणां कुलेशः तत्संज्ञकश्चा- सौ भूधरश्च शेपादिरिसर्थः। तस्य पत्युहरेः प्रिये इष्टे ! अघस्य पा- तकस्य भगदं नाशकं तव दयारूपं तरङ्गं लहरीं धृतवतो धार्यमा- णस्य(') नरस्येत्यर्थः । मन्दिरं गृहं विफस्वराणां विकसनशीलानां पिकानां कोकिलानां स्वराणां व्यतिकरण मूर्छनया स्फुरन्त: शो- भायमाना(?) निष्कुटा गृहारामा यस्मिन् । गृहारामास्तु निष्कुटा 4 ५२ हे शेषाऽचलपतिदयिते ! पापभसर्फ तायकदयातरङ्ग धृ. रतवतो नरस्य मन्दिरं विकासिकोकिलालापसंसर्गधिराजगृहा- रामं, तथा नृत्यत्तरुणीमजीरशिक्षितमञ्जुलं च भवतीति महास. स्पत्प्राप्तिस्त्वत्कटाक्षगोचरस्य भवतीत्याह ।

·फटाक्षस्तवफा ५, 1 इत्यमरः । पुनः नटन्तीनां नृत्यन्तीनां युवतीनां तरुणवेश्यानां नूपुराणां मीराणां कणितेन शब्दितेन सुन्दरं रमणीयं चिरं बहुकालं दृश्यते ऽवलोक्यते । पृथ्वी । इददातावलारी॥५२॥ नारायणप्रणयिनि त्वमपाङ्गदुग्ध- धाराभिराभिरभिषिञ्च दयाऽम्बुधे माम् । स्मेराऽनवद्यनिरुपाख्यसुखं यतो मे स्वाराज्यभाग्यमपि सेत्स्यति शाश्वतं तत् ॥ ५३ ॥ नारायणेति । हे दयाम्बुधे, हे नारायणस्य प्रणयिनि आ- भिरपाङ्गदुग्यधाराभिर्मामभिपिश्च, ततः स्मेरं विकसितम्, अनव- धं निर्दोष निरुषाधिकम् इति यत् आख्यायते वेदेन तत्सुखं शर्म शाश्वतं नित्यं स्वाराज्यभाग्यं ब्रह्ममुखमपि सेत्स्पति महाभि- पैकैकनिर्वर्यं हि स्वाराज्य भविष्यतीत्यर्थः । वसन्ततिलका- वृत्तम् । रूपकालकार॥ ५३॥ भो भूपभूमौ भ्रम भीमपाप- भूमेति मे मूर्ध्नि लिपि विधातुः। ५३ हे दयाऽबुधे,नारायणप्रिये आभिस्तावफकटाक्षक्षीरधारामिः अपय,येन में विफस्वराऽनिन्धाऽनिर्वचनीयसुखं शाश्वतं स्वलोकसा. प्राग्यभोगभागधेयं सेत्स्यतीत्याह! ५४ हे पो ! तप फटाक्षः 'भो भीमपापयल!'भूपभूमी प्रति पवर्गघटितां माललिखितां वैधसी लिपि परिमृज्यामपंगगमी मो. क्षमदा फरोतीति इहलोके नृपाऽनुसरणादिदुः सम्पदालेन विनाश्य ·सव्याख्याध्यतरणे लक्ष्मीसहस्र पवर्गगर्भा परिमृज्य पझे करोत्यपाङ्गो ह्यपवर्गगर्भाम् ॥ ५४ ॥ भो इति। भो भीमपापानां भूमा बाहुल्यं यस्मिन् स त्वं भूप- भूगी राजाऽङ्गणे भ्रम पर्यट इसाकारिकां मे मूर्ध्नि सगतां विधातुः लिपि पवर्गगी पवर्गसम्बन्धि 'प,भ,म' इति वर्णत्रयसङ्कीर्णामपि त्वदपागो हि त्वत्कटाक्ष एव अपवर्गगी पर्वर्गगर्भा न भवति तां मोक्षयुक्तां करोति नाऽन्यः । संसारिणो मोचायतुं त्वदपाङ्ग एव समर्थ इति भावः । तथा हि-अपाङ्गः यस्य पवर्गस्याऽङ्गानि 'अवयवाः 'पफा'ऽऽदयः तेन सन्ति यस्मिस्तादृशः भूपभूमावित्या- दिलिपौ पतित: पवर्गमुत्सादयति ततश्चाऽवशिष्टं र इति स चाऽग्निव- स्वप्रकाशतया जीवाऽऽदृष्टाऽनुसारेण फलदानाद्दा परमेश्वर उ- च्यते । यश्च परमेश्वरः स एव मोक्षः । 'रफारूढा मूर्तयः स्युः श- क्तयस्तित्र एव चेति तपिनीये ब्रह्मणः अंशाः सृष्टिस्थितिलयश- क्तिमतः ब्रह्मनिष्णुशिवा इत्यर्थेन रेफस्य ब्रह्मवाचकत्वाऽभ्यु- पगमात । उपजातिवृत्तम् । काव्यलिङ्गमलङ्कारो विरोधाभासश्च। अत्र पद्ये 'रेफान त्वं वक इव भूमौ विहरस्व पाप निष्ठेति । विधिलिपिमपाङ्ग एवाऽपवर्गमयतामनीदृशी नयाँत' इति पाठे विन्यस्ते सर्वः पवर्ग आयातीति विच्छित्तिविशेषं विदाङ्कुर्वन्तु मुधियः ॥५४॥ यं वं देवि निरीक्षसे यदुपतेः कान्ते दृशा तादृशा तत्र स्तोत्रगिरश्चरन्ति विदुषां तत्रैव चित्रा गुणाः । परत्र त्वत्कटाक्षो मोक्षदो भवतीति पवर्गगी लिपिमपमृज्याऽपवर्ग- गी करोतीति कटाक्षस्याऽघटितघटनापटुतामाह । ५५ हे यदुपतेः कान्ते,देवि ! त्वं ताशा दयामय्या हशा यं नर- ·फटाक्षस्तवक:५॥ १२७ - तेनैव व्यपदेशमर्हति कुलं तस्मिन् मीतस्तिष्ठति द्रष्टा पृष्ठमरेः स एव न पुनधन्यं तदन्यं विदुः ॥ ५५ ॥ यमिति । हे यदुपतेः कान्ते देवि ! तादृश्या दयापूर्णया दशा यं नरं त्वं निरीक्षसे पश्पसि तत्र पुंसि विदुपां सूरीणां स्तोत्र- गिरः स्तुतिवाण्यः चरन्ति, चित्रा अद्भुता गुणा अपि तत्रैच, ते- नैव तदीय कुलं व्यपदेशं ख्यातिमहीत, मतिरपि तस्मिन् तिष्ठति, अरेः शत्रोः पृष्ठं युद्धपलायने स एव द्रष्टा शुरो भवतीत्यर्थः । ततस्तस्मादन्यं धन्यं न विदुः । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् । अत्र देवीकटाक्षाणां गुणानां च हेतुहेतुमद्भावकथना त्वलङ्कारः॥५२॥ अपारसंसारतपाऽऽतपाति- व्यपायदच्छायमपास्तदोषम् । कृपामरन्दैः शिशिरं रमे त्व- दपाङ्गकल्पद्रुमुपाश्रयामः ॥ ५६ ॥ अपारेति । हे रमे! कृपारूपमरन्दैर्मकरन्दै शिशिरं शीतलम, एवम् अपारसंसार एवं तपातपः ग्रीष्मोप्मा तेनाऽऽग्लिानेद्य- पायदा नाशदा च्छाया यस्य, तथा अपास्ता नष्टा दोपा य- , मीक्षसे स विद्वत्स्तुतिगाजनं भवति, तत्रैव विचित्राः शौर्याक्ष्यो गु- या विराजन्ने, तेनैव वैशः प्रसिध्यति, स एव बुद्धिमान भवति, स एव च शदून पराजित्य तत्पृष्ठदर्शी संपद्यते, तदितरं च जगति जना न धन्यं मन्यन्ते इति त्वदयारऐरेतानि फलानीत्याह । ५६ हे रमे ! निरवधिभवतापग्रीष्मवाधाविच्छेददच्छार्य नि.. दोपदयामकरन्दशीतलं त्वदीयकटाक्षरुपं कल्पवृक्षमेवाऽऽश्रयाम इति फटाक्षस्य संसारतापनिवर्तकत्वं कथयन् तदाश्रयणं प्रतिजानीते।

·१२८ . सम्पास्याम्पतरणे लक्ष्मीसहले स्मा त्वदपाङ्गरूपकल्पद्रु कल्पतम् उपाश्रयामः । समीपे. भजामः । उपेन्द्रवज्रास्त्तम् । रूपकालङ्कारः ॥५६ ॥ भावत्कमार्तिशमनं विरजातरगं पश्याम्यपाङ्गमखिलाऽम्ब यदाप्लुताऽङ्गः । पीताम्बराकलितदीप्ति पदं पराध्य मुक्तादिभूषितमुपेत्यं मुदं दधाति ।। ५७ ॥ भावत्कमिति । हे अखिलाम्ब ! भावत्कं भवदीयम् अ- पागम् आर्तिशमनं दुःखशामकं तृष्णाशामकं चेति हेतोः वि. रजातर# वैकुण्ठमार्गस्थनदीतरङ्गं पश्यामि, यस्मिन्नपाइनदीत- रणे आप्लुतान्पङ्गानि यस्य । स्नात इत्यर्थः । पुरुषः परायें श्रेष्ठ मुक्तादिभिः सनकादिभिरन्यत्र मुक्ताहारैः पीताम्बरेण भग- बता पीतवस्त्रेण चाऽऽकलिता दीप्तिस्मिन् तादृशं वैकुण्ठं राज्य- पदं चोपेत्य मुदं तोपं दधाति । वसन्ततिलकावृत्तम् । रूपक- श्लेषकाल्पलिङ्गानि ॥ ५७ ॥ दुर्वर्णमर्णवसुते नमतां ललाटे लोकाऽम्ब लुम्पति कटाक्षझरस्त्वदीयः । ५७ हे जगदम्ब ! त्वदीयं पीडानाशकं कटाक्षं विरजॉल्यनदी- सरगमुत्प्रेक्षे, यत्र कृताऽवगाहो नरः श्रेष्ठं मुक्तादिभूपितं (मौक्तिकहा- रादियोमितं, मुक्तजनैध शोभितं) पीताम्बराकलितदीप्ति (पीतफो. गोयादिवरकतदीप्ति, नारायणसम्पादितफान्ति च) पदं (राज- पद, धैकुण्ठलोकं च) प्राप्य मोदते इति भुक्तिमुक्तिप्रदत्वं कटाक्षस्य बोधयति। ५८ हे सागरसुते, लोकमातः ! तावफः फटाक्षझरो नम्राणां म. "कानां माले विधातृलिखितं तुर्यणे (दुरक्षर, रजतं च ) प्रोग्छति, ते. .

·फटाक्षस्तयका ५ । ૨૨૨. ते राजताऽभ्युदयिनः पुनरुल्लसन्ती- त्येतत् करोति हृदि विस्मयमस्मदीये ॥ ५८ ॥ दुर्वर्णमिति । हे अर्गावसुते, हे लोकाम्ब ! त्वदीयः कटाक्ष- झरः नमतां पुंसां ललाटे वर्तमान दुर्वर्ण कुत्सितवर्ण रौप्यं च लुम्पति । दुर्वर्ण तु कुवणे स्याद्वालुके रजतेपि चेति विश्वः । त- तस्ते रजतस्य रौप्यस्यायं राजतः अभ्युदयोरित येष्विति ताशा भवन्तीति विस्मयः । राजतया राजभावेन चाऽभ्युदयो ऽस्ति येषां ते पुनः उल्लसन्तीति परिहारः । वसन्ततिलका । विरो- धाभासः॥ ५८॥ देवि दुर्गतमरौ तव वीक्षा कालिका दिशति काञ्चनवृष्टिम् । तस्य सिद्ध्यति सुकीर्तिरुदञ्च- धीरसस्यविभवश्च ततः स्यात् ।। ५९ ।। देवीति । हे देवि ! तव वीक्षारूपा कालिका मेघपतिः, का- भक्ताः पुनर्भुवि राजताऽभ्युदयिनः (नृपत्वोदयभाजः, रजतसम्वन्धि- समृद्धिभाजच ) भवन्तीति रजतलिपी प्रोपिछतायां रजतोदयभाजो भवन्तीति विस्मयाऽऽवहमिति वदन दुर्भगो ऽपि स्वत्कटाक्षवीक्षितः पुरुषो नृपत्वं प्रामातीत्याह । ५९ हे देवि! कालिका (कृष्णवर्णा) तव वीक्षा दरिद्ररूपे मरु- देशे काश्चन वृष्टिं ददाति, तत्पात्रस्य च तस्य ततः शोभन यशः सि- ध्यति, एव मुदश्चद्बुद्धिरसस्य तस्य ऐश्वर्यमापे स्यादिति वदन श्ले- पंण मरदेशे कालिका (नीलमेघपङ्गिः ) कां चनानिर्वचनीयाँ महती वृष्टिं करोति, तस्य मरदेशस्य सुतरां कीर्तिः (पङ्कः) सिध्याति, ततश्च समृद्धप्रौढधान्यसंपत्तिश्च स्यादिति दृष्टी नीलमेधावलित्य- मारोपयन् तस्या दरिद्रे सुवर्णमुकीर्तिमबुद्धिवैभवदानं प्रतिपादयति ।

·१३० सव्यायाधतरणे लक्ष्मीसहने लिका योगिनीभेदे कार्ये गौर्या घनावलाविति विश्वः । दु- गते दरिद्रे एव मरौ देशे काश्चनस्य सुवर्णस्य काञ्चनाऽनिर्वच- नीयां च दृष्टिं वर्पणं दिशति । ततस्तस्य मुष्टु कीर्तिर्यशश्च सि- क्ष्यति । चेत्यपरम् उदश्चन् पूजित उद्गच्छंश्च धियो रसस्तस्य धीरस्यस्य धान्यस्य च विभवः स्यात् । स्वागतारत्तम् । रू- पकश्लेपी ।। ५९ ॥ वरुणालयसार्वभौमकन्ये करुणाऽपाङ्घमधुव्रतस्त्वदीयः । मधुनाशनमेत्य वृद्धिमिच्छ- नधुना कुत्र स सङ्गतीर्विधत्ताम् ॥ ६॥ वरुगोति । हे वरुणालयसार्वभौमस्य दुग्धोदधेः कन्ये । त्वदीयः करुणाऽपाङ्गरूपो मधुव्रतः भृङ्गः मधुना अशनं जीविका मधुनामाऽमुरनाशनं च भगवन्तम् एत्य प्राप्य दृद्धिम् इच्छन् स मधुव्रतः अधुना कुत्र सङ्गतीविधतां करोतु । 'सिद्धमन्नं परि- त्यज्य भिक्षामटति दुर्मतिरिति न्यायेन न काऽपीत्यर्थः । 'नीर- जसंगति विधत्तामिति पाठे मधुव्रतः मधुना अशनं भक्षणम् एत्य वृद्धिमिच्छन्वर्तगानः नीरजसङ्गतिं कमलसगतिं करोति । पक्षे भगवन्तमेस नीरजसं रजोरहितां गतिं करोतु सात्त्विकतां दधात्वित्यर्थः। औपच्छन्दसिकं वृत्तप । रूपक श्लेपावलङ्कारो॥६॥ ६० है समुद्र कन्ये ! तावकीनो दयाकटाक्षभ्रमरो मधुनाशनं (मधुरिपुं भगवन्तं, मकरन्देन अशनं च ) प्राप्य वृद्धिमिच्छन्नधुना कानपत्र सङ्ग फरात्विति मधुरसास्वादी भ्रमरो यथा नाऽन्यदशनं पाञ्छति तथा तावक कटाक्षो हरिमुपेत्यैव वृद्धमति नान्यत्रेत्याह ।

·कटाक्षस्तयकः५। १३१ निद्राजुषां भवविषादमये निशीथे स्वाऽपाङ्गमर्पयसि शोभनमौषधं नः । चितं ततोऽपि जगदम्ब चिरं विनिद्र वेत्स्यामहे विगतदुःखपथं प्रबोधम् ॥ ६१ ॥ निद्रेति । हे जगदम्य .! भवेन संसारेण विपादमये खेद- प्रचुरे निशीथे भराने निद्रा जुपन्ते सेवन्ते ते निद्राजुपस्तेषां नो ऽस्माकं स्वस्याऽपाङ्गः कटाक्ष एव स्वापस्य निद्रापा अङ्गं साधनं तच्च शोभनयौपधर्पयास ततः स्वाऽपाङ्गाऽर्पणतोपि विगता निद्रा स्वममज्ञानं च यस्मात्तं, तथा विगतः दुःखपथो यस्मात् प्रवोध जाग्रति ज्ञानस्वरूपं परं ज्योतिश्च वेत्स्यामहे प्राप्स्पाम:, विद्ल लाभे इसस्य प्रयोगः । वसन्ततिलका । रूपक श्लेपविभा- चनाः ॥ ६१ ॥ स्वाऽऽलोकं शिशिरं चिराय नयसे ये याजमान जन संपश्येन्मधुकाल एव सुमनःसत्त्वाऽऽवहस्तं ततः। ६१ हे जगदम्ब ! संसारदुःखमये निशीथे निद्रितानां नो नि- जफटाक्षरूपमौषधं वितरसि, ततोऽपि विनिद्रं (नि:स्वप्नं, निरक्षा- नच) विगतदुःखमार्ग प्रवोधं तत्त्वज्ञानं जाग्रहशां च प्रापयाम इति स्वतः सुखनिद्रितस्य गाढतरनिद्राप्राप्तये प्रदत्तमीपधं सर्वथा निद्रा- विनाशपूर्वकं प्रबोधमापादयतीनि चित्रमिनि बदन त्यस्कटाक्षः संसारदुःखं विनाश्य तत्वज्ञानं जनयनीत्याह । ६२ हे कमलगृहे ! यं यजमानमुपासकं शिशिरं (शीतलं, विरो- रतुश्च ) निजकटाक्षं नयसे तं सुमनसा (देवानां पुष्पाणाश्च ) सरवा. घहः (धैर्यप्रदः, सत्तापदश्च ) मधुकालो ( मधुरिपुर्भगवान्, बम- न्तश्च) पश्येत् । ततः रजसो ( गुणस्य, धूलेश्व)जनको विधितरह- टिसन्तापागम एव ग्रीष्मकालः, एवं तमसा (ध्वान्तानां, शोकानाच) ·, १३२ सव्याख्याऽवतरणे लक्ष्मीसहने पाथोजायतने रजांसि जनयन् वेधोदृगूष्मागमो रौद्रालोकघनागमश्च तमसां कर्ता न तत्रास्पदी ॥६२॥ स्वेति । पाथोजायतने, कमले ! यं यजतीति यजमानः स एव याजमानः स्वार्थे ऽण् । तं स्वोपासकं यज्ञचिकीर्पमित्यर्थः । जन प्रति शिशिरं शीतलं शिशिरतुं च स्वस्याऽऽलोकं कटाक्ष चिराय बहुकालं नयसे ततस्तं जनं सुमनसा देवानां पुष्पाणां च •सत्त्वावहो धैर्याऽऽवहो रसावहश्च मधुकालः श्रीकृष्णो वसन्तश्च संपश्येत् प्रसादं कुर्याद् दृग्विपयश्च भवेत् ततो रजांसि धृ- ली रजोगुणविकारांश्च जनयन्नुत्पादयन् वेधसो ब्रह्मणः हंगे- वोष्मागमः क्रूरत्वात् ग्रीष्मर्तुश्च तमसां तिमिराणामज्ञानानां : च कर्ता तथा रौद्रो भयङ्करः आलोक उदयो यस्य तादृशो धनागमो वर्षाकालः पक्षे रुद्रस्यायं रौद्रः स चासावालोको दर्शनं च तस्य घनागमः दृढागमः नास्पदी कृतस्थानो न भवति । अयं भावः । त्व यं यमुपासकं प्रति शीतलं स्वाऽपाङ्गं नयर्यास त विष्णुरनुगृह्णात्येव । अथ च राजसो ब्रह्मा तामसो रुद्रश्च तं प्रति द्रष्टुमपि न समर्थो जननमरणाऽभावात् । पक्षे इयक्षमाणं जनं शिशिरतु प्रापितश्चेत् तं प्रतिवसन्त एव पश्येत् दृग्विपयो भवति लोकः स्मरतीतिवत्मयोगः। 'वसन्ते ज्योतिष्टोमेन यजे. तेति शास्त्रात् । तं प्रति ग्रीप्मः वर्षाकालश्च यजनाधिकरणे न स्तः । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् । श्लेपालङ्कारः॥ १२ ॥ फती रुद्रसम्बन्धिभयदा घलोकनधनप्राप्तिरूपो घसमयश्च न तत्राऽऽस्पदं लभते इति यस्मिन् त्वत्फटाक्षपातो भवति स यजमानो पागयोग्येन घसन्तफालेनय सम्यम्यते न प्रीप्मघर्षाकालाभ्याम्, एवं तत्र हरैरपि कृपा भवति, न भवति च स रजःप्रपतफग्राफरदग्विपयो न च नामसहरपरुषहफ्पदं भवतीति त्यग्विपयो नानाविधान पागान विधाय हरिकृपापात्रं भूत्या जगनमरणरहितो भवतीत्याह ।

·कटाक्षस्यकः ५ १३३ प्रायः कं चिददृष्टवन्तमवनी पझे दृशा स्वीयया संयोज्य प्रसभं क्षणेन तनुपे जन्तुं सहस्रेक्षणम् । . आधित्सस्यसदृक्पदे त्रिदशनेत्राकारभाजं तम- प्येणाङ्कस्वसरीदृशं घटयितुं द्रागीशिपे दुर्घटम् ॥ ६३ ॥ प्राय इति । हे पो ! अपनी भूमौ मायो बाहुल्येन के चि- पुरुपम् अदृष्टवन्तं भाग्यवन्तं दृष्टिशून्यमिति यावत | तं सन्त । स्वीय या स्वकीयया दृशा प्रसभं वलात्संयोज्य तं जन्तुं सहस्र- क्षणम् अपरिमितदृष्टिं राजश्चारचक्षुष्येन बहुदृष्टित्वात्तं पण्डितं वा शक्रं च तनुपे करोपि । हे एणाङ्कस्वसः ! तं त्रिगुणितानि दश त्रिंशत्राणि यत्र तदाकारतां च संयोज्य त्रिदशानां नेतु य- कस्येन्द्रस्याकारं मूर्ति भजति तमप्यसहक्पदे निरुपमे मोक्षस्थाने वैकुण्ठे च अथ चाऽन्धस्थाने आधित्ससि स्थापयसि । ईदृशं दु- घट घटयितुमपि द्राक् शीघ्रम् ईशिपे समर्था ऽसि । अयं भावः । किञ्चिद्भाग्यवन्तं स्वकटाक्षलवनिपयं कृत्वा ऽत्र राजानं विधाय प्रेते इन्द्रं कृत्वाऽन्ते वैकुण्ठे आदधासि।पक्षेऽन्धं स्वैकशा संयोज्य ६३ चन्द्रसोदरि, पद्मे ! अहवन्तं (भाग्यवन्तं, हग्रहिनं च) कंचिजन्तुं प्रायशास्त्रकीयया दृष्ट्या संयोज्य क्षणेन सहस्रनेत्रम(इन्द, नेत्रसहस्त्रयन्त ) तनुपे,एवं त्रिदशनेत्राकारमाज ( देवनायफाफा. रमाज, त्रिंशन्नयनाऽऽकारभाजं च) तम् अमहकपदे (निरुपमे पर. मपदे, नयनविकलान्धस्थाने च) स्थापयसीति ईराम् अन्धस्य स्वर टियोजनेन सहननेप्रत्यकरणं, सहस्रनेत्रस्य च तस्य त्रिंशन्नेत्रा- कारतापादनपुरस्सरमन्वस्थाननिवेशनं चाऽटिनं घीयतुं त्वमेव समर्था ऽसीति लपेण वदन दुर्भगमपि स्वीयकरुणावलोकनेन दे. घराजं विधाय निरुपमे चैकुण्ठाये पदे निवेशयसीति अहो ऽघाटन- घटनापटुत्वं ते इत्याह ।

·..
4
१३४
सव्याख्याऽवतरणे लक्षमीसहने
सहस्रदशं करोपि तं पुनख्रिशन्नेत्रं पुनश्चाऽन्धपदे इति अघटितघ-
टनापटीपसीत्वम् इति । शार्दूलविक्रीडितम | विरोधाभासः॥६३।।
मुखरुचिसरित्तरङ्गाः स्मितसितशतपत्रलोलकलभृड्गाः।
संपन्नतनरङ्गा जयन्ति जगदम्ब तावकाऽपाङ्गाः॥६४ ॥
इति श्रीमद्वेङ्कटाध्वरिविरचिते श्रीलक्ष्मीसहस्रे
कटाक्षस्तबकः पञ्चमः ॥ ५॥
मुखेति । मुखरुचिरेवः सरित्तस्यास्तरडाः स्मितरूपे सित-
शतपत्रे शुभ्रकमले लोलाः सतृष्णाः कला अव्यक्तं ध्वनन्तः
भृगाः, संपदः नर्तनस्य रङ्गा रङ्गभूमयः तवाऽपागाः जयन्ति ।
गीतिर्दृत्तम् । रूपकालङ्कारः ॥ ६४ ।।
इति श्रीरावजीमहाराजापरनाम्ना श्रीनिवासपण्डितेन
विरचितायां वालवोधिन्यां लक्ष्मीसहस्रटी.
कायां कटाक्षस्तवकः पञ्चम:
संपूर्णः ॥ ५ ॥
६४ हे जगजननि ! मुखलावण्यनदीतरङ्गरूपाः, मन्दहास्यरूप-
सिनफमलविलोलाऽलिस्वरूपाः, संपन्नाटननाट्य स्थलरूपास्त्वदीया
अपांङ्गाः सर्वोत्कर्षेण विराजन्ते इनि रूपकेण स्तुवन् स्तबक पूरयति ।
इति श्रीमानवल्ल्युशष्यतैलगरामशास्त्रिविरचिनायां लक्ष्मी-
सहस्राऽवतरणनिःश्रेणिकायां फटाक्षस्तबकः ॥ ५॥

·प्रयतस्तवकः६. अथ प्रयनस्तवका ६। राज्याऽभिषेकविघ्नाय कैकेयी यनयन् स्वयम् । यो दण्डका जिगमिपुः स रामः श्रेयसे ऽस्तु नः ॥६॥ अथाऽस्मिन् पप्ठे स्तबके लक्ष्मीप्राप्तौ भगवतापि यनः कृत- सत्राऽस्यदादीनां का कथेति कैमुत्येन सूचयन् श्रीमद्रामायणीयां का वर्णयन् प्रथमपये यनमिति तल्लिनं निर्दिशन्मङ्गलमाचति । श्रीनिवासस्य माहिषी श्रेयसे तामुपास्महे । यदर्थमेव विदधे यत्नं भूयांसमच्युतः ॥ ३ ॥ श्रीनिवासस्येति । अच्युतः त्रिगुणविकाराऽनभिभूतोपि य- दर्थ यस्याः प्राप्त्यर्थमेव भूयांसं यन मन्दरगिरिधारणमथनादिक यदा ऽग्रे एवैतत्तवकोक्तं विदधे चकार तां श्रीनिवासस्य म- हिपी पट्टच , कृताऽभिपेका महिपी इत्यमरः । श्रेयसे कल्याणाय उपास्महे भजामहे । विपुलाऽनुष्टुब् वृत्तम् । उदात्तालङ्कारः॥१॥ तमेव यनं प्रकटयति- कमले कमलेक्षणस्त्वदर्थे कठिनं कर्म करोत्यसौ न किंवा । कलशोदधिमन्थनप्रयासा- दपरं किं श्रमदायि कर्म लोके ॥ २ ॥ कमले इति। हे कमले यतोऽस्मिन् लोके कलशोदधेः क्षीरसाग- १ अथ प्रयनस्तयफेन पप्ठेन तुपुर्यप्राप्तये भगवान् हरिरपि महीयांसं यतमकरोतु तामेव सर्वारयहितां भगवती लक्ष्मी देवी- मुपास्महे इति प्रथमं मङ्गलमाचरति । २ हे फमले ! भगवान पुण्डरीकाक्षस्त्वदर्थ के या प्रयतं न करो. तोति समुद्रमथनादन्यदायासप्रदं कर्म लोफे फिमस्तीति पदन समर्थयते।

·सव्याख्याऽचतरणे लक्ष्मीसहने रस्य मन्थनविपये प्रयासाद्यवात् अपरमन्पद किं नु कर्म श्रमदापि क्लेशकरं नाऽन्यदस्तीति भावः। अतः असौ कमलेक्षणो विष्णु- स्वदर्थे त्वत्माप्तये कठिनं कर्म न करोति, किंवाशन्दः प्रश्ने, करोत्येवेसर्थः । अयं भावः । यर्याप सुधोत्पादनार्थमेव समुद्र- मधनप्रयामः तथापि तस्या देवासुरैरेव निर्वाहः, ततस्तस्य श्रीहरेः मन्दरधरणादिप्रयासः लक्ष्म्यास्तव पाप्यर्थमेवेति । औपच्छन्द- सिकं वृत्तम् । काव्यलिङ्गमलङ्कारः॥२॥ तव गुरुस्तनशैलभरं सदा जननि वोढुमना जगतां पिता । गुरुभरोहहनाऽभ्यसनाय किं तमपि मन्दरमम्बुनिधौ दधौ ॥३॥ तवेति । जननि ! जगतां पिता विष्णुः तव गुर्दोः स्तन- शैलयोर्भरं सदा वोढुं मनो यस्य तादृशोपि 'अनभ्यासे विपं शास्त्रमिति न्याय स्मृत्वा गुरोर्भरस्य भारस्योद्वहनस्य धारण- स्याऽभ्यसनायाऽभ्यासाय तं प्रसिद्धं लक्षयोजनविस्तीर्ण मन्द- रगिरिमाप अम्बुनिधौ दधौ किं? कमठरूपेणेयर्थः । दुतविल- म्बितं वृत्तम् । रूपकोत्प्रेक्षालङ्कारौ ॥ ३ ॥ अथाऽहल्योद्धार:- - नाऽदत्तमध्यवनि सिध्यति किं चनेति निश्चिन्वता भगवता ऽपि विवक्षता त्वाम् । --- ३ हे जननि तावकवुर्भरकुचगिरिभारं सर्वदा चोदुमिच्छुर्ज- गजनको भगवान् प्रथमं गुरुभारवहनाऽभ्यासाय गरीयांस तं मन्द- राञ्चलं सागरे न्यधात् कि?मित्युत्प्रेक्षते ! ४ हे वैदेहि ! भूमौ 'नादत्तमुपतिष्ठते' इत्यभियुक्तोक्ति निश्चि- न्वता त्वामुद्रोदुमिच्छता भगवता रामेण पतिशापाच्छिलात्यमुप- ·प्रयतस्तवका ६. वैदेहि कामपि शिलामवलां विधाय कन्याप्रदानविधिरक्षपदाय चके ॥ ४ ॥ नाऽदत्तमिति । अवनौ भूम्यागित्यध्यवनि। विभत्यर्थे ऽव्ययी- भावे सप्तम्यर्थद्योतको ऽधि: । 'नाऽदत्तमुपष्ठिते' इति वाक्यात अदत्तं किञ्चनपर्दाप न सिक्ष्यतीति निश्चिन्वता निश्चयं कुर्वता त्वा वो माप्तुमिच्छतीति विवक्षन, तेन । वह प्रापणे इत्यस्मात्स- आताच्छतृमत्ययः । विवक्षितामिति पाठे इष्टामित्यर्थः । सेवायां शुश्रूपाप्रयोगवत् भगवता श्रीमद्राजाधिराजरामेण हे वैदेहि जा. नकि ! कामप्यनिर्वचनीयारूपिणीमपि शिलामहल्यारूपामवला विधाय कृत्वा ऽक्षपदाय गौतमाय कन्यामदानविधिश्च । कृञ् करणे इत्यस्मात् कर्मणि लिट् । वसन्ततिलकाटत्तम् । गृढोले- क्षालङ्कारः ॥४॥ अथ विद्याप्राप्तिं वर्णयति- विद्या बलां रघुतिः पथि गाधिपुत्रात संप्राप्य निनुतसमस्ततनुक्लमो ऽपि । अम्बाऽतनुक्लमहरामबलामिह त्वां स्वस्य ध्रुवं घटयितुं तमुपास्त भूयः ॥ ५ ॥ विद्यामिति । अम्बरघुपतिः पथि गाधिनानो राज्ञः पुत्रा- गतामहल्यां पुनः प्राप्तनिजरूपा विधाय गौतमाय फन्यादानं विदधे इति त्वरप्राप्त्यर्थमेवाऽयं प्रयास इत्याह । ५ हे मातः ! रामो विश्वामित्रान्महर्यलां नाम सिद्रविद्या समासाद्य निनुततनुक्लमः (अपगतशरीरक्लेशः, स्वल्पक्लेशश्च ) अपि अतनुक्कमहरां (कामांज्यासविनाशिनी, महाश्रमहरांच) त्वा- मात्मना संयोजयितुं तमेव मुनि भूय उपासाञ्चके इत्याह ।

·सव्याण्याऽयतरणे लक्ष्मीसहने विश्वामित्राद्धलां तदभियां विद्यां समाप्य निन्नुतः लप्तः समस्तः सकलः तनुल्लमो देहश्रमो ऽल्पश्रमश्च यस्य सोपि अतनुक्लमहरां महाश्रमहरां मदनज्वरहरां चाऽवला त्वां सस्य घटयितुं तमेव भूपः उपास्त धुवम् । वसन्ततिलकारत्तम् । उत्मेक्षालेपविभाव- नागमालङ्काराः ॥ ५॥ अथ जनकपुरागमनम्- शंसन्ति पतिरथयागविधेः फलं किं सो ऽयं मखाऽवनिभवां जनकात्मजे त्वाम् । प्राप्तुं व्यधात् कुशिकनन्दनयज्ञरक्षा रक्षांसि हन्त दमयन् युधि रामचन्द्रः ॥ ६ ॥ पत्तदोनित्यसम्बन्धाचं पतिरयस्य दशरथस्य यज्ञविधेः फलं शंसन्ति सोऽयं प्रसिद्धो रामचन्द्रः हे जनकात्मजे । मखाऽव- निभवां यज्ञभूम्युदूतां त्वां प्राप्तुं युधि रक्षांसि दमयन्नाशयन् कु- शिकनन्दनस्य यज्ञस्य रक्षा रक्षणं व्यपादकरोत्किम् । अत्र य- ज्ञरक्षावृत्तं तत्पुण्येनाऽस्याः प्राप्तिः सूचिता । अपि च याग- भूभ्युद्भवा वैदेही रामोपि यागोबूत इति कमैक्येन 'शुद्धां गो- त्रकुलादिभिर्गुणयुतां कान्तां वरचोदहे'दित्यत्र चकाराद्वरोप्ये- ताशगुणविशिष्टो उपेक्षित इति ज्योतिपघटितं 'योग्यं यो- ग्याय दातव्यं 'समानशीलव्यसनेषु सख्य'मित्यादिन्यायश्च सं- ६ हे जानकि! यं दशरथयागफलं पुराणा जनाः कथयन्ति सो ऽयं रामचन्द्रो यागभूमिसमुद्भूतां त्वां प्राप्तुं युधि यागविघातकान मा- रीचादीन् दमयन् विश्वामित्रमुनिमखरक्षामकरोत् कि?मिति याग. फलभूनस्य रामस्थ मुनियागरक्षणप्रयासो यागभूभवायास्तव प्रा. प्त्यर्थमयेत्युत्प्रेक्षते ।

·प्रयक्षस्तयका ६ । १३९ गृहीतः । वसन्ततिलकारत्तम् । उत्सेक्षासाधकसाधनेषु यज्ञ- संबन्धादानुरूप्यनिवन्धनः समालङ्कारः ॥६॥ अथ शैवधनुर्दर्शनम्- भगवति क्षितिपुत्रि भवत्कृते भवहरो ऽपि भवन् रघुनन्दनः । समभवद् भवचापलतान्तधी: स. इति विस्मयवन्त इहाऽऽस्महे ॥ ७ ॥ भगवतीति । हे भगवति, हे क्षितिपुत्रि ! भवत्कृते त्वद- र्थमेव 'सर्व वाक्यं साऽवधारण'मिति न्यायात रघुनन्दनो रामः भवहरो भवन् सन्नपि भवस्य चापलेन भयकृतकम्पनेन तान्ता खिन्ना धीर्बुद्धिर्यस्प स समभवत् बभूव इति हेतोः इति वि- स्मयवन्तः आस्महे स्थास्यामः(?) । आस उपवेशनइत्यस्माल्लद् । परिहारस्तु भवहरः संसारहरः तथा भवस्य हरस्य चापलनाया धनुप अन्ते नाशे धीर्यस्येति । द्रुतविलम्बितं वृत्तम् । विरोधा- भासश्लेपालङ्कारौ ॥ ७॥ अथ धनुर्भङ्गः- खद्भूभटस्य धनुषा विजितः सुमेषों रामस्तमेव नितरामभिराडुकामः । ७ हे भगवति भूसुने सीते ! रामचन्द्रः संसारहरोपि भन् स्वयं भवचापलतान्तधीः (संसारचाचल्यधान्तमतिः, शिवध- नुलतामनवुद्धिश्च ) भासीदिति वयं साऽऽश्वर्याः स्मः । संसारह. रस्य संसारचापलतान्तबुद्धित्वसंपत्तिर्विस्मयकारिणी । संसार. हरोपिं शिवधनुर्भअनाऽऽसक्तधीरिति विरोधपरिहार इत्यासयेनाह । ८ हे जानकि ! तावकमूभृत्यस्य कामस्य कामुकेण निर्जितो रामो ·१४० सम्याक्यावतरणे लक्षमीसहने तत्प्रीतये जनकनन्दिनि तद्विपक्ष- कोदण्डभङ्गमुपहारमिवाऽऽजहार ॥ ८ ॥ त्वदिति । हे जनकनन्दिनि ! तब भुवोर्भटस्य लालाटि- कसेवकत्येसर्थः । मुमेपोः कामस्य धनुपा अथ त्वद्भूयुगाख्येति पाठे मुगेपोस्त्वद्ध्युगांख्येन धनुपा विजितो रामस्तं मुगेपुमेव नितरामत्यन्तम् अभिरार्द्ध प्रसादयितुं कामो पस्य मुमेपो भीतये तस्य विपक्षस्य शत्रोः शङ्करस्य कोदण्डस्य भङ्गं नाशमुप- हारमुपायनमिव । उपायनमुपग्राह्यमुपहारस्तथोपदेत्यमरः । 'नद- राणा' इति लोके । आजहार अकरोदिवेत्युत्प्रेक्षा । अथ च म- दनप्रसादनाय तद्विपक्षीभूतशर्वकोदण्डभङ्गात्मसनीकालङ्कारः । न च लक्षणविरोधः । सदसदर्थरूपत्वेन मत्यनीकस्य वैविध्या- ङ्गीकाराव । वसन्ततिलकात्तम् ॥ ८ ॥ अथ विवाहे पुरोहितसङ्गमं पूजां च वर्णति-- कर्तव्ये जनकेन मैथिलि तवोद्वाहक्रमाऽऽलोचने सो ऽयं वागुपकारमारचयितेत्यालोच्य भाविस्थितिम् । तदंशैकपुरोहितस्य हि शतानन्दस्य हर्षाय त- न्मातुर्मावदशां हरन् रघुपतिस्तस्योपकारं व्यधात् ॥९॥ कर्तव्ये इति । हे मैथिलि!जनकेन राज्ञा कर्तव्ये कर्तुं योग्ये बलवत्तरं तमेव प्रसादयितुकामः सन् तत्संतोषाय कामरिपुधनु- भङ्गमुपायनमिवाऽकरोदित्याह । १.हे मैथिलि ! तत्प्रित्रा फरणीये त्ववैवाहिफे घराद्यालोचने तत्पुरोहितः शतानन्दो निजगुणाद्युपवर्णनपुरःसरं तत्परोचनापरै- घंचनरुपकार फरिष्यतीति विचार्य तत्तोषणाय तज्जननी पतिशापा- छिछलीभूतामहल्यां स्वरूपेण संयोज्य शतानन्दस्योपकारमकरोत फिमित्युत्प्रेक्षते ।

·प्रयतस्तयफः ६ । १४१ सन उदाहस्य विवाहस्य क्रमस्याऽऽलोचने विचारे सोऽयं पुरोहितः वाग्भिः उपकारम् आरचयिता करिष्यति इति भाविस्थिति पुरोभाविनी स्थितिमालोच्य विचार्य तस्य राशो वंशे एकस्य मुख्यस्य पुरोहितस्याऽऽचार्यस्य शतानन्दस्य होय तन्मातुर- हल्यायाः पापाणस्य दशायवस्था हरन रघुपतिः श्रीरामः तस्य शतानन्दस्य उपकारं व्यधाव कृतवान् । हीति निश्चयेन । शार्द- लविक्रीडितम् । गूढोत्मेक्षा ॥ ९॥ अथ विवाहं वर्णयति- सुन्दस्त्रीतनुभूसुबाहकुहनोपज्ञं तु यज्ञक्रिया- प्रत्यूह शमयन् प्रहपघटकं शुश्रूषयन कौशिकम् । दुर्दर्श शशिखण्डमण्डनमहादोर्दण्डकोदण्डम- प्युर्वीनन्दिनिखण्डयन्नुवहत्त्वामम्ब रामः श्रमात्॥१०॥ सुन्देति । हे उनिन्दिनि भूजे ! सुन्दस्त्रियस्तनुभुवोर्मारी- चसुवादोः कुहनायाः कपटस्य उपज्ञा आद्यज्ञानं स्मिन् तं, कुहना दम्भचर्यायामिति विश्वः । उपज्ञा ज्ञानमा स्या- दित्यमरः । यज्ञक्रियायाः प्रत्यूहं शमयन् । चिनो ऽन्तरायः प्रत्यूह इत्यमरः । तत्कर्मणा महर्पघटक हर्षयुक्तं यद्वा सीतामाप्ति- हर्पघटकमिति ध्वनिः । कौशिकं विश्वामित्रं शुश्रूपयन् पुनःखेन द्रष्टुमशक्यं दुर्दर्श शशिखण्डश्चन्द्रशकल एवं मडनं भूपा यस्य तस्य शिवस्य महतोर्दोर्दण्डयोः संवर्तिनं कोदण्ड धनुरपि ख- य- १० हे भूसुते अम्ब ! तारकासुतयोः सुवाइमारीचयोर्मायामू- लकं यागान्तरायं नाशयन् हर्षप्रदं विश्वामित्र सेवमानो दुरालोकं शिवधनुर्भयन् रामो महीयसा ज्यासेन त्वामुवोढेस्याह ।

·। १४२ सन्याययाऽधनरणे लक्षणीसहस्र ण्डपन् भन्नयन्सन् रामः श्रमायनेन त्वाम् उदवहत्परिणीतवान् । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ १० ॥ अथ जटायूद्धार:- त्वां मार्गमाणस्त्वदुदन्तशसिने वृद्धाय गृध्राय रमे रघूहहः योग्येकयोग्यानि पदान्यहो ऽदिशत् सन्तोपि वेलामतियन्ति रागतः ॥ ११ ॥ स्वामिति । हे रमे ! रागाकृततद्धरणाऽनन्तरं त्वां सीता सती मार्गमाणः शोधयमानः रघूद्वहो रामः तव उदन्तं वृत्तान्तं शंसति तस्मै । वार्ता प्रतित्तान्त उदन्त इस मरः । वृद्धाग जरठाय गृध्राय जटायुनाम्ने आतापिचिल्ली दाक्षाय्यगृध्रावित्यमरः । योगिनामेवैकयोग्यानि पदानि ब्राह्मादीनि । बहुवचनं क्रमेण त- तल्लोकमाप्तिसूचकम् । अदिशदत्तवान् । अहो इत्याश्चर्ये । यतः रागतः प्रेम्णा सन्तः साधवोपि वेलां मर्यादामतियन्त्यतिक्राम- न्तीति न्यायः प्रसिद्धः । इन्द्रवज्रास्त्तम् । उत्प्रेक्षार्थान्तर- न्यासौ ॥ ११ ॥ ११ हे रमे! रारणेनाऽऽपहृतां त्वां गवेषयन् रामस्त्वदृत्तान्तनि- वेदकाय वृद्धाय जटायुपे योगिजनमात्रप्राप्याण्युत्तमपदानि ददा. विति तुच्छस्य गृध्रस्योत्तमपददानमनुचितमपि त्वदागवशीभूत- श्वकारेति साधोपि रागादिदोषपितान्तरा अतिक्रामन्ति मर्या- दामिति वदन समर्थयते ।

·प्रयनस्तयफ.६। १४३ अथ सुग्रीवसख्यं वर्णयति- अपि सकलशरण्यो मानिनामग्रगण्यो भगवति भवदर्थे भानुवंशाऽधिनाथः । कपिमाप शरणोत्कः कं चिदानर्च कप्टं गणयति न फलार्थी लाघवं गौरवं वा ॥ १२ ॥ अगाति । सकलानां शरणे रक्षणे साधुः शरण्यः । तत्र साधुरिति यत् । मानिनामग्रगण्यो मुख्यो ऽपि भानुवंशस्याऽधि- नाथः स्वामी रामः भवदर्थे त्वदर्थम् उत्कः । शरणं गृहरक्षि- जोरियमरः । तस्मिन्नुत्कण्ठितः सन् कपि सुग्रीवपि आनर्च सत्कृतवान् । कष्टमिति खेदे । तथाहि-फलार्थी कार्यार्थी गौ- रवं लाघवं वा न गणयति । अयमपि न्यायः प्रसिद्धः । मालि- नीवृत्तम् । अर्थान्तरन्यासोमेक्षालङ्कारौ ।। १२ ।। अथ सुग्रीवविश्वासदर्शनम्--- त्वदाने जनकेन मैथिलि पुरा शुल्कीकृतं स्वामिनः पाण्यङ्गुष्ठकिणं व्यधात् पशुपतेश्चापे गुणाऽऽरोपणम् । * १२ हे भगवनि ! निखिलजनरक्षकोपि मानिजनाग्रेसरोपि सूर्य- घंश्यो रामः सुग्रीवाख्यं शाखामृगं शरणमगादिति कार्यार्थी हिरो लाघवगौरवविचारविधुरो भवतीति वदन् समययते। १३ हे मैथिलि !पुरा त्वहाने शुल्कीकृतं शिवधनुर्गुणाऽऽरोपर्ण रा. मस्य फराऽङ्गुष्ठे किणमफरोत, एवं त्वत्प्राप्तिसहायभूनसुग्रीवविश्वा- ·१४४ सव्याख्याऽवतरणे लक्ष्मीसहने त्वत्संप्राप्तिसहायवानरपतिप्रत्यायनार्थ त्वभूत् पादाङ्गुष्ठकिणाय दुन्दुभितनोस्तद् दूरतः क्षेपणम्॥१३॥ त्वद्दाने इति । हे मैथिल! तव दाने ऽर्पणसमये पुरा प्रथम जनकेन शुल्कीकृतं पणीकृतम् । घट्टादिदेयं शुल्को ऽस्त्री इत्यमरः । पशुपतेः शङ्करस्य चापे धनुपि गुणस्य मौा आरोपणं स्था- पनं तव स्वामिनः पाण्योः करयोरङ्गुष्ठस्य किणं व्यधाव चक्रे, तथा तव समाप्तेः सहायभूतस्य वानरपतेः सुग्रीवस्य प्रत्यायनार्थ तत्मसिद्धं दुन्दुभेः तन्नाम्नो राक्षसस्य तनोः शरीरस्य दूरतः दूर- प्रदेशे क्षेपणं पादाऽङ्गुष्ठस्य चरणाऽङ्गुष्ठस्य किणाय किणं कर्तुम् । क्रियार्थोपपदस्य च कर्मणि स्थानिन इति चतुर्थी । 'घट्टा' इति लोके । अभूव बभूव । भवत्मासये तच्छरीरकर्शनमेवेति भावः। शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ १३ ॥ अथ वालिवधः- निशिचरपतिमन्तं नेष्यता तद्गृहीतां पुनरवनिसुते त्वां प्रेप्सता राघवेण । तरणिजमभिराद्धं तत्र कार्ये सहायं सपदि निरपराधः सादितो हन्त वाली ॥ १४ ॥ निशिचरपतिमिति । हे अवनिसुते ! निशिचराणां रक्षसां . . सोत्पादनाय कृतं दुन्दुभिनामकदानवदेहदूरक्षेपणं चरणाऽङ्गछे फिणोत्पादनायाऽभूदिति भगवतस्त्वत्प्राप्त्यहमहो क्लेशाऽनुभव इत्याह । १४ हे भूसुने! दशाननाऽपहनां त्वां पुनर्लिप्समानेन रावणवधो- पुक्तेन रामेण तस्मिन् कार्ये सहायं सुग्रीयं प्रसादयितुं सपदि नि. रपराधो घाली नाशित इनि त्यत्माप्तपे कार्यमपि रामोनाजीग- यादित्याह।

·प्रयतस्तयकः ६। १४५ पति रावणम् अन्तं नाशं मति नेप्यता नेतुमिच्छता तेन रा- वणेन गृहीतां हृतां त्वां प्रेप्सता प्राप्तुमिच्छता राघवेण तत्र कार्ये सहायं तरणेः सूर्याजातं सूर्यसुतं सुग्रीवमिसर्थः । अभि- रार्द्ध त्वच्छोधने सिद्धं कर्तुं सपदि सघः निरपराधोपि वाली सादितः नाशितः । हन्तेत्यन्याये न्याये वा । कथ? मिति चेत् । सूर्यस्य निजकुलकूटस्थखात् मुग्रीवस्य च तत्सुतत्वात्तत्सन्तोपा- यैतद्वालिनाशनमिति । 'अन्यायेनापि गोपायेदात्मानं स्वजनं तथेति प्रामाण्याद । मालिनीवृत्तम् ॥ १४ ॥ अथ ऋष्यमूकपर्वताऽवस्थितिः- परोरजसि धामनि श्रुतिशिरोभुवि छान्दसे महामहसि योगिनां दहरमन्दिरे च स्थितः । धरादुहितरादरात्तव कृते कपीन्द्राऽऽगतिम् प्रतीक्ष्य दिवसान् बहूनवसदृप्यमूके प्रभुः ॥ १५॥ परोरजसीति । हे धराया दुहितः कन्ये! परोरजसि रजसः परस्ताद्वर्तमाने धामनि वैकुण्ठे इत्यर्थः । श्रुतीनां शिरः मुख्य- भागस्तद्रूपायां भुवि उपनिपत्स्वित्यर्थः । तथा छान्दसे गाय- त्रीप्रतिपाद्ये महामहास परे ज्योतिपि सूर्य इत्यर्थः । पुनर्यो- गिना सनकादीनां दहरमन्दिरे हार्दाऽऽकाशे इयर्थः । स्थितः १५ हे धरापुत्रि! सात्त्विके वैकुण्ठलोके, उपनिपत्सु, सूर्यमण्डले, योगिनां दहराऽऽकाशे च वसन् भगवान् परमात्मस्वरूपो रामस्त्व- दर्थ सुग्रीवादिकपिसनाऽऽगमनं प्रतीक्षमाणः सन् ऋष्यमूफाख्ये प. चते यहून दिवसानवसदिति वैकुण्ठादिपरमपदनिवास्यपि व- नचर हय चिरं गिरावधसदिति प्रयासाऽतिशयं प्रकाशयति ।

·१५४ सव्याख्याऽवतरणे लक्ष्मीसहने त्वत्संप्राप्तिसहायवानरपतिप्रत्यायनार्थ त्वभूत पादाङ्गुष्ठकिणाय दुन्दुभितनोस्तद् दूरतःक्षेपणम्॥१३॥ त्वदाने इति । हे मैथिलि! तव दाने ऽर्पणसमये पुरा प्रथम जनकेन शुल्कीकृतं पणीकृतम् । घट्टादिदेयं शुल्कोऽस्त्री इत्यमरः । 'पशुपतेः शङ्करस्य चापे धनुपि गुणस्य मौा आरोपणं स्था- पनं तव स्वामिनः पाण्योः करयोरगष्ठस्य किणं व्यधात् चक्रे, तथा तव समाप्तेः सहायभूतस्य वानरपतेः सुग्रीवस्य प्रत्यायनार्थ तत्मसिद्धं दुन्दुभेः तन्नाम्नो राक्षसस्य तनोः शरीरस्य दूरतः दूर- प्रदेश क्षेपणं पादाऽमुष्टस्य चरणाऽपृष्ठस्य किणाय किणं कर्तुम् । क्रियार्थोपपदस्य च कर्मणि स्थानिन इति चतुर्थी । 'घट्टा' इति लोके । अभूव बभूव । भवत्माप्तये तच्छरीरकर्शनमेवेति भावः। शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ १३ ॥ अथ वालिवधः- निशिचरपतिमन्तं नेष्यता तद्गृहीतां पुनरवनिसुते त्वां प्रेप्सता राघवेण । तरणिजमभिराहूं तत्र कार्ये सहायं सपदि निरपराधः सादितो हन्त वाली ॥ १४ ॥ निशिचरपतिमिति । हे अवनिसुते ! निशिचराणां रक्षसां - । सोत्पादनाय कृतं दुन्दुभिनामकदानवदेहदूरक्षेपणं घरणाऽङ्गुष्छे फिणोत्पादनायाऽभूदिति भगवतस्त्वत्प्राप्त्यहमहो क्लेशानुभव इत्याह । १४ हे भूसुते! दशाननाऽपहनां त्वां पुनर्लिप्समानेन रावणवधो- पुक्तेन रामेण तस्मिन् कायें सहायं सुग्रीषं प्रसादयितुं सपदि नि- रपराधो घाली नाशित इति त्वत्प्राप्तये कार्यमपि रामोनाजीग- गदित्याह।

·प्रयतस्तषका । पति रावणम् अन्तं नाशं पति नेप्यता नेतुमिच्छता तेन रा- वणेन गृहीतां हृतां त्वां प्रेप्सता माप्तुमिच्छता राघवेण तत्र कार्ये सहायं तरणेः सूर्याज्जातं सूर्यसुतं सुग्रीवमिसर्थः । अभि- रार्द्ध त्वच्छोधने सिद्ध कर्तुं सपदि सधः निरपराधोपि वाली सादितः नाशितः । हन्तेत्यन्यापे न्याये वा । कथ?मिति चेत् । सूर्यस्य निजकुलकूटस्थखात् सुग्रीवस्य च तत्सुतत्वात्तत्सन्तीपा- यैतद्वालिनाशनमिति । 'अन्यायेनापि गोपायेदात्मानं स्वजनं तथेति प्रामाण्यात् । मालिनीवृत्तम् ।। १४ ॥ अथ ऋष्यमूकपर्वताऽवस्थिति:- परोरजसि धामनि श्रुतिशिरोभुवि छान्दसे महामहसि योगिनां दहरमन्दिरे च स्थितः । धरादुहितरादरात्तव कृते कपीन्द्राऽऽगतिम् प्रतीक्ष्य दिवसान बहूनवसदृप्यमूके प्रभुः ॥ १५॥ परोरजसीति । हे धराया दुहितः कन्ये! परोरजसि रजसः परस्ताद्वर्तमाने धामनि वैकुण्ठे इत्यर्थः । श्रुतीनां शिरः मुख्य- भागस्तद्रूपायां भुवि उपनिपत्स्वित्यर्थः । तथा छान्दसे गाय- श्रीप्रतिपाये महामहीस परे ज्योतिर्ताप सूर्य इत्यर्थः । पुनर्यो- गिनां सनकादीनां दहरमांन्दरे हार्दाऽऽकामो इसर्थः । स्थितः १५ हे धरापुत्रि! सात्त्विके वैकुण्ठलोके, उपनिषत्सु, सूर्यमण्डले, योगिनां दहराऽऽकाशे च वसन् भगवान् परमात्मस्वरूपो रामरत्व दर्थ सुग्रीवादिकपिसनाऽऽगमनं प्रतीक्षमाणः सन् अप्यमूफास्ये प. चते यहून दिवसानवसदिति चैकुण्ठादिपरमपदनिवास्यपि व- नचर व चिरं गिरावचसदिति प्रयासाऽतिपयं प्रकाशयति ।

·- १४६ सव्याख्याऽवतरणे लक्ष्मीसहने प्रभुः श्रीरामः तव कृते बदर्थम् आदरात कपीन्द्राणां सुग्रीवा- दीनाम् आगतिमागमनं प्रतीक्ष्य प्रतीक्षा कृखा वहून दिवसा- न्यापिकदिनानीत्यर्थः । ऋष्यमूके तत्संज्ञकांगरौ अवसत् व- सति स्म । पृथ्वीवृत्तम् ॥ १५॥ अथ सीताशुद्धि:- रघकुलपतिना ते लोकनायैव सीते कृतरविसुतसेवः कोपि दत्ताऽनुभावः । वनशिखरिविहारी वानरब्रह्मचारी जलधिमपि ललचे जातु खेलन्नलं खे ॥ १६ ॥ रघुकुलपतिनेति । हे सीते ! रघुकुलपतिना रामेण ते लो- कनाय शोधनार्थमेव वित्तः ज्ञातः अनुभावः पराक्रमो यस्य। वि- तविज्ञातविश्रुता इत्यमरः । अत्र दत्तोर्पितः अनुभावो यस्य सः, दत्तानुभाव इति पाठः साधुः । तथा कृता र. विमुतस्य सुग्रीवस्य सेवा शुथूपा येन सः । बनशिखरिपु वन्येषु पर्वतेपु विहरति क्रीडति तच्छीलः । ताच्छील्ये णिनिः । को- प्पनिर्वचनीयप्रभावः वानरो मारुतिः स एव ब्रह्मचारी वर्णी अलमत्यर्थ खे गगने । समिन्द्रिये पुरे क्षेत्रे शून्ये विन्दौ विहा. यसीति मेदिनी। खेलन् क्रीडन् जातु कदा चित् जलधि शतयो- जनविस्तीर्ण समुद्रमपिललझे सद्धितवान् । मालिनीरत्तम् ॥१६॥ १६ ६ सीते! राघरेण तपाऽलोकनाय प्रदत्तसामर्थ्यः कृतसु. प्रीयसयो पनपर्यनयिहारी फोपि फपिग्रह्मचारी हनूमान् र गगने लन् पारायारमप्युलडगामामेति हनूमतः समुदलहुन त्वत्प्रा- प्युरफॉण्ठनेन रामेण प्रदत्तात्सामादजनीति त्यत्माप्त्यर्थमेय हनू- मते तथाषिधशनिदानमित्याह । पनिऽनुभाष इति । पु. पा.।

·प्रयतस्तवका ६ । अथ पुनहनुमता रामाय कृत(?)सीतारतकथनपुरस्सरं तरस- सादमाप्ति वर्णयति- द्रष्टुं त्वां ननु हनुमन्तमग्निदाहा- द्यातई बहुमधिलङ्कमाप्तवन्तम् । सर्वस्वायितपरिरम्भसौख्यदानात् काकुत्स्थो जननि चकार निर्बणं तम् ॥ १७ ॥ हे जननिवां द्रष्टुम् अधिलई लङ्कायां बहुम् अत्य- न्तम् अग्निदाहादिश्वासावातच तम् । आन्तको भयपीडयोरि- त्यमरः । आप्तवन्तं प्राप्तवन्तं हनुमन्तं प्रांत सर्वस्वापितं सर्वस्व- दानायितं यत्परिरम्भस्याऽऽलिङ्गनस्य सौख्यं तस्य दानादर्प- णात् । 'परिरम्भो हि मे लोके दुर्लभः परमात्मन' इसध्यात्मरा- मायणे श्रीरामोक्तेः । निर्गताः व्रणाः क्षतानि यस्य तं चकार । स्वत्कृते भगवता मारुतये सर्वस्व दत्तमिति भावः । महर्पिणी- वृत्तम् ॥ १७ ॥ अथ विभीपणशरणवरणम्- दरादुपनतं रमे दशशिरोऽनुजं त्वत्कृते समस्तनयकोविदः सपदि संग्रहीतुं प्रभुः। . १७ हे जननि [ स्वामवलोकयितुं लङ्कापुरे इग्निदाहादिपीडा- भाज हनूमन्तं सर्वखदानतुरयाऽऽलिङ्गनसुखदानाद्भगवान् त नीरज चकारेत्याह। १८ हे रमे । भयाच्छरणागतं विभीषणं त्वत्प्राप्त्यर्य संग्रं. हीतुं निखिलनीतिनिपुणो भगवान् तदात्य अनिर्जितलछो ऽपि ते ·१४८ सव्याख्याऽवतरणे लक्ष्मीसहने असाधितरिपुस्थलो ऽप्यभिषिषेच तं तत्पदे नरः किल शमश्नुते न खलु साहसिक्यादृते ॥१८॥ दरादिति । दराद्भयात् ।दरोऽस्त्रियां भये श्वभ्रे इत्यमरः । उपनतं शरणागतं दशशिरसो रावणस्याऽनुजं विभीपणं हे रमे ! समस्तेषु 'साम्ना दानेन भेदेन समस्तैरुत वा पृथक् । विजेतुं प्रयतेताऽरीन युद्धेन कदा चन' इसादिनयेषु नीतिषु कोविदः चतुरः प्रभुः रामः सपदि सद्यः संग्रहीतुम् असाधितमसंप्राप्त रिपुस्थल लङ्का येन तादृशोपि सन्तं विभीपणं तत्पदे ऽग्रजराज्ये लङ्कायामित्यर्थः । अभिपिपेचाऽभिीषक्तवान् । यतो नरः साह- सिक्याइते साहस विनेत्यर्थः । अन्यारादितरतेदिक्शब्दाऽब्- चूत्तरपदाजाहियुक्त इति पञ्चमी । किल निश्चयेन सुखं ना- ऽश्रुते न प्रामोति । 'साहसेन विना राजन सिध्यन्ति मनोरथा' इत्युक्तेः । श्रीरामस्त्वदर्थम् अकरणीयमपि साहसं कृतवानिति भावः । पृथ्वीटत्तम् । अर्थान्तरन्यासः ॥ १८ ॥ अथ विभीपणराज्यदानकारणम्- स्त्रीहेतोः प्रथमं निजेन गुरुणा व्युत्पादितं ज्यायसः साम्राज्याऽनुभवो भवेदनुजइत्येवं विगीतक्रमम् । लङ्काराज्ये ऽमिपिपेचेति 'न साहसमनारुहा नरो भद्राणि पश्यती'- ति न्यायाोपन्यासपुरःसरे समर्थयन्नाह । १९ हे भूमिसुते ! स्वीयेन जनफेन दशरथेन कैकेयीहतो. ज्ये- छस्य धर्मप्राप्तोऽपि साम्राज्यसंपदुपभोगो ऽवरजे भवेदिति स्वस्य धनप्रेपणपूर्वकं भरताय राज्यदानेन प्रतिपादितं निन्धं क्रमं भगवान् रामः त्यदर्य पालित सति सुग्रीचाप, दशानने च सति.विभीषणाय .

·प्रयतस्तषक:६। १४९ सुग्रीवे च विभीषणे च भगवानानेडयामास तम् भूमेः पुत्रि भवत्कृते पितृगुणः पुत्रे हि धत्ते पदम् ॥१९॥ स्त्रीति । 'शाश्वतो ऽयं सदा धर्मः स्थितो ऽस्मासु नर- पभ । ज्येष्ठपुत्रे स्थिते राजन् कनीयान्न भवेन्नृपः' इत्यार्परामा- पणे । अथ च 'तद्धैतदुद्दालकायाऽऽरुणये ज्येष्ठ पुत्राय पिता ब्रह्म प्रोवाचेदं वाव तज्ज्येष्ठपुत्राय पिता ब्रह्म प्रयात् प्रणाय्यान्तेवा- सिने नाऽन्यस्मै कस्मै च नेति छान्दोग्यश्रुतौ । इत्यादिना ज्येष्ठपुत्रस्यैव सर्ववाऽधिकारः । अतः ज्यायसो ऽग्रजस्य सा- म्राज्याऽनुभवः अनुजे भवेद इत्येवं स्त्रीहेतोः ममदार्थ निजेन स्त्रीयेन गुरुणा पित्रा मथममादौ व्युत्पादितं प्रकटितं तं प्रसिद्ध विगीत निन्य विरुद्धं वा क्रमं । विगीतख्यातगर्हणा इत्यमरः । भो भूमेः पुत्रि सीते ! भवत्कृते त्वदर्थ भगवान् श्रीरापः सुग्रीवे चेयपरं विभीपणे आनेडयामास द्विनिरुक्तयामास । आर्गेडितं द्विस्विरुक्तमित्यमरः। तथाहि-पित्गुणः जातावेकवचनं, पावन्तः पितगुणा इत्यर्थः । पुत्रे पदं स्थानं धत्ते दधाति किं नेत्यर्थः । हि: पादपूरणे । हेतौ विशेपे ववधारणे प्रश्ने चेति मेदिनी। फाकुर्वा । ततश्चाऽस्य विगीताऽऽचारस्याऽनैसर्गिकत्वेन त्वदर्थ- मेवाऽङ्गीकरणमिति यत्नः सगच्छते । शालविक्रीडितं वृत्तम् । काव्यालङ्गमलकारः ॥ १९ ॥ राज्यप्रतिपादनेन पुन' पुन प्रकटयामासति 'पितृगुणः पुत्र संकाम- तीति वचनेन समर्थयन भगवांस्त्वदर्थमकार्यमप्याचचारेत्याह ।

·प्रयतस्तवका ६॥ अथ सिन्धुभीदानम्- प्रत्यानेतुमुपागताय भवतीमासन्नलोपितां वात्सल्यादिव ते वियोगचकितो वारां निधिस्त्वद्गुरुः । काकुत्स्थाय चिराय मार्गमदिशन् कालाग्निनेवाऽमुना शोणाक्षेण रुषा शुशोपयिषितः सीते शितैः सायकैः ॥२१॥ प्रतीति। हे सीते ! त्वद्गुरुवारी निधिः ते वात्सल्याद्वियोगा- चकितो भीतः सन्निवाऽऽसन्नायां समीपवर्तन्यां लङ्कायामुपिता भवती प्रत्यानेतुम् उपागताय प्राप्ताय काकुत्स्थाय चिरायापि मार्गम् अदिशन्नप्रदाता अतः रुपा शोणाऽक्षेणाऽऽरक्तनेत्रेण का- लाग्निनेच जाज्वल्पमानेन अमुना रामेण शितैः तीक्ष्णैः। शितं च दुर्वले निशिते चेति मेदिनी । सायकैः शुशोपयिपितः अयं शोपितव्य इति मनसि कृतवानियर्थः(१)। भवद्विरहममहमानः श्व- शुरायापि द्रुह्यति स्मेति भावः । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् । उत्प्रेक्षा च ॥ २१॥ अथ सेतुबन्ध प्रस्तौति- प्रपात्य महतो गिरीन् प्रसभमन्तरिन्द्रेण यो ऽप्यधायि वसुधासुते तदनुजस्त्वदर्थ बुधः । २१ हे सीते! रावणाऽपहनां निजतीरगतां लङ्कापुरीमधिnिtral प्रनिनेतुमुपागताय रामाय ते वात्सल्याद्वियोगमीत प गागंग- दानस्त्वरिपता समुद्रःक्रोधाधमातेनाऽऽरक्तनयनेन संगीमि तीक्ष्णैः शरैः शोपणेच्छाविषयीकृत इति त्वत्प्राप्तिप्रतियम्धरण - द्रस्यशोषणाय संनद्धो ऽभूदित्याह । २२ हे महीसुने! यः समुद्रः पर्वतपक्षच्छेदोद्यतेनेन्नेगा VIRAL पर्वतान् निपास्याऽन्तरपूर्यततदनुज उपेन्द्रो रागो पागरrnfull ·सव्याख्याऽवतरणे लक्षशीसहने अथ सेतुबन्धनविचार:- देवि त्वदर्थे दयितं नदीनां दसतां शरण्यः शरणं स गच्छन् । कुशेशयाक्षो ऽपि कुशेशयत्वम् प्राप त्वदावासपदाशयेव ॥२०॥ देवीति । सत्ता साधूनां शरण्योपि रामः त्वदर्थे सत्याप्यर्थ दीनां दयित पतिं समुद्रं शरणं गच्छन् तवाऽऽवासपदस्य वस- तिस्थानस्य पद्मस्येत्यर्थः । आशया इच्छयेव कुशेशयाक्षः पद्मा- क्षोपि कुशेशयत्वं पाप समुद्रतीरे मार्गदानाय प्रायोपवेशनं चका- रेयर्थः । अयं भाव:-कुशेशयः शयनं, स तावत(१)खरत्वेन क्लेशदो- पि परमपवित्रत्वान्नेत्ररूपे एकदेशे ऽङ्गीकृतः कुशे शेते अक्षि यस्ये- सर्थान्तरात् । त्वदर्थ तु सर्वाङ्गेविति । यश्च कुशेशयः पयः(?) स भवदावास एव । ततश्च तवागमो ऽवश्यम्भविष्यति इत्याशया अयमपि कुशेशयो जात इति भावः । उपजातिहत्तम् ॥ २० ॥ २० हे देवि! सतां शरणे साधुभंगवान् रामस्त्वत्कृते नदीपति परणमुपगच्छन् स्वयं कुशेशयाक्षोऽपि त्वद्वसतिस्थानोपलम्भाशये- घ कुशेशयत्वं प्राप्तवानिति कमलाक्षोपि त्वद्वसतिस्थानभूतकमल- पदप्राप्त्यारायेव फमलत्वं प्रापदिति केरलनेत्रमाने त्वग्निवासभूत- फमलपदमागपि सर्वाऽवयवेपु तत्प्राप्त्याशया कमलतामगच्छदिति, विचित्रमय प्रतिपादयन् त्यत्माप्त्यर्थे कमलाक्षः स समुद्ने मार्गम- दिशति सति रोपादर्भशयनं समुद्रतीरे समाधयदित्याह ।

·प्रयतस्तयका६॥ अथ सिन्धुभीदानम्--- प्रत्यानेतुमुपागताय भवतीमासन्नलकोपितां वात्सल्यादिव ते वियोगचकितो वारां निधिस्त्वद्गुरुः। काकुत्स्थाय चिराय मार्गमदिशन् कालाग्निनेवाऽमुना शोणाक्षेण रुषा शुशोषयिपितः सीते शितैः सायकैः ॥२१॥ प्रतीति ।हे सीते ! त्वद्गुरुवारी निधिः ते वात्सल्याद्वियोगा- चकितो भीतः सन्निवाऽऽसन्नायां समीपवर्तिन्यां लङ्कायामुपिर्ता भवती प्रत्यानेतुम् उपागताय प्राप्ताय काकुत्स्थाय चिरायापि मार्गम् अदिशन्नप्रदाता अतः रुपा शोणाऽक्षेणाऽऽरक्तनेत्रेण का. लाग्गिनेव जाज्वल्पमानेन अमुना रामेण शितैः तीक्ष्णैः। शितं च दुर्वले निशिते चेति मेदिनी । सायकैः शुशोपयिपितः अयं शोपितव्य इति मनसि कृतवानिसर्थः(!)भवद्विरहममहमानः श्व- शुरापापि द्रुह्यति स्मति भावः । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् । उत्मेक्षा च ॥ २१ ॥ अथ सेतुबन्ध मस्तौति- प्रपात्य महतो.गिरीन् प्रसभमन्तरिन्द्रेण यो ऽप्यधायि वसुधासुते तदनुजस्त्वदर्थ बुधः । २९ है सीते! रावणाऽपहनां निजतीरगनालङ्कापुरीमधिष्ठितां त्यां प्रतिनेतुमुपागताय रामाय ते वात्सल्याद्वियोगमीत इव मार्गमद- दातस्त्वत्पिता समुद्रः क्रोधाधमातेनाऽऽरक्तनयनेन संगतीग्निनेव रामेण तीक्ष्णैः शरैः शोषणेच्छाविषयीकृत इति त्वत्माप्तिप्रतिवन्धकस्य समु- द्रस्यशोषणाय संनद्धो ऽभूदित्याह । २२ हे महीसुने! यः समुद्रः पर्वतपक्षच्छेदोद्यतेनेन्द्रेण हठान्महतः पर्वतान् निपास्याऽन्तरपूर्वततनुज उपेन्द्रो रामो पानरसंघप्रक्षिप्तः ·१५२ सव्याख्यास्यतरणे लक्ष्मीसहने अमुं वहिरिलाधरैरपिद्धन्निधिं यादसां कपिव्रजकराऽर्पितैः किमिह शेपपूर्ति व्यधात् ॥२२॥ प्रपात्येति । अयं मैनाकाय मदरये ऽभयं दत्तवानतः सर्वथा ऽऽच्छादनीय इति इन्द्रेण महतो गिरीन प्रसभं वलानिपात्य यः सिन्धुः अन्तरे च भप्यधायि आच्छादितः हे वसुधासुते । तदनुज उपेन्द्राऽवतारो रामः बुधः विद्वान् भ्रात्रङ्गीकृतनिर्वोढा अमुं यादसां निधि सिन्धु कपीनां व्रजानां समूहानां करापितै- रिलाधरैः अपिदधत्सन् । अपिधानतिरोधानेसमरः। इह शेपपूर्ति भ्रातृकृत्यशेपपूरणं व्यधादकरोत्कि? न हि । तर्हि त्वदर्थमेव से- तुमवन्नाव । अन्यथैकदेशपिधानं- न संगच्छेतेति भावः । पृथ्वी- वृत्तम् ॥ २२॥ अथ सेतुबन्धफलं वर्णयति- अछ्योरक्ष्णोरपि किल फलं वानराणां नराणा- माराद्राशिं तरितुमनसामम्भसामंहसां च । पर्वतैवहिरपि तमाच्छादयन् ज्यायसा भ्रात्रा समारब्धस्य.पर्वतैः स- मुद्रपूरणाख्यस्य कर्मणो यहिराच्छादनरूपं शेषपूरणमकरोत् कि?- मित्युत्प्रेक्षते । २३ हे जननि ! मान्यो रामचन्द्रः शबुसदनान्मानिनी भवती- मागेतुमिच्छुर्यथायथं जलानां पापानां च राशिमुत्तितीर्पूणां कपीनां मानवानां च चरणयोनें त्रयोश्च फलरूपं सेतुबन्धनकृत्यं कौतुकाद्वि- धे इति त्वदर्थ सेतुवन्धनप्रयासमगीकृत्य पानरान् पारगमनस- ·प्रयतस्तबकः ६॥ मानाऽहस्त्वामहितभवनान्मानिनीमानिनीपुः काकुत्स्थोऽसौ जननि विदधे कौतुकात्सेतुकार्यम्॥२३॥ अङ्खयोरिति । हे जननि ! मानाऽर्हः पूज्यो ऽसौ काकुत्स्थः रामः अहितस्य शत्रोर्भवनाद गृहाचाम् आनतुमिच्छुरानिनी- पुस्सन् । नीज् मापणइत्यस्मात्सन्नन्तात्सनाशंसेत्युः आराच्छीघ्र अम्भसा जलानां राशि समुद्रम् अंहसां पापानां राशि समूह क्रमेण तरितुं मनो येपां तेषां वानराणां नराणां च अयोः अक्ष्णोरपि फलं फलभूतं सेतुकार्य कौतुकात्त्वत्कौतुकहैतोर्विदधे किमित्युत्मेक्षा । वानरास्तु सेतुमवलम्ब्य लकाङ्गताः नराणां त्व- दर्शनात्पापनाश इति स्वाश्रितत्वद्यात्राघटता() वानराणां नराणां चपापदशकं नश्यतामिति त्वत्माप्तिसाधने एतन्माहात्म्यमिति तव कौतुकावई सेतुं व्यधादिति भावः । शार्दूलविक्रीडितम् । य- थासङ्कथं च ।। २३ ॥ अथ सेतुबन्धफलं कथयति- अन्तर्यः स्फुटमनलेन वारितो ऽप्सु विश्वेषां जननि विधातुमेप सेतुम् । त्वल्लिप्साऽऽकुलरघुनाथचोदनातः पाथोधिर्वहिरपि वारितोनलेन ॥ २४ ॥ अन्तरिति । हे विश्वेषां सर्वेषां जननि मातः ! पाथोधि: मर्थान् नरांश्च सेतुं दृष्ट्वा समुद्रस्य ब्रह्महत्यां व्यपोहतीति शास्त्राद् महादुरितनियहणसमर्थान् चकारत्याह। २४ हे जगजननि ! यः समुद्रः स्पष्टम् अनलेन (बड़वाऽग्निना, ग़लमिनेन च ) अन्तरप्सु निवारितोपि त्वत्प्रेप्साव्याफुलरामप्रेरणया सतुं कर्तुं बहिरपि नलेग तन्नाना चानरेण वारित इति अनलेना. ऽन्तर्जल चारितस्थ यहिरण्यलवारितत्वरूपवैचित्र्योपन्यासमुखेनाह ।

·१५२ सव्याख्याऽवतरणे लक्ष्मीसहने अमुं बहिरिलाधरैरपिदधन्निधिं यादसां कपिव्रजकराऽर्पितैः किमिह शेषपूर्ति व्यधात् ॥२२॥ प्रपात्येति । अयं मैनाकाय मदरये ऽभयं दत्तवानतः सर्वथा ऽऽच्छादनीय इति इन्द्रेण महतो गिरीन् प्रसभं वलान्निपात्य यः सिन्धुः अन्तरे च अप्यधायि आच्छादितः हे वसुधासुते । तदनुज उपेन्द्राऽवतारो रामः बुधः विद्वान् भ्रात्रङ्गीकृतनिर्वोढा अमुं यादसां निधि सिन्धुं कपीनां व्रजानां समूहाना करापितै- रिलाधरैः अपिदधत्सन् । अपिधानतिरोधानेसमरः। इह शेषपूर्ति भ्रातृकृत्यशेषपूरणं व्यधादकरोत्कि? न हि । तर्हि त्वदर्थमेव से- तुमवधाद । अन्यथैकदेशपिधानं न संगच्छेतेति भावः । पृथ्वी- वृत्तम् ॥ २२॥ अथ सेतवन्धफलं वर्णयति- अछ्योरक्ष्णोरपि किल फलं वानराणां नराणा- माराद्राशिं तरितुमनसामम्भसामंहसां च । * पर्वतैघहिरपि तमाच्छादयन् ज्यायसा भ्रात्रा समारब्धस्य,पर्वतैः स. मुद्रपूरणाक्ष्यस्य फर्मणो यहिराच्छादनरूपं रोषपूरणमफरोत कि?- मित्युत्प्रेक्षते । २३ हे जननि ! मान्यो रामचन्द्रः शवुसदनान्मानिनी भवती- मागेतुमिच्छर्य थाययं जलानां पापानां च राशिमुत्तितीर्पूणां कपीनां मानपानां च चरणयोनें त्रयोध फलम्पं सेतुबन्धनकृत्यं कौतुकाद्वि- दधे इति त्यदय सेतुपन्धनप्रयासमगीसत्य पानरान् पारगमनस- ·प्रयनस्तबका ६ । स्वर्गादेव भगीरथः पितृकृते भर्गाच रोषाविला- दानीतैरपुनीत लोकमखिलं गाङ्गैस्तरङ्गैः कृती ॥२५॥ सेतुमिति । हे देनि स्वभकाशे ! रघुपतिः श्रीरामः भवत्कृते स्वदर्थ सेतुं सृष्ट्वा उत्पाद्य जनान लोकांचा पुनाव पवित्रीचकार। कुता इति चेत् । एतेषां प्रमिद्धानां सगरनाम्नो राज्ञः अन्ववाये वंशे जनुर्जन्म पां राज्ञाम । एपः 'एका क्रिया यर्थकरी प्रसि- दा' इत्येवंरूपः स्वभावः । शीलं स्वभावे सहूत्ते इसमरः । ध्रुवं निश्चयेन । तदेवार्थान्तरेण द्रढयति-भगीरथो नाम रवि. चंश्य ऐव राजा पिटकृते पितॄणामुद्रारार्थ स्वर्गात्तथा रोपेणा- विलात् । कलुपो ऽनच्छ आविल इत्यमरः। भर्गाच्छङ्कराचाऽऽनी- तैर्गाह्रगङ्गासम्बन्धिभिस्तर कृती पुण्यवान् सः अखिलं लोक च अपुनीत पवित्रीचकार । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् । विकस्व- रालङ्कारः ।। २५॥ अथ युद्धसन्नाहलङ्कारोधौ वयेते- प्रभोरलङ्कोपनिरोधमम्ब कृताऽपरांधेपि करिष्यसीति । - বাডিয়ায় নবদ্য নালীর ক্লান্মিলিনরত এর पापयामासति महतां निजकार्यमपि परोपकाराय भवतीत्याह । २६ हे अम्बावं कृताऽपराधे ऽपि जने प्रभोः रामस्य सर्वथा को- पप्रनिबन्धं करिष्यसीति हेतोः रामदासाः कपयस्त्वदर्थ गरोपरोधं धनुरिति रामदासानां तेषां कादाचित्के ऽपराधे जाते ·सम्मास्याऽधतरणे लक्ष्मीसहने अन्तः स्फुटम् अनलेन वडवाग्निना वारितो निवारितः अस्ति हि समुद्रे वाडवो नामाऽग्निर्यस्तु द्वादशकोशमात्र जलं पिवतीति लोकमसिद्धम् । स एव पाथोधिः सिन्धु: त्वल्लिप्सया खां ल- धुमिच्छया ऽऽकुलस्य रघुनाथस्य रामस्य चोदनातः प्रेरणया सेतुं विधातुं रचयितुं नलेन नलनाम्ना वानरेण बहिरपि वा. रितो निवारितः । अयं भावः-सिन्धुः अनलेन अनरेण देवेन च रलयोः सावर्ष्यात वारितो मार्गाऽप्रदानेन निवारितोपि नलेन वानरेण नरेण च बहिरपि वारितः इति त्वत्माप्तिव्याकुलत्वा- ऽतिशयः । स्वकार्यासाद्धन्याकुलो हि पुमान् स्वकार्यप्रतिब- न्धकं सर्वमपि अन्ततो बाह्यतश्च येन केनापि प्रकारेण कृत्वा निवारयति इति हि लोके प्रसिद्धर्मास्त अतः अनलवारितः स- रित्पतिः त्वदर्थ नलेवारितः कृत इति । अथ च भगवता श्री- मद्राजाधिराजरामचन्द्रेण भगवता भाविपर्यालोचनया समुद्र- शोपणार्थ नियुक्तोप्यनरः तव तज्जनकत्वादिपक्षपातेन शैथि- ल्यमावहतीति न स्वकार्यक्षमो विजातीय इति सजातीयेनैव न. रेण सद्यो वनाति स्म । जलवन्धश्च लोके नलेनेति प्रसिद्धमिति वा विच्छित्तिविशेपः । महर्पिणीरत्तम् । श्लेपश्च ॥ २४ ॥ अथ पुनरपि फलं कथयति- सेतुं देवि भवत्कृते रघुपतिः सृष्ट्वा जनांश्वाऽपुना- देतेषां सगराऽन्ववायजनुपामेष स्वभावो ध्रुवम् । २५ हे देवि ! रामो भवत्याः कृत सेतुम् यद्धा लोकानपाययत, अयं हि गरराजकुलोत्पन्नानां स्वभायो यत् भगीरथो नाम सगर पंप एष राजा फपिलमुनिरापदग्धनिजापेशुद्धाराय स्वर्गादोरक ·प्रयतस्तबकः६। स्वर्गादेव भगीरथः पितृकृते भर्गाच रोपाविला- दानीतैरपुनीत लोकमखिलं गाङ्गैस्तरङ्गैः कृती ॥२५॥ सेतुमिति । हे देखि स्वप्रकाशे ! रघुपतिः श्रीरामा भवत्कृते त्वदर्थ सेतुं सृष्ट्वा उत्पाद्य जनान् लोकांचाऽपुनाव पवित्रीचकार । कुता इति चेत् । एतेषां प्रमिद्धानां सगरनाम्नो राज्ञः अन्ववाये वंशे जनुर्जन्म या राज्ञाम । एपः 'एका किपा अर्धकरी मसि- द्धा इत्येवंरूपः स्वभावः । शीलं स्वभावे सदृत्चे इसमरः । ध्रुवं निश्चयेन । तदेवार्थान्तरेण द्रढयति भगीरथो नाम रात्रि- वश्य ऐव राजा पितृकृते पितॄणामुद्धारार्थ स्वर्गात्तथा रोपेणा- विलात् ।कलुपो ऽनच्छ आविल इत्यमरः।भर्गाच्छङ्कराचाऽऽनी- तैड्रैिगङ्गासम्बन्धिभिस्तरः कृती पुण्यवान मः अखिलं लोकं च अपुनीत पवित्रीचकार । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् । विकस्व- रालङ्कारः ॥२५॥ अथ युद्धसन्नाहलङ्कारोधी वयेते- प्रभोरलङ्कोपनिरोधमम्ब कृताऽपरांधेपि करिष्यसीति । लुपच्छिवाच तपसा समानीतेगङ्गासम्बन्धिभिस्तरङ्गैरपिलं जगत् पावयामासति महतां निजकार्यमपि परोपकाराय भवनीत्याह । २६ हे अभ्य! त्वं कताऽपराधे ऽपि जने प्रभोः रामस्य सर्वथा को- पनियन्धं करिष्यसीति हेतोः रामदासाः पयस्त्वदर्थ लङ्कान: गरोपरोधं चकुरिति रामदासानां तेषां कादाचिरके ऽपराधे जाते प्रभुः ·सन्याख्याऽवतरण लक्ष्मीसहस्र लकोपरोधं रघुवीरदासा हन्त त्वदर्थ हरयो वितेनुः ॥ २६ ॥ प्रभारित। हे अम्ब ! कृताऽपराधे ऽपि पुरुषे प्रभोः श्रीरा- मस्य अलम् अत्यर्थ कोपस्य रोपस्य निरोधं प्रतिवन्धं करि- प्यसि इति हेतुना रघुवीरस्य दासाः भृसाः हरयो वानराः ह- न्तेति विस्मये त्वदर्थ लकानामनगर्या उपरोध निरोधन वितेनुः सविस्तरं चक्रुः । तनु विस्तारे इसस्माल्लिट् । भृत्यैः स्वामिसाम्यं कदा चिदपि नाऽऽचरणीयमिति भावः । उपजातिहत्तम् । विरो- धाभासालङ्कारः॥ २६॥ अथ रामप्रथमयुद्धम्- प्रीति निनीषुः प्रियदेवतां त्वां समुद्रतीरे हि चरन् स रामः । महाहवं मैथिलि वर्धयिष्य- नयोमुखेन व्यलुनात् पलाशान् ॥ २७ ॥ प्रीतिमिति । हे मैथिलि ! प्रिया इष्टा चाऽसौ देवता च तां त्वां प्रीति हर्प प्रति ।मुत्पीतिः प्रमदो हर्प इत्यमरः । निनीपुर्नेतु- मिच्छुः स रामः समुद्रस्य तीरे चरन् सञ्चरन् हि निश्चयेन म- फोपदरीकरणेन त्वं रक्षिप्यसीति त्वत्प्राप्तये ते लड्डापुरमवरु- रुधुरित्याह। २७ हे मैथिलि [इटदेवनायास्तच प्रीतये समुद्रतटचारी रामो महाहवं (महायुद्ध, महायाग च) पद्धयिष्यन् अयोमुसेन (याणेन, कुठारेण च ) पलाशान्, (राक्षसान, पलासवृक्षांश्च ) चिच्छेदेति स्वयं युद्धारम्भमकरोदित्याह ।

·प्रयनस्तयकः६। १५७ हांश्चासावाहवो यज्ञश्च तम, अन्यत्र महांधासावाहवो युद्धं च तम् । आहवः समरे यज्ञे इति हेमचन्द्रः । वर्धयिष्यन् करिष्य- माणः अयोमुखेन लोहशस्त्रेण वाणेन च पलाशान् समिधः अन्यत्र पलं मांसमश्नन्ति ते पलाशा राक्षसास्तान् । पलाश: किंशुके काम्न्यां राक्षसे इति विश्वः । व्यलुनात् अच्छिन्द । उपजातिहत्तम् । श्लेपोत्प्रेक्षालङ्कारौ ॥ २७ ॥ अथ महस्तवध:- त्वल्लिप्सयैव धर्मेष्वासत्तो विप्रयोगिवद्यसनी । काञ्चनदानसमृद्धिं भुवि वरदेविप्रहस्तमनयदिनः ॥२८॥ त्वदिति । त्वां लब्धं प्राप्तुमिच्छा तया.धर्मेपु आसक्तः। तत्परे मसिताऽऽसक्तौ इसमरः। वरदे ! व्यसनी विपत्तिमान् । व्यसन विपदि भ्रंशे इत्यमरः । इनः रामः विप्रयोगिवद्विरहिव- काश्चनस्य सुवर्णस्य दानस्यार्पणस्य समृद्धि विमस्य द्विजस्य हस्तं पति अनयत् । अथ च भो वरदेवि धर्मः धनुः इपुर्वाणः तयोरासक्तः प्रहस्तं तत्संज्ञक राक्षसं कां चनाऽनिर्वचनीयां दा- नस्य खण्डनस्य । दो अवखण्डने इत्यस्माल्ल्युत् । समृद्धिम् २८ हे वरदेवि घरदे च त्वत्प्रेप्सयैव धर्मेश्वासक्तः (धनु:- णाऽऽसक्तः, पुण्येपु निरनश्च ) व्यसनी (विरहविधुरः, दानव्यसनी च) इनः (प्रभू राम, आढ्यश्च)विप्रयोगिवत (वियोगीय, ब्राह्मगायो- गिवञ्च) भुवि फाशनदानसमृद्धिम् ( अनिर्वचनीयां छेदनधि, सुवर्णवितरणाधिक्यं च) प्रहस्तं (तनामक राक्षसं) विप्रकरच प्राप- यामासेति लपेण लक्ष्मीप्राप्तये पुण्यासक्तः कश्चन आयो दा- नशीलो ग्राझणयोगी सुवर्णदानं विप्रहस्ते करोतीति वदन त्वत्प्राप्तये धनु णानिरतः विरहाविधुरो रामः प्रहस्तनामानं राक्षसमयधींदित्याह।

·सव्याख्याऽवतरणे लक्ष्मीसहने अनयत्यापयामास । धर्मः पुण्ये यमे न्याये चापे इंति विश्वः । गीतिवृत्तम् । श्लेपालङ्कारः ।। २८ ।। अथाऽतिकायनाश:- सदस्युदार ऽप्यतिकायमान- महालये सत्यभितोरणाये। जयश्रिया हन्त बलाढतोपि त्वय्येव विन्यस्तमनाः स नाथ ॥२९॥ सदसीति । हे सति सीते ! अभितः समन्ततस्तोरणान्यग्रे द्वारदेशे यस्मिन् तस्मिन् सदसि संदोरूपे उदारे अतिकायमान- महालये । कायमानं तृणौकसीति हैमात् तदतिक्रान्ते स्वर्णादि- मये महालये महामन्दिरे, अन्यत्र सद्भिरसिभिः खनेरुदारे अ. तिकायनामरक्षसः मानस्य गर्वस्य महानाशो यत्र तत्र रणाग्रे अभितः जयश्रिया बलाद्वृतः अतः स नाथः सदारोपि त्वाय सीतायामेव विशेपेणाऽधिकतया न्यस्तं स्थापितं मनो येन सः आसीत् । उपजातिवृत्तम् । श्लेपालङ्कारः ॥ २९ ॥ २९ हे सति ! उभयतो यहिद्वाराऽग्रवति, समाविषये महति, म- हाशालोपशोभिते तृणादिनिर्मितगृहातिशायिनि महागृहे, एवं सन्द्रि रसिभिाते, अतिफायाएयराक्षसगर्वमहाप्रलयकारिणि युद्धाने, जयलक्ष्म्या ( पति घरयति सुच्यते ) पलाद् पृतोपि स्यव्येयाऽऽमतमना इतिरूपेण वदन् त्यत्कृतेऽतिफायनामफराक्षस. पधमफादित्याह।

·प्रयतस्तयकः ६॥ अथेन्द्रजिनिधनम्- विष्णुः स्वयं त्वद्विरहाऽसहिष्णुरपांसुले हंसकुलावतंसः। तपस्वरूपस्य कृतप्रभेदं निनिन्दभूनन्दिनि मेघनादम्।।३०॥ विष्णुरिति । हे ऽपांसुले निप्पापे ! हंसकुलस्याऽवतमः रामः मरालनागको यतिनायकवा हंसो विहङ्गोदे स्यादर्के विष्णाविति विश्वः । स्वयं तव मीताया विरहस्याऽसहिष्णुः सन् अलङ्कब्. निरामजनेत्यादिनेष्णुच् । विष्णू रामः । तपस्वरूपस्य ल- क्ष्मणस्य ग्रीष्मस्य च कृतः प्रभेदः नाशो विशेपश्च येन त में- धनादं धनशब्दितं रावणसुतं वर्पाकालं च निनिन्द । अयं भावः-रामो लक्ष्मणभेदकमेघनाद नाशितवान्, न हि सूर्यवंशजेन तपस्वरूपविशेपकारी मेघनादो ग्रीप्पो चा निन्दितव्यः, न वा यतिना तपोविशेषाधिकरणं वर्षाकालो निन्द्यः, तपास्थिते- रेकलाऽवस्थानसाध्यत्वात् । एतदयुक्तमपि त्वदर्थ कृतमिति । उपजातिहत्तम् । श्लेपालङ्कारः ॥ ३०॥ ३० हे साध्धि, भूसुते ! त्वद्वियोगाऽसहिष्णुः हंसकुलावतंसः (सूर्यवंश्यः, राजहंसो, यनिवर्यश्च ) विष्णुः रामः तपःस्वरूपस्य (धर्ममूलक्ष्मण स्य, ग्रीमत्तुंरूपस्य, तीर्थयात्रादिपुण्यकर्मस्वरूपस्य च) कृतप्रभेद (कृतविदारणं, कृतनाशं च ) मेघनाद (इन्द्रजितं, घनगर्जितं च ) निनिन्दति सूर्यवंश्यो रामः शक्तिघातेन कृतसौमि- त्रिविदारणमिन्द्रजितं निनिन्द, तथा राजहंसो ग्रीष्मर्तुस्वरूप- नाशकमेघगर्जिनमात्मदुःखाकरं निनिन्द, एवं यतिधर्यश्च तीर्थया- प्रादिपुण्यकर्मणो 'वर्णस्वेकत्र संबसे दिति वचनेन प्रतिबन्ध वर्षचिन्हे मेघर्जितं निनिन्दति लपवैचित्र्येणाह।

·सव्याख्याऽवतरणे लक्ष्मीसहस्त्रे अनयत्मापयामास । धर्मः पुण्ये यमे न्याये चापे इति विश्वः । गीतिहत्तम् । श्लेपालङ्कारः ॥ २८ ॥ अथाऽतिकायनाश:- सदस्युदार ऽप्यतिकायमान- महालये सत्यभितोरणाने। जयश्रिया हन्त बलातोपि त्वय्येव विन्यस्तमनाः स नाथ ॥२९॥ सदसीति । हे सति सीते ! अभितः समन्ततस्तोरणान्यग्रे द्वारदेशे यस्मिन् तस्मिन् सदसि सदोरूपे उदारे अतिकायमान- महालये । कायमानं तृणौकसीति हैमात् तदतिक्रान्ते स्वर्णादि- मये महालये महामन्दिरे, अन्यत्र सद्भिरसिभिः खरेदारे अ. तिकायनामरक्षसः मानस्य गर्वस्य महानाशो यत्र तत्र रणाग्रे अभितः जयश्रिया वलाद्वृतः अतः स नाथः सदारोपि त्वयि सीतायामेव विशेषेणाऽधिकतया न्यस्तं स्थापितं मनो येन सः आसीत् । उपजातिहत्तम् । श्लेपालङ्कारः ॥ २९ ॥ २९ हे सति ! उभयतो यहिराऽग्रवति, समाविषये महति, म. हाशालोपशोभिते तृणादिनिर्मितगृहातिशायिनि महागृहे, एवं सद्-ि रसिमियाप्ते, अतिफायाएयराक्षसगर्वमहाप्रलयकारिणि युखाने, जयलक्ष्म्या (पति घरयति सुच्यते ) पलाद् वृतोपि स्यय्ययाऽऽमक्तमना इतिश्पेण यदन् त्यत्कृतेऽतिफायनामफराक्षस. पधमफापींदिस्याह। रामः ·प्रयतस्तषक: ६ । अपेन्द्रजिनिधनम्- विष्णुः स्वयं त्वद्विरहाऽसहिष्णुरपांसुले हंसकुलावतंसः। तपस्वरूपस्य कृतप्रभेदं निनिन्दभूनन्दिनि मेघनादम्॥३०॥ विष्णुरिति । हे ऽपांमुले निष्पापे ! हंसकुलस्याऽवतंमः रामः मरालनागको यतिनायकश्च । हंसोविहङ्गदे स्पाद विष्णाविति विश्वः । स्वयं तव मीताया चिरहस्याऽसहिष्णुः सन् अलङ्का- निराकृमजनेत्यादिनेष्णुच् । विष्णू रामः । तपस्वरूपस्य ल- क्ष्मणस्य ग्रीष्मस्य च कृतः प्रभेदः नाशो विशेपश्च येन तं ये- घनादं घनशब्दितं रावणसुतं वर्षाकालं च निनिन्द । अयं भावः-रामो लक्ष्मणभेदकमेघनादं नाशितवान्, न हि सूर्यवंशजेन तपस्वरूपविशेषकारी मेघनादो ग्रीप्मो वा निन्दितव्यः, न वा यतिना तपोवशेपाऽधिकरणं वर्षाकालो निन्द्यः, तपःस्थिते- रेकलाऽवस्थानसाध्यत्वात् । एतदयुक्तमपि त्वदर्थं कृतमिति । उपजातिवृत्तम् । श्लेपालङ्कारः ॥ ३० ॥ ३० हे साध्वि, भूसुते ! स्वद्वियोगाऽसहिष्णुः हंसकुलावतंसः (मूर्यवंश्यः, राजहंसो, यनिचर्पश्च) विष्णुः रामः तपास्वरूपस्य (धर्ममूलक्ष्मणास्य, ग्रीष्मत्तुंरूपस्य, तीर्थयात्रादि पुण्यकर्मस्वरूपस्य घ) कृतप्रभेदं (कृतविदारणं, कृतनाशं च) मेघनादं (इन्द्रजितं, घनगर्जितं च ) निनिन्दति सूर्यवंश्यो रामः शक्तिघातेन कृतसौमि. त्रिविदारणमिन्द्रजितं निनिन्द, तथा राजहंसो ग्रीष्मर्तुस्वरूप- नाशकमेघगर्जिनमात्मदुःस्नाकरं निनिन्द, एवं यतिवर्यश्च तीर्थया- प्रादिपुण्यकर्मणो 'वास्चेकत्र संवसेदिति वचनेन प्रतिवन्धक चपचिन्दं मेघगर्जितं निनिन्दति लपवैचित्र्येणाह ।

·सव्याख्याऽवतरणे लक्ष्मीसहस्त्रे अथ कुम्भभञ्जनम् - उच्चैरावणसहभः कुम्भस्तव कुम्भिनीतनये । सद्यस्तनवैरीति क्रोधादेनं जघान रघुनाथः ॥३१॥ उच्चैरिति । कुम्भिन्यास्तनये कुम्भे उच्चस्यैरावणस्पैरा- चतस्य सहभूः कुम्भः गण्डः(१) पक्षे उच्चैः रावणमाहितः कुम्भो नाम राक्षसः हे कुम्भस्तनि ! तव सद्यः सपदि स्तनस्य कुचस्य वैरी, पक्षे सयो भवः सघस्तनः । सायंचिरंमाहेषगेऽव्ययेभ्य इसनेनाऽव्ययाव ट्युलि तुटः भागनादेशः। वैरी इति क्रोधाद एनं कुम्भं रघुनाथः जघान हतवान् । उपगीसार्यावृत्तम् । श्ले- पालङ्कारः॥ ३१ ॥ अथ कुम्भकर्णवधः- लोकवाताऽऽलम्भकं कुम्भकर्ण लुम्पन्नम्ब त्वत्कृते रामचन्द्रः । अर्थादेष त्वज्जनन्या धरण्या भार गरि देवि दूरीचकार ॥ ३२॥ लोकेति । हे ऽम्य हे देवि ! लोकवातस्य जनसमूहस्य आलम्भकं घातकं कुम्भकर्ण प्रीत त्वत्कृते लुम्पन्नाशयन् एपः ३१ हे भूमीसुते ! उश्चरायपसहभूः (उच्चस्थरावतस्य समानः, उन्नतो दशाननभ्राता च ) तव सधः कुचरिपुरभिनवशनुश्चेति इतोः कोपादाम एनं कुम्ममयधीदिति कुम्भवधमाह । ३२६ देव्यम्य ! रामो लोफममूहयातर्फ कुम्भकर्ण नाम रावण: वातरं त्यद पिनायथन् त्वामातुमरयागारमपनिन्य इति त्वदर्थं एतः पुम्मफर्णयधी भूभारदरणार्थोऽप्ययांत जात इत्याह ।

·ܚ ܢܐ निर्णीय भूय प्रयतस्तबका ६ 1 १६९ रामचन्द्रः अर्थात्तजनन्या घरण्या भूरि प्रभूतं भार दूरीचकार निवर्तयामास । अर्थादियस्याऽयमाशय: कुम्भकर्णो हि प्रत्यहं लोकान् हत्वा हत्वा मेतपर्वतांचकार ततः उच्छिष्टुं मेतश्च भू. मेर्भारो भवतीति दूतं निष्कासनीय इति प्रसिद्धम् । अस्य हन- . नात्तादृशकरणाऽभावः सहनीसद्ध इसर्थादित्युक्तम् । शालिनी- वृत्तम् । अर्थापत्तिरलङ्कारः ॥ ३२ ॥ अर्थ सर्वरक्षःसंहननम्- तरपुण्यलभ्यं रामः क्षमापुत्रि समागम ते। नीत्वावं पुण्यजनाननेका- नकारयत् स्वर्वनिताविवाहम् ॥ ३३ ॥ निर्णायेति। हे क्षमापुत्रिभूयस्तरेण प्रचुरतरेण पुण्येन लभ्यं ते समागमं निर्णीय निश्चित्य रामः अनेकान् वहून पुण्यजनान रा- क्षसांश्च भवेत्पुण्यजनो यक्षे राक्षसे सज्जनेपि चेति विश्वः आहवं यज्ञ पक्षे युद्धं च नीत्वा प्रापय्य स्वर्वनिताभिः अप्सरोभिः सह विवाहम् अकारयत्कारयामासेति सर्वरक्षःसंहारः श्रीराम- करमरणात्तेपा स्वर्गाप्तिरपि जातेति । अथ यज्ञप्रापणपूर्वकवि- वाहमयोजकत्वेन स्वस्मिन् पुण्याधानं कृतमिति भावः । उपजा- तिवृत्तम् । गृढोत्प्रेक्षालङ्कारः॥ ३३ ॥ ३३ हे क्षमापुत्रि ! रामस्तव समागमं समधिकपुण्यप्राप्यं नि- श्चित्याऽनेकान पुण्यजनान् ( यातुधानान, पुण्यकारिजनांश्च ) आहवं (युद्ध) हवं (यागश्च ) प्रापय्य देवाऽङ्गनाविवाहमकारयदिति श्ले- पेण अनेकान् राक्षसान्युद्धाऽभिमुखान्निहत्य देवत्वं प्रतिस्तैर्देवाङ्गाना- विधाहं त्वत्प्राप्तये कारयदिति राक्षससैन्यवधमाह ।

·सव्याख्याऽचतरणे लक्ष्मीसहने अथ रावगावध:- धर्म हि पूर्वमवलम्व्य कृते जनन्याः कालं निनाय कुतुकादधिकाननं यः । देवि त्वदर्थमवलम्ब्य तमेव रामः कालं निनाय पुनरप्यधिकाननं सः ॥ ३४ ॥ धर्ममिति । हे देवि ! पूर्व जनन्याः कृते मात्रथै यः रामः धर्म पुण्याऽऽचारमवलम्ब्य स्वीकृत्य अधिकाननं वने इत्यर्थः । कालं समयं निनाय गमयामास सः रामः त्वदर्थ तमेव धर्म चापं, धर्मो यमोपमाचापपुण्याचारविति विधः। अवलम्ब्य स्वी- कृस अधिकानि दशाऽऽननानि लपनानि यस्य तं रावणम इ. त्यर्थः । कालं यमं प्रति निनाय प्रापयामास । अकथितं चेति द्विकर्मकत्वम् । मातुः प्रीतये इव त्वत्मीतयेपि यत्नाचरणं कृतमि- त्येतद्धि रामायणं रावणवधाऽन्तम् । वसन्ततिलकात्तम् ॥३४॥ पापपञ्चकनिरासहेतुना सेतुना तव कृते महीसुते । ३४ हे देवि!पुरा यः रामःमातुः फैफेय्याः सन्तोपाय धर्ममाश्रित्य फाननमध्ये कौतुकारफालं यापयामास स त्वदर्थ तमेव धर्म चाप- मवलम्ब्य भूयो ऽपि अधिकाननं दशमुखमन्तमनयदिति यः पुरा मातुः हमने ऽधिकाननं फालं निनाय स त्वत्कृते पुनरपि अधिकाननं फालं गिनायेति चमत्कृतिप्रदर्शमुखेन रावणवध प्रतिपादयति । ३५ हे महीसुने ! त्वत्कृते पापपञ्चकस्य ग्रह्महत्यादिमहापातक- पश्चफस्य निरासकारणेन सेतुना लड़ां प्राप्य पापिष्ठं दशशिरसं नारायन ईश्वरो रामधातुर्यमदर्शयादिति पापपश्चफनिरासकार- ·प्रयतस्तवफा ६ । एत्य पापदशक विनाशय- नीशिता चतुरतामदर्शयत् ॥ ३५ ॥ पापेति । हे महीसुते ! तब कृते स्वदर्थ पापपञ्चकम्प 'ब्रह्महत्या सुरापानं स्तयं गुगनागमः । महान्ति पात- कान्याहुः संयोगं चैव तैः सहे'सायुक्तलक्षणस्य निरास- हेतुभृतेन सेतुना समुद्रस्य परं तीरं तटमेत्य पापानां द- शकं स्मृतिप्रसिद्धं तथा च विस्थलीसेती-'हिंसास्तेयाऽन्यथा- कामपैशुन्यपरुपानृतम् । असत्मलापव्यापारावाभिध्या दृग्विप- येय' इति पापदशकम् । अन्यत्र पापो रावणस्तस्य मुख- दशकं विनाशयन् ईशिता प्रभुः रामः चतुरतां चातुर्यमदर्शय- दर्शयामास । न हि पापहर्ता सेतुरेव मम पापः रावणः तद्धात. कत्वे प्रयोजकः किं तर्हि स्वनिष्ठम् अद्भुतकौशलं त्वत्मीतिक- रमिति(?) । रथोद्धतावृत्तम् । द्विनीयविभावनालङ्कारः ॥ ३५॥ अथ सीताग्रहणप- परमार्थयितुं हुताशना- च्छ्रियमिच्छेदिति साधुभाषितम् । भवती श्रियमम्ब पावका- जगृहे जानकि लक्ष्मणाऽग्रजः ।। ३६ ॥ परमार्थयितुमिति । हे अम्ब हे जानकि ! 'हुनाशनादग्नेः पेन सेतुना एत्य पापदशकं विनाशयनिति चातुर्यप्रदर्शनमुखेन रावणवधे भगवतश्चातुर्य वर्णयति । ३६ है मातः ! रामः श्रियमिच्छेबुताशना दिति साधुवचनं स. स्थापयितुं सीतारूपां स्यां पायकाजग्राहत्यग्निशुद्धिं वर्णयति ।

·न सव्याख्यानतरणे लक्ष्मीसहस्त्रे सकाशात् श्रियं लक्ष्मीम् इच्छेत्' इति साधूनां भाषितं वाक्य परमार्थयितुं ससीकर्तुं तदुक्तम्-'आरोग्यं भास्करादिच्छेच्छ्यि- मिच्छेद्भुताशनात् । ऐश्वर्यमीश्वरादिच्छेन्मोतमिच्छेजनार्दनात्' इति शौनकः । लक्ष्मणाग्रजो रामः श्रीरूपां भवतीं पावका- ज्जगृहे स्वीचकार न तु स्वतः पूतायास्तव शुद्ध्यर्थमिति भावः। औपच्छन्दसिकं वृत्तम् । अत्र श्रीकामेन वह्निराराध्य इति प्र- माणस्य क्रोडीकरणात्ममाणालङ्कारः॥३६॥ अथ इन्द्राज्ञाकरणपूर्वकाऽमृतवृष्ट्या वानरजीवनम्- प्राणव्ययं कृतवतः प्लवगांस्त्वदर्थे भूयो ऽपि जानकि जिजीवयिषुः स रामः । ववे वरं त्रिजगतां वरदो ऽपि देवात कार्याऽर्थिनो हि पुरुषस्य कुतो ऽवलेपः ॥ ३७ ॥ प्राणव्ययमिति । हे जानकि स्वदर्थ माणव्ययं स्वप्राणनाशं कृतवतः प्लवगान वानरान् । कपिष्ठवप्लवगेत्यमरः । भूयः पुनरपि जीर्वायतुमिच्छर्जिजीवयिपुः रामः त्रिजगतां लोकत्र- याणां वरदः सन्नपि देवादिन्द्रात् वरं वानरेप्वमृतष्टिरूपं वत्रे वृतवान् तदुक्तं भारते-'वत्रे रागः स्थिति धर्मे शत्रुभिश्चाऽपरा- नयम् । राक्षनिहतानां च वानराणां समुद्भवम् ब्रह्माणमिति शेपः । तथा हि-कार्याऽधिनः पुरुपस्प अवलेपः । दर्पो ऽवलेपो ३७ हे जानकि ! पदर्थ युधि दत्तप्राणान् धानरान् पुनरुज्जीव. यितुफामो रामः स्वये प्रिजगद्वरप्रदोपि देवेन्द्रावदुजीयां वरं यया. चति कार्याऽधिनः पुंमो गर्यः कुत ? इत्यनेन समर्थपग्निन्द्रघरेण यानराणां पुनरजीयन प्रतिपादयनि ।

·प्रयतस्तवफा ६ । ऽवष्टम्भ इत्यमरः । कुतः१ न कुतश्चिदिति भावः । 'मनस्वी का- र्यार्थी न गणयति दुःखं न च सुख मिति । वसन्ततिलका । अर्थान्तरन्यासः॥ ३७॥ अथ विभीपणाय लङ्कादानम्-- काकुत्स्थः कमनीयभूषणमणिक्षौमाग्यहेमादिभि- स्तोपं देवि निनाय वानरभटांस्त्वत्कार्यधुर्यान प्रभुः । एतद् युक्त,मिदं तु विस्मयकरं यत् सर्वनिर्वाहिणे रङ्गं हन्त विभीषणाय दिदिशे रत्नादियोग्याय सः॥३८॥ काकुत्स्थ इति । हे देवि ! काकुत्स्थः प्रभुः स रामः तत्र माप्तिकार्ये धुर्यानग्रेसरान् वानरभटान् कमनीयैः सुन्दरै पणैर्म- णिभिः क्षौमाग्यः श्रेष्ठवतः हेमादिभिश्च तोपं सन्तोष निनाय नीतवान् । घुर्यानित्यत्र धुरो यड्ढकार्विति यत्मसयः । धूनहे धुर्यधरियेसमरः । एतत्पूर्वोक्तं युक्तम्, इदं तु विस्मयकर, किं यत्, सर्वनिर्वाहिणे सर्वसम्पादनकत्रे ऽतो रत्नादिदानयोग्याय विभी- पणाय हन्त खेदे रङ्गं सीसं दत्तवानिति विस्मये । रङ्गं लङ्कासभा दत्तवानिति परिहारः । रङ्गः सीसकरङ्गयोरिति हैमः | शार्दुल- विक्रीडितम् ॥ ३८॥ . ३८ हे देवि ! रामस्त्वत्कार्यधुरीणान् चानरवीरान रम्याऽलङ्का रत्नाऽम्बरसुवर्णादिभिः प्रीणयामासस्येतदुचितमेव, परं सर्वकार्य- निर्वाहकाय रतायुपहारोचिताय विभीषणाय यत् रङ्ग (सीसं लड्डुगराजसभाञ्च ) दत्तवानिदं विस्मयफरमिति साधारणकार्य। फारियो वानरेन्यो महाहै पारितोषिकं वितीर्य सर्वनिर्वाहिणे वि. भीषणाय पुदानमाश्चर्यजनकमिति लेपण वैचित्र्यं प्रतिपादयन् घिमीषणाय लङ्काधिपत्यं दत्वा राजसभा तस्मै ददाविति विभीष- याराज्यदानं भत्तिपादयति।

·सव्याख्यानतरणे लक्ष्मीसहने सकाशात् श्रियं लक्ष्मीम् इच्छेत्' इति साधूनां भाषितं वाक्य परमार्थयितुं सखीकर्तुं तदुक्तम्-'आरोग्यं भास्करादिच्छेच्छ्यि- मिच्छेद्भुनाशनात् । ऐश्वर्यमीश्वरादिच्छेन्मोतमिच्छेजनार्दनात्' इति शौनकः । लक्ष्मणाऽग्रजो रामः श्रीरूपां भवतीं पाचका- जगृहे स्वीचकार न तु स्वतः पूतायास्तव शुद्ध्यर्थमिति भावः। औपच्छन्दसिक वृत्तम् । अत्र श्रीकामेन वशिराराध्य इति प्र- माणस्य क्रोडीकरणात्प्रमाणालङ्कारः॥ ३६॥ अथ इन्द्राज्ञाकरणपूर्वकाऽमृतदृष्ट्या वानरजीवनम् -- प्राणव्ययं कृतवतः प्लवगांस्त्वदर्थे भूयो ऽपि जानकि जिजीवयिषुः स रामः । ववे वरं त्रिजगतां वरदो ऽपि देवात् कार्याऽर्थिनो हि पुरुषस्य कुतो ऽवलेपः ॥ ३७ ॥ प्राणव्ययमिति । हे जानकि त्वदर्य प्राणव्ययं स्वप्राणनाशं कृतवतः प्लवगान वानरान् । कपिप्लवप्लवगेत्यमरः । भूयः पुनरपि जीवायतुमिच्छर्जिजीवयिपुः रामः त्रिजगतां लोकत्र- याणां वरदः सन्नपि देवादिन्द्रात् वरं वानरेप्वमृतष्टिरूपं पत्रे कृतवान्' तदुक्तं भारते-'वत्रे रामः स्थिति धर्मे शत्रुभिश्चाऽपरा- जयम् । राक्षनिहतानां च वानराणां समुद्भवम्' ब्रह्माणमिति शेपः । तथा हि-कार्याऽधिनः पुरुपस्प अवलेपः । दर्पो ऽवलेपो - .. ३७ हे जानमित्यर्थ युधि दत्तप्रायान् घानरान् पुनरजीव. यितुफामो रामः स्वयं त्रिजगतरप्रदोपि देवेन्द्रावदुजीयनं वरं यया. चेति फार्याऽपितः पुमो गर्यः फुत ? इत्यगेन समर्थपनिन्द्रघरेण यानराणां पुनरज्जीयनं प्रतिपादयति ।

·मङ्गलस्तवकः ७॥ अथ मङ्गलस्तरका ७1 अमङ्गलविराधादीवक्षोयोने: समुद्धरन् । समगलान्यश्चकार स रामः श्रेयसे ऽस्तु नः ।। ७॥ अथाऽस्मिन्सप्तमस्तबके सर्वत्र मङ्गलत्वं लक्ष्म्या एवेति व- यितुं प्रथमपये मङ्गलामति तल्लिङ्गं निर्दिशन्मङ्गलमाचरति- भागधेयं भजेयं तत् फणिशैलकुटुम्बिनः । मनीषिणो यदेवाऽऽहुमगलानां च मङ्गलम् ॥ १ ॥ भागधेयमिति । मनीपिणो विद्वांसो यदेव मङ्गलानां च मङ्गलमियाहुः तत्फणिशैलकुटुम्विनः श्रीहरे गधेयं भाग्यं भ- जेयम् । न हि लक्ष्मीसदृशं मालमित्यर्थः । पथ्यावक्र विपुला वा इत्तम् । रूपकोदात्तावलङ्कारौ ।। १ ।। तनाति सिन्धोस्तनये कथं चित् तवांशलेशो यदि संनिधानम् ! तृणे ऽपि माङ्गल्यमुपैत्यखर्व दूर्वादिरेवाऽत्र निदर्शनं नः ॥ २ ॥ तनोतीति। हे सिन्धोस्तनये! तवांशस्य लेशो ऽपि यदि कथं १ अथ सप्तम मङ्गलस्तवफमारन्धुफामः आदी सर्वमङ्गलमङ्ग- लत्वेन प्रसिद्धायाः श्रीदेव्याः श्रीवेङ्कुटाञ्चलपत्तेभाग्यरूपाया भजन- माशास्त। २ हे सागरपुति ! त्वन्नामाऽवयववर्णलवो ऽपि कथं चिद्यदि सं. निधानं तनोति तर्हि तृणे ऽपि महन्मालकारित्वं भवतीत्यत्र स्वना- मभूतश्रीपदाचयांशरफ घटितनामकं तृणमेचोदाहरणमित्याह ।

·सव्याख्यायतरणे लक्ष्मीसहने
अवतारान् दश भगवानपत्यभूतं जगत् समस्तं ते ।
त्रातुं मातरकार्षीत्त्वदिष्टकरणादृते न तस्य फलम्॥३९॥
इति श्रीमद्वेङ्कटावरिविरचिते श्रीलक्ष्मीसहस्र
प्रयत्नस्तबकः षष्ठः ॥ ६॥
अवतारानिति । हे मातः! तस्य श्रीरामस्य आत्मारामस्यापि
तव इष्टकरणात् ऋते। अन्याऽऽरादितरते इति पञ्चमी अन्यत्फलं
प्रयोजनं न दृश्यते ततः ते अपत्यभूतं पुत्रीभूतं समस्तुं जगत्त्रातुं
रक्षितुमेव भगवाञ्छीरामः मत्स्यकूर्मादीन् दशावतारानकापीत
कृतवान जगन्मातृत्वात्तवेति भावः । एवं च सर्वोपि पूर्वोक्तो
यत्नस्त्वदर्थमेवात निष्कर्षार्थः सम्पन्नः ॥ ३९ ॥
इति श्रीरावजीमहाराजापरनाम्ना श्रीनिवासपण्डितेन
विरचितायां वालवोधिन्याख्यायां श्रीलक्ष्मी-
सहस्रटीकायां प्रयत्नस्तवका
पष्ठः संपूर्णः ॥६॥
३९ एनाचता प्रबन्धेन विश्वामित्रेण सह निजगृहात् प्रस्थान-
मारस्य विभीषणराज्यदामपर्यन्तो मदीयान् सुदुष्करः प्रभोः प्रय-
सस्त्वदर्थमेवेत्यभिधाय साम्प्रतं हे मातः ! भगवान् रामस्तवाऽपत्य-
रूपं सफलं जगत् प्रातुं दशावतारानकार्षीधनस्त्वदभीप्सितविधा-
नात्तस्याऽन्यत् फलं नास्तीति त्यदर्थमेव भगवतो दशाऽयतारग्रहण
प्रयास इति अहो प्रयाससीमेति प्रयताऽतिशयं वर्णयन् स्तरकमु.
पसंहरति ।
इति श्रीमानधल्ल्युपास्यतेलगरामशास्त्रविरचितायां लक्ष्मी.
सहस्रावितरणनिःश्रेणिकायां प्रयतस्तयका ॥६॥

·मङ्गलस्तवका ७ अथ मङ्गलस्तरका ७ -- अमङ्गलविराधादीव्रक्षोयोने: समुदरन् । समङ्गलान्यश्वकार स रामः श्रेयसे ऽस्तु नः ॥ ७॥ अथाऽस्मिन्सप्तमस्तबके सर्वत्र मङ्गलत्वं लक्ष्म्या एवेति ब- गितुं प्रथमपद्ये मङ्गलामति नटिङ्गं निर्दिशन्मङ्गलमाचरति- भागधेयं भजेयं तत् फणिशैलकुटुम्बिनः । मनीषिणो यदेवाऽऽहुमगलानां च मङ्गलम् ॥ १ ॥ भागधेयमिति । मनीषिणो विद्वांसो यदेव मङ्गलानां च मङ्गलमिसाहुः तत्फणिशैलकुटुम्बिनः श्रीहरेर्भागधेयं भाग्यं भ- जेयम् । न हि लक्ष्मीसदृशं मङ्गलगित्यर्थः । पथ्यावकं विपुला वा वृत्तम् । रूपकोदात्तावलकारौ ॥१॥ तनोति सिन्धोस्तनये कथं चिद तवांशलेशो यदि संनिधानम् । तृणे ऽपि माङ्गल्यमुपैत्यखर्व दूर्वादिरेवाऽत्र निदर्शनं नः ॥ २ ॥ तनोतीति। हे सिन्धोस्तनये ! तवांशस्य लेशो ऽपि यदि कथं १ अथ सप्तम मङ्गलस्तवकमारल्धुकामः आदी सर्वमङ्गलमङ्ग- लत्वेन प्रसिद्धायाः श्रीदेव्याः श्रीचेङ्कटाऽचलपतेभाग्यरूपाया भजन- माशास्त। २ हे सागरपुनि ! त्वन्नामाऽवयववर्णलयो ऽपि कथं चिद्यदि सं. निधानं तनोति तर्हि तृणे ऽपि महन्मङ्गलमारित्वं भवतीत्यत्र त्वना- मभूतधीपदाश्चयवांशरेफघटितनामकं दुधारणमेयोदाहरणमित्याह ।

·१६८ सव्याख्योऽवतरण लक्ष्मीसहने चित्सन्निधानं तनोति तर्हि अंख वहु माङ्गल्यं तृणेऽप्युपैति पा- मोति । अत्राऽर्थे नो ऽस्माकं दादिव निदर्शनं दृष्टान्तः । दु. वा तु शतपर्विका सहस्रवीर्याभार्गव्यौ रुहेत्यादितनामसु रमा: शब्दांशरेफसत्वेन माङ्गलिकत्वम् । आदिशब्दादाम्ररसालादि ग्राह्यम् । अन एव दूर्वाया मङ्गलेति नाम | मङ्गला सितदूर्वा- यामिति मेदिनी । 'कुशस्थाने तु दुर्वा स्यान्मङ्गलस्याऽभिवृद्धये' इति स्मृतिश्च । अत्र "रमे तनोतीह यथा कथं चि"दिति पाठे क. ल्पिते परमप्तामरस्यम् । उपजातिवृत्तम् । काव्यलिङ्गमलङ्कारः ॥२॥ गरुडध्वजवल्लभे शुभे गणवर्णादिजदोषशान्तये । वरदे तव वाचकं पदं कवयः काव्यमुखे प्रयुञ्जते ॥ ३ ॥ गरुडति । हे शुभे ! हे गरुडध्वजस्य वल्लभे हे वरदे ! तव वाचकं बोधकं पदं श्रीरित्यादिवर्णगणादिविपर्यासजनितदोपशा- न्तये कवयः काव्यस्यं मुखे आदौ प्रयुञ्जते प्रयोगं कुर्वन्ति । तथा च 'श्रियः कुरूणामिति किरातादौ । 'श्रियः पति रिति माघादी 'लक्ष्मी तनोत्विति चम्पुरामायणादौ । प्रथमपद्यव्या- ख्यानपि देवतावाचका इत्यादिनोक्तम् । वैतालीयं दृत्तम् ॥३॥ ३ हे शुभे! हरिप्रिये देवि! कवयः काव्याऽऽरम्भे वर्णगणादिदोष- शान्त्यर्थ त्यन्नामभूतं श्रीशब्दादिकं निवेषयन्तीति त्वन्नाम निखिल. दोषाऽपनयनपूर्वकं मङ्गलप्रदं भवतीत्याह ।

·मङ्गलस्तधकः ७॥ विदुः पदाऽब्जं तव विश्वमङ्गलं हरिप्रिये यत्परिचारवैभवात् । समाश्रिता स्थाणुमपि श्मशानगं जगत्यपर्णा ऽजनि सर्वमङ्गला ॥ ४ ॥ विदुरिति । हे हरिप्रिये ! तव पदाऽनं विश्वमगलं विदुः । कवय इति शेपः । तथा हि-यस्य त्वदीयस्य परिचारस्य सेवनस्प वैभवात सामर्थ्यात् श्मशानं प्रेतस्थलं तद्गच्छति च- सति तमपि । श्मशानं स्यापितृवनमिसमरः । स्थाणुं शिवं वृक्ष- विशेप च सम्यगाश्रिता अपर्णा पार्वती पर्णरहिता लता च ज- गति लोके सर्वमङ्गलाऽऽख्या अजनि जातेत्यर्थः । वंशस्थवृत्त- म् । काव्यलिङ्गश्लेपालङ्कारौ ॥ ४॥ तातो दुग्धपयोनिधिः सहभुवस्ते कौस्तुभाद्याः शुभा देवस्त्वव्ययदिव्यमङ्गलवपुः श्रीवत्सलक्ष्मा पतिः । नाम श्रीरिति धाम पद्ममखिलक्षेमङ्करः पक्षिराड् वाहा को हरिवल्लभे कथयितुं माङ्गल्यमीष्टे तव ॥५॥ वात इति । हे हरिवल्लभे ! दुग्धपयोनिधिः ते तातः पिता, . ४ हे हरिदयिते ! त्वचरणकमलं जगन्मङ्गलकारणं जना जा. नन्ति, यत्सेवाप्रभावात् श्मशाननिलयं स्थाणुं (शिवं, शुष्फवृक्षं च) समाश्रिता अपणों (पार्वती, पत्रहीना लता च) लोक सर्वमङ्गलेति प्रसिध्यतीत्याह । हे हरिप्रिये ! क्षीरोदधिस्ते पिता, शुभाः कौस्तुभमुखाः सो- दराः, नित्यदिव्यमङ्गलशरीरः श्रीवत्सलाञ्छनो देवो नारायणः पतिः, नाम श्रीरिति, वासस्थानं च पद्मं, निखिलकल्याणकारको गरुडो वाहन,मेवं मङ्गलभूतनिखिलवान्धवपरिकरायास्ते माङ्गल्यं वर्णयितुं को वा समर्थ ? इत्याह । २२ ·.१७ सव्याख्याध्यतरणे लक्ष्मीसहने तथा कौस्तुभाघाः सहभुवः सहोत्पन्ना भ्रातर इत्यर्थः । एवम् अगपं शाश्वतं दिव्यं मुन्दरं गहलं च वपुर्यस्य तथा श्रीवत्सं तत्संज्ञब्राह्मणपादः लक्ष्म चिन्हं यस्य । चिन्हं लक्ष्म च लक्षण- मित्यमरः । तादृशो हरिस्तु पतिः। धवः मियः पतिर्भतेत्यमरः । एवं नाग तवाऽभिधा श्रीरिति, धाम गृहं, गृहदेहत्विट्ममावा धामानीत्यमरः । अखिलजगतः क्षेमङ्करः अमृताऽऽनयनान्मङ्गल- करः । क्षेममियमद्रे ऽण चेति खच् । पक्षिराइ गरुडः वाहो वाहनं, ततः को या पुरुपः तव मागल्यं कथयितुम् ईष्ट समर्थो भवति । अत्र समुद्रादेर्गुणसानिध्येन माक्सिद्धलक्ष्म्या मागल्यगुणाऽऽधि- फ्यवर्णनेनाऽनुगुणालङ्कारः । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥५॥ यस्तु श्रीर्न पुरस्करोत्यविनयाद्वस्तु त्वदीयं शुभं तस्मिन् नृत्यति दुर्गतिश्विरतरं तत्र प्रमाणं तु नः । दुर्वासःप्रतिघोद्मादधिगतः स्वर्वासवत्त्वच्युति दिव्यं माल्यमहो मदादगणयन्देवः शचीवल्लभः॥६॥ यस्त्विति । हे श्रीः ! यस्तु पुमान् त्वदीयं त्वत्सम्बन्धि शुभं प्रसादरूपं वस्तु पुष्पादि अविनयाद उन्मादात् न पुर- स्करोति न सत्करोति तस्मिन् पुरुपे दुर्गतिर्दारियं चिरं नृ. त्यति नर्तन करोति । अब नर्तनस्य चेतनधर्मवादचेतने दा. 'रिव्ये नर्तनं कथ ? मिति चेञ्चरणप्रहारस्येव तस्यापि दुःखदातृत्वं लक्ष्यते । तत्र नो ऽस्माकं प्रमाणं दृष्टान्तस्तु दिव्यं माल्पं प्रसा. '६ हे श्रीः! यो नर औद्धत्यात्तावकं वस्तु नाऽऽद्रियते तत्र तुर: वस्था चिरतरं नृत्यतीत्यत्र त्वत्प्रसादभूतां दुर्वाससा दत्तां दिव्यां मालां गर्वादपमन्यमानः कुपितेन दुर्वाससा थप्तः स्वराज्यात स्वर्ग- निवासाद्वा भ्रंमुपगतो महेन्द्र एव प्रमाणमित्याह ।

·है मङ्गलस्तघका ७॥ १७१ दरूपं सज मदाग दगणयन् तिरस्कुर्वन् अतः दुर्वाससः ऋपेः प्रतिघा(१) क्रोधः तदुद्गमात् तदुदयात् अहो इसाश्चर्ये स्वः, स्वर्गे चासवत्वं इन्द्रत्वं, वा स्वरियव्ययांमसमरात्स्व: स्वर्गे चासो ऽस्यास्तीति तस्य भावस्तत्त्वं तस्मात्स्वसवत्त्वात् च्युति भ्रं. शम् अधिगतः भातः शच्या इन्द्राण्या वल्लभः पतिः शक्र इति । अयमितिहासो तभूपूर्वी विष्णुपुराणे सविस्तरः प्रप- श्चितः । तमत्र सङ्केपरूपेण पचतो वनामि । यथा- आराध्य त्रिजगत्प्रसूमधिगता या तत्प्रसादस्रना सा देवाऽङ्गनया ऽर्पिता मुदितया दुर्वाससे तेन सा। दत्तेन्द्राय च तेन हस्तिकरटे न्यस्ता तदा मर्दितां तां नागेन स वीक्ष्य तं भव गतश्रीरिसमुंशप्तवान् ।। इति। शालविक्रीडितं वृत्तम् । काव्यलिङ्गमलङ्कारः ॥ ६॥ दृष्टिः शिवोदयकरी करुणाभिरा युक्तं तवाऽम्ब भजते भवतारकत्वम् । ज्येष्ठायोपि मघवा स्तुतिभिस्तबाऽहो प्राप्याऽतुलो ऽजनि पुनर्वसुवर्गमुच्चम् ॥ ७ ॥ दृष्टिरिति । हे अम्ब ! ते तच दृष्टिः शिवस्य कल्याणस्य ७ हे अम्ब ! मङ्गलस्य उदयकारिणी, फरुणामिः आद्री ते इष्टिः संसारतारकत्वमुपैति तत, एवं गिरिशस्योदयकारिणी आदी नाम तारका शिवनक्षत्रत्यमुपैतीत्येतच युक्तमेव, पर ज्येष्ठानक्षत्राश्रितो पीन्द्रस्तव स्तवैरुशं पुनर्वसुनक्षत्रगण प्राप्य अतुलाराशिगो जायतेति ज्येष्ठानक्षत्रस्थस्य पुनर्वसुमाप्तिराश्चर्यकारिणीति वदन् त्वत्प्रसाद मालाश्वमाननातू अलक्षम्याश्रयो ऽपीन्द्रः पुनः द्रविणचयं प्राप्य निरुपमः समपद्यतेति अहो त्वरस्तोत्रं मङ्गलफरमित्याह ।

·१७२
सम्याल्याऽवतरणे लक्ष्मीसहने
शङ्करस्य चोदयकरी ! शिवो मोक्षे महादेवे सुखक्षेमजले इति मे..
दिनी । एवं करुणाभिः आी क्लिन्ना नक्षत्रं च । आर्द्रा नक्षत्र-
भेदे स्पास्त्रियां क्लिन्ने ऽभिधेयवादात मेदिनी । अतो भवता-
रफत्वं संसारतारकत्वं शिवनक्षत्रत्वं च भजतीति युक्तम् । ता-
रकशब्दो नपुंसकोपि नक्षत्रे इति 'आईया रुद्रः प्रथमान एती-
त्यापस्तम्बश्रुतिः । ज्योतिपे च प्रसिद्धम् । 'इन्द्रो ज्येष्ठामनुन-
क्षत्रमेति' इसापस्तम्बश्रुत्या ज्येष्ठानक्षत्राश्रयोऽपि मघवेन्द्रः उच्चं
पुनर्वसुनक्षत्रवर्ग प्राप्यापि अतुलो निरुपमः अजनि । अव तुला
न गच्छतीति चित्रे पूर्वोक्ताऽवमानादेव ज्येष्ठाया अलक्ष्या
आश्रयो यस्य स मघवापि तव स्तुतिभिः पुनः मुहुः उच्चम्
उन्नतं विपुलमित्यर्थः । वसवर्ग द्रव्यगणं प्राप्य निस्तुलो निरु-
पमो ऽभवत इति चित्राऽभावः । अमुमपि विष्णुपुराणस्थमेव
शेपमितिहासं पद्यतो वनामि-
गतश्रीकस्ततः याः श्रियमाराध्य दैवत्तैः ।
आरुरोह पुनः स्वर्गे ऋोर्मेरिवांशुमान् ॥ इति ।
अत्राऽयं न्यासः-या हि शिवोदयकरी आर्द्रा सा भवेतार-
कवं भजते इति युक्तम, इदं तु. विचित्र ज्येष्ठाश्रयो हि पुनर्व-
सुसमृद्धोऽभूदिति । अत्र “स स्वातिवैभवामितो ऽप्यतुलो बभूव"
इति चतुर्थपादपाठे कल्पिते ज्येष्ठाऽऽश्रितेन स्वातिवैभवं दुरापम,
अवाप्ते ऽपि तस्मिन् सतुलेन भवित्तव्यं, स्वात्तेस्तुलाराशिनिनिष्ट-
त्वात् । अयमिन्द्रः स्वस्याऽतिवैभवं स्वातिवैभवं च गच्छन्नपि
अतुलो ऽभूदिति महाचित्रं विभावनीयं सुधीभिः। बसन्तति-
लकारत्तम् । समविरोधाभासाचलङ्कारौ ॥७॥

·मङ्गलस्तयमा ७.1 -- फणिशयदयिते तव स्तुति- भगवति पावनरीतिमाश्रिता । अवितथमत एव तबला- च्छुभमगतो ऽपि सुमङ्गलत्यहो ॥ ८ ॥ फणीति । हे फणिशयस्य विष्णोर्दयिते ! भो भगवति ! तब स्तुतिः पावध पवित्रां, पक्षे पचनस्य वायोः सम्बन्धिनी रीति प्रकारं वायुसाधीमति यावत् । यतः आश्रिता आप्ता अत एव तद्वलाद स्तुतिवलाव, पक्षे वायुवलाच्च अवितथं सत्यं शुभं क- ल्याणम् अगतो ऽप्राप्तोऽपि मुष्टु मगल इवाऽऽचरति सुमङ्गलति कल्याणरूपो भवतीयर्थः । सुमङ्गलशब्दादुपमानाचारे इति क- तरि किपि तिवादयः । पक्षे अगादृतादित्यगतः । पञ्चम्यास्त- सिल् । शैलवृक्षौ नगावगावित्यमरः । सुमं पुष्प गलति पति च । अपरवकं वृत्तम् । श्लेपकाव्यलिङ्गे अलङ्कारौ ॥ ८ ॥ त्वदातुरिन्दोरनुचारयोगात् प्रायेण मूढो ऽप्यशुभः कुजन्मा । . ८ हे शेषशायिदयिने भगवति ! त्वत्स्तुतिः पाचनरीति (पा. वियाऽऽपादिकां, पचनसम्बन्धिनी च रीतिम) आश्रिता सस्यम, अत एव तलादप्राप्तशुभो दुभंगोपि सुमङ्गलो भाग्यवानिघाऽऽचरति, अगतो वृक्षाच सुमं पुष्पं गलतीति श्लेषेण भगवतीस्तुनेः पावनत्य प्रतिपादयति । ९ हे भूमण्डलाऽलङ्काररूपे ! त्वत्सोदरस्य चन्द्रमसो ऽनुचार- योगात ( पश्चात्पाठात, अनुसरणयोगाच) प्रायशो मूढोपि (अस्तं गतोपि, मूखों ऽपि च ) अशुभः कुजन्मा ( भौमग्रहः, दुर्जातच) बु. धाग्रगण्यः (बुधग्रहात पूर्वपडितः, पण्डिताऽग्रगण्यश्च) अभूत् ।एवं ·१७४ सव्याख्याऽवतरणे लक्ष्मीसहने सुभूविभूषे स बुधाऽग्रगण्यो बभूव जग्राह च मङ्गलाऽऽख्याम् ॥ ९ ॥ त्वदिति । सुष्टु भुवः विभूपे भूषणभूते! तव भ्रातुः इन्द्रोश्व- न्द्रस्य अनुचारयोगाद् ग्रहगणनायां पश्चादुच्चारकारणात प्रायेण घाहुल्येन मूढः मूर्खः तामसवाऽतः अशुभः ग्रहशुभाऽशुभगणना- याम् । यद्वा मूढः रविसानिध्येनाऽस्त्रं गतः अत एव अशुभः अमङ्गलश्च कुजन्मा कुत्सितजन्मा भूसुतश्च बुधानां ज्ञानिनां बु- घाख्यग्रहस्य चाऽग्रगण्यः मुख्यः, धुधाख्यग्रहपथमनामग्रहयो- ग्यश्व बभूव आस, चेत्यपरं मङ्गल इति आख्यामभिधां जग्राह गृहीतवान् अहो इसाश्चर्ये । उपजातियत्तम् । श्लेपविभावना- लङ्कारौ ॥ ९ ॥ जगृहे क चिदच्युतो ऽवतारे जगतां मातरिनाऽन्वयं पुरा यः । मङ्गलाण्यां (मङ्गल इस्याख्या, मङ्गलकरं नाम च) प्रापेति ग्रहगण- नाक्रमे त्वनातुः चन्द्रात्पश्चात्पठात् अस्तं गतो ऽत एवाशुभोपि भौमग्रहः बुधग्रहात् पूर्वपठितो मङ्गलनामा घाजनीति अर्थान्तर लेपेण प्रतिपादयन् त्वद्भातचन्द्राऽनुसरणप्रभावादपि भूखों ऽम: गलम्च खुर्जातो नरः पण्डिताऽप्रमण्यः शुभाऽभिधेयश्च भवति किं पुनस्त्वदनुसरणेनेत्याह। १० है लोफमातः ! यो ऽच्युतः (कृष्ण', अवर्णात् च्युतश्च) पुरा क चिदयतारे (रामावतारे, अफारोत्तरवर्णाऽवतरणे च)नाययं (सूर्यवंशम, इना इकारेण समनन्तरोपस्थितत्वात् सम्बन्धश्च) जगृहे तमधिरतम् इनाऽन्वयम (इ.कामतत्सम्बन्धम् ,इकारेण सम्बन्धंच) प्रापयन्तीत्य तं शिवतातं (साम्यस्य पितरं कृष्णम, अकारान्तं शि.

·मङ्गलस्तवकः ७॥ तमजनमिनाऽन्वयं नयन्ती शिवतातं शिवतातिमातनोषि |॥ १० ॥ जगृहे इति । हे जगतां मातः! यो ऽच्युताक चित् अवतारे इना कामेन इकारेण च इनस्य सूर्यस्य च अन्वय सम्बन्धं वंश च जगृहे स्वीचकार तमच्युतम् अजस्रं नित्यम इना इवर्णन मदनेन चाऽन्वयं नयन्ती सती शिवः साम्बः तन्नामा जाम्ब- वतीपुत्रः तस्य तातं जनकम्, अथ च शिवः संहारको रुद्रः व. मललाटादुत्पन्न इति श्रीमद्भागवते । लिङ्गपुराणेपि शरभाऽवतार- चीरभद्रं मति नृसिंहवाक्यम्- मन्नाभिपङ्कजाज्जातः पुरा ब्रह्मा चतुर्मुखः । तल्ललाटसमुत्पन्नो भगवान दृपमध्वजः ॥ इति । अतः तस्य तातं पितामहं तातशब्दस्य पितृसामान्य- वाचित्वात्तादृशं क्रोधनमपि । यद्वा 'ललाटाजातवान माम्भुः शूलपाणिस्त्रिलोचन' इति भगवन्तं प्रसर्जुनोक्तिर्वनपर्वणि । अत स्तमपीति शिवं कल्याणं करोतीति शिवतातिः तं, शिवशमरि- हस्य करे इति तातिप्रत्ययः । आतनोपि विस्तारयसि । अयमत्र वक्तव्यो विच्छित्तिविशेप:-यो ह्यच्युतः स इनाऽन्वयं गच्छति, वासुदेवपराङ्मुखस्य तस्य कामाऽन्वयित्वनियमात् । अकारच्यु- घतातशब्दं च ) शिवताति ( कल्याणकारिणम्, इकारान्तशिवता- तिशब्दरूपश्च) फरोपीति शिवतातशब्दीयाऽन्ताकारच्युनी तोकार- सम्बन्धं विधाय तं शिवतातिशब्दं करोषाति श्लेषेण वदन सूर्यवंश्य राम सर्वदा कामसम्बन्धं प्रापयन्ती त्वं कृष्णावतारे साम्बजनक तं शुभकर फरोपीति चियेणाह ।

·१७४ सव्याख्याऽवतरणे लक्ष्मीसहने सुभूविभूषे स बुधाऽग्रगण्यो बभूव जग्राह च मङ्गलाऽऽख्याम् ॥ ९॥ त्वदिति । सुष्टु भुवः विभूषे भुपणभृते । तव भ्रातः इन्द्रोश्च- न्द्रस्य अनुचारयोगाद् ग्रहगणनायां पश्चादुचारकारणाद पायेण घाहुल्पेन मूढः मूर्खः तामसवाऽतः अशुभ ग्रहशुभाऽशुभगणना- याम् । यद्वा मूढः रविसान्निध्येनाऽतं गतः अत एव अशुभ: अमगलश्च कुजन्मा कुत्सितजन्मा भूमुतश्च बुधानां ज्ञानिनां बु- धाख्यग्रहस्य चाऽग्रगण्यः मुख्यः, बुधाख्यग्रहप्रथमनामग्रहयो- ग्यश्च बभूव आस, चेत्यपरं मङ्गल इति आख्यामभिधा जग्राह गृहीतवान् अहो इसाश्चर्ये । उपजातिवृत्तम् । श्लेपविभावना- लङ्कारौ ॥९॥ जगृहे क चिच्युतो ऽवतारे जगतां मातरिनाऽन्वयं पुरा यः । मङ्गलाण्यो ( मङ्गल इस्याख्या, मङ्गलकरं नाम च ) प्रापेति ग्रहगण- नाक्रमे त्वद्भातु चन्द्रारपश्चात्पठात् अस्त गतो ऽत एवाशुभोवि भौमग्रह बुधग्रहात् पूर्वपठितो मङ्गलनामा चाजनीति अर्थान्तर श्लेपेण प्रतिपादयन् त्वद्भातृचन्द्राऽनुसरणप्रभावादपि भूखों म. गलव दुर्जातो नर पण्डिताऽप्रमण्य शुभाऽभिधेयश्च भरति कि पुनरत्वदनुसरणेनेत्याह। १० हे लोकमात ! यो ऽच्युत (कृष्ण, अवर्णात् व्युतश्च) पुरा घिद्वतारे ( रामावतारे, सफारोत्तरवर्णाऽवतरणे च)नाऽन्वय (सूर्ययशम, ना इकारेण समनन्तरोपस्थितत्वात् सम्बन्धश्च) जगृहे तमधिरतम् इनाऽन्वयम् ( कामतत्सम्बन्धम्,इकारण सम्बन्ध ब) मापयन्तीत्य त शिवतात (साम्यस्य पितर छष्णम, अकारान्त शि.

·मङ्गलस्तकः ७. तमजस्रमिनाऽस्वयं नयन्ती शिवतातं शिवतातिमातनोपि ॥१०॥ जगृहे इति । हे जगतां मातः यो ऽच्युतः कचित् अवतारे इना कामेन इकारेण च इनस्य सूर्यस्य च अन्वयं सम्बन्ध वंश च जगृहे स्वीचकार तमच्युतम् अजसं नित्यम इना इवणेन मदनेन चाऽवयं नयन्ती सती शिवः साम्यः तन्नामा जाम्ब- वतीपुत्रः तस्य तातं जनकम्, अथ च शिवः संहारको रुदः - मललाटादुत्पन्न इति श्रीमद्भागवते । लिङ्गपुराणेपि शरभाचतार- वीरभद्र मति नृसिंहवाक्यम्- मन्नाभिपङ्कजाज्जातः पुरा ब्रह्मा चतुर्मुखः । तल्ललाटसमुत्पन्नो भगवान कृपभध्वजः ॥ इति । अतः तस्य तातं पितामहं तातशब्दस्य पितृसामान्य- वाचित्वात्तादृशं क्रोधनमपि । यद्वा 'ललाटाजातवान् शम्भुः शूलपाणित्रिलोचन' इति भगवन्तं प्रत्यर्जुनोक्तिर्वनपर्वणि । अत स्तमपीति शिवं कल्याणं करोतीति शिवतातिः तं, शिवशमरि- दृस्य करे इति तातिप्रत्ययः । आतनोपि विस्तारयसि । अपमत्र वक्तव्यो विच्छित्तिविशेप:-यो ह्यच्युतः स इनाऽन्वयं गच्छति, वासुदेवपराङ्मुखस्य तस्य कामाऽन्वयित्वनियमात् । अकारच्यु- घतातशदं च ) शिवताति ( फाल्याणकारिणम्, इकारान्तशिवता- तिशब्दरूपश्च ) फरोपीति शिवतातशब्दीयान्ताकारच्युनौ तत्रेकार- सम्यन्धं विधाय तं शिवतातिशब्दं करोषाति श्लेषेण वदन सूर्यवंश्य राम सर्वदा कामसम्बन्धं प्रापयन्ती व कृष्णावतारे साम्यजनक तं शुभकर फरोपीति वैचित्र्यणाह।

·१७६ “सव्याख्याऽवतरणे लक्ष्मीसहने तस्य च प्रत्यासत्त्या इकाराऽन्वयित्वनियमात् । तदिदमभिसंधा- य तादृशेन भगवता लहते गृहीतेष्वपि मत्स्यकूर्मत्रराहसामराज(?)- वामनपरशुरामाऽवतारेपुइनाऽन्वयो नाऽभूत् । यदाचतवपाणि- ग्रहणचिकीपी तदैव मप्तमाऽवतारे इना अन्वयः काचित्को ऽभूत्, 'प्रदीयतां दाशरथाय मैथिली ति दाशरथिरिति च । परं सत्र तव जिहासासत्त्वाल्लघुतयैव रलयोः सावाल्लघुत्वेनेत्यर्थान्तरं न तु सम्यक्पभूततया । यदा च तव जिहासाऽभावस्तदा ऽष्टमे ऽव- तारे सदिनान्वयः सन्नरन्तर्येण विद्यमानो य इ. कामस्तेन सतां नक्षत्राणामिनःस्वामी चन्द्रश्च(१) तस्याऽन्वयः वंशः कैशोरमारभ्य कामाऽन्ययश्च मूर्तमद्युम्नाऽन्वयः । शिवतातः शिवतातिरिति यदद्वये अनेकधा इकाराऽन्वयश्चेति त्वत्साहाय्यं विना श्रीभग- चनोपि कामपूर्तिर्नेति किमस्मत्कुशलस्थितिरिति । औपच्छन्द- सिकं वृत्तम् । श्लेपहेत्वलङ्कारौ ॥ १० ॥ कूत्पत्तिमूलमपि केशवपादपा कल्याणि ते शुभकराऽन्वयमेलनेन । •११ हे फल्याणि ! कुत्पत्तिमूलम् ( भूम्युत्पत्तिकारणं, कुत्सि. ताऽशुभकारणञ्च) अपि नारायणचरणकमलं ते शुभकराऽन्वयमे. लनेन (रस्यहस्तसम्बन्धेन, कल्याणकारिसम्बन्धन च ) कपालिनः (कपालधारिणी शुभस्यापिभयस्य, पालहस्य कापालिकापऽसदस्य च) शिवत्यपरिदाय (शिवत्वाऽऽपादकं, माङ्गल्याऽऽपादक च) जग. प्रियमङ्गलफर नीर्य (गङ्गारूपम, शुभसाधनांपायं च) उत्पादया. मासत्यशुभकारणमपि भगवत्पादपद्मं तव शुभफरसंसर्गप्रभावात् फपालधारिणो प्यशुचदुभंगस्य सकलमङ्गलसंपादनकारण.

·मङ्गलस्तयफः ७३ त्रैलोक्यमङ्गलमजीजनदब्धिकन्ये तीर्थ शिवत्वपरिदायि कपालिनो ऽपि ॥११॥ कूत्पत्तिमूलमिति । हे अधिकन्ये । हे कल्याणि?को: कुत्सि- तात् पृथ्व्याश्चोत्पत्ति निर्यस्मात्तत् 'पद्भ्यां भूमिर्दिशः श्रो- धादिति श्रुतेः । जनिरुत्पत्तिरुद्भव इसमरः । तदपि केशवस्य विष्णोः पादपद्मं चरणकमलं नूनं निश्चयेन ते तव शुभकरस्य शोभनहस्तस्य कल्याणकारिणश्च अनिशं संवाहनकाले सततमे- लनेन सम्बन्धघटनेन कपालिनः नृकपालधारिणः पापिनोपि हरस्यापि शिवत्वस्य माङ्गल्पस्य च परिदायि सम्पादकं त्रैलो- क्पे भुवनत्रये मगलं तीर्थ भागीरथीरूपम् अजीजनदुत्पादया- मास । तीर्थ. शास्त्राऽध्वरक्षेत्रोपायोपाध्यायमन्त्रिपु । अवतार- पिंजुष्टाऽम्भःखीरजासु च विश्रुतमिति विश्वः । वसन्ततिलका- वृत्तम् । श्लेपविभावनालङ्कारौ ॥११॥ कन्ये दुग्धोदन्वतस्तावकीनं मन्ये रूपं मङ्गलं मङ्गलानाम् । मासीदिति श्रेण चदन् पृथिव्यादिजगदुत्पत्तिकारणमपि भगवचरण पादसंवाहनादिकाल त्वत्करसम्बन्धातोरमल- कपालधारिणोपि भवस्य शिवस्वरूपाऽऽपादकं जफत्रयशुभकरं ग- झारूपं तीर्थमुत्पादयामामेति प्रतिपादयन् यस्फरसंसर्गप्रभावादेवं. विधकार्यकारि भगवचरणमासीत्तस्या माहात्म्यं किमु वक्तव्यमिति सुचयति । १२ हे क्षीरसागरसुने!त्वदीयं रूपं मङ्गलानामपि मङ्गलफरं मन्ये, यतो यस्य समानवर्णतया बाप्तशुभस्वरूपा हरिद्रा सुवासिनीना- मगनानां सौभाग्यं विदधातीति स्त्रीभिः सौभाग्यचिन्हतया धार्य- २३ ·सम्पापयाध्यतरण लक्ष्मीसदने यत्सावर्ण्यप्राप्तभद्रा हरिद्रा सौमङ्गल्यं संविधत्ते वधूनाम् ॥ १२ ॥ कन्ये ति । हे दुग्धोदन्वतः क्षीरसागरस्य कन्ये पुत्रि! रम! तव इदं तावकीनं, तवकममकावेकवचने इति सञ् । रूपम् आ- कारः मङ्गलानां मङ्गलद्रव्याणां मगलं मागल्यमदं मन्ये जा. नामि । कुत ? इति चेद, यस्य रूपस्य सावर्ण्यन सादृश्येन प्राप्त भद्रं मगलं यया सा हरिद्रा वधूनां सीमन्तिनीनां, नारी सीम. न्तिनी वधूरित्यमरः । सौमगल्यं सुमगलरूपतां सौभाग्यमिस- थः। विधत्ते । शालिनीटतम् । काव्यलिङ्गम् ॥ १२॥ यस्ते रूपमुपास्ते शुभं प्रपन्नं श्रियं हरिद्राजाम् । हरिद्रा मात्रा 155पादिका तत्ते रूपमति- है ! यो नरः हरिद्राजां (हरिद्राया उत्पन्ना) :म परस्मिन् लोके ऽपि 'यं यथोपासते (दिक्पालकानां) लक्ष्मी प्रा- हरिद्राजश्रीप्राप्तिस्तक- स्वर्गादिशुभलोकेषु दिक्पा

·मङ्गलस्तयकः ७।
१७९
तक्रतुनयेन स वहे-
दमुत्र जननि श्रियं हरिद्राजाम् ॥ १३ ॥
इति श्रीमद्वेङ्कटाध्वरिविरचिते श्रीमल्लक्ष्मीसहस्र
मङ्गलाख्या सप्तमः स्तबकः समाप्तः ॥ ७ ॥
यस्ते इति । यः पुमान् हरिद्राजां हरिद्रोद्भवां श्रियं शोभा
प्रपन्न प्राप्तं ते तव रूप, रूपं स्वभावे सौन्दर्ये इति विश्वा । उ.
पास्ते उपासना करोति स पुपान् तस्य क्रतोः सङ्कल्पस्य नयेन
न्यायेनेति स यथाकामो भवति तत्कतुवति, यत्क्रतुर्भवति
तत्कर्म कुरुते, यत्कर्म कुरुते तदभिमम्पद्यते' इति बृहदारण्यक-
श्रुतिः । 'यं यथा यथोपासते तदेव भवतीति श्रुयन्तराच्च ।
'तत्क्रतुश्चेति ब्रह्मसूत्रमपि । हरितां दिशां राजः स्वामिनः तेपा
हरिद्राजां, किवन्तो राशब्दो ऽयं न तु राजनशब्दः । तस्य
टजापत्या राजानामिति प्रयोगेण भाव्यत्वात् । दिक्पालानामि-
यर्थः । श्रियं लक्ष्मी हे जननि हे मातः! अमुत्र परस्मिन् लोके
वहे स्वीकुर्यादिसर्थः ॥ १३ ॥
इति श्रीरावजीमहाराजाऽपरनाम्ना श्रीनिवासपण्डितेन
विरचितायां वालबोधिन्याख्यायां श्रीमल्लक्ष्मीमह-
सटीकायां मङ्गलाख्यः सप्तमः स्तवका स-
म्पूर्णों ऽभवत् ॥७॥
लनापतिर्भवतीति प्रतिपादयन् स्तबकं समापयति ।
इति श्रीमानवल्ल्युपाख्यतैलङ्गरामशास्त्रिविरचिनायो
लक्ष्मीसहस्राऽवत्तरणनिःश्रेणिकायां मङ्गल-
स्तवक. ॥ ७॥

·१८० सव्यास्याऽघतरणे लक्ष्मीसहने अथ सौन्दर्यस्तवकः ॥ ८॥ पञ्चवट्यां शूर्पणखा यत्सौन्दर्यविमोहिता । पतित्वं प्रार्थयामास स रामः श्रेयसे ऽस्तु नः॥८॥ अधास्मिनष्टमस्तयके लक्ष्म्याः सौन्दर्य वर्णयितुं प्रथम- पये सौन्दर्यपर्याप्तिमिति तल्लिनं निर्दिशन्मङ्गलमाचरति- वन्दे सौन्दर्यपर्याप्तिभूमि कामपि देवताम् । अब्जं सहोदरं यस्याः शंसन्त्यजशरं सुतम् ॥१॥ वन्दे इति । सौन्दर्यस्य मनोज्ञतायाः पर्याप्तः सीमाया भूमि स्थान कामप्यनिर्वचनीयां देवतां वन्दे इति । तामेव सौ- न्दर्यपूर्णतां समर्थयति-पस्याः सहोदरं बन्धुम् अन्जं चन्द्र, मुतम् अन्जशरं मदनं शंसन्ति तामिति सम्बन्धः । रामणीय- कनिधित्वेन प्रसिद्धौ यौ चन्द्रमदनौ तौ यस्या भ्रातृसुतौ सा सौन्दर्यसीमेति किं वक्तव्यमिति भावः । पथ्यावक्र वृत्तम् । का- यलिङ्गमलङ्कारः ॥१॥ अद्वैतमक्षिभिरिह श्रवसां यदि स्याद् हैतं पृथग्यदि पुना रसनासु च स्यात् । १ अदानी भगवतीसौन्दर्यवर्णनाय सौन्दर्यस्तयकमममारि- सुर्यस्या अब्जे (चन्द्रं ) सहोदर, अजशरं ( कामं प्रद्युम्नं ) च पुत्र जना पदान्त, अत एवं भ्रातृपुत्रसौन्दर्येणेवाग्नुमेयलोकोत्तरसौन्द- यंतया सौन्दर्यपरिपूर्णतास्पदमनिर्वचनीयस्वरूपां देवतां पदे इति मङ्गलमाचरते। २ हे सागरराजपुत्रि! मयि नेत्रैः सह कर्णानामैक्य यदि रात, एवं जिह्वासु प्रत्यके द्वित्व यदि स्यात्, तर्हि अनिर्वचनीयं तवाङ्ग- सौन्दर्य वर्णयितुमहं शक्तः स्यामिति मम नेत्रद्वय कर्णद्वये व प्रया ·सौन्दर्यस्तयमः ८। ईशीय वर्णयितुमर्णवराजकन्ये तत्तादृशं किल तवाऽवयवाऽऽभिरूप्यम् ॥ २ ॥ अद्वैतामति । हे अर्णवराजकन्ये । इह लोके मयि च यदि चेत् श्रवसा श्रोत्रेन्द्रियाणाम् अक्षिभिश्चक्षुरिन्द्रियैः, सहति शेपः । अद्वैतम् ऐक्यं यदि चेत्पुनः रसनामु जिव्हासु । रसज्ञा रसना जित्यमरः । द्वैतं स्यात् उभयथापि चक्षुःश्रवाः द्विरसनश्च शेप एव विवक्षितः, स यद्यहं स्यामित्यर्थः। तत्तर्हि तत्मसिद्धं च तत्तादृशं निरुपमं च तवाऽवयवानाम् । अझं प्रतीको ऽवयव इ- त्यमर। आभिरूप्पं रम्पत्वम् । अभिरूपो बुधे रम्ये इति मे- दिनी । वर्णयितुम् ईशीय समर्थः स्याम् । वसन्ततिलका- तम् । सम्भावनापर्यायोक्तं चालङ्कारौ ॥२॥ अथ मातुः शिरोरुहं वर्णयत्ति- मौलौ त्वयापि विधृतो मधुपौधमैत्री चित्रं करोति कमले चिकुरप्रपञ्चः । मतो बहुत्वं, ततश्च तेषां परस्परमभेदश्चक्षुःश्रवत्वम, एवं मम एकस्यां जिह्वायां बहुत्वं तत्रापि प्रत्येक द्वित्वं द्विरसनत्य,मर्थाच्छेषत्वं यदि स्यात, तर्हि निःसीमसौन्दर्यनिधेस्तवाङ्गमौन्दर्यवर्णने ऽहं समर्थः स्याम् । परं फेवलं द्विनेत्रस्यैकरसनस्य पामरमानवमाअकस्य मम मास्ति त्वदवयववर्णनसामर्थ्यमिति देव्यङ्गानां लोकोत्तरसौन्दर्य- शालित्व,मात्मनश्च तद्वर्णनामामध्यें प्रकटयति । ३ अथ भगवत्याः प्रत्येफमययवं वर्णयितुकाम आदी फेशपाशं घर्णयितुं, हे फमले ! त्वया शिरसि धृतः (मूर्धनि धृतो, त्याह- , तध) कुन्तलकलापो मधुपौधमैत्रीम (अनिकृष्णनया भ्रमरसादृश्य, मद्यपानकसौहार्द च) यत् कुरुते तदेवमत्याहतस्य तस्य फरणं ·सौन्दर्यस्तयफः ८। किं तर्हि, कुन्तलपरीमलसारलाभ- लोभभ्रममरलोकनिवारणाय ॥ ४ ॥ नेति । हे ऽम्ब ! नवानां चम्पकानां पुप्पाणां पुष्पमूलेषु बहुलमिति लुक् । माल्यं मालां निसर्गेण स्वभावेन सुरभी मु. गन्धयुक्ते कवरे धम्मिल्ले सुगन्धं कर्तुं त्वं न दधासि। किं तर्हि कुन्तलानां परीमलस्य सुगन्धस्य सारस्य लोभेन भ्रमतां भ्रम- रलोकानां भृङ्गसमूहानां निवारणायेति । तदुक्तं-'भ्रमन् वनान्ते नवमञ्जरीपु न पट्पदो गन्धफलीमजिघ्रत् । सा किं न रम्या स च किं न रन्ता वलीयसी केवलमीश्वरेच्छा' इति । वसन्त- तिलकारत्तम् । गूढोत्प्रेक्षा शुद्धापनुतिर्वा ।। ४ ।। रुचं रचयितुं कचे रुचिरपुष्पवर्गः समं' सदा वहसि भूषणं सह सुधांशुना पूषणम् । चम्पकरामधारणास्य सौगन्ध्यसम्पादनरूपप्रयोजनाऽभावे ऽपि भ्रमरनिवारणमेव हेतुरिति वदन् फेशानां स्वतः सुरभित्वं चम्प- फमालाशोभितवं च कथयति । ५ हे जननि ! त्वं चिकुरवन्धे शोभा विरचयितुं सूर्यचन्द्राण्याव. लङ्कारो सुन्दरकुसुमसमूहैः साफ धारयसि, अत एव तो सूर्या- चन्द्रमसावेकोक्त्या पुष्पवन्तावभूतां, तयोयोगेन च उत्तमश्रिय (उत्तमा योभाम्, उत्कटस्य तमसः शोमा च) अन्वर्थामुपैषीति न फेवलं कळ्या सूर्याचन्द्रमसौ पुष्पबन्तावपि तु त्वया पुष्पैः सह धारणादेव तथा तो, अत एव केशेषु एकत्र तयाघटनायाममावा- स्थायामिवोत्कटान्धकारशोभाप्राप्तिरिति थदन सुन्दरपुष्पैः सह १चिकुरपुष्पवर्ग समम्-पु. पा०1.

·सव्यायाऽवतरणे लक्ष्मीसहस्र उभावभवतामतो जननि पुष्पबन्ताविमौ तयोर्घटनयोत्तमश्रियमुपैपि ततार्थिकीम् ॥ ५ ॥ रुचमिति । हे जननि ! कचे केशवन्धे रुचं शोभा रचयितुं कर्तुं सुधांशुना 'चन्द्रकोर' इत्याख्येन सह भूपणं 'राकडी' इत्या- ख्यं भूषणमलङ्कारं रुचिरैः पुष्पवर्ग: समं सह धारयसि । अतो हेतोः उभी इमौ मूर्याचन्द्रमसौ पुष्पवन्तावभवताम् । एकयो- गेन तत्र कचे आर्थिकीमायाताम् उत्तमश्रियं सम्यक् शोभा उत्कटतमःथियं च उपैपि पामोपि । दर्शः सूर्येन्दुसगमः इत्य- मरात् दर्श चन्द्रमूर्पसंयोगेन उत्कटतमोयोग उचित इति भावः। पृथ्वीवृत्तम् । हेतुगूढोरपेक्षासमालकाराः ॥५॥ सुमनोवरवासवासनाऽध्युषिताः कृष्णघनाप्तिशालिनः । वरदैविजयन्ति कुन्तला भवदीयाः सकलापभृज्जयाः॥६॥ सुमन इति । हे वरदेवि! भवत्या इमे भवदीयाः। भवतष्ठक्छ- साविवि छम् । कुन्तला. सुमनोवराणां श्रेष्ठपुष्पाणां वासस्य स्थि- तेर्वासनया गन्धन अध्युपिता अधिष्ठिताः, कृष्णवर्णस्य घनस्य आप्स्या सख्येन शालन्ते तच्छीलाः, ताच्छील्ये णिनिः। क- चन्द्रसूर्याऽभिवाग्लङ्कारधारणेनोत्तमां शोभा कृष्णेषु केशेषु प्रा. मोषीत्याह। ६ हे वरदे ! उत्तमकुसुमनिवासेन सौरभयुक्ता', कृष्णरणस्य घन या ऽऽप्तिस्तया शाभमाना', जितर्हिणस्वदीयाश्चिकुरा विज- योऽर्जुन इयावरन्ति । अर्जुनो हि देवराजस्य पासवस्थाऽसने स्थित , कृष्णस्य घासुदेवस्य घनसम्बन्धेत शोभितः, कलाः पातीति फलापश्चन्द्रस्तद्धारी शिवस्तस्य किरातार्जुनीययुद्धे यो जयस्तत्स- हितश्चेत्य फेशपाशे ऽर्जुनसाम्यं वर्ण यन् तस्मिन् पुष्पसौगन्ध्यं, क. रणवर्णणालित्वं, मयूरवईसाम्यं च प्रदर्शयति । .

·सौन्दर्यस्तयका। लापभृतो मयूरस्य जयेन सहिताः । अथ च हे वरदे ! ते कुन्तला विजयो ऽर्जुन इवाऽऽचरन्ति । सुमनोवरस्य वासवस्य आसने उपितः स्थितः, श्रीकृष्णस्य सततं निविडसख्यप्राप्त्या शाली, कलापभृतः शिवस्य जपेन सहितः, वासो गेहे ऽप्यवस्थाने, वासनं चासने घरासनइति विश्वौ । अब कचपक्षे यानि च- हुवचनान्तानि विशेषणानि तान्येवाऽर्जुनपक्षे एकवचनान्तानि लापने उपेक्षितानि । पुनरियं वचनलिङ्गभेदलापनरीतिरपि । तत्र प्रमाणं 'लिङ्गसंख्याविभेदेपि विशेपणविशेष्यता । विभक्तिः पु- नरेकैव विशेषणविशेष्ययोः' इति ज्ञेयम् । वैतालीयं वृत्तम् । उपमा श्लेपश्च ॥६॥ जलभृद्रुचिभाजि सिन्धुकन्ये शिखिषु द्वेषमुपेयुषि प्रकामम् । तमसा ऽऽकलिते तवोपपन्न: कुटिले कुन्तलमण्डलेहिबन्धः ॥ ७ ॥ जलभृदिति। हे सिन्धुकन्ये! जलभृतो मेघस्य रुचि कान्ति भजीत तस्मिन, अन्यत्र डळयोरभेदात् जडभृत्सु मूर्खपोपक- ७ हे सिन्धुकन्ये ! जलभृद्रुचिभाजि (मेघकान्तियुक्त, लडयो- रेक्याजडपोषकस्य जडाधिपस्य प्रीतिपात्रे च ) शिखिषु (मयूरेषु, विजेषु च) नितान्तं द्वेषभाजि, तमसा ( अन्धकारसहशेन कृष्ण. चर्णेन, तमोगुणेन च ) व्याप्ते कुटिले (वके, प्रतीपस्वभावे च) फ. घमण्डले हि बन्धः (सर्पाकारो बन्धः) हि निश्चयेन धन्धथ यु- क्तिसङ्गत एयोति जडपोपकस्य द्विजद्वेष्टुस्तामसस्त्रमावस्य कुटिलस्य जनस्य निगडवन्धयोग्यत्वं समञ्जसमिति लंपेण वदन जलदनीले मयूरपईविजयिनि कृष्णवर्णे फेशपाशे कुटिलो बन्धो योग्यो विराजते इत्याह । २४ ·• १८६ सम्पाण्यावतरणे लक्ष्मीसहने । राजसु रुचिं प्रीतिं भजतीति, शिखिपु मयूरेषु द्विजेषु च प्रका- मगत्यन्तं द्वेपम् उपेपि माप्तवति, तथा तमसा तिमिरलक्षितेन कालिम्ना अज्ञानेन चाऽऽकालते व्यास, पुनः कुटिले वक्रे तव कुन्तलानां केशानां मण्डले समूहे, अन्यत्र कुटिले पक्रपुरुपे च अहिबन्धः वेणीरूपः, अन्यत्र हिनियतं वन्धो वन्धनम् । उपपन्न युक्त इत्यर्थः । औपच्छन्दसिकं वृत्तम् । श्लपोपमालङ्कारौ । "त- महाकालने" इसत्र “श्रितगन्धभरे" इति पाठः साधुः ॥७॥ अलकाऽऽकृतिरप्रयपुप्पकान्ता प्रबलश्रीदतया तव प्रसिद्धा। नवनीलरुचोज्ज्वला मुरारे- वनिते भाति मुकुन्दलालितश्रीः ॥ ८ ॥ अलकति । हे मुगरे निते ! अग्रयैः श्रेष्ठैः पुष्पैः कान्ता सुन्दरी, पो ऽअयं पुष्पकं विमानमन्ते मध्ये यस्याः सा, एवं प्रबलां श्रियं शोभां ददाति, पक्षे प्रवलः श्रीदः कुवेरो यत्र, पुनः नवनीलरत्नस्य, पक्षे तत्संज्ञकांनषेः रुचा कान्त्योज्ज्वला, तथा ८ हे मुररिपुप्रिये ! अग्रयपुष्पकान्ता (उत्तमैः कुसुमैः सुन्दरी, श्रेष्ठ पुष्पकविमानमन्ते यस्याः सा च) प्रयलश्रीदतया (प्रकृष्टसंप- प्रदत्वेन, बलिष्ठकुवरयुक्ततया च ) प्रसिद्धा, नवनीलरुचा (नवी- नकृष्णकान्या, नव्यनीलनामकनिधिकान्त्या च ) उज्ज्वला, मुकु. न्दलालिनश्रीः ( श्रीकृष्णलालितशोभा, मुकुन्दनामकनिधिविशेषर- मणीयशोभा च) तव अलकाऽऽकृतिः फेशपाशाऽऽकारो ऽलकाकृति- रलकापुराच भातीति लपेण केशपाशे ऽलकापुरीसाम्यं निरूपयन तस्मिन् सुन्दरकुसुमशोमां, संपत्प्रदत्वं, कृष्णवर्णत्वं, श्रीकृष्णलालि- तत्वं चामिधत्तं ।

·सौन्दर्यस्तयकः ८॥ १८७ कुन्देन विष्णुना तत्संज्ञकनिधिना च लालिता श्रीर्यस्याः सा अलकानां केशानामाकृतिराकारः, अलकाया यक्षनगर्दा आ- कतिरेव भाति शोभने । महापद्मश्च पद्मश्च शङ्को मकरकच्छपौ । मु- कुन्दकुन्दनीलाथ खर्वश्च निधयो नव । अलका पूर्विमानं तु पुष्पकमित्यमरौ । वैतालीयं वृत्तम् । श्लेपोपमालङ्कारौ ॥ ८॥ भुवनोत्तरसिन्धुभूपितो घनशैवालकवत् कचो ध्रुवम् । सुरुचा महितोहिमालयोदितयोझासितमीनलक्षणः॥९॥ - ९तव कसःघनो मेघः, शैवालं जलनीली, को ब्रह्मा, एवं घना निविडा ये शेवाः शिषसम्पम्धिनो ऽलकाः फेशा जटाजूटस्तद्वय । तथा हि- फचस्तावत् भुवनोसरेण लोकोत्तरेण सिन्धुभुवा चन्द्रेण तदाख्याऽलङ्कारेणोषित आश्रितः, यद्वा भुक्नोत्तरो लोकोत्तरः,समुद्रे- ण त्वय्यपत्यप्रेम्णा भूषितश्च । एवं सुरुचा शोभनकृष्णवर्णेन महितः, एवं हि निश्चयेन उदितया मालया सजा उद्भासितो दीपितो मानलक्षणः कामो येन तथाविधः । घनश्च-भुवनेन जलेनोत्तरस्य पूर्णस्य सिन्धोः समुद्रस्य भु. वि उषितः, एवं मालया राजिरूपेणोदितया सुरुचा विद्युना महिनः, तथा उद्भासितम् उत्पादितं मीना लरयारक्याद् रक्ष्याते येन तद मीमरक्षणं जलं (वर्षोन ) यस तादृशः । शैवालं च-भुवनेन जलेनोत्तरायां सिन्धुभुवि नदीभूमी उपितं, तथा माया लक्ष्म्या आलयः कमलं तस्मादुदितया सुरुवा महिना, प्रकटितमत्स्यचिन्हश्च सामानाधिकरण्यात् । प्रझा च-भुवनोत्तरे लोकोत्तरे सिन्धुभुवि नदीजन्ये पद्म आस- नभूते उपितः, तथा सुरुचा शोभननेजसा महितः, एवं हिमाल. यादुतिया सरखतीनद्या (तदधिष्ठाच्या वाग्देव्या) उद्भासितकामः, तस्या ब्रह्माणीत्वात्।

·सम्पारपाऽवतरणे लश्मीसहने भुवनेति । ते तव लक्ष्म्याः कचः ध्रुवं निश्चितं धनवद । शैवालं जलनीली तद्वत् । को ब्रह्मा तद्वत् । 'द्वन्द्रान्ते श्रूयमाणं पदं प्रसेकमनुसम्बध्यते' इति न्यायादतिमत्ययस्य सर्वत्र सम्ब- न्धः । कचः केशः शिरोरुह इत्यमरः । घनजीमूतमुदिरेसमरः । शेवालश्चापि शैवालः शेवलो जलनीलिका इत्यमरटीकायाम् । को ब्रह्मणि समीरात्मयमदक्षेपु भास्करे इति मेदिनी । किं च धनः निविडः निरन्तरो वा यः शिवस्य हरस्याऽयं शैवः अ. लकः जटाजूटस्तद्वच्च । घनं निरन्तरं सान्द्रमियमरः। फचपक्षे-भुवनोत्तरं यत्सिन्धुंभु सिन्धुदेशोद्भवं 'गगावन'- मिति लोके, तदुपितं स्थित यस्मिन् सः। यद्वा भुवनोत्तरं यत्सि- न्धुपदं तसिन्धुभुवनं गगावनमेव तेन भूपितः। यद्वा भुवनेन ज- लेनोत्तरः समृद्धः यः सिन्धुस्तेन भूपितः प्रदानकाले ऽलंकृतः। यद्वा भुवनोत्तरसिन्धोर्भवति स चन्द्रस्तदाऽऽकारभूपणभूतः स उ- पितो यस्मिन तथोक्तः । यद्वा भुवनं जलमुत्तरयति वर्धयति स सिन्धुभूश्चन्द्रः स उपितो यत्र । यद्वा भुवनोत्तरः जलसमृद्ध सिन्धुः समुद्रो येन स भूपितः । चन्द्रोदयेन हि सिन्धुर्वर्धते इति प्रसिद्धम् । हि यस्माद मालया पुष्पसजा उदितया सुरुचा उ- शिवजटाजूटश्च-भुवनोत्तरया लोकोत्तरया दिव्यया सिवा गङ्गया भूपतः, एवं सुरुचा शोभनकान्तिविशिष्टया हिमालयातु- दितया पावत्या महितः, तथा उद्गामितं मीनरक्षणं जलपूर्णवाद्येन ताहशः । उद्भासि योभमानं, तमी रात्रिस्तस्या इनः स्वामी चन्द्रः, तद्रूपं लक्षण मौलौ चिन्हें यस्येति वा । अहिमालया सर्पपल्या उ- दितया सुरुचा कान्त्या महितः, उद्भासितमीनरक्षणश्चेति वा । एवं श्लेषेण भगवतीकेशपाशे मेघ,शैवाल,ब्रह्म,शिवजटाजूट,साम्य घर्णयन् तस्य चन्द्राऽऽल्याऽलङ्कारभूपितत्वं, शोभनकान्तिमत्वं, मावालइतत्वं, भगवत्कामजनकत्वं च प्रतिपादयति ।

·. ८ सौन्दर्यस्तयकः समकान्या महितः पर्धितः।उद्भासितं मीनस्य सुवर्णकृतमीनस्प लक्षणं चिन्हें यस्मिन् सः । यद्वा उदि ब्रह्मणि वासुदेवे मा. सितः प्रकाशितः मीनलक्षणो मदनो येन सः । 'तस्पोदिति नामेति श्रुतेः। घनपक्षे भुवनेनोदकेनोत्तरस्य श्रेष्ठस्य सिन्धोः समुद्रस्य भुवि उदकग्रहणार्थम् उपितः स्थितः । हिमालयादुदितयोत्प- नया सुरुचा विद्युता महितः । उद्भासितं यत्र मीनस्तत्रोदकं यत्र स तत्र तत् उदकं विना मीनस्थितेरभावात् मीनलक्षणम् उदकं यस्मिन् सः । यद्वा दो हिमालयोदितया मुरुचा ध. चलकान्या महितः निर्जलमेघस्य सितत्वाद, ततो भुवनोत्तर- सिन्धोनिकट व जलाऽऽदानार्थमुपितः । तत उत्कृष्टभया ओमती नीलः स चासौ मीनरक्षणः मत्स्यराक्षता वर्पणेन ज- लदानात् । शैवालपक्षे भुवनोत्तरसिन्धुभुवि उपितः, हि यस्मात् माया लक्ष्म्या आलयेन कमलेनोदितयोत्पन्नया सुरुचा माहता, उद्भासितं मीनस्य लक्षणं भक्षणचिन्हं यस्मिन् सः । यद्वा भु- चनोत्तरसिन्धोभूरिजलनद्याः भुवि उपितः । हिमस्य शत्यस्य अलय अविनाशः सत्तेसर्थः । तद्विपये उत्पन्नया मुरुचोत्तमेच्छया माहितः पूज्यः । 'शवालैः शयनं सृजन्त्यपि पुनः शेते न वा ल- ज्जयेति रसपार्या विरहतप्तायाः शीतेच्छया ऽभ्युपगमदर्षाना. त् । उद्भासिताना प्रकाशमानानां मीनानां रक्षणः धीवरादिभी- त्या तत्र लीयमानखात् । ब्रह्मपक्षे भुवनोत्तरसिन्ध्या सरस्वत्या भूपितः माहितः पूजि- तश्च । मह पूजायामित्यस्मानिष्ठा । हिमालयादुदितयोत्पन्नया मु. रुचा पार्वतीरूपयोद्भासित उत्पादितो मीनलक्षणो मदनो य-

·सम्पाटपाचारणे लक्ष्मीसहने
स्मिन् सः । पार्वती दृष्ट्वा ऽयं कामाशो ऽभूदिति कथा शय्याद्रि-
खण्डे गोदामाहात्म्ये । तामत्र संक्षेपतः पधेन दर्शयामि ।
ब्रह्मा शनपुरोहितः परिणये गीर्याः पदं स्वे करे
धृता न्यस्य शिलातले ऽतनुवश: सुस्राव शुक्रं यदा ।
जातास्तेन तु वालखिल्पमुनयः पाठः सहस्राणि ते
तच्छुक्ष्यर्थमुमेशदत्तकरकाद्गोदा ऽऽस विष्णोः पदात् ।।
वामनाऽवतारे कमण्डलूदकेन विष्णुपदक्षालनादिसर्थः ।
यद्वा भुवनानि चतुर्दश उत्तराणि भावीनि यस्मात्तत्र सि-
न्धुभुवि समुद्रस्थाने उपित: सृष्टेः माक् स्थितः । मालय(१)पद्म
लक्ष्मीनिवासलाद तेनोदितया मुरुचा महितः, भगवन्नाभिन-
लिनाऽऽसनत्वात । उद्भासी ललाटात्मकाशमानः तम्या रात्र्या
इनश्चन्द्रः तल्लक्षणं शेखरचिन्हं यस्य स शिवः यस्मात् सृष्टि-
समये जात इति भावः ।
शैवालकपक्षे भुवने त्रिभुवने उत्तरा स्वर्गस्थखात्पूज्या वा
या सिन्धुनंदी भागीरथी, यद्वा सिन्धुं समुद्रं भवते प्राप्नोति
सा सिन्धुभूः । भू प्राप्तावात्मनेपदी। इयमपि गहैव । तया
भूपितः । हिमालयोदितया पार्वत्या सुरुचा प्रीत्या महितः यदा
अहिमालया सर्परूपस्रजोदितया सुरुचा -महितः, उद्गासितं
मीनस्य चन्द्रस्य लक्षणं यस्मिन् सः।
धनशैवालकवदित्यत्र यद्यप्यल्पान्तरत्वादभ्यर्हितत्वाच्च
कशब्दस्य पूर्वनिपातेन भाव्यं तथापि समुद्राभ्राद्ध इति नि-
देशेन पूर्वनिपातप्रकरणस्याऽनित्यलेन साधुत्वमिति सुवोधि-
न्याम् । अथ च लक्षणहेत्वोरिति निर्देशनाप्यस्य प्रकरण-
स्यानित्यत्वं शेखरे स्पष्टम् । उपमाश्लेपालङ्कारौ । वैता.
लीयं वृत्तम् ॥ ९॥

·सौन्दर्यस्तधकः १९१ हन्त लक्ष्मि तव कुन्तलवज चामरं वदति पामरोऽपि कः । प्राक्तनस्तु हरिणोपलालितः पश्चिमं यदपुरस्कृतं मृगैः ॥ १० ॥ हन्तेति । हे लक्ष्मि ! तव कुन्तलवजं पामरो ऽपि चाम- मिति कः वदति ? अपि तु नेत्यर्थः । हन्त खेदे । माग्भव: माक्तनः कुन्तलः हरिणा भगवता उपलालितः, यद्यस्मात्प. श्चिमं चामरं मृगैः सामान्यचतुष्पदैरपुरस्कृतं पश्चात्कृतम् इति समर्थनीयार्थसमर्थनात्काव्यलिङ्गमलटारसारथोद्धताउत्तम् ॥१०॥ सिन्दूरकान्तां जगदम्य मल्ली- सराऽभिरामां चिकुराऽऽवलिं ते । मन्यामहे देवि कलिन्दकन्यां गङ्गासरस्वत्युदिताऽनुषङ्गाम् ॥ ११ ॥ सिन्दूरेति । हे जगदम्य ! सिन्दुरेण नागसम्भवेन कान्तां १० है लक्ष्मि ! तबालिफसङ्घ पामरो ऽपि कश्चामरं घदति ? यतः प्रथम फेशपाशो हरिणा (कृष्णेन, मृगेन्द्रेण च ) उपलालि- त, आरतः, पश्चिममन्त्यञ्चामरं च मृगैश्चमरीमृगैः अपुरस्कृतम (अनाहतं, फायपश्चाः च पुच्छतया धन ) भवतीति मृगन्द्रोपलालि- तस्य तब फेशपाशस्य सामान्यमृगैरप्यनाइनेन चामरेण साम्य पामरो ऽपि को धदतीति वदन् भगवतीकेशपाशस्य नारायणोप- लालितत्वं चामराऽधिकशोभाशालित्वं च बोधयति । ११ हे जगदम्ब ! (अधिकारुणेन ) सिन्दूरेण सीमन्ते धृतेन सुन्दरी, (विशद) मल्लीमाला ललितां च ते (कृष्णवर्णी) चिकुर पति गङ्गासरस्वतीसङ्गतां यमुनां मन्यामहे इत्याह ।

·. १९२ सव्याश्याऽधतरणे लश्मीसहने रमणीयां, तथा मल्लीनां पुष्पाणां सरेण हारेण अभिरामां ते तव चिकुराऽऽवलि कचपङ्गिं गङ्गा सरस्वती चेत्युभाभ्याम् उदितः कृतः अनुषङ्गः संगमो यस्यास्तां कालन्दकन्यां यमुना मन्यामहे । अत्र यमुनासाम्यं चिकुरावले,गङ्गा मल्ली, सरस्वती सिन्दूर, इति त्रिवेणीमनमनैतदवलोकयितुः प्रयोगफलं सूचित तदुत्प्रेक्षा च । उपजातिवृत्तम् ।। ११ ॥ सुतरामलकव्रजः प्रसूना- न्यलमम्लानिविरोचितानि बिभ्रत् । सुरभिस्फुरितः सुपुत्रि धान्याः सुमहारामविभूषितो विभाति ॥ १२॥ सुतरामिति । हे धान्याः सुपुत्रि सीते ! ते सुतरामलक- व्रजी विभाति । कथं अलमसर्थम् अम्लानीनि म्लानिरहितानि अव एव विरोचितानि शोभनानि प्रसूनानि पुष्पाणि विभ्रत् । १२ हे धायाः (पृथिव्याः, आमलक्याश्च) सुपुत्रि! अलं न म्ला- निग्लीनत्वं नवीनत्वं तेन विशेषतो रोचितानि प्रसूनानि पुष्पाणि बिम्रत, एवम् अम्लरसानि विरोचितानि विपरुच्युत्पादकानि प्र. सूनानि फलानि विम्रत् । सुरभिस्फुरितः (सुगन्धेन रोचमानः, व. सन्ते उदितश्च ) सुमहारामविभूषितः (सुमहाः सुशोभा, रामेण दावधिना घिभूषितः, सुतरां महति आरामे विरिष्टभूमावुषितः, सुमहाऽऽरामे विभिः पक्षिभिभूषितच वा) ते लकवजः फेशसमूहः सुनोमनतर आमलकरक्षवज एव विभातीति लपेण फेशपाश- स्याउमलकवृक्षरूपत्ववर्णनेन धात्रीपुळ्या आमलफत्वं युक्त मेवेति सुधरन नवपुप्पसम्बन्ध, सौपाय, भगविभूपितत्वं, चाह।

·सौन्दर्यस्तयफः ८। कि च सुरभिणा सुगन्धेन स्फुरिता, पुनः सुमहाः सुतेजाः रा. मेण च विभूपितः कृतकारीका अयं धात्रीपुच्या आमलकी- पुश्यास्ते सुतरः सुष्टुतरः आमलकवज एतन्नामकटक्षगण: त्व- दुत्पन्नो विभाति । द्रव्यविशेपणत्वादामभावः । कथम् ? अलम् अम्लान्यम्लरसवन्ति विरोचिनानि पक्षिभ्यः प्रीयमाणानि म- सुनानि फलानि विभ्रत् । ममूनं पुष्पफलयोरिति मेदिनी । सु- रभिर्चसन्तस्तेन स्फुरितः सुमहत्यारामे विशिष्टायां भुवि पितः। औपच्छन्दसिकं वृत्तम् ॥ १२ ॥ आपीडयन्ति कुसुमेषुशरा निकाम- मात्मानमित्यखिलधात्रि रुषेव देवः । आपीडयत्यनुदिनं तव कुन्तलात्म- न्यन्धे तमस्यहह सूनकुलं मुकुन्दः ॥ १३ ॥ आपीडयन्तीति । मो अखिलधात्रि जगन्मातः! कुसुमेपोर्म- दनस्य शरा: पुप्पाणि आत्मानं स्वं निकामं पर्याप्तम् आपाड- यन्ति व्यथयन्ति, पीड अवगाहे इति चौरादेलट् । इति रुपेव मु. कुन्दः तब कुन्तलात्मनि । अन्धयति दृष्टयपघातं करोतीत्यन्धं पचायच् । तस्मिन् तमसि, अहहेत्यद्भुते खेदे वा। सूनकुलं पुप्प- ब्रजम् आपीडमुत्तंसमिव करोत्यापीडयति । आपीडशब्दात्तत्क- . १३ हे लोकमातः ! देवो हरिः फामशराः पुष्पारण आत्मानम- तीय आपीडयन्ति याधन्ते इति विचार्येव तत्कुसुमकुलं तच फेशपाय. रूपे गाढाऽन्धकारे आपीडयति (शेखरयति, वाधते च) इति स्वाऽऽपी. डकस्याऽऽपीडनमुचितमेवेति वदन भगवता त्वदीयाः फेयाः पु. प्पै यन्त इत्याह । -- ·सव्याख्योऽवतरण लक्ष्मीसहस्त्रे शेतीति णिचि धातुस्खाल्लट् । अथ च मुष्ठ ऊनकुलम् अतो ऽन्धे तमंसि नरके आपीडयति व्यथयतीति समासोक्तिः । श्लेप उ- पेक्षा च । वसन्ततिलकात्तम् ॥ १३ ॥ बन्नासि हन्त सुरभौ सुमनोभिरम्ब साक हरेरपि मनो निजकेशपाशे । आमोदमग्रथमत एव तदेत्यनन्तं किं न क्षमं गुणवदाश्रयणं गुणाय ॥ १४ ॥ वनासीति । हे इम्ब ! सुरभौ निजे स्वीये केशपाशे मुमनोभिः साकं हरेमनः बध्नासि हन्त विस्मये । अतः तन्मनः अग्रचं अनन्त अपरिमितं चाऽऽमोदं सुगन्धं हर्प च एति प्रामोति । यतो गुणवतः. सौरभयुक्तस्य मालातन्तुयुतस्य च वस्तुनः आश्रयणं गुणांय गुणप्राप्तये क्षमं न स्याकिम् ? अपि तु स्यादेवेति नेदमाश्चर्यमिति भावः । वसन्ततिलकावृत्तम् । अ- थान्तरन्यासलेपालङ्कारौ ॥१४॥ त्रैलोक्यमांतरजहन्निजशाखमेव 'दृष्टं कुलं सुमनसां फलवद्धि लोके । १४ हे अम्ब ! त्वं स्वीये कुन्तलकलापे सुमनोभिः सह हरेरपि मनो यनासि, अत एव हरेमनः श्रेष्ठमनन्तमामोदं (सन्तोषं, सौ- गन्ध्यं च) एनीति गुणवदाश्रयणं (गुणपिशिष्टाश्रयणं, सूतवि. शिएगाद्याश्रयणं'च) गुणप्राप्तये न किम् ? 'इत्यर्थान्तरन्यासेन सम्मेषेण 'समर्थयन् 'सुमनोमध्ये हरिमनसो बन्धनमुचितं, ततश्च तासम्बन्धात्तस्य सौगन्ध्य गुणलाभोपि योग्य एवेति वदन् कुसु- मभूषितस्य केशपाशस्य हरिविक्षाफकत्वं प्रतिपादयन्नाह । १५६ त्रैलोक्यमात. ! लोफे हि सुमनसां कुलमपरित्यचास्व.

·सौन्दयंस्तयकः ८॥ अप्याहृतं बहिरहो सफलं प्रसून काल्पद्रुमं तु भवतीकचमण्डलेन ॥१५॥ त्रैलोक्येति । हे मातः ! अजहदसजन्निनशाखं सुमनसा कुलं लोके फलवत्फलोत्पादकं दृष्टं, कल्पदुमस्येदं काल्पद्रुमं प्र- मून बहिर्टक्षात आहृतमपि भवयाः कचमण्डलेन सफलम् अहो आश्चर्यम् । अत्र विरोधाभासे सफलं सार्थकमिति परिहारेणा- लङ्कारः। सुमनसां सतां हि स्वशाखावर्तनमेव फलवदिति श्ले- पालकारः । वसन्ततिलकात्तम् ॥ १५॥ सुमैर्दिव्यैरानेडितसहजसौरभ्यसुभगं कचं ते कल्याणि भ्रमति परितो भृङ्गनिचयः । ध्रुवं तत्सारूप्यं स्वयममिलपन् झङ्कृतिमिषात् स्तुवन् प्रादक्षिण्यक्रममखिलमातः कलयति ॥ १६ ॥ सुमैरिति । हे कल्याणि, हे अखिलमातः ! यद्यस्मादिवि शासमेर (शाखासगतमेव) फलयद् एम, परं भवत्याः फ्रेश- पाशेन वहिराहतमपि कल्पवृक्षसम्बन्धि पुण सफलं (सतार्थ, लयुक्त च ) इति चित्रमिति वदनु पण्डिनकुलमपरित्यक्तनिजघद- पाखमेव शुभफलसाधमिनि श्लेषण सूचयन फल्पवृक्षकुसुमाग स्वकेशपायाश्रयणात कृतार्थत्वं सम्पन्नमिति बोधयन् फेशपाशे कल्पद्रुमकुसुमभूपितत्तं वर्णयति । १६ है फल्याणि लोकमात. ! यत् भृङ्गसमूहः कल्पवृक्षसम्ब धिभिः कुसुमैर्द्विगुणितसौगन्ध्यसुन्दरं ते केरापानं परितो भ्रमति तत् केशपाशस्य समानरूपता स्वयं वाञ्छन् झङ्कारकपटात् स्तुति वितन्वन् प्रदक्षिणविधानरीतिं करोतीति फेशपरिमललोभात भ्र. मरकुलस्य भ्रमणमतिकृष्णकेशपाशसावाऽभिलापहेतुफमिति वदन अमराऽधिकफाण्य फेशपाशे घोधयन्नाह ।

·सव्याख्यातरणे लक्ष्मीसहस्ने + भवानि दिव्यानि तैः कल्पक्षसम्बन्धिभिः मुमैः पुप्पैराने- डितं पुनः पुनः स्तुतं सहज स्वाभाविकं सौरभ्यसुभगं सौग- मध्यमाहात्म्यं यस्य तं ते तव कचं परितः केशस्याऽभितः । अभितः परितः समयेयादिना द्वितीया । भृङ्गाणां भ्रमराणां निचयः समूहः भ्रमति भ्रमणं करोति, तत्तस्मात्तस्य त्वत्कचस्य • 'सारूप्यं सादृश्यम् अभिलपन इच्छन् सन् झङ्कृतिमिपात् शङ्का- रकापट्यात स्तुवन् स्तुति कुर्वन् मादक्षिण्यस्य प्रदक्षिणाकर- णस्य क्रम रीतिं कलयति करोति ध्रुवमिति असिद्धविपया फ- लोत्सेक्षा ऽलङ्कारः । शिखरिणीतम् ॥ १६ ॥ प्रभोनाभीपनं भ्रमरततिरुत्सृज्य पतति स्थिराऽऽमोदाऽऽलम्बे चिकुरनिकरम्बे जननि ते मनागब्धेः कन्ये मधुरिपुसमीपे परिचयो न रोचेत प्रायो ननु मधुपवर्गस्य मनसे ॥ १७ ॥ प्रभोरिति । हे अब्धेः कन्ये, हे जननि ! इयं भ्रमराणां ततिः पतिः प्रभोः श्रीहरेः नाभीपद्म नाभीकमलम् उत्सृज्य त्यक्त्वा स्थिरं सततम् आमोदम् अत्यन्ताकर्पिगन्धम् आ- लम्वते आश्रयते तस्मिन् । कस्तूरिकायामामोदः कपूरे मुखवा- सनः । वकुले स्यात् परिमलश्चम्पके सुरभिस्तथंति शब्दार्णवः । . १७ हे अध्धेः पान्ये ! भ्रमरसमूहो हरेनाभीकमलं विहाय स्थिर- मुगन्धाश्रये तय फैशपाशे पततीति मधुपवर्गस्य (भृगसहस्य, म. उपसमूहस्य च ) मगसे मधुरिपोः (हरे, मधुपिणश्च ) समीपे पदपि सम्बन्ध. प्रायो न रोचेतेति समर्थयन् भगवन्नाभीपमाद- वितप फुन्तलपालापे सारमाऽऽविषयमिस्याह ।

·सौन्दर्यलयफः ८ १९७ चिकुराणां केशानां निकुरम्बे समूहे पतति । कुत ? इति चेत् मधुपानां भ्रमराणां मद्यपानकर्तृणां च वर्गस्य सङ्घस्य मनसे मधुनो मयस्य मधुनामदैत्यस्य च रिपोः समीपे परिचयो वस- तिर्न रोचेत ननु निश्चयेन । शिखरिणीवृत्तं कायलिग- मलङ्कारः॥१७॥ क्षममिदं कलशोदधिकन्यके तव कचस्थिरसौरभलोभतः । विकचसनविशेषपरीमलं जहदिह भ्रमति भ्रमरबजः ॥ १८ ॥ क्षमामति । हे कलशोदधिकन्यके ! भ्रमराणां भृद्भाणां कामुकानां च ब्रजः गणः । भ्रमरः कामुके भृङ्गे इति मेदिनी । तव कचानां स्थिरस्य सौरभस्य लोभतः विकचस्य प्रफुल्लस्य सूनस्य पुष्पस्य विशेपपरीमलं जहत् त्यजनिह कचे भ्रमतीति समम् । कुत ? इति चेत् स कचः मङ्गलः, सूनं तु विकचं कचर- हितम् । अतः अमङ्गलं मुण्डितमिति यावत् । अत इति भावः । द्रुतविलम्वितं वृत्तम् । समालङ्कारः । अत्र "क्षममिदं तब साग- १८ हे अमृतोदाधिपुत्रि ! भ्रमरव्रजः (भृगसङ्घः, कामुफस- मूहश्च ) कचसम्बन्धिनः स्थिरस्य सौगन्ध्यस्थ लाभात् विकचानां (विकसिताना, विगतकचाना मुण्डितानां च ) सूनाना (पुष्पाणां, सुतरां न्यूनानां च ) विशेष परिमल ब्रहदत्र भ्रमतीति योग्य- मिति को पा रसिको मुण्डितकनां विहाय सफचायामङ्गनायां न रमेतति तदौचित्यं सूचयन् विकसितपुप्पाऽपक्षया फेशपाशे ऽधिकं सौरभमिति प्रतिपादयति ।

·सव्याख्याऽवतरणे लक्ष्मीसहने रकन्यके मुकचमालतिसौरभगौरवात् । विकचपाटलसूनपरी- मलं जहदिह भ्रमात भ्रमरव्रजः" इति पाठे कल्पिते रमणीय. ताविशेषः सहृदयहृदयङ्गमः ॥ १८ ॥ निहितास्तव कुन्तलाऽन्धकारे निविडेमारजनिस्थिरप्रकर्षे । कलयन्ति नवस्रजो विचित्रं कमले कामपि सौरभानुवृत्तिम् ॥ १९ ॥ निहिता इति । हे कमले ! तव अमाया रजन्या रात्र्यां स्थिरः प्रकर्षो यस्य, मारस्य जनरुत्पादनस्य स्थिरः प्रको यस्मादन्यत्र नास्ति तत्र । अनुत्तमवत्मयोगः । तस्मिन्निविडे कु- न्तलरूपाऽन्धकारे निहिता नवस्रजः सूरस्प सूर्यस्येमे सौरास्ते च ते भानवः किरणाश्च तेषां वृत्तिं वर्तनं, यद्वा सौरभाया: अ- नुत्ति सौरभस्य सुगन्धस्य चाऽनुवृत्तिं कलयन्तीति प्रथमार्थे चित्रम् । औपच्छन्दसिकं वृत्तम्। श्लेपविरोधाभासविभावनाः॥१९॥ १९ हे फमले ! मारस्य कामस्य जनिरुत्पत्तिस्तया स्थिर उत्कर्षों यस्य तथाविधे तव केरारूपे ऽन्धकार स्थापिता नवीना मालिका- अनिर्वचनीयां सौगन्ध्याऽनुवृत्ति कुर्वन्तीति, अमारजनिरमावास्या- रात्रिस्तन्न स्थिरोत्कर्षे (कुन्तलरूपे ) अन्धकारे निहिता मालिकाः सूरस्य इमे सौरा ये भानवस्तेषु वृत्ति वर्तनं कुर्वन्तीति अमावास्या- रात्रिप्रकृष्टान्धकारे निहितानां सजा सूर्यकिरणेषु स्थितिरनुपए. प्रेति वैविध्यप्रदर्शनपूर्वकम् अन्धकारसदशकाण्र्ये केशपाशे निहि तानां सजा सौगन्ध्याऽनुवृत्तिरनिर्वचनीयेत्याह ।

·सौन्दर्यस्तषका । कुन्तलो नियमितो ऽपि भवत्या चञ्चलो भवति तामसरुच्या । न्यकरोति परिशोभितमालो- त्कर्षमम्ब परिपुष्यति चैनम् ॥ २० ॥ कुन्तल इनि । अमौ कुन्तलः भवत्या नियमितो ऽपि ता- मसरुच्या नीलकान्त्या तमोगुणमीसा च चञ्चलो भवति, यतः परितः शोभिना तमालानां वृक्षाणाम् उत्कर्प यक्करोति ति- रस्करोति अथ च परितः शोभितानां मालानाम् उत्कर्प परिपुष्यति पुष्टं करोति । अनवस्थितचित्तस्य युक्तमिदमिति भावः । स्वागतावृत्तम् । श्लेपविभावने काव्यालङ्गं च ॥ २० ॥ अथ मातुर्भालं वर्णयति- कञ्जाऽऽलये कमपि तावकफालभागं सञ्जातशीभमलकाऽऽवलिमेलनेन । - २० हे अम्ब ! कुन्तलो भवत्या पद्धो ऽपि तामसरुच्या (तमः- सम्बन्धिन्या नीलकान्त्या, तमोगुणप्रीत्याच) चञ्चलो भवति, यतः परितः शोमिनां तमालवृक्षाणां वर्णोत्कर्ष तिरस्करोनि परिपुष्यति चेति तमालतिरस्करणपोषणयोः करणाचञ्चलत्वं तस्मिन् वर्णयन् परितः योभितानां मालानां सजामुत्कर्षःपुष्यतीत्यर्थान्तरेण विरोध -परिहरन् (तव संयनः फेशपायो निजकानन्या-नीलं समालं तिर- स्करोति-नम्मिः शोभाऽतिशयं च पुष्णातीत्याह । २१ एवं फेशपाशमुपवर्ण्य साम्प्रतं हे कमलालये ! अलकपति सम्बन्धेन समासादितशोमं ते ललाटभागं समुद्रादाविर्भावसमये ·२०० सव्याण्याऽघतरणे लक्ष्मीसहने उत्प्रेक्षते भुवि न कस्तरुणेन्दुमव्धे- रुत्थानकालभवशैवलभारोगम् ॥ २१ ॥ कति। हे काऽऽलये! अलकावले केशपनेमलनेन समाता शोभा यस्य तं कमप्यनिर्माच्यं तावफफालभागं त्वदीपमालस्थ- लम्। अन्यः सकाशात् उत्थानकाले भव उत्पन्नः शैवलभारयोगो यस्मिन् तं तरुणेन्दु भुवि कः पुमान्नोत्मेसते ? वसन्ततिलका त्तम् । कान्पलिङ्गमलङ्कारः ॥ २१ ॥ अथ वदनं वर्णयति- चिरं ते वक्त्रेण श्रितचिकुरवर्गेण कमले तुलां चेदारोढुं तुहिनकिरणो ऽयं स्पृहयते । तदा गाढं सख्यं तिमिरनिकरैर्विन्दतु जवा- दवाप्नोतु प्रावृड्जलमुगविनाभावमपि वा ॥ २२ ॥ चिरमिति । हे कमले ! श्रितः चिकुरवर्गः केशसमूहो येन तेन ते तव वक्रेण मुखेन सह तुलां साम्यमारोढुं माप्तुम् अयं तुहिनकिरणश्चन्द्रः स्पृहयते वाञ्छति चेत् तदा तर्हि ति- मिराणामन्धकाराणा निकरैः समूहैः सख्यं गाढ विन्दतु, अपि .. सातशेगालजालसम्बन्ध तरुणमिन्दुं को वा नोत्प्रेक्षते ? इति भाले चन्द्ररूपतामुत्प्रेक्षते । २२ हे कमले ! चिकुरकलापसङ्गतेन ने घदनेन यदि चन्द.सा. म्यमाप्तुमिच्छेत् तर्हि स्वभावविरुद्धां तमोमैत्री प्रावृषेण्यमेघनियत- साहचर्यमसम्भूत वा शीघ्रंमाप्नोत्विति यदन् अन्धकारसहितस्य प्रा. घृटकालमेघसहचरितस्य वा चन्द्रस्य सचिकुरस्य त्वद्भालस्य साम्य- लाभ स्यात् ,तच सर्वथा ऽसम्भचीति भालस्यनिरुपमत्व चोधयन्नाह।

·. २०१ सौन्दर्यस्तयका । घा जवात प्रावृट्कालीनेन जलमुचा मेघेनाविनाभाव सम्बन्ध तवधः स्थितिीमति यावत् । अवामोतु प्रामोतु । शिखरिणी- रचंम् । सम्भावनालंकारः ॥ २२ ॥ पुरुषनयनयुग्मं पुष्पवन्ताऽऽत्मकं ते सह निवसति हर्षात् सन्ततं वक्त्रविम्बे । तदिह जलधिकन्ये तन्महादर्शलीलां भजतइति कवीनां भारती सूनृतैव ॥ २३ ॥ पुरुपेति । हे जलधिकन्ये ! ते चक्रविम्बे पुप्पवन्तौ चन्द्र- सूर्यावात्मानौ स्वरूपे यस्य तत् 'चन्द्रसूर्यौ च नेत्रे' इति विरा- पे वर्णनात् आदिपुरुषस्य नयनयुग्मं सततं सह एककाले नि- वसतीति यद् यस्मात् तत्तस्मात्तद्वनं महादर्शस्याऽमायाः महत आदर्शस्य च लीला भजते इति कवीनां भारती अमा सह वसतो ऽस्यां चन्द्राऽौ इति अमावास्येति व्युत्पत्त्या अथ च 'चन्द्रमा वा अमावास्यायामादिसमनुप्रविशती ति बहुचव्राह्मणश्रुत्या सूनृता सत्यैव । पुष्पवच्छन्दो ऽदन्तोपि । वसन्ततिलकारत्तम् । समालङ्कारः ॥ २३ ॥ .. . २३ हे जलधिकन्ये ! सूर्यचन्द्वात्मकं हरिनयनद्वन्द्वं ते मुस- विम्ब सर्वदा हान्निवसतीति मुखं महादर्शलीलाम् (महती दर्प- णशोभा, महती दर्शस्य सूर्यचन्द्रयोगस्य लीलाच ) भजतीति क. विवार सत्यवेति वदन त्वन्मुसे सूर्यचन्द्रात्मकभगवन्नेत्रयोः सह चासात् सूर्यचन्द्रसङ्गमस्यैव दर्शपदार्थत्वेन कवयो मुखं महाद- लीला धारयतीति सत्यमेव वदन्तीति श्लेपेण त्वन्मुसे मुकुरसमा , शोभा राजते इत्याह ।

·सध्यारयायतरणे लक्ष्मीप्सहने आदर्शे प्रतिबिम्बमेव धृतवत्यारोप्य मुग्धा जना मातस्त्वन्मुखकान्तिचौर्यमनघे मृदन्ति तं पाणिभिः । हा संक्रामति साधु तन्मलिनिमा हस्तेषु तेषां स्वयं 'दध्यान्नूनमनंहसां हि कलुषं मिथ्याऽभिशंसन्जनः॥२४॥ आदर्श इति । हे मातः ! मुग्धजना अनभिन्नलोकाः प्रति- विम्वमेव धृतवात आदर्श दर्पणे तन्मुखसम्बन्धिन्याः कान्ते- श्चौर्य कृतमित्यारोप्य हे ऽनये ! तमादर्श पाणिभिईस्तैमदन्ति संघर्पयन्ति । हा खेदे । तस्य दर्पणस्य मलिनिमा मालिन्यं तेषां हस्तेपु साधु युक्तं संक्रामति लगति । युक्तमिदं नूनं, नास्ति अंहः पापं येषां तेपां पुण्यवतां मिथ्याकलुपं वृथादोषम् अ- भिशंसन् कथयन् जनः हि निश्चयेन तत्कलुपं स्त्रयमेव दध्या- स्माप्नुयात् । मिथ्याऽभिशंसिनो दोपो दिः समो भूतवादिनः मिथ्याऽभिशस्तदोषं च समादत्ते मृपा वदन् ॥ इति याज्ञवल्क्यस्मृतिः । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् । गूढो- मेक्षार्थान्तरन्यासालङ्कारौ ॥ २४ ॥ २४ हे मानः ! केवलं त्वन्मुखप्रतिविम्बं धृतवति दर्पणे मूर्खा जनास्वादास्यकान्तिचौर्य मिथ्यवाऽऽरोप्य तं करैमदयन्ति, नतश्च त- मर्दनप्रवृत्तानां तेषां इस्तेष्वेव प्रत्युत तन्मालिन्यमुपसंकाति, इति जनो निष्पाप मिथ्या ऽभिसन् स्वयं तत्पापमामोतीति धर्मशास्त्र- सिद्धमर्थमुपन्यस्य समर्थयन् दर्पणे. नास्ति त्वन्मुखकान्तिलं शस्यापि संसर्ग इति मुखस्य लोकोत्तर नैर्मल्यं प्रतिपादयति ।

·1 सौन्दयस्तयकः ॥ २०३ विकचस्य कचोचलेन पटे विकलङ्केन कथं नु पङ्कभाजः । सरसेन गतस्य नीरसत्वं जलजातस्य भवेन्मुखेन सख्यम् ॥ २५ ॥ विकचस्येति । विकचस्य विकसितस्य फचरहितस्य घ की उज्ज्वलेन शोभमानेन सह, तथा पङ्कभाजः क- दमभानः कल्मपभाजश्व, पको ऽस्त्री कर्दमे पाप इति मे- दिनी । विकलङ्केन अङ्काऽपवादाभ्यां रहितेन नीरसस्वम् उदकस्थिति रसाऽभावं च . गतस्य प्राप्तस्य रसेन सौ- न्दर्येण शृङ्गारादिना च सहितेन जलजातस्य उदकोत्पन्नस्य मूर्खसमूहस्य च मुखेनाऽऽननेन श्रेष्ठेन च सख्यं सौहृदम् । अय मित्रं सखा सुहृदित्यमरः । कथं नु भवेदपि तु न भवेदिति द्वितीयार्थेन सख्याऽभायो ज्ञेयः । औपच्छन्दसिक वृत्तम् । स- मालङ्कारः ॥२५॥ विजिते सति ते मुखेन राज- त्यपि दुर्गेश्वरमौलिपूज्यपादे । २५ है पद्मे ! विकचस्य, (विकसितस्य, कचरहिनस्य च ) पडू भाजः, (कर्दममाज', पापमाजश्व ) नीरसत्त्वं (नोरे जले सत्त्वं सत्तां गतस्य, शृङ्गारादिरसशून्यस्य च ) जलजातस्य (कमलस्य, अडसशस्यच लडयोरक्यात ) कचौजवलेन, फलरहितेन, शृङ्गा- रादिरससहितेन सर्वथा तद्विपरीनगुणेन त्वन्मुखन मैत्री कर्य स्यादिति कमले मुखोपमित्यसामञ्जस्यं प्रदर्शयति । २६ तव मुखेन दुर्गेश्वरमौलिपूज्यपाद (दुर्गायाः पावत्या रेव- रस्य शिवस्य मौलिना पूज्याः पादा फिरणा यस्य तादृशे चन्द्र, 7 ·२०४ सव्याख्याऽधतरणे लक्ष्मीसहस्त्रे वनवासितयातपस्पृहाणां विजये को विषयः कुशेशयानाम् ॥ २६ ॥ विजिते इति । ते मुखेन दुर्गायाः ईश्वरस्य सदाशिवस्य पक्ष दुर्गस्य 'फिल्ले ति लोके ख्यातस्य ईश्वरस्य राज्ञः मौलिना मूर्धा पूज्याः पादाः किरणाः पादौ चरणौ च यस्य । यद्वोभयत्रापि पूज्यपादः श्रेष्ठस्तस्मिन् राजनि चन्द्रे भूभृति च । राजा मृगाङ्के क्षत्रिये पे इत्यमरः । विजिते सति वने उदके ऽरण्ये च । वने सलिलकानने इत्यमरः । वासितया स्थित्या आतपे उष्णे तपसि च स्पृहा येपां तेपां कुशेशयानां कमलानां मुनीनां च । कुशो दर्भः कुशं जलमिसनेकार्थमअरी । विजये को विपयः ? अपि तु नास्तीति कैमुत्येनाऽर्थसिद्धेः काव्याापत्तिः । औपच्छ- न्दसिक वृत्तम् ॥ २६ ॥ नवनजमहो महातपश्री- कृतरुचि ते मुखजन्म लिप्समानम् । दुर्गेश्वरस्य सुदृढदुर्गाऽधिपस्य बलीयसो राज्ञो मौलिना पूज्यौ च- रणी यस्य ताहशे राजमानिने च) राजनि (चन्द्र, महाराजे च) विजिने सति बनवामितया (जलयासिनया, अरण्यवासितया च) गातपस्पृहाणां तपःस्पृहाणां च कुशेशयानां (शतपत्राणां फमल- विशेषाणां, दर्भशायिनां प्रतिनां च) विजये का विषयः का फये?ति लेपण यन्मुखं चन्द्रकमलाऽधिफसुन्दरमिति प्रतिपादयति । २७ फमले ! नदस्य वने जले जात कमलं ते मुसजन्म लम्धुं वा- छत् महानपश्रीकृतरचि (महत आतपस्य कात्या कृतशोभ, महत्या तपोलरम्या कृततेजश्य) अधःशिरः (अधोमुखं) सत् तपः कुर्यायद्यपि ·सौन्दर्यम्तयफः ८। २०५ अपि यदि तदधःशिरस्तपस्ये- जनवदनं कमले भवेत्तथापि ॥ २७ ॥ नदेति । अहो कमले। नदवने नदोदके जातं कमलमि- त्यर्थः । यद्यपि त्वन्मुखस्य जन्म लिप्समानं सत् महत भातपस्य तपसश्च श्रियि कृता रुचिर्येन तत् अधःशिरः अधोमुखं यदि तप- स्येत् तथापिअधःशिरः विपरीतवर्ण जनवदनं भवेत् । यथा- अष्टाऽनवाप्तिरूपचिपमालङ्कारः । पुष्पिताया ॥ २७ ॥ तदजमजश्व तवाऽऽननद्विषौ मुरारिपनि व्रजतः पराभवम् । द्विपा सहैकेन मिथो विरोधिनो- र्न योङमस्ति प्रभुता द्वयोरपि ॥ २८ ॥ तदिति । हे मुरारिपनि ! तवाऽऽननद्विपौ मुखस्पर्धिनौ तदनं कमलं सो ऽब्जश्चन्द्रश्चेत्युभौ पराजयमेव जतः प्राप्नु- PARD तथापिजनवदनं भवेन तु वन्मुखमिति नदवनजस्य अधोमुखीभूय दु. करे तपश्चरणे कृते ऽपिलोफमुखात्मना जन्म स्यान्न तुत्वन्मुखात्मनेति "नदवनज" शब्दस्य अधोभागाद् वैपरीस्पेनोचारणे “जनबदन"मित्येच निप्पद्यते इति श्लेषवैचित्र्येण वर्ण यन् कमलस्य साधारणजनपद- नसादृश्यलाभे ऽपि न त्वन्मुखकान्तिलाम इत्याह । २८ हे मुरारिपलि ! प्रसिद्धं कमलं चन्द्रश्च त्वन्मुखद्वेषिणी पराजयं प्राप्नुन इति एफेन शत्रुणा सह परस्परवैरिणोरुभयो- यार्द्ध सामर्थ्य न भवतीति अन्योन्यौरिणोश्चन्द्रकमलयाचलीयसा ते मुखन युद्धे नास्ति साममिति तयोः पराभवो योग्य पवेति स. मर्थयन त्वन्मुखं चन्द्रकमलोभयाऽधिकशोममिति बूते - ·सव्याख्यानतरणे लक्षमीसहने 7 तः । तथा हि-मिथोविरोधिनोः परस्परद्विपोयोषितोरपि ए- केन द्विपा सह योद्धं प्रभुता नासीति । वंशस्थं वृत्तम् । अर्या- न्तरन्पासालङ्कारः ॥ २८ ॥ त्वदास्यवसुतस्करं ध्रुवमवैमि जैवातक पयोजनिलये यतः पिहितमन्दिरायां त्वयि । असौ निशि विजृम्भते पुनरपावृते धाम्नि ते पराऽचलबने रवेघृणिषु वा दिवा लीयते ॥ २९ ॥ स्वदिति । हे पयोजनिलये ! यतः पिहितम् आच्छादितं मन्दिरं कमलगृहं यया तादृश्यां त्वाय सत्याम असौ चन्द्रः निशि रात्री विजृम्भते उल्लप्सति, पुनस्ते धान्नि कमलरूपे ऽपाहते उद्घाटिते सति पराऽचलस्याऽस्ताचलस्य वने ऽरण्ये वा रवे णिषु प्रकाशमानकिरणेषु लीयते, ततः जैवाकं चन्द्रं त्वदा- स्पवमुनः त्वन्मुखकान्तिद्रव्यस्य तस्करं चौरं, तहतोः करप- सोचोरदेवतयोः सुद् तलोपश्चेति निपातनात्साधुः । ध्रुवं निश्च- येनाऽमि । जैवाहकत्वान्न निहन्यते इति च(?)। पृथ्वी इत्तम् । उत्मेक्षापारकराडरौ ॥ २९ ॥ २९. हे कमलनिलये ! चन्द्रं त्वन्मुखस्य वसूना (फिरणानां ध. मानां च ) चौर जानामि, यतस्त्वाये रात्री पिहितगृहायां (कम- लमटोच) मस्यां विजृम्भते, पुनश्च त्वदीये गृहे (कमल) उद्धा- टित मति दिवा पश्चिमाञ्चलारगये सूर्यकिरणपु वा लीयते इति कस्य निनधारस्य वामनो गृह पिहित नभय पहिः सञ्चारस्त- स्मियाऽपाने निलयनं प्रसिद्धमतश्चन्द्रस्य तथा फरणात् त्य. मुपवसुनस्करी ऽयमिति तर्यते इति पदन् चन्द्राधिफफान्ति- मत्यं मुप आह।

·सौन्दर्यस्तवकास २०७ को जन्ममन्दिरमशोकसम्पदः सालकालिं नवकान्तिकन्दलम् । आननं मदनकेलिकाननं मन्यते जननि माधवस्तव ॥ ३० ॥ जन्मेति । हे जननि ! अशोकमपदः अशोकश्रियः पक्ष अशोकक्षसमुदायस्य जन्ममन्दिरम् उद्भवगृहं, तथा अलका- तिसहितं पक्षे सालान् सर्जवृक्षान् कलयति एवंशीलं सालका- लि पुनर्नवकान्तीनां कन्दलं नवाऽङ्कुररूपं पक्षे नवकान्तीन् कन्दान सुरणादीन् लाति तत् च तवाऽऽननं माधवः श्रीहरि- चमन्तश्च मदनकेलिकाननम् अनङ्गक्रीडावनं यद्वा मदनस्य के. लेरेन केले; कस्य सुखस्य अननं माणनं मन्यते । रथोद्धता वृत्तम् । श्लेपोत्प्रेक्षालङ्कारौ । अत्र सालकान्तमिति पाठो ऽल- कनाशसहित्तमिति विरुद्धार्थान्तरसम्भवादेयः ॥ ३० ॥ ३० हे जननि ! माधवः (हरिः, वसन्तश्च ) अशोफसंपद: ( सुखसंपदः, अशोकवृक्षपण्डस्य च ) जन्मस्थानं, सालकालि (अलकपशिसहिनं, सालकानां वृक्षाणामालियस्मिन् तथाविधच) नवकान्तिकन्दलं (नवीनां फान्ति कन्दलयत्यङ्गुरयतीति तथाविधं, रलयोरक्यान्नवीनकान्तिकन्दरखरूपं चा, प्रत्ययकान्निविशिष्टान क. न्दान लानि आदत्ते ताइशश्च) ते मुखं कामकीडायनं मन्यने इति वदन् वदनस्य माधवीयफ्रीडाकाननरूपत्वं बोधयन् शृङ्गरभङ्गि- पूर्णत्वं वर्णयति। मालकान्तामति पाठान्तरम् ।

·२०० सम्पाण्याऽवतरणे लक्ष्मीसदले स्वरूपतस्त्वहदनात्मना तथा द्विधा सुधांगुर्जलधावजायत । तदेप राजा द्विजराज इत्यदः पदं दधात्यर्थवदच्युतप्रिये ॥ ३१ ॥ स्वरूपेति । अच्युतमिये ! एप राजा चन्द्रः स्वरूपतः स्वाऽऽकारेण तन्मुसात्मना चेति द्विधा द्विषकारेण सुधांशुः अन्जः जलधी समुद्रे अजायत जातः । द्वाभ्यां स्वरूपवदना- स्मभ्यां जातः राजा द्विजराजः इति पदं नाम अर्थवदन्वर्थ द- धाति धत्ते इसर्थः । उत्पेक्षाकाव्यलिङ्गालङ्कारौ । वंशस्थं वृत्तम् ॥ ३१ ॥ अथ तिलकं प्रस्तौति- मातः सरोजसदने वदने त्वदीये सुंफुल्लमुत्पलमिवाऽ इच्छसरोविशेषे । चन्द्रे कलङ्क इव भृङ्ग इवाऽरबिन्दे मन्देतरद्युतिरसौ तिलकः समिन्धे ॥ ३२ ॥ मातरिति ! हे सरोजसदने, हे मातः ! चन्द्रे फलङ्क इव, ३१ हे अच्युतप्रिये ! सुधांशुः स्वरूपेण त्वद्वनरूपेण चेति द्विधा समुद्रारजायत, तत एवाऽयमात्मनि द्विधा जातत्वाद् द्विजराज इति अन्वर्य शब्दं वहतीति मुखे चन्द्ररूपत्व प्रतिपादयति । ३२ हे कमलगृहे, मातः । त्वदीये मुखे विरचितो ऽधिककान्ति- रसो मृगमदतिलकः स्वच्छे सरसि विकसितं नीलोत्पलमिच, चन्द्र. मसि लाग्छनमिव, कमले भ्रमर इव च दीप्यते इत्याह ।

·सौन्वयत्तयफः ८॥ २०९ अच्छे स्वच्छ सरोवरविशेपे संफुल्लं विकसितम् उत्पलं नील- कमलमित्र, त्वदीये वदने मन्देतरा शोभना शुतिः कान्तिर्यस्य सो ऽसौ कस्तूरीतिलकः समिन्धे प्रकाशते । वसन्ततिलकावृत्त- म् । उपमालङ्कारः ॥ ३२ ॥ उपाश्रितानवयवमुद्गतश्रियं प्रियगुणाधिकमणुमध्यमाशुभम् । त्वमेयुषी वरतिलकानना रमे सुधान्यभूरुचिरसुधाधराप्यसि ॥ ३३ ॥ उपाश्रितेति । हे रपे ! अणुमध्यमा तनुमध्या, उपाथितः अनवयक अवयवाऽभावो येन तम् । 'अपाणिपादो जवनो गृ- हीते ति श्रुनेः । उद्गता प्रसृत्वरी श्रीः कान्तिर्यस्य तं गुणाऽधि- ३३ है रमे ! अणुमध्यमा सूरमाऽवलग्ना, उपाश्रितः नवयवो ऽनङ्गः कामो येन तम, उहता थीर्यस्य तमुत्तमशोभ, गुणैर्दयादा- क्षिण्यसौन्दर्यादिभिरधिकं, शुभं प्रियं हरिमुपेयुपी, वरं तिलर्फ यस्मिस्तधाभूतमाननं मुखं यस्याः सा, असुधा असून् जनप्राणान् दधाति पोपयति सा, स्वं शोभने यो धान्येभ्यः भूक्त्पन्ना रुचिः शोभा यस्यास्तथाविधा नानाशोभनधान्यः शोभमाना धरा पृथ्वी असि धान्यपूर्णा धराच नवेभ्यो यवेभ्यो मुद्गभ्यश्च मियगुणा धान्य- विपेणच श्रियमुपाश्रिता, आशूनां नीहीणां, मा शीमा यस्मिन्नेवं. विध,मथ वा ग्रीहिविशेषा मध्ये मध्यभागे यस्य तथाविधम् अधिक जलमेयुग, वरं श्रष्ठं तिलानां फाननं वनं यस्याम् एवंभूता मसुधा धान्यद्वारेण जनप्राणपोषिका भवतीति भगवत्या धान्यपूर्णध- रारूपत्वं श्लेपेण घर्णयन सुधाऽन्यभरपि सुधाधरा ऽसीति विरो- धमामासयन् प्रासङ्गिके भगवतीमुसे तिलफशोभा प्रतिपादयन्नाह । ૨૭. " ·सव्याण्याऽवतरणे लक्षणीसहने म स्वरूपतस्त्वद्वदनात्मना तथा द्विधा सुधांशुर्जलधावजायत। तदेप राजा द्विजराज इत्यदः पदं दधात्यर्थवदच्युतप्रिये ॥ ३१ ॥ स्वरूपति । अच्युतपिये ! एप राजा चन्द्रः स्वरूपतः स्वाऽऽकारेण सन्मुखात्मना चेति द्विधा द्विमकारेण सुधांशुः अब्जः, जलधी समुद्रे अजायत जातः । द्वाभ्यां स्वरूपवदना- स्मभ्यां जातः राजा द्विजराजः इति पदं नाम अर्थवदन्वर्थ द- धाति धत्ते इसर्थः । उत्पेक्षाकाव्यलिङ्गालङ्कारौ । वंशस्थं वृत्तम् ॥ ३१॥ अथ तिलकं प्रस्तौति- मातः सरोजसदने वदने त्वदीये सुंफुल्लमुत्पलमिवाऽच्छसरोविशेषे । चन्द्रे कलङ्क इव भृङ्ग इवाऽरविन्दे मन्देतरद्युतिरसौ तिलकः समिन्धे ॥ ३२ ॥ मातरिति ! हे सरोजसदने, हे मातः ! चन्द्र कलङ्क इव, ३१ हे अच्युतप्रिये ! सुधांशुः स्वरूपेण त्वद्वनरूपेण चेति द्विधा समुद्रादजायत, तत एमाध्यमात्मनि द्विधा जातत्वाद् द्विजराज इति अन्यर्थ शब्दं वहतीति मुखे चन्द्ररूपत्वं प्रतिपादयति ।, ३२ हे कमलगृहे, मातः । त्वदीये मुखे विरचितो ऽधिककान्ति- रसी मृगमदतिलफः स्वच्छे सरसि विकसितं नीलोत्पलमिच, चन्द्र. मसि लाञ्छनमिक, कमले भ्रमर य च दीप्यते इत्याह ।

·: सौन्दयस्तयफः ८॥ अच्छे स्वच्छ सरोवरविशेपे संफुल्लं विकसितम् उत्पलं नील- कमलमित्र, त्वदीये बदने मन्देतरा शोभना शुतिः कान्तिर्यस्य सो ऽसौ कस्तूरीतिलकः समिन्धे प्रकाशते । वसन्ततिलकावृत्त- म् । उपमालकारः॥ ३२॥ उपाश्रितानवयवमुद्गताश्रियं प्रियगुणाधिकमणुमध्यमाशुभम् । त्वमेयुषी वरतिलकानना रमे सुधान्यभूरुचिरसुधाधराप्यसि ॥ ३३ ॥ उपाश्रितेति । हे रये ! अणुमध्यमा तनुमध्या, उपाथितः अनवयवः अवयवाऽभावो येन तम् । 'अपाणिपादो जवनो गृ- होते'ति श्रुनेः । उद्गता प्रसृत्वरी श्री. कान्तिर्यस्य तं गुणाऽधि- . ३३ है प्मे ! अणुमध्यमा सूरमाऽधलग्ना, उपाश्रितः अनवययो नङ्गः फामो येन तम्, उहता थीर्यस्य तमुत्तमशोभ, गुणैर्दयादा- क्षिण्यसौन्दर्यादिभिरधिकं, शुभं प्रियं हरिमुपेयुपी, घरं तिलफं यस्मिस्तधाभूतमाननं मुखं यस्याः सा, असुधा असून् जनप्राणान् दधाति पोपयति सा, स्वं शोभनेभ्यो धान्येभ्यः भूगत्पन्ना रुचिः शोभा यस्यास्तथाविधा नानाशोभनधान्यैः शोभमाना धरा पृथ्वी असिाधान्यपूर्णा धराच नयेभ्यो यवेभ्यो मुद्गभ्यश्च प्रियगुणा धान्य- विपेणच श्रियमुपाश्रिता, आशूनां नीहीणां, भा शोभा यस्मिन्नेवं- विध,मथ वा श्रीहिविशेषा मध्ये मध्यभागे यस्य तथाविधम् अधिक जलभेयुपी, वरं श्रष्ठं तिलानां फाननं वनं यस्याम् एवंभूता असुधा धान्यद्वारेण जनप्राणपोषिका भवसीति भगवत्या धान्यपूर्णध. रारूपत्वं श्लेपेण घर्णयन सुधाऽन्यभूरपि सुधाधरा ऽसीति विरो- धमाभासयन् प्रासङ्गिके भगवतीमुखे तिलकशाभां प्रतिपादयना ।

·सव्याख्याध्यतरणे लक्ष्मीसहने कमनन्तगुर्ण शुभं कल्याणकरं 'मङ्गलानां च मङ्गल मिति स्मृतेः। मियं श्रीहरिम् एयुपी माप्तवती, वरः तिलक: आनने भाले यस्याः सा । अत्राऽऽननशन्देन तदेकदेशो भालं ग्राह्य, मक- रणवशात् । एवमुत्तरत्रापि बोध्यम् । वं सचिरा मुधा ऽधरे यस्याः सा तादृश्णपि सुधा अमृतम् अन्यम् अनेभ्यः प्राणेभ्यः हितम् अन्यं जलं यस्य स मुधोदः तस्माद्भवतीति तथोक्ता सुधोदधिकन्या ऽसि । माणानामम्मयलं श्रुतिसिद्धम् । अत्र या सुधाधरा सुधाभूमिः सा सुधाऽन्यस्य मुधेतरपदार्थस्य भूमि- रिति विरोधे उक्तार्थेन परिहारः । अन्यच्च या सुधाघरा चूर्ण- खटकभूमिरपि मुष्ठुधान्पस्य भूरिति चित्रे पूर्वोक्त एव परि- हारः । अथ धान्यभूपक्षे ऽर्थः-नवा ये यवा मुद्गाश्च तैरिति ततः । मियगुणा च श्रियम् उपाश्रिता, अणुहविशेषः मध्ये यस्य तत् आशुभिः व्रीहिविशेपैः भा शोभा यस्य तत् अधिकमधिकजलम् एयुपी, वरं तिलानां काननं वनं यस्यां सा । अतिरुचिरावृत्तम् । श्लेपविरोधाऽऽभासौ ॥ ३३ ॥ अथ भुवं वर्णयति- नलिनशशिनौ सिन्धोः कन्ये सरोगनभोगता- त्यजनकुतुकादेतौ जातौ त्वदक्षिमुखात्मना । ३४ हे सिन्धुकन्ये ! कमलचन्द्रौ सरोगनभोगतयोः (सरो- गता सरोवरगामिता, रोगसाहित्यं च, नभोगता कारागामिता, नास्ति भोगो यस्य स नभोगस्तस्य मावस्तता, मोगाऽभाववत्ता च त- योः) त्यागकौतूहलाद्यथायथं त्वनेत्रात्मना मुखात्मना च जाती सन्ती अन्तरे मध्ये भुयोर्द्वयं सेतूकत्य सह वसतः, यतः स्वभाष.

·" सौन्दर्यस्तवः ॥ २११ सह निवसतः सेतूकृत्य-ध्रुवोर्युगमन्तरे सहजरिपुताभाजोर्जन्मान्तरे ऽपि न सङ्गतिः ॥ ३४ ॥ नलिनेति । हे सिन्धो। कन्ये ! सर कासारं गच्छति त- सरोग, पक्षे रोगेणाऽऽमयेन सहितं, नभसि गच्छतीति नभोगा, पक्षे नाति भोगा सुखं यस्य सः, तयोर्भावस्तता तया हेतुना यत् त्यजनकुतुकं प्रयागे शरीरत्यागकौतुक(१) तस्माद तव अक्ष्यो- मुखस्य चाऽऽत्मना स्वरूपेण नलिनं शशी च यथाक्रम जाती सन्तौ अन्तरे मध्ये यतः भुवायुग, सेतुं कृत्वा इति सेसूकृत्य । अभूततद्भावे चिः । निवसतः ततः सहजो स्वतः मिद्धा रि- सुतां भाजोः पुंसोः, अन्पजेन्म जन्मान्तरं, मयूरव्यंसकादि- स्वात्समासः । तस्मिन्नपि सङ्गतिर्नेति युक्तम् । अत्राऽक्ष्णो: भा. लस्य चात्मना नलिनशशिनौ जाताविति यथासंख्यलापनेन स एवालङ्कारः । स चाऽर्थान्तरन्यासश्लेपोमेक्षासङ्कीर्णः । ४- रिणीयत्तम् ॥ ३४॥ नयनयुगलाऽऽक्रान्तं कर्णान्तयुग्ममधोक्षज- प्रणयिनि तव स्रष्टा सम्छा भयाऽऽकुलमानसः । वैरिणाजन्मान्तरेपि मैत्री न भवतीति घदन भगवतीनेत्रस्य कमल- तुल्यत्वं मुखस्य च चन्द्रतुल्यत्वं भ्रषोश्च सेतुसाम्यं प्रतिपादयति ।। ३५ हे अधोक्षजप्रिये ! स्रष्टा नेत्रद्वयेनाकान्तं तव कान्त स्पृष्ट्वा माश्यां नेत्रायां कर्णान्तवन्निखिल मुखमपि मा कमि आकान्तं सा भूदिति भयाकुलमनाः सन् तयोरुपरि भुवी, सीमाविमाजकशि ·२२३ सव्यायाऽवतरणे लक्ष्मीसहने अहह मुखमप्याभ्यां मा क्रम्यशेषमिति व्यधात् किमुपरि तयोर्धीमान् सीमाविभागशिले भ्रुवौ ॥३५॥ नयनेति । हे अधोक्षजमणयिनि ! हरिप्रिये ! नयनयुगलं ने- द्वयं तदाक्रान्तं व्याप्तं तादृशं ते कर्णान्तयोयं दृष्ट्वा(?) भयेना ऽऽकुलं विव्हलं मानसं यस्य सः स्रष्टा ब्रह्मा। अहहेसद्भुते खेदे च । आभ्यां नयनाभ्याम् अशेपं भाल(?)मपि आक्रम्य आक्रान्तमा यमे(?) इति भिया धीमान्बुद्धिगान्सः तयोरुपयूज़ सीमाया मर्यादाया विभागशिलाभूते ब्रुवौ न्यधात्कृतवान् किमित्युत्ने- क्षालङ्कारः। हरिणीवृत्तम् ॥ ३५॥ यत्किङ्कराः सरसिजाऽऽसनशङ्कराद्या देवाः स एष दनुजाऽरिरपि ध्रुवोस्ते । जागर्ति किङ्करतया जगदम्ब नित्यं छन्दाऽनुवर्तनकृतः कुटिलस्य सर्वे ॥ ३६॥ . यत्किङ्करा इति । हे जगदम्ब सरसिज कमलम् आसनं वि. एर यस्य स ब्रह्मा शङ्करः शिवश्च तावाद्यौ मुख्यौ येषां ते देवाः लारूपेण स्थापयामास कि?मित्युत्प्रेक्षमाणो नयनयोरतिविशालत्वं योधयन्नाह। ३६ है जगदम्ब ! ब्रझशिवाधा देवा यस्य फिङ्कराः स दैत्यारित रपित भुवोः फिरतया (आज्ञाप्रतीक्षकतया) जागर्तीति कुटिलस्य सर्च एव जना अभिप्रायमनुसरन्तीत्यनेन समधयन् भुवोः कौटिल्यं हरिवशीकरणच बोधयन्नाह । १ आभ्या मावस्य शेष मिति असंबद्धं पाठमाथित्य कथं चिदेव ध्याश्यातम्()) ·सौन्दर्यस्तयकः । यस्य हरेर्दासा।। भृत्ये दासरदासेयदासेत्यमरः । स एपं दनु- जानां दैत्यानामरिः श्रीकृष्णोपि ते भ्रुवोः किङ्करतया दास- खेन जागति । तथा हि-कुटिलस्य क्रूरस्य चक्रस्य च सर्वे जना नित्यं प्रतिदिनं छन्दस्य तदभिमायस्याऽनुवर्तनं कुर्वन्ति ते । अभिभायश्छन्द आशय इत्यमरः । भवन्तीति शेपः । उ- दाचार्थान्तरन्यासाक्लङ्कारौ । वसन्ततिलकारतम् ॥ ३६ ।। अथ नयननुतिं करोति- श्रुत्यन्तजुष्टममलोत्तमकान्तियोगा- दत्यन्तसुन्दरमनङ्गजनेर्निदानम् । उद्भासितामरसभामहितं मदम्ब को न स्तुवीत नयनं तव कृष्णरूपम् ।। ३७ ॥ श्रुतीति । हे जगदम्ब ! श्रुतेः कर्णस्याऽन्तः प्रान्तो जुष्टः सेवितो येन, अन्पत्र श्रुतेर्वेदस्याऽन्तेन शिरोभागवेदान्तेन च जुष्टं स्तुतं, जुपी मीतिसेवनगेरियस्मान्निष्टा । एवममलायाः स्वच्छाया मलरहितायाश्चोत्तमाया उस्कृष्टायास्तमोगुणरहि- ३७ हे मदम्ब । श्रुत्यन्तजुष्टं (श्रवणान्तव्यात, वेदान्तप्रतिपाई च) अमलोत्तमकान्तियोगात (निर्मलश्रेष्ठकान्तिसम्बन्धात, सुरयर- रुचिसम्बन्धादिव्यकान्तिसंबन्धाश्च धा )आनिरमणीयम्, अनङ्गजनेः ( कामोत्पत्तेः, अनिरुद्ध पितृलेन तदुत्पत्तश्च ) आदिकारण, उ- द्भासितामरसभामहितम् (विकसितकमलकान्तिमहितम, द्भासितायाममराणां देवानां सभायां च पूजितं ) कृष्णारूप ( कृष्ण. वर्ण, हरिस्वरूपं च ) ते नयनं को वा न स्तुवात?नि नेत्रयोः कर्णा. न्ताऽऽयतत्वं, निर्मलकान्तिमत्त्वं, कामोद्दीपकत्वं फसलकान्तिमत्त्वं छ- ध्यवर्णत्वं च वर्णयति । , , ·सव्याख्याऽवतरणे लक्ष्मीसहने अहह मुखमप्याभ्यां मा क्रम्यशेषमिति व्यधात् किमुपरि तयोर्धीमान् सीमाविभागशिले भ्रुवौ ॥३५॥ नयनेति । हे अधोक्षजमणयिनि ! हरिप्रिये ! नयनयुगलं ने- द्वयं तदाक्रान्तं व्याप्तं तादृशं ते कर्णान्तयोयं दृष्ट्वा(?) भयेना ऽऽकुलं विव्हलं मानसं यस्य सः स्रष्टा ब्रह्मा अहहेसद्भुते खेदे च। आभ्यां नयनाभ्याम् अशेपं भाल(?)मपि आक्रम्य..आक्रान्तमा- यमे (1) इति भिया धीमान्बुद्धिमान्सः तयोरुप!_ सीमाया मर्यादाया विभागशिलाभूते ब्रुवौ न्यधात्कृतवान् किमित्युत्ने- क्षालङ्कारः । हरिणीतम् ॥ ३५॥ यत्किङ्कराः सरसिजाऽऽसनशङ्कराद्या देवाः स एष दनुजाऽरिरपि ध्रुवोस्ते । जागर्ति किङ्करतया जगदम्ब नित्यं छन्दाऽनुवर्तनकृतः कुटिलस्य सर्वे ॥ ३६ ॥ यत्किङ्करा इति। हे जगदम्ब! सरसिज कमलम् आसनं वि. परै यस्य स ब्रह्मा शङ्करः शिवश्च तावाद्यौ मुख्यौ येपां ते देवाः लारूपेण सापयामास किमित्युत्प्रेक्षमाणो नयनयोरतिविशालत्वं बोधयन्नाह । ३६ हे जगदम्र ! ब्रह्मविषाधा देवा यस्य फिङ्कराः स दैत्यारित रपितं भूचो. पिङ्करतया (आज्ञाप्रतीक्षकतया) जागीति फुटिलस्य सधैं एवं जना अभिप्रायमनुसरन्तीत्यनेर समर्थयन् भुयोः फौटिल्य हरिवीकरणच बोधयन्नाह । आभ्य मामम्प शेपमति प्रसंसद्ध पठमाश्रय कर निदेव म्याख्यानम्() ·सौन्दर्यस्तयकः । 'यस्य हरेर्दासा।। भृत्ये दासरदासेयदासेत्यमरः । स एप दनु- जानां दैत्यानामरिः श्रीकृष्णोपि ते भ्रुवोः किङ्करदया दास- खेन जागति । तथा हि-कुटिलस्य क्रूरस्य चक्रस्य च सर्वे जना नित्यं प्रतिदिनं छन्दस्य तदभिप्रायस्याऽनुवर्तनं कुर्वन्ति ते । अभिप्रायश्छन्द आशय इत्यमरः । भवन्तीति शेषः । उ- दाताऽर्थान्तरन्यासारलङ्कारौ । वसन्ततिलकात्तम् ॥ ३६ ॥ अथ नयननुतिं करोति- श्रुत्यन्तजुष्टममलोत्तमकान्तियोगा- दत्यन्तसुन्दरमनङ्गजनेर्निदानम् । उहासितामरसभामहितं मदम्ब को न स्तुवीत नयनं तव कृष्णरूपम् ॥ ३७॥ श्रुतीति । हे जगदम्ब ! श्रुतेः कर्णस्याऽन्तः प्रान्तो जुष्टः सेवितो येन, अन्यत्र श्रुतेर्वेदस्याऽन्तेन शिरोभागवेदान्तेन च जुष्टं स्तुतं, जुपी भीतिसेवनगेरियस्मानिष्ठा । एवममलायाः स्त्रच्छाया मलरहितायाश्चोत्तमाया उत्कृष्टायास्तमोगुणरहि- ३७ हे मदम्ब । थुत्यन्तजुष्टं (श्रवणान्तव्याप्त, घेदान्तप्रतिपाय घ) अमलोत्तमकान्तियोगात् (निर्मलश्रेष्ठकान्तिसम्बन्धात, सुरयर- रुचिसम्बन्धादिव्यकान्तिसंबन्धाय ना )अतिरमणीयम्, अनङ्गजनेः ( कामोत्पत्तेः, अनिरुद्धपितृस्नेन तदुत्पत्तश्च ) आदिकारणं, उ- द्भासितामरसभामहितम् ( विकसितकमलकान्तिमहिनम, द्भासितायाममराणां देवानां सभायां च पूजितं ) कृष्णारूप ( कृष्णा वर्ण, हरिस्वरूपं च ) ते नयनं फो वा न स्तुवात?ति नेत्रयोः फी. स्ताऽऽयतत्वं, निर्मलकान्तिमत्वं, कामोद्दीपकत्वं कमलकान्तिमत्त्वं छ- ग्णवर्णत्वं च वर्णयति ।

·सव्यावाश्यतरणे लक्षमीसहने तापाश्चेतस्मिन् पक्षे 'ये सान्तास्ते अदन्ता' इत्यदन्तत्वं बा- खम् । कान्तेश्छचेर्योगादसन्तसुन्दरं, तथा ऽनङ्गस्य मारस्य न- नेरुत्पनिदानमादिकारणं मदनस्योद्दीपकं जनकं चेत्ययों । किं चोद्भासिनस्तामरसस्य कमलस्य भाभिर्महितं पक्षे ऽमरस- भायौ महितं कृष्णरूपं नीलस्वरूप श्रीकृष्णरूपं च (तव नयन) कः पुरुषः न स्तुवीत १ अपि तु स्तुचीत् सर्वो ऽपीत्यर्थः । वसन्ततिलकावृत्तम् । श्लेपालङ्कारः॥ ३७॥ दुग्धाऽम्भोधिसुते त्वदक्षिविजितो राजानमेणो गत- स्त्यक्त्वा ऽसावपि मण्डलं मुखजितो दुर्गेशमेणाऽन्वितः। स वेकं करतः परं च शिरसा धृत्वा गास्यद्विषो- दुर्गेशः स्वयमीश्वरोऽप्ययमदत्यद्यापि भिक्षामहो ॥३०॥ दुग्धेति । हे दुग्धाऽम्भोधेः सुते ! तवाऽक्ष्णा नत्रेण वि- जितो ऽयमणो हरिणः राजानं चन्द्रं नृपं च गतः । असौ रा- जापि तव मुखेन जितः सन्मण्डलं त्यक्त्वा एणेनान्वितो युक्तः सन् दुर्गस्य 'किल्ला' इति ख्यातस्य पक्षे दुर्गाया भवान्या ईश स्वामिनं शिवं प्रति च गतः । स तु शिवो ऽपि दृशः भास्यस्य ३८ हे दुग्धाऽधिसुते ! एणो हरिणस्त्वनेत्रविजितो राजानं (प. न्द्र नृपं च)शरणं गतः, असौ तदाश्रितो राजा त्वन्मुखेन जिन: सन् हरिणेन साकं दुर्गेशं (दुगाया ईशं शिवं, दृढदुर्गाधिप महा- राजं च ) स्वीयं मण्डलं (पिम्ब, राष्ट्र च ) त्यक्त्वा गतः । स च दुर्गे- यस्त्वनेत्रमुखचरिणोश्चन्द्रहरिणयोर्मध्ये हरिण फरेण चन्द्रं च पि. रसा धृत्वा स्वयमीश्वरोऽपि सन् अद्यापि भिक्षामटनीति त्वगधे- रिपाराश्रयदातुर्महश्वरस्यापि मिक्षाटनवृत्तिः समपद्यतति पदन् नेत्रे परिणाऽधिकं सौन्दर्य मुखं च चन्द्राधिकं तदिति प्रतिपादयति ।

·सौन्दर्यस्तधकः । च द्विपोगंगचन्द्रयोर्मध्ये एक मृगं करतः परं चन्द्रं शिरसा धृत्वा महदपराधकर्तृपक्षपातदोपात् स्वयं दुर्गेश ईश्वरो ऽपि सन् अद्याऽपि भिक्षाम् अति खलु नियतम् । अहो आश्चर्यम् । उत्प्रेक्षालेपालकारौ । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ ३८ ॥ नयनं तव देवि वर्णरीते- विपरीते ऽपि विपर्ययं न याति। कमलं तु समेति कजगेहे कथमाहुः समतां तयोः कवीन्द्राः ॥ ३९ ॥ नयनमित्ति । हे कागेहे ! हे देवि ! तव नयनं वर्णानां ना. ह्मणादीनां रीतेर्विहितमर्यादां मुक्खेत्यर्थः । ल्यब्लोपे पञ्चमी । विपरीते ऽपि वैपरीत्ये सत्यपि विपर्ययं स्वरूपान्तरं न याति, परमकारुणिकत्वेन जीवानां विध्यपराधमगणयित्वैव हितमाच- रतीति भावः । शब्दतो ऽपीदं वर्णानां नकारयकारनकाराक्ष- राणां वैपरीसे ऽपि स्वरूपं न मुञ्चति अनर्थकृन्न भवतीति या. वत् । कमलं तु वर्णरीतेः रक्तवेतनीलादेईपरीत्ये म्लान्यादी । ३९ हे देवि । फमलगृहे ! तव नयनं वर्णरीनेः ( अक्षरकमस्य, ब्राह्मणादिवर्णपद्धतेच ) विपरीते ऽपि घेपरीस्ये ऽपि विपर्पयं (प्रा. तिलोम्यं, प्रातिकूल्यंच) न यानि, कमलं तु तदू याति, एवं खिते नयनफमलयोः साम्यं जनाः कथं घदन्तीति धदन ब्राह्मणादिषु घणेषु स्वरीतिमुत्सृजत्सु सापराधेष्वपि क्या ते दृष्टिः प्रातिकूल्य- भगत्वा करुणामय करोति, एवं"नयन शब्दस्य प्रातिलोभ्येनोच्चारणेऽपि "नयन"मित्येष निम्पद्यते, "कमल"शब्दस्य च चैपरीत्येन पाटे "लमा क"मिति निरर्थक शब्दः सिध्यतीति फमलाक्षया नयनस्य व्यक्ति रेक शब्दवैचित्र्येण बोधयन्नाह। * ·सव्याख्याऽवतरणे लक्ष्मीसहने विपर्ययं स्वरूपाऽभावं प्रयोजनाऽभाव वा याति गच्छति ।- ब्दतोपि वर्णानां ककारमकारलकाराणां धैपरीत्ये लमक इति निष्पद्यते तच्चाऽनर्थकमेव । कापि लमकशब्दस्य रुढ्यदर्शनात् । एवमुपमाविधावपेक्षितस्योभयोः सांधारणधर्मस्याऽभावे ऽपि कवीन्द्राः कथयौपम्यं वर्णयन्ति स्मेति न जानीमः । औपच्छ- न्दसिक वृत्तम् । श्लेपकाव्यलिङ्गे अलङ्कारौ ॥ ३९ ॥ निशायामम्ब त्वन्नयनसुषमामोषकमिति कुधां राज्ञा नून कुवलयमिहाऽकारि विकचम् । चकोरास्तच्चोराश्चकितमनसः प्रेक्ष्य तदिदं सुतप्तास्तत्पादग्रहणमभितन्वन्त्यशरणाः ॥ ४.॥ निशायामिति । हे अम्ब ! निशायां रात्री त्वन्नयनस्य भुपमायाः परमशोभायाः मोपकं हारकमिति हेतोः क्रुधा कोपेन राज्ञा नृपेण चन्द्रेण इहाऽस्मिन् लोके कुवलयमुत्पलं विकचं कचशून्यं मुण्डितमिति यावत । विकसितं च । व्याकोचविक- चस्फुटा इत्यमरः । अकारि कृतम् । तदानीं तस्या नयनसुष- मायाचोराचकोरा अपि चकितं भीतं मनो येषां ते ताशा: ४० हे अम्ध ! कुवलयं निशायां त्वन्नयनकान्तिस्तेनमिति कुधा राशा (चन्द्रेण, नृपेण च) तद् विफचं (विकसितं, विकेश मु. डिनं चाऽकारि । ततश्च नयनफान्तिचौरास्तत्समानशीलाचको- राध कुपलयस्यमां दशामवेक्ष्य आत्मनो ऽपि तां सम्भाव्य च- किताः सन्ती राज्ञः (चन्द्रस्य, नृपस्य च ) पावग्रहणं (फिरणपानं, परणप्रणामं च ) अशरणाः सन्तस्तन्वन्तीति उत्प्रेक्षमाणः नेत्रस्य कुवलयचफोराऽधिफफान्तिमत्वं दर्शयन्नाह ।

·सौन्दर्यस्तयफः ८॥ सन्तः तदिदं कुवलयविकचीकरणं प्रेक्ष्य भशरणा निराश्रया नि- रालयाश्चाऽत एव पुष्टु तशास्त्रजास्ते तस्य नृपस्य चन्द्रस्य च पादग्रहणं चरणग्रहणं किरणग्रहणं चाऽभितन्वन्ति कुर्वन्ति । चौरा नमस्त्रियां चकोराश्चन्द्रकरभक्षणं कुर्वन्तीति मसिद्धम् । शिखरिणीरत्तम् । गूढोत्सापालारौ ॥४०॥" अमर्षाल्लोकाम्ब स्ववसुहरनीलोत्पलभृतो- रपि श्रुत्योः सीमां कवलयति ते नेत्रयुगलम् । कृतः कल्पेष्वार्तेरपरमपराधः फलति त- द्विपक्षाणां पक्षीकृतिरपि विषादाय भवति ।। ४१।। अमर्यादिति । हे लोकाम्ब ! स्वस्य बसुनो द्रव्यस्य तेजसश्च हारके नीलोत्पले विभ्रतस्तादृश्योः श्रुत्योरपि सीमां नेत्रयुग लम् अमोद्रोपाकवलयति ग्रसते । तथा हि । कल्पेषु समर्थेषु कृतः साक्षाद्रचित आतीनैः अपराधः अमरं संहारम(१) अमर- त्रिदशेष्वस्त्री संहारे इति मेदिनी । फलति । अपि पुनः तेषां समर्थानां 'शत्रूणां पक्षीकृतिः पक्षपातकरणं विपादाय खेदाय भवति कल्पते । शिखरिणीवृत्तम् । श्वेपधिमावनोत्मेसाकाम्प- लिङ्गालङ्काराः॥४१॥ .. ४१ हे अम्य ! तय नेत्रद्वन्, स्वस्थ वसुहरे (फान्तिहरे, नव्यहरे घ) नीलोत्पले विभ्रतोः थुत्योरपि सीमा रोपात फवलयति असते आ- फ्रामति, इति कल्पेषु बलीयस्सु दीनः कृतो ऽपराधो ऽपरमपराथं फलतीति शत्रूणां पक्षपातो ऽपि दु.साय कल्पते इत्युच्या समर्थयन् यलीयसो नेत्रद्वन्द्वस्य शोभाऽपहारिकुवलयाऽश्रयदानेन धोत्रयोः स्वसीमाऽऽक्रान्तिर्जातेति वदन नेत्रद्वन्द ऽतिविशालता व्रते । २९ ·सव्याण्याऽवतरणे लक्ष्मीसहने चक्षुष्प्रमाणेन समुद्रकन्ये सीमा श्रुतेः संकुचिता तवाऽभूत् । न तत्र कैमुत्यनयात् कथं चि- दुन्मेषमृच्छत्युपमानवार्ता ॥ ४२ ॥ चक्षुरिति । हे समुद्रकन्यके ! ते चक्षुःप्रमाणेन नेत्रमर्या- दया अन्यत्र चक्षुरूपप्रमाणेन श्रुतेः सीमा नेत्रमर्यादा ऽन्यत्रा- ऽऽगमप्रमाणता संकुचित्ता ऽभूत् । तत्र कैमुत्यन्यायात् कथं चि- दप्युपमानस्य दृष्टान्तस्याऽन्यत्रोपमितेश्च वार्ता प्रवृत्तिः कथं चि- दप्युन्मेपमुदयं न गच्छति न प्रामोति। उपमितिनीम केन चिदार- ण्यकेन गोसदृशो गवयपदवाच्य इति ज्ञापितो ग्रामीणो वनं गला गोसदृशस्य पिण्डं पश्यति ततश्च स्मरणज्ञानपूर्वकम् अयं गवय इति तस्योपमितिर्जायते । एवं च यत्र चाक्षु- पममाणेन श्रीत प्रमाणं निरस्तं तत्रोपमानप्रमाणस्य का कथेति कैमुसन्याय: । अनेन लक्ष्म्याश्चक्षुप उपमाना- भावः काव्याऽर्थापत्तिरलङ्कारश्च सूचितः । अत्र चाक्षुपममाण- मुख्यत्वे बृहदारण्यकश्रुतिः 'चक्षुर्हि सत्यं तदिदानी द्वौ विव- दमानावेयातामहमदर्शमहमीपमिति य एव मयाददर्शमिति तस्मा एव श्रद्दध्यामिति । उपजातिहत्तम् ॥ ४२ ॥ ४२ हे समुद्रकान्ये ! चक्षुप्रमाणेन ( नेत्रविशालपरिमाणेन, प्रत्यक्षप्रमाणेन च) तव श्रुतेः ( कर्णस्य, शब्दप्रमाणस्य च) सीमा (प्रान्तभागः, मर्यादा च) सङ्कुचिता ऽभूत् । एवं प्रत्यक्षेण शब्दप्र- माणे दूरीकृते तत्र चक्षुष्प्रमाणे उपमानवार्ता (सादृश्यकथा, उप- मानप्रमाणचर्चा घ) फैमुतिफन्यायादेवोदयं न प्रामोतीति यदन नि. रूपमा ते नेविशालतेत्याद ।

·सौन्दर्यस्तयफः ८ त्रैलोक्यसंत्रायिणि तावकीनो ध्रुवं कटाक्षो धृतराष्ट्रजातः । कल्याणि कर्णप्रणयी कथं वा पुष्णाति कृष्णाऽर्जुनदीतियोगम् ॥ ४३ ॥ त्रैलोक्येति । त्रैलोक्यस्य संवायिणि रक्षिके ! तवाय. तावकीनः । युष्मदस्मदोरन्यतरस्यामिति खपि तवकममकाचे- कवचने इति तवकादेशः । कटाक्षो ऽपाङ्गदर्शनं धृतं राष्ट्रजातं राज्यसमूहो येन स सन्नपि धृतराष्ट्राज्जातो दुर्योधनश्च करें। कर्णः पृथाज्येष्ठसुते सुवर्णालौ श्रुताविति मेदिनी । प्रणयी सन् कुष्णार्जुनयोप्तियोग कथं पुष्णातीति विरोधे कृष्णधवल दीप्तिमिति परिहारः । उपजातिवृत्तम् । श्लेपविभावनाल- शारौ ॥ ४३ ॥ आकर्णदेशादुदितप्रकर्ष तवाऽक्षि मन्ये ऽतनुवाणरूपम् ।। ४३ हे कल्याणि । त्रैलोक्यरक्षिके ! वदीयः फटाक्षः ध्रुवं नि. श्चयेन धृतराष्ट्रजातः (धृतं राष्ट्रजातं राज्यसमूहो येन, धृतराष्ट्रपुत्रो दुर्योधनश्च ) कर्णप्रणयी (श्रवणान्तलमः, राधेयनेहवांश्च ) सन्नपि छणार्जुनदीप्तियोग (कृष्णशुक्लकान्तिसम्बन्ध, वासुदेवपार्थोज- सम्वन्धं च कथं करोति? इनि,राधेयपक्षपातिनो दुर्योधनस्य वासुदेव. किरीटितेजःसंवन्धकरणमसमझसमिति वदन् नेने राज्यसमूह- पालकत्वं कृष्णशुल्लकान्तिमत्वं च श्लेषेणाह । ४४ हे सिन्धुकन्ये ! आफर्णभागात उदित्तप्रफर्षम् ( उत्पन्ना-- त्कर्षम, जाताऽऽकर्षणं च ) तव नेत्रं कामयाणरूपं मन्ये, यत्तस्तदू ·सव्याख्याऽवतरणे लक्ष्मीसहने चक्षुष्प्रमाणेन समुद्रकन्ये सीमा श्रुतेः संकुचिता तवाऽभूत् । न तत्र कैमुत्यनयात् कथं चि- दुन्मेषमृच्छत्युपमानवार्ता ॥ ४२ ॥ चक्षुरिति । हे समुद्रकन्यके ! ते चक्षुःप्रमाणेन नेत्रमर्या- दया ऽन्यत्र चक्षूरूपप्रमाणेन श्रुतेः सीमा नेत्रमर्यादा ऽन्यत्रा- ऽऽगमप्रमाणता संकुचिता ऽभूत् । तत्र कैमुत्यन्यायात् कथं चि- दप्युपमानस्य दृष्टान्तस्याऽन्यत्रोपमितेश्च वार्ता प्रवृत्तिः कथं चि- दप्युन्मेपमुदयं न गच्छति न प्रामोति। उपमितिनाम केन चिदार- ण्यकेन गोसदृशो गवयपदवाच्य इति ज्ञापितो ग्रामीणो वन गला गोसदृशस्य पिण्डं पश्यति ततश्च स्मरणज्ञानपूर्वकम् अयं गवय इति तस्योपमितिर्जायते । एवं च यत्र चाक्षु- पप्रमाणेन श्रौत प्रमाणं निरस्तं तत्रोपमानप्रमाणस्य का कथेति कैमुरान्पाया । अनेन लक्ष्म्याश्चक्षुप उपमाना- ऽभावः काव्यार्थापत्तिरलङ्कारश्च मूचितः । अत्र चाक्षुपममाण- मुख्यत्वे बृहदारण्यकश्रुतिः 'चक्षुर्हि सत्य तदिदानी द्वौ विव- दमानावेयातामहमदर्शमहमीपमिति य एत्र मयाददर्शमिति तस्मा एव श्रद्दध्यामिति । उपजातिहत्तम् ॥ ४२ ।। ४२ हे समुद्रकान्ये ! चक्षुष्प्रमाणेग ( नेत्रविशालपरिमाणेन, प्रत्यक्षप्रमाणेन च) तव थुतेः ( कर्णस्य, शब्दप्रमाणस्य च) सीमा (प्रान्तभागः, मर्यादा च) सङ्कुचिता भूत् । एवं प्रत्यक्षेण शब्दप्र. माणे दूरीझते तत्र चक्षुषप्रमाणे उपमानवार्ता (सादृश्यकथा, उप- मानप्रमाणचर्चा च) फेमुतिकन्यायादेवोदयं न प्रामोतीति वदन नि- रूपमा ते नेविशालतेस्याह ।

·सौन्दर्यस्तयफः ८॥ २१९ त्रैलोक्यसंत्रायिणि तावकीनो ध्रुवं कटाक्षो धृतराष्ट्रजातः । कल्याणि कर्णप्रणयी कथं वा पुष्णाति कृष्णाऽर्जुनदीतियोगम् ॥ ४३ ॥ त्रैलोक्येति । त्रैलोक्यस्य संवायिणि रसिक तवाय तावकीनः । युष्मदस्मदोरन्यतरस्यामिति खवि तवकममकावे- फवचने इति तबकादेशः । कटाक्षो ऽपागदर्शनं धृतं राष्ट्रजात राज्यसमूहो येन स सन्नपि धृतराष्ट्राज्जातो दुर्योधनश्च करें। कर्णः पृथाज्येष्ठमुते सुवर्णाली श्रुताविति मेदिनी । प्रणयी सन् कुष्णार्जुनयोदप्तियोग कथं पुष्णातीति विरोधे कृष्णधवल- दीप्तिमिति परिहारः । उपजातिवृत्तम् । पविभावनाल- शारौ ।। ४३ ॥ आकर्णदेशादुदितप्रकर्ष तवाऽक्षि मन्ये ऽतनुवाणरूपम् । . ४३ हे कल्याणि । त्रैलोक्यरक्षिके ! लदीयः कटाक्षः धूपं नि. श्वयेन धृतराष्ट्रजातः (धृतं राष्ट्रजातं राज्यसमूहो येन, धृतराष्ट्रपुत्रो तुर्योधनश्च ) कर्णप्रणयी (श्रवणान्तलग्नः, राधेयस्नेहांश्च ) सम्मपि कृष्णार्जुनदीप्तियोग (कृष्णशुक्लकान्तिसम्बन्धं, वासुदेघपायोजः- सम्बन्धं च कथं करोति? इति राधेयपक्षपतिनो दुर्योधनस्य घासुदेव. फिरीटितेजःसंवन्धकरणमप्समझसमिति बदन् नेत्रे राज्यसमूह- पालकत्वं कृष्णशुक्लकान्तिमत्वं च श्लेषेणाह। ४४ है सिन्धुकन्ये ! आफर्णभागात उदितप्रकर्षम् ( उत्पन्नो-- त्कर्षम, जाताऽऽकर्षणं च ) तव नेत्रं कामयाणरूपं मन्ये, यतस्तद ·२२० सव्याख्याऽवतरणे लक्ष्मीसहने यत्कङ्कटं वेङ्कटनायकस्य धैर्यात्मकं कृन्तति सिन्धुकन्ये ॥ ४४ ॥ आकर्णेति । हे सिन्धुकन्ये ! कर्णदेश मर्यादीकृत्येत्याकर्ण- देशात । नाऽव्ययीभावादिसत्राऽपञ्चम्या इत्युक्तत्वादमभावः । उदितः प्रकर्प-उत्कर्ष आकर्पणं च पस्य तत्तवाक्षि नेत्रम् अतनोमदनस्य वाणरूपं महावाणरूपं च मन्ये । तत्र हेतुः य- यस्मादेङ्कटनायकस्य हरेधैर्यात्मकं कङ्कट कवचं कृन्तति भिनत्ति । उपजातिहत्तम् । रूपकश्लेपकाव्यलिङ्गालङ्काराः ॥ ४४ ॥ गुप्ता वनेषु विहरन्ति सुहृद्यमीनाः कस्यापि नो कुवलयेषु दिवा प्रकाशः । राज्ञो बिभेति जगदम्ब कुशेशयाऽऽलिः करेंजपे जयति नेत्रयुगे भवत्याः ॥ ४५ ॥ गुप्ता इति । हे जगदम्ब ! कर्णेजपे सूचके । स्तम्बकर्णयो वेङ्कटपतेधैर्यरूपं फङ्कटं कवचं भिनत्तीति नेत्रे कान्तक्यापित्वं, ह. रिधर्यमझकत्वं च प्रतिपादयति । ४५ हे जगदम्ब ! फर्णेजपे (कान्ताऽऽपते, खले च) ते नेत्र- युगे जामति सति सुहृद्यमीनाः (सुतरां हृद्या रमणीया मीना म. स्याः, सुहवो यमिघु इनाः श्रेष्ठयोगिनश्च ) गुप्ता विलीनाः सन्तो वने (जल, रपये च) विहरन्ति, एवं कुवलयेपु (नीलोत्पलेषु, भू- मण्डलेपु च ) फस्यापि (फस्य चिदपि नीलोत्यलस्य, दिया प्रकायः (विकाशः, प्राफल्यं च)नो भवति; तथा कुशेशया. ऽऽलि(शतपपराजिः, दर्भशायिनां प्रतिनां पदिश्च ) राक्षः (च. न्द्रात, नृपतध) विभतीति श्लेषेण ने खलत्वमुपपादयन् तत्र कर्णा स्तायताका मीनकुयलयसहस्रपन्नाऽधिफसौन्दर्य वर्णयन्नाह । पुरुषस्य च) ·" सौन्दर्यस्तयमाः । २२१ रमिजपोरित्यन तत्पुरुपे कृतीति हलदन्तादिति वा डेरलुम् । अन्यत्र कर्णान्तगे ते नेत्रयुगे जयति सति सुहदा यमिना सं- यमिनाम इनाः पतयः, पक्षे मुहृद्याः शोभना मीनाश्च वनेप्वर- प्येवम्भासु च गुप्ताः सन्तो विचरन्ति, कुवलयेषु नीलोत्पलेषु कुत्सितसमूहचोरादिपु च गध्ये कस्यापि दिवा प्रकाशो न, कु- मोशयानां कमलानां निन्धकर्मरतखेन पुरगृहहीनसात्कुशसह- शतृणेशयचोराणामालिः राज्ञो नृपाचन्द्राच्च विभेतीति । वस- न्ततिलका । श्लेपसमालङ्कारौ ॥ ४५ ॥ आस्वादने कृतरसौ मुखसौरभस्य मातस्त्वदक्षिमधुपौ बत मार्गमध्ये । नासाख्यचम्पकमवेक्ष्य निवृत्तयत्नौ दृष्टेप्सिताऽग्रहणतस्तरलौ सदा स्तः ॥ ४६ ॥ भास्वादने इति । हे मातः ! मुखसौरभस्याऽऽस्वादने कृतरसौ कृताऽभिलापौ तवाऽक्षिरूपौ मधुपौ यत खेदे मार्गमध्ये नासाख्यं चम्पकस्य पुष्पं चम्पकं, पुष्पमूलेपु बहुलमित्यणो लक् । अवेक्ष्य निवृत्तयत्री सन्तौ दृष्टस्य ईप्सिताऽधरामृ. तस्या(?)ऽग्रहणतो ऽलाभात्तरलौ स्तो भवतः । अत्र प्रमाणं 'भ्रमन् वनान्ते वनमनरीषु न पट्पदो गन्धफलीमजिघ्रत् । सा ४६ हे मातः ! वदनसौगन्ध्याऽऽस्वादने साऽभिलापी बन्ने प्रभ- मरौ गन्तव्यमुखमार्गमध्ये नासिफारूपां चम्पकफलिकामवेक्ष्य त- गन्धाऽसहनतया निवृत्तमुखसमीपगमनोद्योगी सन्ती प्रत्यक्षस्य चित्तविलोभफस्य मुखसौरभस्था प्राप्तोनिरन्तरं चञ्चलो भवत इति उत्प्रेक्षमाणो नेत्रयोरतिचाशल्यं द्योतयन्नाह ।

·૨૨૨ सव्याख्यावतरणे लक्षणीसहसे किं न रम्या स च किं न रन्ता वलीयसी केवलमीश्वरेच्छेति । गूढोत्सेक्षाविपादरूपकाऽपहनुत्यलङ्काराः। वसन्ततिलका ॥ ४६॥ जातोन्मेषौ मुखरुचिसुधासागरे तावकीनौ नेत्रात्मानौ जननि भुवनोजीवनौ दिव्यमीनौ । न्यूनाऽऽकारी भगवति निजाऽपेक्षया राक्षसाऽरे- श्चक्षुर्मानौ कबलयत इत्येष जातिस्वभावः ॥ ४७ ॥ जातेति । भो भगवति ! मुखरुचिरेव सुधामागरस्तस्मिन् जातोन्मेपौ कृतोदयौ ताकीनी त्वदीयौ नेत्रात्मानौ नेत्रस्व- रूपौ भुवनेनोदकेनोजीवनं वर्तनं ययोस्तावपि भुवनस्य जगत उजीवनौ भो भगवति । निजाऽपेक्षया स्वस्मात् न्यूनाकारा. वल्पी राक्षसारेविष्णोश्चक्षुपी एव मीनौ कवलयतो भक्षयतः व- शीकुर्वत इति भावः एप जातिस्वभाव इति । अव प्रमाणं भागवतमथमस्कन्धे धर्म प्रत्यर्जुनोक्तिः । जलौकमां जले यद्वन्महान्तो ऽदन्त्यणीयसः । दुर्वलान्बलिनो राजन्महान्तो वलिनो मिथः ॥ इति । मन्दाक्रान्तात्तम् । रूपकश्लेपसमालङ्काराः ॥ ४७ ॥ ४७ हे जननि ! पदनकातिरूपे ऽमृतसागरे समुदिती तायको गयनरूपी भुयनोत्रीयनी (जगदुजीयफी, जलजीयिनी च)दिव्यमी- नौ फर्नारी स्थापेक्षया न्यूनप्रमाणो देस्यारेतेप्रमत्स्यौ फरलयतः (मा- फपयतः, भक्षयन) इस्ययं यलीयसा दुर्वलमक्षणं मत्स्यजातिस्य- गाय एवेति यदन् मगवतीने प्रयोर्षिशालाघं भगवायनाफकार्य चप्रमाटयमाद।

·सौन्दर्यस्तयः । २२३ अथ कर्णभूषां वर्णयति- सौवर्ण ते सिन्धुकन्ये निरन्ध्या- दातकं नः कर्णताटङ्कयुग्मम् । नृत्यन्तीनां यत नेतद्युतीनां जालं नीलग्रावभावं बिभर्ति ॥ ४८ ॥ सौवर्णमिति । हे सिन्धुकन्ये ! यत्र यस्मिन्नृत्यन्तीना नेत्रयोद्युतीनां जालं मण्डलं नीलग्राणाम् इन्द्रनीलमणीनां भावं तत्त्वं विभर्ति तत्ते तव सौवर्ण सुवर्णमयं कर्णयोस्ताटङ्कयुग्म 'तानवडे' इति मसिद्धभूपायुगलं नो ऽस्माकमातङ्कं भयं पीडा च निरुध्याद दूरीकरोतु। शालिनीत्तम् । परिणामालङ्कारः॥४८॥ पूषा कर्णे स्वर्णताटङ्कभूषा- वेषादिन्धे पुत्रनामाऽऽदरेण । तत्सामीप्यादेव देवि प्रसाद नित्यं धत्ते नेत्रपङ्केरुहं ते ॥ १९॥ पूपेति । हे देवि ! पूषा रविः पुत्रस्य स्वसुतकर्णस्य नाम्नो ऽभिधेयस्याऽऽदरेण स्वर्णमयताटङ्कभूपाया पात् इन्धे समु- ४८ अथ फर्णालङ्कार वर्णयन् हे सिन्धुफन्ये । यत्र विस्त्वरीणां नयनफान्तीनां समुदो नीलमणित्वं धत्तं तत्तं कर्णपोस्ताटङ्कयुग- लमस्माकं भीति प्रतिबध्नात्विस्याह । ४९ हे देवि ! सुवर्णकर्णभूपणमिपात निजपुत्रस्य फर्णस्य (रा. धेयस्य) समाननामताऽऽदरेण ते फर्णे सूर्य एव दीप्यते, तत्सामी- प्पादेव च ते नेभकमल प्रसादं (विकास,मसन्नतां च) धत्ते इत्याह।

·सव्याख्याऽवतरणे लक्ष्मीसहने वलति तस्य ताटङ्कपूष्णः सामीप्यात्सान्निध्यादेव ते तव ने. केरुहं कमलं नित्यमहोरात्र प्रसादमनुग्रहं प्रफुल्लतां च धत्ते रयति । शालिनीवृत्तम् । अपन्हुतिरुत्मेक्षा हेतुश्वालङ्काराः॥४९॥ त्रैलोक्याऽम्ब खद्वतंसोत्पलान्ते गुजं गुजं सञ्चरंश्चञ्चरीका । कि व्याचष्टे कान्तसन्देशहारी कर्णाऽम्यणे काममन्त्राऽर्थतत्त्वम् ॥ ५० ॥ त्रैलोक्येति । हे त्रैलोक्याम्प ! त्वद्वतंसभूतस्य कर्णभूपा- स्पोत्पलस्याऽन्ते समीपे गुज गुग्नं, निसवीप्सयोरित्याभीक्ष्ण्ये वम् । गुजित्वा गुभिवेत्यर्थः । णेमुलन्तमेतत् । सञ्चरन् पंचञ्चरीका भृगः इन्दिन्दिरश्वञ्चरीको रोलम्बो दारुदारक ते व्याडिः । प्रायः तव कर्णस्याऽभ्यर्णे समीपे फान्तस्य :: सन्देशहारी दतः काममन्वस्याऽर्थतत्त्रं व्याचष्टे कथयति म ? इत्युत्सेक्षा । शालिनीवृत्तम् ॥ ५० ॥ का चिह्नाति वतंसकोत्पलमयी कल्याणताटङ्कस- प्राकाराऽऽश्रितकर्णधिष्ण्यनिहिता प्रायः शतघ्नी रमे । ५० हे प्रैलोक्यातः । त्वदीयाऽपतंसभूतोत्पलसमीपे भूयो आर परया सरन् भ्रमर पर प्रियदूतः फर्णान्तिके फाममन्त्रा. मधस्य रहस्यं घ्याख्याति फि?मित्युत्प्रेक्षते । ५१ रगे! शोमननादुरूपसन्मापाराऽऽधिने फर्णरूपे धिण्ये पिम्पले निहिता पाणंभूषणोत्पलस्वरूपा का चित् शतनी माति, स्पाः समन्या मुगात फार्मन ताटदरवारूपाऽग्निदीप्त्या रक्तो ६. पतस्प दर९रपनपस्य मानफयषस्य भेदको भ्रमररूपो लौहगोलपः ·सौन्दर्यस्तयकादा २२५ तद्रनाऽग्निरुचा ऽरुणः स्मृतिभुवा तस्या मुखातू प्रेर्यते रोलम्बाऽऽयसगोलकः प्रणयिनो दुनिवर्माऽर्दनः ॥५१॥ का चिदिति । हे रमे ! कल्याणताटवावेच सत्माकारी व- रणौ ताभ्यामाश्रिते कर्णरूपे धिष्ण्ये । धिष्ण्यमोको निवसन- मिसमरः । निहिता स्थापिता । वतंस एव वतंसकः । वष्टि भा- गुरिरल्लोपमित्यल्लोपः । तद्रूपं यदुत्पलं तन्मयी शतघ्नी । अत्र यपि लोहकण्टकयुतचतुस्तालकाष्ठविशेप इति हेमचन्द्रकोशे उक्त तथापि महाकवियोगाद्वर्णनाऽनुरोधेन शतं हन्तीति यो- गेन ' तोफ' इति लोके तदायुधं प्रायो भवति । यतस्ताटङ्करना- न्येवाऽग्निस्तद्रुचा ऽरुणो रोलम्ब एवाऽऽयसस्य(?) गोलका मण- यिनः मियस्य दुर्मानरूपस्य चर्मणः कवचस्याऽर्दनो भेत्ता तस्याः शतघ्न्या मुखात्स्मृतिभुवा कामेन प्रेर्यते । शार्दूलविक्रीडितम् । उत्प्रेक्षारूपकतद्गुणाऽलङ्काराः ॥५१॥ कंसारातेश्चाटुमाध्वीझरैस्ते. की पूर्णावर्णवेन्द्रस्य कन्ये । जानन्तस्तत्सन्निधौ चञ्चरीका- श्चञ्चूर्यन्ते नोत्पलं तत्र हेतुः ॥ ५२ ॥ फसेति । हे ऽर्णवेन्द्रकन्ये ! ते कर्णौ कंसारातेहरेश्वानि प्रेयते इत्युत्प्रेक्षमाणः कर्णोत्पलशोभाया हरेविलोभकतया तद्धर्य- हरत्वं प्रकटयन्ताह । ५२ हे अर्णवेन्द्रस्य कन्ये ! तव की कंसदमनस्य प्रियोक्ति- कपमधुपरिपूर्णी जानन्तो भ्रमराः कर्णसमीपे तहणायेव गर्हितं चरन्ति, न तत्सश्चरणे कर्णोत्पलं फारणमित्याह ।

·२२४ सव्याख्याऽवतरणे लक्ष्मीसहने उज्वलति तस्य ताटङ्कपूष्णः सामीप्यात्सान्निध्यादेव ते तव ने- त्रपङ्केरुहं कमलं नित्यमहोरात्रं प्रसादमनुग्रहं प्रफुल्लतां च धत्ते धारयति । शालिनीवृत्तम् । अपन्हुतिरुत्मेक्षा हेतुथालङ्काराः॥४९॥ त्रैलोक्याऽम्ब वहतंसोत्पलान्ते गुझं गुजं सञ्चरंश्वञ्चरीकः । किं व्याचष्टे कान्तसन्देशहारी कर्णाऽभ्यर्णे काममन्त्राऽर्थतत्त्वम् ॥ ५० ॥ त्रैलोक्येति । हे त्रैलोक्याम्ब ! त्वद्वतंसभूतस्य कर्णभूपा- भूतस्योत्पलस्याऽन्ते समीपे गुझं गुझं, निसवीप्सयोरित्याभीक्ष्ण्ये द्वित्वम् । गुजित्वा गुञ्जित्वेत्यर्थः । णेमुलन्तमेतत् । सञ्चरन् अयं चश्चरीको भृतः इन्दिन्दिरश्चञ्चरीको रोलम्बो दारुदारक इति व्याडिः । प्रायः तव कर्णस्याऽभ्यर्णे समीपे कान्तस्य हरेः सन्देवाहारी दुतः काममन्वस्याऽर्थतवं व्याचष्टे कपयति किम् ? इत्युत्मक्षा । शालिनीवृतम् ॥ ५० ॥ का चिद्भाति वतंसकोत्पलमयी कल्याणताटङ्कस- प्राकाराऽऽश्रितकर्णधिष्ण्यनिहिता प्रायः शतघ्नी रमे । -- ५० हे प्रैलोक्यगातः । त्वदीयाऽवतंसभूतोत्पलसमीपे भूयो गुझारखं कृत्या सधरन् भ्रमर एव प्रियदूतः कर्णाऽन्तिफे फाममन्त्रा. णामर्थस्य रहस्यं व्याप्याति फि?मित्युत्प्रेक्षते । ५१ हे रमे ! शोभनताटङ्करूपसत्प्राकाराऽऽधिने फर्णरूपे धिपये उघस्यले निहिता फर्णभूपणोत्पलस्वरूपा का चित् शतमी भाति, तस्याः समन्या मुगात् फार्मन ताटङ्कारतरूपाऽग्निदीप्त्या रक्तो द. पितस्य हरदुरपायस्थ मागफयचस्य भेदको भ्रमररूपो लौहगोलका ·. सौन्दर्यस्तयफादा तद्रनाऽग्निरुचा ऽरुणः स्मृतिभुवा तस्या मुखात प्रेर्यते रोलम्बाऽऽयसगोलकः प्रणयिनो दुर्मानवर्माऽर्दनः ॥५१॥ का चिदिति । हे रमे ! कल्याणताटवावेव सत्मोकारी - रणौ ताभ्यामाश्रिते कर्णरूपे धिष्ण्ये । धिण्यमोको निवसन- मिसमरः । निहिता स्थापिता । वतंस एव वतंसकः । वष्टि भा- गुरिरल्लोपमित्यल्लोपः । तद्रूपं यदुत्पलं तन्मयी शतघ्नी । अब यद्यपि लोहफण्टकयुतचतुस्तालकाठीवशेष इति हेमचन्द्रकोशे उक्तं तथापि महाकविप्रयोगाद्वर्णनाऽनुरोधेन शतं इन्तीति यो- गेन 'तोफ' इति लोके तदायुधं प्रायो भवति । यतस्ताटकरना- न्येवाऽग्निस्तद्रुचा ऽरुणो रोलम्ब एवाऽऽयसस्य(?) गोलका मण- यिनः प्रियस्य दुर्मानरूपस्प वर्मणः कवचस्याऽदनो भेत्ता तस्याः शतन्न्या मुखात्स्मृतिभुवा कामेन गैर्यते । शार्दूलविक्रीडितम् । उत्तारूपकतद्गुणाऽलङ्काराः ॥ ५१ ॥ कंसारातेश्वाटुमाध्वीझरैस्ते. की पूर्णावर्णवेन्द्रस्य कन्ये । जानन्तस्तत्सन्निधौ चञ्चरीका- श्चञ्चूर्यन्ते नोत्पलं तत्र हेतुः ।।५२ ॥ फैसेति । हे ऽर्णवेन्द्रकन्ये ! ते कर्णौ कंसारातेहरेश्वानि प्रेयते इत्युत्प्रेक्षमाणः कर्णोत्पलशोभाया हरेविलोभतया तद्धर्य- हरत्वं प्रकटयन्ताह। ५२ हे अर्णवेन्द्रस्य कन्ये ! तव को कंसदमास्य प्रियोक्ति कपमधुपरिपूर्णी जानन्तो भ्रमरः कर्णसमीपे तहणायेध गर्हितं चरन्ति, न तत्सश्चरणे कणोत्पलं फारणमित्याह ।

·૨૨૬ सव्याख्याऽवतरण लक्ष्मीसहने प्रेममिथ्योक्तय एव माध्वीझरास्तैः पूर्णावित्येवं जानन्तश्चश्चरी- का भृङ्गाः तत्सन्निधौ कर्णसमीपे चञ्चूर्यन्ते ऽभीक्ष्णं प्रचरन्ति(?) तत तत्प्रचारे उत्पलं हेतुर्न भवति इति पर्यस्ताऽपांतगर्भो- स्प्रेक्षा। शालिनीत्तम् ॥ ५२ ॥ ग्रस्तवतंसकुवलयं दृग्युगमुपकूजदलिरवमिषात्ते । महसुचोर इहेति प्रवदति किल कर्णपत्रमित्राय ॥५३॥ न्यतेति। ते न्यस्तं कर्णस्थापितं वतंसकुवलयं कर्त(?) कर्णपत्रं - तारकं तदेव मित्रं मुहृत्तस्मै उपकूजतः। कूज अव्यक्त शब्दे इस- स्माच्छतप्रत्ययः । अलेः रवस्य मिपाच्छलादिह हग्युगं तब वसोः शोभाद्रव्पस्य चोर इति प्रवदति कथयांत । गीतिवृत्तम् । अप- ह्नुतिश्लेपाऽलङ्कारौ ॥ ५३ ॥ अथ कर्णौ वर्णपति- इमामवामां श्रुतिमिन्दिरे तव- स्तुवन्ति सन्तः स्मृतिजन्मकारणम् । ५३ ग्रस्तमाकान्तमवतंसकुवलयं येनैतादृशं ते हग्युगलं समीपे गुञ्जना भ्रमराणां झङ्कारकपटात् मम (ग्युगस्य) वसुनः (का. न्तः, द्रव्यस्य च ) चौरः कर्णोत्पलरूपो ऽत्र कर्णे ऽस्ति, इति ताटङ्क- रूपमूर्याय सुहृद प्रवदतीव, (यथा चौरेणाऽपहृतद्रव्यः कश्चित्तमा- फम्य स्वसुदृदे तरिस्थतिस्थान प्रदर्शयति तद्वत) इत्याह । ५५ हे इन्दिर ! अयामां (दक्षिणा,मप्रतिकलां च) इमां श्रुति (शोत्र, चई च) स्मृतिजन्मकारणाम (फामोत्पादक, मन्वादिस्मृतिमूलं च) ग्यनग्नमाग्नयमिति १ पु.। त्यागुगर इति ! पु.। । उपनिर्शित पु. पाठभेदानुमरिलीय म्यष्य सतुले प्रतिभाति । २-पुस्तष्यो पठसमी नमधन्याऽजताए पनम् ।

·सौन्दर्यस्तयकः ॥ शिरस्यमुष्याः सुमनोभिराश्चिते चकास्ति दृष्टिर्जगतामधीशितुः ॥ ५४ ॥ इमामिति । भो इन्दिरे तत्रावामामपमन्याम् अप्रतीपामनु- कूलां चेति भावः । श्रुतिः श्रवगां वेदश्च स्मृतिजन्मनो मदनस्या- न्यत्र मन्वादिस्मृतीनां जन्मनश्च कारणम् । 'श्रुतेरिवाथै स्मृतिर- न्वगच्छ'दिात कालिदासोक्तः। शारीरके ऽपि 'अथोपिच स्मयते' इति सन्तः स्तुवन्ति, अतः सुमनोभिर्देवैः पुप्पैश्चाऽश्चिते पूजिते ऽमुष्याः शिरसि उपनिपद्भाग च जगतामधीशितुर्विष्णोदृष्टिनेत्रं पो ज्ञान घकास्ति । चकार दीप्तापित्यस्माल्लिद् । वंशस्थ ह- सम् । श्लेपालङ्कारः ॥ ५४॥ तव द्वितीया श्रुतिरुच्चकैरसा- वनङ्गभावाऽनुगुणा गुणाऽम्बुधे । . जनाः स्तुवन्ति । यदमुष्याः श्रुतेः नुमगोभिः (पुष्पैः, देचैश्च ) अचिने शिरसि (उपरि, उपनिषत्सु च ) जगदधीश्वरस्य विष्णो. टि: (दर्शनं, तत्त्वज्ञानं च) चकास्तीति ग्लंपेण दक्षिणश्रुतर्वेदतुल्यत्वमाह। १५ हे गुणाऽबुधे मातः ! तय द्विगीया (वामा),ऽसी उन्नता. अनङ्गभावाऽनुगुणा (कामाऽभिप्रायाऽनुकूला, कामभावानां शृङ्गारभा- घानामनुरूपा, विदेहकैपल्याऽनुरूपा च) श्रुतिः (श्रवण, घेदश्च) अशे. पोपिणं सर्वप्रधानं हरिं वशे कृत्वा एनम् ( आत्मनः) स्तरकर्मणः (स्तोत्रकरणस्य) कर्तारं करोतीति श्रोने भगवत्स्तोत्रविषयतां वर्णयम् श्लेषण-अनङ्गं प्रधानभूतो यो भाषः क्रिया तदनुकूला द्वितीयाधिमा क्तिश्रुतिरोपशषिणं सर्वप्रधानं फार घशे विधाय स्वाऽनुकूलतामा- ·सव्याख्यापतरणे लक्ष्मीसहने वशे निधायतमशेषशेषिणं करोति मातस्तवकर्मकारकम् ॥ ५५ ।। तवेति । हे गुणाऽस्बुधे ! तव द्वितीया वामा श्रुतिः श्रवण- म अनङ्गस्य कामस्य यो भावो भवनमुत्पत्तिरित्यर्थः । तत्राऽनु- कूला गुणा यस्याः सा । अशेपस्य सर्वस्य जगतः शेपिणमधि- ठानभूतं निर्गुणं हरिं वशे स्वाधीनं विधाय कर्मणां सृष्ट्यादीनां कारकं कर्तारं विधत्ते करोतीत्याश्चर्यम् तथा हि-या हि द्विती- यस्या विभक्तेः श्रुतिः श्रवणं सा अनङ्गभावे प्रधानत्वेन अनुगुणा नास्ति । स्वतन्त्रः कर्तेति कर्तुरेव तदनुगुणत्वात् इत्येक चित्रम् । किं च शेपिणं प्रधानमपि श्रीहरि कर्मकारकं कर्मरूपं कारक करोतीत्यपरं ज्ञेयम् । वंशस्थं वृत्तम् । विभावनाभेदोऽलङ्कारः॥५६॥ दीप्यत्कर्णसुवर्णकुण्डलमये दीप्ताऽग्निकुण्डे ज्वल- द्रत्नाऽङ्गारघने हरेकृतिमयीं हुत्वा ऽऽहुति तावके । भृङ्गाऽध्वर्युरनगदीक्षितवृतो झङ्कारमन्त्रान् जपन् वाराशेर्दुहितः प्रदक्षिणविधिं वारान् विधत्ते बहून् ॥५६॥ दीप्यदिति । हे वाराशेर्दुहितः ! ज्वलद्भिः रनरूपैरङ्गारैर्घने पाय कर्मकारकं करोति कर्मवाचिका भवतीति व्याकरणप्रसिद्धम- प्यर्थ बोधयन्नाह । ५६ हे समुद्रपुत्रि ! अगङ्गः फाम एव दीक्षितो यजमानस्तेन वृतो भृगरूपो भर्युझटाररूपान् मन्त्रान् जपन् सन् त्वदीये दीप्यमाने सौवर्णकुण्डलात्मनि ज्वलद्रन्नरूपाऽगारपरिपूगों ऽग्निकुण्डे भगवतो दधात्मिकामाहुनि हुत्वा भूय. प्रदक्षिणविधिमनुनिष्टनीति रूपफमु- पेनोत्प्रेक्षमाणो रतपचितसौवर्णकुण्डलस्य भगगद्धर्यभअफरवेना. निमुन्दरत्यं प्रफटयन्नाह । १ अनुदानेवलिदास्पऽऽन्मदिप नियन्दन् पामारग 1 ·२२९ सौन्दर्यस्तयफादा दीप्यास्कर्णसंबन्धि सुवर्णकुण्डलं तन्मये दीप्ते ऽनिकुण्डे हरे - तिमयीं धैर्यरूपामाहुति हुत्वा ऽनङ्गो मदन एव दीक्षितः तेन तो ऽयं भृङ्गरूपोऽध्वर्युझङ्काररूपान् गन्त्रान् अपन सन् वहन्वारान् पहुचेलं प्रदक्षिणविधि विधत्ते । शार्दूलविक्रीडितम् । रूपका- देवानां मधुरं स्वतः स्तुतिवचो देवि स्वतो ऽसुन्दरं माइग्बालकजल्पितं च जगतीमातः श्रुती याति ते । तत्राऽऽयं तदवस्थमेव चरमं तत्तुल्यतां गाहते मुक्तं शुक्तिपु मौक्तिकंघनपयो मुक्ता तु नैवाऽन्यथा॥५॥ देवानामिति । हे देवि ! जगतीमातः स्वतो मधुरं देवानां, कर्तरि पष्ठी । देवककमियर्थः । स्तुतिरूपं वचः चेत्यपरं स्वतः अमुन्दरं मादृशो वालकस्य जल्पितं भापितं ते श्रुती कौँ पति याति । तत्रोभयोमध्ये ह्याद्यं देववचः तदवस्थं सुन्दरमेव, चरमं मजल्पितं तु तत्तुल्यतां देववचःसमता गाहते । दृष्टान्तः शुक्तिषु मुक्तं घनपयो मुक्ता भवति । मुक्ता त्वन्यथा नैव, किंतु स्वरूपेणैवाऽस्तीति भावः । शार्दूलविक्रीडितम् । विभावनाह- शान्ताऽलङ्कारौ।। ५७॥ ५७ हे जगतीमानः ! स्वभावमधुरं देवानां स्तुतिवचनं, सहजा. सुन्दरे माहशशिशुजनजलिपतं च ते फर्णयोः प्रविशनि, नयोर्मध्ये - घवचनं स्वभावमधुरनया स्वरूपेणेवाऽवतिष्ठते, अमधुरं माहम्जल्पितं च माधुर्यमापद्यमानं देववचनसाम्यमुपयातीत्यत्र शुक्तिपु मुक्तं मेधजलं मुक्ताफलत्यमापद्यते, मौक्तिकं तु शुक्तिनिहित स्वरूपेणेच तिष्ठति न कश्चमोत्कर्षमेतीत्युदाहरणं प्रदर्शयन् अमधुरस्थापि निजचचसो भर गनीकर्णप्रवशेन माधुर्यप्राप्ति विनयेन दर्शयन्नाह ।

·सव्याख्याधतरणे लक्ष्मीसहने . वशे निधायतमशेषशेषिणं करोति मातस्तवकर्मकारकम् ॥ ५५ ।। तवेति । हे गुणाऽम्बुधे ! तब द्वितीया वामा श्रुतिः श्रवण- म अनङ्गस्य कामस्य यो भावो भवनमुत्पत्तिरित्यर्थः । तत्राऽनु- कूला गुणा यस्याः सा । अशेषस्य सर्वस्य जगतः शेपिणमधि- टानभूतं निर्गुणं हरिं वशे स्वाधीनं विधाय कर्मणां सृष्ट्यादीनां कारकं कर्तारं विधत्ते करोतीत्याश्चर्यम् तथा हि-या हि द्विती- यस्या विभक्तेः श्रोतः श्रवणं सा अनङ्गभावे प्रधानत्वेन अनुगुणा नास्ति । स्वतन्त्रः कर्तेति कर्तुरेव तदनुगुणत्वात् इत्येक चित्रम् । किं च शेपिणं प्रधानमपि श्रीहरि कर्मकारकं कर्मरूपं कारक करोतीत्यपरं ज्ञेयम् । वंशस्थं वृत्तम् । विभावनाभेदोऽलङ्कारः ॥५६॥ दीप्यत्कर्णसुवर्णकुण्डलमये दीप्ताऽग्निकुण्डे बल- द्रत्नाऽङ्गारघने हरेकृतिमयी हुत्वा ऽऽहुतिं ताबके । भृङ्गाऽध्वर्युरनगदीक्षितवृतो झङ्कारमन्त्रान् जपन् याराशेर्दुहितः प्रदक्षिणविधि वारान् विधत्ते वहून ॥५६॥ दीप्यदिति । हे वाराशेर्दुहितः ! ज्वलद्भिः रत्नरूपैरझाने पाय कर्मकारकं फरोति कर्मवाचिफा भवतीति व्याकरणप्रसिद्धम- प्यर्थ योधयन्नाह । ५६ हे समुद्रपुनि ! अगङ्गः फाम एव दीक्षितो यजमानस्तेन वृतो भृहरूपो ऽध्वर्युझटाररूपान् मन्त्रान् जपन् सन् त्वदीये दीप्यमाने सीयर्णफुण्डलारमनि ज्वलद्रन्नरूपाऽङ्गारपरिपूगों ऽग्निकुण्डे भगवतो हरेधात्मिकामाहुनि हुत्या भूय. प्रदक्षिणविधिमनुनिष्ठनीनि रूपफमु- पेनोप्रेक्षमाणो रतपचितसीवर्णकुण्डलस्य भगवद्धर्यभअपत्येना- ऽतिसुन्दरवं प्रफटयन्नाह । १ गुदा नवलपरस्पऽऽन्मोपदपनि पत्रत् परम्भपरप्रांग ।

·. सौन्दर्यस्तधका प्रकाशिताऽर्चिःसरणिः प्रिये हरे- श्वकास्ति ते चक्रधराऽभिनन्दितः ॥ ५९ ॥ सुवर्णेति । हे हरेः पिये ! हे दयोदधे ते श्रुतौ कर्णे वेदे च स्थिर: अपनः माप्ता मुक्तानां मौक्तिकानां मुक्तपुरुपाणां चा- ऽभ्युदयो येन सः । एवं प्रकाशिताऽचिपः कान्तेः 'अग्निज्योतिर- हः शुक्ल' इसाद्यर्चिरादिमार्गस्य च सरणियेन, तथा चक्रधरेण हरिणा चक्रवर्तिना राज्ञा शेपेण वा ऽभिनन्दितः पूजितः सु- वर्णताटङ्क एन मुनि स्तापसश्चकास्ति । उपेन्द्रवज्र वृत्तम् । रू- पकलेपालङ्कारौ ॥ ५९॥ अथ नासां प्रशंमयति-- तिलप्रसून तुलयत्यसौ जग- त्सवित्रि नासा तब सारसालये। तदञ्चलोदञ्चितुषारविपुषा समानतामेति तदग्रमौक्तिकम् ॥ ६ ॥ हे सारसालये, हे जगतः सविवि ! अमौ ते नासा तिलस्य भमूनं तुलयति समीकरोति । णिजन्तात्तुल उन्माने इसस्माल्ट् । तस्या नासाया अग्रपौक्तिकं च तस्य तिलपुष्पस्याऽञ्चले ग्रे उद- श्चिना शोभमानेन तुपारस्य हिमस्य विग्रुपा विन्दुना समानतां तुल्यताम् एति प्रामोति । इत्युगमालङ्कारः । वंशस्थं वृतम् ॥६॥ मन्दितः (श्रीकृष्णलाधिनः, चक्रवर्तिपूजितश्च ) सुवर्णताटङ्करूपो मुनिःप्यनेत्तरामिति श्लंपेण ताटङ्घ मुनिरूपेण वर्णयति । ६. हे जगन्माता, कमलवासिनि ! तव नासिका तिलपुष्पमनु- करोति, तदनगनं नासामौक्तिकं च तिलपुष्पाऽप्रगताहिमबिन्दुना सा. म्यं मानतीया। --- ·२३० सव्याख्याऽवतरणे लक्ष्मीसहने स्फुरन्मुक्ताकान्तिस्फुटसलिलमग्रयाऽरुणमणि- प्रभाकल्हाराऽऽढ्यं प्रियनयनमीनैकशरणम् । हताऽशेषक्लान्ति हरिदुपलनीलोत्पलघनं तटाकं ताटङ्काऽन्तरमुषसि सेवे तव रमे ॥५॥ स्फुरदिति । हे रमे ! स्फुरन्त्यो मुक्ताकान्तय एव स्फुट सलिलं यस्मिन् तव, एक्मग्ग्रेररुणमणीनां माणिक्यमणीनां प्र. भारूपकल्हारैराट्य, प्रियस्य हरेनयनमीनयोरेकशरणं मुख्या- ऽऽश्रय, हता अशेपा क्लान्तिः क्लमो येन तत्, हरिदुपला इन्द्र- नीला एबोत्पलानि तैघनं तव तादाऽन्तरं ताटङ्काऽपरपर्याय तटाकम् उपसि सेवे भजे। शिखरिणीवृत्तम् । रूपकाऽलङ्कारः॥५६॥ सुवर्णताटङ्कमुनिः श्रुतौ स्थिरः प्रपन्नमुक्ताऽभ्युदयो दयोद्धे। . ५८ हे रमे ! समुलसन्मौक्तिकद्युतिरूपस्पटजलम, उत्तममा. णिक्यमणिकान्तिरूपसौगन्धिफणे, हरिनेत्ररूपमीनकाश्रयं, वि. गाशितसफलकम, मरकतमणिरूपकुवलयसान्द्रं सघ ताटङ्कमध्य. भागपं तटाफ प्रानभंजे इति ताटकमभ्यस्य तटाकरूपत्वं विशेषणे- रनुगुणः साधयानाह। ५९ हे वयाऽम्युधे हरिप्रिये ! शुनी (श्रोत्रे, वेदेच) स्थिरः, प्र. पन्नः प्राप्तो मुनानां (मौक्तिकानां, मुक्तपुरुषाणां च ) अभ्युदयः (सम्पन्धः, मोक्षाऽपिषध) येग सधाभूना, प्रकाशिताऽचिःसरणिः (प्रकाटिनमान्तिमार्गः, प्रकाशाभूनीऽचिरादिमागंध) चक्रधरामि.

·सौन्दर्यस्तयः । २३१ . प्रकाशिताऽर्चिःसरणिः प्रिये हरे- श्वकास्ति ते चक्रधराऽभिनन्दितः ॥ ५९॥ सुवर्णेति । हे हरेः प्रिये ! हे दयोदधे । ते श्रुतौ कर्णे वेदे च स्थिर प्रपन्नः प्राप्ता मुक्तानां मौक्तिकानां मुक्तपुरुषाणां चा- ऽभ्युदयो येन सः । एवं प्रकाशिताऽर्चिपः कान्तेः 'अग्निोतिर- हः शुक्ल' इसाद्यर्चिरादिमार्गस्य च सरणिर्येन, तथा चक्रधरेण हरिणा चक्रवर्तिना राज्ञा शेषेण वा ऽभिनन्दितः पूजितः सु- वर्णताटङ्क एव मुनि स्तापसश्चकास्ति । उपेन्द्रवज्र वृत्तम् । रू- पकश्लेपालङ्कारौ ॥ ५९॥ अथ नासां प्रशंमयति- तिलप्रसूनं तुलयत्यसौ जग- त्सवित्रि नासा तव सारसालये। तदञ्चलोदञ्चितुषारविपुषा समानतामेति तदग्रमौक्तिकम् ॥ ६॥ हे सारसालये, हे जगतः सविवि ! अमौ ते नासा तिलस्य प्रमूनं तुलयति समीकरोति । णिजन्तातुल उन्माने इसस्माल्लट् । तस्या नासाया अग्रपौक्तिकं च तस्य तिलपुष्पस्याऽश्चले ग्रे उद- चिना शोभमानेन तुपारस्य हिमस्य विमुपा बिन्दुना समानता तुल्यताम् एति प्राप्नोति । इत्युपमालङ्कारः । वंशस्थं वृतम् ॥६॥ मन्दितः ( श्रीकृष्णलाधितः, चक्रवर्तिपूजितश्च ) सुवर्णताटङ्कसपो मुनिर्दीप्यनेतरामिति श्लपेण ताटङ्घ मुनिरूपेण घर्णयति । ६० हे जगन्मातः, कमलवासिनि ! तय नासिका तिलपुष्पमनु- करोनि, तदप्रगतं नासामौक्तिकं च तिलपुष्पाऽप्रगतहिमबिन्तुना सा. मयं प्राप्नातीत्याह। .

·રરર सध्यारयाऽवतरणे लक्ष्मीसहस्र , नासा तवाऽसौ नववंशवल्ली कासारजाऽऽवासिनि का ऽत्र शङ्का । प्रलम्बते तत्र यदम्ब मुक्ता.. फलं बतेदं गलितं हि तस्याः ॥ ६१ ॥ नासेति । हे कासारजावासिनि, हे सरोजालये ! तवाऽसौ नामा वंशस्य वेणोल्ल्येव, अत्र का शङ्का ? न का चिदस्ति । मुक्तासम्बन्धित्वेन तादूप्यं दर्शयति । यद्यस्माद हे ऽम्ब ! तस्या घल्ल्याः सकाशाद्गलितमिवेदं मुक्ताफलं तत्र नासायां मलम्वते, वत ह । हि प्रसिद्धम् । अत्र प्रमाणं--- शुक्तिः शङ्को गजः क्रोडः फणी मत्स्यश्च द१रः । वेणुरेते समाख्यातास्तज्ज्ञैर्मोक्तिकयोनयः ।। इति भावप्रकाशे रनमारणप्रकरणे । उपजातिवृत्तम् । उत्मे- क्षाकाध्यलिगमलङ्कारौ ॥ ६१ ॥ श्रीरास्यकान्तिजलधौ स विभाति नासा- सेतुस्तवाऽद्भुतगतिः कलनेन यस्य । -- ६१ हे कमलवासिनि ! असो तव नासिका नवीना वंशलतैया- SH का शङ्का ? यनो हि तस्या गलितं मुक्ताफलमेतदने प्रलम्यते इति वदन नासाया वशत्वं तदप्रलम्बमानमौक्तिकस्य च तदलितत्व. मुरप्रेक्षमाण आह। ६२ हे धीः ! तर मुखकान्तिसमुद्र विचित्ररीतिनासिकारूपः सतुर्विमाति, यस्य सम्बन्धेन नापा रामचन्द्रो लदेशस्य राघणस्य मागपाशसम्बन्धादपगतधैर्यः सन् विदेहजया (सीतया ) सम्यन्य न समेति, प्रसिरसंतुसम्बन्धानु रामः सीतया सम्बन्धं ·. सौन्दर्यलयका २३३ नाथः समेति न विदेहजयाऽन्वयं हा- लङ्केशपाशकलनादपयातधैर्यः ॥ ६२ ॥ श्रीरिति। हे श्री सवाऽऽस्यकान्तिरूपे जलधौ अद्भुतः ना. सासेतुर्विभाति शोभते । तदेव समर्थयति-प्रसिद्धसेतोः कलनेन नायो रामः लकेशस्य पाशानां नागपाशानां कलनात्स्वीकारात् अपयात गतं धैर्य यस्य तादृशो भूत्वा विदेहानां देशानां राजा- नो विदेहाः, तद्राजस्य बहुपु तेनैवाऽस्त्रियामित्यणो लुक् ।.तेभ्यो जाता विदेहजा सीता तया इन्वयं योगम् एति स्म प्रामोति स्म । अस्य नासासेतोः कलनेन तु लङ्केशपाशकलनामावादप- पातधैर्यः सन् विदेहजपस्याऽन्वयं न मामोति इति विरोधा। अलम् अत्यर्थः, अलं भूपणं वा तद्युक्तो यः केशपाशो ध. म्मिल्लस्तस्य कलनाद्रहणाद्विदेहः अनङ्गः तस्य जययोगमिति परिहारेण विरोधाभासालङ्कारः काव्यलिङ्गश्लेपौ च । वसन्त- तिलकावृत्तम् ।। ६२ ॥ भ्रूसूत्राभ्यामूर्ध्वमावध्य मिन्वन् नासावंशस्तम्भमम्भोधिजे ते । प्राप्नोतीति विचित्ररीतिमत्त्वं प्रदश्य श्लेषेण यत्सम्बन्धादयन्तं फेरापा. शदशेनादधीरो रामो विदेहस्य कामस्य जयाऽन्यवायं जयसम्बन्धं न प्राप्नोति कामययत्यादिति कृतार्थ बोधयन्नाह । ६३ हे अम्भोधिजे ! नाट्योपजीवी कामस्ते नासारूपं वैशं भू- ऊपाश्यां सूत्राभ्यामूर्ध्वमायध्य मिन्धन तत्र भूसूत्रयोः स्थित्या चितं यथा तथा फ्रीडन् नाट्यं फरोतीति भुवोः कामनृत्यस्थान- ३० ·२३४ सम्यायाध्यतरणे लक्ष्मीसहने * तंत्र स्थित्वा ताण्डवं संविधत्ते चित्रं क्रीडंश्चित्तभूर्नाटयजीवी ॥ ६३ ॥ धूमूत्राभ्यामिति । हे अम्मोधिजे, समुद्रसते ! चित्तभूः कामरूपी नाव्येन नर्तनेन जीवतीति नाट्यजीवी । नट इत्यर्थः । से नासारूपं वंशस्तम्भं वेणुस्तम्भं भ्रूरूपाभ्यां सूत्राभ्याम् ऊर्ध्वम् आवध्य मिनोतीति मिन्वन् । डुमि प्रक्षेपणे इत्मस्मा- छत्प्रत्ययः । विखन्येर्थः । आसीनो जपतीतिवत् । तत्र स्थि- त्वा क्रीडन् क्रीडां कुर्वन् सन् ताण्डवं संविधत्त करोति । प्रसिदन- तकन्तु घेणुं भम्पा निक्षिप्य बद्धा चोपरि नति(?) अयं तु मा. पध्प नर्ततीति(?) चित्रम् । शालिनीत्तम् । रूपकालङ्कारः॥६॥ दिव्यं ददाति नवचम्पकमम्ब गन्धं त्वद्घाणजन्मनि तदेव सुधाऽब्धिकन्ये । गृह्णाति ते बहुविधं कृतिनो ददाना जन्मान्तरे समधिकं विभवं लभन्ते ॥ ६४ ॥ दिव्पमिति । हे सुधाऽब्धिकन्ये, हे ऽम्प ! नवचम्पकं पु- प्पं यं सुगन्धं ददाति सर्वेपामियर्थः । तदेव तव घ्राणजन्मनि नासात्मनेति यावत् । बहुविधं तं गन्धं गृह्णाति, घ्राणेन्द्रियग्रा- ! नई त्वं ख्यापयन् सौन्दर्याऽतिशयमाविष्करोति । ६४ हे अम्ब ! सुष दिव्यं गन्धं ददाति, गन्धं लभते इति दात धा लोकेश्यो तत् शोभनं लगन्ते' इति । F ·सौन्दर्यस्तयफः ॥ खत्वादिति भावः । तथा हि-ददाना दातार कृतिनः अन्य- ज्जन्म जन्मान्तरं तस्मिन्नधिकं विभवं लभन्ते । अत्र ममाणं दा.. नधर्मे फलिकाख्याने भीष्मोक्ति:- यस्यां यस्यामवस्थायां यत्करोति शुभाशुभाम् । तस्यां तस्यामवस्थायां भुङ्के जन्मनि जन्मनि ।। तैत्तिरीयश्रुतिरपि 'एतद्वै मुखतो ऽनए सदं मुखतो ऽस्मा अन्न राध्यते' इत्यादि । वसन्ततिलकादत्तम् अर्थान्तरन्या- सालङ्कारः॥६४॥ मदनजननि नासामौक्तिकं वेमि मल्ली- मुकुलमिति सुगन्धिश्वासमन्दाऽनिलेन । तदुपरि यदजस्रं तद्विकासप्रतीक्षं दृगलियुगलमेतद् दृश्यते साऽवधानम् ॥ ६५ ।। मदनेति । हे मदनजननि ! यतः श्वासरूपमन्दाऽनिलेन सुगन्धि भोभनगन्धाढ्यं नासासम्बन्धि मौक्तिकं मल्लीमुकुलं जा- तीकलिकां वेझि यतस्तस्योपरि तस्य मुकुलस्य विकासस्य भ- तीक्षा यस्य तद् ग्रुपमालियुगलं भृङ्गयुग्मम् अजस्रं सततं सा- वधान दृश्यते ऽवलोक्यते । मालिनीटतम् । उमक्षाकाव्यलि- इं चालङ्कारः ।। ६५ ।। हसितरुचिसितांशुकं वसाना श्वसितसमीरनटेन नाटयमाना । ६५ हे फाममातः । सुरभिनिःभ्वासमन्दमारुतेन लिङ्गेन ते नासामौक्तिर्फ मलिकाकुसुममिति जानामि, यतस्तदुपरि निरन्तरं तस्य मुकुलस्य विकासमतीक्षं रद्वन्द्वरूपं भ्रमरयुगलं साध. धान रश्यते इति नासामौक्ति मलिफामुकुलत्वेनो प्रेक्षमाण आह। ६६ जननि ! हास्यकान्तिरूपं शुभ्र वसनं परिदधती, निवा- ·વરૂણ सम्यायाध्यतरणे लक्ष्मीसहने तंत्र स्थित्वा ताण्डवं संविधत्ते चित्रं क्रीडंश्चित्तभर्नाटयजीवी ॥ ६३ ॥ धूमूत्राभ्यामिति । हे अम्मोधिजे, समुद्रसुते ! चित्तभूः कामरूपी नाव्येन नर्तनेन जीवतीति नाट्यजीवी । नट इत्यर्थः । ते नासारूपं वंशस्तम्भं वेणुस्तम्भं भ्ररूपाभ्यां सूत्राभ्याम् ऊर्ध्वम् आवध्य मिनोतीति मिन्वन् । डुमिन् प्रक्षेपणे इत्मस्मा- छत्प्रत्ययः । विखन्येर्थः । आसीनो जपतीतिवत् । तत्र स्थि- त्वा क्रीडन् क्रीडां कुर्वन् सन् ताण्डवं संविधत्तं करोति । प्रसिद्धन- तकस्तु वेणुं भूम्यां निक्षिप्य बद्धा चोपरि नति(?) अयं तुलमा. घध्य नर्ततीति(?) चित्रम् । शालिनीत्तम् । रूपकालङ्कारः ॥६॥ दिव्यं ददाति नवचम्पकमम्ब गन्धं त्वद्घाणजन्मनि तदेव सुधाऽब्धिकन्ये । : गृह्णाति ते बहुविधं कृतिनो ददाना जन्मान्तरे समधिकं विभवं लभन्ते ॥ ६ ॥ दिव्यमिति । हे सुधाऽब्धिकन्ये, हे ऽम्य ! नवचम्पकं पु- प्पं यं सुगन्धं ददाति सर्वेपामियर्थः । तदेव तव घ्राणजन्मनि नासात्मनेति यावत् । बहुविधं तं गन्धं गृह्णाति, घ्राणेन्द्रियग्रा- त्वं ख्यापयन् सौन्दर्याऽतिशयमाविष्करोति । ६४ हे अम्ब ! सुधासागरकन्ये ! नवीनं चम्पफपुष्पं लोके यो दिव्यं गन्धं ददाति, अत एव त्यघ्राणात्मना लब्धजन्म तत् शोभनं गन्धं लभते इति 'दातारो जन्मान्तरे समधिकां भूतिं लभन्ते' इति धर्मशास्त्रसिद्धार्थप्रदर्शनेन समर्थयन् घ्राणस्य चम्पकाकारत्वं सुर- भिगन्धयत्वं च प्रदर्शयन्नाह ।

·सौन्दर्यस्तवकास २३७ " स्वरिपुरदभिया विविक्षु नासा- . बिलमिव मौक्तिकमेतदग्रलग्नम् । सरसिजभवने निजप्रतीप- श्वसितनिवारितमम्ब कम्पमेति ॥ ६८ ॥ स्वेति । हे ऽम्ब, हे सरसिजभवने ! शुभ्रत्वेन रिपूर्णा र- दानां मिया नासाया विलं विविक्षु प्रवेष्टुमिच्छु इव तदअलग्न मौक्तिकं निजस्य स्वस्य प्रतीपेन भतिकूलेन श्वामितेन श्वासवा- युना निवारितं सत् कम्पम् एति प्राप्नोति । पुप्पिताग्रावृत्तम् । उत्प्रेक्षालङ्कारः ॥ ६८ ।। अथ इसित वर्णयति-- भवती स्मितचन्द्रिका ऽब ते भवती सुन्दरदन्तरश्मिभिः । भवतीयमकिञ्चनस्य मे भवतीवाऽऽतपखेदशान्तये ॥ ६९ ॥ भवतीति । हे अम्ब ! भवती भातीति भवती शोभमाना ६८ हे अम्य ! कमलगृहे ! अतिशुभ्रनया निजशनुरूपदन्तभीत्या नासारूपं यिलं प्रवेष्टुं वाञ्छदिवतन्नासाग्रलग्नं मौक्तिकं स्वप्रतिकूल- वासमारुतनिवारितमिव फम्पं प्राप्नोतीति शत्रुभिया कुन चिनिल- यनाय प्रविविक्षुरपरेण शत्रुणा निवार्यमाणो यथा कम्पते तयैतद- पीति उत्प्रेक्षमाण आह । ६९ हे अम्ब ! भवती (शोभमाना,) रम्यदन्तकान्तिभिर्भध- तो (नक्षत्रयुक्ता) इयं ते मन्दहास्यज्योत्मा दरिद्रस्य में भवती- प्रद्योतदु.खशमनाय भवतीत्याह।

·२३६ सव्यापाsतरणे लक्ष्मीसहने जनयति जननि त्वदीयनासा- मणिग़णिका मधुसूदनस्य मोदम् ।। ६६ ॥ हसितेति । हे जननि ! इसितरचिस्पिकान्तिरेव सिता- शुकं शुभ्रवस्त्रं वसाना वसितसमीरनटेन श्वासवायुनर्तकेन ना- व्यमाना त्वदीया नामामणिरूपा गणिका वेपा मधुसूदनस्य मोदमानन्दं जनयत्युत्पादयति । पुप्पिताग्रात्तम् । रूपकाल. कारः ॥६६॥ मुखविधुमधुराऽधरोष्ठसंध्या- परिसरसीन्नि हरिप्रिये भवत्याः । भजति जननि नासिकाऽग्रमुक्ता- फलमिह तारमुदारतारलीलाम् ॥ ६७ ॥ मुखेति । हे हरिप्रिये, हे जननि ! भवत्याः मुखविधुना ऽऽननचन्द्रेण मधुराया अधरोष्ठरूपसन्ध्यायाः परिसरसीन्नि पर्यन्तभागे इह ते तारमतिमुन्दरं नासिकाऽग्रसंवन्धि मुक्ताफ- लम् उदारतारस्य महतो नक्षत्रस्य लीला भजति । नक्षत्रे नेत्रमध्ये च तारा स्यात्तार इति व्याडिः । नक्षत्रे चाऽतिदेशे च तारकं तारकति शाश्वतो ऽपि । पुष्पितामाहत्तम् । रूपक- निदर्शने अलङ्कारौ ॥ ६७ ॥ समारतरूपेण नटेन नाट्यमाना तव नासामुक्तारूपा वारवनिता भगवतो हरेस्तोषमुत्पादयतीत्याह । ६७ हे हरिप्रिये ! मुखचन्द्रेण सुन्दरी या इधरोष्ठरूपा सन्ध्या तत्प्रान्तमागे भवत्या नासाऽग्रलम्वमानं मुक्ताफलं महतो नक्षत्रस्य शोभां बहतीत्याह।

·सौन्दर्यस्तवमा २३७ स्वरिपुरदभिया विविक्षु नासा- . बिलमित्र मौक्तिकमेतदग्रलग्नम् । सरसिजभवने निजप्रतीप- श्वसितनिवारितमम्ब कम्पमेति ॥ ६८ ॥ स्वेति । हे ऽम्ब, हे सरसिजभवने ! शुभ्रत्वेन रिपूणां र- दानां भिया नासाया विलं विविक्षु प्रवेष्टुमिच्छु इव तदनलग्नं मौक्तिकं निजस्य स्वस्य प्रतीपेन प्रतिकूलेन श्वामितेन श्वासवा- युना निवारितं सत् कम्पम् एति माप्नोति । पुष्पितानावृत्तम् । उत्प्रेक्षालङ्कारः ॥ ६८ ॥ अथ हसित वर्णयति- भवती स्मितचन्द्रिका ऽम्ब ते भवती सुन्दरदन्तरश्मिभिः । भवतीयमकिञ्चनस्य मे भवतीवाऽऽतपखेदशान्तये ॥ ६९ ॥ भवतीति । हे अम्ब ! भवती भातीति भवती शोभमाना ६८ हे अभ्य ! कमलगृहे ! अतिशुभ्रतया निजशनुरूपदन्तभीत्या नासारूपं यिलं प्रवेष्टुं वाञ्छदिवैतन्नासानलग्नं मौक्तिकं स्वप्रतिकूल श्वासमारुतनिधारितमिव फम्पं प्राप्नोतीति शत्रुभिया कुत्र चिनिल- यनाय प्रविविक्षुरपरण शत्रुणा निवार्यमाणो यथा कम्पते तथैतद- पीति उत्प्रेक्षमाण आह । ६९ हे अम्म ! भवती (शोभमाना,) रम्यदन्तकान्तिभिर्भध- ती (नक्षत्रयुक्ता) इयं ते मन्दहास्पज्योरमा दरिद्रस्य मे भवती- प्रद्योतदुःखशमनाय भवतीत्याह।

·सध्याश्यानतरणे लश्मीसाहले भातेर्डवती उगितश्चेति डी । स्मितरूपा चन्द्रिका । पुनः मु. न्दरैर्दन्तानां रश्मिभिः किरणैर्भानि नक्षत्राण्यस्यां सन्ति सा भवती नक्षत्रवती सतीति मतुबन्तमेतत् । नास्ति किञ्चन पस्य तस्य दरिद्रस्येसर्थः । मयूरध्यसकादित्वात्साधुः । मे कवेर्भवती- घातपस्य संसारखरोष्मणः खेदस्य दुःखस्य शान्तये भवांत स- म्पद्यते । अत्र 'भवतीस्मितचन्द्रिका रमे' इति पाठे भवत्यास्तव स्मितचन्द्रिकति समासे सर्वनाममयुक्तपुंवद्भावस्य दुरित्वाद अयमपपयोग इति न शङ्कनीयम् । यतः ठक्छसोश्चेति वार्तिका- ऽऽरम्भेण सर्वनाम्नो वृत्तिमात्रे पुंवद्भाव इति भाष्यकारेटेरनि- त्यत्वज्ञापनेन मतान्तरे साधुत्वमिति शेखरे दक्षिणापश्चात्पुरस- स्त्यक् इति सूत्रे स्पष्टतरत्वादिति तत्रैव द्रष्टव्यमिति अलं विस्तरेणेति विरम्यते ऽस्माभिः । पुष्पिताऽप्रावृत्तम् । उत्प्रेक्षा- ऽलङ्कारः ॥६९ ॥ हसितं भवदीयमाद्यवर्ण जहदेतज्जननि स्वरूपगत्या । विदधे विधुपादजातमैत्री- मतिमन्दस्य किलोचिता ऽधराऽऽप्तिः ॥ ७० ॥ हसितमिति । हे जननि ! भवदीयं हसितं स्वरूपगया स्व- ७. हे जननि ! भवदीयं हसितम् आद्यं वर्णमक्षरं जहत् सितं सत् (हसितशब्द 'ह'कारे त्यक्ते सितमित्यवशिष्यते ) विधुपादजात- मैत्री ( चन्द्रकिरणसमूहसाम्यं ) विदधे तबुचितवातिमन्दस्प स्मितस्य अधरोष्ठप्राप्तिरिति वदन् श्लेषेण आद्यवर्ण झणं परित्य- जतो विधोर्नारायणस्य पादजातानां शूद्राणां सख्यं विदधतो मन्दस्य (जडस्य) अधराप्ति चगतिसम्बन्धः समुचित एवेति ध्रुवन् मन्द- हासस्य ज्योत्सासाम्यं घर्णयति ।

·.. सौन्दर्यस्तयकः ८॥ गावेनाऽऽधं वर्ण ब्राह्मणरूपं 'ह'काररूपं च जहत्यजत अर्था- त्सितमित्यर्थः । हसितशब्दे हि आयवर्णस्य हकारस्य परियाग' सितमित्यवशिष्यते । तब सितत्वं किजातीयमित्यपेक्षायां वि- घोश्चन्द्रस्य पादजातस्य किरणगणस्य मैत्री सख्यं विधत्ते शरंच- न्द्रचालित्यर्थः । इदमेकं गुणवत्त्वम् । अथाऽपरं तस्याऽतिमन्दस्य अधरे ओष्ठे एवाऽऽप्तिः स्थितिः 'स्मितं कुलनतध्रुवामधाएन विश्राम्यतीति रसमअर्युक्तः । अथाऽन्यत्र यो हि स्वभावेना- ऽऽधं वर्ण ब्राह्मणं जहद स सितो बद्ध एव न मुमुक्षुः स विधो- विष्णोः पादाभ्यां जातैः शूरैः सह मैत्री सख्यं विधत्ते विधु- विष्णौ चन्द्रमसीत्यमरः । 'पन्यां शुद्रो अजायतेति श्रुतेः । तस्य अतिमन्दम्य अधराप्तिर्नीचलोकमाप्तिश्च उचिता योग्यच किल निश्चयेन । औपच्छन्दसिकं वृत्तम् । श्लेपसमाऽलङ्कारौ ॥७० ॥ मनोजमातस्तव मन्दहासं मन्ये मधुध्वंसनकीर्तिभासम् । किं वा लसत्त्वद्रसनाऽग्रवृत्ते- वाग्देवताया वपुरंशुपूरम् ॥ ७१ ॥ मनोजमातरिति । हे मनोजस्य मदनम्य मातः ! तब मन्द- हास स्मितं मधुध्वंसनस्य हरेः कीर्तेर्भास सर्वदा तत्कीर्तिवर्ण- नकारित्वादिति भावः । किं वा लमन्त्याः शोभमानायास्तव रसनाया अग्रवृत्तेरग्रवर्तिन्याः वाग्देवतायाः सरस्वत्या वयुपः ७१ है फामजननि ! तब मन्दहासं हरिकीर्तिकान्तिरूप,मया स्फुरजिह्वाऽप्रयासिन्या धाग्देव्या देहकान्तिपूरक वा मन्ये इति उत्प्रेक्षमाणो ऽतिविशदत्वं मस्मितस्य बोधयन्नाह ।

·२४० सव्यायपाध्यतरणे लपमीसहसे अंशुपूरं किरणसमूहं मन्ये जानामि इत्यर्थः । कीर्तेरदृश्यत्वेप्यत्र सितत्वं वर्णितम् । तत्र प्रमाणम् 'अप्यदृश्यां सितां कीर्तिम- कीति च ततो ऽन्यथा' इति वाग्भट्टालङ्कारः । उपजातिवृत्तम् । उत्मेक्षाऽलद्वारः ॥७१ ॥ नासोरुमौक्तिकघृणिद्विगुणीकृतेन हासोदयेन हसता सुपमां हिमांशोः । हा हन्त सुन्दरि तवाऽधरवन्धुजीवः पने परिस्फुटमटीकत पाटलत्वम् ॥ ७२ ॥ नासति । हे मुन्दरि पद्मे ! नासाया उरुमौक्तिकणि- भिर्विपुलमुक्ताकिरणैः द्विगुणीकृतेन अत एव हिमांशोश्चन्द्रस्प मुपमा परमशोभा हसता तिरस्कुर्वता ते हासोदयेन । हा हन्त खेदे । अधर एव बन्धुजीवः 'दुपारी'ति ख्यातं पुष्पं परिस्फुटं स्पष्ट पाटलत्रं श्वेतरक्तत्वं पाटलपुष्पत्वं चाऽटीकताऽलभत 1 अत्राऽन्यदीयगुणग्रहणाचगुणाऽलङ्कारः। स च पूर्वार्धगतेना- अनुगुणालङ्कारेण सङ्कीर्यते । वसन्ततिलकावृत्तम् ।। ७२ ॥ बालेन्दुकान्तिरिव पश्चिमसान्ध्यरागे पयालये स्फटिकमा इव पयरागे । . ७२ हे सुन्दरि! पद्मे ! नासिकाऽनलम्बमानमुक्ताफलकिरणद्वि. गुणितेन चन्द्रकान्ति हसता हासस्योदयेन तयाऽधरोष्ठरूपो (ऽति- रक्तो) वधुजीवः (तनामकं कुसुमं ) पाटलत्वं (श्वेतरक्तत्वं पा- टलपुष्पत्वं च) स्फुट प्राप्तवानिति धन्धुजीवस्य पाटलपुष्पत्वप्रा- तिराश्चर्यकरीति हा हन्तत्यनेन बोधयन्नाह । ७३ हे पद्मगृहे ! तवाऽधरोप्ठे ऽसौ मन्दस्मितकान्तिः, सायं स- ध्यारागे बालचन्द्रकान्तिरिय, पद्मरागे स्फटिकद्युतिरिव, पल्लवाऽमे ·- सौन्दर्यस्तयफः ८॥ २४२ प्रत्यग्रपुष्पसुषमेव च पल्लवाऽग्रे भाति स्मितद्युतिरसावधरे भवत्याः ॥ ७३ ॥ यालेन्दुरिति । हे पद्मालये ! भवया अधरे असौ स्मितधु- तिर्मन्दहास्यकान्तिः पश्चिमसन्ध्यासम्बन्धिान रागे वालन्दोका- न्तिरिच, एवं पद्मरागे स्फटिकमेव, तथा पल्लवस्य फिसलयस्या- ऽग्ने प्रत्यग्रस्य नूतनस्य पुष्पस्य सुपमा शोभेव भाति शोभते । वसन्ततिलकाहत्तम् । उपमाऽलङ्कारः ॥ ७३ ॥ अथ वाणी वर्णयति- स्वाही सुधा स्मितभिषेण सुधाऽब्धिकन्ये प्रत्यक्षतस्त्वदधरे परिदृश्यते ऽसौ । सिक्ता यया तव सदा स्वदते चटाक्ति.. तिः शुभाय मनसे मधुवैरिणो ऽपि ॥ ७४ ।। स्वाद्वीति । सुधाब्धिकन्ये, हे मातः ! यया स्मितसुधया सिक्का ते चटूक्तिर्मधुरभापणरीतिः मधोसस्य वैरिणः शत्रोहरे पक्षे माध्वीकद्वेषिणोऽपि शुभाय शुभमाप्तये(१) मनसे सदा स्वदते रोचते सा स्वाद्वी मधुरा अमौ सुधा स्मितस्येपद्धासस्य मिपण कपटेन तवाऽधरे प्रत्यक्षतः परिदृश्यते अवलोक्पते इत्यर्थः । कै- तवाऽपह्नुतिरलङ्कारः । वसन्ततिलकारत्तम् ।। ७४ ।। नूगनकुसुमशीभेव भातीति अधरोष्ठस्य रक्तत्वं मन्दस्मितस्य च सुनत्वं प्रतिपादयन्नाह । ७४ हे सुधाब्धिकन्ये ! तवाऽधेरे मन्दस्मितकैतवैन मधुरा मुच प्रत्यक्षतः कृतवसतिर्दश्यते, ऽत एवं यया सिक्का ते चाटूक्तिः मेधुपिणोपि ( हरेरपि, माध्वीफद्विपोपि च ) मनसे समधिफमधुर- स्वाद्रोचते, अरुचितमाध्वीकस्यापि सविशेषमाधुर्यायां सुधायां रु. चिरचितैवेति वदनु मन्दस्मितस्यातिरमणीयत्वं वक्ति । * ·२४० सव्यापाऽवतरणे लक्ष्मीसहने अंशुपूरं किरणसमूहं मन्ये जानामि इत्यर्थः । कीर्तेरदृश्यत्वेप्पत्र सितत्वं वर्णितम् । तत्र प्रमाणम् 'अप्यदृश्यां सितां कीर्तिम- कीर्ति च ततो ऽन्यथा' इति वाग्भट्टालङ्कारः । उपजातिवृत्तम् । उत्प्रेक्षाऽलङ्कारः ॥७१ ॥ नासोरुमौक्तिकघृणिद्विगुणीकृतेन हासोदयेन हसता सुपमा हिमांशोः । हा हन्त सुन्दरि तवाऽधरवन्धुजीवः पने परिस्फुटमटीकत पाटलत्वम् ॥ ७२ ॥ नासेति । हे सुन्दरि पद्मे ! नासाया उरुमौक्तिकघृणि- भिविपुलमुक्ताकिरणः द्विगुणीकृतेन अत एव हिमांशोश्चन्द्रस्य सुपमा परमशोभा हसता तिरस्कुर्वता ते हासोदयेन । हा हन्त खेदे । अधर एव बन्धुजीवंः 'दुपारी'ति ख्यातं पुष्पं परिस्फुटं स्पष्ट पाटलत्वं श्वेतरक्तत्वं पाटलपुष्पत्वं चाऽटीकताऽलभत । अत्राऽन्यदीयगुणग्रहणात्तद्गुणाऽलङ्कारः । स च पूर्वार्धगतेना- ऽनुगुणालङ्कारेण सङ्कीर्यते । वसन्ततिलकावृत्तम् ॥ ७२ ॥ बालेन्दुकान्तिरिव पश्चिमसान्ध्यरागे पद्मालये स्फटिकमा इव पद्मरागे । ७२ हे सुन्दरि ! पद्मे ! नासिकाप्रलम्बमानमुक्ताफलफिरणद्वि- गुणितेन चन्द्रकान्ति हसता हासस्योदयेन तवाऽधरोष्ठरूपो (ऽति- रक्तो) वन्धुजीवः (तनामकं कुसुमं ) पाटलत्वं (श्वेतरक्तत्वं पा- टलपुष्पत्वं च) स्फुट प्राप्तवानिति बन्धुजीवस्य पाटलपुष्पत्वमा- प्तिराश्चर्यकरीति हा इन्तेत्यनेन बोधयन्नाह । ७३ हे पद्मगृहे ! तवाऽधरोष्ठे ऽसौ मन्दस्मितकान्तिः, सायं स- ध्यारागे यालचन्द्र कान्तिरिव, पद्मरागे स्फटिकद्युतिरिव, पल्लवाऽसे ·सौन्दर्यस्तयफः । प्रत्यग्रपुष्पसुषमेव च पल्लवाऽग्रे भाति स्मितद्युतिरसावधरे भवत्याः ॥ ७३ ॥ पालन्दुरिति । हे पद्मालये ! भवसा अघरे असौ स्मितधु- तिर्मन्दहास्पकान्तिः पश्चिमसन्ध्यासम्बन्धिान रागे बालेन्दोः का- न्तिरिच, एवं पद्मरागे स्फटिकमेव, तथा पल्लवस्य फिसलयस्या- ऽने प्रत्यग्रस्य नूतनस्य पुष्पस्य सुपमा शोभेव भाति शोभते । वसन्ततिलकाहत्तम् । उपमाऽलङ्कारः ॥ ७३ ।। अथ चाणी वर्णयत्ति- स्वाही सुधा स्मितभिषेण सुधाऽब्धिकन्ये प्रत्यक्षतरत्यधरे परिदृश्यते ऽसौ । सिक्ता यया तव सदा स्वदते चटाक्ति. तिः शुभाय मनसे मधुवैरिणो ऽपि ॥ ७४ ॥ स्वाद्वीति । सुधाऽब्धिकन्ये, हे मातः ! यया स्मितमुधया सिक्ता ते चटूक्तिर्मधुरभापणरीतिः मधोयस्य वैरिणः शत्रोहरेः पसे माध्वीकदेषिणोऽपि शुभाय शुभमाप्तये(१) मनसे सदा स्वदते रोचते सा स्वाद्वी मधुरा असौ सुधा स्मितस्यपद्धासस्य मिपेण कपटेन ताऽधरे प्रत्यक्षतः परिदृश्यते अवलोक्यते इत्पर्थः । कै- तवाऽपनुतिरलङ्कारः । वसन्ततिलकावृत्तम् ॥ ७४ ॥ नूननकुसुमशोभव मातीति अधरोष्ठस्य रकत्वं मन्दस्मितस्य च शुभ्रत्वं प्रतिपादयन्नाह। ७४ हे सुधाब्धिकन्ये ! तवाऽधरे मन्दस्मितकैतवेन मधुरा सुधैव प्रत्यक्षतः कृतवसतिईश्यते, ऽत एव यया सिक्का ते चाटूक्ति- मंधुद्वेपिणोपि (हरेरपि, माधीकद्विषोपि च ) मनसे समधिफमधुर- त्याद्रोचते, अरुचितमाध्वीकस्यापि सविशेषमाधुर्यायां सुधायां रु. । चिरूचितैवेति बदन् मन्दस्मितस्यातिरमणीयत्वं वक्ति।

·३४२ सम्यादयोऽवतरण लक्ष्मीसहने मृद्दीकेयं न खलु भजते मृद्विकाराद्विशेष मन्ये परं मालिनमलिनामाकरं माकरन्दम् । मति वाऽऽकलयति सुधामाधुरी साधुरीति हन्ताऽहन्तां तव सुवचने भाति मोचा मुमोच ॥७५॥ मृद्रीकेति । हे माता तब मुवचने भाति शोभति(?)सति इन्त विस्मये। इयं मृद्वीका, मृद्रीका गोस्तनीदासत्यमरः। मृदो मृत्तिकाया निकारादिशेपं भेदं न भजते । एवमलिनां भृगाणां, मधुलिण्म- धुपाऽलिन इत्यमरादिनन्तोपि 1 आकरोत्याकारयति आपति तम् । अत्र करोतिरन्तर्भावितण्यर्थः(१) मकरन्दः पुष्परसस्तस्याऽयं माकरन्दस्तं पूरं मलिनं मन्ये । तथा सुधाया अमृतस्य माधुरी माधुर्य साधुरीतिं मुपद्धति नैवाऽऽकलयति न गृह्णाति । तथा मोचा कदली । रम्भा मोचांशुमत्फलेत्यमरः । अहन्तामहङ्कारं मु- भोचयतिमाधुर्यं तवोत्त्यामिति भावः। मन्दाक्रान्तादत्तम् । अ. तिशयोक्तिरलङ्कारः।। ७५ ॥ हृत्वा वाचां रसमसदृशं हन्त पुण्डेक्षवस्ते गढं मध्येजठरकुहरं पाटवाढवन्तः । ७५ हे मातः ! तव मधुरतरे वचसिभाति सति द्राक्षा मृदविशे. पा, भ्रमरसङ्गितया तदाकररूपो मकरन्दसन्दोहश्च मलिना, पी- यूषमाधुर्यमप्यसाधु, एवं कदलीफलमपि माधुर्याऽहड्वारं मुमोचेति मन्ये इति वदन वचने निरतिशयं माधुर्य प्रतिपादयति । ७६ हे मात.! निरुपम ते चाचां रसमपहृत्य कौशलान्मध्येजठर पहन्तः पुण्ड्रक्षयो दारुयन्त्रसम्पीडिताः सन्तस्तं रसं प्रतिददतीति ·सौन्दर्यस्तयकः ८॥ 39 तं कृच्छ्रात्तै ददति च पुनर्दारिता दारुयच्ने मातयं स्वयमददतां मर्दनं मार्दवाय ॥ ६ ॥ हृत्वेति । हे मातः ! ते तव वाचाम् असहय निरुपम रस हृता चौर्यगणाऽपहृत्य ते पुण्ड्रेक्षवः जठरकुहरस्य मध्ये इति मध्ये- जठरकुहरं पाटवाहोपनकौशल्याढवन्तो धारयन्तस्ते पुनश्च दारुणन् 'घाणा' इति ख्याते दारिता निप्पीडिताः सन्त तं सं कृच्छात्सङ्कटेन ददति । स्यात्कष्ट कृष्पाभीलमित्यमरः । तथा हि-स्वयं स्वतः देय वस्तु अदद्गतामयच्छता मर्दनं मार्दवाय मृ. दुत्व प्राप्तये भवति । 'इक्षुदण्डास्तिलाः शूद्रः कान्ता स्वर्ण च मेदिनी । चन्दनं दधिताम्बूले मर्दनं गुणवर्धनम्' इसभिधा- नात् । अपि च 'तन्वी वाला मृदुतनुरियं त्यज्यतामत्र शङ्का लोके मत्तभ्रमरपतनान्मनरी किं नु भग्ना । तस्मादेपा रहसि भनता निर्दयं सर्दनीया मन्दाक्रान्ता विसृजति रसं नेक्षुयष्टिः समन्ता' इति सुभापितमप्यत्र प्रमाणं ज्ञेयम् । मन्दाक्रान्ताह- नम् । उत्मेक्षार्थान्तरन्यामावलङ्कारौ ॥७६ ॥ अभ्यातच्य क्षीरधिमिन्दोरमृतौधै- रामथ्र्यनं देवि मथा चेक्षुमयेन । म्वयं देयमददनां पीडनमेव मार्दवाय भवनीयुक्त्या समर्थयन् पुण्ड्रे- क्षुरसादपि त्वदाप्रस. समधिफमधुर हत्याह । ७७ हे श्रीः ! देवश्चन्द्रमण्डलाहतैः सुमधुरैरमृतैः क्षीरोदमान- च्यातिमधुरेणेक्षुरूपेण मन्धनदण्डेन तं चिलोय तरसाररूपं नवनीत ·२४४ सव्याण्यापतरणे लक्ष्मीसहस्रने तस्माद्देवैर्यापनीतं नवनीत तिक्तीकुर्यादुक्तिरियं ते तदपि श्रीः ॥ ७७ ॥ अभीति । हे श्रीः, हे देवि ! सीरधिप इन्दोश्चन्द्रस्याऽम- तौघैः अभ्यातश्चयाऽऽसिच्य 'विरजणमिति' लोके । अथेक्षुमयेन मथा मन्थनदण्डेनाऽऽमथ्य मन्धयित्वा तस्माद दुग्धोदधेः नव- नीतं यदि निष्कासितं तथापि तन्नवनीतमपि ते उक्तिः । व्या- हार उक्तिर्लपितीमत्यमरः । तिक्तीकुर्यात कटकुर्यात् । मत्तमयूरं वृत्तम् । मौढोत्स्यतिशयोक्त्यलङ्कारौ ॥७७ ॥ मातः समस्तजगतामसि माधवी त्वं मन्ये तवाऽधरदलं मृदुलं प्रवालम् । दन्ताऽऽवलिं सुमनसां ततिमुल्लिखामि स्वादूनि वेमि च मधूनि सुभाषितानि ॥ ७८ ॥ मातरिति । हे समस्तजगतां मातः! त्वं माधवी माधवपत्नी । पुंयोगादाख्यायामिति ङीप् । वासन्ती लता च । वासन्ती माधवीलतेसमरः । असीति मन्ये । तवाऽधरदलमधरोष्ठविभागं मृदुलं प्रवालं मन्ये । तथा दन्तानामावलिं पङ्गिं सुमनसां पुष्पा.. ययुद्धृतं स्यात् तथा ऽपि त्वद्वचनाऽने तत्कटु प्रतीयेतेति सुधा. ऽधिकमधुरिमधुरीण ने वचनमित्याह। ७८ हे समस्तलोकानां मातः ! त्वं माधवी (माधवपत्नी, वास- न्तीलता च) असि, नव अधरं कोमलं पल्लवं मन्ये, दन्तपदि कुसुम- समूहमुत्प्रेक्षे, स्वादूनि सुवचनानि च मकरन्दरूपाणि संभावयामीति भगवत्या माधधीलतारूपणमुखेनाह ।

·सौन्दर्यस्तयफः ८। २४५ णां ततिम् उल्लिखामि तर्कयामि । एवं स्वादूनि सुष्टुभापि- तानि मधूनीति वेभि । वसन्ततिलकात्ता । उन्मेक्षालङ्कारः ॥७८॥ मातर्भवन्मुखमयुखसुधाऽब्धिमध्ये बिम्बाधराऽमृतमभवचनाऽमृतं च । आयं तयोः पिबति साऽऽदरमाननन श्रोत्रदयेन चरमं परमः पुमान् सः ॥ ७९ ॥ , मातरिति । हे मातः । भवत्या मुखस्य मयूखाः किरणा एव सुधाब्धिस्तन्मध्ये बिम्बाधराऽमृतं तथा वचनाऽमृतं चेति द्वयम् अभूदुत्पन्न, तयोर्द्वयोर्मध्ये आद्यमधरोष्ठं प्रति(?) स परमः पुमान् विष्णुः आननेन मुखेन सादरं पिवति प्राशनं करोति, चरमं वचनाऽमृतं श्रोत्रद्वयेन पिवति सादरं शृणोतीति भावः । वसन्ततिलकावृत्तम । रूपकालङ्कारः ॥ ७९ ॥ परिहतभवशब्दा भारती तावकीना परिहसतु निकामं कालण्ठाऽभिलापम् । J ७९ हे मातः स्वदीयमुसकान्त्यमृतसागराऽन्तराले विम्याधरा. ऽमृतं पचनाऽमृनं चेत्यमृतद्वयमभूत, तयोर्मध्ये प्रथम विम्बाऽधरा. ऽमृतं पुरुषोत्तमा मुखन पियति, द्वितीयं वचनाऽमृतं तु श्रवणयुगलन पिचतीति विशेष इत्याह । ८० हे सिन्धुकन्ये ! परिहतः भवशब्दः (संसारशब्दः) यया पताहशी ते चार फालकण्ठाभिलापं ( फोफिलसंवन्धिनमाला, कालकण्ठस्य यमकण्ठास्याऽऽलापं च परिहसतु, श्रुतिपये (श्रोत्रमाणे, वेदमार्गे च ) मधुराइयं वाक् शुकमुखणितीनां (फीराननत्र. चनाना, शुकयोगिप्रभृतिवचनानां च) दोपं कथमाविष्करातीति संसाराऽपहायाः यमकण्ठशब्दपरिहासस्यौचित्येपि गुफादिमुनी- ·२४४ सम्पाण्याऽषतरणे लक्ष्मीसले . तस्माद्देवैर्यापनीतं नवनीतं तिक्तीकुर्यादुक्तिरियं ते तदपि श्रीः ॥ ७७ ॥ अभीति । हे श्रीः, हे देवि ! तीरधिम् इन्दोश्चन्द्रस्याऽमृ. तौथैः अभ्यातञ्चधाऽऽसिच्य 'विरजणमिति' लोके । अथेनमयेन मथा मन्धनदण्डेनाऽऽमथ्य मन्धयित्वा तस्माद दुग्धोदधेः नव- नीतं यदि निष्कासितं तथापि तनवनीतमपि ते उक्तिः । व्या- हार उक्तिर्लपितमित्यमरः । तिक्तीकुर्याद कटूकुर्यात् । मत्तमयूर वृत्तम् । प्रौढोत्यतिशयोक्त्यलङ्कारौ ॥ ७ ॥ मातः समस्तजगतामसि माधवी त्वं मन्ये तवाऽधरदलं मृदुलं प्रवालम् । दन्ताऽऽवलिं सुमनसां ततिमुल्लिखामि स्वादूनि वेनि च मधूनि सुभाषितानि ॥ ७८ ॥ मातरिति । हे समस्तजगतां मातः! त्वं माधवी माधवपत्री। पुंयोगादाख्यायामिति ङीप् । वासन्ती लता च । वासन्ती माधवीलतेसमरः । असीति मन्ये । तवाऽधरदलमधरोष्ठविभाग मृदुलं प्रवालं मन्ये । तथा दन्तानामावलि पनि सुमनसां पुष्पा- याद्धृतं स्यात् तथा ऽपि त्वद्वचनाऽने तत्कटु प्रतीयेतेति सुधा. ऽधिकमधुरिमधुरीणं ने वचनमित्यहि। ७८ हे समस्तलोकानां मातः ! त्वं माधवी (माधवपत्नी, वास. न्तीलता च) असि, नव अधर कोमलं पल्लवं मन्ये, दन्तपङ्गिं कुसुम समूहमुत्प्रेक्षे, स्वादूनि सुवचनानि च मकरन्दरूपाणि संभावयामीति भगवत्यां माधवीलतारूपणमुखेनाह ।

·सौन्दर्यस्तयकः ॥ कौतुकं दधती चक्षुः श्रुतीनां सर्पाणां पत्युः शेपस्य दृशां ने- प्राणां विंशतिशती सहस्रद्यमित्यर्थः । श्रुतीभावं श्रोत्रेन्द्रिय- त्वम् । उहे स्त्रीचकार । कुन ! इति चेत् । मोचायाः कदल्याः मधुरिम्णा माधुर्येण यो मदो ऽहङ्कारस्तस्य उन्मोचनविधी उन्मूलनकरणे असङ्कोचां निःसन्देहाय अनीचां श्रेष्ठ ते वाचां लहरीं 'परम्पराम् अहरहः प्रतिदिनं नौमि न- मस्करोमि इयर्थः । अत्र पूर्वार्धे उत्प्रेक्षालङ्कारः, द्वितीयाचे उ. दाचालङ्कारः। शिखरिणीवृत्तम् ।। ८१॥ पर्यायः शर्करायाः प्रतिकृतिरमृतस्रोतसां तादृशाना साक्षी गोक्षीरभूम्नां सुरतरुसुमनोमाक्षिकाणां विकारः। पुण्ड्रेषणां प्रणाली परिणतिरतुला नारिकेलोदकानां सोयं नालीकगेहे जयति तव वचासंपदां संप्रदायः॥८२॥ पर्याय इति । हे नालीकगेहे ! शर्कराया पर्यायो भेदः, एषममृतस्रोतसां पीयूपप्रवाहाणां प्रतिकृतिः प्रतिमा, तथा ता- दृशानां लोकोत्तराणां गोक्षीरस्य गोदुग्धस्प भूम्नां महिम्नां साक्षाद्रष्टा साक्षी, साक्षाद्रष्टरि संज्ञायामिति निपातनात्साधुः। पुनः सुरतरुसुमनोमाक्षिकाणां कल्पद्रुमपुप्पंमधूनां विकारः, पु. ण्डूमंज्ञकानामिक्षूणां प्रणाली 'पाल' इति लोके मसिद्धा । किं पहुना नारिकेलफलस्य तदकानामतुला निरुपमा परिणतिः प- . ८२ हे फमलगृहे ] सिताया रूपान्तरं, पीयूषप्रवाहाणां प्रतिच्छा. "या, गव्यपयोमाहात्म्यस्य प्रत्यक्षदा, कल्पतरुकुसुममधुविका. रः, पुण्ड्रेभुप्रणालिका, नारिकेलरसानां निरुपमः परिणामः, प्र. सिद्धतरस्तव वाक्संपत्तिसंप्रदायः सर्वोत्कर्षण राजते इति वदन् घचसां निनिलमधुरपदार्थसाररुपता प्रकटयति ।

·२४६ मव्यायायतरणे लक्ष्मीप्तहने श्रुतिपथमधुरेयं सिन्धुकन्ये कथं वा शुकमुखफणितीनां दोपमाविष्करोति ॥ ८॥ परीति । सिन्धुकन्ये ! परिहतः भक्तस्य भव इति संसार इति शङ्कर इति च शब्दो यया सा तावकीना त्वदीया भारती वाणी कालकण्ठस्य यमगलस्व पक्षे कालकण्ठस्य शिवस्याऽभि. लापं कठोरशब्दं गानं च निकामं यथेष्टं परिहसतु निन्दतु, परं तु श्रुतिपथस्य वेदमार्गस्य कर्णमार्गस्य च मधुरेयं भारती शु- कस्य शुकयोगीन्द्रस्य कीरस्य च मुखमम्बन्धिफोणतीनामुक्तीनां दोपं कथं वा ऽऽनिष्करोति प्रकटीकरोति? इत्याक्षेपे द्वितीयार्थेन परिहारो ज्ञेयः । मालिनीवृत्तम् । श्लेपसमविभावनालङ्काराः । श्रुतिपथमधुराणामिति पाठः श्रेयान् ।। ८० ॥ असंकोचां मोचामधुरिममदोन्मोचनविधा- वनीचां ते वाचामहमहरहनौमि लहरीम् उदूहे यां श्रोतुं कुतुकमुदधेः पुत्रि दधती श्रुतीभावं चक्षुःश्रुतिपतिदृशां विंशतिशती ॥८१॥ असङ्कोचामिति । हे उदधेः पुत्रियां वाग्लहरीं श्रोतुं कुतुकं न्द्रशब्ददोषाऽऽविष्करणं कथमुपपद्यते ? इति वदन श्लेषेण संसार. विनाशकानां त्वद्वचसां माधुर्याऽतिशयेन फोफिलशब्दपरिहासः फोरशब्द दोषाऽऽविष्करणं च युक्तमेवेति प्रकृतार्थवाधनपुरस्सरं पिकशुकवचनादपि समधिफमधुरं ते वचनमित्याह । ८१ हं ममुद्रपुत्रि ! कदलीफलमाधुर्यगर्वपरिहारपटीयमी ते वा. परम्परां नौमि, यां श्रोतुं कौतुकिनी षडक्सहस्रद्वयी श्रोत्ररूपत्व- मुयाह (चक्षुःश्रयत्वात् ) इति वाचामतिमधुरत्वं वाधयन्नाह ।

·सौन्दर्यस्तयका कौतुकं दधती चक्षुः श्रुतीनां सर्पाणां पत्युः योपस्य सुशां ने- प्राणां विंशतिशती सहस्रद्रयमित्यर्थः । श्रुतीभावं श्रोत्रेन्द्रिय- त्वम् । उदुहे स्त्रीचकार । कुन ! इति चेत् । मोचायाः कदल्याः मधुरिम्णा माधुर्येण यो मदो ऽहङ्कारस्तस्य उन्मोचनविधी उन्मूलनकरणे असङ्कोचा निःसन्देहाम् अनीचा श्रेष्ठ ते वाचा लहरीं “परम्पराम् अहरहः प्रतिदिनं नौमि न- मस्करोमि इयर्थः । अत्र पूर्वार्धे उत्प्रेक्षालङ्कारः, द्वितीयाचे उ. दात्तालङ्कारः । शिखरिणीवृत्तम् ॥ ८ ॥ पर्यायः शर्करायाः प्रतिकृतिरमृतस्रोतसां तादृशाना साक्षी गोक्षीरभूम्नां सुरतरुसुमनोमाक्षिकाणां विकारः। पुण्ड्रेषणां प्रणाली परिणतिरतुला नारिकेलोदकानां सोयं नालीकगेहे जयति तव वचःसंपदां संप्रदायः॥८२॥ पर्याय इति । हे नांलीकगेहे ! शर्कराया पर्यायो भेदः, एवममृतस्रोतसां पीयुषप्रवाहाणां प्रतिकृतिः प्रतिमा, तथा ता- दृशानां लोकोत्तराणां गोक्षीरस्य गोदुग्धस्प भूम्नां महिम्ना साक्षाद्रष्टा साक्षी, साक्षाद्रष्टरि संज्ञायामिति निपातनात्माधुः । पुनः सुरतरुसुमनोमाक्षिकाणां कल्पद्रुमपुप्पमधूनां विकारः, पु. ण्डूमंज्ञकानामिक्षूणां प्रणाली पहाल' इति लोके प्रसिद्धा । किं पहुना नारिकेलफलस्य तदुदकानामतुला निरुपमा परिणतिः प- . ८२ हे फमलगृहे ! सिताया रूपान्तरं, पीयूपप्रवाहाणां प्रतिच्छा- 'या, गव्यपयोमाहात्म्यस्य प्रत्यक्षद्रष्टा, फल्पतरुकुसुममधुधिका- स, पुण्ड्रे प्रणालिफा, नारिकेलरसानां निरुपमः परिणामः, मिद्धतरस्तव वाफ्संपत्तिसंप्रदायः सर्वोत्कर्षेण राजते इति वदन् घवसां निखिलमधुरपदार्थसाररूपतां प्रकटयति ।

·२४८ सव्यापाऽयतरणे लक्ष्मीसहने रिणामः, सो ऽयं प्रसिद्धः तव वचःसंपवां वचनश्रीणां संप- दापो जयति सर्वोत्कर्पण वर्तते इत्यर्थः । उल्लेखालङ्कारः । खग्ध- रावृत्तम् ॥ ८२॥ सुता सुधाऽब्धेः सहजा हिमांशो- मातः प्रिया त्वं मधुराऽधिपस्य । तथाविधायास्तव के नु वीची- माचान्तमोचा न वदन्ति वाचाम् ॥ ८३ ॥ सुतेति।हे मातः जननि! त्वं सुधाऽधेः क्षीरसागरस्य सुता कन्या, तथा सुधांशोश्चन्द्रस्य सहजा भगिनी, पुनः मधुराया- स्तत्संज्ञकनगर्या अधिपत्य विष्णोः अथ च मधुरस्य मुन्दरस्य स्वामिनः प्रिया बल्लभा, तथाविधायास्ताहरभूतायास्तव वार्चा वीची परम्पराम् । आचान्ता निर्जिता मोचा कदली यया ता- दृशी के नु काःनार्यः के पुरुषास्त्पदादीनि सनित्यमित्येकशेपः। न वदन्ति न त्रुवन्तीत्यर्थः। उपजातिवृत्तम् । परिकरालङ्कारः।।८३॥ द्राक्षालिरादौ किल रूपयुक्ता मध्य ऽधिकेक्षुप्रभवा सिता च । ८३ हे मातः ! त्वं सुधासमुद्रस्य दुहिता, चन्द्रस्य स्वसा, मधु. राधिपस्य (मधुराख्यपुरेशस्य विष्णोः, मधुररसनायकस्य च) मिया, एवं मधुरनिखिलपरिवारायास्तव वापरम्परां कवली. कृतकदली के वा न वदन्तीति वचसा माधुर्याऽतिशयं सूचयन्नाह । ८४ हे रमे ! स्वादुनरे ते वापसे जागरूके सति आदी रू. पयुक्तापि (मधुररूपापि) द्राक्षालिः तथैवाऽन्दौ 'रु'शब्देन समीप- भागे आधवयवतया युक्ता रुद्राक्षालिः (तद्वन्नीरसा) भाति, एवं म- ·सौन्दर्यस्तयका ૨૨ हास्या सुधाप्यग्रजनाभियुक्ता स्वादौ रमे जाग्रति वापसे ते ।। ८४ ।। द्राक्षालिरिति । आदौ त्वद्वानसमवृत्तेः पूर्वं द्राक्षालिक्षा- पतिः रूपयुक्ता माधुर्यात्मकेन स्वेन रूपेणोपयुक्ता ऽऽसीद स्वा. दुरभूदित्यर्थः । तत्र प्रवृत्ते तु तादृश्येगाऽभूत् । आदौ रूपयुक्ता आदौ आरमोरवणेनोपयुक्ता रुद्राक्षाऽऽलिरित्यर्थः। नीरसत्वेन रुद्राक्षालिबदनास्वादनीया ऽभूदिति भावः । अथ मध्ये इक्षु- मभवा सिता शर्करा अधिका स्वादुरभूत् । ततो मध्ये त्वया वा- असे किं चिदुन्मेपिते तादृशी सिता मध्ये अधिकैवाऽभून् । मध्ये ऽधिगतः कः ककारो यस्यां सा सिकता ऽभूदित्यर्थः।नी- रसत्वेन वालुकावदनास्वादनीया ऽभूदिति भावः । अय अग्रे उपरि भवने स्वर्ग स्थिता जना देवाः अभियुक्ताः कृतोद्यमा यस्यां सा सुधा हेति हर्षे आस्या आस्याय हिता आस्या, शरी- रावयवायत् । मुखमिया ऽऽसीत् । ततस्तव स्वादौ वापसे जाग्रति सति पूर्णदशायामित्यर्थः । तादृश्येवाऽग्रजनाऽभियुक्ता सुधा हास्या ऽऽसीत् । अग्ने मान्ते जातो यो 'ना'शब्दस्तनाऽऽभियुक्ता सुधा सुधाना संपमा ऽत एव हास्योपहसनी ऽयाप्यभूत् सुष्ठु- भ्रष्टयववन्नीरसत्वादिति भावः । अयं वागमस्याऽवस्थाविशेपो ध्याऽवस्थायामधिफा (विशेषमधुरा) इक्षुद्भवा सिता (शर्करा) ऽपि तथैध मध्ये ऽधिफा (अधिगतफकारा सिफता) तद्वद्भक्षा भानि, तथा अग्रजने. श्रेष्ठजनर्देवैरभियुक्ता (समाहता) हा इति स्नेदे आस्थाय हिता वदनप्रियापि सुधा तथैध हास्या परिदसनीया ने उन्ने जातेग नाराब्देन युक्ता सती ( सुधाना) भ्रष्टयपद्विरसा भाति स्मेति वचनरसस्य माधुर्य निखिलातिशायरयाह ।

·२५० सव्याख्याध्यतरणे लामीसहले वयाकृतो वा मकटनकृतो वा बोध्यः । इन्द्रचनात्तम् । रूप- कालङ्कारः॥ ८४॥ अथ दन्तान् स्तौति- निःसारवंशजठरे न्यविशन्त हन्त दन्तद्युतिप्रतिभटास्तव मौक्तिकौघाः । मातईिजवजविरोधितया स्थितानां मातङ्गमौलिकलना ऽप्युचितैव तेषाम् ॥ ८५ ॥ निरिति । हे मातः! तब वन्तद्युतीनां प्रतिभटाः शत्रवः मौ- क्तिकानां मुक्तानां मुक्तियोग्यानां चौघाः निःसारवंशजठरे ही- नाऽन्वयमध्ये ऽमारवेणूदरे च न्यविशन्त, द्विजानां दन्ताना ब्राह्मणानां च ब्रजस्य विरोधितया स्थितानां तेषां मौक्तिको- घानां मातङ्गानां गजानां चण्डालानां च मौलिपु कलना स्थि- तिरुचिता युक्तव । वसन्ततिलका श्लेपो ऽर्थान्तरन्यासश्च । अत्र पद्ये 'त्वदन्तपक्तिरिपवः किल मौक्तिकौधा निःसारवंशजठरे न्यविशन्त के चित् । मातङ्गकेपु कतिचि च हिनं कथं हि मा- तजिवजविरोधितया स्थितेभ्य' इति पाठे विरचिते सौष्ठवसा- क्षिणः सुधियः ॥ ८५ ॥ ८५ हे मानः ! नव दशनक न्तिरिपो मौक्तिफमा निःसार. घंशजठर (असारवेणुमध्ये, तुच्छकुलमध्ये च)न्यविशन्त हन्त, दि. जायरोधिनया ( दन्तविरोधेन, ब्राह्मणद्वेषेण च ) स्थितानामेषां मौ. क्तिफमङ्घानां मातङ्गमौलिकलना (गजकुम्भस्थितिः, चण्डालश्रेष्ठ तया भितिभ) योग्यवाते मौक्तिकविशदत्वं दन्तानां प्रतिपादयति ।

·सौन्दर्यस्तयकः ८॥ २५१ रमे रसज्ञाऽश्चलशारदाया रदावली ते रमणीयरूपा । मधुप्रतिक्षेपिमनोऽनुकूले मन्दारमालेव शुभा विभाति ।। ८६ ॥. रमे इति । हे मधुप्रतिक्षेपिमनोनुकूले मधुरिपुचिनाऽनु- सारिण रमे ! रमणीयरूपा ते रदावाला रसज्ञाऽश्चलशारदाया जिहाऽग्रवर्तिमरस्वसाः शुभा मन्दारमालेव विभाति । उपजादि- वृत्तम् । उत्प्रेक्षालङ्कारः ।। ८६ ।। प्रकाशते सज्जधनागमे त्वयि प्रगल्भशोभोदयिनीरदावलिः । रमे मुकुन्देन किलाऽमुना ऽऽदृता ... धुतिर्यदीया सहसोन्मिपन्मुदा ॥ ८७ ॥ प्रकाशते इति । हे रमे, हे सन् जघनस्य नितम्बस्य आगमः माप्तिर्यस्यास्तत्संयुद्धौ त्वयि प्रमभः शोभाया उदयो यस्या ८६ हे मधुरिपुचित्तानुकूले रमे! सुन्दररूपा ते दशनपतिः जि. हा प्रवर्तिन्याः सरस्वत्याः शिषा मन्दारकुसुममालिकेव शोभने इति बन्तावलेरतिविशदत्यं योधयति । ८७ हे सन् जघनस्याऽऽगमो यस्यास्ताशि रमे ! त्वयि प्रौदशी. भाविर्भावा रदाऽऽवलि दन्तपशि राजते । यदीया कान्तिादयर- हर्षेण अमुना (मुशब्दरहितेन ) मुकुन्देग (कुन्देन ) सहसा sST- ता। एवं सजघनाऽऽगमे संनद्धवर्षतुंस्वरूपायां त्वयि समधियो- भाशालिनी नीरदानां (मेघानाम) आवलिः शोभने, यदीश नीला धुतिमयरममोदेनाऽनेन मुकुन्दन भगाना स्वीकृता (भगवतो नीलक. नत्वात ) इति श्लेषेण वदन् दन्तानां कुन्दसुन्दरत्वं प्रतिपादयात!

·२५२ सव्यायामतरणे लक्ष्मीसहने अस्ति सा चासौ रदानाम् आवलिः पतिः प्रकाशते उन्मिपन्ती मुद् विकामो यस्प तेनाऽमुना मुकाररहितेन मुकुन्देन कुन्देनसर्थः । कृताऽऽदरेत्यर्थः । अन्यत्र अयि रमे ! सज्जाज- लदाने सन्नद्धो यो घनागमो वकालः तत्र त प्रगल्भः शोभा- दयो ऽस्ति यस्याः सा नीरदावलिमेघपनि प्रकाशते, यदीया धुतिः श्यामला उन्मिपन्मुदा विकमदानन्देनाऽमुना ऽनेन मुकु- देन हरिणा ऽऽहता स्वदेहे स्वीकृतेत्यर्थः । वंशस्थं वृत्तम् । श्लेपालङ्कारः ॥ ८७ ॥ आप्तीकृतानाममुकेन विन्द- न्मुदा मुकुन्देन सदाढतानाम् । शुचिद्विजानां ननु तावकानां मुक्ताऽऽकृतिर्विश्वसवित्रि युक्ता ॥ ८८ ॥ आप्तीति। हे विश्वसविनि विन्दतां मुद् यस्मिन् स तेन अ- मुकेन मुकाररहितेन मुकुन्देन कुन्दकुड्मलेन आप्तीकृतानां मि. तीकृताना, साजासाद । सद्भिर्नक्षत्रैराहतानाम, अतितेजस्क- त्वात् । तावकानां शुचीनां धवलानां द्विजानां दन्तानां मुक्ता- कृतिः मौक्तिकतुल्याकारः युक्ता । एतदेव श्लेषेण समर्थयति ८८ हे जगन्मातः ! विन्दन्मुदा (प्राप्तविकासेन ) गमुकेन (मु. काररहितेन) मुकुन्देन (कुन्देन) आप्तीकृतानां मित्रीचतानां स. दिनक्षत्रैराहतानां तावकानां शुचिवर्णानां द्विजानां दन्तानां मुक्ता- कृतिः (मुक्ताफलाकार ) युक्ता । एवं विन्दन्मुदा प्राप्तहणा- मुफनाऽमुना मुकुन्देन स्वीयपक्षे कृतानां सापुरुषैराहतानां पवित्राणां द्विजानां (घ्राह्मणानां ) मुक्ताकृतिः (मुक्तपुरुषाऽऽकारः) युक्तयंति लपेण ग्रुवन् दन्तानां कुन्दनक्षत्रमौक्तिकतुल्यतां वक्ति ।

·सौन्दर्यम्नयकः ८। શંકર विन्दन्मुदा अमुना मुकुन्देन आप्तीकृतानां स्वायत्तेन परिय- हीतानां सद्भिः साधुभिराहतानां शुचीनां शुद्धानां द्विजानां विमाणां मुक्तानां सनकादीनामिन तेजोगयी दिव्या आकृतिः युक्तैवेति भावः । उपजातिवृत्तम् । क्षेपामालङ्कारौ ॥ ८८॥ हन्तारस्तमसां दिशन्तु कमले दन्ता मुदं तावका येषद्दामजपासपक्षरसनाच्छायोपरक्तांशुषु । उच्चैःपक्रिमदाडिमभ्रमवशादुत्पित्सुकेलीशुक- प्रत्यावर्तनखेदनिःसहतया पाणिर्विशेषाऽरुणः ॥ ८९॥ हन्तार इति । भोः कमले ! उद्दामाया विकसिताया ज. पायाः 'जाश्विनी' इति ख्यातपुष्पस्य सपक्षायाः सदृश्या रग- नायाश्छायया कान्या उपरक्ता अंशवः किरणा येपां तेषु येषु दन्तेषु उच्चैराषिक्येन पक्रिमानि पकानि यानि दाडिमानि दा- डिमफलानि तेषां भ्रमवशात् उत्तिस्सूनां उड्डानेन्छ्ना केली- शुकानां क्रीडाकीरागां मत्गावर्तनस्य निराकरणस्य खेदेन यो निःसहः अगहमानः श्रान्त इति यावत् । तस्य भावस्ता तया पाणिपि विशेषाऽरुणः अतिरक्तो जातः ते तमसां तिमिराणाम् अज्ञानानां च हन्तारस्तावका दन्ता मुदं दिशन्तु ददतु । अत्र नद्- णाऽतिशयोक्तिभ्रान्सलकाराः । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥८९॥ ८५ है फमले ! तममाम् ( अन्धकाराणाम्, अज्ञानानां त्र)ना- शफास्त्वदीया दन्ता नो मुदं ददतु, विकग्निाजपाकुसुममहशजि- हाकान्तिरक्तफिरणेषु येषु ( दन्तेपु) उशतपरिपकदाडिमफलभा. म्त्या ( तदाकर्षणाय ) उत्पतितुमिच्छूनां कीडाफाराणामपसार- णायासपरिश्रान्ततया ते करो ऽधिकाऽरुणां भवतीस्याह ।

·૨૧૨ सव्याख्याऽवतरणे लक्ष्मीसहने अस्ति सा चासौ रदानाम् आवलिः पतिः प्रकाशते रन्मिपन्ती मुद् विकामो यस्प तेनाऽमुना मुकाररहितेन मुकुन्देन कुन्देनयर्थः । कृताऽऽदरेत्यर्थः । अन्यत्र ऑयि रमे ! सज्जः ज- लदाने सन्नद्धो यो घनागमो वर्षाकालः तत्र तु प्रगल्भः शोभी- दयो ऽस्ति यस्याः सा नीरदावलिमघपतिः प्रकाशते, यदीया धुतिः श्यामला उन्मिपन्मुदा विकमदानन्देनाऽमुना ऽनेन मुकु- न्देन हरिणा ऽऽहता स्वदेहे स्वीकृतेत्यर्थः । वंशस्थं वृत्तम् । श्लेपालङ्कारः॥ ८७॥ आप्तीकृतानाममुकेन विन्द न्मुदा मुकुन्देन सदाहतानाम् । शुचिद्विजानां ननु तावकानां मुक्ताऽऽकृतिर्विश्वसवित्रि युक्ता ॥ ८८ ॥ आप्तीति। हे विश्वसवित्रि विन्दतां मुद् यस्मिन् स तेन अ. मुकेन मुकाररहितेन मुकुन्देन कुन्दकुड्मलेन आप्तीकृतानां मि. त्रीकृताना, साजासात । सदिक्षत्रैराहतानाग, अतितेजस्क- त्वात् । तावकानां शुचीनां धवलानां द्विजानां दन्ताना मुक्ता- कृतिः मौक्तिकतुल्याकारः युक्ता । एतदेव श्लेपेण समर्थयति ८८ हे जगन्मातः विन्दन्मुदा (प्राप्तविकासन) गमुकेन (मु. काररहितेन) मुकुन्देन (कुन्देन) भाप्तीकृतानां मित्रीहतानां स- द्भिाक्षराहतानां तावकानां शुधिवर्णानां द्विजानां दन्तानां मुक्ता. धतिः (मुनाफलाSSकार ) युक्ता । एवं विन्दन्मुदा प्राप्तहणा. मुगनाऽमुगा मुकुन्देन स्थीयपक्षे तानां सत्पुमराहतानां पवित्राणां द्विजाना (प्रादाणानां ) मुकारुतिः (मुक्तपुरपाऽऽकारः) युक्तयेति रेण यन् दन्तानां कुन्दनक्षप्रमौक्तिमतुल्यतां पक्ति ।

·सौन्दर्यम्तयका ८॥ २५३ विन्दन्मुदा अमुना मुकुन्देन आप्नीकृतानां स्वीयलेन परिय- हीतानां सद्भिः साधुभितहतानां शुचीनां शुद्धानां द्विजानां विप्राणां मुक्तानां सनकादीनामिन तेजोमयी दिव्या आकृतिः युक्तैवेति भावः । उपजातिवृत्तम् । श्लेपामालङ्कारौ ॥ ८८॥ हन्तारस्तमसां दिशन्तु कमले दन्ता मुदं तावका येद्दामजपासपक्षरसनाच्छायोपरक्तांशुषु । उच्चैःपक्रिमदाडिमभ्रमवशादुत्पित्सुकेलीशुक- प्रत्यावर्तनखेदनिःसहतया पाणिविशेषाऽरुणः ॥ ८९॥ हन्तार इति । भोः कमले ! उद्दामाया विकसिताया ज- पायाः 'जाश्विनी' इति ख्यातपुष्पस्य सपक्षायाः सदृश्या रग- नायाश्छायया कान्या उपरक्ता अंशवः किरणा येपां तेषु येषु दन्तेपु उच्चैराधिक्येन पक्रिमानि पक्कानि यानि दाडिमानि दा- डिपफलानि तेषां भ्रमवशात् उत्पित्सूनां उड्डानेच्छूनां केली- शुकानां क्रीडाकीराणां प्रत्यावर्तनस्य निराकरणस्य खेदेन यो निःसहः अमहमानः श्रान्त इति यावत् । तस्य भावस्तत्ता तया पाणिपि विशेषाऽरुणः अतिरक्तो जाता ते तमसां तिमिराणाम् अज्ञानानां च हन्तारस्तावका दन्ता मुदं दिशन्तु ददतु । अत्र नहु- णाऽतिशयोक्तिनान्सलङ्काराः । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥८९॥ ८९. हे फमले तमसाम ( अन्धकाराणाम् , अज्ञानानां च)ना- शफास्त्वदीया दन्ता नो मुदं ददतु, विकमिाजपाकुसुममहशजि. हाकान्तिरक्तफिरणेषु येषु ( दन्तेषु) उन्नतपरिपक्कदाडिमफलभा. त्या ( तदाकर्षणाय ) उत्पतितुमिच्छूनां क्रीडाकाराणामपसार णायासपरिश्रान्ततया ते करो ऽधिकारुणी भवतीत्याह ।

·- सव्याख्याश्वतरणे लक्ष्मीसहने अथ रसज्ञा वर्णयति- कन्ये सिन्धोः का ऽपि मृट्ठी सुहृयां दद्याद्विद्यां त्वद्रसज्ञा मनोज्ञा । या व्यक्तो रक्तिमा वक्ति मात- चिां देव्या नित्यनृत्ताऽभिघातम् ॥ ९ ॥ कन्ये इति । हे सिन्धोः कन्ये, भो मातः ! यत्र यस्या व्यक्तः स्फुटो रक्तिमा लौहिसं कर्व वाग्देवताया सरस्वत्याः नित्य प्रत्यहं नृत्तस्य नर्तनस्य नृत्तेन वा अभिघातं महारं वक्ति कथयति सा प्रसिद्धा का ऽपि निरुपमा मूद्वी मृदुला मनोका। मनोज्ञ मञ्जु मन्जुलमित्यमरः । तव रसना जिह्वा मुष्ठ हृद- यस्य पियां मुहृया, हृदयस्य हल्लेखपदण्लासेविति हृदादेशः । विद्यामात्मज्ञानरूपां दद्यात् । अत्र देवीरसनारक्तिन्नि वाग्दे- बतानृताऽनुमानादनुमानालङ्कारः । शालिनीत्तम् ॥ १०॥ प्रहा जिह्वां तव तु शरणीकुर्महे शर्महेतुं रागादागांस्युपचितवतो रक्षितुं या रमे नः । ९० है समुद्रकन्ये ! अनिर्मचनीयस्वरूपा मृदुला सुन्दरी ते जिहा विधा प्रदातु, यत्र स्फुटो ऽरुणिमगुणी घाग्देवतायाः मादिफन. स्यज्ञानमभियातं योधयतीति जिह्वाया धाग्देवीनृत्यरङ्गत्यधिका- रुर्य च मनिपादयन्नाह । ९१ रमे या (जिला ) प्रेम्णा अर्जिनाऽराधानस्मान् रक्षित घंटाऽचलपनेः कोपायलोपनाऽनुफूलाः शोभना घाची भूय उक्ता संमण ध्रुषमारण्यं दधाति सुखदतुं तां तं रसनां गन्नाः सन्तो वयं ·सौन्दर्यस्तयका वारं वारं वृषगिरिपतेः कोपलोपाऽनुरूपाः सूक्तीरुक्त्वा नियतमयते शोणिमानं श्रमेण ॥ ९१ ॥ प्रहा इति । भो रमे ! या रागात् कामादिदोपात् आगांस्य- पराधान् उपचितवतः संपादयतो नो ऽस्मान् रक्षतुं वारं वारं शुनः पुनः कोपलोपे क्रोधशान्तौ अनुरूपा योग्याः मुक्तीः उक्त्वां नियतं निश्चिनं शोणिमानं लोहित्यम् अपते मामोति, अय गतावित्यस्माल्लद । तां शर्मणो हेतुं तव जिहां महा नम्राः सन्तः शरणाकुर्महे आश्रयामा । मन्दाक्रान्तात्म् । उत्पेक्षा लङ्कारः ॥ ९ ॥ कंसद्विषो माहषि काननचन्द्रिकेति दोषाप्ययाय रसनामवनात्मिकां ते । प्राप्ता ऽपि पद्मजवधूवनजौकसरते सङ्गादिवाऽधिकवनस्थितिमेति भूयः ॥ ९२ ॥ फंसेति । हे कंसद्विषो हरेमहिपि पट्टयनिते ! पद्मजस्य व्र- 4. शरणीकुर्महे इति जिह्वायामारण्यप्राप्ती स्वाऽपराधक्षमापकभूयाया- गुशारणश्रमस्य कारणत्वमुत्प्रेक्षमाण आह । ९२ हे फंसरिपुप्रधाननायिके | पद्मजवधूः (शारदा) कान- मचन्द्रिका (फस्य ब्रह्मणो मुख्ने ज्योत्स्ना रूपा, अत एव अरण्ये प्रसना जयोनारूपा) रति दोपपरिमार्जनाय अवनात्मिक (वनभिन्न स्वरूप पाम, रक्षकरूपांच) ने रसनां प्राप्तापि तत्रापि पनजौकसः (पद्म- निलयायाः, अरण्यसातवासायाश्च ) ते सङ्गादिव पुनरपि अधि. कंवनस्थितिम ( विशेषां फयितास्थितिम, अधिकामरण्यस्थितिम् ) पतीति श्लेषेण कथयन् जिह्वायाः सरस्वतीनिवासायाः समधिक चितापटुत्वं बोधयत्ति।

·सध्यारयाऽवतरणे लक्ष्मीसहने अथ रसज्ञा वर्णयति- कन्ये सिन्धोः का ऽपि मृद्दी सुहृयां दद्याद्विद्यां त्वद्रसज्ञा मनोज्ञा । पत्र व्यक्तो रक्तिमा वक्ति मात- र्वाचां देव्या नित्यनृत्चाऽभिघातम् ।। ९० ॥ कन्ये इति । हे सिन्धोः कन्ये, भो मातः ! यत्र यस्या ध्यक्तः स्फुटो रक्तिमा लौहियं कर्तु वाग्देवताया सरस्वत्पा: नित्य प्रत्यहं नृत्तस्य नर्तनस्य नृत्तेन वा अभिघातं महारं वक्ति कथयति सा प्रसिद्धा का ऽपि निरुपमा मृद्वी मृदुला मनोड़ा। मनोज्ञ मञ्जु मन्जुलमित्यमरः । तव रसना जिहा मुष्ठ हृद- यम्य मियां सुहया, हृदपस्य हल्लेखपदण्लासेप्विति हृदादेशः । विधामात्मज्ञानरूपां दद्यात् । अत्र देवीरसनारक्तिन्नि वाग्दे- पतानृ त्ताऽनुमानानुमानालङ्कारः । शालिनीत्तम् ॥ ९०॥ प्रह्वा जिह्वां तव तु शरणीकुर्महे शर्महेतुं रागादागास्युपचितवतो रक्षितुं या रमे नः । ९० है समुद्रफन्ये । भनिनचनीयस्वरूपा मृदुला सुन्दरी ते जिला पियां ददातु, यत्र स्फुटो ऽरुणिमगुगों घाग्देवतायाः मादिफन स्पज्ञानमभिघातं योधयतीति जिह्वाया घाग्देवीनृत्यरगावधिका रण्यं च प्रतिपादयन्नाह । ९१ ६ रमे ! या (जिहा ) प्रेरणा अर्जिनाराभानस्मान् रक्षित पंटाऽचलपनेः फोपायलोपनाउनुकूलाः शोमता याची भूय उक्ता श्रमण भुयमारण्यं दधाति मुरणतुं तां तं रसनां नन्नाः सन्तो वर्ष ·सान्दर्यस्तषः । स्तावकीभवन्तौ प्रथितौ प्रख्यातौ तुम्बुरुनारदौ यस्यास्तस्यास्तव रसनाऽचलस्य जिहाऽग्रसम्बन्धिन्या: शारदायाः सरस्वत्या: रूपं वन्दे नमामीत्यर्थः । वसन्ततिलकावृत्तम् ।। ९३ ।। अथौष्ठं वर्णयति- मुकुन्दकान्ते मुखपद्मकान्ते- स्तवाऽधरो ऽयं तरुणाऽऽतपो वा । आनन्दकल्याऽवसरे मुरारे- राविर्भवन् प्रागरुणोदयो वा ॥ ९४ ।। मुकुन्देति । हे मुकुन्दस्प कान्ते प्रिये तवाऽयमधरोह: मुख- पद्माकान्तेः तरुणश्वासावातपश्व प्रकाशः वा, मुगरेरानन्द एवं कल्यावसरः प्रातःसमयः, प्रत्यूपो ऽहर्मुखं कल्यमुपः प्रत्युपमी इत्यमरः । तत्र मागाविर्भवन् प्रकटीभवन्नरुणोदयो वा। यद्दर्शना- नन्तरं हरेरानन्दो भवति तागिति भावः । उपजातियतम् । सन्देहालङ्कारः ॥ ९४ ॥ बिम्बोष्ठयोः पृथगवस्थितयोः कदा चित् सन्धौ कृते जननि साधुपदे निविष्टैः । ९४ हे मुकुन्दप्रिये ! अयं तवाऽधरोष्ठो मुखफमलकान्तेर्नवीना- ऽऽत्तपः किं १ या मुरजित आनन्दप्रभातसमये प्रथममावि वनक्ष- णोदयो वा १ इति विकल्पेनाऽधरे रक्तिमाऽतिशय योधयन्नाह । ९५ हे जननि ! विरुद्धतया स्थितयोः विम्वफलतावकोष्ठयोःशु- भपदाऽवस्थितमहापुरुषैः सन्धी ( सामप्रयोगे ) कृने मति अयं तवाष्ठो विम्बफलाय स्त्रीय प्रधानमरुणिमवर्ण ददानो निम्त्रफलस्य तुच्छ वर्ण विनाशयति । एवं पविभागेन स्थितयोपिम्वौष्ठशब्दयोः साधुपदे निविष्ट. (चैयाफरणे.) 'आत्योष्ठयोः समासे वेति शास्त्रा ३३ ·सव्याख्याऽवतरणे लक्ष्मीसहस्र ह्मणः वधूः सरस्वती चन्द्र इव चन्द्रिका श्वेतत्वेन चन्द्रप्रतिमा ऽहं कम्य ब्रह्मण आनने स्थितेत्ति काननचन्द्रिका जाता ऽस्मि सा कविमसिद्ध्या अरण्यरोदन नष्फलत्वरूपो दोषः प्राप्त तस्याप्ययाय नाशाय अवनात्मिकां वनाऽभावरूपाम, अवनं जगद्रक्षणं तत् आत्मनि यस्याश्च तां तव रमना रसज्ञां प्राप्ता,त- तश्च अवनचन्द्रिकति मंपधमानत्वात् पुनरुक्तदोपनिरासः। तत्रापि भूगः पुनः वनजे कमले ओकः वासस्थानं यस्यास्तस्याः वने जातम ओकः यस्याश्च तस्याः। विष्ण्यमोको निवसनमियमरः । ते तन समागमात् मेलनात् अधिकवनस्थितिर्जाता युक्तं विधिवि- मुषायाः दैवात्यमुखाया: ब्रह्मपराङ्मुखायाश्चेति कवने क- वितायाम इत्यधिकरनं तत्र स्थिांतरेतीति विरोधपरिहार:(१)व- सन्ततिलकावृत्तम् । श्लेपविरोधाभासविपादनालङ्काराः॥९२॥ अभ्यर्चतामनघवाङ्मयपारदाया रूपं रुचा तुलितशारदनीरदायाः । वन्दीभवत्प्रथिततुम्बुरुनारदाया वन्दे तवाऽम्ब रसनाऽञ्चलशारदायाः ॥ ९३ ॥ अभीति । हे अम्ब ! अभ्यर्चतां पूजकानाम् अनघवा- मयस्य निर्दोपशब्दजातस्य पारदायाः पर्यवसानदायिन्याः रुचा कान्त्या तुलित: शरदि भवः शारदः, सन्धिवेलातुन- क्षत्रे इत्यण् । नीरदो मेघो यया तस्याः बन्दीभवन्ती ९३ हे अम्म ! सम्पूजकानामनिन्द्यवाप्रपञ्चपारप्रापिण्याः का. न्त्या(धयलया)ऽनुकृतशरत्कालजमेधायाः, वैतालिफीभवत्प्रसिद्धतु- म्युरनारदायात जिदाऽनयर्विन्याः सरस्वत्या रूपमाभवादय इत्याह ।

·सौन्दर्यस्तषकः॥ २५७ स्तावकीभवन्तौ प्रथितौ प्रख्यातौ नुम्बुरुनारदौ यस्यास्तस्यास्तव रसनाऽचलस्य जिहाऽग्रसम्बन्धिन्याः शारदायाः सरस्वत्याः रूपं वन्दे नमामीत्यर्थः । वसन्ततिलकावृत्तम् ॥ ९३ ।। अथौंष्टुं वर्णयति- मुकुन्दकान्ते मुखपाकान्ते- स्तवाऽधरो ऽयं तरुणाऽऽतपो वा । आनन्दकल्याऽवसरे मुरारे- राविर्भवन् प्रागरुणोदयो वा ॥ ९४ ॥ मुकुन्देति । हे मुकुन्दस्प कान्ते प्रिये तवाऽयमधरोष्ठ: मुख. पद्मकान्तेः तरुणश्वासावातपश्च प्रकाश: पा, मुरारेरानन्द एवं कल्यावसरः प्रातासमपः, प्रत्यूपो ऽहर्मुखं कल्यमुपः मत्युपमी इत्यमरः । तत्र मागाविर्भवन् प्रकटीभवन्नरुणोदयो वा। यदर्शना- नन्तरं हरेरानन्दो भवति तादृगिति भावः । उपजातिवृत्तम् । सन्देहालङ्कारः ॥ ९४॥ बिम्बोष्ठयोः पृथगवस्थितयोः कदा चित् सन्धौ कृते जननि साधुपदे निविष्टः। ९४ हे मुकुन्दप्रिये ! अयं तवाऽधरोष्ठो मुखकमलकान्तेर्नवीना- तपः किं ? यद्वा मुरजित आनन्दप्रभातसमये प्रथममाविर्भवन- णोदयो वा इति विकल्पेनाऽधरे रक्तिमाऽतिशय बोधयन्नाह । ९५ हे जननि ! विरुद्धतया स्थितयोः धिम्बफलतावकोष्ठयोः शु. भपदाऽवस्थितमहापुरुषः सन्धी ( सामप्रयोगे ) कृते सति भयं तवाष्ठो विम्बफलाय स्वीयं प्रधानमरुणिमवर्ण ददानो बिम्बफलस्य तुच्छ वर्ण विनाशयति । एवं पदविभागेन स्थितयोथिम्बोप्टशब्दयोः साधुपदे निविष्टः (चैयाफरणैः ) आत्याप्ठयोः समासे वेति शास्त्रा.

·सम्यास्याऽचतरण लक्ष्मीसहने .. ओष्ठस्तवैष वितरन्निजमुख्यवर्ण विम्बाय लुम्पति च तस्य जघन्यवर्णम् ॥ ९५ ॥ विम्येति । भो जननि ! पृथपियो विरुद्धत्वेन स्थितयो- विम्बन्नदोष्ठयोः साधुपदे सम्पग्व्यवमाये निनिः संभावित- जनैरिसर्थः । सन्धी सामनि कृते सति तवैप ओष्ठः निजं मु- ख्यम् उनमम् वर्ण रक्तिमानं विन्याय ददद तस्प जघन्य हीनं वर्गाम् ईपद्रक्ततां लुम्पति विनाशयति उभयोः सारूप्यं संप- मिति भावः । एतच्छोण समर्थयति-विम्वशब्दे ओष्ठशब्दे च पृथग्भिन्नतया स्थितयोः साधुनि पदानि यस्मिन् तस्मिन् व्या- करणे निविष्टैजनैः सन्धौ मेलने कृते ओष्ठशब्दः निजं मुख्यं वर्णम् ओकारं ददद् विम्वस्य जघन्य चरमं वर्णम् अकारं लुम्पति विम्योष्ठ इति। प्रोत्वोष्ठयोः समासे घेति शास्त्रेण पररूपा. ऽऽपादनात् एकः पूर्वपरयोरित्यधिकारात्पररूपमुभयोः स्थाने जातम, एवं च परम्परशत्रुभूतस्यौष्ठस्य रूपं रक्तिमा उभयत्र संपन्न इसपि युक्तिसामजस्यम् । एतत्कविना पररूपसद्भावपक्ष- मवलम्ब्योच्यते । विम्बोष्ठ इति पक्षे ऽपि स्वं मुख्यं वर्ण वृद्ध कृत्वा ददानीति विच्छित्तिविशेषः । यदन्यस्मै देयं तत्सम्यक् कृता दातव्यमिति संभावितानां शैली । वसन्ततिलकात्तम् । श्लेपालङ्कारः ॥ ९५॥ वैकुण्ठकान्त वचनाऽधरौ हौ वक्रे तवाऽऽस्ताममृताऽवतारौ । ऽनुमारेण पररूपरूप सन्धिकार्ये कृते ओष्ठ शब्दो निजमादिमवर्णमो. कारं विश्वशदीयाऽकाराय ददत् तस्य विम्वशब्दस्य चरममकारं ल. म्पनीति लपेण ध्रुवन् आप्ठे बिम्बफलाऽऽधिकमारुण्यं प्रकटयति । ९६ हे विणाप्रय ! तब मुखे द्वौ वचनाऽधरोष्ठी पीयूपाध्यतारा- ·सौन्दर्यस्तयकः । आधे तु वर्णः शुकलालितो ऽभू- दन्त्ये पुनः किंशुकलालनीयः ॥ ९६ ॥ वैकुण्ठेति । भो वैकुण्ठस्य हरेः कान्त 1 वैकुण्ठो निष्टरश्रवा इत्यमरः । तव व मुखे वचनं चाऽधरथेति द्वौ अमृतस्याऽव- तारौ आस्तां बभूवतुः, तयोर्मध्ये आये वागमते वर्णो ऽक्षरस- मृहः शुकपक्षिणा लालितो ऽभिलपितः, तु पुनग्न्ये ऽबरे वर्गाः रक्तकान्तिस्तु किंशुकेन पलाशपुष्पेण लालनीयः श्लाघ्यो ऽभू- द । इन्द्रवज्रावृत्तम् । उत्पेक्षाश्लेपावलङ्कारौ ।। ९६ ।। रागाऽवनेरपि तवाऽधरजीवकस्य राजीववासिनि निराकृतपल्लवस्य ! अच्छैर्द्विजैः परिच्यादमृतस्य रीति- मारोहतः समुचितो ऽरुणबिम्बभेदः ॥ ९७ ॥ रागेति । भो राजीववासिनि ! रागस्य रक्ततागाः विप- धभूना, तयोर्मध्ये आधे ( अनासङ्घः) शुकलालनीयः (की- सदरणीयः) अन्त्ये ऽधर च धर्ण. रक्तिमा किंशुकलालनीयः (पला- মুক্তমনা:)মুন্ধিান গগয়ে ধরাহমাষাঘবি। ९७ ६ कमलयासिनि ! रागाऽपनेराप (राक्तमम्यानस्य, विषया- ऽनुरागाश्रयस्य चापि ) निराकृनपलवस्य (निर्जिनफिसलगम्य, तिरस्कृनविष्टस्य च) अच्छः (विशदवणैः, पवित्रश्च ) द्विजैः ( दन्तः, ग्रामणैश्च ) सम्बन्धात् अमृतस्य (पीयुषम्य, मोक्षम्य च) रीति (समता, पद्धति च) आरोहनस्तवाऽधरजीवकम्य (यन्धुजीव- कुसुमतुल्यस्याऽधरोष्ठस्या नीचजन्तोश्च ) अरुणविम्बभेदः (आरक्त- विश्यफलाद् भिन्नत्वं, सूर्यमण्डलमेदश्च ) युक्त एवेति संषेणाऽध- रस्प बन्धुजीवकुसुमयिम्बफलापामप्यधिकमारुपयमित्याह ।

·२६० सव्याण्याऽतरणे लक्ष्मीसह पपीतेथाऽनने मेपि निराकृतः निपिदः पल्लवः किसलयो विटश्च येनापिङ्गः पल्लषिको विट इत्यमरः । तब अपरजीवकस्य ओष्ठस्य नीचमाणिनश्च अच्छ। शुक्लः पवित्रैच द्विजर्दन्तैप्रैिश्च परिचयात् समागमात् अमृतस्य सुधाया मोक्षस्य च । अमृतं यज्ञ. शेपे स्यात्पीयूपे सलिले घृते, अयाचिते च मोक्षे चेति मेदिनी । रीतिं सादृश्य पद्धतिं चाऽऽरोहनः अरुणस्य रक्तस्य बिम्बस्य फलस्य पक्षे ऽरुणविम्यस्य सूर्यविम्बस्य च भेदः समुचितो युक्त एवेति । अत्र प्रमाणं पूर्व लिरिवर्त। वसन्ततिलकरत्तम् । श्ले- पसमालङ्करौ ॥ ९७ ॥ तव रदवसने गुणोत्तरे ऽस्मि- नधरपदस्य विरोधिलक्षणैव । अमृतकृदपि माधवो मुनीना- ममृतमुपैतुममुं निपेवते यत् ॥ ९८ ॥ तवेति । गुणैस्तन्तुभिर्माधुर्यादिभिश्चोत्तरे श्रेष्ठ तव रदव- सने ओठे धरो नीच इति पदं तस्य विरोधिलक्षणैव । कुतः ? यद्यस्मान्मुनीनाममृतकृन्मोक्षदो माधवो हरिरमृतं सुधां मुक्ति ९८ गुणैः ( रक्तिममाधुर्यादिभिः, तन्तुभिश्च ) उत्तरे (श्रेष्ठ, उत्तरीयस्वरूपे च) तवाऽस्मिन् रदयसने ( दन्तच्छदे, दन्तरूपे पटे घ) अधरपदस्य विरोधिलक्षणेव, गुणोचोदेशेन नीचपदप्रयोगे उत्त- रीये अधराऽभ्यर पदप्रयोगेच मुख्यार्थयाधाद विरोधिलक्षणेच, यतोहि मुगीनाममृतस्य (मोक्षस्य पीयूषस्य च) प्रतिपादको माधवो ऽमृतं (मुक्ति सुधां, च ) प्राप्तुमेनमधरं निपेवते इति श्लपेण परा:मृत- प्रदन माधवेनाऽमृतलाभाय नितरां सेविततया श्रेष्ठतमे दन्तवाससि अधर शब्दप्रवृत्तिर्विरोधिलक्षणयैवेति वदन् अधरस्यांमृताऽधिक- मधुरत्वं प्रतिपादयति।

·सौन्दर्यस्तवफा ८॥ २६१ च उपैतुं प्राप्तुम् अमुमधरं निषेचते भजते तत इति पूर्वेगा संवन्धः । विरोधिलक्षणा नाम शक्यार्थाऽसंभवे तत्प्रतियोग्य- र्थग्रहणमित्यद्वैतसिद्ध्यादौ चेदन्तशास्त्रे प्रसिद्धप । अत्र भगव- सेव्यस्याऽधरत्वमसंभवीति तद्विरोधिन्युत्तमत्वरूपार्थे प्रवृत्तिरि- ति । अतो महतामपि श्लाध्यस्यौष्ठस्य नाऽधरपदमुचितामति भावः । औपच्छन्दसिकं वृत्तम् । श्लेपकाव्यलिङ्गालङ्कारो ॥९८॥ हरिगृहिणि हरिद्रालिप्तया शम्पया ते तनुमतनुत वेधास्तप्तकार्तस्वराऽऽभाम् । अधरमथ च तत्राप्यम्ब लिम्पन् सुधौघै. रनयदनणिमानं शेणिमानं किलैनम् ॥ ९९ ॥ हरीति । हे हरिगृहिणि ! वेधा ब्रह्मा ते तनुं हरिद्रया लिप्तया शम्पया विद्युना ताकार्तवगभां तप्त वर्णमदृशीमतनुत चकार । अथ च हे ऽम्य! तत्र तनौ अधरमपि सुगागा अमृतस्य चूर्णस्य चौधैलिम्पन्-सन् नास्ति अणिमा यत्र तं महान्तं शोणिमान रक्तत्वमन यत् प्रापयामास किला सिद्धविपया हेतूत्प्रेक्षा ऽलङ्कारः। मालिनीरत्तम् ॥ ९९।। ९९ हे हरिकुटुम्बिनि ! ब्रह्मा हरिद्वाऽनुलिप्तया विद्युता प्रनत- कनकगौरी ने तनु निर्ममे किम् ? तदनु तस्यां तनौ अपराष्टं सु. धौधैः (पीयूपैः चूर्णमद्धेश्च ) लिम्पन् मन् एनमधरं महानं रक्ति- मानं प्रापयामास फि?मित्युत्प्रेक्षमाणो हरिद्रालिप्तायां तनौ वर्त- मानस्थाऽधरस्य चूर्णलेपे हरिद्राचूर्णयोगे रक्तिमप्राप्तिरुचिरैवेति बोधयन् तनोहरिद्रालितविद्युत्साम्य,मधरस्य चाऽमृततुल्यत्वं सू- মুম্বা ·२६२ सव्याख्याध्यतरणे लक्षमीमहने प्रायस्ते जगदम्ब चुम्बनविधौ विम्बाधराऽऽलम्बनं संक्रान्तं मधु नन्दनन्दनमुखे सङ्गीतकाले पुनः । तस्माद्वेणुमवाप तद्तरसाऽऽस्वादी तदादित्सया वंशान् कृष्णपुरन्ध्रिरन्ध्रयतिकिं तदंशजातानलिः।।१००॥ भाप इति । भो जगदम्ब ! ते चुम्बनविधी विम्बाऽधरा- ऽऽलम्बन बिम्वाऽधरसम्बन्धि मधु अमृतं नन्दनन्दनस्य मुखे भागः संक्रान्तं मिश्रितं, तदेव पुनः सङ्गीतकाले तस्मान्नन्दनन्दन- मुखावणुमनाप माप, ततश्च तद्गतरसस्य वेणुगताऽमृतस्याऽऽस्वादी तस्प मधुन आदित्सया ग्रहणेच्छया हे कृष्णपुरन्धि ! तद्वंशजा- तान्मुरल्यन्वयजातान्वंशानेणूनलिभृङ्गो रन्ध्रयति छिद्रयुक्तान्क- रोति किमित्युत्प्रेक्षालङ्कारः । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥१०॥ विद्वज्जनै रुचिरविद्रुमपङ्क्तिरेषा विज्ञायतां मद्धरादधरा किलेति । . १०० हे जगन्मातः! कृष्णपत्नि ! तव मुखचुम्बनाऽवसरे ऽधर- बिम्बपति मधु भगवन्मुखे प्राय उपसंक्रान्तम, ततश्च वंशीवादन- समये तद् भगवन्मुखाxणुं प्राप, अन पव तद्गतरसाऽऽस्वादी भ्रम. रस्तस्य रसस्य जिघृक्षया भगवद्वणुवंशोत्पत्रान् वंशान छिद्र यति फि मिति दीर्घपरम्परोपसंक्रान्तत्यदधरमधुसमाखादनाय भ्रमरः साधारणयंशच्छिद्रद्भवति कि?मित्युत्प्रेक्षमाणो ऽधरे निरतिशयं माधुर्य सूत्रयन्नाह । १०१ हे समुद्रकन्ये ! पण्डितैरेपा विद्रुमपरम्परा ममाऽधरोष्ठा. म्यूनरक्तिमगुणा हायतामिति प्रत्यक्षमा प्रकाशनाय त्वं कण्ठं विद्रुः ·सौन्दर्यस्तयफः ८१ प्रत्यक्षतः प्रकटनाय पयोधिकन्ये कण्ठे बिर्षि किल विद्रुममालिकां त्वम् ॥ १०१ ॥ विजनैरिति । हे पयोधिकन्ये ! एपा विद्रुमाणां पतिः। भय विद्रुमः पुंसि प्रवाल इसमरः । विद्वजनैः किल निश्चये ममाऽध- रादधरोष्ठाऽपेक्षया अधरा न्यूनकान्तिरिति विज्ञायनाम इत्येवं प्रत्यक्षतः साक्षात्मकटनाय विद्रुममालिकां कण्ठे विभर्षि किमि- त्युत्प्रेक्षालङ्कारः । वसन्ततिलकावृत्तम् ॥ १० ॥ अथ कपाली कवयति- कपोलौ ते भातः कनकमयताटङ्कसुषमा- झराऽऽघाताऽऽरक्तौ जनजननि यत्रैव निहिताः । अपि प्रौढेन्द्रहिटपरिवृढवपुःपाटनखराः समाख्यामन्वर्था दधति नरसिंहस्य नखराः ॥१०२॥ कपोलाविति । हे जननां लोकानां जननि मातः ! मौवेन्द्र- द्विपां दैत्यानां परिष्टदस्य नायकस्य हिरण्यकशिपोः । प्रभुः परि- वृढो ऽधिप इत्यमरः । वपुःपाटने शरीरविदारणे खरास्ती- क्ष्णाः। तिग्मं तीक्ष्णं खरगिसमरः । नरसिंहस्य हरेनखरा नखाः मन बहमीत्युप्रेक्षमाणो विमाप्रधिकरक्तरवमधरस्य प्रकटयति । १०२ हे जननि ! यत्र फालयोः निहिताः प्रौढहिरण्यकाशग- विदारणतीक्ष्णा नरहरनखरा (नखाः) अनुगतार्धा न खराः (ती. पणान) भवन्ति तो सौवर्णकर्णाभरणकिरणप्रवाहाऽऽघातामणी तपोली विराजते इति खरा अपि नरकेसरिनखरा यत्र न खरा भगन्ति ( सदयं पतन्ति ) तयोः कपोलयाः शोभा कापि विलन- णवेति घदन कपोलयोरकिमाऽतिशयं सुकुमारतरत्वं च बांधयन्नाह।

·सम्याण्याऽवतरणे लक्ष्मीसहने यत्र यत्रूपोलयोः निहिताः स्थापिताः सन्तः खरास्तीक्ष्णा न भवन्तीति न खराः इति अन्वर्थी यथार्थी समाख्यामभिधा दति तो कनकमयताटङ्कपोः सुपमाणां परमकान्तीनां झरैः । प्रवाहो निझरो इत्यपरः । आघातेन प्रवाहेनाऽऽरक्तौ ते तव कपोलो गल्ली भातो दीप्यते इति । अत्र नखरा नखा न खरा न तीक्ष्णा इत्यर्थेन नखरशब्दस्याऽन्यार्थत्वकल्पनानिरुत्यल- द्वारः। शिखरिणी ॥ १०२॥ कान्तौ भातः कपोलौ तब यदुपगतां कर्णमाणिक्यकान्ति संप्राप्तं चुम्बनेषु प्रियतमवदनादम्ब ताम्बूलरागम् । मत्वा हस्ताऽगुलीभिस्त्वमरुणरुचिभिर्जिनैढि स्त्रिरुक्तं तं दृष्ट्वा दर्पणेहीभरनमितमुखी हास्यसे प्रातराल्या॥१०३॥ कान्ताविति । हे अम्ब ! ययोः उपगता माप्त कर्णयोर्मा- णिक्यकान्ति चुम्बनेपु वसंयोगेषु मियतमस्य हरेर्वदनात्सं- माप्तं ताम्बूलस्य रागं रक्तिमानं सक्तं मत्वा तं रागम् अरुणरुचिांभरारक्ताभिहस्ताऽगुलीभिर्मार्जनैः द्विस्त्रिरुक्तं द्विगु- गितं त्रिगुणितं, पुनश्च दर्पणे दृष्ट्वा हीभरेण लज्जाऽऽधिक्येन नमितं मुखं यस्याः सा त्वं प्रातःकाले आल्पा सख्या हास्यसे तौ कान्ती मनोज्ञौ तब कपोलौ भातः । स्रग्धरा वृत्तम् । भ्रा. न्सनुगुणाऽलङ्कारी ॥ १०३ ॥ --- १०३ हे अम्य! ययोः कपोलयोरपसंक्रान्तां कर्णाऽऽमरणमाणिक्य. पुति चुम्यनाऽयसरेषु संक्रान्तं भगधन्मुपताम्बूलरागं भ्रान्त्या र- कफान्तिभिरगुलीभिर्भूयः प्रोग्छगर्द्विनिगुणितं तं रागं मुकुरे ऽय. लोक्य लज्ञानम्रमुग्नी त्यं प्रभात सस्या मुधा लजिना परिहास्यसे ताते यापली गोमन स्याद !

·१ सौन्दयस्तवकास २६ - अय कण्ठं वर्णयति- पाण्डिन्ना हसतेव कैटभरिपुः पाणिस्थशद्धेन ते पद्मावासिनि पर्यजीहसदसौ श्यालं हि जैवाटकम् । हित्वेशं प्रभुरित्यमुं प्रति परीहासाय वक्रात्मना जातेनैवमधः कृतो हिमरुचा त्वत्कन्धरात्मा दरः॥१०॥ पाण्डिन्नेति । पद्मावासिनि ! कैटभस्य रिपुरिः पाण्डि- म्ना शुभ्रवेन हसता इव पाणिस्थेन हस्तगतेन शवेन प्रयोज्य- का श्यालं त्वज्ञातरं जैवातकं चन्द्रं पर्यजीहसदिव परिहासयां- चक्रे इव । परिपूर्वाणिजन्ताद्धसे हसने इसस्माल्लुङि सन्वल्लघु- नीति सन्वद्भावे सन्यत इति इत्वे दीर्घोलघोरिति दीर्घः । एवं त्वद्वात्मना जातेन हिमरुचा चन्द्रेणाऽयं मभुरमतिकार्य इति हेतोरमुम् ईशं हित्वा सत्ता त्वत्कन्धरात्मा दरः शङ्खः प्रतिपरी- हासाय प्रतिविनोदाय अधः कृतः अवहेलिता, पक्षे ऽधोदेशे कृत इति प्रसनीकालङ्कारः । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥१०४॥ अन्तःस्थोष्मोद्धाराद् गृहीतमखिलाम्ब कंसदमनेन । पाञ्चशरजन्यमभितःप्रतिगर्जति कन्धरा त्वदीयेयम्॥५॥ अन्त:स्थेति । भो ऽखिलाम्ब ! अन्तस्थोष्मणो मदनोष्मणो १०४ हे पद्मालये ! केटभजित पाण्डुतागुणेन हसतेव स्थितेन निजहस्तक्षेन पाश्चजन्येन त्वद्भातृतया ऽऽत्मन:श्यालं चन्द्र परिहा. सयामासंघ, एवं परिहासितन विन्मुखाऽऽत्मना जातेन चन्द्रेयाध्य भगवान् प्रभुरिति तं विहाय प्रतिपरीहासं फर्ते भगवत्पल्यास्तव फण्ठात्मा शङ्खोऽधरीकृतः (अधोभागे कृतः, तिरस्कृतश्च ) इति मुखस्य चन्द्रतुल्यत्वं कण्ठस्य च शङ्खतुल्यतां च सूचयन्नाह । १०५ हे जगदम्ब ! केसरिपुणा इन्तर्तिमदनोप्मण उद्धारा- दतिरेकात गृहीतं स्वीकृतं पञ्चशरसंवन्धि यजन्यं ( युद्ध ) त.

·सव्याख्याध्यतरण लक्ष्मीसहने युद्धगर्वस्य वोद्धारात्कंसदमनेन कृष्णेन गृहीतं स्वीकृतं पश्चश- रस्य कामस्येदं पाञ्चशरं यज्जन्यं युदं त्वदीयेयं कन्धरा कण्ठः प्रतिगर्जति कृजितेनाऽऽविष्कगति । अथ पाश्चशरजन्यशन्दे या- वन्तस्थोष्माणौ 'यरलवा अन्तस्था रेफः ऊष्मा कारः तयो- वर्णपोरुद्धारानिष्कासनात्कंसदमनेन गृहीतं पाश्चजन्यमिति मा- बत् । युद्धसमये शङ्खचादनेन योद्धः स्फुरण भरति तदर्थं त- स्याऽऽवश्यकत्वात् तं प्रति कन्धरा प्रतिगीत प्रतिस्पर्धते । श्ले- पोपमालारौ गीतितम् ॥ १०५॥ चक्राङ्कतामुपगतं स्तनमुन्नतं ते वीक्ष्याऽतितिक्षुरयमुच्छ्रयवांस्ततो ऽपि । कण्ठत्वमेत्य शिरसा निजभुक्तमुक्ता- हारं च बाहयति तेन तवाऽम्य शङ्खः ॥ १०६ ॥ चक्रेति। हे ऽम्ब ! चक्रस्प चक्रवाकस्य सुदर्शनस्य चाहता दभितस्ते प्रीयेयं प्रतिगर्जति, कामयुद्ध रतिसमये कूजति । एयम पाञ्चशरजन्यशब्दे ऽन्तस्थाय? रेफः, शकारश्च ऊपमा, तयोरुद्धा. सदुद्वासनाद् अवशिष्टतया गृहीतं पाश्चजन्यं भगवच्छखमभित. स्त्वदीयेयं कन्धरा प्रतिगति (पाञ्चजन्यसारश्यं प्राप्नोति) इति कण्ठे पाञ्चजन्यतुल्यतां प्रतिपादयन्नाह । १०६ ऽभ्य ! तुल्ययारन्यतरोत्कर्षे ऽपरः स्पर्धते इति लोक. व्यवहारात नप स्तनं फोफसादृश्शवगामोपगम्याऽत्युन्ननं समीक्ष्य शसस्त्वत्फण्टरपतामवाप्य ततोऽप्युन्नतः सन् विजितेन तेन स्त- नफोफेन म्योपभुनं मुक्काहारं शिरसा घाइयतीनि चदन् संपणा• ऽऽमिना पूर्वमुपभुज्य परिमुक्तमाहारमुच्छिष्टं तेन पाहयन् तस्य निजभृत्यगमापादयतीति कथयन् स्तनस्य चयाफतुल्यायं मुक्ताहा- रलप्सितरनं य प्रतिपादयन्नाद ।

·सौन्दयंस्तवकः ८॥ २६७ नामताम उपगतं ते स्तनं वीक्ष्य अतितिक्षुरक्षमी । तितिक्षुः क्ष- मिता मी इत्यमरः । शाहस्ते कण्ठत्वमेत्य ततः चकादपि उ. च्छ्यवानुनतः सन् । उर्ध्वदेशतित्वादिति भावः । तेन चकाईन प्रयोज्पक; निजभुक्तः स्वयं गृहीतोपभुक्तः यो मुक्ताहास पक्षे भुक्तं सन्तं मुक्तमाहारम् उच्छिष्टमिसर्थः । चाहयति इति । गूढोत्सालङ्कारः । अन्यो ऽपि स्वसमान प्राप्तोचपद दृष्ट्वा तदी- या स्वगमपि तदधिकोचतरं पदं लब्ध्वा तेन भृति कारयतीति प्रसिद्धम् । वसन्ततिलकात्तम् ॥ १०६॥ अथ कुचौ कवति- जनास्त्रिलोकीजननि स्तनौ ते कथं पयोजे कथयत्यशेषः । चतुर्मुखाद्यर्भकजीवनाय जातं तयोरेव पयो हि भयः ।। १०७ ॥ जन इति । भो त्रिलोकीजननि ! अशेषो जनः ते स्तनों पपोजे कमले तोयजे च कथं कथयति ? हि यस्माचतुर्मुखादीनां, दुर्भरोदराणामिति भावः । ब्रह्मादीनामर्भकाणां जीवनाय तयोः स्तनयोरेव भूयः पुनः पय उदकं दुग्धं च जातमिति प्रथमार्थन विरोथे द्वितीयान परिहारः १ उपजातितम् । श्लपकाच्पलि- ॐ अलसारौ ॥ १०७ ॥ -- १०७ हे त्रिजोफीमातः । निखिलो जनः, ययाः स्तनयोग्रादि- शिशुप्राणनाय भूयो दुग्धं समजनि तौ ते स्तनौ पयोजे (कमले, घजात च) कथं कथयतीति श्लेपेण पय समुत्पादफयाः स्तनयोः पयोजत्वमनुपपन्नमिति वन तयोः कमलसाम्यं प्रकटीकृर्वग्रहा।

·सव्याख्याऽवतरणे लक्ष्मीसहने अमृतकलशव्यूहेष्वात्मोद्भवेषु पयोधिना त्वयि कुचमिषौ निक्षिप्तौ द्वौ विवर्धयितुं जगत् । अमृतसहजे यदुग्धाऽऽस्वादनोल्बणपाण्डिम- द्रुहिणरसनावासागौरी बभूब सरस्वती ॥ १०८॥ अमृतेति । अमृतसहजे! पयोधिना ऽऽत्मोद्भवेषु स्वोत्पत्रेषु अमृतकलशानां व्यूहेषु समूहेषु मध्ये कुचमिषौ स्तनरूपी द्वार- मृतकलशौ जगद्विवयितुं त्वयि निक्षिप्तो, ययोर्दुग्धस्याऽऽस्वा. दनेनोल्वण उत्कटः पाण्डिमा यस्यां तस्यां त्रुहिणरसनायां - मनिहायाम् आवासात्सरस्वती गौरी बभूव । कैतवापनुत्यु- क्षोदात्तालङ्काराः । हरिणीवृत्तम् ॥ १०८॥ न जातुचिपूर्णविपर्ययं गते गुणोत्तरे कन्दुककञ्चुके तयोः । १०८ हे अमृतसोदरि । पयोधिना खोत्पन्नेषु पीयूषफलरोषु मध्ये नौ जगद्वर्धनाय कुचव्याजात त्वयि विन्यस्तो, यत्क्षीराखादनेका ऽधिकविशदायां ग्रह्मणो जिह्वायां नित्यनिवासात शारदा गौरी (गौरवर्णा, पार्वती च) वभूति शारदायाः गौरीरूपता ऽद्भुतेति विश्यमाविष्कुर्वन् सरस्वत्या गौरवर्णत्वे त्वत्कुचक्षीरपानविश- वनाझरसनानित्यनिवास एव हेतुरिति कथनद्वारा चतुर्मुखादीनां भगवतीस्तनन्धयतया जगन्मातृत्वं कुचयोचाऽमृतकलात्मता प्रतिपादयन्नाह। १०९ हे रमे ! कन्दुककचुफशब्दयोः मानिलोम्यनोधारणे ऽपि न घर्णाऽनुपूर्वीव्यत्यय इत्यभिसन्धाय, गुणोत्तरे (नन्तुरचिते, पिन यादिगुणश्रेष्ठे च) फन्दुककञ्चुके फदा चिदपि धर्णविपर्ययम (अ. सरफमवैपरीत्यं, प्राहाणादिवर्णप्रातिकूल्यं च) न गते इति हेती- स्वरकुच एवं भूमिभृत् (पतो राजाच) उमयोस्तयोमध्ये प्र.

·. सौन्दर्यस्तबका ८ । २६९ स्वमित्रमाद्यं कुरुते रमे ऽन्तिम विभर्ति. मूर्धा त्वदुरोजभमिभृत् || १०९॥ नति । हे रमे! गुणैर्दाक्षिण्यादिभिस्तन्तुभिश्च उत्तरं कन्दुकं च कन्चुकं च ते । अनयोः क्लीवत्वस्य हेमचन्द्रेण स्वकोशव्या- रुपायामुक्तवाद । वर्णस्य रझायाक्षराणां च विपर्ययं वि- परीतत्वं जातु चित्कदा चिदपि न गते । कन्दुकं कन्चुकमेतयो- विपरीतवाचने ऽपि न स्थितिभङ्ग इति भावः । अत एव तयो- राध कन्दुकं स्तन एवं भूभृद्राजा गिरिश्च स्वपित्रं कुरते अ- न्तिम कञ्चुकं मूर्धा शिरसा विभर्ति । अत्र कन्दुकस्य केवल विनोदौपयिकतेन मित्रता, कञ्चुकस्य तु पररक्षणाद्यर्थ स्वयं बन्धमनुभवतीत्युत्तमस्वभावत्वात शिरसा श्लाघनमिति गूढो ऽभिप्रायः । अत्र पुल्लिङ्गपावस्तु अपपावः । इलेपालङ्कारः । वं- शस्थं वृत्तम् ॥ १०९॥ पुरस्त्वदीयाऽङ्गपुरप्रवेशे पुराणगोपालभूतावनङ्गः । यम (फन्तुर्क) निजमित्रं कुरुते ऽन्तिम (फचुकं च) मुभी विभौति श्लेषेण विनयादिगुणसम्पन्नयोवर्णवैपरीत्यमनापन्नयो. स्तयोः राशा स्वमित्रीकरणविरोघहने योग्ये एवेति सुनन् स्तनयोः कन्दुकमाम्येन सकञ्चुफतया चाऽतिरमणीयत्वं प्रकटयन्नाह । १२० हे समुद्रपुनि ! कामस्तावकशरीररूपतगरप्रवेशाऽवसरे पुराणगोपालभूनी (पुराणपुरुषेण गोपालेन भगवता, वृद्धनाऽभीरण ·सव्यायावतरणे लक्ष्मीसहले उरोरुहक्षीरघटौ स पश्य- न्नुच्चैस्तरां नन्दति सिन्धुकन्ये ॥ ११ ॥ पुर इति । हे सिन्धुकन्ये ! त्वदीयाऽजमेव पुरं नगरं तस्मि- न्मवंशे तत्समये पुराणगोपालेन पुराणपुरुषश्रीकृष्णेन जरद्गोपेन च भृतौ धृतौ उरोरुही कुचावेव क्षीरघटौ पुरो ऽग्रे पश्यन् स: अनङ्गः नन्दति हृष्यति इति शुभशकुनः सूचितः। 'मृच्चाऽम्भो- ऽर्थघटान्विते' इति मुहूर्तमार्तण्डे शुभशकुनगणनायाम् । रूपक श्लेपालङ्कारौ । उपजातिसत्तम् ॥ १० ॥ पुष्पेषुपजाविधिमाचरिष्यन् पुण्याहकुम्भाविध पद्मनाभः । पयोनिधेः पुत्रि महाक्षतैस्ते पयोधरावम्ब परिष्करोति ॥ १११॥ पुष्पष्विति । हे पयोनि पुत्रि, हे ऽम्ब ! पुष्पेषोः पूजा. विधिम् आचरिष्यन्पद्मनाभः पुण्याहकुम्भाविव ते पयोधरौ घटौ स्तनौ च महाक्षतर्वहसतेनखक्षतैश्च परिष्करोखलङ्करोतीच । उत्मेक्षाश्लेषरूपकालङ्काराः । उपजातिवृत्तम् ॥ १११ ॥ घधारिती) कुचरूपी क्षीरकलशो पश्यन् शुभशकुन विचिन्त्या. ऽतीव सन्तोषं प्राप्नोतीत्याह । १११ हे सागरसुते ! भगवान् पद्मनाभः कामपूजाविधि फरि ध्यन् आदी पुण्याहफलयाविव ते स्तनौ महाक्षतैः (महद्भिनखक्षतः, महद्भिरक्षतश्च ) अलङ्करोतीत्याह ।

·सौन्दर्यस्तयका २७१ परामिमावुन्नतिमश्नुवाते स्मराम्ब सद्यस्तनभूभृतौ ते । चराऽचराणामधिपो ऽपि चक्री कराऽर्पणं देवि ययोः करोति ॥११२ ॥ परामिति । हे स्मराम्ब, भो देवि ! इमौ ते स्तनाय भू. भृतौ सार्वभोपौ च सधः परां श्रेष्ठामुन्नति महत्तम् अश्नुपाते भाग्नुतः । यतः चरन्तीति चराः तद्भिन्ना अचराश्च तेपामधिपः चक्रमस्पास्तीति चक्री विष्णुः सम्राद च ययोः स्तनभूभृतोः करस्प हस्तस्य वलेचाऽर्पणं करोति बालहस्तांशवः करा इत्य- मरः । उपेन्द्रवजारत्तम् । श्लेपरूपककाव्यलिङ्गालङ्काराः ॥११२।। हन्त स्तनौ तव विभागकथाऽनभिज्ञौ कन्दर्पमातरत एव करादिषु त्वम् । अङ्गान्तरेषु पृथगाभरणं ददाना हार द्वयोरपि तयोरपृथग् ददासि ।। ११३ ॥ इन्तेति । हे कन्दर्पमातः ! तब स्तनौ विभागकथायाः पृ. १९२ लोफे हि चक्रवर्ती राजा यस्मै कराऽर्पणं (राजग्राह्यधना- पणं) करोति स सार्वभौमो महोन्नातो भवतीत्यर्थान्तरमाभिसन्धाय लेपेण चराचराऽधिपो भगवान् चक्रपाणिययोः स्तनयोईस्तार्पणं करोति ती ते इमौ स्तनायेव भूभृती (पर्वती, राजानी च ) उत्कृष्टा- मुन्ननिम ( औन्नत्यम, उत्कर्ष च ) प्राप्नुत इत्याह । ११३ लोके ऽविभक्तयोर्भात्रोदेयं संहनतयैव दीपते न पृथगि. स्वयं मनसि निधाय हे कामजननि ! हस्तादिषु विभक्ततया घ- सितेप्यवययेषु पृथक् पृथगलङ्कारं ददाना ऽपि त्वम् अविभक्तयोः (निरन्नरयोः) कुचयोहाररूपमेकमेवाऽलङ्कारं प्रयच्छसीति हारा. लिङ्कतयोः स्वनयोः संश्लिष्टत्वेनाऽतिपीपरत्वं वर्णयति ।

·सम्याश्याऽवतरणे लस्मासहने थग्वार्ताया अनभिज्ञौ हन्त, अत एव त्वं करादिष्ववयवान्तरेषु पृथक् आभरणमलारं दत्ते ऽसौ ददाना सती । दद दाने इत्य- स्माच्छानच् । द्वयोरपि तयोः स्तनयोरपृथगेकमेव हारं भूपा- माहारं च ददास्यर्पयसि । वसन्ततिलकावृत्तम् । कालिाम- लङ्कारः ॥ १२३ ।। मुष्णाति मेदिनिभृतां श्रियमुन्नतानां सूर्याश्रितं परिहसत्यपि साधुचक्रम् । ऊर्ध्व च पश्यति रमे त्वदुरोजयुग्म- मीदृक् चरित्रमविवेकिनि नैव चित्रम् ॥ ११४ ॥ मुष्णातीति । हे रमे रमणीये ! त्वदुरोजयुग्मं भवत्कुचद्वन्द्वं उनतानामुच्चानां पूज्यानां च मेदिनिभृतां पर्वतानां राज्ञां च श्रियं शोभां मुष्ठाति । मुष स्तेये इत्यस्मात्कतीर लट् । तथा सूर्येण मूरिभिर्विवद्भिवाश्रितं साधुचक्रं सुन्दरचक्रवाकं सज- नसमूहं च परिहसति । शोभाधिक्यादिति भावः । एवमूर्व प- श्यत्युनतत्त्वादिति भावः । विवेकिन्पविचारिणि विविक्तता- शून्ये च ईदक्परश्रीमोपणादिचरित्रं नैव चित्रमाश्चर्यम् । विवेकः स्याजलद्रोण्यां पृथग्भावविचारयोरिति मेदिनी । श्लेषार्थान्त- रन्यासाचलङ्कारौ । वसन्ततिलकावृत्तम् ॥११४॥ ११४ विचारशून्यो हि नरो राजधनं चोरयति, विद्वदाधिनं सा- धुजनमुपहसति, ऊर्ध्वदृष्टिश्च भवतीत्यर्थान्तरमाभिसन्धाय श्लेषेण ते कुचद्वन्द्वमुन्नतानां गिरीणां शोभा हरति, रविमुपाश्रितं चक्रवाक- युगलं साधु हसति, ऊर्ध्वमुखं च भवतीति अविवेकिनि (निबिडे) तम्मिन्नेतद्विचित्रं न भवतीति कुचद्वन्दस्य शैलचक्रवाफसादृश्य. मुन्नतचूचुकत्वं निरन्तरतया पीनत्वं च प्रतिपादयन्नाह ।

·'सौन्दर्यस्तयफः॥ २७१ उच्चैरतन्वाज्यवतीर्णशक्त्यो- भूयांसि पातुं क्षमयोः पयांसि । मातर्महाहारसमृद्धिभाजो- र्युक्तं हि पीनत्वमुरोजयोस्ते ॥ ११५॥ उचैरिति । भो मातः उच्चैरतनो कामस्याऽऽजी युद्धे पले अतनुना बहुना ऽऽज्येन घृतेन चाऽवती माता च शक्तिर्य- योस्तयोः पुनः भूयांसि बहूनि पयांसि दुग्धानि पातुं रक्षितुं भाशितुं च क्षमयोः शक्तयोः । पा रक्षणे पा पाने चेसाभ्यां तु. मुन् । महतो हारेणाऽऽहारेण च समृद्धिं भजतस्तयोः ते उरो- जयो: पीनत्वं पुष्टत्वं युक्तमिसर्थः । इन्द्रवज्रायत्तम् । श्लेपकाव्य- लिङ्गे अलङ्कारौ ॥ ११५॥ विवेकवार्ताविरहे ऽपि पो गुरुत्वभाजो ऽस्य कुचद्वयस्य । ११५ बहुलवृतप्रतिपादिनशक्त्योर्दुग्धपानक्षमयोमहत माहा- रस्य ( अशनीयस्य) समृद्धिभाजोः पानत्वमुचितमित्यर्यान्तरबोध. नपूर्वकं, फामयुद्धदत्तसामर्थ्ययोः क्षीरपालन( धारण क्षमयोर्म- हत्या हारसमृद्धया समृद्धयोः स्तनयोः पावरत्वमुचितमिति कुचयो- रतिपीनत्वं बोधयन्नाह। ११६ विचारचर्चाऽमाघे ऽपि देशिकस्य गिरि उत्तमा अपि (पण्डिता अपि) छात्रत्वं धारयन्तीति शान्तानां तेषामेतदुचितमि. ति प्रसिद्धार्थमनुसृत्य श्लेषेण निविडत्तमस्य गुरुभूतस्य ते कुचर- न्दुस्य गियुत्तमाः (पर्वतेन्द्राः) भाप शासनीपतामाप्नुवन्ती.

·२७४ सन्याययाऽवतरण मीसहने गिर्युतमा बिभ्रति शिप्यभावं क्षमाधराणां क्षममेतदेषाम् ॥ ११६ ॥ विवेकति । भो पद्मे ! विवेकस्य पृथग्भावस्य विचारस्य पृथग्वार्तायाः कथाया विरहे ऽभावे ससपि गुरुत्वभाजः महत्व- धारिण आचार्यत्वभृतश्चाऽम्य कुचद्वयस्य गिरिपु पर्वनेषु गिरि चाचि च उत्तमाः श्रेष्ठा निपुणाश्च शिप्यभानं नींचत्वं छात्रत्वं च विभ्रति धारयन्ति तल्लघुत्तग्रहणं समाधरागा पर्वतानां सहन- शीलानां च क्षमं 'क्षमासारा हि साधव' इत्युक्तेयुक्तमिति भावः । उपजातिवृत्तम् । श्लेपालतिशयोत्त्यर्थान्तरन्यासालङ्काराः॥११६॥ रमे कराभ्यां रचिताऽर्दनस्य त्रैलोक्यभिक्षारतनुप्रदानम् । स्तनाबुदारौ तनुतस्तवमी तृणीकृताऽष्टापदशैलशृङ्गौ ॥ ११७ ॥ रमे इति । हे रमे ! तृणीकृते तुच्छीकृते ऽष्टापदशैलस्ग मेरोः शृङ्गे याभ्यां तो अनः उदारौ । उदारो दातृमहतोरित्य- मरः । इमौ तव स्तनौ कराभ्यां रचितं कृतम् अर्दनं पीडनं ति पृथ्वीधराणां नेपामेननुचितमिनि प्रकृतार्थ बोधयन् कुचव- न्द्वस्थ गिरीन्द्रतो 'युन्नतत्वं व्यवस्थापयति । ११७ धनवान् दानशुरो हि पुरुषः सहस्तप्रसारं याचकाय महते भिक्षुकाम महादानं ददातीत्यपरमर्थ श्लेपेण प्रकाशयन् जितसुवर्गाशलगृङ्गो महान्ती ते कुची कराभ्यां कृत्तमर्दन' भ्य त्रैलोक्यभिक्षाः ( घामनस्य) कामप्रदानं कुरुत इति स्ततयाः सुमरुपर्वताऽधिकोन्नतत्वमाह।

·सौन्दर्यस्तयकः ॥ २७५ पाचनं च गेन तस्य त्रैलोक्यभिक्षो मनस्य अथाऽद्वितीयस्य । लोकत्रयेप्येतत्समो भिक्षुर्नेति भावः । अतनुमदान महादानं च तनुतः। श्लेपपरिकरतुल्पयोगितालङ्काराः। उपजातिहत्त॥११॥ कुचौ हिरण्याऽचलसंपदं ते प्रह्लादहेतू नियतं भजते । तनोति मातस्तत एव नून नृकेसरी तन नखक्षतानि ।। ११८॥ कुचाविति । मो माता महादस्य तत्संझकाऽसुरस्याऽऽनन्द- स्य च हेतू कारणभूती ते कुचौ हिरण्यस्य, विनापि प्रत्यय पूर्वोत्तरपदयोलोप इति वार्तिकेन 'नामैको नागग्रहणमिति न्यायाच्च हिरण्याक्षस्याऽग्रजवासुवर्णस्य चाऽचलां स्थिरां, कुच क्षे हिरण्याऽचलस्य मेरोः सम्पदं सम्पत्ति नियतं. पता- भजने तत एव हेतोनृकेसरी हरिस्तत्र कुचयोनखक्षतानि दत्ते नूनमित्युत्मेक्षा । उपजातिहत्तम् । श्लेपोत्सेक्षाहेतवो ऽलङ्काराः । अत्र “प्रह्लादहेतुर्वक्षोजो हिरण्यकशिपुस्तन । नक्षतान्यत्तस्तत्र तनोतीच नृकेसरी" इति श्लोके विरचिते मारल्यं विदन्तु विबुधाः । हिरण्मयः कशिपुराच्छादनम् आच्छादकत्रसनं यस्येत्यर्थः । कशिपुभक्ताच्छादनयोरेकोच्या पृथक्तयोः पुंसीति मेदिनी ।। ११८ ॥ १९८ हे मातः प्रहावस्त्र (प्रशष्टाऽजन्दस्य, तन्नामकस्य दैत्यस्य च) कारणभूती ते स्तनी हिरण्याञ्चलसंपदं ( सुमेशागरुरुचि, हिरक- शिपुनामकदागवशोमांच ) आप्नुनः, अत एव नरहरिस्त नखत्र- णानि फरोनीति प्रहादजनकस्य हिरण्यकशिपोशरसि भूसिंह- स्य प्रसिद्ध नखवणकारित्वं प्रफटयन भानन्दहेत्वोः सुमेरुतुल्यमास्ते स्तनयोहरिनखक्षतानि विधत्ते इति श्लेषणाह ।

·૨૭૬ सन्यारयाऽवतरणे लषमीसहले . उत्तुङ्गयोस्तुल्यमुरोजयोस्ते गदन्ति खर्व कथमम्ब कुम्भम् । तत्कार्यभूतः कथयत्यगस्त्य- स्तत्र स्वहेतौ परिमाणमेतत् ॥ ११९॥ उत्तुङ्गयोरिति । हे ऽम्ब ! खर्व इस्त्रपरिमाणं कुम्भं ते उत्तु इयोः स्थूलपरिगाणयोरुरोजयोस्तुल्यं समं कवयः कथं गदन्ति नाम कुम्भस्तनीसादि ? कुम्भस्य ह्रस्वत्वे मानं तु तत्कार्यभूतो घटकार्यभूतस्तत्सम्भवो ऽगस्यः स्वहेतौ स्वकारणे तत्र घटे एत- खर्वपरिमाणं कथयति । अगस्त्यो हि नभसि पूगीफलतुल्यो लक्ष्यते तत्कारण घटस्तदपेक्षया महानपि तृणीकृतमेरुशैलशृङ्गयो- स्तुल्यतां कथमियात उपजातिवृत्तम् । काव्यलिङ्गं च ॥११९॥ रतव्रताऽऽरम्मकृते रतीशो हरिद्रया लिप्तमधोक्षजाय । ११९ अल्पपरिमाणस्याऽल्पपरिमाणकादेवोत्पत्तेः प्रसिद्ध स्वादगास्य नक्षत्ररूपस्य ( कुम्भजस्य ) अल्पपरिमाणतया तत्कारणस्य घटस्थापि अल्पपरिमाणकत्वस्योचितत्यादुत्तुगतया महाररिमागयोस्त्वरकुत्रयोरल्पपरिमाणघटसारश्यं लाकै पर्यमानमसमझसमिति ब्रुवन् कुचयोमहापरिणाहतां प्रकटयति । १२० माङ्गलिककार्यप्रारम्भे तदारन्धे माङ्गल्यं नारिकेलफलं घृद्धा. प्रददतीति लोकव्यवहारमभिसन्धाय रतव्रतारम्भे भगवते ·सौन्दर्यस्तयकः ८॥ माता रमे मङ्गलनारिकेल- युगं ददौ किं त्वदुरोजयुग्मम् ॥ १२० ॥ रतोति । भो मातः, रमे ! रतव्रतस्य मुरतवतस्याऽऽरम्भकृते मारम्भार्थ रतीशो मारः हरिद्रया लिप्तं तव उरांजरूपं मंगलार्थ नारिकेलयुग्मं ददौ किम्? अब रेफलोपे ठूलोपे पूर्वस्यति दीर्घः । उपजातिहत्तम् । रूपकोत्प्रेक्षालङ्कारौ ।। ११२० ।। तवाऽयमम्ब स्तनयोः सखायौ दधाति कुम्भौ शिरसेति नूनम् ! ग्राहग्रहात् त्रातुमहो गजेन्द्र त्वरा हरेः का ऽपि पुरा ऽऽविरासीत् ।। १२१ ॥ हे ऽम्ब ! अयं गजेन्द्रः तव स्तनयोः सखायौ मित्रे कुम्भौ ग- ण्डौ शिरसा दधाति नूनम् इसतो हेतोः ग्राहो नक्रस्तस्कृताद- हणादहो गजेन्द्रं त्रातुं हरे पुरा कापि त्वरा आविरासीत्प्रकटी- बभूव । उपजातिवृत्तम् । उत्प्रेक्षालङ्कारः ॥ १२१ ।। उरोजयुग्मं तब युक्तिभूम्ना करीन्द्रकुम्भौ कथयन्ति मातः । कामो हरिद्राऽनुलिप्तं मङ्गलभूनं नारिफेलंफलयुगलं ददौ कि- मित्युत्प्रेक्षमाणः स्तनयोनारिकेलफलतुल्यता प्रतिपादयन्नाह । १२१ पुरा किल प्राहगृहीनस्य गजेन्द्रस्य मोक्षे भगवतः स- घरा प्रवृत्तिस्तस्य गजस्य स्वत्कुचमित्रयोः कुम्भयोः शिरोवहना. देवेति उत्प्रक्षमाणः कुचयोः कुम्भिकुम्भसाम्यं प्रकटयति । ९२२ मय हे जननि ! जनरुध्यमानं त्वत्कुचयोः करिकुम्मता- ·4 सन्यायाsanरणेलामसले आभाति तत्रोपरि मौक्तिश्री रोमाऽऽलिशुण्डा च लसत्युपान्ते ॥ १२२ ॥ उरोमेति । यतो गुण्डा तस्योरोजपुग्मस्पो- ·सौन्दर्यस्तषका ८ .. सोढुं कराऽभिहतिमप्रभवन् वधूनां द्राक् कन्दुकः स्तनतया ऽम्ब तवाऽवतीर्णः । तत्राप्यहो भजति शौरिकरोपमर्द क्षिप्तः सुदृग्भिरयते क न मर्दनानि ।। १२४ ॥ सोडमिति । हे ऽम्ब ! कन्दुका स्त्रीणां कराऽभिहति हस्त- ताडनं सोढुम् अपभवनसमर्थः सन् द्राक् शीघं तव स्तनतया कुचरूपेणाऽवतीर्णः, अहो तबापि शौरिकराभ्यां कृष्णहस्ता- भ्यामुपमर्द भजीत । तथा हि-सुग्भिः स्त्रीभिः साधुभिश्च क्षिसः त्यक्तः मर्दनानि क नाऽयते न मामोत ? अपि तु अशुभवा- सनापन्नत्वात्सर्वत्र मर्दनं मामोति । तदुक्तं श्रीभागवते सप्तमस्क- न्धाऽऽरम्भे 'अतिश्च वासना प्रोक्ता तत्तत्कर्माऽनुसारिणी। अ- शुभा च शुभा चेति द्विधा सा हेतुभेदतः । अशुभा महतां को- पाच्छुभा महदनुग्रहादिति । वसन्ततिलकावृत्तम् । विपमात्मे- क्षार्थान्तरन्यासाः ॥ १२४॥ नित्योलस मृणधातुनिवेशहयो मातस्तव स्तनगिरिः कठिनो विभाति । १२५ कन्दुको ह्यङ्गनानां फराऽधातसहने ऽसमर्थः सन् तन्निवृत्तये स्वत्कुचरूपतामापनो ऽपि भगवत्करमर्दनं सहतरवेति सुरग्मिः (स्त्रीभिः, पपिडतश्च ) परिक्षिप्त. क मर्दनानि न सहते इत्यान्त. रन्यासन समर्थयन् स्तनयां. कन्दुकसाम्यं कथयति । १२५ हे मानः ! अरुणकाश्मीररूपधातुरुचिः कठिनस्तव स्तनपर्वता विराजत, येनाऽऽलिङ्गनाऽवसरपु भगवती पक्षः ·सन्यायाऽवतरणे लक्ष्मीसहसे . आभाति तत्रोपरि मौक्तिश्री रोमाऽऽलिशुण्डा च लसत्युपान्ते ॥ १२२ ॥ उरोजेति । यतो रोम्णामालिरव शुण्डा तस्योरोजयुग्मस्यो. पान्ते समीपे लसति तत्रोत्तयानां मौक्तिकानां श्रीरप्यामाति ततः तबोरोजयोः कुचयोः युग्मं युक्तीनां भूम्ना महिम्ना करी- न्द्रस्य कुम्भाविति कथयति । उपजातिवृत्तम् । अपहनुतिकान्य- लिङ्गालङ्कारौ ॥ १२२ ॥ चन्द्रेण चक्रमिथुनं कृतविप्रयोग त्रासादपेक्षिततदीयजनाऽवलम्बम् । वक्षोरुहद्वयमिषेण विधुस्वसेस्ते प्राप्याऽङ्गमृच्छति निरन्तरस गति तत् ॥१२३॥ चन्द्रेणेति । हे विधुम्वसः ! चन्द्रेण. उद्धात्रा कृतविभयोग विहितपरस्परवियोगं चक्रयोः कोकोमिथुन त्रासाद्यादपे- क्षित: तदीयजनस्य चन्द्रसम्बन्धिजनस्याऽवलम्वो येन तदस्ति तत्तस्मादक्षोरुहदयस्य मिपेण च्छलेन ते अहं प्राप्य निरन्तरं सततं सगति समागमम् ऋच्छति प्राप्नोति।ऋच्छ गतावियस्माद कतार लट् । वसन्ततिलकात्तम् । उत्प्रेक्षाऽपह्नुतिपरिकरा- लकाराः ॥ १२३ ॥ । दुष्यं तत्रोपरि मौक्तिकदर्शनाद् रोमपदिकपशुण्डादण्डदर्शनास युक्तिमिदमेव न फेवलं काल्पनिमित्याह । ९२३ चन्द्रेण कृतविरहं चक्रवाकमिथुनं तत्सम्बन्धिसमा धायमापनं सत् तद्भगिनीं त्वां फुचरूणाऽऽश्रित्य निरन्तर सङ्गीत प्रामोतीति घदन स्तनयोः फोफसादृश्य निविडत्वं चाह।

·सौन्दर्यस्तबका। टेवित्यर्थः । श्रुत: उच्छ्रयो यस्य, कविपक्षे घटिकामध्ये शतके शतपथनिर्माणे श्रुतः उच्छ्यो यस्य ततू, धन उभयोः सहि- तपोः भावः साहित्पशास्त्रं च यस्मिन् तत्, कान्तगुरुममाया रम्य- पृथुरुचः देशिकविपश्च उदयो पस्मिन् तद, अदः स्तनयोदय के जले वयः पक्षिणः कोका इत्यर्थः । पक्षे कवयः कान्यकर्तारः तत्संज्ञकचक्रस्य तेषां चक्रस्य च कौतुकं कुरुते । वैतालीयं - सम् । श्लेपोपमालङ्कारौ ॥ १२६ ॥ सुरतरुचिरलीलाशोभितो ऽसाविति श्रीः पृथुलकुचयुगं त्वं प्रेयसे देवि दत्से । स तु तदपि गृहीत्वा चापलाम्बरं ते हरति परहिरण्यं हर्तुरेष स्वभावः ॥ १२७॥ सुरतेति । हे श्री ! असौ माधवः सुरते रुचिरया लीलया ऽन्यत्र सुरतरोः कल्पद्रोश्च चिरं लीलया शोभित इति हेतोः प्रेयसे हरये पृथुलयोबृहतोः कुचयोर्युगं पृथ्वोर्लकुचयोश्च युगं दत्से ददासि, स प्रेयांस्तु तदपि गृहीत्वा चापलाञ्चाञ्चल्येन ते अम्बरं वस्वमपि हरति । नेदं चित्रं, यतः परस्य हिरण्यं सुवर्ण परं शत्रुभूतं हिरण्यकशिपुं च हर्तुः एप स्वभाव एव, चौ- १२७ परधनाऽपहर्तु SSशा कदा चिदपि शाम्यतीति तत्स्व. मावनिर्देशेन त्वं दिव्यवृक्षशोभितो ऽयमिति पृथुलकुचाख्यवृक्षयुगलं प्रियतमाय ददासि, सच तद् गृहीत्वा त्वदीयमम्बरम् (वृक्षविशेष कार्पासं) हरतीत्यर्थान्तरं वदन् हे श्रीः ! त्वं प्रियायाऽयं सुरतस्य सुन्दरलीलया शोभित इति तस्मै पृथुल कुचयुगलं ददासि, सच तावता इतृप्यन् ते वस्त्रमपहरतीति महतो हिरण्याक्षदानवस्य इन्तुर्भगवत एष स्वभाव इति श्लेपेण प्रफटयन कुचयोल पुच. साम्यं प्रतिपादयति ।

·૨૮૦ सम्यास्याऽवतरणे लक्ष्मीसहने अध्यापितं कठिनतामरविन्दनाभे- रालिङ्गनेषु किल येन भुजाऽन्तरालम् ॥ १२५॥ निसमिति । हे मातः ! येन कुचगिरिणा रविन्दनाभेर्वि- ष्णोर्भुजान्तरालं प्रयोज्यकर्ते आलिङ्गनेषु कठिनतां करत्वं प्रति अध्यापितं पाठितं स: निसं सततम् उल्लसतः घुसूण- धातोः, केशररूपधातोरिसर्थः । निवेशेन स्थापनेन हृद्यो ऽपि कठिनः कर्कशः तव स्तन एव गिरिः पर्वतः विभाति शोभते इसर्थः । अधिपूर्वादिङ् अध्ययने इसस्माण्णिचि क्रीजीनां णावित्यात्वे अतिन्हीलारीक्नूयीक्ष्माय्याता पुग् णाविति पुकि प्रयोज्यकर्मणि निष्ठा । 'प्रयोज्यकर्मण्यन्येषामित्युक्तेः । वसन्ततिलकारत्तम् । रूपकं काव्यलिङ्गमुदात्तं चालङ्कारः॥१२॥ घटिकाशतकश्रुतोच्छ्रयं घनसाहित्यमदः स्तनद्वयम् । कुरुते कविचक्रकौतुकं कमले कान्तगुरुप्रभोदयम् ॥ १२६ ॥ घटिकेति । हे कमले ! स्तनपक्षे घटिकाशतके ऽनेकय. काठिन्यमध्याप्यतेति भगववक्षःस्पलादपि स्तनस्याऽतिकठिनत्वं, काश्मीरलिप्ततर्या सुन्दरलरत्वं पर्वतसमोन्नत्यं च प्रतिपादयति । १२६ एफस्यां नाडिकायां श्लोफशतकस्य रचयिता साहित्यशा- 'सतत्त्ववित्त वृहस्पतिसमप्रतिमोदयःकषिःकविजमकुतुफमुत्पादयती स्यान्तरमभिसंधाय फलशीयतादपि समधिफोन्नतं निरवकार्य सुन्दराधिककात्युदयमेतत्ते स्तनद्वन्वं कविचफ्रकीतुक (के. जले पयः पक्षिणो ये चक्रवाफास्तत्कुतूहलं चक्रवाफम्रान्तिमि ति यावत् ) फरोतीति स्तनपाघंटकोकसारस्यमाह ।

·सौन्दर्यस्तबकादा टेवियर्थः । श्रुतः उच्छ्रपो यस्य, कविपक्षे घटिकामध्ये शतके शतपथनिर्माण श्रुतः उच्छ्रयो यस्य तत, धन उभयोः सहि- तपोः भावः साहित्पशाखं च यस्मिन् तद, कान्तगुरुममाया रम्प- पृथुरुचः देशिकलिपश्च उदयो यस्मिन् तत्, अदः स्तनयोर्द्वयं के जले वयः पक्षिणः कोका इत्यर्थः । पक्षे कवयः कान्यकर्तारः तत्संज्ञकचक्रस्य तेषां चक्रस्य च कौतुकं कुरुते । वैतालीयं - सम् । श्लेपोपमालङ्कारौ ॥ १२६ ॥ सुरतरुचिरलीलाशोभितो ऽसाविति श्रीः पृथुलकुचयुगं त्वं प्रेयसे देवि दत्से । स तु तदपि गृहीत्वा चापलादम्बरं ते हरति परहिरण्यं हर्तुरेष स्वभावः ॥ १२७॥ सुरतेति । हे श्रीः ! असौ माधवः सुरते रुचिरया लीलया ऽन्यत्र मुरतरोः कल्पद्रोश्च चिरं लीलया शोभित इति हेतोः प्रेयसे हरये पृथुलयोवृहतोः कुचयोर्युगं पृथ्वोर्लकुचयोश्च युगं दरसे ददासि, स मेयांस्तु तदपि गृहीत्वा चापलाचाञ्चल्येन ते अम्बरं वसमपि हरति । नेदं चित्रं, यतः परस्य हिरण्यं मुवर्ण परं शत्रुभूतं हिरण्यकशिपुं च हर्तुः एप स्वभाव एव, चौ- - १२७ परधनाऽपहर्तु SSशा कदा चिदपि शाम्यतीति तस्व. भावनिर्देशेन त्वं दिव्यवृक्षशोभितो ऽयमिति पृथुलकुचाख्यवृक्षयुगलं प्रियतमाय ददासि, सच तदू गृहीत्वा त्वदीयमम्बरम (वृक्षविशेष कार्पासं) हरलीत्यर्थान्तरं घदन हे श्रीः ! त्वं प्रियायाऽयं सुरतस्य सुन्दरलीलया शोभित इति तस्मै पृथुले कुचयुगलं ददासि, सच तावता तृप्यन् ते पस्त्रमपहरतीति महतो हिरण्याक्षदानवस्य इन्तुर्भगवत एष स्वभाव इति इलेपेण प्रफटयन कुचयोलेंच साम्यं प्रतिपादयति ।

·૨૮૨ सव्याख्याध्यतरण लक्ष्मीसहने र्यरूप इति भावः । मालिनीवृत्तम् । श्लेषाऽर्थान्तरन्यामौ॥१२॥ उन्नमत्सरमनुन्नमत्सरं कन्दुके कलशसिन्धुकन्यके । पीनतोषितमपीततोषितं भाति ते युगमुरोरुहो रहो ॥ १२८ ॥ उन्नमदिति । हे कलशसिन्धुकन्यके ! ते उरोरुहोः कुच- योर्युगम् उन्नगन्तः सरा माला यस्मिन् तथापि कन्दुके भेनुमः पूर्णः मत्सरः शुभद्रेषो यस्य, पानता पुष्टता उपिता यस्मिन् तथा- पीनेन पसा तोपितं लालितं यद्वा इनस्तोषितो येन तद्भाति । अहो इति आश्चर्ययोतकेन विरोधाभासालङ्कारः । रथोदता ॥१२८॥ उदग्रहारं कुचमण्डलं ते जनार्दनो देवि जगत्यधीशः । निपीडयत्येष करग्रहेण कारुण्यवार्ता व हिरण्यहर्तुः ॥ १२९ ॥ उदग्रेौत । हे दांव ! जगसा अधीशो ऽपि जनार्दनो लोक- --- १२८ अथ लम्बमानहारमपि फन्दुके समत्सर, पीननया ध्यु- पितमपि इनेन भगवता तोपित ते पयोधरयुगं भातीति विरोधा- भासचैचित्र्यणाह। १२९ परहिरण्यापहारी निष्करणः प्रजापोडको राजा फरमहणेन उरकृया अग्रहारा ब्राह्मणादिभ्यो पत्ता प्राममागा यस्मिन्नीशं राष्ट्र पीडयनीति लोकमिद्धमर्थ प्रतिपादयन् नवाऽधीशो हिरण्यहन्ता जगादनी मगवान् उपहारं से कुचमण्डल हस्तग्रहणेन निदयं म. दंपतीत्याद ।

·सौन्दर्यस्तषकः २८३ पीडक एप विष्णुः राजा च उदग्रहारम् उत्कृष्टहारं पक्षे उ- स्कृष्टा अग्रहारा देवद्विजदत्तग्रामाद्यग्रहाराश्च यस्मिन् तने कुचप- ण्डलं करेण हस्तेन करस्य करभारस्य च ग्रहणेन निपीडयति । बलिहस्तांशयः करा इत्यमरः । तथा हि-हिरण्मासुरस्य कन- कस्य च हतुर्नाशयितुः ग्रहीतुः कारुण्यवार्ता केति । उपना- तिवृत्तम् । श्लेपार्थान्तरन्यासाबलङ्कारौ ॥ १२९ ॥ अथ हारं वर्णर्यात- मदम्ब भोग्यायतमाल्यजुष्टे तव स्तनद्वन्द्वगिरीशमौलौ। निकाममुद्द्त्ततया निपत्य लुठत्यसो हारसुरस्रवन्तीः॥ १३०॥ मदिति । हे मदम्ब ! भोगमहतीति भोग्य, तदहतीति यत् । आयतं दीर्घ माल्पं माला तेन जुष्टे, पक्षे भोगिनां सर्पाणामा- यतेन माल्येन च जुटे प्रीते सेवित च तव स्तनद्वयरूपस्य गिरी- शास्य हरस्य मौली निकामं पर्याप्तम् उद्वत्ततया वर्तुलत्वेन उन्मार्गगामितया च निपत्याऽसौ हाररूपा सुरस्रवन्ती भागीरथी निकामं लुठति । उपेन्द्रवज्रारत्तम् । श्परूपकालझारौ ॥१३०॥ पीतस्तनस्ते कमले शिशुले पद्मासनः सो ऽजनि नित्यतृप्तः । १३० मन्दाकिनी किल सर्पवेष्टितमाल्यजुषि गिरीश(शिव)मौली समुखतं निपत्य लुटनीति ते हारयष्टि गयोग्यः आयतमील्यैर्जुटे तय स्तनगिरीश (पर्यते) धर्तुलतया निपत्य चिलुठत्तीति श्लेषरूपका. श्यामाहा १३१ है जगदम्य बारये जगत्पितामहो भपि स्वच्छिशुः परासन:

·सध्यास्याऽवतरणे लक्ष्मीसहने सदा तदास्वादकरस्तु मुक्ता- हारो न केनाऽयि तथाऽभिधानः ॥ १३१ ॥ पीत इति । आये कमले ! शिशुत्वे पीतः स्तनो येन स प- माऽऽसनो ब्रह्मा नियतृप्तो ऽजनि, सदा तयोः स्तनयोरास्वाद- करो मौक्तिकहार तथाऽभिधानो नित्यतृप्तः केन हेतुना ना- ऽजनि । यदि तादृशः अभविष्यत्तर्हि स्तनावयक्ष तथा ऽकृत्वा मुक्त इतर आहारो येन तथा सन् स्तनावेवाऽऽस्वादयति । पि- तामह इति पाठो रसभञ्जकत्वादपपाठः । उपजातिवृत्तम् । वि- शेपोक्तिश्च ॥ १३१ ।। रमे तवोत्तुङ्गकुचाऽग्रजाग्रत्- प्रत्यग्रहारस्फुटमौक्तिकानि । प्रायः सुमेरुं परितश्चरन्ति पटन्युड्नीव परिस्फुरन्ति ।। १३२ ।। रमे इति । हे रमे ! तवोत्तुङ्गकुचाग्रजाग्रतां प्रसग्रहाराणां नव्यहाराणां स्फुटमौक्तिकानि मायो बहुधा सुमेरु परितः सु- मेरोरभितः। अभितः परितः समयेसादिना द्वितीया । चन्ति प- टून्युडूनि नक्षत्राणीव परिस्फुरन्ति जयन्ति । उपजातिवृत्तम् । उपमालङ्कारः ॥ १३२॥ स्ते तना पीत्वा नित्यतृप्तो विराजने, परं मुक्ताहारस्तु सफलाऽऽहारपः रित्यागपुरम्मरंसस्तनास्वादकोपित सलग्नः कथं न तृप्तीइत्याह। १३२ हे रमे!त्यदुधकुचाऽप्रयिराजपयहारमुक्ताफलानि मुमेयम- मितमरन्ति नक्षत्राणीव मान्ति स्मेयाह ।

·सौन्दर्यस्तयकः ८ ॥ ૨૮૯ रतनयोरनयोस्तवाऽम्बुराशे- स्तनये दीव्यति दिव्यहारयष्टिः । परितः पृथुलाऽरविन्दकोशौ प्रचलन्ती कलहंसमालिकेव ॥ १३३ ॥ स्तनयोरिति । हे ऽम्बुराशेस्तनये ! पृथुलौ महान्तावरविन्द- कोशौ परितस्तस्य समन्तात्मश्चरन्ती संचरन्ती कलहंसानां कादम्यानां मालिका पङ्गिरिव तवाऽनयोः स्तनयोरुपार दिल्या हारयष्टिीव्पति क्रीडति । औपच्छन्दसिक वृत्तम् । उपमा- लङ्कारः ॥ १३३ ।। अथ करौ कवयति- अम्भोजबन्धुरयमम्बुरुहावीयां- स्तत्सन्निधिं जिगमिपुस्तनये पयोधेः । अम्भोजमम्ब तब हस्ततया ऽवतीर्ण सौवर्णकङ्कणमिपान्निकषा समिन्धे ।। १३ ।। अम्भोजेति । हे पयोधेस्तनये ! अम्बुरुहादतिशयेन द्रः दवीयान् । द्विवचनविभज्योपपदे इतीयमुनि स्यूलरेत्यादिना यणादिलोपो गुणश्च । अयमम्भोजवन्धुः सूर्यस्तस्याऽम्बुरुह- स्य सन्निधिं गन्तुमिच्दुर्जिगमिपुः सन् हे अम्ब ! सब हस्ततया १३३ अथ कुचयोः कमलमुकुलसादृश्येन तत्सनिधी बिलोला हारमुक्ता अरविन्दकोशसविधचरत्कलहंसपङ्किरिव मातीत्याह । १३४ कमलबन्धुः सूर्गे दूरवर्तिवात्तद्विरहव्याकुलस्तत्सन्निधौ घ. स्तुमिच्छन् तय कररूपस्य पद्मस्य मविधे त्वदीयमावणकङ्कणरूपतया विभातीति फरयोः पनसाहश्यं कट्टणदयस्य च सूर्यत्व प्रतिपादयति ।

·सव्याख्याऽवतरणे लपमीसहने 4 कररूपेण अवतीर्णम् अम्भोज निकपा पद्मस्य सगीपे इति भावः । अभितःपरित समयानिकपेति द्वितीया । सौवर्णकङ्क- णस्य मिपाच्छलेन समिन्धे भदीप्यते । रुघादेः सिइन्धी दीसा- विसस्माल्लटि आत्मनेपदे श्नमि नान्नलोप इति नकारलोपे नसोरिसलोपे झपस्तथोश्चेति धत्वे सिद्ध रूपम । वसन्ततिल- कारत्तम् । उत्प्रेक्षाकैतवाऽपन्हुतिरूपकाण्यलङ्कारा ज्ञेयाः॥१३४॥ आमेडितैस्त्वत्करपारागै- रत्युज्ज्वलैः कङ्कणपद्मरागैः। लीलाशुको दाडिमबीजलुब्धो विश्वम्भरप्रेयसि विप्रलब्धः ॥ १३५।। आदंडितैरिति । हे विश्वम्भरमेयसि ! तब करपझस्य रागैः रक्तिमभिः आमेडिधितैरत्युज्ज्वलैर्निर्मलैः कङ्कणसम्ब- त्रिपद्मरागमणिमिर्लीलाशुकः दाडिमवीजानीति विपलब्धो वश्चित आसीन् । इन्द्रवज्रावृत्तम् । रूपकाऽनुगुणभ्रान्तिमद- लकाराः॥१३५॥ कृताऽञ्चनौ काञ्चनकङ्कणस्थ- सक्रन्दननावमहस्तरङ्गैः । १३५ त्वत्करफमलारुणिना पुनरुक्तारुणिममिः कङ्कणजटित. पद्मरागमणिभिः परिपकदाडिमीयीजभ्रान्त्या तत्र लुग्धस्ते विलासशु- को यञ्चित इत्युक्त्या करयोररुणकमलसाहश्य कडणपनरागमणी- मां च दाहिमाबीजसायं प्रदर्शयति ।

·सौन्दर्यस्नका ૭૨૮ 'कल्याणि पाणी कनतस्तरां ते शैवालमालाभिरिवाऽरविन्दे ॥ १३६ ॥ कृतति । हे कल्पाणि ! काश्चनकङ्कणस्थैः सक्रन्दनग्रा- णाम् इन्द्रनीलमणीनां महस्तरङ्गैस्तजोलहरीभिः कृताऽचनी कृतसङ्गतौ ते पाणी शैवालमालाभिः कृताऽचने कृतपूजने अर- विन्दे इव कनतस्तरामतिशयेन दीप्यतः(?) कनी दीप्तिकान्ति- गतिष्वस्माल्लर् । उपजातिहत्तम् । उपमालङ्कारः ॥ १३६ ॥ इन्धे तावकपाणिशोणिमभरः कल्याणि नैसर्गिका पने कङ्कणपद्मरागकिरणश्रेणीभिराप्यायितः । तत्संरूढविडाललोचनसुहृद्वैदूर्यवीक्षाभयो- गच्छद्विभ्रमकीरवारणधनायासेन चाऽऽनेडिनः॥१३॥ इन्धे इति । हे पोहे कल्याणि! कणगतपद्मरागमणीनां किरणानां श्रेणीभिः पडिभिः आप्पायितः पूरितः तथा तत्सं- रूढानि कङ्कणखचितानि यानि बिडाललोचनसुहन्दि मार्जा- रनेत्रसपानि चैयाण रवांवशेषास्तेषां वीक्षया बलोकनेन यद्भयं तेन उद्गग्छतामुडीयमानानां विभ्रमकीराणां क्रीडाशु- कानां पारणे निवारणे घनाऽऽपासेन दृढयनेनाऽऽनंडितो २३६ है फल्गाणि ! स्वरवारी सुवर्णकडणगतेन्द्रनालकान्तिपी. चिभिः शैवालपरिगते कमले इव शोभते इत्याह । १३७ अप स्वत्करयोः स्वाभाविको रुणिमा फणपारागमणि- कात्या द्विगुणीकृतोपि फङ्कणगतमार्जारनपनसहशवैदूर्यमणि- दर्शनमाशगस्पिन्सुलीलाशुकनिवारणायासन विगुणीकृत इनि करकमलं गोणिमातिशयं चर्णयनि ।

·૨૮૮ सध्याख्याऽतरणे लक्ष्मीसहने विशेषतो रक्त इत्यर्थः । नैसर्गिका स्वभावसिद्धः तावकपा- ज्योस्त्वत्करयोः शोणिमभर रक्तिमविशेपः इन्धे समुज्ज्वलति । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् । अनुगुणोत्प्रेक्षालङ्कारौ ॥ १३७ ॥ काञ्चीकवीन्द्रकवनादपि कोमलं ते कल्याणि पाणितलमम्बुजनाभकान्ते । अश्रान्तमर्थिषु बहुप्वभितन्यमान- दानश्रमादरुणिमानमुपैति नूनम् ॥ १३८ ॥ काञ्चीति । हे कल्याणि ! हे अम्बुजनाभकान्ते ! काश्ची- नाम नगरी तत्रयकवीन्द्रस्य वेङ्कटाध्वरममेत्यर्थः । कवनादपि कोमलं ते पाणिनलम् अश्रान्तं सततं यथा तथा बहुवर्थिषु अभितन्यमानस्य विस्तार्यमाणस्य दानस्य अमान्नूनं नियत- मरुणिमानमुपैति पानोति । वसन्ततिलकाहत्तम् । उत्सेक्षा- लङ्कारः ॥ १३८॥ न केवलं नागनगेशकान्ते हस्तो ननु स्वर्णगतो ऽधिकरते । १३८ अथ करयोः सौकुमार्य समधिकाऽरुण्यं निरन्तरदान. शालिस्वं च घर्णयन् कधिमकाव्यादपि मद्गुरुवेङ्कटनाथ घेदा. नाचार्यकाव्यादपि या पेल ते करतलं निरन्तरं यावल्या वाञ्छि- सायदानादिचाऽधिकाऽरुणं भानीत्युत्प्रेक्षते । १३९ हे रमे ! न केवलं ते फरः खणगतः (कल्पवृक्षात) अ. र्थिवान्छिनदानादधिको, यतो यं याचकमयं दानसंप्रदानी. कुरुते सो ऽपि स्वर्णगतः (सुवर्णे प्राप्तः) अधिकः ( अधिक ·सौन्दयालयका -- यं संप्रदनीकुरुते स निःस्वं । सो पिक्षितौ स्वर्णगतो ऽधिकः स्यात् ।। १३९॥ नेति । हे नागनगेशकान्ते ! नन्विति वितर्के । ते हस्त: स्वर्गागतः कल्पवृक्षादधिक इति न । अत्र पूर्वपदात्संज्ञापामिति णत्तम् । तर्हि यं निःस्वं दरिद्रं संपदानीकुरुते दानकर्मणा गिमैतमिच्छति स नरो ऽपि स्वर्गगतः कल्पद्रोरधिक इति निरोधे सुवर्ण प्रायः सन् अधि बहु कं सुखं यस्य सः स्या- भवेत् । उपजातिहत्तम् । श्लेपालङ्कारः ॥ १३९ ॥ असावनष्टापदमर्थिनं द्रा- गष्टापदाऽऽवासमहो विधाय । आपत्कथादूरगमब्धिकन्ये करोति कल्याणि करस्त्वदीयः ॥ १४०॥ असाविति । हे अधिकम्पे, हे कल्याणि ! असौ त्व- दीयः करः अहो इत्याश्चर्ये । अनष्ठा प्रापदिपत्तिर्यस्य तं, पक्षे नास्ति अष्टापदं सुवर्ण यस्य च तमर्थिनं द्राक् शीघ्रम् अष्टा- पदस्य मुवर्णस्याऽऽवासो यस्मिन् अत एव अष्टापदस्य शारिफ- लस्य आवासो यस्मिन् तादृशं विधाय कृत्वा आपत्कथागा -- कं सुखं यस्य ताश. ) स्यादिति कल्पवृक्षाऽधिकत्वं करयोः प्रति. पादयति। १४. अब विरोधाभासेन तय करः सापदमाकञ्चनं नरं सुवर्णा- यास कृत्या Surकथादूरगतं करोतीति त्वत्करस्य सुवर्णदातृत्वमा पनिधारकरवं चत्याह ।

·सध्याश्याश्यतरण लक्ष्मीसहस्त्र विपद्गोप्ट्याः दूरं गच्छति तं विपत्तिरहितं सम्पत्तिमन्तं चेति भावः । करोति । उपजातिवृत्तम । विरोधाभासालङ्कारः॥१४०॥ दीना दानस्त्वत्करानादुपात्तै- देवि स्थाने स्वर्णवत्त्वं प्रपन्नाः । आसन्नेते सिन्धुकन्ये नदीना- श्चित्रं नित्यं भान्ति लक्ष्मीकुमाराः ॥ १४१ ।। दीनेति । भो सिन्धुकन्ये ! तव कराब्जात् उपात्तैः प्रा. नैर्दानैर्वितरणैर्दीनाः स्वर्णवत्वं हेमसम्पन्नत्वं, पक्षे शोभनसमु- द्रत्वं च प्रपन्नाः सन्तः नदीनाः नैकधेतिवनशब्देन समासः । दीनत्वशून्या इत्यर्थः । पक्षे नदीनाम् इनाः समुद्राश्च एते आसन् । इदं स्थाने युक्तम् । युक्ते द्वे साम्प्रतं स्थाने इत्यमरः । तथापि लक्ष्याः कुमाराः पुत्राः प्रियाश्च भान्तीति प्रथमार्थे चित्रं ज्ञेयम् । शालिनीवृत्तम् । समविशेषोत्यलङ्कारौ । अत्र 'चित्रं नैते यज्जलध्यात्मकास्ते' इति पाठे कल्पिने मौरानं गि- दन्तु सुधियः ॥ १४१ ॥ .. १४१ इदानीं स्वत्करात्माप्तीनैः स्वर्णवत्वं (समुद्रत्वं) प्राप्ता दीना नदीनाः (सरित्पतयः) अपि लक्षम्याः कुमारा भवन्ताति विचित्रमर्थ पुरस्कृत्य त्वतः प्राप्तसपदो दीनाः स्वर्णवत्त्वं (सुवर्ण- पत्वं) प्राप्य लक्ष्मीप्रीतिपात्रतया पुतुल्याः सन्तो न दीना देन्यरहिता भवन्तीति श्लेषवैचियेणाह ।

·सौन्दर्यस्तयः ॥ कणकनककङ्कणोज्ज्वलमणीघृणिश्रेणिका- महासरिदुदश्चितं मकरमत्स्यरेखावृतम् । प्रसह्य मधुनाशनं कृतवतेव कृष्णेन ते कराम्बुरुहमिन्दिरे कलितपीडनं राजते ॥ १४२॥ कणदिति । हे इन्दिरे! कणतां शब्दापमानानां कनककङ्क- णानाम् उज्ज्वलमणीनां घृणिश्रेणिः किरणपशिरेव महास- रित्तस्याम उदीश्चतं शोभित, मकरमत्स्परेखाभिश्चिह्नीभूताभिः पक्षे मकरमत्स्यपातिभिश्वाऽऽकृतं ते कराऽम्बुरुहं प्रसह्य बलान्म- धुनामदैयस्य नाशनं मधुना पुष्परसेन अशनं च कृतवता - ष्णेन भ्रमरेण च कृष्णवर्णत्वात्कलितपीडनं कृतमर्दनं राजते पृथ्वीवृत्तम् । रूपक श्लेपालङ्कारौ ।। १४२ ।। स्वर्णस्फुरहुविधोर्मिकमब्धिकन्ये रत्नाकरं तव कर निगदन्ति सन्तः । आक्रान्तसर्वभुवनो हि जनार्दनो ऽसौ दुर्धर्षतां व्रजति यस्य परिग्रहेण ॥ १४३॥ स्वर्णेति । हे ऽब्धिकन्ये ! हि यस्मादाक्रान्तं सर्वभुवनं जलं --- १४२ समुल्लसत्सुवर्णकङ्कणमणिकिरणपरम्परारूपमहासरिति शोभित त्वरकराऽम्भोज तत्स्थमकरन्दाशनं कृतयतेय भृङ्गेण मधु. नाशनेन भगघता च कृतपाडं कृतपरिग्रहं च राजतइत्याह । १५३ सुवर्णविलसन्नानाविधाऽङ्गुलीयकं ते कर जलविलसन्ना- नाविधतरङ्गं रखाकर (रत्नानामाकरं, समुद्रं च ) निगदन्ति, यस्य फरस्य जलधेश्च परिग्रहेण आकान्तसकललोकः समासान्तसज- लध जनादंगो दुर्धर्षों भवतीति श्लेषेण समुद्ररूपत्वं करस्य प्र॒ते ।

·सम्पाख्याऽवतरण लक्ष्मीसह विपदोप्ठ्याः दूरं गच्छति तं विपचिरहित सम्पत्तिमन्तं चेति भावः करोति । उपजातिवृत्तम । विरोधाभासालङ्कारः ॥१४०॥ दीना दानस्त्वत्करानादुपात्तै- देवि स्थाने स्वर्णवत्वं प्रपन्नाः । आसन्नेते सिन्धुकन्ये नदीना- श्चित्रं नित्यं भान्ति लक्ष्मीकुमाराः॥ १४ ॥ दीनेति । भो सिन्धुकन्ये ! तब कराब्जात उपात्तैः प्रा- नैनर्वितरणैर्दीनाः स्वर्णवचं हेमसम्पन्नत्वं, पक्षे शोभनसमु- द्रलं व प्रपन्नाः सन्तः नदीनाः नैकधेतिवनशब्देन समासः । दीनस्वशून्या इत्यर्थः । पक्षे नदीनाम् इनाः समुद्राश्च एते आसन् । इदं स्थाने युक्तम् । युक्ते द्वे साम्मतं स्थाने इत्यमरः । तथापि लक्ष्म्याः कुमाराः पुत्राः प्रियाश्च भान्तीति प्रथमार्थे चित्रं ज्ञेयम् । शालिनीवृत्तम् । समविशेषोत्यलङ्कारौ । अत्र 'चित्रं नैते यजलध्यात्मकास्ने' इति पाठे कल्पिने मौनं नि. दन्तु मुधियः ॥ १४१॥ १४१ इदानीं त्वत्करात्माप्तीनः स्वर्णवत्वं (समुद्रत्य) प्राप्ता दीना नदीनाः (सरित्पतयः) अपि लभ्याः कुमारा भवन्तीति यिचित्रमर्प पुरस्कृत्य त्वत्ताप्राप्तसपदो दीनाः स्वर्णवत्त्वं (सुवर्ण- धत्त्वं ) प्राप्य लक्ष्मीप्रीतिपात्रतया पुतुल्याः सन्ती न दीना देन्यरहिता भवन्तीति श्लेपचिपेणार ।

·कणकनककङ्कणोज्ज्वलमणीघृणिश्रेणिका-- महासरिदुदश्चितं मकरमत्स्यरेखावृतम् । प्रसह्य मधुनाशनं कृतवतेव कृष्णेन ते कराम्बुरुहमिन्दिरे कलितपीडनं राजते ॥ १४२॥ कणदिति । हे इन्दिरे ! कुणतां शब्दायमानानां कनककङ्क- णानाम् उज्ज्वलमणीनां घृणिश्रेणिः किरणपतिरेव महास- रित्तस्पाप उचित शोभित, मकरमत्स्यरेखाभिश्चिहीभूताभिः पक्षे मकरमत्स्यपाङ्गिभिश्चाऽऽकृतं ते कराऽम्बुरुदं ममा वलान्म- धुनामदेसस्प नाशनं मधुना पुष्परसेन अशनं च कृतवता फू- ष्णेन भ्रमरेण च कृष्णवर्णलाक्कलितपीडनं कृतमर्दनं रानते पृथ्वीटत्तम् । रूपकश्लेपालझारौ ॥ १४२॥ वर्णरफुरद्वहुविधोर्मिकमब्धिकन्ये रत्नाकरं तव करं निगदन्ति सन्तः । आक्रान्तसभुवनो हि जनार्दनो ऽसौ दुर्धर्षतां ब्रजति यस्य परिग्रहेण, १४३ ॥ स्वर्णेति । हे ऽब्धिकन्ये ! हिं यस्मादाकान्वं सर्वभुवनं जलं १४२ समुल्लसत्सुवर्णकङ्कणमणिकिरणपरम्परारुपमहासरिति शोभित वरकराऽम्भोज तत्स्यमकरन्दाशनं कृतयसव भृण मधु. नाशनेन भगवता च कृतपाई कुन परिमहं च राजतात्याह । १४३ सुवर्णविलसन्नानाविधानलीयफ ते कर जलाविलसन्ना- नाविधतरङ्गं रक्षाकरे (रत्नानामाकर, समुदं च) निगल्ति, यस्य करण जलश्च परिप्रदेण आक्रान्तप्तकललोकः समातमज. सब जनाईनो दुधपो भवतीति भोपेण समुद्रसपत्वं करते।

·२९२ सम्याग्यानतरणे लक्ष्मीसहने लोकश्च येन स जनार्दनो जनपीडकश्च यस्य करस्य रवाकरस्य च पहिण स्वीकारेण दुर्धर्पतामजय्यतां ब्रजति तं तव कर रवा- करं च सन्तः स्वर्णस्य स्फुरन्यो बहुविधा ऊर्मिकाः, पक्षे सुष्टु पर्णसस्तोयस्यं स्फुरन्त्यो बहुविधा ऊर्मयश्च यस्मिन् तं स्वार्थे कः। रवाकरं रत्नखनि सिन्धुं च निगदन्ति रूपक श्ले वस०॥१४३॥ पालक सुमनसां तब स्थिर- च्छायमब्धितनये समाश्रये । पञ्चशाखमिह भव्यकल्पक दानवारिपदपोपणक्षमम् ॥ १४४ ॥ पालकमिति । हे ऽब्धितनये! सुमनसां देवानां पुष्पाणां च पालकं रक्षकम्, एवं स्थिरा छाया कान्तिरनातपश्च यस्य ते पुनर्दानवारेरिन्द्रस्य दानस्य वारिणश्च पदमोपणे राज्यरक्षणे मू- लसंवर्धने च क्षमप । अत इह भव्य कल्याणं कर्तुं क्षमं कल्पद्रु च तव पञ्चशाख हस्तं विस्तृतशाख चोपाश्रये । रथोदतात्तम् । श्लेपालङ्कारः ॥ १४४ ॥ जननि मरकतादिः सार्धमारतरत्नै- विधुमुखि निहितस्ते व्यर्थ एवार्मिकासु । १४४ सुमनसा देवानां पुष्पाणां च पालकं स्थिरकान्तिमचला. नानपं, शुभप्रदं शुभकल्पवृक्षरूपं च दानोदकपोपणपटुमिन्द्रपद पोषकच शाखापश्वकफलितं करं च समाश्रये इति श्लेषण करस्य कल्पवृक्षरूपत्वमाह । १४५ मातस्तवाऽङ्गुलीयकेषु गारुत्मतादिनानावर्णमाणिनिधानम- लिविस्त्वकिरणारेररुणतां भजतामेषां फेवलपद्मरागरूपता- ·सौन्दर्यस्तषक ८॥ प्रसमरकरदीधित्यङ्कुरैरङ्गुलीनां परिभजति यतो ऽसौ पद्मरागाऽविशेषम् ॥ १४५ ॥ जननीति । हे विधुमुखि, जननि ! ते ऽङ्गुलीनामूर्मिकामु निहितो मरकतादिर्यतः मसमरैः कराणां दीयितीनाम् अङ्- कुरैः पद्मरागण माणिक्येनाविशेषम् अभेदं भजति ततः व्यर्थ एव निहितः । मालिनीतम् । काम्पलिड्गतद्गुणाल- झारौ ॥ १४५ ॥ रागं रमे तव शुभाऽगुलिसङ्गलब्धं वीटी मुरान्तकमुखे प्रकटीकरोति । मुक्तासुचूर्णनवपृगगनागवल्ली- पर्णात्मनो न खलु रागकथा ऽन्यथा ऽस्याः ।। १४६॥ रागमिति । हे रमे तव शुभाऽङ्गुलिस नलब्ध राग राक्त- मानं नीटी कर्नी मुरान्तकस्य हरेर्मुखे प्रकटीकरोति ! अन्यथैवं नो चेत् मुक्तासुचूर्णं नवपूगश्च तो गच्छति तस्या नागाल्ल्याः पर्णान्येवात्मा स्वरूपं यस्यास्तस्या अस्याः वीट्याः रागकथा रक्तिमवाापि न खलु । बसन्ततिलका । तद्वणकाच्यलिङ्गे अलङ्कारी ।। १४६ ॥ -- परया व्यर्थमेरेत्यगुलीनां रक्तिमाऽतिशयं वर्णयमाह । १४६ मातस्त्वया भगवतो मुझे समिर्पिते ताम्बूले शुभ्रचूर्णमु. मुकहरितनागवल्लीपप्ररूपे रक्तिमा सम्भवात्वदगुलीसङ्गादेवाहरु जिममक्रान्तिरलस्ताम्बूलरागोत्पादकतया तती धिमारण्य से कराहुलीनामिति घर्णयति ।

·सध्यास्याऽतरणे लक्ष्मीसहचे लोकश्च येन स जनार्दनो जनपीडकश्च यस्य करस्य रत्नाकरस्य च परिहण स्वीकारेण दुर्धर्षतामजय्यता व्रजति तं तव करं रत्रा- करं च सन्तः स्वर्णस्य स्फुरन्यो बहुविधा ऊर्गिकाः, पक्षे मुष्ट वर्णसस्तोयस्य स्फुरन्त्यो बहुविधा ऊर्मयश्च यस्मिन् तं स्वार्थे कः। रत्नाकरं रत्नखनि सिन्धुं च निगदन्ति रूपकले वस०॥१४३॥ पालकं सुमनसां तब स्थिर- च्छायमन्धितनये समाश्रये । पञ्चशाखमिह भव्यकल्पक दानवारिपदपोषणक्षमम् ॥ १४४ ॥ पालकमिति । हे ऽब्धितनये!सुमनसा देवानां पुष्पाणां च पालक रक्षकम्, एवं स्थिरा छाया कान्तिरनातपश्च यस्य तं पुनर्दानबागेरिन्द्रस्य दानस्य वारिणश्च पदमोपणे राज्यरक्षणे मू- लसंवर्धने च क्षमम् । अत इहे भन्यं कल्याण कर्तुं क्षमं कल्पद्रु च तव पञ्चशाख हस्तं विस्तृतशाख चोपाश्रये । रथोदतावृत्तम' श्लेपालङ्कारः ॥ १४४ ॥ जननि मरकतादिः सार्धमारतरत्नै- विधुमुखि निहितस्ते व्यर्थ एवामिन -- १४४ सुमनसां देवानां पुष्पाणां नान, शुभप्र शुमरल्पवृक्षरूप पोषकश शानापयकलित फर पल्पवृक्षरूपस्यमाद ।

·सौन्दर्यस्तयकः । गुलीनां कोटीरग्राणि जुपन्ते ते तव नखा नखराः रयेन सहितस्य सरस्वखा नद्याः झरस्य समापतनेनोद्गतस्य जातस्य इदस्य तनुवीचिकानां सूक्ष्यलहरीणां समुज्ज्वलानां फेनानां दिण्डीराणां तुला दधति । नर्कुटकं वृत्तम् । उपयारूपका- लहारी ॥ १४८॥ समाननामा स विधुः समानशे दशेह भावानिति मातरीय॑या । प्रशस्तयोस्तावकहस्तयोर्विधु- दशाऽवतारान्विद्धे नखात्मना ।। १४९॥ सेति । समानं नाम यस्य स इति बहुव्रीही कृते ज्योतिर्ज- नपदेसादिना सभावस्य दुर्निवारत्वात् मानेन तुलया सहितं स- मान नामाभिधा यस्य स विधुर्विष्णुः दश भावान्मत्स्यादिरू- पाणि सपानशे समाप इति ईर्षया अक्षमया । अक्षान्तिरीपे- समरः । विधुश्चन्द्र इह प्रशस्तयोस्तावकयोईस्तयोनखात्मना न- खरूपेण दशावतारान्विदधे । उपेन्द्रवजारचम् । श्लेपारोक्षा- लडारी ।। १४९ ॥ विभाति वाराशिवरेण्यकन्या- प्रशस्तहस्तोल्लसितो नखात्मा । १४९ विधुत्वेन समानाभिधो विष्णुर्दशावतारान्यिदधे तीर्य- येव विधुः (चन्द्रः) त्याकरनखदशकरुपणाऽवतीर्ण इति फरे न. खानां विशदानां चन्द्ररूपत्यमुत्प्रेक्षते । ২৭ মণবান্ধবিরল। নৰাম্য বা যিৰিয়াল ·२९४ सव्याख्याऽवतरणे लक्ष्मीसहने भवाऽन्धकुपे पतिताय मह्यं दुर्मोचकर्मोत्करकर्कशाय । कराऽवलम्ब कमले ददासि तदञ्चलं ते तत एव रक्तम् ॥ १४७ ॥ भवेति । हे कमले ! भव एवाऽन्धप्रधानः कूपस्तस्मिन् । शा- कपार्थिवादितान्मध्यमपदलोपिसमासः । पतिताय तथा दुःखेन मोक्तुं शक्यानां कर्मणाम् उत्करेण समूहेन कर्कशाय कठि- नाय मह्यं वेङ्कटकवये करावलम्वं करग्रहं ददासि तत एव हेतो. तदश्चलं कराग्रं रक्तमिति भावः । उपजातिवृत्तम् । उपमा- लकार: ॥१४७॥ अप नखवर्णनम्- दधति नखास्तवाऽम्ब तनुहेमलताभभुजा- रुचिरकराऽरविन्दचलदगुलिकोटिजुषः । सरयसरस्वतीझरसमापतनोपनत- हृदतनुवीचिकाऽञ्चलसमुज्ज्वलफेनतुलाम् ।।१४८॥ दधतीति । हे ऽम्ब ! तव्याः हेमलताभायाः सुवर्णवल्ली- तुल्यायाः भुजायाः सम्बन्धिनि रुचिरकराऽरविन्दे चलताम- १४७ अय दुस्त्यजफौघकठिनतराय संसाराधक्षपतिताय मह्यं यतः करावलम्ब ददासि तत एव सुकुमारतरे ते करे ऽरुणिमो. पगम इत्याह। १४८ इदानी कृशसुवर्णपल्लरीसमयासुन्दरपाणिकमलाप्रचल. दरुणाल्पप्रगनाः शुम्रास्तष नखाः सरखतीसरिबिराजद्वीचीवित लसत्नसाधय दधतीत्याह ।

·सौन्दर्यस्तयकादा गुलीनां कोटीरग्राणि जुपन्ते ते तव नखा नखराः रयेन सहितस्य सरस्वसा नयाः झरस्य समापतनेनोद्गतस्य जातस्य हृदस्य तनुवीचिकानां सूक्ष्मलहरीणां समुज्ज्वलानां फेनानां डिण्डीराणां तुलां दधति । नर्कुटकं वृत्तम् । उपमारूपका- लकारौ ॥ १४८॥ समाननामा स विधुः समानशे दशेह भावानिति मातरीय॑या । प्रशस्तयोस्तावकहस्तयोर्विधु- देशाऽवतारान्विधे नखात्मना ।। १४९॥ सेति । समानं नाम यस्य स इति बहुव्रीही कृते ज्योतिर्ज- नपदेसादिना समावस्य दुर्निवारत्वात् मानेन तुलया सहितं स. मानं नामाऽभिधा यस्य स विधुर्विष्णुः दश भावान्मत्स्यादिरू- पाणि समानशे संमाप इति ईयया क्षमया । अक्षान्तिरी]- समरः । विधुश्चन्द्र इह प्रशस्तयोस्तावकयोईस्तयोनखात्मना न- खरूपेण दशावतारान्विदधे । उपेन्द्रवजारत्तम् । श्लेपोत्नेक्षा- लङ्गारौ ॥ १४९॥ विभाति वाराशिवरेण्यकन्या- प्रशस्तहस्तोल्लसितो नखात्मा । १४९. विधुत्वेन समानाभिधो विष्णुर्दशाऽवतारान्यिदधेतीय- येव विधुः (चन्द्रः) त्वत्करनखदशफरूपणाऽवतीर्ण इति करे न. घानां विशदानां चन्द्ररूपत्वमुत्प्रेक्षते । १५० भगवतीकरविराजमानो नखात्मा चन्द्रो विगतचित्रानक्ष.

·सव्यायपाऽपतरणे लक्ष्मीसहले विधुर्विचित्रागम एव नूनं नाऽसौ तुलामेति यतः कदापि ॥ १५ ॥ विभातीति । वागशिवरेण्यम्य सिन्धुश्रेष्ठस्य कन्यायाः मशस्ते हस्ते उल्लसितः शोभित. अमौ नखात्मा विधुनूनं निश्चये उपेक्षायां वा । यतो विशिष्टः चित्रागम: हाँद्धहासाऽपक्षयशू- न्यरूपाऽऽश्चर्यमाप्तिस्मात्ततस्तुलामन्यमाम्यं नैति । अथ च यतः फन्याराशियुक्त प्रशस्ते हस्तनक्षत्रे उल्लसितो ऽप्ययं विधु- विंगतः चित्रागमः चिवानक्षत्रमाप्तिर्यस्य सः अतस्तुलाराशि नैति न मानोति। उपेन्द्रवज्रावृत्तम् । श्लेपोमेक्षालङ्कारौ ॥१५०॥ क्षत्रं तदेव कथयन्ति बुधाः क्षतेभ्यो यत्रायते यदुपतेर्दयिते ततो ऽहम् । यत्प्रत्युत क्षतशतं तनुते प्रियाऽङ्गे नक्षत्रमेव तदमि नखं त्वदीयम् ॥ १५१ ॥ क्षत्रमिति । हे यदुपतेर्दगिते ! यत्सतानाशात्रायते तदेव सत्रं क्षत्रिय इति बुधाः, कथयन्ति प्रत्युत पुनर्यवदीयं नखं नास्ति खं सुखं यस्मानखर च मियाङ्गे क्षतानां शतं वितनुते ततो हेतोस्तन्नखं क्षत्रमिति नाऽमि । ती नक्षत्रं तारकैव जानामीति युक्त्युक्त्या निरुक्तिरलङ्कारः । वसन्ततिलकात्तम् ॥ १५१ ॥ असमागमस्तुलाराशिगो न भवतीति वैचित्र्यमाविष्कुर्वन प्रसिद्ध- चन्द्राद्विचित्रो ऽयं नखरन्द्रो निरुपम स्याह । २५१ क्षनात् त्रायते यत्तत क्षत्रमिति क्षत्रपदव्युत्पत्तेः प्रसिद्ध- स्यातक्षमात त्राणं तु दूरे परीत्येन यो भगवतोऽङ्ग क्षतान्युत्पादयति स कयं क्षत्रपदवाच्यः स्यादतस्तं न क्षत्र कलये इति सचमाकार न- खस्य नक्षत्ररूपत्वं प्रतिपादयति ।

·सौन्दर्यस्तबकास अथ करकमले फवयति- पाथोजाक्षभुजान्तरालवसतेः पद्मालयायाश्चिरं पाण्योदक्षिणवामयोः स्थितिमती पो दिशेतां श्रियम् । तत्रैकं हरिदृश्ययोर्मुकुलितं खेदाददाक्षिण्यव- द्योगोत्थाद् ध्रुवमन्यदेति हसितं दाक्षिण्यशाल्याश्रयात् ।।१५२।। पायोजेति । पायोजाऽक्षस्य कअनेत्रस्प हरेर्भुजाऽन्तराले वसतिर्यस्यास्तस्याः पमाऽऽनयाया लक्ष्म्याः दक्षिणवामयोः पाण्योः करयोः स्थितिमती पने कमले श्रिय दिशेतां, तत्र प- अद्वयमध्ये हरिणा द्रष्टा दृश्ययोर्द्रष्टुं योग्ययोर्ययोर्मध्ये एक सा समुखे स्थिता तो वामकरंग तदेव मुकुलितं हरेर्दक्षिणचक्षुपः सूर्यत्वादिति भावः । अत्र प्रमाणानि 'अग्निर्मूर्धा चक्षुपी चन्द्र- सूयौँ दिशः श्रोत्रे' इति मुण्डकश्रुतिः । नन्वत्र कस्य सूर्यवं कस्य वा चन्द्रत्वप? इति चेच्छृणु युक्तिम् । दक्षिणचक्षुपो मु- ख्यत्वात्सूर्यत्वं ग्राह्य, पाजुपसर्वानुक्रमारम्भे श्रुविरपि 'अथ म- ण्डलं दक्षिणमति हृदयं चाऽधिष्ठितं शुक्लानि यजूंपि भगवान्या- ज्ञवल्क्यो पतः माप विवस्वन्तम्' इति । तत्र ध्रुवमित्युत्प्रेक्षा । अदाक्षिण्यं वामागतमनौदार्य चाऽस्यास्तीति तद्वतो योगाव उस्थादुत्पन्नात्सेदादुःखादिति।अन्यदाक्षिण्येन दक्षिणत्वेनौदार्येण --- १५२ हरियक्षस्थलविराजमानभगवतीकरगते कमले श्रियं दत्ता, हरिणा हश्ययोर्ययोः पद्मयोर्मध्ये वामकरगतं निजसंमुखा- चयितचन्द्ररूपहरिनेत्रकिरणसंपर्कान्मुकुलितं, दक्षिणकरस्य च सूर्यो अफहरिनेत्रसामुत्पाद्विकासितमिति सचमत्कारं दर्शयति ।

·२९८ सम्याग्याध्यतरणे लक्षमीसहने च शालते तस्य । ताच्छील्ये णिनिः। आश्रयादसितमेति । चि- कामित्व उत्पेक्षा । शार्दूलविक्रीडितम् ॥ १५२ ॥ अथ रोमालिं वर्णयति- रोमालिं द्रागुद्गतां नाभिरन्ध्राद व्याली विद्यः पद्मगेहे भवत्याः । गाढोरोजरमेरहाराऽग्रजांग्र- द्रत्नं नूनं तच्छिरःस्थं प्रतीमः ॥ १५३ ॥ रोमालिमिति । हे पद्मगेहे ! नामे: रन्ध्राद्विलात् उद्गा रोमालि व्याली विद्मः जानीमः यतः ततो नूनं गाढयोरुरो- जयोः स्मेरस्य विकसितस्य हारस्याऽग्रे जाग्रद्दीप्यमानं रवं म- गि तन्धिरस्थं व्यालीशिरःस्थम् इति प्रतीमः विद्मः । शालि- नीरत्तम् । उत्प्रेक्षालङ्कारः ॥ १५३ ॥ शौरेः सूरात्मनो ऽक्ष्णः समजनि यमुनेत्युद्गतेयेव गङ्गा जाताघ्रौ तस्य गौणी किल तदपि तवापत्यतेत्यत्र निन्दाम् । १५३ हे रमे ! तव नाभिरन्ध्रानिःसना नीला रोमालि सर्पिणी जानीमः, पीवरकुचतविलुठमारनायकमणि च तच्छिर.स्य भासुर रत्नं प्रतीम इति रोमाली व्यालीत्वेन वर्णयति । १५४ हे मातः! भगवतः सूर्यात्मकान्नेत्राधमुना उजनीति समाते- ध्येय गङ्गा नपादादुद्भूता, पुनरात्मसाम्यगर्व वहन्तीं तो निन्दितु- मिष पाजायास्तस्या औरसत्याऽमापेन गौणाऽपत्यतां प्रख्यापयन्ती ·" सौन्दर्यस्लधक १ तस्याः कर्तुं तवाऽसौ किमभवदुदरे भानुजा रोमराजि- व्याजाद्विश्वाम्ब पत्न्याविदुरुदरभव मुख्यवृत्त्या ह्यपत्यम्॥१९॥ शौरेरिति । हे विश्वाऽम्ब ! शौरेः श्रीकृष्णास्य सूरात्मनः मर्यरूपस्य अक्ष्णः सकाशाधमुना समजनि उत्पन्ना इति उद्गता ईया अक्षमा यस्याः सेव गङ्गा भागीरथी तस्य शौरेरौ चरणे माता, तथापि तदपि तवाऽपत्यता तोकता गौणी गुणादागता किल । कुत ? इति चेत् हि यस्मात् पल्या: उदरभर साक्षा- जठरभवं मुख्यवृत्या शक्तिवत्या अपत्यम् औरसं विदुः । तदुक्तं विज्ञानेश्वरे दायभागविभागाचसरे दशविधपुत्राणाम् 'औ. रसो धर्मपत्रीजस्तत्समः पुत्रिकामुत' इति । इति तस्या भागी- रथ्याः निन्दा कुत्सा, निन्दा स्यादपवादे ऽपि कुत्सायापणि योपिति इति मेदिनी । कर्तुं तव लक्ष्म्याः उदरे रोमराजेः रो- मावलेाजाकपटाद् अभवदुत्पन्ना किम् ? उत्प्रेक्षाकैतवापन्हु- अलङ्कारौ । स्रग्धरात्तम् ॥ १५४.॥ जेतुं कंसारिमुष्टी व्यवसितमधिकामाजि सद्यस्तनक्ष्मा- भूजयामभ्याशदेशे तव जयति रमे रोमरूपा शतघ्नी । , यमुना त्वदुरे रोमायलिरूपेणोद्भूयोरसवेन तां निन्दसीवेति चा- तुण रोमानल्या यमुनारूपत्वं प्रतिपादयन्नाह । १५५ सुरतसङ्गरे भगवतो मुष्टी जेतु ते स्तनपर्वतरपराजमा- मुगुक्त,मन एव तत्समीपे रोमावलिरूपा शतघ्नी न्यलाभानि, त्य- नरपे सजे घने व पर्वतमण्डले नाभी यच्चतमुखनिगत्यरतप्ता- ·३०० सध्याश्याऽवतरणें वक्ष्मीसहने दत्ते नाभी रमे सजघनधरणिभृन्मण्डले यन्मुखोद्य- तप्तायःपिण्डपातस्थलनियमकृतेक्लप्तगर्तप्रतीतिम् १५५॥ जेतुमिति । हे रमे ! कामाऽजी इत्यधिकामाजि मदनयुद्ध 'मुरते इसर्थः । शनुभूतौ कंसारेभगवतः मुष्टी मति जेतुं सघो भवौ सद्यस्तनौ यौ माभृतौ राजानी पक्षे सद्यः यो स्तनक्ष्मा- भृतौ कुचपर्वतौ ताभ्यां कर्तृभ्यां व्यवसितं निश्चितमित्यर्थः । ततस्तयोः अभ्याशदेशे समीपे तव रोमरूपा शतनी जयति । यन्मुखोद्यत्तप्तायसः पिण्डः गोलकः तस्य पातस्थलस्य नियम- कृते निश्चयार्थ कल्पिते सज्जे सत्रद्धे घने निविडे धरणिभृन्म- ण्डले नितम्बपर्वतदेशे च शरव्यरूपे नाभिः क्लुप्तस्य गर्तस्य प्रतीति प्रसयं दत्ते ददातीत्यर्थः । स्रग्धरात्तम् । श्लेपरूपको. सेक्षालङ्काराः । अत्र रोमरेखाख्ययन्त्रमित्यपि पाठः ॥ १५५॥ अभ्युद्यता ऽऽस्यसुरभिग्रहणाय रोम. रेखाषडज्रिततिरम्ब पथि प्ररूढम् । उत्तुङ्गसङ्गतमुरोजगिरीन्द्रयुग्म- मुल्लुषितुं चिरमुपायमुदीक्षते किम् ॥ १५६ ॥. अभीति । हे अम्ब ! रोमरेखैव पडकीणां भ्रमराणां ततिः ऽयोगोलपाताय विरचितगर्तभ्रान्ति जनयतीति रोमालिं शतानीकपेण वर्णयति। १५६ अधररसस्य मार्गमाक्रम्य जितुमूर्ध्वमुखी भूत्वा समुद्वीक्षिते किमित्युत्प्रेक्षमाणो भृङ्गा- लिरूपता रोमपर्दू प्रतिपादयति । सौरभग्रहणाय प्रवृत्ता रोमरेखाल्पा स्सिनमुन्ननकुचगिरियुग्ममुल्लु, मधुकरपटली ·सौन्दर्यस्तयश ८ . पनि आस्थस्य मुखस्य सुरभि सुगन्धः तस्य ग्रहणाय अभ्यु. घता उधुक्ता सती पथि मार्गे प्ररूढमुद्भतम् उत्तुङ्गसङ्गतम् उच्च परस्परसंलग्न. यदुरोनगिरीन्द्रयुग्मं सनपर्वतद्वयम् उल्ल- वितुमतिकामितुम् उपायमुद्योगं चिरं बहुकालम् उदीक्षते अवलोकयत्ति किम् ? उत्तारूपकालङ्कारौ । वसन्ततिल- कात्तम् ॥ १५६ ॥ रत्नावली तव रमे वरमेखलाया- मङ्गारपतिरविदूरगता तु तस्याः । रोमावली तदुपजातविशीर्णमूल- धूमाऽऽकृतिं वहति शक्रमणीव नीला ॥ १५७ ॥ रवेति । हे रमे ! तव परमेखलायां रनावली अङ्गारप- किरिव तस्या अनारपङ्के अविदुरगता निकटवर्तिनी शक्रय- गीय नीला रोमावली तदुपजातस्याऽङ्गारपतिभवस्य विशीर्ण- मूलस्य च्छिन्नमूलस्य धूमस्याऽऽकृति साम्यं वहति । वसन्तति- लकार । रूपकनिदर्शनालङ्कारौ ॥ १५७ ॥ निःश्रेणिका नाथदृशोरुरोज- दुर्गाऽधिरोहे तव रोमरेखा । १५७ अथ मेखलागतरत्नावल्या भासुरतथा अङ्गाररूपावं, तत्समीपगताया नीलमणिनीलापा रोमावल्यास्तदुदिवविच्छि- अमुलघूमरूपत्वं वर्णयन्नाह । १५८ अध भगवदरष्टेः स्तनदुर्गाऽधिरोहणे सोपानपरम्परा धा, त्व.

·सध्याएयाऽषतरणे लक्ष्मीसहले लावण्यलक्ष्मीवरणिका वा रतीशभूपालकृपाणिका वा ॥ १५८ ॥ निश्रेणिकेति । हे रमे ! तब परमेखला नाघस्य हरेईः उरोजदुर्गे स्तनपर्वते ऽघिरोहस्याऽऽरोहणस्य निर्माणका रोहिणी 'जिना' इति लोके वा। लावण्यलक्षम्याः वरवगिः वा । रतीशभूपालस्य कृपाणिका करवालः 'तरवार शंत लोवे अव सर्वत्र वाशब्देन उपमानाऽनिर्णयवर्णनात्ससन्देहालङ्कारः रूपकं च । उपजातिहत्तम् ॥ १५८ ॥ स त्वद्र्भसमुहवो ऽपि हि शुचः संदायकैः सायकैः पञ्चेषुः पितरं च कञ्चयति यत्पञ्चायुध माधवम् लग्ना नूनमतो जगज्जननि ते रोमावलिच्छाना तानद्रोहिसुतप्रसूत्युपनता दुष्कीतिरेवोदरे ॥ १५९ । स इति । स पश्चेपुः तव गर्भात्समुद्भवो यस्य सो ऽपि शुच शोकस्य सन्दायक वृभिः सायकैः बाणैः पञ्च शङ्खचक्रगदाप प्रशााख्यान्यायुधानि यस्य तं माधवं पितरं यद्यस्माश्चर्या विपलम्पयति अतो हे जगजननि ! ताताय द्रुह्यतीति तात द्रोही स चासौ मुतश्च तस्य प्रसूत्या उपनता उद्गता दुष्कीर्तिर छापण्यलक्ष्मीवेणी घा, कामभूपखगलतिका घेति रोमावल्यां कप प्रयमुत्प्रेझने। १५९ त्वद्गमसमुद्भूनः कामः पीडादायिभिः शरैः पसायुधसजम पिस्वपितर माधय पञ्चायुधत्येन स्पर्धमानः पीडयति, अत एवेक्ष शपितृपश्चकप्रसवजन्या दुप्फ निः रोमावलिरूपेण तदुत्पत्तिभूम तपोदर संलमा फि ? मिति चातुर्योत्प्रेक्षने।

·सौन्दयेस्तबकः ८१ पपश एवं लगा सक्तेत्यर्थः । नूनमित्युत्प्रेक्षालङ्कारः । कैतवा- पह्नुतिश्च । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ १५९ ।। रज्जूं रोमालिरूपां गुरुकुचकलशालम्बिंनी जीवनार्थी मातस्त्वन्नाभिवापीपरिसरमनयन्मन्मथो जाततृष्णः । दृष्ट्वा तामत्यगाधामिह न पुनरलं दैर्ध्यमस्या इति श्री- स्तामौज्झत्तत्र रज्जुन तृष उपरतिः शम्बरध्वंसिनः स्यात्॥१६०॥ रज्जुगति । हे मातः ? जाता तृष्णा कृपा यस्य स म- न्मयः जीवनमुदकमर्थयति प्रार्थपति तादृशः सन् रोमालिः रू- पम् आकृतिर्यस्यास्तां रज्जु गुरुकुचकलशालम्बिनी महतोः स्तनघटयोः आलम्बिनी कृत्वा नाभिवाप्याः परिसरं प्रान्तम् अनयत, ततस्तां नाभिवापीम् अत्यन्तमगाधामतलस्पर्शिनी दृष्ट्वा हे श्रीः ! पुनरस्या रज्ज्वाः देय॑म् अलं पर्याप्तं न इति तां रज्जु तत्र औज्झत् । उज्झ उत्सर्गे अस्माल्लङ् । शम्बरस्प तदभिधाऽसुरस्य उदकस्य च ध्वंसिनो नाशकस्य तृप उपरतिः श्रान्ति: न पात्कापि न भवेदित्यर्थः । अत्र वापीकलमानां समृदानपि रज्ज्वा अपूर्णता विघ्न इति भावः । स्रग्धरात्तम् । उत्प्रेक्षार्थान्तरन्यासश्लेपालङ्काराः ॥ १६० ॥ - ৩ ঈসাত কেইখ লাফ জ্বালাকিত্ব, फलशरूपेण पर्यायिष्यन् जीवनार्थी (निजमाणनफामो, जलार्थी च) फामः कुचकलशालम्बिनीं रोमाघलिरूपां रज्जु सातस्पृहो जात- पिपासश्च सन् स्वन्नाभिवापीप्रान्तं प्रापय्य तामतीव गभीरामा- लोक्य रोमालिरूपरज्जुदैध्य न पर्याप्तमिति पालोच्य तत्समीपपवा- त्याक्षीत, यतः शम्बरविनाशफस्य (फामस्य, जलविध्वंसकस्य च) तपः शान्तिः न कदापीत्याह ।

·३०४ सम्यापपाध्यतरण लामीसहने ऋत्विग्रमे रतिमखे ननु यौवनात्मा नाभीविलाऽवट्युतोदरवेदिकायाम् । यूपं तनोति तब लोमलतास्वरूपं शङ्के ऽस्य सङ्गतमुरोजयुगं चपालम् ॥ १६१ ॥ ऋतिगिति । हे रमे ! नान्वति वितर्के । रतिमखे मुरतयझे यौवनात्मा तारुण्यरूपः ऋतिक नामीबिलमेव अवटोगतिया युतायो(2) युक्तापामुदरवेदिकायां रोमलतारूपं यूपं तनोति शाययति() रोपणार्थमित्यर्थः । अतो ऽस्य संगतं संबदम् उरो- जयुगं कुचदन्दं चपालम् इति यूपशिरसि वलयाऽऽकारः का- विशेषः । चपालो यूपकटक इत्यमरः । वसन्ततिलकारतम् । रूपकोत्प्रेक्षालंकारौ ॥ १६१ ॥ रतीशमातस्तव रोमवल्लिका- मयी मनोज्ञा यमुना पुनातु माम् । वलिवयं यत्र तरङ्गविभ्रम बिभर्ति हारांशुचयश्च फेनताम् ॥ १६२ ॥ रतीशेति । हे रतीशमातः ! यत्र यमुनायां चलित्रयी त- रङ्गभावं चेत्यपरं हारांशुचयः फेनतां विभर्ति सा तव रोमव- ल्लिकामयी मनोज्ञा यमुना मां पुनातु पावयत्वित्यर्थः । वंशस्थं वृत्तम् । रूपकालङ्कारः ॥ १६२ ॥ १६१ हे रमे! सुरताऽध्वरेऽध्वर्युर्योवनं नाभीगर्तयुतोदरवेदिकायां रोमलतारूपं कुचकटकोपशोभित यूप ( पशुवन्धनस्तम्भं) तनोतीति शट्ठ इति रोमावलि यूपरूपेण वर्णयति । १६२ अथ वलित्रयतरनालङ्कृता हारकान्तिफेनविलसिता ते रोमावलिरूपा कालिन्दी मां पुनास्विति यमुनाकपेण रोमालिं वर्णयति।

·सौन्दर्यस्तयफ.८॥ स्तनाऽद्रिभाजि स्थिरहारशोभा- सुधाऽम्बुधौ रोमलता मुरारिः । वटच्छदः स्यादुदरं तवाऽम्ब वलित्रयं चित्रमिहोपधानम् ॥ १६३ ॥ स्तनेति । हे ऽम्ब ! स्तनाद्विभाजि स्तनपर्वतस्थे स्थिरहार- शोभारूपे सुधाम्बुधौ तव रोमलतारू मुरारिहरिः, उदरं व- दस्य च्छद पर्ण, दलं पर्ण छदः पुमानित्यमरः । एवं वलीनां जयम् इह उपधानम् उपर्ह स्याद्भवेदित्यर्थः । उपेन्द्रवज्रा- वृत्तम् । रूपकालङ्कार ॥ १६३ ।। नाभीसरोरोधसि नारिकेल- दृमभ्रमं रोमलता ददाति । तदग्रलग्नौ तनुतस्तव श्रीः स्तनौ पुनस्तत्फलयुग्मशङ्काम् ।। १६४ ॥ नाभीति । हे श्रीः ! तब नाभिरूपस्य सरसः रोधसि।कूलं रोधश्च तीरं चेत्यमरः । रोमलता नारिकेलद्रुपस्य भ्रमे ददा- ति । पुनस्तस्याऽये लग्नौ इमौ स्तनौ तस्य द्रुमस्य फलयुग्मस्य शङ्कां तनुतः विस्तारयतः । उपजातिउत्तम् । भ्रान्तिम्- दलङ्कारः॥ १६४॥ १६३ कुचगिरिपरिशोभिने हारकान्तिसुधौदधौ तब रोमालि. रूपस्य मुररिपो स्तवोदरमेव चटपन, पलित्रय च चित्रमुपधान शडू इत्याह । १६४ नाभी रूपसरस्तटे रोमलता नारिकेलनरूपा भाति, तदनसं. लग्नी ते कुचौ च नारिकेलफलयुगलशहां जनयत इति नारिफलतरु- रूपेण रामावलिं वर्णयति ।

·३०६ सध्यारयाऽवतरणे लक्ष्मीसहस्र नाभीसरश्विरमगाधतरं विधाय नारायणप्रणयिनि श्रमिणा विधात्रा। रोमावली तव विभाति तटे तदीये क्षिप्तेव तत्खननहेतुरियं शलाका ॥ १६५ ॥ नाति । हे नारायनमणयिनि ! अतिशयेनाऽगाधमित्य- गाधतरम् । अत्यन्ताऽतलस्पर्श मित्यर्थः । तव नाभीसरश्चिरं वि- घाय कृखा श्रमिणा श्रमवता विधात्रा ब्रह्मणा तदीगे तटे तस्य सरसः खननस्य हेतुः कारणभूता सिप्ता स्थापिता शलाका इपीकेवयं रोमावली विभाति । वसन्ततिलकारतम् । उत्प्रेक्षा- लङ्कारः ॥ १६५॥ सरितो गिरितो ऽवतीर्य निम्नं प्रविशन्त्यन्ब तवाऽत्र नाभिगर्तात् । तनुलोमलताकलिन्दजा हो स्तनशैलाऽन्तिकमारुरुक्षतीव ॥ १६६ ॥ सरित इति । हे ऽम्ब ! सरितः नद्यः गिरितः पर्वतसका- शादवतीर्य निम्न प्रविशन्ति अन तर नाभिगर्ताद तनुलो- १६५ नाभीरूपं सरश्विरखननेनाऽगाधतरं विधाय श्रान्तेन वि. धिना तत्तीरे क्षिप्ता तत्खननसाधनं लौहशलाव व रोमावली विभातीति रोमालि लोहशलाकारूपण वर्णयति । २६६ लोके हि नद्यः पर्वतादधो ऽवतीयं निम्नं देशं विशन्तीति रटचर, परं नव रोमालिरूपेणं लोकोत्तरा यमुना कुचगिरिपरि- सरमारोदुमिच्छतीत्याश्चर्यमिति विलक्षणयमुनारूपेण रोमावलि वर्णपात।

·सौन्दर्यस्तषक: ८॥ मलतारूपा कलिन्दना यमुना स्तनशैलयोः अन्तिकम् । उप- कण्ठान्तिकाभ्पर्णेत्यमरा । आरुरुक्षत्यारोडुमिच्छतीवेत्य हो इ. त्याश्च । उत्प्रेक्षासकरोऽयम्।औपच्छन्दसिकं वृत्तप॥१६६॥ दायादः पितुरेष नाभिकमले दामोदरस्यैधते धातेत्येवमसूययेव जननि प्रेप्सुस्तता ऽप्युच्छ्यम् । नाभीकूपसमुत्थरोमलतिकानालाऽग्रजानव- त्सारोरोजसरोजकोशयुगमध्यास्ते सुतस्ते स्मरः ॥ १६७॥ दायादेति । हे जननि ! एप धाता दायादः। दायादौ मु. तवान्धवो इत्यमरः । पितुर्दामोदरस्य नाभिकमले एधते दीप्यते इत्येवमसूयया गुणदोषाविष्करणेनेव तनो धातुरप्पुच्छूपमौनत्यं प्राप्तुमिच्टुम्ते मुतः स्मरः क्रीडाकलहे भगवशीकरणेना- ऽस्याः भियमुक्त इति भावः । नाभीकृपारसमुत्थाया रोमल- तिकाया नाला जाग्रस्थितं यद्भात्याः सारमुरोजरूपं सरो. जकोशपोयुगं तस्पिन्नध्यास्ते ऽधितिष्ठति । शार्दूलविक्रीडितम् । उत्प्रेक्षालङ्कारः ॥ १६७ ॥ अथ त्रिवलिवर्णनम्- जगलयीजीवनजन्महेतौ वलित्रयी भाति तवोदरें ऽस्मिन् । १६७ माणं निजमानरं दामोदरनाभिकमलाध्यस्थिनं हा संजानमत्सरस्तन उत्कमिच्छुस्ते सुना स्मरो भवत्यारोमालिसपना- কাতামুনণঘাঘণসন্ধাহা মুনমুখাবি वत्प्रेक्षमाणो रोमावलि कुचकमलनालनया वर्णयति १६८ जगत्रय्या जीवनं (माणनं, जलं च) तस्य हेतौ तवाऽस्मिन्नु .

·३०८ सम्यादयामरणे लक्षशीसहने नारायणप्रेयसि नाभिरूप- निपानसोपानपरम्परेव ॥ १६८ ॥ जगदिति । हे नारायणप्रेयसि ! जगत्रय्या जीवनस्य प्रा- णनस्योदकस्य च जन्मनो हेतौ तवाऽस्मिन्नुदरे नाभिरूपस्य निपानस्य कूपोद्धृताऽम्बुसमावेशार्थ शिलादिकृतगर्तस्पेत्यर्थः । सोपानस्य परम्परेवेयं वलित्रयी भाति । उपजातिहत्तम् । श्ले परूपकोत्प्रेक्षाः ॥१६८॥ जित्वा जगन्ति विशिखैर्जगदम्ब जैत्र- स्तम्भं तवाऽङ्ग भुवि रोमलताच्छलेन । मिन्वन् मनोजनृपतिर्जितलोकसंख्या मूले किमस्य तिसृभिय॑लिखवलीभिः ॥ १६९ ॥ जित्वेति । हे जगदम्ब ! मनोजरूपो नृपतिः विशिखैर्जग- न्ति जित्वा तवागभुवि रोमलताच्छलेन जयनशीलं जैत्रं स्तम्भ यूपं मिन्वन प्रक्षिपन्सन्नस्य मूले तिमभिलीभिः जितलोकसंख्या व्यलिखत्किम् ? इत्यत्र च्छलपदोक्त्या कैतवाऽपनुत्यलवारः । उत्प्रेक्षा च । वसन्ततिलकात्तम् ॥ १६९ ॥ दरे घलिषयी नाभीरूपाहायसोपानथेणिरिव विभातीति चलिर. या सोपान श्रेणिरूपेण वर्ण यति । १६९ हे अम्य ! कामरूपो नृपतिः शरैर्जगत्रयं विजित्य रोमलता- करटेन जयस्तम्भ तवाऽने निखायाऽस्य मूलभागे तिकृमिलीमि. जिंत गोकसखयां व्यलिखत फि?मित्युत्प्रेक्षते ।

·सौन्दर्यस्तयक ८। स्नातस्य नाभिसरसि ध्रुवमब्धिकन्ये संजग्मुपो रतिपतिव्रतिनः समाधिम् । आषाढमेव कलये तव रोमराजि- मस्या वलित्रितयमस्य च दर्भकूर्चम् ॥ १७० ।। स्नातस्येति। हे ऽधिकन्ये ! नाभिमरसि स्नातस्पै समाधि जगामेति जग्मुपः माप्तस्येत्यर्थः । रनिपांतसंज्ञस्य तिन आपाई, पालाशो दण्ड आपाद इत्यमरः । रोपराजि रोमावलि कलये जानामि । अस्पास्तव वलित्रयम् अस्य दर्शनां कुर्च जाना- मि । वसन्ततिलकावृत्तम् । उत्प्रेक्षालङ्कारः ॥ ७० ॥ नाभीवापीसविधभुवि ते यौवनाऽऽराभवृधै न्यस्तं रोमावलिमयघटीयन्तदारु स्मरेण । मूले तस्य स्फुरति रचितं पादविन्यासहेतोः सोपानानां त्रितयमुदधेः पुत्रि क्ल्यात्मना किम्।।१७१॥ नाभीति । हे उदधे पुत्रि ! स्मरेण मदनक्षेत्राजीवेन ते नाभीरूपाया वाप्याः सविधभुवि सन्निनिभूमौ यौवनाऽऽरामस्य तारुण्योपवनस्य वृद्धौ वर्धनार्थ रोमावलिमयं तटीयन्त्रं कू- .. १७० नाभिरूपसरसि मागाहस्य समाधि (समाधान, यो- गश्च ) जग्मुषः कामरूपब्रह्मचारिणस्तव रोमावलिम् आस्यसमितं पालाशदण्ड, चलित्रयं च दर्भकूर्चे जाने इति पालाशदण्डत्वेन रा- मालि धर्णयति । १७१ तब नामीरूपदीर्घिकासचिधे तारण्यरूपोपनानवृद्धयै स्म- रेण रोमावलिरूपं घटीयन्त्रं विन्यस्तं, तस्य च मूले पादविन्यासा वलित्रयरूपं सोपानत्रितयं रचित किमिन्युप्रेक्षत।

·३१० सम्याश्याऽवतरणे लक्ष्मीसहक्षे पजले वाहनयन्त्रं 'राहाटपाटगे'इति लोके । तस्य दारुकाष्ठं न्यस्तं, तस्य दारुणो मूले पादानां विन्यासस्य स्थापनस्य हेतोः रचिनं सोपानानां त्रितयं वल्पात्मना त्रिवलीरूपेण स्फुरति किम् ? रूपकोत्प्रेक्षालारौ । मन्दाक्रान्तावृत्तम् ॥ १७१ ॥ अथ नामि वर्ण पति- दीर्घ नाभीविवरसरसो देवि गम्भीरिमाणं स्पष्टं द्रष्टुं वृपगिरिपतेरक्षमावक्षमानी । गाम्भीर्येकास्पदमपि रसैः पूरितं मानसं यत् तस्य स्वैरं पतति जलधेः पुत्रि तत्रैव नित्यम् ॥१२॥ दीर्घमिति । हे देवि ! नामीविवरसरसः दीधै गम्भी- रिमाणं गाम्भीर्य स्पष्टं द्रष्टुं वृषगिरिपतेर्हरेः अक्षरूपी मीनौ असमी, अतो गाम्भीर्यस्यैकास्पदमांद्वतीयस्थानं रसैः का- रुण्यशृङ्गारादिभिस्तोयैश्च पूरितमपि तस्य हरेर्मानसं सरः स्वान्तं च निसं स्वैरं यथेष्टं तत्र नाभौ पतति । मन्दाक्रान्ता- वृत्तम् । श्लेषालङ्कारः ॥ १७२ ॥ १७२ भगवतो नयनमीनी दीर्घ नाभीविवरसरसो गाम्भार्य प्रच्छन्नत्वात स्पष्टं द्रष्टुमसमाँ, यतस्तत्र नाभीसरांस गाम्भीर्यकास्पद (अनञ्चलं, गभीरं च) रसैः (शृङ्गारादिभिजलश्च) परिपूर्ण भगवतो मानम (मनो, महासरश्च) नित्यं पतति । एवं च गभीरतरं मानस- मपि यत्र पति तद्गाधत्वं कथं नाम वर्णयितुं शक्य?मित्याह । - ·! " सौन्दयंस्तथकः ८॥ आश्रित्य सजघनहस्तिगिरिस्थितायां पंश्चायुधो भृशमुदञ्चति देवि काञ्च्याम् । नाभीमनन्तसरसी कमले खगेन्द्र- स्तम्भं च रोमलतिका वलिधिष्ण्यभाजम् ॥ १७३ ॥ आश्रित्यांत । हे देवि, हे कमले ! पश्चायुधः कामो विष्णुश्च सदुत्तम जपनमेव हस्तिगिरिः, पक्षे सज्जा घना यांस्मन्स यो हस्तिगिरिस्तस्मिन् स्थितायां कांच्यां मेखलायां पुर्या चाऽन- न्तमसी तदभिध सर: चेसपरं वलय एवं धियं स्थानम् अन्यत्र बलेरुपहारस्य पिण्यं स्थान भजति तं खगेन्द्रस्तम्भं गरुडस्त- म्भरूपां रोमलतिकाम् आश्रित्य भृशमुश्चति शोभते । अत्रै- कत्र लिरिति तालव्यः स एव पुरीपक्षे बालारति आष्ठ्यः शब्दः । तत्र प्रमाण वाग्भट्टालङ्कारे 'यमक श्लेपचित्रेषु वार्ड- लयोन मित्' इति । श्लेपाल० वसन्ततिलकारतम् ॥ १७३ ॥ जधनपुलिनवत्यां केशशैवालभाजि त्रियुगनयनमीनैस्तृप्णया सेवितायाम् । १७३ पञ्चायुधो भगवानेय कामः सन्नद्धमेघावृतहस्तिगिरिरूप समीचीनजघनरूपहस्तिसंकुलं गिरिम, अनन्तसरसीरूपां नामिम, पू. जास्थान त्रिवलियानोल्लसित गरुडस्तम्भरूपां रोमावलि चाश्रित्य सितायां काशीपुरीरूपायां ररानायां विराजतइत्याह । १७४ है कमलमुनि ! जघनरूपसैकनपरिगतायां केशरूपरी पालालेहतायां भगवन्नयनमोनेस्तृष्णया (पिपासया, परमाऽनुग.

·३१२ सव्याख्यानरणे लक्ष्मीसह त्वयि रसभरितायां देवि सौन्दर्यसिन्धौ नलिनमखि विधत्ते नाभिरावर्तशोभाम् ॥ १७४ ॥ जघनेति । हे नलिनमुखि, हे देवि ! जघनमेव पुलिनम् अस्यामन्ति तम्याम् । एवं केशा एव शैवालानि तानि भजति तस्यां त्रियुगा भगातो नृसिंहस्य नयनान्येव मीनास्नैः से- वितायां रसेन तोयेन शृङ्गारादिना च भारतायां पूर्णायां सौ- न्दर्यस्य सिन्धौ नयां स्त्रीय नागि: आवतंशोभा चहते । मालि- नीत्तम् । रूपकांनदर्शने अलङ्कारौ ॥ १७४ ॥ अथ काची कवयति- स्वन्मध्ययष्टिं परिवंष्ट्य शेते नामीबिलाऽन्ते रशनापृदाकुः । असावपूर्वः कमले यदीया- न्यङ्गानि सर्वाणि च रत्नवन्ति ॥ १७५ ॥ त्वदिति । हे 'कमले ! असौ अपूर्वः रशनापदाकु काञ्चीरूप सर्पः तन्म-यरूपां यष्टिं परिवेष्टय चेष्टायता नाभीविलस्याऽन्ते समीगे शेने निद्राति । अपूर्वत्वमेव दर्शयति यदीयानि सर्वाणि चाङ्गानि रत्नवन्ति रत्नयुक्तानि सन्ति । अत्र शेते इति क्रियार्थमंपत्तये रशनाया पृदाकुत्वेन परिणाम- कथनात्परिणामालंकारः । उपजातिवृत्तम् ॥ १७५ ।। 14 गेण च ) सविनायां रमै. (शृङ्गारादिभि,जलैश्च ) भरितायो त्वद्रू- पायसराम ते नाभिरावरूपा विराजने इत्यावर्नरूपेण नाभिवर्णयति। १७५ काञ्चीम्पः सर्पस्तन्मध्यरूपां यष्टिं परिवेष्टय नाभीविलान्ते शयान रत्नालंकृतसङ्गो भानीति फणामात्रे रत्नयुतात् लौकि- कात्सपादतिरिक्तत्वमस्येत्याह ।

·सौन्दर्यस्तयका + मध्यात्मना जननि शब्दगुणेन योगा- जग्राह शब्दमतुलं रशनागुणस्ते । शौरेः श्रवोवियति सौति सुखं स शब्दै- स्तुष्ट्य विशिष्य किल शिप्यगिरो गुरोः स्युः ।।१७६॥ मध्येतिाहे जननि ! मध्यो बलगम् आत्मा ऽदृश्यत्वेन स्वरूपं यस्य तेन शब्दगुणेनाऽऽकाशेनेति यावत् । योगात्समागमाते यो रानागुणः काञ्चीरज्जुः शब्दगुणकमाकाशमित्युक्तत्वात बस्पादतुलं शब्दं जग्राह अध्यैत, सः शोरेः श्रवोवियति कर्णाऽऽकाशे सुखं सौति ददाति । यथा हिशिप्यगिरछात्र- घाण्यः गुरोः निशिष्य विशेपेण तुष्ट्ये हाय स्युः भवेयुः किल । अनुगुणार्थान्तरन्यासावलङ्कारी वसन्ततिलका ॥१७६॥ रतितन्त्ररहस्यमम्ब शब्दै रमणीयैर्विशदं प्रकाशयन्ती। रसनैव रतिप्रियस्य नूनं रशना ऽसाविति लेखकप्रमादः ॥ १७७ ॥ रतीति । हे ऽन्ध ! असौ रवाना रमणीयैः सुन्दरैः शन्दर- - १७६ मध्यरूपेण शब्दगुणेन (शुन्यरूपतया आकाशेन) सम्बन्धान ते काचीगुणः शब्दगुणात नस्माच्छदविद्यां गृहीत्वा भगवतः श्रो. प्राकाशे सुखं जनयतीति गुरोः शिष्यगिरी ऽधिका मुदं दधते इत्युक्त्या समर्थयन् त्यामध्यशिध्यस्य रशनाफलापस्य रवा भगवतो इनिमिया इत्या। १७७ निजशब्दैः कामशास्त्रसिद्धान्तप्रतिपादिका ते काञ्ची न रशना, ऽपि तु कामस्य रसना, लेखकप्रमादात्सफारस्थाने शफार पठ्यते इति वदन रमनाया भगवत्कामोद्दीपकत्वं प्रतिपादयति ।

·३१४ सन्याययाऽयनरणे लक्षणीसाहने . तिनन्त्रस्य रहस्यं प्रकाश्यन्ती रतिप्रियस्य कामस्य नूनं रसना जिदेव, रशना काश्चीत लेखकस्म प्रमाद इति । रसज्ञा रमना जिहा, काश्ची सप्तकी रशनेति चांभयत्राप्यमरः । अत्र रश- नाया मेखलाया धर्मनिवेन शब्दकरणे हेतृत्त्या रसनात्वारो- पादेवपन्हुतिरलङ्कारः । औपच्छन्दसिकं वृत्तम् ॥ १७७ ॥ उपाश्रिता मध्यममधिकन्यक निजप्रभाभिः शमितोत्तमस्थितिः । असौ कृतश्रीमदनादरा रमे न मेखला न प्रतिभाति मे खला ॥ १७८ ॥ उपेति । भो अब्धिकन्यके । मध्यम वलग्नं मध्यमपुरुपं च । मध्यमः स्यात्स्वरे मध्ये मध्यदेशे च मध्यजे इति विश्वः । . पाश्रिता सती निजप्रभाभिः स्वकान्तिभिः स्त्रोत्कर्षैश्च शमिता उत्कृष्टस्य तमसः उत्तमस्य श्रेष्ठस्य च स्थितिर्यया सा कृतः श्री. मदनस्य आदरः पक्षे श्रीमतां विदुपामनादरो यगा सा । अ- नादरः पम्भिव इत्यमरः । अयौ मेखला मे वेङ्कटाध्वरेः)खला दुर्जना न प्रतिभातीति न, संत नद्वपस्य प्रकृतार्थदान्यतया खलत्वं निश्चितम् । तदत्र द्वितीयार्थे द्रष्टव्यम् । वंशस्थ वृचं, श्लपोत्क्षे अलङ्कारौ ॥ १७८ ॥ १७८ मध्यभागमुपाश्रिता निजकान्तिभिर्विनाशिताधिकारस्थितिः कृतकामादगने मेखला, मामिकं नास्तिकमाश्रिता स्वप्रभावण विनाशितसाधुम्थितिः श्रीमतामनादरकारिणी खलैव मे प्रतिभाति तात्कादिनि श्लंगणाह ।

·सौन्दर्यस्नयः ८॥ ३२५ यदनन्तपाणिनिहितं सुमध्यमे चलते सुवर्णमयसतमम्य ते । गुणवृहिमान् प्रकृतिशोभनो ऽमुना नियतं सुशब्दनिचयो ऽभिधीयते ॥ १७९ ॥ यदिति । हे अम्ब ! यद्यस्मात्ते मुमध्यमे वलग्ने अनन्तस्य भगवतः पाणिना करेण निहितं स्थापितं, पक्षे अनन्ताय मा- प्यकाराय पतञ्जलये पाणिनये सूत्रकारमुनये च हितम, एवं सुवर्णमयं हेममचुर सूत्रं काञ्चीरज्जुः, पक्षे सुष्टुवर्णमयगक्षरमयं सूत्रं च 'अल्पाक्षरमसन्दिग्धं सारवद्विश्वतोमुखम् । अक्षोभ्यम- नवधं च सूत्र मूत्रचिदो चिः' इति लक्षणात् । बलधातोः कर्त- र लट् । तत्तस्मात् अमुना पूर्वोक्तेज द्विविधसूत्रेण गुणेन मा- धुर्यादिना द्धिमान् पक्षे अदेङ् गुणः, योद्धरादैच् इति वे गु- णधी अस्मिन् स्तः सः प्रकृया स्वभावेन धातुरूपया च शो- भनः सुष्ठुशब्दानां स्वनानां मुप्तिडन्तपदानां च निचयः समूहः नियतम् ओभधीयत कथ्यते । आंभपूर्वाद्धामो यकि रूपम् । मजुभाषिणीवृत्तम् । श्लेपालङ्कार ।। १७९ ॥ . १७९ हे मातः पतझलिपाणिनिमुनिहिनफार गगयाकरनिहिनश स्तक्षरं सावर्णच, सूत्रं (काशीदाम, इको यणचीत्यादि सूत्रपादम्यं च) यच्छोभने मुना फाञ्चीदाना सूत्रेण च प्रवृद्धगुणां गुणवृद्धियु- क्तश्च प्रकृतिसुन्दरः प्रत्ययविधानाध्यादिना च शोभन: मञ्जुलं शिञ्जितं साधुशब्दोघश्च क्रियते साध्यनं वेत्यर्थ लषणाभिधत्तं ।

·३
४
सव्याख्यानतरणे लगीमहने
श्रुतिमञ्जुनादनिचयैरभिरामा
सबलग्ननाभिजघनद्युतिहतुः ।
विलसत्यनन्तसरसाऽक्षियुगाय
स्वदते मुकुन्ददयिते तव काञ्ची ॥ १८ ॥
श्रुतीति । भो मुकुन्ददयिते ! तब काञ्ची मेखला काञ्चीपुरीव
श्रुतेः कर्णस्य श्रुत्या वेदस्य च मजुभिः सुन्दरैर्नादनिचयैर-
भिरामा वलग्नेन सहितं नाभिजघनं माण्यत्वादकवद्भावः । पक्षे
सवे लग्नस्य प्रत्तस्य नाभिजस्य ब्रह्मणो घनायाश्च द्युतेर्हेतुः ।
इयं ब्रह्मयज्ञकथा पद्मपुराणस्थकार्तिकमाहात्म्ये । तां चात्र सं-
क्षेपतः पधेन वधामि-
सह्याद्रौ नवदीक्षिते ऽम्बुजभचे किश्चिद्विलम्बात्स्वरां
'नायातागवलोक्य तातिनिधि र्याज्ञया तां भृगुः ।
गायी परिकल्प्य यज्ञमकरोत्तदीक्ष्य भूयः स्वरा
यतिवं जडरूपतामिति मुरबाताय शापं ददौ ।।
चेत्यपरमनन्तस्य सरसायाऽक्षियुगाय, पक्षे ऽनन्ताभिधं य-
सरस्तन अक्षियुगाय सर्वेपागित्यर्थात् स्वदते रोचते । श्लेपाल-
कारः । कुटजाख्य वृत्तम् ॥ १८ ॥

·सौन्दर्यस्तयक ८॥ ३१७ प काची मुक्तिक्षेत्रमाहुर्जगत्या- मिन्धे चित्रा तावकी देवि काञ्ची। अप्यार्याणां योगिनां मुक्तिहतो- श्वेतो यस्यां वध्यते तायक्रेतोः ॥ १८१॥ काञ्चीति है । देवि ! जगत्यां काञ्चीपुरी मुक्तिक्षेत्रमि- त्याहुः इति सति यस्यां ते काञ्च्यां योगिनां मुक्तिहतोरपि ताकेतोधिष्णोः चेतः वध्यते स्वयमेन बद्धं भवति । कर्मकर्त- रियक् । अतस्तावकी काशी चित्रा इन्धे प्रकाशते । शालिनी- वृत्तम् । विरोधाभासः ॥ १८१ ॥ लब्धवासमधिकाश्चि देवि स- द्रत्नजातमभिजातदीप्तिकृत् । कंसहिंसनकटाक्षपात्रता विन्दतीति क इवाऽत्र विस्मयः ॥ १८२ ॥ . लब्धेति । हे दोष ! अधिकाश्चि मेखलायां पुर्या च ल- ज्यवासं प्राप्तवसति अभिजातां प्राप्तरूपां, पक्षे अभिजाताना 4 १८९ फाञ्चपुरी हि अयोध्या मथुरा काशीत्यादिपुरीमप्तकान्त- गैतां मुक्तिक्षेत्रमाहुः, परं तद्विलक्षणेयं कापि नव काञ्ची, यस्यां स. माधिमतामपि मुक्तिदातुमंगवतो पि चना नियध्यते इति मुक्तिपुयी यन्धनहेतुस्थमाश्चर्य करामेति वदन् भगवशित्तयन्धनेन लोकोत्तर सौभाग्य से कामच्या इत्याह । १८२ हे देवि ! अधिकाश्चि (फाशीपुरे, रशनायाँ, च) घर्तमा- नकुलीनदीतिकारी सुन्दरकान्तिकारी च साधुममूहः समीचीनम णिगणध भगवत्प्रीतिपात्रं भवतीत्युचितमंत्रयाइ ।

·मव्याख्यानतरणे लक्ष्मीसह कुलीनानां दीप् िकरोति तत् सदनानां हीरकादीनां साधुथे- ठानां च जातं कंसहिंसनस्य कटाक्षस्य पात्रतां योग्यतां भा- जनतां च विन्दति अत्र कः विस्मयः ? न को ऽपीति । रथो- द्धतावृत्तम् । श्लेपालङ्कारः॥ १८२ ॥ अथाऽम्बरवर्णनम्- अल्पादल्पं लहलग्नं च लग्नं वासस्तस्मिन्नर्थतः शब्दतश्च । अम्ब स्नेहादम्बरं वीक्ष्य काञ्ची- दम्भादिद्युत्तत्र विद्योतते हि ॥ १८३ ॥ अपेति । हे ऽम्ब ! अल्पादल्पमतिसूक्ष्म स्वदलग्नं, तस्गि- न्चलग्ने लग्नं वासश्चाऽपादल्पमिसन्वयः । तत्र वासस्तु शब्दत: अम्बरसंज्ञम, अर्थतः सौम्यादप्यम्वरमिदं वीक्ष्य स्नेहाद- म्बरमिदं मम विद्योतनस्थानमिति मैया तत्राऽम्बरे काञ्चीद- म्भान्मेखलामिपेण विशुद्रिद्योतते हि निश्चयेन । दम्मादित्यत्र विभाषा गुणे ऽस्त्रियामित्यत्र विभापति योगविभागादिय हेतु- पञ्चमी । शालिनीवृत्तम् । श्लेपकैतवापनुत्यलङ्कारौ । अत्र पद्ये 'अल्पाल्पकं तब वलग्नमिहापि लग्नं वासो ऽर्थतोऽम्बरमिदं ननु शब्दतश्च । तद्पसज्जधनयोगवोन काचीदम्भान्मदम्ब किमु तत्र विभाति विद्युत्' इति कल्पिते विच्छित्तिविशेषः॥१८३॥ २८३ सूक्ष्मात्सूक्ष्मतरं ते मध्यं तलग्नं तथाविधं वसनश्च वस्त्रा. काशरूपाऽपाथद्वयाचित्यादम्बरं वीक्ष्य तत्प्रेहात काशीरूपा विद्यु. सा विद्योतते इति काशी विद्युप्रेण वर्णयति ।

·सौन्दयंस्तयफः ८॥ अक्षपदादणुतस्तत्र मध्या- दम्ब रमे घरमम्बरमेव । अस्य हि वैभवमस्तविवाद विप्रतिपन्नमनैन्द्रियकत्वम् ।। १८४-11 अक्षेति । हे ऽम्ब ! अक्षपदान्मुहुमुहुर्दर्शनीयवेन नेत्रस्था- नादासेचनकादित्यर्थः । अणुतः सूक्ष्मात्तव मध्यात् अम्बर वरं श्रेष्ठम् । अतिमूक्ष्ममित्यर्थः । एव निश्चयेन । युक्तं चैतत् । अक्षपदाजालान्तग्गन गरविमकाशे दृश्यमानात् अणुतो गध्या- न्मध्यमपरमाणुरूपानसरेणोः अम्बरम् प्राकाशं बग्मेव नि- स्वयवत्वेन मूक्षातमत्वात् । किं चाऽस्याम्बरस्य वैभवं कनक- तन्तुविनिर्मितवालपुष्पशुकमयूरादिरचनारूपम् ऐश्व मध्य- व्यापकत्वं च अस्तविवादं निर्विवादम् । आकाशस्य वैभवं विभुत्पमपि तथैव, मध्यस्य तु अवयवत्वेन व्यापकत्वं नास्ति अक्षपदत्वाच समिते ऐन्द्रियकसप । अम्बरस्याऽनेन्द्रियकत्वं विपतिपन्नं विवादग्रस्त, के चनाहुर्विश्वकर्मागर्मितमिदम्, अपरे पुनरीशरचनाकरणे सः असमर्थ इति भगवता मायानिर्मि- तमिदमिति आकाशस्थापि इन्द्रियाऽगोचरत्व तार्किकादयो व- दन्ति, रूपोपहितस्य तस्य प्रत्यक्षत्वं वेदान्तैकदेशिनो वद- १८४ इन्द्रियग्नासादगुरूपात्तव मध्यात्तनोपि सूक्ष्ममम्बरं (घुकुल) भ्रष्टमेय, यदस्य दुकूलस्यैश्चर्य निर्विवादमिन्द्रियग्राहात्वं तु विनि- पत्तियतं फादाचित्यमिति . दृश्यात् मध्यात् अणुतः मध्याऽणु- परिमाणाग्निरचयधमम्यरं वरं यत् आकाशस्य विभुत्यं मयं. सम्प्रतिपत्रमिन्द्रियाऽगोचरत्वं च घादिविप्रतिपमामात पण हुकूलस्थाऽतिसूक्ष्मत्वं वर्णयन्नाह।, ·सम्याख्यानतरण लक्ष्मीसहले न्तीति विप्रतिपत्तिविषयत्वाद्विपतिपत्रत्वमिति । तस्मादणुतो मध्यातवाऽम्बरं वरमांत । दोधक वृत्तम । श्लेपकाव्यलिङ्गा- लकारौ ॥ १८४ ।। अण्वप्यदस्तव वलग्नमिवाऽम्ब काञ्ची- मप्यम्बरं स्तनभरं च बिभर्ति युक्तम् । आहुर्यतो घणुककारणमप्यणुं त- माधारमत्र कति चिजगतो ऽखिलस्य ॥ १८५ ।। अमिति । हे ऽम्ब ! अण्वप्यदः तव वलग्नं मध्यं यथा महान्तौ स्तनागरी विभर्ति तथा वस्त्रमाप तादकार्थी तन्ना- मिकां पुरी च विभर्ति, न चैनच्चित्रं, यतो व्यणुककारणमपि सन्तम् अणुमखिलस्य जगत आधारं के चित्तार्किका आहुरे- वेति।वसन्ततिलकावृत्तम् । उपमा काव्यलिङ्गं चालङ्कारौ ॥१८५॥ काश्य दृष्ट्वा कमलनयने नेत्रमेकं भवत्या दत्तं मध्यं प्रति तव पतिस्तत्र तु सर्धयेव । १८५ अणुरूपमप्येतत्तवाऽघलग्नं कार्थी ( रशनां, फाञ्चीपुरीच) अम्बरं ( वसन,माकाशं च ) स्तनरूपपर्वतं च बिभर्तीति स्थाने, यतो झणुककारणीभूनमणुं निखिलजगत्कारणत्वेन तदाधारमाहु' । अणु- संयोगाद् घणुकस्य तबिनयाश्च प्रसरेणोरित्यादिक्रमेणाऽणोरेव ज- गत्कारणतायाः प्रसिद्धत्वादिति लोकमातुमध्यस्य लोककारणत्वेन तदाधारत्वमणुत्वं च युक्तं, तस्येशस्य फाच्याद्याधारत्वेन फोपि विस्मय इत्याह । १८६ भवत्या मध्यस्य काश्ये (कृयरवं, दारिद्यञ्च) दृष्ट्वा तस्मै एकं ने (घन, नयनं च) दवं, तत्र व सासूय इव ते दयितो रुचिरं नेत्रयुग्मं ( वस्त्रद्वयं, नयनयुगलं च ) ददी, एवं त्रिनेत्रो (व- ·सौन्दर्यस्तयफः८॥ नेतहन्दं रुचिरमदिशत्तद्विचित्रं त्रिनेत्रो जातोप्येप प्रथयति कथं संपदं शम्बरारेः ।। १८६॥ कामिति । हे कमलनयने कअनेत्रे ! काय दृष्ट्वा मध्यं भति भवत्या लक्ष्म्या नेत्रमंशुकं नयनं च दत्तं, तव पतिः स्प- धया नेत्रयोनयनयोर्द्वन्द्रम् अदिशत्, अतसिनेत्रः शिवो जातोऽपि शम्बरारेमदनस्य संपदं कथं मथयतीति विचि- मलकरणमस्य मध्यस्य लोकस्य च जातमित्यर्थः । मन्दा- क्रान्तामृतम् ॥ १८६ ॥ पयोजनाभप्रियपनि विष्णु- पदारविन्दव्यपदेशमेव । -निरीक्ष्य मध्यं नियमेन तत्र नेत्रं मुदा त्वं निदधासि नूनम् ॥ १८७ ॥ पयोजेति । हे पयोजनाभस्य पद्मनाभस्य प्रियपनि द- यिते ! विष्णुपदाऽरविन्दस्य अनन्तचरणकमलस्य, पक्षे अ. स्पताऽसचेन खपुष्पस्य च ध्यपदेशो व्यवहारो यस्य सः मध्यमवलग्नं निरीक्ष्याऽवलोक्य तत्र मध्ये एव वं नेत्रं पत्रं 1 खप्रयवान्, विषश्च ) कामसंपदं फथं वर्धयति? शिवस्य तद्वरित्वा. दिति स चमत्कारं श्लेषेण वर्णयन् सूक्ष्मवस्त्रावृतं ते घलग्न भगवती नेत्राकर्षणपूर्वकं तत्कामसम्पदं विस्तारयतीत्याह । १८७ भवत्या मध्ये क्रियमाणं नेत्रदानं (वस्त्रदान, नयनदानं च । तस्य विष्णुपदारविन्दव्यपदेशं (गगनकुसुमरूपं, नारायणचर- मारविन्दरूपत्वं च ) विचिन्त्यैव शून्यरूपे तत्र वनावरणमुचितमेवैवं नारायणचरणरूपे तस्मिन् पतिव्रतायास्ते नेत्रदानमुचितमेवेत्याह ।

·૨૨૨ सव्याख्याऽवतरणे लक्ष्मीसहस्र चक्षुध मुदा हर्पण निदधासि स्थापयसि नूनमित्युत्प्रेक्षाल- कारः। उपजातिवृत्तम् ॥ १८७॥ नेत्रेण नीरनिधिपुत्रि नितान्तयोगा- न्मध्यं न चाक्षुषमिति क्षममेव मातः । आसन्नता ऽपि नितरामतिदूरता वा प्रत्यक्षता प्रतिरुणद्धि यथा ऽञ्जनादौ ॥ १८८ ॥ नेत्रेणेति । हे नीरनिधिपुत्रि सिन्धुकन्ये ! हे मातः ! यतो नितरामासन्नता निकटवर्तितापि अत्यन्त दूरतापि वा प्रत्यक्षता निरुणद्धि यथा ऽअनादौ, अञ्जनं कज्जलं हि शलाकया नि- हित नेत्रस्याऽस्यासनमाप न दृश्यते । आदिशन्दाघोजनान्तरित- गरिक्षादयो ऽतिदूरत्वान दृश्यन्ते । वसन्ततिलकारत्तम् । विकस्वरालङ्कारः ॥ १८८।। अत्यल्पभावात्तव देवि मध्यो हरेः कटाक्षाऽविषयो यतो ऽभूत् । १८८ हे रमे ! तव वलग्नस्य नेत्रेण ( वस्त्रेण, नयनेन च ) अत्यन्त- सम्बन्धात्तन्न तत्प्रत्यक्षगोचर इति युक्तमेव, यतः शास्त्रशा विषय. स्याऽतिसामीप्य दवीयस्त्व या प्रत्यक्ष प्रति प्रतिवन्धकं वदन्ति, नि- दर्शयन्ति चाऽतिसामीप्यादप्रत्यक्षं नेत्रस्थमञ्जनमित्याह । १८९ देवि! तय मध्यो स्यल्पत्वात् (सूक्ष्मत्वात् , तुच्छत्वाथ) हरेः फटाक्षपाताऽगोचरो यतोऽभूत्, ततो निरुपमकाञ्चीगुग्णाश्र• यस्य निस्तुलसौन्दर्यादिगुणशालिनचाऽस्य निरन्तर बन्धः (पन्धन। 9 ·सौन्दर्यस्तयका ८॥ अतुल्यकल्याणगुणाश्रयस्था- प्यजस्रबन्धो ऽस्य किलाऽनुरूपः ॥ १८९ ॥ अतीति । हे देवि ! अस्त्पभावानीचत्वात्सूक्षणत्वाघ तन मध्यो बलमः यतो हरेः कटाक्षस्याऽपाङ्गस्याविषयः अदृश्प: अभूत् ततः अतुल्यानां असाधारणानां कल्याणानां शुमानां गुणानामाश्रयस्थापि निरुपमं सुवर्णतन्त्वाभयं वयं यस्मिन् न- स्याप्यस्य अजस्रं सन्तत बन्धः काञ्चीवन्धः संमारवन्धश्वाऽनु- रूपो युक्त इत्यर्थः । उपजातिवृत्तम् । श्वेपसमालद्वारा १८९॥ सुराशनश्रीप्रथने निदान- मुपेन्द्रसंतोषकृदन्धिकन्ये। वलग्नमेतद्रुचिरोरुरम्भा- विलग्ननेत्रं कलये वलनम् ॥ १९ ॥ सुरेति । हे ऽधिकन्ये ! एतद्वलनं घलनमिन्द्र फलये जा. नामि । तथा हि-मुष्ठ रशनाया इयं राशनी मा श्रीम्तम्या: प्रथने प्रख्यापने पक्षे सुराणां देवानामपानं सुधादिः श्रीनग्रा. लङ्कारादिस्तयोः प्रथने च निदानम् । उपेन्द्रम्प विष्णोः पर w संसारबन्धश्च ) उचित पय, न पाट गगयरकटाक्षपात यिना मर. यधिनितिरित्याह। १९. गोमगा या रशनामम्यन्दिनी धीम्तरप्रयगे आदिकारण- मुपेन्द्रस्य भगवतः मन्नारवारि, नया मधिरामयाम्मया: - प्रकलं तव पलनं, दयानामगरम्य या श्रीनिम्पा विप्नारफारला- मुपे-दस्यानरजयामानाकामिक मुदा मापाप्साम्मुल. नने वलायनिम् (इन्द्र, गगनतो पापहारिज),कलय स्याह ।

·सन्यायायतरणे समीसह इन्द्रस्योप समीपे सन्तोपकन । रुचिरे अरू रम्भे इवेति उपमिीत- समासः । तयोर्लग्नं नेत्रं वस्त्रं यस्याः, पक्षे रुचिरी ऊरू यस्या- स्तस्यां रम्भायां विलग्नं नेत्रं चक्षुर्यस्य तमिति । उपेन्द्रवजा. मृत्तम् । उत्मेलापावलवारी । उपमा वा ।। १९०॥ परमादिषु मातरादिमं यदिदं कोशकृदाह मध्यमम् । अमरः किल पामरस्ततः स बभूव स्त्रयमेव मध्यमः॥१९१॥ परमेति । हे मातः! तवेदं पलनं परमा ये आदयः न्य- णुकादिक्रमेण जगदारम्भकत्वादणवः तेषु परमाणुपु आदिम श्रेष्ठ अतिसूक्ष्मत्वात् मध्यस्य हि यावद्यावत्सूक्ष्मत्वं तावत्ताव- दुत्तमत्वं ततश्चात्युत्तमोत्तममित्यर्थः सम्पन्नः । युक्तश्चार्य, ये परमपूत्तमेपु आदय उत्तमास्तेोप यंदादिमं तदत्युत्तमोत्तम- मेव, एवं मुनिजनवादं भृण्वन् अमरः कोशकृत्यायेण शब्दाऽनु- शासनपरः न त्वर्थविचारनिपुणपरः अत एव वर्णदृष्टिं कुर्वन पर इतरवर्णाऽपेक्षया मकारो यत्र तादृशः परम इति शब्द एव तदादयस्तत्मकारा ये शब्दा उत्तमाऽधमचरमादयो मकारान्ता- स्तेषु सदीप यदादिमम् आदौ मकारो यस्य तादृशं वलग्न- मिति तदनुरूपं मकारादिमकारान्तं मध्यममिति तन्नामाहाऽनु- शशास तनुमध्यमत्वान्मध्यममिति योगो ऽध्यवाऽनुकूल इति १९१ हे मातः ! श्रेष्ठेपु मकारादिषु च आदिम (प्रथमम्, आदी मकारघटितं च)ते घलग्नं मध्यमं (नातिनष्ठं, मध्ये मवर्णघटितं च ) अमरः कोशकारो यदाह तेन हेतुना अमध्यमस्यापि मध्यमत्वक- थनेन पामरः स्वयमेव मध्यमः ( अविवेचको माध्यमिक, मध्ये म. कार घटितश्च ) अभूदिति श्लेषचातुर्येण बदन् मध्यस्य सर्वाति- शायित्वं प्रतिपादयति ।

·+ सौन्दयस्तयका ८। इदमस्य केवलं वाक्चापलमेव न तु सर्वथा सुन्दरी योज- ना । अत्युत्तमोत्तमस्य मध्यमत्वोत्यसहुतेः। मध्यमकाराऽभा- वाच । अमरस्याप्यस्याऽसामञ्जस्येन नामाऽनुशासनं त्वमरो- नमाऽमावत्वेन सायाऽसचात् । ततश्चाऽयममरो मध्यम एवंदे- वेष्वपि तारतम्पसवाद निकृष्ट इति तु वक्तुमशक्यम् | उक्त- योजनाकारित्वात् मध्ये मकारदर्शनाच्च । ततो वाक्चापल्य- जनितदोपात्तव वलग्नेन पध्यमो भवेति शप्त इव स्त्रयमेव म. ध्यमः भवभूव पुरैव देवेषु मध्यमोयं स्वर्ग त्यक्त्वा मध्यलोक गतो ऽभूदित्यर्थः । स किल पूर्वमपरेषु मध्यमोपि मध्यलोक- वासित्वेन पामरो नीचो ऽभूत् स्वस्यिपेक्षया मध्यमस्य नी- चत्वात् पामरस्प मध्यमकारत्वाच्च । वैतालीयं वृत्तम् । उत्प्रे- क्षाऽतिशयोक्तिश्लेपचिपमालङ्कारा॥ १९१ ॥ अधिकाञ्चितया ऽभिवृद्धिमत्या ऽप्यभिजातश्रुतिमञ्जुशब्दपङ्गया । अतिभगुर एव शून्यवाद न जही माध्यमिकक्रमस्त्वदीयः ॥ १९२ ॥ अधीति । त्वदीयस्त्वत्सम्बन्धी मध्यमस्य वलमस्याऽयं माध्यमिकः स चासौ क्रमः स्थिति: अभिवृद्धिमया बहल- या अधिकाश्चि काञ्च्यामित्यर्थः । तया प्रसिद्धया ऽभिजा- १९२ देवि ! त्वदीयो यो माध्यमिकक्रमः मध्यसम्बन्धी क्रमः काच्या प्रसिद्धया प्रचुरया फर्णसुन्दरशिक्षितेन अतिभङ्गुरोपि शून्यरूपत्वं न जहाविति प्रकृत माध्यमिफक्रमः शूत्यवादी चौद्धो- ऽतिपूजितया प्रवृद्धया रमणीययैदिकशब्दपरम्परयों भग्नोति - त्यवाद न जहाधिति अपनार्थ श्लेपेणाह ।

·सन्यायावतरणे लक्ष्मीसहने तोत्पन्ना श्रुयोः कर्णयोमजुर्मञ्जुला या शब्दपतिः किङ्किणी- जनितशिानतपरम्परा तया उपलक्षितः । इत्यंभूतलक्षणे तृती- या। अतिभगुट्र एवाऽत्यन्तं भगशीलोपि शून्यवादं नास्त्ये- वायमिति लोककृतवादं न जहौ न त्यक्तवान् । ओ हाक् त्यागे ऽस्मात्करि लिट् । यथा माध्यमिकानो बौदैकदेशिनां फमः परिपाटी अधिकम् अश्चित्तया पूजितपा अभिवृद्धिमत्या शाब्दाऽल्पतायामप्यर्थबहुलतया अभिजाताः अभिजाता: पण्डितास्तदु- दीरिता या श्रुतीनां वेदानां मजुपतिः रम्यशब्दरचना तया अतिभारोपि पराजितोपि स्वसिद्धान्तं शुम्पचादं न जहाति, तत् । औपच्छन्दसिक वृत्तम् । श्लेपालङ्कारः ।। १९२ ॥ जननि स्मृतिजन्ममूलभूतं तनु मध्यं तव सन्तताऽनुमेयम् । तदिहोपनतं पुरस्तनाऽङ्गी- कृतसद्गौरवदर्शनाऽनुरोधात् ॥ १९३ ॥ जननीति । हे जननि ! तव तनु मूक्ष्मं परमाणुतुल्यं मध्यं स्मृतिजन्मनः कामस्य 'जन्मनो मूलभूतम् अधिष्ठानं तच्च स्मृतेः स्मरणस्य जन्मनः मूलभूतं विषयः । मानसविषयत्वा- दमत्यक्षमित्यर्थः । यदि प्रत्यक्षं तदर्शनपतियोगि न स्वेतत्ताह- धाम, अत एवं सन्ततमनुमेयमनुमातुं योग्यमेव तथापि तदुप- नतं धृताऽवतारमिव मन्ये । कुत ! इति चेत् पुरः पुरतः स्तना- भ्याम् अङ्गीकृतस्य सतो गुरुत्वस्य दर्शनस्याऽनुरोधात मत्तो १९३ हे मामः ! स्मृतिजन्ममूलभूत (कामापत्तिकारणं, स्म- रणं.त्पादमूलं च ) कृशमत एचा प्रत्यक्षं ते मध्ये पुरः स्तनगुरुत्व- दर्शनान्मध्यं चिना गुरुकुचभारधारणाऽसम्भवादनुमेयमुपनतम् अनुमितिविषयतामाप्तमनुमेयमिति मध्यस्यातिसूक्षमावमाह ।

·३२७ सौन्दयस्तमकः । ऽर्वाचीनाभ्यां वाल्पापरमित्यर्थः । तादृग्गौरवं सम्पादितं तन्न परं ममाऽतिलाघवेनाऽवस्थानमिति तोरिति भावः । पुरग्त- नत इति पुरस्तंनी पचायच् । पाल्यानन्तरमित्यर्थः । औपच्छ- ग्दसिकं वृत्तम् । फाव्यलिङ्गश्लेपोत्प्रेक्षालङ्काराः॥ १९३ ॥ न परं तव रम्यसीधुमित्रं वचनं पञ्चमभूतमब्धिकन्ये । अपि तु स्फुटमेखलाकलाप- प्रसरच्छब्द्गुणोज्ज्वलं वलग्नम् ।। १९४ ॥ नेति । हे अब्धिकन्पे ! तव सीधुमित्रं मयसुहृत् मोहक- स्वेन पश्चमभूतकोकिलशब्दरूपम् इति न, अपि तु स्फुटन स्पप्टेन मेखलाकलापात्काञ्चीभूपणात्मसरता शब्दगुणेन उज्ज्व- लं बलग्नमपि पश्चमभूतमदृश्यत्वेनाऽऽकाशमिति भावः । औ. पच्छन्दसिक वृत्तम् । तुल्ययोगितालंकारः ।। १९४ ।। अथलक्ष्मीकाटपश्चाद्भागं वर्णपति- प्रबुद्धदीप्तौ प्रबलागमं ते हसत्यशेषाऽम्ब गुरौ नितम्बे । १९४ मादकत्येनाऽऽसयसुहत्ते पचनमात्रं न पश्चगभूतं ( पञ्च- मफारान्तर्गततया मद्यरूपं, कोफिलस्वररूपपञ्चमोऽभिधस्वरविशंप- रूप च) फिन्तु काञ्चीकलापप्रसरच्छब्दरूपगुणोज्ज्वलं वलग्नमपि शब्दगुणत्यात पश्चमहाभूनेषु पश्चमाऽऽकाशस्वरूपमिति सचमत्कार मध्यस्य शून्यरूपत्वं प्रदर्शयति । १९५ विलसत्कान्ती बुद्धसिद्धान्तस्फूर्तिमति च गुरौ (दुर्भरे, देशिफे च) ते नितम्ये प्रयलाऽगम (महापर्वत, सर्वतः प्रथलां श्रुति च) हसति, तस्य समीपे वसन् शिष्यश्च मध्यमः (बलग्नं माध्य.

·सव्याख्यातरणे लक्ष्मीसहक्षे अन्ते वसंस्तस्य तु मध्यमो ऽयं स्थाने समातिष्ठतं शून्यवादम् ॥ १९५ ।। प्रबुद्धेति । मबुद्धोनला दीप्तिः कान्तिर्यस्य तस्मिन्गुरी महति नितम्बे, अन्यत्र मंकृष्टोत्कृष्टा बुद्ध तच्छास्त्रे दीप्तिः म तिभा यस्प तस्मिन् गुरौ देशिके मवल: आगमो विशालतो तं हसति प्रकाशपति, पक्षे प्रबलशून्यवादिनिरासक्षममागर्म वेदं हसति, अन्ते वसन् समीपवासी छात्रश्च अयं मध्यमः बलमः नास्तिकश्च शून्यवादमभाववादं समातिष्ठत अवलम्बते स्मैति स्थाने युक्तमित्यर्थः। उपजातिहत्तम्। श्लेपसमालंकारौ ॥१९५॥ अथ मातृकाटपुरोभाग वर्णयति- मकरध्वजराजभद्रपीठं पुलिनं भूपणकान्तिरत्नसिन्धोः । जलजायतने पृथु त्वदीयं जघनं यौवनहस्तिमस्तकं वा ॥ १९६ ॥ मकरेति । भो जलजायतने कमले ! पृथु महत त्वदीयं ज- घनं मकरध्वजराजस्य कामसार्वभौमस्य भद्रपीठं सिंहासनं वा, भूपणानां रत्नकान्तिरूपाया: सिन्धोनद्याः पुलिनं, तोयोत्थि- तं वत्पुलिनमित्यमरः । वा यौवनरूपहस्तिन मस्तकम्? इति संदेहालंकारः । औपच्छन्दसिक वृत्तम् ॥ १९६ ॥ 2 मिको बौद्धश्च शुन्यवाद) शून्यमिति प्रसिद्धमभाववाद च समा- निष्ठतेत्युचितमवेति लेषेण बौद्धरूपत्य मध्यस्य शुन्यवाद उ- चित इत्याह । १९६ अथ पृथु तव जघनं कामराजस्य सिंहासनं, भूषणप्रभा- समुद्रस्य सकतं वा, तारुण्यवारण कुम्मस्थलं वेति संदिग्धे ।

·सौन्दर्यस्तषकः । अथ मदनमन्दिरं वर्णयति- कामाऽङ्कुशेन कलितक्षतमच्युतेन पाथोधिपुनि पृथुलं जघनं भवत्याः । हस्तीन्द्रमस्तकमपूर्वमिदं यदस्य हस्तावुभौ लसत अरुमिषादधस्तात् ॥ १९७ ॥ कामेति । हे पायोधिपुत्रि ! यद्यस्मादच्युतेन कामाहुरी- न लिड्नेसर्थ: । कलितक्षतं कृतव्रणम् अतो भवत्या इदं पृ. थुलं जघनम् अपूर्वमद्रुतं हस्तीन्द्रस्य मस्तकं मूर्धा भवति । अ- पूर्वत्वे हेतु -पद्यस्मादस्य करिणः अरुमिपात्सक्थिव्याजादुभी हस्तौ शुण्डे लमतः शोभां प्राप्नुतः, अतः । वसन्ततिलकाचम् । उत्प्रेक्षाकाव्यलिने अलङ्कारौ ॥ १९७ ।। अथोरुवर्णनम्- करस्थीकर्तुं यां भगवति तबोरुश्रियमसौ करी नित्यं काङ्क्षत्यभिलपति तामेव कदली । अतस्तामीर्ष्यातः प्रसभमभिमश्नाति कलभो हुयोरेकत्रेच्छा जनयति मिथो देषमधिकम् ॥१९८॥ करेति । हे भगवनि ! यो तवोरुधियं करस्था हस्तगत १९७ यदस्य जघनस्याऽधोभागे अरुखयमिपाही शुण्डादण्डी विलसतस्तेन भगवता उपस्थरूपेणाङ्कुशेन कृतवणं परिणाहि ते जघन लोकविलक्षणं गजेन्द्रकुम्भमन्ये इति गजकुम्भरूपेण जघनं घर्णयति । १९८ अथ भगवत्या अवोंः फरिकररम्भास्तम्भसाहश्यं वर्ण. यन् करी यां ते ऊरयोमा हस्तगतां शुण्डादण्डगतां च फर्तुमिच्छति "तामेघ रम्भापि वाञ्छनीत्यसूययेव फरी फदली मनातीति 'एका- अमिपाऽमिलापो हि पीजं वैरमहातरो'रिति न्याया_पन्यासपुरसर समर्थयति। ૨૨ ·, सम्याग्याऽचतरणे लक्ष्मीसहने शुण्डागतां च कर्तुं योऽसौ करी काङ्कति तामूरुरम्भामेव कदल्यभि- लपति, अतम्तां कदली कलभः करिपोत ईर्यात: मसभं मनाति । तत्र हेतुः-द्वयोरेकत्रैकवस्तुनि इच्छा मिथः ओधक द्वेपं जनयति . अत इति भावः । शिखरिणीत्तम् । श्लेषोत्मक्षार्थान्तरन्यासा- लङ्काराः ॥ १९८ ॥ प्रकाशयत्पद्मगृहे मदोप- रमां हरेः स्वां सुरताधिभूमिम् । शुभोरुरम्भादयशोभितां दिवं जयत्युदारं जवनस्थलं तव ॥ १९९ ॥ प्रेति । हे पद्मगृहे ! तब स्वामात्मीयां हरेर्मदोपरमां गर्वहा- रिणी सुरतस्याऽपिकां भूमिमधिष्ठानं प्रकाशयदर्शयत् शुभा- रू रम्यमक्थिनी एव रम्भे कदलीस्तम्भौ तयोदयेन शोभित जघनस्थलं दिवं स्वर्ग जयति । द्यौर्हि हरिन्द्रस्य मदद्धि- करी कर्मणा या मुरता देवत्वं प्राप्यते तस्याः पतनभयेना- ऽऽधेर्पानसगधाया भूमिरधिष्ठानम् एकरम्भाशोभिता चेति पराजपे हेतुः । उपेन्द्रवज्रासनम् । श्लेपन्यतिकरावलं० ॥१९९॥ अथ मध्यलयमूरूपरितनं प्रदेशं वर्णयति- प्रकृतिः समदर्शिनी मृदूनां नितरामुन्नतिभाजि नीचके च । १९९ भगवतो गदाय समाम अधिषमा स्मां सुरतस्य प्रधानभूमि प्रकटीकुर्वत् सुन्दरोरुरूपकदलीद्वयोपशोभितं ते जघनमिन्द्रसंम- दाय समां (सशोभां) देवताभूमि प्रकाशयन्ती रम्भासमोर- म्भाऽद्वयेन शोगितां ( एकयैव रम्भया शोभितामिति जये हेतुः). दिवं हमतीत्याह। २०० कामलानां स्वभावः समुन्नते नीचे च समरष्टिर्भवतीत्ये- ·.. सौन्दर्यस्मयका इति संशयमुच्छिनत्ति मात- स्तव सक्थिद्वितयं मुरद्विपो ऽपि ॥ २० ॥ प्रकृतिरिति । समदर्शिना(१) मृदूनां च प्रकृतिः स्वभाव समदर्शित्वं मार्दवं चेत्यर्थः । नितरामुन्नतिभाजि महतीत्यर्थः । अथ वा नीचके जने भवति मध्यस्थे तु वर्तते वा न वेति मु. रद्रिपोपि संशयं हे मात ! स्तव सक्थिद्वयमुच्छिनति दूरीकरोति तत्रापि क चिदस्तीति स्वोदाहरगोन स्वय मध्यस्थं सत् समद. शि मृदु चेति । अत्र सक्थिपदमूरुवाचकमिति न मितव्यम् । सक्थिना हनुमत्प्रभुरिति पस्केन दर्शनात् । औपच्छन्द- सिकं वृत्तम् ॥ २००॥ करभः कलभः प्रशस्तहस्तः कदली चाप्युरवः स्युरम्ब कान्या । न तु तत्र च मुख्यवर्णदैर्ध्यात् कथयन्त्यरुपदं त्वदीयसक्योः ।। २०१॥ फरभेति । हे अम्ब मातः ! फरभः परिणवन्धादाकनिष्ठ तद्विपये सुरद्विष उदीयमानं मन्देहं तव सकिशद्वयं मध्यस्थतया अभ्योऽधोमागयोरेकरूपेण दर्शनात्तटस्थमिव समुच्छिनत्तीनि स- नोदिवं समस्यं च पर्णयन्नाह । २०१ पाणिपार्श्वभागः, मुन्दगे धारणफर', रम्भा चत्यूमपमा. नभूता. कान्त्या उरखो महान्तः स्युः, सत्र उरुपदेषु मुख्यवर्णम्य शोभाविशेषस्याऽऽविमस्य उवर्णस्य च देयांत स्वासक्यो. ज. रुपदं प्रयुञ्जते इति कान्या महत्सु तेषु मुख्यफास्तिविशेपणा. भावप्रकाशनायव हस्खादिरुरुशब्द प्रयुज्यने, रयासपोश तदाधि. क्याहीघादिरशब्दः प्रयुज्यते इत्याशयेनाद।

·सम्पाण्यापतरणे लक्ष्मीसहले करस्य करभो बाहिरियमरः । प्रशस्तो विस्तृतः हस्तः शुण्डा- पस्य सः कलमा, कलभः करिशावक इत्यमरः । कदली रम्भा चेति प्रयमपि कान्त्या उरवः श्रेष्ठाः स्युः, तत्र पूर्वोक्तत्रयम- ध्ये मुख्यवर्णस्य ककारस्य दैयं नास्ति अथ च मुख्यवर्गाः श्रेष्ठकान्तिरस्ति, तस्य दैयं नास्ति इति कृखा ऊरुपदं न कथयन्ति । त्वदीयसक्दोस्तु मुख्पवर्णस्य सकारस्य संयोगे गुरुरिति दैात् अथ च मुख्यकान्तिबाहुल्याद ऊरू इति दीर्घादिपदं प्रयुञ्जते । औपच्छन्दसिक वृत्तम् । तुल्ययोगि- ताश्लेपहेतवोलङ्काराः ॥ २०१॥ तत्रोरुलक्ष्मी द्विरदाः करस्थां कर्तुं कृताऽऽशा मधुपाय मत्ताः । दिशन्ति दानं तदभीष्टसिद्धि नाऽऽपन्नपानाऽर्पणतो हि नाऽर्थः ॥२०२ ॥ सवेति । तब उरुलक्ष्मी बृहत्संपत्तिम, ऊरुलक्ष्मी सक्थिशो- भाच मत्ताः द्विरदाः करस्था स्वाधीनां शुण्डाऽधीनां च कर्तु धृता आशा इच्छा दिशश्च यैस्ते मधुपाय मद्यपाय भृङ्गाय च दानं वितरणं मदं च दिशन्ति तदभीष्टसिदिं त्वदुरुसंपत्ति ना- - २०२ समदा द्विरदास्तवोरुफान्ति करस्थां (इस्तगतो, शुण्या- दण्डगतां च ) कर्तुमाशया मधुपाय (भ्रमराय, मद्यपाय च ) दानं ( मदोदकं वितरणं च) त्या ऽपि ऊरुशोभाप्राप्तिरूपामिष्टसिसिं नाऽऽपन् ति 'अपात्रे दानं निष्फल मिति न्यायोपन्यासमुखेन मत. तया पात्रापानविधेकशून्यानां गजागां मधुपेभ्यो ऽपात्रभूतेभ्यो दानदानस्य निष्पलतया नाऽभीप्सितोक्योमाप्राप्तिरिति वदन ऊों: करिफरादधिकां शोमा योधयति ।

·सौन्दयस्तयकः । पन् न मापुः । तथा हि-अपालार्पणतः अर्थः प्रयोजन न हि भव- तीत्यर्थः । अत्र प्रमाणं सगगाचारस्मृती भस्मन्यव जुहोत्येप यो ऽपाने दानतत्परः । पात्रमुद्दिश्य दातव्यं नागा दानमिष्यते। इनि । अष्टाऽनयाप्तिविपमाऽर्थान्तरन्यामश्लेपालकाराः । उप- जातिवृत्तम् ।। २०२॥ असावसारो ऽन्तरतीव कर्कशो मलीमसश्चोपरि कौञ्जरः करः । इति त्वदूरू हसतो हरिप्रिये करिण्यपास्ते करभस्तु दूरतः ।। २०३ ॥ अताविति । हे हरिमिये ! असो कुअरस्य गजस्मार्ग फौअरः फरः शुण्डा अन्तः असारो निःसारः तथा उपरि मलीमसः मलिनः कर्कशश्च इति त्वदूरू त्वत्सक्थिनी हमतः हस्तिशुण्डापा उपहासं कुरुत इति भावः । यता कारणि गजे अपास्ते जिते सति तत्र करमः उष्ट्रः दूरता, अपास्त एवीत भावः। 'गजा यत्र न गण्यन्ते मशकानां तु का कथा' इति न्यायेन करिणि हस्तिनि निराकृते करभस्योष्ट्रस्य का कथेति कैमुत्येनाऽर्थसिद्धौ काव्यार्थापित्तिरलंकारः वंशस्थं रतम् ।।२०३॥ २०३ कुअरसम्यन्ध्ययं करो तनि सार कटिस्पशी मलि. भवर्णश्चेति स्वदूरू तं हसतः इति फरिविजये फरमस्य ( फरपार्थस्य, उष्ट्रय च ) का फीति ऊयों फरिफरफरमाऽनिकलीग्दर्यमित्याह ।

·सम्पापाऽवतरणे लक्ष्मी सहने विबुधास्तव वर्णयन्ति जड़े शरधी दाशरथिप्रिये स्मरस्य । न वयं बहुमन्महे तदेत- न हि पृष्ठीकुरुते मनोभवस्ते ॥ २०४ ॥ विधुति । हे दाशरथिमिये ! विबुधास्तव जो स्मरस्य श- रधी इपुधी इति यदर्णयन्ति तदेतद्वर्णनं वयं बहु न मन्महे म. न्यामहे । तत्र हेतुः-मनोभवः कामः ते जड़े न हि पृष्ठीकुरुते किं. तु पुरस्करोनि, यदि शरधी अभविष्यतां तर्हि न पुरो ऽकार- प्यत् । औपच्छन्दसिक वृत्तम् । काव्यलि० ॥ २०४ ।। प्रमिलन्तु शतानि काहलानां शरधीनां समुदेतु वा सहस्रम् । कमले तब जङ्घयोस्ततः किं शतमन्धाः किमवेक्षितुं क्षमन्ते ॥ २०५ ॥ प्रेति । हे कमले! काहलानां, वाघमाण्डविशेषे तु काहला. कहलः खले इति विश्वः। 'कर्णा' इति जने । शतानि पमिलन्वे- कीभन्तु, तथा शरधीनां निपङ्गाणां सहस्रम् उदेदयं प्रामोतु, ततस्ते. जयोः किं ! शतम् अन्धाः अपेक्षितुं क्षमन्ते किम्? इत्ति प्रसिद्धन्यायलेखनन जवयोरुपमित्यनिष्यत्तिकथनापती-. पालङ्कारः । औपच्छन्दसि वृत्तम् ॥ २०५॥ २०४ हे सीने ! विद्वद्भिः स्मरेपुधित्वेन वर्ण्यमाने अपि ते जझे. कामेन पुरस्कृनत्वादिषुधेश्च पृष्ठलम्बित्वान्न तद्रूपे मन्महे इस्याह । २०५ 'अन्धयतमपि समवेत न विपयदर्शनाय प्रभवतीति न्यायेन काहलाना (धाविशेषाणां) शतम, इधिसहनमपि वा न ताव- पाजपमानताप्राप्तये लिमिति निष्पमत्वं तयोराह ।

·सौन्दयस्तयकः ८ काहलः कमलमन्दिरे भव- जङ्गयोः श्रियमचूचुरद्यतः। तन्यते बहमुखप्रभज्नन- क्षोभितेन निनदस्ततो ऽमुना ॥ २०६ ॥ काहल इति । हे कमलमन्दिरे ! यतः काहलस्ते जयो: श्रि. यमचूचुरत् । चुरस्तेये ऽस्माल्लुङ् । ततः बहुना मुखमभञ्जनेन भुखोद्भूतवायुना क्षोभितेनाऽमुना काहलेन निनदस्तन्यते वि- स्तार्यते । अथ चायं चोरः अतो मुखेमकृष्टताडनेनोचै: रोदितीति ध्वनिः । अत्रष्टाऽनवाप्तिपूर्वकाऽनिष्टावाप्तिविपमालङ्कारः । उत्प्रे- क्षाहेतू अलङ्कारौ । रथोद्धतावृत्तम् ।। २०६॥ अथ पादौ प्रथयत्ति- तनोति सिन्धोस्तनये मनोज- तूणीरशङ्कां तव देवि जसा । तहाणभूतं कमलं तदने पादाऽपदेशेन यदाविरस्ति ॥ २०७॥ तनोतीति । हे सिन्धोस्तनये देवि ! यत. तस्य तूणीरस्य पाणभूतं कमलं तस्याऽग्रे पादाऽनदेशे आविरीस्त प्रकटगस्ति ततः ते जड्वा मनोजस्य तूणीरस्य शक्कां तनोति । काव्यालङ्ग- मलं० उपजातिय० ॥२०७॥ २०६ हे रमे ! यतः काहलस्तायकजनश्रियमचोरयदत एघ छ- हुमुखपवनाऽऽध्माता बहुग्दनभनव्याकुलिनेन तेन महान् शब्दो रोदनं च फियते इति फाहले त्वदीयजातश्चोरितव श्रीश्यते इवि ततो जकाद्वयस्याऽधिका शोभेत्याह । २०७ त्वचरणव्याज कामशरभूनं कमलं यजङ्घाया अग्रभागे दश्यते तेन त्वजका स्मरतूणीरभ्रान्तिमुत्पादयतीत्याह ।

·सव्याख्याध्यतरणे लक्ष्मीसहने वृन्देन वृन्दारकसुन्दरीणां नन्देष्टसूनोः सखि वन्दनीये। मन्देतराऽऽनन्दथुमूलकन्दे वन्दे भवत्याश्चरणाऽरविन्दे ॥ २०८ ।। वन्दति । हे नन्देष्टमूनो सखि ! चन्दारकार्णा सुन्दरी वृन्देन वन्दितुं योग्ये मन्देतरस्य विपुलस्याऽऽनन्दस्य मूलस्य कन्दभूने भवत्याश्चरणारविन्दे वन्दे । अत्र देवसुन्दरीन्दगता रात कविगतो तां पुष्णातीति मेयोलं० । इन्द्रवजारत्तम्॥२०॥ यो यस्य पादौ यदुवीरभार्ये तस्यैव दृष्टौ गतिदायिनौ तौ । चित्रं तदेतचरणौ तवेमौ गजेन्द्रयोग्यां दिशतो गतिं नः ॥ २०९ ॥ याविति । हे यदुवीरस्य भार्ये ! यस्य पुंसो यो पादौ तौ तस्य गतिं गमनं ददत इति दृष्टी, तवेमौ चरणौ गजेन्द्र- स्य योग्यां गतिं गमनं मोक्षं च न दिशत इति चित्रम् । विरो- धाभासालङ्कारः। उपजातियत्तम् ॥ २०९ ॥ २०८ अथ भगवत्याश्चरणवर्णनं चिकीर्षुरादौ हे गन्दनन्दन- सस्त्रि ! देवाऽद्भगावन्दनीये अमन्दागन्दमूलकन्दे भवचरणारविन्द धन्देइति गणमति । २०९ हे रमे ! यदीयौ पादौ तस्यैव गतिदायिनाधिति प्रसिदत्वे ऽपि मानुषपादयतामप्यस्माकं गजेन्द्रगति (भाग्यवत्तासूचिको मन्द- गति, ग्राहगृहीतगजेन्द्रगति मोक्षं च) दिशतः इति घदन गजेन्द्रगामि- नोलच चरणयोगजन्द्रगति( मोक्ष)दान न विस्मयापहमित्याह ।

·सौन्दर्यत्तवका ८॥ ३३७ नलिनायतने मृदु प्रवालं पदयोस्तावकयोर्लवं प्रतीमः । अत एव विभर्ति पल्लवाख्यां भजते पादपशब्दमस्य पाता ॥ २१ ॥ नलिनेति । हे नलिनायतने ! मृदु मवालं तव पादयोर्लवं लेश मतीमो नानीमः । अत एव पदोर्लयः पल्लव इति, पल्लव: कि- सलय इति चाख्यां नाम भजति । पल्लवः किसले चले(?) इति मेदिनी । अस्य पल्लवस्य पाता रक्षिता पादं पाति रक्षति स पादपो वृक्षः इति चाऽऽख्यां विभौति श्लेपणाऽभ्यार्थत्वमकल्प- नानिरुत्यलङ्कारः । औपच्छन्दसिक वृत्तम् ॥ २१० ।। पदयोर्डितयं ननु त्वदीयं भजति स्वामिनि बालमितरागम् । अथ पल्लवरूपमश्नुते तत् प्रतिषेधन्ति हि बालसख्यमार्याः ॥ २११ ॥ पदयोरिति । हे स्वामिनि ! त्वदीयं पदयोयं वालमित्ररा- गम् उधदादित्परक्तिमानं भजति, अथ ततः पल्लवस्य किस- २१० अथ कोमलतरमपि किसलयं त्यचरणलवमेव मन्यामहे, इत्त एव तत् पल्लवमिति व्यपदिश्यते, अत एव चाऽस्य पलुत्रस्य पाता रक्षको वृक्ष. पादप इति व्यवाहियते इति प्रवालाऽधिकाऽरुणं पलुव- कोमलं च ते चरणमिस्याह । २११ ईश्वरि । त्यस्पदद्वयं बालमित्रराग (प्रत्यप्रोधितसूर्यर- क्तिमगुणां, यालसुहृतप्रीतिं च ) प्रामोत्यत एव तत पल्लवरूपं (कि- सलयरूपं, पादलवरूपं च ) प्रामोति, यतो हि बालमैत्री लाघवफा- रिणी स्मरन्तीति लपेण चरणयोर्याल सूर्यपलयसाहश्यं धर्णयति ।

·. सम्याश्याऽवारणे लक्ष्मीसहले लयस्य रूपं सरूपमश्नुते मामोति । युक्तं चैतत् । यो हि धाले मूर्खे च मित्र योग्यं राग, स्नेहं भजति स विषयमीतिमतो रूपम- भुते एव । पल्लवशब्दो हि विषयपीतिगति प्रयुज्यते । पलवस्तत्र पदसाम्यमारुरुक्षतु, परं तेपामनेकेषां पाता स्वामी स्वारोहेदिति चेन्न । स हि पादपः पादवाणतां गच्छेन तु पादत्वं तत्तस्मादा- या बालग मूर्खस्य सख्यं प्रतिषेधन्ति, हि प्रमिद्धम् । 'मूर्खे शैव च संसर्गो विपादपि सुदुस्त्यज' इति देवीभागवते । श्ले- पार्थान्तरन्यासाबलङ्कारौ । औपच्छन्दमिक वृत्तम् ॥ २११ ।। यहस्तु यहणवता कलिताऽनुषङ्गं तत्तद्गुणीति विदितं तव पादपो । अत्यन्तरागिणि कृतं हृदयं मुनीनां वैराग्यमम्ब बहतीति विचित्रमेतत् ॥ २१२ ॥ यदिति । हे अम्ब ! यद्वस्तु पद्गुणवता यच्छौक्ल्यादिगुण- भाजिना कलिनाऽनुपङ्गं कृतसगति तदस्तु तद्गुणि तद्गुणविशि- शांति विदित, सर्वेषामिति भावः । इति सति अत्यन्तराांगणि बहुरक्तिमान ते पादपने कृतसम्बन्धं मुनीनां हृदयं वैराग्यं वि- गतक्तिमत्वं, पक्षे वैतृष्ण्यं च वहतीत्येतचित्रम् । अत्र मुनिह- दयस्य रक्तत्वसम्बन्धे ऽपि तद्गुणाऽनुराश्या अतहणालङ्कारः। इन्द्रवजावृत्तम् ॥ २१२ ।। -... २१२ यद् यद्गुणधशा सम्बद्ध तत्तद्वणदिति प्रतिमापपि म. घिफारुणे यशरण संसक्तं मुनिजनमानसं सरागत्वप्रसकायपि चैराग्यं ( रक्तिमाभावं, विषयमीस्यमापं घ) भजने इति पाँचयेण वर्णपन् मरुणं पथरणं विषयपारामुण्यसम्पादनेन मुनीन् सं. साराग्मोरपतीत्या ·सौन्दर्यकारक ८ पादान् सहस्रमपि वालसरोजबन्धोः पादयी जयति ते जगदम्ब दीप्त्या । वहीयसामपि न सहसुहारकाणां प्रायो जयः कुवलयार्तिकृतां कुतः स्यात् ॥२१३ ॥ पादानिति । हे जगदम्ब ! ते पाददगी वामसरोजवन्धो- लसूर्यस्य सहस्रमपि पादांश्चाणाकिरणांश्च दीप्या जगनि । सत्र हेतु:-मायः अतिशयेन बहुला इति बहीयांसः प्रियस्थिरेति साधुः । निरनुसारपाठो ऽपपाठः । भूयसामित्यापातात । तेषामपि सतां साधूनां नक्षत्राणां च वसूनां द्रव्याणां किरणा- नां च हरणकर्तृणां कुवलयस्य भूपण्डलस्य रात्रिविकासिकम्- लस्य च आर्तिकृतां पीडकानां जयः कुतः स्यात? अपि तु पराजय एव भवेदिति भावः । अर्थान्तरन्यासश्लेपकाव्यलिङ्गा- लंकाराः । वसन्ततिलकात्तम् ॥ २१३ ॥ नवप्रवलादपि कोमलं ते न वन्दते कश्चरणारविन्दम् । शनैरनषीद् दृषदं यदम्ब स्पृशन् सशकं भगवान् विचाहे ॥ २१५ ॥ तवेति । हे ऽम्ब ! नवमवालादपि कोमलं यत्ते चरणारविन्द ११३ जगदम्य ! तय पादद्वयी पालसूर्यस्य पोरसहसंमपि का. स्या जयतीति अतिबटुलानामपि सद्वसुबारकाणी (नक्षत्राSTET रिणा, साधुव्यापहारिणां च ) तथा कुवलयाऽऽनिकता ( कैरबपी. साकराणां, भूमण्डलपीडकानां घ) प्रायः पराजय व स्यादिति लयेणार्यानरम्यासेन समूधयति । २१४ मगया विवाहोत्सवे ऽतिसुकुमारं यत् स एव स्पृ. शन् शनैरमापरि निदधौ तन्नूननफिमलयादपि कोमलं ते चरणं कोया मदते? स्याह।

·३४० सव्याख्याऽवतरणे लक्ष्मीसहस्र विवाहकाले भगवान् दृपदमश्मानमपि समाङ्घ स्पृशन् समनपीत तत्को न वन्दते ? झंत काकुः । 'अथैनामश्मानमारोहयतीति श्रुतेः । उपन्द्रवजारत्तम् । कालिङ्गम् ।। २१४ ॥, शुभतरलाक्षमजसुषमायतनं जगतां जननि शुचिद्विजैः श्रितमिदं पदमास्यमपि । परमियती भिदा प्रथममभ्युदयं दधता त्वहिमरुचा समं हिमरुचा चरमं च रमे ॥२१५॥ शुभेति । भो जगतां जननि ! इदं शुभतरा लाक्षा य- स्मिन्, आस्यं शुभे तरले अक्षिणी यस्मिन्, एवं शुचिभिः स्व. जैः पवित्रैश्च द्विजाह्मणुदन्तैश्च श्रितं, परंतु तथापि प्रथम पदम् अभ्युदयं दधताउदयता ऽहिमरुचा सूर्येण सम, चरममास्य हिमरुचा चन्द्रेण समम् इयती भिदा । एवं भेद इत्यर्थ इति उपमानोपमेययोर्विशेपोत्स्या व्यतिरेकालंकारः । नऊ- टकं वृत्तम् ॥ २१५॥ प्रवेष्टि यः पादरुचिं वदीयां तमिन्दिरे द्रष्टमयोग्यमाहुः । २१५ है रमे ! शुभतरलाक्षं ( योभनलाक्षारागरक्षित, शोभने चञ्चले च अक्षिणी यस्मिन् तथाभूनं च ) अजसुषमाऽऽयननं (कम- लचन्द्रशान्तियसतिस्थानं ) शुचिद्विजैः ( पवित्रवादाणेः, शुभ्रद- न्तश्च )भितं ते पदमास्यं च । एवमुभयोः साम्ये ऽपि पदमुदयता सूर्येण सरश,मास्यं तु तथाविधेन चन्द्रेण सममित्येतापान भेद- स्तयोरिस्या। २१६ तय पाद फान्तिविपिणमयलोकमाई यत् फययः फययन्ति 'नेक्षतोपन्तमादिस्यामित्यादिशानिषिद्धदर्श- सन्न ·सौन्दर्यस्तयका ३४१ दृष्टान्तमत्र प्रतिषिद्धदृष्टि- मुद्यन्तमादित्यमुदाहरामः ।। २१६ ॥ प्रेति । हे इन्विरे ! यः अग्या श्रेष्ठ पादरुचि मटेष्टि क- रोति तं द्रष्टुम् अयोग्यम् पाहुः । कवय इति शेपः । अत्र खत्पा. दद्वेष्ट्टत्वेन दर्शनाऽयोग्यत्वे दृष्टान्तं गतिपिद्धा निषिद्धा हाष्टर्द- र्शनं यस्य तम् उद्यन्तमुदयं माप्नुवन्तप आदित्यं सूर्यम् उदा. हरामः कथयाम इति । अत्र प्रमाणम् 'उद्यन्तमन्तं यन्तमादि- सं नोदीक्षीया दित्यागस्तम्बश्रुतिः । निदर्शनालंकारः । उ. पजातिटत्तम् ॥ २१६ ।। न वर्णतः केवलमीप्सितार्थ- दानादपि त्वच्चरणौ सुरागौ। श्रियैव नेमौ शतपत्रमित्रे बभूवतुः पृज्यतया ऽपि मातः ॥ २१७ ॥ नाव । हे मातः ! इगौ त्वच्चरणौ केवलं वर्णतः, सान विभ. क्तिकस्ततिः। आरक्तत्वेनेत्यर्थः । सुरागौ शोभनर्गक्तमानी इति न, तर्हि ईप्सिनार्थदानादपि मुराऽगौ फल्पक्षौ । अपि च श्रियैन शोभौंच पातपत्रमित्रे कमलसखी इनि न, किंतु पु. ज्यतयापि शत्तपत्रमित्रे सवितारावित्यर्थः । बभूवतुः भासतरि- त्यर्थः । उपजातिवृत्तम् । श्लेपालंकारः ।। २१७ ॥ नम् उदयमानम् आदिस्य निदर्शनं धूमहे इति त्यधरणविद्विद मु. खावलोकना नहीं भवतीत्याशयेनाह। २१७ हे मातः! इमो स्यश्चरणी पर्णतः (शब्दतः, रूपनश्च) केवलं न सुरागों ( सुरक्ती ) किन्त्यिस्य अर्थस्य ( अभिधेयस्य, विषयस्य च ) दानाचनोः सुरागी ( कल्पवृक्षा) एवं शोभामात्रेण न कुशेशयतुल्यौ अपि तु पुज्यत्वेनापि सूर्यतुल्यो इत्याह । ..

·सध्यापयाऽषतरणे लक्ष्मीसदले - सुरेन्द्रभर्गादिसुरव्रजेडिते भजे तब क्षीरधिजे पदाऽम्बुजे । व्यनक्ति सक्तं यदलक्तकं हरे- रुरस्तटे तत्र वरत्वमुच्चकैः ॥ २१८॥ मुगेति । गो क्षीरधिने ! सुरेन्द्रः शक्रः, भर्गः शिवः, त. दारिभिः सुरवजैः ईडिते स्तुते ते पादाऽम्बुजे अहं भजे । तत्र हेतुः-हरेः उरम्तटे वक्षसि सक्तं ययोः पादाऽम्वुजयोः अ. लककं तत्र हरी उच्चवरत्न श्रेष्ठत्त्वं पतित्वं च व्यक्ति प्रकद- पति । वंशस्थ वृत्तम । उदातालंकारः ॥ २१८ ।। उदारसन्देहमुषं वितन्वती मुदा रसं देहभृतां चिदात्मकम् । सदा ऽरविन्दे ऽप्युदयन्तमिन्दिरे पदारविन्दे हसतः श्रिया तव ॥२१९ ॥ उदारेति । हे इन्दिरे । देहभृतां शरीरिणाम् उदारसंदेहमुएं महासंशयनाशकं चिदात्मकं चैतन्यस्वरूप रसं ब्रह्मानन्दं 'रसो थै सः रमं वायं लब्ध्वा ऽऽनन्दी भवतीति तैत्तिरीयश्रुतिः। २१८ इन्द्रशिमादिदेघवृन्दस्तुने ते पदारविन्दे पन्दे, ययो क्षार- मो भगवतो धक्ष स्थल लग्नी घरत्वं ( तस्य श्रेष्ठत्वं, पतित्वं च ) प्रक- टयतीति यदलक्तक हरे श्रेष्ठ्याऽभिव्यञ्जकं तयोर्माहात्म्यं कथं स. गनेशायि न स्यादिस्यभिप्रेत्याह । २१९ देहधारिणां महासदेहनाशकं ब्रह्मानन्द क्दती त्वचरणकम- ले बालसूर्ग समधिकथा कान्त्या हेतुना हसतः इति परणयोर्यालम याधिककान्तिमत्यमुपपादयति ।

·सौन्दयस्लवका ८॥ ३४३ विनन्दनी ददती ने पदारविन्वे श्रिया उदयन्तं रविं सदा हम. तः । ततो ऽधिकधुनिमत्वादिति भावः । वंशस्थं वृत्तम् । उप- मा व्यक्तिरेको वा ऽलकारः ॥ २१९ ॥ अपि नीरजस्फुरणहार्यहो रजः- स्फुरणाऽपहारि पदयोईयं तव । अपि हंसकप्रणयि धूतहंसक गमनेन पद्मभवने विशोभते ॥ २२० । अपीति । हे पन भवने ! नीरजस्य कमलस्य स्फुरगां शोभा दरनि तीलापि रजःस्फुरणस्य रजोगुणोद्भयम्फुरणस्या- हारि नाशकम, एवं इसके नूपुरे प्रणय्यपि गमनेन धूनहंसक परास्तमरालं, गतिलालियेनेति भावः । तव पदयोदयं विश. पेय शोभते । मजुभापिगीवृत्तम् । विरोधाभासालङ्कारः॥२२०॥ कौ चिदनिकमले तबाऽऽश्रितो कंसहिंसकपरन्धि हंसकौ । मन्जुलैरखिलरञ्जको रुतै- मानसे विहरतो मधुहिषः ॥ २२१ ॥ कौ चिदिति । हे कंसहिंसकपुरन्ध्रि! तबाऽधिकमले आ- - २२० सरसिजशोभाडाहारि रजोगुणनिनाशर्फ तायफपदयुगलं पारफटकप्रणयपिगमनेन जिनमरालं संशोभतइति विरोधाभासमु. खेगाह। २२१ हे फंसारिपनि त्वदीयाडानेपो आधिनी फौचिसो (फटका, मराली, परमहसौ च)सुन्दरः रुतेः (शिशितः, लोकानन्दः स्वस्तः, ॐकारध्वनिभिश्च ) भगवती मानस मानससरोधिरेच यिहरल इनि नपुरी इंसपरमहंससाशन वर्णयति ।

·३५४ सध्यारयायतरणे लक्ष्मीसहने श्रितो गजुलैः रुतैः शब्दितैः अखिलानां रक्षको इंसको पा- दकटकी परमहंमौ च मधुदिपः मानमे सरसि स्वान्ते च विह- रतः क्रीडतः । रथोद्धतावृत्तम् । श्लेपालङ्कारः ॥ २२१ ॥ राजच्छाभनखाश्रितं शुभकरं राजीवराजीसुहृत पझे गाढतमोहरं तव पदं वालार्कविम्यं च तत् । यद्यप्यम्ब समं तथापि विदितो भेदस्त्वियानेतयो- रर्थ्य संस्कृतमुत्तरस्य कलयन्त्याद्यस्य पाद्यं बुधाः॥२२२॥ रादिति । हे अम्ब, पद्मे ! तब पदं चेयपरं तद्वालार्क- बिम्बं च राजच्छोलिसांतभिनखैः पक्षे राजति शोभने खे आकाशे आश्रित । शुभकरं कल्याणप्रदं, पक्षे उत्तमकि- रणं च राजीवानां कमलाना राज्याः पङ्गेः सुहृन्मित्रं, सादृश्या- द्विकासकारित्वाचेत्युभयत्र ग्राह्यम् । गाढतमसो ऽनायज्ञानस्य पक्षे निविडाऽन्धकारस्य च हरं नाशकम् । इति यद्यपि समं तथापि अन्यस्य विम्बस्य संस्कृतं संस्कारयुक्तम् अर्घ्यम, आद्यस्य पदस्य संस्कृतं पायं कलयन्ति समर्पयन्ति बुधा ज्ञा- निनः । इयानेव एतयोयोर्भेदो विदितो ज्ञातः । अत्रोभयत्र पादाभ्यां चेनि यत्मत्ययः । अत्र 'अयं दद्याच्छिरोपरि' इति वचनात् खेरुत्तमाओं या आदरक्रिया सा तब नीचाङ्गे इति १२२ विराजमान. शुभनखैराश्रितं विराजमान शोभनं खमा. काशमाधिनं, कमलसुहृत् (कमलतुल्यं,कमलविकासकं च) गढ़ाशा. ननाशक,मन्धतमसनाशकं चेति ते चरणं सूर्यविम्यं च तुल्यं, तयोश्चा- ऽयमेवभेदो यद्विद्वांसः सूर्यबिम्बस्य गन्धमाल्याघलङ्कृतमध्ये चरण- स्प च पायं समर्पयन्तीति पाद्यपूजितस्याऽध्यपूजिताऽपेक्षया श्रेष्ठ त्येन चरणस्थ सूर्यविम्बाच्छैप्ट्यमवेत्याह ।

·सौन्दयस्तबकः ८॥ व्यतिरेकः । अयगेच लक्ष्मीपदगोः श्लोकस्य चालङ्कारः । शा. दलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ २२२ ।। तब भगवति बन्दे दिव्यपादारविन्दे सदसि यदभिषेक शम्भुजम्भाऽरिमुख्याः । स्वमुकुटघटितस्वःशाखिनिष्पन्नपुष्प- प्रसृमरमकरन्दैरन्वहं तन्वते ते ।। २२३ ।। ततेति । हे भगति सदसि सभायां शम्भुहरः जम्माऽरि- रिन्द्रः ती मुख्यौ येषां ते देवाः तस्य मुकुटे घटितानां स्व:- शाखिनः कल्पद्रोनिप्पन्नानामुत्पन्नानां पुष्पाणां प्रसूमरैर्विसत्व- रैर्मकरन्दैर्ययोरभिनेक तन्वतः कुरुतः ते तव पादारविन्दे अई वन्द नपामि । उदात्तालङ्कारः । मालिनीरत्तम् ॥ २२३ ॥ प्रणतिषु तव पुण्यद्वन्द्वमासीत् पुरारेः प्रणिपतनत एक लोकमातस्त्वदङ्घयोः । चिरविरहकृशस्य स्वाऽवतंसाऽमृतांशो- स्तव नखमयतारायोजनेन द्वितीयम् ॥ २२४ ॥ प्रणतीति । हे लोकमातः ! पुरारेः शिवस्य तव मणतिषु १२३ शिवेन्द्रादिमिदेवैजिमौलिविधृतः कल्पवृक्षकुसुममक. रन्दासार. कृताभिषेके दिव्ये ते चरणे चन्दे इत्याह । १२४ त्वत्पदप्रणतस्य शिवस्य पादधन्दनजन्यमेर्फ, परं च चिरात् मिजदारताराविरहितस्य तारापतेर्नखरूपतारासमागमप्रापणन विध- टिनमिथुनघटनजमिति पुण्यद्वयमजनीति प्रतिपादन नखानां न- क्षत्रकपत्यं चरणस्प शियमणत्यास्पदत्वेन माहात्म्यातिशयं च यो. प्रपन्नाह।

·३४६ सन्यायाध्यतरणे लक्ष्मीसहने प्रणामपु पुण्यद्वन्द्वम् आसीत् । तत्रैकं त्वदङ्मयोः प्रणिपत- * नतः । पञ्चम्यास्तसिल् । द्वितीयं चिरविरहेण कृशस्य स्वा- ऽवतंसभूतस्याऽमृतांशोश्चन्द्रस्प तब नखमयानां ताराणाम् ऋक्षाणां योजनेनेति । उभयमेलनपुण्ये प्रमाणं शिवताण्डवो- क्तयन्त्रप्रकरणे-'वश्याऽऽकर्पणविद्विप्टिमारणादिपु कर्मसु । वश्ये स्त्रीपुंमयोरैक्यकलनाद पुण्यभाग्भवेदिति । अप्रकृतवर्णनेन म- कृतनखतारकासाम्याश्रयणादमस्तुतप्रशंसालङ्कारः । मालि- नीरत्तम् ॥ २२४ ॥ चरणनलिनयुग्मं संसृतिक्लेशसिन्धो- स्तव हरिसखि सन्तस्तारकं सङ्गिरन्ते । इदमुचितमवेमो येन तत्संश्रितानां ततिरपि च नखानां तारकत्वं विभर्ति ॥ २२५॥ चरणेति । हे हरिगखि ! येन तपोश्चरणयोः संश्रितानां नखानां तति- तारकाणां भावस्तारकलं, शरदः कृतार्थतेत्या- दिवसामान्ये नपुंसकम् । यद्वा त्वेचेति वैकल्पिकहस्यत्वम् । पदा तारकं तारकापि चेति विश्वानक्षत्रवाच्यकारान्त एवेति । अथ च तद्तनपुसकत्वमपि विति तचरणनलिनयुग्मं संस- तिक्तंशस्य सिन्धोस्तारकं सङ्गिरन्ते इदम् उचितमवमो जानीमः। मालिनीत्तम् । काव्यलिङ्गमलङ्कारः ॥२२५॥ २२५ त्वचरणसरोजयुग्मं संमारतारकं वदन्तीति युक्तमेव, य. तस्तदाश्रितानां नसानां ततिरपि तारकत्व (उत्तारकत्वं, नक्षत्रत्व च) दधतीति चरणस्य ससारोद्धारफत्व नखानां नक्षत्ररूपत्वं चाह ।

·सौन्दर्यस्तयः । अनिशं प्रकाशमधिगन्तुमिच्छया तव भानि सिन्धुतनये पदाऽम्बुजम् । अधिगम्य नूनमभवन् यतो नखा- न्यत एव खं च तदभून्नभस्थलम् ।। २२६ ।। अनिमिति । हे सिन्धुतनये ! अनिशं प्रकाशमधिगन्तुम् इच्छया भानि यतः तव पदाम्बुजम् अधिगम्य नास्ति खं येषां तानि नखान्यभवन् ततस्तत्वमाकाशं न भाना स्थल स्थानं तन्नमस्थलम् अभवत् । अत्र यतः भानि तारा: नखान्यम- वन् ततः खमन्वर्थमभूदिति युक्त्युक्त्या निरुतयलङ्कारः। मञ्ज- भापिणीवृत्तम् ।। २२६ ।। मरालिकेच्या ऽप्यमरालिकेच्या सुरद्रुमश्रीरपि विद्रुमश्रीः । खरांशुकान्ता नखरांशुकान्ता ऽप्यम्ब द्वयीयं तव चित्रमध्रयोः ॥ २२७ ॥ मरालिकेति । हे अम्ब ! तब अध्रचोदयी मरालिकाभिई- सीभिः ईड्या स्तुत्यापि अपरालीनां कर्मस्तकैराड्या, एवं मु. २२६ फेवलं निशि प्रकाशमानानि नक्षत्राणि निरन्तरप्रकाशरूप. नावाप्तये तव पदाम्बुजमाश्रितान्यत एव तानि नखानि (नखरूपा. गि,न खमाकाशो येषु तादृशानि च ) अभवन् खमाफाशं च न भ. एथलं, मानां नक्षत्राणां स्थलं चनासीदिति नपानानिक्षत्रसाम्यं वर्णयति। २२७ हे अभ्य ! नव पदद्वयी हंसीस्तुता ऽपि देवपट्टिशिरस्तु. ना, कल्पवृक्षोभाधारिण्यपि प्रघालारुणा, सूर्यसुन्दर्यपि नखफिरण- रमणीयेति विरोधाभासचियेणाह।

·३४८ सध्यास्याऽवतरणे लक्ष्मीसहने रद्रुमवरकल्पद्रुमवच्छीर्दातृत्वशोभा यस्यास्तादृश्याप विद्यमनत् प्रवालवत् श्रीः रक्तत्वशोमा यस्याः सा, तथा खरांशुवत्सूर्य- यत्कान्ता सेजोरूपा ऽपि नखराणां नखानामंशुभिः कान्ता सु- न्दरी । खरं स्यात्तीक्ष्णधर्मयोरिति गदिनी । अत्र श्लोकस्थप. ददर्शनेन विरोधं ज्ञात्वा टीकादर्शितार्थेन तस्याभासत्वं निर्णीय- म्। उभयमेलनेन तदलङ्कारः कार्यः । उपजातिवृत्तम् ॥ २२७ ॥ चरणाविमौ हि करुणानिधे यत- स्तरुणाऽरुणाग्रकिरणाऽनुकारिणौ । अनुविन्दतस्तदरविन्दबन्धुता- मपि साधुचक्रबहुमान्यतां रमे ॥ २२८ ॥ चरणाविति । हे करुणानिधे ! तब इमौ चरणौ यतस्त- रुणाऽरुणस्य बालसूर्यस्याऽयकिरणानाम् अनुकरणं मादृश्यं कुर्वतस्तलीलौ । ताच्छील्ये णिनिः । तत्तस्मादरविन्दस्य वन्धुतां हितकारित्वं सादृश्यं च, एवं साधुचक्रस्य चक्रवाकस्य सत्स. मूहस्य च बहुमान्यतामनुविन्दतः प्राप्नुतः। कान्यलिङ्गमलं० म- जुभाषिणीत्तम् ॥ २२८ ॥ . १२८ हे करुणानिधे ! यतस्ते चरणौ सूर्यकिरणाऽनुकारिणापत एव कमलबान्धवत्व ( कमलतुल्यत्वं, कमलविकासकत्वं च ) एवं साधुचक्रबहुमान्यतां (सजनपरमादरणीयत्वं, समीचीनचंक्रवा. कादरपात्रतां च ) प्राप्नुत इति पदयोः सूर्यकिरणसाम्यमाह ।

·३४९ सौन्दर्यस्लवका ८॥ पदमाश्रितस्तव पयोधिकन्यके विपदं न जातु भजतीति साम्प्रतम् । अपि तत्परागमधिमौलि धारय- नपरागतां ब्रजति जन्तुरहुतम् ॥ २२९ ॥ पदमिति । हे पयोधिकन्यके! तव पदं चरणम् आश्रितः जन्तुः जातु कदा चिद्विपदं न भजतीति साम्प्रतं युक्तं, तयोः पदयोः परागम अधिमौलि शिरसि धारयन्नप्यपरागतां भ. जतीत्यद्भुते, अपगतो रागो विषयमीतिर्यस्मात्तत्तामिसद्भुता- ऽभावः । मजुभाषिणीवृत्तम् । विरोधाभासः॥ २२९ ॥ श्रितः परागं जरठः शशाङ्को दृष्टो नतव्यम्बकशीर्षगश्रीः। . स्पृशन्नपि त्वत्पदयोः परागं न जातु तारुण्यमहो जहाति ॥ २३० ॥ श्रित इति । हे श्रीः पराऽगमस्ताचलं श्रितः स्थितः(?) श- थाः जरठो दृद्धो दृष्टः, नतस्य कृतमणामस्य त्र्यम्बकस्य २२९ अथ त्वत्पदाश्रितस्य न विपदर्शनं नापि पैराग्यदौर्लयमिति श्लेषेण प्रतिपादयन् ते पदं प्राप्तो विपदं (विपत्तिम, अपच)न भजते इति युक्तं, परं तत्परागं मौली दधानोऽपरागनां (परागराहित्य, वै. राग्यं च ) लभते इति चित्रमिति विरोधाभासेनाह। २३० अथ देव्याः पादपरागमहौषधस्य जरामयहरत्वं प्रदिपाद- पितुं पराग (साधारणपुष्परजा, पश्चिमाचलं च) श्रितश्चन्द्रो ज. रठो हटः । परं प्रणतशिवमौलिगतः स ते चरणापरांगस्पर्शमात्रेणे कदा चिपि तारुपयन यजतीयाह ।

·मध्यास्पायतरणे लक्ष्मीसहन शिवस्य शीर्षगो मूर्धस्थः स एव सत्पदयो: पगगं स्पृशन्नपि तारुण्यं न जहाति अहो इति परागशब्दश्लेपेगाश्चर्यप | अत्र परागम्पर्शरूपकारणसत्ते ऽपि जरठवरूपकार्याऽनुत्पत्तितो विशेपोत्यलंकारः। उपजातिवृत्तप ॥ २३० ॥ सुरादिमान्यं विधुतोपसर्ग शुभावहं ते मृदु चारुवर्णम् । पदं रमे यः प्रणमेजपेद्वा दूरादपास्यत्यरमापदं सः ॥ २३१ ॥ मुगदीति । सुरा देवास्तदादिभिः । आदिशब्देन किन्नरग- न्धर्वादिभिरपि गान पूजनीयं विधुतो निरासित उपसर्गों वा- घो येन तत् चारुः मुन्दर वर्णों रूपं यस्मिन् तव पुनः शुभं कल्याणमावहति ददाति तत् तव पदं चरणं या पुमान् प्रणमेव नमनकर्मीकुर्यात् स नः परमा उत्कृष्टा चासावापद्विपत्तिश्च ताम् अरं द्रुतम् अपास्यति त्यजति । अरमापदं रगापदाऽभावं च श्रीमलोकना यातीत्यर्थः(1) । अंथ पदं रपेत्याकारकं नाम यः जपेत् सो ऽपि पूर्ववत्फलभाग्भवति । कीदृशं तत् ? मुष्ठ : रेफर आदिर्यस्य तत्तमोवर्ण : अन्यो द्वितीयो यस्य तत् । एवं च . २३१ हे रमे ! सुरादिमान्य (देवादिमान्यं, शोभनो रशब्द आदी यस्येवं मादो ऽन्यो ऽन्त्यो यस्य तथाभूतं रमा इत्याफारफश्च ) विधु. तोपसर्ग (निरस्तोपद्रवं, प्राघुपसगरहितं च ) कोमलसुन्दराऽरु. नरूपं मृतक्षरोटतं च ते पद चरण स्वद्वाचकं रमाशब्दं च यथा. यथं यः प्रणमञ्जपेछा स महतीमापदं दूरीकुर्यादिति भगवतीचरण- नानार्षिपनाशकरकं प्रतिपादयत्राह ।

·- माध्यलयक' ८॥ रमारूपमिसर्थः । विधुनः उपसर्गः प्राशुपमगों पस्मासटपर्णा- पदवत्सोपमर्ग न भवति प्रथमतृतीयपश्चमान्तस्था वर्णा मृदची ऽभिधीयन्ते। तादृशौ चारू मुखमुखौ चणी यत्र तत् । उपजा। श्लेपालं० ॥ २३१ ॥ पादं तपादं तव पङ्कजानां वन्दे भवं देवि तरीतुकामः । मस्ते समस्तेडपि मन्जुलाक्षा- रागं परागं वहते यदीयम् ॥ २३२॥ पादमिति । हे देवि ! भवं संसारजलधि तरीतुकामः अहं पजानां त्रपाद लज्जार्पिणं तव पाद बन्दे नमामि, यदीयं य- त्सवन्धिन मञ्जु मुन्दरः लाक्षाया रागो पन तं परागं रज-स- मस्तेट् सर्वस्तुत्यो ऽपि शिवः मस्ते शिरमि वहते दधाति । अथ च यत्संश्रितगचेतनमपि रज. गजुला अक्षारागं विषयेषु इ. न्द्रिगाऽप्रीति वहति ततश्चेतनानामस्माक सुतरां वैराग्यदानपू- कससारसिन्धुतारणम् भवचरणकमलं कुर्यादिति भावः । इन्द्र- बजारतम् । उदाचालङ्कार ॥ २३२ ।। पदद्वयं यस्तव देवि सेवते प्रभुः श्रितानां द्विपदो भवत्यसौ। २३२ हे देवि ! सफलस्तुत्योपि शिघ सुन्दरयावकरसारुण य- स्पगग शिरसा वहति, नवकमलपाप्रद तत्त चरण संसारोचिती- पयो नमस्फरोमीत्याह । २३३ हे रमे ! त्वत्पदकमलसेवको निजाश्रितानां गजप्रदो भवति, तद्विमुख गरं विज्ञाश्चतुष्पद (पशु) कथयन्तीति चरणसयकस्म ·सम्याख्याध्यतरण लक्ष्मीसहने विधुस्वसस्तहिमुखस्तु यो नर- श्चतुष्पदं हन्त वदन्ति तं वुधाः ।। २३३ ।। पदेति । हे देवि, हे विधुस्वमः ! यस्तव पदद्वयं सेवते अमोप- दसेवी श्रितानां द्विपं गजं ददाति सः प्रभुः स्वामी भवति। गजा. न्तलक्ष्मीवान् भवतीति भावः । तु पुनः तयोः पदयोर्विमुखो यो नरः तं पादविमुख नरं चतुष्पदं पदचतुष्टययुक्तं पथं च वदन्ति इन्त हर्षे । वंशस्थ वृत्तम् । श्लेपालं० ॥ २३३ ॥ पदयोस्तवाऽङ्गरागं प्राहुः स्वाभाविकं वयं त्वेनम् । पुष्कलरागप्रियतमहृदयवसत्युपनतं च जानीमः।।२३४॥ पदयोरिति । अङ्ग रमे! तर पदयोश्चरणयो: एनं रागं स्वा- भाविक सभावांसमित्येके कवयः प्राहुः । वयं तु पुष्कल: ब. हुल: रागः प्रीतिस्मिन् तस्मिन् मियतमस्य ददये वसत्या उपन- तं प्राप्त एनं रागं विजानीमः । अत्र पदयोः स्वाभाविकराग- निन्दवं कृखा पिपत्तीतिरागारोपेण शुद्धाऽपह्नुतिरलंकारः । गीतिहत्तम् ॥ २३४॥ परमकरावलिरम्या बहुरागधराधरोरुविभ्रमभाक् । महासंपत्प्राप्तिस्तद्विमुखस्य हिताऽनक्षतया च पशुत्वमिति वैचित्र्येणाह। २३४ जनास्त्वचरणयोरारुण्यं स्वाभाविकं कथयन्ति, धयं तु बहुलराग(अधिकपीनियुन )प्रियहृदयनिवाससंक्रान्तं घूम इत्याह । १३५ हे रमे ! उत्कृष्टा रलयोरक्याद् याः कलास्तासां पङ्किभी रम्या यहुलाऽरुणाघरोष्ठा सक्थिविलासधारिणी मरालललितग. तिस्त्वं, श्रेष्ठया करपल्या भुजचतुष्टयन रम्यः, यदुलप्रेमधरः, धरस्थ ·सौन्दयत्तषका . : असि हंसहारिगतिका पतिवरिपतृवरिपतृप्रसूबच्च॥२३५॥ इति श्रीमद्वेङ्कटाध्वरिविरचिते श्रीमल्लक्ष्मीसहस्रे सौन्दर्यस्तबको ऽष्टमः समाप्तः ॥ ८ ॥ परमेति । हे रमे ! परमा: या कलास्तासामावल्या रम्या, लियोः सावरपात् बहुढे रागो रक्तिमा त 'धरति तादृशो अधरो यस्याः सा, ऊर्योः सक्थ्रोविलासं भजति सा, हंसवद हारिणी सुन्दरी गतिर्यस्याः सा, त्वं रमा पतिवद, पिवद सि. न्धुचत्, पिलप्रमूवद सायंसन्ध्यावत, असि भवसि । पतिपक्षे परमा या करावलिः करपतिस्तचतुष्टयमियर्थः । तेन रम्यः बहुला अगाः शैला यस्यां तस्या धराया भूमेः धारो धारको घराहरूपेण, अरुणा महता विना पक्षिणा गरुडेन यद् भ्रमणं तद् भजति सः, हंसानां परमहंसानां हारिणी स्पृहणीया गतिलो- को यस्य सः । पितृपक्षे परा महती या मकराणाम् आवलिः पतिस्तया रम्या, बहुलान् अगान पर्वतान् धरति सा धरा भूर्यस्य सः, उरवो ये विभ्रमा विशिष्टजलनिर्गमाः 'खाड्या' इति लोके । वान् भजति सः, हंसवारिणी शुभ्रा गतिरवस्था पस्य सः । गोवर्धन पर्वतस्य उरुमहान् यो विभ्रमणकारी, परमहंसस्पृह- णीयप्राप्तिः यस्ते पनिहरिस्तद्वदसि । फिंच परया मकरपझ्या सुन्दरः, बहुपर्वतधरः, पृथिव्यां महद् भ्रमणं भजति तथाभूतः, हंसानां मनोहरा गतिर्यस्मिन्नेताहशो यस्त पिता समुद्रस्तदसि । अपि च उत्कृष्टस्य मस्य चन्द्रस्य किरणाचल्या सुन्दरी, अधि.

·सध्याध्यापतरणे लक्षमीसहने J., सन्ध्यापक्षे पर उपरितनकाले मस्य चन्द्रस्य ये करा किरणाः कला वा तदावल्या रम्या।मः शिवश्चन्द्रमा वेधा इसभिधानम् । ब. हुरागधरा स्पष्टम्।धरायां भुवि उरुः बहुः यो वीनां पक्षिणां भ्रमः तं भजति सा, सायं हि खगाः खस्वनीडाभिमुखा भवन्ति । हम सूर्य हरति तच्छीला गतिः स्थितिर्यस्याः सा । श्लेपोप- मालङ्कारी। गीतिवृत्तम् ॥ २३५ ॥ इति श्रीरावजीमहाराजापरनाम्ना श्रीनिवासपण्डितेन विर- चितायां चालवोपिन्याख्यायां श्रीमल्लक्ष्मीसहस्रटीकायां सौन्दर्यस्तबको sgमः सम्पूर्णो ऽभवद ॥ ८ ॥ ܐ ܥ कारुणा, धरायां महान् धीनां पक्षिणां विशेषभूतो यो भ्रमोभ्रमणं त. द्भाङ, हंसस्य सूर्यस्य हारिणी मपहारिका खितिर्यस्यास्तथाभूता या सायंसन्ध्या तानसीति सचमत्कारं श्लेषेणाऽर्थचतुष्टयं प्रतिपादयन् भगवत्या भगवासमुद्रसायसन्ध्यासाम्यं धर्णयन् स्तपकं पूरयति । इति श्रीमानघल्ल्युपाण्यतेलङ्गरामशास्त्रविरचिताया लामीसह- साऽवतरणनिःश्रेणिकायां सौन्दर्यस्तधकः ॥८॥ .

·सारस्तषक:९, थ शृङ्गारस्तवका ९ । शृङ्गारपन्तीमुटजं रावणेन हृता सतीम् । विचिकाय प्राकृतवत् स रामः श्रेयसे ऽस्तु नः ॥ ९ ॥ अथाऽस्मिन् नवमस्तबके श्रीमल्लक्ष्मीनारायणयोः शृङ्गारं पूर्णयितुं प्रथमपद्ये शृङ्गारेति तल्लिङ्गं निर्दिशन्मङ्गलमाचरति-- दु यमहिमा सा मां क्षीराऽब्धिदुहिता ऽवतात् । शृङ्गाररससर्वस्वं शेषशैलेश्वरस्य या ॥ १ ॥ दुयेति । या शेषशैलेश्वरस्प हरे शृङ्गाररसस्य सर्वस्त्रं मुख्पधनं सा दु यो महिमा यस्याः सा दुग्धाऽधेदुहिना रमा बतादसतात् । अव रसणे इस स्मालोद ॥१॥ विहितस्मरसौरभेण पो. विविधेनाऽम्ब विलासचेष्टितेन । अतिविस्मयमादधासि शौर- रनुभूता ऽपि चिरादपूर्ववत्त्वम् ॥ २ ॥ विहितेति । हे पद्मे ! हे. ऽमन ! विहितं स्मास्य, सौरभं रेज तेन विविधेत विलासानां चेट्रितेन चिरादनुभूना ऽपि त्वं शारे- रतिविस्मयमलाचर्यमादधासि । औपच्छन्दसिकं वृत्तम ॥ २ ॥ १. १ अथ शङ्गारस्तयफमारधुकामी येङ्कटपतेः शृङ्गाररससर्वस्व. भूना धमहिमा श्रीमियतादित्याशास्तै । २ हे देषि । त्वं काममनोक्षेन विनमचंष्टितेग चिरायाऽनुभूता- पि नवनवेष भवन्ती हरेरत्यन्तमाश्चर्यमादधासीत्याह- 4 ·सम्याण्याश्यतरणे लक्षमीसहने फणिशैलपतेर्न जातु अथ साविकभावं वर्णपति- कमले तब हन्त वीक्षितानां कुटिलिन्ना कवलीकृतं सदा ऽपि । चेत: प्रतिघोपज्ञमुपैति वक्रिमाणम् ॥ ३ ॥ कमलेति । भो कमले ! तब वीक्षितानां कुटिलिना को- टिल्येन सदा कवलीकृतं ग्रस्तमपि फणिशैलपतेश्चेतः स्वान्तं मतिघो रुद् तस्याः उपज्ञा आद्यज्ञानम् । उपज्ञोपक्रमन्तदेति सू- श्रेण नपुंसकत्वम् । वत्रिमाणं वक्रत्वं जातु कदा चिदपि नोपैति न प्राप्नोति । अतद्गुणाऽनङ्कारः । औपच्छन्दासक वृत्तम् ॥ ३ ॥ विपमाऽऽयुधाऽस्त्रसुषमाऽऽवहैरहो तब लोकमातरवलोकविभ्रमैः । भगवानहीन्द्रनगवास्युपाश्नुते तरसा मनोज्ञतरसात्विकश्रियम् ॥ ४ ॥ विषमेति । हे लोकमातः ! विषमाऽऽयुधस्य कामस्य मु. पमा परमशोभा आवहन्ति तैस्तवाऽवलोकविभ्रमर्दर्शनविलासैः ३ हे कमले! तय नयनकौटिल्येन प्रस्तमपि भगवतश्चेतः कोपमू- लके विकारमपराधिष्वस्मासु नौपैतीति कुटिलसङ्गादपि विकार नोपैतीत्याश्चर्यमित्याह । ४ हे लोकमातः ! कामाऽस्त्रशोभाधरैस्तवावलोकविलासर्भग- धान वेङ्कटाचलवासी सत्वरं सुन्दरतरं सात्विकभावं प्राप्नोतीति का- मशरविद्धस्य सत्त्वगुणवत्वप्राप्तिराश्चर्यकारिणीत वदन् स्खंदादीन भाषान् भजते इत्याद।

·झारस्तवका ९॥ अहीन्द्रनगवासी शेपाऽद्रिस्थो भगवान तरसा शीघ्र मनोइतरं साविकभावं उपाश्नुते प्रामोतीत्यर्थः । मञ्जुभाषिणीवृत्तम्॥४॥ कलशाऽब्धिपुत्रि बलशासनादिभि- निगमैनरैर्दिविगमैरपि स्तुतः । छलहेतुकेषु कलहेषु केशवः स भिया तवैकमभियाचते बचः ॥ ५॥ कलशेति । हे कलशाऽब्धिपुत्रि ! बलशासन इन्द्रः आ- दिर्येषु तैः एवं निगमैदैस्तथा नरा मानवा दिविगमा देवास्तैः । अपिशब्दाददिविगमैदैत्यैरपि स्तुतः स केशक छलं स्खलित. माग इति यावत् । हेतुर्गेषु तेषु कलहेपु भिया एकं तव वचः अभियाचते । मञ्जुभापिणीवृत्तम् ॥५॥ स्तम्भतः स्वयमवाप सम्भवं यः पुरा नरहरिहरिप्रिये। ५ इन्द्रादिभिः ( देवैः ) घेदैमीनवैः खेचरः अपि स्तुतः दे. घवेदमानवखेचरैः स्तुतोपि स्वीयाऽपराधमूलेषु तव मानेषु फेवलं स्ववचनमार्थी भवतीति ङ्गारमूलथनं मानं वर्णयति । ६ यादथात् कारणात्स्वयमुत्पद्यते तादृशमेव कार्य जनगनीति न्यायमनुसृत्य नृसिंहरूपो भगवान् स्तम्भतः पुरा विरासेति मन- सिजविलासाऽऽदम्बरस्त्वयि स्तम्भ (चेष्टाप्रतीघात) जगयतीति प्र.

·३५८ सव्याख्याध्यतरणे लपमीसहने शम्बरा हितविलासडम्बरैः स्तम्भमम्ब जनयत्ययं त्वयि ॥ ६ ॥ स्तम्भत इनि । हे हरिमिये ऽम्ब ! यः नरहरिः पुरात. म्भतः स्तम्भान सयं सम्भवमवाप सः शम्पराऽहिनस्पमदनस्य विलामानां डम्बरस्त्वगि स्तम्भं साविकमावं जनयति, । स्त- म्भः स्थूणाजडत्वयोरिति मेदिनी । समालङ्कारः । रपोदता- हत्तम् ।। ६॥ अथाऽम्बरमोचनम- अहारि नेत्रं मम पश्यतो ऽनया प्रसह्य चोरस्थलसक्तयेति किम् । प्रतिक्रियायै हरते रतेपु ते हरिईठादम्बरमम्ब रंहसा ॥ ७॥ अहारीति । हे ऽम्ब ! उरःस्थले वक्षसि चोरस्य तस्क- रस्य च स्थले सक्तया ऽनया लक्ष्म्या म्म पश्यतः राता । पदा पश्यन्तं मामनायेति षष्ठी चाऽनादरे इति षष्ठी । मम नेत्रमंशुकं चाऽहारि हुनम, अत: हरिः प्रतिक्रियायै प्रतीका- राप रतेपु हठादलाकारेण रंहसा जवेन ते ऽम्बरमंशुक हरते । वंशस्थं वृत्तम् । उत्प्रेक्षाश्लेपाऽलङ्कारौ ॥ ७ ॥ - तिपादयन् भगवतः फार्मायलासैः स्तम्भात्यः सात्विको भावस्व- य्युदेतीत्याह । ७ हे मातः! उर स्थलसंलग्नया चौरस्थानरतया चाऽनया (त्वया), मत्समक्षमेव यलान्मम नेत्रं (नयन, मम्बरंच)नमिति तत्प्रतीका- रायेव भगवान् जवेन सुरतोत्सवेषु ते ऽम्बरं हरते कि.मित्प्रेक्षते ।

·जारस्तषकः ९३ अम्ब त्वमत्यन्तमुदारतोरु- चमत्कृति दर्शयितुं प्रियाय । अभ्यर्थयित्रे भृतमात्मनो ऽपि कुचलमित्राय ददासि चेलम् ॥ ८ ॥ अम्बेति । हे ऽम्ब ! त्वं अत्यन्तम् उदारताया औदार्यस्प उवीं बव्ही चमत्कृति चमत्कारमथ चाऽसन्तं मुदा हगा रते मुरते कों: सक्नोश्चमत्कृति मियाय दर्शयितुं अभ्यर्थमित्र याचकाप कुचेलस्य कुत्सितवस्त्रस्य मुदाम्नश्च मित्रायाऽऽत्मन: भृतमपि चेलं ददासि । उपजातिवृत्तम् । श्लेपोत्मक्षापरिकरा- लकाराः ॥८॥ अध करग्रहवर्णनम्- बहिस्त्वालीवर्गस्तव नवरतौ देवि हरिणा करग्राहोन्मीलहलयरवशुश्रपुरुषितः । प्रियस्पर्शाऽऽनन्दोन्मिपितभवतीहासनिभृतैः कलध्वानोपेतैः कनकवलयैर्वश्चित इव ॥ ९ ॥ बाहरिति । हे देवि ! तव नवरतो हरिणा करग्रहण ८ हे मम्य ! अम्बरं याचयि कुचेलमित्राय ( भगवते, कुत्सित- वस्त्राय दरिद्राय च ) प्रियाय अति सन्तोषण सुरत ऊर्वोश्चमका. समस्यन्तमौदार्य महाचमस्कारं च दर्शयितुं स्वयं परिहितमपि य. सनं ददासीति श्लेषण प्रदर्शयति । ९६ देवि ! नवसुरतोत्सवे तय सम्वीसमूहः भगवतफरग्रह- णकालिकनिषेधादियचनं श्रोतुमिच्छुः सन् घामागाराद् यहि. स्थि. तः, परं प्रियस्पर्शानन्दस्वच्छन्दविलयरस्गवासगोपित. मञ्ज. বিনজামিঃ कनकवलयैर्निजमधुरशब्दाऽपहनुतनिधा- বিশ্বনাথেযানমনিষামনারি (বনি - बिलासान् वर्णयति।

·सध्याश्यावतरण लामासहले ग्रह एवं ग्राहः । सार्थे ऽण् । तत्कर्तृककरग्रहणेनेसर्थः । उन्मील. तो निर्गच्छतो वलयरवस्य श्रोतुमिच्छुः शुश्रूषुः यः आलीनां सखीनां वर्गः बहिः उपितः स्थितः । बस निवासे इत्यस्मानि- छायामिडागमे वचिस्वपियजादीनां किनीति सम्मसारणम् । सः कलभ्यो ऽन्यक्तमधुरेभ्यो घ्वानेभ्यो ऽपेतैः शून्यैः । अपेतापो- हेत्यादिना समासः । तथा प्रियस्पर्शस्याऽऽनन्देन उन्मिषितेन भवत्या अन्हासेन पुष्टतया निभृतैः पूणैः(१) कनकानां वलयः क- कूणैश्च वञ्चितः लम्भित(?) इवाऽऽसीद । शिखरिणीवृत्तम् । च. पलाऽतिशयोक्तिरुत्प्रेक्षा च ॥९॥ अथ कचग्रहणम्- हठात की गडे हरिसखि भवत्याः कचभरे गृहीत व पहिलहृदयः काममदयः । मनोजन्मा रहसा मथ गलत्पुष्पकपटा- वर्ष बाण उरमुपरिष्टान्मधुरिपोः ॥ १० ॥ इठादिति । हे हरिसखैि ! क्रीडायुद्धे खेलासमरे भवसाः कचभरे धम्मिले कान्तेन हगदलात्कारण गृहीते सति । कामं प्रकामं पर्याप्तमिसमरः । भदयः ग्रहणं ग्रहः उपादानम् अस्मि- अस्ति तत् अहिलं हृदयं यस्य सः पितरमीप महरति । अत: कुत्सितत्वृदय इति यावत् । पिच्छादित्वात् कुत्साचे इलच् | म- नौजन्मा कामः अथ कचग्रहाऽन्तरं मधुरिपोहरेः उरिटादु- हरते रतेषु । १० हे रमे ! सुरतकोडासमरे भगवता भवत्याः केरापाशे य लाद् गृहीते सनि त्वत्पक्षपातीव नितान्तमाग्रही अदयः कामः के शपाराविकीर्ण कुसुमकपटाद्भगवत उपरि मर्मवेधकं निजवाणाऽऽसा प्रसभमवर्षस्कि?गित्युत्प्रेक्षते ।

·शृङ्गारस्तवः। परि गलतो धम्मिल्लावं पततां पुष्पाणां कपटायाजाद मर्म- आविष्यति ताडयति इति मर्मावित् तम् । व्यध ताउने इत्यस्मात किपि अहिज्यावयित्पीति सम्मसारणे नहितिथपिव्यधि- रुचिसहितनिषु काविनि पूर्वपदस्य दीर्घः । प्रसभं यथेष्टं वाणी- घम् अवपत् वर्पति स्म । शिखरिणीरत्तम् । अपह्नुसल० ॥१०॥ अथ कञ्चुकीमोक्षः कुँचमर्दनं च- आख्यया च मेंहसा हरेः कर- स्पर्शनेन मृदितः पयोधरः । देवि विक्षिपति ते गुद्गलत- पुष्पमौक्तिकमयान् पयःकणान् ॥ ११ ॥ आख्ययेति । हे देवि ! आख्यया दुग्धनान्ना महसा ऽसि. तकात्या च हरेविष्णोः सूर्यस्य च करयो कराणां च स्पर्शनेन मृदितः पयोधरः कुचो मेघश्च । 'आदित्यादै हिर्जायते' इति श्रुतेः सजो मालाया उद्गलन्ति यानि पुष्पाणि मौक्तिकानि च तत्मचुरान् पयसां कणान् विन्दन् विक्षिपति वर्षति । रथो- दतावृत्तम् । अपह्नुत्यलङ्कारः ॥ ११ ॥ ११ देयि ! हरेः (भगवतः सूर्यस्य च ) करस्पर्शनेन (इस्तस्पर्धन, फिरणसंसर्गेण च ) मृदितस्ते पयोधरः (स्तनो, मेघश्च) मालावि. गलत्कुसुममयान् पयःकणान् आख्यया (पयोधर इस्यन्वर्थनाना) महसा समुज्ज्वलयाकान्त्या च ) विक्षिपति ( घर्षति, तिरस्करोति च)पवं च पयोधरस्य मेघरूपस्य पय कणवर्षणम् उज्ज्वलकान्तः स्लनस्य पयःकणतिरस्करणमुचितमेपेत्यारायनाह ·মানুষ তাৰ सरभसपरिरिप्सासम्भ्रमोच्छूनपीन- स्तनशिथिलितबन्धा मजुला कञ्चुकी ते । अतनुसमरकेलावप्रयत्नात्प्रियेण द्रुततरमपनीता दुग्धसिन्धोस्तनूजे ॥ १२ ॥ सेति । भो दुग्यसिन्धोस्तनूजे ! सरभसं सवेगं महर्ष वा प- रिरिमाया आलिङ्गनेच्छायाः सम्भ्रमे आरम्भे त्वरायां वो. छुनाभ्यां मम्फुरणाभ्यां पीनस्तनाभ्यां शिथिलितः बन्धो यस्याः सा ते मजला कञ्चुकी अतनोः स्मरस्य समरकेली क्रीडायो मियेण तरं शीघ्रतरम् अममत्रायनं विना ऽपनीता दूर कृता । अनिमन्तरा कञ्चुकीनिरासेव कार्यसिद्ध्या महर्पगाऽलङ्कारः । रूपकं श्लेपश्च । मालिनीवृत्तम् ॥ १२ ॥ हरति तदिदमुच्चैईन्त चक्राऽवलेपं दिशति जननि खेदं मध्यदेशस्य चेति । मदनयुधि कराभ्यां मर्दितं युग्ममेतत् कुचधरणिभृतोस्ते कुप्यतेवाऽच्युतेन ॥ १३ ॥ हरतीति । हे जान ! ते कुचौ धरगिभृतौ पर्वताविवा- १२ सुरतक्रीडाऽवमरे तव प्रियालिङ्गनेच्छया समुच्छ्नपीन- स्तनशिायलप्रन्थे कञ्चुक्या अपसारणं भगयत अनायासनव सिध्यतीत्याह। १३ तव कुचरूपयोर्धरणिभृतो (पर्वतयो , राक्षोश्च ) युग्मं च- ऋस्य (सयाकस्य, गष्ट्रस्य च ) अभिमानं हरति, मध्यदेशस्य ( पल. सम्प, मध्यसझकस्य देशस्य च ) खेदं ददातीति हेतो. कुद्नेव भ. गवता सम्राजा मर्दितमिवेत्युन्प्रेक्षने।

·झारस्तयकः ९॥ ऽस्मिन्पसे चक्रस्य चक्रवाकस्य | अथ कुचाचेर घरणिभृतौ रा. जानौ तयोयुग्मं चक्रस्य राष्ट्रस्य चाऽवलेपं गर्व हरतीति । एवं मध्यदेशस्य वलग्नस्य पक्षे 'हिगवद्विध्ययोर्मध्यं यत्माग्विनशना. दपि । प्रत्यगेव मयागाच मध्यदेशः प्रकीयते' इत्यमरटीकायाम | अस्य च खेदं दिशति ददाति इति कुप्यतेवाइन्युगेन पदनयुधि मुरते कराभ्यां मर्दितमिति । मालिनीवृत्तम् । पोरमेसाल. तारौ ॥ १३ ॥ कठिननखमुखक्षतानि शौरेः करयुगनिर्दयमर्दनानि चाऽस्य । भगवति सहमानयोः प्रकामं तव कुचयोरुचितं क्षमाधरत्वम् ॥ १४ ॥ कठिनेति । हे भगवति ! शौरः कठिनानां नखमुखानां सत्तानि, एव करस्य युगयोनिदेयं यथा तथा मर्दनानि च मका- म सहमानयोस्तव रमायाः कुचयो क्षमाधरत्व, पर्वतख मान्ति- मरवं च उचितं योग्यमित्यर्थः । पुष्पिनानारत । काव्याल- समलङ्कारः॥ १४॥ भीतं शीतकराद्रथाङ्गमिथुनं नित्यानुषङ्गाऽऽशया मातातत तायकस्तनजनिं भामात्पुनश्चन्द्रमाः। १४ अथ भगवत्कृतफठिननखक्षतानि, करयुगलनिर्दयपीडमानि पसहमानयोरनयोः कुचयोः क्षमाधरचं (पर्वतरूपत्वं, शान्तिशी लत्वं चोचितमित्याह । १५ सहजवैरिणोर्जन्मान्तरेऽपि धैरनाऽपयातीति लोकाऽनुमारण বিবিসাবান্ধা নিষেবাঘধ্য ন্যামনা ·सम्याक्यावतरणे लक्ष्मीसहने वत्प्राणेशनखात्मना कृतजनिस्तत्र प्रदत्त क्षतं वैरं हन्त विरोधिनोः किल मिथोजन्मान्तरेऽप्यक्षतम्।।१५॥ भीतमिति । हे माता ! शीतकराचन्द्राद्धीतं रथाङ्गयो- श्वक्रयोमिथुनं नित्याऽनुगङ्गस्य सततमंसर्गस्याऽऽशयेच्छया ता. बकस्तनरूपेण जनि व्यातत चकार, पुनः चक्रस्य त्वत्कुचा: स्मना ऽवतरणे चन्द्रमाः भामात् । भामः क्रांधे रवी दीप्ताविति मेदिनी । त्वत्माणेशस्य हरेर्नखाऽऽत्मना नखस्त्ररूपेण कृता ज- निरुत्पत्तियेन सः तत्र कुचयोः क्षतं व्रणं मदत्ते । तथा हि-हन्त खेदे । मिथः परस्पर विरोधिनो स्पर्धिनार जन्मान्तान्तरे त्रि- कालाऽवस्थायामपि अक्षतं नाशरहितमित्यर्थः । पार्दूलविक्री- डितं वृत्तम् ॥ १५ ॥ सन्त्यज्य सुन्दरि सुदर्शनपाञ्चजन्या. वेकेन कण्ठमितरेण करद्वयेन । सगृहृतस्तव कुचौ च मदम्ब शौरे- नों शङ्गचक्रधरता विरता रते ऽपि. ॥ १६ ॥ सत्पति। हे मुन्दरि ! हे मदम्ब ! रते गैथुने सुदर्शनं च जातमपि चक्रयाकमिथुन राजनुष्यपि चन्द्रस्त्वन्नखात्मत्वं प्राप्य तभ ग्रणमुत्पादयतति समर्थयते । १६ भय रतसमये परित्यक्तशङ्खचकस्यापि एफैन शजन्तुल्यं ते फण्ठमितरेण फरद्वयेन च चकाकारौ त्वत्कुचौ च गृहनो भगषतः सराङ्गचक्रत्वं गाऽपगच्छतीस्याह ।

·नारस्यका ९ । पाञ्चजन्या शह तो सन्त्यज्य एकेन हन्तेन कण्ठम् इतरेगा कर- द्वपेन त कुचौ च संग्रहनः शौरः शङ्खचक्रधरना न विग्ता न शत्वेसर्थः । अत्र सुरते शङ्खचक्रत्यागे ऽपि कण्ठ रूपशङ्कस्य चक्र कुचयोश्च धारणेन पूर्वरूपालङ्कारः । वसन्ततिलकारत्तम ॥१६॥ अथ करग्रहणम्-- भावत्कमाचरति देवि हरावपूर्व पाणिग्रहं विजनकेलिगृहं प्रविश्य । लाजायितं विमृदितस्तनलोलहार- व्याकीर्णमौक्तिकचयैज़लति स्मराऽग्नौ ॥ १७ ॥ हे देवि ! विजनं विनिक्तं यत्तौलिगृहं तत्मविश्य भ. वत्पा अयं भावत्कस्तप । भवत्तष्ठक्छमाविति ठीक इसुसुक्ता- स्तादिति का । सर्वनाम्नो वृत्तिमात्रे इति पुंवद्भावः । अपूर्वपाणिग्रह करग्रहणं हरौ वेङ्कटपती आचरति सति इति अत्र पाणिपीडनमपि मूचिनम् । ज्वलति महीयस्मररूपाऽमी विमुदितयो स्तनयोहोरेभ्यो व्याकीणः पतितौक्तिकानां च्य- लाजायिनं लाजहोम इवाऽऽचरितमिति । श्लेषरूपकोपमाल- काराः । वसन्ततिलकावृत्तम् ।। १७ ।। पञ्चाऽऽयुधान्यपि विहाय तवाऽङ्गकेषु सञ्चारयन् स चतुरश्चतुरः स्वहस्तान् । १७ हे भगवति ! हरौ रहा क्रीडागृहं प्रविश्य प्रिलक्षणं भव- दीयं पाणिमहं (हस्तमहणं, प्रियाहं च ) माचरति सति मृदितकुच. लसदारविगलितमौक्तिः प्रदीप्ते कागानले लाजवदाचरितमित्याह। १८ निपुणो भगवान्, पञ्चायुधानि परित्यज्य चतु महाकाम्, ·सव्याख्यातरणे लक्ष्मीसहने कजाऽऽलये कथमहो मधुकैटभाऽरिः पश्चायुधाजिमपि हर्षभरादकार्षीत् ॥ १८ ॥ पथेति । हे काऽऽलये ! सः मधुकैटभारिहरिः तब क्री- डारणे सुरने पसंख्याकान्यायुधानि विहाय सका ऽपि च- तुरः कुशल चतुःसंख्याकान् स्वहस्तान् तब रमाया के- प्वग्यवेषु मभाग्यन पञ्चायुधाऽऽजिं कथम् अकात् ि? पश्च- संख्याकान्यायुगान निहाय पञ्चायुधऽऽजिमकादिति विरोधे कामाजिमिनि परिहारः । विरोधाऽऽभासालङ्कारः । सन्त- तिलकात्तम ॥ १८ ॥ क्रीडारण तव कृताऽपजयः स्मरेण सन्त्याजितेष्वपि च शार्ङ्गमुखाऽऽयुधषु । कल्याणि कंसदमनः कमले विचित्र- मुत्तुङ्ग चापलतया ननु योजितो ऽभूत् ॥ १९ ॥ क्रीडेति । हे कल्याणि ! हे कपले ! तब क्रीडारणे मुरने स्मरेण शाईमुखाऽऽयुधेषु सन्तमाजितेषु सत्सु कृताऽपजयः कं- सदमनः अतः, ननु वितर्के । उत्तुझ्या चापलतया धनुर्लतया यो- फरान् स्वदड्रेघु व्यापारयन् निरायुधो ऽस्यव्यातस्तो ऽपि हस्त- चतुष्टयेन पश्चायुधयुद्ध कथं कृतमानित्याश्चयमिति विरोधप्रद- गंनवकं.क्रीडां कुतयानित्याह । १९ हे कमले ! सुरतयुद्धे कृतपराभव. परित्याजितायुधश्च भ- गनान् उन्नतचापलनया (यहुचाञ्चल्येनोन्नतधनुर्लतया च) योजितो भूदिति पराजितस्य परित्याजिनाऽयुधस्य च धनुर्धारणमाश्चर्यका- न सचमत्कारं घणंयन् क्रीडालौल्य धर्णयति ।

·गृङ्गारस्तषक. ९॥ जित इति चित्रे सात्त्विकभावरूपवेपथुना च योजितः अभूदिति चित्राभावः । वसन्ततिला विरोधाभासालं ॥ १९ ॥ उपमर्दितयोरुरोजयोस्ते दयिताऽऽश्लेषदशासु मौक्तिकानाम् । नवचन्दनरेणुनिर्विशेष परिणामं प्रतिपेदिरे परागाः ॥ २० ॥ उगेति । दयितस्य आश्लेपस्याऽऽलिङ्गानस्य दशास्ववस्थासु उपपर्दितयोस्ते उरोजयोः कुचयोः मौक्तिकानां परागा रेणवः नवस्य चन्दनस्य रेणुभिधूलिभिनिर्गतः विशेष आधिक्यं य- स्मात्तं परिणामं प्रतिपेदिरे । मुरतसंमर्दैन हारमुक्तानां चूर्णम- भूदिति भावः । अतिशयोक्तिरलङ्कारः। औपच्छन्दप्तिकं . मायावादैस्तव तु वशिते देवि मध्वार्तिकारि- ण्यङ्गाभ्यां वां विघटितमभूद् द्वैतमालिङ्गनेषु । २० प्रियाऽलिङ्गनसमये संपीड्य संचूर्णिता हारमुक्तारणवः स्त. नयोः पाटीरपरागसाम्यं दधुरित्याह । २१ अथ अद्वैततत्यप्रकारासमुद्भवानन्दसन्दोहसाम्य शृङ्गारसे धर्णयन् है देवि ! तय मायाघादेश्छलपंचगैर्जगतो ब्रह्मवियतकपत्य. यादविशिष्टावनसिद्धान्तसिदैर्मधुनामकदानवलेशप्रदे भगवति, देतबादिनां माध्यानां मतखण्डनेन पीडापदं अद्वैतवादिनि च स्वा. यत्तीकृते सति युश्योरालिङ्गनावसरे अङ्गाभ्यां यक्षःस्थलाययघाभ्यां मनोबुद्धिवृतियां च द्वैतं ( भेदः, द्वैतमनं च) खण्डिनमभूत् तदा चिरादेव मुकालिभिः (मुक्ताहार,पिमुक्तसमूदश्च ) निर्गुणात्वं ·सध्यानयाधरणे लक्ष्मीसहसे आभिर्मुक्ताऽऽवलिभिरचिरादाश्रित निर्गुणत्वं व्यक्ती चाऽन्तः करणहरणात्तीगानन्दपूर्तिः ॥२१॥ मागेति । हे देवि ! तब मापावदिश्वाटूक्तिभिर्विवर्तवादैश्च मधोः दास्पाऽऽतिकारिणि हरौ अन्यत्र मध्वानों द्वैतवादिनाम् आर्तिकारिणि अद्वैतब्रह्मवादिनि च पशिते स्वाधीनीकृते सति वां युवयोः आलिङ्गनेषु अगाभ्यां भवन्छरीराभ्यां पक्षे मनोह. त्तिबुद्धिवृत्तिभ्यां द्वैतं विघटित नएमभुत् । यदा तदा आभिर्मु- क्तानां मुक्तपुंसां चाऽऽनलिमिः अचिराच्छीघ्र निर्गुणत्वं तम्तु- रहितत्वं रजोगुणाविरहितत्वं च आश्रितम् । चेत्यपरम् अन्तःक- रणहरणाञ्चित्तनाशात् मनस उन्मनीभावाच्च । ' अर्थादर्थान्तरं गन्तुं वृत्तिश्चात चान्तरे । निराधारा निर्षिकारा या दशा सो. न्मनी स्मृता' इति सदाचारे भगवत्पूज्यपादाः। तादृक् अनिर्वचनी- या आनन्दपूर्तिः सुरतमुखाप्तिः ब्रह्मानन्दतृप्तिश्च व्यक्ता स्फुटा आसीन् बभूव इत्यर्थः । मन्दाकान्तावृत्तम् । प्रकृताऽप्रकृतश्लेषा- लङ्कारः ॥ २१ ॥ जलजाऽऽयतने समस्तनाग- प्रवरप्रौढनिबन्धनश्रमेण । (छिमसूत्रत्व, रजोगुणसाहित्यं च ) आश्रितं, ततो मनसो रसमय. स्वान्मनोवृत्तेर्विलीनत्याचाऽनिर्वचनीयस्वरूपा आनन्दपूर्ति (सुरतान. दपूर्ति, ब्रह्मानन्दपूर्तिश्च ) व्यक्तति श्लेषेणाह । २२ ह कमलवासिनि ! तव समौ यो स्तनौ नवियागप्रवरी पर्व- मेन्द्रौ तयो' प्रौढनिबन्धनं यक्षःस्थले धारणं तच्छ्रमेण दयितभुजप- रियायोग्यायास्त कण्ठान्मनोरमाः शब्दा उदिता इति युक्तमिति प्रतिपादयन् सकलसपेंन्द्र( पतञ्जलि )प्रौढनिबन्धने ( महामाये ) ·गृङ्गारस्तरका प्रियपाणिनियन्त्रणोचिताया- स्तब कण्ठादुदितास्तदा सुशब्दाः ॥२२॥ जलजेति । हे जलजाऽऽयतने ! प्रियस्य हरेः पाणेईस्तस्य नियन्त्रणमालिङ्गनम् । यत्रि सोचने इति चुरादेनिष्ठायां सेटीति हिलोपः । तेन चितायाः समवेतायाः। पक्षे मियस्य पाणिनेः सूत्रेण युक्तायाश्च तव लक्ष्म्याः कण्ठादलात् समौ यो स्तनरूपी अगप्रवरी श्रेष्टशैलौ तयोः प्रौढं प्रगल्भं यन्निवन्धनं ग्रहणम् । अन्यत्र समस्तेषु नागेपु प्रवरः श्रेष्ठः पतलिस्तस्य प्रौढं प्रगल्भं 'यनिवन्धनं महाभाष्यं तत्र श्रमेण आयासेन । पक्षे ऽभ्यासप- रिश्रमेण सुशब्दा' भणितरूपाः पक्षे वैखरीरूपेण मुप्तिङन्तरूपाः संस्कृताश्च उदिता निर्गताः ! 'उचिता' इति पाठे योग्या इ- सर्थः । औपच्छन्दसिकं वृत्तम् श्लेपालङ्कारः ॥ २२ ॥ योगे पयोधितनये युवयोस्तदानी शम्पालताजलदयोरिव संप्रवृत्ते । उज्जृम्भिताऽतनुशुभाऽऽशुगवेगनीता युक्त श्रमाऽम्बुकणिकामयवृष्टिरासीत् ॥ २३ ॥ योगे इति । हे पयोधितनये ! शम्पालताजलदयोबिंद्युन्मेघ- परिश्रमकरणेन प्रिये पाणिनिमुनिनियन्धने (सूत्रे) योग्यता प्रा- सायाः नव कण्ठात् साधुराब्दोदयो युक्त इति श्लेपेण भगवस्यां चैयाक- रणप्रवरसाम्यं वर्णयन् तत्कर्तृको भणितरूपः साधुशब्दापन्यास उचित एवेस्याहा २३ हे देवि ! गौरनीलफान्सोर्युवयोः विधुजलदयोरिव संयोगे प्रवृत्ते सति उद्दीप्तकामशरवातयेगापिता, प्रवृद्धमहायात्याचेगप्रा- पिता च परिश्रमस्वेदकणिकामयी वृष्टिरासीदिति सुरताचसरे स्खे- दाधिषय चर्णयति ।

·सध्यायातरण लामीसहसे आभिर्मुक्ताऽऽवलिभिरचिरादानितं निर्गुणत्वं व्यक्ता चाऽन्तः करणहरणात्तादृगानन्दपूर्तिः ॥२१॥ मायेति । हे देवि ! तर मापावदिशाटूक्तिभिर्विवर्तवादैश्च मधोः दयस्पाऽऽतिकारिणि हरी अन्यत्र मध्वाना द्वैतवादिनाम् आर्तिकारिणि भतिब्रह्मवादिनि च पशिते स्वाधीनीकृते सति वां युवयोः आलिङ्गनेषु अगाभ्यां भवच्छरीराभ्यां पक्षे मनोव- त्तिबुदिवृत्तिभ्यां दैतं विघटित नष्टमभृत् । यदा तदा आभिर्मु- क्तानां मुक्तपुंसां चाऽऽवलिभिः अचिरान्छीघ्र निर्गुणत्वं सन्तु- रहितत्व रजोगुणादिरहितत्वं च आश्रितम् । चेत्यपरेम् अन्तःक- रणहरणाचित्तनागात् मनस उन्मनीभावाच्च । ' अर्थादर्थान्तरं गन्तुं वृत्तिश्चलांत चान्तरे । निराधारा निर्विकारा या दशा सो. न्मनी स्मृता' इति सदाचारे भगवत्पूज्यपादाताहक् अनिर्वचनी- या आनन्दपूर्तिः सुरतसुखताप्तः ब्रह्मानन्दतृप्तिश्च व्यक्ता स्फुटा आसीन बभूव इत्पर्थः । मन्दाक्रान्तावृत्तम् । प्रकृताऽमकृतश्लेषा- लङ्कारः॥ २१ ॥ जलजाऽऽयतने समस्तनाग- प्रवरप्रौढनिबन्धनश्रमेण । (छिन्नसूत्रात, रजोगुणसाहित्य च) आश्रित, ततो मनसो रसमय स्वान्मनोवृत्तर्विलीनत्वाचाऽनिर्वचनीयस्वरूपा आनन्दपूर्ति (सुरतान. न्दपूर्ति, ब्रह्मानन्दपूर्तिश्च ) व्यक्तति श्लेषणाह । २२ ह कमलवासिनि ! तप समौ यो स्तनी नावेषागप्रवरी पर्व- नेन्द्रौ तयो प्रौढनिबन्धन वक्ष स्थले धारण तच्छ्रमेण दयितमुजप. रिबन योग्यायास्त कण्ठान्मनोरमा शब्दो उदिता इति युक्तमिति प्रतिपादयन् सकलसपेंन्द्र( पतजलि )प्रतिनिबन्धने ( महाभाष्ये ) ·" ૩૭૨ सव्याख्योऽयतरणे लक्ष्मीसदने च गाहं दृढ़ लिप्यत्पालिगति सति तदा चम्पकं पुष्पं नासा च तस्या गर्भण सौरभा अत एव शुभास्तर्मन्दाऽनिलः अस्पन्दि किं विचलितम् । स्पदि किश्चिञ्चलने अस्माद्भावे लुङ् । इदं युक्तं, राजीवस्य कमलस्य मुखस्य चोपरि लालैः सप्परलीनां कुलै- (हैनयनथ पर्यपति इदमपि युक्तम् । कदम्बस्य रोमावस्य कदम्य इति ख्यातवृक्षस्य च । नीपमियकदम्बका इत्पमरः । फोरकाणां कुइमलानां चयः आसीत् । माधवे कदम्बनाशात्तस्यो- त्पत्तिरमाऽऽसेति विस्मयः । अन चम्पकादिशब्दै सिकाऽऽद्य. र्थस्य निगरणा पकाऽतिचायोक्तिः। अथ च वसन्ते फदम्बयिका- सवर्णनांद्वरोधाभासः । उभयवर्णनाच्छेपश्चेति सङ्करः । शार्दुल- विक्रीडितं वृत्तम् ॥ २५ ॥ प्रसभमरुणबिम्ब अस्तमासीदकस्मात् परिपतितमुडूनां पतिभिर्मेरुशृङ्गात् । अपि तिमिरवृता ऽभूदिन्दिरे चन्द्ररेखा 'तव च मधुजितश्च द्वन्द्वयुद्धे प्रवृद्धे ॥ २६ ॥ प्रसमिति । हे इन्दिरे ! तव चेत्यपरं मधुजितो हरेर्द्वन्द्वयुद्धे मुरते वीरट्पमात्रयुदे प्रवृद्ध सति अरुणविम्बम् अधरोष्ठश्च ग्रस्तम् . २६ अथ रूपफातिशयोक्त्या तप पत्युश्च युवयोर्द्वन्द्वयुद्धे प्र. द्ध सति अरुणधिम्यम् (अधरः) अफरमादाच्छन्नम, एवं नक्षत्र- निकरैः ( हारविगलितमौक्तिकैः ) मेरुटङ्गात् ( कुचशिखरात् ), मपाति, तथा चन्द्ररेखा (मालदेशः)तिभिरकृता (अलकावरुद्धा) आसीदिति विषयनिगरणपूर्वकं समरसमपजायमानमुपातमा• सुपिं सूचयन्नाह ।

·भृङ्गारस्तयकः ९॥ आसीद, उडूनां भानां मौक्तिकानां च पष्ट्रिीमिः मेरो कुचम्य च भृङ्गादग्रापतितं, चन्द्रस्येन्दोमुखस्य च रेखा। नन्द्रः कर्पूरध- चलसुधांशुस्वर्णवारिप्चिति मेदिनी । तिमिरेण तमसा केशश्चा- ऽऽवृता ऽभूत् । मालिनीवृत्तम् । रूपकाऽतिशयोक्तिर० ॥२६॥ वपुपि मृदुतमे ते वेदना मा जनीति प्रशिशमयिषता ऽपि प्रेयसा माधवेन । विपुलपुलकपाली विश्वमातः स्वकाऽङ्ग तव दृढपरिरम्भात् स्वैरमुन्भेषिता हो ।॥ २७ ॥ वपुपीति । हे विश्वमातः ! ते मृदुतमे तिकोमले वपुपि वे. दना मा जनि मा प्रादुर्भवत् ।जनी मादुर्भावे इत्यस्याल्लांङ ताम्मन् तादेशे दीपजनेति च्लेश्चिणि चिणो लुांगति तस्य लुकि जनि- वृद्धयोश्चेति निषेधेन दृझ्यभावः । इति माधवेन प्रेयसा प्रियतमेन सुरतसंगर्द प्रशमयितुमिच्छता ऽपि स्वकाहे तव दृढाऽऽलिङ्ग- नाव परुपपुलकपाली प्रशस्तकठिनपुलकवत्ता उन्मपितेति अहोइ. त्याश्चर्यम् । अत्र 'खिलभुवनमातः ! कण्टकाली स्वकारे इति पादे कल्पिते विच्छित्तिविशेषः । मालिनीत्तम् । विपमा- ऽलङ्कारः।।०७॥ मधुमथनमनःप्रहपहेतो- मनसिजयज्ञमनेकधा विधाय । २७ हे लोकमात.! कोमले तवाने वेदना मोत्पादीति परिजि. होता ऽपि प्रियतमेन भगवता विपुलकण्टफपरम्परा स्वचालि- गनात् स्वारे उन्मपितेनि कोमलाङ्गं फण्टकोपमपुलकसम्बन्धाद. नापरिजिहीर्षया शान्ति नेतुमिप्यमाणापि कण्टकालरालिङ्गने खर- मुन्मिपतीत्याह । २८ नारायणप्रीत्यर्थ नानाविधं कामावर विधाय तासमाप्ती ·३७४ ! सल्यापाऽपतरणे लामासाहको अथ तान्तवर्णम्- ध्रुवमवभृथमजनं भवत्या जननि कृतं शुचिभिः श्रमाऽम्बुपूरैः ॥ २८ ॥ पध्विति । हे जननि ! मधुमयनस्य मनसः महर्षहेतोरनेकपा बहुधा मनसिपम्प यह मुरतरूप विधाय भवत्पा शुचिभिः श्र. माऽम्चूनां पूरै अवभृथस्प मन्जनम् । दीक्षान्तो ऽभृतो यो इ- सपर ! कृतं ध्रुवम् । पुष्पिताऽपाहत्तम् । रूपकात्मक्षारुपकाति- शयोस्यलङ्काराः ॥ २८ ॥ साऽऽयासायाः सुरतविरतौ कान्तबाहाऽन्तराले विन्यस्याऽऽस्यं तव भगवति स्वापसौख्यं भजन्त्याः । फालोत्पन्नश्रमजलमिलचित्रकप्र तो ऽस्मिन् श्रीवत्सोऽन्यः स भवतु रमे यस्तु कस्तूरिविन्दुः ॥२९॥ सेति । हे भगवति । साऽऽपासाया: सश्रमाया: अतः सुरतस्य विस्तावन्ने कान्तस्य हरेर्वाहाया अन्तराले मध्ये आस्यं विन्यस्य सुतेः मुखं भजन्त्यास्तर फालानालादुत्पन्नेन अमजलेन मिलतः चित्रकातिलकात्मसनो का कस्तारबिन्दुः स खस्मिन् कान्तबा- हाऽन्तराले । वक्षसीति पावः । अन्यः द्वित्तीयः श्रीवत्सः लक्ष्म शुचिभिः (शुभैः, पवित्रैश्च ) परिश्रमखेदोदकर्भवत्या अवभूयस्ता (दीक्षान्तस्नानं ) कृतमिति सुरतसमाप्ति वर्णयति । २९ सुरताऽवसाने सखेदाया अत एष दयितयक्षसि मुखं वि. न्यस्य सुखसुप्तायास्तव भालोदितस्वेदजलमिलिततिलफगलितो मृग- मदपिन्दुभंगवक्षति भृगुपदलाञ्छनान्तररूपेण विलसस्वित्याह ।

·झारसर्वक.. भवत्विात योग्यतायां लोट् । मन्दाक्रान्तारतम् । रूपकाल- सतिं नयनयुगे निरञ्जनले नीरागः स्फुटमभवत्तवाऽधरो ऽपि । सम्पन्ना जननि कषे ऽपि बन्धमुक्तिः साऽऽनन्दं रहसि हररुपासनेन ॥ ३ ॥ सत्रातमिति ! हे जननि ! नयनयुगे चक्षुर्युग्मे निर्गतमान फजलमज्ञानं च यस्मात्तभावस्तत्वं सजातम् । एव त अधरः ओष्ठः नीचश्च मीरागः अभवत् । अथ रहसि सानन्द महर्ष हरेभगवतः उपासनन कचे केशे वन्धमुक्तिः सम्पन्ना । स्फुट- मिति सर्वत्र । अत्रीपासनसमत्वे ऽपि फलतारतम्यं कमिति चेदधिकारिभेदारोदव्यम् । तथा हि-नेत्रयोनिरञ्जनत्वं निः- हमात्रत्वमभृत् श्रुतिपाप्रपरिशीलकत्वात् । अधरस्य नीरागत्वं सर्वथा विषयमीतिराहिसमभूत् शुचिद्विजसान्निध्यात् । कचे तु सद्यो मुक्तिरम् शिरःस्थितत्वात । श्रुतिशिरः वेदान्ता इति यावत् । न ात्रोपनिषज्ज्ञानमन्तरेण कृष्णतादात्म्पज्ञानं भ. वतीति शेयम् । महर्पिणीकृतम् । श्लेषाऽलङ्कारः ॥ ३० ॥ मलयमुकुटीवाटीपाटीरकोटरनाटिनः सरसिजमधुस्पन्दाऽमन्दाऽघमर्षणहर्षिणः । ३० विजनदेशे भगवुपासनेन नेत्रद्वन्द्व निरञ्जन ( कज. लामापो, नाममाश ) संजात,मेषमधरोपि (अधरोछेपि, मी. घोपिच)मारागः (विगतारुणिमा, पैराग्यभाक् च) अभवत् । तथा कचे ऽपि बन्धमुकिः (श्लथत्यं, ससारखधाम्माक्षस) सम- पपति श्लेषणाह। ३१ मलयाबलविलसपन्दनवनमध्यपतनशालिन पर्व कगलम.

·सम्पाण्यावरण लमीसहक्ष तत्र रतिभवं लुम्पन्त्यम्ब श्रमं शयनीभव- स्फणिपतिभियामन्द मन्दं चरन्त इवाऽनिलाः॥ ३१॥ मलयेति । हे अम्ब ! मलयाऽनिलस्य मुकुटवाव्या शिख- राऽऽरामे पाटीराणा चन्दनाना कोटरे नाटिनो नर्तनशीलाः तथा मरसिजस्य मधुनः स्पन्दस्य मन्दमन्दाऽघमर्षणं तेन हर्षिण आनन्दिन पुनः शयनीभवतः फणिपतेः शेपस्य भिया मन्दम- न्द चरन्तः सञ्चरन्त इनाऽनिला । मन्दमुगन्धशीतला इति या. वत् । तत्र लक्ष्म्याः रतिभवं मुरतोद्भत श्रममायास लुम्पन्ति नाशन्ति । हरिणीउत्तम् । उत्प्रेक्षाकाव्यालङ्गालङ्कारौ ॥३१॥ वनजनिलये वारिकीडादशासु दशानन- द्विपि तव शनैरातन्वाने कुचे नखचोष्टतम् । क्षुभिनमनसा दत्ता नाथे त्वया शफरीमिया सरभसपरीरम्भाऽऽरम्भा जयन्ति निरन्तराः ॥३२॥ अथ जलक्रीडा वर्णयति । चनजेति । हे वनजनिलये ! वारिक्रीडासु जलक्रीडासु- दशाननद्विपि हरौ शनैर्मन्द तब कुचे नखाना चेपितम् आतन्य तव सुर- कर-दनिष्यन्दाऽवगाहनशालिन तल्पीभवहाताशन (शेष) भीत्यव मन्दमन्दगहिन (सुगन्धशीतला मन्दाश्च) मारता तश्रम लम्पतीत्याह। ३२ अथ विविधान् विलासान् पर्णयिप्यन् जलविहारवर्णनाय प्रवृत्ता जलविहारावसरे भगवति राम तव स्तने नख व्यापारयति चौकनमनमा यया मीनीभिया प्रिय दत्ता गाढालिग गाऽऽरम्भा स- घोरकर्षण विराज तइत्याह ।

·३ । शृङ्गारस्तषकाएं। ३७७ न विस्तारयति सति शाफर्या मत्स्या भिया क्षुणितमनसा त्वया नाथे भगवति निर्गतम् अन्तरं येभ्यस्तै निरन्तरा निविडा इति यावत् । दत्ता अर्पिता रमसः । रभसो वेगहर्पयोरिति विश्वः । तेन सहिता ये परीरंम्भा नामाऽऽलिङ्गनानामारम्भाः जयन्ति सर्वोत्कर्षेण वर्नन्ते इति भावः। हरिणीत्तम् । स्वभावोक्तिर- लङ्करणम् ॥ ३२॥ सरसिजवने सलीनायाः सकौतुकमिन्दिरें सलिलविहतो शौरेझेलेक्षणस्य मुखस्य ते । अलिकवलिताऽऽलोलश्यामाऽलकस्य सरोरुहा- दलिकवलिताच्छैत्रालाढ्यादभून्न भिदाग्रहः ॥ ३३ ॥ सरसिजेति । हे इन्दिरे ! सलिलवितो जलक्रीडा सरसिजानां बने कौतुकेन कुतूहलेन सहितं यथा तथा संली- नाया गुप्तायाः ते लोले चञ्चले अक्षिणी नयने यस्मिन् तथा अलिके ललाटे वलिताश्चालिता आसमन्ताल्लोलाश्चञ्चला श्यामा: कृष्णवर्णा अलकाः केशा यस्मिन् तस्य ते मुखस्य । अथ अ- लिभिज्रमरैः कलितादधिष्ठितात् शैवालेन जलनील्पा आ- ध्याछोभनात् कमलाच्छौरेः श्रीहरेर्भिदाग्रहो भेदग्रहणं नाऽभू- दित्यत्र भेदग्रहाऽभावान्मीलिनालङ्कारः। हरिणीरत्तम् ॥३३॥ ३३ वारिविहारावसरे सकुतूहलं नलिनवनविलीनायाश्चचल. मनायास्तव भालतलवलितेषल्लोलनीलचूर्णकुन्तलस्याऽऽननस्य भ्रम- रयलिताजलनीलीवलिता कमला दशान भगवतो नाऽऽसीद- तिसाहश्यादित्याह।

·सम्याण्याऽधतरण लक्ष्मीसह अथ वनक्रीडानर्णनम्- युगपदहिमहीभृत्युन्मिपन्तं समन्ताद ऋतुगणमपि कृत्स्नं निर्विशन्निर्विशङ्कः । सह विहरति लीलालाभवत्या भवत्या मम जननि मुकुन्दो मञ्जुवल्लीगृहेषु ॥ ३४ ॥ युगपदिति । हे मम जननि ! महिमहीभृति शेषाद्रौ युप- पदेककाले समन्तादुन्मिपन्तमुदयं प्राप्नुवन्तं ऋतूनां वसन्तादीनां गणं समूह स्त्रीरजश्च निर्विशङ्कः गतविशिष्टसन्देहः सन्निर्षिशन् प्रविशन(?)सन्मुकुन्दः मञ्जुपु मनोज्ञपु वल्लीगृहपु लतामन्दिरेषु लीलालाभः क्रीडाप्राप्तिरस्ति अस्याः सकाशात्तथा भवत्या सह विहरति क्रीडति । मालिनीरत्तम् ॥ ३४ ॥ कुसुमशरधनुर्यातुङ्गटङ्कारशङ्का- करमधुकरसङ्घाऽऽरब्धझङ्कारहयान् । फणिगिरिवनदेशान् पय-पने सफलयति गभौरेस्त्वत्सहायी विहारैः ॥ ३५ ॥ कुसुमेति । हे पने! त्वं सहाया सहचरी यस्य सः प्रसिद्धः पद्मनामः गभीरैबिहारः क्रीडाभिः कुसुमारस्य धनुषो ज्याया ३४ अथ धनविहारं वर्णयन् शेषाचले समकालमाविर्मवन्तं वस- म्तादिऋतुगुणं निःशहू सकलमुपभुझानो भगवान् विलासशा- लिन्या त्वया सह तरुसुन्दरलतागृहोदरेषु विहरतीत्याह । ३५ हे भगवति ! त्वया सह भगवान् कामचापोश्चटडारशङ्काजा नकम्रमरकुलसमारब्धझङ्काररमणीयान् रोपगिरिप्रदेशान् यिहरे सफलयतीत्याह ।

·पारस्तषकाः १ ३७९ मोाः तुईटङ्कारस्प बृहद्दणकारस्य कुर्वन्ति ते कराः शङ्का- याः,करास्तेषां मधुकराणां सङ्घः समूहः आरब्धेझङ्कारैर्हद्यान हृदयमियान फोणगिरवनदेशानरण्यप्रदेशान् सफलयति सफलान् । करोतीत्यर्थः । मालिनीत्तम् । कैतवाऽपह्नतिरलङ्कारः ॥३५॥ सार्क लोकपतिस्त्वया विहरते काकोदाऽद्रौ रमे सनेपोरवने वने नयनयोरानन्दने चान्दने । शम्पाऽऽश्लिष्टनवान्बुदभ्रमजुपामङ्के चिरं केकिनां नृत्ताडम्बरनुन्नपन्नगतयां निर्दोषमुन्दाऽनिले ॥ ३६ ॥ साकमिति । हे रस ! काकोदराऽद्रौ शेपाऽद्रौ शम्पया विशुता ऽऽश्लिष्टस्य नवाऽम्युदस्य भ्रमजुपां शङ्काकृतां कोकनाम् अङ्के, अतः ममीपउत्सङ्गे पदे स्थानाऽपराधयोरािंत केशवः । मृत्तस्य नननस्याऽऽडम्बरेणाऽऽटोपेन नुन्ना गांगताः पनगा यस्मात्तत्तया निर्दोपः मन्दाऽनिल! यस्मिन्पुनः मूनेपोर्मदन- स्याऽरने रसो कामोद्दीपके इति यावत् । नयनयोगनन्दने मुखकारिगिा चन्दनानामिदं चान्दनं तस्मिन्वने अरण्ये लोक. पनिहरिः नया साकं सह विहरते. क्रीडां करोतीयथ । शाई- लविक्रीडितं वृत्तम् । भ्रान्तिमदलङ्कारः ।। ३६ ।। कान्तो रन्तुमनास्त्वया सह रमे कामेन मुह्यन हरिः श्यामां केलिवनीममस्त रजनी दूरीकृताऽर्कद्युतिम् । ३६ मगरांस्पया सह कुसुमवाल्या कुसुमयाराहस्य रक्षके, नेत्राऽनन्दप्रदे, युवामगलोक्य विद्युदालिङ्गिननूननजलधरभ्रमज. पां भुजगभुजां मयाणां नृत्यविलासगिरस्ताविधादिदोपतया. भनयधमन्दमारने, चन्दनबने सुम्नं विहरीत्याह। ३७ स्वया सद विजिहापुभंगवान् काममूढताः 'घनकाय ·-- ३८० सव्यारयाऽवतरणे लक्ष्मीसहस्त्रे सन्ध्यारागमगेषु पल्लवगणं तत्कोरकांस्तारका- प्यन्तः सन्तमसं लसन्मधुकरश्रेणी चनाऽणीयसीम्।।३७॥ कान्त इति हे रमे ! कान्तः प्रियः हरिभगवान् त्वया सह रन्तुमना रमणेच्छुः अतः कामेन मुद्यन्मोहं भाप्नुवन् सह दूरी- कृता निविडत्वात्तिरस्कृता अर्कातिर्यया तां श्यामवर्णी के. लीनां क्रीडाथै वा धनी रजनीम् , तथा अगेपु सक्षेप पल्लव- गणं किसलयसमूह सन्ध्यारागम्, एवं .तेपो वृक्षाणां कोरकाः कलिकास्ताराणि भानि, पुनरन्तमध्ये नाऽणीयसी विपुला लस- न्ती शोभमानां मधुकरश्रेणी भृङ्गपनिं सन्तमसम् अन्धतमसम् अमंस्तति सर्वत्र सम्बन्धेन भ्रान्त्यलङ्कारः । शार्दूलवि० ॥३७॥ त्वन्नाथाऽऽख्यावहनविशदीभूततद्दास्यदाय किं चित्कृत्वा कलयितुमिवाऽऽकाङ्क्षता माधवेन । पत्या साकं प्रणयकलहं तावकं छेत्तुकामे कामे देवि स्वयमुपवने तन्यते बाणदानम् ॥ ३८ ॥ स्वदिति । हे देवि ! त्वनाथस्य माधवस्याऽऽख्याया नाम्नो तया निवारिताऽऽतपप्रवेशां विहारननीं श्यामां रजनी, तत्रत्या तरुपलवनिचर्य संध्याराग, तत्कालकाश्च तारा., तन्मध्यबिलसद्विपु. लालिपटलं चाऽन्धतमसं मन्यते, उचितवेयं भ्रान्तिरस्य मुग्धस्येत्याह। ३८ हे देवि ! मन्मथे पत्या सह तव प्रणयकलहं छत्तुकामे सति तस्य किं चिदुपत्य स्वस्मिन् वर्नमानं त्वत्पत्युभंगवतो माधवेति ना- नो वहन (स्वााम्युपफरणभारबहनेन) स्पटीभूतस्य भगवद्दास्यस्य यहार्य तत्कर्तुकाम मति माधवनामधारकेग वसन्तेन उद्याने का- ससाहाय्यसंपादनाय बाणस्य (कलहच्छेदसाधनस्य शरस्य, याणा- रपपुणविशेषस्य वितरणं च ) तन्यते इत्याह । .

·रङ्गारस्तयका । बहनेन धारणेन । वह पापणे इत्यस्माल्ल्युट । विशदीभूतं यत्तस्य माधवस्य दास्यस्य दान्य किं चिद्यत्कि चित्माहायकं कृत्वा कलयितुं कर्तुं कातेव माधवेन वसन्तेन पत्या साकं तापक प्रणये कलई छेत्तुं भेनुं काम इच्छा यस्य तस्मिन् कामे मदने उपवने आरामे वाणस्य शरस्य झिण्टीपुष्पस्य च दानं तच्यते विस्तार्यते । यो हि यस्याऽऽख्यां स्वात्मनि वहति स तस्य दास इति लोके प्रसिद्धम् । तदहं माधवस्य दास इति तदा- स्यदायमम्पादनाय तदुपकारिणि कामे यद्वाणदान तत्तद्दास्ये एव पर्यवस्यतीति तथा ऽऽचरितवानिति भावः । मन्दाक्रान्ता- १० । उस्मेक्षाश्लेषावलकारी ॥ ३८ ॥ सो ऽयं गायन स्मरमनुमलिः शश्वदव्यादभव्यात सम्पश्यन्ती यमिह कबरीसौरभादापतन्तम् । जातोदेगा जगदधिभुवे चित्रमप्रार्थिता ऽपि स्वैरं दत्से सरभसपरीरम्भमस्भोधिकन्ये ॥ ३९॥ . सोयमिति । भो ऽम्भोधिकन्ये ! कार्याः सौरभादेतोः आपतन्तं यम् अलिं पश्यन्ती अतो जातोद्वेगा सभया तत अप्रा. थिता ऽपि जगदधिभुने जगदीशाय चित्रं मरमसं परीरम्भं द- से स स्मरमर्नु काममन्त्रं गायनयमलिभृङ्घः अभव्यादकुशला- दव्याद्रक्षतु । मन्दाक्रान्तावृत्तम् । उदात्तालङ्कारः ॥ ३९ ॥ ३९ फेशपाशसौरभलोभादसत्समीपमापतन्नं यं दृष्ट्वा फिता सती त्वमयाचित्रापि त्रिलोकीप्रभवे भगवते मान विहाय म- स्वरं परिष्वङ्गं बितरसि सोयं त्वन्मानोबाट कामगात्रं जपन् प्रमा रो बार बारमशुभादवित्याशास्ते ।

·मच्याख्यानतरणे लक्ष्मीसहने मन्दं मन्दं वृषगिरितटी स्वैरमाटीकमान: खेलं खलं विमलहरिणाऽङ्काऽऽनने काननेषु । ग्राहं ग्राहं मृदसुमनसः कौतुकी कैटभाऽरि- वारं वारं तव वितनुते देवि मूर्धाऽभिपेकम् ॥ ४० ॥ मन्दमिति । हे विमलइरिणाङ्काऽऽनने ! देवि ! कौतुकी कैटभारिमन्दमन्दं पगिरस्तटीम आटीकमानो हिण्डमानः सन् फाननेषु खलं, खेलं. क्रीहित्वा क्रीडित्वा तथा मृदुसमनसः प्राई. ग्राहं गृहीत्वा गृहीत्वा वारं वारं पुनः पुनस्तर मूर्धाऽभिपेकं वि. तनुते, धम्पिल्ले ताः सुमनसो स्पस्पतीत्यर्थः । मन्दाक्रान्ता०॥४॥ रागेणोपर्यनिशमुषितं पुष्पवत्या लतायाः प्रीत्या गृह्णन् कमपि कुतकी. पल्लवं फुल्लवक्तः । सान्द्राऽऽमादं चिकुरसुमनःसन्निधानेन नीत्वा शानी हन्त श्रुतिशिरसि ते स्थापयत्यब्धिकन्ये ॥४॥ रागणेति । हे अधिकन्ये ! रागेणाऽऽरक्ततेन, प्रीत्या ४० हे निर्मलचन्द्रवदने ! वेड्टाचले. मन्दमन्दं परिममन् घनेषु चार धार क्रीडिन्वा कोमलकुसुमान्यभीक्षणं गृहीत्वा कौतुफी भगवान ते मूर्धनि वर्षनीति लीलाविशेषं वर्णयत्ति । ४१ कुतुकी साङ्ग फुडलपना सन् पुष्पवया (सकुसुमाया, रज- स्खलायाश्च) उपरि रागण (रक्तिना, प्रीस्या ब) निरन्तरं कृतवसति, पल्लव (किसलयं, विटंच) प्रीत्या अवचिन्वन् स्वीकुपैश्च प्रगाढह- ण केशस्थपुष्पमामीप्यन मजनसांनिध्येन च नीत्वा तं ते श्रु- तिशिरसि (कगोपरि, उपनिषत्सु च) स्थापयतीति भगवान् प. लवस्य त्याफेशोपरि निधानेन दुराचारस्यापि समुद्धरणप्रीतिं. सूच- यनीवस्याह।

·शङ्कारस्तयकः । याः पुष्पिण्या रजस्वलायाश्च उपर्युर्वमनिशं रात्रीन्द- स्थितं कमपि पल्लकिसलयं जारंच प्रीत्या गृहस्ती- फुल्लं विकीसतं वक्र यस्य सः कुकी कौतूहली शा. तान्द्र: आमोदः सुगन्धः शृङ्गारजन्यह"श्व चिकुर- तां पुष्पाणां सतां च सन्निधानेन सामीप्येन नीत्वा कर्णोपरिभागे वेदान्ते च स्थापयति । मुदुराचा- नाऽपि भाग्योदयवशेन भगवति यदि रतिरुत्पद्यते तं श्रीहरिः करे कृत्वा सत्सङ्गं दता तत्रसस्नमा- ITSSनन्दपूर्वकं वेदान्तमार्गे निवेशयति । 'अपि चे. से भजते मामनन्पभाक्' इत्यादिगीतोक्तः । मन्दा- म् । श्लेपालं. ॥४१॥ तिस्तव किल मुखे पाणिना दुर्निवार- [ऽसौ कमपि तिलकं कौतुकी श्रीनिवासः । स्वेदसतिविघटितस्थानविन्यासमनं ऽऽदर्श हससि दयितं मोघयत्नं विदग्धा ॥ ४२ ॥ इति । हे मातः कौतुकी श्रीनिवासः अमौ दुर्निधारः तुमशक्यः स्वेदः धर्मो यस्य तेन पाणिना करेण तव पतिलकं विशेषक दत्ते । विदग्धा चतुरा त्वम् एनं द्विनीयाटोसोन इत्पन्नादेशे एनादेशः दषितं पति धर्मस्रवणेन विघटितः तिलकांवपयस्थानस्य वि- तुफी भगवान् तवाऽऽनने सात्त्विफभावोदयादनिवार्य करण तिलकं विन्यस्पति, तं च तत्कालस्वेदोगामातू स्थानग- विलोक्य तिलकस्य भ्रएस्वेन चतुरा त्वं परिहससीत्याह।

·४ सव्याख्याध्यतरणे लक्ष्मीसहने पासो गस्य सः । अतः मोघो निष्फला यनो यस्य तप आदर्श तीक्ष्य हमसि हास्यं करोपि । मन्दाक्रान्ताहतम् ॥ ४२ ॥ शेपक्ष्माभृत्तठवनचरश्यामजीमूतसंधे संलीय त्वां भ्रमयितुमनाः कल्पिताऽभेदमोहः । तस्मिन् विद्युत्पटलजटिले तं विचेतुं विशन्त्या व्यावृत्ति ते विशदमविदन् स स्वयं वञ्चितोऽभूत् ॥४३॥ शेपेति । स्वां भ्रमयितुं मनो यस्य सः अतः शेपक्ष्माभृतः तटवनचराणां श्यामजीमूतानां नीलमेघानां सङ्के संलीय स्वयं सक्तो भूत्वा कल्पितः कृतः अभेदमोहो येन स हरिः विद्युतां पटलेन समूहन जटिले व्याप्ते तस्मिन्वने तं हरिं विचेतुं गने- पितुं विशन्स्यास्ते च्यात्ति निराकरण विवादम् अवदनजा- नन् स्वयं वश्चितः प्रतारितः अभूत् । अत्र पूर्वार्धे अभेदकथ- नान्मीलिताऽलङ्कारः । अविदनित्यत्र विशेषज्ञानाऽभावात्सा- मान्यमलङ्कारः । ततः स्वयं वञ्चित इति केवलप्टाऽनवाप्तिर्षिप. मामत्येतेषां सङ्करः । मन्दाक्रान्तावृत्तम् ॥ ४३ ।। बाले दहि पयोधरं करतले प्रावृट् त्वया याच्यता- माश्लेषाभिरुचिं विधेहि न शशा तस्याऽस्मि किंत स्वसा । ४३ भगवान् शेषाचलतटधनचरनीलमेघसमूहे निलीय सावर्या- दात्मनो मेघम्रान्ति जनयन् त्वां वञ्चयितुं प्रवृत्तः, तमन्वेष्टुं विद्युः हामभृने तस्मिन् मेघे विरान्त्यास्ते विद्युत्सारूप्यान्दाऽनभिज्ञः पर- यश्चनाय प्रवृत्तः स स्वयमेव वश्चितो भूदित्याह । ४४ अथ वक्रोक्त्या वाग्विलासं वर्णयन्, हे वाल!करतले पयोधरं (स्तनं ) देहीति भगवद्वाक्यं श्रुत्वा पयोधरपदस्य मेघपरतामङ्गी- कृत्य तस्य प्रावृषि उदयादात्मनि व्रह्मायाप्राट् त्वया याच्यतामि.

·गृडारस्तवमा आस्तामुत्तरमेतदीगधरं याचामि बाचा स्वयं 'नास्त्यर्थोऽधरयायेति चटुभिः पट्ने धिनोपि प्रियम्॥४४॥ चाले इति । हे चाले अनभिज्ञ ! हे पद्मे ! पयोधरं देहि इति भगवता कुचग्रहणे याांचते लक्ष्म्या त्वया ऽत्र पयोधर- शब्दस्य मेधार्थत्वं परिकल्प्य त्वया प्राइ याच्यतामिति परि. हासाय कौटिल्पेनोगरितम् । एवम् आश्लपाऽभिरुचि विधेही- त्यत्र नक्षत्राऽर्थेनोत्तरयति~न शशीति । यतः चन्द्रस्य त्वं स्वसा भगिनी, अन एतत्पूचोक्तम् ईदृक्कुटिलमुचरमास्तां तिष्ठतु । तहिं अपरं याचामि इति श्रीकृष्णेन अबरपाने याचिते सति अधरस्य नीचस्य यात्रा प्रार्थनया अर्थः प्रयोजनं द्रव्यं या नास्ति न भवति इति चटुभिः प्रेमामथ्याविकत्थनवाक्पैः प्रियं हरि घिनोपि पीणपसि । अधास्तु पुमानोठे होने ऽनूर्वे च वा- च्यवदिति मेदिनी । अर्थो ऽभिधेयरवस्तुप्रयोजननिवृत्तिस्वित्य- मरः । अस्त्री चाटु चटु श्लाघा मेम्णा मिथवाधिकथन मिसमरः । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् । वोत्तयलङ्कारः ।। ४ ।। पश्चादुपेत्य परिहासकृत कराभ्यां दृष्टी तवाऽम्ब विपुले स्थगयन् सशेपम् । . त्युत्तरयन्ती,पुनस्तेन आलवाभिमचिम् (आलिङ्गनरुचि) विधेहीति प्रार्थिता आश्लेपानक्षत्रप्रीतिश्चन्द्रस्य प्रसिद्धा नाहं शशी किन्तु तस्य भागन्यस्मीति उत्तर ददती, आस्तां मायामयमिदमुत्तरं, स्वयं चाचा अधरं (अधरोष्ठं ) याचामीति भगनद्वाक्यं गियम्याऽधरपदस्य नोचा. त्य परिकल्पय नीचयामा निप्पलति छलय चनर्भगवन्तं प्रीण- यसीत्याह । ४५ भगवाम् पश्चादागत्य परिहासार्थ करनयन विशालतरे तप ४९ ·सव्याख्याऽपतरणे लक्ष्मीसहने पाणिद्वयं मम न कृत्स्लपिधानकेलो पर्याप्तमित्यहिगिरेः पतिरेति लज्जाम् ॥ ४५ ॥ पचादिति । हे ऽम्ब ! अहिगिरेः पातहरिः परिहासकृते विनोदार्थ पश्चादुपेत्य तब विपुले दृष्टी नेत्रे शेपेण सहितं यथा तथा स्थगयनाच्छादयन् मम पाण्योयं कृत्स्नस्प सर्वस्य पि. धानस्याऽऽच्छादनस्य केलौ फ्रीडायर्या पर्याप्त नति लज्जा त्रपा- मेति । अत्राऽद्भुतनेत्रवैपुल्यवर्णनेनाऽत्युक्तिरलङ्कारः । वसन्तीत- लकावृत्तम् ॥४५॥ तव लोकमातरवलोकवागुरा मृगजालदृष्टियुगजाङ्यकृहुणा । ननु भाति चित्रमनुभावमाश्रिता हरिणा ऽपि तत्र हरिणायितं यतः ॥ ४६॥ तवेति । हे लोकमातः ! तव अवलोक एवं वागुरा मृग- वन्धिनी की मृगजालस्य जाड्यकृतः स्तब्धताकारिणः गुणा: विपुलत्वादयो रज्जवश्व यस्यां सा सती चित्रम् अनुभावं आ- श्रिता । ननु इति वितर्के । तत्र हेतु:-हरिया गवता नृसिंहेन नेत्रे अपर्याप्ततया पिधत्,मत्करद्वन्द्वं कृत्स्ननेत्रफ्धिाने न पर्याप्तमिति लज्जामुपेतीत्याह। ४६ हे लोकमातः हरिणसमूहनेत्रद्वन्द्वस्तम्मकारिणो गुणा (चा- अल्यादय स्तन्तयश्च ) यस्यात्तथाभूता तव दर्शनमृगबन्धनी विचित्रं प्रभावमुपगता, यत्र हरिणा ( भगवता, सिंहेन च ) हरिणयदाचरि- तम् । भगवान् नयाऽवलोकनेन वशीभूतो ऽभवदिति सिंहस्य हरिण- सररामाचरणं विस्मयायेत्याह ।

·झारस्तयकः ९. च तत्र नयनजाले पता हेतोः इरिण इवाऽऽचरितं हरिणायित आसक्तं सद स्थितमिति भावः । हरिणशब्दारकर्तुः क्यङ्सलो- पश्चेति क्यडि अकृत्सावधातुकयोरिति दीर्घ नघुमके भावे क इति समयये इद् । श्लेपकाम्पलिङ्गालङ्कारौ । मञ्जुभाषिणी- वृत्तम् ॥ ४६॥ स्मितचन्द्रिकया कयापि देवि स्मरसंवृद्धिपुषा सदोन्मिषन्त्या। मधुसूदनमानसेन्दुकान्ते द्रवतां चन्द्रमसः स्वसस्तनोपि ॥ १७ ॥ स्मितेति । हे देवि ! कया ऽप्यनिर्वचनीयया सदा उन्मि- पन्या पुनः स्परसंवृदि पुष्णाति तया स्मितरूपया चन्द्रि- कया है चन्द्रममः स्वसः ! मधुसूदनस्य मानसेन्दुकान्ते हचन्द्र- कान्तोपले द्रवतामाईत्वं तनोपि । चन्द्रिकया हि चन्द्रकान्तो द्रवतीति मसिदं लोके औपच्छन्दसिकं वृत्तम्।रूपकालङ्कार॥४७॥ तव स्तनं शैलधनं विनोदात प्रसह्य गृह्णन् प्रभुरब्धिकन्ये । ४७ अथ चन्दभगिन्यास्तव चन्द्रसाधम्पमुचितमिस्याशयेन मकरध्वजवृद्धिकारिण्या निरन्तरोदयशालिन्या निर्वचनीयया मन्दहास्यचन्द्रिकया भगयन्मानसरूपचन्द्रकान्तोपले द्रव (मेम, दुर्ति) व तनोपीति वदन सदोन्मिपन्त्येति प्रसिद्धचन्द्रिकातो व्यतिरेक यसूचयन्नाह। ४८ पर्वतघनं तप स्तनं विनोदात प्रसह्य गृहन भगवान पुरा ।

·सव्याख्याकारणे लक्ष्मीसहन्त्रे पुरा मुरारिः स्वकरोइतस्य गोवर्धनस्य स्मृतवान् महाऽद्रेः ॥ ४८ ॥ सवति । हे ब्धिकन्ये ! शैलाद्धनं कठोरमुन्नतं च तव स्तनं विनोदात् मसह्य बलात्कारेण गृहन् प्रभुईरिः पुरा उद्धृ. तस्य महाऽद्रेगोवर्धनस्य स्मृतवान् । गोवर्धनं स्मृतमानित्यर्थः । अधीगर्थदगेशामिति कर्मांगा पष्ठी । अत्र लक्ष्मीस्तनग्रहणम. मये गोवर्धनस्मरणवर्णनात्स्मृत्यलङ्कारः। उपजातिवृत्तम् ॥१८॥ वल्ली तमालमिव विद्युदिवाऽम्बुवाह माहेन्द्रनीलभवनं मणिदीपिकव । इन्दोः कलेव गगनाऽङ्गणमिन्दिरे ल- माश्लिष्य शौरिमयसे महतीमभिख्याम् ॥ १९ ॥ बल्लीति । वल्ली लता तमालवृक्षमित्र, विद्युत्ताडदम्बुवाई मेघमित्र, माहेन्द्रनीलगंवनं मति मांगानिर्मितदीपिकेव, गगना- गणं प्रति इन्दोः कलेच, हे इन्दिरे! त्वं शारिम् आश्लिप्प, श्लिप आलिङ्गने ऽस्मात्समामे नपर्ने इति क्त्वो ल्यवादेशः । महतीम् अभिख्यां शोभा प्रामोपीत्युपगालङ्कारः । वसन्तति- लकारतम् ॥ ४२ ॥ , . खफरादृतगीर्वधनपर्यनस्य सस्मारस्याह । ४९ गौरागी त्वं कृष्णमालिङ्य तमालतकै लतेय, मेधं विद्युदिष, इन्द्रनीलभवन मणिदीपिफेय, गगनाङ्गणमिन्दुकलब, सुषमा लम- से इत्याह।

·डारस्तयका ९ ।
३८९
मदनतरुपल्लवानां
मधुसदनमानसाऽलिकुसुमानाम् ।
तत्कृततपःफलानां
तव ललितानां तु जननि कः स्तोता ।। ५०॥
इति श्रीमहेङ्कटाऽध्वारविरचिते श्रीमलक्ष्मीसहस्रे
शृङ्गारस्तवको नवमः सम्पूर्णः ॥ ९ ॥
मदनेति । हे जननि ! गदनरूपम्य तरोः पल्लवानां, तथा
मधुसूदनस्प मानसरूपस्याऽलेभ्रमरस्य कुसुमानां, पुनस्तेन कृ.
तस्य तपसः फलभूतानां, तब ललितानां विलासानां स्तांता क:
पुमानिांत प्रश्ने । कोऽपि नास्तीत्यर्थः । गीतिवृत्तम् । रूपकोल्ले-
खावलवारी॥५०॥
इति श्रीमद्रावजीगहागजाऽपरनाम्ना श्रीनिनामप.
गिडतेन विरचितायां चालबोधिन्याख्यायां
श्रीमल्लक्ष्मीसहस्रटीकागां शृङ्गारस्तवको
नवमः सम्पूर्णः ॥९॥
५० गय हे मान:! कामवृक्षफिमलयरूपाणां, भगवन्मानसमधुए.
पुष्परूपाणां, भगवत्कृनतप फलस्वरूपाणां तव चिलासानां लाफ
स्तोता का? तणने फस्यापि सामध्ये न चंत्या कथा मम चराफस्य
साकल्येन सवर्णने ? इस्याह।
इति श्रीमानल्ल्युपान्यतैलगरामशारिश्रगिरचितायां लक्ष्मी-
सहस्राऽवतरणनि श्रेगिफायर्या ङ्गारस्तयफः ॥९॥

·सव्याख्याऽवतरण लक्ष्मीसहस्र अथ ऐश्वर्यस्तवकः ॥१०॥ सुग्रीवेण कपीन्द्रेण सख्यं कृता ऽग्निसाक्षिकम । ऐश्चर्यमतनोद्वाले(?) स रामः श्रेयसे ऽस्तु नः ॥१०॥ अथाऽस्मिन् दशमे स्तबके लक्षम्या ऐश्वर्य वर्णयितुं प्रथ- मपद्ये विश्वम्भरसमैश्वर्यामिति तल्लिङ्गं निर्दिशन्मगलमाचरति- विश्वस्य जननीमेव विश्वस्य शरणं वृणे । विश्वेश्वरसमैश्वर्या विदुर्या ब्रह्मवादिनः ॥ १ ॥ विश्वस्येतियां लक्ष्मी ब्रह्मवादिनोऽपि विश्वम्भरेण समम् ऐश्वर्य यस्यास्तां विदुः । तथा च महोपनिषदि श्रुतिः । 'भग शक्तिभगवान् काम ईश उभा दाताराविह सौभगानाम, सम- मधानौ समसच्ची तयोः समशक्तिरजरा विश्वयोनि रिति । अतो विश्वस्य । विपूर्वाच्चस प्राणने इत्यस्मात्तामत्यये तत्स्थाने स- मासे ऽनपूर्व इति ल्यप् । 'उपमर्गेण धात्वर्थो वलादन्यत्र नीयते' इअभिधानाद्विश्वासं प्राप्येत्यर्थः । विश्वस्य सर्वस्य जगतः जननी मातरं खामेव शरणम् । शरणं गृहक्षित्रोरित्यमरः । पुणे । व वरणइत्यस्मात् नविकरणाकर्तरि लट् । उदात्ता- लङ्कारः । विपुलावृत्तम् ॥ १॥ १ अथ ऐश्वर्यस्तयकेन भगवत्या ऐश्वर्य स्तोतुफामः प्रथमतो यां घेदविदो पिश्वपालफभगवत्समानश्वर्यामामनन्ति निखिलजगतो मात्तया सर्वाधिकादरगरियां तामेव निजरक्षफतयाणे तिम- झंलमाचरति ।

·ऐश्वर्यस्तचकः १०॥ अनुपाधिकमम्ब ते मुरारे- रपि साधारणमाहुरीशितृत्वम् । स्फुटमत्र निदर्शनं प्रतीमो ननु मित्रावरुणादिदेवतात्वम् ॥ २ ॥ अन्विति । हे अम्ब ! ते लक्ष्म्या मुरारेहरेरपि ईशितृत्वं नियन्तृत्वम् अनुपाधिकं स्वाभाविकं साधारणं समम् आहुः । अत्र बृहदारण्यकश्रुतिः स एवात्मानं द्वेषा पातयत् पतिश्च पवी चाऽभवत्ता मिति । अत्र समत्वे मित्रावरुणादिदेवतातं स्फुटं निश्चितं निदर्शनं दृष्टान्तं प्रतीमः । अयं भाव:--'मैत्रा- वरुी वशामालभेत' इत्यादौ चशा मेपी तदेकत्वप्रतिपादनेन मि- त्रावरुणयोरेकदेवतात्वं यथा निश्चीयते तदेव युतयोरपीति । उपमालङ्कारः । औपच्छन्दसिकं वृत्तम् ॥ २॥ इदानी श्रीवासुदेवरमादेव्योरविशेपेण सामान्ये ऽपि वि- शेपमाह- अविशेपमशेषशेषिभावं युवयोर्यद्यपि वर्णयन्ति सन्तः । २ हे अम्ब ! तव भगवतश्च नैसर्गिकं जगनियन्तृत्वं समानमिति एफयागनिरूपितं दवतात्वं मित्रावरुणयोरुभयोासज्ज्यवृत्तीति दृष्टान्तसंप्रतिपनं स्फुटमवगच्छाम इस्याह । ३ हे स्वामिनि ! सन्तस्तव भगवतश्चोभयोः अशेषशेपिमा (स. कललोकनयेपि शिष्यमाणत्वं, अङ्गाङ्गिभावं पा) समानं वदन्ति तथापि जगदाणघूर्षहतया कार्याऽनुरोधात येपशेषिभावः (अङ्गा.

·सव्याख्या वतरण लक्ष्मीसह तनये जलधेर्मिथः प्रतीत- स्तदपि स्वामिनि शेपशेपिभावः ॥ ३ ॥ अविशेषमिति । हे जलधेस्तनये ! युवगोर्भवन्नाथभव- त्योर्यधपि सन्तः परमरहस्याऽभिज्ञाः अशेपस्य जगतः क्षये जप शापखमविशेगं तुल्यमेव वर्णन्ति । तथापि मिथः पर- स्परं शेपशेपिभाव! प्रतीतः । कदा चित्तं तस्य वशे भवसि ली- लया तथा कदा चित्स त्वदशे भवति । तृतीयाऽपेक्षया तु शे- पित्वं समानगिति भावः। औपच्छन्दमिक वृत्तम् ॥ ३ ॥ यथा गरुडगामी शेपशायीत्यादौ गरुडादीनां हरिविशे- पणत्वामृत्यत्व तथा रमापतिरित्यत्र तत्र तद्विशेषणवादमधा- नता स्यादिति चेत्तत्राऽऽह- तुल्ये ऽपि ते नाथविशेपणले व्यक्तं गुणादस्ति विशेष एषः। प्रत्यक्त्वमब्धेस्तनये भवत्याः । प्राज्ञा गुणानां च पराक्त्वमाहुः ॥ ४ ॥ तुल्ये ऽपि गुणेभ्य अपधानादिभ्यो गरुडादिभ्यः तव एप विशेपो ऽस्ति । विशेषणत्वे ऽपि प्राज्ञा गुणानां पराक्स्व ब- हिरगलं तव तु प्रसस्त्वं तत्त्वमाहुः । 'यथा देवस्तथा देवी यथा नित्यं, शेषशायित्वेन शेषनिरूपितं प्राधान्यं च) प्रसिद्धम् इति जग- द्रक्षणार्थ प्रवृत्तयोरुभयोरपि कार्याऽनुरोधाद् गुणप्रधानभाव इत्याह । ४ भगवदुषकरणत्वेनोपसर्जनतया शेषगरुडादिसाम्य ऽपि त्व. यि तदुपफरगाभ्यो ऽय विशेषो यत् वुधास्तव चिच्छक्तिरूपतया ऽहं. प्रत्ययगाचरत्वं गुणानां च घटप्रपञ्चकोटिनिविष्टवनेदंप्रत्ययविषयत्वं वदन्तीति भगवत्या भगवदभेदं प्रतिपादयति ।

·ऐश्वर्यस्तषका १०॥ ३९३ .. 1 देवी तथा हरिः । नाऽनयोरन्तरं किं चिचन्द्रचन्द्रिकपोरिवति पौधायनामृतिः । इन्द्रवजावृत्तम् ॥ ४ ॥ संसाराऽन्धौ मजतां सज्जनानां रक्षायज्ञे दीक्षितो राक्षसाऽरिः। अम्भोराशेः पुत्रि पल्यास्तवाऽसा- वन्वारम्भं नित्यमेत्यम्बुजाक्षः ॥ ५ ॥ संसारेति । हे ऽम्भोराशेः पुत्रि! राक्षसानामरिरन्तः सं- सागधौ मज्जता सज्जनानां रक्षारूपे यज्ञे दीक्षासञ्जाता ऽस्य दीक्षितः । तदस्प सजातीमति तारकादित्वादितच् । अतः अ- म्बुजाक्षस्तव नित्यम् अन्वारम्भं यज्ञीयसंयोगम् एति । अत्र प्रमा- • गाम्-'अविमुक्तो ऽन्यो ऽथाऽऽतिथ्यं गृह्णाति यज्ञस्य सन्तत्यै प- ल्यन्वारभते पनी हि परिणह्यास्य होते' इति सोमग्रहणे तै- त्तिरीयश्रुतिः । आज्यभागान्ते ऽन्नारब्धायामुत्तराऽऽहुतीर्छ- स्वति तत्सूत्रम् । व्यतिरकालङ्कारः । शालिनीत्तम् ॥ ५ ॥ अस्येशानत्यागमस्तावदास्ता- मैश्वर्ये ऽस्मिंस्तावदम्ब त्वदीये । ५ फर्मसु पल्यन्वारब्धस्ययाऽधिकारात् सजनरक्षणरूपाऽपरदी. शितो भगवान् नित्यं त्वत्साहित्यमेतीति जगद्रक्षणे युषयोनियसाहि- त्यमित्याह । ६ ताधफैश्वर्यप्रतिपादफो ऽस्येशाना जगतो विष्णुपत्नीत्या- दिरागमो विशेषिवेध आस्तां तायत । साधारणजनेषु तदुवा ५० ·ऐश्वयंस्तयफः १०। विश्वं व्याप्तं विष्णुना ऽम्य त्वया चे- त्युक्तिस्तान् प्रत्युत्तरं शक्तिसूनोः ॥ ७ ॥ जल्पाका इति । हे रमे ! ये स्वल्पप्रज्ञा मन्दबुद्धयो ज. ल्पाकाः केवलतार्किका वैष्णवाश्च ते 'सङ्घर्पणच प्रद्युम्नोऽनि- रुद्धः श्रीविधिः शिवः । पढस्माकमिमे जीवा ईशो नारायण परम्' इति वैष्णवाऽऽगमवलेनैव ते जीवकोटिप्रवेश कल्पपन्ति । तान् पति हे ऽय! विष्णुना त्वया च विश्व व्याप्तम् इति पूर्वोक्ता 'नित्यैवैपेत्यादिशक्तिस्नोः पराशरस्योक्तिरेवोत्तरं ददातीति यावत् । अन्यदपि 'चितिरूपेण या कृत्स्नमेतध्याप्य स्थिता ज- गदिति मार्कण्डेपपुराणे । शालिनीतम् ॥ ७ ॥ वेदोद्याने पारिजातायमानं श्रीसूक्तं तज्जायतां श्रेयस नः। पारेवाचा भासुरे त्वत्प्रभावे चक्षुष्मन्तो देवि येनैव सन्तः ॥ ८ ॥ वेदेति । हे देवि ! चाचां पारे वाण्यगोचरे इत्यर्थः । भा- सुरः तस्मिन् त्वत्प्रभावे येन सन्तश्चक्षुष्मन्तस्त्वत्मभावदर्शिनः इ, त्यन्वयः । अयमाशयः । गन्धद्वाराम' 'आपः सजनित्वत्यादिभिः पृथिव्यादिरूपेण पुनश्चन्द्रां प्रभासा मित्यत्र फलदातृलेन 'ता मुनिश्चनमेव सर्वव्यापकरयप्रतिपादनपरमुत्तरमिति भगवत्या प्र. हारूपत्वं प्रतिपादयति । ८ हे देवि ! वाचामगोचरे स्वदेश्यय येन (श्रीसूक्तेन ) जना- स्तहिदो भवन्ति घेदोपपने सफलार्थदातृत्वेन पारिजातपदाचरत्तच्छ्री- सूकं हिरण्यवर्णामित्यादिफमस्माकं श्रेयस्करं जायतामित्याशास्त।

·सव्याख्यापारणे लक्ष्मीसद पद्मिनी मित्यादौ मन्त्ररूपेण चोपदिष्टायास्तव ज्ञानादेव प्रत्य- गभिन्नपरमात्मज्ञानवतामपि विश्वस्मिन्विप्रकृष्टव्यवहिताऽती- न्द्रियज्ञानं नाऽन्यथेति प्रतिपादकं वेदरूपे उद्याने आक्रीडे पा. रिजातायमानम् । कल्पद्रुवदिष्टपूरकमिति भावः । तत्पूर्वोक्तं श्रीसूक्तं नः श्रेयसे कल्याणाय जायतां भवतु । शालिनी वृत्तम् ॥८॥. दम्पत्योरिह युवयोरधीश्वरत्वं व्यासज्ज्य स्थितमिति संमतं मतं नः । विश्वाऽम्ब श्रुतिविहितं विहाय पत्नी कर्तृत्वं ऋतुषु न केवलस्य पुंसः ॥ ९ ॥ दम्पत्पोरिति । हे विश्वाऽम्ब ! पत्नीं विहाय केवलस्यै- फस्य घुमः क्रतुपु कर्तृवं नेति 'जायापती अग्निमादधीताम्' इति श्रुत्या कथितम् अत इह युवयोलक्ष्मीनारायणयोः दम्पयोः । रा जदन्तादिपु निपातनाजायाशब्दस्य दम्भावः । अधीश्वरत्वं व्यासज्ज्याऽविभज्य स्थितम् इति । 'अों वा एष आत्मनो य- त्पनी'त्यापस्तम्बश्रुत्पा नः सम्मतम् इष्टमिति भावः । महर्षि- णीवृत्तम् ॥९॥ दत्ताऽऽशयासु भवतीमहिमोपदेशे तत्तादृशीपु निगमान्तसरस्वतीषु । A ९ युषयोरवयंमुभयपर्याप्तमिति यज्ञेषु सपत्नीकस्यैवाधिकार- घोधकवरप्रामाण्यादस्माकं सगतं प्रतीयते इत्याह । २० प्रसिद्धतरासूपनिषत्सु त्यन्माहात्म्योपदेणे प्रफदिनाऽभिप्रा. यासु मपालसम्मतिपन्नं रामायणमुपोदलकामति तव माहात्म्यं श्रुति.

·ऐश्वर्यस्तषकः १०॥ ३९७ नारायणप्रियतमे निखिलाऽभ्युपेतं रामायणं ननु जयत्युपबृंहणं नः ॥ १० ॥ दत्तेति । तत्तादृशीपु प्रसिद्धासु । 'अह रुद्रेभिन मुभिश्च- राम्यहमादित्पैरियादिदेव्युपानपदि तद्रूपासु निगमान्तसरस्व- तीपु भवसा महिम्न उपदेशे दत्ताऽऽशयासु सतीपु अखिलैर- भ्युपेतं स्वीकृतं रामायणं न उपहणमिति । आदौ त्वत्प्राप्त्यर्थं विवाहसमये यज्ञरक्षागौतमपत्नीदानादिः पुरतो ऽपि रावणवधा- sन्तो यनः त्वत्प्राप्त्यर्थमेवेत्यध्यात्मे वाल्मीकीये च रामायणे स्पष्टत्वाचन्महिम्न उपबृंहणं ध्याख्यानभूतमित्यर्थः । स्मृति- प्रमागाऽलं० । वसन्ततिलकारत्तम् ।। १० ॥ एका श्री। निगमशिखरैरिन्दिरे निर्विशेष विश्वव्याप्तिर्जननि युवयोळक्तमुदघुष्यमाणा । ज्ञानद्वारा तव मधुरिपोरात्मनैवेत्यलीका, वैषम्योक्तिः कुत उपनता हन्त केषां चिदेषा ॥११॥ 'एकेति । हे श्रीः ! एका भगवता अभिन्ना सत्तैश्वर्यं वै नि- श्चयेनेत्यादिभिनिगमशिखरैरुपनिपद्भिर्युवयोाप्तिरैश्चर्य निर्वि- शेष तुल्यं व्यक्तं स्पष्टम् उद्घष्यमाणा ऽस्ति । एवं सति उभयो- . जगधापकत्व- रामायणवर्णितमित्याह । ११ हे श्रीः ! भगवतो भवत्याश्च समानं मुपनिषद्भिः स्पटमुधुप्यते। तथापि भगवतः स्वतःसिद्धमैश्वर्य, तय तु तज्ज्ञानद्वारेति तय जीवकोटिप्रवेशमचिका माध्वादीनामुक्तिः पिंप्रमाणिफे?ति न विनी, ब्राह्मरुपापास्तव तद्वैषम्येन जीवत्वकल्पन निष्प्रमाणकमित्याह ।

·सव्याख्याधतरणे लघमीसहने ऐश्वर्य सममपि हरेरात्मनैव स्वाभाविक सब तु सम्पगमानं स्वरूपस्य गुणानां च ज्ञानं तहारा तत्मसादोपनतमिसर्थः । इति केपां चिन्माध्वानाम् अलीका प्रमाणशून्या वैपम्पोक्तिः कुत उ- पनता? कस्मादागतीत इन्त शिव शिव न निमः ।। ११ ।। वैभवं तव मुकुन्दपनि यो वेद वेदशिखराऽनुवर्णितम् । वैभवं भुवि स विन्दति स्थिर दुस्त्यजं त्यजति वै भवं ततः ॥ १२ ॥ वैभवमिति । 'यस्याः परतरं नास्ति सैपा दुर्गा प्रकीर्तिता । तां दुर्गा दुर्गमां देवी दुराचारविघातिनीम्' इति देव्युपनिप- दि। इत्यादिवेदशिखररुपानपद्भिरित्यर्थः । अनुवर्णितं वैभवं यः पुमान् वेद जानाति स भुवि स्थिरं वैभवं विभुत्वं विन्दति मा- मोति । चैतालीयं कृतम् ॥ १२ ॥ ऐश्वर्यमत्र मधुहन्तुरपह्नुते यो यो वा तवाऽपि जगदम्ब तयोः प्रतीच्यः । प्राच्यात् प्रदुष्यति विशिष्य पितृद्धिपो ऽपि मातृद्विपस्त्रिभुवन महती हि गर्दा ॥ १३ ॥ -ऐश्वर्यमिति । हे जगवम्ब ! मधुहन्तुर्वा तवाऽप्यैश्वर्य यो १२ हे मुकुन्दपति उपनिषदुपवर्णितं ते पेश्चर्य यो घेदं स भूत- ले प्रभुनां प्राप्य ततो मयं ( संसार) त्यजति, मुक्तो भवतीत्याह । १३ हे जगदम्ब ! यो भगवतस्तय च पश्चर्यमपलपति तयोर्मध्ये म. गयदेश्वपापलापफात्तायफैश्वर्याऽपलापी पिशेषदुष्टी, यतो जगति पितृपिणोऽपि मातृद्विषोऽधिफा निन्दा भयतीति प्रतिपादयति ।

·. तवाऽणुत्वफयन,मपि तु कार्याऽनुरोधानारायणोपसर्जनत्यन म्यूनतया तवाऽणुधवाद स्तम्मने इति न तवैश्वर्यस्य निरतिशयत्वे कोपि . ऐश्वर्यस्तबका १०॥ यः पुमानपढ्नुते तयोर्मध्ये विशिष्य विशेषेण माच्याशिवृद्धिपः मतीच्यो मातृद्विद् प्रदुष्पति । तथा हि-त्रिभुवने पितृ द्विपः एतद- पेक्षया मातृद्विपः महती गर्दा । कुत्मा निन्दा च गर्हगो इत्यमरः । अत्र 'प्रमाणम्---'प्रायश्चित्तैर्महर्युक्तैः पुषानुच्चावचैरिह । पितृ- द्वेषी विमुच्येत मातृद्वेपी न मुच्यते' इति भविष्य पुराणे क- ण्डिमुनिवचनम् । भगवत्पादकृतदेवीस्तोत्रगत मातृदेपो जगति जघनस्तातपादद्विपो ऽपी तिपद्यव्याख्याने विवरणाऽऽचार्यरुदा- हृतम् इति । प्रमाणाऽलङ्कारः । वसन्ततिलकास्त्तम् ॥ १३ ॥ श्रीमद्रामाऽवरजसरणिं श्रेयसीमाश्रिताना- माचार्याणामिह च कुह चिद्यस्तवाऽणुत्ववादः । तस्याऽऽकूतं परमपुरुषप्रेप्सया ते ऽधिकन्ये शेषत्वेन स्वत उपनतन्यूनतायां प्रतीमः ।। १४ ॥ श्रीमदिति । हे ऽब्धिकन्ये ! श्रीमद्रामाऽवरजानां रामानु-' जानाम् इत्पर्यः । सरणिं पद्धति श्रेयमीम् आश्रितानाम आचा- र्याणां कुह चित्कुत्र चिया तब अणुत्ववादः तस्याऽऽकूतं धीजंतु परमपुरुषस्य माप्तुमिच्छया विशेषणत्वे स्वतः अर्थादुपनता या न्यूनता तस्यां सत्पां मतीमः । उभयोः साम्ये ऽपि यदा मियो लीलया विशेषणविशेष्यभाषो ऽङ्गीक्रियते तदानीन्तनहरीच्छा- स्वीकृतस्वादप्राधान्ये ऽर्थादुपगतं यदणुत्वादिकं तद्विपयः स वाद इति भावः । मन्दाक्रान्तारतम् ॥ १४ ॥ १४ ननु रामानुजमते देव्या अणुरूपत्वप्रतिपादनेन तदनुयायिना त्वया कथं परमैश्वर्ये ममोच्यते ? इति चेत् न कापट्टाऽकाश इत्याह । ताघदेश्वर्यम्यूततया ·14 7 सव्याख्याऽवतरण लक्ष्मीसहनं राजन्वन्ति जगौ जगन्ति निगमो द्वाभ्यां युवाभ्यामपि वैराज्यं न हि तावता प्रसजति क्षाराम्बुधेरात्मजे । आग्नावैष्णवशब्दभाजि यजने ऽधिष्ठानयुग्माऽऽश्रिता- मकामेव हि देवतां सुमनसः शंसन्ति मीमांसकाः॥१५॥ राजन्वन्तीति । हे क्षीराम्बुधेः आत्मजे ! युवाभ्यां द्वाभ्यां जगन्ति प्रशस्तौ राजानौ येपु सन्ति तानि । राजनान् सौराज्ये इति निपातनात्साधुः । इति निगमः जगौ । तावता द्वयोः राज्ञो- र्भावो द्वैराज्पम् । गुणवचनब्राह्मणादिभ्य इति भावे ष्यन् । न हि प्रसजति । तत्र दृष्टान्तः-अमाविष्णू देवता ऽस्य आग्नाव- वम् । सा ऽस्य देवतेत्यणि देवताद्वन्द्वे चेत्युभयपददौ देवताद्वन्दे चेत्यानङ् । विष्णो नेति निपेधादिद्वृद्धावितीदादेशाऽभावः । इति शब्दं भजति तस्मिन्यजने अधिष्ठानयुग्माऽऽश्रितां देवता सुमनसो मीमांसका एकामेव देवतां शंसन्ति । अयं भावा- : 'आमावैष्णवमष्टादशकपालं निर्वपेत्' इत्यादौ देवताद्वये पुरो-, डाशयाऽऽपत्तिः । अत्र त्वेकपुरोडाशनिर्वाप कथितः । अत इयमेकैव देवतेति मीमांसकसमयः। तद्वत्पूर्वत्राऽप्पेकत्वमेव ज्ञेयम्।' शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ १५ ॥ रांमाऽऽकारे जनकतनया रुक्मिणी कृष्णरूपे भर्तुः कृष्णाऽजिनमुपग्रता ब्रह्मचर्ये ऽपि पझे। m १५ हे क्षीरोदपुषि!युवाश्यां दाभ्यामपिजगन्ति प्रशस्तराजपालितानि फथपन्ति, नैतावता तत्र द्वराज्यं ( राजद्वयवत्तयोपद्रयः) प्रसज्यते, यतो मीमांसका यागे आग्नायैष्णवशध्देन द्रव्यत्यागे उद्देश्पत्वमु- भयपर्याप्तं पदन्ति न देयताद्वितयमिति प्रतिपादयति । १६ भय रामाऽचतारे सीताका, राणाऽघसारे च रक्मिणीरूपा, ·M ऐश्वर्यस्तयफः १०॥ ४०१ अन्तर्यन्तः सकलजगतामच्युतादच्युतां त्वं धत्से मूर्ति तदिह युवयोः प्रस्फुटो नित्ययोगः ॥ १६ ॥ रामेति । हे पो ! सकलजगतामन्तयन्तुरिति । उद्दालके आरुणिना याज्ञवल्क्यायाऽन्तर्यामिणि पृष्टे, तेन 'यः पृथिव्यां तिष्ठन् पृधिव्या अन्तर' इत्यादिना 'अन्तर्याम्यमृतोऽन्यदात गि- 'त्यन्तेन बृहदारण्यके यः कथितः तस्मादन्तयन्तुरच्युतादप्य- च्युतां मूति यद्यस्माद्धत्से । तदेव दर्शयति-रामाऽऽकारे जनकत- नया सीता, तथा कृष्णरूपे कृष्णाऽवतारे रुक्मिणी, पुनर्व- मचर्य, वामनावतारे इत्यर्थः । तस्मिन्नपि भर्तुः कृष्णाऽजिनम् उंपगता स्थिता । तस्मादिह युवयोनित्यं योगा मस्फुट इति । अत्र जगब्यापित्वे उभयत्राऽप्पच्युतेति साऽभिमायविशेष्यदानेन परिकराडराऽलङ्कारः। मन्दाक्रान्तावृत्तम् ।। १६ ।। क्रियायां भव्यायां कृतरुचिरमार्ग परिहर- नकम्म विनम्मं विदधदभिरक्षेदियमिति । व्यवस्यन् गोप्तृत्वं व्यपसरदुपायान्तरकथों भवत्या संश्लिष्टी भगवति निदध्यानिजभरम् ।। १७॥ क्रियेति । भव्यायां कुशलरूपायां क्रियायां कृता रुचिः मामनस्य ब्रह्मचर्याऽधस्थायामपिकृष्णाजिनरूपा सती जगदन्ती- मिण भगवन्तमनुगता सती तत्तन्मूर्तिधारिण्यवतरसीति युधयोनि- स्यसंम्बन्धो विशद इत्याह । १७ हे भगवति भवत्या सश्लिष्ट (त्वयाऽनुगृहीतः) पुमाने अस्ति- शुमायां क्रियायां कृतप्रीति कुमार्गनिवृत्तश्च सन् इयमभिरक्षेदेवेति स्थिर विश्वासं धारयन् रक्षकत्व निश्चिन्वनपगतोपायान्तरवि- चारकथो भूत्या निखिलमात्मभार समर्पयेदिति त्वदनुगृही- तस्यमानि फलानि भवनीति प्रतिपादयति । १ अयमिति १ पु०प०i २ सापट इति १-पु० पा । एतत्याठातुसारिणी बालयोधिनी ।

·ર सम्याख्याऽवतरणे लक्ष्मीसहने प्रीतिर्येन सः अमार्ग प्रतिपिद्धं परिहरन् अयं हरिः अभिरक्षेव इति विश्वास दधत गोप्तृत्वं हरिसश्रितानवतीति तद्रक्षितत्वं निश्चिन्वन् व्यपसरन्ती विशेषेण गच्छन्ती अन्य उपायः उपाया- न्तरम् । पत्रव्यंसकादित्वात्समासः । तस्य कथा यस्मात्स ता- दृशः सन् जीवः भवसा लक्ष्म्या संश्लिष्टे एकत्वेन स्थिते। 'ऐ- श्वर्यस्य समग्रस्य धर्मस्य यशसः श्रियः । 'ज्ञानवैराग्ययोश्चैव पण्णा भग इतीरणा' ईट्टपड्गुणैश्वर्यवति भगवति हरौ निजभर निध्यात्स्थापयतु इति । अत्र स्वसिद्धान्तः कविना समस्य प्रदर्शितः । शिखरिणीतम् ॥ १७ ॥ न्यासक्रियाकरणमन्त्रपदाऽनुरोधा- दुद्देश्यमात्महविषि स्वयमlमाणे । चाराशिपुत्रि भवती विशिनष्टि नार्थ यागे महेन्द्रमखिलाऽम्ब यथा महत्त्वम् ॥१८॥ न्यासेति । हे वाराशिपुत्रि ! आत्मना सर्वमयत्वाद प्रा- स्मरूपे हविपि स्वयमात्मना ऽयमाणे न्यासक्रिया सागः तस्मिन् करणभृतो यो मन्त्रः । 'मन्त्राश्च कर्मकरणा' इति सूत्रीत् । तत्रत्यपदाऽनुरोधात् । उद्देश्यः अपेक्षितः स चाऽऽत्मैव स, तद् भवती पागे नाथं विशिनष्टि । विशेषणयुक्तं करोति । एवं च ह- विपः केवलविष्णुरूपत्वे ऽपि देवताया लक्ष्मीपतित्वविशिष्टत्वे. . १८ हे वारशिसुते ! भगवतः सर्वमयत्येन हविपो ऽपि तदात्म- कत्यातनार्यमाणे हयिपि त्यागक्तियायां फरणभूतम् उद्देश्यभूतं भगवन्तं द्रव्यदेवतयो/दसंपादनाय भवती नायं विशिमटि, यथा इन्द्रफफे यागे कर्तृदेवताऽभेदपरिहाराय महत्वमिन्द्रधिरोपणे तति प्रतिपादयति ।

·ऐश्वर्यस्तयकः १०।
१०३
न भेदाद् द्रव्यदेवतैक्यरूपदोपो नाऽऽयातीति भावः । अत्र ह.
धान्तः । यथेन्द्रकरकेन्द्रदेवताके यागे कर्तृदेवतैक्मपरिहाराय
यथेन्द्रविशेषणं महवं तदिति भावः । वसन्ततिलका-
इत्तम् ॥१८॥
इच्छाऽर्जितबहुदेहामिन्द्राऽऽदिपदप्रदाऽवलोकलवाम् ।
ईशानां लोकानामीडीमहि नियतमिन्दिरे भवतीम् ।।१९।।
इति श्रीमद्वेङ्कटाऽध्वरिविरचिते श्रीमल्लक्ष्मीसहस्त्रे
ऐश्ववस्तबको दशमः संपूर्णः ॥ १० ॥
इच्छेति । हे इन्दिरे ! इच्छपा स्वेच्छया अर्जिताः सम्पा--
दिता बहवः देहा अवतारा यया सा तां लोकानाम् ईशान
सामिनीम् इन्द्राऽऽदिपदभदः मघवत्प्रभृतिस्थानदापी अवलो-
कलवा दर्शनलेशो पस्यास्तां भवती महालक्ष्मीम् इंडीमहि स्तु
वीमहि । वमिति शेषः । अत्र साऽभिप्रायबहुविशेषणरूपः परि-
कराऽलङ्कारः। गीतिवृत्तम् ॥ १९॥
इति श्रीमद्रावजीमहाराजाऽपरनाम्ना श्रीनिवासपण्डितेन
विचितायां वालबोधिन्यारूपायां श्रीमल्लक्ष्मी-
सहसटीकायाम् ऐश्वर्यस्तवको दशमः
संपूर्णो ऽभवद ॥१०॥
१९ खेच्छागृहीतनानाविग्रहा,मिन्द्रादिपपदकटाक्षलेशा, लोके
श्वरी भवती स्तुम इति वदन् स्तवकमुपसंहरति ।
इति श्रीमानवल्ल्युपाहतैलगरामशाखिघिरचितायां लक्ष्मीसह-
माऽवतरणनिश्शेणिकायाम ऐश्वर्यस्तयफ. ॥१०॥

·सव्याण्यावरणे लक्ष्मीसहने अथ शान्तिस्तयकः ॥११॥ क्षमाऽऽत्मजावियोगेन ततोऽपि न्याययाश्रयन् । शरत्प्रतीक्षां यश्चक्रे स रामः श्रेयसे ऽस्तु नः ॥ ११॥ अथाऽस्मिन्नेकादशस्तबके लक्ष्म्याः क्षमाखभानं वर्णयितुं प्रथमपद्ये क्षममिति तल्लिङ्गं निर्दिशन्मङ्गलमाचरति- त्रायतामायताक्षं तद्धाम तामरसाऽऽलयम् । मदागसां प्रतीकारे महतामपि यत्क्षमम् ॥ १ ॥ प्रायतामिति । महतामपि मदागसां प्रतीकारे ऽपराधसहने यत्क्षम समर्थ तत्तामरसाऽऽलयं कमलगृहमायताक्षं पृथुनेत्रं धाम तेजनायताम् । बैङ् पालने इत्यस्माल्लोट् । उदात्तालङ्कारः । यु- रमधिपुलारत्तम् ॥ १॥ अपराधपरम्परामपारा- महमेवं यदि नाम नाऽऽरचेयम् । कमलाऽऽयतने क्षमागुणस्ते कथमात्मानमसौ लभेत मातः ॥२॥ अपराधेति । हे कमलाऽऽयतने ! अहमेवमपराधानां प- १ अथ शान्तिप्तधकमेफादशमारिप्सुमंगवत्या लोकमातृत्वेन प्र. सिदत्वात्तत्र महापराधक्षमागुणस्य नैसर्गिकरपात् विशालनयनं कम. लनिघासि तत्प्रसिद्ध लक्ष्मीरूपं तेजस्त्रायतां, यन्महतामपि ममाऽपरा. धानांसहने क्षममिति स्वस्याऽपराधक्षमापणपूर्वकं परित्राणं प्रार्थयते। २ अप भगवत्या स्वप्रणयमाधिपुर्वन् हे कमलयासिनि! यद्यहं निःसीमामपराधततिं नाचरेयं तर्हि नैसर्गिकस्य ते क्षमागुणस्य स्व. ऊपलाम एप कर्थ स्यादिति स्वस्याऽपराधाऽऽचरणव्यसनं भगवत्याश्च तरसहनं स्वाभाविफमिति मतिपादयति ।

·. शास्तिस्तयका ११। ४०१ सम्परा यदि नाऽऽरचेयं नाम तर्हि हे मातः ! ते ऽसौ क्षमागुणः मात्मानं स्वरूपं कथं लभते ? अंत्र स्वापराधकरणे क्षमागुण- स्याइन्वर्थत्वकथनेन विध्यलकारः । औपच्छन्दसिर्फ रत्तम् ।।२।। फणिशेखरशैलनाथकान्ते भवती मूर्तिमती क्षमैव नूनम् । अभवत् कथमन्यथा न पाप- स्तव कोपप्रभवाय वायसो ऽपि ॥३॥ फणीति । हे फणिशेखरशैलनाथकान्ते ! भवती वं मूर्ति- मती समैन । अन्यथोक्तवपरीत्ये पापरूपः वायस ऐन्द्रकाकः तव कोपमभवाय कथं नाऽभवत् ? काव्यलिङ्गमलङ्कारः। औपच्छ- न्दसिकं वृत्तम् ॥ ३॥ महतां मम घोरकिल्बिषाणा- मिह निःशेषगवेषणा ऽपि दूरे । पततामवलम्बनाय मात- भवपके बत नस्तव क्षमा तिः ॥ ४ ॥ महतामिति । हे मातः ! इह लोके महतां मम घोरकिल्वि- पाणां भीमपापानां निशेपेण समग्रत्तेन गवेपणा शोधनमपि दुरे ऽस्ति, अतः भवपले पततां नः अवलम्बनाय तव क्षमैच क्षा- ३ हे बेङ्कटपतिमहिपि! न केवलं त्वं क्षमाधराऽपि तु शरीरधा- रिणी साक्षात्क्षमैवाऽन्यथा तब स्तनविदारणरूपमहाऽपराधकार्यपि वापसो जयन्तः कथं तव कापोत्पादको नाऽभूदित्याद । ४ हे मातः 1 मामफानां भीसपापानां साफल्येनाऽन्वेषणमपिन सम्भाव्यते, इतः संसारपट्टे पततामस्माकं पङ्के मजतामासन्नभूमि रिख तय क्षमा घलम्बभूमिर्भवतीत्याह ।

·४०६ सव्यास्याऽवतरणे लक्ष्मीसहले न्ति मिश्च भवति । 'भूमौ स्खलितपादानां भूमिरेवाऽवलम्ब नम् । त्वयि जाताऽपराधानां त्वमेव शरणं विभो इत्युक्तेः। औ- पच्छन्दसिकं वृत्तम् ॥ ४॥ भवती प्रति विश्वमातरं भवसिन्धोस्तरणार्थमातरम् । स्वमहं प्रदिशामि रक्ष मा- मपराधेषु समाचर क्षमाम् ॥ ५ ॥ भवतीमिति । भवसिन्धोः तरणार्थ लङ्घनार्थ विश्वस्य ज- गतो मातरं पुनः आतरं तरपण्यभूतम् । आतरस्तरपण्यं स्या- द्रोणी काष्ठाऽम्बुवाहिनीत्यमरः । स्वमात्मानं भवतीं प्रति अहं कविः प्रदिशामि, अतः त्वम् अपराधेषु क्षमा तितिक्षा स- माचार । चेसपरं मां रक्ष पालय । अत्र स्वस्पाऽऽतरत्वेन परि- णामाव परिणामाऽलङ्कारः । वैतालीयं वृत्तम् ॥ ५॥ . नित्यं त्वकृत्यमवशादपि न त्यजामि कृत्यं घुणाऽक्षरनयादपि नाऽऽचरामि । अत्यन्तमित्थमपराधमहोदधेर्मे सत्यं शपे शरणमम्ब तव क्षमैव ॥ ६ ॥ नित्यमिति । अकृत्यं निन्द्यं कर्माऽवशात्सहजमपि नित्यं ५विश्वजननी त्यां प्रति संसारसमुप्तरणायाऽऽतरपण्यरूपमा रमानं समर्पयामि, मतो ममाऽपराधेष्वपि मां रक्ष, निरुमा च त्वं क्ष- मामाचरेति स्वाऽपराधक्षमा प्रार्थयन्नात्मसमर्पणं करोति । ६ सर्वदा ऽशक्यमपि निपिखं फाऽत्यजतो विहितं च यहच्छ। पापि अनाचरतो त एयाऽपराधसागरस्य मम त्वां विना नान्यो रक्षफ इति शपथपूर्यफ वदति।

·५०७ शान्तिस्तषक: १९ नियमेन न त्यजामि । कृत्पं सन्ध्यादि नियकर्म घुणस्य वज- कीटस्याऽक्षरस्योत्कीर्णनिर्गतसहजवर्णस्य नपान्यायादपि ना- ऽऽचरामि न करोमि । इत्पम् अत्यन्तम् अपराधानां महोदधेर्य हे ऽन्द ! तब ममैव शरणम् इति सझं गाणे । शप आक्रोशे अ. स्मालट् । यद्वा शपथं करोमि । वसन्ततिलावृत्तम् ।। ६ ।। मातः क्षमा तव सखी मधुवैरिकान्ते ख्यातः क्षमाधरतया निलयश्च शेषः । त्वं तु क्षमानिधिरतः शतमागसां मे क्षन्तुं तवोचितमशेषत एव तावतूं ॥ ७ ॥ मातरिति । हे मधुवैरिकान्ते ! मातः ! समा पृथ्वीवा. च्या तव सखी। चेत्यपरं क्षमा पृथ्वी तस्या धरो धारकः त. तया ख्यातः शेष: शेपादिनिलयः गृहम् । 'पादक्षमाधरेति पाठे पादे चरणे क्षमा पृथ्वी पस्प स विष्णुस्तस्पाऽऽसमन्ताद्धरः । पद्वा पादैः प्रसन्तपर्वतैः क्षमाया धरः । तत्तया ख्यात इत्यादि पूर्ववत् । पादो व्रने तुरीयांशे शैलपत्यन्तपर्वते इति विश्वः । त्वं तु साक्षात्क्षमाया निधिः शेवधिः, अतः हे ऽस्य ! प्रशेपतस्ताव समग्रत्वेनैव मे पागसायपराधानां शतं क्षन्तुं सोढुम् उचितम् । समूप् सहने भस्मात्तुमुन् । यावत्तावच साकल्पे ऽवधौ माने - धारणे इत्यमरः । अनुगुणाऽलङ्कारः । वसन्ततिलकावृत्तम् ॥७॥ ७ हे मातः ! क्षमा (पृथ्वी) तव सखो, एवं क्षमाधरतया (घ. राधरतया ) ख्यातः शेषश्च (शेषादिः) ते निवास, त्वं च क्षमानि- धिरतः क्षमामयपरिकरायाः क्षमानिधेतव मपराधशतमपि सा- कल्येन क्षन्तुं योग्यमित्याह ।

·४०८ सव्याख्याऽवतरणे लक्ष्मीसहखें अस्मत्कृतामतितरामपराधपति यन्मृष्यसे जननि तत्र न विस्मयो नः । एवंविधो ऽपि विलिलघयिषे भवं यत् तत्र क्षमा हि तव कस्य न विस्मयिं ॥ ८॥ अस्मदिति । हे जननि ! अतितरामत्यन्तम् अस्मत्कृतां स्व- - विपपिकाम् अपराधानां पति मृष्यसे यत् तत्र तत्सहने नोऽस्माकं विस्मयो न । तविविधः पाप्यपि भवं संसारं शिवं च यः विलि- लकुपिपे लडिन्तुमिच्छामि तत्र परकीयाऽपराधे ऽपि तव क्षमा कस्प न विस्मयायेति घसन्ततिलकावृत्तम् ॥८॥ तत्तद्विचित्रचरिताऽनुगुणानि तीक्ष्णे .. दातुं फलानि दयिते तव बडदीक्षे । कस्येह जीवितकथा कलशाऽब्धिकन्ये क्षान्ति न चेन्नयसि तं विविधैरुपायैः ॥ ९ ॥ तचदिति । हे कलशाब्धिकन्ये ! तीक्ष्णे कठोरे तव द- ८ हे जननि ! अस्मदाचरितामपराधपरम्परी यंत्सहसे तत्र पृथु। क्षमाया मातृरूपायास्तव हवाभाविकत्वान्नास्माकं विस्मयः, परमेयंप्रकारोपि मई भवं (संसारं, शिवञ्च ) यदुल्लडितुमिच्छामि त. प्रापि तय क्षमा (सहनं, सामर्थ्य च)फस्याश्चर्यकारिणी न स्यादि. नि महापराधानप्यस्मान् संसारादुद्धरसीत्याह । ९ सब प्रिये भगवति तत्तविचित्रदुष्टताऽनुरूपाणि फलानि प्रदातुं गृहीतयते सति यदि त्वं मानाविधैरुपायैस्तं न क्षमापयसि चेत् कस्यान जीविताये?ति न फेधलं त्वमेघ लोफाऽपराधान् सहसे ऽपि तु भगवन्तमपि क्षान्ति प्रापयसीति गिरूपमस्ते क्षगागुण इत्याह ।

·शान्तिस्तषका ११ । ४०६, यिते विष्णौ तानि विचित्रचरितानि च तेपामनुगुणानि यो- ग्यानि फलानि दातुं बद्धदीक्षे कृतनियमे सति तं विविधैः सान्बोपापैः शान्ति न जयसि चेत् इह लोके कस्य जीवित- स्य निर्वाहा, माणधारणस्य वा कथा १ न कस्याऽपी- त्यर्थः ॥९॥ अक्षान्तकारिणि दशाऽऽस्यवधेोक्तिहप्ते भक्षाय राक्षसवधूरभियाचमाने । हन्त क्षमोदयजुषो ऽप्यनुकम्पयैव नक्षत्रनाथसहजे तव न क्षमा ऽभूत् ॥१०॥ अक्षान्तति । हे नक्षत्रनाथसहजे ! द्विजराजभगिनि ! अ- क्षो रोवणपुत्रः तस्य अन्तं नाशं करोति तस्मिन् तथा दशा- ऽस्यस्य वोक्तिः रावणी मृत इत्याकारिका तया दृप्ते आदौ कथितत्वादविते हनुमति मारुतौ भक्षाय राक्षसवधूः अभियाचमाने सति अनुकम्पया विश्वपालनकृपयैन न तु फर्मणेति यावत् । क्षमोदयं क्षमायाः भुवः सकाशादुदयम् उ- पत्ति लुपते तस्याः । जुपी मीतिसेवनयोरित्यस्माद किए । तव लक्ष्म्या अपि क्षमा नाऽभूत् । मारुत्युक्तिमहनं नाऽभूदि- स्पर्थः । क्षमोदयिन्या अपि क्षमा नाऽभूदिति पुनश्च त्वं सत्र- नापसहजा चेत्कार्य युक्तं, तथा न, तर्हि नक्षत्रनाथसहजेति स- १० हे चन्द्रस्वस.! अक्षात्यरावणसुतविनाशिनि दशपदनवध. मागिर्षिते हनूमति राक्षसवधूबधं याचति सति क्षमोदयजुषः (क्ष. मागुणोदयशालिन्याः, पृथिव्या उदितायाश्च ) सीतायास्तव दय- येव तनूमत्प्रार्थनसहन नासीदिति क्षमोदयशालिन्या गपि क्षमा नासीदिति चन्द्रस्वमुस्तवाद्रांन्तरगत्यं युक्तमित्याह ।

·सध्याच्याऽधतरणे लक्ष्मीसहले माशीलवामणभगिन्या: क्षमोदयिन्या भपि क्षमा नाऽभूदित्या- श्चर्यम् । विशेषोक्तिरलङ्कारः । वसन्ततिलकाहत्तम् ॥ १० ॥ धनपतिपुरुहूतस्थाणुवेधोमुखाना- मपि च दधति शापं सम्पदा सम्परायम् । इति गतिमवबुध्याऽप्यर्थकामाऽभिलाषा- दजहदधशतं मां रक्ष मातः क्षमातः ॥ ११ ॥ धापतीति । हे मातः ! धनपतिः कुबेरः, पुरुहूत इन्द्रः, स्थाणुः शिवः, चेधा ब्रह्मा, एते मुखाः प्रमुखा येषां तेषां देवानां सम्पदः शापरूपं संपरायमापत्रिं दधति । इन्द्रादयो ऽपि दुर्वास. आदिशापात्स्थानच्युता इति मसिद्धम् । इत्पनेन प्रकारेण गति सम्पदशा अवबुध्य ज्ञात्वा ऽपि अर्थकामपोरालापात् अजहद- त्यजदघानां शतं यं तं मां क्षमाया इति समातः । पञ्चम्या- स्तसिलू । रक्ष पालय | मालिनीरत्तम् ॥ ११॥ अनिशमुपचितानामागसां भूयसां मे निगमविततिरीष्टे निष्कृति नाऽभिधातुम् । १ ११ कुवरेन्द्रीशवब्रह्मादीनामपि संपदः शापसम्बन्धिी रीति धारयन्ति ( संपदोपि फालयशाद्विपपतामाश्रयन्ते) इति संपरपरि: णाममययुद्धयाऽपि अर्थकामादिसिद्धये अपरित्यजस्पापातं मां यीयक्षमागुणाद्रक्षेति प्रार्थयमान माह । १२ अहनियमर्जिनानां बहुतमानामस्मदपराधपापानां प्रायः मित्तोपदेशाय सुतिततिरपि म प्रभवति, ने भगवानमन्तामामेष ·शान्तिस्तबकः ११॥ प्रभवति फलमेषां पानाभो न दातुं कलशजलधिकन्ये क्षान्तिरेवेह युक्ता ॥ १२ ॥ अनिशेति । हे कलशजलाधिकन्ये । अनिशं सततम् उपाचे. सम्पादिताना भूयसां मे आगता निष्कृति प्रायश्चित्तम् अभिधातु निगमविततिवेदसङ्घः न ईष्टे न समर्था । अथ पमना- भो पि एषां पापानां फलं दातुं न मभवति न समर्थः । अतः इइ मत्पापेषु क्षान्तिस्तव क्षमैव युक्ता उचितसर्पः । मालि- नीत्तम् । काम्पलिङ्गाऽतिशयोक्ती अलङ्कारौः ॥ १२ ॥ अमितदुरितकृयो नित्यमस्मादृशेभ्योः हतहितचरितेभ्यो हन्त कुप्यन्तमुच्चैः ।। नियत्तमनुगुणेन न्याययुक्तेन पो. कलयसि वचनेन क्षान्तिमन्तं प्रभुतम् ॥१३॥ अमितेति । हे पझे ! हतं नष्ट हितचरितं कल्याणचरित्रं, येभ्यस्तेभ्यः अमितं दुरितं पापं कुन्ति.ते पश्चाऽस्मादृशेभ्यः पापिभ्यः । हन्त हर्पाऽनुकम्पायामित्यमरः । उच्चैः कुप्यन्तं को कुन्ति प्रभु नियत निश्चयेन अनुगुणेन न्याययुक्तेन वचनेन, सान्तिः समा स्याऽस्ति तं कलयसि । कुरुपे इत्यर्थः । मालिनी मुत्तम् ॥ १३॥ है फलदापायाल, सदन क्षमैयैक उपायस्तरीकरणायेत्या १३ हे पदो स्यमेव अपरिमित दुरितफारिषु परित्यक्तसपरिते- स्मारपु पामरेषु संजातक्रोधं भगवन्तमनुरूपेण,म्याथ्येन. वन- नोपम्पासंग शान्तियुक्त करोषीत्याह ।

·४१३ सम्याण्याऽधतरणे लस्मीसह कलयति मनसा वा कर्मणा वा गिरा वा मधुरिपुमहिले यन् मादृशो नित्यमागः । तदिदमगणयन्ती त्रायसे संसृतेर्न: शरणमिति गिरैव स्वामिनं क्षामयन्ती ॥ १४॥ कलयतीति । हे मधुरिपोमहिले कान्ते । मनसा अन्त:करणे- न वा कर्मणा क्रियया वा गिरा वाण्या मादृशः पुमान् । त्यदा., दिपु दृशोनालोचनइति कवि आ सर्वनाम्न इत्याकारादेशः । नित्यं यदागः कलयति करोति तदिदमागः अगणयन्ती स- ती शरणम् इति गिरैव स्वामिनं श्रीहरि क्षामयन्ती सती ना संसृतेः संसारात त्रयासे पालयमि । मालिनीवृत्तम् ॥ १५ ॥ नवनवमपराधं साधयित्वा खलत्वा- जननि कृतवतो मे माधवं क्रोधवन्तम् । वरुणनिलयकत्ये क्षामयन्त्या भवत्याः शरणवरणतो ऽन्यत् केवलं नाऽवलम्बः ॥ १५ ॥ नवेति । हे जननि ! हे वरुणनिलयकन्ये ! खलत्वाद् दुष्ट- स्वान्नव नवम् अपराध साधयित्वा सम्पाद्य माधवं क्रोधवन्तं रो- पयुक्त कृतवतः मे मम क्षामपन्त्या अपराधक्षमापनं कुर्वन्याः १४ हे फमले ! मादृशोधमो जन्तुर्मनोवाकर्मभिर्यमपराधं करो- ति तमुगेप केरलं शरणमिति शब्दमात्रणेव प्रभु क्षामयन्ती ससा रादस्मान् रक्षमीस्याह । १५ हे मात ! सलत्वाद्धतीनव्यं नव्यमपराधं सपाधोत्पादितप्रभु शोषस्य मम त्यधरणयरणीकरणादन्यो यलम्यो नास्तीत्याह ।

·शान्तिस्तयकः ११॥ भवत्याः शरणस्य वरणतः स्वीकाराद अन्यत् इतरत् केवलं मुख्यम् अवलम्बः प्राधारो न, नास्तीति भावः । मालिनी- चम् ॥ १५॥ प्रथिततमसि वगैरागसां रागसान्द्रे मयि यदि तु विधत्से नाऽनुकम्पामकम्पाम् । उपचितिमतिचित्रामेनसो मे न सोढुं प्रभवति स भवत्या नायको जेयकोपः ॥ १६॥ प्रथितेति । आगसां नर्गः समूहैः रागसान्द्रे ऽतिविषपप्री- तिमतीति यावत् । प्रथितं तमः यस्य तस्मिन् । तमो ध्वान्ते गुणे मोके इति मेदिनी। मयि अकम्पा निश्चला अनुकम्पाम् । क- पा दया ऽनुकम्पा स्यादित्यमरः । यदि तु न विधत्से न करोपि तर्हि अजेयकोप दुर्निवाररोपः सः भवत्याः नायकः श्रीहरिः ओतचिनाम् अनिर्वचनीयां मे एनसः उपचितिमुपचयं सोई न भभवति । अपि तु कोपं करिष्पत्तीति भावः । मालिनी- सम्॥ १६ ॥ रचयति यदयं ते नेतरागः सराग- स्तदाखिलमपि मृष्यं रक्ष दीनं त्वमेनम् । १६ है भगवति ! पहुलाशाने उपराधसमूहे सहजप्रीतिमाजि मयि स्पिरां फरुणां यदि न कुरुषे तर्हि दुनिधारक्रोधः स भवरणः पतिर्भगवान् नानाविधां मदपराधति मयितुं क्षमो न भवतीति स्वयकमालम्चनं ममेस्साह । १७ हे ऽमृतोदधिपुत्रि! पिपयरतोयं तव अपराधकार्यपि इन- रापराध न करोतीति विचार्य स्वाऽपराधसहने तव स्वतन्त्रत्वात्सर्या. भस्याऽपराधान सौदया दीगमेनं रक्ष, नात्र विचाराऽवसरः कोषि, ·सम्याम्पावतरणे लामीसहले ननु क इह विमों नाऽपराधीति शौरे: कलशजलधिकन्ये कर्णयोर्वर्णयोः ॥ १७ ॥ रचयतीति । हे कलशजलधिकन्ये ! सरागः अयं वेङ्कटा- ऽध्वरी ते आगः रचयति, इतरस्याऽऽगः न रचपति, यत्ते र- चयति तदखिलमपि त्वया मृष्यम् । ततो हेतोहें भगवन् एनं दीनं रक्ष । इहाऽस्मिन् विषये विमर्शो विचार का ? अयमप- राधी नेति शौरेः कर्णयोः उवर्णय कथय । अयं भावः । अत्र 'पत्ताडिताऽपि बाले रुष्यति किमितीह मानुषी जननीति रामा- याम् 'अपराधपरम्परावृतं न हि माता समुपेक्षते मुतप, कुपुत्रो जायेत कचिदपि कुमाता न भवति इति चाऽपय्यदी- क्षिताः(१) अनस्त्वयि कृताऽपराधस्य तव समापनं युक्ततरमिति । मालिनीसम् ॥ १७॥ जलजटिलतडित्वदीप्तिकृष्णोपलाल्या- ऽऽकृतिरुरुकटकश्रीरुज्ज्वलन्मेखलाऽऽभा । अनपराध पयायोमति मत्कर्मणा कुपितस्य भगवतः फर्णयोगः कथयति भगवतीद्वारा भगयरफोपशमनं प्रार्थयते। १८ हे इरिगृहिणि ! सजलजलदकान्तिभाजा भगवता लालनी- याकतिमहायलयशालिनी दीप्यरकाशीकान्तिः श्रेष्ठा धनमाला- ( मापादलम्पिनी भगवतो माला )ऽलङ्कृतभगवाक्ष स्थलवासिनी मुचितं क्षमाभृत्त्यं (सहनशीलस्त्र ) बहसीति प्रकृताय प्रति- पादयन् सोरफमेघतुल्यकान्तिीलोपलसमूहशरीरे रुरु (कृष्णा सार)विशिएनितम्पशोमा दीप्यमानमेपलाकान्तिः, एवं श्रेष्ठविपिन- पालकसानयुक्ता योग्यं क्षमाभूत्वं (पर्वतत्व) पासीति भग- ·शान्तिस्तषका ११॥ ४१५ वरतमवनमालाऽलकृतस्थानजुष्टा वहसि हरिपुरान्ध्र त्वं क्षमाभृत्त्वमहम् ॥ १८ ॥ जलेति । हे हरिपुरन्ध्रि ! त्वम् अई योग्यं क्षमाभृत्वं सा. न्तिम पर्वतत्वं च वहसि । लक्ष्मीपक्षे जलजटिलस्य तोयपूर्णस्य तडित्वतः तांडवान्दारिदोम्बुभृदित्यमरः । दीसिरिव दीप्तिर्षस्प तेन कृष्णेन उपलाल्या आकृतिर्यस्याः, अथ गुरुः कटकस्य कर- णस्य श्रीर्यस्याम् । पक्षे जलजटिलतडित्वतः दीप्सिनत्कृष्याव- गोपलानामसितपाषाणानाम् आलयः पतयस्तन्मध्याम् आकृती रुरुभिर्युक्ता कटकश्रीर्यस्य । फटकं वलये सानाविति विश्वः । कृष्णमाररुरुन्यइकित्यमरः । उज्ज्वलन्ती मेखलायाः काञ्चया। पक्षे ऽद्रिनितम्वस्य आमा यस्यां सा । मेखला खड्गबन्धे स्पा- स्काचीशलनितम्बयोरिति मेदिनी । तया अतिशयेन बरा वर- तमा । अतिशायने तमप् । तया वनमालयाऽलंकृतं स्थानं हरि- वसस्तग्जुष्टं यया । पक्षे वरतमया अरण्यपझ्यात । समालङ्कारः। मालिनीत्तम् ॥ १८॥ पापाऽरण्यहिरण्यदानववपुर्व्यापाटनप्रज्वलत्- कोपाऽऽटोपकृपीटसम्भवनवज्वालाकरालाऽऽननम् । वत्या श्लेषणाकृतपर्वतसारूप्यं धर्णयन् तत्र क्षमामृत्त्वाचित - तिपादयति। १९ दुष्कृतकाननरूपहिरण्यकशिपुदानवशरीरविदारणे समु. ज्यलस्कोपच्याजयहिजन्यज्वालाभीषणमुखं मुरादिभिरपि म. पक्यप्रसादनं नृसिह भगवन्तं क्षणमात्रेण शमं प्रापयन्यास्तष कि. मन्य दुष्कररमिति निरवधिकाऽपराधकारिणो ऽपि मम स्वरसाम:

·- सम्पाण्याऽवतरणे लक्ष्मीसहने देवाद्यैरपि दुष्करप्रसदनं देवं नृसिंहं रमे क्षान्ति नीतवती क्षणेन भवती किं ते परं दुष्करम् ॥१९॥ पापति । पापरूपः यः हिरण्पः । विना ऽपि प्रत्ययं पूर्वोत्त- रपदयोर्लोप इति कशिपुशन्दलोपे 'नामैकदेशे नामग्रहण मिति न्यायेन तस्य हिरण्यकशिपुसंज्ञस्य दानवस्य वपुपः पाटने भेदने प्रज्वलन याकोपाऽऽटोपः स एव कृपीटसम्भवो ऽमिस्तस्मात्सम्भ. वन्तीभिनवज्वालाभिः करालमाननं यस्य तं देवाऽऽयैरपि दुष्क- रं प्रसदनं मसादो यस्प तं नृसिंह देवं भवती क्षणेन पान्ति नीतवती प्रापितवती, हे रमे ! इत: ते परं मदागसपणरूपं दुष्कर किं वास्तीत्यर्थः । कान्यार्थाऽऽपत्तिरलङ्कारः । शालविक्री- हितं वृत्तम् ॥ १९ ॥ नियन्ता यः पय निरवधिदुरागाशतकृता- मपर्याप्त जानात्यखिलनिरयव्रातमपि नः । स एष त्वद्वाचा निखिलमपि सोद्धा ऽपरिमितं फलं वेत्ति स्वल्पं तदपि शरणोक्तोर्नजपदम् ॥ २० ॥ नियन्तति । हे पद्म ! यः निरवधीनां दुरागसां मातं कुर्वतां नः नियन्ता सन्नखिलश्चाऽसौ निरयतावश्च तमपर्याप्तं जानाति ध्यपयोलोचनया धैयोदयान भगवत्कोपभीतिरित्याह । २० हे पझे! दुरपराधशतकारिणामस्माकं दण्डदानोधतो यो भगवान् सकल नरकसमूहमपि तत्कृते ऽपया जानाति सोऽयं क्ष. मामय्यास्तवास्य त्वंशरणमिति वाचा सकलमपि मदीयाऽपराधजातं मर्षयित्वा तस्यास्त्वद्वाचः फलं निजपदमपि अननुरूपं जानातीति स्या दाङ्मात्रेणाऽपराधक्षमापुरस्सरं योगिभिरपि दुरासदं निजपदं मयस्वतीस्याह।

·शान्तिस्तयफः ११ ४२७ स एप हरिः निखिलमपि त्वद्वाचा सोद्धा तत्मसिद्धम् अपरिमि- तं महाफलरूपं निजपदं पारणोक्तिरने दीनं त्वं रखेति, तस्याः स्वल्पं फलं चेति । शिखरिणीरत्तम् ॥२०॥ क्षमा मूर्तीमुद्यत्करचरणयोगां च करुणां हताऽवद्या विद्यामवयववतीमम्ब भवतीम् । समाश्रित्याऽपत्याऽभ्युदयधनधान्यादिनिबिडो विडोजःसम्पत्ति परिहसति भूमावपि जनः ॥२१॥ क्षमेति । हे ऽब! मृर्तिमर्ती क्षमांच परय उद्यन करयोश्चर- गयोश्च योगो यस्यास्तां करुणां पुनर्हताऽवद्या इतपापाम् । अवद्यपण्यवर्षेति निपातनात्साधुः । अवयववतीम् । प्रशंसायां मतुः । विद्यां तद्रूपिणी भवती समाश्रित्य अपत्यं चाऽभ्युद- पश्च धनं च धान्यादि च तैर्निविडः जनः विडोजस इन्द्रस्य स- म्पत्ति भूपावपि परिहसति । इसे इसने ऽस्मारकर्तरि लदु । शि- खरिणीतम् ॥ २१ ॥ क्षान्ते मन्तौ जननि संकले क्षम्यतांशब्दमात्रा भूयो भूयः कमपि निचयं पाप्मनां निर्मिमाणः । २१ हे अभ्य! साक्षात शरीरधारिणी क्षमा हस्तपादादिसंपनी करुणां साधययामनवद्या विद्या भवतीमाश्रित्य सुनधनधान्यादि- समृखिमार जनो भूमावपि पसन् इन्द्रसंपदं तुच्छां मन्यते इति त. पाश्रयणं सर्वसंपत्प्रदमिति प्रतिपादयति । २२ हे जननि ! स्वत्पुरतः सम्यतामिति शब्दोधारणमात्रादेच कारुणिया त्वया तावत्पर्यन्तं कृते निसिले ऽपराधे क्षान्ते ऽपि पुनः पुनरपि व्यसनितयेव पापराशि फुर्वभई पुनः क्षमस्त्रेति वक्तुं जिहमि, समापि अचला तपाऽनिर्वचनीया दया त्या क्षमा नयतीति निरन्त.

·सव्याख्यायितरणे लक्ष्मीसहने - वक्तुं लज्जे पुनरपि सहस्वेति वाराशिकन्ये क्षान्ति सा त्वांतदपि नयते काऽप्यकम्पाऽनुकम्पा ॥२२॥ क्षान्ते इति । हे वाराशिकन्ये ! हे जननि ! सम्यतां क्षमा कुरु इति शब्दमात्रादुचारादेव सकले मन्तौ मदपराधे क्षान्ते सति भूयो भूयः पुनः पुनः कमपि पाप्मनामपराधानां निचयं समूह निर्मिमाण उत्पाद्यमानो(?) ऽहं पुनरपि सहस्त्रेति वक्तुं लज्जे जिमि । तदपि तथापि सा प्रसिद्धा अकम्पा स्थिरा ऽनुकम्पा कृपा त्वां क्षान्ति नयति प्रापयति । मन्दाक्रान्तावृत्तम् ॥ २२ ॥ कादाचित्कप्रपदनजुषां काङ्क्षतां पुरुषार्था- नत्राऽमुताऽप्यखिलजननि प्राणिनामर्पयन्तीम् । संत्यज्य त्वामपकृतिशतैरप्यशुष्यत्कटाक्षा कृच्छाऽऽराध्यां प्रसभमपरां देवतां सेवतां कः ।। २३ । कादाचिदिति हेऽखिलजननि ! कदाचिद्भवा ये प्रपदनजु- पस्तेषां प्रपन्नानां शरणागतानामिति यावत् । तथाऽत्राऽमुत्र इह परलोके च पुरुषार्थान् धर्मादिरूपान्कासतामिच्छतां प्राणिनाम् अर्पयन्तीं ददती अपकृतीनामपराधानां शतैरपि अशुष्यनशुष्की- भवन् कटाक्षो ऽपाङ्गो यस्पास्तां त्वां सन्त्यज्य कृच्छ्रेणाऽऽरा. धयितुं शक्यामपरां वदितरां देवतां का ज्ञाता सेवतां ? न को- पीति भावः । मन्दाक्रान्ता०॥ २३ ॥ राऽपराधफारिणामस्माफमपराधान् दयामयी त्वं सदा सहसे इति यथा घयं पापव्यसनिनस्तया त्वं क्षमाम्पसना ऽसीस्याह । २३ जातु चित्मपन्नानामपिनाम् पहिफामुष्मिकपुरुषार्थानर्पयन्ती- मपराधपतरप्यरुक्षफटाक्षां सुलगप्रसाद यां विहाय कटाराध्यां परन्पा देवतां को पा यिफशाली सेयतामित्याह ।

·क्षान्तिस्तवकः ११॥ कृत्याऽकृत्यत्यजनकरणोत्साहिनां मादृशाना को वा दोषः कमलनिलये त्वरक्षमाया: स दोषः । येनैतस्याः कचिदविषयो नाऽपराधः स मे ऽस्ती- त्युधद्वैर्या वयमिह बहूनाचरामो ऽपचारान् ॥ २४ ॥ कृत्येति । हे कमसनिलये कृत्यं चाऽकृत्यं च तयोः ल्य. जनं च करणं च कृत्यत्यजनमकृत्यकरणं च ताभ्यामुत्साहिना उत्साहवता मादृशानां मद्धिानो को वा दोषः? येन हेतु तस्याः क्षमाया कचिदपि अविषयः स मे. ऽपराधः नास्ति इति उधद उदयं प्राप्नुवटैर्य येषां ते वयं पापिनः अतिवहूनपचारान् दोपान आचरापः स त्वरसमाया एव दोपः, I. व्याजस्तुतिले- शालङ्कारी । मन्दाक्रान्तात्तम ॥ २४॥ अशेषैनिशैरखिलनरकाऽऽवल्यभिभत्रै- रघौघानास्माकानपि भृशमशक्याऽपनयनान् । क्षमस्वेत्युक्त्यैव क्षपयसि. मधुध्वंसिदयिते. क एष क्षान्त्यात्मा कथय निरुपाख्यस्तव गुणः ॥२५॥ अशेपैरिति । हे मधुध्वंसिनः दापिते.! अखिलानां ना- २५ हे फमलवासिनि विहितकर्माऽननुष्टामिना निषिरकर्मकरणो- साहिनांच मद्विधानामपराधकरणे कोदोषः ?,अयं स्वक्षमागुणस्यैव दोपो, यतो नास्ति ममःसो ऽपराधो यस्तव क्षमाया गोचर: स्यादिति भूटा धयं यहुलारपराधानाचराम इत्यतिपापिनो ऽस्यस्मानुद्धर- ग्यास्तव क्षमागुणो ऽधाधित इस्याह ।। २५ हे विष्णुगृहिणि निखिलनरकसमूहानामभिभवो येभ्य देश: निवेश (पापफलोपभोगरपि.) अशक्यसमुच्छेदानस्मदीयापा- पासवान् केवलं क्षमस्खेति चाचैवोन्मूलयसि,को ऽयं तवाऽनिर्ध- যুনা গুদাচুরি গম্বরীষ্মমায়া গায় মরিয়া ·६२० सम्याध्याचितरणे लक्ष्मीसहने काऽऽवलीनामभिभवो येभ्यस्तैरशेषैनिवेशैः। प्रायश्चितैरपि भृशम् अशक्यमपनयनं दूरीकरणं येषां तानास्माकानसत्स- म्वन्धिनः । युष्मदस्मदोरन्यतरस्यामित्यण् तस्मिन्नणि चेयस्मा- कादेशश्च । अघौघान् क्षमखेत्युक्त्यैव क्षपयसि, अतः क्षान्त्यात्मा क्षमास्वरूपः तव निरुपाख्यो निरुपम एप गुणः को नाम? कि- यानित्यर्थः । शिखरिणी वृत्तम् ।। २५ ॥ निर्मातुं प्रभवेम कर्म न क्यं नित्यं किमप्यन्ततो यत्खल्वाचमनं तदप्यकुशलाः कर्तुं यथाचोदनम् । दूरे ज्ञानकथा तथाऽपि तु तवाऽक्षामक्षमावेदिनो जानीमो मनसैव देवि सुगमौ स्वर्गाऽपवावपि ॥२६॥ निरिति । हे देवि ! वयं नित्यं सन्ध्यादि कर्म किमपि निर्मातुं न प्रभवेम । यत्खल्वन्ततो गत्वा नाम किं बहुनेति यावत् । आचमनं तत्मकारः । 'देव्यास्त्रयः पादा आपोहिष्ठति नवपादाः सप्त पाहतपो देवीपादत्रयं द्वेधा विभक्तं देवीशिर- थेति चतुर्विवातिस्थानानि । इदं श्रौतमाचमनम् । 'केशवास्त्रि- भिः पीत्वा एकेन दक्षकरं मृजेदि यादि पौराणम् । इदमपि यथा- चोदनमिति । 'गोकर्णकृतहस्तेन मापमानं जलं पिवेद' । इत्यादि विधिवर्तुमकुशला भसमर्थाः ज्ञानस्य 'तत्वमसी'सादिमहाना- २६ हे देवियं नित्यं सन्ध्योपामनादिफर्मानुष्ठानं न जानीम इनि कि धक्तव्य, यथाविधि भाचमनमपि कर्तुं न क्षमाः, एवं स्थिते शा- सपार्मा वीयसी, तथापि तपाऽननु क्षमागुणं जानन्तो पयं स्वर्गमो. क्षायपि फरस्यो मनगदे इति असानामस्माकमपि स्वाऽपवर्गदाच्या रावस्याः क्षमागुणो SHध इत्याद।

·शान्तिस्तबका ११॥ ४२१ पजन्पस्य कथा तु दुरे स्वप्ने ऽपि नाऽऽयातीति यावत् । तथापि तवाऽक्षामा विपुलां क्षमा विदन्ति तच्छीला वयं वर्गो नाको, ऽपवर्गो मोक्षस्तावपि मुगपो मुखमाप्यौ जानीमः । शार्दूलवि. फ्रीडितं कृत्तम् ॥२६॥ कथयामि सारमिह किं कथया परमन्यया ऽर्थितभवोपरमम् । क्षमया त्वमेतमभिरक्ष मया विहितानि मा गणय देवि हिता ॥ २७ ॥ कथयामीति । हे देवि ! इह सारं तात्प कथयामि। परम् अन्यथा कथया कि प्रयोजन ? नास्तीति भावः । हिता हितको त्वं मया विहितानि निन्धकर्माणि मा गणय । अथितः भव- स्योपरमः शान्तियेन तम् एतं क्षमया ऽभिरक्ष । प्रमिताक्षरा भायोगीतिर्वा वृत्तम् ॥ २७॥ निगमविहितं प्रायश्चित्तं मदीयमहाहसां निरसनकृते नाऽलं मातस्तव क्षमया विना । २७ अथ एतावस्या स्तुत्या श्यर्थनीयसारं दर्शयन् हे देवि ! सर्वसारमिदं निवेदयामि, इतरया इप्रसक्तया वातयाफि प्रयोजन?,प्रा. पितससारोपयमं मां हिनकारिणी त्वं स्त्रीयया बाधितया क्षमयैषा- ऽस्मदुराचरणान्यधिगणयन्ती रक्षेत्याह । २८ हे मात. तय क्षमा विना मामकमहापातकानां विनायाय वेदोधितं प्रायश्चित्तं न क्षममित दागिलितं दुरं रोहपिण्डं जीर्ण ·દરર सव्याख्याऽवतरणे लघमीसहने गुरुतरमयःपिण्डं गर्वान्निगीर्णमहो रमे किमु जरयितुं शक्तं शुण्ठीकषायनिषेवणम् ॥ २८ ॥ निगमेति । हे मातः ! तब क्षमया विना निगमविहितं वे- दकथितं प्रायश्चित्तं पापनिष्कृतिम् । मायस्य चित्तिचित्तयोरिति मुडागमः । मम महतामंहसां पापानां निरसनकृते निष्कासने ऽल समर्थ न । तत्र दृष्टान्त:--अतिशयेन गुरुर्णरुतमस्तम् अयसो लोहस्य पिण्डं गर्वान्निगीण भक्षितं जरयितुं जीर्ण कर्तु शुण्ठ्याः कषायस्य निषेवणं पानं शक्तं किम् ? अपि तु नेसर्थः । हरिणी- १०। प्रतिवस्तूपमालङ्कारः ॥ २८ ॥ भगवति वपुश्चेतोवाग्भिः प्रतिक्षणमार्जितं नवनवमिमं पापस्तोमं क्षमस्व मम स्वयम् । कटकटरवक्रीडद्दष्ट्राकरालकमाननं पुनरपि यथा नो पश्येयं भयङ्करमान्तकम् ॥ २९ ॥ भगवतीति । हे भगवति ! कटकटरवैः क्रीडगिर्दष्ट्राभिः क- रालम् आन्तकं पमसम्बन्ध्याननं पुनरपि यथा नो पश्येयं तथा वपुः चतश्चतुर्विधमन्तःकरणं बाकाऽऽभिः प्रतिक्षणं वारं वार- मित्यर्थः । वीप्सायामव्ययीभावः । नवम् इमं पापस्य स्तोममोघे स्वयं समस्य । हरिणीरत्तम् । स्वभावोक्तिरलं० ॥२९॥ कर्तुम् मजीर्णनाशकनया प्रसिसमपि शुण्ठीकपायसेवनं शमोति फिमिनियन समर्थयते । २९हे भगवनि ! देहवित्तयचनैः प्रतिक्षणमुपार्जितं नव्यं नभ्यं मम पापसमूहचर्य फरणामयी रवं क्षमस्य, यया ऽहं कोपफटफ. रापमानाष्टं भपकरमन्तकम्पास्यं न पश्येपमित्या

·क्षान्तिस्तषका ११।
सहमाना हरहमें
सहस्रमागांसि सागरेन्द्रसुते ।
स्थापयसि मां दयालो
शरणत्रज्याऽऽधिराज्यपीठे लम् ॥ ३० ॥
इति श्रीमहेङ्कटाऽवरिविरचिते श्रीलक्ष्मीसहस्र
क्षान्तिस्तबक एकादशः संपूर्णः ॥ ११ ॥
सहेति । हे सागरेन्द्रपुते ! अहरहः । नित्यवीप्सयोरिति
द्विावः । मे सहस्रम् आगांसि सहते ऽसौ सहमाना । लटः श-
तृशानचाविति शानच् । हे दयालो! दयाशीले ! स्पृहिहिप-
तिदयीत्यालुच् । मां शरणानां रक्षितृणांलोकपालकानां व्रज्याया
आधिराज्यस्य पीठे । व्रज्या पर्यटने वर्गे इति मेदिनी । त स्था-
पास । रक्षितवर्गमुख्यं करोपीअर्थः । गीतिवृत्तम् ।। ३०॥
इति श्रीमद्रावजीमहाराजाऽपरनाम्ना श्रीनिवासपण्डित्तेन
विरचितायां वालबोधिन्याख्यायां श्रीमलक्ष्मीसहस्र-
टीकायां क्षान्तिस्तवक एकादपाः
संपूर्णः ॥११॥
-
३० हे दयालो! सागरसुने ! प्रतिदिनं मामकान सहस्रमपराधान
सहमाना त्वं लोकपालता प्रापयय मां जनरक्षणधुरीण करोषीति
अपारस्ते क्षमागुणमहिमेति ग्रुधन स्तवकं पूरयति ।
इति श्रीमानवल्ल्युपाहतैलगरामशास्त्रविरचितायां लक्ष्मी-
सहस्राऽधतरणनि श्रेणिकायां क्षान्तिस्तबकः ॥ ११ ॥

·'४२४ संव्याख्या उंचतरणे लक्ष्मीसहने सीतां दृष्ट्वा दग्धलङ्कस्तवृत्तकथनात्कपिः । दत्तवानुत्सवं यस्य स रामः श्रेयसे ऽस्तु नः ॥१२॥ अथाऽस्मिन् द्वादशस्तबके लक्षम्या उत्सवं वर्णयितुं प्रथम- पये उत्सवानिति तल्लिङ्गं निर्दिशन्मङ्गलमाचरति- विख्यातविभवा सा.मां विष्णुपत्नी विलोकताम् । विपुलानुत्सवान् यस्या विरिञ्च्याद्या वितन्वते ॥१॥ विख्यातेति । यस्याः श्रीलक्ष्याः विरिज्च्याद्या ब्रह्मादि- देवा विपुलान् उत्सवान् वितन्वते कुर्वते सा विख्यातः वि- भयो यस्याः सा विष्णुपनी मां विलोकयतां कृपया पश्यत्वि. त्यर्थः ॥ १॥ विधिशिवप्रमुखा विवुधेश्वरा विविधमच्युतपनि तवोत्सवम् । अकलयन् सकलस्य शरीरिणो निरवधीरवारयितुं व्यथाः ॥ २॥ वेधीति । हे ऽच्युतपनि ! सकलस्प समस्य, यद्वा पोडशकलाऽऽत्मकस्य । इमाः कला मुण्डकोपनिषद्युक्ताः, मया ऽपि भारतचम्पुटीकायां प्रथमस्तवके सप्तविंशतिपद्ये स्पष्टी- कृताः । शरीरिणो देहिनः निरवधीनिःसीमाः व्यथाः अवधी- . १ अयोत्सयस्तयफेन द्वादशेन यमफप्रधानेन तुष्टुपुर्यस्याः बहुलानु- सयान ब्रह्मादयो विदधाति प्रयितश्वर्या सा लक्ष्मीर्मामवलोकतामि. स्याशास्त। २हे ऽच्युनगृहिणि ! निखिलपाणिनिःसीमपीडानिधारणाय पिधिशिषादयों देयपुझ्या नानाविधं तयोत्सवमकुर्यनित्याह ।

·उत्सवात्तयफः १२। १,४२५ रपित तिरस्क विधिशिवी प्रमुखौ येषु ते पिवुधेश्वरा देवा: विविधं बहुमकारं तव उत्सवम् । मह उद्धव उत्सव इसपरः । अ- कलयन कुते स्म । अस्मिन सबके सर्वत्र यमकाऽलङ्कारः। एत- लक्षणं यमकस्तबके वक्ष्यते । द्रुतविलम्वितं वृत्तम् ' ! 'द्वतविल- म्बितमाह नभी भरा विति तल्लक्षणात् ॥२॥ निरुपम युवयोःशुभमुत्सवं जननि लोकयितुं धृतकौतुका। उपगता किल का ऽपि परा त्वरां पुरवधरवधूतगृहक्रिया ॥ ३॥ निरिति । हे जननि ! निरुपममसह युवयोः पित्रोःशु- भम् उत्सर्व लोकायतुं धृतकौतुका सा परा न्या का ऽपि पुरवधूः त्वराम् उपगता सती अवधूता गृहक्रिया यया सा ता- एशी अभूत ॥३॥ जननि सत्वरचङ्कमसम्भ्रमे चरणतः पतितौ मणिनूपुरौ । तव महोत्सवभूभजनोन्मिपत्- कुतुकया तु कया चिदनाहती ॥४॥ जननीति ! हे जननि ! तब महस्योत्सवस्य भुवः मज- ३ अयोत्सवशोभा वर्णयितुं पौराङ्गनानां चेष्टितानि वर्णय हे ज. ननि! पुरा भगवतो भवत्याश्च शुभोत्सवमयलोकयितुं निर्धूतगृहकार्या मापि पोराङ्गना त्वरां प्रापेति पुराऽङ्गानानामुत्सवावलोकन- लौल्यं प्रतिपादयति । ४ हे मातः । तावकमहोत्सवभूमिप्राप्तादितकोतुकया कयाचि- दङ्गनया सत्वरगमनसंम्रमे धरणलयो मणिनुपुरी अगाहत्य तन ग- तमित्याह । - ·બરફ सव्याख्याऽपतरणे लक्ष्मीसहस्र + ने । भन . सेवायामित्यस्माल्ल्युत् । उन्मिपत् कुतुकं यस्यास्तया कया चित्विया त्वरया सहितस्य चक्रमस्य गमनस्य संभ्रमे त्व- रापांचरणतः पतिती मणियुक्तौ नूपुरौ । मञ्जीरो नूपुरोऽस्त्रिया- मित्यमरः । अनाहतो त्यक्तौ इति भूपणेऽप्यनादर सूचितः॥४॥ ‘तव महे गतिमान्यकृतौ कुचा- विति रुषा चलिता ऽऽशु रमे ऽपरा । अनुगृहीततश्चलनिर्गल- नवसरा ऽवसराऽत्ययभीरका ॥ ५॥ तवेति । हे रमे ! तब महे कुचौ स्थूलत्वेन गतेर्मान्धं कु- रुत इति रुपा ऽवसरस्य समयस्याऽसपे नाचे भीरुका ऽपरा नायिका ऽनुगृहीतः निष्कासितः तदश्चलात् कुचप्रान्तानिगलन् नवसरो नवमाला यया सा सती आशु चलिता । यथा केना- ऽपि विघ्नः कार्ये क्रियते चेत्तस्य किमपि धनादि दत्वा रोपा. स्पुनर्यथा गृह्यते तद्वत्स्थौल्याद्गतिविनकारिकुचेभ्यो माला पुन- होतेति गूढोत्सेक्षा ॥५॥ श्रुतभवन्महवाधरवा जवात पथि रम चलिता ऽऽभरणस्वनैः । ५ हे देवि ! तवोत्तने योग्यसमयाऽपगमभीरुः कुची गुरुतया स. स्वरगमनप्रतियन्धकाविति तत्र रुषेय निजफरगृहीतकुचप्रान्तलम्ब- माननवमालिका सतीश्चलितेत्याह । ६ भवदुत्सवाऽवसरे मालवाद्यनिनादं श्रुत्वा जचात् प्रचलिता फा पिचवलनपुराधलङ्कारध्वनिमिः पूर्यभ्रतोत्सपयायध्वनी तिरो- ·उत्सयस्तषका १२॥ ૪ર૭ २ श्रुनरुते ऽन्तरिते ऽसि सुवञ्चिते- • त्यपरया ऽपरया हसिता वधूः ॥ ६ ॥ चैनेति । श्रुत: भवस्या महवाधस्य रवो यया सा ऽत: ज. वात्पथि चलिता ऽत आमरणस्वनैः श्रुतरुते महवाधरवे अन्त- रिते सति अपगनः रयः गमनवेगो यस्याः सा ऽत्त इयं वधूः मु. यञ्चिता विमलब्धेति परया नापिकया हसितेति भावः ॥६॥ महमहीभजनोत्कलिकाकृत- द्रुतगतिः श्लथपुष्पपरम्परा। कृतवतीव मुदा कुसुमाऽञ्जलि तब रमे वरमेखलमध्यमा ॥ ७॥ महेति । हे रमे! वरा मेखला मध्ये यस्याः सा महमही- भजनस्पोत्कालिकयोत्कण्ठपा कृता द्रुतगसिर्यया सा ऽतः श्लो गलितः पुष्पाणां, ससे माला यस्याः सा परा नायिका तव मुदा कुखुमपूर्णमञ्जलिं कृतवती ददातीवेत्युत्लेक्षा ।। ७ ॥ महजुषस्तव देवि सिषेविषा दिशति मन्दगतेरपि सद्गतिम् । हिते सति नमनाकर्ण्य मन्दीकृतवेगा परया साधु विप्रलच्या ऽसीति परिहसितेत्याह। ७ त्वत्सवभूमिप्राप्त्युत्फण्ठास्वीकृतसत्वरगमनाः उशफा- श्रीपालनमध्यभामा का चिन्द्रगतिसंभ्रमच्युनकुसुम्मालिका सती तत्कुसुमनिकरैस्तय पुष्पाझलिमिय रचितवतीत्याह । ८ महोत्सवजुषस्तव संवाऽभिलाषा मन्दगतेरपि (मन्दगमनम्य, निशरणस्य च) सद्गति (वेगगमनं, साधुपरिणामंच ) दिशयतस्त्वं + ·દર૮ सम्पाप्यावतरणे लक्ष्मीसदले तदिह दिव्यगति वितरिप्यसि त्वममले मम लेखदुरासदाम् ॥ ८ ॥ महजुप इति । हे देवि! महजुपस्तव सेवितुमिच्छा सिपेविषा । सन्नन्तासेट सेवायामित्यरसाद प्रत्यपादिति अमत्ययः । मन्द. गते. पनोरपि सदति त्वरितगति दिशति । तत्तस्माद्धे ऽगले ! शुद्धस्वरूपे ! त्वं लेखैर्देवैर्दुरासदा दुप्पापां गतिं मम, वितरि- प्पसि । अत्र शुद्धस्वरूपा त्वं मन्दबुर्गम सद्विद्यां दत्वा मोक्षं नयसीति ध्वनिरपि शेयः ॥ ८ ॥ अभिचकाङ्क्ष मनःप्रभवंजवं चरणयोरपिका चन साऽऽदरा । कलयितुं भवती कलशाऽम्बुधे- दुहितरं हितरम्यमहोत्सवाम् ॥ ९ ॥ अभीति । साऽऽदरा का चन स्त्री हितः रम्यश्च महोत्सवो यस्यास्ता कलशाऽम्बुधेः दुहितर कन्या भवतीं कलयितु- मवलोकायतुं मनःप्रभव स्वान्तोद्भव जवं वेगं चरणयोरप्य- भिचकाड्ड इच्छति स्म । अत्रातिशयगमनत्वरा, ऽतिशयोक्तिर- लकारश्च सूचित ॥९॥ देवदुरापां दिव्यां गति में वितरिष्यसीति विश्वास त्याह । ९ हे रमे ! जगद्धितकारफसुन्दरमहामहाया भवत्या दर्शना- याऽऽदरिणी का चित मानस वेग चरणयोराचकास, औत्कण्ठ्या. अतिशयादित्याह। * ·उत्सवस्तयका १२ । ४२९ जननि तामरसोदरसोदर- श्रियमवेक्ष्य सविस्मयमुत्सवे । न तत्पुर्नरदैवतयोषितः शुभवती भवती सह शौरिणा ॥ १० ॥ जननीति । हे जननि ! तामरसस्योदरस्याऽन्तर्भागस्य सो. दरा सदृशी श्रीर्यस्याः तां शुभवती भवती शौरिणा सह उत्सवे सम्पगवेक्ष्य सविस्मपं साऽऽश्चर्य यथा तथा नराणां देतानां च योषितः न तत्पुर्न तृप्ति प्रापुः । उभयोरप्यसन्ताऽऽसेचनक- स्वरूपत्वात् ॥ १०॥ प्रियतमाऽर्पितयावकपादया तब महोत्सवभून यया रमे। द्रुतमगामि पदोन परं धृतः कुपितयाऽपि तया ऽरुणिमा दृशोः ॥ ११ ॥ प्रियेति । हे रमे ! मियतमेनाऽर्पितो लापितः यावकः अ- लक्तको यस्पास्तथा पादौ यस्यास्तपा यया तव महोत्सवभूद्रुतं नागामि न प्रापि, तया पदोश्वरणपोरेवाऽरुणिमा धृत इति न, तर्हि कुपितया क्रुद्धया दृशोरप्यरुणिमा धृत इसन्यत्राऽऽर- करववर्णनेनाऽसङ्गखलङ्कारः ॥ ११॥ २० जननि उत्सवाघिसरे भगवता सह शुभवतीं कमलोदर- समानशोभा भवती सविस्मयमवलोक्य मनुजानां सुराणां चाङ्गना न तृप्तिमुपजग्मुरित्याह । ११ दयितविन्यस्तलाक्षारसालङ्कनपादयो तद्यापारे जातवि- लम्वतया उपगतोत्सवभूमिप्राप्त्ययसरया यया गिनया सा भूर्भुतं ना- गामि तया चरणयोः फेवलमरुणिमा न धृतो,ऽपि तु महोत्सवदर्शन- यश्चितया कुपितया तया दृयोरप्यरुणिमा धृत इत्याह ।

·४३० सव्याख्याध्यतरणे लक्ष्मीसदम्ने अभिवृपाऽचलमापततां द्रुतं तव रमे परमोत्सवलिप्सया । अजनि नो पथिभिः समयाऽत्ययो दिविषदां विपदाऽन्तरितैरपि ॥ १२ ॥ अभीति । हे रमे ! तब परमस्योत्सवस्य लब्धुमिन्छगा वृपाऽचलम् भभि, अभिलक्ष्येत्यर्थः । अभिरमागे इति कर्मप्रवच- नीयलेन द्वितीया । द्रुतम् आपततां दिविपदा देवानां विपमुदक गरलं च ददतीति विविपदस्तैर्यनगरलदैरपि अन्तरितः पथि- भिमार्गः समयस्योत्सवकालस्य अत्ययो ऽतिक्रमः नो अजनी- त्यर्थः॥१२॥ प्रसमराऽगरुधूपपरम्परा- सुरभिताः शुभदीपशताऽऽवृताः । त्रियुगपत्नि महोत्सवभूमयः सुरचयं रचयन्ति सविस्मयम् ॥ १३ ॥ प्रसूपरेति । हे त्रियुगपनि ! शुमानां दीपानां पातैः आ- वृना युक्ताः प्रस्मरैविस्तृतैः अगरूणां धूपानां परम्परागिः मुरमिताः सुगन्धयुक्ता उत्सवभूमयः कर्णः । सुराणां चयं १२ अपोत्सवदर्शनाय देवाऽऽगमनं वर्णयन्-शेषाचलमभितधो सवदर्शनलाभाय सवेगमागच्छतां देवानां विपदैः (जलदैः) अ. न्तरितैरपि मार्गः अघसराऽतिक्रमो नाऽभूदित्याह । .१३ हे त्रिविक्रमपति! घिस्त्यरकालाऽगरुधूपपरम्परापरिमलोदा- रिणः शुभदीपशनपरीतास्तवोत्सवभूमयो देवसमुहं साऽश्चय विर- चयन्तीति देवानामपि समृखतरत्वदुत्सवदर्शनेन विस्मयाऽतिशयो भवतीत्याह।

·उत्सवस्तयक: १२॥ ४३१ 1 -- समूह सविस्मयं साऽऽश्चार्य रचपन्ति स्म कुर्वते स्मेति ॥ १३ ॥ तव महं प्रति यजनकम्पितैः सुरतरोः शिखरैः स्वयमीरिताः । जननि वेङ्कटशैलमभूषयन् सुमनप्तो मनसो हरणक्षमाः ॥ १४ ॥ सवेति । हे जननि ! तव महं प्रति यन्ति गच्छन्ति ते च ते जनास्तः । कम्पित्तश्चालितः मुरतरो कल्पद्रोः शिखरैरौः स्वयम् ईरिताः प्रेरिताः मनसः हरणे आकर्षणे क्षमाः समर्थाः सुमनप्स: पुप्पाणि वेङ्कटबौलम् अभूपयन् अलञ्चकुरित्यर्थः ।।.१४ ॥ शुभतराऽऽभरणाऽऽभरणात्मना रुचितरङ्गपिशङ्गितसमना। जननि सार्थयसे मरुतां महो- त्सवपुषा वपुपा ऽनिमिपा दृशः ॥ १५ ॥ शुभेति । हे जननि शुभतरस्याऽत्यन्तशुभस्याऽऽमरणस्या- sऽभरणं भूपणरूपः आत्मा स्वरूपं यस्प । एवं रुच्यास्तर ः- रम्पराभिः पिशङ्गितं सम भवनं येन । पिशङ्गौ कपिङ्गली इ- १४ तवोत्सवं प्रति यद्भिः (गच्छद्भिः)जनैः कम्पितैः कल्पद्रुमगि परः प्ररितानि मनोहरणपटूनि कुसुमानि शेषाञ्चलमलशकुरिति उ. सपाऽवसरे देयः कल्पवृक्षकुसुमदृष्ट्या त्यमभ्यर्चितत्याह । १५ शुभतरालङ्काराणामप्यलङ्काररूपेण सभातरपिङ्गलोकता मन्दिरण महोत्सवजुषा निजयपुषा देवानां दृष्टीनिनिमपा अन्य यसे इति पदन उत्सवाऽवसर सुन्दरतरं ते वपुरवलोक्प देवा ए. कामटितया मिनिमेषाः सार्था भवन्तीत्साह ।

·Bરૂર सव्याख्याऽधतरणे लक्ष्मीसहने त्पमरः । तया महोत्सव पुष्णाति तेन वपुपा स्वशरीरेण मरुतां देवानाम् अनिमिपाः दृशः दृष्टी सार्ययसे अन्वयसे । विधिप- रिकरावललारौ शेयौ ॥ २५॥ मधुजिता सममुत्सवमण्डपे स्थितवती भवतीमवलोकितुम् । अभिरुचिः पुनराप्तकुतूहलै- निजगृहे जगृहे न वधूजनैः ॥ १६ ॥ मधुजितेति । मधुजिता समं सह उत्सवमण्डपे स्थितवती भवतीम् अवलोकितुम् आप्तं कृतूहलं यैस्तैः । कौतुकं च कुतूहल- मित्यमरः । वधूनां जनैः । वधूर्जाया स्नुषा स्त्री स्पादिसमरः । निजगृहे, पुनः अभिरुचिर्दशनेच्छा न जगृहे ।गृह ग्रहणे इसस्मा- कर्माण लिट् ॥ १६॥ अधिमहोत्सवमर्णवकन्यके परमभक्तिजुषा प्रणतिस्तव । तनुधनुर्लतया सुदृशां गुरु- स्तनतया नतया सुकरा ऽभवत् ॥ १७ ॥ अधीति। हे अर्णवकन्यके ! महोत्सवे इसधि महोत्सवं परमां १६ मध्ये प्रसद्भादेववृत्तमभिधाय पुनः पौराष्ट्रनाचेष्टितानि घर्णयन् मगवता सहोत्सवे भद्रपीठोपविष्टां भवतीमवलोकयितुमु त्पन्नकौतुफैः पुरस्त्रीजनैर्निजगृहे प्रीतिर्न प्राप्तति तासामुत्कण्ठा ऽतिशयमुत्सवदर्शने प्रतिपादयति १७ हे सागरसुते! महोत्सवे परमभक्तिमतीनां पौराहनानां प्र णतिः स्तनगौरवेण नम्रया देहधनुलंतया सुफरा भूदित्याह ।

·उत्सवस्तयफः १२॥ भक्ति सेवन जुपन्ते तेषां मुशा स्त्रीणां ता प्रणतिर्नमस्क्रिया गुरुस्तनतया पृथुकुचत्वेन नतया नम्रपा sत एव तनुर्धनुर्लते- व तया मुकरा मुगमा ऽभवत् । काव्यलिङ्गमलंकारः ॥ १७ ॥ भजनहर्षजनाट्यजवाज्ज्वलन्- मुकुटलोलमरुत्सरिदुझितैः । जलकणैर्भवदुत्सबमेदिनी शशिशिराः शिशिराः कुरुते रमे ॥ १८ ॥ भजनेति । हे रमे ! भवत्या उत्सवः गवदुत्सका सर्वनान्नो यत्तिमात्रे पुनद्भावः । तस्य मेदिनीः। भजने । भज सेवाया. मात्माल्ल्युट् । हर्पजेन नाव्यस्य नृत्तस्य जनोज्ज्वलन्सा मुकुटे लोलाया मरुत्सरितो भागीरथ्याः सकाशादुझिनिर्गतैर्जल- कणैः शशिशिराश्चन्द्रमौलि: शिवः शिशिरा: शीताः कुरुते । अत्र शिवनाऽप्पानन्दताण्डवं कृतमिति भावः ॥ १८॥ त्रिनयनेन विनम्रशिक्षिरतू- त्रिदशसिन्धुमहोर्मिभिरुत्सवे । किमपि पाद्यमदायि पदाऽनयो- नतवता तव तामरसाऽऽनने ॥१९॥ त्रिनयनेति । हे तामरसाऽऽनने ! कमलमुखि! तव उत्सवे १८ अप देवसेयां पर्यायन् चन्द्रभूपितमस्तफः (शिवः) भज- नप्रमोदजन्यवृत्तवेगपरिचलन्मुकुटपवहन्मन्दाकिनीगीलतैजलशीक- रेस्तयोत्सवभूमीः शीतला करोतीति महोत्सवे विवस्य सभजन नृशं वर्णयन भगवत्या माहात्म्याऽतिपयं प्रतिपादयति । १९ हे कमलवदने तव पदान्जमणतेन शिव ननमूर्धन्वन्म- न्दाकिनीकलाले फिमपि पायमदीयतेत्याद । t ·सध्यारयायतरणे लक्ष्मीसहस्र नतवता नम्रेण विनयनेनं हरेण विनम्रीपिचरस सरन्त्याः स. वन्त्याखिदोसिन्ध्वा ऊर्मिभिः पवाऽब्जयों किमपि विलक्षणं पादार्यमुदकं पाधमदापि दत्तम् ॥ १९ ॥ तव महे मिलितात त्रिदशीगणा- न्न विभिदे नरलोकवधूजनः । त्वदवलोकनविस्मयंतो यतो जननि मे न निमेषमैवाप सः ॥२०॥ तति । हे मे मम जननि ! यद्वी हे मे ! जननि ! तव महे तवाऽवलोकनस्य विस्मयतः । हेतुपञ्चमीयम् । 'नरलोकानां वधूजनः स्त्रीसङ्घः। यतः निमेष पक्षमपातं ने अयापन, ततः म. लितादुत्सवसङ्गतालिंदशीगणादेवतासडान विभिदे । अत्र भेद- शानाऽभावान्मीलितमलङ्कारः ॥२०॥ प्रणयिना सममुत्सवमण्डपे स्थितिमती भवती प्रणिनंसवः । अहिगिरि हरिपत्नि समाश्रिता- स्त्रिदिविनो दिवि नोपययुः स्पृहाम् ॥ २१ ॥ प्रणयीति । हे हरिपनि " प्रणयिना पसा समं सहोत्सव. २० मम जननि ! त्वत्समिलिताईवाङ्गनाजनान्मानुषीणां स्व- दषलोफने निनिमेषरिवाऽविशेषाद्भदग्रहो नाभूदिति देवाङ्गना मानवागनाश्च निर्निमे तयोत्सवमविशेषेण पश्यन्तीत्याह। २१ भगवता सहोत्संघे भद्राऽऽसनस्थितां मवतीं प्रणन्तुमिच्छषो घेङ्कटाचलमुपाश्रिमा देवादिवि प्रेम नाऽधारयन्नितित्वदुरसषसङ्क- लतया खर्गाऽधिकरमणीयशेषाऽचलमिलितानादेवानामप्येतदपेक्षया 'न्यूनरामणीयफे स्वर्गे नादर. संच इति खगोऽधिफरमणीयत्व- मुत्सव हिगिर. प्रतिपादयति ।

·उत्सवस्तबका १२३ मण्डपे स्थितिमी भवर्ती प्रकर्षण भत्त्या नन्तुं नमस्कर्तु इच्छ- न्ति ते त्रिदिक्निो देवाः अदिगिरि पाऽचलं समाश्रिताः सन्तः दिवि स्पृहां नोपययुः । इममुत्सवं दृष्ट्वा देवाः स्वर्गे निरा- दरा आप्सन्निति भावः ॥ २१ ॥ अधिमहं कमले भवती स्तुव- नभिमुखः स्तिमितेक्षणमग्रतः। अपि सुरेष्वसुरेषु नरेषु वा शिरसि को रसिको न दधे ऽञ्जलिम् ॥ २२ ॥ अधाति । हे कपले ! ऽधिमह उत्सवे ऽभिमुखः स्तिमिते- सणं स्तब्धचक्षुर्यथा.भवति तथा ऽग्रतः पुरः भवती स्तुवन् । प्टुञ् स्तुनावित्यस्माच्छतृप्रत्ययः । सुरेषु देवेषु अमरेषु द्वेप्दृषु नरेपु वा निकृष्टेष्वपि को रसिका शिरस्यञ्जाल न दधे ? अपि तु सपि मणतिः कूतेति भावः ॥ २२ ॥ अधिमहोत्सवमप्सरसां गणैः सह रमे परभक्तिजुषस्त्वयि । पुलकिनः कलगद्गदगीतयो मुनिजना निजनाव्यमदर्शयन् ॥ २३ ॥ अधीति. हे रमे ! ऽधिमहोत्सवं त्वाप परी भक्ति जुपन्ते २२ सवोत्सवाम्यसरे निर्निमेषं समुखीभूयाऽप्रतस्त्वां स्तुधन देवा- , सुरगरेषु अरसिको ऽपि को पा शिरसि अझलिं न बधाविति सुरा. सुरनरेषु, निसर्गाऽरसिकास्यापि अलौकिकतावकोत्सबदर्शने. लोपि मक्युरेक. स्फुरतीत्याह । २३ चोत्सवे त्वयि भक्तिभाजो मुनयः सातरोमाचा मधुर। गवदगीतयः सन्तस्तथाविधामियाऽङ्ग नाभिः सह निजमाध्यमदी- यनिति देवाऽइनानां मुनीनाञ्च मक्तयतिशय दर्शयति ।

·सम्यानपाऽवतरणे लामासाहले . ऽत: पुलकिताः सनातरोमाश्चाः भतः कला अव्यक्तमधुरा: गद्गदाः स्खलन्त्य गीतयो येषां ते मुनिजना ऋपपः अप्सरसा गणैः सह निजनाय्यं स्वनृत्पमदर्शयन् । मातृमहोत्सवं दृष्ट्वा सर्वे ऽप्यानन्देन नवृतुरिति भावः ॥ २३ ॥ उपनतोत्सवदिव्यगृहाऽङ्गणः कमलवासिनि संयमिनां गणः । निगमसौरभशोभनया स्तुति स हि गिरा ऽहिगिरावकरोत्तव ॥ २४ ॥ उपेति । हे कमलवासिनि ! उपनतं प्राप्तम् उत्सवस्य दि. व्यं गृहाऽङ्गणं येन सः स प्रसिद्धः संयमिनां योगिनां गण: अ हिगिरी वृपाद्री निगमस्य वेदस्य सौरभण सम्बन्धन शोभन- था रुचिरया गिरा वाण्या तव स्तुति स्तोत्रमकरोत् । योगि- नोऽप्यस्तुवन्निति भावः ॥ २४ ।। मधुविरोधिपुरन्ध्रि महोत्सवे शुभगुणग्रथिता किल मालिका। स्तवमयी स्तबकैस्तव कैगिरा न कलिता कलिताडनकाक्षिभिः ॥ २५ ॥ मध्विति । हे मधुविरोधिपुरन्धि ! तव महोत्सवै स्तबकैर्गु- २४ उत्सवदिव्यमन्दिराङ्गणं प्राप्तो योगिगणो चैदिकैमन्त्रैः शे- पाऽचले तप स्तुतिमफरोदिस्याह । २५ हे विष्णुपति! महोत्सवे शुभगुणैः ( रमणीयतन्तुभि,माधु- यादिगुणैध ) गुम्फिता, स्तबकैः (गुच्छ, स्तवकाख्यैरवान्तरविरा- मैश्च) उपलक्षिता स्तुतिरूपा सा कालविजयाऽऽकाङ्गिभिः फैर्या गिरा नाऽक्रियतेत्याह।

·उत्सवस्तबका १२॥ ४३७ रुपलक्षिता शुभैर्गुणैस्तन्तुमरोजाप्रभृतिभिश्च प्रथिता गुम्फि- सा तव स्तवमयी स्तवमचुरा । सत्मकृतवचने मपट् । मालिका कलेयुगस्य ताडनं नार्श कासन्तीच्छन्ति तैः कैनरैः गिरा न फलिता ? तर्हि सधैरपि स्तुतेत्पर्यः ॥ २५ ॥ तब महे स्तबकोटिचिकीर्षया दृगधिका रसनाश्चकमे रमे । रचयितुं स्तवमेकरसज्ञया कृशतमं शतमन्युरतित्रपः ॥ २६ ॥. तर महे इति । हे रमे ! तब महे एका चाऽसौ रसज्ञा च तया। रसज्ञा रसना जिव्हेत्यमरः । कृशतममतिकृशं सर्व र- चयितुं कर्तुम् अत्यन्तं त्रपा पस्य सः शतमन्युः सहस्रातः स्त- पानां कोटीनां कर्तुमिच्छया दृशः दृष्टेरप्यधिकाः रसज्ञाः च- फो। कमु कान्तौ, कान्तिरिच्छा, अस्मात्कार लिट् ॥२६॥ तव हरेर्दयिते दृढभक्तित- श्वतसृभिः श्रुतिभिश्चतुराननः । २६ उत्सधे तर्यफया जिह्वया ऽत्यल्पं स्तथं फतुमतीष लज. मानः सहस्राक्षः स्तथफोटिचिफोर्षया नेत्राधिकाः (सहनाऽधिका) जिला: पर्याप्ततया त्वां स्तोतुमाचकाइति त्यस्तवकोटेः सहस्रा. ऽधिफरसनासाध्यत्वं फयं चिन्मभ्यमानस्लवाचका स्याह । २७ हे हरिप्रिये ! गादभक्त्या चतुदनश्चतुमिदैईरिहरस्तुतां ·सम्याग्मावतरणे लामासहसे अभिनुर्ति तनुते स्म महोत्सवे- प्वहरहहरहर्यभिनन्दिताम् ॥ २७ ॥ तव हरेरिति । हे हरेर्दयिते ! तन महोत्सवेषु चतुराननो ग्रह्मा दृढभक्तितः चतसृभिः ऋग्यजुःसामाऽथवरूपाभिः श्रु- तिभिर्वेदैः अहरहः प्रतिविनमित्यर्थः । हरेगा हरिणा च अ- मिनन्दिता सम्भाविताम् अभिनुतिं स्तुति तनुते स्म । विस्ता- रयामासत्यर्थः ॥२७॥ जननि गन्धवदर्भवदुत्सवे खगपतिः श्रुतिसौरभशोभनैः । श्रमहरैर्जनितैर्निजपक्षति- व्यजनतो जनतोषणमातनोत् ॥ २८ ॥ जननीति । हे जननि ! भवत्याः उत्सवे खगपति रुदः निजे ये पक्षती पक्षमूले तद्रूपाधजनतस्वालसन्तात् । स्त्री प. तिः पक्षमूलमित्यमरः । जनितैः श्रुत्याः । तस्य वेदमयत्वात् । तस्याः सौरपेण शोमनै श्रमहरैगन्धवायुभिर्जनानां तोपणं तृप्तिमकरोत् ॥ २८ ॥ तनुभृतां तव देवि महोत्सवे नटनगाननतिस्तवनादयः । स्पामुत्सवावसरेषु स्तीतीस्याह । २८ हे मात.! भवदुस्सवे भववाहनं वैनतेयस्तस्य वेदमयरन थे- दगन्धसुन्दरः श्रान्तिहारिभिरारमपक्षरूपतालकृन्तसमुत्यैारुतमि- लितानां जनानां सन्तोषमानतानेस्याह । २९ देवि! समुद्रपुत्रि! तावफे महोत्सवे नृस्थगानप्रणामस्तोत्राद.

·उत्सवस्तषका १२॥ परमभक्तिभरादिह नाऽभवन् श्रमकरा मकराऽऽलयकन्यके ॥ २९॥ तन्विति । हे मकराऽऽलयस्य सिन्धोः कन्यके । हे दे. वि! तब परमाया भक्तभरात् आधिक्यात् तनुभृतां देहिनां नटनं च गानं च नतिश्च स्तवनं च तान्यादिपा ते । सेच. नोद्योगा इति पावत्। श्रमकरा आयासकारका नाऽभवन।।२९।। पदयुगं तब भक्तिभरादई-. प्रथामकामुपगम्य सुरस्त्रिया। हरिपुरन्ध्रि महे ऽङ्गजितस्फुर- कनकया न कया परिचर्यते ॥३०॥ पदेति । हे हरिपुरन्ध्रि ! तव महे अहं प्रथममित्याग्रहपुर:- सरं गमनमहमयामका । अहं मथममिति मुप्मुपति समाप्ते स्वार्थे कन् । तामुपगम्य प्राप्य अङ्गेन शरीरकाल्पा जितं स्फुरत् क- नक मुवर्ण यया तया कया सुरस्त्रिया देवाऽगनया पदयोर्युगन परिचर्यते भाप तु सर्वाभिरपि त्वत्पादसेवा क्रियतइति भावना३०॥ दिनकर तमसामिव राजयः कमलवासिनि कल्मषपतयः । --- आयासकारिणो ऽपि व्यापारी देहिनां भक्त्युद्रेकाच्छ्रमाऽऽधायिनो माउसमित्याह। ३० हरिपनि । महोत्सवे भक्त्यतिशयावहपूर्षिकां प्राप्य निज- शरीरशान्तिविजितस्फुरसुवर्णया कया 'देवाङ्गनया तव चरणयु- गलंन सेव्यते इत्याह । ३१ कमलयासिनि तावफमहोत्सवर्णिनं नरं पापपरम्परा सूर्य- ·सध्यारपाऽवतरणे लक्ष्मीसह अपि विलोकयितुं प्रभवन्ति ते जनमहो न महोत्सवदर्शिनम् ॥ ३१ ॥ दिनेति । हे कमलवासिनि ! दिनकर तमसां राजयः प. कय इव ते महोत्सवं पश्यति स महोत्सवदर्शी तं जनं कल्मपाणां पापानां पतयः । पापं किल्विपकल्मपे, वीथ्यालिरावलिः पक्तिरित्यमरौ । विलोकयितुमपि न प्रभवन्ति, तत्र साक्षातम्य- थाकरणं कुत ? इति भावः ॥ ३१॥ तव महे सुरमानवदानव प्रभृतिपादहतिप्रभवै रमे। क्षितिरजोनिचयैः स्थगिताऽऽतपो दिनकरो न करोति जनव्यथाम् ॥ ३२ ॥ तवेति । हे रमे ! सुराश्च दानवाश्च ते प्रभृतयो येपु तेषां पादानां इत्तेस्ताडनात् प्रभव उत्पत्तिपां तैः । क्षितिरजमां निचयः समूहैः स्थगित आच्छादितः आतपः प्रकाशो यस्य स दिन- करः सूर्यः जनव्यथां न करोतीअयोगे योगकल्पनासम्बन्धा- तिशयोक्तिरलङ्कारः ॥ ३२ ।। मन्धकारराशय इव विलोकयितुमपि न प्रभवन्तीति निखिलपापयि- नायस्त्वदुत्सवदर्शनस्य फलमित्याह । ३२ उत्सवे देवदानवमानवादीनां तदर्शनाय मिलितानां पादघातसमुस्थित रेणुपटलराच्छादिताऽऽतपो दिनकरो धर्मजन्या जनपीडां न करोतीति महान्तं जनसंमई घर्णयन्नाह ।

·उत्सवस्तबकः १२॥ ४४१ अथ तवाऽऽस्यविधोरवलोकनात् सुरकराऽम्बुरुहाणि महोत्सवे । मुकुलितान्युडुपतिपरिस्फुर- नवरदे वरदे कमलाऽऽलये ।। ३३ ॥ अथेति । हे उडूनां नक्षत्राणां पवित् स्फुरन्तः शोभमाना नवरदा रुचिरदन्ता यस्यास्तत्सम्बुद्धौ, हे वरदे ! हे कमला- लये ! तचाऽऽस्यविधोमुखचन्द्रस्याऽचलोकनान्महोत्सवे मुरा- णां कराऽम्बुरुहाणि हस्तकमलानि मुकुलितानि । सर्वैरपि कर- सम्पुटाः कृता इति भावः ॥ ३३ ॥ मुकुलितं लपनेन कराऽम्वुजै- मुदितमक्षिचकोरकुलैः सताम् । तव महे ऽम्ब हरौ नयनीभव- द्रविविधौ विविधौजसि भात्यपि ॥ ३४॥ मुकुलितमिति । हे ऽम्ब ! तब महे ऽनयने नयने भवन्तौ, ३३ हे नक्षत्रराजिवद्विद्योतमानदशने! वरदायिनि ! देवि! तव म- होत्सवे देवहस्तरूपाणि कमलानि त्वदीयमुखचन्द्राबलोका मुकु. लितानीति देवकराणामालियन्ध प्रतिपादयति । ३४ हे अम्ब!तयोत्सवे नयनताऽऽपन्नसूर्यचन्द्रे ऽत एव विविधते- जसि भगवति भासमाने ऽपि त्वदीयाऽऽननेन(चन्द्ररूपेण) करणेन स. न करकमलैर्मुकुलितं, नेत्रचकोरैश्च प्रमुदितमिति भगवद्वाम- नयनत्वदनरूपचन्द्रद्वयेन भगवद्दक्षिणाक्षिभूनस्याम्सहायस्य सूर्यस्य तेजोव्याघाताश्चन्द्रकार्यमवाजनि न सूर्यकार्यमिति योधयन् प्रणमतां सतां तयोत्सवो नयनाऽऽनन्ददो ऽभूदिस्याह ।

·કર सम्पाण्याऽघसरणे लक्ष्मीसहने पन्तमेतत् । रविविधू यस्याऽतः विविधम् भोजस्तनः यस्मिन् तस्मिन् हरौ विष्णौ भाति सयपि तव लपनेन मुखेन्दुना सतर्ता फराऽम्बुजैः मुकुलितम् । च परमसीण्येव चकोरकुलानि तैर्मु- दितम् । दिवा नभसि सूर्याचन्द्रमसोः सपने ऽपि पद्मविकासादि. सूर्पकार्यमेव भवति न कुमुदविकसनम्, तदन सूर्यकार्यपस- चन्द्रकार्य जातमिति त्वन्मुखीनष्कलङ्कचन्द्रभगवदामनेत्रचन्द्रोभ- यमाहात्म्यमिति भावः ॥ ३४॥ तव सिषेविषया विषयान्तर- त्यजननिश्चलचेतस उत्सवे । प्रजहुरम्ब तपो ऽपि पराशर- प्रभृतयो भृतयोगकलाः स्त्रयम् ॥ ३५ ॥ तवेति । हे ऽम्ब ! तपोत्सवे भृतयोगकलाः पराशरप्रभृतयो मुनयो ऽपि अन्ये विपया विषयान्तराणि । मयूरव्यंसकादिः । सेपां त्यजनेन निश्चलं चेतो येषां ते सन्तः । सिपेविपया तपो जपि जहुः । इति तपसोऽप्यधिकं त्वत्पूजनमिति भावः ॥३५॥ सुमनसो मुनयश्च तवोत्सवे त्रिदिवधेनुपयोरसधारया। ३५ तपोत्सधे विषयान्तरस्यागेनैकाग्रचित्ताः पराशरादयो यो. गित सेवतेच्छया तपो ऽपि त्यक्तवन्त इत्याह । ३६ अयोत्सवे पूजाविधि घर्णयिष्यन्नादौ देवा मुनयश्च कामधेनु- ·उत्सवस्तवकः१२॥ ४४३ विरचयन्यभिषेकविधानमु- च्छ्रयजुषां यजुषां प्रकरै रमे ॥ ३६॥ . मुमनस इति। हे रमे! उच्छ्यं श्रेष्ठ्यं जुपन्ते सेवन्ते तेषा यजुषां, यजुरुपनिषदामिति यावत् । प्रकरैः समूहैः सुमनमो देवा मुनपश्च तच उत्संघ विविवधेन्वा: पपोरसस्य दुग्धस्य धारपा अभिषेकस्प विधान विधि विरचयन्ति ॥ ३६॥ विधिशिवाऽऽदिसुरेषु तवोत्सवे विरचयत्स्वभिपेचनमिन्दिरे । मनुशतं मुनिमाणवकाः स्फुट- ध्वनि जगुर्निजगुर्वभिचोदिताः ॥ ३७॥ विधीति । हे इन्दिर तब उत्सवे विधिश्व शिवश्च आदी येषां तेषु मुरेपु अभिपेचन विरचयत्सु सत्सु निजेन गुरुणा ऽभिचोदि- ता: प्रेरिताः मुनीनां मागावका बटयः स्फुटः ध्वनिः स्वरः यस्मिन, तन्मनूना मन्त्राणां शतं जगुः उच्चारयामामुरित्यर्थः ॥ ३७॥ तब महेष्वभिषेकविधौ कृते. जगदशेषमगादपतापताम् । क्षीररमधारया उत्कृष्टयजुःसमूहस्ते पनविधिः विरचयन्तै त्याह । ३७ त्वदीये उत्सवे ग्राशिवादिदेवेषु तवाऽभिपेचन कुर्वसु नि. अगुरुमेरिता मुनियटवः ममीणखर मन्त्रात जगुरित्याह । ३८ तपोत्सयेषु अभिशेकविधौ संपादिते निखिलं जादपगतता- पमभूविनि विस्मयास्पदं यतःफलिसलात् (फलाऽविद्यानात, वृक्षाच), ·४४४ सव्याख्याऽवतरणे लामासहसे तदिदमद्भुतमम्ब फलिस्थलात् फलगतिर्लगति स्म परन यत् ॥ ३८ ॥ तवेति । हे अम्ब ! महेषु तवाऽभिषेकविधौ कृते सति अ. पगतो नष्टः तापो यस्प तस्य भावस्तत्ता ताम् । अशेपं कृत्स्नं जगत् आप माप । तदिदमद्गुतम् ! तदेवाऽऽह । फलिस्थलात् फलिस्थानं परित्यज्येत्यर्थः । ल्यब्लोपे कर्मण्यधिकरणे चेति पञ्चमी । फलगतिः फलमाप्तिः परत्राऽन्यत्र लगति सद्गच्छती- त्युभयत्राऽप्पसद्गसलवारः लगे सङ्गे इयस्मात् कतीर लट् । अत्र अभिपेकफलं तापशान्तिः सा यत्राऽभिपेकस्तत्र भवितव्या(?) । सा तत्र असती सती अन्यत्र जगति जापते स्म । इत्ययमद्भुता- ऽऽकारो ज्ञेयः सरसधुरीणैः ॥ ३८ ॥ अथ तवोत्सवधाम्नि बुधाः सुधा- करसहोदरि साऽऽदरमर्चयन् । श्रुतषट्पदा- ऽऽरवकुलैर्वकुलैरपि चम्पकैः ॥ ३९ ॥ अथेति । हे सुरेभ्यो हितकारिणि ! हे सुधाकरस्य सहो- दरि ! अथ तत्र उत्सवस्य धानि गृहे बुधाः । ज्ञातृचान्द्रिम- सुरहिते भवती अन्यत्र फलगतिः (अर्थनिष्पत्ति,राम्रादिफलोत्पत्तिश्च ) सम्बध्यते । वृक्षेपु फलोत्पत्तिप्रसिद्ध स्ततोऽन्यत्र तदुत्पत्तिरदृष्टपूर्वा, परमभिषेक रत्वयि, तापोपशमश्च जगतीति विस्मयाऽऽवहमिति वदन् तया- 5ऽभिषेककरण निसिलतापनाशकमित्याह । ३९ हेदेवहितकारिणि चन्द्रसहोदरि सपनानन्तरं देवा उत्सव. मन्दिरे भवती कर्णगोचरीभूतनमरझड्कारैर्वकुलकुसुमैश्चम्पकपु- पैश्वाऽदरेणापूपुजनित्याह ।

·उत्सवस्तबका १२। . रा बुधा इति हेमचन्द्रः । श्रुताः पट्पदानां भ्रमराणामारवाणां शब्दानां कुलानि येषु तैर्वकुलानां पुष्पाणि वकुलानि । पु. प्पमूलेपु बहुलामपणो लुक् । तैः चम्पकपुप्पैरपि भवतीमा- दरेण सहितं यथा भवति तथा ऽऽर्चयन् पूजयामामुरि. त्यर्थः ॥ ३९ ॥ मधुलिहां भवदघिसमर्पित- प्रसववासवतां कमले तदा । सुरकिरीटगताजगृहे भिदा रवलवैबलवैरिशिलाकुलात् ॥ ४० ॥ मध्विति । हे कमले ! तदा ऽचनसमये मुराणां किरीटेषु गतादृच्छ्रितालवैरिशिलानामिन्द्रनीलमणीनां कुलात्समूहागव-. त्या अभ्योः समर्पितेपु प्रसवेषु । प्रसवस्तु फले पुष्पे इत्यम- र । वासो वसतिरस्ति येपां तेषां मधुलिहां भृङ्गाणां भिदा भेदः स्वाणां शब्दानां लवैः जगृहे । अत्र मधुलिहेन्द्रनीलयो- लिम्ना भेदाऽभावेपि शब्दकरणभेदमात्रेण भेदकथनादुन्मी- लितमलङ्कारः॥४०॥ सुमनसो भवदन्रिजुषां रमे सुमनसामनुषङ्गत उत्सवे। ४० कुसुमार्चनाऽनसरे भववरणसमर्पितपुष्पसौरभलाभोप. गतानां मधुप्रतानां झड्डारैश्चरणनतदेवमौलिगतनीलोपलनिकरा. जन दो ज्ञात इति चरणयोः पुष्पसौरभलोभीमलितानां नतदेव- किरीटगतनीलोपलानां च नीलत्वेनश्यप्रतिभासेपि झङ्कारभ्रम- राणां ततो भिन्नत्वप्रहः समजनीस्याह । ४१ उत्सवसमये कुसुमसम्बन्धाद्भववरणलग्नां मलिनामपि अमरतत्ति देवा अर्चयामासु', कुसुमसम्बन्धाधरणलग्नात तेषां ·सव्यायाायतरणे लक्ष्मीसह तव पदाऽम्बुजभाजमपूजयन् सुमलिनामलिनामपि मण्डलीम् ॥ ४१ ॥ सुमनम इति । हे रमे ! भवयाः अघ्रिजुपां पदसविनां मुमनसां पुष्पाणाम अनुपङ्गादित्यनुपगतः । सम सङ्गे इत्यस्मा- द्धनि चोः कुपिण्ण्यतारिति कुत्वम् | उपसर्गात्सुनोतीति प- त्वम् | उस्मवे तन पदयोरन्तिकं भजति ताम् । उपकण्ठाऽन्ति- काऽभ्यर्णेयमरः । मुष्ठु मलिनामपि । मलीमसं तु मलिन- मित्यमरः । अलीनां मण्डली सुमनमो देवा अपूजगन् । त्व- स्साङ्गिसंसपेपि देवैः पूज्यते तस्यास्तव माहत्म्यं किमु केन- कथ वक्तव्यामिति भावः ॥४१॥ स्वशिरसा दधतः कुसुमं मुदा सुमाहिता इति नाऽहुतमुत्सवे । चरणयोः सुरपङ्गिभिरर्पित तव नरा वनराशितनूभवे ॥ ४२ ॥ स्वशिरसेति । हे वनराशेस्तनूद्भवे ! उत्सवे तक चरणयो। सुरपतिभिः अर्पितं दत्त कुसुमं स्वशिरसा मुदा दधतः नराः चरणपूजने वन एवं पूजा समपद्यतेति वदन् स्वचरणला. पापा अपि देवैरपि पूज्यन्ते रात चरणमाहात्म्याऽतिशय दर्शयति । ४२ हे जलधिसुने ! त्वचरणयोः सुरसमूहसमर्पितं कुसुमं शिर. सा घहन्तो नराः सुभहिताः (कुसुमर्माहताः, साधु पूजिताश्च) इति पुष्पधारिणां पुष्पाहतत्व नाऽद्भुनमिति वदन् स्वधरणनिर्माश्यधारिणां पूज्यरथ भवतीति प्रतिपादयति ।

·'उत्सवस्तषका १२॥ मुमहिता इति नाऽद्भुतम् । कुसुमधारका हि मुमहिताः, ये च कुसुमाहितास्ते सुपाहता एव, न ततोऽन्ये इति चित्राऽभावा- ऽऽकार: ॥ ४२ ॥ पनसचूतफलादिभिरुज्ज्वलं सरससूपमपूपशताऽऽवृतम् । अथ निवेदनमम्ब सुरैः क्षरद्- धृतवरं तब रम्यमकल्प्यत ।। ४३ ॥ पनमेति । हे ऽम्ब ! पनससंज्ञकैचूतसंहकैः फलादिभि- रुज्ज्वलं चिरं रसैमधुरादिभिः सूपेन च सहितं अपूपानां श- तैः भारतं युक्तम् । पूपो ऽपूपः पिष्टक इत्यमरः । क्षरता स. वता घृतेन वर घृतप्लुतमिति यावत् । रम्यं निवेदनं नैवेद्यं । मुरैस्तवाऽकल्प्यत समर्पितम् ॥ ४३ ।। जननि शेषतया भृशमुत्सुकै- स्तव निवेदितशेषमभुज्यत । सुमधुरं सुमनोभिरथोत्सवा- ऽपवरके वरकेतनभूषिते ॥ १४ ॥ जननीति । हे जननि ! अथ तब निवेदिताच्छेपम् अतः मु. ४३ पुष्पपूजाऽनन्तरं च पनसाऽऽत्रफलादिशोभितनानाविध. पिएफयुक्तं यद्धृतधारसस्त्रानुसूप रम्यं नैवेद्यं सुरैरफलप्यतेत्याह ! ४४ अथ श्रेष्ठध्वजविभूपिते तवोत्सवमन्दिरे घहिंगतनिर्माल्यादि प्रक्षेपस्थाने प्रत्युत्कण्ठितैर्देवैत्तय निवेदितशेषस्त्वच्छिष्टतया ति. मधुरः समभुज्यतेत्याह।

·" ઉપ૮ सन्यायाऽवतरणे हामीसहने मधुरं भृशम् उत्सुकैः मुमनोभिर्देवैः शेपतया वरेण केतनेन वं. जेन भोपते उत्सवस्याऽपवरके स्थाने ऽभुज्यत भक्षितम् ॥ ४४ ॥ अथ सुधान्यभवं जनमोदनं जननि मानसरञ्जनमोदनम् । भवदवेक्षणसंस्कृतमत्ति यो रसनया स न याचति तां सुधाम् ॥ ४५ ॥ अथेति । हे जननि ! अथ मुधान्याद्भवं एवं जनान्मो- दयति तं च मानसस्य हृदो रमनं च भवसा अवेक्षणेन सं- स्कृतं पवित्रमोदनं यः पुमानसनया जिव्हया अत्ति स नरः तां सुधां न याचतीति । नैवेद्यपावित्र्ये प्रमाणम् भागवते ए- कादशे 'त्वयोपभुक्तस्रग्गन्धवासोऽलङ्कारचर्चिताः । उच्छिष्ट- भोजिनो दासास्तव मायां जयेमाह' । व्यासो ऽपि । 'विष्णोः पादोदकं जुष्टं नैवेद्यस्य च भक्षणम् । निर्माल्य शिरसा धार्य महापतकनाशकम् ॥ इति ॥ ४५ ॥ अधिभवद्भवनाऽग्रवितर्दिक जननि जाग्रत एव जयाऽऽदयः । ४५ अथ योभनशालिसंसाधितं जनमनःसंतोषप्रदं भवत्या दर्श- नेन संस्कृतमोदनं यो नरो ऽइनाति स प्रसिद्धमाधुर्यो सुधां न घा- छतीति भवन्निवेदितस्यौदनस्य सुधाऽधिक माधुर्यमित्याह । ४६ तय महोत्सपे भवन्मन्दिरबहिर्वेदिकागताः सावधाना दीवा- ·उत्सवस्तयका १२॥ अंगणयन्नमरानपि तावके धनमहे न महेन्द्रपुरःसरान् ॥ ४६॥ अधीति । हे जननि ! भवत्याः भवनस्याऽवितदिकाया- मित्यविभवद्भवनाऽप्रवितर्दिकम् । स्याद्वितर्दिस्तु वेदिका इत्य. मरः । जाग्रतो जयाऽऽदयो द्वारपालानाऽभ्यस्ताच्चतुरिति नुमभावः । तावके त्वत्संबन्धिनि घने निबिडे महे उत्सवे महेन्द्रः पुरःसरो येषु तानप्यमरान्नाऽगणयन् तंत्राऽन्येषां का कति भावः ॥ ४६॥ जनविमर्दशमोद्यतनिर्दयो- इटचमूपतिवेत्रहतिस्पृशाम् । प्रहतिरस्ति मदम्ब महे तवा- ऽर्चनकृतां न कृतान्तकृता ऽन्ततः ॥ ४७ ॥ जनेति । हे मदम्ब ! महे तवाऽचनकृतां जनानां विमर्दस्य शमे प्रशमने उधतानाम् अतःनिर्दयानाम् उद्भटचमूपतीनां वेत्रस्य इति ताडनं स्पृशन्ति तेषां प्रहतिः महारः यतो ऽस्ति ततः - तान्तेन यमेन कृता नेत्यर्थः॥४७॥ तव महोत्सववैभवदर्शिनां तनुभृतां विविधैः स्तवनाऽऽदिभिः । पुनरन्यान, इत्याह । रिका जयविजयादयो महेन्द्रादिदेवानपि निशरयन्तो नादिदिरे किं ४७ जनविमर्दप्रयमनोयुक्तपरुषोहण्डसेनापतिवेत्राहितानामुत्सवे त्वत्पूजाफारिणां जनानामन्ततो(मरणोत्तर)यमदण्डभयं नास्तीत्याह। ४८ स्वन्महोत्सवावलोकिनां प्राणिनां नानाविधस्तुतिभिस्तुष्टा त्वं १ कृनातकता तत इति १-२ यु.पा।

·सध्याण्याऽषतरणे लस्मीसहले प्रमुदिता कमले भवती सती- रपरिपू: परिपूरयति श्रियः ॥ ४८ ॥ वेति । कमले ! तन महोत्सवस्य वैप पश्यन्ति तेषा तनुभृतां प्राणिनां विविधैः स्तुवनादिभिः शुश्रपाभिरिति यावत् । प्रमुदिता भवती सती: शोभना एवं अपगना गियो याभ्यस्ता: श्रियः परिपूरपति ददातीत्पर्थः ॥४८॥ जननि तस्य जनस्य वृथा सुधा- सहभवे विदत्रे विधिरीक्षणे। य इह नाऽनुभवेदलसस्तवो- त्सवरसं वरसंमदकारणम् ॥ ४९ ॥ जननीति । हे सुधायाः सहभवे भगिनि ! इह यः अ. लसो नरः परस्य समदस्य कारणम् । प्रमोदाऽऽमोदसम- दाः, हेतुर्ना कारणं बीजमित्यमरौ । नवोत्सवस्य संस्था- दं नाऽनुभवेदनुभवगोचरं न कुर्यात् तस्य नरस्य ईक्षणे नयने । लोचनं नयनं नेत्रमीक्षणं चक्षुरक्षिणी इत्यमरः । विधिमा तथा निष्फले विदधे चकारेयर्थः ॥ ४९ ॥ . शमिना निःसपना- धियः परिपुरयसीति महोत्सयदर्शगस्तुतिफलं प्रतिपादयति। ४९ हे सुधासोदरिअलसो यस्तव प्रमोदकरमुत्सर्व नाऽवलोक- यति विधिस्तस्य नेत्रे पृथा विदधे इति उत्सवदर्शनालसस्य नयन- मेष्फल्पं प्रतिपादयति।

·उत्सवस्तरका १२।
भवदीयोत्सवविभत्र
फणिपतिवाचस्पतिप्रभृतिवर्ण्यम् ।
कथमल्पीयाकवयः
कथयन्तु क्षीरनीरधेः कन्ये ॥ ५० ॥
इति श्रीमहेङ्कादाऽवरिविरचिते श्रीमल्लक्ष्मीसहस्र
उत्सवस्तबको द्वादशः सम्पूर्णः ॥ १२ ॥
भवदीयेति । हे क्षीरनीरधेः कन्पे ! फणिपत्तिः क्षेपः, वा-
चस्पतिव॒हस्पतिः, तो प्रभृती आदी येषु तैः वर्णयितुं योग्य
वर्ण भवदीयस्प त्वत्मपन्धिन उत्सवस्य विभवं माहात्म्यम् अ.
पीयांसः मत्सदृशा लघरः इत्यर्थः । कवपः कथं कथयन्तु प्र.
भन्तु १ अपि तु पादृशमन्दमतीनां वर्णने अधिकारोऽपि, नाति,
तथापि शिशुना मया मातुस्तच तुष्टिकारकं किमपि प्रज-
ल्पितांमति भावः ॥५०॥
इति श्रीमद्रानजीमहाराजाऽपरनाम्ना श्रीनिवासपण्हितेन
विरचितायां वालबोधिन्याख्यायां श्रीलक्ष्मी-
सहसटीकायाम् उत्सवस्तयको द्वादशः
सम्पूर्णो ऽभवत् ॥ १२ ॥
५० हे दुग्धोदधिधि !शेषगृहस्पतिप्रमुखैः सहनषदननया या
पपत्तित्वेन च प्रतिवर्णनीयं भवदुल्सयमाहाम्यं सोदीयांस एक-
मुखा अल्पप्रशाध कत्रयः कथङ्कार वर्णयन्तु इति साफल्यन तर्णने
सामनी सामय योधयन स्तर समापयति ।
इति श्रीमानयलयुपाहनेलहुरागशामिविरचितायां लमी-
सहनाऽप्रतरणनि श्रेणिकायामुत्सवस्तपकः ॥ १२ ॥

·५५० सध्याण्यापतरणे लखमीसहने प्रमुदिता कमले भवती सती- रपरिपू: परिपूरयति नियः ॥ १८ ॥ तवेति । हे कमले ! ता महोत्सवस्य वैगन पश्यन्ति तेषां तनुभृतां मागिनां विवियः स्तवनादिभिः शुश्रपाभिरिति यावत् । प्रमुदिता भवती सती: शोभना एवं अपगना रिगवी याभ्यस्ताः श्रियः परिपूरपति ददातीत्यर्थः ॥४८॥ जननि तस्य जनस्माथा सुधा- सहभवे विदवे विमेव सो य इह नाऽनुभवेव त्वमाहुः तर 1 त्सवरसं वरस' इत्यमरः । तां ४९ 11 'जननीति - चपाउदाचालंकारः, अगिनि ! इह यः अ. प्रमो- हित्वं चेदधिरसनं विलोचनेषु प्रमोदाऽऽमोदसंम- सवस्य ग्सं स्वा- ईक्षणे नयने । त्रित्वं वा यदि वदनेषु वा चतुष्ट्ये यहा स्यादधिभुजमेतदेव व धब्रह्मा था दातृत्वं तव कवयस्तदा क्षमेरन् । द्वित्वमिति । अधिरसनं रसनायां द्वित्वं शेपसमिया . १भयौदार्यस्तवकं त्रयोदशमारिप्सुर्यस्या बौदार्यम् अनितरसेम्फलं जना निप्रतिरवं मन्यन्ते तस्याः सागरसुतायाः शुश्रूषां कुमं इस २ हे अम्ब । कवीनां सहस्रानन शेषरूपत्वं त्रिनेत्रशिधरूपत्वं तुर्घदनब्रह्मरूपत्वं चतुर्भुजहरिरूपत्यं वा स्यावेत तर्हि ते तव वादा म्यकं वर्णयितुं क्षमेरन्, तदभावात्कवीनां तवौदार्यमशक्यवर्णनं, तदन्त पातिवादेष ममापि तद्वर्णनमशक्यमित्यर्थसिखस्याह ।

·सव्याख्याध्यतरणे लघमीसह स्वयं च पश्चत्वमुपाश्रितभ्यो देवद्रुमेभ्यो लभतां फलं कः ॥ ४ ॥ अन्वेति । हे अम्ब ! आश्रितानां मृत्यु हन्ति नाशयति सा सनातनी चिरन्तनी तथा सर्वाणि मोक्षादीनि फलानि प्रद- दाति सा त्वमेवासि ततः स्वयं पञ्चतं पक्षसङ्ख्याकत्वम् उपा- श्रितेभ्यो देवद्रुमेभ्यः कल्पवृक्षेभ्यः फलं कः पुमान् लभता?मिति काकुः । अत्र पश्चत्वं मरणधर्मवत्वं कल्पद्रुमेपु दोषः । इयं तु सनातनीति । पञ्चता पञ्चभावे स्यात्पश्चता मरणे ऽपि चेति विश्वः । उपजातिहत्तम् ॥ ४ ॥ तामत्युदारां कमले भजे त्यां यया सुधाऽब्धौ सहजन्ममात्रात् । एकस्तरुर्लुब्धवतंसको ऽन्यः पशुश्च कश्चित्प्रथितो वदान्यः ॥ ५ ॥ तामिति । हे कमले ! सुधाऽब्धौ यया सह समं जन्ममा- त्रादुत्पत्तिकारणेनैवैकः कश्चित्तरुः स्थावरः कल्पद्रुः लुब्धः दन् भगवत्या वादान्यकं कल्पवृक्ष निशायीति प्रतिपादयति । ५ अथ लोकपसिदं फल्पवृक्षकामधेन्वादीनां घादायकं महा- थदान्यायास्तव सम्बन्धादेवत्यारायेन सुधासागरे सहोत्पत्तिमात्रादेव लुब्धयतसफः (किमलयलुब्धानां कर्णाभरणा, कृपणश्रेष्ठश्च ) एक कल्पवृक्षः, पशु (चतुष्पदतया मूढ , कामधेनुश्च)जगति वदान्यता या प्रसिद्ध इनि यत्मम्बन्धात् कृपणपशुरूपयोः कल्पतरुकाम धेन्योर्वादान्पफामिद्धिस्तस्यास्ते औदार्यगुणो निरवधिक इस्यायुः दारां त्वामेवान्यान्विहायाश्रये इत्याह ।

·आवायंस्तबकः १३॥ ४५५ वतंसका शेखरः येन कृपणश्रेष्ठश्च । अन्यः कश्चित्पशुश्व कामधेनुहानशून्पेति ध्वनिः । वदान्यो दातति मथितः प्र- रुपात: ताप अत्युदारां त्वां भजे सेवयामि । अन लक्षम्या गु- णवर्णनेनाऽन्यगुणवर्णनादुल्लासालङ्कारः । उपजातियत्तम् ॥५॥ त्वमम्ब दात्रीति किमत्र चित्रं स्वहासदशेपि न लोभवार्ता। निदर्शनं तत्र भवनिवासः सर्वस्वदायी स वृपाऽद्रिनाथः ॥ ६ ॥ समिति। हे डम्ब ! त्वं दात्री दानशीला इत्यत्र किं चि. प्रम् ? यतः तव वामदेशे वासस्थाने पि लोभवार्ता नास्ति । सत्र वहातत्वे भवसा निवासो वासस्थानं पाऽद्रेर्नाथः वे- ग: श्रीनिवासः निदर्शनं प्रमाणम् । तत्र नलः नरः म- नुप्या अगवा आर्ता भवेनाऽऽर्ता न भवन्ति तथोक्ताः । एवं चन लोभनाताः सन्ति । अतः सर्वस्तदायी स्वमात्मान द. दातीनि । तदुक्तपध्यात्म सीताशुद्ध्यनन्तरं हनुमन्तं पति थी- रामेण । 'इदानी ते प्रयच्छामि सर्वस्वं मम मारुते । इसालिड्य समाकृष्प गाढं चानरपुङ्गवमिति । काव्यलिगमलङ्कारः । उपजातिवृत्तम् ॥६॥ -- हे अस्य ! स्वं यदान्येत्यत्र को विस्मयः १ यत्र स्वं निघससि तत्रापि लोभचचेय ने भपति, अत्र स्वदाधितगक्त यः सर्वस्वदायी भगवान् श्रीनिवास उदाहरणमित्याह ।

·सव्याख्यातरणे लक्ष्मीमहले औदार्यमास्तां नृहरेय एप हिरण्यदानाऽवसरे सरोषः। साऽऽनन्दमिष्टं सकलं ददत्या स्तुत्यं वदान्यत्वमिदं भवत्याः ॥ ७ ॥ औदार्यमिति। यो हिरण्यस्य सुवर्णस्य दानस्य वितरणस्या- ऽवसरे सरोपः सक्रोधः तस्य नृहरेः औदार्य आस्ताम्, इत्युक्ते हिरण्याऽमुरस्य दानस्य खण्डनस्पाऽवसरे सरोप इति श्लेपः। किं तु आनन्दन सहितं यथा तथा इष्टं ददत्या भवत्या ल. क्षम्या पदान्यत्वं स्तुसं स्तुत्पईमित्पर्थः ! दानं गजम त्याग- पालनच्छेवकर्मस्विति मेदिनी । व्यतिरेकालङ्कारः। उपजा. तिवृत्तम् ॥७॥ देहि देवि दयया निरामया. मत्र च श्रियममुत्र च स्वयम् । सश्चरेम न यथा वयं याचका इह पिशाचका इव ॥ ८ ॥ देहीति । हे देवि वयं मुहुः पुनः पुनः याचकाः सन्तः पिशाच- । ७ नृहरेभंगवतः प्रसिरमप्यौदार्य न तथा, यतःस हिरण्यदाना. यसरे (सुवर्णवितरणसमये, हिरण्यकशिपुयिदारणसमये च) सको- पा, अर्थिभ्यः सकलमाप्सितं सहर्ष ददस्या भवत्यास्तु वदान्यत्वमा तिश्लाध्यमित्याह । ८ हे देघि! कृपया स्वयमिहामुत्र च निर्याधां श्रियमस्मभ्यो देहि, येनेह षयं याचकाः सन्तः कुरिसताः पियाचा व न संचरेमे- का स्याह।

·. आदायस्तबकः १३॥ का इह लोके यथा न सश्चरेम सञ्चारं न कुर्याम तथा दय- या निरामपामनपायिनीम् अत्रेह लोके ऽमुत्र परलोके च स्वयं श्रियं देहि वितरेत्यर्थः । रथोद्धताहतम् ॥८॥ त्वमेव सर्वकाक्षितपदा पदाऽजसेविनां वदान्यतागुणस्तु ते वदाऽन्यतः क दृश्यते । सुधापयोधिकन्यके मुधा समुन्नतिस्पृशा न दानवारिदारुणोत्तमेन विद्यते फलम् ॥ ९॥ त्वमिति! हे मुघापयोधेः कन्यके मुधा समुन्नतिम् उच्चत्वमौ- द्धत्यं च स्पृशति दधाति तेन स्थावरत्वादशेन फलं न विद्यते । तर्हि पदाऽजसेविनां पुंसां सर्व काशितमिष्टं प्रददाति सा स्वमेवाऽसि । अतस्ते ऽन्यतः त्वद्भिन्ने वदान्यताया औदार्पस्प गुणः क दृश्यते ? इति वद, त्वदन्यो वदान्यः कोऽपि नास्तीति भावः । अत्र उत्तमेन दानवारीणां देवानां दारुणा क्षेण फलं न विद्यते। कुत इति चेद, स हि दानं वारपति निवारयति त- छोलोपि दारुणेपुत्तम इति श्लेपेण फलाऽभावसमर्थनम् । प- चचामरं वृत्तम् ॥९॥ श्रीवत्सजुष्टं स्थलमाश्रिता त्वं मनोहराक्षीरचिताऽऽश्रितश्रीः । ९हे सुधासागरसुने ! चरणकमलसेविनां त्वमेव सर्वेएप्रदा सि, मौदार्यगुणस्तु त्वत्तो ऽन्यत्र क दृश्यते ? कषय, याखेन दानवारिदारणोत्तमेन (श्रेन कल्पवृक्षण, दानवारफेण अत पर कठिनतमेन च) किं फलं प्राप्यते ? अतस्त्वमेवोदारा नाऽन्ये इत्याह । १० हे रमे । श्रीपत्सनामफचिह्नयुक्तं भगवरक्ष आश्रिता रम्यन- ·४५८ सध्यादयायतरणे लदमीसहन । प्रवालदीधित्यवलम्बिताऽध्रिः सत्यं रमे कामदुघा ऽस्युदारा ॥ १० ॥ श्रीति । हे रमे ! श्रीवत्सेन चिडून श्रिया युक्तेन वत्सेन बालकेन च जुष्टं सेवितं स्थलं विष्णुरः गोष्ठं चाऽऽश्रिता सती मनोहरे अक्षिणी यस्याः सा रचिताऽऽश्रितानां श्रीर्यया । पक्षे मनोहरा क्षीरेण दुग्धेन चिता संपादिता आश्रितश्रीयया च । भवालस्य विद्रुमस्याऽन्यत्र पुन्छस्य दीधित्या शोभया अवल- म्बितः अघ्रिश्चरणो यस्याः सा त्वं सत्पमुदारा कामदुधा कामधेनुरसि । अत्र कामधेनुरमादेव्योरभेदमतिपादनाद्रूपका- लड्वार। उपजातियत्तम् ॥१०॥ ख्यातः कलामात्रद एष चन्द्रो मातः शिविश्चेत् पलमात्रदायी। विषप्रदो वारिधरः श्रितानां कल्याणि काङ्क्षाऽधिकदा त्वमेव ॥ ११ ॥ ख्यात इति । हे मातः ! एप चन्द्रः राजा वसूत्सर्यपि यना उत्पादिताऽऽश्रितसंपत किसलयशोभाशालिचरणा वदान्या त्वं, सशोभत्तर्णकयुन गोष्ठमाश्रिता सुन्दरी दुग्धपूर्णा सशोभा प्रकट पुच्छकान्तिराभितपादा उदारा कामधेनुरसीति श्लेषण भगवत्याः कामगवीरूपचन सर्वटदातृत्व वर्णयति । ११ ननु चन्द्रशिविप्रभृतिषु दातृपुसमु फर्ध त्वमेवोदारेति बद- सी?त्याराड्य एष चन्द्रो निजाश्रिताय शिवाय कलामात्र (पोडशभाग, लेशमात्र च) ददाति, शिविरपि शरणागताय कपोताय पलमात्र (मास, फर्षचतुष्टयं च)ददी, मेघश्चाश्रिताना विषं (जलं, गरल च) द- दातीति पूर्वी द्वावल्पदायिनी, चरमस्तुविषप्रदत्वेन विपरीतफलदा- योति श्लेषेण यद्न् त्वमेवाभीप्सिताधिकप्रदेति स्वय्येवादार्याति- शय इत्याह।

·औदार्यलयकः १३॥ भिक्षुकाय शिवाय कला तेजोरूपा एव कलामात्रप ईपच्च ददाति स रुपातः । शिविश्व पलं स्वमांसं कर्पचतुष्टयं च तन्मानंद- दाति सः । चारिघरो मेघः विपमुदकं गरलं च प्रददाति सः। अतः हे कल्याणि • श्रितानो काद्धाऽधिकदा तमेवेत्यर्थः । काव्यलिङ्गमलङ्कारः 1 उपजातियत्तम् ॥ ११ ॥ कल्पद्रुमः सुमित एव धनो ऽप्रदाता कर्णो ऽप्यपार्थकरुणः स बलिः कुदाता । नाथस्तवाऽपि कमले स हिरण्यहारी नाऽतो ऽस्ति ते वितरणे प्रतिवस्तु किं चित् ।।१२।। कल्पद्रुम इति । हे रमे ! कल्पगुगः मुमितः पुष्पितो ऽपि सुष्टु परिमित एव । घना अप(?)उदकस्य प्रदाता अपन प्रकृष्ट दाता । अस्मिन्नर्थे अनाच चेति पाक्षिकद्वित्वविधानात्पकार- द्वयस्य साधुत्वम् । कर्णो ऽपि नास्ति पार्थे फरुणा यस्य सो ऽपि अपगता अर्थे करुणा(१) यस्य सः। अर्थो ऽभिधेयरैवस्तु- प्रयोजननिवृत्तिषु इत्यमरः । स प्रमिद्धो बलिः कुदाता भूदा. ता ऽपि कुत्सितदाता । तब स नाथः हिरण्याऽमुरहार्यपि मुब- १२ किंच,हे फगले पाल्पवृक्षः सुमिन एव (सुनरां परिमितदाता, पुष्पितम्ब) मधवाप्रदाता (अदाता, जलदायी च) राधेय. (अर्जुने निष्करणी, व्यर्थदयश्च) सायलिनियेन्द्र कुदाता (कुरिसतो दाता, पृथ्वीप्रदश्च ) तर नाथोपि भगवान् हिरण्यहारी (हिरण्याक्षस्य हि- गयकशिपोर्या हन्ता, पर सुपर्णाऽपहारीच) ति दातृत्वेन प्रसिद्धानां सपामीहपत्याद्वादान्यके तब प्रतिस्पर्धि फिश्चिपि वस्तु ना. नीति स्वरयेवादापपर्याप्तिरित्याहा ·शाखाशतोदारसपीदिन्टम् । योगासंबन्धादामोद मे ! मधुकालस्य हरेर्वसन्तसमयस्य' दान, समानमुभयत्र पद प्रा एवं भजताम सेरकानाम् अभीष्टं द सम्पाण्यावरणे मामांसारखे हारी । अतस्ते रमापा पितरणे प्रतिवस्तु प्रतिद्वन्द्रि उपमा मिति पावत । विभाणनं वितरणीमयमरः । वस्तु किं चिदा नास्तीत्यर्थः । वसन्ततिलका वृत्तम् ॥ १२॥ आमोदजुष्टं मधुकालयोगात् फलं ददानं भजतामभीर देहं रमे कल वर्णवाह पतरं तवाऽऽहुः ॥ १३ ॥ ए आमोदेति । हे मधे लाय मुपर्णश्छन्दोमयो गरुडो फानां शतेन उदार स तं तव देहं कल्पतरुम् आहुः । वृत्तम् । रूपकश्लेषाऽलङ्कारौ ॥१॥ मुदा वदान्या ऽऽश्रितमब्धिकन्ये यं किन्नरेशादधिकं करोषि । 'या वाखानां वेवशासानां पतेनोदार- स बाहो यस्य । पक्षे शालानां शि- सौ मष्ट्र पूर्णनि दलानि वहति । उपजाति १३ हे देवि ! मधुकालयोगात (भगवत्पन्ध, प्सितार्थ ददानंतथा शाखागतोदारसुपर्णवाह (वेदमय, सम्बन्धाञ्च) आमोद जुष्टं (सानन्द, ससौरभचत, धसन्तकाल खाशतशालिगरुडवाहनकं, शिफाशतेन महाशोभनपत्र र त्र) तव देह कल्पवृक्षसाधात् कल्पतरुमाहुरिति श्लेषेणाह । १४ हे देवि! उदारात्वं यमाश्रितं नरं मुदा कुवेराधिक करो- पितं सन्तो भुधि एप नरेशातू (नृपतेः) अधिफी न किसमिति स्वावैदिकया- ·भौहास्तषका १३ न कि नरेशादधिकः स एष इतीममाहुर्भुवि हन्त सन्तः ॥ १४ ॥ मुदेति । हे ब्धिकन्ये! वदान्या त्वयं कं चनाऽऽश्रितं नरेशाद्राज्ञ अधिकं करोपि स नरेशादाधक इति न, किं तु सन्त इमं भुवि किन्नरेपास्कुवेगदधिक इति वदन्ति । अत्र त्वमाथि- तंजन किनरेशात्कुवेरादधिकं करोपि तं भुवि नरेशाधिक बुधा वदन्स्पेवेति । उपजातिवृत्तम् ॥ १४ ॥ विविधविभवदात्रीमिन्दिरे विश्वधात्री भगवति भवती यः सेवते देवतेड्याम् । अधिकृतिलवमानादन्तरिक्षोन्मुखाक्षा- नयमगणितसत्त्वानल्पकान्नोपसर्पेत् ॥ १५ ॥ विविधेति । हे भगवति ! हे इन्दिरे । विविधानां विभना- नामर्थानां दात्री विश्वस्याऽशेपस्य धात्री मातरम् एवं देवतः ईड्यां स्तुत्या स्वां य: सेवते भजते सो ऽयम् अधिकृतेरधिका- रस्य लवमात्रालेशादेव अन्तरिक्षे ऊर्च मुखं येषां तान्, पुनः अगणितानि तुन्छीकृतानि सत्वानि माणिनो पैस्तान, अल्प- घदन्तीति त्वदाश्रितः क्षुद्रोपि राजावं प्राप्य धनदाधिकविमयो भवतीत्याह। १५ हे भगवति इन्दिरे! नानश्वर्यप्रदा लोकमातरं देवस्तुस्यां भ. पती यः सेवते सः अधिकारलेशमात्र प्राप्योर्धाक्षाननाहतेतरज- नान् नीचान धनिकानोपसपैदिति त्यत्सेधनमतिदुःलाफरनीची. पसर्पणनिवारकमित्याह ।

·४६२ सम्याल्यापारणे लघमासाने कानीचान नोपसर्पेन गच्छेद । मालिनीवृत्तम् ॥ १५॥ त्वयि सति भगवत्यां सर्वमिष्टं ददत्यां किमपि नृपपिशाचं याचते यः कुचेताः । फलवति सहकारे भासुरे सत्यदूरे श्रयति दुरधिरोहं देवि शाकोटकं सः ॥ १६ ॥ स्वीति । हे भगवति ! सर्वम् अविफलम् इष्टं वाञ्छितं द: दत्पां त्वयि रमायां सत्यामपि कुत्सितं चेतो यस्य सः यः पु. मान् नृप एव पिशाचः तं याचते । याचू याच्जायामित्यस्मात्क- तरि लट् । स पुमान् भामुरे देदीप्यमाने । भनमासेति घुरन् । फलति सहकारे आने अदूरे निकटवर्तिनि भासति(१) सति हे देवि ! दुःखेनाऽधिरोढुं शक्यं शाकोटकं 'सावरी'ति लोके । वृसं. श्रयते इत्यर्थः । निदर्शनालङ्कारः। मालिनीवृत्तम् ॥१६॥ प्रपदनजुषां दृष्टाऽदृष्टाऽर्पणैकवदान्ययो- स्तव चरणयोः सेवामेवाऽऽचराणि हरेः प्रिये । १६ हे सति ! सकलवाञ्छितार्थदाच्या भवत्या धर्तमानायां कुचुद्धियः कुत्सितं नृपं किमपि याचते स फलभरभरिते आम्रतरी समीपे स्फुरति सति दुरारोहं छायाशून्यं शाकोटकवृक्षमाश्रयः तीति निदर्शयन्नाह । १७ हे हरिपति ! प्रपन्नानामैहिकपारलौकिकनिखिलफलार्प- कोदारयोस्तव चरणयोरेव सेप्नमाचरेय, विवित्सया (लिप्सया) विद्वदनादरफारिणां निष्ठुरवचसा राज्ञां वचनात श्रासी (प्रासयुः कः) पुन सीप (न तिष्ठेयम्) इति पुनः पुनर्म सकुनृपतिपरुप- ·मोवार्यस्तषका १३॥ ४६३ सकृदपि पुनस्त्रासी नाऽऽसीय हन्त विवित्सया परुषवचसां राज्ञां प्राज्ञाऽवमानकृतां गिरः ॥ १७ ॥ भपदनेति । हेहरेः प्रिये ! प्रपदनजुपांत्वचरणसेविनां दृष्टानामह- पानांच विषयाणामिति यावत् । अर्पणे दाने एकवदान्ययोरद्विती- यदानशौण्डयोः तव चरणपो सेवा भक्तिमेवाऽऽचराणि करोमि। ततः । हन्त हर्षे ऽनुकम्पायामिसमरः विवित्सया लन्धुगिच्छया परुष निष्ठुरं वचो येषां तेषां मानानां पण्डितानामवमानं कु- 4न्ति तेषां राज्ञां गिरः प्रति पुनः सकृदेकदा ऽपि त्रासी सन्न आसीय न स्थास्यामि । आस उपवेशने इत्यस्माद्विधिलिङ् । ह- रिणीत्तम् ॥ १७॥ दृष्टाऽदृष्टदया ऽऽर्द्रया शिशिरया दत्ताऽखिलास्त्वया मातर्वातविधूतवारिदचलश्रीलेशलब्धोन्नतेः । दर्पोद्रेकविनर्तितभ्रुपरुषं दन्दह्यमानेक्षणं दासेरास्यमुपास्य कस्य चिदमीन स्याम हास्यावयम्॥१८॥ दृष्टेति। हे मातः ! दृष्टं चाऽदृष्टं च ऐहिफमामुष्मिकं चेयर्थः । पचनश्रषणभस्तोहम् इहामुत्रार्थदं त्यश्वरयमेष सेवेयेति प्रार्थयते । १८ हे मातः इहामुत्रफलप्रदया आदचित्तमा शीतलया त्वया वितीर्णनिखिलाऽमीश धयं मारतचालिनजलदचञ्चलविभव. लेशाताया उन्नतेहेनोः गर्वाधिक्यनाटितयुगलम् अतितापद- नपन भयङ्करं दासेरास्य (सदोनमितत्यादुष्टमुखं कुनृपत्ति समुपास्य कस्य चित् पामरस्यापि उपहासपात्राणि न स्यामेत्याह ।

·४६४ सव्याख्याऽवतरणे लक्ष्मीसहरी ते ददाति तया । तथा शिशिरया शीतलया पुनः आईया द- याक्लिनया तया रमया दत्ताः समर्पिता: अखिलाऽर्थाः सर्व- पुमर्था येभ्यः ते वयं कस्य चिद वातेन विधूतस्तिरस्कृतो यो चारिदो मघतलाद श्रीलशाद लब्धा उनतिरौद्धयं येन तस्य दासेरस्योष्ट्रस्याऽस्यमिवास्यम् उर्वाऽवलोकित्ताधस्य तं धनिकमुपास्य वयं हास्या उपहास्या न स्याम न भवामः । धनिक विशिष्टि-दर्पस्योद्रेकेण विनर्तिते भुवो यत्र तत्परुष गर्हितं दहति इति दन्दह्यमानम् । दह भस्मीकरणे इत्यस्मा- ल्लुपसदचरजपजभदहेति सूत्रेण गर्दायां परि लटः शतशा- नचाविति शानचि आने मुक् । तदीक्षणं यस्मिन् तदिति । शार्दूलवि० ॥१८॥ कातर्येण कदर्यवर्यनृपतिप्रीतिप्रतीक्षोदितः कष्टं कष्टमपास्तवास्तवचमत्कारो न मे रोचते । रामे वेङ्कटनेतुरहुतगुणग्रामे दयामेदुरां त्वामेव श्रितकामधेनुमसकृत्सा मे स्तुतां भारती ॥१९॥ कातर्येणेति । कार्येण | अधीरे कातरत्रस्ताचित्यमरः । कदर्येषु कृपणेषु वर्याणां श्रेष्ठानां नृपाणां मीसाः या प्रतीक्षा तयोदितः, एवमपास्तं गतं वास्तव समं यस्मात्स चमत्कारः में कष्ट कष्टम् । आवाधे चेति द्वित्वम् । न रोचते, अपि तु अ. १९ हे अद्भुनगुणसमूहे ! वेड्टाचलाधिपपीत ! चेतवासल्ये- कृपणनमराजानुग्रहप्रतिपालनोत्पन्नः परित्यक्तवस्तुतत्वो यश्चमत्कारी (धाग्विलास)स मे न वदते, तत् मे भारती दयाद्री- मश्रितजनकामप्रदात्री स्वामेव चार धारं स्तवीषिति भगवत्या एवं स्तुति याचते।

·.
भीदार्यलयका १३॥
दुता गुणग्रामा यस्यास्तत्सम्बुद्धी । हे वेङ्कटनेतुः रामे आश्रिता.
नां कामधेनुं दयपा मेदुराम् । सान्द्रः स्निग्धस्तु मेदुरः इत्यमरः ।
तां मामिदा त्वामेव सा नृपवर्णनखिन्ना भारती स्तुता स्त-
वीतु इसर्थः । शार्दूलविक्रीडितं हप्तम् ॥ १९ ॥
भीमानई न भीमान्
राज्ञां निचयान् श्रयेय साराऽज्ञान ।
कल्पककल्पकटाक्षान्
दारान् शौरभजे महोदारान् ॥ २० ॥
इति श्रीमहेङ्कटाध्वशिविरचिते श्रीमलक्ष्मीसहस्र
औदर्यस्तबकस्त्रयोदशः सम्पूर्णः ।। १३ ॥
भीमानिति, भी यमस्याऽस्ति स भीमानई सारे न्यायप-
सारग्रहणे अशान् मूढान् एवं भीमान् भयङ्करान् राम नि-
चपान समूहान् न श्रयेप नाऽऽपयामि । कल्पफेन फल्परक्षण
फल्पाः सदृशाः । यद्वा ईपदममातानिति कल्पप्पसयः । कटा-
क्षा येषां तान्महोदारान् मारिदारानू भज सेवे इयर्थःगीति-
रत्तम् ॥ २० ॥
इति श्रीपदावजीमहाराजाऽपरनाम्ना श्रीनिवासपण्डितेन
विरचितायां चालयोधिपाख्पायर्या श्रीमालक्ष्मीमहसटी-
कायाम् औदार्यस्तवकस्त्रयोदशः सम्पूर्णः ॥ १३ ॥
२० अय भीतिमान् मयारान् तस्याशान् राज्ञां समुहान थ.
येय, किंतु फल्पवृक्षतुल्यकटाक्षशालिनी महायदान्यां गौरक्षिणी
मजे इति राजाश्रयणनित्तिपूर्वक भगवतीमजनमेय प्रतिजागानः
स्तप पूरयति।
। इति श्रीमानयल्ल्युपास्यतेलङ्गारामशास्त्रविरचितायां लक्ष्मी.
सहनाध्यतरणनि श्रेणिकायामीदायस्तयकः ॥ १३ ॥

·सम्पास्वाध्यतरणे लक्ष्मीसहर्ष अथ यमकस्तरकः ॥ १४ ॥ . । इन्द्रजित्कुम्भकर्माख्यं यमकं लक्ष्मणाऽन्वितः । यम प्रत्युपदीचक्रे स रामः श्रेयसे ऽस्तु नः ॥ १४ ॥ अथाऽस्मिश्चतुर्दशस्तवके लक्ष्मी यमकाऽलङ्कारेण भूपयितुं प्रथमपद्ये यमकमिति तल्लिङ्गं निर्दिशन्मङ्गलमाचरति- यशस्विनीमुपासीय यदुनाथसधर्मिणीम् । यमकं कथयन्त्यार्या यत्पदं कल्पशाखिनः॥१॥ यशखिनीमिति । यस्याः पदं चरणं कल्पशाखिनः यमकं पौनरुत्यम् अपरं कल्पद्रुमम् इति भावः। आर्याः श्रेष्ठाः कथयन्ति तां यशस्विनी कीर्तिमतीं यदुनाथस्य हरेः सधर्मिणी नियं लक्ष्मीमुपासीयोपासीमहि । यमकलक्षणं वाग्भट्टाऽलङ्कारे । "स्यात्पादपदवर्णानामात्तिः संयुताऽयुता। यमकं भिन्नवाच्यानामादिमध्यान्तगोचरा"॥ इति । अस्य यमकाऽलङ्कारस्यादिमध्यान्तभेदेन संयुताऽसंयुता. ऽऽदिभेदेन च मुख्या अष्टादश भेदाः । दण्डी तु । अध्यपत्तन्यपेत्तात्मा या कृत्तिवर्णसंहते। यमकं, तच्च पादानामादिमध्यान्तगोचरम् ।। एकद्वित्रिचतुष्पादयमकानां प्रकल्पना । आदिमध्यान्तमध्यान्तमध्यावाद्यन्तसवता"॥ इति । अस्प पूर्वोक्ताऽष्टादशभेदेभ्यो ऽन्ये वही भेदा भव- न्ति । तल्लक्षणानि विस्तृतिभिया इह सर्वत्र न प्रपञ्चयामः । परन्त्वने यथायथं दिक्मदर्शनार्थ कांश्चिदियोपान् कांश्चिद्रे- १ साम्मतं चतुर्दशेन यमकप्रधानेन यमकस्तयकेन स्तोतुमि- छुरादी आप्ता यस्पाचरणं सफलेप्सितदानृतया कल्पवृक्षसहज . घदन्ति तां कीर्तिमी हरिपनी सेवेयेति मङ्गलमाचरति ।

·यमकत्तयफः १४॥ दांश्च दर्शयामः । अनव दिशा विस्तरभयात् अनुक्ता अपि मेवा यथासंभव सुधीभिः सूक्ष्ममतिभिरूह्याः । एवं अर्थाऽल- ङ्कारैः अनुमासयमकशब्दाऽलङ्काराणां संसृष्टिरपि यथासम्भवम् कहनीया । तत्र अस्मिन् श्लोके असंयुतः चतुष्पादाद्यपद- गोयं यमकरूपः शब्दालङ्कारो यः । इदं पथ्याव शत्तम् ॥१॥ दयासंपूर्णहृदया मया कृतमनामया। रमा गुणेन परमा स्तवं गृह्णातु वास्तवम् ॥ २ ॥ दपोति । दपया सम्पूर्ण हृदयं यस्याः सा तथा गुणेन गुणाताचेकवचनं परमोत्कृष्टा एवम् अनामया निर्दोपा सारमा मया कृतं वास्तवं स्तवं स्तोत्रं गृह्णातु स्वीकरोतु । अयमसंयुतै- फपादग आधपदगो यमकरूपः पान्दालङ्कारः ॥२॥ मातस्त्वदधौ मम देहि भक्ति मा ऽतः परस्मिन् हृदयं प्रसासीत् । सा कंसशत्रोदयिते शुभेन साकं चरीकर्त्यशुभप्रशान्तिम् ॥ ३॥ मातरिति । भो मातः ! त्वदी तव चरणे मम भक्ति सेवा देहि । अतस्वदचेः परस्मिन् वस्तुनि हृदयं मा प्रसासीन २ पापरिपूर्णदया नामया साऽनन्दा दाक्षिण्यादिनोत्कष्टा रमा मया रचितमपितपं स्तवं स्वीफरोत्विति भार्थयते । ३६ जननि त्यधरणे मम भक्तिं वितर, मतो ऽन्यस्मिन् मे स्वयं न लगतु, हे कंसारिप्रिये !सा (भक्तिः) शुभदानपुरःसरममङ्गलस्य शान्ति करोस्थत एवं तां देहीति याचते ।

·सम्पाण्यापतरणे लक्ष्मीसहने मसजतु । किं च । हे कंसशत्रोहरर्दयिते । सा त्वद्भक्ति शुभेन मङ्गलेन साकम अशुभत्य प्रशान्ति नाशं चरीकर्ति । डुकृञ् कर- णइत्यस्माल्लदि यलुकि री ऋत इति रीडादेशः । जीवन्मु- क्तिदशां ददातीत्यर्थः। तथा च श्रुतिः । 'तत्सकृतदुष्कृते विधु- नुते' इति । ज्ञानवांस्तु पापं पुण्यं च विधुनुनइयर्थः । अयम- संयुतद्विपादगआद्यपदगो यमकालङ्कारभेदः । इन्द्रवजाहत्तम् ॥३॥ रमा रमापत्तिमपास्यतां मे दयोदयोपेक्षितभक्तमन्तुः । मुदामुदारां च दिशेत् समृद्धि नतानतापान् कुरुते यदीक्षा ॥४॥ रमेति । दयायाः कृपाया उदयेनोत्कर्षेण उपेक्षितः क्षा- न्तः भक्तानां मन्तुरपराधो यया सा रमा लक्ष्मीः मे आपत्ति विपत्तिम् अरं शीघ्रमपास्यतां निरस्यतु । किं च यदीक्षा यस्क- टाक्षः नतान् अतापान तापरहितान् कुरुते सा मुदा सन्तोपाणाम् उदारां विपुलां समृदिं सम्पदं दिशेत् । अयमसयुत आद्यपदगो यमकाऽलङ्कारः । उपेन्द्रवजात्तम् ॥ ४ ॥ रमे पदाऽब्जे तव ते मनोरमे नमेयमुच्चैरितरां गतिर्न मे । - ४ करणाऽपि घसमुपेक्षितभक्तजनाऽपराधा रमार (शीघ्र ) मम मापद दूरीकरोतु, एवं यदपाङ्गपातो नन्नान अतापान (अपग तप्ततापान) करांति सा उदारा (महती) हर्षाणां सपदं ददा 'स्वित्याह। ५हे रमे ! यत्सेवनेन इन्द्रो दैत्यनाशप्रदेभावर पदे (ऐन्द्रपदे, ·यमफस्तवका १४। सुरेश्वरो यहजनेन भासुरे पदे पुना राजति दैत्यलोपदे ॥ ५ ॥ रमे इति । हे रमे ! मे मम इतरा वदनमा गतिर्न, गतः मुरेश्वर इन्द्रः, ययोश्चरणयोजनेन पुनर्दुसिमः शापाता- रं दैत्याना लोपं नातं ददाति तस्मिन् भासुरे देदीप्यमाने पद राजति विराजने ते तव पदाऽजे मनोरमे उचैनमेयप आदरेण नमयमित्यर्थः । अनाऽर्थान्तरन्यासालङ्कारः । अयमसंयुस एक- पादग आधपदगतेन यमफेन संसृष्टः । वंशस्यं यत्तम् ॥ ५॥ उदारविभवा भवाऽऽमयहरा हराऽऽदिमहिता हिताय कमला । सुधौघसदृशा दृशा शुभदया दयालुरधुना धुनातु दुरितम् ॥ ६ ॥ उदारेति । उदार महान्निभयो यस्याः सा तथा भवः संमार एवाऽऽमगो रोग हति सा पुनर्हिनाय हरादिभिः शिवादिदेनैः महिता पूजिता सा दयालुः कमला लक्ष्मीः शुभ ददाति तया सुधाया ओघेन सहशा शा ऽधुना सम्पत्ति मग दुरितं पातक धुनातु । धूश् कम्पनइत्यस्मास्कतीर लोट् । अ. गमसंयुतः पादपवमध्यगः सर्वचरणगो यमकालंकाराजिलो- तगांततम् ॥६॥ राजनि ते मनोहरे तव चरणकमलं नर्मयम् (नमस्युर्याम् ) ममाऽग्या गतिनास्तास्वाहा ६ महेश्वर्या संसाररोगविनाशिनी हरादिपूजिता दयालुः कमला मे हितं कर्तुं पीयुगपूरसमपा शुभवाया घश इदानीं सुरित दूरी- फरोयिस्याह!

·सध्यादयानतरणे लक्ष्मीसाने घनाघनाऽऽभस्य धनाऽघनाशिनः सदा सदाचारसदा सदायधीः । हिताऽहितायां रहिताऽहिता मनो- रमे ऽरमेवाऽऽचर मे रमे मुदम् ॥ ७ ॥ घनेति । हे मनोरम ! रमे ! धनस्य सान्द्रस्याऽघस्य नाशिनः एवं वर्षकाऽन्दो धनाधन इति अभिधानाद्धनाधनाऽऽभस्य सजा लमेघकान्तेर्हरः सदा सर्वदा अर्षे जगदक्षणांवषयमार्थने धीर्घ दिर्यस्पाः सा सदा संशं मुखं ददाति सा सशयोरभेदात् । यद्वा देन दानेन सहिता । द कलत्रं बुधैः प्रोक्तं छेदे दाने इत्येकाक्षरः । सदाचार सीदति गच्छति सा । पचायच् । हिती अहिताक्ष्यों शेषगरुडी यस्याः सा रहिता न सन्त्यहिता यस्याः सा लं रमा मे मम अरम् । लघु क्षिप्रमरं द्रुतमित्य- मरः । एवं मुदं हर्षमाधर कुर्मित्यर्थः । अयं संयुताऽसंयुतपा- दादिपादमध्यगो यमकालङ्कारः । वंशस्थं वृत्तम् ॥ ७ ॥ सरोरुहाऽऽरामगृहां सुमलिका- सरोरुहारां कमलां मधुद्विषः । ७ हे मनोरमे ! रमे ! घनाघनामस्य (वपुकमेघनीलस्य,) घना. नामघानां नाशकस्य भगवतः सदा सदाचारसदा (सदाचारव- तिनी, धर्मपत्नीति यावत् ) सदायधीः (सत्सु सती वा आयो (श्रेष्ठा) धीयस्याःसा) एवं हितौ हितकारिणावहिताक्ष्यों शयनीयत्वाद्वाह- नवाब शेषगरुडी यस्याः सा, रहिताहिता- रिपुविधुरा)ईहशी त्वं मम मुदम् भरमेव (शीघ्रमेव ) आचरेस्याह । ८ सरोरुहाऽऽरामगृहां (फमलवननिलयां) सुमल्लिकासरोरुहार सिदार्थधी-इति २ पु०पा० ।

·यमकस्तषफा १४। ४७१ भुजान्तराऽऽमोदकरी नुमः क्षमा- भुजा तरामो ऽनुसूति व्यथाऽन्धुधिम् ॥ ८ ॥ सरोत । सरोरुहाण कमलानामाराम उपचनं गृहं यस्या- स्तां मोभनपल्लिकानां सराणां पटानाम् उरवः बहवो हारा यस्यास्तां तया मधुद्विषो होः मुजान्तरस्य बाहुमध्यस्याऽऽयो दकरी तोपिर्णी कमलां नुमो नमस्कुर्मः(१) तेन च क्षमाभु- जां मृदराजानाम् अनुसूतिच्यार्थमनुसरणं तदेव व्यथाऽम्बु- घिःखसमुद्रस्तं तरामः उल्लङ्घयामः । इदम् असंयुन द्विपादग- माधपदगतं यमकम् । वंशस्थं वृत्तम् ॥ ८॥ नृपो निरास्थः सुमनोजने यो मनोजनेयो न हि तेन मे ऽर्थः। स्थितां प्रणम्यासमुरस्यहं तु मुरस्य हन्तुः स्वयमिन्दिरे त्वाम् ॥ ९॥ नृप इति । यः नृपः मुमनोजने पण्डितसङ्के निरास्थो नि- राशः सन् मनोजेन मदनेन नेतुं स्वशीकर्तु योग्यः, कामवा इति यावत् । तेन मे ऽर्थः प्रयोजनं नास्ति । तु इति पु. नः हे इन्दिरे ! अहं मुरस्य हन्तुर्मुरारेरुरसि वक्षसि स्थितां . ( शोमनमल्लिकाकुसुममालालंकृतां ) मधुसूदनस्य भुजमध्य- योमाकारिणी कमलां स्तुमः, ततश्च क्षमाभुजा (राक्षां) दुःखसमु. द्ररूपाम अनुसूतिम् ( अनुवर्तनम् ) तरामः (लङ्गयामः) इत्याह । ९हे इन्दिरे। यो नृपो मनोजनेयः (कामवः) सुमनोजने (विद्वजने) निरास्थः (निरादरः) तेन (नृपण) मे ऽर्थः (प्रयोजनं) नास्ति । अहन्तु मुरस्य हन्तुः (मुरजितो भगवतः) उरसि स्थितां स्वां स्वयं प्रणम्यासम् (प्रणमानि) इस्याह ।

·४७२ सध्याच्याऽधतरणे लक्ष्मीसह त्वां प्रणम्य नमस्कृत्य स्वयं केवल: आमम् (१)भस्म । अयं व- तमानवद्वेति भूतमत्ययः । अत्र नृप इत्यादिवाक्यस्य सा- ऽभिमायतात्परिकरालङ्कारः । स च यमकालवारण संरष्ट । इदमेव मृङ्खलायमकमित्के । उपेन्द्रवजारतम् ॥ ९॥ दृष्टिदेयकावनि ते रमे न- छिनत्तु विष्णोनिते ऽरमेनः। भवे तवास्येयमपीडनेन कुतः क्षतिमें यमपीडनेन ॥१०॥ दृष्टिरिति । हे दयाया एकाऽवनि ! मुख्यभूमे ! हे वि- ष्णोनिते ! रमे ! ते दृष्टिनॊ ऽस्माकम् एनः पापमरं द्रुतं छिन- तु। तवेदनेन स्तन भवं संसारं मार्कण्डेयमरणकाल पमना- शाक भवमपि च अस्येयं दूरं निरस्येयं, तत्र यमस्य 'पीडनेन बाधया मे तिर्दुःखं कुतः १ नास्तीत्यर्थः । इदमसंयुतद्विपाद- गाऽन्त्यपदगतयमकम् । उपेन्द्रवज्रादृत्तम् ॥ १० ॥ कुभूभुजां सम्प्रति माननेन फलं सुधांशुप्रतिमानने न। १० हे दयैकाऽवनि ! (दयकभूमे!) विष्णोनिते! रमे ! तवष्टिः अर (सी) नः एनः (पापम् ) छिनत्तु, तब ईडनेन (स्तन) भव. मपि (संसारमापि, शिवमपि च) अस्ययं निराकुयों, में यमस्य पीडगेन क्षतिः कुतः स्यात् इति घदन त्यस्तोत्रेण मृत्युञ्जयस्य भवस्य निरासे 'तजितस्य यमस्य पीडनेन मम किंभावी?ति स्वस्तयो यमवाधानिरा. सपुरस्सरं संसारं विनाशयतीत्याह । ११ हे सुधांशुपतिमानने ! (चन्द्रमुखि!).साम्प्रतं कुत्सि.

·यमकतबका १४ शुभं प्रयच्छाऽविकलं कलेश- स्वसस्त्वहं स्यां विकलङ्कलेशः ॥ ११ ॥ कुभूभुनामिति । हे सुधांशुपतिमानने ! चन्द्रमुखि ! सम्प- तीदानी कुभूभुनां कुत्सितराजानां माननेन संमाननेन फलं न नास्ति । किं च हे कलेशस्त्रसः ! चन्द्रभागनि ! अविकलं सम्पूर्गा शुभं कल्याणं प्रयच्छ देहि । ततः अहं विगतः कलङ्क- स्य लेशः यस्य सः स्यां भवामीत्यर्थः । अयमसंयुतापाद- गाऽन्त्यपदगो यमकालङ्कारः ॥ ११ ॥ करोतु मोदं कमला समुन्मिष- कलाविलासा रसिनी विभावसौ। कृपानिधी वेङ्कटशैलनायके कलाविला सारसिनी विभावसौ ॥ १२॥ करोतिति । कृपाया निधौ शेवधौ वेङ्कटयौलनायके विभी प्रभो कलागा गीतादीनां दिलासा यस्पाः सा, एवं रसः शृङ्गा. रो ऽस्यस्याः सा कमला रमा विभावमौ सूर्ये करैः किरणरावि- ला युक्तेति यावत् । सारसिनी कमलिनीव स्थिता मोदं हर्षे २ ताना राक्षां माननेन (आदरफरणेनाऽनुसरणेन) में फलं नास्ति। हे कलेशस्वसः। ( चन्द्रसोदरि ! ) अविकलं (सम्पूर्ण) शुभं देहि, ये नाऽहं विगतकलङ्कलयः स्यामित्याह । १२ करुणानिधी विभी वेङ्कटाऽचलाती रसिनी (सप्रीतिः) स. मुन्मिपन्तः कलानां चतुःषष्टिसंख्यानां चिलासा यस्यालाशी अ. सौ कमला विमावती (सू) कलाविला (रलयोरमेहात करा. बिला, रधिकरस्पृष्टा) सारसिनीव (फलिनीप) मोदं करोत्वित्याह .

·सम्पावावतरणे लक्ष्मीसहने करोतु । अयं लुप्तोपगालङ्कारः । स चाऽसंयुनाऽन्य पदानेन यमकेन संरएः । धास्थं उत्तम् ॥ १२ ॥ योगाय यो गायति भावुकेन रामे वरामेव हरेस्तवाऽऽख्याम् । नालीकनालीकसविनि धाम तेनाऽक्षतेनाऽक्षतमाप्यते तत् ॥ १३ ॥ योगापेति । हे हरे रामे ! वर श्रेष्ठां ते तवाऽऽख्या नामैन भावुकेन शुभेन हेतुभूतेन योगाग योगमाप्त यः पु- मान गायति हे नाली कमलं नालीक: मारो यस्य स मद- नस्तस्य सवित्रि ! मातः ! नालीका शरशल्पाऽज्ञेप्वजपण्डे न- पुंसकमिति मेदिनी । अक्षतेन जन्ममरणशून्येन तेन पुरुपेण अक्षयम् अविनाशि तद्धाम वैकुण्ठाऽऽख्यं स्थानम् आप्यते प्रा. प्यते।आप्ट लम्भनइत्यस्मा कर्मणि लट् । इन्द्रवजाहत्तम्॥१३॥ नृणां दृशं सार्थयितुं तवाऽभूद् रमे यदेहा नरमेयदेहा । 1 १३ हे हरेः रामे ! यः भायुकेन (कुशलेन)सह योगाय (स- म्बन्धाय)घरां ( श्रेष्ठां)तयाऽऽख्यामेव (नामैव) गायति नाली- कनालीफसवित्रि! (फमलशरस्य (कामस्य )मात !) अक्षतेन (सोदयेन) तेन अक्षतम् ( अविनाशि) तत्ते धाम पदमाप्यते इति न्यनाममात्रगानेनाक्षयपदप्राप्तिर्भवतीत्या । १४ हे रमे ! यदा मानवानां दृष्टिं कृतार्थीकतुं तघेहा (चेष्टा) अभूत् तदा नरमेयदेहा (मनुष्यहश्यमूर्तिः) त्वं नधीननारिकेला. एपतरुयुक्तां फणिराजशैलसम्बन्धियां लरयोरभेदावनाली ·यमकत्तयक:१४॥ प्राप्ता तदा त्वं फणिराजशैल- वनारिकलां नवनारिकेलाम् ॥ १४ ॥ नृणामिति । हे रमे ! नृणां भूचराणा दृशं दृष्टिं सार्य: पितुं कृतार्थीकर्तुं यदा तब ईहा । इच्छा काडा स्पृहेहा तृहित्य- परः । अभूरभूव तदा त्वं नरेपानरपि ऐया परिमातुं शक्यः देहो यस्याः सा सती नना नूतनाः नारिकेलवृक्षाः यस्यां तो फणिराजौलस्य शेपाऽद्रेः सम्बन्धिवनस्याऽलिकेला ललाट- स्थानीयां भीम रलयोः सारत(१) ललाटमलिके गोधीत्य- मराच्च । माता प्राप्तवतीत्पर्थः । उपजातितम् ॥ १४ ॥ त्वया ऽऽश्रितस्याऽन परन चोच्चै- रकारि रा मे नरकारिरामे । गोपालकं त्वं नयसे रसं या गवा समेतं नगवासमेतम् ॥ १५॥ स्वयेति । हे नरकारविष्णोः रामे ! त्रि! या त्वं गा भू- - मेला (फीड) प्राप्तति फणिशैले तप विक्षारो लोकानां कृता- फिर्तुमित्याह । १५ हे नरफारिरामे ! ( नरफजयिधिष्णुभायें ! ) या त्वं ग. था (फिरणेन तेजसेति यायत) समेतमेतं गोपालर्फ (भगवन्तं). गयासं (पेङ्कटाचलनिवास)रसेन (प्रोत्या) प्रापयसि तया आश्रितस्य में इहामुत्र च उधः राः लक्ष्मीः (इह धनधान्यादिसंपत, परत्र च मोक्षसंपत ) अफारीति गया सहितं भरसम् (मलसम) गोपाल नगवासं (पियं ) नपसे इति विचित्रार्थ धोतयन्, गवा समेत न गया समेतमिति विरोधमामासयन विदाश्रितस्य मम इहामुत्र सम्पलामो निश्चित इत्याह ।

·५७६ सध्याच्यापतरणे लक्ष्मीसहने देव्या समे नगे वासो पस्य समेतं गोपालक - हृषीकेशं रसं प्रीति नयमे प्रापयाम । गौः स्वर्गे च बलीवर्दे रश्मौ च कु. लियो पुमान् । स्त्री सौरमेयीहग्वाणदिनारभूष्वप्सु भूम्नि चेति मेदिनी । शृङ्गारादौ विषे वीर्य गुणे रागे द्रो रस इत्यमरः । अन गवा समेतं कृपयुक्तं गोपमपि रसं शृङ्गारं नयते इति चा- तुर्ययोतको ध्वनिः । कया ऽपि गोप्या कृष्णं प्रति । "मुश्चाश्चलं चञ्चल पश्य लोकं बालो ऽसि नाऽऽलोकपसे कलङ्कम् । भावं न जानासि विलासिनीनां गोपाल गोपालनपण्डितो ऽसि ॥ इत्यभिधानात् । अथ च या विद्यारूपिणी त्वं गोपालक पजस्य स्वर्गस्य वा पालकमिन्द्रं गवा वाण्या ममेनं ब्रह्माण अथ च नगवासं हरं चेतं(?) रसं ब्रह्म नपसि, विद्यारूपेण प्राप- यसि । 'रसो वै स' इति श्रुतेः । तया लया ऽऽश्रितस्य में अत्रेह लोके राः संपत्परत्र मोक्षलक्ष्मीरकार्यकृतत्पर्यः । उ- पजातिवृत्तम् ॥ १५ ॥ शुद्धया त्वदभिधासहस्रक यो गिरा जपति ना समन्ततः । १६ हे हरिससि ! यो ना (नर) गुरुया (संस्कृतया) गिरा स. मन्ततस्ते नामसहवं अपति ततो हेतोः प्रीयिदो (वेदतरवशाः) तं योगिरामपतिना (योगी सन् यो राजपतिर्सनकस्तेन) समं विरिति ·यमकस्तबका १४। तं विदुहरिसखि त्रयीविदो योगिराजपतिना समं ततः॥१६॥ शुद्धगेनि । हे हरिपखि ! यो ना नरः शुद्धया पवित्रया गिरा वाण्या तत्र अभिधानां नाम्नां सहस्त्रकं समन्ततः सर्वत: जपति ततो जपादेनोः तं नरं मान त्रयीम ऋग्यजुःसामरूपां निदान्त जानन्ति ते ऋषय इन्यर्थः । योगिराजपनिर्याज्ञवल्क्य: शिवो वा तेन । 'योगीश्वर याज्ञवल्क्यामित्युक्तेः । 'अपक्तल- क्षणो योगी योगीशो योगिपुगवः' इति शिवसहस्रनामांन । समं तुल्पं विदुः जानीयु(?)रित्यर्थः । रथोदतात्तम् ॥ १६॥ दानश्रिया विहसिताऽमरसालयेतां तापाऽपहां जननि तामरसालये ताम् । पादहयीं स हि भजेद्रुचिरागमां ते यस्याऽस्ति निर्मलधियो रुचिरागमाऽन्ते ॥१०॥ दानीत । हे तामरमाऽऽलये ! हे जनांन ! निर्मला माया. मनमहिना पीबुद्धिस्य तस्य यस्य पुंमः आगमान्ते वेदान्ते रुचिः प्रीतिरस्ति विहामिताः अपरसाला: कल्पद्रवो गया तपा दानश्रिया चितरणसंपत्त्या इतो युक्तां तथा रुचिरस्य मनो- অষ্মমনঃগতি: তানু স্বামিমঘমায়ালন্ধনমা ম- तीत्याह। १७ हे तामरसाऽलये ! जननि ! निर्मलयुद्धेयस्य रुचिरागमा. न्ते(शास्त्रमध्ये) अस्ति स (श्रद्धालः ) पिहसिताः अमरसाला (देवत- रवः) यया तथाभूतया दानलक्ष्म्या इतां (युक्तां), सचिरः आ- गमः (फलमाप्तिः) यस्याः सफायात तां ते पावयुगली मजेदिति कस्य चिच्छ्रास्त्रविचारशीलस्य त्वत्पदप्राप्तिर्भवतीस्याह ।

·सध्याख्याऽधतरणे लक्ष्मीसहने शफलस्याऽऽगमः प्राप्तिर्यस्याः सकाशात्ता पादयीं भजेत् । हीति प्रसिद्धम् । वसन्ततिलकारतम् ॥ १७ ॥ वशितसर्वजगत्पतिरक्षया दृगशुभं तव लुम्पति रक्षया । हृदयमुज्झतु देवि न मामक त्वदिनमन्यमितो ऽपि नमाम कम् ॥ १८॥ बशिनेति । हे देवि ! वशितः साधीनीकृतः सर्वस्य समग्र- स्य जगतो लोकस्य पतिः स्वामी हरिर्यया सा अक्षया अधि. नाशिनी तव दृक् दृष्टिः रक्षया रक्षणेन अशुभं लुम्पति नाश- पति अनः मामक मदीयं हृदयं चेन तब इनं स्वामिनं नोज्झतु । कुत? इति चेत् । अतो ऽन्य कं नमाम ? न कमपि नमस्कुर्यामि- स्पर्थः । द्रुतविलम्बितं वृत्तम् ॥ १८ ॥ त्यजति यच्छुभलाभवती न तान् जननि मत्प्रभृतीन भवती नतान् । -- १८ घशीकृतः सफलजगतपतिर्भगवान् हरियया तारशी अक्षया ते राष्टिः रक्षाविधानेनाऽशुभं सुम्पति, मामकं (मदीयहृदयं कर्ट)त्य. दिन (त्वत्पति हरि) न स्वजतु । इता (हरेः) अन्यं फं नमा- म (नास्करयाम) इति त्याप्ट्या लोपिता शुभानामस्माकं स्य- प्रियं विहायनाऽन्यनमनमनुचितमिति त्यत्प्रेयान भगवानस्माकंहदये सदा स्फुरत्विस्याह। १९ हे जननि ! शुमलाभवती मयती नतान् (नप्रान) मत्प्रमुखान तान् (जनान्) यत् न स्यजति (अतः) मे मतिः अहसा (पापेन) य. पराभवत जगान् इति १० पा।

·चमकस्तषका १४॥ मिलति मे न यथा मतिरंहसा मम तथा दयतामतिरंहसा ॥ १९॥ त्यजतीति । हे जननि ! यद्यस्मादुमः शुभस्प वाला- भो ऽस्पायाः सा भवती अहं मभूनिरावियेषां तानातानम्रान् जनान पजांतं अनोत्तरार्धगो नशब्दः काकाSक्षिन्पायनोमय. प्राऽन्येतीति बोध्यम्()। तत्तस्मान्मे मम मतिः अंहसा दुग्तेिन यथा न मिलति तथा ऽतिरंहमा शीघ्रं दयतां दयां कुरुतात् । अंहो दुरितदुष्कृते, रंहस्तरमी तु रपः स्यद इत्यगरी । हुनदि- लम्बितं वृत्तम् ॥ १९॥ पो ऽस्तु तुभ्यं प्रथमा नमस्या स्थिरं फलं हि प्रथमानमस्याः । विधाय मान्यामहतामहं तां हराम्परीणां महतामहन्ताम् ॥ ॥ २० पने इति । हे पो ! हीति यतः अस्याः समस्यायाः स्थिरमविनाशि फलं प्रथमानं प्रख्यातं ततस्तुभ्यं प्रथमा नमस्पा नमस्कतिरस्तु । कुत ? इति चेत् अहम् अहताम् अक्षतां मान्यां थान मिलति (न युज्यते ) तथा भवती मतिरंहसा (अतिशीघ्रम्) मम (माय)दयता (दयां करोस्विति प्राधयते । २० हे पो ! तुभ्यं प्रथमा (आदिमा) नमस्या (नमस्कार) अस्तु, अस्याः (नमस्पायाः ) प्रथमान (विस्तृतिशालि ) फलं स्थिरं भवति, महम् महताम ( अविनाशिनीम ) माननीयां ता (न. मस्या দ্বিগ্ন महता (प्रयलानाम् ) हन्ताम् (महङ्कार) हरामीति त्वन्नमस्कारेणाऽतयशुभफलला. भः शत्रुजयश्च प्राप्यते इति प्रतिपादयति । अरीणाम अ. .

·सव्याख्याध्यतरण लक्षमीसहरू योग्यां तां नगस्यां विधाय कृत्वा महनां श्रेष्ठानापरीणां कामा- दिपण्णाम अहन्ताम् अहङ्कार हामि । उपजातिहत्वप ॥२०॥ भवत्यजेयं तनुते ऽजसेव्या जनाय लोकं दययैव तं श्रीः । भवत्यजे यं तनुतेजसे व्या- ध्याज्झितं मे कुहृदे ऽपि दत्ते ॥ २१ ॥ अवतीति । अजेन ब्रह्मणा सेव्या इयं प्रसिद्धा ऽजा ऽना. दिर्भवती श्रीः भवं संसारं त्यांत तस्मै भवत्यज, कियन्तं, वि- रक्तजनागेति पाच त् । दययैव व्याध्या दुःखेनाऽधेन पापेन चोज्झितं त्यक्तं यं लोकं मोक्षं वितनुते विस्तारयति तं लोकं कुहृद कुत्सितहृदयाय में मह्यमपि दत्ते अपर्यात अतस्तनाति- वात्सल्पं वादान्यकं चेति भावः । अजेयं जेतुमशक्यमिति लो- फविशेषणं वा । उपेन्द्रवजातम् ॥ २१॥ निधाय भवती दृशं नवसरोजपत्राऽऽयतां श्रितं हरिपुरन्धि मां हृतनमद्वित् त्रायताम् । २१ अजा (अनादिसिद्धा) अजेन (ब्रह्मणा सेन्या) इयं श्री. भवती भवत्यजे (संसारत्यागिने विरताय)यं व्याध्यघोज्झितं (नि. ाधिदुख लोकं (वैकुण्ठलोकं) दयया वितनुते तमंच (लोक) समुत्तेजते (मरपलजले फुहदे ( कुत्सितमानसाय) मह्यमपि दत्त इति पुण्यद्भिर्लभयं लोकं दयया पापिष्ठाय मां ददासीति दयाऽति- शयं वर्णयति। २१ हे अस्मदम्य ! हरिपुरन्ध्रि परिहतनम्रजनपिपत्तिर्मपती नयीमकगलदलदीधी हाट निक्षिप्य थितं मां रभंतु, स्यया वि. ना अप.फठारहश्यः (लोहकठिनमनाः) सलजन ऽदयो हरिः भापदि (माणात्यपापती) तमाफदम्पात (अशातराशेः) न त्रा ·यमकास्तमकः १४ • न मां किल विना त्वया ऽऽपदि तमाकंदम्बादय:- कठोरहृदयो हरिः खलजने ऽस्मदम्याऽदयः ॥ २२ ॥ निधागेति । हेऽस्मदम्ब ! स्वपा विना योवलोहब- स्कठोर हृदयं यस्य अतः खलजने दुष्टे अदपः निष्कपः इ. रित आपदि विपत्ती आगमः पापस्य कदम्बात्समूहान्मा कि- ल निश्चयेन न त्रायताम् । प्रै पालने स्माल्लौद । अतः हे. हरिपुरन्नि ! हता नमतां घुमा विपथया सा भवती वं न. वस्य सरोजस्म पत्रपिनाऽऽपत विस्तृता शं निधाप स्थापयि- वा श्रितमाश्रितं मां घायताम् । मार्थनायां लोट् । पृ. मीत्त ॥२२॥ न स माधवस्तव गुणानसमा- ऽऽयतनेत्र एव कमलाऽऽयतने। क्षमते ऽभिधातु,मतिदक्षमतेः स्तवनाय का पटुगतिस्तव ना ॥ २३ ॥ नांत । हे कमलाऽऽयतने ! अतिदक्षमतेरत्यन्तकुशलघुदे- स्तव तुरान्ति वर्धन्ते ते तपास्ते च से गुणाश्च(१) तान्सौन्दयों- दार्यादीन् आभधातुं कथयितुं स माधवः एवाऽऽश्चर्ये अ. यसमिति सलस्य मम प्रागोत्मामणसमये दुषु निर्दये हरीभ. शानहरणभारमनारोप्य फरणारष्ट्या स्यमय मां रक्षस्याह । २३ है कमलायतने ! भतिकुशलमतेस्तथ गुणानमिधातुम् . समायतनंता (निरुपमदीर्घनेत्र ) स माधषः, (स हरिः) समान त्रीणि भायतानि नयनानि यस्यैयंभूनः शिवोऽपि या न. मते, एयं सति को या ना (नरः) तय लघनाय पटुमतिः स्यादिति परिहरायामप्यासुफरे स्थरस्तवे कस्य पुंसः सामर्थ्य:मित्याह ।

·-- ४८२ सध्याल्यापतरणे लक्ष्मीसहने व्पयानामनेकार्थत्वात् । चेत्यपरमसमान्यायतानि नेत्राणि यस्य स हर न क्षमते न समर्थों भवति, तत्र का ना पुमागर- स्तवनाय पटुमतिः कुशलबुद्धिन कोऽपीति-भावः। ममिताक्षरा, आर्यागीतिक वृत्तम् ॥ २३ ॥ । भवती जगदम्ब कृताऽऽर्तभयो- परमा परमा परमाप रमा । कुहृदो ऽद्रितटीमवनाय कृपा- महिता महितामहिताऽऽमहिता ॥ २४ ॥ भवतीति । हे जगदम्ब ! कृत भातानां भवस्योपरमो नाशो यया पुनः अहितानां शवूणामामो रोगस्तस्मै हिता व- धिनीसर्थः । आमा रुक्तद्भिदोः पुंसीति मेदिनी । तथा परमो. स्कृष्टा परं तु कृपामहिता सती भवती रमा कुहृदो ऽवनाय म. हिता समातोत्सवाम् अद्रेः शेषाऽस्तटीमाप मापेति । तोटकं वृक्षम् ॥२४॥ २४ हे जगदम्य ! कृतार्तमवोपरमा (कृतदीनसंसारशान्तिः) परमा (श्रेष्ठा) यपामहिता ( दयया पूजिना) आहताऽऽमहिता (भः हितानाम् आमो (रोगः दुसं, तस्मै हिता, दुःखदेति यावत् ) ईदशी रमा (तदाख्या) भवनी कुहदः (कुस्सितमनसो मम) म पनाप महिठां पूजिनामद्रितटीं (शेषाचलतटम्) आप (प्राप्तवती) इति भयत्याः येषादाययतारो मद्रक्षणायेत्याह । १ कृतऽभोरमा, परम्म, परम्, माप, रमा, कृपा महिला माहिता, महिनामहिना, इति विनमारोए।

·यमकस्तबक:२४॥ रमा ऽऽर मारमारमाधुपासितं यमर्णवात् । धियो हरि वृषाचलोत्तमेतमेतमेत मे ॥ २५ ॥ रमेति । रमा लक्ष्मीः अर्णवानिर्गय । ल्यल्लोपे पञ्चम्य- धिकरणे चेति पश्चभी। मारमारो हर: मो ब्रह्मा तदाद्युपासि- वं पं हरिम् आर प्राप, हे मे घियः मद्रुदयः । पाऽऽचलोच- मं श्रेष्ठश्रेपाऽद्विमित्यर्थः । प्रशंसाबचनैश्चेति कर्मधारयः । इतं प्रा- सम् एतं नाम तं हरिम् एत माप्नुत । इण् गतौ इत्पस्माल्लोट् । नगस्वरूपिणी प्रमाणिका वा चम् ॥ २५ ॥ त्रातुमप्रव्युता वारिजातेक्षणा खं नतान् ध्वस्तदेवाऽरिजाते क्षणात्। २५ रमा अर्णयात मारमारमाधुपासितं (मारं काम मारपती- तिमारमारः शिवः, मो ब्रह्मा, तदारिभिरपामितं) यम् भार प्रा. प। अथवा रमा मारमाधुपासितं (मारस्य कामस्य या मा ल. इमानदादिभिः सौन्दर्यादिगुणरूपासित) यम अरं (शीघ्रम् ) मार प्राप, हे मे धियः वृपाचलोसमेतं (वृषपर्वतात्तमम इतं प्राप्त, शेषा- चलवासिनमिति यावत्।) एतम (भगवन्तम्) पत ( आगच्छत, प्राप्नुतेति यायत ) इति निजयुदि रमाश्रितस्य भगवत उपास- ने प्रवर्तयनाह। २६ है गोभितश्री: ! (शोभिता धीर्यस्यास्तारशे!) अघवान्त- लोपाऽहिमायो !( पापतिमिरनाशे सूर्यरूपे !) क्षणात् ध्वस्तदेवा. ऽरिजात (क्षणमात्रेण नाशितदेस्यसङ्ग्रे !) इन्दिरे ! नतान् प्रातुम् भ- प्रच्युता (संनद्धति यावत् ) वारिजातेक्षणा (कमलनेत्रा) त्वम् म. उमा, पार, मारमारमायुपासितम्, (रमा, परम्, भार, मारमापुपासितम् इति पा) चुपाचलोसमेतम, पतम्, पत, मे।

·૮ सध्याण्यापरणे लक्ष्मीसहने पातकादिन्दिरे पाहि मां शोभित- श्रीरघध्वान्तलोपाऽहिमांशो ऽभितः ॥२६॥ प्रातुमिति रहे इन्दिरे । हे शोभिता श्रीः संपधस्यातत्संयुद्धी, भो क्षणाद् ध्वस्तं देवाऽरीणां दैत्यानां जातं समूहो यया अघमेव ध्वान्तं तस्य लोपे नाशे हिमांशुः सूर्गस्तत्सम्बुद्धौ नतानम्रान त्रातुम् अमच्युता अस्खलिता वं मां पातका अभितः सर्वतः पाहि रक्षेत्यर्थः । समिणीरत्तम् ॥ २६ ॥ मन्दाराऽमन्दाऽऽरामं दारा मन्दाSsरा- याधिन्ना दैत्यारः शेषाद्रि तं प्राप्ताः । सारावासारावासारावासारा ऽवा- गालीढा शृङ्गाली यस्याऽऽान् संभर्तुम् ॥ २७ । मन्देति । देसारेराः श्रीः मन्दानां जडानाम् भाराद् द्रुतं उपाधीन प्रान्त तादृशः सन्तो मन्दाराणां कल्पणाम् अमन्दा भितः पातकात मां पाहीति खस्य पातकाद्रक्षणं याचते। ২৩ মাঘিন্না: (মানাম আৰু গৰু যাঘিয়া- सुकाः) देस्यारेदारा: मन्दाराऽमन्दारामं (मन्दारवृक्षाणममन्दा बहुला आरामा उपवनानि यस्मिन् तथा भूतम् )तं पाउदि प्रा- ताः । यस्य (पर्वतस्य ) अवाक् (अध ) सारावासारावासा- राऽऽवासा (रलयारेक्यात सालावासा वृक्षनिवासिनः पक्षिणः, तेपामाराघाणां रुनानामासारस्य परम्पराया आवासा वसतिः, नाना- पक्षिपिरतस्थानम् ) भालीढा (सर्वतो व्याप्ता) यस्य शृङ्गाली आर्ता- न संभर्तुम् आर (पाप) इति आर्तजनमनोविनोददायिनि रम्यवृप- आले मगल्या अवतारं प्रतिपादयति । १ मरदाराऽमम्दाऽऽरामम्, दारा, मन्दाऽऽरायाधिया, सरावासाSSRISSAISST सा, भार, अवाक।

·यमकताका १४. .. महान्तः आरामा पस्मिन् तं शेषाऽद्रिं प्राप्ताः, गस्य शृगाली शि- खरपतिः आननि समतु रमपितुं मारः श्रेष्ठः अवनप आनः वृ. द्धिः ममर्थना वा यस्यास्तादृशी प्रास्ते । रक्षार्थाववञ् । शृगाली विशिनाष्टि-साराः साला वृक्षास्तेनासा येषां तेषां पति- णापारावाणाप आमारो भूमा यत्र सा पुनर्वाचा आलीढाव- या न मनांत सा चेति । श्रीलीलारत्तम् ॥ २७ ॥ शमदमौ मदमौढ्यहरौ वहन मधुरिपुं धुरि पुण्यकृतां स्थितः । विनमतीनमतीव तवाऽचको निजगदं जगदम्ब जहाति च ॥ २८ ॥ शमेति । हे जगदम्ब ! ताऽर्चका पूजकः मदः संपरगा. दिजन्यः, मोट्यमज्ञत्वम्, एतौ हरतस्तौ शमा वासनासागः, यमो बाह्यतिरोध,स्तो वहन् स्वाकुर्वन् पुण्यवतां धुर्यग्रे स्थितः सन् सवनं पत्तिं मधुरिपुमतीव गमति, च परं निजगदं भनरोगं जहाति । ओहात्यागे, फर्तरि लट् । दुतविलम्बितम् ॥ २८॥ जननि त्वया परिचरत्सुरकि- नरकान्तया नयजुपा स्तुतया । २८ हे जगदम्म ! तयाऽर्चकः मदमोदयहरी (अहंकारगीर्य- नाशको) शमदमी पहन पुण्यकारिणामप्रगण्यः मन् तय हनं (स्वामिनं ) मधुरिपुम् अतीव चिनमति, एवं निजगई (स्वकीयं गई संसारख्याधि) च जहातीति त्वत्पूजफस्य पुण्यलामपूर्वक शM- गादिप्राप्तिर्धिष्णुभक्तिः, संमारदु खनिवृत्तिश्च भवतीत्याह । २९ जननि ! परिचरत्सुरकिन्नरकान्तया (परिचरणनिरतदे. घफिन।नया) क्लप्तगमन्नरकातिया (कतनम्रजगनरफनाण्या) ·सव्याल्याऽधतरणे लक्ष्मीसहले हृदि मे विना किमपि क्लप्तनम- न्नरकान्तया न यजुषा स्तुतया ॥ २९॥ जननीति । हे जनान ! क्लसः कृतः नमतां नरकस्याऽन्तो यया एवं परिचरन्त्यः सेवमाना: मुराणां किन्नराणां च का- ता: पां पुनर्नपजुषा सशास्त्रेण यजुपा वेदेन स्तुतपा तया त्वया विना में मम हृदि किमपि नाऽस्तु । अस भुषि, पार्थ- नायां लोट् । प्रमिताक्षरावृत्तम् ॥ २९ ॥ खमेव सेन्या सुदृशां तव स्थिरं रमे यतो यादवनायके बलम् । उरो हि शौरेरुदधेस्त्वमग्रही- रमेयतोयादवनाय केवलम् ॥ ३०॥ त्वमिति । हे रमे ! यतः यादवनायके हरौ स्थिरं बलं सामगै तवैव शक्तिरूपत्वात् अतः अमेयमपरिमितं तोयं यस्मिन् तस्मादुदनिर्गय शौरेः उरः वक्षः जगतः केरलमवनाय रसायै अग्रहीः, अनः सुदृशां पुंसां त्वमेव सेव्याऽसि । वंशस्थं वृत्तम् । नयजुषा (नीतिपूर्णेन) यजुग (यजुर्वेदेन) स्तुनया त्वया विना मे हदि किमपि नाऽस्तु, इति निजहदि भगवत्याः फेवलं स्फूर्ति प्रार्थयते । ३० हे रमे! यतः कारणात् पादयनायफे (हरी) तव बलं (स- ति.) स्थिरम् एवं त्वम् अमेयतायात (अपरिच्छिन्नजलात) उदधेः सकाशात् शोरेः उरो (घक्षः) अपनाय (जगद्रक्षणाय) केपलम् अग्रही (आभिना ) मतः त्यमेघ सुरशां (बुधानां) सेन्येति हरी प्रभयन्ती जगद्रक्षणाय हरिवक्षःस्थलमाश्रिता स्वमेष पिबेफिना से. पीपरपाह।

·यमकस्तषक: १४! ४८७ सारसंश्रितवती ससारसं- माननां हिमकरोपमाननाम् । देवतां प्रणमतो मुदेव तां वेदनादमहितां न वेदना ॥ ३१ ॥ सारसमिति । सारसं कमसं श्रितवर्ती स्थिताम(१) सारस: पक्षिभेदेन्द्रोः सारसं सरमीरुहीमति विश्व: । पुन: सारं श्रेष्ठ प- संमाननं पूजनं तेन सहितां, यदा सारं चक्रं तेन सहितं विष्णु समापाति सा । नन्दादित्वाल्ल्युः । इवशन्दो वाक्यालङ्कारे । पुनर्हिमकरोपमम् आननं पंस्याः सा तां चन्द्रमुखी मित्यर्थः । तथा वेदनादेन वेदशब्देन महितां पूजितां देवतां मुदा मणमतः पुंसः वेदना दुःखं न भवतीति । रथोद्धता वृत्तम् ।। ३१ ॥ सा मयि देयादीक्षां रमा ऽऽतरक्षार्थमाददे या दीक्षाम् । यत्पदजलजनतानांसुगमं दिव्यधामजलजनतानाम्॥३२॥ सेति । पस्पा: पदजलजयोनतानां जहानामज्ञानां जनतानां जनसमूहानाम् । ग्रामजनवन्धुभ्य इति तल् । दिव्यं धाम मो. ३१ सारसं (प) धिनचती, ससारसंमानना (श्रेष्ठसमान- हिता) हिमफरोपमाऽऽनना (चन्द्रसहशमुखी) घेदनादमहिता (वैदि. कशम्दस्तुनां ) तां (प्रसिधा रमारूपां) देवतां प्रणमतो चेदना (ख) नेति स्वां प्रणमतः पुंसो दुःखाऽनुभवो न भवतीत्याह । ३२ या तानां रक्षार्थ दीक्षा ( व्रतम्) आपदे, एवं याप- दजलजनतानां (यथरकमलगनाणां ) जलजननानां (लड़योरी. क्यात जडानां जनतानां जनसमूहानां)दिव्यं धाम सुगम, सा रमा मयि ईक्षा (कृपाकटाक्षं) देयादिति तंत्राणगृहीतदीक्षा नतजनदि- पदमात्री भगवती मयि कृपाकटाक्षं विक्षिपरिषसाह ।

·४८८ सध्याख्यानतरणे लक्ष्मीमहन क्षरूपं सुगमप । अपि च या आर्तानां दीनानां रक्षार्थ दीक्षाम् आदद जग्राह सा रमा मयि ईक्षां कृपाकटाक्ष देगात् । अष- मर्मयुनाऽन्त्यपदगतः मर्व वरणगो यमकालङ्कारभेद । वृत्तं ता. र्यागीतिः । इदमेव द्वयं श्रीहिनकरवाणीयानिति पश्चाश-लोकप- यन्तं ज्ञेयम् ॥ ३२॥ कमल राजीवानां कुले स्थितात्वं गतिः परा ज़ीवानाम् । जगदाराध्या यन्ति यस्त्वां ये कृताऽऽदराध्यायन्ति॥३३॥ कमले इति । हे कमले ! राजीनानां कमलानां कुल स्थि- ता त्वं जीवानां माणिनां परा उत्कृष्टा गतिः प्राप्पस्थानमसि अतः कृताऽऽदरा ये नरास्त्वां ध्यायन्ति ते जगता आरा. ध्या अचनीयाः सन्नः श्रेयः यन्ति प्राप्नुवन्ति । इण् गतावि- त्यस्माल्लट् ॥ ३३ ॥ किमपि महोदारेषु प्रथमं मधुवैरिणो महो दारेषु । जयति सपर्या यस्य स्थिरफलदात्री सुरद्रुपर्यायस्य ॥३४॥ किमिति । सुरद्रोरिष्टदाकल्पतरोः पर्यायस्याऽपरशब्द- ३३ हे कमले!राजीवानां (कमलानां ) कुले ( समूह)स्थिता रवं जीयानां प्राणिनां परा (उत्कृष्टा) गतिः ( प्राप्तव्या) असि, ये कृतादराः (सादराः सन्तः) त्वां ध्यायन्ति जगदाराध्याः (लोक पूज्याः) ते श्रयः (कल्याणं मोक्षरूप ) यन्ति ( प्राप्नुवन्तीति त्वमेष प्राणिनां गति,स्वट्यानं च तेषां कल्याणकरं भवतीत्याह । ३४ महोदारेषु ( अतिमहासु) मधुरिणो दारेषु (लक्षम्या) कि- मपि (अनिर्वचनीय)प्रथमम (उत्कृष्ट ) महः (तेजः) जयति, सुर- दूपर्यायस्य (कल्पतरफार्यनिर्वाहकास्य पदान्यस्य) यस्य (लक्ष्मी महस)सपर्या (पूजा) स्थिरफलदात्री (अधिनश्यरशुभफलप्रमा) भपतीति भगवनीतेजस पूजया भयाशुभफलाऽघातिभवतीत्याह ।।

·यमकतिपक: १४॥ ४८९ 1 चद द्वितीयस्य महसः सपर्या पूजा स्थिरमविनाशि फलं ददाति सो ऽस्ति तन्महयथा तथा उदारपु समर्थेषु मधुवैरिणः दारेषु स्त्रीपु मध्ये किमप्यनिर्वचनीयं प्रथगमाचं पूज्यं वा महः जय- तीसर्थः ।।.३४ ॥ विधृतां हरिणा ऽङ्केन वा प्रतिवददाननां हि हरिणाझेन । प्रणमन् जननि बिडोजा जनो भुवि स्यात् स्वबन्धुजनानीबडोजाः ॥ ३५ ॥ : नामिति । हे जननि! हरिणाङ्केन चन्द्रेण प्रतिवदत् प्रतिस्पर्धा कुर्वदाननं यस्यास्ताम् एवं हरिणा कृष्णनाऽङ्कन उत्सङ्गेन धृतां स्वां प्रणमन् जनः स्ववन्धुपु निविडम् ओजः यस्य स सन् भुषि विडोजा इन्द्रः स्याद्राजा भवतीयर्थः ॥ ३५ ॥ कलशोदधिकन्या यं पश्यति विद्यात् स तावदधिकन्यायम् । , . ३५ हे जगनि ! हरिणा न ( उत्सडेन) धृमा, हरिणाङ्केन (चन्द्रेण ) प्रतिवददानना (प्रतिस्पर्धमानमुखी ) त्वां प्रणमन् जनः स्वबन्धुजननिविडोजाः ( निजयान्धयेषु मध्ये सविशेषतेजस्क') सन् भुवि विडोजाः (इन्द्रः, राजा) स्यात् इति त्वत्प्रणामेन जनस्य स्वबन्धुषु तेज प्रसरति, राज्यप्राप्तिध भवतीत्याह। ३६ कलशोदधिकन्या (सुधोदधिसुता लक्ष्मी.) यं पश्यति स तायत आधिकन्यायं (सविशेष न्यायशास्त्र) घिद्यात, एवं प्र. यायिदा (निखिलवेदविदुषा) जितफयफयितागेन (पिजितषा- ६२ ·सध्याश्या घसरणे समासाने जितकथकवितानेन नयीविदा लभ्यते च कविता, ऽनेन ॥ ३६॥ कलशेति । कलशोदधेर्दुग्धाब्धेः कन्या लक्ष्मीर्य जनं. प- श्यति कृपया विलोफयति स पुमान् तावदादौ साफल्येन वा ऽधिकं पायं शास्त्र विद्याज्जानीयात, चेत्यपरं त्रयीम् ऋग्यजु:- सामरूपां वेत्ति तेन अतः जिनं कथकानां वितानं विस्तारो येन । वितानो यज्ञविस्तारोल्लोचेपु 'ऋतुकर्मणीति विश्वः । अ. नेन पुंसा कविता कवितं लभ्यते प्राप्यते । डुलभ प्राप्ती कर्मणि लट् ॥ ३६॥ श्रीः सेवानरकेषु त्वया ऽर्थ्यतां हरिरिताढयवानरकेषु । मां विनिपात्य न घोराः शुचो यथा नयति किं तु पात्यनघोराः ॥ ३७ ॥ श्रीरिति । हे श्री! अनघं निष्पापम् उर: हृदयं यस्य इ. दिजनेन) अनेन कविता (काव्यरचनाशक्तिः) लभ्यते इति रमाफ- टाक्षधीक्षितस्य घेदन्यायशास्त्रचित्त्वं वादिजयः कवितालाभश्चेत्येता- नि फलानि सिध्यन्तीत्याह। ३७ हे श्री ! अनघोरा: ( पुण्यवक्षास्थल ) हरिताऽव्यया. मरफेषु ( उपाप्तितधनिफरूपवानरेषु ) मेघारूपेषु नरफेषु मां यिनि- पास्य घोराः (दारणाः) गुचः (शोकान्) यथा न नयति, किं तु पाति, सथा न्यया अर्थ्यतामिति धनिफसेवारूपरारयेषु मामातपिस्या यथा मांबायत हरिस्तथा स्यया समाध्यामित्याह ।

·यमकस्तषका १४। रिः इताभासाः आढया घनिन एवं वानराः कपयो यैस्ते- धु । शेपाद्विभापति कप । एतादृशेषु सेवारूपा ये नरका निरया- स्तेषु मां विनिपाय यया येन प्रकारेण शुचः शोकान् न नयति किं तु पाति रक्षति तथा त्वया लक्ष्म्या अर्थ्यता प्रापता- मित्यर्थः ॥ ३७॥ सततविकाराऽकल्पं प्राप्तो ऽहं देहमम्य.काराकल्पम् । कुभवादाशु भवत्या स्वयमुहार्यों रमे सदा शुभवत्या ॥ ३८ ।। सततैत्ति । हे अम्ब ! हे रमे ! सततं सर्वदा विकारा रोगाः पाकल्पानि भूपणानि यस्य । आकल्पचेपौ नेपथ्यमि- स्यारः । यद्वा सततं विकाराः यस्मिन् अत एव प्रकल्पमस- मर्थ काराकल्पं बन्धनशालासदृशं, कारा स्याद्वन्धनाऽऽलये इत्यमरः। देहं शरीरम् अहं कविः प्राप्तोऽस्मि, अतः सदा सर्व दा शुभवसा कल्याणीवशिष्टया कुत्सिताद्भवात्संसारात् स्वषय भात्मनैव उदारयितुं योग्यः अस्मीयर्थः ।। ३८ ॥ सारासाराऽज्ञान- स्थानेन किमस्ततेजसा राज्ञा नः । 1 ३८ हे अम्ब! रमे! अहें सततविकारा:कल्पं (सन्ततीवकाररसं- भ) फाराकल्प (पन्धनालयतुल्यं ) देहं प्राप्तोऽस्मि, सदा शुभवत्या (कल्याणिन्या ) भवस्या कुमवात (कुत्सितसंसारात ) आशु उद्धार्य इति देइयन्ध प्राप्तस्याऽऽरमनः संसारोद्धारं प्रार्थयते । ३९ हे श्रीः ! सारासाराऽशानस्थानेन (सारासारविचार- विधुरेण ) मस्ततेजसा (नएतेजसा) राक्षा नः किम् ? अभिमानस- ·४९२ सव्यायाचितरणे लक्ष्मीसहस्र श्रीस्त्वयि मानसमेत न्यस्येम विमुक्तये ऽभिमानसमेतम् ॥ ३९ ॥ सारेति । सारश्चाऽसारश्च । सारो वले स्थिरांशे चेत्यम- रः । तयोरज्ञानस्य स्थानभूतेन तथा अम्तं तेजो यस्य तेन रा- जा नो ऽस्मान प्रति किं कारण (१)न किमपीति भावः। हे श्रीः! अभिमानेन समेत युक्तम् इदं मानतं विमुक्तये मुक्त्यर्थ त्वयि न्यस्येम वयमिति शेषः ॥ ३९॥ व्यक्ति विन्देमहि ता- मिन्द्रादिसुरैर्नवाऽरविन्दे महिताम् । मध्यमतारकवर्णा- ऽभिहिता या नखजितोस्तारकवर्णा ॥ ४० ॥ व्यक्तिमिति । या श्रीः मध्यमेन अकारोकारात्मना ता- रकस्य प्रणवस्य वर्णेन उकारण अभिहिता उक्ता उकारवाच्ये- मेतं ( साहिङ्कारम् )पतम्मानसं विमुक्तये त्वयि न्यस्येम (स्थापये. म) इति अषिवेफिराजोपसर्पणेन नाऽस्माकं प्रयोजन मोक्षप्राप्तये त्व- यय स्त्रीय मनो निवेशयमेत्याह । '४० या मध्यमतारकवर्णाऽभिहिता (अफारोफारमकारघटितस्य तारकस्य 'भोम' इस्याफारकस्य मध्यगेन घणेन उकारेणाऽमिहि. ता, उकारयाच्येति यावत् ) एवं नपजितोरतारकवर्णा (कररुह विजितमहानक्षप्रवर्णा, उज्ज्वलनपेति यायत ), इन्द्रादिदेवैये रबिन्दै महितां तां व्यक्ति (स्मारूपा) विन्देम (लभमहि) इति भ- गयतीलाममाशास्ते।

·यमपास्तपकः १४. ४९३ पर्थः । तदुक्तं शङ्करपादकृतप्रणवन्याख्याने । "अकारः पाजः प्रोक्त उकारः पद्मलोचनः । मकारः शङ्करः प्रोक्तस्तस्मादेतत्रयाऽऽत्मकम् ।। अकारो भारती मोक्त उकार: कमला स्मृता । मकार: शाहरी प्रोक्ता सम्पादेसनयात्मकम् ॥ इति । अन्यञ्च 'उमति मात्रा तपसो निषिदेति कालिदामकृत- कुमारसंभवे । उकारः शक्तिपरसेन मल्लिनाथमूरिभिरुया. तः । साहित्यरनाऽऽकरे ऽपि । "शक्तिग्रहं व्याकरणोपमान- कोशाऽऽसास्यास्यवहारतश्च । वाक्यस्य शेषाद्विवृतेर्वदन्ति सानिध्यतः सिद्धपदस्य दृद्धा" ॥ इति । ताप इन्द्रादिभिः सुरैर्देवैः नवे नृतने अरविन्दे कमले महितां पूजिता लक्ष्मीरूपां व्यक्ति विन्दमहि वयं प्राप्नुयाम इत्यर्थः ॥ ४०॥ हतसदरिद्रव्याधिश्रितमुच्छिन्नदुर्दरिद्रव्याधिः । अतुलकृपा या देवप्रणुता सा रमा ऽत्र पायादेव ॥४१॥ हमेति । या हृतं सतामरीणां द्रव्यं यया सा अधिश्रि- .. ४१ या हनसदारिद्रव्या (भपहनोत्तगद्रव्या) उच्छिन्नदुः दरिद्रव्याधिः (उन्मूलितदुदरिद्रपाडा ) भतुलकपा (निरुपम दया ) देवप्रणुता सा रमा आधिधिनं (समनोव्यथं) मात्र पाया. देवेति निजपालनमाशास्ते ।

·४९४ सव्यापाऽघतरणे लक्ष्मीसहने तमधिकं श्रितम आधि मनोव्यथां वा ऽऽश्रितं उछिन्नः नाशि- तः दुष्टः दरिद्रः तद्रूपो(?) व्याधिर्यया सापुनर्देब्रह्मादिभिः प्र. कर्पण नुता स्तुता, अन्यच्च अतुला निरुपमा कृपा दया प. स्याः सा प्रमिद्धा रमा श्रितमाश्रितं मां मति अत्र इह लो- के पायात् रक्षतु इत्यर्थः ॥४१॥ शोषितभवनदया ऽग- स्तन्यशः कचजितोत्प्रभवनदया ऽऽगः । सो ऽनभिभवनदयागः सोढा प्रभवेत् त्वया ऽभवनदयागः ॥ ४२ ॥ शोपितेति । शोपितः भवरूपो नदो यया तथा ऽगवत्प- मंतवत् स्तनौ 'यस्याः सा तया पुनः कचजितः उत्पमा वनदः मेघो पपा तपा त्वया स ईशो भगवान् नास्ति अभिभवः - तिषेधो यस्यास्तां दयां गच्छति ताशा.सन् आग: अस्मद- पराधान् सोढा प्रभवेत, कीदृशः अभवनं जननाऽऽभावं मो- ४२ शोपितमयनदया (शुष्फीकृतसंसाररूपनदया ) अगस्तन्या ( पर्षतोषकुचया ) फजितोत्प्रभयनदया (फेशविजितप्रौढमे- घया) त्यया अगभिमपनदयागः (अतिरस्कृतव्यागामी) समय नदयागः (अपुनमंषपदपूजः) स ईशो (हरिः) आगः (मदीय. मपराध) सोढा प्रमयेत् (समेत) इति त्वया सहितो भगवान मदपराधं मर्पयेदिल्याशाते ।

·यमकस्तबका १४। .. सं ददाति ताशौ पागः पूजादिर्यस्य सः अस्य वासुदेवस्य भानं वैकुण्ठं वा ॥ ४२ ॥ त्यां हि सुधी राजयति स्तुतां स्तवैर्यः प्रमानिधी राजयतिः । भवति स,धी राजयति श्रीस्तं, स भुवोऽत्र सोदधीरा जयति ॥ ४३ ॥ त्वामिति । हे श्रीः ! य: सुधीः त्वां स्तवैः स्तुतां कृत्वा राजयति नीराजयति, इदं सर्वपूजोपलक्षणम् । स प्रमानिधि- निसागरः राजयत्तिः यतीनां राजा भवति । अत्रा ऽनुस्वा. रस्य चित्रत्वभङ्गाऽभाव प्रमाणं धाग्भटालङ्कारे। 'नाऽनुस्वरविस- रौ हि चित्रमाय कल्पत (1) इति । राजदन्तादिरयम् । धीबु- द्रिस्तं राजयसलङ्कुरुते । सः अत्रोदधेः इरया जलेन सहिता भुत्रः जयति । इरा मधे व वारिणीति कोशः ॥ ४३ ॥. भक्ततमानायतयां स्वदशा कमले सुरोत्तमानायत या। . ४३ हे श्रीः ! प्रमानिधिः (तत्वचित् ) यः सुधीः स्तुत स्वां स्तपः राजयति (शोभयति ) स राजयतिः (यतिराट्र) मयति, धीः घुद्धिः तं राजयति (राजानं करोति, सूक्ष्मयुधिः सन् स राजा भवती ति यावत् ) अनश्च सोदधीराः (उपधेः समुद्रस्य इरा जलानि तत्स- हिताः 'सागरजलान्ता इति यावत् )भुवः जपतीति तय स्तुस्या योग, सुयुद्धिराज्य,जय लामो भवतीत्याह । ४४ हे कमले ! या (ते एक ) भक्ततमान सुरोत्तमान् आयत (प्रापत् ) तया स्वहशा असमानाय (निरुपमाय ) श्रेयसे (मो. क्षरूपकल्याणप्राप्तये ) आनायतया (जालरूपतया, अन्धवेनेति यावत् ) विश्रुतं भवं (संसार) पमय इति । भतिभकदेवोचमगा..

·४९६ मच्यापायसरणे लक्ष्मीसहने विश्रुतमानायतया शमय भवं श्रेयसे ऽसमानाय तया ॥ ४४ ॥ भक्तति । हे कमले ! त्वं भक्तनम्रा एकान्तभक्ता आना- यो जानं यस्यास्तस्पा भाषस्तत्ता तया एवं सुरोत्तमेषु अना- यतया विस्तृतमा पुनः ममानाय केवलाय श्रेयसे मोक्षाप तं दातोमयर्थः । विभुती विख्याती मान अभिमानः आयतः प्रभावश्च(?) यस्याः सा तपा गसिद्धया स्वस्य दृशा भामस्म संसारं शमय नाशप इस्पर्धः ॥ ४४ ॥ श्री: परभागवती य- भ्यभिष्टता सा मुकुन्दभागवती यम् । फणिवृपभाऽगवतीयं पश्यति भाजते पदं स भागवतीयम् ॥ ४५ ॥ श्रीरिति । परभागवती गुणोकपपती । परभागो गुणोत्क- र्ष इति हैमः । पुनामभिगभष्टुता मुकुन्दस्य भगवतः इयं मु. कुन्दभागवती शिवभागवतादीना भाप्पे साधुतात. फणिपभ. मिन्या निजशा ऽस्माकं मोक्षलामाय पन्धरूपं सप्लारं शमये- ति प्रार्थयते! ४५ परमागवती (गुणोत्कृष्टा ) यम्यभिष्टुता (संयमिभिरभितः स्तुना)मुकुन्दभागवती(मुकुन्दस्य भगवत.इय,पत्नी)फणिवृषभाऽगवती (फणीन्द्राऽचलती, शपशैलवासिनीति यावत् ) सेय श्रीर्य पश्य- ति स भागवतीय ( भाग्यवत्सम्यन्धि, माग्यवद्गम्यमितियावत् ।भ गवत्सम्बन्धि वा ) पदं ( वैकुण्ठ) भजते इति भगपतीकटाक्षवीक्षि. तस्य धैकुण्ठप्राप्तिभवतीत्साह ।

·यमकातषक: १४॥ ४९७ -- फोगाश्रेष्ठः तत्संज्ञको ऽयः अगः पर्वतः तद्वतीय सा प्रसिद्धा श्री. यं जनं पश्यति स भगवतः महाभाग्यवतः इदं भागवतीय,(1) प्रदाच्छः । पदभजति । यद्वा भगवतः इदं भागवतीय, मा- नामधेयस्येति छपसपे साधुत्वम् । 'भागवतीयत्वेनैव परिसम- मां' इति भागवतप्रयोगात् ॥ ४५ ॥ मिथ्यातनयाऽऽचार्यारहितेनाऽन्तस्त्वया ऽन्धितनया चार्या। वंचित्तन याचार्याप्रभृतीरितरानमच्छितनयाचार्याः॥४६॥ मिथ्येति । ई चित्त ! लया गिथ्या निरर्थया तनपानां पुत्राणाम् आचार्यस्य भावः आचार्या आचार्यत्वं तया रहितेन सता अन्तः स्त्रमध्ये अधिननया श्री: आचार्या आ समन्ता- सभार्या । ण्यन्तायत् । किं च त्वं आर्या चण्डी प्रभृतिर्यासा ताः इतरा देवताःन याच न मार्थय । कीदृशीस्ताः ? नमन्तः न- मस्यन्तः शिताः दुर्वला ये नयानाम आगमानाम् आचार्या:मय- तारो(१) पास्ता निशिते दुर्यले शिनमिति मेदिनी। सकलमनोर- थपूरणकाांग्णीम इमां श्रीदेवीमाहाय वारंवार कामाऽऽकुलित- तया कामिनीयोगमन्यतनयसंस्कारकरणव्याप्ततया पृथा पुन: पुनः कुतः श्राम्यसि ? इति भावः ॥ ४६॥ ४६ ६ चित्त! मिथ्यातनयाचारदिनेग (मृाभूतपुत्राऽऽचार्यानिमि- रासमन्ताद रहितेन) त्ययाऽन्तः धितनया चार्या (संचारणीया) एवं स्यं ममच्छिनायाऽऽचायाः (नगनां शिनस्याऽल्पस्य नयस्य मा. चा प्रयोधिपाः) आयांप्रभृतीः (गौरीमुखाः) इरान याचेति मिथ्याभूतपुत्रप्रभृतीनां परिचरणादिकं कार्य विहाय त्वया लक्ष्मीध्ये. था, प्रणमतामपानीतियोधिगीगीर्यादिदेवता मा किंचित् स्यं याच. स्वेति निजं चित्तमनुशास्ति ।

·४९८ सव्याख्याऽपतरणे लक्ष्मीसहने मां हरिरामा ऽऽयतया दृशा पुनात्वेनसां विरामाय तया । प्रथितकरामायतया काके ऽप्यसुरे पर्रा कृपामायतया॥४७॥ मामिति । या दृक् अगायतया निष्कपटत्वेन अमुखदे ऽवि- चार्यकारित्वात अमुरे ऽपि काके परां कृपामायत प्राप्ता । अय गताविसस्माल्लङ् । तया आयतया दृशा हरेः रामा स्त्री मां पुनातु पावयत्तिसर्थः । कीदृशी सा एनसां पापानां विरामाय भथितः प्रख्यातः करो यस्याः सा ॥४७॥ राशेरामस्य श्रीरत्वं दुहिता नवोत्सवाऽऽरामस्य । अवनिभवा रामस्य प्रिया धियं नः सदोषवारामस्य ॥४८॥ राशेरिति । हे श्रीः ! अस्य बारां राशेः सिन्धोहिता क. न्या पुनरवनिया सती नबोत्सवानामारामस्य उपवनभूतस्य रामस्य प्रिया सा त्वं नः दोपबारेण दोषसमूहेन सहितां धियं अस्प क्षिप दूरीकुर्वित्यर्थः । असु क्षेपणे इत्यस्माल्लोट् ॥ ४८ ॥ ४७ एनसा विरामाय ( नाशाय ) प्रथितकरा (प्रसिद्धहस्ता) हरिरामा ( रमा) अमायतया (मायारहिततया, 'शु चत्ततयेति याचत) असुरे काफे ऽपि (साऽपराधे जयन्ने ऽपि) परां कृपाम आय- तया ( प्राप्तया) तया ( प्रसिद्धया) आयतया (दीर्घया ) हा मां पुनास्थिति कटाक्षक्षेपेण स्वपावनं याचते । ४८ हे श्रीः ! अस्य वारां राशेः ( समुद्रस्य ) दुहिती, नबोत्सवा- ऽऽरामस्य ( नवीनोत्सवोपवनरूपस्य ) रामस्य प्रिया अवनिभवा (पृषिध्युत्पन्ना सीतारूपा) त्वं सदोषवारां ( दोषसमूहसहिता) मां धियम् अस्य (प्रक्षिप) इति निजधियो दोपदूरीफरणं प्रार्थयते ।

·यमफालयफः १४॥ हरिसुरदारुण्येनःस्थितिमुपि वल्लिवद्धदारुण्येन । भृतवन्दारुण्येनत् त्वीडे दैवतमसङ्गि दारुण्येन ॥ ४९ ॥ हरीति । एनसः पातफस्य स्थितिं वसतिं मुष्णाति नाश- यनि तस्मिन्, तथा भृता: पोपिनाः वन्दारवः येन तस्मिन् । च- दारुगभवादके इसमरः । इरिर्वेटपति सुरदारु तत्म- तिभूतः कल्पक्षः तस्मिन् आरुण्पेन श्रीविद्यारूपेण 'चाला- सनिभा'पियादिना तस्या आरक्तत्ववर्णनाव । लक्षितलक्षणया रागण वा बलियत् लतासदृशम् अभूतु यक्षे वल्लिवद इरौ सं- लग्नं बभूवेति भावः । एनद दारुणस्प कठिनस्य भावः दाएं- ज्यं तेन असा अभाववत् दैवतं श्रीरमादेव्याख्यम् अहं स्त्री- मीत्यर्थः ॥ ४९॥ श्रीहितकरवाणी यान् पश्यति तेभ्यो नमांसि करवाणीयान् । हतशोकरवा ऽणीयान् हातुमनर्थान्सुमप्रकरवाणीयान्॥५०॥ धीरिति । हितकरा वाणी यस्याः सा । अन्न करभावश्वि- ४९. भायण्येन उपलक्षितम् (अरणगा) यत् (देवतम् ) :- स्थितिमुवि (पापस्थितिविनाशक) भृतपन्दाणि (पोषिताऽभिपादफे) पारसुरदामाणि ( हरिरूपे फरपवृक्षे) पलियत ( लतापत) अभूत दाण्येन (मौर्येण ) असलि (अस्पृष्ट ) तदेयतमीडे ( स्तौमिति हरिरूपे फल्पवृक्ष लतामिय शोभमानांदयामी श्रीदेधी स्वामीस्याह ५० इयान अणीयान् (अत्यल्पाः) अहं सुममफरयाणीयान (पुपयाणसम्बन्धिनः)अनर्थान हातु धितफरवाणी (हितोत्पादकयाफ) तशोकरया (अपहनदुःयादा ) थीर्यान् पश्यति तेभ्यो नमासि परयाणि, इति भगयतीग्यिषयान नमस्करोति।

·.५०० सव्यायाऽपतरणे दहमीमादने न्त्यः । समासान्तविधेनियताद्वा । तथा हतः शोक इति स्व शब्दो यया भक्तशोकनाशिकोत यावत् । सा श्रीः यान पुरु- 'पान् पश्पति तेभ्यः मुमप्रकराः पुष्पसमूहा वाणाः शरा यस्य स कामः तस्य इमें मुममकराणीयास्तान् । नानागधेयस्येत्यत्र हदसंज्ञाविकल्पाच्छमत्ययस्य साधुत्वम् । अनर्थान हातुं त्यक्तुं , इयान अणीयानत्पल्पो ऽहं नमामि नमस्कारान् करवाणि कर्तुमहीम(?) ॥ ५० ॥ महोदयासारभुजात्वयातया महोदया सारभुजा त्वया तया । विलोपकोरातिशयास्तदे विभा. विलोपकारातिशया ऽऽस्त देवि भा ॥ ५१॥ मह इति। विलोपकानामरातीनाम् अतिशयस्योकास्याऽस्तं ददाति तमबुद्धौ ह देवि ! महस्तेजः ददानि तया,तथा सारम् उत्कृष्टभोग भुनक्ति तया, तथा महतः विपुलस्योदयस्य आसारः संपातः यत्र स भुजो यस्यास्तत्वं यातया माप्तया त्वया लक्ष्म्या . ५१ हे विलोपकारातिशयास्तदे ! (विलोपकानां लोकनाशका. नामरानीनां अयन हस्तेन अस्तं नाशं ददाति तत्संबुद्धौ) देवि ! महो- বানাকােয়ান্ত শুষ অবরুদ্ধ । तथाविधी भुजौ यस्याः सा महोदयासारभुजा, तस्या भावस्तत्त्वं तद् यातया प्राप्तया ) महोदया (तेजोदायिन्या ) सारभुजा (सार भुनक्ति तया ) तया (प्रसिद्धया) स्वया हेतुभूतया विभी (हरी) इलोपकाराऽतिण्या (इलाया भूम्या उपकारस्थाऽतिशयो यस्यास्तादशी) भा (कान्तिः) आस्त (अवर्तत ) इति हरी भूम्युपका. रफारिणी प्रभा त्वद्धतुफैधेत्याह ।

·'यमफरलयकः १४॥ ६०१ हेतुभूतया विभी वेङ्कटनायके इलायाः पृथ्वयाः उपकारे अति- शायो यस्याः सा भा कान्तिः प्रास्त स्थिना । आस उपवेशने इत्यस्माग्लङ् । अयं अर्थोऽभ्याससमुद्गकंयमकालङ्कारभेदः । त. दुक्तं दण्डिना। 'भर्षापासः समुद्गः स्थानस्य भेदास्गो मनाः । पादाऽभ्यासोऽप्यनकात्मा दयते स निदर्शनः इति । वंशस्थं वृत्तम् । इदं पादाऽभ्यामयमकचित्रम् ॥ ५१।। सुरक्षया देवहिता हशा ऽवमा- ऽसुरक्षयादेव हि तादृशा ऽव मा । मुदा रमे धेहि गिरा विहानता- मुदारमधे ऽहिगिराविहाऽऽनता ॥ ५२॥ मुरेति । उदारा मेघा बुद्धिर्यस्यास्तत्सम्बुद्धौ हे रमे ! अ. हिगिरी आनना प्राप्ता असुराणां क्षपादेव देवानां हिता हि- तकारिणी, तथा अत्रमा अवस्थिता मा कान्तिर्यस्याः, कान्ति- मतीत्यर्थः। रक्षणकावा। अब रसणादाविस्पस्माच्छाद्योति म्- प्रेणाऽऽम्प्रत्ययान्तो निपातः। मुटु रक्षति तया प्रसिद्धया दृशा मा इति माम अब रक्ष । अम्पयानामनेकार्थत्वात् । हि पुनः . ५२ हे उदारमेधे (महामशे!) रमे! इह अहिगिरी (रोपा- उचले ) आनता (प्राप्ता) त्वं मुदा गिरा (घाचा) विहानता (हा. न्यमावं) धेहि ! एवम् अवमाऽसुरक्षयात् (अषमा अधमा येऽसुरा- स्तेषां नाशान् ) सुरक्षया (शोभनया रक्षया) देवहिता (सुरहित. कारिणी ) त्वं ताशा ( हितकारिण्या ) दशा मा (माम् ) अव ही. ति निश्चये, इति स्वहानिधिनाचं पालनं च प्रार्थयते।

·, বাবাঘরদে নাম . * मुदा गिरा विहानतां हान्यभावं घीह देहि । धार धारणपो. पणयोः, दानेपेके इत्पमालोटि बसोरेदारभ्यासलोपत्रे- खेलाऽभ्यासलोपौ ॥ ५२ ॥ केवलं तुच्छविमता हरिणा क्षितवामताः । के वलन्तु च्छविमता हरिणाक्षि तवामतः ॥ ५३ ॥ केवलमिति । हे हरिणाऽक्षि ! तव ओक्षता अक्षपा वाम: ता सुन्दरता सा केवलम् एकं तुच्छानां विमता मान्या न भव- ति । वरं तु छोरः कान्तिरस्याऽस्ति तेन सुन्दरणेत्प: । हरि- णा श्रीकृष्णेन के मुखविपये । कं वारािण मुखे ऽपि च इत्य- मरः । आमना सर्वनो मना अगीकृतां, किं पुनरन्यैर्विद्भिरि- ति भावः । परा छविमता ऽपि हरिणा 'ते अक्षि तामता भामता इति तु वर(१)श्रामिति भावः । यद्वा हरिणा मनोहरे- णाऽपि भगवता ते अक्षितवामता वरं श्रेष्ठं यया भवति तथा भामता न तु सामान्येन इति भावः । यद्वा हे इ ! तव तुच्छव- द्विमता कति प्रश्ने आमता भक्त अपकत्वमेवेति । इदमर्याऽभ्या- सयपचित्रम् ।। ५३ ॥ ५३ हे हरिणाऽक्षि! केवलं तुच्छविमताः (तुच्छमसार विरु. मतं येषां ते) तष अमताः( असंमताः) छषिमता(कन्तिमता). रिणा क्षिनवामताः (विनाशितप्तौभाग्याःसन्तः) के जले वलन्तु (मजन्तु) इति त्वदनमिता निःसारविपरीतमतावलम्विनो भगवता विनातिसौभाग्याः सन्तो लजपा जले मज्जनिवत्याहै।

·यमकस्तषका १४। ५०३ वैरस्य हानिदा ऽनेन मा ऽन्यासाध्येन सा ऽद्य तु। वैरस्पहानिदानेन मान्या साध्येन सा वतु ॥ ५४ ॥ वैरत्येति । आराधे सत्यपि वैरस्यं दुःखं तस्य हानिः मुखं तस्प दानेन समर्पणन मान्या श्रीदेवी साध्यन भुक्तिमुक्तिरूप- फलेन साध्यति फलिता भवति, माऽन्या माया अन्या साकाचि. ससिद्धा यक्षिण्यादिः वैरस्य विरोधस्य निदानेनाऽऽदिकारणे- नैनसा पातकनाऽपराधेन हेतुना अधि अधिकम् भायात आधेर्दुःखस्य निमित्तं यद्वस्तु सञ्चादि तदाध्यम् । गो- यचोसङ्खयेति निमिते यत् । यस्येति लोपः । तद्वदाच- रांत आचारे किप । ईपदपराधे मति या वुर्भनति तब का साध्याशेति भावः । विपुलावृत्तम् ॥ ५४ ॥ वृषाचले ऽशङ्करतोद्यमान- वृषाचले शंकरतोद्यमा न। ५४ अघ तु ( अस्मिन्नेव समये)अन्याऽसाध्येन (इनरदुष्करण, मदेकमायेन) अनेन (स्तवेन) धेरस्य (विरोधस्य) हानिदा (ना- सा मा लक्ष्मीः) असाधि, (साधिता, ऽनुकूलिना) पन (घासुदेवेन ) मान्या (आदरणीया) सा वैरस्यहानिदान (धेरस्य विरसत्वमप्रीतिः, तत्पदान् खलान् ) धतु (खण्डयतु) इति अनेन मत्स्तवेन प्रसादिता भगवती भप्रातिप्रदान् खलान् ना. शयावत्याशास्ते । ५५ हे उद्यमानवृषाऽचले ! (उद्यमानस्य विधीयमानस्य वृषस्य मुरुतस्य अचले, भूम्वरूपे!) हे Stu! यद्वा (उद्यमानेन विधीयमानेन भूपेण धर्मेण अचल स्थिरे धर्मपूणे इति सप्तम्यन्तं वृक्षवले इत्यस्य विशेषणम्'!) वृषाचले (शेषाद्री ) अशङ्करना (निःशङ्कमासका) शङ्करतोधमा (शङ्करतायां शुभकारितायाम उद्यमो यस्यास्तथाभूता 1-२ साध्यति, १ पु० पा०॥

·५०४ व्याख्याध्यतरणे लक्ष्मीसह वृपाचलेशं करतोद्यमान- मंब त्यजेष्टि दृशो गिरस्ते ॥ ५५ ॥ पाचलेति । हे अम्ब ! वृपाऽचले शेषाद्री शङ्करतोपमा शं कल्याण करोतीति शङ्करा तस्या मावस्तता जगतः मुखं तत्र उद्यमः उद्योगो यस्याः सा तप मा इति मां करतः हस्तात् न त्यजेः त्याग मा कुरु मा मुश्चेत्यर्थः । तां रमा विशिनष्टि-वृषा इन्द्रः सङ्कटे सति वृपः नन्दी अचलः कैलासपर्वतः तयोरीशं महादेवमपि न वह कामयन किं तु करतोद्यमान करैस्तव द्वार- पालहस्तस्ताड्यमानो व्यथां प्राप्यमाणो यथा भवति तथा ने गिरः वागीः किं बहुना ते दृशः दृष्टलेशं लव वष्टि कामयते । उपजातिवृत्तम् । इदं पादत्रयाऽभ्यासयमकचित्रम् ॥ ५५ ॥ राजीवाऽऽयतना ऽगबाहुमहतीं कुर्यान्मुदे नः कृपा राजीवायतनागवाहुरघहृत् कृष्णा न देवो ऽपरः । त्वं ) फरलोद्यमानं ( त्वमन्दिरदौवारिकपाणिभिः पीड्यमान ) वृषाऽचलेशं (नन्दिफैलासंश्वरं शियं न त्यजेः, स त हशी (इटिपा- तान् ) गिरः (प्रसादवचनानि ) च वष्टि वाञ्छनीति रखनमन्दिरद्वा- रपालकिङ्करनेि.सार्यमाणं शिवं न त्यजः, स ते कटाक्षवचनान्यभि- घातीति भगनतीमाहात्म्याऽतिशय बोधयति । ०५६ राजीवाऽऽयतना ( कमलालया, लक्ष्मीः) अगबाहुमहती गिरिप्रस्थपृथुलां) नः मुदं कुर्यात, कृपागजी (दयया राजते यः सः) आयतनागवाहुः ( दीर्घकरिशुण्डादण्डसमबाहुः ) देवः ·यमकत्तवका १४। १०५ राजीवाय तनाविहापि सुखदा शुद्धा तवैवाऽऽप्यते राजीवाऽऽयंत नायकं फणिगिरेयोऽसौदयास्रोतसाम्॥५६॥ राजीवेति । राजीवाऽऽयतना पद्माऽऽलया भवती नो ऽस्माकम् अगवाहुमहती पर्वतशिखरपृथुलां मुदं कुर्याद, ननु हरिमपहाययमहमेव कुतः मार्यत ? इति चेव, नागवद्भुजगवद पायता दीर्या वाहवो यस्य स इति । आहिताऽग्न्यादित्वाद साधुः। वाहाधर कृष्ण एव देवः उपास्यः, न अपरः।यद्यप्येवं तथा ऽपि सः कृपया राजतीति कृपाराजी एवंशीलो ऽपि अ- घगपराधं गणयत्तिा, तस्माच्छुद्धा ऽनुकम्पा न भवति, तब तु दया आदौ स्रोतसांप्रवाहाणांराजीच पङ्गिारिवाऽपारेत्यर्थः। ता- दृशी सती इहाऽपि अघसत्त्वे पि जीवाय रा इव धनमिव तनौ मुखदा, तस्माच्छुद्धैवाऽऽप्यते इति त्वामेवमभ्यर्थये, पद्यस्माज्जगत्क- ल्याणकृते एव या ऽसौ भवती फणिगिरेः बोपाञ्चलस्य नापर्क हरिम् आयत मापद तस्याऽयहत्तनिवारणायेति भावः ॥५६॥ कौमारमारचयतः सफलं तपो ऽस्य सा मारमारकनुतस्य वृषाऽचलेन्दोः । (कृष्णो) घाघहत (दुःपनाशदः, सन्तोपद इति यायत ) अपरो यो न, (अधहत् न) तर या व्यास्रोतसां राजी फणिगिरनायक हरि माप, हापि (अस्मिन् लोके ऽपि) तनौराइव (धनमित्र) सुखदा शुद्धा ऽसौ (दयास्रोतसां राजी) (अस्माभिः) अवाप्यते । इति भग- यतो दुःखापहारकत्वे ऽपि स्वइयाया एव तत्रोपसंक्रमात सुद्धा तवैव दया Sस्माभिः प्राप्यते इति स्वमेषाऽस्माकं मुदं कुर्या इत्याह । ५७ कौमारं (कुमारावस्थायां कृतं) तपः सफलं (लक्ष्मीमा भगिनि पाटानुसारेणेय व्याख्या !

·सव्याख्याध्यतरणे लक्ष्मीसहचे रामा रमा रहितकोपतया कृताऽस्मत- क्षेमा ऽरमारविसुधांशु जयत्यवन्याम् ॥५॥ कौमारेति । मारमारकेगा शिवेन नुतस्प स्तुतस्याऽस्य पुनः कुमारयतीति कुमारः। कुमार क्रीडाया,मस्मात् पचायच् । तस्य भावः कौमारं वाल्यम् आ आरभ्य वामनतया रचयतः कुर्वतः अर्थात्तपएच। ततो ऽन्यवाऽपि दृश्यते इति द्वितीया, गुणमृते इति वत् । वृपाऽचलेन्दार्चेङ्कटेशस्य सफलं तपस्तपःफलभूता रमारूपा रामा स्त्री रहितकोपतया कृपयेति यावत् । अरं शीघ्र कृतम् अ- स्माकं क्षेमं यया सा अवन्यां पृथिव्यां रविश्च सुधांशुश्च ती मर्यादीकृत्य जयति भो तेभइत्यर्थः । वसन्ततिलकात्तम् ॥५७॥ कलितमसारमनाशा- ऽऽध्यायामहित न रामरामाऽन्यम् । प्त्या कृतार्थम )आरचयतः मारमारकनुनस्य (स्मरहरस्तुतस्य) वृषा- चलेन्दोः (हरः) रामा, रहितकोफ्तया ( कोपशून्यतया, दययेति यावत् ) कृताऽस्मक्षेमा (सपादिताऽस्मत्कुशला, रमा आरधिसुधा. शु(आसूर्यचन्द्रम् ) अवन्यां जयतीति सर्वदा ऽस्मच्छुभकारिणी भगवती पृथिव्यां सर्वोत्कर्षेण वर्तते इत्याह । ५८ कलितमसारम् ( अतिशयितः कालः फलितमो ऽतिद्वेषः, स एव सारो यस्मिन् तम्) अनाशाऽऽध्यायामहितम् (अनाशो नाश- रहितो य आधिर्मनोव्यथा तस्य य आयामो विस्तारस्तस्मै हित, मनो- व्यथाविस्तारकमिति यावत् ) तं रामरामान्यं (रामरामा सीता- रूपा . लक्ष्मीस्तदन्यं ) न ध्यायाम, किं तु • फलितमसारम ( फलितो ऽवलम्बितो मसार, इन्द्रनीलमणिवेनाऽध्यवसितो ·यमफत्तयका १४॥ ५०७ कलितमसारमनाशा ध्यायाम हि तन्नरामतं नराऽऽमान्यम् ॥ ५८ ॥ कलीति । हि यस्माद्वयम् अनाशाच्या अक्षयया मानमव्यथया लितं व्यासम् । अत्र पुंस्याधिरित्पमरादाधिशब्दस्य पुस्तेऽपि प्रयोगोपचारमातरित्पग्रिमतृतीयश्लोफस्थवक्षामाणरी- Irऽवसेया । अत एव असारं तुच्छं नराणाममराणां चाऽमा. तं संसारामिनि शेप: । अयाम प्राप्तवन्तः । यातेर्लडि रूपम् | न कोलतमसा कीलरूपेणाऽन्धकारेण अरं शीघ्रम् इदानी अ. शा आशारहिताः निष्कामाः सन्तः रामस्य या रामा स्त्री सी- रूपिणी वं तस्या अन्यः तं हितं हितकारक कमपि न ध्या- म न स्मरामः । ध्यै चिन्तायामित्यस्मादाशीर्लिङ् । आ- तितम् ॥ ५८ ॥ सारसेनमहितापहारिका- सारसेनमहितापहारिका। आस- गयान् येन तत् ) · नराऽमराSSमान्यं (गरैरमरेश्व ताद मान्य ) हि तत् (रमामिधं देवतम् ). अनाशाः (नि. शाः गिरभिसन्धयः सन्तः ध्यायाम लो चिन्तयाम ) इति इतर वि देचं विहाय रमारूपं देवतमेव ध्यायामेत्याह । ६९ मारसेन ( फमलेन ) महिता, हारिका (हारिण्येव हारिफा नोहारिणी) अहिताऽपहारिका ( अहितागपहरति सा ) या मा) सारसेगमहितापहारिकासारमेयम् (सारसानां पक्षिः शेषाणाम् नः श्रेष्ठमहिताः पूजिना आपो येषां ते सारसनाहि. Sपा, तथाभूना हारिणो मनोहरा ये फासारास्ते एवमेना यलयस्य , सफलजलाधिपं समुद्रम्) आप, अनन्तगा (अनन्तो भगवान तं ·५०८ सध्याल्याऽधतरणे लक्ष्मीसह सारसेन महिता ऽऽप हारिका ऽनन्तगा जयति सा ऽनघं रमा ॥ ५९॥ सारसेनेति । सारसश्चन्द्रः इनः सूर्यः ताभ्यां महिता पू. जिता । यद्वा सारसेनेन स्कन्देन स्ववान्छिताऽऽनये महिता। यद्वा सारसेनस्य विष्णोर्मह्या निवासस्थानस्य साधुहृदयस्य तापहारिका । यता सः शिवः अविष्णुः रसाया इनः तदा रकत्वाच्छेपः भूपो चा तैमहिता । सः शूलिनि च कीर्तित इत्पे- फाभारः । यद्वा सारसेन कमलेन वा सारसस्य इनेन श्रेष्ठकम- लेन महिता सहिता, अपहारिका अपगतं हारि हरणभावो यस्य सत्कं मुखं यस्पाः नित्पमुखशालिनीत्यर्थः । यद्वा अपगता हा- लिका मुरा यस्याः सा रलयोरैक्यात् । सात्विकत्वाद । सारा दृदा सेना यस्मिन्कीण तद् यथा भवति तथा अहितान पानून अपहरति हन्ति सा, पुनः महेर्भूमेस्तापं दुष्टशुम्भादिकृतं हरति सा, सा श्रीः रसेन प्रेम्णा अनन्तं शेपाऽचलं वा विष्णु वा विष्णुपदं वा गच्छति सा, तथा एन हरिणा संहिता सा अनघं निर्दोपं यथा तथा जयति । सारसः पक्षिभेदेन्द्रोः क्लीवं तु सर- सीरुहे । इनः पत्यौ नृपाऽर्कयोः इति मेदिनी । महिमही इत्य- मरदीकायाम् । रथोद्धतात्तम् ॥ ५९ ॥ वं गतिं जननि यच्छ वैभवीं मानयामितरसामहोदयाम् | गच्छति ताशी) सारमा अनघं (निर्दोषं यथा तथा)जयतीति स. मुद्रपुत्रीत्वेनाऽनन्तभार्यास्वेन श्रेष्ठपितृपतिकुला रमादेवी निदोष सर्वाऽतियायितया वर्तते इत्याह । ६० हे जननि ! त्वं वैभधी ( विभुसम्बन्धिनी) गतिं यच्छा ·यमकस्तबका १४॥ है मानयामितरसामहोदयां मानयामितरसामहोदयाम् ॥ ६० ॥ स्वमिति । अहो जननि । वं वैभवी गति वैष्णवी गति वैकुण्ठमिति यावत यच्छ देहि मक्तियोगस्य मद्दतिरिति भागव- तात् । कि च मा माम् अमितरसां दयां नप मापय, मयि दया कुर्षित्यर्थः । अहं मा नास्त्यनयो यस्यां ताम् इतरेपी साम सरूपं हन्ति तादृशः उदयो यस्पास्तां यस्पास्तवोदये सत्ति इतरसरूप- फारणं नास्तीति भावः । महः दयते ददाति सा महोदपा ताम् । दय दानरक्षणादिपु पचायच् । त्वामिति शेपः। तरसा तीसं- पेगेन मानपामि पूजयामि । प्रस्मिन् पो अपमार्थस्य द्विराशचिकल्पनयापि पचं भ- पति । तद्यथा--- "वं गति जन निपच्छ वैभवी. मानयाऽमितरसागहोदयाम् । स्वं गति जनीन यच्छ वैभवी मानयामि सरसा महोदयाम् ॥" समिति । अहो जन! त्वं वैभवीं विभवसम्बन्धिी गति (अर्पय ) हो ! भाम् (परम् ) अगितरमा ( अपरिच्छिन्नमुखां) दयाम आगय, इतरसामहोदयाम् (इतरां त्वदन्यां सामहः शा. तिनाशक उदय आधिभायो यस्यास्तां देवना) मा नय (न प्राप- य, माम् ) महोदयां (महानुदयो यस्या स्तां यां तरसा (हदं) मा. भयामि (पूजयामि) रति त्यमेव कृपां त्या मामितरदेवताऽधीनाम- कृत्या सुमां गति मधं देहि, त्यामदं इसु पूजयामोत्याह ।

·५१० सव्याण्याऽपतरणे लक्ष्मीसहने रीति नियच्छ निपमय त्यजेति यावत् । धनमदाकुलो मा भूः । अमितरसां वहलाऽऽनन्दां श्रियं दयाम् आनय मापया यथा दयां कुर्यात्तथा कुर्विसर्थः । एव श्रुत्यादिकं वोधयति । तत्त- स्मादहो जननि ! महोदयां त्वां तरसा बेगेनाऽन्यत्र व्या- पृतो न भूत्वा मानयामि पूजयामि, त्वं वैभवीं विभोरियं वैभवी तां वैष्णवीमित्यर्थः गतिं यच्छ देहि । श्रियं मे, इति चाऽऽथि- कशेपो ज्ञेयौ । रथोद्धतात्तम् ॥ ६ ॥ मारमातरणिमानमस्यतां मा रमातरणिमानमस्यताम् । ६१ हे मारमातः ! (फामजननि ! ) अणिमानं ) लघुत्यम ) अ- स्यता ( त्यजताम् ) तां ( प्रासेद्धां) रमानरणि ( त्वसौन्दर्यरूपां नावम् ) आनमस्यतां (ममन्तत. प्रणमतां,) मारमाऽऽतरणिमानं (मा- रस्य कामस्य या मा शोभा सौन्दर्य ताम् अतन्नि सततं प्राप्नुव. न्ति तथाभूता अतिसुन्दा ये रणिनो युद्धयन्तः शूरास्तेषां मानम् अहङ्कारम् अस्यता प्रतिक्षिपताम् अतिसुन्दराणां शूरतराणामिति यावत) अरमा अलक्ष्मी मा मा ऽस्तु ) (त्वं ) तेषां ) मान (चित्त- समुन्नतितम् ) आतरणि (जगति सूर्यस्थितिपर्यन्तं) मा ऽस्य (मा प्रति- क्षिप) इति लघुतां विहाय त्वत्सौन्दर्यरूपां नादमाश्रित्य त्वां प्रणमता- मत एव सुन्दराणां शूराणां चाऽभिमानप्रतिक्षेपसमर्थानां जनानां १ मारमांत , अणिमानम्, अस्यताम्, मा, रमातराणम्, पान मस्यताम् , मारमाऽऽत्तर- गिमानमस्यताम्, मा, भरमा, आतरणि, मानम्, अस्य, साम् , इति पदविभागः ।

·यमफस्तवफा १४॥ मारमाऽऽतरणिमानमस्यता मा ऽरमा ऽऽतरणि मानमस्य ताम् ।। ६१॥ इति श्रीमहङ्कटाऽध्वरिविरचिते श्रीमल्लक्ष्मीसहस्र यमकस्तवकश्चतुदर्शः सम्पूर्णः ॥ १४ ॥ मारमातरिति । अस्य पञ्जिका-मारमाता अणिमानं अस्पता मा रगातरणिम् पानमस्यतां मारम् आतरणिमानं अस्यता मारम् आतरगिमानं अस्यताम् । हे मारमातः ! स्मरजननि !मा मा- ता त्वम् अस्यतां अस्यन्ति उपतापं भवाख्यं प्राप्नुवन्ति ते. पाम् । असु उपतापे कण्डादिः । अतः रमातमणि मारूपां तरणिं भवसिन्धुनौकां पानमस्यतां नमस्कुर्वतां किं च अस्य- ताम् अं वासुदेवं स्यता स्पृहयताम् । सर्वमातिपदिकेभ्यः क्यचि लालसायामिति सुरु । अस्माकमिति शेपः।ताम् अणिमानं का. र्य दारिया । किं च आतः सततव्याप्तः । आङ् पूर्वादत सातसगमने इत्पस्मात्पचायच् । रणिपु पोधेपु मानो ऽभिमा- चित्तौनत्यं कदापि मा दुरीफुर्विति प्रार्थयमानः प्रकृतं स्तबकमुप- संहरति । इति श्रीमानयल्ल्युपारपतैलङ्गरामशास्त्रिविरचितायां लक्ष्मीप्तह- साऽवतरणनिःश्रेणिकायां यमकस्तयकः ।। १४ ॥

·सम्यायावतरणे लक्ष्मीसह ना सन्मानो वा यस्य तं महाशुमित्यर्थः । मारं मदनम । किं च आतरणि सूर्यमभिन्पाप्य मानः सत्कारो यस्य तं प्रत्या- रुपानाऽयोग्यमित्यर्थः। मारं मृत्युम् अस्पतांदूरीकुर्वित्पर्यः) । अत्र मणिमानमित्पस्प इमनिमत्ययान्तत्वेन, स्युः कर्तरीम. निज् भावे इत्यमरात्पुंस्त्वेपि लिङ्गमशिष्यं लोकाऽऽश्रयत्वाल्लि- ङ्गस्येति भाप्यात् तवेयं महिमेत्यादिप्रयोगदर्शनाच । स्त्रीत्व- मपि । यथा ऽन्यत्र । नाभिरक्षत्रिये इति सूत्रेण शरीराऽवयव. नाभिशब्दस्य स्त्रीले ऽपि । 'समुल्लसत्पङ्कजपत्रकोमलैयपाहितथे- प्रयुपनीविनाभिभिरिति मारविः पुंस्त्वं प्रायुद्धः। स्यानिकाय: पुनराशी इति राशिशब्दस्य पुंस्त्वे ऽपि 'अलभ्यं घोराभिः मुविमलतपोराशिभिः' इति पण्डितराजो ऽपि स्त्रीत्वमभ्यधत्त । अयं चतुप्पादयमकरूपालङ्कारः । समुद्गकमेवः । इन्द्रवजा. एतम्॥११॥ इति श्रीरावजीमहाराजाऽपरनाम्ना श्रीनिवासपण्डितेन विरचितायां वालबोधिन्याऽऽख्यायां श्रीमल्ल- क्ष्मीसहस्रटीकायां यमकस्लवकश्चतुर्दशः सम्पूर्णतामगमत् ॥ १४ ॥ .

·अथ नक्षत्रमालास्तवकः ॥ १५॥ . यथा नक्षत्रमालायां द्विजराजा प्रकाशाते । तथा पः कपिसेनायां स रामः श्रेयसे ऽस्तु नः ।। १५ ।। अथाऽस्मिन्पश्चदवास्तबके 'सैव नक्षत्रमाला स्पात्सप्त- विशतिमौक्तिकै इत्यमरात्सप्तविंशतितारावलिग्रथितसतविंश- तिश्लोफरूपनक्षत्रमालया लक्ष्मी भूपयन् मालायाश्च ग्रथनाऽन- न्तरं समर्पणीयत्वात्समर्पणतिपादकेनाऽष्टाविंशतिश्लोफेन नक्ष- प्रमालेति लिङ्ग दर्शयिष्यन् तदर्थ मतिपचं तत्तन्नक्षत्रनाम निर्दि- शिष्य)नुद्देश्यक्रमाऽनुसारेण प्रथममश्विनीनक्षत्रनाम वभन्नाह । आनन्दमैन्दिराः कुर्युरपाङ्गा यत्प्रसादतः । अश्विनीहस्तिसंपन्ना संपदुज्जृम्भते नृणाम् ॥ १॥ आनन्दमिति । येपामपाङ्गानां प्रसादतो ऽनुग्रहाद नृणा अश्विनी बडवा, अश्विनीकुमारादिषु दृष्टत्वाव, हस्ती च ता- भ्यों संपना युक्ता, यद्वा अश्वा अस्यां सन्ति सा हस्तिभिः सं. पन्ना चेति पदद्वयं संपदुज्जृम्भते वर्धते ते इन्दिराया रमाया इमे ऐन्दिरा अपाङ्गाः कटाक्षाः आनन्दं कुर्युः । अस्मि- नस्तबके सर्वपये नक्षत्रनामसूचनेन मुद्राऽलङ्कारसपाऽपि कचि- -- १ अथ प्रतिश्लोर्फ यथाक्रम तत्तभक्षननामपिन्यासचातुरीपुर- सर नक्षतमालास्येन पञ्चदशेन स्तयफेन स्तोतुफाम भादी मय- मानक्षत्रनाम अश्विनी इति निर्दिशन् ऐन्दिराः ( रमासम्पन्धिा:) नेत्राता मानन्द फुयु,यत्प्रसादात पुरुषाणाम घडपायारणस- मृदा सम्पत्तिरदद्यत, इति मजालमाचरति।

·५१४ सम्पाण्याऽधतरण लक्षमीसह धथासम्भवमन्ये ऽपि लिख्यन्ते । तेरस्य सकरो ज्ञेयः । पथ्या- व वृत्तम ॥१॥ भगवति सुधाऽधिकन्ये भवती भूष्णुः प्रपये ऽहम् । परमाऽऽभरणीभूतां भुजान्तरे भोगिशैलेन्दोः ॥ २ ॥ भगवतीति । भो गगवति ! हे सुधाऽब्धिकन्ये ! भोगियो- लेन्दोर्विष्णोः भुजाऽन्तरे वाहुपध्ये परमत्यन्तमाभरणीभूतां भूः पीभूतां भवती भूष्णुः । भुप्णुर्भविष्णुभवितसभरः । अहं प्रपद्ये । उपगीतिसत्तम् ॥ २॥ निजशिरसि निद्धदुच्चैः संपन्मय्यास्तवाऽम्ब सोदर्यम् । अपि सकलविभवक्ष्यी हा वस्त्रीभूतकृत्तिको भिक्षुः ॥३॥ निजेति । हे ऽम्ब !संपन्मय्याः। तत्मकृतवचने मयट् । तव सौदर्यम् । समानोदर्यसोदर्यैत्यमरः । उच्चै निजशिरसि दध. 4 २ हे क्षीरसागरसुते ! भगधनि ! भूप्णुः भविष्णुर्विवर्धिषुः अहं • घेङ्कटपक्षसि श्रेष्ठाऽलङ्कारतां प्राप्तां भवती प्रपन्नो ऽस्मीति स्वी- याय भगवतीप्रपन्नतां प्रतिजानानो भरणीमिति द्वितीयं नक्षत्रं निर्दिशमाह। ३ हे अम्य ! सम्पत्तिरूपायास्तव सहोदरं ( चन्द्रम्) उच्चैर्नि: जोत्तमाग धारयन् सकलैश्वर्यप्रदो ऽपि अजिनवासा (शिवः) भिक्षु (आस) हा खदे, इति संपद्रुपायास्तव भ्रातुरादरेण सविशे- र पसंपल्लाभो भविष्यतीति बुद्ध्या तं शिरसि वहन शिवः सकलसम्प.प्र. छोपि स्वय कृत्तिवासा भिक्षुरजायतेति तस्य विपरीतफलप्राप्त्या सा- श्वर्य खेदं प्रकटपन् अजिनवासमो भिक्षुकस्य शिवस्य स्वत्सोदरस्य चन्द्रस्य निजशिरसि धारणादेव निखिलसम्पत्प्रदत्वमजायते. ति योधयन् त्वझातुरादरे ईदृशफललाभ. किं पुनस्तय सेवफस्ये ?. ति कृत्तिका इति तृतीय, नक्षत्रनामोपन्यस्यन्नाह ।

·मक्षत्रमालास्तयाकः १५॥ द अवस्त्रं वस्त्रं सम्पन्नं भवतीति वस्त्रीभूता, कृभ्वस्तियोगे इति नि । कृत्तिरजिनं यस्य सः । शेषाद्विभापति समासान्त: का । भिक्षुरपि सकलं विभवं दयते स आस । अत्र लक्ष्मीगु- सवर्णनेन शिवस्यौदार्यगुणवर्णनादुल्लासालङ्कारः। गीति: ० ॥३॥ तामसह्यभवतापशान्तये स्तौमि तामरसवासिनीमहम् । वर्णयन्ति यदपाङ्गमालिकां वासुदेवनिलयाऽधिरोहिणीम् ॥ ४ ॥ तामिति । यस्याः अपाडानां मालिका पङ्क्षि वामदेवनि- लयस्य चैकुण्ठस्याऽधिरोहिणी निःश्रेणि वर्णन्ति ता तामर- सवासिनी सोहुमशक्पस्य भवतापस्य शान्तपे शमायाऽहं वेङ्क- टाऽध्वरी स्तौमि स्तुतां करोमि ॥४॥ तुहिनधामजयाऽभिमुखं मुखं मृगशिरोमणिदर्पमुषो दृशौ। विघटकं च वयुस्तडिदुन्नते- भुवनमातरतो न तवोपमा ॥५॥ तुहिनोति । हे भुवनमातः ! तर मुखं तुहिनधान्नश्चन्द्रस्य . . ४ यदपाङ्गपाई धैकुण्ठलोकारोहणनि श्रेणिकां जना वदन्ति तां कालवामिनीमहम असहास्य संमारसनतापस्य शमये नो. मीति रोहिणीमिति चतुर्थनक्षत्रनाम नियनताह । ५ हे लोकमातः ! तव पदनं चन्द्रविजयाऽभिभुखं, नेते च हरित श्रेष्ठगर्वापहारिणी, शरीरं च विद्युहामविवृद्धिविनाशकाम्, अतो जगति तधोपमा नास्तीति पञ्चमं मृगशिर इति नक्षत्रनाम निर्दिशन अगत्यां निरूपमत्वं प्रतिपादयति ।

·सम्याण्याऽपतरणे लक्ष्मीसहस्र जये विजये ऽभिमुख संमुखमस्ति, दशा मृगशिरोमणेगश्रेष्ठस्य दर्ष गर्व मुष्णीतश्चौर्य कुर्वतः तेस्ता, चेत्यपरं वपुः तडित उन्नतेः चैप्ट्यस्य विघटक नाशकं भवति, अतस्तवोपमा साम्यं ना. ति । द्रुतविलम्वितं वृत्तम् ॥ ५॥ वरुणाऽऽलयेन्द्रतनये करुणाऽऽर्दा- स्तव लोकमातुरवलोकविशेषाः । परितन्यमानदुरितस्तम्वकं मा- मधुना पुनन्तु मधुनाशनकान्ते ॥ ६॥ वरुणेति । हे वरुणाऽऽलयेन्द्रस्य तनये ! भो मधुनाशन- स्प कान्ते ! लोकस्य भुवनस्य मानुस्तव करुणपा ऽऽर्द्राः स्निग्धाः अवलोकविशेषाः फटाक्षाः परितन्यमानः विस्तार्यमाणः दुरित- स्य स्तवकः समूहः येन तं मामधुना पुनन्तु पावन्वित्यर्थः । कुटजाऽऽख्यं वृत्तम् ॥ ६॥ शापेन रोषणमुनेः शमितप्रभावो देवोत्तमो मधुजितो दयिते विषण्णः । ६ हे सागरसुते । मधुरिपुप्रिये ! जगजनन्यास्तव दयाऽऽद्रोह पपातविशेषाः प्रसरत्फल्मपरामिं मामिदानी पवित्रयन्त्यिति आपदं षष्ठनक्षत्रयोधकमुपन्यस्यन्' सपापस्यात्मनः पवित्री- करणं याचते। ७ हे मधुविजयिप्रिये ! रोषणमुनेः (दुप्तिसः ) शापेन कुण्ठितपराक्रमः (स्वाराज्याच्च्युतः ) (अत एव ) धिपादं प्राप्तो दे घेन्द्रस्तव वचःस्तयकै (स्तोप्रवचानिये ) तव सपयों (पूजा) फुर्वन् भूयो घसुरुद्रगणसेवनीये स्थाने (स्वाराज्यपदे) विराज- ·नक्षत्रमालास्तयका १५॥ तन्वंस्तव स्तववचास्तबकैः सपर्या स्थाने विराजति पुनर्वसुरुद्रसेव्ये ॥ ७ ॥ पापेनेसि । हे मधुजितः दयिते ! रोषणमुनेदुर्वाससः शापेन आक्रोशेन शमितः मान्तः प्रभावः सामर्थ्य यस्य सः अतो विषण्णः खिन्नः देवोत्तम इन्द्रः स्तवस्य स्तोत्रस्य स्तपक सङ्घन सव सपर्या पूजां तन्बन्धमुभिरष्टगिरु रेकादशैः(१) सेव्ये स्था. ने पुनर्विराजात शोभते । वसन्ततिलकात्तम् ॥७॥ निगमकथितमायुर्निस्तुलाऽऽरोग्यभाग्य निरवधिकविभूति नित्यहयां च विद्याम् । भगवति गुणपूर्ति भासमानां च कीर्ति बलिरिपुपदभक्ति भेजुषां पुष्यसि त्वम् ॥ ८ ॥ निगमेति । हे भगवति । वलिरिपोर्विष्णोर्भक्तिम्, भज से. घायामित्यस्माद तिन् । भेजुपा सेवितवतो फस्सन्तमेतत् । क- धीनां निरङ्कुशवाद । कुर्वतामिति पाठः पान् । वं निगमै- दैः कथितमुक्तम् आयुः । 'जीवेद्वर्षशत सान'मिसादि जीवित घेसपर निस्तुलं निरुपममारोग्परूपं भाग्यं च पर निरवधिका मनन्ता चाऽतो विभूतिः संपञ्च तां च परं नित्यं सदा हृदय. तीति पुनर्वस्विति सप्तमनक्षत्रयाचफपदोपन्यासपूर्वकं पापूजया निखिलाsfreशान्तिपूर्वकमुत्तमपदप्राप्तिर्भवतीत्याह । ८ हे मगपति ! ये कृतसंवानां घेदोक्तं पतसंवत्सरं पूर्णमायुः, मिरुपममतामयभागधेयं, निमर्यादमर्य, सर्वदा रमणीयाँ विधां। गुणपूर्णता, विराजमानां कीर्ति, हरिषदगतिं च पुष्णासीति स्य. सेवाया एतानि फलानीति पुप्येस्पटमनक्षत्रनाम निर्दिशनाह ।

·सप्याययाऽपतरणे लक्ष्मीसहने स्य मियां हयाम् । हृदपस्य हल्लेखपदण्लासेप्लिीत हृदादेशः । तां विद्यां च परं गुणानामौदार्यादीनां पूर्ति समग्रत्वं च परं भासमानां शोभमानां कीर्ति पुष्यसि पुष्टां फरोपि, भक्ताय स. बमप्यभीष्टं ददासीति भावः । मालिनीरत्तम् ॥ ८॥ शेषाऽचलाऽधीशाऽङ्गकाऽऽश्लेषाऽचलाऽऽमोदोन्नतिः सैपा भवोन्मेपाऽब्धिसंशोषाऽवहा विश्वप्रसः । तोपाय नः कल्पेत दुर्दोषाऽपहं यस्याः पदं भाषाशचीमुख्यधुसयोषाशिरोभूषायते ॥ ९ ॥ शेपेति । दुर्दोपाऽपहं दुष्टदोपनाशकं यस्याः पदं चाणं भाषा वाणी शचीन्द्राणी ते मुख्य यासु तासां सदां देवा- नां योषाणां स्त्रीणां शिरोभूपायते, मुकुटमणिरिवाऽऽचरतीयर्थः । सा मसिद्धा एपा लक्ष्मीः शेपाऽचलाऽधीशस्य श्रीकृष्णस्य अ. ड्रकस्य शरीरस्येत्यर्थः आश्लप आलिङ्गनं तेनाऽऽमोदस्य :- पस्य उन्नतिराधिक्यं यस्याः सा अन्यच्च भोन्मेषः संसारो। दय एवाऽब्धि: समुद्रस्तस्य शोपाऽऽचहा नाशिका विश्वमसूर्जग- माता नो ऽस्माकं तोपाय हाय कल्पेत भवेता()मित्यर्थः ।।९।। इहोपास्ते यस्ते चरणकमलद्वन्द्वममलं स पूज्यः स्वाराज्यं जननि कलयिष्यन्नविकलम् । . ९ दुएदोपविनाशकं यस्याश्चरणं सरस्वतीशचीप्रभृतिदेवाङ्ग नाशिरोलड्रारयदाचरति सा घेङ्कटाञ्चलपतिशरीराऽऽलिङ्गनस्थिर संतोपाऽतिशया संसाराऽऽविर्भावसागरशोषिका एपा लोकमाता ऽस्माकमानन्दाय प्रभवत्यिति आश्लेपेति नव नक्षननामोल्लिखन्नाह । १० यः पुमानस्मिन् लोके तव चरणकमलं सेवते महनीयः सो ·'नक्षत्रमालास्तबका १५॥ मघोनः साम्राज्यं मदनमथनस्याऽपि विभवं तृणप्राय प्रायो गणयति पदं द्रौहिणमपि ॥ १० ॥ इहति । इह लोके अमलं निर्दोपं ते चरणकमलयोर्द्वन्द्र युग्मं यः पुमानुपास्ते पूजगति हे जननि ! स पूज्या सनविकलं पूर्ण स्वाराज्य कलयिष्यनस्वीकुर्वन्सन (?) मघोनः साम्राज्य- मिन्द्रपदं तथा मदनमथनस्य शिवस्य विभवं संपदं मायः भा. यो भूमन्यन्तगमने इत्यमरः । द्रोहिणं पदं ब्रह्मपदमपि तृणमायं तुणसदृशं गणयति । शिखरिणीतम् ॥१०॥ आर्यसेवितमक्षयं फलमिष्टमयमतारक यत् क्षणेन निजेक्षणेन मुदा ददाति सनातनम् । तत् तडित्समधाम मङ्गलनाम तामरसाऽऽलयं पालयविममानमत्सुरयौवतं परदैवतम् ॥ ११॥ आर्येति । यत् अयम्णः सूर्यस्य तारकं रक्षकम् । आर्य- खपिडतं परलोकराज्यं मोक्षरूपं पश्यन् इन्द्रस्याऽऽधिराज्य, शि. यस्याणिमादिभचं, ब्रह्मपदमपि तृणतुल्यं जागातीति त्वचरणो. আহহ্মা ইন্নিতমায় বিন্ধ: নাযিশ্য সত্ত্ব तीति मधेति दशमनक्षत्रनामोहड्डयाह । ११ यत् (परदैवतं ) आर्यः (श्रेष्ठ.) सेचितम् अर्यमतारक (सूर्य- मण्डलस्य विभेदपुरःसरं सस्पारप्रापफम) अभीप्सितमक्षय फलं मोक्षरूपं स्वकटाक्षपातमात्रेण क्षणमामाददाति तद्विद्युत्समानदेहफा- न्ति, मङ्गलफराऽभिधेयं, कमलयासि, देवाहनानम्यमान,मुत्कृष्ट, दैवतं (रमारूपम ) इम जनं (माँ) पालयवित्ति अर्यमदेवतमित्य- मेन सूर्यदेवताकपू फल्गुनीति एकादशनक्षत्रनाम निवेशयन्नाह ।

·५२० सध्याश्याश्यतरणे लक्ष्मीसहले ति पाठे तदेवाऽऽर्थगतारकमिति स्वार्थे ऽण् । तथा सनातनं पु. राणं, पुनस्तामरसाऽऽलपं पधाऽऽवासं अन्यच्च युवतीनो स. मृहो यौवतम् । शत्रन्तादनुदात्तादेरन् । आनमत् नम्रीभवत्सरा- णां यौवतं यस्मिन् तद आप च मङ्गल नाम यस्य तत् च परं तडिता समं सहर्श धाम जो यस्प तत् यत्परदैवतं स्मारूपं आयें: सेवितम इएमक्षयमविनाशि फलं क्षणमात्रेण मुदा ददाति तवमिमं कविं पालयतु । अत्राऽर्यमस्वामितारकामति पूर्वा- फल्गुन्युक्ता । मार्तण्डादिज्योतिम्रन्थेषु चार्यमस्वामिकम् उत्त- रानसत्रमुक्तम्, प्रतो ऽयं फविभ्रम एनेति चेत् भृणु । 'फल्गुनी नक्षत्रमर्पमा देवता इत्यापस्तम्बश्रुतिः । 'गवा पतिः फल्गुनीना- मसि त्वं तदर्यमवरुणमित्रचारतंत्ववियर सविताररसतीनां जी. घाजीवन्तुमुपसंविधोम येनेमा भुवनानि सजिताअस्य देवा अनुसं- यन्ति चतः अर्थमा राजाजरस्तुविष्मान्' इत्यापस्तम्बब्राह्मणम, इति निगमममाणवात्पपा तवभ्रमसहितानि सर्वाण्यपि गणकप- चाङ्गान्युदृतानीसहि । विघुमियार० ॥११॥ एकनाऽजलिनैव कञ्जनिलये सर्वाऽर्थमुर्वीतले सन्दायाऽथ मुकुन्दमन्दिरगति संतन्वतीं त्वां विना । . २२ हे कमलालये! एकेना अलिना (सकृत्प्रणाममात्रेण) (न मते जनाय) भूतले सकलमभीप्सितार्थ वितीर्य परत्र कुण्ठगति विस्तारयन्ती भवती विहाय (भम ) श्रेष्ठा वाक् अतिवनले क्षुद्रेन. रपतिगणे मा रस्त (न रमताम्) इति श्यं सदा मम पान्छा, तदन्यत (कि चिपि) कदा चिदपि न याचामीति उत्तराफल्गुनीति ·नक्षत्रमालास्तवका १५ ॥ ધર मा रस्ताऽतिखले चले नृपकुले वागुत्तरा फल्गुनी- त्याशासयमहर्निशं तदितरद्याचामि नो जातु चित॥१२॥ एकेनति । हे कञ्जनिलये ! एकेनाऽनलिना करसंपुटेनव उतिले पृथव्यां सर्वार्थ चतुर्विधपुरुषार्थ सन्दाय अथाऽन- न्तरं मुकुन्दमन्दिरस्य वैकुण्ठस्य गति सन्तन्वती दवी त्वां बिना अतिचले तथा खले दुर्जने पुनः फल्युनि नि:सारे नृपकुले उत्तरोत्तमा वाक् मम वाणी मा रंस्त मा क्रीडतु()। रमु क्रीडायामियरमाव लुद्धि न माड्योगे इसटो निषेधः । इति इय- महनिशं रात्रिन्दिवम आशासा इच्छा ममेति शेषः । तस्मादित- रदन्यत् जातु चित्कदा चिदपि नो याचामि । शार्दशाविक्री- डितं वृत्तम् ॥ १२॥ क्षिपतु क्षिप्रमनल्पमप्रतिहतस्तापत्रयं मामकं भवदवामिभयाऽपहस्तव कृपाचीक्षासुधानिझरः । यादशं नक्षत्रनाम चिन्यस्पन पुरुषार्थचतुष्टयप्रदा त्यामेय मयाक् स्तवीतु, न नि:सारान् चञ्चलान नृपानित्येव मे चान्छेत्याह । १३ हे गीतमहःसहोदर ! अम्ब ! अप्रतिपक्षसंसारदाधान- लभीतिविनाशकस्त्वदीयदयाफटाक्षपीयूषप्रवाहः सत्वरं मदीयं घाटुलमाध्यात्मिकाऽऽधिदैविफाऽऽधिमतिकतापत्रय प्रतिक्षिपतु, यतः साधुकदम्ब (सजनसमूह, नीपसङ्घ च) पीडया विहित. प्रौदागमध्याहतिः (शतदुरूदशास्त्रीलङ्घना, कृतप्रवृद्धवृक्षयिना- MS) हानिदायविभवः ( हानिप्रदपापपराक्रमः, हा ( मेदे) नि- पायस्य प्राप्मस्य ऐश्वर्य ( संतापः ) शान्ति प्रामोतीति श्ले:

·सम्यापयाऽपसरणे लक्षासाहले व्यथयन् साधुकदम्बमम्घ विहितप्रौढागमव्याहतिः शशिनः सोदरि हानिदाघविभवः शान्ति यतोविन्दति॥१३॥ क्षिपतिति । हे ऽम्ब अमतिहतः अनिवार्यः तथा भव एवं दवाऽमिस्तस्य भयाऽपहः भीतिनाशकः तव कृपायुक्ता वीक्षा कृपावीक्षेति शाकपार्थिवादिखान्मध्यमपदलोपिसमासः । सैव मुघानिझरो ऽमृतप्रवाहः अनल्पं बहु मामकं तापत्रयं क्षिपतु नाशयतु । हे शशिनः सोदोर ! निरपक्षे विहिता कृता प्री- दानामगमानां क्षीणा, वीक्षापक्षे आगमाना शास्त्राणां च व्या- इति शो येन सः तथा साधुकदम्ब सत्कदम्बरक्षं सद्वृन्दं च न्यथयन्ध्यां कुर्वन (?) हा इति खेदे, निदाघस्योष्णोपगमस्य अन्यत्र हानिदस्य नाश कस्याऽघस्य पापस्य च विभवः ऐश्वर्य पतः कटाक्षसुधाझराच्छान्ति विन्दति स इति पूर्वाऽन्वयन सम्बन्धः ॥ १३ ॥ लोके पाकाऽरिमेके विरचितयजनश्रेणयः प्रीणयन्ते के चित् त्रासाऽपनुत्त्यै विदधति नृहरेर्योगिवर्याः सपर्याम् । पेण प्रचण्डग्रीसंतापसहशः पापतापो यस्मात् शाम्येत्स ते कटाक्षनिर्झरो मम तापत्रयं शमयत्विति प्रयोदशं हस्तेति नक्षत्रना- मोपन्यस्यन्नाह। १४ हे जलधिसुने ! जगति के चित्पुरुषाः कृतयागपरम्पराः सन्त इन्द्र तोपयन्ति, फेचिश योगिश्रेष्ठा भयविनाशाय नृसिंहस्य पूजां रचन्ति, मन्ये शिघसेवां कुर्वन्ति, अमी वयं तुइह मनवगम्य- ·- नक्षत्रमालास्तयका १५। ५२३ अन्ये पाथोधिकन्ये हरपरिचरणं कुर्वते सर्वदेहे खामेवाऽमेयरूपां मनसि वयममी सर्वदाभावयामः॥१४॥ 'लोके इति । हे पायोधिकन्ये ! इह लोके विरचिताः कृताः यजनानां श्रेणयः पतपः यः एके पुरुषाः पाकारिमिन्द्रं मीण- यन्ते, के चिदन्पे योगिवर्याः बासस्याऽपनुत्यै नाशाय नृहरे- विष्णोः सपयाँ विदधते । सपर्याऽ ऽहणाः समा इसमरः । अन्ये हरस्य शिवस्य परिचरणं सेवनं कुर्वते, अमी वयम् अमे- यरूपामपरिमितस्वरूपां त्वामेव मनसि हदि सेवया भत्त्या स- चंदा । सर्वकान्पकिंयत्तदः काले दा इति दामत्ययः । भाव- पामः ध्यायामः । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ १४ ॥ मयि सर्वाऽपकृतिक्षमे ऽपि कलय स्त्रातीव शीतां दयां हरिकान्ते भुवनोपकारनिरतेष्वन्येषु धन्येष्विव । पनसाऽऽनादिमहीरहेषु ददती भूरीणि वारीणि सा विषवृक्षे ऽपि मुहुः प्रवर्षति न कि विश्वाऽम्ब कादम्बिनी१५ मगीति । भुवनस्य जगत उपकारेषु निरतेषु तत्परेषु है- हरिकान्ते ! अन्येवितरेषु धन्येपु पुरुविच सर्वाऽपकृतिषु स्वरूपा स्यामेय सर्वदा ध्यायाम रति चित्रेति चतुर्दशनमामनि- देगपूर्णकमाह। ३५ हे जगन्मातः हरिप्रिये ! लोकोपकारासक्तेषु धन्यपुरुषधि. व सकलापकारसमर्थ मयि अतीय शीतां कृषां फलयस्त, (कुरु ) पनमानादिवृक्षेषु यहूनि जलानि ददाना मेघमाला विरुद्ध मे अपि भूयो न वर्षति फिीमिति पञ्चदशनाती नक्षत्रनाम निवान् पु. ज्यस्विर पापिष्ठे ऽपि मपि कृपं कुर्षिति याचते ।।

·सम्याश्याऽधतरणे लक्ष्मीसहने सफलाऽपकारेपु क्षमे समर्थे ऽपि मयि अतीवाऽत्यन्तं शीतां शीतला दयां कृपां कलयस्व कुरु । तत्र दृष्टान्तः । हे विषा- ऽम्ब ! जगन्मातः ! पनप्तश्चाऽऽम्रश्च । पनसः कण्टकिफला, आनश्चूतो रसालो ऽसौ इसमरौ । तौ आदी प्रथमौ येषु तेषु महीरहेपु क्षेषु भूरीणि । स्फारं भूयश्च भूरि चेत्यमरः । वा- रीण्युदकानि ददती कादम्बिनी मेघमाला सा जडरूपाऽपि वि. परसे न प्रवति किं न वर्पणं करोति किम् ? अपि तु प्रवर्षसेव, तस्मात्तदधिका लं पापिन्यपि माय दयां कुर्विति भावः ॥१५॥ पूर्ण वर्णयितुं तवाऽङ्ग निगमा न प्राभवन् प्राभवं यस्याः स्वर्गणिका मुदं विदधते दास्येन लास्येन च । वाणी सा ऽपि विशाखदन्तिमुखयोर्माता ऽपि जाताऽऽदरे धन्ये चामरवीजनं रचयतो धत्ते कलांची शची ॥१६॥ पूर्णमिति । अङ्ग ! धन्ये ! यस्यास्तव स्वर्गणिका अप्सरसः लास्येन नर्तनेन दास्पेन सेक्या च मुदं विदधते कुर्वन्ति तथा सा वाणी सरस्वती, पिशाखः षण्मुखः, दन्तिमुखो हेरम्बः, त- पोर्माता च जाताऽऽदरे सयौ चामरयोजनं कुरुतः, एवं क- लाची। 'पिकदानी'ति लोके । तां शची इन्द्राणी धत्ते, तस्यास्तव १६ अङ्ग रमे ! यस्या अप्सरसः परिचरणेन नृत्येन घ संतोपं जनयन्ति, प्रसिद्धसमा शारदा स्कन्दहेरम्यजननी ( पार्वती) च सादरं चामरं घीजयन्तः. इन्दाणी च कलाची (निष्टीवनपा) धारयति, तस्यास्तव पूर्णा प्रभुतां वर्णयितुं येदा अपि न समर्था इति भगवत्याः सामर्थ्यमपरिच्छिन्नमिति वदन विशाखेति षोडरा- नक्षत्रनाम प्रदर्शयन्नाह ।

·. मक्षप्रमालास्तम्कः.१५ ॥ भाभव सामर्ष वर्णयितुं निगमा वेदाः न भाभवन समर्थाः । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ १६ ॥ बहुतरमनराधारयता मुखैरखिलश्रुती- नलिनजनुषा निर्मातुमहो यदम्ब न शक्यते । कथमिह तब स्तोते कवयः शक्ता स्वयामन्दिरे जगति शिंशवः शक्याऽर्थकृतोऽथ वा जननीमुदे ॥१७॥ पहिति । हे इन्दिरे ? मुखैश्वतवादहुतम् । बहुतरा मनपो मन्त्रा यासु ताः श्रुतीदानागधयता अध्येत्रा नलिनजनुपा प्र- ह्मणा यत्स्तोत्रं नितुं कर्तुं न शक्पते, अहो भाश्चर्य, इहैत- स्मिन् तर स्तोत्रे जगनि कायः सयं त्वत्कृपा विना शक्या- ऽर्थकृतः कथं भरिणनीति काकु. । अथ वा जनन्या मातुर्मुदे होय शिवो वयं शक्याऽधकृतः कवने सपर्या इति याद । आक्षेपालङ्कारः॥ १७ ॥ अस्यत्ताताऽभिहितवचनत्राणधर्माय सीते ज्येष्ठैकाऽह रघुपरिवृढे राज्यमुत्सृज्य याते । .. १७ हे अम्य ! इन्दिरे ! चतुर्मि. मुखेः समधिकमन्नघटितान् घेदान् धारयता कमलोद्भवनापि यत (त्यस्तोत्रं ) रचयितुं न शक्यते (तस्मिन् ) ते स्तोत्रे कवयो वयं कथं शक्ताः ? अथवा आ. मना यायच्छश्यकार्यकृतो बाला जगनीमतापमुम्पादयन्तीति सा. कल्येनाऽशक्या ऽपि तय स्तत्रो यथाशक्ति मया क्रियमाणस्त्वां तोषये. देवनि 'अनुराधेति सप्तदशनक्षत्रनामोपन्यासपूर्वकमाह । १८ हे सोने ! उद्विजमापितफगितपवनपालनधर्ममनुष्ठातुं रामचन्द्र ज्येष्ठाऽपस्यमाअयोग्यं राज्यं परित्यज्य (ब) यात: सति .

·सध्याएयाऽपतरणे लक्ष्मीसहने विश्वं त्रातुं त्वमनुचलिता वीरमेनं हि नो चेत् फरमाइस्मीभवतु जगतां कण्टका पतिकण्ठः॥१८॥ प्रस्यादिति । हे सीते ! अस्यता कैकेपीवचसा प्रासं प्रा. नुवता तातेन दशरथेनाभिहितयोदिताप वचनस्य प्राणाय पालनाय । 'ज्ञानतो ऽपि मुतः कुर्यापितुः कार्य स उत्तम' इस. 'ध्यात्मरामायणे श्रीरामोक्तः । ज्येष्ठः ज्यापान एकः केवलम् अहः योग्यः यस्य तद्राज्यमुत्सृज्य त्यक्त्रा रघुपु परिढे श्रेष्ठे श्रीरामे । मभी परिवृढ इति निपातनात्साधुः । पाते चालते सति विश्वं जगत् त्रातुं रक्षितं वीरं शूरमेनं श्रीरामं त्वं लक्ष्मीः अनुचलिता पश्चाद्गता ऽसीसर्थः । नो चत्वदनुगमं विना जा गतां भुवनानां कण्टकः कण्टक इव सर्वदा पीडक इसर्थः। पतिक- पठः दशकण्ठः कस्माद्धसोभस्मीभवतु नाशं मामोतु । शक्ति बिना फिमपि कर्म न भवति, अत: शक्तिरूपया त्वयैव तदुष्करं कर्म कृतमिति भावः । मन्दाक्रान्तात्तम् ॥ १८ ॥ द्विषच्चमूलयेच्छया तवाऽतिपयमिन्दिरे स्फुरत्सरोजमन्दिरे सुराः पुरा ववन्दिरे । । पर्न धीरं (राम) त्वं जगदक्षणायाप्नुयाता, अन्यथा लोकपीडको दशनीष. कुतो हनः स्यात् ? इति रामे पितृवचनपालनमात्र फुले याते रषं सकललोकपालनायैवैनमनुगतेति भगवतो ऽपि त्वयि रक्ष- जलालसा सातिगयेति सूचपन् अष्टादशज्येष्ठानक्षत्रनाम गि- दिशमाह। १९.हे विलसत्कमलगृहे ! इन्दिरे ! पुरा देवाः शवुसेनानाशेच्छ या तव चरणसरोज प्रणेमुस्तुष्टुपुर्वा, तदेव (वरणसरोजं वयम- ·नक्षत्रमालास्तरका १५॥ तदेव संपदे वयं निारपदे तमोभिदे भजामहे भुजायुगीयुजा नतेन मौलिना ॥ १९॥ द्विपदिति । हे इन्दिरे ! हे स्फुरत् सरोजं शोभमानकमलं मन्दिरं यस्यास्तसबुदौ, मुराः पुरा पूर्व द्विपता मावूणां चमूनों सेनानां लयस्पेच्छया यत्तवाऽपि ववन्दिरे तदेव तव पादपमं चयं तमो ऽज्ञानं भिनत्ति तस्यै निर्गता आपद्यस्यास्तस्यै संपदे, मुक्तिरूपश्रिये भुजयोयुग्या युग्मेन युनक्ति युक्तो भवति तेन मौ- लिना मूर्धा भजामहे । पञ्चचामरं वृत्तम् ॥ १९॥ कलितनियमपूर्वाऽऽषाढकाषायचेला यतसकलहषीका यवन्तीन्द्रा विशन्ति । तदपि भजति धाम न्यस्य भारं त्वदछौ मम जननि नृपाशो माशो बालिशो ऽपि ॥२०॥ कलितेति । हे मम जननि ! कलिते स्वीकृते नियमपूर्व आषाढः दण्डः । यतिनां दण्ड आपाढ इत्यभिधानम् । कपा- येण रक्तं कापायम् । तेन रक्तं रागादित्यण् । तच तच्चेलं वस्त्रं च ते यैस्ते तथा यतानि स्वाधीनीकृतानि सकलानि हपीका- णीन्द्रियाणि पैस्ते यतीन्द्रा यत् घाम विशन्ति तदपि धाम शाननाशिकायै विगतऽऽपत्त्यै सम्पदे (मोक्षलामाय) भुजयुगल. संयुक्तेन शिरसासेवामहे इनि ऊनविंश मूल नक्षत्रनामोपन्यस्पन्नाह। २० हे मम मातः ! धृतनियमपूर्वदंण्डकापायवना नियमित. निखिलेन्द्रिया यतिधयां यत् प्रविशन्ति तदपि धाम ('वैकुण्ठरू) स्वयि भार निवेश्य मत्सहशो मूढो नराऽपसदः प्रामोतीति वि. पूर्वापाटानक्षत्रमामनिर्देशपूर्वकमाइ ।

·५२८ सध्याययावतरणे लक्ष्मीसह तेजः प्रति बालिशो : मादृशो मत्मशः कुत्सितो ना नृ: पाशः । याप्ये पाशप् । त्वदौ भारं न्यस्य भजति प्राप्नोति । अत्र हितेषु साधुषु अाहनेषु वालिशेष समानवर्तनातुल्पयो गिताऽलङ्कारः । मालिनीवृत्तम् ॥ २० ॥ साराऽपदानशतमादितविश्वदेव- तारापतिस्थमपि भानुसुतेन राज्यम् । त्वत्प्राप्तिकार्यसहकारगिरैव लब्धं कार्योद्यमो हि महतां कमले शिवाय ॥२१॥ सारेति । हे कमले ! पद्मे ! साराणां सारभूतानाम् अप- दानानों वृत्तकर्मणां शतेन पहुनेत्यर्थः । मोदिता हर्षिता वि. श्वदेवाः समग्राऽमरा येन तस्मिन् तारापतौ तिष्ठति तत्ताराप- तिस्थं तदपि राज्यं भानुमतेन ग्रीवेण तव प्राप्तिकार्ये उपल- ब्धिमीण सहकारिणी सहकारिणी गीर्वाणी य(१) स्तयैव लब्ध मान, तथा हि-महतां श्रेष्ठपुरुषाणां कार्योंयमः कर्तव्यो- योगः शिवाय कल्याणाय भवात । 'उद्योगः खलु कर्तव्यः फले मार्जारकर्मवत् । जन्मप्रभृति गौर्नास्ति पपः पिवति नि- त्यश' 'उद्योगिनं पुरुपसिंह मुपैति लक्ष्मी रिसाधभियुक्तो. तो । अर्थान्तरन्यासाऽलङ्कारः । वसन्ततिलकावृतम् ॥ २१ ॥ २१ हे फकले ! बलकृतनानाकर्मसमूहसंतोषितनिखिलाऽमरे तारापती (चालिनि) स्थितमपि राज्य सल्लाभकर्मणि साहाय्यवा- मात्रेण सुग्रीवेण लम्धमिति महात्मनां कार्यप्रयत्नः कल्याणाय भवतीत्युक्त्या समर्थ यन् विश्वदेवतारेति आश्विनेयदेवताकैकाविं. ग्रोवरापादानक्षत्रनामोपन्यासपुरस्सरमाह ।

·नक्षत्रमालास्तषका १५ । ५२९ दुरितं विषा निखिलं दयानिधे परिपात्वकिञ्चनजनं भवानिति । जगदुद्भवाऽऽदिनिरतस्य शाणिः श्रवणे ऽभिधेहि रहसि स्वयं रमे ॥ २२॥ दुरिसमिति । हे दयानिधे ! रगे ! 'अखिलं समय दुरितं दुष्कृतं विपद सोद्वा भवान भगवान् अकिञ्चनं दरिद्रं जनं प. रिपातु रक्षतु' इति जगत उद्भवादिः, आदिशब्देन पालनसंहारी, तेपु निरनस्याऽऽसक्तस्य शाङ्गिणो हरेः श्रवणे कर्णे रहसि स्वयम् अभिधेहि कथय ! मजुभापिणी वृत्तम् ॥ २२॥ अशक्तो ऽस्मि दुःसाधनिष्ठासहस्र- वहं कर्मयोधाधुपायान्तरेषु। अतस्तावकीने सुरद्रोरनूने पदे लोकमातः प्रपये ऽतिभीतः ॥ २३ ॥ अशक्त इति । हे लोकमातः ! अहं दुःखेन साधितुमश- क्यो दुःसाधः । साध संसिद्धाविसमादीपहुःसुषु छाऽक- पार्थेषु खल् । स निष्ठायाः सहस्रं सहस्रशः येषु तथा क- २२ हे रमे ! त्वं, "हे दयानिधे ! भवान् दीनं जन समनं दुष्कन मयिया रक्षतु" इति लोफसर्गादिकार्यव्यापृतस्य हरेः कण स्वयं फथपेनि हार्विशश्रवनक्षत्रनामोद्रश्नन्नाह । २३ हे जगन्मानः ! अहं दुष्कराऽनुष्ठानसहनेषु फर्मशामप्रभृ. निपाण्यपूगायेषु अममयों ऽस्मि, अतोऽत्यन्तं चकितः सन् कर वृक्ष- कल्पे तायफ चरणे शरणे कुत्रे इति प्रयाशिधनिष्ठानक्षमगा- मांपनियननाह।

·- . सम्पास्याऽपतरणे लक्ष्मीसहस्र सिन्ध्याऽऽदिवोध आत्मज्ञानम् एते आदी येषु तेषु उपायान्त- रेषु अन्योपायेषु अहमशक्का असमर्थः अस्मि, अतः सुरदाः अनूने अधिके इति यावत, तावकीने त्वदीये पदे स्थान(१) अत्यन्तं मीतः भययुक्तः अहं मपये मालो ऽस्मीयर्थः । भुजङ्गम- यातं वृत्तम् ॥ २६॥ त्वत्परिग्रहजुषं द्विषन् रमै क्षीयते बहुसहायवानपि । तन्निदर्शनमपास्तवारिज- चन्द्रमाः शतभिषनिषेवितः ॥ २४ ॥ त्वदिति । हे रमे ! तक परिग्रहं गृहीतं जनं, पत्रीपरिज- नादानमूलशापाः परिग्रहा इसमरः । तं जुपते सेवते तं पुरुषं द्विप जनः बहवः सहाया अस्य सन्ति तादृशो ऽपि क्षीयते सयं प्रामोति तस्य निदर्शनं दृष्टान्तः अपास्तं वास्जिं येन स च न्द्रमा इन्दुः शतभिषम्भिा शतताराभिर्वर्डवैधैश्च सेवित इति । अत्र लिङ्गप्रमाणाऽलङ्कारः । रथोद्धतात्तम् ॥ २४ ।। भगवति यस्य भवद्गुणकीर्तनकम्प्रौष्ठपदमास्यम् । २४ हे रमे त्वया परिगृहीतं जनं द्विषन्पुरुषः यहुलसहायसंप- मोऽपि क्षयं प्रामोनीत्यत्र त्वदावासभूनकमलविरोधी ग्रतभिपति वेषितः (शतसंख्यकचिकित्सकलेवितः, शततारकाख्यतारासेवि- त ) चन्द उदाहरणमिति चतुर्विशशतभिपङ्नक्षत्रनाम प्र. दर्शयन्नाह। २५ हे भगवति यस्य पुरुषस्य मुखं त्वद्गुणवर्णनेन कम्पमानपी- छस्यास्पदं भवति तत्पादकमलधूलिजगत्यस्माकं शरण भक्तीति ·नक्षत्रमालास्तबकः १५॥ भवति हिजगति गतिस्तच्चरणाऽम्बुजरेणुरस्माकम्॥२५॥ भगवतीति । हे भगवति ! यस्य पुंस आस्पं भवत्या गुणा- न कीर्तने वर्णमे कम्मस्प कम्पमानस्य ओष्ठस्य । चलन कम्प. नं कम्ममित्यमापदं स्थानं भवति तसचरणाऽम्बुजस्य रे. पु)ीलअस्माकं गोतर्भवात इवि जगति लोके हीवि प्रस्ति- द्धम् । उपगीतिरत्तम् ॥ २५॥ त्वत्पदमरविन्दगृहे वन्दन्ते जन्तवो भुवि ये। भुवनोत्तरभाद्रपदक्षुण्णममीषां गृहद्वारम् ।। २६ ॥ स्वदिति । हे भरविन्दगृहे ! कमले ! मुवि तत्पदं भव- घरगा ये जन्तवः माणिनः बन्दन्ते नमस्कुर्वन्ति अमीषा जन्तू- नां गृहदारं भुवने उत्तराप्यधिकानि भद्रस्य भद्राजातीयगज- येगानि भाद्राणि । भद्रः शिव खनरीटे पभे तु कवम्बके । कारजातिविशेपे चेति मेदिनी । पदानि तैः क्षुण्णं चूर्णितम् । शुदिर संपेपणे इत्यस्मानिष्ठायां रदाभ्यां निष्ठातो ना पूर्वस्य च द इति नः । भवतीसर्थः । उपगीतिवृत्तम् ॥ २६ ॥ शिशिरेवतीर्य सिन्धी साकं शीतांशुना पये। पञ्चविंशपूर्वभाद्रपदानक्षत्रनाम प्रोष्ठपदमित्पनेन पिन्यस्यमाह । २६ हे कमलालये ! भूनले ये जनास्त्वचरणमभिवादयन्ते स्तु- पने बा एतेषां मन्दिरद्वारं भुवनोत्तरभाद्रपदक्षुण्णं (लोकोचरहि. मयदाकरजमद्राण्यगजसम्बन्धिपादक्षुण्णं) भवतीति वा न. तो गजादिसमृदसम्पल्लाभी भवतीति उत्तरभाद्रपदमिति पईि- নগাম নিপ্পাছ। २७ हे फमले ! वं शीतले सागरे शिशिरकरेण सहाश्वतीय

·सव्याख्यानतरणे लक्ष्मीसहने
: करुणाऽऽदें कान्तहृदि स्थास्नुर्मुष्णासि तापं मे ॥२७॥
•शिशिरे इति । हे पो ! शीनाशुना चन्द्रेण साकं सहा अत्र
चन्द्रस्पाऽप्रधानत्वधोतिका सहयुक्ते ऽअधाने इति तनीया .
या । शिपिारे शीतले सिन्धौ अवतीर्य, यद्वा हे करुणाऽऽदें !
दयाक्लिन्ने ! अतः हे शिशिर ! इति सम्बुदः कान्तस्य हरेई-
दि हृदये तिष्ठतीति स्थास्नुः । ग्लाजिस्थश्च कस्नुरिनि कम्नुप-
त्ययः । में तापं सन्तापं मुष्णासि चोरयसि । अत्र लक्ष्म्या
शीतलस्वगुणस्य अन्यसंसर्गेणाऽधिक्पवर्णनादनुगुणालङ्कारः ।
उपगीतिकृम् ॥ २७ ॥
संग्रंथ्य चित्रः पदरत्नखण्डैः
समर्पिता दास्यजुपा मयैपा ।
नक्षत्रमाला नदराजकन्ये
हृया त्वदीये हृट्टये चकास्तु ॥ १८ ॥
इति श्रीमहेङ्कटाऽध्वरिविरचिते श्रीमल्लक्ष्मीसहस्र नक्षत्र-
मालास्तबकः पञ्चदशः सम्पूर्णः ॥ १५ ॥
संग्रध्येति । हे नंदराजकन्ये ! हे सुधाऽब्धिपुत्रि ! चित्रैः
+
यादें हरिहदये ऽवस्थिता सती मम सन्तापं शमयसीति रेवतीति
सप्तविंशनक्षत्रनामोपन्यासमुखेनाह ।
२८ पव सप्तविंशत्या मात्तत्तन्नक्षत्रनामोटते. श्लोकः स्तुत्या
सम्प्रति हे सागरसुने ! विचित्रै पदरूपैमणिशफलै संगुम्फ्य दा.
सेन मया समर्पिता हृदयप्रियेयं नक्षत्रमाला ( सप्तर्विर्शातमौक्ति-
फघटितहारसहशी तत्तभक्षत्रनामघटितसप्तविंशतिपद्यकृता स्तुतिः)
ताफीने हरये दीप्यतामिति भगवत्व समर्पयन् स्तयर्फ परिपूरयति ।
इति श्रीमानवल्ल्युपाख्यनेलगरामशास्त्रविरचितापां
लक्ष्मीसहस्राइवतरणनि श्रेणिकाएं
नक्षत्रमालास्तबक ॥ १५ ॥

·नक्षत्रमालास्तरका १५ ।
१३३
मिचित्र पदानि मुमिन्तानि सान्येव रवानां मौक्तिकादीनां
खण्डास्तैः संनध्य सम्पक गुम्फयिता दास्यं सेननं जुपने तेन
दासेनेति यावत, मया वेङ्काऽध्वारकानना समर्पिता कण्ठे द.
नौत पावत् । हया हृदयनिया मनोहारिणीति यावत् । एपा
नक्षत्रमाला पूर्वोक्ता त्वदीये हृदये वक्षसि चकास्तु दीप्यतु(?)
इत्यर्थः । उपजातिवृत्तम् ॥ २८ ॥
इति श्रीरावजीमहाराजाऽपरनाना श्रीनिवासपण्डि-
तेन विरचितायां वालबोधिन्याख्यायां
श्रीमालक्ष्मीसहस्रटीका नक्षत्र-
मालास्तवकः पञ्चदशः
सम्पूर्णः ॥१५॥

·सव्याख्यानतरणे लक्षमीसाइसे अथ विचित्रस्तवः ॥१६॥ एकवनो ऽपि समरे दशकं जघान यः । इत्थं विचित्र चरितः स रामः श्रेपमे ऽस्तु नः ॥ १६॥ भथाऽस्मिन पोडशस्तबके लक्ष्म्या विचित्रचरित्रं वर्णयि- प्रथमपद्ये विचित्रमिति तल्लिनं निर्दिशन्मगलमाचरति । पवित्रं पद्मनाभस्य कलत्रं तत् पुनातु नः । विचित्रं त्रिषु लोकषु चरित्रं यस्य गीयते ॥ १ ॥ पवित्रमिति । यस्य विनिवं चरित्रं त्रिषु लोकेपु गीयते तत् पवित्रं पद्मनाभस्य हरेः कलत्रम् । कलत्रं श्रोणिभार्ययोरिय- गरः। नो ऽस्मान पुनातु पवित्रान् करोतु । युग्मविपुलावृतम् ।।२।। अप्राकृते ऽपि भगवानवताररूपे प्रायः प्रजाऽनुगुणमेव करोति जन्म । मातस्त्वया हि मथिते प्रथमे हि भूते चित्रं पुरा जनिरकारि तथा द्वितीये ॥२॥ अमाकृतेति । हे मातः । भगवान् अपाकृते प्रकृतिकार्य- १ अथेदानी बोडशं विचित्रस्तवकमारिप्सुर्यस्य विचित्र चरितं लोकत्रये गीयते तत् हरेः पविद फलनं नः पवित्रयस्वित्याह । ...२ हे जननि ! भगवान् हरिः लोकोत्तरे ऽप्यक्ताररूपे प्रजाऽनुरू- पमेव जन्म फरोति, त्यया तु पुरा मथिते प्रथमे भूने (जलराशौ) य- था जन्माऽकारि तथैव द्वितीये ऽपि भूने (पृथिव्यां ) जन्माऽकारी- ति त्वमेकरूपेणेय जलपृथिव्योरुत्पन्नेति जलोत्पन्नाया जलीयरवे पृधिन्युत्पन्नायाश्च पार्थिवत्वे समुचिते ऽप्येकरूपेणैवोभयोस्त्वमुत्पन्नति चित, भगांस्तु जले ऽधतीणों मत्स्यादिरूपेणा दशरथादिमनुष्ये यवती! रामादिमनुष्यरूपेण कारणाऽनुरूपं विभिन्नरूपेणाऽजाय. तेस्याह।

·विचित्रतबकः १६ । ने ऽपि तस्य स्वेच्छाऽऽविर्भाववादपाश्चभौतिक ससगि अन- रस्प रूपे स्वरूपे माया बाहुल्पेन प्रजाऽनुगुणं लोकाऽनुरूपं न्म करोति । प्रकृसशत्वेपि प्रकृतिवशालोका यथा स्वयो- सदृशं जन्म विभ्रनि गोर्गोवत् तथा दशरथानगनुप्यान्म- ज्य इति । हिस्त्वर्थे । त्वया प्रयमे भूते नीरे मथिते सति यथा निरकारि येन रूपेण जन्म कृतं द्वितीये ऽपि भृते मथिते गलेन कर्पिते सति तेनैव रूपेण न तु तद्योनिसहश यादो- सादिरूपेण जनिर्जन्गाऽकारि कृतम् । तथा च सर्जनश्रुतिः । माप एव ससर्जाऽदौ तास वीजमवारज'दिति श्रुने:(१) । व- न्ततिलकात्तम् ॥ २॥ ख्यातो भुवि ज्वलनशीतलिमाऽनुमानं वाधाऽनुविद्वमिति तार्किकसम्प्रदायः । वालाऽनले कमलवासिनि वासुयूनो- श्चित्रं चकर्थ कृपया शिशिरं त्वमेव ।। ३ ।। रुगात इति । हे कमलवामिनि ! ज्वलनस्य बढ़ेः शीतलि. अनुमानं वाधेन प्रत्यक्षेणाऽनुविदं बाधितम् इति तार्किका- व संप्रदायः आचार: ख्यातः प्रसिद्धः, इति सति वायुमुनो- लिस्य पुच्छस्याऽनलं वहिं कृपया त्वमेव शिशिरं शीतं च- र्थ इदं चित्रम् । अत्र पक्षे साध्याऽभावो याधः, अनुमा.. च वह्निः शीतः द्रव्यत्वात् वन्हिशीतत्वं प्रत्यक्षवाधितामति ३ लोके चलने शैत्याऽनुभान याधितमिति नैयायिफसंप्रदायः सिद्धः, पर हे कमलालये ! स्पं मारुनः पुच्छाऽग्नौ कृपया शैत्यम- सापोरिति घाधितकार्यकरणमेतधित्रमिति भगवतीमाहारम्पाति. यं प्रतिपादयति। " ·सम्पायाश्यतरणे लषमासहले बाधाऽनुविद्धतम् । मो ऽमिर्मारुतिवालाग्रे शीतः प्रसक्षEष्टः अत इदं चित्रमित्यर्थः । वसन्ततिलकारत्तम ॥३॥ निमग्नमग्नौ किल वस्तु भूयो ऽप्युन्मजतीति क नु देवि दृष्टम् । वपुर्विजित्रं तव वह्रिमन- • मुन्मजनं मजननि प्रपेदे ॥ ४ ॥ निमग्रीमति । हे देवि ! भनी किश्चिनिमग्नं वन्तु भूप उन्मजतीति कनु हए ? हे मजननि ! तब वपुः चह्निमग्नमप्यु- न्मजनं निर्गमं प्रपदे इति विचित्रम् । उपजातिवृत्तम् ।। ४॥ स्वबाधकान् साधुजनो ऽपि शक्ती बाधेत पाथोधिसुते जगत्याम् । बाधाविधात्रीभवती ररक्ष रक्षःस्त्रियः प्रत्युत वायुपुत्रात् ॥ ५ ॥ स्वति । हे पाथोषिमुते ! साधुजनो ऽपि शक्तौ सामर्थ्य- प्राप्ती जगति स्वस्य वाधकान् पीडकान् वाधेत । भवती तु वा- धाविधात्रीः कुर्नतीः रक्षःस्त्रियः प्रति वायुपुत्रात् मारुतेः सका- माद्रिरक्ष इति उत । विचित्र ज्ञेयम्(?) उपजातिरत्तम् ॥५॥ ४ हे देवि ! यही प्रविष्ट पस्तु भूप उन्मजतीति क नु पृष्टं ? परं हे मन्मातः तव धपुरनिनिमनमपि पुनरुन्ममज्जेति विचित्रमित्याह । ५ हे समुद्रपुत्रि | पृथिव्यां सत्पुरुषो ऽपि सामध्ये सति निजपी. डफम् बाधेतेति प्रसिद्धं, तथापि भवती स्वबाधाप्रदा राक्षसयोपितः प्रत्युम (घेपरीस्येन) हनूमतो रक्ष इति वैचित्र्यं प्रदर्शयन्नाह ।

·विचित्रतयकः १६ । १३७ शोकादपेतः स तवाऽवलोकात् पाकारिपाकः किल काक एकः । लोकाननेकान् लभते स्म चित्रं भुजान्तरस्थे भुजगेश्वरस्य ॥ ६ ॥ शोकौत । हे भुजगेश्वरस्य भुजान्तरस्थे ! तवाञ्चलोका- न कृपाकटाक्षमात्रात्स पाकारिन्द्रस्य पाकः । पोतः पाको ऽर्भक इत्यमरः । एकः काकः सत्पीडकत्वेन प्रसिद्धः करटः शोकाद अपेतो मुक्का सम्भनेकान यहून लोकान् लभते स्म प्राप इदं विचित्रम् । उपजातिवृत्तम् ॥ ६॥ कान्तः प्रियां चहति कामवशाद दृशीति चामातमेव भुवि शुश्रुम वार्घिकन्ये । आश्चर्यमननयनो हरिरजवासा त्वं यत्ततो दृशि बिभर्ति तव प्रियस्त्वाम् ॥ ७ ॥ कान्त इति । हे वार्धेः सिन्धोः कन्ये ! कान्तः प्रियः मियां खियं कामवशादिच्छाचशाद दृशि चक्षुपि विमर्तीति भुवि यच्छु- -- ६ है हरिवक्षःसलखे । असहायः स इन्द्रपुत्रो जयन्तनामा : फाक तव कृपाकटाक्षात् नि.शोक सन् यहून लोकान्प्रपेदे इति का- फस्योत्तमलोफाऽवाप्तिराश्चर्यकरीति भगवस्याः कृपामाहात्म्यं प्रति- पादयति। ७ हे जलधिमन्ये ! पतिः कामवशात् पती हशि धारयतीत्या. चर्यकारकं वाङ्मात्रमेव षर्य श्रुतवन्तः, परं कमलनयनो हरि, स्त्वं च यत्कमलालया ऽतस्त्वां एशि विभीति पूर्वश्रुतमिदानी समझ मन्यामहे इत्याह।

·सव्यायाधतरणे लक्षमासह श्रुमाऽऽकर्णयाम तवामात्रमुक्तिगात्रमेव इति सति यतः अज- नयनः हरिः त्वम अब्जे कमले वासो यस्याः सा त्वम् ततःल. दधीन: सन् त्वां दृशि विभीति आश्चर्यम् । सामान्यजनो ऽपि कारणवशेन मियां दृशि विमर्त्यवलोकपति, अयं कमल- लोचनो हरिः अत: कमलाऽऽसनां त्वां सर्वदा दृशि विभांति विचित्रमिति भावः। वसन्ततिलकात्तम् ॥ ७॥ सर्वे किं चित्कुर्वतः स्वाऽनुकूलान संरक्षन्तः प्रैक्षिताः सिन्धुकन्ये । अञ्जल्यज्ञानर्जिताऽऽगाप्रपञ्चा- नस्मादृक्षानप्यहो रक्षसि त्वम् ॥ ८॥ सर्व इति । हे सिन्धुकन्ये ! सर्वे जनाः किंचित् हितं कु- र्वतः अतः सस्याऽनुकूलान् जनानित्यर्थः । संरक्षन्तो रक्षणं कुर्वन्तः प्रेक्षिता अवलोकिताः, त्वं तु अर्जिताः संपादिता आ- गसामपराधानां प्रपश्चा विस्तारा यैस्तानपि अअलौ' करसंपुट- करणे ऽप्यज्ञान ज्ञानशून्यानस्मादृक्षान मत्सदृशमूढान् रक्षास अहो इस विचित्रम् । शालिनीत्तम् ॥ ८॥ दृष्टा वेणुं जडमपि जना देवि वाचालयन्तः कृष्णो ऽप्येनं मुखरयति चेरिक पुनस्तत्र चित्रम् । ८ हे सिन्धुकाये ! सधैं जनाः किंचित्स्वकार्यसम्पादकान खा. नुकूलान् रक्षन्ते प्रेक्षिताः, परम् अविज्ञाताऽअलिबन्धान (अकृत. प्रणामान ) संपादिताऽपराधराशीनस्माइशानपि त्वं रक्षसीत्या. श्वमित्याह । ९ हे देवि ! लोके जना जडमपि (अचित्तमपि, मूर्यमपि च) वंशं वादयन्तो दृष्टाः, एनं रुष्णो ऽपि चेद्वादयति तन फिचित्रं ?

·विचित्रतयका १६ ॥ " श्लोकान् मूकानपि च भवती वादयत्यप्रयत्ना- च्चित्रं शौरेः सखि वयममी तत्र दृष्टान्तभूताः ॥ ९॥ दृष्टा इति । हे देवि ! जडमपि वेणुं वंशं वाधं वाचाल. यन्तः शब्दयन्तः जना मानवा आपा, अत एनं वेणु कृष्णो ऽपि मुखरयति वाचालयति चेत्तत्र पुनः किं चित्रं न किपि, किंतु हे शौरः सखि ! भवती मूकान वाग्रहितानप्पप्रपत्राच्लो- कान् वादयति पाउयति । गतिबुद्धीत्यादिना द्विकर्मत्वम् । तत्र वाचने दृष्टान्तभूता षयममी स्मः । मन्दाक्रान्ता ॥९॥ मादृक्षरक्षणकृते मकराङ्कमात- हिान्तरे करुणया भवती निविष्टा । अर्चात्मना ध्रुवमवस्थितमञ्जनाऽद्रौ विश्वम्भर विविधकार्यकर करोपि ॥१०॥ मादृक्ष इति । हे मकराङ्कस्य मदनस्य मात; मारक्षा मत्सरशानां रक्षणार्थ करुगाया कृपया वाहान्तरे प्रकरणमास- वाद्विष्णोरित्यर्थः । निनिया स्थिता सती अचात्मना पतिमा- स्पना स्थापितत्वेन अञ्जनाऽद्रौ शेपाऽद्रौ स्थित विश्वम्परं विष्णु भवती पुनर्मूकानप्यनायासेन श्लोकान्वाचयनीति चित्रं, तत्र च अमी घयमुद्दाहरणभूना इति जनैः क्रियमाणं जडयंशवादन कृष्णः फरोनि चेत किं चित्र, परं लोकाऽप्रसिद्धं मायामाक्लो- सवाचन भवती करोतीति ते माहात्म्यं लोकोतरमित्याह । १० हे काममातः । माशदीनजनरक्षणाय भगवमो वक्षस्य- কাচাখনা ওঁ বাঘ মনিরামন বিছানায় फरोपीत्याद।

·५४०
सध्यादयाऽधतरणे लक्ष्मीसहने
विविघं जगत्सर्जनादिरूपं कार्य तस्य कर कारकं करोपि । व.
सन्ततिलकारत्तम् ॥१०॥
विश्वप्रसूरपि त्वं विचित्रमुरगेन्द्रशैलपतिकान्ते ।
मन्मातासाधारणमातेव विशिष्य पुष्यसि रमे माम्॥१॥
इति श्रीमद्वेङ्कटाऽध्वरिविरचिते श्रीमल्लक्ष्मीसहसे
विचित्रस्तबकः पोडशः सम्पूर्णः ॥ १६॥
विवेति । हे रमे ! हे उरगेन्द्रशैलस्प शेपाऽद्रेः पत्युः स्वा.
मिनः कान्ते पिये ! त्वं विश्वप्रमूर्जगन्माता ऽपि मम मात्रा प्रमुवा
असाधारणमसामान्यं यथा तथा साक्षाद् मातेव विशिष्प विशे.
पेण मां कवि पुष्यसि पुष्टं करोपीति विचित्रम् । गीतिकृतम् ॥११॥
इति श्रीरावजीमहाराजाऽपरनाम्ना श्रीनिवासपण्डितेन
विरचितायां-बालबोधिन्याख्यायां श्रीलक्ष्मीसहस्र-
टीकायां विचित्रस्तवकः पोडशः संपूर्णः॥१६॥
११ हे वेड्डटपतिनायिफे ! रमे ! सफललोकजनन्यपि त्वं माम-
सामान्यमातेव (केवलं मदेकमातेव) मा विशेषेण पुष्णासीति स.
फलजनन्यास्ते मयि पात्सल्यमसाधारणमित्याह ।
इति श्रीमानवल्ल्युपाख्यतैलगरामशास्त्रविरचितायां
लक्ष्मीसहस्रांऽवतरणनिःश्रेणिकायां
विचित्रस्तवः ॥ १६ ॥

·५४१ अथ नापवैभवस्तबकः। सर्वराक्षससंहारादेवगन्धर्व किन्नरः। यन्नामवैभव गीतं स रामः श्रेयमे ऽस्तु नः ॥ १७ ॥ अथाऽस्मिन् सप्तदशस्तबके लक्ष्म्या नामवैभवं वर्णयितुं प्रथमपये नानामिति तलिङ्ग निर्दिशन् मङ्गलमाचरति- धाम्ना दृश्येय राजीवधाम्ना तेन द्यालुना । आम्नानं जातु चिद्यस्य नाम्नां ज्ञानैर्युनक्ति नः ||१|| धान्नेति । यस्य जातु चित्कदा चिदपि नाम्नामाम्नानम्- धार: नो ऽस्मान ज्ञानेन युक्ति युक्तं करोति तेन राजीव- घाना कमलगृहेण दयालुना कृपाशीलेन, स्पृहिगृहिपत्तिदयी- स्याल । धाम्ना तेजसा ऽहं दृश्य । दृशिर भेक्षणे अस्मात् कर्मण्याशीलिङ् । पथ्यावकं वृत्तम् ॥ १ ॥ अर्णवेन्द्रतनये ऽतिदुःसहै- दुनेरेशगुणवर्णनाऽऽतपैः । आर्तया रसनया ऽध शीतलं कीर्तयामि तव नाम कोमलम् ॥ २॥ अर्णवति । है ऽर्णवेन्द्रतनये !ऽसन्तं दुःहै दुरेशानों १ साम्प्रतं सप्तदशं नामवैभवस्तषकमारिप्सुर्यस्य (धान) अभि- धेयानामभ्यासोऽस्मान ज्ञानर्योजयति तेन दयाशीलेग कमलालयेन धामा (रमारूपेण ) महमवलोकितो भवेयमिति मगलमाचरति । २ हे समुद्रदुहितः! अत्यन्तं सोदुमशक्यर्दष्टभूपगुणवर्णनापैः रुपया जिहया ऽध शीतं मृदुलं च ते गामोशारयामोत्याह ।

·सव्यायाधतरणे लक्ष्मीसहने वर्गानाऽऽतपैः आर्तपा रसगया शीतलं कोमलं च तर नाम कीर्तयाम्युच्चारपामि । रथोदतारतम् ॥२॥ राजीवगेहे तव मर्त्यराजी- राजीवयन्ति व्यसनाऽग्निमग्नाः । नामानि या कीर्तयते स धन्यो वैमानिकानामपि माननीयः ॥३॥ राजीवति । हे राजीवगहे ! व्यसनरूपे ऽनौ मनाःम- ानां राजीः पनी आजीवयन्ति माणं धारयन्ति ते नामानि यः पुमान कीर्तयते स वैमानिकानां देवानामपि । चरतीति ठक् । माननीयः मान्यः सन् धन्यो भवतीत्यर्थः । इन्द्रवजाब० ॥३॥ पञ्चेषुचापलपलायनसिद्धमन्त्रं घण्टाविशेषनिनदं कुहनापिशाच्या । कोपाऽनलप्रशमसोत्त्ववचो मुरारेः- के नाम नाम न जपन्ति तवाऽब्धिकन्ये ॥४॥ पश्चेष्विति । हे ऽधिकन्ये : पञ्चेपोश्चालपस्य पलायने सिद्धमन्त्रम् , एवं कुहनापिशाच्याः कपटपिशाचस्प घण्टाविशेषो ३६ कमलवासिनि यः पुमान् दुःखाजलमध्यप्रविमान मनुज- समूहान आजीवयन्ति ते नामानि कीर्तयते धन्यः स देवानामपि मान्यो भवतीत्याह। ४ है अधिकन्ये ! कामचाञ्चल्ययिदाचणे सिद्धमन्त्ररूपं, रूमपिणाच्या महाधण्टाघाधरूपं, मुररिपोः क्रोधाऽग्नियमने सान्त्यका चनरूपं ते नाम के वान जपन्तीति रूपफमुखेन त्वन्नामोचारणं तत्त- रफलजनकमित्याही ·. ~ नामभयस्तयकः १७ ॥ बानिशेपस्तस्य निनदं शब्दभूतं पुनर्मुरारे कोपाऽनलस्य म- शमस्य सान्तवचः शान्तिवाक्यं तव नाम के नाम के नराः न जपन्तीत्युल्लेखाऽलङ्कारः । वसन्ततिलकात्तम् ॥४॥ आम्नायदुग्धजलधेरमृतं मदम्ब नित्यद्विपा प्रहरणे द्रुहिणाऽस्त्रमन्त्रः । नारायणस्य किल नित्यजपरत्वदीयं नाम प्रगल्भतममभ्युदयं तनोतु ॥ ५ ॥ . आम्नायेति । हे मदम्ब ! आम्नायो वेद एवं दुग्धजल- वित्तस्याऽमृनं, तथा नित्यद्विपा कामाधरीणां महरणे नाशने द्रुहिणाऽस्त्रमन्त्रः ब्रह्मास्त्रमनुः किल निश्चयेन नारायणस्य नित्य जपः ईदृक् अतिप्रगल्भं त्वदीयं नाम न: अभ्युदयं तनोतु विस्तारपतु { वसन्ततिलकाहत्तम् ॥५॥ नामरक्षणपरस्तवोचित ना ऽमरक्षणपरः क्षितौ रमे। यस्तनोति तव नामयोजन सोयमहुतमनामयो जनः ॥ ६॥ नामेति । हे रमे ! यस्तव नाम्नां योजनं तनोति विस्ता- ५ हे ममाऽन्य ! चैदसागरसमुत्थाऽमृतकप, सार्वदिकशावधे ब्रह्मास्त्रमन्त्ररूपं, भगवती जपधिययस्ते नाम प्रौढतमम अभ्युदयं (मोक्ष) तनातीत्याह। ६ रमै ! यो ना (पुरुषः) क्षिती तब नासो रक्षणे आसतो भवति सो ऽमराणां क्षणे ( उत्सवे) परी भवतीत्युचितं, यो जनस्त- वनामयोजनम् ( अभिधेयसम्बन्धं नामोचारणमिति यावत् ) तनो. ति सः अद्भुत यथा तथा ऽनामयो (नीरोगः) भवतीति नामयोज- कारी अनामयोजनो भवतीति पैचित्र्यमदर्शनमुनाद । - ·- . ५४४ सम्यास्यायनरणे लघमासाने स्यवि सो ऽयमनामगोजनो भवतीति विरोधेन अद्भुतत्वं, सो ऽयं जनः अनामगः नीरोगो भवतीनि अद्रुताऽभावः, पुनर्पः सब नाम्नः रक्षा परः स ना नरः सती अमराणां सणे उ. उसने पर इत्युचिनम् । यो हि नामरक्षणपरः स नामरक्षणपर एवोत परमिदमद्भुतम् । रथोद्धताहतम् ॥ ६ ॥ साम्नां जन्मान्तरमखिलऋग्वर्गसर्गान्तरं वा पर्यायो वा सकलयजुषां प्रक्रिया ऽऽथर्वणानाम् । वेदान्तानां किमु विनिमयो विश्रुतं विश्वमात- दिव्यं भव्यं दिशति जपतां देवि नाम खदीयम् ॥ ७॥ साम्नामिति । हे विश्वमातः ! साम्नां वेदानां जन्मान्तर- मन्यजन्म घा, खलानां ऋचो वर्गाणां ऋग्वेदानमित्यर्थः । सर्गान्तर जन्मान्तरं वा,यजुगां यजुर्वेदानां पर्यायो ऽपरमान्दः वा,ऽऽथवेगानां वेदानां प्रक्रिया प्रकारान्तरं वा,वेदान्तानां वि- निमयः प्रत्याम्नायः इति विश्रुनं प्रख्यातं हे देवि दीप्तिरूपे ! स्वदीयं दिव्यं नाम जपनां भव्यं कल्याणं दिशसर्पयति । 'स- वं पदं हस्तिपदे निपनम्' इति न्यायेन । अथ च 'राम त्वत्तो ऽधिकं नाम परं च नाम्नो ऽप्ति यावती शक्तिः' इत्यादिवचना- ७ हे देवि ! अगन्मातः ! सामवेदानां जन्मान्तररूपं वा, ऋक्स- मूहस्य साध्यन्तररूपं वा,समग्राणां यजुषां थब्दान्तरं या, अथर्ववेदा- ना प्रकारान्तरं वा, उपनिषदां व्यतिहारो घा, तव प्रसिद्धं नाम, स्वयं कल्याण जपतां ददांतीस्याह । ८ हे मानः! तव श्रीयुक्तं नाम कीर्तयन्तो महाकीर्तयो वेदान्तमा- बासक्तवुनयः, दुरितमङ्घनिराकरणेन संतुष्टमहामनसः, उद्रिक्तस- स्वगुणाः, मोक्षकृतकुतूहलाः सन्तस्ते प्रियं भगवन्तं तोषयन्तीत्याह ।

·नामवमवस्तवकः १७॥ धारेण नामग्रहणात्सर्ने ऽपि मनोरथाः पूर्णा भवन्तीति सन्दे- होमेक्षालङ्कारौ । मन्दाक्रान्तावृत्तम् ॥ ७॥ त्रय्यन्तैकप्रणयिमतयस्तापसाः पापसार्थ- प्रत्यादेशप्रमुदितमहाचेतसः स्फीतसत्त्वाः । नाम श्रीमत्तव किल लसत्कीर्तयः कीर्तयन्तो मातर्मुक्तौ विहितकुतुका मोदयन्ते प्रियं ते ॥ ८॥ अय्यन्तेति । हे मातः ! त्रय्यन्ते वेदान्ते एका मणपिनी मतिर्येषां ते तथा पापस्य सार्थस्य समूहस्य मयादेशः निराक- तिः तेन प्रमुदित महायेतो येषां ते पुनः स्फीतं प्रभृतं सत्वं म- भावः सत्त्वगुणो वा येषां ते अन्यच्च श्रीमत्तव नाम कीर्तयन्ता किल वश्व प्रख्याता कीर्तिर्येषां ते । अवपूर्वात्प्रङ व्यायामे इ- सस्माकिपि हस्त्रस्य पिति कृतीति तुकि वष्टि भागुरीत्यल्लोपः। अत्र लसत्कीर्तय इत्यपि पाठः । अस्याऽर्थः सुगमः । तापसा: मुनयः मुक्तौ कैवल्ये कृतं कुतुर्क यैस्ते सन्तः मियं विष्णुं मोद- यन्ते । मुद हर्षे इसस्माणिजन्ताकर्तरि लट् । मन्दाक्रान्ता- सतम्॥८॥ भास्वहर्ण वृषगिरिपतेर्भावुकं तन्वता तें धाम्ना धाम स्फुरति जलधेः पुत्रि नाम्ना च नाम । -- हे नीरधिसुते ! कुण्लं विस्तारयता ते तेजसा घेटपते स्व- वर्ण (प्रकाशमानरूपं, शोभमानाक्षरं च) धाम गृहं, ते नाम्नाच तस्य नाम स्फुरतीति, महीपतेः शैलोपो रमणीयः प्रासादोरात्री वापस्थापनं विना विशेषेण शोभते किमित्युक्त्या समर्थयन् त्योज- १वपत्कीर्तय इति । पु० पा०।

·सध्यारपाश्वतरण लक्ष्मीसहने रम्यं हर्यस्थलमपि महीक्षिणः शैलतुङ्गं दीपाऽऽरोपं रजनिपु विना देवि देदीप्यते किम् ॥ ९ ॥ भास्वदिति । हे जलघेः पुत्रि ! घामपक्षे भावन्तः वर्णा नीलादयः, नामपक्ष अक्षराणि च यस्मिन् तत् । वर्णो द्विजादौ शुक्लादौ स्तुतो वर्ण नु वा ऽसरे इत्यमरः । वृपांगारपतेः श्री- हरे । भावुकं भषिकं भव्यं कुशल क्षेममित्यमरः । तन्वता वि स्तारयता ते धाम्ना गृहेण धाम गृह चेत्पपरं नाम्ना ऽभिधया नाम च स्फुरति शोभते । तत्र दृष्टान्त:-हे देवि ! महीरक्षिाः राज्ञः शैलबत्तुङ्गमुच्च रम्यं सुन्दरगपि हर्मस्थलं रजनिषु दीपारोपं विना देदीप्यते किं शोमां मामोनि कि ? नेत्यर्थः । अनुगुणदृष्टान्ताऽलङ्कारौ । मन्दाक्रान्तावृत्तम् ॥ ९ ॥ अप्यस्माकं वचनमचमत्कारि कंसारिकान्ते प्राज्ञाऽऽस्वायं प्रभवति भवन्नामधेयाऽनुषङ्गात । कर्पूरादिस्थिरपरिमलद्रव्यसाचिव्यभूम्ना निर्गन्धे स्यादपि सुरभिता निम्बकाष्ठस्य चूर्णे ॥१०॥ अगीति । हे कंसारे: कान्ते ! अस्माक वचनं वाक्यमच- मत्कार्यपि भवत्या नामधेयस्याऽनुपङ्गासंबन्धात्माः । धीरो .. सैघ हरिमन्दिरमोभा, यन्नानघ भगवन्नाम्न शोभा भवति, यथा नारायण इति हरिरिति घाभगवन्नामाऽऽदौत्वनामभूतश्रीपदविन्या- सनैत्र श्रीनारायण श्रीहरिरिस्याकारमापनं सविशेष शोमते इत्याह । १० ह कसबैरिदयिते ! अचमत्कारकार्यप्यस्मद्वचन त्वन्नाम- सम्बन्धात् बुधजनापादय भवतीति कर्परप्रभृतिस्थिरसुगन्धकद्रव्याः ऽधिकसम्बन्धमाहात्म्यन गन्धशून्ये ऽपि पारिभद्दारुचूर्णे सौरमं स्याद्घत्युक्त्या समर्थयन्नाह ।

·नामभयस्तयकः १७॥ A मनीपी मात्र इत्यमरः। भास्वाधमास्त्रादि योग्यं भवति । दृष्टान्तः निर्गन्धे सुगन्धरहते ऽपि निम्बकाष्ठस्य चूर्णे क्षोदे कर्पूरादेः स्थिरपरिगलद्रव्यस्प साचव्यस्य साहाय्यस्प भू- म्ना सुरभिता सौगन्ध्यं स्याद्भवेत् । दृष्टान्तालङ्कारः । मन्दा- क्रान्तावन्तम् ॥ १०॥ अम्बा लक्ष्मीरमृतसहभूरब्धिराजन्यकन्या पद्मा विश्वम्भरसहचरी-पासमा रमेति । यो नामैवं प्रपिबति भवन्नामनामाऽमृतौघं तस्यैवाहर्जननि सुलभां संसृतिश्रान्तिशान्तिम् ॥११॥ अम्बेति । हे जननि ! अम्बा लक्ष्मीः अमृतस्य सहभू- मंगिनी अधिराजन्यस्य कन्या राजश्वशुगांदति यत् । पद्मा विशम्भरस्य सहचरी पद्म सम गृहं यस्याः सा इति यः पुमा- नाम निश्चयेन एवं पूर्वोक्तं भवत्याः नाम नाम संज्ञकः स चाऽसावमृनौय: पीपसमूहः तं मकर्येण आदरेण पिचति गृ. हात्ति तस्यैव संमृतः संमारस्य थान्तः श्रमस्य शान्ति सुल- भा मुगमामाहुः । मन्दाक्रान्तावृत्तम् ॥ ११ ॥ न वहुन् बहु मन्महे मनून न च वाचो जरतीरधीमहे । ११ हे जननि ! य. अम्बेत्यादिरूपं स्वनामनामक पीयूपशवाह प्रकण पिवति नाम, नस्यैव संसाराऽऽयासशान्ति सुलभामाहु- रिति त्वन्नाम गृह्णतः संसारतापशान्तिरनायासलत्याह। १२ हे हरि कुटुम्बिनि ! वय बहुलान् मन्त्रावाट्रियामहे, पुरात- ·૧૪૮ सध्याचयापतरणे लक्षमीसहस्रने प्रयताः प्रयतामहे वयं तव नाम्नां हरिपन कीर्तने ॥ १२ ॥ नेति । हे हरिपनि ! अयं त्वदासाः यहूनधिकानमनून्मन्त्रा न्बहु अधिकान मन्महे । तनादेर्मनु अवयोधने इत्यस्मालट् । तथा जरतीः वा वाचावेदरूपाः पुराणरूपा इत्यर्थः । न चा. ऽधीमहे । इअध्ययने नित्यमधिपूर्व इत्पस्मालट् । तथापि प्र- पताः पूताः सन्तः तव नाम्नां कीर्तने ग्रहणे प्रयतामहे प्रकृष्ट, पत्रं कुर्मः । वैतालीयं वृत्तम् ॥ १२ ॥ अनिरास्यमधोक्षजप्रिये भवरोग बहुलङ्घनैरपि । तरितुं प्रभवन्ति लीलया तब नामौषधसेविनो नराः॥ १३ ॥ अनिरास्वमिति । हे ऽधोक्षजपिये ! बहूनि लनानि उपोषणानि तत्सहितकृच्छ्रादितपांसि येषां तैर्मुनिभिरिति या- वद । तैरप्पनिरास्यं निरसितुमयोग्यं भवरोग, अन्यत्र बहुभिर्ल- अनैर्निरशनैरप्यनिरास्यं भवति शारीरे प्रभवति तं रोगमामयं तक नामघौपधं भेपज तरसेविनो जनाः लीलया ऽनायासेन तरितुं भभवन्ति, अत्र हे हरिकान्ते ! इमं बहुलं यथा तथा धनैः। , नवाचो (धेदान) च नाऽधीमहे किं तु पवित्राः सन्तस्त्वन्नाम्नां की- तेने प्रयतामहे इत्याह । १३ हे हरिप्रेयसि ! तव नामरूपौषधसेविनो नराः बहुलचनैः (बहुभिरुल्लङ्घनः, बहुभिर्लङ्घनैरनगनश्च) अनुत्तरणीयं संसाररोग पिलासेन तरितुं प्रभवन्तीत्याह । , ·नामभयस्तयकः १७॥ धनं त्रिषु सान्द्रे घने इति मेदिनी । अनिरास्यं भववरमिति पाठः । तथा तव नाम अमृत पीयूपं गुडवल्ली चं तं सेचिन इति पाठी सुरसौ(?) चैतालीयं इत्तम ॥ १३ ॥ न हि नन्तुमनन्तमीश्महे न च निर्माणकथा ऽपि कर्मणाम् । कमले कुलहीनवर्तिनः कलयामस्तव नामकीर्तनम् ॥ १४ ॥ न हीति । अनन्तं नन्तुं न हि ईश्महे न समर्थाः, तथा क- मणां सन्ध्यादीनां निर्माणकथोत्पादनवार्ता जप न, हे कपले ! सत्कुला अपि हीनकुलबद्वर्तिनो वयं तब नाम्नः कीर्तनं कल- यामः गृहीमः । चैतालीयं वृत्तम् ॥ १४ ॥ विविधानि तवाऽधुना तु नाम व्यसनान्यब्धिसुते धुनातु नाम । अपि यजपतः कलावहानि स्युरमून्युज्ज्वलधीकलावहानि ॥ १५॥ विविधेति । हे ऽधिसुते ! नाम निश्चयेन तक नायाऽभिया ऽधुना विविधानि दुःत्वानि धुनातु, यन्नाम जपतः पुंसः कलौ युगे १४ हे फमले ! निजकुले हीननया धर्निनः (कुलकलङ्कायमा. नाः) घयम अनन्तं भगवन्तं प्रणन्तुमपि न शक्नुमः, कर्माऽनुष्ठानवा. तापि ( अस्मासु) १ किन्तु स्वनामकीर्तनमा कुर्म हत्याह । १५ हे ऽधिकन्ये ! यत् (नाम) जपतो (मम) एतानि दिना- नि कलियुगे ऽपि निर्मलवुद्धिकौशलाऽऽपादकानि स्युस्तत् तब नामा. उधुना नानाविधानि दुःखानि ध्रुवं दूरीकरोविल्याह ।

·सध्यारयाऽपतरण लंघमासाने ऽप्पमून्यहानि उज्ज्वलाः याः धियः बुः कलास्तदावहानि स्युरािंत पूर्वेण संवन्धः । औपच्छन्दसिकं वृत्तम् ॥ १५॥ राष्ट्रप्रसङ्गकुजनस्तुतिराजकार्य- दुस्तर्कवादपरदूषणदोषशान्त्यै । नारायणप्रियतम ननु पावनानि नामानि कीर्तयतु ते रसना मदीया ॥ १६ ॥ राष्ट्रात । हे नारायणमियत्तमे ! राष्ट्रप्रसङ्गश्च कुजनस्तुतिश्च राजकार्य च दुस्तर्कवादश्च परदुषणं पैपां दोपाणां शान्त्यै म- दीया रसना ते पावनानि नामानि कीर्तयतु ननु । वसन्ततिल. काहत्तम् ॥ १६॥ ५. प्रादेशसंमितनिजोदरपूरणार्थ- रत्यर्थमेभिरनृतैरभिदह्यमाना। निर्वातु नीरधिसुते रसना त्वदीयै- राख्याशतैरभिमतैरमृतैरिवाऽसौ ॥ १७ ॥ मादेशेति । नीरघिसुने ! प्रादेशस्तर्जनीसहिताऽङ्गुष्ठविस्तृत 1 . १६ हे नारायणदयिते ! मामफी जिह्वा राज्यासङ्ग, दुर्जनस्तव, राजकार्य, कुतर्क, वाद, परदूषणादिदोषोपशमाय पावित्र्यापादकानि ते नामानि कीर्नयतु ध्रुवमित्याह । १७ हे जलधिकन्ये ! प्रादेशपरिमागाकस्वकुक्षिपूरणमात्रप्रयोज: नैरेभिः (निरन्तरक्रियमाणैः) असत्यैरन्यन्नं सन्तप्ता ऽसौ (मम) जिह्वा तापकैर्नामशतैरभीप्सितैः पीयूषैरिव सुण्यत्वित्याह । .

·. मामवमवस्तयकः १७॥ १५१ भागः तेन संमितस्य निजोदरस्य पूरणपेशाऽर्थः प्रयोजनं येपा तेरेभिरननैरसत्यवादः अत्यर्थम् अभितो दह्यमाना ऽसौ रसना ऽभिमतैरिरमृतरिव त्वदीराख्यानां नाम्नां शतैनिर्वातु शान्ता भवतु । वसन्ततिलकात्तम् ॥१७॥ अगतिकदेहिदेहिवचनश्रतिदुःखदशा- कुपितमितपश्चस्तवनदुष्कृतनिष्कृतयः । भवदभिधासुधा भवदवानलतापमुषो जननि पुनः पुनः परिपुनन्ति जगन्ति रमे ॥ १८ ॥ भगीतकति । हे जननि! रये ! अगतिकानां देहिनां देहि' इति वचनस्य श्रुतिस्तया दुःखदशया कुपितस्य मितम्पचस्य, मितनखे चेति खशि अरुपिदिति मुम् । किम्पचानमितम्पचा-- इत्यमरः । सनरूपं यद् दुष्कृतं पापं तस्प निष्कृतयःमायश्चि: तरूपाः भवः संमार एवं दवानलः तस्य तापं मुष्णन्ति ता भवसाः अभिधाः नामरूपाः सुधाः कर्पः, पुनः पुनः शश्व- जगन्ति पुनन्ति । नर्कुटकं वृत्तम् ॥ १८ ॥ श्रुतिफणितिस्थितिस्मृतिपुराणततिश्रवणे भगवति मादृशां जगति न प्रतिभाति गतिः। १८ हे मातः !रमे ! अगतिकानाम् ( उपायान्तरविधुराणाम) देहिनां यहेदीति वचनं तच्छ्यणदुःखस्य या विसा तया कुशानां मि. तपचाना (कृपणानां ) स्तोत्ररूपस्य दुरितस्य प्रायश्चित्तस्वरूपाः, सं. सारदावाग्निसन्तापनाशिका,स्त्वनामरूपाः सुधाः लोकान् भूयो । १९ हे भगवति ! घेदवचनाऽनुसरणे स्मृतिपुराणश्रवणे वा मादशानां शोभनगतिप्राप्तिर्न सम्भाव्यते, तथापि कलियुगे जड्यु- भूयः पचिनयन्तीत्याह।

·सम्याश्याध्यतरणे लपमीसहले तदपि तव त्वदीयदयितस्य च नामजपो जयति कलौ युगे जडधियामपि कामदुधा ॥ १९ ॥ श्रुतीति । हे भगवति ! श्रुतिफणिती वेदोक्तो स्थितिः स्थ- ये, तथा स्मृतीनां मन्त्रादीनां पुगणानां च ततेः पतेः श्र- पणे माहशामज्ञानां जगनि गतिर्न प्रतिभाति, तदपि तथा ऽपि तब लक्ष्म्या तव दयितस्य हरेश्च नामजपः कलौ युगे जबधिया- मज्ञानामपि कामया इष्टदा अस्ति । तदुक्तं भागवतेद्वादशे तृतीया- ऽध्याये 'कृते यद्धयायतो विष्णुं त्रेतायां यजतो मखैः । द्वापरे परिचर्यायां कलौ तदरिकीर्तनात्' इति । अवितथं वृतम् ॥१९॥ मनसिजतातपादमनसः परितुष्टिकरं जननि समानमेव ननु साम च नाम च ते । अतिशयमादिमादपरमंव तथाप्ययते निधनमुपद्रवं च न कदा ऽपि यतः सहते ॥ २० ॥ मनमिजेति । हे जननि ! ननु वितर्के साम चेत्यपरं तत्र नाम मनमिजस्य मदनस्य तातपादस्य हरेर्मनसः परितुष्टि- करं समानमेव तथाऽप्यादिमात्साम्न: अपरं नामैनाऽतिशप- माधिक्यमयते प्राप्नोति, यतः अन्तिमं उपद्रवं पाडां निधन पर- खीनामपि त्वरिप्रयहरिनामजपो ऽभीप्सितप्रदो भवतीत्याह । २० हे जननि ! कामपितृहरिचेतसः सन्तोषकर साम (साम- गानं ) तव नाम चेत्युभयं तुल्यमेव, परं तत्राऽऽदिमात्साम्नोऽपरं त्व- दूचनमेव साऽनिशगं, यत पतत् भक्तानां निधनं (मरणम् ) उप- द्रवं पीडां न सहत, साम तु निधनम् (निधनाख्यां भक्ति, सामगाने सप्तविधभक्त्यन्तर्गनाम् ) उपद्यं च (तदाख्यां भक्तिं च) सहते इति मरणोपद्वाऽसहिप्नोस्त्यनाम्नः तत्सहिष्णोः साम्नो ऽप्यतिशयितं माधुर्यमित्याह । ..

·मामवैभयस्तबका १७॥ णं च कदापि न सहते, आदिम साम तु सप्तविधभक्तिमध्ये यदुपति तदुपद्रवः यन्नीति तन्निधनमिति द्वे भक्ती भजात । इयं सप्तविधा ऽपि भक्ति छान्दोग्ये द्वितीये । नामेदाप न सहते इत्युपमानोपमेययोर्विशेपकथनाद्यतिरेकालङ्कारः । को- किलकं वृत्तम् ॥२०॥ पापाऽऽटोपनिदाघवर्जनकृते पर्जन्यगर्जायते व्याधिव्यालकुले पतत्यतिगरुडातूलनादायते । दारिद्यहिरदेन्द्रवारणविधौ सिंहाऽटहासायते पो तावकनाम संसृतिनिशि प्रत्यूषकालायते ॥२१॥ पापेति । हे पद्मे ! तावकनाम त्वदभिधा पापाऽऽटोपः कि- विपसङ्घ एव निदाघो ग्रीष्मस्तस्य वर्जनकृते नाशार्थ पर्जन्यस्य गर्नः पादः स इवाऽऽचरति । सुबन्ताकर्तुः पङ् सलोपश्चेति चडि लटि डिसादात्मनेपदे अकृत्सार्वधातुकयोरिति दी। एवमग्ने ऽपि।व्याधिरूपे व्यालकुले सर्पवंशे पतत्पतेर्गरुडस्य गरु- तो: पक्षयोः यो वातूल वातूलः पुंसि वात्यायामित्यमरः । तस्य नाद इनाऽऽचरति, दारिद्यरूपस्य द्विरदेन्द्रस्प धारणविधी ना- भाकर्मणि सिंहस्याऽट्टहास इवाऽऽचरति, संमृतौ संसाररूपा निशि। प्रत्यूषो ऽहर्मुखं कल्यम् इत्यमरः । तत्कालः स इवाऽऽच- रति, अत्रैकस्य नाम्नः सर्वदोषनिवर्हणोल्लेखेन श्लोकस्य नाम्न स एवाऽलङ्कारो जातः । शार्दूलविक्रीडित वृत्तम् ॥ २१ ॥ । २१ है पो ! त्वदीयं नाम दुरितनिचयरूपनी मनाये धनग. जितमिवाचिरति, आमयरुपसर्पसझे गरुडपक्षवात्याशद हवा. বরি, ব্যাকোলহুলিবিদ্বী ছিন্থাৰ ৰাষহনি, संसाररूपरजन्यां च प्रभातसमयवदाचरतीति वनाम बुरिताऽऽमय- दारियससारविनाशकमित्याह । ७० ·६५४ सव्यापारणे लक्ष्मीसहस्र . , राजीवायत्तनेति दैत्यजिदुरोरक्षेति लक्ष्मीरिति क्षीराब्धेदुहितेति कैटभरिपोर्दारा इति श्रीरिति । श्रेयःसाधनदेवतेति जगतां मातेति सीतेति च प्रातमीतरुपास्महे कृतशुभस्थेमानि नामानि ते ॥२२॥ राजीवति । हे मातः! राजीवाऽऽयतना इति, दैत्यजिनो विष्णोः उरोरक्षा इति, क्षीराऽब्धेर्दुहिता इति, कैटभरिपोर्दाराः कुटुम्बिनीति, श्रेयसः कल्याणस्य साधनदेवतेति, जगतां माना प्रसूरिति च कृतः शुभस्य स्थमा स्थैर्य यस्तानि । स्थिरशब्दा. स्पृथ्वादित्वादिमानांच मियस्थिरेत्यादिना स्यादेशः । ते ना. मान्युपास्महे । वयमिति रोपः । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥२२॥ अश्चत्पञ्चषवर्णमर्णवसुते वन्नामकर्णाऽमृतं 'मत्पापानि महत्तराण्यपि मुहर्मुष्णाति कृष्णाऽङ्गने । अक्षीणि प्रतिरुन्धदन्धतमसं गेहेषु भूयिष्ठम- प्यगुष्ठप्रमितैव दीपकलिका हा हन्त नोहन्ति किम्।५३। अञ्चदिति । हे ऽणवसुते ! हे कृष्णागने! पञ्च वा पड्डा पञ्च- पाः । सङ्घयया ऽव्ययाऽऽसम्मेत्यादिना पहुव्रीही बहुव्रीही २२ हे मातः! वयं प्रत्यूपसमये घिरचितशुमस्र्याणि 'राजीवा- यतने'त्यादीनि ते नामानि भजामहे इत्याह । २३ हे ममुद्रसुने ! कृष्णपति!विराजत्पञ्चपाऽक्षरं तायकनामरूपं कर्णाऽमृतम् अनिमहान्त्यपि मदुरितानि मुहुर्बिलोपयतीति लोकने ध्रप्रनिरोधकमतिबहुलमपि गाढान्धकारम् अङ्गुष्ठमात्रपरिमिता दीपफलिफा न विनाशयति कि?मित्युक्त्या समर्थयबाह ।

·नामभवस्तषकः १७॥ सङ्कथेयइति डचि टिनोपः । अञ्चन्तः पञ्चपाः वर्णाः पस्मिन् तत् । अनेकमन्यपदार्थे इत्युक्तत्वात्रिपदो बहुव्रीहिः। कर्णयोरमृतं स्वन्नाम महत्तराण्यपि पापानि मुष्णाति । तत्र दृष्टान्त:--हे- पु अक्षीणि प्रतिरुन्धत् भूपिष्ठं मभूनमपि अन्धति दृष्टयपघात करोतीत्यन्धम । पचायच् । तस तत्तमश्वाऽन्धतमसम् । अवस- मन्धेभ्यस्तपस इसच् । अङ्गुष्टममित्र दीपकलिका हा हर्ने कि नो इन्ति ? आप तु हन्तीति । भतिवस्तूपमालङ्कारः । शा- दलविक्रीडितम् ॥ २३ ॥ अत्रितमुदधिकन्यके ऽचिकित्स्याद् मरणजरादिमयान्महाऽऽमयान्माम् । परमविषममान्तर कषायं पचति शुचिर्भवदीयनामवर्गः ॥ २४ ॥ अविमिति । हे उदधिकम्ये ! तव नामवर्गः शुचिः पवि. जो मिश्च चिकित्सितुभयोम्पान्मरणजरादिपयान्महत आमया- द्रोगान्माम् अवितुं परमविपमम् आन्तरं कपायम् आशयं का च पचति । श्लेषरूपकालङ्कारौ । पुप्पिताना ॥२४॥ . २४ हे उदधिकन्ये । शुचिः (पवित्रः, अग्निरूपश्च) त्वनाम- समूहः अप्रतिकार्यात मरणजरादिरूपान्महारोगान्मा रक्षतुम अतिविपमम मान्तरं करायम् (रागं, काय च) पचतीति स्वना- भसको मन्मनसि विएयरागादिकं विलम्पन जरागरणप्रतिका- रफारणं भवत त्याह।

·६५६ सव्यायाधतरणे लक्ष्मीसहने कृतशुभतति धारितं कृतार्थ. भगवति भोग्यमतीव पावनं च । अभिदधति सुवर्णमात्मवन्तः प्रशमितदुर्गति नाम तावकीनम् ॥ २५ ॥ कृतेति । हे भगवति ! तावकीनं नाम सुवर्ण कनकम् इति आत्मवन्तो ज्ञानिनः अभिदधति वदन्ति । तत्साम्यमुपपादयतिक तार्थैः कृतकृत्यैरन्यत्र कृतः सम्पादितो ऽर्थो द्रव्यं यस्तैश्च धारि- तं भोग्यं भोगाई समानं कृता शुभानां ततिर्येनेति समानं प्रश- मिता दुर्गतिर्नरकादिर्दारियं च येन तव नाम स्वत एवाऽतीव पावनं तद्हणेनाऽन्यपावनीकरणात् स्वर्ण तु सर्वमप्यपवित्रम् ऑग्नः पावनं करोति । इदं 'वनरपत्यं प्रथमं सुवर्ण मिति श्रु- तेः । अपि च प्रसिद्धमस्य पावनत्वं पूजाभाण्डमायश्चित्तादाव- पि । 'स्वर्ण शीतं पवित्र मिति विद्यासागरे । नाम मुटु वर्णा अक्षराण्यस्मिन् तत्सुवर्ण पक्षे नाम प्रसिद्धम् । औपच्छन्दसिकं चम् ॥ २५॥ हरिसखि तव धूतक्लेशभूमानि नामा- न्यहरहरहमुद्यद्भक्तिराकर्ण्य धन्यः । २५ हे भगवति ! ज्ञानिनः कृतसुकृतैर्धारितं कृतार्थः (सम्पा- दितपुरुषार्थः, कृतद्रव्याऽर्जनैश्च ) भाग्यम् अतिपवित्रं विनाशित. दुर्गति, (नागिननरफ, क्षतदारिद्य च ) तायकं नाम सुवर्ण (शोभा नाक्षरघटिनं, कनकरूपं च) वदन्तीति श्लेषेण नामः कनकरूपता प्रतिपादयति । २६ हे हरिसखि ! निर्धूतफटपरम्पराणि ते नामानि 'आकर्य ·नामवमवस्तयकः १७ । जहि दलय बंधान च्छिन्धि भिन्धीति घोरं यमभटरटितं तरि दुरीक्रियासम् ॥ २६ ॥ हरीति । हे हरिसखि ! तव धूता क्लेशानां भूमा बाहुल्य यैतानि नामानि अहम् अहरहः प्रतिदिनम् उधत्ती भक्तिर्गस्य सः। स्त्रियाः पुंचदिति पुनद्भावः । आकर्ण्य धन्यः सन् हि त्यज(१) दलय पेपय वधान बन्धय छिन्धि छेदय मिधिविदार- येति भूरि घोरं च तद्यमभटानां रटित शन्दितं दूरी क्रियासम् । कृधातोराशीलिङ च्यन्तं दुरीसि । मालिनीत्तम् ॥ २६ ॥ स्वपदन्यसनेन चारुवर्णा सुरवागोष्ठविशुदिहेतुभूता। कमले मम कासितानि दुग्धे स्तवनाही तव नामकामधेनुः ॥ २७ ॥ स्वेति । हे कमले ! सवनच्याऽहीं तव नामरूपा कामधेनु: मम काङ्कितानीटानि दुग्धे पूरयति । नाम स्वस्य पदस्य सुवन्त- स्य न्यसनेन ईपर्दुचारादपि सुराणां पांच ओष्ठस्य च विशु- आविर्भूतमतिरह धन्य सन् 'जहि दलये त्यादि भयङ्करं भूरि तद यमदूतवचन दूरीकुयोमित्याह । २७ हे फमले ! चारुवर्णा (सुन्दराऽक्षरा, सुन्दरकृष्णादि- रूपा च, ) स्वपदन्यसनेन (स्वघाचकश्रीरिस्यादिसुचन्नप्रांगण, पादविन्यासेन च ) सुरवागोठविशुद्धिहेतुभूता (सस्कृनधागोष्ठ योर्षिशुद्धिफारणभूता, शोमनरवा च) स्तुतियोग्या तप नामरुपा कामधेनुममाऽभीप्सितानि प्र. पूरपतीत्याह। গায়ানহাৱহ্মামুন।

·, सम्यारयातरणे लक्षमीसहने देहेतुभून, धेनुः सस्प पदानां घरगणानां न्यमगेन स्थापनेन गोष्ठस्य विशुदहेतुभूता सती सुष्टु रवः शब्दो गस्याः सा, ना. म चारवः वर्णाः अक्षराण पक्षे कृष्णाऽऽदयो यस्मिन्यस्या- यति । औपच्छन्दप्सिकम् ॥ २७ ।। तब दिव्यनाम्नि मधुरे निराकृत- व्यसने स्थिते ऽपि रसनेन्द्रिय मम । रमते रमे कथमहो रसान्तरे- प्वथ वा तदस्व घटते जलात्मनः ॥ २८ ॥ तति । हे रमे ! निराकृतं गमनं येनैवं मधुरे दिव्यधा- नि स्थिते सति मग रसनेन्द्रियं रसान्तरेवन्यविषयेषु कथं रमते ! अय वा रसनेन्द्रियस्य वरुणदेवताताजलात्मनो ज- डाऽऽत्मनश्च घटते इति खोक्तविचारणादाक्षेपालङ्कारः । - जुभाषिणीवृत्तम् ॥ २८॥ त्वन्नामदिव्यकुसुमानि दृढैर्गुणैस्ते संग्रथ्य सौरभविशेषपरिष्कृतानि । २८ हे रमे ! मधुरे दूरीकृतदुःखे तय दिव्यनान्नि जागरूक ऽपि मम रसनेन्द्रियमितरेषु रसेषु कथं रमते ? अथ वा जलात्मनः (जलीयस्य, लड़योरभेदाजडस्य च ) अस्य ( रसनेन्द्रियस्य ) तदू रसान्तरे रमणं घटते इति स्वन्नाम्नि मधुरं जागरूके रसान्तरे रमणं जडतां सूचयतीत्याह । २९ हे मातः ! इयं मामफीना वाक् ते दृद्वैगुणैः (दयादिभिः, सूत्रैश्च) सौरभेगा (सौन्दर्येण, सौगन्ध्येन च ) अधिकालकतानि ·नामवैभवस्तवक आमुञ्चतादिह मदीयसरस्वतीयं मातमहापुरुषमानसरञ्जनाय ॥ २९ ॥ त्वदिति। हे मात: सौरभस्प मुगन्धस्य विशेषेण परिष्कृ- सानि भूपितानि तव नामरूपाणि दिव्यकुमुमानि दृद्वैगुणैरौदा- योदिगिस्तन्तुभिश्च संग्रथ्येयं मदीया सरस्वती महापुरुषस्य विष्णोनिमस्य रञ्जनायेहाऽऽमुञ्चतादद्यादर्थाद्भगवत एवेति रूपकालङ्कारः । वसन्ततिलकावृत्तम् ॥ २९ ॥ मन्वन्तराण्यम्ब फलं तनीय- स्तन्वन्ति मन्वन्तरमात्रवर्ति । आमुप्मिकं शाश्वतमैहिक वा वन्नाम किं नाम फलं न दत्ते ॥३०॥ मधिति । हे रमे ! अन्ये मनवो मन्वन्तराणि मन्वन्तरं स्वायंभुवादि तदेकवति तनीयो ऽल्पं फलं तन्वन्ति नाम नि- श्चगेन । स्वनाम ऐहिकम् इहलोकभवम् आमुष्मिकं पारलौकिक वा शाश्वतं मोक्षरूपं किं फलं न दो ? सर्वमपि दाइीत भा- वः। स्वागतावृतम् ॥ ३०॥ तायकनामरूपाणि कल्पतरुपुष्पाणि संगुम्फ्य नारायणमनोर- अनाय आमुश्चतात (बनातु) इस्याशास्ते। ३० है गम्ब ! मन्वन्तराणि (स्वन्नामाऽन्यमन्त्राः) मन्वन्तरमा प्रवर्ति (प्रचलितवैवस्वतादिमन्चरमात्रस्थायि ) अपीयः फलं ज. नयन्ति, स्वनाम तुकिंवा सदातनम् पेहिकामुमिफफल न दत्ते. त्य. नाम सर्वमन्त्रातिशायिफलदमित्याह ।

·सन्यायपात्रतरणे लक्ष्मीसहने वर्णत्रयाऽऽत्मा प्रणवः स्वनिष्ठां वर्णत्रयीमेव पुनातिं युक्तम् ॥ -एकद्विवर्णा ऽपि रमे तवाऽऽख्या चित्रं पुनीते चतुरो ऽपि वर्णान् ॥ ३१ ॥ वर्णेति ।हे रमे ! वर्णानाम अकारोकारमकाराणां त्रयम् आ- स्मा स्वरूपं यस्य सः प्रणव ॐकारः सनिष्ठां वर्णानां ब्रह्म- क्षत्रविशां प्रयीमेव पुनाति इति युक्तं, साम्येनेति मानः । तवा- ऽऽख्या नाम एकवर्ण इ द्विवर्ण रमेति इगमपि तवाऽऽख्या च- तुरः शूद्रसहिनपूर्वोक्तनिवर्णान्पुनीते इति चित्रम् । उपजा- तिवृत्तम् ॥ ३१॥ व्याजादुपात्तमपि वारिधिराजकन्ये त्वन्नाम कामपि ददाति मुदा समृद्धिम् । ३१ घर्णत्रयात्मा (अकारोफारमकाररूपवर्णप्रयघाटनः,ब्रह्मक्षत्रि- यवैश्यात्मकश्च ) प्रणयः (ॐकारः) खनिष्ठां (खघटकां, निजभ- क्तांच) वर्णत्रयीम् (अक्षरनयीं, ब्राह्मणादिवर्णत्रयीं च) पुनाती. ति वर्णनयघटितस्प घर्णत्रयपावनमुचितमेव, परम् एकद्वि- .वर्णा : (एकाक्षरघटिता, एकद्विग्राह्मणादिवर्णघटिता च).त- घाऽऽख्या चतुरो ऽपि वर्णान् (ब्रह्मक्षत्रियविशूद्रान्, अक्षरच: तुष्टयं च) पुनीते.इत्याश्चर्यमिति संपेण वदन अल्पाक्षरमपि त्वन्नाम ग्रह्मणादिवर्णचतुष्टयपावित्र्याऽऽपादकमित्याह । ०:३२ हे समुद्रहितः ! अन्याऽपदेशेगोचरितमपि.ते नामानिर्व- चनीयां सन्तोषसम्पत्तिं ददातीति रखरतरमीमास्तपसन्तापमश- ·नामवैभवस्तधकः १७॥ आपीतमुल्वणतपाऽऽतपतापशान्त्यै दूरीकरोति दुरितान्यपि वारि गाङ्गम् ॥ ३२ ॥ व्याजादिति । हे वारिधिराजकन्ये ! उल्वणस्य तपस्य ग्रीष्मस्याऽऽतपस्योष्णस्य तापस्य शान्यै आपीतं मातिं गानं चारि दुरितानि पापानि यथा दूरीकरोति तथा व्याजादन्य- सम्बन्धेनोपात्तं गृहीतं त्वन्नाम कामप्यनिर्वचनीयां मुर्दा हो- णा समृद्धि ददाति । दृष्टान्तालङ्कारः। सिंहोनतावृत्तम् ॥ ३२ ॥ यो वक्ति देवि पदमेकमपि त्वदीयं सर्वाणि तस्य हृदि भान्ति सदा पदानि । नित्योन्नतो नृपतिरेव वशीकृतश्वेत किंकुर्वते पुरजना इति का प्रयत्नः ॥ ३३॥ य इति । हे देवि ! त्वदीयं स्वत्सम्बन्धि एकमपि पर्द माय निपीतं गङ्गोदकं दुरितान्यपि विनाशयतीत्युक्त्या समर्थन यहच्छयोचरितमपि स्वनाम महासन्तोपदं भवति, किं पुनर्भ- क्येति नाममाहात्म्यमाह । ३३ हे देवि ! यः पुमान् एकमपि त्वदीयं पदं ( त्वन्नाम)ध- दति तस्य हृदये सर्वाणि पदानि (सुप्तिङन्तानि ) भासन्ते इति सर्वदा उन्नतो राजा वशीकृतश्चेत् तस्मिनाशाफरे पौरजना: फि दुर्घने (फिकरतां प्राप्नुयते, माज्ञाकारिणो भवन्ति) इत्यत्र फः प्रयत्न इत्युक्त्या समर्थयन् यथा राशि माशा पालके सति सर्वे पौरा आशा- पालका भवन्ति तथा सफलपदमूर्धन्ये स्वनामपदे जप्ते सति सर्वा- णि पदानि हृदि प्रतिभासमानानि सन्ति नामजापकं महाकविं पुर्यन्वीति त्वन्नामजापको महाफविर्भवतीत्याह ।

·सम्यारयाऽपतरणे सक्षमीसहने नाम यः वक्ति उचारयति तस्य हदि सर्वाणि चैकुण्ठादीनि पदानि स्थानानि भान्ति । दृष्टान्त:-निसम् उन्नतः श्रेष्ठः नृपति- रेव वशीकृतः स्वाधीनीकृत्तश्वेद पुरजनाः पौराः किं कुर्वते, किंश काकुः तिशीनों का प्रपन्न ? इत्यर्थः । दृष्टान्तालङ्कारः। उद्धर्पिणीश्चम ॥ ३३ ॥ क्षमानिधे यम्यधिपाऽभिधयं वाचो विधेयं तव नामधेयम् । पद्मालये यस्य गुणोदधे ऽयं पचेलिमं विन्दति भागधेयम् ॥ ३४ ॥ क्षमेति । हे गुणोदधे! हे समानिधे! हे पद्माऽऽलये ! यमि- नां पोगनामधिपैपि अभिधातुं योग्यं तव नामधेय यस्य पुंसः वाचः विधातुं योग्यं ग्रामिति भावः । अयं पक्तुं यो- ज्यं पचेलिमम् । पचेः कालमर । भागधेयं निन्दति । उपजा- तिवृत्तम् ॥ ३४ ॥ स्वनाथनाम्नः स्वयमुत्तरं सत् तवाऽभिधानं गुणमादधाति । ३४ हे गुणोदधे ! क्षमानिधे ! यमगृहे ! योमीन्द्रजप्यं तय नाम यम्य घुमा वागनुसारि (जप्य) भवति अयं परिपकं भाग्यं लभते इति स्यन्नामजापको महाभाग्यो भातीत्याह । ३५ हे पुण्डरीकाक्षप्रियतमे ! तय नाम भगवन्नाम्नो ऽप्युत्तर ( श्रेष्ठ, परभागामस्थित च ) सत् गुणं (शुभादिगुणम, अदेङ्गुः ण इति पारिभाषिक गुण च) आदधारात्यिन प्रणायम ॐकारम- निन्दितं प्रमाणमिति अकारोफारगकारघटिते ओङ्कार विष्णुवाः ·नामवैभवतयः १७ । पोक्षणप्रेयसि निर्विगानं प्रमाणमत्र प्रणवं प्रतीमः ॥ ३५॥ स्वेति । हे पक्षणमेगसि ! तवाणिधानं मयं स्वनाथस्य नान्नः उत्तरे सब गुणं आदधाति सगुणं करोति । अत्र प्रमा- णम् । निर्विवादं ममाण प्रवणं प्रतीमः । अयं भाव: अकागे मिष्णुरुकारो रमा, अत्रोकारपरत्वेनागुण इति गुणे कृने प्रोका- रसिद्धिरिदं गुणाधानमेव उकारस्य रमावाचकत्वे प्रमाण यमक- सबके उक्तम् । कान्पलिगमलङ्कारः । उपजातिवृत्तम् ॥ ३५ ॥ पो नाम्नां पामरास्तावकानां प्रौढिं विद्युनॆव नामान्तरेभ्यः । चक्रीवन्तश्चारुकर्पूरचूर्णे भस्मभ्यः किं विस्मयं प्राप्नुवन्ति ॥३६॥ पने इति । हे पझे! प्रायरा नीचा: नामान्तरेभ्यो ऽन्य. नामसकापात्तावकानां नाम्नां प्रौढिमैश्वर्य नैव विद्युन जानीयुः । दृष्टान्त:-चक्रीवन्तो गर्दभाः भस्मभ्यः धूलिभ्यः चारुणि मु- न्दरे कर्परस्य चूर्णे विस्मय प्राप्नुवन्ति किम् ? दृष्टान्तालझारः। शालिनीरत्तम् ।। ३५॥ घकादकारात् परमागे स्थितो लक्ष्मीवाचफ उकार' अकारोफा. रयोः स्याने आढ़ गुण इति सूत्रानुसारेण ओकाररूपं गुणं प्रयोग तीति बाधनपूर्वका हरिनामतो ऽपि शुष्ठं त्वनाम जप्तुः कल्याणादि- गुणोत्पादकं भवतीत्याह । २६ हे पद्म ! प्राकृता जना इनरनामभ्यस्त्वन्नाम्नां माहात्म्य जानीयुरिति रासभा भस्मभ्य: सुन्दरे कपूरचूर्ण विशेषमानन्दं प्रा. नुवन्ति फिरमित्युक्त्या समर्थयन्नाह। - ·N सम्याण्याऽयतरणे लक्ष्मीसहने जहदिह जननि त्वन्नामधेयं विधेयं जडमतिरतिरिक्तं शर्मणे कर्म कुर्यात् । निधिमनवधिमुच्चैर्निष्कुटस्थं विहाय प्रतिभवनमशङ्कः पर्यटेनिक्षितुं कः ॥ ३७॥ जहदिति । हे जननि ! विधेयं ग्राह्य त्वन्नामधेयं जहर य. जन् यः धामणे कल्याणायाऽतिरिक्तमधिकं कर्म कुर्याद स जडमतिरेव, 'सर्व वाक्यं सावधारण'मिति न्यायात् । नास्त्यवधि- रन्तो यस्य तम् उच्चैमहान्तं निधि निष्कुटे गृहे तिकृति तम् । निप्कुटस्तु गृहे घाते स्यात्केदारकवाटयोरिति मेदिनी । विहाय त्यत्वा भवने भवने इति प्रतिभवनं, प्रतिग्रह इसर्थः । वीप्साया- मव्ययीभावः । अशङ्कः सन् भितितुं भिक्षार्थ का पर्यटेत ? गच्छेद । दृष्टान्तालङ्कारः। मालिनीरत्तम् ॥ ३७॥ दयोदधे या तवनामधेया- ऽभिधा सुधेयं यदि तां धयेयम् । , ३७ हे जननि! इह जडबुद्धिरुपादेयं त्वनाम त्यजन् सन् सुखार्थ- मन्यत् फर्म कुर्यात् (न सुयुद्धिः) इति गृहाऽऽरामस्थितं निःसीम महानिधि विहाय निःशङ्कः सन् को वा प्रतिगृहं मिक्षार्थमटे?दिस्यने- न समर्थयन्नाह। ३८ हे दयोदधे! कमले!अहं यदि तव नामधेयनामिका या सुधाता धयेयं(पियेयं) चेत् तर्हि अजपेयं (अजैश्छागैः पालनीयं, छागनिष्पाद्य) चांजी नमलं पेयं यस्मिंस्तथाविधं वाजपेयगामकं यागं घा महतो .

·नामवैभवस्तबका १७ ॥ न वाजपेयं कमले ऽजपेयं न वा जपेयं महतो पि मन्त्रान् ॥ ३८ ॥ दयेति । हे दगोदधे ! हे कृपासागरे ! (१)या प्रसिद्धा इथे तव नामधेयं नाम इति अभिधा आरूपा यस्यास्तां सुधां यदि धयेयं पिधेयम । धेट पाने इसस्मालिङ् । तहि वाजपेयं तन्नामक यज्ञन जपेयं न चिन्तयेयं, नवा महतो ऽपि मन्त्रागनून जपे. यं मनमा न ध्यायेयम् । जप मानसे अस्मालिङ्। हे कमले। इति सम्बुद्धिः । उपेन्द्रवज्रावृत्तम ॥ ३८ ॥ मरणशरणमन्त्रं शाहिणः प्राणकान्ते परमपुरुषनाम्नः प्रागुपादीयमानम् । विसदमहिम नाम क्षिप्रमेकाक्षरं ते वितरति जपतामप्येकमेवाऽक्षरं तत् ॥ ३९ ॥ शरणेति । हे शाङ्गिणः माणकान्ते ? विशद: महिमा - स्य तत् एकाक्षरं नाम उ इति तनाम कीहक् यत्परमपुरुपना- म्नः वासुदेवनाम्नः अ इसाकारकात् प्राक्पूर्वमुपादीयमानं :- मन्नान्या न जपेयम् (मनसा ऽपि न चिन्तयेयम् )त्याह। ३९ हे शामिाणप्रिये ! पुरुषोत्तमनाम्नः (अकारात्) प्रागुणा- माणे मरणरक्षणमन्त्रखरूपं स्पटमाहात्म्यम् एकाक्षरम् (उ. कारात्मक ) ते नाम जपताम् एकमेवाऽक्षरम् (अकारपूर्वभागस्थि. तस्य उफारस्य इको यणचीति शास्त्रेण जायमानेन यणा निष्प घफारम, अमृतं, मोक्षं) चितरनीति उकाररूपं त्वन्नाम भगवन्ना- भरूपाकारात् पूर्वमुपादीयमानं यणादशेन वमिति, रूपमापन्न सत्तदेव धम् अमृत मोक्षं जपतां ददातीत्युकाररूपमेकाक्षरं त्वन्नाम जपताम ओमित्येकाक्षर प्रशानपूर्वकं माझं ददातीत्याह ।

·सव्याख्याध्यारणे लक्ष्मीसहने युज्यमानं मरणस्य शरणं रक्षकम् अमृतं तन्मन्त्रं व इसाकारकम, आहुरिति शोपः। अत्र उ अ इति स्थिते इको पणचीति यगा- देशे व इति सपनत्वात् धमित्यस्य वीजस्य अमृतमानलमा- गमसिदं तन्नाम जपतां पुंसामपि एकमेवाक्षरं ब्रह्मभावं वित- रति ददाति । शरणवरणमिति पाठे शरणस्प वरणं यस्मादि- ति व्युत्पत्तिया । वस्तुतस्त्वयं लेखकमगाद एवेति । काप- लिगमलङ्कारः । मालिनीवृत्तम् ॥ ६९ ॥ कण्ठे कुण्ठितनिस्वने कफचौरक्षेषु विक्षेपिषु सुप्ते चेतसि यातनाभिरसुपु क्षिप्रं प्रतिष्ठास्नुषु । साऽऽयासा ऽपि समुद्रपुत्रि समयाऽभिज्ञा रसज्ञा मम त्वन्नामोपहितं हितं जपतु तद्दवस्य नाम स्वयम्॥४०॥ कण्ठेति । हे समुद्रपुत्रि ! कण्ठे कफचरैः श्लेष्मसमूहैः कु- ण्ठितः स्तब्धः निःस्वनः शब्दो यस्य तस्मिन्सति, अक्षेष्विन्द्रि- येषु विक्षेपिपु विक्षेपं प्राप्नुनत्सु, यातनाभिः पीडाभिश्चेतसि मुप्ते मूढे, क्षिमम् असुषु प्राणेषु प्रतिष्ठास्नुपु गन्तुमिच्छत्सु सस्सु, इति सर्वत्र । प्रगान माणोत्क्रमणाऽऽयासेन सहिता निम- म रमज्ञा जिहा समधाऽभिज्ञा कालज्ञा सती तब नाम्ना उ- पहितं युक्तं तथा हितं हितकारकं स चाऽसौ देवो वैकुण्ठपतिश्च ४० हे समुद्रपुत्रि ! फण्ठे कफौधेः प्रतिबद्धशब्द सति, इन्द्रिये. घे विकलेषु, चित्तं प्रमीलति, तीववेदनाभिः प्राणेषु यियासुपु सासु सश्रमापि मदीया जिन्हा ऽचम्मरक्षा सती त्वन्नामधेयसहितं भगव तो नारायणस्य नाम लक्ष्मीनारायणेति श्रीहरिरिति वा आत्मना जपतु इति प्राणप्रयाणसमये मजिह्वा स्वन्नामसहितं भगवतो नामा मुष्मिकगतिप्रदं जपवित्याह ।

·नामवैभवस्तवका १७॥ तसा श्रीलक्ष्मीनारायणसादिरूपं जपतु । शार्दूलविक्रीडितं हाम्॥४०॥ अभ्यासैः पवमानमन्त्रविततेरब्लिङ्गभङ्गयन्तरै- रादेशैरघमर्षणस्य यमकैरष्टाक्षरस्येन्दिरे । गायत्र्याः पुनरुक्तिभिः परिपणैरोङ्कारपुंसूक्तयोः शुद्धिं व्याहृतिसोदरैर्न भजते को नाम ते नामभिः॥४१॥ अभ्यासति । हे इन्दिरे ! पवमानमन्त्राः 'स्वादिष्टये- खायध्यायचतुष्टयगतसकलऋग्रूपा मन्त्रास्तेपा विततेः पतेः अ- भ्यासैः पुनरुचारभूतः, एवमच्लिङ्गानाप 'आपोहिष्ठामयोभुव' इत्यादीनां मन्त्राणां भड्यन्त रीत्यन्तरभूतः, अघमर्पणस्य 'ऋतं च सत्यं चस्यादेः मादेशस्थानस्तकार्यसम्पादकैः अष्टाक्ष- रस्य ‘ओं नमो नारायणायेति मन्त्रस्य यमकैतियः, गायत्र्या: पुनरुक्तिभिः पुनरुच्चारणभूतैः, ॐकार पुंसूक्तयोः प्रणवपुरुष- सूक्तयोः पारेपणैर्मूलधनभूतैः, ते नामभिः को नाम शुधि न भजने ? आप तु सर्वो ऽपि भजते इति निदर्शनालेखाऽलङ्कारौ। शार्दूलवि० वृत्तम ॥ ४१॥ , -- . " ४१ हे इन्दिरे! पयमानमन्त्रसमूहस्याऽनेडनरूपैः, अल्लिङ्गकम- त्राणां प्रकारान्तरः, गघमर्षयामन्त्रप्रतिनिधिभिः, ॐनमोनारायया- त्याक्षस्य मन्त्रस्य सहजैः, गायत्र्याः पुनरुक्तिरूपः, प्रणयपुरुषसू- तयोर्मूलधनैः, दयाहतीनां भूरादीनां सहोदरस्ते नामधेयैः को वा शुदि न लभत? पति भगवतीनानामतिपावित्र्यापाइकत्वं म. तिपादयति।

·सव्याण्याऽपतरण लक्ष्मीसहस्र
प्रायश्चित्तविशुद्ध्यै प्रायश्चित्तं समस्तपापानाम् ।
गायतु तव नामैषा कमले कलिताऽन्यनिरसना रसना४२॥
इतिश्रीमद्वेङ्कटाऽध्वरिविरचिते श्रीमल्लक्ष्मीसहस्र नाम-
वैभवस्तवकः सप्तदशः ॥ १७ ॥
मायश्चित्तेति । हे कमने ! प्रायो बाहुल्येन चित्तस्य वि-
'शुद्धय समस्तानां पापानां प्रायश्चित्तं निष्कृतिभूतं तब नाम
कलितं कृतम् अन्येषामुपायानां निरसनं यया सा रसना गायतु
गीतं करोतु । गीतिवृत्तम् ॥ ४२ ॥.
इति श्रीरामजीमहाराजाऽपरनाम्ना श्रीनिवासपण्डितेन
चिरचितायां चालवोधिन्याख्यायां श्रीलक्ष्मी-
सहस्रटीकायां नामवैभवस्तबका
सप्तदशः सम्पूर्णः॥
४२ हे कमले । एषा मदीया जिव्हा त्यक्तोगयान्तरा सती
चित्तस्य विशुद्ध्यै सफलदुरितानां प्रायश्चित्तरूपं ते नाम प्रायो
गायत्विति प्रार्थयमानः स्तबक समापयति ।
इति श्रीमानवल्ल्युपाख्यतैलगरामशास्त्रविरचिनायां लक्ष्मी-
सहस्राऽवतरणनिःश्रेणिकायां नामवैभवस्तधकः ॥ १७ ॥

·समभयस्तषक: १८ । अथ सवैभवस्तबकः ॥१८॥ -- शवुभ्रात्रे ऽपि कृपया यो लङ्कासमवैभवम् । विभीपणाय प्रददौ स रामः श्रेयसे ऽस्तु नः॥१८॥ अथाऽस्मिन्नष्टादशस्तबके लक्ष्म्याः सवैभवं वर्णयितुं - थमपद्य रविन्दवनमिति तल्लिनं निर्दिशन्मङ्गलमाचरति- अरविन्दवनं वन्दे तदहं यदहर्निशम् । प्रीतिपूर्वकमध्यास्ते पीताम्बरकुटुम्बिनी ॥१॥ अरविन्देनि । पीताम्बरस्य विष्णोः कुटुम्बिनी दारा: पत् प्रीतिपूर्वकम् अध्यास्ते उपविशति तदचिन्दाना कमलानां धनम् अहं कविरहर्निशं सदा वन्दे । पथ्याव वृत्तम् ॥ १॥ सारसात्मनि सवाऽम्ब मन्दिरे द्वारपालकजना इवेन्दिरे । चारुकेसरसुवर्णयष्टिका- धारिणः प्रतिवसन्ति षट्पदाः ॥२॥ सारसेति । हे ऽम्ब ! हे इन्दिरे ! सारसं सरसीरुहमित्य- परः । तदात्मनि तद्रूप तव मन्दिरे गृहे चारुकेसरा एव सुव- १ अादर्शन सवैभवस्तयफेन भगवतीनिवासस्थानं तुष्दषुः हरिग्रहिणी यत (कमलवन)प्रेमपुरस्सरमधिषसति तत् कमलवनं. न्दे ति मङ्गलमाचरति । रहे अस्य ! कमलारमके तय गृह मन्जलफिनल्यापसुषर्ण: इण्डधारिणो भ्रमरा द्वारपालसमूहा व निवसन्तीत्याह ।

·सव्याख्यायितरणे लघमीसहस्र गायटिकास्ता धरन्ति तच्छीला ते द्वारपालकजना इव पदपदा भृङ्गाः पीतवसन्ति, वामं कुर्वन्तीत्यर्थः । रथोद्धनात्तम् ॥२॥ तारकं पदमभिख्यया रमे वारिज प्रणिगदन्ति सूरयः प्रौढशोभनखरांशुवैभव- प्राप्तमजिम सदालिसेवितम् ॥३॥ तावकमिति । हे रमे तावकं तत्सम्बन्धि पदं स्थान चरण चाऽभिख्यया शोभया नाम्ना च पारिज कमलामांत मूरयः कवयः प्रणिगदन्ति वदन्ति । तत्र हतुः-कगलं प्रौ- दाः शोभनाः खरास्तीक्ष्णाश्चांशवः कराः यस्य म सूर्यः तस्प पदं तु प्रौढा शोभा येषां ते च से नखरा नखाश्च तेपामंशूनां यद्वैभव तेन माप्तः मञ्जोः सुन्दरस्य भावः मञ्जिमा येन तत् । पृथ्वादिभ्य इतीमानच् । तथा कमलं सदा अलिभिः साधूनां पतिभिश्च सेवितमिसर्थः । रथोद्धतावृत्तम् ॥ ३ ॥ प्रबिध्नति भवत्पदप्रणयतद्विपर्यासयो- जना विभवदुर्गती जननि तत्र चोदाहृतिः । ३ हे रम! सूरय पण्डिताः प्रौढशोमनसगंशुवैमाप्रासमनि- म (नरुगारम्यसूर्यकिरणसपलब्धसौन्दर्य, समधिकोभाना नखा. नां फिरणसमृद्धया प्राप्तमौन्दर्य च ) सदालिसेषित (सर्वदा अलि- भि सेषित, मनामाल्या मेवितं च ) वारिज तावकीनं पद ( स्थान, चरण च ) कथयन्तीति श्लेपणाह । ४ हे जननि ! जना भवत्या पदे (यामस्थाने, चरणे घ)प्रेमतदः भाषाश्यागेश्वर्यक्षरिय विननि, तत्र भनिवासस्थानभूतकमला- ·सवैभधानपकः १८ । ५७१ सहस्रवसुरेभते सरसिजाऽनुकूलो रविः स भिक्षुकशिरोमणिः श्रयति तत्प्रतीपः क्षयम् ॥ ४ ॥ प्रेति । हे जननि ! जनाः भवसाः पदे स्थाने यः प्रणय: प्रेमा तद्विपर्यासो दे॒पः तयोः सतोः विभदुर्गतिश्चैने पावभ्र- तीत्यत्र यथासंख्पलापनेन स एवाऽलङ्कारः । तत्र तस्मिन्नुदाह- तिरुदाहरणं तु सरगिजस्याऽनुकूल: प्रणयी रविः सहस्रं वसु किरणा. द्रव्यं च यस्य स एधते, तस्य कमलस्य प्रतीपः भिक्षु- कस्य शिवस्य शिरोगांगमस्तभूपा दरिद्रश्रेष्ठश्च स चन्द्रः क्षयं श्रयतीति गुणदोपवर्णनेनोल्लासाऽलङ्कारः । काव्यलिङ्गं च । पृ- वीरत्तम् ॥ ४॥ कपटर्किटिदशायां कैटभारिः क्षमाभाक् प्रभुरकृत यतो ऽसौ पङ्कजाते निवासम् । तादह भजसि भर्तुर्धर्ममेवाऽनुसतु परमपुरुषकान्ते पङ्कजातस्थितिं किम् ॥ ५ ॥ कपटेति । हे परमपुरुषस्य कान्ते ! कपटरूप: य: किटिः। फोल पोत्री किरिः किदिरियमरः । तस्य दशायामवतारे कैट- ऽनुकूलः सूर्यः सहस्रवसुः (सहनसंख्यकिरणः, सहसवान) ब- धंत, तद्विरुद्धश्चन्द्रो भिक्षुकगिरोमणिः (शियमालिभूषणं, याचकमु- ख्यश्च) सन्क्षय कलानाश, धगक्षयं च) आश्रयतीति वदन् त्वत्पद्म- साध्वमाधुतिप्राप्तिः फलमित्याह । ५ हे पुरुषानमपान ! प्रभु कैटभासुररिपु पुरा चराहाऽगतारे.. क्षमामाक् (पृथ्नी प्रास , शान्तिशाली च सन्) यतः पङ्कजाते समुद्र- जम्बाल निवासमकरोत् तस्मात् त्वं पत्युर्धर्ममनुगन्तु पङ्कजातस्थिति (जम्बालसमूहास्थति, कमलवासं च ) करोनि कि ? मित्युत्प्रेक्षते।' त्यभक्त्या ·५७२ सम्पास्याऽवतरणे लसने भारिः प्रभुरमी समां पृथ्वी भजति स सन् पङ्कजाते कर्दमसमुहे निवासं स्थितिमकृताऽकरोत् तसस्मादिह लोके भर्तुः धर्मम अनु- सर्व पङ्कजाते कमले स्थिति भजसि किम् । गृढोत्सेतालङ्कारः। मालिनीरत्तम् ॥ ५ ॥ स्थानं समस्तवसुवृद्धिपुषस्तवाऽपि पयं रमे नवसुमत्वमुपैति चित्रम् । अप्यन्यदद्भुतममुप्यतु यो ऽनुकूलः शश्वद्विभर्ति वसुमत्वमसौ पतङ्गः ॥ ६ ॥ स्थानमिति । हे रमे ! समस्तं वसु द्रव्यं, तस्य पक्षे सम. स्तैमुभिः किरणश्च वृदि पुप्णाति तस्यास्तव स्थान कमलं 4- मुमत्त्वं द्रव्यवत्त्वं नोपैतीति चित्रं, नवमुमत्वं न्तनकमलपुष्पत्वमे- तीति चित्राऽभावः । तथा अमुष्य सुमत्त्वरहितस्पाऽप्यनुकूल: पतङ्गः सूर्यः वसुमत्त्वं द्रव्यवत्वं(?) विमीयद्भुताऽभावः । व. सन्ततिलकावृत्तम् ॥६॥ ६ हे रमे ! समग्रवसु(धन)वृद्धिपोषिकायास्तथापि निवास- स्थानं पद्मं नयसुमत्व (नवीनपुष्परूपरवं, न धसुमत्त्व धनवत्वं च) उ. पैतीति वसुवृद्धिफरायास्तव स्थानं फमलं न वसुयुक्तत्वमुपैतीति एकं चित्रं प्रदर्शयन् अमुण्य कमलस्य यो ऽनुकूलः सूर्यः स वसुमत्त्वं (फिरणवत्त्वं,धनवत्वं च ) मुहुर्बिभौति वसुद्धिकरायास्तव पास- स्थानं तु न वसुमत्त्वमुपैति, तदनुकूलश्च सूर्यो वसुमस्वं विभीत्या- श्वर्यान्तरं प्रदर्शयन् नवं कमलकुसुमं तव निवासस्थानमिति प्रति- पादयति ।

·सम्भवस्तयकः १८ ॥ सन्मानसोल्लसनदः सदसद्विवेके शक्तः सरोजनिलये सदनं त्वदीयम् । शब्दैः शुभैः श्रुतिपथं सुखयन् गभीरैः संसेवते जननि हंसगणो ऽवदातः ॥ ७ ॥ सदिति । हे सरोजनिलये ! सता साधूनां मानसस्य हृदः, पसे सतः मानससरसः उल्लसनमानन्दं शोपां च ददाति सः, एवं सदसतोचिजडयोः क्षीरनीरयोश्च विवेके शक्तः समर्थः, पुन: शुभैः शन्दैगम्भीरैर्ब्रह्माऽनुभवरूपैरन्यत्र रुतैश्च श्रुतिपय वेदानgमार्ग कर्णमार्ग च सुखयन, तथा ऽवदाता पवित्र स्वच्छश्च हंसानां परमहंसप्तनकादीनां मरालानां च गणः त्वदीयं सदन कमलरूपं संसेवते भजते । वसन्ततिलकाहत्तम् ॥ ७॥ . कमले कमलेषु सन्निधत्से सकलेषु स्ववशेषु विष्टपेषु । ७ हे सरोजनिलये ! सन्मानसोलसनदः (सनो मानसारपस. रोघरस्य शोभाप्रदः, सजनमनस उल्लासप्रश्व ) सदसद्विवेके (क्षीरनीरभेदज्ञाने, जडाऽजडयोर्मेदवाने च ) समर्थः, गभीरैः शुभैः शब्दः (नारखरः, महावाक्यैश्च ) श्रुनिपर्य ( थपणेन्द्रिय, दि. कमार्ग च ) सुखगन् अवदातः ( सशुभ्रवर्णः, पवित्रच) हंसगण: (मरालसमुदाय, परमहंससङ्घश्च ) त्वतीयं सदनं (कमलं, वैकुण्ठ- गतं तत्र मन्दिरं च) सेयते इति श्लेपणाह। ८ हे कमल ! समग्रेषु भुवनेषु स्ववङ्गतावपि केवलं कमलघु सानिध्यं फरोपीति लोफेपुजलजातेषु (जडेघरत्येषु, जलजेनाप च) ·५७४ सव्याख्याध्यतरणे लक्ष्मीसहस्र . सहज जननीजनस्य लोके जलजातेषु विशेषवत्सलत्वम् ॥ ८॥ कमले इति । हे कमले ! सकलेपु निष्टपेषु भुक्नेषु वा- साय स्वस्य वशेष्वधीनेपु सत्स्वपि कमलेषु सन्निधत्से उपधि- शसि, तथा हि-जननीजनस्य मातृजनस्य जलजातेपु जडजा- सेपु विशेपवत्सलत्तम् आंधकवात्सत्यं लोके सहज स्वाभानि- कमिति । अर्थान्तरन्यासालङ्कारः । औपच्छन्दसिकं वृत्तम ॥८॥ कल्हारोत्पलकैरवाऽऽदिपु तथा कल्याणि माल्यादिप प्रायः सत्सु सुमेषु वस्तुषु परं पद्मानि सयानि ते । भाग्यं कुत्र चिदेव नृत्यतितरां भूयःसु तुल्येप्वपि त्वत्कान्ताय सुगन्धिवस्तुपु तुलस्येकैव सा रोचते ॥९॥ कल्हारेति । हे कल्पाणि । भूगम्सु तुल्येषु सुगन्धिवस्तुपु सत्स्वपि तव कान्तायाऽनन्ताय यथैका तुलस्पेव रोचते मीणाति तथा कल्हारमुत्पलं सूर्यविकासि कैरवं चन्द्रविकासि इत्यादिषु माल्यादिपु च मायः बहुषु सुपेषु वस्तुषु पदार्थेषु स- स्वपि परमत्यन्तं पद्मानि कमलानि ते समानि भवन्ति, अना मायः वस्तुपु मध्ये भाग्यं दैवं कुत्र चिन्नृत्यतिनरातिशोभते । विकस्वराऽलङ्कारः । शार्दूलविक्रीडिनम् ॥ ९ ॥ समधिकं वात्सल्यं मातुः स्वाभाविकमिति वचनेन समर्थयन्नाह । ९ हे कल्याणि कल्हारोत्पलकैरवप्रमुखेषुमाल्यप्रभृतिषु च वस्तुषु सरस्वपि कुसुमेपु मध्ये केवलं पद्मान्येव ते निवासस्थानानीनि, समा• नेम्वपि पदार्थेषु क चिदेव भागधेयं विलसति यत् तुल्येष्यपि सुग. धिवस्तुषु सत्सु त्वगर्ने हरये एका तुलस्येव रोचते इत्यु- क्या समर्थयन्नाह ।

·सप्रभवस्तयका १८ ॥ ५७५ त्वद्हं कमलं यतस्त्वदविनाभूतस्य विष्णोः पदं, सूर्याऽऽलोकविकासमञ्चति ततः पझे मधुस्वादु तत् । अन्नादो ऽहमितीव गीतिनिनदैः श्रुत्यन्तसञ्चारिभिः कृष्णाकारजुषोत्र केचिदनिशं नन्दन्ति लब्ध्वा रसम्॥१०॥ स्वदिति । पझे ! यतः त्वद्हं कमलम् अतस्त्वया अपिना- - भूतस्य नब्वयस्य प्रकृताऽर्थदाय॑योधकत्वात्वत्सहायेन स्थितस्य विष्णोः पद स्थान कमलमेव वैकुण्टं मूरेः सूर्यस्य चाऽऽलोके दर्शने प्रकाशे च विकास प्रसन्नता विकचत्वं चाऽञ्चति । कि च ब्रह्मरमेन मधुना मकरन्देन च स्वादु मधुर तथा कृष्णा- ऽऽकारे हारस्वरूप नीलदेहं च जुपन्ति ते के चिज्ञानिनः भ्र. मराश्च अत्र रसं ब्रह्मरस मकरन्दं च लब्ध्वा प्राप्य अन्नादोह- गिति "अहगन्नादो ३ ऽहमनादो ऽहमन्नाद' इति श्रुत्पन्त तैत्ति- रीयोपनिपदि सञ्चरन्त्युपलब्धा भवन्ति तैतिनिनदैः सामगान- शब्दैः, पक्षे अहमन्न अत्तीयन्नाद इति तृप्पुवाररूपैरिति या- १० हे पझे ! यस्मात कारणात् त्ददाचासभूतं फमलं स्वरसह- चरस्य विष्णो निवासस्थान चैकुण्ठरूपं ततः कारणात् मधुमधुरं तत्प- सूर्यालोकविकामं ( सूर्यस्याऽऽतोफेनोन्मीलनं, सूरीणां दर्श- नविस्तारं च)अञ्चति, अन (पो, चैकुण्ठे च) कृष्णाकारजुपः (नील- घणे प्राता, भगवादाफारधारिणश्च ) के चित् ( भ्रमराः, पुण्यवन्त- श्व ) रस (मकरन्द, ब्रह्मानन्दं च) प्राप्य थुत्यन्तसंचारिभिः (थर- प्रान्तसंचारिभिः उपनिषद्धतिभिश्च ) अन्नादोऽहमिस्याकारकैः "अहह्मनादाऽहमन्नादोऽहमन्ना" इत्यादिग्रह्मानन्दोद्गार, मफरन्दर- पाऽभिक्षुको मिति तृष्प्युद्गाररूपैश्च) गीतिनिनदैः (गुजारवैः, 'ब- हमना' इत्यादिसामभिश्च ) निरन्तरमानन्द प्राप्नुवन्तीति लेषणा।

·५७६ .. संव्यायाधतरण लक्ष्मीसहने वत् । श्रुत्यन्ते कर्णान्ते सञ्चारिमिर्गीतिमधुरैनिनकाररूपैः र- यैश्चाऽनिशं सदा नन्दन्ति । टुनदि समृद्धावस्मात्कतीर लट् । काव्यलिङ्गालङ्कारः । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम ॥ १० ॥ सूर्याऽऽलोकदशासु हर्षमयते दोपाकराऽऽलोकने संकोचं भजति श्रितालिघु रमे दत्ते परं जीवनम् । स्थानं पङ्कमधः करोति वहते नालीकशब्दं च ते कां वातावकसन्निधानमहिमा कुर्यान्न चर्या शुभाम्११॥ सूर्येति । हे रमे ! मूरेः सूर्यस्य चाऽऽलोकस्य दशामु हर्ष तोपं विकासं च अयते, एवं दोपाकरस्य घुमश्चन्द्रस्य चाऽऽलो- कने सङ्कोचं मुकुलीभावं भजति, पुनः श्रितानामाश्रितानामा- लिपु पनिपु श्रितेपु भ्रमरपु च परं जीवनं दने, तथा पई पापं कर्दम चाऽधः करोति तिरस्करोति नीचैः करोति च, ततः न अलीकमनृतं नालीक सयं कमलमिति च शब्दं वहते, तत्तस्मा. चावकं च तत्सनिधानं च तस्य महिमा का वा शुभां चर्या न कुर्यादपि तु वत्सानिध्यं सर्वत्राऽपि शुभकरमिति भावः। शा- र्दूलविक्रीडि० ॥ ११ ॥ ११ हे रमे ! तव स्यानं (कमलं, त्वत्कृपापात्रं पुरुषश्च) सूर्यालो. फरशासु (सूर्यस्य प्रकाशावस्थासु, सूरीणां दर्शनावसरेषुच)हर्षे प्रा. मोति, दोषाफराऽऽलोकने (चन्द्रोदये, दोपखनिरूपाणां स्व. लानां दराने च ) संकोचं (निमीलनम, अनुल्लामञ्च ) प्राप्नोति, श्रि- नालिपु (श्रितेचलिषु भ्रमरपु, आश्रिनानामालिघु पनिषु च ) परं जीवनम् ( उत्कृष्टं मधुरं जलं मकरन्दरूपम्, उत्कृष्टां जीविका च) ददाति, पडू (फर्दमं, पापं च ) अधः करोति (नीचैः करोति, प्र. तिदन्ति च ) नालीकशब्दं वहने (कमलवाचक नालीकमित्याकारकं शब्दं धारयति, अलीकराब्दम् असत्यशब्दं न वहते च) इति त्वासा. निध्यमाहात्म्यं कां वा शुभां गतिं न फुयादित्याह ।

·"समभवत्तयका १८ । ५७० धत्ते सदैव' शिरसा तव पादरेणून पये बिभर्ति तव नाम च परमेतत् । वर्वति धारकतया तव हस्तमेव तयुक्तमृच्छति तवोज्वलदास्यलक्ष्मीम् ॥ १२ ॥ धत्ते इति । हे पो ! एतत्पमं शिरसा सदैव तव पादरेणू- यत्ते, तथा तब नाम विति । यो हि यस्य दृढदासः स तनाना व्यपदिश्यते । पुनर्धारकतया ऽपि तच हस्तमेव वति सदा वृणोति । तत्तस्मात्तवोउज्वलदास्यस्य लक्ष्मी शोभा विम- तीति युक्तमेव । वसन्ततिलकाहत्तम् ॥ १२ ॥ प्रातः कृताऽऽप्लवविधिः पयसां निधाने ब्रनो ऽर्चकः शुचिकरो भृततप्तचक्रः । १२ हे पो परत पनं सर्वदेव शिरसा (उपरिमागेन, मस्तके. नच) तय पादपासून धारयति, तव नाम (पाचकं पदं पत्या- कारक) वहनि, स्वन्नाम जपति च, स्वस्तस्य कमलधारफतया तवा- लम्बनतया वृणीते, तस्मात तत्पनं तव उज्ज्वलदास्यलक्ष्मी (निर्मला दास्पयोमाम, उज्ज्वलतः प्रकाशमानस्याऽऽस्यस्य शोमांच)प्रामोतीति युक्तमिति श्लेषण घदन दासो हि स्वामिनः पावधूलि शिरसा पति, नामिनामसंपन्य चारमनि धाति, (जनास्त स्वामिनामपूर्वक ममुफ- शास' इति ध्यपदिशन्ति ) स्वामी ते हस्तेनाऽवलम्ब्य गच्छत्तीति नि- जान दासः स्वामिकरणालम्व्यते, पमं चैवं करोतीति तस्य वास्य- प्राप्तिचितघेति बोधयन् पमं यस्मातच पादरेणुं शिरसा धारयति, त्यनाम च जपति, स्वचस्तालङ्कारतां च प्रामति तेन सुकतेन घन्मु. स्खलक्ष्मी बहतीपर्यमाविष्कुनाए । १३ हे जगदम्य ! प्रत्यूषे पयसां निधाने (जलधी, जलाशयेच) ·सध्याख्याऽवतरणे लक्ष्मीसह . उद्घाटयत्युदितविष्णुपदैकसंक्ति- विश्वाऽम्ब-पद्ममयसयदलान्तरं ते ॥ १३ ॥ मातरिति । हे विश्वाम्ब ! पयसां निधाने ममुद्रे कृता. ऽऽप्लवविधिः कृतस्नानविधिः, शुभाः करा: किरणा हस्तौ च यस्य सः, भृतं तप्तं चक्रं, पक्षे भृतस्तोपितः तप्तश्चक्रवाको येन विष्णुपदे आकाशे हारचरणे च एका केवला. सक्तिभक्तिर्यस्य सः बधः सूर्य एवाऽर्चकः पूजकः दलरूपमन्तरं व्यवधागक यस्प तत्पद्मरूपं समोद्घाटयति पूजामति भावः । वमन्तति- लकारतम् ॥ १३ ॥ ब्रह्मा यस्मादजनि वहते चारु पीतांशुकं यत् सान्द्राऽऽमोदं सततममृतस्थानमेवाऽऽश्रितं च । कृतमानविधिः, शुचिकरः, (ग्रीष्मकारक उज्ज्वलकिरणो वा, पवित्र- हस्तश्च ) भृनतप्तचकः ( पोषितवियोगसापसंतप्तचक्रवाकः, धारित- तप्तमुद्रश्च ) उदितविष्णुपदकसक्तिः (सञ्जाताऽऽकाशमात्रसंयोग, समुत्पन्नविष्णुचरणैकभक्तिश्च ) ब्रनः ( सूर्य एव ) अर्चको (देवपूजकः) तव पद्मरूपस्य गृहस्य दलान्तरं (पर्णमध्यं, कपाटं च) उद्घाटयतीति श्लेपेणाह । १५ हे मातः ! यस्मात् (अन्जात् ) ब्रह्मा जनि, यत् चारु मनो- हरे पतांशुकं (पीतवर्णकिअल्ककान्ति, पीताम्बरं च) वहते, सा- म्द्र मोदं (घनमौरभ आनन्दघनं च) अमृतस्थान (जलाशयम, मुक्तिस्थानं वैकुण्ठं च)आश्नितम, अतः तत्र पदं (निवासस्थानम्) इदं कमलं श्रीनिवासाऽभिधानं (लक्षीगृहमिति नाम, श्रीनिवास इत्याका- रकं हरिनाम च) अर्हत्येव, एवं धर्मशाहल्येन सादृश्य सिद्ध भगवतो मधुदैत्यवैरिता, फमले च मधु( मकरन्द )स्निग्धता (मरणत्य, १ तलमुदाधारण हि मा-पाना मुख्यो धर्म ।

·suph सवैभवस्तरका १८ अर्हत्यनं तव पदमिदं श्रीनिवासाऽभिधानं मातदोषो न भवति मधुस्निग्धता धर्मभूनि ॥ १४ ॥ ब्रह्मेति। हे मातः । तव पदं स्थानमिदम् अजं कमलं श्रि- यो निवामो समनिस्थानम् , अत एव श्रीनिवास इसभिधानम- इति । एतच्छ्रीनिवासमित्ति वक्तुं प्रतिवन्धो नास्तीति भावः । तत्साभ्यमुपपादयति-पस्माद्ब्रह्मा जनि उत्पन्नः, चारु पीता- शुरू पीताऽम्वरं पक्ष किझल्कं च बहते धारयति, सान्द्रः आ- मोदः सुगन्धः मीतिश्च यस्मिन् तद अमृनं मोक्ष उदकं च तद्रूपं स्थानम् आश्रित साम्य समर्थनीये पद्धे मधुस्निग्धता इरौ मधु- यात्रुता इति पने दोपश्चद्धर्मस्य भूम्नि भ्यस्त्वे काचित्कभिन्नता दोपो न भवति । श्लेषालङ्कारः । मन्दाक्रान्ता० ॥ १४ ॥ अहो मुकुन्दसुन्दरि त्वदीयमन्दिराऽहितः स्वयं क्षयं ब्रजन्नयं स्वरक्षिणं क्षिणोत्यपि । सरोरुहट्टहः शिवः शिरोऽधिरोहदुष्कृताद् विदिक्षु दिक्षु भिक्षुकः स्फुटं नष्टन्नटाट्यते ॥ १५ ॥ अहो मुकुन्दमुन्दरि ! खदीयमन्दिरस्य कमलस्याऽहितः प्रीतिमतं च ) दोषः (सारश्यप्रतिवन्धको)न भवतीति ब्रह्मजन- फवादिबहुलधर्भः सदशं कमलं श्रीनिवास इति भगवन्नाम लभते, कंबलं मधुरिपुत्वविरुद्धमधुनिग्धरयरूपधर्मसम्बन्धो न सारश्य- विघटको भवेदित्याह। १५ अहो मुकुन्दकान्ने ! तावकगृहस्य अहित' आत्मना क्षय प्राप्नुवन् निजरक्षकमपि निणातीति शिवस्त्वमन्दिररूपकमलद्वेष्ट- श्चन्द्रस्य मुर्धस्थापगदुरिताद् दिक्षु विदिक्षु च नृत्य भिक्षुकः सन्नि तत्ततो भूयो 5टतीत्युक्त्या समर्थयन्नाह ।

·५८० सम्याक्याऽवतरणे लक्षमीसहने शत्रुश्चन्द्र इति पावत् । स्वयं यं व्रजन्नपि रक्षिणं रक्षकमपि क्षिणोति । श्तुविकरणाति क्षये अस्माल्लट् । तया हि-शिवः सरोरुहगुहश्चन्द्रस्य शिरसि स्वमूर्ध्नि अधिरोहाधारणरूपाद् दुः कृतात्पापाद्भिक्षुकः सन्विदिक्षु दिक्षु च स्फुटं नटन्नृत्त कुर्वन्स- नटाय्यते पुनः पुनर्धमति । अट गतावित्यस्मात्चित्रिमूत्र्य- व्यर्तीत्याविवार्तिकेन पौन:पुन्याऽर्थे यडि लाट यस्य हल इति यलोप दीर्घोकित इसभ्यासदीर्घः । पञ्चचामरं कृतम् ॥१५॥ त्वद्धाम्नः सरसीरुहस्य च मिथस्त्वत्कान्तधामाऽऽत्मनो मार्तण्डस्य च पुण्डरीकनिलये मैत्री निसर्गोंदिता । कल्याणी युवयोरियं विवृणुते कैमुत्यनीत्या मिथा प्रीतिं कामपि भूयसीमविदिताक्षेपामनीपाधिकीम्॥१६॥ स्वदिति । हे पुण्डरीकनिलये ! तब धाम्नो गृहस्य सर- सीरुहस्य चेत्यपरं तव कान्तस्य हरेर्धामाऽऽत्मनो गृहरूपस्य मार्तण्डस्य । 'योसावादिये पुरुष' इति याजुषक्षुतिः। मियो ऽन्योन्यं मैत्री निसगोंदिता स्वभावसिद्धा सती इयं प्रीतिर्युव- योर्लक्ष्मीनाराणयोः अविदितः अज्ञातः आक्षेपो यस्याम् । चो- धमाक्षेपाऽभियोगी इत्यमरः । ता पुनर्नास्त्युपाधिर्यस्यां तथा क- ल्याणकारिणी युवयोमियः परस्परं कामाप अतिपायेन ब- ही इति भूयसी । वहोलोंपो भू च बहोरिति भूरादेवाः। तां १६ हे सिताम्भोजगृहे ! स्वप्निवासस्थानस्य कमलस्य स्थाप्रियक्ष- सतिस्थानस्य सूर्यस्य चेति तव त्वप्रियस्य च स्थानयोः परस्परम- श्री स्वाभाषिफी, इयं च गृहमैत्री फैमुतिकन्यायेन महीयसीमचोधा निरुपाधिकामनिर्वचनीयां युवयोः प्रीतिं प्रकटयनीति युक्योहमे- ध्यां स्वामाविषयां युवयोमैत्री फैमुत्यन्यायसिद्धत्याह।

·सवैभवालयफः १८॥ कामप्यनिर्वचनीयां प्रीति कमुखनीत्या ययोः स्थानयोमिय एतावती प्रीतिः तत्र तयोः साक्षात्किम वक्तव्यात कैमुत्येनाऽर्थ- सिक कापाऽपिपलकारदर्शककैमुत्पनीत्या विवृणुते वि- स्तारयतीसर्यः । बालविक्रीडि० ॥ १६ ॥ कति न कुसुममन्यान्यन्यानि देवि वने वने न हि समुदितेष्वप्येतेषु क्षमा कमलोपमा । भगवति भवत्सानिध्येन प्रभोः कमलानि यत् करचरणहक्कल्पानीति स्थिरं दधते यशः ॥ १७ ॥ कतीति । हे भगवति ! बने बने प्रतियने अन्यानीतराणि कुसुममात्मानं मन्यन्ते सानि । आत्ममान खश्चेति खर । क- तिन? तथा ऽपि यद्यस्मात् हे देवि ! भवत्याः सान्निध्पेन स. भागमेन प्रभोहरेः करैश्चरणाभ्या दग्भ्याप ईपनानि करचरण- हकल्पानि कमलान्येच स्थिरं यथाः दधते, अतः समुक्तेिष्वप्ये. से अपपुप्पेपु कमलोपमा नक्षमा न युक्ता । हरिणीवृत्तम् ॥१७॥ हरेः करस्पर्शनतः प्रहृष्टा पयस्युदीता रुचिराऽलिकान्ता। १७ हे देवि ! प्रतिवनमितराणि मात्मनः कुसुमानि मन्यमानानि. मति न सन्ति ? समुचितेप्यपि तेषु कमलसादृश्यं नोपपद्यते, पतो हे भगवति ! कमलानि स्वरसंनिधानात भगवतो हस्तपादनय- नतुल्यानीति स्थास्नु कीर्ति धारयन्ति, तानि तु नेति कथं तेषु कम- लसारश्यमुपपोते?त्याह। १८ हे जलधिसुते । हरेः (सूर्यस्य, नारायणस्य च ) फरस्पर्श- नतः (किरणसम्पधात, पाणिग्रहणाञ्च ) प्रहा (विकसिता, ·सव्याख्याऽवतरणे लक्ष्मीसहने ... , वाराशिकन्ये वसतिस्त्वदीया बिभर्ति युक्तं कमलाऽभिधानम् ॥ १८ ॥ हरेरिति । हे चाराशिकन्ये ! लदीया वसतिः कमलाभि- धान विभर्ति इदं युक्तं, यतः हरेः सूर्यस्य विष्णोश्च करागा करस्प च स्पर्शनतः पर्यादेतोः महृष्टा च परं पपसि जले सीरोदे च उदीता, पुनः रुचिरैरलिभिः सखीभिश्च कान्ता, यद्वा रुचिरः अलिकान्तो ललाटमान्तो यस्याः सा इति । उप- जातिवृत्तम् ॥ १८॥ भृङ्गीसङ्गीत्युदयसुभगं मञ्जुकिञ्जल्कपुज्ज- स्फारस्तम्भ किमपि विकसत्पत्रसच्चित्रभित्ति । पर्याश्लिष्टं विमलसरसा कर्णिकास्वर्णपीठं पर्व विद्यः परमनुगुणं सम पद्म भवत्याः ॥ १९॥ भृङ्गीति । हे पद्म ! भृङ्गीणां सङ्गीतीनाम् उदयेन सुभगम, एवं मञ्जूनां मनोज्ञानां किमकानां पुञ्जा एव स्फारा विपु. सन्तुष्याच) पयसि ( जलाशये, समुद्र च) उत्पन्ना, क्षचिरालिका- न्ता (सुन्दरैलिभिमनोहरा, रुचिरः अलिकान्तो ललाटप्रान्तभागो यस्यास्तपाभूना च) त्वदीया धमतिः कमलाऽभिधानं (कमलमिति कमलेति च नाम ) युक्तमेव विभीति संपेण कमले कमलवामि- न्याः साम्यं धर्णयनाद । १९ हे पन्ने ! भृङ्गागनानां सङ्गीतोदयेन सुन्दर, मनोशकेसरा- चलिरूपविशालस्तम्भयुक्तं, धिकमपर्णरूपसचित्रभित्तिविराजितं, निर्मलसरोवरसहतं, फर्णिकारूपसुवर्णसिंहासनसमलतं पा भयत्या अनुरूपं सनेति पनाया भवस्याः पनं सम्म योमिस्याह ।

·सवैभवस्तयकः ५८३ लाः सम्भा यस्मिन् सत् पुनर्विकमन्ति पत्राण्येव सच्चित्रा मित्तयो यस्मिन् तत्, तथा परितः आश्लिष्टं विमला स्वच्छा सरसा मुन्दरी च या आ समन्ताद कणिका सैव स्वर्णपीठ हाटकाऽऽसने यस्मिन् तद, ईदृक्पमं भवत्याः परमनुगुणे योग्य सम गृई विद्यः । अत्राऽनुरूपवर्णनात्समालङ्कारः । मन्दा. कान्ता०॥ १९ ॥ दुग्धाऽम्युराशिदुहितुस्तव सन्निधानात स्वर्णस्थिीतर्भवति हन्त कुशेशयस्य । तत्सम्भवोप्यभवदम्ब हिरण्यगर्भो धन्याः खलु त्वदनुबन्ध्यनुबन्धिनो ऽपि ॥ २० ॥ दुग्धेति । हे दुग्धाऽबुराशेर्दुहितः ! तव सन्निधानात्कु- शेशयस्य कमलस्य तृण निद्रितस्य च मुष्ठु अर्णस्युदके स्वर्णे च स्थितिर्भवति । हे ऽम्ब ! पुनस्तत्सम्भवो ऽपि हिरण्यगर्म: ममा हिरण्य गर्ने यस्य स च, अतस्तवाऽनुवन्धिनामनुचराणाम् . अनुवन्धिनः संसर्गिणो ऽपि धन्पा इति गुणेन गुणवर्णनादुल्ला- सालङ्कारः । वसन्ततिलकात्तम् ॥ २० ॥ २० हे क्षीरोदपुत्रि ! तप सन्निधानात कुशेशयस्य (शतपत्रस्य, दर्भशयस्याऽकिञ्चनस्य च ) स्वर्णस्थितिः (गभनजलस्थितिः, क- नफस्थितिश्च ) भवति, हे अम्ब ! तत्सम्भवः कुशेशयजो (ब्रह्मा) ऽपि हिरण्यगर्भः (सुवर्णपूर्णः, तन्नामा च) भवति, इति त्वत्सम्ब. धिसम्बन्धिना ऽपि धन्याः ( कृतार्याः, धनिकाच ) भवन्तीति सा- सात त्वत्सम्बन्धिनां धनप्राप्तिर्भवतीत्यतिलघु, स्वासम्बन्धिसम्बन्धि- नामपि सा भवतीत्साह ।

·सव्याख्या चतरण-लक्षमासहस्त्र नवसारसवासमाचरन्त्या- स्तव साधर्म्यमिवाऽम्ब लब्धुकामः । परमः पुरुषः सदा विधत्ते पुरमध्यस्थितपुण्डरीकवासम् ॥ २१ ॥ नवेति । हे ऽम्ब ! नरे सारसे वासम् आचरन्त्यास्तव सा- धर्म्य समानधर्म लब्धुकामः परमः पुरुपः हरिः सदा पुरस्य शरीरस्य मथो स्थिते पुण्डरीके हस्कमले वासं विधत्ते । 'पुरमे- कावशद्वारमजस्येति काठकश्रुने । 'नवद्वारे पुरे देहीतिगीतायां च । 'ऋचो अक्षरे पग्मे व्योम निति वहृचश्रुतौ । 'परमे व्योम्नि हार्दाऽऽकाशे' इति भाष्यम 'सर्वस्य चाऽहं हदि सन्निविष्ट' इति च गीतायाम् । 'दहर उत्तरेभ्य' इति ब्रह्मसूत्रम् । उत्मेक्षाऽलङ्कारः। औपच्छन्दसिक वृत्तम् ॥ २१ ॥ अस्ति ते हरिपुरन्धि नीरज- स्थानमित्युदितमास्पदद्वयम् । 5 -- २१ हे अम्ब ! नधीननलिने मियासं कुर्वत्यास्तय समानधर्मता- माप्तुकाम इव पुरुषोत्तमो भगवान् सदा पुरमध्यस्थिते (शरीरिह- दयमध्ये स्थिते ) पुण्डरीफे घाम फरोतीत्युत्प्रेक्षते ! २२ हे हरिकुटुम्यिान ! तयाऽऽस्पदयं नीरजस्थानं (नीरजो रजोगुणरहितं घेकुण्ठरूप स्थानं, कमलरूपं स्थानं च) कथित. मन्ति, ह ( पतयोर्मध्ये ) प्रथम त्रिपारपर, (त्रिविक्रमस्थानं, घर- जनपवतः स्यामं च) द्वितीयं तु पट्पदपर (भ्रमरस्थानं, पादपकवतः स्थानं च) माहुरिति उमयोः साम्ये ऽपि त्रिपात्पदाउपेक्षया पटप नीरज स्थानमिति । पु० पा० ।

·समवस्तबकः १८. ६५५ एकमाहुरिह तु निपात्पदं देवि षट्पदपदं परं पुनः ॥ २२ ॥ अस्तीति । हे हरिपुरन्ध्रि । हे देवि ! ते नीरज निर्गत रजोगुणो यस्मात्त शुद्ध सत्त्वप्रधान(1), अथ च कमलं चीत आ- स्पदयं स्थानद्वपम् उदितं गदितम् इति स्थाने युक्तम्, इहाऽनयो- मध्ये एकं त्रयः पादा यस्प स हरिः । सङ्ख्यामुपूर्वस्येति पाद- शब्दस्य लोपः। तस्य हरेः पदं स्थानं चैकुण्ठं पुनः परं पदपदा- नां पदं स्थानं कमलम् इति उभयसाधारणपदाऽऽपेक्षया केवल- भगवत्पदद्विगुणवैभवशालीति लक्ष्मीश्रेष्ट्यं ध्धपते । श्लेपव्य- तिरेकालंकारौ । रथोद्धनाचम् ॥२२॥ सुरादिजीवरमृतैकनिष्ठे- श्चिराय यैरम्ब विभाव्यसे इन्तः । आलोकमग्रयं हरिरषु तन्व- नामोदमन्यादृशमादधाति ॥ २३ ॥ मुरेति । हे ऽभ्य ! अमृते पीयूपे वोपे च एका निष्ठा पां दपदस्य सातिशयत्वं लपेणाह। २३ हे अम्ब ! अमृतफनिष्ठः (जलमात्रस्थितिमिः, मुमुक्षुभि- 4) यः सुरादिजीवैः (शोभनरावर्णयुक्ताऽऽधमार्गः जीवः रा. जीवैरिति यावत, देवादिप्राणिमिश्च ) अन्तः (मध्ये, मानसे ) विभाध्यसे (धार्यसे, ध्यायसे च) तेषु ( राजीयेषु, देवेषु च) हरिः (सूर्यः, नारायणश्च ) श्रेष्ठम् आलोक (प्रकाशं, प्रमशान घ) विस्तारयन् अननुभूतपूर्वम् आमोदं ( सौगन्ध्यम, आनन्द ) मादधातीति रुषेणाद।

·.. -- ५९६ सव्याव्या वतरण लक्ष्मासहस्त्र तैः सुरादिभिर्देवाऽऽदिभिर्जीवैः प्राणिभिः, पक्षे मुष्ठ रावर्णः आदिः प्रथमं येषां तैः सुराजीवैः कमलैश्च या ऽन्तर्मध्ये विभा- व्यसे अत एषु मुरादिनीवेषु हरिविष्णु रविश्व आलोकं दर्शनं प्रकाशं च तन्वन् विस्तारयन् अन्यादृशमसाधारणम् आमोद मकरन्द(?) हर्प चाऽऽदधाति स्थापयति । श्लेपालङ्कारः। उपजा. तिवृत्तम् ॥ २३॥ अदो दधानं कमलाऽभिधान- मम्भश्च पदमं च समं तवाऽऽस्ताम् । . आद्यस्य पुंसः पदमाहराचं वासं द्वितीयं जननि त्वदीयम् ॥ २४॥ अद इति । हे जननि ! कमलमित्यभिधानं दधानम् अदः अम्भः पद्म च तव सममास्ताम् । यत आद्यस्य पुंमः आय. मम्भः, स्वदीयं द्वितीयं कमलं पदमित्याहुः । ज्ञातार इति शेषः । उपजातिवृत्तम् ॥ २४ ॥ क्षमास्वर्णस्फूर्ति सततमधिगम्याऽपि कमले गुणादाढ्याच्छब्द कमपि भजते नालमिति यत् । . २४ हे जननि ! पनत् जलं पद्मं चति द्वयं कमलमिति नाम दधत तुल्यमस्तु, पर तयोराध कमल (जल )पुराणपुरुषस्य भगवत. स्थान (समुद्रशायित्वात् ) माहु , द्वितीयं कमल ( पद्म ) त्वदीय निवा. मस्यागमाहुरिति सामान्यत साम्य साप त्यदापासभूतं पद्म विशे. पाउपस्तिमित्याह । २९ हे फमले ! मातः ! यत् (नाल) क्षमासु (भूनलघु) अण:- स्कृति (अर्णसि जले उदय) सतत प्राप्यापि आख्याद् गुणाद् धिसत- तातोः नाल (कमलदण्ड )याफारफ शब्द मजते तदंघ नालं J ·सवैभवातयका १८ । १८७ तदेवाऽलङ्कारं नयति नलिनं पर्शनवशात् तनोति ह्यौदार्य तव जननि सान्निध्यमहिमा ॥ २५ ॥ समेति । हे कमले ! क्षमा अणीस उदके स्फूति स्फुर- णशोभा, पक्षे समां सान्तियुक्तां स्वर्णस्य हाटकस्य स्फूर्ति सततपधिगम्य माप्याऽपि आध्याद्गुणात्तन्तोः नालं कमलदण्ड इति । नालो नालमथानियामित्यमरः । अथाऽध्यागुणादौ- दार्यादेरलं पर्याप्सशन्दं च न भजते इति यद तद नालमेव स्प- शनवशादतोः नोलनमलदारं नयति, पद्मपक्षे नाले कण्टकमत्ता- मास्तु मास्त्विति स्पर्शकानामलम्भावं नयति, अन्यत्र स्पर्शना- दानादथिनाम भलङ्कारं पर्याप्ततां नयति। ततः हे जननि ! तव सानिध्यमहिमा औदार्य तनोति । अत्र लक्ष्मीसान्निध्येनाऽन्य- स्य गुणोत्कर्षलाभवर्णनादनुगुग्णालङ्कारःशिखरिणीत्तप् ॥२५॥ भगवति परब्रह्माऽद्वैतप्रसङ्गजुषस्तव प्रथयति लसहमालीकत्वमत हि दर्शनम् । । S स्पर्शनषधात (बसंयोगात् ) नलिनम् अलङ्करोति, पवं यत् (गम्य दातृकुलम्) सतत क्षमास्वर्णम्फूति भूसुर्यासपत्तिमधिगम्यापि आ. व्याद् गुणात (औदार्यात ) याचकानाम् 'अल मिति पर्याप्तिवाचक शब्द न लमते तदेव (त्वासानिध्ये सात) स्पर्शनवशात् (दानाऽतिश- यात् ) नलिनं (व्यङ्गय याचककुलम) अलङ्कार अल'मिति पर्याप्ति- पाचकादं नयनीति तन्तुधिशिष्ट नाल स्वसंयोगेन फमलमलङ्गुरुने, एवं यहातृकुल निजौदार्यगुणात याचककुलानां पर्याप्तमिति शब्दं न लभते (न पर्याप्तं ददाति ) तदेव त्यत्सानिध्ये औदार्यातिशयसपनं सत् यातकान पर्याप्त पर्याप्तमिनि अलशब्द प्रापयतीति अर्थद्वयं तय सानिध्यमहिमा औदार्य विस्तारयतीत्युक्त्या समर्थयन्नाह । २६ हे भगति ! परब्रह्मणा ऐक्यं प्राप्तायास्तव दर्शनम् (अव- ३ ·५८ सध्याच्याऽवतरणे लक्ष्मीसहने त्वमुचितमधिष्ठानं नालीकमाश्रयसे तत- स्तव किल सदालोकः सर्वोऽपि कल्पनगो रमे॥२६॥ भगवतीति । हे भगवति ! परब्रह्मणा साकम् अद्वैतमसङ्गं .. जुपते तस्यास्तव दर्शनमवलोकन कई ब्रह्मणः सखता(?) लसतां नामरूपरूपजगद्रूपधर्माणाम् अलीकलं मिथ्यात्वं च प्रथयति तदुचितम् । मथ मख्याने ऽस्मात् कर्तरि लट् । तथा हि-यद त्वं नालीकं पद्मरूप अलीकं मिथ्या न भवति तत्सत्यं चाऽवि- नाशि ब्रह्मैवेत्यर्थः। अधिष्ठानमाश्रयसे ततस्तव सयाधिष्ठानत्वा- सर्वो ऽपि लोकः भूर्भुवःस्वर्जनादिर्जनो ऽपि कल्पनं गच्छतीति कल्पनगः त्वत्कल्पनामानं सर्व जगदिति भावः । अथ च सर्वो ऽपि तव सन् आलोकः सदालोकः अवलोकनम् इष्टदातृत्वावक- ल्पनर्गः कल्पक्ष इति । अयं भावः त्वां पश्यतो जनस्य इदं द्वयं स्फुरति, तत्किमिति चेत्, अधिष्ठानं नालीकं धर्मरूपं जग- स्कल्पितत्वान्मृति च । हरिणीत्तिम् ॥ २६ ।। लोकनम, भवितवेदान्तशास्त्रं च ) इह (अस्मिन् लोके, ग्राणि च) ससाठीकत्वम् (विराजमागसुकृतसमूहफत्वं, प्रतिमासमान प्रपञ्चधर्मोऽसत्यत्त्वं च) प्रथयति (वर्द्धयति, प्रख्यापयति च) वं योग्यं नालीफमधिष्ठान (कमलरूपमास्पदं,न अलीकाऽधिष्ठाममस. त्याधिष्ठानं सत्यभूतग्रह्मातिरिक्ताऽसत्याऽधिष्ठानं) भजसे, ततः का रणात तव संदालोकः (सन् आलोफो दर्शन, सदा लोफा प्रपत्रम) सपोंपि फल्पनगः (फल्पवृक्षः काल्पनिफश्व) इति भगवदभिनायास्तव एफपातस्तमा यस्य सुकृतदि विधत्ते,त्वं योग्यं कमलरूप स्थान- मापसे, ततः साधुस्तष सर्वोप्यालोफः फल्पवृक्षरूपः । एवम् म. नग्रास्त्रे परग्रहाभिनायास्तय प्रातिमासिकप्रपञ्चधर्माणामसत्य- त्वं प्रफटयति,त्य चोचितमनलीफं सत्यं स्थानमाधयसे, ततः सॉपि प्रपद्यमियलं काल्पनिक इति श्लेषणाद्वयं प्रतिपादयन्नाह ।

·१५९ समयभवतषः १८.. यत्रोत्तमस्फुरणयन्त्रितचित्तवृत्ती नित्योल्लसद्रजसि राजति सारसत्वम् । स्थानं प्रधानमिदमन्धिसुते यतस्ते स्थाने तदत्र रमते महदादितत्त्वम् ॥ २७ ॥ यत्रेति । हे भब्धिमुने ! उद्गतमाविर्भूतं पत्तपसः तमोगु- णस्य स्फुरणं तेन यन्त्रिता चिनत्तिर्यस्य, अन्यत्रोत्तमं य. स्फुरणं शोभा सया यन्त्रिता स्वस्मिन्नियमिता चित्तत्तिर्येन । किं च निस उल्लसद रजः रजोगुणः परागश्च यत्र एतादृशे यत्र वस्तुनि सारसतं दृढः सत्वगुणः कमलत्वं च राजति त. प्रधान नाम तर स्थानं सचरजस्तासां साम्यावस्था प्रकृति: सा सायाभिमतं प्रधानं तस्य प्रधानस्य शत्युपावित्वेन स्थानत्वम् । तदुक्तं सूतसंहितायाम् 'चिन्मात्राऽऽश्रयमा- यायाः शयाकारो द्विजोनमा: । अनुमविष्टा या संवित नि. विकल्पा स्वयंपगा' इति । अन्यत्र तत्तव प्रधान मुख्पं स्थान यतश्चैतद तत्ततः तत्र महदादितत्त्वं रमते जातावेकवचनम् , २७ हे ऽधिसुने ! उत्तमस्फुग्णयन्त्रितचित्तवृत्ती (उत्तमेन स्फुरणेन विलसनेन निबद्धजनमनावृत्ती, उत्कटतमोगुणन मोहित. चित्तवृत्तीच) नित्योल्लसदजसि ( सदास्फुरत्परागे, निस्पप्रकाप मानरजोगुणे च ) यत्र सारसत्वं । कमलत्वं, सारभूतः सत्वगुण) चिराजति इदं प्रधान (मुख्य, सत्वरजस्लमोरूपगुणसाम्यावस्यात्म कसांख्योक्तप्रकृतिरूप च) ते स्थानं, तेस्मात महदादितत्त्वं (महत आदितत्य नारायणस्वरूपं पद्महस्तत्यात, युद्धयहंकारादितत्वं प्रकृति- कार्य च, सांख्यानां सत्कार्यवादित्वात ) अन रमत इत्युचितमेवे. स्वाहा - ·सव्याख्याध्यतरणे लक्ष्मीसहने महदहकारपञ्चभूतादीनि सत्तानि सन्तीति यावत् । तज्जत्वा- त् । पक्षे महत् मादिसर्वकारणं तत्त्वं परमेश्वरो हरिः रमते, अन्यथा त्वां कमलमपि यद्वोभयमपि कथं स्वकरे कुर्यादिति । वसन्ततिलकात्तम् ॥ २७॥ सिंहासनस्थितिजुषस्तव वासयोग्यं . नित्यं भवेयमिति निश्चयमेत्य नूनम् । केसर्यभूत सरसिजं नरसिंहकान्ते तदेषमेष तनुते तत एव पदमः ॥ २८ ॥ सिंहासनेति । हे नरसिंहकान्ते ! सिंहासने, नृपासनं तु यद्भद्राऽऽसनं सिंहासनमित्यमरः । तस्मिन् स्थिनिजुपस्तव पासयोग्यमहं नित्यं भवेयम् इति निश्चयमेत्य प्राप्य सरसिज केसराः किन्नरका अस्मिन् सन्ति तत्, केमरी सिंहश्चाऽभूत् । हर्यक्षः केसरी हरिरियमरः । तत एवैप पद्मः इमः । अत्र प्रमा- णमग्रे द्वात्रिंशत्पद्ये लिख्यते । तस्य पद्मस्य द्वेपं तनुते । बस- न्ततिलकाहत्तम् ॥ २८॥ २८ हे नरहरिप्रिये ! अह मिहासनस्थितायास्तव घासयोग्यं स्यामिति निधित्यैव सरसिज सरि(किल्कसहित सिंहरूपं च) 'अभूत्तत एव पनः (गज.) तद्वेष तनुते इति सिंहासनस्थायास्तव पासयोग्यं स्थान स्यामिति निधायेंध पन केसरितामापनमत पर सिंहरूपस्प तस्य गज गवतामाचरतीत्युत्प्रेक्षमाणः सकिझल्फ पद्म ते योग्य निवासस्थानमित्याह । पोडमी पर म्यूनिधिमण्यामरे युगे । ना नागे इति मंदिनी ।

·समयमवस्तयकः १८॥ अनं.विधौ द्विषति देव्यमृतकवृत्ति कामेन हन्त यदनीयत मार्गणत्वम् । तस्य स्वतो ऽम्बरमणिस्फुटवस्ववाप्ति- रुल्लासहेतुरभवत्तव सन्निधानात् ॥ २९ ॥ मजमिति । हे देवि ! अमृतेन पीयूपेणोदकेन चैका - त्तिर्यस्य तत् । अब्ज विधौ सुधांगी देवे च विद्विपति सति, - न्तति खदे। कामेन पदनेनेच्छया. मार्गणत्वं, मार्गणो याचके शारे इति कोशः । अनीयत तस्याऽन्जस्य उल्लासस्य हर्पस्प हेतुः कारणभूता अम्बरमणेः रखेः स्फुटा वसूनां किरणाना, पक्षे वस्त्ररनस्फुटद्रव्यादेश्चावाप्तिः तर सन्निधानास्वत: अ- भूत् । वसन्ततिलका० ॥२९॥ उत्फुल्लवारिरुहतल्लजकेलिगेहे सर्वेश्वरस्य दयितां शयितां ननु लाम् वैतालिका इव गृहीतसुजातगीताः प्रातः शनैर्मधुकराः प्रतिबोधयन्ति ॥ ३०॥ उत्फुल्लीत । उत्फुलं प्रशस्तं यद्वारिरुई वारिरुइतलजम् । २९ हे देवि ! अमृतकवृत्ति (जलमात्रस्थिति, मुमुक्षु च) यद. न्ज विधी ( चन्द्रे, देवेच ) द्विपनि (अनिकले सति) कामेनं मा. गंणत्वं (यागारवं. याचकत्वं च) अनीयत, तस्याऽन्जस्य तवसा. निध्यात अम्बरमणिस्फुटवस्त्रवाप्तिः ( अम्बरमणेः सूर्यस्य स्फुटा- नां वहां किरणानामवाप्तिः, अम्बराणां घस्राणां मणीनां स्फुदं वसु. 'नो द्रव्यस्यावाप्तिध) उल्लासहेतुः (विकासकारणम्, आनन्द कार च) स्वत पयाऽभवदिति संपणाह। ३० विकसितजलजोत्तमापकीडामन्दिरे सुप्तां जगदीश्वरपनी त्यांसमारब्धसुन्दरगीता भ्रमराः प्रातर्मागधा इव योधयन्तीत्साह ।

·सव्याख्या चतरणे लक्ष्मीसहने प्रशंसावचनश्चेति समासः । प्रकाण्डमुद्धतल्लजावित्यमरः । त- देव केलिगेहं तस्मिन् शयिताप । शीङ स्वमे इयस्मानिष्ठा निष्ठाशीविदिमिदिविदिधृप इति किवद्भावनिषेधः । वि. श्वेश्वरस्य दयितां त्वां, ननु वितर्के, गृहीतं सुजातं सुन्दरं गीत पैस्ते मधुकराः । वैतालिका बोधकरा इत्यमरः । त इव बो- धन्ति जागृतां कुर्वान्त । उपमालङ्कारः। वसन्ततिलका०॥३०॥ सहंसकासारवहूर्मिकोज्ज्वला 'पयोजराजिः प्रतिपन्नकर्णिका । सहस्रवस्वाप्तित एधते रमे श्रियः श्रयन्ते ह्यखिलास्त्वदाश्रयम् ॥ ३१ ॥ सहंसेति । हे रमे । ससस्य समरालस्य कासारस्य सर- स्याः बहुभिरूमिकामिलहरीभिः, पले, हंसकः पादकटक इ. त्यमरः । तेन सहिता साराभिः श्रेष्ठाभिः बहुभिः अङ्गुलीय- कमूमिकेत्यमरः । ताभिश्चोज्ज्वला । तथा प्रतिपन्ना एकत्र क- णिका अन्यत्र 'तानवड' इति लोके । कर्णिका तालपत्रं स्पादिख- मरः । यस्याः सा पपोजानां पतिः सहस्रवसोः सूर्यस्य सह- सस्प च माप्तितः लाभात् एधते दीप्यते । अखिलाः सर्वाः । ३१ हे रमे | सहसकासारवहूर्मिफोज्यला (सहंसाः सम- राला ये फासाराः सरांसि तत्सम्बन्धिभिर्वहीभिरूमिकामिस्तरङ्गरु- ज्यला, सहसका पादफटफसाहेना सारभूताभियहीभिरूमिकाभि- रमुलीयकैरुज्ज्वला च) प्रतिपन्नणिका (सफर्णिका, सतालपना घ) कमलपद्भिः सहस्रवस्वाप्तितः (सूर्यकिरणसम्बन्धात्, सह घसंख्यधनलामाब) एधते (विकासन पृद्धि प्राप्नोति, सोदपो भवति ब) इति मसिलाः सम्पदस्तयाश्रयमाश्रयन्त इत्युक्त्वा सम. पंपमाह।

·समयस्तषक: १८ ॥ ५९३ श्रियः वदाश्रयं श्रयन्ते । अर्थान्तरन्यासश्लेपालङ्कारी । वंशस्थं एत्तम्॥३१॥ स ते निवासः शयनीकृतो वा नाथेन नित्यं नयनीकृतो वा। फणैः सहस्रेण वृतो दलैर्वा शेते बिले वा कमले कुशे वा ॥ ३२ ।। स इति । हे कमले! कस्ते निवास ? इति पृष्टे यो वासहस्से- फटतो, यो चा विले होते, यो वा ते नाथेन हरिणा - यनीकृतः मञ्चीकता, किं च यो पा जले शेते, यो वा ते नाथे- न नयनीकृतः, तदुभयरूपः पद्मा() पन्नगः पङ्कजं च ते निवास इत्युत्तरं रमणाऽवस्थानमित्यर्थः । पद्मो ऽस्त्री पद्मके व्यूहनिधि- सन्थान्तरे ऽम्बुजे । ना नागे स्त्री फजिका श्रीचारदीपनगेषु चेति मेदिनी नूनमित्युत्मक्षालङ्कारः। इयं द्विःसमस्तवहिलापिका- जाति: । तल्लक्षयं विदग्धमुखमण्डने- "एकश्रुत्या वचो वन भिन्नार्थप्रतिपादकम् । ममेद दिसमस्तस्य तमेकाळापकं विदुः" ।। इति । उपेन्द्रवज्रारतम् ॥ ३२॥ " ३२ हे फमले ! नाथेन (हरिणा) अयनीयतः (येषशायित्वाह)" अपघा तेन नेत्रीकृतः (पुष्कराक्षत्वात् ) फणासहनतो घा, पर्णस. हस्त्रेण तो वा, यिले वा, कुशे या, (जले वा) याचतेस ते कमलापः शेषरूपो का निवास खाह।

·सव्यायाऽपसरणे लक्ष्मसिहले श्रीसूक्तं ते जननि नलिनं स्थानमाख्याति मुख्यं दृष्टान्तं त्वत्प्रियतमदृशोरन्तरादित्यविद्या। जन्मस्थानं तव तनुभुवो धातुराथर्वणादि त्वत्सान्निध्यात्कच नभवति श्रीरनिम्ना महिनाम् ॥३३॥ श्रीरिति । हे जननि । ते मुख्य स्थान नलिनमिति 'पद्मे स्थिता पद्मवर्णा मित्पादिश्रीसूक्तमाख्याति कथयति । तव मियतमस्य शोईष्टान्त 'योऽयमन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुषो दृश्पते हिरण्पश्मश्रुहिरण्यकेश आ प्रणखात्सर्व एव सुवर्ण- मयस्तस्य यथा कप्यासं पुण्डरीक नयन मिति अन्तरादित्यवि- द्या आख्याति । पुनसब तनुभुवो घातुर्ब्रह्मणः जन्मस्थानमि- ति 'आपो वा इदमासन् सलिलमेव स प्रजापतिरेका पुष्कर- पणे समभव'दिति पाथर्वणीयनृसिंहतापनीये इयमायणादि आख्याति । अतः हे श्रीः ! त्वत्सान्निध्यात्कचन स्पले महिम्नाम् ओनम्ना वाहुल्पं(?) न भवत्यपि तु भवति । उल्लासा- लङ्कारः। मन्दाक्रान्ताहत्तम् ॥ ३३ ॥ शैवालकान्तरगतं तव सम विद्यः सारङ्गलाञ्छितवपुर्मिलिताऽमृतौघम् । . ३३ हे जननि ! लक्ष्मीसूक्तं कर्तृ ते प्रधान स्थान नलिनं कथय- ति, आदित्यविद्या च त्वत्प्रियतमनेत्रयोरन्तर्मध्यं पुण्डरीकरूपतया तदुदाहरण कथयति, अथर्ववेदादिकं च त्वत्पुत्रस्य ब्रह्मणो जन्म स्थानं तस्य कमलोद्भवत्वात् कथयति, तत् तव सानिध्यान कच(कुत्र) महिनां श्रीः (अनिन्ना न निम्ना उत्तानति यावत् ) न भवतीति स्वत्सानिध्यात सर्वत्रोत्ताना श्रीर्भवतीत्याह । ३५ हे मातः ! चैवालफान्तरगत (ग्रेवालफस्स ब्रटनील्याः, वैवा. 1.

·:: सध्धेमवातमा १८ पूणा च दत्तरुचि पुंसि नपुंसके च ख्यातस्य मातरिदमनपदस्य वाच्यम् ॥ ३४ ॥ शैवालेति । हे मातः पुंसि नपुंसके च रूपातस्य अलप- दस्य वाच्यामधेयभूतं चन्द्रो वा कमलं वा तव स्थानमिति विशः। वयोमति शेपः । तत्र हेतवः-पुंसि शिवस्याऽयं शैकः । यो ऽलका केशः, नपुंसके शैवालं जलनीली तस्यान्तरे गतं, तथा । सारङ्गः पशुपक्षिणोरित्यमरः । ताभ्यां मृगहंसाभ्यां लाञ्छित वपुर्यस्य सः तच्च, पुनर्मिलित: अमृतस्पोदकस्य चौघो यस्मिन् स तच | पुंसि पूष्णा दचा रुचिः कान्तिर्यस्य, 'आदिसेन चन्द्रमा भातीति' श्रुतिः । 'आदित्याद्र, चन्द्रमा जा. यते इत्यपि श्रुति । भयं विस्तर अस्मत्कृतचम्पूमारतटीका- -यां चतुर्थस्तवकद्वादापये द्रष्टव्यः । नपुंसके सूर्यकर कमलस्प विकासवत्वं प्रसिद्धमिति । वसन्ततिलकात्तमः ॥ ३४ ॥ कान्तः पदनयमितस्थलयाचकस्ते त्वं त्वम्ब षट्पदमिते निलये निविष्टा । नां शिवसम्बन्धिनामलकानां जटाजूटस्य च) अन्तरं मध्य गतं, सा. रङ्गलान्छित (ईसचिन्हितदेह, हरिणाऽद्धिनारीरं च ) गिलिनाऽमृ- तीर्घ (जलसंयुकं, सुधापूर्ण च) पूष्णा (सूर्येण ) दत्तरुचि (दत्त- विकासं, बर्द्धिततेजश्व ) दं तय गृहं पुल्लिङ्गे नपुंसकलिङ्गे च स्या- तस्य अन्जपदस्य. (नपुंसकलिङ्गे भजमिति कमलवाचकनया प्रसि- अस्याजशब्दस्य, पुंसि अब्ज इनि चन्द्रवाचकत्येन प्रसिद्धस्याऽजरा- ब्दस्य) वाच्यमभिधेर्य (कमलरूपं चन्द्ररूपंच) जानीम इति श्लेषण' कमलचन्द्रयोः साहश्यं प्रदय तदुभयं तय निवासस्थानभूतं जा- नीम इत्याह। ३५ तब प्रिपो हरिः पत्रमितस्यलयाचकः (निविएपयाचकः, ·६९६ सम्याख्याध्यतरणे लक्ष्मीसंहले स्थानान्यथाऽपि विपुलानि समाश्रिताना । चित्रं युवां कलयश्विरमुच्छ्रितानि ॥ ३५॥ कान्त इति । हे ऽम्ब ! ते कान्तः पादत्रयमितस्प स्थल- स्य याचकः, त्वं तु पट्पभ्रंगरैश्च मिते निलये कमलरूपे निवि- या मिनिविष्टा चेति युवाम् आश्रितानां विपुलान्युच्छ्रितानि च स्थानानि कलयथ दत्य इति चित्रम् । वसन्ततिलका- वृतम् ॥ ३५॥ त्वत्पादपङ्कजरजाकणधन्यधन्ये- प्वम्भोरुहेपु वसतामलिपोतकानाम् । वर्गेपु हन्त जननं बलशासनाऽऽद्या वाञ्छन्ति किं पुनरमी वयमब्धिकन्ये ॥ ३६॥ त्वदिति । हे ऽब्धिकम्ये ! त्वत्पादपङ्कजरजाकणेन धनं लब्धा धन्यः । धनगणं लव्धेति यत् । तेषु धन्येषु ये धन्याः पदप्रयपरिमितस्थानस्य याचफश्च) त्वं च पट्पदमिते निलये (भ्रम- रपूर्ण गृहे फमलरूपे, पादपटकपरिमिते गृहे च) निविष्टा, अथापि युवा निजाधितानां विपुलानि उच्छूितानि स्थानानि दत्य इति चित्रमि ति पदत्रयपरिमितस्थानयाचकस्ते पतिः षट्पदपरिमितस्थलवा- सिनी त्वं, तथापि युवामाश्रितानां विशालान्युच्छ्रितानि दत्य इत्याश्चर्य- मिति वदन त्रिलोकीपतिस्ते स्वामी कमलवासिनी त्वं च भक्तानामू गविद्यालपदानि दत्य इत्याह । ३६ हे अब्धिमन्ये ! त्वचरणाऽजधूलिधन्यतमेषु कमलेषु निव- सता भ्रमरशिशूनां समूहेषु इन्द्राद्या देवा अपि जन्म पान्छन्ति, अमी दीना मा वाञ्छामश्वेत् किमाश्चर्य?मित्याह ।

·" सनवैभवस्तयकः १८. तेष्वम्भोरुहेषु बसताम् मालपोतकानां भृङ्गशिशूनां वर्गेषु हन्त ह, वलशासन इन्द्रः भागः येषां ते देवा इति यावद । जननं वाञ्छन्ति, तब पुनरमी वयं किं, का कथेति लौकिकोऽर्थः । वसन्ततिलकाहत्तम् ॥३६॥ सरोगमुपसेविते ऽप्यहह पूर्णचन्द्रोदये ज्वरोपहतमन्बुजं तव परिग्रहादिन्दिरे । विकासयति विवरं विरचयन्नसौ भास्करो रवेररुजमाप्नुयादिति न पूर्वभाषा मृषा ॥ ३७॥ सरोनेति । हे इन्दिरे ! सरोगम् अम्बुजं सरः गच्छति रोगयुक्तं च पूर्णचन्द्रस्प पोडशकलात्पकस्योदये ऽन्यत्र पूर्णच. न्द्रोदयाऽभिधे रसाऽऽपने सेविते ऽपि हन्त ज्वरेण सन्तापेना- न्यत्र तत्संज्ञकरोगेण उपहतं नष्टं तव परिग्रहात्स्वीकाराव विगतः ज्वरः चन्द्रकरसन्ताप: पो. रोगश्च यस्य तं विरचयन् कुर्वन असौ भास्करः विकासयति मफुल्लयति, अतः रवे: सकाशादरुजमारोग्यम् इच्छेद इति पूर्वभापामाचीनशिष्टवाक्य न मृपा न मिथ्येति । अस्मिन्ममाणाऽलङ्कारे प्रमाणं यनस्त- के द्रष्टव्यम् । पृथ्वीत्तम् ॥ ३७॥ ३७ हे इन्दिरे! सरोग (सरोवरगतं, रोगसहितं च) पूर्णचन्द्रोदय (पूर्णस्य चन्द्रस्योदये, पूर्णचन्द्रोदयाख्यरसविशेषे च) सेविते ऽपि ज्वरोपहतं (सतापं, पररोगविकृतं घ) अम्युजं (कमलं, व्यड़ा रोगिणं च) तव स्वीकारात असौ मास्फरः (सूर्यः, कश्चन पंधश्च स्याः) विज्वरं (विगततापम, अपगतज्वरविकारंच) चिरचयन् विकासयति (विकसितं करोति, पोषयति च ) इति हेतोः रिवेरा- रोग्यमाप्नुयात्' ('आरोग्यं भास्फरादिच्छेत') इति पूर्वजनानां भाषा (वाक् ) असत्या न भवतीत्याह।

·सन्याश्याऽवतरणे लक्ष्मीसाइने . . कल्याणधर्मा कमलासनाया मृति हि यस्ते मतिमानुपास्ते । कन्ये सुधाब्धेः कमलाऽऽसनत्वं तस्योचितं तत्कतुनीतिभूम्ना ॥ ३८ ॥ कल्याणति. हे सुधाऽब्धेः कन्पे ! कल्याण: धर्मो यस्य सः यः पुमान् । धर्मादनिच केवलादिसनिच्चसयः । कमलाऽऽस- नापास्ते मूर्तिमुपास्ते तस्य स चाऽसौ ऋतुश्च संकल्पश्च तस्य नीतेर्भून्ना वाहुल्येन कमलासनत्वं ब्रह्मत्वमुचितमिसर्पः । अत्र प्रमाणमत्रैव मङ्गलस्तवके ऽन्तिमपघटीकायां द्रष्टव्यम् । इन्द्रवज्रादत्तम् ॥ ३८॥ विच्छिन्नमब्दशतकव्यवधानतो य- त्सन्दर्शनं सहभुवः शशिनः कंदा चित् । तत्पयवासिनि तदीक्षणवर्जनाय तस्योदयेषु निजसन किमावृणोषि ॥ ३९ ॥ विच्छिन्नति । हे पद्मवासिनि ! यद्यस्मात्सहभुवो बन्धोः ३८ हे ऽमृताऽधिसुते ! कल्याणधर्मा (अधिकतरपुण्यसंभारः) यो धुद्धिमान फमलासनायास्ते मूर्तिमुपास्ते तस्य 'देवो भूत्वा देव पजेते'ति तत्क्रतुन्यायमाहात्म्येन कमलासनत्वं (ब्रह्मत्वं ) समुचि- तमेवेति कमलासनायास्तवोपासनेन कमलासनपदप्राप्तिरुचिता भवतीत्याह। ३९ हे पद्मवासिनि ! अब्दशतकव्यवधानतः (मेघरातव्यवधानात, संवत्सरशतकम्यवधानाथ)सोदरस्य शशिनोदर्शनं कदाचिद्विच्छिन्नं, तस्मात् कारणात् तदीक्षणवर्जनाय (चिरान्तरितदर्शनस्य चन्द्र स्य दर्शनवर्जनाय, भ्रातृभगिन्योर्विच्छिन्नदर्शनशोद्वादशादोत्तरं पु- गर्दर्शनप्रतिपेधात् ) तस्य (चन्द्रस्य) उदयावसर निजसझ (स्व- गृह कमलम् ) पिदधासि कि?गित्युत्प्रेक्षते । .

·संयमबस्तयका १८॥
शशिनो ऽन्दशतकस्य वर्षपूगस्प मेघपटलस्प च व्यवधानत:
दर्शनं विच्छिन्नं नई तत्तस्मात्तस्य चन्द्रस्येक्षणस्प वर्जनाय
परिहाराय समरूपं पद्मम आवृणोपि आच्छादयसि कि ?
अव प्रमाणं ज्योतिर्निवन्धे--
"पुत्रिकापितरौ चैव भगिनीभ्रातरौ तथा ।
द्वादशाऽन्दे व्यतीते तु दूरदेशान्तरे गते ।
एतेषामेकमेको ऽपि नाऽन्योन्यमवलोकये" ।। इति ।
उत्सेक्षालङ्कारश्च । वसन्ततिलकावृत्तम् ॥ ३९ ॥
वारिजवनस्य भाग्यं वर्णयितुं नैव वयममी शक्ताः ।
कमले तवस्थितौयद्विकल्पितं वक्षसासमं विप्णोः ॥४०॥
इति श्रीमद्वेङ्कटावरिविरचिते लक्ष्मीसहस्रे सक्ष-
वैभवस्तबको ऽष्टादशः पूर्णः ॥ १८ ॥
वारिजेति । हे कमळे तव स्थिती सां यत्कमलं वि-
-
४० हे कमलेषयं कमलवनस्य भाग्यं वर्णयितुं नैव शकाः, यतो
हि तत् धारिजचनं तव भिती विष्णोक्षःस्थलेन विकल्पितं
(लस्मीनिवासन तुल्यमाहा कथितम् ) पति लक्ष्मीनिवासस्य
छरेकरसो भाग्यं वर्णपितुं यथा धयमशक्तास्तथैव लक्ष्मीनिवासरपं
कमलवनमाग्यमपि वर्णयितुं चयमशक्का इत्याह ।
इति श्रीमानयल्ल्युपाहतलङ्गारामशाखिविरचितायां लक्ष्मी-
सहस्राऽवत्तरपनिःश्रेणिकायां सन्नवैभव-
तियकः ॥ १८॥

·-
६००
सव्याख्याऽवतरणे लक्ष्मीसहले.
प्णोक्षसा उरसा समं विकल्पितं तस्य वारिजवनस्य कमला-
रण्यस्य भाग्यं वर्णयितुं वयममी नैव भक्ताः उभयत्रापि लक्ष्मी
चासत्वेन समत्वान्न समर्था इति भावः । गीतिसत्तम् ॥ ४० ॥
इति श्रीरावजीमहाराजाऽपरनाम्ना श्रीनिवासपण्डि- .
तेन विरचितायां वालबोधिन्याख्यायां श्रील-
क्ष्मीसहस्रटीकायां सवैभवस्तवको ऽष्टा-
दशः सम्पूर्णो ऽभवत् ॥१८॥

·अभीतिस्तवका १९ ६०१ अथाऽभीतिस्तवकः ॥ १९ ॥ भयाऽऽतसर्वभूतेभ्यो ऽभीतिं दत्त्वा हुताशनात् । प्राविभूतां पाप सीतां स रामः श्रेयसे डस्तु नः ॥१९॥ प्रयाऽस्मिन्नेकोनविंशतिस्तवके श्रीमहालक्ष्म्या अभ्यम- दानस्वभाव वर्णयितु प्रथमपये अभयमिति तल्लिई निर्दिशन्म- इलमाचरति- अभयं भयमित्येतदुभयं सर्वदेहिनाम् । यत्सेवातदभावाभ्यां तामहं श्रियमाश्रये ॥१॥ अभयमिति । सेवा शुभूपा च सस्या अभावश्च सेवातद- भावौ यस्या लक्ष्म्याः सेवातदभावाभ्याम् अभयं भयं चेत्येतद्- भयं सर्वदेहिनां भवति इति यथा सङ्घयमलङ्कारः । तां श्रि- यमहमाश्रये भजामीति । युग्मविपुलारत्तम् ॥१॥ भजामि तां त्वां भवरोगभीति पयोधिकन्ये परिहर्तुकामः । वह्नभयं वायुभुवो ययैव न्यवारि तस्माच्च निशाचरीणाम् ॥ २॥ भजामीति । हे पयोधिकन्ये ! यया वायुभुवः मारुतः १अयोनधिशेनाऽभीतिस्तवफेन भगवस्था अभयदानशीलता प्रणयितुमिच्छुरादौ यस्या:सेवातदभाषायां निखिलमाणिनाम् अभय भये भवतस्तां श्रियमाश्रये इति मङ्गलमाचरति । २ हे पयोधिकन्ये ! संसाररोगभर्य त्यक्तुकामो ऽई त्यां भजामि, यपामायतेरग्निभय न्ययार्यत, निशाचरीणां मारुतेर्भयं च न्यवार्य- तेति भयनाशनशील त्वां भयभीतिनाशायाऽनये इत्याह । । • * ·६०४ सम्याण्याऽवतरणे लक्ष्मीसदी , तिं गतः सन्मुह्यति भ्राम्यतीति युक्तम् । कुतः ? स खलु साथ- सङ्गतः साधुषु असङ्गतः स साध्वसं गत एव, ततः भया का. न्त्या प्रतिक्रान्ता चञ्चला विद्युद्यया तां यः पुमानुपासीत स धन्यः भयेन भवादिभीत्या तिचञ्चलः न भवतीति द्वितीया- ऽर्थे नबा विरोधद्योतकं चित्रम् । समविरोधाऽऽभासालङ्कारौ । इन्दवजाहत्तम् ॥५॥ वन्देत मन्देतरनित्यबोध- नन्दे मुकुन्देष्टपुरन्ध्रि यस्त्वाम् । अत्रासमत्राऽऽसनमेति सैंह चित्राममुत्राऽपि स याति ऋद्धिम् ॥ ६ ॥ वन्दे इति । हे मन्देतरः अनल्पः वहुरिति यावत् । यो बोधो ज्ञानं तेन नन्दति तत्सम्बुद्धौ, हे मुकुन्दस्य भगवत: इष्ट- पुरन्ध्रि इष्टनापिके ! यो नरस्वां चन्देत नमस्कुर्यात सोऽत्र इह लोके अनासं निर्भय सिंहस्येदं सहम आसनं सिंहासनमि- त्पर्यः, राज्यमिति यावत् । एति प्राप्नोति, अमुवाऽपि परलोके ऽपि चित्र विचित्रां, चागगोचरामिति यावत् । ऋद्धि याति मामोतीत्यर्थः । इन्द्रवज्रावृत्तम् ॥ ६ ॥ ६ हे अमन्दाऽक्षयज्ञानाऽऽनन्दपूर्णे । मुकुन्दप्रियपनि ! यस्त्वां न- मस्कुर्यात सोऽत्र लोफे निभयं सिंहासन (राजासनम् ) अमुत्रापि अद्भुतां समृद्धि प्राप्नोतीति त्यत्प्रणामीलः पुमानिह राजा भूत्वा पर लोफे ऽपि महावैभवशाली गवतीस्याह ।

·अभीतित्तयक: १९॥ कारागारादपि किल भृशं तापदे पापदेहे हन्ताऽहन्तामतिमतिविपमिश्रितामाश्रितानाम् । पारावाराऽधिपतितनये मादृशामीशानां हित्वा हि त्वा त्रिजगति गतिर्नेतरा कातराणाम् ॥७॥ कारागारादिति । हे पारावाराऽधिपतितनये । कारायाः अगारादीप । कारा पाइन्धनाऽऽलये इत्यमरः । हन्त खंदे । किल तापदे पापरूपे देहे अतिमतिर्युयधिका या विपत्तया मि- श्रिताम् अहन्तामहङ्कारम् आश्रितानाम् । इयं विधा प्रकारो येषां से ईदृशास्तेपाम् । इदं किमोरीश् की । मादृशानां मत्सदृशाना- म् । आ सर्वनाम्न इत्याकारादेशः । कातराणां भीतानां, हि निश्चये, त्वा त्वां हित्वा त्रिजगति लोकत्रये इतरा गति स्ति । मन्दाक्रान्तात्तम् ॥७॥ भावी यस्मिन् भगवति भवदृष्टिलेशः कृतार्थे तासो ऽन्यासोपहतविपदस्तस्य न स्यात् कुतो ऽपि । ७ हे पारावाराऽधिपतितनये । बन्धनगृहादपि समधिफक्लेशदा. यिनि पापिष्ठे शरीरे विपद्भिर्युक्तामहन्तामतिम् ( आत्मत्यधुद्धिम्) माधितानाम् ईशां फातराणास (अतिभीरूणाम) माइराजनानां या (त्वाम् ) हित्वा निलोफे ऽपि गतिनास्ति हीति निश्चयेनेत्याह । ८ हे भगवति ! यस्मिन् छतार्थे जने भवस्या अवलोकनलेशोऽग्रे. भावी अन्यासोपहतविपदः (अन्येषां भीतिप्रदानाम् आसेन निरा- सेन उपहता विपदो येन तस्य) कस्माश्चिदपि भयं न स्यादित्यत्र विषये सुरसा (नागमाता हनूमविभकारिणी ) सिंहिका ( छायाग्राहिणी समुद्रस्या ग्राहिणी) तदादेरभीतो लङ्कापुरे ऽध्यप्रतिहतगतिहनूमान प्रमाणमिति त्वदर्शनान् पूर्वमेव सुरसासिंहिकादीनिरस्य निराः ·६०६- सव्याख्याऽवतरणे लक्ष्मीसहने अस्मिन्नर्थे जननि सुरसासिंहिकादेरभीतो लङ्कायामप्यविहतगती रामदासः प्रमाणम् ॥ ८ ॥ भावीति । हे भगवति ! यस्मिन् कृतार्थे पुंसि भवस्या दृष्टेलेशः भावी भांवता न्यासेन तत्पूजार्थकृतपादक्षेपेन(१) नि. पूर्वादसुक्षेपणे अस्माद्धब् । उपहता विपद्यस्य तस्य त्रासः कु- तो ऽपि न स्यात्, अस्मिन्नर्थे हे जननि ! मुरसा नागमाता सिंहिका मकरी तदादेः अभीतः सन् लङ्कायामपि अविहतगतिः रामदासो हनुपान्प्रमाणम् इति । काव्यलिङ्गमलङ्कारः । मन्दा- 'क्रान्ता०॥८॥ जनिमृतिजराभीप्माद्रीप्माऽऽतपोग्रतरावा. जननि न वयं वितस्यामस्त्वदङ्कमुपाश्रिताः । सति बलवदालम्वे स्यादुर्बलोप्यकुतोभय- स्त्रसति मृगयोः किं वा पो मृगो विधुमाश्रितः ॥९॥ जनीति । ग्रीष्मस्याऽऽतपादुष्णात् उग्रतरात् पुनः जनि- श्व मृतिश्च जरा च तामिर्भीष्माद्भयङ्कराद्भवात्संसारातवाङ्कम् उत्सङ्गम् उपाश्रिता वयं न वित्रस्यामस्त्रासं न प्राप्नुमः । तथा पद् लङ्कायां स्त्रैरगामी हनूमानिय भाविवाफटाक्षलामो ऽपि पुरुषः सफलशत्रुनाशेनाऽऽपद्रहितः मन् कुतोऽपि न भयं प्रामातीत्याह । ९हे मातः ! जरामरणमयदराद ग्रीष्मकालिफाऽतिपादपि दा. रुणात् ससारात सघोत्सङ्गमाश्रिता वयं न घिभीमः, यत यलिष्ठाथ. ये सति पलहीनापि निर्मयः स्यादिति चन्द्राऽऽथितो हरिणो व्याधाद धिमेति फिीमित्युक्त्या समर्थयन्नाह।

·अभौतिचत्तयकः १९ ॥ ६०७ हि-बलवति सपर्थे आलम्बे. ऽवलम्बे सति दुर्वलो हीनो ऽपि नास्ति कुतोभयं यस्य : निर्भयः स्याद । मयूरव्यंसकादिना साधुः । दृष्टान्त:-हे पद्म ! विधुम् आश्रितः मृगः हरिणः मृग- योः । व्याघो मृगवधाऽऽजीवी मृगयुरियमरः । सति किम् ? अपि तु नेसर्यः । विकस्वराऽलङ्कारः । हरिगीरत्तम् ॥ ९ ॥ अनाघ्राताः श्रौताः स्मृतिभिरुपदिष्टाश्च कमले समीचामाचारैरपि च विदिता धर्मनिचयाः । कथङ्कारं घोर निरयमतियायामिति भयं जहामि स्मृत्वा ते जगदवनवात्सल्यजलधेः ॥१०॥ अनाघ्राता इति । हे कमले ! श्रौताः श्रुत्युक्ताः स्मृत्तिभिः थुसर्थमतिपदिकाभिः उपदिष्टा आसप्ताः आप च समीचां श्रे- छाना भाचाराचरणैर्विदिता ज्ञाताः धर्माणां निचयाः सङ्घा अनाघ्राताः अनास्त्रादिता, तल्लेशो ऽपि न गृहीत इसर्थः । तथा ऽपि जगत अपने रक्षणे चात्सल्यस्य कृपाया जलधेः स- मुद्रभूता ते त्वां स्मृत्वा । अधीगर्थदयेशाङ्कर्मणीति कर्मणि प- छी। कथमिव कथङ्कार, णमुलन्तमेतत् । घोरं भीमं निरय नर- का ओतयाया?मतिक्रमणं कुर्याम् । या पापणे इत्यदादेलिरि . शम्लुकि अदन्तत्वाऽभावादिपादेशो न । इति भयं अजामि । १० हे कमले ! मया धर्ममूलश्रुतिस्मृतिसदाचारानुशिष्या धर्म- समूहमाघ्राता अपिन,सोऽहं कथमिवनरकतिगच्छेयमिति भीति वात्सल्यसागररूपां स्वां स्मृत्वा उत्सृजामीति अनाचरितधर्मलेश. स्य मम नरफभयनाशिफा दयोदद्धिस्त्वमेवेत्याह।

·सव्याख्याऽवतरणे लक्ष्मीसहस्र कृपाजलपिस्त्वं त्वद्भक्तं कदा ऽपि नाऽधः पातयसीति निर्भीको ऽस्मीति भावः । शिखरिणी० ॥ १० ॥ विवित्सामात्सर्यस्फुरणदुरहङ्कारकुहना- पिशाचीभ्यो विभ्यज्जगदभयदानकनिरताम् । नुतां भतेशाद्यैरपगमितरक्षोगणमदां प्रपद्ये दासस्त्वां परमपुरुषप्राणदयिते ॥ ११ ॥ विवित्सेति । हे परमपुरुषस्य प्राणदयिते ! माणप्रिये ! विवित्सा च लब्धुमिच्छा च मात्सर्यस्याऽन्यशुभद्वेषस्य स्फुरणं 'च दुरहङ्कारश्च कुहना दम्भाऽऽचरणं च ताएव पिशाच्यः ताभ्यः, कुहना दम्मचर्यायामिति विश्वः । विभ्यद्भयं प्राप्नुवयजगत तस्य अभयदाने निरतां तत्पराम, एवं भूतेशाधैहरादिभिः नुता स्तुतां, तथा ऽपगमितो निष्कासितः रक्षोगणमदः राक्षससमूह- दो पया तां त्वां लक्ष्मी दासो ऽहं शरणं प्रपद्ये माप्तो ऽस्मी- त्यर्थः। शिखरिणीकृतम् ॥११॥ जन्तोर्हन्त त्रिलोकीजननि तव समाराधनासाधनेषु व्यापारेष्वाभिमुख्यत्यजनभजनयोर्भीत्यभीती भवेताम् । ११ हे पुरुषोत्तमप्राणप्रेयसि ! विवित्सा(लिप्सा)देपोट्रेक, खुटा हङ्कार,फपट रूपपिशाची या विश्यहासोऽहं लोकाऽभयदाना- सक्तां शियप्रभृतिभिः स्तुनामपनीतराक्षससक्दपी त्यामेव शरणं वृणं स्याह । १२ हे त्रिभुधाजननि ! तयाऽर्चनसाधनभूतेषु व्यापारेषु प्राति मुग्धाभिमुख्ययामयाऽभये भतामित्यत्र पालिवधोत्तरम् भादौ रामणयधाऽभिमुलं (मागासकतया विस्मृतस्यदन्येपणकार्य)प. .

·अभीतिस्तयकः १९ । सुग्रीवं वालिभङ्गे तदहितदमनाऽनुन्मुखं रामकोपाद् भीतं पश्चात्तदास्थावहनगतभियंतत्र दृष्टान्तयामः॥१२॥ जन्तोरिति । हे त्रयाणां लोकानां समाहारस्त्रिलोकी। अकारान्तोचरपदो द्विगुस्त्रियामिति भाप्पकारेप्ट्या स्त्रीत्वं, द्वि- गोरिति ङीप् । तस्याः जननि ! मात: ! तव सम्यक् भक्तिपू- वकं आराधनाम अर्चनामु साधनभूतेषु व्यापारेषु भाभिमुख्य- स्प सिद्धतायास्त्यजनं च भजनं च तयोः सतोः यथासवचं प- थाक्रम भीत्यभीती भयाऽभये भवेतां स्याता, तत्र विपये चालि- भने वालिनाशे कृते सति तस्य रामस्याऽहितात्प रावणस्य दमे नाशे अनुन्मुखं पराङ्मुखं रामकोपाद्भीतं पश्चात्तस्प रामस्या- स्थायाः सीताशुदिरूपाया बहनेन करणेन गतभयं निभीक मुग्रीवं दृष्टान्तयाम उदाहरामः, वगिति शेपः। यथासङ्ख्यका. उपलिङ्गालङ्कारी शेयौ । स्रग्धरात्तम् ॥ १२ ॥ रक्षास्तोमो ऽप्यखिलभयकृद् राघवप्राणकान्ते त्रासोत्पत्त्यै न खलु भवति त्वत्पदानाऽनुकूले । कष्टं मातस्तृणमपि भिये कल्पते त्वत्प्रतीपे प्राच्ये साक्षी पवनतनयः पश्चिमे काक एकः ॥ १३॥ रस इति । हे राघवस्य माणकान्ते ! तव पदाऽब्जयोः खास रामचन्द्रकोधाद भीतं तत्काऽभिमुखं सुग्रीवमुदाहरणीकु. में इत्याह। १३ई भगवति रामप्रेयसि ! निखिललोकभीतिदो राक्षससमूहो ऽपि त्यधरणकमलामिमुख पुरुषे भयोत्पादनाय न कल्पते, त्वत्परा- मुस्ते तु सृणामपि भयदं भवतीत्यत्राचे त्वत्सेवको राक्षसेभ्यो ऽभीतो हनूमान, अन्त्ये च पक्षे त्वदहितकर इपीकाप्रसाद भीतो जयन्तः काफः साक्षिभूत इत्याह ।

·. ६१२ सव्याख्याऽवतरणे लक्ष्मीसहने ति सूत्रे यो भयहेतुः सोपादान इत्युक्तत्वाद्भयहेतु नियमने- नाऽऽपादानत्तमस्य । हे ऽम्ब ! तस्याऽपि सकृदेकवारं कृतं प्रप- दनमुपसदनं येन स सन्नपि ते तवाऽस्मीति याचन् जन: अत्रा- सः । वसी उद्वेगे अस्माइन् । उद्वेगाऽभावस्यार्पणस्य सम्प्रदा- नम् । कर्मणा यमभिमैति स सम्पदानम् इति सूत्रादत्रासाऽर्प- गकर्मसम्बन्धरूपसम्पदानत्वम् अयते प्रामोतीत्यर्थः । शार्दल. विक्रीडितं वृत्तम् ॥१५॥ आरोढुं किल यत्सनीडममरा बिभ्यत्यहिद्विण्मुखा- स्तब्रह्माऽपि तवाश्रयेण सुलभीकर्तुं न भीतो ऽस्म्यहम् । लेढुं दाडिमकल्परत्नखचितं राज्ञः किरटिं रमे किं वा सर्वदुरासदस्य दयिताकेलीशुकस्त्रस्यति ।। १६ ॥ आरोदुपिति । हे रमे ! यस्य ब्रह्मणः सनीडं समीपम् अ. हिद्विडिन्द्रः स मुखं येषां ते अमरा अपि आरोहुँ न्यग्भावयितुं विभ्यति । इयं गाथा कठवल्ल्यां श्रूयते । तद्ब्रह्म सचिदानन्दरूपं तवाऽऽश्रयेणाऽमुलभमपि मुलभीकर्तुम् अहं भीतो नाऽस्मि। ह. टान्त:-सर्वेषां दुरासदस्य राज्ञः दाडिमेन कल्पैः() दाडिमवाज- सदृशैः रनैः खचितं किरीट लेडमास्वादितुं दयितायाः मियापा: केलीशुका प्रस्यति किम् ? इति स्वस्य लक्ष्मीहस्तकीरत्वेन भया. ऽभावः भूचितः() दृष्टान्तालङ्कारः। शालविक्रीडितं हत्तम् ॥१६॥ १६ हे रमे ! अहिद्विपमुसा (इन्द्रायाः) अमरा अपि यत्सनीह (पस्य समीपम्) आरो, यिभ्यति तद्रामापि त्वदालम्येन सुलभ क- तुम अहं न मीतो ऽस्मीति दाडिमयीजसमानकान्तिमायिाश्यजटितं सर्यजनदुरापस्य राशः फिरीटं लेदुं राजपतीफ्रीडाशुको धिमेति फि? मित्युक्त्या समर्थयन् स्वदायेण ग्रहादि मे सुलभामिस्याह ।

·समातिस्तबकः १९ दातव्या स्वयमेव दाशरथये देवीति यो वीतभी- रग्रे साऽऽग्रहमग्रजस्य कथयन्नातों दशास्याऽनुजः । तस्मै त्वदयितेन दत्तमभयं प्राज्यं च राज्यं रमे यत्स्वल्पं व्यसनं भवेत्तव कृते तद्भूयसे श्रेयसे ।। १७ ॥ दांतव्पेति । हे रमे ! यः दशास्पाऽनुजो विभीषणः चीत- भीतमयः सन् स्वयमेव दाशरथये रामाय लया देवी सीता दातव्येति अग्रजस्य रावणस्पाग्रे आग्रहेण हठेन सहित पथा तथा कथयन् सन्नातः पीडितः, तस्मै त्वयितेन रामेण अभयं चेसपरं मापं विपुलं राज्यं दत्तम, अतस्त्वत्कृते लदर्थं यत्स्वल्प व्यसनं तद्भूयसे श्रेयसे कल्याणाय भवेद्भयात् । अर्थान्तरन्या- साऽलङ्कारः । शार्दूलविकीडितं वृत्तम् ॥ १७ ॥ तब साधु वर्म नवसारसाऽऽलये भवसागराऽन्तरवसादमेयुषाम् । अभयाय भात्यशुभयातुदीप्तिहत् प्रभया सुवर्णनिभया मनोरमम् ॥ १८ ॥ तवेति । हे नवसारसाऽऽलये! सुवर्णनिभया तत्सदृशया म. १७ हे रमे ! यो रायणाऽनुजो (विभीषणो) निर्मयः सन् रावण. स्य पुरः स्वयमेव रामाय सीता समर्पणीयेति साप्रहं धदन राधणे. नापमानितो दुःखमयाप, तस्मै भगवान रामो ऽभयं प्रचुर लडा. धिपत्यं च ददावतस्त्वदर्थ स्वल्पमपि दुःखमनुभूतं महीयसे कल्या. णाय स्यादित्याह। १८ हे नवसारसालये ! अशुभानाराक्षसाना, राक्षसतुल्यानामशु- भानांपा कान्तिहत् सुवर्णसवर्णया दीप्त्या मनोहरं साधु तव शरीर संसारसागरातः खेदं प्राप्तवतां जनानामभयाय संपवते इत्याह ।

·सन्याल्याऽपतरणे लक्ष्मीसहने रपामा प्रसभं हठेन अनुगृहातु । गृह ग्रहणे इत्यस्मालार्थ- नायां लोट् । शिखरिणीवृतम् ॥ २१ ॥ तत्तत्पापौघजफलतया दारुणैस्तन्यमाना याम्या: श्रुत्वा मुनिवचनतो यातनाश्वेतनानाम् । कामं भीतः कमलनिलये कम्पमानाऽखिलाङ्गो विश्वस्य त्वामहमशरणो विश्वधात्रीं प्रपद्ये ॥ २२ ॥ तदिति । हे कमलनिलये ! तानि च तानि पापानि च तेपामोघासङ्घाज्जातं पद फलं तथा दारुणैर्भीमैर्यमकिङ्करैरि- ति यावद । तन्यमाना विस्तार्यमाणाश्वेतनानां प्राणिनां याम्या यमसम्बन्धिनीर्यातनाः पीडाः मुनिवचनेभ्यः स्मृत्यादिभ्यः श्रु- ता। काम प्रकामं पर्याप्तमित्पमरः । भीतः, अतः कम्पमाना- न्यखिलान्पङ्गानि यस्य सः अशरणः, अतः विश्वस्याऽखिलस्य धात्री मातरं त्वाम् विश्वस्य उद्धरसीति विश्वास प्राप्य अपये शरणागतो ऽस्मि । मन्दाक्रान्तावृत्तम् ॥ २२ ॥ देशे काले सततविकृते देवि देहस्य वृत्ते दृष्टे शौरेरघजुषि जने तीक्ष्णकोपे च चित्ते । २२ हे फमलाऽऽलये ! तत्तरपापमिचयफलत्वेन भीषणेयमकिङ्करैः क्रियमाणा यमसंबन्धिनीः प्राणिनां तीव्रवेदना मुनिवचनेभ्यः (स्मृः तिपुराणादिश्यः ) श्रुत्या ऽस्यन्तं भीतो घेपमाननिखिलशरीरोग- तिरहं विश्वासेन जगन्मातरं त्यां शरणं वृणे इत्याह । २३ हे देवि ! तत्तद्देशकालयोर्षिकारमाजि मनसो वृत्तान्ते, पा. पिनि जने दारुणमोधे हरेश्चित्ते च पोलोचित महती भीतिराविभ- ·अमोतिस्तबका १९.. भीतिः प्रादुर्भवति महती शक्तिमत्या भवत्याः कारुण्याऽऽ मृदुनि हृदये चिन्तिते हन्त धैर्यम् ।। २३ ॥ देशे इति। हे देवि ! देशे काले सततं विकृते विकारभाजि देहस्य वृत्ते, किं च पौरोर्विष्णोः अघजुषि पापकारिणि जने मानवे तीक्ष्ण खरा कोपो यस्य तस्मिन् चित्ते चेतसि हष्ट स- ति महती भीतिः मादुर्भवत्युत्पद्यते, ततः कारुण्येनाऽऽनै लिने अ. त: मृदुनि शक्तिमत्या सामर्थ्यवसा भवत्याः हृदये चिन्तिते स्मृते सति, हन्तेति हर्षे, धैर्य प्रादुर्भवति । मन्दाक्रान्तारत्तमा॥२३॥ बाधन्ते विषया बहिः सततमप्यन्तस्तु कामाऽऽदय-. स्त्रातुं हन्त विपन्नमर्णवसुते धात्रादयो, ऽप्यक्षमा । शक्तो यद्यपि केशवः स तु दुराराध्या स्वयं मद्विधै- रित्युद्वेगवतो मम क्लमहराऽऽलोका त्वमेका गतिः॥२४॥ वाधन्ते इति । हे ऽर्णवसुते ! यहिर्विपयाः अन्तस्तु कामा-- दयः सततं वाधन्ते । हन्त खेदे । विपन्न विपत्तियुक्तं त्रातुं रक्षितुं घात्रादयः ब्रह्मप्रभृतयो ऽप्यक्षमाः, यद्यपि केशवो विष्णुः शक्तः समर्थः, स तु मदिधैर्मत्सदृशपापिभिः स्वयं दुराराध्यो दुःखे- नाराधितुं शक्यः, इत्युद्वेगवतः मम लमस्य श्रमस्य हरति पति, शक्तिशालिन्यास्तव दया कोमले हृदये च चिन्तिते सति. धैर्यमाविर्भवतीत्याह। २४ हे अर्णवसुते ! वहिः शब्दादयो विषया अन्तश्च कामादयः स. धंदापीडयन्ति, विपद्ग्रस्तं प्रातुं ब्रह्मादयो ऽप्यसमर्धाः,यद्यप्येको हरिः समर्थः परं समादृशां कृच्छ्रेणाराधयितुं शक्या, इत्युद्विमस्य ममा.. ऽस्यासहरदर्शना त्वमेवैका गतिरित्याह।, ·सध्यास्याऽवतरणे लक्ष्मीसहस्र स हर: आलोको यस्याः सा त्वं एका फेवला गतिस्तारित केति भावः । शार्दलविक्रीडितं वृत्तम ॥ २४ ॥ वाल्मीको तमसाऽन्वयो वलरिपौ भूयस्तरा मन्यवो योगस्थे यमसंगतिढगदाऽवाप्तिस्तु नारायणे । रुद्रे क्षुद्रहितक्रमो भवकृतं दुःखं रतिप्रेयसि त्रासः कुत्सितमौक्तिकेषुन पुनस्त्वत्संश्रितष्विन्दिरे॥२५॥ वाल्मीकाविति । हे इन्दिरे ! तमसाऽन्वयः तमसाख्यन- दीसम्बन्धः अज्ञानसम्बन्धश्च वाल्मीको मुनविव, न त्वत्संश्रितेपु त्वद्भक्तेषु तमसा अशानेनाऽन्वयः सम्बन्धः, एवमुत्तरत्राऽपि लापनरीतिया । बलरिपाविन्द्र भूयस्तरा बहवो मन्यवो पनाः क्रोधाश्च, न स्वसंश्रितेषु मन्यवः क्रोधाः, योगनिष्ठे यमानाम् अहिंसाग्रह्मचर्यापरिग्रहादीनां सङ्गतिः कृतान्तमेलनं च, न त्व- 'संश्रितेपु यमस्य कृतान्तस्य सङ्गतिः, नारायणे दृढा कोरा या गदा कौमोवकी तस्या अवाप्तिः माप्तिः, म त्वत्संश्रितेषु दानां गादानामपि गदानां रोगाणामवातिः प्राप्तिः, गदो भ्रातार वि. २९ हे इन्दिरे ! घारकीकिमुनी तमसाऽन्वयः (तमसा ज्ञानेन संबन्धः, तममाख्याया नद्याः संवन्धश्न, तस्य तमसातीरस्थाश्रमवा- सिवान ) इन्द्रे भूयांसो मन्यवः (क्रोधाः दैन्यानि घा, यहाश्च) योगान यमसङ्गतिः (नान्तसम्बन्धः, अहिंसादिसम्बन्धश्च ) ना. रायण रढगदावाप्तिः ( कठोररोगाऽवाप्तिः, गदायुधावाप्तिश्च) रुदे क्षुद्राहिनामः (नीचाहतफरणरीतिः, क्षुधा रहितस्य क्रमो नि- स्यतृप्तत्व च ) रनिप्रियतम कामे भवकृतं (संसारकृनं, शिवकृतं च) दुख, फुत्सितमुक्ताफलेषु घासः (भय, त्रासाख्यदोषश्च ) घर्तते, विदाश्रतेषु तु अशानदैन्ययमसम्बन्धरोगावाप्ति,क्षुद्रहितकरत्व, संसारदु.ख, नासा न भवन्तीति श्लणाह ।

·अमीतिस्तरकः १९. प्यो स्वादाम चाऽयुधे गद इति विश्वः । रुद्र. सदाशिव ध्रुदहितक्रमः क्षुधः रहितं राहित्य भारे क्तः । तस्य क्रम उ- घोगः भक्ष्यचर्येत्यर्थः । क्षुद्राणां दुर्मेधा रावणादीनां हिते कम उद्योगश्च, न त्वत्संश्रितेतु अयं क्रम इति भावः। रतिमे. यसि कामे भवकृतं शिवकत संसारजच दुःखं वरणरूप, स्वत्संश्रितेषु भवकृतं संसारकृतं दुःखं, कुत्सिसमौक्तिकेयु वास: त्रासाख्यो मुक्तादोपः 'मोर्चा इति लोके, भीश्व, न त्वत्सथितेषु त्रासः उद्वेग इत्यर्थः । त्रासो भीपणिदोपयोरिति विश्वः । प- रिसङ्ख्यालङ्कारः । शार्दूलविक्री० ॥ २५ ॥ हन्त प्राकृतचक्षुरायविषये व्यापिन्यनिर्वाच्यतां प्राप्त विश्वजनिस्थितिक्षयपुषि ब्रह्मण्यनन्याश्रये । मातस्त्वामभयं विधातुमुषितां मन्ये प्रतिष्ठामह तस्मिस्ते दरमन्तरं भवति चेत्कस्याऽत्र नस्याइयम्॥२६॥ इन्वेति । हे पात: ! हन्तेति हमाकतानां चक्षुरादीनाम् आदिशन्देन कर्णादपः। तेपामविपये ऽगोचरे पापिन्यपि अ- निर्वाच्यता प्राप्त तथा ऽपि विश्वस्य जगतः जनिरुत्पत्ति: स्थि- .. २६ हे मात: ! स्वाभाविकचक्षुरादीन्द्रियागोचरे ( योगिडटि- माश्वेधे) सर्वव्यापके नामरूपानिर्वचनीये जगदुत्पत्तिमितिल. यकारणे ऽनितराश्रिते (जगदाधारे) अभयं (निभ्रंयसदानेन बन्ध- भीतिनाशं ) कर्तुं कृतनिधासां त्वां प्रतिष्ठां (नित्यशिरा) मन्ये, तस्मिन् विषये ते पिदन्तरायः साच्चत् कस्य पात्र भयं न स्या?. दिति ब्रह्मरूप नित्यसॉनहितायास्तव दययेव लोकानाममयमाति:- रन्यथा नियक्तरूपस्य ग्रहाणो शानस्स कपमप्यसम्भवात् सर्वदा भ. यस्यैव प्रसङ्ग इत्याह। , ·. ફિર सन्यास्वाऽवतरणे लक्षमीसहने 'तिः पालनं क्षयो नाश: तान्पुप्यति तस्मिन्नपि । नास्त्यन्या आश्रयो यस्य तस्मिन्ब्रह्मणि अभयं विधातुं त्वां शक्तिरूपाम उपितां स्थितां प्रतिष्ठामहं मन्ये तस्मिन् ब्रह्माणि ते जीवबुद्धी दरम् ईपदन्तरं भवति चेत्कस्य पुरुषस्य भयं न स्यादपि तु भ- वेदिति भावः । 'उदरमन्तरं करते ऽय तस्य भयं भवतीति भु- तेः । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ २६ ॥ दशमुखसहजं तं देवि नाम्नां ऽर्थतो वा ऽप्युदितमुखविकारं भीतमप्यूप्मणा ऽऽप्तम् । अकुरुत रघुवीरस्त्वत्प्रसादप्रभावा- भयवितरणेन क्षिप्रमानन्दसान्द्रम् ॥ २७ ॥ दशेति । हे देवि ! तं प्रसिद्धं नाम्ना ऽऽख्यया धा ऽर्थतः आकृसा ऽपि दशमुखस्य सहज बन्धु, नामपक्षे उदित उत्पन्न: मुखे नामाऽऽदौ विकारः ' विवर्णो यस्य ते, · तथा भी इसक्षरेण इतं युक्तं, पुनः आपसहा. ऊष्माणः तन्मध्य. स्थपकारोष्मणा वर्णेन च आप्तं युक्तं. विभीपणमित्यर्थः । अथाऽर्थतः उदितः मुखे वक्के विकारः प्रत्याख्यानाद्वैवण्य-य- । २७ हे देवि ! शब्दतो ऽर्थतो वा उदितमुखविकारम (उदित आदौ 'वि'शब्दो यस्य तथाविधं 'वि'शब्दादिमागं, राषणकृता- ऽधमान साताऽऽननववर्य च ) भीतमपि 'भी' इति शब्डेन युः तं, चकितं च ) ऊष्मणाप्तं ('प'कारेण 'ण' कारेण च युक्तं, 'विभी- पणनामानमिति यायत, क्रोधेन युक्तं.च) तं रावणावर रा. मभद्रस्त्वदनुप्रसामर्थ्यात् अभयदानेना ऽऽनन्दघनं चकारेति भगवान् त्वदनुग्रहेण विभीषणमभयदानेनाऽनुजग्राहेति भयक्रोधादिविकार निधे रपि त्वदनुग्रहेण ब्रह्मानन्दलाभो भवतीत्यर्थ सूचयन्नाह । , ·अभीतिस्तबकः १९ ॥ દરર स्य सः, तथा भीतं भययुक्तं पुनरूप्मणा रावणकनाऽपकारस. तापेनाऽऽपि तत्र मसादस्य माः ममावासामर्थ्याधुनीरः अभयस्य वितरणेन दानेन क्षिप्रं शीघ्रम् आनन्दसान्द्रं मोदपूर्ण- मकुरुत । तथा चाऽध्यात्मरामायणे श्रीरामः-सकदेव मपनाय तवाऽस्मीति च वादिने । अभयं सर्वभूतेभ्यो ददाम्येतद्वतं मप । इति । इयमपि प्रतिज्ञा तत्सम्बन्धप्रकटितेति भावः । अ- न्तापिकाचित्रमिदं, श्लेपश्च । मालिनीत्तम् ॥ २७ ।। अल्पश्रुतेभ्य इव राशिमनादिवाचा- मंहस्ततिभ्य इव विभ्यतमर्भकं ते । पुण्यैः पुराणवचनैरिव वीक्षणैरत्व- मुच्चैर्नृसिंहसखि मामुपबृंहयेथाः ॥ २८ ॥ अल्पेति । अल्पश्रुतेभ्यः अल्पझेभ्यः सकाशादनादिवाचा राशिमिव, तथा अंहस्ततिभ्यः पापसङ्केभ्य: विभ्पतं भयं माप्नु- वन्तं ते तवाऽर्भकं शिशुममुवि पुण्यः पुरागावचनैरिव हे न. रसिंहसखि ! मां दासम् उपहयेथाः वर्धयेथाः । वृह वृह - दौ अस्माणिजन्ताल्लिङ् । 'विभेत्यल्पश्रुतावदो मामयं महारे- ष्यति । इतिहासपुराणाभ्यां वेदार्थमुपबृंहयेदिति वचनाद । उपमालङ्कारः । वसन्ततिलकात्तम् ॥२८॥ २८ हे नरहरिप्रिये ! स्तोफयोधेभ्यो घेदवाक्समूहमिव पापस. मुदायेभ्यो वियतमिव ते शिशुं मां कल्याणकारणः पुराणौधैरिवो. औरवलोकनवर्द्धयेथा इत्याह ।

·सव्याख्याऽवतरणे लक्ष्मीसहने दुष्कालाऽनुगुणक्रमैःश्रुतिपथाऽऽविष्कारनिष्कासकै- निष्कारुण्यतमैस्तुरुष्कयवननिष्कारणत्रासिभिः । कावासनि तत्समैरपि जनैः सञ्जायमानं भयं त्वं जालेन दृशांहि तारयसि नः खञ्जानिवाम्भोनिधिम्॥२९॥ दुष्कालोति । हे कावासिनि ! दुष्कालानाम् अनुगुणाः क्रमाः येषां तैः, तथा श्रुतिपयस्याऽविष्कारस्य पाकव्यस्य नि- कासकैः पुनः निष्कारुण्यतमैरीतनिदेयः, अपच निष्कारणं निष्पयोजनं यथा तथा त्रासयन्ति तैः तैः समाः सहशास्तै - नैनैरित्यर्थः । सञ्जायमानं भयं प्रति नो ऽस्मान खान पदहीनान् अम्भोनिधिमिव दृशां जालेन समूहेन तारपस्युद्धा. रयसि । उपमालङ्कारः । शार्दूलविक्री० ॥ १९ ॥ का का ऽभयप्रदेति प्रश्नो यद्वाचकः समस्तपदः । . . , २९ हेपटूजयासिनि कलिकालानुरूपरीतिभिः,श्रीतमार्गप्रका- शनिरासकै,रतिनिष्कृपा, अकारणभयप्रदेस्तुरुष्कदेशीयैर्यधनैरन्यैरपि सत्समगुणैर्जनरुत्पद्यमानां भीति त्वं गतिविकलान सागरमिव र. ग्जालेनाऽस्मान् उत्तारयसीस्याह । ३० 'का का अमयप्रदा ? इत्यसमस्तपदकः प्रश्नः समस्या माननिखिलपदो यद्वाचकः ('काकाऽभयप्रदा' स्वस्तनविदारफज- पन्तकाकाऽमयप्रदेति भगवतीवाचकः) सन् स्वयमुत्तरकपत्वं प्रा-

·अभीतियस्तयका १९॥
स्वयमुत्तरतां धत्ते रमा समस्तोत्तरा विराजति सा॥३०॥
इति श्रीमद्वेङ्कटाऽध्वरिविरचिते श्रीमलक्ष्मसिहस्र
अभीतिस्तबक एकोनविंशः सम्पूर्णः ॥१९॥
काति । का का अभयं मददाति, का अभयपदा ? इति
यस्तपक्षप्रश्नः समस्तानि समस्यमानानि मुवन्तादीनि यस्मिन्
सः स यस्याः काकस्य अभयं प्रददाति इत्येवंरूपेण वा-
चक भिधेयवान् सन् स्वयम् उत्तरतां समाधानतां धत्ते धार-
पति सा समस्तेभ्यः देवेभ्यः उत्तरा श्रेष्ठा रमा विराजीत
इति । इदं प्रश्नोत्तरसमजातिचित्रम् । तल्लक्षणं विदग्धमुखमण्डने
द्वितीयपरिच्छेदे-'प्रश्नवर्णश्रुतेस्तुल्पं यत्र स्यादुत्तरं वरम् । प्र-
श्नोतरसमं तज्ज्ञास्तदाहु' इति । इयमेव अपन्हुतिप्रश्नजातिश्चे-
ति । गीतिसत्तम् ॥ ३०॥
इति रावजीमहाराजाऽपरनाम्ना श्रीनिवासपण्डितेन
विरचितायां वालवोधिन्यारूपायां श्रीमल्लक्ष्मी-
सहस्रटीकायाम् अभीतिस्तवक एकोनचि-
वाः सम्पूर्णतामगमत् ॥ १९॥
मोति समस्तोत्तरा (सर्वोत्कृष्टा, कृतसमासपदोत्तररूपा च) सा
रमा विराजतीति प्रश्नोत्तरसमनामफचित्रनियन्धनपुरस्सरं ल.
बकं पूरयति।
इति श्रीमानघस्त्युपाण्यतैलङ्गशमशास्त्रिविरचितायां लक्ष्मीसह-
मावतरणनिःणिकायाम् अभीतिस्तयकः ॥ १९ ॥

·सब्याएयाऽवतरणे लक्ष्मीसहने भय परिसडधास्तवकः ।।२०।।. कपिभ्यो यत्तवे ब्रह्मशादिभ्यो देवतान्तरम । परिसङ्घयानमगमत्स रामः श्रेयसे ऽस्तु नः ॥२०॥ अथाऽस्मिन्विशतिस्तबके देवताऽन्तराऽकिंचित्करत्वेन श्रीमहालक्ष्मीमहत्त्वं वर्णयितुं प्रथमपद्ये यत्मसादात् 'चन्दावि त्यादिभ्यां तल्लिङ्गं दर्शयन् मगलमाचरति- वन्दारुरक्षणे दक्षां वन्दे गोविन्दसुन्दरीम् । यत्प्रसादाहते देवाः सर्वे रक्षितुमक्षमाः ॥ १ ॥ चन्दाविति । यस्या रमायाः मसादाहते मसादं विनत. र्थः । अन्यारादितरतेदिगित्यादिना पञ्चमी । सर्वे ब्रह्मादयो देवाः रक्षितुम्पालयितुम् अक्षमा असमर्थाः ताम् । वन्दारभिवा' दके इत्यमरः । तेपो रक्षयो दक्षा गोविन्दस्य मुन्दरी रमणी अहं वन्दे नमामि । उदात्तालङ्कारः। पथ्यावक्र वृत्तम् ॥ १॥ अम्ब त्वया हन्त शरीरभाजा- मरक्षितानामपि रक्षितानाम् । . १ अयेतरदेवताप्रतिषेधेन भगवतीमाहात्म्यं विंशेन परिसंख्या- स्तबकेन तुटूपुर्यस्या अनुग्रहं विना सर्वे ऽपि देवा रक्षितुमसमर्थास्ता- मभिवादफजनत्राणनिपुणां गोविन्दपली वन्दे इति इतरेषु देवेषु रक्षणासामध्ये रमायां च तत्परिसख्याविधया वर्णयन् मङ्गलमा- चरति। २ हे अस्य ! यकरिपुपनि ! त्वया ऽरक्षितानां रक्षितानां घा ज- मानां देवा यथासंग्यं सन्तोषणायाऽऽपहानाय घा फरपन्ते कि?मिति ·पारसङ्घयास्सयकः २० ॥ देवा मुदे वा पुनरापदे वा भवन्ति किं ते वकवैरिकान्ते ॥ २॥ अम्बति । हे ऽम्य ! हे वकवैरिकान्ते ! हन्त त्वया रसिता. नाम् अपि वा अरक्षितानां शारीरभाजां प्राणिनां ते प्रसिद्धा देवा अमराः मुदे हर्षाय का पुनरापदे विपत्तये भवन्ति किम् ? अपितु नेत्यर्थः । अथाऽन्येषां देवानां रक्षणे मारणे वा सामथ्र्य नास्ति तङ्केतहणे ऽप्यस्या एव सामर्थ्यमित्यनुपदमेव प्रकटयिष्यति । यथासङ्ख्यमलङ्कारः । उपजातिराख्यानकी वा वृत्तम् ॥ २॥ शीतस्वभावां भवतीं श्रितेभ्यो दिव्या समृद्धिं ददतीमतीत्य । उपाश्रितध्वंसकमुष्णमग्नि- मुपासते के जगदम्ब लोके ॥ ३॥ पीतेति । हे जगदम्ब ! पीतः स्वभावो यस्यास्ता तथा श्रितेभ्यः दिवि स्वर्गे भवां दिव्यां समृद्धि ददती त्वाम् अतीय स्पत्ता उपरां दाहकस्वभावं तथा उपाश्रितानां ध्वंसक नाशकम अनि लोके ऽस्मिन् के सुज्ञा उपासते ? न के ऽपीति भावः । अ- अ यथा ऽरुष्णत्वं रमायाश्च शीतत्वं तथा ऽस्योपासकनाशकत्वं तस्याश्च समृद्धिदातृत्वं यथा नाशकविशेषणद्वयदर्शनेनाऽने- त्वया रक्षितानां सन्तोपणाय रक्षितानां चाऽऽपहानायेतरे देवा न समर्था इत्याह। ३ हे जगन्मातः ! शीतलप्रकृति, संश्रितेभ्यो दिव्यां समृद्धि - ती, भवतीमतिमभ्यं उपाश्रितनाशकमुष्णम् (त्यद्विपरीतस्वभावम, आश्रयाशत्वात ) अग्नि जगति के वा समुपासन्ते ? इत्याह । , ७९ ·सव्यायाऽवतरणे लक्ष्मीसहस्र स्त्याज्यत्वं तथैन तत्पतिद्वन्द्विमुखकरविशेषणदगदर्शनेन रमाया: सेगवं दर्शितम । अनगत रीसाऽस्मिन् स्तबके गावन्ति वर्णनी- यवस्तूनि गुगा गदर्शकविणेपणानि तावन्त्यपि तत्मतिपिद्धवस्तुनि दोपकराणि दयिष्यति । तत्मकारो विस्तृतिभिया न प्रदर्श्यते । तथाऽपि प्रतिपय सूक्ष्मदृष्ट्या मुधीभिर्विभावनीयमिति । का- व्यलिगमलङ्कारः। उपजातिहत्तम् ॥ ३ ॥ अज्ञाततृप्तिममिते विभवे ऽपि दीन- बन्धुं विहाय भवती भवतो ऽप्यवन्तीम् ।। सख्युः शुचेरपि समाप्तिदमम्ब कार्ये कस्तं प्रभञ्जनमिहाऽर्चतु गन्धवाहम् ॥ ४ ॥ अज्ञातेति । हे अम्ब ! अमिते समृद्ध विभवे मत्यपि अज्ञा- ता तृप्तिानाऽलम्भावो यया ताम्, तथा दीनबन्धुं दीनरक्षि. का पुनर्भवतः संसागदप्यवती भवर्ती लक्ष्मी विहाय कार्ये न्यूनतायां सख्युमित्रस्य शुचेरमेरपि समाप्तिदं नाशकं प्रकर्षण भन्नयति मर्दमात तं गन्धवाहं वायुं साऽभिमानः कः पुमान- र्चतु पूजयतु । परिकरपरिकराऽङ्कुरकाव्यलिङ्गालङ्काराः। व- सन्ततिलकावृत्तम् ॥ ४ ॥ ४ हे अम्ब ! अपरिच्छिन्ने ऐश्वर्य सत्यपि अज्ञाततृप्ति (सतृष्णं, संसारोत्तरणाऽनधिफारिणमपि जन ) भवतो ऽपि (संसारादपि) रक्षन्नी दीनबन्धुं भवतीमतिक्रम्य कायें ( दारिद्य, क्षीणावस्थायां) निजसुहृदः शुचः (पवित्रस्य, अग्नश्च,) समाप्तिदं (नाशप्रदं, पूर्ण- ताप्रदं प्रवर्धक च ) प्रभञ्जनं (चायु, प्रकर्षेणाऽऽमर्दकं च) गन्धवाहं (गन्धवाहकं घायुं, गर्षिण च त्वद्विपरीतस्वभावं) को वा पूज. य?धित्याह।

·परिसङ्घचालयफः २०॥ यमविषयगतिः स्थायद्गृहीतस्य जन्तो- रमतिरमुमुपास्तामप्रभुं पाशहस्तम् । जननि परिगृहीतत्राणजाताऽऽदरां त्वा- महमाखिलनियन्त्रीमनहस्तां प्रपद्ये ॥ ५ ॥ यमेति । हे जननि ! येन गृहीतस्याऽऽत्मतेन स्वीक- तस्य जन्तोः यमः विपयो यस्याः सा गतिः स्याद्भवेत् । अस्य पाशहस्तत्वाचायाहस्तगृहीतस्य पाशः स्पष्ट एव, स चाऽऽस- नमृत्युरेवेति । अमुं पाशहस्तं न तु पाशनिवर्तकम, अत एव अ- प्रभुपू अपां म , 'मोक्षदायी प्रभुः स्मृत' इत्युक्तेर्मोक्षदानाऽस- गर्थप । उक्तं च भागवते मुचुकुन्दवरमदानसमये देवैः । 'वरं वृणीष्व भद्रं ते ऋते कैवल्यमध नः । एक एवेश्वरस्तस्य भगवान्विष्णुरव्ययः ॥ इति ।। तच्छक्तित्वारिछ्यो ऽपि मोक्षदातृत्व सूचितम । प- रिगृहीतानां प्राणे जातः आदरो पस्यास्ताम, एषमब्ज कमलं हस्ते यस्यास्ता, पुनरखिलानां नियन्त्री स्वाम् अहं दासः मपणे शरणा(1) अस्मीति भावः । श्लेपपरिकरकाध्यलिङ्गालङ्काराः। मालिनीरत्तम् ॥ ५॥ A त ५ हे जननि ! येन गृहीतस्य पुमो. यमविषयगतिः (वास्तु- देशगनि', वरुणगृहीतस्य जलोदरादिव्याविपीडिननया यमममी- पगतिरेव ) स्यात, अमुम् अपभुम् ( असमर्थम्, अपां स्वामिनं च) पाराहस्तं (जनवन्धकपाशपाणि, वरुणं च ) अबुद्धिरुपास्ताम, अ. है तु स्वीकृतजनरक्षणवद्धाऽऽदराम अखिलप्रभु कमलहस्त (तद्वि- परीनप्रकृति) त्यामेवाश्रये इत्याह ।

·દ૨૮ सन्याययाऽयतरणे लक्षासह कुर्वाणं परुपैः करैः कुवलयक्लेशं भृशं सद्गण- श्रीहार्यभ्युदयं तमम्ब तपनं के चिन्नमस्कुर्वताम् । विश्वाऽऽनन्दकरी वयं तु विदुषां विश्वाऽधिकां सम्पदं तन्धानां प्रणमेम तत्रभवती तापत्रयध्वंसिनीम् ॥ ६॥ कुर्वाणमिति । हे ऽम्ब ! परुपैः करैः किरणेईस्तैश्च कुव- लयस्य कमलस्य पृथ्वीवलपस्य चं लेणं कुर्वाणम्, एवं भृशं स- गणानां नक्षत्रसमूहानां साधुसङ्घानां च श्रीहारी अभ्युदयो यस्य तं प्रसिद्ध तपनं सन्तापकं सूर्य के चिदज्ञाः नमकुर्वतां प्रणमन्तु । वयं तु विश्वस्य जगत भानन्दकरी तथा विदुषां विश्वाधिका सम्पदं ददतीं पुनस्तापानामाधिभौतिकाऽऽधिदैवि- काऽऽध्यात्मिकरूपाणां त्रयस्य ध्वंसिनी नाशिका तत्रभवती, पू. ज्ये तत्रभवानत्रभवांश्च भगवानपीति हेमचन्द्रः । मणमेम नम- स्कुर्मः । श्लेपाऽलङ्कारः । पार्दूलविक्रीडितं वृत्तम ॥६॥ ६ है अम्ब ! तीक्ष्णैः फरैः ( किरणैः, हस्तैश्च, ) कुवल. यक्लेशं (कैरवपीडां, भूमण्डलबाधां च ) कुर्वाणं, सतां (न. क्षत्राणां, साधूनां च ) गणस्य श्रियः (शोभायाः, सम्पत्तेश्च ) हर- पशील उदयः (आविर्भावः, वृद्धिश्च ) यस्य तथाविधं तपन ( सूर्य सन्तापकं च) के चिजना नमस्यन्तु, परं वयन्तु जगदानन्दकरी, वि. दुपां लोकाऽधिकसंपद्विस्तारकारिणीम् आध्यात्मिकाऽऽधिदैवि- काऽधिभौतिकतापत्रयविनाशिनी पूज्यां त्वां प्रणमेति लेषण तत्तद्विशेषणैः सूर्ये भगवत्यां च वैधय प्रदय त्यामेव वयं नमुस्कु- यमित्याह ।

·. परिसन्यास्तयकः २०॥ हरिसखि शतमन्यु वायसस्य स्वसूनो- रपि विपदपनीतावक्षम नो यजेय । अहमविदितमन्युं हन्त तस्य स्वशनों- रपि परिहतभीति त्वां शुभामाश्रयेयम् ॥ ७ ॥ हरीति । हे हरिसखि ! स्वस्प सुनोः पुत्रस्य वायसस्या- ऽपि विपदः अपनीती निरसने अक्षममसमर्थ शतमन्युमिन्द्रं व- हुरुपं च अहं नो यजेय । यज देवपूजेसालिङ् । इन्तेति हर्षे । विदितः मन्युः क्रोधो यया, तथा स्वस्य शत्रोरपि परिहता भीतिया, पुनः शुभां कल्पाणी त्वामेवाऽऽश्रयेयम् । श्लेषका- . व्यलिङ्गालङ्कारौ । मालिनीतम् ॥७॥ प्रौढैश्वर्यजुषो ऽपि यस्य सुहृदा भिक्षाशिता नोझिता यत्र श्रीदपदं वदन्ति विबुधा रूढ्या ऽश्वकर्णादिवत् । ७ हे हरिसखि अहं स्वपुवस्थापि जयन्तनान्नः काकस्याऽऽपरी- फरणाममर्थे शतमन्युम् (शतमखम, याफोपश्च ) नो पूयजेय, किं तुअशातकोपांखाम्यहितकारिणोऽपि तस्य जयन्तफाकत्यापहतमयां शुभकरी त्वामेवाऽऽश्रयेयमिति भगवतीमहेन्द्रयोः वैध प्रदर्य स्वामेवाऽहमाश्रयेयमित्याह । ८ हे मातर्लक्ष्मि ! महामम्पत्तरपि यस्य ,मित्रेण (शिवने)या- चिताभक्षकत्वं नोज्झितं, विद्वांसो यत्र श्रीद इति पदं वृक्षविशे- पवाचकाऽश्वकर्णादेपदवनिरवयथार्थ रुढं वदन्ति, तं यक्षं (कुवे. रम) भक्षः पूजयतु, वयन्तु अभीप्सितप्रदां त्वां नुमो, यस्यास्तान- दोषः परमैश्वर्यशाली हरिः सखेति कुयेरसम्रा भिक्षाशी, स्वरसखा ·सव्यायाऽवतरण लयमांसहन यक्षं तं यजतामधीर्वयममी त्यामिष्टदाती स्तुमो मातर्लदिम महाविभूतिरनघो यस्याः सखा ते हरिः ॥ ८॥ मौदेति । प्रौढमैश्वर्यं जुपते तस्याऽपि सुहृदा मित्रेण हरेण भिक्षा । पाञ्चा भिक्षाऽर्धनार्दनेसमरः । तामश्नाति भक्षयति सः तस्य मावस्तता नोज्झिता न त्यक्ता, यत्र श्रीद इति पदं, रूढ्या अश्वकर्णो वृक्षविशेषः, तदादिवन्न वन्वर्थमिति भावः । तं यक्षं कुबेरम् अधीरज्ञः पजतां, हे महालक्ष्म! वपमपी यस्यास्ते महाविभूतिरैश्वर्यवान् अनघः शुद्धश्च हरिः सखा ताम इष्टदात्री त्वां स्तुमः । श्लेषकाव्यलिङ्गपरिकराऽलङ्काराः। शार्दूलवि० ॥८॥ प्रौढिर्यस्य हि पूर्वपक्षविदिता यो लुब्धचूडामणि- यश्चाऽहीनमुखेन दूषितकलस्तं का कलङ्काऽऽश्रयम् । अञ्चेत्सोममपामरः श्रुतिशिरःसिद्धान्तसिद्धोन्नति पो कासितदां बुधस्तुतकलां त्वां निष्कलङ्कां विना॥९॥ मौदिरिति । हे पद्मे ! श्रुतीनां शिरसामुपनिषदां सिद्धा . परमेश्वरः, अफिचित्मदः सः, त्वन्तु वाञ्छितार्थदात्रीति त्वामेव व. यं स्तम इत्याह । ९ हे प्रो ! यस्य प्रागल्भ्यं पूर्वपक्षे ( शुक्लपक्षे, प्राथमिफाऽपसि- द्धान्तपक्षे च ) विदिता, यो लुब्धचूडामणिः (किरातरूपधारिणः शिवस्य शिरोभूपणं, लोभिजनाग्रगण्यश्च ) यश्च अहीनमुखेन (नागश्रष्टरूपराहुपदनेन, चावदूफेन च) दूषितकल: (निन्दित. पोडशभागः, निन्दिनविद्यश्च ) कलाश्रयम (अङ्क यारिणं, विगीतं च) चन्द्रम् उपनिपत्सिद्धान्तस्थिरीभूतोन्नतिम् वाञ्छितप्रदां विद् जनश्लाघिनविद्यामनघद्यामत एष चन्द्रप्रतिलोमस्वभावां भवती विना नीचः को घा चंय?दित्याह । Hin ·को परिसखायाप्तधकः २०॥ तिर्यस्यास्तां तथा काशिनदाम् इच्छितदा(?) पुनर्बुधैः स्तुताः ठा गीतादयो यस्यास्ताम् एवं निर्गत: कलझो लाञ्छनं य- यस्ता खां विना यस्य मौढिः पूर्वपक्षे शुक्लपक्षे शङ्कारूपप्रश्ने विदिता तथा यः लुब्धस्य शावररूपिशिवस्य लुब्धेषु कृपणषु चूडामांगार्मुकुटमणिः श्रेष्ठश्च । लुब्धो मृगयुकाविणारति वि. : । यश्चाऽहीनस्य अन्यूनस्य महत इति यावत, राहोश्च । न्तेि वृधाऽसुरे ऽयहरिसमरः । मुखेन पिता लुप्ताश्च कला न्धर्वादयः षोडशभागाश्च यस्य तं पुनः कलङ्कस्य लाञ्छनस्य पणस्य चाऽऽश्रयं सोमं चन्द्र का अपामरो ज्ञाता अश्चेत्पूज- त् । श्लेपकाव्यलिङ्गपरिकरालङ्काराः । शार्दूलविक्रीडितं त्तम् ॥९॥ पझे येषामुच्चभावो न नित्यो ये सर्वे ऽपि स्थानभेदेन तीक्ष्णाः । यष्टुं तुष्टिन ग्रहांस्तानतस्त्वां नित्यौन्नत्यां नौमि सर्वत्र मृद्दीम् ॥ १०॥ पझे इति । हे पो ! येषा ग्रहाणाम् उच्चभावः उच्चेपु मेपा- देस्थानेषु भावः सत्ता स्थितिरिति यावत् । सूर्यादिक्रमणं, प्र- चस्थानानि वृहजातके-'अजपभमृगाङ्गनाकुलीरा झपर- --- १० हे पझे। येषां (रव्यादिग्रहाणाम) उञ्चमावो (ज्योतिःणा- प्रोक्तीचस्थानावास्थितिः) स्थिरा न मवति ( कदा चिनीचस्थान- त्वापाम ) ये स्थानभेदेन तीक्ष्णाः (पीडाकारिणो भवन्ति ) तान् बहान् पूजयितु मम सन्तोपो नास्ति, अतः सर्वदा औनत्यशालिनी सर्वत्र फोमलामत एवं ग्रहविपरीतस्वभावां त्वां नौमत्सिाह ।

·६३२ सव्याख्यायितरणे लक्ष्मीसहने णिजौ च दिवाकरावि तुहा' इति । निसं न तर्हि राश्यन्तर चारेण नीचत्वमपि भवतीति भावः । तथा ये सर्वे ऽपि स नानां जन्मधनादिद्वादशानां भेदेन तीक्ष्णाः, यथा गुरु: सौर ऽपि जन्माऽष्टमद्वादशस्थानगो दुःखकारित्वेन तीक्ष्णो मव' तथा खलाः शन्यादयो त्रिपइदशस्थानगाः शुभा भवन्ति ता ऽप्यन्यत्रानिष्टफलदा एच, अतस्तान् ग्रहान् पष्टुं पूजितुं तुष्टि तर्हि सर्वत्र मृट्ठी मृदुस्वभावां निन्यमौन्नत्यं यस्यास्तांत्वां नौ। श्लेषकान्पलिङ्गपरिकरालङ्काराः । शालिनी ॥ १० ॥ शाखावृन्दप्रथितविभवां सस्सुपर्णाऽधिरोहां वामस्तुत्वा जलनिधिभुवं कल्पवल्लीमतल्लीम् । आकाङ्क्षन्तः फलमविकलं देव्यपर्णोद्भवं के संसेवेरन शरवणभवं स्थाणुजातं विशाखम् ॥ १६ शाखेति । हे देवि ! अविकलं समग्रं फलम् आकासन्त छन्तो, नरा इति भावः। शाखानां शिफानां वेदानां च समूहै। मथितः प्रख्यातः विभव ऐश्वर्य यस्यास्ता, तथा र सुपर्णानां विधमानमुपत्राणां सति सुपर्णे गण्डे च अधिर ११ हे देवि ! सम्पूर्ण फलं (प्रयोजनं, मधुरं फलं च ) चा म्त: के पुरुषाः, शाखाना (वैदिकशासाना, शिफानां च) सा प्रसिद्धसमृधि, सत्सुपर्णाधिरोहाँ (साधुचैनतेयारोहिणी, स चीनपत्रभरिता च) समुद्रोद्भवां त्वदूपां श्रेष्ठां कल्पलताम अ त्वा अपर्णोद्भवं (पार्वत्या उत्पन्नं, पोत्पत्तिहीनं च) शरवण (शरवणजन्मान) स्थाणुजातं (शिवात्मज, शुष्कवृक्षसमुद्भूत पिशाखं (स्कन्दं, शपारहितं वृक्षं च ) सेवेरन्? इति उगयोः पेण वैध प्रदर्शयन् शुभफलार्थिमिस्त्वमेव सेव्यत्याह ।

·परिसङ्घमास्तरका २०॥ ६३३ यस्यां यस्याश्च, पुनर्जलनिधिभुवं सोदकाऽऽलवालभूमिम् एवं कल्पवल्लीपत्तल्ली श्रेष्ठां कल्पवल्ली वाम अस्तुत्वा अपर्णायाः प- नरहितायाः पार्वसाश्च सकाशादुद्भवो यस्य तं, पुनः शराणां पनम् इति शरवणम् । वनं पुरगामिश्रकेत्यादिना णत्वम् । तस्मि- न्भवमुत्पन्नं भुष्कस्वल्पचलभुवं च । अत्र शरभवममुमिति पा. ठ, साधीयान् । स्थाणोक्षाच्छिवाच्च जातं विगताः शाखा: शिफा यस्य त कार्तिकेयं च, यद्वा शाखारहितससमूह के सुझा: सेवरन् ? अपि तु न के ऽपि सेवेरनियर्थः । श्लेपकान्पलिङ्गप- रिकरालङ्काराः । मन्दाक्रान्तावृत्तम् ॥ ११ ॥ खां कृतश्रुतिपथप्रवर्तनां सज्जनादरकृताननां विना । निर्मितश्रुतिविकम्पनं रमे साधुवारणमुखं श्रयेत कः ॥ १२ ॥ स्वामिति । है रमे । कृतं श्रुतिपथस्य वेदमार्गस्य प्रवर्तनं यया, तथा सजनानामादरे सत्कारे कृतम् भाननं यया, तां त्वां विना निर्मितं श्रुतीनां कर्णानां च विकम्पनं धूननं येन सः साधोरिण- स्य गजस्य मुखमिव मुखं यस्य पक्षे साधोभक्तस्य निवारणं मु- खे लपने पस्य तं च कः श्रयेत १ न को ऽपीति भावः। श्लेप- फायलिङ्गालङ्कारौ । रथोद्धतात्तम् ॥ १२ ॥ १२ हे रमे ! कृता श्रुतिपयस्य (घेदमार्गस्य, श्रवणमार्गस्य च ) प्रवृत्तियंपा तां, सजनादरकृताननां (सजनानामादरेण कृतमननं प्राणनं यया तो, सजनानानामादरे कृतं मुलं यया तां च ) वां विना निर्मितं श्रुतिविषम्पन(कर्णचालनावेदकम्पनं च) येन तं साधुकार- णमुखं (साधु यथा तथा धारणमुखं गजाननं, सजननिवारकमुखंच) का सेवेतेति त्यमेव सर्वसेव्यत्साह ।

·सव्यास्याऽवतरणे लक्ष्मीसहस्र दुर्गा परे गाढभवाऽनुषङ्गा शिलोच्चयादम्युदितां श्रयन्ताम् । भक्त्यैकलभ्यां भवसिन्धुनावं सुधाऽधिजे त्वां वयमाश्रयामः ॥ १३ ॥ दुर्गामिति । हे सुधाऽधिजे ! परे ऽन्ये जनाः गाढः भवस्य' शिवस्य संसारस्य चाऽनुपङ्गो यस्यास्तां तथा शिलोच्चपाद्धिम- नगात्मस्तरसमूहाच्चाऽभ्युदितामुत्पन्नां पुनर्दुःखेन गन्तुं प्राप्तुं शक्यां दुर्गा पार्वती श्रयन्तां, वयं तु भवसिन्धोर्नावं नौकाभूनां तथा भत्त्य कलभ्यां त्वामाश्रयामः । अत्र शिलोच्चयादभ्यु. दितामिति पदस्य प्रतिद्वन्द्वि सुधाब्धिजे इति पूर्वसम्बोधनम् । श्लपकाव्यलिङ्गपरिकगलङ्काराः । उपजातिवृत्तम् ।। १३ ।। स्थानं यस्य श्मशानं सततमनुचरो भूतवेतालवर्ग- श्वेलं चर्म लगनां ततिरहह तमप्युग्रमेके भजन्ताम् । पदने पन्ने स्थितां त्वां सततमनुसृतां देवतायौवतेन ध्यायेम क्षौमभाजं वयमनुदिनमामुक्तमुक्ताकलापाम् ।१४ स्थानमिति । हे पद्म! यस्य स्थानं श्मशानं, श्मशानस्यापितृव ण- . . १३ हे सुधाब्धिजे ! परे जनाः गाढमवाऽनुपङ्गां (शिवे गाढाऽनु- रागा,मनिसंसाररतां च ) शिलोचयात् (हिमाचलात्, पापाण- समुदायाश्च ) उदितां दुर्गों (पार्वती, दुर्गमा च) माश्रयन्तु, वयं तु भक्तिमात्रसुलमां संसारसागरतरणि त्यामवाऽऽधयाम इत्याह । १४ हे पन्ने ! यस्य स्थानं पितृयनमा परिचारकश्च पिशाचवता- लसङ्घ, गजचर्म घमनम, अस्थिपनिर्माला, तमप्युग्रं (शिवं, भप- दुरं च ) एके सेवन्तां, ययं तु कमलवासिनी, देवाङ्गनाउनुसृतां, धु- फूलयसनां, धृतमुक्काहारी त्यामेष प्रतिदिनं ध्यायेमेत्याह ।

·* परिसद्वन्याप्तधक: २०। मित्यमरः । अनुचरः मेवक: भूतानां वेतालानां च वर्गः, चेलं वस्त्रं चर्म कृत्तिः, सक् माला अस्मां ततिः, समप्युग्रं क्रूरं हरम् एके नराः भजन्ता; वयं तु पद्म स्थितां देवतानां पौवतेन युवतिप्तमू- हेन, शवन्तादनुदानादेरञ् । सततमनुसृतां सेवितां सोमं दुकूलं भजति ताम् आमुक्ता धृताः मुक्तानां कलापा भूपणानि यया तो त्वाम् अनुदिनं निसं ध्यायेम । काव्यलिङ्गमलं । सम्ध- राहत्तम् ॥ १४॥ नाभिजातमधरीकृतसं जन्तवः कतिपये कलयन्ताम् । सेवते जगति हंसगतिं त्वां सिन्धुनन्दिनि सुधीरभिजाताम् ॥ १५ ॥ नाभीति । हे सिन्धुनन्दिनि ! नामी हरेनाभिकमले जा- तमपि अभिजात: कुलजो न भवति तम्, अधरीकृतः हंसः आस- नमरालः परमहंसश्च येन तं ब्रह्माया कतिपके जन्तवः कलयन्तां, सुधीस्तु अभिजाता कुलीनां प्राप्तरूपां च हंगवद्गांतर्यस्याः तथा परपहंसानां गतिरूपा जगति सेवते भजते । श्लेषकाव्यालङ्गा- लङ्कारौ । स्वागतारत्तम ।। १५ ।। १५ हे सिन्धुनन्दिनि ! अधरीकृतहंसं (हंसवाहनं, निरस्कल. परब्रह्माणं च ) नाभिजात (हरिनाभिजन्मानं ब्रह्माणं, न अभिजानम् अकुलीनं च ) कति चन प्राणिनो भजन्ताम, सुमनिम्तु जगति ई- -सगति (मरालगमंना, परमहंसशरणभूनां च ) अभिजाता (कु. लीनां सुन्दरी च) त्वामेव सेवते इत्याह ।

·सन्यास्याऽवतरणे लघमीसाहले चित्तवृत्तिरिह कञ्जमन्दिरे धुन्वती दुरितपुञ्जमिन्दिरे। सिद्धये जननि सेवतान्तरां त्वामनाकलितदेवताऽन्तरा ॥ १६ ॥ चित्तेति । कञ्जमन्दिरे हे इन्दिरे! हे जननि! अनाकलि- तं फलदाने ऽनपेक्षितं देवताऽन्तरं यया सा चित्ततिः दुरिता- नां पुजं समूह धुन्वती त्वां रमा सिद्धये सकलसिद्धिमाप्त्यर्थम् इह सेवतान्तरामतिशयेन सेवतामित्यर्थः । काव्यालिगमलङ्का- रः। रथोद्धतात्तम् ॥१६॥ यद्यादधासि करुणां यदि वा न पये किं दैवतैस्त्वदितरैरपवर्गलिप्सोः। तुष्टो यदि क्षितिपतियदि वा न तुष्टः किं नाम शौरिसखि पारिषदैर्विवित्सोः ॥ १७ ॥ यदीति । हे शौरिसखि ! हे पद्मे ! त्वं यदि करुणाम् आद. धासि करोपि यदि वा न करोपीत्यर्थः । अपवर्ग मोक्षं लन्धु. १६ हे फमलालये ! इन्दिरे ! मश्चित्तवृत्तिरनासेविताऽन्यदेवता सती इह लोके पापौघनाशिनी स्वामेव सिद्धये भजतामित्याह । १७ हे हरिसखि ! पद्मे ! त्वं यदि दयसे तर्हि मुमुक्षोर्मम (त्व. कृपयवाऽभीप्सितमोक्षप्राप्तेः) अन्यदेवताभिः किं प्रयोजनं ? यदित्यं न कृषां करोपि तहपि मोक्षमात्रार्थिनो मम लौकिकफलप्रदै रितेरैर्देवैः किं प्रयोजन?मिति धनार्थिनो नृपती तुटे 5भीप्सितसिद्धन सत्पारिपदैः प्रयोजनं, रुष्टे च तेषामकिश्चित्करत्वानार्थस्तैरित्यु- क्या समर्थयन् मुमुक्षोर्ममाऽऽकाशितपूरणं त्वन्मात्रायचमित्याह ।

·परिसडधास्तवका २०॥ पिच्छति तस्य । डुलभष्पाताविसस्मात्सनि मीमापुरमलभेयादि- ना इत्वाऽभ्यामलोपे सनाशंसभिक्ष इत्युप्रत्ययः । तत्तः इतरैर- पर्दैवतैः किटान्त:-पदि क्षितिपतिः राजा नष्ट: भीतः य- दि वा न तुष्टः भर्यादुदासीनो रुटो वा तर्हि पारिषदेः से- वक विवित्सोमाप्तुमिच्छोः किं नामी किमपि फलं नास्तीति भावः मतिवस्तुपमालङ्कारः । वसन्ततिलकारतम् ॥ १७ ॥ 'दृष्टाऽदृष्टेप्सितपुषि भवत्पादपद्माऽवलम्बे . दिष्ट्या लब्धे क इह भजतां देवतां भूष्णुरन्याम् । दृष्टे स्पष्टं ननु दिनकरे दृश्यसन्दर्शनार्थ दीपाऽऽरोपन्यसनमजडो देवि कः स्वीकरोति ॥ १८॥ हऐति । हे देवि दृष्टम् ऐहिकम् अदृष्टभामुष्पिकं ते ईप्सिते इष्टे पुष्णाति तस्मिन्भवसाः पादपद्मयोरवलम्बे आधारे वि- प्ठ्या देवेन ,लब्धे सति भूष्णुर्हितेच्छुः पुमान् इह लोके अन्य देवतां का सेवताम् । दृष्टान्तः---नन्विति वित, दिनकरे सूर्य स्पष्टं दृष्टे सति दीपाऽऽरोपस्य दीपोद्योजनस्य व्यसनमुद्योग कः अजहः निपुणः स्त्रीकरोति ? न को ऽपीति । शान्ताल- कारः। मन्दाक्रान्तात्तम् ॥ १८ ॥ १८ हे देवि ! पहिफा मुस्मिकार्यदायफे त्वरणावलम्ब मा. ग्याल्लब्धे सति निहितेप्सुः को वा परां देवतां सेवनाम? इति स. इनकिरणे उदिते सति दृश्यघटादिविषयावलोकनार्य को वाऽभिकः प्रदीपोयोजनाऽऽयासमङ्गीकरोती?त्युक्त्या समर्थयन्नाह ।

·- .. सव्याख्याध्यतरणे लक्ष्मीसहने त्वयि जननि जयन्त्यां शाश्वतैश्वर्यदायां 'परिमितफलदात्रीदेवता सेवतां कः । फलभरनंतृसस्यां प्राप्य चोलक्षितिं किं प्रकटमटति विन्ध्यप्रान्तभूमीरमूढः ॥ १९॥ तवेति । हे जननि ! शाश्वतं ध्रुवम् ऐश्वर्यं ददाति तस्या त्वयि जयन्सां विजयन्यां(1) सत्या परिमितं फळं ददति ताः देवताः का सेवताम् ? दृष्टान्त:--फलभरैनतं सस्यं धान्य- तरं पिक' इति लोके, यस्यां तां चोलदेशस्य क्षिति प्राप्य अमूढः मुधीः मकटं यथा तथा विन्ध्यस्य मान्ते समीपे भूमीः अ- टति' किंम अपि तु नेत्यर्थः । दृष्टान्ताऽलङ्कारः । मालिनी. इत्तम् ॥ १९ ॥ तव जलनिधिकन्ये दैवतैः पामरो ऽन्यैः कलयतु समतामप्यन्ततः किं ततस्ते । दरमपि गरिमाणं दुर्दुरो ऽकर्दमाया विबुधपुरतटिन्या वेत्ति किं पल्वलेभ्यः ॥ २० ॥ तवेति । हे जलनिधिकन्ये ! पामरः माता भन्यैर्दैवतैः १९ हे जननि ! शाश्वतेश्वर्यदायिन्यां त्वयि जयन्स्यां सत्यां प. रिच्छिन्न( अल्प )फलप्रदा देवताः कः सेवता?मिति फलभार- विनम्रसस्यां चोलदेशभूमि प्राप्य को वा चतुरो विन्ध्यकान्तारभूमी- गच्छती?त्युक्त्या समर्थयन्नाह । २० हे जलनिधिमन्ये ! पामरः इतरैवतस्तव सादृश्यं चंदतु, तेत घस्तुतो निरुपमायास्ते का हानिः ? रति भेको निष्पड़ाया मन्दाकिन्या वेद्यन्तेभ्यः स्तोकमपि महत्त्वं जानानि कि? मिति वचनेन समर्थनपूर्वकमाद।

·.. . ' परिसलन्यास्तवका २०॥ 'सन समनां कलयत करोतु, अन्ततः ततः ते तव किन कि- मपीयर्थः । दृष्टान्तः वर्दुरो भेका अर्दमाया अपकाया वि- बुधटिन्या भागीरथ्याः, परवलेभ्यः अल्पसरोभ्यः सकाशा- दरमीपदपि गरिमाणं गुरुवं, गुरुपान्दादिमनिचि मियस्थिरे- त्यादिना गरादेशः । वेत्ति नानाति कि ? तहि नेसर्थः । - तिवस्तुपमालङ्कारः । मालिनीत्तम् ॥ २० ॥ विष्णोः पनि भवत्प्रसादविरहच्यावर्त्यमानश्रियां संपत्तिष्ठति सा न दीर्घमुदिता या क्षुद्रदेवाऽर्चनैः । अन्नाऽलाभत एव शुष्कवपुषां कुक्षौ पुनः पनिंता कष्टं श्वासनिरोधनैरुपनता कालं कियन्तं वसेत् ॥२१॥ विष्गोरिति । हे विष्णोः पत्नि ! भवत्याः ममादस्य वि. रहेण राहित्येन व्यावय॑माना निष्कास्यमाना- श्रीर्येषां तेपी संपत् सा क्षुद्राणां देवानामर्चनैः उदितात्पन्ना ऽपि-दीर्घ चिरं न तिष्ठति । दृष्टान्त:-अन्नस्याऽलाभतः शुष्कं वपुषां तेषां . श्वासानां निरोधनः कुक्षौ उपनता माता पीनता पुष्टता कट कियन्तं कालं बसे? दिति काकुः । अत्र द्वितीया भतिवस्तू- पमा पार्दूल० ॥ २१॥- 7 २१ हे विष्णुपति ! त्वदनुग्रहाऽभावनिवर्यमानसंपदा जनानां क्षुद्रदेवनाऽऽराधनेनात्यन्ता श्रीश्चिरं न तिष्ठनीति अन्नाऽप्राप्त्या क्षीण- शरीराणामुदरे श्वासनिरोधोपनता पीवरता कियाकालपर्यन्तं तिछ?- दिति वचनेन समर्थपनाह । * ·सन्यायाधतरणे लक्ष्मीसहने कल्याणं भवती करोति भजतामेका ऽपि लोकाऽम्ब यद संभूयाऽपि च देवताऽन्तरशतै तद्विधातुं क्षमम् । राकाचन्द्रिकया कया ऽपि सुकरं विश्वप्रजाऽऽह्नादनं नैकाभिर्ननु तारकाभिरपि वा नो शक्यनिष्पादनम्॥२२॥ कल्याणमिनि । हे लोकाम्ब ! भवती एका ऽपि भजतां फल्पाणं पत्करोति एतद्देवताऽन्तराणां अन्यदेवानां शतैः सम्भूय मिलित्वापि विधातुं न समम् । दृष्टान्तः-कया ऽपि राकायाः पौर्णमास्याश्चन्द्रिकया मुकरं यद्विश्वप्रजानां सर्वज- नानाम् आहादनं तन्ननु । नैकाभिचहुभिः, नशब्देन मुप्मुपेत्ति स- मासः । ताराभिनक्षत्रैः शक्यं निष्पादनमुत्पादनं यस्य तन्नो भवति । अत्र 'कामं नृपा' इतिवद् दृष्टान्तालङ्कारः । शार्दूल- विक्रीडि० ॥ २२ ॥ ननु तव पदाऽम्भोजद्वन्दे निविष्टमना मना-. गपि वितनुते देवेष्वन्येषु मेदुरमादरम् । . २२हे लोकान्य ! एकापि त्वं सेवमानानां यत् कल्याणं करोषि पतद्देवतान्तरशतैर्मिखितरपि कर्तुं न शक्यमिति एकयापिपूर्णिमाज्यो- सया सुफरं सकललोकाऽऽहादनमनेकामिस्ताराभिः संभूयापि न सूत्पादमित्यनेन समर्थयन्नाह । २३ हे कमलवासिनि ! तव चरणकमलइये समासक्तमानसो ऽपरेषु देघेषु धनमादरं कुरुते ननु ? (कुरुते किम् ?) इति सुन्दरे ·परिसद्धन्धास्तवकः २०॥ ललितमृदुले लब्धस्वादो रसालकपल्लवे स्पृहयति पिकः कञ्जाऽऽवासे करीरदलानि किम् ॥२३॥ नन्विति । हे काऽऽवासे ! तब पदाऽम्भोजद्वन्द्रे निविष्ट मनो येन स नरः गनागीपदपि अन्यदेवेषु मेदुरं सान्द्रम् आदरं चितनुते ननु विस्तारयति किम् ? दृष्टान्तः-ललितः सुन्दर- श्वासौ मृदुला कोमलश्च तस्मिन रसालकस्याऽऽनस्य पल्लवे लब्धः प्राप्तः स्वादो येन सः पिकः कोकिला, करीरः 'ने- पती' इति लोके, तस्य दलानि पर्णानि स्पृहयति किम् इति का- कुः । दृष्टान्ताऽलङ्कार ! हरिणीरत्तम् ॥ २३ ॥ मातः पो मृत्युमत्सेतुकामो मुक्त्वा कस्त्वां मानयेत क्षुद्रदेवान् । प्रौढां नावं प्राप्य सिन्धुं तरिष्यन् काशस्तम्बाऽऽलम्बनं कश्चिकीत ॥ २४॥ मातरिति । हे मातः ! पद्मे ! त्वां मुक्त्वा सक्त्वा मृत्यु मरणपत्पेतुमतिक्रमितुं कामो यस्य सः कः पुमान् क्षुद्रदेवान मा. नयेत ? मान पूजापानियस्मात्कर्तरि विधिलिङ । दृष्टान्त:- सिन्धुं तरितुमिच्छ स्तरिष्यन्नरः प्रौढां नावं प्राप्य काशास्त- म्यस्य आलम्बनमाश्रयं क इच्छे ?न्न कोऽपीति भावः। दृष्टान्ता- लङ्कारः । शालिनी० ॥२४॥ - फोमले घ चूतपये प्राप्तास्वादः कोफिलो वंशाङ्कुरपप्राणि याचति फिीमित्युक्त्या हृढीफुर्घशाह । २४ हे मातः ! फमले! अमरत्वामिच्छन् कस्त्वां विहाय क्षुदानित- रदेवान पूजयेत् ? इति समुद्रमुत्तितीर्पः को वा महती तरणि प्राप्य कागवण्डाऽवलम्बन फर्तुमिच्छे? दित्यनेन साधयन्नाह ।।

·सध्यावयाऽपतरणे लक्ष्मीसहन . संदत्ते सकृदर्चिता ऽपि भवती साम्राज्यमत्यूर्जितं वहिन्नस्तु किमस्ति देवि बहुधा ऽप्यासेवितैर्दैवतैः । 'सत्सिहिं सकृदीक्षितोऽपि दिशति श्रीरामसेतुर्गुणा- मर्थः को स्ति तटाकसेतुशतकैरश्रान्तदृष्टैरपि ।। २५ ॥ समिति । हे देवि ! भवती सकृदेकवारम् अर्चिताऽपि अ. त्यूजितं विपुलं साम्राज्यं सन्दत्ते, स्वतः भिन्नर्देवैबहुधा आ. सेवितैपि किमस्ति ? नेति भावः। दृष्टान्त:-श्रीरामसेतुः सकृ. द ईक्षितो ऽपि नृणां मंमिदि चित्तशुदि मुक्ति वा विशांत, सतः अश्रान्तं सततं दृष्टैरपि तटाकानां सरसा सेतुशतकः को ऽर्थो स्ति ?न किमपि प्रयोजनमित्यर्थः। प्रीतवस्तूपमालकारः। शार्दूलविक्रीडितम् ॥ २५ ॥ देवि त्वत्पदपयवन्दनना दुदवतोपासना- लब्धं मुग्धवधूकटाक्षतरलं नैवाऽऽद्रियन्त धनम् । वेधा विटपचित्रसृष्टिपटुधीरर्थक्रियादूरगं व्यामोहाऽऽवहमैन्द्रजालिकजगच्चित्रं किमुश्लाघते।।२६॥ देवीति । हे देवि ! तव पादपद्मस्य वन्दनमेव धनं येषाँ १९ हे देवि ! त्वमेकवारं पूजितापि अतिप्राज्यं साम्राज्य वित रसि, त्वदितरयहुधा सविनर्देवैः किम् (फलम् ) अस्तीति रामयः समुद्रसेतुः सकृद् होऽपि ब्रह्महत्यादिदुरितदूरीकरणलक्षणां सिद्धि ददाति, सर सेतुयतै निरन्तरहप्टेरपि पुरुषाणां किं प्रयाजन सिध्य तीस्वनेन यत्राह ।। २६ हं देवि ! तावकचरणवन्दनमात्रधना जना देवतान्तरारा. धनसमासावित नघोडागनाऽचलोकनचञ्चलं धनी न मानयन्तीति जगलि त्रसमक्षमतिमा निरर्थक मोहाऽवहमैन्द्रजालिकम- दर्शितमसत्यं लोकचित्रमभिनन्दति फिीमित्युक्त्या पोपपनाह ।

·परिसड्ढयालयका २० ते नराः दुष्टानां क्षुद्राणां देवतानामुपासनया । लन्धं सपा मु. ग्यवधूनां कटाक्षवत्तरलं धनं नवाऽऽद्रियन्ते । दृष्टान्त:-कि- पानां भुवनानां चित्रायां सौ पटुधीः कुपालबुद्धिधा ब्रह्मा अर्थस्य जलादेः क्रियाया आहरणादिरूपाया। दरं गच्छति निरुपयोगीत्यर्थः । इन्द्रजालं तन्नि, माषिकमित्यर्थः । निईते क्षतादिभ्य इति उक् । तच सजगन्मोहाऽऽहं चित्रमिति श्लाघते किमु ? नेति भावः । दृष्टान्ताऽलकारः । शार्दूलविक्री- डितम् ॥२६॥ सत्यप्यागसि संश्रितान् करुणया संरक्षसि वं रमे क्षोदिष्ठादपराधतो ऽपि भजके कुप्यन्ति देवाः परे । छेत्तृणामपि तापमन्व हरते शाखी निजच्छायया गाढस्पर्शत एव पोषकमपि प्रन्ति कुधा पन्नगाः ॥२७॥ सतीति । हे रमे ! आगसि सत्यापि कृते सतीति भावः। संश्रितान् करुणपा त्वं रक्षसि, परे देवाः क्षोदिष्ठादतिशुद्राद । स्यूलद्रयुबेत्यादिना साधुः । अपराधतो ऽपि कुष्यन्ति ष्टा- त:-हे ऽम्ब ! शाखी वृक्षा निजच्छायया छतृणां स्वच्छेद- कानामपि तापं हरते, पन्नगास्तु गाढस्पर्शननः हाऽऽसम्मन- मात्रेण(?) पोपकमपि क्रुधा घन्ति हिंसन्ति । शान्ताला शार्दूलविक्री० ॥२७॥ २७ हे रमे ! स्वम् अपराधे सत्यपि भाभिनान, दयश रक्षसि, परे देवाः क्षुद्रतमादप्यपराधादाराधके कुध्यन्तीति वृक्षो निजी कानामपि ताप स्वच्छायया हरति, सांस्तु निजपालकमपि गाहप- मानादेष कोपेन प्रन्तीति वचनेन साधयमाह ।

·सन्यायाचितरणे लक्ष्मीसदले सुभूयानायासः फलमगुरु दुर्दैवतजुपां प्रयासः क्षोदीयान् फलमतिमहत् त्वां तु भजताम् । लघिष्ठो लाभः स्यालवणवणिजां श्रान्तिरधिका फलत्यल्पो यत्नः फलमलघ कर्पूरवणिजाम् ॥ २८ ॥ मुभूयानिति । दुर्दैवतजुपा यक्षिण्यादिसे विनां पुंसाम् आ- पासः मुभूयान फलं अगुर्वीपत्, त्वां भजतां तु प्रयासः क्षोदी- यानयल्पः फलम् अत्यन्तं महत् । दृष्टान्त उभयत्राऽपि-लवणव. णिनां लवणविक्रपिणां कामः लघिष्ठः अतिलघुः श्रान्तिर- धिका, कर्पूरवणिजां पनः अल्पः अलघु फलम् फलत्युत्पादयति। दृष्टान्तालङ्कारः । शिखरिणीरत्तम् ॥ २८ ॥ स्थास्नु श्रेयः स भजति रमे यः पदं त्वत्कृपाया बाधोदक विभवमुपयात्यन्यदेवोपसेवी । दृष्टान्तो ऽन्त्ये गिरिशभजनप्राप्तभूतिर्दशास्य- स्तभाताऽऽये तव करुणया लब्धनिष्कम्पसम्पत् ॥२९॥ हे रमे ! यस्तव कृपायाः पदं सः स्थास्तु स्थिरं श्रेयः . २८ वुटदेवतासेवकानां परिश्रमो महीयान् फलं चाइल्पं, त्वां मजतां तु अतिस्तोका श्रमः फलं त्वतिमहत्, इति लवणव्यवहारिर णां लाभो ऽतिक्षुद्रः परिश्रमश्च भूयान्, कर्पूरव्यवहारिणां तु यत्नः स्वल्पो लाभश्च महीयानित्युक्त्या हृढीकुर्वन्नाह । २९. हे रमे ! यस्त्वत्करुणाभाजनं स स्थिरतरं कल्याणं भजते, अन्यदेवाराधकश्च घिनश्वरं विभव प्राप्नोतीत्यत्रान्तिमे शिवभज. नसंप्राप्तनश्वरैश्वर्यो रावण, आदिमे च स्वययाऽऽसादितस्थिरः सम्पद्रावणाऽनुजो विभीषणो दृष्टान्त इत्याह ।

·- . 'परिसङ्गन्याप्तवका २०॥ भजति, यो ऽन्यान् देवानुपसेवते स तु वाघो नाशः उदर्फ उ. तरफलं यस्य तद्विभवम् उपपाति । अत्राऽन्ये वाधविपये गिरि- शस्य भजनेन मातभूतिलब्धसंपदशाऽऽस्या, आधे संपत्स्थैर्ये तव करुणाया लब्धा निष्कम्पा संपधेन स तदाता विभीषण इत्यर्थः । काव्यलिङ्गमलङ्कारः । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥२९॥ त्यां मातरुपासीना न देवतान्तरमुपासते सन्तः । लव्धे निधौ निरवधौ कदर्यसेवाव्यथां सहन्ते के ॥३०॥ इति श्रीमद्वेङ्कटाऽध्वरिविरचिते श्रीमलक्ष्मीसहस्रे देवतान्तरपरिसझ्यास्तवको विंशः ॥२०॥ स्वामिति । हे मातः । त्वाम् उपासीनाः सन्तः साधवः देवतान्तरं नोपासते । दृष्टान्त:--निरवधौ निधौ लब्धे सति कदर्यस्य कृपणस्य सेवाया व्यथा के सइन्ते ?न कपीति भावः। दृष्टान्तालङ्कारः । गीतिहत्तम् ॥ ३० ॥ इति श्रीरावजीमहाराजाऽपरनाम्ना श्रीनिवासपण्डितेन वि. रचितायां वालबोधिन्याख्यायां श्रीमल्लक्ष्मीसहस्रटीकायाँ देवतान्तरपरिसङ्ख्यास्तवको विंशः संपूर्णो ऽभूत् ॥२०॥ • - ३० हे मातः ! त्वामाश्रिताः साधवो ऽन्यां देवतां न सेवन्ते, इति अक्षये शेवधी प्राप्ते सति कृपणसेवाऽऽयास फेवा सहन्ते ? इत्युक्त्या' स्थिरीकुस्तयकं प्रयति। इति श्रीमानबल्ल्धुपाख्यतैलङ्गरामशानिविरचितायां लक्ष्मी- सहनाऽधतरणनिःश्रेणिकायर्या परिसंख्या- स्तवकः ॥ २०॥ 0000 ·६५६ सव्याण्याश्यारणे लक्ष्मीसहने अथ दशाऽवतारस्तषकः ॥ २१॥ दशस्वप्यवतारेषु पूर्ण ब्रह्म सनातनम् । समाहुर्जानिनः सर्वे स रामः श्रेयसे ऽस्तु नः ॥ २१ ॥ अथाऽस्मिकविंशवपके श्रीविष्णोरवतारदशर्क वर्ण- पंस्तत्रापि श्रीमहालक्ष्म्या महत्त्वं पर्णयितुं प्रथमनमनपधे दशस्वप्यवतारेष्विति तल्लिङ्गं दर्शयन्मङ्गलमाचरति- दशस्वप्यवतारेषु देवो यद्रूपसंश्रयात् । साधयामास कार्याणि सतां तस्यै श्रिये नमः ॥ १॥ दशस्विति । देवो विष्णुः दशास्वप्यवतारेषु म. स्यादिषु पस्या लक्ष्म्याः रूपस्य संश्रयात्संबन्धात्सता साधूनां कार्याणि संपादयामास तस्यै श्रिये नमः । अत्र रूपेत्युपल- क्षणमन्येपा, तच्च तत्र तत्र दर्शयिष्यते । यथा तृतीयश्लोके त्वद्- दृष्टिरूपं मात्स्यं वपुरिति । उदात्तालङ्कारः। पथ्यावकं वृत्तम्॥१॥ देवि त्वदालब्धदयारसेन देवेन मात्स्यं वपुराश्रितेन । १ सानं हरेशाप्यनारेषु रमासम्बन्धादेव तत्तफर्मत- पादनसामर्थ्यमिति प्रदर्शनमुखेत दशावतारस्तबकेनफर्विशेन तुष्ट्र- पुरादी भगवान हरियंदूपाश्रयणादेव सज्जनानां कार्याणि सम्पाद- यामास तस्य धिये नम इति मङ्गलमाचरति । २हे देवि ! त्यत्तः प्राप्तकरुणारसेन मास्यमूर्तिना भगवता की राथुतिः (श्रोत्राऽष्टकयुक्तः) अपि ब्रह्मा अनश्रुतित्वम् (परि- स्फुरितवेदपत्र, श्रोत्राटकाऽभाववत्वं च)अनीयतेति अष्टधुतिमतो ·दशावतारस्तवका २१॥ ६५७ आश्चर्यमष्टश्रुतिरप्यनष्ट- श्रुतित्वमापद्यत पद्मजन्मा ॥ २ ॥ देवीति । हे देवि वित्तः आलब्धः मासः दयारसो येन तथा मत्स्यस्येदं मात्स्यम् । तस्येवमित्यण् । वपुः शारीरमाथि- तेनाऽऽस्थितेन देवेन विष्णुना करणेन अष्टौ श्रुतयः कर्णाः यस्य सो ऽपि पमजन्मा कमलासनः ब्रह्मा, न अष्टश्रुतयो यस्य इत्याश्चर्षे । अनष्ट पाr: श्रुतयो यस्य इत्यर्यकरणेनाऽऽश्व. र्याऽऽभावः । तत्वम् भनष्टश्रुतित्वम्, आपद्यत प्राप्तवानियर्थः । भत्र दयारसाऽऽश्रयो शेयः । अयमेका, अग्रिमो द्वौ इति लोकत्रयेण पत्स्यावतारवर्णनम् । विरोधाऽऽमासाल० । उपजाति० ॥२॥ भूयिष्ठां तव दृष्टिरेव कमले भूति चिरात् प्रोषितां भूयोप्यानयति क्षणादिति नृणां व्यक्तं घृणावारिधिः । देवस्तावकदृष्टिरूपमनघं मीनाऽवतारे वहन धात्रे ऽदत्त सतां श्रियं श्रुतिमयीं दैत्याऽपनीता पुनः ॥ ३॥ भूयिष्ठामिति । है कमले ! चिरात् भोपितां गतां भूति धृणावारिधिः कृपासिन्धुः तव दृष्टिरेव क्षणात् नृणाम् आनप- Y श्रुनिमत्वाऽमायाsपादनमाश्चर्यफरमिति श्लेषेण वदन ब्रह्मा नि. त्योपस्थितवेदो ऽक्रियतत्याह । ३हे फमले । दयोदधिहरिस्ते हधिणां चिरागत गरीयसी सम्पद क्षणापुनरानयतीति हेनोहरिर्मत्स्यावतारे निदोपं त्वदू- हशो रूपं स्पष्ट बहन (स्वन्नत्रस्य मत्स्यसहशत्वात) दैत्यापहता घेदमयीं सजनसम्पति ब्रह्मणे ऽदचेस्याह ।

·सव्याख्याऽगरणे लक्ष्मीसहने स्वयमयमचिराद्धताऽमराऽरिः स हरिरुवाहवराहदिव्यरूपम् ॥ ६ ॥ उरसीति । हे मरसिजाऽऽलये ! उराम हाहिता वहन सन् तवांशभूतामिलां भूमि शिरमि धर्तुमिन्छुर्दिधीषुः, अशभू. तत्वे प्रमाणं विष्णुपुराणे पराशरः-'यदा च भार्गवो रामस्त- दा भूदरणी विय'मिति । सो ऽयं हरिः हताः भमराणाम् अरपः शत्रुभूतदया येन सः आंचराच्छीघ्रं वराहरूपं दिव्यदेहम् उ.. वाह दधार । अव त्वामुगसि बहन्नपि न त्वत्सगपरिपूतिरिति अंशभूनां स्वा(?) शिरमि कौतुकाद्धर्तमेव वराहः अभूत्, वाराहरू- पेण नस्य दंष्ट्राऽड्कुरधारणात्सुकरवांमति भवदाश्रयमूल- भून एवं वराहाऽवतार इति भावः । उत्प्रेक्षालङ्कारः । पुष्पि- ताग्रात्त ॥६॥ दैतेयेन बलात् पयोधिजठरं देवी मही प्रापिता मातस्ते स्वसभावमेव यदगादेकोदरस्थानतः । तस्मादेव कृताऽऽदरेण तरसा दामोदरेण स्वयं दभ्रे ऽसौ कुहनावराहवपुषा देवेन दंष्ट्राऽश्चले ॥ ७ ॥ दैतेयेनेति । हे मातः ! दितेरपसं पुमान देतेपो हिरण्या- राधुवाहाऽऽ देवराहरूपेणाऽवार्य इति त्वदंशभूनभूमीधारणाय बरा. हरूपेणाऽचततारत्याह । ७ ह मान ! दैन्येन (हिरण्याक्षण) पयोधिजठरं हठात् प्रापि- तामही स्वदुषितपूर्वपयाधिजठराऽवस्थानाद् यतस्ते भगिनीत्वं घराहमूर्तिना भगवता दा- मोदरण भूमि प्रापत तस्मात् S ·दशावतारतबका २१ , अक्षरूपतेन । स्त्रीभ्यो ढांगति ढक् । यद्यस्मादलात्पयाधे- ठरं मध्य प्रति प्रापिता नीता तत्तस्मात् एकं च तदुदरं च तत्स्थानं च, तस्मादिति ततः, ते लक्षायाः स्वसभावं भगिनी- त्वमगात्माप, तस्मादेव हेतोः तरसा वेगेन कृतः आदरः सत्कारो येन तेन दामोदरण तत्संज्ञकन देन कुहनया । कु- इना दम्भचर्यायामित्ति विश्वः । यद्वराहस्य शूकरस्य वपुः श- रीरं तेन असौ देवी दंष्ट्राऽश्चले दंष्ट्रायमिव दधे घृतति । अत्र त्वद्भगिनीताऽऽश्रयः । उस्मेक्षालङ्कारः । शार्दूलविक्रीडितं " वृत्तपू ॥७॥ अथ नृसिंहावतारा- पो चक्रभृतो नृसिंहवपुषः प्रहादसंक्लेशन- क्रूराऽपुण्यहिरण्यदेहदलनावेलाऽतिवेलादयः । रोषाऽग्निः शमितस्त्वया बत पयोराश्येकशोध्यो ऽपि त- पुच्या, शक्तिरुदेति कारणगता प्रायेण कार्येष्वपि ॥ ८॥ पद्म इति । हे पो ! ना सिंह इव नृमिहः । उपमितं व्याघ्रादिभिरित्युपमितिसमासः । तस्य वपुर्यस्य तस्य चक्र- भृतो विष्णोः प्रहादस्य निजमक्तस्प मंलेशने पीडादाने फरः अपुण्यः पापश्च यः हिरण्यः हिरण्याऽसुरः तस्य दे. - ८ हे पमे ! गरहरिशरीरस्य चक्रपाणेः प्रहादपीडापददारुण पापिहिरण्यकशिपुशरीरविदारणसमये ऽतिमानोदितः समुद्रमात्र शमनीयो ऽपि क्रोधाग्निस्त्वया प्रशमित इति कारणगतं सामर्थ फार्य प्रायराः संकामनीत्युक्त्या समर्थयन् पयोधिशाप्यो ऽपि ( अति- प्रचण्डो ऽपि ) नहारेक्रोधानि. पयोधिपुध्या त्वया शमित इत्युचि- तमस्थाह।

·सम्याग्याऽवतरणे लक्षमीसइसे हस्य दलनायाः वेलायां समपे प्रतिवेला अत्यन्तः । ओत- घेलभृशासथैखमरः । उदयो यस्य स रोपाऽग्निः, यत वि- स्मये, पपोराशिना एकमद्वितीयं शोषयितुं योग्पो ऽपि त्वया तस्य पुष्पा शोपितः । तस्मादत्र कारणगता शक्तिः कार्ये- जप्युदेतीति । भत्राऽवतारे भवत्कृतरोपाऽग्रिशमनमुलकमेव ज. गतः सुखमिति । समाऽर्थान्तरन्यासावलङ्कारौ । शार्दूलवि. क्रीडितहत्तम् ॥ ८॥ शरण्यभूतां श्रुतिरिन्दिरे यां हिरण्यवर्णी हरिणीमभाणीत् । सा दिव्यसिंहस्य हिरण्यभेत्तु- निःशङ्कमङ्के रमसे कथं त्वम् ॥ ९ ॥ शरण्पेति । है इन्दिरे ! यां शरण्यभूतां रक्षकभूतां श्रियं हिरण्यवर्णा हरिणीम् इति अफाणीद्वभापे । 'हिरण्यवर्णा ह- रिणीमिति श्रीसूक्तभाष्ये हरिणी हरिद्वर्णा हरिणीरूपधरी वा इति अर्थः कृतः । अपि च तत्रैव 'श्रीधृत्वा हरिणीरूपम- रण्य सञ्चचार ह' इति वामनपुराणीयं वाक्यमुदाहृतम् । सा हरिणीरूपा वं हिरण्यभेत्तुहिरण्याऽसुरइन्तुर्दियसिंहस्य अङ्के ९६ इन्दिरे ! धुतिः ('हिरण्यवर्णो हरिणी मित्यादिश्रीसूक्त. रूपा ) जगद्रक्षिकां यां या हरिणीरूपामवोचत सा त्वं हिरण्यभेतुः (हिरण्यकशिपुविधारयितुः, सुवर्णनाशकस्य च ) दिव्यसिंहस्य (भूसिंहस्य, श्रेष्ठकेसरिणथ) उत्सङ्ग निःराष्टुं कथं रमसे १ इति हिरण्यवर्णाया हरिणीरूपाया जगदक्षिकायास्ते हिरण्यभेनुमंगा. रिरूपस्य भगवतो के निर्भयाऽचस्थितिराश्चर्यज्ञनिकेति षदन् नः सिंहाङ्के विराजमाना भवती जगदक्षिका भवतीत्याह । १शियमिन्दिो इति । पु० प्रसङ्गत पाठ । तदनुसारिणी बालमोधिनी ।

·दशावतारस्तवका २१ । निश निर्भयं पथा तथा कथं रमते ? कथं क्रीडसीसर्थः । प्र. माणविरोधाऽऽभासाऽलङ्कारी । उपजातिहत्तम् ॥ ९॥ अवनमेव सदा कलयन् गज- व्यसनभङ्गकृदद्भुतकेसरी। हरिणलक्षणदृष्टिरयं त्वया ऽप्यबलया ऽम्ब गुणेन वशीकृतः ॥ १० ॥ अवनेति । हे ऽम्ब ! अयम् अद्भुत केसरी अपलया क्लर- हितया स्त्रिया च त्वया गुणेन तन्तुना सौन्दर्यादिना वशीकृतः स्वाधीनीकृतः। अद्भुततमेव प्रकटयति-स तु प्राकृतसिंहः सदा वनमरण्यमेव कलयन् स्त्रीकुर्वन्, अयं तु वनाऽभावमवनं रक्षण च कलयन् । स गजमस्कृत, अयं गजव्यसनस्य भगकृत गजर- क्षक इति । पुनह रिणवचारु लक्षणं यस्याः सा दृष्टिपस्य, स तु परिणभक्षणदृष्टिः, अयं हरिणानां रक्षणे दृष्टिर्यस्य स इत्यद्भुत- त्वम् । श्लेपव्यतिरेकविभावनालङ्काराः । द्रुतविलम्बित ह. तम् ॥ १०॥ . १० हे अम्य ! सदा अवनं ( रक्षणं, विपिनभिन्नं च ) वीकुर्वन गजव्यसनभङ्गकृत् (गजेन्द्रमोक्षकारी, करीन्द्रदुःस्त्रनायकश्च ) : रिणलक्षणष्टिः (हरिणवत्सुलक्षणनेत्रः, रलयोकारिणरक्षक दर्शनश्च ) अयम् अद्भुनकेसरी (नृसिंहः, लोकोत्तरचरित्रः सिं- हथ) अग्रलयापि (स्त्रियापि, बलरहितयापि) त्वया (गुणेन सौन्दयादिना, ज्वा च ) वीकन इति श्लेषेश लौकिकास्सिहान्न- सिंह द्रुनचरित्रशालित्वं प्रतिपादयन् बलराहतया ऽपि त्वयार. या वशीकृत इति आश्चर्यान्तरं प्रदर्शयन् तत्पल्या त्वया निजसौ. न्दादिगुणेन वशीकृत इत्याह ।

·६५४ सन्यायाध्यतरणे लक्ष्मीसहने हर्यक्षो ऽयं हरिरिति वचस्त्वस्य नाऽभूतपूर्व न प्रहादोपचयकरता नो हिण्याऽङ्गदत्वम् । तस्मादस्मजननि परमं विस्मयं ते विधातुं नाथो ऽपूर्व किमिह जगृहे नारसिंहं शरीरम् ॥ ११ ॥ हर्यक्ष इति । हे ऽस्मज्जननि ! अयं पूर्व हरिः इदानी हर्यक्षो नृसिंह इति वचो वाक्यं पूर्व भूतं भूनपूर्व, सह मुपेति सुप्मुपा समासः । तन्न भवतीत्पभूतपूर्व नवीन न । हर्यक्षः केसरोह- रिरित्यमरादिति भावः । एत्रमग्रे ऽप्यूह्यम् । पूर्व यथा महादस्या ऽऽनन्दस्योपचयफरता धिक्यकारक तथेदानी महादभक्त स्योपचयकरता, पूर्व हिरण्यस्य स्वर्णस्याऽङ्गदे वाहुभूपणे यस इदानी हिरण्याऽसुरस्याऽङ्गं प्रति खण्डपति तस्य भावस्तत्व तस्मात्ते परमं विस्मयं विधातुं नाथः हरिः अपूर्व यत्पूर्व स्वरू तदेवाऽवताराऽन्तरे ऽपि, अथ च नारसिंह नरसिंहात्मकं शरीर इह जगृहे । श्लेपपूर्वरूपोत्प्रेक्षालङ्काराः। मन्दाक्रान्तात्तम् ॥११॥ तत्तादृक्षहिरण्यदाननिरतौ भक्ताऽभिरक्षाकृते सत्कीति हरितां मुखे खलजनत्रासाऽऽवहामाश्रितौ । " ११ हे अस्मजननि ! अयं हर्यक्षः सिंहः (नृमिहरूपः) हरिः (विष्णु, सिंहश्च) इनि वचन ('हर्यक्षः फेमरी हरिरित्येघरूप) तस्य (नृसिंहस्य अभूतपूर्व (नवीग)न भवात, प्रहाधोपचयकरता (प्र- हाद नामकहिरण्यकशिपुसुनवृद्धि करवं, सतोपवर्द्धकत्व च ) अपूर्ण न, हिरण्यगदत्व (हिरण्यकशिपुशरीरविदारकत्वम, सुवर्णाऽङ्गद- युक्तन्त्र च ) अपूर्व न, तस्मात् अयं नृसिंहस्ते परममाश्चर्य विधातु. मभूतपूर्व नारसिंह शरीर जगृहे फि?मित्युत्प्रेक्षते । १२ हे देवि! तत्चाहक्षस्य हिरण्यस्य (हिरण्यकशिपो, सुनर्णस्य ·दशावतारस्तवफा २१॥ किं चोदञ्चदनेकपापहरणक्रीडोचिताऽऽलोकनौ देवि स्तौमि मिथः समानचरितौ दिव्यौ युवां दम्पती॥१२॥ तदिति । हे देवि ! देवीपक्षे तच्च तत्ताहक्ष च तद्धिरण्यं मु. वर्ग च तस्य दाने वितरणे, देवपक्षे स चाऽसौ ताक्षश्च हि. रण्याऽसुरश्च तस्य दाने खण्डने च निरता, एवं भक्तानामभिर- साकुन रक्षणार्थ खलानां जनानां त्रासाऽऽवहां हरितां दिशा मुखे स्थितां सत्कीर्तिमाश्रिता, पले मुख लपने सतां कीर्तिम. . सादो यस्याः सकाशाता हरितां सिंहतामाश्रित:, किं चोदश्च- .न्ति यान्यनेकानि पापानि तेषां हरणक्रीडायाप उचितमालोकन यस्याः, पक्षे उदश्चताम् अनेकपानां गजानाम् अपहरणक्रीडाया. मुचितम् मालोकनं यस्य सः, मिथोऽन्योन्यं समाने चरिते ययो- स्तौ तौ प्रसिद्धौ दिवि भवौ दिव्यौ युवां जाया च पतिश्च द. म्पती । राजदन्तादित्वात्साधुः । स्तौमि । श्लेपोपमालङ्कारौ । शालविक्रीडितं वृत्तम् ॥ १२ ॥ अथ चामनाऽवतार:- वक्षःस्थामपि वर्णिताऽनुसृतये कृष्णाऽऽजिनेनाऽऽवृणोद् देवस्वामिति वर्णयन्ति कति चिद्रूमो वयं विन्दिरे । च) दाने (खण्डने, वितरणे च) निरतौ, भक्तजनरक्षणाय खलजन- भीतिपदा सत्कीति (साधुकीर्तिमी, समीचीनां कीर्ति च) हरिता (सिंहता, दिशांच) मुखे (आगने, आरम्भे च) माश्रितो, किंच. दसताम् अनकपानाम(गजानाम)अपहरणस्य, अनेकेषां पापानामपह- रणस्यच क्रीडायाउचितदर्शनी दिव्यौ जायापती युवामिय. समानच. रितो तौमिति नृसिंहस्य रमायाश्च श्रेण साम्यं प्रतिपादयन्ताह । १३ हे इन्दिरे देयो हरिक्षास्थलाध्यस्थितां त्यां वर्णितानुसृतये ·सन्यायाधतरणे लक्ष्मीसहने भव्यं वामनरूपमेत्य भगवान् भाग्यं हरिष्यन् बले- रेनं कर्तुमगोचरं शुभपुषां त्वहीक्षितानामिति ॥ १३ ॥ वक्ष इति । हे इन्दिरे । कति चित् कवयः वक्षःस्थां हरस्था तां वर्णिताया ब्रह्मचर्यस्याऽनृमृतये ऽनुसरणार्थ वेकः कृ. ष्णाजिनेनाऽऽवृणोदाच्छादयति स्मेति वर्णयन्ति । वयं तु म. गवान् वामनरूपमेस माप्य बलेर्भाग्य हरिष्यन् हर्तुमिच्छन् सन् शुभपुषां कल्याणकारकाणां तव वीक्षितानाम् एनं बलिम अगो. चरमविषयं कर्तुपाणोदिति बूमहे । अन तवाऽऽलोकाऽपलाप भाश्रयः । अपह्नुस्पलङ्कारः । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ १३ ॥ वर्णित्वमर्णवसुते वहता ऽपि गूढं वक्षःस्थले न निहिता वनमालिना चेत् । कस्त्रीण्यदास्यत पदान्यपि याचते ऽस्मै कस्माज्जगत्त्रयतया च विवृद्धिरेपाम् ॥ १४ ॥ वर्णित्वमिति । हे अर्णवमुते ! वर्णित्वं ब्रह्मचर्यत्वं बहता ऽपि वनमालिना हरिणा गूढं यथा तथा वक्षःस्थल निहिता स्थापिता न चेन याचते भिक्षते ऽस्मै त्रीण्यपि पदाने का (ब्रह्मचर्याऽनुसरणाय) कृष्णाऽजिनेनाऽऽच्छादयामासेति के चिद्वर्ण- यन्ति, वयं तु वामनरूपं प्राप्य स भगवान् यलेदानवेन्द्रस्य शुभं भाग्य हरिप्यन् पनं बलिं शुभकारिणां त्वदवलोकनानामविषयं कर्तुं त्वामा• घृणोदिति अ॒महे इत्याह। १४ हे अर्णवसुने ! ब्रह्मचारिणा ऽप्यनेन वामनरूपेण वनमालिना भगवता गुप्ततया त्वं वक्षसि निहिता नाऽभविष्यश्चेतु तर्हि याचयित्रे ऽस्मै पदनयपरिमितामपि भुवं को वा अदास्यत? कुतश्च पवयस्य लो- कत्र पात्मना वृद्धिरभविष्य?दिति त्वत्सांनिध्यादेवाऽस्य तल्लाम इत्याह ।

·दशावतारस्तयका २१ दास्यति ? च परमेपा पदानां जगत्त्रयतया वृद्धिः कस्मादपि तु नेत्यर्थः। अत्र निर्गुणस्याऽशरीरस्य परमात्मनःशरीरग्रहणमन्तरा पाचनाघसम्भवेन तद्हणादौ शत्यपेक्षायाः प्रसिद्धत्वावदा- अयः स्पष्टः । वसन्ततिलकात्तम् ।। १४ ।। दैत्यादेत्य हि कुप्रतिग्रहमहो वृद्ध्या च पुष्णस्तन गोत्रनाऽवरजो मृषाबटुरधःपातं च दातुर्दिशन् । वामाऽऽकारमगाद्घाऽऽवलिहतो हृद्यम्ब ते धारणाद धात्रा सञ्जगृहे तदस्य शिवतासम्पादकं पादकम् ॥१५॥ दैत्यादिति । हे ऽम्ब ! दैत्यात्तमोगुणप्रधानात्कोः पृथपाः कुत्सितं च प्रतिग्रहं दानं च एस पाप्प वृद्ध्या उत्तरोत्तराऽऽधि- क्येन, पक्षे द्रव्यवर्धनेन च तनुं शरीरं पुष्णन् पुष्टां कुर्वन् आ- जीवश्च । आजीवो जीविका वार्ता इत्यमरः । गोत्रन्नस्य इन्द्रस्य कुलनस्य च अचरजः अनुजः । यवीयोऽवरजाऽनुजा इत्यमरः । मृपाचटुः दाम्भिकवटुः कपटवटुश्च दातुर्यजमानस्य अधःपातं पातालगमन नीचैः पातन च दिशन् । दिश अतिसर्जने इत्य. १५ हे अम्बादेत्याचामसात कुप्रतिग्रह (पृथ्वीदान, निन्दितं प्रति- प्रहं च ) प्राध्य वृद्ध्या तनुं पुग्णन् (प्रवृद्धशरीरः, कुसीदाजीवश्च ) गोत्रनारज. (इन्द्राऽबरज', कुलनाऽनुजश्च ) मृपावटुः (कपट- बटुः) दातुर्यलेरध. पात (पाताले पतनं, अधोगतिं च ) दिशन् सन् वामाऽऽकार (सुन्दराऽऽकारं,प्रतिकूलाऽऽकार च)अगाव, तथापि हृदये पापाऽपहायास्तवधारणाह्मणा शिवतासंपादकं ( शेषरुपता. उपादक, कल्याणकारितासंपादकं च ) अस्य पादोदकं ग. झारूपं शिरसा जगृहे इति श्लेषेणाऽतिगर्हिनचरितस्याप्यस्य त्व. धारणात तथा पावित्र्यं समपद्यत यथा ऽस्य चरणोदकं ब्रह्मदेवेना- गृह्यतेति भगवत्याः पातफराशिहनने सामर्थ्याऽतिशयं प्रतिपादयति ।

·सव्यारयाऽवतरणे लक्ष्मीसहने स्माच्छतृपत्ययः । वाम सुन्दरं प्रतीपं चाऽऽकारं देहम् । वामी चल्गुमतीपो द्वावित्यमरः अगात प्रापा तथाप्यघावलीः इरतीत तस्यास्ते हृदि धारणात् शिवताया हरतायाः कल्याणस्य च संपादकम् अस्य हरेः पादस्य के तीर्थ भागीरथीरूपं गोदारूपं वा जगृहे । अत्र पावित्र्ये तवाऽऽश्रय: । श्लंपविभावने अलङ्का- रौ । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ १५ ॥ वासस्ते क बटो गुहास्वशनमप्याकासितं, ते धनं मां जानीह्यघनाशनाऽऽदरमये किं ते विवाहे स्पृहा । मा स्त्री मे दिश गां पदत्रयमितां लोकत्रयी सा ममे- त्युक्तीदिव्यबटोर्निशम्य तदुरस्यम्ब त्वया सिप्मिये॥१६॥ वास इनि । हे वटो ! ते वासो वस्त्रं के ? ति वालना पृष्टे तत्र चमतिरिसर्थान्तरकल्पनया गुहायामिति वामनेनोत्तरितम् । ए. १६ हे बटो ! तब वासः (वस्त्रं )क ? इति बलिना पृष्टे घा- स इत्यस्य वसतिस्थानमित्यर्थ परिकल्प्य गुहासु इति तपस्विजन- निवासयोग्यम्थानकथनरूपमुत्तरम् । योगजनहृदयगुहास्वित्य- भिप्रायः । एवं ते घनं सान्द्रमशनमाकानिं किम् ? इति प्रश्नः । माम अघनाशनादरं (घनाभक्षक, तपस्विजगानुरूपरूक्षभक्षक) जानीहीनि उत्तरम् । अघासुरहन्तारमिति वस्तूक्तिः । अये ! तय परिणाये इच्छाऽस्ति किम् ? इति पुनः प्रश्नः । मम स्त्री मास्तु इत्युत्त. रम् । मा ( लक्ष्मीः) मे स्त्री वर्तते गास्ति मे विवाहरुचिरिति चास्त- विकोक्तिः । पदत्रयपरिमितां गां भूमि प्रयच्छाऽहपापि सा पसन्तो- पिणो मे जगत्रयरूपा स्यादित्युत्तरम् । पदत्रयपरिमिनायास्तस्या दाने स्वया इङ्गीकृत त्रिलोक्यपि मापदघयांमना भविष्यतीति तथ्योक्तिः। है मानः ! इत्येवरूपा दिव्यबटो मनस्योक्तीस्तदुरस्थितया त्वया नि. शम्पद्धसित, बलिप्रनारणचातुर्येण भगवत इत्याह । ..

·दातारप्तषफा २१ । ६५९ . धमग्रे ऽप्यूह्यम् । ते धनम् अशनप भक्षणमाकाङ्किनम् इष्टं कि?मिति पृष्ट, अये दात:नधनाशनम अघम्य पापस्याऽघासुरस्य च नावानं च तस्मिन्नादरी यस्य तं मां जानीहि । किं ते निचाहे पाणिगी- डने स्पृहे ? त्युक्ते में स्त्री मा, प्रयोजनं नाति, मा लक्ष्मीरूपा स्त्री में वर्तते । पदनयमितां गां पृथ्वी दिश पयच्छ,मा मम लोकानां त्रयी, त्रिपदभूदानमेवाऽलं मम भिक्षुवटारधिकेन किं प्रयोजन?. मिति वायो ऽर्थः । आन्तरस्तु तयैव लोकग्रहां करिष्यागीति । इति विमलम्भरूपाः दिव्यवटोः उक्तीनिशम्य श्रुन्वा हे ऽम्ब ! तस्य हरेकसि त्वया सिमिये ईपदामः कृतः । प्मिङ् इंपद्धसने इत्यस्माद्भावे लिट् । वक्रोक्तिश्लपाऽलङ्कारौ । शार्दूलविक्री- डितं उत्तम् ॥ १६ ॥ अथ परशुरामाऽनतार:-- श्रीमान्निःस्व इवैष वामनतनुः प्रत्यग्रहीदां कता- वित्थं दुग्धपयोधिजे तव परीहासोक्तिभिलीज्जतः । अंशेनाऽर्पितसन्निधि गुप्तौ पूर्वाऽवताराऽर्जितां तामेनां पुनरवरे स भगवान्नूनं ददावृत्विजे॥१७॥ श्रीरिति । हे दुग्धपयोधिजे ! श्रीमान् म वामनतनुरेष विष्णुः निःस्वो दरिद इब नौ गां पयग्रहीत् म्बीचकार, इथं तव परीहामस्य विनोदस्योक्तिभिलज्जितः सन् प्रशेन भृगु- १७ हे क्षीरोदसुते । लक्ष्मीपतिरप्यय वामनशरीरो टरिद्र इस पारो गाम् (भूमि, धेनुं च) प्रतिजग्राहनि तव परीहासवचनेलीजन' सन् परशुराम अग्रेन कृतसनि मानो भगवान् चामनावताराजिता तां गां यागे पुन: ऋविजे ( कश्यपाय ) ददारित्याह ।

·सन्याययाऽयतरणे लक्ष्मीसह पती भार्गवे अर्पितो दत्तः सन्निधिन स सन् पूर्वाऽनतारे चा. मनरूपे ऽर्जितां सम्पादितां तामेनां भुवं स भगवानध्वरे पुन: ऋखिजे ददौ नूनमित्युत्प्रेक्षालङ्कारः । अत्र तव परीहास ए. धाऽऽश्रयः । शार्दूलनिफ्रीडितं पृ० ॥ १७ ॥ वाहाऽऽकल्पे भृगुकुलपतेर्वज्रकल्पे कुठारे संग्रामेषु त्रियुगसखि ते सन्निधानं भजन्त्याः । क्रोधोन्मेषक्षपितविमतक्षोणिपश्रेणिलक्ष- ग्रीवोत्थाऽसुग्घुसृणमसृणं गात्रमत्यर्थशोणम् ॥ १८॥ वाहति ! अथ शाम्भवी "श्यामरूपे"ति गौडपादसूत्रे | तथा "शाम्भवी शुक्ररूपा स्याच्छीविद्या रक्तरूपिका । श्यामला श्यामरूपा स्यादिसेता गुणशक्तयः॥ इति देवीभागवतोपबृंहणे च । अतः श्रीविद्यारूपां रक्तामु- सेक्षते-हे त्रियुगमखि ! भृगुकुलपतेर्भार्गवस्य वाहायाः आकल्पे। भुजा पाहा च वाही स्यादिति त्रिकाण्डशेपः । आकल्पवेपो नेपथ्यामिसमरः । तथा संग्रामेषु ईपदूनं वज्र वज्रकल्पः तस्मिन्, ईपदसमाप्ताविति कल्पप्मयः । कुठारे परशौ सन्निधानं भजन्त्या- स्ते गात्रं क्रोधस्योन्मेषेणोदयेन क्षपितानां हतानां विमतानां यात्रुभूतानां क्षोणिपानां श्रेणीनां पङ्कीना लक्षाणां लक्षसङ्ख्या- १८ हे त्रियुगसखि ! परशुरामस्य भुजभूषणस्वरूपे बजतुल्ये कु- ठारे युद्धषु सांनिध्यं भजन्त्यास्ते क्रोधादयविनाशितशत्रुराजराजित लक्षकण्ठनि.सरदुधिरफाश्मीरातचिकणं शरीरमत्यन्तरक्तवर्ण- मभूदिति निसर्गरक्तवर्णाया भगवतीतनोः रक्तवर्णत्वं शत्रुरुधिरलं- पसम्बन्धहेतुफमित्युत्प्रेक्षमाण आह ।

·दशावतारस्तयक: २१ । ६६१ काभ्यो ग्रीवाभ्यः उस्थितेनाऽसजा रक्तरूपेण घुसणेन "केवारण- मिति, वेन मसणं दिग्धम् प्रत्यर्थम् अत्पन्न शोणमभूदिति शेपः । अत्र परशौ तवाऽऽश्रयः। उत्प्रेक्षाऽलङ्कारः । मन्दाक्रान्ता हत्तम् ॥ १८ ॥ विनाणे स्वधिति समिद्धरणतो मन्युप्रपोपक्षम लोकेशास्त्रविचक्षणे नृपकुलेज्याकर्मसंस्थाकरे । भेजाते ननु दुर्घटाऽर्थघटिनि त्यहीक्षणाभार्गवे सामानाधिकरण्यमर्णवसुते ब्राह्मण्यराजन्यते ॥ १९ ॥ विभ्राणे इति । अर्णवमुते ! हे दुर्घटम् अर्थ प्रयोजनं घटयति तत्सम्बुद्धी । तव वीक्षणात, नन्विति वितर्के निश्चयेन वा भार्गव ब्राह्मणानां कर्म भावो वा ब्राह्मण्यं, ब्राह्मणादित्वात् पम् ।रा- शाम् अपत्यं जाती राजन्यम् । राजश्वशुरादिति यति ये चाऽभा- वकर्मणीरति प्रकृतिभावः । तयोर्भावस्तत्ते ते च समानं तुल्यम अधिकरण धर्मी ययोस्तौ समानाधिकरणी तयोर्भाव इति ष्प- । भेजाते मिपेवाते । तदेवाऽऽह-ब्रह्मपक्षे समिधा पालाशा. - १९ हे दुर्घटाऽर्थघटिनि, अर्णवसुने ! समिधरणतः (समिधा पलाशानां हरणात, सम्यक इशाहीवाद्रणाथ ) मन्युभपोषक्षम (यागमम्पादनसमर्थ, क्रोधवधनसमर्थं च ) स्वधिति ( यहाऽऽयु. धं, कुठारं च )विनाणे, लोकेशास्त्रविचक्षणे (जगति नानाशास्त्रनिपु- यो, लोकेशस्य ब्रह्मणो ने चतुरे च ) नृपकुलेज्याकर्मसंस्थाक- रे (भूपकुलस्य ज्यानो संस्थाकरे सप्तसंस्थासम्पादफे, नृप कुल ज्याकर्मणा संस्थाफरे मरणकारके ) भार्गवे त्वद्वीक्षपाद प्राम- ज्यांप्रयत्वे उभे अपि सामानाधिकरगय भेजाने इति ब्राह्मण्यक्ष- नियत्ययोरघटमानसामानाधिकरण्ययोस्त्वद्वीक्षणादेव परशुरामे सा. मानाधिकरपयमघटतेत्याह ·" सध्याग्याध्यतरणे लक्ष्मीसहने दीनां हरणतो ग्रहणादेनोः मन्योर्यज्ञस्य प्रपो क्षमं स्वीपति यज्ञाऽऽयुधं "स्त्रधिते मैनं हिंसीगरिति श्रुतेः । राजपक्षे समिदं प्रदीप्तं यद्रां समरं तस्मादिति । ततः मन्योः क्रोधस्य प्रपोपे क्षम स्वधितिं कुठारं विभ्राणे। मन्युदैन्ये तो क्रुधीत्युभयत्राऽप्यगरः। तथा ब्रह्मपक्षे लोके भुवने जने वा । शास्त्रे व्याकरणादौ । "मुर्ख ध्याकरणं स्मृन"मित्युक्तत्वादस्य मुख्यत्वं, विचक्षणे चतुरे राज- पक्षे लोकेशानामिन्द्रादीनामस्त्रमयोगेषु विचक्षणे चतुरे । पुन- ब्रह्मपक्षे नृपकुलस्य राजवंशत्य इज्याकर्मणो यजनकर्मणः सं. स्थाः समाप्ती । “सन्तिष्ठन्ते गृहमधीये"त्यादिमूत्राद । अथ चाइ- ख्याकर्म यजतिचोदनं श्रौतं, संस्था जुहोतिचांदनाः, सप्तपाक- .यज्ञसंस्थारूपस्मार्त च । अन्यत्र नृपकल ज्याया मौकाः कर्मणा संस्था मारणं करोति तस्मिन् । संस्था ऽऽधार स्थितौ मृताविस- मरः । अत्र अघटनघटने पटीयस्यास्तवाऽऽश्रयो ज्ञयः । श्लेपा- लङ्कारः । दिनविक्रीडितं वृतम् ॥ १९ ॥ अथ रामाऽवतारः पञ्चास्यत्वजुषा पुरा भगवता यो ऽसौ हिरण्याऽसुरः पञ्चत्वं गमितः स एव जननि स्पर्धाऽभिवृद्धाऽऽग्रहः । " २० हे जननि ! पुरा पञ्चास्यत्यजुग (पञ्चवदनत्वजुषा, सिंह स्वजपा च ) भगवता यो ऽयं हिरण्यकशिपुः पञ्चत्वं (पञ्चसंख्या- घत्त्वं मरणं च ) प्रापितः स एव हिरण्यकशिपुः स्पर्धया प्रवृद्धामहः सन् तद्विगुणाननो (दशाननः ) भून्या पुनरपि त्वद्धरणरूपाऽपरा. धाग्निना दग्धो ऽपि एकमुखस्य भोः (रामस्य) चतुर्मुखानेण (चतुर्मुखवता अस्त्रेण, ब्रह्मास्त्रेण च ) अपि दग्ध इति पुरा पञ्चा• स्पेन पञ्चत्वं प्रापितो हिरण्यकशिपुः स्पर्धया दशाननो ऽपि सन् ·दशावतारस्तवका २१ । सूत्वा तद्विगुणाऽऽननो जितजगद्भ्यस्त्वदागोऽग्निना इग्धा हन्त चतुर्मुखाऽस्त्रनिहतो ऽप्येकाऽऽननस्य प्रभोः२० पञ्चति । हे जननि ? पश्चास्यतं पञ्चवकत्वं सिंहत्वं च नुपते तेन भगवना यो ऽमौ हिरण्याऽसुरः पञ्चतं पञ्चसलथा- कत्वं मरणं च । पञ्चता पञ्चभावे स्यात्पश्चता मरगणे ऽपीति विश्वामितः प्रापितः स एव स्पर्धया ऽभिवृद्धः प्राग्रहो यस्य सः, तथा तस्याः पञ्चमट्यायाः द्विगुणान्याननानि यस्य सः, दशानन इत्यर्थः । भूला ऽपि भूगः पुनः तर आगसा ऽपरा- धरूपेण वहिना दग्धः, अत एकाननस्याऽपि प्रभोः रामस्य चतुर्मुखस्याऽवंगा, ब्रह्माऽत्रणति भावः । निहतो मारित इति । अत्र दशानननाशे एकाननचतुराननाऽस्त्रकर्तृकरणके तवाऽप- राधकरणमाश्रयः । उत्मक्षाविभावनाश्लेपालङ्काराः । दलवि० ॥२०॥ सप्ताऽश्वाऽन्वयशालिना दशरथप्राप्तोदयेनाऽपि ते नेत्रापत्तिविवर्जितेन कमले मुक्तद्विपेन्द्रेण च । . --- पुनरेकाननस्य चतुर्मुनेनारेण दग्ध इति पूर्वको पीदानी समर्थिक पराभयो जात इति वदन् नृसिंहावतारे भगवता हतो हिरण्यक- शिपुः स्पर्धया रावणनां प्राप्तो भगवता रामेण त्यदपराधकरणाद् ब्रह्मास्त्रेणाऽधानीत्याह। २१ है कमले ! सप्ताश्यात्रियशालिनापि ( सप्तानामभ्वानां सम्बन्धशालिनापि, सूर्यवंशजानेनापि च ) दशरथप्राप्तोदयेनापि (दशभिः रथैः प्राप्तवृद्धिनापि, दशरथापनृपतिजातेन च) प- तिविवर्जिनेग, आपत्तिविवर्जितेन च मुक्तद्विपन्द्रेण (स्यकगजेन,मो- चितगजेन्द्रण च) ते नेता (गायफेन) तद्विपरीतगुणो ऽनन्तपा- ·। सन्यायाधतरणे लक्ष्मीसहने निसङ्ख्याश्वकुलो रथाऽयुतयुतो निःसीमपत्तिच्छट- स्त्वद्रोहादगणयकुञ्जरगणोऽप्यस्ता रणे रावणः ॥२१॥ सप्तेति । हे कमले ! सप्ताश्वानां सप्तावस्प सूर्यस्या- अन्वयेन सम्बन्धेन वंशेन शालिना शोभिना। तथा दशसङ्ख्या- करथप्राप्तोदयेन दशरथराजकृतोदयनाऽपि । एवम् आपत्तिवि- वर्जितेन ईपदपि पत्तिना विवर्जितेन । पदातिपत्तिपतगेत्य- मरः । मुक्तः द्विपेन्द्रः गजः गजाश्च येन तेन ते नेत्रा पत्या। पूर्वप्रतिद्वन्द्वीनि विशेषणानि । निःमवयम अश्वानां कुलं यस्य सा तथा स्थानामयुनर्देशसाहस्रयुनः, पुनर्निःसीमा पांतच्छटा यस्य सः, एवम् भगणेयः । गणनीये तु गणेयमियमरः । त. द्भिनः कुञ्जराणां गणो यस्प सो ऽपि रावणः रणे अस्तः । त्वद्रोहादेव हत इसत्र स्वछोहाऽऽश्रयः । श्लेपविभावनापरिक- रालङ्काराः । शार्दूलवि० ॥ २१ ॥ रघुवरकृतशङ्काभङ्गदम्भेन लङ्का- मिषभुगशुचिसाऽऽस्वादनैः कृष्णवर्मा । दातरम्परम्परापरिगतो ऽसङ्खयाश्वसमृहसहितो ऽगानीयवा- जिगणो ऽपि रावणस्त्वदपकाराद् रण विनागिन इति लपेण - धन स्वखरणेनाऽपफर्ता राधणो रामण विनाशित इत्याह । २२ हे देवि ! लड्डायामामिपभुजां राक्षसानामपवित्रगृहमक्ष. नाशुचिः कृष्णवमा (कुमार्गगः, अग्निश्च) सत्या (पतिव्रतया)भ- घस्या रामचन्द्रकृताया राक्षसगृहोषितायास्तवाऽपावित्र्यशङ्कायाः द्रीकरण कपेटन स्वयमग्नौ प्रवेशात पवित्रीकृतः स शुचिरिति संहां वहति, मूढास्तमन्यथा (खतः शुचिं) वदन्तीति पुरा प्रदीपित पुच्छेन हनूमता लङ्कायां राक्षसगृहेषु अमेध्यंषु उत्सृष्टो ऽग्निस्तानि ·- दशावतारस्तवः २१॥ अशुचिरिह भवत्या पावितो देवि सत्या स वहति शुचिसंज्ञा तद्वदन्त्यन्यथा ऽज्ञाः ॥ २२ ॥ रघुवरेति । हे देवि ! कृष्णवर्मा मिः पापमार्गरता, अतः रघुवरेण कृतायाः शङ्कायाः लङ्कायां रावणमभावाको ऽपि पाधितुं न शक्रोति इति कथमस्मत्करगा पावित्येवरूपाया: मङ्गस्य दम्भेन मिपेण लङ्काया ये आमिपभुजो रासा आ. मिपं त्वत्रिपां मांस तया स्याद्भाग्यवस्तुनीति विश्वः । तेषां अशुचिसमनाम् आस्वादनैर्भक्षरशुचिरोप सत्या भवत्या इहा- ऽस्मिन् भूलोफे पावितः सोऽनिः शुचिः शुदः तन्नाम च । शुचिरप्पित्तमौर्वस्तुं इत्यमरः । संसामभिषां विभर्ति स्वीकरोति तर अशा महाः अन्यथा स्वयमेव चिरिति वदन्ति । परि- कराङ्कुराऽपन्हुतिकाम्पलिअनिरुकयो ऽलझाराः । मालिनी एवम् ॥ २२॥ अखण्डं कोदण्डं प्रभुरदलयत् खण्डपरशो- रगृह्णाद्रामस्य प्रसभमपि चाऽखण्डपरशोः । मायित्वा पवित्रीभूतरायणबधोत्तरं परगृहोषितां मायो कर्य स्वी- फरयाणानि शङ्कमाने रामभद्रे तस्य शङ्कापनोदाय स्वयं प्रविश्य पवित्रितः स शुचिरिति संज्ञां लेमे, नो चेकृष्णवर्मनातस्य कुत एवं पाधियामिति बोधयन् भनेपपि त्वदीयं पावित्र्यं प्राप्यते त्याह! २३ हे अम्ब ! प्रभू राम मण्डपरशोः शिवस्य समनं चापमन. पडयत, अकुण्ठितकुठारस्य परशुरामस्य चापं बलादप्राहीत्, समुद्र ·सव्यायपारणे दमासह अवघ्नादप्यम्भोनिधिमथ दशग्रीवमवधीन महाश्चर्याश्चर्यास्त्वयि कृतधियो स्याऽम्ब सुकराः॥२३॥ अखण्डीपति । हे अम्ब ! प्रभू रामः खण्डपरशोः शिवस्य अखण्डमभयं कोदण्डं चापम् अखण्डयमन, अपि च अखण्ड- परशोरव्याहतकुठारस्य रामस्य भार्गवस्य मसभं चलात अग्र- हात् गृहीतवान, पूर्वमम्बन्धादवाऽपि धनुरेवेति ज्ञेयम । अम्भी- निधिम् अवघ्नाव, सेतुरूपेणति भावः।अय दशग्रीवम् अवधीद्ध- तवान्, एताः महदाश्र्य यामु ताश्वर्याः त्वाय त्वत्साप्तौ कृता धी बुद्धियेन सस्य मुकराः मुखेन कर्तुं शक्पा इति भावः । का ध्यलिङ्गमलङ्कारः । शिखरिणीकृतम् ॥ २३ ॥ सङ्कल्पनस्तव समीरसुते हि सीते शीतो बभूव दहनश्चिरमेधमानः । मातर्जगद्भमनिवृत्तिकृते विशन्त्यां शीतः कुतः स न भवेत्वयि देवि साक्षात् ॥ २४ ॥ सङ्कल्पेति । हे सीते ! समीरमुते चिरम् एधमानो दहन तब मङ्कल्पतः सङ्कल्पपात्रात् शीतो वभून, अनो हे पातः ! ज गतः भ्रमस्य निन्तिकृते निवारणार्थे तप्ताऽमौ त्वांय साक्षादि मबध्नात, रावण जघान, एवं स्वाय नियशवुद्धरस्य रामस्य महाSSA यो अत्यद्भुताश्चयां (चरित्राणि) सुकरा आसमित्याह ! २४ हे सीते ! तशेच्छामात्रात् हनूमनि चिरात् प्रवर्धमानोऽति शीतो यभूव, एव स्थिते लोफम्रान्तिदूरीफरणाय (निजपाकिम प्रत्यायनाय) मग्नि त्वयि स्वयं प्रविशन्यां स फयमिव शीतो भये दिस्वाह।

·दशाऽचतारतकः२१॥ अन्तमा प्रविशन्यां सत्यां हे देवि ! स शीतः कुतो न भवेत् ! काम्पालामलङ्कारः। वमन्ततिलकावतम् ॥ २४ ॥ भय पलाऽवतार:- नीलाऽम्बरो हलधरी ननु हन्त भास्त्र- दभेदनकरसिकः शुभशालिवृत्तिः । श्यामाकलाभरत एष विवृद्धमोहो भोगी बभूव भुवनाऽम्ब तव प्रसादात् ॥ २५ ॥ नीलेति । हे भुवनाऽम्ब ! ननु हलधरः बलरामः कृपी. पलच नीलाम्बरः नीलकम्बलश्च यास्वद्भवो यमुनायाः मु. न्दरभूमश्च भेदने एकरसिकः शुभेन शालते नहाली, पक्षे शुभपु मालिषु च ऋतिर्यस्य सः, श्यामायाः पोडशनार्षिकयुक्तेः । श्या- मा स्त्री मुग्यौवनेसनेकाऽर्थमझरी । कलानां कापकलानां म. रादिति भरतः । यद्वा श्यामायाः कस्य मुखस्य लाभे रतः, पटे श्यामाकानां 'सावा' इति ख्यातानां लाभे निरतः सन्, मोहः मावीपानजा मापा जहश्च यस्य सः एषः भोगी शेपो " विदा २५ हे भुवनाम्प ! नीलाम्बरः (नीलवर्णनथरः, मलिनध- सध) भावभेदनकरसिकः ( मास्वद्भः सूर्यसुरा यमुना, प्रका- शमाना भूमिश्च, तरेरने समासकः ) शुभशालिप्तिः (शुभशो- भमानध्यापार:, शुभैः गालिभिवाहिभिवृत्तिोपनं यस्य स च ) श्यामापास्तरुपया रेवत्याः कलानां भारात विवृयमोहः, श्यामा- कानां क्षुधापविशेषाणां लाभे रतः, विकृयमोहो मूढममच, हल. धरः (बलरामा, बालिका ) तव प्रसादात् भोगी (सन्दशेषा- पता:, भोगांश्च ) यभूति श्लेरेण हलिहालिफयोः मा. दर्य तस्य स्वत्प्रसादादेय भोगिताप्राप्तिरित्याह ।

·६९८ . सम्याग्याऽवतरणे लक्ष्मीसइने ऽपि भोगवान् तव प्रसादादभवत् । श्लेषालङ्कारः । वसन्तति- सका० ॥ २५॥ अप कृष्णाऽवतार:- श्यामा खमम्ब दयितथ तवैष कृष्णो गाङ्गेययोगमुदिता स च रुक्मिणीशः। त्वं स्वादुवाक् स च युवा मधुरोदितश्री- र्दाम्पत्यमेतदनुरूपमतो मिथो वाम् ॥ २६ ॥ श्यामेति । ऽब! श्यामा श्यामवर्णा नित्पतरुणीवा, प्रमाणं पूर्वोक्तं, तब दपितः कृष्णः कृष्णवर्णश्च, त्वं गाङ्गेयस्य वर्णस्य योगेन मुदिता स च रुक्मं स्वर्णम् अस्या अस्ति सार- क्मिणी च तस्या ईशः, त्वं स्वादुवाक् स च युवा मधुरा सुन्दरा उदितश्रीर्यस्य मधोः रोदिते च श्रीर्यस्याऽतः मियः वाम् एत- हाम्पत्पम् अनुरूपं युक्तम् । श्लेषतमालङ्कारौ। वसन्ततिलका- तम् ॥ २६॥ . " २६ हे मम्म ! त्वं श्यामा (तरुणी, श्यामधणीच) पदयिता कृष्णः, (तनामा, कृष्णवर्णश्च,) पवं त्वं गाङ्गेययोगमुदिता (सु. वर्णसंपन्धसंतुष्टा ) स च. रुक्मिणीशः ( रुक्मिण्या रुक्मिमा गिन्याः, सुवर्णवत्याच रंशः) त्वं मधुरषचना, स च युवा मधुरो हितश्रीः ( मधुरा सुन्दरी उदिता श्रीर्यस्य, मधुरानगर्यामुत्पना शोमा यस्य, मधोदेस्यस्य रोदिता श्रीयन तथाभूतश्च या ) अतो युषयोर्जामापतित्वं परस्पराऽनुरूपमित्याह ।

·दशावतारस्तवका २१ । - - रामाऽनुषङ्गविहतौ रचिताऽमिलाप मातस्त्रिलोचनजितं भवती मनोज्ञम् । पित्रा समानगुणमात्मभुवं प्रसूय पुष्पाऽऽयुधं कमपि रुक्मिणि लब्धहर्षा ॥ २७ ॥ रामेति । हे रुक्मिणि हे मातः ! कृष्णपसे रामस्य पल- रामस्य, कामपसे रामाणां सुन्दरीणाम् अनुपलेगा विहती विहारे रचितः अभिलापो येन तं, त्रिलोचनं शिवं वाणाऽसरयुद्ध मोहिनीरूपेण वा जयत्ति तम, अन्यत्र त्रिलोचनेन जित: पार्वती- परिणयसमये दग्यः तं पित्रा कृष्णेन समाः पूर्वोक्ता गुणा य- स्य तं पुष्पाऽऽयुधं कमपि किंमांप विलक्षणसौन्दर्यसुकुमारत्वा- दियुक्तम् आत्मभुवं पुत्र प्रसूप लब्या हो गया सा अभूरि- ति। श्लपोपमाकाव्यलिङ्गालङ्काराः। वसन्ततिलका उत्तम् ॥२७॥ गम्भीरगीवाहिकृतार्थक्लुप्त- सम्पन्नटीका श्रुतिमञ्जुसूक्तिः। -- - २७ हे रुक्मिणि, मातः ! भवती रामानुषङ्गमिहनी (रामेण बलमद्रेण सह विहारे, रामाभिः स्त्रीभिः सह विहारे च) wasमि- लाप, त्रिलोचनजितं (बाणाहवे शिवजयिने, शिवेन जितं च) सु. न्दर, पित्रा कृष्णेन समानगुण (पूर्वोक्तरीत्या ) पुणायुधम (म. निरुद्धम् ) कमपि आत्मजं प्रसूय लब्धहर्षा आसीदित्याह । २८ हे मातः ! गम्भीरगोपाहिकृतार्थक्लप्तमपन्नटीका (ग- म्भीरा ये गोवाहिनो धाग्मिनः पण्डितास्तेषु कनो निष्पादिलो यो उधों धनं तेन फ्लप्ता संपद्रूपा नटी यया तयाभूना, पांगडतसंप- झापीति यावत्, गम्मीरो यो गोवाही वृषभवाहनः शिवस्तपो य: राङ्कराचार्य स्तेन कृता येऽयो ममिधेयास्तैः क्लता सम्पन्ना पुष्टा(पिस्त·do सन्यायपाऽवतरणे लक्ष्मीसहले गीतेव कृष्णाऽऽननसौरभज्ञा ध्येया ऽसि मातः शुभयोगभाजाम् ॥ २८ ॥ . गम्भीरेति । हे मातः गीतेव कृष्णस्याऽऽननस्य सौरमं । सौन्दर्य सुगन्धं वा जानाति सा, अतः गुममष्टापोगं पक्षे शु. भस्य कल्याणस्य योग तत्कटाक्षेण संपोगं भजन्ति सेपो ध्या- नमध्पेतुं च योग्या ऽसि, गम्भीरो पो गोवाही पवाहनः शिवो नाव्याचापः तत्मकाशे कृतार्याः लब्धनाट्यकलाः क्ल्दता जा- गरूका सम्पन्नाध्यमम्पपासा तादृश्यो नट्यो नर्तक्यो यस्याः सा अन्यत्र गम्भीरा गम्भीराऽऽशयाः ये गोवाहिनो पाकत- राः पण्डिताः तैः कृतं यदर्थक्लप्सम् अर्थक्लुप्तिस्तया संपन्ना युक्ता टीका यस्यां सा श्रुतेः कर्णस्य मन्जुः सूक्तिर्यस्याः सा, अन्यत्र श्रुते-दस्य मञ्जः अद्वैतमतिपाद्यत्तस्मृक्तिर्यस्याम् उपनिपबृंहक- स्वादिति भावः । श्लेषोपमालङ्कारौ । वसन्ततिलकारत्तम ॥२८॥ घनमहा नवनीतसुधाश्रित- ब्रजविपत्तिहरा हरिवल्लभे। ता) टीका व्याख्या यस्या साच) श्रुतिमन्जुसूक्ति (फर्णमधुरष- चना, वदवन्मभीरमवाद च) कृष्णाऽऽननसौरभक्षा (चुम्यनादि. समये भगवन्मुखसौगन्ध्यझा, भगवन्मुखनिरहनतया तत्सारभक्षा तिसुन्दरी च) त्वं गीतेव शुभयोगमाजां (पुण्यवतां योगिनां च) ध्येया ध्येया चासीत्याह । २९. हे हरिप्रिये ! घरमहा (सान्द्रोत्सवा) मनवेन पुराणपुरु. पेण नीता प्रापितां सुधां श्रिता ये देवास्तादजस्य विपत्तिहरा, यहा एन विष्णुना नव यथा तथा नीतसुधाःप्रापिताऽमृता माक्ष प्रापिता इति यावत्, तथा विधाये भिता निजाश्रिताय देवास्तद्रजापतिहरा ·दशावतासिका प्रबलभद्रविकासविधायिनी त्वमयसे निजवल्लभतुल्यताम् ॥ २९ ॥ घनेति । हे इरिवाली ! कृष्णपक्षे घनवन्मघरमहः कान्ति- यस्य सः तथा नवनीतं सुधेव तां, यदा नवनीतं साक्षात मुषा ऽमृत लांपत्तलक्षणया दुग्धं च ते आश्रितस्य व्रजस्य गोकुलस्य विपत्तेईरः, तथा लक्ष्मीपक्षे धनः महः उत्सवो यस्य सः स चा- ऽसौ अनवः पुराग पुरुपः तेन नीता मापिता सुधा श्रिता देवाः सेषां व्रजस्य गणस्य विपत्तिहरा, सः प्रकृष्टस्य बलमद्रस्य वि. कासस्य विधायी वं प्रबलस्प रिपुलस्य भद्रस्य कल्याणस्य विधायिनी की तत्सम्बुद्धी(१) अतः स्वं निजवल्लभस्य कृष्णस्य वल्पताम् भयसे मामोपि । श्लेपोपमालङ्कारौ । द्रुतविलोम्वतं छत्तप॥ २९॥ अथाऽस्मिन् वर्णने मोसवायिका अयोध्यादिसमपुरीदर्शयति- प्राऽयोध्यानगरीयसां सुमनसां मायातमश्च्छेदिनी त्वं काञ्चीमधुराऽवलमसरणिः क्षोभादवन्ती जगत् । --- बलस्थ ढस्य भद्रस्य कल्याणस्य विधायिनी रवं, तय प्रियश्च धन- महा (मेघकान्तिः ) एवं नवनीतं हेयङ्गवीनमेव सुधा तामाश्रितोयो वजो गोकुल तद्विपत्तिहरः, तथा प्रफरेंण बलभद्रस्य निजमातु. विकासस्याऽऽनन्दस्य विधायी, अतस्त्वं निजदयितसाधय मा. मांपत्याह ३० हे देवि ! प्रायः ध्यानेनातिगुरुयो सुमनसा (पण्डितानां) मायारूपान्धकारविनाशिनी, फाञ्च्या रशनया सुन्दरी अवलग्नसर- णियंस्था: सा, क्षोमाजगधन्ती, स्व द्वारवतीनगरे विहरते ऽतृष्णाय (माप्तकामस्वामिलोभाय) कृष्णाय भगते भस्व जतभेदतास्तरङ्गक- ·६७२ सध्याएयानतरणे लक्ष्मीसहने 'सम्भोगैः स्वदसे ऽस्य देवि जलधेरुद्वीचिकाशीकरैः स्वैर द्वारवतीपुरे विहरते ऽतृष्णाय कृष्णाय तैः ॥३०॥ प्राय इति । हे देवि ! त्वं मायो वाहुल्पेन ध्यानगरीयसां घुमा मायातमश्छांदनी २ अवाऽयोध्या मायेति पुरीयं, तथा काञ्च्या मधुरा बलग्नसरणिर्यस्याः सा ४ अत्र काञ्ची मधुरेति द्वयं, मधुरा मथुरागाश्चेति मेदिनी । यद्वा मधुरेत्येव पुरी द्रषि- उदेशे प्रसिद्धा, पुनः क्षोमाजगत अवन्ती रक्षन्ती ५ इयमे- का, तं द्वारवतीपुरे विहरते कृष्णायाऽपि कृष्णाय सम्भोगैः सदमे रोचमे ६ इयमेका, कीदृशैः अस्य जलधेः क्षीरोदस्य उद्दीचिका उच्छलत्तरगास्थच्छीकरिव मधुरत्वात् ७ अव का- शीत्येका । मिलित्वा सप्त । रवावल्पलकारः । बालवि०॥३०॥ अथ कल्क्पवतार:- म्लेच्छान् भयानकरवानपि मूर्च्छयित्वा निर्वापयिष्यति कलिं हरिरध्वरं च । . णाः येषु नयाधिस्तानाविधैः संभोगैः प्रीतिपात्रं भवसीनि "अयो. ध्या मधुरा माया फाशी काञ्ची अवन्तिका । पुरी द्वारावती चैव स- सैता मोक्षदायिकाः" इत्युक्तपुरीसप्तकनामनिर्देशवैचित्र्यप्रदर्शन पुरस्सरमाहे। ३१ हे पो ! फल्क्यवतार हरिमवत्या वचनरुदितदयः सन् मयडूरशब्दानपि म्लेच्छान् मृच्छयित्वा कलि (युगं) निर्वापयिष्य ति (धमयिष्यति,) याग (धर्म )च निर्वापयिष्यात (प्रवर्तयिष्यति) ·दशावतारसयका २१।- कल्की तमांसि परिपास्यति भूसुरांश्च पो भवचनपल्लविताऽनुकम्पः ॥ ३१ ॥ । म्लेच्छानिति । हे पो ! भवत्या वचनेन पल्लविता सञ्जा- ता अनुकम्पा कृपा यस्य सः कल्की तत्संज्ञको हरिः भयानका भयङ्कराः रवाः शब्दः येषां तान् म्लेच्छान् यवनान् मूछपित्ता योहयित्वा मुर्छा पोहसमुच्छ्राययोरित्यस्माणिजन्तासमानक- ईकयोरीित वापत्यपः । कलिं निर्वापायपनि शमयिष्यति अध्वरं यज्ञं च द्विजैः कारोयष्यति । णिजन्तान डवप वीजसत्ता- ने इत्यस्मात् लट् । चेत्यपरन्तमांस्यज्ञानानि परिपास्यत्याचा- मयिष्पति भूसुरान्ब्राह्मणांश्च रसिष्यति । पापाने, पा रक्षणे इति धातुद्रयाल । अत्र श्रीवचनाऽऽश्रयः । श्लेपतुल्पपोगिता- लङ्कारौ । वसन्ततिलकावृत्तम् ।। ३१ ।। मलिनकलिकालेशैः शाखापरिक्षयदूषितै- रपगतसदामोदैरनाऽसुहावनैवते । तमांसि प्राणांश्च परिपास्यति (नाशयिभ्यति, पालयिष्यति) इत्याद। ३२ मलिनलिकालेशः (मलिनस्य फलिकालस्य ईशः फलिका. लराजभिः, मलिना म्लानाः फलिकानां फोरकाणा लेखायेषु तम्लान- विरलकलिकैश्च ) शाखाना ( वैदिकशाखानां शिफानां च)- पारक्षयेण पितः, अपगतसदामोदैः (निरस्तसजनानन्दः, नरसुगन्धेश्व , अमुहृयवनः ( दुपहृदयैररातिमपैर्यवनः, अरमणीयैर्वनैश्च ) अन्नाऽस्मिन् लोफे वृते सति शाखिग्लानि (वेदविदा ग्लानि, वृक्षालानि च) शमयितुमिच्दुमाधवो (हरिः, बसन्तश्च ) ·७४ सध्याच्यापतरणे लक्ष्मीसहने शमयितुमनाः शाखिग्लानि भविष्यति माधवो जलनिधिभुवा वृद्धि लब्ध्वा त्वया च महावनी ॥३२॥ मलिनेति । मलिनैपितैः कलिकालानाम् ईशैम्लेंच्छरूपै। अन्यत्र पलिनैः कलिकाना कुइमलानां लंशैः तथा शाखाना घेदानां शिफानां च परिक्षगेण पितः शौभाहीनः पुनरपगतः सदा सर्वदा मोदः हः आमोदः सुगन्धश्च येषों तैः आप च भसुहृद्भिः शत्रुभूनैर्यवनैः, पसे मुष्ठ हृयानि हृदय प्रियाणि या- नि वनान्यरण्यानि तादृशानि न भवन्तीति च तैते युक्त पत्र लोके काले वा शाखिना व मगानां वृक्षाणां च ग्लानि म्ला- नि शमयितुं शान्तयितुं मनो यस्य सः माधवः हरिर्वसन्तश्च ज. ले निधीयते ऽस्पा तया भुवा भूम्या हेतुना वृद्धिमभ्युदय, पो वृदि पल्लवादीनां लब्ध्वा महन् अवनं रक्षणं वनं च तद्विद्यते ऽस्य तादृशः भवति । श्लेपाऽलङ्कारः । हरिणी ॥ ३२ ॥ प्रातर्वात इवाऽवधूतकलिको मातर्महारण्यवत् खड़ी तापसवत्कृतार्थजननः कल्की मुदे देवि ते -- * जलनिधिभुवा (ममुद्रात्मजया, जलपूर्णया भुवा च ) स्वया हवं लाधा महावनी (महतामवनं रक्षणं यस्मिन् स साधुजनरक्षक, महती वनी अरण्योनी च) भविष्यतीति श्लेषणाह। ३३ हे देवि ! मात ! प्रातांत. (प्राभातिको मारुतः)व अ. वधूनफलिकः ( निरस्कृतकलिः, कम्पिनकोरकश्च ) महारण्यवत् खड्गी (कृपाणवान्, गण्डकयुक्तश्च ) तापसवत् कृतार्थजनन: (क- तचतुर्विधपुरुषार्थोत्पादनः, कृतकृत्यजन्मा च ) स्वामी कल्की तव मुदे महीम् भान्धीजिह्वामिव (आन्ध्रदेयोत्पन्नजनरसनामिव ) अम्लेच्छों (म्लेच्छावनादिरहिताम्, अम्ले रसे इच्छा यस्यास्तथासांभू ·दशावतारप्तषक'२१। अम्लेच्छा स्वयमाचरिष्यति महीमान्ध्रीयजिह्वामित्र स्वामी सश्रुतिमार्गगानिहजनान्कर्ताऽथ शब्दानिव ॥३३॥ मातरिति । हे मातः! पाततिः प्रातः कालीनसात इवा. ऽमधूतः कम्पितः कलिरेन कलिकः कलियुगमित्पर्यः। अन्क्वा- नधूता कलिका कोरकश्च येन महारण्यरत्खड्गी खड्गः 'गेण्डा इति लोके ममिद्धः। स अस्मिन्नस्ति सः, पक्षे निस्त्रिंशान ता- पसः यथा कृतार्थ कृतकृत्पं जननं यस्य तद्रदयमपि कृतम् अर्थ- चतुर्विधपुरुषार्थसम्पादनं येन सा कल्की विष्णुः ६ दे- वि! ते तर मुदे हर्षाय आन्ध्रदेश मवा आन्ध्रीयाः, वृद्धाच्छ इति छपसपः । तेषां जिह्वा यथा अम्लस्प रसस्येन्छ तथा ऽयमपि महीम् अम्लेच्छां म्लेच्छरहिताम आचरिष्यति करिष्यतीत्यर्थः । सः करकी स्वामी ऐश्वर्यवान् । स्वामिनैश्चर्ये इति निपातना- साधुः । शब्दान्ध्वनीन श्रुतेः कर्णस्य वदस्य च मार्गे पथि ग. छन्ति ताकर्ता करिष्यतीत्यर्थः । श्वेषोपमालङ्कारो । शार्दुल- विक्री०॥३३॥ अथ लक्ष्म्या अपाड़े अहेषु च दशावतासन् लोकद्वयन वर्णपति- मात्स्यज्योतिषि मन्दरक्षणपरे ऽनन्तोच्चदाऽऽबहे हर्यास्यस्पृशि चारुवाणिनि कृताऽशेषाऽधिकोपक्रिये । - घ) स्वयं करिपति, एवं जनान् शब्दानिव श्रुतिमार्गगान (प्रेदमा. गर्मावलम्बिन , श्रोप्रगोचरांश्च ) करिष्यतीत्याह। ३४ हे देवि ! मात्स्यशोतिषि (मत्स्यतुल्योमाधरे, मत्स्यरूपे च) मगरक्षण ररे (मन्दानां रक्षण परे, मन्दरपतविषयके ·६७६ सम्याल्याऽघतरणे लक्ष्मीसहने एणश्रीमुषि कामपालविभवे कृष्णे कलिध्वंसने देवि त्वद्दयिताऽवतारदशकं ध्यायाम्यपाङ्गे तव ॥३४॥ मात्स्येति । हे देवि ! तपाऽपाङ्गे कटाक्षे त्वयितस्म हरेरव- तारदशकं ध्यायामि, अथाऽपाङ्गपक्षे ऽवत्तारपक्षे च विशेषणानि । मत्स्यस्येदं मात्स्यं तज्ज्योतिः शोमा स्वरूपं च यस्मिन् इति म. स्पावतारः । एवं मन्दानां रसणे परः तत्परः, पक्षे मन्दरनिष्ठे क्षणे पारतन्त्र्पे परः येन मन्दरः परतन्त्रो ऽभूदित्यर्थः । त. स्मिन् । क्षणः कालविशेष स्थापण्यबसरे महे । व्यापारविक- लत्वे च परतन्त्रत्वमध्ययोरिति हैमः । अनेन कूर्माऽवतारः । पुनरनन्तस्य भगवतः अनन्तायाः पृथच्याश्चोचं हर्षम् अवलोक- नेन धारणेन चाऽऽवहति तस्मिन्निति वराहावतारः । हरेविष्णो नृसिंहस्य चाऽऽस्यस्पृश्यवलोकयितीर, यद्वा नेत्रचुम्बनस्यो। क्तत्वात्तत्समये धारके चेनि नृसिंहावतारः। चारुनों नीलादि. तद्वारफत्वात् फच्छरूपे च) अनन्तोषहऽऽवह (अनन्तस्य भगवती गुरुप्रमोदप्रदे, अनन्तायाः पृथिव्या उच्चहर्षप्रदे तदुद्धारकत्याद् ध. राहरूपे च) र्यास्यस्पृशि (भगवन्मुसलग्गे, नृसिंहरूपे च) चा- हरणिनि (रम्यकृष्णवणे, सुन्दरग्रह्मचारिणि घामनरूपे च ) एनाशेषाधिफोपक्रिये (कृता अशेषाणामधिका उपक्रिया उपकारो पेन, छता सफलाऽऽधिस्वरूपा फोपक्रिया येग अतिपोधे परशुराम रुपे घ) एणश्रीमुषि (हरिणशोभाऽपहारिणि, मृगयेषमारीचधी- विधातफे रामरूपे घ) फामपालयिभये (मदनपालनसमथें, यल. भद्रयगरपति घ) कृष्णे (नीलपणे, तन्नामफे च ) पलियंसने (पा. पनासको, फलियुगनाशकेन कनिशरूपे) तयाऽपाले हरेरणतारदशर्क यायामीति फ्रमेण समश्या भातारदशरूपरयमपाने लेपेण ब. पन्नाह।

·दशावतारम्तषका २१ ! पस्मिन विद्यने चारु: मुन्दरवाऽमी वर्णी ब्रह्मानारी च तस्मि. निति वामनः । कृतः अशेपेषु अधिका उपक्रिया बहूपकारः ये. न तथा भशेषेषु आधिर्मानप्ती व्यथा यत्तेपु दुपए कृता कोप- क्रिया पति भार्गव । एणश्रियं मृगनेत्रशोमां मारीचश्रियं च मुष्णातीति रामः । का पालपति रक्षति तथा कापपालो ह. लाऽऽयुध इत्यमरादलस्तस्य विभवे विभुन्वे इति बलाऽवतारः। कृष्णः । कलि कलह युगं च वमति तस्मिन्निति कल्की । श्लेष- रखावल्पलङ्कारौ । शार्दूलविक्रीडितं कृत्तम् ॥ ३४ ।। कृष्णः केशो दृगेषा झपतनुरधरोमन्दरागं हि धत्ते सौकर्य दोष्णि रेजे किल मुखरिता मध्यमान्ता बलिश्री । रामाऽग्रयत्वं वपुःश्री प्रथयति यमुनादर्पहृद्रोमवल्ली धत्ते जङ्घाऽभिरामश्रियमिह कलिहृत्पादपनं तव श्रीः॥३५॥ कृष्ण इति । हे श्री: ! तब कंशः कृष्णः कृष्णवर्णः क. . ३५ हे श्रीः तव फेशः कृष्णः (नीलयर्णः, तमामकश्च) एपार झपतनु. ( मस्यस्पेव आकारो यस्यास्तथाभूना, मत्स्यरूपाच) अ. धरोमन्दराग ( अमन्दं रक्तिमान, मन्दरतामकमगं पर्वतं धत्तेच कूर्मरूपमिति यावत् ) दोष्णि (भुजे ) सोकर्य ( शोभनकर (हस्त ). घरवं. सूकरत्वं च बराहरूपति यावत् ) रेजे, मुखहरिता (मु. ने चन्द्ररूपता, नृसिंहरूपता च, रंजे इति यावत ) यलिटी: (निव- लीशोभा बलिदेस्यश्रीश्च ) मध्यन (बलग्न, वामनेन च) आत्ता ( प्राप्ता ) वपुश्रीः रामानयत्वं स्त्रीश्रेष्ठत्वं, परशुराम, दा. शरथिराम, बलरामेषु त्रिषु रामेपु मध्ये प्राथमिकरवं परशुराम. स्यं च) प्रथयति, रोमवल्ली यमुनादर्पहृत ( यमुनानीला, यमुना- दोपहारिणी बलरामरूपा ब) अङ्क ऽभिरामश्रियं (सुन्दरशो. भाम्, अभितो रामस्य दाशरथे: श्रिय) धत्त इति व्युक्रमेण दशाध- ताररूपत्वं भगवस्यास्तचदययपु प्रदर्शयन्नाद ।

·सध्याख्याऽवतरणे लक्ष्मीसहने
अन्यत्र कृतं त्वत्तुष्ट्यर्थं स्वीकृतं रूपकं मत्स्यादिद-
शाताराः येग तं कामिव मुकुन्दं भगवन्तमभिनन्दसि आ.
नन्दयसि मां पालयसि च । श्लेपोपमालङ्कारौ । गीतिचम्॥३६॥
इति श्रीरावजीमहाराजाऽपरनाम्ना श्रीनिवासपण्डितेन वि.
रचितापां वालवोधिन्याख्यायां श्रीमल्लक्ष्मीसहस्रटी.
कायां दशावतारस्तक एकविंशः सम्पूर्णतां प-
फाणनराम् ॥ २१ ॥

·प्रथ चित्रस्तवका १२। सवानर समागम्प सर्वसाकेतवासिनाम् । चक्रे चित्र स्वचरितः स रामः श्रेयसे ऽस्तु नः ॥ २२॥ अथाऽस्मिन्द्राविंशस्तरके श्रीमहालक्ष्म्याः स्वर्णनस्य चित्रनां दर्शयितुं प्रधानमनपद्ये चित्रस्तवकभूपितमिति तल्लि- हं निर्दिशन्मङ्गलमाचरनि- कमलाऽऽयतनां चित्ते कलये यत्पदाम्बुजम् । चिरं विबुधसन्मौलचित्रस्तवकभूपितम् ॥ १॥ अनुमासचित्रमिदम् । कमलेति । यस्याः पदाम्बुजं पदकमलं विवुधानां सत्य शोगनेषु मौलिघु स्थितैः चित्रस्तरकविचित्रगुच्छैऍपितं तां क- मलायतनां चित्त मनसि चिरं कलये ध्यायामीसर्थः । अत्र प्र. थमा कवर्णाऽवृत्या द्वितीयाऽर्थे चितवत्या अनुप्रासचित्रा- लङ्कारः । एतल्लक्षणं प्रथमस्तवकप्रथमपये उक्तम् ॥ १ ॥ वेदानि सर्वशास्त्राणि विभाव्य भवती रमे। १ अथ द्वाविंशेन नानाविचित्रभूपितेन चित्रस्तयफेन स्तो- तुमिच्छुश्चिनमिति तलिङ्गनिर्देशपुरस्सरं, यशरणकमलं देवमुकु- रगतधिचिनपुष्पगुच्छाललं (दयप्रणतं) तां फमलवासिनी भग. चती वन्द इस्याह। २६ देवि! सापि (अति प्रसिद्यापि) सरस्वती यस्यास्तथ दास्य प्राप्नोति तां भवती सर्वाणि शास्त्रायि विचार्य घेदानि (जानीयां, तपस्वरूपं जानीयाम् इति यावत, ) यता यस्यास्तव सा सर- ·. सव्यायाधरणे लहमीसहने दास्यं यस्यास्तापति देवि सा'ऽपि सरस्वती ॥ २ ॥ इदमपशवाऽऽभासचित्रम । वेदेति । भस्य वामदेवस्त स्त्री तत्सम्बोधन है इ! पुं. योगादाख्यायामिति बीपि पस्योति चेस्पलोपे अम्बानामिति सम्बुद्धिहस्तः । है रसाह देवि! वेदांश्च परं सर्वशाखाणि भ. बैदामकानि विभाव्याऽऽलोच्य सा सरस्वत्पपि यस्यास्तव दास्यं मेवामुपैति() इदम्पशन्दाऽऽपासचित्रम् । 'यंत्रापशब्दधी साधुमविज्ञानानिवर्तते । प्राऽपशब्दाऽऽभासा स्पाद्यपदंपुरुषो भवानि ॥ इति तलक्षणात्। अस्याऽर्थः । यत्र पये ऽयमपशब्दः व्याकरणविरुद्धः इति धनि साधुंभावन्य ज्ञानान्निवर्तते गन्छति तताऽपशब्दाऽऽभा- साउनवाचित्रम् । तदुदाहरणम् ।' यदपुरुष इत्युक्ते 'पुनपुंस- याविशेषणे वैशेयभावाऽभावना पशब्दाभासते अयं चाऽसौ पुरुषश्चत समान 'तनिधीतः । तथा प्रपद्येऽपि वैवानि इसपरीन्दागास वेदान् इ इति पवद्वपकरणेनाऽभासनिटचिः- योत ॥२॥ कमले देवदेवस्य महिषि त्वंस्तुता रमे । । स्वत्यपि मास्यमुनि न भवती रिमाव्य (ध्यात्वा) सर्वशाणि ( अमायामेनय ) घेदानि जानीयाम ) इति चेदानीति नपुसकर योगाभामरान अपशब्दाभासायन चित्रण स्तौति । विदेस्य (नारायणस्य ) महिषि ! (कृताऽभिपैके पनि!) रमे मिलकमले नेता (सिता) स्तुना रय मे (मम दहस्य ·चित्रतपर २२ विमुले देवि देहस्य पहिमत्वं नता स्य मे ॥ ३ ।। अयं गोमूत्रिका वधः। फमले इति । हे विमळे ! हे देवदेवस्य महिप ! हे देवि ! हे रमे 1 में मपा नता स्तुता च सती त्वं देहस्य अहिमस्यभः शीतस्य भावः आहमत्वं सन्तापमिति पावत् स्य नाशग । पो ऽन्तकर्मणि इत्यस्मात्मार्थनापी लोद ! अयं गोमूषिकावन्धः । तल्लक्षणम् । वर्णानामेकरूपत्वं यद्येकान्तयोः । गोमूत्रिकेति तत्माकरं साढदो पिदः !! अत्र के चित् । पोडश कोष्ठपतिदये ऽधद्वयं क्रमेण विलि- त्यैकान्तरविनिमयेन वाचने श्लोकनिष्पांतरित्युद्धारलक्षणं पदन्ति, तदापाततः । सर्ववर्णलेखनप्रसङ्गेन पन्धस्वाऽभावानाप- न्यत तु न्यूनवर्णलेखने ऽपि समानवर्णाऽऽवृत्या श्लोकपर्याप्तव- ऽवगमकत्वं, ताहशस्यैव चित्रताप्रयोजकत्वात् । गोमूत्रिका नाम पथि गच्छतो वृषभस्य मेहतो मूत्रं भुवि पतति सनोमूर्व तत्पति- कृतिर्गोभूत्रिका । इचे प्रतिकताविति फन् । सथा च गोमूनि- फालक्षणं कविकुतूहले। मथमाऽर्धसमस्थानभाजो घर्णाः परे द्रले। लभन्ते चेत्समं स्थानं तदा गोमूविका भवेत् ॥ इत्येक युग्माऽक्षरालियोमुनिकालक्षणम् । अत्रैव प्रय- मापस्यमापसमत्र: अरदले वाचने कभन्ते चेदयुगमा महिमा ( अणावं, सन्ताएँ) सहारा ति गोत्रिका- बग्न स्वदेहलतापशमनं प्रार्थयते ।

·६८४ सम्याल्याऽयतरणे लीसहने अक्षराश्लिष्टगोमूत्रिकेति दिनीयलक्षणम् । अत्र तु प्रथमास्थि- द्वितीयादिममाक्षराणि एकवारं लिखित्वा द्वितीपाऽर्धवाचने ऽपि तान्यव मध्यस्थानि गोमूत्रनद्वाचनीयानीति । अत्र द्वितीया- दियुग्गवर्णानाम् भर्धदपवाचन लिएवादिदं युग्माऽक्षरश्लिष्टगो- मूत्रिकाचित्रम् ॥ ३ ॥ प्रथमपादगूढम्--- पाहि देवि कलशोदधेः सुते देहि पापविलयं दयानिधे । शेषशायिदयिते तमोमुषं शेमुषीं कलय नः सुशोभनाम् ॥ ४ ॥ पाहीति । हे कलशोदधेर्दुग्धसमुद्रस्य सुते ! कन्ये ! नो ऽस्मान् पाहि रक्ष । 'पा रक्षणे' इसस्मात्मार्थनायां लोट् । पुनहें दयानिधे ! पापस्य किल्विपस्य विलयं नाशं देहि, हे पोपशा- पिदयिते ! नः तमः मुष्णाति तां मुष्ठु शोभनां शेमुपी मति क- लय । इदं प्रथमपादगूढचित्रम् ॥ ४ ॥ चतुर्थपादगूढम्- संश्रितानवितुमास्थया दया- सारिणीह दिगधीशसेविता । ४ हे अमृतसागरकन्यके ! पाहि, हे दयानिधे ! पापघिलयं (पापनाशं ) देहि, हे शेषशायिप्रिये ! तमोमुषीम् ( अज्ञानना- शिकां शोभनां शेमुपी (मति) फलय (कुरु) इति प्रथमपादं द्वि- तीयादिपादत्रयगताऽक्षरोद्धारेण गोपयन् गूढप्रथमपादाण्येन चि. प्रेण प्रार्थयते । ५ आश्रितान् सावधानं रक्षितुं दयासारिणी (आप्तकपा) दि. पालसेपिता या खप्रियस्य (हरे.) वक्षःस्थलमाश्रयति सा हरिप्रिया ·स्वप्रियस्य कलयत्युरःपदं सम्पदं दिशतु सा हरिप्रिया ॥ ५ ॥ समिति । संश्रितान् भक्तान आस्थया ऽनुरागेगा अवि- तुं रक्षितुं दयां सरति मानोति एवंशीला सा दिशाम् अधीशः स्वामिभिलाकपालैरित्यर्थः । सेविता या स्तस्य पियस्य पत्युः उर:- स्थलं वक्षास्थलं कलयति यति सा हरेः प्रिया नो ऽस्माकं सम्पदं दिशतु ददातु । इदं चतुर्थपादगूढचित्र ॥ ५ ॥ तल्लह्मणं तु । यत्रकपादवर्णानाम-पपादेषु गोपनम् । तद् गूढपादकं नाप तद्भेदः प्रथमादिभिः ॥ अस्याऽर्थः । पत्र पधे ऽन्यपादेवितरपादत्रपेषु एकस्य चतुर्थपादस्थ वनामक्षराग गोपनं रक्षणं तद् गूढपादकं नाम चित्रम् । तस्य चित्रस्य पादादिभिः प्रथमपादादिभिर्भेदः । अयं भावः। पादत्रयं लिखित्वा तेभ्यः अन्यचतुर्थपादाक्षराणिनिष्का- सनीयानि, तथा चाऽत्र पाहीति प्रथपश्लोके द्वितीयादिपात्रयं लिखित्वा तेषु प्रथमपादाऽक्षराणि निष्कासनीपानीति प्रथम- पादचित्रम् । तथा संश्रितानिति द्वितीयश्लोके प्रथमपादत्रयं लि. खित्वा चतुर्थपादाक्षराणि निष्कासनीपानीति चतुर्थपादगूढम् । इदं द्वयमपि चित्रविशेपशब्दाऽऽलङ्काररूपं शेयम् । रयोदता- वृत्तम् ॥ ५॥ (लघमी) संपत्ति ददात्विति चतुपावमाधपादप्रयगताक्षरो- द्वारेण गोपयन् गूढचतुर्यपादामिधेन चित्रेणाशास्तै ।

·सम्यास्याऽधारणे लक्षणीसहले .. - निरोष्ट्यम् श्रीरशेषजगदाऽऽतिहारिणी शेपशैलतटशेखरायिता। राजसे जननि रक्षणाय नः सागरेन्द्रतनये सनातनी ॥ ६ ॥ श्रीरिति । हे जननि ! श्री ! सागरेन्द्रस्य तनये ! अशेष. स्य जगनः आति हरति सा शेपशैलतटस्य वृपाऽद्रिभृगोः शेख. रायिता ऽवतंसभूता सनातनी चिरन्तनी नो ऽस्माकं रक्षणांय राजसे शोभसे । उकारः पवर्गः उपध्मानीयः वश्चैते आठथन- ः । अस्मिन्पये एतद्वर्णविरहानिरीष्ठयचित्रभेदः . शब्दाऽल- कारः । रथोडताचम् ॥६॥ अथ क्रियावश्चनम्--- हरेः प्रिये भगवतो हतसंश्रितसाध्वसा । अन्वहं क्रियमाणानामंहसां संहतीरयात् ॥ ७॥ हरेरिति । हे, भगवतः प्रिये ! हतं नाशितं संश्रितानां भ. कानां सावनं भयं यया सा भीतिर्भीः साध्वसं भमयित्यमः ६ हे सागरेन्द्रसुते ! मातः। श्रीः ! सफलजगत्पीडानिवारिका निस्वा स्व नः रक्षणाय शेषाञ्चलाऽलङ्कारभूता राजसे इति निरोठया- क्षरघटनया निरोप्ठ्याऽमिधेन चित्रेण स्तौति। ७ हे भगवतः (नारायणस्य ) प्रिय ! विनाशिताऽश्रितभीति- स्त्वम् प्रतिदिनम् ( अस्मामिः) क्रियमाणानां दुरितानां राशीन् ज. चाव ः (नाशयेः) रति हरिवि पटवन्तप्रयोगभ्रान्युत्पादनेन क्रियापदं गांपयन क्रियावक्षनाक्येन चित्रेणारयते ।

·चित्रसदका २२॥ २। अन्नई प्रत्यहं क्रियमाणानामंहसा, अहो दुरितदुष्कृतमिस्प- मरस संहती समूहान् स्याटेगात 1 तरसी तु स्यः स्यद इत्य- मरः । हरे हरण कुरु । अत्र हरेः इति क्रियाया अन्यत्र स. म्बन्धम्रान्या वञ्चनादिदं क्रियावश्चनरूपं शन्दाऽलङ्कारचि. प्रम् । तल्लक्षणमुक्त विदग्धमुखमण्डने। -क्रियादिकं स्थितं यत्र पदसन्धानकौशलात् । स्फुटन लक्ष्यते पस्मास्क्रिपागुप्तादिकं पपा ॥ इति । भत्राऽऽदिशाब्देन कादयो ग्राह्याः॥७॥ सप्तविभक्तिरश्चनम्- पायान्मामुरसावितः श्रियमुमाराध्या' प्रपद्येतमा कावा न स्थिरमश्नुते शमधनोऽप्यालोकितो जातु चित । -- '८ असी उः (लक्ष्मीः) मा पायात, इनः (ह लोके) आरा- ध्याम् उम् (लक्ष्मी) प्रपतमाम् (सातिशयं प्रपोस्मि) गधनः (दरिद्रा पि) कः (पुमान् ) वा ( लक्ष्म्या ) जातु चिदपि (कदा. चिदपि) आलाफिनः ( सन् ) स्थिरं-शं (सुखं) नाऽश्नुने १,(न प्रामाति ? ) दान्तः (यमिभिः) विनुताम्रये त्रै (लक्ष्म्यै ) नति तेन्च नाम उन: (लम्याः सकाशात ) श्रेयोन? (कल्याणं न-भय- ति किम ?) ओ: (लाया ) सेवा रचयामि, ह (मम) मानस ! भक्त्या मी (लभ्याम् ) आदर घह, इति उरमेति तृतीयान्तोरस. -शब्दभ्रमोत्पादनेन' उरिति प्रथमान्तस्य उशब्दस्य, उमाराध्यामिति - -मया राध्यामितिम्रमजननन उमिति द्वितीयान्तस्य उशब्दस्य, पा इति "धिकार्यकाऽन्वयम्रान्तिजननेन चा इतितातीयान्तस्य প, ম হাব’থমৗশানা বরুন যার १भियमुनारा यामिति पु. पाच (.)

·सध्यायाधतरणे लक्ष्मीसहस्र वैदान्तैर्विनुताघ्रङ्ये न किमत श्रेयो नतिं तन्वतां सेवामो रचयामि मानस सदा भत्त्यावहावादरम् ॥८॥ पायादिति । असी उः लक्ष्मी मां पायाद्रसतु । अत्र उर. सा पायादिति वञ्चनन कर्ता गोपितः। अहम् उना शम्भुना आ • राध्यां श्रियम् इतः इद्द प्रपद्यतमाम् । अत्र यमुनाराध्यामिति व. श्चनेन करणं गोपितम् । यया जातुचिदालोकितो ऽपि को वा ऽधनो निर्धनः स्थिरं शं सुखं नाऽश्नुते न मानोति । अत्र शम- • धन इति वश्चनेन कर्मगोपनम् । दान्तैर्मुनिभिः विनुतौ भड्डी यस्यास्तस्यै वै लक्ष्म्यै । उशब्दात् डे विभक्तौ डिति हस्वश्च- ति पाक्षिकनदीमंज्ञायाम् आण्नया इसाटि आटश्चति वृद्धौ पणि रूपं धेन्दै इतिवत । नतिं नमनं तन्वतां कुर्वताम् उतः ल. क्षम्पाः सकाशात उशब्दात्पञ्चम्यास्तसिल। श्रेयोन किम्? अपि तु भवत्येव । अत्र वेदान्तानधीयते इति वैदान्ताः । तदधीते तद्वेदत्यांण वैदान्तैरिनि किमुत श्रेय इति च वञ्चनन चतुर्थ्याः पचम्पाश्च गोपगम् । भोः लक्ष्म्याः सेवां परिचर्या रचपामि इ. स्यत्र सेवामः रचयामीति पथाकथश्चिात्क्रयादर्शनवञ्चनेन प. ष्ठ्या गोपनम् । हे मानस! व भत्त्या सदा औ लक्ष्म्याम् आ. दरम् भावह । पत्र भत्त्या आवहेति वश्चनेन सप्तम्या गोप- नम् । अस्मिन्पये सप्तविभक्तीनां वञ्चनात्सप्तविभक्तिवञ्चनाच- - इति निपातम्रान्तिजननेन तसिल्प्रत्ययान्तस्य पञ्चम्यन्तस्य उश: ब्दस्य, सेवामा रचयामीनि प्रयोगण संघाम इति क्रियापदभ्रमोथा- पनेन ओः इति पाठ्यन्नस्य उशब्दस्य, भक्तया चहाच इति लोडुम. पुरुविनीयान्तममोत्पादनेन आ इसी सप्तम्यन्तस्य उशब्दस्य गाप. नात् सप्तविभक्तियश्चनाण्येन चित्रेण पदति ।

·चित्रातका २२॥ -- मम् । एनष्टक्षणमुक्तं पूर्व श्लोकएव । अत्र "पायानमामुरसाविहो- नभय तो नो वा विभमिक चित्को नैवात्र जनो महामतिरसी हादुमां सेविता" इत्पर्धे काल्पते सांत उं रमाम् आसेविता इत्य- नोमासवितेति वा लक्ष्या करणेन भवतः संसारासत्कृपया न विभेमीतिवत्प्रयोगः । अत्र नो चा विभेमीति वञ्चनेन द्वितीया- करणयोर्गोपनेन विक्तिपञ्चकवद्गातिसामान्यं सुधीभिविभावनी. पम् ! शालविक्रीडिगम् ॥ ८ ॥ अथ अर्धपादाऽनुलोममतिलोम- कालीनाऽऽनननालीका राधिता हि हिताऽधिरा । या मा सा मम सामाया का ऽपि दीप्रप्रदीपिका ॥९॥ कालीनेति । के ब्रह्मणि पुढे आलीनम् आनननालीक मु. खकमलं यस्याः सा हि यस्मादाधिता भक्तः प्रार्थिता सती हि- तं कल्पाणम् अधिक राति सा, यद्वा आराधितः अहिहितः शे- पशायी हरिर्यया अधिक राति सा च पामा लक्ष्मीर्माता जन- नी अमायया कपटाऽभावेन सहिता या सा माया मम का ऽपि अनिर्वचनीया दीमा दीप्तिमती प्रदीपिका मोक्षमार्गदर्शिका -- ९कालीनाऽनननालीका (फे निजसुते ब्रह्मणि आलीनं संल- प्रम् मानननालीक मुखकमले यस्याः) या राधिता (सती) हि (निश्चयन) हिताऽधिरा (हिनम् अधिक राति ददाति, तथाभूता भव- ति) सामाऽया ( साम शान्तिम् अयते प्रामोति, शान्तेति यावत्) सा मा ( लक्ष्मीः ) मम कापि (अनिर्वचनीया) दीप्रप्रदीपिका (उ. ज्जवला प्रदीपिका, मोक्षमार्गप्रदर्शिका, दीप्रस्य मोक्षस्य दीपिके- ति पा) इति प्रत्यर्धपाद प्रानिलाम्येन पाठे तदुत्तरगदाधुनिष्पत्तेः पादाऽनुलोमप्रतिलोमास्येन चित्रेयाह ।

·सव्यायायतरणे लक्ष्मीसहने भवांत्वत्पर्यः । अत्र मौतपा पादाऽर्थस्य प्रतिलोमाऽऽत्याऽर्थ- पावप्रतिलोमयमकरूपांश्चत्राऽलङ्कारः । तदुक्तं दण्डिना । आशंतः मातिलोम्येन पादाऽश्लोफगोचरा । यमकं प्रतिलोमत्वात्मसिलोमांमति स्मृतम् ॥ इति ॥९॥ पादाऽनुलोममांतलोम- सा रयादरिहाख्या ऽसौ सौख्याहारिदयारसा । मेयकायधरा माता तामाराधय काय मे ॥ १० ॥ सेति । हे मे ! कायसौख्यम् भाहरति स दयारसी यस्याः • तथा ऽरीन्कामादीन् हन्ति सा आख्या नामसङ्कीर्तनं यस्याः पुनर्मेयं ममाननीय स्तुत्यं वा कार्य धरति मा। माङ् माने मि- ब् स्तुतौ इत्यानयोः अचो यदिति यति ईधतीतीलम् । या असो लक्ष्मी मम कमाता जननी तां रयादाराधयाऽऽराधन? वित्यर्थः । अत्र भातिलोभ्यन पादाऽऽत्या पादमतिलोमयम- कचित्रम् ॥ १० ॥ अर्धाऽनुलोमतिलोम- कारितामिमता चित्ताऽऽवास हारिसमा रमा । . - १० रयात् (वेगात ) अरिहाऽऽल्या (शत्रुविनाशकनिजाभिधा) सौख्याऽऽहरिदयारमा ( सौख्यस्य आहरणशीला दया यस्याः) सा आमा माता मयफायधरा (हश्यमूर्तिधारिणी विराजते) है मे काय ! (शरीर!) नाम् आराध्य (पूजय ) इति प्रथमपादस्य तृ- तीयपादम्य च प्रानिलाम्यन पाठे द्वितीयतुर्यपादनिष्पत्तः पादानु' लामप्रतिलोमाभिया चित्रणाह । ११ ह मारमातः ! (फामजननि !) कारिताऽभिमना (सगा. दितमनोरथा चित्तावासे ( मम चित्तरूपे आघास गृहे) हारितमा ·चित्रस्तपकः २२३ मारमातरिहाऽऽसेवात्ता चितामभितारिका ॥११॥ कारितेति । हे मारमातः! हे चित्ताऽऽचासे ! भक्तहस्थे! कारितं दासिकादिभिः अभिमतं भक्तजनेष्टुं पया पुनः हारिता भक्तैः कृत्वा मारस्य वा चैपर्व दुगसदत्वमिति यावत्, यया सा त्वं नास्ति चित ज्ञानं येषां तेषां मृदानां सेवया शुश्रूपया भा- त्ता गृहीता सती भाभतारिका तारपित्री भवसि । भत्र माति- लोम्येन अश्लोकाऽऽवृत्तेः अर्धप्रतिलोमयमकचित्रम् ॥ ११ ॥ अथ अनुलोममोतिलोम- का ऽपि मा सरसा सा लाऽभिलापाकरनामका । कायिना ऽरिहना सेव्या ऽअयनावा स्तुतिवाचया ॥१२॥ कापीति । अत्र भूलोके भभिलापस्य स्तुतेः आकरा: खनिभूतानि नामकान्यभिधेयानि यस्याः सा । यद्वा । अधि- लापाय सङ्कीर्तनाय आकराणि नामकानि यस्याः सा । आ- करो निवहोत्पत्तिस्थानश्रेष्ठविति मेदिनी । तथा रसेन शृङ्गा- - (अतिशयेन शोभमाना) मा (लक्ष्मीस्त्वम् )ह (संसार) आसे- चात्ता (सेवया प्रसादिता सती) चिताम् (मात्मनाम) अभि- तारिका ( समुद्धारिका, मोक्षदा भवसि ) इति पूवार्थस्यैः य प्रातिलोम्येन पाठे उत्तरार्धनिष्पत्तरर्धाऽनुलोमप्रतिलोमायेन चित्रेण स्तीति। १२ फ सरसा (शृङ्गारादिसहिता, सप्रीतिर्वा ) अभिलापा- ऽफरनामका अभिलापः शब्दप्रयोगः स्तवः, नस्याऽऽकरभूत नाम- यस्याः, स्तुत्याऽनन्ताभिधानेनि यायत ) अरिहना ( मरीन् हन्ति तादशी) कापि सा मा कायिना (शरीरिणा) अत्र इह लोके स्तु. तिवायूपया) अग्रशनावा (ससारपारप्रापफतया घेवया नौफया) सेव्या।

·६९२ सम्यावयाचतरणे लक्षमीमहले रादिना सहिता पुनः अरीन इन्ति सा । इन हिंसागसोरित्य- स्माकमकरणे मूलविभुजादिभ्य उपसवधानमित्ति आकृति- गणत्वात्कप्रत्यये टाप् । का ऽपि सा प्रसिद्धा मा लक्ष्मीः का. पिना पुरुषेण अग्मनाया भवसिन्धुतरणानौकाभूतया स्तुति- पाचपा । वष्टि भागुरिरिति भागुरेष्ट्या हलन्ताहाप् । सेच्या से. वितुं योग्या भवति ॥ १२ ॥ अपमेव प्रातिलोम्येन भिन्नार्थः श्लोको भवति यथा- या च वाति स्तुवानाग्रयव्यासेना हरिनायिका । कामनारकपालाऽभित्रासाऽऽसारसमापिका ॥ १३ ॥ याचेति । वातस्याऽपत्यं वातिर्मारुतिस्तस्य स्तुवते इति स्तुवानाः । ष्टु स्तुनावित्यस्मात्कार शानच् । नेषु अग्रयस्य पूज्यस्य उपासस्य च इना स्वामिनी कामः मदनः नारकाणां निरयाणां तत्स्थजन्तूनां वा पालको यमस्ताभ्यां सकाशाद्यो- ऽभित्रासः भयं तस्याऽऽसाराणां सम्पचीनां समापिका स. मापनकी या लक्ष्मीः सा चकारान् सेव्येत्यनुकपः । अत्र २३ ख कामनारफपालाऽभित्रासाऽऽसारसमापिका ( काम एद नारकपालो नरफपालकस्तस्माद् यः अभितः प्रासासारो भी- तिवाहुल्यं नस्य समापिका नायिका) गा ( ईश्वरी) या हरिना- यिका (लक्ष्मीः) स्तुवानाऽप्रयव्यासा (स्तुबान. स्तुतिकारी अप्रयः श्रेष्ठो व्यासो यस्यास्तथाभूना, व्याममुनिम्तुता सनीनि यावत् ।) घति (गच्छति ) ( सा मा इति पूर्वेणान्वयः) इति संपूर्णस्य पूर्व- लोकस्य प्राकिलोम्येन पाठानिष्पननाऽनेन भिन्नार्थेन ग्लोफेन अनु- लोमप्रतिलोमाख्यचित्रेणाद।

·चित्रस्तषक: २२॥ ३९३ प्रातिलोम्येन पूर्वश्लोकाऽऽवृत्त्या श्लोकप्रतिलोमयमकचित्रं शब्दालङ्कारः । लक्षण तुक्तपूर्वमेव ज्ञेयम् ॥ १३ ॥ अनतिरिक्तपदपदार्थाऽनुलोमप्रतिलोम- दायदा मम हे देहे सा त्रासा लल मे ऽपि मे । खेदिखे ऽहह याने यातायेताऽध य तान्तताम् ॥१४॥ दादयति ।मां प्रमाणम् अतिक्रान्ता ऽतिमा । असादयः का- न्ताद्यर्थे इत्पव्ययीभावः। यद्वा ऽस्यन्तं माशोभा यस्तास्तत्सम्बुदौ हे अतिमे ! हे मे ! रमे ! खेदीनि खेदकराणि खानीन्द्रियाणि यस्मिन् तस्मिन् । खमिन्द्रियं समाख्यातमित्येकाक्षरः । मम श. रीरे दायमारोग्यं ददाति सा पुनः अत्रासेन सहिता वं लल विलसेत्यर्थः । लटयो रलपोरेकत्वाल्ललतीति । अहह अद्भुते वा। पुनः पाने वाहने ताक्ष्यण गरुडनेता गता युक्ता वा सं ता- न्तता खिन्नता वद्य खण्डयेसावाधायां वीप्सा । दो ऽवखण्डने अस्मालोट् । अत्र पदपदार्थानामानुलोम्पप्रातिलोम्येन वाचने ऽनीतरिक्तत्वाचालक्षणं चित्रम् ॥ १४ ॥ १४ हे निमे ! ( अधिकॉमे!) मे ! (रमे !) अहह (खेदे) खदिखे (खेदीनि दुःखदानि इन्द्रियाणि यस्मिन् ताहशे) मम देहे दायदा (दृढत्वदायिनी सती) अत्रासा ( नि शङ्का सती) लल (पिलस,) या याने गमने ताक्ष्यण गरुडेन इता युक्का, गरुडयाइ- नेनि यावत् सा (त्वं) अध नान्तताम् (खिन्नता) ध (अण्ड. य) इति प्रातिलोम्यानुलोम्याश्यां पाठ ऽपि समानार्थकेगाऽनेन लो. फेन अनतिरिक्ताऽनुलोमप्रतिलोमाभिधेन चित्रेणाह ।

·६९४ सव्याख्याऽवतरण लक्ष्मीसहने अपुनरुक्तव्यञ्जनम्- अच्छभावा फणिशये जगन्नाथे झषाङ्कदा । आरूढाघखलापीडोच्चाटा ऋद्धिं हि सौति मा ॥१५॥ * अच्छति । फणिशये शेषशायिनि जगन्नाथे हरौं अच्छ- भावा स्वच्छाऽऽशया सती झपाङ्कदा कामदा किं च ८ शून्य पादं महेशं वा आरूढा ये अपरूपाः खलास्तेषामापीडान शंख- रभूतानुचाटपति सा । ठो महेशः समाख्यातष्ठश्च शून्ये प्रकी- तितः । बृहद्धनौ च ठः प्रोक्तस्तथा चन्द्रस्य मण्डले इत्पेका- क्षरः । सा मा बुदिं सौतु ददातिसर्थः । अत्र ङअजितानां कादिहाऽन्तव्यञ्जतानां सस्वराणां पुनरुचाराऽभावादपुनरुक्त- सस्वरव्यञ्जनचित्रविशेषः । अथ च मस्वराणामिति विशेष- णात् नाथच्चाटइत्यत्र व्यञ्जनमात्रपौनरुक्तयं न दोपाय । अथ वा । “फणिशायिजगन्नाथे सछभावा झपाकदा" इति पाठे कृते यिआइति कारः अङ्क इसत्र ङ्कारश्च परसवर्णजन्य इति स्पर्शा- न्तस्थोमस्थितैः सह इति सर्वव्यञ्जनसङ्ग्रहचित्रविच्छित्ति- विशेपः ॥ १५॥ विशृगाटकबन्ध:- मयि ते पदभक्ते ऽस्मिन्प्रसीद कमले हिते। १५ अच्छभाषा (शुद्धाभिमाया) फणिण्ये ( शेषशायिनि) जगनाथे (हरी) झगडूदा (फामदा) मा (लक्ष्मीः) होति निक्ष. येग आरुदाऽघसलोन्चाटा ( मारुदाघाः सपापा ये पला55. पीडाः खलमुण्पास्मान् उच्चाटयति सा प्रद्धिम् (ऐश्चर्य ) सोनी- ति प्रयुनव्यानानां पुनरप्रपोगात अपुनरुताध्यशनाल्यन चित्रेणाद । १६ ह हिते ! (हितफारिफे) फमले! ते पदभक्ते ऽस्मिन् मयि रहिमन नि । पु. पा.

·1 चित्रलयकः २२॥ 2 "तेजसा दह शक्ते त्वं क्षिप्रमुखदर्घ मम ॥ १६ ॥ 'मयीति । हे हिते ! हितकारिणि ! हे कमले ! तब भके अस्मिन्मयि प्रसीद मसादं कुरु । पुनः हे शक्त ! पापदहन- समर्थे ! तम् उद्यदुदयं प्राप्नुवत् मम कवेः पार्षकिल्वियं तेजमा स्त्रमामयन दह भस्मीकुरु । दह भस्मीकरणे इसस्मात्मार्थ- नायां लोट् । अयं विशृङ्गाटकवन्धः । तल्लक्षणम् । प्रत्यक विलिखेद्वान्त्रमादेकत्र मण्डले । अन्यत्रैकान्तरद्वौ चेद्विशृङ्गाटकमुच्यते ।। अम्याऽर्थः । प्रसकन्द्वादश कोष्टकयुक्त रेखात्रयनिष्पन्न- वीथीद्वयेन सहित मण्डले मकारादीन द्वादशवान् क्रममा त- दीयां लिखिता आद्यक्षरमेव व्रयोदशाऽक्षरतेन पाच- यित्वा तदधस्तनद्वितीयवीथीकोष्ठद्वये तदनन्तरवर्णद्वयं विलिख्य पुनः अर्धवीथ्यां प्रथमान्तरे एकान्तरितकोष्ठ के पूर्वाधं स. माप्य उत्तराधक्षरपि तत्रैव वाचयित्वा अधोवीथ्यां दो वर्णो ऊध्र्ववीथयां एकान्तरितकोष्ठे एकमिसेवंप्रकारेण वाचपित्ता प्रथमवीथीगतप्रथमकोष्ठक एवं शोक समापयेत् इति विशृङ्गा- टकबन्धस्योद्धारक्रमः । एतद्विस्तरस्त्वन्यत्र द्रएपः । अनु- प्टत्तम ॥ १६ ॥ द्विचतुष्कचक्रवन्धः, अयुग्याऽक्षराऽश्लिएगोमूत्रिका च- भजेमहि हरेः कान्तां कारुण्यरसपूरिताम् । प्रमीद, हे शक्तं ( हरेः शक्तिमपे!) उद्यत् (उदित्व) में अघं तेज. बमहसा) दह (नाशय) इनि विशृङ्गाटकबन्धेन प्रार्थयते । १७ ( वयं ) दयारसपरिपूरिता संसाररोगनाशिनी, दारिया भीतिविनाशिको लक्ष्मी संवैमहति, विद्वचतुकच कायन्धन भयु- ·सध्यारयावरणे लक्ष्मीसह भवाऽऽमयहरां कामं कार्पण्यत्रासहारिणीम् ।। १७ ।। भजे इति । भवाऽऽमयस्य संसाररोगाय हरा तां काम. मत्यन्तं कार्पण्यस्य दैन्यम्य वासान् हरति तच्छीलाम् । ताछील्ये णिनिः । पुनः कारुण्यरसेन पूरितां भरितां हरेः कान्तां भ. जेमहि सेवपामः । भज सेवायामित्यस्मादाशंसायां लिङ् । द्वि- चतुष्कचक्रवन्धो ऽयम्, अयुग्माऽसराऽश्लिष्टाऽनुलोमगोम्- त्रिका च । तल्लक्षणम् । द्वपोरप्यर्धयोरक्यं विषमार्णकृतं यदि । द्विचतुष्कश्चक्रवन्धो भवेद्गोमूत्रिका ऽपि सा ।। इति । अस्याऽर्थः । द्वयोः पद्याऽर्धयोः विषमाऽक्षरैः वाचने ले. खने च साम्यं भवति चेदयं द्विचतुष्कचक्रवन्धो भवति । पु. नश्वाऽयमेव श्लोकः पूर्वोक्तगोमूत्रिकालक्षणे द्वितीयविषमा- अक्षरगोमूत्रिकारीत्या गोमूत्रिका ऽपि भवति । इति उद्धार क्रमो ऽस्य ज्ञेयः ॥ १८॥ अथ चतुरस्रचक्रवन्ध:- मा ऽवतादत्र परमा मारपस्वाक्षिकालिमा । मालिकाभिः समेता मा माता मे विधुताऽवमा ॥ १ ॥ मावतादिति । गालिकाभिर्मालाभिः समेता युक्ता तथा . ग्माऽक्षराऽश्लिष्टाऽनुलोमगोमूनिकायन्धात्मना च चित्रणाशास्ते । १८ परमा (उ-कृष्णा) मारपस्वाक्षिफालिमा ( मार कामं पाति तयाभूतः स्याक्षणः कालिमा कृष्णत्वं यस्याः, समदननीलनेति या. घत) मालिकाभि (सम्भिः) समेता बिधुनावमा (कम्पितनी. स्था)मे माता रमा प्र (लोफे) मा (माम् ) अवतादिति चतुर- घयकमन्धेनाशास्त।

·चिप्रस्तषक: .२२॥ ६९७ विधुताः कम्पिता अवमा नीचा यया सा । रेफयाप्याऽवमा- ऊधमा इत्यमरः । पुनार मदनं पाति रक्षति सः मुष्टु भ- क्ष्णोर्नेत्रयोः कालिमानीलिमा यस्याः सा परा उत्कृष्टा मा शोभा यस्याः सा मम कर्माता यद्वा मम परमा उत्कृष्टा मा माता अ. तिसंरक्षणकी इत्यर्थः । मा च लक्ष्मी: प्रकीर्तिता। मा च मात- रि माने च वन्धने चेत्येकाक्षरनिघण्टुः । मा इति माम् भवताद- क्षतात् । चतुरस्रवक्रवन्धोयम् । तल्लक्षणम् । आघन्ताः सर्वपादेषु समाः पादान्तिमत्रपम् । अन्यत्र मातिलोम्याचेचक्रं स्याच्चतुस्रकम् ।। अर्थः पादादिपादान्त्यवर्णसाम्यं तदेव पादचतुष्टे ऽपि, तथा पादान्यवर्णत्रयं व्युक्रमेण स्याचेदयं चतुरस्रचक्रवन्ध इत्युद्धारः। अनुष्टुत्तम् ॥ १७॥ पोडशदलपद्ममिदम्- क्षमासमागमाऽभीमा रामाणामादिमा समा। क्षमाक्षेमा रमानामा प्रमासीमासु माति मा ॥१८॥ क्षमेति । क्षमाया: पृथव्याः सकापात् समागमः उदयः उ- त्पत्तिर्यस्याः। पहा क्षमायां पृथव्यां सम्यगागम आगमनं यस्याः सा ऽपि भीमा पागणाम्, अभीमा वा भक्तानामित्यर्थः । रा- माणाम् आदिमा प्रथमभूता ऽतो ऽसमा निरूपमेत्यर्थः । यद्वा समा A १८ क्षमासमागमाऽभीमा (क्षमाया. शान्ते. समागमेन सम्ब- न्धेन अभीमा) रामाणाम् आदिमा ( सफलाऽङ्गनाश्रेष्ठा) असमा (निरुपमा)क्षमाक्षेमा (क्षमायाः पृथिव्याः कल्याणकारिणी) रमाना- मा (रमाऽपरनामधेया) मा (लक्ष्मीः) प्रमासीमासु ( तत्वज्ञाना- वधिपु) माति (निविशने तत्वज्ञानसीमा भवतीति यावत् ) इति पोडशदलपभयन्धास्येन चित्रणा स्तौति ।

·सव्याख्याऽधारणे लक्ष्मीसहने .सशोभा क्षमा भक्तरक्षणसमर्धा क्षमा करमाणकारिणी प्रमाया धास्तवज्ञानस्य सीमा धिरपि रमेति नाम यस्याः सामा रक्ष्मी मा इनिमां सुष्टु मातेवाऽऽचरति । षोडशदलपनांमदम् । तल्ल- क्षणं करिकुतूहले। अनुष्टुभि ममो वर्णो योको जायते तदा । • शेयः कमलवन्धो ऽयं वन्धः पोडशवर्णकः ॥ स्फुटो ऽर्थः । अत्र यद्यपि गोमूत्रिकाया आभासस्तथापि तस्यां ये पूर्वार्धगता ममस्थानगा वर्णास्ते विजातीया एवोत्तर- दल समानस्त्वेक एनाऽत्र तु एकवर्ण इति विशेषाद्वाधः ॥१८॥ भथार्धभ्रमयमक श्लोका- रसासारा सा ऽमितासाऽऽसाधुभामतिपालिता । साऽऽभाकारा भावपामिरा ऽमरा मा विभाति सा॥१९ रमेति । सा प्रसिद्धा रसस्पाऽऽनन्दस्य आमाः संपातो यस्याः सा । 'रसो वै स' इति श्रुतेः । तथा अमिता गमिता आशेच्छायैस्तैर्भक्तः सहिता सशयोरमेदाव साध्वी भा मतिश्च येषां ते पालिता यया । आरोहताऽग्नेगकृतिगणनानिष्ठायाः प. १९. रसासारा (रसायां पृथिव्यां सरति पति सा, বৃথিঘাম तेणेंनि यावत ) साऽमितासाऽऽसाधुमामतिपालिता ( अपरिमित यो आमा मशयोर फ्यात् भाशा तत्सहिताः ये आसमन्तात् साधुर्भा कान्तिर्मनियुद्धिश्च येषां ते साऽमितासाऽऽसाधुमामतयः, ते पालत यया मा) RISIाकारा (आमया कान्स्या सहित आकारो य स्याः सा ) मायपाम् (भाचं भक्ति पान्ति तेग, मत्तानामिति या घत ) रा (भूमि, आश्रषभूना ) अमरा (अधिनाशिनी, नित्या मा (लपमीः) विभाति भर्थनमयमाग्येन चित्रणाह।.

·चित्रालयका २२॥ रनिपातः । यद्वा साधु मतिः कविः पालितो यया । पुनः आभया सहितः प्राकारो देहो यस्याः, एवं भावं पान्ति ते मा- बपा भक्तास्नानमति संभजति । अम गयादिविपत्राऽऽदिषा- ब्देन शब्दसंपत्याग्रहणादाभाचपाऽऽमिनी चासौ रामस्य जग- द्रमणस्य रामा सीतारूपा रमणी विभातीत्यर्थः । अर्धभ्रमगमक- मिदं चित्रम् । अत्र सर्वतोभद्रवत्सर्वतः सर्वपादभ्रमंणाऽभावा- स्मथमान्स्पयोरेच भ्रपणादर्थभ्रमयमकचित्रमिदम । अत्योहार: सर्वतोभद्रचक्रोद्धारवत्स चाऽत्र पञ्चत्रिंशतिपधे प्रदर्यते ॥१९॥ अथ हारवन्ध:--- समुद्रजोन्नतान्कुर्यात्सा नः संसारतारिका । समुद्रजोन्वितान्कीर्यात्पुनस्त्रासाऽन्विनारिका ॥ २० ॥ समुद्रेति । संसारात्तारयत्युद्धारयति सा संसारतारिका स- मुद्रजा लक्ष्मीः नो ऽस्मानुन्नतानु श्रेष्ठाकुर्याद, पुनः च परं त्रासेना भयेनाऽन्वित्ता युक्ता अरयो यस्याः सा समुद्गतं रजोगुणो य. स्मात्तेन सत्तेनाऽन्वितान् कुर्यात्करोतु उन्नतत्वे राजमोद्धतत्वे मा भूदित्यभ्यर्पयत इत्यर्थः । हारवन्धाख्यं चित्रमिदम् । त. ल्णम्। -- २० संसारतारिका सा (प्रसिद्धा) समुद्रजा (लक्ष्मीः)म: (अस्मान ) उन्नतान् (निजपदप्रापणेन समुन्नतिशालिनः) कुर्या- त् । पुनः प्रासान्वितारिका (प्रासेन मयनान्विता अरयो यस्या- स्तादशी ) समुन् (साऽनन्दा सा) रजोऽन्चितान (रजोगुणयु. कान राजसानुसतानिति यावत् ) कीर्यात क्षिपतु, नाशयतु) इति স্থাঘেৰিষ্টবাই। १ कृयादिति । पु. पा०॥

·७०० सव्याख्याऽवतरणे लक्ष्मीसहनं २ हारान्तरे तु दलयोराधवर्णचतुष्टयम् । रसाष्टविग्रविमनुतिथिभूपाः समास्तथा ॥ - अस्याऽर्थः । पूर्वोत्तरयोदलयोराद्यवर्णचतुष्यं समम् र पठायेकान्तरित समं पञ्चदशपोडशवर्णों च समौ इत्युद्धारने , २ शेयः । अनुष्टुप् उत्तम् ॥२॥ मुरजवन्धोयम्- इन्दिरा भासुरा पद्यमन्दिरा ऽघधरापहा । हा ऽपराधहरा दृष्ट्या सा पराभा सुरा ऽऽहता ॥२॥ इन्दिरेति । भामुरा देदीप्यमाना एवम् अघधरान्पापपर्वता. नपहन्ति सा तथा पद्ममेव मन्दिरं यस्याःसा पुनदृष्ट्या ऽपराधस्य हरा तथा परा आभा कान्तिर्यस्याः सा किं च सुरैः आहता इन्दिरा हा हर्षे अस्तीत्यर्थः।। । मुरजवन्धो ऽयम् । तल्लक्षणं कवि- कुतूहले । सर्वषु पादेपु तृतीय एकः पष्टः स एव प्रथमाङ्गिौ च । यो मध्यमौ तौ चरमान्तरस्थी वर्णी विधेयौ मुरजाख्यवन्धे ।। पूर्वार्धान्तपाश्च चतारो व्युत्क्रमात्स्युः परे दले । प्रथमाड्मयोदितीयपमुपान्तपैक्यं तथा तयोः॥ . २१ भासुरा (दीप्तिमती) पद्ममन्दिरा, अघधराऽपहा (अष्ट धरान पापिनो पापरूपान् धरान् पर्वतान् चा उपहन्ति सां) पर . sमा (परा उस मामा फान्तिर्यस्याः सा) सुराऽऽहता (देव- मानिता)सा इन्दिरा (लक्ष्मीः) हा (माधयें) हप्त्या ( फटा. क्षपातमात्रेण ) अपराधहरा ( अस्मरपापनाशिफा अस्ति) पति मु- रजयन्धेना।

·चित्रस्तषकः २२॥ - भस्याऽर्थः । अत्र सर्वेषु पादेषु तृतीयः पठश्च वर्ण एको भवति, तथा प्रथमपादगौ यो मध्यमौ चतुर्थपश्चौ तावेवान्सपादे चतुर्थपञ्चमौ वर्णो दृश्येते, तथा पूर्वार्धान्त्यगाः चत्वारः पञ्चमा- दिवः द्वितीयाऽवाचने व्युक्रमेण भवन्नि, तथा मयमद्वितीय- पादयोस्तथा तृतीयचतुर्थपादयोश्च द्वितीयं वगैक्यं भवति, इति मुरजवन्धलक्षणोदारो ऽत्रस्थः । अन्पत्राऽस्य बहवो भेदाः सन्ति इति दिक् ॥ २१ ॥ - सजातीयनिरन्तरयमकचिवम् - काकाननदे देवि विपापा ऽहह भूभू- राराददरा राममना नाम महे है। यायाम मखे खेददनानाऽघवनाऽऽना त्वं त्वङ्ग गदादाववनी नीततमा मा॥ २२॥. काकेति । हे काकस्य काकाऽसुरस्य अगनं प्राणनन्ददाति सा तत्सम्बुदौ । अन माणने इसस्माद्भावे ल्युटि आतो ऽनु- पसर्गे क इति कमत्ययः । अङ्ग देवि! हे द्योतने ! खेदमायासंद- दात ते नाऽबहुपातकैर्घनाः पूर्णा वयं मखे ना निपेघे पायाम २२ हे काफाऽजलदे ! (फाफस्य जयन्तस्य अननं जीवनं ददाति तथाभूने ! ) देवि ! महे ( तवोत्सवरूपे ) मधे (यागे) आराद दू- राद् (वयं) यायाम नाम (निश्चयेन गच्छेम) तु (हि, यतः) अङ्ग (सम्बुद्धी,) मा (लक्ष्मीनानी) भूभूः (भुवः सकाशाद्भ. पति तथा भूमिजा) राममनाः (रामकचित्ता) भदरा ( भयर- हिता) खेददनानाध्यधनाना (खेददै खदैनानाविधरः पाप- नानाम आना सजीविका, आनयतेः पचायच,) नीततमाः (अ. 'पनीताशाना) त्वं गदादी (आमयादौ) अवनी रक्षिका (भवसि) इति सजातीयनिरन्तरयमकचित्रेणाह ।

·७०२ सव्याण्याऽधरणे लक्ष्मीसहने न गच्छामः किं तु नाममहे वदभिघोत्सवे भाराच्छीघ्रं यायाम माप्नुमः त्वन्नामग्रहणमेव कुर्म इत्पर्धः । अतः भुवः सकाशादा ति सा भूभूः तथा विगतं पापं यस्याः सा तथा नीतन्तमो यया सा अहह अद्भुने । नास्ति दरो भयं यस्याः मा रामे मनो यस्याः अतः गदादी रोगाऽऽदौ अवनी रक्षणकी। आरक्षणादाविल्य- स्मादर्तिधृधम्यम्यश्यवितभ्यो निरित्युणादिसूत्रेण कर्तरि निः । कृदिकारावक्तिन इति डीप । मामाता भवेति शेषः । सरला इत्तम् । इदं सजातीयनिरन्तरयमकचित्रम् ॥ २२ ॥ अय-गरुडगतिचक्रवन्धो ऽयं लिख्यते- मारमाता हिमात्युग्ररविमा हितभाग्रमा । मानिता विधिभीतानां धूतदुर्गत्युरुश्रमा ॥ २३ ॥ मारेति । हि यस्माद्विधवाद् ब्रह्मणो वा भीतानां धूता नाशिता दुर्गतिदारियं तदेतुका उसः श्रमा यपा सा पुनर्मा- निना तथा उग्रराववत मा श्रीर्यस्याः सापांखी माने मृतौ वेलामेधाश्रीमश्रमावषु इत्येकाक्षरः । हिताननुकूलान् भजति सा मारस्य माता रमा भाति शोभते इत्यर्थः । तल्लक्षणम् । मध्ये स्यात्मथमादिद्यन्तरपलधारस्पृगेवोर्ध्वम् । गरुडगतिचक्रवन्धो धर्षे यन्तैकगनिमण्डलकः॥ . २३ मारमाता (फामजननी ) अहिमायुप्ररधिमा (हिमे प्री- मे प्रयुमस्य पेमा रोमेर शोभा यस्यास्तथाना ) हितमा रमा मानिता (आरता सती) यिधिगीतानां (दुर्देयमानानां ) धूनदुर्ग- स्यस्थमा (पूतो निरस्तो दुर्गतेरियस्य नरकस्य या उममहान शम मायासो यया तयामता मपति) इति गाडगनिवार धन पदति।

·चित्रसबका २२। . - अस्योद्धारः। मध्ये प्रथमाधक्षरपञ्चकमित्यर्थः । उर्व मण्ड- लोमत्यर्धाद द्वे अन्तरे मध्ये पत्यक्षरः अयं गरुडगतिचक्रवन्धो क्षेषः । प्रकृते रहि इत्याकारके स्पृशति तादृशः ह्य द्वितीया- ऽर्थे इत्यर्थतोऽवसेयं द्वयोरक्षरयोरन्ते मध्ये एकम् अर्थात् मध्य- गतमक्षरं स्पृशति तादृशः, त्रीणि मण्डलानि यस्मिन् तादृशः गरुडगतिचक्रवन्धो भवति । मध्यस्थमण्डलद्वयाऽपेक्षया बाझं मण्डलं गरुडगतिवन्महदित्यर्थाऽनुगम इत्युद्धारः ॥२३॥ चतुरङ्गतुरगवन्धः- पामराऽज्ञानतरिका छाया या संमता तिला । तापनोदनहासैका रमा नतधुरा ऽवतात् ॥ २४॥' पामरेति । पामराणां माकृतानाम् अज्ञानसिन्धुतरणे तरिका नौकेच अतुला निरुपमा छायेच संमता एवं तापस्प नोदनो हा. सो यस्याः सा एका नतानां भक्तानां धूर्मारो यस्यां सा । 'ऋ- क्पूरब्धूरित्यप्रत्ययः । रमा माम् अवताद । चतुरजतुरगवन्धो ऽयम् । तल्लक्षणम् । प्राधकोष्ठममायुक्तमुत्तराधर्यतः स्थितम् । तिर्यपनिचतुष्कं यत्तत्तुरङ्गपदं विदुः ।। अर्थः । २४ पामरामाननरिका (पामरा ये नाना नानशून्यास्तेषां त- रिका, भयसागरोत्तरणनीका ) या तुला (निरुपमा )च्छाया (का. निरूपा, रक्षारूग वा) समता, पापनोदनहासा (पापनोदनः पापना- शको हामा मन्दस्मितं, प्रसाद इति यावत्, यस्यास्तथाभूता) नत. धुरा (गतानां नम्राणां घूः रक्षणमारो यस्याम् एवविधा) मारमा (सा लक्ष्मीः) अवतात ।

·है सव्याख्याऽवतरण लश्मीसहने अष्टकोष्ठयुततिर्यक्पनिचतुष्टयम् अधोऽधः स्थितमिति द्वात्रिं- शकोप्ठेषु सन्यादिक्रमेगा श्लोको वाचनीय इत्युद्धाः । अत्र' तुरङ्गपदविन्यासे ऽश्वगत्या पद्यमुद्भवेत् । प्रतिपादं पृथक्स्थानं सत्तुरङ्गपदं विदुः । इति तल्लक्षणम् । अत्र बुद्धिवलक्रीडापां प्रसिद्धहयगत्याचाचनेनैकेकमक्षरमा- दाप श्लोक उत्पद्यते इसर्थः ॥२४॥ स यथा । तुरङ्गपदोघृत श्लोकस्तु- पापसंहारिका रातु मनोज्ञा नतसंमता । ज्ञानयामा दयाज्ञाता ऽच्छा ऽमाया ऽपापराऽऽदरा ॥२५॥ पापेति । इदं चतुरङ्गतुरगवन्धचित्रम् । पापानां संहारिका मनोज्ञा नतानां संगता ज्ञानस्य यामा प्राप्तिर्यस्पाः सा दयया ज्ञाता विख्याता अच्छा स्वच्छा अपापं पुण्यं राति दत्ते साना- स्ति दरो यस्याः सकाशात्सा या मांसद्धा मा रमा रातु ददातु भुक्तिमुक्की इति शेपः। श्लोकोद्धारक्रमस्तु आद्यकोष्ठस्थपाक्षरमारभ्य प्रथमपाद, द्वितीयको स्थमकारमारभ्य द्वितीयः पादः, ततस्तुर्यको प्रस्थ पापसंहारिफा मता ( Ter ) ज्ञानयामा (ज्ञानस्य यामो पि. स्तारो यस्यां सा) दयाहाता (दयया प्रसिद्धा) अच्छा (स्वच्छा) समाण (निष्कपटा ) अपापरादरा (अपागं पुण्यं राति दशति तयाभूत भादरो यस्याः मा लक्ष्मीः) अशागतसम् (मझानं त. त्यति उपक्षिणानि, क्षिपति, महानशून्यमिति यायन् ) मनः रातु (ददातु) इति तुरणपदपाधेनाद ।

·चित्रलयकः २२॥ ७०५ शाक्षरमारभ्प हत्तीपा पादःपुनर्द्वितीयपडिप्रथमकोष्ठस्थच्छाफा. रमारभ्य चतुर्थः पादः । एवंरीया श्लोकान्तरमुत्पद्यते ऽतः तु. रङ्गपदाख्यं चिपमिदम् ॥ २४ ॥ सर्वतोभद्रम्--- रमा सदा दासमारमानदा ऽऽननदानमा । सदाशया ऽयाशदासदानयागगयानदा ॥२५॥ रमेति । सदा सर्वदा दासे मारस्य मानमभिमानं यद्वा दा. सस्य मारमानं च द्यति खण्डयति सा । दो ऽवखण्डनइत्यस्मा- दातोऽनुपसर्गइति कः अननं माणनं ददाति स आनमो नमस्कृ- तिर्यस्याः साणिग महत्वे शब्दे इसस्माहुनि नोदात्तोपदेशस्येति वृद्धिनिषेधः । सन् शोभन: आशयो ऽभिमायो यस्याः सा अपत्य शुभाऽऽवह विधेः आशा इच्छा येषां तेपा दासानां भक्ता- नां दानं विश्राणनं यागश्च ताभ्यो गम्यते प्राप्यते तत् । गमेर्ड इति उप्रत्ययः । यद्यानं विपानं तत् ददाति सा तत्तत्मवर्तिके- त्यर्थः । सारमा लक्ष्मीः अस्ति इत्यर्थः । अत्र पयगतपादचतु- यस्प सर्वतो भ्रमणात्सर्वतोभद्रारूपमिदं चित्रम् । तदाह द- ण्डी । तदिदं सर्वतोभद्र भ्रमणं यदि सर्वत इति । अस्याऽर्थः । २५ मानदा (संमानप्रदा) आननदानमा (आनने मुखे दान- मादानलक्ष्मीर्यस्याः) सदाशयाऽऽशाशदा (सन् आशयो ऽभिप्रा- यो येषां ते सदाशयास्तेषामायाशदा, सशयारक्यादायासदा, भव. श्रमविनागिनी) सदानयागमयानदा (दानयागाश्यां सहिताः स. दानयागाः दागिनो यज्वानश्च, तान् गच्छति तथाभूनं यद्यानं गति- स्तरमदा, दानियज्वप्राप्यगतिदायिनीति यावत् ) रमा सदा दासं (माम ) मार (पाप) इति सर्वतोमदचिणाह।

·७०६ सव्याख्याऽवतरणे लक्ष्मीसहने चतुष्कोष्ठे चतुरङ्गबन्धक्रमेण पाद्यपलिचतुष्टये पादचतुष्टय दि. लिख्य अनन्तरं पशिचतुष्टये ऽपि अधः क्रमेण पादचतुष्टयलेखने प्रथमासु चतसृषु पतिषु प्रथमः पादः सर्चतो वाच्यते । एवं द्वि- तीयतृनीयतुर्यपशिषु द्विनीयतृतीयंचतुर्थपादा वाच्यन्ते । इति उ. द्धारो ज्ञेयः ॥२५॥ त्रिस्वरम्- समर्थयस्व सकलक्षितिस्थितिविनिर्मितिम् । मुमुक्षुद्युद्गुरुरुमुत्समुद्रदुहितः स्वयम् ॥ २६ ॥ समर्थयस्त्रेति । हे समुद्रस्य दुहितः ! मुमुक्षूणां छुद्रुः कल्प द्रुभूना उरुमहती मुद्यस्याः ऽसा त्वं सकलायाः सितः स्थिते। पालनस्य विनिर्मिति निमार्ण स्वयं समर्थयस्व कुरु । अत्राऽका रेकारोकाराणां पादत्रये सत्त्वात्तिस्वरचित्रम् ॥ २६ ॥ एकस्वरम- पारावाराज्जाता माता ऽपायात्सायात त्रासादासान् । - 4 २६ हे समुद्रदुहितः ! ( सागरफन्ये !) मुमुक्षुद्रुः (मुमुक्षणा मोक्षपाभीप्सितदानेन कल्पवृक्षरूपा ) उरमुत् (महानन्दा त्य) नयं सम्पूर्गायाः पृथिव्याः पितेः पालनस्य धिनिर्मिति निर्माण मार्थयम्ब (फुग) इति अफारफारोकारकपाऽनितयमाघटिततया निस्वरनाम्ना चित्रणा । २७ मारामारा (सारभूनाऽऽशारा ) राजास्था (चन्द्रमुनी) नाग गाता (नाIST फगाशेलम् आता प्राप्ता मनी)साऽऽफारा (मूर्तिगती) पपाता (प्रसिया) पारापारात् (समुहान् ) आता ·चिस्तयकः २२ । ७०७ साराऽऽकारा राजाऽऽस्या ख्या- ता साकारा नागाऽगाऽऽता || २७ ॥ पारेति । पारावारासमुद्राज्जातोताना पुनः सका राति गृह्णाति सः राकाराः। किन्तमेतत् । तत्स्थ इयर्थः । सचाऽसौ राजा चन्द्रश्च तद्रदास्यं यस्याः सा पुनः साकारा सदेहा नागागं शपाऽचलप् आप्ता ख्याता सा माता अपायभूतात्रामादासान्पा- यात् रक्षतु । अत्र पथे एक आकारस्वरः अत एकम्बरचित्रम् । विद्युन्मालावृत्तम् ॥ २७ ॥ त्रिव्यञ्जनम्- रमे रामे मुरारातारमातरतीतरे । ततं तिमिरमेतत्तु मतितो ऽतितरामि ते ॥ २८ ॥ रमे इति। मुराराते: रामे! रमे! इतरदृश्यमतिकान्ता ऽतीतरा। 'असादयः क्रान्ताद्यर्थे, इति समासः तत्संबुद्धौ हे मारस्य मातः ! ते तब गतेबुद्धरिति मतितः ज्ञानादिति यावत् । एतत्ततं विस्तृतं तिमिरम् अहम् अतितरामि । इदं त्रिगञ्जनचित्रम् ॥ २८ ॥ माता (जननी रमा) अपायात् (हानिरूपात हानिप्रदादिति यावत् ). त्रासाद (संसारमीतेः) दासान् पायात् । इनि सोकस्य आकार-- मात्रघटितत्वेन एफखराख्येन चित्रेणाद। २८ हे मुराऽरातेः रामे ! (मुरजित्पति!) मारमातः । (प्रा. अजननि ) अतीतरे ! (अविकान्ता इतरे इतर चा यया तत्सम्वुद्धौ सतिशायिनि!) रमे! नतम (विस्तृतम् ) एनत् निमिरम् (अ. ज्ञानम)ते मतितः (स्वदत्तया शुद्धया युद्ध्या, स्वदूपज्ञासन बा) अतिसरामि ( उखड्वयामि ) इति श्लोकस्य नफारमकाररेफरूपहलू- त्रितयघटित्वेन प्रिव्यसनाभिधेन चित्रणाह।

·७०८ सन्यायाऽचतरणे लक्षमीसहने द्विव्यञ्जनम्- काले कालेऽलौकिकैककोले कालालके लल। कलिकीलालकल्लोलाऽऽकुललोकाऽऽलिला किल|॥२९॥ काले इति । कालाः कृष्णवर्णा अलका यस्यास्तत्संबुद्धौ कालरूपस्य कीलालस्योदकस्य कल्लोलेः आकुलानां व्याप्तानां लोकानाम् आलिं पति लाति कृपया गृह्णाति सा | आतोनुपसर्गे क इति कः । महत्सूल्लोलकल्लोलौ इसमरः। अलौकिकः यः एक- कोलः वराहरूपः तस्मिन् काले काले तत्तत्समये लल क्रीडस्व इत्यर्थः । लड विलासे इत्यस्मात्मार्थनायां लोट् । इदं द्विव्य- मनचित्रम् ॥ २९ ॥ एकव्यञ्जनम्- रुरोररेररुरुरोरुरुरुरुरुरोररे । 4 २९ हे कालाऽलके! (नीलकचे! कलिकीलालकल्लोलाऽऽकुललो- काऽऽलिला ( फलिरेव फीलाल जलं तस्य ये कल्लोला महातरङ्गास्त. राकुला ये लोकास्तेषाम आलिम् पड्रिम् लाति आदत्ते तथाभूता, क. लिकलुषितजनरक्षिफेति यावत्, त्वम् ) काले (कृष्णवर्णे) अलौकि- फैफफोले (अलौकिको लोकोत्तरो य एकः फोलो घराहस्तस्मिन्, 'दिव्यवराहरूपे कृष्णे) फाले ( योग्यावसरे )किल (निश्चयेन) लल (फ्रीडस्व ) इति श्लोकस्य फकारलफाररूपव्यञ्जनद्वयघटिततया द्विव्यसनाख्येग चिनेणाह । ३० रे रे ! अर (नास्तिः धनं यस्य तथाभृत, अकिञ्चन !) आरेरा (अरीणां समूह आरं, तदीरयति कम्पयति तथाविधा) ररेरा (२ धनं राति पदाति इरा पाए यस्याः सा, धनप्रदघार घरदेति यावत्) अरेरारिः (अरं शीघ्रम् )रिते, गच्छन्ति भरयां यस्याः सा, पला. यितशत्रुः) इरारिरा (रांभूमिम् मारिणी प्राप्ता राः वैमयो यस्याः ·चिस्तयः २२। ७०९ रेरेऽरारेराररररारेरारिरिरारिरा ॥ ३० ॥ करोरिति । अस्प पब्जिका। रोः भरेः अरुः उरोः उकरुः उः उरोररे रेरे अरारे: आर रेरा रेरारिः इरारिरा । अस्था- ऽर्थः । उरू पीवरे ऊरू सक्थिनी यस्याः साउः लक्ष्मीः उ. रोमहत्तः अरारेः अराः शीघ्रगामिनः पलायमाना अरयो रिप- वो पस्प तस्प । यद्वा अरं चक्रं तन्नामा चक्रवाकः तस्यारि: शत्रुः शापदानात् । चक्रवाकस्य श्रीरामेण शापो दत्त इति आपरामायणादौ प्रसिद्धम् । उरो गस्प मारीचस्प अरेः श्री. रामस्य उरः वक्षः तदेव अरं कपाट विस्तीर्णतात तत्र.आर प्राप जगरक्षेमार्थम् । सा कथम्भूता? इरारिरा इगजलं तस्या- निःशत्रु: पोपकत्वादानः, पता इरा अरियस्य तमग्नि राति स: स्वप्रवेशेन गृह्णाति सा । लङ्कायां लोकप्रत्ययार्थमनि प्रविष्टवती- त्यर्थः। अरुः नास्ति भयं यस्याः सकाशात सामाऽपराधे ऽपि जने दयालुत्लात् । किं च ररेरा रं धनं राति ददाति ताशी इरा वाक् यस्याः सा वरदेत्यर्थः । सत्यामेतादृश्यां जनन्यां रे को ! त्वं सरिः : अग्निः तद्रजाज्वल्पमानाः अग्य: कामा- दयो यस्य तादृशो ऽसि । रेरे शिव इति खेदद्योतनम् । त- स्मात्तां दयालुस्वभावां द्रुतं शरणं याहि मुक्तो भवेति भावः । सा) उकरुः ( उस पीनौ ऊरू यस्याः सा) उः (लक्ष्मीः) अरुरुरो: (अरुषा प्रणेन उरोमहनो ऽतिकृतवणस्य) रुरोः ( हरिणस्य मारी- चस्य ) अरे(रामस्य) अथ वा-अरुरोः (अणविधाने महतः) रुरोः गरेः (हरिणारेः सिंहस्य, नृसिंहस्य ) उगारर (उरोरूपे धक्षोरूपे भररे कपाटे) आप प्रापेति, ग्लोफस्य रंफमावटित्वेन प. कव्यसनाख्येन चित्रणाह। - ·सध्यास्याऽवतरणे लक्ष्मीसहसे आत्मोपदेशो ऽयम् । सः स्मृतः पावके तीक्ष्णे। अरे शीघ्रं च चक्राङ्गे शीघ्रमे पुनरन्यवत् । इरा भूवाक्मुराम्बुषु । इति मेदि- नी। तीक्ष्णे वैश्वानरे कामे र स्वर्ण जलदे घने । रार्धमे रु- भये सूर्य इत्येकाक्षरः । रा दाने ला ऽऽदाने चेति । इदमेक- व्यजनचित्रम् ॥३०॥ एकव्यज्जनम्- मा मा मम ममे ऽमामा मामो ऽभूमाममे ऽममे । मामा मे ऽमी ममे ऽमामा मा ममोमममामि मे ॥३१॥ मेति । अस्य पदच्छेदः । मा मा मम ममे अमामा मामः अमूम् आममे अगमे मामा मे अमी ममे अगामाः मा ममोमम् अमामि मे । अस्याऽर्थः । मम मा माता मा श्रीः ममे में विपत- द्वद् दुःसदःमःसमयोयन संसारे मरणकाले वेत्यर्थः ।अमामाभ मा सह अमति गच्छति सा सधीची हितकारिणी स्पात न त्वन्या, 'पद्यस्मात् मामः मया प्रमाणत्वन अमति गच्छति चरति स घेदः अमू श्रियमेव अममे निममे मोक्षविपये आममे ऽभिहि- ३१ मम मा (मजननी ) मा (लक्ष्मीः) ममे मस्य विषस्थ मा शोभेष शोभा यस्य तादृशे मिपोपमे संसारे) अमामा (अमा सह अमति गच्छति तथाभूना, सहकारिणी ) मामः (गांप्रमाम अमति प्रामोनि तया, प्रमाणभूतो घेदः) अमू (लक्ष्मीम) आममे (उकथान) मे (मम ) ममी अमाऽमाः (सहचराः) मा (न सन्तु) हे ममे ! (मचन्द्रस्तस्येप मा फान्तियंस्थास्तधाभूने!) (अहं) ममोममः (मः ब्रह्मा,मः शिमा, उमा गोरी, (तेषां समाहारस, तधिनयमपि) मा अमामि (न प्रजामि) पति लोकस्य मकारमानष्पअनटिनतया, पूर्वोक्ताभिधेन चित्रेणाद।

·चित्रस्तयक २२॥ समान एतत्मसादान्तरेगा मोक्षो न भवतीति भावः । अतो ऽहमपि तामेव शरणं गच्छामि नान्यत्र सज्जे इत्याह । मे मम अमी अमामा अमा सह अगन्ति भुलते ते कलत्रपुत्रादयः सहचारिणो मित्रवर्गाश्च मा मा भूवन, किंबहुना हे मपे ! म- श्चन्द्रस्तद्वन्मा कान्तिर्यस्याः । यद्वा मस्य ब्रह्मणः मे जननि हे ममे ! रमे ! अहं स्वहितार्थ ममोमं मः ब्रह्मा मः शिवः उमा चै- सेप समाहारस्तत् त्रयमपि मा अगामि न व्रजामि किं पुन- रम्पान् । अम गतिभोजनशब्देपु । मो मये समये ऽपि स्याद विषे च मधुसूदने । मः शिवश्चन्द्रमा वेधा इति मेदिन्येकाक्ष- रमालेमा शब्द इति धातुः इदगप्येकव्यञ्जनमेव चित्रम॥३१॥ यज्झलिपययमकसर्वतोभद्रम्- मामानमामानमामामानमाननमाऽनमा। नमानमामानमानमानमाननमानमा ।। ३२॥ - मामानमेति । मापू आनम अमानमाम् आमानमाननमा अ. ३२ हे अन !(मत्प्राण!) आनमा. (आ ईपत् नमः अनं यस्य साहशी दरिद इति यावत) (त्वं) अमानमाम् ( अपरिमितका- तिम् ) मां (लक्ष्मीम् ) आनम (नमस्कुरु) (या) आमानमानसमा (आ समन्तात् मान प्रमाणं यस्य तस्य मस्य चन्द्रस्येव आननमा मुखकान्तिर्यस्यास्तारशी) अगमा (परान मामन्ती साकृति या- यत् तथा यतते ) एव हे अन ! त्यं) मानमाननं (मान मानयन्तं मा- निग) मा मा गम (नैव नमस्कुर्याः) इति श्लोकस्य अकाराऽऽका- रमकारनकारमानधटिनतया धम्झल्विपययमकसवंतीगद्वाप्येन शिगेगा।

·- सव्याख्याऽवतरणे लक्ष्मीसहने नगा नमान मा मा नर्म अन मानमाननम् आनगाः । अर्थः । हे नमान ! नास्ति लोकेषु मानः सत्कारो यस्य तादृश, नशब्देन समासः। हे अन ! हे मम माण! त्वम् आनमाःईपत् नमः अन्नं यस्य सः दरिद्रो ऽसीति कृत्त्वेत्यर्थः । 'नमः सत्यं नमः आयुः, इति निघण्टौ अन्ननामा पाठात् । भमाना मानराहता अपरि- मिता मा कान्तिर्यस्पास्तां मां मातरं श्रियम् आनम नमस्कुरु । कीदृशी सा ? या प्रामानमाननमा आ समन्तात् मानं प्रमाणं यस्य पूर्ण इन्यर्थः । तादृशो यो मश्चन्द्रः तद्वत् आननमा मुख- शोगा यस्याः सा, किं च अनमा अन्यान्मति न नमति सा परमेश्वरीत्वात् । परम् अं वासुदेवं नमति सा च वर्तते इति शेषः । पुनः हे अनावं मानमाननं मानः गर्वः ईश्वरी ऽहमहं भोगी सिद्ध इत्पाधाकारकः स एव माननं सदा मननविषयो यस्प । स्वार्थे अण् । तं श्रीमदोद्धतं मा मा नम नैव नमस्कु- याः। श्रीमसादन एहिकाऽऽमुष्मिके उभे अपि कामने सेत्स्य- त इति तामेव भज न देवतान्तरं सेवस्व इति भावः । इदं अज्- द्वयन अकाराऽऽकाररूपेण रलद्येन मन इत्याकारकेण च यम- कचित्रेण युक्त तत्सर्वतोभद्राऽऽख्यं चित्रमपि भवतीति ज्ञेयम्॥३२॥ द्विव्यजनैकस्वरम्- मायामायामायामाया मायामायामायामाया। .. - ३३ (या) मा (माता) मा (लक्ष्मी) माया (हरिशक्तिरूपा इम्ति) (नभ्या: माया (लक्ष्म्याः) माया (कृपा)मायामायामाय (माया भविधेय आगो रोगस्तस्य मायामो देध्य तस्मै, अविद्यायिघा- तापति यायात ) अमाया (निथला) यामायामा (याः फाफ एय या.

·चित्रसवका २२॥ मायामायामायामाया मायामायामायामाया ॥ ३३ ॥ मायेति ।मा या माया माया मायामापामाय अमापा मा- यामायामायामायामा यामामायामा याम आयामाया: या मा जगन्माता मा श्री: माया भगवतश्चिच्छक्तिरूपा वर्तते तस्याः मायाः श्रियः माया कृपा मायाश्रितानाम् अविधा एव प्रामः रोगः तस्य प आपामो दैर्ध्य तस्मै तं विनाशायमित्य- र्थः। क्रियार्थोपपदस्य च कर्मणि स्थानिन इति तुमुनि चतुर्थी। अमाया निष्कपटा । कथमेतदवगम्यते ? इति चेदाह । यामायामा यमः काकः स एव यामः तत्राऽऽयामो विस्तारो दृष्टो यस्याः सा । ननु काकस्यन्द्रत्वात्तदनुरोधेन तनाऽनुग्रहो ऽभूदिति चन्म- वम् । गामायामापामापामा संयमः अयः शुभावही विधिश्च तयोर्नास्ति माया बुदिर्येषां तान्मानसकायिककर्ममन्दानमत्यनु- सरति सा सर्वमन्दानुजिघृक्षुरित्यर्थः । अम गत्पादिप्यस्मात्प- चायच् । अत्तो वयं मायामायाः प्रायेषु धनादिध्वमाय, निर्म माः सन्त: तामांत शेषः । याम शरणं व्रजम । यमः काले च य. मज ऽप्यहिमादिषु पञ्चम् । संयमे यमने ध्याङ्के यामौ प्रहरसं- यमौ । स्पान्माया शाम्बरी क्रिपा, दम्भो युद्धिश्चेति मेदिनी। मस्तायामा विस्तारो यस्याः, ( जयन्तरक्षकत्वात् ) यामायामा. यामा ( याम. संयमः, अयः शुभावही विधिः, तयोनास्ति माया बुद्धियेषां तान् अमत्यनुगच्छात नाहशी, मन्दजनानुमाहिका भ- चति) (अनो वयम् ) आयामायाः (आयेपु लाभपु अमाया नि:स्पृ. हाः सन्तः ) याम (तां शरणं गच्छाम) इति श्लोकस्य आफारम फारयकारमात्रप्रटिततया द्विवपजनकपराख्येन चित्रणा।

·७१४ सव्याख्यापारणे सक्षमीसहस्त्रे मगत्वाऽभिधागी मायाशब्दस्तु प्रसिद्ध एन । इदं द्विव्पअनैकस्वर- चित्रम् । विद्युन्मालावृत्तम् ॥ ३३ ॥ अथ अष्टदलपद्मम् मा सा रक्षा परस्याऽवनगगगनवत्याधुणस्वाशहेमा माहेशस्वास्थ्यनाकादिपदददपदित्यर्थयन्ती हताऽऽमा । माता छन्तीति सूतिं रचितततचिरस्थानुकूल्यावनामा मानावल्या प्रकृष्टं परमममरमप्रीतिरक्षारसा ऽमा ॥३४॥ मामेति । या परस्य विष्णोः प्रवन रक्षणं गच्छति तत् गगनम् अवकाशः विद्यने यस्याः सा रक्षा रक्षणशक्तिः विष्णु फर्तृकरक्षणभूमनित्मसंयोगिनीति यावत् । पुनर्पणान्कीविशे- पानभिव्याप्य ये स्वाशा द्रव्याद्याशास्तेभ्यः हम सुवर्ण पस्याः ३४ ( गा मा ) परस्य ( परमपुरुषस्य हरेः) अवनगगगनयनी (भवन रक्षण सद्गच्छनि तथाभून यद्गनम् अवकाशस्तद्वती) रक्षा- ( रक्षणक्ति , हरेर्जगद्रक्षणसहायितीने यावत् ) आघुणस्वाश हेमा (धुमपर्यन्त शोभना आशा येपां नेणं हम सुवर्ण यस्याः म. कामात ( माशापूरिका ) माहेशस्त्रास्थ्यगाकादिपददपत (ग. है शमयन्धि यत् स्वास्थ स्वर्गादिप च तद्ददं नस्पदं पद् अनि गंया ) इति अर्थयन्नी (अर्थमंपादिका) हताऽऽमा (हतः आमो रोगा गया मा) मागा सूनि (जन्म ) हन्ति इति ( हेतोः ) रचि. तगचिरस्थानुकल्याऽधनामा ( रचितं विहितं ततं विस्तृत चिरम्यं पिरम् भानुदयं यन नादृशा उपनामो नमम्मारा यस्याः) मा (मा ) मागावल्या गा (मानमहंग सह) उत्कृष्ट यथा नथा पर गम् ( अम्यम्नम् ) (अमरप्रीतिरक्षाग्मा ( मगरपस्य देगेन्द्रस्य प्री- मिलायां गम. प्रीमिपंम्पानाही अनीति अष्टदलफमलयन्धेन फो. णाक्षरः सिदेन "रघुनापासूनुकृतिरित्यदुनालनगाह ।

·चिन्नातक २२१ सकाशात् क्षुद्रादिब्रह्मान्ततत्तदैहिकपूरगीत्यर्थः । किमैहिकपू- रपयंत्र ? न हि, तर्हि गहेशस्येदं गाइशं यत्स्वास्थ्यम् ऐश्वर्य नाका- दिस्वर्गादिपदं च दत्तः इति ददे । दद दाने इत्यस्मात्पचाध. च । ईदृशी पदी चरणो यस्याः सा शिवनीन्द्राद्यैश्वर्यदात्री इत्यर्थः किमेतानदेव ? नहि, ताई या मूर्ति जनि हन्मि नामा यति मा मोक्षमपि ददानीत्यर्थः । इति जनानाम् अर्थयन्ती अर्थ सम्पादयन्ती । अर्थशब्दाताकरोतीति णिजन्ताच्छतरि रूपम् । नवतादृश्याः सेवादौष्कर्म ग्रादिति चन्नत्याह रचितं कृतं तर विप्तां चिरस्थं चिरस्थ.गि आनुकूलप येन तादृशः अननामो नमस्कारो यस्याः सा नमस्कारमात्रानुग्राहिणीयर्थः । पुर्या परमं यथा स्यात्तथा आरपः देवपालको विष्णुः तत्र प्रीतिर- क्षायां रसो यस्याः विष्णौ परमपीतिमतीत्यर्थः । न विद्यते मा मानं यस्याः सा प्रमाणाऽगोचरत्यर्थः । गितो वाचो नि. वर्नन्ने, इत्यादिश्रुतेः । इति हेनौ, अनः हनो गाः आम द्रोपो यन्याः सा निष्कलङ्केयर्थः । माता मा लक्ष्मी: मानावल्पा स- न्मानपझ्या अमा सह प्रकृष्टं यथा स्पात्तथा जयतिति शपः । इदं पदार्थभक्तिनिनिष्टदलन्यास कोगास्पृष्टकणिकं दलानमागेपु "रघुनाथमूनुकृति"रिति कविनामाङ्कितमष्टदलमांचनम् । ल- क्षण तु- पादेषु प्रथमान्तपैक्य पादोपान्त्याऽक्षरद्रयम् । पादान्तरद्विनीगादतनी चद्विपर्यगात् ।। अष्टमादित्रयं चाच्यं गत्यागत्या भवेद्याद । दशमस्याऽधिकात्तिरभ्युदश्चद्दलायकम् ॥ याद कोगोपरिस्थाऽणकरिनामाङ्किन तथा । इदमष्टदलं पद्म स्वाकणाऽस्पृष्टकर्णिकम् ।।

·सव्याख्याधरणे लक्ष्मीसहले अस्याऽर्थ:- सापादेषु प्रमममन्यं चाऽक्षरं समानं, तथा पूर्वपादस्योपा- त्याऽक्षरत्रयं पौरस्त्पपादस्य द्वितीयचतुर्थ विपर्ययण स्यात् ! तथाऽष्टमं नवमं दशमम् आनुलोम्येनाऽपि भवति। तयोर्मध्ये दश- मस्याऽऽवृत्तिश्च । तत्र कोणापरितनाऽक्षरैः निष्पन्नेन कच्यादि- नामाङ्किनम् इदमभ्युदञ्चद्दलायकम् । पुनरुभयोभयदलमध्यकोणैः अस्पृष्टकर्णिकं तत्र दल न कार्यम् इत्यर्थः । अयमष्टदलपमाः ख्यो वन्धस्तदुदारश्च । स्रग्धरात्तम् ॥ ३४ ॥ चक्रबन्धः- वक्राऽवेक्षणकर्म कुक्षितिभुजां नो सर्वथा यददृशा पत्यङ्कस्थितिमत्र विन्दति भयं सा हर्तुमृज्वार्थनाम् । भिक्षाऽऽठश्रमलास्यसङ्गतिहरा ऽजस्रं मता नः परा राजीवाऽऽवसथा परधिभिदुरा शान्तात्मनां भासुरा ३५ वक्केति । यस्याः दृशा कटाक्षपातेन कुतितिभुजां दुपा- ३५ यद्दशा ( यदीयकृपाकटाक्षेण ) कुक्षितिभुजां (दुष्टानां राशां) पक्राऽवेक्षणकर्म (मुपदर्शनक्रिया) सर्वथा नो (भयति) एवं (या) मर्थिनाम् (अकुटिलमतीनां याचकानां मयं हर्त पत्यङ्कस्थिति (हयुत्सङ्ग स्थति, सर्यदा हरिसांनिध्यं) विन्दति (मा- मोति) भिक्षाटस्य भिक्षा परिभ्रमणस्य यः धमत्तस्य यल्लास्य नृस्य, प्रभूतः श्रम इति यायत, तत्सद्भतेस्तासम्पन्ध्यस्य हरा, प. रेषां शवगाम् अद्भः सम्पदो भिदुरा नाशिफा, शान्तारमनां यत. चित्तानां मासुरा (प्रत्यक्षा) सा राजीयाऽवसथा (कमलाऽऽलया) नः (अस्माफम) अजनं (सदा ) मता (पूज्या) इति " वेङ्कटय. ज्वनः फमलामहस्र"मिति फधिप्रन्यनामा?न परचक्रपम्धेनाह।

·चिमस्तपक: २२
गां वकाऽवेक्षणस्य मुखावलोकनस्य कर्म नो जागने इत्यर्थः।
यनोऽत्र ऋज्यार्थिनां सरलगाचकानां भयं हतु नाशयितुं पत्यु.
विष्णोः अङ्के उत्सङ्ग स्थिति विन्दाते प्रामाति मा शिक्षार्थ
आटः भ्रमणं तेन यः श्रमः तस्य लास्यस्य ननस्य मङ्गतः प्रा.
सहरा पुनः शान्तात्मनां जिनेन्द्रियाणां साधूनमित्यर्थः । भा.
मुरा प्रकाशमाना तथा परंपां शत्रुभूनकामादीनाम ऋद्र भत्र
भिनत्ति विदारयति सा | भिांदर विदारणे इत्यस्याद्विदिभि.
दिच्छिदेरिति कुरन् । किं च राजीवपलम अवसथं स्थान,
यस्याः सा लक्ष्मीः नः अस्माकम्भक्तानाम् अजस्रं सतत पग
उत्कृष्टा मता इष्टा इपमेव परदेवतात्वेनाऽभिमता इत्यर्थः । इदं
"वटपजनः कमलासहस्र"मिति कविकाव्यनापाऽङ्कितमहा.
चक्राख्यं चित्र ।
चक्रवन्धोद्धारस्तु दशमण्डलोखात्मके नत्रमण्डलान्तति-
चक्रे नाभिस्यानेन मह एकोनविंशतिकोठं ग्रसकं यक्षरपतित्र-
यं समरेखा लिखित्वा तत्रैकम्यां पडौ वामपार्श्वपक्रमेण माय.
पादमालिख्य तथा मादक्षिण्येन द्विनीपहनीपो पादौ लिखित्वा
नाभिस्याने वाहावलपेन साक्षरकोष्ठपदकेन मह अष्टादशकोठव-
तितृतीयपादान्तकोष्ठरति()मारभ्य प्रादक्षिण्येन चतुर्थपादं लि-
खित्वा तथैव ममापपेत, तत्र नामिस्थाने आद्यपादत्रय दशमी-
क्षरसंवादो भवति । तत्र प्रायन्तवर्णैः सह वाहवलये चतुर्थ.
पादोदारो द्रष्टव्यः । तथा तृतीयपादान्तकंठे दगावणेन चतु.
धन्तवर्णयोः संवादो भवति । एवं तृतीयपष्टवलगयो: "वकट-
यवनः कमलामहस्र"मिति करे: काव्यस्य च नामोद्धारो वि.
भाषनीयः सरसधुरीणतमैः । अत्र पये शार्दनविक्रीडिनवृत्त
वत्कोरपि अस्या कवितायां तदेव नेयम् ॥ ३५ ॥

·७१८ सव्याण्यापारणे लक्ष्मीमहले अधाऽष्टारचक्रवन्धः- आर्त वेदयमीड्यसारमहिमन् श्रीवत्सगौकः स्पृश त्रेताङ्कस्थिरमातनु त्वममलापातङ्गिरिं वीष्टपाः । यत्राटानलसप्रतापमचलदासे हरीन्दुस्थले वन्द्यार्यव्रजकल्पकक्रमतया ज्ञानप्रदानाऽसिना ॥ ३६॥ आतीमति । वेदैराम्नायैर्यमिभिः संयमिभिश्च ईड्यः स्तु सः सारमहिमा मुख्यमाहात्म्यं यस्यास्तस्याः मम्बुद्रौ, एवं श्री- वत्सं तत्संज्ञक चिन्हं गच्छति प्राप्नोति मादृशं हृदयम् आका स्था नं यस्याः सा लक्ष्मीस्ता स्पृशति विमति तत्सम्योधनम् । 'इ: गुपयज्ञामीकिरः क, इति कमत्ययः । तथा त्रेताया अग्निनगम अङ्के समापे स्थिर सततस्थापिन् । अनित्रयमिदं त्रेता इत्यमरः ३६ हे चेदयमीड्य मारमहिमन् ! (वयतिभिश्च स्तुत्यः मार भूतो महिमा यस्यास्तत्संबुद्धौ ) हे धोत्रत्मगौकः ( श्रीयरसं प्राप्नोनि तथाभूत हारेहृदयम् आकः स्थानं यस्याः,) तीपाः ( धैर्गरु. डस्य इऐ पानि तथाभूना) त्वम् प्रेताङ्कस्थिरं ( श्रीनाऽग्नित्रया डून यज्ञपुरुषेण हारगा स्थिर, प्रताङ्क स्थिरो यस्मिन्निति वा) गिरि ( वेङ्कटाचलम् ) स्पृश । हरीन्दुस्थले चन्द्रिसशहरि- निवासस्थाने, अचलदासे (निरन्तर सेवकमक्ता शून्ये ) यत्र (गिरी) अटा सशरन्नी धन्धा त्यम् आर्यनजकल्पफक्रमतया (श्रेष्ठजनेषु कल्पवृक्षरूपतया) ज्ञानप्रदानाऽसिना (ज्ञानयिनरणरूपेण खगन) भात (माम् ) अनलसप्रतापं (जाग्रत्प्रतापम् आननु इति "आपवंशपालेन वेङ्कटार्यकवीन्दुना । मीमांसावंतसेन सा नुता कमलालया" ॥ इति प्रत्यरं क्रमेण प्रयगतृतीयपष्ठाऽष्टमाशराऽनुसन्धानसि. सेनाद्वेग शोभितेनाऽष्टारचक्रपग्धेनाई।

·चित्रतयका २२ .७१२ है वर्गरुडसम इदं पाति नत्सम्बोधन वीपा:! पुनः नन्दितुं न- । मस्क योग्यः वन्यस्तत्सम्बुद्धो आर्यव्रजस्म श्रेष्ठसमूहस्य क-' । लाकात्सुरद्रुनत्क्रमः परिपाटी यस्य तत्सम्बोधनं तम् अचलन्न: स्थिराः दामा: यस्मिन् तस्मिन् हासघमिति हरिस्तांस्मन् भगव- तः इन्दुगत्स्थले सच्छे श्वेतद्रीपे इति यावत् । तथा चोक्तं महा- भारते मोक्षधर्म नारायणीयोपाख्याने। "क्षीरोदधेरुत्तरता श्वेन- दीपो महामभः । तत्र नारायणारा मानवाश्चन्द्रवर्चसः" इत्यादि। एवं च य अनिवर्तिन एकान्तभक्तास्तएर तत्र तिष्ठन्तीयादि- तडीपवैभवमहपा तत एनालगन्तव्यः । आत संसारपीडितं मां वेङ्कटकत्रि मलदो अपात्तस्त्यक्तो न भवति तम् अशुन्द्र पापि नामिनि पातद । किं च यत्र कुनापि अति सः अनलसः अ- लमरहिनो का अमन्द इत्यर्थः । मतापो यस्प तादृशं चिरं सतत यथा तथा तनु विस्तारय कुरु इत्यर्थः । कनेनि चेव अज्ञानस्य मकर्पण यहानं खण्डनं, दो ऽवखण्डने इत्यत्मारल्युट् । तत्राऽसि- रूपया खड्गरूपमा तया लक्ष्म्या सहायभूतगेत्यर्थः । इदं कपिंगनामगुणक्रियाङ्किनचतुष्पा दारानुगुणाधिष्ठितमय- मतृतीयपहाटगगण्डलकोप्लाष्टकमटारचवचिवम् । तल्लक्षणं तु कोटाऽएफसमाकान्तनवमण्डलचक्रगे। चतुथीगन पद्मे मण्डलेपु यमितप॥ पधं पाय वा ऽपि ययाक्ति माहरेन । मण्डली गनिरिसनदारं चक्रमुच्यते ॥ इति । पूर्वचक्रवन्धे कोठपदम, अत्र तु कोष्ठाक, तेन चतुर्थपादस्य व भ्रमणमनारा अन्तरेव अष्टमकाष्ठे चतुर्षगादो वाचनीयः । इ. याने व चाववाद्भेदः अस्य चक्रस्य । इतर उद्धारक्रमस्तु चक्र- वन्यदेव ज्ञेय इति दिक् । इदं पूर्वोक्तगेव वृत्तम् ॥ ३६॥ 5 ·७२० सव्याख्याऽवतरणे लक्ष्मीसहने -- अथ गवाक्षवन्ध:--- वेषं कलिविकटाऽशुभ- हरमार्यत्राणदं वृषाद्रौ त्वम् । श्रीरयसे करुणरस पालितलोका हरस्यजस्रमकम् ॥ ३७॥ पमिनि । ह श्री लक्ष्मीः ! करुणारसेन पालिता रक्षिताः लोकाः जनाः यया सातं कनिकट करालं यदशुभ तस्य हरा म पेभ्यः श्रेष्ठेभ्यः त्राणं ददाति तं वृपाऽद्रौ शेपाऽद्रौ पम् प्रकृति वेङ्कटरूपामित्यर्थः । अपसे माप्नोषि, पुनः अकं दुः खमपि अनसं सनत हरसि । “बेटाऽऽर्यश्रीसहस्रकांत कवि काव्यनामोद्धाराऽनुगुणवर्ण्यधिष्ठितमध्यवीथिको गवाक्षबन्धाय म् । तलक्षगाम्- एकैककोष्ठायपतिधो यधिकाग्रतः । नव कोष्ठां यत्र गध्याः सव्यं वा ऽप्तपमालिखेत् ॥ आद्यपङ्क्षि ममारभ्य जालबन्धः स उच्यते । अस्मार्थ:- मथमपट्टिककोठा लिखित्वा तदधाद्वितीयां पति प्रथमप- झिं प्रथमपाङ्कमममध्यकोष्ठां बिलिख्य एवमवाधस्तनपतः प्रथम- पांकमाष्टमगमध्यकोष्ठं लिखेत् । एवं पञ्चमो पहिर्नरकोष्ठा भ. . ३७ हं श्रीः ! स्य कलिमयन्धिमयङ्करा शुभनिधारफम, श्रष्ठ अनाक्षाप्रद पशंपाचल प्रामावि, एय कृपारसन पालितसक. ललाफा स्यम् अजमम भर्फ (दुःय) हरमीनि " बटार्यश्रीसह सकम् ॥ इमि फायप्रन्थमामान गयाक्षयम्धनाद ।

·चित्रसबकः २२॥ - पति, षष्ठीमारभ्य प्रतिपति पाद्वयकककाष्ठं विहाय कोषद्वयही- नाश्चतस्रः पतीलेख्याः, नवमी एककोष्टा भनति, एवं च ऊर्ध्वप- थपलिमारभ्य सव्यमसव्यं वा पचं लेख्यम् । इति उद्धार क्रमः ॥ ३७॥ भिन्नताऽनुलोमश्लोकगोमूत्रिका- जयति सा जलधीश्वरकन्यका भवभयाऽऽतुरमादृशपालिनी । विकसिता रमणस्य कृपावतो मनसि पालयतो व्यसनाऽऽनतम् ॥ ३८ ॥ जयतीति । कृपावतः अतः व्यसनैर्दारिद्यादिभिः मानत भाराक्रान्तमिव ननं पालयतो रक्षतः रमणस्प श्रीहरेमनास विकसिता पुनः भवात्संसारायेनाऽऽतुराणां पीडिताना माह- शाना पालिनी रक्षिका जलधीश्वरस्य दुग्धसमुद्रस्य कन्या पुत्री लक्ष्मीनियति । अयं द्रुतविलम्बितहत्ते गोमुत्रिकायां भयमः श्लोकः ॥ ३८॥ - . ३८ भवभीतिव्याकुलमादशजनरक्षिका, व्यसने (दुखेः ) मानतम् भुर्म (जनं ) पालयतो रमयस्य (हरेः) मनसि विक- सिता (निएतरं स्फुरन्ती)सा जलधीश्वरकम्पका जयति ।

·ઉર8 सव्याख्याऽवतरणे लक्ष्मीसहने ल्याण्पसासर्यः । अयं गोमूत्रिकायां वंशस्थवृत्तो. द्वितीया श्लो- को लेखनीयो वाचनीयश्च । इदं गोमूत्रिकाद्वितीयलक्षणम्- पूर्वार्धविपमस्थानभाजो वर्णाः परे दले। विषमस्थानगाश्चेत्स्युस्तदा गोमूत्रिकान्तरम् ।। इति कविकुतूहले। अतोऽत्र विदितेति श्लोकस्याऽनुलोमवाच- नेन प्रथमतृतीयादिविषमवर्गीक्याद्वितीयमिदं लक्षणम् । समस्तेति श्लोकस्य मनिलोमवाचने ऽपि एतत्स्तवकस्थतृतीय श्लोकोक्तसम- वणक्यलक्षणमिति सङ्करयुक्तं चित्रम् ॥ ४१ ॥ अष्टदलकमलवन्धः-. नाशिताऽऽपत्तिना नाकसयादिना ऽनादिनेत्रा ऽधुना नाथिनी विष्णुना । नाऽपचारादिनानाऽऽमयात्सजना- नावितुं मां विना ऽनाश्रया नाऽर्थना ।। ४२॥ नाशितेति । नाशिता आपत्तिर्विपत्तिपेन तेन एवं नाका सब येषां तेषां देवानाम् आदिना मुख्येन तथाऽनादिश्चासौ नेता ४२ नाशिता आपद् येन तयाभूतेन नाकसमादिना (नाफस- मनां देवानामादिभूतेन ) अनादिनेत्रा ( अनादिना नायकेन वि. णुना) नाधिनी (सनाथां) मां ( लक्ष्मी) विना अपचारादिना. नगमपात (अपकारादिकात् नानाविधाद् दु खात्) सजानान् ः वितुम (आ समन्तादक्षितुम ) अर्थना (प्रार्थना) अनाभया (नि. रालम्बा, ) न ? किंतु व्यर्था, इति कोणाक्षरे. "पमात्राविरासमाना" इस्यवाहितेनाऽदिलपनबन्धेनाह ।

·~- चित्रतयकः २२॥ ७१५ नायकश्च तेन विष्णुना नाथिनी प्रभुमतीम् । प्रत इनिठनावि- ति इतिः । मां लक्ष्मी विना भपचारादिरूपान्नानाऽऽमया बहु- रोगात्सजनानावितुं पा समन्ताद्रक्षितुम् अर्थनामार्थना अना- श्रया न अपि तु साश्रयैव, श्रीमद्भगनतो रक्षणोन्मुखतक- रणं लक्षया विना नास्तीति भावः । इदं रेखाद्वयदत्तान्तराल. दलायभागेषु "पमात्राऽऽविरासपाना"इति प्रबन्धविषयनामा- विनम् अष्टदलकमलचित्रम् । एनदुद्धारक्रमस्तु "मा सा रक्षेति चतुस्त्रिंशच्लोकोक्ताऽष्टदलपमरदेव ज्ञेयः । स्रग्विणीतम् ।।४२॥ यमकचित्रम- भक्तचिहासु या नित्यमिष्टक्रिया- कारिका कारिकाकारिकाकारिका । सा शुभा यासि मे त्वं समृद्धि रमे नामयानामयानामयानामया ॥ ४३ ।। भक्तति । या भक्तानां जिवासु नित्यं सततमिष्टां क्रियां करोति सा तथा कारिकामङ्गुष्ठविदारणरूपां वेदनां करोति स चाऽसौ काकश्च ऐन्द्रश्च तस्य आरिफा रलयोः सावर्यादालिन- का सखी हितकारिणीति यावद । कारिका यातनाकृत्योरित्यम.. ४३ या भक्तानां रसगासु नित्यम् इष्टक्रियाफारिफा, (मभीप्सि- तकर्मफारिणी ) कारिकाकारिफाफारिफा ( फारिका यातनां करोति ताहो यः काफी जयन्तः सो ऽरियस्याः स्तथाभूता) अना- मयानाम (नीरोगाणां वर्धमानानामिति यावत् ) अयाना ( शुभ. विधीनाम् ) अया ( गामिनी प्राप्तीधच्छुभेति यावत् ) शुभा (क. ल्याणिनी)सावं मे समृद्धि पासि नाम ( इति निये ) इति यमफरिणाह।

·७२६ सम्पादयाऽपारणे लक्षमीसहने रः । पुनः अनामपा निष्कलङ्का किं च नाम अभिधां पात इति नामया सा न भवतीत्यनामया अनिर्वचनीयेत्यर्थः । पदा नामः नमनन्तद्याति सा नामया ताशी न भवति सा सो- तमत्वात् । इतरच अस्य वासुदेवस्य नाम नमनं याति सा. सि. अतः हे रमे ! लक्ष्मि ! त्वं नाम निश्चयेन में कवेः सुभाष समृदि नामय मवणं कुरु । म महत्ते शब्द इत्यस्माद् पतालो- टू। यमकचित्रमिदम् । स्रग्विणीवृत्तम् ॥ ४३ ॥ यमकचित्रम्- गृहाण नस्त्वं परमे रमे रमे कृताऽपराधानधिकाधिकाधिकान् । जडानपि त्वं नयनायनायना- नहोत्र कर्णोत्सवदा वदावदा ॥ ४४॥ गृहाणेति । अहो रमै ! मुन्दरि हे रमे! हे लक्ष्मि! पग्मे का न्ते हरौ स्मरे पुत्रे वा पा पदावदा भाषमाणा सती कर्णयोरु- त्सवदा ऽऽनन्ददात्री त्वं कृताऽपराधानाचरितमन्तून् अधिकाधिक कः अत्यन्त इति यावत्, स आधिर्मानसी व्यथा येषां सान तथा नयनपोः प्रयनं पार्गः तम् अपन्ते प्राप्नुवन्ति तान् । भपनं ५. ४४ हे परमे ! (श्रेष्ठे ! ) रमे ! ( मनोरमे!) रमे ! (लक्ष्मि ) अधिकाधिकाऽऽधिकान् ( अत्यधिकमनोव्यथान् ) कृतापराधान जष्टानपिनयनाऽयनाऽपनान् (नेप्रमार्ग प्राप्तान्, गांचरान ) पदायदा भाषमाणा सती कोरसवदायिनी त्वं गृहाण स्वीकुछ anin- यमकचित्रेणा ।

·चित्रस्तरक: २२ + - सति। र्म मागैत्यमरः । महान् ज्ञानहीनानपि नो ऽस्मान् अत्र भूः लोके कृपया दययैव गृहाण स्वीकुरु | चित्रं तु उक्तपूर्वम.. बझंयम् । वंशस्थं वृत्तम ॥ ४४ ॥ अयं गोत्रिका प्रथमः श्लोकः-- सा मा मा पातु दयया शयदा भास्वराऽलका। दासाऽवनी वरमहा भाविता नारदादिना ॥ ४५ ॥ स्वराऽलका शपदा भक्तहस्तदा दासाऽवनी भक्तरक्षका वरमहाः श्रेष्ठतेजाः नारदादिना भाविता, ध्यातस- थः । सा मा लक्ष्मीः मा मां दयया पातु । अयमन मिनरत्ता- अनुलोमगोत्रिकायां विपुलावतः प्रथमः श्लोकः ॥ ४५ ॥ अयं द्वितीय:- क्षेमा तापाप्तिदहा या जयदा-भासुराऽऽलोका । सा ऽसावांनीतरसा हा भुवि लूनाऽऽपदाताना ॥४६॥ क्षेमेति । या समा कल्याणरूपा तापानामाप्ति प्राप्ति दह- ति सा या जयदा भासुरः आलोको यस्याः सा ऽसौ भुवि ४५ शयदा (हस्तदा, हस्ताऽयलम्बप्रदेति यावत् ) भाखराल. का (विलमरफेशपाशा ) दासाऽधनी, वरमहाः ( उत्कृष्टतेजाः ) गारदादिना महिना (पूजिना) सा मा (लक्ष्मीः) मा ( मां) द. यया पातु, इति गोमूत्रिकाप्रथमस्लोफेनाह। ४६ क्षमा ( कल्याणकारिणी ) तयाऽऽसिदहा (सन्तापप्राप्ति- दक्षिका) जयदा भासुराऽऽलोका सा ऽसौ (लक्ष्मीः) हा भुधि लू- मापदातामा (छिन्नविपत्तिविस्तारा मस्ति) इति द्वितीयगोमूनिका- लोकगाह।

·- सम्पाण्याऽवतरणे लक्ष्मीसहने आनीतः रस आनन्दो यया लूनः आपदाप आतानो विस्तारी पपा तादृशी भावति शेषः । अयमत्राऽनुलोम्येन गोमूत्रि- कामर्यादया वाचनीय उपगीतिरत्तो द्वितीयः श्लोकः ॥ ४६ ॥ अयं प्रतिलोमातृतीयः- आदित्यैर]ताग्रयाभा या मज्जीवस्ताहादा । सा लक्ष्मीः स्वश्रीदा क्लेशग्लायमातुस्तोमावासा॥४७॥ प्रादित्यैरिति । या आदिौदेवैरा पूज्या इता प्राप्ता ऽग्या श्रेष्ठोत्तमा वा मा यया मम जीवस्य स्तव एव स्तावः ते- नाऽऽह्लादो यस्याः सा स्वस्य मम स्व: स्वर्गस्य वा श्रियं द. दाति सा क्लेशेन ग्लायन्ता यातुस्तोमानां रक्षस्समूहानाम् आ. वासः शङ्कति यावत् । यस्याः सकाशा सा लक्ष्मीः मां पालि. ति शंषः । अयमत्र प्रतिलोमतया गोमूत्रिकाक्रमेण वाचनीयो लेखनीयश्च विद्युन्मालायत्तस्तृतीयः श्लोकः ॥ ४७ ॥ चतुरक्षरयमकम, अनुलोमप्रतिलोमचित्र, मनुलोमप्रतिलोमगोमूत्रिका च-- मासवासरसाराववरा सारसबासमा । - ४७ आदिस्य. (देव.) अा, इताऽनयाऽऽभा (प्राप्तोत्कृष्टका- स्ति' ) गा मजीवस्तापाहादा (मद्रूपस्य जीवस्य स्तावे स्तवे आ- हादो यस्यास्तथाभूना) क्लेशन ग्लायता यातूनां रक्षसां स्तोमे आवासः स्थितिर्यस्याःसा ( सीतारूपा लक्ष्मीः ) स्वश्रीदा (स्वगसंपत्प्रदाभ पति) इति प्रतिलोमेग तृतीयगोमूत्रिकाश्लोफेन वदन एमिास्वभिः श्लो. घटितेनैकेन गोमूत्रिकाबन्धेन स्तौति । ४८ मासवासरसारावधरा ( मासान् यो ऽपति सूर्यस्ततो परा, सूयोऽधिक्षकान्तिरिति यावत ) सारसपा- वासरान् सारण .

·चित्रसबका २२। - माऽऽसवाऽसरसा डराववरासारसवा समा|| ४८॥ मासेति । मासाश्च चैत्रादपश्च वासराश्व रुपादयश्च तेषां सारम् भवति रक्षति सः सूर्यस्तस्माद्वरा देदीप्यमाना, यद्वा मासा- न्वासरांश्च सायति गमयति सः सूर्यस्तम् अवति रक्षति स: वरः वरदानं यस्याः, यद्वा मासानां वासराणां च सारंच. क्रम् भवति तत्कालचक्रप्रवर्तकर आदित्यमण्डलं तत्रवरो यस्याः सा | "ध्येयः सदा सवितृमण्डलमध्यवर्तीति वचनाद । 'यो ऽसावादित्य पुरुष' इति श्रुतिरपि । तथा सारसवासेन कमलवासेन मा शोभा यस्याः, यद्वा सारसस्य वासेन मा मो. मा यस्याः सकाशाद यत्संवन्धनैव कमलस्य शोमेत्यर्थः । आ- सवे सुरायां सरसा सप्रीतिर्न भवति सा, सात्विकत्वान्न तु काली- धत्सरसा । पुनः भरौ शत्री अवरा बरवा न भवति किं तु त- नाशिका, एवं सारः श्रेष्ठः सत्रः अर्चनं यस्याः सा, असमा नि. रुपमा मा रमा विराजते इति शेपः । चतुरक्षरि च इदं यमक- चित्रम्, अनुलोयप्रतिलोमांचत्रं गोभूत्रिकाचित्रं चेति । इदं चा- ऽनुलोम्येन मातिलोम्येन च गोमूत्रिकारीत्या ऋजुगत्या वा वा- चने ऽध्येफरूपमिति अतिदुष्करतरं चित्रम् । स एव शब्दाल- झारो शेपः । अधुष्टुत्तम् ॥ ४८ ।। मावा( सारसे फमले घासन मा शोभा यस्याःसा) भासवाऽसर- सा (आसमये सरसा प्रीतिरहिता) अरौ (पत्री) अपरा(न. रदा) सारसया ( सारभूतः सबो याग' पूजा यस्याः मा)मा (लक्ष्मीः) असमा (निरुपमा) इति चतुरक्षराऽनुलोमप्रतिलोमचि. त्रेण गोमूनिकाचित्रेणाऽनुलोमप्रतिलोमगोमूधिकाचित्रेण बाति- दुम्फरेणाह।

·७३० सध्याच्यायतरण लक्ष्मीसहने . - नानायमकानि- पटने वासो ऽप्यहह सुमनःकोमलं क्लान्तिकृत्ते पद्म वासो ऽप्यप्यतिमृदुतनोः साहसेनेति सिद्ध । आयासि त्वं न कथमधुना चित्रकृटाऽश्मचारा- दायासित्वं तदिह कृपया सह्यतां साहसं मे ॥४९॥ पद्म इति । ६ पद्मे हे रमे ! अहह खेदे सुमनसः पुष्पा- स्कोगलं वासो वस्त्रमपि ते क्लान्तिकृद् गानिकृत् अतो ऽतिमृद्वी तनुर्यस्यास्तस्यास्तव पद्मे कमले वासो वसतिरपि साहसेन इति सिद्ध त्वम् अधुनेदानी चित्राणि गोमूत्रिकादीनि कूटान यम- काऽनुलोममतिलोमादीनि तद्रूपाः, अथ चित्रकूटम्यैतन्नामयो- लस्य च ये ऽइमानस्तेषु मञ्चारादायासितं श्रमित्वं कथ ऽऽना- यासि ! अपि तु माप्नोषि, अतः कृपया मे साहसं पूर्वोक्तं सह्य- ताम । पह मर्पण ऽस्मात्प्रार्थनायां लोट् । मन्दाक्रान्ताः त्तम् ॥४९॥ ४९ हे पाने ! ( लक्षिा!) अहह ( खेदे) सुमन कामेल (कुसु मसुकुमारमपि ) वास (वस्त्र ) ने क्लान्तिकृत् भवति, एवम् अति- कामलशरीरायास्ते पद्म (कमले) वासः (अवस्थिनिरपि ) साह सेन ( भवति ) इति प्रसिद्ध सात त्यम् अधुना चित्रकूटाऽश्मचारात (चित्रक्टाभिधपर्वतप्रस्तरसश्चरणात्, चित्राणि अस्मिन् स्तबके प्रदर्शितानि चक्रादीगि कूटानि च यमकाऽनुलोमगिलोममर्वतो. भद्रादीनि तान्याऽनिकाठगत्यात् अश्मानस्तेपु सञ्चाराच) अ. धुना आयासत्यम (आयासयत्त्वं श्रान्तत्यमिति यावत् ) फथ ना. ऽयासि ? अतः इद ( एतद्विषये) मे साहस कृपया मह्यतामिति निज घरचितचित्रकूटादिभि. श्रमदानस्य क्षमा याचमानो य. माह।

·चित्रनरीक' २२ । नियतं नमांसि विदधीमहि ते निगमप्रतीपमनसामहिते। जगदम्ब जम्भरिपुणा महिने मुनयो जपन्ति तव नाम हि ते ॥ ५० ॥ नियतेति । निगमेषु वेदेषु मनीपं प्रतिकूलं प्रनो येषां ने- पामहिता तत्सम्बुद्धौ ते तुभ्य नियतं नियमेन नमामि नमस्का- रान विदधीयहि कुर्मः, हे जगदम्ब ! हे जम्भारपुणेन्द्रगा माइते ! पूजिते ! हे हिते ! हितकारिणि! यदा हिनविपये मुनयः तव ना- पाऽभियां जपन्ति । कुटजाख्यं वृत्तम ॥ ५० ॥ भयानकमलालयं प्रति भयेन जिह्वामिमां स्तवैर्न कमलालयं हुतभुगुष्णया वृष्णया । भजेय कमलालयं वहमितः परं तन्महीं ऽधुना ऽऽधिकमलालयं न हि भजन्ति यत्संश्रिताः ॥५॥ भयेति । हुतभुगग्निरिव उष्णपा तापकारिण्या तृष्णया र- . - .. -- ५०निगमप्रतीपमनसा (धेदपराङ्मुखचित्तानाम् )अहिने ज- म्भरिपुणा (इन्द्रेण) महिते (पूजिते!) ह जगदम्ब! (घ) तनय ) नमस विदधीमहि, हि यतः ते (प्रमिद्धाः), मुमयस्तच नाम - पन्ति, पति प्रणमति। ११ ( अह) हुनभुगुष्णया (अग्निवतुष्णपा, अतिदीया.) तृ या भयेन या भयानकानां मलानाम् आलयं (स्थान ) भात स्तपै जिहां नाऽलालयम (नाऽचालयम् नाऽस्तोपोमिति यावत् तः परं यन्सश्रिता आधिकमलालयं (मनोव्यथाममुद्र) न मजन्न, कमलालय (कमलनिवामि ) तद्धाम (लक्ष्णापम् ) अधुना गजे. य, इति इतरस्तवेन निर्विष्णो भगवतीमाभजतमाशास्ते । m ·Dરૂર सव्याख्याऽवतरणे लक्ष्मीसहने क्षणार्थ भयेन वा भयानकथासौ मलानां पापानाम् अलियः गृह चकं पुरुषं प्रत्युद्दिश्येत्यर्थः स्तवैरिमां जिहां नाऽलालपम् १इतो हेतोः यस्मिन् संश्रिता प्राधेः कमलाऽऽलयं सिन्धुं न भजन्ति ! ततः कमलम् भालयो यस्प तत्परं महः अधुना भजेय । पृथ्वीर- तम् ॥५१॥ हयरूपधरो यतः स मस्ते श्रोतलोके कलया ऽधुना समस्ते । जुषते धिषणाविकासमस्ते दुरिते देवि भवशा समस्ते ॥५२॥ हयेति । अधुना श्रितः आश्रितश्चासौ लोको जनध त- स्मिन् सः प्रसिदः मस्ते शिरसि हयरूपधरः हयग्रीवाऽवतारो ह. रिः ते तव कलयांशन समः साधुर्वा चातुर्यस्फूर्तिदोऽस्ति, यतः भवत्याः दृशा समस्ते दुरिते ऽस्ते सति धिषणा बुद्धिर्विका- संजुषते । सर्वसाधुममानेषु समं स्यादभिधेयवत् । कळा स्यान्मू- लरेदी शिल्पादाचंशमात्रके 1 पोडशांशे च चन्द्रस्य कलनाका- लमानयोरिति च मेदिनी । औपच्छन्दसिक वृत्तम् ॥ ५२ ॥ ५२ मस्ते (मस्तेफे) हयसपधरः (अश्वरूपधरो हयग्रीव इति पायत्) स. समस्ते (समप्रे) भितलोके (माश्रितजने ) ते कलया अगेन समः (मुल्यः) (मतः ) हे देवि ! मपदशा (तव कटाक्षे- प) दुरिते अस्ते (पिनटे सति ) धिषणा (बुभिः) विकास (जि. सारं) जुफ्ते (प्रोमोति) स्याह ।

·F चित्रस्तयका २२।। जननि तडिझावपुषे प्रभवपुषे संपदा नमस्तुभ्यम ! हृषितवृषाचालविभवे विभवे ऽस्माकंप्रवर्तयेथास्त्वम् ॥१३॥ जननीति । हे जननि ! संपदा प्रभवमुद्भवं पुष्णाति तस्यै 'पुनः तडितः भया कान्त्या युक्तं वपुर्णस्या स्तस्यै तुभ्यं नगः, त्वं हपिता भीतः पाऽचलो यं तस्मै निभवे प्रभने अस्माकं विभत्र ऐश्वविपये प्रवर्तपेयाः प्रवर्तपेत्यर्थः । हृपितं विस्मित भीते इति मेदिनी । अत्र अहमिति पाठः साधुः(?) गीत्पार्यावृत्तम्॥५३॥ हृतसुखवारिजनिलयं वारिजनिलयं रमाभिध ज्योतिः। हृदयसदानममहितं नममहितं तदितरेषु पतनं ते ॥५४॥ हृतेति । हे हृदय ! मत्स्तान्ता हतौ सुखवारिणी मुखनाश- को जनिलयो जन्ममृत्यू येन तादृशाम् एवं वारिज कमलं निलयो गृहं यस्म तत् हितं पूजितं रमाऽभिधं लक्षम्याख्यं ज्योतिस्तेजः ५३ हे जननि ! तडितो मया (काल्या युक्त) वपुर्यस्यास्तस्यै, सं. पदा प्रभवपुषे (उत्पादिफायै ) तुभ्यं नमः । इतिवृषा (आनन्दि: तेन्द्रा, पतिसुकृता पा) त्वम् अस्माकं विभवे (अपगतसंसारे अचलविभवे (स्थिरैश्वये, मोक्षे ) प्रवर्तयेथाः (अस्मान प्रवर्गय, र प्रवर्तस्त्रेति स्वायें णिज् या ) इति नतिपुरस्सरं मोक्षसुखं या. चते। ५४ हे हृदय ! हनमुखचारिजनिलयम् (अपहतसुखप्रतिबन्ध खजन्ममृत्यु ) धारिजनिलयं (कमलनिधासि ) महितं रमाऽमि ज्योतिःसदा नम, तदन्येषु ते पतन (पाययं) मम हितकारकं न भवतीति भगवत्या पव प्रयातो हदयं प्रयोधयति।

·३ ७३४ सव्यायाधतरणे लक्ष्मीमारने मदा सर्वदा नप नमस्कुरु नम्या इतरेषु देवेषु पतनं त्वद्गगर्न , मम हितं न भवतीत्यर्थः । पूर्वोक्तमेव वृत्तम् ।। ५४ ॥ प्रपदनभारत्यागो भारत्यागोन्मुखस्य सोढ़ा मे । कमले रक्षसि कलितो रक्षसि कलितोग्रदुष्कृते ऽभयदा५५ प्रेति । हे कमले ! कोलतम् उग्रदुष्कृतं येन तस्मिन् रक्षसि काकाऽसुरे अभय प्रियं वा ददाति सा त्वं भारस्य संमारभार- (म्प त्यागे उन्मुखम्य मे प्रपदनम्योपसदनस्य या भारती स्तुति- वचः तत्सम्बन्धि सम्भावितं यस्ति चिदागः अपगधं मोवा सहनं कृत्वा कलितः कले: मकाशाक्षाम, मामिति शेषः। आ- गितिः ॥ ५५॥ कृतकंसाऽऽरम्भाऽन्तं सारं भान्तं रमे तवाऽपाङ्गम् । अर्थितरक्षोपाये रक्षोऽपाये पटो निधेहि मयि ॥ ५६ ॥ कृतति । हे अर्थितः रसाया उपायो यस्पै सत्सम्बुद्धौ पु. . ५५ हे कमले ! कलितोग्रदुम्कने (कृतस्तनविदारणरूपधोर- रिते ) रक्षसि (नृशसे फाके ) अभयदा (त्वं) भारत्यागोन्मुखस्य ( संसारभारत्यागप्रवृत्तभ्य) मे प्रपदनभारत्या (प्रपनो ऽस्मीति घाना ) आगः (अपराधं ) सोवा (मर्पपिया (माँ) रक्षमीस्याह ! ५६ हे रक्षोऽपाये पटो ! (हे राक्षमनाशमम! रमे ! शतकं. सातारम्गाऽन्तं (कृतः कंसस्याऽऽरम्भस्य आत्मनो विन्ध्यवासिनीरू- पायाः, श्रीकृष्फस्य घा मारणरूपस्योद्योगस्य अन्तो नानो येन तथा भूतं ) मारं यथा तथा भान्तं दीप्यमान नघाऽपाङ्गं (नयनप्रान्तम् ) अर्थिनरक्षोपाये (प्रार्थितो निजरक्षाया उपायो यन तस्मिन् ) माथि निधेहि ( स्थापय ) इति भगवती कृपाकटाक्षं याचते ।

·चित्रस्तयका २२॥
नः रक्षमामपाये नाशे पटो! चतुरे ! हे रमेवं मयि कृतः कंमा-
रास्प कंसोधमस्याऽन्तो येन तथा सागम् उत्कृष्टम्भान्तं दाप्य-
मानं रगत स्वस्याऽपाङ्ग फटासं निधेहि स्थापय । पूर्वोक्तमे
'च वृत्तम् ॥ ५६॥
जनमनुकम्पारम्या के पारम्याद्रमे न मोदयसि ।
'कृतहितयाचित्राणा या चित्राणां निधिस्त्वमखिलानाम् ।।
इति श्रीमहेङ्कटाऽध्वरिविरचिते श्रीमलक्ष्मीसहस्रं
चित्ररतबको द्वाविंशः संपूर्णः ॥ ५५॥
जनमिति । हे रमे ! अनुकम्पया कृपया रम्या त्वं परमम्यो-
स्कृष्टस्य भावः पारम्यं तस्मात् कं जनं न मोदर्यास न हर्पगसि?
या कृतं हितयाचिनां हितार्थिनांत्राणं रक्षणं यया सात्वम् भाख-
.लानां पमस्तानां चित्राणामाश्चर्याणां मत्कृतगोमूत्रिकादिचित्राणां
च निधिः शांधरसि । पूर्वोक्तपेव वृत्तम ॥ ५७ ॥
इति श्रीराजीमहाराजाऽपरनाम्ना श्रीनिवासपण्वितेन चिर-
चितायां चालबोधिन्याख्यायां श्रीमालीसहसटीकायां
चित्रस्तवको द्वाविंशः समाप्ति पफाण ॥ २२ ॥
M
!
५७ हे रम ! अनुफम्पारम्या (दयासुन्दरी) त्वं पारम्यात (प.
रमवात्, धेष्ठन्वात्त) जन न मादयसि ? कृतहिनयाचित्राणा(मं.
पादितहिनाधिरना) या स्वम् अखिलानाम् चिवाणाम् (अद्भ-
सफर्मणां, चक्रवन्ध्रादीनां च ) निधिः शंबधिरसि, इस्यन्ते चित्राणा-
मिति पूर्वोकं विषयं शब्दतः प्रतिपादयन् स्तबकं प्रपूरयति ।
इति श्रीमानघल्ल्युपाहनेलगरामशास्त्रविरचितायां लक्ष्मी-
सहसाधतरणनिःश्रेणिकायां चित्रस्तबकः ॥ २२॥

·सध्याख्याध्यतरणे लक्ष्मीसहने अथ सङ्कीर्णस्तवकः ॥२३॥ अभिषेकोत्सवे यस्य सुस्वानरराससैः । सङ्कीर्णमासीत्साकेतं स रामः श्रेपसे ऽस्तु नः ॥२३॥ अथाऽस्मिन् त्रयोविंशस्तबके श्रीमहालक्ष्म्याः सर्वव्यापक- स्वदर्शनपुःसरं सङ्कीर्ण वर्णनं कुर्वन् प्रथमनमनपये समतेति त. 'लिङ्ग निर्दिशन्मङ्गलमाचतति- समस्तगुणविस्तारसमावेशनिवेशनम् । वन्दे ऽरविन्दनिलयं वरदं परदैवतम् ॥ १ ॥ समस्तेति । अहं समस्तानां गुणानां सौन्दयौदार्यशौर्यादी- नां विस्तारस्य समावेशस्य निवेशन स्थानम् अनिन्दनिलयो गृहं यस्य पुनर्वरान्ददाति तल्लक्षम्पाऽऽख्यं परदैवतं वन्दे । का- व्यलिङ्गमलङ्कारः। युग्मविपुलारत्तम् ॥ १ ॥ औदार्यशेवधिरनिन्दितकान्तिसिन्धु- रोजःप्रसादनिधिरुज्ज्वलसौकुमार्या । १ अथ नानारूपेण भगवती स्तोतुकामस्त्रयोविंशं समुणोऽभि- धं स्तवकमारिप्सुरादौ सफलगुणवितानसमावेशस्थान कमलनिया- सि वरप्रदायर्फ श्रेष्ठं दैवतं (लक्ष्मीरूपं ) चन्द इनि समस्तगुणवि- स्तारेत्यनेन तथानाम ( सङ्कीर्णेति ) निर्दिशन् मङ्गालमाचरति । २६ सागरेन्द्रसुने ! औदार्यशेवधिः (बादान्यनिधिः, औदा- यायस्य गुणस्य निधिश्च ) अनिन्दितकान्तिसिन्धुः (अतिश्रेष्ठ दीतिसमुद्ररूपा, शोभनफान्त्याख्यगुणस्य आश्रयश्च ) प्रसादनिधिः ( प्रमन्नतायाः यात्रः, प्रसादाण्यगुणनिधिश्च ) उज्ज्वलसौ.

·संकीर्णतयका २३॥ ७३७ वैदर्भरीतिरिव वारिधिराजकन्ये श्लाघापदं भवसि सारविदां कवीनाम् ॥ २॥ औधाति । हे वारिधिराजकन्ये ! औदार्यस्य तदाख्य- गुणस्य च शेवधिः स्थानम् अनिन्दितकान्तेस्तदारुपगुणस्प घ सिन्धुः सागरभूता ओजसस्तदाख्यगुणस्य च प्रसादस्य सदाख्यगुणस्य च निधिः उज्ज्वलं सौकुमार्य कोमलत्वं सदाख्यगुणश्च यस्याः सा वैदर्भीतिः पूर्वोक्का असमासरूपा सेव सारविदां तत्वविदा कवीनां श्लाघायाः स्तुतेः पदं स्थानं म. बसि । ताश्च वैदर्यादयः पोढा काव्यकरणरीतयः । तत्र वैदा दश गुणाः। ते च काव्यादर्श । श्लपः प्रसादः सयता माधुर्य मुकुमारता । अर्थव्यक्तिरुदारत्वमोजाकान्तिसमाधयः। इति वैदर्भमार्गस्य माणा दश गुणाः स्मृताः ।। अशिथिलवन्धत्वम, प्रसिद्धार्थपदववं, मृदुस्पष्टमिश्रवर्ण- प्रयाऽन्यतमघटितवन्धत्वम,अनिष्टुराऽक्षरवत्वम्, अनुन्नपार्थ- पत्र, प्रतीयमानाकर्पयत्त्वं, समासबाहुल्याभाववत्व, लौकिका- यतिकमराहित्य, गौयावृत्तिमत्पदवत्वम, इति क्रमेण अयों नेपः । श्लेपोपमालङ्कारी । बसन्ततिलकात्तम् ॥ २॥ . कुमायां (भासमानमार्दया, विशदसौकुमाख्यगुणा च ) स्वं पैद- मी फायरीतिरिव सारविदां (नत्वज्ञाना, रसमानां च ) पीनां (बुधानां, काव्यशानांच) श्लाघापद मयसीति शेषेण भगवस्या वैदमरीतिसारस्य प्रदर्शयनाद ।

·सध्यायोग्यतरणे लक्ष्मीसहने . । अथ नाटकममता- • आरम्भमेत्य महनीयममोघयत्ना प्राप्त्याशया श्रितपदा परमेप्सितस्य । नित्यं फलं कलयसे नियताऽऽप्तिभाजा नाथेन नाटककलापरिपाटिकेव ॥ ३॥ आरम्भेनि । हे रमे ! त्वं नाटककलापरिपाटिकेर नाथेन भगवतासह नित्यं स्वर्गादिवद्विनाशिवाऽभावाच्छाश्वतं फलं वैकु- vठारूपं ममग्रफलसपत्तिं च कलयसेऽधितिष्ठसि, कयम्भूता महा नीयं महान्तम आरम्भमुपक्रम मय फललाभौत्सुक्यमात्र च पत्य पाप्य अमोघः सफलः यनःप्रयत्नः फलप्राप्तिविषयकातित्वरा- न्वितव्यापारश्च यस्याः सा, यदारभ्यते तत्सिध्पति विध. टते इति भावः । परमेग्मितस्माऽमाप्यस्येष्टस्य माप्त्याशा माप्तपिच्छा उपायापायशङ्काभ्यां कार्यसम्भवच तया आ- श्रितपदा भक्तैरिति शेपः । गदा । आ स्वयम्भुस्तेन भिते पदे यस्याः सा कथंभूतेन नाथेन नियताप्तिभाजा पूर्णकामे- नेत्यर्थः । उपायाभावात्कार्यनिश्चयभाजा च । 'नाऽनवाप्तम- चाप्तव्यमिति श्रीमदी तोक्तः । माननीयं कार्योपक्रमं प्राप्य मफलप्रयत्ना, परमेप्सितस्य (मो. क्षम्य ) प्राप्त्याशय (लिप्सया)भक्तः आश्रितचरणा,नियताप्तिभाजा (नित्यमबद्धन) माथेन (हरिगा सह) मक्तभ्यः ) फलं (घास गशिरूपं) फलयमे इति आरम्भ, यत्न, प्राप्त्याशा, नियताप्ति, फ* लागमरूपारम्धकार्याध्यस्थापनफोटतमाटफफलारीतिसाहश्यमा. विषनाह।

·A संकीर्णतयकः :२३॥ औत्सुक्यमात्रमारम्भः फललाभाय भूपसे । प्रयत्नस्तु फलमाप्य व्यापारो तलरान्वित उपायाऽपापशङ्काभ्यां प्राप्याशा कार्यसम्भवः । अपायाऽभावतः कार्यनिश्चयो नियताप्तिता ॥ समग्रफलसंपत्तिः फलाऽऽगम उदाहृतः ॥ इति । एतदुदाहरणपश्वस्तु प्रतापरुद्रे नाटकमकरणे शेयः। वस- न्ततिलकारतम् । श्लपोपमे अलकारी शेयौ ॥ ३॥ अथ न्यायसाम्यम- व्याप्त्या प्रसिद्धा तिपक्षपाता बाधाऽनभिज्ञा प्रतिपक्षशून्या । समीहितं साधयसि ध्रुवं नः सहेतुवद् दुग्धपयोधिकन्ये ॥ ४ ॥ व्याप्त्येति । हे दुग्धपयोधिकन्ये ! सद्भतुवनिर्दुष्टहेनुनत् नोड ऽस्माकं समीहितम् अर्थ वसिद्भावं च साधयसि । तत्र सहेतु सादृश्यविशेपणानि 1 सदेतुपले यत्र धूमप्तत्र पहिरिति साइच- नियमो व्याप्ति तथा मसिद्ध व्यामिमकारकप्रमात्मकनिश्च- ४ हे पुग्धपयोधिकन्ये व्याच्या प्रसिद्धा (सकलजगद्यापफ- সখা দ্বিগু, ধামানাঘবেন সবখানা ও প্রাপ্তর- पक्षावा (स्वाधितेपु पक्षपात: मेहो यस्याः सा, आश्रित: पस দিবি থান্য যান পুয়া ) গ্যালামা (ল্লাল जुभधिमी. पाधास्पदोषशून्या घ) प्रतिपक्षशून्या शत्रुशून्या, सा- ध्यामायसाधफवाररहिता च ) र सद्धेतुमदारहेतुपात न: समीहितम् (इंसितम्, साध्यं च ) साधयसीति भगवस्यां न्या यसाम्यं प्रतिपादयताए।

·७४० सम्याक्याऽधरणे लक्ष्मीसहने यविषष इयर्थः । श्रीपसे जगत्कार्य निमित्तोपादानोभयकारण- रूपया व्याप्त्या प्रसिद्धा तथा सन्दिग्धसाध्यवान्पक्ष इति प्रा- चां मतप, अनुमित्युद्देश्यकत्वं पक्षत्वमिति च नव्यमतं, तत्र पात- स्तत्संबन्धित्वं तपितं येनीत । अन्यत्राऽऽश्रितानां पक्षपातः सा हाय्यं यस्या इति। पक्षे साध्याऽभावो वापः । यथा वहिः शीतो द्रव्यत्वाजलवदित्यादी पक्षे वहौ साध्यं शीतत्वं तस्य प्रत्यक्षेण बाधातदनभिज्ञम, अन्ययासदेतुत्वाऽऽपत्तेः। अन्यत्राऽनपायिनी- ति यावत् । "लक्ष्मीरस्याऽनपायिनी"त्युक्त एवंसाध्याऽभावसा- धकं हेत्वन्तरं यस्याऽस्ति स सत्मतिपक्षः स एवेह प्रतिपक्षशन्दे- नोच्यते । यथा शन्दो निसः श्रावणत्वात् शब्दत्ववदित्यस्मिन् बाब्दस्य नियत्वसाधकाऽनुमाने शब्दो जनत्यः कार्यत्वाइटब- दिति हेतोः सत्प्रतिपक्षताद् दुष्टत्व, वेन शून्यो हिसदेतुः, अन्य- त्र प्रतिपक्षः शुम्भादिशभिः शून्या रहितेति । श्लेषाऽला रः । उपजातिहत्तम् ॥४॥ अय व्याकरणसमत्वम्- प्रकृतिरुचिरमूर्तिः प्रत्ययानां विधात्री समधिकगुणवृद्धिः साधुतामादधाना । . ५हे पझे! प्रकृतिरुचिरमूर्तिः (निसर्गसुन्दरदेहा, प्रकृत्या प्रत्य- यविधानावध्यादिभूतया रमणीया च) प्रत्ययानां (विश्वासाना, सु. बादीनां च ) विधात्री, समधिकगुणवृद्धिः (सविशेषसौन्दर्यादित गुणोपचया, अधिको गुणो अदेपो वृद्धिः आदेजपा यस्यां च) साधूताम् (समीचीनतान, शम्दशुदि च) अदिधाना, अनन्तलि. रफणितिषिधेया ( अनन्तस्य हरे खिरायाः फणितेर्वाचो विधेया घ. श्या, अनन्तस्य शेषांशस्य पतझले स्थिरायाः फणिभाष्यरूपाया म. धीना च) (स्वं) शब्दविद्येव व्याकरणशास्त्रमिव द्राफ मजायेः ·संकीर्ण स्तबका २३ ॥ ७४१ सृजति पदमजाधैरीप्सितं द्रागनन्त- स्थिरफाणितिविधया शब्दविद्येव पये॥५॥ प्रकृतीति । हे पो ! शब्दविधा व्याकरणमिव वं पमा पक्षे प्रकृत्या स्वभावेनैवाऽन्यत्र प्रातिपदिकमातुरू- पया रुचिरा मूतिर्यस्याः सा, एवं प्रत्ययानामनुभवाना मुप्ति- नदीनां च विधात्री, पुनः सम्पधिकानां गुग्णानाम् भौ- दार्यादीनां वृदिराधिक्यं पक्षे समधिके अदेड गुणः वृद्धिरादै- च इमे गुणद्धी यस्यां सा सती साधुताम् उत्तपत्वं शब्ददि च । 'एकः शब्दः सम्यक्षातः शास्त्राऽन्वितः मुप्रयुक्तः स्वर्गे लोके कामधुग्मवती,ति पातालभाष्यात् । आदधाना स्थापय- न्ती तथा अनन्तो हरिः स्थिरफणितेर्गम्भीरोक्तविधेयो वश्यो य. स्याः । विधेयो विनयग्राहीसमरः । अन्यत्र अनन्तस्य शेपाऽव- तारपतमले स्थिरपा सिद्धान्तितपा फणित्या उत्तया विधा- तु योग्या । 'पयोत्तरं मुनीनां भामाण्य,मित्यभिधानात् । अपि च अजाब्रह्मायैः भन्यव भन्मत्याहारादिभिश्च ईमितम् इष्टं पदं ब्रह्मलोकादि अन्यत्र सुमिडन्तरूपं च द्राग झटित्यासा हाय द्रामइक्षु सपदि द्रुतमियमरः । सृजति ददाति । भवतीस- ध्याहार: सज विसर्गे इत्यस्माद्धातोः कर्तरि लन् । श्लेपोपमा. लङ्कारौ । मालिनीतम् ॥५॥ Dow- . (ब्रह्मादिभिः, अन्सलादिमिय) प्सितं पदं (धाम, सुमित रुप) दासीति भगवस्यां शम्दपियासाम्यं वर्णयमाह।

·७४२ सध्याच्याऽयतरणे हामीसहसे .. अथ कर्मकाण्डसाम्पम्- आधिकरणविचाराऽऽरम्भसीदद्विपक्ष किमपि विशदयन्त्या कृत्स्नवेदार्थतत्त्वम् । गलति गहनकर्माऽऽलम्बनं मोहजालं कमलमुखि भवत्या कर्ममीमांसयेव ॥६॥ अधीति । हे कमलमुखि ! कर्ममीमांमयेव भवत्या लक्ष्या करणभूनया । कर्मपक्षे अधिकरणानां विषयसन्देहसङ्गतिपूर्वप- क्षसिद्धान्तरूपपञ्चाऽवयवकश्रुतिवाक्यार्थनिर्णायकन्यायानां वि- पारस्य आरम्भं प्रथमम(?),अत्र प्रसङ्गात्मत्पध्यायं मीमांमावि- पयो लिख्यते । प्रथमं धर्म प्रमाणं, द्वितीये कर्मभेदः, तृतीये थे. पता, चतुर्थे प्रयुक्तिः, पञ्चमे पौर्वापर्य, पटऽधिकारः, सप्तमे सा- मान्यरूपेणाऽतिदेशः, अमे विशेषरूपेणाऽतिदेशः, नामे तद्- हा, दशमे बाघः, एकादशै तन्न, द्वादशे नयः, इति । श्रीपक्षे अधिकः यो रणे विना गरुडेन सञ्चारः तस्याऽऽरम्भः तेन, यदा- . . ६ हे फमलमुखि ! अधिकरणविचारारम्मतीपद्विपक्षी धिकोरणे योविना गरुडंग वाहनभूतेन चारस्य सधरणस्याऽमस्तेम सीदन्ता नश्यन्तो विपक्षाः शत्रवो यस्य तत्, अधिकरणामां देयताप. धिकरणानां विचारस्य आरम्भेण सीदन् विरुद्धः पक्षो नास्तिकादि सिमान्तो यस्मिन् तश्च ) कृत्स्नवेदार्थतत्वं (सफलनिगमार्थसार- भू भगयास्वरूपं, निखिलवेदनतिपाधं सिद्धान्त च) पिशमयन्त्या (प्रकाशयन्त्या ) स्वया (फरणभूतया) फर्ममीमांसयेष ( पूर्वमी- मामाघिद्ययेष) गहनफर्मालम्पन (विषमफर्माश्रयं ) मोहजालम (मविद्यामहः, भ्रान्तिहान च) गलति (नपति) इति देखा पूर्वमीमांसासाम्यमाह।

·. संकीर्णस्तबका २३ ७५३ रणः कार्य इन विचारारम्भ एव सीदन्नो विशीर्यन्नो विप- सा नास्तिका देयाश्च यस्मिन् तत् किमप्यनिर्वचनीयं कृत्तस्प सर्वस्य नदस्याऽयरूपं तर हरि विशदयन्त्या रमयन्त्या वगा गहनाना कर्मणाम आलम्बन मोहजालम् अविद्यारूपं जालं गलति पथा परिकमपि अपूख्यिं गहनकर्माण्यवाऽवलम्बते तादृशं क- स्नवेदार्थतत्तं सा वेदः कर्मपर्यवसायी कर्मापूर्णपर्यवसायि इति विशदयन्सा स्फुटयन्त्या कर्ममीमांमया यथा मोहजालं त्यक्षमयाणवादिचा कोद्भावितस्वर्गाऽभापरूपं मोहं जालपद- हनं नानायुक्तिनाथतवाद गलति । श्लेगीपमालारौ । गालि- नीत्तम् ॥६॥ भयोत्तरज्ञानकाण्डसाम्यम्- चतुराऽऽकृतिलक्षणाऽभिरामा परदेवस्य गुणान् प्रकाशयन्ती। उपदर्शयसे उपवर्गमार्ग मम शारीरकभारतीव मातः ॥ ७॥ पतुति । हे मातः ! त्वं श्रीपसे चतुरायाः सन्दर्या आ- कृतेराकारस्य लक्षणैः मामुद्रिकरभिरामा रमणीया. यद्वा चतुरा. णां कृतिनां कुशलानामाभरामा(?) शारीरकपक्षे प्रयमः समन्या, ७ हे मातः ! चतुराकृतिलक्षणामिरामा (चतुराया मनोर- माया आफूलक्षो सुलक्षणे. सुन्दरी, चतामाकनीनां मूतीनां धासुदेवनकर्षणप्रधुम्नाऽनिरुद्यरूपाणां लक्षणहंद्या च ) परदेवस्य (हरे', परब्रह्मणश्च ) गुणान (दयादाक्षिण्यादीन, जगरफतवादि- फांच ) प्रकाशयन्ती (३५) शारीरकभारतीय (घेदान्तयागित्र ) मम मोक्षमार्ग प्रशंयसीति रमायां ग्रेहान्तमातुल्यता प्रतिपादयति ।

·७४४ सव्याल्याऽवतरणे लक्ष्मीसहस्र द्वितीयो ऽविरोधः, तृतीयः साधनं, चतुर्थः फलम् इति चतुर्भिर- ध्यागैरभिरामा; गदा चतुराकृतीनि चतुर्विधलक्षणानि तैः यदा चतुराकृतीनां वासुदेवसङ्कर्षगमयुम्नानिरुद्धति चतुर्विग्रहाणांल. सणमुपासनं तेन परस्य विष्णोब्रह्मणश्च गुणान्मकाशयन्ती शा. शरकभाष्यस्य भारतीच ममाऽपवर्गस्य मोक्षस्य मार्गम उपदर्शय- से प्रकाशयसि । श्लपोपमालङ्कारौ । औपच्छन्दसिकं वृत्तम् ॥७॥ अथ श्रुतिसाम्यम्- सुवर्णश्रीरम्यं शुभकरपदर्च श्रुतिकुलं भवद्रूपं चेदं भवति महितं ब्राह्मणगणैः । तयोरित्थं भेदः स्फुरति तटिनीजानितनये बुधेन्ट्रैरध्येयं प्रथमांमेतरद्येयमिति च ॥८॥ सुवर्णेति । हे ताटन्यः नघः जायाः यस्य स सिन्धुः । जायाया नि । तस्य तनये ! श्रुतिपले मुष्टुवर्णानामकारादी- नां श्रीपक्षे सुवर्णपा हाटकनिभया श्रिया रम्यम्, एवं शुभकराणि पदानि मुतिङन्तरूपाणि यामु ता ऋचो यत्र । ऋवपूरब्धूःप- थामियमययः । पक्षे शुभकरी पदोरर्चा पूजा यस्य तत् श्रुतीनां ८ हे तटिनीजानिननये ! ( नदीपतिसमुद्रमन्ये ।) सुपर्णधीरस्य (फगफकान्तिशोभासुभगं, शोभनवर्णशोभासुन्दरं घ) शुभकर- पदचे (शुभकरी पश्चिरणयोरची पूजा यस्य तत्, शुभफराणि प. दानि यासु तादृश्यः ऋचो यत्र तच्च) श्रुतिकुलं (घेदसमूहः) इदं म- चाया रूपं च ब्राह्मणगणैः (विप्रसमूहः घ्राह्मणभागेश्च ) महितं भव. पनि, परं नयारवं भेदो यत् प्रथम (श्रुतिकुलं ) बुधेन्द्रः (श्रेष्ठप: गिडनैः) अध्ययं (पठनीयं, ज्यातुमयोग्यं च) द्वितीय (स्वदूपं नगं ध्यानयोग्यमिति भगवतीरूप घेदसाम्य प्रदश्य पुनस्ततोत्र यतिरेक प्रतिगदपति ।

·संफोर्णस्सबकः २३॥ कुल समूहः भवत्याः रूपं च ब्राह्मणानां गणैर्महित पूजितं भ- पति । तथापि तयोर्द्वयोर्मध्ये प्रथमं श्रुतिकुलं बुधेन्द्रः अध्येतुम् अ- ध्यपनं कर्तुं योग्यम् इतरच्छ्रीरूपंध्यातुं योग्यम् इति उपमानोपमे- ययोर्भेदः स्फुरति । अतो व्यतिरेकालङ्कारो भवति । शिखरि- णीवृत्तम ॥८॥ अथाऽमृततरङ्गिणीसाम्यम्- व्याकोचवारिजधरां द्विजराजसेव्या- मन्याहताममृतशैवलिनीमिव त्वाम् । निःसीमसंसृतिनिदाघविदाहतप्ताः के चित्सुधाऽन्धितनये कृतिनो भजन्ते ॥ ९॥ गाकोचति । हे सुधाऽन्धितनये ! व्याकोचं स्फुटं वा- रिज वारिजानि च धरति ताम्, एवं द्विजराजेन गरुडेन ब्राह्म- गैर्वा पो पक्षिमिश्च सेव्यां, पुननिःसीमायाः संसृतेः संसार- रूपस्य निदाघस्य विशिष्टदाहेन तता के चित्कृतिनः अव्याहताम् अमृतथैवलिनी नदीमिव त्वां श्रियं भजन्ते । श्लेपोपमाकाव्य- लिङ्गालङ्काराः । वसन्ततिलकारत्तम् ।। ९॥ ९ हे सुधापयाधिसुते ! निःसीमसंसृतिनिदाघविदाहतमाः (नि. रवधिकसमारूपग्रीष्मतापसंतताः) के चित् शतिनो व्याकोच- धारिजधरा ( विकसितकमलधारिणी ) द्विजराजसेव्याम् (4- क्षिराजगरुडसेवनीयां, हंसादिपक्षिश्रेष्ठमेव्यां च ) अध्याहताम् (अकुगिठतशक्तिम्, अनवरुद्धांच) स्याम् अमृतनदीमिव भजन्ते इति अमृननदीसाम्यं भगवस्यां वर्णयन्नाह ।

·७७६ सव्याख्याध्यतरणे लक्ष्मीसहने. वात्सल्य तव राघवप्रणयिनि व्याचष्ट काकाऽसुरः शक्तिं दुर्घटसाधनी हनुमतः शीतः स वालानलः । औदार्य त्वदपाङ्गलब्धविभवोलासा महेन्द्रादयः कारुण्यं कृपणा वयं तु विगुणा निर्हेतुकं रक्षिताः॥१०॥ वात्सल्यमिति । हे राघवप्रणयिनि ! तव धात्सल्यं दया- लुत्वं काकाऽसुरः व्याचष्टाचति व्यक्तायां वाचि अस्मालद् । तथा दुर्घटसाधनी शक्ति हनुमतः पालाऽनलः पुच्छाऽग्निः, पु- नरौदार्य त्वदपागाव्या विभवस्यैवयस्योल्लासा येस्त महेन्द्रा- दयः, कारुण्यं तु कृपणा विगुणा हेतुरहितं यथा तथा रक्षिता चयं मकटयाम इति भावः । दीपकालङ्कारः । शार्दूलवि- क्रीडितम् ॥ १० ॥ दोषौघः शरणं जगाम गुणतामादित्सुरङ्गानि ते कौटिल्यं किमपि भ्रुवौ कठिनता कल्याणि वक्षोरुहौ । १० हे राघवप्रणयिनि ! (सीते!) फाफासुरः (तव स्तनविदा रको जयन्तः ) नव वत्सलत्वगुणम् ख्याख्यातवान्, शीतलो मारुतेः पुच्छलग्नो ऽग्निस्तघाऽटिनघटनापटीयसीं शक्ति व्याचल्यो, तब वादान्यकं च त्वत्कटाक्षसमासादितसमधिकैश्वर्या देवेन्द्रादयों ध्याचख्यु, दीना गुणशून्या निष्कारणमेव त्वया रक्षिता वयन्तु ते करुणां व्याख्यानयन्त इनि अगतिकानां त्वमेव गतिरित्याह । ११ हे कल्याणि ! अम्ब ! कौटिल्यम् ( अनाजवम, वक्रत्वं च ) ते भुची, कठिनता (क्रूरता, कठिनस्पर्शश्च) स्तनौ, दारिद्यम (अकि- श्वनन्य, तनुत्वं च ) मध्यभाग, रागः (विषया भिलापा, रक्तिमा च) अधराष्टं, तमः ( अज्ञानम्, अन्धकारश्च ) केशान्, चाचल्यं (अगाम्भीर्य, चपलत्वं च ) दृशं, मन्दगतिता (कुण्ठितगतित्वं, .

·संकीर्णस्तवका २३॥ A ८७७ दारियं वत मध्यभागमधरं रागस्तमः कुन्तलां- वाचल्यं दृशमम्ब मन्दगतिता पादौ मुखं मुग्धता॥॥११॥ दोपति हे कल्याणि गुगाताम् आदातुमिच्छुर्दोपौधः शरणं रक्षितृगि ते ऽङ्गानि जगाम माप। नदाह हे ऽम्य ! किपि,को- टिल्यं भुवी, एवं हे कल्याणि ! कठिनता कुचौ, तथा दारिद्य काश्य वा अभावः मध्यभाग, पुनग्धरं रागो रक्तिमा, अन्पच तमः कुन्तलान कचान, अपि च चाश्चल्यं दृशम्, इतरन्मन्दगतिता पादौ, पुनर्मुख मुग्धतेति । उत्मेक्षादीपकोलासालङ्काराः । शा- दलविक्री० ॥ ११॥ कृतस्त्वया देवि कृपाकटाक्ष- लेशैरहं श्लोककृदर्भको ऽपि । परं त्वहं श्लोककृदित्यभीक्ष्णं. कदा नु गायेयमिति प्रतीक्षे ॥ १२ ॥ कृत इति । हे देवि त्वया कृषायुक्तायां कटाक्षणां लेशैः अर्भको ऽस्यहं श्लोकान्पद्यानि करोति तादृशः कृतः परंतु "अहं श्लोककद" इत्यभीक्ष्णं पुनः पुनः कदा नु गायेयम्, इति प्रतीक्ष. इच्छामि । “अह ५ श्लोककृदह ५ श्लोककृ"दित्यादितत्तिरीयोप- शनैगतिश्च ) पादौ, मुग्धता (मुखना, सौन्दर्य च ) मुखं, प्रापस्येचं दोपसमूहःगुणतां लिप्सुरिय ते ऽङ्गानि रक्षकतया भापति भग- वतीसौन्दर्यातिशयं प्रतिपादयति । १२ हे देवि ! डिम्मो यहं त्वया दयावलोकन: श्लोफरत (काव्यरत् ) रचिता, परन्तु (अहं) "अहं लोचाय"दिति ब्रहा. मानावस्थायां गेयं तैत्तिरीयोपदुपदुक्तं फदा गायेयमिति प्रतीक्षे. (प्रतिपालयनस्मि) इनि स्वस्य ब्रह्मज्ञान याचने।'

·. सध्याययाऽपतरणे लक्ष्मीसहने निपदुक्कां ब्रह्मविदयस्थां, कदा प्राप्स्यामीति, भावः । उपजा- तिवृत्तम् ॥ १२॥ आगस्तति मे किमहश्यविद्या- मध्यापयस्यब्धिसुते तथा त्वम् । स विश्वतश्चक्षुरधोक्षजो ऽपि , न पश्यति व्यक्ततमा यथैनाम् ॥ १३ ॥ आग इति । हे ऽधिमुते ! "विश्वतश्चक्षुरुन विश्वतस्पात्" इति श्रुतिसत्त्वात् सर्वतश्चक्षुरपि सः अधः कृतम् अक्षजमिन्द्रिय जन्यज्ञानं येन सः यथा मे मम आगस्ततिमपराधपति प्रति व्य- ततमा स्पष्टां न पश्यति तथा एनाम् अदृश्याऽन्तर्घानरूपा चाऽमी विद्याच ताम् अध्यापयसि पाठयसि किम् इति दयालुत्वे उत्पेक्षा। सैवाऽलङ्कारः। उपजातिवृत्तम् ॥ १३ ॥ रक्षेति नाथसविधे तव गाढमुक्ति- यद्युद्गता मम भवेत्तत एव मुक्तिः । १३ हे अग्धिसुते ! त्वं मे अपराधपरम्परा तथा अश्यविद्या (तिरस्करिणीविद्याम् ) अध्यापयसि किं ? यथा अतिस्फुटामप्येना सर्वप्रत्यक्षवान् हरिरपि न पश्यतीति त्वं मदपराधति मपंयित्वा हरेरपि तामुपेक्षणीयां करोषीत्याह । १४ हे कृष्णप्रिये ! भगवत्समीपे (एन) रक्षेति तव वाग् यदि निर्गता स्यात् तत एव मे भवमोक्षो भवेत, तथापि एतावति (म.

·संकीर्णतयका एतावति श्रितमनोरथपूरणे ऽस्मिन् कृष्णप्रिये ननु तथापि कियान्विचारः ॥ १४॥ रक्षेति । हे कृष्णप्रिये ! रक्ष एनं करि पालय' इति नाथस्य हरेः सविधे समीपे तव गाढम् आदरयुक्तम् उक्तिपहारः यदि भवेत् ततः तद्वचनादेव में मम मुक्तिमेत, एतावत्यस्मिन् श्रि- तस्यं आश्रितस्य मम मनोरथस्य पूरणे नन्विति वित, किं प. रिमाणमस्य किपान् । किमिदम्भ्यां चो घ इति वतु । विचार: आलोचनं, श्रीहरिसन्निधौ त्वत्कथनादेव मदुदारो भविष्यति अत एतत्कयने ऽपि विचारं मा कुर्विति भावः । वसन्ततिल- कारत्तम् ॥ १४॥ यद्यम्ब निन्दसि यदूहहवल्लभे मां कर्माणि कारय तदा कलुपोज्झितानि । नैपुण्यमेषि यदि वा न ततोऽपि दूये नैराश्यमेव हि सुखं निगदन्ति सन्तः ।। १५ ॥ यदीति । हे पदहस्य वल्लभे ! प्रिये ! हे ऽम्ब ! यदि मां त्वम् महादुराचार्यसि त्वामेनं द्रष्टुं नामीति यदि नि- त्यपथमसाध्ये ) आश्रिताऽभीप्सितपूरणे विचार कियान् ? इति स्वं द्रुतं भगवते निवेद्य मां मोचयेत्याह । १५ हे यदुनाथप्रिये ! अम्ब ! (कुचरित्रं ) मां यदि विगहंसे तह निष्फल्मपाणि कर्माणि (मां) फारय, यदि वा दयाशून्यता यासि ततोऽपि न मे दुःख, यतः सन्तो नैराश्यमुत्कएं सुखं पद- न्तीति भगवती स्वस्य सुचरितप्रवर्तनाय प्रार्थयते । , ·७८० सव्यायाऽयतरणे लक्षमीसहने न्दसि तदा कलुपोज्झिनानि निप्पापाणि कर्माणि कारय इति प्रार्थना, यदि वा तादृशकरणे नष्पं निर्दयत्वम्, एपि प्राप्नोषि ततो निष्करुणत्वादपि सर्वथा निराशो ऽहं न ये न उपतापं माप्नुयाम् । तत्र हेतुः ‘आशा हि परमं दुःखं नैराश्यं परमं सु- ख'मित्यभिधानात् । सन्तः साधवः नैराश्यमेव सुखं गदन्ति व- दन्ति | काव्यलिङ्गमलङ्कारः । वसन्ततिलकात्तम् ॥ १५ ॥ नैवाऽपवर्गमतिदुर्गममर्थये त्यां न स्वर्गमम्ब न ततोऽप्यपरं च सौख्यम् । अभ्यर्थये हरिसखि लयि भक्तिमात्र- मत्राऽपि चिन्तयसि चेदथ किं करोमि ॥१६॥ नैवैति । हे ऽम्बाऽत्यन्तं दुर्गमं गन्तुमशक्यम् अपवर्ग मोक्ष त्वां नाऽर्थये न प्रार्थये, तथा स्वर्ग न, ततो ऽप्यपरिमितम् इ- तरत् सौख्यं न, तर्हि हे हरिसखि! त्वपि भक्तिरेव भक्तिमात्रम् अभ्यर्थये याचामि अत्र केवलभक्तिदाने ऽपि चिन्तयसि चेत् अर्थ किं करोमि ? मन्त्रिरुपायत्तमिति भावः । वसन्ततिलका- वृत्तम् ॥१६॥ १६ हे ऽम्य ! अहं त्वाम् अति दुरापं मोक्षं न याचे, स्वर्गमपि म, अन्यदपि मुखं न, फिन्तु हे हरिप्रिये ! त्वयि कबलां भक्ति याचे, सावन्मादाने ऽपि यदि विचारयमि तर्हि फा मे गति?रित्या ।

·M संकीणस्तयकः २३ ॥ मा कोपं कुरु मातरेकमधुना जल्पामि धृष्टो वचः शक्तिः कर्तुमकर्तुमन्यथयितुं जागर्ति येयं त्वयि । तल्लेशो मम चेदसेत्स्यदमृतं सर्वाननेष्यं क्षणाद् विद्यो नैवमुपेक्षसे धनकृपा कस्मात्मस्मानिति॥१७॥ मेति । हे मास: अहमेतावत्पर्यन्तं समर्यादमवादिषम, अधुना धृष्टः उद्धतः सन्ने वचः जल्पामि, कोपं या कुरु,त्वार्य कर्तुम् अ. न्यथायितुं विपरीतयितुं ये शाक्ति गनि तस्यालेशः ममाऽसेत्स्य- दभविष्य चेत् सर्वान् क्षणात् मोक्षम् अनेष्यम् । णी मा. पणे अमातहेतुमद्भाबलुङ । एवं सति धनकृपा त्वम् अस्मा- किम् उपेक्षसे ? न विनइति लोकोक्तिरलङ्कारः। शार्दूलवि०॥१७॥ सौन्दर्यस्य निधिर्मुदामुदयभूः संपत्तिमञ्जूपिका कान्तीनां निलयः कलाजलनिधिःक्षान्तेनिशान्तस्थली। १७ हे मानः !मा कुप्य, अधुना धृष्ट' सन्नमेकं धची पदामि (यत ) स्वीय फर्तुमकतुंमन्यथा कर्तुं च येयं शक्तिर्जागरूका स्ति तस्या लशा ऽपि मम यदि सिद्धयत् तर्हि अहं सर्वान क्षणात् मुक्ति प्रापयेयम् , पवं सनि फरुणासागररूपा त्वं किमित्यस्मानुपेक्षसे? तत्तु न जानीम इति सप्रणयधाष्यमात्माऽनुपेक्षा प्रार्थयते । १८ हे कमले! त्वं रामणीयफस्य शेवधिः, संतोषाणामुत्पत्तिभू. मिः, संपदा पेटिका, कान्तीनामालय , चतुःषष्टिकलानां सागरः, क्ष. माया मन्दिर, गौशलस्य रक्षणगृहम, औदार्यस्य विधमान, यशसा - ·७८२ , सव्याख्याधतरणे .लश्मीसहने दाक्षिण्यस्य शरण्यसन कमले दातृत्वविश्रान्तिभू- रास्थानी यशसांप्रपा ऽसि सतृपामाद्यस्य पुंसोधनम् १८ सौन्दति । हे कमले ! त्वं सौन्दर्यस्य निधिः, तथा मुदा हर्षाणामुदपभूः उत्पत्तिभूमिः, पुनः संपत्तिमपिका । पिटका पेटका पेटा मञ्जूपत्यमरः। पुनश्च कान्तीनां निलपो गृहप, अन्य- स्कलानां चतुःपष्टिसंज्ञकानां जलनिधिः, इतरत्तान्तः क्षमायां निशान्तस्य गृहस्य स्थली, एवं दाक्षिण्यस्य कौशलस्य शरण्यं रक्षणताधु, तत्र साधुरिति यत्मत्ययः। सद्म गृहम्, इतरच दातृत्वस्य विश्रान्तिभूः, अपि च यशसाम् आस्थानी । प्रास्थानी क्ली- वमास्थानमियमरः । च परं सतृपां मंपा पानीयशालिका, मा. द्यस्य पुंसः धनं सर्वस्वमप्यसीति । उल्लेखालङ्कारः । शार्दूल- विक्रीडितं वृत्तम् ॥ १८ ॥ मोहोन्मूलनमूलिका भवजुषां मोक्षाऽध्वनिःश्रेणिका चेतःशुद्धिविघानसिद्धगुटिका चिन्तातमश्चन्द्रिका । विद्याविभ्रमशालिका ऽसि कमले विष्णोरुरोमालिका मातस्त्वं मम पारिजातलतिका मोदाम्बुधेर्वीचिका॥१९॥ मोहेति । कमले ! मोहस्याऽज्ञानस्पोन्मूलने उत्पाटने मू- . सभाभवन, तृष्णा( विषयत वतां पानीयशाला, हरेश्च सर्वस्थ- मसीति स्तौति। १९. हे मातः ! संसारिणामज्ञानपिनाशकौषधिः, मोक्षरूपस्या- दृस्याऽधिरोहणी, चित्तशोधकमिद्धगुटिका, चिन्ताऽन्धकारज्यो- स्ना, विद्यापिलासगाला, हरेर्वक्षःस्मक् त्वं मम पारिजातलता (स. पर्थिदा) संमदसागरोमिः (निरतिशयहर्षदा ) असीति स्तुते ।

·सकीयस्तयकः २३॥ ७५३ लिका ओपषिः, भवजुपां संसारिणां मोक्ष एवाऽहः सौपस्तस्य निःश्रेणिका अधिरोहणिका, चेतप्तः शुदिविधानस्य सिद्धगु- टिकासिद्धरचितगुटिका,चिन्तातमसः चन्द्रिका, चन्द्रिका कौमुदी ज्योत्स्नेत्यमरः । विद्याया विभ्रमस्य विलासस्प शालिका शाला, 'विष्णोः उस मालिका तत्राऽवस्थानाद । हे मात: खिं मम पारिजातस्य कल्पद्रोलतिका इष्टदातृत्वात, मोदाम्बुधेरानन्दसि- न्योाचिका लहरी । असीति चोपः । उल्लेखालङ्कारः । शार्द- लवि० ०॥१९॥ विकासः पुण्यानामपि च विकचाऽम्भोरुहरुचा विवों हर्षाणां विततिरमृतानां परिणतिः । विकारः कारुण्याऽमृतजलधिवीचीपरिषदां विकल्पः कल्पद्रोर्जननि तव वीक्षा विजयते ॥२०॥ विकास इति। हे जननि ! पुण्यानां विकासः, अपि च विक- चानां प्रफुल्लानामम्भोरुहाणां कान्तीनां विवर्तः परिणाम:, ह. पाणां वितांतविस्तार, अमृतानां परिपाका, कारुण्याऽमृतजलधेः कृपापीयूषसिन्धोः बीचीनां परिपदा सभानां विकारः, कल्पद्रो- चिकल्पः अपरः, ईदृशी तव वीक्षाऽवलोकः विजयते । विपराभ्यां जरित्यात्मनेपदम् । उल्लेखाकङ्कारः । शिखरिणीत्तम् ॥ २० ॥ . २० हे जननि । सुकृतविफासः, चिफसितफमलफान्तिरूपान्तर, हविस्तार, पीयूपपरिणामः, दयाऽमृतसागरतरङ्गपरम्पराधिकार, फरपक्षाऽपररूपस्तवावलोकः सर्वोत्कर्षण राजते इत्याह ।

·सम्याण्यापारणे लघमीसहने प्रज्ञालतानां किमुपनयष्टिः पणायतां कामगवी कवीनाम् । प्रपश्चमातस्त्वमकिश्चनानां प्राणप्रतिष्ठा परमा ऽसि काष्ठा ॥ २१ ॥ प्रक्षेनि । हे प्रपञ्चमातः! प्रज्ञालतानां बुद्धिमल्लीनाम उपन- भूना ऽऽश्रगभूता पष्टिः किम् ? स्यादुपनो ऽन्तिकाश्रये इत्यमरः । पणायता, स्तुबत्ता, पण स्तुतावित्यस्मानुपूधृपेयादिना आयमवये धातुत्वालटः स्थाने शत्रादेशः कवीनां कामगवी कामधेनुः त्वम् भकिचानानां दरिद्राणां माणानां प्रतिष्ठा स्थितिः, पुनः परमा उत्कृष्टा काष्ठा सीमा ऽसि परा काष्ठा ऽसीति । उल्लेखालङ्कारः। उपजातिवृत्तम् ॥ २१ ॥ अस्मादृशामभ्युदयाङ्कुरो वा नाथस्य पझे नयनोत्सवो वा। दिव्यौषधं वा दुरिताऽऽमयानां पारं परं वा भवती भवाऽब्धेः ॥२२॥ अस्मादृशामिति। हे पो ! भवती अस्मादृशाम अभ्युदयस्य भाग्यम्प अङ्करः) अङ्कुरो ऽभिनवोद्भिदीत्पमरावा, नायस्य हरेः नपनयोः उत्सवः उद्धवावा, दुरितरूपाणां पापरूपाणामापयानां २१ ह जगज्जननि ! त्यम् पणायता (स्तुपता ) कधीनां मति- परीणामन्तिफायदण्डसपा ऽमि, किं च दरिद्राणां प्राणप्रतिष्ठा (जीयनस्थिमिदा ) चरमसीमा सीत्याह। २२ है पा ! स्वं माशजनामा माग्यनयोनिद्या, न्मापा या, पापोगाणां विम्योपापा पा, ससारसागरस्य पर पार या मीथाहा -- हरेनयनी.

·संकीर्णसवका २३॥ रोगाणां दिव्यम् भोप भेषजं वायवाऽन्यः परं पारंपरगीरं था। उल्लेखपन्देहालङ्कारी । इन्द्रवजात ॥ २२ ॥ ताटङ्करक्षां त्रिदशाङ्गनानां तरङ्गिणीजानितपाफलं श्रीः । दारिद्यविद्रावणमूलविद्या जगुर्जगन्नायकनायिकां त्वाम् ॥ २३ ॥ ताटवेति । हे श्री! त्रिदशाङ्गनानो देवस्त्रीणां ताटङ्काना रक्षा दैत्याऽदितसर्वोयररक्षकत्तान, नङ्गिगीनानेम्वादधेः तप. सा फलभूतां, दारिद्यस्य विद्रावगाम्ग नाशनम्य मुलवियां जग- धापकस्य हरेर्नायिका पनी तां जगुः । उल्लेखसन्देहालका- रो। इन्द्रवज्रावृत्तम् ॥ २३ ॥ परिष्कृति पङ्कजकाननानां परायणं नः शरणाऽऽगतानाम् । सन्तः शकुन्तध्वजसुन्दरि खां सर्वस्वमाहुः सकलाऽऽगमानाम् ॥ २४ ॥ परिष्कृतिमिति । हे शकुन्तध्वजस्य गरुडकेतनस्य सुन्द- - २३ हे श्रीः ! जगन्नाथमहिषी त्वाम् (सुधियः) देवाङ्गनानां বাহানবান্ধোনকাৰা ৰামাখিঃমূদ্ধামহাৰ- णीम्) आए. नदीपतिसमुदसुकतफलम् आहुः, एमेदारियान्मूलन- সব অনিয়া। २४६ शकुन्ताजसुन्दरि ! (गडध्वजरमणि सात स्थान कमलपनानामलङ्कारका शरणं प्रपन्नानामस्मास घरममा पई, निषिलशास्त्राणां सकल घममारियाद ।

·. ७५६ सम्याग्याऽवतरणे लक्ष्मीसहने रि ! त्वां पङ्कनकाननानां कमलवनानां परिष्कृति भूषणमूनाम्। एवं शरणाऽऽगतानां रक्षणप्राप्तानां नो ऽस्माकं परमयनं प्रा. प्पस्थानं, तथा सकलानामागमानां शास्त्राणां सर्वस्वम् इति सन्तः आहुः जगुः । उल्लेखालङ्कारः। उपजातिहत्तम् ॥ २४ ॥ परिकम विनिर्मलं मुरारेः प्रतियत्नं प्रतिबुद्धशेमुषीणाम् । भवती भवतीक्ष्णयातनाना- मभिचाराऽऽहुतिमाहुरब्धिकन्ये ॥ २५ ॥ परिकर्मेति । हे अब्धिकन्ये । भवती मुरारेः विनिर्मलं शु- दं परिकर्म, परिकर्माङ्गमस्कार इत्यमरः । मातबुद्धानां ज्ञातॄणां शेमुपीणां युद्धीनां प्रतियत्नो गुणाधानं, प्रतियत्नावुभौ लिप्सो पग्रहाविसमरः । भवस्य तीक्ष्णानां खराणां यातनानांवेदनानाम अभिचाराऽऽहुतिं मारणकर्माऽऽहुतिं चाऽऽहुः। उल्लेखालङ्कारः। औपच्छन्दसिक वृत्तम् ॥ ३५ ॥ मुनिमानसराजहंसिका वा मुरभित्कल्पकमजुमञ्जरी वा । .... २९ हे जलधिसुने ! मयती मुररिपोरमलमङ्गसंस्कार, विद्वजः नमनीषाणां गुणाधान, संसारफठोरपेदनानां मारणफर्मपूर्णाहुति पादुरित्याह। २६ हे जननि ! वं मुनिजनमानमरूपमानससरोवरराज हंसी था, मुरारिरूपफल्पवृक्षसुन्दरयलरी पा, निगमपझर (म.

·1 संकीर्णनबकः २३ । ७१७ श्रुतिपञ्जरदिव्यसारिका वा जननि त्वं गुणरत्नपेटिका वा ॥ २६ ॥ मुनीति। हे जननि ! त्वं मुनीनाय ऋषीणां पानसस्प स्वा- न्तस्य सरसश्च राजहंसिका मराली वा, मुरभिदो हरिरूपस्य क- ल्पकस्प मुरदर्मिञ्जुर्मअरी वल्ली। वल्लरिमारी स्त्रियाविसपरः। वा, तिरूपे पञ्जरे दिव्यसारिका । 'मैना' इति लोके । वा, गु- यारूपाणां स्नानां हीरकादीनां पेटिका मञ्जूषा चेति । उल्लेख- सन्देहालङ्कारौ । औपच्छन्दसिकं वृत्तम् ॥ २६ ॥ प्रतिसृष्टिरियं तडिल्लतानां परिणामो न शिरीषमञ्जरीणाम् । प्रतिभाति हृदि त्वदीयमूर्तिः परिवृत्तिहरिपनि काञ्चनानाम् ॥ २७ ॥ प्रतीति । हे हरिपलि ! इगं त्वदीया चाऽसौ मूर्तिश्च त. डिल्लतानां विद्युतां प्रतिसृष्टिः द्वितीयः सर्गः, नुवितके, शिरीप- मनरीणां परिणाम: नु, काञ्चनानां परिरनिर्विनिमयः प्रत्या- म्नापः प्रतिभाति । चालङ्कारी भूतपूर्ती शेयौ ॥ २७॥ प्रस्तावनेति । हे देवि ! भुवनपालननाटकस्य प्रस्तावनेति। -- ध्यगत)दिस्यसारिकाधा,गुणरूपरनानां मग धा ऽसीति स्तौति। २७ हे हरिगृहिणि ! तपेयं मूर्तिविद्युल्लतानां सृष्ट्यन्तरं नु, शि. रोषमजरीपरिणतिर्नु, सुवर्णानां पिनिमयो नु, अस्मवृदये प्रति- भातीत्याह।

·सव्याख्याधरणे लक्ष्मीसहने प्रस्तावना भुवनपालननाटकस्य प्राच्या दिशो धवलिमा ऽपि च कालरात्रेः। दुर्गर्वसर्वरजनीचरधूमकेतु- दोषद्रुमस्य परशुस्तव देवि रूपम् ॥ २८ ॥ एतलक्षणं सुधाकरे । विधेर्यथैव सङ्कल्पो मुखतां प्रतिपद्यते । प्रध नस्य प्रबन्धस्य तदा प्रस्तावना मता ॥ अन्यदपि लक्षणम् “अर्थस्य मतिपाद्यस्य तदा प्रस्तावना मते"ति । वा कालरात्रेः माच्या दिशः धवलिभा उज्ज्वल. त्वम् प्रातः काल इत्ययः । वा दुयुक्तानां सर्वेषां रजनीच- राणां धूमकेतुः नाशसूचकग्रहविशेषः, दोषरूपम्य द्रुमस्य परशुः कुठारः, ईक्तत्र रूपम् अस्ति । उत्पेसालङ्कारः । घमन्ततिलकारतम् ॥ २८ ॥ आलानयष्टिरसि योगिमनांगजाना- माशापिशाचपरिमोचनमन्त्रविद्या। २८ हे देवि ! जगद्रक्षणनाटकस्याऽभुखं, कालराः पूर्वटिक सम्पन्धि (प्रातः कालिक) शुभ्रतारूप, सदनिखिलराक्षमनाशे धूमकेतुरूपं च प प दोषरूपपक्षाच्छरे कुठाररूप घिरा जते इत्याह। २९. हे कमलालय ! त्वं योगिचंत परिणाम मालामपष्टिः। व. धनरण्ठः) आशारूपापशाचनि:सारणे मन्त्रशास्त्र, यमलांक- ·संकीर्णतयंकः २३॥ कौन्तिलोकगमनप्रतिरोधमुद्रा कारुण्यपुण्यतटिनी कमलाऽऽलये त्वम् ॥ २९ ॥ पालानेति । हे कमलाऽऽयतने ! योगिनां मनोरुपाणां ग. जानाम् आलानपष्टिः पादवन्धनमिति भावः। आशा इच्छा त- दुरूपपिशाचस्प परिमांचनमन्त्रस्य विद्या, कान्तिलोके याम्य- लोके मगनस्य तद्द्वारस्य मानरोधस्प निरोधाप मुद्रा मुद्राङ्कि- ततालकं 'कुलुप' इति लोके । कारुण्यपुण्ययोः कृपासुकृतयो- स्ताटनी नदी च त्वं लक्ष्मीः आप्त भवसीत्पर्यः। उल्लेखालङ्का- ।। वसन्ततिलकावृत्तम् ॥ २९ ॥ शरदं तमोघनानां शाश्वतसुखसम्पदामुपोडातम् । शरणं व्रजामि कमले शौरिवशीकारमूलिकां भवतीम् ३० इति श्रीमद्वेङ्कटाध्वरिविरचिते श्रीमल्लक्ष्मीसहस्रे सङ्की- पुस्तबकस्त्रयोविंशः सम्पूर्णः ॥ २३ ॥ शरदमिति। हे कयले ! नमताम अज्ञानरूपाणां धनानां श- रदं शरत्कालं नाशकामति भाव: शासतमुखस्य ब्रह्ममुखस्य संपदाम् उपोद्धानम् उपबृंहणरूपां, शौरेभगवतः वशीकारस्य स्वा- धीनीकरणस्प मलिकाम् ओपाँधमूलं भवती लक्ष्मीम् अहं शरणं गमनप्रतियन्धरूपा, दयायाः पवित्रतरङ्गिणी असीति तौति। कमले ! अज्ञानरूपाणां मंधानां निःसारणे शरत्समय. पाम, मास्यन्तिकसुख( मोन) सम्पत्तेः प्रस्तावनां, हरियशी- करणोध त्यां शरणं प्रजाभीति सर्विदाया भगवत्याः शरणार. पगन मनिजानानः स्तबक पूरयति । इति श्रीमानघल्ल्युपाहतेलगरामशास्त्रिचिरचित्तायां लक्ष्मीसह- सावतरणनि श्रेणिकायां सडीणस्तयक. ॥ २३ ॥ .

·ઉપર सय्याययाऽयतरणे लक्ष्मीसहने जगदम्ब वृथैव जीर्यतो मे समतीतानि हि जन्मनां शतानि ॥ २ ॥ अन्विति । हे जगदम्ब ! वृथैव जीर्यतो जरां प्राप्नुवतः मे अनुपासिने तावके अगिने येषु तानि, अपरामृष्टे अविचारित परावरे अमुत्रेहरूपे स्थिती यद्वा ब्रह्मणि स्थितिः येषु तानि जन्मनां पातानि घृधैन समतीतानि गतानीत्यर्थः । काव्यलिङ्गम- लकारः । औपच्छन्दसिकं वृत्तम् ॥ २॥ अपवर्गकथापथाऽतिगाना- मनुदासीनहषीककिङ्कराणाम् । दिवसा बहवो वृथैव याता- स्तव सानन्दमुपासनं विना नः ॥ ३ ॥ अपरगैति । अपवर्गस्य मोक्षस्य कथायाः पन्थानमतिक- म्य गच्छतां तथा अनुदासीनानां विषयसेवनतत्पराणां हपी- काणामिन्द्रियाणां किङ्कराणां नो ऽस्माकं तव सानन्दमुपार सनं विना वहवो दिवसाः पृथैव याता गताः । पूर्वश्लोकोक्ते एवाऽलकारच्छन्दसी ॥३॥ अविचारितपूर्वाऽपराऽवस्थानि जनिशतानि मुधैव व्यतीतानीति स. निघेदं वदति। ३ तव ससन्तोष सेवां घिना मोक्षचर्चाऽध्वोल्लडिना साऽभि. निवेशेन्द्रियविधेयानां नो यहूनि दिनानि निष्पलानि व्यतीयुरित्याह ।

·निर्धेदरमवफा २४॥ अवधीरितसाधुसङ्गमाना- मपचारेषु च बद्धकङ्कणानाम् । कथमन्यतमं कृपानिधे मां कमले हन्त वृथा कृथाः खलानाम् ॥ ४ ॥ अवेति । हे कृपानिधे ! हे कमले ! अवधीरितस्तिरस्कृतः साधुसङ्गमः सत्सङ्गो यस्तेषां, तथा प्राचारेषु निन्धकर्मसु बद्धं कङ्कणं विरुदं यैस्तपां खलानां मध्ये अन्यतमं वहुप्लेकं मां इन्त खेदे था कथम् अकृथाः १ कृधाता ङि इस्वादङ्गादिति सिचो लोपः। अलङ्कारच्छन्दसी पूर्वोक्त ॥ ४ ॥ स्मारं स्मारं मलिनविषयान् मानसं में ऽवसन्नं चारं चारं प्रतिखलगृहं जातखेदौ च पादौ । कारं कारं कुजनविनुति क्लेशिता हन्त जिह्वा वारं वारं वरजलनिधे किं नु विज्ञापयेयम् ॥ ५॥ स्मारमिति । हे वराणां वरदानानां जलनिधे ! सिन्धु. भूते ! मलिनाविषयान् स्मारं स्मारं स्मृत्वा मे मानममत्रसन्न ४हे कृपानिधे ! फमले ! त्वं मां तिरस्कृतसज्जनमगतीनां दुराचारगृहीतदीक्षाणां खलानाम अन्यतमं ( खलवर्गान्तयतिनं ) हन्त (रोदे) कथमकृथाः ? इत्याह । ५ हे घरदानसमुद्ररूपे ! मम चेनो मलिनान् विषयानमकृत स्मृन्या परिश्रान्तं, प्रत्येफखलगृहं गत्वा गत्वा मे चरणी खिनौ, दुर्जनस्तयं पुनः पुनर्विधाय रसना सक्लेशा, (जाता) भूयो भूयः किनु विज्ञापयेयम् ? इति निर्वेदाऽतिशयं दर्शयति । .

·. ७६४ सम्पादयाऽवतरणे सक्षमीसह खिन्नं, तथा खलगृहे खलगृहे इति प्रसिखलगृहं चार चार चार- ता चरिता पादौ जातखेदो समाताऽऽपासौ, पुनः कुजना- नो विनुर्ति स्तुति कारारं कृता कस्ता हन्त खेदे जिव्हा क्लेशिता क्लेशं प्रापिता, प्रतो वारं वारं पुनः पुनःनु इति विचारे कि विज्ञापपेयं ! न किमपीति भावः मन्दाक्रान्तावृतम् ॥५॥ विहितमखिलं त्यक्त्वा कृत्वा च गर्हितमन्वहं तदुचितफलान्यत्राऽमुत्राऽप्यहो कलयन्नहम् । गुणगणनिधे मृल्या मृत्ला कियन्ति युगानि वा मुरविजयिनो जाये जायेय मोहभयाऽऽतुरः ॥ ६ ॥ विहितमिति। हे गुणानां गणानां निघे! मनहं मतिदिनम अखिलं विहितं त्यक्त्वा गर्हितं निन्यं च कृत्वा तयोरुचिता- नि फकानि अत्राऽमुत्र इह परलोके ऽपि अगणयन्त्रहं कविः अहो इत्याश्चर्ये मृत्वा मृला हे मुरविजयिनः जाये ! मोहभया. भ्यामातुरः सन् कियन्ति किंपरिमाणानि युगानि जायेय ? उ. स्पनो भवेयम् । कारकदीपकालङ्कारः। हरिणीरत्तम् ॥ ६ ॥ तृणत्याजं त्यक्त्वा त्रिजगति कलत्रादिविषयान् प्रणत्या ते दिव्यां कति कति गति यान्ति कृतिनः । ६ हे गुणसङ्घशेयधे! मुररिपुपति ! समस्तं विधियोधितं कर्म विहाय निन्दितं च प्रतिदिनं कृत्या इहामुत्रापि तद्योग्यानि फलानि उपभुझानोहं पुनः पुनर्मरणं प्राप्य मोहभयाभ्यां विधुरः सन् कि- यन्ति युगानि (यावत् )जायेय ? (जन्म लभेय) इति पृच्छति । ७ हे रमे ! जगति कतिपये धन्या जायादिविषयान् तृणमिव प. रित्यज्य ते नमनेन दियां गतिं यान्ति, अहं पुनर्विषयरूप ·- निवेदप्तपाः २४। अहं लेवं तावद्विपयविपयन्त्रेषु पतितो निपीदन् संसारे विपदवसर रोदिमि रमे ॥ ७ ॥ हति । हे रमे ! कृतिनः कुशलाः त्रिजगनि लोकत्रये क- लत्रं भाप आदिउँपां ताविषयान् दृणत्यानं त्यक्त्वा तृणव- स्पक्वेत्यर्थः। उपमाने कर्मणि चेति णमुलि यथाविध्यनुपयोगः । ते तब प्रण या नमस्कृत्यैव दिगां गतिं न पान्ति ! अपि तु पान्त्येवेति भावः । अहं तेवंप्रकारेण विषयरूपेषु विपयन्त्रेषु पतितः, अतः विषीदन्दुःखं कुर्वन् सन् विपदः भवमरे समये रोदिमि । मेयोलङ्कारः शिखरिणीकृत ॥७॥ जननि महति वंशे जन्म लब्धं ततः किं विशदमधिगते वा वेदशास्ले ततः किम् । सदसि कथकदर्पः सादितो वा ततः किं भवजलधितरिस्लं भारिता चेन्न चित्ते ॥८॥ जननीति । हे जननि ! महति वंश जन्म लब्ध प्रासं ततः तेन किं भविष्यतीति भावः वा विशदं स्वच्छं गया तथा वेदश्च शास्त्रं शनयोः समाहारे सनपुंसकांमति नपुंसकलम् । त- स्पिनधिगते प्राो ऽपि ततः किं? वा सदसि सभापा कथकानां घिश्यात्रेषु निपतितः संसारनिषण्णः सन् विपत्तिकाले रो. दिमि फेवलमिति निजदुर्दशा प्रदर्शयति । ८ हे मातः ! भयसमुद्रतरगनोस्त्व चितं ग ध्याता चेत् तर्हि उग्रंशजन्मलामेन कि फलं? निगमागमसम्यग्ज्ञानेनापि फिस- भालु पादिजियेनापि किम ? इति त्वयानं विना सर्व व्यर्थमित्याह ।

·सव्यायाधतरणे लक्ष्मीसहने पण्डितानां दपों गर्वः सादितः खण्डितो ऽपि भवजलधेस्तरिनौं- फावं चित्ते न भाविता चेत्ततः किं ? व्यमिति भावः । वि. नोक्तिरलङ्कारः । मालिनीचत्तम् ॥८॥' अटित्वा दुर्देशान् सदसि च नटित्वा क्षितिभुजां पठित्वा दीनोक्तीरपि फलमलब्ध्वा ऽतिचपलः । अपारैर्व्यापाररैलसतनुराराधनमहो भवत्या हित्वा ऽहं बलवद्वसीदामि कमले ॥९॥ ओटत्वेति । हे कमले ! दुष्टान देशानटित्वा गत्वा तथा क्षितिभुजां राज्ञां मभायां नटित्वा पुनर्दीनोक्तीरपि पठितो. क्वा आंतचपलो ऽहं फलम् अलब्ध्वा पाहुभिर्गापारैः अलसतनुः सन् भवत्या आराधनं हित्वा वलवन्महद्भशम् अवः सीदामि शोचामि । विपादनकाम्पलिङ्गालङ्कारौ । शिखरि- गीटतम् ॥ ९॥ निरन्तरमरुन्तुदैनिरयवेदनाऽऽपादनाद दुरासद्धराभुजामलमपावनैः सेवनैः । ९हे कमले ! दुऐषु देशेषु भ्रमित्या, राजसभासु तापडवं कृत्वा, धीनवचमान्युदीर्याप्यलब्धफलो इन एवाऽतिचञ्चलो नव्र्यापार. शिथिलदेहो ऽह भवत्या आराधनं हित्वा ऽतिविषादभागस्मि, अहो (आश्चर्ये) इति निष्पलैापारविषाद प्रकटयनि । १० हे धनकुचे ! रमे ! नरकयातनादानान्मर्माविद्भिरपधित्रैर्दुरा- ·निवेदस्तयकः २४॥ रमे ननु रमेत मे दुरितमोचके मेयके धनस्तनि मनस्त्वया घटितनमणि ब्रह्मणि ॥१०॥ निरन्तरमिति । दुःखेनाऽऽसादितुं शक्यानां धराभुनां राज्ञां निरपाणां वेदनानामापादनाव कारणात निरन्तरं सततम् अरु(१)वणं तुदन्ति व्यथयन्ति तैः । विध्वरुपोस्तुद इति खशि अरुपिदिति मुम् । तैः अपापनैनिन्द्यैः सेवनैः अलं पर्यास, मन्विनि वितर्के । हे रमे ! दुरितस्प मोचके नाशके मेचके श्या- मले तथा त्वया घटितानि नर्गाणि क्रीडा येन तस्मिन्द्रागि विष्णुरूपे हे घनस्तनि ! मे कमनः रमेतेति प्रार्थना । काम्प- लिङ्गमलारः। पृथ्वीट०॥१०॥ जननि हृदवसाद शुष्कनिदवादं जननि जहदपार्थ शश्वदालम्ब्य धैर्यम् । शरणमिह भजेयं संश्रिताऽन्यैरजेयं दनुजभिमुदारं तं भवत्या सदारम् ॥ ११ ॥ जननीति । हे जननि ! अपगतः अर्थः प्रयोजनं मस्मात्तम् एवं जननिनां जन्मवतां हृदवसाद मानसदुःखकारकं शुष्क- निषेदवाद निष्फलदैन्याऽऽलापं जहत त्यजन् वत्पुनः पुनः राधराजसपरलं, दुरितोत्सारके श्यामयणे घया छतमीडे ब्रह्माण (हरी) मे मना रमत, इस्याह । ११ हे अभ्य ! प्राणिमनःखेपदा निष्फलां नीरसां निदोक्ति परि- स्थजन भूयो धैर्यमाधिस्य भाभिने यो ऽन्यैरजेयं (नतजनमानजेय) भ- घरया कलप्रवन्तमुदारं तं दानवरिपुं ( हरि ) शरणं भजेयमित्याह । १ अशामिति पु. पा!

·- सव्याख्याधतरणे लक्ष्मीसहने धैर्यम् आलम्ब्य स्वीकृत्य संश्रितेभ्यो निजभक्तेभ्यः अन्यैर्जेतुम- योग्यं भवत्या लक्ष्म्या सदारं सपत्नीकम् उदारं दातारं बनु- जान दैत्यान् भिनत्ति विदारयति तं हरिं शरणं रक्षक इति भजेयं सेवेयं मालिनीवृत्तम् ॥ ११॥ निर्विण्णमब्धिकन्ये निरीक्ष्य मां शीतलैरपाङ्गलवैः । अभिषिञ्चसि बलिवञ्चकचरणद्वयशरणवरणसाम्राज्ये१२ इति श्रीमद्वेङ्कटाऽध्वििवरचिते श्रीमल्लक्ष्मीसहस्रे निर्वेदस्तबकश्चतुर्विंशः सम्पूर्णः ॥ २४ ॥ निर्विणमिति । हे अब्धेः कन्ये ! निर्विण्णमतिखिन्नं माँ करि शीतलैः अपाङ्गानां कटाक्षाणां लबैलेशैनिरीक्ष्य बलदैत्यवि- शेपस्य वञ्चकस्य विमलम्भयितुः हरेः भगवतः चरणद्वयस्य पाद- युग्पस्य शरणवरणस्य रक्षणं कुरु इति प्रार्थनायाः शरणागते: साम्राज्ये अभिपिञ्चवभिषेकं करोतित्यर्थः। गीतिवृत्तम्॥१२॥ इति श्रीरावजीमहाराजाऽपरनाम्ना श्रीनिवासण्डितेन चिर- चिताय बाळबोधिन्याख्यायां श्रीमालक्ष्मीसहसटी- फागां निर्वेदस्तबकश्चतुर्विशः सम्पूर्णता जगागतमाम् ॥ २४ ॥ १२ अधिसुने ! (स्वं) निवेदशालिन (मां) शिशिरैर्नय. गान्तपातलेशैरवलोक्य बलि( देस )विप्रलम्भक( हरि पदछन्तः शरणाऽश्रीफरणरूपसाम्राज्ये अभिपिश्चसीति स्तुवानः समापयति । इति श्रीमानयल्ल्युपाहलगरामशाखिविरचितायां लक्ष्मीसह सावतरणनिश्रिमिफायां निदस्तपकः ॥२४॥ स्तबर्क ·फलस्सयक: २४॥ ७६१ अथ फलस्तयकः ॥२५॥ श्रीमद्रामायणकयां शृण्वता पठतां नृणाम् । फलं ददाति मोक्षाऽऽख्यं स रामः श्रेयसे ऽस्तु नः ॥२५॥ अथाऽस्मिन् पञ्चविंशे स्तबके ग्रन्थफलं वर्णपितु प्रथमपचे दुग्पामित्यादिना तल्लिनं निर्दिवान्पङ्गलमाचरति---- दुग्धां दुग्धाऽम्बुधेः पुत्री दुरिताऽपहरा मम । शाणिश्वरणाऽम्भोजशरणाऽऽगतसंपदम् ॥ १॥ दुग्यामिति । दुरिताऽपहरा पापशमनी दुग्याम्बुधः पुत्री लक्ष्मी शाणिः श्रीहरेश्वरणाऽम्भोजयोः शरणाऽऽगते: संपर्द दुग्धां पूरयतु । दुह मपूरणे इस्पस्माल्लो । आशीरलङ्कारः । पध्यापकं इत्तम् ॥१॥ धावन्तमुच्चतरदुर्विषयाऽटवीषु सारङ्गशावमिव शश्वदपाङ्गजालैः । मामच्युतस्य महिषि प्रसभं गृहीत्वा नित्यं विधेहि युवयोरनुकूलवृत्तिम् ॥ २ ॥ धावन्त मिति । हे भच्युतस्य महिपि! पहस्त्रिय(१)! ओत- ং খাদিম থাই কমান্তির নিন্যহিঙ্গা क्षीरोदमुना हरेः पदकमलशरणप्रपक्षसंपत्ति (मुक्ति) दुग्यो (पू. रयताम) इति संपदं बुधादित्यनन फलमिति स्तयफनाम सूचयाह । २ हे अच्युनप्रधानपरिन ! समधिकोशेषु दृष्टविषयकानपु भूयो धावन्त मां हरिणशुशुमियाऽपाङ्गरुपैरानायला गृहीत्वा युपपो. ( दम्पत्योः) अनुकूलचारिणं निस्स विधेहीति प्राधयते ।

·७७० सध्यास्याऽधनरणे लक्ष्मीसहने शयेनोचासु दुपियरूपामु अटवीपु वनीषु सारङ्गशाब हरिणवा. लोमन धावन्तं माम अपादाना कटाक्षाणां जालैः ममभं हठाइ गृहीत्वा युवयोः श्रीसीतारामयोः अनुकूला ऽनुसारिणी वृत्ति- श्चित्तं यस्य तं भक्तं विधेहि कुरु । रूपकोपमे अलङ्कारौ । वस- न्ततिलकाहत्तम् ॥ २॥ मातर्हिताऽहितविवेकविहीनमेतं मन्दं मुकुन्दवरवर्णिनि मामनार्यात् । मार्गान्निवर्तयितुमईसि मङ्क्षु माता कूपे निपित्सुमपि डिम्भमुपेक्षते किम् ॥ ३ ॥ मातरिनि । हे मुकुन्दस्य वरवणिनि सुन्दरि है ! मातः ! हिताऽहिनयोरिष्टाऽनिष्टयोविवेकेन विचारेण हीनं मन्दं मूढप एंस कविम् अमार्यान्निन्द्यान्मार्गान्मक्षुद्राङ्मक्षु सपदि द्रुतम इत्य- मरः । निवर्तयितुं परावर्तयितुम् असि योग्या भवसि । तथा हि कूपे अन्धौ निपतितुमिच्छं डिम्मं शिशु माता उपेक्षवे किपि- ति । अर्थान्तरन्यासालङ्कारः । वसन्ततिलकाहत्तम् ॥ ३ ॥ विश्वस्य धाति भवती परिपास्यतीति विश्वस्य सम्यगमयं तु वयं चरामः । - ३ हे मातः ! मुकुन्दोत्तमजाये ! हिताहितविचाररहितमेतं मां दुमांगाग्निवतयितुमईसीति पे निपतितुमिच्छं शिशु जननी उ. पेक्षने फिीमित्यनेन समर्थयन्नाह । ४ हे जगन्मातः । अयं मयती रक्षिष्यतीति विश्वासेन निर्मपं घरामः, एवं सिने (अस्मान् ) मोक्ष प्रापय, नरकं या नय, ·फलस्तवका २४। निःश्रेयसं गमय वा निरयं नयेी कीर्ति लभस्त्र यदि वा महतीमकीर्तिम् ॥ ४ ॥ विश्वस्योत । हे विश्वस्य जगतः धावि मातः ! भवती श्री: परिपास्यति इति सम्यक् विश्वस्य विश्वासं माप्य वयं तु अभयं यथा तथा चरामा, अतः निःश्रेयसं मोक्षं गपय, वा नरकं निरयं नः प्रापयेः । नी प्रापणे इत्यस्माल्लिङ्गः । वा तेन कर्मणा कीर्ति दीनोद्धरणरूपाम् अकीर्तिम् अधःपातनरूपम् अपशाल. भस्त्र । यषासङ्ख्यमलकारः। वसन्ततिलकाहत्तम् ॥ ४ ॥ उच्चैरकृतिमगिरो यदि नाऽब्धिघोषा उन्मादिनां फणितयः स्मृतयश्च नो चेत् । नारायणप्रणयिनी नमतो मम त्वां नैःश्रेयसी न भविता कथमम्ब संपत् ॥ ५॥ उञ्चरिति । अम्ब ! उच्चैः अधिवत्समुद्रवत् घोपा पासा) ताः अकृत्रिमगिरः वेदास्तां पद्मिनी मियादयः । यदि.न, या उन्मादिनां मुक्तान(1) फणितय उक्तिरूयाः स्मृतपः मन्वादय: कीर्ति प्राप्नुदि ( अश्रितस्य मोक्षमापणेन ) महतीमयोति था लभव (विश्वस्तस्य दुर्गतिनयनेन ) इति सप्रणयमाह । ५ हे अभ्य श्रेष्ठा वेदवाची यदि समुद्रघोषाः (समुदनादव. जिरा) यदि न ( भवन्ति) एवं स्मृनयां ऽपि यदि उन्मत्तप्रल- पितानि (नदपार्थानि) म ( भवन्ति ) तहि नारायणप्रेयसी स्था नमस्कुर्वतो मम मुक्तिसम्पत्तिः कथं न स्यादिति श्रुतिस्मृत्योः प्रमाणमूर्धन्यतया तनुश्यनुसारेण मां नमतो मम मुक्तिरवश्या भाविनीत्याह।

·७७२ सम्यादयाऽवतरणे लक्षमीसहस्त्रे 'सा विद्या परमा मुक्तेहेतुभूतेत्यादय नो चेतहिं नारायणस्य प्रणयिनी पियां तां नमतः मम नैःश्रेयसी मोक्षरूपा संपत् कथं भविता तहिं नेति भावः(१) । सम्भावनाऽलङ्कारः । वसन्ततिल- कात्तम् ॥५॥ गीतोपदेशगुरुपत्नि कृताऽऽगसो मे गोप्त्री त्वमेव भवतागवतापभाजः । आत्माऽवने ऽप्यकुशलैरपरैः सुरैः किं बद्धः स्वयं किमु विमोचयिता बताऽन्यम् ॥ ६ ॥ गीतेति । हे गीतोपदेशगुरोः कृष्णस्य पनि ! कृताऽगम: विहिताऽपराधस्य भवस्य तापभाजः दाहसेविनः मे मम गोत्री रक्षिका त्वमेव भवतात् । आशिप तातङ् । तत्र हेतुः आत्मनः स्वस्याऽपि अवने रक्षणे ऽकुशलैरदरपरैरितरः मुरैः किं तथा हि वत वेदे । स्वयं बद्धः अन्यं पुरुषं विमोचयिता किमु ? ने- त्पर्यः । काव्यलिङ्गार्थान्तरन्यासपरिकरालङ्काराः । वसन्तति- लकारत्तम् ॥ ६॥ कर्माहतिर्मतिरुपास्तिरिति प्रतीतै- मुक्तो मुकुन्दसुविलासिनि मुक्त्युपायैः । ६ हे गीतोपदेशगुरो. (कृष्णस्य) पनि ! संसारसन्तापभाजः प्रतापराधस्य मम त्यमेव रक्षिका, आत्मरक्षणे ऽप्यसमप॑रन्यदेवः फि?मिति म्बय पद्धो ऽन्यान् फथ मोचयदित्यनेनोपोयलपनाह। ७ हे मुकुन्दसुन्दरि ! अम्य ! फर्माहतिः ( सरकमांचरण) मतिः (मननम् ) उपाप्तिः ( उपासनम् ) इत्येयं प्रसिरमोशा पाय ) मुक्त (रहितः) अनेकप्रकारकापयशंपधिरस्मसायो ·फलस्तयक: २४ अस्मादृशस्तव जगत्यनुकम्पनीयो नानाऽपराधनिधिरम्ब न लभ्यते ऽन्यः ॥ ७ ॥ कमीत । हे मुकुन्दस्य सुविलासिनि ! पट्टगहिपि ! क- महितिः सत्कर्मकरणं, मतिःसन्मतिः, उपास्तिर्देवत्तोपामगम, इति मतीतः । मतीते मथितख्यातेत्याधगरः । मुक्त्युपायमोक्षसा- धमुक्तस्त्यक्तः नानाऽपराधानां निधिः खनिः अतः जगात अनुकम्पनीयः दयनीयः अन्यो मद्यतिरिक्तः हे अम्ब ! अ- स्पास्तव यशः १ न लभ्यते न प्राप्यते अतः पापिशेखरं मा स- कलोपायत्यक्तमुद्धृत्य यशोलमस्तेति भावः । काव्यलिङ्गमलङ्का- है। वसन्ततिलकारत्तम् । अत्र त्यक्त इति पाठश्चारुतरः ॥७॥ पापार्थकोपकलुपीकृतनाथचेत:- पाथःप्रसादनविधौ कतकायितोक्तिम् । यो ऽहं भवामि सभयो यदुनाथयोषे तां वामन्यशरणः शरणं प्रपद्ये ॥८॥ पापेति । हे यदुनाथस्य श्रीकृष्णस्य योपे पान ! या भ. न्यस्तय दयनीयो जगति न लभ्यते इति सर्वथा गतिरहितस्य मम त्यमेष मुक्तिप्रदेस्याह। ८ है यदुनाथयो ! ( कृष्णपति ! ) यो ऽहं समयो भवामि (संसारादपरिच्छिन्ना भातिय स्यैवं भूतो स्मि) (साहं ) पापहेतु. कफोपाऽपिलीकृनहिरिमानसरूपजलनिर्मलीकरणविधी यितोक्ति (कतकबीजायमाना निर्मलीयोजायमाना उक्तिर्यस्यास्ता, निजवचनेन सोपहरिचित्तप्रसादिनीमिति यावत् ) तां (प्र. सिद्धां) त्वाम् अनन्यगतिः (सन् )शरणं प्राप्तो ऽस्मीत्याह। भवामितभय इति २ दु०॥ कतका- ·७७४ सव्याख्याऽवतरणे लक्ष्मीसहने वात्संसारात अमितं विपुलं भयं यस्य तादृशः. अहम् अगन्य- शरणः त्वयतिरिक्तरक्षकशून्यः सन् पापं कलुपम् अर्थः निमि- सं यस्य तेन कोपेन रोपेण कलुगीकृतस्य आविलीकृतस्य । कलुषो ऽनच्छ आविल इत्यमरः। नाथस्य श्रीहरेश्चेतसः'अन्त:- करणरूपस्य पाथस: उदकस्प प्रमादनविधौ स्वच्छ करणे क- तकः । 'निवळीवीज मिति लोके । तदिव आचरन्ती उक्तिा- हारो यस्पाः सा तां पापक्षमापणोक्तिरूपामिति यावत् । तां मौसद्धा त्वां लक्ष्मी प्रपद्ये शरणमागतो ऽस्मीत्यर्थः। काव्यलि- गम० । वसन्ततिलका० ॥ ८॥ निरतिशयविभूते देवि निष्किञ्चनो ऽहं भवदवपरितप्तो भास्वराऽऽनन्दमृर्ते । त्वदुषजनितबोधस्त्वज्जुषः कैटभारे- श्वरणनलिनयोर्मामेनमद्याऽर्पयामि ॥ ९ ॥ निरतिशयति । हे निरतिशया विभूतिरैश्वर्य यस्पास्तत्म- म्वुदी हे देवि ! हे भास्वरा देदीप्यमाना आनन्दरूपा च मू. तिर्यस्यास्तत्सम्बुद्धौ अकिञ्चनो दरिद्रः भवदवेन परितप्तश्चा- ऽहं, तस्मात्वामेव मपये, एवं त्वत्तः उपजनितः सातः वोधी ज्ञानं यस्य सः त्वां जुपते प्रीत्या सेवते तस्य त्वत्साहितस्पे- त्यर्थः । उभयोर्भेदाऽभावातू कैटभारंभगवन: चरणे नलिने इच तयोः अद्य एनं मां कविम् प्रास्मानमेव अर्पयामि समर्पया- मीत्यर्पः । परिकरालङ्कारः । मालिनीत्तम् ॥ ९ ॥ ९ सातिशाय्यैश्वर्य ! प्रस्फुरदानन्दमूर्ते ! दरिद्रः संसार- रूपयमा गलसन्तप्ता ऽहं त्वया समुत्पादितझानः सन् आत्मानं स्य. रसहितस्य दरः पादपने समर्पयामीत्यारमसमर्पणं प्रतिजानीते।

·फलस्तयकः २४1 महति भवती मामार्याणां कुले समजीजनद् { भवपथपरिश्रान्तं छायातरूननयद् गुरून् । शरणवरणं साङ्गं शोरावचीकरदिन्दिरे किमिह बहुना संपूर्णो मे चिरेण मनोरथः ॥ १०॥ महतीति । हे इन्दिरे कगलवामिनि ! भवती लक्ष्मी मां फपिम् भार्याणां श्रेष्ठानां महति पूज्ये कुले वंशे सगजीजनत् उ. स्पादयामास । जन जनने इयस्माणिजन्तात् लुझ, ततश्च्लो चङि सन्बद्भावादित्वं दीपश्च । तथा भरपर्थ संसारमार्गे परि- श्रान्तमतिखिन्नं मां छायाप्रधानान् तरून वृक्षरूपान् गुरुन् देशिकान् अनयमापयामास । अकथितं चेति द्विकर्मत्वम् । धुनमा मया कृत्वा शौरी साई यथाविधि शरणवरणं मम र- क्षणं कुर्विति प्रार्थनाम् अचीकरत्कारयापाम । किंबहुना, इह अस्मिन् लोके जन्मनि वा अचिरेण द्रुतमेव मे मनोरथः इच्छा सम्पूर्णः संपन्नः अभूदिति भावः । कारकदीपकालङ्कारः1 ह- रिणीवृत्तम ॥१०॥ हृद्यं पद्यसहस्रमेतदन, संशृण्वतः कम्यतां मोदेनाऽऽदिमशाब्दिकस्य फणिनो भूभी सहस्रं मुहुः । १० हे श्रीः भवती मा श्रेष्ठानामुधे घंशे उत्पादितपती, सं. सारामलान्त (मा) छायातरून ( छायाप्रधानवृक्षरूपान, मा. श्रयदानेन धातिहरान ) गुरुन् प्रापितवती, एवं हरी मां शरणाड़ी. करणं सर्वतः कारितवती, पत्या उलं, 'चिरेण मे भीप्सितं परि- पूर्णमिनि स्तोत्रसंपूर्तिजन्यमानन्दमायिष्करोति ।

·७७६ सव्याख्याऽवतरणे लक्ष्मीसहने तत्कालोदितचारुभारुतधुतत्वत्केलिगाढश्रम प्रलं संप्रति मे प्रसीदतु रमे पक्षीन्द्रवाहं महः ॥ ११ ॥ हृद्यमिति । हे रमे । हृदयस्य मिपं. हृद्यम् अनघं निष्पापम एतन्मन्निर्मितं पद्यानां श्लोकानां सहस्रं मादेन हर्षेण संशृण्वतः आदिमशाब्दिकस्य भाष्यकारसंज्ञकस्य फणिनः शेषस्य मूनी शिरसां सहस्रं मुहुर्वारं वारं कम्पता चलतु । स एव कालः स. मयः तस्मिन्नुदितेनोत्पन्नेन चारुमारुतेन सुन्दरवायुना धुतः गतः तव केल्याः क्रीडायाः गाढः अत्यन्तः श्रमो यस्प तव प्रत्नं, पुराणे मतनपस्नेत्यमरः । पक्षीन्द्रो गरुडः वाहः वाहन यस्प तन्महः विष्ण्वाख्यं तेजः मे प्रसीदतु । प्रसन्नं भवतु । का• व्यलिङ्गमकङ्कारः । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ ११ ॥ येयं नाऽऽद्रियते कृतिः कतिपयैरीया॑गृहीतैर्जनै- श्चित्रं सैव विपश्चितामकलुषे चित्ते विधत्ते मुदम् विश्वस्याऽम्ब मनो दुनोति दयिताविश्लेषिणां या नृणां नो किं कोकिलकाकली भवति सा तोषाय योपाजुषाम् १२ या इति । हे विश्वस्याऽम्ब ! जगतो मातः ! या इयं पूर्व- अथिता लक्ष्मीसहस्ररूपा कृतिः काव्यरूपा ईयया मत्सरेण ११ हे भगति ! हृदयप्रियमनघद्यमेतत् पद्यसहनमाफर्मयतः प्रधानन्याफरगाविद्याचार्यस्य फणिनः ( महाभाष्यकारपतञ्जलि- तया ऽयतीर्णयतः शेषस्य) शिरःसहनम् (अभिनन्दफतया) क- म्पताम, तत्याम्पनावपरोत्पन्नवाताऽनीतमवतीफीडाघनपरिश्रम पक्षीन्द्रयाई ( गरड्याहनकं ) प्रसि रोजो (हरिरूपम्) म. धुगा मम प्रसाद करीरियति निजफयितासापूर्यफमाशास्ते ।

·। फलसवका २५॥ एहीततः कतिपर्जनैर्माननादिगते न स्वीक्रियते सैव कृतिक रित्यर्थः । विपश्चित धीमताम अकलुपे स्वले चिचे मुदं हर्ष विधचे करोति । अत्र दृष्टान्तः, या इयं फोफिलस्प पिकल्प का- कली अव्यक्तपधुरध्वनिः । काफली तु फले सूक्ष्मे धनावित्प- पर दयितया विश्लेपिणां वियुक्तानां नृणां मनः दुनोति खे- दपति सा काकली योपाजुपां सस्त्रीकानां पुंसां पुरुषाणां तोपा. प हर्षाय भात नो किं ! शार्दूलविक्री० ॥ १२॥ बहुस्तबकभासुरस्तव नवस्तवस्वस्तरुः प्रशस्तविषुधस्तुतस्त्रियुगनायिके वस्तुतः । समस्तमपि वाञ्छितं वितनुते सदानन्दन- स्थितिः सुरभिलै रसैरपि दिशो दशामोदयन् ॥ १३ ॥ पहिति । हे त्रियुगस्प विष्णोर्नायिके ! बहुभिरनेकै स्त- पका प्रकरणरूपैरन्यत्र गुच्छ मासुरो देदीप्यमानः तथा प्रश- स्तैविबुधैर्देवैः पण्डित श्व स्तुतः तव नवस्तवः एतत्सहस्रपथरू- - २२ हे जगन्मातः ! चिरलेमत्सरिभिः फैचिजनेयं रचना न घहुमान्यते संवेयं मनोपिणां निर्मले ऽन्तः करणे सन्तोषं तनुते रति पियायियोगिनां जनानां मानसं यः पीढयति स एव कोकिलसूक्ष्म- मधुरध्धनिः संयुक्ताना तोपाय न मयति किम् ? इत्यनेन द्रढपनाह। १३ हे नियुगनायिके ! (त्रिधिक्रममार्य ) यस्लयफभासुरः (बहुभिः स्तयः प्रकरणः गुच्चैश्च भास्वरः) श्रेष्ठैः पण्डितदेवश्च पिनुतः, सदानन्दनस्थितिः (सतामानन्ददा स्थिविर्यस्य, सर्वदा नन्दनपने सितिर्यस्य स ) सुगन्धिभिः रसैः (शारादिमि, मकरन्देश)इश हरितः आमोदयन् (तोपयन्, सुरमिता. कुच) अयं तव स्तवस्वस्तरुः (स्तोत्रकल्पवृक्षः ) सममममीप्सितं पूरयतीति स्तये सुरतरत्यारोपणपुरस्सर सफलामीमदत्य धर्णयन्नाह ।

·७८० सन्याश्याऽचतरणे लछमीसहने लभेत यदि वेतनं सुरभिंदुग्धदोहाजनः स काममुपमीयते' जननि तेन नैवेतर ॥१६॥ समस्तीत । हे जननि ! यः पुमान तब समस्तगुणशेवधेः 'सकलगुणनिषेः भमृतकल्पसूक्तः सुधामधुरस्य अस्य स्तवस्य परिशीलनात् पठनादिना माथितं फलमुपैति स तेन परिशीलन- कर्मणा इतरं काम नैवोपनीयते न माप्यते(1) इति काकुः, तर्हि माप्यतएव । अत्र दृष्टान्तः । जनः दोहनकर्मणि वेतनादिना नियुक्तः सुरभिदुग्धदोहनाद्वतनं भृति यदि लभेत तावता स: इतरं कामं नोपनीयते इति न आप त सर्वान्कामानवाप्नुयादिति भावः(। अव चाऽवानां धर्मेक्येन दीपकमलंकार। पृथ्वी०॥१६॥ साऽऽनन्दं ये सरसमनसः स्वादु लक्ष्मीसहस्रं 'जेगीयन्ते जगति जनितश्रीनिवासप्रसादम् । शान्तत्रासां विततिममितां शर्मणां निर्मिमाणा तेषामेषा विहरतितरामिन्दिरा मन्दिरेषु ॥ १७ ॥ सानन्दमिति । सरसं समीतिक मनो येषां ते ये पुर्मास: जनित उत्पन्नः श्रीनिवासस्प प्रगादो यस्ताच स्वादु मधुरं मधेनुक्षीरदोहिम आप्तफामतया घेतन प्राप्तव्यं यथा न भवति सथैत. रस्तोत्रपाठकस्पातव्य फलं नाऽवशिष्यतीति स्तोत्रपाठफलमाद। १७ हे मातः रसिकान्तरगा ये उत्पादिननारायणप्रीति मधुर लक्ष्मीमहम्रालयमेतत् स्तोत्रं सहर्ष जगति जैगीयन्ते (पुनः तुनर्गा- पन्ति ) तथा गृहेषु अपगतिभाति सुससन्ततिं कुर्यन्ती एप लामी. रस्यन्तं फ्रीहते इति पुनरेतरस्तोत्रपाठफलमा । सनीयते इति १ पु. पाः ।

·फलस्तवका २५। लक्ष्मीसहस्र जगति भुवि जैगीयन्ते ऽभीक्ष्णं गायन्ति तेषां म- न्दिरेषु गृहेषु शान्तः त्रासो यस्याः ताम् ओमता वहीं शर्मणां कल्याणानां वितति विस्तारं तिर्मिमापा मत्स्तुत्पमाना() मदु- दिस्या इन्दिरा लक्ष्मीविहरतितराम् । अत्यन्त क्रीडतीत्यर्थः । मन्दाक्रान्ता०॥१७॥ पौत्रेणाऽऽत्रेयगोत्राभरणनयचणश्रीनिवासाऽध्वरीन्दोः श्रीमद्रामामिभक्तिप्रमुदितरघुनाथार्ययज्ञाऽऽत्मजेन । वेदान्ताचार्यपादाम्बुजिनिहितहदा वेङ्कटाऽऽयेंण क्लप्त रम्यं लक्ष्मीसहस्रं पठत दृढतरं नित्यकल्याणकामा॥१८॥ इति श्रीमत्काञ्चीनगरनायकताताचार्यभागिनेयवाजपेय- सर्वपृष्ठाऽप्तोर्यामादियाज्यात्रेयवंशमौक्तिकीभवदप्पय्या- चार्यतनुभवस्य श्लेषयमकचक्रवर्तिनो रघुनाथाचा- र्ययज्वनः पुत्रेण वेङ्कटाचार्येण विरचिते श्री- मल्लक्ष्मीसहस्र फलस्तवः पञ्चविंशो प्र- न्थश्च सम्पूर्णतामगमत् ॥ २५ ॥ पौति । हे नित्यं कल्याणे कामो पेषां तत्सम्बुदी, है नराः! मात्र पगोत्रस्प आभरणभूतश्चाऽसौ नयचरगोन्पायवित्त, : १८ हे सुखिरक्षेमेप्सषः ! भात्रेयगोत्रालद्वारनीनिशीनिया. साध्यरिनत्रा, रघुनाथपदभक्तिसंतुएरघुनाथाचार्ययञ्चसुतेन के. दान्ताचार्य येड्टनायनामफनिजगुरु चरणसरोजासतमान- सेन घेङ्कटाचायेंण रचित मनोहरमिदं लक्ष्मीसहने साऽऽमहं पढ- तेति निजवंगोरफीर्तनपुरस्सरमुपदिशम् स्तपर्फ स्तोत्रं चोपसंहरति ।

·ઉદર
सव्यायाधतरणे लक्ष्मीसहने
स्तेन विन इति चणए । श्रीनिवासमंज्ञका अध्वरीन्दुर्याय
राजा(?)नत्यपौत्रेण नत्रा, पुनःश्रीमद्रामाद्धिभत्त्या प्रमुदिनो यो-
रघुनापारूप आर्ययज्वा श्रेष्टयायजूकस्तभ्याऽऽत्मजेन पुत्रेण, पुन
वेदान्ताऽऽचार्याणां रामानुजमतमसनकलक्ष्मणाचार्याणां यदा
स्वस्थ कर्वेदान्ताऽध्यापकवेङ्कटाऽऽचार्याणां पादाम्बुज निहि-
तं हृन्मनो पेन सेन वेङ्कटार्पण वेङ्कटाऽनरिकविना क्लुप्तं निर्मित
रम्यं मनोहरम् इदं श्रीमल्लक्ष्मीसहस्रं दृढतरं श्रद्धाभक्तिसमन्विता-
ऽर्थानुसन्धानसहितमित्यर्थः । पठत परिशीलपत, तेन च भजत
सर्वमीप मङ्गलमिति शिवम् । स्रग्धरावचम् ॥ १८ ॥
श्रीकृष्णात्रिकुलोद्भवः शिवमहीपालस्य य: सहरु,
देवोपाहयवान् यजुःश्रुतिधरः सिद्देश्वरो योगिराट् ।
रामस्नत्तनयः समस्तविबुः काश्यां कृताचाचन:
कृष्णस्तस्प मुतः फलामु कुशनस्तस्याऽप्यभूदात्मनः॥१॥
यः श्रीरामपदाम्युजपरसाऽऽस्वादैकरोलम्बको
वेदपाकृतिकाव्यनाटककरा()लङ्काररत्नाकरः ।
याबदुदिवलोदयं विकृतवान् स श्रीनिवासः कविः
स्तोत्र वेङ्कटयजनिर्मितमिदं लक्ष्मीसहस्राऽभिधम् ॥२॥
अनेकार्या एकपदागुझ्या संशोध्य यत्नतः ।
अस्मानिष्कासिता देवै रत्नानीच यथा ऽम्बुधः॥ ३ ॥
स्वस्तिश्रीनृपशालिवाहनशके ऽन्ध्यष्टाऽद्रियात्रीमिते
वर्षे दुन्दुभिसंज्ञके हरितिया मार्गाऽऽद्यपक्षे गुरी ।
टीके करवीरनामनगरे लक्ष्मीसहस्रस्तुते-
नीता अन्न रघुरसुन्दरपदद्वन्दारविन्दे ऽर्पिना ॥४॥
मूलगत्यन्तरामावादमानाद्धान्तिनो ऽपि वा।
पदप्राऽमातं सन्मे शोपनीयं महनमः ॥५॥

·फलस्तवकः २५ 1 सूक्तमत्राऽस्ति पत्मापस्तगुरोरेव मे नहि। दुरुक्तमस्ति चेत्किश्चित्तन्ममैव गुरोर्न हि॥६॥ विद्वांसो यदि में दोपान् गुणान् चा कथयन्तु तद । . तुल्यं मनो मे मनुते यज्ञोक्तिः कष्टदा भवेद ॥७॥ इवासमार्गणविभूपितपाणिकक्षात् साऽम्भस्तटिज्जलधरोपमनीलवेहाद । आजानुबाहुयुगुलादविवंशदीपाद् रामात्परं किमपि तवमहं न जाने ॥ ८॥ इति श्रीरावजीमहाराजाऽपरनाम्ना श्रीनिवासपण्डितेन वि- रचितायां पालयोपिन्याख्यायाँ श्रीमलक्ष्मीसहस्रटी- कायां फलस्तवकः पञ्चविंशो ग्रन्थश्च सम्पूर्णता पफाणतमाम् ॥२५॥ पहनगुहाऽनलगन्देन्दु( १९६३ )मिते भूपस्प विक्रमस्याब्दे । संक्षिप्य वृत्तिरेषा रचिता फाश्या हरिप्रियाप्रीत्यै ॥१॥ सानं विलोषय सम्यग् विचार्य मरया ऽवधूतमत्सरया ॥२॥ प्राचीनगव्यश्स्योस्तरतममा घिदन्तु घिद्वांसः ॥३॥ गौतमगोत्रधुरन्धरनृसिंहसूरेः सुतो विनीतारमा । तेलरामशास्त्री कृत्येमा कृतिमार्पयलम्यै ॥४॥ इति श्रीमानल्ल्युपासलगरामशास्त्रविरचितायां लक्ष्मीस- नायतरणनिःश्रेणिकायां फलस्तयको प्रायश्च सम्पूर्णः ।