·All rights reserved.
First Edition 1959.
Price Rs. 2.50
Printed at
Ajanta Printers, Secunderabad.

·INTRODUCTION The Rgarthasāra of Dinakara is a hitherto unpublished commentary on about 200 selected verses of the Rgveda. The Commentary, as the author himself mentions, generally follows Sāyaṇa; but occasionally also differs from him (see Introductory Verses)-usually for the better. As an illustration of Dinakara's deviating from Sayaņa may be mentioned the commentary on verse No. 33, and some of the verses of the Urvasi-Puräravas Dialogue (Verses No. 155 to 170). Dinakara usually omits such explanations and remarks of Sāyaṇa, as, in his opinion, are either laboured or unnecessary. The same is also true of the grammatical notes: he improves on Sāyaṇa in many instances. Thus, for example, the formation of the word kártram, occurring in verse No. 5, is explained by Sayaņa rather deviously. He first derives a noun kar, from the root kr, to which be attaches the abstract suffix tva. Dinakara on the other hand, suggests a far simpler--and a correct-derivation, namely the gerundial suffix tva attached directly to the root kr. This accords also with Pāņini 3.4.14. It must, however, be mentioned that in many instances Dinakara's interpertations range on the fantastic, while in quite a few instances his interpretations are unacceptable on grounds of grammar. As an example of fantastic interpretation may be quoted his explanation of verse No. 35 which he unhesitatingly refers to events in Rama's life! Obviously wrong on grounds of grammar are such interpretations as सुता इति ऋत्विक्संबोधनम् in the commentary to verse 37 (Gat: is Nom. Pl.), or for grant Tay: 97€ HT STIRTA FENTI meile in commentary to verse 188 (GYTS-415:). The commentary of Dinakara, thus, is to be taken as an easier and often improved version of Sayaņa, with occasional lapses into the fantastic (from which Säyana himself is not comletely free). In some instances, it may also prove helpful in fixing the readings of Sāyaṇa. Although Dinakara claims that the verses selected by him are the essence of Rgveda (FRAGATTHGIATA EETH Introd. Verses), we are ·ii unable to detect my logical basis of his selection. The verses have been selected Aştaka-wise, as follows: 86 verses verses 13 6 - verses 2 verses Aştaka 1. Aştaka 2. Aştaka 3. Aştaka 4. Aştaka 5. Aştaka 6. Aştaka 7. Astaka 8. ponad verse poned verse 4 Verses 94 verses Not only is there no system in this selection, but the order in which the verses are arranged is also not everywhere normal. Thus, for example, after 1.24.11 occur 1.31.14-15 followed by 1.24.15, 1.31.10, 1-27-13, 1.35.2 and 1.33-5 (verses No. 16-23). But these discrepancies may be due to the scribes rather than to the author. The commentary in the latter part of the book is somewhat too brief and occasionally lacunary. The lacunae, where absolutely necessary, have been filled from Sāyaṇa, or, occasionally have been supplied by us. This additional matter is enclosed within square brackets. The grammatical and exegietical notes are enclosed within round brackets so as to make it convenient to read the comentary uninterrupted. The Author Dinakara mentions the name of his father as Ramakrşņa (Introductory Verses of the Rgarthasāra), and of his grandfather as Nārāyaṇa Bhatta, Son of Rameśvara Bhatta (Colophon to Santisāra, another work of Dinakara. See Tanjore MSS. Library Catalogue p. 78-94). Rāmeśvarabhatta is known to be living in the 15th Century. Kamalakara Bhatta, the author of the Nirnayasindhu was his younger brother and Viśveśvara Bhatta alias Gāgā Bhatta, who officiated as the High Priest at the coronation of Shivaji in A.D. 1674, was his son. Dipakara's literary activity has been assigned to the period 1575-1640. (See Kane, History of Dharmasastra, Vol. I. pp. 419-20, 432-40).

·iii Dinakara is known to have written the following works: 1. Karmavipākasära 2. Prāyaścitta sāra 3. Sāatisāra 4. Dinakarodyota 5. Dinakarabhattiya (A commentary on Śāstradīpika) 6. Rgarthasāra. No. 4 of the above was left unfinished by Dinakara, and subsequently completed by his son Visvesvara. Critical Apparatus The present edition of the Rgarthasāra is based upon the following three MSS, MS. No. 1295 of the Central Library, Baroda: written on country-made paper (10" X 41"), 19 folios in all, with 17 to 20 lines on each page and 55 to 60 letters to a line. The verses are given in full only in the first Aştaka : for the rest only the Pratīkas are given. The manuscript is complete and fairly correct. It contaios, in addition to the verses and their commentary, selected portions from the Aitareya Brahmana with a running commentary (also by Dinakara). The Manuscript is dated Śaka 1732, Samvat 1867, i.e. A. D. 1810. (The Colophon to the Brāhmaṇa portion mentions Gāgābhatta as the younger brother of Dinakara, which is obviously the scribe's mistake. See Kane, Vol. I, pp. 437 ; 561; 742). e Ms. No. 122 of Anup Sanskrit Library, Bikaner : written on country-made pape (10" x 4"), 22 folios in all, with 10 to 12 lines per page and about 32 letters per line. The manuscript is incomplete. Both the beginning and the end are missing. It begins with verse No. 9 and ends with verse No. 140. This manuscript calls the work Rgvyākhyānasāra. It is full of scriptorial mistakes, although it appears to be later than 7. T No. 77/9 (a) of Osmania University MSS. Collection : written on machine-made paper (81" X 4"), 32. folios, each page containing 17-18 lines with 40 letters per line. The manuscript is complete but full of scriptorial mistakes. Only Pratīkas of the ·iv verses are given. It contains both the Samhita and the Aitaeyra Brahamana portions. In editing the work we have, with the help of Sayaņa's commentary, where necessary, corrected the obvious mistakes of the scribes. We did not considor it necessary to give these mistakes as variant readings. Only such differences as appeared to be of some significance have been noted. As already mentioned, the lacunae have been restored with the help of Sāyaṇa. 7 We plan to bring out a Second Part of the present work, which will contain the Brahmana portion of the work as well as a translation of the verses in English followed by Grammatical and Exegetical notes. It is our hope that the two parts together will form a good 'Vedic Reader.' Acknowledgements We gratefully acknowledge the help rendered by the authorities of the Central Library Baroda, and the Anup Sanskrit Library, Bikaner, who kindly lent to us the two Manuscripts (and za) for editing the present work.

·ERRATA पृष्ठम् पंक्तिः अशुद्धम् शुद्धम् ११ १९ ५ १३ १७ १८ २१ मघवानो ऋतुभिध्रुवेभिः वा प्रक्षिप्त भरामध्मं पूव्यः मघांनो ऋतुभिर्धा देवा प्रक्षिप्तं भरामध्मं पूर्व्यः २ १८ ४ १८ २० २२ w do तिरह ७२ तिरेह ७३ २४ २५ ७३ ७३ A ७३ A २५ ७३ कीतिम ३ ६ ११ समदा ३९ १६ कीर्तिम् समदां मा मध्ये शुक्रस्य कृणुते ४५ मा मंध्ये शुक्रस्य कृणुते ८ ५८ १४ १९ ६२ २ भवति भवति २२ हेमन्तान् हेमन्तान्

·No text on this page.

·अथ ऋगर्थसारः श्रीगणेशाय नमः ॥ श्री वेदपुरुषाय नमः ॥ हरिःॐ३म् ॥ संसारचक्रे मुनयोऽप्यनाथा यां मातरं मानुदरे निवासम् । नेच्छन्त्युमां तामभिनम्य पात्रं न स्यामहं कस्य मनोरथस्य । श्रीरामकृष्णं पितरं नत्वोमाम्बां च मातरम् । ऋग्वेदसारभूतानामृचां भाष्यानुरोधतः ॥ अर्थ ब्रूते दिनकर: क्वचिद् भाष्यविरोधतः। लोकरञ्जनसिद्ध्यर्थमनेन प्रीयतां गुरुः ॥ ॥ॐ॥ अग्निमीळे पुरोहितं य॒ज्ञस्य देवमृत्विजम् । होतारं रत्नधातमम् ॥१॥ (१.१.१.) ( अस्या मधुच्छन्दा ऋषिः ।) अहम् अग्निम् ईळे स्तौमि। कीदृशं, पुरोहितं पुरो धीयते तम् । अथवा देवानां पुरोहितम् । पुनः कीदृशं, यज्ञस्य देवं प्रकाशकम् । ( दानाद्दीपनाद्वेति यास्क: ७.१५) पुनः कीदृशम् , ऋत्विजम् ऋतौ वसन्तादिकाले यजति तादृशम् । होतारम् आह्वातारं होमनिष्पादकं वा। पुनः कीदृशं, रत्नधातमं रमणीयानां धनानां दातृतमम् ॥१॥ यद्ङ्ग दाशुषे त्वमग्ने भद्रं करिष्यसि । तवेत् तत् सत्यमगिरः ॥२॥ (१.१.६) अङ्ग अग्ने हे अमे त्वं दाशुषे दानशीलाय (दाश दाने इति धातोः दावान् साहानिति क्वसुन्प्रत्ययः। पा० ६.१.१२.) यद् भद्रं प्रजापश्वादिरूपं कल्याणं करिष्यसि ।

·तत् सत्यम् तव इत् तत् तवैव । इच्छब्द एवार्थः । हे अङ्गिरः अङ्गाररूपाऽग्ने । (अङ्गिरा अङ्गाराः इति यास्कात् । ३.१७ ) यजमानस्य सम्पत्तौ सत्यां पुनरुत्तरकत्वनुष्टानेन तवैव भद्रं भवतीति भावः ॥२॥ स नः पितेव मूनवेऽने सूपायनो भव । सचखा नः स्व॒स्तये ॥२॥ (१.१.९) हे अग्न सः त्वं नः अस्मदर्थ सूपायनः शोभनम् उपायनं यस्येति तादृशः भव। तथा, न: अस्माकम् स्वस्तये विनाशराहित्यार्थ सचख समवेतो भव। क इव, सूपायनः पितेव। पुत्रार्थ यथा पिता [सुप्रापः] तद्वदेव ॥३॥ सं चोदय चित्रमर्वाग् राध इन्द्र असदित् ते विभु प्रभु ॥४॥ (१.९.५) वरेण्यम् । हे इन्द्र वरेण्यं श्रेष्ठ राधः धनं चित्रं मणिमुक्तादिरूपेण बहुविधम् अर्वाक् अस्मदभिमुखं यथा भवति तथा सं चोदय सम्यक् प्रेरय। विभु भोगाय पप्ति प्रभु ततोऽधिकं तादृशं धन ते तव असत् इत् अस्त्येव, अतो ददख ॥४॥ यत् सानोः सानुमारुहद् भूर्यस्पष्ट कर्वम् । . तदिन्द्रो अर्थ चेतति यूथेनं वृष्णिरेजति ॥५॥ (१.१०.२) .. यत् यदा सानो: सानुम् आरुहत् यजमानः सोमसमिदाद्याहरणार्थम् एकस्मात् पर्वतभागादपरमारूढवान्, तथा भूरि प्रभूतं कवं कर्तव्यं (कृत्यार्थे त्वन् । पा० ३.४.१४) सोमयागरूप कर्म अस्पष्ट स्पृष्टवान् उपक्रान्तवान् । तत् तदानीम् इन्द्रः अर्थ यजमानस्य प्रयोजन चेतति जानाति । ज्ञात्वा च वृष्णि: कामानां वर्षिता सन् यूथेन मरुद्गणेन सह एजति कम्पते गन्तुमुगुङ्क्ते यज्ञभूमिमित्यर्थः ॥५॥ इन्द्रमीशानमोजसाभि स्तोमा अनूषत । सहस्रं यस्य रातयं उत वा सन्ति भूयसीः ॥६॥ (१.११.८)

·३
स्तोमाः स्तोतार: ऋत्विजः ओजसा बलेन ईशानं जगतो नियामकमिन्द्रम्
अभि अनूषत सर्वत्र स्तुतवन्तः। यस्य इन्द्रस्य रातयः धनानि सहस्रं सहस्रसंख्याकानि उत
वा अथवा भूयसी: भूयस्यः सहस्रसंख्याधिका: सन्ति। इन्द्रमिति पूर्वत्रान्वयः ॥६॥
..
सेमं नः काममा पृण गोभिरश्वैः शतक्रतो ।
म्तवाम त्वा स्वाध्यः ॥७॥ (१.१६.९)
हे शतक्रतो सः त्वं नः अस्माकम् इमं कामं गोभिरश्वैश्च सह आ पृण सर्वत:
पूरय । वयमपि स्वाध्यः (ध्ये चिन्तायां ) सुष्ठु आ सर्वतो ध्यानयुक्ताः सन्त: त्वां स्तवाम ।
( सेममिति स: इनम् । सोऽचि लोपे चेदिति मुलोपः । पा० ६.१.१३४) ॥७॥
इदं विष्णुर्वि चक्रमे त्रेधा नि दंधे पदम् ।
समूळ्हमन्य पांसुरे ॥८॥ (१.२२.१७)
(एता: सोमातिरेकशस्त्रे विनियुक्ताः। ) त्रिविक्रमावतारधारी विष्णुः इदं जगत् वि
चक्रमे कामति स्म। तदा च त्रेधा पदं नि दधे प्रक्षिप्तवान् । अस्य विष्णो: पांसुरे धूलियुक्त
पादस्थाने इदं जगत् समूळ्हं (वह प्रापणे, निष्टेति क्तः । पा० ३.२.१०२) प्रविष्टम् ॥८॥
त्रीणि पढ़ा वि चक्रमे विष्णुगोपा अदाभ्यः ।
अतो धर्माणि धारयन् ॥९॥ (१.२२.१८)
अदाभ्यः केनापि हिंसितुमशक्यः (दभ हिंसायाम् ) गोपाः पृथ्वीरक्षकः
अत: धर्माणि अग्निहोत्रादीनि धारयन् फलदानेन पोषयन् विष्णुः पृथिव्यादिस्थानेषु त्रीणि
पदा (सुपा मुलिगिति डादेशः । पा० ५.१.३९) पदानि वि चक्रमे चक्राम ॥९॥
विष्णोः कर्माणि पश्यत् यतो व्रतानि पस्पशे ।
इन्द्रस्य युज्यः सखा ॥१०॥ (१.२२.१९)
हे ऋत्विगादयः विष्णोः कर्माणि जगत्पालनादीनि पश्यत । यत: विष्णुप्रसादात्
यजमानः व्रतानि अग्निहोत्रादीनि पस्पशे स्पृष्टवान् कृतवान् (स्पश बाधनस्पर्शनयोः )।
तादृशश्च विष्णुः इन्द्रस्य युज्य: योग्यः सखा भवति ॥१०॥

·। तद् विष्णोः परमं पदं सदा पश्यन्ति सूरयः । दिवीव चक्षुराततम् ॥११॥ (१.२२.२०) विष्णोः तत् परमं पदं स्थानं सूरयः पण्डिताः शास्त्रदृष्ट्या सदा सर्वदा पश्यन्ति । यथा दिवीव आकाशे इव आततं प्रसृत (तनु विस्तारे) चक्षुः पदार्थान विशदं पश्यति । तथा विष्णुपदस्यापि शास्त्रदृष्ट्या दर्शनात् न सन्देह: कर्तव्यः ॥११॥ तद् विसो विपन्यवो जागृवांसः समिन्धते । विष्णोर्यत् परमं पदम् ॥१२॥ (१.२२.२१) पूर्वोक्तं यद् विष्णोः परमं पदं तद् विप्रास: मेधाविन: समिन्धते चेतसि दीपयन्ति । कीदृशाः, विपन्यवः विशेषेण स्तोतारः। (स्तुत्यर्थस्य पनेर्बाहुलक औणादिको युप्रत्ययः।) पुनः कीदृशाः, जागृवांस: जागरूका: ( जाग निद्राक्षये) ॥१२॥ सं मामे वर्चसा सृज़ सं प्र॒जया समायुषा । विद्युमें अस्य देवा इन्द्रो विद्यात् सह ऋषिभिः॥१३॥ (१.२३.२४) हे अग्ने मा मां वचसा तेजसा सं मृज संयोजय। तथा प्रजया सं सृज । आयुषा सं सृज। (किं च ) देवाः सोमपातारः अस्य मे मम यजमानस्य विशुः अनुष्ठान जानीयुः । अपि च ऋषिभिः सह इन्द्रो विद्यात् जानीयात् ॥१३॥ कस्य नूनं कतमस्यामृतानां मनामहे चारु देवस्य नाम । को नो मह्या अदितये पुनीत् पितरं च दृशेयं मातरं च ॥१४॥(१.२४.१) यूपे बद्धः कांदिशीकः शुन:शेपः के देवमुपधावामीति संसार विचिकित्सति । वयं शुन:शेपनामका: अमृतानां देवानां मध्ये कतमस्य किंजातीयस्य (वा बहूनां जातिपरि- प्रश्ने डतमच्। पा० ५.३.९३) कस्य नूनं कस्य वाग्न्यादेश्चारु शोभनं नाम मनामहे ·उच्चारयामः (मन ज्ञाने)। को देवः नः अस्मान् मृतप्रायान् पुनरपि मत्य महत्ये अदितये पृथिव्यै दात् दद्यात् पृथिव्यां स्थापयेदित्यर्थः। येनाहममृतः सन् पितरं मातरं च दृशेय पश्येयम् । यद्वा कः प्रजापतिरस्मान् स्थापयत्विति प्रार्थना। अस्मिंश्च पक्षे पूर्वार्धमात्रेण विचिकित्सा हन्ताहं कां देवताम् उपधावामीति ॥१४॥ अग्नेर्वयं प्रथमस्यामृतानां मनामहे चारु देवस्य नाम । स नो मह्या अदितये पुर्नीत् पितरं च दृशेयं मातरं च ॥१५|| (१.२४.२) अस्यार्थः स्पष्टत्वानोक्तः ॥१५॥ तत् त्वा यामि ब्रह्मणा वन्दमानुस्तदा शास्ते यजमानो हुविभिः । अहेळमानो वरुणेह वोध्युरेशंस मा न आयुः प्र मोषीः ॥१६॥ (१.२४.११) अत्र शुन:शेषो वरुणं प्रार्थयते । हे वरुण त्वा त्वां तत् आयुः यामि याचामि याचे। ( श्यामि याचामीत्यर्थे चलोपश्छान्दसः। वर्णस्य वर्णयोर्लोपो वहूनां व्यञ्जनस्य चेति बृहदेवता- याम् । २.११६) ब्रह्मणा वन्दमान: स्तुतिं नमस्कारं वा कुर्वाणोऽहम् (वदि अभिवादन- स्तुत्योः)। यजमानोऽपि हविभिः] तदायुराशास्ते प्रार्थयते । त्वं चेह कर्मणि अहेळमान: अनादरमकुर्वाणः अक्रुध्यन् वा (अहेलमानोऽक्रुध्यन्निति यास्कोक्तेः ४.४.२५ । प्रार्थनायां क्रोधोऽनादरो भवति वा तदुभयं परिहृतम्।) बोधि बुध्यख अस्मत्प्रार्थितम् (अहेळमान इति हेळ अनादरे शानच । बोधीति बुध अवगमने लोट: सेर्हिः। बहुलं छन्दसि (पा० २.४.७३) इति विकरणस्य लुक् । हुझल्भ्यः (पा० ६.४.१०१) इति हेर्धिरित्यादेशः । धातोरन्त्यलोपश्छान्दसः। ननु बोधीति, सेयपिञ्च (पा० ३.४.८७) इत्यपित्त्वात् सार्वधातुकमपित् (पा० १.२.४) इति अपितो ङित्त्वात् क्ङिति च (पा० १.१.५) १ नव जुहोति यास्क इति । प्रतिमन्त्रमिति कात्यायनेन चयनप्रकरणे वरुणदेवताके होमे विनियुक्तो मन्त्रः (?) इति ख - ग - पुस्तकयोः । २ ननु याचामीत्यपेक्षितं कथं यामीत्येतत् साधूच्यते ? “अथाप्यस्तनिवृत्तिस्थानेष्वा- दिलोपो भवति" इत्युपगम्य, "अथापि वर्णलोपो भवति, तत्त्वा यामीति" यास्कोक्तः (२.१.२)। ईमहे यामि मनामहे इत्यादि याच्यार्थधातुषु पाठाच्च । (निघ. ३.१९.१)। इति ख - पुस्तके।

·६
इति गुणनिषेधात् कथं गुण उच्यते ? वा छन्दसि (पा० ३.४.८८) इति पित्त्वात् पुगन्त-
लघूपधस्य (पा० ७.३.८६) इति गुणः।) हे उरुशंस बहुभिः स्तुत्य (उरु, तुवि, पुरु, भूरि
इति उरुशब्दस्य बहुनामसु पाठात् ।) प्रार्थितमायुर्मा प्रमोषी: प्रमुषितं मा कुर्विति ।
(मुष स्तेये, लोडर्थे लुङ् । छन्दसिलुङ्ललिट: (पा० ३.४.६) इति । वदवज (पा०७.२.३)
इति प्राप्तायाः वृद्धः, नेटि (पा० ७.२.४) इति निषेधात् लघूपधगुण:) ॥१६॥
त्वमग्न उरुशंसाय वाघते स्पार्ह यद् रेवणः परमं वनौषि तत् ।
आध्रम्य चित् प्रमतिरुच्यसे पताप्रपाक शास्सिप्र दिशो विदुष्टरः।१७॥
(१.३१.१४)
हे अग्ने उरुशंसाय बहुभिः स्तोतव्याय। उरुः शंसो यस्येति वा। अस्मिन् पक्षे
खरश्छान्दस: (१)। तादृशाय वाघते ऋत्विजे तदुपकारार्थ स्पार्ह स्पृहणीयं परमम् उत्तम यद्
रेक्ण: धनमस्ति तद् धनं वनोषि अनुष्ठाता लभतामिति कामयसे। तथा त्वम् आध्रस्य चित्
दुर्बलस्यापि यजमानस्य प्रमतिः प्रकृष्टा मतिर्यस्मात् तादृश: पिता पालक इत्युच्यसे। तथा
विदुष्टर: अतिशयेन विद्वान् (अयस्मयादीनि (पा० १.४.२०) इत्यनेन भत्वात्संप्रसारणे
षत्वम् ) त्वं पाकं शिशुं यजमान प्रशास्सि प्रकर्षणानुशिष्टं करोषि। तथा दिशः प्राच्या-
दिकाः विदुष्टर: प्रशास्सि । त्वदीयशासनाभावे अनुष्ठातॄणां विभ्रमः स्यात् । (देवा वै देवयजन-
मध्यवसाय दिशो न प्राजानन्निति श्रुतिः। तै० सं० ६.१.५.१) ॥१७॥
त्वमग्ने प्रयतदक्षिणं नरं वर्मेव स्यूतं परि पासि विश्वतः ।
स्वादुक्षमा यो वसतौ म्योनकृञ् जीवाजं यजते सोपमा दिवः ॥१८॥
(१.३१.१५)
हे अमे त्वं प्रयतदक्षिणं पवित्रदक्षिणं नरं मनुष्यं विश्वत: सर्वत: परि पासि परि-
पालयसि । तत्र दृष्टान्त: । स्यूत निश्छिद्रत्वेन सूचिभिः सम्यङ् निष्पादितं वर्मेव यथा कवचं
युद्धे पालयति तद्वत् परिपासि । खादुक्षद्मा खादून क्षादयतीति खादुक्षद्मा (क्षदतिरत्तिकर्मा
अन्तर्भावितण्यर्थः) तथा वसतौ स्वगृहे स्योनकृत् अतिथीनां सुखकारी (स्योनमिति
सुखनामेति यास्कः) एतादृशो [य: यजमान: जीवयाजं जीवा: जोवन्त ऋत्विजः इज्यन्ते
दक्षिणाभिः पूज्यन्ते यत्र तं यज्ञ यजते अनुतिष्ठति स: यजमान: दिव: स्वर्गस्य उपमा
दृष्टान्तः । यथा स्वर्गोऽनुष्टातॄन सुखयति तथा यजमान ऋत्विगादीनित्यर्थः। यजमानस्योप-
मानत्वेन स्वर्गादाधिक्ये तात्पर्यम् , तेनाग्नेरपि ॥१८॥

·उदुत्तमं वरुण पाशमस्मदांधमं वि मध्यमं ग्रंथाय ।
अर्था वयमादित्य व्रते तवानांगसो अदितये स्याम ॥१९॥(१.२४.१५)
हे वरुण उत्तमं शिरसि स्थितं पाशं मध्यमं नाभिदेशस्थितम् अधर्म पाददेशस्थित-
मपि पाशं (विशब्दोऽप्यर्थः) अस्मत् उत् उत्कृष्य अव श्रथय शिथिलीकुरु । अथ] हे
आदित्य अदितेः पुत्र वरुण वयम् अपि तव व्रते त्वदीयकर्मणि अदितये खण्डनराहित्याय
अनागस: अपराधरहिता: स्याम भवेम ।।१९।।
त्वमग्ने प्रतिस्त्वं पितासि नस्त्वं वयस्कृत् तव जामयो वयम् ।
सं त्वा रायः शतिनः सं संहस्रिणः सुवीरं यन्ति तपादाभ्य ॥२०॥
(१.३१.१०)
हे अग्ने त्वं प्रमति: प्रकृष्टा मतिर्यस्य सः नः अस्माकं पिता पालकोऽसि । तथा
वयस्कृत् आयुष्यप्रदोऽसि । वयं तव जामयः बन्धवः । हे] अदाभ्य केनाप्यहिंसनीय
शतिन: शतसंख्याका: तथा सहस्रिण: सहस्रसंख्याका: राय: धनानि सुवीरं शोभनपुरुषयुक्तं
[व्रतपां त्वा सं यन्ति] । पालकत्वाद्युक्त्या धनं देहीत्यत्र तात्पर्यम् ॥२०॥
(शुन:शेपो) विश्वान् देवांस्तुष्टाव-
-
नमो महद्भ्यो नमो अर्भकेभ्यो नमो युवभ्यो नम आशिनेभ्यः ।
यजाम देवान् यदि शक्नाम मा ज्यायसः शंसमा वृक्षि देवाः ॥२१॥
(१.२७.१३)
महान्त: गुणैरधिका: अर्भका: गुणरहिताः युवानः तरुणा: आशिनाः (अशु व्याप्तौ)
वयसा व्याप्ताः वृद्धा इत्यर्थः। चतुर्विधदेहयुक्तेभ्यो देवेभ्यो नमोऽस्तु । यदि शक्नवाम
सम्पत्त्या वयं शक्ताश्चेत्तदा देवान यजमाहे। हे देवा:] ज्यायस: उत्तमस्य शंसं स्तोत्रम्
अहं मा वृक्षि विच्छिन्नं मा कार्षम् (ओवश्चू छेदने) ॥२१॥

·आ कृष्णेन रजसा वर्तमानो निवेशयन्नमृतं मयं च ।
हिरण्ययेन सविता रथेना देवो याति भुवनानि पश्यन् ॥२२॥
(१.३५.२)
सविता सूर्यः कृष्णेन कृष्णवर्णेन रजसा लोकेन अन्तरिक्षमार्गेणेत्यर्थः आ वर्तमान:
पुनः पुनरागच्छन् अमृतं देवं मर्त्य मनुष्यं च निवेशयन् स्वखस्थाने स्थापयन् भुवनानि
लोकान् पश्यन् अवेक्षमाण: हिरण्ययेन हिरण्मयेन रथेन आ याति अस्मत्समीपमागच्छति ।
देव इत्यर्थः ॥२२॥
परी चिच्छीर्षा ववृजस्त इन्द्राय॑ज्वानो यचभिः स्पर्धमानाः ।
प्र यद् दिवो हरिवः स्थातरुग्र निरव्रताँ अधो रोदस्योः ॥२३॥
(१.३३.५)
हे इन्द्र ते वृत्रानुचराः शीर्षा खशिरांसि परा चित् पराङ्मुखान्येव कृत्वा ववृजुः
गतवन्तः। निमित्तं विशेषणेनाह । अयज्वानः [यज्वभिः स्पर्धमाना:] इति। हे हरिवः
हरिनामकाश्वयुक्त स्थात: स्थितियुक्त उग्र शौर्ययुक्तेन्द्र त्वं यत् ] यस्मात् अव्रतान् व्रतरहि-
तान् बत्रानुचरान दिव: अन्तरिक्षात् रोदस्योः] द्यावापृथिव्योश्च सकाशात् नि: प्र अधमः
(ध्मा शब्दाग्निसंयोगयोः) धमनं कृतवानसि। निष्कासितवानिति भावः ॥२३॥
.
प्र वेपयन्ति पर्वतान् वि विश्वन्ति वनस्पतीन् ।
प्रो आरत मरुतो दुर्मदाइव देवासः सर्वया विशा ॥२४॥ (१.३९.५)
तथा
हे देवास: देवा: वायवः मेरुहिमवदादीन पर्वतान प्र वेषयन्ति कम्पयन्ति ।
वनस्पतीन वटादीन् वि विश्चन्ति (विचिर् पृथग्भावे) उत्पाटयन्ति । हे मरुत: यूयं सर्वया
विशा प्रजया सहिताः सन्त: प्रो आरत (ऋ.गतौ) सर्वतो गच्छत। दुर्मदा इव यथा
मदोन्मत्ताः सर्वत्र क्रीडन्ति तद्वत् ॥२४॥

·उत्तिष्ठ ब्रह्मणस्पते देवयन्तस्त्वेमहे ।
उप प्र यन्तु मरुतः सुदानव इन्द्रं प्राशूभवा सो ॥२५॥(१.४ ०.१)
( इयं प्रवर्येऽप्यभिष्टवे विनियुक्ता।) हे ब्रह्मणस्पते एतन्नामक देव अस्सदनुग्रहाय
खनिवासात् उत्तिष्ठ । देवयन्त: देवान् कामयमानाः वयं त्वा ईमहे याचामहे । सुदानवः
शोभनदानयुक्ताः मरुतः उप प्र यन्तु समीपे प्रकर्षण गच्छन्तु। हे इन्द्र त्वं सचा ब्रह्मणस्पतिना
सह प्राशू : सोमस्य प्राशको भव । यद्वा वृत्रस्य हिंसको भव ॥२५॥
मा वो नन्तं मा शपन्तं प्रति वोचे देवयन्तम् ।
सुम्नैरिद् व आ विवासे ॥२६॥ (१.४ १.८)
०
हे मित्रादयो देवा: देवयन्तं देवान कामयमानं यजमान यः शत्रुः हन्ति तादृशं नन्तं
शत्रु वः युष्मभ्यं मा प्रति वोचे दुरुक्तकथनभीत्या अहं न कथयामि । तथा [शपन्तं]
यजमानं य: शपति तमपि न प्रति वोचे। भवद्भिरेव शिक्षणीयौ तावित्यर्थः। अहं सुम्नैः
इत् धनैरेव हेतुभिः वः युष्मान् आ विवासे सर्वत: परिचरामि ॥२६॥
7
-
चतुर्रश्चिद् ददमानाद् बिभीयादा निर्धातोः ।
न दुरुक्ताय स्पृहयेत् ॥२७॥ (१.४ १.९)
दुरुक्ताय न स्पृहयेत् दुष्टं वक्तुमिच्छामपि न कुर्यात् । किन्तु [दुरुक्ताद्] बिभीयात् ।
अवशिष्टे दृष्टान्तः। चिदित्युपमार्थे । यथा कश्चित् पुरुषः चतुर: चतु:संख्याकान् कपर्दकान
ददमानात् हस्ते धारयत: प्रक्षिपतो वा कितवात् आ निधातोः कपर्दकनिपातपर्यन्तं
बिभीयात् , अस्य जयो भविष्यतीति, तद्वत् । दुरुक्ताद् भेतव्यमित्युपदेश: । (अत्र निरुक्तं-
"चतुरोऽक्षान् धारयत इति तद्यथा कितवाद्विभीयादेवमेव दुरुस्कात् बिभीयान्न दुरुक्काय
स्पृहयेदिति” (३.१६) । ददमानादित्यत्र दद दाने इति धातुर्धारणार्थः) ॥२७॥

·१. उषो ये ते प्र यामेषु युञ्जते मनो दानाय सूरयः । अत्राह तत् कण्व॑ एषां कण्वतमो नाम गृणाति नृगाम् ॥२८॥ (१.४८.४) हे उषः प्रात:काल दानाभिज्ञाः सूरयो दानपण्डिता: ते तव यामेषु गमनेषु मनः खकीयं प्रयुञ्जते दानार्थ प्रेरयन्ति । एषां नृणां दातॄणां [तत् ] दातृत्वेन प्रसिद्ध नाम कण्वतमः अतिशयेन मेधावी कण्वो महर्षि म अत्राह अत्रैव उष:काले गृणात्युच्चारयति । यो नित्यं प्रात: दातुमिच्छति तस्य नाम लोका अपि प्रातYणन्तीति भावः। प्रात:कालस्येयं स्तुतिः ॥२८॥ उद्यन्नद्य मित्रमह आरोहन्नुत्तरां दिवम् । हृद्रोग मम सूर्य हरिमाणं च नाशय ॥२९॥ (१.५०.११) मित्रं च तन्महश्च मित्रमहः । मित्रमनुकूलं महस्तेजो दीप्तियुक्त सूर्य अद्यास्मिन् काले उद्यन उदयं गच्छन् उत्तरां दिवम् अन्तरिक्षम् आरोहन एवंविधस्त्वं मम हृद्रोगम् आन्तर- व्याधिमाधि वा हरिमाण शरीरगतं हरिद्वर्ण च नाशय ॥२९॥ शुकेषु मे हरिमाणं रोपणाकासु दध्मसि । अथो हारिद्रवेषु माण नि दध्मसि ॥३०॥ (१.५०.१२) मे हरिमाणं शुकेषु पक्षिविशेषेषु रोपणाकासु शारिकासु च दध्मसि स्थापयामः । अथो अपि च हारिद्रवेषु हरितालद्रुमेषु तादृग्वर्णेषु मे हरिमाणं नि दध्मसि निदधीमहि। स हरिमा तत्रैवास्तां अस्मान् मा बाधिष्टेत्यर्थः ॥३०॥ उदगादयादित्यो विश्वेन सहसा सह । द्विषन्तं मह्य रन्धयन् मो अहं द्विषते रंधम् ॥३१॥ (१.५०.१३) ·११ अयम् आदित्यः विश्वेन सहसा सर्वेमा बलेन सिंह उदगात् उदयं प्राप्तवान् । मयं द्विषन्तं रोग वैरिणं वा रन्धयन हिंसन् ( र हिंसायाम् ) अहं द्विषते रोगाय मो रथं नैव हिंसां करोमि। सूर्य एव नाशयत्वित्यर्थः ॥३१॥ मा नो अग्ने सख्या पित्र्याणि प्र मर्षिष्ठा अभि विदुष्कविः सन् । नभी न रूपं रिमा मिनाति पुरा तस्यां अभिशस्तरधीहि ॥३२॥ (१.७१.१०) हे अग्ने पित्र्याणि पितरमुपक्रम्यागतानि सख्या सखित्वानि मा प्र मर्षिष्ठाः मा विनाशय । यतस्त्वं कविः [सन्] अभि विदुः सर्व विद्वान् । जरिमा (जृष् वयोहानौ) जरा मिनाति (मिन हिंसायाम् ) आच्छादयतीत्यर्थः । नभो न] न शब्द इवार्थे। रूपं रूपवन्तः। [यथा] सूर्यरश्मयोऽन्तरिक्षमाच्छादयन्ति तद्वदित्यर्थः । अभिशस्तेः हिंसाहेतोः तस्या जराया: पुरा अधीहि मां बुध्यख । अमृतत्वं प्रयच्छेति भावः ॥३२॥ .. देवो न यः पृथिवीं विश्वाया उपक्षेति हितमित्रो न राजा । पुरःसदः शर्मसदो न वीरा अनवद्या पतिजुष्टेव नारी॥३३॥(१.७३.३) य: देवः राजा विश्वधायाः विश्वस्य जगतो धर्ता हितमित्रः अनुकूलमित्रः सन् पृथिवीं न [उपक्षेति] पालयति स राजा न। तस्य पुरः सीदन्तः प्रविशन्त: पुर:सदः वीराः शर्मसदः सुखदातारो न। अनवद्या अनिन्दिता पतिजुष्टा खपतिसेविता नारी योषित् यथा मनसः सुख प्रयच्छति तथा वीरा: मनसो न सुखदाः । किन्तु बाह्यमेवानुकूल्य तेषामिति भावः। मत्कल्पितं व्याख्यानमेतत् ॥३३॥ . यान् राये मन्त्सुिबूंदो अग्ने ते स्यांम मघवानो व्यं च । छायेव विश्व भुवनं सिसक्ष्यापवान् रोदसी अन्तरिक्षम् ॥३४॥ (१.७३.८) हे अग्ने त्वं यान् मर्तान् मनुष्यान् अस्मानन्यान् वा राये धनाय सुषूदः (षूद प्रेरणे लेटि अडागमः) यज्ञादिषु प्रेरयसि [ते] वयं च त्वत्प्रसादात् मघवानः धनिन: स्याम । ये कर्म ·१२ कुर्वन्ति ते धनिनो भवन्तु । वयं तु कर्म कर्तुमशक्ता अपि धनिनः स्याम । रोदसी द्यावापृथिव्यौ अन्तरिक्षं च आपप्रिवान् (प्रा पूरणे) खतेजसा वृष्ट्युदकेन धनेन वा आपूरितवान् त्वं विश्वं भुवनं सर्वं जगत् सिसक्षि (षच समवाये) रक्षसीत्यर्थः। छायेव, यथा छत्रादेश्छाया आतपक्लेशं निवार्य रक्षति तद्वत् ॥३४॥ इन्द्र तुभ्यमिदंद्रिवोऽनुत्तं वजिन् वीर्यम् । यद्ध त्यं मायिनं मृग तमु लं माययावधीरर्चन्न स्वराज्यम् ॥३५॥ (१.८०.७) हे इन्द्र (इन्दतीति व्युत्पत्त्या) रघुनाथ (!) अद्रिवः अद्रिरिति मेघनाम तद्वत् तच्छायया युक्त मेघश्याम वनिन् कठोरबाणधारिन् अनुत्तं शत्रुभिरतिरस्कृत वीर्य सामर्थ्य तुभ्यम् इत् तवैव। यत् यस्मात् ह खलु त्वं तं मायिनं मायावित्वेन प्रसिद्ध (त्यमिति त्यशब्दस्य द्वितीयैकवचनम्।) त्यं लोकोपद्रवकारिणं प्रसिद्धं मृग मृगरूपधारिणं मारीचं मायया रघुनाथरूपां मायां कृत्वा अवधीः हतवानसि । किंभूतस्त्वं, खराज्यं खगराज्यम् अनु लक्षीकृत्य मृगम् अर्चन पूजयन् । तन्मारणान्मृगस्य स्वर्गप्राप्तिर्भवितेति भावः ॥३५॥ आ पौ पार्थिवं रजो बद्दधे रोचना दिवि । न त्वावाँ इन्द्र कश्चन न जातो न निष्यतेऽति विश्वं विवक्षिथ ॥३६ (१.८१.५) इन्द्रः पार्थिव पृथिव्याः सम्बधि वस्तुजातं रज: अन्तरिक्षलोकं च आ पप्रौ (प्रा पूरणे लिटि, आत औ णल: इत्यौकारादेश:) पूरितवान् । तथा दिवि द्युलोके रोचना रोचमानानि दीप्तानि नक्षत्राणि बदधे (बध बन्धने) स्थापितवान्। हे इन्द्र अत: त्वावान् त्वत्सदृशः कश्चन न पूर्व जात: न च जनिष्यते। अत एव त्वं विश्व जगत अति विवक्षिथ अतिशयेन वोढुमिच्छसि नान्य इति भावः ॥३६॥ इन्द्राय नूनमर्चतोक्थानि च ब्रवीतन। सुता अमत्सुरिन्दवो ज्येष्ठं नमस्यता सहः ॥३७॥ (१.८४.५) ·१३ हे ऋत्विजः नूनं क्षिप्रम् इन्द्राय अर्चत पूजनं कुरुत। उक्थानि स्तोत्राणि च ब्रवीतन [ब्रूत] । सुता: अभिषुताः इन्दवः सोमा: अमत्सुः इन्द्रं मत्त कुर्वन्तु । अनन्तरं ज्येष्ठं गुणवत्तरं सहः बलवन्तमिन्द्रं. नमस्थत नमस्कुरुत । (सुता इति ऋत्विक्सम्बोधनमिति वयम् (!)। ब्रवीतनेति ब्रवीतेोटि तप्तनप्तनथनाश्चेति तनबादेश:)॥३०॥ को अग्निमीट्टे हविषा घृतेनं सुचा यजाता ऋतुभिध्रुवेभिः । कस्मै देवा आ वहानाशु होम को मंसते वीतिहोत्रः सुदेवः ॥३८॥ (१.८४.१८) को यजमानः अमिन ईट्टे स्तौति । स्तोतुमपि कश्चिन्न समर्थः । को वा अग्निं सुचा जुह्वा ध्रुवेभिः ध्रुवैः ऋतुभिः वसन्तादिकालै: उपलक्षितेन घृतेन हविषा यजाते यजेत् । कम कतु सुतरामशक्त इत्यर्थः । वीतिहोत्रः अग्निः सुदेव: शोभना देवता इत्यपि को यजमान: मंसते जानाति । देवाः अपि कस्मै यजमानाय होम होतव्यमपि धनम् आशु शीघ्रम् आ वहान् प्रयच्छन्ति। न कस्मा अपीत्यर्थः। यत: कर्म साङ्गं न भवत्यतो देवा: फलं न प्रयच्छन्तीति भावः । ( ईट्टे ईड स्तुतौ अदादित्वाच्छपो लुक् । यजातै यजतेर्लेटि आडागमः । वैतोऽन्यत्र (पा० ३.४.९६) इत्यैकारः । वहान् वहतेर्लेटि आडागमः। होमशब्दो मनिन्प्र- त्ययान्तो निपात: । मंसते मन ज्ञाने) ॥३८॥ त्वमङ्ग प्र शंसिषो देवः शविष्ठ मय॑म् । न त्वदन्यो मघवन्नस्ति मडितेन्द्र ब्रवीमि ते वर्चः ॥३९॥(१.८४.१९) अङ्ग शविष्ठ बलवत्तम हे इन्द्र देवः द्योतमानः त्वं मयं मरणधर्माणं त्वां स्तुवन्तं माम् अन्यं वा प्रशंसिषः सम्यगनेन स्तुतमुक्तं कृतमिति प्रशंस। हे मघवन् हे इन्द्र त्वदन्यः त्वत्तोऽन्यः कश्चित् मर्डिता सुखयिता नास्ति । अत: कारणात् ते तुभ्यम् इदं स्तुतिलक्षणं वचः ब्रवीमि उच्चारयामि । (शंसिषः शंसु स्तुतौ । मृड सुखने । ) ॥३९॥ .. स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः। स्वस्ति. नुस्ताक्ष्यो अरिष्टनेमिः स्वस्ति नो बृहस्पतिर्दधातु ॥४०॥ (१.८९.६) ·१४ .. वृद्धश्रवः वृद्धं प्रभूतं श्रवः श्रवण यस्य सः तादृश: इन्द्रो न: अस्माकं खस्ति, स्वस्ती- त्यविनाशनाम (नि० ३.२१), अविनाशं कल्याणं वा करोतु । विश्ववेदाः विश्वानि वेत्तीति विश्ववेदाः यद्वा विश्वानि सर्वाणि वेदांसि ज्ञानानि धनानि वा यस्य सः तादृशः पूषा नः खस्ति दधातु । अरिष्टनेमिः अरिष्ट: अहिंसित: नेमिः आयुधं यस्य सः एवंभूतश्च तायः तृक्षपुत्रो गरुत्मान् नः खस्ति दधातु ॥४०॥ . - भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवा भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः । स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवांसस्तनूभिर्व्यशेम देवहितं यदायुः ॥४१॥ (१.८९.८) हे देवा: कर्णेभिः श्रोत्रैः भद्रं कल्याणवचनं शृणुयाम श्रोतुं समर्थाः स्याम । भो यजत्राः चरुपुरोडाशादिभिर्यष्टव्या देवा: अक्षभिः नेत्रः भद्रं कल्याणं शोभनं च पश्येन द्रष्टुं समर्थाः स्याम । स्थिरैः दृढेहतादिमिरजैः अवयवैः तनूभिश्च युक्ताः वयं तुष्टुवांसः युष्मान स्तुवन्त: देवहितं देवेन प्रजापतिना स्थापितं यत् आयुः षोडशाधिकशतप्रमाणं विंशत्यधिकशतप्रमाणं वा तत् व्यशेम प्राप्नुयाम ॥४१॥ .. शतमिन्नु शरदो अन्ति देवा या नश्चक्रा ज़रसं तनूनाम् । पुत्रासो यत्र पितरो भवन्ति मा नो मध्या रीरिषतायुर्गन्तोः ॥४२॥ (१.८९.९) हे देवा: अन्ति अन्तिके मनुष्याणां समीपे युष्माभिः शरदः [ शतम् इत् ] शतमेव आयुः कल्पितं नु खलु । तस्मात् गन्तो: आयुषो गमनात् पूर्व मध्या मध्ये [नः ] अस्मदीय- मायुः मा रीरिषत मा हिंसिष्ट । तत्किमायुः ? यस्मिन्नायुषि यूयं नोऽस्माकं तनूनां शरीराणां जरसं जरां चक्रा कृतवन्तः। यत्र च पुत्राः पितरः पालका भवन्ति पितॄणामित्यर्थः। यद्वा पूर्वजन्मस्थाः पुत्राः पितरो भवन्ति पितरश्च पुत्रा भवन्ति । जरादिदोषयुक्तमप्यायुर्मध्ये न हिंसनीयमिति भावः ॥४२॥ अदितिौरदितिरन्तरिक्षमदितिर्माता स पिता स पुत्रः । विश्वे देवा अदितिः पञ्च जना अदितिर्जातमदितिर्ज नित्वम् ॥४३॥ (१.८९.१०)

·..
(अदितिदेवताके पशौ याज्येयम्।) अदिति: देवमाता पृथिवी वा द्यौः स्वर्ग:।
सैवान्तरिक्षम् । सैव माता जननी । सैव पिता । सैव पुत्रः। विश्वे देवा: सर्वेऽपि देवा: पृथि-
व्येव। पञ्च जनाः निषादपञ्चमा वर्णा: यद्वा गन्धर्वाद्याः (तदुक्तं यास्केन-"गन्धर्वाः पितरो देवा
असुरा रक्षांसीत्येके, चत्वारो वर्णाः निषादः पञ्चम इत्यौपमन्यवः (३.८)इति। बढ्चब्राह्मणेतु
“सर्वेषां वा एतत् पञ्चजनानामुक्थं देवमनुष्याणां गन्धर्वाप्सरसां सर्पाणां च पितॄणां च”
(ऐ. ब्रा. ३.३१) इति ) पञ्चजना अपि सैव। जात जनन प्रजानामुत्पत्तिरप्यदितिरेव ।
जनित्वं जन्माधिकरणमपि सैव । (जनेरौणादिकस्त्वन्प्रत्ययः) ॥४३॥
अग्नीषोमा हविषः प्रस्थितस्य वीतं
हर्यतं
वृषणा जुषेथाम् ।
सुशाणा खवंसा हि भूतमा धत्तं यज॑मानाय शं योः ॥४४॥
(१.९३.७)
.
(गोतमस्थार्षम् ।) हे अग्नीषोमौ प्रस्थितस्य होमार्थमाहवनीयसमीपं नीतस्य हविषः
(कर्मणि षष्ठी) वीत भक्षयतम् । तदनन्तरं हयत च अस्मान् कामयेथाम् । हे वृषणा
कामानां वर्षितारौ जुषेथाम् अस्मदीयं परिचरणं सेवेथाम् । तत: सुशर्माणा शोभनसुखौ खवसा
हि शोभनरक्षणौ च अस्माकं भूतं भवतम् । (लोटि, बहुलं छन्दसि (पा० २.४.७३) इति शपो
लुक् । ) अथ अनन्तरं हविर्दत्तवते यजमानाय शं कल्याणं [यो: च] धत्त कुरुतम् ॥४४॥
यो अग्नीषोमा हविर्षा सपर्याद देवदीचा मनसा यो घृतेन ।
तस्य व्रतं रक्षतं पातमहंसो विशे जाय महि
शर्म
यच्छतम् ॥४५॥
(१.९.३.८)
य: यजमानः देवद्रीचा देवपरायणेन मनसा युक्तः सन् हविषा पुरोडाशादिना
अग्नीषोमौ सपर्यात् परिचरति । यश्च घृतेनापि परिचरति। तस्य यजमानस्य व्रतं कर्म रक्षतम्।
तं च यजमानम् अहस: पापात् पातं रक्षतम् । विशे यागेषु प्रविशते जनाय यजमानाय महि
महत् शर्म सुखं यच्छतं प्रयच्छतम् । ( देवान् अञ्चतीति देवद्यत् । ऋत्विगादिना
(पा० ६.२.५९) क्विन् । विष्वग्देवयोः (पा० ६.३.९२) इति टेरयादेश:) ॥४५॥

·१६ अग्नीषोमा सवेदसा सहूती वनतं गिरः । सं देवत्रा बभूवथुः ॥४६॥ (१.९३.९) (पौर्णमासयागेऽग्नीषोमीयस्यानुवाक्या।) हे अग्नीषोमौ यौ युवां देवत्रा देवेषु सं बभूवथुः सम्भावितौ प्रशस्तौ स्थः । 'राजानौ वा एतौ देवानां यदग्नीषोमौ' (तै० सं० २.६.२.१-२) इति श्रुतेः। तौ युवां सवेदसा समानेनैकेन वेदसा हविर्लक्षणेन धनेन युक्ती सहूती समानाह्वानौ अस्मदीयाः गिरः वाचः स्तुती: वनतं संभजेथाम् । (वन षण संभक्तो। देवत्रा, देवमनुष्यपुरुष (पा० ५.४.५६) इत्यादिना सप्तम्यर्थे त्राप्रत्ययः)॥४६॥ अग्नीषोमावनेनं वां यो वां घृतेन दार्शति । तस्मै दीदयतं बृहत् ॥४७॥ (१.९३.१०) .. हे अग्नीषोमौ वां युवयोः अयं यजमान: अनेन घृतेन युक्तं हविः वां युवाभ्यां दाशति प्रयच्छति ( दादाने )। तस्मै यजमानाय बृहत् प्रभूतं धनं दीदयतं प्रकाशयतं प्रयच्छत- मित्यर्थः ( दीदयति: दीप्तिकर्मा) ॥४॥ अग्नीषोमाविमानि नो युवं हव्या जुजोषतम् । आ यातमुप॑ नः सा ॥४८॥ (१.९३.११) हे अग्नीषोमौ [ युवं] युवां न: अस्मदीयानि इमानि हव्या हवींषि जुजोषतं सेवेथाम्। युवां सचा ब्रह्मणस्पतिना सह [न:] उप आ यात उपागच्छतम् ॥४८॥ अमीषोमा पिपृतमर्वतो न आ प्यायन्तामुनिया हव्यसूदः । अस्मे बलानि मघव॑त्सु धत्तं कृणुतं नो अध्वरं द्रुष्टिमन्तम् ॥४९॥ • (१.९३.१२) ·हे अग्नीषोमौ नः अस्माकम् अवतः अश्वान् पिपृतं पालयतम् । हव्यसूदः हव्यं क्षीरादि सूदयन्ति दुहन्ति (घूद क्षरणे ) उत्पादयन्ति वा तादृश्य: उस्त्रिया: गावश्चास्मदीया: आ प्यायन्तां प्रवृद्धाः सन्तु । मघवत्सु इन्द्रतुल्येषु अस्मे अस्मासु बलानि धत्तं स्थापयतम् । तथा न: अस्माकं अध्वरं याग श्रुष्टिमन्तं धनयुक्तं कृणुतं कुरुतम् ॥४९॥ इमं स्तोममर्हते जातवेदसे रथमिव सं महेमा मनीषया । भद्रा हि नः प्रमतिरस्य संसद्यमे सख्ये मा रिषामा वयं तव ॥५०॥ (१.९४.१) (आङ्गिरसस्य कुत्सस्याषम् । प्रातरनुवाकस्याग्नये ऋतौ जागते छन्दस्यतत्सूक्तम् आश्विनशस्त्र च ।) अहंते पूज्याय जातवेदसे जातानां प्राणिनां वेदिने जातप्रज्ञाय जातधनाय वामये मनीषया निशितबुद्धया इनम् एतत्सूक्तरूपं स्तोम स्तोत्रं सं महेम सम्यक् पूजितं कुर्मः । ( मह पूजायाम् । ) रथमिव यथा तक्षा रथं करोति। अस्य अग्नेः संसदि नः अस्माकं भद्रा प्रनतिः प्रकृष्टा बुद्धिर्भवतीति शेषः। हे अग्ने तव सख्ये वयं मा रिषाम हिंसाकारो न भवाम ॥५०॥ यस्मै त्वमायजसे स सांधत्यना क्षेति दर्धते सुवीर्यम् । स तूताव नैनमश्नोत्यहतिरने सख्ये मा रिषामा व्यं तवं ॥५१॥ (१.९४.२) हे अग्ने त्वं यस्मै यजमानाय आयजसे देवान् प्रीणासि स: यजमानः साधति खाभिलषितं साधयति प्राप्नोतीत्यर्थः । स यजमानः अनर्वा शत्रुभिः अप्रत्यृतः सन् क्षेति ऐश्वर्य प्राप्नोति । सुवीर्य शोभनं वीर्य बलं च दधते धत्ते। स च यजमान: तूताव वर्धते । एनम् यजमानम् अहति: दारियं न अश्नोति न व्याप्नोति ॥५१॥ शकेम त्वा समिधं साधया घियस्त्वे दुवा हविरदन्त्याहुतम् । त्वमादित्याँ आ वह तान् यु १श्मस्यमे सख्ये मा रिषामा वयं तवा॥५२ (१.९४.३) 3 ·१८ हे अग्ने वयं त्वां समिधं सम्यक् इद्धं कर्तुं शकेम शक्ता भूयास्म । त्वं धियः कर्माणि साधय । त्वे त्वयि आहुतं प्रक्षिप्त हविः देवा: अदन्ति भक्षयन्ति। त्वम् आदित्यान् अदिते: पुत्रान् देवान् आ वह यज्ञार्थमानय । वयं तान् देवान् हि इदानीम् उश्मसि कामयामहे ॥५२॥ भरामेध्मं कृणवामा हवींषि ते चितयन्तः पर्वणापर्वणा व्यम् । जीवातवे प्रतरं सावया धियोऽने सख्ये मा रिषामा वयं तव ॥५३॥ (१.९४.४) त्वदर्थमेकविंशतिदात्मकमिध्मं भरान सम्पादयाम । हवींषि पुरोडाशादीनि ते तुभ्यं कृणवाम। किं कुर्वन्त:, पर्वणापर्वणा प्रतिपक्ष दर्शपूर्णनासाभ्यां वयं चितयन्तः खसेवां ज्ञापयन्तः। स त्वं जीवातवे अस्माकं जीवनौषधाय धियः कर्माणि प्रतरं प्रकृष्टतरं साधय ॥५३ .. .. - विशां गोपा अस्य चरन्ति जन्तवो द्विपञ्च यदुत चतुष्पदक्तुभिः । चित्रः प्रकेत उषसो महाँ अस्यग्ने सख्ये मा रिषामा वयं तव ॥५४॥ (१.९४.५) अस्य अमे: जन्तवो [जाता..] रश्मयः विशां प्राणिनां गोपाः रक्षकाः सन्त: चरन्ति उद्गच्छन्ति । तदनन्तरं यत् च द्विपत् द्विपाद् मनुष्यादिकम् उत अपि चतुष्पत् चतुष्पाद् गवादिकम् अस्ति तदुभयन् अक्तुभिः अञ्जकैरस्य रश्मिभिराश्लिष्टमभूदिति शेषः। चित्रः विचित्रदीप्तियुक्तः प्रकेत: अन्धकारावृतानां घटादीनां ज्ञापयिता उषस: उषोदेवतायाः अपि महान् त्वम् असि । उषा रात्रिचरमभागे प्रकाशयति अग्निस्तु सर्वस्यां रात्राविति भावः । (गोपा: गुपू रक्षगे इत्यस्माद् गुपूधूप (पा० ३.१.२८) इत्याप् । पाद: पत् (पा० ६.४.१३०) इति पद्भावः) ॥५४॥ त्वम॑ध्वर्युरुत होतासि पूज्यः प्रशास्ता पोता जनुषा पुरोहितः । विश्वा विद्वाँ आत्विज्या धीर पुष्यस्यने सख्ये मा रिषामा वयं तव ॥५५ (१.९४.६) त्वम् अध्वर्युः अध्वरस्य नेता आध्वर्यवस्य वा कर्तासि उतापि पूर्व्यः मुख्यः होता देवानामाह्वाता हौत्रस्य कर्तासि । प्रशास्ता प्रकर्षेण शिक्षको मैत्रावरुणो वा पोता यज्ञस्य ·१९ . पावयिता ऋत्विग्विशेषो वा असि। तथा जनुषा जन्मना स्वाभाव्येन पुरोहित: [पुरः] आगामिनि खर्गादौ [हित:] अनुकूल: । यद्वा आहवनीयरूपेण पूर्वस्यां दिशि स्थापितोऽसि । भो धीर विश्वा सर्वाणि अविज्या ऋत्विकर्माणि विद्वान् जानन पुष्यसि न्यूनाधिकभाव- राहित्येन सम्पूर्णानि करोषि ॥५५॥ यो विश्वतः सुप्रतीकः सदृङ्ङसि दूरे चित् सन् तळिदिवाति रोचसे। राज्याश्चिदन्धो अति देव पश्यस्यने सख्ये मा रिषामा वयं तव ॥५६ (१.९४.७) हे अग्ने यः त्वं सुप्रतीकः शोभनाङ्गः विश्वत: सर्वस्मादपि सट्टङ् सदृशः अन्यूनो भवसि । स: त्वं दूरे चित् सन् दूरेऽपि वर्तमानः सन तळिदिव निकटे वर्तमान इव अति रोचसे अतिशयेन दीप्यसे । तदुक्त यास्केन, “दूरेऽपि सन्नन्तिक इव संदृश्यसे” इति (३.११)। हे देव द्योतमान रात्र्या: चित् रात्रैरपि अन्धः अन्धकारम् अति अतिक्रम्य पश्यसि प्रकाशसे ( सहङ्, दृग्दृशवतुषु (पा० ६.३.८९) इति समानस्य सभाव: ) ॥५६॥ .. पूर्वो देवा भवतु सुन्वतो रथोऽस्माकं शंसो अभ्य॑स्तु दूढ्यः । तदा जानीतोत पुष्यता वचोऽने सख्ये मा रिषामा वयं तव ॥५॥ (१.९४.८) हे अग्न्यवयवभूता देवाः सुन्वतः सोमाभिषवं कुर्वत: यजमानस्य रथः पूर्वः अयजमा- नानां रथेभ्यो मुख्यो भवतु । अपि च अस्माकं शंसः शंसनीयन् अभिशापरूपं पापं दूढ्यः दुष्ट ध्यायन्तीति दुर्धियः (ध्यै चिन्तायाम् ) पापबुद्धीन शत्रून् अभ्यस्तु अभिभवतु। तत् वच: तदिदं मद्वाक्यम् आ जानीत अवगच्छत । उत अपि च मद्वाक्यम् पुष्यत तदर्थाचरणेन प्रवर्धयत ॥५॥ वधैर्दुःशंसाँ अप दूढ्यो जहि दूरे वा ये अन्ति वा के चित्रिणः । अर्था यज्ञाय॑ गृणते सुगं कृध्यमे सख्ये मा रिषामा व्यं तव ॥५८॥ (१.९४.९) ·२० हे अग्ने त्वं वधैः हननसाधनखड्गाद्यायुधः दुःशंसान दु:खेन कीर्तनीयान् दूढ्यः दु:शत्रून् अप जहि वधं प्रापय । ये के चित् अत्रिण: अत्तारो राक्षसादयः दूरे समीपे वा वर्तन्ते तानप्यप जहि । अथ यज्ञाय यज्ञार्थ गृणते त्वां स्तुवते यजमानाय सुगं. शोभनं मार्ग कृधि कुरु। ( वधैः : हनश्च वध (पा० ३.३.७६) इति हन्ते: करणे अप वधादेशश्च । जहि हन्तेजः (पा० ६.४.३६) इति जादेश:) ॥५८॥ यदयुक्था अरुषा रोहिता रथे वातजूता वृषभस्येव ते रवः । आदिवसि वनिनो धूमकेतुनाग्ने सख्ये मा रिषामा वयं तव ॥५९॥ (१.९४.१०) हे अग्ने त्वम् अरुषा रोचमानौ रोहिता रोहितसंज्ञको स्वस्याश्वौ (रोहितोऽग्ने: (नि० १.१५.२) इति दर्शनात् । रोहितेन त्वाग्निर्देवतां गनयतु (ते. सं. १.७.४.३) इति मन्त्रवर्णाच्च । ) वातजूता वातस्येव जूतो वेगो ययोस्तौ ईदृशावश्वौ रथे यत् यदा अयुक्थाः (युजिर् योगे) अयोजयः तदा वनानि दहत: ते वृषभस्येव हसनहोक्षस्येव रव: शब्दो भवति आत् किंच धूमकेतुना धूमः केतुः प्रज्ञारूपो यस्य तादृशेन रश्निना धूमलक्षणेन वा चिडून वनिन: वनसम्बन्धान वृक्षान् इन्वसि व्याप्नोषि । (इवि व्याप्तौ भौवादिक:) ॥५९॥ अध स्वनादुत बिभ्युः पतत्रिणो द्रुप्सा यत् ते यवसादो व्यस्थिरन् । सुगं तत् ते तावकेभ्यो रथेभ्योऽग्ने सख्ये मा रिवामा व्यं तव ॥६०॥ (१.९४.११) हे अग्ने अथ ते वनप्रवेशानन्तरं वनात् त्वदीयपूर्वोक्तगम्भीरशब्दात् (उतशब्दोऽ- प्यर्थः) पतत्रिणः पक्षिण: [अपि] बिभ्यु: भयं प्राप्नुवन्ति । ते तव द्रप्साः ज्वालैकदेशा: यवसादः तृणानामत्तारः सन्तो यत् यदा व्यस्थिरन विविधमवतिष्ठन्ते तत् तदा वनं ते तव तावकेभ्यः रथेभ्यः त्वदीयरथेभ्यश्च सुगं सुखेन गन्तुं शक्यं भवति। तृणादिदाहादिति भावः ॥६॥ - अयं मित्रस्य वरुणस्य धायसेऽवयातां मुरुतां हेळो अद्भुतः । मुळा सु नो भूत्वेषां मनः पुनरग्ने सख्ये मा रिषामा वयं तव ॥६१॥ (१.९४.१२) ·२१ अयम् अग्ने: स्तोता अहरभिमानिनो मित्रस्य रात्र्यभिमानिनो वरुणस्य च धायसे धारणाय अवस्थापनाय भूतु भवतु । अवयातां स्वर्गलोकाद्गच्छतां मरुतां देवानां हेळ: क्रोधः अद्भुतः महान् भवति । मित्रावरुणयोः स्थितावन्तरिक्षस्थेभ्यो देवेभ्यो न भयमित्यर्थः । हे अग्ने न: अस्मान् सु मृळ सुष्टु मृडय सुखयेत्यर्थः। एषां च मरुतां मनः पुनः [भूतु] प्रसन्नं भवतु। (धायसे वहिहाधाभ्यश्छन्दसि (उणा० ४.६७०) इति भावेऽसुन् । निदित्यनुवृत्ती आतो युक् चिण्कृतोः (पा० ७.३.३३) इति युक्) ॥६१॥ देवो देवानामसि मित्रो अद्भुतो वसुर्वसूनामसि चारुरध्वरे । शर्मन्त्स्याम त सप्रथस्तमेऽग्ने सख्ये मा रिषामा व्यं तव ॥६२॥ (१.९४.१३) हे अग्ने देवः द्योतमानस्त्वं सर्वेषां देवानाम् अद्भुतः महान् मित्रः असि। तथा वसूनां द्रव्याणाम् अध्वरे वसुः निवासयिता असि । वसु देहीति भावः । वयं तव त्वत्सम्ब- न्धिनि सप्रथस्तमे अतिशयेन नहति शर्मन शर्मणि गृहे स्याम वर्तमाना भवेन । यद्वाऽस्मत् तव सुखं भवतु ॥३२॥ तत् ते भद्रं यत् समिद्धः स्वे दमे सोमाहुतो जरसे नृळयतमः । दासि रत्नं द्रविणं च दाशुवेऽग्ने सख्ये मा रिषामा वयं तव ॥६॥ (१.९४.१४) हे अग्ने यत् त्वं स्वे दमे स्वकीये उत्तरवेदिस्थाने ("तस्यैष खो लोको यदुत्तरवेदी- नाभिः" (ऐ. वा. १.२८) इति ब्राह्मगे) समिद्ध: प्रज्वलित: सोमाहुत: सोमेन सन्तर्पित: अत एव मृळयत्तमः अतिशयेन सुखयिता जरसे ऋत्विग्भिः स्तूयसे तत् ते भद्रं युक्तमित्यर्थः । त्वं दाशुषे यजमानाय रत्न रमणीय कर्मफलं द्रविणं धनं च दधासि प्रयच्छसि । (जरतिः स्तुतिकर्मा, व्यत्ययेन कर्मणि कर्तृप्रत्ययः) ॥६३॥ . यस्मै त्वं सुंद्रविणो ददाशोऽनागास्त्वमंदिते सर्वाता । -- यं भद्रेण शवसा चोदयासि प्रजावता राधसा ते स्याम ॥६४॥ (१.९४:१५) ·२२ हे अदिते अखण्डनीयाग्ने त्वं यस्मै यजमानाय सर्वताता सर्वासु कर्मततिषु अनागा- स्त्वन् अनपराधत्वम् अपापत्वं ददाश प्रयच्छसि सः सुद्रविण: समृद्धो भवति। यं च यजमान भद्रेण कल्याणेन शवसा बलेन चोदयासि संयोजयसि सोऽपि समृद्धो भवति । [वयं] प्रजावता पुत्रपौत्रैर्युक्तेन ते राधसा त्वया दत्तेन धनेन युक्ताः स्याम । (सर्वताता सर्वदेवात् (पा० ४.४.१४२) इति तातिल स्वार्थे ) ॥१४॥ स त्वम॑ग्ने सौभगत्वस्य विद्वानस्माकमायुः प्र तिरह देव । तन्नो मित्रो वरुणो मामहन्तामदितिः सिन्धुः पृथिवी उत द्यौः॥६५॥ (१.९४.१६) हे अग्ने देव सः त्वम् अस्माकं सौभगत्वस्य सौभाग्य विद्वान् इह अस्मिन् कर्मणि लोके च अस्माकम् आयुः प्र तिर वर्धय। (प्रपूर्वस्तिरतिर्वर्धनार्थः। मह पूजायाम् । उतेति समुच्चये । तदिति पठनीयानि पदानि ?) ॥६५॥ इत्याश्विनशस्त्रसूक्तम् ॥ नू च पुरा च सदनं रयीणां जातस्य च जायमानस्य च क्षाम् । सतश्च गोपां भवतश्च भूरेदेवा अनि धारयन् द्रविणोदाम् ॥६६।। (१.९६.७) नू च इति निपात: अद्य इत्यर्थे । देवा: नू च अस्मिन् काले पुरा च रयीणां धनानां सदनन् आवासस्थान, जातस्य उत्पन्नस्य जायमानस्य उत्पद्यमानस्य च क्षां निवासभूतं, सतः विद्यमानस्याकाशादे: भवत: च सद्भाव प्राप्नुवतश्च भूरेः असंख्यातस्य भूतजातस्य गोपां गोपायितारं द्रविणोदां धनप्रदमनिं धारयन् हविर्वोढत्वेन धारयन्ति ॥६६॥ जातवेदसे सुनवाम सोममरातीयतो नि दहाति वेदः । स नः पर्षदति दुर्गाणि विश्वा नावेव सिन्धुं दुरितात्य॒ग्निः ॥६७|| (१.९९.१) वयं जातानां वेदित्रे जातवेदसेऽग्नये सोमं सुनवान अग्निं यष्टुम् ] अभिषुणुयाम । सोऽमि: अरातीयत: शत्रो: वेदः धनं नि दहाति निदहतु । सोऽग्निः नः अस्माकं विश्वा सर्वाणि दुर्गाणि दुर्गमनानि दुःखानि तथा दुरिता दु:खहेतुभूतानि पापानि च अति पर्षत अतिपारयतु । नावा इव, यथा कर्णधारः सिन्धु सत्त्वैराकुलितां नदी नावा तारयति ।

·(अत्र निरुक्तम् “जातवेदाः कस्मात् जातानि वेद जातानि वैनं विदुर्जाते जाते विद्यत इति वा जातवित्तो वा जातधनो वा जातविद्यो वा जातप्रज्ञो वा । यत्तजात: पशनविन्दतेति तज्जातवेदसो जातवेदस्त्वमिति हि ब्राह्मणन्” (निरु. ७.१९)। अरातीयत: उपनानादाचारे (पा० ३.१.१०) इति क्यच् ) ॥६॥ इन्द्रं मित्रं वरु॑णमग्निमूतये मारुतं शं| अदितिं हवामहे । रथं न दुर्गाद् वसवः सुदानवो विश्वस्मान्नो अंहसो निप्पिपर्तन ॥६८ (१.१०६.१) (कूपे पतित: कुत्सः प्रार्थयते। सप्तचं वैश्वदेवन् ।) वयन इन्द्रादीन ऊतये रक्षणाय हवामहे आह्वयामहे । मारुतं शर्ध: बलं च हवामहे आह्वयामहे । हे वसवः निवासयितार: सुदानवः शोभनदाना इन्द्रादयः विश्वस्मात् सर्वस्मात् अंहस: पापात् नः अस्मान् निष्पिपर्तन निर्गमय्य पालयत। यथा दुर्गात् दुर्गनात् स्थलात् सारथयो रथं निर्गनय्य पालयन्ति । (न इवार्थे । पिपतन तप्तनप्तनथनाश्च (पा० ७.१.४५) इति तनवादेश:) ॥६८) त आदित्या आ गंता सर्वतातये भूत देवा वृत्रतूर्येषु शंभुवः। रथं न दुर्गाद् वसवः सुदानवो विश्वस्मान्नो अंहसो निष्पिपर्तन ॥६९ (१.१०६.२) हे आदित्याः देवाः ते यूयं सर्वतातये सर्वैर्वीरपुरुषैस्तताय विस्तारिताय युद्धाय युद्धे साहाय्य कर्तुमित्यर्थः आ गत आगच्छत। अपि च वृत्रतूर्येषु (संग्रामनामैतत् ) युद्धेषु शंभुवः सुखस्य भावयितारः भूत भवत। (गमेर्लोटि, बहुलं छन्दसि (पा० २.४.७३) इति शपो लुक् ) ॥६९॥ अवन्तु नः पितरः सुप्रवाचना उत देवी देवपुत्रे ऋतावृर्धा । रथं न दुर्गाद् वसवः सुदानवो विश्वस्मान्नो अंहसो निम्पिपर्तन ॥७० (१.१०६.३) सुप्रवाचनाः सुखेन प्रवक्तुं स्तोतुं शक्याः पितरः अभिष्वात्तादय: न: अस्मान् अवन्तु रक्षन्तु । उत अपि च देवपुत्रे सर्वे देवाः पुत्रस्थ.नीयाः ययोस्ते ऋतावृधा ऋतस्य यज्ञस्य ·२४ वा वर्धयित्र्यौ देवी द्यावापृथिव्यौ च नः रक्षतन । (ऋतावृधा वृधेरन्त वितण्यर्थे क्विम् । सुपां सुलुक् (पा० ५.१.३९) इति विभक्तराकारः ) ॥७॥ नराशंसं वाजिनं वाजयन्निह क्षुयद्वीरं पूषणं सुम्नैरीमहे । रथं न दुर्गाद वसवः सुदानवो विश्वस्मान्नो अंहसो निष्पिपर्तन ॥७१ (१.१०६.४) नराशंसं नरैः शंसनीय वाजिनम् अन्नवन्तम् अग्निं वाजयन् उपवाजयन् प्रज्वलयन इह अस्मिन् काले स्तोमीति शेषः । तथा क्षयद्वीरम अतिवलिन यस्मिन् सर्वे वीरा: क्षीयन्ते एवंरूपं पूषण पोषक देव सुम्नः सुखकरैः स्तोत्रैः ईनहे याचामहे। अभीष्टमिति शेषः ॥५१॥ .. .. . बृहस्पते सदमिन्नः सुगं कृधि शं योर्यत् ते म हितं तदीमहे । रथं न दुर्गाद् वसवः सुदानवो विश्वस्मान्नो अंहसो निष्पिपर्तन ।।७२ (१.१०६.५) हे बृहस्पते त्वं सदमित् सदैव नः अस्माकं सुगं सुखं कृधि कुरु । अपि च ते तव यत् खभूत श रोगाणामुपशमन योः भयानां पृथक्करण ननुर्हितं मनुना ब्रह्मणा हितं त्वयि अवस्थापितं, यद्वा मनुष्याणामनुकूलं, यत् अस्ति तदीमहे याचामहे। ( सुष्ठु गम्यतेऽस्मि- निति सुगम् । सुदुरोरधिकरणे (वा० ३.२.४८) इति गमेडः । शं योरित्येतत् पदद्वयं यास्के- नवं व्याख्यातं, “शमनं च रोगाणां यावनं च भयानाम्” (नि० ४.२१) इति)॥७२॥ इन्द्रं कुत्सो वृहणं शचीपति काटे निवाळ्ह ऋषिरहदूतये । रथं न दुर्गाद् वसवः सुदानवो विश्वस्मान्नो अंहसो निष्पिपर्तन ॥७३ (१.१०६.६) काटे कूपे निबाहः निपातितः कुत्सः ऋषिः ऊतये रक्षणाय इन्द्रम् अह्वत् आह्वयति स्म। कीदृशं, वृत्रहणं वृत्राणां हन्तारन् । शच्याः पतिं शचीपतिम् यद्वा शचीति कर्म- नाम कर्मणां पालयितारम् । (निबाहः बाहृ प्रयले नीत्युपसर्गवशात् पतने वर्तते। अह्वत् लिपिसिम्विह्वश्च (प्रा० ३.१.५३) इति लुङि च्लेरडादेशः। आतो लोप (पा०. ६.४.६४) इत्याकारलोपः) ॥७२॥ .

·२५ देवैनों देव्यदितिनि पातु देवस्त्राता त्रायतामप्रयुच्छन् । तन्नो मित्रो वरुणो मामहन्तामदितिः सिन्धुः पृथिवी उत द्यौः ॥७३॥ (१.१०६.७) अदिति: देवी देवमाता देवैः पुत्रैः सह न: अस्मान् नि पातु रक्षतु । देवः दीप्यमानः त्राता सर्वेषां रक्षकः सविता अप्रयुच्छन् अप्रमाद्यन् न: त्रायतां पालयतु। (त्रैङ् पालने । अप्रयुच्छन् युच्छ प्रमादे। ऋविधानेऽस्य प्रयोगः "जपन्निन्द्रमिति स्नातो वैश्वदेवं तु सप्तकम् । मुच्यते जुहुयादाज्यं विश्वस्मादेव सोऽहसः" (ऋग्वि० १.२७-२८) इति)॥७३॥ - इमा रुद्राय तवसे कपर्दिने क्षयद्वीराय प्र भरामहे मतीः । यथा शमसद् द्विपदे चतुष्पदे विश्वं पुष्टं ग्रामे अस्मिन्ननातुरम् ॥७॥ (१.११४.१) वयं तस्मै प्रसिद्धाय तवसे प्रवृद्धाय कपर्दिने जटिलाय क्षयद्वीराय क्षपितप्रतिपक्षाय रुद्राय मतीः मननीयाः इमाः स्तुती: प्र भरामहे प्रकर्षण निष्पादयामः। यथा द्विपदे अस्मै मनुष्याय चतुष्पदे गवाश्वप्रभृतये च शं कल्याणम् असत् भवेत् । यथा च अस्मिन् अस्मदीये ग्रामे विश्व सर्व प्राणिजातम् अनातुरं रोगरहितं पुष्टं च भवेत् तथा] स्तौमी- त्यर्थः । (तवसे तवतिवृद्धयर्थः। असत् अस भुवि लेटि अडागमः। इतश्च लोपः (पा० ३.४.९७) इति इकारलोपः)॥७४॥ नो मृळा रुद्रोत नो मयंस्कृधि क्षयद्वीराय नम॑सा विधेम ते । यच्छं च योश्च मनुरायेजे पिता तदश्याम तवं रुद्र प्रणीतिषु ॥७५॥ (१.११४.२) हे रुद्र त्वं नः अस्मान् मृळ सुखय । उत अपि च नः अस्माकं मयः सुखं कृधि कुरु । वयं क्षयद्वीराय क्षपितप्रतिपक्षाय ते तुभ्यं नमसा नमस्कारेण विधेम परिचरेम । अपि च हे रुद्र पिता उत्पादक: मनुः यत् शं रोगाणां शमनं योश्च भयानां यावनं च आयेजे खप्रजाभ्यो दत्तवान् तत् तव प्रणीतिषु प्रकृष्टनयनेषु सत्सु अश्याम व्याप्नुवाम ॥७५॥ 4

·२६
२
अश्याम ते सुमतिं देवय॒ज्यया क्षयद्वीरस्य तव रुद्र मीढ़ः ।
सुम्नायन्निद् विशो अम्माकमा चरारिष्टवीरा जुहबाम ते हविः ॥७६॥
(१.११४.३)
हे मीदवः सेक्तः कामाभिवर्षक रुद्र क्षयद्वीरस्य क्षपितप्रतिपक्षस्य ते तव मुमति
कल्याणीमनुग्रहस्य बुद्धि ते त्वत्सम्बन्धिनो वयं देवयज्यया भवत्सेवया अश्याम
प्राप्नुयाम । त्वं च मुम्नायन् सुम्न मुखमिच्छति सुम्नायति एतादृश एव सन् अस्माकं
विश: प्रजा अभिलक्ष्य आ चर आगच्छ । वयम् अरिष्टवीरा: अहिंसितप्रजा: सन्त:
ते तुभ्यं हवि: चरुपुरोडाशादिकं जुहवाम प्रक्षिपाम । (मीदव: मिह सेचने, दाश्वान् साह्वान्
(पा. ६.१.१२) इति क्वसुप्रत्ययान्तो निपात:) ॥६॥
त्वेषं वयं रुद्रं यजसाधं वर्ल्ड कविमर्वसे नि हयामहे ।
आरे अस्मद् दैव्यं हेळो अस्यतु सुमतिमिद् व्यमस्या वृणीमहे॥७७||
(१.११४.४)
वयम् अवसे रक्षणाय रुद्रं नि ह्वयामहे आयामः । कीदृशं, त्वेषं दीप्तं यज्ञसाधं
यज्ञसाधितारं वद्दु कुटिलगन्तारं कविं क्रान्तदर्शिनम् । स च रुद्रः दैव्यं देवसंबन्धिन हेळ:
क्रोधम् अस्मत् आरे अस्मत्तो दूरे अस्यतु प्रेरयतु । अस्य रुद्रस्य सुमतिम् अनुग्रहरूपां बुद्धिम्
इत् एव वयम् आ वृणीमहे। ( यज्ञसाधनं राध साध संसिद्धौ । वड वकि कौटिल्ये
नि ह्वयामहे, निसमुपविभ्यो ह्रः (पा० १.३.३०) इत्यात्मनेपदम् ) ॥७॥
-
दिवो वराहमरुषं कपर्दिनं त्वेषं रूपं नमसा नि यामहे ।
हस्ते बिभ्रद् भेषजा वार्याणि शर्म वर्म च्छदिरस्मभ्यं यसत् ॥८॥
(१.११४.५)
वराह कृष्णवराहं (2) यद्वा वराहवद् दृढाङ्गम् अरुषं रोचमानं कपर्दिनं जटायुक्तं
त्वेषं दीप्यमानं रूपं वेदान्तैर्निरूपणीयं रुद्रं नमसा नमस्कारेण दिव: स्वर्गात् नि हृयामहे
आह्वयामः। स रुद्रः स्वहस्ते वार्याणि सर्वैवरणीयानि मेषजा भैषज्यानि बिभ्रत् धारयन्
अस्मभ्यं स्तोतृभ्यः शर्म सुखं वर्म कवचं छर्दिः गृहं च यंसत् प्रयच्छतु ॥७॥

·२७
इदं पित्रे मुरुतामुच्यते वचः स्वादोः खादीयो रुद्राय वर्धनम् ।
राखा च नो अमृत मर्तभोजनं त्मने तोकाय तनयाय मूळ ॥७९॥
(१.११४.६)
इदं स्तुतिवच: मरुतां देवानां पित्र रुद्राय उच्यते उच्चार्यत। कीदृशं, स्वादोः
मधुघृतादेरपि स्वादीयः स्वादुतरं वर्धनं स्तुत्यस्य प्रवर्धकम् । स्तुल्या सर्वाऽपि वर्धत इति
भावः। अपि च हे अमृत मरणरहित मतभोजनं मर्तानां मनुष्याणां पर्याप्तनन्नं न: अस्मभ्यं
राख प्रयच्छ (रा दाने)। तथा (त्मने इत्यादिपदेषु द्वितीयार्थे चतुर्थी, तेन) आत्मानं
तोकं पुत्रं तनयं नप्तारं पुत्रपुत्रं च मृळ सुखय ॥७९॥
,
मा नो महान्तंमुत मा नो अर्भकं मा न उक्षन्तमुत मा न उक्षितम् ।
मा नो वधीः पितरं मोत मातरं मा नः प्रयास्तन्वो रुद्र रीरिषः।।८०॥
(१.११४.७)
हे रुद्र न: अस्माकं मध्ये महान्तं वृद्ध पूज्यं मा वधीः मा हिंसीः। तथा न:
अर्भकं बालं मा हिंसी: । तथा नः उक्षन्तं सेक्तारं युवानं मा हिंसीः। तथा नः उक्षितं
गर्भरूपेण निषिक्तमपत्यं मा हिंसीः । तथा पितरं मातरं च मा वधीः। तथा नः प्रिया:
स्नेह विषया: तन्व: शरीराणि तनुषु भवाः प्रजा वा मा रीरिषः मा हिंसी: (रिष
हिंसायाम् ) ॥८॥
..
मा नस्तोके तनये मा न आयौ मा नो गोषु मा नो अश्वेषु रीरिषः ।
वीरान् मा नो रुद्र भामितो वीर्ह विष्मन्तः सदमित् त्वा हवामहे
॥८१॥ (१.११४.८)
हे रुद्र न: अस्माकं तोके पुत्रे तनये पौत्रे आयौ मनुष्ये गोषु अश्वेषु च मा रीरिषः
मा हिंसीः । तथा न: वीरान् भामित: क्रुद्धः सन् मा वधीः। वयं च हविष्मन्त:
हविभिर्युक्ताः सन्तः सदम् इत् सर्वदेव त्वां हवामहे आह्वयामहे। (भामित: भाम क्रोधे,
तोऽधिकरणे च (पा. ३.४.७६) इति कर्तरि क्त:) ॥८१॥

·२८
उप ते स्तोमान् पशुपाइवाकर राखा पितर्मरुतां सुम्नमस्मे ।
भद्रा हि ते सुमतिर्मूळयत्तमाथा बयमव इत् ते वृणीमहे ॥८२।।
(१.१११.९)
रुद्र ते तुभ्यं स्तोमान् स्तुतिरूपान् मन्त्रान् उपाकरम् उपाकरोमि समर्पयामि
तत्र दृष्टान्तः। पशुपाइव। यथा पशुपा: पशूनां पालयिता प्रात:काले स्वस्मै समर्पितान्
पशून सायंकाले खामिभ्यः प्रत्यर्पयति, एवं त्वत्सकाशालब्धान्मन्त्रान् तुभ्यमेव समर्पयामः ।
हे मस्तां पितः अस्मे अस्मभ्यं सुम्नं सुखं राख देहि । अपि च ते त्वदीया सुमतिः
कल्याणी बुद्धि: मृळयत्तमा अतिशयेन सुखयितृतमा अत एव भद्रा भजनीया। हि एतस्मात्
अथ अनन्तरं वयं ते इत् त्वदीयमेव [अव:] रक्षणं वृणीमहे वरयामहे ॥८२॥
-
आरे ते गोध्नमुत पूरुषघ्नं क्षयद्वीर सुम्नमस्मे ते अस्तु ।
मुळा च नो अधि च ब्रूहि देवार्धा च नः शर्म यच्छ द्विबर्हाः ॥८३॥
(१.११४.१०)
हे क्षयद्वीर क्षपितप्रतिपक्ष ते त्वदीयं गोघ्नं गोहननसाधनमायुधं तथा पुरुषघ्नं वा
खङ्गायुधम् आरे अस्मत्तो दूरे अस्तु। अपि च ते त्वदीयं सुम्नं सुखम् अस्मे अस्मासु
अस्तु भवतु । अपि च नः अस्माकं मूळ प्रसन्नो भव । अध च अनन्तरं च नः अस्मान् अधि
ब्रूहि अधिवचनं पक्षपातवचनं ब्रूहि । अपि च द्विबर्हाः द्वयोः स्थानयोः पृथिव्यामन्तरिक्षे
च यद्वा दक्षिणोत्तरमार्गयोः यद्वा ज्ञानकर्मणोः बहते प्रवर्धते एवंभूतस्त्वं हे देव न:
अस्मभ्यं शर्म सुखं यच्छ ॥८३॥
.
अवोचाम् नमो अस्मा अवस्यवः शृणोतु नो हवं रुद्रो मुरुत्वान् ।
तन्नो मित्रो वरुणो मामहन्तामदितिः सिन्धुः पृथिवी उत द्यौः ।।८४॥
(१.११४.११)
अवस्यवः अव: अन्नं रक्षणं वा इच्छन्त: क्यम् अवोचाम स्तोत्रमवादिष्म । अस्मै रुद्राय
नमः अस्तु । मरुत्वान् वपुत्रयुक्तः रुद्रः नः अस्माकं हवम् आह्वानं शृणोतु । सर्व च तन्
मित्रादयः मामहन्तां पूजयन्तु ॥४४॥

·२९ एतानि वामश्विना वीर्याणि प्र पूर्व्याण्यायवोऽवोचन् ब्रह्म कृण्वन्तो वृषणा युवभ्यां सुवीरासो विदथमा वंदेम ॥८५॥ (१.११७.२५) हे अश्विनौ वां युवयोः सम्बन्धीनि पूर्व्याणि प्रत्नानि एतानि इदानीं मयोक्तानि वीर्याणि आयव: मनुष्या: मदीयाः पित्रादयः प्र अवोचन् उक्तवन्तः। हे वृषणौ कामाभि- वर्षको वयं युवभ्यां ब्रह्म मन्त्रात्मकं स्तोत्रं कृण्वन्त: कुर्वन्तः सुवीरासः पुत्रादिभिरुपेता: सन्तः विदथं वेदयन्तमतिथिं तदपेक्षितप्रदानेन आ वदेम आभिमुख्येन प्रियां वाच- मुच्चारयाम ॥८५॥ इति श्रीमन्नारायणभट्टसूरिसूनुरामकृष्णात्मजदिनकरभट्टकृते ऋगर्थ- व्याख्यासारे प्रथमाष्टकान्तर्गतऋग्व्याख्या समाप्ता॥ ततो द्वितीयाष्टिकान्तर्गता ऋचः नाकस्य पृष्ठे अघि तिष्ठति श्रितो यः पृणाति स है देवेषु गच्छति । तस्मा आपो घृतमर्षन्ति सिन्धवस्तस्मा इयं दक्षिणा पिन्वते सां।८६॥ (१.१२५.५) (सामान्यतो दानं त्रिभिः प्रशंसति ।) यः पृणाति यो दानेन देवब्राह्मणादीन् प्रीणाति स: नाकस्य पृष्ठे स्वर्गस्योन्नतदेशे अधि अधिकम् आकल्पान्तं तिष्ठति । ह प्रसिद्धौ। स: देवेषु गच्छति । स्वयं देवो भवतीत्यर्थः। तस्मै सिन्धवः स्यन्दनशीला: आप: घृतं सारम् अर्षन्ति गच्छन्ति रसवत्यो भवन्तीत्यर्थः । इयं भूमिरपि दक्षिणा सस्यादिसम्पादनदक्षा तस्मै पिन्वते सेचयति तोषयतीत्यर्थः ॥८६॥ दक्षिणावतामिदिमानि चित्रा दक्षिणावतां दिवि सूर्यासः । दक्षिणावन्तो अमृतं भजन्ते दक्षिणावन्तः प्र तिरन्तु आयुः ॥८॥ (१.१२५.६) दक्षिणावताम् इत् गोहिरण्यादिदातृणामेव इमानि दृश्यमानानि चित्रा चित्राणि स्रक्वन्दनादीनि भवन्तीत्यर्थः। किं च सूर्यास: सूर्यसम्बन्धिनो लोका: भोगा वा भवन्ति ·३० ते च अमृतं जरामरणरहितस्थानं भजन्ते। “विविदिषन्ति यज्ञेन दानेन" (बृ. उ. ४.४.२२) इति श्रुतेः। दक्षिणावन्तः इत् एव आयुः प्रतिरन्ते वर्धयन्ते लभन्ते। इदिति सर्वत्र सम्बध्यते ॥८॥ मा पृणन्तो दुरितमेन आरन् मा जारिपुः सूरयः सुव्रतासः । अन्यस्तेषां परिधिरस्तु कश्चिदर्पणन्तमभि सं यन्तु शोकाः ॥८८॥ (१.१२५.७) पृणन्त: देवब्राह्मणादीन् प्रीणयन्त: दुरितं दु: दुष्टम् इत प्राप्त दु:खं तत्साधनम् एनः पापं च' मा आ अरन् मा प्राप्नुवन् । न केवलं दातारः किं तु सूरयः देवादीनां स्तोतारोऽपि मा जारिषुः जरया जीर्णा न भवेयुः। तथा सुव्रतास: शोभनकृच्छ्रचान्द्रायणादिकारो मा जारिषुः । तेषां दातॄणां स्तोतॄणां च अन्यः तेभ्योऽन्यः पुरुषः परिधिः पापस्य धारक: अस्तु । यद्वा अन्यो धर्मः तेषां परिधिः कवचमस्तु । अपृणन्तम् अदातारं शोका: अभि सं यन्तु प्राप्नुवन्तु ॥८८॥ अमन्दानिति सप्तर्चवर्गस्यार्थः अमन्दानारभ्य आवर्गसमाप्तिराद्यपञ्चानां कक्षीवान् ऋषिः। षष्ठ्या भावयव्यः। सप्तम्या रोमशा नाम ब्रह्मवादिनी। आधपञ्चानां या तेनोच्यत इति न्यायात् स एव देवता। .. अमन्दान्स्तोमान् प्र भरे मनीषा सिन्धावधि क्षियतो भाव्यस्य । यो मे सहस्रममिमीत सवान्तूतॊ राजा श्रव इच्छमानः ।।८९।। (१.१२६.१) सिन्धौ सिन्धुदेशे लक्षणया समुद्रतीरे वा अधि क्षियत: वसतो भाव्यस्य भावयव्यस्य स्वनयस्य दानादीनाम् अमन्दान् अनल्पान् स्तोमान् स्तोत्राणि मनीषा मनीषया प्र भरे सम्पादयामि। [अतूर्त: केनापि अहिंसित: यः राजा मे मदर्थ सहस्रं तत्संख्याकान् सवान् सोमयागान् अमिमीत संपूर्णधनप्रदानेन निर्मितवान् । किमिच्छन् , ] श्रवः कीर्तिम् इच्छमानः । यागप्रसङ्गेन दक्षिणा प्राप्ता इति मदर्थमित्युक्तिः ॥८९॥ शतं राज्ञो नाधमानस्य निष्काञ् छ्तमश्वान् प्रय॑तान्त्सद्य आदम् । शतं कक्षीवाँ असुरस्य गोनां दिवि श्रवोऽजरमा ततान ॥९०॥ (१.१२६.२)

·३१
स्वकीर्तये धनं ग्राह्यमित्युच्च: नाधमानस्य याचमानस्य असुरस्य असुरवदपरिमितदातु:
राज्ञः स्वनयस्य निष्कान् आभरणविशेषान् पदकान् परिमाणविशेषविशिष्टानि वा सुवर्णानि
शतम् अपरिमितान् सद्यः प्रार्थनानन्तरमेव कक्षीवान् आदम् आदत्तवान् । तथा प्रयतान्
शुद्धान् सपल्याणान् वा] अश्वान् आदम् आदत्तवान् । तथा] गोनां बलीवर्दानां शतम्
आदम् । उत्तरमन्त्रे स्त्रीगवीनां ग्रहणात् । एवं राजा दिवि स्वर्गे अजरं श्रवः शाश्वतकीर्तिम्
आ ततान विस्तारितवान् । प्रतिग्रहीता अहं स्वर्ग कीर्तिमकरवमित्यर्थः ॥९॥
उप मा फ्यावाः स्वनयेन दत्ता वधूम॑न्तो दश रथासो अस्थुः ।
षष्टिः सहस्रमनु गव्यमागात् सनत् कक्षीवाँ अभिपित्वे अहाम्॥९१॥
(१.१२६.३)
स्वनयेन दत्ता: श्यावाः श्यामवर्णाश्वर्युक्ता: वधूमन्त: आरूढवधूभियुक्ता: दशसंख्याका:
रथा: मा मां प्रति उप अस्थुः उपस्थिताः । गव्य गोसमूहरूपं षष्टिः सहस्रं षष्ट्यधिकसहस्रम्
अनु रथानां मम वा पश्चात् आ अगात् । एतत्सर्व प्रतिगृह्य अयं कक्षीवान अह्नाम् अभि-
पित्वे सन्निहिते अहनि खीकृतं रथवध्वादिकं स्वपित्रे सनत् समर्पयति । (षण दाने । लेटि,
लेटोऽडाटौ (पा. ३.४.९४) इत्सटि जाते इतश्च लोपः (पा. ३.४.९७) इतीकारलोपे
सनदिति सिद्धम् । “प्रपित्वे अभीके इत्यासन्नस्य' (नि० ३.२०) इति यास्कोक्तेः अभि-
पित्वे शब्दस्यापि सन्निहितवाचित्वम् । उपसर्गमात्रभेदात् ) ॥११॥
नयन्ति ।
चत्वारिंशद् दशरथस्य शोणाः सहस्रस्याग्रे श्रेणिं
मदच्युतः कृशनावतो अत्यान् कक्षीवन्त उदमृक्षन्त पुज्राः ॥९२॥
(१.१२६.४)
शोणा: लोहिता: चत्वारिंशत् अश्वा: दशरथस्य दशानां स्थानां समूहो दशरथं तस्य
श्रेणिं पडक्तिं सहस्रस्य पूर्वोक्तगोषष्टिसहस्रस्य अग्रे नयन्ति पुरस्तान्नयन्ति। दशानां रथानां
मिलित्वा चत्वारिंशदश्वाः। अथ तान् कक्षीवन्त: कक्ष्या अश्वसम्बन्धिनी रज्जुः ("कक्ष्या
रज्जुर स्य" (नि. २.२) इति यास्कोक्तिः ) तद्वन्तः, यद्वा अङ्गिरसः पुत्राः सर्वेऽपि
कक्षीवन्त:, अथवा कक्षीवदनुचरा: सर्वेऽपि छत्रिन्यायेन कक्षीवन्तः, पज्रा: अन्नवन्तः सन्त:
मदच्युत: मदनाविण: उद्धृत्तान् शत्रूणां मदस्य च्यावयितॄन् वा कृशनावत: सुवर्णनाना-
भरणयुक्तान् (कृशनमिति हिरण्यनाम "कृशनं लोहं कनकम्” (नि. १.२.५) इति तन्नामसु
पाठात् ) अत्यान् सततगमनशीलान् अश्वान् उत् अमृक्षन्त अध्वश्रमजनितस्वेदापनयनाय
उत्कृष्ट मार्जयन्ति ॥९॥

·२
पूर्वामनु प्रयतिमा दंदे. वस्त्रीन् युक्ताँ अष्टावरिायसो गाः ।
सुबन्धवो ये विश्याइव वा अनस्वन्तः श्रव ऐषन्त पुज्राः ॥९३॥
(१.१२६.५)
आनीतं धनं बन्धुभ्यो निवेदयन्नाह । हे सुबन्धवः पूर्वी प्रयतिं पूर्वप्राप्तां दक्षिणां
व: युष्मदर्थम् आ ददे स्वीकृतवानस्मि । तथा युक्तान् अश्वैर्योजितान् धनैर्वा युक्तान् त्रीन
अष्टौ च रथान् तथा अरिधायसः अरिभिरीश्वरैर्धारणीयाः असंख्याता गा: च आ ददे ।
विश्याइव विश: प्रजाः तत्र भवा विश्याः वाः ब्रियन्त इति ब्राः वाता इत्यर्थः (तकारलोप-
श्छान्दसः) पज्राः अन्नवन्तो ये सन्ति ते अनस्वन्त: हविर्धानशकटोपलक्षितसोमयागवन्तः
सन्तः श्रवः कीतिम् ऐषन्त इस । मदानीतधनेन यागान् कुर्वन्त्वित्यर्थः ॥९३॥
[अत उत्तरम् ऋग्द्वयम् (९४-९५) उत्सृष्टम् । ]
पर ऋणा सावीरध मत्कृतानि माहं राजन्नन्यकृतेन भोजम् ।
अव्युष्टा इन्नु भूयसीरुषास आ नो जीवान् वरुण तासु शाधि ॥९६॥
(२.२८.९)
हे वरुण ऋणा ऋणानि पित्रादिभिः कृतानि परा सावीः परासुव (धू प्रेरणे छान्दसो
लुङ्)। अध अधुना मत्कृतानि ऋणानि परासुव । अपि च हे राजन् अहम् अन्यकृतेन अन्यो-
पार्जितेन धनेन मा भोज मा भोग लमेयम् । कारणमाह । नु सत्यं भूयसी: बह्वीः उषास:
प्रात:काला: ऋणचिन्तया अव्युष्टाः इत् व्युष्टा [अपि व्युष्ट-] भिन्ना एव आसन् । हे वरुण
तासु उषस्सु न: अस्मान् जीवान् जीवनवत: आ शाधि कुरु । ऋणान्यपाकृत्य भोगपर्याप्त
धनं प्रयच्छेत्यर्थः ॥१६॥
यो मे राजन् युज्यो वा सखा वा स्वमे भयं भीरवे मह्यमाह ।
स्तेनो वा यो दिप्सति नो वृको वा त्वं तस्माद् वरुण पाह्यस्मान्
॥९७॥ (२.२८.१०)
हे राजन् वरुण मे युज्यः योजनसमर्थः पित्रादिः वा सखा वा अन्यो बान्धवो
वा स्वप्ने दृष्टै भयं मह्यं भीरवे यः] आह । तथा] स्तेनः वा वृक: वा [यः नः] दिप्सति
जिघांसति । तस्मात् अनिष्टात् त्वम् अस्मान् पाहि रक्ष ॥९॥

·३३ माहं मघोनो वरुण प्रियम्य भूरिदान आ विदं शूनमापः । मा गयो राजन्त्यमादव स्थां बृद् वंदेम विदथे सुवीराः ॥९८॥ (२.२८.११) हे वरुण मघोनः धनवत: प्रियस्य अनुकूलस्य भूरिदान: भूरेः बहुधनस्य दान: दातु: अहम् मा] आ विदं न आवेदयानि। किमिति न आवेद्यम् ? आपे: शूनं शून्यं दारिद्यम् । मदीया: पुत्रादयः क्षुधिता इति मा याचामीत्यर्थः । हे राजन् मुयमात् मुष्ठ यम्यते गृहमिति सुयम धनं तस्मान् रायः धनात् मा अव स्थां वियुज्य स्थितो मा भूवम् । सुवीरा: शोभन- पुत्राः वयं विदथे] यज्ञे वर्तनाना: सन्त: वृहत् प्रौढं स्तोत्रं वदेन उच्चारयाम ॥९८॥ इति दिनकरकृतौ ऋगर्थलारे द्वितीयाटकान्तगतानाम् ऋचां व्याख्या ॥ शतधारमुत्समक्षीयमाणं विपश्चितं पितरं वक्त्यानाम् । मेळि मदन्तं पित्रारुपस्थे तं रोइसी पिपृतं सत्यवाचम् ॥९९|| (३.२६.९) हे रोदसी शतधारम् अपरिमितधारायुक्तम् अक्षीयमाणं न कदापि विच्छिन्नप्रवाहम् उत्सम् उत्समिव शतप्रवाहोपेतं स्रोत इव अविच्छिन्नवाक्सरणीसमेतं विपश्चितं मेधाविनं सकलशास्त्राभिज्ञं पितरं शिष्याणां विद्योपदेशेन पालकं वक्त्वानां वक्तव्यानां नानाशाखा- गतानां वेदवाक्यानां तदर्यानां वा मेझिं मेलकं पित्रो: द्यावापृथिव्योः उपस्थे समीपे मदन्तं ज्ञानातिशयेन हृष्यन्तम् । पृथिव्यां स्वर्ग वा नैतादृशोऽस्तीत्यर्थः। सत्यवाचं अज्ञातार्था- भावात्परप्रतारणे च' कारणाभावात् [सत्यवादिन] तम् उपाध्यायं पिपृतं फलदानेन सम्पूर्ण कुरुतम् (पृ पालनपूरणयोः) ॥१९॥ .. तत् सवितुर्वरण्यं भर्गो देवस्य धीमहि । धियो यो नः प्रचोदयात् ॥१०॥ (३.६२.१०) यः सविता देव: नः अस्माकं धियः कर्माणि धर्मादिविषया वुद्धी: [वा] प्रचोदयात् प्रेरयेत् तस्य देवस्य सवितुः सर्वान्तर्यामितया प्रेरकस्य जगत्त्रष्टुः परमेश्वरस्य वरेण्यं सर्वैरुपास्यतया ज्ञाततया च संभजनीयं भर्ग: अविद्यातत्कार्ययोर्भर्जनाद्भगः स्वयंज्योति: तत् तेजः परब्रह्मात्मकं धीमहि वयं ध्यायामः। यद्वा तदिति भाविशेषणम् । सवितुः 5 ·३४ देवस्य तत् तादृशं भर्ग: धीमहि । किं तदित्यपेक्षायाम् आह । यः इति लिङ्गव्यत्ययः। यद् भगः धियः प्रचोदयात् तत् ध्यायेमेति । यद्वा [यः] सविता सूर्यो धियः कर्माणि प्रचोदयात् प्रेरयति तस्य सवितुः सर्वस्य प्रसवितुः देवस्य द्योतमानस्य सूर्यस्य तत् सदृश्यमानतया प्रसिद्धं वरेण्यं सर्वैः संभजनीयं भग: पापानां तापकं तेजोमण्डलं धीमहि धारयाम: तस्याधारभूता भवेमेत्यर्थः । भगःशब्दस्यानपरत्वं चाथर्वगे "वेदांश्छन्दांसि सवितुर्वरेण्यं भर्गों देवस्य कवयोऽन्नमाहुः। कर्माणि धियस्तदु ते प्रब्रवीमि प्रचोदयन्त्सविता याभिरेति" (गो. वा. १.३२)। (भग: भ्रस्ज पाके असुन् । भ्रस्जो रोपधयोः (पा० ६.४.४७) इति रोपधयोर्लोपो रमागम: न्यक्वादिपाठात् कुत्वम् । धीमहि ध्यायतलिङि, बहुलं छन्दसि (पा० ६.१.३४) इति सम्प्रसारणम् । व्यत्ययेनात्मनेपदम् । यद्वा धीङ् आधारे लिङि, बहुलं छन्दसि (पा० २.४.७३) इति विकरणस्य लुक । प्रचोदयात् चोदयतेर्लेट्यडागमः । यवृत्तयोगादनिघातः। वरेण्यमित्यत्र वरेणियमिति पाठाच्चतुर्विशत्यक्षरमिति केचित् , इयदिपूरण इति पिङ्गलोक्तः) ॥१०॥ अम्माँ इहा वृणीष्व सख्याय स्वम्तये । महो राये दिवित्मते ॥१०॥ (४.३१.११) हे इन्द्र त्वम् इह अस्मिन् यज्ञे अस्मान् सख्याय सखिभावाय स्वस्तये अविनाशाय च महः महते दिवित्मते दीप्तिमते राये धनाय च वृणीष्व भजस्व ॥१०१॥ - स इद् राजा प्रतिजन्यानि विश्वा शुप्मेग तस्थाभि वीर्येण । बृहस्पतिं यः सुभृतं बिभर्ति बल्गूयति वन्दते पूर्वभाजम् ॥१०२॥ (४.५०.७) स इत् स एव राजा विश्वा सर्वाणि प्रतिजन्यानि प्रतिपक्षबलानि शुष्मेण वीर्येण अभि तस्थौ अभितिष्ठति अभिभवतीत्यर्थः। (लकारव्यत्ययः।) यः राजा बृहस्पति तत्तुल्यं पुरोहितं पूर्वभाजं प्रथमतो राजहितकारिणं सुभृतं दानमानसत्कारैः सम्यगव- स्थितियथा स्यात्तथा बिभर्ति पोषयति वल्गूयति अर्चयति वन्दते नमस्करोति च ॥१०२॥ स इत् क्षेति सुधित ओकसि खे तम्मा इळा पिन्वते विश्वदानीम् । तस्मै विशः स्वयमेवा नमन्ते यस्मिन् ब्रह्मा राजनि पूर्व एति ॥१०३॥ (४.५०.८) ·स एव स्वे ओकसि स्वे गृहे सुधित: सुप्रीत: सन् क्षेति निवसति ऐश्वर्य वा प्राप्नोति । इळा पृथ्वी तस्मै विश्वदानीं सर्वदा पिन्वत वर्धत। विश: प्रजाः तस्मै स्वयमेव आ नमन्ते दत्तकरा भवन्ति । यस्मिन् राजनि ब्रह्मा ब्राह्मणः पूर्वः संमानित: सन् एति आगच्छति ॥१०॥ अप्रतीतो जयति सं धनानि प्रतिजन्यान्युत या सर्जन्या । अवस्यवे यो वरिवः कृणोति ब्रह्मणे राजा तम॑वन्ति देवाः ॥१०॥ (४.५०.९) सः एव राजा अप्रतीत: प्रतिकूलै: शत्रुभिरप्राप्तः सन् धनानि सं जयति । कीदृशानि धनानि, प्रतिजन्यानि प्रतिजनेषु वैरिषु भवानि तथा सजन्या सजनेषु मित्रेषु भवानि । उत समुच्चयार्थे । यद्वा धनानि धनोपेतानि परराष्ट्राणि सं जयति। तत्र प्रतिजन्यानि शत्रून तथा या सजन्या शत्रुसहिता सेना तामपि जयति। यः राजा अवस्यवे दरिद्राय ब्रह्मगे ब्राह्मणाय वरिवः द्रव्य कृणोति ददाति तं राजानं देवा: अवन्ति रक्षन्ति ॥१०४॥ अयं चार्थाऽष्टमपञ्चिकायां पञ्चमाध्यायतृतीयखण्डेन “तदप्येतदृषिणोक्तमित्यादिना" (ऐ.बा.८.२६) दर्शितः॥ इति दिनकरकृती ऋगर्थसारे तृतीयाष्टकान्तर्गतऋग्व्याख्या ॥ अग्निस्तुविश्रवस्तमं तुविब्रह्माणमुत्तमम् । अतूर्त श्राव्यत्पतिं पुत्रं ददाति दाशुषे ॥१०५॥ (५.२५.५) अग्निः तुविश्रवस्तमम् । तुविशब्दो भूरिवाची तुवि श्रवः शास्त्रश्रवणं कीर्तिः वा अन्नं वा यस्य स तुविश्रवाः। अतिशयेन सः। तादृशम् । तुविब्रह्माणं बहुस्तोत्रम् । उत्तमम् उत्कृष्टम् अतूर्त शत्रुभिरपराजितं श्रावयत्पतिम्। श्रावयन्ति स्वकर्मणा विश्रुतान् पितॄन् कुर्वन्ति ते श्रावयन्तः। तेषां पति श्रेष्ठं पुत्रं दाशुषे दानशीलाय [यजमानाय] ददाति ददातु ॥१०५॥ अग्ने शर्ध महते सौभंगाय तव द्युम्नान्युत्तनानि सन्तु । सं जास्पत्यं सुयममा कृणुष्व शत्रूयतामभि तिष्ठा महोसि ॥१०६।। (५.२८.३) ·हे अग्ने त्वं महते प्रभृताय सौभगाय अस्माकं शोभनधनन्वाय शर्ध शत्रून् सहस्व । तव संबन्धीनि गुम्नानि धनानि तंजांसि वा उत्तनानि सन्तु। जाम्पत्यम् । जाया च पतिश्च जायापती तयोः कम जास्पत्यम् तत् मुयम मुष्ट नियमोपेतम् अन्योन्यसंश्लिष्टमित्यर्थः सम् आ कृणुष्व सम्यक् कुरुष्व । किं च शत्रूयतां शत्रून् आत्मनः इच्छतां शत्रूयतां सपत्नानां महांसि तेजांसि अभि तिष्ठ आक्रमस्व ॥१०६॥ विस्तृतिभीत्यान्यऋगव्याख्या न लिखिता ।। इति दिनकरकृतौ ऋगर्थसारे चतुर्थाष्टकान्तर्गतऋग्व्याख्या ॥ जीमूतम्येव भवति प्रतीकं यद् वर्मी याति समानुपम्थे । अनाविद्धया तुन्वा जय त्वं स त्या वर्मणो महिमा पिपतु ॥१०७॥ (६.७५.१) समदा संग्रामाणाम् उपस्थे उपस्थाने सति यत् यदा अयं राजा वर्मी कवची याति तदा लोहमयेन वर्मणा सन्नद्धस्य राज्ञः प्रतीकं रूपं जीमूतस्येव मेघस्येव भवति। मेघस्य यादृशं कृष्णं रूपं तादृशमस्य भवतीत्यर्थः। हे राजन् अनाविद्धया शत्रुभिरवाधितया तन्वा शरीरेण शत्रून् त्वं जय । स तादृशो पर्मणः महिमा त्वा त्वां पिपर्तु पालयतु (स त्वेति, “ऊष्मा परिलुप्यते त्रयाणां खिरवजम् ]" (ऋ.प्रा. २.११) इत्यूप्मलोप:) ॥१०॥ पञ्चमाष्टकान्तर्गतऋचां विस्तरभीत्या व्याख्या न लिखिता ॥ इति दिनकरकृतौ ऋगर्थसारे पञ्चमाष्टकान्तर्गतऋग्व्याख्या ॥ न युष्मे वाजबन्धवो निनित्सुश्चन मर्त्यः अवद्यमधि दीधरत् ॥१०८॥ (८.६८.१९.) हे वाजबन्धव: अन्नदातारः युष्मे युष्मामु निनित्सुः निन्दा कर्तुमिच्छुः। च-न-शब्दो अप्यर्थे । अवध पापं न अधि दीधरत्न धारयति । निन्दाप्रसङ्गनाध्यन्नदातु: नामग्रहणात् पुण्यमेव भवतीति भावः ॥१०८॥ इति दिनकरकृतौ ऋगर्थसारे षष्टाष्टकान्तर्गतऋग्व्याख्या ॥

·महढ्य महतामा वृणीमहेऽवो देवानां बृहतामनवणाम् । यथा बसु वीरजातं नशामहै तद् दे॒वानामवो अद्या वृणीमहे ॥१०९।। (१०.३६.११) अद्य अस्मिनहनि महतां श्रेष्टानां बृहतां वृद्धानाम् अनर्वणाम् अप्रतिगतानाम् इन्द्रादीनां सम्बन्धि महत् अधिकम् अवः रक्षणं [आ वृणीमहे प्रार्थयामहे। किं च वयं यथा वमु धनं वीरजातम् अपत्यजातं च नशामहे प्राप्नुयाम। तथा देवाः कुर्वन्त्विति शेपः ॥१०९॥ महो अग्नेः समिधानस्य शर्मण्यनांगा मित्रे वरुणे म्वस्तये । श्रेष्ठे स्याम सवितुः सवीमनि तद् देवानामवो अद्या वृणीमहे।।११०॥ (१०.३६.१२) समिधानस्य समिध्यमानस्य महः महत: अग्ने: शमणि सुखे वयं स्याम भवेम । किं च वयं अनागा: अनागसः (वचनव्यत्ययः) स्यामः। किं च मित्रं वरुणे मित्रा- वरुणयोः (षष्ट्यर्थ सप्तमी) स्वस्तये स्याम । श्रेष्ठ सवितुः च सवीमनि प्रसवे वस्तये सवप्रकाराविनाशाय स्याम ॥११०॥ ये सवितुः सत्यसंवम्य विश्वे मित्रस्य॑ व्रते वरुणस्य देवाः । ते सौभगं वीरवद् गोमदप्नो दधातन द्रविणं चित्रमस्मे ॥१११॥ (१०.३६.१३) ये विश्वे देवाः सत्यसवस्य सत्यप्रसवस्य सवितुः मित्रस्य वरुणस्य मित्रावरुण- योश्च व्रते प्रसवाख्ये कमणि भवन्ति ते यूयं सौभगं सौभाग्यं च, वीरवन्' पुत्रायुपेतं गोमत् गोयुक्तम् अप्नः कर्म च, अस्मे अम्मामु चित्रं द्रविणं च, दधातन प्रयच्छत ॥१११॥ सविता पश्चातात् सविता पुरस्तात् सवितोत्तरात्तात् सविताधरातात् । सविता नः सुवतु सवातिं सविता नो रासतां दीर्घमायुः ॥११२॥ (१०.३६.१४)

·सविता पश्चात्तात् पश्चिमतः स्थितः। पुरस्तात् पूर्वत: स्थितः। उत्तरात्तात् उत्तरत:
स्थितः। अधरात्तात् अधरत: स्थितः। सविता नः अस्माकं सर्वतातिं सर्वमभिलषितं
सुवतु प्ररयतु। किं च सविता नः अस्मभ्यं दीर्घम् आयुः रासतां ददातु। पुनः पुनः
सवितृपदावृत्तिरादरार्था ॥११२॥
इति दिनकरकृतौ ऋगर्थसारे सप्तमाष्टकान्तर्गतानाम् ऋचां व्याख्या |
जगृभ्मा ते दक्षिणमिन्द्र हस्तं वसूयवो वसुपते वसूनाम् ।
विद्मा हि त्वा गोपति शूर गोनामस्मभ्यं चित्रं वृषणं रयिं दाः।।११३॥
(१०.४७.१
"जगृभ्माष्टौ सप्तगुवैकुण्ठम् [इन्द्र] तुष्टाव" (सर्वानुक्रमणी)। वसूनां वसुपते बहुधन-
खामिन् ( उदपेषं पिनष्टीतिवत्पुनर्वसुपदग्रहणम् ) हे इन्द्र ते दक्षिणं हस्तं वसूयवः
वसुकामाः वयं जगृभ्म गृह्णीमः । हे शूर वयं त्वां गोनां गोपति बहुगोस्वामिनं विद्म जानीमः।
अत: अस्मभ्यं चित्रं चायनीय वृषणं वर्षकं रयिं धनं दा: देहि ॥११३॥
..
"महत्तन्नवात्र युजोऽनिवाक्यम् । विश्व इत्युत्तरं च षट्कमयुजो देवानाम् "
( सर्वानुक्रमणी १०.५१-५२)। महत्तब्याख्या त्रुटिता। अयं शोध: सप्तमाष्टकस्थः (१)
मृहत् तदुल्वं स्थविरं तदासीद् येनाविष्टितः प्रविवेशिथापः ।
विश्वा अपश्यद् बहुधा ते अग्ने जातवेदस्तुन्वो देव एकः ॥११४॥
(१०.५१.१)
देवानां हविर्वहनेन दैत्यहतेष्वग्रजेषु अग्नि: अपः प्राविशत् । स च मत्स्यवरुणाय
प्रदर्शितः। ततो देवा: अग्निम् अन्वन् । तथा च "अमेस्त्रयो ज्यायांसो भ्रातरः आसन्"
(ते. सं. २.६.६.१) इत्यादि तैत्तिरीयब्राह्मणे।
उल्वशब्देन गर्भप्रावरणमुच्यते। तेन अज्ञानं लक्ष्यते। हे अग्ने तत् उत्तरचरणे वक्ष्यमाण-
मुल्वं महत् स्थूलं स्थविरं स्थिरं च आसीत् येन उल्बेन [आविष्टित: वेष्टित: त्वम् आप:
प्रविवेशिथ] जलानि प्रविष्टवान् असि । वैरिगृहे प्रविष्ट इति भावः। हे जातवेदः जातप्रज्ञ
अग्ने एकः देव: ते सर्वा: तन्व: बहुधा बहुप्रकारम् अपश्यत् दृष्टवान् । किमर्थ गुप्तोऽसीति
..
भावः ॥११४॥

·को मा ददर्श कतमः स देवो यो मे तन्वो बहुधा पुर्यपश्यत् ।
काह मित्रावरुणा क्षियन्त्यग्ने विश्वाः समिधो देवयानीः ॥११५॥
(१०.५१.२)
हे मित्रावरुणौ मां कः देवः अपश्यत् । स: देव: कतमः यः मे तन्वः बहुधा
बहुप्रकारं दृष्टवान् । दृष्टाश्चेद्वदतु । मम अग्ने: विश्वा: सर्वाः समिधः दीप्ता: देवयानी:
देवयानसाधनभूताः क्व क्षियन्ति ऐश्वर्येण वर्तन्ते । देवानां पुरस्तात् मित्रावरुणो
स्थिताविति तत्सम्बोधनम् ॥११५॥
ऐच्छाम त्वा बहुधा जातवेदः प्रविष्टमग्ने अप्स्वोषधीषु ।
तं त्या यमो अचिकेच्चित्रभानो दशान्तरुप्यादतिरोचमानम् ॥११६॥
(१०.५१.३)
हे जातवेदः वयम् अप्सु ओषधीषु च प्रविष्टं त्वाम् अनु ऐच्छाम अन्वेषितवन्तः ।
नादृशं त्वा यमः देवः अचिकेत् ज्ञातवान् हे चित्रभानो। क्व माम् ददर्शयस्योत्तरमुक्तम्।
क्व क्षियन्तीत्यस्योत्तरं विशेषेमाह। दश दशसंख्याकात् अन्त: गोप्यात् उष्यात् स्थानात्
अतिरोचमानम् अतिप्रकाशमानम् । पृथिव्यन्तरिक्षखस्त्रियो लोका: अग्निवाय्वादित्यास्त्रयो
देवा: आप ओषधयो वनस्पतयः प्राणशरीरमिति दश [अग्ने: गूढानि] स्थानानीति ॥११६॥
होत्रादह वरुण बिभ्यदायं नेदेव मा युनजन्नत्र देवाः ।
तम्य मे तन्वो बहुधा निविष्टा ए॒तमर्थं न चिकेताहमग्निः ॥११७॥
(१०.५१.४)
गुप्तत्वे कारणमाह। वरुणेत्युपलक्षणम् । हे देवाः अहं होत्रात् हविर्वहनाख्यात्
कर्मण: बिभ्यत् भयं प्राप्नुवान् आयम् आगतवानस्मि। अत: मा [माम् ] अत्र हविर्वहने
न [इत् ] युनजन् नैव योजयत । तस्य विभ्यत: मे तन्वः बहुधा ओषध्यादिषु निविष्टाः ।
एतं हविर्वहनाख्यमर्थम् अहम् अग्निः] न चिकेत नाङ्गीकरोमि ॥११॥
एहि मर्नुर्देवयुर्यज्ञकामोऽरंकृत्या तमसि क्षेष्यग्ने ।
मुगान् पृथः कृणुहि देव्यानान् वह हव्यानि सुमनस्यमानः ॥११८॥

·हे अग्ने एहि आगच्छ। मनुः मनुष्यः देवयुः देवान् यष्टुमिच्छन् यज्ञकामश्च भवति [अत एहि]। त्वम् अरंकृत्य तेज:पुजमात्मानं च अलंकुर्वन् तमसि अन्धकारे क्षेषि] निवससि । अज्ञानेनावारणात् त्वं जीवीतुमशक्य इति भावः। हे अग्ने त्वं देवयानान देवहविर्वहनसाधनान् पथः मार्गान् मुगान् मुखेन गन्तुं शक्यान् कृणुहि कुरु । अस्मदीयानि हव्यानि सुमनम्यमान: सन्तुष्ट: सन् वह ॥११८॥ अग्नेः पूर्वे भ्रातरो अर्थमेतं रीवाध्वानमन्वा वरीवुः । तस्माद् भिया वरुण दूरमायं गौरो न क्षेप्नोरविजे ज्यायाः ॥११९॥ (१०.५१.६ हे देवा: मम [पूर्व भ्रातरः] भूपतिर्भुवनपतिभूतानांपतिरिति त्रयो ज्येष्ठभ्रातरः एतं हविवहनाख्यम् अर्थम् अन्वा वरीवुः अनुक्रमेण आवृतवन्तः। रथीव अध्वानम् । रथी अध्वान यथा वृणोति तद्वत् ते भ्रातरस्तथा कुर्वन्त: हताः । हे वरुण अहं तस्मात् मरणात् भिया दूरं दूरदेशम् आयम् आगतः। यथा गौर: मृगः क्षेप्नो: इषुक्षेप्तु: धनुषः ज्यायाः सकाशात् भिया अविजे [अकम्पे चलति । न इवार्थे । यद्वा ज्यातो अविजे विभेति (ओविजी भयचलनयोः) ॥११९॥ कुर्मस्तु आयुरजरं यदग्ने या युक्तो जातवेदो न रियाः । अर्था वहासि सुमनस्यमानो भागं देवेभ्यो हविर्षः सुजात ।।१२०॥ (१०.५१.७) हे अग्ने अजरं जरारहितं यत् आयु: तत् ते कुर्मः। यथा तेनायुषा युक्तस्त्वं न रिष्याः न म्रियसे तथा कुर्मः। हे सुजात अथ त्वं सुमनस्यमानः सौमनस्यं कुर्वन् हविषः [भागं] यजमानदत्तं हविर्भाग देवेभ्यः वहासि वह ॥१२०॥ प्रयाजान् मे अनुयाजाँश्च केवलानर्जवन्तं हविषो दत्त भागम् । घृतं चापां पुरुषं चौषधीनामग्नेश्च दीर्घमायुरस्तु देवाः ॥१२१॥ (१०.५१.८) हे देवा: मे मह्यं प्रयाजान् अनुयाजांश्च । तत्सम्बन्धि हविरित्यर्थः। केवलान् असाधारणान् दत्त प्रयच्छत। तथा ऊर्जवन्तं सारवन्तं हविषः पुरोडाशादे: भाग खिष्ट- ·४१ कृदाख्यं दत्त। अथ अपां सारभूतं घृतम् ओषधीनां [पुरुष] पुरोडाशं च दत्त प्रयच्छत । यद्वा अपामोषधीनां च पुरुषम् अवोषधिजन्यं पुरोडाशं [दत्त] । किं च अग्ने: मम दीर्घम् आयुः अस्तु ॥१२१॥ तव प्रयाजा अनुयाजाश्च केवल ऊर्जस्वन्तो हविर्षः सन्तु भागाः । तवांग्ने यज्ञोईयमस्तु सर्वस्तुभ्यं नमन्तां प्रदिशश्चतन्त्रः ॥१२२॥ (१०.५१.९) हे अग्ने प्रयाजा: अनुयाजाश्च केवले असाधारणा: तव सन्तु। ऊर्जखन्त: हविष: भागाश्च तव सन्तु । अयं सर्वो यज्ञश्च तवास्तु । प्र प्रकृष्टाः मुख्याश्चतस्रो दिश: तुभ्यं नमन्ताम् ॥१२२॥ त्वं विश्वा दधिषे केवलानि यान्या विर्या च गुहा वसूनि । काममिन् मे मघवन् मा वि तारीम्त्वाजाता त्वमिन्द्रासि दाता॥१२३॥ (१०.५४.५) हे इन्द्र वं विश्वा सर्वाणि केवलानि अन्येषामसाधरणानि वसूनि दधिषे धारयसि । कीदृशानि, यानि आवि: आविर्भूतानि बहिः स्थितानीत्यर्थः, यानि च गुहा गोप्यानि गूढप्रदेशे स्थापितानि। हे मघवन् धनवन् यतोऽन्यधनेन त्वं धनवान तस्मात् त्वं मे कामं मा वि तारी: [इत् ] मा हिंसी:। तव व्ययो नास्तीति भावः । हे इन्द्र त्वम् आज्ञाता सन् दाता असि प्रापयसि, तथा स्वयं च दाता असि ॥१२३॥ .. अयं में हस्तो भगवान् ० ॥१२४१ (१०.६०.१२) अस्या ऋचोऽर्थस्य त्रुटिरस्ति ॥१२४॥ ये यज्ञेन दक्षिणया समक्ता इन्द्रस्य सुरख्यममृतत्वमानश । तेभ्यो भद्रमङ्गिरसो वो अस्तु प्रति गृभ्णीत मानवं सुमेधसः।।१२५॥ (१०.६२.१) नाभानेदियः पित्रा मनुनाभ्यनुज्ञात: सत्रमासीनानङ्गिरसोऽभ्येत्याह । हे [ सुमेधसः] अङ्गिरस: मां प्रति गृभ्णीत [ भवन्त:] खीकुर्वन्तु। यज्ञेन यजनीयेन हविषा दक्षिणया च 6 ..

·ऋत्विग्भ्यो देयया समक्ताः संगता: ये अहीनकाहसत्राणि कुवन्तः यूयम् इन्द्रस्य सख्य सखिकर्म [ तथा ] अमृतत्वम् अमरणधर्मत्वं देवत्वम् आनश प्राप्ताः स्थ, तेभ्यः वः युष्मभ्यं भद्रम् अस्तु । ते यूयं मानवं मनोः पुत्रं मां प्रति गृभ्णीत प्रतिगृह्णीत ॥१२५॥ य उदाजन् पितरो गोमयं वस्वृतेनाभिन्दन् परिवत्सरे बलम् । दीर्घायुत्वमगिरसो वो अस्तु प्रति गृभ्णीत मानवं सुमेधसः ॥१२६॥ (१०.६२.२) हे अङ्गिरसः पितरः अस्माकं पूर्वजत्वेन पितृभूताः [ये] यूयं गोमय गवात्मकं पणिभिरपहृतं वसु उदाजन् उदगमयन् आनीतवन्त इत्यर्थः । ये च] यूयं परिवत्सरे वत्सर- साध्यसत्रान्ते ऋतेन सत्यभूतेन यज्ञेन वलनामानं चोरममुरम् अभिन्दन् अनाशयन् । तेभ्यो वः दीर्घायुत्वम् अस्तु ॥१२६॥ य ऋतेन सूर्यमारोहयन् दिव्यप्रथयन् पृथिवीं मातरं वि । सुप्रजास्त्वम॑ङ्गिरसो वो अस्तु प्रति गृभ्णीत मानवं सुमेधसः ॥१२७॥ (१०.६२.३) हे अङ्गिरस: ये भवन्तः ऋतेन यज्ञेन सूर्य दिवि आरोहयन् , [मातरं] सर्वनिर्मात्री पृथिवीं च वि अप्रथयन् प्रसिद्धामकुर्वन् [सत्रादिकर्मकरणेन], तेिभ्यः वः युष्मभ्यं] सुप्रजा- स्त्वं सुपुत्रत्वम् [अस्तु] ॥१२॥ अयं नाभा वदति वल्गु वो गृहे देवपुत्रा ऋषयस्तच्छृणोतन । सुब्रह्मण्यमगिरसो वो अस्तु प्रति गृभ्णीत मानवं सुमेधसः ॥१२८॥ (१०.६२.४) हे देवपुत्रा: ऋषयः अतीन्द्रियद्रष्टारः अङ्गिरस: अयं नाभा नाभानेदिष्ठः (बहूनां व्यञ्जनस्य चेति बृहद्देवतायामुक्तत्वाद्वर्णानां लोपः ) व: गृहे [गृहभूते यज्ञे] वल्गु कल्याणं [वच: वदति। तत् [वाक्यम् ] आस्तिक्येन शृणोतन शृणुत । मदाशिषि विश्वासो विधेय इति भावः। तेभ्यः वः युष्मभ्यं] सुब्रह्मण्यं शोभनं ब्रह्मवर्चसम् [अस्तु] ॥१२०॥ ..

·४३
विरूपास इदृषयस्त इद् गम्भीरवेपसः ।
ते अङ्गिरसः सूनवस्ते अग्नेः परि जज्ञिरे ॥१२९॥ (१०.६२.५)
परोक्षतया ऋषिराह। प्रमाणतो रूपतश्च विरूपास: नानारूपा ऋषयः इत् अगिरस
एव गम्भीरवेपसः गम्भीरकर्माणो भवन्ति । ते इमे अङ्गिरस: सूनवः पुत्राः। ते च अग्ने:
परि जज्ञिरे अग्नेः सकाशात् उत्पन्नाः ॥१२९॥
ये अग्नेः परि जज्ञिरे विरूपासो दिवस्परि ।
नवग्वो नु दशग्वो अङ्गिरस्तमः सा देवेषु मंहते ॥१३०॥
(१०.६२.६)
[विरूपास: विविधरूपा: ये अङ्गिरस: दिवः परि युलोकात् अग्नेः परि जज्ञिरे]
जातास्तेषां मध्ये नवग्व: अग्नि: दशग्वश्च कश्चित् अङ्गिरस्तमः अङ्गिरसां वरिष्ठः देवेषु सचा
सहावस्थित: महते धनं प्रयच्छति ॥१३०॥
इन्द्रेण
युजा
निः सृजन्त वाघतो ब्रजं गोमन्तमश्विनम् ।
सहस्रं मे दर्दतो अष्टकर्ण्य १: श्रवो देवेवक्रत ॥१३१॥
(१०.६२.७)
वाघत: कर्मणां वोढार: अङ्गिरसः इन्द्रेण युजा सहायेन नि: सृजन्त निरगमयन् ।
[किम् ,] गोमन्तं गोयुक्तम् अश्विनम् अश्वयुक्तं पणिभिरवरुद्धं व्रजम् । ते च] सहस्रं
तत्संख्याकं धनम् अष्टकर्ण्यः विस्तृतकर्णाः (अशू व्याप्तौ) गा: मे मह्य ददत: [प्रयच्छन्त:
देवेषु] श्रवः कीर्तिम् अकत अकृषत ॥१३१॥
..
प्र नूनं जायतामयं मनुस्तोक्मेव रोहतु ।
यः सहस्रं शताश्वं सद्यो दानाय मंहते ॥१३२॥ (१०.६२.८)
अयं सावर्णि: मनु: नून क्षिप्रं प्र जायतां प्रकृष्टो भवतु । धनादिभिः पुत्रादिभिश्च
रोहतु प्रादुर्भवतु, तोक्मेव जलक्लिन्नबीजमिव। यः [मनुः] शताश्वं बह्वश्वयुक्तं गवां
सहस्रं सद्यः अथिमिलनकाल एव दानाय महते प्रेरयति ॥१३२॥

·न तमश्नोति कश्चन दिवईव सान्वारभम् । सावर्ण्यम्य दक्षिणा वि सिन्धुरिव पप्रथे ॥१३३॥ .(१०.६२.९) [ति सावणि मनु कश्चन कश्चिदपि आरभम् आरब्धं स्वकर्मणा न अइ नोति न व्याप्नोति यथा मनुः प्रयच्छति तथान्यो दातुं न शक्नोतीत्यर्थः । कथस्थितम् , ] दिव इव युलोकस्य सानु शिखरसदृशम् आदित्यमिव वा अप्रधृध्यम् । अस्य [सावय॑स्य दक्षिणा सिन्धुरिव नदीव पप्रथे विस्तीर्णा बभूव ॥१३३॥ इन दासा परिविषे स्मद्दिष्टी गोपरीणसा । यदुस्तुर्वश्च मामहे ॥१३॥ (१०.६२.१०) उताऽपि च गोपरीणसा गोभिः परिवृतौ स्माद्दिष्टी कल्याणादेशिनौ दासा दासवत् [स्थितौ] यदुः तुर्वः च एतन्नामको राजर्षी मनो: परिविषे परिवेषणाय [भोजनाय] ममहे पूजयतः पिशुन् प्रयच्छतः ॥१३४॥ - सहुदा ग्रामणीर्मा रिपन् मनुः सूर्येणास्य यतमानैतु दक्षिणा । सावर्णेदे॒वाः प्र तिरन्त्वायुर्यस्मिन्नान्ता असनाम वाज॑म् ॥१३५॥ (१०.६२.११) सहस्रदा: गवादिसहस्रदाता ग्रामणी: [ग्रामाणां] नेता अयं मनु: मा रिषत् कैश्चिदपि हिंसित: मा भवतु। यद्वा सावर्णिरस्मान् मा हिनस्तु। किन्तु धनादिदानेन पूजयतु । अस्य दक्षिणा यतमाना गच्छन्ती सूर्येण संह एतु संगच्छताम् । त्रिष्वपि लोकेषु प्रसिद्धा भववित्यर्थः। तस्य सावर्णे:] सवर्णपुत्रस्य मनोः देवाः आयु: प्रतिरन्तु वर्धयन्तु । यस्मिन् मनौ वयम् अधान्ताः श्रमरहिता: वाजम् अन्नम् असनाम संभजेमहि ॥१३५॥ . यस्तित्याज सचिविदं सायं न तस्य वाच्यपि भागो अस्ति । यदी शृणोत्यलकं शृणोति नहि प्रवेद सुकृतस्य पन्थाम् ॥१३६॥ (१०.७१.६) ·यः पुरुषः सचिविदं सखिविदं सखायं तित्याज त्यजति तस्य वाच्यपि भागो न अस्ति नामापि न ग्राह्यम् । ईम् पुरुषः यत् तादृशस्य वाक्यं शृणोति तत् अलकम् अलीकम् व्यर्थमेव शृणोति । हि यस्मात् सुकृतस्य पुण्यस्य पन्यां मार्ग न प्रवेद न जानाति] ॥१३६॥ अक्षण्वन्तः कर्णवन्तः सखायो मनोजवेष्वसमा बभूवुः । आघ्नास उपकक्षास उ त्वे हृदाइव स्नात्वा उ त्वे ददृशे ॥१३॥ (१०.७१.७) सर्वे सखायः अक्षण्वन्त: अक्षिमन्त: कणवन्तश्च । परन्तु मनोजवेषु मनोव्यापारेषु असमाः अतुल्याः बभूवुः। तेषु कश्चिदेव मन:शुद्धो भवतीत्यर्थः । तेषु मध्ये उ [अथ] त्वे केचित् आदनास: आस्यप्रमाणोदकाः ह्रदाः इव । केचित् उपकक्षास: कक्ष- समीपप्रमाणोदकाः। उ त्वे अथ] केचित् स्नात्वा स्नानाहीः ह्रदा: इव ददृश्रे दृश्यन्ते ॥१३७॥ . इहैव स्तं मा वि यौष्टं विश्वमायुर्व्यश्नुतम् । क्रीळन्तौ पुत्रैर्नप्तृभिर्मोदमानौ स्वे गृहे ।।१३८॥ (१०.८५.४२) अस्यार्थः त्रुटितः ॥१३॥ अथ पुरुषसूक्तस्य षोडशर्चस्य यथामति व्याख्या। सहस्रशीर्षति षोडशचं सूक्तम् । श्रीनारायणो नामादिपुरुष ऋषिः। अन्त्या त्रिष्टुप् । शिष्टमानुष्टुभम् । अव्यक्तमह- दादिविलक्षणश्चंतनो यः पुरुषः “पुरुषान्न परं किंचिदिति” श्रुतेः (क. उ. ३.११) स एव प्रसिद्धः पुरुषो देवता। तथा चानुक्रान्तम्-"सहस्रशीर्षा षोळश नारायणः पौरुषमानुष्टुभं त्रिष्टुबन्तं तु" इति। गतो विनियोगश्च ॥ तत्र क्रमात् षोडशचव्याख्या ॥ सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात् । स भूमि विश्वतो वृत्वात्यतिष्ठद् दशाङ्गुलम् ।।१३९|| (१०.९०.१) सर्वप्राणिसमूहरूपो ब्रह्माण्डदेहो विराडाख्यो यः पुरुषः सोऽयं सहस्रशीर्षा। सहस्र- शब्दस्योपलक्षणत्वात् अनन्तैः शिरोभियुक्त इत्यर्थः । यानि ब्रह्माण्डस्थसर्वप्राणिनां शिरांसि तानि सर्वाणि तदेहान्त:पातित्वात् तदीयान्येवेति सहस्रशीर्षत्वम् । सहस्राक्षः सहस्रपात् । एवं सहस्राक्षित्वं सहस्रपादत्वं च व्यष्टिसमष्टित्वेन । स पुरुष: भूमि ब्रह्माण्डगोलरूपां विश्वत:

·४६ सर्वतः वृत्वा परिवेष्टय दशाङ्गुलम् दशाङ्गुलपरिमितं देशम् अत्यतिष्टत् अतिक्रम्य व्यव- स्थितः । दशाङ्गुलमित्युपलक्षणम् । ब्रह्माण्डाद्वहिरपि सर्वतो व्याप्य स्थित इत्यर्थः ॥१३९॥ पुरुप एवेदं सर्वं यद् भूतं यच् च भव्य॑म् । उतामृतत्वस्येशानी यदन्नेनातिरोहति ॥१४०॥ (१०.९०.२) यत् इद वर्तमान जगत् [तत्] सर्व पुरुष एव। यत् च भूतं जगत् यत् [च] भव्यं भविष्यजगत्तदपि पुरुष एव। यथा अस्मिन् [कल्पे] वर्तमाना: प्राणिदेहाः सर्वे पुरुषस्याऽवयवाः तथा अतीतागामिनोरपि कल्पयोर्द्रष्टव्यमित्यभिप्रायः। उतापि च अमृत- त्वस्य देवत्वस्यायम् ईशान: स्वामी। यत् यस्मात् कारणात् अन्नन भोग्येनान्नेन निमित्तेन अतिरोहति खकीयां कारणावस्थाम् अतिक्रम्य परिदृश्यमानां जगदवस्थां प्राप्नोति तस्मात् प्राणिनां कर्मफलभोगाय जगदवस्थास्वीकारान्नेदं तस्य वस्तुत्वमित्यर्थः ॥१४०॥ एतावानस्य महिमातो ज्यायाँश्च पूरुषः । पादोऽम्य विश्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवि ॥१४१॥ (१०.९०.३) अतीतानागतवर्तमानरूपं जगत् यावदस्ति एतावान् एतावत्सकलभोगार्थ जगदवस्था- स्वीकारात् सर्वोऽपि अस्य पुरुषस्य महिमा खकीयसामर्थ्यविशेषः। न तु तस्य वास्तवं खरूपम् । वास्तवपुरुषस्तु अत: महिम्नोऽपि ज्यायान् अतिशयेनाभ्यधिकः। एतदुभयं स्पष्टीक्रियते। अस्य पुरुषस्य विश्वा सर्वाणि भूतानि कालत्रयवर्तीनि प्राणिजातानि पाद: चतुर्थोऽशः। अस्य पुरुषस्य अवशिष्टं त्रिपात् स्वरूपम् अमृतं नाशरहितं सत् दिवि द्योतनात्मके स्वप्रकाशरूपे व्यवतिष्ठत इति शेषः। यद्यपि 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म' (ते. उप. २.१) इति आम्नातस्य परब्रह्मण: इयत्तायाः अभावात् पादचतुष्टय निरूपयितुमशक्य तथापि जगदिदं ब्रह्मरूपापेक्षया अल्पमिति विवक्षितत्वात् पादत्वोपन्यासः ॥१४१॥ त्रिपादूर्ध्व उदैत् पुरुषः पादोऽस्यहाभवत् पुनः । ततो विष्वङ् व्यंक्रामत् साशनानशने अभि ॥१४२।। (१०.९०.४) ·योऽयं त्रिपात् पुरुषः संसारस्पर्शरहितस्वरूपः सोऽयम् ऊः उत् ऐत् अस्मादज्ञान- कार्यात् संसाराद् बहिर्भूतः अत्रत्यैर्गुणदोषैरनुपसृष्टः उत्कर्षेण स्थितवान् । तस्य सोऽयं पाद: लेशः। सोऽयम् इह मायायां पुनः अभवत् सृष्टिसंहाराभ्यां पुन: पुनरागच्छति । अस्य सर्वस्य जगतः परमात्मलेशत्वं भगवताप्युक्तं 'विष्टभ्याहमिदं कृत्स्नमेकांशेन स्थितो जगत् ' (भ. गी. १०.४२) इति । ततः मायायामागत्यानन्तरं विष्वङ् देवमनुष्यतिर्यगादिरूपेण विविधः सन् व्यक्रामत् व्याप्तवान् । किं कृत्वा साशनानशने अभि अभिलक्ष्य। साशन भोजनादिव्यवहारोपेत सचेतनं प्राणिजातम् , अनशनम् अशनेन रहितम् अचेतनं गिरि- नद्यादिकम् । तदुभयं यथा स्यात्तथा खयमेव विविधो भूत्वा व्याप्तवानित्यर्थः ॥१४२॥ तस्माद् विराळजायत विराजो अधि पूरुषः । स जातो अत्यरिच्यत पश्चाद् भूमिमथो पुरः ।।१४३।। (१०.९०.५) विष्वङ् व्यक्रामत् इति यदुक्तं तदेव प्रपञ्च्यते। तस्मात् आदिपुरुषात् विराट ब्रह्माण्डदेहोपेत: [अजायत] उत्पन्नः। विराजन्ते वस्तून्यत्रेति विराट् । विराजः अधि विराड्देहस्योपरि तमेवाधिकरणं कृत्वा पुरुषः तदेहाभिमानी कश्चित् पुमान् अजायत। सः अयं सर्ववेदान्तवेद्यः परमात्मा स्वयमेव स्वकीयमायया विराड्देहं ब्रह्माण्डरूपं सृष्ट्वा तत्र जीवरूपेण प्रविश्य ब्रह्माण्डाभिमानी देवतात्मा जीवोऽभवत् । एतच्चाथर्वणिका उत्तरतापनीये विस्पष्टमामनन्ति---‘स वा एष भूतानीन्द्रियाणि विराज देवता: कोशांश्च सृष्ट्वा प्रविश्यामूढो मूढ इव व्यवहरन्नास्ते माययैव' (न. ता. २.१.९) इति । स जात: विराट् पुरुषः अत्यरिच्यत अतिरिक्तोऽभूत् । विराडतिरिक्तो देवतिर्यङ्मनुष्यादिरूपोऽभूत् । पश्चात् देवादिजीवभावादूल भूमि ससर्जेति शेषः। अथो भूमिसृष्टेरनन्तरं तेषां जीवानां पुरः पूर्यन्ते सप्तभिर्धातुभिरिति पुर: शरीराणि ससर्ज ॥१४३॥ यत् पुरुषेण हविर्षा देवा यज्ञमतन्वत । वसन्तो अस्यासीदाज्यं ग्रीष्म इध्मः शरद्धविः ॥१४४॥ (१०.९०.६) यत् यदा पूर्वोक्तक्रमेण देवशरीरेपूत्पन्नेषु सत्सु देवाः उत्तरसृष्टिसिद्धयर्थ बाह्यद्रव्य- स्यानुत्पन्नत्वेन हविरन्तरासम्भवात् पुरुषमेव मनसा हविष्ट्वेन संकल्प्य पुरुषेण पुरुषाख्येन हविषा मानसं यज्ञम् अतन्वत अन्वतिष्ठन् तदानीम् अस्य यज्ञस्य वसन्त: [वसन्तर्तुरेव आज्यम् आसीत् ] तमेवाज्यत्वेन संकल्पितवन्त इत्यर्थः। एवं ग्रीष्मः [इध्मः] आसीत् ।

·४८
तमेवेध्नत्वेन संकल्पितवन्त इत्यर्थः । तथा शरत् हविः] आसीत् तामेव हविष्ट्वेन
संकल्पितवन्त इत्यर्थः। पूर्व पुरुषस्य हविःसामान्यरूपत्वेन संकल्पः अनन्तरं वसन्तादी-
नामाज्यादिविशेषरूपत्वेन संकल्प इति द्रष्टव्यम् ॥१४४॥
तं यज्ञं बर्हिषि प्रौक्षन् पुरुषं जातमग्रतः ।
तेन देवा अयजन्त साध्या ऋषयश्च ये ॥१४५॥ (१०.९०.७)
[यज्ञ] यज्ञसाधनभूतं तं पुरुषं पशुत्वभावनया यूपे बद्धं बर्हिषि आसन्ने (मानसे ?)
यज्ञे प्रौक्षन् प्रोक्षितवन्तः। कीदृशमित्यत्राह। [अग्रत: सर्वसृष्टे: पूर्व पुरुषं जातं पुरुषत्वेनो-
त्पन्नम्। एतच्च प्रागेचोक्तं 'तस्माद्विराळजायत' इति ! तेन पुरुषेण पशुना देवा: अयजन्त
मानसं यागं निष्पादितवन्त: इत्यर्थः। के ते देवा इत्यत्राह। साध्याः सृष्टिसाधनयोग्या:
प्रजापतिप्रभृतयः तदनुकूला: ऋषयः मन्त्रद्रष्टार: [च] ये सन्ति ते सर्वेप्ययजन्त इत्यर्थः।।१४५॥
..
.
तस्माद् यज्ञात् सर्वहुतः संभृतं पृषदाज्यम् ।
पशून् ताँश्चक्रे वायुयानारण्यान् ग्राम्याश्च ये ॥१४६॥
(१०.९.०.८)
सर्वहुतः, सर्वात्मकः पुरुषो यस्मिन् यज्ञे हूयते स सर्वहुत् , तादृशस्तस्मात् मानसात्
यज्ञात् पृषदाज्यं दधिमिश्रमाज्यं सम्भृतं सम्पादितम् । दधि च आज्यं चेत्येवमादि
भोग्यजातं सर्व सम्पादितमित्यर्थः । तथा वायव्यान् वायुदेवताकान् तान् लोकप्रसिद्धान्
आरण्यान् पशुन् चक्रे उत्पादितवान् । आरण्या हरिणादयः। तथा ये च ग्राम्या: गवा-
श्वादयः तानपि चक्रे । पशूनामन्तरिक्षद्वारा वायुदेवत्यत्वं यजुर्ब्राह्मणे समाम्नायते
"वायवः स्थेत्याह। वायुर्वी अन्तरिक्षस्याध्यक्ष: अन्तरिक्षदेवत्याः खलु वै पशवः। वायव
एवैतान् परिददातीति” (ते. वा. ३.२.१.३) ॥१४६॥
..
तस्माद् यज्ञात् संवहुत ऋचः सामानि जज्ञिरे ।
छन्दांसि जज्ञिरे तस्माद् यजुम्तस्मादजायत ॥१४७||
(१०.९०.९)
सर्वहुत: तस्मात् पूर्वोक्ताद् यज्ञात् ऋच: सामानि [च] जज्ञिरे उत्पन्नानि । तस्मात्
यज्ञात् छन्दांसि गायत्र्यादीनि [जज्ञिरे] । तस्मात् यजुः अपि अजायत उत्पन्नम् ॥१४॥

·४९ तस्मादश्वा अजायन्त ये के चोभवादतः । गावो ह जज्ञिरे तम्मात् तम्माज् जाता अंजावयः ।।१४८॥ (१०.९०.१०) तस्मात् पूर्वोक्तात् यज्ञात् अश्वा: अजायन्त उत्पन्नाः। ये के च अश्वव्यतिरिक्ता: गर्दभा अश्वतराश्च उभयादत: ऊचधिोभागयोरुभयोर्दन्तयुक्ताः सन्ति तेऽपि अजायन्त। तथा तस्मादू यज्ञात् गावः च जज्ञिरे। तस्मात् यज्ञात् अजा: अवयश्च जाताः ॥१४८॥ यत् पुरुषं व्यदधुः कतिधा व्यकल्पयन् । मुख किमम्य को बाहू का ऊरू पादा उच्यते ॥१४९॥ (१०.९०.११) प्रश्नोत्तररूपेण ब्राह्मणादिवर्णसृष्टिं वक्तुं ब्रह्मवादिनां प्रश्नाः उच्यन्ते। प्रजापते: प्राणरूपा देवाः यत् यदा पुरुषं विराड्पं व्यदधुः संकल्पेनोत्पादितवन्त: [ तदा कतिधा कतिभिः प्रकारैः व्यकल्पयन् विविध कल्पितवन्तः] । अस्य पुरुषस्य मुखं किम् आसीत् । कौ बाहू अभूताम् । को ऊरू कौ च पादौ उच्यते। प्रथम सामान्यरूपः प्रश्नः पश्चात् मुखं किम् इत्यादिना विशेषविषयाः प्रश्नाः ॥१४९॥ . ब्राह्मणोऽस्य मुखमासीद् बाहू राजन्यः कृतः । ऊरू तदम्य यद् वैश्यः पद्भ्यां शूद्रो अजायत ॥१५०॥ (१०.९०.१२) इदानीं पूर्वोक्तप्रश्नानामुत्तराणि दर्शयति । अस्य प्रजापतेः ब्राह्मण: ब्राह्मणत्व- जातिविशिष्टः पुरुषः मुखम् आसीत् मुखादुत्पन्न इत्यर्थः। यः अयं राजन्यः क्षत्रियत्व- जातिमान् पुरुषः सः बाहू कृत: बाहुत्वेन निष्पादित इति, बाहुभ्यामुत्पादित इत्यर्थः । अस्य प्रजापत: यत् यौ ऊरू तद्रूपः वैश्यः संपन्नः । तथा अस्य पुंस: पद्भ्यां पादाभ्यां शुद्रः शूद्रत्वजातिमान् अजायत। इयं च मुखादिभ्यो ब्राह्मणादीनामुत्पत्तिः यजु:संहि- तायां सप्तमकाण्डे 'स मुखतस्त्रिवृतं निरमिमीत' (ते. सं. ७.१.१.४) इत्यादौ विस्पष्ट- अत: प्रश्नोत्तरे उमे अपि तत्परतया योजनीये ॥१५॥ 7 माम्नाता।

·चन्द्रमा मनसो जातश्चक्षोः सूर्यो अजायत । मुखादिन्द्रश्चाग्निश्च प्राणाद् वायुरैजायत ॥१५॥ (१०.९.०.१३) यथा दध्यादिद्रव्याणि गवादयः पशवः ऋगादयो वेदाः ब्राह्मणादयो ननुष्याच तस्मादुत्पन्नाः एवं चन्द्रादयो देवा आपि तस्माद्विराट्पुरुषादेवोत्पन्ना इत्याह । प्रजापते: मनसः सकाशात् चन्द्रमाः जातः। चक्षोः चक्षुषः सूर्यो अजायत । मुखात् इन्द्रः च अग्निः च द्वौ देवावुत्पन्नौ अस्य प्राणात् वायुः अजायत ।।१५१॥ .. नाभ्या आसीदन्तरिक्षं शीर्णो द्यौः समवर्तत । पन्यां भूमिर्दिशः श्रोत्रात् तथा लोकाँ अकल्पयन् ।।१५२।। (१०.९०.१४) यथा चन्द्रादयो देवा: मनःप्रभृतिभ्योऽकल्प्यन्त तथा अन्तरिक्षादिलोकान् प्रजापते- नभ्यादिभ्यो देवा: अकल्पयन् उत्पादितवन्तः। एतदेव दर्शयति। नाभ्याः प्रजापतेर्नामे: अन्तरिक्षम् आसीत् । शीर्ण: शिरसः द्यौः समवर्तत उत्पन्ना । अस्य पद्भ्यां भूमिः अस्य श्रोत्रात् दिश: उत्पन्ना: इति ॥१५२॥ उत्पन्ना। सप्तास्यासन् परिधयन्त्रिः सप्त समिधः कृताः । देवा यद् य॒ज्ञं तन्वाना अबध्नन् पुरुष पशुम् ॥१५३॥ (१०.९.०.१५) अस्य साङ्कल्पिकयज्ञस्य सप्त गायत्र्यादीनि सप्त छन्दांसि परिधयः आसन् । ऐष्टिकस्याहवनीयस्य त्रयः परिधयः उत्तरवेदिकास्त्रयः आदित्यश्च सप्तमः परिधिप्रतिनिधिरूपः । अत एव आम्नायते--"न पुरस्तात् परि दधात्यादित्यो ह्येवोधन पुरस्ताद् रक्षांस्यपहन्ति" (तै. सं. २.६.६.३) इति । एवम् आदित्यसहिताः सप्त परिधयः अत्र सप्तच्छन्दोरूपाः । तथा समिधः त्रिः सप्त त्रिगुणितसप्तसंख्याका: एकविंशतिः कृताः। "द्वादश मासाः पञ्चर्तवस्त्रय इमे लोका असावादित्य एकविंशः" (तै. सं. ५.१.१०.३) इति श्रुताः पदार्था एकविंशतिदारुयुक्तमत्वेन भाविताः। यत् यः पुरुषो वैराजोऽस्ति तं पुरुषं देवाः प्रजा- पतिप्राणेन्द्रियरूपा: यज्ञं तन्वानाः मानसं यज्ञ कुर्वाणाः पशुम् अबध्नन् विराटपुरुषम् एव पशुत्वेन भावितवन्तः। एतदेवाभिप्रेत्य पूर्व 'यत्पुरुषेण हविषा' इत्युक्तम् ॥१५३॥ ।

·५१ । यज्ञेन यज्ञमयजन्त दे॒वान्तानि धर्माणि प्रथमान्यांसन् । ते ह नाकं महिमानः सचन्त यत्र पूर्वे साध्याः सन्ति देवाः ॥१५४|| (१०.९०.१६) अस्याः पूर्व प्रपञ्चेनोक्तम् अर्थ संक्षिप्य दर्शयति । देवाः प्रजापतिप्राणरूपाः यज्ञेन यथोक्तेन मानसेन सङ्कल्पेन यज्ञं यथोक्तयज्ञस्वरूपं प्रजापतिम् अयजन्त पूजितवन्तः । तस्मात् पूजनात् तानि प्रसिद्धानि धर्माणि जगद्रूपविकाराणां धारकाणि प्रथमानि मुख्यानि आसन् । एतावता सृष्टिप्रतिपादकसूक्तभागार्थः संगृहीतः। अथोपासनतत्फलानुवादकभागार्थः संगृह्यते। यत्र यस्मिन् विराट्प्राप्तिरूपे नाके पूर्व साध्याः पुरातनाः विराड्डुपास्तिसाधका: देवाः सन्ति तत् नाकं विराटप्राप्तिरूपं स्वर्ग ते महिमान: तदुपासका महात्मानः सचन्त समवयन्ति प्राप्नुवन्तीति ॥१५४॥ इति पुरुपसूक्तव्याख्या ॥ अथ पुरूरवावंशीसंवादः हये जाये मनसा तिष्ठ घोरे बचांसि मिश्रा कृणवावहै नु । न नौ मन्त्रा अनुदितास एते मयस्करन् परतरे चनाहन् ॥१५५॥ (१०.९५.१) पुरूरवो जायां वदति। हे जाये मनसा घोरे तिष्ठ। मिश्रा मिश्राणि नु अद्य उक्ति प्रत्युक्तिरूपाणि वांसि कृणवावहै करवावहै। नौ आवयोः मन्त्रा: रहस्यार्थाः एते विवक्षिताः। चनेति चार्थे । परतरे अहन् चरमे अहनि च अनुदितास: अनुत्पन्ना: (१) सन्त: मयः सुखं न करन् न कुर्वन्ति ॥१५५॥ किमेता वाचा कृणवा तवाहं प्राक्रमिषमुषसामग्रियेव । पुरुरवः पुनरस्त परेहि दुरापना वातइवाहमस्मि ॥१५६॥ (१०.९५.२) ·उर्वश्याह । एतया तव केवलया वाचा अहं (१) किं कृणव करवाव । अहं त्वत्सकाशात् प्राक्रमिषं गतवती। तत्र दृष्टान्तः । उषसाम् अप्रियेव । हे पुरूरवः त्वम् अस्तं गृहं पर इहि [परा] गच्छ। अहं वात इव दुरापना दुष्प्रापा अस्मि ॥१५६॥ - इषुर्न श्रिय इषुधेरैसना गोपाः शतसा न रहिः। अवीरे ऋतौ वि दविद्युतन्नोग न मायुं चितयन्त धुनयः ॥१५॥ (१०.९५.३) अनया पुरूरवाः विरहक्लेशं तां प्रति ब्रूते। इषुधेः सकाशात् निर्गतः इषुः त्वद्विरहात् असना [असनायै प्रक्षेप्तु श्रिये] जयश्रिये न भवति । तथा रहिः वेगवान अहं शत्रूणां गोषाः तै: [गवां] संभक्ता मिलिता (४) नाभवम् । तथा शतसा: शतानामपरिमितानां शत्रुधनानां संभक्ता नाभवम् । किं च अवीरे वीरवर्जिते ऋतौ युद्धयज्ञेऽपि न वि दविद्युतत् न [विद्योतते] मत्सामर्थ्यम् । धुनयः [कम्पयितारः] अस्मदीयाः भटाः उरा उरौ [विस्तीर्णे संग्रामे ] मायुम् । मीयत प्रक्षिप्यत इति मायुः शब्दः । तं न चितयन्त (चिती संज्ञाने) नावुध्यन्त ॥१५॥ अतः परम् ऋग्द्वयं परित्यक्तम् ॥ या सुजूर्णिः श्रेणिः सुम्नआपिढेदेचक्षुर्न ग्रन्थिनी चरण्युः । ता अजयोऽरुणयो न संन्नुः श्रिये गावो न धेनवोऽनवन्त ॥१५८॥ (१०.९५.६) पुरूरवसो वाक्यम् । सुजूणिः श्रेणिः सुम्नापि: हृदेचक्षुः इति चतस्रः सख्यः । नकारः समुच्चये। ताभिश्चतसृभिः ग्रन्थिनी सहिता चरण्यु: चरणशीला उर्वशी आजगामेति शेषः। ताः सख्यः अञ्जयः आभरणोपेता: अरुणयः अरुणवर्णाः न सनुः पूर्ववत् न गच्छन्ति मदानुकूल्यं न कुर्वन्तीत्यर्थः। श्रिये श्रयणाय धेनवः नवप्रसूताः गाव इव अनवन्त [गावः यथा शब्दायन्ते] तथा न शब्दयन्तीति व्यतिरेके दृष्टान्तः। मच्छब्द न कुर्वन्तीत्यर्थः (2) ॥१५॥ समस्मिञ्जायमान आसत मा उतेमवर्धनद्यः खगूर्ताः । महे यत् त्वां पुरूरवो रणायावर्षयन् दस्युह्त्याय देवाः ॥१५९|| (१०.९५.७) ·५३ अस्मिन् पुरूरवसि जायमाने वर्धमाने माः अप्सरसोऽपि सम् आसत सङ्गताः अभवन् । मयि स्थितायां ताखप्यासक्त इति भावः । उत अपि च ईम् एनं पुरूरवसं खगूर्ताः स्वयंगामिन्यः नद्यः तासामप्सरसामाश्रयभूता: अवर्धयन् । मयि सत्यपि अन्यासु [अप्सर:सु त] प्रेरितवत्य इत्यर्थः। किं च हे पुरूरवः [ यत् यस्मात् ] त्वा महे महते रणाय देवाः दस्युहत्याय दस्युहननाय अवर्धयन् । तेन भोगविघ्नः सूचितः ॥१५९॥ सचा यासु जहतीष्वत्कममानुषीषु मानुषो निषेवे । अपं म्म मत् तरसन्ती न भुज्युस्ता अत्रसन् रथुम्पृशो नाश्वाः ।। ॥१६०॥ (१०.९५.८) त्रीण्यैळवाक्यानि। यत् यदा सचा सहायभृतः देवानामिति शेषः [पुरूरवाः अत्कं स्वकीयरूपं जहतीषु [परित्यजन्तीषु] अमानुषीषु आसु अप्सरस्मु मानुषः मानुषः सन् निषेवे तदा ता: अप्सरस: मत् मत्तः अप अपसृत्य अत्रसन् गच्छन्ति स्म। अत्र दृष्टान्तः । तरसन्ती, [तरसन् ] मृगनाम, [मृग]विशेषस्त्री भुज्युः भोगसाधनभूता सा यथा व्याघ्रात् पलायत इति भावः । दृष्टान्तान्तरम् । न इवार्थः । रथस्पृशः न रथनियुक्ता: अश्वाः यथा पलायन्ते तथैव ॥१६॥ यदासु मर्तो अमृतासु निस्पृक् सं क्षोणीभिः क्रतुभिर्न पृङ्क्ते । ता आतयो न तन्वः शुम्भत खा अश्वासो न क्रीळयो दन्दशानाः ।। ।।१६१।। (१०.९५.९) यत् यदा आसु अमृतासु अप्सरस्सु मत: मनुष्यः पुरूरवाः निस्पृक् निःशेषेण स्पृशन क्षोणीभिः वाग्भिः क्रतुभिः [न] कर्मभिश्च संपृक्ते संपर्क करोति । नकार: समुच्चयार्थः । तदा ता: अप्सरस: आतयः आतिभूताः खा: तन्वः आत्मीयानि रूपाणि न शुम्भत न प्रकाशयन्ति। [अश्वासो न] अश्वा इव क्रीळयः संक्रीडमाना: दन्दशाना: दन्दशुकाः सर्पवजिलाभिः [आत्मीया:] सकाः भक्षयन्तः । ते यथा] स्वरूप न प्रयच्छन्ति अश्ववाराय [तद्वत् ] ॥१६१॥ विद्युन्न या पतन्ती दविद्योद् भर॑न्ती मे अप्या काम्यानि जनिष्टो अपो नर्यः सुजातः प्रोर्वशी तिरत दीर्घमायुः ॥१६२।। (१०.९५.१०) ·निन्दामन्यासां कृत्वोवंशी स्तौति । या उर्वशी विद्युत् न विद्युदिव पतन्ती दविद्योत् द्योतते। कीदृशी। अप इत्यन्तरिक्षनाम । तत्सम्बन्धीनि अप्या अध्यानि काम्यानि उदकानि मे मह्यं भरन्ती सम्पादयन्ती। [सा] यदा आगता तदा तस्याः सकाशात् अप: यशसा व्याप्तः नर्य: नरेभ्यो हित: सुजात: सुजननः पुत्रः जनिष्टो अजनिष्ट। सा उर्वशी तस्मै दीर्घम् आयुः प्र तिरत वर्धयति ॥१६२।। जजिष इत्था गोपीथ्याय हि द्धाथ तत् पुरूरवो म ओजः । अशासं त्वा विदुषी सस्मिन्नहन् न म आशृणोः किमभुम् वदासि ॥ ॥१६३॥ (१०.९५.११) [उर्वशीवाक्यम् ।] त्वम् इत्था इत्थं गोपीथ्याय गौः पृथिवी तस्याः [पीथ्याय रक्षणाय मदुदरे जज्ञिषे हि जातोऽसि । पुत्ररूपेणेति भावः। हे पुरूरवः त्वं मे उदरे. ओज: रेतोरूपं तेजो दधाथ निहितवानसि । [अहं] विदुषी भावि कार्य जानती सस्मिन् सर्वस्मिन् (वर्णलोप:) अहनि त्वा अशासं शिक्षितवत्यस्मि । त्वं मे वचः न आशृणो: न कृतवान् । त्वम् अभुक् अभोक्ता मद्वचनस्य अपालयिता इदानीं किं वदासि 'हये जाये। इत्यादिकम् ॥१६३॥ .. क्दा सूनुः पितरं जात इच्छाच्चक्रन्नायुं वर्तयद् विजानन् । को दम्पती समनसा वि यूयोदध यदग्निः श्वशुरेषु दीर्दयत् ॥१६॥ (१०.९५.१२) अथ पुरूरवसो वाक्यम् । सूनुः तवोदरे जातः सन् पितरं मां कदा [इच्छात् ] इच्छेत् । कदा वा सूनुः विजानन् मां पितरमधिगच्छन् चक्रन् क्रन्दमानः अश्रु न वर्तयत् । नेति चार्थः । क: [किंविधः सन् ] सूनुः समनसा शोभनमनस्कौ दम्पती आवां वि यूयोत् विश्लेषयेत् । अध अधुना यत् यदा अग्निः तेजखी त्वत्पुत्रः श्वशुरेषु त्वदीय- श्वशुरगृहेषु दीदयत् दीप्यते ॥१६४॥ .. प्रति ब्रवाणि वर्तयते अश्रु चक्रन् न क्रन्ददाध्ये शिवाय । प्र तत् ते हिना यत् ते अस्मे परेह्यस्त नहि मूर मापः ॥१६५॥ (१०.९५.१३) ·उर्वश्युक्तिः । हे पुरूरवः प्रति व्रवाणि त्वां प्रतिवच्मि । त्वदपत्यम् अश्रु वर्तयते वर्तयिष्यति । आध्ये आध्याते शिवायै शिवे कल्याणे समुपस्थिते सति चक्रन् रुदन अश्रूणि विमुञ्चन् [न] क्रन्दत् आक्रन्दन रोत्स्यति चेत्यर्थः। चार्थे नकारः। तत् अपत्यं ते तुभ्यं हिनव प्रहिणोमि यदपत्यं ते [तव संबन्धि] अस्मे अस्मासु निहितमिति शेषः। त्वम् अस्तं गृहं परा इहि गच्छ। हे मूर मूढ त्वं मां नहि आपः न प्राप्नोषि (आप्ल व्याप्तौ)॥१६५॥ - मुबो अद्य प्रपतेदनावृत् परावतं परमां गन्तवा उ। अधा शयीत नितेरुपस्थेऽधैन वृका र सासो अद्युः ॥१६६॥ (१०.९.५.१४) ऐळोक्तिः। हे उर्वशि सुदेवः [त्वया सह सुक्रीड:] पुरूरवाः त्वां विना अद्य प्रपतेत् अत्रैव पततु। अथवा [अनावृत् ] अनावृतः (अनावृत्तः ?) विवस्त्रः (?) सन् परमां परावतं दूरादपि दूरदेशं गन्तवै गच्छेत् । महाप्रस्थानं कुर्यादिति भावः । अथवा निते: भूम्या: उपस्थे शयनं कुर्यात् । यद्वा निर्ऋति: पापदेवता, तस्याः समीपे शयीत म्रियताम् । अध अथवा एनम् ऐळं बृकाः रभसास: वेगवन्त: अद्युः भक्षयन्तु ॥१६६॥ अथ पुरूरवो मा मृथा माप्र पतो मा त्वा वृकासो अशिवास उ क्षन् । न वै स्त्रैणानि सख्यानि सन्ति सालावृकाणां हृदयान्येता ॥१६॥ (१०.९५.१५) [उर्वशी प्रत्युवाच हे पुरूरवः त्वं मा मृथाः [मृति मा प्राप्नुहि । अत्रैव पतनं मा कार्षीः। त्वाम् अशिवास: अशिवा: वृका: मा उ क्षन् [मा] भक्षयन्तु । उ इति एवकारार्थः। स्त्रैणानि स्त्रीभिः कृतानि सख्यानि न वै सन्ति । एता एतानि सख्यानि सालावृकाणां हृदयानि ॥१६॥ मा च प्र पप्तः यद् विरूपाचरं मर्येष्ववसं रात्रीः शरदश्वतत्रः । घृतस्य स्तोकं सकृद आश्नां तादेवेदं तातृपाणा चरामि ॥१६८॥ (१०.९५.१६) ·उर्वश्युक्तिः । विरूपा मनुष्यसम्पर्काद्विगतसहजदेवरूपा यद्वा पत्यानुकूल्यार्थ गृहीत- नानाविधरूपा अहं मर्येषु यत् यदा अचरं तदानीं रात्री: रमयित्री: [चतस्रः] शरदः वर्षाणि अवसं न्यवसम् । घृतस्य स्तोकम् अल्पं धृतं अह्न: अहनि सकृदेव आश्नां भक्षितवती । तादेव तेनैव स्तोकेन घृतेन इदं सम्प्रति तातृपाणा तृप्ता सती चरामि गच्छामि । विरोध- लक्षणया अतृप्तत्यर्थः ॥१६॥ अन्तरिक्षयां रजसो. विमानीमुप॑ शिक्षायुर्वशी वसिष्ठः । उप त्वा रातिः सुकृतस्य तिष्ठान् नि वर्तस्व हृदयं तप्यते मे ॥१६९॥ (१०.९५.१७) ऐळोक्तिः । अहम् अन्तरिक्षप्रां खतेजसा अन्तरिक्षस्य पूरयित्री तथा रजसः रजकस्योदकस्य [विमानीम् ] निर्मात्रीम् । (मदर्थमिति शेषः ।) उर्वशी वसिष्ठः सपत्नीनां मध्ये मानेन वासयिता उप शिक्षामि वशं नयामि। ऐळ: सुकृतस्य शोभनकर्मणः रातिः दाता त्वाम् उप तिष्ठात् उपतिष्ठतु। निवर्तख यतो मे हृदयं तप्यते ॥१६९॥ .. । इति त्वा देवा इम आहुरैळ यथेमेतद् भवसि मृत्युबन्धुः । प्रजा ते देवान् हुविषां यजाति वर्ग उ त्वमपि मादयासे ॥१७०॥ (१०.९५.१८) उर्वशीवाक्यम् । हे ऐळ इमे देवाः त्वाम् इति एतत् आहुः यथा त्वं मृत्युबन्धुः मा भवसि । प्रजा प्रकर्षेण जायमानस्त्वं ते देवान् तव यष्टव्यान् हविषा यजासि यजसि। जीवन सन् यज्ञान् करिष्यसीत्यर्थः। यदि चोर्वशीकामना तर्हि खर्गे वयमिव त्वमपि उर्वश्या सह मादयासे मोदिष्यसि । एवमाहुरित्यर्थः ॥१७०॥ इत्युर्वशीराजसंवादः॥ अथ दक्षिणाप्रशंसा आविरभून् महि माघोनमेषां विश्वं जीव तमसो निर्रमोचि । महि ज्योतिः पितृभिर्दत्तमार्गादुरुः पन्था दक्षिणाया अदर्शि ॥१७१॥ (१०.१०७.१) ·५७ .. माघोनं मघवा चैत्रमासस्य सूर्यः तत्सम्बन्धि महि महत्तजः एषां यजमानानां यागसिद्धयर्थम् आवि: अभूत् ] आविर्भूतम् । तत: विश्वं जीवं स्थावरजङ्गमात्मकं तमस: सकाशात् निरमोचि निर्मुक्तम् अभूत्। अथानन्तरं पितृभिः देवैः दत्तं महि महत् ज्योति: सूर्याख्यम् आगात् आगच्छति परिभ्रमति। तेन ज्योतिषा दक्षिणायाः दक्षिणदिशः। इदं चोपलक्षणम् । सर्वदिशामपि । उरु: महान् पन्थाः अदर्शि ॥१७१॥ उच्चा दिवि दक्षिणावन्तो अम्थुर्ये अश्वदाः सह ते सूर्येण । हिरण्यदा अमृतत्वं भजन्ते वासोदाः सोम प्रतिरन्त आयु: ॥१७२॥ (१०.१०७.२) दक्षिणा देयत्वेन येषां ते दक्षिणावन्तः यजमानाः दिवि द्युलोके उच्चा अस्थुः तिष्ठन्ति। सामान्येनोक्त्वा दानविशेषेण फलविशेषमाह। अश्वदा: अश्वानां दातार: ये यजमाना: ते सूर्येण सह तिष्ठन्ति । ये हिरण्यदाः हिरण्यदातार: ते अमृतत्वम् अमरण- धर्मत्वं देवत्वं भजन्ते। “अमृतं वै हिरण्यम्" (तै. स. ५.२.७.२) इति श्रुतेः । तथा, “सौम्यं वै वास:" (ते. ब्रा. २.२.५) इति श्रवणात् । हे सोम वासोदाः [ये] त्वद्दवत्य- वस्त्रदातार: सन्ति ते त्वया सह तिष्ठन्तीति शेषः । एते सर्वे आयुः जीवनं प्रतिरन्ते प्रवर्धयन्ति। (प्रपूर्वस्तिरतिवृद्धयर्थः) ॥१७२॥ दैवी पूर्तिर्दक्षिणा देवयज्या न कवारिभ्यो नहि ते पृणन्ति । अथा नरः प्रयतदक्षिणासोऽवद्यभिया बहवः पृणन्ति ॥१७३॥ (१०.१०७.३) देवी देवप्रीत्यर्थ दीयमाना देवयज्या देवयागाङ्गभूता दक्षिणा पूर्ति: पालिनी उत्तमेत्यर्थः । [सा च] कवारिभ्यः कुत्सितेभ्यः [अयष्टभ्यः] न दातव्येति शेषः । हि यत: ते कुत्सिता: देवान् स्तुतिभिहविभिर्वा न पृणन्ति न प्रीणयन्ति (पृण प्रीणने)। अथ प्रयतदक्षिणास: [दत्तदक्षिणा:] अपि [बहवः] नरः पुमांसः यत् कवारिभ्यः [अयष्टभ्यः] पृणन्ति प्रीणयन्ति तत् अवद्यमिया निन्दाभीत्या ॥१७३॥ शतधारं वायुमर्क स्वर्विदं नृचक्षसस्ते अभि चक्षते हुविः । ये पृणन्ति प्र च यच्छन्ति सङ्गमे ते दक्षिणां दुहते सप्तमातरम् ।। ॥१७४॥ (१०.१०७.४) 00

·ये अर्कम् आदिलं, नृचक्षस: नृणां द्रप्ट्टन्, कदास्मभ्यं हविर्दास्यन्तीति द्रष्ट्रनिन्द्रादिदेवां-
श्वाभिलक्ष्य हविः चक्षते दातुं जानन्ति । ये च संगमे, संगमधिगच्छन्ति ऋत्विजो
यत्रेति स संगमो यज्ञः, तस्मिन् देवेभ्यः पृणन्ति स्तुतिभिः प्रीणयन्ति देवेभ्यश्च हविः प्र
यच्छन्ति । (देवान् अभिलक्ष्य हविः प्रचक्षते दातुं जानन्ति प्रयच्छन्ति च] ) ते सप्तमातरं
सप्त संख्याकमातृकां दक्षिणां दुहते प्राप्नुवन्ति। कीदृशमादिलं, शतधारं बहुधारणोपेतं,
वायु वायुनामकम् , आदित्यस्य जगद्रूपत्वात् , स्वर्विदं स्वर्गम्य लम्भकम् ॥१७४॥
दक्षिणावान् प्रथमो हूत एति दक्षिणावान् ग्रामणीरप्रेमेति ।
तमेव मन्ये नृपति जनानां यः प्रथमो दक्षिणानाविवार्य ॥१७५॥
(१०.१०७.५)
दक्षिणावान् यजमान: हूत: सन् प्रथम: एति सभासु प्रथमं लोका: तम् आह्वयन्ति
तथा ग्रामणी: सन् अग्रम् एति। [तमेव नृपतिं नराणां पालयितारमिति मन्ये ऋषिरह-
मववुध्ये] यः [जनानां] दक्षिणाम् आविवाय [आगमयति प्रापयति ॥१७॥
तमेव ऋषि तमु ब्रह्माणमाहुर्यजन्य सामगार्मुक्थशासम् ।
स शुक्रस्य तन्वो वेद तिम्रो यः प्रथमो दक्षिणया सराध ॥१७६।।
(१०.१०७.६)
तम् एव ऋषिम् अतीन्द्रियार्थदर्शिनम् आहुः । यज्ञन्यं यज्ञनेतारं सामगां सामगातार
उक्थशासम् उक्थशंसितारं होतारमाहुः । स: शुक्रस्य अग्ने: तिस्रः तन्वं: आहवनीया-
द्यात्मिका: वेद। प्रथम: दापने मुख्य: य: दक्षिणया ऋत्विगादीन रराध आराधितवान्।।१७६॥
दाक्षिणाश्वं दक्षिणा गां ददाति दक्षिणा चन्द्रमुत यद्धिरण्यम् ।
दक्षिणान्नं वनुते यो न आत्मा दक्षिणां वर्म कृणुते विजानन् ।।१७७॥
(१०.१०७.७)
[ दक्षिणा तद्दातृभ्यः अश्वं ददाति । तथा च गां ददाति। तथा] चन्द्र सुवर्ण
[उत अपि च] हिरण्यं रजतं ददाति। किं च सा अन्न] वनुते। वनोतिग्त्र दानार्थः ।
यः विजानन् दक्षिणाख्यं वर्म [कवचं] कृणुते सान:] आत्मा (१) ॥१७॥

·न भोजा मुर्न न्यर्थमीयुन रिष्यन्ति न व्यथन्ते ह भोजाः । इदं यद् विश्वं भुवनं वश्चैतत् सर्व दक्षिणेभ्यो ददाति ॥१७८॥ (१०.१०७.८) भोजाः दातार: न मनुः न म्रियन्ते। न्यर्थम् (ऋ गतौ) अनिष्टां गतिं न ईयुः । [तथा] न रिष्यन्ति [अहिंसिता भवन्ति । अतएव भोजाः न व्यथन्ते ।] हशब्दः प्रसिद्धौ इदं विश्वं सर्व भुवनं यत् अस्ति यच्च स्वः स्वर्गलोकश्च एतत् सर्वं दक्षिणा [एभ्यः] दातृभ्यः ददाति ॥१७८॥ भोजा जिग्युः पुभिं योनिमग्रे भोजा जिग्युर्वध्वं? या सुवासाः । भोजा जिग्युरन्तःपेयं सुरीया भोजा जिग्युर्ये अहूताः प्रयन्ति ॥१७९॥ (१०.१०७.९) [भोजाः दातार: अग्रे प्रथममेव] योनि सर्वकामप्राप्तिहेतु सुरभि कामधेनुं जिग्युः। अपि च ते] तां वध्वं वधूं नवोडां स्त्री जिग्युः। कीदृशी, या सुवासाः। किंच ते शत्रूणां मुरायाः अन्त:पेयं मदं जिग्युः तेषां शत्रूणां गर्वपरिहारं कुर्वन्ति। ये अहूता: बलाधिक्येन [अनाहूयमानाः प्रयन्ति प्रमुखमागच्छन्ति तान् भोजा: दक्षिणादातारो जनाः [जिग्युः] जयन्ति ॥१७९॥ भोजायाश्वं सं म॒जन्त्याशुं भोजायास्ते कन्याई शुभमाना। भोजस्येदं पुष्करिणीव वेश्म परिप्कृतं देवमाने चित्रम् ।।१८०॥ (१०.१०७.१०) भोजाय दात्रे अश्वम् आशुं शीघ्रगामिनम् [अश्व सं मृजन्ति कण्टकलोहयन्त्रेण कण्डूयन्ति । किंच भोजाय शुम्भमाना शरीरावयवसनिवेशविशेषशोभना कन्या आस्ते । इदै हृदयाह्लादकं वेश्म गृहं पुष्करिणीव । पुष्कराणि पद्मानि सन्ति यस्यां सा पुष्करिणी सा यथा पद्मादिभिरलंकृता भवति तद्वत् गृहं परिष्कृतं वितानादिभिरलंकृतं [ देवमानेव] देवमानमिव [देवयानमिव चित्रं मनोहरं तस्य भवति ॥१८०॥ .

·भोजमाः सुष्टुवाहो वहन्ति सुवृद् रथो वर्तते दक्षिणायाः । भोज देवासोऽवता भरेषु भोजः शत्रून्त्समनीकेषु जेता ॥१८१॥ (१०.१०७.११) मुष्ठुवाहः शोभनवहनसमर्थाः अश्वा: भोज दातारं वहन्ति (वह प्रापणे)। दक्षिणायाः दातुर्यजमानस्य सुवृत् सुष्टु चक्रादिवर्तनं यस्य सः अश्वादिसहितो रथो वर्तते। देवासः हे देवाः भरेषु, भ्रियते आहवनीयादिरूपेणाऽग्निरत्रेति भरा: यज्ञाः तेषु, यद्वा भृ भर्त्सने, भृणन्ति भयिन्ति योद्धारोऽत्रेति भरा: संग्रामास्तेषु [भोजम् ] अवत । तत: युष्माभिः पालित: भोजः धनादिदाने जनानां भोजयिता सन् समनीकेषु संग्रामेषु शत्रून् जेता जयशीलो भवतु ॥१८१॥ [अथ] धनान्नदानप्रशंसा अन्नस्तुतिव्याख्या-"न वा उ भिक्षुर्धनानप्रशंसेति" । न वा उ देवाः क्षुधुमिद् वधं दंदुरुताशितमुप॑ गच्छन्ति मृत्यवः । उतो यिः पृणतो नोपं दस्यत्युतार्पणन् मड़ितारं न विन्दते॥१८२॥ (१०.११७.१) देिवाः सर्वेषां क्षुध] न ददुः। इदिति निश्चये। किन्तु वधम् इत् वधमेव ददुः । आशितम् अदत्त्वा भुनाने मृत्यवः उप गच्छन्ति । चार्थे उतशब्दः। पृणत: प्रयच्छत: जनस्य रयिः धनं नोप दस्यति नोपक्षीयते (दसु उपक्षये)। अपृणन् अप्रयच्छन् मर्डितारम् आत्मनः सुखयितारं न विन्दते न प्राप्नोति ॥१८२॥ य आध्राय चकमानाय पित्वोऽन्नवान्त्सन् रफ़ितायोपजग्मुवे। स्थिरं मनः कृणुते सेवते पुरोतो चित् स मंडितारं न विन्दते ॥१८३॥ (१०.११७.२) यः पुरुषः अन्नवान् सन्नपि आध्राय दुर्बलाय पित्व: अन्नानि चकमानाय कामयमानाय रफिताय दारिद्येण हिंसिताय (रफि हिंसार्थ:) उपजग्मुषे गृहं प्रत्यागताय अन्नादि दातुं मनः खीयमन्त:करणम् [अदानें] स्थिरं कृणुते कुरुते उतो [पुरः तस्य पुरस्तादेवान्नादि सेवते च [सः मर्डितारं सुखयितारं नाप्नोति ॥१८३॥ ..

·स इद् भोजो यो गृहवे ददात्यनकामाय चरते कृशाय ।
अरमस्मै भवति यामहूता उतापुरीधू कृणुते सायम् ॥१८४॥
(१०.११७.३)
यः गृहवे गृहागताय चरते अध्वनीनाय, “अध्वनीनोऽतिथिय" इति मनुस्मृतेः,
दारिद्येण कृशाय' अन्नं ददाति स इत् स एव भोजः दाता। अस्मै दात्रे यामहूतौ, यामाः
गन्तारो देवाः हूयन्ते आहूयन्तेऽत्रेति यज्ञः तस्मिन्, अरम् अलं पर्याप्तं भवति । अन्नमिति
शेषः। उत किंच अपरीषु शात्रवीषु सेनासु दाता वैरिणमपि सखायं कृणुते करोति ॥१८४॥
न स सखा यो न ददाति सख्ये सचाभुवे सर्चमानाय पित्वः ।
अस्मिात् प्रेयान् न तदोको अस्ति पृणन्तमन्यमरणं चिदिच्छेत् ॥
॥१८५॥ (१०.११७.४)
यः सख्ये [सखिजनाय] सचाभुवे सह वसते सचमानाय सेवमानाय पित्वः
अन्नानि न ददाति सः न सखा, "भोजयेच्चागतान् काले सखिसम्बन्धिबान्धवान्। इति
यमस्मृतेः। यद्यतिथिः सखा वा अस्मात् अदातुः सख्युर्वा सकाशात् अप प्रेयात् परित्यज्य
गच्छेत् तर्हि तत् ओकः गृहं न अस्ति [न भवति],. चित् चेत् स गतः अन्यं [पृणन्तम्
अन्नादिकं प्रयच्छन्तम्] अरण दातारम् इच्छेत् गच्छेत् । अन्यत्र गमनात् पूर्व नाकारित-
श्चेत्तदा गृहनाश इत्यर्थः ॥१८५॥
पृणीयादिन् नाधमानाय तव्यान् द्राधीयांसमर्नु पश्येत् पाम् ।
ओ हि वर्तन्ते रथ्येव चक्रान्यमन्यमुप॑ तिष्ठन्तु रायः ॥१८६॥
(१०.११७.५)
तव्यान् तवीयान् कृशोऽपि (2) पुरुषः, धनहीन इति यावत्, नाधमानाय याचमानाय
'पृणीयात् इत् दद्यादेव (पृ पालनपूरणयोः)। सः द्राधीयांस [पन्यां] पन्थानं दीर्घपुण्य-
मार्गम् अनु पश्येत। हि यस्मात् रायः धनानि खलु निश्चयेन ओ [आ उ] वर्तन्ते एकत्र न
तिष्ठन्तीत्यर्थः। तत्र दृष्टान्तः। रथ्या रथसंबन्धीनि चक्रा चक्राणि यथा उपर्यधश्चावर्तन्ते,
तद्वत् अन्यमन्य पुरुष रायो धनानि उप तिष्ठन्ते ॥१८६॥

·मोघमन्नं विन्दते अप्रचेताः सत्यं ब्रवीमि वध इत् स तस्य । नार्यमणं पुप्यति नो सखायं केवलाघो भवति केवलादी ॥१८॥ (१०.११७.६) अदातारं दूषयति । अप्रचेताः अप्रकृष्टज्ञानः, दाने यस्य चेतो न भवति सः, मोघ व्यर्थमेव अन्नं विन्दते लभते। (विद्ल लाभे, तौदादिकः । शे मुचादीनाम् (पा ७.१. ५९) इति नुमागमः।) इदं सत्यं यथार्थमेव ब्रवीमि ऋषिरहं वदामि । न केवल व्यर्थ [किंतु] तस्य पुरुषस्य सः वधः इत् वध एव । अथवा स निरर्थको वध एव यः पुरुष अर्यमणम् । उपलक्षणमिदम् । सर्वान् देवान् न पुष्यति हविःप्रदानेन [न पोष- यति]। नापि सखायम् अपि आगतमतिथिमित्रवर्ग च न पोषयति । (पुष पुष्टौ. देवादिकः। यच्छब्दाध्याहारात् अनिघातः ।) अत एव केवलादी (अदेः, सुप्यजातौ (पा ३.२.७८) इति णिनिः, अत उपधालक्षणा वृद्धिः।) केवलमेकोऽन्नं भुजानः अयं केवलाघो भवति केवलं पापवान् भवति। पापमेव केवलमवशिष्यते, नैहिक नामुष्मिक- मिति । तस्माद्यथाकथंचिद्दातव्यमिति अभिप्रायः ॥१८॥ कृषन्नित् फाल आशितं कृणोति यन्नध्वानुमप॑ वृक्ते चरित्रैः । वदन् ब्रह्मावदतो वनीयान् पृणन्नापिरप्र॒णन्तमभि प्यात् ॥१८८॥ (१०.११७.७) कृषन् कृषि कुर्वन् पुरुषः फाले (!) काष्ठे आशित स्थितं कीटादि कष्टभोक्तारं (!) कृणोति करोति। अध्वान यन् गच्छन् पुरुषः चरित्रैः स्वकीयैर्गमनैः अन्यान् अप वृक्ते रोधयति (१) (वृजी वर्जने) । वदन [शास्त्रार्थ ब्रुवाणः] ब्रह्मा ब्राह्मणः अवदतः अज्ञस्य जनस्य वनीयान् प्रियकरो भवति । (वनतेः [तृजन्तस्य] ईयमुन् ।) तथा पृणन् ददन् आपि: दाता अपृणन्तम् अदातारं प्रति अभि स्यात् वन्धुर्भवति । परानभिमतदानकरणात् शत्रुत्वेऽपि लजया पुण्यकारयितृत्वेन बन्धुत्वम् ॥१८८॥ एकपाद् भूयो द्विपदो वि चक्रमे द्विपात् त्रिपादमभ्येति पश्चात् । चतुष्पादेति द्विपदामभिस्वरे संपश्यन् पङ्क्तीरुपतिष्ठमानः ।।१८९|| (१०,११७.८) ·पादशब्दो भागवचनः । एकपात् एकमागधनः पुरुषः द्विपदः द्विगुणवनस्य पुंसः मार्ग [भूयः] भूयसा कालेन वि चक्रमे विविधं गच्छति प्राप्नोति। तथा [ द्विपात् ] द्विभागधनः त्रिपादं त्रिभागधनं पुरुष पश्चात् अभ्येति [अभिगच्छति । चतुष्पात् चतुर्भागधनस्तु द्विपदां, बहुवचनादेकपादादयः उपलक्ष्यन्ते, एकपादधनादीनाम् अभिवरे निकटे पङ्क्ती: क्रमान् सम्पश्यन् उपतिष्ठमानः गच्छमानः एति। अन्योऽन्यापेक्षया सर्वेषामेवाधिकधनत्वेन धनगवं मा कृथाः किन्तु प्रयच्छेत्यर्थः ॥१८९॥ समौ चिद्धस्ती न समं विविष्टः संमातरा चिन् न समं दुहाते । यमयोश्चिन् न समा वीर्याणि ज्ञाती चित् सन्तौ न समं घृणीतः ॥ ॥१९०॥ (१०.११७.९) समौ चित् समावपि हस्तौ समं समानकार्य न विविष्टः न व्याप्नुतः। (विष्ल व्याप्तौ।) संमातरा चित् समानमातरावपि धेनू समं न दुहाते । यमयोश्चित् सहजातयोरपि समा समानानि वीर्याणि न सन्ति । ज्ञाती चित् ज्ञाती एव सन्तौ [अपि न समं पृणीत: न सम ददतः। तस्माद्यम्य धनमस्ति स दद्यादेवेत्यर्थः ॥१९॥ अद्धी दिन्द्र प्रस्थितेमा हवींषि चनो दधिष्व पचतोत सोमम् । प्रय॑वन्तः प्रति हर्यामसि त्वा सत्याः सन्तु यजमानस्य कामाः।।१९।। (१०.११६.८) हे इन्द्र [प्रस्थिता] प्रस्थितानि उत्तरवेन्दि प्रति इमा इनानि (उभयत्र डादेशः) हवींषि अद्धि इत् भक्षय । इदवधारणे । चन इत्यन्ननाम [तत्] दधिष्व धारय उदरे प्रक्षिप । उतापि च सोम पचत पिब (1)। प्रयस्वन्तः प्रयोऽन्नं तद्वन्तो वयं त्वा त्वां प्रति हर्यामसि कामयामहे धनादीनि । यजमानस्य कामाः सत्याः सन्तु ॥१९१॥ मुञ्चामि त्वा हविषा जीवनाय कमज्ञातयक्ष्मादुत राजयक्ष्मात् । अाहिर्जग्राह यदि वैतदेनं तस्यां इन्द्राग्नी प्र मुमुक्तमेनम् ॥१९२॥ (१०.१६१.१) ·६४ प्राजापत्या यक्ष्मनाशनी। हे यक्ष्माभिभूत अनेन हविषा त्वाम् [अज्ञातयक्ष्मात् ] अज्ञातरोगात् राजयक्ष्मात् क्षयादपि मुञ्चामि। जीवनाय के जीवनार्थम् । कमिति पूरकः । हे इन्द्राग्नी एतत् एतस्मिन् समये यदि एनं व्याधितं ग्राहिः [ग्रहरूपा] देवता जग्राह तस्याः सकाशात् एनं प्र मुमुक्तं प्रमोचयतम् ॥१९२॥ . यदि क्षितायुर्यदि वा परेतो यदि मृत्योरन्तिकं नीत एव । तमा हरामि निर्ऋतेरुपस्थादस्पार्षमेनं शतशारदाय ॥१९३॥ (१०.१६१.२) यत् अय रोगेण ग्रस्तः क्षितायुः क्षीणायुः, यदि अस्माल्लोकात् वा परेतः गतः, यदि वा मृत्योः अन्तिकं नीतः एव भवति, एवंभूतम् एतं नितेः पापदेवतायाः उपस्थात् समीपात् आ हरामि आवर्तयामि । शतशारदाय शतवर्षायुषे एनम् अस्पार्ष मन्त्रेण स्पृष्टवानस्मि (2)॥१९३॥ सहस्राक्षेणं शतशारदेन शतायुषा हविषाहार्षमेनम् । शतं यथेमं शरदो नयातीन्द्रो विश्वस्य दुरितस्य पारम् ॥१९४॥ (१०.१६१.३) सहस्राक्षेण । सहस्रमिति बहुनाम । सहस्रशोऽक्षीणि चक्षूषि यस्य हविष: फलत्वेन विद्यन्ते तत् सहस्राक्षम् (बहुव्रीहौ सक्थ्यक्ष्णोः (पा. ५.४.११३) इति षच् )। शरदः सम्बन्धी शारदः संवत्सरः । शतं शारदा यस्य तत्तथोक्तम् । (बहुव्रीहौ पूर्वपदप्रकृति- स्वरत्वम् ।) अत एव शतायुषा शतसंवत्सरपरिमितमायुः जीवन फलभूतं यस्य तादृशेन हविषा यक्ष्मगृहीतम् [एनम्] तथा आहार्ष रोगादनैषं यथा येन प्रकारेण इन्द्रः इम पुरुष शतं शरदः संवत्सरान् (अत्यन्तसंयोगे द्वितीया) विश्वस्य सर्वस्य दुरितस्य दुःखस्य पारम् अवसानं दु:खादिराहित्यं नयाति नयेत् , तथा आहार्षमित्यर्थः ॥१९४॥ - शतं जीव शरदो वर्धमानः शतं हेमन्ताञ्छत, वसन्तान् । शतमिन्द्राग्नी सविता बृहस्पतिः शतायुषा हुविषेमं पुनर्दुः ॥१९५|| (१०.१६१.४) ·हे राजयक्ष्माद्विमुक्त वर्धमानः अहरहः वृद्धि प्राप्नुवन् त्वं [शतं] शरदः शरहतून् जीव । शतं हेमन्तान हेमन्तऋतूंश्च जीव । शतं वसन्तान् । उशब्दः समुच्चये। अपि च [इन्द्राग्नी] इन्द्रश्चाग्निश्च सविता प्रेरको देवश्च बृहस्पतिः बृहतां देवानां पालयिता देवश्च शतायुषा शतसंवत्सरपरिमितस्य आयुषः हेतुभूतेन हविषा तर्प्यमाणाः सन्तः इमं जनं पुनः दुः पुनरस्मभ्यं प्रादुः ॥१९५॥ आहाषं त्वाविढं त्वा पुनरागाः पुनर्नव । सर्वाङ्ग सर्वं ते चक्षुः सर्वमायुश्च तेऽविदम् ॥१९६।। (१०.१६१.५) हे व्याधिगृहीत त्वा त्वाम् आहार्ष मृत्योः सकाशात् आहृतवानस्मि। अत एव त्रा त्वाम् अविदम् अलप्सि। हे पुनर्नव पुनरभिनव पुनरागाः पुनरस्मत्समीपमागच्छ । हे सर्वाङ्ग सर्वैरङ्गैरुपेत ते सर्व चक्षुः। उपलक्षणमेतत् । इन्द्रियवर्ग सकलमपि [अविदम्] लब्धवानस्मि । तेन च आयुः जीवितं सम्पूर्णमविदम् ॥१९६॥ आ त्वाहार्षमुन्तरेधि ध्रुवस्तुष्ठाविचाचलिः । विशस्त्वा सर्वा वाञ्छन्तु मा त्वद्राष्ट्रमधि भ्रशत् ॥१९७॥ (१०.१७३.१) हे राजन् त्वा त्वाम् आहार्षम् अस्य राष्ट्रस्य [स्वामित्वेनानैषम् । स त्वम्] अन्तः अस्य मध्ये एधि स्वामी भव । ध्रुवः नित्यः सन् अविवाचलिः अतिशयेन चलनरहित एव सन् तिष्ठ राष्ट्रमधितिष्ठ । सर्वाः विशः प्रजाः त्वां वाञ्छन्तु अयमेव सदास्माकं राजाऽस्त्विति कामयन्तु (वाछि इच्छायाम् )। त्वत् त्वत्तः सकाशाद्राष्ट्र राज्यं मा अधि भ्रशत् मा भ्रश्यतु मा वियुक्तं भवतु (भ्रन्शु अधःपतने) ॥१९॥ इहैवैधि माप च्योष्ठाः पर्वतइवाविचाचलिः । इन्द्रइवेह ध्रुवस्तिष्ठेह राष्ट्र, धारय ।।१९८॥ (१०.१७३.२) हे राजन् इहास्मिन्नेव राज्ये एधि स्वामित्वेन सर्वदा वर्तमानो भव । अप च्योष्ठाः अयच्युतो मा भूः। पर्वतइव यथा पर्वतो निश्चलत्वेनावतिष्ठते एवम् अविचा- 9 ·६ चलि: चलनरहितो भव । इन्द्रइव यथा स्वर्गे इन्द्रः एवम् इह लोके त्वम् अवतिष्ठ स्थिरो भव । राष्ट्रमु राष्ट्रं च इह लोके धारय स्वे स्वे कर्मण्यवस्थापय ॥१९८॥ इममिन्द्रो अदीधरद् ध्रुवं ध्रुवेणं हविर्षा । तम्मै सोमो अधि ब्रवत् तस्मा उ ब्रह्मणस्पतिः ॥१९९|| (१०.१७३.३) इमम् अभिषिक्तं ध्रुवेण स्थिरेण हविषा तप्यमाणः इन्द्रः ध्रुवं स्थिरम् अदीधरत् धारयतु। सोमः तस्मै राज्ञे अधि ब्रवत् प्रवीतु मदीयोऽयमिति पक्षपातवचनं करो तु तस्मा उ तस्मा एव ब्रह्मणस्पतिः मन्त्रस्य पालको देवश्च अधिब्रवीतु ॥१९९॥ ध्रुवा द्यौर्बुवा पृथिवी ध्रुवासः पर्वता इमे । ध्रुवं विश्वमिदं जगद् ध्रुवो राजा विशामयम् ॥२००। (१०.१७३.१) यथा द्यौः ध्रुवा स्थिरा भवति। पृथिवी [च] ध्रुवा स्थिरा भवति । इमे दृश्यमानाः पर्वताः महीधराश्च ध्रुवासः स्थिराः। इदं विश्वं सर्वं जगत् ध्रुवं स्थिरं भवति । एवमेव विशां प्रजानां राजा स्वामी सन् अयं ध्रुवः स्थिरो भवतु ॥२००॥ ध्रुवं ते राजा वरुणो ध्रुवं दे॒वो बृहस्पतिः । ध्रुवं त इन्द्रश्चाग्निश्च राष्ट्र धारयतां ध्रुवम् ॥२०१॥ (१०.१७३.५) हे राजन् ते तव राष्ट्र राजा राजमानः ध्रुवं स्थिरं वरुणः। ध्रुवं देवः बृहस्पतिः । ध्रुवम् इन्द्रः च ध्रुवम् अग्निश्च ध्रुवं ते धारयताम् ॥२०१॥ ध्रुवं ध्रुवेर्ण हविषाभि सोमं मृशामसि । अथो त इन्द्रः केवलीविंशो बलिहृतस्करत् ।।२०२।। (१०.१७३.६) ध्रुवेण स्थिरेण हविषा पुरोडाशादिना युक्तं ध्रुवं स्थिरं सोमम् [अभि] मृशामसि तवाभ्युदयार्थ देवतायै अभिमृशामः [संस्पृशामः] देवताम् अभिलक्ष्य दद्मः। अथो ·यागानन्तरमेव इन्द्रः विशः प्रजाः ते तवेव केवली: असाधारणाः सतीः ( केवलमामक. (पा. ४.१.३०) इति डीप् ) वलिहृतः करस्य प्रदात्री करत् करोतु ॥२०२॥ अपश्यं त्वा मनसा चेकितानं तपसो जातं तपसो विभूतम् । इह प्रजामिह रथिं राणः प्र जायस्व प्र॒जयां पुत्रकाम ॥२०३।। (१०.१८३.१) हे यजमान त्वा त्वां मनसा बुद्धया अहम् अपश्यम् अदर्शम्। कीदृशं, चेकितानं कर्माणि भृशं जानन्तम् तपसः दीक्षारूपाद् व्रतात् जातं पुनरुत्पन्नं यद्वा जन्मान्तरानुष्ठितात् सुकृतादुत्पन्नं तपसः अनुष्ठीयमानाद्यज्ञात् विभूतं सर्वत्र प्रख्यातम्। हे पुत्रकाम पुत्रान् कामयमान इह अस्मिन् लोके प्रजा पुत्रपौत्रादिरूपां रराणः रमयन् रयिं धनं च इह अस्मिन् लोके रमयन् प्रजया प्रजनेन प्र जायस्व प्रजाः उत्पादयस्व । पुत्रादिरूपेणो- त्पद्यस्व प्रजा उत्पादयेत्यर्थः ॥२०३॥ अपश्यं त्वा मनसा दीध्यानां खायां तनू ऋत्ये नाधमानाम् । उप मामुच्चा युतिर्बभूयाः प्र जायख प्र॒जयां पुत्रकामे ॥२०॥ (१०.१८३.२) हे युवति दीध्यानां दीप्यमानांस्खायाम् आत्मीयायां तनू तन्वां शरीरे ऋत्व्ये, ऋतुकाले भवं गर्भधारणरूपं कर्म ऋत्वियं, तस्मिन् निमित्तभूते, नाधमानां भर्तुरुपगमनं याचमानां त्वां मनसा बुद्धया अपश्यम् अद्राक्षम् । हे पुत्रकामे पुत्रान् कामयमाने मामुप मत्समीपमेव प्राप्य सा त्वम् उच्चा उच्चैः भृशं युवतिः तरुणी बभूयाः भूयाः। (छन्दस्युभयथेति शम्।) युवतिर्भूत्वा च प्रजया प्रजनेन प्र जायख पुत्राद्यान् प्रसूष्व । (जनी प्रादुर्भावे । प्रादुर्भाव: प्राकट्यमित्यर्थः) ॥२०४॥ इति श्रीमन्नारायणभट्टात्मजरामकृष्णभट्टसुतदिनकरभट्टकृते मन्त्र- विभागान्तर्गतऋगर्थसारे अष्टमाष्टकान्तर्गतऋग्व्याख्या समाप्ता ॥

·मन्त्रसूची अक्षण्वन्त: कर्णवन्त: ४५.१३७ अग्निमीळे पुरोहितम् १.१ अग्निस्तुविश्रवस्तमम् ३५.१०५ अग्नीषोमा पिपृतमर्वत: १६.४९ अग्नीषोमावनेन वाम् १६.४७ अग्नीषोमाविमानि १६.४८ अग्नीषोमा सवेदसा १६.४६ अग्नीषोमा हविषः १५.४४ अग्ने: पूर्वे भ्रातरः ४०.११९ अग्नेयं प्रथमस्यामृतानाम् ५.१५ अग्ने शर्ध महते सौभगाय ३५.१०६ अदितिौरदितिरन्तरिक्षम् १४.४३ अध खनादुत बिभ्युः २०.६० अद्धीदिन्द्र प्रस्थितेमा ६३.१९१ अन्तरिक्षमा रजसः ५६.१६९ अपश्यं त्वा मनसा चेकितानम् ६७.२०३ अपश्यं त्वा मनसा दीध्यानाम् ६७.२०४ अप्रतीतो जयति ३५.१०४ अमन्दान्त्स्तोमान् ३०.८९ अयं नाभा वदति ४२.१२८ अयं मित्रस्य वरुणस्य २०.६१ अयं मे हस्तो भगवान् ४१.१२४ अवन्तु नः पितरः २३.७० अवोचाम नमो अस्मै २८.८४ अश्याम ते सुमतिम् २६.७६ अस्माँ इहा वृणीष्व ३४.१०१ आ कृष्णेन रजसा ८.२२ आ त्वाहार्षमन्तरेधि ६५.१९७ आ पप्रौ पार्थिव रजः १२.३६ आरे ते गोघ्नमुत २८.८३ आविरभून महि माघोनम् ५६.१७१ आहार्ष त्वाविदम् ६५.१९६ इति त्वा देवा इमे ५६.१७० इदंपित्रे मरुतामुच्यते २७.७९ इदं विष्णुर्वि चक्रमे ३.८ इन्द्रं कुत्सो वृत्रहणम् २४.७३ इन्द्र तुभ्यमिदद्रिवः १२.३५ इन्द्रमीशानमोजसा २.६ इन्द्रं मित्रं वरुणम् २३.६८ इन्द्राय नूनमर्चत १२.३७ इन्द्रेण युजा निः सृजन्त ४३.१३१ इमं स्तोममहंते जातवेदसे १७.५० इममिन्द्रो अदीधरद् ६६.१९९ इमा रुद्राय तवसे २५.७४ इषुन श्रिय इषुधेरसना ५२.१५७ इहैव स्तं मा वि यौष्टम् ४५.१३८ इहैवैधि माप च्योष्ठाः ६५.१९८ उच्चा दिवि दक्षिणावन्त: ५७.१७२ उत दासा परिविषे ४४.१३४ उत्तिष्ठ ब्रह्मणस्पते ९.२५ उदगादयमादित्य: १०.३१ उदुत्तमं वरुण पाशम् ७.१९ उद्यन्नद्य मित्रमह १०.२९ उप ते स्तोमान् पशुपाइवाकरम् २८.८२ उपमा श्यावा: खनयेन ३१.९१ उषो ये ते प्र यामेषु १०.२८ एकपाद् भूयो द्विपदः ६२.१८९ एतानि वामश्विना वीर्याणि २९.८५ एतावानस्य महिमा ४६.१४१ एहि मनुर्देवयुर्यज्ञकामः ३९.११८ ऐच्छाम त्वा बहुधा ३९.११६ कदा सूनुः पितरम् ५४.१६४ कस्य नूनं कतमस्यामृतानाम् ४.१४ किमेता वाचा कृणवा ५१.१५६ कुर्मस्त आयुरजरम् ४०.१२० कृषन्नित् फाल आशितम् ६२.१८८ को अग्निमीहे हविषा १३.३८ को मा ददर्श कतमः ३९.११५ ·चतुरश्चिद्ददमानाद् ९.२७ चत्वारिंशद्दशरथस्य ३१.९२ चन्द्रमा मनसो जातः ५०.१५१ जगृभ्मा ते दक्षिणमिन्द्र ३८.११३ जज्ञिष इत्था गोपीथ्याय ५४.१६३ जातवेदसे सुनवाम २२.६७ जीमूतस्येव भवति प्रतीकम् ३६.१०७ तं यज्ञं बर्हिषि प्रौक्षन् ४८.१४५ त आदित्या आ गता २३.६९ तत् ते भद्रं यत् समिद्धः २१.६३ तत् त्वा यामि ब्रह्मणा ५.१६ तत् सवितुर्वरेण्यम् ३३.१०० तद् विप्रासो विपन्यवः ४.१२ तद् विष्णोः परमं पदम् ४.११ तमेव ऋषि तमु ५८.१७६ तव प्रयाजा अनुयाजाश्च ४१.१२२ तस्मादश्वा अजायन्त ४९.१४८ तस्माद् यज्ञात् सर्वहुत ऋच: ४८.१४७ तस्माद् यज्ञात् सर्वहुत: संमृतम् ४८.१४६ तस्माद् विराळजायत ४७.१४३ त्रिपादूर्ध्व उदैत् पुरुषः ४६.१४२ त्रीणि पदा वि चक्रमे ३.९ त्वं विश्वा दधिषे ४१.१२३ त्वमग्न उरुशंसाय ६.१७ त्वमग्ने प्रमति: ७.२० त्वमग्ने प्रयतदक्षिणम् ६.१८ त्वमङ्ग प्रशंसिषः १३.३९ त्वमध्वर्युरुत होतासि पूर्व्यः १८.५५ त्वेषं वयं रुद्रं यज्ञसाधम् २६.७७ दक्षिणावतामिदिमानि २९.८७ दक्षिणावान् प्रथमः ५८.१७५ दक्षिणाश्वं दक्षिणा ५८.१७७ दिवो वराहमरुषं कपर्दिनम् २६.७८ देवों देव्यदिति: २५.७३A देवो देवानामसि मित्रः २१.६२ देवो न यः पृथिवीम् ११.३३ देवी पूर्तिर्दक्षिणा ५७.१७३ ध्रुवं ते राजा वरुण: ६६.२०१ ध्रुवं ध्रुवेण हविषा ६६.२०२ ध्रुवा द्यौर्बुवा पृथिवी ६६.२०० न तमश्नोति कश्चन ४४.१३३ न भोजा ममुर्न न्यर्थम् ५९.१७८ नमो महद्भ्यो नमः ७.२१ न युष्मे वाजबन्धवः ३६.१०८ नराशंसं वाजिनम् २४.७१ न वा उ देवाः ६०.१८२ न स सखा यो न ६१.१८५ नाकस्य पृष्ठे अधि तिष्ठति २९.८६ नाभ्या आसीदन्तरिक्षम् ५०.१५२ नू च पुरा च सदनम् २२.६६ पर ऋणा सावीरध ३२.९६ परा चिच्छीर्षा ८.२३ पुरुष एवेदं सर्वम् ४६.१४० पुरूरवो मा मृथा ५५.१६७ पूर्वामनु प्रयतिमा ददे ३२.९३ पूर्वो देवा भवतु सुन्वतः १९.५७ पृणीयादिन् नाधमानाय ६१.१८६ प्रति ब्रवाणि वर्तयते ५४.१६५ प्र नूनं जायतामयम् ४३.१३२ प्रयाजान् मे अनुयाजाँश्च ४०.१२१ प्र वेपयन्ति पर्वतान् ८.२४ बृहस्पते सदमिन्नः सुगम् २४.७२ ब्राह्मणोऽस्य मुखमासीत् ४९.१५० भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम १४.४१ भरामध्मं कृणवामा १८.५३ भोजमश्वाः सुष्टुवाहः ६०.१८१ भोजा जिग्युः सुरभिम् ५९.१७९ भोजायाश्व सं मृजन्त्याशुम् ५९.१८० ॥

·महत्तदुल्ब स्थविरम् ३८.११४ महदद्य महतामा ३७.१०९ महो अग्नेः समिधानस्य ३७.११० मा नस्तोके तनये २७.८१ मा नो अग्ने सख्या ११.३२ मा नो महान्तमुत २७.८० मा पृणन्तो दुरितमेन: ३०.८८ मा वो नन्तं मा शपन्तम् ९.२६ माहं मघोनो वरुण ३३.९८ मुञ्चामि त्वा हविषा ६३.१९२ मृळा नो रुद्रोत नः २५.७५ मोघमन्नं विन्दते ६२.१८७ य आध्राय चकमानाय ६०.१८३ य उदाजन् पितरः ४२.१२६ य ऋतेन सूर्यमारोहयन् ४२.१२७ यत् पुरुषं व्यदधुः ४९.१४९ यत् पुरुषेण हविषा ४७.१४४ यत् सानो: सानुमारुहत् २.५ यदङ्ग दाशुषे त्वम् १.२ यदयुक्था अरुषा २०.५९ यदासु मर्तों अमृतासु ५३.१६१ यदि क्षितायुर्यदि वा ६४.१९३ यद् विरूपाचरम् ५५.१६८ यस्तित्याज सचिविदम् ४४.१३६ यस्म त्वं सुद्रविणः २१.६४ यस्मै त्वमायजसे १७.५१ यज्ञेन यज्ञमयजन्त ५१.१५४ यान् राये मनि ११.३४ या सुजूर्णिः श्रेणिः ५२.१५८ ये अग्ने परि जज्ञिरे ४३.१३० ये यज्ञेन दक्षिणया ४१.१२५ ये सवितुः सत्यसवस्य ३७.१११ यो अनीषोमा हविषा १५.४५ यो मे राजन् युज्यः ३२.९७ यो विश्वत: सुप्रतीकः. १९.५६ वधैर्दुःशंसाँ अप दूढ्यः १९.५८ विद्युन्न या पतन्ती ५३.१६२ विरूपास इदृषयः ४३.१२९ विशां गोपा अस्य चरन्ति १८.५४ विष्णो: कर्माणि पश्यत ३.१० शकेम त्वा समिधम् १७.५२ शतं जीव शरदः ६४.१९५ शतं राज्ञो नाधमानस्य ३०.९० शतधार वायुमर्कम् ५७.१७४ शतधारमुत्सम् ३३.९९ शतमिन्नु शरदो अन्ति १४.४२ शुकेषु मे हरिमाणम् १०.३० सं माग्ने वर्चसा ४.१३ स इत् क्षेति सुधित: ३४.१०३ स इद् भोजो य: ६१.१८४ स इद् राजा प्रतिजन्यानि ३४.१०२ सचा यदासु जहतीषु ५३.१६० सं चोदय चित्रमयंक २.४ स त्वमग्ने सौभगत्वस्य २२.६५ स नः पितेव सूनवे २.३ सप्तास्यासन् परिधयः ५०.१५३ समस्मिञ्जायमान आसत ५२.१५९ समौ चिद्धस्तौ ६३.१९० सविता पश्चातात् सविता ३७.११२ सहस्रदा ग्रामणी: ४४.१३५ सहस्रशीर्षा पुरुषः ४५.१३९ सहस्राक्षेण शतशारदेन ६४.१९४ सुदेवो अद्य प्रपते दनावृत् ५५.१६६ सेमं नः काम मा पृण ३.७ स्वस्ति न इन्द्रः १३.४० हये जाये मनसा ५१.१५५ होत्रादहं वरुण ३९.११७ ·SANSKRIT ACADEMY SERIES General Editor Dr. ARYENDRA SHARMA, M.A., D.Phil., Professor of Sanskrit, Osmania University, and Director of the Sanskrit Academy. PUBLISHED 1. NANACATURVIMŚI of Naracandropādhyāya (An early work on Astronomy-Astrology, published for the first time) Price Rs. 1.50 2. PAŅDITARĀJA - KĀVYA-SANGRAHA (Complete Poetical Works of Panditaraja Jagan- Dātha, publised for the first time in a single volume) Price Rs. 6.00, bound Rs. 8.00 3. STORIES FROM KATHASARITSĀGARA (in English) Price Rs. 2.00 4. RGARTHASARA An unpublished commentary on selected verses of the Rgveda) Part 1 - Mantras and Commentary. Price Rs. 2.50 Part II - English Translation with Grammatical and Exegetical Notes. (To be published.) 5. GEMS FROM SANSKRIT LITERATURE (Selected maxims, with translation in English ). Price Rs. 1.50 ·IN PRESS 6. SANSKRTA-KAVI-JIVITAM (Lives of Sanskrit Poets and Authors, in Sanskrit), by Pt. Malladi Suryanarayana Shastri. 7. A DESCRIPTIVE CATALOGUE OF SANS- KRIT MANUSCRIPTS IN THE OSMANIA UNIVERSITY LIBRARY, Vol. I (Vedic Literature). Compiled by Shri K. Sitaramaiya, M.A. 8. KRIYASVARALAKŞAŅAM=YOHIBHĀŞYAM (A treatise on Vedic Accent, published for the first time). Edited by Dr. Aryendra Sharma and Shri K. Sitaramaiya. UNDER PREPARATION 9. A DESCRIPTIVE CATALOGE OF SANS- KRIT MANUSCRIPTS IN THE OSMANIA UNIVERSITY LIBRARY, Vol. II (Jyautisa, Vaidyaka, Kāvya, Alamkāra etc.). Compiled by Shri K. Sitaramaiya, M.A. 10. A HISTORICAL GRAMMAR OF SANSKRIT, by Dr. Aryendra Sharma. 11. A COMPANION TO CLASSICAL SANSKRIT LITERATUCE (A comprehensive reference book, containing all necessary information concerning works, authors, allusions etc.) MADANARATNAPRADIPA-DĀNODYOTA (An important and extensive digest on Dharmaśāstra ). 12.