·No text on this page.

·No text on this page.

·SSOC:B

·BIBLIOTHECA INDICA;
COLLECTION OF ORIENTAL WORKS
PUBLISHED BY THE
ASIATIC SOCIETY OF BENGAL
NEW SERIES, Nos. 234 253 & 259.
affiata-aineet
FAHTATETTA Starega!
THE(TAITTIRIYA PRA TISAKHYA,
WITH THE
COMMENTARY EN TITLED THE TRIBHA'SHYARATNA,
EDITED BY
asisod: B
RA'JENDRALA LA MITRA.
999
CALCUTTA,
PRINTED AT THE GANBAA PRESS,
1872.

·و مرا . .
انمي !!
و 5.5

·CONTENTS. 2 : : : : ... ... ... I/ List of sounds, II." Origin of sounds, III. Shortening of vowels, IV. Pragraha or uncombinable words, V. Sañhitá or combination of words, ... VI. Conversions of s and visarjaniya into sl., VII. Conversion of n into ņ, VIII. Changes of unaspirated surds, IX. Changes of h, ah, ah, n, n, n, án, in, &c. X. Coalescence of vowels, XI-XII. Elision of vowels, XIII. Elision of m. XIV. Duplication, XV. Nasalization, XVI. The use of n. XVII. Various opinions about nasality, ... XVIII. Opinions about the aspiration of Om, XIX. Emphasis and shaking, XX. Different kinds of circumflex letters, XXI. Division of consonants in syllabication, | XXII. Formation of articulate sounds, tones, pitch, long and short syllables, &c. XXXIII. Articulation, XXIV. Various kinds of texts, and qualifications of Vedic teachers and readers, 26 44 55 81 96 104 101 127 140 150 167 177 197 201 217 221 224 227 223 ... ... .. ... ► .. 240 246 233 I.

·No text on this page.

·१ अध्याये १ सूत्रम् । काल. प्रानुपूर्येण पूर्वेः शिष्टैरुपदिष्टाः। तथाहि। पापा ३, १३, उ जस ३, ऋकर (१), ए ऐ, त्रों भी, इति खराः षोड़श । क ख ग घ ङ च छ ज झ ञ ट ठ ड ढ ण त थ द ध न प फ ब भ मा इति स्वर्याः पञ्चविंशतिः। य र ल वा इति चतस्रोऽन्तस्थाः । क प श ष स हा इति षड्- भाणः()। अनुसारखे तिसूत्रेण अनुसार उक्तः । विशेषाश्रयत्वादसी धर्मों न त्वनुनासिकवर्मः(१)। विधेमध्य- स्थनासिक्यात् इति शिक्षाकारवचनन्तु(') धर्मधर्मिणोरभेदविव- क्षयोपपद्यते। अथ विसर्जनीय इत्यनेन विसर्जनौय उक्तः । नासिकाविवरणादानुनासिक्यमिति(') रङ्ग उक्तः । त्परो लोडमिति लकार उक्तः। स्पर्शदनुत्तमादिति चत्वारो यमा उताः। रेफोभसंयोगे रेफखरभतिरिति स्वरभतिकता। अनेत्र प्रकारेण याजुर्वेदिकवर्णानां षष्टिसङ्ख्या सूबत एव (१) चार चार, २१ र ३, ७ १ ज २१, ११, १ रति गचिकितपुस्तकपाठः (२) क य श ष स ह प फ रति षडूमाण इनि क, ख, चिकितपुस्तकव्यपाठः। (३) न बनुनासिकधर्म इति ग, चिकितपुस्तकपाठः । (४) विधेर्मध्यस्थमासिको न विरोषो भवेत् स्मृतः। नमात् करोनि कार्यापि पर्णनां धर्म एव तु इति शिक्षाकारवचनना इनि ग, चिकितपुस्तकपाठः। विधेर्मध्यस्थ- नासिका इनि भिक्षावचने सति रति १० म० पुस्तकपाठः। (५) भानुनासिक्यमित्यमेन रनि १० भ० पुस्खकपाठः।

·নন্দিীয়মানিয়া विस्पष्टं द्रष्टव्या()। ननु "त्रिषष्टिचतुःषष्टि वर्णाः, शम्भुमते मताः" इति शिक्षाकारवचने सति कथं षष्टिसङ्ख्या नियम्यते । सत्यं तत, लौकिकवैदिकसर्ववर्णविषयमिति न शिक्षाकारवचनेन विरोधः। अत्र तु सूत्रैरेव तावतामेवोपलम्भादेष(र) निर्णयो वर्णितः(२)। वर्णनां समानायो वर्षसमानायः ।। अथ नवादितः समानाक्षराणि ॥२॥ 'अर्थ' इति सज्ञाधिकारार्थः। अस्मिन् वर्णसमाम्नाये 'आदित', प्रारभ्य 'नव' वर्णाः, 'समानाक्षरसज्ञा भवन्ति । यथा अपा पा ३(१)इत्यादि। सजायाः प्रयोजनं, दीर्घ समानाक्षरे सवर्णपर- इत्यादि। नन्वीदृशी महती सचा किमर्था । शिक्षाशास्त्र- प्रसिझनुरोधादिति(') ब्रूमः ॥ दे दे सवर्णे इखदोघे ॥३॥ तेषु समानाक्षरेषु हे हे इखे हे हे दीर्घ वा (६) हस्खदौर्षे दीर्घनखे वा अक्षरे परस्परं सवर्णसङ्गे भवतः। इयमन्वर्थ- (१) चमेन क्रमेण याजुर्वेदिकवर्णानां षष्टिसङ्ख्या नियम्यते। सूच एव विस्पष्टं द्रव्या इति ग, चिझितपुस्तकपाठः । (२) अबतु सूरेतावनां वर्णानामेवोपलम्भादेष एव रनि ख, चिहितपुस्तकपाठः । (३) निर्शयो निर्णत इनि ग, चिकितपुस्तकपाठः । (४) १ या २ था र रनि ग, चिकितपुस्तकपाठः । () शिक्षादिशास्त्रप्रसिझनुरोधायेति ख, ग, चिकितपुस्तकट्यपाठः। १० म० पुसकपाठया (६) १० म० पुस्तके खचिकितपुस्तकेपि दौर्धे बा इत्यच बापदं नास्ति ।

·१ अध्याये ४, ५, सूत्र। ५ सा। सवर्णत्वं नाम सादृश्यमुच्यते । तस्मादकारादीनामि- कारादिभिर्न सवर्णसज्ञा शङ्का, भिवस्थानप्रयत्नत्वादनयोः। सञ्- ज्ञायाः प्रयोजनं, दीर्घ समानाचरे सवर्णपर इति()। खच्च दीर्घञ्च खदौर्षे ॥ सुतपूर्वम्॥४॥ भुतपूर्व समानाक्षरं सवर्णसनं न भवति। प्लुतमस्मात् पूर्वमिति नुतपूर्व। यथा। अग्ना ३ इत्याहेत्यत्र दीर्घ समानाचरे सवर्णपर- इत्येकादेशः प्रसक्तः । तानिष्टं । प्रतिषिद्धायान्वेवं सवर्णसञ्ज्ञायां पारिशेष्यात् इवणेकारौ यवकाराविति मुतपूर्वस्य इकारस्य यत्वं स च यकारः, लुप्येते त्ववर्णपूर्वी यवकाराविति(१) यकारे लुप्ते सति इवर्णपर एकारमित्येकादेशः प्रसक्ताः, (२) शोऽपि निषिध्यते, न नुतप्रग्रहावित्यनेन। तस्मात् अग्ना ३ इत्याहेति स्यात् । सियति ॥ षोड़शादितः खराः ॥ ५॥ वर्णानां समानांयस्य(१) आदित आरभ्य षोड़श वर्णाः खर- (१) सवर्णपर इत्यादि इति ख, ग, चिजितपुस्तकपाठः । (२) यवकाराविति लुप्यते इति र० मु० पुस्तकपाठः । ख, ग, चिहितपुस्तकपाठय । (३) रत्येकार्थः प्रसन्न इनिर० म० पुस्तकपाठः । रत्येकारः प्रसव इनि ख, विभिनपुस्तकपाठः। (४) वर्ण समाबापस्य इति ग, चिकितपुसकपाउः ।

·६ तैत्तिरीय-प्रातिशाख्ये कका- सज्ञा भवन्ति । अकारादय श्रीकारपर्यन्ता इत्यर्थः। सञ्- जायाः प्रयोजनं, खरपूर्व व्यञ्जनमित्यादि(१) । शेषो व्यञ्जनानि ॥ ६ ॥ खरेभ्यः शेषो वर्णराशियंजनसो भवति । रादिखरभक्तिपर्यन्ता इत्यर्थः। सञ्जायाः प्रयोजनं, स्वरव्यञ्जन- पर इत्यादि()॥ आद्याः पञ्चविंशति स्पीः॥७॥ व्यञ्जनेष्वाद्याः पञ्चविंशतिवर्णाः स्पर्शसज ज्ञा भवन्ति । ककारादयो मकारपर्यन्ता इत्यर्थः । अथ नवादितः समाना- क्षराणि षोड़शादित इतिवत् आदित इति वक्तव्ये (२) आद्या- इति शब्दान्तरप्रयोगोऽर्थान्तरसूचकः । व्यञ्जनेष्वाद्या न तु खरेष्वाद्या इति विजेयं । सज्ञायाः प्रयोजनम्, स्पर्शः स्पर्शपर- इत्यादि ॥ पराश्चतसोऽन्तस्थाः ॥८॥ स्पर्शभ्यः परे चत्वारो वर्णा अन्तस्थासचा ज्ञायाः प्रयोजनम्, अन्तस्थापरच सवर्ण मनुनासिकमित्यादि ।। (१) सजायाः प्रयोजन, पथ खरपरोयकारमित्यादि ख, ग, चिड़ितपुस्तकद्वय- पाठः। १० म० पु० पाठय । (९) सजायाः प्रयोजन स्वरपूर्व वचनमित्यादि । इति ख, ग, चिकितपुस्तक- घुपाटा। सञ्चायाः प्रयोजनं यानं खरामिति ० मु. पुस्तकपाठः । पोखमादितः खरा इति वनाचे इति ग,चित्रितपुस्तकपाठः । षोड़शादितः खरा, इनिबत् चादित रनि वलये इति ख, चिकितपुस्तकपाठः। ० मु. पुस्तके एतदधिक- पादोति। भवन्ति। सञ्- :

·१ अध्याये, १०, ११, १२, सूत्राणि । परे षडूकाणः ॥६॥ अन्तस्थाभ्यः परे षड्वर्ण जमसज्ञा भवन्ति । सञ्चायाः प्रयोजनम्, ऊष्मा स्वरपर इत्यादि । स्पर्शानामानुपूर्येण पञ्च पञ्च वर्गाः ॥ १० ॥ स्पर्शानां मध्ये आनुपूर्येण पञ्च पञ्च वर्ण वर्गसज्ञा भवन्ति । कचटतपादयो उजणनमान्ता इत्यर्थः । सज्ञायाः प्रयोजनं, टवर्गश्च तवर्गपर इत्यादि। प्रथमदितोयटतीयचतुर्थोत्तमाः ॥ ११॥ एकैकस्मिन् वर्ग यथाक्रमेण वर्णाः प्रथमहितीयटतौयचतुर्थों- त्तमसञ्ज्ञा भवन्ति । सिद्धेऽपि सङ्ख्यानिमित्ते नानि सङ्ख्या- न्तराभिधानार्थ सज्ञान्तरं(१) कथयितुं प्रथमादिसञ्चाविधानं । तत् कथम् । ककारादीनामेव प्रथमादिसज्ञाप्रत्ययार्थम्,खरान्त- स्थोमप्रभृतिषु तु सङ्ख्यासज्ञा-प्रतिषेधार्थम् । सज्ञायाः प्रयो- जनं, प्रथम अष्मपरो हितीयं दृतीयं खरघोषवत्परः। हकारी हचतुर्थेषु नानुत्तमः (२) उत्तमपर इत्यादि ।। जयविसर्जनीयप्रथमद्वितीया अघोषाः ॥ विसर्जनीयश्च प्रथमहितीयाथाघोषसज्ञा भवन्ति। सज्ञायाः प्रयोजनम्,प्रघोषपरस्तस्य इत्यादि ॥ । जमाणश्व (१) भडल्यामरमिति च, चिड़ितपुस्तकपाठः । (६) हकारचतुर्थ भानुत्तम इति ग, चिकितपुस्तकपाठः ।

·तैत्तिरीय-प्रातिशाख्थे न इकारः ॥ १३॥ न भवत्यघोषसो हकारः। जमवादघोषत्वे प्राप्त तदपवादोऽयम् ।। व्यञ्जनशेषो घोषवान् ॥ १४ ॥ अघोषेभ्योन्यो व्यञ्जनशेषो घोषवत्सो भवति। यद्यप्यूम- विसर्जनीयेत्यघोषेषतोषु (१) व्यञ्जनशेषस्य पारिशेप्थात् घोषवत्वं सिइं। यथा देवदत्तयज्ञदत्तयोरपरशदेवदत्त इत्युक्तो परः परशु- मानिति सिद्धम्। तथापि शास्त्रे संव्यवहारार्थ सानिर्देशः क्रियते । पारिशेष्यादपि कण्डोक्तविशेषात्। अन्यथा न हकार इति हकारस्याघोषसना निषिध्येत । नापि हकारो घोषवान् । विध्यभावात् । तथैव व्यञ्जनशेषः । खरा अपि तथा न घोष- वन्तो नाप्यघोषाः। तथासति घोषवत्परचेति यत्र यत्र वक्ष्यति तत्र सन्देहः स्यात् । घोषवत्परो नाम किम्मर इति तन्माभूदितीदं सूत्रमारभ्यते । व्यञ्जनरूपः शेषो व्यञ्जनशेषः । अत्र सूबे चोद्य- परिहाररूप एष विशेषो माहिषयभाषितः (२) । सजाया प्रयोजनं, घोषवत्परश्चेत्यादि । आप्रावोपाभ्यधिप्रतिपरिविनीत्युपसर्गः ॥१५॥ पा प्र अव उप अभि अधि प्रति परि विनि इत्येते शब्दा (१) यद्यफ्युमा विसर्जनीयप्रथमेष्वघोषेषक रति छ, चिकितपुस्तकपाठः । ० मु. पुस्तकपाठव। (२) विशेषो माहिषेये भाषित इति ख, चिकितपुस्तकपाठः।

·१ अध्याये १६, १७, सूत्र। उपसर्गसचा भवन्ति। ननु प्रपरापसमन्ववनिर्दुाडि- त्यादि(१) पाणिनीया विशेषेण भणन्ति । कधमत्र सूचकता निरर्गलमुपसर्गा इतिशब्देन सङ्कुचिताः। उच्यते । यजुर्वेदविषय- एतावन्त एवेति मन्तव्यम् । तईि प्रपरावसमिति (१) समुच्चये विशेषः कथमुपलभ्यत इति (1)। परत्वविधाने तस्य तात्पर्य न तु उपसर्गसञ्जाविधाने विशेषपाठः। तस्मात्र केनचिहिरोधः। सञ्जायाः प्रयोजनं, उपसर्गनिपूर्वोऽनुदात्ते पद इति । 'इति'- शब्दः प्रकारवाची॥ वर्णः कारोत्तरो वर्णाख्या ॥ १६ ॥ कारीत्तरी वर्णों वर्णस्य आख्या भवति । यथा, यथा, अथैकारे- काराविति। कारशब्द उत्तरी यस्मादसो कारोत्तरः । अकार-व्यवेतो व्यञ्जनानां ॥१७॥ अकारव्यवहिती वर्ण: कारशब्दोत्तरी वाचनानामाख्या भवति। यथा, टनकारपूर्वश्च तकारमित्यादि (")। प्रकारेण व्यवतः अकारव्यवतः ।। • 1 (1) ननु अपरापसमन्वबगिईथागदयोयतिसूदभयक प्रतिना सा सपनिया पर्युपयोरपि लक्षणमात्रेणेत्यादि पनि ग, चिकितपुस्तकपाठः । (२) नई परापसमिनीति च, चिकितपुसकपाठः । (३) विशेषपाठः कथमुपसत्यने इनि च, चिडिनपुसकपाठः। (७) नकारशकारमित्यादि रनिक, चिकितपुलकपाडा, र. मु. पुस्तकपाठच । नकारबकारमित्यादि रति ग, चिझिनपुखकपाठः । २ .

·१० तेत्तिरीय-प्रातिशाख्ये निवत्यते। न खलु न विसर्जनीयजिज्ञामलीयोपवानी- यानुखारनासिक्यानाम् ॥१८॥ विसर्जनीयादौनां वर्णत्वाविशेषात् कारोत्तरत्वं प्राप्तमनेन विसर्जनीयादीनां कारोत्तरता भवति । कुतः। सर्वत्र तथाप्रयोगानुपलम्भात्। ननु यथा वर्णः कारोत्तरी वर्णख्येति वर्णशब्दवाच्यस्यैव कारोत्तरत्वम्, नकारी णकार- मित्यादि ; न तु वाचकस्य । अन्यथा वर्णकार इति स्यात् । सहविसर्जनीयादीनामपि (१) वायग्रहणमेव युक्तं नान्यथा । तथासति वाचकपरतया वाररुचादि (१) विरचितमेतदुदाहर- णम्, अवसाने रविसर्जनौयेत्याद्यनुचितमिति चेन्मेवं मंस्थाः । वाथाना केवलानामप्रयोगात्। अत्र वाच्यवाचकयोरभेदविव- क्षया सूबसरणिरित्युदाहरणगमनिका ॥ एफस्तु रख ॥ १९॥ रेफस्य तु(१) एफशब्द पाख्या भवति । यथा रेफोभपर इति। रेफस्य व्यञ्जनत्वाविशेषात् प्रामारोत्तरत्वम्, अकारव्यवेतत्वञ्च । तदुभयं 'तु'शब्दो निवारयति। अन्ये त्वन्यथा मन्यन्ते, व्यवेतत्वमेवेति । तदसाधु । तथासति कदाचित् कारोत्तरता कदाचिदेफोत्तरता चेति विकल्पः स्यात् । यथा, अकारी- अकार- (१) विसर्जनीयानामपि इति च, चिकितपुसकपाठः । विसर्जनीयादीनामित्य- पापि इनि ग, चिकितपुस्तकपाठः । पनापि इति १० मु० पुस्तकपाठः । (२) वरतादि रति . मु. पुस्तकपाठः । (१) रखतु रति स, ग, चिड़ितपुस्तकपाठः, र. मु. पुस्तकपाटय ।

·१ अध्याये २०, २१, सूत्रे । ११ व्यन्जनानामितिविधानादिकल्पः । तथाहि, रेफोमसंयोगे रषः पूर्वो हवनीत्यादि()। नत्वेवं कारोत्तरस्वमपि विकल्पेन खौलतं कुत्रचित् । तस्मादस्मदुक्त एव युक्तः 'तु'शब्दार्थः ॥ इखो वर्णोत्तरस्त्रयाणाम् ॥२०॥ वर्णोत्तरो इखो इखदीर्घनु तानामाख्या भवति । इवर्णपर एकारमित्यादि। वर्णशब्द उत्तरो यस्मादसौ वर्णे- यथा त्तरः॥ अकारो व्यञ्जनानाम् ॥२१॥ व्यञ्जनानामकार आख्या भवति । यथा शचछपर इत्यादि (२)। कारशब्दोत्तरत्वं । इदश्च विकल्पाते। समुच्चये त्वकार- व्यवेतो व्यञ्जनानामिति व्यर्थ स्यात्। ननु तहि कारी- त्तरता किमर्थी, तदानीमपि व्यवायरूपेण (९) अकारलाभात् स एव आख्या भवतु । सत्यं । शिक्षादिशास्त्रप्रसिद्धसङ्केतानु- सारेणेति परिहारः। अपरे तु सङ्गिरन्ते, अकारः सर्वखरा- तस्य व्यञ्जनस्य ग्राहक इति । यथा, मनाक्षेमे, घनाघना, क्षोभणा, उक्थशासः चामत्यादि न क्षपर इति प्रतिषेधस्यो दाहरणं ()स्यादिति । तदसारं। कुतः। वा घोषपूर्वस्तष्टमिति- (१) रेपोमसयोगे रेफखरभक्तिः रषः पूर्वहवनीत्यादि इति र मु. पुस्तकपाठः । रेफोमसंयोगे रवः पूर्वी स्वतनौत्यादिषु रेफोपरत्वमिति ख, चिकितपुस्तकपाठः । २ यथा नकारत्रकारं चरपर इत्यादि इति २० मु० पुस्तकपाठः। ३ थवावखरूपेण इनि र० मु. पुस्तकपाठः। खरूपेणेति च, चिकितपुस्तकपाठः । निषेधयोदाहरणमिति ख, ग, चिकितपुस्तकपाटा, ०म० पुस्तकपाटय ।

·तेत्तिरीय-प्रातिशाख्ये षपूर्वस्य तकारस्थ (१) टवे कते इथेति स्यात् । तचानिष्टं । किच्च। यवनहखरपरेषित्यत्र खरपरशब्दो व्यर्थः स्यात् । भवन्मते सर्वस्वरान्तस्य खोकारनियमात्। तस्मादनुपपत्रमेव तन्मतं मन्महे। किन्तु वर्णमावस्याख्या ॥ ग्रचणस्य च ॥२२॥ लक्ष्य' निमित्तञ्च ग्रहणमितुच्यते। ग्राह्यत इति ग्रहणं, यतेऽनेनेति निमित्तमपि ग्रहणं, पदैकदेशः, प्रातिपदिक- मिति यावत्। 'च'कारः पूर्वसूत्रोक्तमकारमाकर्षयति। णस्य प्रातिपदिकस्य सर्वावस्थस्य प्रकार आख्या भवति। यथा किएशिल किरशिले ति परः किएशिलशब्दो लक्ष्यं । उदाहरणं यथा, किएशिलचतुर्थः किरशिलाय च क्षपणाय च(') । ओष्ठे क: परी लुप्यते इति तु निमित्तं । यथा। खाहोष्ठाभ्यां। उपयाम- मधरणोठेन ।। अकार आगमविकारिलोपिनाम् ॥ २३ ॥ आगमादौनाम'कार आख्या भवति। अकारं इति प्रथमा- विभक्तरुपलक्षणं। आगमस्य यथा, हितौयचतुर्थयोस्तु व्यञ्ज- नोत्तरयोः पूर्वः। विकारिणो यथा, अथ नकारो णकारं । लोपिनो यथा, तिष्ठन्त्येकया स पूर्व(२)। इत्येकवचनानि । लप- १ षपूर्वबानकारोति ख,चिकिमपुस्तकपाठः | २ किमिमवतों वन्यः किंशिवाय च रनि म,चिडित पुस्तकपाठः । र डोपिनो यथा इमंद्रा सुप्रयसः । निहन्त्य कथा सपूर्व इनि ग,चिकित- पुसकपाडा ·१ अध्याये २४, २५, २६, २७, सूत्राणि । १३. लीपिनो यथा, रौ लकारमिति हिवचनं। आनुपूर्ध्यावासिक्या इति बहुवचनं । आगमच विकारी च लोपी च आगमविकारिलोपिना, तेषां ।। ग्रहणं वा ॥२४॥ तेषां आगमादीनां क्वचिद ग्रहणं वा भवति। अकारण विनापौति तात्पर्य । आगमस्य यथा, आदिरएहतिरित्यादि । विकारिणो यथा, हन्यादुप्यमानञ्चेत्यादि । एष स स्य इत्यादि। आसन्नर सन्देहे ॥२५॥ सन्देहे सति आसत्र वर्ण पदं वा ग्रहीयात् । स्वयमा- श्माञ्च विकर्णी चोत्तमे इत्यत्र चकारहयसम्भवात् । प्रग्रहनि- मित्तत्वेन कतरस्योपादानं कर्त्तव्यमिति सन्देहे यदासन्न कार्य- भाजस्तदेव स्वीकर्तव्यं । चोत्तमे इति सूत्रे वर्णस्य यथा, आप- षती (१) इत्यादि। अनेकस्यापि ॥२६॥ सन्देहे अनेकस्य पदस्य वर्णस्य वा ग्रहणं भवति। 'अपि'- शब्दः सन्देह इत्यन्वादिशति। तिष्ठन्त्ये कया स पूर्व एवोत्तर- इत्यादि । प्रथमो वर्गोत्तरी वर्गाख्या ॥ २७॥ वर्गशब्दोत्तरः प्रथमः स्ववर्गस्याख्या भवति। यथा, टवर्गव तवर्मपर इति । वर्गशब्द उत्तरो यस्मादसौ वर्गोत्तरः ॥ । १ चापृषतौ चाडती इत्यादि इति ग, चिकितपुस्तकपाठः ।

·१४ तैत्तिरीय-प्रातिशाख्ये अं विकारस्य ॥२८॥ अमिति शब्दो विकारस्याख्या भवति। अमिति द्वितीया- विभक्तरुपलक्षणं। यथा, प्रथमपूर्वी हकारचतुर्थ । अथ नकारो णकारं। पूर्व इति पूर्वः ॥२६॥ यः पूर्वशब्देन विशिष्यते (१), स तत्रैव खेन रूपेणोपल- चितो जातव्यः, न तु रूपसामान्यादन्यो भिबदेशस्थः। यथा, द्यावापृथिवीपूर्वश्व प्रग्रही भवतीति वक्ष्यति, पूर्वत्वात् यावती "यावापृथिवो महिवेति यावतीशब्दः प्रग्रहः । यावती वै पृथिवौति "तु न स्यात् प्रग्रहः ॥ पर इत्युत्तरः ॥ ३०॥ यः, पर इतिशब्देन (२) विशिष्यते, सोऽपि तत्रैव खेन रूपेण प्रत्येतव्यः। यथा, हेपरच प्रग्रहो भवतीति वक्ष्यति । परत्वात् हे जाये विन्दत इत्यत्र जाये इति शब्द प्रग्रहः। योनिरसि जाय एहोत्यत्र तु न प्रग्रहः ॥ कारल्कारौ खौ ॥३१॥ ऋकारच लकारश्च इस्त्रसज्ञो भवतः (१) ऋतवो वै । प्रक्लप्तस्य कृतैय ॥ १ पूर्वशब्देन निर्दिष्ट पनि ख, चिकितपुस्तकपाठः । १० मु. पुस्तकपाउच । २ पर इत्यनेमेनिया, म, चिकितपुस्तकपाठः, १० ० पुसकपाठय। १ यथा इति ५० मु० पुलकेऽधिकपाठः ।

·१ अध्याये ३२, ३३, ३४, सूचाणि । अकारश्च ॥३२॥ अकारख इखसञो भवति। 'च'कारो इस्वत्वमन्वादि- शति । यथा, अयं पुर इति ॥ तेन च समानकालखरः ॥ ३३॥ तेन प्रकारेण यः तुल्यकालखरः, स च ह्रखो भवति । अवापि चकारो इखाबादेशकः। समानकालखर इकार उकारवेत्यर्थः । सन्ध्यवराणां समानकालवाभावात् । यथा, इषे वा। उपप्रयन्तः। अवाह, अकारो इस्वः, तेन च समानकालखर इत्यारब्धव्यम् । ऋकारकारी स्वाविति तु नारब्धव्यम्, एवमारभ्यमाणे पुनरुक्ततया गौरवं भवेदिति, उच्यते। आरश्चव्यमेवैतत् । कुतः, ऋकारल्कारयोरन्तरा कल- कारौ स्तः। तत्स्थानत्वादनयोः कालव्यभिचारः स्यात्, इख- त्वं न गम्येत, तन्माभूदित्येवमारभ्यते, ऋकारकारी खा- विति ॥ अनुखारश्च ॥३४॥ भवत्य नुस्वारोपि (१) इखसञ्जः । यथा, ताएहस्ते। चकारो इखावाकर्षकः । अनुस्वारस्वरभक्तिश्चेति, स्वरं प्रत्यङ्गत्वविधानादनुवारस्य व्यञ्जनत्वं । तथासति इखाईकालं १पनुस्खारतिब, चिडिनपुसकपाठ, मु.पुसकपाढर।

·तैत्तिरीय-प्रातिशाख्ये व्यसनमिति अर्बमात्रस्वं प्राप्तं तन्माभूदिति इखत्वं विधीयते । इवसायाः प्रयोजनं, विभागे (1) इस्वव्यञ्जनपर इति । दिस्तावान् दीर्घः ॥ ३५॥ तावानिति प्रक्वतो इस उच्यते । हिरिति हिरूपः । 'तावान् हस्खः, हिरूपो दीर्घसो भवतीति सूत्रयोजना। तात्पर्य तु इखहिगुणकालखरो दीर्घसज्ञो भवतीति। दीर्घसघनाया प्रयोजनं २), दीर्घए समानाक्षरे सवर्णपर इत्यादि ॥ विः लतः ॥ ३६॥ अत्रापि इस्खोऽनुवर्तते, सानिध्यात्। त्रिरिति विरूपी इख(२) प्लुतसो भवति । तात्पर्यन्वत्रापि ब्रूमः, इस्वात्रि- गुणकालः स्वरः सतसो भवति इति। सबज्ञायाः प्रयोजनं, न लुतप्रग्रहाविति ॥ इखाईकालं व्यञ्जनम् ॥ ३७॥ व्यसनं स्वार्थकालं भवति। न तु व्यचनमिति सज्ञा। अन्यथा। व्यञ्जनकाल स्वरस्यावाधिक इत्यत्र कालशब्दस्य पोनरुत्यापत्तेः। यथा, वाक् । इस्वस्थाई, इखाई, हवाई परिमाणकालो यस्य तत, तथोक्तम् ॥ उच्चैरुदात्तः ॥ ३८॥ मायामो दारुण्यमितिलक्षणलक्षितः खर उदात्त इत्युच्यते । १ पादावुत्तरे विभागे रनि ग, विक्रितपुस्तकपाठः । १ समजायाः प्रयोगममिति ग, म, चिहितपुस्तकपाठः । विरिति विरूपः, विरूपो इसः इति १० म० पुलकपाठः। १ ·१ अध्याये ३८, ४०, ४१, ४२, सूत्राणि । यथा, स इति। सचाया प्रयोजनं, उदात्तात् परोनुदात्तः खरितमिति नोचैरनुदात्तः ॥ ३ ॥ अन्नवसर्गसूत्रलक्षणलक्षितः(१)खरोऽनुदात्त इत्युचते। यथा, अवदताम् । सज्ञायाः प्रयोजनं, अनुदात्तो न नित्यमिति ॥ समाहारः खरितः॥४०॥ तयोरदात्तानुदात्तयोर्यः समाहारः सः खरित उच्यते (२)। यथा, तेऽब्रुवन् । समाहियत इति समाहार। तयोर्मेलन- जन्यः स्वरः स्वरित इत्यर्थः । स्वरितखरूपविधिरयं । उपरिष्टात्तु तत्र तत्र खरितो वक्ष्यते । यथा, उदात्तात् परोऽनुदासः खरितम्, उदात्तयोश्च परोनुदात्तः स्वरितं, तस्मिनदात्ते पूर्व- उदात्तः खरितमित्यादि । तस्यादिरुचैस्तरामुदात्तादनन्तरे यावद ए एखस्य ॥४१॥ उदात्तादनन्तरे यः स्वर्यते (२) तस्यादिस्तावदुबैस्तरा- मुदात्ततरो भवति, यावइस्खस्थाई। यथा, स इधानः ॥ उदात्तसमः शेषः॥४॥ इवाईकालाच्छेष उदात्तसमो भवति, नतूदात्त एव । सम- १पषवसर्गेनिसवलधिन रनि ख,चिनिपुसकपाटा। ववसर्वस्वसचिनेनि ग, चिकितपुस्तकपाठः। पन्धवसर्ग रतिस्यलक्षितः इति १० म० पुस्तकपाठः । २ नयोगदानुदानयोः समाहारः सरिनसन शो भवति इनि कचिकितपुसक- पाठः। १ज्दालादगारो यसरः खर्यो नि,चिनिपुणकपाट.मुमुक्षक- पाठसा รฯร.

·तैत्तिरीय-प्रातिशाख्ये शब्दप्रयोगात् किञ्चिन् न्यूनत्वं प्रतीयते । अन्यथा, खरिताभावात् पूर्वोतमेवोदाहरणम् ॥ सव्यञ्जनोऽपि ॥४३॥ केवलस्यायं विधिः पुरस्तादुक्तः, इदानी व्यञ्जनसहितत्वेपि खरितस्य तथात्वमुच्यते। सव्यञ्जनीपि खरित उदात्तानन्तरी- ऽन्यो वा उतविधिर्भवति। 'अपि'शब्दः खरितमाकर्षति। यथा, सखिभ्यो वरिवस्तिष्यः । अनन्तरो वा नीचेस्तराम् ॥४en तस्य स्वरितस्य इखाईकालाच्छेषः 'नीचैस्तराम्' अनुदात्त- तरः, भवति (१)। 'अनन्तर' शेष इत्यर्थः । तदेवीदाहरणम् ॥ अनुदात्तसमो वा ॥४॥ तस्य स्वरितस्य स एव शेषः, अनुदात्तसमो वा भवति (२)॥ आदिरस्योदात्तसमः शेषोऽनुदात्तसम इत्याचार्याः ॥४६॥ तस्यैव(२) स्वरितस्यादिहवार्यकालः(') उदात्तसमो भवति । ()शेषस्त्वनुदात्तसम इत्याचार्या ब्रुवते । यथा, सखिभ्यो वरिवः । । १ वा भवतीनि क, म, चिडिमपुस्तकव्यपाठः। २ नदेवोदापरणमित्यधिकः पागे ग, चिकितपुस्तकेति। अनुदान समोभवति इति. मुपुसकपाठः। इपथ बेसिन, चिकितपुस्तकपाठः | ४ खरितखादिईखाईकाल रति ख, चिकितपुस्तकपाडः। ५ शेषस्वनुदात्तसमो भवनि र मु' पुस्तकेऽधिक पाठ।

·१ अध्याये ४७, ४८, ४८, ५०, सूत्राणि । १८ तस्यादिरित्यारभ्याभिहितेऽस्मिन् विकल्पजाले सूत्रमेतदेवेष्टम् । प्रनिष्टप्रातिहतयोर्मूदुतरस्सरोव्यश्न-पादत्तयोरितिलक्षणानुकू- ल्यात्। न तूपरितनमपि सूत्रमिष्टम्, एतल्लक्षणप्रातिकूल्यादेव ॥ सर्वः प्रवण इत्येके ॥४॥ प्रवणशब्दः स्वरितपर्यायः । सव्यञ्जन एव स्वरित शदित- आरभ्य सर्व प्रवणो भवतीति ‘एके' प्राचार्याः, जचिरे। यथा, सखिभ्यो वरिवः । नानापदवदिङ्ग्यमसङख्याने ॥४८ इङ्गयपदं नानापदवद्भवत्यसङ्ख्याने विषये । नानापदवदिति किम्, प्रोषतात्तिग्महेते, तत् प्रवाते, इत्यादावाकारैकारपूर्वस्तु बहुखरस्य तेथे इति प्रग्रहत्वं मा भूदिति। असङ्ख्यान इति किम्, हेपरच, एकव्यवेतोपोति के सवने शुक्रवतीत्यत्र प्रग्रहत्वं भवविति वदामः । नानापदमिव नानापदवत् ॥ तस्य पूर्वपदमवग्रहः ॥४॥ 'तस्य'इङ्गयपदस्य, पूर्वपदमवग्रह इत्युच्यते । यथा, देवायत- इति देवायते । अनावग्रहसनायाः (१) प्रयोजनं, नावग्रह- इत्यादि। पदावग्रहशब्दयोनियतलिङ्गत्वादन्योन्यान्वयः सम्भवति ॥ पदगणेषु पदं गम्येत ॥५०॥ पदग्रहणेषु सूत्रेषु गृहीतं पदमेव 'गम्येत जातव्यं, न पदै- १ बवाहसमचाया इनि, म, चिकितपुस्तकपाठः। • मु. पुस्तकपाटर।

·२ तैत्तिरिय-प्रातिशाख्ये कदेशः। यथा, वे इत्यनियान्त इति वक्ष्यति। तथा सति खे क्रमिति प्रग्रहो भवति। क्रत्वे दक्षायेति पदैकदेशवान भवति। यान्तौति ग्रहणानि, पदानां ग्रहणानि पदग्रहणानि, नेषु॥ अपि विकृतम् ॥५१॥ 'अपि'शब्दः पदमन्दादिशति । पदग्रहणेषु विकतमपि पद- मवगन्तव्यं । यथा, णत्वापत्तो वा हन इति ग्रहोथते पदमिति कत्वा विसर्जनीये श्रोत्वमापवेपि णत्वं (१) नैव निवर्तते । प्रवा- हो वन्हिः । एष स स्य इति विसर्जनौयलोपग्रहणं पठिष्यते । अयमुथ प्रदेवयुरित्यत्र सकारे षत्वमापवेपि विसर्गलोपो भवत्येव ॥ अप्यकारादि ॥५२॥ अत्रापि 'पपि' शब्दः पदान्वादेशकः । पदग्रहणेष्वकारादि अपि पदं विजेयं । यथा, खर्ता वयुनेति एखादेश वक्ष्यति । अकारादेरपि तस्य स्वाग्रहणस्य (१) इखत्वं भवति, यथा अश्वा- वन्तए सहस्रिणं। अकार पादिर्यस्य तत्तथोक्तम् ॥ अन्-कारादिच ॥५३॥ 'च'कारः पदमिति बोधयति । पदग्रहणेष्वन्-कारादि अपि पदं विजेयं। अएखित्यनुस्वारागर्म वक्ष्यति। अन्-कारादेरपि १ विसर्जनौवोत्वमापपि बलम् पनि क, चिहिनपुस्तकपाटा। २ खा इत्यस पारोमिक चिकितपुसषपाहः ।

·१ अध्याये ५४, ५५, सूत्र । २१ तस्थानुस्खारागमः स्यात् । यथा, अनए कुर्वन्तः। अन्-कार- पादिर्यस्य तत्तथोक्त। नन्वन सूत्रे अनित्यस्य कारोत्तरत्वं- कथं क्रियते, वर्ण: कारोत्तर इति सूत्रे वर्णस्य कारोत्तरत्व- विधान (३) भङ्गाप्रसङ्गात् । उच्यते। सत्य, एतच्छास्त्रबलाव क्रियते, किन्तु शास्त्रान्तरबलात् क्रियते । यथा, पाणिनीयाः एवकारः, अपिकारः, इत्यादीनां साधुतां कथयन्ति। एवम- त्रापि। एवमाकार आगमत्यत्रापि चोवपरिहारी विधेयौ। एकवर्णः पदमपुतःne एकचासौ वर्णश्च एकवर्णः। स चेत् पदं भवति, सोपृक्तासन- कः स्यात् । यथा, स उवेकविएशवर्तनिः। पदमिति किम् । यज्ञपताविति। सज्ञायाः प्रयोजनं, उकाराएतः प्रकृत्येति । अपृक्त इति व्यञ्जनेनासंयुत इत्यर्थः ॥ आद्यन्तवच ॥५५॥ चकारान्वादिष्टं तदपलसच पदम् आदिवदन्तवञ्च (२) कार्यभाग् भवति । आदिवद्यथा, स उवेकविएशवर्तनिरित्यत्र तस्यादिरश्चैस्तरामिति कार्य भवति। अन्तवद्यथा, पोते यन्ती- त्यत्र अन्त इति प्रग्रहकार्य भवति। आदिवान्तश्च आद्यन्ती, ताविव पाद्यन्तवत्॥ १ वर्षकारोलरों वाव नि वर्षमानस्य कारोतरनविधामेति ग, चिड़ित- पुस्तकपाठः । वर्णः कारोनरोति वरख कारोतरबविधान, रनि म, चिकितपुस्तक पाठः। वाचकाय निर.म. पुसवाहा। .

·२२ तैत्तिरिय-प्रातिशाख्ये वर्णस्य विकारलोपौ ॥५॥ वर्णमात्र स्य विकारलीपो स्यातां नतु सर्वस्य पदस्य । विकारस्तावत्, धूर्षाहाविति । लोपस्तु, स ते जानाति ॥ विनाशो लोपः ॥ ५७॥ वर्णस्य विनाशो लोपसज्ञो भवति। यथा, इमन्द्रा सुप्रयसः । सायाः प्रयोजनं, अथ लोप इत्यादि। वर्णस्य नित्यतां केचि- दाहुः। तबिराकरणय व्याकरणानुसारेण सूत्रमेतदभाणि ॥ अन्वादेशोऽन्त्यस्य ॥ ५८॥ निमित्तस्य निमित्तिनी वा अन्त्यस्यान्वादेशो भवति । निमि- त्तौति प्रधान कार्यभागिति (१) यावत् । निमित्तस्य यथा, हन्यादुप्यमानञ्चेत्यन्त्यस्य (१) निशब्दस्य । निमित्तिनो यथा, अकारस्तु संहितायामपौत्यत्र सुश्लोका इत्यन्त्यस्य अकारस्य । अन्त्यस्येति किं । ब्रह्मा व राजन्, अग्ना३ इत्याह, विचित्य सोमा३ न विचिन्त्या ३, इति ॥ उपबन्धस्तु देशाय नित्यं ॥ ३९ ॥ उपबन्धस्तु खदेशायैव नित्यं निर्देशको भवति । उपनिबध्यत- इत्युपबन्ध (२)। एतस्मिनित्यधिकरणरूपः सङ्ख्यानविषयः प्रदेशश्च १निमिचीनि प्रथमकायभामिति ग, चिकित-पुस्तकपाठः। रन्यादुष्यमा त्यस्थाचेनि २० मु. पुस्तकपाटः । १ उपनिबध्धन इत्युपनिबन्ध इति क, पिलितपुमाकपाठः ।

·१ अध्याये ५८, सूत्रम् । २३ गम- अन्यत्र निषे- उपबन्ध उच्यते। यथा, इरावतीत्यादि(१) सूत्रहयं, सोमायस्खै- तस्मिन्, गमयतो भवत इति च। उपबन्ये यदुक्तं तदन्यत्र न भवतीति 'तु'शब्दार्थः। यथा, इत्याह देवी श्रेषा देवः सोमः । अत्र विपदप्रभृतिन्यायेन पूर्वजे प्रभृत्यायमिति प्राप्तिः। अन्यत्र यो निषेधः स उपबन्धे न भवतीति नित्य शब्दार्थः । यथा, सदो हविद्धाने इति प्रग्रहो अहिष्यते। केवलं हविधाने इति सर्वथा न प्रग्रहो रयते। यथा, हवि ने खायन्त इत्ययमन्यत्र निषेधो हविद्वाने प्राची प्रवर्तयेयुरित्यत्र न प्रसरति । यतो भवत इत्यादिना प्राप्तिः। नन्वेतदनुपपन्न । धस्य क्वचिदुपबन्धेपि दर्शनात् । यथा, अथ मिथुनी भवत इत्यत्र गमयतो भवत इत्युपबन्धप्राप्तिः । न ग्रामौत्यादिना अन्यत्र निषे- धेन निषिध्यते । यथा, वायव आरोहणवाहा इत्यत्र सोमाय- खेति प्राप्तिः (१)। अन्ते समानपद इत्यनेन (१) अन्यत्र निषे- धेन निषिध्यते । अत्रीच्यते, ग्रामी वायवे मनवे इत्यादीनां कण्ठो- तात्वादेव निषेधः प्रसरत, केवलं हविद्धाने प्रग्रहो न इत्यार्थिको निषेधो न प्रसरत्येव। आर्थिककण्डोक्तायोः कण्डोक्तस्य प्राबल्यात् । ननु अते अव इत्यनयोः कण्ठोत्यैवालं, तत्र नित्यग्रहणेन किं । उच्यते, नितरां परिहारः। कण्ठोतिरुपबन्धप्राप्तिमेव निवर्त- यति। नित्यशब्दस्तु प्रास्यन्तरमपि परिहरति । यथा, हे जाये विन्दत इत्यत्र एकव्यवेतोऽपोति प्राप्तिः। वनस्पते वौड्वङ्ग इत्यत्र १रावनीप्रमत्यादि इति ग, चिजितपुलकपाठः। २ सोमायसनसिलिनि प्रातिरिति ग, चिडितपुस्तकपाठः १ समामपदे नित्यमित्य मेमेनि म, चिकितपुलकपाठः । ।

·२४ तैत्तिरिय-प्रातिशाख्ये ॥ । यथा वौड़ादिप्राप्तिः। एवमायूहनीयम्। माहिषयमतानुसारेणैवं प्रपञ्चितं॥ नानापदीयं च निमित्त प्रयहसादिषु ॥ ६ ॥ 'च'कारस्तुशब्दगदितं नर्थमन्वादिशति()। प्रग्रहेषु सादिषु च नानापदसम्बन्धिनिमित्तमसंहितायामपि खकार्य- मुपदिशतीति (१) प्रग्रहानुखारकार्य न निवर्त्तते (२)। वक्ष्यति, नौचक्र पपरे प्रग्रही भवत इत्यत्र प्रग्रहत्वे पकारणोपदिष्टे पदकालेपि तथैव। सादिषु च यथा, नावग्रहपूर्व इत्यवग्रहेणानु- खारागमे निषि पदकालेऽपि तथैव । यथा, अईमासे देवाः । पवणवादौ तु नानापदीयं निमित्तम् असंहितायामेव(१) कार्य करोतीत्ययमारम्भः। यथा, शुचिषदिति शुचिसत्। प्रवाहण इति प्रवाहनः। यथोक्तं पुनरुक्तं त्रिपदप्रभृति त्रिपदप्रभृति ॥ ६ ॥ त्रयाणां पदानां समाहारस्त्रिपदं। कार्यभाजः पदस्य तृतीयत्वं विनयं । ईदृशं त्रिपदप्रभृति आदिर्यस्य तचिपदप्रभृति, 'यथोक्त' पूर्वोक्तविधि(') करोति । अविशेषेण तत्रिपदप्रति () पुनरुक्तं १ नममन्वादिशति इति च, चिकितपुस्तकयाठः। तदर्थमन्वादिति इति क, चिझिनपुसकपाठः। १ खरकार्यमुपदिएनौनि क, चिकितपुस्तकपाठः । १ प्रपसाडखारकार्य निवग्रने रनिग, चिशितपनकपाठः। ४ निमित्त संहितायाभवेनि ब. चिकितपुनकपाठः। १० मु. पुखकपाठक। ५ पूर्वविधिमिति म, चिडिनपुस्तकपाठः। र सविशेषाय मत् विपदप्रभृति इनि ग, चिझिनपुस्तकपाठः । सविशेषणं यत् सन् विपदप्रभुति इमि र मुपुस्तकपाठः ।

·१ अध्याये ११, सूत्रम् । चेत्। तथा हि, लुप्यते त्वकार एकारोकारपूर्व इत्यनेन प्रथमका हतीयप्रश्ने देवस्थ त्वा सवितुः प्रसवेऽखिमोरित्यत्र अकारे लुप्ते तदेव वाक्य वाजपेयेप्यलोपं बाधित्वा तत् तथैव भवति, विपदप्रभृतित्वात् । उभावामित्यत्र सुपथा राये पस्मानि- त्येतत् । उदुत्यं जातवेदसमित्यचापितथैव । तथा शन्ते वायुरि- त्यत्र स जातो गर्भो असि रोदस्योरित्येतत् । क्रूरमिवेत्वनापि(१) तथैव । ब्राह्मणवाक्येषु त विपदमावाहा कार्य भवति । बामण- वाक्येषु पूर्वस्थस्यैवोक्ताम् ।(२) यथा, इमामग्गभ्णनित्यत्र मर्यत्री स्पहयदा अग्निरित्येतद् वाक्यम् । उत्क्रामत्यवापि तथैव भवति । कार्यभाजः पदस्य हतीयत्वमिति किम् । ये अन्तरियेदिवि तेभ्य- इत्युख्ये। येन्तरिक्ष ये दिवि येषामिति रुद्रात्तमानुवाके । प्रभृतीति किम् । त्वमग्ने रुद्र इति याज्यायां दिवस्परि प्रथमं जो अग्नि- रिति वाक्यम्। अनयेऽब्रवत इत्यव इतः प्रथमं जने भग्निरिति पुनरुक्तं सत्तथैव भवेदितिचेत्, मैवं । त्रिपदमाबादेव तथाभाव- इन नात्र व युक्त । किन्तु जो सएस्फानस्थान इति जच्चे- ग्रह सामर्थ्यात् (२)। अन्यथा तस्य वैयर्थ्यात् । पदवीसा अध्यायपरिसमाप्तिं द्योतयति ॥ इति त्रिभाष्यरत्ने प्रातिशाख्यविवरण प्रथमोऽध्यायः ॥१॥ १ क्रूरमिव वा पवापि पनि ग, चिजितपुस्तकमाउ ९ पूर्व स्वासस्वातरिति ख, ग, चिलिपुलकपाउ। र. मु• पुरक पाउन । १ किनु जनेस स्थान इति गोसाधम्यान रति अ, चिजितपुस्तकपाटा।

·वैत्तिरीय-प्रातिशारख्य वितीयोऽध्यायः । अथ शब्दोत्यत्तिः॥१॥ उतो वर्णसमानायस्तेषां वर्णाणां कीदृक् करणं, कथं वा उपलब्धिः(१) इत्याकाक्षानन्तरं तन्निरूप्यत इत्यानन्तर्य्यार्थी, 'अर्थ'शब्दः । अथवा इत उत्तरं यहच्यते ()तच्छब्दोत्पत्तिरित्यधि- कतं(र) वैदितव्यमित्यधिकारार्थः। शब्दो नाम ध्वनिः, वर्णाना- मकारादौनामुपादानकारणं, तदुत्पत्तिर्जन्म, उपलब्धिर्वा । यथा उदकस्य दर्शनात् पूर्वमेव भूमौ जलमस्त्येव तत् खननाद दृश्यते तहत् (') सेयमुच्यत इति सूत्रार्थः ॥ वायुशरीरसमीरणात् कण्ठोरसोः सन्धाने ॥२॥ वायुम् अग्निः समोरयति इति वायुशरीरं, तथाभूतात् 'समोरणात् प्रेरणात्, अभिघातादित्यर्थः । 'कण्डोरसोः', 'सन्धाने' मध्यदेशे, शब्दोत्यत्तिर्भवति (')। शिक्षा चैवमस्ति (१), . १ कीदृक् कारणं कथं वा सदुपलब्धिरिति स; चिहिनपुसकपाठा, २० मु. पुस्तकपाठय। कीदृशं करणं कथं वा तदुपलभिरिनि ग, चिक्षितपुस्तकपाटः । २ यहच्यनीति क, चिकितपुस्तकपाठः । १ नन्दोत्पतिरित्तदधिचतमिति ख, ग, चिकितपुस्तकपाट ० मु. पुक्षक- पाठमा ४ नहत् शब्दोत्पत्तिरिनिग, चिकितपुस्तकेऽधिकः पाठः। "मवनौति रतिय, चिकितपुसकपावः, म• पुप्तकपाठर। शिचा चैवमतीति रनि मापुसकपाट ।

·२ अध्याये ३, सूपम् । (१) मनः कायाम्निमाहन्ति स प्रेरयति मारतं. मारुतस्तूरसि चरन् मन्द्रनमयति स्वरम् ॥ इति । (२) वायुश्च शरीरच वायुशरौरे, तयोः समीरणं, तस्मात् । अन्ये त्वाः, वायोः शरीरे सतः समीरणं, तस्मात् शब्दोत्पत्ति- रिति । प्रवेत्थं (समासः, राजदन्तादित्वाच्छरौरशब्दस्य (') परनिपातः । शरीर वायुः, वायुशरीरं, तस्य समोरणं, तस्मात् । अस्मिन्मते वायोः समोरणकर्तृत्वमेव, न तु कर्मत्वं ॥ तस्य प्रातिश्रुत्कानि भवन्त्युरः कण्ठः शिरो मुखं नासिके इति ॥३॥ 'तस्य' प्रकृतस्य शब्दस्य, उत्प्रभृतीनि स्थानानि (1) 'पाति- अत्कानि, भवन्ति । 'प्रतिश्रुत्'प्रतिध्वनिः, तस्व सम्बन्धौनि 'प्रातिऋत्कानि'। संहते कण्ठे नादः क्रियते एतदादिना सूत्रत्रयेण शब्दस्य वैविध्यमुच्यते, नादः, खासः, हकारः, च इति । तावबादलचणामाह, १ पाया बुचा समेत्याचान् मनो युजा विवक्षयेति ग, चिकितपुरकेऽधिका १ किच। चाकाशवायुप्रभवः शरीरान् समबरन् यामुपैति मादः । स्थाना- करेषु प्रविभव्यमानो वर्णवमायानि स एव शब्दः ॥ इति नैयायिके। रनि म, चिकितपुरकोषिकः पाठः। सवेस्थमिति क, ख, चिकितपुलकपाः, मु. पुलवपाठक। भरीरनिराम पुतकपाट । ५ उत्प्रभुनिस्थानानि रनिक, चिजितपसकपाडा ।

·२८ तैत्तिरीय-प्रातियाख्ये संथने कण्ठे भादः क्रियते ॥४॥ 'संहले कण्ठे', यः शब्दः क्रियते', सः 'नाद'सञ्चो भवति । सचायाः प्रयोजनं, नादीनुप्रदानमित्यादि । विकृतेश्वासः॥५॥ 'विहते', कण्ठे यः शब्दः क्रियते, सः 'खास'सच्ची भवति । सज्ञायाः प्रयोजनं, अधोषेषु खास इति ॥ मध्ये इकारः ॥ ६॥ संहतविहतयोः 'मध्ये' मध्यमप्रकारे, यः शब्दः क्रियते, 'हकार'सज्ञो भवति । सायाः प्रयोजनं, हकारी हचतुर्थेष्विति ॥ मा वर्णप्रकृतयः ॥७॥ वर्णाना प्रकृतयः, 'वर्णप्रक्कतयः' । ता वर्णलतयो भवन्ति ये नादम्बासहकारा उताः । नादप्रक्वतयः केचिदी, खासमता- तयोऽन्ये, हकारप्रकृतयोऽन्ये । यथा, मृत्प्रकृतयो घटशरावादयः । यथा वा, तन्तुप्रक्षतया पटाः । ननु सर्वनाम्नः प्रकृतपरामर्थकत्वात् (१) नादशासहकारेषु पुंलिङ्गेषु परामर्शाहेषु (२) सत्सु ता इति स्त्रीलिङ्गप्रयोगः (१) कथं साधुः। उच्यते। निर्देशनिहिश्य १ प्रतपरामर्थित्वादिति , चिकितपुस्तकपाठः। प्रचलपरामभिगोलिर • पुसकपाटा २परामर्मिनेषु इति , चिकितपुस्तकपाटः । सीविनिर्देश रनि म, चिकितपुशपाखः ।

·२ अध्याये ८,८,१०, सूत्राणि । २८ मानयोः(१) एकतामापादयन्ति सर्वनामानि कामचारेण तलिङ्ग- तामुपाददत इति महाभाष्थवचनात्() प्रयोगसाधुत्वमध्यवसी- यते। तस्मादन्योन्यान्वयसम्भवः (१) ॥ नादोऽनुप्रदानए वरघोषवत्सु॥८॥ 'खरे' 'घोषवत्स', च वर्णेषु, 'नादः', 'अनुप्रदान', भवति । अनुप्रदीयते अनेन वर्ण इति 'अनुप्रदान' मूलकारणं । प्रदीयते उपादीयते जन्यत इत्यर्थः । कारो इचतुर्थेषु ॥ ८ ॥ हकारख चतुर्थाश्च 'हचतुर्थाः', तेषु, वर्णेषु,'हकारः', अनुप्रदानं भवति। ननु सञ्जाविधानक्रमभङ्गाबाद() सूत्रमवतरति । मैवं। घोषवखिति सामान्यावादो हचतुर्थषु च प्रसज्यते इत्यतिप्रसङ्गा(') परिहारार्थत्वादवतरत्येवेति वदामः ॥ अघोषेषु श्वासः ॥ १० ॥ 'अघोषेषु' वर्णेषु, खासोऽनुप्रदानं भवति ॥ १ निर्दिवमानप्रतिनिर्दिशमानयोरिति ख, ग, चिकितपुस्तकपाठः, . मु. पुसकपाठय। १ महाभाष्यकारवचनादिति ग, चिंतिपुस्तकपाठः | तसादन्योन्यान्वयः सम्भवति इति ब, चिकितपुस्तकपाट, मु. पुस्तक- पाठया ४ अमनप्रसमावेदमिनि र पुसकपातः । ५ रतिप्रसाानिक, कम, चिलिपुलवपाठः ।

·तैतिरोय-प्रातिशाख भूयान् प्रथमेभ्योऽन्येषु ॥११॥ सानिध्याच्छ्रास इति लभ्यते । 'प्रथमेभ्यः, 'अन्येषु' घोषेषु,(१) खासः, 'भूयान्' अधिकः, भवति ॥ अवर्णे नात्युपसरलतमोष्ठहनु () नातिव्यस्तम् ॥ १२ ॥ 'प्रवणे 'उच्चार्यमाणे 'पोष्ठहनु', 'अत्युपसंहतं' अतिसंश्लिष्टं, 'न', भवति । 'अतिव्यस्तं' अतिविवृतं च, 'न,' भवति । ओष्ठौ च हनू च, श्रोष्ठहनु । इन्दश्च प्राणितूर्यसेनाङ्गानामित्येकवद्भावः । तदेकस्मिन्नुभयथा न शक्यते कत्तुंमिति योगविभागः(२), अकारे नात्युपसंहृतम्, प्राकारे नुते च नातिव्यस्तम्, इति ॥ ओकारे च ॥१३॥ 'च'कारो हनुमात्रकार्यान्वादेशकः । श्रोष्ठकार्यस्य परसूत्रेण विशेषविधानात् । 'प्रोकारे,' उच्चायुंमाणे हनू अतिव्यस्ते न भवतः॥ ओष्ठौ तूपसरहततरौ॥ १४॥ साविध्यादोकार इति लभ्यते । ओकारे कार्य 'पोष्ठो, 'उप- संहततरौं, स्यातां । 'तु'शब्द ओष्ठयोः पूर्वोतविधि निवारय- बन्येवघोषेषु इमि प, ग, चिकिमपुलकपाठः, ० मुपुस्तकपाल। २ नात्युपसंमतमोपतु इनि, चिकितपुसकपाठः । योगविभाग कार्य इति र. मु. पुस्तकपाङ ।

·२ अध्याय १५, १६, १७,१८,सूचाणि । तौति(') वररुचिरुवाच। माहिषेयस्तु बभाषे, बन्धोरि- त्यादिकमोकारं सव्यतनं व्यस्ततो निवारयतौति ॥ ईषत्कृष्टाबेकारे ॥ १५॥ प्रकष्टावित्यत्र द्विवचनेन प्रकतावोष्ठौ रायते । 'एकारे, कायें, ओष्ठौ 'ईषत् प्रकष्टो,' स्यातां । प्रकृष्टता, सबिवष्टता। उपसएहततरे हनू ॥१६॥ सानिध्यादेकार इति लभ्यते। एकारे कार्ये 'हन', 'उप- संहततरे', भवतः। अतिशयनोपसंहते उपसंहततरे ॥ जिवामध्यान्ताभ्यां चोत्तराज्जम्भ्यान्तस्पर्शयति ॥ १७ ॥ एकारे कार्य 'जिह्वामध्यान्ताभ्याम्,' 'उत्तरान् भान्,' 'स्पर्शयति' सृशेदित्यर्थः । पालयतीत्यादिवत् खार्थे णिच् । 'जम्भान्' इति हनुमूलप्रान्सप्रदेशान्, इत्यर्थः। मण्डूकष्टुति- न्यायेन 'च'कार एकारमाकर्षति । जिह्वाया मध्य', (२) तस्य अन्ती, ताभ्यां, जिह्वामध्यान्ताभ्यां ॥ उपसंचततरे च जिज्ञायमृकारारकारेषु वर्खेषूपसहरति ॥१८॥ 'च'शब्देन हन्वोरन्वादेशः (१)। ऋकारे ऋकारे लुकारे च १ तुमब्दः पूर्वोतविधिमोध्योनिराकरोनीति ग, चिकितपुस्तकपाठः । ९ जिलाया मध्य निकामध्यमिनि १० म० पुस्तकपाठः । १ पशब्दो रबारम्बादेशक इति ख, ग, चिकितपुस्तकपाठः, २० मु. पुक्षक- ·३२ নশ্লিীয়-নিময় कार्ये हनू उपसंहृततरे', भवतः, जिहाग्रञ्च वर्खेषु', 'उपसंहरति' निक्षिपेत् । 'वर्खेषु' इति दन्तपडतोरुपरिष्टादुच्चप्रदेशेषु, इत्यर्थः । नम्बरमकारपरे इति लक्षणासम्भवाहकारारकारेष्विति कथं सन्धिः साधुः। सत्यं । नैतल्लक्षणात् किन्तु शास्त्रान्तरबलात् साधुः। एवमुकारस्कारो इखावित्यत्रापि विजेयम् ॥ एकेषामनुखारखरभक्त्योश्च ॥ १९ ॥ 'च'कारः पूर्वोक्त विधिमन्वादिशति । यथासङ्ख्येन 'अनुस्वारखरभक्त्योः', पूर्वोत्ता विधिर्भवति । अनुखारे हन्वोरुप- संहारः, स्वरभक्तो जिह्वाग्रस्य वर्खेषुपसंहार, एतत् 'एकेषां', अन्येषान्तु मतम्, अनुखारस्थानुनासिकमावत्वं, खरभक्तकारतुल्यत्वम्, इति । तञ्चिन्त्यं (1)॥ अनादेशे प्रण्यस्ता जिहा ॥२०॥ यत्र जिह्वाग्रेण जिह्वामध्येनेत्यादिः 'अनादेशः' अनुपदेशः, तत्र विषये, 'प्रण्यस्ता', 'जिह्वा', तूष्णौम्भूता भवति। प्रकर्षण न्यस्ता प्रण्यस्ता। यथा उपमा। नन्वनादेशे सबकरणानां तूष्णीभावसिधेः किमर्थोयमारम्भः। उच्यते, एकारस्य जिता- मध्यान्तनिष्याचवमस्तौति (२) तदवयवस्याप्यकारस्य तथात्व- मतं । १कारतुस्यत्वमिति बरबचिरचितं नचिन्यमिति ग, चिड़ितपुस्तकपाटा, •मु पुस्तकपाठय। कारतुलात्ममिति वरचिमन नचानित्यमिति सचिकित- पुसकपाटा। २ जिकामधामाभ्यां निष्णय त्वमिति स, चिकितपुस्तकपाठः। मिकामथाना- विष्यापत्तमिति र• मु. चिकितपुस्तकपाठः।

·२ अध्याय २१, २२, २३, सूत्राणि । मस्तीति (1) प्रकारत्वसामान्यात् (२) पन्धवाप्यत्वादो तवावं प्रसज्येत। तच्चानिष्टं । तमाभूदिति परिहारः। न प्रादेशः, अनादेशः, तस्मिन्, उपदेशाभावे, इत्यर्थः ॥ अकारवदोष्ठौ ॥ २९॥ सान्निध्यादनादेश इति लभ्यते। प्रोष्ठयोर्यवानादेशस्तच 'प्रकारवत्' प्रकारे यथा, तथा 'पोष्ठो', भवतः, नात्युपसंहत- तरावित्यर्थः । यथा, इन्द्र इति॥ तालौ जिज्ञामध्यमिवणे ॥२२॥ 'इवणे', कार्ये, 'जिह्वामध्यं', 'तालो,' उपसंहर्तव्यं । यथा, इषे त्वा। जिह्वाया. मध्यं, जिह्वामध्यम् ॥ एकारे च ॥२२॥ . 'च'कारः पूर्वविधिमन्वादिशति। 'एकारें', कार्य, जिहा. मध्य तालावुपसंहर्तव्यं । ननु, विधी समाने पृथक् सूत्रा- रम्भः किमर्थः। उच्यते, इवणे यथा जिहामध्योपसंहार, न खखवीकारे, किन्तु ततो न्यून इत्यर्थः। कुतः, प्रकार- मिश्वितत्वादेकारस्य, अकारस्य च तदेकदेशत्वात् जिहामध्य- निष्यावत्वं,(५) न तु स्वतः। अत एव सोपाधिकत्वाधूनत्वीप- १ नदवयवस्याकारस्य नथानमस्ति इति २०४० पुसकपाटः । चकारतसाम्बादिनिक, चिशिमपुसकपाः। .भु.पुसकपाडस। .जिजामध्यानाभ्यां मिष्याचसमिति, चिशितपुरबपाठः| निजामधा- निव्यायमिति २० मु. पुस्तकपाउः । नरंक देगवान् ना खानवमिनि व चिकितपुस्तकपाठः।

·३४. तैत्तिरीय प्रातिशाख्य पत्तिः। ईषत्प्रकष्टावित्यादिसूत्रत्रयेण एकारस्य स्थानकरणे निहिटे। इह तु ततोऽन्यथैव(५) निद्दिश्यते । तदेकस्मिन्(२) उभयथा कर्तुं न शक्यते, विरोधात् । तस्मादव योगविभाग: कर्तव्यः, अव्याने तल्लक्षणं, सबनने खेतत्, इति । कुतोऽयं नियमः। उच्यते, एकार इति सामान्योक्ती सत्यां प्रथमम- व्यन्जनस्यैव ग्रहणं मुख्यं । तथा सति प्रथमप्रतोते तस्मिन्() प्रथमं लक्षणं युज्यते। सव्यञ्जनेषु (१) पारिशेष्यादेतदिति विनेयम् ॥ ओष्ठोपसरहार उवणे ॥२४॥ 'उवणे', कायें, 'ओष्ठोपसंहारः,' भवति । अत्रीपसंहारः पूर्व- वत्र सविनष्टतामात्रं, किन्तु सविसावेवोष्ठी दौर्षों स्याता मिति(५) वक्ष्यते। एवमोठी तूपसंहततरावित्यत्रापि विज्ञेयम् । यथा, उलूखलबुनो यूपः । ओष्ठयोरुपसंहारः, ओष्ठोपसंहारः॥ एकान्तरस्तु सर्वत्र प्रकृतात् ॥२५॥ सानिध्यादीष्ठोपसंहार इति लभ्यते । सर्वत्र पोष्ठयखरेषु 'प्रक- तात्' पोष्ठोपसंहारात्, पृथगोष्ठोपसंहारः कत्तव्यः । स चेत् ‘एका- १ नतोन्यत्तस्यैवेति क, चिकितपुस्तकपाट, मु• पुस्तकपाट । २ सदेतमिम इति ग, चिकित पुसकपाटः | ..प्रनामिबिति १० म० पुस्तकपाठः । सबमे रमिक, ग, चिशिनपुसकपाठः। .मु. पुसकपास। सच सानामिति इमि क, ग, चिकिमपुलकपाः। ".

·२ अध्याये २५, सूत्रम् । तर एकान्तर इति माषाकालव्यवेत इत्यर्थः १)। एकमाता() अन्तरं, व्यवधानं, यस्य प्रसौ। एकातर इति पृथगोष्ठोपसंहारस्थ विशेषणम्। 'तुशब्द प्रोकारपरत्वे एकान्सरवनियमं निवर्तयति। उदाहरणानि। उत्पूत शुभए। सूत्रीयमिति स उबौ । अथो पोषधीषु । बाहुवोर्बलं । तनुवो घोराया। चतुर्होता। ननु, योएमित्यवानुस्वारस्य मात्राकालः, शकारस्थाईमात्रा- कालः, एवमध्यर्षमात्रत्वे सत्येकान्तरत्वाभावात् कथं पृथगोष्ठीप संहार(२)। उच्यते, शते पञ्चायन्यायेन सिद्यति। अध्यर्षमावत्वे एकमात्रत्व(४) सुतरामस्ति । तेन कार्य भवति। अधिकन्तु न निषिध्यते। स्वायोगव्यवच्छेदकत्वादेकशब्दस्य । अत एव बाहुवोर्बलमुरुवोरोज इत्यादेर्न हिरोष्ठत्वं (५) मुख्यं, किन्तु स्फुरितत्वं । उदाहरणचाभासतया दर्शितं। तहिं कुसु- रुविन्द इत्यत्र ककाररेफाभ्यामुत्तरयोरुकारयोः कथं पृथगोष्ठीप- संहारो न भवति। अचाईमात्रव्यवायसम्भवात्। मैवम् । अत्र() ककारसकारोत्तरयोरकारयोस्तावत्र पृथगोष्ठता। एत- १ मावाकालव्यवाय इत्यर्थ इनि क, चिक्किनपुसकपाठः । इनि सभ्यते इति च, चिकितपुस्तकपाठः, १० म० पुस्तकपाठय । १रका मा तिमचिकितपुस्तकपाटः । १ ध्योछोपहारत्नसिरिरिनि , चिडितपुसकपाठः। स्थगोछोपसंहार- सिरिरितिस, चिडितपुसकपाडः। .मु.पुसकपाडय। पवईमावबेथेकमावत्वमितिक, चिकितपुशवपाठः, मु. पुरुवपाठय। " हिरोमिनिक चिकिशनपुसकपाठः। हिरोष्यसमिनिक, चिझिनपुक्षक- मानाकासथवाय (बबेनिक, चिकितनपाठः।

·सैत्तिरीय-प्रातिशाख्ये लक्षणासभवात्। रेफादुत्तरस्य तु प्रकृतात् पृथक्वाभावा- बायं विधिः। किन्तु मध्यस्थसकारोत्तरादुकारात् पृथक्त्वं । तथा सत्येकान्तरत्वाभावस्तदवस्थ:(१) एवेति लक्षणमिदमव्यभि- चरितम् ॥ अकाराईमैकारौकारयोरादिः ॥ २६ ॥ एकारस्याकारस्य च 'आदि', 'अकाराई, भवति । अकारस्याईकालसम इत्यर्थः। अकारस्थाईम्, अकाराचम् ॥ संवृतकरणतरमेकेषां ॥२७॥ सानिध्यादकाराईमिति लभ्यते । 'एकेषां, मते तदकाराई 'संहतकरणतरं,' भवति। संहतानि, सविकष्टानि, करणनि, यस्य तत्, संहतकरणम्। अतिशयेन संहतकरणं, संहतकरण- तरम् ॥ इकारोध्य पूर्वस्य शेषः ॥२८॥ 'पूर्वस्य' ऐकारस्येत्यर्थः। अधस्तादैकारौकारयोः सहो- चरितत्वात्। 'अध्यई:,' 'इकार, एकारस्य, 'शेषः,' भवति । अधिकमई यस्याऽसावध्यर्थः ॥ .. उकारस्तूत्तरस्य ॥२९॥ 'इत्तरस्य' प्रौकारस्येत्यर्थः। अध्यक्षः, 'उकार:, औकारस्य १ एकाराभावसदवस्थ रति स, ग, चिकितपुस्तकपाट, मु. पुस्तकपाटन।

·२ अध्याय ३०, ३१, ३२, सूत्राणि । शेष (१) भवति । यथानयोरुभयोरप्यादिरकार एव, तहदिकार- एव(२) शेषः प्रसक्ताः। तविषेधति 'तु' शब्दः ॥ अनुखारोत्तमा अनुनासिकाः ॥ ३० ॥ 'अनुस्वारः,' च 'उत्तमा,' च 'अनुनासिका,' भवन्ति । नासिकामनुवर्तन्त इत्यनुनासिकाः (१)। यथा अनुस्वार, योएशम्()। उत्तमात्र, प्रत्यङ् होतारम् । प्राञ्चमुप(') । खराणां यत्रीपसरहारस्तत् स्थानं ॥ ३१ ॥ 'स्वराणां,' 'तत् स्थानं,' भवति, 'यत्रोपसंहारः,' स्यात् । 'उपसंहारः' नाम संश्लेषविशेष:(१)। यदुपसएहरति तत् करणम् ॥३२॥ सानिध्यात् स्वराणमिति लभ्यते। स्वराणां 'तत् करणं, भवति, 'यत्' खरान् 'उपसंहरति' प्रापयति खस्थानम्()। यथा, जिहाग्रमकारकारेत्यादि । १ चौकारशेष रति र० मु० पुसकपाठः | २ चादिरकारलइदिकार एवेनिक, चिकितपुस्तकपाठः । ३ भवनीति क, चिडिनपुर फेषिकः पाठः । ४ यों मकानौनि म, चिकितपुस्तकपाठः। प्राथमित्यादि इति ग, चिझिनपुरूकपाठः। ( उपल्लो विशेष रनि २० म० पुसकपाठः । प्रापयति मन् स्थानमिति क,चिकितपुशवपाठः। प्रापयति मन करसमिति म, चिडितपुसकपाठः, १० मु० पुसकपाय।

·तैत्तिरीय-प्रातिशाख्य अन्येषान्तु यत्र स्पर्शनं तत् स्थानम् ॥ ३३ ॥ खरेभ्यः 'अन्येषां वर्णनां, 'तत् स्थानं,' 'यत्र स्पर्शनं,' भवेत् । प्रत्र व्यञ्जनानां संश्लेषमात्रं कथ्यते । स्वराणान्तु पुरस्तात् संश्लेष- विशेषः कथितः। उपसंहारस्पर्शनयोः शब्दशक्त्या विशेष एव विदुषा(१) विशेयः । 'तु'शब्दः खरनिवृत्त्यर्थः । अथवा अनुसार- खरभक्त्योwञ्चनवत् (२) स्पर्शमात्रनिवर्तकः (१) इति माहिषय- भाषितम् ॥ येन स्पर्शयति तत् करणम् ॥३४॥ साबिध्यादन्येषामिति लभ्यते । खरेभ्योन्येषां वर्णानां 'तत् करणं,' भवति, अध्येता 'येन,' व्यसनानि 'मर्शयति प्रापयति स्थानम्(')॥ चनुमूले जितामूलेन कवर्गे स्पर्शयति ॥ ३५ ॥ 'कवर्ग,' उच्चाय॑माणे 'जिह्वामूलेन' वर्ण 'हनुमूले' 'स्पर्श- १ उपसंहारस्पर्श शब्दमल्या स्थानविशेष एवेति क, चिहिनपुस्तकपाठः। उप- संहारस्पमियो शब्दशतया विशेषो विदुषा इनि २० मु0 पुस्तकपाठः, क, चिकित- पुसकपाउस। २ चनुसारमत्योई चमत्वादिति च, चिकितपुस्तकपाठः । स्पर्शनमावलनिवर्नक इनि पिडितपुस्तकपाठः। स्पर्मनमानकननिव. करति १० म० पुस्तकपाठः। प्रापयति तत् करमिनिम, पिडितपुसकपाठः, १० मुपुलकपाउच । प्रापति मन् स्थानमितिक, चिकितपुषकपड २ ·२ अध्याये ३६, ३७, ३८, ३८, ४०, सूत्राणि । २८ यति' प्रापयेदित्यर्थः। हन्योर्मूलं, हनुमूलं, तस्मिन् । मूल इति जात्यपेक्षायामकवचनम्()॥ तालौ जिलामध्येन चवर्गे ॥३६॥ 'चवर्ग,' कार्ये, 'जिह्वामध्येन,' वर्णन् 'ताली,' स्पर्शयेत् ॥ जिहाग्रेण प्रतिवष्टय मूईनि टवर्गे ॥ ३७ ॥ 'टवर्ग,' कार्ये, 'जिह्वाग्रेण, वर्ण 'मूईनि,' स्पर्शयेत् । किं कृत्वा, योग्यत्वात् जिह्वाग्रं,(१) 'प्रतिवेध्य भावेष्य। 'मूई- शब्देन वनविवरोपरिभागी विवक्ष्यते ॥ जिह्वाग्रेण तवगै दन्तमूलेषु ॥ ३८॥ 'तवर्ग,' कार्ये, 'जिह्वाग्रेण,' वर्णान् ‘दन्तमूलेषु,' स्पर्शयेत् ॥ ओष्ठाभ्यां पवर्गे ॥ ३८ ॥ 'पवर्ग, कार्यो, 'पोष्ठाभ्यां' अन्योन्यं स्मर्गयेत्। अत्रोत्तरोष्ठ- स्थानं उत्तरत्वसाम्यादेषां स्थानानामधरोष्ठः करणं ॥ तालौ जिज्ञामध्यान्ताभ्यां यकारे॥४॥ 'यकारे,' कार्थे, 'जिह्यामध्यान्ताभ्यो,' 'तालो,' स्पर्शयेत् । जिह्वायाः मध्यं, तस्य अन्तो, ताभ्यां, जिह्वामध्यान्ताभ्यां । ..१ मलिन्, मसमिति जास्यपेक्षमेकवचमभिनि ग, चिजिमपुक्षकपाठः। मनिन् । मात्यपेक्षयामेकपचनमिति ० मु० पुस्तकपाठः । • योग्यत्वाविज्ञापमिनिक चिकितपुस्तकपाटः ।

·तैत्तिरीय-प्रातिशाख्य रेफे जिज्ञायमध्येन प्रत्यग् दन्तमूलेभ्यः॥४१॥ 'रेफे, कार्या, 'जिह्वाग्रमध्येन, ‘दन्तमूलेभ्यः,' 'प्रत्यक्,' स्पर्श- येत्। 'प्रत्यक्' इति अभ्यन्तर उपरिभागे (१), इत्यर्थः। यथा, प्रत्यगामेत्यन्तरात्मा(र) प्रतीयते ॥ दन्तमूलेषु च लकारे ॥४॥ 'च'कारो जिह्वाग्र मध्य प्रत्यक्त्वञ्चाकर्षति()। 'लकारे,' कार्ये, जिह्वाग्रमध्ये न ‘दन्तमूलेषु,' प्रत्यक् स्पर्शयेत् । अयमर्थः, लकारस्य दन्तमूल प्रत्यासवप्रय प्रदेशस्थानमिति(') विनयं ॥ ओष्ठान्ताभ्यां दन्तैर्वकारे॥४३॥ 'वकारे, कार्य, अधरोष्ठान्ताभ्याम् ‘उत्तरदन्ताः(५),' सह स्पर्शयेत्। 'दन्तैः' इतिस्थाननिर्देशः। 'ओष्ठान्ताभ्याम्' इति करणनिर्देशः ॥ स्पर्शस्थानेषूमाण आनुपूपेण ॥४४॥ 'जमाणः' 'आनुपूर्येण यथाक्रमेण, 'स्पर्शस्थानेषु,' उच्चार- णीया भवन्ति । यथा, जिह्वामूलीयः, कवर्गस्थाने । यः काम- १ चभ्यारमुपरिभागे रनि क, ग, चिजित पुस्तकमाठः । १ प्रत्यगात्मेत्यभ्यनारायसिक, चिझिनपुसकपाठः। १ प्रत्यक्वमन्वादिमनौतिय, चिकितपुस्तकपाटा, 50 मु० पुस्तकपारस। ४ दमामूलप्रत्यासनप्रत्यमारप्रदेशस्थानमितौति र चिकितपुसकपाठः। 10 मु० पुक्षकपाटय । रामसप्रत्यासबप्रदेशस्थानमितौति क, चिकितपुस्तकपाटा। ५ उपरि दनारेति क, चिक्रिम पुस्तकपाटा।

·२ अध्याये ४५, ४६, ४७, सूत्राणि । ४१ येत । शकारः, चवर्गस्थाने। मधुश्च माधवश्च । षकार, टवग- स्थाने। अष्टाभ्यः स्वाहा (१)। सकारः, तवर्गस्याने। स्तना- उपरवाः (२)। उपभानीयः, पवर्गस्थाने । यः पामना इत्यानु- पूर्येण विज्ञेयं ९) । आनुपूर्यनियमात् पञ्चसूमसु उक्तषु हकारी- ऽवशिष्टः। तस्य विधिमुपरिटादाचष्टे ॥ करणमध्यन्तु विवृतं ॥४५॥ तेषामूमणां 'करणमध्यन्तु,' 'विकृतं,' भवति। स्पानां करणसाधर्म्यनिवृत्तिपर:(३) 'तु'शब्दः। करणानां मध्यं, करण- मध्य ॥ कण्ठस्थानौ इकारविसर्जनीयौ ॥ ४६॥ 'हकारविसर्जनीयो,' 'कण्ठस्थानौ', भवतः(')। कण्ठः, स्थानं ययोस्तो, तथोक्तौ (९)। अनयोः करणभावः। अहरहह. विर्धानिना। उदयखरादिसस्थानो हकार एकेषां ॥४७॥ 'एकेषां', मते, 'हकार', 'उदयखरादिसस्थानः' आमन- उपरि स्वरादिसस्थानः, भवति, इति वाररुचीक्तं । स्यादेतत्। १ चावटाविनि ग, चिकितपुस्तकपाठः । रचग्निने रति ग, चिकितपुस्तके मित्रपाठः। १ धान्नपूर्येण, चाकपूर्या विशेषाः इति च १० मु० पु० पाठः । करणसाम्यनितिकर इति क, चिकिमपुस्तकपाठः। करएसाम्ब निष्टलिपर- पनि स, चिकितपुस्तकपाठः, २० मु० पुस्तकपाटय। ५ कण्ठस्थानौ स्थानामिनियम, चिकितपुस्तकपाठः, २० म० पुसकपाग्य। (योनौ ककस्थानाविति ग, चिकितपुस्तकपाठः ।

·४२ तैत्तिरीय-प्रातिशाख्य खरसस्थान- मेवं। आदिना सस्थान इत्युक्त शेषस्य स्थानान्तरं (') वक्तव्यं । तदप्य- कार इकार उकारे (र) नास्ति । तथा सति स्वरस्य आदित- एकमेवस्थानमिति, (२) आदिशब्दवैयर्थं स्यात् । इत्येतावतैव सिद्धेरिति() । सन्ध्याक्षरेषु शेषस्य स्थानान्तरोपपत्तः । इकारोऽध्यई इति सूत्रहयेन शेषभूत- वर्णव्यक्ती(') तयो स्थानान्तरमपि सिद्धमेव() । एवमैकारी- कारयोरपि व्याकरण शेषस्य स्थानान्तरं विहितं विजेयं । सन्धाक्षरत्वाविशेषादनयोः (१)। नन्वेवमप्यकुहविसर्जनौयानां कण्ठ इति सध्यक्षरादावकारस्यापि कण्ठस्थानत्वात्तेन सस्था- नत्वे कथ्यमाने (1) पूर्वसूत्रोक्तेन पौनरुत्यमस्य सूत्रस्य स्यात् । मैवं मंस्थाः। एकारौकारयोरादिवर्तिनः() अकारस्य केवलस्य च विशेषोऽस्ति । केवलस्य करणम्, ओष्ठहनु, नातिव्यस्तं, नात्युपसंहतञ्च। सन्ध्यक्षरादौ वर्तमानस्य तु संहतकरण- तरं (१०)। तस्मात् स्थानकरणयोः सहचरितवादादिसस्थान- १ स्थानान्तरत्वमिति १० म० पुस्तकपाठः । २ नदप्यकारेकारोकारेषु इति ख, चिहितपुस्तकपाठः, १० मु० पुस्तकपाठय। ३ स्वरस्यैकमेव स्थानमिति इति क, ख, चिकिमपुस्तकपाठः, २० मु. पुस्तकपाठय। ४ इत्येतावनवार्थसिरिति रतिर. मु० पुस्तकपाटा। ५ सूत्रद्दथेन एकारौकारयोः शेषभूतवर्णव्यक्तौ इनि ग, चिकितपुस्तकपाढः । ६ प्रसिद्धमवेति ख, ग, चिनिपुस्तकपाठः। • सन्चाक्षरस्वादविशेषादनयोरिति क, चिकितपुलकपाठः। लेन समानस्थानत्वं कथ्यमाने इति ख, चिकितपुलकपाठः, 10 मु० पुस्तक- पाठया एकारौकागदिवनि रनि ख, चिशित पुस्तकपाठः, मु. पुस्तकपाठय। बोकारकारयोरादिवत्तिन इति ग, चिनि:पुस्तकपाठः । १० संस्करणमिति ग, चिकितनकपाठः।

·२ अध्याये ४८, ४८, सूत्रे । ४३ , . इत्युक्ते आदिसमानखानकरण इति विज्ञेयं। किञ्च पूर्व सूत्रे करणाभाव उताः। अत्र तु करणवत्वमपि विद्यत इति मता- स्तरमुपपद्यते, न पोनरुत्यञ्च । यथा, तिग्महेते। यावती- सामहै। अग्निहोत्र जुहोति। सम्प्रयतौरही()। 'उदय'- शब्दः, उत्तरपयायः । उदयश्चासौ खरश्च, तस्य आदिः, तेन सस्थानः, उदयवरादिसस्थानः (२) ॥ पूर्वान्तसस्थानो विसर्जनीयः॥४८॥ 'विसर्जनीय', आत्मनः पूर्वखरान्तेन 'सस्थानः' समानस्थान- करणः, भवति। अत्रापि पूर्वखरान्त इति(२) सन्ध्यक्षरमुच्यते । खरान्तस्य भिवस्थानान्तरत्वाभावात् (')। ब्राह्मणैरायुमत् । बाहुवोर्बलं। आयङ्गोः। पूर्वस्य, अन्तः, तेन, सस्थानः, पूर्वान्तसस्थानः॥ नासिक्या नासिकास्थानाः ॥४॥ यथा, अग्नः। 'नासिक्याः यमाः, नासिकास्थानाः', भवन्ति । यथा, रुका। याञ्चा। आहारः। रत्नमभजन्त । पामानं ॥ १ सम्पयनीरसाविति ख, चिनिनपुस्तकपाठः । २ जदयखरादिसस्थामः, उदयचासोरखरम, नस पादिः, मेन, मस्यामः, उदय- सरादिसस्थान रतिक, चिडितपुस्तकपाठः । उदयवासी खरच मस्य पारिः, सस्थान इति च, चिड़ितपुसकपाठः, मु. पुस्तकपाय । ९ पूर्वखर इति क, ग, चिकितपुतकपाळ, म. पुसकपाठप । ४ खरातरस हि स्थानाकरवाभावाम् इनिस, चिझिनपुस्तकपाठः ।

·४४ तैत्तिरीय-प्रातिशाख्ये मुखनासिक्या वा ॥५०॥ त एव नासिक्याः 'मुखनासिकाभ्यां वा उच्चारणीयाः(1) भवन्ति । उक्तान्येवोदाहहणानि। मुखञ्च, नासिका च, मुखनासिके। तत्सम्बन्धिनः, 'मुखनासिक्याः' । वर्गवच्चषु ॥ ५१॥ सिंहावलोकनेन (१) वर्गस्योक्त करणं 'च'कारोऽनुकर्षति । 'एषु' नासिक्येषु, 'वर्गवत्', करणं भवति। वर्गस्येव वर्गवत् ॥ नासिकाविवरणादानुनासिक्य, नासिकाविवरणादानु- नसिक्यम् ॥ ५२॥ 'नासिका विवरणात्' घ्राणविलात्, 'आनुनासिक्यं' रागादि कर्त्तव्यं । यथा सुश्लोकां३ सुमङ्गलां३ इत्यादि(२)॥ इति त्रिभाष्यरत्ने प्रातिशाख्यविवरण हितोयोऽध्यायः ॥२॥ । अथ हतियोध्यायः। अथादावुत्तरे विभागे हुखं व्यञ्जनपरः ॥१॥ 'अथ' इत्ययमधिकार। 'आदी पदादी, 'उत्तरे' पदान्त च, वर्तमानः संहितायां यो दीर्घः, असो, 'विभागे' पदविभागसमये, 'व्यञ्जनपरः,' 'हखं,' आपद्यते। व्यञ्जनपरत्वमत्र यथासंहितास्थं १ मुखमासिकाभ्यामुचारीया इति क, चिकितपुस्तकपाठः, १० मु. पुस्तक- पाठय। मुखेन मासिकाभ्याच उच्चारणौथा इति ० मु० चिकितपुस्तकोवृतपाठा- भारम् । मुखमासिकाभ्यायोचारशैया रति ग, चिकितपुस्तकपाठः । २ सिंहावलोकन्यायेन रति ग, चिकितपुस्तकपाठः। ३ सयोका सुमजलमित्यादीति क, चिकिमपुस्तकपाठः।

·३ अध्याय १, सूत्रम् । विनेयं । ननु, दीर्घ कथं लभ्यते, इखानन्तरभावित्वात्, देवाशी- कादिग्रहणेषु अतादर्शनाचेति ब्रूमः। संहितायामित्यस्याय- मर्थः, कार्यभाजः पदस्य उत्तरपदेन सह सम्बन्धः,(१) न तु पूर्व- पदेन सह सम्बन्धनियमः । 'विभाग', अत्र प्रकतिपदैरुच्यते। प्रकृति- र्नाम यथापाठः। प्रतिपदैरिति किं। स्थामयो भुव इत्यत्र जटायां स्थशब्दस्य दितीयोचारणेपि दीर्घः प्रसज्येत। उत्तरपदेन विभागाभावात् स माभूदिति(२) परिहारः। विभागसब्दस्य(१) अयमर्थः, पदादो दीर्घस्य पूर्वपदेन विभागः, पदान्ते दीर्घस्य उत्तरपदेन विभागः। विभागे व्यञ्जनपर इति किं । धामासीत्यत्र (') माभूदिति। नाधामा धारयेदितिप्राप्तिः(')। संहितायां यो दीर्घ इति किं (६) । एष वो भरता राजगत्र() प्राप्तिसम्पादनार्थ । तथा सति भरता याज्याखिति (८) याज्या- पदं सार्थक। नान्यथा। व्यञ्जनमस्मात् परः, इति व्यञ्जन- मटत- परः॥ १ सबन्धनियम इति ख, चिकितपुस्तकपाठः, १० मु. पुस्तकपाठच । २ नमाभूदिनीति ग, चिहितपुस्तकपाठः । विभागपदस्थेति ख, चिडिनपुस्तकपाठः, २० भ० पुस्तक पाठय । ४ तधामा इत्यये ति ग, चिकितपुस्तकपाठः । ५ धामा धारयेति प्राप्तिरिति ख, ग, चिड़ितपुलकपाठः ६ मंरितार्या दीर्घरतीति च, चिकितपुस्तकपात, १० मु० पुस्तकपाठय। ७ भरता राजे त्ययेनि ख, चिकितपुस्तकपाठः । ८ याच्याल्विनीति क, चिकितपुस्तकपाठः।

·तैत्तिरीय-प्रातिशाख्ये ॥ जर्जे त्वा वायवः (१) इत्यादावतलक्षणसम्भवादतिव्याप्ति- मुत्तरसूत्रः परिहरति। देवाशीकासुम्नाश्वतीवयुनाइदयाघोक्थाशद्धा ॥२॥ देवा शौका सुम्बा खा ऋता वयुना हृदया अघा उक्था शुद्धा इत्येतेषवग्रहेष्वन्त्यस्वरः (२) विभागे व्यञ्चनपरी इखमा- पद्यते । यथा देवायते यजमानाय । शोकायते स्वाहा । सुम्मा- यन्ती हवामहे । द्यावापृथिव्या खावित् । अग्यकारादितिवच- नादिदम प्युदाहर्त्तव्यम् । अखावतोए सोमवतीं। ऋतायव पुरावमक्षन् (९) वयुनाविदेकः (४) । हृदयाविधश्चित् । अघा- यवो मा गन्धी विश्वावसुराद्यत् । उक्था मदानां धेनुः । आपो देवीः शुद्धा युवः ॥ इन्द्रा वदन्वान्परः ॥ ३॥ 'इन्द्रा' इत्येतस्मिन् अवग्रह सति, अन्त्यखर, वत्, वन, वान्, इत्येबम्परो विभागे इखमापद्यते । यथा, इन्द्रावतीमपचितौं। इन्द्रावन्तो मरुतः । इन्द्रावान् स्वाहा। इन्द्रेति किं । अर्ण- वन्तं प्रथमः (')। प्रजावान् ()। प्रजावतीरनमौवा अयक्ष्माः । एवं पर इति किं। इन्द्रावरुणयोरहं। १ वा वायव इनि ख, ग, चिकितपुस्तकपाठः, 50 मु० पुस्तकपाठय। २रत्येतेषु अहणेष्ववाहेश्चन्यवर रति , चिकितपुस्तकपाठः, ५० मु० पुस्तक- पाठय। रनेष्वन्यस्वरोवप्रहेषु रनि ग, चिकितपुस्तकपाठः । १ लायकः पुरानं भक्षनिति च, चिकितपुस्तकपाठः । नायवः पुरावमिति ग, चिकितपुस्तकपाठः। वयुनाविदेक इदिति ण, चिकितपुस्तकपाठः । ॥ प्रथमः सिदयोनीमिति छ, चिनिपुसकपाठः । पसरप्रजावान् इति क, चिकितपुस्खकपाठः । .

·३ अध्याये ४, ५, सूत्र । ४७ चित्रा वपरः॥४॥ 'चित्रा' 'इत्येतस्मिनवग्रहे, अन्तखरी वकारपरः, विभागे इखमापद्यते । यथा, चित्रावसोः स्वस्ति ते पारमशोय। चित्रे- तिकि। मित्रावरुणवेव । वपर इति किं। चित्रापौर्णमासे १) दौफेरन् ॥ प्रस्थेन्द्रियाद्रविणा विश्वदेव्यादीर्घावी-विश्वावातात्वा- भङ्गराकर्णकावृष्णियासगोपर्कसामाघासत्रावर्षापुष्याम- घाप्राखा॥५॥ प्रस्था इन्ट्रिया द्रविण विखदेव्या दीर्घा वौया विखा वाता त्वा भङ्गरा कर्णका दृष्णिया सुगोपा ऋकसामा अधा सत्रा वर्षा पुष्या मेघा प्रा वा एतेषवग्रहेषु(२) अन्त्यखरो विभाग व्यसनपरी इखमापद्यते। यथा, प्रस्थावद्रयवाहनं। इन्द्रियावते पुरोडाशम् । द्रविणावतः कुरुते। विश्वदेव्याक्ते खानाः। दीर्घा धियो रक्ष- माणाः। वीर्यावन्तमभिमातिषाहम् । विश्वामित्रस्य सूत्रम् । वातावहर्षन् । त्वावतो मद्योनः । भेत्तारं भङ्गुरावतः । कर्णका- वत्येतया (२)। दृष्णियावतस्तव | सुगोपातमो जनः (') | ऋक- सामाभ्यां यजुषाम् । अधाखा देवैनम् । सत्राजितं धनजितं । १ चिवापूर्वमासे रनि ख, ग, चिडितपुस्तकपाटा। ९ रत्येतेष्वव पहेविति च, चिकितपुस्तकपाठः २० मु० पुस्तकपाठय। १ ममी कर्णकावत्येतनि क. चिकितपुसकपाठः। ससुगंपानमोगन रति ग, चिकितपुस्तकपाठः ।

·४८ तैत्तिरीय-प्रातिशाख्ये ॥ । वर्षातां जुहोति । पुष्पावती: सुपिप्पलाः। मेघायते खाहा । प्रावणेभिः सजोषसः । स्वाधियजनयत् सूदयञ्च लोक एवेष्टा ॥ ६ ॥ 'लोके' ‘एवं' इत्येवम्पूर्वे 'इष्टा' इत्येतस्मिन् अवग्रहे (१) अन्त्यखरो विभागे व्यञ्जनपरी इस्खमापद्यते । यथा, सममुभि- लोक इष्टापूर्तेन()। स त्वेवेष्टापूर्ती। एवम्पूर्व इति किं । एनम् इष्टापूत सए सृजेथाम् (१)। इष्टेति किं। साक्षादेव प्रजापतये॥ शक्तीरथीत्विषीवाशोराव्योषध्याधुतीव्याहतीखाहाकृती हादुनीशचीचितीश्रोणपृष्ठोपूत्यभीचर्षणोपर्यधीपारीशत्रू- विषूवसूअनूहनूसूविभू इत्यवग्रहः ॥ ७ ॥ शक्ती रथी विषौ वाशी रात्री औषधी आहुती व्याहृती खाहा कतो ह्रादुनौ शची चितौ णौ पृष्ठौ पूतौ अभी चर्षणी परौ अधी पारी शव विषू वसू अनू हनू सू विभू इत्येते- ववग्रहेषु, अन्त्यस्वरो विभागे व्यञ्जनपरो हुस्खमापद्यते । यथा, शक्तीवन्तो गभीराः। रथोतमौ रथीनां। विषीमते पथीनां(")। वाशीमन्त इविण: (१)। रात्रीभिरसम्मन् । १ इत्येतस्मिनवपाहणे रनि क, चिकितपुस्तकपाठः इत्यस्मिन् ग्रहणे इति र मु. पुस्तकपाटा। १ समभुमिमोक रसापूर्तेन गच्यते इति ख, चिझिनपुस्तकपाः। लोक इष्टा-- घूमनेति ग, चिशिनपुस्तकपाठः। १ एनमियापून संरभेषामिति म, चिलिपुलकपाठः । । सस्पिञ्चराय बिषीमने रति ख, चिकितपुखकषाडः। वाशीवामा रभिण रनिक, चिकित पुस्तकपाटा। .

·३ अध्याये ८, सूत्र। ४८ भोषधीभ्यो वेहतं। आहुतीभिरनूयाजेषु । एताभिहितीभिः प्रजापतिः। स्वाहा कतीभ्यः प्रेष्य इत्याह । हादुनीभ्यः स्वाहा । चष्टे शचीभिः । चितीभ्यामुपायन् । श्रोणीभ्याएवाहा । पृष्टीभ्यः खाहा। पूतीगन्धस्यापहत्यै। अभौवती घणीवान् । मित्रस्य चर्षणौ कृतः। वीरवन्तं परीणसं। अधोवासं या हिरण्यानि । पारीणह्यस्येशे। शवयतो हन्ता। विधूवान् विषूवन्तः (१) । अरमतिर्वसूयुः । अनुराधा नक्षत्रं । अन्कारादि चेति() वचना- दननूयाज प्रापणीयमित्येतदप्युदाहरणं (२) भवति। हनूभ्याए खांहा। सूयवसिनी मनवे। विभू दावने (')। 'इत्यवग्रहः' 'इति' अनेन प्रकारेण उक्त: पदसमुदायः, 'अवग्रह', विजयः । अवा-सचखा-नुदा-मृडा-वर्धा-शिक्षा-रक्षा-ऽद्या-भवा- भजा-यत्राचरा-पिवा-ना-धामा-धारया-धर्षाघा-बहला- बोधात्रा-तत्रामुच्चाश्वस्या-पृणखा-दिष्ठा-त्वन्तरा-जनिष्ठा- युवाछा ॥८॥ अवा सचखा मुदा मृडा व शिक्षा रक्षा प्रद्या भवा भजा यत्रा चरा पिवा ना धामा धारया वर्षा अघा वर्षया बोधा अवा तत्रा मुचा अवस्था पृणखा हिष्ठा त्वन्तरा जनिष्ठा युवा अच्छा इत्येतेष्वनवग्रहेषु (') अन्यखरी विभागे व्यञ्जन- १ विषबन्नो भवति रनि च, चिकितपुस्तकपाटः । २चन कारादितौति ग, चिकितपुस्तकपाठः । १ प्रापणीयमप्येतदुदाहरमिति ग, चिशिनपुस्तकपाट ४ विभू दाने इति ग, चिकितपुस्तकपाठः । ५ रनवनवग्रहेषु इनि ग, चिडिनपुस्तकपाल ।

·तैत्तिरीय-प्रातिशाख्थे परी इखमापद्यते। यथा, अवा नो देव्या कपा। संचखाना स्वस्तये। प्रणुदा नः सपत्नान् । मृडा जनित्रे रुद्र ()। वडा नो अमवच्छवः । शिक्षा नो अस्मिन् । रक्षा च नो अधि (:)। अद्या देवान् जुष्टतमः । भवा पायुर्विशो अस्याः। व्रजे भजा त्वनः। यत्रा नरो मरुतः। प्रचरा सोम दुर्यो । पिवा सोममिन्द्रमन्दतु त्वा। रिपवो ना ह देभुः। अपि विक्क- तम्, अप्यकारात्, इति वचनाभ्यां (१) प्रणवा अशव इत्यत्र खादेशः किं न स्यात्। मैवं। अपि विश्वसमिति वचनं कण्ठोक्तपदविषयम्, न त्वकारादिपदविषयम् । प्राण इत्य- स्यापि (') अकारादित्वाबायं विधिः । तहि वैकतत्वाभावा- दना इत्यनोग्यांशस्य किं न स्यादयं विधिः। एवं रूपस्य संहितायां दीर्घाभावात् । धामा ह यत् ते अजर ॥ वृहस्पते धारया वसूनि । धर्षा मानुषा नङ्गाः। उतवाघा स्थालात् । तमग्ने वर्षया त्वम् । बोधा नो अस्य वचसो यविष्टा। अत्रा ते रूपम्(')। तवारथमुप() । प्रमुच्चा खस्तये । एकस्त्वष्टु- रखस्या विशस्ता()। सप्तयोनीरापणखा तेन। आपो हिष्ठा १ मडा नो नोन नो मय इति ख, चिड़ितपुलकपाठः। मृडा नरिव इति म, चिकितपुरमकपाठः। २ रक्षा च मो चधि च देवति रनि ख, चिकितपुस्तकपाटः । १ रति हान्यां वचनाभ्यामिनि १० मु० पुलकपाट ४ प्राणा वा इत्यस्यापोति ग, चिहिनपुसकपाठः । ५ घना ने रूपमुत्तममिति ख, चिकितपुस्तकपाठः । नमा रथमुपशम सदेमेनिस, चिकिमपुस्तकणः । असा विशति म, चिकित पुस्तकपाटः।

·३ अध्याये ८, १०, सूत्र । ५१ प्रधाचनः मयोभुवः(१)। हि इति कि(र)। प्रतिष्ठा वा एकविएशः । अग्ने त्वन्तरा मृधः। त्वमिति किं । अन्तरतरा तप्तब्रतो भवति । जनिष्ठा हि जेन्यः। युवा हि देवहतमान् । अच्छा नति द्युमत्त()। अधानियाज्ये॥६॥ अग्निच याज्या च 'अग्नियाज्यं', तस्मिन् । चार्थे इन्ह इति समासः। 'अग्निः' इत्यग्निप्रकाशकमन्या इत्युच्यन्ते(')। चतुर्थ- काण्ड इत्यर्थः। उभावामिन्द्राग्नीप्रभृत्यग्निईवाणिपर्यन्ताः प्रश्नोत्तमानुवाका याज्यासजका()भवन्ति, युक्षा होत्यनुवाकच । अत्र विषये 'अधा' इत्येतस्मिन् ग्रहणे अन्त्यस्वरो विभागे व्यञ्जन- परी समापद्यते। यथा, अधा घम्ने क्रतीः । अधा ते सुम्रमीमहे। अधा यथा नः। अग्नि- वाज्ये इति किं। अधा मेति तहितिष्णवे ॥ कुत्रा-दक्षिणेना-खेना-चन्तना जगामारुहेमा-विमर्धामा- चकमा-क्षामा-स्तरीमा-भरमा-वर्षयथेरयथारिथा-पाथाथा- सिञ्चथा-जनयथा-जयतोशतावता-याता-श्रृणुता-कृणुता- विभूता ॥१०॥ १ मयोभुवो भुव इनि क, चिकितपुस्तकपाठः । रहिछेति किमिति म, चिझिनपुस्तकपाठः। १ घुमत्तम रति च, चिकितपुस्तकपाठः । ४ मन्त्रा सत्यम् इति ग, चिकितपुस्तकपाटा, २० म० पुसकपाठय। मन्त्रा सभ्यन रति,चिकित पुसकपाठः। ५ याच्यासममा निकम, चिकितपुखवपाठः। शर्म यच्छु। .

·५२ तैत्तिरीय-प्रातिशाख्ये कुवा दक्षिणेना खेना हन्तना जगामा रहेमा विद्या ऋध्यामा चलमा क्षामा स्तरीमा भरेमा वर्षयथा ईरयथा पारिथा पाथा अथा सिञ्चथा जनयथा जयता उक्षता अवता याता शृणता कणता बिभृता एतेष्वनवग्रहेषु (१) अन्त्यखरो विभागे व्यञ्चनपरो खमापद्यते । यथा, कुवाचिद्यस्य स मृतो। दक्षिणेना वसूनि । खेना हि वएशवसा । तपसा हन्तना तं। आजगामा परस्याः । अस्रवन्तीमा रहेमा खस्तये। विद्मा ते अग्ने । ऋध्यामा त ओहैः। चकमा कञ्चनागः । चामा रेरि- हहौरुधः समनन् । सुष्टरीमा जुषाणा। अहो मुचे प्रभरमा- मनीषां। वृष्टिं वर्षयथा पुरीषिणः । उदौरयथा मरुतः। उदारिया यजेतम् । क्षये पाथा दिवो विमहसः। अथा सोमस्य())। यत्रा नरो मरुतः सिञ्चथा मधु। आपो जनयथा च नः । जयता नर स्थिराः। तमुक्षता मधुवर्णम्()। अस्मान देवा अवता हवेषु ॥ देवा रथैर्याता हिरण्ययैः। मरुतः शृणुता हवं । संवत्सराय कणुता वहनमः। पुत्रं विभृता खेनम् ॥ उप प्रेत भरता याज्यातु॥११॥ 'भरता' इत्येतस्मिन् ग्रहणे अन्यस्वरी याज्या'विषये विभागे व्यञ्जनपरी इखमापद्यते । यथा, धिया भरता जातवेदसं। भर- १ इत्येनेश्वभवपरेषु रनिया, चिकितपुलकपाठः। २० मु० पुस्तकपाठय। एतेषु रतिम, चिकिमपुस्तकपाटः। १ था सोमस्य प्रथनी युवाभ्यामिनि छ, चिकितासकमानः। १ उपनामधुवनमच ने इति ग, चिशिवपुलकपाः ।

·३ अध्याय १२, सूत्रम् । ५३ ता वसुवित्तमं । बचोग्नये(१) भरता वृहत् । याज्याखिति किं । एष वी भरता राजा॥ अत्ता--भवता--नदता-तरतातपता- जुड़ता-वोचता- मुञ्चता-वृता-घुष्या-जनया-वर्तया-सादया-पारया-दीया- हराभरापा-ससादा-सृजा-तिष्ठा-येना ॥ १२ ॥ अत्ता भवता अनदता तरता तपता जुहुता वोचता मुञ्चता घृता घुथा जनया वर्तया सादया पारया दीया हरा भरा अपा ससादा सूजा तिष्ठा येना एतेषु(२) अनवग्रहेष्वस्य- खरी विभागे व्यञ्जनपरो खमापद्यते । यथा, अत्ता हवीएषि । आदित्यासो भवता मृडयन्तः । अहावमदता ह ते । म वो रहा- णास्तरता रजासि । तपता सुहक्तिभिः । पित्रे जुडुता विश्वक- मीण । विखेदेवासो अधिवोचता मे। पदिषिताममुञ्चता यजत्रा । अयस्मयं विचूता बन्धमतं। परुष्परुरनुघुथा विशस्ता। मनुर्भव जनया दैव्यं (२)। ताभिरावर्तया पुनः । सादया य ()। अग्ने त्वं पारया नव्यः । वृहस्पते परिदीया रथेन। निहार- मिनिमे हरा निहारं । मा नो मर्षीराभरादहि । वाजए शृत्या १नमोग्नथे रनि ग, चिझिनपुसकपाठः। पूयं वचोगये इति ख, चिकिमपुक्षक- पाठः। २ इत्येतेषु इति ख, चिड़ितपुलकपाठः। १ जनया देयं जनमिनि ख, ग, चिकितपुस्तकपाठः। ४ यज्ञ' सुसमस्येति च, चिकितपुस्तकपाठः ।

·५४ तैत्तिरीय प्रातिशाख्य अपाधि (')। अग्निहॊता निषसादा यजीयान् । सृजा दृष्टिं दिवः । तिष्ठा देवो न सविता । येना सहसं वहसि ॥ उश्मसी-क्रयो कृधी-श्रुधी-यदी ॥१३॥ .. उश्मसी क्रयो कधी शुधौ यदी इत्येतेषु ग्रहणेषु(२) अन्त्यसरी विभागे व्यञ्जनपरो खमापद्यते । यथा, उश्मसी गमध्ये। रुद्र यत्ते क्रयो परं। कधी स्वस्मान् अदितेः। इमं मे वरुण शुधी हवं । यदी भूमि जनयन् विश्वका ॥ सू-तू-नू-मिथू-मक्ष -ज ॥१४॥ सू तू नू मिथू मधू ज इत्येतेषु ग्रहणेषु (१) अन्त्यखरो विभागे व्यवनपरी इखमापद्यते । यथा, मोषूण इन्द्र । प्रातून उपगन्त न। तस्य नूरण आ(')। पात्रायसिना(५) मिथूकः । मत देववतो रथः । अस्माभिरून प्रतिचक्ष्याभूत्() । व्युत्पूर्व आननुदात्तोनूभवत्यनूभवति ॥ १५ ॥ 'वि' इत्येवम्पूर्व 'उत्' पूर्वो वा(१) 'आन्' इत्येष स्वरः अनुदात्त', १ अ त्या चपाधि रनि ख, ग, चिकितपुस्तकपाठः । २ इत्येतेष्वनवग्रहेषु पनि स, चिकितपुस्तकपाठः, २० मु० पुस्तकपाठक । ३ इत्येतेष्वनवग्रहेषु इनिस, चिड़ितपुस्तकपाठः २० मु. पुस्तकपाठय। एतेषु रति, ग, चिकितपुस्तकपाठः। ४ रतशय नरणे रति च, चिकितपुस्तकपाठः । ५ गावाण सिनेति ख, चिकितपुस्तकपाठः। ६ पक्षाभिरून प्रतिचल्याभून जईज ऊषुण ऊतये इनिख, चिकितपुरकपाठः । चस्माभिकतु ई ऊषुण इति ग, चिहिनपुस्तकपाठः । ० वि उत्इत्येवम्पर्य उत्पूर्वो वेनि ख, चिकितपुस्तकपाटः ।

·४ अध्याये १५, सूर्य। 'अनूभवति' ऊमरहिते पदे('), वर्तमानो व्यञ्जनपरः पदादी वर्तमानत्वादत्र पूर्वपदेन(२) विभागे सति इसमापद्यते। यथा, व्यानायेति वि अनाय। उदानायेत्युत् अनाय । एवम्पूर्व इति किं । यदानूचुस्तेन । पाणीयाहवनीयस्य । नकारः किमर्थः । यद्गुरं व्याघारयति । उदादाय पृधियों जोरदानुः । अनुदात्त- इति किं। विश्वकम्मा व्यानट् । नेष्टः पनौमुदानय । अनूम- वतीति किं । मधोर्धारा व्यानरः। उदानिषुर्महोरिति ॥ इति विभाष्यरत्ने प्रातिशाख्यविबरणे तीयोऽध्यायः ॥३॥ अथ चतुर्थोऽध्यायः । अथ प्रयहाः॥१॥ 'अर्थ' इत्ययमधिकारः । 'प्रग्रहाः', उच्यन्ते, इत्येतदधिकतं विनेयम् ()॥ नावग्रहः ॥२॥ 'अवग्रहः,' प्रग्रही 'न, भवति ॥ १ अपारहिने पदादौतिक, चिकितपुस्तकपाठः । २ वर्तमानत्वात् पूर्वपदेन इति ख, ग, चिक्रिनपुसकपाठः, र. मु. पुसकपाठन। १ अधिकतं वेदितव्यम्, इतउत्तरं यांच्याम इति ग, चिकितपुस्तकपाठः, १० मु० पुस्तकपाटया ·तैत्तिरीय-प्रातिशाख्ये । प्रोकारः सांहितोकारव्यचनपरः, नी नहिपरः है इति वक्ष्यति। एतत् उद्दिश्य पुरस्तादपवादोऽनेन विधीयते । यथा, तनूनपादसुरः। अगी अर्ध यजमानं। अग्नीषोमौ मा। हे पुरोऽनुवाक्ये कुर्यात् । अवग्रह इति जात्यपेक्षायामकवचनं ॥ अन्तः ॥३॥ पदस्य अन्त', प्रग्रहसो भवति । यथा, देवते समृद्धों। प्रवाह, किम् अपदान्तोऽपि प्रग्रहः स्यात्। अत्रीच्यते, जकार- इत्यविशेषेण वक्ष्यति, ओकारोऽसांहितोकारव्यमनपर इति, चौयत्प्रपर इति च। अपदान्तस्य जकारस्य ओकारस्य(३) चौशब्दस्य वा प्रग्रहवं माभूदिति (१)। ननु, सिहमेवैतत् । एतत्सूत्रशेष(२) उत्तरसूत्रेऽपिशब्देनान्वादेशोन्यस्यैव कार्यस्य निर्वाहात्(') नेति ब्रूमः । अनेकवर्णसमुदाये यन्त्यत्वमुपपन्न । अयं पुनरेकवर्णनिर्देशः । ऊकार इत्यादिवर्णस्य यौ विकारलीपी तयोरेवान्वादेशः । अन्त्यस्येत्यनेन अन्त्यः प्रग्रह इत्युक्तम् । प्रग्रह- इति सज्ञामात्र, न निमित्त(१) निमित्ती वा। तस्मादत्रावा देशी न प्रसरति॥ इतिपरोपि ॥ ४॥ 'अपि'शब्दः सिंहावलोकनेन अथादावुत्तरे विभागे इत्यत्र १ पोकामस्य निक, चिकितपुस्तकपाटः। २ चीशब्दस्य पाएं मा भूदिति ख, चिकितपुस्तकपाठः। १ रनल सबसेषभने इति च, चिडितपुस्तकपाटा, 50 मु० पुस्तकपाठच । ४ कामिवाहात् इति ग, चिकितपुस्तकपारः। 10 मुपुस्तकपाठय। ५ न तु निमित्तमिति ख, चिझिनपुस्तकपाटः। ०४० पुस्तकपाटय।

·४ अध्याय ५, ६, ७, सूत्राणि । . विभागपदमन्वादिशति । सोऽयं प्रग्रहो विभागे 'इतिपरोऽपि', भवति । यथा, देवते इति। उभे इति । 'इति' शब्दः, परः, यस्मात्, असी, इतिपर। मानः । जकारः ॥५॥ 'जकारः', पदान्तः सर्वत्र प्रग्रहो भवति । पदसमये वर्त- यथा, हनू वा एते । वासन्तिकातू । बाह उपश्रुतं । पदसमये वर्तमान इति किं। सूतूनूमिधूमसूज इत्यादावपि स्यात्()। ओकारोऽसाहितोऽकारव्यञ्जनपरः॥६॥ 'असाहितः', 'ओकारः', 'अकारपरः(२) 'व्यञ्जनपरी वा प्रग्रहः स्यात् । यथा, विद्याहि सूनो असि। विष्णो हव्यए रक्षख । असाएहित इति किं । सोऽब्रवीत् । एवम्पर इति किं । विष्णवे होदम्। संहितानिमित्तः, साहितः, न साहितः असाएहितः। अकारथ व्यननञ्च अकारव्यञ्जने एते परे(१) यस्मात् सः तथोक्तः॥ समचदथपिनपूर्वश्च ॥ ७॥ पूर्वोक्त निमित्ताभावेपि (') कार्यविधानार्थमोकारं विशि- १ इत्यादि रति ग०, १० म०च १ चकारपरो वेति ग०, २० म० च । १ने परे रति १० म०। पूर्वोकपरनिमित्नाभावेपि रनि स०, ग0, १० भु०।

·तैत्तिरीय-प्रातिशाख्ये नष्टि। 'च'कार ओकारमन्वादिशति । स म ह द थ पित्', एवम् 'पूर्वः,' असांहित ओकारः, अकारव्यञ्जनाभ्यामन्यपरोऽपि प्रग्रही भवति। यथा, सो एवैषैतस्य। माभेारोमो एषाम् । उपहतां३ हो। इन्द्रो इत्याह । तथो एवोत्तरे। पितो आवि- शस्त्र । एवम्पर्व इति किं। शतक्रतवुइएशमिव । असारहित- इति किं। प्रसो अग्ने ॥ अथैकारेकारौ॥८॥ 'अथ' इत्ययमधिकारः । 'एकारकारौं', प्रग्रहत्वेन विशिष्यते(१), इति एतदधिक्कतं वेदितव्य । अस्मे । ॥ 'अस्मे' इत्येतस्मिन् ग्रहणे, अन्त्यस्वरः प्रग्रहो भवति। यथा, अस्मे ते बन्धुः त्वे इत्यनिङ ग्यान्तः ॥१०॥ 'इति'शब्दः पदग्रहणवं(२) द्योतयति । 'अनिङ्गवान्तः', 'वे' इत्येष शब्दः, प्रग्रहो भवति । यथा, वे क्रतुमपि । अनिङ्गयान्त- इति किं। अनागास्व अदिति वे तुरासः । यस्यान्तः इङ्गयान्तः, न इङ्गयान्तः अनिङ्गयान्तः ॥ १ प्रग्रहत्वेन विधीयेने इति ख०, ग०, २० मु० च । १ रसायनमिति ग०, १० मु०॥ .

·४ अध्याय ११, सूत्र । देवते उभे भागधे ज. विशाखेशृङ्गे एने मेध्ये तृमे तृय कनीनिके पार्श्व शिवे चोत्तमे एवोत्तरे शिप्रेरथन्तरे वत्सरस्य रूपे विरूपे विषुरूपे सदोहविर्धाने अधिषवणे अहोरात्र- धृतव्रते स्तुतशस्त्र काक्मामे अक्ते अर्पिते रैवते पूर्ते प्रत्ते विधृते अनृते अछिद्रेबछुले पूर्वजे कृणुध्वरसदने ॥११॥ देवते उभे भागधे जड़े विशाखे शृङ्ग एने मध्ये टसे वृधे कनौनिक पार्खे शिवे चोत्तमे एवोत्तरे शिप्रे रधन्तरे वत्सरस्य रूपे विरूपे विषुरूपे सदोहविहाने अधिषवणे अहोरात्रे धृतवते स्तुतशस्त्रे ऋक्सामे अक्ते अर्पिते रैवते पूर्ते प्रत्ते विते अनृते अच्छिदूबहुले पूर्वजे कृणध्वसदने, एतानि पदानि प्रग्रह- सज्ञानि स्युः। यथा, देवते समृधि । उभे एव रसेनानक्ति । भागधे भागधा अस्मै । भागधे इति किं ।(१) अग्न उदधे । जडे समिधावादधाति । विशाखे नक्षत्रं । वौति किं । तस्मिन् सह- स्रशाखे इति शाखान्तरे । अन्तरा शृङ्गे। मेध्ये एवैने करोति । असंटमे हि हनू । सन्तृधे कृत्यै। कनोनिके अग्निष्टोंमो यत् । पाख परः समानः। शिवे नो द्यावापृथिवी। विकीर्णी चोत्तमे उपदधाति । चेति किं। सम्पाद्योत्तम मासि । तथो एवोत्तरे निपेत् । एवेति किं । नैति षोडश्युत्तरे। शिप्रे अवेपयः । यहह- द्रधन्तरे अन्वनयेयुः। संवत्सरस्य रूपे आप्नुवन्ति । विरूपे धापयेते। विषुरूपे अहनी । वत्सरस्य विधिति किं । अरूक्षित 40 । १ भागे रति किमिति क., 10, 10 मु० च ।

·तैत्तिरीय-प्रातिशाख्ये दृश आरूपे अनं। रूपशब्दस्य प्रतिविशेषणं ग्रहणं विस्पष्टार्थ (१) द्रष्टव्यं । सदो हवि ने एव सम्मिनोति। सद इति किं । उपरवा हवि ने खायन्ते। ननु, पदग्रहणेषु पदं गम्यतेति सामथ्यात् हविहाने इत्येकपदस्यैव कार्यसिद्धिः, सदःपदं व्यर्थं । मैवं । पदग्रहणे(२) स्थलान्तरे भिन्नरूपस्य सम्भावनायां विशेषणं सार्थ- कं (२)। भिन्नरूपत्वाभावे तु चोद्यमेवैतद्भवेत्()। ननु, तर्हि देवते इति पदग्रहणस्य स्थलान्तरे सोमदेवते मतिविद इत्यत्र च भिवरूपत्वात् (') विशेषणेन भवितव्यं । तच्च नास्ति । उच्यते, देवते इत्यखण्डपदस्यैव कार्ये विशेषणं(९) न युज्यते। अखण्ड- विधानमिति कथं प्रतीयते । ते इत्यंशस्य(१) ते मा पातमित्यादिना पृथक्करणादिति ब्रूमः । मेव()। हविड़ाने इत्यस्याखण्डत्वद्यो- तकं न किञ्चिदप्यस्ति (१), येन सदापदं वेयर्थमालम्बते(१)। अ- धिषवणे जिह्वा चम्म(११) । अधोति कि। सवने सवनेऽभियहाति। १ प्रतिविशेषणमचारणं विस्पयार्थमिति ख०, ग०, २० म० च । २ पदग्रहणस्येति क, ख० च । सार्थकं भवति इति १० म० । ४ चोदामेतद्भवेदिति ग०, र म च । चोधमतदिनि ख। ५ मतिविद रति भिन्नरूपत्वादिति ख० मतिविद इत्यभिवरूपत्वादिति गः । ६ कार्याविधानादव विशेषणमिनि ख०, ग०, २० म० च । से इत्यस्येति ग०, १० म० च। नैवमिति र सदोहविर्शने रत्यवहत्वद्योतक न किषितथास्ति इति ग०। १. सदःपदवैयर्यमालम्बने रनि १० म०। सदःपदवैयय्यभापयते रति, सदापद- वैयर्थमावसम्माने इनि, सदस्पदवैयथ्यमालभाते इति घ, २० म० पनपाउः । १५ पन बधिषवले जिकै निगा। ०,०म० मु०च। .

·४ अध्याये १२ मूत्र । ६१ अहोरात्र प्राविशन्। अहरिति किं। अतिरावे पशुकामस्य । द्यावापृथिवी धृतव्रते अविवा()। धृतेति किं । यस्य व्रते पुष्टि- पतिः स्तुतशस्त्रेत्र एवैतेन दुहे। स्तते इति किं। जी शस्त्रे प्रतिष्ठिते, इति शाखान्तरे। ऋक्सामे वै)। ऋगिति किम् । ब्रह्मसाम इति शाखान्तरे (२)। तेनाक्त (')। भुवनेष्वर्पिते । शाकररैवते (')। जाग्राह्येनमिष्टापूर्त ()। प्रत्ते काम(१)। विकृते समानी()। वौतिकिम् । अग्निते इति () शाखा- न्तरे। सत्यानृते अवपश्यन् । अछिद्रे बहुले उभे। पूर्व पितरा। पूर्वेति किं। प्रथमजे इति शाखान्तरे। गोभिः कृणध्वसदने ऋतस्य । कणुध्वमिति किं अपानवा सदने सादयामि ॥ अमी चक्षुषो कार्णो देवता फल्गनी मुष्टोधी नाभी- वपाश्रपणी अहनो जन्मनी सुन्निनी सामनो वैष्णवो ऐशवी दरू द्यावापृथिवी ॥ १२॥ अमो चक्षुषो कार्णी देवता फल्गुनी मुष्टी धोनाभी वपापणी १ अविना देवीति ख०, ग०। २ चक्मामे वै देवेभ्य इति ७०, ग० च । ३ ब्रा में प्रतिष्ठिते रनि शाखान्तरे रति ग०। ४ धृनेमाने टषणमिति ग० । वक्त टषणं दधाथामिति ख० । ५ शकररवते सामनोति ख०, ग० च । ( इटा पर्ने संसृजेथामिति ख०, ग० च । ने काममवाय दुहाते रति ख०, ग० च । ८ नासिकया चक्षुषो विधृते सर्वत इति च । र बपि ते इति ख०। . .

·तैत्तिरीय-प्रातिशाख्ये अहनौजम्मनी सुमिनी सामनी वैष्णवी ऐक्षवौ दर्ती द्यावापृथिवी, एतानि पदानि प्रग्रहसज्ञानि भवन्ति(१)। यथा, अमोवा जहति()। चक्षुषी वा एते(२)। कार्णी उपानहा(१)। पितरो- देवता। फल्गुनी नक्षत्रम् । देवतेति किं। यद् हितोयए सा फल्गुनी। मुष्टीकरोति वाचं । प्रधौतावुक्या । रजतनाभी वैखदेवी। वपाश्रणणो प्रहरति। वपेतिकि। पशुश्रपणीति शाखान्तरे। अहनी द्यौरिवासि। उभे निपासि जन्मनी । सुम्नाय सुनिनी। सामनी प्रतिष्ठित्यै। वलगहनौ वैष्णवी। ऐक्षवी तिरश्ची। दो श्रोणीष आसनी। द्यावापृथिवी एव खेन । द्यावति किं । मही द्यौः पृथिवी च नः ॥ पूर्वश्च ॥ १३ ॥ 'च' कारेणावादिष्टद्यावापृथिवो इत्येतस्मात् 'पूर्व:', अपि ईकार एकारो वा पदान्तः प्रग्रही भवति । यथा, यावती द्यावापृथिवी(')। अविन्ने द्यावापथिवो () ॥ न रुन्ध नित्यम् ॥ १४ ॥ 'रुन्धे' इत्यन्तः खरो द्यावापृथिवी इत्यस्मात् पूर्बोपि 'न', १ सज जानि स्युरिति ग०, २० मु. च । २ चमी वा इदमभूवनिति ग.। ३ एते यजयति ग. काणों उपानहावुपमुखत इति ख०, गच। ५ पावापृथिवी महित्वं नि ख०, ग० च । ६ द्यावापृथिवी धृतवते इति खः । ४ ·४ अध्वाये १५,१६,सूचे। प्रग्रहो भवति। रुन्धे द्यावापृथिवो गच्छ ()। 'नित्य'शब्दः प्राप्तान्तरनिषेधार्थः । अवरुधे यदा सहस्रं। । वौडादौति- प्राप्तिः । हरी सधुरी सहूती कल्पयन्ती आपृषती आहुती ॥१५॥ हरी सहुरी सहती कल्पयन्तो आपृषती आहुती, एतेषु पदेष्वन्त्यखरः प्रग्रहो भवति(१) । यथा, हरी ते युजा पृषतौ(२) । सहुरी सपाम् । सेति किं। तमाहुरो प्यावयन्तीति(') शाखा- तरे। सइतो वनतं गिरः । मेति किं। हती पुनर्जुहोतीति शाखान्तरे। अध्वरं कल्पयन्ती ऊई। युखापृषती अभूतां । आप इति किं । पृषती स्थूलपृषतो। पुरोडाशमते आहुती(५) । पाहु इति किं । हुती तस्माद्देवा इति, शाखान्तरे । पूर्वश्च ॥ १६ ॥ 'च'कारान्वादिष्टादाहुती इत्येतस्मात् 'पूर्वः', अपि(') ईकार एकारो वा पदान्तः प्रग्रहो भवति । यथा, पुरोडाशमते आहुती (१)। १ गच्छवाहेत्याइति । २ एतेष्वन्त्यखरः प्रयहः स्यादिति ग०, २० म० च। ३ पुषनी चभूतामिनि ग। ४ तमाडरीद्वयत इति ग.। ५ घाइतौ जुहोतीति ख० । ६ चकाराग्वादेशादाजनो इत्येतस्मान पूर्व इति ग०, . मुच । • एने बानी जुड़नीति प.।

·६४ ४ तैत्तिरीय-प्रातिमाख्य वाससी-तपसी-रोदसी ॥ १७ ॥ वाससी तपसो रोदसी, इत्येतेषु पदेवन्यस्वरः प्रग्रही भवति (३)। यथा, वाससी इव विवसानो। दीक्षातपसी अवरुधे । इमे वै रोदसी तयोः ॥ वा ॥ परश्च ॥१८॥ 'च'कारारान्वादिष्टाद्रोदसी इत्येतस्मात् 'पर', ईकार- एकारी वा पदान्तः प्रग्रहो भवति । यथा, अन्विन्द्र रोदसी वसाने व्यचखती-भरिष्यन्ती-नापृथिवो ॥ १६ ॥ एतेषु पदेष्वन्त्यः स्वरः प्रग्रही भवति(२)। यथा, व्यचस्वती संवसायां। अग्निमन्तर्भरिथन्ती(२)। द्यावा नः पृथिवो इमं । न इति किं। रेजते अग्ने पृथिवी मखेभ्यः । येअप्रथेतामुर्वी-तेअस्य यंक्रन्दसी-छन्दखती-तेाच- रन्ती-अन्तरैतासु ॥२०॥ येअप्रथेताम् उर्वी तेजस्य यंक्रन्दसौ छन्दस्वती तेच- 'एतास' ईकार एकारो वा पदान्तः प्रग्रहो रन्ती अन्तरा, ऋतु, १ इत्येतानि प्रग्रहसअज्ञानि भवन्नौति ख०, ६० मु० च। इत्येतानि प्रग्रह सानानि स्थरिनि ग० । २ एनेष्वन्यसा पदान रति १० मु.। भरियको ज्योतियामितिका ·४ अध्याये २१, २२, सूत्रे । भवति(१)। यथा, ये अप्रथेताममितेभिः। अप्रथेनामिति किं । ये ते पन्थानः । उौं रोदसी वरिवः (१) । ते अस्य योषणे (२) । अस्येति किं। ते वर्षन्त(')। यं कन्दसौ अवसा(')। कन्दसौति किं। यमग्ने पृत्स मर्य । छन्दखती उषसा (१)। ते पाचरन्ती समाना(१)। प्राचरन्तीति किं। ते नो अर्वन्तो हवनश्रुतः । अन्तरा मित्रावरुणा चरन्ती॥ नोपास्थे ॥२१॥ एताखुच 'उपस्थे इत्यन्तखर:() प्रग्रही 'न' भवति । यथा, बिभृतामुपस्थे। उपेति किं। ये प्रतिष्ठे अवता()। इरावतीप्रमृत्यादाधार ॥२२॥ 'इरावतीप्रभूति' इरावतीशब्दमारभ्य (१) 'आदाधार' दाधारशब्दपर्यन्तम्, ईकार एकारी वा पदान्तः प्रग्रहो भवति । यथा, इरावती धेनुमती हि भूतं ॥ १ प्रग्रहः स्यादिति ग०। २ उौं रोदसी परिवः सणेन मिनि ब.। ३ योषणे दिये इति । ४ वईना खनवसो महित्वानेनि म । ॥ पवमा नस्तभाने रति स । (उषसा पेपिशाने रति ख.। ७ समानेव योषेति । पन्यवर पदान्त इति म०, १०४ (पभवतां वमूनामिनि ख०, ग० च । १. रावनी रति भन्दमारभ्येति ख०, १० म०प। 0 ·. तैत्तिरीय-प्रातिशाख्य पूर्वजेप्रभृत्यायं ॥ २३ 'पूर्वजेप्रभृति', 'आ अयं', पर्यन्तः (१) ईकार एकारी वा पदान्तः प्रग्रहो भवति । यथा, पूर्वजे ऋतावरी इत्याह। 'आ' इति पदं(२) मर्यादायां वर्तते । ननु, पूर्व पितरेत्यारभ्य अयं पुरोभुव इत्येतत्पर्य्यन्तस्थलमेतत्सूत्रषियः किं न स्यात् । उच्यते, भवत्पक्षे उपबन्धान्तःपातिलात् कृणुध्वए सदने इति ग्रहणस्य वैयर्थं माभूदिति()। तस्मात् स्थलमैतत्सूत्रविषयः(५) न भवति । नन्वत्र पूर्वजेग्रहणमनर्थकं । पूर्वजे कणध्वए सदने इति तत्रैवोक्तत्वात् । किन्तु वरीप्रभृतीत्येतावतैवालं । नेति ब्रूमः(')। वरीग्रहणहयसम्भवात्, कुत्र वा अवधित्वेन(१) स्वीकार- इति सन्देहः स्यात् । किञ्च आसन्न सन्देहे इतिवचनादुत्तरा- वधिसविकष्टो द्वितीयवरौशब्द एव खोकर्तव्यः । तथासति पूर्ववरीशब्दस्य च प्रग्रहत्वं न स्यात् । तच्चानिष्टम् । ननु, भवन्- मतेपि पूर्वजेदयसम्भवात् कुत्र वा ग्रहणमिति सन्देहः समानः । किञ्च युत्युक्तमनिष्टच्च समानं )। मैवं। पूर्वजे इति पद- १ अ पर्यसमिति ख०। २ घाइपदमिति ग०, ६० मु० च । ३ वर्ण स्थान नन्माभूदितीनि २० मु० । ४ तस्मादेतत्स्थतमेतत्मचविषय इति ग०, २० म० च । ५ तागरौप्रभृत्येतावनेवालमिति चेन्नेति ग० । ६ अवधिनियमत्वेनेति ग०, ९० म० च । • याममनिष्ट तुल्यमिति ग०। युक्तियुक्तम निच समानमिनि ·४ अध्याये २३, सूत्र । मत्र कार्यभाक्त्वेन नोच्यते, येन पोमरुत्य भवेत्, किन्तु पूर्व चासो जेशब्दश्च पूर्वजे। एतत्प्रभृतीत्युपलक्षणत्वेनोच्यते(') ॥ ननु तर्हि उपहत इति पदमतिक्रम्य अयमित्यवधित्वेन किमुचते (२) । उपहत इति पदानां बाहुल्पेपि आसनए सन्देहे इति वचनात् प्राथमिकस्यैव ग्रहणमिद्धेः। मैवं । उपहत इतिग्रहणे सूत्रगौर- वदोषः(२)। उपेत्येतावन्मात्रस्येङ्ग्यांशस्य पदत्वं गोणं)। अयं इत्यस्य तु मुख्यम् । मुख्य सम्भवति न गौणमिति न्यायादयमिति युक्तं ग्रहणम् । नन्वतेनैव न्यायेन आद्यवधेरनुपपन्नता(')। भायं पक्षः। मुख्ये सम्भवाभावात्()। तथाहि । हयत इति मुख्य खोलते अभिविधिन्यायेन तस्यापि प्रग्रहत्व स्यात्() । निष्टं। अते समानपद इतिवचनादेतदिष्टं न भवतीति चेत् । प्रक्षालनाहि पङ्गस्य दूरादस्पर्शनं वरमितिन्यायात्, इयत इत्युच्चार्य तस्य निषेधकथनादपि तदनुञ्चारणमेव रमणीय- तश्चा- १ प्रभृतीत्युपलक्षकत्वेनोचने इनि ख०, ६० मु० च । एतत्प्रभृतीनित्युपलक्षक- बमोच्यते इति ग। २ इति पदमुपक्रम्यायमित्यवधित्वेन किमर्थमुच्यते इति ग०। इति पदमति- ब्रम्यायमित्यवधित्वेन किमर्थमुच्यते इति २० मु० । ३ उपलत इति पदपहणे नत्र गैरवदोष इनि ग०, १० मु० च । ४ उपेत्येतावन्मानभूनस्यादिभूनस्यांगभूतस्येनि ग० । उपत्येनावमावस्यादिभूनस्यां- मस्येति २० मु. ५ पायपदस्थानुपपनतेति ख०, ग. च । (मुख्यसमवाभावादिति ग०, २० म० च । तखापि पाएं स्यादिति ., ग०, १० मु० च । .

·तैत्तिरीय-प्रातिशाख्य मिति(') मुख्यसम्भवाभावस्तदवस्थ एव । तस्मादस्मिन् सूत्रेऽनुप- पत्तिलशो नास्ति । इमे गर्भमुपैवरसेनपरः ॥२४॥ 'इम', इत्यत्यखरो गर्भम् उपएव रसेन, एवम्परः प्रग्रहः(२) स्यात् । यथा, यदिमे गर्भमदधातां । इमे उपावस्य॑तः । इम एव रसेनानक्ति । रसनेतिकिं । इम एवास्मै लोकाः। एव- म्परइति किं। अध्वर्तव्या वा इमे देवाः ॥ क्रूरमापसजूब्रह्मजैतेषु च ॥२५॥ इमे इति शब्दमन्वादिशति 'च'कारः(१)। क्रूरं आपः सनः ब्रह्माज, ‘एतेषु' अनुवाकेषु, इमे, इत्यन्त्यस्वरः, पूर्वोतपरनिमि- ताभावपि प्रग्रहो भवति । क्रूरमिव वेत्यत्र यथा, इमै वै रोदसी। आपो वरुणस्येत्यत्र यथा, इमे एवोपधत्ते । सजूरब्द इत्यत्र यथा, इमे अखिना संवत्सरः । ब्रह्मजज्ञानमित्यत्र यथा, न होने यजुषाप्तुं (') । जेति किं। ब्रह्मवादिन इत्यत्र त्रय इमे लोकाः(') इत्यस्य प्रग्रहत्वं माभूदिति ॥ । . १ वरमिति म०। २ एवम्परः पदामः प्राह इति ग०, २० म० च । मेरनि चशब्दोषादिशनि रति .मु.। चकार रमेरनि शब्दमन्वादि- शतीति। ४ यजुषाप्नुमईनीनि । ब्रह्मवादिनो बदमौत्यब रमे लोका रनिगा। महावादिनोवदन्यद्भिरित्यय परमे खोका रति ।

·४ अध्याये २६, २७, २८,२८, सूचाणि । ६८ पूर्ण च ॥२१॥ 'च'शब्दो ब्रह्मजज्ञानमित्यन्वादिशति। 'पूर्ण' इत्यन्तस्वरः ब्रह्मजञानमित्यनुवाके ग्रहो भवति । यथा, पूर्णे उपदधाति । पूर्णे एवैनं । अस्मिन्ननुवाक इति किं। यो वै पूर्ण प्रासि- चति ॥ हढे ॥२७॥ यथा, येन । 'दृढ़े' इत्यन्यस्वरः (१) सर्वत्र प्रग्रहो भवति । घोरुग्रा पृथिवी च दृढ़े। नीचक्र पपरे ॥२८॥ 'नी', 'चक्र', इत्येते पद 'पपरे,' प्रग्रहे(२) भवतः। यथा, वार्तघ्नी पूर्णमासे। चक्रे पृष्ठानि । पपर इति किं । यहिरूपया वाती स्यात् । समिधानचक्र नीचा तं (२)। श्रीचक्र इति कि। शका भौमी पावः । येषामोशे पशुपतिः। पकारः परः याभ्यां ते, पपरे ॥ न्वती॥२९॥ 'वती' इत्यन्त्यखरः प्रग्रहो भवति । यथा, ओमवती तेस्मिन् । वृधन्वती अमावास्यायां। नकारेण किं । कर्णकाव- त्यतया ह स्म॥ १ इत्यस्मिनन्यवरः सर्वव इति स०, २० मु च । इत्यकावर रति ग० । २ इत्येते सर्वच पदे पपरे प्रसने इनिखा। ३ नीचात वधि रति खः ।

·तैत्तिरीय-प्रातिशाख्य पपरो न ॥३०॥ साविध्यान् न्वतो इति लभ्यते। 'पपर' न्वती इत्यन्त्यस्वरः प्रग्रहः 'न' भवति । यथा, मूई न्वतो पुरोऽनुवाक्या भवति ॥ समोची ॥३१॥ यथा, समौचौ 'समोची' इत्यत्यस्वरः प्रग्रहो भवति । रेतः सिञ्चतः। पश्चात् समीची ताभिः ॥ नपरो न ॥३२॥ । 'न', खलु सानिध्यात् समीची इति लभ्यते 'न'कार परः', प्रग्रहो भवति । समीची समोची- इत्यन्त्यस्वरः नामासि ॥ ची यत्प्रपरः ॥३३ 'चों' इत्यत्यस्वरः 'यत्परः' 'प्रपरः' वा प्रग्रहः स्यात् । यथा, एक्षवी तिरथी यत्)। यत्र प्राची प्रेतं (२)। एवम्पर इति किं । सा प्राची दिक्। तकाररेफाभ्यां किं। गौष्टताची यज्ञः । प्राची पत्न्यन्वास्ते । चौति कि। एकादशिनी यदग्नौ। नने प्रजननी (१)॥ प्रज- १ ऐक्षवी निरसी यदायबाल रति ख.। एवो तिरको यति क. । २ प्रेतमध्धरमिति ख०, गचा ३ प्रजनने प्रजनममिति ख.

·४ अध्याये ३४, ३५, ३६, ३७, सूत्राणि । ७१ . अान्मही ॥ ३४॥ 'आन्' इत्येतविशिष्टे 'मही' ग्रहणे अन्त्यस्वरः प्रग्रहो भवति (१)। यथा, महामही अस्तभायत् ॥ आनिति किं । महो द्यौः पृथिवो च नः। आकारेण किं। वयुनाविदेक इन्मही॥ पतोश्रुतिः ॥ ३५॥ 'पतो' इत्यस्य यत्र यत्र 'श्रुतिः' श्रवणमस्ति, तत्र तत्र प्रग्र- हवं विज्ञेयं । यथा, ही पती विन्दते । शुभस्पतो इदं(२) । श्रुतिरिति किं । दम्पती वाम (२), प्रियमिन्द्रावहस्पती, इत्या- दावपि पदैकदेशे प्रग्रहत्वाय ॥ ग्री॥३६॥ 'ग्नों इति प्रग्रहो भवति । यथा, अन्तराग्नी पशूनां । विश्वामित्रयमदग्नी(')॥ न हिपरः ॥ ३७॥ ग्नी इति साविध्याल्लभ्यते। 'न' खलु ग्नी इति पदान्तः 'हियरः' प्रग्रहो भवति । यथा, ऐन्द्राग्नी हि वाहस्पत्या । एवम्परइति किं। इन्द्राग्नी हवामहे इति शाखान्तरे ॥ १ प्रग्रहः स्यादिति २० । रदमहमिति स०। २ वाममश्नुत इति ख०। ४ यमदग्नी वसिष्ठेनेति ग० च।

·तैत्तिरीय-प्रातिशाख्य वीड़ द्वारौ कृष्णवरावो यदापरः ॥ ३८ ॥ 'वौड् हारी कृष्णः चरावः यदा' इत्येतत्परः' (१) ईकार एकारो वा पदन्तः प्रग्रहो भवति । यथा, धिषणे विडूसती वीड- येथां । डकारेण किं। आपश्च मे वीरुधश्च()। देवी हारी वा() । रौ इति किं । हादश सम्पद्यन्ते हादश। अतिष्ठमाने कृष्णो रूप- म्()। विसर्गेण किं। चावाले कष्णविषाणां(')। विवसानी ये चरावः। राव इति किं ॥ राये च नः स्वपत्याय()। नत्रमाने यदेदन्ता। ननु, यतन्ते यदाक्षिषुरित्यत्र(१) प्रग्रहवं किं न स्यात् । पदग्रहणेषु पदं गम्यतेति वचनात् नेति ब्रूमः () । नशेऽहे नित्यम् ॥३॥ 'अहे 'इत्यंतयोरन्यस्वरः 'नित्य" प्रग्रहः 'न' वरुणाय राजे कृष्णः। एन्य) कृष्णः()। वौड़ादिप्राप्तिरनयोः। 'नित्य शब्दः प्राप्तान्तरप्रतिषेधकप्रयो- जकः(१)। यज्ञपि कर्लोरिति तावतां । गमयेतो भवत- १ इत्येवम्पर इति ख०, ग०, ० मु० च। २ वोरधन में रनि ख. ३ दारौ मामेति ख, ग० च। ४ यज्ञायातिष्ठमाने का रनि ख.। ५विषाणां प्रास्यति रनिग। खपत्याय देवेति ग। • यदाहिर्दियमित्यो नि ग०। ८ वक्षनाव भवतीति बम रति ख०, ग०, २० मु० च । पकणे राविध रति सा • মালিসনিক নি । स्यात् । यथा, .

·४ अध्याय ४०, ४१, सूत्रे । इत्यादिमा प्राप्तिः । स्वराजेनी बाहो। सोमायखेतिपातिः ॥ आकारैकारपूर्वस्तु बहुखरस्य ते थे ॥ ४० ॥ 'बहुखरस्य पदस्य, सम्बन्धो 'ते' इति '' इति वा आकारपूर्व एकारपूर्बो वा प्रग्रहो भवति । यथा, मृजाते यो विहिषाणयोः । एकामयिनो रोते। पृथिव्या रिरिचा()। दृएहणाय नु- देथे । एवम्पूर्व इति किं । प्राहाते वा एतत्()। चीणि व्रता विदथे अन्तरेषां। बहुखरस्येति किं। तत् प्रवाते(३) । यदेते ग्टह्यन्त एषां। ते थे इति किं। अनूचमान प्रासादयति । वोडादिनिमित्तसापेक्षतानिवर्तकः 'तु'शब्द इति वररुचिपक्षः । माहिषेयपक्षस्तु वक्ष्यते. पूर्वसूत्रोक्तनिषेधनित्यशब्दजापितानु- वृत्ति निवारयतीति । तत्र वररुचिमतं रुचितं(')। बहवः खराः यस्मिन् तत् बहुखरं, तस्य । अत्र स्वरशब्देनोपादान- वता(') बहुशब्देन व्यक्तिभेदो विज्ञेयः ॥ न शार्याते ॥ ४१॥ यथा, शार्यात 'शार्याते' इत्यन्त्यस्वरः प्रग्रहः 'न' भवति । पपिवः सुतस्य । पूर्वस्त्रप्राप्तो सत्यां कण्ठोत्या निषेधोऽनेन(') विधीयते ॥ १ रिरिचाये दिवति स. २ एमयजमान निग.। ३ प्रवाने विषजमि इति ग.। ४ मचिरमिति ग.। । सरशन्दोपादानाचेनि २० म०। बडसरकपनम्वेगोपादायतेनिमः। ( करणेशनिषेधोनेति म०, १० मु०१। कोतो निषेधोनेति ।

·७४ तैत्तिरीय-प्रातिशाख्ये ते मापातनमएनमभिवायुर्गर्भमुपास्तुपरः ॥ ४२ ॥ मापातं नमः एनमभि वायुः गर्भम् उप अहः तु, एवं 'परः' 'ते' इति शब्दः, प्रग्रहः स्यात् । यथा, ते मा पातमास्य । पात- मिति किं)। ते मास्मिन् यज्ञे (१) परिदधाष पुमस्ते । नमो- ऽग्नये नम इति कि(१)। ते न व्यजयन्त । ते एनमभिसमन- घेतां। अभौति किं । त एनं भिषज्यन्ति ब्रह्मणः । ते वायुय॑वात् । युरिति किं। ते वाचए स्त्रियं । ते गर्भमदधातां । ते उपामन्त्र- यन्त । ते अहोरात्रयोः। ते त्वावनोत्सृज्य इत्याहुः । उकारेण किं। ते ते धामान्युश्मसि । एवम्पर इति किं । ते देवाः । ते इति किं। वहदुक्थे नमः(')। अमुधिलोक उपशेरे। यन्ति बा एते सवनाोहः॥ अनुदात्तो न नित्यं ॥४३॥ मापातमित्यादिपरोपि ते इत्यन्त्यखर: 'अनुदातः' 'नित्य प्रयहो 'न' भवति । यथा, उभाभ्यामुत ते नमः (')। नित्यमिति किं। लक्षणान्तरप्राप्तस्यापि प्रतिषेधो यथा स्यात् । नमस्ते अस्वायुधाय । गमयतो भवत इति प्राप्ति:(6) ॥ । १ मा पातमिति किमिति ख.। २ यज्ञ उपकयध्वमिति ख० । २म रति किमिति ग० । ५ बृहदु मम इनि क०, ग० च। ५ बाभ्यामुत ते नम रति ख। । भवत इत्यादिना प्राप्तिरिति र० म.

·४ अध्याये ४४, ४५, सूत्र । एते तनुवौवैसमेवरियज्ञपदिष्टक-परः ॥ ४४ ॥ तनुवो वैसं एव हि यज्ञ पत् इष्टक, एवं 'परः'(१) 'एते' इत्यन्त्यस्वरः (१) प्रग्रहो भवति । यथा, तस्यैते तनुवो। एते थे संवत्सरस्य चक्षुषो। समिति किं । एते वा इडायै स्तनाः। स एते एव नमस्यब्रुपाधावत्। एते हि देवानां । चक्षुषी वा एते यन्त्रस्य । एते पदे अथो(२) । यदेते इष्टके उपदधाति । एवम्पर इति किं । अथ कतम एते देवाः। एते इति किं। मनुत एवैनं। पुष्करपणे घेनं । अग्रे यज्ञपतिं धत्त। सप्तम पदे जुहोति ॥ परश्च दयोः ॥ ४५॥ निमित्तिनिमित्तयोः 'इयो', उपरि वर्तमानयोः(') पत् इष्टक इत्येतयोः(५) 'च'कारान्वादिष्टयोः परत ईकार एकारी वा पदान्तः प्रग्रहो भवति । यथा, यज्ञस्य येते पदे । यदेते इष्टके उपदधाति । निमित्तिन उपरि वर्तमानयोरिति किं ॥ सप्तमे पदे जुहोति । तस्यास्त देवीष्टके ॥ १ इत्येवम्पर रबि १०, ग, २० म० च । २ इत्याखरः पदान्त इति ग०, १० मु० च । ३ यास धेने पदे यथो इति ग० । ४ निमित्तिन उपरि वर्तमानयोरिमि०, ग०, १० मुच। ५ पदिएकशब्दयोरिति . मु०।

·तैत्तिरीय-प्रातिशाख्ये स्थःपरः ॥४६॥ यथा, शिल्प 'स्थः' इत्येवं 'परः' ईकार एकारी वा पदान्तः प्रग्रही भवति । यथा, विष्णोः ष्णाने स्थः (१)। विसर्गेण किं। लोके स्थ युमाएस्ते नु॥ परश्चोभयोः ॥४७॥ 'च'कारान्वादिष्टयोः पूर्वसूत्रोशनिमित्तनिमित्तिनो: 'उभयोः 'पर', ईकार एकारी वा पदान्तः प्रग्रहो भवति । स्थस्ते वामारभते वा()। दृढ़े स्थः शिथिरे समीची। उभयो- रिति किं । वृषणी स्थ उर्वयो। परच हयोरिति(१) वार्थ उभयोरिति शब्दान्तरमर्थान्तरज्ञापक(")। निमित्तिसहितयोः पूर्वसूत्रोक्तयोनिमित्तयोः पर प्रग्रहो भवति, परच हयो- रिति सूत्रार्थः। अत्र तु सूत्रे निमित्तनिमित्तिनोरभयोः परः प्रग्रहः स्यादिति विषयभेदो विधेयः(१) । सोमायस्खेतस्मिन् ॥ ४॥ 'सोमायस्ख राजे 'इत्येतस्मिननुवाके ईकार एकारो वा १ विष्णोः प्रस्थ इति का रमिये स्थलवामारभे रति १०, ग० च। इनयोरिति कख०। शब्दानरमभिशापकमिति । । विशेषाको विशेष रति ०म०। विशेषषभेदो पिपरतिमा ·४ अध्याये ४८,५०,५१ सूवाणि । पदान्तः प्राहो भवति । यथा, प्रवी वे धेनू इत्यादि। खेति किं। सोमाय पिढमत इत्यत्र माभूदिति ॥ दे॥४॥ 'हे' इत्यस्यस्वरः सर्वत्र (१) प्रग्रही भवति । यथा, हे हे सम्भरति। यह नश्यतां ॥ परव॥५०॥ 'च'कारो हे इत्यवादिशति । हे इत्येतस्मात् 'परः ईकार एकारो वा पदान्तः प्रग्रहो भवति । यथा, हे शक्त हे कष्ण मूईन्वतीः॥ एकव्यवेतोऽपि ॥५१॥ 'एकव्यवतोऽपि' (२) हे इत्येतस्मात् पर ईकार एकारी वा पदान्तः प्रग्रहो भवति । यथा, हे येते देवते (२)। हे वाव देवसः। एकेन व्यवसः (१) एकव्यवेतः । 'अपि'शब्दो है इत्यन्वादिशति, महकातिन्यायेन ॥ १ पदाकः सर्ववे ति ग०, १० २ एकव्यवहितोपिरति ख०म० च । १ देवने समरति । ॐ रकम पदेन ययेश नि0, ग०, (मु० च। .

·तैत्तिरीय-प्रातिशाख्ये गमयतो भवतोऽनूकारात् परं तनूयदकरोत्कु-- दिष्टिधबेता प्रवर्तास्तारस्तम्नोता वाचयतिबिभृतस्तामि गायत्र ताभ्यामेवोभाभ्यामवान्तरं पर आषष्ठात् ॥२॥ 'गमयतः' - 'भवतः', 'अनूकारात्' उकारव्यतिरिक्तवर्णात्, 'पर', 'भवतः' इति पदं। नो यद्यप्यभावो मुख्योऽर्थः, तथापि तदन्यार्थता स्वोक्वता, लक्ष्यानुसारात्। तनू यत्, अकरोत्, कुर्यादिष्टिस, कुर्यादिति पदमिष्टिषूत्येतत् । 'इष्टयो नाम दश- मादयस्त्रयः प्रपाठकाः (१) उत्तमानुवाकवर्जिताः(१)। अब्रूतां प्रवर्त आस्तां स्तम्भौतां वाचयति बिभृतस्त अग्निं गायत्रं ताभ्यामेव उभाभ्याम् अवान्तरम्, इत्येवम् पर!' 'पाषष्ठात्' पदात्, पूर्बो वर्तमान ईकार एकारो वा पदान्तः प्रग्रहो भवति । अभिविधावयम् ‘आकारः । तेन सहेत्यभिविधिः । यथा, ते एवैनं प्रतिष्ठां गमयतः । उत्तरावती भवतः । अनूकारात् परमिति किं । दीक्षन्तेन्तनामानावतू भवतः (२) । एते वै महायज्ञस्यान्ते तनू यत् । यदिति किं। परिपतये त्वा एखामि तनू नप्ते त्वा गृहामि ()। बुनवती अग्रवती याज्यानुवाक्ये अकरोत् । मानवी ऋचौ ध्याय्ये कुर्यात् । . १ बयः प्रश्ना इति ख०, ग०, २० म० च २ उसमानुवाकरहिता रनि क०, ख. च। १ दोषोतरामानाष्टलभवत रति का। ४ या स्टकामि तमू मन इति ख०, ग• च । .

·४ अध्वाये ५२, सूर्य। ते गायत्र- इष्टिविति किं। अग्नये दात्र पुरोडाशमष्टाकपालं कुर्यात् । अब्रूनां वरं बणावहै। हविडीने १) प्राची प्रवर्तयेयुः । वर्त्तति किं। ते दित्याए समध्रियन्त त्वया प्रजानामि । इमे वै सहास्तां । वैश्वदेवाग्निमारते उक्थे अव्यथयन्तौ स्तम्मी- ताम् । उत्तमे औदुम्बरी वाचयति । ते एव यजमानस्य रेतो विभृतस्तस्मात् । तेति किं ()। मन्महे यावात्मन्वहितो यौ च रक्षतः । एते दधाते ये अग्निं गायत्रं । मिति किं । सधस्थेऽग्नि पुरोष्यम् । एते वै यज्ञस्या नसायनी श्रुती ताभ्यामेव । अत्र पदद्दयमेकं निमित्तमित्येतत्पद- मुद्दिश्य आषष्ठनियमभङ्ग प्रसङ्ग इति चेत् । मैवं (१)। निमित्तै- कदेशस्य षष्ठत्वोपपत्तेः । सकलस्यापि निमित्तस्य षष्ठत्वमुप- पद्यते(५)! लोकेप्यवयवधर्मेणावयविनो विशेषसिद्धेः । तथाहि, कर्णे कुण्डलं धारयन्तं कुण्डली देवदत्त इति वदन्ति। एवेति किं। अपहरस्यग्ने ताभ्याम् । ये हे अहोरात्र एव ते भ्याम् । उत्सृज्ये इत्याहुये अवान्तरं। अन्तरमिति कि। सन्तवते हेडः। आषष्ठादिति किं। पर इत्यत्तर इति परि- भाषया अनन्तरस्यैव परत्वं स्यात्। तन्माभूदिति ॥ उभा- १ हविर्धानी रति ख. २ लैसिकिमिति क०, गाचा र इति चेवायं प्रसङ्ग इति ख., इ० म० च । षष्ठत्वमुपचर्यन इति क.। ४ ·तैत्तिरीय प्रातिशाख्य न ग्रामी वर्चतो मिथुनी मासे लोके धत्ते॥ ५ ॥ ग्रामी वर्चसौ मिथुनी मासे लोके धत्ते, एतेष्वन्यस्वरो गमयतो भवत इत्यादिपरोपि प्रग्रही 'न' भवति । यथा, ग्राम्येव भवति गणवतो याज्यानुवाक्ये भवतः। ब्रह्मवर्चस्येव भवत्युभयतो रुक्मो भवतः । अथ मिथनी भवतः। पूर्णमासे प्रयच्छुत्तावता । लोके प्रतितिष्ठन्तो यन्ति दो षड़हौ भवतः । धक्त ज्योतिमतावस्मा इमो लोको भवतः ॥ अते समानपदे नित्यमवे चावे च ॥५४॥ निषेधं 'च'कारोवादिशति । अत अवे इत्यनयोः पदैक- देशयोरन्यस्वरः 'समानपदे' वर्तमानो गमयतो भवत इत्यादि- परोपि नित्यं प्रग्रहो न भवति । यथा, अवधतेऽतिरावावभितो भवतः । अभ्याह्वयते वजमेनमभिप्रवर्तयति। अनातवृष्णवे । उभाभ्यामुत ते नमः। समानपद इति किं। एव ते उभा भ्याम् । अत्र नित्यशब्दः प्राप्तान्तरपरिहारार्थ इति सोदाहरण उपबन्धस्तु देशायेति सूत्र प्रसङ्गादुक्तम् । समानञ्च तत् पदच समानपदम्, तस्मिन् समानपदे ॥ इति विभाष्यरत्ने प्रातिशाख्यविवरणे चतुर्थोऽध्यायः ॥४॥ --- ·५ अध्याये १, २, सूत्र। ८१ अथ पञ्चमोऽध्यायः । । पर: अथ सहितायामेकप्राणभावे॥१॥ 'अर्थ' इत्ययमधिकार । 'संहितायामकप्राणभावे इत्येतदधि- कृतं वेदितव्यम्, इत उत्तरं यदक्ष्यामः। संहितेति कोऽर्थः । नानापदसन्धानं संयोग इति सूत्रेणोक्तः संहितार्थः । सनिकर्षः संहितेति वैयाकरणः पठन्ति। एकसमुत्थः प्राणः एकप्राणः, तस्य भावस्तद्भावः, तस्मिन्, इत्यानेयमतं । अन्यथापि समासः सङ्गच्छते, एकप्राणेन भाव्यते जन्यते उच्चार्यते इत्येक- प्राणभावः । एकनीच्छासेन यावानुञ्चायते वेदभागः, तावान् 'एकप्राणभावः' इत्यर्थः । अतएवावसाने पदविधिः(')। ननु संहितायामित्येतावतैवालम्, एकप्राणभाव इति वा उभया- रम्भेण किम् । उच्यते, एकप्राणभाव इत्यमारभ्यमाणे प्रवृत्तस्य संहिताविधेः पदावसानत्वं नेयते । संहितायामित्यारभ्यमाणे तु पदेष्वेकप्राणभावः २) उपपद्यते इति वक्ष्यमाणं कार्यं कुत्र वा भवतीति(३) सन्देहः स्यात् । तस्मादस्मिन्नुभयारम्भे प्रयोजन- मस्ति ॥ यथायुक्तादिधिः सा प्रकृतिः॥२॥ 'प्रकृतिः' संहिताखरूपम, अनेनोच्यते। प्रकृतिर्विक्रमक्रम इति १ नपदविधिरिति क.। २ पदेष्वयेकप्राणभाव इति म०, २० मु. च। पदे एकप्राणभाव रनि था। २ क भवतीति १० पनि म ।

·८२ तैत्तिरीय-प्रातिशाख्ये विजेयत्वेन विधानात्()। 'यथायुक्तात् यथास्थितात् पदपाठात् कूटस्थात् अविचालिनः(२), 'विधिः' 'सा' 'प्रकृतिः' संहिता(२) विज्ञेया। 'विधिः' विधानं प्रकृतिरित्यर्थः । यथा, स्वधा अस्युर्वी चासि । धन्वत्रिव प्रपा असि । सहस्रस्य प्रमा असि । प्रवु- धिया ईरते। ज्या इयए समने। अमिनन्त एवैः । अत्र सूत्रे पदानां परस्परान्वयो महाभाष्थवचनेन(५) विज्ञेयः। तच वचनं तावर्णप्रकृतय इत्यत्र पठितव्यम्(')। एवमत्रापि खरित- योर्मध्ये यत्र नीचमित्यादौ मन्तव्यम् ॥ तत्र पूर्वं पूर्व प्रथमम् ॥३॥ 'तत्र' संहिताविधाने, 'पूर्व पूर्व' पदं सूत्रञ्च, 'प्रथम' कर्तव्यम् । यथा, भक्ष आ इहि इत्यत्र दीर्घ समानाक्षर इति दीर्घः()। भक्षा इहि इति स्थिते इवर्णपर एकारमित्येकारे कृते भक्षहौति भवति । अन्यथा एहीति कृत्वा भक्षशब्देन (१) सन्धीयमाने भौहोति स्यात् । तच्चानिष्टं। पूर्वपदकर्तव्यत्वे एतदुदाहरणम् । पूर्वसूत्रकर्तव्यत्वेपि वदामः। यथा, षट् १ विज्ञेयत्वविधानादिति ग० | २ अविचलित इति ग०, २० मु० च। चविचित्र इति ख० । ३ प्रकृतिसंहिनेति क0, ख०, १० मु० च । ४ महाभाष्यवचने रति ख.। महाभाष्यवचनानि ग०, २० मु. च। ५ पठितमिनि ख०। पठन्ति इति गर, १० मु० च। ६ दो समानावरे सवापरे रति दीर्घ इति ख० । . भक्षशब्द इनिख., ग०, इ. मु० च।

·५ अध्याये ४, सूत्र। ८३ . अथवा विग्रामनिष्पूर्व इति नकारस्य णत्वे कृते उत्तमपर उत्तमए- सवर्गीयमित्यनेन टकारस्य णत्वे(१) बसवत्या इति भवति । अन्यथा उत्तमपर उत्तममिति सूत्रे प्रथमं प्रवृत्ते सति षण न- वत्या इति स्यात् । तच्चानिष्टं। यथा, वट (२) स्वयमभिगूर्त्ताये- त्यत्र टनकार इति पूर्वश्च तकारः, प्रथम अभपर इति(२)सूत्र- इयं प्रसक्तं । तत्र पूर्वत्वात् टनकारपूर्व इत्येतदेव (') कर्त्तव्यं प्रथमं । अन्यथा वषट् स्वाहेति स्यात्(')। तच्चानिष्टं । इमं विथामौत्यत्र उपसर्गनिष्ोनुदात्ते पदे खरपूर्वं व्यञ्जन- मिति सूत्र च() प्राप्तं । तत्र हित्वसूत्रप्राथम्य (१) विष्थामौति स्यात् । तन्माभूदिति षत्वमेव प्रथमं कर्त्तव्यं । पूर्व पूर्वमिति वौसा सर्वत्रैवमर्थ (5) समर्थयति ॥ पुमिथुपूर्वः शकारश्चपरः ॥ ४॥ 'त्र' 'मिथु' एवम्पूर्वः शकारागमो भवति, चकारपरः()। . '५ वट्ठ १ णले छने इति इ० म०। णत्वे सनीति ख०, ग० च । २ तथा वषट इनि खः । तथा बटेनि २० म० । ३ जापरो द्वितीयमिति ख०, ग०, २. मु. च । ५ ठनकारपूर्वश्च तकार इत्येनदेवेति ग० । खयमितीति खु, १० मु० च। ६ व्यञ्जनं विवर्ण व्यञ्चनपरमिनि मूत्रद्वयमिति ग०, १० मु० च। यञ्चनमित्यादि सूबोनि खः। ७ द्वित्वमचे प्रथमे कार्ये सतौति ख०, ग०, २० म० च । ८ सर्वथैवमर्थमिनि २० मु। एचपर इति ग०, २० म०च। .

·८४ तैत्तिरीय-प्रातिशाख्ये प्रामा यथा, सोसञ्च मे त्रपुश्च मे । मिथुश्चरन्तमुपयाति। एवम्पूर्व इति किं। विभु च मे प्रभु च मे । विभु च मे प्रभु च मे । एवम्पर इति किं । असिना मिथूकः॥ सुपूर्वश्च चन्द्रपरः ॥ ५॥ 'च'कारः शकारमन्वादिशति । 'सुपूर्वः' शकार आगमो भवति, 'चन्द्रपरः'। यथा, सुश्चन्द्रदस्मविश्यते। एवम्पूर्व इति किं। प्रचन्द्रमास्तिरति(१)। एवम्पर इति किं । सुचरिते भज। सु इत्येष शब्दः पूर्बो यस्मादसौ सुपूर्वः ॥ सम्पूर्ध्वः सकारः कुरुपरः ॥ ६॥ 'सम्' इत्येवम्पूर्वः ‘सकारः' आगमो भवति, 'कुरुपरः' । यथा, यजमानः संस्कुरुते। एवम्पूर्व इति किं। पुरोडाशं कुर्वीत (२)। एवम्पर इति किं । संस्कृत्यच्छावाकसामं (२) भवति । कुरुशब्दः परी यस्मादसौ कुरुपरः ॥ अकुर्व च प्रत्ययात् परः ॥७॥ 'च'कारः सम्पूर्वभागमन्वादिशति(')। 'अकुर्व च' इति १ सिरति दीर्घमायुरिति ग०। २ पुरोडा अल कुर्वितीति व., म. च । ३ मंहत्यकावाकसाममिति ग० । ४ सम्पूर्ववमागमच्चान्वादिशनीति ग०, १० मु० च। सम्पर्वलमागमन चान्धा- दिशतोतिबा ·५ अध्याये ८, ९, १०, सूत्राणि । ८५ प्रग्रहणे (१) 'प्रत्ययात्' 'परः' सकार आगमो भवति, सम्पूर्वः । यथा, त इषुएसमस्कुर्वत । प्रत्ययो नाम प्रकार उच्यते । प्रत्यायन्ते अभिव्यज्यन्ते व्यञ्चनान्यनेनेति प्रत्ययः। सम्पूर्व इति किं। अग्निहोत्रं व्रत्तमकुर्वत ॥ नोचापूर्वी दकार उच्चापरः ॥८॥ 'नौचापूर्वः' 'दकारः' आगमी भवति, ‘उच्चापरः'। यथा, मध्यानीचादुच्चा स्वधया। एवम्पूर्व इति किं । लोकं यन्त्यु - चावचाह्नि। एवम्पर इति किं। नीचातन्धक्षि। आगमा एते॥ असम्पूर्वीऽरस्कारः॥८॥ 'असम्' इत्येवम्पूर्वः' 'ऋकारः' 'अर'विकारमापदने। यथा, गृहाणामसमत्थें । अत्र(२) निमित्तमेकपदसंस्थ विज्ञेयं । अन्यथा कल्याणी रूपसमृद्दा, वही ह्येष समृद्धैर, इत्यादावपि भवेत् । ऋकार इति किं। असंतणेहि(१) ॥ अवग्रह आशोधूसुवरिति रेफं परः सकारः षकारम्॥१०॥ 'अवग्रहें' इति सप्तम्यन्तं पदं, 'आशीः प्रभृतिभिः प्रत्येक मभिसम्बध्यते(')। आशीः धूः सुवः, इत्येतेष्ववग्रहेषु विसर्जनीयो १ अकुर्वच इति ग्रहणे रति ग०, २० मु. च। अकुर्व इनि ग्रहणे इति ख.। २ तवे ति ग०, १० म० च। असणेहि हनू इति ग०। ४ सम्बध्यते विसर्ग इति क०, ग०, च । ३ .

·तैत्तिरीय-प्रातिशाख्य रेफमापद्यते। एभ्यः 'परः' यदि वर्तते 'सकार' तहि सोपि 'षकार' आपद्यते। यथा, इत्याशीपदया। धूर्षाहावनथू । सुवर्षाजितामग्ने । अवग्रह इति किं । देव सुवस्थ ते(१)। कखप- कार(२) इति अनेन आशीष्पदयेति प्राप्तं । अघोषपरस्तस्य सस्थानमिति धूःसाहो, सुवासाहमिति च प्राप्त ॥ तदुभयभङ्गा- यायमारम्भः। 'इति'शब्द एषामेवैष विशेषो नान्येषामिति प्रकारवाचौ॥ अथ लोपः ॥११॥ 'अर्थ' इत्ययमधिकारः। 'लोपः' इत्येतदधिकृतं वेदितव्यं, इत उत्तरं यहक्ष्यामः । अयमधिकारस्तिष्ठन्त्वेकयेति(२) सूत्र- पर्यन्तो मन्तव्यः(१)॥ ईम्पूव्वा मकारः॥ 'मकारः' 'ईम्' इत्येवम्पूर्बो, लुप्यते मकारपरचेत् । यथा, ईमन्द्रा सुप्रयस । एवम्पूर्व इति किं । इमं मे वरुण । दौर्पण किं। अग्निमित्र वरुणं। ईमिति पदग्रहणं । इतरथा पृथिवी मा हिल्सीः इत्यादौ मकारो लुप्यते(')। तच्चानिष्टं। मकार- पर इति किं। ईकाराय स्वाहेताय । १ देव सुस्थ ने रममाभुष्यायणमिति ख० । २ कखपकारपर रति ग०, १० मु० च । १ तिष्ठत्येकया सपूर्व इति ख०। ४ बदितव्य रति ग०, ६० म० च। ५ लुष्ये तेति ख०, ग०, १० म० १२॥ .

·५ अध्याये १३, १४, १५, सूत्राणि । तुनुपूर्व उदात्तयोर्वकारः ॥ १३ ॥ 'तु नु' इत्येवम्पूर्बो ‘वकारः' लुप्यते । तयोः तुम्वोः 'उदा- त्तयोः' असतोरिति विभज्य विनियोगो विज्ञेयः । यथा, सत्वे यजेत । इन्वा उपस्तीण )। उदात्तयोरिति किं । अनुहवात्ये । अष्यकारादिति प्राप्तिः। एवम्यूव इति किं । इदं वामा- वास्ये(२)। वकार इति किं । प्र तु जनयति इति । विदुषी नु यज(१)। तुश्च नुश्च तुनू तो पूौं यस्मात् स तथोक्तः ॥ उत्पूर्वः सकारो व्यञ्जनपरः ॥ १४ ॥ 'व्यञ्जनपरः' ‘सकारः' 'उत्पूर्वः' लुप्यते । प्रत्युच्चै सयत्वाय । व्यञ्जनमस्मात् परमिति व्यञ्जनपरः । एवम्प बइति किम् । जगत्स्था देवाः। सकार इति किं । उत्क्रएस्यते रगहा। एवम्पर इति किं। उत्सादेन जिह्वामव ॥ एषसस्य इति च ॥ १५॥ व्यक्तिविषयः(') 'इति' शब्दः प्रत्येकमेष इत्यादीन् विसर्ज- नीयान्तान् द्योतयति(')। 'च'कारो व्यञ्जनमन्वादिशति(९) । एषः सः स्यः, एषु पदेषु विसर्जनोयो व्यञ्जनपरो लुप्यते । यथा, १ उपस्तीर्णमिच्छन्ति इति ख०, ग० च । २ वामावास्ये हविरिति ग० । ३ यज्ञरणोतु इति ख.। ४ व्यतिविशिष्टः दान क., ५ नावद् द्योतयतीति ग। ६ यानपरतामनादिशतीति ग० ।

·८८ तैत्तिरीय-प्रातिशाख्य एवम्पर एष ते गायत्रः। गायत्रः। स ते जानाति । एष स्य वाजी। इति कि। दम एवास्यैष उप तिष्ठते । स इधानः॥ नासः ॥ १६॥ 'असः' इत्यस्मिन् ग्रहणे, विसर्जनीयः व्यञ्जनपरो 'न' लुप्यते । हत्खसो मयोभूत् । अग्यकारादितिप्राप्तनिषेधः ॥ इदिदग्गइमान्नएनौषधीःपरः सः ॥ १७ ॥ इदु इदग्ने इमान्न एना ओषधीः, इत्येवम् ‘पर (३) 'स' इत्यत्र विसर्जनीयो लुप्यते। यथा, सेदु होता । सेदग्ने अस्त । इदग्ने इत्येताभ्यां किं। स इज्जनेन । स इद्देवेषु गच्छति। सेमानी हव्यदातिं । न इति किं। म इमामभ्यमृशत् । सेनानीकेन । सौषधोरनुरुध्यसे । स इति किं। परो दिवा पर एना॥ अवग्रह इत्येकम् ॥ १८॥ 'इति'शब्दविशिष्टे 'एकम्' इत्यस्मिन्, 'अवग्रहे' मकारी लुप्यते। यथा, इत्येकैकं तस्य जुहुयात् । अवग्रह इति कि। इत्येकमग्रेथ । इतोति किं(र)। यदेकमेकएसम्भरेत् ॥ म. १ एवम्पर इति ग०, २ इति शन्दविशिष्ट रनि किम् इति ग०, २० म० च।

·० ८८ यथा, ५ अध्याये १८, २०, २१, २२, सूत्राणि । तिष्ठन्त्येकया सपूर्वः ॥ १९॥ 'तिष्ठन्ति'शब्दविषयविशिष्टे(१) 'एकया' इत्यस्मिन् ग्रहणे अन्त्यो वर्ण: ‘सपूर्वः' पूर्वसहितः, लुप्यते । यथा, तिष्ठन्त्येके- कया स्ततया समायन्ति। तिष्ठन्तीति किं। करोत्येकयैकयोत्- सर्गम्। पूर्वेण सह वर्तत इति सपूर्वः ॥ नकारः शकारच्चपरः ॥२०॥ 'च'कार परः' 'नकारः' 'शकारम्' आपद्यते । अहीश्च सर्वान् जम्भयन् । ऋतूएश्च तस्य क्षत्रियां च । कर्णए वाकर्णाश्च । नकार इति किं । शञ्चमे । चपर इति किं। तां छन्दोभिरवविन्दत् । चकारः परो यस्मादसौ चपरः ॥ नायन्नरयन्ना वन्नडानघृणोवानवारुणानेवास्मिन् ॥ २१ ॥ आयन् ऐरयन् पार्भुवन् अनडान् वृणीवान् वारुणान् एवा स्मिन्, एषु ग्रहणेषु नकार शकारं 'न' आपद्यते, च परोऽपि । यथा, लोकमायन् चतस्रः। यामैरयन् चन्द्रममि | आर्धवन् चरुणास्मिन् । अनड़ाञ्च मे धेनुश्च मे। घणीवान् चेति- तित्मना। वारुणान् चतुष्कपालान् निर्वपेत् । एवास्मिन् चक्षुर्धतः । एवेति किं। अस्मिथ्यामुष्मिएच ॥ तकारश्चकार शचछपरः॥२२॥ 'शचछपरस्तकारचकारम्' प्रापद्यते। यथा, तयोः। १ शब्दविशिय रति ग०, २० मु० च ।

·2. तैत्तिरीय-प्रातिशाख्ये तच्चाददुः। तच्छन्दसाम् । अत्र शचछपर इति सामान्यनोतानां (१) निमित्तानां प्रकृतत्वं विजेयम्, मुख्यत्वात् । प्राकृतवै- कृतयोः (१) प्राकृतं मुख्यम्। अन्यथा शकारग्रहणवैयच्च (२) । कुतो वैयर्थम् । स्पर्शपूर्वः शकारछकारमिति शकारस्य छत्वे कते तकारश्चकारं शचछपर इत्येतावतैव सिद्धिरिति ब्रूमः किञ्च परसूत्रे सति प्रवृत्ते पश्चात् पूर्वसूत्रप्रसरणबखरसं। तब पूर्वं पूर्व प्रथममितिनियमभङ्गप्रसङ्गात् ॥ जपरी जकारम् ॥२३॥ सानिध्यात्तकार इति लभ्यते। 'जपर.' तकारः 'जकार' आपोति (')। यथा, तज्जयानां जयत्वम् । एवम्पर इति किं। तत् प्रवाते नकार एतेषु नकारम् ॥ २४ एतेवितिबहुवचननिर्देश्यजं प्रत्यासन्नमेवापेक्ष्य (') सूत्रहय- स्थेषु परनिमित्तेषु सम्प्रत्ययः। तस्मात् एतेषु' इति शचछजेषु परत इत्यर्थः । 'नकारी जकारम्' आपद्यते। यथा, तेनैवै- नाञ्छमयति। शत्वापत्तौ निषिद्धा यो नकारः सोऽत्र चपरलेन ॥ ॥ १ सामान्योतानामिनि र मु०। २ तब प्राकृतवैकृतयोरिति ग०, ९० म० च । १शकारयाणवैयर्थात् इनि ग०, २० मु० च । ४ चापद्यते इति ग०, २० म० च । ५ बउवचननिर्देशात् प्रत्यासनमेवानपेक्ष्य नि ग०, १० मु० च ।

·५ अध्याये २५, २६, २७, २८, सूत्राणि । ८१ विषयी क्रियते । लोकमायञ्चतस्रः। तान्छन्दोभिरनु । अप- रूपमाम जायते। एवम्पर इति किं। तान् स्तब्धान् ॥ लपरौ लकारम् ॥२५॥ हिवचनसामर्थात् गृहीतो प्रकृती तकारनकारी लकारम्'(१) आपद्यते, 'लपरौं'। यथा, यलोहितं परापतत् । बौंल्लोकानु- दजयत् । लकारः परः (२) याभ्यां तो लपरी॥ नकारोऽनुनासिकम् ॥२६॥ अनुस्वारोत्तमा अनुनासिका इति नकारस्यानुनासिकत्वे सिद्धे पुनरत्नापि तत्कथनमनुपपन्न । तस्मादत्र लक्षणया 'नकारः' नाम तत्स्थानी लकार इत्यर्थः । असौ 'अनुनासिक' भजते । पूर्वोक्तमेवोदाहरणम्॥ मकारः स्पर्शपरस्तस्य सस्थानमनुनासिकम् ॥ २७ ॥ 'स्पर्शपरः' 'मकारः' 'तस्य' स्पर्शस्य, 'सस्थानमनुनासिक' भजते। यथा, यं कामयेत। शं चमे। तं तेदुश्चक्षाः। तं प्रत्नथा। समानं स्थानं यस्यासौ सस्थानः, तं। स्पर्शः परो यस्मादसौ ॥ स्पर्शपरः॥ अन्तस्थापरश्च सवर्णमनुनासिकम् ॥ २८ ॥ 'च'कारो मकारमन्वादिशति । 'अन्तस्थापर।' मकारस्तस्या १ लत्वमिति ग.। २ ला पर इति ग०, २० नु च।

·८२ तैत्तिरीय-प्रातिशाख्य अन्तस्थायाः सवर्ण सदृशम्, 'अनुनासिकम्' अनुनासिकधर्म- विशिष्टं, भजते । यथा, संयत्ता आसन् । सुवर्ग लोकम् । संवत्सरः। नन्वनुनासिकमित्यनेन सानुनासिकं कथमुपलभ्या- वहै(१)। उच्यते नितरां परिहारः। यती धर्मवाचकः शब्दो धर्मिणमपि कथयति । शुक्तः पटो नौलमुत्पलमित्यादि(९) ॥ नरेफपरः ॥२६॥ अन्तस्थात्वानेफपरस्यापि मकारस्य तत्सवर्णानुनासिका- पतिः (१) अनेन प्रतिषिद्याते। 'न' खलु मकारो रेफ- परः' पूर्वोक्त भजते। यथा, प्रसम्राज (४) । साम्राज्याय सुक्रतुः । रेफः परी यस्मादसौ रेफपरः ॥ यवकारपरश्चैकेषामाचार्याणां ॥३०॥ 'च'कारो निषेधान्वादेशकः। प्रकृतो मकारः 'एकेषा- माचार्याणां' पचे 'यकारपरः (१) 'वकारपरो वा न सवर्ण- मनुनासिकं भजते । यथा, सम् यत्ताः। संवत्सरः ॥ उत्तमलभावात् पूर्वानुनासिक इत्यात्रेयः ॥ ३१ ॥ 'उत्तमस्य नकारस्य वा मकारस्य 'लभावात्' लकारापत्तेः, १ कथं लभ्यते इति ग०, २० म० च । २ इत्यादिवदिति ग०, २० म० च । ३ नहावर्णानुनासिकप्राप्तिरिनि ग०, १० मु० च । ४ प्रसन्नाजं प्रथममध्वराणामिति ग० । ५ यकारपरो वेति ख, ग०, २० मुच।

·५ अध्याये ३२, ३३, २४, सूत्राणि । ८३ ॥ पूर्वखर: 'अनुनासिक' भवतीति 'आत्रेय' नाम मुनिः, मन्यते । यथा, त्रौंलोकान् । सुवर्ग लोकं। उत्तमयोलभावः उत्तमल- भावः, तस्मात् । सूत्रहयमेतदनिष्टम्॥ ङपूर्वः ककारः सषकारपरः ॥ ३२॥ 'सकारपरः' 'षकारपर' वा 'ककार' आगमो भवति, 'ङकार पूर्वः। यथा, प्रत्यक् सोमो अतिद्रुतः । प्रत्यक् षड़हः()। एवम्पर इति किं । प्रत्यङ् होतारम् । एवम्पूर्व इति किम् । तत् सवितुः । यत् षोड़शौ (९) गृह्यते॥ टनकारपूर्वश्च तकारः ॥ ३३॥ 'च'कारः सपकाराववादिशति । 'टकार'पूर्वः' वा 'नकार- 'पूर्वः' वा 'तकारः' आगमो भवति, सषकारपरः। गथा, वषटत् स्वाहा। विद्वान्त् सोमेन यजते। अनूयाजो षड्त षड़नूयाजावनूयाजी षट्। एवम्मर इति किं। षड् वा ऋतवः। तान् रुद्रा अब्रुवन् ॥ स्पर्शपूर्वः शकारश्छकारम् ॥ ३४ 'शकारछकारम्' आपद्यते 'स्पर्शपूर्वः' । यथा, शरच्छौत्री। एवम्पूर्व इति किं । आशः शिशानः। स्पर्शः पूर्वः यस्मादमो स्वयंपूर्वः॥ ॥ ॥ १ पत्यडक षड़हो भवतीति ख० ग० च । २ मत् षोडशीति ख, ग च।

·८४ तैत्तिरीय-प्रातिशाख्य न मकारपूर्वः ॥ ३५॥ 'मकारपूर्वः' शकारचकारं 'न' आपद्यते। यथा, सए- शितं मे ब्रह्म । सत्यवाह (१)। स्पर्शत्वान् मकारस्य तपूर्व शकारे प्राप्त छत्तमनेन निषिध्यते। नन्वेतदनुपपन्न । रेफो- अपरः (१) इति मकारस्य लोपविधानान्न शकारस्य छत्वापत्ति- निमित्तमस्तीति । मैवं । छत्वापादकमलोपसूत्रयोश्चत्वापादक- स्यैव पूर्वत्वात्तत्र पूर्व पूर्वमिति न्यायेन (१) छत्वमेव कर्तव्यं स्यात्। तथासति मकारः स्पर्थपरस्तस्येति शकारे छत्व- मापन्ने (') सञ्छितं मे ब्रह्मति स्यात् । तन्माभूदित्यत्र(') सूत्रमुप- पवमेव ॥ पकारपूर्वश्च वाल्मीकः ॥३६॥ 'च'कार प्रतिषेधाकर्षक: ()। 'वाल्मौके मते 'पकारपूर्वः' शकारश्वत्वं (१) नापद्यते । यथा, अनुष्टुप्शारदौ ॥ व्यञ्चनपरः पौष्करसादेन पूर्वश्च प्रकारम् ॥ ३७ ॥ 'पौष्करसादः' मते 'व्यञ्जनपरः' शकारः स्पर्श पूर्वः' अपि छत्वं १ संवार सौवर्च न स इति ख. 1 २ अथ मकारलोपः रेफोसपर रति १० म०। र मैवं छत्वापादकं मलोपापादकात् पूर्वमतस्तत्र पूर्व पूर्व प्रथममिनिन्यायेनेनि ० मु० ४ तथासति मकारस्पतित्परे प्रकारे छत्वमापन्ने पनि २० मु० । ५ नम्बाभूदित्येतदिनि ख०, म०, ६० मु० च । प्रतिषेधार्थक रति १०म०। कारमिनि ख, ग, २० म० च ।

·५ अध्याये ३८, ३८, ४०, सूत्राणि । 'न' आपद्यते। शकारात् 'पूर्वः नकारय 'कार' 'न' पद्यते। यथा, आदित्यान् श्मशुभिः। पापीयान् श्रेयसे । पूर्व इत्युक्त नकार इति कथं लभ्यते, अकारापत्तिरस्येति (1) ब्रूमः । प्रसक्तस्यैव प्रतिषेधः (२) । व्यञ्जन यस्मात परमिति व्यञ्जनपरः । नैतत् सूत्रहयमिष्टं ॥ प्रथमपूर्वी हकारश्चतुर्थ तस्य सस्थानं नाशिकौण्डिन्य- गौतमपौष्करसादीनां ॥३८॥ 'पाक्षिप्रभृतीनां मते 'प्रथमसूर्बो हकारः' 'तस्य' प्रथमस्या 'सस्थानं' 'चतुर्थ' भजते। यथा, अर्वाग्येनं । सरढ वा अश्वस्य । तद्धिरणं। एवम्पूर्व इति किं । प्रत्यङ होतारं । हकार इति किं। वाक्त आप्यायतां वषटते (२) । प्रथम पूर्वो यस्मादसौ प्रथमपूर्वः ॥ अविकृत एकेषाम् ॥ ३८ ॥ 'एकेषां' मते प्रथमपूर्बो हकारः ‘अविकतः' भवति । यथा, अर्वाग् ह्येनं॥ चतुर्थोऽन्तरे शैत्यायनादीनां ॥ ४० ॥ 'शैत्यायनादौना' मते हकारप्रथमयोः 'अन्तरे' मध्ये, प्रथम- सत्ते। १अकारापतिरस्यैवेनि १०, ग०, २० मु.च। ९ प्रसन्नस्यैव हि प्रतिषेधात् इति ५० मुः । ३ वषट ने विणणे रति ब.।

·तेत्तिरोय-प्रातिशाख्य सस्थानः 'चतुर्थः' आगमो (१) भवति । यथा, अर्वाग्ध्येनं परैः। आदिशब्देन कोहलौपुत्रभरद्वाजस्थविरकौण्डिन्यपौष्कर- सादयो रह्यन्ते ॥ मोमाइसकानां च मोमासाकानाच॥४१॥ 'च'कारः पूर्वोक्तमन्वादिशति (१)। 'मीमांसकानां चानन्तरातीतं मतं सम्मतं । पूर्वमेवोक्तमुदाहरणं । मीमां- सकानां पूजार्थं पृथक् सूत्रारम्भः । मिष्टम् ॥ नैतत् सूत्रत्रय- इति त्रिभाष्यरत्ने प्रातिशाख्यविवरण पञ्चमोऽध्यायः ॥५॥ अथ षष्ठोध्यायः। अथ षकार सकारविसर्जनीयौ॥१॥ -- 'अथ' इत्ययमधिकारः। 'सकारविसर्जनीयौ' 'धकारम्' प्रापद्यत इत्येतदधिकतं वेदितव्यम्, इत उत्तरं यहश्यामः । १ चतुर्थागम रति ग०, ९०म० च । २ पतिविधिमन्वा दशति इति ख०, ग०, २० मु० च ।

·. पाप ६ अध्याय २, ३, सूत्रे । खानासोदिव्यापोभयमुकमू-मो-प्रो-बी-मषि-यवि-पद्य- वग्रहपूर्वः ॥२॥ खानासोदिवि आपोहि अयम कमु अ मो प्रो नौ महि अवि पदि, इत्येवम्यूर्योवग्रहपूर्वय सकारः षकारमापद्यते। यथा, उत स्वानासो दिवि षन्तु()। खानास इति किं । बतौयस्या- मितो दिवि सोम पासीत् । आपो हि ष्ठा मयोभुवः । इति किं । न हि स्वखए हिनस्ति । अयमुथ प्रदेवयुः । कमुष्वि- दस्य सेनया। अयं कमिति किं। तदु सोम आह । अधुगा जतये (२)। मोषूण इन्द्र। प्रोष्वस्मै (२) । त्रोषधस्था । महि. षद्युमत्तमः । य उपद्यविष्ठ । पदिषितां (')। शुचिषहसुः । अयाविष्ठा जनयन् गोष्टोमं द्वितीयं । अवग्रहः पूर्ती यादसो अवग्रहपूर्वः ॥ असदामासिञ्चश्च ॥३॥ असदाम, प्रसिञ्चन्, इत्येतयोः सकारः षकारमापद्यते । यथा, येन कामेन न्यषदामेति । मिवावरुणावभ्यषिधन् । 'च'कारोवग्रहपूर्वस्वान्वादेशकः । अन्वादेशन किं । अजायां धर्म प्रासिञ्चन् । अवग्रहपूष्यत्वेष्यकारेण व्यवेत इत्ययमारम्भः । ॥ १ पग्ने पनि ग० । २ जर्वजषुण ऊनये इति । प्रोषी पुरोरमिनि ० म०। । परिपिताममपना बजेवतिया, म.. १३ ·নন্নিীয়-সানিমায় ननु, लाधवादकारव्यवेतोपौत्ये तावतवालम्, कण्डोत्या किं। उच्चते, हत्तसो मयोभूत् इत्यादी माभूदिति ॥ उपसर्गनिष्पूर्बोऽनुदात्ते पदे ॥४॥ सर्वानुदासे 'पदें वर्तमानः सकारः ‘उपसर्गनिष्पूर्व' वा() धत्वमापद्यते()। यथा, अश्मनजमिति परिषिञ्चति । इमं वि- थामि। साम्राज्येनाभिषिञ्चामि(२)। यजमाने प्रतिष्ठापयन्ति निषसाद धृतव्रतः(")। एतान्युपसर्गपूर्वाणि । निष्पूर्व (५) यथा, निष्टनिहि दुरिता । एवम्पूर्व इति किं । सदने सौद()। वृहतः शर्मणि स्यां। सर्वानुदात्त इति किं । विसौमतः (१)। अभिसवना पाहि। पद इति किं । कालार्थ । पदकाले अनुदात्त इत्यर्थः ॥ रासःसप्नेऽगिनिर्विदुर्मोनुःपायुभिर्वेसुमतिर्माकिरोयुरा- युराभिःमधिनकिस्तकारपरो नित्यं ॥५॥ रासः सप्ते इत्येताभ्यां विशिष्टे अग्निरित्यस्मिन् ग्रहणे निः विदुः मौढुः पायुभिः वः सुमतिः माकिः ईयुः आयुः १ उपपर्गपूर्वी निष्पा बेनि ख०, ग०, २. मु. च । २ षकारमापद्यते इति ख०। १ चभिषिचनौनि ग०। ४ तव्रता वरुण इति ग०। ५ मिष्य वमपौनि म०। ६ सौद समुद्रे रति ख०, ग० । बिसौमतः सुरुच इति ख.. ग०, ! ७ ·अध्याये ५, सूपम्। ८८ wr भाभिः सधिः नकिः, इत्येतेषु च विसर्जनीयः ‘तकारपरः' कारं 'नित्य" आपद्यते। यथा, अविदुष्टरासः । अग्निष्टत् (१) । मेध्यश्च सप्त अग्निष्टवा। एताभ्यां विशिष्ट इति किं। माके ऽग्निस्ते तनुवं । निष्टपामि गोष्ठं । विदुष्टर सपेम | अप्यकारा- दितिवचनादविदुष्टरास इत्युदाहरणं(२)। मौठुष्टम शिवतम । पायुभिष्ट्वा शिवेभिः। पायुिति किं। विभिस्तिष्ठएस्तिष्ठति । शोचे वेष्वए हि यज्वा । मुमतिष्टे अस्तु । स्विति किं। प्रमि- तिस्ते देवानामिति शाखान्तरे। माकिष्टे व्यथिराधर्षीत् । ईयुष्टे पूर्वतरां(र)। आयुष्ट आयुर्दाः(५)। आभिष्टे अद्य(') । अप्वग्ने सधिष्टव । नकिष्टं प्रन्ति । 'नित्य शब्दः किमर्थः । काररेफवति अवग्रहप्रतिषेधं (1) वक्ष्यति । अविदुरित्यत्र विसर्जनीयस्थावग्रहस्थत्वात् षत्वं नस्यात्तन्माभदिति कठोक्ति रपि विदुरित्यस्यैव न त्वविदुरित्यस्येति दौर्बल्यात् । तत्सङ्ग्रह- णार्थो नित्यशब्द उपयुज्यते (१)। अघोषपरस्तस्य सस्थान- मित्यस्य पुरस्तादपवादोऽयं ॥ ४ १ पग्निष् विश्वमिति स०, ग०, च । २ इत्ययुदाहरणमिति ब०, १०, १० मु० । २ पूर्वतरामपश्यन् इनि ग.। पायुही बने इनि । ५ पय गोभिरिनि ख०, ग०, च । ६ नकारपूर्वो नित्यं नकारपूर्वबान्, नकारान् पर इनि मिमिनयोनित्यमरः । पवर रति निषेधमिति म०, २० मु. च। अवारनि प्रतिषमिति क० । प्रयुज्यते इति ., . मु०। .

·নন্নিীয়-সামিয়ায় उप- अथ न॥६॥ 'अर्थ' इत्ययमधिकारः। 'न' इत्येतदधिलतं वेदितव्यं, इत उत्तरं यहल्यामः॥ अवर्णव्यच्चनशकुनिपत्न्तमृत्युमलिलुवृहस्पतिपूर्वः ॥७॥ 'अवर्ण पूर्बो व्यञ्जन'पूर्वच शकुनि पत्नी ऋतु मृत्यु मलिल्यु वृहस्पति, इत्येवम्पूर्वश्व सकारः षकारं नापद्यते । यथा, अन्तरि- क्षसम् ()। अवग्रहपूर्वत्वात् प्राप्तिः। आसिञ्चस्व । सर्गपूर्वलात् प्राप्तिः। ऋक्साम वै। शकुनिसादेन रथं । पनौसंयाजानुप (१)। ऋतुस्था स्तस्य (२)। मृत्युसंयुत इव । नैनं मलिम्बुसेना विन्दति। वृहस्पतिसुतस्य ते। अवग्रहपूर्वत्वा- देवां प्रातिः॥ ऋकाररेफवति ॥८॥ ऋकारख रेफश्च ऋकाररफो, तावस्मिन् स्त इति ऋकार- रेफवत् तस्मिन् पदे वर्तमानः सकारः षकारं नापद्यते। यथा, विसृजते शान्त्यै। उपसर्गपूर्वत्वात् प्राप्तिः । तस्मात् सविसस्थः । अवग्रहपूर्वत्वात् प्राप्तिः अवग्रहः॥४॥ 'अवग्रह स्था, सकारः षकारं ना पद्यते, उपसर्गपूर्वश्च । १ दुरोणसन्। पासायानि मन्चति इति ०, चिडिनपुसकेधिकः पाठः । २ पलोसंयाजा पाचमनूनि प.। , तस्थासस बसन्त रति ·६ अध्याये १०, ११, १२, सूपाणि । १.१ अवग्रह इत्यवग्रहस्थी लभ्यते। मचाः क्रोशन्तीत्यत्र मलखा यथा । यथाच स्थूलो जानातोति स्थूलदेहस्थः । उदाहरणानि । तस्यां देवा अधिसंवसन्तः । अभिसमगच्छन्तति । यज्ञानामभि संविदाने ॥ सवस्थानं ॥ १०॥ 'सर्व' 'स्थानं' इत्येतयोः सकारः षकारं नापद्यते। सवेति। पदैकदेशी बहूनां पदानामर्थः (१)। यथा, अग्निसवचित्यः । अनुसवनं पुरोडाशानां (२)। सवने सवनेभिग्रहाति। प्रसवा- य सावित्रः। गछ गोस्थानं ॥ न धिपूर्व ॥ ११॥ सवः स्थानमित्येतयोः सकारे 'धिपूर्वे निषेधः 'न' प्रसरति। यथा, अधिषवणमसि । अधिषवणे जिह्वा । अधिष्ठानमारम्भणम् । धोत्ययं वर्ण: पूर्वो यस्मादसौ धिपूर्वः, तस्मिन् ॥ सन्तानेभ्यःसप्ताभिसम्मिताएस्तनाएसीतएस्यशासक सनिसनिःसनी सभेयःसत्त्वासस्यायै ॥ १२ ॥ सन्तानेभ्यः सप्ताभिः सम्मितां स्तनां सीतं स्मशः सक समि- सनिः सनीः सभेयः मत्त्वा सस्थाय, एतेषु सकारः षकारबा- पद्यते । यथा, परिसन्तानेभ्यः स्वाहा । त्रिसप्ताभिः पशुकामस्य । वैदिसम्मितां मिनोति । हिस्तनां करोति । अनुसीतं वपति। . १ बहुपदानामर्थ इति ख०, १०म० च। २ पुरोडामा इमिग।

·१०२ तैत्तिरीय-प्रातिशाख्य तनू पातः प्रतिस्पशः। सगिति पदैकदेशो बहनाम् ()। यथा, पश्चात् पृश्निसक्थो भवति । पृश्निसकथास्त्रयो हैमन्तिकाः । पृश्निसक्थमालभेत ()। पुग्निसक्थाय स्वाहा। तस्मादेत- होसनि। असिस्तनयित्नुसनिरसि। वृष्टिसनीरुपदधाति । सवित्येतावतैव सिद्ध किमखिलपदपाठेन। मृधा वा एषोभिषणः, निषसाय स्वाहा, इत्यादी माभूदिति। सुसभेयो य एवम् । अभिस त्वा सहोजाः। सुसस्यायै सुपिप्पलाभ्यस्त्वौषधीभ्यः । सन्तानेभ्यः सत्वा इत्येतयोरुपसर्गपूर्वत्वात् प्राप्तिः । सर्वेषामन्ये- घामवग्रहपूर्वत्वात् ॥ न खरस्यास्तरोमसाइनसारथिस्फुरन्तीस्तुबज्योति- रायुश्चतुःपूर्वस्तोः ॥ १३॥ खर स्पा स्तरीम साहस्र सारथि स्फुरन्ती स्तुप, इत्येतेषु सकारः ज्योतिः आयुः चतुः, एवम्पर्वश्च ‘स्तो' इत्यत्र सकारः ऋ- काररेफवति अवर्णव्यञ्जन इति चोक्तं निषेधं 'न' आपद्यते, किन्तु पत्वं प्रतिपद्यत इति प्रतिप्रसवार्थोयं 'न'कारः। यथा, अवनि- वरा। विष्पही च्छन्दः । उपसर्गपूर्ववादनयोः प्राप्तिः। सुष्टरीमा जुषाणा। ग्रहणस्य चेदिति वचनादकारमहोतं साहस्रमने- कार्थम् । यथा, विषाहस्रं चिन्वीत । हिषाहस्री वा असौ (९) । कामयते सुषारथिः। विष्फुरन्तो अमित्रान् । सुष्टुप् छन्दः । १ वरुपादानार्थ रनि इ० मु० ख०, च। बहनां पदानामिति ग० । . त्रिसक्थमालभेत पामकान रति ख० ! पसौ लोक रति ग०।

·६ अध्याये १४, सूत्रम् । ज्योतिष्टोमं प्रथमम् । आयुष्टोमं दृतीयमुपयन्ति। चतुष्टोमी भवेत्। स्तरोमादीनामेषामवग्रहपूर्वत्वात् प्राप्तिः। ज्योति- रादिपूर्वत्वेन किं। यद् अल्पया स्तोमीयाः। स्तो इति किं । चतुस्तनां करोति । ज्योतिस्त्वा अस्याः ॥ तएस्लमिंल्लोकान्विदाएस्तास्वोन्युकानून- म्बका कानृतूनश्मन्कण्वपितृननान्कपालाएस्तिष्ठन्नायुदात्ते नेमिर्दवान सवनेपYस्तकारपरः सकारं प्राकृतो नित्ये प्राकृतो नित्ये ॥१४॥ तर्हान् तस्मिन् लोकान् विद्वान् तान् तीन युभान् जन्ि अम्बकान् ऋतून अश्मन् वणन् पिटन अनान् कपालान् तिष्ठन् 'आद्युदात्ते' 'तिष्ठन्' ग्रहणे, नेमिर्देवान् सवनेपशून्, एतेषु ग्रह- णेषु 'प्राकृतः' मकारः नित्ये' पदे, वर्तमानः 'सकारपर' 'सकारम्' प्रापद्यते। यथा, शततर्हास्टहन्ति । तस्मिंस्त्वाद- धामि। इमानेव लोकाएस्तीर्खा । विहांस्वैधातवीयेन यजेत । ताएस्त दधामि जम्भयोः । बौएस्तृचाननु। युमाएस्तेनु । उहाए म्तानुपब्दिमतः। बाम्बकाएस्तृतीयमवनम्(')। ऋतूएस्तन्वते(१) । अश्मएस्ते क्षुत् । पुनः कृणुएस्वा()। पितृएम्तन्तुरिति(५) । नम्नन्वत कवयः प्रजानतीरिति ग० । १ मगनमकुर्वतेनि ख०, ग०, च । २ न नन्वते कल्य रति ख० । .. कण वा पिलरमिति ग० । ४ पिट सका रिनि प्रजा रति ।

·१०४ तैत्तिरीय-प्रातिशाख्ये सवने। प्राणाएस्तस्यान्तपन्ति । अपिविकतमितिवचनादेतवति । हाद- शकपालाएस्सतीयसवने । विभिस्तिष्ठस्तिष्ठति । आधुदा- स इति किं । न प्रत्यतिष्ठन्तावसकोसि। अप्यकारादिति प्राप्तिः। नेमिदैवात्स्वं परिभूरसि। नेमिरिति किं। जात- वेदो वपया गच्छ देवान् त्वएहि । मध्यन्दिने सवने पशूएस्तृतीय- सवन इति किं। प्रजा पशन्तेनावईत। तकारपर इति किं। तस्मिन् प्रजापतिः (१)। प्राकत इति किं । तान् प्रेरय। प्राक्कतोयं नकारी मकारस्पर्शपर इति प्राप्तत्वात् । नित्ये तकारत किं । विहान् सोमन यजते । अनित्योयन्त- यतः पदसमये नास्ति । तकारः परो यस्मादसौ, तथोक्तः॥ इति विभाष्यरत्ने प्रातियाख्यविवरण षष्ठोऽध्यायः ॥ ६ ॥ कारः। अथ सप्तमोऽध्यायः । अथ नकारोण कारं ॥१॥ अथेत्यधिकारः। नकारो णकार इत्येतदधिकृतं वैदि- तव्यम्, इत उत्तरं यहल्यामः । पुषवधिसुवःसमिन्द्रास्फूर्युरुवाःषविद्यामनिष्पूर्वः ॥ २॥ पुषू कधिसुवः समिन्द्रः अस्थूरि उरुवाः षट् त्रिः ग्राम, १ प्रजापतिलों कान द्रविणावतः कुम्ने रनि ब, चिक्षित पुस्तके धिकः पादः । -- ·७ पाये ३,४, सूखे। - । lo ॥ निः, एवम्को नकारा पकारमापयते। यथा, जर्जा पुष जतये । इन्द्रो धर्ता पवित्वष णत्व न भवति, पदपाथिति- वचनात् । मोषध इन्द्र । सुसू इत्येतयोर्यदा षत्वं नास्ति तदा पत्वनिषेधार्थम् । वैवतग्रहणं यथा, सुन जतये । सून इन्द्रः । प्राणा कधि सुवर्ण शुक्र । कधीति किं । सुवन शुक्र स्वाहा । समिन्द्र णो मनसा। समिति किं । वर्त ये न्द्र नहबद । प्रस्थरिणो गाई पत्यानि सन्तु। उरुक्तदुरुष मतधि । तमा हाम वो हितं । अमवत्यै स्वाहा। निणवस्तोमो वसूनां । ग्रामणीय प्राप्त वन्ति १) । निणे निति ततोऽधि । विसर्गेण किं । निन। यि सुभोजसं॥ इन्यादुप्यमानञ्च ॥३॥ चकारी निष्यूवत्वमन्वादिशति । निःशब्दोत्तरयोहन्यादुप्य- मानमित्येतयोग्रहणयोनकारी णकारमापयते । यथा, योने गंभ निह यात्। निरुप्यमाणमभिमन्वयेत। अन्वादेशः किमर्थः । न निहन्याव लोहित(२)। पारोपरिपरीप्रपूर्वः ॥४॥ पारी परि परौ प्र, एवम्पूर्वो नकारो णकारमापद्यते । यथा, पारो णश्यसे। परि गो कुद्रस्य । वीरवन्त परी णसं । प्रणा देवी सरखती। १ पामीराजन्य रनिगा। १ बनिरिनि २ बोषित वाहिनियम.। १४ ·तैत्तिरीय-प्रातिशाहले अवर्णव्यवेतोऽपि ॥ ५॥ अपिशष्टः पाद्यन्वादेशकः(')। पर्यादिपूवा नकारोऽ- वर्णव्यवहितोपि(२) णत्वं भजते । यथा, अगं पय॑णयन्(१) । पाणीयाहवनौयस्य । प्राणाय स्वाहा । अनुप्राण्यात्(') । अवर्ण- व्यवेत इति किं । परिमिनुयात् (१) । प्रमिनाम व्रतानि । वाहनउह्यमानीयानमयन्यवेनवञ्च ॥ ६ ॥ यथा, प्रवा- वाहनः, उधमानः, यानं, अयन्, यवन, वन्, एषु(५) ग्रह- थेषु चकाराकष्टप्रपूर्वष(9) नकारो णत्व भजते । हण वह्निरसि()। प्रति किं । परिमिनुयात् । प्रोद्यमाणोऽ- धिपतिः()। प्रयाणमन्बन्थे(')। अबितिपदैकदेशो बह- पादानार्थः। तस्मादादित्यः प्रायणीयः। प्रायणीय कार्य । प्रायणमे षा प्रतिष्ठा(५)। प्रायणीयस्य पुरोऽनुवाक्याः। प्रणी 0 १ पर्यायवादिशनीति ग०, २० म० च । नकाराशरपूर्वश्विनि ग०,र०मुच । पवर्षयवतोपोनि ग०, २० मु.च। ८ प्रवाहसे वकिरिति ग०। ३ पपपर्य पयतेति ख०। पोखमाधिपनिरिनिगा। ४ पनुप्रासात प्रथमामिनि का। १० पथानमन्वन्यस्ययुरिति ग०। यस पाणान पथमामिति ग. पयाणमन्वय रघयुरिति । ५ परिमिनुयात् सप्ते नि त। ११ यो यजा पायर पनिहामिति ( रनेबिति १०, ग., ६० म० च।

·७ अध्याये ७, ८,८, सूत्राणि । बरन्()। ववितिपदैकदेशी बहुपादानार्थः। प्रवेण पञ्च(र)। यदि वा तावत् प्रवर्ण()। अन्बादेशेन किं । प्रसि हव्यवाहनः । उदयन वेद ॥ प्रापूर्वश्च ॥७॥ चकारावष्टवन्नित्यत्र ग्रहणे(') नकार प्रा इत्येवम्पूर्बो कारं भजते(')। यथा, प्रावणेभिः सजोषसः ॥ इन्द्रोऽयजुःपूर्व एनकेन ॥८॥ इन्द्रः, अयजुः, इत्येवम्पूर्वयोरेनं केन इत्येतयोनकारी णत्वं भजते। यथा, इन्द्र एणं प्रथमः । प्रयजुष्कण क्रियते । एव- म्पूर्व इति किं । रुद्र एनं भूत्वा । ब्रह्मवादिनः केन(र)। एनं केनेति किं। इन्द्रो नेषदति)। नृश्रीपूर्वो मनाः॥६॥ नृ श्री इत्येवम्पूर्बो मना इत्येवं नकारो णकार) भजते । . o १ पायपीयेधिनिया, ग.। ५ शव भजते इति ०, ०, १०० २ नामामुपथक्ति पुषवेदेति । केंननदनामोति ..,गा। ३चारमनीषान पर स्वादिनि म, मेषदतिदुरितानि विचारतिर चिकितपुखफेषिकः पाठः। ८ बमिति २०, ग०, २०१० ४पकाराष्टविनियोति म० । पकारामटे बविनिग्रह पनि म । .

·सैत्तिरीय-प्रातिशास्थे यथा, नृमणा अजन)। बीमणाः शतपयाः। एन्पूर्व इति किं । सुमना पाहि ॥ अङ्गानामोने-गानि-गाना-ग्यानि-यामेन ॥१०॥ । । प्रजानां, पीने, गानि, गानो, ग्यानि, यामन, नकारः संहितायां णत्वं भजते(१) । यथा, यवागाणए समय- यति । आयुषि दुरोणे । अतिदुर्गाणि विश्वा(?)। पुरोगाणां चक्षुषे । मुबाण्यासन् । अन्तर्यामणान्तरधत्त ॥ रषःपूर्वी हवन्यहन् ॥ ११॥ सवनी, अहे, हन्, एष(') ग्रहणेषु नकारो रेफपर्वः रष इत्येवम्पा वा गत्वं भजते। यथा, अग्निहोत्रहवणौ च । गुरद्यपराहे। हविति पदैकदेशग्रहण(१) बहूपादानार्थ । रोहण ()। वैष्णुवान् रशोहण) वृत्रहण पुरन्दर। एवम्पूर्व इति किं । साङ्ग एवास्मै । बलगृहनः ॥ रुपूर्वी मयान्यनी ॥ १२॥ मयानी, अनौ, इत्यत्र रुपूर्वो नकारो णत्व भजते। यथा, ॥ . १ ममता पजसमिधान इति । २ रनेविति म०, २० म०।। ३ मतमाभज रति स नः पर्षदतिदुनावि विशा रनि म । ५ एमबितिम० । पदवदेश रति....। ७ रोणमिनिमः। वैशबोरबोरगैरनिक, - ·७ अध्याये १३, १४, १५, सूखाणि । दाद मयाणि पाचाषि। वे वसूनि पूर्वौक(')। एवम्पूर्व इति किं। यानि मृत्अयानि(२) । अग्नयेनौ कवते। रेफग्रहणेन किं । स्वनीकसन्दक् ॥ वाधाषपूर्वस्तष्टं ॥ १३ ॥ वाघा इत्येवम्पूर्वः षकारपूर्वव तकारः, टकारमापद्यते(')। दार्खाघाट इति, दारु प्राधातः । आयुष्ट प्रायुःि(")। वाधा इति किं। प्रधात आदित्यानां । षपूर्व इति किम् । अम्निस्ते तेजः॥ थश्च ॥१४॥ चकारः षकारपूर्वत्वाकर्षकः। थकारः षकारपर्वः, ठकारं भजते । यथा, गोष्ठं मा। एवम्पूर्व इति किं । गच्छ गोस्था । ॥ नतकारपरः॥१५॥ वाघाषादिविधिरनधिकृतत्वादुत्पत्रप्रध्वंसौ। तस्मादव नायं निषेधः(')। किन्तु प्रकृती णत्वविधिरनेन विषयौक्रियते । तकारपरो नकारो णत्वं नापद्यते। यथा, पर्य तरिचात् । पारोपरिपरौप्रपूर्वः, अवर्णव्यवेतीपोत्यादिभ्या(१) प्राप्तिः। १ पूर्वजोक गेन इति , ग .। . मगमयानि साचादिनि., 100। १ कारं मनाते रनि.मु.। . पाथुर्दा पनि । ५ नायं विशेष रविन. वर्षयनोपि इत्याखानि, ९० ·तैत्तिरीय-प्रातिमा । । नह्यतिनूनंनृत्यन्यन्योन्याभिरन्यान्यन्तश्चान्तश्च ॥१६॥ चकारी निषेधाकर्षकः। नयति, नूनं, नृत्यन्ति, अन्यः, अन्याभिः, अन्यानि, अन्तश्च, एतेषु ग्रहणेषु नकारः, पदान्तम नकारो णत्व(३) न भजते । यथा, वाससा पर्यानचति । अवर्ण- व्यवेतोपोति प्राप्तिः। प्रनूनं पूर्णबन्धुरः । परितृत्यन्ति(२) प्रान्यः शंए सति । प्रान्याभियच्छति(१) । प्रान्यानि पात्राणि (')। पारीपरिपरौप्रपूर्व इत्येषां प्राप्तिः । अनित्येतावता सिद्धे, अन्या- व्याभिरन्यानोति किं। प्रतिपदपाठेन अनुप्राण्यात् प्रथमा- मित्यत्र नैष निषेधः प्रसरति । पदान्तो नकारी णत्वं न भजते । यथा, वत्रहन्छर विहान् । रषःपूर्व इति प्राप्तिः ॥ इति विभाष्यरने प्रातियाख्यविवरण सप्तमोऽध्यायः ॥ ७ ॥ अथाष्टमोध्यायः। अथ प्रथमः॥१॥ प्रथेत्ययमधिकारः। प्रथम इत्येदधिवतं वेदितव्यम्, इत उत्तरं यहखामः। विसर्जनौयपर्यन्तायमधिकारः॥ १ पदाकार एलमिति ग. १० म. २ मार्जासोयं परिनृत्यति इति वा । ३ पकवचरिनिगा। " पावारि युज्यन पनि ।

·८ अधाये २, ३, ४, सूवाणि । १११ उत्तमपर उत्तमए सवर्गीयं ॥२॥ । उत्तमपर प्रथम प्रात्मनः सवर्गीयमुत्तममापद्यते । यथा, वान आसन् । घमवत्यै स्वाहा । तब न्द्रस्य। एवम्पर पति किं। वाक्त प्राप्यायतां । प्रथम इति किं । मा नोवाची)। उत्तमः परो यस्मादसोस उत्तमपरः । हतोयए खरघोषवत्यरः ॥ ३ ॥ वरपरी घोषवत्परच प्रथमः, सवर्गीयं तृतीयमापद्यते । यथा, ऋधगयाइगुत। यहै होतेत्यादि । स्वराच घोषवन्तव स्वरघोषवन्तः । ते परे यस्मादसौ स तथोक्तः ॥ ककुश्चमकारपरः ॥ ४॥ ककुदित्यस्मिन् ग्रहणे अन्यो वर्णो मकारपरः, चकाराकष्टं तृतीयं सवर्गीयमापद्यते(२)। यथा, ककुमान् प्रत तिः (२) । ककुदिति किं । य उन्माद्येत् । एवम्पर इति किं । ककुचछ न्द:(')। मकारः परी यस्मादसौ मकारपरः। उत्तमपर उत्तमए सवर्गीयमित्यस्यायमपवादः ॥ १ बाचं याकुर्वितीनि रनि । २ सवर्गो यं नृतीयमापरते रति प., ग., . मु. ३ पर्तिबाबमानम इति ग.। ४ ककुचयशि रनि ग०।

·११२ तैत्तिरीय-प्रातिमाख्ये अथ विसर्जनीयः॥ ५॥ प्रथशब्दो विसज्जनीयं लक्ष्यत्वेनाधिकरोति, इत उत्तरं यदुचाते । अथ वरपरो यकारमित्यवधिभूतोऽयमधिकारः। रेफमेतेषु ॥६॥ स्वरेषु घोषवत्सु च परतः(१) विसर्जनौयो रेफमापद्यते । यथा, तदग्निराह । आशोम जर्ज"। एतेष्विति(१) बहुवचना- तस्य सर्वनाम्रो निर्देशात् स्वरघोषवतां परनिमित्तमुपादानं । तेषामेव प्रकतत्वात् । एतेष्विति किं । अग्निम् इन्द्रव मे। न रेफपरः ॥७॥ रेफपरो विसननीयो रेफबापद्यते । यथा, सुवो रोहाव । अहोरावर)। घोषवत्वाद्रेफस्य पूर्वविधिः प्राप्तः(') । रेफः परो यस्मादसौ रेफपरः॥ झारभारबिभरजीगरकरनन्तर्विवासुवःपुनरहरहः- प्रातर्वस्तःशमितःसवितःसनुतस्तनुतस्तोतातापितर्मातर्य- हरेनष्टस्त्वष्टः ॥८॥ . हाः, प्रभाः, वाः, हाः, अविभः, अजीगः, अकः, अनन्तः, विवः, सुवः, पुनः, अहरहा, प्रातः, वस्तः, शमितः,सवितः, सनुतः, १ पर रति सरेषितीति म । ३ रेवती रमवमिति मचिहिनपुसके. धिकः पाठः। । पूर्वविधिनः पापिरितिक.।

·८ अधाये ८ सूत्रं । । स्तनुतः, स्तोतः, होतः, पितः, मातः, यष्टः, एष्टः. नेष्टः, त्वष्टः, एतेषु विसर्जनोयो रेफमापद्यते, स्वरघोषवत्परः । यथा, माता- मिवस्य(१) । योनावभारुखा। तस्माहाम वो हितं । मा में प्रहारस्ति वा इदं । अबिभस्त न्तमबिभरबिक स्तं । ओषधौरजीग- रजोगरोषधोरोषधोरजोगः, अजीगरिजोगः। देवत्राकर- जनारेण । करावरनुदात्ते पद इति वक्ष्यति । तेनैतदपि(२) सिध्यति, अप्य कारादितिवचनादिति चेत् । मैवं । अनुदात्तेऽकः- शब्दे तद्भवति। इन्खन्य बरार्थमपि २)। यथा, अर्खाकरकर- ||कः (') आयदात्त स्वरोयम्(')। यनपरुषोरनन्तरिन्य(र)। अन्तरनायुदात्ते इति वक्थति । तम्मादन कारादि चेतिवचनात् सिद्धातोति चेत् । मैवं। अनादा हात्ते तजवति। आधुदात्त- स्वयमपि ग्रहणं(१)। विवर्विवश्व च विवः, विरिति विवः । समरसि सुवर्म()। पुनरामद्य मदनम् । अहरहह विनिनां । अहारहरित्यनिङगान्तो निषिध्यते (१), इत्येवरूपस्यायं निय- म(१)। प्रातरूपसदः । दोषा वम्तर्षिया वयम् । हवीः शमित- . . १ ख माझामनामिति ख.। वायुदानस्वमिति स.। पायुः २ तेनैव तदपि इति स०, गच। नेनैवैन- दानमिदं परममिति म०। चापदा. दपि इति २०म०। नार्थमिदं ग्रहणमिति ०म० । ३ चन्यवरार्थमितौति ग0, २० मु० छ। ८ सुवर्म यछ निप, ग० । ४ पाकः सलोकः सुचत पृथिया रहरमोडम्यांशो मिति इति खचिकितपुलकेधिकः पाठः । रति क.। बहरहरिनि धनिक- ५ वायुदानम्बिदमिनि ग०,०म०च। ग्यानो निषिध्य ने इनि ग.। ६ यनपरुषोनम्तरित्य इति प० । १. एवंरूपस्य नायं नियम इति म०, १०म० था १५ ·११४ तैत्तिरीय-प्रातिशाख्थे रिति()। देव सवितरेतत्ते । द्वेषः सनुतर्युयोतु(२)। स्तनुत- रिति(३) शाखान्तरे। एतए स्तोतरेतेन। होतय॑विष्ट सुक्रतो दमना महता पितः पितमरुतां मरुतां पितः। पृथिवी मातर्मा मा हिरासोः । अग्ने यष्टरिदं नमः। अशोयेष्टरेटरशी. याशीयेष्टः । नेष्टः पत्नी पत्नी नेष्टHष्टः पत्नों। शिवस्त्वष्टरिहा- गहि । स्वरघोषवत्पर इति किं । अबिभस्तं भूतानि पुनस्ते मैषां । अवर्णपूर्वस्तु लप्यत इति क्वचिल्लोपप्राप्तिः । अथ स्वरपरो यका- रमिति कचिद्यकारप्राप्तिः(४)। कारमः सर्बोकारपर इति क्वचिदोत्वप्राप्तिः(')। ता एता प्राप्तो: प्रतिषेधुं द्वारभारा- । द्यारम्भः॥ करावरनुदात्ते पदे ॥८॥ कः, आवः, इत्येतयोर्विसज्जनीयः पदकाले अनुदात्ते पदे वर्तमानः स्वरघोषवत्परो रेफमापद्यते । यथा, मिथुयाक- र्भागधेयं । सुरुचो वेन आवः, आवरित्यावः । अनुदात्त इति कि। कोस्येश्वरः। प्रा वो वाजेषु यज्जनाः ) । कि। अधियाम कः समध्ये ॥ अन्तरनाद्युदात्ते॥ १०॥ अन्तरित्यस्मिन् पदे अनाद्युदात्ते विसर्जनीयः() स्वरघोषवत्- एवम्पर इति १ १ इवी:३ शमितरिति इति ख० । ९ चाराचिद् द्वेषः सनुतयुयोतु रति ख० म०, ३ ननुतरिति । ४ कचिद्यत्वपाप्तिरिति ग०, ६० म० च । ५ कचिदोकारपाप्तिरिनि ख० । ६ चा बोबाजेषु यजनेनि सा, ग० च। ७ सविसर्जनीय रति ख ·८ अध्याये ११, १२, सूत्र । परो रेफमानोति()। यथा, अन्तरम्नेरुचा(२)। अग्निमन्त- भविष्यन्ती। अन्तर्यामे मघवन् । अनाथुदात्त इति किं । एषो- न्तोन्तं मनुष्यः । एवम्पर इति किं । अन्तम्ते दधामि । अन्तोदात- इति वक्तव्ये बहुम्वरत्वं बहपादानार्थ । अन्यथा ह्यन्तोदात्तस्यैव (१)स्यात् । इह तु न स्यात् । अन्तर्वेदि मिथनो(')। अन्त र्याम मघवन् । आदावुदानः(') यस्य तत् आद्युदात्त, न प्रायः दात्त अनाद्युदात्त, तस्मिन् ॥ आवृत्परः ॥ ११॥ आत् इत्येवम्परो विसर्जनौयो रेफमाप्नोति()। जिवराहत् स्वाहा। उग्ररावत् म्वाहा । भौमरावत् म्वाहा ॥ इतिपरोऽपि ॥१२॥ अपिशब्द आहत्परत्वकाठमन्वादिति()। असो विस जनीयः, इतिपरो रेफमाप्नोति()। इति श्रुतः शुतरितीति श्रुतः(१)। अन्वादेशः किमर्थः । हवनश्रुत ह(०) । इति परः(११) यस्मादसौ इतिपरः ॥ यथा, - . १ रेफमापद्यते इति ग०,९० म० च । २ बनारग्नेकचा त्वमिति ख.ग.व । ३ चन्यथा स्वनोदासस्यैव स्वादिति २० मु०। मिथुनौ सम्भवत इति ख। ५ चादिमदात रनि खः । ६ रफमापद्यते इति ख.। (७) प्रात्परं विसर्जनोयमवादिशति इति ग०, २० म० च । पारम्परं विम- जनीयं चाम्पादिशनोति प० । ८ रेफमापद्यते इति । र इनि अतिरितोमि श्रुत रति ग० । इति अनिः श्रतरितीति अन इनि ख.। १० तुभिहवनश्रु न इनि ग० । इव नत्र तो हवं हवनत्र त रनि च। ११ रतिः पर इमिर.म.

·११६ तैत्तिरीय-प्रातिशाख्ये . अहारहःसुवरनिङ ग्यान्तः ॥ १३ ॥ अहाः, अहः, सुवः, एतेष(') विसज्ज नौयोऽनिङ्ग्यान्तः वरघोषवत्परो रेफमापद्यते (२)। यथा, अहार्जातवेदः(१)। अह- देवानामासीत्()। सुवर्देवाए अगन्म । अनियान्त इति किं । अभिपूर्व वाहा भवन्ति । प्रत्यङ् षड़हो भवति(')। देवसुव इति देवसुवः । एवम्पपर इति किं । एवमुत्तममहः स्यात्() । सुवश्च मूर्दा च। द्वारभारादिसूत्रे हारित्यनेन ग्रहणेन(१) মাময় অন্ধান্বিনিবনাজৰিত্ৰী ৰাম নববন- मियान्तस्य अहाःशब्दस्य प्रतिषेधार्थ । नन्ववैव हारिति वक्तव्यं, अप्यकारादितिवचनेन कार्यसिद्धेः, न तु तत्र गौरव- दोषापत्तेरिति चेत()। मैवं । अनिङ्ग्यान्त इत्युक्तरनिङ्- ग्यान्तत्वमपि(६) सम्भावनौयं । तञ्च हारित्येवंरूप ग्रहणे नास्तोत्यत्रेदं विशेषणमनर्थक स्यात् । तथाप्येवरूपे माभूत् । अध्यकारादित्वे भवतीत्यन्यः पक्षः(१०)। न तु सरल इति सूत्र हारिति ग्रहणमुपयुज्यते (११) । १ एतेषु पदेषु इति ख.। र रत्युनोरनिङ्ग्यानात्वमिति इति २ रेफमानातीति म०, १० म. मुशरत्युक्तरिष्यान्नमवेति ख। ३ पहा.तवेदा विचर्षणोति खग च । नयाप्येवरूपे रति कि- ४ अहमीमेनेति ख०, ग० च । अकारादित्व भवतीनि जघन्यः पक्ष । योनिगरायुरिति वो भवतीति इति ग०, २० मुच। नया रूपे ग०, चिझिनपुस्तके भिमः पाठः। माभूत किन्न कारादित्वे भवतीति ६ प्रायकोयमहरूमादिति ग.चिकिते गैरवं जघन्य पक्ष इनि का 1., म. पुस्तके व भिन्नः पाठः। ११ ननु सरतिगम्बमानस्य पार्थस्य सारित्यननैव तिख दष्ट विशेषामिनिन्याचांभे सु- ८ न तु नौग्वापरिनि चेत मरामारिति परसम्पयन इनि रनि०म०। म तु मारवापनिरिनि चन रति म । - माभत रा) ·११७ अध्याये १४, १५, १६, सूपाणि । नभिर्ध्याम्परः ॥१४॥ सानिध्येन लब्धः पूर्वसूत्रोक्तो विसज्जनीयो भिः, भ्यां, इत्येव- म्पर:(१) न रेफमाप्रोति । अर्थात् अहरित्यत्र विसर्जनौयः परिरह्यते । इतरत्र स्थितस्य एवम्परत्वाभावात् । यथा, उत्त- रैरहोभिः(१)। शमहोभ्यामिति)। अरश्च सर्वेषां ॥ १५॥ चकारो निषेधाकर्षक:(')। अपह इत्यस्मिन् ग्रहणे विस- जनौयो न रेफमाप्रोति । अहारहरिति प्राप्तिः । केचिदनुस्खारमिच्छन्ति केचित्रेच्छन्ति । सर्वेषां तेषामेष निषेधी भवति । अनुम्बारमिच्छनिरपि प्राप्तिरेवं प्रतिपाद्यते, विधेमध्यस्थनासिक्यों न विरोधो भवेत् सत' (') । तस्मात् कुर्वन्ति कार्याणि वर्णानां धर्म एव तु ॥ इति । यथा, अपह इन्द्रमेवाए होमुचं। अएहोमुचे प्रभरेम । अनवर्णपूर्वस्तु रेफपरो लुप्यते ॥ १६ ॥ अवर्णादन्यम्वरपूर्वो विसर्जनौयो रेपरी लप्यते । रेवती रमव । एवम्यर्व इति किं । यो रुद्रो अग्नी । एवम्पर इति किं । रेवतीनं मधमादः। तुशब्दारम्भादवर्णपूर्वोऽपि द्वार- अब ग्रहणे यथा, ४ निषेधमाकर्षनौति ग०, १०म०चा . २ १ मियामेवम्पर रमि ग०, २० मु० च । उमरैरहोभिसरनोति स०, ग. च । १ शमहोभ्यामिनि निनयतीनि ख. | परभ्यामिति निमयतीतिग। ५ भवेत् स्मन पनि र म ।

·११८ तैत्तिरीय-प्रातिशाख्ये भारादौनां विसर्गो:१) लप्यते, पूर्वखरच दीर्घमाप्नोति(२) । यथा, रुक्मो अन्तरन्ता रुक्मो रुक्मो अन्तः । तहि सुवो रोहावे- त्यत्र लोपदी किं न स्यातां । दिरुतत्वादिति ब्रूमः । तत् कथ। द्वाराभारादिसूत्रे अहारहः सुवरित्यत्र च(२) । नन्व- होरात्रे इत्यत्र कथमोत्वं । अन्यार्थेन ग्रहणसामर्थनेति ब्रूमः तत् कथं । अहोरात्र धृतव्रते इत्येवं रूपसाम्यादहोरात्राभ्यां, अहोरात्रयोरित्यादि विज्ञेयं । एवञ्चेदधिषवणे इति ग्रहणसामर्थ्य नैव षत्वे सिद्धे न धिपूर्वं इति षत्व निषेधो न विज्ञेयः(३) । सत्यं । स च शब्दस्य अधिषवणे इति ग्रहणसामर्थन षत्वं सिद्धतु। स्थान गन्दस्य कथं सित्, ग्रहणादिसामर्थ्याभावात् । तस्मात्तदर्थ तत् सूत्र(५) सार्थकमिति सन्तोष्टव्य(६) तदर्थ चेति गुड़जिहिकान्यायः । तथाहि ग्रहणसामर्थ्यादिति गम- निकामानं, कण्ठोक्तिम्त विशेषः । तथा सर्वशब्दार्थमपि) सूत्रमिति भावः। अवर्णादन्यः, अनवर्णः, असौ पूर्वी यस्मात् सः तथोक्त: । रेफः परो यस्मादसौ रेफपरः ॥ . रति पलनिषेधनिषेधो न विधेय रति ख। १ विसर्जनीय इति ख० । २ दीर्घत्वमापद्यते इति ग०। ३ हारभारादिसूवे सुवः पुनरहरह- रिति बहरहः सुवरिति चेति ग० । ४ सत्वे सिन धिपूर्वे रनि निषेध- निषिद्धे न विरोध रनि दू0 मु० । षत्वे सि विषिः म धिपूर्व इति निषेध रति विरोध रति ग.। सत्व सिदेन धिपर्व ५ तावत् सूबमिति ग०, २०, मु०, प। वा नत सूत्रमिति । ६ सार्थकमिति तदर्थ द्रव्य रनि ग०, ९०म० च । सामथ्र्यमिति सम्मो- व्यमिति स. सतः सर्व शब्दार्थमिनि ग0, मचा .

·८ अध्याये १७, १८, १८, सूत्राणि । ११८ दीर्घञ्च पूर्वः ॥ १७॥ तस्माट्रेफपरविसर्जनोयाल्लु भात् पूर्वो यः१) स्वरो इवः म च दीर्घमापद्यते । यथा, रुरू रौद्रः। तित्तिरी रोहित् । विष्णू रूपं । यदा तस्य विसर्जनीयस्य लोपः,(२) तदैव दोर्घत्वं यथा स्यादित्येवमर्थः, 'च' शब्दः । एटश्च॥ १८॥ एष्टरित्यस्मिन् ग्रहणे विसर्जनोयो रेफपरोऽवर्गापूर्वीपि लुप्य- ते, पूर्वस्वरश्च दोघः। यथा, एष्टा रायः। 'च'शब्दो लोप- दीर्घयोराकर्षकः। नन्वेतदनुपपन्न । द्वारभारावन्तःपाति- वादेष्टरित्यस्य रुक्मो अन्तरन्ता रुक्सो ककम इतिवचनादनवर्ण- पूर्वस्त्वित्यत्र तुशब्देन लोपदीर्घ सिद्धे (१)। वक्ष्यमाणमनभेदा- श्रयत्वज्ञापनाय गृहीतमेतदुपपत्रतरमिति परिहारः ॥ नैकेषां ॥ १८ ॥ एकषां मते एष्टरिति विसज्ज नोयो रेफपरो न लुप्यते अत एव पूर्वस्वरदीर्घाभावश्च । किन्तु घोषवत्परचेत्योत्वं । यथा, एष्टो रायः। वररुचिविरचितमेतत् । माहिषेयभाषितं त्वेवम्, . १ पर्यापि य रति ख०, म०, र. म. च। तुशब्देन लोपदो मिोरनि । २ यदा विसर्जनीयलोप रति ग० । कारभारायःयातित्वादेशरित्यस्य रुको यदा विमजनो यस्य लोप इति र० म० । बन्तरमा रुसो का इति वदमवर्ग- ३ कारभारायकःपातिबादरित्य स्य पूर्वस्वित्यत्र सुशन्देन लोपदो सिर वको रुको चारिनिववर्ष पूर्व स्वित्यत्र इति ग० ।

·तेत्तिरीय-प्रातिशाख्ये एटरिति विसन नौयो रेफपरी न रेफमापद्यत इति । सिद्ध- रूपमुभयोः समानं॥ हावुत्तमोत्तरीयस्य रेफ ॥ २० ॥ उत्तमोत्तरोयस्य शाखिनोमते एटरिति विसज्जनीयः, तत्यरो रेफश्च हावेतो रेफमापद्यते । यथा, एटर्रायः । अयम- र्थो वाररुचोक्तः। माहिषेयोक्तस्तु, हावुत्तमोत्तरीय इति कस्य चित्राम, तम्मते एष्टरिति विसज्जनोयो रेफपरो रफमापद्यते । यथा, एटर्राय इति॥ साङ्कृत्यस्योकारं ॥२१॥ साङ्गत्यस्य मते एष्टरिति विसज्जनोयो रेफपर उकारमाप यते इति माहिषयोक्तं । तत उवणपर ओकारमित्योत्वं । यथा, एटो राया। अस्य च नैकेषामित्यादेशभेदाझेदः। सिद्धोदा- हरणं तु समानम्॥ उख्यस्य सपूर्वः ॥ २२ ॥ उख्यस्य मते रेफपर एष्टरिति विसज्ज नीयः पूर्ववर्णेन सह उकारमापद्यते, इति माहिषेयोक्तम् । यथा, एष्ट्र रायः । वाररुचीतन्तु, एष्टरिति विसज्जनोयो रेफपरो पूर्वेण सह रेफमापद्यते इति । यथा, एष्टा रायः । पूर्वण सह वर्तत इति सपूर्वः । अस्मिन् विकल्पजाले प्रथममेष्टश्चेति सूत्रमेवेष्टं । कखपकारपरः षमकारपूर्वः समवयहः ॥ २३ ॥ अत्र परनिमित्तविशेषणादेतत्पर्यन्ता स्वरघोषवत् परांनु- ·८ अध्याये २४ सूत्रम् । १२१ ककारव खकारव वृत्तिमन्तव्या। अवग्रहविसज्जनीयः(') ककारखकारपकार- परः षकारमापद्यते, अकारपूर्ववेत् सकारं। यथा, भयो हविष्कृताना(२) । ग्रसितं निखिदति । वहिष्यवमान उपसद्यः । नमस्कारैरेवैन(२)। पथस्पथस्परिपतिं । अवग्रह इति किं । पुष्यावतीः प्रसुवती। नमः पिटभ्यः । पकारश्च कखपकाराः, एते परे(५) यस्मादसौ तथोक्तः । अकार: पूर्वो यस्मादसौ अकारपूर्वः आविनिरिडःशश्वतोऽपसोदेवरिषोऽएसोतिदिवोविश्व- तोऽश्मनस्तमसः ॥ २४ आविः, नि:, इडः, शश्वतः, अपसः, देवरिषः, अरहसः, अतिदिवः, विश्वतः, अश्मनः, तमसः, एषु विसर्जनौय' कखप- कारपरो यथाविहितं भजते । यथा, आविष्कृणुष्य | घृतं निष्पि- वति । इडस्पदे समिध्यमे । शश्वतस्कर्हस्ते(') । अपससारे अस्य । उरोरानो देवरिषस्याहि । देवेति किं । सरिषः पातु नक्तं । अएहसस्पातु। अतिदिवस्याहि()। अतोति किं । दिवः पृष्ठए सुवर्गवा()। विश्वतस्परि हवामहे । त्वमश्मनस्परि। उहयं तमसस्परि । अनवग्रहार्थोयमारम्भः ॥ १ चवरानवती विमर्जनोय रति ४ ते परे रति म०, १० म० च । २० म०१ ५ शश्वतखईन दधान रमिस। २ हविष्क नानामेवेति स०, ग० च । ६ पतिदिवस्याहि ममावष्टवन् नि ग । ३ नमस्काररवैनं समयनि रति ख.। ७ सुवगंवा मित्रा रतिगा।

·१२२ নশিৰীয়-সানিমা कृधिपिन्वपथेपरः ॥२५॥ कथि, पिन्व, पथे, एवम्परो विसर्जनीयो यथाविहितं (३) भजते । यथा, उरुणस्कृधि(र)। अपस्मिन्वः । स प्रथा नमस्पथे । न सक्रघकारपरे ॥ २६ ॥ स, क्र, घ, एवम्परे(२) सति कध्यादौ विसर्जनीयो यथा- विधिनापद्यते(५)। यथा, आमनसः कधि स्वाहा। शञ्च नः कधि(')। उपभानीयः क्रत्वे (६)। रेफेण किं । उत नो मय- स्कृधि(9)। उरुक्षयाय नः कृधि । सृतं घृतयोने पिव() ॥ पत्नीवे-पतो-पते-पतये-पतिष्यतिम्परः॥२७॥ पत्नोवे, पती, पते, पतये, पतिः, पति, एवम्परो विसर्जनीयो यथाविहितं() भजते । यथा, प्रेतु ब्रह्मणस्पनों वेदीं। वे इति कि। रेतोधाः पत्नीव इत्याह । शुभस्पती इदमहं । वास्तोष्यते प्रच्यवस्ख भुवस्पते । वाचस्पतये पवस्त । वाचस्पति- वाचस्पति विश्वकर्ममाणं (१०) । पत् इत्येतावतेव सिद्ध प्रतिपदपाठेन किं। दिवं गच्छ सुवः पते इत्यादिनिषे- प्रति। चिमद्य। धार्थः ॥ १. यथाविधिमिति ग०। २ उवदुरणस्कृष्टधीति ग०। ३ इत्येवम्परे इति ख०, ग० च । ४ यथाविहित नापद्यते रति ख०, ग०, १० म० च। ५ मन्याश च नः कृधि इति ख.। ६ क्रत्त्वे दक्षायति ग, चिकितपुस्तके भिन्नः पाठः। ७ मयस्कृधि चयद्दीरायेति ग० । ८ घृतं घृतयोने इति ख०, ग० च र यथाविधिमिति ग० । १० विश्वकर्मालमतये इति म० ।

·८ अध्यावे २८, २९, ३०, सूत्राणि । १२३ दिवःसहसपरिपुत्परः ॥२८॥ दिवः, सहसः, अनयोर्विसर्जनीयः,(१) परि, पुत्, एवम्परो यथाविहितं(२) भजते। यथा, दिवस्परि प्रथमं । दिवस्युवाय सूर्याय । सहसस्पुत्रो अअतः। अनयोरिति किं । पृथिव्याः पर्य- न्तरिक्षात् । परुषः परुषः परि। पुरसः पुत्रान्(२)। एवम्पर इति कि। दिवः पृथिव्याः परि । अनेकार्थः(') पुदिति पदैकदेशः ॥ रायस्पोपरः ॥२६॥ राय इत्यत्र विसर्जनीयः पो इत्येवम्परी यथाविहितं भजते । यथा, पशवो वै रायस्पोषः । पो इति पदैकदेशो बहपा- दानार्थः। रायस्पोषेण(')। शन्तनुत्वाय रायस्पोपाय। राय- स्पोषस्य ददितारः। राय इति किं । विभुः पोष उतत्मना । पो इत्योकारेण किं। रायः प्रेषे भगाय(() ॥ नमस्करोपरः ॥ ३०॥ नम इति(१) विसर्जनीयः करो इत्येवम्परो यथाविहितं भजते। यथा, मंवत्सरेण नमस्करोमि। उभयोभ्यो नमस्करी- ति(८)। नम इति किं। एकहायनादेनः करोति । करो इति किं । नमः कपहिने च ॥ . . १ इत्यनयोर्विसर्जनीय इति ख० । ५ समझ गयस्योषेणेति ख०, ग0 । २ परिपुत्यरो यथाविधिमिनि ग0, ६ एटा रायः प्रेषे भगायति ग)। • मु० च। ७ नम इत्यय नि ग०, ९० म० च । ३ पुमः पुंसां उत विश्वायुषं रयिमिति ग० | ८ उभयेभ्य इति ख० । अनेकार्थत्वादिति . मु.।

·१२४ तैत्तिरीय-प्रातिशाख्ये वसुष्ककारपरः॥३१॥ वसरित्यत्र विसर्जनौयो ककारपरो यथाविहितं भजते । यथा, स इधानी वसुष्कविः। वसुरिति किं । विप्रः शुचिः कविः । एवम्पर इति किं। मयि वसुः पुरो वसुः । विश्वावसुः पर्य- मुष्णात् ॥ नाध्वरं विश्वतोऽन्तर्जातोविविशुःपरुःपुनः ॥ ३२ ॥ अध्वरं, विश्वतः, अन्तः, जातः, विविशुः, परुः, पुनः, इत्येतेषु विसर्जनोयो यथाविहितं नापद्यते(१) । यथा, अग्ने यं यज्ञमध्वरं(२)। विषतः परिभूरसि। आविनिरिड इति प्राप्ति:(१)। अध्व- रविशेषणावित्तिः । अध्वरमितिकिम् । इन्द्र वो विखतस्परि । महादेवमन्तःपाखैन । कखपकार इति प्राप्तिः । भूतस्य जातः पति:(५)। पत्नीवेपतौति प्राप्तिः। या आविविशुः परःपरुः । विविशुरिति किम् । परुष्परनयुष्याविशस्तः । पुनः पुन- हि(५)। पतिः पतिमिति प्राप्तिः(१) ॥ धषवति ॥ ३३ ॥ साविध्यादत्र च सूत्रे नअर्थो लभ्यते, धकारश्च षकारश्च १ एतेषां विसर्जनीयो यथाविहिन भजने रति म०, १० म० च । २ यज्ञमध्वरमिति ख., ग.। २ चाविनिरिनि प्राप्त रति ग० । ४ जातः पतिरेक चासोदिति ग० | ५ पुनः पुनद्यस्मादिति ख०, ग. च। (ख, म, चिकितपुस्तकयोः, २० म० पुस्तके च कखपकारपर इत्यनयो प्राप्तिरिनि विभिन्नः पाठः।

·८ अध्याय ३४ सूत्रम् । १२५ ऋतस्य धषो तावस्मिन् इति धषवत्, तस्मिन् पदे परभूते (१) सति पूर्वो विसर्जनौयो यथाविहितं नापद्यते । यथा, वहिः परिधि(२)। पुरुषः पुरुषो निधनं(२)। उभयतः क्ष्णर्भवति । कखपकारेति(५) प्राप्तिः। परभूत इति किं ।(५) अधस्पदं कृणुते। ज्योतिषस्पतिम्()॥ परिवाप्रपरः॥३४॥ परि, वा, प्र, एवम्परो(१) विसर्जनौयो यथाविहितं नाप- द्यते। दिवः परिवाजेषु()। वेति किं। दिवस्परि प्रथमं । तस्मादितः प्रदानं देवाः । प्र इति इखग्रहणं दीर्घस्याप्युप- लक्षण()। यथा, उदयापरश्चेति दीर्घग्रहणं हस्खोपलक्षणा- थं (०)। तर्हि प्रापूर्ववेति सूत्रं व्यर्थ । प्रशब्दस्यानुवृत्तस्यैव दौर्षांपलक्षकत्वादिति चेत, उच्यते । प्रत्यक्षगृहीतस्यदीपल- क्षकत्वं नानुक्कष्टस्येति विज्ञेयं । तथाहि, वाहन उद्यमान इत्यत्र । । १ सानिध्यादव परत च नजी लभ्यते । धन पाय धषौ, नावस्मिन इति धषवत्, नस्मिन् पदे परभूते इनि ग० । मु. पुरूके तस्मिन् धषवति पदे पर- भने इत्यच विशेषः | सानिध्यादवापरसचे- नर्थी लभ्यते। धकारय षकारच धषौ, नावति इति धषवत्, नरिमन पदे उपभानीयः परभूने इति ख.। २ वहिः परिधि खन्दादिति ग०। वहिः परिधि खन्दतीनि ख। ३ पुरुषः पुरुषो हि रक्षखोनि । ४ कखपकारपर रति ग०। ५ बधस्पदं तमि सधोति ख०,चिकित- पुलकेधिकः पाठः। ६ नप्रिनितिनिर्दिष्टे पर्वस्येति ख०, चिकितपुस्तकेऽधिकः पाठः । ० इत्येवम्पररति ग०। परिवाजेषु भूषय इति ख०। र यथाहि वाहन उद्यमान इत्यव रति ग, चिकितपुस्तकेचापि पाठः । १० इखस्योपलक्षणार्थमिनि र. मः। इखोपलक्षणमिति ख०। ।

·१२६ तैत्तिरीय-प्रातिशाख्ये चकारेण प्रशब्दस्तत्रानुकृष्टः । अत्र तु परिवाप्रपर इत्युपलक्ष- कत्व(१) भवति। तथासतौदमप्युदाहरणं । वहिः प्राणो वै मनुष्यः॥ न निर्ण निः॥ ३५॥ निरित्यत्र विसर्जनीयस्य परत्वेपि(२) षत्वनिषेधो न भवति, षत्वमेव भवतीत्यर्थः। प्राञ्चौ निनिष्याची प्राञ्चौ निः । आमना परा निष्प शुक्र शोचिषा ॥ इति त्रिभाष्यरत्ने प्रातिशाख्यविवरणे अष्टमोऽध्यायः ॥८॥ १ परिवाप्रपर इति रहौतत्वादुपलचकत्व २ प्रपरले पोनि ग०, २० म० च । भवतीति ख०।

·अथ नवमोध्यायः। जयापरोऽघोषपर लुप्यते काण्डमायनस्य ॥ १ ॥ ऊष्मपरो विसर्जनीयः काण्डमायनस्य मते लप्यते, तस्मि- ब्रमण्यघोषवत्परे सति । यथा, चतुस्तनां करोति । वायव स्थोपायवस्थ(१)। काण्डमायनग्रहणं विकल्पार्थ । अन्येषां मते घोषवत्परेपि ऊष्मणि विसज्जनोयो लुप्यते । यथा, अद्भाः खाहा । ये शुक्राः स्युस्तं(२)। यो हतमना स्वयं पाप इव स्यात् । दानकामा मे प्रजा स्युः । 'एवञ्च विकल्पाश्रयणे सति लक्षणा- न्तरगतं येषु पदेषु लुप्यते तानि पदानि प्रवक्ष्याम इति सरल(९) भवति । ऊष्मा परो यस्मात् स ऊपपरः (१)। न घोषवानघोषः, असो परी यस्मात् स तथोक्तः, तस्मिन्नघोषपरे॥ अघोषपरस्तस्य संस्थानमूष्माणम ॥२॥ अघोषपरो विसर्जनौयस्तस्याघोषस्य सस्थानमूष्माणं भजते । यथा, यः कामयेत । अग्निश्च मे। उलकः गणः। अग्निम्ते तेजः । यः पाप्मना गृहीतः ।। नक्षपरः॥३॥ क्षपरो विजनौयः पूर्वविधिं न भजते । यथा, मनः १ वायवस्थेति खः । वायवस्थोपायव- मु० स्थेति ग.. ४ यस्मादमावापर इति ५०, २ ये शल्काः स्युरिति ग० । ३ इति वचनं सरलमिति ख०, १० ०म० च।

·१२८ तेत्तिरीय प्रातिशाख्ये यः क्षेम(१)। उभयतः क्ष्णुर्भवति। धनाधनः क्षोभणः । पूर्वाष्र्युः क्षीयते। द्यौः क्षामा रेरिहन्(')। ककारस्थाघोषत्वात् प्राप्तिः(२)॥ कपवर्गपरश्चाग्निवेश्यवाल्मोक्योः ॥ ४॥ चकारी निषेधाकर्षक:(')। अग्निवेश्यवाल्मौक्योराचार्य- योर्मते (') कवर्गपरः पवर्गपरो वा पूर्वविधिं न भजते(') । कामयेत । अग्निः पशुरामौत् । ककारच पकारच कपो(१) तयोवर्गों कपवर्गौ, तौ परौ यस्मात् स तथोक्तः । एवम्पर इति किं। मधुश्च माधवश्च । नमस्तल्ग्याय()। आशुः शिशानः । यः सोमं वमिति॥ जयापर एवैकषामाचार्याणां ॥५॥ एकेषामाचार्याणां मते ऊष्मपर एव विसर्जनीयः पूर्वविधि न भजते। यथा, आशः शिशानः। एवकारेण किं । स्तल्प्याय()। यः कामयेत॥ न शाक्षिणाक्षायणयोः ॥ ६॥ नम- कपवर्गपर जमपरश्च विसर्जनीयः प्लाक्षिणाक्षायणयोः १ क्षेमेन्यासामिति ख.. ५ निवेनवाल्मीयो शाखिनोराचा- २ रेरिहदिति म. र्ययोर्मते इति ख०, गो, १० मु० च । ३ क्षकारस्थाघोषत्वात् प्राप्तिरिति खा, ६ नापद्यते इति ख०, ग०, 50 मु० १० । १. म. च.। क्षकारस्याघोषवत् प्राप्ति- ७ कश्च पय कपौ इति ख० । रिति ग०। ८ मनस्तत्त्वायति ख.। ४ निषेधमाकर्षतोति ख०,ग०,६०म०च। ८ नमस्तत्वायेति छ । .

·कप. ६ अध्याये ७ सूत्रम् । १२९ पक्षे(') न खलु पूर्वविधि भजते । यः कामयेत । यः पाप्मना । आशः शिशानः। एवम्पर इति किं। नमस्तत्त्वाय(२) । वर्गादिसूचनयमनिष्टम् ॥ ओकारमा साऽकारपरः ॥७॥ अः सर्वा विसर्जनीयः(१) प्रोत्वं भजते, अकारपरः । अः सर्व इत्यकारेण सहेत्यर्थः । प्रेजो अम्ने । समिद्धी अनन् । सोवधीत् । भः सर्व इति किं। अन्यथा(') समिको अचविति न सिधेवत् । किन्तु वर्णस्य विकारलोपाविति विसर्जनीयमात्रस्य स्थादोत्वं । तत प्रोकारौकारपर इत्यौकारे कते औकार प्रावमित्यावा. देश(')। तथासति समिछावनविति स्यात् । किञ्च। अथ स्वर- परो यकारमिति यत्वं वा भजते )। तस्मिञ्च, लप्यते त्ववर्ण- पूर्वाविति लुप्ते(१) परथ परथेति कार्यान्तराप्रसिद्दे (१) समिझो अञ्जनिति स्यात् । तम्माभूदिति अः सर्व इत्युक्तम्() ॥ रति ख०, मनसत्ता- ७ १ पाक्षिपाचायल्योः शाखिनो पचे १० मु० च। २ नमस्तस्यायेति ग०। यति ख.। ३ चः पूर्वी विसर्जनीय इनि । ४ ग, चिहिने १० म० पुस्तके च चन्य- . थति पाठगे नास्ति। ५ भावमित्यादेश इति ग० । ६ अधिति स्यात् । यदा खरपगे यकारमिनि यत्वं भवति इति ग०, १० म. च। त्ववर्णा यवकाराविनि यकारे लप्रनि ग०, १० म० च। ८ कार्यानराप्रशरिति < तम्माभूदित्येवमी, चः सव इत्यु- ऋमिति र मु०। तम्माभूदित्यपर्व इत्यामिति ख.

·तैत्तिरीय-प्रातिशाख्ये १३० घोषवत्परश्च ॥८॥ 'च'कार ओकारमः सर्व चान्वादिशति । अः सर्वा(:) घोषवत्पर(२) प्रोत्वं भजते । यथा, मा नो मित्री वरुण:(१)। ननु विधौ समाने पृथक्करणममर्थकमिति चेत् । तम्माभूदिति अः सर्व इत्युक्त(9)। उत्तरसूत्रे तुशब्दव्याख्याने(') स्फुटीकरि- थत इति परिहारः॥ अवर्णपूर्वस्तु लुप्यते ॥ ८॥ अवर्णपूर्वी घोषवत्यरी विसर्जनीयस्तु(१) लुप्यते। हुस्ख- पूर्वस्य विकार एव(%), दीर्घपूर्वस्य सुतपूर्वस्य च लोपः । यथा, देवा गातु विदः। विचिन्त्यः सोमा३ न विचिन्त्या३ इति । ओकारमः साकारपर इति अकारपरत्वं प्रत्यक्षन्तुशब्देन निवयं अनुमानिक(), घोषवल्परत्वं परिगृह्यते, साविध्यात् । अस्यानुवर्तनमेवाभीष्टमत्रेति पूर्वसूत्रहयस्य पृथक्करणं(५) । , १, यः पूर्व इति ख० । ग०, इ० मा च। २ परयेति ख०। • इस्खपूर्वस्तु विकार एवैनि क०। ३ वरुणेश्चर्यमेति ख०। इखपर्वस्य चोकार एवंति १० ४ ख०, ग०, चिकित ६० मु० पुस्तके च मु० । "सम्माभूदिति च मर्यरत्युक्त'' इति पाठो ८ चानुमानिकमिति ख० । चानुमानि- कत्वमिति ग०। ५ व्याख्याने ति ख०, ग०, १० मु० च । र पृथकारणमिमि ग० । ६ घोषवन पर विसर्जनौथ रति ख., नास्ति।

·८ अध्याये १०, ११, १२ सूत्राणि । १३१ । अथ खरपरो यकारम् ॥ १० ॥ 'अर्थ' शब्दोऽधिकारार्थ:()। स्वरपरो यस्मात् सोय(र) स्वर- परः। इत उत्तरं() यदुच्यते वरपर(४) इत्येवं तत्र निमित्त- त्वेनाधिकृतं ज्ञातव्यं(')। सानिध्यादवर्णपूर्व इति लभ्यते। खरपरी विसर्जनीयः(६) अवर्ण पूर्वो यकारमापद्यते। यथा, आप उन्दन्तु । ता अब्रुवन् । अन्वारभ्या३ इति । वरपर इति किं । आपो वरुणस्य | अवर्णपूर्व इति किं । अग्निरेकाक्षरेण ॥ एकारोऽयम् ॥ ११॥ विसृष्टो विसर्गः(१)। इदमिदानौमुच्यते, स्वरपरः पदान्त एकार, अयं(१) विकारमापद्यते । इम एवास्मै। त एन भिषज्यन्ति ॥ ओकारोऽवम् ॥१२॥ वरपरः पदान्त ओकारः, अव() विकारमापद्यते । विष्णवे होदं॥ विम- १ भब्दोधिकारपर इति ख० । २ खरपरो यथादसाविति ख० । वरः परो यस्मादसाविति ग०, १० म० च। ३ इनः परमितिमा ४ नन् खरपर इति ख. ५ वदितव्यमिति म०, २०० च । ६ विसर्ग इति ख. ७ विमा नियत इति ख० । यो विसर्गः स्वनौय इनि गा। विमष्टो विसर्जनीय रमि र म । ८ एकार:, चयमिति इति ग०, . मु० च०। रमितीति इ० म०८ ·१३२ ননিৰীয়-সানিয়ান্ডা नाकारपरी ॥ १३॥ द्विवचनसामर्थ्यरहोतो(१) सविहितावकारोकारी प्रकार- परौ पूर्वविधि नानु तः(२) । यथा, मा ते अस्या । समिडो अनन् । तेऽब्रुवन्। इत्यादी एकारोयं, लुष्यते त्वकार एकारपूर्व इति(२) सूबयं प्रसक्त । तत्रापि पूर्वत्वात् प्रबलं यत्वविधि निषेदुमय- मारम्भः । अकारः परो याभ्यां तावकारपरी॥ एंकार आयं ॥१४॥ वरपरः पदान्त ऐकारः, आय विकारमापद्यते। यथा, आसामहा एवमो हादशौ मासो॥ औकार आवम् ॥ १५॥ औकारः पदान्तः(१) वरपर आवं विकारमापद्यते। यथा, अहावनदता हते॥ ॥ उकारोऽपृक्तः प्रकृत्या वकारोऽन्तरे ॥ १६ ॥ अपृक्तसञ्जक उकारः खरपरः प्रकृत्यावतिष्ठते । अविकतो भवतीत्यर्थः । उकारखरयोरन्तरे वकारयागमो भवति । यथा, स उ एकविएशवर्तनिः। अदम्युवेवास्य मनुष्याः। अपक्त इति किं। स्वपत्याय देखे । उकार इति किं । भिक्षेहि ) ॥ १ द्विवचनसामर्यादिति ख०, ग० च । २ न प्रानन इति ० म०। ३ । घोकार इनीति खः । ४ पदाम्ने रति म। ५ भक्षेहि रति खा.ग, १० मु० च।

·८ अध्याये १७,१८,१८, सूत्राणि । १३३ न तत् तस्मात् सारहितः ॥ १७ ॥ तत्,तस्मात्, इत्येताभ्यां साहित उकारोएक्तः पूर्वविधिं न भजते('), प्रकृत्या अवस्थानं, वकारागमञ्च(२) न भवतीत्यर्थः । (१)तहाहरु- मृज्य। तस्माहाश्य। इवर्णकारी यवकाराविति दशमेऽस्य विधिर्वक्ष्यते(')। तत् तस्मात् साहित इति किं । तत्, उ, आहु, तदु, उवाहु,(') तस्मादु, उवाश्यं ॥ हुखपूर्बो डकारो दिवर्ण ॥१८॥ खरपरो कारः पदान्तवर्ती इस्वपर्वो विवर्ण हित्वं भज- से()। यथा, न्याङग्निः त्वा दध्यङ्ग्रषिः । इखपूर्व इति किं । पराडावर्तते। वरपर इति किं। सट्टाक समानैः प्रत्यङ् पडहः()। हुस्खः पूर्वा यस्मादसौ इखपूर्वः । इयोर्वर्णयोः समाहारः, हिवर्ण ॥ नकारश्च ॥१६॥ 'च'कारः पर्वनिमित्तं हित्वं चान्वादिशति()। इस्वपा नकारी दिवर्ण भजते वरपरः । निरवपबिन्द्राय । अनुव. १ नापोतोनि ग०, ३० १०चान प्रा- पोनोति ख.। २ वकारयेति ग०, २० मु० च । ३ ब्रह्मवादिन रति ख०, चिहित धिकः उकारस्य विधिक्ष्यते इनि खः । ५ धाडसत्यमिति ख, ग० चिकि- तपुस्तके ऽधिकः पाठः। ६ ट्वियर्थ भजते रति ग०,०म० च । प्रत्यड नडर इमिग । ८ चाक पतीनि ख)। पाठः। ४ दशमे तख निधिक्ष्यते इमिग ।

·१३४ तैत्तिरीय-प्रातिशाख्ये . वृध्रुवत् । एवम्पर इति किं। निरवपन् यान्येव पुरस्तात्() । आमन्वतोते(र)। एवम्यूर्व इति किं। यानम्नयान्वतप्यन्त । विहानतमग्निं चिनुते॥ अनितिपरो ग्रहोख्ययाज्यापृष्ठपहिरण्यवर्णायेषीका- रोकारपूर्वो रेफमाकारपूर्वश्च यकारम् ॥२०॥ ग्रहोख्यादिषु विषयेषु ईकारपूर्व जकारपूर्वो वा चकारा- कष्टो नकार इतोत्येतस्मादन्यवरपरी(३) रेफमापद्यते, अका- रपूर्वश्वेद्यकारं। ग्रहो नाम चतुरोन्यानुवाकान्(') वर्जयित्वा आददे ग्रावेति प्रश्नः, अग्निकाण्डस्थाद्यं प्रश्नइयम्, उत्तमा- नुवाकवर्जम्, उख्यम्, इत्याख्यायते(५)। उता याज्याः, समि- दिशा जोमूतस्य, यदक्रन्दः, मा नो मित्रः, ये वाजिनम्, अग्नेमन्वे, समियो अनन्, गायत्री, करत्वा, इत्यनुवाकनवकं पृष्ठयमिति पठाते(।)। हिरण्यवर्ण इत्यनुवाका(१) हिरण्यवर्णीयः। ग्रह यथा(१), जहि शत्रूए रपरमृधः, मरुत्वाए इन्द्रः()। उख्ये यथा, ये वा वनस्पतीए रनु, मधुमाए अस्तु सूर्यः। याज्यासु १ पुरस्तावासोति ग० । ५ उत्तमानुवाकवर्जिनमुख्यमित्युचने २ चोमवतीनेमिनिनि ख०, ग. च । इति ख० । उत्तमानुवाकवर्जमुख्य- ३ नकारः, बनितिपर इति भिन्नखर- मायायते इति ग०, १० मु० च। पर इत्यर्थः । इतीत्यस्मादन्यखरपर रति ६ प्रध्यमित्युचते इति ख०। ख। नकारोनितिपर इनिष्यतिरिकखर. इत्यनुवाके इति ग०। पर निर० म०। ८ पहो यथेति ख०, म0 च। ४ चतुरनुवाकाम इनि ग० । चतुरोन र मरुत्वां इन्द्र हषभ इनि ख०,ग० च । वाकानिति १० म०। .

·अध्याये २१ सूत्रम् । १३५ . यथा, ऋतूए ऋतु पते(') अमवाए इभेन । पृष्ठेय यथा, शत्रूर रनपव्ययन्तः, जघमार(१) उपजियते । हिरण्यवर्णीये यथा, अग्निर रसु षदः सर्वार अग्नीन् । अनितिपर इति किं । अभ्यवर्तन्त दस्यून्, दसूनिति दस्यून् । इडावानितोडावान् । ग्रहादिष्विति किं। चोनिमाए लोकानिति । पशूनेवावरुन्धे । तानिन्द्रोन्तयामिणान्तरधत्त । इतिपरी यस्मादसावितिपर, न इति पर, अनितिपरः ॥ मानुदयानमृतान्दु-नसोमपूर्वःसोअस्मानविमान- गोमान्मधुमानहविष्मान्तमनार्षेचिकित्वानिडावान्कक्षी- वान्वाणवान्छिपयखान्वशान्विदवानमित्रानरान्पोषान्म- हारश्च ॥ २१॥ मान्, उदयान्, अमृतान्, दुान्, असोमपूर्वः सो अस्मान्, अविमान्, गोमान, मधुमान्, हविभान्, इतमनार्षे, चिकित्वान, इडावान्, कक्षीवान्, वाणवान्, हि पयस्वान्, वशान्, विदचान्, अमित्रान्, अरान्, पोषान्, महान्, एतेषु ग्रहणेषु नकारोऽनितिपरो यकारमापद्यते । अनितिपरत्वाकर्षकोयं 'च'कार। विषयानमादृत्य सर्वार्थायमितः परमारम्भः(१) । यथा, मार आविवेश । उदयाए अजन। उदिति किं । वयोभिरवायानवरुन्धे। उदस्थाममृताए अनु। भद्रान्दयाए । ३ सर्वार्थायमित्ययमारभ रमि ग० । १ सूरतुपते यजेदेति ख०। २ जघन्वां उपमिते मिग ·१३६ নন্দিৰীয়সানিমাই अभ्येहि। न सोमपूर्वः, न सोमपूर्वः, दुधाम्, इत्यत्र नकारः सोमपूर्वो यत्वं नापद्यते । प्रचरा सोम दुर्यानदित्याः । सो अस्माए अधिपतीन् करोतु । सो इति किं । इन्द्रो अस्मानस्मिन्()। अविमाए अश्खो। गोमाए अग्ने । मधुमाए इन्द्रियावान्। अविगोमध्विति किं । पशमानेव भवति। हविभाए आविवासति । इतमानार्षे, हतमानित्यत्र नकार आर्षे वरपरे यत्वं भजते(र)। देवहूतमए इत्युखाया(९) । आर्ष इति किं। देवइतमानिति देवहतमान् । आर्षग्रहणसामर्थ्यादितिपरत्वेपि यत्व भवति । पार्ष इति काका- चिवदुभयत्र(५) सम्बध्यते, ग्रहोख्यादिमहानपर्यन्तं । आर्षः खयम्पाठ इत्यर्थः । चिकित्साए अनुमन्यता इडावाए एषः । कक्षीवाए प्रोशिजः। विशल्यो वाणवाए उत। इडाकचीवा- णेति किं 1 करोति रसवानेव भवति(')। असूक्ष्महि पयस्वाए अग्ने()। हौति किं। जर्जखान् पयखानित्याह । श्रार्ष इति- परत्वाद् देवहतमाए इत्युखायां जुहोतीतिवद्यत्वप्राप्तिर्हि ग्रहणेन प्रतिषिधाते(')। स्तुतो यासि वशाए अनु । सुविदवाए अपि()। अमिवाए अपवाधमानः। अरा इवाग्ने()। पोषाए अपु- थन् । अग्ने महाए असि ॥ १ यमानस्मिनिनि ख०। १ पार्षे खरपरे यत्वं भवति इति ग० । पर्षवरपर यत्वं भजते इति ख। चार्षे खरे परे यत्वमापद्यते रति. मु.। २ रत्युचायो जोति रनि । ४ काकाविन्यायेनोभयनि २० मु० पुस्तकश्तपाठामारम् । ५ करोतीनि ग. चिड़िते नास्ति । ६म चागभमिति ख०॥ ७ निषियते इति ग०,१० मु.च। ८ सुविदवा बपि नयमनेनिस । ९ खानमिवानिनि मा।

·पधाये २२ सूखम् । इन्द्रोमेऽकरदमिक्षाप्येत्वगोडेन्यानायजिष्ठवाचवदुर्व- सादुददितिरोऽधरान्तसपत्नानसम्परश्च ॥ २२ ॥ इन्द्रो मे, प्रकः, ज, रहा, अप्येतु, प्रगम, इडेन्यान् आयजिष्ठ, आच, ऋतु, अकुर्वत, पदुहत्, अदितिः, अग्रे, अध- रान् सपनान्, अलं, इत्येवम्परो नकार आकारपूर्वी यकार- मापद्यते(१)। 'च'कार आकारपूर्वत्वाकर्षकः। यथा, सपनाए इन्द्रो मे। मे इति किं। युमानिन्द्रो वृणीतः । निग्राभेशाधराए अकः । यूयं देवाए जढ़म् । अग्ने देवाए रहावह। दौर्षण किं। यजियानिह यान हवामहे । धर्मो देवाए अप्यतु । एविति किं । विहानपि जन्येषु(२) । सुवर्देवाए गन्ध । बडामहे देवाए इडेन्यान् । देवाए प्रायजिष्ठ खस्ति । देवाए पाचच- क्षत् । यजिष्ठश्चेति किं। यानावह उशतः। वाजो देवाए ऋतुभिः,()। वि त्वा कामाए अकुर्वत । यज्ञोऽसुराए अदुहत् । विवस्वाए अदितिः। अग्निस्ताए अये। अन्याए प्रधरान सपनान्। सपनानिति किं। भाव्यानधरान् पादयामि । पुरोडाशाए अलङ्गुर्विति । अन्वादेशः किमर्थः । परिधीनकुर्वत । तत्तत्पदग्रहणे कर्तव्ये परपदग्रहणम्, अनापि संहिताविधान- ग्रहणस्य च(५) यवं स्यात् इति, नैमित्तिकस्य च निमित्ता- पेक्षत्वात्। ग्रहणस्य यथा, प्रमो माए पाविवेश, प्रावि- । १ पबमापयते इति मा.मु.। ३ येभिर्देवा तुभिरिति । २ बन्येषु भयनीति 01 ४ संधिवाविधावपाल लि.मु.। संहिताविधामसनिना।

·१३८ तैत्तिरीय-प्रातिशाख्ये वेशामाए अमर्त्य प्राविवेश । उदस्थाममनाए अनु, अमृताए अन्वमृताए अनु। एवं नैमित्तिकग्रहणस्य । अम्नेविमाए अवि मा अग्ने (१) । उदया अजस्र, उदयाए अयाए उदयान्(') । एवं ग्रहणस्य नैमित्तिकस्य(३) । अग्निस्ताए अग्ने ताए अग्निः। अन्याए अधरान्, अन्याए अधराए अधराए अन्याए अधरान्(')। एवं सर्वत्र नकारस्य यकारीत्पत्तिद्रष्टव्या ॥ न रश्मीञ्च्छ पयान्यमान्पतङ्गान्त समानानान्यजी- यान ॥२३॥ रश्मोन्, श्रपयान्, यमान्. पतङ्गान्, समानान्, अर्घान्, यजीयान्, एषु(') ग्रहणेषु नकारः स्वरपरोपि न खलु रेफ वा यकारं वा भजते()। यथा, पुरुषा च रश्मोननु । अदितिः अपयानिति । उख्यत्वादनयोः प्राप्तिः। ननु अदितिः श्रपयानि- त्यस्य(१) इति परत्वादेव निषेधे सति ग्रहणमनर्थकमिति- १ अमेविमां अविमां अमेगोविमान् ४ अग्निता अग्रता बनने मां नान अमृतां बन्धन्धमृतां अमृतां अनु इति ग०। मा चनः । चन्या अधराम सपत्नान चन धिमां अश्वी अविमां बग्न इति क०। अन्या अधरानधरानन्या अन्या पधरा- अग्ने विमां अश्वो चविमान् अग्ने तथा अमे• निति ख०। मां बग्ने ने मांसां । विमा चविमा वन विमान् अविमा अन्यां चधरां बधरानन्यां अधरान बग्रे रति १० मु०। २ उदया अजस, चया अजस', अज- ५ एनेष्विति ग0, 50 मु० च । समजखमया या अजर, उदया अथा ६ वरपरोपि रेफयकार नापद्यते रति १०। वरपरोपि च खलु रेफ यकार ३एवं ग्रहणनैमित्तिकस्येति ग०,६०म०च, वा भजते रनि म०, २० म०, च । . अपयानचेनि २० मु०॥ इति म०। . उदयान इति ख.

·८ अध्याय २४ सूत्रम् । १३८ चेत् । आर्ष इतिपरत्वात् पुनः प्राप्तिः। तस्माभूदिति ब्रूमः । सुयमानूतये('), पृष्ठात्वात् प्राप्तिः। पतङ्गानसन्दितः। याज्या- वात् प्राप्तिः। समानानुसबने । अनिन्द्र ग्रावाणः । यजी- यानुपस्थे मातुः(र)। एषामपि सैव प्राप्तिः ॥ उदयापरचोदयापरश्च ॥ २४ ॥ उत्, प्रथा, इत्येवम्परो नकारो यथाविहितं रेफ यकारं वा नापद्यते । यथा, अमित्रानुनयामि । उदिति किं(१)। बीए३ रुत- यून् । विहानथा भव। दोषोऽत्र इखोपलक्षणमपि(४) यथा, विहानथा भव। यथासंहितास्थमेव निमित्तमत्र कार्य () करोति निषेधरूपं । यथा, अमित्रानुदुदमित्राए अमित्रानुत् । विधिरप्येवं । यथासंहितास्थनिमित्त एवं(९) सर्वत्र भवतीत्यवो- चाम()। यथा, सो अस्माए अस्मान्त सो अस्मान् । अमाए अवहायावहायास्मानस्माए अवहाय । एवमादि वेदितव्यम् ॥ इति त्रिभाष्यरने प्रातिशाख्यविवरण नवमोऽध्यायः ॥ * ॥ १ सुषमान्तये इत्यतिक। मित खकार्यमिति ग. निमित्त- १ यजोयानपस्थे मा तु रनि । मग सकार्यमिनि खु. ३ पल्मायेर किमिनि ग०, २० म०प। ( यथासंमिनास्थनिमिरेवेनि था। पति इसोपसमपिरतिपय . भवत्यतोबगेचामेति ग., .मु. । मिमि खकार्यमिति र.मु.। नि- .

·अथ दशमोऽध्यायः। अथैकमुभे॥१॥ 'प्रथ' इत्ययमधिकारः। उभे अक्षरे एक रूपं सजातीयमाप- बते इत्येतदधिकतं वेदितव्यं, इत उत्तरं यहश्यामः ॥ दीर्घए समानाक्षरे सवर्णपरे ॥२॥ समानाक्षरे प्रामन: सवर्णपरे सति पूर्खापरीभूते एते उभे दीर्घभकमानतः । यथा, यहोवान्तरित()। राम्रा- सौन्द्रियाये(र)। सूपस्यादेवः(") । सवर्ण परं यस्मात् तत्, सव- परम्, तस्मिन् ॥ पथावर्णपूर्वे ॥३॥ 'अर्थ' इत्ययमधिकारः। अवर्णपूर्वे सतीत्येतदधिकृतं वेदितव्यं, इत उत्तरं यहल्यामः । इदमधिकारान्तरम्, उपसर्गपूर्व प्रारम्, इतिपर्यन्तं । अवर्णवासी पूर्वच अवर्णपूर्वः, तस्मिन् ॥ । . १ सर्च महीयानारि पनि ..। राबासीन्द्रा रनिम, मु.पा पासासीना पारममिनिसा ४ सूपस्था देगे बनस्यनिरिनिर० ·१. अध्याये ४, ५, ६, ७, सूत्राणि । १४१ इवर्णपर एकारं॥४॥ अवर्णपूर्वे इवणपरे च सति, उभे(') अक्षरे एकारमान तः । नेष्भिवति । (२), वर्णवासो परश्च इवर्णपरः, तस्मिन् ॥ उवर्णपर ओकारं ॥५॥ अवर्णपूर्व उवर्णपरे च सति, ते उभे(१) ओकारमान तः । दूषे खोर्जे वा॥ .एकारकारपर ऐकारं ॥६॥ अवर्णपूर्व एकारैकारे च परे सति ते उभे(') पूर्वापरीभूते ऐकारमापुतः । सए ब्रह्मणा प्रयखै कताय(")। सोमैन्द्राबधुल- लमास्तपराः। एकारच ऐकारच एकारैकारी, तयोः समा- हारः, एकारैकारं। समाहारे बन्दः। तच्च तत् परञ्च एजारै- कारपरं, कर्मधारयः। तस्मिन्, एकारैकारपरे। एवमुपरि- तनेपि सूचे समासः॥ श्रीकारौकारपर औकारं ॥७॥ अवर्णपूर्व प्रोकारोकारे परे च सति, ते उभे(') प्रोकार- माशु तः। ब्रोदनं पचति । दानापोभन् ॥ १ने उभेदनि रमु॥ ४ उभे पपरे रति म०० मचा १ मन्त्राथेनि र.० पुसकधिकपाठः | १ प्रचसकताय खानि ., . ने उमेरेरवि०,००च। (उभेषरे रनि ग०२. मु.।

·१४२ तेत्तिरीय-प्रातिशाख्ये अरमकारपरे॥८॥ अवर्णपूर्व ऋकारपरे च सति ते उभे(५) अरमिति विकार- माप्नु तः। अईर्च एका(र)। आग्ने व्यग्निीध्रमतिमशेत् ॥ उपसर्गपूर्व पारं॥८॥ अवर्णपूर्व इत्यनुवर्तते । तस्मादुपसर्गपूर्व इत्यविशेषोक्ता- वथावर्णान्तोयमुपसर्गस्तस्यैव ग्रहण(र)। ऋकारः सानिध्यालभ्यते । उपसर्गपूर्वे ऋकारपरे च सति उभे() आरमिति विकारमा- प्रतः। उपार्छति(')। अवाछति । ऋतव्या उपोपार्तव्या ऋतव्या उप। अवर्णान्त उपसर्गविशेषणेन किं । व्युदं वा एतत्। उपसर्गचासो पूर्वस्तस्मिन्, उपसर्गपूर्वे () ॥ उदात्तमुदात्तवति ॥ १०॥ उदात्तधर्मविशिष्टे वर्ण पूर्वतः परत उभयतो वा स्थिते उभे) अध्येकादेशमापन उदात्तधर्ममाप्नु तः()। उदात्ती- स्थास्तोत्युदात्तवान्, तस्मिन् उदात्तवति । समानाक्षरमारभ्य सर्वस्यैकोभावे() यथाक्रममुदात्तानुदात्तखरितपूर्व उभयोरु- । १ उभे चक्षरे रनि ग०, २० मु० च। ६ उपसर्गचासौ पूर्वच उपसर्ग पूर्वः, सस्मिन् २ एकां दध्यादिनि । उपसर्गपूर्व ३० मु०। उपसर्ग चासो १ इत्यविशेषवर्णान्तोक्ताववतोय- पूर्वश्च स नयोक्तः, नथिन् उपसर्गपूर्व मुपसर्गस्तस्यैव पहणमिति ० मु.। इति ख. इत्यवधिविशेषोक्तावण्यवर्णालोयमुपसर्ग स्वस व ७ स्थिते सनि ने उभे इनि स०, १० पहामिति । ४ ते उभेषवरे रति र मु०। ८ उदातधर्ममेकमानुन पनि । ५ उपाईत्यथ करतिस सर्वमादेकीभाव रति ख०म० च। .

·१० अध्याये १० सूत्रम् । १४३ । । दात्ते चोदाहरणानि() दर्शयिथामः । सविता प्रापर्पयतु । शुचार्पयति । ब्रह्म यच्छापाग्नेम्नि। याज्यवैनं । पषाधत्त । दिवीव चक्षुः । अद्य वस वसतीतीन्द्रो हि देवानां । मैत्रावरुणी- त्याह। ननु सूत्रोयमित्यत्रोदात्तेनैकादेशे सति किं न स्यात् अयं विधिः। उदात्तपूर्वाधिकार ) सत्यभावे चेति सूत्रेण स्वरितस्य विशेषविधानादिति ब्रूमः । रेतो दधात सक्थ्याः(२) । वनस्पतयोत्तिष्ठन्ति । ता दिसूपादधत। एवं समानाक्षर- संहितायामकोभावोऽन्यत्रापि द्रष्टव्यः । एवमवर्णपर्वत्वेऽपि वक्ष्यते । सेमानो हव्यदाति()। तं वेदग्नि (1) 1 कार्यति सवनमुखा- न्()। सेदु होतः प्रोक्षितं गोपायत । जजस्थोज बोभक्षी- येति । स्वायुषोदोषधीनां । इमे एवोपधत्ते । नैनं प्रत्योषति । एक एव यजेतैकः । अथैकमुत्थानं । यन्नैकाए रशनां । इन्द्रिय- मेवेन्द्रेण। विहितदेवैर्यतेति । देवेभ्य ऐन्ध (१)। क्षत्रस्य चौजसे)। स्वाहौषधीभ्यः। सौषधोरनुरुध्यमे ()। प्रौक्षोः केन(१)। अरुणो ह स्माहोपवेशिः। आग्नेय्यग्निीध्र। सैवा- स्पाईः। ऐन्धविरष्टतः। एवर्षिरस्वदयत्। आतिमार्छति । अवत्येिवं(१)। एवमादि ॥ । १ बोदाहरणानौति ग०, २० मु० च । ७ देवेभ्य ग्धैधं देवेभ्यो देवेभ्य ऐति २ उदानपर्वस्याधिकारे नि । ख०, ग.चा ३ दधातमक्येरिति ख० । दधान बोजमे इति ख०, ग० च । स्मकथ्येश इति म०। रखौषधौरनुरुध्यसे रति खः। ४ इत्यदानि अषाण रति ख. ५० हविषा नाक्षीरितिति या पक्षीः ५ चेदप्रिष्ट धावतीति । कनाप इतीनि ग.। ६ सवनमुखे मवनमुखे कार्यतीनि स०, ११ वा त्येवमवारमिति गः।

·१४४ तैत्तिरीय-प्रातिशाखे यथा, अनुनासिके अनुनासिकं ॥ ११ ॥ अप्रग्रहाः समानाक्षराण्यनुनासिकानौत्येषां मतमुदिश्यायं विधि)। अस्मिन् (') उदात्तवत्यनुनासिके पूर्वतः परत उभयतो वा स्थिते सति ते उभे अध्यक्षरे अनुनासिक धर्म- मेकमान तः। उक्तान्येवोदाहरणानि। एतदनिष्टं । खरितानुदात्तसन्निपाते खरितं ॥१२॥ खरितानुदात्तयोः सनिपाते एकादेशे सत्युभावपि तौ स्वरि- तमापद्यते । कन्येव नुवा। छवौं छब्योपाकताय । या. ज्यैषा वै सप्तपदा(१)। अथ कास्य(')। इह स्वरितस्याविशेषण ग्रहणे नित्यखरित एव एह्यते । तस्य सव्यश्चनानामक्षरा- णाञ्च(') पदावयवानामुत्पत्तिकाल एव सम्भवात् । अन्येषाञ्च() पदोत्पत्तिकालादूई मक्षराणां पदानाञ्च संहितायामुदात्तात् परोनुदात्त इति विधानात् । तस्मिबनुदात्ते पूर्व उदात्त इत्यादि)। तस्मानित्यस्यैव मुख्यत्वम् । सामान्योक्तौ च सत्यां मुख्य सम्प्रत्यय इति तस्यैव स्वीकारो युक्तः । মুথানী- दित्यादावेकादेशस्योदात्तानन्तरभाविवादुदात्तात्परोऽनुदात्तख- रितमिति अनेनैव स्वरितवं विज्ञेयं । १ मुनासिकान्येकेषामित्येकेषां मनन् । ५ खरितयक्षबानामवरामाचेति म । नामुहिम्यायं विधिरिनि २० मु०। अनु- सरितस्य यमनानामक्षराणाक्षेनि . मासिकानोत्येषां मतं सदुदिखायं विधिरि- म.। ६ चन्येषामु रति ग०, २० मुच। २ तबिधिन मु ० उदाजसरिसमित्यादि चेति 10, r. २ सप्तपदा पहरो इति। ४ कासारवनीय विगा। विम। म. .

·१. अध्याये १३, १४, सूत्र । १४॥ किमर्थः न धामापासिपरी बुनियाज्यापूषामिनन्तार्षे ॥ १३ ॥ धा, मा, पा, एवन्त्यखर पार्षपाठकाले(') प्रसिपरः, बुधिया, ज्या, पा, पूषा, अमिनन्त, एष्यन्त्यखर(१)आर्षे स्वरपर' पूर्वविधि न प्राप्नोति । यथा, स्वधा अस्यु:। सहस्रस्य प्रमा असि। धन्वत्रिव प्रपा असि। असि पर इति किं। खधेति खाधा । प्रमति प्रामा। प्रपेति प्राप(२) । आर्ष इति किं । स्वधा पस्यसि स्वधा स्वधासि । एवमादि । प्रपा अस्यसि प्रपा प्रपासि । प्र बुधिया ईरते। ज्या इयं(४) । प्रा पषा एत्वावसु । आकार: । तं पूषाधत्त । प्रा ते सुपर्णा अमिनन्त(५) । आर्षवरपर इति किं । बुनिया ईरत ईरते बुधिया बुनियेरते । ज्या इयमियं ज्या इयम्। आ पूषा पूषा पूषा। पूषा पूषा एत्वेतु पूषा पूषैत । अमिनन्त एवैरेवैरमिनन्तामिनन्तेवैः । पार्षपस्वर- पर( इति कि । असि स्वधा स्वस्यसि म्वधा। सुपर्णा अमिनन्ता- मिनन्त सुपर्णः सुपर्णा अमिनन्त । इदमेव प्रत्युदाहरणं। ननु ज्येयममिनन्त वैरित्यादिजटायामपि टतीयपयायस्य प्रकृतित्वात् । पूषा एत्वेतु प्षा पूषैतु। अमिनन्त एवैरमिनन्तामिनन्त एवैः । पा पूषा पूषा पूषा(१)। एष्टरतनेमन्नोमन्नोष्ठे परो लुप्यते ॥ १४ ॥ एष्टः, एतन, एमन्, ओमन, प्रोष्ठ, एवः, इत्येवम्परो अवर्णी १ पार्षे पाठे इति ५० मु.। पार्षखरपर इति १० म०। २ एसेवनयखर रति • मु०। चापषा रत्यारभ्य पमित एवैरिति ३ संधति खऽधा । प्रमेति प्रमा। पाठो म०, चिकिमपुसकेगास्ति। . प्रति प्रऽपा ति ग. मु. पुस्तकंतु चापत्यारभ्य सर्वश्वरम- ४ धन्धन ज्या रयं मिति १० म० पाठो नास्ति । तब केवलं पूषा বিল ५ मिमन्त एवैरिवि ग०। इत्युदाह पदय वादि।

·१४६ उपयाम- মণিীয়-সানিয়া लुप्यते। अथावर्णपूर्वे इत्यनुवर्तमानादवर्ण(१) इति लभ्यते । अशीयेष्टा रायः । शमितार उपेत न । अपानवेमन्त्सादयामि- ग्यपान्त्वाअन्तमादयामि । स्वाहोष्ठाभ्यां। ओष्ठ शब्दस्य सर्वा- वस्थस्य ग्रहणं भवति, ग्रहणस्येति(२) वचनात् । मधरेणोष्ठेन। निरमिमतेबश्छन्दः। अवर्णो लुप्यत(२) इति किं । शित्योष्ठः शितिभ्रुः । शित्योष्ठाय स्वाहा ॥ वर्णीकारौ यवकारौ॥ १५ ॥ अवर्णपूर्वोऽधिकारी निवृत्तः । स्वरपराधिकारस्त वर्तते । अथ वरपरो यकारमिति पूर्वाध्याये प्रक्रान्तः । इवाकारी पदान्तौ स्वरपरी यथासङ्ख्येन यकारवकारावापद्येते(४) । अभ्यस्थात् । भवोला श्यामः(५)। आ पषा एत्वावसु । दीर्घस्य प्रग्रहत्वविधानात्(६) प्ल तस्य() सन्धिनिषेधात्, उकारस्य कारो- त्तरत्वं कृतम्, इवर्णोकारी यवकाराविति ॥ उदात्तयोश्च परोऽनुदात्तः स्वरितं ॥ १६ ॥ 'च'कारः पूर्वसूत्रोक्तनिमित्तिनाविवर्णोकाराबवादिशति । उदात्तवोरिवर्णोकारयोः परोऽनुदात्तः() स्वरितमापद्यते । ध्येबैनेन । अपस्वग्ने । उदात्तयोरिति किं। नोचातं धक्ष्यतसं । म.चा १ इत्यनुवर्तनादवर्स इति ग०, २० ५ जत्य ग्यामेति ग०, १ मु० च । ६ प्रग्रहधानादिति ग २ ग्रहणस्य चेति इति ग० १० म० छ । ७ तस्येति ग। . चवणपूर्वी लुप्यते इति म०। परोनुदानयोथेति ग०। परोनुदा- । पवकारावापोते इति र. मु.। तानि मु०॥

·१. अध्याये १७, १८, १८ सूत्राणि । १४७ मध्वम्नो जुहोति । परोऽनुदत्त इति किं । तघच्यध्यक्षराणि(') । सत्वै यजेत । इन्वानं उपस्तीर्ण (२) । अभावे च ॥१७॥ 'च' कारः पूर्वस्योदात्तत्वान्वाकर्षक(२), परस्य चानुदात्तत्व- मन्वादिशति। पूर्वणोदात्तेन परस्य चानुदात्तस्य(') ऊभावे क्रियमाणे स्वरितं जानीयात् । यथा, सूत्रीयमिव । मूहाता । मा सूत्तिष्ठन् । दिसूपदधाति । पूर्वणोदात्तेनेति कि()। सूपस्थादेव । परस्यानुदात्तस्येति किं(र)। ता दिक्षपाद- धतत॥ न ज्येतो मिथुनो ॥१८॥ श्येतो, मिथुनो, इत्येतयोरन्त्यस्वरो यथाविहितं(१) नापद्यते । यथा, श्यतेन येती अकुरुत। मिथुनी(१) अभवन् ॥ लुप्येते त्ववर्णपूर्ती यवकारौ ॥१८॥ अवर्णपूर्वी स्वरपरी यकारवकारो लुप्येते। यथा, पाप उन्दन्तु। ध्रुवा अस्मिन् गोपतौ स्यात् । न विचिन्त्या३ इति । इम एवास्मै। आसामहा एवेमौ। अवर्णपूर्व इति किं । वाय- १ तद्यदृचाहराणि रनि का ५ पूर्वगोदानेन किमिति ग०,०मुच । २ दम्बा उपस्तोर्णमिच्छन्ति रति १० ( परस्यानुदात्तेन किमिति गः । । दम्बा उपलौमिच्छढढनि रतिगा। ७ यथाविहितं यत्वमिति ग०, र. ३ पूर्वोदात्तत्वाग्वाकर्षक इनि र. मुग। म च । ४ परस्यानुदानस्यति ग०, ६० म च । ८ न मिथुनो इनि म ।

·१४८ तैत्तिरीय-प्रातिश ख्ये विष्ये दुरोणे । अहावनदत । माए प्राविवेश । एवम्पूर्वा- विति किं । अभ्यस्थात् । हत्खसः। 'त'शब्द इतरी यव- कारो(') निवर्तयनादेशप्राप्तयोरेवानयोर्लोपविषयत्वं द्योतयति । अवर्णः पूर्वो याभ्यां ताववर्णौ ॥ नोख्यस्य ॥२०॥ उख्यस्य शाखिनः पक्षे अवर्णपूर्ती यवकारी न लुप्यते । उक्तान्येवोदाहरणानि ॥ वकारस्तु साङ्कत्यय ॥२१॥ सान्निध्याविषधो लभ्यते । साऋत्यस्य मते अवर्णपूर्वो वकारो न लुप्यते, यकारस्त लप्यत एवेत्यर्थः ।(१) अहावनदत(२) । पूर्खाचार्यमतनिवर्तकः, 'तु'शब्दः। सूत्रमिदमेवेष्टम् । न तु पूर्वयं परहयञ्च ॥ उकारौकारपरौ लप्यते माचाकीयस्य ॥ २२ ॥ यकारवकाराववर्णपूर्वी उकारोकारकपरो लुप्येते, यथा- सङख्य माचाकीयस्थाचार्यस्थ मतेन()। आप उन्दन्तु । जाता ओषधयः(')। एवम्पराविति किं । त एनां भिषज्यन्ति । वायविष्टये। लुप्ये ते इति इह पुनरारम्भः। पूर्वसूत्रप्रयोजन सम्बन्धशानिराकरणार्थः) । १ यो रति ग०। ५ ग, चिलिमपुस्तके जाना रति पागे २ बाथव दृष्टये दुरोणेति र०मु. पुनधिकः पाठः। ६ पूर्वसबइवस्थिनमानसम्बनशहानि- ३ पहावनदनाहने इति ग०, १० मुराबरमा रमि ग० । पूर्वराजदयस्थि- লন্স শালিকাতোয় বুলি १० मु.। या नास्ति। ४ मते इति १० मु०।

·१४८ १० अध्याये २३, २४, २५ सूत्राणि । लेशो वात्सप्रस्यैतयोः ॥२३॥ वात्सप्रस्वमते(') यकारवकारयोः(१) अवर्णपूर्वयोलगः स्यात् । लेगो नाम लुप्तवदुच्चारण(१)। एतयोरित्युकारौकारपरी निईि- शति। उत्तान्येवोदाहरणानि ॥ न शुतप्रग्रहौ ॥ २४ ॥ न खलु लुतः प्रग्रहय सन्धिविधिं भजते(')। यथा, प्रस्तुही। इत्यव्र ताम् । ते एनमभि। इत्यादिविधौ निषिद्ध अन्यस्मिंश्चाना- रभ्यमाणे प्रतिवद्भवति ॥ पर परश्च ॥२५॥ चकारालष्टयोर्यकारवकारयोर्लोपे (') सति परसन्धिन (र) भवति । यथा, आप उन्दन्तु । अग्र इम। साविध्याषिधी लभ्यते । ननु लोपे सतीत्येतावतैवालं यकारवकारयोरिति किं)। सेदुहोता। सैनानोकेन । सोषधोरनु() । इत्यादि । इति त्रिभाष्यरत्ने प्रातिशाख्यविवरण दशमोऽध्यायः॥ १ स्मयोरिनि २० मु. पुनर्कषिकः पाठः। २ ववकारपोरिनिगा। ३ सुन्नपारमिनि । ४ सन्निविधि भनेने रति र० म० सम्बन्धिविधि भनते रतिक.। ५ यवकारपोसाप रवि ०,०म०च। ६ परः सन्धिर्नेनि १० म०। ७ यवकारयोगिनि किमिनि मा. मौषधोरिति ग.।

·अथैकादशोऽध्यायः। लुप्यते त्वकार एकारौकारपूर्वः ॥१॥ एकारपूर्व ओकारपूर्बो वा अकारो लुप्यते। यथा, तेऽ- ब्रुवन् । (१),'तु' शब्दो न भुतप्रग्रहाविति निषेधसम्बन्ध(९) नि- वर्तयतीति केचित् । वरपराधिकार निवारयतीत्यपरे सङ्गि- रन्ते । एकारौकारी पूौं यस्मात् सः, तथोक्तः ॥ अथालोपः॥२॥ 'अर्थ इत्ययमधिकारः । अलोप उच्यते, इत्येतदधिकतं वेदितव्यम्, इत उत्तरं यहक्ष्यामः । न लोपः, अलोपः, लोपा- भाव इत्यर्थः । धातारातिरुपवाजपेयजुष्टश्येनायोख्यध्रु वक्षितिरिय- मेवसायामिर्झरुद्रप्रथमोपोत्तमविकर्षविहव्यहिरण्यवर्णो- ययाज्यामहापृष्ठेच ॥३॥ धातारातिरित्यादिष्वनुवाकेषु एकारपूर्व श्रीकारपूर्वो वा अकारो न लुप्यते । धातारातिरित्यत्र यथा, निधिपति! अग्निः । २ निषेधसम्बन्धविधिमिति ग०, १० १ सोनवोदिति र० म० पुसकधिकः पाठः।

·११ अध्याये ३ सूत्रम् । १५१ रातिरिति किं । धाता देवेभ्योऽसुरान्, इति गाखान्तरे। उप- प्रयन्तो अध्वरमित्यत्र यथा, आरे अस्मे च, देव सवितः प्रसुव, इत्यादिषड़मुवाकानां वाजपेयसचा। अत्र यथा, ते नो अर्व न्तः । ते अग्रे अख(१)। जुष्टोवाच इत्यत्र यथा, यस्ते अशः । यो द्रप्सोः अशः । श्येनायेत्यत्र यथा(२), नम पितभ्यो अभि । विखे अरपा एधते । उख्ये यथा, शृणन्ति विश्वे अमृतस्य । नमो अस्त सर्पेभ्यः। ध्रुवक्षितिरित्यत्र यथा, विश्व अभिग्राणन्तु । अमिसो अपां । क्षितिरिति कि । ध्वेत्यकारान्तस्य यदि ग्रहणं स्यात्। ध्रुवोसि ध्रुवोहमित्यत्रापि भवेदिति । इयमेव सायेत्यत्र, केतुं कणाने अजरे। यो घमासा अनु । इयमित्येतावतैवालं किमन्येन(२)। इयं ते शुक्र तरित्यत्र, सगो(५) अनुसखेत्यत्र, माभूदिति, सायेति पदहयं मन्दधियां प्रतिपन्त्यर्थमिति केचित् । अन्येत्वन्यथापि(') कथयन्ति। अस्यानुवाकस्य शेषभूता या() ऋग- न्यत्र स्थिता सापि खोकर्त्तव्येति(२)। यथा, ये अपरीषु पश्यात्()। अग्निमूह दिव इत्यत्र यथा, स योजते अरुषः। एनायो अग्नि() । मू. ति किं। अग्निर्मादुरिष्टादित्य व, यो मेतिदूरे रातीत्यत्र माभूदिति(०)। रुद्रप्रश्नस्य प्रथमापोत्तमानुवाकयोयथा, नमो १ चश्वमा युञ्जग्नि ने ग०। ८ बोने यन्ति ये चपरीषु पश्यादिति ग०, २ श्यनाय पत्तने इत्यव यथति ग०,०मुच। 5) मु० च । ३ किमन्यैरिति गः। अनि नमर्मतम ४ सगर्भ रति ग.. १. योमनिदूरंगनीयतीनि ग,चिकित- ५ अन्य त्यन्यथेति ग०, ५० मु० च । पुस्तके पागेलि। माभूदितीनि पाउन ६ षोभना या रति ग०। गन्यव स्थितामपि खोकरोतीनि ग०। नास्ति। a ·१५२ ননিৰীয়-সানিয়া तन, अस्त नोलग्नोवाय (१) उत मा नो अर्भकम् । उत्तमस्य पूर्वतः सनिष्टः, उपोत्तमः। अश्मबूजमित्यनुवाकपञ्चकस्य (९) विक- सङजा। अन्यन्ते अस्मत् । पावको अस्मभ्यम् । यो नः सतो अभि रायस्पोषे अधियज्ञो अस्थात् । वाजो नः सप्त- त्याद्य मुवाकत्रयस्य २) विहव्य सङमा । तत्र, विखे अद्य मरुतः। देवासो अधिवोचत(') । हिरण्यवर्णो ये यथा, एको देवी अप्यतिष्ठत् । याज्यास यथा, सुपथा राये अस्मान् । कामेन कतो अभि(')। समिद्दिशा, जीमूतस्य, यदक्रन्दो, मानो मित्रा, ये वाजिनम्, अग्निमन्वे, षणामेषामनुवाकानां महापृष्ठयसञ्जा। तत्र, विवखहाते अभि नः। सोमो अधिबवीतु। महति किं। पृथिवो तेन्तरिक्षेण ॥ अएचसोएहतिरनिष्टतोऽवन्त्वस्मानवद्याददनि च ॥ ४ ॥ 'च'कारो धातारातिरित्यादिविषयान्वादेशका()। अएहसः, अएहतिः, अनिष्टतः, अवन्तस्मान्, अवद्यात्, अहनि, इत्येतेषु ग्रह- णेषु धातारातिरित्यादिस्थलेष्वन्तर्वतिष्वेकारपूर्व प्रोकारपूर्वी वा(१) न लुप्यते। यथा, प्रमुञ्चतो नो अएहसः। परिपुषसो मु०। १ द्रापे अन्नसस्पते इति ग. चिकित- ४ विश्व देवासो बधियोचता में इति २० पुस्तके २० म० पुस्तके चाधिकपाठः। २ पमित्यवानुवाकपञ्चकस्यति ५ कामेन छनौ षभ्यानदिनि १० म० । ग०, १० मु. च। ६ विषयान्वादिशतीति म०। ३ बाजो मः सन्न प्रदिश इत्यवाचनु ७ एकारपूर्वा बोकारपूर्वो बा चकार बाकवयोति ग०, १० म० च । इति म०,० म..

·११ अध्याये ५, ६, सूत्रे । १५३ अएहतिः। बर्खतान्त अनिष्टतः । ते अवन्त्वस्मान् । अस्मा- निति किं । तेनोऽवस्तु पितरः। मित्रमहो अवद्यात्। एचिः शके अहनि()। यवनहपरत्वादेषु प्राप्यमाणलोपेषु प्रलोपोऽयं विहितः। अन्वादेगः किमर्थः । स एवैनं पापनोएहसो मुञ्चति ॥ अनु धर्मासापोमतौरथल्वोदत्तेवातःपूर्वः ॥ ५॥ अत्र विसन्तिानामोत्वमापन्नानां पूर्वनिमित्तत्वमिति विशे- यं। धमासः, आपः, मतः, रथः, त्व', दत्ते, वातः, एवम्पूर्वः(२) अन्वित्यत्र अकारो न लप्यते । यथा, त्रयो घमासो अनु। तस्मा- दापो अनु(२)। यदा ते मों अनु। अनु त्वा रथो अनु । पोयति वा अनु। शुक्रमादत्ते अनुहाय(४) । धनुस्तहाती अनु)। अन्विति किं । वातोऽभिपवते) । एवम्पूर्व इति किं। अनुगावोऽनुभग:(१) । यवनहपरत्वनिषेधार्थोऽयमारम्भः ॥ अभिवात्वपञ्च ॥६॥ 'च'कारो वात इत्यवादिशति । अभिवातु, अपा, इत्येतयो- रकारो वातपूर्वो न लुप्यते। मयोभूतो अभिवातु( ) । १ बहन्योजसोनेति ग0, १० म० च । ५ चनुवातु ने ति ग०, १० म. च। २ इत्येवम्पर्व इति म०, २०१० च । ६ अमिलोके वातोऽभिपवते रति ३ पनु स्थ नेति ग०, २०, मु. च। चनुहाय जाय रति ग०,२० ० च । अनुगावोनुभगः कनीनामिनि र०म०। अभिवानल इति मु.। २० मु०। . २० ·१५४ तैत्तिरीय-प्रातिशाख्य वात्विति किं। बातोऽभिषवते(')। यहातो अपो अगमत् । अन्वादेशन किं(र)। अवरुधेऽपोऽग्रेऽभिव्याहरति ॥ । अन्चगमच्च॥७॥ अप इति 'च'कारोऽन्वादिशति । अनु, अगमत्, इत्येतयोर- कारो न खल्वपःपूर्वी लुप्यते। अपो अन्वचारिषं। अपो अग- मदिन्द्रस्य। एवम्पूर्व इति किं। पशवोनूदायन् ॥ आपःपूर्वोऽनिरपानपादस्मान् ॥८॥ अद्भिः, अपानपात्, अस्मान्, एतेषु प्रकार आप पूर्वी न लुप्यते। समापो अभिरग्मत । देवो रापो अपानपात्। नपा- दिति किं । वारुणौरापोपाच्च । आपो अस्मान्मातरः(२) । एवम्पर्व इति किं । सोऽस्मान् पातु रायेसइन्द्रःपूर्वश्चाकारपरे ॥६॥ 'च'काराकष्टे अस्मानग्रहणे अकारपरे(') वर्तमानोऽकारी राये, सः, इन्द्रः, एवम्पूर्वा(५) न लुप्यते। रायेपूर्वस्योदाहरणं शा- खान्तरे, अथवा जटायाम्भवति । राये अस्माए अस्मान् राये राये अस्मान् । यथासंहितायां नोदाहरणम्, अकारपरत्वाभावात, तहि तदा() कथमलोप इति चेत् । विपदप्रभृतिपुनरुतत्वादिति ब्रूमः। मा सो अस्माए अवहाय()। इन्द्रो अस्मानस्मिन(') । १ वातोभिपवते रति म । ६ तदेति पदं ग० चिझिते र०म० पुस्तके च २ वानपूर्व इति किमिति ग०। ३ अस्मानमानरः शुन्धन्तिनि ग० । ७ मामो अमानवहायेति ग० । ४ अकारपरे मनि इति इ० मु.। ८ रनो अस्माननिम् द्वितीये इति ग०,० ५ रत्वप इति ग०, १० म. च। म०च। नास्ति। C ·११ अध्याये १०, ११, १२ सूत्राणि | प्रकारपर इति किं। सेोऽस्मान् पात। एवम्पूर्व इति किं । सो- ऽस्मानमुत्र । अकारः परो यस्मात् तत् अकारपरम्, तस्मिन् । तेपूर्वाऽद्यान्धोऽएशरग्ने ॥ १०॥ अद्य, अन्धः, अएशः, अग्ने, एतेष्वकारः, ते इत्येवम्पूर्वी न लुप्यते । यथा, पशु पशुपते ते अद्य । उपो ते अन्धः । अएशना ते अशः । यत्ते अग्ने तेजस्तेनाहं । एतेष्विति किं । तेऽग्नये- प्रवते(१) । तेपूर्व इति किं । प्रथमोऽएश स्कन्दति । तेन त्वा दधेग्ने अङ्गिरः॥ मेपूर्वश्च ॥ ११॥ 'च' काराकष्टे सति अग्न इत्यस्मिन् अकारो मे इत्येवम्पूर्वी न लुप्यते(')। यथा, यन्मे अग्ने अस्य । इमा मे अग्न इटकाः। मेपूर्व इति किम् । तेन त्वा दधेऽग्ने अङ्गिरः। अन्वादेशेन किं। प्राणश्च मेऽपानथ मे। तदशकं तन्मे राधि ॥ अस्याश्विनापरा च ॥१२॥ मेपूर्व इति 'च'कारोऽन्वादिशति । अस्य, अखिना, अपरा, एतेष्वकारो मेपूर्वो न लुप्यते। वियन्तु देवा हविषो मे अस्य । पुनमें अखिना युव(२)। यहा मे अपरागतं ॥ १ ते नेग्नये प्रवने इनि ३० म०। मे पूर्वोऽने इत्ययाकारो न लुयते इति २०१० २ चकारोऽमे इत्यग्वादिति। ३ युवं चक्ष रति १० म.।

·। तैत्तिरीय-प्रातिशाख्ये नःपूर्वोऽसदग्निरधान्तमोऽभ्यस्मिन्नद्यपथि ॥ १३ ॥ असत्, अग्निः, अघ, अन्तमः, अभि, अस्मिन्, अद्यपथि, एते- वकारो न इत्येवम्पूर्वा न लुप्यते । यथा, सुपारा नो असहशे । अयं नो अग्निवरिवः । रक्षामाकिनी अघशएस ईशत । अग्ने त्वं नो अन्तमः । स्विष्टिना अभि(१)। शिक्षा नो अस्मिन् । ते- भिन्ना अद्यपथिभिः(१) । पथौति किं । नोद्य वसु वसतीति । नःपूर्व इति किं। तस्मादखाई भाऽसत्तरः। सोऽग्निर्जातः । उत्तरतोघायुरभिदासति। तेस्मिन्नैच्छन्त। एतेष्विति कि(२) । ते नः पान्तु ते नाऽवन्तु॥ नमःपूर्वोऽयेऽश्वेभ्योऽग्रियाय ॥ १४ ॥ अग्रे, अखेभ्यः, अग्रियाय, एतेष्वकारी नमःपूर्वो न लुप्यते । नमो अवधाय च । नमी अखेभ्याऽखपतिभ्यः। नमी अग्रि- याय च । नमापूर्व इति किं । अपाऽग्रेऽभिव्याहरति । एतेष्विति कि। नमाग्नये प्रतिबिडाय ॥ आविन्नःसोमःपूर्वी मिपरः(") ॥१५॥ आवित्रः, सामः, एवम्पूर्वोऽकारोऽग्निपरो न लुप्यते । ग्नौतिपदैकदेशः शाखान्तरे बहूपादानार्थः। आविना अग्निर्य- हपतिः। सोमा अग्निरुप देवाः। एवम्पूर्व इति किं । सोग्नि- जर्जातः। एवम्पर इति किं । प्राविनायमसौ । ॥ १ खिष्टिं नो अभिवसीय रति र. मु० । १ नमोनये प्रतिविद्यायेति पाठः खिपि नो अभिवसीयो नयम्ति ति ग० । १० मु० पुस्तकेषिकोम्ति । २ सद्यपथिभिः सुगुभी रक्षा च न इति पूर्वोऽग्निपरः इति का।

·११ अध्याये १६, सूनाम् । १५७ धौरासोऽदब्धासएकादशासऋषीणांपुत्रःशायर्यातेऽषा- ढपितार पृथिवीयज्ञासतेयेगृह्णाम्यग्रेवाएषजज्ञेसएस्का- नोयुवयोर्यपृष्ठेपतिागोयामुवःसमिद्धऋषभःपाथोवचो- वर्षिष्ठेजुषाणोयोरुद्रोवृषण:पूर्वः ॥ १६ ॥ धोरासः, अदब्धासः, एकादशासः, ऋषीणां पुत्रः, शायर्याते, अषाढः, पितारः, पृथिवो यजे, भासते ये रहाम्य ग्रे, वायएषः जन्ने, सए स्फानः, युवयोर्यः, पृष्ठे , पतिवः, गो, शुष्मः पुवः, समिधः, ऋषभः, पाथः, वचः, वर्षिष्ठे, जुषाणः, यो रुद्रः, कृष्णः, एवम्पूर्वा न खल्वकारो लुप्यते । यथा, धीरासो(१) अनुदृश्य यजन्ते। अदब्धासो अदाभ्य। एकादशासो, असुषदः। ऋषीणां पुत्री अधिराज एषः । ऋषीणामिति किं। यस्य पुत्रो जातः । यथा शायर्याते अपियः । अषाढो अग्निः। त्वत्पितारो अग्ने देवाः । पृथिवी यन्ने अस्मिन् । पृथिवीति किं। ते मास्मिन् यज्ञे, इत्यत्र(२) जटायां। अध्यासते ये अन्तरिक्षे । आसत इति किं। पृथिव्यां(२) येन्तरिक्षे। मयि रह्लाम्यग्रे अग्निं। रहामीति किं। अष्टौ. कत्वोग्रेभिषुणोति । इडावाएएषा असर । वानिति किं । शुक्र एषोऽन्तोऽन्तं मनुष्यः । प्रथम(१) यन्ने अग्निः । सएस्फानो अभि- रचतु। समिति कि। गयस्फानोऽग्निषु, इति शाखान्तरे। १ नां धौरास रनि म., १० म० च। ३ ये प्रथिव्यामिनि र० मु० । २ यज्ञ इतौति ग.। ४ इतः प्रथममिति ग०, १०म० च ।

·तैत्तिरीय प्रातिशाख्ये युवयोर्या अस्ति । युवयोरिति किं। योसु भस्म()। नाकस्य पृष्ठे अधि()। यज्ञपतिया अत्र । पतिरिति किं। नवो भागानि हव्यं । गो अर्धमेव सोमं करोति । अग्यकारादिति वचनात् अगो अर्घम् इति चोदाहरणं । उच्छुभो अग्ने यजमानाय(२) । अग्रे पुवो अग्रे गुवः। समिद्धो अञ्जन् । घामृषभी अन्तरीक्ष । प्रियं पाथो अपोहि। उग्र वचो अपावधीत्()। वर्षिठे अधि- नाके। जुषाणो अतुराज्यस्य वेतु। यो रुद्रो अग्नी यः। य इति किं । यदुपटन्द्याझुद्रोस्य(')। वृष्णो अश्वस्य सन्दानं() ॥ अरतिमस्ययज्ञस्यातिद्रुतोऽनियन्यनृणोऽविष्यन्ननमोवोऽ नेम्वचिरजीतानज्यानिमहियाअम्बाल्यवन्तमत्त्वकृणोद- शिरोऽम योवस्कभायदच्युतोऽश्वसनिरस्खभिरशिदक्के- निय ॥१७॥ अरतिं, अस्य यज्ञस्य, अतिद्रुतः, अतियन्ति, अनृणः, अवि- व्यन, अनमीवः, अन्नेषु, अचिः, अजीतान, अज्यानि, अजियाः, अम्बालि, अर्वन्त, अस्तु, अकणोत्, अङ्गिरः, अपम यः, अस्कभायत, अच्युतः, अखसनिः, अस्थभिः, अशियेत्, अङ्गे, अधिय, एतेष्व- कारो न खल्वे कारपूर्व ओकारपूर्वी वा लुप्यते । यथा, मूर्दान- , १ योप्सु भस्म प्रवेशपति इति १० मुः। ४ अपावधीमिति ग०, २०, मु. च । १ अधिरोपने दिव रनि ग०, १० मु० च । ५ यदुपळयाद दोस्थेनि इ० म० । ३ यजमानायधीति १० म०। ६ सन्दाममसोति म०,०म।

·११ अध्याये १७, सूत्रम् ।
१५८
न्दिवी अरति(१)। यन्मे अग्ने अस्य यज्ञस्य। यज्ञस्येति किं ।
एतेऽस्याममुभिन् । प्रत्यक्सोमो अतिद्रुतः। पश्यन्ती प्रतियन्ति ।
द्रुतोयन्तीभ्यां कि(२)। नैनए सोमोतिपवते । तदग्ने अनृणो
भवामि । नयवसे अविथन्। स्वावेशी अनमीवः (१)। ये अनेषु
विविध्यन्ति । जातवेदो यो अधिः। शरदो अजीतान् । तेषां
यो अज्यानि। तिरो अलिया मा सुहुताः। अम्बे अम्बालि ।
यो अवन्तं जिघासति । वहिस्ते अस्तु बालिति। इत इन्द्रो
अकृणोत् । अग्ने अङ्गिरो योस्यां । यो अम य ओषधीषु । य
इति किं। अखोस योवेतस:(')। यो अस्वभायदुत्तरं । मदाय
रसो अच्युतः। यो भक्षा अश्वसनिः । सनिरिति किं। अश्वे-
भ्योऽश्वपतिभ्यः(1)। इन्द्रो दधीचा अस्थभिः । भिरिति किं (१) ।
दद्दीशमस्थभ्यो मज्जभ्य(१) इत्यत्र जटाया() अस्थभ्यो मज्जभ्यो
मज्जभ्योऽस्थभ्योऽस्थभ्या मज्जभ्यः। वरुणो अशियेत् । अङ्ग अङ्ग
निदेध्यत्()।
अनियेत्यकारग्टहीतः पदैकदेशी बझपादा-
नार्थः। एतानि ते अनिये नामानि । यदापी अनिया
वरुणेति(१०)। पयो अघ्रियासुहृत्सु ।
१ परतिं पृथिव्या इनि इ० म।।
चस्थ भिरितिकिमिति ग० ।
२ तो यन्तीत्याभ्याकिमिति १० म०। ७ ग, चिकित र० मु० पुस्तके च ददी
मनोतियन्ती इत्येताभ्यां किमिति ग.। ति पदं नास्ति।
३ अनमोवो भगनि इति इ. म.। ८ रति जटायामिति ग० |
४ अप्सुजो वेतस रति ग०,१० म० च । १ निदध्यदिति ग।
५ चश्चनिभ्यो ति र म
१० वरुणेति शपामहे इति इ. मु.।
६ पथभिरिनि किमिति १० म०, ग० च ।
.

·१६० तैत्तिरीय-प्रातिशाख्ये अध्वर वरपरे ॥१८॥ अध्वर इत्यस्मिन् ग्रहणे स्वरपर वर्तमानोऽकारी न खल्वकारी कारपूर्वी वा() लुप्यते। सत्यधर्माणो अध्वरे । हविभान् देवी अध्वरः। उपप्रयन्तो अध्वरमित्याह । अत्र विपदप्रभृति- न्यायेन(२) प्रसरति । तल्लक्षणासम्भवात्()। खरपर इति किं। शुग्वा अग्निः सोध्वर्यु(') ॥ स पूर्वस्याईसदृशमेकेषामईसदृशमेकेषाम् ॥ १८ ॥ योऽयमकारोऽलुप्तः स पूर्वस्य एकारस्य ओकारस्य वा अई- मात्रसदृशं कालं भजते इत्येकेषामृषीणां मतं । अध्यईमात्रः स्यादित्यर्थः । उक्तान्येवोदाहरणानि दर्शनात्(५)। अईन सदृशः अईसदृशः, तम्, अईसदृशम् ॥ इति त्रिभाष्यरत्ने प्रातिशाख्यविवरणे एकादशोऽध्यायः ॥ --- १ वेति पदं २० मु. पुस्तके नास्ति । २ चिपदन्याय नेति ग. ३ नम्बक्षणाभावसम्भवादिति ग० । ४ सोध्धयुरिनि ग। ५ विशेषदर्शनादिति ग०, १० मु.

·अथ हादशोऽध्यायः । अथ लोपः ॥१॥ 'अर्थ' इत्ययमधिकार' । अकारस्य लोप उच्यते, इत्येतदधिकृतं वेदितव्यं, इत उत्तरं यहच्यामः। धातारातिरित्यादिविषयो- ऽयमध्यायारम्भः॥ असि ॥२॥ 'असि' इत्यस्मिन् अकारो लुप्यते, एकारोकारपूर्वः । यथा, सुपर्णेऽसि गरुत्मान् । प्रधोऽसि पृथिव्यसि ॥ न गर्भ:सन्नधोयमीभद्रःपूर्वः ॥३॥ गर्भः, सबदः, यमः, भद्रः, एवम्यूः सानिध्याल्लब्ध असीत्य- स्मिन् अकारो(१) न लुप्यते । गर्भो अस्योषधीनां। सब्रहो असि वोड़यस्व । समिति किं। उपनडोऽसुर इति केचिदुदाहरन्ति, तचिन्त्य। धातारातिरित्याद्यन्तःपातित्वाभावात्, असिशदादर्श- नाञ्च । मुख्यन्तु शाखान्तरे विज्ञेयं प्रत्युदाहरणं । असि यमो अस्यादित्यः । त्वं भद्रो असि क्रतुः ॥ १ पसौत्यस्मिनग्रहणेऽकार इति १० मु.। २१ ·तैत्तिरीय-प्रातिशाख्य १६२ यवनपरः खरपरेषु ॥ ४॥ यकारवकारनकारहकारपरोऽकारी लुप्यते, तेषु यकारादिषु खरपरेषु सत्सु । हिरण्यशृङ्गो यो अस्य पादाः। वनस्पतेऽव सृजारराणः । वरेण्योऽनुप्रयाणं । जम्भयन्तोऽहिं()। वरपरे- विति किं। शुक्रन्ते अन्यत् । अग्रे अहारहितः ॥ । जकारनपर उदात्तः ॥५॥ जकारपरश्च(२) ग्नपरश्च अकार उदात्तो लुप्यते । ओजोऽजा- यथाः। शुचिः पावक वन्द्योऽग्ने । उदात्त इति किं । बाणो अजरः। निधिपति! अग्निः ॥ न तट- मोवचोदधानस्थेपूर्वश्च ॥६॥ ग्नपर इति 'च'कारो ज्ञापयति । मः, वचः, दधानः, स्थे, इत्येवम्यूओं नपरोऽकारलोप(२) भवति । यथा, अङ्गिरखद- च्छेमोग्नि मे, इत्यत्र पदैकदेशग्रहण सक्षेपार्थे। अनिरखन- रियामोऽग्नि । वचोऽग्नये भरता वृहत् । दधानोऽग्निर्होता । सधस्थेऽग्निं पुरोथ' । अन्वादेशः किमर्थः। सधस्थे अध्युत्तर- स्मिन् । ग्नपरस्यानुदात्ता यमारम्भः(१) ॥ १ अभवतोऽहिं कमिनि ग०, २० मु. च। २ नकारपर पनि ग०, २० मुच। परोऽवदानोप्यकारकोप इमि . म. ४ मपरस्याकारखानुदानार्थाय- भारभ रति १० मु.। अपर स्याउदातोयमार रति म.।

·१२ अध्याये ७, सूत्रम् । अभ्यावर्तिवपूपमपिदधाम्यद्यान्वदितिःशम्मीग्रेजि- ब्राममय पप्रयोऽस्माकममेधत्तासाश्वाश्रुतिरश्यामामार्य- मस्मत्पाशानस्मिन्योऽस्ताव्यथमानाभिद्रोहमधाय्यदोऽयो- दुग्धाअरिष्टापरवाअर्चन्त्यन्तरस्थामस्थान्नायाक्रिसदकर ॥७॥ अभ्यावर्तिन, अपूपम्, अपिदधामि, अद्यानु, अदितिः शर्म, अग्नेजिहां, अग्नयःपप्रयः, अस्माकं, अस्मेधत्त, अश्मा, अखा श्रुतिः, अश्याम, अमा, अर्यमन्, अस्मत्पाशान्, अस्मिन् यजे, अस्ता, अव्यथमाना, अभिद्रोह, अधायि, अदः, अथो, अदुग्धाः, अरिष्टाः, अरथाः, अर्चन्ति, अन्तरस्यां, अत्रस्थ, अबार, अङ्गि- रस्वत्, अकर, एतेष्वकारी लुप्यते, एकारोकारपूर्वः। यथा, अग्नेऽभ्यावर्तिन् । अभ्यावतिनिति किं()। कामेन कृतो अभ्या- नडक। भद्रशोचे पूपन्देव । अग्नेऽपिदधाम्यास्ये। दधामीति किं । बहो अपि कक्ष आसनि(२)। अनु नोऽद्यानुमतिः । अन्विति किं। प्रतत्ते अद्य शिपिविष्टनाम। अधिववीतु नोऽदितिः शर्म यच्छतु । शम्मेति किं। यथानी अदितिः करति । अध्य- रबोऽग्नेजितामभि एणीतं । जिह्वामिति किं। व्रताददन्ते अग्नेः। ते नोऽग्नयः पप्रयः । पप्रय इति किं। पुरीष्यासी १ पावति मिति किमिनि ग०, १० म० च। १ बासिनोनि ग० ।

·तैत्तिरीय-प्रातिशाख्य - । अग्नयः(१)। नरोऽस्माकमिन्द्र । विश्खास्मे धत्त । धत्तेति किं। द्रविणं वाजो अस्मे वाजस्य मा । परिवधि नोऽश्मा भवतु() 'अश्वाश्रुतिः' अखा इत्यस्य यत्र यत्र श्रुतिः, तत्र तत्र लोपः । हषपाणयोऽखा रथेभिः । श्रुतिरिति किं । प्रचेतसोऽखान् । भर- न्तोऽखायेव । दीर्घग्रहणेन किं। चषालं ये अश्वयूपाय तक्षति। क्षचत्रो अखा वनतां । वाजयन्तोऽश्याम द्युम्न । पुनस्तेऽमैषां । ये तेऽयमन् । तेऽस्मत्माशान् । पाशानिति किं । अन्यन्ते अस्मत्(९)। यः पिता तेऽस्मिन् यज्ञे । यन्न इति किं । ते अस्मिन् जवमादधुः। प्रसितिं द्रूणानोऽस्तासि । मा सुपर्णोऽव्यथमाना । जनेऽभिद्राह मनुष्याश्चरामसि । द्रोहमिति किं। वृहस्पते अभिशस्तेः(४) । सुमन्मेऽधायि मन्म(')। येऽदो रोचने दिवः । मह्यमग्नेऽथो सौद । शूर नोऽनुमोदुग्धाः। पूर्वेऽरिष्टाः स्याम । पक्योऽरथा:(द)। गाय- त्रिणोऽन्ति(१) । अभिशूशुचीऽन्तरस्यां । अस्यामिति किं । रुक्मो अन्तविभाति । येऽत्रस्थ पुराणाः। स्थेति किं। त्वष्टा नो अत्र वरिवः()। रायस्पोषोऽन्वाय त्वा। पृथिव्याः सधस्थेऽङ्गिरस्वत् । अहतेभ्योऽकरं नमः ॥ गाहमानोजायमानोहेतयोमन्यमानोवनस्पतिभ्यःपतेत्रि- धस्तपसःखधावोभामितोऽमयआयोऽवाकतोपूर्वः॥८॥ १ पनयः प्रावणेभिरिनि म०,६०० च। ५ उपप्रामात् सुमन्मेधायि मो रति २ घरमा भवतु नसमरिनि २० मु. । चामा २० मु० । भवातु रति ग. ये पक्योऽरथा इति म०। ३ पमनपक इनि ५० मु गायत्रिणेचन्यमिति • मु०। ४ चभिरमुच इति १० मु० । ८ वरिवः कलोतु इति ग..

·१३ अध्याये ८ सूत्रम् । १६५ गाहमानः, जायमानः, हेतयः, मन्यमानः, वनस्पतिभ्यः, पतेस्त्रिधः., तपसः, स्वधावः, भामितः, अग्नयः, आयो, अध्वर्यो, क्रतो, इत्येवम्पूर्वोऽकारो लुप्यते। यथा, गाहमानोऽदायः । जायमानोऽहां केतुः । हेतयोऽन्यमस्मत् । मन्यमानोऽमर्त्य । वन- स्पतिभ्योऽधिसम्भूतां । वनस्पतीति किं । नमः पिपटभ्यो अभि । अनपतेऽवस्यनिही अतिस्त्रिधोत्यचित्तिं । तपसोऽधिजातः । देव खधावोऽमृतस्य धाम। स्वधेति किं । अन्यावो अन्यामवतु। भामि- तोमित्रस्य(')। यानग्नयोऽन्वतप्यन्त । उकारस्य वकारविक्रि- यायां व्यञ्जनपरो नकार इति(२)यवनहनिषेधाभावादलोपे प्राप्ते तदपवादोयं । अग्ने दबायोऽशीततनी। अध्वर्योवेरपाः३(३) । शतक्रतोऽनु ते दायि। अत्र यवनहेत्यादिनैव लोपे सिद्धे पुनरस्य ग्रहणं नियमार्थ । आयोऽध्वर्यो क्रतो इत्येतत्पदवयपूर्वाकार- स्यैव(') लोपः। नत्वितरत्र(')प्रग्रहपर्वस्येति । यथा, इमे आरेखना संवत्सरः॥ तस्मिन्ननुदात्ते पूर्व उदात्तः स्वरितं ॥६॥ यमधिकृत्यायं प्रबन्ध उक्तः, तस्मित्रकारानुदात्ते() लुप्ते सति पूर्व एकार ओकारी वा उदात्तः स्वरितमापद्यते । यथा, तेऽब्रुवन् । सोऽब्रवीत् ॥ १ मित्रस्याभिदासत इति ग०, १० म० ४ रत्येमस्पदत्रयपूर्वस्यैवाकारस्य रनि ग०, १० मु०चा २ नकारपर रति ग। ५ भवितरेनि २० मुः। अध्ययविरपाय रतिम. (तस्थिनकारेनुदाने रति ग०, . मु० ३.

·तैत्तिरीय-प्रातिशाख्ये उदात्त चानुदात्त उदात्तं ॥१०॥ तस्मि नेवाकारे उदात्त लुप्ते(') पूर्व एकार ोकारो वा अनुदात्त उदात्तमापद्यते। यथा, अवरुन्धतेऽसत्र वै। अवपते- ऽवस्य नः॥ खरितश्च सर्वत्र खरितश्च सर्वत्र ॥११॥ उदात्त इति शब्दो ज्ञापयति चकार:(२)। तस्मिन्नकार उदात्ते लुप्ते सर्वत्र(१) एकार ओकारी वा स्वरित उदात्तमाप- यते । भेषजं गवेऽवाय । श्रीजोऽजायथाः। सर्वत्रेति वचनानि त्यस्खरितेष्वपि तथैव तद्दिधानं स्यात् । उक्थोऽयातिरात्र(') ॥ ति त्रिभाष्यरत्ने प्रातिशाख्यविवरणे हादशोऽध्यायः ॥ * ॥ इति प्रथमः प्रश्नः। १ हुने सनीति ग०, २० म० च । उदाने सनि लुप्ते भनि सर्वति ग० । २ पमन्दो ज्ञापनि इति ग०,१०म० च। ४ पयोधयोथामिराब इमि ग०,० १ उदान सनि सर्व इनिर• मु०।

·अथ त्रयोदशोऽध्यायः। अथ मकारलोपः ॥ १॥ 'अथ' इत्ययमधिकारः। मकारस्य लोप(') उच्यते, इत्ये- तदधिकतं वेदितव्यं, इत उत्तरं यहच्यामः । मकारस्य लोपः, मकारलीपः॥ रेफोयमपरः ॥ २॥ ॥ रेफपरश्चोभपरच पदान्तो मकारो लप्यते । यथा, प्रत्युष्टए रक्षः। सशितं मे ब्रह्मा । तए षडहानि । सहसमिद्युवसे(१) । वह यद्यविध्य । एवम्पर इति किं। इदं वामास्ये। पदात इति किं। तस्मात्तामा पापः। रेफश्च जमा च रेफोमाणी, तो परौ यस्मात् सः, तथोक्ता (२) । यवकारपरश्चैकषामाचार्याणां ॥३॥ यकारपरो वकारपरो वा मकारी लुप्यते, इत्येकेषां मतं । १ मकारहोप रनि मा. मु.च । ९ संसमिावसे सुषम् इमि . मु.। ३ रेफर अमाप रेपोमावा, ते परपमान मः, योग रति र. मुः।

·तैत्तिरोय-प्रातिशाख्ये य एवास्य पञ्चमानुवाके(१) सवर्णापत्तिं प्रतिषेधन्ति(), तेषाम- वैष लोप इति विधिरवादिशति(२) । चकार(') सिंहाव- लोकनेन । यथा, वायनेष्वीडाः। तए एवा एतयजमानः । एवम्पर इति किं । यं कामं कामयते (')। यकारश्च वकारच यकारवकारी(५) तो, परौ यस्मात् सः, तथोक्तः। नैतत् सूत्र- मिष्टं)॥ न सत्सामिति रापरः ॥ ४ ॥ रा इति पर (८) सं, सां, इत्येतयोग्रहणयोर्मकारलोपो न भवति()। यथा, प्र सम्राजं । साम्राज्याय सुक्रतुः । सएसा- मिति किं । गएराजनोषधीभ्यः । रापर इति किं । सराणः । पदान्तश्च व्यवनपर प्राकृतः, इति वक्ष्यमाणहित्वनिषेधम् 'इति' शब्दो निवारयति । तस्मादत्र हित्व सिद्धिः॥ अथ वर्णानां ॥ ५॥ 'अथ' इत्ययमधिकारः । वर्णानां संहिता वक्ष्यते, इत्येतदधि- कृतं वेदितव्यं । अथवा 'अर्थ'शब्दः यदसंहितानिषेधकः ॥ काराररषपूर्वी नकारो णकार समानपदे ॥ ६ ॥ समानपदे एकपदे ऋकार ऋकार रेफषकारपूर्वा नका. १ पचामाध्याये रनिगा, २० ० च । ५ यं कामयते इति ग०, २० मु० च । २ प्रतिषेधयन्तीति र० मु। ६ बवकाराविति ग०, १० म. च। ३ सेषामेवैष लीपविधिरिनि तानग्धादि- ० एततरूमममिमिति म०,९०म०च । भति इति म०, र• मु.चा ८ रा रत्येवम्पर इति १०, मु.। ४ चकारः परपति का। ६ मकारोन लुप्यते इनि ग०,१०,म० च । . .

·१३चध्याये ,८,८, सूवाणि । रो णकारमानोति()। विभिऋणवा जायते। त्वएहोलणं । एष वा ऋचो वर्णः । कृष्णोसि। एवम्पूर्व इति किं। देवानां वा अन्स(२)। समानपद इति किं । एभिनी अः। समानच्च तत् पदञ्च, समानपदं, तस्मिन् । व्यवेतोऽपि ॥७॥ उक्तनिमित्तपूर्वा नकारः, अन्येन व्यवेतो व्यवहितोऽपि(र) खत्वमाप्नोति । यथा, अपरशवकणं दहति । आ रमणं कुरुते(')। अधिषवणे(५)। कृषमाणः प्रतिष्ठाकामः ॥ हिरण्मयं ॥ ८॥ हिरण्मयम् इत्यस्मिन् ग्रहणे नकारो णकारमानाति()। यथा, हिरण्मयं दाम दक्षिणा। स्पर्मपर इति वक्ष्यमारपति- षेधस्य(१) प्रतिप्रसवार्थमिदं सूत्र ॥ पाणि-गण-पुण्य कण्व-काण-गाण-बाण-वेणु-गुण-मणि- प्रवादेषु पूर्वः॥८॥ पाणीत्यादिशब्दानां प्रवादेषु पूर्वतः ) प्रथमा प्रकार १ सकारमापद्यते रतिर. मु. । २ च जगमषामिति ग0, १० म० च । यवतोऽपि बवहितीपि रति ग .१० ५ अधिषवणमिति र मुः। षधि- षवणी रति म.. (त्वमापोनौति ग०, ६० मु० च। ७ बक्षमावनिषेधस इनि । पूर्व इति ग०, र. मु.॥ • चात्मनेबारम करने इति • मु० । २२ ·तैत्तिरीय-प्रातिशाख्ये प्रवत्यैव वैदितव्यः । प्रकर्षण वादः प्रवादः । लिङ्गविभतिभेद- समासतषितादिभिनिद्दिश्यत इत्यर्थः(१)। यथा, सुपाणिः स्व- गुरिः। वृषपाण्योऽश्वाः । हिरण्यपाणिमूतये। गणानाम्खा गणपति()। गणा मे मा विषन्। गणेन गणं । दूरे अमित्रश्च गणः । पुण्यो भवति वसन्तम् ऋतूनां । सा मा सर्वान् पुण्यान् । कणा अभिप्रगायत। तस्यै काणो या()। (१)गाणपत्यान्मयो- भूरेहि। विशल्या बाणवाए उत । वेणुर्वेणवो भवति । वेणुना विमिमौते(१) । यद्देणाः सुषिरं । यथा गुणे गुणं । मणिना रूपाणि नः । ननु गणशब्दप्रवादबाहाणग्रहणमयुक्त । मैवं । गणप्रवाद सति(१) तद्भवेत्। किन्तु गणपतिशब्दप्रवादोयं । पूर्व इति किं । गणानां त्वा, वेणुना वि, मणिना कपाणि, इत्यादिषूत्तरणकारस्य णत्वं ) मा भूदिति ॥ पणि-पणिं-वीयमाण-जण्योः ॥ १० ॥ पणोत्यादिषु ग्रहणेषु() णकारः प्रकृत्यैव विज्ञेया()। अप्रवादार्थोऽयमारम्भः। अग्ने देवपणिभिः(१०)। पणि गोषु स्तरामहे । वोयमाणः । तम्त एतं । ऊण्याः कविक्रतु॥ . १ निर्देश इत्यर्थ इति ग०, २० म० च । ६ गणप्रवादत्वे सनौमि ग०, २०म०च । २ गणपतिं हवामहे इति ग०, २०१०च। ७ इत्यादिषतरस्य पालमिति ग०, २०, १ वादन इति ६० मु०॥ ४पकर्षया करचा इति मचिकित पणौत्यादिग्रहरेविति ग०,०म० च । पुलके म० पुसके चाधिकः पाठः । र प्रत्येव बेदितव्य रति ग०,१० मुळचा ५ वेबमामिमीने इति । १० पणिभिर्वीयमान इनिरमु.।

·१३ अध्याये ११, १२, सूत्रे । १७१ टवर्गपरः ॥ ११॥ टवर्गपरो(१) णकारः प्रकृत्यैव वेदितव्यः। शितिकण्ठाय च(र)। कण्ड्येत पामनं भावुकाः। टवर्गः परो यस्मात् सः, तथोताः॥ चगुण-फणत्-स्थूणौ-हिणुयाधिणोति कौणेयोऽणिष्ठा-उ वणमुगणाश्रुतिश्चपुणौका-बाणिजायाणवश्चाटणार-स्था- णुन्तूणवेवीणायामश्लोणया-पणेत-वाणीः कल्याणी कुणपं- वाणः शत-शोणाश्रुतिर्धाणिका-मेणौ ॥ १२ ॥ चङ्गुण, फणत्, स्थूणा, हिण्यात्, हिणति, कोणेयः, अणिष्ठाः, उखणं, उगणाश्रुतिः, चुपुणोका, बाणिजाय, अणवश्व, पाट- णार, स्थाj, तूणवेवीणयां, अश्लोणया, पणेत, वाणीः, कस्लाणी, कुणपं, वाणः शत, शोणाश्रुतिः, धाणिका, मणी, एषु णकार: प्रवत्यैव वेदितव्यः । अवभृथनिचङ्गुण(२) । अन्वापनीफणत् । अय- स्थूणावुदितो। भाटव्याय प्रहिणुयात् । एवास्मै प्रहिणोति । रजनो वै कोणेयः। येऽणिष्ठास्तान्। यन्त्र उखणं क्रियते । यत्र यत्र श्रुतिः उगणाग्रहणस्य तत्र तत्र णत्वं करणीयं । यथा, अव्याधिनौरुगणा उत। उगणाभ्यस्तएहतीभ्यः। पुणौका नामासि(१) । बाणिजाय कक्षाणां पतये(५) । प्रियङ्गवश्च मेऽणवय १ टवगै परे इति १० मु०। २ शितिकणाय साहा रति १०म० । ३ निधन प मिचेकरिति ९० मु० । ४ वर्षयको चुपणीकानामामोनि र मुग ५ मन्त्रिणे बाणिजाय कक्षा पतये रति इ. मुः।

·१७२ तैत्तिरीय-प्रातिशाख्य । मे। चेति किं । अनवस्ते रथं() । एतं पर पाटणारः। य स्था. मुएहन्ति । या तूणवे या वीणायां । अश्लोणया सप्तशफया(२) । पणेतागो बर्ष । इन्द्र वाणोरनूषता। कल्याणो रूपसमृद्धा()। पुरुषकुणपमवकुणपं(')। वाणः शततन्तुर्भवति । शतेति किं । ऋतावानश्चयमाना(")। शोण धृष्णू()। अतिरिति किं । शोनाय स्वाहा । निजलगुलौति धाणिका । वनस्पतीनामेणी। मकारेण किं। उभयत एनौ स्यात् (१) ॥ अवग्रहो वृषण कीर्षण-ब्रह्मपक्षण-चर्मण-चर्षण ॥ १३ ॥ हषमित्यादिग्रहणेष्ववग्रहो कारः प्रवत्येव विज्ञेयः()। वाता अपां हषयान् । शौर्षणा मेध्यो भवति। ब्रह्मणन्ता देवाः ()। अक्षण्वते खाहा। चर्मणते वाहा। चर्षणग्रहणस्य शाखा- तरविनेयमुदाहरण(५०)। मित्रस्य चर्षणी धृत इति केचिदुदा. हरन्ति । तत्र साधुः। अन्तो लापात्, इति वक्ष्यमाणप्रतिषेध- प्रतिप्रसवार्थमुक्तावादेषां ग्रहणानां चर्षणीत इत्यत्र णकारस्य पदान्तत्वाभावात् । अथवा ऋकारादिप्राप्लेरत्र(११) णकारी वैवत १पनवस्थे रथमिनि म ८ प्रवत्यैव वेदितव्य रति ग०,१० मु० च । २ सप्तशफया क्रीसाति इति २० मु० । (देवाचासन्निति १० मुन ३ रूपसमका सा खान इति । १० शाखाकरे विशे यमुदाहरमिति ४ कुणपं गैरिनिर०म०। ग०, १० मु.चा ५ चयमाना रणानि रति १० मु०। ११ कारकीररषादिप्राप्लेरयेनि इ०म०, रणमृगासा पहबारकीररषादिप्राप्नोति गा। एमी स्वात्तदारिति म०,१० माघ। इति. मु..

·१३ अध्याये १४, सूत्रम् । । ब्रह्म- इति शानिराकरणार्थमतानि ग्रहणानीत्यन्ये मन्यन्ते। तथा सति मित्रस्य चर्षणी धत इत्युदाहरणं रमणीयं । अवग्रह इति कि। वृषवन विखान्ययं आ। तस्मात् सप्तशीर्षन् । विम्बि। अक्षवमोमदन्त। पशूनाञ्चभन्। अवग्रहस्थी- ऽवग्रह इति लक्ष्यते(३)॥ क्रम,षण,ष्णएम,रावण चेति प्राकृताः॥ १४ ॥ अत्र सूत्रे एते पदैकदेशा बहपादानार्थमुक्ताः। ऋमादि- वेषु च णकारः प्रकृत एव विज्ञेयः(१)। स्वयमालम्मामुप । असं ढसे हि हनू । स्वयमात्मा ज्योतिः। अभिषमा यस्मात् । निष- साय खाहा। दशमासा निषसा आसन् । पूष्णो रट (र)। पूष्णा सयुजा(१)। पूर्ण प्रपयाय(')। अर्यमणे चर()। दधिक्रावण:(१)। आग्रावणः । प्राकृतशब्दोयं पाण्यादिश्वेव चर्मपर्यन्तेषु() मुख्यः। चतसृषु सहितासु णत्वसद्धा- वात् । ऋणेत्यादिषु तु न मुख्यः। किन्तु प्रात्यभावपि णत्वप्राप- णार्थः। तथाहि, ऋणादी पूर्वणकारस्य स्पर्शपरत्वाविषेधः, उत्तरस्य सवर्गीयव्यवहितत्वात्()। ष्णम्णग्रहणयो स्वलोपा- १ वक्ष्यते इति का २ काराः प्राक्षता एवजेया रति ग.। १ पूष्णे रंकी इनि ग०, २०१० च । ४ सयुमा सह इति १० म०। ५ पूणे प्रपथ्याय खासा पनि ग०, १०म० चा ६ घर निर्वदिति गा। दधिक्रावगोषका रिपमिति मा। वर्षण पर्यनेषु पनि ग०,०० च। सनरस्य उत्तमस्य वर्गवहितत्वादिति १० म० ·१७४ तैत्तिरोय-प्रातिशास्य दिति निषेधः। ग्रहणसामर्थादेव एवं सिध्यतीति चेत् । एवं खभावत्वमेव ग्रहणस्यापि मूलमिति परिहारः। किञ्च अन्धाचये वर्तमानश्वकारोऽप्येतेषु णत्वममुख्यमिति द्योतयति । मुख्यञ्चञ्चतसृषु संहितासु विद्यत, न चात्र विद्यते। तथाहि । अभिषम इत्यभिसनः, निषणायेति निषबाय, इत्यत्र पद- संहितायां पूषवयंमत्रिति नकारान्तशब्दयोः पूष्णोरएछ, अर्य- मणे चरुम्, इत्यादिसिहरूपत्वादत्र वर्णसंहितायामेतत्साहच- यादेकसूत्रस्थयोरप्यृणषणयावर्णसंहितायां गत्वे णत्वाभावाम- सव्यः() । प्रसिद्धपदसमभिष्याहारेण अप्रसिहपदार्थसमर्थन सर्वशास्त्रविदः सर्वे खलु खोकुर्वते । तस्माद स्मदुक्त एव युक्त- प्रकृतशब्दार्थः । न घुम्नोऽगिर्युभानोतोऽन्ताऽलोपात्स्पर्शपरी व्यवायेषु शप्सचटतवर्गीयेषु ॥१५॥ पुनः, अग्निः, युभानौतः, एतेषु नकारो णव नापद्यते । सुषुम्नः सूर्यरश्मिः । इन्द्राग्निभ्यां त्वा()। युभानौती अभयं()। अन्तः पदान्तो नकारो णत्वं नापद्यते। पितॄन् हविषे अत्तवे । प्रमृणीहि शत्रून्। अलोपात्यरोपि(*) नकारो णत्वं नापद्यते । १ वर्णसंहितायां जलभाव इति ग०,. १ समयं ज्योतिरिनि २० मु.। ४ पोपादकारकोपायरोपौति र खामियां वा सयुजेमि म०, २० ·१३ अध्याये १५, सूत्रम् । १७५ हवन इन्द्राय खा। हवन स्तोमः()। नन्वत्र निमित्तनिमित्ति- नोभिवपदस्थत्वाहिषमो दृष्टान्तः । सत्यम् । सिंहावलोकनेन च प्रथम प्रश्न(१) सप्तमाध्याये शेषोदाहरणरूपेण घटते। च समानपदवे नियमो(१) नास्ति । न इत्यस्य हनशब्दविकत- त्वात् रषपूर्बो हवनि, इति प्राप्ति' । स्पर्शपरो नकारच णत्वं नाप्नोति । सङ्क्रन्दनोऽनिमिषः। अवरुधे ताय । नखनिर्भिनं । स्पर्शात्र प्रसिद्धलक्षणविषयो विवच्यते । अन्यथा पूर्णा पश्चा- दित्यादौ णत्वं न स्यात् । रेफात् परश्चेति हि सिहलक्षणं,(') तन्मूलञ्च पूर्णत्यत्र हित्वं । प्रसिद्धपदेन किं। नखनिर्भित्रमित्या- दावपि कथञ्चिन्मूलत्व (4) सम्भवति । किं तल्लक्षणमिति चेत् । द्वितीयचतुर्थयोरित्या सूत्रे व्यञ्जनोत्तरयोरिति(') वाचो युक्त्य- सरमिति ब्रूमः । तस्य लक्षणं तत्रैव स्फटीकरिष्यते महा- प्रबन्धेन ()। स्पर्शः परो यस्मादसो, स्पर्शपरः । असचटतव- र्गीयेषु व्यवायेषु व्यवधायिकेषु सब्स नकारो णत्वं नापद्यते । यथा, रशनामादत्ते । अग्ने रसेन()। रोचन्ते रोचना दिवि । सोमए राजानं । प्रक्रोडिनः पयोधाः । पृतना जयेम() । जन- प्रमथनाय()। ऋकारर्कारादिप्राप्तः प्रतिषेधोऽयं विहितः ॥ १ सोमा पनि ग०, २० मुच। ই ভিন্থাবলীলােখল সমস্ত কি र सूमोशन्यानोरयारितीति र०म० । ग०, • मुच। ७ महता प्रबन्धेनेति र म। ३ समानपदनियम इति ग०, २० मुच। रसेन मनसा इति र. मु. । ४ रेफापरति हिसि लक्षामिनि र जयाभौति ग०, २० मु. १० मुगरेफात्परति प्रसिबसवणमिति ग.। १. मनप्रथनाथ निमा बमप्रथा ५ कचित् सहमसलमिनि म., माय साहा इनि १० मु.।

·तत्तिरीय-प्रातिशाख्य पृक्तवरात्परो लो डं पौष्करसादेः पौष्करसादेः ॥ १६ ॥ पृक्तवरात् ऋकारात् परी लकारी दुस्सृष्टसो(') डकार- मापद्यते, पौष्करसादमते(९) । मृडातीदृशे। पृक्ताखरादिति किं । नलं लव इति, शाखान्तरे। पौष्करसादिग्रहणं(२) पूजार्थ, न तु विकल्पार्थ । मूहीस्थानतया दुस्पृष्टडलकारयोः(') सादृश्यमस्तीति व्याकरणानुसारी सूत्रपाठोयं कथमनुसारित- मिति चेत् । तथाहि, स्थानेन्सरतमः । स्थाने प्राप्यमाणानां वर्णानान्तरतम आदेशो भवतीति सूत्रपाठान्तरमपि(१) व्याख्या- यते । पृताखरात्परो लो मिति पौष्करसादः । समानपद इत्यस्मादनुवर्तन() विज्ञेयं । पौष्करसादः शाखिनः समानपदे पृनस्वराटुकारात्परो लकारो डकारमापद्यते । यथा, ते नो मृडयन्तु । पृक्तस्वरादिति किं। इलान्द भवति । समानपद इति किं । पिटलोक सोमेन। सहचरितत्वा- देकस्य(१) निषिदे इतरस्यापि पिटलोककामस्येति अस्य समा- नपदत्वे सत्यपि निषेधो भवति। इदमपि पाठान्तरं बहादृतं ॥ इति विभाष्यरत्ने प्रातिशाख्यविवरणे त्रयोदशोऽध्यायः ॥ * ॥ ५ सूत्रस्य पाठान्सरमपोति ग०, २० ६ इत्यस्यानुवर्तनमिति म०, १० म० १ दुःस्पृष्टसअजिक इति इ. मु० । दुःस्य सनक इनि ग०,। २ मसेन रति ग०। ३ पौष्करसादेप्रेरणमिति १० मु। ४ दु: खिसकारयोरिति ग. दुश्वि- हसरकारयोरिति १० म०। . सहपरितलादेकप्रिनिति ग.।

·अथ चतुर्दशोऽध्यायः। - खरपूर्व व्यञ्चन विवर्ण व्यञ्जनपरं ॥१॥ खरपूर्व व्यञ्चनं व्यञ्जनपरं दिवर्णमापद्यते(')। यथा, उरुपम- थव । एवम्पूर्व इति किं । तत् प्रवाते। पर इति() किं । उरु- अदुरुप स्कृधि । व्यञ्जनमिति किं । प्रउगमुक्यं । स्वरः पूर्वी यस्मात् तत्, स्वरपूर्व। व्यञ्जनमस्मात् परम इति व्यञ्चनपरं । इयोवर्णयोः समाहारी विवर्ण ॥ लवकारपूर्वः स्पर्शश्च पौष्करसादेः ॥२६ तस्य मते २) लकारपूर्वो वकारपूर्वा या स्पर्शी हिवर्णमाप- यते। कल्पान् जुहोति । विभूदावने । खरपूर्व हित्वं चावा- दिशति, 'च'कार। स्पर्श इति किं। कल्याणो रूपसमूहा वायव्यं । एवम्पूर्व इति किं । कूश्माएछकभिः । तस्मादेतद् गोसनि । लकारश्च वकारश्च लवकारो, तो पूर्वी यस्मात् सः, तथोक्ताः ॥ स्पर्श एवैकेषामाचार्याणां ॥३॥ एकेषां मते लवकारपूर्व स्पर्य एव हिवर्णमाप्नोति()। अमे- १ दिवर्ण स्यादिति ग.। २ एवम्पर तोति ग०, २० म. च । २३ पौष्करसादमते रनि ग०, २० म च । दिलमानोति न लगकाराविति मा। २ ·१७८ মণিীয়-সানিয়া नावधारणेन सूत्रान्तरारम्भणेन(3) पोष्करसादिमते(१) लवका- रयोस हित्वमस्तोति गम्यते । इदमेव सूत्रमिष्टं न पूर्व'(')। वामान्येवोदाहरलानि ॥ रेफात्परच्च॥४॥ रेफात्परं व्यञ्जनं हिवर्णमापद्यते । यथा, अन्त्यकमणिः । अक्र्यण वै । ऊर्ग ग्वा उदुम्बरः । स्वरपूर्ववहित्वयो:(५) आकर्षक: 'च'कारः । ननु व्यञ्जनपरत्वाकर्षकः किं न स्यात् । नेति ब्रूमः । नियमाभावात् । तथाहि, अवसाने, ऊमा स्वरपर इति एतविष- धहयेन रेफात्परस्य स्वरपरत्वाभावे व्यञ्जनपरत्वाभावेपि(*) हित्वमस्तीति निश्चीयते, अप्रसक्तप्रतिषेधानुपपत्तेः। खरपूर्वत्वा- न्वादेशेन किं । वाम्बकमित्यादी माभूदिति । किञ्च । अची रहाभ्यां हे इति पाणिनीयसत्रेणापि स्वरपूर्वत्वे सत्येव हित्वं विधीयते । तस्यायमः, अच उत्तरो यो रेफहकारी ताभ्यामुत्त- रस्य यरो हे भवत इति केचिदूचुः (१)। स्वरपूर्वादिशब्दवद रेफपर्वमिति वताव्ये रेफात्यरमिति वाचो मुत्यन्तरमर्थान्तर समर्थयति(१)। अहर्देवानामित्यादौ वैकतरेफादुत्तरस्यान्तस्य १ सवानारारम्भेण चेति ग०,०म० च । इति म । २ पौष्करमादेर्मते इति ग। ६ विधीयते। पचा पराभ्यां रेफहक- १ न तु पूर्वमिति ग। राभ्यां परस्य यरोद्दे स इनि सूचार्थः । ४ खरपूर्वदित्वयोरिति ग०,०म०च। केचिदेवमंचुरिति ग० । ५ रेफारपरस्य वाचनस्य व्यञ्जनपरवा. ० रेफात् पूर्वमिनि बाचे वाचो युक्त्य- भावे खरपूर्वलेपि इति . मु.। रेफा भारमयागार समर्षयति इनि म०, ९. परसा बञ्चनपरनाभाषेच खरपर्वले पि मु०॥ " ·१४ अध्याये ५,सूत्रम् । में हित्वमिति()। तदेतदध्ययनविरुषपद्धतिमध्यास्ते। वयन्तु वदामो(२), वाचा युक्त्यन्तरप्रयोजनं । रेफपूर्वमित्युक्तेवि- रुद्धविग्रहेण(९) सूत्र सन्दिग्धं स्थात्, रेफात् पूर्व रेफपूर्व- मिति । तत्र एष विग्रह इति चेत्()। अध्यायादिसूत्रेणैतद गतमिति पौनरुत्यमस्य सूत्रस्यापद्यते। ननु पौनरुत्यभयादेव विरुधविग्रहं निवारयामः। नेयं सरला हत्तिः। प्रक्षालनाहि पङ्कस्य दूरादस्पर्शनं वरमिति न्यायात् अत्र विनाशकालेशोपि नावकाशं लभतामिति वाचो युक्तान्तरेण सूत्रमाचार्य: प्रो. वाच(५)॥ द्वितीयचतुर्थयोस्तु व्यचनोत्तरयोः पूर्वः ॥ ५ ॥ खरपूर्वयोर्यचनोत्तरयोहितीयचतुर्थयोस्तु पूर्व आगमो भवति(), यथाक्रमेण हितोयस्य प्रथमः, चतुर्थस्य हतीयः। यथा, विख्याय चक्षुषा त्वमभितिष्ठ। मेग्ध्या विद्युतो वाचः । ()दितीय- चतुर्थयोरिति किं। आद्यमस्यावं । एवम्पूर्वयोरिति किं ) । वट स्थयमभिगूर्ताय नमः,()। पनयां हे षवने। एवम्परयोरिति किं । १ वैछनरेफावितरख न स्यादुत्वमिति .. रति १० म.. रचन्य स्वेवमाउरिति ग.। ३ विरुहाविरहविपहनेति. ४ रेफपर्व मिति । भवत्वेष विग्रह रति चेत् इति म०, १० म० च । ५ लेगोपि नातोति सूत्रकार चाह। अयं व मो युक्ताकार प्रयोगमखरभक्केवि भाभूदिनीति ग०। व चागमः स्यादिति ग.। . नत् सवितुः साध्या वैदेवा रति म. पुस्तकेधिकः पाठः। ८ एवम्पर्वः किमिति ग0। एवम्पर्क रति किमिनि १० म० ८ वषट्थ् खानि म ·तैत्तिरीय प्रतियाख्ये । उखायै सदने । मेधायते स्वाहा । प्रथमसूत्रेण प्रसां हित्वं निध- नयति 'त'शब्दः। अन्येत्वन्यथा मन्यन्ते('), पूर्वागमस्य हित्वं निवारयतौति() । नैतत्सारं । सवर्णसवर्गीयपर इत्युत्तरनिषेधा- देव तस्य तबित्तिः(१)। पत्रकेचिदाहु, व्यञ्जनपर इति वाथे वाची युक्त्यन्तरमों- सर(५) सूचयति। साहितासाएहितसाधारणं परनिमिच- मुक्त, तत इहान्यतरस्थागमनिमित्तले(५), प्राप्तेिऽसाहितपदानां नित्यत्वात्तदग्रहणमेव न्याय्यमिति कृत्वा वैकतव्यश्चनपरत्वे सति नैतविधानं भवति । यथा, अभ्यस्थादित्यादि। नायं परः । अध्ययनधर्मविरोधन्(') मूलसूत्रविरोधाश्च । तथाहि, तन्मू- लसूत्रे(१) स्वरपूर्वत्वे व्यश्चनमानपरत्वे च सति विहितं हित्वमत्र निषेध्यते(१)। नतु तत्र व्यचनविशेषिते() तदपवादकत्वाद- त्रापि तहिशेषो वक्तुमयुक्तः । शिक्षादिपरीक्षणादध्ययनानुरोधाच वाचा युक्त्यन्तराभिप्रायोस्माभिरभिधीयते()। अपवाद्यावाद- कयोरनयोनियमो नास्ति, किमिति । खरपूर्वत्वे सति व्यश्चन- ६ अध्ययनविरोधादिति ग०, २० मु. १ चन्ये लग्यथाडरिनिमः। २ विश्व मेतीति न०। १ इत्युत्तरब निषेधादेव मनिटति- रिति ग०। ৪ অল্পতৌহিলি ৰাখা- मिति ग। ५ बरसान्यतरस्यागममिमित्ता इनिगा • मूलसूचे रनि ग०, १० मु० च। ८ बित्वमाव निषिध्यते रति म.। दिलमव निष्पायने इनि. मु.। बनविशेषितमिनिमः। व्यञ्जन विशेषितमिति र मु। १. पक्षाभिरुचो निम०।

·१४ अध्याये ,सूत्रम् । १८१ परमेव व्यननं हित्वं भजते । हितोयचतुर्थी तु(१) व्यन्ननपरा- वेव पूर्वागमभजत इति । किन्तु प्राचुर्य्याभिप्रायेणेदं सूबइयं प्रवृत्त (२) कथं नियमाभावः । अन्यथा(१) कुत्रचित् कार्यय- दर्शनात् । अत्ता हवीएषि अनपत इत्यादौ हित्व। विय- छद()। अधि वं देव प्रयत इत्यादौ पूर्वागमः। ताए- हस्ते इत्यत्र तु प्राप्तौ सत्यामपि नेदं कायं दृश्यत इति च नियमाभावः । शिक्षा चैवं वक्ष्यति, खरात् पूर्वस्य वर्णस्य क्वचिद्वित्वञ्च कथ्यते । न च वर्गद्वितीयस्य न चतुर्थ कथञ्चन(') ॥ व्याख्यातच वचनमेतहितिः । कुत्रचित् खरयोमध्ये हित्वं लक्ष्यानुसारतः । पूर्वागमस्तथा तत्र यो वर्णविचक्षणः ॥ ‘एवं रूपमनियम सूचयितु व्यञ्जनोत्तरयोरित्यन्तरखीकारः । व्यसनमुत्तरं याभ्यान्तो व्यञ्जनोत्तरी, तयोः । रेफपूर्वयोश्च नित्यं ॥ ६ रेफात्परञ्च, इत्यस्यापवादः()। क्रमेण विवचनेन द्वितीय- चतुर्थों एबेते, न सविशेषणा(१) रेफपूर्वयोरनयोनित्यं() पूर्वा- १ द्वितीयचतुषों चेति र मुः। ५ चतुर्थे कदाचन इति ग०, २०म० च । २ विक प्राचीनाभिप्रायेदं मबयं । इत्यस्यापवादकमेनदिति ० मुः। प्रज्ञासमिति ग.। सचने मरिमेषणयोरिनि र. मु०॥ पन्यथापोनि ग.। रेफपूर्वयोरभयानित्यमिनि माग ४ प्रचन्द पनि म., १० म० च।

·१८२ तैत्तिरीय-प्रातिशाख्ये गमो भवति । आगमान्वादेशकः, 'च'कारः। यथा, जो भव । अर्ध्यवाङ् । नित्यमिति किं। वरपरत्वे(') भवत्वेतदिति । अयंतस्थाताम्(९)। मूर्खान्तज्जघन्यां। गो अर्धमेव ॥ लकारपूर्वे च ॥७॥ चतुर्थागमयोराकर्षकः, 'च'कारः । चतुर्थे स्पर्श लकारपूर्ववे(२) सति पूर्वागमो भवति । प्रगल्भ्भोस्य अपगलभ्भो जायते । नमो मध्य प्राय चापगलभभाय च । यस्मालकार' पूर्वः, स लकार पूर्व:(१) ॥ उपसर्गपाथ-एषोऽत्याति-धाम-परम-भूते-पूर्वषु खिभु- जेषु च ॥८॥ उपसर्गेषु(५) पाथः, एषः, अति, आति, धाम, परम, भूते, एवम्पूर्वेषु च सव्सु छखिभुज इत्येतेषु पूर्वागमो भवति । 'च'कार भागमान्वादेशकः । यथा, आच्छृणत्ति । आखिदत्ते च प्रखि- दत्ते च()। अयमया परिभ्भुजा । जे इति किं । विभू च मे प्रभू च मे। या च विच्छन्दाः। खौति किं । (निखातं मनुष्याणां । चेति .मु. १ वरपरत्पीति ग०, २० मुच। ५ उपसर्मपूर्वेषु रति म०, मु० च । २पर्येतस्थेति ग०। चर्चेतस्थापामिति ६ नम पाश्खिदते व प्रसिदते .मु.। ३ चतुर्थस्प सकारपूर्षे रति ग०,२०१०च । ७ नो बल्गं निधनत इति -- ४ सकारः पूर्ण थलान् चसौ सकारपूर्वः चिकिनधिका पाठ मस्मिन् पनि म०, २० म.प। , ·१४ अध्याये ,मूत्रम् । १८३ अधिखखादति()। उपसर्गपूर्व इति किं । सच्छन्दाः()। एता न्युपसर्गपूर्वाणि । अन्यान्यप्युच्यन्ते(१) । अप्प्येति पाथः(*)। एष च्छागः। पाथ इति किं । ऋतुभिर्वा एष छन्दोभिः। प्रति- छन्दसमुप(५) । सवित्र आतिच्छन्दसाय । धामच्छद्दिव() | पर- मच्छुदो यद्भूते च्छदाए सामानि(?) । अघोषादूश्मणः परः प्रथमोऽभिनिधाम स्पर्शपरात्तस्य सस्थानः ॥९॥ स्मर्यपरादघोषादूमणः परः प्रथम आगमस्तस्य स्पर्शस्य सस्थानः समानस्थानोऽभिनिधानो भवति । अभिनिधीयत इति अभिनिधानः । अारोपणीय इत्यर्थः । वेदान्तरे तस्याभावादत्रा- रोपणीयत्व । यथा, यशक्कामयेत। अश्मवर्ज। ग्रीष्मे मध्यन्दिने । अयस्य मयं विभृत()। यः पाप्मना । अघोषादिति किं। शरद्यपराडू। जमग्रहण इति किं । रुकामुपदधाति । स्पर्थपरादिति किं। इष्पा च वच्चेण च। सूत्रमिदमेवेष्टं । नतु परहयं.(१०)॥ १ दतस्वधिवादति रति १०.। ( धामछदिव सस्नु वे रति र मु.। २सम्हाया इतिग.। ७ इन्दांसि सामानि भवतीति ग०। १ अन्यान्युचले इनि म0, १० मु० च । स्मेप् मयं विधुता बन रनि ग० । पय- ४ प्रियं षष्येतु पाथ रति र. मु०। मृष्ययं विवृतावन्नमिति २०० । । अनिच्छन्दसमुपदधानीति ग, ९ अषमा इति किमिति १० मप। १० म तत्परइयमिति १० मु.॥

·१८४ तैत्तिरीय-प्रातिशाख्ये अघोषे शालेः॥१०॥ अघोष एव स्पर्श परे सति अघोषादूमणः परः प्रथमागमी भवतीति प्रार्थः पक्षः। यथा, निष्क्केवल्यं । यहक्कामयेत(1) पश्चात् प्राचौं । निष्टत्पामि । ()दोषावस्त्तोः । यः पाप्मना । अस्प्पात्रम्(९) । अघोषेति किं(')। कूश्मान्(') ॥ उत्तमपरात्तु लामायणस्य ॥११॥ शाचायणस्य तु पक्षे उत्तमपरादघोषादूमणः परः प्रथमागमी भवति । यथा, अकण या व्याघारयति । अत्नाति । ()उत्तम- परादिति किं । निकेवल्यं । य: कामयेत पश्चात् । (१)'तु'शब्दः माक्षे पक्षमपक्षेपतौति() केचिदेवमचूः । अघोषत्वमूमणः, 'त' शब्दो निवर्तयति()। तत्रायं सूत्रार्थः । उत्तमपराद घोषवतः (१)जमण पर प्रथमागमा भवति । अङ्गां ककेतुः। शरद्यपरा- है। ब्रह्मवादिनः । घोषवत इति किं । योमा हेमन्तः । अश्मा च मे। अयस्मयं वि(१)॥ १ यः कामयते रतिया। साथै नाति रति ग०, चिकिते, ० मुपुस्तकेचाधिकः पाठः। २ वक्ष्णया व्याधारयनि इनि ग०,चिझिने ७ यः पापना रति १० मु. पुस्तके २०म० पुस्तके व अधिकः पाठः । ऽधिका पाठः। २ चास्याच जुहर्देवानामिति ग.. ८ पक्ष प्रक्षिपनौति १० मः । पञ्च- मपधिपतोति ग०। ४ पोष एवेति किमिति ग०, १० निवर्तयतोति इति ग०, इ. मु. च। १. उसमपरातु घोषवत इति र मुः। ५ कृम्मान पकमिति रमा ११ विचूत इति र मु मु०।

·१४ अध्याये १२,१३ सूत्रे । १८५ प्रथम जयापरो द्वितीयं ॥१२॥ प्रथमः स्पर्थ ऊपपरः स्ववर्गीयहितीयमापद्यते(१) । विरफ- शिन्() उदादाय । तथ् षोडशौ()। प्रत्यख सोमः । तथ् सवि- तुः। प्रथम इति किं । तास रोहः(१)। ऊपपर इति कि। वात()() जमा परो यस्यास अभपरः(१) । बाडभीकारस्यासस्थानपरः ॥ १३ ॥ बाडभोकारस्य मते आत्मनासस्थानोपपरः प्रथमः सव- गीयं द्वितीयमापद्यते । समानं स्थानं यस्वासो सस्थानः, न स- स्थानः, असस्थानः । सः परो यस्मात्मः, तथोक्तः । यथा, विस्पो विरशिन्। तथ् षोडशो। अमस्थान इति किं। तपवितुः । नेदं सूत्रमिष्टं ॥ । - १ सोयं हितोषमापयते इति म०, २० म.पा २ विसृपो विरहिन् इति र मु० । ३ षोडशो अभवत् रलि र. मु.। ४ मंरोबोसि रतिगा। ५ वाश चाप्यायनामिनि र मु। । (सबा, चाक हिरनं घरी, इत्यत्र २४ प्रथमपूर्वी रुकारपतुर्थ तस्य सस्थाम, रति हकारस्य चतुर्थापतिः, विशेष- विहिलवात् । मतः बतीयं खरघोष. कापरसृतीयत्वम् । इदमेव सूचमिटम्। पनि र. मु• पुस्तकेऽधिकपाठः। ७ यस्मारमावधपर इमि म०,०मुच।

·ননিৰীয়-সানিয়া अथ न ॥ १४॥ 'अथ' इत्ययमधिकारः। उक्तस्य हित्यविधेर्यथासम्भवं निषे- धोऽधिक्रियते, इति(१) बेदितव्यम्, इत उत्तरं यहच्यामः ॥ अवसाने रविसर्जनौयजिह्वामूलीयोपध्मानीयाः ॥ १५॥ पदावसाने वर्तमानो वर्णा रेफो विसज्ज नीयो जिह्वामू- लीय उपभानीयश्च(२) इत्येते वर्णा हित्वनापद्यन्ते । यथा, जर्क । रेफात् परश्चेति(२) प्राप्तिः। अवसानवचनं विरामाभिप्रायम् । तस्मान्न सन्धाने निषेधः । यथा, जक्क् च मे सूनृता(')। नाति- माछन्ति(५)। मना कक्षेमे । यक्कामयेत। यक्षपाप्मना । वरपर्वमित्यनेनेषां प्राप्तिः। अवसान इति चतुर्णा (६) पृथगेव सूत्र केचिदूचुः। एकीकरणे(१) दोषदर्शनात् । कोसौ दोषः()। अवसाने वर्तमाना विसर्जनीया(१) इत्यन्वयसम्पादनं । ग्रह आशोधूः सुवरितिवदिति चेत्। नैष दोषः। रविसर्ज- नौयादीनां पदावसाने हित्वप्राप्ति रोत्सारिता, इति नेयमत्र अव- निषेधोधित रत्येतदधिक्षतमिति , ग०, १० मु. च। २ रेफविसर्जनीयजिह्वामूलीयोप- भानीयाति ग.। १ परतीति ग०, २० म० च । सुनमा च मे इति ग०, २० म० च । ५ नातिमाईति ग०, ० मु० च। ६ चतुणी वर्णानामिति इ० मु० । ७ एकीकरणपचे रति ग० । असौ दोष इति २० म० हरेफविसर्जनीयादय इति ग०, ९० , मु० च।

·१४ अध्याये १६,१७ सूत्रे। १८७ शङ्का()। किञ्च पृथक्करण(र) सति अवप्ताने किं वा भवतीति साकाङ्गतया वचनमनर्थकं स्यात् । एकीकरणे तु रविसर्जनीय इति वर्णसाहचादवसाने वर्तमानो वर्ण इति च लभ्यते(१) । तस्मादेकीकरणमेव रमणीयम् ॥ जया खरपरः॥ १६ ॥ वरपर जमा हित्वं नापद्यते । स्वरः परो यस्मादसो खरपरः । यथा, दर्शपूर्णमासौ । वर्षाभ्यः । वर्ष नयति । वहिषा। रेफात् परञ्चेति प्राप्तिः । अमेति किं। एभिवों अकः । वरपर इति किं। पाखें । वर्थाभ्यः (५) । वर्षे भिः । अग्निह्यस्य ॥ प्रथमपरश्च प्लाक्षिणाक्षायणयोः ॥ १७ ॥ तयाः पक्षे(') प्रथमपर ऊष्मा हित्वनापद्यते। 'च'कार जमाणमन्वादिशति । सुश्चन्द्रदस्म । अष्टा कत्वः । तस्मादेवं वि- दुषा । प्रथमः परो यस्मादसौ प्रथमपरः (१)। 'च'कारोऽत्र यद्यप्य- ६ प्रथमपर ग.चा १ शशास्तीति ग०, २० मु० च | भी त्वः । तस्मादेवं विदुषा । प्रथमः २ अवसाने पृथक्करले इति र०म० । परो यस्मादमौ प्रथमपाः । ३ इति लभ्यते इति १० मु., रति किं। दवा च वज्रेण चति ग० । ४ वषाभ्यः खामि • मु०। प्रथमपर इति किम् । ५ पाक्षिणाक्षायणयोः पक्षे इति नस्मादेव विदुषा। प्रथमः पगे यम्मा- दमौ प्रथमपर इति इ० म०। पटौहत्वः। .म., गाचा ·ননিৰীয়-জামিয়া अमात्राकर्षकः, तथापि शपसहेवेव सम्प्रत्ययः । अन्यथा अव. साने रविसर्जनीयः, इति सूत्रे जितामूलीयोपभानीययोग्रहणं व्यर्थम् । अनेनैव निषेधसिद्धेः॥ जव्याघोषो हारीतस्य ॥ १८ ॥ हारीतस्य मते अघोष जमा हित्वं नापद्यते । वैश्यो मनुष्या- णां । पुष्थति प्रजया पशुभिः । अस्यापरूप(१)। अघोष इति कि। मह मिमान्(')। ऊष्पग्रहणं पूर्वसूत्रानापेक्षार्थम् । अत्राप्यू- भग्रहणं(२) न क्रियेते। अमेत्येतत् स्वरपरत्वेन पृथक्कार- वेन च सम्बन्ध(५) । तस्मादिहापि तत्सम्बन्धस्यैवाघोषत्ववि- शेषणं स्यात्(')। अतस्तविकृत्त्यर्थममेति ग्रहणं कृतम्(') । अतः सर्वावस्थ अमात्र निषेधभाक् । रेफपरच हकारः ॥ १८ ॥ पूर्वमूभाघोष इत्यु ते धोषोभणो नित्यहित्वे(१) प्राप्ते वि- शिनष्टोदानी()। रेफपरो हकारयकारासष्टहारीतमते हिवं नापद्यते । यथा, दुदुड़े अहयः । रेफपर इति किं। जुह्हें ह- इति ग. मत्सम्बन्धस्यैवाघोषत्व- विशेषः स्यादिनि रम। ६ प्रहलमा कतमिति २०॥ १ वैवानरय रूपमिति ग। रमिरी पक्रियामिति ग० पच वयष्यमपरमिनिमः। सरपरत्वेन प्रथमपरलेन पसार- मिति ग.. सम्बनस्यैवाघोषत्वविशेषो न सान् मु.चा नित्यं दिवे रति म., १०म०पा विशिख दामोमिति र मु.।

·१४ अध्याये २०,२१,२२ सूत्राणि । १८८ धग्निः()। हकार इति किं । एक्रन्ते अन्यत् । रेफः परो यस्मा- दसौ, रेफपरः॥ टवर्गश्च तवर्गपरः ॥२०॥ 'च'कारी हारीतत्वान्वादेशक:(२) । टवर्गस्तवर्गपरो न हित्वमापद्यते । यथा, वषट ते विष्णो। विड् द्रविणं । तवर्गः परो यस्मादसौ तवर्गपरः। टवर्ग इति किं । वाक्त । तते। एव- पर इति किं । षट् कपाल(२) । विड्ड् वै मरुतः ॥ लतवर्णी यवकारपरी ॥ २१॥ हारीतः साविध्यालभ्यते । तन्मते लतवर्गों न खलु यवकार- परो हित्वमापद्यते(') । यथा, लकारः, कल्याणी । वैवो यूपः(')। तवर्गापि()। कन्येव तुना । इषे त्वा । यवकारो परौ याभ्यान्तो, तथोक्तो। परश्च ॥२२॥ 'च'कारी हारीताकर्षकः। पर इत्येकवचनेन चकारी सद्यते । पूर्वसूत्रोक्त स्थनिमित्तयोः परः(१) सोपि न हित्मापद्यते, १ जुम्हे अग्निशाम्यनि, निर• मु। १हारीताबादेशक रति ग०, १० मु०। ३ पटकपालं निः, रति म०,००। . द्विबमापनुन पनि ब. ० ० च । ५ यूणे भवनौति र मु। ६ सबर्गेपोति म०,००० पूर्वसवस्थ निमनयोधः पर पनि ·१९० तैत्तिरीय-प्रातिशाख्ये हारौतमते। यथा, विभूदाव (३)। ग्रावण:(२)। वकार इति किं । कलल्पान् जुहोति। स्पर्श एवेत्येकेषामित्यत्रावधारणानि- राकरणायायमारम्भः(२)। (४)हिले कते परो द्वितीयपयायो द्वित्वविधिर्नास्ति । अनवस्थाप्रसङ्गात् । ननु सवर्णसवर्गीयपर इति परसूत्रेणापि पुनहित्वनिषेधः । पौनरुत्य माभूदिति(')। मतभेदान्नैष दोष इति ब्रूमः । हारौतमतमेतत् , जमा घोषो हारौतेत्यादिसूत्रपञ्चकमनिष्टं (१) ॥ सवर्णसवर्गीयपरः ॥२३॥ सवर्मपरः सवर्गीयपरच हिलं नापद्यते । सवर्णत्वं नाम सादृश्यमुच्यते ०), न तुल्यस्थानकरणतामात्र । सवर्गीयः समान- वर्गसम्बन्धो। यथा, अवकाय । अत्ता हवोषि। पिप्पका ते(')। संयत्ताः। यल्लाहितं । त्वं वात:()। सवर्णपराण्येवमादौनि । . । विभदावने इति ग। २ चा प्रावण इति ० मु० ३ स्पर्श एवैकेषामाचाणामित्यचा- वधारणनिराकरणायायमारभ रति. मु. पग, चिकितपुस्तके अवधारक নিয়ে মিমি। ४ मचिनिने २० मु• पुस्तके चपथ वा' त्यधिकपाठः। ०मु पुस्तकधुनमय पाठामार' 'यथा' इति । ५ पुनर्दिवनिषेधारपौनसलामाल- म्बान इति केचिदिति ग०। ६ हारीनमते धूमा घोष इत्यादि सवपक्षकमिष्टमिनि ग० हारीतम- ताष्मा घोष इत्यादि सूवपञ्चकम- निमिति १० म० ७ सारूप्यमुच्यते इति ग०,५० मु० च ।। से शरव्याय इति १० म०। लयातररुणैरिति १० म०।

·१४ अध्याय २४,२५, सूत्रम् १८१ सवर्गीयपराण्यपि(१) वदामः । अौ न्यौ। प्राञ्चमुप । काण्डात् काण्डात् । तन्ते दुश्चक्षाः । अम्भस्थ ॥ अनुनासिकपूर्वस्तु ककारो मध्य आगमः । गकारश्च तकारे च धकारे च यथाक्रम् ॥ इति वचनादिदमप्युदाहरणं । पाङ्तो यज्ञः पाताः । तान् ब्रूयाधुङध्वमिति । एवम्पर इति किं । वाङ् मे आसन् । षण्मासः । विदथानि मन्महे । दानापा(') ॥ नानुत्तम उत्तमपरः ॥ २४॥ 'नकारोऽयं प्रतिप्रसवार्थः । उत्तमपरोऽनुत्तमो हित्वमापद्यत इति(२)। यथा। यात्रा । यज्ञ यज्ञेन । आटणारः । स प्रत्त्नवत् । पाप्मानं । अनुत्तम इति किं । तम्मा देवाः । उत्तमः . परो यस्मादसावुत्तमपरः। सवर्णसवर्गीयपर इति प्राप्तावयमा- रम्भ (५)॥ अथैकषामाचार्याणां ॥ २५॥ 'अर्थ' इत्यधिकारः। एकेषां मतमधिक्रियत इत्येतहेदित- व्यं), इत उत्तरं यहच्यामः ॥ ४ इति प्रतिषेधप्राप्ताषयमारम्भ इति १ सवर्गपराण्यपीति ग. | सवर्णमरा- सपोनि र०म० पुस्तकवतपाठान्तर। २ दाम्बापोभन् इति र० मु०। ६ ग,चिहिते २० मु. पुस्तके च 'पति' पदं नास्ति। ग०, १० म. च। ५ एकेषां मते क्रियत रत्येनधिकृत बे- दितव्यमिनि ग०, १०म० च।

·१८२ নর্মিীয়-সানিমা लकारो इशवकारपरः ॥ २६ ॥ एकेषां मते हशवकारपरी लकारी हित्व नापद्यते । मजा आलभेत(१) । वस्यो विरोह()। ततो विल्यः(२) । एवम्पर इति किं । कल्माषौ। कल्याणी। हकारश्च शकारश्च वकारच हशवकाराः, ते परे यस्मात् सः, तथोक्त। अत्र हशपरे कार्य मिष्टं, न तु वकारपरे । नापि परसूत्रमिष्ट (५) । स्पर्श स्पर्शपरः ॥ २७॥ एकेषां मते स्प परः स्पशी न हित्वमापद्यते । वाग्देवो। आपामोजमानं । पाटणारः। सप्रनवत्। यमनवानः। स्पर्श: परो यस्मा दसौ स्पर्शपरः। पदान्तश्च व्यञ्जनपरः प्राकृतः॥२८॥ अन्यथा व्यन्जनपर इति स्पर्शव्यतिरिक्तव्यञ्जनपर इत्यर्थः । स्पर्शानामपि ग्रहणे पूर्वसूबेपि स्पर्शपर) इत्युक्तत्वात् पौनरुक्त्य . ८ मुकच । देखो यूप निर• मु० १ चानमन्त इति ग०, २० म० च । वचनमस्ति । तस्मात् कारणात, यदा २ मतवलमो विरोष इनि ग०, १० लकारवकारयोः सरितमंयोगलकारस्य नदा हित्वमस्ति । धर्मयुको दित्व ना. ३ नौति गममिका। चत एव न तु चका. ४ न तु वकारपरे लकारस्य हश रपर इति | नतो विस्वः । नापर- धकारपर इति सूबे स्थितः किं कारण। सूमि। रनि गचिकिमपुरुके म तुपकार रति प्रयोजनमस्ति । लका ऽधिकः पाठः। रख वकारस्य संयोग सरितो यदि। (स्वर्ग इति र मु. मदरा संयुक्त एव सादसंयुक्तस्तदन्यथा इनि ·१४ अध्याये २८ सूत्रम् । १८३ सर्व- स्यात् । न तु निमित्तविशेषनिमित्तिविशेषोऽप्यस्ति(१)। पदा- न्तवं प्राकतवश निमित्तिनो विशेषः । निमित्तस्य तु व्यञ्जनात्मकत्वमिति चेत् । तथापि स्पर्शभागे निमित्तविशेषस्य वैयर्थ । स्पर्शपर इत्यत्र सामान्येन(र) निमित्तविशेषस्य विगत- वात् । तस्मादन्तस्था यरलवा इत्यत्र(१) व्यञ्जनशब्दे नोच्यन्ते । 'च'- कारम्पर्णाक्षरपारिशेष्यावकारस्याकर्षणं(५)। तथाहि, अन्तस्था- दिव्यञ्जनपरत्वे सत्यन्यस्पर्शानामविकतानां पदान्ते स्थिति स्ति । सम्राडित्यत्रास्तोति चेत्। मैव(')। न सशामिति रापर इत्यत्र वैयर्थात् इति शब्दो मकारस्य हित्वसद्भाव बोधयतीत्यध्ययनान- रोधादुपपादितं। तस्मान्नेष निषेधविषयः । नापि ब्रह्मपन्तः, न्यश्मिभिः, इत्यादिविषयः । कुतः, इह प्राक्कत इति विशे- षणं विकृतसद्भाव कल्पयति । अन्यथा स्वस्खवैययात्।। सच्च विकृतित्वं नकारस्य(१) उकारस्य वा अन्तस्थादिपरत्वे मति कचिदपि पदान्ते न दृश्यते । तस्मात् प्राकत इति प्रयोगसाफ- ल्याय नकारस्यैवानुकर्षणं युक्तमिति पारिशेष्यम् । किञ्च माहि- येऽपि नकारस्यैवानुकर्षणं सिक्षवत्कृत्योक्तं। तत्रैव ()सूत्रयो जना। एकेषां मते पदान्तः प्राकतो नकारोऽन्त स्थादिव्यान- . १ न तु निमित्तिविशेषानिमितविक २०म० । ग.चिकितपुस्तकं स्यशाकर्षक, पोस्ति इति ग०, २०१० च । २ मामान्य नापि रति ग०,१०म०च । ५ रनि विशेषः। ममानमन्यन् । मेवमिति ग। ६ स्वम्य वैयर्यादिति ग०. १०मा छ । ७ विकृतत्वं णकारस्थान ग... म. ३ सम्मादन्तस्थादय एवाय इति ग०, ० म.पा ४ चकारो यद्यपि स्पीमानाकर्षक स्थापि पारिशष्यान्न कारस्थामकरणाम पनि ८ तवेयं रति ग... म ·१८४ तैत्तिरीय-प्रातिशाख्ये परो हित्वं नापद्यते । यथा, जनान् पाययति()। श्रीमन्वतोते । एतान् होमान् । पदान्त इति किं । अन्यायन्ति(२) । अन्तस्था- दिपर इति किं। तान् कल्पयति । इमान् भद्रान् । दुर्यान् । प्राकृत इति किं । तान् रक्षध्वं । वैष्णवा रक्षोहणः । ननु कथमव विकतत्वं । रेफादृवर्णात् पर्वश्च तवर्गाच्च परच नः । तवर्गस्थान इत्याहुरन्तस्थानोन्यदुच्यते ॥ इति वचनादस्ति स्थानभेदकृतं(३) विकतत्वमिति ब्रूमः । 'शिक्षा चैवं वक्ष्यति, रेफपूर्वी नकारो यः पदान्ते यत्र दृश्यते । विशेषं तत्र जानीयाद हित्वमित्यभिधीयते ॥ इति । व्यञ्जननमस्मात् परमिति (') व्यञ्जनपरः । प्रकृतिरिति(५) स्वभावः, तत्सम्बन्धी प्राकतः ॥ उदात्तात्यरोऽनुदात्तः खरितम् ॥२६॥ प्रातिहतपादत्ततेरोव्यसनविषयमेतत् । उदात्तात्परोऽनु- दात्तः स्वरितमापद्यते। यथा, स धानः। अथाब्रवीत्। वस्व्य- सि। प्रउगमुक्थ्यम् । तया देवतया। वर्णविभागावस्थायामनुदा- तत्वे सत्येव पुनस्तत्संहितायामेतलक्षणात् स्वरितत्वं प्रउग- मित्यादी विऽयं ॥ १ मियो जनान् पालयतीनिर०म० २ ग, चिकिम पुस्तके ०म० पुस्तके पवारमास इति अधिकः पाठः ३ स्थानमैदे कतमिति ० मुः। ४ पर रमि ग०। ५ प्रवनिः इति म०, १० म० च।

·॥ १४ अध्याये ३०,३१,३२ सूत्राणि । १८५ व्यञ्जनान्तहितोऽपि॥३०॥ व्यञ्जनान्तर्हितोप्युदात्तात् परोऽनुदात्तः स्वरितमापद्यसे(')। यथा, तदग्ने अनृणः(२)। यस्त्वा इदा, इत्यादि । अन्तहितो व्यवहित इत्यर्थः॥ नोदात्तखरितपरः ॥ ३१ ॥ उदात्तपरः स्वरितो(२) वा अनुदात्तात् परोऽनुदात्तः स्वरितं नापद्यते । यथा, य इमं लोक(१) । ता आद्याः । कोरिणा मन्य- मानः । तस्यै हो (')। उदात्तय स्वरितच उदात्तखरितो, तो परी यस्मात् सः, तथोक्तः ॥ नाग्निवेश्यायनस्य ॥ ३२॥ पूर्वसूत्रस्य प्रतिप्रसवार्थोऽयं(र) नकारः। उदात्तारोऽनु- दात्तः खरितमाग्निवेश्यायनस्य मते उदात्तात् परोऽनुदात्त- खरितपरो वा स्वरितं नापद्यत इति(१)। पूर्वोक्तान्येवोदाह- रणानि। १ खरितं सादिति ग. २ चनो भवामीति र. मुः। ३ उदात्तखरितपर इति इ० म०। • मा रमा खोकाम् इति १० म० । समं लोकमिति ग। ५ मस्यै समिति ग मामन्टामजावन राति १० मु० । । पूर्वसूचप्रतिप्रमवार्थोयमिति ग.. १०म० च। चाग्निवेश्यायनमते उदात्तखरितपणे वा नापद्यते इति न इति म० चाग्नि- बेश्यायनस्य मते उदानपरोवा खरित परोवा नापद्यत इति न इनि ० मी एक- मा ·तैत्तिरीय-प्रातिशाख्ये १८६ सवो नेत्येके सा नेत्येक ॥ ३३ ॥ न केवलमुदात्तात् परः, किन्तु सर्व एव सप्तविधस्वरितो नास्तीत्येके शाखिनो मन्यन्ते । तथाहि वाजसनेयिब्राह्मणे, हावेव खराबुदात्तोऽनुदात्तः()। नेदं सूत्रहयमिष्ट ॥ इति त्रिभाष्यरत्न प्रातिशाख्यविवरणे चतुर्दशोऽध्यायः ॥ • ॥ १० दावेव खराबुदात्तश्चानुदासमेति १० म०। दावेव खराबुदानानुदानो इतिग.। A ·अथ पञ्चदशीध्यायः। నుండు नकारस्य रेफोक्मयकारभावाल् लुप्ते च मन्नोपाञ्च पूर्व खरोऽनुनासिकः ॥१॥ नकारस्य रेफभावादूमभावाद्य कारभावाञ्चकाराकष्टयकारे लुप्ते सति मलोपाञ्च (१)। पूर्व स्वरोऽनुनासिको भवति, सानु- नासिको भवतीत्यर्थः । यथा रेफभावात, अग्नीप्स षदः(१)। अथोपभावात्(२), कर्णत्वाकर्णाश्य। बीएस्तचान् । यकारभावाद्यथा, महाएइन्द्रः। यकारे लुप्ते यथा, महाए इन्द्रः । अथ मकारलोपः(५), प्रत्युष्टएरक्षः । सशितं मे ब्रह्म । इत्यादि। मकारस्य लोपी मलोप:('), तस्मात् ॥ ॥ नैकेषां ॥२॥ एकेषां मते पूर्वसूत्रोक्तेषु मानुनामिक ) न भवति । उता- न्येवोदाहरणानि । इदमेवेष्ट न तु पूर्व ॥ ४ मकारलोपात् इति ग०। ५ मकारस्य लोपः, मकारतोप रति १ मकारलोपानि . मु.। २ सौ रेकादमां हिरतिर . पुलकेधिकः पाठः। ३ कमभावादिति ग. १० मु.। ६ माननामि मिति २० मु०॥

·१८८ तैत्तिरीय-प्रातिशाख्ये ततस्त्वनुखारः॥३॥ तत इति सर्वनाम्नः परामष्टात् पूर्ववरात् ()परोऽनुस्खा- रागमो भवति। यथा, सात्रीकादशाए इह । परामुष्ट स्य पूर्वस्वरस्यानुनासिकं गुणं(२) तु शब्दो निवर्तयति । तस्मादनु- नासिकप्रतिषेधपक्ष एवायमनुस्वारागमः स्यात् ॥ सादिषु चैकपद जयापरः ॥ ४ ॥ आगमान्वादेशकः,'च'कारः । सादिष्वेकपदे अखण्डपदे ऊपपरे सति(१) अनुस्खारागमो भवति । यथा, शोएसामोद इब(')। सादिष्विति किं । तासां बौणि च । एकपद इति किं। तंमा स- सृज। (1)अखण्डविशेषणेन कि()। त्रिसाहस्रो वै । जसपर इति कि। माया मायिनां। नान्तविकारात् पूर्वः ॥५॥ न खलु पदान्तविकारात् पूर्वस्मिन्ननुस्वारागमो भवति । वहिस्ते अस्तु()। हिपुजिगेति प्राप्तिः । अन्तर्विकारादिति किं मा पिएसोहिपादं । अन्तस्य विकारः, अन्तविकारः, तस्मादन्त- विकारात् ॥ . १ खरादिति ग० १०० च। २ परामसखरस्थानुमासिकं गुण- मिति र०४०। परामटसरस्थानुनासिक मुपमिति ग०। १ अपरः इति ग०, २०४। ४ मोद तौति ग०, २० मु. च । ५ प्रस्तर मा हिंसौद रति 10 मु. पुस्तकेधिकः पाठः। (पखण्ड रति किमिनि ग पक्ष पवालिसीनि म.र. मु०च।

·१५ अध्याये ६,७,८,सूत्राणि। १८८ अप्रग्रहाः समानाक्षराण्यनुनासिकान्येकषां॥६॥ यानि समानाक्षराणि अप्रग्रहसन्नानि तानि एकेषां मते भवन्त्यनुनासिकानि(१)। कुलायिनी(१)। अप्रग्रहा इति किं । अमो इति । तन इति। समानाक्षराणोति किं । ()सो एवषेतस्याः । प्रग्रहाक्षरयोनियतलिङ्गतया परस्परान्वयो घटते। न प्रग्रहाः अपग्रहाः ॥ पदश्च भुत शाङ्खायनकाण्डमायनयोः ॥ ७॥ यत् मुतवत् पदं तञ्च पदकाले गाङखायनकाण्डमायनयो- मते अनुनासिकं भवति । वी३ इत्य व्रवीत् । प्रस्तुहो३ इत्य- वृतां । पदमिति किं । संहितायां मा भूत् । 'च' शब्दः पूर्वसूत्रोक्त- विधेयसमुच्चयं करोति। अपरे त्याहुः(१) । प्रतकस्वरं पदमिति अन्यं मा भूत्। न छिनत्ति इति। न विचिन्त्या३ इति । नेदं सूत्रहयमिष्ट। अकारस्तु सहितायामपि ॥८॥ सानिध्याद नुनासिकम्लुतो रोते । 'तु'शब्दः प्राक्कताचार्यम- सनिवर्तकः । अत एव संहितायामसंहितायाञ्च प्रकारः पदान्त- मुनासिको(') भवति। यद्य कारः(६) इति सामान्योता, तथाप्य १ रकेषां मते अनुनासिकानि स्य- रिति ग. २ कुलायिनी वसुमतीनिगा। कुला चिनी वसुमतीमिति २००। ३ माथा बै इति ग. चिकितपुस्तके. विभिन्नः पाठः। ४ अपर पारिनि २० मु.। पदामाः मनोमनामिक रति ग०, २० म०। ( यद्यपकार रति ग० ·तैत्तिरीय प्रातिशाख्ये न्वादेशोन्यस्येतिवचनादपिशब्दोनुनासिकतया निमित्त)पदान्त- मेव चकारमन्वादिशति। यथा, सुशोकांसमजलाए । उपह- ता३ । यशोममां३ । यवां(१) इत्य न्यस्यां शाखायां । 'अपि'शब्दः किमर्थः । सत्यराजा३न्। अग्ना३ इत्याह । विचिन्त्यः सोमाश्न विचिन्त्या३ इति । शाङखायनकाण्डमायनयोरप्ययं विधिरकार- सुते(२) सम्मतः॥ सर्वमेकयम पूर्वेषार सर्वमेकमयं पूर्वेषाम् ॥६॥ एकजातमेकयम(') एकश्रुतिरिति पूर्वेषा(') मतम् । यमी नाम खरः, उदात्त इत्यर्थः । पूर्व नाम याचिकाः, तेषां यन- मर्मणि सर्वमेकश्रुति भवति। अन्ये मन्यन्ते, पूर्वे नाम केचि- छाखिनः, तेषां सर्वमेकश्रुतोति । अथापरे कथयन्ति(), सर्व- मकस्वरमनुनासिकं भवतीति() समानाक्षरमात्रापेक्षामधिक्षप्तुं । नेदं सूत्रमिष्टं ॥ इति त्रिभाष्यरत्ने प्रातिशाख्यविवरणे इत्यापस्तम्बानां शाखानां यजुर्वेदलक्षण() पञ्चदशोऽध्यायः ॥ ० ॥ १ बननासिकधर्मनया निमित्तिमं रति ६ चपरे त ति ग01 ग०, ० म च। ७ भवतीति वदन्ति इतिग० । २ ब्रह्माऽम् इति १० मु.1 ८ इत्यापलम्बानां शाबानां यजुर्वेद- ३ विधिरकारे पस्तुसे रनि ग०,०म० च । लवण रति पाठगे ग, चिहिने . ४ सर्व वर्यजानमेकयममिति ० म०। म• पुस्तके च नास्ति। ५ सर्वेषामिति ।

·अथ षोडशोऽध्यायः। अथ सकारपराः ॥१॥ 'अथ' इत्यधिकार:(१)। इत उत्तरे ग्रहणविशेषाः सकारपरा इत्येतदधिकृतं वेदितव्यं । सकार परो येभ्यम्ते ‘सकारपराः । स्रशोहपाश पदादयः वरपरे ॥२॥ 'स, शो, ह, पा, श, इत्येते ग्रहणविशेषा:(२) पदादयः सकारपराः, तस्मिन् सकारे स्वरपरे सत्यनुस्वारागमं भजन्ते। यथा, विस्रसयेत्र)। शोएसामोद इव(५)। प्रोकारेगा किं। आशासाना(५)। हसः शुसिषत् । इखेन किं()। प्रजा मा मा हासोत् । पासुर इरावती। दोर्पण किं । आहतं गभे- पसः। यदासोनः शत्सति()। पदादय इति किं। अनिरुक- थेन वाहसा । सोमं पिपासेत । दहाशमः । वरपरे इति किं । विसस्य( )। हस्तयोः। कविशस्तः। केचिदन मूवे हिग्रहणम- १पयेत्ययमधिकार पनि म०, . ५ चाशामाना नौमनसमिति र ० मु०॥ ६ इख इति किमिति ग०, २ ग्रहणविशेषाणामिति म० । ३ विसंमयेदमेहेनाध्वर्युरिनि म०, शंमति तस्मात् इति । तमाम म विश्वम्य इति • म.। ४ दवति, इति २०, १० म० च । मु०च। म. च। १० . , ·२०२ तत्तिरीय-प्रातिशाख्ये कोकुर्वते । तदनुपपत्र (३)। पदादा इति नियमात् । अहिए- सा(१), इत्यत्रानुस्वाराभावप्रसङ्गात्। ननु हिरासीः परम इत्ये- तदत्रोदाहरणमिति चेत् । तन्मेव(३)। हिपुजिगा इत्यत्र निय- माभावात् । पदादावपदादो च हिग्रहणस्य कार्यसिद्धेः पुनरत्र ग्रहणं व्यर्थ । स्वरः परो यस्मादसो ‘स्वरपरः,' तस्मिन् ॥ विकृतेऽपि ॥३॥ 'अपि'शब्दः स्वरान्वादेशकः । सकारात् परे तस्मिन् स्वरे विक्त तिमापत्रेऽपि व्यञ्जनतामुपगतेऽपि स्यादनुस्खारविधिः(५)। यथा, अपहारस्यग्ने ॥ रापूर्वश्च ॥ ४॥ शग्रहं सादिषु चकारोऽन्वादिति (')। एतदर्थमेव स्वरव्य- त्ययेऽपि शकारग्रहणं तत्रान्ते कृतं। रा इत्येवं पूर्व: शकारः सकारपरोऽनुस्वारागमं भजते । यथा, नाराशंसोभ्यः । अपदा- द्यथाऽयमारमः॥ शरस्तानन्तोदात्ते ॥ ५॥ 'पस्ता,' इत्येतस्मिन् ग्रहणे अनन्तीदासे सकारपरे:(६) । १ समेति ग० । व्यञ्जनत्वमापने प्यनुखारविधिरिनिगा। १ चहिसांयामिति ग01 ५ चशब्दः सादिषु शकारमन्बादिशतीति ३ उदाहरमिति चेत्, मैवमिति ग०, ३० मु० । सादिषु शकारमन्यादिशति • मचा चकार रतिमा . सकारान् परे खरेपि कृते ६ सकारे इति म०।

·१६ अध्याये ६,७,८, सूत्राणि । २०३ भवत्यनस्वारागमः। उत सएस्तासविप्रः (१) । अनन्तोदाते इति कि(२)। अवस्या विशस्ता। स्रशोहेति प्राप्तो सत्यां सका- रस्य वरपरत्वाभावेऽपि नायं विधिनिषिध्यतामिति पदग्रहणम्()। अन्ते उदात्तो यस्य तत् अन्तोदात्त, न अन्तोदात्त अनन्तोदात्त, तस्मिन् ॥ अशएसन ॥ ६॥ 'अगसन्' इत्यस्मिन् ग्रहणे स्यादनुस्वारागमः। अभिव्यगए- सन् । अपदाद्यर्थोयमारम्भः ॥ न शमनं विशसनेन ॥७॥ 'शसनं, विशसनेन,' इत्येतयोग्रहणयोरनुम्बारागमी न भव-. ति()। शमनं वाज्या। शुनो विशसनेन । स्रशोहेति पाप्तिः ॥ मा पदादिरनुदात्तः॥८॥ 'मा' इत्येवं वर्णः पदादिरनुदात्तः सकारपरोऽनुस्खारागमं भजते। अत्र नियमाभावात् सकारस्य स्वरपरत्वाभावेऽपि निमित्त- व भवत्येव । यथा, अहासेन । माए स्पचन्या(')। पदा- दिरिति किं। सिलिकमध्यमासः (१) । अनुदात्त इति किं । मासं दीक्षितः(१)॥ १ सूविप्र इति २० म०। १ धनम्बरोदा किमिति क. । ३ निषिध्यतामिति प्रहपमिति मा. . ४ न स्यादिति १० म०। ५ मांस्त्राचन्या राति १० म. ! ६ मिलिकमध्यमाम पनि र० म०। ● दोधिनः स्यादिमि. म० ·तत्तिरीय-प्रातिशाख्ये २०४ पुमीपूर्वश्च नित्य ॥६॥ 'च'शब्दो मा इति ज्ञापयति । मु, मी, इत्येवम् पूर्वो' मा, इत्येवं वर्ण : सकारपरी नित्यमनुस्वारागमं भजते । उत्पुमाएसए हरन्ति। मौमासते कायें। अनुदात्तत्वनियमनिवर्तको नित्य- शब्द:(')॥ सकायपरश्य॥१०॥ 'च'शब्दो मा इति ज्ञापयति। मा, इत्ययं वर्णी 'सकाय- परों अनुखारागमं भजते । यथा, अमासकाय स्वाहा । नावग्रहपूर्वः ॥ ११॥ मा पदादिरनुदात्त इत्यस्यापवादः (१)। अवग्रहपूर्वो मा, इत्य- यं(२) वो नानुस्वारागमं भजते । यथा, पूर्णमासे वै। अईमासे देवाः। अवग्रहः पूर्वी यस्मादसौ ‘अवग्रहपूर्वः ॥ मासिमासुमासोमासामिति च ॥ १२ ॥ 'च'कारो निषेधाकर्षकः। 'मासि, मासु, मासः, मासां,' इत्ये- तेषु ग्रहणेषु न स्यादनुखारागमः(४)। एषामपि(१) मा पदादिरिति प्राप्तिः। के चिदत्र प्रथमे मासि पृष्ठानोत्युदाहरन्ति। तदसारं(र)। न पदे हिखरे नित्यमित्यनेनैव सिद्धः()। तस्मादयशाखायां १नुदानवनिवतकरति ग .. ४ एष अनुखारागमो न रति ग०। ५ एषाम् इति ग०। ६ सदसाधुरितिर• मु। निषेधमिरिनि म०, इ. मध। २ इत्यस्यायमपवाद इति • मु० । ३ इत्येवमिति • म. , ·१६ अध्याये १३, सूत्रम्। ३०५ बहुवरमुदाहरणमवधारणीयं()। दशसू माःमूत्तिष्ठन्। षण्मा- सः(२)। मासां प्रतिष्ठित्यै ॥ हि-पु-जिगा-जिघाछएसिनेऽतसयदाता सीत् कनी- या-ज्याया-द्राधीया-रघोया-श्रेया इसीया-वसोया-भूयाए सो-जक्षिवा-जनिवा-जिगिवा-जोगिवा तस्थिवा दावा-दीदि- वा-पंपिवा-पीपिवा-विदा-विविशिवा-शुश्रुवा-ससवा ॥१३॥ हि, पु, जिगा, जिघा, कसिने, अतएसयत्, आतासीत्, कनीया, ज्याया, द्राधीया, रघीया, श्रेया, सोया, वसोग, भूयाएसः, जक्षिवा, जन्निवा, जिगिवा, जोगिवा, तस्थिवा, दावा, दीदिवा, पपिवा, पौपिवा, विहा, विविशिवा, शुयुवा, ससुवा, इत्येवम्पर्वः सकारपरोऽमुखारागमं भजते(१)। यथा, हिएसौः परमे(५) । चिनुते हिसायै । तेन पुएखतीः। पुएसः पुत्रान्। लोकमजिगासन् । त्वष्टारमजिघासन् । ब्राह्मणा- च्छसिने । ने इति किं। प्रयच्छस्यभे')। भगे मुष्टिमतएस- यता)। यदिति किं। अतसं न शुष्क। अम्बाश्तासीत् त्वयि। सौदिति किं()। अनुवातासस्तव। कनीयाएसोद्देवाः । ज्यायाए- सो भ्रातरः । द्राधीयाएसो भवतः। अथो रघीयाएसः । १ बड़खरमपरमुदाहरवमवधारणीय ४ परमे व्योमम् इति ग०, १० म० च । मिति इ. मु० । बङवरपरमुदाहणमा- ५ प्रयच्छस्युभे निपामोमि ग०, २० म० च । दरणीयमिति ग०। ( गभे मुष्टिमसमयदिति म०, १० म० च । २ षण्मासो दाक्षिणेन इति इ० म० । ७ इदिति किमिनि ग०, २० म० च । ३ चनखाराममो भवति इमि. मु.। । .

·মানীয়-সানিয়া प्रयाएसं । अथ सोयाएसमाक्रमणं। वसीयासं भागधेयेन । भूवाए मोऽन्येभ्यः। विसर्गेण किं(१) । अन्नादो भूयासं । जक्षि- वाल्सः २) । जनिवासमृधः (१)। वाजं जिगिवाएस(५)। जोगिवाए समिति शाखान्तरे')। द्युम्ना तस्थिवाएस(९) । दाखाएसो दाशुषः(१)। शुचये दोदिवाएस)। पपिवाए- संथ()। पीपियाएसए वरन्तः('')। विहाएसो वै अविहाएस- सक्रम (११) । अथ कारादीतिवचनात्, प्रविविशिवाएसमीमहे । शुश्रुवाएसः(२१)। वाजएससवासः । दाखाविविशिवाशुश्रुवेत्यत्र स्रादिषु चैकपद इति प्रास्या शकारपरोऽनुखारागमः(१२) किं न स्यात्। अथ सकारपरा इत्यूभविशेषस्य सकारस्यानुवृत्ते- रिति वदामः । तईि असीया यसौया तस्थिवा सस्वा इत्यत्र सकारपर एवागमः किन्न स्यात् । उच्चारणसामदेिवेति प्रथमः परिहारः । अथवा आतासोत् कनीयासमित्यादिषु(१५) सर्वत्र १ सविसर्गण किमिति ग० । शुचयो दीदिवांसमिति ग०, २०१० २ अक्षिवांमः पपिर्वास इति ग०, २० म० च। पपियांसम विश्वे रनि म०,०मु च । ३ हजनिवांसं मधेभि इति ग०, १. पीपिवांसः सरखत इति ग०, १० म० ० म० च। ४ वाजजिगिर्वास रति ग० । वाज ११ विद्वांसो वै पुरा होनार रतिर. जिगिर्वास इति ५० म. ५ जोगिवांसः स्यामेति शाखासर इति १२ यत्र यांस रति ग०, २० मु० च। १३ प्राप्नया पपरोनुखारागम रतिमा। (नस्थिवांसो जनानामिति इ० म० । १४ कनीयाध्यायेत्यादिषु इति म०, र. दासः सुतमिति १० मु.। 0 मु.। ७ ·१६ अध्याये १४,१५,१६,सूबाणि । दोघीनन्तरमेवानस्वारमिति च स्थानसाहचर्यादवापि(१) न स्थादनुवारस्य इखानन्तरं() स्थानमित्यपरः परिहारः ।। आकारकारोकाराः सिषिपराः पदान्तयोः ॥१४॥ सिषिपरा प्रकारेकारोकारास्तयोः सिष्योः पदान्तयोः सतो- रनुस्खारागमं भजन्ते। यथा, ययासि पक्वगन्धेन। तमामि गहता(२)। दशहवोषि। ज्योतीएषि कुरुते। अग्न आयूएषि । अवभृययजूएषि(')। पदान्तयोरिति किं। तम्माहासिष्ठः(') । मनोषिणी मनसा। प्राकारेकारीकारा इति दीर्घेण किं। यथा, नसि युक्तो () । ज्योतिस्त्वा ज्योतिषि। आयुषि दुरोणे। सिषी- त्यत्र इकारेण किं । प्रजाखेव प्रजातास। भोषधीषु तनूषु बदम् ॥ विकृतेऽपि ॥ १५॥ 'अपि'शब्दान्वादिष्टे, सिष्यारिकारे विकृतेऽपि यकारमा- पत्रे(') भवत्यनुखारागमः । यथा, छन्दास्यपदधाति । हयोर- थासादयेत् । सपूएण्यग्ने जिह्वा ॥ अनाकारो इखरसाङ कृत्यस्य ॥ १६ ॥ प्राकारादन्यः, 'अनाकारः' ईकार अकारयेत्यर्थः । तयोरेव ५ वाभियोगमा इति । ममि थाधीयते इति. r १ अनुसार नि सारचर्यादवापोनि मा २हखान्तरमिति ग० । ३ गहनामजुष्टा पनि २० मु। ४ अवस्थयजषि जुडोमोति म०, २० , ७ यकारमापनऽपि पनि म०, १० ·तैत्तिरीय-प्रातिशाख्ये प्रक्ततत्वात् साएकत्यस्य मते इंकार अकारश्च समापद्यते । हधोषि भवन्ति। समिष्ट यजूषिजहोति। अनाकार इति किं । वयासि । नेदं सूचमिष्टं ॥ न पदे दिखरे नित्यं ॥ १७॥ 'विखरे पदे' वर्तमानाः(१) आकारकारोकाराः पदान्ताः सिषिपरा(२) नानुस्वारागर्म नित्यं भजन्ते । यथा, स्ततो यासि(२)। यासि दूतः। 'नित्य'शब्दः प्रास्यन्तरप्रतिषेधार्थः । विधतः पासि नुत्मना । स्रशोहेतिप्राप्तिः। प्रथमे मासि पृच्छा- नि(५)। मा पदादिति ५) प्राप्तिः। हो स्वरौ यस्मिन् विद्यते तहिवर, तस्मिन् ॥ जौषि-जिगासि-जिघास्यजासि-यजासि-ददासि-द- धासिवतयासि च ॥ १८ ॥ 'च'कारो निषेधाकर्षकः । ऋजौषिप्रभृतिषु ग्रहणेषु नानु. खारागम: स्यात् । अकारेकारोकारा इति प्राप्तिः । बहुखर- लादेषु पूर्वसूत्रनिषेधानिषिध्यति(६) अत्रायमारम्भः। यथा, तेनर्जीषि) अच्छाजिगासि। जिघासौति शाखान्तरे । आत्व- मजासि गर्भधं। हविषा यजास्यग्ने महत् । याभिर्ददासि दा- शुषे । दधासि दाशुषे कवे। अखमावर्तयासि नः ॥ १ दिखरे वर्तमाने इति क. । २ पदाम्नसिपिपरा इति १० म०। पूर्वमूयनिषेधाननिषिध्यनीति रस्त तो यासि वशां पतु इति इ० मु. । ग० । पूर्व मूत्रनिषेधो म सिध्यनीति ४ पृष्ठानि इति ग०। १० म०। ५ मा पदादिरितीति ग०, र. तेनर्जषि सवाणि इति इ. म। . ६ ·१६ अध्याये १८, सूत्रम्। दश्सनाभ्यो-दसोभिर्दसं-वृषदरशो-दएका द- ष्ट्राभ्यां परः ॥ १८ ॥ 'दएप्तनाभ्यः' इत्यादिषु ग्रहणेषु 'परः' एवानुम्बारागमी भवति । यथा, वश्वानरस्य दस नाभ्यः । म जोपावश्विना दए सोभिः । भिरिति किम् । अतोरिशादमः(१) । पुकदम मनिम् । गोषद शस्ते(२)। पशून् दएशुकाः(२) । दएट्राभ्यां मलिम्बून् । दएसेत्येतावतवालम्, किमखिलपाठेन(*)। कुवता ममापदसदित्यादी') मा भूदिति। पर इति किं । पदण इत्यत्र स्थानहयेऽपि सादिषु चैकपद इति प्राप्तो सत्यां पूर्वत्र मा भूदिति। ननु ग्रहणमामदेवानुम्बारागमः(र) पूर्वत्र न भवति । यथा, इसोयाबमोयेत्यादौ ग्रहणसामर्थादुपपादितं । नष दोषः। सादिषु चैकपद इत्यत्र ऊममामान्य मुक्त । अथ मकारपरा इत्यत्र तु तहिशेष उक्तः । मामान्यविशेषयोर्विशेषा बलोयानिति न्यायः(१) । तथा सति बलवहाधनमेवा ) भषण व तु दुर्बलबाधनमिति()। तत्रैव ग्रहणसामर्थ्य ममर्थनीयं, ५ कुवनो में मोपदमत इति १० १ धुमाकोनोरिशामद इति ग०, इ. ० म, गा च। ८ अनुसार इनि १०, म., बजयानिति न्याय रति ग०. र. २ षट्शन धातुरिति १० म. । पृषदंशस्त धातुरिति ग०। ३ पशः दंशकाः स्वरितिग.! पणन रंशकाः स्युपविषचीनम् इति ० म । ४ किमखिलपदपाठेनेति ग०, माचा ८ बलवता बलबद्धाधनमतिमा न दुर्लभवायनमिभि इति । १० म. च।

·तत्तिरीय-प्रातिशाख्ये २१० नत्वत दुर्बले स्थाने )। तथाहि (२) अधिकः पुरुषोऽधिकं विरी- धिनमेव बाधते, भूषणत्वात्, न तु कदाचिदल्पमिति(२) पर- शब्द(५) उपपद्यते॥ मस्ये मसतै- यसद्यसबसते वसगः ॥ २०॥ 'मस्य' इत्यादिषु स्यादनुस्वारागम. (५)। यथा, पशूनाभि मएस्ये () । शूरमसते भट्रा इन्द्रस्य(७)। शोचिषा यसदिख न्यत्रिणं । इषवः शर्म यसन्()। अग्निी वसते रयिं । तिग्मशृङ्गो न वसगः । मएस, यएस्, वास, इत्येतावतैवालं, किमुत्तरपाठेन)। उत्तमस्यावति । यस्य भयासः(१)। अद्य वस वसति । इत्यादी मा भूदिति ॥ उन्न वशं ॥२१॥ 'उत् न' इत्येवम्बर्वे 'वयम्' इत्यस्यानुसारागमः(११) । उद्दशमिव येमिरे । प्राचीनवशं करोति । एवम्पर्व इति कि। भवति वशं वा एष चरति ११) ॥ ८ . १ दुबलस्थाने इति ग०, २० मुच । शोचिषा दूषव गर्म यमन इति २ तथापीति ९०म० । ६० म०। ३ कदाचिदप्यल्पमिति इति ग०। काचि र किमखिलपदपाठेनेति ग०, .. दन्मबलमिति इति इ. मु।। मु० च। ४ पत्र पाशब्दप्रयोग इति ग० । परशब्द १० भूयांमा यज्ञकनक इति प्रयोग इति १० मुः। ५ एषु धनुखारागम इति ग० । ११ वशमित्यस्मिन् पहणे स्यादनखा- ६ पशूनाभि म य इति इति ग०, इ०म०च । रागम इति ग०, • मु० च । ७ चनु नौ भार मंसते भदा इन्द्रस्य १२ ब्रह्मवर्षस एव भवति वशं या रामय इति । एष चरति इति १० म०। म.

·१६ अध्याये २२,२३,२४,२५, सूत्राणि । २११ अक्रस्त क्रश्स्यते-रस्स्यते-म्रशते ॥ २२॥ एतेषु(') स्यादनुस्खारागमः। द्यां वाज्यक्रम्त(२)। उत्- कए स्यते स्वाहा। उपरएस्यते स्वाहा। नास्माद्राष्ट भए- शते॥ रएझै च ।। २३॥ 'रएटे' इत्यस्मिन ग्रहणे स्यादनुम्बारागमः । पूष्णो रएयै । 'च'कारस्य व्यतिहारेणान्वयादुत्तरसूत्र(२) प्रयोजनमुच्यते ॥ ऐकार उख्यस्य नितान्तः ॥२४॥ 'रएखै' इति ग्रहणे (५) पूर्वसूत्रस्थचकारसमर्पितः ‘ऐकारः', 'नितान्तः', भवति, 'उख्यस्य,' मते(१) । 'नितान्तः' तीब्रतरप्रयत्न इत्यर्थः )। नैतन्मतमिष्ट ॥ विरित्रि सङ्ख्यासु॥२५॥ 'वि,रि.वि,' इत्येवम्पर्व ऊष्मपरोऽनुम्बारागमः स्यात्, एभि. यदि सङ्ख्या', उच्यते, 'असु’ मुशब्दं वर्जयित्वा । सु इति सप्तमी विभक्तिरुता । यथा, अकारः प्रथमाविभक्त्यपलक्षणं । विएणत्यै() खाहा । यहिएगति । चत्वारिशते स्वाहा। बिश्यते ६ १ चक्र त्यादिषु इनि ग0, ६० मु० च । ५ मतम् इति ग. २ यां वाक्रस्त इति ग०। तोत्रप्रयत्न रति ग०। ३ बनिहारेणान्धय उत्तरमत्र रति १० म० . विशत्य इति क० । प्रतिहारेणान्वय उत्तरमूत्र इति ग० । ८ यदि शनिई तेन विरलीरनि ४ रचा इत्यस्मिन ग्रहणे इति ग०, १०मच ग०, १० म० च।

·२१२ तैत्तिरीय-प्रातिये स्वाहा । त्रिए सवयश्च । त्रिग्रहणं विस्पष्टार्थ । यतो विरिसङ्- ख्यास्वित्येतावदेवास्तु(९) । यथा वा घोषपूर्व इत्यत्र वकारी विस्य- टार्थः। । सङ्ख्येति किं । विशे जनाय । स रिषः पातु(२)। त्रिष्टु- भवाम्मै । अस्विति कि । त्रिवारोचने दिवः ॥ शिसुमारः-शिक्षसएश्वा-सत्सा ससृष्ट-सस्कृत्य- सस्कृत-सशित-सएशिता-किरशिल किएशिला॥२६॥ 'शिशुमारः' इत्यादिग्रहणेषु स्यादनुस्खारागमः। सिन्धोः शिएशमारः(२)। किन्तत उच्छिषतीति(५)। उभयतः सवायि कुयात् ५) । सस्रावभागा स्थ(१)। सएसृष्टजित्(१)। शरीरमेव सरस्कृत्य( ) । तन्नः सएस्कृतं । ब्रह्म सशितो ह्येष(')। शरव्ये ब्रह्मस एशिता । किशिल वन्यया ते। परकिशिलग्रहणं पदेकदेशतया बलपादानार्थ। किशिलथतुर्थः(१०)। नमः किए- शिलाय च ११) । ननु ससृष्टे त्यत्र षकारपरोऽनुस्खारागमः किं न स्थात् । मैवं । अत्र सूत्रे मर्वत्र पदादिवर्णानन्तरमेवानुवार- १ विरिमङ क्याम्वित्येनावनेवालम् इति ग०, १० मु०च। २ पातु मक्तमिति ग०, इ. मु. च। ३ शिंशमारो हिमक्त इति इ० मु. ४ उषितीति यदधिरण्ये एका इति १० म०। ५ कुर्यादवदायाभिरिति इ० म०। ६ मंसवभागा स्थेति ग०। ७ संमृष्टजित मोमपा इति ग० । ८ मस्ख त्याभ्यारोतीनि इनि र० मु । रोष वहन् इति ०.मु. । वेषां खा दुपंसद इति ग० । १. चतुर्थो वन्य इनि ० म० । ११ कि शिलाय च क्षयणाय च इति इ० म. ग. चा ·२१३ १६ अध्याये २७,२८,२८,सूत्राणि । दर्शनात्। तत्साहचर्यादत्रापि तथैव विज्ञेयं, न वैपरीत्ये कारणमस्ति ॥ सिह इकारपरः ॥२७॥ . 'सि, ट, टु,' इत्येवम्पर्बो 'हकारपरः,' स्यादनुस्वारागमः । यथा, सिएहो वयः । शततहीएम्तएहन्ति । दृह व मा हाः। एवम्पूर्व इति किं । सपत्नसाही स्वाहा। अनतिदाहायोवाच । ऋकारेण वालं, किं तकारदकाराभ्यां । ग्रहाणामसमत्य। एव- म्पर इति किं । सिषासन्तीः। दृष्वोमनु। नत दृश दीप्यते । हकारः परो यस्मादसौ, 'हकारपरः ॥ महिष्ठस्य च ॥ २८॥ 'महिष्ठस्य' इत्यस्मिन् ग्रहणे 'च'काराकष्टहकारोऽनुस्खा रागमो भवति(१) । यथा, महिष्टव प्रभृतास्य। 'च'कारः कि मर्थः । अत्रैव ग्रहणे ससकारपरो मा भूदिति ॥ आदिरहतिरल्होऽएहार होमुगत्यहा-अएहसो- ऽएहसाएशमएशुभिर शभुवावअध्शवोऽपर- एमएनएनाएशोरएशायोपावरशी ॥२६॥ अवग्रहः,(२)अएहतिः, अहः, अहो, अहोमुक्, अहाः, अहसः, अएहसा, अशं, अशुभिः अशभुवा,अश,अपशू, १ चकाराष्टहकारपरोनुखारागमो २ ० म० एनके ग. चिकितपुम्न के प भवतोति ग०, १० मु० च । चकाराष्ट- रति पाठगे नान्नि। इकारपरानुखारागमः स्यादिति ग० । चवग्रह, ·२१४ तैत्तिरीय-प्रातिशाख्ये अशवः, अशः, मश, अएशून्, अशना,अशोः, अशाय, उपाएशु, अशो, एतेष्वादिरनुस्वारादिकं भजते(१)। यथा, परिहेषसो अएहतिः । अपहोमुचं षभ(२)। सूत्रे संहितायामो- त्वविधनात्()। अहर्देवानामित्यादी न स्यादयं विधिः । किन्तु यस्मिन् विप्तजनोयो रेफ नापद्यते, तस्यैवोपादानं । अएहो- विद्या। अएहोमुग्भ्यां(४)। नन्वयं चैकबन्धः, रेफप्राप्तस्यायं(') विधिः, विहितानुस्वारस्यैव रेफनिषेधतेति, नेपदोष:(५) । सिद्धस्यैवानुस्वारस्य स्थाबाध्यता नतु विधिरितिदिक्पालः(१) । ऋतपाश्चात्यपहा । अतीतिकि। षड़हा भवन्ति। तेनो मुञ्च तमहमः । अहसा वा एष गृहीतः। अहेत्येतावता सिद्धे कुतः सकलपदपाठः()। स रममह वसन्तायेत्यत्रादि निषे- धार्थः) । परिश्यामोश(०)। षड्भिर एशभिः पवति । त्वया अशभुवा सोमं । भुवेति किं। अए येतावता(११)। ग्रहणे क. । ४ १ धनुखारागमो भवतीति ग०, २० म० च । ७ अनुसारस्य बोधनं नतु विधि- २ वृषभं यज्ञियानाभिति ग० । रिति ० म० । सदस्यैवानुसार ३ संहिताधामोत्वस्यामानादयं विधिरिति स्यबोधनामतु विधिरिनि ग० । ८ सिद्ध सकलपाठः किमर्थ नि । होमुग्भ्यां द्विकपाल इनि ग०। ९० १०म०। वसनायेत्यन निषेधार्थ रति . ५चक्रवन्धो रेफप्राप्तस्यायं विधिरिति मु. । वसन्तायतिनिषेधार्थ इति गला १० परिपथ्यामो मेति ग०, ६ निषेध रति नायं दोष इति ग०, १० मु०च। ११ एतावत इति ग०। मु० च। ग.।

·१६ अध्याये ३०, सूत्रम् । २१५ " तथाविधपदसावादरमित्यत्र न स्यात्(१) । तेनाएशमत् অলিমিঃ। মাকিনিষনা অন্য ৰূল: इत्यप्युदाहरणं । कण घेतावश्शु,(२) । प्राणा बा अशवः । अशरएशस्ते । यमादित्या अश(२) अशूनपराङ्गाति । अध्. शुना ते अशः । यो वा अशोरायतनं(५) । अध्याय स्वाहा भगाय । उपाशू सवनोपाए सवनं(")। तमुपा शमवस्था- पयन् (१)। अखि त्येतावति गृहोत इतरेषां परिग्रहएं (७) स्यात् । तथाविधपदसद्भावात् । अयोभयं गृह्यते पदमे कदेशश्च किए शिलवत् । तथा सति पदैकदेशेषु पशु पशुपते अद्येत्यादिषु प्राप्नुयात, अनुखारागमः(८) । तच्चानिष्टं। आदिरिति किं सर्वेषु स्थानेषु मा भूदिति । यथा, अहस इत्यादि ॥ अवग्रह उदात्तोऽरसेऽएसायात्माभ्यामसाविति ॥ ३० ॥ 'अवग्रहः, आदिरित्ययः। यदि पदादिकदात्तः स्यात् ताई 'असे असाय, अताभ्य, असो', इत्येतेषु स्यादनम्बारा गमः। 'इति'गदः स्वरूपवाची । दक्षिणेम उपदधाति । शियए सामाय स्वाहा । अमाभ्यां म्वाहा। उत्तरे एमायव प्रति दधाति । आदिरुदात्त इति किं । असावववोच चित्रविहिता ॥ १ चप्यकारादिति ग०, १० म० च । ६ नमपांगौ ममस्थापयर्यानि ग० । २ वृष्णोत.व इतिगा। ० रतरंषामपरिग्रहः म्यादिनि रति ग, ३ चशमाप्याययन्तीति इ० म० । १० म० च। चायतनं वेदेति ग०, इमु च । ८ प्राप्रथादनखार इति ग, ९. मु. ५ पदुपांश सवनमिति म.,.मःच। च।

·নদিয়-সানিয়া नासावा नासावा ॥३१॥ आद्यदात्त १) मत्यस्मिन् ग्रहणे न खलु स्यादनखारः)। ब्रूयादसावेहोत्येव । इति त्रिभाष्यरत्ने प्रातिशाख्यविवरणे षोड़शोऽध्यायः ॥ * ॥ . १ चायुदात्तत्व इति ग०। २ सत्यप्पसावत्यसिन ग्रहणेन सलु स्यादनखारागम इति २०, ·अथ सप्तदशोऽध्यायः। -~-2050cc- - तौबतरमानुनासिक्यमनुखारोत्तमेधिति शैत्यायनः ॥ १ ॥ 'अनुस्वारश्च उत्तमाश्च अनुस्वारोत्तमाः', तेषु, 'तीव्रतरं', भवति, 'आनुनासिक्यम्', इति 'शैत्यायनः' नाम मुनिर्मन्यते। तीबादधिकः, 'तीब्रतरः(१)। अनुनासिकानां भावः, 'आनुना- सिक्य'(२)। नासिकाविवरणादानुनासिक्यमित्यस्य विधेः प्रयत्न- दाढयमुपदिश्यते। यथा, अग्नीएप्सषदः। (३)यकामनामयते । वञ्चते परिवञ्चते स्नायूनां। मणिना रूपाणोन्द्रेण। एतेविति कि। रुक्ममुपदधाति। तिग्ममायुधं । सुश्लोकान्३ सुमङ्गलान्३ ॥ समय सर्वति कोहलीपुत्रः ॥२॥ 'सर्वत्र' आनुनासिक्यवणेषु(५), तीव्रतरत्वं समानमिनि(') 'कोहलीपुत्रः', मन्यते । सराणः । संयत्ता । न्यङङग्निः(१) । उपहतान्३ हो इत्याह । इत्यादि । - म। १ तोबादधिकं तीब्रतरमिति ग०, १० मु० च । ४ अनुनामिकवर्गषु इनि १० २ अनुनासिक एवानुनासिक्यमिति ग० । अनुनासिकताऽनुनासिक्यमिति ०म०। ५ मममिति इति ग०, १० म. ३ मांस्त दधामि, मत्यान पाविवेश, इनि चा ६. म. पुस्तकेऽधिकः पाठः । ६ न्यग्निदेव्य इति • म । २८ ·२१८ तैत्तिरीय-प्रातिशाख्ये अनुखारेऽण्विति भारद्वाजः ॥ ३ ॥ 'अण' सूक्ष्मतमं आनुनासिक्यम्, 'अनुस्वारे', स्यादिति 'भारद्वाजः', मन्यते । यथा, तनुवा जयत्व सत्वा । अनुस्वाराद- न्यत्र शैत्यायनविधिः, उत्तमेषु तीव्रतरत्वं, यमादिषु तीव्रमात्र- मिति ॥ नकारस्य रेफोयायकारभावाल लुप्ते च मलोपाचोत्त- रमुत्तरन्तौबतरमिति स्थविरः कौण्डिन्यः ॥४॥ 'नकारस्य' 'रेफोमयकारभावात्', 'च'काराकष्टयकारे 'लुप्ते' सति 'मलोपाञ्च', 'उत्तरमुत्तरम्', आनुनासिक्यं आनुपूर्वेण 'तो. व्रतरं' स्यादिति ‘स्थविरः कोण्डिन्यः' मन्यते । यथा, त्रीए रेकादशानित्यत्र(१) आनुनासिक्यं संयोगमात्रत्वात् । शुक्लाश्च मष्णाश्चेत्यत्र तु संश्लिष्ट । महा इन्द्र इत्यत्र तीब्रतरम्() । सएशितमित्यत्र तोबततममित्यानुपूर्वेण विधेय()। अत्र(') त्यायनविधिः॥ व्यञ्जनकालश्च स्वरस्यावाधिकः ॥५॥ 'च'कारः स्थविरकौण्डिन्य मन्वादिशति । 'अत्र'अनुस्वारविधान, सानुनासिक खरस्य' 'व्यञ्जनकालः' इखाईकालः 'अधिकः' स्यादिति स्थविरः कौण्डिन्यो मन्यते युञ्जाथाए रासभं युव. १ बौन एकादशान इत्यत्र ति इ. ३ यानुपूर्य विज्ञ यमिति ग०, ६० मु०॥ मु० च। तीबतर इति क. ४ चतोयबेति र म ·१७ अध्याये ६,७,८, सूत्राणि ।। २१८ मित्यादि। अत्रैव स्वरस्येतिकि, स्वरादिषूत्तमेषु उत्तमभावनैव- मधिककालं मा भूदिति(')। वोग्निः(२) । खारविक्रमयोईढप्रयत्नतरः पौष्करसादेः ॥ ६ ॥ बारे विक्रमे च प्रयोगः 'पौष्करसादः' मते 'दृढ़प्रयत्न तर' (२) भवति । 'वार' स्वरित इत्यर्थः । 'विक्रमः' नाम अनु दात्तविशेषः । यथा, योऽस्य खोग्नि.(३)। आस्य हविः प्रियं । खारविक्रमयोरिति किं। गां वाव तो तत्(५) । दृढ़ः प्रयत्नो यस्मादसौ दृढ़प्रयत्नः(६), अतिशयेन दृढ़प्रयत्नः ‘दृढ़प्रयत्न तरः॥ प्रयत्नविशेषात् सर्ववर्णानामिति शैत्यायनः ॥ ७ ॥ 'सर्ववर्णानां' प्रयोगस्योचित प्रयत्नविशेषात्'(१) दृढप्रगनतरो भवतीति शैत्यायनः' मन्यते। यथा, इषे त्वेत्यादि । एतानि() सप्त सूत्राणीष्टानि॥ नातिव्यक्त न चाव्यक्तमेवं वर्णानुदिङ्गयेत् । पयःपूर्णमिवामत्रहरन्धोरो यथामति॥ १ सादिषूनमेष तमलभावे चैतदधि- ५ नौ नानपार्थ अवदतामिति २०म० । ककालविधानं भा भूत इति इ० म०110, ६ दृढः प्रयाको यस्य म रनि ग० । चिहिते ‘सादिषत्तमपूत्तमाभावे' इति वि- दृढः प्रयत्नो यस्यामौ दृढप्रयब रनि शेषः। २ खोनिः इति पाठः क. एव । ० प्रयोगः वोचितपय विशेषादिति ६०म०। ४ स्वोग्निस्तमपि इति ग०, एम० च। ८ नैनामोनिगर, १० म० च । म.। ३ दृढप्रयत्न इति का ·२२. तत्तिरीय-प्रातिशाख्य इत्यात्रेय आत्रेयः ॥८ 'अतिव्यक्तम्' अतिस्पष्टम्, 'अव्यताम्', अस्पष्टञ्च, यथा, “न' भवति, ‘एवं', 'वान्', 'उदिङ्गयेत्' उच्चारयेदित्यर्थः । ‘पयः- पर्णमिवामत्र' क्षीरपरिपूरितं भाजनं, 'हरविव', यथामति मति- मनतिक्रम्य वर्तमानः, धौरः अध्येता, भावयेत्() 'इत्यात्रेयः', मन्यते ॥ इति त्रिभाष्यरत्ने प्रातिशाख्य विवरण सप्तदशोऽध्यायः ॥ * ॥ १ सूत्रग्रन्थ पद्यरचनाम्रायो न दृश्यते । अयान्यव तु भूबाटकं पद्येनोपन्यस्त । अपितु चाययो भाष्यशाला कथमवाचीनस्य तस्य सर्व प्रामाण्य महोतं, तस्मात पद्यमयसमाथि म सूवकारलतानीत्याशयते। यथा भाष्यकार: खीयमाला- चरण चोकयो व्याख्या स्वयं कृतवान्, नथात्रापि खोत प्रमाण पद्यानां बारानं कृतं मत मत्रत्वेव परिगणित भित्यनुमौयते । २ पराधिकारी धीरो भवेदिति का ।

·अथाष्टादशोऽध्यायः । ॥ ओकारन्तु प्रणव एक ईटतोयमानं ब्रुवते ॥ १ ॥ 'प्रणवे' 'प्रोकारम्', 'अर्धटतीयमात्रम्', 'एके ब्रुवते' एके प्राचार्याः, अर्घटतौयमात्रमाहुः, इत्यर्थः। अई तीयं ययोस्ते अईटतीये, अईटतीयमात्र यस्यासी अर्बतीयमानः। यथा, समुद्रो बन्धुः, ओम् । ओं येभ्यश्चैनत् प्राहुः(१) । श्री इषे खा। ओं ब्रह्म सन्धत्तं । कालनिर्णयेप्य वं निर्णोतं (२), स्वाध्यायारम्भशेषस्य प्रणवस्य म्वरस्य च । अध्यायस्यानुवाकस्या,-न्ते स्थादईटतौयता(३) । 'तु'शब्दस्य प्रयोजनमुच्यते । सन्धाश्यराणां वेदञ्च प्रणवञ्चा न्तरा(') तथा, इति कालनिर्णये। सन्ध्यक्षराणां इवान सम्ती- ति पाणिनीये अपि। ओकारमात्रस्य दीर्घकालो निरूपितः । इह तु प्रणवस्थत्वविशेषणादसौ(५) काली निषिडाते । वेदस्य प्रणवे तु स्यात् समकालहिमात्रता इति प्रणवविशेषे काल- विशेषकाल: प्रत्येक प्रत्येतव्यः(१॥ १ येभ्यधनत् प्राडा, चोमिति ग०, ६०, वंदप्रणवान्तरा इति १० मु.। ५ प्रणवस्यत्वविज शाम २ एवं वर्णितमिति ० मु०॥ ३ खाध्यायस्यानुवाकस्यान्न इति का । प्रभवविशेष कामविशेषः प्र. ४ वेदे च प्रणवो मामारा इति ग। त्यतय इति ग, मु.। म० च। मु.।

·२२२ तैत्तिरीय-प्रातिशाख्थे उदात्तानुदात्तखरितानां कस्मिएश्चिदिति शैत्यायनः ॥२॥ तेषां मध्ये(') 'कस्मिएश्चित्' खरे, प्रणवः प्रयोक्तव्य इति 'त्यायनः' मन्यते(२)। यथा, श्रीम् । धृतप्रचयः कौण्डिन्यस्य ॥३॥ तस्य मते(३) प्रणवो ‘कृतप्रचयः' भवति। चतुर्थः खरी'त- प्रचयः' इति कथ्यते । ननु प्रचयपूर्वश्च कौण्डिण्यस्येति वत् प्रचय इत्येतावतैवालं, किं धृतशब्देन । मैवं । पदहयेनाप्यनेन नाम- धेयमेवाभिधीयते । यथा(५), अर्यभेदाभावेपि प्रयोगभेदोस्तीति प्रयोगाचार्य: प्रकटयति()। यथा, भीमसेनी भीमः। सत्य- भामा सत्या (६) । पिधानमपिधानं । दीपः प्रदीयः । इत्यादि। मध्यमेन स वाक्प्रयोगः ॥ ४॥ ' प्रयुज्यत इति 'प्रयोगः'। 'मध्य मेन' उच्चनोचसमाहारविचक्ष- णेन(१) प्रयत्नेन प्रणवः, यत्र क्वच न वाचस्थाने 'प्रयोगः भवति 'सः' इति कौण्डिण्याभिमतः पूर्वाती ग्राह्यते। वाचि प्रयोगो 'वाक्प्रयोगः ॥ खरितः प्लानिलाक्षायणयोः ॥ ५॥ 'पाक्षिनाक्षायणयोः' पक्षे() 'स्वरितः भवति। नैतत्सूत्र- चतुष्टयमिष्टं ॥ १ उदानुदात्तखरेतानां मध्ये इति ग०, ५ प्रयोगान्तरचातुर्य माचार्यः प्रकटयतौति म. प्रयोगाचार्यमाचार्यः प्रकटयति इति २ ते इति ग०, इ. मु. च। ३ कौगिन्यख मते इति ग०, इ. मु. ६ भामा सत्यभामा इति ग• दू० म० च । ७ समाहारविलक्षणेनेति ग०। ४ मथाहीति ग०, १० म०प। ८ तयोर्मध्ये इति क० । , १०म० च। ० मु.।

·१८ अध्याये ६,७, सूत्रे उदात्तो वाल्मोकः ॥६॥ तस्य मते १) प्रणवः 'उदात्तः', भवति ॥ यथाप्रयोगं वा सर्वेषां यथाप्रयोगं वा सर्वेषां ॥७॥ 'यथाप्रायोग'शब्देनोदात्तोऽभिधीयत इति माहिषेयपक्षः प्रणव(२) 'यथाप्रयोगम्', 'वा' कुर्यादिति 'सर्वेषां ऋषीणां मतं । वररुचिपक्षस्तु वक्ष्यते, अध्येयमाणं 'यथाप्रयोग' यथाविधस्वरं तथाविधेन वा ३) खरेण प्रयोक्ताव्य इति 'सवां', मतमिति । यथा, इषे त्वेत्यनेनाध्येष्यमाणानुदात्तेन प्रणवेप्यनुदात्तः) । आप उन्दन्वित्युदात्तेनोदात्तः व्युद्धमिति खरिते स्वरितः(')। नेदं सूत्रमिष्ट । . इति त्रिभाष्यरने प्रातिशाख्यविवरण अष्टादशोऽध्यायः ॥ * ॥ १ वाल्मीकमन इति • मु० । बाल्मो- मायो नानुदान प्रणवोप्य नदान रति किमते इति ग०। १०म०। २ प्रणवे इति ग०, १० मु० च । ५ चाप उदन्न इत्यव उदाने उदाता ३ तथाविधेनेति ग। खरित खरित इति ग0 | चापज्दा ४ षे त्वे त्यध्ये ष्यमाणमनुदान तर प्रण इनि उदानोदाता, इमिति खरितन बोप्यनुदाने इनिगा षे त्वं त्यनेनाध्ये य- खरित इति० म.। .

·अथ एकोनविंशोऽध्यायः। खरितयोर्मध्ये यत्र नीचर स्यादुदात्तयोर्वान्यतरतो बोदात्तखरितयोः स विक्रमः॥१॥ 'यत्र' स्यले, 'स्वरितयोमध्ये' उदात्तयोः मध्ये, 'उदात्तयोर्खान्य- तरतो वा' इति(१) स्वरितोदात्तयोर्वेत्यर्थः । 'उदात्तखरितयोः' मध्ये २) 'नीच' यदक्षरं, 'स विक्रमः', भवति । स्वरितयोमध्ये यथा, योस्य खोग्निः(१)। उदात्तयोर्यथा, वोढवे । स्वरितीदात्त- योर्यथा, धन्व नागाः। उदात्तस्व रितयोर्य था, तस्य व सुवर्गो लोकः। विक्रमसज्ञायाः प्रयोजनं । स्वारविक्रमयो ढप्रयत्नतर इति॥ प्रचयपूर्वश्च कौण्डिन्यस्य ॥ २॥ 'च'शब्दो(१) विक्रम इति ज्ञापयति। तस्य मते उदात्तः स्वरः स्वरितपरो वा(') 'प्रचयपूर्वश्च',(६) विक्रमो विज्ञेयः । उदात्तपरी यथा, पर्यवदता या(१) । सरितपरी यथा, उपरिष्टालक्ष्मा यज्या । प्रचयः पूर्बो यस्मादसो, ‘प्रचयपूर्वः' ॥ १ यत्र खरितयोर्मध्ये उदानयोवा अन्य- ४ चकार रति ग०, २: मु. च । भरतो वेति इति इ० म०। ५ कौण्डिस्य मते उदानपर: खरि- २ उदात्तखरितयोवी मध्ये इति ग०,५० तपरो वेति इति ग०, इ. मु. ३ योय सोग्निस्तमपोनि म० । यस्य ६ प्रचयपूर्वच मोच इनि ग० । खोग्निसम्पीति इ० म०। पर्यवदना या य दोयत रनिर०म० ।

·१८ अध्याये ३, सूपम् । दियम एके दियमपरे वा अणुमाबाः ॥३॥ 'यम'शब्दः स्वरितपर्यायः । हो यमो यत्र देश नैरसर्याण वर्तते, सहियमः, तस्मिन् । हियमा परो यस्मादसो वियमपरः, तस्मिंश्च दियमे सति(१) या स्वरित प्रकृतयः 'ता:' सर्वा अन्ततः 'अणुमात्राः', अभिहता() भवन्तोति एके' मन्यन्ते। दियमा यथा, तेन्यान्यं (२) । हियमपरो यथा, सो३पो३भ्य भानियत । अन्तत इति कथं प्रतीयते, पदान्ते च तथा(') कम्पा, अन्सती निहताणका इति वचनादिति ब्रूमः । निहतन्तु स्वरितयोमध्ये यत्र नोचतम- मैतत्सानिध्यात(५) लभ्यते । शिक्षा चैवं वक्ष्यति, नित्योभिनिहतश्चैव क्षेपः प्रविष्ट एव च । एते खराः प्रकम्पन्ते यत्रोच्चवरितो यथेति()। शेषस्त्रोदात्तता वा स्यात् खारता वा व्ययस्थ या॥ ति । व्यवस्थाशब्देनानेन विविधः कम्म उक्तः। संहितायां खरित उक्त: कम्प:(१) इतरे वेदभाग() उदात्तकम्प इति कम्पाः प्रसिद्धाः तेष्वेव लक्षणं(), नतु कम्पविधायकं । अन्यथा योपा- म्पुष्यमित्यादी कम्पः प्रसज्येत । नेदं सूत्रमिष्टं । १ विदयमे सति रति क.। २ चमनोगवाः महिला इति ग० । ( यवोषसरितोदया रति ग०,००च । बनाएमावाविहना रति र म।। • मंहितायां स्वरितकम्प रति गा, . ३ सन्योन्यत्री पनि राम पति ग. ८ रतवंदभागनि ग०,१० म० । ५ नोवमित्येततानिध्यादिति ग.१० ८ संचम व समिति ग०, १०म० च। म० च। %D ·२२६ तैत्तिरीय-प्रातिशाख्ये तस्यामेव प्रकृतौ॥४॥ हियमस्थले पूर्वस्यामेव 'तस्यां स्वरितप्रक्वतावणुमावेपि(') निहतत्वं भवति । हियमपरे तु स्थले पूर्वयोरेव प्रकृत्योरणु- मात्रया निहतत्वं भवति । नतु ताः सर्वा अणकार्यभाज इत्ये- वकारी बोधयति। एवमेव कोहलीय पाह(१), यो पूर्बोऽणु- मात्रिकस्त्रिषु(१) पूर्वावणुमात्रिकावुत्तरः प्रकृत्येति ॥ न पूर्वशास्त्रे न पूर्व शास्त्रे ॥५॥ 'पूर्वशास्त्र' नाम विक्रमबिधिः, तस्मिन्नेतदणु कार्य न भवति । एवं वा सूत्रार्थः, पूर्वशास्त्रे अध्यायप्रथमसूत्रे या क्रमसञ्ज्ञा उक्ता, सा कम्पविधावन न भवति । विक्रमस्य दृढ़प्रयत्नत्वात्, कम्यस्य तदभावात्। इति त्रिभाष्यरत्ने प्रातिशाख्यविवरणे एकोनविंशोऽध्यायः ॥ * ॥ १ पूर्वस्यामपरयां परिन प्रचनावणु भावयापीनि । १ौरव चार नि म... ३ घणु माविकमिवष घेति । अणुमाधिकादिमि म०।

·अथ विशोऽध्यायः। woboec-- वर्णकारयोयवकारभावे क्षेप उदात्तयोः ॥१॥ उदात्तयोः 'वोंकारयोः यथोपदेशं 'यवकारभा' सति खरितो यो विहितः स 'प्रः' इति सज्ञायते । यथा, व्यैवैने- न()। कधीवास्मान् । उदात्तयोरिति किं । वस्यसि(२) । अन्वे- नं माता(२)॥ सयकारवकारं त्वक्षरं यत स्वयंसे स्थिते पदेऽनुदात्त- पूर्वेऽपूर्व वा नित्य इत्येव जानीयात् ॥ २ ॥ 'सयकारं वा सवकार' वा 'अक्षर' स्वर इत्यर्थः (४) । स्थिते पदे' पदकाल इत्यर्थः । 'यत्र' स्थले, 'स्वय॑ते 'अनुदात्तपूर्व' 'अपूर्व वा पूर्बावाभावे सति, 'नित्य एव इति' सर्वत्र 'जानीयात् । सर्वत्रेति संहितापदजटास्वित्यर्थः । यथा, वायव्यं । कन्येव तुवा । ततो विस्वः । न्यञ्च चिनुयात् । न्यच्च(५)। क जगती च। कास्यास्य का, कास्येति जटायां । तुशब्दो नित्यादावुच्चोदयविष- ये नोदत्तस्वरितपर(६) इति निषेधं निवारयति । ननु नित्यः १येवेनेनेति ग०, १० मु० च । खरूप इत्यय रतिका ९ वक्ष्यसि इति ग०। वास्यसि रति ६ उच्चारकविषयाम्बादानम्बरिमपर मुः। ३ बन्धनं माता मन्यताम रतिम. " ययकार वा सत्यानाकारं पदर: ५ चवचमिति ग.। रति क..

·२२८ ননিৰীয়-নিমা कथमेतनिषेधविषयः । उदात्तात्परीनुदात्त इति लक्षणासम्भ- वात्। अत्रोच्यते(१), वर्णविभागवेलायामुदात्तपूर्वत्वमस्ति, समा- हारः खरितः इत्युञ्चपूर्वत्वात् (२), स्वरितस्येति निषेधविषयत्वं । अनुदात्तचासो पूर्वश्च अनुदात्तपूर्वः, तस्मिन् । पूर्वाभावः, अपूर्वः, तस्मिन् । शून्ये सपूर्वत्वात् पूर्वत्वविशेषद्दयस्य(३) अन्यथा वैयर्थात् । तस्मात्तत्र नित्यत्वखरितत्वमेव(') न सज्ञान्तरमिति विज्ञेयं ॥ अपि चेन्नानापदस्थमुदात्तमथ चेन् साहितन स्वर्यते स प्रातिहतः ॥३॥ 'अपि'शब्दः पूर्वत्वमात्राकर्षकः । 'अथ'शब्दो नित्यसञ्ज्ञा- व्यवच्छेदकः, नानापदस्थोदात्तपूर्ववाधिकारको वा । 'नानापद- स्थ, अक्षरमुदात्तपूर्व 'चेत्' परतः । नौचं 'साहितेन विधिना 'खर्यते', 'चेत्' ‘स प्रातिहतः' वेदितव्यः(')। यथा, (५), इषे वा। तन्ते दुश्चक्षाः(१)। सांहितेनेति किं । यवाञ्चम् । नाना- पदस्थमिति किं । तया देवतया ॥ । १ उच्चने रति म०। ४ मखानित्यवमेवेति ग० । २ समाहारे सरिता,खरित रत्युच्यते । प्रामिहारोव बेदितब इति .म.। पूर्वत्वात् इति ग०। प्रारितोय इति । २ शून्य तु सर्व वापूर्व त्वविशेषदयस्येति ( मा ते पस्यां। यास्वा बदाकोण ग. । मन्ये तु सर्व व पूर्व लान पूवत्वविरे- इति ५० मु० पुस्तकेऽधिकः पाठः । पायति • मु. मां ने दुखचा इनिमु.

·२० अध्याये ४,५,६,७, सूत्राणि । तस्मादकारलीपेऽभिनिहतः॥४॥ 'तस्मात् नानापदस्थोदात्तात्, परभूतानुदात्तस्य अकारस्य (') 'लोपे' सति यः स्वरितः सः 'अभिनिहतः वेदितव्यः (२)। यथा, सोऽब्रवीत् । तेऽनुवन् । तस्मादिति किं । भ्राजीसि देवानां ॥ जभावे प्रश्लिष्टः ॥ ५॥ 'जभावे' यत्र स्वय॑ते,सः 'प्रनिष्टः' वेदितव्यः (२)। सूत्रोयमिव । सूहाता। मा सूतिष्ठन् । दिक्षपदधाति ॥ पदविवृत्त्यां पादविवृत्तः ॥६॥ पदयोवित्तिः पदविवृत्तिः, तस्यां, य. स्वयते सः ‘पादवि- वृत्त:' भवति(४)। यथा, ता अस्मात्, (५)। स इधान:(६), य उपसदः। 'विवृत्तिः' व्यक्तिरित्यर्थः(१)। पदयोरिति किं । प्रडगमुक्थं ॥ उदात्तपूर्वस्तरोव्यञ्जनः ।। ७॥ उदात्तपूर्वाधिकारे सति पुनरत्र तत्कथनादकपदस्थोदात्त- विशेषोभिगम्यते(८) । तस्मादकपदस्थोदात्तपूर्वा यः स्वरितः, स १ परभूनानुदानाकारस्यति इ००। ( मा रधाना रनि ० मु.। २ मोमिनिहतोय इति । विजिकिरित्यर्थ रामक। १ प्रवियोजयति ग०। - रवपदस्थ त्वपिणे गम्यते रनिक ४ पादविहलो दिन रवि०० । एकपदस्थोरामवियोवगम्यने रति . पादविरतो यानि म । मु०। ५ चस्मान् सृष्टा इनि र० म०,म च ।

·तैत्तिरीय-प्रातिशाख्ये २३० तेराव्यन्ननो वेदितव्यः (१) । यथा, युनत्त्यस्य । वरुव्यसि । स इन्द्रो मन्यत(२) । तदवोऽभवत् । प्रउगं । तं वष्टाधत्त(१) । इति खरनामधेयानि ॥८॥ 'इति' एतानि, स्वरितनामानि, व्याख्यातानि(४)। यथा, अभ्यस्थात् । अध्वर्युरिति क्षेप्र.(') । वायव्यं (६) ॥ कास्येति नित्य : स ते लोक:(०) । यत्त्वा क्रुद्ध) इति प्रातिहतः । सोनवौदित्यभि- निहतः ॥ सूहातेति प्रविष्टः । त एतामिति(') पादत्तः । मम न मैति. १०) तेरोव्यञ्जनः। । ॥ प्रनित्ययोदृढतरः॥८॥ 'प्रे' नित्ये च प्रयत्नो 'दृढ़तरः' कार्य: ॥ अभिनिहत च ॥१०॥ अन्वाचये वर्तमानः 'च'कारी दृढमात्र(११) बोधयति ॥ १ नेरोयननो जेय रति गः । ६ वायव्यामिति २० मु०। २ सा रन्द्रो मन्यतेति १० मु० । • सा ते लोक इति ५० मः। ३ ता वाधनेति • मु० । ८ या कुछ इति ग.। ५ सरितनामान्य ज्ञानीनि ग० । सप्त रसा एतामिति इति १० मु। स्वरितनामधेयानि थाख्यानानीति इ०म०। १० मामनाम इति • मु० "पर्यावरिति क्षेप इनि.मु.। ११ दढमोत्वमिति क.

·२० अध्याये११,१२, सूत्रे । २३१ 'अभिनिहते प्रयत्नो दृढ़: स्यात्। नतु दृढतर इति पृथक सूत्रारम्भः (१) प्रतीयते॥ ॥ प्रश्लिष्टप्रातिहतयोमदुतरः ॥ ११ 'प्रविष्टे प्रातिहते' च प्रयत्नो 'मृदुतर' कार्य: नैरोव्यञ्चनपादवृत्तयोरल्पतरोऽल्पतरः ॥ १२ ॥ 'सैरोव्यञ्जने पादत्ते' च प्रयत्नः 'अल्पतरः' स्यात् यद्यप्य- ल्पमृदुदृढभावस्तत्रोक्त:(२) तथापि दोपवदेणुपत्रवदिति शिक्षानु रोधात कोमलशिरस्कवं विज्ञेयं (२) ॥ इति विभाष्यरने प्रातिशाख्यविवरणे विंशोऽध्यायः ॥ * ॥ १ पृथकममारभादपि इन ग०,९० क.। पद्ययस्यत्व भदभाव व नबोक इति ग १ मवर्ष विज मिति र • म०, ग. १ यद्यपदुदृढभाव नबोक रनि ·अथ एकविंशोऽध्यायः॥ व्यञ्जनत्वराङ्ग ॥१॥ व्यञ्जनं खराङ्ग भवति । खासी नादोऽङ्गामेव चेति विजेय- त्वेन विधानादयमारम्भः । ननु कूपो यूप इत्यादौ १) व्यञ्जनमेवार्थ- विशेषनिबोधकमिति(२) स्वरो व्यञ्जनाङ्ग किन्न स्यात् । उच्यते, व्यञ्जनं केवलमवस्थातुं न शक्काति, किन्तु सापेक्षं, खरस्तु, निरपेक्षः। सापेक्षनिरपेक्षयोनिरपेक्षमेव विशिष्टमाचक्षते(३) प्रेचावन्तः । विशिष्टं प्रत्यङ्गत्वमवशिवस्यैव । किञ्च स्वरवेशिश्य- बोधकमन्यदपि विद्यते, दुर्वलस्य यथा राष्ट्र हरते बलवान्नृपः । दुवलं व्यञ्जनं तहवञ्चरेत(५) बलवान् खरः(")। खरास्त बामणा जेया इत्यादि । उदात्तखानुदात्तश्च स्वरितश्च त्रयः खराः(१) । १ कपो यपो धूप रत्यादाविति मा। . किच, शिक्षाब्याकरणे । बोषकमिति रनि ग०,२०म० च। राजते तन्तु खरमाह पतञ्जलिः। उपरि- १ निरपेचमेव बदित्याचक्षते इति स्थापिमान था यञ्जनमुचते। इति २. म० पुस्तकोऽधिक पारः। हर रति ग., १०म० च । ৫ কালি নি ঝরনি হৃo ।

·२१ अध्याये २, ३, सूत्रे । २३३ . इस्खो दीर्घःल तश्च व(१) कालतो नियमा अपि(२) ॥ इति । खराणामेवोदात्तादयो धमाः, व्यञ्जनं तु(१)तदङ्गतया व्यञ्जनमई मात्र। खरश्च मात्राकालः तयोः सन्धिरईमात्रा(५) इत्येवं दीर्घकाल: प्रसक्तः। तत्प्रतिषेधकार्य (1) व्यचनएख- राङ्गमित्युक्तम् । खरसंसृष्टस्य व्यञ्जनस्य स्वरकाल एव कालो द्रुतवृत्ती() न तु स्वरस्यैव सर्वत्रत्यर्थः()। द्रुतवृत्तावितिकिं । हवाईकालं व्यञ्जनमिति व्यर्थ स्यादिति ब्रूमः । यथा शोरोदक- सम्पर्के क्षीरस्यैवोपलब्धि दकस्य, तथा खरव्यञ्जनसम्पर्के खर- स्यैवोपलब्धर्वैशिष्य। तत् परखरं ॥२॥ वरप्रधानतया केवलमवस्थातुमसहमान() व्यञ्जनं कदा पूर्वस्याङ्गता() कदा परस्याङ्गमिति सन्देहे व्यवस्थापयति । 'तत्' अङ्गभूतं व्यञ्जनं 'परस्वरं' भजते । यथा, इमानेव लोकानु- पधाय । परश्चासौ खरच परस्वरः, तं 'परखरं'। अवसित पूर्वस्य ॥३॥ 'अवसितं' पदान्तवर्ति व्यञ्जनं, 'पूर्वस्य' स्वरस्य, अङ्ग स्यात् । यथा, जक | वषट । हविः॥ १ सुत इति ग०, T० म० च । २ पचि इति ग0. ० म० च । ३' व्यञ्जनामान्त इति ग0। ४ मन्दिरकाईमात्र इति ग०, १० ५ प्रतिषेधार्थमिति ग0, २० म० च । ६ इस तौ इति क०। • सर्वत्यर्थ दनि ग01 समक्षमामिति का १ पखामिनि ग०, २. म० वा - म० 10 ची ·- २३४ तैत्तिरीय-प्रातिशाख्ये संयोगादि ॥४॥ तयोर्बहना()वा 'संयोगी भवति, तस्य संयोगस्य 'आदि' व्यञ्जनं पूर्वस्याङ्ग भवति । यथा, यज्ञान्वयादिशत् । अपस्वन्तः(१)। परसूत्रे चकारः पूर्वस्वराङ्ग भवति() ॥ परेण चासहितम् ॥ ५॥ . 'परेण स्वरेण, 'असारहितं' असंयुक्त च व्यञ्जनं पूर्वखराङ्ग भवति। यथा, तत् सवितुः । ननु तर्हि पूर्वसूत्रमनर्थकं। संयोगादिभूतस्यापि व्यञ्जनस्यानेनैव पूर्वखराङ्गत्वसिद्धेः। मैवं मंस्थाः । मर्यश्रीः, अर्वासि, इत्र यवकारयो रेफात् परं चेति हिले कते प्रथमयवकारयोः परेण चासहितमित्यनेन पूर्वस्व रागावं प्राप्तं । रेफस्य नान्तस्थापरमसवर्णमित्यनेन परखराङ्गवं प्राप्त । सञ्चाशक्य । तथोच्चारणासम्भवात् । अन्यतरबाधे कर्तव्ये सति किं बाध्यमिति सन्देहः । तत्र नियामकत्वेन(') संयोगादिसूत्रमु- पतिष्ठते ॥ अनुखारः स्वरभक्तिश्च ॥६॥ 'च'कार: समुच्चयकथनद्वारा पूर्वखरान्यत्वाकर्षक:(१) । 'अनुखारः' पूर्वखरं भजते । यथा, अएशना ते । 'खरभक्तिय' । १ योबहनामिति ग०, २० मु०च । २ सपस रति क.। ३ धन सूर्य चकार पूर्वस्वराजयोधक रत्यवापिनल लभ्यते इति ग0 । ४ निश्चयत्वं मेति ग01 | দুৰৱালাৰূজ নিন।

·. २१ अध्याये ७,८,८ सूत्राणि । पूर्वखरं भजते। यथा, गाईपत्यः । विधो समाने सूत्रस्यास्य पृथक्करणं क्वचित् खरभक्तः पराङ्गखमापादयतुं(१) । तथाहि, खराडखात् परां भक्ति प्रचयत्वं नयेहधः । ऋतस्य धर्षदं चेति स्वतन्वा भक्तिरुच्यते नान्तस्थापरमसवर्ण ॥ ७॥ 'न'कार पूर्व वराङ्गत्वव्यावर्तकः। 'अन्तस्थापरं' व्यञ्जनं तस्या अन्तस्थाया 'असवर्ण विलक्षणं पूर्ववराङ्ग (र) न भवति । अर्थात् परखरान्त इति विजेयं(३)। खरं विना स्थातुबशक्यत्वात्() यथा, अध्यवसायदिशः। मधुमिश्रेण। अश्लोणया। इषे त्वा। अन्तस्था परा यस्मात्तत्, ‘अन्तस्थापरं'। असवर्णमितिकिं । परि- चाय्यं चिन्वीत ॥ नासिक्याः॥८॥ 'नासिक्या' यमाः स्वर(५) भजन्ते। यथा, रुक्ममुपदधाति । राजे सूकरः(५)॥ स्पर्शश्चोयपर उमा चेत् परश्च ॥८॥ पूर्वः 'च'कारो नासिक्या इत्यनेन समुच्चयवाचका। उत्तरस्तु परख रानाकर्षक: १)। 'ऊष्मपरस्पथ' परम्पराग भवति । असो . १ खराजमापादिश्येदिति ग०। म. च। २ पूर्वखराज्य मिमिति का। ५ मासिक्खायामाः परखरमिमि.मण ३ परखराङग तदिति वदितामति यमाः नासिक्या यमा-परखरामिति ग० । ग०, १० मु. च। ६ इन्द्राय राज इनि ग01 ४ खतास्थातुमशावादिनि म०, १० ७ परख (राङ्गलाक क रनिगार मुश्च ।

·तैत्तिरीय-प्रातिख्ये जमा 'जष्मपरश्चेत्' परखराङ्ग चेदित्यर्थः । षटत सम्पद्यन्ते। वषट्त् खाहा। अभपरश्चेदिति किं। अक्ष्णया व्याधारयति । परो यस्मात् असो, 'ऊष्मपरः॥ खरितात् सएहितायामनुदात्तानां प्रचय उदात्त- श्रुतिः ॥ १०॥ 'खरितात्' परेषां 'अनुदात्तानां अनुदात्तयोरनुदात्तस्य वा 'संहितायां 'प्रचयः'नाम धर्मो भवति । यथा, अग्ने दुध्र गह्य किए शिल वन्यया ते। अनुदात्तानामिति किं। ते अग्नये प्रवते(१) । संहितायामिति किं । अग्ने दुभ्र गह्य किरशिल वन्य । उदात्तस्य श्रुतिरिव श्रुतिर्यस्य असो, 'उदात्तऋतिः'। इति प्रचयस्वरूपनिरू- पणं । अता न पुनरुक्तिशङ्का ॥ नोदात्तखरितपरः ॥ ११॥ 'उदात्तवरितपरः, वा अनुदात्त स्वरितो न भवति, प्रचयो न भवति(२)। यथा, तया देवतया(२) । तदाहुः क्वजगती(') । उदात्तश्च स्वरितच. उदात्तस्त्ररितो, एतो परो) यस्मात् सः, तथोक्तः॥ १ चमये प्रवते इति ग०, २० म० च । २ उदात्तपरः खरितपरो वा धनुदान- प्रथयो न भवति रति ग०, २० मु० च । ३ नया देवाः सुताम् । इति 0 मु० । तया देवा इति ग.। ४ कजागती इति इ०म० । कजगती चेति ग। ५ तौ पराविति इ० म०, ग० च ।

·२१ अध्याये १२,१३,१४,१५, सूत्राणि । । स्पर्शादनुत्तमादुक्तमपरादानुपूर्वान्नासिक्या ॥ १२ ॥ 'उत्तमपरात् अनुत्तमात् स्यात्' 'आनुपूर्ध्यात्' (१) यथाक्रम 'नासिक्या." आगमा भवन्ति। प्रथमस्पर्शात् प्रथमनासिक्यः । द्वितीयाद् द्वितीयः। एवमन्यत्रापि । यथा, तं प्रवथा। विद्या ते अग्ने। दारूणि दमसि । इत्यादि। स्पर्शादिति किं । कल्माषी भवति। अनुत्तमादिति किं । सुम्राय सुम्बिनी। उत्तमपरादिति किं । जमाः सब्दः सगरः(२) ॥ तान्यमानेके ॥ १३ ॥ 'तान्' नासिक्यान्, 'एके' शाखिनः ‘यमान्' अवते । उक्ता- न्येवोदाहरणानि ॥ हकारान्त्रणमपरान्नासिक्यं । 'हकारात्' इति कर्मणि बलोपे पञ्चमी। तस्मात् 'नणं' अपरं हकारमारुह्य नासिक्यं भवति । सानुनासिको(२) हकार स्यादित्यर्थः । अहां केतुः । अपराहे । ब्रह्मवादिनः । रेफोवासंयोगे रेफखरभक्तिः ॥ १५॥ 'रेफस्योभणश्च(५) 'संयोगे' सति रेफम्वरभक्तिः' इति जानी- यात्। स्वरस्थ भक्तिः, 'स्वरभक्तिः' । योऽस्य रेफस्य ममानकरण: खर:(१) तद्भक्तिः स्यात । ऋकारशास्य जिह्वाग्रकरणत्वे- १ स्यशाचानुपूर्गादिति ग0 | स्पी- ४ रेफस्य चोपण ये नि ग०, १० मा यव न बानुपूयामिति क०। २ सब्दः सगरः सुमेक इति इ० म० । ५ ममानम्वर इति 10, १० म. ३ सानुमामिक्य रति गर, १० म०। च।

·२३८ तैत्तिरीय-प्रातिशाख्ये न(१) रश्रुत्या च समानधर्ममः । भति' अवयवः, एकादश इति यावत् । एतदुक्तं भवति, ऋकारावयवी भवतीत्यर्थः । सूत्रेणानेन स्वरभक्तिरेव विहिता। स्वरभक्तिखरूपन्तु विस्पष्टं व्याचष्टे वर- रुचिः। ऋकारादिरणुमात्रा रेफोईमात्रा, मध्ये शेषा खरभक्तिः, इति(२) । अस्यार्थः(१)। इन्द्रियाविषयो(") योसावणुरित्युच्यते बुधैः । चतुर्भिरणुभिर्मात्रा परिमाणमिति स्मृतं ॥ मात्रिकस्य ऋकारस्थादिरणमात्रा खरभागः, मध्ये रेफः, अमात्रा, शेषा अणुमात्रा(') स्वरभागः। एतट्टकारख रूप()। अत्र रेफोईमात्रे भज्यमाने सति तो भागो पूर्वोत्तराणुसहितो प्रत्येक स्वरभक्तिनामधेयं भजेते। सा च स्वरभक्तिरईमात्रा कुत्र वा(१) स्वरभक्तिरित्याशय शिक्षाकारैरुक्त, शषसेषु स्वरोदयां हकारे व्यञ्जनोदयां()। शषसेषु च विकृतं () हकारे संहतां विदुः ॥ इति । यो वै श्रद्धामित्यादौ सूत्रोक्तस्वराभावात्() न स्वरभक्तिः । स्वरभक्त्यन्तरमपि शिक्षायामुक्त, करेणुः कविणी चैव हरिणी हारिणीति च । १ जिकाग्रहणवे नेति क.। २ कारादिरणमावा मध्ये भेषा खरभतिरिति रति ग0 । क,चिकित पुस्तके "खरभक्तिरमा ति। रति विशेषः । समानमन्यन्। चिस्यायमर्थ इनि.मु.। ४ इन्द्रिय विषयति क०, २० मु० च । ५ शेषोप्यणुमावा इन • मु० । शेषा शेषोप्यणमाव रति गः। ६ एतदकारखयमिति कः। ७ कुत्रे ति ग0। सहकारव्यञ्चनोदयामिति क०। र भषमेषु त विष्टतामिनि ग०, ६० मु० १. मोजक्रमाभावादिनि. ग० ९०, मु० च।

·२१ अध्याये १६, सूत्रम् । २३८ । हंसपदेति विज्ञेया पञ्चैताः खरभक्तायः ॥ करेणू रेफयोर्योगे(२) कविणौ सहकारयोः । हरिणी रशसानाञ्च(२) हारितां लशकारयोः ॥ या तु हंसपदा नाम सातु रेफषकारयोः । एवं पञ्चविधा भक्तिमुच्चरेत्स्वर्गकामुकः ॥ यथा, करेणः, वर्हिः। कविणी, माल्हा । हरिणी, दर्शपूर्ण- मासौ। वर्ष, हारिता। सहस्रवल्सा, हंसपदा । वर्षाभ्य इत्यादि । न क्रमे प्रथमपरे प्रथमपरे ॥ १६ ॥ 'क्रम'शब्दो हित्वपर्यायः । कथमेतत् प्रवतिक्रमः(१) क्रम इत्यत्र हित्वस्यैव क्रमशब्देनाभिधानात् । अत्रापि स एवार्थ इति निथिनुमः। जमणः क्रमे सति तस्मिन मणि प्रथमपरे वा नति न खरभक्तिभवति । क्रमे यथा दाय (५), वर्षाभ्यः, वर्षेभिः । एता (५)। प्रथमपरे यथा, अदमज्योतिः। कार्णी उपानहो। प्रथमः परो यस्मादसो 'प्रथमपरः'। इति त्रिभाष्यरत्ने प्रातिशाख्यविवरण एकविंशोऽध्यायः ॥ ॥ १ रहयोर्विद्यादिति ग0 | वरेणु परयोर्विचादिति क. रिपोरयोग रतिमा ३ प्रकृतिविक्रम इति २०म० । ४ दायं यज मिति ० म०। ५ एतचारुढ इति १० म०।

·अथ दाविएशोऽध्यायः। शब्दः प्रकृतिः सर्ववर्णानां ।। ॥ 'सर्वणोनी' 'मन्दः' धनिः, 'प्रकृतिः' मूलकारणं भवति । सर्वशब्देन(१) स्वरव्यन्जनात्मको राशिरुच्यते। सर्वे च ते वर्णाव 'सर्ववर्णाः' तेषां॥ तस्य रूपान्यत्वे वर्णान्यत्वं ॥२॥ प्रातिश्रुत्कस्थानभेदात् 'तस्य' प्रकृतिभूतस्य, 'रूपान्यत्वे सति 'वर्णान्यत्वं' स्यात् । यथा, अ इ उ इत्यादि ॥ तत्र शब्दद्रव्याण्युदाहरिष्यामः ॥३॥ तेषां वर्णनां सर्वत्र सवातप्रयोगे सति शास्त्रमित्युच्यते(र) । तस्य शब्द इति पर्यायनाम। तत्र तस्मिंच्छास्त्र यानि द्रव्याणि भवन्ति, तान्युदाहरिष्यामः । यत् कर्म येन क्रियते, तत्तस्य, द्रव्य- साधनमिति यावत् । यथा, घटस्य मृदिति। एवं शास्त्रस्य वर्णाः। यानि द्रव्याणि संव्यवहारार्थानि, कर्तव्यानि तानि व्याख्यास्यामः। शब्दस्य द्रव्याणि, 'शब्दद्रव्याणि' तानि । । १ वर्णशब्देनेति ग0, ३० म० च। २ प्रयोगे या शास्त्रमुच्यते रति ग०,०म०च।

·२२ अध्याये ४,५,६, ७, सूत्राणि । वर्णकारी निर्देशकी ॥४॥ 'वर्णशब्दः 'कार'शब्दश्व निर्देशकों' वाचको(')स्यातां । यथा, अवर्ण-व्यञ्जन शकुनोति । अथ षकारए सकारविसर्जनौयाविति । वर्णश्च कारश्च 'वर्णकारों'। चापोत्यन्नादेशकौ ॥ ५॥ 'च अपि', इत्येतो अन्वादेशको स्यातां। पूर्वापेक्षयान्वादेशक(२) इत्युच्यते । यथा, असदामासिञ्चय । इति परोपि ॥ त्वथैवेति विनिवर्तकाधिकारकावधारकाः ॥ ६ ॥ 'तु, अथ, एव, इत्येते शब्दा यथाक्रमेण 'विनिवर्तकाधिका- रकावधारकाः' भवन्ति । यत्र 'तु'श दः श्रूयते, तत्र नितिः। यत्र 'अथ शादः, तत्राधिकारः। यत्र 'एव प्रदः, तस्रावधारणा- मिति वेदितव्यं । यथा, एफस्तु रस्य । अथ संहितायामेकमाण- भावे। स्पर्श एवैकेषामाचार्याणां । विशेषेण निवर्त यतीति, 'विनिवर्तकः'। अधिकरोतोति 'अधिकारकः'। अवधारयतीति 'अवधारकः'। वेति वैभाषिकः ॥ ७॥ 'वा' इत्येष शब्दो वैभाषिको वैकल्पिको भवति । यथा, मुख नासिक्या वा॥ १ निर्दशको निर्देवाचको रनि १ २ पूर्वपेिक्षावग्वादेशक इति क0। पूर्वी क्षेपोन्वादेश इत्यु यते इनि म०। म०, १० मु० च। ३ ·२४२ तैत्तिरीय-प्रातिशाख्ये नेति प्रतिषेधकः ॥८॥ "न' इति शब्दः 'प्रतिषेधकः' स्यात्(')। थया, न पुत्रोग्निरिति। आयामो दारुण्यमणुता खस्येत्युच्चैःकराणि शब्दस्य ॥६॥ उच्चैरुदात्त इत्यत, तदर्थमिदमारभ्यते, लोकवद्यादृच्छिको- चारणप्रतिषेधार्थ (२)। 'आयामः' गात्राणां देय। 'दारुण्यं स्व- रस्य कठिनता । 'अणुता' 'खस्य' गलविवरस्य संहतता। एतानि नामधेयानि(२) शब्दस्य 'उच्चःकरणानि'(५) शब्दमुच्चैः उदात्तं कुळ- तौत्यर्थः । उच्चशब्दमुच्चायरता एतत् कर्तव्यमिति विधिः । उच्चः कुबन्तीति 'उःकरणानि ॥ अन्नवसौ मार्दवमुख्ता खस्येति नौचैःकरणानि ॥१०॥ 'अन्ववसर्गः' गात्राणां विस्तृतता(')। 'माई' खरस्य स्निग्धता। 'खस्य उरुता' कण्ठस्य स्थूलता, इत्येतानि, साध- नानि शब्दस्य नौचैःकारणानि, शब्द नोचमनुदात्त कुर्व- तीत्यर्थः। नीचशब्दमुच्चारयता एतत् कर्त्तव्यमिति विधिः । नौचैः कुर्वन्तौति 'नीचःकरणानि' । मन्द्रमध्यमताराणि स्थानानि भवन्ति ॥ ११॥ “मन्द्र, मध्यम, तार', चेत्येतानि स्थानानि भवन्ति । 'मन्द्र' इति प्रथमं । 'मध्यम' इति द्वितीयं । 'तारम्' इति द्वतीयं । १ नेत्येष शब्द प्रतिषेधको भवति रति १ एतानि साधनानि रति म०,०म० च। १० मु०, ग० चा उकिराषि इति ग०। २ प्रतिषेधायेति म01 ५ वितसता गि०, २० ० मध।

·२२ अध्याये १२,१३, सूत्र। एषां(१) स्थामानां प्रयोजनमुत्तरच वखते। एतानि स्थानानि केषामित्यपेक्षायामाह परसूत्रं ॥ तवैकविएशतिर्यमाः ॥१२॥ तेषु स्थानेषु(२) एकविंशतिः' 'यमाः'स्वरा भवन्ति । तेषां यमानामुत्तरत्र प्रयोजनं वक्ष्यते॥ ऋग्विरामः पदविरामो विवृत्तिविरामः समान- पदविवृत्तिविरामस्लिमात्री दिमात्र एकमावोऽईमात्र इत्यानुपूयण ॥ १३॥ ऋखिरामादयस्त्रिमावादिकाला यथाक्रम भवन्ति । यथा, उभावाजस्य सातये हुवे वा, इत्यग्विरामः। इषे, त्वा, जन, वा, इति पदविरामः । स धानः, त एनं, ता अस्मान, इति वित्तिविरामः। प्रउगमिति समानपदवित्तिविरामः । ऋचि विरामी 'ऋविरामः' । पदस्य विरामः ‘पदविरामः'। पदयवित्ती विरामः 'विकृत्तिविरामः' । शिक्षायामस्य विशेष उत्ताः, पिपीलिकादीर्घसमे च मध्ये सवर्णता पाकवतौ पदैक्ये । दृष्ट्वा च वत्मानुसजस्वसाम्ये त्वथोचि मुख्यस्त विरामकालः ॥ स्वरोदये त्वनुखारो भवेदध्यणुमात्रिकः । विरामय तयोर्मध्ये वैशेषिकाच दीर्घयोः । इस्खादिवसानुसूतिरन्ते वमानुसारिणी। १ एतेषामिनि म०, १० मु० । २ सेषु विषु स्थाने रति 101 ·२४४ तत्तिरीये-प्रातिशाख्ये पाकवत्यभयङ्गखा दी|भया() पिपीलिका । मात्रिका(२) वासानुसूतिस्तथा वत्मानुसारिणी। पादोना स्यात् पाकवतो पादमात्रा पिपीलिका समानञ्च तत् पदञ्च 'समानपदं' । एकपदमित्यर्थः । समा- नपदे विवत्तिः, तस्यां(९) विरामः, 'समानपदविकृत्तिविरामः' । तिस्त्रो मात्रा यस्यासो 'त्रिमात्रः'। हे मात्र यस्यासौ हि- मातः'। एका मात्रा यस्यासौ 'एकमावः'। अर्बमात्रा यस्यासौ 'अईमात्र। ययञ्चनान्त यदु चापि दीर्घ संयोगपूर्वच्च तथानुनासिक। एतानि सर्वाणि गुरूणि विद्यात् शेषाण्यतोऽन्यानि ततो लघूनि ॥ १४ ॥ 'व्यञ्जनान्त' 'यत' अक्षरं,। व्यञ्जनमन्ते यस्य तद् 'व्यञ्जना- सं' । 'यदुचापि दीर्घ अक्षर,। 'संयोगपूर्व च' यदक्षर, संयोगात् पूर्व 'संयोगपूर्व' । 'तथा' 'अनुनासिक सानुनासिक यदक्षरं, उक्तानि ‘एतानि (3) 'सर्वाणि' अक्षराणि 'गुरूणि' 'विद्यात्' जानीयात् । यथा, व्यञ्जनान्तं, मातेव पुत्र । यथा, दीर्घ । ते तेऽधिपतयः । यथा, संयोगपूर्व, अश्मा च मे। यथा, अनुनासिक, वियत्यै स्वाहा । 'शेषाण्यतोन्यानि' अत एभ्यो गुरुभ्यः शेषाण्यन्यानि अक्षराणि, 'ततः' अनन्तरं, 'लघूनि' १ उभयदीति ग०। कृत्तिः, नस्यामिति ग0, मु०१० च । २ मावा चेति १० मु ४ उमान्य व रति का ३ समानपदे विष्टत्तिः समानपद- ' ·२२ अध्याये १५, सूत्रम् । २४५ विजानीयात् । अव्यवनान्तय स्यम् । शेषाणि कानीत्याशयो- तरलोकेन विष्णोति॥ अव्यञ्जनान्तं यहखमसंयोगपरं च यत् । अननुखारसंयुक्तमतलघ निबोधतै- तल्लघु निबोधत ॥ १५॥ 'अव्यन्जनान्त' 'यत्' अक्षरं, 'यत च' 'अहवं,'यत्' च 'संयो- गपरं' यत् ‘अनुस्वारसंयुक्त' 'एतत्' समक्षरं 'लघु' 'निबोधत' जानोव। यथा, मदुदयना इत्यादि(')। व्यञ्जनमन्ते यस्य तत् व्यञ्जनान्तं, न व्यञ्जनान्तं 'अव्यञ्जनातं'। संयोगः परो यस्मात् तत् संयोगपरं, न संयोगपरं 'प्रसंयोगपरं'। अनु- खारेण संयुक्त अनुखारसंयुक्त, न अनुस्वारसंयुक्तम् 'अननु- खारसंयुक्त। इति त्रिभाष्यरने प्रातिशाख्य-विवरणे हाविएशोऽध्यायः ॥ ० ॥ १ मदुदयना पस नित्यादि इति ग०, मु०२०, ·अथ त्रयोविंशोऽध्यायः अथ वर्णविशेषोत्पत्तिः ॥१॥ 'अर्थ' इत्ययमधिकारः । वर्णानां 'विशेषोत्पत्तिः' कथ्यते(१), इत्येतदधिकृतं वेदितव्यं, इत उत्तरं यहच्यामः। वर्णानां विशेषो वर्णविशेषः, तस्य उत्पत्तिः, सा तथोक्ता ॥ अनुप्रदानात् सत्सर्गात् स्थानात् करणविन्ययात् । जायते वर्णवैशेष्यं परिमाणाच्च पञ्चमात , इति॥२॥ अनुप्रदानादिभिः पञ्चभिः करणेवर्णनां वैशेय'(२) जायते । प्रकारस्य तावत् 'अनुप्रदान' नादः । 'संसर्गः' कण्ठे। 'स्थान' हनू । 'करणविन्ययः' ओष्ठौ । 'विन्ययः' नाम विन्यासः । 'परि- माणं मात्राकालः । एवं सर्ववर्यानां बोध्यं(र)। विशेषभावी बैशेय, वर्णनां वैशेष्थं, 'वर्णवैशेष्य' । वर्णपृक्तः शब्दो वाच उत्पत्तिः॥३॥ 'पृक्तः मित्र इत्यर्थः। 'वर्ण मित्रः 'शब्दः' 'वाचः वाक्यस्य, 'उत्- पत्ति' उपादानकारणं भवति । वर्णयुक्त इति किं । दुन्दुभ्यादि- शब्दानां वाक्यत्वं (")मा भूदिति ॥ १ज्यते इति ग०, २० मु० च । १ बोरयमिति ० म० क० च । १ वर्ष शेष्यमिति ग०, 50 म० च । ४ बापता रनि ग०, २००५ ·२३ अध्याये ४,५,६,७, सवाणि । २४७ सप्त वाच स्थानानि भवन्ति ॥४॥ 'वाचः सप्त स्थानानि भवन्ति' । तानि उत्तरसूत्रे वयसे(')। यैर्वाक्य युज्यते(२) यस्मिंश्च तिष्ठति, तत् स्थानं। तानि यथा- क्रममदाहरिथामः ॥ उपाध्वाननिमदोपब्दिमन्मन्द्रमध्यमताराणि ॥ ५॥ 'उपांशु' इति प्रथमं वाच स्थानं । 'ध्वानः' इति हितीयं । 'निमदः' इति तौयं । एवमितराण्यपिनामत: सप्तैतानि स्या- नानि जानीयात् । उपरितमं सूत्रमारभ्य प्रत्ये कमेषां माक्ष वक्ष्यते ॥ करणवदशब्दममनःप्रयोगमुपाएश ॥ ६ ॥ 'करणवत्' प्रयत्नवदित्यर्थः । नास्ति शब्दा वनिरित्यस्मन्() 'पशब्दः' मनसा प्रयोगः, 'मनःप्रयोगः' नास्ति मनःप्रयोगोस्मिन्(') इति 'अमनःप्रयोगः' । बाचस्थानमीदृशम् ‘उपाश' इत्युपदिश्यते । মৰ ৰূৰঘৰনি মুঘীলি । মমিনি মা- त्यन्ताल्पतार्थम् । अमनःप्रयोगमित्युदात्तादीनां साङ्कल्पिकम- तिषेधार्थम्()॥ अक्षरव्यञ्जनानामनुपलब्धिानः ॥ ७ ॥ 'अक्षराणि' स्वराः। 'प्रवराणां व्यन्ननानां च 'अनुपलब्धि', १ भणन्ने रति म०। ४ प्रयोगगे यसिविनि इ० मु०, ग0 च। ९ यैवाक् प्रयुज्यने इनिग०, २००च । ५ मारवस्पिकप्रयोगप्रनिषेधार्थमिति म., ३ धनिरनिन् पनि १० म०। १० म.चा ·२४८ तेत्तिरीये-प्रातिशाख्य 'ध्वानः' नाम द्वितीयं वाच स्थानं। उपांशलक्षणेप्यनुपलब्धो सत्या पुनर्वचनं शदापलब्धिविधानार्थम । अक्षरव्यन्जनानां भेदग्रहण- मभिख्यार्थम('', अयन्तामुपलश्चिरित्यर्थः । (२)अन्ये वाहुः, अ- क्षरव्यन नानां विसजनोयादोनामनुपलश्चिरिति ॥ उपलब्धिनिमदः ॥८॥ अक्षरव्यञ्जनानाम् 'उपलश्चिः' 'निमदः' नाम तृतीयं वाच स्थान(२) ॥ सशब्दमुपब्दिमत् ॥ ८॥ अक्षरव्यञ्जनानां 'सशब्दम्' उपलब्धिः, 'उपब्दिमत्' नाम चतुर्थ वाच स्थानं भवति । उरसि मन्द्र कण्ठे मध्यम शिरसि तारं ॥१०॥ यत्र 'उरसि' स्थाने प्रयोग उपलभ्यते, तत् 'मन्द्रं नाम पञ्चमं याच स्थानं । यत्र 'कण्ठे ' स्थाने प्रयोग उपलभ्यते, तत् 'मध्यम नाम षष्ठं वाच स्थानं । यत्र 'शिरसिस्थाने, प्रयोग उपलभ्यते, 'तारं' नाम सप्तमं वाच स्थानं । एतेष्वादितचतुर्णा यज्ञा- दिषु प्रयोगः । मन्द्रं प्रातःसवने प्रयुज्यते(')। मध्यमं माध्यन्दिने । तारं हतीये(५)। शिक्षा चैवं वक्षति, प्रातः पठेन् नित्यमुरस्थितेन वरेण शाहलरुतोपमेन । तत् १ भेदपडणमाभोटार्थमिति ग)। २ पामणस्य पोरारण्यापितूचमिति भ,चिकितपुलकेधिकः पाठः । ३ स्थानं भवति इति म०,२० म० च। ४ उपयुज्यते इति ग०, १० मु० च। ५ नतोयसवन इनि म०, १० मु० च ।

·२३ अध्या १ये१.१२,१३,१४ सूत्राणि । २४८ मध्यन्दिने कण्ठगतेन चैव चक्राइसकूजितसविभेन । तारन्तु विद्यात् सबने तीये गिरोगतं तच्च सदा प्रयोज्यम् । मयूरहंसान्यभृतः खनानां तुयेन नादेन शिरस्थितेन ॥ मन्द्रादिषु त्रिषु स्थानेषु सप्तमात्र यमाः ॥ ११ ॥ 'त्रिषु मन्द्रादिषु स्थानेषु' एककस्मिन् ‘सप्त सप्त वमाः', 'व- न्ति । 'यमाः' खरा उदात्तादय इति यावत् । सप्तसप्तेति वोसया एकैकस्मिन्निति लभ्यते। के ते यमा इत्याशयोत्तरसूखीत- रमाह॥ कृष्टप्रथमदितीयतृतीयचतुर्थमन्द्रातिस्वार्याः ॥ १२ ॥ कृष्टश्च प्रथमश्च हितोयश्च तोयश्च चतुर्थश्व मन्द्रय अतिम्वा- यश्च 'कृष्ट-प्रथम-दितीय-तृतीय-चतुर्थ-मन्द्रातिषायाः, ते तथोक्ताः। एते खलु यमा नाम(१) ॥ तेषां दोतिजोपलब्धिः ॥ १३ ॥ 'तेषां' खलु सप्तखराणां, ‘दीप्तजा'(२) पूर्वपूर्वोपलब्धिः स्यात् । तत्कथम्। अतिस्वार्थदीप्तिजा मन्द्रोपलब्धिः, मन्ट्राच्चतु- र्थोपलब्धिः । चतुर्थात् टतीयः, हतीयात् द्वितीयः, हितीयात् प्रथमः, प्रथमात् कष्ट उपलभ्यते ॥ द्वितीयप्रथमकृष्टास्त्रय आहारकखराः ॥ १४ ॥ हितीयादय(२) एते अय पाद्वारकस्वराः स्युः। एषां तैरेव प्रयोगो वैदितव्यः। आहारकाणां स्वरा ‘आहारकस्वराः'। १ अष्टादपोषमा मानि क.। ३ द्वितीयच प्रथमस हारते नथोत्रा २ सन्तयमा नाम उमरोलरदीप्तिति इति म०, २० म च । ०, १० मु० च।

·२५० । तैत्तिरीय-प्रातिशाख्ये मन्द्रादयो द्वितीयान्ताश्चत्वारस्तत्तिरीयकाः ॥ १५ ॥ 'मन्द्रादयश्चत्वारो हितोयान्ताः' खराः मन्द्रचतुर्थटतीयहिती- याः, 'तैत्तिरीयकाः' स्युः ॥ द्वितीयान् मन्द्रतैत्तिरीयाणं तृतीयचतुर्थावनन्तरं तच्चतुर्यममित्याचक्षते ॥ १६ ॥ 'तैत्तिरीयाणा' 'द्वितीयात्' खल 'मन्द्रः' जायते । तदनन्तरं 'तीयचतुर्थी' स्यातां । एतदेव द्वितीयादिखरमण्डलं 'चतुर्यम्' इत्याचक्ष्यते । यो द्वितीयः, स उदात्तः, यो मन्द्रः सोनुदात्तः, यो तृतीयचतुर्थी तो स्वरितप्रचयावित्यर्थः । अनेन सूत्रण पूर्वोक्ताना- मेव(२) चतुणां स्वराणां क्रमनियमः क्रियते। चतुःसङ्ख्या तु पूर्व सूत्रेणवोक्ता। तस्मादत्र चतुर्यममित्येतत् सज्ञाविधिपरमिति प्रतीयते ॥ तस्मिन् दियमान्तरा वृत्तिः ॥ १७ ॥ हो च तो यमौ च 'हियमो, तयोः(२) 'अन्तरा बत्तिः' मध्यत्र- तिः, तस्मिन्ननुदात्ते भवति, स्वरितवं प्रचयत्व ज्वानुदात्ते भव- तौत्यर्थः । यथा, स नः पर्षत् । पर्यवदतां । केचिदन्यथा वदन्ति २), तस्मिंश्चतयमे स्वरमण्डले दियमान्तरा वृत्तिः, खरहयस्य मध्ये वर्तमान:(५) स्यात्। तथाहि, अनुदात्तो हृदि भयो मूर्धदात्त उदाहतः । स्वरितः कर्णमूलीयः सर्वाङ्गे प्रचयः स्मतः । १ पूर्वेषामेव नि ग0, 50 मु० च । ३ कथयन्तीति म0, १० म० च । २ दियमयोरिनिर० मु०। ४ वर्षमानमिति ग०, २० म० ।

·२० अध्याये१८,१८,सूत्रम् । २५१ अयमर्थः(१), उदात्तानुदात्तयोर्मध्ये खरितप्रचययोरन्सराव- सिर्भवति। तथा कोहलौये २), हस्तविन्याससमयेपि स्वरित- प्रचययोरन्तरात्तिरुपदिश्यते । उदात्त प्राख्याति वृषोङ्गुलीनां प्रदेशिनी मूलनिविष्टमूर्धा । उपान्तमध्ये (१) खरितं धृतश्च कनिष्ठिकायामनुदात्तमेव ॥ इति । शिक्षावचनमपि चैवं वक्ष्यते (४), कनिष्ठिकानामिका च मध्यमा च प्रदेशिनी। नौचस्वरकृतोदात्तानङ्गष्ठाग्रेगा निर्दिशेत् ॥ मुख्यमेव व्याख्यानहयमेतत् । तामुपदेक्ष्यामः ॥ १८॥ यदेतदाचार्यं चतुर्यममुक्त (५) तस्य चतुर्भेदभिन्ना वृत्तिर्नाम 'तामुपदेक्ष्यामः' इत्युच्यते। तामिति तच्छब्देन पूर्वोक्त हिमाच- मनुष्यते()॥ तच्चतर्यममियुक्तं ॥ १८ ॥ 'इति' अनेन प्रकारेण, 'चतुर्यममित्युक्त' । यद्यपि मन्द्रादयो द्वितीयान्ता इत्यादिसूत्रहयेन यमचतुष्टयं न सिई) तथा- प्युपसंहारमिषेण मतान्तरनिहत्त्यर्थ मिममर्थ दृढ़यति । कारणादेवमन्ये मन्यन्ते, स्वरत्रयमा । १पयायमर्थ रति १० म०। ५ चतुर्थममित्युक्तमिति ग०,००। कौरलेयेति म०, १० मु०। ( पूर्वानतिमावमनुवाच्यते इति म०, पाच मध्ये इति म०। " पश्यति रति म०॥ • यमचतुख्य निगा Tej० च। ३ ·२५२ तैत्तिरीय-प्रातिशाख्ये उदात्तथानुदात्त स्वरितच त्रयः स्वराः । हखो दीर्घः प्लुत इति कालतो नियमा अचि। क्रमविक्रमसम्पन्नामद्रुतामविलम्बिताम् । नीचोच्चखारसम्पन्नां वदेवृतवतीसमां वदेद्धृतवतौर समामिति ॥ ३०॥ तैत्तित्तिरीयाह्वारकमतनिरूपकोयं श्लोकः । 'क्रमविक्रमान्यां सम्पन्न () 'क्रमः' नाम हित्वं, 'विक्रमः' तु स्वरितयोर्मध्ये यत्र नौचम्, इत्युक्तलक्षणः । 'अद्रुताम्' अत्वरितां । 'अविलम्बितां' अमन्दा । 'नीचोच्च स्वरसम्पन्ना (२) अनुदात्तोदात्तस्वरितप्रचय- सहितां, 'धृतवतौँ प्रचयवतीं 'समां' उदात्तादिभिन्यू नातिरेका- दिदोषरहिता(२) 'वदेत्' ब्रूयात, वृत्तिमित्यर्थः। वृत्तिमिति कथं लभ्यते, अस्मिन् हियमान्तरात्तिरिति() प्रकृतत्वादिति बूमः॥ इति विभाष्यरत्ने प्रातिशाख्यविवरण त्रयोविंशोऽध्यायः ॥ * ॥ १ शामविक्रमसम्पबामिति म । भौगोषवारसम्पनामिति क० । ३ चनानिरेकरहितामिति क० । ৪ নন্সি বিনীকাৰানীতি मा पसिन द्वितीयामन्तरासिरितीति ·अथ चतुर्विशोऽध्यायः। अथ चतस्रः सहिताः॥१॥ 'अर्थ' इत्यधिकारः )। चतस्रः संहिता उच्चन्त इत्येतद- धिक्ततं वेदितव्यं, इत उत्तरं यहच्यामः ॥ पदसहिताक्षरसहिता वर्णसहिताङ्गसहिता चेति ॥२॥ 'पदाक्षरवर्णाङ्गाश्रयाः चतस्रः(२) संहिताः क्रमेण बोडव्याः। पञ्चमाध्यायमारभ्य आनवमादेकादशहादशी त्रयोदशस्यादी सूत्र- चतुष्टयञ्च पदसंहिता। दशभेऽक्षरसंहिता। त्रयोदशचतुर्दशी षोड़शश्च वर्णसंहिता। एकविंशोङ्गसंहिता(१)। एतावतस्रः संहिताः। एतेष्वन्यत्र च विहितं निषिञ्च कायं सर्वसंहितासु कुर्यात्। यत्रार्षग्रहणादिको(५) विशेषो नास्ति ॥ नानापदसन्धानसंयोगः पदसहितेत्यभिधीयते ॥३॥ ननाभूतयोः पदयोः सन्धाने यः संयोगः स 'पदसहिता इति' 'अभिधीयते' उच्यत इत्यर्थः । यथा, अग्ने इदं दुध गह्य किशिल वन्य या ते(')। एकार्थयोः सन्धानसंयोगयोः(१) प्रयोगः १ अथेत्ययमधिकार इति ग०,१० मु० च। ४ पवाषग्रहणादिक इति ग० । २ पदावरवाडाख्यायतख इति ग० । ५ बन्यय ने रिति १० मु०। ३ यानंखराङ्गमित्येषामंहिता इति सम्बामभयोगशब्दयोरिति 10, ग०, १० म० च। १०म०।

·२५४ तैत्तिरीय-प्रातिशाख्ये सन्धानाधिक्यार्थः। तथा च वैयाकरणा: भणन्ति()। परः सविकर्षः संहितेति॥ यथाखमक्षरसहितादीनामप्येवम् ॥ ४ ॥ खं स्वमनतिक्रम्य वर्तत इति यथाव" क्रियाविशेषेणमेवैतत् । एवमक्षरसहितादीनामपि यथावं वरूपं निरूपणीयं । ना- नाक्षरसंयोगोक्षरसंहिता(र)। नानावर्ण संयोगी वणसएहिता । नानाङ्गसंयोगोङ्गसंहिता। क्रमेणोदाहरणानि भवन्ति(२) । यथा, अथाब्रवीत् । अधिषवणमसि । अक्षणया व्याघारयति । केवलस्तयोः संयोगोजरसंहिता(५)। एकपदे स्वरव्यञ्जनसंयोगी वर्णसंहिता। एकपदे केवलव्यचनसंयोगोङ्गसंहिता। अन्यत्न पदसंहितेत्यवान्तरभेदी विज्ञेयः ॥ गुरुत्व लघुता साम्य हुखदीर्घ लतानिच । लोपागमविकाराश्च प्रकृतिविक्रमाक्रमः ॥ खरितोदात्तनोचत्व श्वासो नादोङ्गमेवच । एतत् सर्वन्तु विज्ञेयं छन्दोभाषामधीयता ॥५॥ यद् गुरुत्वाद्यष्टादशविधं, 'एतत् सर्व','छन्दीभाषां' वेदरूपा वाचं, अधीयता' पठता, 'विज्ञेयं'। अथवा 'छन्दोभाषां"वेदलक्षणा- मित्यर्थः । 'तु' शब्दोऽध्ये व्यतिरिक्तनिषेधार्थः । अनेन तु सर्वथा विशेयमित्यर्थः । गुरुत्वं यथा, वषट् स्वाहा । लघुता यथा, अकु- १ वैधाकरः पठन्तोति 10, 20 २ भणाम रति 10, 20 मु० च । ४ केवलखरयोः संयोगावरसरितति ग०, १० म० च। १ मामाक्षरसन्धिरकरसंपितेति क० ।

·२४ अध्याये ६, सूत्रम् । २५५ बत । साम्य यया. स्थानकरणकालादिभिरनयोरस्सि तोल्यमिति। खदोघलु तानि च यथा, गमयति । वायावेवास्य प्रस्तुहौ । लोपो यथा, ईमन्द्रा सुप्रयसः। आगमो यथा, तपुथमे । विकारी यथा,समिन्ट्रणः(१) । प्रकृतिर्यथा, अग्ने दुध गद्य किएशिल वन्य या ते। प्रपा असि । मिथुनो अभवन्(२) । विक्रमो यथा, वोढवे । क्रमो नाम हित्वं यथा', यह होता। स्वरितोदात्तनोनानां भावः 'स्वरितादात्तनोचवं' । तद्यथाक्रमं निहिश्यते, न्यश्चम् । गां वाव तो(२)। अवदतां । विवते श्वास इत्युक्तं । श्वासा यथा, पूते । संहते कण्ठे नाद(५) इत्यता नादः । यथा, भागधे भागधाः । व्यञ्जनए- खराङ्गमित्युक्तमङ्ग यथा, तं मस्यः प्राब्रवीत् । विजेयमिति विधि: ५)। विपक्षे बाधाः, मन्त्री होनः स्वरतो पण तो वेत्या- दिना()। पदक्रमविशेषज्ञो वर्णक्रमविचक्षणः । खरमात्राविभावशो गच्छेदाचार्य समदं गछेदाचार्यससदमिति ॥६॥ पदानां क्रमस्तस्य विशेषः जानातोति पदक्रमविशेषतः'। 'वर्णानां' 'क्रमः' तस्मिन् 'विचक्षणः' निपुणः । 'स्वराय मात्रामा म० च। १ समिन्द्रको मनसा रति ० मु १० म० च। ९ न मिथुमौ चभवन इति ग0, 50 ६ मोहीमः खरतो वर्णनो वा मिष्या- प्रयुक्तो न समर्थमाह। स वामनो यज- १ वाब तो तदिति ग०,१० मु० च । मानं हिनसि यथेन्द्रशत्रुः सरनोपरा- ४ भादः क्रियते इति ग०,१० म० च। विनेयत्वमिति नित्यविधिरिति ग०, धात् इति ग०।

·तैत्तिरीये-प्रातिशाख्ये
'स्वरमात्रा' तेषां विभागमः' । 'मावा'शब्देन कालविशेषः कश्चिदु-
च्यते। सोपि चतुरणरित्यादि । एवंविधः पुरुषो 'गच्छेदाचा-
चार्यसंसदं स्थानं। प्राचार्यास्तु व्यासादयः। तेषां ब्रह्मलोको हि
स्थान। यश्चेदं शास्त्रं जानोते सोयमाचार्य:, तेषां सदनं ब्रह्मलोकं
पच्छति । तथा च पौराणिका वदन्ति,
.
गरुडपुराणे।
पाहुः समस्त विद्यानां वेदविद्यामनुत्तमा ।
प्रतम्त हातुरस्यैव लाभः स्वर्गापवर्गयोः ।
विद्यानाञ्च परा विद्या ब्रह्मविद्या समोरिता।
अतस्तहानतो राजन् सर्वदानफल(१) लभेत् ॥
देवीपुराणे ।
वेद एव हिजातीनां साधनं श्रेयसं परम् ।
ततोस्याध्ययनाभ्यासात् परं ब्रह्माधिगच्छति ॥
तमेव शोलयेत् प्राजः शिष्येभ्यस्तं प्रदापयेत् ।
सदभ्यासप्रदानाभ्यामेतत् किवाधिगच्छति ॥
तथा याज्ञवल्काः।
यज्ञानो तपसाचैव शुभानाञ्चैव कर्मणां ।
वेद एव विजातीनां निःश्रेयसकरः परः ॥
योनधीत्य हिजो वेदानन्यत्र कुरुते श्रमम् ।
स जीवन्नेव शूद्रत्वमाश गच्छति सान्वयः ॥
१ सर्व दामफलमिति १० मु० ।

·२४ अध्याये फलश्रुति।
महाभारतेपि।
यो ब्रूयाचापि शिष्याय(') धम्मां ब्रामों सरस्वतीम् ।
पृथिवौगोप्रदामाभ्यां स दानफलमत्रते(२) ।
विष्णुधर्मोत्तरे।
वेददानादवानोति सर्वयजफलं नरः।
उपवेदप्रदानेन गन्धर्वैः सह मोदते ॥
ब्रह्मपुराणे ।
न तत्कल्पसहस्रेण गदितु शक्यते फलम् ।
यहेददानादाप्नोति स्वल्पादपि महामते ॥
भविष्यत्पुराणे(३)।
अपुवा लभते पुत्रमधनो लभते धनम् ।
वेदाध्ययनयुक्तस्तु परे ब्रह्माणि लीयते ॥
वेदस्वरूपमुच्यते ।
यजुर्वेदः पिङ्गलाक्षः कशमध्यो वृहदलः ।
वृहत्कपोलकृष्णाद्भिः स्तानः काश्यपगोत्रजः ।
वेदाङ्गान्युच्यन्ते।
शिक्षा कल्पो व्याकरण निरुवं ज्योतिषं तथा।
३ भविष्यपुरागपि इति १० मु.।
१ शिष्येभ्य इति १० मु०।
९ स तुल्यफलमम ने रतिरामु।

·२५८
নদী-সানিয়াম
छन्दसां लक्षणञ्चेति षडङ्गानि विदुर्बुधाः ॥
अनुपदश्चानुपदं छन्दी भाषाममन्वितम् ।
मौमांसान्यायतर्कञ्च तथाङ्गानि विदुर्बुधाः ॥
एवं साङ्गोपाङ्ग वेदं गोत्रस्वरूपादीनि विजाननधीयानः
पूतो भवति()।
ग्रन्यान्तरे यथा, तहदिदं शास्त्र यदृच्छया ।
•अभूतेषु च स्थानेषु पौरुषेयेषु वर्तते ॥
साहि। प्र नक्षत्राय देव्याय स इम्मादमहि कर्मकर्तवे
महामनु। महि सप्तदशेनावस्युबाताः। अपिसीदमिथन्यष्टी च
अस्मिए स्तनुवस्तहि पिनाकमित्यादौ न वर्तते । सिहे व्याघ्र (२)
द्वादशाग्निष्टोमस्य स्तोत्राणि आत्मना परां निःशुक्रशोचिषा।
उश्म सोपोषमित्यादौतु वर्तते। गच्छेदाचार्यसत्सदं। वौसा
शास्त्रपरिसमाप्तिं द्योतयति(३) ॥
॥
इति श्रोत्रिभाथरत्ने प्रातिशाख्यविवरणे चतुर्दिशोऽध्यायः ॥ * ॥
समाप्तवायं ग्रन्थः ॥ * ॥
१ एवं माजोपास्येदस्य लवणं सम्पूर्ण
मु.।
मिति २००।
३ बीप माशास्त्रपरिसम विज्ञपमा
२ सिंहबान जापायदाको इति
भानोति इति ग.।

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.