·HEADYAN SA OF LEARNIE
THE
BHELA SAMHITA
PRE HAERESE
CORARY
SANSKRIT TEXT
17102
OF
CALCUTTI
OF
Sa6v
Bhe
Published by the
University of Calcutta
1921

·hla
CENTRAL ARCHAEOLOGIGA!
LIBRARY, NEW DELHI.
Aco. No.......7.40.22
&$... 2:57
SCUIR
Ey Alimedabal by
*9 2.9.1 - sen
PRINTED BY ATULCHANDRA BHATTACHARYYA,
AT THE CALCUTTA UNIVERSITY PRESS, SENATE HOUSE, CALCUTTA.
y3 New Order Poola
5.

·NOTE This Volume reproduces the text of the Bhela Samhita. According to Dr. Hoernle (Studies in the be Medicine of Ancient India, Oxford, 1907) the theory of the Ancient Indians regarding Medicine has been transmitted to us in three different systems, namely, the systems of Atreya, Susruta and Vagbhata. Atreya is said to have flourished in the sixth century B. C. and to have had six pupils, each of whom is reputed to have committed to writing the teaching of the master in the form of a Samhita or compendium. But at present not more than two of them are known to us, namely, the compendia of Agnivesa and Bhela. The former does not appear to have survived in its original form and exists at present only in the redaction undertaken by Charaka. On the other hand, the compendium by Bhela has come down to us in a single manuscript which is written in Telegu character. This manuscript is taken by Dr. Hoernle to have been written about 1650 A. D. and is preserved in the Palace Library in Tanjore (Burnell's Catalogue, No. 10773). Copies have been made from time to time from this unique manuscript. Dr. Hoernle had a copy made for him by order of the Government of Madras in 1905. Dr. Cordier had a copy made at an earlier date. HER register LAJE ·NOTE I have two copies made on two different occasions by two different scribes at an interval of about ten years. The manuscript is said to be in a fragile condition and has rapidly decayed. It has been considered desirable to reproduce the text in its present condition with a view to make it accessible to scholars and to facilitate the study of one of the most ancient monuments of Indian medicine. Professor Aufrecht (Cat. Cat. 416) notices another manuscript, Radh 32, in a library in Lahore, but Dr. Hoernle was not able to verify its existence. The Tanjore manuscript is obviously incomplete and is in some places unintelligible. Vedantabisharad Ananta Krishna Shastri, University Lecturer in Sanskrit, who has read through. the proofs, has suggested emendations, which are either enclosed in brackets or inserted in footnotes. It is proposed to publish an English version of the text with critical apparatus and introduction. CALCUTTA, ASUTOSH MOOKERJEE, 30th September, 1921. ago ·विषयानुक्रमणिका। सूत्रस्थानम्। पृष्ठसं ... ४-५ १२-१३ ... १४-१७ लेपनाम्यञ्जनादिना कुष्ठचिकित्सा अत्यशनादिकृतदोषाः मानाशनकतगुणाश्च धारणीयवेगानामधारणीयवेगानां च निरूपणम्, दन्त- धावनं धूमपानप्रकाराः तद्गुणाश्च स्त्रीसंभोगयोग्यावस्थाकालादिः अत्यासनादिदोषाः,मावाऽऽसनादिगुणाः चिरजीवनेच्छनां कर्तव्यानि च चतुष्यादचिकित्सितस्यैव फलवत्त्वादिविवेकः, भिषगातुरादि लक्षणं च आमाशयदोष निमित्ताशनादिकं तबिरासौषधानि च ... रस-रक्त-मांस-मेदोऽस्थि-मज्ज-शुक्ल-गर्भ-व्यापत्तिज- व्याधिनामानि रसविभागः, रसातिसेवनदोषः, चिमिचिमिव्यतिरिक्त- मत्स्यानां सदुग्ध भोजनौचित्यमित्यादिकम् जनपदविशेषेण रोगविशेषनिर्णयः चिकित्साप्रभृतकर्तव्य वमनविरेचनादिकालव्यवस्थादिकं एषणात्रयस्य त्रिवर्गानुपरोधेन प्रयोगफलम् वावोत्कर्षनिमित्तानि, तविभागश्च दशप्राणायतनानि, सूवस्थानाद्यध्याययत्ताव्यवच्छेदः वदितस्यैव चिकित्सकत्व निर्णयश्च विषसंमृष्टानादिरूपाणि १८-२० २०-२१ २२-२३ २४-२५ २५-२६ २६-२८ २८-२८ २८-३२ ·पृष्ठसं ३२-३३ -३७ ३८-३० सुरापानगुणाः, तस्या यथायोगं समाचरणं च विरेचनादिना नाश्यरोगविशेषाः विरेचनाद्यावश्यकता च खेदविभागः, खेदचिकित्स्यरोगाः खेदनप्रकाराश्च गदपुरीषनिमित्तरोगाः, तत्र विरेचन चिकित्सा च ऋतुभेदेन चिकित्सादिभेदनिर्णयः उदकुष्ठहृद्रोगाक्षिरोगादिलक्षणानि तहिभागश्च सानुपानभोज्यनिर्णयः पथ्यापथ्य-शालि-तेल-कषाय-शाक-मांस-गुणा: ३८-४१ ४२-४४. ४४-४७ ४७-५१ ५२-५३ ५४-५६ निदान स्थानम्। सहजादिचतुर्विधक्षयलक्षणम् वात-पित्त-श्लेष-निचय-लोहित-गुल्मलक्षणानि वात -पित्त-क्षत-क्षय-कासलक्षणानि कुष्ठनिमित्तानि सलक्षणतविभागश्च प्रमेहनिमित्त -लक्षण-विभागाः वात-पित्त-कफ-सन्निपातापस्मारलक्षणानि 10 विमानस्थानम्। रसगुणदोषविवेचन-दोषसमान-तदुपशमरस-तदुपरोधि भोज्यभोजननियम-समाग्नि-प्रशंसाः दुर्बलाग्न्यादिलक्षणचिकित्साः, भेषज-भोज्यविभागः वातादिशमनविरेचनादिकं च व्याधिपरीक्षाक्रमः वात-पित्त-श्लेष्म-संसृष्ट प्रकृति- लक्षणानि च गुरुव्याधिविमानम्, मुस्तारग्वधाद्यास्थापने च षड़तविमानानि ७१-७३ ७३-७४ ७४-७६ ·शारीरस्थानम्। पृष्ठ ७७-७८ ८०-८३ ८४-८६ वयःक्रमेण सत्त्वविद्धिक्षय-वध्यात्वनिमित्तेन्द्रयप्रतिनियत- खभावाः गर्भधारणक्रम-पुंस्त्रोक्लोबयमलसात्त्विकादिगर्भनिमित्तानि आलोचकादि जाठराग्निलक्षणवरूपस्थान परिमाणादिकम्, विषूचिकादिनिमित्तं सिरासंस्था च अपस्मारनिमित्तनिर्णयः, गर्भे कस्यावयवस्य प्रथममुत्पत्ति- रिति विचारः, गर्भवधिक्रमावस्थानप्रकारादि- निर्णयश्च योनिभेदेन स्त्रीपुमादिशरीरोत्पत्तिनिमित्तम्, षट्काय- धातुविवेकः, ब्राह्मादिकायनिरूपणादिकं च ... गर्भस्य नानाभूतारब्धस्य माटपिटसात्मपरससमुदायजत्व- विवेचनम् शरीरगतत्वगस्थिहृदयेन्द्रियकोष्ठप्रत्यङ्गजलरसशोणित संख्या- परिमाणनिर्णयः देहान्तरसंक्रमक्रमादिकं च अवध्यात्वनिमित्तम्, बोजवृद्धिक्रमः, अवदातादिपुत्रोत्पत्यर्था नियमाश्च गर्भिण्या आहारनियमाः, प्रसवचिकित्सा च ८४-८५ ८५-८६ ८८-८ इन्द्रियस्थानम्। एक वित्रिचतुरादिमासजीविना अल्पायुषां च लक्षणानि भाविस्वस्थवाचिहादीनि गतायुलक्षणानि सद्यो मरणचिनानि मुमूर्षुपूर्वरूपाणि सामान्यविशेषाभ्यां मरणलक्षणादीनि 2८-१०० १००-१०२ १०२-१०४ १०४-१०६ ·(10) ਲਈ १०६-१०८ प्रत्याख्येयदूतस्य प्रश्नचेष्टास्वरूपाणि शिरश्चूर्ण-कर्णरक्तता-केशदाह-मित्थ्यारोगारत्यादिभिररिष्ट विज्ञानम् छायया रक्तपित्तासाध्यत्वादिनिर्णयः मरणसूचनखप्पविशेषाः जीवितात्ययपूर्वकालिकचिह्नानि १०८-११० ११०-१११ ११२-११३ ११३-११५ चिकित्सास्थानम् । ११६-११८ ११८-१२० १२०-१२४ १२४-१२६ ज ज्वरोत्पत्ति-गुण-विभाग-तत्सामान्यचिकित्सा पित्त-शोत-ज्वरचिकित्सा, भोज्याभोज्यनिर्णय-वमनकाल- ज्वरपुनर्भवनिमित्त-तच्छान्त्यादयः विषमज्वरनिमित्तानि, तत्र महापंचगव्य पञ्चगव्य-वृष- पंचकोल-षणादि-महापैशाचतादि चिकित्सा च चिकित्स्याचिकित्स्य रक्तपित्तनिमित्त-पूर्वरूपाणि शोषनिमित्तखभावी, शोषिभोज्यमांसादिनिणयः, तत्र क्रव्यादादित-पञ्चमूल्यादिरसायनगुडसर्पिर्मोदक- तिलमोदकाश्वस्थमूलकादि मोदकादिचिकित्सा च सुकुमार-शतपाक-सहस्रपाक सुकुमार-तैले, तहुणाश्च दशाङ्ग-दाधिक-षट्पल-सानुपानक्षीरविशेष-क्षारहते- तादिगुल्मचिकित्सा अष्टादशकुष्ठलक्षणानि, बत्र तत्पूर्वरूपाणि, साध्यासाध्य- विवेकः, जलूकादिना रक्तनिहरणादिना तचिकित्सा, रत्तविकाराच कुष्ठिनां धान्वन्तरत प्रयोग-सगोत्रहरिद्राचूर्णादिपानोष्ट्र- क्षीरपानादि चिकित्सा, खर्जकादिबाघलेपश्च श्लेष्मादिप्रमिह चिकित्साविशेषाः १२६-१३१ १३२-१३४ १३५-१३८ १३-१४२ १४३-१४५ १४६-१४८ ·(०) पृष्ठसं १४८-१५२ १५२-१५३ . १५४-१५८ १५८-१६० १६२-१६३ १७०-१७२ उन्मादनिमित्तलक्षणादोनि, अपस्मारचिकित्सया दाधिक सपिरादिपानन वा तचिकित्सा च अपस्मारनिमित्तलक्षणे, कल्याणतादिभिस्तचिकित्सा च अतिसारनिमित्तानि, आम-श्लेष्म-पित्त-वातातीसारादि- चिकित्सा, योगाश्च विषूचिकालनणचिकित्सादिकम् अर्दितस्य स्नेहपानादिचिकित्सा ग्रहणीनिमित्तव्याधयः, तचिकित्सा च मूत्रकृच्छ्रचिकित्सा अष्टोदरलक्षणानि, तचिकित्सा च बदगुदोदरे शस्त्रक्रिया, उदरेऽक्षिकर्मादि भल्लातक योगाश्च वंशक-रास्नादियोगादिभिरूरुस्तंभचिकित्सा वात-पित्त-श्लोभवोसर्प-वातशोणित-निमित्त-लक्षण चिकित्सा: अर्शीनिमित्तलक्षणानि, बलादित-लोध्रादियोगशारी- वृत-तालीसपत्रवटक-शस्त्रक्रिया-लेपनादि चिकित्सा च बातिकादिश्खयथुनिमित्तलक्षण, तत्रायोरजीयरसायनेन सानुपानविशेषेण चिकित्सा च उदावर्तनिमित्त-लक्षण-चिकित्साः सान्निपातिकहृदोगनिदानचिकित्से, वत्र भल्लातक वृतं च कासनिमित्तवातादिकोपलक्षणे, कासिनो कासिनो भोज्या- भोज्यादिनिर्णयः, कल्याणकतलेहविशेषादिभि स्तचिकित्सा च -दशमूल्यादिलेपनन शकचिकित्सा सूर्यावर्तानन्तवातार्धावभेदकानां शिरोरोगाणां निमित्त- लक्षणे, कल्याणतादिभिस्तञ्चिकित्सा च १७७-१८४ १८४-१८८ १८८-१८८ १८०-१८२ १८३-१८५ १८.५-१८६ १८६-१८८ ·(1) पृष्ठसं १८८-~१८८ २००-२०१ २०१-२०२ २०२-२०३ २०३-२०४ कण्ठरोगनिमित्त चिकित्सिते, तत्र कवलग्रहविशेषाश्च गलशुण्डिकाकर्णरोगचिकित्से वाषणादि तेलेन रक्तजादि कर्णशूलचिकित्सा, क्रिमिज- कर्णरोगलक्षणादि च अजोणे दिवाभुक्तस्यादूषकत्वं अजोर्णनिमित्तरोगाश्च निद्रादिनिमित्तम् 'मूलक-बला-राना-सहचरतैलादिभिरामवात-पक्वाशयादि वातचिकित्सा "सनिमित्तलक्षणचिकित्म-साध्यासाध्यप्लीहविवेकः अपतन्त्रनिमित्तलक्षणचिकित्साः, तत्र सौवर्चलविभौतक चूर्ण-हरोतक्यादिष्टत-काकादनीपाचनादिकं च सनिमित्तलक्षणार्दितचिकित्सा, तत्र व्रणरोपणतिल- कल्क-त्रिफलतैलादीनि च मद्यगुणदोषविवेक-मदात्ययदोषी, परिमितमद्यगुणादयश्च पानत्ययचिकित्सायां पानकविशेषादिक पानात्ययवयं- भोज्या: वात-पित्त-श्लेष्म -सन्निपात-पानात्ययचिकित्सा २०४-२०८ २०८-२१० २११-२१३ २१३-२१५ २१६-२१७ २१८-२२० २२१-२२३ कल्पस्थानम् । २२४-२२५ २२६-२२७ मदनकल्पप्रयोगः तहुणाश्च इक्ष्वाकुगुडिकायोगादिः इक्ष्वाकुकल्पप्रयोगविशेषाश्च धामार्गवकल्पप्रयोगाः, धामार्गवगुडिका:, उत्पलादि- लोगन वमनं च कुटजकल्पप्रकाराः चतुरङ्गलकल्पप्रकाराः, सानुपानभल्लातकयोगश्च दन्तीफलकल्पप्रकाराः २२७-२२८. २२८-२३० २३०-२३३ २३२-२३४ ·(1.) पृष्ठसं शंखिनोतलकल्प-शंखिनोचूर्ण-शंखिनीफलकल्क-शंखिनी- मोदकयोगादयः श्यामाविबच्चूर्णयोगविशेषाः, विन्मोदकलेहादयश्च २३५-२३६ २३७-२३८ सिडिस्थानम्। २४१-२४४ २४४-२४५ २४६-२४७ २४७-२४८ वमनविरेचनयोर्देशकालभोज्यपरिमाणादिविवेकः, वमनौषधक्रमादिकम, सम्यग्वान्तादिलक्षणानि च नस्यविभागः शीर्षविरेचनादिचिकित्स्यरोगाः, सगुण- शौषविरेचकविशेषाश्च नस्य चिकित्स्यरोगाः, सगुणनस्यतैलते, अस्निग्धादि लक्षण-निरुयोग्यनिर्णयादिकं च वमनप्रयोज्यौषधानि, दुष्पयोगनिमित्तदशव्यापविरा- सार्थानुवासनादिः, आध्मानादिप्रत्येकनिमित्त विवेकश्च वमनाद्ययोगातियोगयोवर्यथायोग खानुवासनविरेचकादि चिकित्सा रक्तशूल-रतातियोगातिसार-गुदभ्रंश-विबन्धादीनां यथा- योगं वमनाऽस्थापन-कोरदूषौदनभोजनादि चिकित्सा च विरिक्तनिरूढादीनां वस्तिकर्मदोषाः, वस्तिनिदानं च ... वस्तितैलप्रयोगः, वस्तिनिरूहगुणाः, निरूढलक्षणादिकं च निरूहे फलोत्कर्षव्यवस्था, वात-पित्त-श्लोमनाशन निरूहाः निरूहार्थकषायपरिमाणादिः, शीतमधुरादिनिरूह- गुणदोषविवेकः, पित्तादियोग्यनिरूहविशेषाः, पिच्छावस्तिश्च २४८-२५१ २५१-२५४ २५४-२५७ २५७-२६० २६०-२६८ २६२-२६५

·(०)
पृष्ठसं
वस्तिनिरूहयोरयोगातियोगदोषाः, बित्वादिवस्तिः,
शतावर्यादिवस्तिः, रासायनिकवस्तिश्च
उत्तरसायनगुणाः
शक्लविवर्धनवस्तयः
२६५-२६८
२६८-२७१
२७१--२७२

·श्रीहरिः
शरणम् ॥
भेल-संहिता।
पिप्पल्यो दीप्यकश्चैव तथा मूषिककर्णिकाः ।
बिल्वस्य पल्लवाःस्येवा(खेता) हरिद्रा तथु(तुत्थ) कस्तथा ।
एते कुष्ठं प्रतिघ्नन्ति युक्ताः पानप्रलेपनैः ।
गवां पित्तं शुन: पित्तमलाबुक य...
..(क्षार)हुतं शर्करां च दद्यात्तहत्प्रलेपनम् ।
यातुण्डमण्डलीहोपान्मूलान्येळगळस्य च ।
सुरादमि(नी) सुगन्धां च दद्यात्तहत्प्रलेपनम् ।
सुवर्णपुष्य' तथु(कटु)का श्यामां तेजोवती तथा ।
त्रिवत् संजातकं चैव कुष्ठे (सं) शोधनं विदुः ।
आरग्वधां च भूजं च साश्वगन्धां गवादनीम् ।
खेतां ज्योतिष्मतौं चैव सूक्ष्मचूर्ण निकारयेत् ॥
गवां पित्तेन तच्चूर्ण सप्तकत्वस्सुधापि वितम् ।
योज्या(ज्य) सर्षपतैलेन स्क(सैन्धवेन च य (नतः) ।
एतहतटू(दो)षस्य मि (स) दध्यन्नभोज(जिनम् (:)।
त(अ)नुलेपनमुद्दिष्ट कृमिकुष्ठविनाशनम् ।
गवेदमिति कुष्ठानि खदिरस्थाय (यि) चारवि ॥
तावप्रभा(प्युभी)प्रयुञ्जीत कुष्ठी(ठि)नां कुष्ठशान्तये ।
अथ कुण्डान्नि (कंण्ड्रन) वृक्षाणां
रहस्यः (रसा:स्युः) कुष्ठिनां हिताः ॥

·BHELA SAMHITA प्रलेपपतिशेषेषु (परिषकेषु) खदिरस्तु प्रशस्यते । खदिरोदकषायः स्यात् खदिरोदकभोजनः ॥ भूयिष्ठमुदकार्थे च कुर्वीत खदिरोदर (क) म् । सारमत्तौ महावृक्षौ धवरोहित (कावु) भौ ॥ शिशुपाचाऽश्वकर्णश्च खादिरं बिल्वमाश्रितम् । कदळी मुष्करी हि(ही)ता भद्रोदुम्बन्लि (रि)काफलम् ॥ एतैरप्युषितं कुष्ठे गोमूत्रपरिषचनम् ॥ सालाखकर्णनिर्यासो निर्यासो (स.) कुलिशस्य च । एते कुष्ठःत्ता(समुत्था)नां व्रणानां स्युः प्रपोडकाः पुण्डरीकस्य वच्यामि क्रिया(यां)रोगविनाशन(शिनी)म् । आवर्ता शाल्मलीमूलं फलान्यावल्गुजानि च ॥ रात्रौ (दि) त्रेण निष्पाद्य दन्तिचित्रकमेव च । पाठां (ठा) हरिद्रे च तथा गवां मूत्रेण योजयेत् । अष्टभागावशिष्टं तत्मादितं सुपरिष्कृतम् । पिबत्को(क) ल्यं समुद्धा(त्या)य खित्री श्वे(शो)तोदकं पिबेत् ॥ सर्वतो(त:) (१) परिरक्षेत्तु स्थापयेच्चे(छोतवेश्मनि)। भैषज्यापि(हि)ता दोषास्त्वचमस्यानुसंश्रिताः । मण्डलेषु तपस्थीबं (स्फोटान्) जनयन्त्यरश्मिभिः ॥ स्फोटेष्वथ तु जातेषु छायायामुपदे वे)शय(ये)त् । शीताभिरद्भिः प्रक्षाळा भोजयेत्प्रति भोजनम् ॥ संक्षुभ्यं..... धायोस्तोपरिपूर्णा इवाम्बुदाः (१)। सूच्यग्रेणाथ तीक्ष्णोन (व्य)थयेकण्टकेन वा ॥ चन्दनस्य च यत्सारं बदरात् खदिरस्य च । एतैः पानीयपिष्टस्त सर्पिक्षौसमन्वितैः । पत्रेषु पुष्करिण्यास्त संविष्टस्याथ दे लेपयेत् । ततस्त्वात पय(येत्) स्फोटान् शोतोदकपरिप्लुतान् । क्षोरिणां चापि वृक्षाणां ततस्संक्षोदयेभिषक् । तैः कषायैश्च कल्कश्च सिञ्चयेल्लेपयेच्च तम् ।

·भेल-संहिता
खर्जूरस्य च बीजानि शङ्खनाभिं च दापयेत् ।
रं पत्नं गौरीशं नीलमुत्पलम् (?) ।
एषां सूक्ष्मेण चूर्णेन स्रवन्तमवचूर्णयेत् ।
शकद्राक्षाक्षौद्रयुक्तो दातव्यः परिपोटने ।
आहारोत्सादनाभ्यङ्ग पूर्वेण विधिना भिषक् ।
कारयेत्कुष्ठिनामे(तत्त)तः संपद्यते सुखी।
न च व्याधिमुपेक्षेत शरीरं(रे)पतितं बुधः ।
त्सरेव शमने य(शमयेत्त)स्य प्रदीप्तस्येव वेश्मनः ॥
यथा होकान्ततो वृक्षो वर्धते मुखितशनैः ।
तथा शरीरमासाद्य दूरी वर्धति हेमतु (रोगो वर्धत एव तु)।
तस्माद्यने मिहि......अक्षीणस्येव देहिनः (?) ।
प्रागैवोपचयाट्रोगान् हन्याद्यो विचक्षणः ।
त्यहात्ताहाघ्रावपिड: (चापततः) पक्षात्मासाहमेत्तथा ।
आयने चापि संपूर्ण सिरामोक्षो विधीयते ।
श्यामाका रकुष्ठीनां......कुष्ठिनां हिताः ।
एवं हि वर्तमानानां कुठं प्रशममेति वः ॥
इत्याह भगवानात्रेयः॥
इति भेले चतुर्थोऽध्यायः
अथ अत्याशितीय।
अथात्याशितोयं व्याख्यास्याम इतिह स्माह भगवानात्रेयः-
आत्याशीतन (अथाशितन) पि...(पतिन) खादितेन च युतितः ।
बलमाप्यायते जन्तोः सद्योवहिरिवन्धनैः ॥
तेनैवात्याहतेनेह भोजनेन शरीरजाः ।
व्याधयस्संप्रवर्धन्ते कायाग्नाव(ति) दूषिते ।
विविधं तु भिषग्विद्यादाहारस्यैव लाघवम् ।

·BHELA SAMHITA मानोरलघुः स्यादारहारं कश्च द्रव्यलघुः स्मृतः । रहिविधः गौरवः ... (भुक्तं (तो) ४उच्चमानं निबोधत ॥ मात्रा गुरुस्तथैव स्यात् द्रव्यतश्च तथा गुरुः ॥ पुराणशालयो मुहारश शतित्तिरिलावुकाः । एवंप्रकारयच्चान्यत् तव्यं लघु सं.. .(स्मृतम्)। ग्राम्यासू(न्पोदकं मांसं दधि पिष्टं तिलाह्वयम् ॥ एवं प्रकारं यच्चान्यत्तद्र्व्यं गुर्विति स्मृतम् । तत्र यो मात्रया भुंक्ते द्रव्यं गुर्वपि मानवः । आहारं तस्य पश्यन्ति लघुमेव सि (चि)कित्सकम् (:) ॥ (शाल्या) दोन्यपि योत्यर्थं अनाति सुलघून्यपि । आहारस्मतथारूपो व्यक्तं संपद्यते गुरुः । द्रव्यस्य लघुनो युक्त्या सौहित्यं योऽधिगच्छति ॥ एकान्तपथ्यं तं विद्याराहारं कुशलो लघुम् । य... (दि) युक्त्यापि सौहित्यं ट्रव्यस्यालधुनो व्रजेत् (भवेत् । तथाविधमिहाहारं गुरुमेव ब्रवीम्यहम् । तस्मात् त्रिभागसौहित्यमदेव ... हित्यमेव वा ॥ आहारं लघुमन्विच्छेद्गुरुणा सेवितं सदा। लघुना(नौ)... (रस) समासाद्य द्रव्य योद्यतिसेवते ॥ तल्लघ्वप्यतिसंयुक्त कोष्ठे संपद्यते गुरु । गुरुलाधवविद्यो नराणां वर्धयत्यसून् ॥ तस्मादेवं विजानीयात् द्रव्याणां गुरुलाघवम् । एवमेव च भोज्येन पथ्येनाप्यायते नरः । हीयते चाप्यपथ्येन प्रदुष्टैारतादिभिः । स्वस्थस्यान्ये न वर्धन्ते धातवशोणितादयः । व्याधितस्यापि दोषाय भोज्यं परिणमत्यथ । यथाह्यकालवृध्याच भूमौ बीजं विपद्यते। १ वालघुः। उच्चमा । २°हारः कश्चिद द्र। ५ प्रकारं य । ३ विविधं गौरव। ६ मईसोहि

·भेल-संहिता
5
वर्धते कालवृष्ट्या च देहिनोपि तथा रसैः
यश्च नित्यमुदार स्यात्सुखनिश्चलमानव(सः) ।
लघु पास्त (पान)रतः सात्मपि यथागपि दूरगम् (?) ॥
स्नातोऽनुलिप्तःस्रग्वी स्यादौतदन्त (स्व)लङ्गतः ।
द. (दान) सत्यमहं सा च प्रायो ... ह्यन्नं समाश्रितम् ॥
वमयेत् श्लेष्म गाव(रोगञ्च) पैत्तिकांश्च विरेचयेत् ।
निरह्यादातरोगाँश्च रक्तायावसेचयेत् ।
रक्तशालि(लौन्) समुगान्वा षष्टिकानथवा पुनः ।
मुखि (नान्) मात्रयाऽश्नीयात् एतसैन्धवसंयुतान् ॥
इषत्पिपलिक यूषं ईषञ्च मधुनान्वितम् ।
ईषत्सलवणं चापि पयश्चार्धकृतं पिबेत् ॥
विष्क्रिकान्प्रतुदांश्चाजा(जान्) ... (वि)गलांश्च मृगहिजान् ।
यथान्य कटुकं पाके भोज्य तन्नित्यमाचरेत् ॥
पादाभ्यां न चरेत्कृष्टे विषमे कण्टकेषु च ।
गहन परदारांश्च नदीः पूर्णाश्च न व्रजेत् ॥
कलई...(न हिकुर्या) च्च रात्रिचयाँ विवर्जयेत् ।
गजस्य न स्यादासन्नं तोयाद्रस्य च वाजिनः ।
जनवादांश्च शौण्डांश्च द्विषतश्चापि मानवान् ।
म्लेच्छान्नकृतिबुद्दीश्च न सेवेत कदाचन ।
सर्पानःस्य(?) .. वक्षुद्रपादांश्च न स्मृशेत् ।
महिषान् गवयान् खङ्गान् व्याघ्रान् सिंहाँश्च वर्जयेत् ॥
नारोहेत् पादपान् वेश्म नादाने(वसे) वर्षदुर्बलम् ।
न गवां प्रतिलोमं च न मध्ये (नतथा) व्रजेत्।
सक्वन्प्रस्मृ(ब)(ष्टिं)ष्टि नारोहेत् हिमतन्तं च पर्वतम् ॥
तमुष्णाम्बु च भजेत् एतदारोग्यमुत्तमम् ।
इत्याह भगवानानेयः-
इति भेले पंचमोऽध्यायः॥
-

·6 BHELA SAMHITA न वेगान् धारणीयं वेगान् धारणीयं दन्तधावनम् । अथ न वेगान् धारणीयं व्याख्यास्यामः इति हस्माह भगवानात्रेयः । न वेगान् धारयेद्धौरः प्राप्तान्मूत्रपुरीषयोः । न वातस्य न पित्तस्य न शुक्लस्य कफस्य च । उद्गारछर्दिजुभाणां तथाच क्षवथोरपि ॥ न बाष्पस्य न निद्रादि (दे:) प्राप्तं वेगं निधारयेत् ॥ रोगसंजनका ह्येते हिंस्युरायुर्विधारिताः । एतानव प्रकुर्युश्च तथा प्राप्तान् समीरितान् । वातमूत्रपुरीषाणां धारणादनिलादयः । कुप्यन्ति रेतसश्चापि शर्करा साश्मरी तथा। वग्दोषो वा ज्यरो वा स्यात् गाने शोफांदि वा पुनः । कुर्दिपित्तकफानां तु धारणेन समोरणात्(णम्)। जृम्भादि धारणादान्ध्य तिमिरं (बा)ष्यधारणात् । क्षवथूहारकासाना धारणात् स्याच्छिरोरुजा। तस्मान्मूत्रपुरीषं वै विसृजेत्काल्यरमुहितम् । उक्ताद्य धारणीयांस्तु ता(ध)रणीयान्निबोधत ॥ लोभमोहभियां तृष्णाचिन्तयेन्मा(योर्म)दमानयोः । शौर्यस्य च तथा विद्वान् प्राप्तं वेगं विधारयेत् । एतद्धारयतो ह्यस्य बलमायुश्च वर्धते । उदन्बुपि(न्मुखः)शुचौ देशे प्रामुखस्त्ववकुंठितः आवश्यकमुपासीत कृतेचानिरुपस्पृशेत् । कृतशीचस्थली जन्तुर्भक्षयेत् दन्तधावनम् । धवं पलाशं न्यग्रोधं नक्तमालमथापि वा। शिरीषं करवीरं च जातिवृक्षमथार्जुनम् । एतेषां दन्तधवनं श्रेष्ठमाह पुनर्वसुः । १ ज्वरो । २ शोफादि। ३ मुत्थितः। ४ धारणीयांस्त ।

·भेल-संहिता आपाट्य विदळीकृत्य दन्तमांसमबाधयन् । तदस्य शोधयेक्त्रं पित्तस्य च कफस्य च । वातरक्तादि शमनं कुरुते दन्तधावम् । मुस्तकल्क सत्रिफलं मधुतैलं मुखोदकम् । योजने कल्कंअभ्य- प्रत्येक कवळग्राहं धारये- ङ्गगणम्। धूमपानी दनुपूर्वकम् । वातपित्तकफा- षधानि । दंष्ट्रात् शाम्यन्ति कवळग्रहात् । धूमवर्ति प्रमाणं धूम मधूकं चोपदेलेहघ्नं स्वररक्त- नेत्रम् ॥ प्रसादनम्। धूमपानं तैलं दन्त्यं सुरभिकृतं तदभिष्यन्दनाशनम् । क्षतं सन्दोहोडलं वीर्यमाणं(त्र) नियच्छति । इन्द्रियाणां मिताभ्यजी गुरुदोषविमोक्षणम् । त्वग्दोषशमनो, बल्यो वाप्र(त)रक्तप्रसादनः । ग्राम्यधर्मा ...(दि) गत्याचेद्र(चर)थावगजपातनात् । दण्डमुष्टिहि(ह)तानां च रुजाश्रमविनाशनम् । त्वचः प्रसादनो भृङ्गः शाम्यत्युच्छादनात् लामः । प्रहर्ष कुरुते स्थैर्य मलघ्नं चावसेचनम् । विलेपनं ह्वेदयति कण्डू हन्ति प्रसादनम् । प्रशिरं व्यञ्जनं दृष्टेस्तिमिरं च प्रणश्यति । तनूरूहेन्द्रियबलं नस्यतेलादुपागतात् । स्वररक्तप्रसादश्च नश्यन्ति पलितानि च । स्वत सूच्छादितश्चैव प्रधृष्टश्च यथाबलम् । यथवारिणा सातस्त्वनुलिप्तस्ततःपरम् । प्रसादितोत्तमानश्च ततो नस्यं प्रदापयेत् । ततस्मंशद्धदोषस्य धूममस्योपकल्पयेत् । कुटबटलाहीबेर श्यामकागरुचन्दनम् । कालानुसायं नळदै(द)पृथ्विकां मधु गुग्गुलुम् ॥

·BHELA SAMHITA
ताळिसं पद्मकं मुस्तं प्रियङ्ग सहरेणुकां ।
हरिद्रां च सुगन्धां च सरळां देवदारु च ।
श्रीवेष्टकं सर्जरसं चोरकं चेति संहरेत् ।
वक्त्रं च सर्पिषाक्तं स्याङ्कममेतं ततः पिबेत् ।
अष्टाङ्गुल प्रमाणं वाप्यथवा बादशाङ्गुलम् ।
षडङ्गुळ प्रमाणं वा धूमवर्ति प्रशस्यते ।
सौवर्ण राजतं तानं गजदन्तस्य वा पुनः ।
वृक्षसारमयं चापि धूमनेत्रं प्रशस्यते ।
चतुर्धा पञ्चकत्वो वा धर्म स्रोतस्यवाचीत् ।
वातानुलोमनं कुर्यात् श्लेष्माणं चापकर्षते ।
बलं ददाति दृष्टेम सम्यग्धमो निषेवितः ।
अष्टौ ध्मस्य काला:स्युः वनान्ते(स्वप्नान्ते)यः प्रशंसति(स्यते)।
अथ त(अथोदित स्यैव शयनान्तप्रक्षाळने कृत।
जलक्रीड़ानिवृत्तस्य तथा भुक्तवतोऽशनम् ।
क्षुतोच्चारव्यपायान्ते भुक्तवान्तविदस्तथा ।
गुणांश्चकैकशस्तेषां धूमपानकृतान् शृणु ।
तत्र शय्यो(स्थित) स्यैव वक्ष्याम्यथ यथाक्रमम् ।
हन्त्युत्मन्नं कर्फ जन्तोः षडिन्द्रियविबोधनः ।
प्रतिबुद्धस्य चेहमी मारुतस्यानुलोमनः ।
दन्तप्रक्षाळनादूर्व रोगान् सम्यग्व्यपोहति ।
चुतश्नेमापनयनः सधि (सुगन्धि) विशदास्यकृत् ।
दन्तमांसक्षयकतव्याधयो वदनेषु ये।
दोषाः कास प्रभृतयः ताँश्च धूमो व्यपोहति ॥
शिरोगता याच रुजा सलिलक्रोडनोद्भवा ।
कर्णशूलं प्रतिश्यायं चाशु धूमो व्यपोहति ।
वातपित्तकफान् धूमः शमयेोजनो ग(इ)तान् ।
शिरोविशुद्धिं कुरुते भुक्तां च स्थापयत्यपि ।
धमनिप्रतिपन्नस्तु वायु. क्षवध नेरितः।

·019 भेल-संहिता व्याप्नोति सर्वस्रोतांसि स धमो (मे) नानुलोम्यते। वर्चःकर्मीद्धृतो वायुः गलमूर्धशिरोगतः । प्राणानामापयति वा सधूमो (मे) नानुलोम्यते । शक्लस्रोतोगतो वायुरूर्ध्वमेव प्रपद्यते । स घोरान् विसृजेद्रोगान् तान् धूमेनानुलोमयेत् । रोगाधिपतयेच्छा: स्थानभ्योऽभिसमोरिताः । अनारोग्याय कल्प्यन्ते तेषां धूमः प्रशस्यते। हृतेषु दोषष्वनिलं(ल:) शून्यस्थानानि सञ्चरन् । संमूळशि(ति)ल (शि)रो गत्वा दि(त) धूमनानुलोमयेत् । पूर्व पोतोदक (को) भुक्त्वा लभते कशतां नरः । मध्ये भक्तस्य पिबतो भोजनं नापतष्यते । भुक्तवानथ पानीयं पश्चादनुपिवेत्तु यः । तदोष्था(तदाप्या)नुगतं भुक्तं समवायोपपद्यते ॥ अग्नौ प्रतापयेत्याणी स्यातां यावत्तु निर्जली। ततः परं शतं गच्छेद्भक्तं घेवं प्रयाल्यधः । न रात्री दधि भुञ्जीत नातं नाप्यमाक्षिकं ।। कुष्ठौ चतेति वारिच कण्ठरोगाश्च बुद्धिमान् (१। तोयक्षौण(गो)न न(च) स्पृश्यान्न च पर्युषिताशनः । न चाजीणाशनो जन्तुर्जिघांसुर्व्याधिसंभवम् । सोमा(पा) नकस्तथा दण्डी छत्रेण व्यजनेन च। आबाधात् वर्जयेत्सर्वान् विचरेदापरिश्रमात । तपखिनः पितॄन् देवान् ब्राह्मणांश्च समाहितः । वि. अचयविधिवन्नित्यं जीवेवर्षशतं नरः । वातो हि शूलं विहतः करोति. मूत्रप्रदोषं जनयेच्च मूत्रम् । का प्रतिश्यायमथो क्षयं च. श्वासं च कुर्यादिहते तु वेगे ।

·10
BHELA SAMHITA
पुरोषनू(मा,नाहय(म)तीव कुर्यात्
रतोवरोधः कुरुतऽथ षण्डः (म.)
तस्माधि वेगं न विधारयेत
नरो ययि(दो)च्छेदिह दोर्घमायुः ॥
इत्याह भगवानानेयः-
इति भेले षष्ठोऽध्यायः ।
इन्द्रियोपक्रमणीयं स्त्रीसंभोगं ।
अथात इन्द्रियोपक्रमणीयं व्याख्यास्यामः
इति हमाह भगवानात्रेयः ॥
इन्द्रियाणि हि सर्वाणि परिज(जी)यन्ति (जौर्य)तः ।
तस्मात्सर्वत्र वयसि यथाकालं स्त्रियं व्रजेत् ॥
नवनाप्यायितवलं समागच्छेत्तु योषितः ।
मायोनिषु प्रयुञ्जीत तिर्यग्योनों च वर्जयेत् ।
म प्राप्तं धारयेईगं दत्वा शीतोदकं स्पृशेत् ।
न तु श्रांतो न तु भुक्तो न लिष्टोऽप्याविलो न च ।
कशो नात्याशितो वापि दिगोवा(दोनोवा) मैथुनं व्रजेत् ।
मितवाक्मततं यास्यात्मिग्धाबाशि(शीच)वाचरेत् (भवेत्) ।
सुबह निरतश्च (सुबशनतिरताच) यथर्तुशयनाशनः ।
जीर्णामासनसत्त्वां च व्याधितां मलिना कशाम् ।
व्यङ्गिनी परजन्मा च पूतिकाष्ठं (कोष्ठां) च वर्जयेत् ।
बलमारोग्यमायुश्च वपुस्तेजश्च देहिनाम् ।
हीयते हौदृशौं गत्वा प्राप्याकालजलामिव ।
Sareena
Tests

·भेल-संहिता
11
ऋतातौ यथाकालं मैथुन न समाचरेत् ।
वर्षासु नवरात्राँस्तु दशरात्राञ्-शरद्यपि।
प(चाहान् है) मसमये सप्ताहाञ् शिशिरे तथा।
पक्षान्
वसन्ते ग्रीमे तु मासि(सं) मासि(स) समाचरेत् ।
निदाघे पश्चिमे मासे मैथुनं चैव वर्जयेत् ।
अथवा यौवनोत्साहात् बलिवेन समन्वितः ।
शिशिराम्बुकृतम्रानो हृद्यस्त्वगनुलेपनः ।
নানিয়ামলিন: সীমানাল।
हृद्यमाल्याम्बरधरा हृद्याभरणभूषिताः ।
हृद्ययौवनसम्पवाः प्रियाप्रियकथानुगाः ।
हृष्टाः सर्वत्र काले च शत्यर्थ न ब्रजेत् स्त्रियः ।
चतुर्दशों पञ्चदशौं अष्टमों च विवर्जयेत् ।
पिबेत् क्षार तं नित्यमायुष्थकरणं हितम् ।
बलवर्णकर घेवदारोग्यकरणं तथा ।
संहारयेद्रोमगखं त्रिर्मासस्य च मानवः ।
ओषधींश्च मणश्चैव मङ्गल्यान् धरयेत्सदा ।
मन्त्रमावर्तयेच्चापि ब्रह्मप्रोक्तं सनातनम् ।
समे माद्यापगाद्देहाहायुः प्राणाश्च ये सदा ।
बून्द्रो मे बलमादद्यात् शिवं चापो दिशन्तु नः ।
इत्येवं मन्त्रमार्षेयं भुत्वा गत्वाऽथवा स्त्रियः ।
संजोव(जप)न्व स्पृशन् वारि तथास्यायुन हीयते ॥
इत्याह भगवानात्रेयः-
इति भेले सप्तमोऽध्यायः ।

·BHELA SAMHITA
मावाशितौयं कैडर्यादि धूमद्रव्याणि ॥
अथातो मात्राशितीयं व्याख्यास्यामः इति हमाह भगवानात्रेयः ॥
मात्राशी स्थात् द्विपक्काशी दण्डपाणिमिताध्वगः।
यथार्तुभोजनं कृत्वा जन्तु●ममिमं पिबेत् ।
कैडर्या शबपुष्यां च तालिसागरगुग्गुलु ।
प्रियङ्गवश्व श्यामं च सर्पिषास्नेहितं पिबेत् ।
भोजनेनेरितो वायुः कोष्ठात् शिरसि तिष्ठति।
प्रसिध्यति स धूमेन कफश्चावैति चक्षुषः ।
तण्डुलान् पृथुकांचापि सर्वापिष्टमयाँस्तिलान् ।
न खादद्भुतवान् जन्तुः मात्र खादे (हु)भुक्षितः ।
अध्वना न श्रमाच्छेत्सर्वान् स्वेदाविधारयेत् ।
हित्वाऽपि सर्वकार्याणि तथास्यायुन होयते।
वर्जयेविषमं दुःखं. आसनं पादलम्बनम् ।
रक्षेच्छरीरं वातभ्यो नित्यमेव दुरासनात् ।
अत्यासनमतिस्थालमतिचंक्रमणानि च ।
अतिस्वप्नम(श)य्या च तथा चाप्यतिभाषणम् ।
यच्च किञ्चिहिचेष्टाभिरत्यर्थ कुरुते नरः ।
सर्वमवदनायुष्थं भिषजः परिचक्षते ।
समस्थानासनगतिः समशय्यासनस्तथा ।
समजल्पविचेष्टश्च चिरं जीवति मानवः ।
निवातमुपसेवेत सुखवातं कदाचन ।
निवासमायुषः पथ्य आरोग्यं (न)च सर्वदा ।
आतप नाचरेत्कर्म शिरस्त्राणमृत तथा ।
निदाघवर्ज च सदा नावश्याय(ये) समाचरेत् ।
शरहसन्तप्राइट्स कारयेच्चानुशा(वा)सनम् ।
योगाश्च वस्ति दाप्या स्युः यस्य नित्यं सदापयेत्(?) ।

·भेल-संहिता 13. खप्नान्त(स)न्ध्ययोश्चापि न खादेन च संविशेत् । न रात्री विचरेदेको नागारं शून्यमाविशत् । चतुष्पथं परिपक्के (हरेत्) पर्वते न चिरं वसेत् । रात्रौ च वृक्षमूलानि परदारांस्तथैव च । राजानिष्टं प्रजाभङ्ग दावाळि (ग्निं) कलह टणम् । मनोन्मत्तांश्च संरच्ये (संलच्य) दूरादेव विवर्जयेत् । वैरिणी नोपसेवेत बाहुभ्यां न नदी तरेत् । हस्त्यश्वगाव दूरतः परिवर्जयेत् । मधुमेहश्च शोषश्च तृष्णा वातादुप(ताद्युपद्रुतम्)। मद्यपानात्तु न भवेत् तस्मात्तं विधिवद्भवेत् (पिबेत्) । अक्काथितजलं मासान् चतुरो मात्रया पिबेत् ॥ (चैत्रवैशाखमुख्यान् वै)शेषानष्ट यथा सुखम् । अभुक्त्वाऽऽमलकं खादेमुक्त्वा चापि हरीतकीम् । परिणामे च भक्तस्य खादेच्चैव विभौतकीम् । कषायभावात् श्लेष्मागां अम्लभावाच्च मारुतम् । पित्तं मधुरभावाच्च सम्यगामलकं जयेत् । उष्णभावात् ...(भयं) दति(हन्ति)पित्तं चाशयमूच्छितम् । सम्यक् ज्ञा(न)यत्यधः खादेदभयां भुक्तवानरः आहारपरिणामस्तु पित्तश्लेष्णविवर्धकः । तस्मात्सौम्यं तयोरिच्छन् श्रादधीत विभौतकम्। काल्यं (उत्थाय गत्वा)च सा(ना)यातुसुखैर्जलैः । सु(स्थःशु)चिसमाचारः सदाचारपदे स्थितः । मूत्रमप्सु न कुर्वीत पुरोषं च कदाचन । न निष्ठिदे (निष्ठौवेत्) तथा प्राज्ञो रक्षन् जीवितमात्मनः । न हरे नाहरे)विषमं ग्रि स्थित्वा) (नवा स्यात् विषमं क्षुयात् (क्षुधा)। ऋज्वापि नों(ऋज्वासोनो)नर: खाद्यं आदधीत विचक्षणः । मातरं पितरं भार्यासाचार्य चानुपालयेत् ।

·BHELA SAMHITA
अभिवादनयोगाच्च वर्धयेदायुरात्मनः ।
राजापभ्य(थ्य)चरा (ये वै येच) तद्रुहि न(द्रोहणेर)ताः ॥
विधर्मिणचानृताश्च न तैरकीभवत्वचित् ।
एतदप्याहुरारोग्यं धन्यं पूज्य यशस्करम् ।
सिद्धिराचरितं पूर्व वृत्तमात्रेयसम्मितम् ॥
इत्याह भगवानात्रेयः-
इति भेलेऽष्टमोऽध्यायः ॥
चतुष्पादभिषग्चितीयं ॥
अथातः चतुष्पादभिषग्चितीयं व्याख्यास्यामः
इति हस्माह भगवानात्रेयः॥
भेषजं हिचतुष्याद आतुरं कुरुते (5)गदम् ।
युनक्ति यशसा(वैद्य)मर्थ्य )मवि(प्यस्य य)च्छति ।
तस्मादौषधयोग्यस्य वैद्यस्यादातु(स्य स्वातु)रस्य च ।
उपस्थायश्च(उपायस्यच) वक्ष्यामि संपदं सिद्धिकारिणीम् ।
प्रतिवात यथा क्षिप्तं पांसुमुष्टिविनश्यति ।
तथाहि नाशमागच्छेत् धृतिः कर्माभि(गामिनो ।)
(नद्या)प्रस्यन्दमानायां श्वभ्रस्थाने स्थलेषु च ॥
प्रणश्यति यथा वृष्टं तथा दुर्योंजिता क्रिया।
यष्ट्वा(हा) सस्तु(शक्ति) यथा(ससा)युक्तो धर्मात्मा खड्गपाणित् ।
परेभ्यः क्षोभयाद्द(माद)त्ते पात्या (त्मीयाँश्च) हन्त्य रीन् ।
एत (व) चिकित्सिक (:)पादैः भिषजेश्वोपहितः ।
रक्षत्यकोर्तेरात्मानं व्याधि चापि नियच्छति ।

·भेल-संहिता
15
सिध्यति प्रतिकुर्वाणा इत्यात्रेयस्य शासनम् ।
अपिचाप्रतिकुर्वाण (इत्याख्यङ्ग) द्रशौनकः ।
गुणव(ब)त्तातुरट्रव्याभिषापरिचरान्वित(1): ।
दृश्यन्ते विफला यस्मान(बा)फला तु स्तु) विपर्यये ।
तम्मानकातिको सिद्धिः चतुष्पाद चिकित्सितम्(ते)।
न वेतां बुद्धिमात्रेय: शौनकस्यानुमन्यते ।
प्रतिकुर्वति सिद्धिहि वर्णोत्साहबलान्विता।
न च स्याद्याधि बहुशो(ता) न त्वेष(वा) प्रतिकुर्वति
दुर्वर्णों दुर्बलश्च स्थायाधिभिश्चाप्युपद्रुतः ।
विकलो वा भवत्यरुपकान्त इवातुरः ।
न सा सिद्धिरसिद्धिस्स्यात् यां दृष्ट्वा नाभिपद्यते ।
तस्मात् ज्ञानवतां सिद्धि विन्देत मतिमान् भिषक् ।
तत्र प्रथमतः पादमौषधं तु निबोध से ।
खं वायुरनलस्तीयं भूमिश्चेवेह पचमी।
गुणान्तराणि सर्वाणि यथासङ्ख्यं विभावयेत् ।
तेषां तु ये भूतग गा: पृथग्भावनिदर्शकाः
परस्परसमायोगाव्येष्वेव भवन्ति ते।
लक्षणं (ख)स्य सौषियं का(रौक्ष्य) चाप्यनिलात्मजम्
औष्णामग्नेरपां शैत्यं कारक (खरत्वं) पार्थिवो गुणः ॥
यस्मिन् यस्मिन् भवेलिङ्ग एतद्रव्ये विशेषतः ।
यस्य भूतस्य यद्रव्यं तत्तदात्मकमिष्यते
सौषिय लाघवं चैव भैषज्यं चापि...(खा)त्मकम् ।
खरत्वं चातिवेग का(रौ)च्यं चाप्यनिलात्मकम् ।
स्नेहः क्लेदश्च शैत्यं च मृदुत्वं चापि वारिजम् ।
पैच्छिल्य गौरवं मूर्तिस्थय गन्धश्च पार्थिवम् ।
एतैर्भूतगणैर्युक्तं यहव्यं तत्तदात्मकम् ।
पञ्चभूतात्मकः सर्वे र्गुणैस्तत्र समन्वितम् ।
प्रतिवास(तं) रसो गन्धस्तदा प्रद्रुवणानि च ।

·16
BHELA SAMHITA
शीतमुष्णोदकं चैव रे (वै)द्यचेदि(रोगि)प्रियं तथा।
सज्जोपकरणत्व' च मूलत्वक् फलसञ्चयः (ये)।
मूलादीनां सुगन्धित्व कल्याणस्पर्शवान् रसः ।
अनुनाहा(अनूनता)तिरिक्तवरूपत्वं च न (प्र)शस्यते ।
स्थलात्मरा(ता)कनिम्नेषु सैकतेषूपलेषु च ।
सुषितं नातिविष्टं च तियंग्यातं च गर्हितम् ।
येनौषधार्थ सिडिम्स्यात्तेन चाप्रतिबनता।
भेषजं प्रथमः पाद इति ज्ञेयं चिकित्सिते ।
प्रतिश्रावी हितीयस्स्थात् तस्य प्रत्येकशो गुणाः ॥
बलवान् दक्षिणो दक्षः प्रियवागजुगुप्सकः ।
वीरश्चाप्रतिकूलच रक्तचित्रकथस्तथा ।
प्रज्ञावांश्चाप्युपस्थायी तथा शास्त्रानुसारतः ।
न चातिप्रतिबध्नीयात् सर्वेष्वौषधकर्मसु ।
प्रशस्यते क्लेशसहः प्रतिश्रावो यथागुणः ।
द्वतीयश्चातुरः पादः सत्सा(त्या)शंसि(सी) प्रशस्यते ।
लक्ष(दक्षिणश्चात्मवांश्चैव कृतजस्मुमनाश्च यः ।
औषधस्य प्रतिग्राही नी(न)च रोगानिगूहयेत् ।
दृढ़भतोऽनसूयश्च यश्चापि न विषौदति ।
। सर्वत्राप्रतिकूलश्च न क्रियामति वर्तते ।
एभिर्गुण स्ममायुक्तं जानीयात्माद्यमात्मक(सत्यमातुरम्) ।
भिषक् चतुर्थपादस्तु स सूत्रार्थविशारदः ।
अरोगा(गो) (ऽदुष्टकर्मा च शतकत्येषु कोविदः ।
प्रयोक्ता च प्रगल्भश्च क्षमावान् प्रतिभानबान् ।
बुद्धिमांस्तककुशलो वीर्यौदार्यबलान्वितः ।
अस्तब्धश्चाप्रमत्तश्च सततं सा (संय)तेन्द्रियः ।
ओजस्वी चौषधज्ञश्च देशकालप्रयोगवित्।
भिषक् चतुर्थः पादः स्यादेवं गुणसमन्वितः ।
भेषजं च प्रतिस्थावी भिषगातुर एव च ।

·भेल-संहिता
17
अन्योन्यगुणसंयोगादेते स्युः सिद्धिकारकाः ।
एत ए। तु वैगुण्यात्तस्य व्याधिविवर्धनाः।
तस्माञ्चटषु पादेषु चिकित्सा ऋ(सिद्धिरिष्यते ।
व(प)क्त ये कारणं व पतुः यथा पात्रं धनानि(न्धनानलाः) ।
विजेतुर्विजयो(ये) भूमि(मे)चमूः(म्व:) प्रहरणानि च ।
आतुराद्यास्तथा पादाः शिक्षाकारणसंज्ञिताः ।
मृद्दण्डचक्रसूत्राद्याः कुम्भकारादृते यथा।
नावहन्ति गुणान वैद्याहते पादत्रयं तथा ।
विद्यात्तस्माञ्चिकित्सायां प्रधानं कारणं भिषक् ।
इत्याह भगवानात्रेयः-
इति भेले नवमोऽध्यायः ॥
आमप्रदोषीयं ।
अथात: प्रामप्रदोषीयं व्याख्यास्याम इति हस्माह भगवानास्त्रेयः-
अथाह तैलात् पिष्टान्ना(त्) कसता(रा)त्यायसादपि ।
विरुखाद्यशनादामात् शालूकाच्छुष्कशाकतः ।
होशोकक्रोधकामालोभावेगाड्यादपि ।
अन्यस्मादीदृशाहापि रात्री जागरणन वा ।
जन्तोशाम्यति कायाग्निरथवा जु(दु)ष्टशय्यया।
उद्देष्टं तस्य गात्राणि कटिपृष्ठं च दूयते ।
जङ्घ शूलायंतचास्य ज्वरश्चास्योपजायते ।
शिरो गुरु भवत्यस्य तथा नेत्रात्रे)शरीरिणः (विशौर्यतः)।
8

·18 BHELA SAMHITA ............. सो हार(रः) सविदाही र कफः पित्ते प्रशंसति। स्तिमिरं(तं) चास्य हृदयमाझातमिव चोदरम् । दृतिः पूर्णइवानद्धः क्षुम्यते दोषसञ्चयत् । संकर्दयति चाभिक्षणं मूछों चापि नियच्छति । अपि दृष्य(षणासमा)गाढ़मास्यं हे(हा) स्योपशुष्यति । स्वरबोध(भेदोऽ)स्य भवति कण्ठ शुष्क इवोगतः । मन्ये(हनू)च परिदयेते श्रद्धा चास्य न जायते । यथाऽस्य वायुः पित्तं च श्लेष्मा चापि समुहतः । तश्चैव सावशेषः प्रवर्तते (?) । स उभाभ्यां तथाभीक्षणं लोतोभ्यामतिरचितः । कफः पित्ते क्षयं प्राप्ते वात(न) सह मूर्छते। शुद्धकोष्ठे हृते दोष शून्य काय (च) मारुतः । एकस्था(नंपरित्यज्य)विधावति ततस्ततः । तत्क्षणं हृदयं नाभावस्ति स्थिवर्मा(म)णि चाविशन् । संज्ञ...भैवं कुरुते(कुरुतेऽसंज्ञक भीरु') मुहुर्मुहुरचेतनम्(?) । इत्येतद्भूयमायम्य(साऽभ्यस्य यथावम(दु)पलक्षयेत् । अ(तः) अध्य प्रवक्ष्यामि जोर्णस्यान्नस्य लक्षणम् । मधुरः पूर्वमुगारो मध्ये चाग्लो यथा भवेत् । पश्चात्म (लवण) कश्चापि नहि दाहो भवत्यथ । लाघवं य(वीक्ष्यते काये विशुद्ध विशदं सुखम् । प्रगुणं कुरुते पादमूर्ध्व वा यदि वाप्यथ । भोक्तुं श्रद्धा भक्त्यस्य रुजा(क्षधा चा) चान्यो(स्यो) (पशाम्यति। इत्येभिलक्षणीण विद्यादन्नं शरीरिणाम् । अजीणे लङ्घयेदामे पाचनीयं ततो भवेत् । यवाग्वादिभिराहार:संमृजेडातमुत्तरम्। शुण्ठी ति ति(वि)षा मुस्ता काथास्यारा(दा)मपाच(न:)। .......(?)स्तुल्यकाथो रुचिप्रदः । मुस्तं हिगु चिकटकं पारावत्सा हरीतकी।

·भेल-संहिता
19
चूर्ण प्र(ति)तिविषा चेति चित्रकचामनाशनः ।
पिप्पलीनागरक्षा: सुखोदकसमायुतः।
खे (खे)दन...(फल)वर्तश्च शूलेषु स्ति (ति) मिरेषु च ।
आगार धूमपिप्पल्यो मदनं राजसर्षपाः ।
गोमूत्रविष्ठा स्मगुड़ाः फलवर्तिः प्रशस्यते ॥
इत्याह भगवानात्नेयः-
इति भेले दशमोऽध्यायः ॥
:
समाशनपरिधनीयं ।
अथातः समाशनपरिधनोयं व्याख्यास्याम इति हस्माह भगवानानेयः-
आहारं प्रघसं नृणां उपयुक्तं चतुर्विधम्
पच्यमानं विधा काये कोठे त्या(चा)सं चरव्य(तदन्य)था।
श्वे स्खे (स्वेद) मूत्रशक्तनिष्कामति(विपाकतः) ।
अन्नस्य ...त(बल)तस्तेजो रसो निर्वय॑ते नृणाम् ।
रसामुक्तं ततो मांसं मांसान्सेदस्ततोस्थि च ।
अस्थो मज्जा तत: शुल्ल शुक्लागर्भस्य संभवः ।
एवं पूर्वात्यरं याति धातुर्धातु (यथाक्रमम्) ।
(त) वा पथ्यं यथा भुक्तं उससेव्यथवा पुनः ।
कुर्यान्त्र(द्रो) रोयान्(न) दीप्ताग्नी रसच्यापत्तिसंभवान् ।
शोणिताद्यात्मता गच्छेत्यारिणामवशां शात्) तदा ।
यस्मिन्व्यापद्यते धातौ तस्मिन् व्याधीन् करोत्यथ।
ए वि)चिकां सालसकां पित्तद्राह विलम्बिकाम् ।
अन्येद्युष्क सततक तृतीयकचतुर्थकम् ।
पित्तं लोहितपित्तं च रक्ताशासि प्रलेपकम् ।
विपाटिकांश्च तान् व्याधीन् रसव्यापत्तिजान्विदुः ।

·20
BHELA. SAMHITA
कडू (ण्डू) चर्मदळ वा(पा)मा चर्मकोलां विचर्चिकाम् ।
विड्जान् सत्वा(बजा)नि कुष्ठानि रक्तव्यापत्तिजान्विदुः ।
मांसकौलार्बुद गण्डमळिका जातुलानि च ।
विष्ठावळिकतां चैव मांसव्यापत्तिजाग्विदुः ।
दौगन्ध्य खेदन स्थौल्यं पिपासा बहुनिद्रताम् ।
प्रमेह (हान्) विंशतिं चापि मेदोव्यापत्तिजान्विदुः ।
दन्तरो(गान्) नखश्मश्रुकेशरोगा(मा) भिवा(पा)तनम् ।
अतिवृद्धि तथावास्ता(वान्त) अस्थिव्यापत्तिजान्विदुः ।
विदाई च मदंचैव सोन्मादं च प्रवान(त)कम्।
तमोदर्शनमूळया(मूर्छा च) मज्जाव्यापत्तिजान्विदुः ।
रेत चौराग्निमञ्जिष्ठानिल हारिट्रक पृथक् ।
......स्मवर्णं च शुक्लव्यापत्ति जान्विदुः(?) ।
नरस्य स्त्रीस्वरत्वं वा स्त्रियावा पुरुषस्वरा(रम्) ।
आमं गर्भच्युतिं वापि गर्भव्यापत्तिजान्विदुः ।
इत्येते आमजा नृणां विरुद्धार्य (द्य)शनात्मकाः ।
विरुद्धा......(शनहीन:)स्यादेतदारोग्यमुत्तमम् ।
इत्याह भगवानात्रेयः-
इति भेले एकादशोऽध्यायः ॥
आवेयखण्डिकापौयं ।
अथातः आत्रेयखण्डिकापौयं व्याख्यास्यामः इति हस्माह भगवानानेयः-
पात्रे (यः खण्डिका)प्यश्च मैत्रेयोऽन्ये च तद्विधाः ।
रससङ्ख्याकथां चक्रर्वने चैत्ररथे हिजाः ।
तत्र कश्चिद्रसैकत्वं रससामान्यतोऽब्रवीत् ।

·भेल-संहिता 21 सात्म्यासात्म्यात्तथा हित्वं वैविध्यं स्थानतोऽपरे । खाटुलो खा (?)मृदुखाच्च चतुष्टयम् । महाभूत विभागेन पञ्चेत्याहुस्तथा पर । तदेतदेवं जानीयाद्यथोक्तादेव कारणात् । षट्वं सप्तत्वमथ जा वा ब्रूयुत(स्तद्रुचिभेदतः) ॥ मधुरो लवणाम्लौ च कषाय कटुतिक्ताकाः । क्षारश्च तान् रसान् सप्त नारिकेळ (तिरक) समाचरेत् । रसातिसेवनाज्जन्तुः सद्यो मृत्युमवाप्नुयात् । भवेयुधियश्चास्य रसव्या (पत्तिसंभवाः) । वृत्तरोहित राजीभित्ताक्षशिकटा तथा (वृत्ताक्षशकटाक्ततिः)। मस्यचिमिचिमौनाम कूले चरति वारिणः । तं मत्स्य वर्जयेदेक दुग्धनान्यांस्तु भक्षयेत् । पयसा भक्ष्यमाणस्तु नर(रक्तप्र) दूषितः । रक्तव्यापत्तिजान्व्याधीन् मृत्यं चापि नियच्छति । श्वान वराहं चैकत्र पयसा परिवर्जयेत् । वन्यमूलफलाहारं तदिधन विरुध्यते । अश्नीयात् पयसा(यस्तु सद्यो मृत्युमवाप्नुयात् । भवेयुर्व्याधयश्चास्य शङ्खरागगळग्रहाः । मधुना गोरसेनापि लिकुचं (न) च भक्षयेत् । बाधियं वाप्यथान्थ्य वा मृत्यु वा भक्षयन् व्रजेत् । कपोतान् सर्पमिष्टान् पयसा न तु भक्षयेत् । मज्जाव्यापत्तिजान् व्याधीन प्राप्नुयाद्धि तथा परम् । पयसा सर्पदष्टस्मन् ताये (खाद्यत्)सिध्यति तादृशः । क्रिमिजा व्याधयश्चास्य दृश्यन्ते यदि जीवति इह या स्त्रोः पुमांश्चैव हितजीर्ण मिताशनौ । अनुरा(दा)वर्तिना नौ) चैव स्यातां गर्भस्तयोः खलु । बलवान् वर्ण वाँश्चैव चक्षुष्मांच भवत्यथ । विपर्यये वर्तमानो विपरीतमिहर्चित: (च्छति)। ...

·22
BHELA SAMHITA
अजीणे वशनं यस्य जीर्ण चानशनं भवेत् ।
स तथोभयथा रोगान् दारुणान्प्राप्नुयान्नरः ।
तस्माज्जीर्ण च पथ्याश्च मात्रावन्तो ऽविरोधिनः ।
सर्व.. वरनाभोज्या .. त्यासंतुधातुभि:(?)।
इत्याह भगवानात्रेयः-
इति भेले हादशोऽध्यायः
जनपदविभक्तीयं।
अथातो जनपदविभक्तीयं व्याख्यास्याम इति हमाह भगवानानेयः-
:
त(क)स्मिन् जनपदे रोगाः के भवन्त्यधिका इति ।
गुर्दालुमे: (लि)ना पृष्टो व्याचचक्षे पुनर्वसुः ।
मत्स्यान्नभोजिनो नित्यं प्राच्याः स्युः कफभित्तिनः ।
श्लोपदं गळगण्डं च प्रायशस्तेषु दृश्यते ।
नदीतीयगतान् मत्स्यान् भक्षयन्ति समुद्रजान् ।
प्रायशः कुष्ठिकास्तेन मनुष्या दक्षिणादिशि ।
मसूरयवगोधूमविलकोदालमे विनः ।
भूयिष्ठमर्श सरसेन काम्भोजा(१) दन्तजा(जीदग्दभवा:)स्मृताः ।
मांसको मा(मांसकामाः)सुराकामाः स्त्रीकामास्साहसप्रियाः ।
प्रतीचास्तेन भूयिष्ठं दृश्यन्ते राजयक्ष्मिणः ।
तोक्षणोष्णानि हि बालिकाः प्रायेणान्नानि भुञ्जते ।
अभिष्यन्दीनि मांसानि पानकान्धौदकानि च ।
प्रकत्याचाप्यभिषणा (स पार्वतास्मका(तोपत्यका)स्मदा ।
तेन बाहीकदेशेषु प्रायो ह्यधिर्वलासकः ।
(मेघो)वर्षति वर्षाम हेमन्ते यत्र व(वर्ष)ति ।

·भेल-संहिता
23
।
।
ऋतुव्यापत्ति(जान्न') तत्र स्युधियो नृणाम् ॥
तुव्यापत्तिसमये जनमारः प्रवति
तत्रोवपासो तिमान् रतो विप्राभिवादने ।
मन्त्रौषधपथश्चापि जनमारात्प्रमुच्यते ।
सूर्योपतापात् सहसा वर्षान्ते पित्तमोर्यते ।
शरदि प्रायशतेन ज्वरो भवति देहिनाम् ।
गवां च चारणाख्या च चतुष्यात् श्वापदेषु च ।
इन्द्रजाल व मत्स्येषु शकुनानां प्रमोळकः ।
चित्रकस्सर्वधान्येषु दवो मूलफलेषु च ।
हस्तिनां फालनाचैव ज्वर इत्यभिधीयते ।
उत्कर्णकस्त धाश्वेषु तेजस्मर्वामयेषु च ।
सर्वत्र वसति ह्येष एष चातक(व) उच्यते ।
सं धूमकिन्तु (केतु) प्रत्यक्षं क्षिप्रं प्रशमयेज्ज्वरम् ।
असात्म्य गन्धमादाय वातो यत्रातिरिच्यते ।
तत्र मत्र्येषु सामान्यः प्रविशा(श्या)यः प्रवर्तते ।
तथा(ब)का(ता)लिकानां तु(नाम) पिटका चास्य जायते
कक्षाध जरुमूले च पाणिवारतलेषु च ।
कण्ठे वा श्रोत्रमाथित्य व(वम्ती)वा हृदयेऽपि वा।
वरमाण; चिकित्सेत प्रवद्धा मारयेबरम् ।
पित्तश्लेष्मसमुस्थाना वातशोणितमूच्छिता।
बतालिकेति तासाहुः यत्नवांस्तत्र जीवति
इत्येवं सम्यगुद्दिष्टं सर्वं यद्यच्च चोदितम् ।
ऋषिभ्यः परिपृच्छनाः प्रश्नजातं यथाक्रमम् ।
इत्याह भगवानात्रेयः-
इति भेजे त्रयोदशोऽध्यायः ॥
।

·24
BHELA SAMHITA
चिकित्माप्राभृतीयं।
अथातः चिकित्साप्राभृतीयं व्याख्यास्याम इति हस्माह भगवानानेयः-
चिकित्साप्रभृतो विहान् दद्यात्संशोधने विधिम् ।
न च द्रागोषधं दद्यात् स्नेहस्वेदानुपस्कृतं ।
यो हि संशोधनं हि (क)त्वा स(न)कषायाणि सेवते ।
तस्य तानि तदा जीवं हरन्त्य(न्तीव) हुताशनमः ।
दारु शुष्कमिवाखिन्न नाम्यमानं यथा भवेत् ।
तथा विरेचन हन्यात् स्नेहस्खेदानुपस्कृते ।
स्नेहखेदोपपन्न तु छर्दितं भाषितं पुनः ।
विरेचनस्य सिध्यर्थ पूर्वमास्थापयेभिषक् ।
अजोयंदथ रूच हि विरेचनमथोलिखेत् ।
औषधीहि न वर्याच (नवीर्याच) वर्जयेत् होनमात्रकाः)।
होनमान हि भैषज्यं जीवं हरति देहिनाम् ।
तस्मात्कालं बलं मात्रामृदु (तू) विद्याविरेचयन् ।
यथा वृक्षस्य पुष्प षु पलाशेषु फलेषु च ।
कर्णेष्वस्यानिलो हन्ति तथा व्याधिरनिर्दृतः ।
यथा मूले तरोच्छिन्ने म्लायत्यग्रं न संशयः ।
एवं विरचिते व्याधिरुपशाम्यति देहिनाम् ।
उदकाचोदमण्डं च मत्स्यान् मांसतिलानपि ।
गुरु चान्न न भुञ्जीत स्नेहसंतपणानि च ॥
विरेचनं तु यः पीत्वा दारुण रूक्षिते गुदे।
दारुण भक्तमनाति नमचि(स) (चामि) घरसेन तत् ।
तद्यथा युदकं निम्न स्थलादध्यवरोहति ।
स्नेहे तस्य तथा दोषो श्लक्षातां याति सर्वशः ।
नेहनाधितस्थानासश्चाभ्यधिकं कृताः ।
खेदैर्मृदूकतास्मन्तः स्रोतसा च समागताः ।
मृदुसर्वाङ्गकोष्ठस्य भेषजैश्शुचिभिस्तथा ।

·भेल-संहिता
h
दोषाः सुनिहरा जन्तोर्भवन्तीति विनिश्चयः ।
एष हेतुर्विवे(रे) केषु छर्दनेष्वेष एव तु ।
एष हेतुर्निमोहेषु शिरसश्च रिचने ।
बहु स्निग्धी विविक्तश्च यो रसैनपपद्यते ।
भेषजैरप्युपष्टब्धः सोऽतिमात्र विशिष्यते ।
वक्ष्यामि तु क्रियामस्यां अजा(ज्ञा)तव्याधिनाशिनीम् ।
मधु सेवेत वर्षासु सर्पिः शरदि चाचमे(रे)त् ॥
सम्मिथ' गण्डकेनैव वारुणी शिशिरे पिवेत् ।
मार्डीकं तु वसन्ते वै निदाघे क्षीरमाचमेत् ।
कल्माषा(दा)वतळारूक्षास्तत्रचा(त्वगवचाऽ)वन्ति
नोहिता (रोहिताः)।
शिरसोन्तस्तर्प यन्तः श्लेष्मणश्च विशोषणाः ।
उदावर्ता जयन्त्यत स्निग्धत्वाहौरवादपि ।
रोच्यात् विधा सा जननात् श्लेष्म मावा कळास्तथा ?) ।
एवं तु वर्तमानानां आयुर्वृद्धिमवाप्नुयात् ।
तृणां समाभे(भ) वर्णानां अदौनमनसां तथा ।
इत्याह भगवानात्रेयः-
इति भेले चतुर्दशोऽध्यायः ॥
-
तिलेषणीयमध्यायं।
अथाततिस्प्रेषणीयमध्यायं व्याख्यास्याम इति
हस्माह भगवानात्रेयः-
प्राणैषि(ष)णा स्या(त्) प्रथमा द्वितीया तु व(ध)नैषि(ष)णा ।
धर्मेषि(ष)णा हतीया तु पुरुषस्य भवत्यथ ।
तत्र प्राणेषि(ष)णा पूर्व समारभ्येत मानव: (वैः)।

·26
BHELA SMHITA
धर्मार्थ कामप्राप्तिर्हि सद्भिः प्राणे: प्रपद्यते ।
धर्मादिना(का)मप्राप्तिश्च पुरुषार्थः परः स्मृतः ।
तस्माच्छरोरं तदितोः (त्वरितः) परिरक्षेवि शास्त्रतः ।
व(ध)नैषणां द्वितीयां तु समापद्येत मानः ।
वाटय्योनास्त्रितः (नाजय्य नास्तिन:)किञ्चिद्यथा जीबमृत धनात् ।
धर्मकामौ च (न) संपीय (संपाद्यौ) तस्मादित्तमुपार्जयेत् ।
ज्वररोगादि कायेन निरस्येदापदो बुधः ।
धर्मेषणां तृतीयां तु समापयेत मानवः ।
आवश्यं नाधिगन्तव्या देहभेदे वरा गतिः ।
प्राणाद्दा(णदा)नोपरोधेन तस्माद्धम चरेटुत ।
त्रिवर्गानुपरोधन तत्याप्तिर्हि नरेहिता।
इत्येतासम्मता लोक व्याख्यातास्तिस्र ईषणाः ।
यथोतास्ताः प्रयुञ्जानः परत्नेह च मोदते ।
दीपस्तम्भास्तु चत्वारो यथाहार (1)श्चतुर्विध():
शरीर च बलं चैव (मलं) तेभ्यः प्रजायते
शरीरमात्मनो मर्म मलमाम्य(त्म)बलं पुनः ।
रोगास्तगाधिपतयो वातपित्तकफात्मकाः ।
मलं तु रोगी भवति वैषम्य धातुभिर्गतः ।
मलाच्चाप्येति वैषम्य' तस्मात्तमभिनिहरेत् ॥
इत्याह भगवानात्रेयः-
इति भेले पञ्चदशोऽध्यायः ॥
।
वातकलाकलीयं।
अथातो वातकलाकलीयं व्याख्यास्याम इति हस्माह भगवानात्रेयः-
शताभ्यधिको दोषो न्यूनर्थ वेति पठ्यते ।
कृष्णात्रेयं पुरस्कृत्य कथाश्चर्सहर्षयः ॥

·भेल-संहिता
27
फलं तत्राधिकं कश्चित्पाहानमुपहन्ति यः ।
यावत्तिष्ठति वातो हि दे(ही) तावत्तु जीवति ।
सहि गर्भाशये शुलं विनसयति योषितः ।
वात: स्त्रिया रजो हन्ति वन्ध्या भवति तेन सा।
न स्त्रियः पुरुषा वापि वन्ध्यास्सन्ति हरेचन (सन्तीह केचन)।
आशये शीतलो वापि वातप्रशु(वातशु)केन्द्रियस्तथा ।
वातस्मन्त्रि(वातसन्ने)न्द्रियो वापि वातहीनेन्द्रियस्तथा ।
आलोकितं निमिषितं यच्चकिञ्चिविचेष्टितम् ।
अशितश्चामया:स्त्रीणां नाम तमभवन्ति हि।
वातादि कुमाः कुणिनः खञ्जा ध्रसिनस्तथा।
होनाङ्गा धधिकाङ्गाश्च भवन्त्यन्त्ये च तद्विधाः ।
स्थितिः प्राणभृतां चैव सत्व)रिताचैव निख(च)ला
पृथिव्याश्चलनं चैव वातादेव प्रवर्तते
वातन धूमो भवति धमादन प्रजायत ।
अवाद्विमुच्यते वारि बोजाना संभवस्ततः ।
उत्कानिवातः स्तनितं विध्या तारागणस्य च ॥
विद्युतां च बलं चैव वातादेव प्रवर्तते
अग्निज्वलति वातेन पूर्णानां हविषां पतिः ।
स्रवन्ति चापगास्तेन पृथिवीं प्रापयन्ति च ।
वायुस्तत्राधिको देवः प्रभवस्मर्वदेहिनाम् ।
योन्यां रेतः प्र(सिता च वायुना युज्यते गुण :।
विषपित्त कफ चैव हन्यादन्यतरं तयोः ।
आदाय (हार) कुपितो वायुः देह (हे) विप्रतिपद्यते।
एवं न्यास (व्यान)मुदानं च समानं च प्रचक्षते।
देहो(?) बहु विशेषित्वा(त्) अपानं प्राणमेव च ।
सुधर्म यद्यु(त्यु)दानं च व्यानस्तिर्यक् वि) वृद्धिकत् ।
प्राणो न्यस्यत्यपानं तु प्रवर्तयति देहिनम् ।
समानो धारणञ्चैव सङ्ग्रहाति स देहिनाम् ।

·28
BHELA SAMHITA.
।
इन्द्रियाणि मनश्च व भूतात्मानं च सम्मतः ।
विशेषस्त्वपरो वायुरपानयति (नइति) संजितः ।.
शोषणश्चरणचव तथा विचरण:
स्मृतः
वायुः पञ्चसु शूलेषु (भूतेषु) भूतं परममुच्यते ।
तानि वायुनिबद्धानि वायुस्सर्वत्र सर्वदा।
मूत्रेन्द्रियपुरीषाणां वायोकत्सर्ग एवच ।
पाचनाच्चै(नंचे)व भुक्तस्य कर्माऽपानस्य शिष्यते
प्राणः प्रोणाति भूतानि प्राणो जीव इति
स्मृतः
व्यानश्शरीर चेष्टा च निमेषा (निमेषोन्म)न्मेषणानि च ।
यच्चान्यदूर्ध्वगं जन्तोस्तदुदानस्य चेष्टितम् ।
क्षपदु (क्षवयु) हिंकितं (हिविातं) कासं उच्छासं भूषण
(मूर्षणं) तथा।
गुदमाध्यापयत्येष देहं यः मच सर्वशः ।
एषु प्रतिष्ठितो वायुरपान इति संजितः ।
इत्येभिरीशैश्चान्यैः हेतुभिस्तत्त्वदर्शिभिः ।
भूपे(ते)भ्योऽभ्यधिकं वातं लक्षयाम(:) शरीरिणि ।
इत्याह भगवानात्रेयः
इति भेले षोड़शोऽध्यायः ॥
दशप्राणायतनीयं ।
अथातो दशप्राणायतनीयं व्याख्यास्याम इति हस्माह भगवानात्रेयः-
चतुर्विधमथो भुक्त' दशधा प्राणमृच्छति ।
अभस्वेदशकन्स त्रैः तथा वातादिभिस्त्रिभिः ॥
स्त्रियाः स्तन्येन शुक्लेन शोणितेन चवाप्यथ ।
इत्येभिर्दशभिः प्राण: तिरोभवति देहिनाम् ।
ईहते अमृत(1) वृत्तिर्वातपित्तकफैस्विभिः ॥

·भेल-संहिता 29 आहारसाम्ययोगादि वैषम्य व्याधयः स्मृताः । इह हौ भिषजी विद्यात् ज्ञश्चैवाज्ञश्च देहिनाम् । तत्र ज्ञः सूत्रवान् यः स्यात्सुत्रार्थेन(च) विचक्षणः पञ्चाश्रयान् (याः) कणायाँश्च (कषायाच) भोजन च क्षुदाश्रयम् । नतु (जतु) श्रेष्ठ(छ)स्तयाने हानामयांश्च (हा पामयाश्च) तुराश्रयान् (याः)। चूर्णप्रभेदान् (भेदाः) द्विविधान् (धाः) यतो गो(योगा अष्ट)ष्टविधाः- स्मृताः । बादशाबानि पथ्यानि प्रायश्चित्तहयं तथा । त्रिंशतं चोपनाहानां स्थानेष्वष्टासु तत्त्वतः । सूत्रस्थान चिकित्सा च विंशत्ति शदिहोच्यते । अष्टौ निदानान्युक्तानि विमानानि तथैव च । (श)शिराप्यप्यथवाप्य(?) वर्जी यत्र प्रदर्शितः । सिद्धयो हादश प्रोक्तास्तथा कल्पन्द्रियाणि च । एतद्दशशतं प्रोक्ता मूलिन्यो यत्र षोड़श । एकोनविंशतिः ज्ञेयाः फलिन्यः क्षौरिणां त्रयम् । आयुर्ज्ञानमरिष्टेभ्यः साध्यासाध्यचिकित्सिताः । ततो(रोग) ज्ञानं निदानभ्यो देशकालौ विमानतः । शारीरं धातुसङ्घातं प्रकृति धातुसाम्यताम् । अन्य देवंविधं यच्च शास्त्र किञ्चिदपि श्रुतम् । भिषग् यो वै विजानाति स ज्ञोऽज्ञंतु निबोधत । योऽनकाले यवागू तु सूपकाले तथा रसम् । यूषकालेऽथ मांसं तु शोध्येषु स्तम्भनानि च । विरचनीये वमन निरूहेच्छा(चा)नुवाम(स)नम् । विपर्ययाप्य व्याकुरुत सोऽज्ञ उच्यते (इत्युच्य बुधैः)। योगेन विद्यामादद्यात्तस्मात्तत्वदिक्षया । यथा तमसि दीपः स्यात्तथा शास्त्र प्रकाशकृत् । इत्याह भगवानात्रेयः- इति भेले सप्तदशोऽध्यायः ॥

·30 BHELA SAMHITA अन्नपानरक्षीयं । अथातोऽन्नपानरक्षीयं व्याख्यास्याम इति हस्माह भगवानात्रेयः- - । गन्धारभूमौ राजर्षिमग्नजित्स्वर्गमार्गगः । सङ्गृह्य पादौ पप्रच्छ चान्द्रभागं पुनर्वसम् । न च स्त्रीभ्यो नच ()स्त्रिभ्यो न भृत्येभ्योऽस्ति मे भयम् । अन्यत्र विषयोगेभ्यः नेत्र (सोऽत्र)मे शरण भवान् । एवमुक्तस्तथा तस्मै महर्षिः पार्थिवर्षये। विषयोगेषु विज्ञान प्रोवाच वदतां वरः । विषण सह संसृष्टमन्नपानं चतुर्विधम् । यानि दुष्टानि रूपाणि तानि मे गदतः शृण । प्रतिकाल(प्रतिकूल)मिवाभाति फेनिलं विप्नु ताकृति । शुलं भवति यत्क्षिप्रं नेदं लिह्यन्ति मक्षिका. ॥ धूमश्चास्य गतश्वासो रक्तः कृष्णोऽथ पादशः । प्रादुर्भवति तद्विद्याद्दुष्टमन्नं प्रचक्षणः । नीलपीतासि त(धा)राभ्यो भवतीन्द्रायुधोपमाः । मध्ये मध्येषु (च)ये चान्ये (दृश्यन्ते) पान(वात)निश्रया:(निश्चलाः)। अनुलेपनदोषे तु लगस्य बहुलं भवेत् । सर्वव्यापत्तिमाप्नोति क्लिद्यते मासमेव च । माल्यं तु श्यावपुष्पं स्यात् म्लानं काल च दृश्यते । चूर्णयोगावकीर्ण तु वणना तं (सं)वतं भवेत् । रोमाणि परिशीर्यन्ति केशभूमिश्च धूप्यते । कूर्चस्पर्शश्च दुःख: स्यात् जटिलाश्चास्य मूर्धजाः । वेदनां चैव कण्डू च कुरुते दुष्टमञ्जसम् । अक्षि स्रवति चात्यर्थमन्धकारं च पश्यति। धूमदोषात् विरेक: स्यादत्यर्थं शिरसच रुक् । परिदाहश्च भेदश्च गन्धज्ञानमसाधु च। न सम्यम्वेत्ति च रसानरणीव च मयते ।

·। भेल-संहिता i इति धूमस्य रूपाणि सर्वाण्येतानि लक्षयेत् । दुष्टे वाससि लिङ्गानि सूचीभिरिव बध्यते । दह्यते मुञ्चते सिसी)वां मूर्कतिर्यवलीयत(?) (मूर्च्छते कबलीयते)। दुष्टेवाभरण दाहः खेदः कण्डूश्च जायते । कुरुते गात्रवेवण्यं स्वयं चाभाति निष्यभः । दुष्टमासनमास्थाय(स्तीय) विमूढ़ी विपतत् नरः । सौदन्त्युच्चानि वृषणानि चोस्थातु नहि भवेत् । जरू चास्य प्रवेसे (प)ते सदोषा शिव(सदोषासनसेव)या। दुष्टेतु शयने रूपं सुप्तेः कण्डूयते भृशम् । खेदस्य विषमत्येति रोमकूपैः समन्ततः । तुद्यमान: पुनश्शय्यां तुद्यते जन्तुभिर्वताम् । सुदिनं दुर्दिनं चापि दुर्दिनं सुदिनं तथा। स्थाद्भूच दुष्टपर्यन्ता दुष्टचत्वनिषेवणात् । कुरुत रूपवैवयं प्रदुष्ट श्मश्रुवर्धकः । शिशिरे मुञ्चति खेदं ग्रीष्म शोतातुरो भवेत् । प्रवेपते प्रव्यथत गनदाच सरखती। स्यन्दनो च विवर्णी हि परुषादासनञ्छदात् । उपानही यथा दुष्टौ तथा कण्डूः प्रजायते प्रखित पादतलं तथा चिमिचिमायते । अधीहि विषपोतस्य विषदग्धस्य वा पुनः । दिग्ध(विष)दिग्धस्य वा राजन् रूपाणौमानि लक्षयेत् ॥ गानोद्दष्टनमाप्नोति वेपते व्यथते नरः । कम्प (ते)पोचकण्ठोस्य (ठं)निखनं ठोवते मुहुः ॥ जिह्वाचास्य जड़ीभूताशोदै(शूल)रिवचतुथ्य(द्यते । व्याहतुं च न शक्नोति कर्म चैव न विन्दति ॥ केशान्तं शोर्यते चास्य नखा(:)स्या(श्या)मो भवन्ति च । अनुष्ठामुळ्यः कृष्णाः हस्तपादतलैमह ॥ शरीरं पाण्डु तामेति विषार्तस्यैव देहिनः । सोऽकृत्य(त्य) करतामति भग्नी रथ इवाहवे ॥ ।

·322
BHELA SAMIIITA
तस्मात्कुर्यात् क्रियां वैद्यः षोड़शागदकोविदः ।
हिया युक्त :) कुलोनश्च धर्मज्ञो दोर्घदर्शनम्(:) ॥
अर्थाश्चास्यति(नि) तिष्ठेयुः विधिवत्संभृता रहे।
चिकित्सषु(षा)या(मया) प्रोक्ता विषप्रशमनी(ने) हिता॥
इत्याह भगवानात्रेयः ।
इति भेले अष्टादशोध्यायः ॥
अथातो विधिशोणितीय व्याख्यास्यामः
इति ह स्माह भगवानानेयः ।
विधिना शोणितं जातं सि(से)व मानस्य वारुणीम् ।
प्रटुथति विदाहेन ततो रोगाय कल्पते ॥
सर्व मद्यमचक्षुष्यं अपौरुष्यं तथैवच ।
उपहन्ति बलं नृणां अनायुष्यं च पात्यते ॥
यस्तु तद्भजते युक्त्या न तं व्याधि(:) प्रसज्यते ।
अति वी (पी)तञ्चतहिर्थि(चिं)तत्रा(तन्यात्)
हृद्या वता(ला)यदा(था)।
न शक्त' तु पिबेद्युक्त्या पानं तस्मा विचक्षणः ।
बलवर्ण करं होतदारोग्यकरणं परम् ॥
स्नेहपान तथा मात्रा वस्तिकर्मणि चाप्यथ ।
क्षार(स) लवणचैव न सुरा प्रतिषिध्यते ॥
वहणं नदृशं किञ्चिद्यथान्नसहिता सुरा।
तां तु रूक्षो विशेषण नातिमा समाचरेत् ॥
वातन श्लेष्मणा चैव संप्रदुष्टा(म्) सुशीतला(म्) ।
विशोष्य दीपयत्येषा ग्रहाणां (ही)वै शरीरिणाम् ॥
यस्य कोष्ठगतो वायु(:) दुखमुत्पादय(ये)पृशम् ।
उदावतं स हृद्रोगं वातगुलामथापि च ॥
अथवा सर्वगात्रेषु मा(स)वात(:) प्रत्यवस्थितः ।
SHAIN

·भेल-संहिता
33
युक्तां प्रसन्नां पिबतः स क्षिप्रमुपशाम्यति ॥
हन्त्यासव(:)कथं (फ)पित्तं पुरु (रो)षं च भिनत्त्यथ ।
मधु पित्तमरिष्टस्तु वाताहि (दि)शमयत्यथ ॥
वस्तिः शुध्यति पानेन शर्कराचापि भिद्यते।
तेजो बलं च हर्ष (:) च युक्त्या पानेन वर्धते
रोपयते खेदां (दान्) ब्रह्म(वह)णोनावपद्यते(?) ।
तस्मात्यानगुणान्बुध्वा यथायोगं समाचरेत् ॥
इत्याह भगवानानेयः।
इति भैले एकोनविंशोऽध्यायः ॥
क
अथात अर्ध्वदशमूलीय व्याख्यास्याम इति
हस्माह भगवानानेयः ।
अर्ध(अध्वं) इत्याह हृदयं तस्मिन् धमनयो दश ।
अवं चतस्रो हे तिर्यक् चतस्त्रश्चाप्यधः क्रमात् ॥
ताभ्यो मूलसिरास्तिर्यग्विद्यन्ते नेकधा शिराः ।
तस्मात्तदर्थं (दूर्ध्व) विज्ञानं स्मृतियोगं च मानसम् ॥
हृदो रसो निवरति तस्मादेवं च सर्वशः ।
शिरोभिहृदयं वेत्ति तस्मात् तत्प्रभवाशिराः ।
हृदि प्राणश्च चक्रस्थः विमाने कर्णिका यथा ॥
मर्माभिमा(घा)तं तेनात्र सहते हृदयेन तु।
पुण्डरीकस्य संस्थान कुम्भिकायाः फलस्य च ॥
एतयोरेव वर्णं च बिभर्ति हृदयं नृणाम् ।
यथाहि संवतं पद्म रात्री, चाहनि पुष्यति.॥
हृत्तदा संवृतं स्वप्ने विवतं जाग्रतः स्मृतम् ।
अपो महारसा विद्यादन्नं चैव महौषधम् ॥
5

·31
BHELA SAMHITA
॥
महाप्रलेपनं तत्र तेजश्चैव महत् परम् ।
रसानामुदकं योनिरन्न वृत्तिः परा स्मृता
व्य(व्य)च्छिन्नमुपसन्धत्ते पुनः कायं शरीरिणाम् ।
सूर्याशं धूममित्याहुः यतोऽत्र(च) प्रभवः स्मृतः ॥
अचाहर्ष ततोऽन्नानि तस्मात्तेजो महत्परम् ।
खेदश्चास्त्र च मूत्रं च फेनं चाभ्यन्तरं मलम् ॥
अव यह(हि)माम्बूनि बाह्यानि परिचक्षते ।
इहयो(१).
विरच्यांश्च व मानवान् ॥
आस्थाप्याननुवांस्यांश्च वातव्याधींश्च सर्वशः
विरूक्षयेदतिस्निग्धं क्रिमिकोष्ठनमेव च ॥
रूक्षस्तम्भ्यान् प्रमेहांश्च कफरोगाँश्च सर्वशः ।
वामयेत् श्लेष्मकासौ च प्रतिभाये च मानवान् ॥
हृद्रोगे चैव कुष्ठे च सर्वश्लेष्मामयेषु च ।
विरेचयेद्धि कुष्ठानि ज्वरान्विस्फोटकानि च ॥
दाहं विचर्चिकां चव वातव्याधींश्च सर्वशः ।
अन्वासयेत् कटीपृष्ठपार्खरोगान्विचक्षणः ॥
उद्देष्टनं च गुल्फ(गुल्म) च वातव्याधीच सर्वशः ।
आस्थापयेहिगुल्मांश्च मूत्राघातोदराणि च ॥
अपस्मारांश्च कुष्ठं च. वातव्याधींश्च सर्वशः ।
खेदयेत हुनुस्तम्भमायाममपिचा(छ)र्थि (दि)तम्॥
पाखंरोगं च गुल(म) च वातव्याधींश्च सर्वशः ।
स्तम्भयेद्रक्तपित्तंच विसपं च विचक्षणः ॥
दाहं विस्फोटिकांश्चैव पित्तव्याधींश सर्वशः।
इति पित्तकफो(स्था)वै विद्यादामाशयात्मकान् ॥
(१) अत्र साधैंकपत्नम् दुटितम् ।
माटकायां तव षोड़श श्लोका: बुटितास्म भात्यन्ते ।

·35
भेल-संहिता
पौँ (पक्का)शयसमुक्क(त्यां)श्च वातरोगान्विनिर्दिशेत् ।
वामयेध्व(ह)मनीयांस्तु समीच्यामाशयावरः ॥
विरेचयेदिरच्यांस्तु तथापश्वा(का)शयांश्रयः (न्) ।
इत्याह अगवानात्रेयः।
इति भेले एकविंशोऽध्यायः ॥
अथातः खेदाध्याय व्याख्यास्याम इति
हस्माह भगवानात्र यः ।।
संकर प्रस्तरं सौ(से)क(क) नारि(डौ)ट्रोणिजलानिच ।
उदकोष्ठं कुटिं चैव खेदमष्टविधं विदुः ॥
पाषाणभस्मसिकता तुषपांसुबुसानि च ।
अजाविगोपुरीषाणि............प्रशतिकाम्(१) ॥
पयसाम्लानि दास्यानि गिरिसाधारणानि च ।
सर्वाणि मद्यमांसानि लवसानि तथैव च ॥
विधिवद्योजयेत्स्वेदाकन्याखागरुरूषिताः ।
भिषग्बलाबलं दृष्ट्वा बलिनो दुर्बला(न पि)॥
.शकारस्तु प्रवेष्यजिनकादिभिः(?)।
किटिजराविजर्वस्त्रः प्रच्छाद्य खेदयेबरम् ॥
स्पर्शश्लाघ्य (सौख्य)मवैवण्य स्खेदोऽजेषु च मार्दवम् ।
शि(शी)ताभिनिर्गमश्चैव सम्यक् खिन्नस्य लक्षणम् ॥
पित्तप्रकोपो दौ(बल्यं). (मू)ी विलाय(ताप)नम्(?)।
खेदहेषोऽङ्गरागत्यतिखिन्नस्य लक्षणम् ॥
उद्देष्टनं दारुणता गुरुत्वं स्तब्धगात्रता ।
मरुतश्चाप्रसिद्धिश्च न तत्खिन्नस्य लक्षणम् ॥
अखिन्ने खेहनं कृत्वा तत: स्वेदैरु

·36 BHELA SAMHITA स्नेहपूर्व प्रयुक्तोहि खेदो जयति मारुतम् ॥ शुष्कान्यपि हि काष्ठानि स्नेहखेदोपपादनः । नमयन्ति यथान्यायं किं पुनर्जीवतो नरान् ॥ अतिखिन्ने विशेषेण कारयेञ्चिति(च्छी)(त)ळां क्रियाम् । अथवा शीतलैर्वाथ क्षीरेशिं(: सिं)चेद्भु(द्ध)तेन वा ॥ पिपासु वा न शक्तं च गर्भिणी कुक्षिरोगिणीम् । सर्वांश्च पित्तजान् व्याधीन क(:) स्वेढे (दैः) समुपाचरेत् ॥ ये वेरा(दाः) पूर्वमुद्दिष्टाः तानप्यकेकशः शृणु । बिल्वाग्निमन्यस्योनाकं काश्मरौं पाटलां तथा ॥ यवान् कुलुस्थान् कोलानि स्थाल्यं (1) मासिच्य साधयेत् । य(ए)व(व)पाकानि(न) वि(भि)ज्ञाय सुखोमाण्यवतारयेत् ॥ ततोऽभ्यक्तस्य विधिवत् स्वेदनीयस्य देहिनः । गान गात्रैकदेशं वा सुखोष्णाच्छादयेच्छनैः ॥ ततः प्रच्छादयद्भूयः का(कौ)शेयाजिनका(क)बलैः । सङ्करस्त्वेष विज्ञ यः स्वेदानामग्य उच्यते ॥ एतान्यन्यानि च भिषक् स्वेदव्याणि संहरेत् । प्रकीर्य तानि शयन कम्बलेनाबकुण्ठितम् ॥ स्वभ्यत शाययेत्तं तु स्वेदं प्रस्तरमाविशत् । वसातैल घृतक्षीरमूत्रमस्त्वम्लकाञ्चिकः ॥ सुखोष्णं : खेदयेत् खेद्यं खदः (सेकः)स परिकीर्तितः(त:)। नाडौं गजकराकारां त्रिहस्तां तादृशों तथा ॥ धान्यम्लद्रवपूर्णायां धान्यां सन्धाय लेपयेत् । तां त्रिहस्तां समाहृत्य स्वभ्यक्ताङ्गस्य देहिनः प्रच्छन्नगात्रस्य तु तां नाड़ीमुद्द्बाटयेद्भिषक् । नाडीवेदः समख्यातो यावत्प्रवदनादिति ॥ कण्ठावगाहामच्छिद्रां तावदेवऽऽयतां समाम् । ट्रोणि वा(पा)यसनिष्काथकसरद(र)क्षीरपूरिताम् । कृत्वा तस्यां सुखोष्णायां स्वभ्यक्तं वातरोगिणम् ॥ :

·भेल-संहिता
37
ज्ञात्वावगाहयेत्तावद्यावत् खेदोगमो भवेत्।
तप्तः पाव(ताप)युतैर्वापि शुर्वा सलिलैभिषक ॥
खभ्यक्तगात्रस्य तव(त): सलिलैः स्वदमाचरेत् ।
ईट्टरव सलिलैः कटाहे चार्धपूरित ॥
प्रवेश्य ख दयेत् स्वयं उदकोष्ठः प्रकीर्तितः
सुलिप्तां संवतबारां यन्ति किं(१) कारयेत् त(कु)टिम् ॥
हुस्खागारमितां हृद्यां शिलास्तीर्णतलां दृढ़ाम् ।
तस्यां चुल्यै च कर्तव्ये अधस्तात्यार्श्वसंवत ॥
तत्र स्थाल्यौ प्रतिष्ठाप्य सर्वतः परिवहयेत् ।
स्थाल्यो तप्ते कुटिश्चापि तथा तनोमणा तथा ॥
सर्वाङ्गिरोगी पुरुषः प्रवि(शे)त्स कुटौं ततः ।
खभ्यक्तगात्र: सुखिन्नः क्षोमप्रावतलोचनः ॥
ततः प्रवेशयेत् तत्र शीताम्बुमणिकां शुभाम् ।
क्लान्तशीताम्बुना तत्र स्पर्शसौख्यमवाप्न यात् ॥
कुटिस्वंद इति नेयं (:) सद्यो रोगनिवर्तकः ।
खेदो(देन)(ही)नः क्ष (क्षुट) तृष्णाभयक्रोधेस्तथा स(न)रः ॥
निवातमध्यसन्तापो गुरुप्रा(व) रणं (ण:) तथा ।
स्वेद्यास्तु वातकफजा वातजाः कफजास्तथा ॥
रोगास्तत्रोभलवण स्निग्धाम्लोष्क(ण)व(श्च) वातजाः ।
करीषबुसपाषाणबाष्याङ्गार : कफा)त्मकाः ॥
खेद्यास्तु स्निग्धमाक्षा(क्षो)भ्यां(भ्य) ज्ञात्वा व्याधिबलाबलम् ।
इत्याह भगवानात्रेयः ।
इति भेले दाविंशोऽध्यायः ॥

·38
BHELA SAMHITA
अथातो गाढपुरीषौयं व्याख्यास्याम इति
हस्माह भगवानात्यः।
गाढ़ पुरीषं ग्रथितं शुष्क वातसमीरितम् ।
तेनास्यातिहितं स्रोतः स्व(ख) यरूं (थु) कुरुते गुदे ॥
तस्यैव रुषितो वायुरूवं जन्तोः प्रपद्यत ।
पाखें योण्यां च पृष्ठे च हृदये चावतिष्ठते ॥
शिरश्चाप्यवसंग्टह्य विकारान् कुरुते बहन् ।
बाधिर्य तिमिरं चापि प्रतिश्यायमथापि च ॥
अथ पित्तं कर्फ वास्य स्थानात् च्यावयतेऽनिलः ।
ततोऽस्य धातवो दोषैः दुष्यन्ति क्षतजातयः ॥
ततो ज्वरोऽस्य बलवान् पाण्डुत्वं चापि जायते ।
श्वयथुश्च भवेदस्य ग्रहण (गो)च प्रटुथति ॥
तस्माद्दारुणकोष्ठस्तु गाढ़विष्ठश्च यो भवेत् ।
रुक्षमन्नं परिहरेत् न चैवमवसंसयेत् ॥
स्निग्धान्यन्यापि हृद्यानि मांसानि विविधानि ।
कुलुस्थरसयुक्तानि प्रदद्यादेहिने सदा ॥
आस्थापनं वातहरं तैलं चाप्यनुवासनम् ।
न भवन्ति विकाराणि नरस्य प्रतिकारिणः ॥
अथ यः कलिलश्च स्यात् प्रजाकामश्च मानवः ।
उत्कृष्टतारदांश्च(भाव भारश्च कर्महीनस्तथैव च ॥
अथस्थूलकशश्च व वैद्यमानी च यो भवेत् ।
तथैकलोको यतिकां श्रोत्रियान्नच तद्दिजान्(?) ॥
शुभगान् सुकुमारांश्च गर्भिणी तरुणी तदा ।
दुर्बलान् श्खयथुप्राप्तान् कासिनः सातिसारिणः ॥
पाण्डुराजैव कर्णश्च सतत' यश्चकासति(?) ।
पाययेच्च भिषक्तापर्वमनं सविरेचनम् ॥
इत्याह भगवानात्रे यः ।
इति भेले त्रयोविंशोऽध्यायः ॥

·भेल-संहिता
39
अथात ऋतुविभागीय व्याख्यास्याम इति
हस्माह भगवानात्रेयः ।
सुश्रोता नाम मेधावी चान्द्रभागमुवाच ह ।
न पातव्यमरोगेण सुखरोम (लोभे)न रेचनम् ॥
अनीरितानां दोषाणां मारणा न प्रशस्यते ।
अवस्थितानां च(श) व(म)नं प्राणदाता(ना)य मे मतम् ॥
यथा व्याळाग्निशस्त्राणां स्पर्शः खस्थे तथौषधम् ।
तस्मान्न पाययेत् खस्थं प्रकृत्यर्थं हि धीयते
अचाक्षुषत्वाल्कोष्ठस्य पीतं तक्रेण चौषधम् ।
याति नैकांतत: सिद्धिं तस्मात् स्वस्थं न पाययेत् ॥
इत्येतद्वचन झुत्वा प्रत्युवाच पुनर्वसुः ।
इह दोषविशेषेण नरो भैषज्यमाचरेत् ॥
वाते तु मुंभण कुर्यात् पित्ते तु परिशोधनम् ।
कफे प्रच्छर्दन साधु सन्निपाते विरेचनम् ॥
वातातपविशुष्काश्च येच कर्मपरा नराः ।
अह (ब्धि)यानविशुष्काच तान् (श्च) संशोधयेभिषक् ॥
सेलमाषांस्तिलघृत' फाणितं पिष्टमोदकान् ।
आजं गव्यं मधोरनं मत्स्यान् मांसासवं दधि ॥
अत्यनता(तो)तिपिवतः सदा च स्वपतो दिवा ।
दोषा धोराः प्रकुप्यन्ति तेषां साधु विरेचनम् ॥
किञ्चान्यविधिवत्काले स्निग्धखिन्न (तु भेष)जम् ।
मात्राबलमु(घ)प(पी)तहिन कदाचिदिपद्यते ॥
नाचरेदतिमात्र हि बहुशोऽपि पिबेन्मृदुः ।
कषायेण तु दातव्यं कषायं साधु सिध्यति ॥
यथाद्यन्नमकाले स्यादिषं कालेऽमृत भवेत् ।
तथौषधमकाले स्थात् विषं) कालेऽमृतं भवेत् ॥

·10 BIELA SAMHITA तस्माद्यथा वै वसुधा टप्ता पुष्पवती भवेत्। तथा प्राकृषि संप्राप्तौ वमनादीनि कारयेत् ॥ सदा वर्षासु दातव्यं सदा ह्येष ऋतुस्सुखम् । ऋतवो युक्तशीतोष्णाः प्रशस्यन्ते हि कर्मसु ॥ हैमन्तेप्यन्यथा कार्यों ग्रीष्म भवति चान्यथा । वर्षासु चाप्यन्यथाच दुर्दिने चाप्यतोऽन्यथा ॥ तस्मिन् तस्मिंश्च काले वै भवेत्कार्योंऽन्यथान्यथा । सात्म्यं सात्म्य मनुष्याणां अन्यथा परिवर्तते नाहं तु दापयेत् स्ने)ह देये स्नेह(हे) विरेचनम् । नातिशीते न चात्युषण पेयं स्नेहविरेचनम् ॥ तृष्णाबाधा भवत्युषण शोते तु व्यप(नौ)यते । अथ ग्रीष्मतु सन्तप्तैर्धातुभिर्देहिनो भवेत् ॥ अतियोगः पिपासाच तथा तस्यां न दापयेत् । हेमन्ते चापि तदोर्याद्दोषा दारुणतां गताः ॥ भवन्त्यकाले स्नेहस्य तथाप्यथ च दापयेत् । इह भैषज्यमुष्ण हि विक्रियामति कालतः ॥ तुन्दी भवति वै (पी) ते तु ग्रीम तेक्षा नियच्छति । अमैथुनाच्छुल्लवाहावस्ति सक्थित्रिकादि च ॥ हृदयं दुर्लभ (बल) चास्य समुदीर्णश्च मारुतः । ब्रह्मचारी नरस्तस्मात् पैत्तिकान् जनयत्यथ ॥ मुखपाक मद मूछों प्रलापं पाकविभ्रमौं। दाहं पिपासां सन्तापं वक्त्रस्याक्षणोश्च पि(त्त)तां ॥ धूमभि(नि)षित पिक्तविकारा ये प्रकीर्तिताः । भ्रमः क्लमः प्रमोहश्च मदो मूर्छा विकम्पनम् ॥ सन्तापोऽभ्यन्तर चैव रक्तस्थानगते स्मृताः । अरुषां वितानां वा स्फोटानां वा प्रपाचनम् ॥ रक्तस्थानगते विद्यात्पित्ते वैवर्ण्यमेव च । मांसस्थानगते स्वेदः सदनं चोपजायते ॥ -

·भेल-संहिता
.
मेरो(दोर्धा(धा)तुगतो (ते) विद्यात्प्लावन पित्तमूत्रतः ।
अस्ति (स्थि)मज्ज()गते शोषो नखदन्त विवर्णते ॥
मेढ़मुकपरोतापः क्लव्यं वाप्यथ शुक्लगे।
बलवद्विग्रहाभारात्पिद(पत)नालङ्घनादपि ॥
मैथुनस्यातियोगाच्च जायते मनसः क्लमः ।
जासोदेगात् प्रतीघातात् रूक्षपानान्नसेवनात् ॥
इत्येभिरीदृशैश्चान्यैः हेतु(भिः)कुपितोऽनिलः ।
विकारान् जनयेत् श्वासकासविष्टम्भसंज्ञिकान् ॥
शूलं वेपनमात्मा(मा)नं निस्तोदं सुप्ततां तथाः।
स्फोटन चालन रोच्यं वेष्टनोत्तेपनानि च ॥
शोषणं कृष्ण विष्णन्दो विश्लेषस्तु परः स्मृतः ।
विविधा व्याधयः प्रीताः शरीर वातसंभवाः ।
कोष्ठानुसारिणस्तत्र ज्ञेयास्सर्वाङ्गरोगिणः ।
पक्षाङ्गरोगिणश्चैव ज्ञेयाः, सर्वाङ्गसारिणः ॥
शूलवेपनसङ्कोचगानस्तम्भेश्च पीड़िताः ।
अ(ह)नुग्रहग्टहीताश्च सर्वे सर्वाङ्गरोगिण: ॥
तत्र पादतलाङ्गुष्ठजङ्घजानूरुवक्षणा(णैः) ।
गुदमेद्रकटीपृष्ठयोनिगर्भाशयैरपि ॥
यकत्स(प्लो)हांसहृदयपार्श्ववक्षोभुजान्तरैः
ग्रीवागण्डहनूशङ्ख (वा)माक्षिदशनच्छदैः ।
ललाटकर्णसीमन्तैः प्रत्येकमनिलादितः ।
टूयद्भिर्विकलैश्चापि ज्ञेयास्त्वेकाङ्गारोगिणः ॥
इत्येतस्मूलमुहिष्ट रोगाणां च यथाविधि ।
भूयस्त्विनय(दम)धिष्ठानं प्रतिरोग प्रति(तो)क्षत(ताम्) ॥
इत्याह भगवानात्रेयः ।
इति भेले पञ्चविंशोऽध्यायः ॥
--
6

·42
BHELA SAMHITA
अथातोऽष्टोदरीयं व्याख्यास्याम इति
हस्माह भगवानानेयः ।
अथाष्टावुदराणीह मूत्रामा(घ)ताँथ निर्दिशत् ।
षटकाचाम(न)ङ्गनाशांश्च जानीयात्तिमिराणि च ॥
हिक्का श्वासांश्च कासांश्च सखालिल्यं पति(लि)तानि च ।
शिरारोगाबदान् गुल्मान् छर्दीनथ भगन्धरान् ॥
उन्मादान् मुखरोगांश्च स्थानान्यनशनस्य च ।
ग्रन्थि च पञ्च पञ्चैव कुष्ठान्यष्ट विनिर्दिशेत् ॥
हृद्रोगान् पाण्डुरोगांश्च सास्रावांश्च (ख) यतू(यू) स्तथा ।
अभिष्यन्दान(धि) मन्दा (स्था)न् लोबस्थानानि चाप्यथः ॥
अक्षिरोगानपस्मारान् रक्तरोहिणकां.तथा।
पिपासाश्चोपदंशांश्च चतुष्काणि विनिर्दिशेत् ॥
कुष्ठरोगज्वराशीसि. रक्तपित्तव्रणी तथा।
हौ हौ तिस्रस्तु विध्यस्त्वलज्यः शोणितानि च ॥
रेतसां स्त्रीपदं चार्म सप्त सप्त विनिर्दिशेत् ।
प्रमहान् क्रिमिजातींथ योनिदोषांश्च विशाति:(म्) ॥
तत्रोदरण्यथास्थी(ष्टौ)तु व्याख्यातानि चिकित्सिते ।
निदाननैव रोगास्तु योनोत्तोनि निबोध मे ॥
अरुणा नौलवी(पी)ता च हरितखेतलोहिताः ।
काचं च लिङ्गनाशं च तिमिराणि च निर्दिशेत् ॥
वातः पित्तं कफो वापि यस्य शोषं विधावति।
विदहवेष मूलानि स्रोतांसि समभिद्रुतः ॥ .
अध्वनवातहाराध्वा देहिनां चार्थकेनच (१)।
स्वालित्य पलितं वापि पञ्च चै(ध)व भवत्यथ ॥
वात पित्तजं चैव श्लेष्मजं सान्निपातजम् ।
आगन्तुकं पञ्चमं च मुखरोगं प्रचक्षते ॥

·भेल-संहिता 43 । उष्ट्रग्रीवं परिस्रावि शम्बूकावर्तमेव च । उन्मार्ग शतयोनि च तहविद्याद्भगन्धरम् ॥ छर्दयत्यधि(पि)वातेन पित्तेन च कफेन च । आहारादमनो(ज्ञा)च्च सन्निपाताच्च पञ्चमम् ॥ प्रतिच्छन्नेतु हृदये वातपित्तकफैनरः । अ()य()सादमनोज्ञाच(च) भोज्यमन्त्र स (न)सेवते ॥ वातज पित्तजं चैव श्लेष्मजं सन्निपातजम् । शिरोग्रन्थि विजानीयात्पञ्चमं स्नायुतो भिषक् ॥ वात पित्तजं चैव कफजं सन्निपातजम् । अभिष्यन्दं विजानीयाद दि(धि)म(न्थ) च बुद्धिमान् ॥ शल्लोपरोधाद्दौर्बल्यात् ध्वजभङ्गात्तथैव च । शुक्रक्षयाच्च चत्वारि क्लैब्यस्थानानि निर्दिशेत् ॥ वात पित्तजं चैव श्लेष्मजं सन्निपातजम् । अक्षिरोग विजानीयात् मानवानां चतुर्विधम् ॥ पूयान्मूत्राच्च शुल्लाच्च सन्धानाच्चापि देहिनाम् । उपदेशं विजानीयात् भिषगवं चतुर्विधम् ॥ रक्तासावं कफास्रावं पूयासावं तथैव च । तोयानावं च जानीयात् भिषगेवं चतुर्विधम् ॥ वातजां पित्तजां चैव कफजां सन्निपातजाम् । पिपासामपि जानीयात् भिषगेवं चतुर्विधाम् ॥ वावजां पित्तजां चैव श्लेष्मजां सन्निपातजाम् । विद्याद्रौहिणिकां चैव भिषगवं चतुर्विधाम् ॥ मांसामं त्वथ मेदोऽर्म प्रसार्यम तथैव च । प्रा(स्ना)यु(यव)म भव (च वि)जानीयात् भिषगवं चतुर्विधम् ॥ हो ज्वरो दाहशीतौ तु श()रीरा(ग)न्तुजवणौ। शुष्काश: शोणितार्शश्च तथासो (हे) पा(अ)(सी)विदुः । पृष्ठरोगावुपक्षारि क्षारिणौच विनिर्दिशेत् । अधोभाग तथैवो रक्तपित्तं विनिर्दिशत् ॥

·44
BHELA SAMHITA
बाह्यायामान्तरायामौ विद्यादाक्षेपको तथा ।
मेदसः स्नायुतो मांसात् अलज(ज्य)स्तिस्त्र एव च ॥
वातात्पित्ताल्कफाच्च व तिस्रो विद्रुधयः स्मृताः ।
वराहाकारणं (कां)चैव रक्ता(क्ति) का(कां)श्य(7)वक (1) तथा ॥
वातात्पित्ताल्कफान्मासान्मेदसः स्नायुतोऽस्थितः ।
सिरामर्मविजानीयात्सप्तमं देहिनां भिषक् ।
सप्त(तत्त्व)सात्मयानि जानीयात् तत्र षद्भिर्यथा रसम् ।
आत्मसात्मा यदेव स्यात् तत्त्वमात्मा तटुच्यते ॥
मृजाजरायुलेवारूपका बहुरूपको (१) ।
परिसा विसर्पाश्च गोत्रजा नेत्रजास्तथा ॥
रोम (मू) (र्धा)हिताश्चैव कष्टा दारुणकास्तथा।
शिरोजाः दन्तजाश्चैव श्लेष्मजाः शकदाश्रयाः ॥
लोहिताः कालकाश्चैव तथैव शतमाटकाः ।
विद्याविंशतिरित्येताः क्रिमिजाताश्च देहिनाम् ॥
यथा पतत्रि(नौ)शीघ्रोऽपि स्फा(स्व)छा(च्छा)यां नातिवर्तते ।
वातात(दे) तिवर्तन्ते बहवोऽपि तथामयाः ॥
इत्याह भगवानानेयः ।
इति भेले षड्विंशोऽध्यायः
अथातोऽन्नपानविधीय व्याख्यास्याम इति
हमाह भगवानात्रेयः
अथोदक क्लेदयति लवण स्यन्दयत्यपि ।
अथ पाचयति क्षार(रः) क्षे(क्षी)रं वै जवयत्यपि ।
स्नेहयत्यथ सर्पिश्च वि(पि)शितं ब्रह्मयत्यपि ॥
माषा बहुमलाश्चापि श्लोपदं जनयेद्दधि ।
त्वचं प्रसादयेत्तैलं स्नेहनायच कल्पते ।

·भल-संहिता
15
पिण्याकं कुरुते ग्लानिं तकच क्षपयत्यपि।
मधु चाप्यथ सन्धत्ते जर्जरीकुरुते सुरा॥
हरेणुभिर्मसूरैश्च भृशं वायुः प्रकुप्यति ।
कफवन्मूलक विद्यात्सर्षपं वातकोपनम् ॥
लशन वातशमन पित्तश्लेष्मकरं च तत् ।
नातिश्ले मकरं हिङ्ग पाण्डा क्षारः करोति च ॥
सर्वतिक्त()मवृष्यं (1) सुनु) विद्यान(दत्र(प्र)प्र(ति)कूल कात्म्)।
अवृष्य पैष्टिकं सर्व यवगोधूवर्जितम् ॥
दाति(डि)मामलकादन्यत् सर्वमानतु पित्तळम् ।
यवकान् दारुणान् विद्यात् पृथुकान् शाति लि)षष्टिकान् ॥
निर्दिशेन्मृगतुल्याँस्तु तथाऽऽनूपान्मृगदिजान् ।
तथैवैकक(श)षां(फाँ)चापि जाङ्गलान्मृगपक्षिणः ॥
इत्येतत्सङ्ग्रहेणोक्त भोज्यं विस्तरतः शृणु ।
पिप्पली शृङ्गिबेरं च पलाण्डुलशुनानि च ॥
मूलक कृष्णगन्धा च पर्णासिं कालमालकम् ।
सुरसं सुशृतं चैव चटकं च फणिज्जकम् ॥
रसेन कटकं विद्यात् विवा(पा)के मधुरं तथा ।
किराततितो निम्ब च केतुकाशकठल्लकाः ॥
कूलकं च सवेत्राग्रं तितकं मधुकलुव(वल्लिका)।
प्लक्षकाश्मय॑मधुकं खेदपाकीयरूपकम् ॥
खजूरं नारिकेलं च प्रियालं गस्त(व्य)धानिच ।
मधुकं च वसं चैव शि(से)वनीयानि यानि च ॥
रसे पाके च मधुरं तद्विद्यादिविधं च यत् ।
ब(बु)सानि क(टु)का बिम्बी सर्व चैवेक्षुवैकृतम् ॥
रसे पाकेच मधुरं तदिद्यात्रिविधं च यत्।
न्य च(श) रस(भ)मुद्रा(ष्ट्राँ)च्च सहितान् खजसूश(क)रान् ॥
अन्यांचाकू(न)पजान्विद्यान् मधुरान् रसपाकतः ।
कादम्बान् सैन्धवान् हंसान सारसान् श्वेतगरुणम्(तः) ।

·46
BHELLA SAMITITA
काचाक्षान्मल्लिकाक्षांश्च तथा पुष्करसा(शा)(यि)काम् ।
दिपवेप्रिसुरारिंश विक्रमान् सुमनामुखान्(१) ॥
नन्दिमौद्गल्यकांश्चापि कालकान् कृष्णपुच्छकान् ।
अज्ञातान् डुण्डुभांश्चैव मणड कान् क्षुद्रमल्यकान् ॥
हर्थातु सप्तवारादि तथा गर्दभतासकान्(१)।
साँश्च वारिजान्विद्यान् मधुरान् रसपाकतः ॥
प्रियनुश्च प्लवङ्गश्च बलाकाश्च खगास्तथा ।
ये चान्येप्यौदका भौम्याः खेचराश्च खगाः स्मृताः
नक्रांश्च शिंशुमारांश्व वल्लके (रि) मत्स्यकच्छपा:(न्)
अन्यांश्च वारिजान्विद्यान् मधुरान् रसपाकतः ॥
प्रियङ्गुञ्च बिनतांश्च नौलिकाशालिषष्टिकाः(न्) ।
परूषकाँश्च नौवारा:(न्) कोट्रवाः (न्) ब्रह्मभूतिकाः(न्) ।
इत्येता(तद्धा)न्यजातं वै यच्चान्यदपि तदिधम् ।
रसेन मधुरं तहे विपाके कटुकं विदुः ॥
मुगान् मसूरांचणकान् कुलुत्थांथ सन्नीलकान् ।
रसेन मधुराँस्तान् वै विपाके कटुकान्विदुः ॥
रोहीन् खदंष्ट्रानुष्ट्रांश्च शरभान्म गमाकान् ।
अथान्यान्मधुरान् खादून् विपाके कटकान्विदुः ॥
खरावाखतरामाषा(हा) (ये) चान्ये (तदि)षा(धा)मृगाः।
रसेन मधुरांस्तान् विपाके कटुकान्विदुः ॥
हरिताँस्तोककांश्चैव कपोताञ् शुकशारिकान्(:)।
चटकान् भृङ्गराजांश्च तथा पिप्पलकानपि ॥
गोधापुत्रांस्तैलपाकान् येचान्ये प्रधुता(मधुराः): खगाः ।
अनुपानानि वच्यामि ये(ए) पू(घु)यानि हितानि वै
आजी(ज)कषायशोतस्तु हायने वोध(द)कं तथा ॥
अनुपानं विधातव्यं वाराहिखदिरोदरम् ।
दधि व(तोक्र च धान्यानां अनुपान प्रदापयेत् ॥
शीतोदकं विषग्रन्थि सेव (व्य)ना(मा)ना (नान्) तथाऽऽसवान् ॥

·भेल-संहिता
17
तहारिजानां सत्त्वानां अनुपान प्रदापयेत् ॥
त्रिफला सोधु मार्डीकं कदम्बपनसोदकम् ।
सुरद्रुजम्ब प्लक्षाणां फलस्कन्धासवान् पृथक् ॥
मुगादिसूपधान्यानां (अनुपानं) प्रदापयेत् ।
बिल्वपिण्डककल्कानां कपित्थस्थाथवाऽऽसवान् ॥
गुहाशयानां सत्त्वानां अनुपान प्रदापयेत् ।
न्यग्रोधादिगण स्याथ स्कन्धशाखाफलासवान् ।
विष्किराणां विहङ्गानां अनुपान प्रदापयेत् ।
ककुभस्यानुपान तु स्निग्धानां चापि वारूणीम् ॥
चतुर्विधस्य स्नेहस्य तोयमुषण' प्रदापयेत् ।
ट्राक्षाकाश्मय खजूर शिववाक्य(ट्य स्तथासवान् ॥
प्रमदानां विहङ्गानां अनुपान प्रदापयेत् ।
अश्वगन्धकषायां तु वारुणीमण्डमेव च ॥
प्रसहानां विहङ्गानां अनुपान प्रदापयेत् ।
सुखेन वा पा)चयत्यन्न रोचयत्यपकर्षति ॥
अनुपान मनुष्याणां सात्मतां च प्रयच्छति
इत्याह भगवानानेयः ।
इति भेले सप्तविंशोऽध्यायः ॥
अथातो भोजनविधीयं व्याख्यास्याम इति
हस्माह भगवानात्रेयः।
यद्भक्षयति भुतो वा विधिवच्चापि मानवः
अ(पे)यंच किञ्चित्पिबति तत्सर्व षड्सान्वितम् ॥
पथ्यापथ्यमबोधार्थ तस्माद्भोज्यं शरिरिणाम् ।
वसतो विध्यतश्चैव प्रवच्याम्यत उत्तरम् ॥

·18 BH ELA SAMHITA शालयो मधुरास्मर्वे विपाके कटका: २ मृताः । रक्तशालिवरस्तेषां अरीच्याल्ले(ला)ख(घ)वेन च ॥ दीर्घा(घ)शूरो(का) महावा(ब)लि: (लो) सुगन्धिः शालिकामुखः । कृष्णब्रीहिः कांचनको लोपाई. (?) शीतभोरुकः ।, हायनो लोध्रशालिश्च रक्तशालि: गुणान्वितः । पूर्वपूर्वी लघुतर: वक्ता (पश्चात्) किञ्चिद्भवत्यदः ॥ सुगन्धका गन्धवन्तो गन्धेन मदयन्त्यथ । रोच्याच्च कमलं विद्यादधिकं वे विशेषतः ॥ कषायस्त्वधिकः किञ्चित् षष्टिकाश्शालिभिस्ममाः । महादोषाः सुगुरवः पाटला ब्रोहयस्तथा ॥ यवका नित्यम(6)हता कृष्णब्रीहिप्रमोदकाः । विसृष्टा मधुरास्ते वै सकषायाश्च कीर्तिताः ॥ बहुमाक्षाः कषायाश्च कोरदूष सवारुणाः । प्रसाधिका; कम्म(का)श्च श्यामाकाश्च समा रसैः उदाकरास्तु सङ्ख्या(ध्या)दौ कषाया मधुरा रसे । ग्रोष्णत(तु)सेवितास्ते वै कोपयन्त्याशु मारुतान् ॥ यवास्त्वतियवाश्चैव गोधूमाश्च समा रसे। मधुराः सकषायाश्च श्लेष्मका लोहिता नृणाम् ॥ अथ वेणुयवानां तु कषाया मधुरा रसे । कर्फ पित्तं च मेदश्च कोपयन्त्यतिसेविताः ॥ कृष्णा मुद्रा महामुगाः हरिताश्चिरजोविनः । मकु (मुद्ग)ष्टकाश्च तेऽप्युक्ताः कषाया मधुरा हरेणवी मसूराश्च सतिताश्च तथाढके । कुलुत्थाश्च विशेषेण कषायमधरा रसे ॥ सर्वे तु लवणक्षाराः दिव(दीप)नीय(r:) प्रकीर्तिताः आप(पू)या(प्या)च विशेषेण दुर्बलानां हितानि च ॥ श्वदंष्ट्रा यावनाळश्च हो क्षारौ शीतली स्म तौ। शाक्त (क्ल) विनिहि(ह)तस्तौ तु दृष्टिं चापि शरीरिणाम् ॥ रसे ॥

·भेल-संहिता
49
नवनीतं तथाऽन्लंतु तं वै.मधुरं स्मृतम् ।
सर्वं दुग्धमभिष्यन्दि गव्यं तेम्यो विशिष्यते ॥
वाजी भवति दुग्धेन बलं चाप्युपजायते ।
संजीवनं संभवति सर्व क्षीरमुदाहृतम् ॥
(तेलगुणाः ।)
रसे पाके च मधुर तैलं सर्व प्रकीर्तितम् ।
यस्थिन्यस्मिन्विशेषस्तु यो यस्तस्मिन्निवोधत ॥
तैलमेरण्डबिल्वानां उष्ण वातहरं स्मृतम् ।
इत्युक्तान्युष्णवोर्याणि यदस्य (न्यन्) शीतमेव तत् ॥
विभौतकानां तैलं तु कषायमधुरं रसे।
कफपित्तहर प्रोक्तं केश्यं चैव शरीरिणाम्
अतः करञ्जबीजानां विजेयानि तथैव च ।
तैलानि रसतो विद्यात् तिक्तानि मधुरामि च ॥
पित्तश्लेषकर पित्तं इङ्गुदो तैलमुच्यते ।
(कषायगुणा:। ।)
सकषायं मधूकानां कफपित्तानिलोपहम् ॥
कोलकं मधुरम्पर्श रमतोऽथ विपाकतः ।
यस्मिन्यस्मिन्विशेषस्तु यो यस्तं मे निबोधत ॥
पलालजात चा(च्छोत्राकं अतीव गुरु सम्मतम्
महादोषा(ष)मभिष्य(न्दे)सुखं बायोपघातकम् ॥
छात्रक(क) गौरिसंहीत(तं)कषायमधुररसे ।
कषायं वेणुचनाकं मारुतं कोपयेत् नृणाम् ॥
(शाकगुणाः ।)
सर्वे तु शाकं मधुर रसतोऽथ विपाकतः ।
यस्मिन् यस्मिन् विशेषस्तु यो यस्तस्मिनिबोधत ॥
मारुतं कोपयेत् नृणां विष्टम्भी त्वथ लाबुकम् (1) ।
श्लेष्माणं वर्धयेचापि विपाकेन बलीयसा ॥
-

·bi
BHELA SAMHITÀ.
कूश्माण्ड श्लेष्मल विद्यात् नवं शरदि भक्षितम् ।
तदल्पदोष भवति परिसंवत्सरोषितम् ॥
कषायमधुर' विद्यात् खादिर चातिसा(शा)रिच(वाम्) ।
वित(क्त) दी(के)(न) च संस्पृष्टं निदोष तच्छरीरिणाम् ॥
कोशातकी करीणां(रा च) शतावर्याश्च तितकम् ।
कषायं नालिकायाश्च तिक्तः पुष्करवर्तकः ॥
वेवाग्रं तितकं निम्ब तिलशाकं च सीतिका
कुरूटि(रुण्टि)का कुनटिका त()रा गन्धर्वहस्तकः ॥
तथा (च) नालितायाश्च पञ्चाङ्गुल्यस्तथैव च ।
एतानि विद्याच्छाकानि तितानि रसपाकतः ॥
स(न)वि(वी)नशाकं मधुरमीषत्तितोपसहितम् ।
कोविदारस्य शाक'तु पू(पु)वै(न)भै(भ)वसमन्वितम् ॥
वार्ताकिनां फलं तिक्त कटुकेनोपसंहितम् ।
ग्रहणों दीपयत्येतत् श्लेष्माणं विनिहन्ति च ॥
कुरालवकुलौ चैव मधुरौ शुक्लशोणिती।
हतस्तन्द्रां च वातं च निला(द्रा)मेव विषूचिकाम् ॥
अलंबुस: सकटुक: तिक्तको वातकोपनः ।
भिनत्ति कफसङ्घातं विष्टंभ्याऽथ विपच्यते ॥
लाङ्गशाक तु मधुर लवणेनोपसंहितम् ।
कटुक बहुदोषं च तथा(s)पक्ष(त्थ्य) नि(वि)का(रो)चनम् ॥
कटुका दीपनीय()श्च(च) विषहा स्वस्तिका रसे।
कषायमधुर(:) च्छि(श्चि)श्(िलिः) चुडू(चुच्चू)मधुरशीतळः ॥
भाभॊ माषश्च मधुका(रौ) रसतः परिकीर्तिती
मुगशाक सतिक्तं तु सक्षा(रो) रचैव वास्तुक:(म्) ॥
निष्यावशाक मधुर माषशाक च तत्स्मृतम् ।
चन्द्रार्कशाकमम् तु कषायस्तु गवधुकः ॥
तुद्दा(लोध्र)कं प्रपुनाटय जीवन्ती सुनिषसकम्() ।
मधुराण्यल्पदोषाणि तथैव तु कुटिनक(र): ॥

·भेल-संहिता
51
पिण्डालुशाकं च नवन्तु(सु) गण्ड(न्ध)कफलानि च ।
मधुराण्यल्पदोषाणि संसृष्टकटकानि च ॥
उपोदका तु मधुरा लवणेनोपसंहिता।
इत्येतविदिशच्छाक म(य)दस्य (न्य) दपि तविधम् ॥
(मांसगुणाः ।)
आज गव्यमधू(थो)रच वाराहं चेव यत्स्मृतम् ।
हस्तिमांसं च मधुरमु(मौ); गुरु च निर्दिशेत् ॥
विद्यादेवंगुणं चैव सकषायं च माहिषम् ।
खङ्गमांसमभिष्यन्दि सखादु लवणं रसे ॥
कृतमायुर्मयूरश्च गोकर्णी गवयो गुरुः ।
समरश्चमरो न्यङ्गुः मधुरा गुरवश्व ते ॥
ऋश्यश्च मृगमाता च तुङ्गश्च हरिणी मृगाः ।
पारावत (१)...
( इत्याह भगवानात्रेयः ॥)
(इति भेलेऽष्टाविंशोऽध्यायः )
(इति भेले एकोऽनत्रिंशोऽध्यायः)
( इति भेले त्रिंशोऽध्यायः)
( इति भेल-संहितायां सूत्रस्थानं समाप्तम् ॥ )
(१) अव माटकायां एक पर्व बुटितम् अध्यायत्रयं तत्र गतमिनि संभाव्यते ॥

·( अथ निदानस्थानम्)
(इति भेले निदाने प्रथमोऽध्यायः ।)
(साहसजक्षयः।)
रू(उरो)विधातात्तस्याथ ज्वर(:)कासश्च जायते ।
स्वरस्मौदति चाप्यस्य निष्ठीवति सशोणितम् ॥
अथवाप्य वशो जन्तुः शश्वत्स परिहीयते
इत्येतैर्लक्षणविद्यात्साहसप्रभवं क्षयम् ॥
(सन्धारणजक्षयः ।)
यावत्स बलवानेव ब्रह्मय(ये)त्तो(त्ता)वदेव तम् ।
यस्माइल समावेशं पुरुषस्ये (स्यै)व जीवितम् ॥
स यदा गुरुमध्ये वाप्यथवा राजसंसदि।
गोठे स्त्रोद्यतमध्ये वा हस्तिपृष्ठेऽथवा रथे ॥
भयात्प्रसङ्गाच्च क्रो(स्त्री)यावृणित्वाहापि मानवः ।
प्राप्तपातं पुरोष वा मूत्रं वापि रुणद्धि यः ॥
तस्य सन्धारणोध्वा(णाहा)युरूवभागे समीरितः ।
उर(:)शूलं पार्श्वशूलं गुल्म च जनयत्यथ ॥
गुल्मजन्मनिमित्तश्च ज्वरः कासश्च जायते ।
सर्व प्रभिद्यते चास्य निष्ठीवति सपूतिकम् ॥
अथवाग्यवशो जन्तुः शश्वत्स परिहीयते
इत्येभिर्लक्षणविद्यात् सन्धारणकृतं क्षयम् ॥
( अतिमैथुनजक्षयः ।)
आत्मार्थं लज्जते जन्तुर्गुरोर्वा स्त्रीजनस्य च ।
तस्मादत्मार्थमेवेह प्राप्तवेगं न धारयेत् ॥
।

·53
भेल-संहिता
स यदा दुर्बलो जन्तुः क(फ)ल(ला)हारः कशोऽपि वा।
रुक्षभोजि(जी)विशेषण स्त्रियो यश्चातिसेवनात्(त) ॥
सरक्त कुरुते मूत्र जन्तुः शुक्लपरिक्षयात्।
रेतःस्थानं च सुषिर वायुरस्य प्रधावति ॥
तस्य वाताभिभूतस्य ज्वरः कासश्च जायते ।
खरः सीदति चाप्यस्य निष्ठीवति सशोणितम् ॥
अथवा ग्यवशो जन्तुः शश्वत्स परिहीयते ।
इत्येभिलक्षणे विद्यात् अतिमैथुनजं क्षयम् ॥
रतिमूलं शरीरं हि शरीरस्य रतिः फलम् ।
तस्मात्फलर्थी मूला) स्त्रियस्मेवेत युक्तितः ॥
(विषमाशनजक्षयः।)
स यदा टुर्बलो जन्तुः सेवते विषमाशनम् ।
भुञानस्यास्य विषमं वैषम्य यान्ति धातवः ॥
ततः पुरीषमेवेह वर्धयत्यस्य भोजनम् ।
नावाप्नोति रसं देहे विकृतस्येव देहिनः ॥
रसे निवृत्ते तस्याथ ज्वरः कासश्च जायते ।
खरः सौदति चाम्य स्य निष्ठीवति न(स) शोणितम् ॥
अथवाग्यवशो जन्तुः शश्वत्स परिहीयते ॥
इत्येभिलक्षणविद्यात् विषमाशनजं क्षयम् ॥
तस्मादर्थी शरीरार्थे रसभोजनमिच्छति ।
शरीरापक्षया तस्मात् आहारं सुसमाचरेत् ॥
इति चत्वारि शोषाणि सूक्तान्यायतनानि में।
(या)वि(नि)बुध्वा परिहरेदारोग्यार्थी पुमानिह ॥
बुद्धौ चारोग्यमायन्तुमिति युक्त महर्षये(?) ।
इत्याह भगवानात्रेयः ।
इति भले निदाने द्वितीयोऽध्यायः ॥

·54
BIELA SAMHITA
अथातो गुल्मनिदानं व्याख्यास्याम इति
हस्माह भगवानात्रेयः ।
(गुल्मविभागः ।)
वातात्पित्तात्कफाच्चैव निचयादथ लोहितात् ।
पञ्च गुल्मा फलं ते(न्तीह)ह तेषां वक्ष्यामि लक्षणम् ॥
( वातगुल्मः )
स यदा वाततो(लो) जन्तु(6) वातल भजतेऽशनम् ।
धावति प्लवते वापि रात्री जागति वा पुनः ॥
अतिप(तीय)तेऽतिहसति स्त्रियो वातिनिषवते ।
उदावर्तयते वापि कर्म चापि(ति) निषेवते ।
वृक्षप्रपतनादापि छर्दयत्यथवा बलात् ।
तस्यवं कुपितो वायुरामाशयमुपागतः ॥
पार्श्वयोइदि विक्षेपागुल्म' संजनयत्यथ ।
स सकृद्भवति स्थूलः पुनर्भवति चाप्यणुः ॥
तोदस्फुरणसंयुक्तो विध्यते च विधावति ।
वेदनां जनत्यत्येषः ज्वरं संजनयत्यपि ॥
वस्तिशोषच सय दारयन्निव तिष्ठति ।
विषं भवति चाहारो मूर्धानं प्रतिपद्यते ॥
पुनश्च दृश्यते व्यक्त पुनर्नश्यति चाप्यथ ।
करोति गाढ़ दुःखेन पुरोष वातशोणितम् ॥
कृष्णाभाष(स)श्च पुरुषो वातगुल्मः स दृश्यते ।
(पित्तगुल्मः।)
यस्मरा (दा)पित्तिलो जन्तु(:) पित्तलं भजतेऽशनं ॥
अप्रमाणेन टुर्मेधा: सेवते चातिपा(मा)नता(तः)।
तस्यैवं कुपित' पित्तं आमाशयमुपागतम् ॥

·भेल-संहिता।
5
पार्खयोर्हदि कुक्षौ वा गुल्म' सञ्जनयत्यथ ।
उष्य(ष्णप्र)ते दूयते चापि दह्यते दूष्यते तथा ॥
नित्यं तप्तश्च रक्त च स्वदं मुञ्चत्यभीक्षा (क) ।
अयोगोलो यथा तप्तस्तथा स्थानगतो हरेत् ॥
तृष्णां मूछों च जनयेत् स्थानादपि विसर्पति ।
वेदना परमा चैव तस्मिन स्थाने प्रजायते ॥
पुरा जातानि लोमानि तस्मागुल्मपरिग्रहात् ।
च(च्य)व्य(व)न्ते सान)चि(वि) जायन्ते यावत् व्याधिन शाम्यति ।
पित्तगुल्म न पुरुषः पीताभासश्च लच्यते ।
( श्लेष्मगुल्मः ।)
यस्मदा श्लेषणो(लो) जन्तुः श्लेष्मलं भजतेऽशनम् ॥
अप्रमाणेन टुर्मेधा दिवा स्वप्नरतस्तथा ।
तस्यैवं कुपितः श्लेष्मा ह्यामाशयमुपागतः ॥
पार्श्वयोईदि कुक्षौ वा गुल्म संजनयत्यथ ।
न चास्य वदत भोज्यं भो(भुक्तं न च विपच्यते ॥
श्लेष्मणा सह भुक्तं च मुहुरूवं प्रपद्यते ।
शुक्लमूत्रपुरीषश्च शुक्लाभासस्तथैव च ॥
शुक्लनेत्रश्च भवति गुल्म श्लेष्मसमुद्भवे ।
(निचयगुल्मः ।)
यस्मदा कर्शितो जन्तुः व्याधिना(तो) भेषजेन वा ॥
असञ्जातबलाग्निश्च दोषलान्युपसेवते ।
तस्य सन्निचिता दोषा गुल्म कुर्वन्ति दारुण ॥
तत्र सर्वाणि रूपाणि दृश्यन्ते सन्निपातके ।
(लोहितगुल्मः ।)
अथ लोहितगुल्मस्तु स्त्रीणामेव प्रजायते ॥
नातो भवति नृणां तु तस्य वच्यामि लक्षणम् ।
अचिरप्रच्छत गर्भ सूतिकायास्तथा(s)चिरात् ॥

·56.
BHELA SAMHITA
अतिप्रजननादापि तथा(s) प्रजननेन वा ।
सन्धारणहा पा(भा)रस्य रक्तमामापयेत्ततः ॥
सशोणिते स्थिते नारी गर्भिणी स्त्रीति मन्यते ।
स()मया(न्य)थ शूलानि तस्याः कुक्षौ भवन्त्यथ ॥
कोठे गुल्मोदरं तच्च गर्भोऽयमिति मन्यते ।
गर्भोऽयमिति च व्याधिवर्षमेकं बस्न्यपि ॥
धारयत्यथ निर्भेद कथंचिमनियच्छति।
अथास्याः कालपर्यायात् सक्षीरौ भवतः स्तनो
कशा भवति ना(सा)पाण्डुर्दोष(ह)द चाभिनन्दति ।
छर्दिनिष्ठीविका चैव तन्द्रा चैवं प्रबाधते ॥
पादयोः श्वयथुश्च स्याट्रक्तगुल्मे प्रदुष्थति।
एषां तु खलु पञ्चानां गुल्यानां यदुदाहृतम् ॥
विद्यादनाय साध्य) निचयं यत्र(न) साध्यास्तथेतरान् ।
इत्याह भगवानानेयः ।
इति भेले निदान हतीयोऽध्यायः ॥
अथातः कासनिदानं व्याख्यास्याम इति
हस्माह भगवानात्रेयः।
(कासविभागः ।)
वातात्पित्ताकफाचैव क्षताहाथ क्षयादपि ।
पञ्च कानां(सा) भवन्तौह तेषां वच्यामि लक्षणम् ॥
( वातकास: ।)
यस्मदा वातलो जन्तुद(र)सात्मा वै निषेवते ।
रूक्षमनाति पिबति रूक्ष खादति हि बहु ॥

·भेल-संहिता
57
..
तस्य वातः प्रकोपितो ग्यहोवा हृदयं ततः ।
जर्व संप्राप्य धमनि(नौ)र(स्त)र(तः) कासाय कल्पते ॥
उरशूलं पार्श्वशूलं पृष्ठस्तम्भस्य (च) जायते ।
आटोप्यतेऽस्योदरच शिव(र) श्वास्यातिमन्य(न्थ्य)ते ॥
उरोभिघातात्पाखें च ग्टहोते इव देहिनः ।
गप(कफ:)प्रकाश(स)मानस्य (स) संरम्भः प्रवर्तते
सततं कासमानस्य मूत्रं कासो रुणद्धि हि।
इत्येभिलक्षणेविद्याहातकासं शरीरिणाम् ॥
(पित्तकासः ।)
यस्मदा पित्तलो जन्तुरसात्मा वै निषेवते ।
अनमश्नाति पिबति खादत्याखादयत्यपि ॥
तस्य पित्तं प्रकुपित यहोवा हृदयं ततः ।
अवं संप्राप्य धमनीः ततः कासाय कल्पते ॥
ग्रथितं पणा कासं निष्ठीवति सपूतिकम् ।
दुष्टश्लेभः प्रतिश्यायः श्ले भकासेन जायते ॥
(क्षतकासः।)
साहसं कर्म यः कृत्वा वो(वि)क्षि(क्ष)त खेदयत्युरः ।
निष्ठीवति सरक्तं च का(से)सः क्षतसमुद्भवे(व:) ॥
(क्षयकास. ।)
स्त्रीषु सतश्च यो जन्तुः तस्य शुलपरिक्षयात् ।
लिङ्ग' वाताभिभूतत्वात्सूचीभिरिव मंद्य(न्थ्य)ते ॥
सरक्ता कुरुते मूत्र तथा भुक्ता च लोहितम् ।
सरता कासते चापि क्षये(य) कासः स सम्मतः ॥
सर्वे तु ते समुद्दिष्टाः कासा लक्षणतो मया।
तानवेच्य भिषग्बुध्वा ततः कुर्याच्चिकित्सकम् ॥
इत्याह भगवानात्रेयः।
इति भेले निदान चतुर्थीऽध्यायः ।

·ព័8
BHELA SAMHITA
अथातः कुष्ठनिदानं व्याख्यास्याम इति
हस्माह भगवानात्रेयः ।
( कुष्ठनिमित्तानि।)
पिप्पलों काकमाचं (चौं)च लिकुचं दधिसर्पिषा(पी)।
वाताहिं पयसा साधं कुटेन सह मूलकम् ॥
अन्यदेवं विधं यच्च विरुद्धं तत्समनतः ।
छदि प्रतिनतश्चापि मिथ्यासंसर्गसेवनात् ॥
मत्स्यान् पय निम्बाँश्च तथैकध्य समश्नतः ।
अनुलिख्य (1) विदग्ध चा, विदाहिं च समनतः ॥
जन्तीः सञ्जायते कुष्ठं तविधानां च मेवनात् ।
पथ्याचा(हा)रादिरितस्य श्रान्तस्योदकसेवनात् ॥
यस्सदा श्लेष्मलो जतुः श्लेष्मलं भजतेऽशनम् ।
सेवते च दिवा स्वप्नं तस्य श्लेमा प्रवर्धते
दूषयत्यस्य मांसं त्वधिक(रं) तथा।
उत्साद्यते त्वग्दोषेण विद्यते तेन चाप्यथ ॥
( कुष्ठविभागः ।)
तत्र कुष्ठानि जायन्ते दद्रुसिद्म(भ)नि वै पुनः ।
मण्डलानि च चित्राणि तेषां वच्यामि लक्षणम् ॥
( दद्रुकुष्ठ-लक्षणम् ।)
मण्डलानि घनानीह पिटकाभानि सर्वशः।
सकण्डूनि विसर्पाणि दद्रुकुष्ठानि निर्दिशेत् ॥
(सिभकुष्ठ-लक्षणम् ।)
प्रस्रवन्ति यदा तानि दोष()त्मन्नानि देहिनः ।
तथास्य कौलं दो(दूष(ष्य) च पिच्छिलं संस्त्रवन्ति च ॥
सबद्धो

·भेल-संहिता
59
संहितानि विपाण्डूनि पसलोष्ठचितानि च ।
त(त्व)गुल्वा(स्था)पितरूक्षाणि मण्डलानि तनून्यपि ॥
सिद्म(म)कुष्ठानि जानीयात्तदा तानि भवन्ति ।
( मण्डल-कुष्ठ-लक्षणम् ।)
पिच्छिलं मधुवर्णं च यदा दोषाः स्त्रवन्ति च ॥
मण्डलानि च शुक्लानि घनोत्सनानि सर्वशः ।
विद्यान्मण्डलकुष्ठानि चिर(1)भेदौनि देहिनाम् ॥
यदा तु तानि भिद्यन्ते तदा खे(श्वे)तं स्रवन्ति हि।
इति श्लेष्मसमुत्थानि त्रीणि कुष्ठानि निर्दिशेत् ॥
(. वातप्रकोपनिमित्तकस्य कपालकुष्ठस्य
लक्षणम् ।)
यस्मदा वातलो जन्तुः वातल' भजतेऽशनम् ।
वातातपौ सेवते च तस्य वातं प्रवर्धते ॥
स वृद्धो दूषयत्यस्य त्वमांसरुधिर तथा ।
उत्प(साद्यते त्वम्दोषेण विद्यते तेन चाप्यथ ॥
कपालकुष्ठं तेनास्य प्रदुष्टे मांसशोणिते ।
जन्तोर्विवृद्धवातस्य तस्य वच्यामि लक्षणम् ॥
परुषाण्यरुणाभानि मण्डलानि समानि च ।
विद्यात् कपालकुष्ठानि चिर()भेदौनि देहिनाम् ॥
(पित्तप्रकोप निमित्तानि
कुष्ठानि ।)
यस्मदा पित्तलो जन्तुः पित्तलं भजतेऽशनम् ।
वातातपो सेवते च तस्य पित्त प्रकुप्यति ॥
तहद्ध दूषयत्यस्य त्वङ्मांसरुधिरं तथा ।
उत्पा(सा)द्यते त्वग्दोषण विद्यते तेन चाप्यथ ॥
ततः कुष्ठानि जायन्ते प्रदुष्टे मांसशोणिते ।
पित्तस्य परिकोपन तेषां वक्ष्यामि लक्षणम् ॥
।

·60
BHELA SAMHITA
(औदुबरकुष्ठम्। ।)
पक्कौदुम्बरवर्णानि मण्डलानि(नौ)ह यानि तु ।
विद्यादौम्बराण्यत्र तान्यसाध्यानि देहिनाम् ॥
(मण्डलीककुष्ठम् ।)
प्राप्नुवन्ति यदा भेद कुष्ठान्यौदुम्बराणि च ।
मण्डलोकानि कुष्ठानि तदा तानि भवन्ति वै
पुण्डरीककुष्ठम् )।
मण्डलानि च यानौह पुण्डरीकनिभानि वै।
पुण्डरीकानि साध्यानि तानि विद्याविचक्षणः ॥
(ऋश्यजिह्म-कुष्ठम् ।)
प्राप्नुवन्ति यदा भेद पुण्डरीकानि यानि वै।
ऋश्यजिह्मानि कुछानि तदा तानि विनिर्दिशेत् ॥
नीलोत्पलसवर्णानि मण्डलानोह रूपतः
ऋश्यजिह्मानि कुष्ठानि तान्यसाध्यानि निर्दिशेत् ॥
( काकण-कुष्ठम् ।)
प्राप्नुवन्ति यथा भेदं ऋश्यजिह्मान्यशेषतः ।
काकणानीति मतिमान् तथा तानि विनिर्दशेत् ॥
काकन्दिकन(स) वर्णानि मण्डलानीह यानि तु ।
काकणानीति तान्याहुः प्रत्याख्येयानि देहिनाम् ॥
इति कुष्ठनिदानं वै व्याख्यातमनुपूर्वशः ।
सान्निशम्येह मतिमान् हितज(जी)ोशनो भवेत् ॥
इत्याह भगवानात्रेयः।
इति भेले निदाने पञ्चमोऽध्यायः ॥

·भेल-संहिता
61
अथातः प्रमेहनिदानं व्याख्यास्याम इति
हस्माह भगवानात्रेयः ।
(प्रमेहविभागः।)
प्रकृतिप्रभवश्चैव नरस्य वकृतस्तथा ।
ज्ञेयः प्रमहो विविधः तस्य वक्ष्यामि लक्षणम् ॥
(प्रमेहनिमित्तम् ।)
लक्षणाङ्गा मृदव (:) स्निग्धा भृशं श्लेष्मलमेदुराः ।
जातप्रमहा नर्दन्ति मत्स्यमांसोचिता नराः ॥
मातापिटभ्यामोग्भ्यां जनितो यस्तु मानवः ।
मेदशिथिलनात्तस्य प्रकल्या स तु मेहति ॥
( मेदोवृध्विनिमित्तम् । )
भानूपजानां मुस्निग्ध : विविधथापि वारिजः।
गव्याजौरचमांसश्च सद्यो दना कृतन वा ॥
गुडप्रकारैः पयसा पल.
नोदरः खगः (१)।
अव्यायामाद्दिवा स्वप्नात् सुखशय्यासनात्तथा ॥
इत्येभिरीदृशश्चान्चरे में)दः स्निग्ध, प्रवर्धते ।
( दशविधप्रमहनिमित्तम्
वन्नामानि च।)
मेदः प्रवृद्धं मेहं च वस्तिं च क्लेदयत्यपि ॥
यस्मदा मेदसा लिन्नः श्लेष्मल' भजतऽशनम् ।
तस्य प्रकुपितः श्लेष्मा प्रमेहान् कुरुते दश ॥
तद्यथोदकमेह च पिष्टमेहं तथैव च ।
एवमादीन् तधा(थाड)न्यांश्च तेषां वच्यामि लक्षणम् ॥
(उदपिष्टे क्षुशलमहानां लक्षणम् ।)
स्फटिकाम्बुनिभं मूत्रं उदमेही प्रमहति ।
शुलपिष्टनिभं चापि पिष्टमेही प्रमहति ॥

·62
BHELA SAMHITA
काण्डेक्षुरसवन्मेही मेहति(तो) क्षुरसोपमम्
मूत्रं शुक्लोपमं चापि शुक्लमही तु मेहति ॥
इत्येतान् चतुरो महान् जानीयात् केवलात् कफात् ।
(लवण-सुरा-सान्द्रमेहादि
लक्षणम् ।)
श्लेष्मण्यणुबले पित्ते ये मेहन्ति तु तान्कृणु ॥
लवणाम्बुनिभं मूत्रं विद्यालवणमेहिनः ।
प्रमेहति तथा जन्तुस्मुरामही सुराकतिम् ॥
मूत्र सान्द्र प्रसन्नं तु दृश्यते सान्द्रमेहिनः (१) ॥
(इति भेले निदान षष्ठोऽध्यायः ।)
(श्लेष्मोन्मादः ।)
गीतानि भजते नित्यं पित्तोन्मादनिपीडितम् ॥
यस्मदा श्लेष्मलो जंतुः श्रेष्मल भजतेऽशनम् ।
सेवते च दिवा स्वप्न तस्य श्लेष्मा प्रवर्धते ॥
अर्व हृदयाह्न होवा धमनीर्दश।
रुध्वा चेतोवह मार्ग संज्ञां भंशयते ततः ॥
स भ्रष्टसंज्ञः पुरुषः तानि तानि विचेष्टते।
गायन् नृत्यति चैकत्र हसत्यथ च रोदिति ॥
एकनास्ते विना लोक शि(शे)तेचापि जडो यथा।
जनं विषयते चापि श्लेष्मोन्मदी पुमानिह ॥
( सन्निपातोन्मादः ।)
यस्त्वेतत् सत्व(व)मश्नाति यथोक्त दोषकोपनम् ।
सन्निपातात्तथोन्माद सर्वलिङ्गस ऋच्छति॥
(१) अवैकपत्र माटकायां बुटितम् । तत्र षष्ठाध्याय शेष: सप्तमाध्वाये कतिचन, शोकाच गता
इति संभाव्यते।

·मेल-संहिता
.63
स यथा धननाशेन मरणेन प्रियस्य वा।
प(त)थ() चिन्तयते तस्य संज्ञा नश्यति चिन्तया ॥
दुःखे(न) संज्ञो(ज्ञा)नष्टो हि प्रकृति पुन ऋच्छति ।
स चिन्तयति यान् भावान् तानि विप्रलपत्यथ ।
आगन्तुं प(क)ञ्च मं(तं) विद्यादित्युन्मादं शरीरिणाम् ॥
सनितान् विजानीयादुन्मादानचिकित्सितान् ।
(शरीरदोष-स्वभाव.)
एवं शरीरजा दोषाः शरीर पर्यवस्थिताः ॥
शरीरमेव हिंसन्ति पावकः खमिवाश्रयम् ।
( उक्तदोषपरिहारोपायः । )
स(न)हि सत्त्वानि हिंसन्ति न पिशाचा न राक्षसाः ॥
देव()स्तथा धर्मशीला मध्यस्था मनुजान् प्रति।
वमने रचनै र्युक्तो निरूपे(है:) चानुवासनैः ॥
न जातु दारुणान् रोगान् उन्मादान प्राप्नुयानरः ।
इत्याह भगवानात्रेयः ।
इति भेले निदाने सप्तमोऽध्यायः
अथातोऽपस्मारनिदानं व्याख्यास्याम इति
हस्माह भगवानानेयः।
(अपस्मारविभागः ।)
वातापित्तात्कफाञ्चैव सन्निपातास्त(त्तथैव च ।
अपस्मारा भवन्तीह तेषां वक्ष्यामि लक्षणम् ॥
( वातापस्मारः।)
यस्मदा वातलो जन्तुर्वातलं भजतेऽशनम् ।
व्यायाम सेवते चाति तस्य वात; प्रकुप्यति ॥

·64 BHELA SAMHITA स वृद्ध जज़ हृदयादृहीत्वा धमनीर्दश । रुध्वा चेतोवई मार्ग संज्ञां शयते ततः ॥ स भ्रष्टसंज्ञः पतति दन्तान् कटकटायति । उत्पा(त्फा)लयति नेत्रे च ध्रुवौ प्रक्षिपते तथा ॥ स चेत् प्रत्यागतो ब्रूयात्तमसः परितो गतः । प्रतिभाति च में कृष्णा जगतो खण्डशस्तथा ॥ तधो(दो)यमेवं हृदयं वायुर्वीपधावति। इत्येतैर्लक्षणैर्विद्यादपस्मारं तु वातजम् ॥ (.पित्तापस्मारः।). यस्मादा पित्तलो जन्तुः पित्तलं भजतऽशनम् । अग्न्यातपै सेवते च तस्य पित्तं प्रवर्धत तहमूवं हृदयादृहीत्वा धमनीर्दश । रुध्वा चेतोवह मार्ग संज्ञांनंशयते ततः ॥ स भ्रष्टसंज्ञः पतति दन्तान् कटकटायते। उत्पा(त्फा)लयति नत्रे च भुवी व्याक्षिपते तथा ॥ स चेत् प्रत्यागतो ब्रूयात् तमसः परितो गतः । (१) प्रतिभाति च मे शुक्ला जगतौ खण्डशस्तथा ॥ तदोयमेवं हृदयं कफो वर्चीपधावति । इत्येतैर्लक्षणेवित वैद्यादपस्मारं कफात्माकम् ॥ ॥ (१) प्रतिभाति च मे पीता जगती खण्डशस्तथा । इत्येतेलक्षणैर्दिद्यात् पितापस्मारकं वुधः ।। (कफापस्मारः।) यस्मदा श्ले मलो जन्तुः मल' भजतेऽशनम् । सेवेत तस्य मा प्रवर्धते ॥ स वृद्ध ऊर्ध्व हृदयात् ग्टहीत्वा धमनीर्दश । रुध्वा चतोवह मार्ग संज्ञां शयते ततः ॥ स भष्टसंज्ञः पतति दन्तान् कटकटायते । स चेत् प्रत्यागतो ब्रूयात् तमसः परितो गतः ।।

·भेल-संहिता
66
(सन्निपातापस्मारः ।)
यस्त्वेतत्सर्वमनाति यथोक्त दोषकोपनम् ।
सन्निपातादपस्मार सर्वलिङ्ग स ऋच्छति ॥
एवं रसैति(रि)हापथ्यविवेष्वनिलादिषु ।
नापस्मरयते प्राणी न सत्वैरुपहन्यते ॥
यदा यदाऽभिवर्धन्ते दोषास्म (: पर्वत्रिवोदधीन (धिः) ।
तदा तदाऽपस्मरति सैषः क्लिभ्यति सन्ततम् ॥
ज्वरस्य शोषगुल्मानां कासिनामथ कुष्ठिनाम् ।
प्रमहोन्मादिनां चैव तथाऽपस्मारिणामपि ॥
इत्यष्टौ वै प्रदिष्टानि निदानानि शरीरिणाम् ।
विमानानि प्रवच्यामि यथावदनुपूर्वश: ॥
इत्याह भगवानात्रेयः ।
इति भेले निदानऽष्टमोऽध्यायः ॥
दूति भेलसंहितायाम् निदानस्थानं समाप्तम् ।
9

·अथ विमानस्थानम ।
अथातो रसविमानं व्याख्यास्याम इति
हस्माह भगवानावेयः।
( रसदोषणां सहजा गुणदोषाः ।)
शरीरं धारयन्तीह षड्रसाः सम(म्य)दा(गा)(ड)ताः ।
अतोऽन्यथा विकारांस्तु जनयन्ति शरीरिणाम् ॥
रूक्षो लघुः स्ति(स्थि)र त(र) कषायस्तित एव च ।
तीक्ष्णोष्णावस्लैलवणो कटुर्वापि विशोष्यथ ।
शीतः स्निग्धो गुरुर्बल्यः पिहिलो मधुरो रसः ।
कषायतिक्ताकटुकाः
शौतो(त)रूक्षोऽनिलः स्मृतः ॥
रूक्षोणमम्लपित्तं तु कटकं च प्रचक्षते ।
श्लेष्मा तु मधुरः स्निग्धः शीतमन्दः स्थिरो गुरुः ॥
इत्येतान् रसदोषाणां सहोत्पन्नान् गुणान् विदुः ।
( दोषसमानरसविवेचनम् ।)
तत्र वायुगुणैस्तुल्यान् कषायकटुतिक्तकान् ।
कटुम्ललवणैस्तुल्यान् तथा पित्तगुणान् विदुः ॥
मधुरं लवणाम्लौ च विद्यात् कफसमान् रसान् ।
तस्मादभ्यस्यमानस्तैः श्लेष्मा देह प्रवर्धते ॥
गुणसाम्यादिवर्धन्ते यथाखं धातवो नृणाम् ।
(दोषोपशमनरसाः।)
यतकत्र कृतीतैः)रा(ए)सि (भिः) हौ महत्वमिहर्कति(तः)।
रसस्तविपरीतष यान्त्येते क्षयमाहृतः ।
यथोदकं समासाद्य शान्तिं गच्छति पावकः ॥

·भेल-संहिता
67
कषायतितकटुकै रूक्षो रूक्षैर्विवर्धते ।
मारुतः स्निग्धभावं च ततोऽन्यैरुपशाम्यति ॥
कटम्बलवणेः पित्त उष्णमुष्णविवर्धते।
शान्त्या शाम्यति शेषस्तु गुणानामप्यशेषतः ॥
स्निग्धस्मुिग्धैः कफश्चापि वर्धते मधुरारि(दि)भिः ।
रसैः शाम्यति रुक्षश्च कषायकटुतिक्तकः ॥
एकैकमेकसामान्याइर्धयन्ति त्रयस्स्त्रयः ।
घ्नन्ति चान्यगुणत्वेन रसदोष शरीरिणाम् ॥
(दोषोपरोधिद्रवद्रव्याणि मांसादीनि च )
न वायुस्मह तैलेन स्नेहोष्णाापलीयते
शीतत्वान्मधुरत्वाच्च न पित्त सह सर्पिषा
रोच्यात् कषायभावाच्च तथा स्नेहगुणे ऋते ।
न श्लेष्मा मधुना साधे देहे पर्यवतिष्ठति(ते) ॥
आनूपमांसजावापि वसामज्जान एव च ।
तलवमारुतं घन्ति नेहोषागुरुभावतः ॥
काखा(का)द(रि)विष्किराणां च रसा मज्जान (ए)व च ।
तवद्ध (भ्र)न्ति ते पित्त (शीत)माधुर्यभावतः ॥
कषायतितकटुकं यच्च किञ्चिदिहौषधम् ।
मधुरं तत् कर्फ हन्ति गुणास्य (न्य त्वेन देहिनाम् ॥
(दोषोपरोधिभोज्यानि.)
अथवाप्युपयुञ्जीत पिप्पली क्षारमेव च।
अत्याहृता पचेद्दे हं तीक्ष्णोष्णाकटुभावतः ॥
लवणं चैव नह्येतत् भुक्तदोषाय कल्पते।
श्लेष्माण' च्यावयित्वा तु नोत्सहेताऽपकर्षितुम् ॥
पिप्पली पाकमधुरा तस्मात्तां नाति भक्षयेत्॥
क्षारं च लवणं चैव भोक्तुं नयाति केवलम्(?) ।
मात्रावदुष्ण स्निग्ध च सात्मय स्वादु च भोजनम् ॥

·.68
BHELA SAMHITA
अविदाहि च यत्पाकै जोणे तदुपयोजयेत् ।
बलवर्णकर सिग्धं उषा श्लेष्मानिलापहम् ॥
विदह्यते न मात्रा (?) च सात्म्यतां च करोत्यथ ।
खादु पुष्टिकर जन्तोरविदाहि प्रसादनम् ॥
(भोजननियमादिकं)
नृणामायुष्करं चैव जीणे भोजनमिष्यते।
न जल्पन्न हसंश्चापि न द्रुतं न विलम्बितम् ॥
भुञ्जीताभ्या(त्या)दरस्नेहं देह निर्वत(य)ते रसः ।
यह वैद्युतो वह्निः प्रवर्तेत सुदारुणि ॥
पच्यमाने तथा भुक्त रसादिरुपचीयते
(समाग्निप्रशंसा)
जीवयन्ति नरं वर्षा हेमंतः पाययत्यपि ॥
ग्रोमः पचति चाप्येनं परिणाम इवापरः ।
भृशमौष्णवात् कटुमे॒मः सर्वधातुविशोषण: ॥
दैन्यास्थैर्य कर शीतं वर्षामद्यब। (१)
(इति मैले विमाने प्रथमोऽध्यायः ।)
(इति भले विमाने द्वितीयोऽध्यायः।)
तत्र प्रथमाध्यायशेषः द्वितीयाध्यायः हतीयाध्याय
(१) अवैकपत्र माटकायां बुटितम् ।
कविचन श्लोकाच गता इति संभाव्यते ।

·भेल-संहिता
69
(दुर्बलाग्निः)
यस्य भुक्ता विपच्यते।
भुञ्जानस्यापिचान्नानि बलं वर्णश्च होयते
अल्य लध्वपि यच्चान्नं भुक्त' दुःखेन जा(जी)यति ॥
नाप्नोति वलवणे च दुर्बलाग्निस्म उच्यते ।
(विषमाग्निः ।)
कदाचित् पच्यते भुक्त कदाचिन्न विपच्यते
गुरु वा लघु वा यस्य विषमाग्निस्स उच्यते ॥
(समाग्निः )
मितं पच्येत यस्थानमतिभुक्तस्य(स्म) उच्यते ।
समाग्निं तं नरं विद्यात् समपित्तकफानिलम् ॥
(मन्दाग्निः)
नरो भवति तौक्षणाग्निः प्रकृत्या वातपैत्तिकः ।
वातिको विषमाग्निश्च मन्दाग्निश्च कफानरः ॥
यस्य होनाधिकस्त्वग्निः क्षिप्रं देहे स मुञ्चति।
समाग्निश्च समात्मा यः स दीर्घायुस्त्वमृच्छति ॥
( अत्यग्निप्रतिभोजनम् )
गव्यमाहिष वाराहै (:) कुलोरमल्यकर्कटः।
मांसस्मफलकस्निग्धरत्यग्नि प्रतिभोजयेत् ॥
गोधानिष्कृथिते क्षौरे स्निग्ध' भुञ्जीत पायसम् ।
पिबद्दधि ससर्पिष्क माषसूर्पन मिश्रितम् ॥
तथा पललसम्मिश्रं कच्छपाण्डरसं पिबेत् ।
गुडं च तैलसम्मिश्र कुर्यादन्यच्च तद्दिधम् ॥

·70
BHELA SAMHITA
(विषमाग्निचिकित्सा)
स्निग्धस्य विषमान्ने तु (ग्न स्तु)वमनादीनि कारयेत् ।
ग्रहणी दूषिणों यन्तु मन्दाग्नि(ग्न)स्तु चिकित्सितम् (?) ॥
(भेषजभोज्यविभागयवस्था च )
अन्तरौषधपानानि बहिर्दैहे च या क्रिया।
शस्त्रकर्मविधानं च भेषजं त्रिविधं स्मृतम् ॥
मधुरोऽम्लः कटुचव भ(प)क्तिमार्गास्वयः स्मृताः ।
कटुर्भवति पक्कस्य दस्य(पच्य)मानस्य चेतरौ
( वातादिविकारशमनविरेचनादिकम् ।)
इहानपानं भोज्य च मधुराल प्रचक्षते ।
वावलेषु विकारेषु यदा हित(वा)(तो) न शाम्यति ।
दद्यात्तदास्म स्निग्धाय भिषक् स्नेहविरेचनम्।
वस्तिभिर्वा चिकित्सेता(थाः) अधोभागे च मारुतः(म्) ॥
सथाच तिक्तमधुरं पानमन्त्र प्रदापयेत् ।
पैत्तिकेषु विकारेषु यदि वा(पि)तं(तं) न शाम्यति ॥
तस्य स्निग्धस्य वमनं शिरसश्च विरेचनम् ।
कुर्याद्यथाबलं श्लेष्मा ह्यभागः प्रकीर्तितः ॥
( समाग्निलक्षणम् ।)
शक्कन्सूत्रानिलाश्चैव रक्तमांसादयश्च घट ।
विद्याब्रिबन्धनानीति तानि देहेषु देहिनाम् ॥
बलं वयशरीरं च प्रत्येक त्रिविधं स्मृतम् ।
उत्तमाधममध्यं तु भेदेनाथ निशामयेत् ॥
आहारश्च विहारश्च सेव्यमानौ क्रमेण तु ।
कालेन प्रक(तिं यातस्तदाहुस्माम्यलक्षणम् ॥
इत्याह भगवानात्रेयः।
इति भेले विमाने टतीयोऽध्यायः॥

·भेल-संहिता
71
अथातो रोगप्रकृतिविनिश्चयं व्याख्यास्याम इति
हस्माह भगवानात्रेयः ।
(व्याधितपरीक्षाक्रमः।)
प्रमृश्य दृष्ट्वा स्पृष्ट्वा च परीक्षेतातुर भिषक् ।
पूर्वं तु रोगविज्ञानं ततः पश्चाञ्चिकित्सितम् ॥
रूपं छायामुपचयं प्राग व्याधाधितस्य च ।
दृष्ट्वा भिषक् परीक्षेत प्राकृतं वैकृतं तथा ।
ज्वरस्य साम्य वैषम्य गात्र वा लक्षाकर्कशम् ।
दृष्ट्वा स्पृष्ट्वाऽवगच्छद्धि शैत्यमोष्णं च पाणिना ॥
मातापिसमाचार सात्मा गौण दौडदम् ।
व्याधिकालपरीणामं शक्कममूत्रविवर्णताम् ॥
पूर्वरूपसमुत्थानां शरीराग्निवयोबलम् ।
प्रकृतिं जन्मदेहे च भोजनं च यथोचितम् ॥
व्यायामति(नि)ठासात्म्य च मात्रा(s)मात्रा(ने) च भोजने।
प्रश्नोक्तानि विजानीयाद्यथान्यदपि तद्विधम् ॥
केचरि(दि)च्छन्ति मुनयो दोषमकमिहाधिकम् ।
विकारस्याविशिष्टत्वादनिष्टं कारणं च यत् ॥
( वातप्रकतिः।)
अभासहो नरो यस्तु स वातप्रकृतिः स्मृतः ।
(पित्तकफप्रकतिः ।)
पैत्तिकोऽम्बुसहचापि मधुराम्ससहः कफात् ॥
स्वभावप्रभवो ह्येष सहोत्पन्नो गुणागमः ।
(वातादिप्रकृतिपुरुषोत्पत्तिः।)
प्रकतिं वै विजानीयात् तस्य वच्यामि लक्षणम् ॥
अव्यक्तं च महाँश्चैव महाभूतानि पञ्च च ।
परा: प्रकृतयः सप्त खभावः काल एव च।

·72
BHELA SAMHITA.
N
ताभ्यां भवन्ति भूतानि तान्येव प्रतियान्ति च ।
इन्द्रियाणौन्द्रियार्थाश्च बुद्धयपत्रसा:(स्तगुणा)स्तथा ।
ऋतुकाले यदा नारी रूक्षण्यन्यानि सेवते ।
उदावते तथापोह कर्म चातिनिषेवते ॥
तदनं(द)(तत्) वातसं-(दु)ष(ट) रक्तं गर्भाशयस्थितम् ।
तविधैनैव शुक्लेन यथा योगमुपैति वै ॥
तदा वातप्रदुष्टेन शुक्लेन रुधिरेण च ।
वातप्रकृतितामेति गीत् प्रागात्मनस्म वै
एवमेवर्तुकाले वै भजन्त्या कफपैत्तिकम्।
श्लप्मको पैत्तिको वापि प्रकतिर्जायते ततः ॥
( वातप्रकृतिलक्षणम् ।)
हवः शीघ्रः कृशश्चा(स्था)णु: प्रलापिपुरुषप्रियः ।
स्निग्धाङ्गो विषमश्लिष्टो गणरूपो गणेधतिः (१) ॥
सह(:) क्लेशस्य विस्त्रम्भी रूक्षत्वगनवस्थितः ।
खरमूर्ध्वजरोमाङ्गः क्षिप्रग्राही तथा स्मृतः ॥
स्वप्नेषु चोष्ट्रेणायाति वियत्यपितु गच्छति।
यस्यो(श्चो)पशेते सुस्निग्धं स वातप्रकतिर्नरः
(पित्तप्रकतिलक्षणम् ।)
शिथिलागो ऽगरूगन्धश्चण्ड: शीघ्रो महाशनः ।
वलीवलितखालित्यः शीघ्रवाकी तथाऽक्षमः ॥
वृत्ताक्षो(:) रो(क्रो)धनो यस्य (च) दुर्बलो दुर्बलेन्द्रियः ।
नाम्लाशः क्षि(Y)तशीताशो दुष्प्रजा(:) शीतलप्रियः ॥
अतिवर्णोऽतिमेधावी स्वप्ने पावकदृक् तथा ।
शोधमायाति यः स्नातः पैत्तिकप्रकतिर्नरः ॥
(श्लेष्णप्रकृतिलक्षणम् ।)
सुस्निग्धः लक्षाबद्धाङ्गः सुभगः प्रियदर्शनः ।
दृष्टस्मृतिश्चिरग्राही दृढभक्तिपरायणः ॥

·भेल-संहिता
73
प्रीयमाणोष्णमधुरः प्रिययोषित् बहुप्रदः ।
क्षमावान् बलवान् धन्यः शीतांशुरशनप्रियः ॥
चिरा(र)ढव्याधिरथो मितवागल्पभुक् स्मृतः ।
दीर्घदर्शी महोत्साहो धौरः क्लेशसहस्तथा ॥
रोमदन्तनखैः केशः बहुलैर्यः सुबन्धनैः ।
चिरादापतति स्नातः स्वप्ने पश्यति चोदकम् ॥
यस्तु रूक्षं तु सहते स श्लेष्णप्रकतिर्नरः ।
(संसृष्टप्रवतिलक्षणम् ।)
संसृष्टप्रकृति विद्यात् संसृष्टैश्चापि लक्षणः ॥
निवृत्तप्रकतिर्धस्या(न्या) इन्दा भवति मध्यमा।
सन्निपातात्मिका या तु जघन्या सा प्रकीर्तिता ॥
इत्याह भगवानात्रेयः ।
इति भेले विमान चतुर्थोऽध्यायः ॥
अथातो व्याधितरूपौयं व्याख्यास्याम इति
हस्साह भगवानात्रेयः।
(गुरुव्याधिलक्षणम् ।)
गुळ (व्या)धिनरः कश्चिन् मृा चैव बलेन च ।
लघुा (व्या)धिनरस्त्वन्यः सत्त्वादिभिरनन्वितः ॥
गुरुव्याधिरिवाभाति भिषक तत्र प्रमुह्यति ।
तनाल्पमात्र भषज्य सेवितं गुरुरोगिणाम् ॥
न निर्दहत्यतस्मान् दोषानल्पन तेजसा ।
मूळ छर्दिः स्तिमितवा(ता) जृम्भा च गुरुगात्रता ।
(ट)ष्णा सनतभावश्च भवन्त्येतानि तस्य तु ।
10

·BHELA SAMHITA
(मुस्ताद्यास्थापनम् ।)
मुस्ता कुष्ठं हरिद्रे हे प्रग्रहातिविषाऽभया॥
भल्लातकं वयस्था च चित्रकस्मुरदारु च ।
एतरास्थापनं तच्च कुर्याहोमूत्रसंयुतः ।
पूर्णा (गुणान्)दि()ष्टानवि(E)ष्टांश्च तथा शान्तिं नियच्छति ।
(आरग्वधाद्यास्थापनम् ।)
आरग्वधं सप्तवर्ण मदन' खादुकण्टकम् ॥
शाद्भिष्ठां कटुकां पाठां नक्तमालं सवत्सकम् ।
एतदारग्वधाद्यं तु कुर्यादास्थापन भिषक ॥
( इति भेले विमाने पञ्चमोऽध्यायः।)
(इति मैले विमाने षष्ठोऽध्यायः ।)
(इति भेले विमान सप्तमोऽध्यायः ।)
ऋतुविमानं व्याख्यास्याम इति
हस्माह भगवानानेयः ।
(ग्रोभर्तुविमानम् ।)
श्रादित्यगतिवैशेष्यातूनां परिवर्तनात् ।
क्षयं वृद्धिं च गच्छन्ति यथावं धातवो नृणाम् ॥
भूमिबाष्पात् पुरीवातात् पुनश्छायाप्रसङ्गतः ।
महीकलुषसन्दुष्टात् पौयमानान्नवोदकात् ॥
भिकात् कृशभावाच्च प्राणे दुर्बलतां गते ।
(१) अत्र पत्रविलय माळकायां खुटितम् । तत्र सार्धमध्याययं बुटितमिति संभाव्यते ।

·भेल-संहिता
17
( वर्ष विमानम् ।)
वर्षासु देहिनामग्निर्मूदुत्वमुपगच्छति ॥
ततो विष्टम्भजो वायुर्यस्मादी(च्छौ)तो(म्) प्रकुप्यति ।
तन्त्र सेवेत वर्षासु कटुम्ललवणान् रसान् ॥
मुड्यूषण वाऽग्नीयात् पुराणान् शालिषष्टिकान् ।
अथवा यवगोधूम(म) स(पि)ष्ट(ष्टं)वाते हितं स्मृतम् ॥
पटोलानि च तक्रं च जाङ्गलांश्च रसान् लघून् ।
कोपं दिव्यं जलं सिन्धोः भजह (है)हायसानि च ॥
असंस्थितत्वाबर्षासु जलमल्प विपच्यते ।
तस्माहिवर्धते पित्तं यथाऽम्लेश्च तथाऽशनैः ॥
(शरदृतुविमानम्।)
सूर्योपतापात् सहसा गत्वा चैवोपधीकतम् (?) ।
वर्षासु निचितं पित्तं कोपं शरदि गच्छति ॥
मानानुलेपन तस्मात् शीतं शरदि कारयेत् ।
वीजयेत्ताळवन्तश्च विगाहेत्तु सरस्मु च ॥
लाजमक्तं पिबच्चापि शर्करामधुवारिभिः ।
मुद्यूषण चाश्नीयात् पुराणान् शालिषष्टिकान् ।
रसान् मधुरकांश्चापि जाइलान् सर्पिषा क(पृ)तान् ।
विदारोक्षुरसं द्राक्षां सेव्येतान्यच्च तद्विधम् ॥
गतपित्तप्रवेगश्च शरत्काले हतं पिबेत् ।
(हेमन्तर्तुविमानम् ।)
तथास्याप्यायते देहः शो(शे) षा दोषाश्च यान्त्यधः ॥
पश्चाहातस्य (ख) रूपत्वात् शीतळत्वादृशो(तो)स्तथा।
हेमन्ते नातिगच्छन्ति खरत्वं धातवो नृणाम् ॥
तस्मात् स्नेहं बहुविधं स्नानं चोष्णेन वारिणा।
भजेत् खरत्वपारुष्ये तथाऽभ्यङ्गात् प्रशाम्यति ॥

·76
BHELA SAMHITA.
शकुनानौदकान्मल्यान् स्नेहाललवणान्वितान्
आनूपानि च मांसानि सेवेतान्यच्च तद्विधम् ॥
कटुहि(हिन्य(प)श्चिमी वायुः शैत्यं तीव्र च वारिणाम् ।
अत्यर्थं रूक्षयेहायुः शरीरं रूक्षभोजनात् ॥
गुरुप्रावरणश्च स्यादातपाग्नी च संश्रयेत् ।
रुक्षा हि तेजसां जन्तोः शरीराबरत बलम् ॥
आपो हि वार(त) मधुरा हेमन्ते तु भवन्त्यथ ।
तस्मात् कफस्तथा ताभिः स्निग्धैरनैश्च चीयते
(शिशिर विमानम् ।)
शीतळवाहतोश्चापि न तावत् परिभिद्यते ।
तस्मालगुडोपतां वारुणी शिशिर पिबत् ॥
विविधानि च मांसानि भक्षयेच्च प्रकारतः ।
एवं तु निचितः श्लेमा शीतत्वादिह देहिनाम् ॥
द्रावतामति संस्पृष्टो वसन्ते सूर्य तेजसा ।
रविहि मध्यमां काष्ठां वसन्ते प्रतिपद्यते ॥
दह्यता(ग्धाना)मिव शैलानां नृणामङ्ग प्रसिच्यते
ततः श्लेष्मा द्रवीभूतो हृदयं व्यपालंपति ॥
तस्माच्छर्दिविपाकश्च दृश्यते शिशिरात्यये ।
तमासन्ते श्लेष्मघ्नमधुमाध्वि (१)।
(इति मैले विमानेऽष्टमोऽध्यायः ।)
इति भेलसंहितायां विमानस्थानं समाप्तम ॥
(१) अव माटकायां ४६ तम पर्व एक बुटितम् । तवाष्टमाध्यायशेषः शारौरे प्रथमाध्यायः
हितीयध्याये कतिचन श्लोकाश्च गता इति संभाव्यते । अत्र सूत्रस्थान विशदध्यायाः, निदाने विमाने
प्रत्येकमष्टाध्याया इति २८ तम पृष्ठगतविभागोऽपि समालीचनीयः ।

·अथ शारीरस्थानम् ।
(इति भेले शारीरे प्रथमोऽध्यायः ।)
मानोऽवतिष्ठते॥
(वय:क्रमेण शुल्लादिवृद्धि
क्षयनिरुपणम्।)
जातस्य दशमे मासे नामगोत्रे नम(सुसंस्कृते ।
व(त)रुणस्य कुमारस्य वर्धमानेषु धातुषु ॥
अस्थिमज्जसु पूर्णेषु शक्ल न प्रतिपद्यते ।
अङ्गाङ्गेषु मुद्देषु प्रतिमूलेषु धातुषु ॥
शुक्लच षोडशे वर्षे सुव्यक्ता प्रतिपद्यते।
तथा हवस्य जन्तोस्तु परिक्षीणेषु धातुषु ॥
विवेका न यथा पूर्व विवियन्ते परिक्षयात् ।
ततोऽल्परता भवति सुजीर्णो दुर्बलोऽथवा ॥
न पश्यति नरः शुक्ल' सर्वधातुपरिक्षयात् ।
रक्त मांस च(व)सास्थीनि मज्जा शुक्ल तथाऽनिलः ॥
शवन्मूत्रे च तेमन्दं विद्यानवतितः परम् ।
(वध्यात्वनिमित्तं
रचनादिकं च।)
इह नईति गर्भ स्त्री वातेनोपहता तथा ।
या(यो)निदोषेण चान्नेन न हि वन्ध्याऽस्ति ना (का)चन।
वमनं रेचनं चैव वस्तिरा(मा)स्थापनं तथा ॥
तस्मात्तत् कारयेत् स्त्रीणां प्रसिद्धाः प्रसर(व)न्ति वै।

·78
BHELA SAMHITA
(इन्द्रियाणां प्रतिनियतस्वभाववर्णनम्।)
अथान भवति प्रश्नः कफाँच्छन्धि न(च) नासया ॥
ग्रीष्वास्येन वा गन्धं तुल्य सर्वत्र खं यदि।
त्वद्भा(ग्भा)गे च समे कस्मान्न ग्रहात्यन्यथा रसम् ॥
इति तद्वचनं शुल्वा प्रत्युवाच पुनर्वसुः ।
घ्राणं गन्ध च भौमं हि रूक्ष (पं) चक्षुश्च तेजसम्॥
संस्पर्श स्पर्शनं वायोः श्रोत्रं शब्दात्मकं तथा ।
रसन च रसा व्या(सं)(ह्याप्यं) तस्मादेतैरिहेन्द्रियैः ॥
यथाखं तुल्ययोगित्वाविषयग्रहण स्मृतम् ।
खं स्वं हि विषयं धातु विजानात्यात्मनाऽन्वितः ॥
आत्मेन्द्रियमनोर्थानां बन्धश्चेति समादिश ।
(इति भेले शारीर द्वितीयोऽध्यायः ।)
इत्याह भगवानात्रेयः।
अथातोऽसमानगोत्रीयं शारीरं व्याख्यास्याम इति
हस्साह भगवानात्रेयः ।
(गर्भधारणादिक्रमः ।)
इहासमानगोत्रां वै ऋतुस्नातां स्त्रियं व्रजेत् ।
मेधादि(वि)नमरोगं सा पुत्वमेवं प्रसूयते ॥
बोजदोषाद्यथा सस्य न सम्यग्विप्ररोहणी(ति)।
मातापित्रीस्तु दोषण तथा गर्भः प्रय(ग)च्छति ॥
तस्मात् सम्यग्रसाहाराहतुकालेऽथ दम्पती।
रहस्मयोगमेयातां स्मरन्तौ मनसा विभुम् ॥
विकता (:).स्युरगर्भा वै रसापयनिषेवणे ।
सन्धारणाहा वेगानां योनिदोषण वा पुनः ॥

·भेल-संहिता
49
योनौ दोषोपष्टधायां स(न) गीऽवतिष्ठते ।
तथैव बाह्ययोनी है निर्वा(दो)हि(षि)न्यां(ण्यां) च सर्वदा ॥
गृह्णाति वायुर्यस्यां च योनौ शुक्रमुपागतः ।
बिभर्ति गर्भिणी गर्भ शुद्धातवसमन्विता ॥
यवते च यथाचाऽसौ तथा गर्भः प्रणश्यति ।
वातोदरं स्त्रियास्त तस्माद्रपा(क्षा)णि वर्जयेत् ॥
(पुंस्त्रीनपुंसकयमलबहु
गर्भनिमित्तम्।)
भवत्यभ्यधिके शुक्ल पुरुषः, शोणितेऽङ्गाना।
नपुंसकं तु(त) योस्साम्य तस्म(१)च्छुक्ल विवर्धयेत् ॥
यदा तु कललं वायु(:) तहि (इ)धा कुरुते बली।
यमौ तदी संभवतः कृष्णात्रेयवचो यथा ॥
तत्र शुक्लोत्तरे भागे पुमान्, रत्नोत्तरेऽङ्गाना।
अनेनैव च कल्प न यमकेष्वपि निर्दिशेत् ॥
वायुस्त्वश्ववराहाणां देहेषु बलवान् पुनः ।
स तत्र कलल भित्वा करोति बहुपुत्रताम् ॥
(गर्भासंपूर्णतादिनिमित्तम्
तत्परिहारश्च ।)
नाप्नोति च यथा गर्भो रसं दुष्टैः शिरामुखैः ।
असंपूर्णी(s)व(र) सं(सो) नागः तथा वर्षाणि तिष्ठति ॥
संपूर्णगात्रो भवति यथा सरसभावितः ।
तथा प्रसौत्यथाकाशं (लं) गर्भः स्त्रीकुक्षिविच्युतः ॥
ये च ते विशातिः प्रोक्ता योनिदोषा(:)चिकित्सिते।
एतैश्चान्यैश्च बहुभि: गर्भो व्यापद्यते स्त्रियाः ॥
तस्मादेतान् चिकित्सेत्तु दोषान् पुत्रचिकोर्षया ।
इभवागर्भ सारूप्यं (प्य) प्रयोगाद्धि भवेच्छ चिः ॥
वाय्वाकाशर्तुयुक्तो हि दैवतेष्वितरेषु तु ।
अन्तर्जातो जातवेदाः प्रभवायोपकल्पते ॥

·80
BHELA SAMHITA
(सात्त्विकादिगर्भ
निमित्तम्।)
ऋतो यथा स्त्रीपुरुषो प्रसन्नमनसो रहः ।
उपयातामथ तदा गौं भवति सात्त्विकः ॥
ऋतौ यथा स्त्रीपुरुषो व्यायस्तमनसौ भृशम् ।
उपेयातामथ तदा गर्भो भवति राजस:
ऋतौ यथा स्त्रीपुरुषौ प्रदौनमनसौ रहः ।
उपयातामथ तदा गर्भो भवति तामस: ॥
लक्षणं च समु(मु)स्था(स्ता)नु(नां) इत्येतत् समुदाहृतम् ।
तिमृणां सत्त्वयोनीनां मित्रा(त्यं)न्ते(त)नैर(व) लक्षयेत् ॥
इत्याह भगवानात्रेयः ।
(इति भेले शारीर तृतीयोऽध्यायः ।)
A
अथातः पुरुषनिचयं व्याख्यास्याम दूति
हस्माह भगवानानेयः।
(जाठराग्निस्वरूप
विवेचनम्।)
इह खलु भोजयना(यो)पुरुषो भवति र(म)जन्मानोऽस्य व्याधयो भवन्ति ।
तद्यथा खल्वयं पुरुषो रसजन्मा रसजीवी रसज्वलनो रससमाधिको
रसजीवनश्च भवति। रसानामसम्यगुपयोगामित्थ्योपयोगात्(च) तदिकारा-
नृछति।
न कश्चिन्मित्थ्योपयोगात् अजीर्णापथ्यभोजनात् खस्थो भवति ।
अथात्र प्रश्नो भवति कोऽत्र खवस्थाहारं पचति, वातः पित्त श्लेमा-
ऽनुपानं वेति? नेत्याह भगवान् पुनर्वसुरात्रेयः । यद्येते पाकहेतवः स्युः
तहि नहि कश्चिदिह दुर्बलाग्निः स्यात् ;. वातादीनां सन्निहितत्वात्,
सानुपानत्वाच्च। अथास्योमा तेजश्च शरीरस्थमहारं पचताः (तहिंस)
कायाग्ने(नि)रिति विद्यात् ।...

·भेल-संहिता 81 N (आलोचकादिखरूपप्रश्नः ।) तत्र भेल आत्रेयमिदमुवाच-भगवन् पञ्चधा ये शारोरा(:) पठ्यन्ते- आलोचकराजकाजकसाधक वा(पा)चकभेदन, तेषां कथमिदं पञ्चाभि- धायिनां पृथक्त्वं भवतीति । (आलोचकविभागः चक्षुर्वेशेषिकस्वरूपविवेचनं च ॥) अत्रीवाच भगवानात्नेयः । तत्रालोचको नाम वर्षाशोतातपप्रवृद्धः । स विविधः-चक्षुर्वैशेषिको बुद्धिवैशेषिकश्चेति। तत्र चक्षुर्वेरीषिको नाम य आत्ममनसोस्मन्निकर्ष (त्)िज्ञानमुदौरयित्वा चित्ते चित्तमप्याधाय संस्खेद- जाण्डजोद्भिज्जजरायुजानां चतुणीं भूतग्रामाणां लक्षणसंस्थानरूपवर्ण- स्वररुच्चावचानां पुष्यफलपत्राणां रूपनिवृत्यर्थमकैक (स्य) हो(हयो) पात्र- (ई)यो(:) सर्वेषां वा युगपप्रणिपतितानां चक्षुषा वैष(शे)म्य(थ)मुत्पा- दयतीति । ( बुद्धिवैशेषिकखरूपम्।) बुद्धिवैशेषिको नाम यो भ्रुवोर्मध्ये शृङ्गाटकस्थः सुसूक्ष्मानान(ध्य)- त्मिकतान् टलाति, गृहीतं धारयति, धारितं प्रत्युदाहरति, अतीतं स्मरति, प्रत्युत्पन्नं कृत्वाऽनागतं प्रार्थयति, जातमात्रश्च पुनरनुपदिष्टस्वभाव(:)मातु(:) स्तस्य न्य)मभिलपति, ध्याने प्रत्याहार योजनाच बुद्धिबैशष्यमुत्पादयतीति । (भ्राजकखरूपम् ।) तत्र भ्राजको नाम यो यस्य शरीरं लक्षण' चोपगमयति प्राधान्यं प्रदर्शयति, शिरःपाणिपादपार्खपृष्ठोदरजवाम्य(स्य)नखनयनकेशानां प्रतिभावद्धि विशेषानुत्पादयति, भाजयतीति नाजकः । (राजकखरूपम् ।) प्रभविष्णुवे (स्खे)न्द्रियप्राबल्यात, बुध्यवस्थाहंकारण वाभिमतमर्थमर्थभ्य- आत्मक्कतमाधत्ते, चक्षुश्रोत्र घागरसनस्पर्शनवाक्पाणिपादपायूपस्थेभ्यः सर्वषां विषयार्थानां स्वभावप्रवृत्तानां स्वभावोपरक्तानां परस्परिको रागमुत्पादयतीति, अन्तमध्ये च पित्तस्थानमन्तरं प्रविश्य राग जनयतीति राजकः । 11

·82
BHELA SAMHITA
(माधकखरूपम्।)
साधको नाम या(यः) शब्दस्पर्शगन्धेभ्योऽर्थकामिभ्यश्च देवपिट ऋषिभ्यश
इहचामुत्रकानां च पदार्थानां नि यसमधिकृत्य सर्वपदार्थानां(ना)नो(प्रो)ति
खयुक्त्या साधयतीति साधकः ।
(पाचकवरूपम्।)
वा(पा)चको नाम असि(शि)त पोतं (लो)ढ खादितमाहारजातं जातवीर्य
(पा)चयतीति वा(पा)चकः । यः ख काममेवाग्निं प्रपूरयति हर्षयति ।
( जाठराग्निस्थानयोग्यतादिवर्णनम् । )
भवन्ति चात्र-योऽयं निर्दहति क्षिप्रं आहारं सर्वदेहिनाम् ।
अपानमद्य(ध्य)निद(ध)न: कायाग्निः प(स्म)रिप(म)(मी)यते ॥
प्रभावलच्यसंयुक्तो जीवस्येह सनातनः ।
नाभिमध्ये शरीरस्य विज्ञेयं सोममण्डलम् ॥
सोममण्डलमध्यस्थं विद्याद्यात्तत् सूर्यमण्डलम् ।
प्रदीपवच्चापि नृणां तस्य मध्ये हुताशन: ॥
देहिना भोजन भुक्तं नानाव्यञ्जनसंस्कृतम् ।
सूर्यों दिवि यथा तिष्ठन् तेजोयुक्तो गभस्तिभिः ॥
विशोषयति सर्वाणि पल्वलानि प(स)यां(रा)सि च ।
तहच्छरीरिणां भुक्ता जाठरो नाभिसंस्थितः ॥
मयूखैः क्षिप्रमादत्ते सूर्यकान्तो मणियथा ।
क्षिप्रं सम्यक् प्रदहति गोमयं कोष्ठमेव च ॥
( जाठराग्निपरिमाणम् ।)
स्थूलकायेषु सत्त्वेषु यवमानप्रमाणतः ।
इस्त्रकायेषु सत्त्वेषु त्रुटिमात्रप्रमाणतः ॥
क्रिमिकोटपतङ्गन्धु वायुमात्रोऽवतिष्ठति ।
(कायाग्निचिकित्सा।)
यस्तं चिकित्से मिटु)छ (थ) (न्तं) व्याधिनाचा(शा)पि(य)
देहिनाम् ॥
।

·भेल-संहिता 83 आयुर्वेदाभियोगेन स वै कायचिकित्सकः । रमं च शोणित चैव मेदो मांसमथापि च ॥ म(द)हत्यनशने नृणां सर्वाण्येतानि खादति । अग्नीषोमात्मकं मर्व जगत् स्थावरजङ्गमम् ॥ आग्नीषोमात्मिकाः सर्वे देहिनस्तु चतुर्विधाः । सूर्यात्मकानि चा(सा)न्द्राणि तथा सोमात्मकानि च ॥ म(द)हत्यनशन नृणां ते(न)ना(मा)न्द्राणि खादति । जाठरो जलसंभूतः पावकः पवनस्सह ॥ प्रदीप्यता(ते) नृणां कोष्ठे स(श)ति(क) वे (दें)धनपूरितः । इक्ष्वाकु शो(को)क (श)मास्थाय (य)था दोपःस्थिरेऽम्भसि ॥ तिष्ठिते(ति) ति(स्ति)मिर(ते) मक्तो न तथा चलितेऽम्भसि । एवं शरोरिणां कोठे (वि) कृते न(च)पुनः पुनः ॥ अग्निर्वैषम्यमाप्नोति पूर्यमाणः पुनः पुनः । स च यत्नेन वै रच्यो विपन्नो दोषदर्शनात् । वि(जी)यंत चातिसार्येत विकारं चायमृच्छति ॥ श्वाससंप्राप्तकालो यः एवं नियते। वर्षशतं हि पुरुषायुस्तञ्चावास्तु जोर्ण लघुपथ्यभोजनानुवर्तिना भवितव्यमिति । ( सद्योऽलसकादिनिमित्तम् । ) तबाह कस्मादलसकः विषूचिका व(ा)सा(म)द्य ये(ए)वागवि(दो)भवति? कश्चित् नियत इति ? अत्राह रूक्षस्था(ध्य)शनेनोत्य(त्यो)ति(डिता)बातपित्त श्लेमाणि(ण) अर्ध्वमतो(धो) वा नानुलोमा भवन्ति, उहत्तैः तत्र तैः सद्य एव म्रियते। स्निग्धस्याध्य(त्य)शनोत्पीडिता वातादयः ऊर्ध्वमधो वा अनुलोमात् स्वान् ग(र)सांस्तु प्रपद्यन्ते। तत्र तैस्मद्य एवागदि(दो) भवति। (सिरासंख्यामुखादीनि।) अथ दशान्तरगुहं (हाः) दश बहिर्गुणा(हाश्च)। तद्यथा-विचक्षुषि(षौ)(२) दिनासिके(४)कण्ठनाभि(भी)(६)गुद मेवा(पा)युस्रोतांसौति (१०)अन्त- गुहा दश मन्या हृदयं निबद्ध (1) भवन्ति, ता:(तत्) प्रभवं चतुरङ्गलमात्र - ·84 BHELA SAMHITA -- गत्वा विंशतिर्भव(न्ति) । एवमता दश मन्यः (1) षष्टिर्भवन्ति। तत्र(प्र)- भवन्तु त्रीणि त्रीणि शतसहस्राणि षष्टयंशा(धि)लि(का)नि सिराणां । तद्यथा वृक्ष: शाखा()तफ(प)लाशे (0)रवतर(त): तद्यथा स(प)वत्र- (तो)वा ऽश्मभिरवतर: (त:)(त)(था)यं पुरुषः सिराभिरवततः । रोमकूपे यस्य सिरामुखं भवति, यत(:) स्वेतादः) क्षरति । अपस्मारनिमित्तप्रश्नोत्तरे ।) तबाह कस्मादयं पुरुषो न सन्ततमपस्मरतीति ? अनोच्यते, यथा सरितां प्रादुर्भावे वारिजानि सत्त्वानि प्रादुर्भवन्ति, ()से वा इसन्ति, तथा रसानां प्रादुर्भाव बातपित्तश्लेष्माणः प्रादुर्भवन्ति हासे इसन्ति यदा यदा रसवेगं प्राप्नुवन्ति तदा तदा अपस्मारयन्ति, तस्माइग्रहाचा- हात्पक्षान्मांसान्तराज अपस्मरन्ते (न्ति)। ( अपस्मारस्य रक्षोवेतलादिनिमित्तलनिरासः ।) के चिद्रक्षोऽपहत इत्याहुः। तच्चायुक्तम्, यदि येव' स्यात् दृश्येरन् पुरुषशरीर प्रहाराति(दि)निवा(पा)(ता.),तच्च नैवम् । वेतालभूत इति चेत्, तच्चाप्यनुपपनम् । पुण्यानि ह्येषां वानां (सां)सि ध्या(जा)यन्त्ये(न्ते)यदि चैवं स्याद्युगपदभिघातं प्राप्नुयुः । अनेक स्त्रीपुरुषवहनानि तेषां बंदा- (बन्धना)नि चैवं कदाचिद्भवति(न्ति)। तस्मात् तदेव(7) पठ्यं (थ्यं) रसोपहत- मिति चेत्, एवमेव। रसप्रविवेक काले हतीयक चतुर्थका ववद्यस्थते (१)। ज्वरावपि नषत्रां ह्यननार्थ:(?) । (गर्भ कसा प्रथममुत्पत्तिरिति विचारः।) अनाह किञ्जल्प(जात)स्य गर्भस्य प्रथम संभवति ? हस्तं पादाविति बवि(डि)गः, तत्प्रतिष्ठत(त्वात् शरीरसा। पश्चा(क)हु (गु)द इति शौनकः; तदाश्रितत्वाहायोः, नाभिरिति खण्डकाप्यः । तत्र नाडीप्रतिष्ठलात्, हृदयमिति पराशरः ; विज्ञानमूलकानां तम्मूलत्वात्, शिर इति भरद्वाजः, शरीरस्य तन्मूलत्वात्, चक्षुरिति काश्यपः ; नेत्याह भगवान् पुनर्वसुरात्रेयः । तस्मादबुंदमेवास्थ प्रथमं संभवति। तत्र सर्वे शरीरप्रदेशास्संभवन्त्य- बुंदनेहोत्पन्नाः ·भेल-संहिता 85 .. (गर्भस्याशनप्रश्नोत्तरे।) अत्राह किन्तु(ब्रु)गा (भी) मातु(कदोरस्थोऽनाति न चेति। अत्री- च्यते, नानाति, ये(य) दि घश्नीयात् स्यादस्था(मा) पुरु(री)षमतीत कालम्, नचेद(म)स्ति । (गर्भवृद्धिक्रमः) कठ(थं) तर्हि नाभ्यां ना(डी) प्रतिष्ठिता तस्यामप(म)रा मातु- ईदयमाश्रिता, वया मातुरन्नरसो(सान)भिवह (हन्)गर्भ प्रीणयत्यभिव- धयति । यद्यथा कुल्याः केदारमभिसंश्रयतो(त्यो) भावयन्ति, तहत् । (गर्भावस्थाप्रकारप्रश्नः।) तत्राह कथं गौं मातुरुदरे तिष्ठतीति ? ऊर्ध्वमिति शौनकः, अवाक्- छिरा इति भरद्वाजः । नेत्याह भगवान् पुनर्वसुरात्रेयः । यावं तिष्ठत्तर्हि मालमाति(र:)स्यात् । यद्यवाक्विराः, तदा समाति'र: स्यात् । (उक्त प्रश्नोत्तरम् ।) कथं तर्हि ? तिर्यक् सर्वैरयमग(ग) प्रत्यङ्गैः प्रतिभुग्नः शेवे(ते)। तस्य त(य)दुत्तरं तत् प्रथमं प्रतिपद्यते। तस्मात्तस्य शिरः प्रथमं पुनर्वसुरात्रेयः प्रतिपद्यते, तदस्य गुरुतरं भवतीति। अथ खलु वृक्कोऽस्य मदोगुरुरिति संप्रवधौ परस्परमभिवर्धयन्ति(त:) ॥ तत्र श्लोकः ॥ जमा रसस्थो देहेऽस्मिन् जीव(व)न(सं) ग्राह्य तिष्ठति। रसोद्भवः पुमान् तस्मात् रसो जीवनमुच्यते ॥ इत्याह भगवानानेयः । इति भेले शारीरे चतुर्थोऽध्यायः । ? अथातः शरीरविचयं व्याख्यास्याम इति इति ह स्माह भगवानात्रेयः । (तेजःस्थानानि) इह खलु प्रोजस्तेजः शरीरे नित्ये च भवतः। ते(त)यो(:) स्थानानि हादश भवन्ति । तद्यथा वा शोणितमांसमेदोऽस्थिमज्जाशुल्लखेपित्तश्लेषण- ·86 BHELA SAMHITA मूत्रपुरीषाणोति । तान्यव्यापन्नानि सुखमित्युच्यते (न्ते) । व्यापन्ने()स्तु वातपित्तश्रेष्माण: प्रदुष्टा रमादिषु विकारानुपजनयन्ति । (योनिविभागः।) अथ योनयश्चतस्रो भवन्ति । तद्यथा जरायुजा (अण्डजोद्भिज्जखेदजा- श्चेति । तत्र जरायुजा जरायुक्तासंभवन्ति पशुमृगमनुष्यादयः। शकुनमच्छ- (त्य) कच्छपमर्व(प)प्रभृतयोऽण्डजाः । यूकादु(म)क(ल्कु)रो(ण)पतङ्गाशी- विषमक्षिकादयः खेदजाः। उद्भिज्जास्तु तृणलतावृक्षवनस्पतय इति । (वृक्षादिस्वरूपम् ।) तत्र पुष्याफलवन्तो वृक्षाः । . अपुष्यफलवन्तो (ब) नस्पतयः । सपुष्पाः सफलाच अपुष्पाश्चाफलाश्च वीरुधः। फलपा(शा)का(क)लताचौषधयः । तत्र ये खेतक्षाराः सौम्याः रक्तचौरा: कादा: वारुणा वारिग्रहा इति(?) । (गर्भाविकारनिमित्तम्।) इह खलु त्रिषु दशरात्रेषु पुमान् रसेन संयुज्यते, आसां तु खलु चतमृणां योनीनामृतुकाले यदा रसास्मम्यग् व्याप्तिं वा गच्छन्ति तदा गर्भस्तिष्ठे(8)- त्यविकतः विपर्यये विपर्ययः । (स्त्रीपुंगर्भनिमित्तम् ।) (ना)हन्तु खलु पुराणरुधिरं परिवर्जयेत् । किञ्च तत् पुराणम् ? यदा- दितस्त्रहं परिस्रवदृतुकाले तत्पुराणम् । तस्मिन् वह गर्भोपक्रमेण न तिष्ठति, अवस्थिवा(तो)सो(ना)युषि समर्थों भवति। निर्गवे(ते)तु बाहेण पुराण रुधिरेण(ऽन) वस्थिते शुद्धस्नातायाश्चतुर्थषष्ठाष्ट(म)दशम द्वादशसु अहस्सु गर्भाव(प)क्रमाम(णे)ण(न) पुमान् भवति । पञ्चम- सप्तमनवे (मैं)कादशसु स्त्रीत्वायोपकल्पते । (स्त्रीणां प्रदररोगप्रकार: चिकित्सा च ।) स एष आसप्तरात्रात् सर्व सञ्चारोभि(पि)दध्य(धा)त्यतः परमसञ्चारोवक्क- (रु)त(ड)त्वा(हा) (र:)ल्यात्(स्यात्)। स्त्रीणां खलु शोणितं शरीरं शोषयति । तस्मान्न ता रजः पश्यन्ति । परिपूर्णधातुशरीरास्तु यदा भवन्ति तदा विवे(२)क जललहितं मासे मासे प्रतिवेदयन्ति। प्रतिगतप्रवेशं - ·भेल-संहिता। 87 च तत् पुनर्मासेन समागच्छत्यार्तवम् । यदा तु तच्छोणितं दुष्टमार्ग प्रतिपद्यते, तदा स्त्रीणां प्रदरो भवति। तं शरीरं शोषयन्त) लोहित- पित्तभेषजेनोपक्रमत। (स्त्रीपुन्नपुंसकयमलगर्भचिङ्गानि ।) गर्भिण्य (1)स्तु विदा(धा काये रमोऽभिनिर्वत, गर्भा(भत्या वाय- स्तन्यत्वाय रसत्वाय चेति । इह खलु(ग) भो (भस्याव)स्थिताद(दा)स्था (भा)तमायतमुदर. भवति । मध्ये नार्यामन्तर्गतायां (वाम) स्थूलमल- संस्थित(र) सं(म)वृत्तमच्छिद्र पुरुषऽन्तर्गत (दक्षिण' वृत्तमुन्नतं लोबेऽन्तर्गने मध्य मुन्नतमुभयोरन्तर्गतयो द्रो ट्री)णि(णो) चो(वो)दरं भवति (पार्श्वमायतम्)। मातुरुदर (रे) स्त्री (बाम) दक्षिण पुमान्मध्ये नपुंसकम् । वाममक्षि हसति नार्यामन्तर्गतायां (पुरुष) दक्षिणं उभे नपुंसके। सव्य पादं पूर्व प्रकामति सत्येन चाक्षणा भ्रूवा च पूर्व प्रतिकुरुते चेष्टते न मर्वे (ण). पार्श्वेण प्रायः शंसते, स्त्रीसंज्ञानेषु च प्रायशो दोहदं कुरुते नार्यामन्तर्गतायाम्, विपर्यये तदतः पुरुषं बिभर्तीति विद्यात् । त(त्य)ते। तद्यथा (षट्कायधातुविवेकः। अथ खलु गर्भस्य (स्य)ष(डभ्यः) च स्थान (काये)भ्यः शरीरमभिनिव(व)- जलकायाहायुकायात् तेजः कायात् पृथिवीकायादा- काशकायाद्रसकायाच्चेति (१)। षड्धातुरेवायं पुरुषो भवति। धातवः पुनः पञ्चभूतानि ब्रह्म प(य)- दव्यक्तम् । तत्र यत् खरकटिनं तद्यथा दन्तकेशरोममुखपुरीषनखास्थि- गन्धज्ञानघ्राण सङ्घातगोरवाणीति। यवं स्निग्धं मृदु वा तदौदकम् ।(२) * दर्श च। (१) "तत् पार्थिवम् । (२) यत पित्तमूमः च यो या च भा: शरीर तत् सर्टमाग्नय रूप यदुच्चामप्रच्छ्रासोन्म घनिमेषा कुञ्चनप्रसारणगमनप्ररणादि तायवीय' स्पर्श: स्पर्शन' च । यडिवितमुच्यते महान्ति चाणूनि च खोतांसि तदान्त रिक्षम् शब्दः योवं च । पुरुषस्य पृथिवी मूर्तिः आपो क्लेदः, तेजोऽभिसन्तापः, वायुः प्राण :, विच्छिद्रागिण ब्रह्मान्तगत्मा' इति अयं च विषय: प्रकतानुगुण इति चरकसंहितात: संग्रहीतः ।

·88 BIELA SAMHITA (गर्भमा स्त्रीपुरुषाकारतानिमित्तम् ।) तद्य(स)ह सन्न(त्र) पतितयोर्यच पुरुषम्म (पू)र्वम()न(सा)द(ध)यति जघन्यं स्त्री तत्र पुमानिवाङ्गप्रत्यङ्गैस्म(हि)शो तो) जायते, यत्र तु स्त्री प्रथममर्थं साधयति जघन्यं पुरुषः तत्र स्त्री(रि)वाङ्गप्रत्यङ्गैस्मट हि)शो (तो) जायते। (गर्भदोषविसरयोर्निमित्तम् ।) अथ स्त्रीषुरूपावतुना(का)दे (ले) रूक्षाणि वातशा(ला)न्यन्नपानानि सेवेते वेगांश्च धारयतः, तयोर्गर्भ: शोणितादिषु वातसन्दूषितेषु विस्तो भवति, गद्दबाधिर्यमिम्मिणत्वमन्येषां च वातपित्तविकाराणां अन्यतम प्राप्नोति। एवमेव पित्तश्लेमलाऋतुकाले मातापित्रोस्मेवमानयोः पित्त- श्लेष्मविदूषितो गर्मः संभवति । (कायविभागः ।) अथ खलु गर्भशरीरं चतुर्दशेन्द्रियकायास्ममनुप्रविशन्ति विकृताचा- नुपलभ्यमानाश्च सप्त दिव्याः सप्त मानुषाः । (ब्राह्मादिदिव्यकायनिरूपणम् ।) तत्र दिव्याः ब्रह्म-देव-तं(ब)रुण गन्धर्व-पिशाचासुर-महाराजकाया भवन्ति, तान् व्याख्यास्यामः -तत्र यः सत्यार्जवानृशंसक्षमादमध्यान- संपन्नोऽध्यात्मतत्त्वदर्शी भवति तं ब्रह्मकायमिति विद्यात् । यस्ता(व)द्य(ज्ञ) शोलोपादान()यद्य(धीत)त्रय्यात्म)वान् मुदितस्तं देवकायमिति विद्यात्। यो यज्वा()नन्दितराग दृष्टि(:)सलिलप्रियश्चिरनायो पिङ्गाक्ष: कपिलकेशः संभवति तं वरुणकायमिति विद्यात्। यस्तु प्रियवृत्तगीतवादित्रस्त्री विहार(s) नृ(नित्यः शुचिवस्त्रगन्धमाल्यानुलेपनरतिर्भवति तं गन्धर्वकाय- मिति विद्यात् । यस्तु प्रियमद्यमांसमत्स्यस्तदा(न्द्रा)गो(लुः)महाशनो बीभत्सो बालानां भोषयिता निद्राबहुलश्च भवति तं पिशाचकायमिति विद्यात् । यस्त्वात्मो ग(द)रं मानय(न्) द्वेषो चण्ड: क्रोधनो ज्ञातीनां भेदको भवति तमसुरकायमिति विद्यात्। यस्तु धौरः शूरो महाभोगो महोत्साहो महैश्वर्यश्च भवति तं महाराजकायमिति विद्यात् । Rathority Cand ·भेल-संहिता। 89 (सप्तमानुषकायनिरूपणम् ।) अनुरागे(गि)ण(णो) मानुषास्तु प्रत्यात्म(म)दर्शनश्रवणस्पर्शनरसनघ्राण- सुखदुःखमिति तत्प्र(सप्त) विद्यासहिता(:)केवलाश्चावतिष्ठन्ते, का(क)- स्पैति(रे) व (ते)रन्वितो जन्तुलिङ्गति निमिषति आकुंचति प्रसारयति वेद्यं वेदयते। (मरणकाले भूतप्रलयप्रकारः ।) न(स) यदा भेदं गच्छति तथा(दा)(ss)य:(पः) अन्तः(प)कायमेव यान्ति वायुर्वायुकायं तेजः तेजःकायं पृथिवी पृथिवीकार्य आकाशं आकाश- कायमिति गदा (रसो रस) कायमिन्द्रिय(मिन्द्रिय)काल (यं) भजते, भवति चान-भिद्यमाने शरीर वै धातु (र्धा)तुं नियच्छति । मनो बुद्धिश्च सर्वेषां ब्रह्मणि प्रतितिष्ठति ॥ इत्याह भगवानानेयः। इति भेले शारीरे पञ्चमोऽध्यायः ॥ अथातः खुड्डौकां गर्भावक्रान्तिं शारीरं व्याख्यास्याम इति. ह स्माह भगवानानेयः । (गर्भस्य मात्रादिजत्वपक्षोपक्षेपः इह खलु भो माटजश्चायं गर्भः पिटजश्चात्मजच सात्माजश्च रसजश्च अस्ति च सत्त्वमौ(मु)पवा(पा)द(टु)कमित्यात्रेयवचनम् । अत्र न मानादिजत्वमिति भारद्वाजमतम् ।) नेति भरद्वाजः (अमाट)जश्चायं गर्भ: अपिटजश्चानात्मजचाना(सात्मा) त्मजश्व अर(स)जश्न, नास्ति च सत्त्वमौ(मु)पवा(पा)धि(दु)कमिति । यदि १२ ·90 BHELA SAMHITA हि माता पुत्र जनयेडूयिष्ठं हि स्त्री पुत्रकामा मैथुनवर्गमभिसन्धाय पुत्त्र जनयेत्, स्त्रीकामा च (दुहितृः ।)(१) (अग्निमारुतप्रवेशस्यैवाङ्गविकारादिहेतुत्वम् ।) (अथ यदाऽग्निमारुतौ) विशतः वा(ता)वतावङ्गप्रत्यङ्गानि विकुरुतः, तो चेष्ट(व्य)तः, तौ वर्धयतः तावेव यदा शरीरान(द)पक्रामतः, तदा तद्भवति निर्वातो(तं). निरूमा(म) प्रेतो मृत इति। नेत्याह भर- हाजः, मृतोऽपि जन्तुर्वायुना ध्यायते अग्निना शोष्यते। नत्वाह भगवानात्रेयः, स(न)ह वा तस्याग्निमारुतौ जीवयतः तयोरप्रक्रान्सयोर्योत्यांधा) ग्निमारतावाविशत इति। (नानाभूतैरेकशरीरम् ।) यत्पुनराह सति च भूत (नाना)ले कथमकः, स्यादिति ? अत्रोच्यते यत्रैतन्त्रानावमाश्रितं तदेतदव्यक्तमस्ति पञ्चमहाभूतसंग्रह इति । (यत्युनराहय .... सविवस्यादधिकारः स्यादिति अनोच्यते। वात-(१) पित्तश्लेष्मकतारसभुत्थास्यव्यक्ताः । प्राच्यन्ते विकाराः अव्यक्ते युक्तो रूते(?) व्यता:(?)कथं अव्यक्तं सन्नन्ति। कथं तर्हि शरीर तदिक्रियते, उन्माद(?)- कथमव्यक्त(?)मनःस्पृशती (ति,ए?)तच्चानुपपन्नम्, किं तर्हि ? यथादित्यः ? - अत्र चरकसंहितायां शारीरस्थानगतरतीयचतुर्थयोरध्याययोः पठनमत्यन्तमुपयुक्तं स्यात् इति ततः केचन भागा: संग्टह्यन्ते, तद्यथा--न चात्माऽत्मानं जनयति ; न हि जातो जनयति सत्त्वात्, न चैवाजातो जनयति ; असत्त्वात् । यद्ययमात्मा शक्तो जनवितु न त्वेवेन कथमिष्टाखेव योनिषु जनयेत् । असात्माजश्चायं गर्भ:, यदि हि सात्माज: स्यात्, तहि सात्मासंसेविनामेव सर्वेषा- मकान्ततो व्यक्तं प्रजा स्यात्। नापि रसज: ; न चित् स्त्रीपुरुषेष्वनपत्य: स्यात् । नहि कश्चिद्रसा- नोपयुते । नापि परलोकाद गर्भमुपक्रामति ; नहि तदा स्य किमपि पूर्वदेहिकमविदितं स्यादिति । नेति भगवानावेयः, सर्वेभ्य एतेभ्यः समुदितेभ्यो गर्भोऽभिनिवर्तत । न हि मातापिटजीवरसान् विना गर्भस्य संभवः। न हि रसान् विना मातः प्राणयात्रापि । पारलौकिकसत्त्व नोपगतेन शौलमस्य न्यावर्तते बुद्धिविपर्यस्यति, सर्वन्द्रियाण्युपतप्यन्ते, बलं होयते, व्याधय आप्यायन्ते, तामसेन मनसा च संबन्धात, न स्मरति, सात्त्विकमनोनुवस्या तु जातिस्मरी भवति । मातापित्रादिजानि रूपाणि गर्भ बहुलमुपलभ्यन्ते इति । ..

·भेल-संहिता
91
संभूते ()पि ममा(घा)न्तरितो न प्रकाशमुपजनयति, (तथा)मनो(s)
न्तर्हितेषु विज्ञानस्रोतस्सु तमसा स्मृतिं नोपजनयतीति
(परलोकात् गौंपक्रमदोषनिरासः ।)
यत्युनराह यद्ययं परलोकागर्भ उ(प)क()मेत् नास्य किञ्चित्तत्रादृष्ट
स्यादिति, अनोच्यते इह तावदयं चिरोत्सृष्टानि विज्ञानानि विविधानि
चाश्चर्यभूतानि न स्मरति, किंपुनर्देहान्तराणि (सं) भूतानि भावविशेषाणि ?
तत्र श्लोकः”-
तमसा भावितो यो वै संस्मरन स मानवः ।
संस्मरेत्पूर्वचरितं सुकृते वेदवटज? ॥
इत्याह भगवानानेयः।
इति भेले शारीरे षष्ठोऽध्यायः ॥
अथातः शरीरसङ्ख्याशारीरं व्याख्यास्याम इति
ह स्माह भगवानात्रेयः।
इह खलु शरौरे षट् त्वचो भवन्ति, उदकधरा प्रथमाऽमृग्धरा द्वितीया,
सिद्मकिलासन(सं)भवाधिष्ठाना तृतीया, दद्रुकुष्ठसंभवाधिष्ठाना चतुर्थी,
अलजीविद्रधिसंभवाधिष्ठाना पञ्चमी, षष्ठी तु(सा)यस्यां विवायां उबा(त्ता)-
म्यति तिमिरमिवानुप्रविशति, दुष्टारु (रूं)ष्काणि (षि) चास्य यामा-
श्रौ(त्रि)त्य जायन्त इति ।(१)
(१) तवाय शरीरस्वाङ्गविभागः, वद्यथा दो बाह्र हे सक्थिनी शिरोग्रीवमिति ।

·92 BHELA SAMHITA. (अस्थिसंख्या) नौणि षष्ठि(ध्यधिका)णि(नि)(श)व(तान्यस्था(स्थां सह दन्तोलू- खलनखैः) । तद्यथा-द्वात्रिंशद्दन्ताः हात्रिंशद्दन्तोलूखला:- कानि (नखाः) विंशतिः, विंशतिः पाणिपादशलाकाः, चत्वारि पाणिपादशलाकाधिष्ठानानि, चत्वारिपाणि- पाद( पृष्ठानि), (षष्टिरडल्थ-स्थीनि )हे, पाषी (ष्णो:), चत्वारः पादयोः गुल्फाः, द्वौ माणिकौ(हौ)वाम- णिके (को) (ह)स्तयोः, (४) चत्वार्यर(नयोर)स्थौनि, हे जङ्गयोः, हे जानुनि(नोः) क(कू)पा(4) (रयोः), (हेअरु(वी) नशकौ (कशेरी) हो, (हे) अन(अस)फलके, हौ(हे)अक्षयोः) एक (हे)जतु (बुणि), हे तालू(लुनि), (हे)हे चुबुके, हे श्रोणि- फलके, एक भगास्थि, पञ्चचत्वारिंशत्पृष्ठगतो(ता) (न्य)- स्थि(स्थी)नि पञ्चदश(ग्रो)ना(वा)यां, चतुर्दशोरसि चतु- विशतिः पा(ख)श(का(योः)पार्श्वयोः (या) वन्ति चैव स्थाल(लि)कानि तावन्ति चैव स्थाल(लि)का(न्य)बुंदका २४ (रा)णि, एक इन्वस्थि, हे हनुबन्धने, एक नापा(सा) स्थि, तथाहनुकूटलात् चत्वारि शोषकपाला (नि)इति।(१) ४ . ४८ ८ (हृदयादिसंख्या हृदयमकम् चेतनायतनम्। दश प्राणायतनानि तद्यथा मूर्धा कण्ठो हृदयं गुरो(दो) नाभिर्वस्तिरोजः शुक्ल शोणितं मांसमिति (१०) (कोष्ठसंख्या।) पञ्चदश कोठानि, तद्यथा-नाभिश्च हृदयं च लोम च यकच प्लीहा च वृक्कौ च वस्तिश्च पुरोषाधानं च()माशयं चोत्तरगुदश्चाधरगुदश्च क्षुद्रा- (च)स्थूलान्त्र च निवाम्यहन (१३) न(बपावहन)चेति । (१) पञ्चेन्द्रियधिष्ठानानि, तद्यथा त्वम् जिह्वा नासिकाक्षिणी कौँ च । पञ्च बुद्धोन्द्रियाणि- स्पर्शनं रसने घ्राणं दर्शनं श्रोत्रमिति । पञ्च कर्मेन्द्रियाणि हप्तौ पादौ पायुरुपस्थो जिह्वा चेति चरकरुहिता ।

·भेल-संहिता 93 , . (प्रत्यङ्गसंख्या।) षट्पञ्चाशत् प्रत्यङ्गानि। तद्यथा-वे गुल्फो, हे नितम्ब, हे जङ्घ, हे पिण्डिके, हे जरुपिण्डिके. (१०) द्वौ वृषणी, एकम् शेषः(फ:), हौ शङ्खौ, हौ वंक्षणी, द्वौ कुकुन्दरौ,(१८) एक वस्तिः, शौष एकम्, उदरमेकम्, द्वौ स्तनौ, दो बाइ, (स्फि)कौ(चौ), (२८) एक चुबुकं, हौ ओष्ठौ,- हो दन्तचे वे)ष्टे, वे सक्ण्योति (३५) एवं(क), ताळ(लु), गळकु(श)ण्डिका एका, दो कर्णी, हे कर्णशष्कुलिके, (४१) हौ गण्डौ, हे अक्षिकूटे, चत्वार्य- क्षिवानि, वे अक्षिणी (५१) (हे अक्षिकनीनिके वे भुवावेकमवटु- (इ)ति (५६)। (शरीरट्रव्यपरिमासम् ।। शरीरद्रव्याणि-दशोदकाञ्जलयः, शरीर प्रचवमानं पुरु(री) षमनु- बनातीत्यतियोगेन। नवाञ्जलयः पूर्वस्याहारपरिणामधातोर्यत् रस इत्य- भिचक्ष(ते) कुशलाः । अष्टौ शोणितसा, सप्त पुरोषस्य, चत्वारो मूत्रस्य, हौ मेदसः, एको मन, मस्तिष(क)स्या(/)ञ्जलि: शुक्लस्य चेतिः । (देहान्तरसंक्रमक्रमः) अथ प्रश्नो भवति कथमयं देवो(हो) देहान्तरमुपक्रमत इति ? अबोवाच भगवानानेयः, जलूकाया इवास्य केचिदतिं ब्रुवते, तन्त्र युक्तम्, इहानौतिन्य- त्यन्तामूर्तत्वं, (इहा मुत्रार्थत्वं) युगपत् स्यादेव । अपरोऽप्येवमिच्छति। सर्व- थापि सुमुक्षीरस्यायमन्तरात्मा परमुपक्रमत इति। सर्वथा ह्यस्मिन्परित्यक्त परिचये तावदसंप्राप्तं तसं स्यात् । अवसानत्वाचेत्तदिष्टं कर्मणोप्येवं भवति वैय्यर्थमपि तु खलु प्रतिश्रुत्या वहिनः परत्र गमनं तस्य विद्यात् (?)। अथवा यथादित्यस्य हृदये भूमौ रश्मियः प्रतितिष्ठते विलम्बिताव(ए)व म(मे)तस्य यत्र गमनमनुपश्चे(श्ये)दिति। (अध्यात्मदैवतानि तत्कार्याणि च) अथ खलु पुरुषा षोड़शाध्यात्मदेवता भवन्ति । तद्यथा-अग्निश्च पृथिवी चापश्चाकाशश्च वायुश्च विद्युच्च पर्जन्यश्च (इन्द्रश्च) गन्धर्वच मृत्युश्चा- दित्यश्च चन्द्रमाश्च तृष्णा(त्वष्टा) च विष्णुश्च प्रजापतिश्च ब्रह्म(१६)चेति ।

·94 BHELA SAMHITA तानि कर्मभिर्विद्याटुत्पत्तितश्च परिमाणतश्च विद्यात् । अभा ह्यनाग्नि(ग्ने) कर्म देहे घ्राणं च पृथिव्याः, स्नेही रसो(रस)नं चोदकस्य, स्पर्शनं वायोः, श्रोत्रं चाकाशास्थ, रूपादानं पर्जन्यस्य, से(रस)वेगादानानि विद्यु)त:, बल- मिन्द्रस्य, कामा गन्धर्वाणाम्, कोपो मृत्योः, चक्षुरादित्यस्य, रूपं त्वष्टुः, चेष्टा विष्णोः, व्यवायः प्रजापतेः, बुद्धिब्रह्मण इति । तत्र श्लोक:- विशुद्धनेत्रास्तपसा मुनयः शान्तकल्मषाः । जगतश्चोपपन्नाश्च स्वर्भा पश्यन्ति मानवान्(?) ॥ इत्याह भगवानात्रेयः । इति मैले सप्तमोऽध्यायः ॥ अथातो जातिसूत्रीयं शारीरं व्याख्यास्याम इति ह स्माह भगवानानेयः। (अबध्यात्वनिमित्तम् ।) इह खलु भोः याः स्त्रियः पथ्यलघुभोजन्योऽनुदावर्तनशीला पदुष्टा यथागर्भाशयाः सुविशुद्धस्रोतसो भवन्ति, ता पाचक्षतेऽवध्या इति कुशलाः ता इष्टरूपं मेधावि चापत्यं जनयन्ति, विपर्यये विपर्ययः (बोजवृद्धिक्रमः।) ऋतौ च गर्भोऽप(व)तिष्ठते। तद्यथा-सुकष्टक्षेत्र(त्रे)बीज प्रक्षिप्त तत्र व्रीहिः व्रीहिलाय कल्पते,यवो यवत्वाय एवम (मि)प्रि(न्द्रि)यमृतुकाले विसृष्ट- मा(म)दुष्टायां योनौ गर्भाशयमुपगच्छति । तद्यथा(ss)य(प) आवर्त गृहीताः प्रतीपं प्रतिधावन्ति तहत् शुक्लशोणितं गर्भाशये अस्ति (स्थि)क(र)क्षी(क्ष) रमि(दि) व। तं चा(तचाऽऽ)ने (३)क(से)नकमिवोदुम्बरेण निषितां एकत्व- मापबाहिं लभते।

·भल-संहिता 95 अवदातश्यामादिपुबोत्पत्त्यर्था नियमाः । साच्चे(चे)व(दा)कांक्षी(क्षे)द्दा(हो)हि(घी)कि (युः) शिवावदातपुत्र जनय- (2)(यमिति), यवानां म(मो)दनं सर्पिसंयुक्त सप्तरत्रमनुपहितं भुञ्जौत। ततो दौहृदे खेताया गोः सरूपवत्साया पयसि पायसं पाचयित्वा तदेवात्मी- (श्री)यात्। शुक्ल च वासख: (सो) परिर(द)भ्या(ध्या)त्। सर्वश्खेतं चास्याः संस्कृतं विमानं कारयेत्। (खेत) वृषभमव(था)स्या दर्शयेत्, एवमवदातं पुत्रं जनयेत्। नेत्याह शौनकः । पैङ्गल्यं वा ततोप्यनेत्यानेय उवाच(?) । किं स्यादाबा- धक.(१) पिङ्गलावयवा आयुष्मन्तो नौरोगाश्च भवन्तीति इति होवाच । साचेदेवमाशासत(ते)श्याम लोहिताक्षं पुत्रं जनयित(ति) यावत् द्वितीये मासे पुष्यं पश्येत् । यमिति(१)येषामवचवानां शब्दं कारयेत् । लोहितकुक्कुटरक्तं सप्तरात्रं रक्तशाल्यन्त्रमनुपहतं भुञ्ज()न(त)दौदि(दे) सा ताम्रणच वाससा परिदध्यात्। ताम्र चास्याः शयनासने दद्यात् । रक्तवृषभमदं (ज) वास्या दर्शयेत् । एवं श्याम लोहिताक्षं पुत्रं जनयति । - (द्वितीयमासिपुष्यदर्शने गर्भावस्थाप्रकारः।) यावत् द्वितीये मासि पुष्य पश्येन व(त)स्या गर्भस्तिष्ठतौति विद्यात् जातना(सा)राहि तदा गर्भवत्यो भवन्ति। तस्यास्तु खलु योनि(र)जात- सारे(रा) पुष्पमाश्रयति तस्याः पतति वापोत्यकालं वावतिष्ठते गर्भ: परिशुष्कमात्र इति। (४थ ५म ६ष्ठ ७म पम मासेषु गर्भिण्या आहारविशेषादयः ।) चतुर्थे खलु मा(ग्रा)से प्रतिविहित तौर नवनीतं प्राश्नीयात् । पञ्चम क्षीरयवागूः । षष्ठे क्षीरसर्पिः, सप्तमे तु खलु मासे गर्भप्रपीडिता वात- पित्तमाणो(णउ)प्राप्य विदयमाना कण्डं जनयन्ति। तेन किकिसानि- जायन्ते । स्त्रीणं (तूर्णं) त्रिफलाचूर्णं शशरुधिरेण पिष्ट्वा तेनास्याः ता(स्तना)- न्य(व)लेपयेत् । अष्टमे तु खलु मासे प्रतिविहिते सति सूतिकागारं सम्यक् प्रारहारमुदग्हारं वा कारयेत् तिन्दुकपलाशाश्वत्थैः । - ·96 BHELA SAMHITA । (अष्टममासानन्तरं सन्नद्रव्यानि वस्तूनि तेषामुपयोगश्च ।) अथात्र पूर्वसङ्कल्पिताः स्युः हौ खलु बिल्व)मयो पर्यङ्की शूपौ च दौ उलूखलमुसली गण्डो(न्धो)पवा(पा)नय(वा)गूसर्पिश्च तेलं च सर्षपाश्शेति । नवमे तु खलुः मासे प्रतिविहिते कदम्बमाषतैलेनानु(वासयेत्)। एवं यस्याः प्रतिसंवर्तमासा(ना)याञ्च(श्च) त(ल)म्मतं(ल) भवति। जीर्णपुरीषं चाधः- वन्मुखं च जायते । अथैनां प्रजनियतीति यवागू पाययेत् । (अनागतवेदनायाश्चिकित्सा ।) अनागतगर्भवेदां चैनां अवहननं च (१)कारयेत् । सा यदि जानीयादव- भ्रष्टो मे कुक्षिः प्रविभुक्तो में हर्भः प्रस्नुता मे योनिरिति. अथैनामुप- कारिकल्पितसखाश्चतस्रो(सउ)पजाविकाः प्रतिदिनभुपतिष्ठेयुः, शनैः पूर्व प्रवाहात्पशाहलवत्तरमिति। नचाप्यनागतवेगा वा बासितवया(?)ह्यनागत- वेद(ना)दुःखा या(वा)आत्मानं प्रयच्छति, सपुत्रेण तस्याश्चेत्प्रजाताय अपरान् प्रपद्यते । (१) तथैनां रक्तशालीनांमक्षमा कल्पमने न मूत्रेण पाययेत् । एतेनैव कल्येन दन्ते द्रवन्ती वृश्चिकालो पुनर्नवा बनशोर्षाकं कारयेत् । तफमकाल सर्वपुराणमालानामन्यतमेन पाययेत्। साचेदनेन विधिना न प्रवर्तते अथैनां तीक्षालवे(ले)नानु (वासयेत)(१)। इति भेले शारीरऽष्टमोऽध्यायः । दृति भेलसंहितायां शारीरस्थानं समाप्तम् । (१) चरकसंहितायां पर्वतदीयः सिद्धान्त एवानूद्यते इति स्थितेऽपि . अवहननविषये अंत्र भेलसंहितायां तत्कर्तव्यमित्युक्ताम्, चरके तु तन्न कर्तव्यमित्युक्तमिति विशेषोऽवानुसन्धेयः । AHMA views

·भेल-संहिता
97
देवा जात एव विनश्यति ।
(१) (एकदिचतुर्मासजीविगर्भवर्णनम् ।)
हखैकपक्षी विततो यस्तु गर्भस्तु सुखरः ।
मासमेकं तु जीवित्वा विनाशायोपपद्यते॥
पिण्डीशिरा दीर्घहनु: अनल्पे संहति(ते) भुवौ ।
द्वितीये मासि संग्राप्ते म्रियते गर्भ ईदृश: ॥
जातमात्रस्य गर्भस्य व्यंजनं यत्र दृश्यते ।
तीये मासि संग्राप्ते म्रियते गर्भ ईदृश: ॥
त्रिकेक(श)रो(को) घटशिरा यस्तु गर्भस्तु सुस्वरः ।
चतुर्थे मासि संप्राप्ते विनाशमुपगच्छति ॥
(अल्पदीर्घायुष्वचिङ्गानि।)
यस्य षोडशवर्षस्य व्यञ्जनं तूपजायते ।
शीघ्र स पञ्चधातुत्वादल्यायुरिह दृश्यते ॥
यस्य विंशतिवर्षस्य व्यञ्जनं तूपजायते ।
नास) दीर्घमायुराप्नोति पुरुषो नात्र संशयः ॥
शरीरोपचयो बुद्धिरपथ्यानि बलं तथा ।
बालस्य यस्य दृश्यन्ते तं गतायुषमादिशेत् ॥
(२८,४०,५०,६०,८०,१००, बयस्कलक्षणानि ।)
यस्य जा(त)स्य जायेते गुल्मकास्तु नखौ तथा (?) ।
अष्टाविंशे गते वर्षे सर्व तं हन्ति मानवम् ॥
ष(घ)ष्टि(ठे) चोरसि चावर्त (ते) मुं(सं) व्यथो यस्तु दृश्यते ।
चत्वारिंशगते वर्षे मरणायोपकल्पते ॥
आवर्तय(क)श्च पृष्ठे तु संनद(तः) स्त्रीषु दृश्यते।
फलमस्य तु विज्ञेयं स्थापनं न प्रसूयते ॥
(१) अध माटकायां ५६ तम पत्रं वुटितं, तबाध्यायशेष: इन्द्रियस्थान प्रथमाध्याये कतिधन शोकाच
गता इति संभाव्यते। अब चरकसंहिताया भेलसंहितायाश्च विशेषतः साकम्य वर्तते इति तवेवाचापि-
शारीरस्थानेऽसावध्याया इति निर्गीयते ।
13

·98
BHELA SAMEITA
स्थूलास्थूलाडळी वा(पा)णी नखा यस्यातिलोहिताः ।
कल्याणदेशः प्रत्यङ्गः पञ्चाशहर्ष एव च ॥
व्यूढोरस्को दोधभुजः
: स्थूलजानुश्च यो भवेत् ।
दीर्घाडुलिर्दीननः षष्टिवषाणि जीवति ॥
उत्पीडितस्वरं वापि तुङ्गनासकचोमुखम् ।
जरुकं भद्रसंपन्नं विद्यान्माजिमिकं नरः(१) ॥
भद्रं पुरस्तात्पश्चाच्च ऋजुकं प्रियवादिनम्
अशीतिकं नरं विद्यात् कृष्णानेयवचो यथा ॥
(शतायुःपुरुषलक्षणानि।
ललाटं नासिका कौँ यस्यैतानि पृथक पृथक् ।
षडङ्गुलप्रमाणानि स जीवति शतं समाः ॥
यस्याकुञ्चितमेव स्याञ्जानुभ्यां समितं शिरः ।
अर्ध्वजानुगती कौँ सौ(पौत्रं पश्यत्य(यं)नरः ॥
महान्तौ विपुलौ कौँ भवेतां रोमशौ तथा ।
स्निग्धो बहुलकेशश्च स चेह शतमृच्छति ॥
दीर्घायष्टोपायः।
धर्मण सत्यवाक्येन गुरुशुश्रूषणेन च ।
रसायनोपयोगाच्च स दौर्घमनुजीवति ॥
इत्याह भगवानात्रेयः ।
इति भेले इन्द्रिये प्रथमोऽध्यायः ।
अथातः स्वस्त्ययनमिन्द्रियं व्याख्यास्याम इति
ह स्माह भगवानात्रेयः ।
(भाविखस्थताचिह्नानि मुखादिराग-गुह्यगृहनादीनि।)
मुखं नेत्रे शरीरं च पाणिपादं तथैव च ।
सरक्त दृश्यते यस्य स वै स्वस्थो भविष्यति ॥

·भेल-संहिता
99
नासा दन्ता प्रलुप्यन्ति मुलं च न विलुप्यति ।
नाबद्धं बाधयेच्चापि स वै स्वस्थो भविष्यति ॥
न नि(वि)क्षिपति(न्ति) गात्राणि स्वरोऽस्य न विवर्तते ।
वस्त्रेण गूहते गुह्यं स वै स्वस्थो भविथति ॥
न भवत्युनती नाभियं(थाड)वस्था()भितिष्ठति।
सुखं श्व(ख)स(पि)ति रात्रौ च स वै स्वस्थो भविष्यति ॥
न नखा कर्कशाभासा न(श्या)वा नच निष्प्रभाः ।
प्रसन्नास्सुप्रभाश्चैव स वै स्वस्थो भविष्यति ॥
आतपाऽधिष्ठितो यस्तु न प्रविष्ट) प्रकाशते ।
न च लोहित संयु (१)
इति भले इन्द्रिये द्वितीयोऽध्यायः ॥
( गतायुलक्षणानि)
धित स्वप्ने तां रात्रि नातिवर्तते (?)।
इयं मे शिष्टशिबिका वैडूर्यमणियन्त्रिता ॥
एवं प्रलपयेच्चाती गतायुरिति तं विदुः ।
प्रज्वलत्यपि यो दीपे तम एवाभिपश्यति ॥
शब्दो(ब्दा)न्वि(ज्जि)प्र(घ्र)ति ब(ग)न्धाँश्वापूर्वाणि
प्य(नि)व नास्ति नः (स:)
अवाक् शिरा प्रलम्बामि नाम मा परिवर्तये ॥
मनुजः प्रलपन्नेवं सप्ताह
ध(म)र्माणि दलितानीव योऽभीक्षां चातिसार्यते
प्रवाहमानो दुर्गन्धि क-(पू) पं(यं) पूतिकं तथा।
तच लोहितगन्ध वाप्यथ वा मत्स्यगन्धिकम् ॥
तवर्तते।
॥
(१) अब माटकायां ६० तमपलं बुटितम , तत्वाध्यायशेषः हतीयाध्याये कतिचन लोकाय
गता इति संभाव्यते।

·100
BHELA SAMHITA
कष्णं नौलं विवर्ण वा मुमूर्षश्च स होच्यते ।
मधुमेही वसामेही सपिमहौ च यो नरः ॥
बहुमेही च यो जन्तुः स वै प्रोक्तः परासुत(क):।
प्रमेहेत यदा जन्तुः बिन्दु विन्दु न(स)बदनम् ॥
वायुना भिन्नवस्तिः स्यादुर्लभं तस्य जीवितम् ।
कमयो बहवो यस्य निस्मरन्ति शरीरिणः ॥
आतुरसा शयानसा नौषधं तसा सिध्यति ।
इत्येतानि भिषग् दृष्ट्वा लक्षणानि मुमूर्षताम् ॥
न चिकित्सा प्रयुजीत यथामार्गचिकीर्षके ।
इत्याह भगवानात्रेयः।
इति मेले इन्द्रिये टतीयोऽध्यायः ॥
अथातमाद्योमरणीयमिन्द्रियं व्याख्यास्याम इति
ह स्माह भगवानात्रेयः ।
(सद्योमरणचिहानि)
यदाऽऽतुरस्य हृदयं वायु सङ्घद्य तिष्ठति।
द(ध)मनि(नी:)सां(सं) परीपौध सद्यो जह्यात् स जीवितम् ॥
आतुरसा यदा वायुः शरीरमनुपद्यते ।
उत्तानो नेत्रनिष्यन्दः सद्यो जह्यात् स जीवितम् ॥
यस्य कोष्ठगतो वायुरुपावृत्तशरीरिणः ।
क्षीणलोहितमांससा सद्यो जह्यात् स जीवितम् ॥
यसपातुरमेह वावाहाताष्ठीला विवर्धते ।
न संसरति चान्यत्र सद्यः प्राणान् जहाति सः ॥
यसपापि पिण्डिके स्तम्भ (ब्धे) नाना(सा) जिया च लच्यते ।
न्याहत्ते चाक्षिणी यसा सद्यः प्राणान् जहाति सः ॥

·101
भेल-संहिता।
भामाशयसमुत्थाना यसब परिको(क)तिका
तृष्णा च तीव्ररागश्च सद्यः प्राणान् जहाति स: ॥
पक्वाशयसमुत्थाना यसा समात् परिको(क)र्तिका।
तृष्णा ग(गु)भ(द)ग्रहश्चोग्रः सद्यो जह्यात् स जीवितम् ॥
शोणितं रोमकूपेभ्यो यसा कक्ष(क्षर)ति देहिनः ।
अतीव मुखतो भेदि सद्यो जह्यात् स जीवितम् ॥
हृदयसा तु सङ्घातं परीक्षीणस्य देहिनः
अत्यर्थं पीडयेत् सौ(शौ)लं (घ) सद्यः प्राणान् जहाति सः ॥
यसाक्षीणः शरीरसा संज्ञां हरति मारुतः ।
व्याहन्ति महतीस्रोतः सद्यः प्राणान् जहाति सः ॥
एतैरवं विधैर्लिङ्गैरन्यैश्चापि तथाविधै. ॥
प्रकतेविकृतं प्राप्तं परीक्षेतातुरं भिषक् ।
इत्याह भगवानात्रेय।
॥ इति भले इन्द्रिये चतुर्थीऽध्यायः ॥
अथातो यस्यशावीयं व्याख्यास्याम इति
ह स्माह भगवानानेयः
यसा श्यावे उभे नवे दृश्यते हरित तथा।
उत्पवस्य शिरोरोगः फ(प)लि(ति)तं तस्य जीवितम् ॥
हरिता(श्च शि)रा यस्य रोमकूपाश्च लोहिताः ।
भुक्ति (क्त)व(ऽभिलाषौ) साम्लानि तत्रैव न(स)विनश्यति ॥
यस्योर्ध्व बातः रु(को)पन जन्तोका(रा)माशयं गतः ।
हृदयं परिग्टह्णाति परतं तसा जीवितम् ॥
गाने च पाणिपादे च यस्य शुष्यति शोणितम् ।
मुहुर्मुहुर्नृत्यति च परतं तसा जीवितम् ॥

·102
BHELA SAMHITA
वृषणी पाणिपादौ च यसा शुष्क मुखं तथा ।
छविश्च शोषमायाति परेतं तसा जीवितम् ॥
हनू हस्तौ च पादौ च वृषणं लिङ्गमेव च ।
दृश्य(दह्य)ते देहिनो यसा परतं तसा जीवितम् ॥
हृदयं दह्यते यस्य तं मुमूर्ष समादिशेत् ।
आतुरस्तु सया(वा)तो वै परेतं तसा जीवितम् ॥
अपस्मारः क्षयः कुष्ठं रक्तपित्तमथोदरम् ।
गुल्मश्च मधुमेहश्च दीर्घरोगा भवन्ति ते ॥
वलमांसक्षयो यस्य देहिनो दीर्घरोगिणः ।
दृश्यते स्वरहानिश्च परतं तस्य जीवितम् ॥
हृदयं दह्यत यस्य कोठे शूलं स्वरक्षयः ।
अभीक्षा दह्यते चापि परतं तस्य जीवितम् ॥
त्रासाभितापा जन्तूनां कोष्ठे शूलाश्चरन्ति च ।
हिक्काइदिपरीतश्च परतं तस्य जीवितम् ॥
या(यो)पि द(च)ज्वलितं मयो (:) सलिलं हि हुताशनम् ।
भास्करं मन्यते सोमं दुर्लभं तस्य जीवितम् ॥
यश्चापि विमले सूर्य मेघान् पश्यति सर्वशः ।
टुर्दिनं सुदिनं चापि परतं तस्य जीवितम् ॥
यं रसा नावतिष्ठन्ते भेज चेन्द्रियाणि तु।
यस्य वा विपरीतानि न च जीवति तादृशः ॥
वानस्पत्यफलं मूलं रोगस्पृष्टस्य त(य)स्य वै।
भैषज्यार्थं न दृश्येत न च जीवति तादृशः ॥
इत्येतानि भिषक् दृष्ट्वा लक्षणानि मुमूर्षताम् ।
स(न) चिकित्सा प्रयुञ्जीत यशोमार्गपरिच्छ(रोप्स)ये ॥
इत्याह भगवानात्रेयः ।
इति भेले इन्द्रिये पञ्चमोऽध्यायः ।

·अथातः पूर्वरूपौयं व्याख्यास्याम इति
ह स्माह भगवानात्रेयः ।
(मुमूर्षुपूर्वरूपाणि)
अन्तर्लीहितकायस्तु बहिः पाण्डु प्रकाशते ।
पूर्वरूपं तथा(दा)चष्टे मानवस्य मुमूर्षतः ॥
बहिौहितकायस्तु पाण्डुरन्तः प्रकाशते ।
पूर्वरूपमनुप्राप्तः स मृत्योरुच्यते नरः ॥
अन्तर्लानो बहिःपीनो बहिरामात एव च ।
यश्चाव्यक्तस्ममामातस्मर्वेप्येते परासुकाः ॥
अभीष्णं जी(गो)यंते यस्तु निवातमभिनन्दति ।
अनुषक्तप्रतिश्यायः क्षिप्रं श्वासेन हन्यते ॥
द(ध)नादीवा प्रलापो वा हसत्यत्यर्थमेव च ।
उन्मादेन कशी जन्तुः पञ्चत्वमुपगच्छति ॥
धनं सशूलं यो वेद सदाहं हृदयं नरः ।
हृद्रोगण कृशो जन्तुः विनाशमुपगच्छति ॥
प्रश्व(वि)द्यते च कण्डूमा(त्या) यो विरुद्धं च सेवते ।
अविरेचनशीलच कुष्ठेन च(स) विनश्यति ॥
सुकुमारश्च यो जन्तुः स्नेहं मांसं च सेवते।
दिवा स्वपिति चाभीक्षां स प्रमही विनश्यति ॥
परिशूनश्च यो जन्तुः खेदे च परुषच्छविः ।
भिन्नं यच्चो(श्चो)पविशति सोऽतिसारेण हन्यते ॥
यस्याग्निश्च बलं चैव नाल्पं भवति देहिनः ।
क्षीणलोहितमांसस्य यथा प्रेतस्तथैव च (सः) ॥
सद्यो रक्तं शिरो यस्य पीतकं वा प्रदृश्यते ।
कपिलं मुष्टकेशं वा यथा प्रेतस्तथैव सः ॥
यस्य नेत्रे ललाटे च मुखं नासा ध्रुवौ तथा ।
जिह्मानि कुरुते वायुः यथा प्रेतस्तथैव सः ॥

·104
BÜELA SAMHITA
श्यावाकटशिनी जिह्वा यस्य शुष्का प्रदृश्यते ।
श्यावे नवे नखाश्चापि यथा प्रेतस्तथैव सः ॥
यस्य निर्भिद्यते कण्ठ: ताम्यत्युच्चैशरीरिणः ।
बहिरायामभाजस्तं प्रत्याचक्षीत पण्डितः ॥
यस्योर्धकाये बलवान् नवो रीगस्तु दुर्लभः ।
पूर्वरूयं तथा वायं मानवस्य मरिष्यतः ॥
यस्य चुचुंदरीगन्धः पुरुषस्य भवत्यथ ।
सौवर्णानपि वृक्षांश्च यो वेद स विनश्यति ॥
इत्येभिरीशचान्यविकारणितं नरः ।
नोपक्रमत मेधावी य इच्छेदात्मनः सुखम् ॥
इति भेले इन्द्रिये षष्ठोऽध्यायः ॥
इत्याह भगवानात्रेयः ।
अथात इन्द्रियाणौकमिन्द्रियं व्याखवास्याम इति
ह स्साह भगवानात्रेयः ।
(सामान्यतो मरणलक्षणम् ।)
इन्द्रियाणि यथा जन्तोः परीक्षेत विशेषवित ।
आयुः प्रमाणं जिह्मा(ज्ञा)सुभि(भिषक् तं मे निबोधत ।
अन्नपानात्(न्) परीक्षेत दर्शनाद्यैश्च तत्त्वतः ॥
अर्थादि विहितं ज्ञानं इन्द्रियाणामतीन्द्रियम् ।
वस्थेभ्यो विकृत' यस्य ज्ञानमिन्द्रियसंथयम् ॥
अलक्षित निमित्तेन लक्षणं मरणे हि तत् ।
इत्युक्तं लक्षणं सम्यगिन्द्रियेये(व) शुभोदया: (म्) ॥
तदेव तु पुनर्भूयो विस्तरण निबोध मे।

·मेल-संहिता
105
(विशेषतो मरणलक्षणम् )
घनीभूतमिवाकाशं पश्यन्त(आकाश)मिव मैदिनो(म्) ॥
विहि(ह)तं हृदयं वेतत् पश्यन् स्म(म)णमि(म)च्छति ।
यस्य दर्शनमायाति मारुतोऽम्बरगोचरः ॥
अग्नि (ना) य(वा)ति वा दीप्तः तस्यापि क्षयमादिशेत् ।
जलेऽपि निर्मले जालमजालं मनुते नरः ॥
सि(स्थि)रे गच्छति वा दृष्ट्वा जीवितात् परिहीयते ।
.
(रात्रिमरणचिन्हानि।)
जाग्रत् पश्यति यः प्रेतान् रक्षांसि विविधानि च ॥
अन्यहाप्यद्भुतं किञ्चिन्न स जीवति तादृशः ।
योऽग्नि प्रकृतिवर्णस्थ' नौलं पश्यति निष्पभम् ॥
कृष्ण वा यदि वा शुक्लं न स जीवति मानवः ।
मरीचिं(चौ) नसतो मेघे मेघान्वाप्यसतोऽम्बरे ॥
विद्युतो वा विना मेघान् न स जीवति मानवः ।
मृभयोमिव यः पात्र(ौं) कृष्णांघापि(म्बर)पु(प)रीष()ताम् ॥
श्रादित्यव(म)र्धचन्द्र वा क्षिप्र दृष्ट्वा विनश्यति ।
नक्त सूर्यमहश्चन्द्रमवह्नौ धूममुत्थितम् ॥
अग्नि वा निष्यभ दृष्ट्वा रात्रौ मरणमावि(दि)शेत् ।
(क्षिप्रमरणचिज्ञानि।)
प्रभावतः प्रभाहौना(नान्)निष्पभा(न्) या(ये) प्रभावतः ॥
नरा न्वि(वि) लिङ्गान् पश्यन्ति भावा(न्) भाव(प्राण)जिघां-
(हा)सवः ।
व्याकतीनि च (वि)वर्णानि विसङ्खयोपचितानि च ॥
निमित्तानि च पश्यन्ति रूपाण्यायुः परीक्षयात् ।
यः पश्यत्यदृशं(श्यं) वापि दृश्यं यस्तु न पश्यति ॥
तावुभौ गच्छतः क्षिप्रं यमक्षयमसंशयम् ।
14

·106
BHELA SAMHITA
(शब्दायथावत्ज्ञानेन मुमूर्षु निर्णयः ।)
अशब्दस्य च यः श्रोत्री(ता)शव्द यच्च (श्च) न विन्दति ॥
हावयेतौ यथा प्रेतौ तथा ज्ञेयो विजानता।
विपर्ययेण यो विद्याइन्धानां चै(मा)व(ध्व)ना(सा)म(धु)त(ता)म् ॥
न(-)वा(तान)सर्वती विद्याविद्यात्त वै गतायुषम् ।
यो रसं न विजानाति व(न) भुक्ता वा च तत्त्वतः ॥
अ(अ)पक्कान् (प)श्यते पकान् तमाहुः कुशला नरा:(मरं)।
उष्णान् शीतान् रसान् लक्षणाम् (न्) मृदूनपि च दारुणान् ॥
स्पर्शान् स्पृष्ट्वा ततोन्यश्च(त्व) मुमूर्षस्तेषु मन्यते ।
(विनैव योगमोखरादि ज्ञानादिकं मुमूर्षुचिह्नम् ।)
अन्तरण तपस्तोत्र' योगं वा विधिपूर्वकम् ॥
इन्द्रियरधिकं पश्यन् पञ्चत्वमुपपद्यते ।
इन्द्रियाणामृते दृष्ट्वा(टे) इ(रि)न्द्रियार्थान्न(नदोषजान्
पश्यति यः कश्चिदिन्द्रियैर्न स जीवति।
खस्ता(स्था:) प्रजाविपर्यास रिन्द्रियार्थेषु वैकृतम् ॥
पश्यन्ति ये तु बहुशः तेषां मरणमादिशेत् ।
एतदेव च विज्ञानं यस्मम्यगनुपश्यति ॥
मरण' जीवितं चैव स भिषग्ज्ञातुमर्हति । (१)
इत्याह भगवानात्रेयः ।
इति भेले इन्द्रिये सप्तमोऽध्यायः ।
अत्र सर्वेऽपि श्लोकाः
(१) अयमध्यायः चरकसंहितायामन प्रकरणे चतुर्थाध्यायत्वेन परिगणितः ।
चरकसंहिताश्लोकम्यो न किमपि वैषन्य' प्राचा इवि सूच्यते ।।

·अथातो ध्यायं व्याख्यास्याम इति
ह स्माह भगवानात्रेयः ।
(प्रत्याख्येयदूतप्रश्नाः ।)
टणानखान्वा छिन्दव भेषजं परिपृच्छति ।
आतुरस्य यदा दूतः प्रत्याख्येयस्तथाविधः ॥
विप्लुतं भाषमाणश्च भेषजं परिपृच्छति।
आतुरस्य यदा दूत: प्रत्याख्येयस्तथाविधः ॥
भिनत्ति काष्ठं काष्ठेन लोष्टं लोष्टेन वाप्यथ ।
आतुरस्य यदा दूतः प्रत्याख्येयस्तथाविधः ॥
स्पृशबङ्गानि बालांश्च भि(भेषजं परिपृच्छति ।
आतुरस्य यदा दूतः प्रत्याख्येयस्तथाविधः ॥
विधाय पाणिना नाभि भि(भे)पंजं परिपृच्छति।
आतुरस्य यदा दूतः प्रत्याख्येयस्तथाविधः ॥
(प्रत्याख्येयदचेष्टाः।)
कपालिकां शर्करां वा भिनत्त्यङ्गारिकामपि।
आतुरस्य यदा दूतः प्रत्याख्येयस्तथाविधः ॥
आस्त भूमौ परिश्रान्तो रगृह्णात्य (न्य)मवा(था)(अ)म(य)म् ।
आतुरस्य यदा दूतः प्रत्याख्य यस्तथाविधः ॥
नष्ट मृतमतिक्रान्तं नानुशोचन्ति पण्डिताः ।
इत्यातुरस्य हि यदा भवेडूतो न सोऽस्ति वै
करं करेण ग्टह्णाति पाणिना ताड़येत् करम् ।
आतुरस्य यदा दूतः प्रत्याख्येयस्तथाविधः ॥
(अशुभशकुनानि।)
खादेदौष्ठौ च जिह्वां च नखान् दन्तैश्च कल्पयेत् ।
आतुरसा यदा दूतः प्रत्याख्यायस्तथाविधः ॥

·108
BEELA SAMHITA
आतुरस्य यदा गेहे वैद्यो वै पर्युपस्थिते(तः)।
विद्यते भिद्यते चैव प्रत्याख्येयस्तथाविधः ॥
प्रावर्तयन् घटं पूर्ण ब्राह्मण परिपृच्छति(?) ।
आतुरस्य यदा दूतः प्रत्याख्येयस्तथाविधः ॥
राधः शृगाल: काकश्च(1) पु(प्यु)लूको वायसस्तथा ।
नदेयुर्दक्षिण पार्वे रोगिणो यस्य नास्ति सः ॥
(प्रत्याख्य यदूतस्वरूपम् ।)
काषायवस्त्रो मुण्डो वा जटिलो वाऽथ क(ल)ग्नकः ।
चर्मभिर्वा परितो महानस्ये (स्व्ये)व शाटिकः ॥
तैलाभ्यक्तः छिन्ननासो वाग्मी चोन्मत्त एव वा।
भग्नोष्ठः खरवाटौ वा न दूतः संप्रशस्यते ॥
इति दूतसमाचारो व्याधितानां प्रकीर्तितम् (:)।
तमेव वेद निपुणं सिद्धिकामस्मदा भिषक् ॥
इत्याह भगवानानेयः ।
इति भेले इन्द्रिये अष्टमोऽध्यायः ।
S
अथातो गोमयों व्याख्यास्याम इति
ह माह भगवानानेयः ।
(शिरचूर्णकर्णरक्ततादिभिररिष्टविज्ञानम् ।)
चूर्ण शिरसि यस्यैव शुष्कगोमयसन्निभम् ।
स्नेहिनो दृश्यते जन्तोः मासाद्देहं जहाति सः ॥
लशस्य कफरोगेण यस्य श्लेष्मपरिक्षयः ।
कर्णी रक्तौ मुखं यस्य दी मासी नातिवर्तते

·भेल-संहिता
109
यस्थ लोहितकाभासमम्बु तालुनि दृश्यते ।
क्षीणलोहितमांसस्य स मासं नातिवर्तते
अरुन्धती न पश्येत स्थितां सप्तर्षि संसदि ।
समासादष्टमान्मर्त्यः क्षिप्रं प्राणैर्विमुच्यते ॥
अनु(ण)काभिश्च कृष्णाभिरास्यं जिह्वा च तालुके ।
सर्वतः समनुच्छिन्नं न स जीवति तादृशः ॥
शौर्षाभितापिनो यस्य तेषु रोगस (व)तस्तथा ।
हिकाविनियन्दिते वै(-च) नायमस्तीति निर्दिशेत् ॥
(केशदाहादिभिररिष्टविज्ञानम् ।)
यस्य लोमानि केशाच प्लुयन्तीव शरीरिणः ।
संस्पृष्टा नि(इ)व वा देही न स जीवति तादृशः ॥
यस्य कालान्तरे दन्ता दृश्यन्ते रक्तसन्निभाः ।
निष्पभाश्चानुलिप्ता वा न स जीवति तादृशः ॥
क्षारेण विकृतं गात्रं दृश्यते यस्य देहिनः ।
सममुष्ण च शीते च न स जीवति तादृशः ॥
गानेषु स्व(ख)रवणेषु यस्य वारिलव(1)प्लवः ।
अनभ्यतेषु गानेषु न स जीवति तादृशः ॥
शूलमने भवेद्यस्य स्फुटितं रतमात्रवेत् ।
अधोगोळत(क) सङ्काशं परतं तस्य जीवितम् ॥
आपाण्डु मधुमेहं तु यस्य (श्च) मेहति मानवः ।
अभ्यन्तरेण पञ्चाहात् सुपञ्चत्वं स गच्छति ॥
अरतिश्चाविवा(पा)कश्च काय दौर्बल्यमेव च ।
यस्य संदृश्यते जन्तोन स जीवति तादृशः ॥
(मिथ्यारोगारत्यादिभिररिष्टज्ञानम् ।)
यस्तु दोनमनाथो वा बलेन परिहीयते ।
मिथ्या(वा) रोगमाप्नोति यथा प्रेतस्तथैव सः ॥
अनु(र)क्तो यदा जन्तुः पित्तेन परिमूर्छितः ।

·110
BHELA SAMHITA
समूढवाक्यो भवति यथा प्रेतस्तथैव सः ॥
यस्त्वासनेऽथ शयने रतिं न लभते नरः ।
स शोधं कुरुते कालं यश्च साश्रूणि खादति ॥
अरुह्य वानरं यस्तु सङ्कल्पं नावबुध्यते ।
तमाहुः परलोकाय सिद्धौ तु कुशला नराः ॥
परिसंवत्सराद्यस्य ज्वरो नापैति देहिनः ।
उष्णो वा यदि वा शीतो यथा प्रेतस्तथैव सः ।
यस्य जातप्रमहस्य पिटका पाण्डुरा भवेत् ।
सोपद्रवा शतपदा यथा प्रेतस्तथैव सः ।
यस्यो तपते वायुः श्रोत्र वाधः प्रवर्तते
सर्वाणि च प्रभिद्यन्ते यथा प्रेतस्तथैव सः ॥
इत्येतैर्लक्षणैर्युक्तं भिषग् दृष्ट्वैव मानवम् ।
नोपक्रमेत्तथा वी(धौ)र(:) रक्षन्त्रात्मयशः स्फुटम् ॥
इत्याह भगवानात्रेयः।
इति भेळे इन्द्रिये नवमोऽध्यायः॥
अथातः छायाध्यायं व्याख्यास्याम इति
ह स्माह भगवानानेयः।
(छययाऽरिष्टज्ञानम् ।)
अनु(ण)छायाऽथवा जन्तोदृढछायाऽथवा पुनः ।
विच्छिन्ना यस्य वा छाया न च जीवति तादृशः ॥
(असाध्यरक्तपित्तलक्षणम् ।)
यो विद्युतमिवाकाशे व्यने पश्यति मानवः ।
धूमायते शिरच्छाया यस्य नास्तीति तं विदुः॥
लाक्षारक्त यथा वस्त्रमेवं पश्यति यो महीम् ।
अथवा रक्तमाकाशं रक्तपित्तेन हन्यते॥

·भेल-संहिता
iii
(असाध्यकासादिलक्षणम् ।)
यो हृष्टरोमा पुरुषः कासेन श्लेष्मणा चितम् (:)।
कन्दश्च शूल्लानुगतो यस्य नास्तीति त विदुः ॥
यस्य शंखात् च्युतं मांसं श्यावे नेत्रे तथैव च।
चूर्णकश्च मुखे जात: परतं तस्य जोवितम् ॥
यस्य हस्तात् च्युतं मांसं जन्तोदृश्येत कुष्ठिन: ।
अ(त)था वि(नि)प्र(द्रा) नि(धि)युक्तस्य न स जीवति मानवः ॥
अविपक्क विपक्क वा भुक्त भुक्त यदा भवेत् ।
कासखासज्वरैः स्पृष्टो नास्ति तस्य चिकित्सितम् ॥
हृदयं पूर्वमायाति यस्य स्नातस्य देहिनः ।
अर्धमासात् परं तस्य जीवितं नातिवर्तते ॥
ऊर्ध्वश्वासाहृतो यस्तु रक्त प्रच्छर्दयेवरः।
शूलं वा भिन्त्रकोष्ठस्य न स जीवति मानवः ॥
अन्तर्दाहाधिकाद्यस्य शीतश(तथापि बाह्यतः ।
आकाशं पारिपूर्ण वा वेत्ति यो न स जीवति ॥
(मुमूर्षशरीरावयवलक्षणम् ।)
यस्य पक्कावुभौ ओष्ठौ नीलो जमू(ब) फलोपमौ।
उच्छ्नं यस्य च शिरः परत तस्य जीवितम् ॥
यस्योच्छनं भवेन्मध्यं उभावावं(सौ) कशी तथा।
विरिक्तः पुनराधमाति यथा प्रोतस्तथैव सः ॥
एतदिन्द्रियविज्ञानं यस्सम्यगनुपश्यति।
स जीवतिं च मृत्यु च नृणां विद्यात् भिषङ् नरः ॥
इत्याह भगवानात्रेयः।
इति भेले इन्द्रिये दशमोऽध्यायः ।

·अथातः पुष्पीयं व्याख्यास्याम इति
ह स्माह भगवानात्रेयः
(पुष्पितलक्षणम्।)
शिरस्यङ्ग रक्तवणं योऽनिलं वाऽपि पश्यति ।
घटिकामकवर्ण वा स पुष्पित इहोचते ॥
अष्टापदं वा मुक्ततं जगतों यः प्रपश्यति ।
स दृष्टिपरिहीनत्वात् पुष्पितः प्रोच्यते नरः
सुप्तश्च संवृते गेहे पश्यत्याकाशमेव यः ।
रोमन्थायति दन्तैश्च स पुष्पित इहोच्यते ॥
दीव्यमानमिवाकाशं पृथिवीं च वनानि च ।
यो वेत्ति रोमसंस्पृष्टः पुष्पित स इहोच्यते ॥
अनुलिप्तो यथा देहो वाति चेत् कुणपं यथा ।
सेवन्ते मक्षिकाचैव पुष्यितस्म इहोच्यते ॥
( मरणसूचन स्वप्नविशेषाः ।)
अविज्ञाता नरं नारी स्वप्न एव(का) नि(वि)वासिनी।
दक्षिण दिशमेहीति यं ब्रूयान्न स जीवति ॥
प्रकीर्णकेशो विकरः स्वप्ने यो दक्षिणां दिशम् ।
प्रतिपद्यति तत्रैव न स जीवति तादृशः ॥
कुशैरिव निरढाङ्गमात्मानं स्वप्न ईक्षत।
खं(खं) वा सधूमं यो वेत्ति न स जीवति तादृशः ॥
यः स्वप्ने वृक्षमारुह्य न रोगो वायते रहे।
प्रकीर्णकेशो विकचः सोऽग्निमारुह्य रोदिति ॥
प्रासादर्मकस्थूण तु खप्ने यश्चाधिरोहति ।
नरो नृत्यति पङ्के वा सकु(पु)मान्न च.. (जीवति) ॥
खप्ने प्रासादमारुह्य महान्तं काञ्चनं तथा।
यो वृत्तगोतवा (दिनो)न स जीवति मानवः ॥

·भेल-संहिता
113
गजेनोष्ट्रेण वा गच्छन् यः पश्येद्दक्षिणां दिशम् ।
जीवेत्तु रोगी सप्ताहं नौरोगशारदां शतम्।
या... (या) य(द्यो)दुर्दिने वापि स्वप्ने वा दक्षिणां दिशम् ।
प्रतिबध्येत तत्रैव न सजीवति तादृशः ।
भासे (मैं) बहिवराहश्च खभिर्महिषवाजिभिः ॥
समं यो तद्दिवा(शं)यो(या)ने(ति)खप्ने यागफलं भवेत् ।
यदा च गण्डं खङ्गच स्वप्ने चाश्च पश्यति ॥
प्रकीर्णकेशमपि च न स जीवति तादृशः ।
यः स्वप्ने पुरुषः कालं पोतं ना(वा)वस्त्रमृच्छति ॥
गायनचेष्टयन् वाऽपि न स जीवति तादृशः ।
यः स्वप्ने पि(वी)तकाम(7)पि पोतां पिबति वारुणीम् ॥
चित्रकण्ठगुणो वाऽपि न स जीवति तादृशः ।
आकुलाऽऽया(पा) नदी स्वप्ने योऽवगाहेत मानवः ॥
जीवत् सरोगस्मप्ताहं विरोगः शरदां शतम् ।
स्वप्ने स्नातानुलिप्तस्य भंशेद्यस्य तु वर्णकः ॥
गात्रस्य पुरुषस्नेह नशस्त्रेण विनश्यति ।
एतदिन्द्रियविज्ञान यम्सम्यगनुपश्यति ॥
जीवति(नं) चैव मृत्यु च नृणां विद्याविचक्षणः ।
इत्याह भगवानात्रेयः ।
इति भेले इन्द्रिये एकादशोऽध्यायः ।
अथातोऽवाक्शीर्षीयं व्याख्यास्याम इति
ह स्माह भगवानानेयः।
( जीवात्ययपूर्वकालिकचिहानि।)
अवाञ्चि(शि)ता(रा) वा जिह्मा च यस्य छायाऽल्पिका भवेत् ।
नेत्रे च विषमे स्यातां परतं तस्य जीवितम् ॥
16

·114
BHELA SAMHITA
यदि दी(लो)नानि पक्ष्माणि न निमौलन्ति देहि(न): ।
दह्येते नयने वाऽपि परतं तस्य जीवितम् ॥
नमन्ती(न्यो) यस्य दृश्येते भ्रुवो(वी) मूर्धनि वा स्थितः ते)।
जीवेत्तु स त्य(त्र)हं रोगी षष्मासान् व्याधिवर्जितः ॥
लुञ्चत्रमानेषु केशेषु वेदयन्ती(ब)ति वेदनाम् ।
विवृत्तसुखदुःखः स्यात् परेतं तस्य जीवितम् ॥
यस्यातुरस्य पिटका न्य(व्य)ङ्गो वा दृश्यते मुखे ।
अदृष्टपूर्व प्रथमं परतं तस्य जीवितम् ॥
शुष्थते नासिकावंशः पृथुलं यस्य गच्छति।
अंमेऽनिले कासवतः परतं तस्य जीवितम् ॥
अत्युषण वाऽतिशीतं वा स्तब्धं वा मृदु वाप्यथ।
मन्यते पाणिपादं च परत तस्य जीवितम् ॥
योऽवतीर्य नदी पूर्णा तोये पश्यति जालकम् ।
गानं लिप्तमथाद्भिश्च यस्य नास्तीति त विदुः ॥
विवर्तयति यश्शीर्षमत्यर्थं च न सो(?) नरः ।
न खिद्यते ललाटं च नास्ति तस्य चिकित्सितम् ॥
ज्वर्यते कासते वाऽपि तथोकृसिति वै दृढम् ।
आक्रम्यते ताम्यते च यथा प्रेतस्तथैव सः ॥
यस्योदरं समाधा(म)तं तहर्म च विभाव्यत ।
भिन्नं पुरोषं तृष्णा च यथा प्रेतस्तथैव सः ॥
अनाहतं यह यस्य कास्यं (श्य) दध(ह)ति देहिनः ।
चन्द्रस्तीक्षणो मृदुश्चार्को यसा स्यात्तं विवर्जयेत् ॥
अप्रधातुः प्रधातुर्वा स्वस्थो वाऽय(थ)दिवाकरः ।
यश्चन्दनमिवावा(भा)ति न स जीवति तादृशः ॥
यूथिकोत्पन्नगण्डश्च वाति यश्चापि वर्मवत्(?) ।
अभक्तस्तसि मे बाल्ययावाति न सजीवति(१)॥
विषद्भिः कुरुते सख्यं यः प्रियर्याति बिप्रियम् ।
अकस्मात्कुप्यते यस्तु परतं तसा जीवितम् ॥

·115
मेल-संहिता
एभिरेवंविधैलिइरन्यैश्चापि यथायथम् ।
नोपक्रमेत मेधावी भिषगन्वितमारुतम् ॥
एतद्भिषगरिष्टानां यो ज्ञानमनुबुध्यते ।
यथोक्त वेद वेदायुः स भिषक् शास्त्रकोविदः ॥
इत्याह भगवानाने यः।
इति भेले इन्द्रिये हादशोऽध्यायः ॥
इति भेलसंहितायां इन्द्रियस्थानं समाप्तम् ।

·अथ चिकित्सास्थानम् ॥
अथात एकादशसर्पिष्क व्याख्यास्याम इति
ह स्माह भगवानात्रेयः ।
( ज्वरोत्पत्तिः ।)
अकल्पन्न यज्ञाङ्ग पुरा दक्षस्त्रिशूलिने ।
तस्मात् प्रणाशयामास:यज्ञं दक्षस्य शङ्करः ॥
तं च नाशयता यज्ञ देव्याः प्रियचिकोर्षया
क्रोधनोषणं विनिश्वस्य तान् लोकान् व्यापितो ज्वरः ॥
(ज्वरगुणाः ।)
स एष सन्तापयतिजगत्स्थावरजङ्गमम् ।
निधने चापि भूतानां नान्यो हेतुर्विना ज्वरात् ॥
यावन्तोऽन्ये समाख्याताः व्याधयस्तु शरीरिणाम् ।
संवत्सरेण ते नन्ति सद्यः प्राणहरो ज्वरः ॥
रोगानि(नौ) कस्य सर्वस्य ज्वरो राजा प्रकीर्तितः ।
ज्वरयत्येष भूतानि तस्मात् ज्वर इति स्मृतः
शारीरमानसानां च रोगाणां प्रद(थ)रो(मो) ज्वरः ।
( ज्वरविभागः ।)
तस्मात् प्रथमतस्तस्य प्रवच्यामि चिकित्सितम् ॥
उक्तरूपसमुत्थाना ज्वर(1)श्चाष्टौ प्रकीर्तिताः ।
शीतश्चोष्णश्च नियत समा(न्त)सा(तोऽ)न्नी(नि)यतो ज्वरः(१) ।
(१) वातपित्तात्मक शीतसृष्ण वातकफात्मक इति चरकसंहिता।

·भल-संहिता
117
(समासेन ज्वरचिकित्सा।)
शीतोष्ण क्रियां कुर्यादातश्लेष्म(...कफा)त्मक...(न:)।
उष्णस्यैकान्तपित्तस्य शीतां कुर्यात् क्रियां भिषक् ॥
वायुरामाशयात् पूर्वमूभाणं समुदीरयत्न्) ।
वगतो रोम(ष) मापन्न: संहर्षयति मानबम् ॥
स तु पित्तानुबन्धेन तेजसा परिपाचितः ।
प्रामोति विलयं श्लेष्मा सम्बन्धेनेव तोयदः ॥
शान्त(न्ते)शीते पुनर्दाहं पित्तात् प्राप्नोति मानवः ।
उत्पित्तमिन्धनीभूतं पुनर्व(द)हति पावकः ॥
गतवेगोऽ निलः पश्चादूष्मा(म)णं (णा) परिपाचितः ।
खमेव पचतं स्थानं अ()नुलोम्यं च गच्छति ॥
एवं ज्वरमवाप्नोति एवमेव च मुच्यते ।
एतबुद्धिमतां प्रोक्त समासेन चिकित्सितम् ॥
(विस्तरेण ज्वरचिकित्सोपक्रमः ।)
दुर्लभा बुद्धिमन्तस्तु तस्मादच्यामि विस्तरम् ।
एकादशप्रकारं हि ज्वलि(रि)तानां चिकित्सितम् ॥
सर्पिश्चैकादशं विद्यात् तस्मै विस्तरतः शृणु ।
सिद्धास्मि(स्त)ता(था) कषायाश्च लेहः पाचनिकानि च ॥
चूर्णप्रदेहास्मेकाश्च वटिका मोदकाः पयः ।
सर्पिश्चैकादशं प्रोक्तं सिद्धमाममथापि च ॥
( ज्वरितस्य पित्तचिकित्सावसरः ।
एषां प्रयोगं वच्यामि वीर्याणि च पृथक् पृथक् ।
आमाशयं दूषयित्वा मृदुकत्वा च पावकम् ॥
रक्तं मांसं च सन्दृष्य देहिनां जायते ज्वरः ।
श्लेमाणमनिलं चैव जित्वा पित्तं तु देहिनाम् ॥
करोति यस्मादूभाणं तस्मात् ज्वलि(रि)त उच्यते ।
वायुः पित्तेन संस्पृष्टः श्लेष्मा वा पित्तमूर्छितः ॥
जमाण' कुरुते यस्मात्तदा पित्तमुपाचरेत् ।

·118
BHELA SAMHITA
(पित्तोपशमनार्थमुष्णोदकपानम् ।)
दृष्यते सोष्णसलिलं देयं दोषविपाचनम् ॥
ज्वरघ्नं दीपनीयं च कफपित्तानिलापहम् ।
स्रोतसां शोधनं चैव रुचिन्वे(भे)दकरं नृणाम् ॥
दीप्यमाने हि कायानी(ग्नौ) श्लेष्मा वायुश्च शाम्यतः ।
तयोश्चाप्यानुलोम्यत्वात्तत्पित्तमुपशाम्यति ॥
तस्माटुष्णोदकं पेयं श्रेष्ठमाहुनेवज्वर ।
( शीतोदकपाने दोषाः)
शीतं हि सलिलं तेषां न देयं स्यात् कदाचन ॥
शोतं हि सलिलं पोतं कोपयेत् कफमारुती।
कुर्याद्भूयोऽग्निमृदुतां स्तमित्यमरुचिं तथा ॥
कामं(च)तिक्त(क:)स्मि हितं कथितशीतलम् ।
(शीतज्वरचिकित्सोपसंहारः ।)
तेषां सामौकतं पानं याचाप्यकान्तशीतला ॥
भोजनार्थ हि षडानं पेया देया बुभुक्षिते ।
क्षुत्पिपासोपहा पथ्या शकन्भूनानिलादिहा ॥
औष्णाहातकफी हन्यात् लघुत्वात् परमेव च ।
हृविधाविधिभुक्तातु साखेदावपिमारयेत्(?) ॥
तस्मात् ज्वरेषु सर्वेषु ज्यरमुक्त च मानवे ।
पाय.
शीतज्वरहरं कृत्स्नमुक्तमिवं चिकित्सितम् ॥
(ज्वरितस्य भोज्याभोज्यविवेकः ।)
अथ अर्व प्रवच्यामि भोज्याभोज्यं सविस्तरम् ।
शालयः षष्टिकाश्चैव नीवासस्सप्रमोदकाः ॥
यवानविलतिश्चापि भोजनेषु हिता सदा।
कपिञ्जलास्महरिणा वार्ताका कालपुच्छकाः ॥

·भेल-संहिता
119
एणा वर्तिरकाश्चैव जागला ज्वलि(रित हिताः ।
मुगाढकोमसूराणां सति(तो)नानां तथैव च ॥
सिद्धास्सूपा प्रशस्यन्ते यूषाश्च ज्वरनाशनाः ।
उ(क)ष्णप्र(बी)होन् सयवकान् सक्तुकान् चित्रकानपि
माषान् तिलाँश्चोष्णवौयान् ज्वरितः परिवर्जयेत् ।
ग्राम्याऽऽसू(नू पोदकं मांसं त(मौ)तो र) भे(भ्र) गव्यमाहिष(पं)॥
छागतोरणवाराहं दधि शुक्तं च वर्जयेत्।
पिष्टान्नानि च सर्वाणि शाकानि विविधानि च ॥
विदाहान्युष्णवीर्याणि ज्वरितः परिवर्जयेत् ।
बहिणस्तित्तिरिक्रौञ्चान् कपोतान्न(व) च(न) कुकुटान् ॥
पञ्चैतान्विष्किरानुष्णान् ज्वरितः परिवर्जयेत् ।
( ज्वरितस्य वमनादिकालः ।)
र(व)मने च वि(रे) के च स्नेहन लङ्घन तथा ॥
प्रोक्ता में वरिण: काला(:) सूत्रस्थान न(स) विस्तराः ।
(ज्वरितस्योत्साहाथ कथादिकथनावश्यकता।)
अमात्याचालयश्चापि सुहृदश्चानुशासिनः ॥
छन्दोज्ञा मतिसंपन्नाः (शास्त्र)ज्ञानेषु कोविदाः ।
ते वदेयुः कथाचित्रा धर्मकामार्थसंहिताः ॥
आतुरस्य विनोदाथै तन्द्राशोकविनाशनाः ।
दारुणाश्च मनोज्ञाश्च नरप्रीतिविवर्धनाः ॥
पित्तव्याधिपरीतानां कथाश्च परिवर्जयेत् ।
उत्साहमेव जनयेदातुरस्य चिकित्सकः ॥
उदग्रस्य हि भैषज्यममृतत्वाय कल्पते ।
चन्द्राननाः पीनकुचाः सुरम्भाः शुलवाससः ॥
रुजालमविनाशार्थ उपासीनाश्च योषितः ।
(ज्वरितवर्जनौयानि।)
अत्याशनमतिस्थानमतिचंक्रमणानि च ॥

·120
BHELA SAMHITA
ज्वरितो वर्जयेन्नित्यं प्राणानश्च सर्वशः ।
क्रोधं स्त्रियं चंक्रमणं दिवा स्वप्नादि भीषणम् ॥
( ज्वरपुनर्भवनिमित्तम् ।)
गुरुण्यध्वविरुद्धानि व्यायामो वेगदारुणम् ।
प्रदुष्टो मारुतः पानं निशि जागरणच यत् ॥
कारणान्युपशान्तस्य ज्वरस्य प्रभवे पुनः ।
नखे(च)नं ना(ना)पयेज्जन्तुः सहसा ज्वरकर्शितम्
सन्दूषितां तस्य तनु पुनरावर्तते ज्वरः ।
महेश्वर:(र)क्रोधभवो ज्वरः प्रोक्तो महर्षिभिः ॥
( ज्वरशान्त्यर्थ पूजाहोमादिः ।)
तस्माज्ज्वरविमोक्षार्थ पूजयेदृषभध्वजम् ।
खानादिशान्तयो होमा व्रतानि नियमो यमः ॥
र(श)स्यन्ते चेष(ट)य: काम्या वेदोता ज्वरनाशनाः ।
रोगाधिपतिरुग्रो(ग्रो)जाव्याधीनां प्रसवो ज्वरः ॥
सर्वभूतान्तको घोरो हताशात्मा ज्वरः स्मृतः ।
प्रसङ्गया(त्) दुश्चिकित्यः स्यात् भिषग्भिः पापसंभवः ॥
तस्माद्दे(ई)हो(दो)स्थितमन्त्रहामैच विनिवर्तयेत् ।
दू(भू)तविद्यासमुत्पन्नं चण्डकर्म ज्वरापहम् ॥
तत्कार्यं भूतवैद्येन तथा नाविशत(ति)ज्वरः ।
रूद्रभक्तेन शुचिना वैद्यनाथ तपखिना ॥
प्रयतेन प्रयोक्तव्य चि(शीतज्वरचिकित्सितम् ।
इत्याह भगवानात्रेयः।
इति भेले चिकित्सिते प्रथमोऽध्यायः ।

·अथातो विषमज्वरचिकित्सितं व्याख्यास्याम इति
ह स्माह भगवानात्यः ।
(विषमज्वरनिमित्तविचिकित्सा ।)
केचिदातात्मका(क) प्राहुः भिषजो विषमज्वरम्।
सनिपातोद्भवं केचिदपरे पित्तसंभवम् ॥
श्लेषजं वपर प्राहुः अपर भूतसंभवम् ।
जन्मनक्षत्रपोडाभिरपर दैवचिन्तकाः ॥
ई(ह)शोऽत्र विकाराणां मतयोऽथ पृथिग्विधाः ।
(विषमज्वरस्य सन्निपातोद्भवत्वम् ।)
सन्निपातोद्भवं ह्येतदहं वक्ष्यामि हेतुभिः ।
पक्काशयस्थः पवनो ह्यस्थिमज्जगतं(त:) तथा।
कुपितः कोपयत्याशु श्लेष्माण पित्तमेव च ॥
स गम्भीरसमुत्पब्रस्थानतन्त्रत्रयो महान् ।
अन्येदुष्क(क) का(स)न्तरि(त)ता(क) कुर्यादापि
चतुर्वि )ध(क)म् ॥
(विषमज्वरेण धातुदोषनमः ।)
मज्जानमस्थि मेदश्च दूषयेत् प्रथमेऽहनि ।
हितीयेऽहनि संप्राप्त दूषयेन्मांसशोणितम् ॥
ततस्तृतीये दिबसे दूषयेत् कफमारुतौ ।
अभिगम्य तप(तः)श्चि(पि)त्तं दूषयेषु चतुर्थक(क:) ॥
ज्वरोऽयं प्राणिनां देहे रौद्रो माहेश्वरस्तथा।
प्रयतेत प्रशान्तौ तु तस्मादस्य विचक्षणः ॥
(विषमज्वरे शोषोपचारः ।)
गम्भीरस्थान संभूतो धौतसङ्कर दूषितः ।
तस्माच्चतुर्थको नाम म(य)श्चि(चि)कित्सेत मोहतः ॥
16

·122
BHELA SAMHITA
शोषयत्येष भूतानि दारुणो विषमज्वरः ।
तस्माच्छोषोपचारेण कुर्यात्तस्य चिकित्सितम् ॥
(मेहनादि चिकित्सा।)
त्रिफलाधौतसिद्धेन तेन मतिमान् भिषक् ।
स्नेहयेत्त यथान्यायं युक्त्या विषतेन वा ॥
स्रंसयेत्तमधोभागं यथा व्याधिबलाबलम् ।
दोषेष्वामाशयस्थेषु कारयेहमनं भिषक् ॥
आस्थापनं च कुर्वीत तथाचाप्य(नु वासनम्) ।
(महापञ्चगव्यतम् ।)
(१) एतन्महापञ्चगव्य विख्यातं सर्पिरुत्तमम् ॥
चतुर्थक मोक्षयति मन्त्रसिद्धियुतो यदा(था)।
खयर्थं पाण्डुरोगं च प्लीहानं सभगन्धरम् ।
उदराणि तथा गुल्मान् कामिलां चापकर्षति ॥
(पञ्चगव्यष्टतम् ।)
शक्ट्रसं पयोमूत्र दधि सर्पिश्च पाचयेत् ।
तत्पञ्चगव्य शमयेत् ध्वयपाण्डुताज्वरम् ॥
(वषटतम् ।)
समूलपत्रशाखस्य शतं कृत्वा वृषस्य ते ।
जलद्रोण विदग्धव्यं अष्टभागावशेषितम् ॥
(१) हे पञ्चमूल्यौ त्रिफला रजन्यौ कुटजत्वचम् ।
सप्तपर्णमपामार्ग नीलिनौं कटुरीहिनौम् ।।
शम्याकं फलामूलं च पौष्करं सदुरालभम् ।
हिपलानि जलद्रोणे पक्वा पादावशेषिते ।।
भार्गी पाठां विकटुकं विकृतां निचुलानि च ।
श्रेयसीमादकौमूवी दन्ती भृनिम्बचित्र को ।।
हे शारिवे रोहिषं च भूतीकामदयन्तिकाम् ।
क्षिपेत् पिष्वाक्षमावाणि तैः प्रस्थं सपिष: पचेत् ।।
गोशकद्रसदध्यम्न क्षौरमूवैश्च तत्समैः ।।

·भेल-संहिता
123
गर्भेण वृषपुष्पाणामाढकं सर्पिषः पच(चेत्) ।
तसिद्धं पाययेद्युक्त्या मधुपादसमन्वितम् ॥
कासं श्वासं पाण्डुरोगं ढतीयकचतुर्थको ।
रक्तपित्त क्षयं चैव वि(व)षसर्पिनियच्छति ॥
(पञ्चकोलघृतम्।)
नागरं सैन्धवं चव्यं पिप्पलिक्षारचित्रको।
तेषां (तु) पलिकैर्भागः पृतप्रस्थं बिपाचयेत् ॥
क्षीरप्रस्थेन संयोज्य शनैर्मुद्दग्निना पचेत् ।
एतेन गुल्मा शाम्यन्ति कुष्ठानि जठराणि च ॥
ज्वर च विषमे पेयं लोहखयथ देहिनाम् ।
शूले पाण्डामये चैव ग्रहणो दोपनेषु च ॥
अर्ध्ववाताच ये केचित्सर्वेमौषधं परम् ।
(अषणादि घृतम् ।)
अषणं चित्रकं हिंसा विलङ्गानि हरीतकीम् ॥
विभौतकान्यामलकं चिरिबिल्व त्वचं तथा।
दशैतानि समांशानि लक्षणान्यक्षसमानि च ॥
तैः पाचयेद्धृतप्रस्थं सम्यक् क्षय नष(घ) (त्त)(ये)।
ग्ट(अ)हणो दीप्यते तेन वातगुल्मच शाम्यति ॥
अर्शना(सां) शमनं चैव गुड(द)शोफे च पूजितम् ।
एतदेव हि वै श्रेष्ठमुदावर्ते घृतं भवेत् ॥
(महापद्म तेलम् ।)
दर्भवतसमूलानि चन्दनं मधुकं बला।
फेनिला पद्मकोशीर उभे च कमलोत्पले ॥
किंशुकाभि भागाःस्युः पृथक् पञ्चवतीनकाः (१) ।
ब(ज)लद्रोण विपक्तव्यं चतुर्भागावशेषितम् ॥
जीवकर्षभकां मैदां लोध्रलामज्जक तथा ।
कालेयक सप्रियसं दद्यात् केसरमेव च ॥

·124
BHELA SAMHITA
त्रिपुण्डरीक लोभ्रं च पद्मकं पद्मकैसरम् ।
सुरभि कुश्मं चैव मञ्जिष्ठां मदयन्तिकाम् ॥
माचीपत्त्रं च तुल्यानि दिगुणं कुगुमं भवेत् ।
चतुर्गुणां च मञ्जिष्ठां सौवीरं स्नेहसम्मितम् ॥
तेलप्रस्थं पचेतेन कषायेनार्धपषितम् ।
एतदभ्यञ्जनं तैलं विषमज्वरनाशनम् ॥
महापद्मसमाख्यातमेतत् सर्वज्वरापहम् ।
वातपित्तोद्भवं क्षिप्रं ज्वरमेतन्नियच्छति ॥
(महापशाच कृतम् ।)
नायमाणां जयां वीरां नाकुलौं गन्धनाकुलीम् ।
कायस्थां च पयस्थां च चो(चो)रकं स फलंकषम् ॥
वारि(ति) छत्रजटिला सूकर(रों) क(म)कटिं(टौं) तथा।
आरलि (टौं) पूतना केशी वचा कटुकरोहिणीम् ॥
महापुरुषदन्तां च वृश्चिकालौं कलु(टु)म्म(म्भ)रोम् ।
सिदमेतद् कृतं पेयं चातुर्थकविनाशनम् ॥
महापैशाचिकं नाम सपिरेतज्ज्वरापहम् ।
भूतग्रहानपस्मारा(नु)न्मादांश्चापकर्षति ॥
(बायमाणादि प्रदेहः ।।
एतैरेवौषधगणैः प्रदेई कारयेद्भिषक् ।
धूपयेज्ज्वरितं चैव तदा संपद्यते सुखम् ॥
(सानहोमादिकम् )।
बलयशान्तिकर्माणि होमस्वस्त्ययनानि च ।
सानानि चोपवासश्च शमयन्ति चतुर्थकम् ॥
स्रष्टारं चास्य रोगस्य भूताधिपतिमच्युतम् ।
पूजयश्चापि गच्छेच्च श्मशाने वृषभध्वजम् ।

·भेल-संहिता
125
भूतविद्यासमुत्पन्न(व)न्ध(न्द)नेस्साधनैरपि ।
होमबलिविधानश्च नाशयेविषमज्वरम् ॥
इत्याह भगवानानेयः ।
इति भेले चिकित्सिते द्वितीयोऽध्यायः ।
अथातो रक्तपित्तचिकित्सितं व्याख्यास्याम इति
ह स्माह भगवानानेयः ।
(रक्तपित्तनिमित्तानि।)
जर्वचाधश्च मानां रक्तपित्तं प्रवर्तते ।
अध(त)स्तद्विविधा प्रोता चिकित्सा रक्तपित्तिनः ॥
अत्यम्ललवणो(णा)हारात्सततातपसेवनात् ।
उपवासो(सात्) भ्रमात् त्रासाविरुद्धाद्यशनादिभिः ॥
तिलपिण्याकशाकानां तथा पिष्टक(१)तस्य च ।
पित्तलानां च सर्वेषां मस्यादीनां च सेवनात् ॥
अचाधश्चक (२) पित्त रक्तपित्तं प्रवर्तते ।
(रक्तपित्तलक्षणम् ।)
घ्राणकर्णाक्षिमुखतः पायुतो मेढ़तस्तथा ।
निष्ठीवति सरक्तं च तिक्तमम्लमथापि वा।
न च तत्वे(त्प)तितं भूमौ भक्षयन्ति पिपीलिकाः ॥
मक्षिका वापि तिक्तत्वात् शुष्क पित्तं च लच्यते ।
सन्दह्यते दूयते च कण्ठस्ता(लुः) च शुष्यति ॥
लोहगन्धिमुखं चास्य कण्ठे (1) धूमायते तथा।
एतान्येव त्वधोभाग लक्षणान्युपलक्षयेत् ॥

·126
BHELA SAMHITA
(साध्यासाध्यविवेकः ।)
अभागं तु साध्यं स्यादधो वै याप्यमुच्यते ।
सर्वस्त्रोतः प्रवृत्तं तु रक्तपित्तं न सिध्यति ॥
रक्तपित्तमधो भाव (गे)छर्दस्त (स्म)मुपाचरेत् ।
( रक्तपित्तपूर्वरूपाणि।)
स्वप्नेषु नित्यं पश्यन्ति शुष्कान् दग्धांश्च पादपान् ॥
लक्ष्मणा अथकेशाश्च समले प्रेष्यभोजने (?) ।
रोमाणि मुर्धजाश्चास्य विवर्धन्ते विशेषतः ॥
अवकुण्ठनशीलश्च रहः कामोत्थकोपनः ।
जुगुप्सातु(लुर)मर्षों च स्त्रीकामो दुर्बलेन्द्रियः ॥
उचिता होयते छाया तालुशोषश्च जायते ।
नानास्त्रा(ना)वः प्रतिश्याया स्वरभेदशिरोरुहः ॥
अरू च खे(स्वि)द्यतोऽत्यथै हानिश्च बलवर्णयोः ।
शिरसः परिपूर्णत्वं हस्तपाद च टुथति ॥
अरूचिश्चाविपाकश्च मूळ श्वासो मृदुज्वरः ।
क्षतोरस्कश्च कासेन निष्ठीवति सशोणितम् ॥
एतानि पूर्वरूपाणि यक्ष्मिणां कीर्तितानि च ।
षट् चैकादश चोक्तानि शुष्यतस्तानि लक्षयेत् ॥
(चिकित्याचिकित्स्यविवेकः।)
उच्छ्रितोपद्रवं मौनं पूर्वरूपैरभिद्रुतम् ।
प्रक्षीणबलमांसं च न चिकित्सेविशोषिय(ण)म् ॥
अल्पोपद्रवसंयुक्त अचिरोपद्रवोस्थितम्
द्रव्यवन्त वयस्थं च प्रत्याख्येयं न वै विदुः ।
अथास्थानुमतं पूर्व प्रवच्यामि चिकित्सितम्।
यदधीत्य भिषग् युक्त्या यशस्वगमवाप्नुयात् ॥

·भेल-संहिता
127
( शोषिलक्षणं तचिकित्सा च ।)
शोषी नित्यजुगुप्सालुः सुखशोलश्च मानवः ।
लोलो दृष्टा निकष्टानां वैद्य भेषज्यकुत्मकः ॥
तस्मात्तस्यानुकूलेन भिषजा श्व(स्व)जनेन च ।
असंभ्रान्तेन युक्तेन प्रयोक्ताय्य चिकिसितम् ॥
शोषिणो यो(ब)ब(लि)नस्तस्य पञ्चकर्म विधीयते
तदेव क्षीणमांसस्य प्रयुक्त विषमं भवेत् ॥
(शोषिणी भोज्यानि धान्यानि।)
तस्य संशुद्धकायस्य भोजनान्युपकल्पयेत् ।
कलमान् दीर्घशूकांश्च रक्तशालीन् सषष्टिकान् ॥
यवा विकतोयापि जाइलांश्च मृगद्दिजान् ।
भोजनेषु प्रशंसन्ति मुगान् सूपार्ध (ग)मेव च ॥
संवत्सरस्थितं धान्य भोजन शोषिणां हितम् ।
तद्धि वीर्यादहीनं स्यान्मांसं सद्योहतं च यत् ॥
( शोषिणो भच्यानि मांसानि।)
विशेषतश्च मांसानि नव्यादबलवासिनाम् ।
शोषी नित्यं निषेवेत मद्यानि विविधानि च ॥
( शोषखभावः ।)
श्लेष्मा देहे विवद्धेऽपि वायुना सुसमीरितः ।
पित्त रक्तं च सन्दृष्य स्रोतांसु (स्यू)ध्वं रुणद्धि हि ॥
ते परस्परसंरुद्धा धातवः पवनेरिताः ।
कफप्रधाना रुन्धन्ति सर्वा
हास्मिराः ॥
त(य)हा ता रसवाहिन्यः शोता ह(हर(द)यबाधकाः ।
रसमाहारजातानां न वहन्ति यथा पुरा ॥
तस्य भुक्तन रक्ताय न मांसाय च कल्पते ।
न च मेधो(दोऽ)स्ति (स्थि) सु(म)ज (ज्ज)भ्यो न शुक्लत्वाय
देहिनाम् ॥

·128
BHELA SAMHITA
तेषामधातूनां बद्धानां रसनेष्वधः ।
भुञ्जानानामपि सरोगाणि गात्राणि देहिनाम् ॥
हेतुना तेन शुष्यन्ति शुष्यतां शोषव(य)न्ति च ।
(शोषे क्रव्यादमांसस्य मद्यस्य च विशेषः ।)
एतत् शोषस्य शोषत्वमुक्तमाहुर्मनीषिणः ॥
सत्वष्वतिप्रमाथित्वं व्यालकर्म यथापदौ (१) ।
मांसान्यपि तथा तेषां स्रोतोभिर्विर(च)च(र)त्य (न्य) पि ॥
क्रोधयन्ति प्रमाथित्वात् स्रोतांसि प्रथितान्यपि ।
तस्मात् क्रव्यादमांसानि शोषीय(: सोऽ)वशीलयेत् ॥
रहस्यमेतद्वैद्यानां उपदिष्टं चिकित्सकैः ।
मद्यं क्रव्यादमांसं च शोषिणाममृतोपमम् ॥
(कादि मांसस्येणादिमांसव्यपदेशन दापनम् ।)
का शृगाला ऋक्षोश्व सिंहव्याघ्रस (रोस)का:(पा:)।
एणशब्द न दातव्या नानाद्रव्याभिसंस्मृताः ॥
ग्रधान् सहसानुलूकान् मण्डकान् श्येनवायसान् ।
दद्यादहिणशब्देन मद्यं च नियतं पिबेत् ॥
आखुमार्जारलोमांच विजिह्वान शल्यकानपि ।
नकुलानलचूडांश्च भक्षयेपि(दि) सुसंस्कृतान् ॥
अन्यमांसापदेशेन मांसान्येतानि दापयेत् ।
जुगुप्सया वा वमति वा (वि)पाकेत्यवहितं भवेत् ॥
तस्माद्रहस्यसिद्धानि मांसान्येतानि भक्षयेत् ।
(क्रव्यादादि घृतम्।)
बिलेशयक्रव्यभुजां भिषङ् मांसानि लाभतः ॥
तोयद्रोणषु दशसु तुलामथ विपाच येत् ।
अष्टभागावशिष्टं तु रसं विस्त्रावयेभिषक् ॥
गर्भण जीवनीयानां सपिट्रीणं विपाचयेत् ।
तत् पिबेन्मावतस्मर्पिर्मासं सेनैव साधयेत् ॥

·भेल-संहिता
129
कासं खासं सहद्रोगं ज्वरं पाखरुजामपि ।
श्खयथु स्वरभेदं च शोषिणामपकर्षति ॥
( पञ्चमूल्यादि रसायनम् ।)
पञ्चमूलि(लो)म(था)इखां गोलीमों मधुकं बला ।
विपाचयेञ्जलट्रोण चतुर्भागावशेषितम् ॥
तत्कषाय(य) जल(ले) पूर्वा (व)तप्रस्थं विपाचयेत् ।
चतुर्गुणेन पयसा जीवनौयय वि(वै)षमैः ॥
विदार्यामलकानां तु तथैवेक्षुरसस्य च ।
दद्यादृतसमान् भागान् तत् पचेन्मृदुनाऽग्निना ॥
रसायनमिति ख्यातं तत् सर्पिश्च क्षयापहम् ।
हृद्रोगक्षतकासानां क्षयानां च निवारणम् ॥
(गुडसर्पिौंदकादिः ।)
अतस्मर्पिगुंड' कुर्यात् शर्करामधुसंयुतम् ।
गोधूमचूर्णेन सह मोदकान् वापि कारयेत् ॥
पूर्वोक्तेषु बिकारेषु शोषिणाममृतोपमम् ।
क्षौरानुपानभक्षास्ति (स्तु) मोदका बलवर्धनाः
मद्यानुपानाः सेव्यास्ते शोष(:) श्लेष्माधिको यदि।
(लमाधिकशोषे तिल मोदकः ।)
प्रस्थाधैं दी(धौ)तलुचितं तिलानां कल्कपषितम् ॥
तोयप्रस्थेन संयोज्य वृतप्रस्थं विप्य(पा)चयेत् ।
अथ सिहं च पूतं च पुनस्तहिपचेडुतम् ॥
सहक्रव्यादमांसेन क्षौरणेह च सर्वशः ।
बिल्वमात्रेण पिण्डेन भा(पा)वनेव(न) सदाम्बुना ॥
जाङ्गलेन च मांसेन सुक्क(शृ)तेन विधानवि(व)त् ।
अथ सिच पूतं च पुनरग्नावधियेत् ॥
प्रस्थेन पयसा साधे सम्यगिक्षुरसाढके ।
विदारौं मुगपर्णीच माषपर्णीसेस्कम् ॥
17

·130
BHELA SAMHITA
शृङ्गाटकमृणालानि पद्मबीजं सजीवकम् ।
क्षौरशुक्लां समूषकां(भां) मोदां समधुकां तथा ॥
पयस्यां क्षौरकाकोलों कन्दं नीलोत्पलस्य च ।
सह तालकदम्बेन कल्काँस्तानक्षसम्मितान् ॥
तस्मिन्नालोय तत्सर्वं विपचेन्मृटुनाग्निना ।
तत्सिई सावयित्वा तु निर्वातं स्याद्यथामृतम् ॥
ततः प्रा(प)णा(श्चा)(ह)नीभूतं खे(ख)जनाभिप्रमन्ययेत्।
अथात्र शर्कराचूर्णं पञ्चा(था)त्पि(प)लकसस्मितम् ॥
मथ्यमानं ततो दद्यात्वा दत्वा च मन्थयेत् ।
गन्धार्थं चान दीयं स्यात् चूर्ण त्वज्ञा(ड्ना)न(ग)पुष्पयोः ।
एकीभूतं तथा रात्रिमकोपरि वसेदथ ।
अक्षप्रमाणसंस्थानाः कार्यास्तु मोदकास्तदा ॥
यवगोधूमचूर्णाम्यां तुगाक्षौर्यवचूर्णताम्
भक्षयेन्मोदकाम् काले क्षीरपानं पिबेत् पुनः ॥
यक्ष्माण शमयन्त्येते वृक्षामि(निन्द्राशनिर्यथा।
अमृग्धरं क्षतं क्षीण हृद्रोगं विषमज्वरम् ॥
उन्मादं रक्तपित्त च कासं चैतन साध(द)येत् ।
( अश्वत्थ मूलादिमोदकः ।)
अश्वस्थस्याथ मूलानि शृङ्गानि सफलानि च ॥
शतावरों पृश्चिपर्णी बृहतों कण्टकारिका(म्) ।
गोलोमों श्रेयसी काला शारिबां स पुनर्नवाम् ॥
क्षौरदेणेषु दशसु कुहितानि विपाचयेत् ।
त्वक्षि(क्क्षी)त(रं) शीतलं पूतं खजि(ज)नाभि प्रमन्थयेत् ।
यत्तत्र सर्जाियत तदु.. विपाचयेत् (१) ।
भैषज्यानि च पिष्टानि तत्रेमानि समाचरेत् ॥
मधुकं मधुलि(लो)द्राक्षां मैदां वृषभजीरको।
तालमज्जास्सलामी(म)चं (ज) तथा पुष्करजी बो)जकम् ॥

·भल-संहिता 131 जोवन्ति(न्ती)वायमाणां च मधुकानि कशेरूकाम् । नीलोत्पल पुण्डरीक वार्ताकानपि चोच्चटाम् ॥ काश(श्म)र्यामलकेतूणां विदार्या स्वरसस्य वा । तत्सिई दापयेत् पूतं कलशे राजते दृढे ॥ तुलाध शर्करायाश्च दत्वा चैवाभिमन्थयेत् । पलिकां च तुगाक्षीर्याः प्रस्थं प्रस्थं च माक्षिकात् ॥ अप्त(ब)गुप्ताफलं(लस्य) स्यागुडस्य मरी(रि)चि(च)स्य च। उच्चधि(टे)क्षुरसाभ्यां च हौ प्रस्थो तत्र दापयेत् ॥ त्वगेलानागपुष्पाणां चूर्णं तत्र प्रदापयेत् । बळि(टि)कान्मोदकान् कृत्वा स्थापयेन्मृण्मयेन वै। (उक्तवटिकादिसेवनार्थं परिमाणगुणदयः ।) अभीयात्तत्फ(प)लं काल्यौं सायं भूयःव(प)लं नरः ॥ शयनं मृदु सेवेत ब्रह्मचारी समाहितः । कर्मणाऽनेन नियतं यक्ष्माणमपकर्षति ॥ संबह्वयति पुष्पं (ष्ट) च पुरुषं दुर्वि(ब)त(ले)न्द्रियम् । वाजीकरणमप्येतं(तत्) नराणां क्षौणरेतसाम् ॥ स्त्रीभिहता भारहता जोणाश्चातीतयौवनाः क्षीणमांसा क्षीणबला ये चादक्षिणशोणिताः ॥ पित्तरोग रक्तपित्त शोषे दोषज्वर तथा । हतेन्द्रिया नष्टशुक्ला रक्तकण्ठाश्च ये स्मृताः ॥ अशक्त (1) मन्दकाये(याः) च नाति(पु)टेन्द्रिये(या) नराः । पुनर्नवा(वाँ)स्तान् कुरुते योगो(s)यममृतोपमः ॥ अपस्मारानथोन्मादान् हृद्रोगानपि तन्द्रिकाम् । तेजोवाऽपहृतं तेषां भूतधर्मेण केनचित् ॥ क्षीरानुपानात्तब्बन्ति सद्य:शोषं हि मोच(द) काः । न्या(व्या)कुलाद्यत्र धातूनां शोषिणां मन्ददेहिनाम् ॥ अपि योगशतेनापि दुःखमेव चिकित्सितम् । तस्माद्रसायनविधि वर्धमाने क्षये भिषक् ॥ - ·132. BHELA SAMHITA संवत्सरं स(श)रम(ह)तुमयनं वा समाचरेत् । (१)पिमलोवर्धमान.. प्रशस्तं वस्तिकम्मणि ॥ ( सुकुमारतैलम् तहुणाञ्च ।) वातव्याधिषु सर्वेषु क्षतक्षीणे शिरोग्रहे। पार्श्वशूले प्रमेहे च गुल्म ना(सा) भगन्धरे ॥ युतभग्नाङ्गहीनानां कासे खासे च हृद्हे। ज्वरातिसारष्वरुची कर्णभेद स्वरक्षये। (२)सुकुमारमिदं तेलं बालवृद्धसुखावहम् । एतद्धि वृष्य बल्यं च मां(र)स(क)मांसविवर्धनम् ॥ स्वरवर्णकरं चैव शोषिणाममृतोपमम् । निष्पक(क) चास्य तैलस्य सम्यक् सिद्धस्य यो(यत्) भवेत् ॥ (१) क्रमहड्या दशाहानि दशपेप्पलिक दिनम । वर्षयेत् पयसा साध तथैवापनयेत् पुनः ।। जौणें जीर्ण च भुंजीत षष्टिकं क्षौरसर्पिषा। पिप्पलौनां सहस्रस्य प्रयोगोऽय रसायनम् ।। पिष्टास्ता बलिभिः सेव्याः एता: मध्यबलैनरैः शौतीकता हखबलोज्या दोषामयान् प्रति ।। दशपैम्पलिकः श्रेष्ठ: मध्यमः षट प्रकीर्तितः । प्रयोगो यस्त्रिपर्यन्तः स कनौयान् स चाबलेः ।। हणं स्थैर्यमायुष्टं प्लीहोदरविनाशनम् । वयसः स्थापनं मध्यं पिप्पलीनां रसायनम ।। इति चरक संहिता--चिकि-१२शाध्याये पिप्पलौवर्धमानरसायनप्रयोग उक्तः । (२). मधूकस्य शतं द्राक्षा खजूराणि परुषकम् । मधूकौदनपक्यौ च प्रस्थं मुन्नातकस्य च ।। काश्मUढकमित्येतच्चतुट्रोणे पचेदपाम् । शेषेऽऽष्टभागे पूते च तस्मिंस्तैलाढकं पचेत् ।। कथामलक काश्मयविदारीक्षुरसैः ममः । चतुलॊणेन पयसा कल्क' दत्वा पलोन्मितम् ।। कदम्बामलकाचोट पद्मबीजकशेरुकम् । Vाटक ङ्गाबेरं लवणं पिप्पलों सितां ॥

·भेल-संहिता 133 उदखिदिव दध्यर्थं सोऽपि कत्यकरो भवेत् । एकादश च षट् चैव शोषिजं (णां) य उपद्रवाः ॥ सुकुमारं प्रशमयेत् मेघोऽग्नीनिव वृष्टिमान् । (शतपाकसुकुमारतैलं तद्गुणाश्च ।) लुञ्चितानां तिलानां तु तैलप्रस्थं विपाचयेत् ॥ पलं तु मधुकस्थात्र गर्भ क्षीरं चतुर्गुणम् । मृदुवा(पा)कि(क)ञ्च तत्सिई भूय एव विपाचयेत् ॥ चतुर्गुणेन पयसा मधुकस्य फ(प)लेन च । एतेन विधिना चैव मधुकस्य शते(तं) पचेत् ॥ शतकत्वा(त्वः) विपक्त (क्क)(तु)शतपाकमिति स्मृतम् । पानाभ्यञ्जननस्येषु वस्ती व्यञ्जनसाधने ॥ भोजने चामृतप्रख्यं नराणां राजयक्ष्मिणाम् । हट्रोगे तालुशोषं च पार्खशूलं प्रतान(नि)क(का)म् ॥ तृष्णामुन्मादवीस कासं खासमसृग्धरम् । रक्तपित्तं प्रवृद्धं च सर्वतो भागमूच्छितम् ॥ कामिला पांडुरोगं च पानादेतन्त्रियच्छति मुखवा(पा)काक्षिवा(पा)कौ च बाधिय कर्णवेदनाम् ॥ नतान्धं तिमित(रं) काचं लिङ्गनाशं . राचयम्(?) । विडालिका पूतिनस्य शिरोरोगं शिरीग्रहम् ॥ नस्यः(स्य) कृत:(तं) प्रणं(णु)दति खातित्यं पलितानि च । अधोभागे रक्तपित्ते रतार्श(:)सु भगन्धर ॥ जीवनीयैश्च संसिद्धं क्षौद्रप्रस्थेन संसृजत् । नस्याभ्य'जनपानेषु वस्तौ चापि नियोजयेत् ।। वातव्याधिषु सर्वेषु मन्यास्तंभ हनुग्रह । सर्वाङ्गकाङ्गवाते च क्षतक्षीणे क्षतज्वर ।। सुकुमारकमित्येत् वातासामयनाशनम् । स्थिरवर्णकरं यतदारोग्यबलपुष्टिदम् ॥ इति चरक संहिता २१ अध्याये वर्तते। तत् सर्वमत्रानुसन्धेयम् । यतोऽचापूर्णः सुकुमारतख प्रयागी दृश्यते इति सूच्यते'।

·134 BHELA SAMHITA सर्वगाबगते वाते रक्तपित्तसमुद्भवे । अप्रजासु च नारोषु पुंसां नष्टे च रेतसि ॥ जानुत्रिकविकुलेषु प्रशस्त वस्तिकर्मणि । ब(स)ह(हा)वरोधा स्त्रीनित्याः तेषां वृष्यतमं मतम् ॥ ( सहस्रपाकसुकुमारतेलं तद्गुणाश्च ।) प्रयोगण प्रयुक्त च रसायनमनुत्तमम् । सहस्रपाकमित्येतत्कल्प नैतन साधयेत् ॥ रसायनमिदं प्राहुः नृणां वर्षसहस्रकम् । अखगन्धा ह्यपामागी नाकुली गौरसर्षपाः तिला बिल्वच कल्क स्यात्तत् क्षयोन्मर्दनं परम् । शोषशान्यर्थ होमाद्यावश्यकता। मङ्गलाचारसंयुक्तो भवेत् वस्त्ययनो नरः ॥ खानानि शान्तिहमांश्च शोषो नित्यं समाचरेत् । दृष्टयो वेदविहिता नाशना राजयक्ष्मणः ॥ तांश्च नित्यं निषेवत पूजयेदृषभध्वजम् । उपद्रवाच ये शोषे षट् चैकादश चोदिताः ॥ तेषां चिकित्सितं कुर्यात् यथाखे खे चिकित्सिते । इत्येवं प्रयतेनोक्ता राजयक्ष्म चिकित्सितम् । यशःवर्गकरं पुण्य शिष्याणामर्थसिद्धये इत्याह भगवानात्रेयः। इति भेले चिकित्सिते चतुर्थोऽध्यायः ॥(१) ॥ (१) माटकायामत्र इति चतुर्थोध्याय इति पुन: प्रकारणान्तरसमाप्तौ इति सप्तमोऽध्याय इति च लिखितं दृश्यते । तीयाध्यायस्थ समाप्तिः कुव स्यादिति विचारणाया एतत् प्रतिभाति यत् गोषिल- क्षमारंभात् पूर्व चिकित्याचिकित्स्यविवेक समाप्तानन्तरं मुद्रित भेल संहिताता १२६ तमपृष्ठे रतीया- ध्यायसमाप्तिरिति। पंचमषष्ठाध्याययोः समाप्तिस्थानं तु तवैव घट्ट भाविनि निरूपयिष्यते। सर्वव- मावकायां अवैकं पवं वटितमिति यथा लिखितं न तथाऽत्र लिखितमिति वतीयाध्यायसमाप्तिनं पूर्वमवधारितेति। -- CARE

·अथातो गुल्मचिकित्सितं व्याख्यास्याम इति
ह स्माह भगवानात्रेयः।
गुल्मपदार्थः तत्खभावश्च ।
पञ्च गुल्माः समुद्दिष्टा निदानेषु सविस्तरम् ।
गुल्मत्वं तेषु वच्यामि चिकित्सां च पृथक् पृथक् ॥
मारुतः कुपितो देहे स्रोतांस्युना सर्वशः
अभ्यागत्वा दूषयति पूर्वं पित्त कर्फ ततः ॥
दूषयत्यथ रतौंच मेदोमांसविधावपि ।
स संघातः स्थिरीभूतो गुल्मत्वमुपपद्यते ॥
दुष्टानां हन्तुकामानां परमाणभृतां यथा।
हस्त्यश्वरथयानानां सङ्घातो गुल्म इष्यते ॥
एवं देहरसादौनां धातूनां विप्रकर्षणम् ।
संसर्गों गुल्म इत्युक्त सङ्घातो गुल्म उच्यते॥
स्तम्भिनिस्तम्भिनीनां तु(१) वल्लौनां वीरुधामपि ।
सङ्घातो गहनं गुल्मस्तहगुल्मस्तु देहिनाम् ॥
अमूर्तत्वाद्धि वा तस्य संवृत्तिर्नोपजायते ।
सुधाय पित्तश्लेष्माणी मारुतो गुल्मतां व्रजेत् ॥
मधूच्छिष्टमयं पिण्ड' चिन्वन्ति भ्रमरा यथा।
तथा रो(को)टे(ठे)षु पवनो धातूंस्तान्विचिनोत्यपि ।
(तत्त-त्स्थानभेदेन गुल्मानां गुरुलघुभावः ) ।
स्थानानि तस्य गुल्मस्य शंसन्ति गुरुलाघवम्।
कुक्षिवस्तिगतो गुल्मी वातभूयिष्ट उच्यते ॥
स वातगुल्मरूपाणि कुर्यात् स्थानवशेन तु।
तथैव पित्तस्थानस्थः पित्तरूपाणि दर्शयेत् ॥

·136
BHELA SAMHITA
एवं श्लेषणि रक्त च सन्निपाते च सर्वशः ।
सर्वेषां सन्निपात तु खं खं रूपं निदर्शनम् ॥
आगन्तुर्दूषयत्यत्र धातून् स्थानस्थ उल्वणम् ।
चिकित्सितं तु स्थानत्वं (स्य) न(स)हि तत्र बलाधिकः ।
हृदि वस्तिगतः पाकं वातगुल्म (:) तु गच्छति ।
ह(ह)बाभ्योरन्तरं गुल्मः पाकं गच्छति पैत्तिकः ॥
हृदि च श्लेष्मगुल्मस्तु पार्क यात्वननुष्ठितः ।
पच्यते सन्निपातात्तु गुल्म(:) शोणितजस्तथा ॥
दोषहयेन संस्पृष्टाः सर्वे गुल्माः प्रमाथिनः ।
तस्मै (स्मात्) तेषां भेदनीयाः क्रियास्सर्वा प्रयोजयेत् ॥
अत्यर्थं विद्यमानोऽपि गुल्मो वृद्धिमवाप्नुयान् ।
( वातगुल्मचिकित्सा)।
अतस्तु वातगुल्मस्य प्रवक्ष्यामि चिकित्सितम् ॥
प्रभुहि सर्वभूतानां वायुः प्राणेश्वरो बली।
(दशाङ्गतम् ।)
हरीतकी विन(क)टुकं वा कटुकरोहिणीम् ॥
सौवर्चल यवक्षार विडङ्ग चित्रकं तथा ।
अक्षप्रमाणैरतस्तु वृतप्रस्थं विपाचयेत् ॥
तत्सद्यः सावयित्वा तु पाययेत्तु यथाबलम् ।
वातगुल्म क्रिमि कासं श्वासं पि(प्लो)ह()नमेव च ।
दशाङ्गनाशयत्येतद्रोगान्वचमिवासुरान् ।
(दाधिकतम् ।)
हे वं(पं)चमूल्यौ सुषवीमश्वगन्धां पुनर्नवाम् ॥
कालां छिन्नरहां रास्न भागों गोक्षुरका बलाम्।
क(श)टिं पुष्करमूलं च पलाशं गन्धसंज्ञकम् ॥
एतेषां द्विगुणान् भागान् जलद्रोणे विपाचयेत् ।
कोलानां सकुलुस्थानां माषाणां च यवैस्सह ॥

·भेल-संहिता
187
प्रस्थं प्रस्थं पृथकृत्वा तस्मिन्नेव समाप(व) ये(पे)त् ।
तेन पादावशिष्टेन वृतप्रस्थं विपाचयेत् ॥
दध्यादिभिस्मम शक्तं आरनाल तुषोदकम् ।
दाडिमाम्लाक(त)करसं मातुलुङ्गरसं तथा ॥
चतुर्गुणं चान दधि गर्ने चेषां समाप(व)ये(पे)त् ।
कारवौं प्रषणं दन्तौं त्रिणेक्षुलवणानि च ॥
हिंसां राम्नां वना(सां) चैव यवानि(नौ) मम्सवेतमम् ।
विडङ्ग दाडिमं हिङ्ग नौलिकां त्रिवतामपि ॥
द्राक्षिकां चाजमदां च पाठां पाषाणभेदकम् ।
अषणं ऋषभं भागी वदंष्ट्रां हपुषामपि ॥
व पुसोझेदु बीजानि(?) शतवीर्योपकुञ्चिका।
अजाजी चित्रकं पू(दू)वा तुम्बुरु' गजपिप्पलीम् ॥
धान्यकं सुरसं चैव दद्यादक्षण सम्मितम् ।
गर्भे (व्य)णा(नाss)जेन तत्सिद्धं पाययेत्सर्पिरुत्तमम् ॥
उक्तगुल्मादृते सर्वान् गुल्मानितत् प्रणाशयेत् ।
एकांगते पक्षमते राधस्यां लिङ्गि चैव हि ॥
हृद्रोगे ग्रहणोदोष वातगुल्मच दारुणे ।
दाधिक नाम विख्यातं सषपिरेतत् महागुणम् ॥
उन्मादं ग्रन्थिप (ब)द्मा(मा)नि चापस्मारं च नाशयेत्।
(षटपलवृतम्।)
यावशो(शू)क तथा क्षार सैन्धवं हस्तिपिप्पलीम्॥
पिप्पलों शृङ्गिबेरं च मरीचं च समावपेत् ।
एषां षसां षडेव स्युः पृथक्भागाः पलं पलम् ॥
एषामधंपलान्भागान् कषायमुपसाधयेत् ।
पेष्थैरपलीनैस्तु कृतप्रस्थं विपाचयेत् ॥
खेहतुल्य कषायं तु क्षीरं तद्विगुणं भवेत् ।
इत्येतत् षट्पलं नाम सर्पिगुल्मविनाशनम् ॥
18

·138
BHELA SAMHITA
प्लिहानमशीसि तथा ग्रहणीदोषमेव च ।
वस्तिकुण्डलवानि पानादेबापकर्षति ।
एषामन्यतमः स्ने है। स्नेहितं वातगुल्मिना(न)म् ।
विरेचनेन स्निग्धेन युक्त्या संशोधयेभिषक् ॥
(सानुपानक्षीरविशेषः।)
वृतं च सक्तं च तथा चित्रकं सैन्धवं प(ब)चाम् ।
पिप्पली च पचेत् क्षीर (२) प्रश(शास्त(न्त) चावतारयेत् ।
ततो बिडालपदकं पिबेदुषणेन वारिणा ।
घृतेन पयसा वापि मद्येनोष्णन वारिणा॥
वातगुल्म नुदत्येषः गुल्मशूलानि यानि च ।
सप्लीहानमुदावर्तश्लेष्म गुल्म' च नाशयेत् ॥
(क्षारतम्।)
महौषधं देवदारु वाशा कटुकरोहिणी।
चित्रि(त्र)त:(क) पिप्पलीमूलं पिप्पल्यो हस्तिपिप्पली ॥
कुष्ठं च सर्पगन्धां च पञ्चैव लवणानि च ।
ही क्षारौ त्रिवृता दन्ती द्रवन्ती चोपकुञ्चिका ॥
एषामधंपलान् भागान् लवणाना पलं पलम् ।
चूर्णानि दन्नः प्रस्थार्थि(ध) समालोद्य विपाचयेत् ॥
वसातलतानां च प्रस्थ' प्रस्थं प्रदापयेत् ।
प्रदीप्तं च यथा शान्त' अथेनमवतारयेत् ॥
ततो बिड़ालपदकं पिबेदुषण न वारिणा।
कृतेन पयसा वापि मद्येनाम्लेन वा पुनः ॥
एष क्षारतो नाम वातगुल्म विनाशनम् (:)।
प्लिहानमर्शशूलानि वर्मों (मी)दावर्तकुण्डलम् ॥
क्रिमोन् सग्रहणान्(णी) दोषान् विषान्चातापतानको।
सर्पमूषकदंष्ट्रांच ग्रथितान् गदयोजितान् ॥

·मेल-संहिता
189
वातल पसमुत्थानां सन्निपातात्मनां तथा ।
प्रसह्य नाशयेगुल्म छिन्त्राभणीव मारुतः ॥
वघ्या च लभते गर्भ गरानपि च नाशयेत् ।
अपस्मारानथोन्मादा(१)
इति भेले चिकित्सिते पञ्चमोऽध्यायः ।
( कुष्ठनिमित्तलक्षणादीनि ॥)
पित्तं भृशं देहे प्रकुप्यति ॥
तत्प्रदुष्ट दूषयति रक्तमांसमथोल्वणम् ।
तत्र कुष्ठानि जायन्ते देही(है) बहुविधानि तु ॥
तेषां रूपाणि वक्ष्यामि चिकित्सां च यथाक्रमम् ।
दोषाणां सञ्चितानां तु त्वमांसावत्रचारिणाम् ॥
प्रदूषण' सर्वेषां कुष्ठमित्यभिधीयते ।
विरुद्धमाहारयतो(s) व्या(प्य)जीर्णद्यशनने च ॥
छर्दिमूत्रपुरीषाणां वेदा(गा)वा(नां) च विधारणात् ।
ग्राम्यानुपादकं मांसं शाकं हरित्तरानि च ॥
मद्यमम्लमथात्यर्थं सेवित्वा यः पिबेत् पयः ।
भुत्वा वाऽत्युषणमाहारं मधु मांसं च सेवते ।
मद्यं मधु च यः पौत्वाऽत्युष्णमन्न' च सेवते ।
विदग्धभुक्तो यश्चापि ग्राम्यधर्म निषेवते ॥
उष्णातपाभ्यां सहसा यश्चाप्यम निमज्जति ।
तस्योष्णा सविरुद्धंतु प्रकोपयति मारुतम् ॥
उदीरयति वायुस्त दूषितो दोषसञ्चयात्(न्) ।
दोषाशिराः प्रपन्नास्तु रुधिरं दूषयन्त्यति ॥
रत्तामासनिरूदास्त वातपित्तकफास्त्रयः ।
जनयन्त्याशु कुष्ठानि नृणामष्टादशैव तुः॥
अत्र माटकायां किंचित् बुटितं भाति ।

·140
BHELA SAMHITA
निदानष्वपि निर्दिष्टं निदानं हस्त (साप्त)कुष्ठिकम् ।
अष्टादश तु कुष्ठानि तषां वच्यामि लक्षणम् ॥
(वात-पित्त-श्लेष्म-कुष्ठलक्षणानि।)
यत्कुष्ठमरुणाभासं श्यामारुक्षं सवेदनम् ।
पिपीलिकाचूर्ण मिव कर्कर्श चापि वातिकम् ॥
क्षिप्रमुत्तिष्ठते यस्तु दूष्यते परिदह्यति ।
ताम्न श्वावप्रकुपितं सज्वरं चापि पेत्तिकम् ॥
समुत्पन्नेषु वातेषु स्तिमितं बहुल गुरु ।
पाण्डुस्निग्धं च गुरु च यत् कुष्ठं लेमसंभवम् ॥
(सान्निपातिककुष्ठ लक्षणम् ।)
स्फुटितं (श्याव) बहुलं दाहरागरजाऽचितम् ।
वग्रोमनखमांसय दीर्य निस्माबिपातिकम् ॥
( कुष्ठ पूर्वरूपाणि।)
प्रादुर्भविष्यति(त:) चैव पूर्वरूपाणि (मे) शृणु ।
ता(या)नि संलच्य मेधावि(वी) चिकित्सितमुपाचरेत् ॥
अभापणं परीतापः खेदो का(रौं)च्च विवर्णता।
सुप्तत्व रोमहर्षश्च गाठाणां गौरवं लामः ॥
रागः पिपासा दौर्बल्य दवधु(थु): पिटकादयः ।
( काकणोदुम्बर-मण्डलीजिह्मकुष्ठ लक्षणानि।)
तत्र कुष्ठानि जायन्ते तेषां वच्यामि लक्षणम् ॥
खेदन काकणाभासं समुत्पन्नसवेदनम् ।
स्फटितं नीलपर्यन्तं काकणं कुष्ठमुच्यते ॥
उदुम्बरनिभैर्यत्तु मण्डलैर्बहुभिश्चितम् ।
निरास्रावैः स्रवद्भिर्वा विद्यादौटुम्बरं तु तत् ॥
मण्डलैबन्धुजीवाभैरुत्सन्नैस्सविदाहिभिः ।
विद्या(त्) मण्डल कुष्ठं तहेदना चौ(शो)षणान्वितम् ।
ऋश्यजिझोपमं कुष्ठ ऋश्य जिह्म विभावयेत् ।

·भेल-संहिता
141
(पुण्डरीक-सिद्म-कपाल-चर्म-कुष्ठ लक्षणानि ।)
पुण्डरीकदलाभासं पुण्डरीक तु तद्विदुः ॥
अलाबुपुष्यसदृशं स्नि(सि)ग्धं (झ) कुष्ठमुदाहृतम् ।
कपालकुष्ठं कृष्ण तु मण्डलै: परुषं तदा ॥
चर्मकुष्ठं तु बहुलं हस्तिचर्मनिभं खरम् ।
सस्फोटकाननं(ना) तापा पामा कण्डूरकान्विता ॥
दृढं पुनः प्रस्रवति कण्डरोधान्वितं च यत् ।
( कण्डरोध-कोटिक-विचचिको दह्रकुष्ठ लक्षणानि ।)
वर्धते च समुत्पन्न कि(को)टिव(क) तत्प्रकोर्तितम् ॥
श्यावा रता समुत्पन्ना प्रक्लिन्ना स्त्राविणो तथा।
मसिनोपचिता युक्ता विज्ञेया सा विचर्चिका ॥
परिशुष्काणि रूक्षाणि कण्डूराणि धनानि च ।
मण्डलान्युनतामाजि दद्रुकाष्ठ हि तत् स्मृतम् ॥
(शतारुष्क विन-विषज-पादिक-स्थूलारु:-कुष्ठलक्षणानि।)
अरुद्भिश्चायमानं तु नीललोहितकैः खरः।
बहुभिश्च प्र(स)वद्भिश्च शतारुष्कं तु तद्विदुः ॥
शालिशू(मूत(ल)प्रतीकाशे(शैः) लोमभिश्श क्ललोहितम् ।
अन्योन्यमण्डलैवि श्वित्रं तदुपलक्षयेत् ॥
मोनमूषिककोटानां विषवेगेन दूषितम् ।
सकण्डूदाहपिटकं विषजं श्याममेव वा ॥
पादपाणितलागुष्ठपाणि देहेषु जायते।
स्फुटित वेदनादाहयुक्त वै पादिकं स्मृतम् ॥
उदुम्बरसवर्णं तु समुत्पन्नसवेदनम् ।
पिच्छद्रा(रा)गविवर्णं च कुष्ठं स्थूलारुरुच्यते ।
( एककुष्ठ लक्षणम् ।)
विससंपरिक्रान्तं विकू(शौ)णं (ग) सपरिस्रवम् ।
सदेककुष्ठमित्युक्तमेकं वि(वी)सर्पसंभवम् ॥

·142
BHELA SAMHITA
पि(ए)वान्यष्टादशोक्तानि कुष्ठानि (स्व स्खलक्षणैः
( नवासाध्य कुष्ठानि।)
न च(ब) तेषामसाध्यानि चिकित्स्यानि तथैव च ॥
पुण्डरीकमथ श्वित्रं ऋश्यजिभ सकार(क)णम् ।
उदुम्बरशतारुष्क' चर्मकुष्ठ' च यत् स्मृतम् ॥
एककुष्ठ तु यत्प्रोक्त कुष्ठ वै पादिकं च यत् ।
एतानि नव कुष्ठानि न सिध्यन्ति कदाचन ॥
( नवसाध्य कुष्ठानि ।)
सिद्म विचर्चिका वा(पा)मा दद्रुश्च क (को)टिकानि च ।
कपा(पा)लकुछ स्थूलारुमण्डलं विषजं च यत् ॥
एतानि नव साध्यानि कुष्ठान्यहुर्मनीषिणः ।
कर्मजानि नव येषां दोषजानि स(न)वर(व)तु ॥
कर्मजानि न सिध्यन्ति सिध्यन्ति होतराणि तु।
आत्मवान्मुच्यते तेभ्यः कुशलेन स्वधिष्ठितः ॥
( कुठे जलूकादिभिः रक्तनिहरणचिकित्सा
रक्तो-(अ) वाकि(नि) कुष्ठानि सबिपातोद्भवानि च।
तस्मात्तेषां प्रथमतः सिराकर्म विधीयते ॥
कुष्ठस्या-(त्य)लपतो न्याय (रक) बहुशश्च(छ)दनं स्मृतम् ।
जलकालाबुङ्गेर्वा शोणितं तस्य निहरेत् ॥
रक्तविकाराः।
शृणु रताविकारांस्तु पृथग्धातुसमाश्रितान् ।
सफेनमरुणं रुकं वालि(ति)कं शोणितं तनु॥
नीलपोतासितं तप्तं रक्त पित्तान्वितं
स्मृतम्
विजलं पाण्डुरं स्निग्ध तन्तुमच्छकषात्मकम् ॥
सर्वेषां दक)शनं विद्यात् शोणितं सानिपातिकम् ।
इन्द्रगोपकसङ्काश अदुष्ट रक्तमुच्यते ॥
नरस्य मुक्तारतस्य प्रतिभुक्तवतस्तथा।

·भेल-संहिता 148 (रक्तचिकित्सातः पूर्वं वमनादिकर्तव्यता।) स्निग्धै(इ)तैस्नेहितस्य कुर्यात्संशोधनं ततः ॥ वमनं रचनं चैव तथा शीर्षविरेचनम् । आस्थापनं च कुर्वीत नचैनमनुवासयेत् । शालीन् सषष्टिकाँश्चैव जाङ्गलाँश्च मृगदिजान् । यदा(वा)ग्नि(न)विक्वति(तो)श्चैव कुष्ठ (ष्ठी) नितं (त्यं) समाचरेत् ॥ कुष्ठवान्नादीनि। ग्राम्यासु(नूरुषो(पो)ड(द)श (क) मांसं इक्षुस्तिलतं सुरा ॥ दधि दुग्धं दिवा स्वप्रः फलान्यस्लानि मैथुनम् । मूलक पिष्टविवतिर्वसा हरितकानि च ॥ कर्फ पित्त च रक्त च सर्वमेतत् प्रकोपयेत् । एवंविधानि चान्नानि अभिष्यन्दकराणि च ॥ अजीर्ण (म)शनं चैव कुष्ठा दि(नि)त्य विवर्जयेत् । (आभ्यन्तरचिकित्सा कुष्ठे धान्वन्तरादिप्रयोगः ।) (१)धा(1)न्वन्तरं पिबेत्सर्पिः नेहनार्थेषु कुष्ठिन: (१) धान्वन्तरकृतं = गव्यतं १६ शराव परिमितं तत्र वाथार्थ दन्तीमूल चित्रक मूलं प्रत्येक ८ पल परिमितम्, विंशतिपलपरिमिता हरोलकी, प्रत्येक ६ पल परिमिता देवदारु-कदम्ब-कैलिकदम्ब त्वक वरुणत्वक् -आरग्वधत्वगामत्वक्-पुनर्नवा करञ्चत्वच: ६४ पल परिमितं दशमूलं, वारिच ६४ शराव परिमितम्। तदिदं यदा चतुर्थांशावशेषितं भवति, तदनन्तरं प्रत्येक तोलकइय परिमित पञ्चलवण पञ्चकोलयोः कल्कस्य निक्षेप: करणीयः, अब वृतस्य फेनोपशमः पाकः, फेनोत्पत्तिः तैलस्य, तन्तुमत्ता सहस्यत्यादि विशेषा अप्यनुसन्धेयाः । गण्डौराद्यरिष्ट: गण्डौरफलातकचित्रकाँश्च व्योषं विडङ्ग' बहतीक्ष्य' च। विप्रास्थिक गोमय- पावकेन द्रोण पचेत् कूर्चिकमस्तुनस्तु । विभागशेषं तु सुपूतशीतं द्रोणेन तत् प्राक्कतमस्तुना च। सितोपलायाश्च शतेन युक्तं लिप्ने घटे चित्रकपिप्पलीभ्याम्। वैहायसे स्थापितमादशाहात् प्रयोजयेत्तहिनिहन्ति शोफान् । भगन्दराश:कृमिकुष्ठमेहान् वैवण्य कार्थ्यानिलहितनं च ॥ इति क्षरकसंहिता। चिकि-१२शाध्याये । अभयारिष्ट:- हरीतकीनां प्रस्थाध प्रस्थमामलकस्य च : स्यात् कपित्थाद्दशपल' पलानेन्द्र- रुणी। विडङ्ग पिप्पली लोध्र मरीचं सैलवालुकम । दिपलांशजलस्येतच्चतुर्दोणे विपाचयेत्। द्रोणशेषे रसे तस्मिन् पूते शौते समावपेत्। गुडस्य दिशतं तिष्ठेत् तत् पो हतभाजने। पक्षादूर्ध्व भवेत् या ततो मात्रा यथाबलम ।" इति। चरक संहितायां । 1

·144
BHELA SAMHITA
मह(पं)च गव्य वा तैल शैरि(रो)षमेव वा ।
पिप्पलीवर्धमानं वा माक्षिकेन समाचरेत् ॥
अरिष्टमभयारिष्ट गण्डि(ण्डौ)रारिष्टमेव वा।
( कुष्ठे खादिर रसस्य स्नानापानादिषु सर्वत्र विशेषः । )
मुष्टं खदिरसारस्य कुष्टितं(न) प्रतिवे(यो)ज(येत् ॥
नाहं स्मृ(घ)तं पिबेत्तञ्च स्नायादुहर्तयेत्तथा ।
तेन सिद्धं च म(भु)ञ्जीत पानीयार्थं च कारयेत् ॥
पचं मासमृतं(तु) वापि षण्मासानवमाचरेत् ।
प्रसह्य खदिरो हन्ति दुष्टानि सुगुरूण्यपि ॥
संहद्धी लोकपर्याये युगान्ताग्निनगानिव ।
(स गोमूत्र हरिद्राचर्णादि पानम् ।)
पञ्चाभयास्त सद्योषा सुगुडा वाऽपि चूर्णिता ॥
लिह्यात्वा (स्वा)शन: कुष्ठि(ष्ठी) वान्तो वा न चिराद्भवेत् ।
गोमूत्रेण हरिद्रां तु रसाञ्जनमथापि वा ॥
प्रयोगण पिबेत्कुष्ठी तदा रोगात्प्रमुच
द्राक्षा हरिद्रा मञ्जिष्ठा त्रिफला देवदारु च ॥
नागरं पञ्चमूल्यौ हे मुस्तौ मधुरसौ तथा।
सप्तपर्णी द्यपामार्गः पिचुमन्दाटक(रू)ट(ष)को ।
विडङ्गचित्रकं दन्तो पिप्पल्यो मरिचानि च।
तेषां तु समभागानां कुष्ठ(ठो)चूर्णफ(प)ल' पिबत् ॥
मासं गोमूत्रसंयुक्तं तदा कुष्ठात् प्रमुच्यते ।
(कुष्टे उष्ट्रीक्षीरपानस्य विशेषः ।)
उष्ट्रि(ष्ट्री)क्षीरं पिबेज्जीण क्षौरवृत्तिर्भवेन्नरः
जातक्रिमीन(नि) कुष्ठानि च्युतरोमनखान्यपि ।
अपि वा शीर्णमासानि क्षीरमौष्ट्र विदारयेत् ॥
एतास्त्वलभ्यन्तरा: प्रोक्ताः क्रिया कुष्ठनिबर्हणाः ।

·भेल-संहिता
( कुठे प्रलेपादि बाह्यचिकित्सा।)
बाह्यां क्रियां प्रवक्ष्यामि विस्तरेण निबोध मे ॥
आ रे(ले)पनानि कुर्वीत मुक्तारतस्य देहिनः ।
विष्य शस्त्रैः पौर्वा गोमयैरपि वा पुनः ॥
( दद्रुकुष्ठादि सप्तके स्वर्जकादि लेपः ।)
ततः कुष्ठानि लेप्यानि प्रलेणै: कुष्ठनाशनैः ।
खर्जकाकुष्ठतुत्थानि विडङ्गमरिचानि च ॥
मनःशिला च लोध्र च लेपः कुष्ठविनाशनः ।
अवस्गुजफलं दन्ती स्योनाकं गजपिप्पली।
चित्रकं सर्षपो हौ तु हरिद्रे हे विषयत् ।
मातुलुङ्गरसेनैतत्समालोध निखानयेत् ॥
सप्तरात्रात्परं चैव कुष्ठानां लेपनं परम् ।
दद् कपालकुष्ठानि कि(को)टिकानि विचर्चिकाम् ॥
स्थूलारुष्काणि विषजं सिद्मानि च नियच्छति।
(करवीरादिलेपः।)
करवीरो लाङ्गलिको दन्तो हिंस्रा शुकास(न)सा(ना) ॥
चित्रका स्त्रिकटुकं त्रिफला कटुरोहिणी।
कोशातको भद्रमुस्ता बृहती सर्षपा वचा ॥
करञ्जबीज शुद्धा च खणक्षीरी निदिग्धिका ।
पिचुमन्दश्च जात्या(त्य)श्च पि(पौ)लु-(बि)त्वकवल्लक(र)म् ॥
सौधामलकबोजानि कर्णिकारो एफ(व)ला जः ॥
भल्लातकम् ॥ (१)
इति भले चिकित्सित षष्ठोऽध्यायः ।
(१) अव किंचित् माटकायां बुटितमिति भाति ।
19

·146
BHELA SAMHITA
(श्लममेहादिचिकित्सा ।)
स्त्रियां च युवा(क्या) सेवेत दिवा स्वप्नं च वर्जयेत् ।
कषायनाननित्यस्य कषायोदकसेविन: ॥
विशेषतः श्लेष्ममहान् तीक्षणैरिव समाचरेत् ।
सकाषायं च वितं च पैत्तिकेषु प्रयोजयेत् ॥
असाध्यवातजान् महान् चतुरः परिवर्जयेत् ।
अरु-(चि)श्चाङ्गमर्दश्च तृष्णा कासो वमस्तमः ॥
शूलानि पिटका कण्डू: प्रमेहाणामुपद्रवाः ।
अक्रियाभिः प्रमेहेषु पिटका ह्यपि कारयेत् ॥
उपद्वैश्च युक्तानां पिटकाभिस्तथैव च ।
प्रमहिण (णा)मिदं प्रोक्तं मया भैषज्यमुत्तमम् ॥
व्यस्तैरतेस्समस्तैश्च योगस्तु प्रविभागतः ।
चिकित्सां कल्पयेवैद्यो यथा दोषं यथावल ॥
विशति(ती) मूत्रकृच्छाणां लक्षणानि निरोच्य तु ।
रोषसंसर्गहेतूंच ततो योगान् प्रकल्पयेत् ॥
उद्देशमानं तेषां तु तस्माहच्यामि भेषजम् ।
भूयो मूत्रप्रशान्त्यर्थं प्रविभागं च तच्छृणु ॥
प्रमेहे पानविशेषाः
।
शतावरीमूलरस (स:) समांशी मधुसर्पिषा।
द्राक्षं मेहेतु पातव्यं कफपित्तप्रशान्तये ॥
किराततितास्वरसः पटोलारुषयोस्तथा।
न(स)चौद्रः शमयेन्मेहं काथस्तूदकसंचितः ।
पिप्पली शृङ्गिवरं च मरीचानि तथैव च।
पिबेत्सुखाम्बुनाह्येतत् सद्यो महात् प्रमुच्यते ॥
चव्यचित्रकमूलानि पूतिकस्य त्वचस्तथा ।
कले पूर्वासु संस्कृत्य भुञ्जानो वै सुखं भवेत् ॥

·मेल-संहिता
147
।)
(भस्मलवणमेहयोः पानविशेषः ।
क्षौरसिद्धैर्यवैभर्याष्ण हिंगुसंयुतम् ।
घृतं प्रसन्जेन पिवन भस्ममहात्प्रमुच्यते ॥
कपित्थश्चाजमेदा च मिरिचानि तथैव च ।
ततो युतं तैलवणं काचप्रोक्तं प्रदापयेत्(?) ॥
पिप्पलीकणसंयुक्तं मधुयुक्तं सशर्करम् ।
जयेल्लवणमहं तु पोतं शौतेन वारिणा ॥
मो(मे)हयुक्तन भोक्तव्य साईप्रस्रवणेन वा।
एतत्तु विजयेत् नित्यं महं लवणासंभवम् ।
(सिकता-शुक्ल-क्षार-शत-रक्तमहचिकित्सा।)
एला प्रवालकं हिड्नु लवणं च समं भवेत् ।
मध्यनो(मो)णि(ष्णो)न पि(पौ)तं तत् स्ने(मे)ह ससिकतं जयेत् ॥
तुम्बुरुणि कपित्थानां निर्वासं क्षौद्रसंयुतम् ।
शुक्रमेहे प्रशंसन्ति यथा(वा)वस्य च सेवनम् ॥
कुलुस्थाणि यूषाणि सद्रयाणि विशेषतः ।
भोज्यानि शुलमेहेषु यवानविकृतिस्तथा ॥
खदंष्ट्रादर्भमूलस्तु केवल कथितं पयः ।
सशकर पिवेज्ज(द्य)न्तु(स्त) क्षारमहात्प्रमुच्यते ।
द्राक्षागृतं वा पिवेत् तथा क्षा(र)शृतं नरः ।
पित्तमहात्प्रमुच्येत क्षारमेहाच्च सर्वशः ॥
पौतौ मञ्जिष्ठचूर्णी हौ मेहस(ना)च्च प्रमोक्षयेत् ।
सक्षौद्र शतमेहे तु यवानोपहितं सदा ॥
मदयन्त्याच पत्राणां कल्क क्षौद्युतं भवेत् ।
दर्भमूलस्य च तथा रक्तमही सुखी भवेत् ॥
( नौल-वारि-मज्जप्रमेह चिकित्सा ।)
पिवेषि तेन पयसा नीलमहात्प्रमुच्यते ।
प्ररोहै: क्षीरवृक्षाणां क्षीरं संकथितं पिबेत् ।

·1148
BHELA. SAMHITA
सशर्करण मुच्येत नौलमहात्तु पैत्तिकात् ।
कुमुदोत्पलदन्तैश्च न(स) नाले: कथितैस्तदा ॥
पिबेत्यायो यथाशक्ति वारिमहात्प्रमुच्यते ।
आस्थापनेतहरैः सुक्कतैश्चानुवासनैः ॥
मज्जप्रमहिणं दृष्ट्वा बहुशस्तमुपाचरेत् ।
समां चोराशनश्चापि यवानमितभोजनः ॥
शर्करासमभागं तु क्षौद्रेण सह संसृजेत् ।
शौतेन तोयेन पिबन् अम्बु महात्प्रमुच्यते ॥
इत्येतञ्चोर(द)नायां तु कफपित्तहरं पृथक ।
चिकित्सितं मया प्रोक्त प्रमा(मे)णा(हा)नां(णां) विनाशनम् ॥
असाध्या भावजाश्चैव विज्ञेया भृशदारूणाः ।
अवगाह्याति सूक्ष्मत्वात् देयं प्रस्रवण शृतम् ॥
( गजमेह चिकित्सा।)
प्रातः प्रातच सेवेत केवलैमधुसर्पिषि ॥
कोरदूषयवान्नासि(नि)स्त्रिराशौ च विशेषतः ।
हस्तिमहं जयन्नेह(व) वस्तिखेदैः प्रयत्नतः
यत्नवान्चातमहे हि स्थिरमूत्राणि वाऽऽचरेत् ।
पाययेच्चादयेच्चापि गजमेहं भयापहम् ॥
कषायैः तिक्तकटुकैः रसैरतैः पिबेत् पयः ।
शास्त्रोतामथ नं (म)नेच्य क्रियामतां विचक्षणः ॥
यथावं हि (सं) प्रधार्य प्रमेहान्साधयेनिषक ।
एतत्प्रसे (प्राम)हिक प्रोक्तं शिष्याणामर्थसिद्धये।
चिकित्सितं विस्तरेण यथावदनुपूर्वशः ।
इत्याह भगवानानेयः।
इति भेले चिकित्सिते सप्तमोऽध्यायः ॥

·अथात उन्मादचिकित्सितं व्याख्यास्याम इति
ह स्माह भगवानात्रेयः।
पञ्चोम्मादास्ममाख्याता निदानेषु सविस्तराः ।
सलिङ्गास्ससमुथा(स्था)नाः शृणु तेषां चिकित्सितं ॥
संबवाद्येन्द्रियाणां हि तेषामपि विचेष्टितम् ।
शिरस्तावन्तरगतं सर्वन्द्रियपरं मनः ॥
तत्रस्थ तद्धि विषयानिन्द्रियाणां रसादिकान् ।
समीपस्ता (स्था)विजानाति त्रीन् भावांश्च नियच्छति ॥
व(म)म(न)न(स:)प्रभवं चापि सर्वेन्द्रियमयं वलम् ।
कारणं सर्वबुद्दीन चित्तं हृदयसंश्रितम् ।
क्रियाणां चेतरासां च चित्त सर्वस्य कारणम् ।
सुचित्ता सत्पथं यान्ति दुश्चित्तास्तु विमार्गगाः ।
कि(वि)दितं मनसा चित्तमालम्भो लभ्यते ततः ।
ततो बुद्धिः प्रभवति कार्याकार्यविचार(रि)का।
शुभाशुभं हि कु(कार्याणां बोधनं बुद्धिरिष्यते ।
बोधनाच्चापि बोध्य स्य क(न)रो बुद्ध इहोच्यते ।
सा(स) बुद्धिः परमात्मा च सशरीर(र:) प्रकीर्तितः
यथा कृति(ती) कर्मकरैः क्रिया योजयते नृषु ।
मनसश्चित्तबुद्धीनां स्थानान्येतानि कर्म च ।
..
(मनश्चित्तादिदोष निमित्तम् ।)
सन्दूषितानां तेषां तु शृणु हेतुमतः परम् ।
ऊर्ध्व प्रकुपिता दोषाः शिरस्तात्वन्तरे स्थिताः ।
मन(:)सा(स) दूषयन्त्याशु ततश्चित्त विपद्यते ।
चित्त()व्यापदमापन्ने बुद्धिर्नाशं निय(ग)च्छति ।

·150
BEELA SAMHITA
ततस्तु बुद्धिव्यापत्तु(त्तौ) कार्याकार्य न बुध्यते ।
एवं प्रवर्तते व्याधिरुन्मादो नाम दारुणः ।
( मदोन्मादयोर्विशेषः।)
तस्माविशेषं वच्यामि ह्यन्मादमदयोरपि ।
शोकाकोपात्तथा हर्षात् द्रव्याणां च विनाशनात् ।
चलिते चित्तमनसि मदमाशु निगच्छति ।
प्रध्यायति प्रस्खपिति रोदिति(तो) हानिमित्ततः ।
हसत्यकस्मा(त्) निद्राश(लु)रल्पवानि(नि)त्यमुत्सुकः ।
वस्तशरीर(रे)दीनाक्षिक्रोधनो निरपत्रक(प):।
पुरस्तादवलोकी च न यथावत्त एव च ।
परुषत्वं त(य)थालोमा(म)माविलं चक्षुषोरपि ।
एतानि यस्य रूपाणि स मदो नाम कीर्तितः
विवर्धमानस्तु स मद उन्मादत्वं निय(ग)च्छति ।
सवातिकानि रूपाणि श्लेष्मपित्तोद्भवानि च ।
उन्माद:(द) (बु)यते धौरैः (राः) सन्निपातात्मिकानि च।
एतल्लक्षणमुद्दिष्टमुन्मादस्य निरुक्ततः ।
( अपस्मारचिकित्सितेनैवोन्मादस्यापि चिकित्सा।)
निदाने पूर्वमुद्दिष्ट शृणु तेषां चिकित्सितम्।
स्नेहितं स्खे (खे)रि(दि)तं चैव योजयेत् पञ्चकर्मणा।
दाधिकं वा पिबेत्सपिस्तलं शैरि(री)षमेव वा।
(१)शतपाकं बलातैलं महापैशाचिकं तम् ।
(१) बलाशतं गुडूच्याश्च पादं रानाष्टभागिकम् ।
जलाढकशते पक्वा दशभागस्थिते रसे ॥
दधि मस्विचुनिर्यासशुक्तैस्तैलाढकं समैः ।
पचेमाजपयोऽधशि: कल्क रेभिः पलोन्मितः ॥
शटी-सरल-दाला-मनिष्ठाऽगरु-चन्दनः ।
पद्यकाऽतिविषा-मुस्त-सूप्य-पर्णी हरणभिः ॥

·भेल-संहिता 151 दाधिकं च महाक्षारं उन्मत्तशोलयेत्सदा। यचिकित्सितमाख्यातं अपस्मारविनाशनम् । तदेव सर्व निखिलं उन्मादेष्ववचारयेत् । ( कशाघातादिभिरुन्मादिनो विनासनावश्यकता।) घातयेतं कचा(शा)भिश्च भीषयेत्ताडयेत्तथा । मजनप्यथवाखेन वासयेत्पन्नगेन वा। पुनस्तृणाग्निना वापि सर्वतस्म(स्त)मवाकिरत् । अवती(कीर्याथवाऽङ्गार) प्रदीप्त(प्तः) पारिभद्रकैः। प्रयुक्त शीतलेनैव जलेनाभ्युक्षयेत् पुनः । प्रसारयेदाऽसरित सरण वा निरोधयेत् । बुभुक्षया शोषयेहा रो(कोs)पि प्रक्षिप्य मानवः । अपूर्वा भि(भी)षयेयुस्त पुरुषाः शस्त्रपाणयः । विचा(ना)श(स)येयुर्वैद्यास्त्र (स्त) वासनेस्तु पृथग्विधैः वासास्तीवा हि कुर्वन्ति चित्तस्य विकृति भयात् । भयमेव तु चित्तस्य स्थानवा(हा)नार्थमुच्यते । प्रक्षिप्तचित्तो विचरेत् नास्यमानोप(पि) शस्त्रश:(तः)। कुमारबिंबानुगतः तमसाधैं विनिर्दिशत् (?)। यध्याह्नसुरसव्याघ्र-नखर्षभक जीवकः । पलाशरसकस्तूरी नलिका जाति कोषकैः ॥ पृक्काकुगुमशैलेय जाता कटु फलाम्ब भि: त्वक्चन्दनैलाकर्पूरतुरुष्क श्रीनिवासकैः॥ लवानखकक्कोलकुष्ठमांसी प्रियङ्गभिः । स्थौणेय-तगर-ध्यामवचा मदनकलवैः ।। सनागकेशरैः सिद्ध क्षिपचाबावतारिते। पावकल्क ततः पूतं विधिना तत् प्रयोजयेत्॥ बलातैलमिदं श्रेष्ठं वातव्याधिविनाशनम् । बलाकषायकल्काभ्यां तैलं क्षीरसम' तथा ॥ सहस शतपाकं वा वातामृक्वातरोगनुत् ॥ इति चर-२४- अध्याय

·152
BHELA SAMHITA
वमनादिभिरुन्मादचिकित्सा
प(व)मनाजननस्यैश्च क्षारः क्षारागदेरपि ।
प्रोक्तरपस्मारहरैरुन्मादं समुपाचरत ।
(१)पुराणं पाययेचैनं सर्पिरुन्मादनाशनम् ।
स्थितं वर्षशतं श्रेष्ठं कुम्भसर्पिस्तदुच्यते ।
पानाम्यञ्जननस्येषु वातमुम्मादिनां यति(दि)।
काजकं लशुनं चैव वस्तमूत्रेण पेषयेत् ।
उन्मादिनां प्रयोगोऽयं पुराणतसंयुतम्()।
एता: क्रियाः प्रयुञ्जीत वैद्यः कायचिकित्सकः ।
चं-(ड)कर्माणि होमांच कुर्यादा()तचिकित्सकः ।
इष्टयः शान्तिकर्माणि हेमा खस्ययनानि च ।
वेदोक्ताः कर्मविधयः कार्याश्चोन्मादनाशना()
इत्याह भगवानात्रेयः ।
इति भेले चिकित्सितेऽष्टमोऽध्यायः॥
अथातोऽपस्मारचिकित्सितं व्याख्यास्याम इति
ह स्माह भगवानानेयः ।
(अपस्मारनिमित्तानि तद्रपाणि च ।)
उतरूपं समुत्थानं अपस्मारस्य कत्नशः ।
निदानेषु चिकित्सां तु विस्तरेण निबोध मे ॥
गजाश्खयानात् पतनादभिघाताश्रमादपि ।
इष्टद्रव्यविनाशाच चित्तं विनममृच्छति ॥
(१) उग्रगन्ध पुराणं स्यात् दशवर्ष स्थितं तमः ॥
इति वैद्यकप्रशस्तिनिघंटुः।

·भेल-संहिता 153 तस्य चित्ता(त्ते) परिधान्ते हृदयं परिशुष्यति । रुणधि वायुरूमाणं नाड़ीः प्राप्य जलावहा(:)॥ भृशं तृष्णापरीतस्य स्म) मोहं गच्छत्यपस्मरन् । अपस्मरत्यपस्मार(रो)फेनं मुञ्चति वेपते ॥ (अपस्मार कल्याणकृतादि चिकित्सा।) सेवेत तैलं शरीषं वृतं कल्याणकं (१) तथा । महापैशाचिकं वापि महाक्षारं च दाधिकम् ॥ शणबीजानि कैडय. चापलूनकम् (१)। रूपस्था च वयस्था च पूतना केशधारिणी ॥ त्रिफला खूषणं मुस्ता लशुनं पापचेलिका। एतानि समभागानि वसातैल तानि च ॥ अर्णकं च त(था) कभ्यं पचेगोमूत्रसंयुतम् । यदा प्रज्वलितं शान्तं अथैनमवतादयेत् ॥ बडालपदमूत्र तु क्षरस्यास्य मुखाम्बुना (?)। पिबेदपस्मारहरं उन्मादस्य च नाशनम् ॥ प्रशासि गुल्मान् मेहांश्च निहान-(मु)दरामया(न्) । इति भेले चिकित्सिते नवमोऽध्यायः ॥ ..(२) (१) हिङ्गसौवर्चलाव्योपैईि पलांशष्टं ताढकम । चतुर्गुणे गवां मूत्रे सिद्धमुन्मादनाशनम् । विशाला विफला कौन्ती देवदावेलवालकम । स्थिरा नतं रजन्यौ हे शारिवे हे प्रियङ्गका ।। नीलोत्पलैला मञ्जिष्ठादन्ती दाडिमकेशरम । तालीशपत्र बहती मालत्याः कुसुम नवम ।। विडङ्ग पृश्निपर्णी च कुष्ठं चन्दनपाको। अष्टाविंशतिरित्येते: कल्क : कर्षसमन्वितैः ।। चतुर्गुणे जले सम्यक् घृतं प्रस्थं विपाचयेत् । अपस्मार ज्वर कासे शोषे मन्दानले नये ।। कल्याणकमिदं सपिः शोष्ठं सवनेषु च ।। चर-चिकि-४ अध्याय ।। (२) पत्र किंचित् माटकायां बुटितं भाति । 20 ·154 BHELA SAMHITA ॥ ( अतिसार निमित्तं तत्र लंघनादिचिकित्सा च। ।) भयाहा यदि शोकात् योऽतिसारः प्रवर्तते अतिसारस्तु भूयिष्ठं सर्वमेव समं भवेत् । तस्मात्सर्वमतीसारं लानेस्ममुपाचरेत् ॥ लक्ने बलवन्तं च दीपनीयानि कारयेत् । दुर्बलस्य तु सप्तर्ग कारयेत्तु विरिक्तवत् ॥ स्तिमितं यस्य गुरु च पर्याध्यातमितो(वो)दरम् । दोपनीयोपपन्ने तु बहुदोषं तु देहिनाम् ॥ स्तोकस्तोक समान विग्रहीतं सवेदनम। दीपनीयसमायुक्ता पाययेत् स्रसन' परम् ॥ विरुद्धस्रोतसस्तस्य दोषेषु त्रसितेषु च । सुखं तद्ग्रहणं कर्तुं पाचन स्तम्भ एव च ॥ आमश्लेष्मातिसारयोगाः ।) हरीतकों त्रिकटुक हिगु सौवर्चलां वचाम् । शुल्लामतिविषां चैव पाययेदुष्णवारिणा ॥ बतयं (१) मनिमुमान' अतिसारं सबेदनम् । स्थापयत्यति सबई विलेपमरुणालये (१ हरीतकी सातिविषा हिङ्ग सौवर्चला वसा । सैन्धव चेति वि(पि)ष्टानि पाययेदुष्णवारिणा ॥ अमातिसारयोगोयं विधि(हि)व(त)स्तु चिकित्सकैः युक्तक्वाथः प्रयोक्ताव्यो वैद्यनापि यशोर्थिना ॥ अमातिसारो योगाभ्यां योगाभ्यां न निवर्तते । न स सौ(सा)धयितु शक्यो यत्ये(न्यैः) मार्गशतैरपि ॥ भूयिष्ठमामप्रभवः कुक्षिरोग: क्यात्मिकः । प्रवर्तते नृणां तस्य शृणु सम्यक् चिकित्सितम् ॥ चित्रकः पिप्पलीमूल वचा कटुकरोहिणी । पाठा वत्सकबीजानि हरीतक्यो महौषधम् ॥

·भेल-संहिता
165
एतदामसमुत्थान अतिसार सवेदनम् ।
कफात्मकं सपित्त च वर्षों बध्नाति च ध्रुवम् ॥
पाठा वचा त्रिकटुकं कुष्ठः कटुकरोहिणी ।
त(व)त्सादु(दि)वि(नी)तान्येवानि श्लेष्मातीसारनाशनम् ।
भल्लातकं शक्रयवाः पाठा कटुकरोहिणी।
यवान्यजाजिशुष्कच चित्रकोऽतिविषा वचा ॥
क(श)टी पुष्करमूल च तथा हिङ्ग, हरोतको ।
सौवर्चल शबिरं गवां भूत्रेण पेषयेत् ॥
वटकानक्षमात्रांस्तान् छाया शुष्क निदापयेत् ।
तेषामक दिवा द्वौ वा सुखोष्णोन नि(च)वरिणा॥
एतच्य(या)मसमुत्थानमतिसारं सवेदनम् ।
म(न)टु(दत्यासि च तथा तमांसीव दिवाकरः ॥
ग्रहणी दीपनीयाश्च ये योगाः परिकीर्तिताः ।
श्रेष्मातिसारित कार्याः क्षाम(रः)क्षारगुडस्तथा ॥
एतदामातिसाराणां श्लेष्मातीसारिणामपि ।
(पित्तातीसारचिकित्सा।)
चिकित्सितं समाख्यातं पित्तातिसारिणां शृणु ॥
अतिसारस्तु यः पित्ताटुडोति(तो) सार वो(ए)व सः ।
पाचितं स्तम्भयेदेनं यथावत्तं निबोधत ॥
विड बिल्वशलाटूनि तिन्विणोक्त' सदाडिमम् ।
सौवर्चल धातकी च समंगा चेति तत्समम् ॥
कल्कपिष्टं भवेत् पेयं काल्यमुष्णन वारिणा ।
पित्तातिसारशूलात: नरः सद्यः चिकित्सिते॥
(पित्तातिसार योगान्तरम् ।)
रसाञ्जनं सातिविषं कुटजस्य फलं त्वचम् ।
धातकों शृङ्गिबेरं च पाययेत्तण्डुलाम्बुना ॥

·166
BHELA SAMHITA
गोक्षारयुक्तो नुदति पित्तातीसारमुल्वणम् ।
मन्द दीपयते चाग्नि शूलं चाशु निवर्तयेत् ॥
(तीययोगः।)
पाठादारू हरिद्राजी पिप्पलीमूलमेव च ।
फलत्वचे वत्सकस्य शृङ्गिबेरं तथैव च ॥
एतानि कल्कपेष्याणि पाययेत्तण्डुलाम्बुना।
(पित्तातीसार चतुर्थों योगः।).
अम्बष्टको शिलान्' धातकी चालवतसम् ॥
उशिरं वालहीबेरं दाडिमत्वङ्महौषधम् ।
जम्ब फलं कपित्थस्य मध्यं बिल्वशलाटु च ॥
एतानि चैव तुल्यानि पाययेत्तण्डुलाम्बु ना।
माक्षिकयुक्त नुदति पित्तातौंसारलक्षणम् ॥
सवालांच समूलां च नाशयेत् परिकर्तिकाम्
(पित्तातीसार पंचमो योगः।)
समङ्गा निचुलं लोध्र धातको मधुकं तथा ॥
वटलोध्रप्रवालाश्च दाडिमस्य फलं वचम् ।
माषपर्णी शिलोद्भेदं साम्बष्ठाकमथापि च ॥
पित्तातिसार दातव्यं तण्डुलोदकसंयुतम् ।
(पित्तातीसार षष्ठसप्तमयोगी।)
समंगा धात ष्पं साम्बष्ठाकमथा
पित्तातिसार पद्म च तण्डुलाद्भिः पिबेबरः ।
शशस्यणस्य वा रक्त मधुक' कृष्णमृत्तिका ॥
पित्तातिसार दातव्य' तण्डुलोदक संयुतम् ।
दृष्टपित्तातिसारस्तु गम्भीरस्थानमाश्रितः ॥
अतीव सार्यते रक्त अतिसारस्म रताजः ।

·भेल-संहिता
167
(रक्तातिसार योगः।)
नीलोत्पल बिल्वतिला मध गुडशर्करा ॥
केसरं पुण्डरीकस्य कुमुदं क्षौद्रमेव च ।
अजेन पयसा पि(पो)त्तं(तं) रताति(तो)सारनाशनम् ॥
निर्वाहि..
(शूलातिसार चिकित्सा।)
अथास्यवर्तीजननीमनुयुक्ति प्रदापयेत् (१)।
दीप्ताग्निक्षीणमासस्य सशूलस्थातिसारिणः ॥
( वावीतीसार चिकित्सा।)
अजस्य महतो मद्यावेशवारं सशोणितम् (१) ।
दनाऽथय(वा)पाकसिद्ध गुडत्रिकटुकान्वितम् ॥
तेन संभोजयेत्काल्य मृदुसुखिनदेहिनम् ।
कल्पेनतेन वाराहं कांच मांस च (?) कारयेत् ॥
एतेनैव च कल्पेन कारयेच्चरणायुधान् ।
तित्तिनीन् कच्छपान लामा(वा)न् मयूरान् (सू)करानपि ।
वातातिसारिणामतत् समाख्यातं चिकित्सितम् ।
वातातिसार कर्तव्य सर्वमर्श(क) चिकित्सितम् ॥
(अतीसार आखासनाद्यावश्यकता ॥)
भयावा यदि वा शोकाद्योऽतिसारः प्रवर्तते ।
यः कुप्यति ततो दोषः तस्य कुर्याञ्चिकित्सितम् ॥
नित्यमाश्वासयेयुक्त (स्त) सुहृदच विपश्चितः ॥
मन: प्रहृष्टं कुर्याच तदा संपद्यते सुखी।
(वर्जनीयातिमारिणः ।)
सर्वगात्रपरिस्तब्धो विवर्णः स्तिमितच यः ॥
न च दुःख विजानोते परिवज्यस्तथाविधः ।
यस्य केशा: प्रलुप्यन्ते बलं वर्ण(:) च होयते ॥
विचेष्टमानो यश्चैतैः सर्वगात्राणि विक्षिवेत् ॥

·158
BHELA SAMHITV
स्तब्धगात्री न संहारी परिवयंस्तथाविधः ।
हनु र(द)शति योऽत्यर्थं न वेदयति योऽसुखम् ॥
विप्रकीर्णमुखो यश्च न स जीवति तद्विधः ।
जिहां खादति चात्यथै गतायुरिति निर्दिशेत् ॥
( असाध्यातिसारचिकित्सा निन्दा ।)
सरक्ष(न्वे) यश: प्राज्ञो नचैनं समुपाचरेत् ।
अर्थघ्नं च यशोन च न कर्म समुपाचरेत् ॥
दृष्ट्वा साध्यमसाध्यं च यः करोति स सिद्धाति ।
पूजां च लभतेऽत्यर्थं विद्वत्सु च विराजते॥
इति भेले चिकित्सिते दशमोऽध्यायः ॥
(बिषूचिकालक्षणम्।)
विषूच्यास्तु प्रवच्यामि चिकित्सां लक्षणानि च ॥
विरुद्धगुरुशि(पि)ष्टानशाकरूक्षरसाशिनाम् ।
अजीर्णभोजनानित्य त्रयः कुप्यन्ति धातवः ॥
तद्दोषबलमुद्भत मारुतेन विघट्टितम् ।
अधश्चोर्ध्वं च तिर्यक् च स्रोतांसि निरुणवाति ॥
रुद्धश्च मारुते रुद्धे स्त्रोतांसि निरुणधि च ।
तेषु दोषपरि(रा)स्तेषु दुष्टेनानरसेन च ॥
जर्व चाधश्च वेगस्य (स्म) कथंचिसंप्रवर्तते
सोऽविलम्ब वि(ज)ग(न)ह(य)न्ति(ति) विषकल्पां विषूचिकाम् ॥
• यथोत्पन्नरसो दहेषु विषमाश्रितः ।
नाडीम्म(स्तोत्रा(त्रा)कुलीनत्य वर्धयेत्तु बलासकम् ॥
तस्य कासो ज्वरो मूळ भक्तद्वेषो विवर्णता।
ग्लानिश्चैवाविपाकश्च श्लेष्मशोकः प्रभा(दा)हिका ॥
उरोघातस्तदात्यर्थ हट्रोगथ-...
गानहानिश्च सोऽलसो नाम दारुणः॥

·भेल-संहिता
169
उत्केशो वेपथुः छर्दिः विदाहे(हः)चेष्टसं (न)ज्वरम् ।
खासात्मा(स्मा)नं (स) शववेदो(धो) विह(दि)ष्टाहारलक्षणम् ॥
श्लेष्मः प्रशिरकासव जृम्भण हृदयग्रहः ।
तथाखासश्च कासश्च पार्श्वशीर्षरुजान्विताः ॥
( विषूची पूर्वरूपाणि ।)
विषूच्या(:) स(पू)वरूपाणि खेदो गात्रस्य शि(शो)स(ता)।
उहारो गुरुकोष्ठत्व मूत्रानिलशकद्ग्रहः ॥
एतत् पञ्चविध प्रोक्तमनविश्वमलक्षणम् ।
( समासेन विषूचौचिकित्सा ।)
चिकित्सां तत्र कुर्वीत सर्वमामातिसारिणाम् ॥
उपद्रवाञ्च ये प्रोक्ताः विषूच्यामलसे य(त)था ।
तां (वान्) चिकित्सेभिषक् सम्यक् यथा खेदे चिकित्सिते ॥
एतद्दिषूच्यामाख्यातं समासेन चिकित्सितम् ।
(विषूच्यामुष्णलवणाम्बुकारककषाय-मुस्तादि
कल्कादि वमनचिकित्सा।)
क्रूरत्वादस्य रोगस्य भूयो वच्यामि विस्तरम् ॥
विषूच्याः पूर्वरूपाणि तं(सं) निश()म्य चिकित्सकः ।
क्मनं कारयेत् क्षिप्रमुष्णो(णे)न लवणाम्बुना ॥
यावत् स तिष्ठेत्तस्य न्या(स्यात्)नान्यदुवरणोन्मुखम् ।
कारकं च कषायं स्यादथवाऽर्जुनखादिरम् ॥
पि(पी)त्त(त) कषायं वमनं सद्यो हन्ति विषचिकाम् ।
तथा मुस्तादिकं कल्क पिप्पलीकल्कसंयुतम् ।
पीतं कोणेन तोयेन हन्यात् क्षिप्र विषूचिकाम् ॥
विरुद्धा हि रसा भुक्ता दूषिताः पवनादिभिः ॥
विषीभवन्ति देहेषु पूर्ववृद्धि(ई)मलाशयैः ।
तस्माविषसमा ह्या क्रियाः सर्वाः प्रयोजयेत् ॥

·160
BHELA SAMHITA
(विषूच्यां धूम-कषायवर्ति प्रदेहादि चिकित्सा ।)
धूमाः कषाया वय॑श्च प्रदेहोत्सादनानि च ।
अव(व) पि(पो)डान् प्रधमनमग्निकर्मोपनाश(ह)नम् ॥
संस्पर्शानपहारांश्च विषूच्या कारयेत् क्रियाम् ।
भल्लातकौं त्रिकटुकी पूतिक क्षवकं बलाम् ॥
लशुनं फणिज्जकं कुठं कद(र)ञ्जस्य फलानि च ।
त्रिफलां च यवानां(नों) च कुटजस्य फलानि च ॥
वर्तिमेतां शिवां नाम बस्तमूत्रेण पेषयेत् ।
विषूचलाक्षाक्षारश्च जायते,......... ॥ (2)
इति भले चिकित्सिते एकादशोऽध्यायः ।
(अर्दितलक्षणं नेहपानादि चिकित्सा च ।)
हनुम्यां सिग्रहोताभ्यां अव्यक्त व्याहरत्यपि ।
सुसंवतहनुर्वापि न व्याहरति किञ्चन ॥
स्नेहपानानि नस्यं च खेदाः प्रत्यशनानि च ।
उपनाहश्च प(श)स्यन्ते वस्तयश्चार्थि(दि)ते हिताः ॥
धद्या(न्या)रसालयोोण व सालाभेनचाढके (?)
आनूपोदक नित्यानां मांसान्यपि च लाभतः ॥
तिलान् कुलुत्थान् माषांश्च बदराणि यवान् बलाम् ।
हे पञ्चमूल् (ल्यौ) रानां च शतवेगां शताबरीम् ॥
एतत् सर्वं समाहृत्य साधयेन्मृदुनाऽग्निना।
बाष्येणोच्चतरातन (१) नातिस्खेदेन खेदयेत् ॥
तैलमभिश्च विपचेदभ्यङ्ग (जपा)च्च पिबेच्च तत्।
एतदेव च संभारमुपनाहं च कारयेत् ॥
यचिकित्सितमाख्यातं वातव्याधिविनाशनम् ।
तदेव सर्व निखिलमर्धि(दितेष्वपि कारयेत् ॥

·भेल-संहिता
16]
महास्नेहं बलातलं तैलं शेरीषमेव वा।
पानाभ्यङ्गच नस्येषु वस्तौ वापि प्रयोजयेत् ॥
अ(आ)नूपानि च मांसानि दशवारं प्रकुट्टयेत् ।
नातिस्निग्धन तैनास्य कारयेदुपनाहनम् ॥
( श्लेष्मीपष्टब्धार्दितलक्षणम् ।)
लेपणा समुपस्तब्धी यस्येह पवनो भवेत्।
मन्ययोर्मूर्ध्नि गण्डे च शोषस्तस्योपजायते ॥
मूको निद्रापरीतश्च कण्ठनिश्वसितो भृशम् ।
भृशं लालापरीतश्च-(का) मनिहा(ही) कतोदरः॥
भोपष्टब्धमतादृगर्थि(दि) परिकीर्तितम् ।
तस्यानुवासनं कुर्यात् तदा(था) शीर्म ()विरेचनम् ॥
बिल्वकेन विरिक्तव्यो भवेदिम्बिकृते न च ।
पुराणं वा पिबेत्सर्पिधूमं तीक्ष्ण पिबेत्तदा ॥
श्लेष्मण्युपरते तस्य बृंहणं समुपक्रमः (मत्) ।
वातव्याधि चिकित्सां च यथोतां समुपाचरेत् ॥
स्थान तत्र च कफा-वायुरागन्तुरुच्यते ।
तस्मात्तयोर्गतिं दृष्ट्वा वातघ्नीं कारयेत् क्रियाम् ॥
इत्याह भगवानात्रेयः।
इति भेले चिकित्सिते षड्विशो(हादशो)ऽध्यायः ॥
21

·अथातो ग्रहणौचिकित्सां व्याख्यास्याम इति
ह स्माह भगवानाने यः।
(ग्रहण्युत्पत्तिक्रमः ।)
अग्निर्वायुमनुष्याणां प्राण()स्तत्र प्रतिष्ठिताः ।
बलमारोग्यमायुश्च सुखः दुःखं तदाश्रयम्॥
मियते युपशान्तेऽग्नौ युक्ते चोमणि मे(जी)वति ।
तस्मात्प्राणायुषि(षो) विद्यादग्निमूले शरीरिणाम् ॥
सोग्निस्ममुचितं भुक्तं रसाय वितनोत्यधः ।
तेनेन्द्रियबलं पुष्टिं वर्णं च लभते नरः ॥
चतुर्विधं पचत्यग्निः समं तीक्षण तथा मृदु ।
विषमं चेति तेषां तु यस्ममोऽग्निरस शस्यते ॥
भजतां गुरु रूक्षं च दिवा स्वप्नं च नित्यशः ।
रात्री सदारं खपतां तथा वेगविधारिणाम् ॥
अध्य(त्य)नतामजीर्णन अतिनेहविवे(२)किणाम् ।
ज्वरान्मध्य(द्य) प्रसङ्गाच्च तथाऽसात्म्यविषेवणात्॥
मधुर क्षीरनित्यानां तथा जलविहारिणाम् ।
पिष्टान्नदांधशाकानामहृद्यानां निषेवणात् ॥
ईदृशैहणी जन्तीर्दष्यतेऽतिनिषेवितः ।
मन्दा ति(तो)क्षा(क्षणाs)तिविषमा त्रिविधं सा प्रकुप्यति ॥
( ग्रहणोदोषज व्याधयः ।)
तथा रोगाः प्रवर्तन्ते ग्रहणी दोषजा नृणाम् ।
ज्वरः कासः पाण्डुरोगः श्खयथुः परिको(क)र्तिता(का)॥
आरुचिश्चाविपाकश्च गुल्माणांसि भगन्धरम् ।
अतिसारश्च कुष्ठश्च शूलान्यलसको भ्रमः ॥

·मेल-संहिता
168
एताँश्चान्याँश्च जनयेद्रोगानस्य विलासिनः ।
ग्रहणी दूषिता(तैः) जन्तोः समा रोगा(न)ह(स)न्ति वा(वै)।
(मन्द-मृदु-
-विषमात्यग्निलक्षणानि।)
यस्याकान्ते हि कायाग्नौ श्लेष्मणा मधुरा(शि)शनः ।
न पच्यतेऽन्नं कालेन स मन्दाग्निरिति स्मृतम् ।
अग्नौ मन्दे कफेनास्य शीघ्र भुक्तं न पच्यते ।
स भूयो मृदुतां यान्ति(ति) गुरुभोजनदूषितः ।
एवं रूपं च वृद्धश्च कफे(फैः) त(य)स्य नियच्छति ।
एवं स विषमो नाम ग्रहणौदोष उच्यते ।
अग्निः सोमक्षयाद्यस्य भृशं देहे प्रकुप्यति ।
भुक्त भुक्त जीरयते न च वर्णबलाय च ।
भुक्त भुतो क्षुधान्य (प्य)स्य जायते न च पुष्थति।
अत्यग्निरिति तं विद्यात्स च दुःखितमः स्मृतः ।
(ग्रहणी चिकित्सा ।)
इत्येष रोगस्त्रिविधः राहणोसंश्रितो मया।
प्रोक्तस्तस्य चिकित्सां तु विस्तरेण निबोध में ।
धान्वन्तरं पिबेत् सर्पिः प्राजापत्यमथापि वा।
ततोऽसी वमनं दद्यात्ततश्चोध्वं विरेचनम् ।
पिप्पलीवर्धमानं वा पिबेत् चारतानपि ।
तक्र() मां(स)वं पिबेच्चापि गण्डि(गडी)रारिष्टमेव वा ।
दाधिकं वा पिबेत्सपि (:) तैलं शरीषमेव वा।
महावं च गम्य वा.
(इति भेले चिकित्सिते त्रयोदशोऽध्यायः ।)

·TRENGg
164
BEELA SAMHITA
(मूत्रलच्छ्र चिकित्सा।)
ताळपत्रकषायाँस्तु मूत्राघातेषु दापयेत् ।
भोजनं क्रौञ्चमांसेन मा(मूत्राघातन(षु)षु(श)स्यते ।
पिष्ट्वा तु तस्य चैवास्थि क्षीरेण सह पाययेत् ।
मूत्रकृच्छ्राणि शमयेदश्मरी च भिनत्यपि ।
एभिर्यदि प्रयोगैस्तु शर्करा नोपशाम्यति ।
तामुद्धरेच्छल्यहर्ता दृष्टकर्मा बहुश्रुतः ।
प्रतिघातादिन्द्रियस्य यस्य कच्छ प्रवर्तते
अनुसन्नं च शूलं च शृणु तस्य चिकित्सितम् ।
बलातलेन स्वभ्यतामुष्णाम्बुपरिषेचितम् ।
आस्थापयेत् पाचने च मुस्ताद्येन तुं वस्तिना।
पथ्यागते निरूपे(हे)ण भोजयेसिद्धमोदनम् ।
सनुना मुद्योषेण जाङ्गलेन रसेन वा।
ततस्तु शुद्धाम्बरया नार्या स्नातानुलिप्तया ।
इष्टया संविशत्साध कल्याणगुणयुक्ताया।
विशुद्धरतसे मार्ग मारुतः प्रगुणो भवेत् ।
संस्थानं मारते प्राप्ते कच्छ तस्य निवर्तते ।
अष्टानां मूत्रकृच्छ्राणां एतदुक्त चिकित्सितम् ।
रूपाणि चैव सर्वेषां शिष्याणामर्थसिद्धये।
इत्याह भगवानात्रेयः ।
इति भेले चिकित्सिते एकाद(चतुर्द)शोऽध्यायः ॥

·अथात उदरचिकित्सां व्याख्यास्याम इति
ह स्माह भगवानात्रेयः ।
( वातोदर लक्षणम्।)
भाराभिहतदेहस्य कटुतितोपसे विनः ।
वायुस्सर्वशरीरस्थो दुष्टो वातहता(:)शिराः ।
गत्वापि पूरये(त्)कोपं(ठं) तथाध्यानं करोति च ।
दृतिवच्च समुन्नड़ उदरं स्यात्समन्ततः ।
कृष्णराजि शिराबद्धं कृष्णरोमाचितं तथा ।
एतद्दारो(तो)दर विद्यात् एतेर्लिङ्गसमन्वितम् ।
( कफोदर लक्षणम् ।)
उष्णाभितप्तो यो जन्तुर्विदाह(ही)न्युपसेवते ।
व्यायामीपरतश्चैव श्रान्तो यश्चोदकं पिवेत् ।
तस्य देहे कफो टुष्टः सिराः कफावहा गतः ।
उत्सन्नो दूषितश्चापि कोष्ठमम्यन्तदा(रा)श्रितः ।
सर्वमादापयेकोष्ठं वेदनां च करोति सः ।
शुक्लराजि शिरावडं च शुक्लरोमाचितं तथा।
तस्य सौदन्ति गात्राणि मुखस्त्रावस्य(श्च) जायते ।
दुर्गन्धितास्य मूल(त्र)स्य स(तत्) कफोदरि(र)लक्षणम् ।
( सन्निपातोदर लक्षणम् ।)
समनतः सर्वरसान् मिथ्याहारविहारिणः ।
तस्यान्य(प्य),मिवात्यर्थमुदरं संप्रकाशते ।
नानाराजिशिरानद्धं नानारोमाचितं तथा ।
तथा नानावेदनाद्यमुदरं सानिपातिकम् ।

·166
BHELA SAMHITA
(दूष्योदर सान्निपातिक लक्षणम् ।)
आमनन्त्युदरं ना?नरमात्मोदरं यथा।
कर्ण रोधकतं चापि शुक्लं जिह्वामलं नखम् ।
यदाऽस्य मेदो रोमाणि स्त्रीणामार्तवशोणितम् ।
पुरीषं च प्रय(ग)च्छन्ति रक्तो(क्त) दुष्टोदरं भवेत् ।
सर्ववर्णशिरानई नीलपीतप्रभ तथा ।
स्त्रीणां दूष्योदरं नाम जायते सान्निपा(तकम् ।
( असाध्य दूष्योदर लक्षणम् ।)
तस्याङ्गमर्दः कासश्च खासी हिक्का च जायते ।
निद्रा तन्द्रा तथाऽऽलस्यं दाहश्चाङ्गगतो भवेत् ।
सदनं सर्वगात्राणां शोषणं पाण्डुवर्णता।
विषपौते च यल्लिङ्ग तच्च तस्योपजायते।
एवं दूष्योदरत्वे तैलिङ्गमरणमृच्छति।
( उदकोदर लक्षणम् ।)
अभुत्वा यः पिबेनित्यं उदकं प्रातरुस्थितम् (:)।
वर्षाहेमन्तकालेषु पिबेद्यश्चोदकं बहु ।
तस्योदरेऽधिका पोडा चाप्यतः संप्रपद्यते।
सदन रोमहर्षश्च शीवाग्निवं शिरोग्रहः ।
तथा स्निग्धावभासं च स्निग्धरोमाचितं च यत् ।
एतैलिङ्गस्समस्तैस्तु नृणां तदुदरो(को)दरम् ।
(संसावि जठर लक्षणम् ।)
शगुना स्नायुभेदेन मत्स्यानां वा ध(थ)कण्टकः ।
शकत्तृणाग्रेर्वा भक्तैरान(न्त्र) ...... विभिद्यते।
तेनानपानं छिद्रेण स्त्रवेत्तस्यान्तरोदरे।
उन्नतं जायते तस्मादुदरं स्यात्समन्ततः ।
निधायतं जायते चत्वरै जठरसन्निभौ (१)।
सस्त्राविणि च जठरं(२) लक्षणं परिकीर्तितम् ।

·भेल-संहिता
167
(बदगुदोदर लक्षणम् ।)
यः लवेल्लवयेहापि यश्च न लवते नरः ।
तेनानु(स्य)गं(ज)जा(घा) तुद्यन्ते बध्यन्ते चाप्यथैकतः ।
यथा मुझेच वातश्च भुक्तरान्ध निवेश्ययते ।
तेन बद्ध गुदं नृणां जायतेऽन्त्र प्रपौडनात् ।
उक्षिप्तकुक्षिर्भवति तथा संक्षिप्तमेहनः ।
शूनाक्षः शूनवृषणः शूनहस्तस्तथैव च ।
शूनपादगुदश्चैव सुप्ताङ्गश्चापि जायते ।
नतोन्नत्ति:(त) समश्चापि नरो बद्धोदरो भवेत्।
आमधान्ययवान् यस्तु नरो भुङ्क्त निषेवते ।
सकेसरं फलं चापि भक्षयित्वोदकं पिबेत् ।
हस्त्यश्वरथभयानं च भुक्तमा ..(?)।
( सौंदर चिकित्सा यां सुवर्ण चूर्णम् ।)
समरीचं बौ क्षारी त्रिफला वचा।
यवान्यो(:) कुञ्चिका हिङ्ग तिन्ती (न्ति)णि(गो)कालवेतसः ।
धान्याजगन्धा त्रायन्ती दाडिमं सय(प्त)वार्षिकम् ।
कटका-कटु-जंबोजं(रं) सैन्धवं च समान् भिषक् ।
वत्ता सप्तला दन्ती कंपिल्लं नीलिकाऽभया।
सुवर्णक्षोरी द्विगुणं सर्वाण्येतानि चूर्णयेत् ।
अजे गव्येऽथवा मूत्रे सप्ताहं परिभाव्य तम् ।
विगुणं शर्करा चात्र दापयेत्चाङ्गलं पिबेत् ।
गोमूत्रत्रिफलाक्षाररसमध्ये (दो)स्मुखाम्बुना।
सुवर्णसमकं चूर्णं सर्वरोगार्तिभेषजम् ।
सर्वोदर लिहशोषगुल्महृद्रोगनाशनम् ।
वाताष्ठीना(ला)मथाऽऽनाहं श्वयथं सर्वगात्रजम् ।
हलीमसमिलापाण्डुप्रमहज्वरगुल्मिनाम् ।
जीवित संशयं कृत्वा तगरूजितरिपिबेत् (१)।

·168
BHELA SAMHITA
(छिद्रोदर शस्त्र चिकित्सा।)
त्रपुसो(सं) वारुकं चापि मूलकं चापि दंशयेत् (?) ।
कद्देन कृष्णसर्पण जठरि(री)तानि भक्षयेत् ।
विपाट्यमानं कुक्षिं च छिद्रमान्त्रस्य वोच्य च।
ततः पिपीलिकादशं छिद्रमान्त्रस्य दापययेत् ।
आन्त्रच्छिद्रे संग्टहीते सि(सी)ो (व्ये)त्कुक्षि ।
ततो भिषक् ॥
एवं छिट्रोदरं वैद्यः शल्यकर्तरुपाचरेत् ।
(वडगुदोदरे शस्त्रक्रिया।)
तथा बद्धगुदं चैव पाटयेच्छुल्यशास्त्रवित् ।
गुञ्जान् पलान् तथोवृत्य बद्धं सि(सी)न्ये(व्ये)त्ततो भिषक ।
उदक् भवन्ति सर्वाणि जठराण्यक्रियावताम् ।
व्यथनं तेषु कुर्वीत शल्यकर्तुः प्रयोगवित् ।
वाम पावें तु(त्व)धे(धः) कुक्षः मुक्ता च चतुरङ्गुलम् ।
नाभ्या वा प्रणयेच्छस्त्र मात्रायुक्त चिकित्सकः ।
विसावयेच्च (ज)ठरं भिषगाभयपीडनम् ।
मर्दयेदुदरं चान्य(स्य) वेष्टये (ने)न तु वेष्टयेत् ।
वेष्टितं जठरं चास्य नाध्यापयति मारुतः ।
पिबद्यवागं च ततो लवणस्नेहवर्जिताम् ।
ततः परंतु चौरण मासाधं समुपाचरेत् ।
ततः क्षोरयवागंतु बीन्मासांस्तु यवान्भिषक् ।
भुञ्जीतालवणं तस्मात् नोन्मासान् लघुभोजनम् ।
ततस्मलवणे भेल मुच्यते तूदरेऽपि च ।
केतूदराणामत्स्यन्ति लवणं योगवाहितः (नः)।
(जठरेऽग्निकर्मादि।)
केचित् जठरे प्राहुरग्निकर्म चिकित्सकाः ।
अजाततोये जठर पूतनो मध्यदारयेत् (१) ।
प्लिहोदरं हि हित्य(वा)ऽग्निः जयेत्तस्माविशेषतः ।

·भेल-संहिता 169 निवृत्तिर्वर्णिता तन सलिलोदर खेदिनः । यावत्पच्यप्रकोदरम् (१)। मण्डलं निर्मितं यच्च वायदु मृदुः (?) । अरोची निष्पदं चैव नचराग्निस्तमाकुलम् (१)। आक्रम्यमाणिनाभ्यां तु मृदुरेव हि वर्षति (१)। ....... पिच्चन्नैश्यविनिर्दिशत् (१)। क्रियायतिश्च सर्वाणि सक्रियाभिश्च देहिनाम् । ( भल्लातकयोगः ।) भल्लातकानां पवनाहतानां वृत्तच्यतानामिह वा(चा)ध(ढ)कं स्यात् । तदिष्टकाचूर्णकणैः प्रदृष्य प्रक्षालयित्वा विसजेट्ट(च)पा(ताते(प) शुष्क पुनस्तद्विदलोकतं च विनिक्षिपदप्सु चतुर्गुणास। पादावशिष्टं परिपूतशोतं क्षोरण तुल्येन पुनः पचेत ॥ तदर्धया शर्करायावगातं(ढं) लोहं भयाव्योषकचूर्णयुक्तम् । एतत्सम शर्करापादयुक्त ददत् खजेनोग्र(न्म)वि(यि),(तं) विधाय । प्रस्थहयेनामलको मधूनां शीतेव(न) तुल्य न पुनः पचेत ॥ वत्व(स)प्तरात्रादुपजातवीर्य सुधारसादम्यधिकत्वमेति॥ प्राग(क्ज)न्त(न्म)शुद्धी (कृत)देहभाजां कतान्तदेवात्मशरीरयोगिनाम् ॥ नचानपाने परिहार्यमस्ति नवोष्णवाताध्वनि मैथुने च ॥ 22

·170
BHELA SAMHITA
जन्तुनितान्तं नरसिंहवल्स्यात्
भवेन्नरः काञ्चनराशिसारः ।
दन्ताश्च शौर्णाः पुनरुद्भवन्ति
केशश्च शुक्लः पुनरीति कृष्ण: ॥
विशौर्णकर्णांगुलिपाणिकोटि
कता(शा)जि(दि)तो (यश्च) बिदन्तो(न्त) कुष्ठः॥
सोऽपि क्रमेणाङ्गलिगात्रशाखी
तय॑था रोहति वारिसिक्तः ।
महामयूरान् जयति स्वरेण
बलेन नागान् तुरगान् जवेन ॥
(इति भेले चिकित्सित पंचदशोऽध्यायः ।)
(अरुस्तम्भ वंशकादि योगः।)
वंशको नक्तमालश्च मूर्वा कटुकरोहिणी ।
तत्कारी प्रग्रहश्चैव पौलुनि निचुलानि च ।
असनस्सप्तपर्णश्च त्रिफला मरिचानि च ।
एतानि समभागानि कषायमुपसाधयेत् ।
एतान्येव च चूर्णानि माक्षिकेण पिबेन्नरः ।
अनेनैव कषायेण भोजयसिद्धमोदनम् ।
पिचुमन्दस्य मूलानि चित्रको हस्तिपिप्पलीः ।
त्वपत्रफलमूलानि करज्जास्मर्षपास्तथा।
तुल्यान्येतानि सर्वाणि वल्मीकस्य च मृत्तिका।
गवां मूत्रेण पिष्टानि लक्षणान्युहर्तनं वरम् ।
( जरुस्तम्भे रास्नायुहर्तन योगः ।)
रास्ना वचा ह्यमूलं हिना दन्ती तथैव च ।
शतपुष्या च कुष्ठा च हे हरिद्रे पुनर्नवा।
APRA

·भेल-संहिता
171
अश्वमूत्रे वपामार्गे शारिभा(वा)नक्तमालिका।
वल्मीकमृत्तिका युक्तमतैकवदनं परम् ।
(अरुस्तम्भे करजादिलेपः ।)
करजस्मुरसो बिल्वा देवदारु वचार्जुमः ।
तारी मेषगृङ्गी च सौभाजनक भारली।
उभे बहत्यौ स्योनाकः श्खदंष्ट्रा खदिरासनौ ।
जस्लैस्मिरिम(१)स्तुल्यैः कषायपरिषेचनम् ।
एतैरेवौषधैस्तुल्य : क्षौरपिष्ट(ष्टै:) प्रलेपयेत् ।
अनेन विधिना शोघ्रमूरुस्तम्भः प्रशाम्यति ।
(हिपंचमूल्यादि तैलम् ।)
हे पञ्चमूल्यौ त्रिफला चित्रको देवदारु च ।
एकाष्टि(ठी)ला वपामार्गा श्रेयसी वायसि(सो) सुधा।
काला भार्जि (गो) पृथक्पर्णी सुवहा मदयन्तिका।
काश्मरो च विशल्या च हिंसा हेन्र्यौपदाविक:(?)।
चिरबिल्वो ह्यशोकश्च बला चांशुमति(तो)तथा।
वयस्या पोलुपर्णी च पाठा च शतावरी।
एषां पञ्चपलान् पूतान् जलद्रोणेषु सप्तसु ।
अष्टभागावशेषं च पचेत्तैलादी(ढ)कं शनैः ।
कुष्ठं च शतपुष्पा च चित्रकः अषणं तथा ।
देवदामगुरुश्रेष्ठ विडङ्ग मुस्तमेव च ।
अश्वगन्धा च पाको(ठा) च मूर्वा स्योनाक एव च ।
पिप्पल्यः शृङ्गिवेरं च दन्तो हिङ्गाम्लवेतसौ ।
कल्क नानन वैद्यस्तु कषायेण सुसाधयेत् ।
सिद्धं शुष्क च पूतं च क्षौद्राज्येनानुसंसृजेत् ।
तदस्य दद्यात्यानार्थं तदिद)वाभ्य(अ)नादिषु ।
अरुस्तम्भश्चिरोत्पन्न(क) तेलेनतेन शाम्यति ।
लि(लो)व(प)दान्याद्यवात्म (?) च खण्डपाताँश्च नाशयेत् ।

·172
BHELA SAMHITA
( जरुस्तम्भे भेषजान्तराणि )।
पिललोवर्धमानं वा माक्षौर(के)ण जलेन वा।
जरुस्तम्भ प्रशंसन्ति ग(ण्डो)रारिष्टमेव वा।
क्षारा क्षारताश्चैव निरूढां(हा)श्च पृथग्विधाः ।
हरीतक्या प्रयोगो वा ह्यरुस्तम्भे प्रशस्यते ।
विलेख्यमानो हि यथा क्षीणमांसबलो भवेत् ।
शरीररक्षणार्थाय भोजयेईहयेदपि ।
भुञ्जीत षष्टिकान् जीणे पुराणांश्चैव शालिकान् ।
जाङ्गलानि च मांसानि सेवेत मृगपक्षिणाम् ।
जरुस्तम्भपरीतो यो यदा वाताधिको भवेत् ।
सम्यक् प्रोक्तमिदं सर्वे जरुस्तम्भचिकित्सितम्।
इत्याह भगवानानेयः।
इति मैले चिकित्सिते त्रयोद(षोड)शोऽध्यायः ।
အလင်း

·अथातो विसर्पवातशोणितं व्याख्यास्याम इति
ह स्माह भगवानात्रेयः ।
( वातवीसर्प लक्षणम्।)
वातात्पित्तात्कफाञ्चैव सन्निपातात्कफादपि ।
विसर्पाः पञ्च निर्दिष्टाः तेषां वक्ष्यामि लक्षणम् ।
कषायकटुका(रू)क्षांश्च यो नित्यमुपसेवते ।
तस्य वायुः प्रकुपितः त्वग्रतं मांसमेव च ॥
सिराश्च समधिष्ठाय विसपै जनयेइलम् ।
पिपीलिका विसर्पन्ति(न्तौ) मन्यते तु धृतेऽपि च ।
जृम्भिका तालुशोषश्च शूलपाखंज्वरो ग्रहः ।
घोरश्वारुणवर्णाभः श्वयथुः कृष्ण एव च ।
इत्येष वातवि(वी)सर्पः तस्य कर्मविधिं शृणु।
(वातवीसर्प चिकित्सा।)
गवां मूत्र च क्षौर च गोशकद्रसमेव वा।
य(ष)ष्टि(क)मधुसंयुक्त एतदालेपनं परम् ।
पञ्चमूलि(ल्या) च तत्सिद्धं जलसेकः प्रशस्यते ।
शृङ्गाणि क्षौरवृक्षाणां मधुकं नौलमुत्पलम् ।
क्षीरसिद्धमिदं कोष्ण वातपो(वौ)य(स)(पं)नाशनम् ।
एतैरवौषधमः क्षीरत(पि)?(:) प्रलेपयेत् ।
सुखीणर्वातवि(वी)सर(प) तथा संवि(प)द्यते सुखी।
अथवा दधिमन्दे (न्थे)न तेलक्षीरतन वा।
मेचयन्ति सुखोषणेन विसर्पे वातसंभवे ।
तस्य निर्वापणं कुर्यात् चोरण परिषचनम् ।
पौत्वा च तेल्वक सर्पिः हरीतक्या विरेचनम् ।
अविदाहि(ही) नि चान्नानि भोजनार्थ प्रदापयेत् ।
क्षीरं च यवचूर्णं च तं चैवात्य (ति)साधयेत् ।

·174 BHELA SAMHITA. (पित्तवीसपौत्पत्तिक्रमः तल्लक्षण।) कटुम्ललवणक्षारतीक्षा ह्ये (प)ता(त्ता)नि चानतः । तस्य पित्तं प्रकुपितं शिरामांसत्वगाश्रितम् । रक्तेन सह संसृष्टं शरीर देहचेष्टितम् । ज्वलयित्वा ज्वरं पूर्वं ज्वलताग्निशिखोपदु(म)म् । विस4 जनयेत्तीव्र दारुणं पित्तसंभवम् । स्फोटास्तस्योपजायन्ते वगिरे (ने)व प्र(स) मौरिताः । यत्र यत्र च जायन्ते स्फोटास्तत्र विलीयते । हरिद्रं हरितं कृष्ण दोषं मुच्यत्यतेक्षण:(?) । एषोऽग्निकल्यो विसर्पः पैत्तिको देह नाशनः । (पित्तवीस चिकित्सा।) चिकित्सां तत्र कुर्वीत प्रत्याख्याय चिकित्सकः । विरेचनं स्नेहयुक्ता पाययेत्तं चिकित्सकः । परिषेकांथ कुर्वीत क्षीररित्रसेन वा। अभीक्षणं सेवयेञ्चैव हिमकल्पेन वारिणा । क्षौरवृक्षकषायैर्वा कषायैर्मधुकस्य वा। प्रदहस्य तु कुर्वीत शतधौतेन सर्पिषा। मधुकोत्पलकल्कस्तु क्षौरपिष्टैः प्रलेपयेत् । मञ्जिष्ठापद्मकं पद्म चन्दनं नीलमुत्पलम् । मधूकं मधुकं ट्राक्षा लामज्जककसेरुकः मृणालानि विदारी च समुद्रान्ता शतावरी। सहस्र(वो)या नलदः बला दन्ती मधूलिका एतानि समभागानि जलद्रोण विभावयेत् । एतैरव कषायथ पिये (है)श्चैव विपाचयेत् । तं तस्य कृतेऽभ्यङ्ग विसति )पित्तसंभवे उपचक्रचकोराणां हंससारसयोरपि । वसाः प्रदेहे शस्यन्ते विसर्प पित्तसंभवे । - ।

·भेल-संहिता
175.
न्यग्रोधोदुम्बराश्वस्य प्लक्षवेतसजास्तथा ।
कल्काः पञ्च प्रशस्यन्ते क्षौरन (पि)ष्टाः प्रलेपने ।
( श्लेष्णवीसोत्पत्तिक्रमः, तल्लक्षणं च ।)
श्लेष्मलास्य(न्य)नपानानि श्लेष्मलो यो निषवते ।
तस्य श्लेष्मा प्रकुपितो रक्ते तिष्ठति देहिनः ।
ततोऽन्य(स्य) श्लेष्मवि(वी)सो जायते मन्दवेदनः ।
स्फोटोऽपि तस्य जायन्ते श्वयथुः पाण्डुरेव च ।
तस्य तन्द्रा च निद्रा च ज्वर: कास: शिरोग्रहः ।
चिराच्च पाकं व्रजति विसर्पलेभसंभवः
( श्लेष्णवीसर्प चिकित्सा।)
वमनं रचनं चैव कुर्यात्तस्य यथाबलम् ।
तैल्प(ल्व)कं वा पिबत्सर्पिः पुराणं तमेव वा।
सर्जाश्वकर्णी मुस्ता च मल्लको सोमवल्कला।
द्वौ करञ्जौ कपित्थत्वक् शिरीषोशि(शो)रशारिवा(:) ।
क्षीरवक्षप्रवालानि कुटजत्वक धनंजयः ।
धवः पलाशः स्योनाश (क): खदिरो वेतसासनौ।
कषायं साधयेदेतं (तैः) सुखोष्णेन च सेचयेत् ।
अजाक्षीरेण पिष्टस्तु कल्करतः प्रलेपयेत् ।
तेलप्रस्थं पचेदभिः कषायैरथ पेषिमः(ते)।
अभ्यञ्जनन वीसर्पि(पी) श्लेषिकस्तेन शाम्यत(तिः)।
गोमांसखण्डैरुषोश्च विमर्पमुपनाहयेत् ।
मनभिर्जाग(ङ्ग)ता(ला)नां च तद (भ्य)ङ्ग प्रकल्पयेत् ।
मांसोपनाहं कुर्वीत श्लैष्मिके वातिकऽपि वा।
जाङ्गलगव्यमायूरैः कुक्कुटैश्चा(छा)गते(लै)रपि।
(वातशोणितोत्पत्तिस्तल्लक्षणं च।)
यथा(दा) प्रकुपिता दोषास्त्रयस्त्वङ्गसमाश्रिताः ।
रक्तेन सह संमृष्टाः शरीरोद्देशचेष्टिताः ।
.

·176
BHELA SAMHITA
संश्यामण्डलं तत्र जायते कृषामेव च ।
अथ लोहितपर्यन्तं विसर्पति संवेदनम् ।
ज्वरस्तृष्णा च दाहश्च छर्दिमूर्छा भ्रमस्तथा ।
यद्यच्च स्मृशते तेन तत्रोमा न निवर्तते
दग्धेन शोणितनान्तं शुष्कालाबुनिभं भवेत् ।
।
(वातशोणित चिकित्सा।)
सुकुमारं बलातलं तैलं शरीषमेव वा।
धान्वन्तरं चापि कृतं पाययेहातशोणितम् ।
पिप्पलीवर्धमानं वा तक्रासवमथापि वा।
खादिरं वा निषेवेत वातशोणितपीडितः ।
नित्यमास्थापयेञ्चनं मुस्तादोन तु वस्तिना।
पाययेत बस्तिभ्यां अथवा (१) मधुतैलकैः ।
यचिकित्सितमाख्यातं विस वातसंभवे ।
तहातशोणिते सर्व कर्तव्य शोणितोत्तरे।
इति शोणितमाख्यातं गंभोर वातशोणिते।
वातवन्तं चिकित्सेत स्नेहपानानुवासनः ।
मयूरक्रौंचलावानां वसामज्जा च लाभतः ।
पानेऽभ्यङ्ग च वस्तौ च बलातलं प्रशस्यते ।
अक्रियाभिः क्रियाभिर्वा नश्येद्यहातशोणितम् ।
पाटनं तत्र कुर्वीत स्वल्पीकप्य प्रयोगवित् ।
इत्याह भगवानानेयः।
इति भेले चिकित्सिते चतुर्द(सप्तदशोऽध्यायः ।

·अथातोऽशंसां चिकित्मितं व्याख्यास्याम इति
ह स्माह भगवानात्रेयः।
अशी निमित्तम् ।
वातात्पित्ताकफाच्चैव सन्निपातास्त(त्तथैव च ।
सहजानि च रत्ताश्च (च) षोडा(ढा)शांस्यथ देहिनाम् ।
तेषां निदानं वक्ष्यामि चिकित्सां चानुपूर्वशः ।
अदृश्यानां च यत्प्रोक्तं दृश्यानां च यथाक्रमम् ।
विदाहिगुरुरुक्षाणां आन पोदकसे(f)वनाम् ।
दधिदुग्धगुडादीनां पिशितानां च भोजिनाम् ।
यानानामुदकानां च दुष्टानामुपचारणात् ।
नित्याजीर्णभुजां चापि वेगानां च विधारणात् ।
प्रभा(वा)हणाच्चातिमात्र मैथुनस्थातिसेवनात् ।
दुष्टपानप्रसङ्गाच्च कठिनात्पृष्ठपोडनात् ।
निरूहस्यातियोगाच्च वस्तिनां विश्नमादपि ।
नेहपाने च विश्वान्तात् मद्यदोषाचयात्क्षयात् ।
एभिः प्रकुपिता दोषा वातपित्तकफास्त्रयः ।
वि(ए)कशस्सर्वशो वातः इन्दशः शोणितन वा।
गुदाभिष्यन्दमेवाशु कुर्वन्ति गुदमाश्रिताः ।
(अ लक्षणम्।)
शि(को)लास्तत्र प्ररोहन्ति सूक्ष्मसर्षपसत्रिभाः ।
यवमुद्रादिनिष्याव कर्कन्दबदरोपमाः ।
शरीराङ्ग टमात्रा वा ताम्रा गोस्तनसनिभाः ।
निरूढास्ते गुदे शो(को)लाः स्तम्भयन्ति गुदं भृशम् ।
स्रोतसां गुदमानाहं मूलं बनन्ति वाप्यथ ।
निरोधात् स्रोतसां तेषामूर्ध्वदोषास्समुस्थिताः ।
एकैकं दूषयित्वा तु रोगात्कुर्वन्ति चातुरान् ।
23

·178
BHELA SAMHITÀ
( अर्शी निदानम् ।)
पुरीषभेदं वैवण्यं शूलं निर्वाहिका तथा।
अवदारस्तृषा दाहो गुरुपृष्ठो मदो ज्वरः ।
अरुचिश्चाविपाकच गावजे (क्ष)यबलभयो ।
पाण्डुत्वं पर्वभेदश्च श्वयथुश्चाक्षहट्योः ।
ग्लानिर्मैथुनहानिश्च गुदभ्रंशो गुदग्रहः ।
अर्शसां रूपसादृश्य पृथक्त्वं तेषु वच्यते ।
( वातपित्तार्शी लक्षणम् ।)
कृष्ण पुरोषं भवति रूक्षं किंचित्मफेनिलम् ।
नित्यं गाधपुरीषश्च भिन्नवर्चाः पुनः पुनः ।
अरुपृष्ठकटियाही नित्यानर्थसुदुर्लभः ।
जायते पर्वभेदश्च कर्णशूलस्तृषण भ्रमः ।
अर्शी यकद्धि पवने जाठरं वाप्यवर्धतः (१)।
कौलाश्चास्योपजायन्त आत्मा(या)नं च पुनः पुनः ।
गृहणी दूषिता चास्य वैवयं चोपजायते
हृत्पाखेकोष्ठशूलश्च दुर्नाम(?) वातसंभवैः ।
सज्वरं पित(ट)कं टष्णा तीक्षावेगं सशोणितम् ।
उष्णद्रवं सदाहं च पित्ताशस्सूपलक्ष्यते ।
पाण्डुवर्ण च भवति पीताभासं च लच्यते ।
(श्लेष्मार्शी लक्षणम्।)
दह्यते च गुदोऽत्यर्थं गुदपाकश्च जायते ।
श्लेष्मलेष्वपि चास्सुि पिच्छिलं शुक्ल सप्लवम् ।
पुरीषं सकफ याति स्तोकं स्तोकं सवेदनम् ।
उपविष्टश्चिरं चास्ते निखनं चोपवेश्यते ।
शार्यते मढ़वषणं वस्तिश्च गुद एव च ।
अरुचिश्चाविपाकश्च न च पक्कविरिच्यते ।
श्खयथश्च विंशत्यैनं विशेषणाक्षिकूटयोः ।
एतत् श्लेष्मसमुत्थानमर्शसा रूपमुच्यते ।

·भेल-संहिता
179
( सन्निपातार्शी लक्षणम् ।)
सविपातसमुत्थान जानीयात्सर्वलक्षणः ।
सङ्घातरक्त विस्त्रं वा भिन्नं वा पि(त्त)मिश्रितम् ।
चिरेण च प्रवाहोऽस्य प्रसक्त वा कदाचन ।
अभिष्यन्दानि मुञ्चन्ति रक्तास्यथ शोणितम् ।
वहन्ति.धारया रक्त यथा विद्धा सिरा स्थिता ।
रजस्वलेव युवतिः रक्त मुञ्चत्यभीक्षाशः ।
( अर्शश्चिकित्सा ।)
अतिमुक्तं सूरांदन्ति(न्तौं) ककुभं समयूरकम् ।
गवां च महिषीणां च मूत्राण्यथ समाचरेत् ।
भस्मीकृत्य तु तं क्षारं युक्त्या मध्ये (ये)न पाययेत् ।
श्लेष्माशीसि प्रशमयेत् श्वयधुं पाण्डुतामपि ।
अर्थासां वातिकानां तु यदुक्त वै चिकित्सितम् ।
तथैव भिकानां तु स्नेहवर्ज समाचरेत् ।
रक्तजष्वपि चार्शस्सु क्षीरमाज प्रशस्यते ।
ऋतुं वाप्ययनं वापि पिबेन्मासमथापि वा।
( बलादि घृतम् ।
।)
बला बिल्वशलाटूनि त्रिफला हस्तिपिप्पली।
करन-मधु-पालाशै: मधुकोत्पलतिन्दुकः ।
कल्करक्षसमैरतकृतप्रस्थं विपाचयेत् ।
अजाक्षौर दशगुणे तत्सिद्ध मात्रया पिबेत् ।
एतद्रक्तसमुत्थानि पित्तजानि(नौ) ह यानि च ।
अशांसि नाशयत्याशु भिन्नानाणीव मारुतः ।
(लोधादियोगविशेषाः ।)
लोधं दारु हरिद्रा च मज्जा वैभौतको तथा।
तण्डुलोदकपीतानि मधुना विनाशनम् ।

·180
BHELA SAMHITA.
लाक्षा हरिद्रा मञ्जिष्ठा मधुकं नीलमुत्पलम् ।
अजाक्षीरण पीतानि रक्तजानां विनाशनम् ।
शिरोषपुष्प पुष्प च कुटजं ककुभस्य च ।
दारू हरिद्रा लोभ्रं च वातको कट्फलं वृषः ।
एतेषां पाययेत्कल्कान्युक्तिवस्तण्डुलाम्बुना।
मधुयुक्तां(त:) प्रशमयेदी वै रक्त पित्तजा:(जम्) ।
मधुकं बदर' द्राक्षा मूलं च कुशकाशयोः ।
तण्डुलोदकपीतानि मधुनाऽशीविनाशनम् ।
(शारौितम् ॥)
न्यग्रोधोदुम्बरावस्थ बदरीलक्षवेतसम् ।
पृथक् प्रवाळान्यूर्द्राणि दिपलोकानि संहरेत् ।
अवाक् पुष्ययः फलान्यष्टौ अष्टौ दाास्तथैव च ।
सालपर्णीपृश्निपीः पले हे हे समावपेत् ।
हे राळशाकस्य पले सर्वमेतत्समावपेत् ।
ट्रिोण सलिले साध्यमष्टभागावशेषितम् ।
घृतस्य चाढके साध्यः सकषायं सुखाम्बुना।
शाङ्गर्याम्लिकया जातः सुरसः स्नेहसम्मितः ।
देवदाय॑भया मुस्ता चित्रको बिल्वपौशिका ।
कट्फलं शृङ्गिबेरं च पिप्पली चन्दनं तथा।
सोवीरमानं मूला पिप्पल्या सि(ति)क्तरोहिणी।
गुडं प्रियङ्गुपुष्यं च शाल्मली बीजसातया।
वत्सकस्य च वीजानि तथैवातिविषा वचा।
एतानक्षसमान् भागान् पृथक् दत्वा विपाचयेत् ।
एतत्सिवं तं युक्त्या रक्तार्शी वै विनाशयेत् ।
पित्तगुल्ममति(ती)सारं शूलं वरमरोचकम् ।
स्त्रीणाममुग्धर' घोर रक्तपित्तं प्रवाहिकाम् ।
पाण्डुरोगं वृषं कासं क्रिमींश्चैवापकर्षति ।

·भेल-संहिता
181
नाशनं श्लेष्मजातानां कायाग्निदीपनं परम् ।
गर्भाधानं च वन्ध्यानां शोषिणां चामृतोपमम् ।
शारीतमित्येतत् या(ख्या)तमीविनाशनम् ।
वलवर्णकर चैव रक्तगुल्महर तथा ।
पित्तजष्वपि चार्शस्सु हितं तक्तजष्वपि ।
सन्निपातसमुत्थेषु सर्वेष्वेव सुपूजितम् ।
असां सहजानां तु यथा प्रतिमाचरेत् ।
चिकित्सितं स्वयं बुवा संप्रधार्य यथाबलम् ।
(तालीस पत्रवटका: ॥)
त्रिफ(प)लं शृङ्गिबेरस्य चतुर्थं मरिचस्य च ।
पिप्पलीकुडुवार्धं च चव्यस्य पलमेव च ।
ताळिसपत्नस्य पलं पलाध केसरस्य च ।
हे वती(पले) पिप्पलीमूली चित्रकस्य पलं तथा।
तथा तमालयोः कर्षों सूक्ष्मैलाकर्षमेव च ।
त्रिंशद्गुडपले शुद्धे चूर्णान्येतानि साधयेत् ।
ततोऽक्षमाना वटकाः प्राणदा इति विश्रुताः ।
ताळीसपत्रवटकास्ता एव(ता.) परिकीर्तिताः ।
पूर्व भक्तस्य पश्चादा भक्षयेत्तु यथाबलम् ।
मद्यमांसरसैषैः क्षीरेश्चाप्युपभोजयेत् ।
एतेन हन्ति कफजान्यशांसि सहजानि च ।
वातपित्तसमुत्थानि रक्तजानीतराणि च ।
मदात्यये मूत्रकृच्छ्रे प्रमेहे हृदयग्रहे।
विषमज्वर पाचशूले क्षते क्षीर (बे) विरेचने ।
मन्दाग्नि विषमाग्नीनां तथैव क्रिमिकोष्ठिनाम् ।
शूलगुल्मपरीतानां छद्यतीसारिणामपि ।
हद्रोगिनां कामिलानां शोषिणामूर्ध्ववारिणाम् ।
कासखासपरीतानां सेव्याश्च वटकाः शुभाः ।

·182 BHELA SAMHITA भूयिष्ठं सहजानीमे क्षेपयन्ति शरीरिणाम्। तस्माच्छोधोपचारण कुर्यात्तस्य चिकित्सितम् । . अर्शसः शस्त्रचिकित्सादिः ॥ रोगानि(नौ)कस्य सर्वस्य परमर्शस्मुकीर्तितम् तस्मादशौँ विस्तरेण चिकित्सेत्त चिकित्सकः । शस्त्रेण छेदनं तेषांक्षारण दहनं तथा। शल्यकर्ता प्रयुञ्जीत दृष्टकर्मा चिकित्सितम् । •. (अर्शसि आलेपनादि चिकित्सा। आयुर्वेदविदा यत्तु प्रयोक्तव्यं चिकित्सितम् । बालपनाभ्यङ्गविधि खेदकर्म च तच्छृणु । अभ्यज्य नाभिं कुक्षिं च वस्तिमुष्को गुदं तथा । अम्लः क्षीरेश्च मूत्रैश्च सुखोण: परिषेचयेत् । तरुणैर्मूलकैः खेदैः तथा गुंजनकैरपि । सुखोण: खेदयेद्युक्त्या पिण्याकैर्गोमयेन वा। रा-मे(?) कन्दमूलं च मधूकं देवदारु च । यवचूर्णनियुक्तानि धोरणाऽऽलोध पाययेत् । त(ते)नोपवाहं कुर्वीत खेदयेच्च पुनः पुनः । (दुर्मेदां)सि समायान्ति वेदना च निवर्तते वृषोर्षनतामालानां काश्मयों दण्डयेस्तथा(?) । यत्र काथैन्वादयेत्तु तत्र चैवोपवेशयेत् (?) । गिबेरं च कुछ कासि समेव च (१)। सैन्धवं चित्रकं दन्तौं करवीरं शुकानि च । पूतिकं वरणत्वक् च विदारौ लागलाह्वया। अत्र...... .. च पिषयेत् (?)। गर्भणानन विपचेत् तैलं मूत्रचतुर्गुण । नुकंक्षीरयोचान कुडुबः कुडुबो भवेत् । क..

·भेल-संहिता 18 शंसां शमनं पक(र)म् । क्षौरकन्दकलात्येतत्र च दूषयते गुदम् (१) । कुळीरशृङ्ग हस्त्यस्थि बला लाङ्गलिको तथा । बिल्व भल्लातकानि च (?) । अर्शसा लेपनं तेन सप्तरानं पुनः पुनः । शिरीषबीज हौ क्षारौ लागलों सैन्धवं तथा । भावयेत् (१)। अशांसि लेपयेत् तेन सप्तरात्रं पुन: पुनः । एतेन लिप्सान्यशीसि विनश्यन्ति न संशयः । शिग्रु.. (?)। (स)वमेकत्र संहृत्य स्मुहिक्षौरेण पेषयेत । करवीरोऽनवद्यश्च मालतिः स्वर्णयूथिका। प्रक्षाळनं कषाया.. सक्षौद्रं नवनीतं तु प्रलेपो व्रणरोपणः । दह्यते सप्तरात्रेण पुंस्त्व' च न विनश्यते(ति) । सौर्मिकाभिदं दं.. ... त्रिकटुकं नुहिक्षौरण पेषयेत् । एतदालेपनं श्रेष्ठं दुर्नामानं विनश्यति (?) । स्वर्णक्षौरीतु..... कित्ससकम् । कुकुटस्य पुरीषं च स्नुहि क्षोरण पेषयेत् । एतदालेपन श्रेष्ठमर्शमा क्षारसम्मितम् । द(यते सप्तरानेण) पुंस्त्वं च न विनश्यति । यवास्मिद्धार्थकाश्चैव भल्लातकमथो वचा । . धूपनं चन्दनं कुष्ठशिंश(शु)सा(पा)पार एव च। गवां.. .पत्रे वारिष्टशिग्रजे। वृतमि प्रशंसन्ति श्रेष्ठं धूपनमर्शसाम् । रक्तपित्तसमुत्थेषु प्रशस्ता क्षौरवस्तयः । तीक्षा कफेन मत्तेषु वातिकेष्वपि वासकम् ।

·184
BHELA SAMHITA
सबिपातान्यसाध्यानि चिरोत्थानि(नौ) ह यानि तु ।
रक्तजा सहयोत्यानि सिद्धत्वाधिकेऽपि ते(?)।
इत्याह भगवानात्रेयः।
इति भेले चिकित्सिते पञ्चदशोऽध्यायः ।
अथातः स्वयथुचिकित्सितं व्याख्यास्याम इति
ह स्माह भगवानात्रेयः ।
(खयथुनिमित्तं तल्लक्षणं च।)
यः क्षीणमांसो मन्दाग्निाधियुक्तः सुदुर्बलः ।
गुरूणि सेवतेऽत्यर्थमम्लपित्तकतानि च ।
सद्यो वान्तो विरिलो वा गुरूण्यत्रानि सेवते ।
उपोषितश्च योऽत्यर्थ शाकमूलफलाशनः ।
मल्यान् दधि पयो भुङ्क्ते दिवा स्वप्नरतिश्च यः ।
अपथ्याजीणंभोजी च नरो व्यायामसेवितः ।
यश्च तिक्तकषायाणि क्षाराम्लकटुकानि च ।
लघूनि सेवतेऽत्यर्थं रुक्षाणि तु विशेषतः ।
तस्य वातः प्रकुपितः शिरा बाह्याः प्रपद्यते
स पित्तं कोपयत्याशु रक्तं श्लेष्माणमेव च ।
सिरासा(स्ता)दोषसंपूर्ण (.) स(सं)विसर्पन्ति दारुणाः ।
समुपेत्यैकदेश वा सर्वगात्रेषु वा पुनः ।
एवं तत् वयथुर्नाम व्याधिर्भवति दारुणः ।
दोषैः पक्वाशयस्यैस्तैः सोऽधस्तात् खयथुर्भवेत् ।
पादविव(क)त्त(स्थः)खयथुनराणां नाशयत्यसून् ।

·भेल-संहिता
1851
योषितां मुखसंभूत उभयोरपि गुह्यजः ।
भूयिष्ठमिह शोधस्तु दोषसंस्पर्शसंभवः ।
यस्तेषां त्वधिरोही स्यात् स(त)स्म (स्य) रूपं हि दर्शयेत् ।
(वातिकादि-श्वयथुलक्षणम् ।)
श्वयथुर्वातिको रूक्षः कृष्णवर्णः सवेदनः ।
करोति पीडितो निम्न यनिमित्तश्च नश्यति ।
पैत्तिकश्च यथा नीलो लोहितः पीत एव वा।
रुजादाहपरीतच क्षिप्रपाको ज्वरान्वितः ।
शुक्लावभासो वहसः खेदः पित्तस्थिरस्तदा(?) ।
आलम्बश्चाप्यनाशश तृशंसो यः कफात्मकः ।
वातपित्तकफानां तु रुपं स्यात्सन्निपातके ।
असाध्यश्चोपसर्गश्च श्खयथुः प्रसृतश्च यः ।
नौलपीतारुणं ज्योति श्यते श्वयथुर्यदि।
किञ्चित्क्षरत्यसलिलं तमसाध्यं विनिर्दिशेत् ।
शस्त्रदण्डमहाराभ्यां प्रपातादस्थिभङ्गतः ।
खयथुः
पञ्चमो दृष्टो भूयिष्ठं स हि रतजः ।
अभिघाताच जातानां मांसमस्थि च पीड़ितम् ।
नि(सि)रा(:)संदूषयत्याशु ततो रक्त प्रदुष्यति।
स दाहरागबहुको वर्धतेऽतिप्रवेदनः ।
क्षतवैसर्पिकों तस्य क्रियां कुर्याच्चिकित्सकः ।
एतल्लक्षणमुद्दिष्टं श्खयथूनां यथाविधि ।
(खयथु-चिकित्सा।)
चिकित्सितं प्रवच्यामि यथावदनुपूर्वशः ।
कल्याणकं पिबत्सपिमहातितमथापि वा।
महद्यत्पञ्चगव्य वा ततस्संशोधयेन्नरः ।
हरीतकौं समधुकां सक्षौद्रं वापि लेहयेत्।
24

·186
BHELA SAMHITA
माक्षिकेण च कृष्णां च लिह्यात्क्षीरण वा पिबेत् ।
हरीतकों शृङ्गिबेरं देवदारु च तत्समम् ।
एतत्सखाम्बुना पीतं श्खयथूनां निवारणम् ।
अयोरजस्त्रिकटुकं त्रिवता तिक्तरोहिणी।
त्रिफलारसपीतं तत् श्खयथूनां निवारणम् ।
महौषधं देवदारु सुधा व(ऋर्ष (ष) भरे (को)वच(1) ।
एतैः क्षीरसमैः सिद्धं श्रेष्ठं श्वयथुनाशनम् ।
गोमूत्रस्य प्रयोगो वा श्रेष्ठः श्वयुथुनाशनम् ।
सक्षीरं वा पिबेन्मूत्रं माहिषं मूत्रमेव वा।
औष्ट्रं मूत्रं पिबच्चैव तदुष्ट्रक्षौरमेव वा।
यथाबलं यथादोषं श्रेष्ठं श्वयथुनाशनम् ।
मूलकानि च सिद्धानि सानिले भक्षयेबरः ।
रसेन मूलकानां तु कुर्वीत परिषचनम् ।
नक्तमालार्कमूलानां वृषस्थारग्वधस्य च ।
कषायं परिषिक्तं तु खयथूनां निवारणम् ।
सुवर्चला व्याघ्रनखं कुष्ठं कटुकरोहिणी।
काकमाची ऋषभको रास्ना मूर्वा पुनर्नवा ।
वार्ताको निचुलं मूलं त्रिफला चित्रको वचा ।
कुठेरको हरिद्रे हे श्यामा मूषकपर्णिका।
विळझं शिग्रु वल्कं च नक्तमूलं महौषधम् ।
गोमूत्रपिष्टं श्खयथौ मुख्यमुहर्तनं भवेत् ।
दन्ती विळझं त्रिफला चूषणं कटुरोहिणी।
चित्रकं देवकाठं च त्रिवता हस्तिपिप्पली।
चूर्णान्येतानि तुल्यानि द्विगुणं स्यादयोरजः ।
क्षोरण(7) लोक्य (घ) पीतानि श्रेष्ठं खयथुनाशनम् ।
त्रिफलायास्तु कुडवं पिप्पली कुडवं तथा।
विळनं मिरिचानां तु हे(हे) चैव पले स्मृते ।
पलं पलं च कुर्वीत दन्तीचित्रकयोरपि ।

·भेल-संहिता
187
(अयोरजीय रसायनम्।)
एलं च पिप्पलीमूलौ तुष्टभ्य (?) च पलं तथा ।
शृङ्गिबेरपले हे च गव्यात्पञ्चपलानि च ।
शेषाण्यधपलीनानि यानि तानि निबोध मे।
रास्ना बला गोक्षुरकं मधुकं देवदारु च ।
वचा सातिविषा पाठा मुस्ता कटुकरोहिणी ।
कटफलं शारिवे हे च श्यामा भल्लातकानि च ।
पुनर्नवं सतेजो त्वक् च पत्त्रं शतावरी ।
निदिग्धिका व्याघ्रनखं मञ्जिष्ठा कुशकं म्भ(ब)ला।
त्रिफला विवृता भार्टी कुटजस्य फलत्वचः ।
एतदाहृत्य संभारं विस्तावस्ता(त्या)दयो रजः ।
तथैकध्या कृतं युक्त्या लेहयेन्मधुसर्पिषा।
क्षीरं चानुपिबेद्युक्त्या निरनसेविता।
अयोरजीयमित्येतत् ख्यातं सिद्धरसायनम् ।
संवत्सरप्रयोगण शतवर्षाणि जीवति ।
वर्षदयेन मनुजो हे जीवत् शरदां शतम् ।
निहन्या (त्) श्खयधुं घोरं वृक्षमिन्द्राशनिर्यथा ।
पाण्डुरोगमथाांसि मन्दमग्नि क्रिमीनपि ।
भगन्धरं कामिलां च कुष्ठाणि जठराणि च ।
सप्लीहानमपस्मारं शूलानि परिकर्तिकाम् ।
अतिसारं प्रमेहांश्च क्षतं शा(का)सं क्षयं तथा ।
यस्मिन् यस्मिन् विकाले(रे)तु योगोऽयं संप्रयुज्यते ।
तं तं निहन्ति वै रोगं देवारीन् केशवो यथा ।
( उक्त रसायनेऽनुपान विशेषाः ।)
अनुप्रयोगा लाजानां सक्त (तु)तो मधुना सह ।
क्षीरानुपानलेह्योऽयं दिवसान् सप्त पञ्च वा ।
अशःखामातिसारेषु विधिस्स्यात् परिकर्तने ।

·188
BHELA SAMHITA
ततः क्षीणषु कासेषु ज्वरेषु विषमेषु च ।
वर्षाशितोऽपि श्खयथुः तस्मान्मासेन शाम्यति ।
रसायनप्रयोगाच्च पूर्वोद्दिष्टाद् यथाविधि ।
शालीन् सषष्टिकाँश्चैव रसाबविकतोस्तथा।
क्षाराम्ललवणांश्चापि सदा धूमं विवर्जयेत् ।
आगन्तुवयथुर्वापि यो वा स्याहोषसंभवः ।
लङ्घनैश्च विलेपैश्च क्षीरसकैः प्रशाम्यति ।
अविपाको ज्वरश्छर्दी दौर्बल्यं परिकर्तिका
खासातिसारो हिक्का च शूलस्योपद्रवाः स्मृताः ।
इत्याह भगवानानेयः ।
इति भेले चिकित्सिते षोड(जनविंशोऽध्यायः ।
अथात उदावर्तचिकित्सितं व्याख्यास्याम इति ।
ह माह भगवानात्रेयः ।
(उदावत निमित्तम्।)
प्रकत्या वारि(ति)नो(को) यस्तु रूक्षान्यबानि सेवते ।
कषायं कटुकान् नित्यं रसान् तितांश्च सेवते।
कर्कन्धूनि र(क)पित्यानि करीरलिकुचानि च ।
पारावतानि भव्यानि यच्चान्यत् फलमोदृशम् ।
शुक्तकानि च वल्लूर पिण्याकं कोद्रव(वौ)दनम् ।
अभिष्यन्दास्त कटुकं वत्र शाकं च सेवते ।
वातमुचपुरीषाणां विचा(धा)रा(त)स्मै (मे) म(ह)नस्य च ।
एतैरन्यैश्च गुरुभिः हेतुभिः कुपितोऽनिलः

·189
-
भेल-संहिता
निग्रह्णाति गुदद्दारं शरीरं वाप्यसर्वशः
न शोषयति तत्रस्थं शरीरं शोषयन् भृशम् ।
अधोवहानि स्रोतांसि पित्तश्लेभवहान्यपि ।
मूत्राबमलवाहोनि बध्नाति पवनो भृशम् ।
वातसन्दूषितास्ते तु धावतो यूद्धमास्थिताः ।
आमपक्वाशयस्थानं उन्मादन्ति सुदारुणम् ।
जर्व द्यपानं संप्राप्य उदानेन समागतः ।
उदावत इति प्रोक्तः शस्त्रे सर्पविषोपमः
(उदावर्त निमित्तोपद्रवाः ।)
अस्य शूलानि तीव्राणि दाहो मूळ विवर्णता।
स्तूयते वस्तिमूलं च मूत्रक(क)) (च्छ्रो)ग्रहस्तथा।
तनावथ च कुक्षौ च हृदि पाखौंदरे तथा।
वेदनाभिपरीतश्च निस्संज्ञो वेदतेऽसकृत् ।
उपवा हुंदावर्ते शृणु तेषां चिकित्सितम्।
(उदावत चिकित्मा।)
सुस्निग्धमेनमभ्यज्य तेलेन लवणेन च ।
सङ्गरे(१) प्रस्तरखेदो द्रोण्यामाखेदयत्ततः ।
ततोऽस्य गुदमभ्यज्य निरूहं संप्रदापयेत् ।
एकं द्वौ वा भिषकृत्वा यावद्दाथ तु मन्यते ।
सुनिरूढ़ च तं ज्ञात्वा सुखाम्बु परिषेवितम् ।
उष्णोदकानुपानं च भोजयेन्मृदुमोदनम् ।
नुहायाः स(प)काशेन विवृच्छाकेन वा पुनः ।
ताभ्यां यूषेण भुञ्जीत यच्चान्य दनं परम् ।
नित्यं भिन्नपुरीषेस्तं भोजनीयरुपाचरेत् ।
एवं तस्य पुरोष हि वायुभूतो न शो......(?) ।
(इति भेले चिकित्सिते विंशोऽध्यायः ।)
(सांबिपातिकहद्रोग निदानम् ।)

·190 BHELA SAMHITA गानि दृश्यन्ते सर्दरोगिण:(?)। सन्निपात समुत्थोऽसौ नव(च) सिध्यति कर्मणा। निर्भिद्यते वेदनार्ती दच्छते मर्म दूयते । भक्तहेषो ज्वरो मूर्छा कासश्च दरितस्य ते(?) । भिन्नवर्णोऽथ दोनश्च हृदि कण्डूश्च जायते । हृद्रोगाः क्रिमिजाः पञ्च पञ्चमस्म तु दुर्जयः। साध्यास्त्रयस्तु हृद्रोगा वातपित्त कफात्मकाः । हौ चासाध्यो स्मृ(तौ) तत्र साध्यानां शृणु भेषजम् । (हृद्रोग चिकित्सा) हृद्रोगिणं स्नेहयित्वा शामयेचासयेत्तथा। लड़येदचिरोत्यं तं हृद्रोगं वातिकाहिना। हरीतकी म(ब)चा राना पिप्पली विश्वभेषजम् । शटौ पुष्करमूलं च चूर्ण हृद्रोगनाशनम् । पाठा वचा यवक्षारा अभया चाम्लवेतसम् । दुरालभा चित्रकं च त्रूषणं लवणत्रयम् । शटी पुष्करमूलं च तिन्त्रिणीकं सदाडिमम् । मातुलुङ्गाश्च बीजानि सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत्। सुखोदकन मद्यैर्वा चूर्णान्येताति पाययेत् । अर्कशूलं सहृद्रोगं गुल्म चापि व्यपोहति । सौर्वचलं शृङ्गिबेरं दाडिम साम्लवेतसम् । खासहृद्रोगशमनमिदंस्यादिङ्गपञ्चकम् । (१) भल्लातकानां हिपलं पंचमूलं पलोन्मितम् । साध्य विदारीगन्धाद्यमापोथ्य सलिलाढके ॥ पादर्शषे रसे तस्मिन् पिप्पलौं नागरं वचाम् । बिडङ्ग सैन्ध हिङ्गु याबशूकं विडं शटीम् ॥ चित्रकं मधुकं राम्नां पिष्वा कर्षसमं भिषक् । प्रस्थ' च पयसो दत्वा घृतप्रस्थ विपाचयेत् । एतत् भल्लातक वृत कफगुल्महरं परम् ॥ इति चर-चिकि-अध्याये (५)।

·भेल-संहिता
191
(भल्लातक वृतम् ।)
“पञ्चसोवर्चलस्य च”।
चतुर्गण जले मुख्यं कृतप्रस्थं विपाचयेत्।
एतबल्लभकं नाम प्राणिनां सर्पिरुत्तमम् ।
अमृतप्रतिम सृष्टं श्वासहृद्रोगनाशनम् ।
पिवेत् कल्याणकं सर्पिर्धान्वन्तरमथापि वा।
मातुलुङ्गस्य च रसं पिबेत् का मक्षा(रा) गदानपि ।
शतपाक बलातैलं शैरोषं सुकुमारकम् ।
तेलान्येतानि सेवेत सदा हृद्दपीडितः ।
पिबेदसायनं सर्पिः क्षीराणि च गुडानपि ।
पित्तहृद्रोगशमना ये चेता तमोदकाः ।
जीवकर्षभको द्राक्षा शर्करा श्रेयसौ बला
हे मेदे हे च काकोल्यौ खजूरसिलमुत्पलम् ।
घृतप्रस्थं पचेदेभिस्तुल्यांशेर्माहिषं भिषक् ।
चतुर्गुणेन पयसा पातव्यं युक्तितश्च तत् ।
वातपित्तसमुत्थाने हृद्रोगे नाशनं परम् ।
वसा लाभेन मज्जा च तुल्यं तेलतं तथा।
अमूनि लाभतो दद्यात् अथ चापि चतुर्गुणम् ।
वचा त्रिकटुकं रास्ना जीवन्तो जीवको बला।
निदिग्धिका चांशुमती नौलो भागौ पुनर्नवा ।
सिद्धमेभिर्महास्नेहं बलमालोक्य पाययेत् ।
हृद्रोगं वातिकं स्नेहः सद्य एव चिकित्सति।
विचारयेत् स्वयं बुध्या वैद्यो हृद्रोग भेषजम् ।
मधुरं पित्तहद्रोग स्निग्धमुष्णं च वातिके ।
त्रयस्तु परिशेषा ये तोक्षणोष्णौस्तानुपाचरेत् ।
क्षारः क्षारगर्दैश्चैव वमनेम्सविरेचनेः ।
चिकित्सितं विस्तरेण यदुक्तं क्रिमिकुष्ठिनाम् ।
तदेवं क्रिमिहृद्रोगे कर्तव्यमनसूयया।

·192
BHELA SAMHITA
औदकाऽऽनूपमांसानि दधि दुग्धं गुडोरसम्(?) ।
अभिष्यन्दकरं सर्व वातहट्रोगनाशनम् ॥
वि (ए)तान्येव तु शेषषु हट्रोगेषु विवर्जयेत् ।
लघूनि चानपानानि शस्यन्ते तेषु सर्वदा ॥
इत्याह भगवानात्रेयः।
इति भेले चिकित्सिते अष्टाद(एकवि)शोऽध्यायः ॥
अथातः कासचिकित्सितं व्याख्यास्याम इति।
ह स्माह भगवानानेयः ।
(कास निमित्तम्।)
पञ्च कासास्ममुद्दिष्टा वातपित्तकफात्मकाः ।
क्षतजो क्षयजश्चेति तेषां वच्यामि लक्षणम् ॥
उदावादभौघातायायामात् श्रमकर्षणात्।
संभोजनाद्दिवाखानाद् पृतपानात् प्रलम्बनात् ॥
कर्शितानां च रोगेभ्यो दोषाः सात्मातमात् क्षयात्(?) ।
तीक्षणोष्णगुरुसेवाभिर्नणां कासा भवन्ति ते ॥
तेषां रूपाणि वच्यामि चिकित्सां च पृथग्विधाम् ।
(वातकास लक्षणम्।)
मारुताकासते शुष्कं शुकपूर्णकलो(?) यथा ॥
निष्ठीवति च शुष्क च तच्च युक्तं स कासते।
प्रताम्येत्कासमानस्य हृदयं चावकुप्यते ॥
पाखें च रुजतेऽत्यर्थं खासेन च विकूजते ।
शङ्खयोर्जायते शूलं ताल्वोशोषस्तथैव च ॥

·भेल-संहिता
193
श्यावि(वे)नित्रे च वोच्येते खतो वर्णश्च विद्यते ।
विशेषाद्रिक्तकोष्ठश्च कासते वातपीड़ितः ॥
(पित्तकास लक्षणम्।)
अम्लरूक्षानपानानां व्यायामोष्णनिषेविणाम् ।
कटुक क्षाररूक्षाणां तोणमद्यनिषेविणाम् ।
सदाहस्सज्वरश्चैव पित्तकासः प्रवर्तते
हारिद्रं कटुकोष्णं च पोतं ठीवति चाति सः ।
मुखस्य कटुकत्वं च सृष्णा चास्योपजायते।
हारिने चक्षुषी चास्य लच्येते पित्तकासिनः ।
(कफकास लक्षणम् ।)
अभिष्यन्दि गुरुस्निग्ध शीतमध्यान्नसेविनः ।
दिवास्वप्रप्रसक्तस्थ वेगांचापि निरुन्धतः ।
कफप्रसेको बलहा कासस्तस्योपजायते ।
गुरुत्वं शिरसोऽत्यर्थं माधुर्यं वदनस्य च ।
कासमानं च हृदयं भक्त स्यानभिनन्दनम् ।
स्तम्भश्चैवाविपाकश्च कफकासस्य लक्षणम् ।
(क्षतकास लक्षणम्।)
व्यायामाद्वारहरणाविग्रहादश्वदन्तिनाम् ।
निहन्यते यस्य वक्षः क्षतकासम्म उच्यते ।
सरक्तं पूतिपूयाभं ग्रथितं दोषसञ्चयम् ।
निष्वष्ठीवति स कासातौं ज्ययंते चातिसार्यते ।
उरो निर्भिद्यमानं च मन्यते स वसित्यपि ।
स ताम्येत् कासमानश्च तृष्णा शोषो मुखस्य च ।
मुहुराशूयते कण्ठः स्वरभेदश्च जायते ।
सघोष कासते चापि विकृतं भिन्नविस्वरम् ।
दुर्गन्धं च तथोडारं क्षतकासे विमुञ्चति ।
25

·194
BHELA SAMHITA
(क्षयकास लक्षणम् ।)
सर्वेषां सन्निपाताच क्षयकासः प्रवर्तते ।
तस्य ज्वर: पाखरुजा हस्तपादं च दह्यते ।
कासमानश्च निष्ठीवत् कफपूर्व सशोणितम् ।
क्षीयेते बलवर्णौ च गात्रं च परिहीयते।
नचास्य खदते भोज्यं न भुक्तं च विपच्यते ।
अतिसारी ज्वरश्चर्दिमा चास्योपजायते ।
क्षयकासस्समाख्यातस्मचासाध्यः प्रकीर्तितः ।
क्षतकासस्तु याप्यः स्यात्साध्यानां साधनं शृणु।
(कासिनो भोज्याभोज्य विवेकः ।)
बलवन्तं स्नेहदानैः शोधनस्समुपाचरेत् ।
शोधितं भोजयेच्चैनं पुराणान् शालिषष्टिकान् ।
जाङ्गलानां च मांसानि निषेवेन्मृगपक्षिणाम् ।
औदकानूपमांसानि गुरूणि च विवर्जयेत् ।
( कल्याणकादिकृतः कासचिकित्सा ।)
दशकल्कोपसिद्धं हि कल्याणकमथापि वा।
रसायनं च सेवेत सर्पिः सर्पिगुड़ानि च ।
सर्षिौंदकयोग वा रसायनविधि तथा ।
यदुक्तं शोणिते पूर्व तत्कासेष्वपि योजयेत् ।
(कासे लेह विशेषाः ।)
पिप्पल्यामलकं द्राक्षा तुगाक्षीयथ शर्करा।
लाजा पृतं माक्षिकं च लेहः कासविनाशनः ।
पिप्पल्यामलकं राना लेहो माक्षिकसंयुतः ।
हरितक्यास्मपिप्पल्याः चूर्ण माक्षिकसंयुतम् ।
प्रलेहस्स्यान्मधुतं सक्षोद्रं शर्करान्वितम् ।
अषणं त्रिफलं चैव पद्मकं देवदारु च ।
रास्त्रां बलां विलङ्गानां सूक्ष्मचूर्णन कारयेत् ।

·भल-संहिता
196
चूर्ण शर्करया युक्तं लेहयेन्मधुसर्पिषा।
एष लेहः प्रणदति पञ्च कासान् समुस्थितान् ।
यवक्षारं विलङ्गानि जानु(?)भाभॊ महौषधम्
मैन्धवी पिप्पली राना तुल्यान्येतानि चूर्ण येत् ।
वृतमानायुतं चूर्ण पिबेत् कासविनाशनम् ।
मन्दाग्नितां तमखासं(?) हिक्कां चैवापकर्षति
समूलफलशाखां तु कुट्टयेत् कण्टकारिकाम् ।
तां पचेत्सलिलट्रोणे चतुर्भागावशेषितम् ।
कषायं तं परित्राव्य पुनरग्नावधिश्रयेत् ।
धृतं च युक्त्या दातव्यं कल्कानेतान् प्रदापयेत् ।
दुरालभां छिन्त्ररुहां बूषणं चित्रकं तथा ।
रानां कर्कटकाख्यां च पिप्पलीमूलमेव च ।
एतान्यर्धपलोकानि तथा फाणितशर्कराः
पलानि विंशतिं दत्वा तं लेहं सान्द्रमुद्धरेत् ।
शो(श)ते(त) दद्यात् पिप्पलीनां चूर्णस्य कुडवं मितम् ।
तुगाचीर्याश्च कुडवं मधुनः कुडवं तथा।
तं लिह्यान्मात्रया लेहं पञ्चकासविनाशनम् ।
हृद्रोगानथ हिक्कां च श्वासं चैवापकर्षति
सिद्धमन्त्रं यथा सौ नातिकामदुदीरितम् ।
तथा लेहमिमं कासो नातिकामति देहिनाम्
।
(इति भेले चिकित्सिते हाविंशोऽध्यायः । )
( दशमूल्यादिलेपनेन शंखक चिकित्सा ।)
दशमूलीमपामार्ग शङ्खपुष्पं नदी वचाम् ।
चित्रकं चात्मगुप्तांच पिप्पलीमूलमेव च
बला पुष्यकरमूलं च तथैव गजपिप्पलीम् ।
छापलीनां पृथग्दद्यात् प्रत्यग्रं चाभयाशतम् ।

·.196
BHELA SAMEITA
यदात्मकं सहेभिश्च जलं पञ्चाढकं पचेत् ।
अवतार्य यवैः सिरुद्धरेत्तु हरीतकीम् ।
भेदनं तासु कर्तव्यं ततो वंशशलाकया।
एतदालेपनं कार्य शङ्खकस्य विनाशनम् ।
एतान्येव तु सर्वाणि कषायमुपधारयेत् ।
तेन शीतेन कर्तव्यं बहुशः परिषेचनम् ।
(सूर्यावर्त लक्षणम् ।)
नित्यवेगप्रतीघातादजीर्णाद्यशनादपि
रक्तं वायुश्च कुपितो मस्तके प्रतितिष्ठतः ।
स मस्तकगतो वायुः रक्त चैकत्र मूर्छितम् ।
उदयेऽस्य संपातादादित्यकरदूषितम् ।
वेदनां जनयेत्तौबां शङ्खयोर्मूनि गण्डयोः ।
निघ्नन्निव शिरोऽत्यर्थं मुहुर्ग जाति पाणिना।
निष्पन्दत हि मस्तकमादित्योपसमुद्यतम् ।
वर्धते वर्धमाने तु सूर्ये शौर्षरुजाहृतः ।
समस्तिकश्च निर्बा(या)ति दिवसस्य परिक्षयात् ।
सूर्यावर्तमिति प्राहुर्मुनयोऽनेन हेतुना ।
(सूर्यावर्ते कल्याणतादिचिकित्सा।)
कल्याणकं पिबेत्सर्पिः सूर्यावर्त निपीडितः।
विरेचनं च कार्यं स्यात् तथा शीर्षविरेचनम्।
नस्यकर्म तथा कुर्यात् स्नेहश्चोत्तरभक्तितः ।
ततैलरसाभिस्तु धार्यास्स्युः शीर्षवस्तयः ।
मयूरान् कुक्कुटान् लावान् क्षौरेण सह सादयेत् ।
त्वत्(क)क्षीरमन्द(न्या)यो(नो)द्भुतं नवनीतमथोचरेत् ।
त्वत्(क)ौरे षङ्गणे साध्यं जौबनीयैस्महौषधैः ।
ततोऽस्य नस्यं दातव्यं सूर्यावर्तविनाशनम् ।
बिल्वमंशुमती राना सहदेवा पुनर्नवा।
काला गुलूची सुषवी पद्मकं मधुकं बला ।

·भेल-संहिता
197
एतान्याजेन दुग्धेन सिद्धानि परिषेचनम् ।
एतैरवोप(ष)दै (धैः)सिद्ध सर्पिराजंव(वि)नाशयेत् ।
जाङ्गलानि च मांसानि कारयेटुपनाहनम् ।
तेनास्य शाम्यति व्याधिः सूर्यावर्तस्सुदारुणः ।
(अनन्तवातनामशिरीरोगनिमित्तलक्षण।)
पललं दधि मत्यांश्च पिष्टानविकृतिः पयः।
दिवास्वप्नं च भजतः त्रयः कुप्यन्ति धातवः ।
मद्यात् पश्चाद्यथा तासु तोब्रां कुर्वन्ति वेदनाम् (?)
ततश्चैवोस्थितं तीक्षां भुवीचाक्षणोश्च तिष्ठति ।
स्पन्दयेगण्डपार्वे च हनूमास्था(स्था)य तिष्ठति ।
नत्रयोरामयान् कुर्यात् शङ्खौ चास्य प्रतोदयेत् ।
अनन्तवात इत्येषः शोषव्याधिस्सुदारुणः ।
सन्निपातसमुद्भावः तस्य वच्यामि भेषजम् ।
( अनन्तवात चिकित्सा।)
ललाटस्य शिरां विध्येत् स्नेहपानं च कारयेत् ।
कायं विरेचयेत्तस्य शिरश्चास्य विरेचयेत् ।
चिकित्सितं यथा ख्यातं सूर्यावर्ते शिरोग्रहे।
अनन्तवाते तत् कार्यं तदा संपद्यते सुखम् ।
(अर्धावभेदकशिरोरोगनिमित्तलक्षणे।)
संभोजनादिवास्वप्नात् छर्दिक्षवथुनिग्रहात् ।
अभिघातात् प्रतापाच वेगसन्धारणादपि ।
शिरोवहा भृशं गु(ग्ट) ह्य तस्योभौ कफमारुती।
शीर्षाधं शङ्खमूलं च दारयन्तौ च तिष्ठतः ।
खयथुर्जायते गण्डे चक्षुश्चैवं विरज्यते ।
अर्धान(व)दभेदको नाम शोर्षव्याधिः सुदुस्तरः ।
(उक्त शिरोरोग चिकित्सा।)
विरेचनं च शिरसो नस्यकर्म च कारयेत् ।
लाभ(त)श्च वसा सर्वा एतं तैलं च युक्तितः ।

·198
BHELA SAMHITA
तस्यैव महती मात्रां पाययेचेन सिध्यति ।
कार्पासबीजं माषांश्च गौधूमान् सर्षपान् यवान् ।
पञ्चमूल्यौ तथा वे च क्षौरेण सह साधयेत् ।
औषणेन भरता तेन नाडोखेदेन खेदयेत् ।
उष्णश्च तः क्षीरसिद्धः कुर्यात्तस्योपनाहनम् ।
करचं शिग्रुबोजानि त्वक् पत्रं शर्करा तथा।
सर्वेषां शीर्षरोगाणां एतच्छोर्षविरेचनम् ।
शिरसोऽन्ते ललाटान्ते शङ्खपर्यन्त एव च ।
मन्ययोश्चापि पिप्पल्या दहेत् काण्डेन वा पुनः ।
तथैवार्धावभेदस्य तेनैव विधिना भवेत् ।
वातिके शीर्षरोगे च दहनं श्लेष्मकेऽपि च ।
तस्मादतिप्रवद्धेषु शीर्षरोगेषु बुद्धिमान् ।
आरण्यपिप्पलोभिर्वा दहेत् काण्डेन वा पुनः ।
(शिरोरोगान्तर चिकित्सा।)
रूचाबसेविनां नित्यं तथोदावर्तिनामपि ।
अर्ध्वमुत्क्राम्य पवन: शिरः कम्प्रमुदीरयेत् ।
तं पाययेन्मृदुस्नेहं बलातेलमथापि वा।
नस्यकर्म स्नेहपानं नित्यं चैवानुवासनम् ।
समश्नतस्मर्वरसान अजीर्णाद्यशिनामपि ।
कुर्वन्ति मूनि श्खयथुनयो दोषास्ममुत्थिताः ।
तस्य पूर्व शिरां विध्येत् पिबेञ्जीर्णहतं तथा ।
विशोधनं धूमपानं शिरसश्च विरेचनम्।
इत्येष शीर्षरोगाणां प्रादेशः परिकीर्तितः
(कण्ठरोग निमित्त चिकित्सिते।)
अतः कण्ठगताबोगान् बच्यामि सचिकित्सितान
उच्चैः प्रलापासंरम्भादतिवात्यशनादिभिः ।
SHA

·भेल-संहिता
199
रूक्षानपानसेवाभिः भिनत्ति पवनः परम्।
धूमायते गलस्तस्य तथा धुमधुमायते।
दूयते हृदयं चास्य स्वरभेदेस(न)मारुतात्।
नस्यकर्मणि पाके च बलातैलं प्रशस्यते ।
.तर धार्यास्तथैव कबलग्रहाः ।
(कबल ग्रहविशेषाः।)
पिप्पली पिप्पलीमूलं मरीचानि हरीतको।
शृङ्गिवरं यवक्षारो लोभ्रं तेजोवती तथा।
एतानि समभागानि चूर्णानि मधुना सह ।
अरोचके श्लेमभवे प्रधानं मुखधावनम् ।
पिप्पल्यो मधुकं मूर्वा चन्दनं कमलोत्पलम् ।
उशीरं पद्मकं लोध्र एला लामज्जकं तथा।
एतानि समभागानि चौद्रेण सह साधयेत् ।
द्विगुणं शर्करां दत्वा पित्तखाया मदारुचा(?) ।
अजाज्यो मरिचं कुष्ठं बिल्व सौवर्चलं तथा ।
मधुकं शर्करा तैलं वातिके मुखधावनम् ।
जम्ब्वाम्नपल्लवं लोधं त्रिफला चव्यचित्रकौं।
पटोल नतामूलं च शिरीष खदिरासनौ ।
दारू हरिद्रा मुस्ता च तेजोह्वा मधुकं बला।
एतानि समभागानि कषायमुपसाधयेत् ।
इत्येष कबलग्राहः कर्तव्यो मधुसंयुतः ।
सावञ्चकपि.........न्योषामधुशर्करा (१)।
अरोचकेषु प्रशस्तो धावनान्मुखशोधने । ।
अजाज्यो मरीचिं द्राक्षा तिन्त्रिणीकं सदाडिमम् ।
सौवर्चल कारवीं च गुडमाक्षिक संयुतम् ।
द्राक्षाधीतकपि.............मुखविशोधनम्(?)।
अरोचकानां सर्वषां प्रशस्तः कबलोत्तमः।

·200 BHELA SAMHITA (गलशुण्डि का चिकित्सा।) संभवन्ति त्रयो दोषाः गले यस्यौदनाशिनः । गलशुण्डौं वर्धयन्ति घोरां गलविसारिणोम् । सिराव्येधं स्नेहपानं तीक्षा शीर्षविरेचनम् । 'च धूमं च नाशयेगलशुण्डिकाम् । (कर्णरोग चिकित्सा।) वातिकः कर्णशूलश्च कर्णवातश्च वातिकः । बाधियं च समाख्यातं वातन्नेमसमुद्भवम् । स्नेहपानानि नस्यं च नाडौखेदोपनाहनम् । आनूपाश्च वसा. ...... कर्णपूरणी(१)। पिप्पल्यौ बिल्वमूलं च कुष्ठं मधुकमेव च । लोधं व्याघ्रनखं मांसी सूक्ष्मला देवदार च । गर्भणानेन तैलस्य प्रस्थं मृद्दग्निना पचेत् । मूलकस्ये. स्नेहसमौ तथा। तेन कर्णं पिचु दद्यान्नस्यकर्म च कारयेत् । तेनोपशाम्यते क्षिप्र कर्णशूलः सुदारुणः । शैरीषं शतपाकं च बलातलं च चित्रकम् । आशु कणंगतं शूलं बाधियं चाप क(पति) मयूराणां नक्रशल्यकयोरपि। तुला मांसस्य विपचेत् क्षौर क्षौटेषु सर्पिःषु । पादभागावशिष्टं तु शीतं पूतं विमगढ़येत् । तत्र यनवनीतं स्यात्तदेभिर्विपचेसमैः । .फणिज्जकोम (मैं)न्धवं बला (१) । वचा व्याघ्रनखा मांसी देवदावंगरू तथा । जीवकर्षाभकौबेर शृङ्गी कर्कटकस्य च । आत्मगुप्तफलं द्राक्षा खपत्रमथ वालुकम् । सत्सव सावयित्वा तु खनुगुप्तां विधापयेत् । ॥ क्षव....

·भल-संहिता
201
जनं दानं वस्तिकर्म च कारयेत् ।
एतेन शीर्षरीगाश्च कर्णशूलानि यानि च ।
कर्णस्रावाच शाम्यन्ति रोगा जत्रुभवाश्च ये।
एतहातोत्तर प्रोक्तं कर्णशूले चिकित्सितम् ।
(रक्ताजादि कर्णशूल चिकित्सा ।)
(अतः परं तु)वच्यामि रक्त क्रिमिजं च यत् ।
यदा दुष्टं पित्तरक्त कर्णमेव प्रधावति ।
खयथुश्च हि रागश्च कर्णशूलश्च जायते ।
विध्यात्सिरां ललाटस्य दद्याचास्य विरेचनम् ।
(?) शिरपानं च तथा शीर्ष विरेचनम् ॥
अक्रियाभिः क्रियाभिश्च कर्णपाकानियच्छति
तस्योपनाहं कुर्वीत व्रणतलं च रोपणम् ।
तथाकल...तिभि:(१) कर्णनावं विशोधयेत् ।
(खूषणादि तैलम् ।
ब्रूषणं सैन्धवं कुष्ठं मञ्जिष्ठा मधुकं तथा ।
रास्ना हरिद्रा तेजोबा वराङ्गं बिल्वकं त्वचम् ।
लाक्षा.. मूर्वा(?)रु केसरासन बोरहाः ।
मूक्ष्मैला तगरं पत्रं त्वग्व्याघ्रनखमेव च ।
आरनालतिला माषा भूर्जग्रन्थिनिदिग्धिका ।
एतस्तुल्यक्षतर्भाग: तैलप्रस्थं बिपाचयेत् ।
भोगिनश्च वसां दद्यान्मासं बचो(:)खरस्य च ।
एतेन पूरयेत् कर्ण मुहर्ताच्चावनामयेत् ।
कर्णस्राव कर्णशूलं बाधिर्य कर्णवेदनाम् ।
माव शिरोरोगान् तैलमतबियच्छति।
( क्रिमिजकर्णरोग लक्षणम् । )
कर्णस्रोतस्सु रन्ध्रेषु तालुके मस्तके तथा ।
वेदना जायते तौबा विदाहस्तोदविश्चमौ
26

·202
BHELA SAMHITA
एतानि कर्णशूलस्य क्रिमिजस्य मनीषिणः ।
रूपाण्यस्मत्समुक्तानि तच्चासाध्यमिहोच्यते ।
पतङ्गः शतयुध्यश्च तथा कोट पिपीलिकाः ।
प्रविश्य कर्णस्रोतो वै भृशं कुर्वन्ति वेदनाम् ।
कर्णयोस्तुद्यतस्तस्य तथा धुरघुरायनम् ।
कोटे चरति रुक तोबा निष्यन्देन भबेच्च रुक् ।
मधुयुक्तोन पयसा सुरया वाऽऽसवेन वा।
उष्णेन पूरयेत् कर्ण मुहूर्तच्चावनामयेत् ।
स्रुते कौटे तु यद्यस्य कर्णस्रावः प्रवर्तते।
यथोक्त तस्य कुर्वीत कर्णस्रावचिकित्सितम् ।
( इति भेले चिकित्सिते त्रयोविंशोऽध्यायः
)
(अजीणे दिवाभुक्तस्यादूषकताहेतुः ।)
अजीर्ण यहिवामुक्त न दुष्थति यथा नृणाम् ।
दूषितं दूषिते वाऽपि तत्र हेतु निबोध में ।
व्यायकुन्ते (तो) विचरतो व्याक्षिप्तमनसस्तथा।
मन्दे रसप्रसेके च दिवा भुक्तान दुष्यति ।
कमलप्रतिमं प्राहुः हृदयं दिवसक्षयात् ।
संवृतं विवृतं चैव भवत्यादित्यरश्मिभिः ।
विबुद्धे हृदये चास्य स्रोतस्सु विवृतेषु च ।
हृदयप्रभवाश्चास्य स्रोतोभिर्विवतैर्दिवा
न क्लेदमुपगच्छन्ति दिवा तेनास्य धातवः ।
अजीर्णे प्रातराशे तु सुप्तस्यापि दिवा तथा ।
अनेन विधिना भूतं सायमाशी न टुथति ।
(अजीण निमित्ता रोगाः।)
वृषितं दृश्यते चापि रोगान् संजनयत्यपि।
संवृतष्वपि देवास्य (१) वाघुचाग्निश्च देहिनाम् ।
।

·203
भेल-संहिता
व्यायामिनं विनैदेह तावनपचतानिशि(१) ।
मान तु हृदये रात्री उत्सेकेषु पदेषु च ।
संवृतेष्वपि स्त्रोतस्सु उत्सेदं च न सेवते ।
यदवशेषं हृदये तिष्ठत्यामाशयेऽपि च।
तेनास्यामप्रलम्बेन देहपक्तिमगच्छता।
हृदयं व्याधिते बुद्धे विभूषस्य निशात्यये(?)।
उपस्थिते चानरसे पित्तश्लेष्म समज्वरे ।
अन्नसंपुटरुधे च मारुते चोर्ध्वमास्थिते ।
हृदयग्रहमुत्सेकमुल्लासं गुरुगानताम् ।
तदवशेष जनयेन्मही परिकिनौटषाम्(१)।
ज्वरं छर्दिमतीसारं हिकां भक्तस्य वाऽरुचिम्।
अजीर्णाध्युषितं कुर्यात् रोगानेतान्विषोपमान् ।
तस्मादजीर्णेऽध्युषिते भोजनं प्रतिषिध्यते ।
( इति भेले चिकित्सित चतुर्विंशोऽध्यायः ।)
(निद्रादिनिमित्तम् ।)
निद्रां चैवातिनिद्रां च मूछों चैव निबोध मे।
तमसा हि समाक्रान्ते जोवे दिवससझ्यात् ।
इन्द्रियाण्यस्य कर्मभ्यः क्रमात् विरमन्त्यथ ।
भुक्तोऽन्ने पच्यमाने च श्लेष्मणा हृगतेन तु।
विवृद्धेन निरुद्धेषु चक्षुयोनवहेषु च ।
कर्मक्रिया सूर्यपादैः छेदिताः प्राणिनो दिवा।
शारीरमासैसश्चव(?) तेस्तै कतैरुपद्रुताम् ।
एवं क्रियान्नसंज्ञानि तन्द्रा विशति तामसौ(?)।
एवं सर्वेषु भूतेषु निद्रा नामोपजायते ।
चिन्ताशोकश्रमहरी ब्रह्मणा विहिता पुरा।
खसतस्तस्य देहेऽस्मिन् प्राणापानौ सहेह्मको(?) ।
जाग्रतो जीवसंयुक्त नासा न विनश्यति(?) ।

·204
BHELA SAMHITA
इन्द्रियाणामुपरमे मनस्सूपरतं यदा।
मेवतेऽगोचरं तेषां विद्धि तं स्वप्रनाशनम् ।
पिटदेवमनुष्येषु संहाराणामुपैति च ।
परं च लभते स्वप्ने भेदस्य हि नरात्मन:(?) ।
अतिनिद्रा तु जन्तूनां श्लेष्मण्युच्छायमागते ।
वातोत्तराणां नियतं निद्रा नाशं व्रजत्यपि ।
वस्तयः स्नेहपानानि ग्राम्यानूपोदका रसाः ।
गुड़दुग्धस्य पानं च निद्रासंजननं परं ।
..(मद्यं मधुरतं तथा)
मनः प्रसादा निर्याण तिष्ठ निद्रस्य भेषजम्(१) ।
धूमपानं विरकस्य धूमपान विरेचनम् (१) ।
प्रच्छर्दन लवन च निद्रासङ्घ निवर्तयेत् ।
पग......... नायं व्यायामो गूढार्थपरिचिन्तनम्(१) ।
यवाननित्यसेवाऽथ निद्रासङ्घ निवर्तयेत्।
इन्द्रियाणां प्रसवत्वं मनस्ताव तदाश्रितम् ।
हृदि सन्तिष्ठते चित्तं बुद्धिसर्वेन्द्रि(याच) यम् ।
सन्निपातं च रक्तं च त्रयो दोषाश्च दूषिताः ।
निपौडयन्तीह नृणां हृदयं शोषयन्त्यपि ।
आशुष्यमाण हृदयं प्रमादाद्धि विमुह्यति।
संपीड़ितं च हृदयं मनश्चित्तं च मोहयेत् ।
सौदनाच्चित्तमनसः संप्राप्नोति विसंज्ञताम्।
( इति भेले चिकित्सिते पञ्चविंशोऽध्यायः ।)
( वातरोग चिकित्सा।)
..पजादितम्।
हनुग्रहं वातहर्षे पार्खशूलं ज्वरं क्षयम् ।
वर्मकुण्डलवच्छ्राणि हृद्ग्रहं चाव संक्लमम् ।

·भेल-संहिता 20b * अयोतीर्वातिकान् रोगान् तेलमेतत् व्यपोहति। सविपातसमुत्थांच संपृक्तांचौरजांस्तथा । योनिव्यापत्तिवध्यात्वं प्रवृद्धं यदमुग्धरम् । बलवर्णकरं चैव कासक्षयनिबर्हणम् । (मूलक तैलम् ।) बलमूलात्पलशतं दशमूलात् शतं तथा । शतावर्या गुलूच्याश्च रानामधकदारुणः । कुर्याद्दशपलान् भागान् कुलुस्थान् बदरान् तथा । माषांश्च कुडवांशानि जलद्रोणेषु पञ्चसु । क्वार्थ द्रोणावशिष्टं तु तेलाढकसमायुतम् । धृतप्रस्थेन विपचेत् क्षौरद्रोणन चाप्यथ । ताप्रदद्याखेद्यो वै तगरीशीरवालुकम् (?) । कुष्ठधान्यकमुस्तैला वचा चागुरुचन्दनम् । परिपेलव कालांसं(?) मांसौं श्रीवेष्टकं रसम् । कुन्दुरुष्क च तक्कोलं सरलां नालिका नखम् । स्मृका कुगुम कपूरं जातिविन्दुकयोः फलम् । पत्रं चोरकनागाह्वा शराह्वा सहरेणुका । चतुरुष्क (?) जीवनीयां प्रियङ्गंहपुषां तथा । स्थौणेयकीमुशौराणि शैलेयं च समं धृतम् । कल्कपिष्टे पचेत्तैलं एतहातामयापहम् । पाने चाभ्यञ्जने नस्ये वस्तौ चापि प्रयोजयेत् । सर्वदेहाश्रया वाता संस्पृष्टाचौरजाश्च ये । तेषां निग्रहणे युक्तं इत्युवाच पुनर्वसुः । तेलेनानन सततं विधिवत्तर्पित नरम् । सर्वामया वर्जयन्ति सिंहवाटं यथा मृगाः । (बला तैलम् ।) बलाया जातसाराया तुलां कुर्यात्सुकुट्टिताम् । पचत्तोये चतुौण चतुर्भागावशेषितम् ।

·206
BHELA SAMHITA.
पलानि दश पिष्टानि बलायास्तत्र दापयेत् ।
लुञ्चितानां तिलानां तु दद्यात्तलाढकद्दयम् ।
चतुर्गुणेन पयसा पचेत्तं मृदुनाऽग्निना।
वातव्याधिषु सर्वधु रक्तापित्ताश्रयक्षये।
व्यापनासु च योनोषु शस्तं नष्टे च रेतसि ।
तालुशोषं षां दाई पावशूलममृग्धरम् ।
हन्ति शोषमपस्मारं विस सशिरोग्रहम् ।
आयुर्वर्णकरं प्रोक्तं बलातैलं प्रजाकरम् ।
( रास्ना तैलम्।)
रास्नामूलस्य कुर्वीत हे शतं च बलाशतम् ।
शताबरीगुड़ चौभ्यां वरणं च शतं शतम् ।
आढकान् शिकरण्डशिरीषारग्वधादपि ।
खदंष्ट्राभूतिकाभ्यां च पृथक् पश्चशतं क्षिपेत् ।
तोयद्रोणेषु दशम साधयेत्सूक्ष्मकुट्टितम् ।
तोयावशेषे तस्मिंस्तु तैलस्यार्धामणं पचेत् ।
द्रोणान् दश च दुग्धस्य तस्यार्धाढकं तथा ।
तथैकध्य विपक्तव्यं गर्ने चान विपाचयेत् ।
मधुकं मालतीपुष्य मञ्जिष्ठां मदयन्तिकाम् ।
काश्मर्याण्यजमोदं च शृङ्गि कपिलमुस्तकम् ।
आत्मगुप्ताऽऽढको मूर्वा वार्ताकानि मधूलिकाम् ।
सहदेवा मदार्यदा(१) रोहिषं नवमालिकम् ।
फणिज्जकं मधूकानि बोजानि पदकं बलम् ।
फलां च पौलुपालाशं कुमार्यश्वस्थतेन्टुकम् ।
होबर पिप्पली-कुष्ठ द्राक्षां कटुकरोहिणीम् ।
कायस्थां च वयस्थां च मधुपर्णी सचित्रकाम् ।
महापुरुषदन्तां च मोदकों सल्लकोमपि ।
देवदार्वगुरुयेष्ठां चन्दनं परिपेलवम् ।

·भेल-संहिता
207
नौलोत्पलमुशीराणि मृद्दीका साम्बवेतसाम् ।
एतैः पलसमैः पिष्टैः समं तैलं विपाचयेत् ।
भोजनऽभ्यञ्जने पाने वस्तौ नस्ये च शस्यते ।
वातव्याधिषु सर्वेषु क्षतक्षीणे शिरोग्रहे।
स्वरक्षये रक्तपित्ते हिक्कावासेष्वमुग्धर ।
मारुते पित्तसंसृष्टे संसृष्ट शोणितेन च ।
विषमज्वरहृद्रोगे गानकम्मे तथैव च ।
अपस्मार रक्तगुल्मे पुंसां नष्टे च रेतसि ।
रास्नातैलमिदं श्रेष्ठं बलमांसविवर्धनम् ।
( सहचर तेलम् ।)
समूलपत्रशाखस्य शतं सहचरस्य च ।
चतुर्पु तोयट्रोणेषु साधयेत्सूक्ष्मकुट्टितम् ।
द्रोणावशेषे पूते च पले(चे) तैहा(ला)ढकं शनैः ।
मांसेच शिरस्तस्योपनाहते।
न च कर्म च कुर्वीत पित्तं मूनि च दापयेत् ।
मुखं विघयेत्तस्य सन्दंशेन यथा सुखम् ।
भृङ्गारेण प्रयच्छेत स्नेहमांसरमं तथा।
अभ्यादधानस्य तथा दन्तानुद्घाट्य संहतान् ।
( आमाशयवात चिकित्सा ।)
अमाशयगते काते नेहेनोपचिते भिषक् ।
लंघनं तस्य कुर्वीत तथा संशोधनानि च ।
आममलेपसंभूतः श्लेषस्थानगतोऽनिलः ।
खेहमीसरसैश्चैव विद्यमानो विवर्धते ।
तस्मात्तस्य विरुक्षाणि भोजनानि कटूनि च ।
आहार चौषधार्थे च विदध्याच्छास्त्रकोविदः ।
आमाशयस्थे वमनं क्षारा क्षारगुडास्तथा ।
अरिष्टाशोधवश्चैव हितं मांसं च जाङ्गलम्

·208
BHELA SAMHITA
श्यामाकाः कोरदूषाश्च मुद्रा लोहितशालयः ।
खेदो यवावं च हितमामाशयगतऽनिले ।
( पक्काशयगतवात चिकित्सा।)
यदा पक्काशयगतो रूपं विकुरुतेऽनिलः ।
सिरासु सर्वगात्रेषु मज्जवस्थिगतोऽनिलः ।
विरूपपूर्वमुक्तस्य तस्य कुर्याञ्चिकित्सितम् ।
( वातरक्तरध्रस्यादि चिकित्सा ।)
कत्वं यदुपदिष्ट तु वातव्याधिचिकित्मितम् ।
रक्तस्थानगते वायौ पूर्वमुक्तं चिकित्सितम् ।
वातशोणितक तत्तत कुर्याट्रक्तगतऽनिले ।
समुत्थितायां ग्रध्रस्यां बलातैलं प्रशस्यते ।
श्रेष्ठं मूलकतैलं वा तैलं सहचरस्य वा ।
वस्तयः स्नेहपानानि स्नेहश्चोन्मर्दनानि च ।
भ्रस्यां तु प्रशस्यन्ते शोणितस्य च मोक्षणम् ।
( वातरोगमूला विकाराः।)
अशीतिर्वातरोगा ये मया पूर्व प्रकीर्तिताः
तेषामषा चिकित्सा तु वायोस्ता(स्था)नेषु सप्तम् ।
साध्या ये चाप्यसाध्यास्तु रोगा मारुतसंभवाः ।
उत्पत्यन्त्यथं तिष्ठन्ति वायोः स्थानेषु सप्तसु ।
अस्थिमज्जगते भङ्ग कम्पनं गावशोषणम् ।
पक्षग्रहमपस्मारमुन्मादमपि चार्दितम् ।
हनुग्रहं कुणिं कुञ्ज पङ्ग, त्वं सन्धिविच्युतम् ।
वितरोगा भवन्त्यपि।
माध्यस्थानवशादेव ताँश्चिकित्सेद्यथाक्रमम् ।
इतौयं विस्तरेणोक्ता चिकित्सा वातरोगिणाम् ।

·भेल-संहिता
209
।
( वातप्राधान्य विवेकः।)
वातो हि जीविते हेतु प्राणिनां च.
चन्द्रमसं तथा।
वर्षणं वायुना भवति तथैव च निवारणम् ।
वहते च विमानानि सर्वशः खर्गवासिनाम् ।
सागरे कुरुते वेळां वायुमेघान् सृजत्यपि ।
विगतिर्वायुना मेघो विद्योतयति वायुना ।
वैलोक्यधारी पवनस्सर्वं वातात्प्रवर्तते ।
निवर्तयेत्पुष्पफलं वायुर्धारयते जलम् ।
उल्कापातान् महीकम्पान् तारणं धारणानि च ;
आकाशं धारयेगङ्गां वायुस्त्वतिबलान्वितः ।
एकश्चान्यश्च बहवो वायोर्गुणविभावनाः ।
तस्मात्प्रयत्नतस्तस्य चिकित्सां भिषजां वरः ।
कुर्याछास्त्रानुसारण तथा सिद्धिमवाप्नुयात् ।
इत्याह भगवानात्रेयः।
इति भेले चिकित्सिते षड्विंशोऽध्यायः ।
अथातः प्लौहहलीमक(ल)चिकित्सितं व्याख्यास्याम इति
ह स्माह भगवानात्रेयः।
(प्लीह निमित्तम्।
अभिष्यन्दीनि भोज्यानि भुञ्जीतातीव यो नरः ।
लवितो वा पि(वि) रित्तो वा व्यायाममुपसेवते ।
भुत्वा पोतोदको यस्तु सहसा संप्रधावति ॥
27

·210
BHELA SAMHITA
पृष्ठयाना साच्चापि प्लवनात्नेहविक्षमात् ।
रोगैरन्यैथ लिबानां दुबलानां च देहिनाम् ।
(पित्तलोहादिलक्षणानि ।)
प्लीहा स्थानात्प्रपद्यन्ते(ते) तस्य रूपाणि मे शृणु।
करोत्यग्नेर्मार्दवं च शूलं कठिनमेव च ।
महापरिग्रहश्चेष प्लीहा वातसमुद्भवः ।
सज्वरः सपिपासश्च वेदनस्तीबवेदनः ।
पोतकः स्तब्धगात्रश्च प्लीहा पित्तात्मको भवेत् ।
नित्यानाहितकोष्ठथ नित्योधा(दा)वर्तपीडितः ।
वेदनाभिपरीतश्च नीहा श्लेभात्मको नरः(मत:)।
त्रयाणां यत्र रूपाणि दोषाणां लक्षयेद्भिषक् ।
असाध्यमीरितं विद्यात् प्लीहानं सान्निपातिकम् ।
( साध्यासाध्य प्लीहविवेकः ।)
मुष्टिमानस्सुसाध्यस्तु परौतस्तमुपाचरेत् ।
अतिप्रमाणवृद्धस्तु न सिध्यति कथंचन।
सर्वेषु तेषु गौ(दौर्बल्यमानाहो गात्रसादनम्।
अरुचिश्चाबिपाकश्च वर्गों मूत्रग्रहो ज्वरः ।
(प्नीहचिकित्सा।)
मार्दीकं च पिवद्युक्त्या गण्डौरारिष्टमेव वा ।
चन्द्रप्रभं शार्करां वा पायवेत्तु हलीमके (ले)।
अयोरजीयं क्षौरेण पाययेत्तु रसायनम् ।
अगस्त्याभयलेह वा सेवेत प्रयतश्शुचिः ।
इत्याह भगवानानेयः।
इति भेले चिकित्सित पञ्च(सप्तविंशोऽध्यायः ॥

·अथातोऽपतन्त्रकचिकित्सितं व्याख्यास्याम इति
ह स्माह भगवानानेयः ।
(अपतन्त्रकनिमित्तलक्षणे।)
रुक्षानपानसेवाभिर्वेगसन्धारणेन च ।
कर्शितस्यातिमहस्य चेष्टितस्य तथैव च ।
विरिक्तयुक्तानस्यस्य वस्तिना कर्शितस्य च ।
अवस्त्रंसितभक्तस्य भक्तस्याप्यतिसेवनः ।
शुद्धः पक्वाशयगतो वायुर्वृद्धः प्रशस्यते ।
स पित्तयित्वा हृदयं धर्म(म)नि(नी)दर्श(श)संस्थितः ।
ऊर्ध्वमापूर्य स्रीतांसि शिरशङ्खौ च धावति ।
आक्षेपतस्य(च) गात्राणि नाम्यन्ते च धनुर्य था।
निमीलिताक्षरस्तब्धो वा निरुच्छासो विचेष्टते ।
कच्च खसितिस पि(पी) व कूजत्यपि कपोतवत् ।
मुक्ते च हृदि वातेन पुन: स्वास्थ्य नियच्छति।
भूयस्तु शेते सस्ताक्षो मुद्यत्यप्रयतो यथा।
घोरस्म वातिको रोगो धमनीहृदयाश्रितः ।
सन्निरोधाश्च(च) नाड़ी(नां) यन्त्रितानां च वेगतः
स्रोतसां व्याकुलीभावान्नित्यं स्यादपतन्त्रकः ।
( अपतन्त्रे सूक्ष्म विरेचनादिचिकित्सा, वमनादिनिषेधश्च । )
नचैनं वामयेहीरो नचाप्येनं विरेचयेत् ।
न चास्याऽऽस्थापनं दद्यान्न चैनमवतर्पयेत् ।
पिप्पल्योऽथ विळङ्गानि शिणि मरौचानि च ।
एतानि सूक्ष्मपिष्टानि कुर्यात्सूक्ष्मविरेचनम् ।
श्वसतो यस्य संवृद्धिः श्लेष्मणो मारुतस्य च ।
तस्य श्लेष्मण्युपहते संज्ञौ समुपजायते ।

·212
BHELA SAMHITA
( अपतन्त्रके सौवर्चलचूर्णम् ।)
सौवर्चलं दाडिमं च तथा हिङ्ग स्ववेतसम् ।
महौषधं च पीतानि नाशयत्यपतन्त्रकम् ।
हिङ्ग, पुष्करमूलं च तुम्बुरूणि हरीतको ।
यवस्वादूदकैनैतत् दातव्यं लवणेस्त्रिभिः ।
हृद्रोगं पार्खशूलं च प्रवृद्धं चापतन्त्रकम् ।
योगोऽयं शमयत्याशु शूलं गुलाच वातिकम् ।
(विभौतकादि चूर्णम् ।)
विभीतकं चातिविषं भट्रमुस्तां सपिप्पलीम् ।
भाी सशृङ्गिबेरां च सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत् ।
तानि चूर्णानि मद्येन पोतान्युष्णोदकेन च ।
नाशयन्ति नृणां क्षिप्र खासकासापतानकम् ।
(हरोतक्यादिधतम् ।)
हरीतकी वचा रास्ना सैन्धवं साम्लवेतसम् ।
वृतमात्रासमायुक्तं नाशयत्यपतानकम् ।
शुकनासा महावल्लो हे बृहत्यौ महौषधम् ।
निचुळश्चैव भाजी च.
काळिका।
पुनर्नवा चेति समैरक्षमात्रैः पचेद्भिषक् ।
तोयाढके घृतप्रस्थं तसिद्ध चापि पाययेत् ।
खासकासौ महाहिक्कां हृद्रोगं चापतन्द्रकम् ।
नातिक्रामदिदं सबिवलामिव महोदधिः ।
(काकादनौपाचनम् ।)
काकादनी बला लम्बा हे बहत्यौ महौषधम् ।
कदम्बपुष्पि(यो) काला च सन्धिवल्लो तथा वृषा।
आदारी च विदारी(नौ) च सुवहा केश य(इ)त्यपि ।
एतेषां हिपलान्भागान् जन्लट्रोणे विपाचयेत् ।

·भेल-संहिता
218
दिगुणेन कषायेण तसिद्धं युक्तितः पिबेत् ।
असध्यारोगं हिक्कां च श्वासं चैवापकर्षति ।
अपतानं सहृद्रोगं श्खयथं पाण्डुतामपि ।
(हरीतकोतयोगान्तरम् । )
हरीतक्याच पञ्चाशत् हे च सौवर्चलात्तुले ।
विपाचयेइतप्रस्थं द्विगुणं क्षीरसंयुतम् ।
अपतानं सहद्रोगमेतत्सपियंपोहति ।
हिक्कावासौ च संवद्धौ सद्य एव चिकित्मति
अपतानकनाशार्थमेतदुक्तं चिकित्सकम् ।
( इति भेले चिकित्सिते अष्टाविंशोऽध्यायः ।)
( आदित चिकित्सा उदितादिलेपश्च । )
अथार्दितानां वक्ष्यामि चिकित्सां लक्षणानि च ।
शस्त्रकाष्ठ प्रहाराश्च(च) ग्राम्यधर्मातिसेवनात् ।
कर्दनामद्यपानाच्च धनुषश्च विकर्षणात्।
नित्यं व्यायामशौलानां पतनाल्लङ्घनादपि ।
अवतं(स)सितभक्तास्य व्याधिना क(शि)तस्य च ।
नरस्य कुपितो वायुरूर्ध्वमेव प्रपद्यते ।
हनुमूलं शिरश्चापि ग्रीवां चैवायत्यपि।
सजिह्म कुरुते तस्य वदनं चक्षुरेव च ।
कम्पतस्य शिरोग्रीवं नासा वक्रीभवत्यपि ।
निमौल्य चाक्षिणौ तस्य निष्पन्दे विषमे तथा ।
जवं विप्रेक्षतेऽत्यर्थ नियंगाकारकेक्षणः ।
ओष्ठौ श्खयथुवन्तौ च चिबुकं च विनाम्यते ।
ठौवत्यथातिमत्र च (वेध) नां(नं) व्रणनाशत(न):(म्) ।
(अदितनिमित्तलक्षण ।)
व्रणस्य काल संपश्यन् ततः कुर्यादुपक्रमम् ।
वेद(ध)नं पाचनं चैव स्तंभन शोषणं तथा।

·214 BHELA SAMHITA स्रावणं रोपणं चैव व्रणे कुर्यादुपक्रमम् । उदिता(त:) क(प)णमूलं च रास्ना मूलकपर्णिका । शुकनासा सुगन्धा च समङ्गा न चि(र) कुष्ठकम् । कालेयकं बला दन्ती पाका(ठा) शतपदि(दो) स्थिरा। पौडनीया प्रलेपोऽयं व्रणश्वयथुनाशनः । ( उदुम्बरादिलेपः।) उदुम्बरः शिरीषश्च मधुकं चन्दनं तिलाः । इन्द्रकान्तं समुद्रान्ता तथैव च शतावरी। नीलोत्पलं पद्मकं च त्वचो हे चापि शारिवे । एष प्रलेपो रोगं च व्रणानां तानि नाशयेत्(?) । (व्रणरोपणतिलकल्क।) तिलकरकस्ममधुको पिचुमन्दच्च कल्कवान् । पुराणसर्पिषा युक्तो व्रणेषु व्रणरोपणः । (त्रिफलातलम् ।) त्रिफला धातको लोभ्रं समंगा मधुकं बला। हे बृहत्यो समुद्रान्ता तथैव च शतावरी नौलोत्पलं कट्फलं च मालती स्वर्णयूथिका । एषां कल्कैस्समैस्मिद्धं तैलं स्याद्रणरोपणम् । (व्रणरोपणतेलान्तराणि । ) बिम्बाम्चामलकीनां च पल्लवं मधुकं बला। एतपशकसैस्सिई तेलं व्रणनिबर्हणम् । - (व्रणे धावनादिचिकित्साविशेषाः ।) न्यग्रोधोदुम्बरावस्थलक्षपारावरार्जुनाः । शमोबदर्या एतेषां कषाया व्रणधावनाः । यवान्नं शालि(लु)का रताः, मुद्रा नीवारषष्टिकाः B-

·216
।
मेल-संहिता
जाङ्गलानि च मांसानि व्रणी संशोलयेत्सदा ।
अन्नं च दधि शाकं च मांसं चाऽऽनूपवारिजम् ।
क्षौरं गुरूणि चान्नानि व्रणो यः परिवर्जयेत् ।
एतानुपक्रमान् कुर्यात् वृणे कायचिकित्सकः ।
(वर्ण शस्त्रादिचिकित्सा ।)
शल्यकच्चापि कुर्वीत वर्ण शेषानुपक्रमान् ।
छेद्यं भेद्यं च लेख्यं च से(सी)व्य प्रच्छन्न एव च ।
पाचनं यच्च तैस्तुल्यं भवेदन्यच्च किञ्चन ।
हादश व्रणदोषाञ्च(च) परीक्षा चैव षड्डिधा।
उपक्रमाः षड्विधाश्च नियता(:) शल्यहेतुके।
उद्देशतः क्रियाश्चैताः कुर्यात्कायचिकित्सकः ।
त्रिफला मधुकं लोध्र मञ्जिष्ठा बिल्वशुण्ठिका।
समगा धातको लाक्षा निर्यासः शाल्मलेरपि।
पलाशस्य च निर्यासो निर्यासः ककुभस्य च ।
सूक्ष्मान्येतानि चूर्णानि व्रणानां रोपण परम् ।
गुग्गुलोस्सलकीनां च सर्जस्य तिनिशस्य च ।
निर्यासा रोपणाः प्रोक्ता: समस्ताः पृथकेव च ।
व्रणधूमकमा ये च प्रत्युत्पत्तौ च या क्रिया।
एतच्छेषं शल्यकता कर्तव्य दृष्टकर्मणा।
इत्याह भगवानात्रेयः।
इति भेले चिकित्सिते अष्टा(उन)वि(त्रिंशोऽध्यायः ॥

·अयातः पानात्ययचिकित्सितं व्याख्यास्याम इति
ह स्माह भगवानात्रेयः ।
( मद्यगुणदोषविवेकः।)
सपिलवणवास्तु रसा मद्ये प्रतिष्ठिताः ।
तीक्षा चोष्णं तथा रूक्षमाशुकायो व्यपाय च (?) ।
देवनीयं च हृद्यं च सर्वभूतहितं लघु ।
चिन्ताशोकलमहरं रतिप्रीतिविवर्धनम्।
हर्षस्थाने हर्षकरं भयस्थाने भयापहम् ।
रतिविहार जननं द्युतिशैर्यकरं परम् ।
शरीरावयवान् सर्वान् अनुगच्छत्यणूनपि ।
तेक्षणात् मोहयते चित्तमौष्णात् पित्तकरं च तत् ।
हृद्यं वैशाभावाच्च रैच्याम्मारुतकोपनम् ।
श्लेष्मघ्नं तीक्षाभावाञ्च हर्षणादृष्यमुच्यते ।
( मद्यात्ययदोषाः ।)
मद्यावचारणात्तस्य कुपितो पित्तमारुती।
शोधयेतां रसवहाः शिरा: रोम च तालु च ।
तृषापरीतः सोऽत्यर्थं पानमेवाभिनन्दति ।
पीतं पीतं शोषयती देहं तस्याग्निमारुती
गच्छत्याशु जरा देहे सिकतायामिवोदकम् ।
तस्मादहोरात्रमपि पिबतः पानसेविनः ।
तृष्णा नोपशमं याति पानं जीर्यति चाऽऽशु च ।
भ्रामितस्य तु मद्येन पित्तं वायुश्च देहिनः ।
विहीन चित्तमनसि बुद्धि पौडयतस्ततः।
स राजति प्रवहति विसृजत्यति धावति ।

·भेल-संहिता 217 पतत्युत्पतते हन्ति बहुशस्म विभाषते । गच्छत्यगम्यमानश्च कार्याकार्ये न बुद्धाते। ततः श्वने च पतति शेते च सूतशायिकाम् । नग्नोऽवशश्च विचरेत् विचरधि विचेतनः । ईदृशोऽपि भवेन्मत्तः पानेनोन्मथितेन्द्रियः । ( परिमितमद्यगुणः, तत्सेविकर्तव्यानि च।) प्रमाणन पिबेन्मयं नातिसेवेत पण्डितः । युक्त्या तु सेव्यमानं तत्यानं चामृतमुच्यते। पानं तद्भोजनेऽत्यर्थं रुचिमन्नं करोति च । हर्षे जनयते स्त्रीषु तस्य रोगं चिकित्सकः । पाननैव प्रशमयेनान्यत्तस्य चिकित्सितम् । तस्मान्मद्य निषेवेत क्षेमाणि पतनानि च(?) । भजल्लघूनि चान्नानि जाङ्गलानन्(स) मृगदिजान् । मानं सुगन्धैः सानीयैः कृत्वा त्वगनुलेपनम् । शब्दान् मनोज्ञान् शृण्वश्च मनोजैस्मह बन्धुभिः । गृहेऽत्यन्तसुखेऽप्येतकर्यात्प्रस्थोत्तरोत्तरम् । कान्तास्मुमध्यवयसः तनुमध्यान्शुचिस्मिताः । चन्द्रपादान्मनोहृष्टाश्चित्रमाल्याम्बरस्रजः । चतुरा क्षौनु(मवसना मुक्तामणि विभूषिताः । रक्तचन्दनदिग्धाङ्गा मनोज्ञमणिमेखलाः । तास्ममालिङ्गय शयने सहिता प्रतिमास्त्रियः । योषितो वै प्रधाना वै शीतस्पर्शस्वभावकाः। नृणां स्वभावतश्चैव नायौँ हर्षविवर्धनाः । सोमो हि शिशिरो धातुः हृदि हर्षः प्रवर्तते । तस्मादालापसंलापैस्मेवाहनविनोदनैः । नारौं प्रहर्षजननी मेवेताश मदात्यये । गौतसूर्यखनास्तत्र सुहृदश्च मदोत्कटः । 28

·218
BHELA.SAMHITA
प्रियानुवर्ति गायन्तो हर्षे कुर्युमंदात्यये ।
निर्दीषाणि च मद्यानि युक्तानि शिशिरजलैः ।
यानि तानि शुभर्मासैः स्मोपदंशानि पाययेत् ।
(पानात्यये पानकविशेषः । )
पानकानि च मुख्यानि षाडवास्तर्पणानि च ।
अविक्षोरं सचुक्रो(क्र) च सेवेतासौ मदात्यये ।
तकं द्राक्षा रसस्मिन्धुस्तैत्तिरीको रसो मधु ।
आरनालं सचुकं च कोलदाडिमयो रसौ ।
जालासन्तर्पणाश्चैव सूक्ष्मास्य यवतर्पण:(१)।
सौवर्चलमजाज्यश्च सैन्धवं लवणं तथा ।
शिशिरण जलेनैतत्तपणं पानवत्यिवत् ।
मातुलुङ्गोपदंशं च हन्यात्यानात्ययं नृणाम् ।
लाक्षारसस्तैत्तिरिको दाडिमस्य रसो मधु ।
पूर्वकल्पेन पातव्यं संपन्ने पानविनमे ।
(पानकं तद्गुणाश्च ।)
कर्कन्धूबदराणां च प्रस्थ कुर्यात् सुकुट्टितम् ।
सप्रस्थ गालयंस्तोये सप्तकलः पुनःपुनः ।
मृण्मये तन्नवे भाण्डे स्वनुगुप्तं निधापयेत् ।
द्धे च दद्याद्गुडपले शर्करायाः पलं तथा ।
सूक्ष्मं च मरिचाकर्षचतुर्थ केसरस्य च ।
त्वक्पत्र भरणे हेच सूक्ष्मैलाकर्षमेव च ।
अमृणालार्धकर्षे च सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत् ।
जातीरससमोपेतं पानकं पानविश्वमे ।
नाशयत्याशु पानेन चिन्नानाणीव मारुतः ।
एतच्छदि षां दाहमतिसारं प्रवाहिकाम् ।
अरुचिं मूत्रकृच्छ्रच हन्यात्यानात्ययं नृणाम् ।
।
।

·भेल-संहिता 219 ( काश्मर्यादिपानकम् ।) काश्मयं दाडिमं द्राक्षां मधुकं सपरूषकम् । कुटजानि च संक्षुद्य प्रक्षिपेत्तु जलाढके। सूक्ष्मैला मधुक लोध्र मञ्जिष्ठा पिप्पली तथा । एतानि सूक्ष्मचूर्णानि दद्यात् पानं च युक्तितः । केसरं चात्र दातव्यं पुष्य नौलोत्पलस्य च । एतत् पानात्यये देयं दृषाकदिनिवारणम् । हे गुडूची पले हे च बला दिपलमेव च । लामज्जिकामृणालाभ्यां हे परी(ले) मधुको(का)त्पलम् । एतान्यापोथ्य तुल्यानि नवे भाण्डे जलाढके। गुडस्य च पलान्यष्टौ दद्यान्नीलोत्पलं तथा। एतत्यानात्यये देयं पानकं केसरैर्युतम् । ज्वरदाहरषाश्वासान् छदि हिक्कां च नाशयेत् । (पानकैः पानात्ययानुपशम चिकित्सान्तरम् ।) यदि संशमयेनैतत् न शाम्येत्यानविनमः । पाययेत्त' त्रिवृचूर्ण युक्त्या मद्येन संयुतम् । पिबहिरचनं चूर्ण महातर्पणमेव वा। पूर्वोक्तान् मोदकांश्चापि भक्षयित्वा पिबेत्सुराम्। वमनीयं यदा वीर्यात्तथैनं वामयेद्धिषक् । वमनैर्मद्यसंयुक्तश्चर्णे: पाचनकैरपि । यवक्षारैश्च संसर्गे तस्य कुर्याञ्चिकित्सितम् । (पानात्यये पानमेवौषधम् ।) नहि पयाः प्रशस्यन्ते मनुष्याणां मदात्यये । मदात्यये प्रशस्यन्ते यहा(वा)ग्वो दोषनाशनाः । यस्मात्यानस्य पीतस्य वेगं जनयते पुनः । स मद्यशेषः संबद्धः कुर्याहोरानुपद्वान् । तस्मात्यानात्यये पथ्या स्नेहाः पया यवाग्वपि। - .

·220
BHELA SAMHITA
सूक्ष्माणि देहस्त्रोतांसि मद्यं समनुधावति ।
तिष्ठत्यवयवैश्वान्यै स्रोतस्मु विषमेष्वपि ।
भिषग्तांस्तु कोष्ठस्थान् कोपयत्यनिलादिकान् ।
धातवस्ते खरीभूता विचा पानदूषिताः ।
पानेन सह संसृष्टा जनयत्यामयान् बहून् ।
व्यवायं मद्यमुद्दिष्ट विशेषण मनीषिभिः
ये तु सूक्ष्मास्तु विषया मद्यान्धमनुयान्ति ।
नहि तन्विषयानन्यो रसशक्तो विधारितुम् ।
तस्मात्यानात्ययान्धानां पानमेवौषधं परम् ।
खां हि योनि च तत् पान प्रलोन कोष्ठमाश्रितम् ।
वशीभूतं प्रदुष्टेन महास्रोतः प्रपद्यते ।
(विषचिकित्सया पानात्ययचिकित्सा।)
आर्तस्य मद्यसंयुक्तान्यौषधान्यपि सर्वशः ।
मदात्यये प्रकुर्वीत क्रियाः शीताश्च सर्वशः ।
अतश्च मद्यसंयुक्तास्तर्पणाः खलु देहिनः ।
देयाश्चातिविरिताय स्त्रोतसां शोधनाय च ।
ओष्णाातक्षापादिकासिवाझ्यवायित्वाञ्च रोच्यतः ।
तुल्यं हि रसवीर्याभ्यां विषं मद्यं च कौर्तितम् ।
तस्मात्तत्तक्रियाः सर्वा विषवत्समुपाचरेत् ।
( पानात्ययवा भोज्याश्च ।)
क्लेदन तीक्षामुष्ण च विदाह्य वनधारकम् (?) ।
तस्मादुष्णोदक स्वेदं धूमपान' च सर्पिषः ।
ज्वालानलं तु सर्वेषां यवागूश्च विवर्जयेत् (?) ।
दधि दुग्ध' च शाकं च ग्राम्यानूपोदकानि च ।
तिलपिष्ट क्क(शृतं चैव पानरोगी विवर्जयेत् ।
शालीन् सषष्टिकान् मुद्रान् जाङ्गलामृगपक्षिणः ।
पानात्यये प्रशंसन्ति भोजनेषु चिकित्सकाः ।
।

·भल-संहिता
221
( वातिकपानात्ययचिकित्सा ।)
समेषु धातुकोपेषु विरितेषु च मे शृणु ।
अतिमात्र यदा पान पित्त कोपयतेऽनिलः ।
संदृश्य वातिक रूपं तस्य कुर्याचिकित्सितम् ।
सौवर्चलव्योषयुतं मद्य माक्षिकसंयुतम् ।
चुक्रवारम(१)संयुक्त वातपानात्यये हितम् ।
तोय' मद्यं च शुक्त च दधि त्वम्लच काञ्चिकम् ।
समाक्षिकस्तर्पणोऽयं वातपानात्यये हितम् ।
अभ्यङ्गो मर्दनं स्नान पानान्यर्थों (धौं)दकानि (१) च।
व्यक्तानवेषसंयुक्तान् रसान् ब्रोहींश्च शोलयेत् ।
छागल तैत्तिरि क्रोचं कौकुटं बहिणं तथा ।
वातपानात्ययार्तानां भोजनार्थं हितं नृणाम् ।
आम्रमानातकं भव्यं कपित्य' करमर्दकम् ।
पूर्वकल्पेन पातव्यं पानकं वातरोगिणाम् ।
सारसौवर्चल हिङ्गु मातुलुङ्ग महौषधम्
तथाऽजमोदचूर्ण च मद्येन सह पाययेत् ।
(पित्तपानात्ययचिकित्सा।)
पानात्यये पित्तकृते पानकं शर्करायुतम् ।
पिबन्माक्षिकसंयुक्तमतो(२)यपरिप्लुतम् ।
केचित्यानं तु गर्हन्ति पित्तपानात्यये नृणाम् ।
तम्मद्यासहिनत्यं विनाचान्यैः चिकित्सितम् (?) ।
संयुक्त तदि पित्तन्नेर्मद्यमेवातिरवतु (१)।
विदार्यामलकानां च रसैरिक्षुरसेन वा ।
मधूकमधुकाश्मयखजूरं नौलमुत्पलम् ।
(१) अर्धोदकं पयः शिष्टमामाल्लघुतरं स्मृतम् ॥ इति हमाद्री ।
(२) अर्धोदकम्।

·222
BHELA SAMHITA
पानकं मद्यसंयुक्त पूर्वकल्पेन साधयेत् ।
आईक्षीमपरिच्छन्ना मुक्तामणिविभूषिताः ।
श्यामाश्चन्दनदिग्धाङ्गयस्वम्यादाश्लिष्य योषितः ।
मद्य खजूरकल्केन पिबेदिक्षुरसेन वा।
पक्कं पौलुरसं वाऽपि वार्ताकोरसमेव वा।
रसो द्राक्षाविदारीभ्यां मद्यमिक्षुरसो मधु ।
पित्त(पा)नात्ययार्तानामतत् पानं हितं नृणाम् ।
दृतिं हिमाम्बुसंपूर्ण गन्धमाल्यासमुज्ज्ञिताम् ।
स्वप्यात्परिष्वज्य गृह पित्तपानात्ययार्दितः ।
सरसा वनराजिश्च नलिनो फुल्लपङ्कजा ।
भवेत् पङ्गजपत्रैश्च शयन चन्दनोक्षितम् ।
उपग्राह्य मृणालानि कल्हारकुसुमानि च ।
शयोत जलसंसृष्टव्यञ्जनैरुपवीजितः ।
पानात्यये पित्तकृते शस्त्रकर्म विषोपमम् ।
जाङ्गलेध्तसंयुक्तैः भोजयेक्तशालिकान् ।
मुद्यूषण वाऽशीत भीजयेम्मृदुलौदनम् ।
त्रिफलायाः कषायं वा पिबेन्मद्येन संयुतम् ।
क्षौद्रेण रसमिक्षो| विवल्कल्के न वा पुनः ।
त्रिफलात्वङ्मधूकानि पद्मकं पद्मकेसरम् ।
नौलोत्पल मृणालानि नलदं चन्दन बला।
सिद्ध कषायं शीतं तैः शर्करामधुसंयुतम् ।
किञ्चिन्मयेन संयुक्त पित्तपानत्यये हितम् ।
द्राक्षा पौलूनि पक्वानि खजूराणि परूषकम्।
चव्यं पनसमञ्जा च मञ्जा ताप(ळ)फलस्य च ।
आपोथ्य तानि सर्वाणि पलांशानि जलाढके।
चतुर्भागावशेषे तु नवे कुण्डे समावपेत् ।
दत्वा शीतोल्पलान्यष्टौ पल नौलोत्पलस्य तु ।
तत् पिबेत्यानकं युक्त्या पित्तपानात्ययादितः ।

·भेल-संहिता
223
(श्लेष्मपानात्ययचिकित्सा।)
श्लेभिके वातरोगे च मयेन वमनं हितम्।
पटोल पिचुमन्द च मदनस्य च पल्लवम् ।
गुलूची चाटरूषश्च त्रिफला पारिभद्रकः ।
कषायं पाययेदेतं शीतं माक्षिकसंयुतम् ।
नित्यं सेवेत तिक्तानि कषायकटुकानि च ।
जाङ्गलानि च मांसानि सेवेत मृगपक्षिणाम् ।
पिबेत् कुटन्नटाचूर्णं त्रिफलारससंयुतम् ।
दीपनीयांश्च सेवेत योगान्पानेन नित्यशः ।
विकार श्लेष्मणि हितं मद्यं भूयिष्ठमेव हि ।
तस्मात् पानात्यये मद्यं श्लेभिके परिचक्ष्महे ।
( सन्निपातपानात्ययचिकित्सा । )
एषा विमानतः प्रोक्ता श्लेष्णपानात्यये किया।
सर्वतः सन्निपाते तु सदा कुर्याच्चिकित्सितम् ।
अहानि सप्त चाष्टौ वा नृणां पानात्यये स्मृतम् ।
पानं हि भजते जीर्णमत ऊर्ध्वं विमार्गतः।
अनेन कालयोगन यो रोगो न निवर्तते ।
कत्वाऽनुपूर्व्या पानस्य कुर्यात्तत्तचिकित्मितम् ।
हिक्कावासादयो रोगा ये च सर्वे समुत्थिताः ।
तेषां चिकित्सितं कुर्याद्यथा खे स्खे चिकित्सिते ।
इति पानात्ययादीनां विस्तरेण चिकित्सितम् ।
प्रजाहितमिदं प्रोक्त शिष्याणांमर्थसिद्धये।
इत्याह भगवानात्रेयः।
इति भेले चिकित्सिते त्रिंशोऽध्यायः ।
इति भेले चिकित्सास्थानं समाप्तम् ॥

·अथ कल्पस्थानम्।
अथातो मदनकल्प व्याख्यास्याम इति
ह स्माह भगवानात्रेयः ।
(मदनकल्पप्रयोगः ।)
पिण्डीतकानि तु त्रीणि संग्रहोतानि मे शृणु ।
कृष्णो खेत उभे तत्र तृतीयं मदनं स्मृतम् ।
फलानां त्वेवमेतेषां मदनं सर्वशोधनम् ।
वमन()स्थापन योज्यं तथैवाप्यनुवासने।
यदा न परिपूर्णानि परिपक्कानि तानि च ।
भवन्ति रसवर्तीनि ततस्तान्युदरभिषक् ।
यवपर्ण तथैतानि तुषवर्ण तथा पुनः ।
सप्तरात्र वासयित्वा सङ्गु(को) चितफलत्वचः ।
सुभावितानि विज्ञाय मृदुभूतानि शास्त्रवित् ।
विधा विधा शोधयित्वा सम्यक् संशोध्य चाऽऽवपत् ।
धान्येषु मासं संस्थाप्य मृदा चैवावलेपयेत् ।
निधूमे च निवाते च कपाटपिहिते रहे।
वैहायसे स्थापयेच्च यथा स्वेदो न संभवेत् ।
एतेषां फलमज्जानं संवृतं मुष्टिमाहरेत् ।
जर्जरीकृत्य दृषदि पानेष्वभ्यधि(१)चाहरेत् ।
मधुकस्य कषायेण रात्रिमका निधापयेत् ।
अथ चोत्थाय पूर्वाह्न हस्तौ प्रक्षाल्य मर्दयेत् ।
परिसुतं सलवण मधुयुक्तं प्रताप्य च।
पाययेदातुरं स्निग्धं कर्दयेत्तेन साधुना ।

·भल-संहिता
225
( मदनकल्याय जीमूतादिकषायः।)
एतेनैव च कल्पेन जीमूतकफलैरपि ।
इक्ष्वाकुकुटजाम्यां च लवणैश्चापि कारयेत् ।
कतवेदै(धे)ई स्तिपणे: धामार्गवफलैरपि ।
कषायं कारयेदेभिः फलबीजानि भावयेत् ।
अनेन कल्पेन भिषक् पाययेत्तु यथाबलम् ।
मदनस्य फलान्येव पुनरुद्धारयेभिषक् ।
यथा खिन्नानि पाण्डूनि तथैव हरितान्यपि ।
परिपूर्णानि पक्कानि तथा जातरसानि च ।
सूच्या वा कण्टकर्वाथ व्यथयित्वा समन्ततः ।
मदनानां कषायेण त्रिरात्र भावयेद्भिषक् ।
एतेनैव च कल्येन जीमूतकफलैरपि ।
इक्ष्वाकु कुटजानां तु धामार्गव फलैरपि ।
कासवेदै(धै)ईस्तिपणे : छर्दयेत्तेन साधुनाः ।
सतित्वकेन कल्पन कुशानां वरुणस्य च ।
काकोदुम्बरिकायाश्च कुष्ठाख्यायास्तथैव च ।
एकैकस्य कषायेण सुस्निग्ध वामयेभिषक् ।
इत्याह भगवानात्रेयः।
इति भेले कल्पे प्रथमोऽध्यायः।
--
29

·अथात इक्ष्वाकुकल्प व्याख्यास्याम इति
ह स्माह भगवानानेयः।
इच्चाकूण्युद्धरतीमान् वसन्तेऽथ शरद्यपि ।
यदा प्रपुष्पितानि स्युर्मद्यगन्धौनि बान्ति च ।
तेषां क्रियां प्रवक्ष्यामि इक्ष्वाकूणां यथाविधि ।
इक्ष्वाकुभिः पयस्सिङ्घ तेनैव वामयेभिषक् ।
पयसा दधि कृत्वा वा वामयेत्तु यथावलम् ।
निमन्था वामयेच्चैन नवनीतेन वा नरम् ।
विहिता चेक्ष्वाकुष्वषा समाख्यात(1) क्रिया मया।
वृन्ताण्याणि चादाय स्थापयेत्पा(फा)णितोदरे।
एकरानस्थितान्यत्र हस्तौ प्रक्षाल्य मर्दयेत् ।
परिस(खु)तं सलवणं मधुयुक्त प्रताप्य च ।
पाययेदातुर स्निग्ध छर्दयेत्तेन साधु सः ।
एतेनैव च कल्यन इक्षुदर्भक्षुवारिक ।
तथा पोटगर(ले)क्षोश्च कारयेत्तु रसाढकम् ।
(इक्ष्वाकुकल्पप्रयोगान्तरम् ।)
अथवा कोविदारस्य पत्रैस्स(स्म)म(शो)धितानि तु
इक्ष्वाकूणां पल्लवानि खेदयेहोमयाग्निना।
तानि खिन्नानि चोइत्य क्षोदयित्वा उलूखले ।
ततः फलकषायेण स्वभ्यासिच्य समस्य च ।
एकरात्र कषायेऽस्मिन् खनुगुप्तं निधापयेत् ।
पूर्वकल्पविधानेन वामयेत्तं यथाबलम् ।
( इक्ष्वाकुगुडिकायोगादिः।)
इखाकूणां प्रमृतं च सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत् ।
कोविदारकषायेण गुळिकाः कारयेद्भिषक् ।

·227
भेल-संहिता
एतेनैव कषायेण विनीय गुळिकां तु ताम्।
यथाबलं पाययेत्तु छर्दयेत्तेन साधु सः ।
स खल्वेतन कल्पेन कुशानां तगरस्य च ।
एकैकस्य कषायेण सुस्निग्ध वामयेद्भिषक् ।
यथाबलं यथोद्दिष्टं छर्दयेत्तेन साधु सः ।
इक्ष्वाकुभिः पयस्सिद्दपाययेत्तु यथाबलम् ।
इक्ष्वाकूणामयं कल्पो वमनार्थाय कीर्तितः ।
मृदुरभ्यासतस्सिद्ध प्रयोज्यो देशकालतः ।
इत्याह भगवानानेयः ।
इति भेले कल्पस्थाने तीयोऽध्यायः ॥
अथातो धामार्गवकल्प व्याख्यास्याम इति
ह स्माह भगवानात्रेयः।
(धामार्गवकल्पयोगप्रकाराः ।)
धामार्गवास्स्यु(न्यु)द्धरेत वसन्ते वा शरद्यपि ।
यथा प्रपुष्पितानि स्युः मधुगधि(न्धौ)नि वान्ति च ।
समे भूमिप्रदेशेऽस्मिन् कुशरोहिषसंस्कृते ।
कृष्णामृत्नाप्रभे वाऽपि अथवा स्वर्णमृत्तिके।
व्यातप न नदीतीरे श्वनवल्मीकयोस्तथा।
परिपूर्णानि पक्कानि तथा जातरसानि च ।
भिषगुत्य मतिमान् यवपणे निधापयेत् ।
बुसपणेऽथवा धीरः सप्तरात्र निधापयेत् ।
सुभाषितानि विज्ञाय मृदुभूतानि शास्त्रवित् ।
जर्जरीवत्य दृषदि पत्नेिष्वासेच्य निहरेत् ।

·1228
BHELA SAMHITA
कोविदा(रकषा)येण रात्रिमेकां निधापयेत् ।
अथचोत्थाय पूर्वाह्ने हस्तौ प्रक्षाल्य मर्दयेत् ।
परिस्रुतं सलवणं मधुयुक्तं प्रताप्य च ।
पाययेदातुर स्निग्ध छर्दये तेन साधु सः ।
धमार्गवाणामतेषां मुष्टि' संग्राह्य संवृतम् ।
जर्जरीक्तत्व दृषदि पात्रेष्वभ्यवहारयेत् ।
कोविदारकषायेण रात्रिमकां निधापयेत् ।
पूर्वोक्तेनेव कल्येन वामयेत्तु यथाबलत् ।
नलदस्य कषायेण तालोकशतपुष्पयोः ।
कुष्ठस्य मूर्वा पाठायाः पूर्वकल्प न छर्दयेत् ।
धामार्गवाञ्जलिं पूर्ण सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत्
श्यामाकषाये प्रक्षिप्य एकरात्रं यथाविधि ।
तथा फलकषायेऽस्मिन् इक्ष्वाकुक्कतवेधनम् ।
जीमूतको हस्तिपणे कषाये परिभावयेत् ।
तत उद्धृत्य संशोप्य सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत् ।
कसरां तैलसंयुक्तामत्युष्णां पाययेन्नरः ।
(उत्पलादि घ्राणयोगेन वमनम् ।)
उत्पलं पुण्डरीकं च नलदं कुमुदं तथा ।
तेन चूर्णेन संस्पृश्य घ्रातमस्मै प्रदापयेत् ।
सिराहदयमानोति यदुक्त तिलमिश्रकम् ।
वरित तानि पुष्पाणि घातुमा प्रदापयेत् ।
घ्रातु पुन: पुनर्मद्यं चूर्णयित्वा मुहुर्मुहुः ।
अनेनैव च कल्पन सुखं वमति मानवः ।
(धामार्गवादिगुडिकाः।)
धामार्गवाञ्जलिं पूर्ण सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत् ।
विधा विभज्य मतिमान् खनुगुप्त निधापयेत् ।
अथ बिल्वकषायेण द्वौ भागौ चीतयेभिषक् ।

·भेल-संहिता
1229
युतं कषायं विमलं स्वनुगुप्तं निधापयेत् ।
भागं तु गुलिकाः कार्या कोलकधुसम्मिताः ।
कोबिदारकषायेण पूर्वकल्पेन छर्दयेत् ।
कर्कन्धूबदराणां च कोलानां वापि सीधुना।
गुलिकां विधाय विधिवच्छदयेत्तेन साधु सः ।
रोहितस्य च मत्स्यस्य तथा कर्कटकस्य च ।
पक्षिणामौदकानां च रसेन तु वमत्सखम् ।
स खल्वेतेन कल्पेन चान्लैश्च मधुबिन्दुभिः
गुलिकां विधाय विधिवत् पाययेत्तां यथाबलम् ।
इत्याह भगवानात्रेयः।
इति भेले कल्पस्थान चतुर्थोऽध्यायः ।
अथातः कुटजकल्प व्याख्यास्याम इति
ह स्माह भगवानात्रेयः ।
॥
( कुटजकल्पप्रकाराः ।)
वसन्ते वा शरदि वा कुटजान्युटरशिषक् ।
शुचिश्शुद्धशिरस्त्रातः पुष्ये(थे)णाश्वयुजन वा।
प्ररूढानि शुचौ देश कुशरोहिषसंस्कृते ।
कृष्णमृत्स्नाप्रमे वापि तथा वा वर्णमृत्तिके
व्यातप न नदीतीरे श्वनवल्मीकयोस्तथा।
परिपूर्णानि पक्कानि तथा जातरसानि च ।
कुटजानामर्थतेषां मुष्टि' साह्य संवृतम् ।
कोविदारकषायेण रात्रिमका निधापयेत् ।
अथ चोत्थाय पूर्वाह्ने हस्तौ प्रक्षाल्य मर्दयेत् ।

·230 BHELA SAMHITA परिसुतं सलवण मधुयुक्त प्रताप्य च । पाययेदातुरं स्निग्ध छर्दयेत्तेन साधु सः । अनेनैव च कल्पेन कषायं कारयेभिक् । कोविदारस्य बीजैश्च नौपस्य विदुर(ल)स्य च । गुलुच्या(च) सुषव्याश्च पटोलपिचुमन्दयोः । कृत्वा तु धूलिकायाश्च कषायं तेन छर्दयेत् । एषामेव फलानां तु मुष्टिं सङ्ग ह्य संवृतम् । मधुकस्य कषायेण रात्रिमेकां निधापयेत् । एतेनैव कषायेण तचूर्ण परिमर्दयेत् । यथाबलं यथोद्दिष्टं छर्दयेत्तेन साधु सः । कृतवेधनकल्पोऽयं उत्तो वमनविस्तरे। (१) य एवं संप्रजानाति स राज्ञां कर्तुमर्हति । इत्याह भगवानात्रेयः । इति भेले कल्पस्थाने पञ्चमोऽध्यायः ॥ अथातश्चतुरङ्ग लौयं कल्प व्याख्यास्याम दूति ह स्माह भगवानात्रेयः। (चतुरङ्गलकल्पप्रकाराः ।) मनोन देशजातस्तु यो भवेच्चतुरङ्गुलः । फलमुष्टिं समाहृत्य ततश्चूर्णानि कारयेत् । तञ्चूर्णितं विधावत्य भागमेकं निधापयेत् । ही भागौ च शुचिस्मम्यक् कृत्वा मन्थनमेव तु । तत्र (१) कल्पस्थाने चरके हादशाध्याया वर्तन्ते भेलसंहितायां तु नवैवाध्यायी दृश्यन्ते । तव जीमूतकल्पाध्यायस्युटितः, कतबेधनकल्पस्य तु कुटजकल्पोपसंहारे श्रवणात् तेनैव चारितार्थ्यमिति सूच्यते। तदनन्तरं च चरके सप्तमाध्यायोक्त: चतुरङ्गलीयकल्पोऽच षष्ठाध्याये निरूप्यते। तिलक- महाइक्षकल्पावपि चरकोक्तौ न भले वर्तते ।

·मेल-संहिता
281
शीतयित्वा परिस्विद्य सुप्रसन्नमनाति(वि)लम् ।
परियोगं समासाद्य साधयेद्रोमयाऽग्निना।
तस्मिन् सुधासिच्यमान सू(चूक्ष्मा(D) णो(ती)मानि दापयेत् ।
हरीतकीमामलकं विभीतकफलानि च ।
मधूकभागमावाप्य तहिलेपनमाहरेत् ।
ततः पाणितलं चूर्ण लेह्यं तेन विरिच्यते ।
एतेनैव च कल्पन कण्टकाद्याःर्याः) फलैरपि
श्योतयित्वा लेहजातं परितः खासवं पिबेत् ।
चतुरङ्गलमद्यानां मृष्टानां पूर्णमञ्जलिम् ।
दन्तीकषाये संयोज्य परियोगमधिश्रयेत् ।
विज्ञाय गुलिकायोग्य गुलिकाः कारयेद्धिषक् ।
श्यामाकषायेणाऽऽलोड पिवत्तेन विरिच्यते ।
चतुरङ्ग लैस्माधयित्वा पययोग्यं सुसंस्कृतम् ।
विरिच्यते तेन म(सा)धुना(स) योगेनानि(ति) योग ति(तः)।
(पण्डामलक-पृतम् ।)
धात्रीफलरसद्रोणे शर्करा,तुला पचेत् ।
घृतं चतुष्पलं पक्कं पृथगधंपलं क्षिपेत् ।
नलं वेल्ल चतुर्जातं यष्टिसैन्धवजीरकम् ।
पलाशं विश्वमरिचं मृद्दीकायाश्चतुष्पलम् ।
प्रस्थं कणानिवृतयोः मधुनाञ्च निहन्तवत् (?) ।
तत्पण्डामलकं नाम पाण्डुश्खयथुकामिलम् ।
शिरोधमणमुन्मादं आम्लपित्तविकारजित् ।
(भल्लातक योगः।)
भल्लातकानां पवनाहतानां
वृन्तयतानामिह चाढकं स्यात्
तदिष्टकाचूर्णकणैर्विच
प्रक्षालयित्वा विसृजेत्प्रतापे॥

·282
BHELA SAMHITA
शुष्क पुनस्तहिदलोकतं च
विनिक्षिपदप्मु चतुर्गुणासु।
पादावशिष्ट परिपूतशीतं
क्षीरण तुल्येन पुनः पचेत॥
तत्यादशिष्टं पुनरेव शोतं
कृतेन तुल्येन पुनः पचेत ।
तदर्धया शर्करयाऽवगाढं
लोहाभयोव्योषकचूर्णयुक्तम् ॥
एतत्सम शकरपादयुक्त
ततः खजनोन्मथितं विधाय ।
प्रस्थद्दयनामलकोमधुभ्यां
शीतन तुल्येन पुनः पचेत ॥
तत्सप्तरात्रादुपजातवीर्य
सुधारसादप्यधिकत्वमति ॥
प्रातर्विशुद्धीकृतदेहभाजा-
मात्रां मि(पि मे(ब)दात्मशरीरयोग्य()म् ।
न चानपाने परिहार्यमास्ते
नचोष्णवातावनि मैथुने च ।
जन्तुनितान्तं नरसिंहवल्या-
द्भवेन्नरः काञ्चनराशिगौरः।
दन्ताश्च जो(शौर्णा(r:) पुनरुद्भवन्ति
केशश्च शुक्लः पुनरीति कृष्णः ॥
विशीर्णकर्णाङ्गुलिनासिकोऽपि
(क)म्यस्थि(दि)तो भिन्नग(क)रोऽपि कुष्ठी।
सोऽपि क्रमेणाङ्गलिगात्रशाख:
तस्य॑था रोहति वारिसिताः ॥
महामयूरान् जयति स्वरेण
बलेन नागान् तुरगान् जवेन ॥

·भेल-संहिता
238
(उत्तयोगानुपानादिः।)
(इमं भल्लातकं योगं) सुधाक्षौरण भावयेत् ।
तत्पिबेत्तु यथोत्साहं तेन साधु विरियते ।
दन्तक्षता तु तेजोबा तत्कारी सुदुरालभा।
कषाय काथ इत्येतत्सुधा क्षौरेण मिश्रयेत् ।
तत्पिबेत्तु यथोत्साहं तेन
साधु
विरिच्यते।
सुधा क्षीरण गोक्षीरं एतत्स्थमभिसंसृजत् ।
तत्पिबेत्तु यथोत्साहं तेन साधु विरिच्यते ।
तमूत्रपुरीषस्य वाति(ते) चाप्यनुलोमिते ॥
प्रथमं स्निग्धकोष्ठस्य खिन्नस्य च यथाविधि।
सन्ध्यावेलामतिक्रम्य विमले च दिवाकरे ।
मैत्रे मुहते व्यक्त तु योगानेतान् प्रयोजयेत् ।
इत्याह भगवानात्रेयः ।
इति भेले कल्पस्थाने षष्ठोऽध्यायः ।
अथातो दन्तीफलकल्पं व्याख्यास्याम इति
ह स्माह भगवानात्रेयः ।
(दन्तीकल्पप्रकाराः।)
विधा विभज्य मतिमान् स्वनुगुप्त निधापयेत् ।
रसे वाऽमलकस्यापि दो भागो श्चोतयेभिषक् ।
च्युतं कषायं विमलं परियोगमधियेत् ।
तस्मिन् सुधासिच्यमाने तञ्चूर्ण मभिसंसृजत् ।
30

·284
BHELA.SAMHITA
तमात्र त्रिफलाचूर्णं प्रावपेन्मधुसंयुतम् ।
लेहभूतं विदित्वेनं अथैनमवतारयेत् ।
तस्य पाणितलं चूर्ण लेह्य तेस(न) विरिच्यते ।
एतेषां चैव मूलानां कृत्वा चूर्णानि सूस्मतः ।
श्यामाकषायेणाऽऽलोद्य स्वकं सिद्धं विपाचयेत् ।
जानीयात्तद्यथा सिद्धं अथैनमवतारयेत् ।
तदृढे मधुलिप्ते तु नवे कुम्भे समावपेत् ।
मृत्स्नातु(भिः) स्वनुलिप्ते तु खनुगुप्त निधापयेत् ।
प्रस्नुतं पाचयेत्तत्र तेन
साधु
विरिच्यते ।
एतेषां चैव मूलानां कृत्वा चर्णानि सर्वशः ।
वृहतौरससंमिश्चैः गुलिका कारयेत्तु तैः ।
गुलिका कारयित्वा तु कर्कन्धुबंदरोपमाम् ।
श्यामाकषायेणाऽऽलोय हे वा तिस्रोऽपि वा ततः ।
पाययेत्तु यथोत्साहं तं स्निग्धखेदितं नरम् ।
विरिच्यते तेन साधु नां(स) योगनारी(ति)योगतः
नेहादिस्नेहमूलं तु प्रच्छर्दन विरेचनम् ।
नोपज: (१) स्निग्धकोष्ठस्य विशुध्यति विशोधनं ।
इत्याह भगवानात्रेयः।
इति भेले कल्पस्थान सप्तमोऽध्यायः ।
।

·अथात: शजिनौकल्पं व्याख्यास्याम इति
ह स्माह भगवानानेयः ।
-
(शंखिनीतेलकल्यप्रयोगः।)
फलानि परिपक्कानि शविन्यास्तूदरद्भिषक् ।
अन्तर चैत्र वैशाखमयग्रे यवसङ्गहे।
अनूपर निरुद्धार क्षते सूर्यप्रतापिते ।
कृष्णमृत्स्नाप्रभे वाऽपि तथाच स्वर्णमृत्तिके
न व्यचे नच वल्मीके न चापि तृणछादिते ।
सुसमे भूप्रदेशे तु या जाता शङ्खिनो भवेत् ।
तत्र द्रोणि समारास्य तद्भाने सिद्धिबन्धनम्(?) ।
यवपर्णोषितां चाऽपि समोत्यड्ड निधापयेत् ।
सप्तरात्रं (वाऽथ)भा(मा)समाचा(च्छा)द्य च समन्ततः ।
आतपे परिशुष्काणि सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत् ।
पलानामथवैतषां दो भागो कारयेद्भिषक् ।
तिल तृतीयकं कृत्वा क्षोदयित्वा उलखले।
सम्यक् दि(दृ)षदि निष्पिष्ट्वा(ध्य) तैलमुद्धारयेत्ततः ।
शविन्या ह्यक्षमात्रं तु त्रिवत् कल्कमथाऽपि वा।
तस्मिन् तैले पयश्चैव भिषग्दद्याच्चतुर्गुणम् ।
एतत्सर्वं समालोद्य पाचयेन्मृदुनाऽग्निना।
पक्कमाहृत्य विसाव्य स्वनुगुप्त' निधापयेत् ।
तस्याञ्जलिं प्र(त)सि(द)ई वा प्रसृतं वाऽपि पाययेत् ।
विरियत तेन साधुना(स)योग (गे) नातियोगतः ।
(शंखिनीचूर्णयोगः।)
सुसूक्ष्मस्याथ शशिन्या चूर्णस्य प्रसृतं सुतम् ।
क्षीरपात्रेण संयोज्य पल (रि)योगमधिश्रयेत्।
तथा प्रहत्य विसाव्य शौतौकत्याभि स(म)न्ध(न्य)येत् ।
N

·236 BHELA SAMHITA तत्रयं(य) न(ब) वनीतं स्यात्तदुद्दत्य विपाचयेत् । शविनीफलकल्कन क्षीरण सलिलेन च । स पिबेत्तद्यथोत्साहं तेन साधु विरिच्यते (शंखिनीफलकल्कयोगः ।) शसिनीफलकल्क' तु सम्यग्दृषदि पेषयेत् । गोक्षौरण समालोद्य पिबेत्तेन विरिच्यते । एतेनेव च कल्पेन उष्ट्रक्षोरण पाचयेत् । अजाक्षीराविकाक्षीरा(रे)माहिषे वाऽथवा पुनः । गोमूत्रेणोष्ट्रमूचेण अविमूत्रेण वा पुनः । अथवा हस्तिमूत्रेण पचेत्तेन विरिच्यते । आमृद्यन्नथ मृद्दीका दापयेत्या फा)गितोदर (के)। भृष्ट्वा तु शलिनीतैले परियोगमधिश्रयेत् । अर्धचूर्णानि पिप्पल्या हरितक्याश्च दापयेत् । अतः पाणितलं प्राश्य तेन साधु विरिच्यते । (शंखिनी मोदकयोगादिः।) शंखिनीफलमद्यानि दातव्यं लवण तथा। शङ्गिनीतेलभृष्टानि फाणितता(नाड)थ मंसृजत् । गोधूमाज्ये(घ)न संसृज्य मोदकान् कारयेद्भिषक् । तांस्त्रीन् दो वाऽथ संभच्य ततस्माध विरिच्यते सुरां सौबौरकं तवं दधिमस्तु तुषोदकम् । कटफलं कोलसि(बि)न्धु (न्दु)वा तधिपक्कं तसन्तथा(?)। कर्कन्धूबदराणां वा सि(बि)न्धुं(न्दु) पौलुप्रियालयोः । भव्यपारावतानां च मृहीका मद्यमेव वा। ज्वलशिग्रुकपित्थानां बिल्वरसान्वा सह पाययेत् । अयं तु शशिनीकल्पो मया तु समुदाहृतः । य एवं संप्रजानाति सा राज्ञां कर्तुमर्हति इत्याह भगवानानेयः। इति भेले कल्पस्थाने अष्टमोऽध्यायः । - -

·अथातः श्यामावित्कल्पं व्याख्यास्याम इति
ह स्माह भगवानात्रेयः ।
(श्यामात्रिवृत्चर्णयोगविशेषाः ।)
श्यामायास्त्रितायाश्च मूलान्युद्धारयेद्भिषक् ।
कल्याणदेशजातायाः कुशरोहिषसंस्कृते ।
कृष्णमृत्स्नाप्रभे वाऽपि अथवा स्वर्ण मृत्तिके
मूलान्येतानि संग्रह्य सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत् ।
स्थिराकषायं संग्रह्य पाययेत्तु यथाबलम् ।
विरिच्यते तेन साधु स योगेनातियोगतः ।
त्रिफलारसमात्रेण द्राक्षापीलुरसेन वा।
आलोद्य वाऽपि पयसा सर्पि(प्त)ला(ला)वाऽपि पाययेत् ।
हरिणस्य रसं दद्यात् न्योश्च महिषस्य च ।
खङ्गस्य कलविङ्कस्य तित्तिरेर्लावुकस्य च ।
रसमन्यतमं तेषां विवच्च्यामाप्रयोजितम्।
यथाबलं पाययेत्तु सुस्निग्ध खेदितं नरम् ।
श्यामायास्त्रिवतायाश्च कत्ला चूर्णानि सूक्ष्मशः ।
विधा विभज्य त्रितयं स्वयं गुप्त निधापयेत् ।
प्रियङ्गुतिगरं चैव तालिसं नलदं तथा।
रसेन तु प्रियङ्ग णां दो भागो थयोतयेद्धिषक् ।
भोजने तु परिस्राव्य सुप्रसन्नमनाविलम् ।
परियोगमधिश्रित्य पाचयेन्मृदुनाऽग्निना ।
तस्मिन् सुधा सिच्यमाने चूर्णान्येतानि धापयेत् ।
प्रियङ्ग तगरं चैव तालिस नलदं तथा।
हरिबरं च मुस्तां च वलां काला न(स)रा(शा)रिवाम् ।
अशोकपुष्यचूर्णानि पद्मसौगन्धिकानि च ।
नलिन पुण्डरीकं च पिप्पलीमूलमेव च ।

·238
BHELA SAMHITV
मधुना सह संसृज्य लेह्यात् पाणितलं मितम् ।
सुस्निग्धो जीर्णयुक्त च यथाशास्त्रं यथाबलम् ।
विरिच्यते तेन साधु स योगनातियोगतः ।
(पैत्तिकविरचने योगान्तरम् ।)
चन्दनं पद्मकं नोपं सालं सप्तच्छदं तथा ।
पुनर्नवा तु पललं किरात तितमेव वा।
ये चाऽन्ये तिक्तमधुरा रसाः पूर्व प्रकीर्तिताः
तेषां कषायैयौंज्यं स्यात् पैत्तिकानां विरेचनम् ।
पारावतान् कपोतांश्च क्रौञ्चबहिणकुक्कुटान् ।
कुरङ्गान् हरिणानेणान् हरितान् कालपुच्छकान् ।
बर्तकान् तित्तिरी)रिश्चैव शशलावकपिञ्जलान् ।
रसस्तैरुपयुञ्जीत पेत्तिकस्य विरेचनम् ।
साराव(ब)लानि(दि) चूर्णानि पत्राणि च पयांसि च ।
य उत्ता स्थावराः पूर्व तथैव मृगपक्षिण ।
पानानि च फलिक्वाथकषायादिद्वान् रसान् ।
लि(ले)हां(न्) भक्षांश्च ना(वाऽ)बादीन् तेभ्यस्समभिकल्पयेत् ।
परूषकस्य द्राक्षाया रसं समधुशर्करा(रम्) ।
त्रिदक्षसमायुक्त पौत्वा साधु विरिच्यते ।
(त्रिवृन्मोदक-लेह योग: । )
साधयेच्छर्करायुक्त' समै(मे)व(न) मधुना भिषक् ।
मृ(घ)ते तस्मिन् त्रिचूर्ण यथाकोष्ठं समावपेत् ।
ततः कपिलकं चूर्ण हे शते तिन्दुकस्य च ।
आरग्वधफलान् मध्यभागाश्चाक्षत(स)मास्ततः ।
त्रिचूर्ण स्य धरण शर्करा मधुरं मधु ।
मरीचं नागपुष्यं च तत्पत्त्रं च सुचूर्णितम् ।
एतत्सर्वे समायोज्य मोदकं कारयेद्भिषक् ।
अथवा कारयेल्लेहं तेन साधु विरिच्यते।

·भेल-संहिता 289 द्राक्षारसस्य कुडवं परूषकरसस्य च । मधुनः कुडवाधं च शर्कराफ(प)लमेव च । त्रिचूर्णकृतो लेहः तेन साधु विरिच्यते । एतदुच्छन्नदोषाणां ईश्वराणां विरेचनम् । (पैत्तिकश्लेभिकविरेचनयोगान्तराणि ।) शर्करा मोदकं वाऽपि गुड़ मू(वा)षपूरकम्(परुषकम्) (?) । अनेन विधिना कुर्यात् पैत्तिकानां विरेचनम् । त्रिवचूर्णानि पिप्पल्याः फलान्धारग्वधस्य च । कल्कानक्षसमानतान् पिबद्धौरो विरेचनम् । त्रिचूर्णस्य धरण शर्करा मधुकं मधु । एतदक्षसमायुक्त पीत्वा साधु विरिच्यते । त्रिवृच्चूर्णानि पिप्पल्यो यवक्षारौ महौषधम् । ग्लेषणकोपस्य शान्त्यर्थ लिद्यात्तेन विरिच्यते । अविमूत्रमजाभूत्रं उष्ट्रस्य महिषस्य च । मृगस्य मूत्रं गोमूत्रं गर्दभस्य दिपस्य च । एतान्यष्टौ प्रयुञ्जीत पृथग्वा यदि वा सह । त्रिचूर्ण विमिश्राणि विलिख्य मधुनाऽपि वा। प्रजातानि च मध्या(द्या)नि तीक्षणानि निशितानि च । निवृचूर्णविमित्राणि पौत्वा साधु विरिच्यते। त्रिवचूर्णं यथाकोष्ठं श्लेष्मकः पातुमईति। (लेहविशेषाः।) विवतायाः कषायेण सक्षौद्रं वाऽम्नवेतसम् । अथवा दधिमण्डेन कोलकानां रसेन वा। कुलुस्थमूर्वायूषैर्वा सतीनचिरिबिल्वयोः । यवकोलकयूषेण पिबल्कौलस्थमेव वा। युक्तं वा तैत्रिणीकेन साम्नबेतसदाडिमम् । यषेण शिग्रको(ना)ना(गा)हा मूलकाना रसेन वा।

·240
BHELA SAMHITA
रसेन() मलकानां वा बोजपूराजकस्य वा।
कपित्थरसमण्डेन करमदरसेन वा।
यच्चान्यदपि वा किञ्चित् फलमस्त्रमिति स्मृतम् ।
पिबेत्तत् स्वरसैर्वाऽपि पञ्चमूलीरसेन वा।
कटुकल्कविमिश्र वा यवक्षारण संयुतम् ।
मृद्दीकाफलकल्केन लेहार्थमुपकल्पयेत् ।
प्रत्येकस्य फलानां च पूर्वोक्तानां चिकित्सकः ।
सुजातानां सुपक्कानां प्रत्यग्रं ग्राहयेद्रसम् ।
तत्राम्ललवणीभूते विरियासैन्धवो भवेत् ।
लेहेऽस्मिन् त्रिवृताचूर्ण यथाकोष्ठं समावपेत् ।
सक्षौद्रं सगुड़ वाऽपि लिह्यात्मकटकं तथा।
एतेन विधिना कुर्यान्मोदकान् षो(षा)डशा(वा)न् रसान् ।
पानानि च फलाम्नानि भक्ष्यं भोज्यं च संस्कृतम्
एतद्रानां समाख्यातं ईश्वराणां विरेचनम् ।
विधिमेवं प्रयुञ्जीत इमं चान्यं चिकित्सकः ।
(आमलकादिमोदकादियोगः ।)
शाणमामलकानां च विभीतकफलानि च ।
त्रिता सप्तला दन्तौ शहिनी
चतुरङ्गलम्
हरीतकोनामेकं च यवक्षारो न(व)चैव हि।
पिप्पलीनां च शाण स्थाहिलङ्गा शाणमेव च ।
विवचूर्णस्य निश्श()णा तत्सर्वमवचूर्णयेत् ।
तानि चर्णानि मधुना सर्पिषा वा गुड़ेन वा।
लेह वा विधिना (कुर्यात् मोदकान् वा चिकित्सकः।)
इत्याह भगवानात्रेयः।
(इति भेले कल्पस्थाने नवमोऽध्यायः ।)
(इति कल्पस्थानं समाप्तम्

·अथ सिविस्थानम् ।
( वमनविरेचनयोदेशकालभोज्य परिमाणादि विवेकः ।)
रिक्तकोष्ठस्य वमने मारुतः संप्रकुप्यति ।
प्लीहा प्ल(प्र)चलत(ति)स्थानात्तस्माद दोषान् निहन्त्यसून् ।
पयां(य) मण्डं पिबेत्तस्मात् सुस्निग्ध लवणान्वितम् ।
सौम्ये तिथौ मुहर्ते च नक्षत्रे करणे शुभे ।
शुक्रवस्त्रो शुचिर्भूत्वा अर्थयित्वा विजन्मनः ।
ततोऽस्मै वमनं देयं पूजयित्वा भिषग्वरान् ।
प्रामुखेन तु दातव्यं निवाते करण शुभे।
नचास्य कुर्यादायाम मण्डं भोज्यं प्रशस्यते ।
विधिरष भवेत्कार्यों वमने च विरेचने ।
निष्पावस्य त्रयः प्रस्थाः मागधा तु कनीयसी
ज्येष्ठे तु पुरुषे ज्येष्ठ वमने न कनीयसम्(?)।
चतुःप्रस्थ तु मयस्यात् ज्येष्ठं तुव्यस्य (?) ।
.तं ज्येष्ठं त्रिविधानि पृथक् पृथक्(?) ।
अधीतपूर्वं वमनं विरेको वाऽपि येन तु।
कनीयसा प्रमाणन परीक्षेत स बुद्धिमान् ।
त्रिपल श्रेष्ठमाख्यातं कनीयस्तु पलं भवेत् ।
मध्यमं हे पले विद्यादिति में निश्चिता मतिः ।
विषकुष्ठहता ये तु कासखासप्रपीडिताः ।
तरुणा बलवन्तश्च वामयेदुत्तमेन तान् ।
मध्यमे प्राणवयसि मध्यमं तत्र कारयेत् ।
कनीयसौं कनीयांस्तु तथा प्राणे कनीयसि ।
विपरीतं प्रयुञ्जानो न रोगान्विजयिष्यति ।
उपद्रवान्वा वि(ज)ज(न)येदातुरं वा विनाशयेत् ।
31

·242
BHELA SAMHITA
वमन प्रधानौषधम् ।)
अंकोलस्याथ निंबस्य निष्पावं साधु योजयेत् ।
सर्पिषा भेषजमः मुखोषण शीतमेव वा।
मदनस्य पलं पिष्ट्वा देवदालोफलस्मह ।
निम्बपत्राणि सार्द्राणि सैन्धवं मरिचानि च ।
सैन्धवेन समायुक्तं तक्रमंडेन वा पुनः ।
बन्धुजीवोऽथ पिप्पल्यो मदनं सर्पिरेव च ।
तत्कषायण संयुक्त प्रधानं वमनैषधम् ।
मदनं बन्धुजीवश्व शतपुष्या शुकानसा(ना)।
सैन्धवेन समायुक्त प्रधान वमनैषधम् ।
(वमनप्रधानयोगान्तरम् ।)
मदनस्य च पत्राणि पुष्याणि सरलानि च ।
सैन्धवं बन्धुजीवश्च राजकोषातकानि च ।
एष प्रच्छदने योगः प्रधान वमनौषधम् ।
निष्ठश्च विषयुक्तेषु काशश्वासे तु पूजितः ।
यदा तु वमन पोतं प्रच्छर्दयति मानवम् ।
किं तत्र भेषजं कुर्यात् कथं वैद्यस्समाचरेत्(?) ।
दर्शयेत्तस्य भिषक फलितानि पृथक् पृथक् ।
मक्षिकाको(शो)शि(क)चूर्णानि तत्र मण्डेनि(न)योजयेत् ।
एतेन तु प्रयोगेण क्षिप्रं छर्दयते नरः ।
एषा क्रिया समाख्याता टुर्बलानां विशेषतः ।
(वमनक्रमः ।)
हृदयं पृष्ठदेशं च विग्टह्य च वमेनरः ।
न चास्य चलति स्थारापियाह्यस्मिन्नुपक्रम(?)
कर्फ हि पूर्वं वमति ततः पित्तमनन्तरम् ।
पित्तस्यान्ते भवेहातः ततो वमति शोणितम् ।

·भेल-संहिता
243
(सम्यग्वान्त लक्षणम् ।)
लक्षणानि तु वक्ष्यामि सम्यग्वान्तस्य देहिनः ।
लधुरामाशये शुद्धिः हृच्छुद्धिश्चाप्यतन्द्रिका ।
क्षुत्पिपासे यथाकालं स्रोतःशुहियथाग्नितम् ।
श्वेभिकानां च सर्वेषां व्याधीनां विनिवर्तनम् ।
नच वैरस्यमास्यस्य सम्यग्वान्तस्य लक्षणम् ।
( अतिवान्त लक्षणानि।)
अतिवान्तस्य लक्ष्माणि संप्रोक्तानि निबोध मे।
हृल्लासोथऽशिरोहर्षों मन्य(7)कण्ठश्च दौर्यते
अत्युहारस्तमः कासो हिक्का खासः स्वरक्षयः ।
वातज्वरः शुष्कव मिः तृष्णा शूलो ह्यनिद्रता ।
आस्यहच्छोषणं चैव क्षतच रुधिरागमः ।
इन्द्रियाष्णुपरुध्यन्ते मूर्छा चास्योपजायते ।
हनुस्तम्भश्च कम्पश्च त्य(प्र)तिवाते प्रवर्तते ।
अर्ध्वरक्तप्रमहोऽथ गुल्मि(ल्म:)चा भगन्धर।
उदरी पाण्डुरोगी च हृद्रोगो कमिकोष्ठकः ।
अपस्मारी विषार्तश्च शोफः स्तम्भश्च वातिकः ।
विषमज्व(र)वि(वी)मर्पि (पी) वातशोणितकश्च यः ।
अझैऽतिविषमाग्निश्च कुष्ठखयथुपीडितः ।
पित्तश्लेष्मसमुत्थाना व्याकुला ये च च धातवः ।
सविपातसमुस्थाश्च योनिदुष्टाश्च या स्त्रियः ।
शूलार्ता रक्तगुल्मिन्यो याश्च सौम्येन पीड़िताः ।
( सुविरक्त लक्षणम् ।)
अस्निग्धो रता नां लाघवं गात्रमार्दवम्।
हृदयोहारमूत्राणां शुद्धिर्वातानुलोमतः ।
प्रसन्नवरवर्णत्वं बुभुक्षा व्याधिनिग्रहः ।
श्लेष्मणां च स्वयं स्थानं सुविरितस्थ लक्षणम् ।

·244
BHELA SAMHITA
(दुविरक्त लक्षणम् ।)
उदरं वातसंपूर्ण कराडू मण्डलमंभवम् ।
पिट(टि)कजन्म गात्रेषु चमणे ज्वरसंप्लवः ।
हृदयावेष्टनं बाह्वोर्विषादः कुक्षिगौरवम् ।
कृच्छविण्मूत्रवातत्वं दुर्विरिक्तस्य लक्षणम् ।
अतिविरत लक्षणम्।
मृत्या शूलं गुदभ्रंशः शाखासंकोचसंचमः ।
वातवृद्धिविसंज्ञत्वं गुदशूलस्तृषा क्लमः ।
शून्यता जर्जरीभावः r: ततश्चिमिचिमायनम् ।
रूपाण्यतिविरक्तानां शूल: शोफश्च जायते ।
(दुविरक्तादीनां भोज्यनिर्णयः 1)
गौरवे दुविरक्तस्य यदजीणं तदुलिखेत् ।
सात्म्य तु पेयं भैषज्यं निरूहोगाढवर्चसाम् ।
रूपाण्ये (ख)ते(ति) विरिक्तस्य महत् क्षीरतादिभिः ।
स्नेहैश्चैवीपना हैश्च अभ्यनेच भिषक् जयेत् ।
(इति भेले सिद्धिस्थाने प्रथमोऽध्यायः ।)
(नस्यविभागः, शीर्षविरचनचिकित्या रोगाश्च ।)
अवपीडानुवासाश्च धूमाः प्रधमनानि च ।
चतुर्विधं नस्यमाहुः पृथकत्वेन तु मे शृणु ।
मलग्यही रोहिणिका शंकरोर्दावभेदक:(१)।
प्रतिखांसश्च कासश्च खासो हिका बिडालिका।
मुखरो(शो)षो ह्यपस्मारो दन्ततालुकविद्रुधि ।
दन्तपुप्पुटकश्चैव पूतिनासामुखं तथा।
अभिष्यन्दाश्च चत्वारः तन्द्रा. येनबसंभवा:(१) ।

·245
भेल-संहिता
मार्बुदाश्चाप्यदामन्दा: नासाश्च भगन्धरा(?)।
उपजिह्वगलग्रन्थिः कण्ठतालुक एव च ।
गलशुण्डिकालसके काय शौर्षविरेचनम् ।
(शीर्षविरकोषधानि।)
मरिचानि विलगानि पिप्पल्योऽथ फणिज्जकः ।
क्षवक्षो धवनचव(१) शिग्रुबीजं मयूरकम् ।
हिङ्ग सौवर्चलं भाी रक्तमालफलानि च ।
ज्योतिष्मती शृङ्गिबरं शैरीषं बौजमेव च ।
एतच्छीर्षविरेकार्थे उत्तव्याधिषु योजयेत् ।
(शौर्ष विरेचनान्तराणि ।)
अवपीडोऽथ भू(धू)मो वा इन्दशस्सर्वशोऽपि वा ।
एतैरवौषधगणेस्तलं धीरो विरेचयेत् ।
अविमूत्रेण संयुक्त श्रेष्ठं सर्व(शोष)विरेचनम् ।
धूमं च सर्वगन्धानां कुष्ठं च सविवर्जितम्(?) ।
धूमवति पिबेत्तादृक् श्रेष्ठं शीर्ष विरेचनम् ।
(शीर्ष विरेचनगुणाः।)
शिरसस्तु विरेकेण कर्णजिह्वाक्षिनासिकाः ।
विशुध्यन्ते यथा दोषं मुखं रसवहानि च ।
विवखखानि विशदं निरु श्लेमा प्रसिच्यते (?) ।
सम्यक् शिरसि संशुद्धे वेदना चोपशाम्यति ।
व्याधौ च भङ्गचूर्णत्वं स्रोतसां सु(शु)चिशुद्धता।
तथैवाति विशुद्धेषु स्रोत्व(त)स्वा(स्वा)स(प्या)यते शिरः ।
(नस्यचिकित्स्या रोगाः)।
दन्तचाले हनुस्तम्भ मन्यास्तम्भे शिरोग्रहे।
बाधिर्ये कर्णशूले च कर्णमूलाच्च भेदने ।
अव(प)तन्त्र केशसादे प्रबोधे दृष्टिविश्चमे ।

·246
BHELA. SAMHITA
हिकामूत्रमुखस्रावे खरभेदेऽथचाग्रहे ।
गण्डौष्ठमुखचालेषु कासेषु तिमिरेषु च ।
दौर्गन्ध्ये मुखनासाभ्यां पालित्ये वाऽम्यकालजे ।
ऊर्ध्वजत्रुगता ये च रोगास्मंपरिकीर्तिताः ।
नत्यकर्म हितं तेषां तैलं वा सपिरेव वा।
(नस्योपयोगि तैलतम् ।)
जीवकर्षभका द्राक्षा ल्यो मधुकं बला।
प्रपौण्डरीक मेदा च शर्करा नीलमुत्पलम् ।
निदिग्धिका चांशमती नीलिका सैन्धवं वहा ।
रास्त्रा वदंष्ट्रा मजिष्ठा बहती सपुनर्नवा।
एभिर्व(प)लसम(:)सिद्ध तैलं वा यदि वा मृ(घ)तम्।
चतुर्गुणन पयसा नस्यं तत्परमुच्यते।।
( नस्यतैलस्नेहगुणाः ।)
नस्यता(त:) स्नेहपानेन (ह)ष्टरोमा दृढेन्द्रिया(यः)।
अवलिम्पा लिङ्गप(ह)ति(ति) चक्षुषा जायते नरः ।
कर्णाक्षिनासावत्राणां स्नेहेनावृत्त्य तर्पणम् ।
इन्द्रियाणां विमुक्तत्वं प्रसाद(दः)श्व(स्वरवर्णयोः
स्रोव(त)सां विमलत्वं च नस्येन स्निग्धलक्षणम् ।
( अस्निग्धातिस्निग्ध लक्षणे ।)
अस्निग्धलिङ्ग रूक्षत्वं स्रोतसां ति(रि)क्तता तथा ।
शिरसो गुरुदुःखत्वं स्रोतसां स्नेहपूर्णता ।
कर्णतालु(लू)पदेहच नस्यातिस्निग्धलक्षणम् ।
(निरूहायोग्यनिर्णयः।)
नाजीण मा शिरसि पन्थानं गन्तुमिच्छता(तः)।
न पौतमात्रे पानीये ज्वरितस्य न दापयेत् ।
न मैथुनं गतवतः मद्यपीतस्य नैव च ।
नावलिप्तस्यः वृतस्तथा(?)।
।

·भेल-संहिता
247
(सम्यनिरूढादिलक्षणम् ।)
सम्यङ्गिरूह(ट)स्य च रुकजा सम्यक् प्रशाम्यति ।
यतो मूत्र पुरोषाभ्यां यतो यस्य निवर्तते (?)
निरूहस्त भिषक् दद्यादनिरूढस्य लक्षणम् ।
तथैव द्या(व्या)धिरात्मा(मा)नं शूलं विणमूत्रनिग्रहः ।
पूर्णकुक्षित्वमानाहो दुनिरूह (ढ)स्य लक्षणम् ।
निरूढस्य पुनर्यस्य शोणितं संप्रदुष्यति ।
अतीव तु निरूढस्य निःपुरीषस्य मारुतः ।
शूलेनावश्यमानस्य सर्वगात्राणि पौडयेत् ।
इति पञ्चविधं चोक्त व्याख्यातं समुपाचरेत् ।
पञ्चकर्मविधानजो राजाी भिषमु(गु)च्यते ।
इत्याह भगवानात्रेयः ।
इति भेले सिद्धिस्थाने द्वितीयोऽध्यायः । (१)
(इति भेले सिद्धिस्थान टतीयोऽध्यायः ।)
अथातो दशव्यापदीयां वमन विरेचनसिद्धि
व्याख्यास्याम इति
ह स्माह भगवानात्रेयः ।
(वमनप्रयोज्यौषधानि।)
अधोभागोवभागानि भैषजानि प्रयत्नतः ।
कल्पयेन्मतिमान्वैद्यो विषशस्त्रनिभानि तु।
कटुतिक्तकषायाणि विदाहीनि(नौ) तराणि च ।
सूक्ष्माणुष्णानि तोक्षणानि विश्थन्दीनि गुरूणि च ।
(१) अव माटकायां हतीयोऽध्यायस्त्रुटितः ।

·248
BHELA SAMHITA
तानि संप्राप्य हृदयं वमनं प्रतिपद्यते।
तिर्यगूलमधश्चैव दोषान्निष्यन्दयत्वपि ।
सूक्ष्माच्छरीरावयवात्सौक्ष्मवादनुसरन्ति च ।
विस्रावयति धातूंच विमागैरपि देहिनाम् ।
आनयन्तीव हृदयं ढोषांस्तानति मूर्छितान् ।
आमाशयं पूरयित्वा ऊर्वभागभवांस्तथा ।
एकमेव च विष्वन्दं संपूर्यामाशयं पुनः ।
अधोभाग प्रवर्तन्ते विकारा इह देहिनाम् ।
संशोधयत्यतः पश्चादूर्ध्व वा यदि वाऽप्यधः ।
(दुष्पयोगनिमित्तदशव्यापनाम ।)
तेषां तु दुष्पयुक्तानां विश्वान्तानां विधावताम् ।
अयोगाच्चातियोगाच्च जायन्ते व्यापदो दश ।
परिस्रावस्तथाऽऽमानं विबन्धो गुदनिस्रवः ।
हृद्रोगश्चैव शूलं च तथैव परिकर्तिका ।
जीबादानं शिरोरोग(गो) दशमी च प्रवाहिका।
(दशव्यापन्निरसार्थानुवासनादिः ।)
तासामेकैकतस्मिद्धिं व्यापदां तु निबोध मे।
अथातिपीत्वा वमनं त(न)स्य (स्य) तीक्षातरं पिबेत् ।
अनुवाना(स)न्न(न)सिद्धेश्च संशोध्य(Iss)स्थापयेन्नरम् ।
असिध्यति विरके (5) वि(पि)भूयस्तमनुवासयेत् ।
अस्मिन्नपि जरांयाति (?) वहादूर्ध्व पिबेवृतम् ।
स्नेहखेदोपपन्नश्च लघु च प्रतिभोजितः ।
विरेचन च वमन नरस्तीक्षणतरं पिबेत् ।
यदा विरेचन पोतं वमनायोपपद्यते ।
प्रयोग एष वमने विरेकेऽपि च यत् स्मृतः ।
( आभानादि प्रत्येकनिमित्तविवेकः।)
स्नेहवेदविमुक्तं च क्रूरकोष्ठं च देहिनम् ।
अजीर्णोषधं पीतं (मा)यापयत्ति मानवम् ।

·भेल-संहिता 249 लवितस्य सुभुक्तस्य रूक्षस्थानशनस्य च । परिकर्तः परित्राव: प्रलेपः खेदितस्य च । नेहस्वेदविमुक्तस्य मृदुकोष्ठस्य देहिनः । दोषास्त्वथ च सांशस्य जनयन्ति प्रवाहिकाम् । अतिरीच्यादतिस्नेहादौषधानां च संभ्रमात् । नृणां शूलं प्रभवति गुदस्तंभश्च दारुणः । वमने रेचने वाऽपि तथा वेगविधारित । वातपित्तकफा: क्रुवाः कुर्वन्ति हृदयग्रहम् । तस्य गात्राणि सि(वि)ध्यन्ति क्लमः शूलश्च दारुणः । शिरोग्रहश्च को...... (?) विसंज्ञश्च भवत्यपि। खिवस्य मृदुकोष्ठस्य स्नेहितस्य विरेचनम् । अतिमात्रौषधं पि(पी)त्तं(तं) जीव()दानाय कल्पते । तुषां शुक्रस्य सक्तं कृष्णां वा रक्तमेव वा (?) । लोध्रपुष्पसवर्ण था भण्डिपुष्पनिभं तथा । प्रबिरितो यथा(दा) शीतां क्रियां समुपसेवते । करणानि च शीतानि वारि शीतं च सेवते । स्रोतांसि कुपितो वायुस्तस्य चावृत्त्य तिष्ठति। खरोभवति तेनास्यं दोषा स्कन्दन्ति देहिनः । वातमूत्रपुरीषाणां अध(भि)वृत्ति(शि:)स्तृषा ज्वरः । विबन्ध एष व्याख्यातो भिषजा बुद्धिविभ्रमात् । अस्निग्धं तु यथा(दा) रूक्षमौषधं पाययेभिषक् । ग्राहाति कुपितस्तस्य सर्वगात्राणि मारुतः । कटिपृष्ठशिरोग्रोवाहृदयं च यदाऽनिल:। प्रपद्यते तदा मोहां(ह) पित्तनाशं च गच्छति । दशैता व्यापद(:)प्रोक्ता रूपैर्नानाविधैः पृथक् । (अयोगिनः स्खेदानुवासनादिचिकित्सा ।) चिकित्सां तां सुकुर्वीत यथाऽऽत्रेयस्य शासनम् । तत्रायोगिनमभ्यर्थ (ज्य) तैलेन लवणेन च । 32

·260
BHELA SAMHITA
सङ्करप्रस्तलि(र)श्चि(ख)त्ये(द) डीखेदैरथाऽपि वा।
सभ्यङ्गिरूढं विश्वान्तं परिपीय मुखाम्बुना।
जाङ्गलेन रसेनैव भोजयेन्मृदुमोह(द)नम् ।
फलतेलेन कोष्णेन ततस्तमनुवासयेत् ।
आत्मा(मा)नपरिकर्ता(तिः) च परिस्रावश्च शाम्यति।
(सालादित स्नेहादि चिकित्सा।)
सालो रुबूकस्त्रिफला दै(दोन्ती चित्रक एव च ।
सपिरेभिर्विणा(प)क्क' च पाययेच यथाबलम् ।
तत् स्नेहपोतं सुस्निग्ध स्वेदकर्मीपपावि(चि)तम्।
वमन रेचन वाऽपि पाययेत्तीक्षामौषधम् ।
हृद्ग्रहो गात्रहर्षश्च शौर्षकण्ठग्रहस्तथा ।
विबन्धः परिकर्तिश्च शूलचासे (न)न शाम्यति ।
परिकतिः परित्रावो यथा तत्त्वेन शाम्यति ।
कषायवस्ति प्रणयेत् पिचाचा(च्छा) वस्तिमथाऽपि वा।
सुतं मधुरस वाऽपि क्षीरवस्ति' प्रदापयेत् ।
जीवनीयोपसिद्धेन सर्पिषा चानुवासयेत् ।
एरण्डमूलं त्रिफला द्राक्षा काश्मन(य)मेव च ।
एभिः सूतं पयो दद्यात् द्विविधैरपि(धि) निश्रयेत् ।
यावशूको भवेत् क्षारः सन्धवं सालवेतसम् ।
हिङ्ग दाडिमसारश्च पिप्पल्यो विश्वभेषजम् ।
सर्पिषा पयसा वाऽपि मद्येनोष्णोदकेन वा ।
भू(पी)तं निवर्तयेत् मू(शू)लं तीव्र च परिकर्तिकाम् ।
देवदारु च बिल्वच रास्ना कर्कटकाह्वया
एरण्डीप्यथ पूतिश्च तैलमेभ(भि)वि(विपाचयेत् ।
तेनानुवासयञ्चन तदा संपद्यते सुखम् ।
गात्रस्तंभश्च शूलश्च परिकर्तिश्च शाम्यति ।

·भेल-संहिता
251
(वमनाद्यतियोग विरेचनादिचिकित्साः)।
उपद्रवाणामतेषां शान्तियदि न विद्यते।
तेषां चिकित्सितं कुर्यात् यथा खं खं चिकित्सितम् ।
अतिप्रवृत्ती(ते) वमने विरेचनमुपाचरेत् ।
विरेचने चाऽतियुक्त वमन पाययेभिषक् ।
वमने चातियुक्त तु कार्यमास्थापन' भवेत् ।
उभयोरतियोगे तु स्तम्भसं(नं) हितमुच्यते ।
उल्लिखेत् क्षौद्रयुक्तेन स नरस्तण्डुलाम्बुना ।
पादौ(दो) क(प)रि लिपेद्धस्तौ तथा वाप्यवगाहयेत्(?) ।
लामज्जकमृणालैश्च चन्दनैश्च सपद्मकैः ।
सन्दियात्सर्वगात्राणि कषायचाव मेचयेत् ।
धातको मधुकं लोभ्रं पद्म मोचरसस्तथा।
नीलोत्पलं समङ्गा च कट्फलं पद्मकेसरम् ।
एतेलीहितशारी(लो)नां सिव' पेयं सुशीतलम् ।
पिबेन्माक्षिकसंयुक्त तदा ह्यास्थापन परम् ।
( रक्तशूलादौ बमनाद्यौषधानि।)
लाक्षा लोध्र समङ्गा च माक्षिकं कमलोत्पलम् ।
आजेन पयसा पीतं रक्तशूलेन मुच्यते ।
रसं कपित्थपत्रस्य पाययेन्मधुसंयुतम् ।
पयसा बादरं द्राक्षां मधुना च पिवेन्नरः ।
रसाश्च जाङ्गला देया व्यक्ता दाडिमसारकैः ।
कृतदाडिमसंयुक्ता देयाः स्युः क्षौरवस्तयः ।
अतिप्रवृत्ते रक्ते तु रक्तमिवानुपाययेत् ।
(रक्तातियोगे आस्थापनविशेषाः ।)
शाशं मार्गमथौर भाग(गाव) माहिषमेव वा।
ओदन पयसाऽऽमृद्य परिपूतं समाक्षिकम् ।
पिवैदिक्षुरसैर्वाऽपि परिमोदनं पुनः ।

·252
BHELA SAMHITA
न्यग्रोधोदुम्बरप्लनवेतसारख(ख) भ(व)जै(है)स्तथा ।
शृङ्गरथैषां चोरण यवागू(ग्वा)स्थापनं परम् ।
पद्म शाल्मलिनिर्यासः समगा धातकी तथा ।
जम्बाम्नसारो मधुकं लाजा लाक्षा प्रियङ्गवः ।
अतिशृतं पयः पेयं यवागूश्चापि पाययेत् ।
तण्डुलोदकयुक्तानि पिवेदा मधुना सह ।
( कोरदूषौदनस्यानुपानविशेषसं-
युक्तस्यातीसारनाशकत्वम् ।)
ओदन: कोरदो(दू)षाणां मधुना सस्यसंयुतः ।
मलाङ्कः (?) क्षारसयुक्तः अतिसारं निवर्तयेत् ।
संयुक्तं तिलतैलेन सप्तरानस्थितं दधि ।
कोरदो(दू)षा(षो)ध(द)नोपतं अतिसारपणाशनम् ।
सप्तरानं स्थितं तक्रं मूलकं साधयेभिषक् ।
कोरदूषोदनो योज्य: तेनातीसारनाशनम् ।
वटाङ्गुरा(रो)मोदरसो लोध्रमानास्थिकन्दकः ।
तरुणानि च विल्वानि धातको कुसुमानि च
पञ्चरानस्थिते तक्रे यूषमे भिस्तु कारयेत् ।
कोरदो(टूोषा(षौ)दनो योज्यस्तथाऽतीसारनाशनः ।
नीलोत्पलं नीलतिलाः समगा लोध्रमेव च ।
बोरं विपाचयेदेभिरतीसारविनाशनम् ।
तिलतलं तथा लोध्र आज क्षीरं विपाचयेत् ।
प्रवाहिका गुदभ्रंशः सर्वमतेन शाम्यति ।
बला चातिबला बिल्व एरण्डं चोरक (क:) तथा ।
एभिर्विपाचयेत् क्षीरं कफपित्तप्रणाशनम् ।
हनुस्तंभे च पातव्यमर्श:शूले च दारुणा(णे)।
अनेनैव च कल्पेन कुर्याच्चावरणं भिषक् ।
तेन मूर्खा नमश्चैव प्रशाम्यति शरीरिणाम् ।

·भेल-संहिता
253
उपद्रवाश्च येऽप्यन्ये तेषामतचिकित्सितम् ।
शर्करा पद्मकोशोरन्यग्रोधोटुम्बरास्तथा ।
एभिर्विपाचयेत्तैलं दृषणादाहप्रणाशनम् ।
क्षीरवस्तिं विदद्याच्च पिच्छावस्तिमथापि वा।
अतियोगे प्रशंस(स्य)न्ति(न्ते) शीताश्च तवस्तयः ।
(गुदभ्रंश-विबन्धादि चिकित्सा ।)
जीवादानचिकित्सायां यत्पूर्वं परिकीर्तितम् ।
तत् कर्तव्यं गुदभ्रंश तथा संपद्यते सुखम् ।
वातशूले तु संजाते सङ्करप्रस्तरादिका(न्) ।
खेदांश्चैवोपदाहांश्च स्वव्य(भ्य)क्तानां प्रयोजयेत् ।
वचा श्वदंष्ट्रां पूरि(तो) कां पञ्चमूलौं च साधिताम् ।
यदुपस्थापनं यद्यात् सङ्घोष्णांभा(भो)नुवासर(न)म् ।
क्षारैः क्षाकृतश्चापि शूलनैः समुपाचरेत् ।
दाडि(धि)कं षट्पलं वापि पाययेन्मात्रया वृतम् ।
एवमेव विबन्धेऽपि विधिं कुर्याच्चिकित्सकः ।
य(1)च्च(च)व्यापत्तया(यः) शखहमने च विरेचने ।
ताञ्चि(श्चि)किच्चे (मे)त मतिमान् यथा खे खे चिकित्सिते ।
(वमने विरकस्य विरेके वमनस्य च निमित्तादि)।
ग्राम्यानुपोदकं मांसं स्नेहिता(तो)योप(ऽपि)सेवते ।
कफप्रवृद्धे तस्याशु विरेको वमने भवेत् ।
अजीर्णे चौषधं पीतं मद्यं वा यदि वा बहु ।
उत्के(क्ले)शे चोर्ध्ववाते च दुर्युक्त वाऽपि भेषजे ।
एवं विरेचनं पोतं वमनायोपपद्यते ।
कर्षितरुपतवापि सुकुमार सुदारुणे (1)।
असंजातकफस्यैव न च स्निग्धस्य देहिनः ।
छर्दनं स्थितचक्षुर्वा विरेकायोपपादयेत् ।
तवानुपानमेवेह केचित्केचिच्च संप्रति ।

·264 BHELA SAMHITA भेषज ह्यतिमात्रं तु जीवादानाय कल्पते । जय दशाहात्परतः स्नेहखेदोपदेहितम् । पाययत्तीक्षामवेत (त्) भेषजं कल्पकल्पितम् । सिद्धिविरेचनस्थे(स्यैव वमनस्य च कौर्तिता। अव्यापञ्च चिकित्साया यथावदनुपूर्वशः । इत्याह भगवानात्रेयः। इति भेले सिद्धिस्थान चतुर्थोऽध्यायः । अथातो वस्तिमाबीयां सिनिं (वि) व्याख्यास्याम इति ह स्माह भगवानात्रेयः । (वस्तिकर्मयोग्यविषयो मतभेदः ।.) संसृष्टभक्त(त) शंसन्ति वस्तिकर्म चिकित्सकाः । विर(रि)तोष्वव(प)रे वैद्या निरहे(ढे) त्वपर जनाः । बीखेताण्यवराण्याहुन शंसन्ति विशारदाः । (विरिक्तवस्तिकर्मदोषाः ।) मतं तेषामहं सम्यक् व्याहरिष्यामि हेतुभिः । तदेतत्सुविर(रि)क्तस्य शोतीभवति पावकः । हृदयाश्रयाणि स्रोतांसि गुदकोष्ठाश्रयाणि च । प्रवृद्धो मारुतस्तस्य प(घ)क्का() चीनं प्रधावति । शीतीकरोति कायाग्निं बलं चास्यापकर्षति । स्रोतस्मु शुद्धे (डा) शुद्धेषु यदि वस्तिः प्रदीयते। स गम्भौरो गतः काये सर्वशो न निवर्तते । छदि पिपासां हृद्रोगं पाण्डुत्वं खय) तथा । जनयेदिह तस्माद्धि विरिक्त नानुवासयेत् । F-

·भेल-संहिता
255
( संस्पृष्टभक्तनिरूढवस्तिस्नेहकर्मदोषाः । )
संसृष्टभक्तस्य पुनर्जातदोषस्य देहिनः ।
स्रोतस्सु मललिलेषु भवेत्स्नेहो निरर्थकः ।
तोक्षोतरनिरूहेण निरूढस्य शरीरिणः
समुत्कृष्टेषु दोषेषु स्नेहवस्तिन शस्यते ।
केचिच्चापि शरीरस्य रात्रिपर्युषितस्य च ।
प्रशान्ता दोषसंज्ञानं प्रशंसन्त्यनुवासनम् (?) ।
।
(वस्तिकम निदानम् ।)
वस्तिकर्म निदानं तु शृणु मे निरुपद्रवम् ।
स्नेहितस्य यथान्यायं विरितस्य च कल्पशः ।
स्रोतस्सु बललिप्तेषु भवेत् स्नेहो निरर्थकः ।
तीक्ष्णेतरनिरूहेण पुनश्च स्नेहितस्य च ।
पञ्चरात्रात्यरीतस्य कारयेदनुवासनम् ।
नोपर्यं(१) निग्धकोष्ठस्य कर्तव्यमनुवासनम् ।
वाती यूरीकृतस्तस्य हृदये परितिष्ठति।
उचिता भक्तनिर्वाह ऊर्ध्वरानं तु भोजयेत् (१)।
तनुना मुद्यूषण जाङ्गलेन रसेन वा।
हृष्णाततस्ममाखासः शक्कन्मूत्रे विसयं च ।
स(वा)मेन पार्खेण नरः संविशेच्छयने समे।
सोचयेद्दक्षिणे च सथि वामं प्रसारयेत् ।
वामोपधामं कुर्वीत शिरस्युपहितं नरः ।
अथाप्य(स्य) प्रणयेत्तेन मृगं वंशानुगं मुखम् (?) 1
अथ कर्मबलं चैव न हतं न विलम्बितम् ।
नियंलोको मृदुर्वस्तिव्यपनीला(ता)निलस्तथा ।
गाढे विलानुबन्धस्या प्रशस्तो वस्तिकर्मणि (२)।
वेत्रहातपदेवस्तिः सम्यगेकेन पाणिना (?)।
प्रपौड़येच्चापरेण हस्तौ चापि न कंपयेत् ।

·256 BHELA SAMHITA पूर्व च गुदमस्यन्दं दन्तिहस्तौ च मानवम् । प्रवर्तयेदथोत्तानं पादौ वास्य प्रवर्तयेत् । मुहूर्तेन निग्टह्नौयाद्दन्ते वस्तौ यथा सुखम् । ततः परमतो वेगानागतान्न विधारयेत् । अविबन्धः सवातच सपुरोषस्य सिध्यति । दन्तमानं पुनर्यस्य तैलवस्तिनिवर्तते । नस कार्यकरः प्रोक्तः तस्मान्न प्रणिधापयेत् । दृषितस्य तथा रात्रि काल्यमुष्णोदकं पिवत् । एकान्तरे च दातव्यो वस्तिन सततं नृणाम् । अभ्यङ्गो मर्दनं चैव कोणतोयावसेचनम् । उष्णोदकानुपानं च वस्तिकर्मणि शस्यते । चतुर्षु त्रिषु वा वैद्यो यद्रव्यं वस्ति वा पुनः । स्नेहवस्तिषु दत्तेषु कुर्यादास्थापनं ततः । नार्दीकृतेषु स्रोतस्म स्नेहन विहितस्य च । शुपये स्रोतसां दद्याग्निरूहान् युक्तितः मुखम् । अशुद्धे मलिने कोठे स्नेहवस्तिः प्रयोजितः । प्रदर्शयति वैशिध्य शुक्ले पर्वव्ययावतम् (१)। विरेचनोपनाहश्च कर्तव्यो वस्तिकर्मणि । यवागू प्रतिपानं च वस्तिकर्मणि वर्जयेत् । चतुर्विंशतिव(व)स्ते(स्त)यो निरूहा अथ सर्वशः। एतत्कर्मे(म)वि(वि) निर्दिष्टा(ट)मूर्ध्ववात प्रदापयेत् । मृदुमद्य(ध्य)मतीक्षणेषु रोगेषु कुशलो भिषक् । मृदुमध्यमतीक्ष्ण च वस्तिकर्म च कारयेत् । ग्राम्यानुपोदकं मांसं पिष्टानं पललं दधि। आग्लशाकविकारांश्च भच्याणि विविधानि च । शीतोदकस्य पानं च तथा शीतावगाहनम् । गुरूणि चाजुपानानि वस्तिकर्मणि वर्जयेत् शालिषष्टिकमुगाँश्च भोजनार्थ प्रदापयेत् । ।

·भेल-संहिता
257
व्यञ्जनाथ प्रदेया स्युः शशतित्तिरिलावुकाः ।
ज्ञानवान् कु(सु)मिदा(ता)हारो वैद्यशुश्रूष एव च ।
यस्तु वस्ति(स्ती)सु(नु) पाशो (सौ)त स जीवेच्छरदां शतम् ।
इत्याह भगवानानेयः।
इति भेले सिद्धिस्थाने पञ्चमोऽध्यायः ।
अथातो(त उ)पकल्पसिद्धि' व्याख्यास्याम इति
ह स्माह भगवानात्रेयः।
(वस्तितेलादिप्रयोगः।)
उपकल्पग(म)वो(तो) वस्तिनेत्र स्नेहं च सर्वशः ।
तेषां प्रयोगयुक्तं च क्रियाकर्म च मे शृणु ।
बालानामथ वृद्धानां युवमध्यव(म)योस्तथा ।
खस्थानामातुराणां च वस्तिकर्म प्रशस्यते ।
सौवर्ण रजतं तात्र कांस्यं त्रापुसमायसम् ।
शृङ्गवंशास्ति(स्थि)वंशाग्राण्याहुनेत्राणि पण्डिताः ।
यथाक्रम...तालि प्रधानानौतराणि च ।
उत्तमाधममध्येषु मनुष्थेषु प्रयोजयेत् ।
गुलिकासा(नां)तु नेनं स्यादनूनद्वादशाङ्गुलिम्(लि)।
अङ्गुला कर्णिका वासातां च तत्रमयेगुदे (?) ।
तत्र गोपुच्छसंस्थानं सुलक्षण मुखकर्णिकम् ।
प्रदेशिनीपरीणाह.. दानेन निरस्यते (१)।
तत्र मात्राशतं स्थित्वा तेनैव विनिवर्तते ।
यद्यकाले नवस्नेहो मद्यमांसप्रकल्पितः ।
33

·258
BHELA. SAMHITA
न्यूनकालविवृत्तस्तु तीक्षात्वान्न निरूहति ।
ततस्तु मधुरः किञ्चित् निवर्तेत शनैस्त्रिभिः
एवं कालगतिक्रान्तो यो वस्तिन निवर्तते ।
तीक्षाना(मा)स्थापनेनैवं क्षिप्रं प्रतिनिवर्तते ।
तस्मात्तीक्षातरं वस्ति पूर्वमेवोपकल्पयेत् ।
प्राणसा(सं)धारणे झुच्चैर्विबन्धो न प्रशस्यते ।
तस्मात्कालं च यो व्याधिं निरूहाणां बलाबलम् ।
पूर्वरूपं च के(यो)वैत्ति स मोहं न निगच्छति ।
न त(त)दाहस्य (ज्व) गो(रो)हन्यान्नाशनी(नि)नि(न) हुताशनः ।
य(अ)दु:(त:) प्रयुक्तो(ति) य(तो)था(१) वस्ति (स्ते:) प्राणः
सद्यो नि) योजयेत्।
श(क)णस्त (श): प्राणहो वस्तिस्मद्यो रोगहरस्तथा।
सम्यनिहत्तो रोगो यो यनिवृत्तस्तु प्राणहा (?) ।
(वस्तिगुणाः ।)
स निवृत्तस्तु वेगेन दोषान् गम्भीरमास्थितान् ।
उन्मार्गस्थानयन्मार्ग मार्गस्थांश्चानुलोमयेत् ।
वस्तिवेगोऽनिलादन्तः पर्जन्याच्च वनीमुखाः (१) ।
कफपित्तविकाराणि सर्व वातरसानुगाः ।
अशौतिर्वातिका रोगाश्चत्वारिंशत्तु पित्तजाः ।
विंशतिः श्लेष्मकाश्चापि संसृष्टानामसङ्गहात्।
सर्वेषामेव चैतेषां रोगाणां सङ्ग हैस्मह ।
अर्दितानामभू(शू )ता(ला)नां वस्तिरग्रं परायणम् ।
अनिलप्रभवा ह्येते सर्वे वस्तिवशानुगाः ।
तस्मादध चिकित्सायाः सर्व वा बस्तिरुच्यते ।
यस्तु वस्तिं निषवेत चातुर्मास्यं सदा नरः ।
रोगासवर्जयेयुस्तं सिंहावासं यथा गजाः ।
एते गुणविशेषाश्च व्याख्याता वस्तिकर्मणि ।

·मेल-संहिता
259
(निरुहगुणाः ।)
निरू हैश्चास्य सामर्थे उपचारं च मे शृणु ।
खिन्ने पर्युषिते जीणेऽप्यत्यन्तं च निरूहयेत् ।
सोऽस्य मूत्रं पुरोषं च श्लेष्माण चापकर्षति ।
वातानुलोम्यं कुरुते बलं स जनयत्यपि ।
विषस्थिरं दोषबलं यच्च नाति(भि)षु संस्थितम् ।
विशोधयति सत्सवं निरूहः संप्रयोजितः ।
रोगानि(नौ) कस्य सर्वस्य प(ह)दो(रो) नास्ति हि तत्समः ।
व्याकुलानां च केशानां मोमन्तकरण यथा।
तथा भृशं व्याकुलोनो दोषश्रेष्ठो निरूहतः ।
निरूहो हि समायुक्तः सम्यग्वीर्यः समैर्गुणैः ।
व्याधौनयोधरेक्षिप्रं पुण्यं युक्त यथा नरं
(निरूहनिवर्त्या रोगाः ।)
कृच्छ्रमूत्रपुरीषाणां गुल्मिनां मितगुल्मिनाम् ।
विरेचनान्युदावर्ते हृद्रोगे पार्श्वशूलिनि।
उदरेषु प्रमहेषु कुष्ठेषु क्रिमिकोष्ठिषु ।
श्लेष्मणा सह संसृष्टे शोणितेन च दूषिते ।
संसृष्टेन च सर्वेषु (?) सन्निवातोद्भवेषु च ।
गम्भीरा धातवो ये च तेषां श्रेष्ठ निरूहितम् ।
७
(निरुढलक्षणं, तस्य चिकित्सान्तराणि च ।)
यथा कर्फ विरियेत शङ्खस्फटिकसन्निभम् ।
ऋते मूत्रपुरीषाभ्यां तन्निरूहस्य लक्षणम् ।
सशोणितं निरूहेण चाति पर्युषितं तथा ।
सुखोषितं समाख(ख)स्थं (स्तं) भोजितं चानुवासयेत्।
एकतो वस्तिकर्माणि होकतो हि चिकित्सितम् ।
अमृतो(ता)पं(भ) वस्तिकर्म कुरुते न(सं) प्रयोजितम् ।

·260 BHELA SAMHITA. शुलवाहावरोधस्य नह्ययं याति देहिनः । स्त्रीषु प्रसर्पणं कुर्यात् नराणां क्षीणरेतसाम् । हन्याहाता(त)रज स्त्रीणां वन्ध्याः गर्भ लभत च । वस्तिप्रयोगाच्छ (त् ष)न्दो(ण्टोs)पि पुमान् भवति सर्वशः कुष्ठानामपि मज्जानां मांससंजननं स्मृतम् । इत्याह भगवानानेयः। इति भेले सिद्धिस्थान षष्ठोऽध्यायः ॥ । अथातः फलमू(मा)वसिद्धि व्याख्यास्याम इति ह स्माह भगवानात्रेयः । (निरूहे मदनादि प्रत्येक निरासपूर्वक- फलमात्रोत्कर्ष व्यवस्था।) फलमू(मा)लं निरूहेषु श्रेष्ठमाहुर्मनीषिणः । (१) तेषां तु मदनं श्रेष्ठं प्रवदन्ति चिकित्सकाः । । (१) कफपित्तहरं वरं फलेष्वथ जौमूतकमाह शौनकः । मृदुवीर्यतया भिनत्ति तच्छकृदिल्याह नृपोऽथ वामनः । कटुतुम्बीफलमुत्तमं मतं वमने दोषसमीरणं च तत् । तदयोग्यमशैत्य तीक्ष्णताकटुरौक्ष्यादिति गौतमोऽब्रवीत् । कफपित्तनिबहणं परं स च धामार्गवमित्यमन्यत । तदमन्यत वातलं पुनर्बडिशो ग्लानिकरं बलापहम् । कुटज प्रशशंस चोत्तम नबलन' कफपित्तहारि च । अतिविड् जलमूर्ध्वभागिक पवनक्षोभि च काम्य आह तत् । कृतवेधनमाह वातलं कफपित्तं प्रबलं हरदिात । तदसाध्विति तव शौनकः कटुक' चापि बलघ्नमित्यपि । इति चर-सिद्धिं ११श-अध्याये ।

·भेल-संहिता
261
जीमूतकं प्रशंसन्ति केचिद्धामार्गवं तथा।
कृतवेधनमित्येके कुटजं प्राहुरप्यथ ।
गहितास्मर्व एव ते(ता:) वाचः प्रत्येकश: स्मृत(): ।
भेषजानां च सं-(प)तो निरूहेषु प्रशस्यते ।
वातपित्तकर्फ(फी) मां(याँ)स्तु निरूह (1)श्च(1)(नु) पूर्वशः ।
व्याख्यास्याम यथान्यायं सन्निपातहिताश्च ये।
( वातनाशननिरूहः ।)
हे पञ्चमूल्यौ कोलानि नलद शुष्कमूलकम् ।
विपरि(लौ)नालि(नि) सर्वाणि जलद्रोण विपाचयेत् ।
अष्टभागावशेषं तु कषायमवतारयेत् ।
कल्प(ल्क)पथाणि चेमानि भेषजानि समावपेत् ।
निकुञ्चिकां खरपुष्यां पिप्पलोसैन्धवे वचाम् ।
वपुसीरवीजानि शतपुष्पां यवानिकाम् ।
कुष्ठं च तगरं चैव यष्टीमधुकमेव च ।
सक्षीरस्मकषायश्च सगोमूत्रश्च क्वाथकः ।
सतैलश्च निरूहः
स्यादातरोगविनाशनः
(पित्तनाशननिरूहः ।)
पटोलपत्रमूलं च पिचुमन्दं शतावरीम् ।
नायमाणां बलां रास्नां बहतों कण्टकारिकाम् ।
गुलुचौं त्रिपु(फ)लां श्यामां शारिवां वंशकत्वचम् ।
होपलौकान पृथग्भागात् पूर्वकल्पेन साधयेत् ।
मधुकं वंशकफलं शतपुष्पां दुरालभाम् ।
महासहामंशमतों कल्क कुर्यात्पृथक् पृथक् ।
क्षीरणाथ कषायेण कृतेन मधुना तथा ।
कल्पमिथस्मुमथितो निरूहः पित्तनाशनः ।

·262
BHELA SAMHITA
(लेमनाशननिरुहः ।)
दशमूलि(ल)करचौ हौ दन्ती चित्रकमेव च ।
एकाष्ठीला तुरङ्गी च त्रिफला देवदारु च ।
पूतिकं रोहिषं श्यामा ज(ब)(क्ष)राजसणानि च ।
पृथक् पञ्च पलानेतान् साधयेत्स(पू)वकल्पये(व)त् ।
अयोध्यभाग्भ्यां (?) साधयेत्साधु योजितः ।
मूत्रतैलयुतः श्वेष्ठो निरूहः श्लेष्मनाशनः ।
( उत्कृष्टनिरूहान्तरम् ।)
अश्वगन्धां बला रास्त्रां खदंष्ट्रा सपुनर्नवाम् ।
पटोलपञ्चमूल्यौ च भाङ्गी श्यामां शतावरीम् ।
गुलूचौं त्रिफलां शि कर्णिकायाः फलानि च ।
उशीरं रजनीपतं पूतिकं कर्तृणानि च ।
पृथक् पञ्चपलान्ये ने)तान् खण्डशश्छेदयेभिषक् ।
जलद्रोणे विपत्तव्यं अष्टभागावशेषितम् ।
मधुकं शतपुष्यां च सैन्धवं सर्षपान् गुडम् ।
हपुषामजमोदां च मदनस्य फलानि च ।
वचामशोकबीजानि पिप्पली कुष्ठमेव च ।
एतानि कल्कपेष्याणि भेषजानि पृथक पृथक् ।
क्षीरतलसमायुक्तो घृतमूत्रसमन्वितः ।
खजेन मथितः पूतः स निरूहः प्रशस्यते ।
(निरुहार्थकषायपरिमाणादिनिर्णयः ।)
एकेन यदि वा दाभ्यां त्रिभिर्वाऽतिप्रमाणतः ।
किञ्चिद्यूनातिरिक्तां वा ज्ञात्वा व्याधिबलाबलम् ।
कुर्युर्विंशतिवर्षाणां तत्र प्रस्थप्रमाणतः ।
अथ दादशवर्षाणां अर्धप्रस्थं प्रयोजयेत् ।
कषायकुडवं चात्र षडर्षाणां प्रयोजयेत् ।
युक्त लवणतैलाभ्यां क्षौरेण मधुना तथा।

·भेल-संहिता
263
कषायवस्तिं कुर्वीत स्नेहाद्धि प्रसृत भिषक् ।
प्रसृत मध्यमं कुर्यात् प्रसृताधे कनीयसि ।
(शोतमधुरादिनिरूहगुणदोषविवेकः।)
नातिशीत न वाऽत्युष्ण कषायमुपकल्पयेत् ।
वायुः कुप्यति शीतलादत्युषण तु गुदं दहेत् ।
अतिसान्द्रातिग्रथितो दोषेण सह भूचितः ।
मदप्रवेगो भवति व्यपदेश्योप(पि)जायते ।
अथवापि तनुर्यस्य कषायो-(प)जि(चि)ता भवेत् ।
सोऽल्पं हरति दोषं च न च संशोधयेगुदम् ।
परिकते च शूलं च जनयेच्च प्रवाहिकाम् ।
अत्यर्थं मधुरो दन्तो विदग्धस्तम्भवदनम् (१)।
ग्रहणौँ रक्तमशीसि पाण्डुरोगं भगन्धरम् ।
अतितीक्षास्तु दुर्युक्तः क्षिप्रं प्रतिनिवर्तते ।
न निहरति दोषांश्च ज्वरं मूछों करोति च ।
ज्वरित दह्यमानं च मूर्छमानं च मानवम् ।
शीतमधुरसंयुक्तोः योजयेत्तीरवस्तिभिः ।
यस्याश्च लवणः कोठे निरूहः पैत्तिका रुजाः ।
जनयेत्तत्र पुष्प स्यान्मधुरेण निरूहणम् ।
निरूहो मधुरो यस्य श्लेभाणं परिकोपयेत् ।
कटुकैश्च कषायैश्च निरूहे यस्य मारुतः ।
प्रतप्येदधिकं तत्र मारुतघ्न निरूहणम् ।
तस्मालवणयुक्तानि द्रव्याणि मधुराणि च ।
तत् सुदद्यान्न शौतानि तथोष्णाणि विरेचयेत् ।
।
(पित्तादियोग्यनिरूहविशेषाः ।)
पित्ते शीतनिरूहः स्यादुष्णस्तु कफवारतः ।
प्रश्लेष्मणि प्रवाते वा देयमास्थापनं भवेत् ।

·264
BHELA SAMHITA
मदनस्य फलं पिष्ट्वा तैलमच्छेन साधयेत् ।
तनिरूहं प्रशंसन्ति फलतैलं चिकित्सकाः ।
गोमूत्रयुक्तमेतत्त फलतलनिरहणम् ।
निरूह लवणं कुर्यात् श्रेष्ठमानाहभेदनम् ।
बिल्वैरण्डफलं वापि पचेद्दिप्रस्थसंमितम् ।
आम्लस्य लवणे साध्यमष्टमागावशेषितम् ।
कषाये तत्र पोलूनि कल्कपेष्याणि योजयेत् ।
फलतैल यतो वस्तिर्दोष आनाहभेदनः ।
एष सर्वानुदावर्तान् सो शो)म(फ)गुल्यान् भिनत्त्यपि
अथ च बहिराध्मानं उदावत विनाशयेत् ।
(पिच्छावस्तिः ।)
ओष्ठाजित पृषचूर्ण बृहतोकण्टकारिकम् ।
चन्दनं पद्मकं चैव वृत्तं पुष्य' च शस्यते ।
खण्डितानां यवानां तु कुडवं तत्र योजयेत् ।
तदेकध्यं पचेत्सर्व जले चाष्टगुण भिषक् ।
घृतेन मधुना चैव पिच्छा संयोज्य शक्तितः ।
निर्वाहिकायां शंसन्ति पिच्छावस्तिमिमां बुधाः ।
( यवमूच्छितवस्ति प्रयोगौ।)
अतस्तु षोडशे (१) चैव पले हे सपुनर्नवे ।
कटाहक पञ्चमूली यवैस्मह विपाचयेत्।
उपोदकायाः क्षुष्णाया खरसं च सुपौडितम् ।
युक्तं तेन कषायेण कृतेन सह योजयेत् ।
माक्षिकेन च संयुक्तो वस्तिस्तु यवमूर्छितः ।
पिच्छावस्तिरिति ख्यातः शूले निर्वाहिकासु च ।
तरुणं शिशुपापत्त्रं कर्बुदारस्य पल्लवम् ।
शुष्णैस्मह यवैस्मिद्धः संपिष्टो तसंयुतः ।

·भेल-संहिता
265
माक्षिकक्षीरसंयुक्तः स वस्ति (य)वमूर्छितः ।
निर्वाहिकां वातशूलं क्षतक्षीणस्य नाशयेत् ।
एत निरूहा व्याख्याता सर्वरोगविनाशनाः ।
व्याकुलेषु विकारषु तान भिष(क)संप्रयोजयेत् ।
इत्याह भगवानानेयः।
इति भेले सितिस्थाने सप्तमोऽध्यायः ।
अथातो दशव्यापदामास्थापनानुवासनसिद्धि
व्याख्यास्याम इति
ह स्माह भगवानात्रेयः ।
(वस्तिनिरूहयोरयोगातियोगयोर्दोषाः।)
सहवस्तिनिरूहश्च विविधं याति विश्वमम् ।
न युज्यते वा दुर्युक्तो युक्तो वाप्यतिपूर्यते ।
तेषां विप्रतिपन्नानां वस्तीनां व्यापदो दश ।
तासां रूपं चिकित्सां च प्रवच्याम्यनुपूर्वशः ।
समति वा गुदे युक्तो वा.....,
,गदपिड्यते (?)।
पुरोषेणाहते वापि सनगाहें प्रपीडितः (?) ।
अर्शसा प्रतिसंरुद्धो श्लेष्मणा भिद्यते गुदः ।
गुरुतन्त्रयुतो वापि नेत्रवान् जीर्णसर्पिते (१)।
न गच्कृति क (गु)दे वस्तिविभ्रान्तेषु च धातुषु ।
तमयोगमिति ब्रूयादतियोगं निबोध मे।
वावाभिभूतपित्ते वा श्लेष्मणा वाभितापिस(न): ।
34

·266 BHELA SAMHITA । पुरोषेणाभिभूतश्च मारं चाति प्रपीडितः (?) । न प्रत्ययावी वस्तिहतस्योन्मथितस्य वा (?)। गुडवल्या टतीयायां अर्शीभिर्वा निवारितः विरचितस्य वान्तस्य मद्यशोकाकुलस्य च । न प्रत्ययावभो(हो)वस्तिः ऊवं वाति प्रवर्तते (निरूहातियोगनिमित्ता दश व्यापदः ।) तेषामुपद्रवा घोरा जन्यन्ते वस्तिविभ्रमात् । जीवादाना तृष्णा छर्दिः हृद्रोगः श्वयथुस्तथा । शूलमांसि पाण्डुत्वं श्वासोऽथ परिकर्तिका । एषां प्रत्येकशो रूपं चिकित्सां च निबोध मे। गुरुकोष्ठस्य रुक्षस्य बहुदोषस्य देहिनः । अस्निग्धस्य गुरुव्याधेर्यदि वस्तिः प्रदीयते । अत्यल्पोऽवाथ रुक्षो वा शीतवीर्योपदस्तदा (१)। लवणस्नेहनित्यो वा तनुस्मान्द्रोऽथवा भृशम् । सम्बद्धबहुदोषस्य केशानुत्केशयत्यपि । तत्रादौ यत्न सर्पन्ति दोषास्ते पलिता भृशम् । कटावस्थ्यूरुजङ्घ च पादपृष्ठोदरस्तदा । प्रस्य रते भवेच्चास्य सशूलमुदरोदकम् (?) । वस्तिशूलगुदावर्ती गुदशोषो ज्वरस्तथा । निष्ठीवका सहृल्लासा भक्तद्देषो विवर्णता। स्निग्धस्य तस्य खिन्नस्य सङ्खरप्रस्तरादिभिः । निरूहं कारयेत्तीक्ष्ण अमे(?) मा प्रतिवारुणम् । ( बिल्वादिवस्तिः विवाग्निमन्द(न्य स्योनाक काश्मर्यारिवि(बु)पाटलाः । रास्ना बला गोक्षुरकयवकोलकुलुत्थकाः । एतत्सर्व समावृस्य(त्य) जलद्रोण विपाचयेत् । चतुर्भागावशिष्ट तं कषायमवतारयेत् ।

·261
।
भेल-संहिता
कल्केन सर्षपाणां च पीलूना मदनस्य च ।
सयवं सकषायं तु तत्तैललवणेन च ।
मूत्राणि च यथालाभं अथ सम्यक् निरूहयेत् ।
यथा टति बला तत्र.
तत्र चादितशव्दाश्च श्रेयांसश्च च खकान् ।
शान्तिं पुण्याहघोषांश्च कुर्याञ्चापि प्रदक्षिणम् ।
तं निधाय शुभे कुम्भ वस्ति दद्यात्प्रमाणतः ।
देव प्रसायशो (?) वस्तिर्वर्जितानां महागुणः ।
सर्वरोगहरो वृष्यः क्षतक्षीररुजावहः ।
वातपित्तसमुत्थाना रोगा ये परिकीर्तिताः ।
कासदाहज्वरााश्च सार्मा विंशतिजं ततः (१)
विभागमानिको ह्येषः वलीपलितनाशनः ।
रुपवर्णकरः पुंसां बलमांसविवर्धनः ।
(शतावर्यादिवस्तिः ।)
शतावरौं सहचरां रास्नां गौक्षुरकं बलाम् ।
शतं शतं कल्पयित्वा तोयद्रोणशते पचेत् ।
द्रोणावशेषितं तच्च परिपूतं निधापयेत् ।
बहिकुक्कटसाना मांसान्यपि पृथक् पृथक् ।
वसा माहिषवाराह प्रषाणां प्रस्थसंमितम् ।
विदार्यामलकेक्षणां रसप्रस्थान् पृथक् पृथक् ।
तत्र तेलघृतप्रस्थं क्षीरमष्टगुणं भवेत् ।
तहोमयाग्निना युक्तं कल्पनानेन साधयेत् ।
तुगाक्षीर्यामलक्यौ च द्राक्षा मधुकचन्दनः ।
मधूलिकापटोलाभ्यां पत्रं नौलोत्पलम्य च ।
विशालां च मृणालां च कपिकच्छुपलानि च ।
खजूरोदकपाके च शीतपाके निदिग्धिका।
जलमज्जावचं पत्रं ह्रीबेरं समहासमम् (1)।

·268
BHELA SAMHITA
जीवकर्षभका मेदा पिप्पल्याश्चापि संहरेत् ।
तसिद्ध शीतलीक्वत्य क्षौद्रप्रस्थे नियोजयेत् ।
तत्र वादित्रशब्दांश्च कुर्यात् वस्त्ययनानि च ।
गजस्कन्धं समारोप्य खेतच्छत्रानुपालितम् ।
चेलातयाश्च(?) कुर्वीत साधुशब्दांश्च सर्वशः ।
ततोऽस्मिन् दापयेद्वस्ति पुण्याहनि रसायनम् ।
वस्तिनानेन दत्तेन गच्छन्नारोशतं नरः ।
न वातयन्त्रणा काचिदुक्ता नाडिविभारजा ।
वृषो बलकरो वस्तिराप्त आयुर्विवर्धनः ।
परीपतितपालित्यं सेवमानो नियच्छति ।
षण्डांश्च पुरुषान् कुर्यात् लक्षणाय गुणं विना।
क्षीणान् क्षतान् नष्टशुक्लान् विषमज्वरपीडिताः ।
योनीनां व्यापदा वभ्यां वस्तिरेष व्यपोहति ।
गुलूचीस्वरसप्रस्थं ग्राहयेहन्तपीडितम्।
( रासायनिकवस्तिः ।)
शतावरीरसप्रस्थं तहसहचरस्य च ।
विदार्यामलकेतूणां द्राक्षाखजूरयोरपि ।
पृथक कुर्याद्रसप्रस्थं प्रस्थौ हौ तल्लसर्पिषोः ।
आजमाहिषगव्यानि क्षीराणि दिगुणानि च ।
तुमपिष्टानि चेमानि पेषयित्वा विपाचयेत् ।
वधूटिकामुच्चटां च मधुकं पिप्पलीमपि ।
शृङ्गाटिकं पुष्करिकां काण्डं नीलोत्पलस्य च ।
जीवकर्षभकामदां बलां नीलोत्पलस्य च ।
तुगाक्षीरं महामेदां पुंडरीकस्य केसरम् ।
वृषमेषचकोराणां इसकुकुटयोरह(पि)।
जीवं जीवकमुन्माक्षिकुरोक्रौञ्च बहिणाम् (१)।
वसा मज्जा च सत्वानां मेषमांसरसैस्सह ।

·भेल-संहिता
269
त्रिभागं माक्षिकं चैव कुर्यात्सम्यग्विपच्यते ।
शङ्खभरीनिनादैश्च पटहैर्वा मुरीस्वनः ।
समर्मत गजस्कन्धे श्वेतछत्रध्वजायुधम् ।
सिद्धानां परमं देवं महर्षिगणसेवितम् ।
शरण सर्वभूतानां अर्चयेदृषभध्वजम् ।
अशोभिर्मङ्गलकामैः सतीभिर्देवतार्चनः ।
रसायनानि सिध्यन्ति विपरोतानि नलम् (?)।
त' स्नेहं गमयेदस्ति रासायनिकमुत्तमम्।
( उक्तरसायनगुणाः ।)
अथाहारविहाराणां नचैनं यन्त्रचेद्भिषक् (?) ।
व्यापत्रयोनयो बन्ध्या रक्तगुल्मन्य एव च ।
यामावृत्य व्रातयते याश्च नस्यानुवस्तयः (?) ।
नस्य शुक्लक्षतक्षीणा विषमज्वरपीडिताः ।
प्रक्षोणमांसरुधिरा बलोपलितपीडिताः ।
पाशु प्रशमयेद्रोगान् तानायुमासवर्धनम् ।
रसायनमिदं श्रेष्ठं नराणाममृतोपमम् ।
रसायनविधानानि प्रोक्तान्येतानि यानि च ।
सहस्रशतपाकानि कार्याणि विभवे सति।
मधुकं सैन्ध कुष्ठ शतपुष्पहरेणवः ।
मदनानि च रास्ना च भाजी नौपरकज्वलम् (१) ।
मरि...
.(?)।
मयूरकुक्कुटं वापि वेशवारं सुकूर्चितम् ।
सहित दशमूल्या तु जलद्रोणे विपाचयेत् ।
रसस्य तस्य पूतस्य प्रसृताधं च दापयेत्।
वसातैलतानां तु मधुनः प्रसृतहयम् ।
हपुषा (?) पुष्याणा मुस्तानां चापि कार्षिकम् ।

·270%
BHELA SAMHITA
कल(ल्क)पेय पुनदद्यात्स वस्तैलवणं सुखी।
पादगुल्फोरुजङ्घासु बिकवंक्षणवस्तिषु ।
शिश्नवृष्ययोचैव वातरोग नियच्छति ।
मृगाणां तित्तिरीणां च तथैव वलवा...नाम् ।
आनूपानां खगानां च कल्कमेतत्प्रयोजयेत् ।
दुग्ध' मधु च तैलं च तस्मादुष्णोदकं समम् ।
द्वौ पुष्यौ शतपुष्याणां कर्षच लवणोत्तमम् ।
एष रासायनो वस्तिर्दीपनोयोऽथ ब्रहणः ।
बलबर्णकरो वृष्यः पावनो निरुपद्रवः ।
गुल्मोदावर्तमामानं प्रमहक्रिमिकोष्ठिनाम्
नित्यं गाढपुरीषाणां वस्तिरेष यथा स्मृतः ।
तं मधु च तैलं च तासां होनं समं भवेत् ।
पूर्वकल्पेन देयानि स वस्तिर्बलवर्णकृत् ।
वस्तौ मेढ़गते दोष विधिसात्म्यचिकित्सिते ।
पैत्तिकै मूवक्वच्छ्रे च पित्तव्याधिषु चोत्तमः ।
तुल्य च वाऽथ क्षौद्रं च तासां मांसरसरममः ।
अक्षमात्रं च मुस्तानां स वस्तिः पूर्वकल्पये(व)त् ।
गुल्मो(ल्फो)रुजानुपृष्ठेषु सर्वतस्तम्भितेषु च ।
पलाशपादवर्षेषु (2) वस्तिः प्रशमन: स्मृतः ।
बस्तौ वृषणमढ़े षु गुल्ममाश नियच्छति।
त्रिकजानूरुपृष्ठादिवेदनां चापकर्षति ।
मृदुत्वा ग्न(न)प्रवर्तन्ते क्षुद्यन्ते वस्तयशिवा(रा)ः ।
तत्क्षीरस्थापन कार्य क्षिप्रं प्रतिनिवर्तयेत् ।
मृदुत्वाहापनानां तु केचिदिभ्रमभीरवः (?) ।
निदानानां कषायेण योजयन्ति चिकित्सकाः ।
एवमप्येष विभ्रान्तो न निरूहेण वा पुन:
वस्तयः कल्पदृष्ट्या हि यथा काले सुखावहाः ।
क्षीणातिरिक्ता दृष्यन्ते तस्माद्योग समाहरेत् ।

·भेल-संहिता
271
नित्यं नारीविहाराणां क्षीणानामल्परेतसाम् ।
एवमेव विधाने च रेतो बलविवर्धनम् ।
( शुक्लविवर्धनवस्तयः ।)
कत्वान्विहारा(१) वच्यामि वस्ति शुक्रविवर्धनाम् ।
रसः कर्कटकानां तु शर्करामस्तुसंयुतः ।
धृतसोबर्चलयुतो वस्तिवृष्यतमः स्मृतः ।
हंससारसलावानां तित्तिरिक्रौञ्चबर्हिणाम् ।
कल्येनानन कर्तव्या वाजीकरणवस्तयः ।
पयः कुक्कुटमांसेन विपक्क मधुसंयुतम् ।
चटकान्तरसं चैव कुक्कुटाण्डरसं तथा ।
धृतमाक्षिकसंयुक्तः शर्करासैन्धवैर्युतः ।
एष स्तिः स्मृतो वृष्यः मांसशक्लविवर्धनः ।
येषां शतं वा षष्टिवी नारीगच्छति मानवः ।
एष वर्णबलोत्साही स्थावरेऽपि प्रदुष्यते ।
तिमिङ्गिले वा मकरे पाठौने-नक्रमौनयोः ।
दुग्धे कूर्म च कुशे कल्पयेच्छिंशमारवत् ।
बाराहबस्तवृषणौ वृषणौ गोषस्य च ।
चटकर्कटकांश्चैव क्षीरण सह साधयेत् ।
तबिरुहं तु शुक्रेण वस्तीनामथ मिश्रयेत् ।
उच्चके (टे)क्षुरसं चात्र कल्कपेय समावपेत् ।
घृतमाक्षिक संयुक्त प्रणीतः शर्करायुतः ।
किञ्चिलवणतो बस्तिर्गमयेत् स्त्रीशतानि वै ।
एष नारीविहाराणां वर्धनः पुरवासिनाम् ।
रेतोबलकर: श्रेष्ठः क्रोडावस्तिरनुत्तमः ।
आत्मगुप्ताफले क्षीरमुच्चटेक्षी(क्षु)रकैः (से) स्मृ (क)तम् (१)।
आजेन वाऽनुपानेन वृष्याथै संप्रयोजयेत् ।
रसायना वस्तयस्तु ये मया पूर्वदर्शिताः ।
-

·272
BHELA SAMHITA
तानतमीसनि(नौ)रूहै यी जयेत्कल्पकल्पितान् ।
बधुसूकरखनाँच छागगोरुहिषास्तथा ॥
क्रौञ्चकारण्डवान् क्रौञ्चचक्रवाकबकांस्तथा ।
निरूहमेषां संहत्य लाभतस्माधु योजयेत् ।
क्षीरं पनसबीजानि कपिश(क)च्छुब(फ)लानि च ।
उच्चपे(टे)क्षुर(क)बोजानि मधुकं बलम कम्।
पिप्पल्यः शारिवा द्राक्षा खजूरो मदनान्यपि ।
जीवकर्षभको मैदा बोज नीलोत्पलस्य च ।
गर्ने गर्भण तसिद्धं चटकाण्डरसायुतम् ।
शकरा मधुसंयुक्ताम् ..
॥ उपरि ग्रन्थपातः ॥
( New Doli
SARAR