Bharatiya Vidya Bhavan Library, Mumbai

Apeksha Nubhuti

Shankaracharya · 2012/08

PDF Proofread

Front matter

BHAVAN'S LIBRARY
This book is valuable and
NOT to be ISSUED
out of the Library
without Special Permission

अभ विषय श्रीः। स्प अपरोक्षाऽनुभूतिः। श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्य- शंकराचार्यविरचिता। श्रीस्वामिविद्यारण्यमुनिकतया दीपिकया श्रीयुतभोलानाथात्मजपण्डितरामस्वरूप द्विवेदिकृतभापानुवादेन च समलंकृता । Sulla M/VTD एवमियं खेमराज श्रीकृष्णदासेन मुंबय्यां स्वकीय श्रीवेकडेश्वरयंत्रालकित्वा प्रसिद्धिनीता। सस्तू १९५. शके १८१५ यह पुस्तक सन १८६७ का ऐक्ट २५मुजब रजी- प्टर करके हक प्रकाशकने अपने स्वाधीन रखरखा है.

भूमिका. प्रगट हौकि काले कालमें पुरुष अनेक दुःखास दुःखित रहने हैं और साही चाहतेहैं कि हमारा दुःख दूर हो जाय इस विप- यमें विचार यहहै कि संसारके दुःख यद्यपि क्षण घडी महीना वर्ष इत्यादि नियमित काल की ओपथ मंत्रादिकोसेनी दूर होस- तेहैं परन्तु अत्यन्त नाशको प्रान नहीं हो सक्ने कि जिससे दुःखसागर से पीछा छूटे क्योंकि मुक्तितौ ब्रह्मज्ञानके विना क. दापि नहीं होसकी जैसा कि यजुर्वेदकी श्रुतिका अभिप्रायहै, "तमेव विदित्वातिमृत्युमेतिनान्यः पन्थाविद्यतेऽयनाय" उसन- झकाही साक्षात्कार कर मुक्ति को प्रातहोताहै अन्य कोई उपाय मुक्तिक प्राप्त होने का नहींह। इसप्रकार संसारको क्लेशित देख "परिव्राजकाचार्य श्रीमच्छंकराचार्पजी"अपरोक्षानुभूतिना- मक रचतगए जिसमें संक्षेपसे घेदान्त प्रक्रिया सरलरीतिसे वर्णन करीहै और इसका संस्कृतीकामहुिआ परन्तु ऐसे पुरुष व- हुन कम होते हैं जोकि मूल अथवा संस्कृतटीकाको समझ सके औरजो समझसकहें इनकोती संस्कृतीकका भी कोई कामन- हाहै केवल संस्कृतका किञ्चिन्मान ज्ञान रखनेवाले ससुरुषांक अर्थ इस पुस्तकको सरूप प्रकाशिकानामवाली भापाटीका अति स्पष्ट बनाई है इस मेरे श्रमको देख सजनुपुरुपोंको अवश्य आबाद होगा। श्रीयुत भोलानाथात्मज पण्डित रामस्वरूप द्विवेदी.

VIDYA ... BHA ... ... अपरोक्षानुभूति विषयानुक्रमणिका- विषय लोक. मंगलाचरणम् NR3.31 ग्रंथकर्तुः प्रतिज्ञा ३-३ वैराग्यादिसाधनकारणकथनम् CLIBRARY. ५-३ पतिःप्रलोकैर्वैराग्यादिसाधनचतुष्टयस्वरूपकथनम् ६-४ विचारस्यकर्तव्यता... विचारामाज्ञानानुत्पत्तिः ... १२-११ पंचनिःश्लोकैविचारस्यस्वरूपकथनम् पंचविश्लोकैरज्ञानस्यस्वरूपम् १८-१७ आत्मनःस्वप्रकाशत्वम् २२-२२ मूढलक्षणम् २३-२३ पंचमिश्लोकैनिस्वरूपनिरूपणं २४-२४ शून्यवादनिराकरणम् अष्टनिःश्लोकहात्मवादनिराक.... कर्मकांडाभिप्रायेणापिदेहत्यात्मत्वनिरूपणं लिंगदेहस्यानात्मत्वनिरूपणम् स्थूलसूक्ष्मदेहान्यामात्मनोवलक्ष. ३७-४० आत्मदेहविभागेशंका ३८-३० देहदस्यासत्यनिरूपणेप्रतिज्ञा जीवादस्यासत्त्वकथनम् ... चिबिधाकारेणप्रतिमान प्रपंचस्यब्रह्मोपादानलं ४०-४५ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .." ... ...

पृष्ट लोक. ... ... ... ... ... ... विपय श्रुतिप्रमाणेनभेदस्यमिथ्यात्वं ४२-४६ भेदद्रष्टुः श्रुत्यादोपकथनम्... ब्रह्मकार्यस्यसर्वस्यब्रह्मरूपेणनिरूपणम् ४४-४९ जीवात्मपरमात्मनोवद्रप्टुर्भयनिरूपणम् ४६-५२ अज्ञानान्नेदपतिनासस्यज्ञानादभेदप्रतिभासस्य- चनिरुपणम्... ४६-५३ एकात्मज्ञानेशोकाद्यभावनिरूपणम् . ४७-५४ आत्मनोब्रह्मत्वं श्रुतिसिद्धम् अपंचस्यालीकत्वंत्वनदृष्टांतेन अयस्थात्रयमिथ्यात्वस्यात्मेनानित्यत्वस्यचनि०४८-५७ अनेकदृष्टांतीवस्यकल्पितत्वनिरूपणम् प्रपंचम्यनमणिकल्पितत्वेबहवोदृष्टांताः ५१-६१ प्रपंचरूपेणब्रह्मैवनातीत्यत्रबहवोदृष्टांताः ५२-६३ ब्रह्मणवसर्वच्यवहारोभवतीतियुत्पानिरूपणम् ५३-६५ प्रपंचगृह्यमाणेपिब्रह्मणएवग्रहणंभवतीत्यत्रदृष्टांतः ५५-६७ अज्ञानामात्माऽशुद्धोमातीत्यादिनिरूपणम् ५५-६८ अद्वतज्ञानानंतरमात्मानात्मवितागस्यव्यर्थत्वम् ५६-६९ अविवकिनांदेहतादाम्पस्यानेकदृष्टांतनिरूपणं ५७-७० अज्ञानादात्मनिदेहत्वपश्यतीत्यत्रबहवोदृष्टांताः ५७-७५ ज्ञानादेहाध्यासनिवृनिनिरूपणम् ६३-८७ आत्मविचारेणकालातिक्रमणकर्तव्यमितिनिरू०६४-८९ ... ... ... ...

पृष्ट लोक. ... ... ... ... विषय प्रत्याहारस्यनिरूपणम् ८५-१२१ धारणायानिरूपणम् ८६-१२२ ध्यानस्यनिरूपणम् ८६-१२३ समाधेर्निरूपणम् ... ८७-१२४ निदिध्यासस्यापधेनिरूपणम् ८८-१२५ निदिध्यासस्यफलम् ८८-१२६ समाधिविनानांनिरूपणम्... ८९-१२७ वृत्तेरेवबंधमोक्षकारणत्वम् ९०-१२९ ब्रह्मवृतिशून्यानांनिंदा ब्रह्मवृत्तिपराणांवंदनीयत्वं... ९१-१३१ ब्रह्मवृत्तिपराणांबोधदाढर्यान्मुक्तिः ९२-१३२ बोधरहितकेवलशब्दवादिनांमोक्षानावमिरू० ९२-१३३ ब्रह्मनिष्ठानांबावृत्त्यैवस्थितिनिरूपणम् ९२-१३७ कार्यइत्यादिपंचनिःश्लोकवेदांवसिद्धांत विचारनिरूपणम्... ९३-१३५ ब्रह्मभावनयाब्रह्मत्वभवेदित्यत्रदृष्टांतकथनम् १६-१४० प्रपंचस्यब्रह्मत्वेनझावनम् ... ९८-१४१ राजयोगस्योपसंहारः ९९-१४२ शुद्धचित्तानांकेवलराजयोगस्यमुक्तिप्रदत्वनि ० ९९-१४४ इत्यनुक्रमणिका समाना ... ... ...

श्री। वेदान्त। अथअपरोक्षाऽनुभूतिः संस्कृतटीकया भापानुवादेन च सहिता। श्रीहरिं परमानन्दमुपदेष्टारमीश्वरम्॥व्या पकं सर्वलोकानां कारणं नमाम्यहम्॥ सं.टी.श्रीगणेशायनमः॥ स्वप्रकाशश्चहेतुर्यः परमा- त्मा चिदात्मकः॥ अपरोक्षानुभूत्याख्यः सोहमस्मि परं सुखम् ॥ १॥ ईशगुर्वात्मभेदायः सकलव्यवहारभूः॥ मोपाधिकास्वचिन्मात्रः सोऽपरोक्षानुभूतिकः ॥२॥ तदेवमनुसंधाय निर्विघ्नां स्वेटदेवताम् ॥ अपरोक्षानु- भूत्याख्यामाचार्योक्तिप्रकाशये ॥३॥ यद्यपीयस्वतः स्पष्ट तथापि स्वात्मसिद्धये ॥ यत्नोयं सोपि संक्षेपा क्रियतेऽनर्थनाशनः ॥ ॥ वाहसुल्काकर कार्य सूर्यस्तेजोनिधिः किल। तथापिभक्तिमान्ककिनकुयी. स्वहिताप्तये॥५॥ तत्राचार्याः स्वेष्टपरदेवताऽनुसंधा- तालक्षणं मंगलं निर्विघ्नग्रंथसमाप्तये स्वमनसि कृत्वा- शिष्यशिक्षाय ग्रंथादौ निवनति श्रीहरिमिसि ।। अहं में नमामीत्यन्वयः ॥ भनेयं प्रक्रिया ॥ पदार्थों द्वि- २ अपरोक्षाऽजुभूतिः। विधः आत्माऽनात्माचेति तत्रात्मा द्विविधः ईश्वरोजी. वश्वेति एतावपि द्विविधौ शुद्धाशुभेदात् तत्राऽशुद्धो मायाऽविद्योपायित्त्वेन भेदव्यवहारहेतू शुद्धौवभेदव्य- वहारहेतू तथाऽनात्मापित्रिविधः कारणमुक्ष्मस्थूलभे- दात् एतदेव शरीरत्रयमितिव्यवद्वियते एवं चिजडरूप- वैलक्षण्यात्तम प्रकाशयोरिख विभक्तयोरुभयोरात्माना- मनोरविवेक एव बंधकारणं तयोविवेकस्तु मोक्षकारण- मितिदिक् ॥ तत्र तावदहशब्देन देहत्रयविशिष्टत्वेना- शुद्धोजीवः अस्येवाऽपकृष्टत्वात् तं नमामि तं माया- तत्कार्यहन्तृत्वेपि तदाश्रयभूतत्वेन सर्वकारणं वेदांत- प्रसिद्धमिश्वर एतस्यैव सर्वोत्कृष्टत्वात् नमामि नमस्क रोमि स्वात्मत्वेनानुसंधामीत्यर्थः तस्यैव सर्वोत्कृष्ट त्वनानुसंधानयोग्यत्वमाह श्रीहरिमिति श्रियं दधानमि त्यर्थः यदास्वाथयतया श्रियते स्वीक्रियतेप्रलयसुषु प्त्यादौ सर्वभूतैरिति श्रीजींवत्त्वोपाधिभूताऽविद्या तांद रत्यात्मज्ञानप्रदानेन नाशयतीति श्रीहरिस्तं यद सएक्सर्वाधिष्ठानतयाश्रीरित्युच्यते श्रीरव हरिस्तं ननु किमनेनाऽविद्यातत्कार्यहरणेनेत्याशंक्य परमपुरुषार्थ प्राप्तिर्भवतीति सूचयितुं तस्यपरमानन्दरूपतामाद परमानंदमिति परमोऽविनाशित्वनिरतिशयत्वाभ्याम् स्कृष्ट आनंदः सुखविशेषस्तएपमित्यर्थः ॥ त वैपयिकसुखवजडम्स्यादित्यत. माह उपदेष्टारमि संस्कृतटीका-भाषाटीकासहिता। ३ चार्यद्वारात्मसुखोपदेशकंचिद्रूपमित्यर्थः । ननुकेवला- नंदस्य कथमुपदेष्ठत्वमित्यत आह ईश्वरमिति ईऐसाड- वीश्वरः विचित्रशक्तित्त्वात्सर्वसमर्थस्तं नमामोत्यन्वयः। एवमपि परिच्छिन्नत्वात् घटादिवदनात्मत्वं स्यादित्य- तआह व्यापकमिति स्वसत्ताप्रकाशाभ्यां नामरूपे व्यानोति सव्यापकस्तं परिच्छेदकस्य देशकालादेर्मा- यिकत्वादनंतमित्यर्थः । ननुव्याप्यव्यापकभावनानंत- स्वमासिद्धमित्यतआह सर्वलोकानांकारणमिति। आभ- ननिमित्तोपादानमित्यर्थः। सत्यंज्ञानमनंतं ब्रह्म आ- मनात्मानमभिसंविवेश" इत्यादिश्रुतेः॥१॥ भा. दी. परम आनन्द स्वरूप श्रेष्ठ उपदेश करनेवाले संसारके स्वामी सर्व व्यापी ब्रह्मादि सर्व सृष्टिक आदिकारण श्रीविष्णु भगवानको प्रणाम करूँहूँ ॥ १ ॥ अपरोक्षानुभूति प्रोच्यते मोक्षसि- द्धये ॥ सद्भिरेव प्रयत्नेन वीक्षणीया मुहुर्मुहुः॥२॥ सं.टी. इदानी प्रेक्षावत्प्रवृत्तयेऽनुबन्धचतुष्टयं दर्शयन् स्वचिकीपितं प्रतिजानीते अपरोक्षेति पैइत्यव्ययेन वि- द्वदनुभवं प्रमामयति तथाचायमर्थः विद्वदनुभवप्रसि- द्धायातत्त्वमस्यादिमहावाक्यश्रवणजाप्रत्यगाभिन्नब्रह्म विषयाअपरोक्षानुभूतिरक्षाणामिद्रियाणां परमतोतं न- अपरोक्षाऽनुभूतिः। भवतीत्यपरोक्षामंद्रियाधिष्ठानतत्प्रकाशत्वाभ्यां नित्य प्रत्यक्षस्वप्रकाशात्मतत्वं तस्यानुभूतिवृत्त्यारूढाखंड- ता यद्वा अपरोक्षा चासावनुभूतिश्चेत्यपरोक्षानुभूति- विद्याऽपरपर्यायोब्रह्मसाक्षात्कारस्तत्साधनग्रंथोप्युपान- एच्छन्दवदपरोक्षानुभूतिशब्देनोपचर्यते झटित्यवलो- कनमात्रेणेवोत्तमाधिकारिणां ब्रह्मात्मसाक्षात्कारकार- णं ग्रंथविशेपइत्यर्थः अनेन नित्यापरोक्षब्रह्मात्मतत्त्वं विपयो दार्शतः स प्रोच्यते प्रकण तत्तदाशंकानिरा- करणपूर्वक सिद्धांतरहस्यप्रदर्शनरूपेणोच्यते कथ्यत इत्यर्थःअस्माभिःपूर्वाचारित्यर्थादध्याहारः ननु प्रायः प्रयोजनमनुद्दिश्य न मंदोपि प्रवर्तत इतिन्यायानारंभ- णीयो ग्रंथ इत्याशंक्य प्रयोजनमाह मोक्षसिद्धयइति मोसोनाम स्वाविद्याकल्पितानात्मदेहायात्मत्वाभिमा- नरूपबंधनिवृत्तिद्वारा स्वस्वरूपावस्थानं तस्य सिद्धिः प्राप्तिस्तदर्थ अनेनसर्वाननिवृत्तिद्वारापरमानंदावाप्ति- रूपं प्रयोजनं दर्शितं किटक्षणाऽपरोक्षाऽनुभूतिः सद्भिः साधुभिनित्यानित्यवस्तुविवेकादिसाधनचतुष्टयसंपन्ने- र्मुमुक्षुभिरित्यर्थः एवशब्दान्नान्यः कोपासनाधिका- रिभिरितिभाव मुहुर्महुनरंतर्यदीर्घकालाभ्यासप्रयत्ने- न सानभिक्षादावप्यनादरं कृत्वेत्यर्थः। वीक्षणीया गुरु- मुखादवगत्य विचारणीया अनेन मुमुक्षुरधिकारी,दशि- + संस्कृतटीका-भाषाटीकासहिता। ५ तः एतेनैवार्थात् पूर्वकांडोत्तरकांडयोः साध्यसाधन- भावः संबंधश्च दार्शतो भवतीति बोद्धव्यम् ॥२॥ भा. टी. इस असार संसारसे मुक्ति के कारण "अपरोक्षा- नुभूति' ग्रन्यको कहूंहू इस ग्रन्थको सज्जनपुरुष वारंवार प्रयत्न कर देखेंगे ॥२॥ स्ववर्णाश्रमधर्मेण तपसा हरि तोप- णात् ।। साधनञ्च भवेत्पुंसां वैराग्या- दिचतुष्टयम् ॥३॥ सं.टी. ननु कार्यस्प कारणाधीनत्वात पूर्वोक्तसाधनच- तुष्टयस्य किं कारणमित्याशक्याह स्ववर्णेति अत्र स्व- शब्देन मुख्यगौणमिथ्याभेदेन त्रिविधेषु साक्षिपुत्रादिदे- हा-दिलक्षणेष्वात्मसु मध्ये मिथ्यात्मायोग्यत्वायते तस्य देहादेाह्मणादिवर्णब्रह्मचर्याद्याश्रमप्रयुक्तेन धर्मेण ब्रह्मार्पणकृतकर्मानुष्ठानजन्येनाऽपूर्वेण पूर्वमीमांसाग्र- सिद्धेन भाविफलाधारभूतेन पुण्यादिशब्दवाच्येनेत्यर्थः तथा तपसा कृच्छ्रचांद्रायणादिना प्रायश्चित्तेनेत्यर्थः पुनः हरितोपणाद्भगवत्पीतिकरात्सर्वभूतदयालक्षणात् कर्मविशेपात् एतेत्रिभिः साधन-वैराग्यादिचतुपयरूपं साधनं मोक्षसाधको धर्मविशेषः पुंसांप्रभवेत् संभावना यो लिङ्यदेवमन्वयः स्ववर्णाश्रमधर्मरूपेण तपसा कृत्वा यद्धरितोपणं तस्मादिति यद्यपि साधनचतुष्टय

अपरोक्षानुभूतिः।
विवेकादिकमेण हेतुहेतुमद्भावस्तथापि वैराग्यस्या-
साधारणकारणतां द्योतयितुमादौ ग्रहणं कृतमिति
वोद्धव्यम् ॥३॥
भा. टी. अपनेश्वर्णका धर्म धारण करनेसे अर्थात् ब्राह्म-
णोंको पढ़ना पढ़ाना यज्ञकरना यज्ञकराना दानलैना दान देना
इन ६ छः कर्मोकरके, क्षत्रियको प्रजा पालन करनेसे, वैश्यको
खेतीका कर्म करने से, शूद्रको ब्राह्मण क्षत्रिय वैश्यकी सेवा
करनेसे और आश्रम धर्म धारण करनेसे अर्थात् ब्रह्मचर्य
अवस्थामें गुरुसेवन करनेसे गृहस्थ अवस्थामें पुत्र उत्पन्न
करनेसे वानप्रस्थ अवस्था में स्त्रीसहित तथा इकला जाकर
ब्रह्मचर्य धारणकर अमिहोत्रादि कर्म तथा ईश्वरकी आ-
राधना करनेसे सन्यस्त अवस्थामें सर्व कर्म त्याग करनेसे
और चान्द्रायणादि व्रत करनेसे हरिकीर्तनकर ईश्वरको प्रस-
न करनेसे मनुष्यको बैराग्य, नित्य अनित्य वस्तुका विवेक,
शम दम आदि सम्मत्ति और मुमुक्षुत्व, यह चार साधन
प्राप्त होय हैं ॥ ३॥
(वैराग्यस्वरूप)
ब्रह्मादिस्थावरान्तेषु वैराग्यं विषये-
प्वनु ॥ यथैव काकविष्टायां वैराग्यं
तद्वि निर्मलम् ॥४॥

संस्कृतटीका-भाषाटीकासहिता। सं.टी. कीदृशं तद्वैराग्यादिचतुष्टयमित्याकांक्षायांत- स्वयमेव व्याचष्टे ब्रह्मादीत्यारभ्यवक्तव्यासामुमुक्षुता इत्यतेनश्लोकपवात्मकेन ग्रंथेन तत्रादौ वैराग्यस्य लक्ष- णमाहब्रह्मादिस्थावरांतेष्विति ब्रह्मादिस्थावरांतेषु सत्य- लोकादिमर्त्यलोकांतेषु भोगसाधनेषु अनु कर्मजन्यत्वे- नानित्यत्व लक्षीकृत्येत्यर्थः वैराग्य इच्छारादित्यं तत्र दृष्टांतमाह यथैवेति यथैव काकविष्ठायां वैराग्यं गर्दभा- दिविष्ठायामपिकदाचित् कस्यचित् ज्वरशांत्यथै ग्रहणे च्छाभवति अतः काकविष्टाया ग्रहणं उपलक्षणमेतद्वा- त्यादीनां विषयेष्विच्छानुदये वैराग्यस्य हेतुमितं विशेषणमाह तदिति हि यस्मात्तद्वैराग्यं निर्मलं रागा- दिमलरहितम् ॥४॥ भा. टी. जिस प्रकार संसारी पुरुष काककी विष्ठामें घृणा करै है किसी प्रकार ब्रह्माको आदिले स्थावर पर्यन्त विष- योंमें जो वैराग्य करना है सो निर्मल वैराग्य होयहै ॥ ४ ॥ (वस्तु विवेकका स्वरूप) नित्यमात्मस्वरूपंहि दृश्यं तद्विप- रीतगम् ॥ एवं यो निश्चयः सम्य- विवेको वस्तुनःसवै॥५॥ से.टी. इदानीं वैराग्यकारणं विवेक लक्षयति नित्यमि- ति वैप्रसिद्ध सःवस्तुनः पदार्थस्य विवेको विवेचना अपरोक्षाऽतुभूतिः। शेपोज्ञेयःसक इत्यतआह एवमिति य एवं प्रकारेण स- म्यक् संशयादिशून्यो निश्चयः एवं कथमित्यतआइनि त्यमिति हीति विद्वदनुभवप्रसिद्धमात्मस्वरूपं नित्यम- विनाशि अबाध्य सत्यमित्यर्थः अविनाशी वाअरेयगा- त्मा" इतिश्रुतेः दृश्यमानात्मस्वरूपंतद्विपरीतर्गतदा- त्मस्वरूपंतस्माद्विपरीतत्वेन गच्छतिप्राप्नोति व्यवहार भूमिमिति तथाविधं विनाशि वाध्यमित्यर्थः अत्रेदमनु- मानमपि सूचितं भवति आत्मस्वरूपं नित्यं द्रष्टुत्वाद यन्न नित्यं तन्न द्रष्टु यथा घटादीति केवलव्यतिरेकीहेतुः तथाऽनात्मस्वरूपमनित्यं दृश्यत्वात् यन्नानित्यं तनह- इयं यथात्मस्वरूपमित्ययमपि केवलव्यतिरेकी हेतुः।। भा. टी. आत्मा नित्यहै और जो कुछ संसारकी वस्तु देखने आवे है सो अनित्यहै इस प्रकारका अच्छी तरह जो पुरुपको निश्चय होनाहै सो वस्तुका विवेक कहावे है ॥ ५ (शमदमकास्वरूप) सदैववासनात्यागः शमोयमिति श- व्दितः ॥ निग्रहो बाह्यवृत्तीनां दम इत्यभिधीयते ॥६॥ सं.टी.तदेवं वैराग्यकारणं विवेक व्याख्याय वैराग्य- कार्य शमादिपर्दू लक्षयति सदेवेत्यादित्रिभिः श्लोकः- सदैव सर्वस्मिन्नपि काले वासनात्यागः पूर्वसंस्कारोपेक्षा संस्कृतटीका-भाषाटीकासहिता । इयै शमइतिशब्दिता अंतःकरणानिग्रहः शमशब्दार्थः बाह्यवृत्तीनां श्रोत्रवागादीनां निग्रहो निपिद्धप्रवृत्ति- तिरस्कारोदम इति शब्देनाभिधीयते कथ्यते ॥६॥ भा. टी. संसारकी वासनाओंका त्याग करना 'शम' कहावे है और बाह्य वृत्तियोंको रोक लैना,अर्थात् नासिका- दि इन्द्रियोंको गन्धादि विषयसे हटाकर वशमें कर लैन 'दम' कहावै है ॥६॥ (उपरति और तितिक्षास्वरूप) विषयेभ्यः परावृत्तिः परमोपरतिहि सा। सहनं सर्वदुःखानां तितिक्षा सा शुभामता॥७॥ सं.टी. विषयेभ्यइति हीति प्रसिद्धेभ्यो बंधकेभ्यः शब्दादिभ्यो या परावृत्तिनिवृत्तिरनित्यत्वादिदोपदर्श- नेन ग्रहणानिच्छा सोपरतिरुच्यत इत्यर्थः कीदृशी सेत्यत आह परमति परसुत्कृष्टमाऽऽत्मज्ञानं यस्याः सकाशाज्जायते सा परमा आत्मज्ञानसाधनभूतेत्यर्थः अनया सर्वकर्मसंन्यासो लक्ष्यते किंच सहनमिति सर्व- दुःखानां सर्वदुःखसाधनानां शीतोष्णादिद्वंद्वानां यत्स- इन प्रतीकारानिच्छा सा शुभासुखरूपा तितिक्षा मता विदुषामित्यर्थः ॥७॥ भा. टी. विषयोंसे अत्यन्त चिचको हालेनेका नाम

।
अपरोक्षानुभूतिः।
'उपरति ' है । और संपूर्ण प्रकारके दुःखोंको सह लैना सो
'तितिक्षा' कहावै है ॥७॥
(श्रद्धा और समाधानस्वरूप)
निगमाचार्यवाक्येपु भक्तिः श्रद्धति
विश्रुता ॥ चित्तैकाग्यन्तु सल्लक्ष्येस-
म साधानमिति स्मृतम् ॥८॥
सं.टी. अपिच निगति निगमाचार्यवाक्येषु वेद-
गुरुवचनेषु यद्रोपनिषद्वयाख्यात्रुपदेशेषु भक्तिभंज-
नं विश्वास इत्यर्थः । सा श्रद्धति विश्रुता वेदांतप्रसिद्धा
तु पुनः सलक्ष्ये “ सदेव सोम्येदमग्रआसोद" इ-
त्यादिश्रुतिलक्ष्ये प्रत्यगभिन्ने ब्रह्मणि चित्तकाभ्यं तदेक-
जिज्ञासेत्यर्थः तत्समाधानमिति स्मृतम् ॥ ८॥
भा. टी. वेद शास्त्र पुराण और गुरुके वाक्यों में जो भक्ति
करनाहै सो 'श्रद्धा' कहावे है और शब्दादि विषयोंसें अन्त:-
करणको हटाकर मोशोपकारक श्रवण, मनन , निदिध्यासन
द्वारा निरन्तर नित्य अनित्यके विचारको समाधान कहैं हैं॥८॥
(मुमुक्षुता स्वरूप)
संसारबन्धनिर्मुक्तिः कथं मे स्याक-
दा विधे ॥ इति या सुदृढा बुद्धिर्वक्त-
व्यासामुमुक्षुता ॥९॥

. संस्कृतटीका-भाषाटीकासहिता। ११ सं. टी. एवं शमादिपदमभिधायैतत्कार्यभूतां मु- मुक्षुतामाह संसारबंधति इति । यासुदृढा बुद्धिः सा मुमुक्षुता वक्तव्यत्यन्वयःसा केत्यत आह भो विधे म- देव यदा सर्वकर्तर्विधातर्ब्रह्मन् मे मम संसारबंधनिर्मुक्ति- नानायोनिसंबंधनिवृत्तिः कदा कस्मिन्काले कथं केन प्रकारेण भवेदित्येवरूपा बुद्धिर्मुमुक्षुतेत्यर्थः॥९॥ भा. टी. किसमकार इस संसार बन्धनसे मेरी मुक्ति होगी ऐसी जो अत्यन्त दृढ बुद्धिहै सो ' मुमुक्षुता' कहावै है ॥ ९॥ उक्तसाधनयुक्तेन विचारःपुरुषेणहि। कर्तव्यो ज्ञानसिद्धयर्थमात्मनः शु- भमिच्छता ॥१०॥ सं.टी. इदं साधनचतुष्टयं यदर्थमुपन्यस्तं तदिदानी दर्शयति उक्तति उक्तानि ब्रह्मादीत्यारभ्य वक्तव्यासा मुमुक्षुतेत्यंतग्रंथसंदर्भण वर्णितानि यानि वैराग्यादिसा- धनानि ज्ञानोपकरणानि तेर्युक्तेन पुरुषेणाधिकारिणा देहवता मनुष्योत्तमेन हौति विद्वत्प्रसिद्धत्वेन वक्ष्य- माणलक्षणः यदाहीत्यव्ययमेवार्थेऽन्यनिषेधार्थइत्यर्थः। विचारो विवेकः कर्तव्य आवर्तयितव्यः किमर्थमित्यत आहज्ञानसिद्धयर्थमिति आत्मनो ज्ञानसिद्धचथै ब्रह्मा- स्मैक्यबोधोद्भवनाया नन्वात्मज्ञानसिद्ध्याकः पुरुषार्थ इत्याशक्य मोक्षाख्यं चतुर्थ पुरुषार्थरूपं फलं द्योतयन् ૧૨ अपरोऽशानुभूतिः। पुरुषार्थ विशिनष्टि शुभमिति शुभं परमानन्दरूपत्वेन मंगलं मोक्षसुखमित्यर्थः इच्छता प्रार्थयता आत्मनः शुभमिति वान्वयः ॥३०॥ भा. टी. ऊपर कहे हुए वैराग्य आदि साधनों करकै युक्त अपना शुन चाहनेवाले पुरुपको ज्ञानकी सिद्धिक निमिच वि- चार करना योग्यहै। (ऊपर कहे हुए साधनों करकै युक्त) इस कारण कहा कि 'शान्तो दान्तः । ऐसी वेदकी श्रुतिहै अर्थात् शम, दम, युक्त पुरुष वेदान्तका अधिकारी होयहै । जैसे और जगहमी कहाहै 'प्रशान्तचित्ताय जितेन्द्रियाय प्रक्षीणदो- पाय यथोक्तकारिणे । गुणान्वितायानुगताय सर्वदा प्रदेयमेतत् सकलं मुमुक्षवे' ॥ १ ॥ शान्तचित्त जितेन्द्रिय दोपरहित शास्त्रोक्त कार्य करनेवाले शास्त्रोक्त गुणोंकरकै युक्त शुभ भाचरण करनेवाले तथा मोक्षकी इच्छा करनेवाले पुरुषको यह शास्त्र देना चाहिये ॥ १० ॥ (ज्ञानकी आवश्यकता) नोत्पद्यते विना ज्ञानं विचारेणान्यसा- धनैः ॥ यथा पदार्थभानं हि प्रकाशेन विना कचित्॥११॥ सं.टी. ननु ज्ञानसिद्ध्यर्थ विचार एवं कर्तव्य इति नियमः कुतः क्रियत इत्याशंक्य सदृष्टांतमाह नोत्पद्य- तइति विचारेण विना अन्यसाधनैः कोपासना लक्षणे संस्कृतटीका-भाषाटीकासदिता। १३ निं नोत्पद्यते तत्र दृष्टांतमाह यथेति यथा.वचित्क- स्मिंश्चिद्देशे सूर्यादिप्रकाशेन विना पदार्थभानं घटादि- वस्तप्रकाशो नभवति होतिसर्वजनप्रसिद्ध अतो-नि- यमः क्रियत इति भावः ॥ ११ ॥ भा. टी. बिना ज्ञानके और माधनों करकै नित्य अनित्य वस्तुका विचारनहीं होय है जैसे सूर्यदीपक इत्यादिकोंके प्रकाशके बिना कहीं भी कोई घटपटादिपदार्थों का मान नहीं होयहै ॥ ११॥ (ज्ञानपूर्वक विचारस्वरूप) कोऽहं कथमिदं जातं को वैकर्तास्य विद्यते। उपादानं किमस्तीह विचा- रसोऽयमीहशः॥१२॥ सं.टी. तर्दिस विचारः कीदृश इत्यत आह कोहमि- ति अहं कर्ता सुखोत्यादिव्यवद्रियमाणः कःकिस्वरूपः तथा इदं जगत् स्थावरजंगमात्मकं कथं कस्माजातं किमधिष्ठानमित्यर्थः तथाऽस्यप्रत्यक्षादिप्रमाणसिद्ध- स्य जगतः कत्तॊत्पादकः को विद्यते वे इति विकल्प योतयति किं जीवादृष्टं कर्तृ किश्वरः किं वान्यदेव किंचिदिति विकल्पः किं चेह जगाते उपादानं घटस्य मृद्वव किमस्ति अयमात्माजगत्कारणविषयः ईश पवस्वरूपो विचारः स एव ज्ञानसाधनमित्यर्थः।।१२।।

अपरोक्षानुभूतिः। भा. टी. मैं कौनहूँ! यह संसार किस प्रकार उत्पन्न हुआ। कौन इस जगतका कर्ताह और संसारका उपादान कारण कौन है इस प्रकार नानाप्रकारका जो विचार, करना है सो 'विचार' है ॥ १२॥ नाहं भूतगणो देहो नाहं चाक्षगणस्त- था ॥ एतद्विलक्षणः कश्चिद्विचारः सोऽयमीदृशः॥१३॥ सं.टी. ननु चैतन्यविशिष्टः कायः पुरुपः"इति वा- हस्पत्यसूत्राहाकारेण परिणतानि पृथिव्यादिचत्वारि भूतान्येवात्मेति चार्वाका वदंति स एव कर्ता सुखी- त्यादि सर्वव्यवहारमूलमिति सर्वजनप्रसिद्धौ सत्यामा- त्मविपयो विचारोन स्यादित्यतआह नाहमिति अहम इंशब्दप्रत्यालंबनः प्रत्यगात्मा भूतगणो यो देहः स न भवामि तस्य घटादिवदृश्यत्वादित्यर्थः तहाँद्रियगण स्त्वस्या इति चाककदेशिमतमुत्थाप्य दूपयति नाह मिति चपुनरक्षगणः श्रोत्रादौद्रियसंघातोप्यहं न भवामि तथेति पदेन देहवदिद्रियगणस्यापि भूतविकारत्वं दर्शितं सवा एप पुरुषोनरसमयः अन्नमयं हि सोम्य मन आपोमयः प्राणस्तेजोमयी वार” इत्यादिश्रुतिरुभयत्र प्रमाणं ननु यदि देहदयं त्वं नासि तदि शून्यमेवस्या इत्पाशंक्याइ एतदिति एतद्विलक्षणः एताभ्यां स्थूल संस्कृतटीका-भाषाटीकासहिता । .१६ मुक्ष्मदेहाभ्यां विपरीतधर्मकोस्पि"अस्थूलमनण्वह्रस्व म्" इत्यादिश्रुत्तेः कश्चिदिति जात्यादिरहितत्त्वान्मनो- चाचामगोचरत्वं दर्शितं अयमीहशः सविचार इति व्या- ख्यातार्थश्चतुर्थः पादः श्लोकचतुष्टयेपि बोद्धव्यः॥१३॥ भा. टी. मैं भूतगण समष्टिरूप देह नहीं हूँ मैं समष्टि रूप इन्द्रियों का समूह नहीं हूं इससे विलक्षण कोई है सो विचार कहा है ॥ १३ ॥ अज्ञानात्प्रभवं सर्व ज्ञानेन प्रविलीय- ते ॥ सङ्कल्पो विविधः कर्ता विचारः सोऽयमीहशः ॥१४॥ सं. टी. तदेव कोहमित्येतनिश्चित्येदानी कथमिदं जातमित्यस्य निश्चयः क्रियते तत्र पृथिव्यादिभूतानि कार्यत्वात्स्वस्वपरमाणुभ्यो जायंत इति तार्किकादयो मन्यते कर्मणो जायते इतिमीमांसकाः प्रधानादेवेति सांख्याः तदेतन्निराकुर्वन्नाह अज्ञानेति सबै जगदिदं ना- मरूपात्मकमज्ञानप्रभवमज्ञानात्पूर्वोक्तस्वस्वरूपास्फु- रणात्मभवति तथाविध अतएवैतद्विरोधिना ज्ञानेन स्व- स्वरूपस्फुरणेन तम इव प्रकाशन प्रविलीयते निशे- पलीनं भवतीत्यर्थःको वै कर्तेत्यस्य निर्णयमाह संक- ल्पइति विविधो नानाप्रकार: संकल्पः इदं करिष्यामी अपरोक्षाऽनुभूतिः। त्यादिलक्षणोंतःकरणपरिणामः कारणानुकूलव्यापार- वान् कर्ता शेपं पूर्वोक्तम् ॥ ११ ॥ भा. टी. समस्त जगत् अज्ञानसे उत्पन्न होयहै ( अज्ञान होयहै इस तब संसारकी कल्पना होयहै )ज्ञान होयह तब नष्ट पाय मालूम होयहै ( अर्थात् ज्ञानका प्रकाश होने से स्वरूप मानाजायहै इसीकारण ज्ञानावस्थामैं इस पुरुषको सङ्कल्प वि. कल्प नहीं होयह ) नानाप्रकारका जो सङ्कल्पहै सो इस संसारका कर्ता है इस प्रकार जो चिन्तनाहै सो विचारहै॥१४॥ एतयोर्यदुपादानमेएकं सूक्ष्मं सदव्य- यम् ॥ यथैव मृद्धटादीनां विचारः सो- यमीदृशः॥१५॥ सं. टी. अथोपादानं किमस्तीत्यस्य निर्णयमाह पतयोरिति एतयोरज्ञानसंकल्पयोर्यदुपादानं उत्पत्ति- स्थितिनाशाय कारणं तत्तु सत्कालवयावाध्यं ब्रह्मेव नान्यदित्यर्थः अत एवाधिष्ठानज्ञाननिर्वाऽज्ञानका- यत्वेन मिध्याभूतमपि जगत् यावज्ज्ञानोदयं रज्जुस- दिवत् संसारभयव्यवहारक्षम भवेदितिभावः ब्रह्मणःस स्वेहेतु अव्ययमिति अव्ययमपक्षयरदितं अनेनेतत्पूर्व- भूताअपि जन्मादिविकारा निरस्ताः नाशश्च निरस्तः पदावविकारराहित्ये हेतुः एक सजातीयादिभेदशून्य - संस्कृतटींका-भाषाटीकासहिता। तद्धि कुतों न दृश्यते तत्राह सूक्ष्ममिति सूक्ष्म मेनोवा गादौद्रिनागोचरं तेषां प्रवृत्तिनिमित्तजातिक्रियादिशू. न्यत्वादित्यर्थः ब्रह्मर्ण उपादानत्वे दृष्टांतमाह यथैवेति यथेष मृत्घटादीनामुपादानं तथैवेत्यर्थः एवप्रकारेण कार्यकारणभेदो नाममात्रमिति सूचितम् ॥ १५ ॥ भा. टी. जैसे मृत्तिका घेटका उपादान कारणहै और सुपर्ण कुण्डलादिका कारणहै इसी प्रकार जो एक , सूक्ष्म , सत्य स्वरूप, अविनाशी अज्ञान , सङ्कल्प, इनका जो उपादान कारण है सोई इस जगदका उपादान कारणहै इसका जो निरूपण है सो विचार कहावै है ॥ १५॥ अहमेकोपि सूक्ष्मश्च ज्ञाता साक्षी स- व्ययः॥तदहं नात्र सन्देहो विचारः सोऽयमीदृशः ॥ १६॥ सं.टी. ननु यद्यपि कार्यकारणभेदो वाचारभणमा वस्तथापि जीवब्रह्मणोर्मेंदोवास्तवःस्थादित्याशंक्याद अहमिति अवयत इत्यध्याहारस्तथाचायमर्थः यतोई- महंप्रत्ययवेद्योप्येकः सजातीयादिभेदशुन्यो मनुष्यमा प्रेयबुद्धेरेकत्त्वप्रतीतेरित्यर्थः च पुनः सूक्ष्म इंद्रिया- गोचर पुनर्जाताऽहंकारादिप्रकाशकत्वेन चेतन इत्य यः तथा साक्षीसाक्षादिद्रियार्थसन्निकर्ष विनवेक्षते पश्य- ति प्रकाशयतीति साक्षी निर्विकार इत्यर्थः अत एख १८ अपरोक्षाऽनुभूतिः। सदव्ययः संचासावव्ययश्चविनाशापक्षयोपलक्षितसर्व- विकारशुन्य इत्यर्थः यस्मादेवंभूनोऽई तत्तस्माददमहं- प्रत्ययवेद्यस्तत्सत्यज्ञानादिलक्षणं ब्रह्म अत्र संदेहो- नास्तीत्यर्थः सोयमीहशो विचारइति ॥ १६॥ जा. टी. अहम्' शब्द करकै प्रतिपाद्य अर्थात् आत्मा अद्वितीय आतिसूक्ष्म जाननेवाला सर्वसाक्षी नित्य और अविनाशी ब्रह्म है इसमें कोई सन्देह नहीं है इस प्रकार जो तत्त्व निर्णय है सो विचार कहावै है ॥ १६ ॥ आत्मा विनिष्कलो ह्यको देहो बहु- भिरावृतः ॥ तयोरैक्यं प्रपश्यन्ति किमज्ञानमतः परम् ॥१७॥ सं.टी. एतदेव जीवब्रह्मेक्यज्ञानप्रदर्शनेन द्रढयति आत्मेत्यादिपंचभिः यतोऽहंप्रत्ययवेद्य आत्मा अतति संततभावेन जायदादि सर्ववस्थास्वनुवर्तत इत्यात्मा अवस्थात्रयभावाभावसाक्षित्वेन सत्यज्ञानादिस्वरूप इत्यर्थः स त्वंपदलक्ष्यार्थापि तत्पदलक्ष्यार्थ एव विनि- कलो विशेषण निर्गतकलो निरवयवइत्यर्थः अन्यथा सावयवत्वे पटादिवद्विनाशिवापत्तिरिति भावः अत्रहे- तुः एक हीति"एकमेवाद्वितीयम्" इत्यादिश्रुतिप्रसिद्धि द्योतयति ननु तथा लिंगदेहोप्यस्तोति चेन्नेत्याह देह इति देदो लिंगदेहः सूक्ष्मशरीरमिति यावत् सबहुभिः ..

संस्कृतटीका-भाषादीकासहिता । १९
कलाभिः श्रोत्रादिबुद्धयंताभिः सप्तदशभिरावृत आ-
च्छादितस्तत्संघात इत्यर्थः अतएव लिंगदेहस्य निरख-
यवत्वायभावाद ज्ञानेन तत्कारणाऽज्ञाननिवृत्ती निव-
त्तिरन्यथा निर्मोक्षप्रसंग इतिभावः एवमतिवलक्षण्ये
सत्यपि तयोरात्मदेहयोः प्रकाशतमसोरिवैक्यमका-
स्म्यं प्रपश्यति तार्किकादयइत्यर्थः अतो विपरीतद-
र्शनात्परमन्यदज्ञानं किमस्ति एतदेवाज्ञानमित्यर्थः
विपर्ययरूपकार्यान्यथानुपपत्त्या तत्कारणं मूलाऽज्ञा-
नं करण्यत इतिभावः ॥ १७॥
भा. टी. आत्मा विनिष्कल अर्थात् अवयवहीनहै इसी
कारण एक है और देह बहुत अवयवोंसे बना है तबती संसार
बन्धनमें फंसे हुए पुरुष आत्मा और देहकी ऐक्यता कर व्यव-
हार करते हैं इससे अधिक और क्या अज्ञान होगा ॥ १७॥
आत्मानियामकश्चान्तर्दैहोबायोनि-
यम्यकः॥ तयोरैक्यं प्रपश्यन्ति कि-
मज्ञानमतः परम् ॥१८॥
सं.टी. पुनर्वैलक्षण्यमाह आत्मति आत्मा नियाम-
कोनियंता च पुनरंतः पंचकोशांतर देहस्तु नियम्यः
सन् बाह्यः तयोरक्यामित्युत्तरादै व्याख्यातं एवमपि
ज्ञेयम् ॥ १८॥

२० अपरोक्षाऽनुभूति भा. टी. आत्मा अन्तर स्थित है और प्रेरणा करने वाला है देह बाहर और प्रेरित है तबभी संसार बन्धनमें फंसे हुए अज्ञानी पुरुष देह और आत्माकी समता कर व्यवहार करें हैं इससे अधिक और क्या अज्ञान होगा ॥ १८ ॥ आत्मज्ञानमयः पुण्यो देहो मांसम- योऽशुचिः॥ तयोरैक्यं प्रपश्यन्ति कि- मज्ञानमतःपरम्॥१९॥ सं. टो. अन्यदपि वैलक्षण्यमाद आत्मेति आत्मा- ज्ञानमयः प्रकाशरूपोऽतएव पुण्यःशुद्धः देहस्तु मांसा. दिविकारखानतएवाऽशुचिः एतेनात्मनः स्थूलदेहादपि लक्षण्यमुक्तं भवति तयोरेक्यमित्यादि पूर्ववत् ॥१९॥ भा. टी. आत्मा ज्ञानमय है पवित्र है और देह मांस रुधिर अस्थि चर्षी इत्यादिकोंसे बनाहुभा है इसी कारण अप- वित्र है तबती संसार बंधनमें फंसे हुए अज्ञानी पुरुष देह और आत्माकी समताकर व्यवहार करें हैं इससे अधिक और क्या अज्ञान होगा ॥ १९ ॥ आत्माप्रकाशकःस्वच्छो देहस्तामस उच्यते॥तयोरैक्यं प्रपश्यन्ति किम- ज्ञानमतःपरम्॥२०॥ सं. टी. वैलक्षण्यांतरमाह आत्मेति आत्मास्वयंप्र काशः सन् सूर्यादिवदन्यसर्वप्रकाशको ऽतएव स्वच्छ

संस्कृतटीका-भाषाटीकासहिता।
प्रकाश्यगुणदोषसंबंधशून्यइत्यर्थः "असंगोह्ययं पुरुषः"
इतिश्रुतेः देहस्तु तामसो घटादिवत्प्रकाश्यत्वेन जडः
तयोरक्यमित्यादि पूर्ववत् ॥२०॥
भा. टी.आत्मा सर्वका प्रकाशक ज्योतिः स्वरूप है और
स्वच्छ है ( अर्थात् जिसमें रजोगुण सतोगुण तमोगुणरूप
सृष्टि मरु मरीचिका की तरह मालूम होय वास्तवमै आत्मा
निर्मलहै ) और देह सदा तमोगुण करकै युक्त रहेहै तबाजी
संसारी पुरुष देह मात्माकी समता कर व्यवहार करें हैं
इससे अधिक और क्या अज्ञान होगा ॥ २० ॥
आत्मा नित्यो हि सद्रूपो देहोऽनि-
त्यो ह्यसन्मयः॥ तयोरैक्यं प्रपश्य-
न्ति किमज्ञानमतः परम् ॥२१॥
सं. टी. अत्र सर्वत्र पौनरुत्यनाशंकनीयमात्मनोऽलो
किकत्वेनात्यंत दुर्बोधत्वादेव बहुधा लक्षण्यं प्रदश्यते
परमकारुणिकः श्रीमदाचार्यः आत्मेति आत्मा नित्यो
ध्वंसाप्रतियोगी तहेतुः हि यस्मात्सदूपः अवाध्यस्व-
रूपन्देहस्तु ध्वंसप्रतियोगी अत्रापि हेतुःहियस्मादसन्म-
योऽनित्यः विकारित्वेन बायोग्यइत्यर्थः यस्मादेवमा-
स्मदेहयोरत्यंतवलक्षण्यं तस्मात्तयोरेक्यदर्शनं केवल-
मज्ञानमिति ॥२१॥

२२ अपरोक्षाऽनुभूतिः। भाटी, आत्मा नित्यहै (अर्थात आदि मध्य अन्त करके रहित है) इसी कारण सद्रप है अर्थात् सदां एकरस रहे है और देह अनित्य है ( अर्थात् उत्पन्नहोय है बालक होयहै, युवा होय है वृद्धहोयहै रोगी होयहै सुखदुःख करके ग्रसित रहेहै ) (और असद है अर्थात् नाशवान है ) तौजी संसारी पुरुष देह ओर आत्माकी समता कर व्यवहार करें हैं इससे अधिक और क्या अज्ञानहोगा ॥ २३ ॥ आत्मनस्तत्प्रकाशत्वं यत्पदार्थाव- भासनम् ॥ नाग्यादिदीप्तिवद्दप्तिर्भ- वत्यान्ध्यं यतो निशि ॥२२॥ सं. टी. नन्वात्मनः प्रकाशत्वं किं नामेत्यत आह आत्मनइति आत्मनस्तत् प्रकाशत्वं बोदव्यं किंतदि- त्यतआह यदिति यत्पदार्थावभासनं घटपटादिवस्तुवि- पयप्रकाश इदंतया निर्दिश्यमानविपयदर्शन मिति या- वत् । तमुग्न्यादिप्रकाशवद्विकारित्वं स्यादित्यतआह नाग्न्यादिदीप्तिवद्दीप्तिरिति इयमात्मदीप्तिरन्यादिदी- प्तिवन्न कदाचिदुत्पत्तिविनाशादिविकारवतीत्यर्थः तत्र- हेतुमाह भवतीति भवत्यांध्यं यतो निशि यतः कारणा- निशिरात्रावग्न्यादिप्रकाश एकस्मिन्देशेसत्यपितदम्य- चलोकस्यांध्यं रूपग्रहाक्षमत्वं भवति नैतादृश्यात्मदी- प्तिरेकन विद्यमाना चैकनाऽविद्यमाना परिच्छिन्नाचा.

संस्कृतटीका-भापाटीकासहिता। २३. स्ति किंतु दीपादिरूपस्याग्न्यादिप्रकाशस्य प्रकाशि- का तदभावे चांधकारस्य प्रकाशिका उत्पत्तिनाशरहि- ताच सदा सर्वत्र पूणे वास्ति यदा इयमात्मदीप्तिरग्न्या- दिदीप्तिसहशीन कुतः यतः कारणानिशि रानावांध्यम- धकारोभवत्यतस्तविलक्षणाऽऽत्मदीतिज्ञेया यद्यात्म- दीप्तिरग्न्यादिदीप्तिसदृशीभवेत्तग्न्यिादिदीप्त्या यथा- धकारस्य नाशोभवति तथात्मदीप्त्याऽप्यंधकारस्य ना श: स्यात् परंत्वात्मनः सत्ताप्रकाशाभ्यां सर्वत्र सर्वदा- विद्यमानत्वेऽप्यंधकारस्य नाशो नभवत्यतआत्मदीप्ति- सन्यादिदीप्तिसहशी न किंतु इयमान्यादिदीप्तिर्भातीद माध्यंभातीत्याद्याकारणाऽन्यादिदीप्राध्यस्य चान्य स्य सर्वस्य च प्रकाशिकाचाविरोधिन्यात्मदीप्तिःस्वप्र- काशेवाभ्युपेतव्या सर्वैरात्मज्ञानारूढेरित्यर्थः तस्मा- दान्यादिदीप्तीनामपिदीपिकाऽन्यसाधननिरपेक्षायादी- प्तिः स आत्मप्रकाश इतिभावः ॥२२॥ भा. टी. जिस प्रकार घटपटादि पदार्थ प्रकाश होयह तिसी प्रकार आत्माका प्रकाश होयहै सूर्य चन्द्र अमिके प्रकाश की तरह आत्माका प्रकाश विकारको नहीं प्राप्त होय है क्योंकि जब रात्रिी सूर्यादिकका प्रकाश नहीं होयहै तब अन्धकार होय है इससे जानाजायहै कि भनि आदिका प्रकाश विकारको प्राम होय है किन्तु आत्माका प्रकाशक

अपरोक्षाऽनुभूतिः।
भी विकारको नहीं प्राप्त होयहे अर्थात् आत्माका प्रकाश
सदा सब जगह रहेहै ॥ २२॥
देहोऽहमित्ययं मूढो धृत्वातिष्ठत्यहो
जनः ॥ ममायमित्यपिज्ञात्वा घटद्र-
टेव सर्वदा ॥ २३॥
सं.टी. तदेवं प्रकाश्यप्रकाशकत्वादिलक्षणवेलक्ष-
ण्येसत्यपिआत्मानात्माभेददर्शिनमुपसंहरन्नुभयो दं
स्पष्टयति देहइति अहमहशब्दप्रत्ययालेवनःप्रत्यगा-
स्माऽयमिदंतयानिर्दिश्यमानो घटादिवत्प्रत्यक्षतयाह-
श्यमानो देहोस्मीति उभयोष्टदृश्ययोरैक्यंकृत्वा मूढः
ताज्ञानकार्यविपर्ययमोहव्याप्तोजनस्तिष्ठति कृतकृत्य
बुद्धया निर्यापारोभवतीत्यर्थः एतदहो महदज्ञान
मितिभावः किंकृत्वापीत्यतआह ममेति मम मत्संबंधी
अयं देह इति सामान्यतो भेदं ज्ञात्वापि अतएवाश्चर्य-
मिति तात्पर्य का सर्वदा घटद्रप्टेव यथा सर्वकाले
पटद्रष्टा पुरुपो ममायं घटइति जानाति नत्वई घट
इति कदाचिदपि जानातीत्यर्थः ॥२३॥
भा.टी. मनुष्य के पास एक घडाहोयहै तब 'मेराघडा
है। ऐसा व्यवहार कर है मैंघरहूं ऐसा व्यवहार नहीं कर
किन्तु यह देह मेरा है मैं हूँ ऐसा संसारी पुरुष ज्ञान करैहे
परन्तु पास्तवमैं अज्ञान है ॥२३॥

संस्कृतटीका-भाषाटीकासहिता। २५ ब्रह्मैवाह समः शान्तः सच्चिदानन्दल- क्षणः॥ नाहं देहो ह्यसद्रूपो ज्ञानमित्यु- च्यते बुधैः॥२४॥ सं. टी. नन्वेतस्मिस्तबुद्धिरिति लक्षणभ्रमापरप- यमोहकार्यलिंगानुमेयमज्ञानमीहक् तर्हि तन्निवर्तकं किमित्याकांक्षायां तद्विरोधित्वादात्मज्ञानमेवात्मा- ऽज्ञाननिवर्तकमित्यभिप्रेत्य तल्लक्षणमाह ब्रह्मेत्यादिपं- चभिः अहमहंशब्दप्रत्ययालंबनः प्रत्यगात्मा ब्रह्मै- वास्मि एतयोस्तत्त्वंपदार्थयोरैक्ये हेतुगर्भितानि विशे- पणान्याह समइति समः सत्ताप्रकाशाभ्यां सर्वा- भिन्नः पुनः किंलक्षणः शांतः निरस्तसमस्तोपा- धित्वाद्विक्षेपादिविकारशून्यः पुनः किंलक्षणः सच्चिदा- नंदलक्षणः । सच्चिदानंदैरनृतजडदुःखप्रतियोगिभिर्ल- क्ष्यते विरुद्धांशत्यागरूपयाभागलक्षणयाज्ञायत इति सच्चिदानंदलक्षणः । ब्रह्मबोधे हि द्विविधंद्वार विधिनिपे- धश्चेति तत्र सत्यज्ञानादिसाशावाचकशब्दप्रयोगलक्ष- णो विधिरुक्तः । इदानीमतनिरसनलक्षणो निषेधः प्रद- श्यते नाहमिति अहमहंशब्दप्रत्ययालंबन आत्मा देहो- नेत्यन्वयः देहइत्युपलक्षणं प्राणेंद्रियादीनामाप होति- विद्वजनप्रसिद्ध देहादेरनात्मत्वेहेतुमाह असदिति अस- कूपोसद्वाध्यमनृततायूपं स्वरूपं यस्य सतथाविधः अपरोक्षाऽनुभूतिः। इत्येप्रकारम्"अहं ब्रह्मास्मि इत्यादिमहावाक्यजन्या- ऽखंडाकादिरूपंज्ञानं बुधरात्मतत्त्वजैरुच्यतेकथ्य- तइत्यर्थः एतद्विलक्षणः सोज्ञानाभासइतिभावः ॥२४ भा. टी. मैं सम अर्थात् सर्वमय प्रकाशदाराहूँ । और शान्तहूँ अर्थाद निधिकारहू त्रिकालमै विद्यमान चैतन्य स्व- रूप आनन्दमयस्वरूप ब्रह्म हूं । नाशवान् देहमैं नहीं हूं इस प्रकार ज्ञानको पण्डित जन तत्त्वज्ञान कहें हैं ॥ २४ ॥ निर्विकारो निराकारो निरवद्योऽहम- व्ययः॥नाहं देहो ह्यसद्रूपोज्ञानमित्यु- च्यते बुधैः॥२५॥ सं.टी.नन्वहं जातो मृतःसुखीदुःखीत्याद्यनेकविका- रत्वेनाहंशब्दप्रत्ययालंघनस्य प्रतीयमानत्वात् कथं तस्य ब्रह्मत्वमित्यताह निर्विकारइति अहमहंशब्दप्र- त्ययालंबनः प्रत्यगात्मा निर्विकारोस्मीतिशेपः निर्गता विकारजन्मादयो यस्मात् सतथाविधः तेषां देहधर्म- त्वादिति भावः। तत्रहेतुः निराकारः देहाद्याकाररहि- तः। अतएव निरखद्योवातपित्तादिजन्याध्यात्मिकादि- तापत्रयरहितइत्यर्थः। अतएवाऽव्ययः अपक्षयादिरहि- तइत्यर्थः अहंमनुप्यइत्यादिप्रतीतः कथं निर्विकारत्व- मिति चेत्साप्रतीतिः शुक्तिरजतादिवद्वाध्यत्वाद्रांतिरि- त्पाद नादमिति नाहमित्युत्तरार्दै व्याख्यातं पूर्वश्चोके

संस्कृतटीका-भापाटीकासहिता। २७
एवमुत्तरत्रापिज्ञेयं पुनरुक्तिस्तु ज्ञानप्रतिबंधकस्यबु-
दिमांयविपर्ययादेर्दायानाशंकनीया ॥ २५ ॥
भा. टी. मैं निर्विकारहूं अर्थात् सदाएकरूपहूं । निरा-
कार अर्थात्
मेरा कोई आकार नहीं है। मैं निरवदहूं अर्थात्
आध्यात्मिक आघिदेषिक आधिभौतिक इन तीन तापों करके
रहितहूं और अविनाशीहूं। नाशवान देह नहीं है। इस प्रकार
ज्ञानको पण्डितगण तत्त्वज्ञान कहैं हैं ॥ २५॥
निरामयो निराभासोनिर्विकल्पोऽह-
माततः॥ नाहं देहो ह्यसद्रूपो ज्ञानमि-
त्युच्यते बुधैः ॥२६॥
सं. टी. पुनः किंलक्षणंज्ञानमित्यतआद निरामय
इति अहं निरामयःसर्वरोगरहितः निराभासो वृत्तिव्या-
प्यत्वेपि फलव्याप्यत्त्वशून्यः निर्विकल्पः कल्पनाही-
नः आततश्च व्यापकः॥२६॥
भा. दी. मैं रोगहीनहूं अर्थात् मुझै राजयक्ष्मादिरोग नहीं
होयहें मुझे फलकी अमिलापा नहीं होयह में कल्पना नहीं
करूंहूं और सर्व व्यापीहूं। मैं नाशवान देह नहींहूं इस प्रकार
ज्ञानको पण्डित जन तत्वज्ञान कहैं हैं ॥ २६ ॥
निर्गुणो निष्क्रियो नित्यो नित्यमुक्तो
ऽहमच्युतः॥नाहं देहो ह्यसद्पो ज्ञान-
मित्युच्यते बुधैः॥२७॥

अपरोक्षाऽनुभूतिः। सं.टी. पुनः किलक्षणं ज्ञानमित्यतआह निर्गुण इति अहं निर्गुणो गुणरहितः गुणानां मायामयत्वा- दित्यर्थः अतएव निष्क्रियः क्रियारहितः तथानित्यो- विनाशरहितः अतएवनित्यमुक्तः कालत्रयपिबंधशुन्यः तबहेतुः अच्युतः अप्रच्युतसच्चिदानंदस्वभावः ॥२७|| भा. टी.मैं रजोगुण सतोगुण तमोगुण रूप तीन गुणो करकै रहितहूं किया करकै रहितहूं नित्यहूं नित्यमुक्तहूं अर्थात सर्पदा ही बन्धशून्यहूं अच्युतहूं अर्थात् सदा ज्ञानमयहूं मैं नाशवान् देह नहींहूं इस प्रकार ज्ञानको पण्डित जन तत्वज्ञान कहें हैं ॥ २७ ॥ निर्मलो निश्चलोऽनन्तः शुद्धोऽहम- जरोऽमरः॥ नाहं देहो ह्यसद्रूपोज्ञान- मित्युच्यते बुधैः॥२८॥ सं. टी. पुनरपि ज्ञानलक्षणमाह निर्मलइति अ. इंनिमलः अविद्यातत्कार्यलक्षणमलरहितः अतएव निश्चलः व्यापकत्वादाकाशवनिश्चल इत्यर्थः निश्च- लत्वे हेतुः अनंतः देशकालवस्तुपारच्छेदशून्यः शुद्धः अशुदिरहितः पुनरजरः जरारहितः अमरो मरणरहि- तश्च सर्वधर्माणां देहवयवर्तित्वादिति भावः ॥२८॥ शा. टी.मैं निर्मल अर्थात् सर्व दोषों करकै रहिवई और निश्चलहूं अर्थात् चलायमान नहीं होङहूं अनन्तह संस्कृतटीका-भापाटीकासहिता । २९ अर्थात् मेरा अन्त नहीं है और शुद्धहूं और अजरहूं अर्थात् बूढा नहीं होऊहूं और अमर हूं अर्थाद मेरी कभी मृत्यु नहीं. होयहै । नाशवान देह नहींहूं ऐसा जो ज्ञान है उसको पण्डितजन तत्त्वज्ञान कहें हैं ॥ २८॥ स्वदेहे शोभनं संतं पुरुपाख्यं चसंम- तम् ॥ किंमूर्ख शून्यमात्मानं देहाती- तं करोषि भोः ॥२९॥ सं. टी. नन्वात्मा प्रत्यक्षदेहरूपो नभवति ताई शून्यत्वमात्मनः स्यादित्याशंक्याह स्वदेहेइति भो हेमूर्ख शून्यवादिन् स्वदेहे पुरुपाख्यं पुरि मनुष्यशरीरे उपति अहमाकारेण वसतीतिपुरुष इत्याख्या नाम य- स्यतं अतएवशोभनं मंगलं शरीरविलक्षणत्वादतिमंग- लं तथा संमत अयमात्माब्रह्म" इत्यादिवाक्यनिति चकारात "उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः " इत्यादि स्मृतिनि णात घट द्रष्टवदेहमृत्वनदेहातीतमात्मानं सततं भावं संत सर्व व्यवहारापिष्ठानं शून्यं खपुष्पादिवत् अत्यंता भावरूप किंकरोपिक मन्यसे मामन्यथा इति भावः। क्वचित स्वदेहमिति द्वितीयांतः पाठस्तस्मिन्पक्षे देहात्मवाद्येव वदति उक्तलक्षणं मनुष्यदेहं त्यक्त्वा समानमन्यत् ।।२९॥ भा. टी. हे संसारी मूढ तू अपने देहमें विद्यमान मङ्गलमय 1 अपरोक्षाऽतुभूतिः। ब्रह्मरूप निर्णय किये हुए देहातीत आत्माको शून्य ज्ञान करे है ॥ २९ ॥ स्वात्मानं शृणु मूर्ख त्वं श्रुत्या युक्त्या- च पूरुषम् ॥ देहातीतं सदाकारं सुटु- ईभिवादृशैः॥३०॥ सं.टी.ननु शुन्यवादिन एवाभावापत्तेः शुन्यमास्तु परत्वात्मनो देहातीतत्वे प्रमाणाभावादेह एवात्मा- स्यादित्याशंक्याह स्वात्मानमिति भो मूर्ख देहात्मवा- दिन चार्वाक त्वं स्वात्मानं स्वकोयमात्मानं पुरुषं देहा- तीत देहातिरिक्तं श्रुत्या “तस्माद्वाएतस्मादन्नरसमया- दन्योतरआत्मा"इत्यादिकया पुनयुक्याच एकस्मिन्क र्तृकर्मविरोधइत्यादिरूपया शृणु अवधारय देहातीत- त्वे किमाकार आत्मेत्यतआह सदाकारमिति सदाका- रमस्तीत्येतन्मात्रव्यवहारकारणभूतआकारोयस्य तं एवंविधोस्तिचेत्कुतोनदृश्यतइत्यतआह सुदुर्दर्शमिति भवादृशैः श्रुत्याचार्यश्रद्धाशून्यैः सुदुर्दर्श सर्वथादर्श- नायोग्यं तस्यदृष्टरूपत्वादेवेत्यर्थः यद्वा पूर्व श्लोकोक्त- द्वितीयापेक्षया देहात्मवादिनः समाधानार्थोयंश्लोकः स्वात्मानमिति ॥३०॥ भा. टी. युकियों करकै और श्रुतियों करके आत्माको देहातीत निर्णय तो कर । हे मूढ आत्मा तो सदाकारहै 'आ-

.
संस्कृतटीका-भाषाटीकासहिता। ३३
स्माहै 'इस प्रकार व्यवहारके कारण आत्माका आकारमान
होयहै परन्तु तुमसे मूखोंके दृष्टि गोचर नहीं होय है ॥३०॥
अहंशब्देनविख्यात एकएवस्थितः
परः॥स्थूलस्त्वनेकताप्राप्तः कथं स्या-
देहकः पुमान ॥३१॥
सं.टी.तदेवाह अहमित्यादिसप्तभिः परः देहादन्य
आत्माऽहंशब्देन शब्दइत्युपलक्षणं प्रत्ययस्यापि वि-
ख्यात प्रसिद्धः किंलक्षण इत्यतआह एकइति एकएक-
स्थितएवेति
प्रत्येकमवधारणं तुशन्दःपूर्वोक्तादात्मनः
स्थूलदेहस्य लक्षण्यद्योतकास्थूलो देहका देहएवदेह-
कास्वाथै कम्प्रत्ययः कथं पुमान् पुरुषः आत्मास्यान-
कथंचिदित्यर्थः देहस्यानात्मत्वेहेतुमाह अनेकतामिति
अनेकता परस्पर भित्रता प्राप्तः एवंतमःप्रकाशवदति-
विलक्षणत्वेपि देहस्यात्मत्वं त्रुवन्नतिमूढत्वादुपेक्ष्य
इति भावः ॥३१॥
भा.टी. अहे शब्द करकै कहानायहै और एकहै और
सर्वसै उत्कृष्ट है तब किसप्रकार स्थूल अनेकताको प्राप्त
देहमय होसकै है ॥ ३३॥
अहंद्रष्टतया सिद्धो देहोदृश्यतया-
स्थितः ॥ ममायमितिनिर्देशात्कथं-
स्यादेहकः पुमान् ॥ ३२॥

अपरोक्षाऽनुभूतिः।
सं.टी. तदेवातिवेलक्षण्यं दर्शयति अहमिति अह-
महशब्दप्रत्ययालंबन आत्माद्रट्टतया शब्दादिविषयप्र-
काशकतया सिद्धः शब्दंशृणोमीत्यादिव्यवहारेण प्र-
सिद्धः देहस्तु दृश्यतया शब्दादिवत्प्रकाश्यतयास्थि-
तः तत्रहेतुमाह ममेति मयायंदेह इति घटादिवत्स्वीय-
संबंधितया निर्देशात् व्यवहारात् एवमुभयोलक्षण्ये
सति कथं देहकापुमान् स्यादिति व्याख्यातार्थश्चतुर्थ-
पादः एवमग्रेपिबोदव्यम् ॥३२॥
भा.दी. यह मेरा है इस प्रकार निर्देश करनेसै आत्मा द्रष्टा
(देखने वाला)देह दृश्य दिखने लायक है इस प्रकार प्रतीत होय
है। फिर आत्मा किस प्रकार देहमय हो सकै है ॥३२॥
अहंविकारहीनस्तु देहोनित्यं विकार
वान॥इतिप्रतीयतेसाक्षात्कथं०॥३३॥
सं.टी. पुर्नवलक्षण्यांतरमाह अहमिति अहं ब्याख्याता-
र्थः विकारहीनः जायतेस्तीत्यादिपडिकारहीनः तुवे-
लक्षण्ये देहोनित्यं सर्वकालं विकारखान् अचर्किप्रमाण-
मतआह इतीति इति साक्षात् प्रत्यक्षप्रमाणेन प्रतीयते
अनुभूयते एवं सतिकथंस्यादेहकः पुमानिति ॥३३॥
भा. टी. आत्मा विकार रहित है और देह सदा विकार
वान् है ऐसा साक्षाव प्रतीत होय है फिर किस प्रकार आत्मा
देह मय होसकै है ॥३३॥

संस्कृतटीका-भापाटीकासहिता। ३३
यस्मात्परमितिश्रुत्या तयापुरुषलक्ष-
गम् ॥ विनिर्णीतविमूढेन कथं०॥३४॥
सं.टी.एवं युक्त्या देहात्मनोवैलक्षण्यमुक्त्या श्रुत्या-
प्याह यस्मादिति यस्मात्परंनापरमस्तिकिंचिद्यस्मा-
नाणीयो नज्यायोस्ति कश्चित् वृक्षइव स्तब्धोदिघि ति-
प्रत्येकरतेनेदं पूर्णपुरुपेण सर्वम् " इति तया प्रसिद्धया
तैत्तिरीयश्रुत्याकृत्येतिकरणेतृतीया पुरुपस्यात्मनोल-
क्षणं विमूढेन विगतमूढभावेनातिचतुरेण श्रुत्यर्थविवेच-
नकुशलेनेत्यर्थः इयं कर्तरितृतीया विनिर्णीतं विचार्य-
स्थापितं अन्यत्पूर्ववत् यद्वा श्रुत्यतिकर्तृपदमस्मिन्प-
क्षेविमूढेनेतिदेहात्मवादिनप्रति संवोधनं विमूढानां
इन स्वामिन् मूर्खशिरोमणित्वादेव श्रुति नाद्रियसइ-
तिभावः ॥३४॥
भा. टी." यस्मापरं नापरमस्ति किञ्चित् यस्मानाणीयो
नज्यायोऽस्तिकश्चित। वृक्ष इव स्तब्धो दिवि तिष्ठत्येकरतेनेदं
पूर्ण पुरुषेण सर्वम् इति श्रुतिः अर्थाद जिससे पर अपर कुछ
नहीं है जिससे और उत्कृष्ट नहीं है जिससे कोई सक्षम नहीं हैं
जिससेकोई प्रधान नहीं है जो एक आत्मा वृक्षकी तरह स्तब्ध हो-
कर स्वर्गमैं वर्तमान है वही आत्मा इस सम्पूर्ण जगतको परिपूर्ण
रखताहै । इस श्रुतिसै परमात्माका लक्षण निर्णय किया गया
है फिर वह आत्मा किस प्रकार देह मय होसका है।॥३४॥

३४ अपरोक्षाऽनुभूतिः।
सर्वपुरुपएवेति सूक्तेपुरुषसंज्ञिते अ.
प्युच्यतेयतःश्रुत्या कथं ॥३५॥
सं.टी. नकेवलमनयेकया श्रुत्या विनिर्णीतं किंव-
न्ययापोत्याह सर्वमिति यतोहेतोः श्रुत्या वेदाख्यपरदे-
वतया 'पुरुपएवेदेसर्वम् 'इति पुरुपसंज्ञिते सूक्तेप्युच्यते
पुरुपलक्षणमिति पूर्वश्लोकादध्याहारः अतः कथंस्या-
दितिपूर्ववत् ॥ ३५ ॥
मा. टी. " पुरुष एवेदं सर्व यद्भूतं यच्च भाव्यम् । इति
श्रुतिःजो कुछ दृष्टिगोचर होयहै सो सब आत्मस्वरूप है और
जो कुछ हुआ और जो कुछ होयगा सर्व आत्मस्वरूप है। इस
श्रुतिसे कहा हुआ परमात्मा देहमय किस प्रकार होसके है३५
असंगः पुरुपः प्रोक्तो बृहदारण्यके
पिच॥अनंतमलसंश्लिष्टः कथं ॥३६॥
सं.टी. अपरयापि श्रुत्येवमेवनिर्णीतमित्याह असंग-
इति “असंगोझयंपुरुपः" इतिश्रुत्या वृहदारण्यके
वाजसनेयोपनिपदि पुरुषः असंगः प्रोक्त देहकस्त्वन-
तमलसंश्लिएः कथं पुमान्स्यादिति ॥३६॥
भा. टी. " असंगोयंपुरुषः " आत्मासनहीन है यह वृह
दारण्यक उपनिषद्को श्रुति है इस श्रुतिसमी आत्मा असंग
सिद्ध होता है। और देह नानाप्रकारके मलोंकरकै लिपटा
हुआ फिर किस प्रकार आत्मा देहमय होसकै है ॥ ३६ ॥

संस्कृतटीका-भाषाटीकासहिता। ३५ तत्रैवचसमाख्यातः स्वयज्योतिर्हि- पूरुषःगाजडापरप्रकाश्योसोकथं०३७ सं.टी. तत्रैवान्यप्रकारेणापि देहात्मनोवैलक्षण्यं नि: रूपितमित्याहत्तत्रैवेति तत्रैव बृहदारण्यकएवेत्यर्थः अनायं पुरुषः स्वयंज्योतिर्भवतीतिश्रुत्या स्वयंज्योति पुरुषः समाख्यातः हीतिविद्वत्प्रसिद्धिद्योतयति असो घटादिवश्योऽतएवपरप्रकाश्यस्ततएव जडोदेहकः कथंपुमानस्यादिति व्याख्यातम् ॥ ३७॥ भा. टी. "पूरुषोज्योतिर्मयः" पुरुष स्वयंप्रकाश ज्योति स्वरूपहै यह श्रुति उसी बृहदारण्यक उपनिपढ़ें लिखी है इससे आत्मा तो ज्योतिःस्वरूपहै और देह जड़ है घटादिकों की तरह परप्रकाश्यहै फिर किसप्रकार आत्मा देहमय होसकै है ॥ ३७॥ प्रोक्तोऽपिकर्मकांडेन ह्यात्मा देहाद्वि- लक्षणः॥ नित्यश्चतत्फलं भुक्ते देहपा- तादनंतरम् ॥३८॥ सं.टी.अधास्तामिदंज्ञानकाई कर्मकांडेपि देहात्मनो- भैद एवनिर्णीत इत्याहप्रोक्तइति हियस्मात्कर्मकांडेना- पि “यावजीयमामिहोन जुहुयात्" इत्यादिरूपेणकर्मप्र- तिपादकेन चेदभागेनेत्यर्थः आत्मा देहादिलक्षणः प्रोक्तः कथमित्यत्ताह नित्यइति नित्यत्वंच कुत्तइत्यतआह अपरोक्षाऽनुभूतिः। तदिति देहपातादनंतरं तत्फलमनित्यकर्मफलं यतः आत्मा भुक्तेऽत्तोनित्यइत्यर्थः चकाराव न्यायसांख्या- दावप्येवमेवदेहात्मनोभदोणितइतिदर्शितम् ॥३८॥ भा. टी." यावज्जोवमग्निहोत्रं जुहुयाद " ' अहरहः सन्ध्यामुपासीत ।। जबतक जिये अमिहोत्र करै । प्रतिदिन सन्ध्या करै । इत्यादि कर्मकाण्डमेंभी आत्मा देहसे अलग नित्य देहपात होनेके अनन्तर कम्मोंके फलोंका भोगनेवाला कहाहै इसमकारनी आत्मा देहातीतसा प्रतीत होयहै ॥ ३८॥ लिंगंचानेकसंयुक्तं चलं दृश्यं विका- रिच ॥ अव्यापकमसद्रूपं तत्कथं स्यात्पुमानयम्॥३९॥ सं.टी.नन्वेवसति वेदांतिनामपसिद्धांतःस्यादित्य- तआह लिंगमिति लिंगं लिंगशरीरं तत्परोक्षादिधर्मवि- शिष्टं अयं नित्यापरोक्षस्वभावः पुमान् कथंस्यानकर्थ- चिदित्यर्थः चकारात्कारणशरीरमपि निराकृतं अनयो- रपिभेदे लिंगदेहस्य लक्षण्यसूचकानि विशेपणान्याहू अनेकेति अनेकसंयुक्तं देवमनुष्यादिनानास्थूलशरी- रसंबंधयुक्तं यद्वा श्रोधादिबुद्धचंतसप्तदशकलासंयुक्त तथा चलं चंचलं मनःप्रधानत्वादित्यर्थःपुनदृश्यं ममेर्दै श्रोत्रं ममेदं मन इत्यादिममतास्पदत्वेनात्मन उपस- जनभूतं चपुनर्विकारि उपचयादिमत् अव्यापकं परि- संस्कृतीका-भाषाटीकासहिता । ३७ च्छिन्नमसदूपमात्मज्ञानकबोध्यंचअत्रेदमाकूतं यद्यपि लिंगशरीराच्यासे नात्मनः कर्तृत्वभोक्तत्त्वादिभावस्त- थाप्यात्मनः स्वतस्तदभावज्ञानेना ऽध्यासनिवृत्तावक- र्तृत्वाभोक्तृत्त्वादिभावसिद्धिरिति वेदांतिनां न किंचि दपसिद्धांतोन्यवदिति मंगलम् ॥३९॥ भा. टी.लिङ्ग और कारण इन दोप्रकारका शरीर नाना प्रकारके शरीरोंके सम्बन्ध करकै युक्त चञ्चल विकारी एक देशमें रहनेवाला और असत्स्वरूप है फिर किसप्रकार देह मय आत्मा होसके है ।। ३९ ॥ एवंदेहद्वयादन्य आत्मापुरुपईश्वरः॥ सर्वात्मासर्वरूपश्च सर्वातीतोहमव्य- यः॥४०॥ सं. टी. इदानी पूर्वोक्तमर्थमुपसंहरति एवमिति एवं पूर्वोक्तप्रकारेण देहद्वयात् स्थूलसूक्ष्मलक्षणादन्योभि- नआत्मा कोऽसावित्यताह पुरुषइति पुरुपः शरी राधिष्ठाता तर्हि किंजीवः नेत्याह ईश्वरइति तवहेतुः सर्वात्मेति तद्वितहानिः स्यादित्यतआह सर्वरूपइति एवंसति विकारित्वं स्यादित्यतआद सर्वातीतइति एता- दृश आत्माचेदस्ति तर्हि कुतोनोपलभ्यत इत्यतआह अहमिति अहं प्रत्यक्षोऽहंशब्दप्रत्ययालंघनत्वेन सर्वदो- पलब्धिस्वरूप इत्यर्थः तहहंकारः स्यानेत्याह अव्यय ३८ अपरोक्षानुभूतिः। इति अव्ययः अपक्षयादिविकारशून्यः अहंकारसाक्षी- तिभावः॥४०॥ भा. टी. इसप्रकार आत्मा स्थूल और सूक्ष्म दोनो प्रका- रके देहोंसे अलगहै और ईश्वर है सर्व व्यापकहै सर्व रूपहै सबसे अतीतहे ( अर्थात् जिससे परे और कोई नहीं है सबसे श्रेष्ठ है)अहम्' शब्द करकै कहा जाय है भूत भविष्यत् वतीनतीनों कालमें एक रसहै ॥ ४० ॥ इत्यात्मदेहभागेन प्रपंचस्यैव सत्य- ता॥ यथोक्तातर्कशास्त्रेण ततःकिंपु- रुपार्थता ॥४१॥ सं. टी. अथेदानीमात्मनो देहद्वयातिरिक्तत्त्वप्रतिपा दनमनर्थकमितिशंकते इतीति इति पूर्वोक्तप्रकारेण वर्णितेनात्मदेहविभागेन प्रपंचस्यैव सत्यता तथोक्ता यथा तर्कशास्त्रेण ततः प्रपंचसत्यत्वप्रतिपादनानिकपु रुपार्थता कुत्सितपुरुपार्थत्वं भयनिवृत्त्यभावादित्यर्थः "द्वितीयाद्वैभयं भवति" इतिश्रुतेः॥१४॥ भा. टी. तर्कशास्त्र अर्थात् न्याय शास्त्रके मानने वालोंने इस आत्मा और देहमैं भेद बुद्धिकरके न्यायशास्त्रमें जो प्रप- चकी सत्यता कहीं है ( अर्थात् परमाणुको नित्य मानकर ईश्वरको निमित्त कारण संसारकी उत्पत्ति मानी है ) उसको संस्कृतटीका-भापाटीकासहिता! ३९ स्वीकार करते हैं तिसकी अपेक्षा और पुरुषार्थता क्या होगी॥४१॥ इत्यात्मदेहभेदेन देहात्मत्वं निवारि- तम्॥इदानीं देहभेदस्य ह्यसत्त्वं स्फुट- मुच्यते॥४२॥ सं. टी. भेदज्ञानस्याभेदज्ञानप्रति कारणत्वादात्म देहविभागकथनं नानकमित्याह इतीति इति पूर्वो तेनात्मदेहभेदेनात्मनोदेहात्पृथकरणेन देहस्यैव प्राप्त चार्वाकमतेनात्मत्वं तन्निवारितंइदानीमुत्तरग्रंथेन तस्य देहभेदस्यासत्त्वमात्मसत्तातिरिक्तसत्ताराहित्यं स्फुट स्पष्टं यथास्यात्तथा हीतिप्रसिद्धमुच्यते ॥ ४२ ॥ भा. टी. इस प्रकार नैय्यायिकोने आत्माका और देह- का भेद दिखाकर देहको आत्मत्व निवारण कियाहै । सो अव देह आत्माके भेद असत्ता स्पष्ट दिखामैं है ॥ ४२ ॥ चैतन्यस्यैकरूपत्वा दोयुक्तोनकर्हि चित्॥ जीवत्वं च मृषाज्ञेयं रजौसर्प- ग्रहो यथा ॥४३॥ सं. टी. तदेवाइ चैतन्यस्येति चेतन्यस्य सर्वभूतभी- तिकप्रपंचाधिष्ठानप्रकाशस्य घट:प्रकाशतेपटःप्रकाश- ते इत्यादिष्वेकरूपत्वादेकाकारत्वादेतोः कहिचित्क- अपरोक्षाऽनुभूतिः। स्यांचिवस्थायामपि भेदोनयुक्तो नयथार्यइत्यर्थः त- हिजीवभेदःसत्यः स्यादित्यत आह जीवत्त्वमिति जीवत्वं चकारोप्यर्थः मृपा मिथ्या ज्ञेयं तदुपारेवांतःकरणादे- मायामयत्वादित्यर्थः । अधिष्ठानसत्यत्वेन कल्पितस्य मिथ्यात्वबोधे दृष्टांतमाह रज्जाविति यथारजौ तदज्ञा- नात् वक्रतादि सादृश्येन मंदांधकारे सर्पग्रहः सर्पबु- दिव्युत्पन्नस्य भवति नतुव्युत्पन्नस्य तथैवात्मन्या- स्माज्ञानात् प्रकाशसाहश्यादविशेपप्रकाशे चिबडग्रं- थिरूपचिदाभासभ्रमो भवत्यविवेकिनां नतुविवेकिना- मिति ननु वेदांतसिद्धांतरहस्यम् ॥ १३ ॥ भा. टी. चैतन्यको ( भूत भौतिक प्रपञ्चका जो आधान है उसको चैतन्य कहते है) एकरूप होनेसे और आत्माको चैतन्य स्वरूप होनेसे देह और आत्माका भेद कमीनी युक्ति युक्त नहीं है जिसतरह रज्जुमें वह सर्पका भ्रम होयहै वास्तव मैं यह सर्प नहीं होपहै तिसीप्रकार आत्मासे भिन्न जीवका मानना वृथाहै ॥४३॥ रज्ज्वज्ञानातक्षणेनैव यद्वद्रज्जुर्हिस- पिणी ॥ भातितच्चितिः साक्षाद्वि- श्वाकारेण केवला ॥४४॥ सं. टी. इदानींपूर्वोक्तमेव दृष्टांतं विवृण्वन् सर्वस्यापि प्रपंचस्य ब्रह्मरूपतामाह रज्ज्विति केवलेतिविशेषणे-

संस्कृतटीका-भाषाटीकासहिता। ४१
न पूर्वावस्थामपरित्यज्यावस्थांतरप्राप्तिलक्षणविवों-
पादानत्वमेवोक्तं नारंभोपादानत्वं नापि परिणामो-
पादानत्वमितियोध्य अन्यत्स्पटम् ॥४॥
भा. टी. जिस समय रज्जुके स्वरूपका अज्ञान होय है
(अर्थात् यह रज्जुहै जब ऐसा ज्ञान नहीं होपहै ) तब रज्जुमें
भ्रान्ति होयहै (अर्थात् अज्ञानसे रज्जुको सर्प समझे है) इसी
प्रकार जिससमयपर्यन्त आत्माका ज्ञान नहीं होयहै तब
तक अज्ञान यशसे आत्माके विषयमें पुरुप नाना प्रकारको
कल्पना करहै ॥४४॥
उपादानं प्रपंचस्य ब्रह्मणोन्यन्नविद्य-
ते ॥ तस्मात्सर्वप्रपंचोयं ब्रह्मैवास्ति
नचेतरत्॥४५॥
सं.टी. अब हेतुं दर्शयन् पूर्वोक्तमुपसंहरति उपा-
दानमिति यस्मात्प्रपंचस्याकाशादिदेहांतस्य जगद्वि-
स्तारस्य ब्रह्मणो मायाशवलाञ्चैतन्यादन्यत्परमाणवो
यद्वा प्रकृतिरुपादानं कारणविशेपो न विद्यतइति "त-
स्मादा एतस्मादात्मनाकाशः संभूत्तः "इत्यादिश्रुतेः
तस्मादेतोरिति स्पष्टमन्यत् ॥ १५॥
शा. दी. ब्रह्मके सिवाय इस प्रपञ्चका उपादान कारण
और कोई नहीं होतकहे इसकारण सम्पूर्ण प्रपञ्च ब्रह्मही है
(अर्थात सर्व संसार ब्रह्मस्वरुपहै) और कुछ नहींह ॥४५॥

अपरोक्षाऽनुभूतिः। व्याप्यव्यापकतामिथ्या सर्वमात्मे- तिशासनात्।। इतिज्ञाते परेतत्त्वे भेद- स्यावसरः कुतः॥४६॥ सं. टी. ननु व्याप्यव्यापकतारूपे भेदे जाग्रतिस ति कथं प्रपंचस्य ब्रह्मतेत्याशंक्याह व्याप्येति व्याप्य मांतरं व्यापक बाह्य तयोर्भावो मिथ्या घटाकाशादि. वत् कल्पितत्वादसनित्यर्थः तत्रप्रमाणमाह सर्वमिति "इदं ब्रह्मदक्षत्रमिति प्रकृत्येदं सर्वयदयमात्मा" इत्यादि श्रुतिरूपेश्वराज्ञावलादित्यर्थः ततःकिमत आह इतीति इति ज्ञाते इत्यादिसुगमम् ॥ ४६॥ भा. टी. "ब्रह्मैव सर्वमपरं नहि किञ्चिदस्ति " जो कुछ है आत्माहै और कुछ नहींहै ऐसा कहनेसे आत्माका व्याप्य- व्यापक भाव मिथ्याहै ऐसा प्रतीयमान होताहै इसप्रकार सर्वो- रकष्ट अर्थात् सबसे श्रेष्ठ आत्माके जाननेपर भेदका तौ अव- सरही नहींहै ॥ ४६॥ श्रुत्यानिवारितं नूनं नानात्वं स्वमुखे- नहि॥ कथंभासो भवेदन्यःस्थितेचा- द्वयकारणे॥४७॥ सं. टी. ननु प्रत्यक्षेणभासमानो व्याप्यव्यापकभावः कमिथ्येत्याशंक्याह श्रुत्यति नूनमिति निश्चये हीति संस्कृतटीका-भाषाटीकासहिता। प्रसिद्धी श्रुत्या “नेहनानास्तिकिंचन" इत्यादिरूपये- त्यर्थः। नानात्वं निवारितं तेनच नानात्वनिवारणे- नाद्वयकारणेऽभिन्ननिमित्तोपादाने ब्रह्मणि स्थिते सति भासो व्याप्यव्यापकतादिप्रतिभासः कार्यभूतोऽन्यः स्वकारणातिरिक्त कथंभवनकथचिदित्यर्थः ॥१७॥ भा. टी. वेदकी श्रुति साक्षात आप जगतका नानात्व निवारण करै है इसप्रकार ब्रह्म अद्वितीय अर्थात कारण होने करकै किसमकार भेद ज्ञान होसके है ।। ४७ ॥ दोषोपिविहितःश्रुत्या मृत्योर्मृत्यु स- गच्छति॥ इह पश्यति नानात्वं माय- यावंचितोनरः ।।४८॥ सं. टी. किंचभेददृष्टदोपश्रवणादपि कारणादाभि- नमेव कार्यमित्याह दोषइति मृत्योः स मृत्युमामोति य इह नानेव पश्यति इत्यादिरूपया श्रुत्येत्यर्थः। तत्र मृत्योरनंतर मृत्यं जननमरणपरंपरामित्यर्थः स्पष्ट- मन्यत् ।। ४८॥ भा. टी. “मृत्योः समृत्युमामोति यइह नानेच पश्यति । अर्थात् जो संसारको नानारूप मानेहै उसको वारंवार जन्म मृत्यु नरक भोग करना पड़े है । इत्यादि श्रुतिद्वारा जो नाना त्व प्रदर्शन करें है । उनको दोष होयहै ऐसाधी कहाहै।

अपरोक्षाऽनुभूतिः। मनुष्य मायासे वञ्चित होकर जगत्के नानात्वका अनुभव कर है॥४८॥ ब्रह्मणःसर्वभूतानि जायते परमात्म- नः॥ तस्मादेतानि ब्रह्मैव भवंतीत्यव- धारयेत्॥४९॥ सं.टी. तर्हि किं कुर्यादित्यत आह ब्रह्मणइति वृह- त्त्वादपरिच्छिन्नत्वाब्रह्म तद्रूपात्परमात्मनः सर्वाणि भू- तानि जायते उत्पद्यते जायंतइति स्थितिप्रलययोरप्यु- पलक्षणं “यतोवा इमानि भूतानि जायते" इत्यादिश्रुतेः यस्मादेवं तस्माद्धेतोरेतानि भूतानि ब्रह्मैव भवंति सन्मावब्रह्मरूपाणीत्यवधारयेनिश्चिनुयादिति ॥ १९ ॥ भा. टी." यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते " इतिश्रुतिः अर्थात् जिससे प्राणी उत्पन्न होतेहै इत्यादिश्रुतिसे समस्त प्राणी ब्रह्मसेही उत्पन्न होते हैं इसी कारण सबही ब्रह्मस्वरूप हैं ऐसा निश्चय है॥ ४९ ॥ ब्रह्मैवसर्वनामानि रूपाणि विविधा- निच कर्माण्यपिसमग्राणि बिभर्ती- तिश्रुतिर्जगौ॥५०॥ सं. टो. ननु नानानामरूपकर्मभेदेन विचित्राणि भूतानि कथं ब्रह्मात्मकानीत्याशंक्याह ब्रह्मैवेति त्रयंका इदं नाम रूपं कर्म" इतिवृहदारण्यकश्रुतिर्जगी गायन संस्कृतटीका-भाषाटीकासहिता। ४५ कृतवती स्वाधिकारिणः श्रावयामासेत्यर्थः । किमि- त्यतआह ब्रह्मैव सर्वनामान्याकाशादिदेहांतान संज्ञा- विशेषान् च पुनर्विविधानि रूपाण्यवकाशादिद्विपदां- तान् नानाविकारविशेषान् अपिशब्दश्चार्थे रूपग्रहण गंधादिग्रहणस्याप्युपलक्षणं समग्राणि कर्माण्याकाश- प्रदानादीनि स्नानशौचादीन क्रियाविशेपानपि विभत्ति रज्ज्वादिकमिव सादिप्रतिभासं दधात्यधिष्ठानदर्श- नशून्यान् प्रतिदर्शयतीत्यर्थः॥५०॥ भा. टी. ब्रह्मही सम्पूर्ण प्रकारके नाम और नाना प्रकारके रूप धारणकरता है और नानामकारके कर्म धारण करताहै । ऐसा साक्षात् । शुति कहती हैं ॥ ५० ॥ सुवर्णाज्जायमानस्य सुवर्णत्वं चशा- श्वतं ॥ ब्रह्माणोजायमानस्य ब्रह्मत्वं- चतथा भवेत् ॥५१॥ सं. टी. अत्र लोकप्रसिद्धं दृष्टांतमाह सुवर्णेति सुगमम् ॥११॥ भा. टी. जिस प्रकार सुवर्णसे कटक कुण्डलादिक बनाये जाते हैं जब तक कुण्डलादि आकार रहा तबलों रहा फिर गलानेसे सुवर्णका सुवर्णही होजाता है इसी प्रकार यह ब्रह्मसे उत्पन्न हुआ संचार जबली फिसी आकारमै रहवाह तबली रहता है अन्तमें आकार दूर होने परनी ब्रह्मही होताहै।५१॥

अपरोक्षानुभूतिः। स्वल्पमप्यंतरंकृत्वा जीवात्मपरमा- त्मनोः ॥ यःसंतिष्ठतिमूढात्मा भयं तस्याभिभाषितम् ॥५२॥ सं. टी. एवं कर्तृकर्मादिकारकपटस्यकाधिष्टानरू- पत्वे सिद्धेपि भेददर्शिनो भयमाह स्वल्पेति स्वल्पम- प्यंतरमुपास्योपासकरूपं भेदं कृत्वा कल्पयित्वा यस्तिष्टति तस्य भयं भापितं “ यदा ह्येष एत- स्मिन्नुदरमंतरं कुरुते अथ तस्य भयं भवति" इत्या दिश्रुत्येत्यर्थः॥५२॥ भा. टी. जो पुरुष जीवात्मा और परमात्मा कुछगी भेद करें है और माने है वह मूढ पुरुष भयको प्राम होयहै अर्थात् उनके चित्तको कदापि शान्ति नहीं होयहै ।। ५२ ।। यत्राज्ञानाद्भवेद्वैतमितरस्तत्रपश्यति ॥ आत्मत्वेनयदासर्व नेतरस्तत्रचा ण्वपि॥५३॥ सं.टी. ननु प्रकाशतमसोरिवपरस्परविरुद्धस्वभा षयोद्वैताद्वैतयोः कुत एकाधिकरणत्वमित्याशंक्याव: स्थाभेदादित्याह यत्रेति यत्र यस्यामज्ञानावस्थायाँ अज्ञानेन द्वैतमिव भवेत्तत्रतस्यामज्ञानावस्थायाम् "इत रोऽन्योऽन्यत्पश्यति यत्राहि देतमिव भवति तदितर तरं पश्यति तदितर इतरं लिप्रति तदितर इतरं शृणो- संस्कृतटीका-भापाटीकासहिता। ४७ ति तदितर इतरमभिवदति तदितर इतरं मनुते तदि- तर इतरं विनानातीति यत्रवाऽन्यदिव स्यात्तत्रान्यो- न्यत्पश्येदन्योन्यजिदन्योऽन्यद्रसयेत्" इत्यादिश्रुतेः चन्दः पूर्वोक्ताद्वैलक्षण्यं सुचयाते यदा यस्मिन् ज्ञानकाले सर्वमात्मत्वेन भवेत् तत्र तस्मिन् ज्ञानका- ले इतरोऽण्वपि किंचिदप्यन्यन्नपश्यति यत्रवा "अस्य सर्वमात्मेवाभत्तत्केन के पश्येत्तत्केन जिघ्रत्" इत्या- दिश्रुत्तेः सकार्याज्ञाननिवृत्त्या नद्वैतमितिभावः ॥१३॥ भा. टी. जिस अवस्थामें अज्ञान यशसे द्वैत होयहै उसी अवस्थामै एक पदार्थ दूसरे पदार्थका दर्शन कर है जव आत्म ज्ञान होजाय है तब किसीको कुछ अन्य नहीं मालूम होयहै ॥ ५३ ॥ यस्मिन्सर्वाणि भूतानि ह्यात्मत्वेन विजानतः॥ नवै तस्य भवेन्मोहो न चशोकोऽद्वितीयतः ॥५४॥ सं. टी. ननुद्वैतादर्शने कः पुरुषार्थ इत्पाशंक्य तत्प्रतिपादिकां "यस्मिन्सर्वाणि भूतान्यात्मेवाभूद्विजा- नतः तत्र कोमोहः कः शोक एकत्वमनुपश्यतः" इति श्रुतिमर्थतः पठति यस्मिन्निति यस्मिन्नवस्थाविशेपे सर्वाणि भूतान्यात्मत्वेनात्मभावेन विजानत अपरोक्षे ण साक्षात्कुर्वतोऽधिकारिणः पुरुषस्य तस्येतिपष्ठी

४८ अपरोलाऽनुभूतिः।
सप्तम्यर्थं तस्मिन्नवस्थाविशेषे वे निश्चयेन मोहो भ्रमो
नभवेच्चपुनः शोको व्याकुलतापि नभवेत् उभयत्र हे-
तुः अद्वितीयतः तत्कारणाभावादित्यर्थः ॥५४॥
भा. टी. जिस अवस्थामैं पुरुष सर्व पंपचको आत्मरूप
माने हे उस अवस्थामैं मनुष्यको अद्वैतज्ञान होनेसे शोक मोह
नहीं होयह ॥ ५४॥
अयमात्माहिब्रह्मैव सर्वात्मकतया-
स्थितः॥ इतिनिर्धारितंश्रुत्या वृहदा-
रण्यसंस्थया॥५५॥
सं.टी. शोककारणद्वैताभावे प्रमाणमाह अयमिति
“सवाअयमात्मा ब्रह्म विज्ञानमयः"इत्यादिरूपयेत्य-
थः शेपंस्पष्टम् ॥५५॥
भा.टी."सवा अयमात्मा ब्रह्मविज्ञानमयः" परमात्म स्वरूप
ब्रह्मही सर्वात्मक रूपस्थितहै ऐसा वृहदारण्य उपनिपकी
श्रुतिने निश्चय किया है॥ ५५॥
अनुभूतोऽप्ययंलोको व्यवहारक्षमोऽ
पिसन् ॥असद्रूपो यथास्वप्न उत्तरक्ष-
णवाधतः॥५६ ॥ स्वप्नोजागरणेऽली
कःस्वप्नेपिजागरोनहि ॥ द्वयमेवलये
नास्तिलयोपि झुभयोनच ॥५७॥

संस्कृतटीका-भाषाटीकासहिता। ४९ सं. टी. नवयंलोक एव तत्कारणेसति कथं शोका- धभाव उच्यत इत्याशंक्य सदृष्टांतमाह अनुभूतइति स्पष्टम् ॥५६॥ दृष्टांत विवृण्वन्नुकन्यायमन्यत्राप्य- तिदिशति स्वप्नइति अलीको मिथ्या द्वयं स्वप्रजागरणे। लये सुषुप्तौ । शेपं स्पष्टम् ॥२७॥ भा. टी. जिस प्रकार स्वभावस्थामैं स्वममें देखाहुआ पार्थ सम्पूर्ण सत्स्वरूप मालूम प? हे स्वमसे दूसरे क्षणमें जगने ही सब असत् स्वरूपहो जाय है इसी प्रकार इस संसारका व्यवहार सत्यमालूम होयहै और असत् स्वरूप होयह जायद भवस्था में स्वम मिथ्या मालुम होयह स्वमाअवस्थामें जानव मिथ्या मालूम होय है और सुपनि अवस्थामें स्वम जायत दोनो मिथ्या होयहै इसी प्रकार स्वम और जागत् अवस्था में सुपुति मिथ्या प्रतीत होयहै ॥ १६ ॥ ५७ ॥ त्रयमेवंभवन्मिथ्या गुणत्रयविनिर्मि- तम्॥अस्य द्रष्टागुणातीतो नित्यो - कश्चिदात्मकः॥५८॥ सं. टी. उक्तमुपसंहरन्फलितमाह त्रयमिति अयं जाग्रदायवस्थात्रयमेवमुक्तपरस्परव्यभिवारेग मिथ्या मिथ्यात्वेहेतुः गुणति गुणत्रयविनिर्मितं मायाक- ल्पितमित्यर्थः तर्हि किंसत्यमतआह् अस्येति अस्य अवस्थात्रयस्य शेर्पस्पष्टम् ॥१८॥ ३

अपरोक्षाऽनुभूतिः।
भा. टी. सतोगुण रजोगुण तमोगुणसे बने हुए जायद
स्वम सुषुपि तीनो ऊपर कहे हुए प्रकारसे मिथ्या होयहै इन
तीनों अवश्थाओंका साक्षी गुणातीत अर्थाद गुणरहित
चिन्मय अर्थात् चैतन्य स्वरूप सत्य है ॥ ५८ ॥
यद्वन्मृदि घटभ्रांतिं शुक्तौ वा रज-
तस्थितिम् । तद्ब्रह्मणिजीवत्वं वी-
क्ष्यमाणेनपश्यति॥५९॥
सं. टी. नन्ववस्थात्रयं मिथ्याभवतु जीवस्तु सत्यः
स्यादित्याशंक्य सदृष्टांतमुत्तरमाह यदिति ब्रह्मणि
वीक्ष्यमाणे आत्मत्वेन साक्षात्कृते सति जीवत्वं नप-
इयतीत्यन्वयः अन्यत्स्पष्टमेव ॥ ५९॥
भा. टी. यदि आत्मामें गुणत्रय मिथ्या है तो जीयही सत्य
हो तहां कहै है । जिस प्रकार मृत्तिकामें घटकी भान्ति है
परन्तु घट नष्ट होने पर मृत्तिकाही दृष्टिगोचर होय है और जैसे
शुक्तिमें चांदिकी चान्ति होय है और जब समीपजाके देखे है
तो सोपी होयहै इसी प्रकार जबतक आत्माका ज्ञान नहीं
होय तब जीव है ऐसीप्रतीति होय है परन्तु ब्रह्मका साक्षात्कार
होनेसे जीपको नहीं देखे है ॥ ५९ ॥
यथामृदि घटोनामकनकेकुण्डला-
भिधा। शुक्तौ हिरजतख्याति वश-
ब्दस्तथापरे॥६॥

संस्कृतटीका-मापाटीकासहिता । सं. टी. अज्ञानावस्थायां प्रतीयमानो यो जीवब्रह्म- भेदः सनाममात्र इति बहुदृष्टतिराइ यथेति रजतस्प ख्यातिराख्या नामेतियावत् परे परेब्रह्मणि जीवशब्द- स्तथा शेपंस्पष्टम् ॥ ६॥ भा. टी. अज्ञान अवस्थामें जो जीव ब्रह्मका भेद भास है सो केवल नाम मात्र होय है वस्तुतः मृत्तिका होय परन्तु घट ऐसा नाममात्र होष है और सवर्ण होय है परन्तु कटक कुण्डल ऐसा नाममात्र होयहै सीपी होयहै परन्तु मायावश पुरुष रजत कहने लगे है इसी प्रकार वस्तुतः ब्रह्म होय है तबभी ब्रह्ममें जीव संज्ञा होय है सो नाम मात्र है वस्तुतः मिथ्याहै ॥६० ॥ यथैवव्योम्निनीलत्वं यथानीरं मरुस्थ ले॥ पुरुषत्वं यथास्थाणौ तद्विश्वं चिदात्मनि ॥६॥ सं. टी. नकेवलं जीव एवनाममात्रः किंतु सर्वविश्व- मपि ब्रह्मणि नाममात्रमित्यनेकदृष्टांतेराह यथैवेति स्पटम् ॥ ६ ॥ भा.टी.केवल जीवही नाम मात्र नहीं है किन्तु सम्पूर्ण विश्व- ही नाम मात्र है। जैसे आकाशमें वस्तुतः कुछ नहीं है परन्तु नौलापनगालूम होयहै और जैसे मारबाउकी भूमिमें वस्तुतः जलनहीं है परन्तु भान्तीसे जल मालूम होय है और जेसे अ. म्भकार दोपसे रात्रि में ढूंठ पुरुष मालूम होप है परन्तु वस्तुतः अपरोताऽनुभूतिः। पुरुप है नहीं इसी प्रकार यह संसार परमात्मा ब्रह्मके विष मिन्न और सत्यसाप्रतीत होय है परन्तु वस्तुतः कुछनी नहीं है ६३ यथैवशून्ये वैतालो गंधर्वाणांपुरंय- था॥ यथाकाशेद्विचंद्रत्वं तद्वत्सत्ये- जगत्स्थितिः॥६२॥ सं.टी.नाममात्रप्रपंचस्य मिथ्यात्ववासनादाढाये- ममेवार्थ बहुभिलोकप्रसिद्धदृष्टांतः प्रपंचयति यथैवशु- न्य इत्यादिविभिःशुन्ये निर्जनेदेशे वैतालः अकस्मादा- भासमानो भूतविशेपः गंधर्वपुरस्यापि शून्याधिष्ठानत्वं ज्ञेयं गंधर्वनगरंनाम राजनगराकारो नीलपीतादिमेघर चनाविशेपः आकाशे स्पष्टमन्यत् ॥ ६२ ॥ भा. टी. जिसप्रकार निर्जन स्थानमें अकस्मात् प्रत्यक्ष होकर पैताल (भूत विशेष)मालूम होयह परन्तु वस्तुतः मिथ्या होयहै और जैसे निर्जन स्थानमें नीलेपीले मेवोंसे बना हुआ गन्धर्वोका नगर मालूम होने लगे है परन्तु वहनी वस्तुतःमिथ्या होयहै और जैसे आकाशमं किसीसमय किसीकारण भान्निसे दो चंद्रमा मालूम होने लगें हैं इसीप्रकार सत्य- स्वरूप आत्मामें जगत् सत्यसा प्रतीत होयहै वस्तुतः सत्य नहीं है ॥ ६॥ यथातरंगकल्लोलैजलमेवस्फुरत्यल-

संस्कृतटीका-भाषाटीकासहिता।
म् ॥ पात्ररूपेणताम्रहि ब्रह्मांडौषैस्त-
थात्मता ॥६३॥
सं. टो, यथातरंगेति सुगमम् ॥ ६३॥
भा. टी. जिसप्रकार जलही तरङ्गरूप देखनेमें आवेहै
और तानही पात्राकार देखनेमें आवेहै इसीप्रकार आत्माही
ब्रह्माण्डाकार होकर दृष्टिगोचर होयहै ॥६३ ॥
घटनाम्नायथागृथ्वी पटनाम्नाहितंत-
वः॥जगन्नाम्नाचिदाभाति ज्ञेयं तत्तद
भावतः॥६४॥
सं. टी. किंच घटेति तत्रपादत्रयं स्पष्ट ननु किम-
नेन मिथ्यात्ववासनादाढयेनेत्यतआह ज्ञेयमिति तद्-
भावतो नामाभावतस्तद्ब्रह्म ज्ञेयं "वाचारंभणविकारो
नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यम्"इत्यादिश्रुतेः ॥ ६४ ॥
भा. टी. जैसे संसार मृतिका घटनाम करकै प्रसिद्ध होय
है और तन्तु पटनाम करकै प्रसिद्ध होयहै इसीप्रकार जीव
नाम करकै संसारमें चिद्रूप आत्मा प्रसिद्ध होयहै सो मिथ्या
है क्योंकि संसारके व्यवहारके वास्ते नाम संकेत मात्र
सर्वोपि व्यवहारस्तुब्रह्मणा क्रियतेज
नैः॥ अज्ञानान विजानंति मृदेव हिघ
टादिकम् ॥६५॥
होयहै ॥ ६४॥

अपरोक्षाऽनुभूतिः। सं. टी. ननु “यत्राहि द्वैतमिवभवति" इत्यादि श्रुत्यर्थदर्शनेनावस्थात्रय विदेहमोक्षायुक्तौ नतुजी वन्मोक्ष इत्याशंक्याह सर्वइति सर्वोपिलौकिको वैदिक श्वेति शेपंस्पटम् अयंभावः अज्ञाननिवृत्तिरेवंजीवन्मुः तिर्नतुद्वैतादर्शनामिति ॥ ६५ ॥ भा. टी. लोककी जीवन्मोक्षअवस्था दिखामें हैं क्यों कि (“यत्रहि द्वैतमिवावति" ) जिसमें ज्ञान होनेपर इतकेसा व्यवहार कियाजायहै वह जीवन्मोक्ष विदेह 'मोक्ष' सै विल- क्षण तीसरी अवस्था कहलावैहै तिस जीवन्मोक्ष अवस्थामें सब लोक परब्रह्मके नियमानुसार सब प्रकार लौकिक और वैदिक कार्य कर है ऐसाह संसारी पुरुप तभी अज्ञानवशसे को- ईशी ब्रह्मको जाननेको समर्थ नहीं होयहै जैसे यद्यपि घट मृत्ति काही है तथापि मृत्तिका कहनेको समर्थ नहीं होयहै आशय यहहै कि लोक यह नहीं जानेहै कि लोक व्यवहारकेही कारण द्वैत व्यवहार किया जायहै वस्तुतः अज्ञानकी निवृत्तिका नाम ज्ञानहै और लोक व्यवहारमेंनी अद्वैत व्यवहार करनेका नाम ज्ञान नहीं है ॥६५॥ कार्यकारणतानित्यमास्तेघटमृदोर्य था । तथैवश्रुतियुक्तिभ्यां प्रपंच- ब्रह्मणोरिह॥६६॥ सं. टी. तत्रहेतुं सदृष्टांतमाह कायति यथा सोम्यै- -- संस्कृतटीका-भापाटोकासहिता । ५५ केन मृत्पिडेन सवै मृन्मयं विज्ञातं स्यात् इत्यादिश्रुतिः युक्तिस्तु कार्यकारणयोरन्यत्वे एककारणज्ञानात्सर्व- कार्यज्ञानं न स्यादित्यादि। सुगममन्यत् ॥६६॥ भा. टी. जैसे सदा घट और मृत्तिकाका कार्य कारण भाव देखनेमें आवैहै तिसी प्रकार श्रुतियोंसे और युक्तियोंसे प्रपञ्च अर्थात् जगत् और ब्रह्मका कार्य कारण भाव जाना जायहै ॥६६॥ गृह्यमाणेघटेयद्वन्मृत्तिकायातिवैव- लात्॥ वीक्ष्यमाणेप्रपंचेपि ब्रह्मैवाभा- तिभासुरम् ॥७॥ सं. टी.कार्यकारणयोरनन्यत्वमेव दृष्टांतेन स्पष्टय- ति गृह्यमाणइति भासुरं प्रमाणनिरपेक्षतयैव भासन- शीलं स्पष्टमन्यत् ॥ ६७॥ भा. टी. जैसे घटके विपयमें विचार करते करते अन्तमें मुनिकाही निश्चय होघहै इसीमकार इस संसारके विषयों विचार करते करते विना प्रमाणोंके प्रकाशवान् ब्रह्मही प्रतीत होयहै ॥ ६७॥ सदैवात्माविशुद्धोस्ति ह्यशुद्धोभाति वैसदा ॥ यथैवद्विविधारज्जु निनो ऽज्ञानिनोऽनिशम् ॥६८॥ सं. टी. ननु ब्रह्मणि भासमाने प्रपंचो नभासेतेत्या अपरोक्षानुभूतिः। शंक्यावस्थाभेदेनोभयमपि भासतइति सदृष्टांतमाह सदैवेति तत्रज्ञानिनः सदैवात्माविशुद्धः अज्ञानतत्का- यप्रपंचमलरहितत्वानिष्प्रपंचोस्ति अज्ञानिनस्तु सदै- वाशुद्धोऽस्तीति भ्रमाद्विभाति बेहीति तत्प्रसिद्धी उभयत्रापि दृष्टांतः यथेति यथारज्जुर्मानिनः सांभा- वतया निर्विपत्वेनाभयंकरी अज्ञानिनस्तु सर्परूपतया विपरीतत्वेन भयंकरीति द्विविधा भाति अयंभावः ब्रह्म यद्यपि स्वयं प्रकाशत्वेन सदाभात्येव तथापि वृत्त्या- रूढत्वेन पुरुपार्थोपयोगीति ज्ञानिनः प्रतिभाति ना- ज्ञानिनः सूर्यदोपादिविचक्षुप्मदंधयोरितिदिक्॥६८॥ भा. टी. जैसे एकही रज्जु अज्ञानी पुरुषोंको भमसे सर्प मालूम होयहै और ज्ञानपान पुरुपोंको रज्जुही मालूम होजाय है इसीप्रकार एकही परमात्मा सर्वदा ज्ञानियोंको शुद्धस्वरूप और प्रकाशवान् मालूम होयहै और अज्ञानियोंको शुद्धस्व- रूप और प्रकाशवान नहीं मालूम होयहै वस्तुतः परमात्मा शुद्धस्वरूप और प्रकारावान् है ॥ ६८ ॥ यथैवमृन्मयः कुंभस्तदेहोपिचि- न्मयः आत्मानात्मविभागोयं मुधै- वक्रियतेऽत्रुधैः॥६९॥ सं. टी. नन्यामा यदि सदेव निष्प्रपंचत्वेन भाति ताई किमर्थदेहात्मभेदो वर्णित इत्याशंक्याविवेकिनो

संस्कृतटीका-भापाटीकासहिता। ५७
देहव्यतिरिक्तात्मबोधार्थ विवेकिनस्तु व्यर्थएवेति
सदृष्टांतमाह यथेति तत्राऽबुधैरित्यऽकारप्रश्लेषेमुधैव
क्रियते अपितु नेति काकुव्याख्यानं अन्यत्सवै
सुगमम् ॥ ६९॥
भा. टी. यदि आत्मा सदा निष्पपञ्च भासमान होयहै तब
आत्मा और देहका जेद क्यों कर दिखाया है। ऐसी शंका
होनेपर कहैं हैं। जैसे कुम्न मृत्तिकामय होयह तिसीमकार
देह चैतन्यस्वरूप आत्ममय होयहै इसीकारण ज्ञानी पुरुपको
तो आत्मा और देहका भेद मिथ्याहै ॥ ६९ ॥
सर्पत्वेनयथारज्जू रजतत्वेनशुक्ति-
का ॥ विनिर्णीताविमूढेन देहत्वेनत-
थात्मता॥७०॥
सं. टो. इदानीमविवेकिनः कल्पितदेहतादात्म्य
सदृष्टांतमाह सर्पत्वेनति ॥ ७० ॥
भा. टी. जिसनकार अज्ञानी पुरुष रज्जुको सर्प मानलेयहै
और सीपीको चांदी मानलेयह इसीप्रकार आत्माको देह
अज्ञानीकी कल्पना रूप निर्णय करे है ॥ ७० ॥
घटत्वेनयथाप्टथ्वी पटत्वेनैवतंतवः
विनिर्णीताविमूढेन देहत्वेनतथात्म-
ता।।७१॥
सं. टी. घटत्वेनेति ॥७१॥

अपरोक्षाऽनुभूतिः।
भा. टी. जैसे अज्ञानी पुरुष मृत्तिकाको घट मानहै और
तन्तुओंको पट मान है तिसी प्रकार आत्माको देह रूप निर्णय
करै है ॥ ७ ॥
कनककुंडलत्वेन तरंगत्वेनवैजलस्॥
विनिर्णीतं० ॥७२॥
सं. टी. कनकमिति ॥७३॥
भा. टी. जिस प्रकार अज्ञानी पुरुष सुवर्णकू कुंडल मानै
है और जलको तरङ्गरूप माने है तिसी प्रकार आत्माको
देहरूप निर्णय करै है ॥ ७२॥
पुरुपत्वेयथास्थाणुर्जलत्वेनमरीचि
का॥निविर्णीता०॥७३॥
सं. टी. पुरुपत्वइति ॥७३॥
मा. टी. जिसप्रकार अज्ञानी पुरुप शाखाहीन वृक्ष अर्था-
व ढूंठ वृक्षको पुरुष रूप माने है और मरुमरीचिकाको
जलरूप माने है तिसी प्रकार आत्माको देह रूप निर्णय
करे है ॥ ७३॥
गृहत्वेनैवकाष्टानि खड्गत्वेनैवलोह-
ता। विनिर्णीता ॥७॥
सं. टी. गृहलेनेति सर्पत्वेनेत्यादि पंचानामप्येतेषां
शोकानामर्थः स्फुटतर एवास्त्यत्ती न व्याख्यान
कृतम् ॥७४॥

संस्कृतटीका-भाषाटीकासहिता।
आत्माको देहरूप निर्णय करै है ।। ७४ ॥
यथावृक्षविपर्यासो जलाद्भवति कस्य
चित् ॥ तद्वदात्मनिदेहत्वं पश्यत्य
भा. टी. जिसतरह बहुत सारे काष्ठोंके समूहको अज्ञानी
घर मानलेपहै और लोहेको तलवार मानलेयहै विसीमकार
सं. टी. नन्वन्यथा निर्णये किंकारणमिविचेत्तदज्ञा-
नमेवेति सदृष्टांतमाह यथावृक्षेत्यादि द्वादशभिः॥७॥
भा. टी. जिस जलमें वृक्षकी छाया पड़े है और अज्ञानी
पुरुष उस प्रतिविम्बकोही साक्षाव वृक्षमान लेय विसी-
प्रकार अज्ञान वशसे इसआत्मामें देहका ज्ञान है ॥ ७५ ।
लं॥ तद्वदा०॥७६ ॥
सं.टी. पोतेनेति पोतेन नौकयास्पष्टमन्यत्।।७६॥
गा. टी. जिस प्रकार जिहाजनाका चढकर जाने वाले
पुरुपको सब चलता हुआ मालूम होय है तिनी प्रकार अज्ञान
(इस आलामें देहका ज्ञानह ॥ ७६ ।।
पीतत्वंहियथाशुभ्रेदोषाद्भवति कस्य
ज्ञानयोगतः॥७५॥
बरासे
है
पोतेनगच्छतः पुंसः सर्वभातीवचंच
चित्॥ तद॥७॥
टी.पीतत्वमिति ॥७॥

अपरोक्षानुभूतिः। भा. टी. जिस प्रकार किसी पुरुषको पित्त दोपसे कमल- पाय हो जाय है और श्वेत वस्तुभी पीली मालूम होने लगे है तिसी प्रकार अज्ञान वशसे इस आत्मामें देहका ज्ञान है॥७७॥ चक्षुभ्यां भ्रमशीलाभ्यां सर्वभातिभ्र मात्मकं॥ तद ॥७॥ सं. टी. चक्षुभ्यामिति ॥ ७॥ भा. टी. जिस प्रकार किसी पुरुषके नेत्रों में आम होप है । अर्थीव घूमनेकी बेमारी होय है उस पुरुपको सम्पूर्ण पदार्थ घूमते हुए मालूम होयह तिसी प्रकार अनान वशसे इस आत्मामें देहका ज्ञान है ।। ७८ ॥ अलातंभ्रमणेनैव वर्तुलं भाति सूर्य वत्॥ तद्वदा०॥७९॥ स.टी.अलातमिति ॥७९॥ भा. टी. जिस प्रकार जलके यन्तर भागके वुमानेसे वह जल सूर्य्यकी नाई वर्तुलाकार मालूम होय है तिसी प्रकार अज्ञान वरासे इस आत्मामें देहका नानहै ।। ७९ ॥ महत्वेसर्ववस्तूनामणुत्वंशतिदूरतः।। तद्दा० ॥ ८०॥ सं. टी. महत्तइति होति सर्वलोकप्रसिद्धो ॥ ८॥ भा. टी. जिस प्रकार बहुत बढी वस्तुभी अत्यन्त दूरसे संस्कृतटोका-भाषाटीकासहिता। ६१ अतिसूक्ष्मकी तरह दीखे है विसी प्रकार अज्ञान यशसे इस आत्मामें देहका ज्ञानहै ॥ ८० ॥ सूक्ष्मत्वेसर्वभावानांस्थूलत्वं चोपने- त्रतः॥ तद्वदा॥८॥ सं. टी. सूक्ष्मत्वेइति ॥ ८ ॥ भा. टी. जिस प्रकार अति सूक्ष्म वस्तुओंकाची उपनेत्र अर्थात् दूरवीन आदिसै प्रतिस्थूल वस्तुकी वरह बोध होय है तिसी प्रकार अज्ञान वशसे इस आत्मामें देहका ज्ञान है।।८१॥ काचभूमौजलत्वंवा जलभूमौहिका चता ॥ तद्वदा०॥ ८२॥ सं. टी. काचभूमाविति ॥ ८२॥ भा. टी. जिस प्रकार कांचकी भूमिमें जलकी बुद्धि होय है और जलकी भूमिमें काचकी बुद्धि होय है तिसी प्रकार अज्ञान वशसे आत्मामें देहका ज्ञान है ॥ ८२॥ यददग्नौ मणित्वं हि मणौ वा वह्निता पुमान् ॥ तद्वदा०॥८३॥ सं. टी. यदिति ॥ ८३॥ भा. टी. जिस प्रकार भमसे अनिमें मणिकी बुद्धि होय है और मणिमें अमिकी बुद्धि होय है किसी प्रकार अज्ञान वशसे आत्मामें देहका ज्ञानहै ।। ८३॥ .

६२ अपरोक्षानुभूतिः। अभ्रेपु सत्सु धावत्सु सोमो धावति भाति वै॥तदा०॥ ८४॥ स.टी. अभ्रप्विति ॥ ८४॥ भा. टी. जिस प्रकार आकाशमें मेघोंके दौडनेसे चन्द्रमा दौडतासा मालूम होय है तिसी प्रकार अज्ञान वशसे आत्मा में देहका ज्ञान है ॥ ८४ ॥ यथैवदिग्विपर्यासो मोहाद्भवति क- स्यचित्॥ तद्वदा०॥ ८५॥ सं. टी. यथेति यथावृक्षेत्यादिश्लोकानां स्फुटार्थ- त्वापिष्टपेपणतुल्यत्वेन न व्याख्यानं कृतम् ॥८५ ॥ भा. टी. जिस प्रकार मोह वशसे किसीको दिशाओंमें भम होय है । तिसी प्रकार अज्ञान यशसे आत्मामें देहका ज्ञान है ।। ८५॥ यथाशशीजले भाति चंचलत्वेन कस्यचित् ॥ तद्वदा०॥८६॥ सं. टी. यथाशशीति शशीत्युपलक्षणं सूर्यादीना- मपि शेपंस्पष्टम् ॥८६॥ भा. टी. जिस प्रकार किसीको किसी समय जलके हिलनेसे चन्द्रका प्रविविन्ब हिलनेसे चन्द्रमा हिलैहै ऐसा बोध होय इसी प्रकार अज्ञान वशसे आत्मामें देहका ज्ञान है ।। ८६ ॥

संस्कृतटीका-भापाटीकासहिता। ६३ एवमात्मन्यविद्यातो देहाध्यासोहि जायते ॥ एवमात्मपरिज्ञानाल्लीयते चपरात्मनि ॥८७॥ सं. टी. एवं द्वादशभिः श्लोकैरुक्तमर्थमुपसंहरति एवमिति एवमुक्तेनप्रकारेणात्मन्यविद्यातः आत्माज्ञा- नात् देहाध्यासो मनुष्योहमित्यादिबुद्धिर्जायते भवति होतिप्रसिद्धौ नन्वेतस्य निवृत्तिः कुतोभवेदिति चेदा- त्मज्ञानादेवेत्याहोत्तरार्धन सइति सएव देहाध्यास एवा- त्मपरिज्ञानात् ब्रह्मात्मैक्यसाक्षात्कारात्परात्मनि अ- ज्ञानतत्कार्यरहिते प्रत्यगभिन्ने ब्रह्मणि लीयते ब्रह्म- स्वरूपेणावतिष्ठते नाधिष्ठानविनाऽऽरोपितस्य स्वरू- पमस्ति चकारादध्यासकारणमज्ञानमपि लीयतइति अन्यथा ऽध्यासलयाभावादित्यर्थः नहि कारणे सति कार्यस्य लयः संभवति तस्मादात्मज्ञानादेव सकारण- कायांध्यासनिवृत्तिरित्यलं पल्लवितेन ॥ ८७॥ जा. टी. इस प्रकार आत्मामें देहाध्यास अर्थात् देह ज्ञान होय है और जब आत्माका तत्वपरिज्ञान होय है तब वह देहाध्यास परत्मामें लीन होजाय है अर्थात् देहका ज्ञान आत्मज्ञान में लय होजाया है ॥ ८॥ सर्वमात्मतयाज्ञातं जगत्स्थावरजंग गिराया

६४ अपरोक्षाऽनुभूतिः।
मम् । अभावात्सर्वभावानांदेहस्य
चात्मता कुतः॥ ८८॥
सं. टी. एतदेव विवृणोति सर्वमिति आत्मता देह-
स्य नेत्यर्थः स्पष्टमन्यत् ॥८८ ॥
जा.टी.जब स्थावर जङ्गम सम्पूर्ण जगत् आत्मस्वरूप मालूम
होने लगे है तब सब पदार्थोंके अनित्य होनेसे देहको आत्मा
किस प्रकार होसके है अर्थात् कभीजी नहीं होय है ॥ ८८॥
आत्मानंसततंजानन्कालंनयमहा
झुते॥
प्रारब्धमखिलं जन्नोद्वेगंक
तुमर्हसि ॥ ८९ ॥
सं. टी. ननु ज्ञानिनोनिष्प्रपंचात्मतया मम किस्यात्
ब्रह्मण्यभोजनेनान्यस्तृप्यतीतिचेदतआह आत्मानमि-
ति भोमहायुते कामादिपराभवेन स्वहितसाधनोन्मु-
खस्त्वं आत्मानं प्रत्यगभिन्नं सततं आसुप्तिमृतिपर्यंत
जानन वेदांतवाक्यविचारयन् कालं नयातिकामस्व
विचारसाध्यज्ञानानंतरं चाखिलं प्रारब्धं चरमदेहार
भकं कर्म भुंजन सुखदुःखाभासानुभवेन क्षपयन्समुद्वेगं
कर्तुनाईसीत्यर्थः ।। ८९॥
भा. टी. हे महामते ! सदा आत्माको जानता हुआ सम
यको व्यतीत कर समस्त प्रारम्ज किये हुए कर्मके फलको
भोगता हुआ उद्वेग मत कर ॥ ८९ ॥

संस्कृतटीका-भापाटीकासहिता। उत्पन्नेप्यात्मविज्ञाने प्रारब्धंनैवमुंच- ति॥इतियच्यतेशास्त्रे तनिराक्रिय- तेऽधुना ॥१०॥ सं. टी. वस्तुतस्तु प्रारब्धमेव नास्ति कुतोभोगः भोगाभावे कुत उद्धेगकारणं तदभावेच कुतस्तरांत- निषेधोपदेश इतिवेदांतसिद्धांतरहस्य वक्तुं प्रतिजान- त आचार्याः उत्पन्न इति अत्रेयं प्रक्रिया जगत्प्रतीति- सिधा लौकिकी शास्त्रीयानुभाविकी चेति तत्राद्या पारमार्थिको द्वितीयाऽपरमार्थिकीतृतीयातुप्रातिभासि की तासां निवृत्तिस्तु क्रमात् वेदांतश्रवणादित्रयसा क्षात्कारप्रारब्धक्षयर्भवति नान्यथेति तत्रेयं प्रतिज्ञा- न्यप्रतीत्यभिप्रायेणेतिज्ञातव्यं श्लोकार्थस्तु स्फुट . भा. टी. आत्मज्ञान होने परमी पुरुष कर्म फलका त्याग नहीं कर है ऐसा शायोंमें सुनने में आये है उसका अब हम निराकरण अर्थात् खण्डन करें हैं ॥ ९० ॥ तत्त्वज्ञानोदयादूर्व प्रारब्धं नैव विद्य- ते॥देहादीनामसत्त्वात्तु यथास्वप्नोवि बोधतः॥९॥ सं. टी. तदेवाह तत्तेति ज्ञानेन सर्वव्यवहारकारणा- १ व्यावहारिकी।

अपरोक्षाऽनुभूतिः। ज्ञाननिवृत्ती प्रारब्धाभावइति श्लोकार्थः। पदार्थस्तु स्फुटएव ॥९॥ भा. टी. तत्त्वज्ञानके अनन्तर प्रारब्ध अर्थात् कर्मफल नहीं रहताहै क्यों कि जैसे स्वम नानाप्रकार विचित्र विचित्र प्रकार देखने में हैं और जब पुरुप जगैहै तो सब झूटे होजायहै इसी प्रकार आत्मज्ञान होनेसे देहादि असद स्वरूप मालूम होने लगें हैं और जब देहादिक है असत् हुए तब प्रारब्ध कर्म और उनके फलभी असत्स्वरूप होजायहैं।९१॥ कर्मजन्मांतरीयं यत्प्रारब्धमितिकी- तितम् । तत्तुजन्मांतराभावात्पुंसौन- वास्तिकर्हिचित्॥९२॥ सं. टी. इदानीं प्रारब्धशब्दं व्युत्पादयनुक्तमुपसंह रति कर्मेति तत्र कर्म त्रिविधं संचितक्रियमाणप्रारब्ध- भेदात् तन्मध्ये भाविदेहारंभकं संचितं तथावर्तमान देहनिर्वत्यक्रियमाणं प्रारब्धंतु वर्तमानदेहारंभकं तत्र यद्यपि संचितं जन्मांतरीयमेव तथापि भाविदेहस्य त- प्रारब्धमेव भवति तेनेदं सिद्धमात्मनः स्वतः कर्तृत्वा- भावात्कालत्रयेपि जन्मनास्तीति सर्वमवदातम् ॥१२॥ भा.टी. पूर्व जन्मके कर्मको प्रारम्भ कहें हैं और जब पुरुष- कू तत्त्वज्ञान होयहै फिर जन्म नहीं होपहै यदि जन्म नहीं हुआ तो कर्मका भोक्ता कौन होय इस कारण तत्त्वज्ञान होने के संस्कृतटीका-भापाटीकासहिता। ६७ अनन्तर पुरुष कर्म फलका बोक्का नहीं होयहै जन्म । नहीं होनेमें यह श्रुति प्रमाणहै ("नस पुनरावर्तते " ) ॥ ९२॥ स्वप्नदेहोयथाध्यस्तस्तथैवायहिदेह- कः ॥अध्यस्तस्यकुतोजन्म जन्मा- भावेहितत्कुतः॥९३॥ सं. टी. पूर्वोक्तं दृष्टांत विवृण्वन्सकारणजन्माभावे युक्तिमाह स्वमेति जन्माभावे तत्मारब्धंकुतः स्पष्ट- मन्यत् ॥ ९३॥ भा. टी. स्वमके देहकी तरह यह देह अध्यस्त (विनष्ट) है फिर जन्म किस प्रकार होसके है इससे किसप्रकार प्रारब्ध अर्थाद पूर्व जन्मके कर्म फलको भोगसकै है । क्योंकि जब नन्महोय ती कर्मभोगै जन्मही नहीं तो कर्म कहां ॥९३ ॥ उपादानंप्रपंचस्य मृद्भांडस्येवकथ्य ते॥अज्ञानं चैववेदांतैस्तस्मिन्त्रष्टेक्व- विश्वता ॥९४॥ सं. टी. ननु देहादिप्रपंचस्य यतोवेत्यादिश्रुतेः स- त्यब्रह्मजन्यत्वात्कथं प्रातिभासिकत्वमितिचेदुच्यते उ- पादानमिति अब कारणं विविध निमित्तोपादानभेदा- तु तब निमित्तं नामोत्पत्तिमात्रकारणं उपादानंतूत्प- तिस्थितिलयकारणं तत्र वेदांतैः 'मायांतु प्रकृति वि- यात्' इत्यादिभिः प्रपंचस्योपादानमज्ञानं पठ्यते च- ६८ अपरोक्षाऽनुभूतिः। काराद्ब्रह्मापि अवायंभावःनकेवलं ब्रह्मैव जगत्कारणनि- विकारत्वात् नापि केवलमज्ञानं जडत्वात् तस्मादुभ- यं मिलित्वैव जगत्कारणंभवतीति “सत्यानृते मिथुनी- करोति"इत्यादिश्रुतेः तत्रदृष्टांत भांडस्य कटकरका- देर्मुदिव मृत्पिडइव तत्र जलस्थाने ब्रह्म पिंडीकरण- सामर्थ्यसाम्यादज्ञानंतु मृत्तिकास्थाने आवरकत्वसा- म्यात् तत्र ब्रह्मणोऽविनाशित्वाब्रह्मज्ञानेन तस्मिन्नज्ञा- न एव नष्टेसति विश्वता जीवजगदीश्वरात्मकजगद्गावः कनकाप्यस्तीत्यर्थः॥ ९४ ॥ भा.टी. जैसे घटके मृत्तिका और जल दो उपादान कारणहैं इसी प्रकार प्रपञ्चकनी ब्रह्म और अज्ञान दो उपादान कारणहैं ऐसा वेदान्त शास्त्रोंके प्रमाणसे जाना जायहै और जब उपादान स्वरूप अज्ञानहीका नाश होगया तो फिर संसार कहां और जब संसार नहीं तो कर्मभोगभी नहीं ॥ ९४ ।। यथारज्जु परित्यज्य सपै गृह्णातिवै भ्रमात् ॥तद्वत्सत्यमविज्ञाय जगत्प- श्यति मूढधीः॥१५॥ सं.टी. मिथुनीभावस्यैव जगत्कारणत्वं सदृष्टांत प्रपंचयति यथारज्जुमिति ॥ ९५ ॥ भा. टी. जैसे नम वशसे रज्जुमें सर्पका ज्ञान होजाय और सर्पमें रज्जु ज्ञान होनेसे मूढ पुरुष सर्पको पकड़लेय है

संस्कृतटीका-भापाटीकासहिता। ६९
वेसी प्रकार सत्स्वरूप ब्रह्मको नहीं जानके जगतको सत्स्व-
इप माने है ओर फसारहै है ॥ १५ ॥
रज्जुरूपेपरिज्ञाते सर्पखंडनतिष्ठति।
अधिष्टानेतथाज्ञाते प्रपंचः शून्यतां
गतः॥९६॥
सं. टी. इदानीं यदुक्तं तस्मिन्नष्टे क्वविश्वतेति तत्
प्रपंचयन् पूर्वोक्तं प्रारब्धाभावं सदृष्टांतमुपसंहरति सा-
दैन रज्जुरूपइति स्पष्टम् ॥ ९६॥
भा. टी. जैसे रज्जुमे रज्जुका ज्ञान होनेसे सर्पज्ञान नहीं रहे
है तिसी प्रकार प्रपञ्चके अधिष्ठान भूत परमात्माके ज्ञान होने
पर प्रपञ्च मिथ्या मालूम होयहै ॥ ९६ ॥
देहस्यापि प्रपंचत्वात्प्रारब्धावस्थितिः
कुतः ॥ अज्ञानिजनबोधार्थ प्रारब्धं
वक्तिवैश्रुतिः॥९७॥
सं. टी. किंच देहस्योति ननु जीवन्मुक्तस्य ज्ञानिनः
प्रारब्धाभावेसति “अत्र ब्रह्मसमश्नुते” इत्यादिश्रुतिः
प्रारब्धं किमर्थ वक्तीति चेदुच्यते अर्दैन अज्ञानीति
श्रुतिः अज्ञानिजनबोधार्थ प्रारब्धं वक्तीत्यर्थः ज्ञानेन
सर्वव्यवहारकारणेऽज्ञाने नटेसति ज्ञानिनः कथंव्यवहार
इत्यज्ञानिभिरातिते प्रारब्धादिति तदोधार्थमिति शेप
स्पष्टम् ॥ ९॥

अपरोक्षाऽनुभूतिः ।
भा. टी. देहनी प्रपञ्च स्वरूपहै और अपञ्चके अध्यस्त
होनेसे पूर्व जन्मके कर्म कहाँ । यदि कहो साक्षात् श्रुति
कर्मभोगको कहै है तहां ऐसा जानना कि जिनको तत्वज्ञान
नहीं हुआहे अज्ञानी हैं उनके बोध न करानेके वास्ते श्रुति
कहे है ॥ ९७ ॥
क्षीयंतेचास्यकर्माणि तस्मिन्दृष्टेपरा-
वरे॥बहुत्वंतन्निषेधाथै श्रुत्यागीतंचय-
त्स्फुटम् ॥९८॥
सं.टी. किंतहि ज्ञानिवोधार्थ वक्ति श्रुतिरितिवेदु-
च्यते क्षीयंतइति भीगते हृदयग्रंथिश्छियंते सर्वसंश-
यानाक्षीयते चास्य कर्माणि तस्मिन्दृष्टे परावरे"इतिश्रु-
त्या । कर्माणीति बहुत्वं यत् स्फुटं गीतं तत्तनिषेधार्थ
प्रारब्धाभावप्रतिपादनार्थ अन्यथा संचित क्रियमाणा-
पेक्षया कर्मणीति द्वित्वं गेयं तथा न गीतमतो ब्रह्मा-
स्मसाक्षात्कारात चिजडग्रंथिभेदेन संचित क्रियमाण-
प्रारब्धाख्यत्रिविधकर्मक्षयांते परमपुरुषार्थ ज्ञानिबोधा-
र्थ श्रुतिर्वतीतिभावः॥ ९८॥
जा, टी, जो कर्म अतिने प्रतिपादन किया है वह सम्पूर्ण
परात्पर परमात्माके दर्शन करनेसे अर्थात् तत्त्ववान होनेसे
नष्ट होजाते हैं ( सश्चित, क्रियमाण, प्रारब्ध, तीन प्रकार
कर्म भुतियोंमें कहागयाहै सो कर्मका अभाव प्रतिपादन
करनेके अर्थ बहुत्य दरसाया है ॥२८॥

संस्कृतटीका-भापाटीकासहिता । ७१ उच्यतेऽर्बलाच्चैतत्तदानर्थद्वयाग- मः॥ वेदांतमतहानंच यतोज्ञानमिति श्रुतिः॥९९॥ सं. टी. उक्तवैपरीत्येवाधकमाह उच्यतइति एत प्रारब्धमज्ञैः श्रुतितात्पर्यानभिज्ञैर्यलादविवेकसाम- यांचेदुच्यते यथार्थतया प्रतिपाद्यतेचकारादद्यात्मा- नं नपश्यति तदाऽनर्थद्वयागमो दोपद्रयप्राप्तिः तत्र प्रारब्धरूपस्य द्वैतस्यांगीकारे अनिर्मोक्षप्रसंग एको- दोपः मोक्षाभावे ज्ञानसंप्रदायोच्छेदरूपोद्वितीयो दोपइ- तिनकेवलं दोपद्धयस्यैव प्राप्तिरपितु वेदांतमतहानंच वेदांतमतस्याद्वैतस्य हानं त्यागो भविष्यति प्रारब्ध ग्रहणरूपस्य द्वैतस्य याथादित्यर्थः तर्हि किंपति- पत्तव्यमित्यत आह यतइति यतो यस्याः सकाशात ज्ञानभवति तादृशी सा श्रुति ह्योति शेषः सा श्रुतिस्तु "तमेवधीरोविज्ञाय प्रज्ञां कुर्वीत ब्राह्मणः॥ नानुध्याया- दह छब्दान् वाचोविग्लापनंहितत्" इति एतदभिप्रायः क इतिचेल्लिख्यते धीरी विवेकी ब्राह्मणो ब्रह्मभवितु. मिच्छुस्तमेव वेदांतप्रसिद्धमात्मानं विज्ञायाऽदायुपदे- शतः शास्त्रतश्च ज्ञात्वाऽनंतरंप्रज्ञां शास्त्राचार्योपदिष्ट- विपयामपरोक्षानुभवपर्यतां जिज्ञासापरिसमाप्तिकरी कुर्वात बहून् कर्मोपासनाप्रतिपादकान् शन्दान् वा- ७२ अपरोक्षाऽनुभूतिः। क्यसंदर्भान्नानुध्यायानचिंतयेत् तर्हि तान् ब्रूयात्कि नेत्याह वाचइति तद्वेतशास्त्रपठनं वाचोविग्लापनं विशेपेणश्रमकरं हीति सर्वानुभवसिद्धमिन्यलंपल्लवि- तेन ॥ ९९ ॥ भा. टी. यदि अनभिज्ञ अर्थात् अज्ञानी पुरुष बलात्कार करके कर्म अर्थात् प्रारब्धको स्वीकार कर तब उनको दो २ दोप आमैंगे एक तो मोक्षका अभाव दूसरे मोक्ष न होनेसे ज्ञानका अभाव और इस प्रकार वेदान्त मत ( अद्वैत चाद) कोनी हानिहै । इस हेतु प्रारम्वरूप द्वैत स्वीकार करना पड़ेगा अविवाद तो हो ही नहीं सकेगा। अब जिस श्रुतिसे ज्ञान लाभ होय ऐसी श्रुति कहनी होगी यदि श्रुति नहीं कहोगे वो और कोई ज्ञान लाभका उपाय नहीं है ॥ ९९ ॥ त्रिपंचांगान्यथोवक्ष्ये पूर्वोक्तस्यहि लब्धये ॥ तैश्चसर्वैः सदाकार्य निदि- ध्यासनमेवतु ॥ १०॥ सं.टी. तदेवमेतायता ग्रंथसंदर्भण मुख्याधिकारिणो वैराग्यादिसाधनचतुष्टयपूर्वकं वेदांतवाक्यविचार एवम त्यगभिन्नब्रह्मापरोक्षज्ञानद्वारा मुख्यं मोक्षकारणमित्य- भिहितं इदानीमसकृतिचार्यापि बुद्धिमांद्यविषयास- त्यादिप्रतिबंधेनापरोक्षज्ञानं यस्यनजायते तस्य मंदा- धिकारियो निर्गुणब्रह्मोपासनमेव मुख्यं साधनमित्यभि- संस्कृतटीका-भापाटीकासहिता। ७३ प्रेत्य ससाधनं ध्यानयोग प्रतिजानत आचार्याः त्रिप- चेति अथोशब्दोधिकारिभेदार्थः कचिदतइति पाउस्त- स्मिन्पक्षे यतो मंदाधिकारी विचार नलभतेऽतो हे- तरित्यर्थः त्रिपंच निगणितानि पंच पंचदशेत्यर्थः त- संख्याकान्यंगानि निदिध्यासनांगिसाधकसाधनविशे- पान् यज्ञसाधकप्रयाजादिवदित्यर्थः वक्ष्ये वक्ष्यामि तैर्वक्ष्यमाणैः सबरंगनिदिध्याप्तनमेव कार्य नतु तू. प्णीमवस्थानमुचितमित्यर्थः निादेध्यासनकर्तव्यप्र- तिज्ञाप्रयोजनमाह पूर्वोक्तस्यति पूर्वोक्तस्य स्वरूपार- स्थानलक्षणमोक्षस्य सिद्धयइति हीति वेदांतप्रसिद्धौ तुशब्दः पातंजलवलक्षण्यलक्षणेन मोक्षस्थ सिद्धयइति अनेनाष्टांगमतिपादकं पातंजलमपैदिकत्वादेशपिका- दिवदनादेयमिति धनितम् ॥ ३०॥ भा. टी. इसके अनन्तर पूर्व कहे हुए ज्ञान लानके अर्थ १५ पन्द्रह निदिध्यासनके अङ्ग कहूँगा उन्हीं अगोके द्वारा सदा निदिध्यासन करना चाहिये ॥ १०० ॥ नित्याभ्यासाइते प्राप्ति नभवेत्सच्चिदा- त्मनः॥तस्माद्ब्रह्मनिदिध्यासेजिज्ञासुः श्रेयसेचिरम्॥१०॥ सं. टो. मंदाधिकार्यन्यत्सर्व कर्म सगुणोपासनवि.

७४ अपरोक्षाऽनुभूतिः।
चाररूपं साधनंच विहाय श्रद्धयाचायोक्तप्रकारेण नि-
र्गुणं ब्रह्मेव निदिध्यासदित्याह नित्यति स्पष्टम्।।१०१॥
भा. टी. निदिध्यासनके बिना सचिशानन्द ब्रह्मकी प्राप्ति
नहीं होयहै इसकारण बलज्ञानके जानने की इच्छा करनेवाला
बहुतकालतक मङ्गालके अर्थ निदिध्यासनकर ॥ ३०१ ॥
यमोहिनियमस्त्यागो मौनंदेशश्चका-
लता॥ आसनं मूलबंधश्च देहसाम्यं
च दृस्थितिः ॥१०२॥ प्राणसंयमनं
चैव प्रत्याहारश्चधारणा ॥ आत्म-
ध्यानं समाधिश्च प्रोक्तान्यंगानि
वैकमात्॥१०३॥
सं. टी. ननु कानि तान्यंगानि यः सह निदिध्यास-
नं कर्त्तव्यमित्यपेक्षायां तानि निर्देिशति यमइति द्वा-
भ्यां उत्तानार्थावुभावपिश्लोको।। १०२ ॥ १०३ ॥
भा. टी. यम, नियम, त्याग, मौन, देश, काल, आसन,
मूलबन्ध, देहसाम्य, दृस्थिति, प्राणसंयमन, प्रत्याहार,
धारण, आत्मध्यान, समाधि, यह सम्पूर्ण अङ्ग क्रमसे
कहे हैं ॥ ३०२॥ १०३ ॥
सर्वब्रह्मेति विज्ञानादिद्रियग्रामसंय-
मः॥ यमीयमितिसंप्रोक्तोऽभ्यसनी-
योमुहुर्मुहुः॥१०॥

संस्कृतटीका-भापाटीकासहिता। ७६
सं. टी. इदानीमेतेषां प्रत्येक निर्देशकमेण स्वाभि-
मतानि लक्षणान्याह सर्वमित्याकविंशत्या तव प्र.
थमोद्दिष्टं यमं तावद्दर्शयति सर्वमिति सर्वमाकाशादि-
देहांतं जगद्ब्रह्मवाधसमानाधिकरण्यद्वारा स्थाणुपुरुषा-
दिवदित्यर्थः इति विज्ञानानिश्चयादेतोरिद्रियाणां श्रो-
त्रादीनामेकादशकरणानां ग्रामः समूहस्तस्य संयमः
सम्यक् शब्दादिविषयाणां विनाशित्वसातिशयत्वदुः-
खदत्वादिदोषदर्शनात यमो विपयेभ्यो निवारणम् अर्थ
यम इतिसंप्रोक्तः नतु केवलमहिंसादिरित्यर्थः ततश्च
किमतआह अभ्यसनीष इति अयं मुहुर्मुहुरभ्यसनीय
भा. टी. सम्पूर्ण जगत् ब्रह्म है इस प्रकार निश्चय करकै
सम्पूर्ण इन्द्रियोंका निग्रह करना है सो 'यम' कहा है इसका
ध्यास पुरुपको बार-बार करनायोग्य है ॥ ३०४ ॥
सजातीयप्रवाहश्च विजातीयतिरस्कृ
तिः॥नियमोहिपरानंदो नियमात्ति-
यतेबुधैः॥ १०५॥
सं.टी. एवं यमलक्षयित्वा नियमलक्षयति सजाती-
योते सजातीय प्रत्यगभिन्नं परब्रह्म तदेकाकारोवृत्तिप्र-
वाहः सजातीयप्रवाहः यदा सजातीयानामसंगोहमवि-
क्रियोहमित्यादिप्रत्यगभिन्नब्रह्मप्रत्ययानांप्रवाहः चपु-
इति ॥ १०४॥

७६ अपरोक्षानुभूतिः। नः विजातीयतिरस्कृतिविजातीयं ब्रह्मात्मविलक्षणं जग- पूर्वसंस्काराज्जायमाना तदाकारावृत्तिरित्यर्थः । तस्य तिरस्कृतियॊपस्मृत्याऽधिकोपेक्षाऽनादरइत्यर्थः अ. यंनियमइत्यर्थः । नतु केवलं शौचादिरित्यर्थः ।ही. त्युपनिपत्प्रसिद्धौ नन्वनयोरुपनिपत्प्रसिद्धया कः पुरुषार्थ इतिचेदतआह परानंदइति ततश्च किमत आह नियमादित्यादिसुगमम् ॥ १०५ ॥ भा. टी. सजातीय प्रवाह अर्थात् मैं ब्रह्महूं इस प्रकार ज्ञानका प्रवाह और विजातीयतिरस्कृति अर्थात् ब्रह्मसै अ. तिरिक्त सम्पूर्ण संसार मिथ्या है इस प्रकार ज्ञानको नियम कहे हैं ॥ १०५॥ त्यागःप्रपंचरू पस्य चिदात्मलाव- लोकनात् ॥ त्यागोहिमहतांपूज्यः सद्योमोक्षमयोयतः॥१०६॥ सं. टी. इदानों तृतीयं त्यागं रक्षयति त्यागइति अपंचरूपस्य प्रपंचो नामरूपलक्षणो रूप्यते घटोयं पटोयमित्यादि नामरूपतो निरूप्यते व्यवह्रियते प्रकाश्यते येन तत्पंपचरूपं सर्वाधिष्ठानभूतं पदार्थ- स्फुरणं तस्य चिदात्मत्वावलोकनाचिदजडं स्वतएव प्रकाशमानं ब्रह्म तदात्मास्वरूपं यस्य तद्भावस्तस्या- "लोकगमनुसंधानं तस्मादेतोर्यस्त्यागः नामरूपोप- संस्कृतटीका-भापाटीकासहिता। ७७ क्षा स एव त्पागस्त्यागशब्दवाच्यः "ईशावास्यमिदंसर्व म" इत्यादिश्रुतेः हीति विद्वदनुभवप्रसिद्धौ नन्वयं त्या गो नकुत्रापि. प्रसिद्ध इत्याशंक्याह महतांपूज्यइति तनहेतुः सद्यइति यतोयं त्यागः सद्योनुसंधानकालएव मोक्षमयः परमानंदस्वरूपावस्थानरूपः अतएवात्मत- त्वविदामिष्टत्वादतिप्रसिद्धोयं त्यागइत्यर्थः । तस्मा- इयमेव सुमुक्षणा कर्तव्यो नान्यः केवलस्वकर्मायक- रणरूप इतिभावः एवमग्रेप्यूह्यम् ॥१०६॥ भा. टी. चैतन्य स्वरूप तत्वको अवलोकन करके जो प्रपञ्चका अर्थात् घट पटादि नामसे व्यवहृत पदार्थों का त्याम करना है सो त्याग कहावे है इसका महात्मा लोग बड़ा आदर करें हैं इस कारण यह शीघही मोक्षको देय है ॥१०६॥ यस्मादाचोनिवर्तते अप्राप्यमनसा- सह ॥ यन्मौनयोगिभिर्गम्यं तद्भवे- त्सर्वदावुधः॥ १०७॥ सं. टी. अथमान लक्षयति यस्मादिति शन्दप्रवृ- त्तिनिमित्तजातिक्रियादेरभावात् मनोवाचामगोचरं यन्मौन बक्तमशक्यं यद्ब्रह्म तथापि योगिभिर्गम्यं ज्ञा- नयोगिभिः प्रत्यगभिन्नत्वेन प्राप्य तत्प्रसिद्धमेव ब्रह्म- रूपमौनं सर्वदा बुधो विवेकी भवेत्तदहमस्मीत्यन- संदध्यादित्यर्थः ॥ १०७॥ .

७८ अपरोक्षाऽनुभूतिः। भा. टी. जिसको वाणी और मन नहीं प्राप्त हौसके है और योगी लोकोंको लम्बहोय है ऐसे परब्रह्मकाही नाम मौन है पण्डित जन तिस ब्रह्मका में ब्रह्महूं इस प्रकार अनुस- न्धान करे ॥ १० ॥ वाचो यस्मान्निवत्तते तद्वक्तुंकेनश- क्यते॥ प्रपंचो यदि वक्तव्यःसोपिश- ब्दविवर्जितः ॥१०८॥ इतिवातद्भवे- न्मौनं सतांसहजसंज्ञितम्॥ गिरामौ- नंतुवालानां प्रयुक्तं ब्रह्मवादिभिः॥१०९॥ सं. टी. नन्निदं प्रत्यगभिन्नब्रह्मानुसंधानं ध्यानरूपं चतुर्दशमंगं प्रतीयते इत्याशंक्य स्वारस्यात्प्रकारांतरे- ण मौनमेव लक्षयति साडेन वाचइति अयंभावःशब्दप्र- वृत्तिनिमित्ताभावाद्ब्रह्म यथावागविपयं तथानामरूप- जात्यादिप्रपंचोपि सदसदादिविकल्पासहत्वाद्वागती- तः॥१०८।। इतीति इत्युक्तप्रकारेण ब्रह्म जगतोर्विवा- दुत्यागरूपंवा तन्मौनं भवेत् केपामित्याकांक्षायां सतां चेदप्रसिद्धमित्याह सतामिति सत्पुरुषाणां सहजस्थि- तिनाम्ना प्रसिद्धमित्यर्थः । ननु वाड़ियमनमेव प्रसिद्ध मौनमितिदतआहाईन गिरेति ॥ १०९॥ भा. टी. जिसको वाणी नहीं प्राप्त होय उसकी वर्णना कौन करसकै है अर्थात् कोई नहीं यदि प्रपञ्चकी वर्णना संस्कृतटीका-भाषाटीकासहिता। ७९ करी जाय तो बहभी शब्द रहित है अर्थात् प्रपञ्चमेची सत् असत् नाना प्रकारके पदार्थ मालूम होय है इस कारण प्रपंच- की जीवर्णना नहीं होसकै है। इसकोमी मौन कहै है यह मौन साधु पुरुपोंको स्वत्ताय सिद्ध होय है प्रलवादी लोग बालकके मौनको मौन कहें हैं ॥ १०८ ॥ १०९ ॥ आदावंतेचमध्येच जनोयस्मिन्नवि- द्यते॥येनेदंसततं व्याप्तं सदेशोविज- नःस्मृतः ११०॥ सं. टी. इदानी देशलक्षयति आदाविति अत्र जन- स्य बैकालिकाभाव आनुभविकः स्वप्रतीत्याज्ञेयः नतुलौकिकशास्त्रीयप्रतीतिभ्या विरोधादितिभावः स्प- एमन्यत् ।। ११०॥ भा. टी. जहाँ आदि, अन्त, मध्य, मे कहीभी जन न होय जिस करके निरन्तर संसार व्याप्त रहै उस देशका नाम निर्जन देश है सदा जनशून्य स्थानही योगसाधनके अर्थ उपयुक्त होय है ॥ ११०॥ कलनात्सर्वभूतानां ब्रह्मादीनांनिमे- पतः ॥कालशब्देननिर्दिष्टो ह्यखंडा- नंदअद्वयः॥११॥ सं. टी. अथ कालं लक्षयति कठनादिति निमेष-

अपरोक्षानुभूतिः।
तआरभ्य कलनात्सर्गस्थितिप्रलयाधारवादित्यर्थः
शेपंस्पष्टम् ॥ ११३॥
भा. टी, जिसके निमेप मात्रमें ब्रह्मादि सर्व भूतोंका
कलन (सृष्टि, स्थिति, प्रलय, होयहै इस कारण अखण्ड
आनन्दस्वरूप अदय ब्रह्मही काल शब्द करकै कहा
जायहें ॥ ११॥
सुखेनैवभवेद्यस्मिन्नजलंब्रह्मचिंतन-
म् ॥ आसनं तद्विजानीयान्नेतरत्सु-
खनाशनम् ॥११२॥
सं. टी. आसनं लक्षयति सुखेनैवेति यस्मिन्सुखे
सुखरूपे ब्रह्मणि चिंतनं कर्तव्याकर्तव्यचिंता नैवभ-
वेत् तद्ब्रह्मासनं विजानीयादित्यन्वयः कीदृशं ब्रह्म
अजस्रं कालत्रयावस्थायीत्यर्थः सुगममन्यत् ।। ११२॥
भा.टी.जिसमें सदा जली प्रकार सुखसे ब्रह्म विचार होय
उसको आसन कहैं हैं उससे अतिरिक्त में ब्रह्म विचार नहीं
होय है इस कारण आसनसे अन्य सुख कारक नहीं होय है
किन्तु सुख नाश होघहै । सो आसन पद्म स्वस्तिकादिक
जानने ॥ १२॥
सिद्धं यत्सर्वभूतादि विश्वाधिष्टानम-
व्ययम् ॥ यस्मिन् सिद्धाः समाविष्टा
स्तदै सिद्धासनंविदुः॥११३॥

संस्कृतटीका-भापाटीकासहिता। ८१
सं. टी. प्रसंगादासनविशेष लक्षयति सिद्धामति
सिद्धंच तदासनंचायवासिद्धानामासनं सिद्धासनमिाते
कर्मधारयतत्पुरुषसमासाभ्यां ब्रह्मैवेत्यर्थः ॥ ११३ ॥
ना.दी. जिससे सिद्ध पुरुष सिद्ध कहलामें हैं और जिसमें
सिद्ध पुरुप लीन रहे हैं और जो विश्वका अधिष्ठान स्वरूप
अव्यय है वह सिद्धासन कहावै है ॥ ११३ ॥
यन्मूलंसर्वभूतानां यन्मूलंचित्तवंध-
नम्॥ मूलबंधासदासेव्यो योग्योसौ
राजयोगिनाम् ॥ ११४॥
सं. टी. अथ मूलबंधं लक्षयति यन्मूलमिति आ-
काशादिसर्वभूतानां यन्मूलमादिकारणं ब्रह्म तथा
चित्तवंधनं चित्तस्य बंधकारणं मूलाज्ञानं तदपि
यन्मूलं यदाश्रयं पृथक्सत्ताशून्यत्वादिति यद्वा चित्त-
स्प बंधनं एकत्रलक्ष्ये निग्रहस्तदपि यन्मूलं यस्य
ब्रह्मणः प्राप्तिनिमित्तमित्यर्थः स मूलबंध इत्यन्वयः
राजयोगिनां व्यवहारेप्यविक्षिप्तचित्ततालक्षणो राज-
योगस्तद्रतां ज्ञानपरिपाकयुक्तानामित्यर्थः शेपं
स्पटम् ॥ १११॥
भा. टी. आकाशाविषञ्चभूतोंका आदि कारण और जो
चिनकायका मूल है सो मूलबन्धकहावै है यह मूलबन्ध रा-
जयोगीयोंको सदा सेवन करना योग्य है ॥ ११४ ॥

अपरोक्षाऽनुभूतिः ।
अंगानांसमतांविद्यात्समेब्रह्मणिली-
यते ॥ नोचेन्नैवसमानत्वमृजुत्वंशु-
प्कवृक्षवत् ॥११५॥
सं. टी. इदानी देहसाम्यं लक्षयति अंगानामिति
अंगानां ब्रह्मण्यध्यस्तानां स्वभावविपमाणामधिष्टान-
समत्वदृष्टया समतां विद्याजानीयात् चेत्समे ब्रह्मणि
अंगवैपम्यमित्यत्राध्याहारः तचेन्नोलीयते समब्रह्मरूप-
तथा नतिष्ठतीत्यर्थः तहत्यित्रशेषः शुष्कवृक्षवदंगाना-
मृजुत्वंसरलत्वमचंचलत्वं चयत्तत्समानत्वं नेवभवदि-
तिसंबंधः अंगानां विषमस्वभावत्वादितिभावः।।११६॥
भा. टी. सब प्राणियों में समदृष्टि करके जो समान ब्रह्ममें
लीन होयहै सो देह साम्य कहावै है सूकेहुए काष्ठकी तरह
समान वस्तुको समता नहीं कहै हैं ॥ ११५ ॥
दृष्टिं ज्ञानमयीं कृत्वा पश्येद्ब्रह्ममयं
जगत्।। सादृष्टिः परमोदारा ननासा-
ग्रावलोकिनी ॥११६॥
सं. टी. इदानी दृस्थिति लक्षयति दृष्टिमिति
ब्रह्मणिफलव्याप्यत्वाभावेपिवृत्तिव्याप्यत्वात् दृष्टिमं-
तःकरणवृत्ति ज्ञानमयीमसंडब्रह्माकारां कृत्वा जग
सर्व ब्रह्ममयं पश्येत् ब्रह्मेवेदं सर्वमित्येतावन्मानेव
त्तिः कार्येति भावः । स्पष्टमन्यत् ॥ ११६॥

संस्कृतटीका-भाषाटीकासहिता। ८३
भा. टी. दृष्टिको ज्ञानमय करके उस दृष्टिके द्वारा ब्रह्ममय
जो जगत्को देखना है यही दृष्टि परम उदार मङ्गलकी देनेवाली
है नासाके अनचागमें देखनेको वष्टि नहीं कहें हैं।११६॥
दृष्टिदर्शनदृश्यानां विरामोयत्रवाभ-
वेत्॥दृष्टिस्तत्रैवकर्तव्याननासाग्रा-
बलोकिनी ॥ ११७॥
सं. टी. ननु तथापि ब्रह्मणि वृत्तिप्रवृत्तिनिमित्त-
जात्याधभावादिद्रियादिप्रत्यक्षविपयस्य जगतो ब्रह्म-
रूपत्वेन दर्शनं कस्यादित्याशंक्य स्वारस्यात्पक्षा-
तरेणाह दृष्टीति वा शब्दः पक्षांतरे दृष्टीत्यादिना श्रो-
वादि सर्वत्रिपुटीनामुपलक्षणं यत्र यस्मिन् ब्रह्मस्वरूपे
दृश्यादिसर्वत्रिपुटीनां विरामो लयो भवेत्तत्र तस्मि-
नेर प्रपंचातीते दृष्टिरंतःकरणवृत्तिः कर्तव्या ननासि-
कामावलोकिनीत्यर्थः॥ ११७॥
भा. टी. और जिसमें दृष्टि दर्शन दृश्यका विराम होप है
उसकोजी दृष्टि कहैं हैं वही दृष्टि करना योग्य है नासाके अप्र-
भागमें देखना मात्र रूपजो दृष्टि है मो योग्य नहीं है ॥११॥
चित्तादिसर्वभावेषु ब्रह्मत्वेसर्वभाव-
नात॥निरोधःसर्ववृत्तीनां प्राणाया-
सासउच्यते ॥११८॥

अपरोक्षाऽनुभूतिः। सं. टी. अथप्राणायाम लक्षयति चित्तादोति मनो- धीनत्वात्प्राणस्य मनोनिरोधेनैव प्राणनिरोधः नतु. प्राणनिरोधेनैवपातंजलाभिमतेन मनोनिरोधस्तदधी- नत्वाभावादिति फलितार्थः॥ ११८॥ भा. टी. चित्तको आदिले सब प्रकारके पदार्थोंमें जो ब्रह्म भावना कर सब प्रकारकी इन्द्रियोंकी वृत्नियोंका जो रोकनाहे सो प्राणायाम कहाव है ॥ ११८॥ निधनप्रपंचस्य रेचकाख्यःसमीर- णः॥ ब्रह्मैवास्मीति यावृत्तिःपूरकोवा- युरीरितः॥ ११९॥ सं. टी. अमुं प्राणायाम स्वाभिमतेन रेचकादिवि- भागत्रयेण लक्षयति सार्द्धन निषेधनमिति स्पटम्११९ भा. टी. प्रपञ्चका निषेध अर्थात् मिथ्यात्वको रेचकना- म प्राणायाम कहें हैं एक ब्रह्मही सर्व रूपहै ऐसी जो वृत्तिहै सो पूरकनाम प्राणायाम कहावै है ।। ११९ ॥ ततस्तवृत्तिनैश्चल्यं कुंभक प्राणसं- यमः ॥ अयंचापिप्रवुद्धानामज्ञानां घाणपीडनम् ॥१२॥ सं. टी. ततइति अनात्मापेक्षाऽत्मानुसंधानतद्दा व्यानि रेचकादिशब्दवाच्यानोतिभावार्थः । नन्वयं विविधोपि प्राणायामो नकुवापिश्रुत इत्यपेक्षायामत्रा- संस्कृतटीका-भापाटीकासहिता। ८५ धिकारिणमाहान अयमिति अयमुक्तलक्षणः प्राणा- यामश्चकाराद्भेदत्रययुक्तइत्यर्थः । प्रबुद्धानां प्रकणा- संभावनादिरहितत्वेन बुद्धानामात्मवोपयुक्तानां निः- संदेहाऽपरोक्षज्ञानिनामित्यर्थः। योग्यइत्यध्याहारःत- यज्ञानां कीदृश इत्यत आह अज्ञानामिति ॥ १२० ॥ भा. टी. अनन्तर निश्चलतासे एक ब्रह्मही सर्व स्वरूपहै ऐसा निथप होताहै सो कुम्भक प्राणायाम कहा है। इस प्रकार रेचक, पूरक, कुम्मक, ज्ञानियोंके प्राणायाम होय हैं अबानी पुरुष वायु रोककर नासिकाको पीड़ा देने को प्राणा- याम कहें हैं ॥ १२० ॥ विषयेष्वात्मतांदृष्ट्वा भनसश्चितिम- जनम्॥ प्रत्याहार सविज्ञेयोऽभ्यस- नीयोमुमुक्षुभिः॥ १२१॥ सं. टी. इदानी प्रत्याहारं लायति विपयेविति विषयेषु घटादिषु यदा शब्दादिषु अन्वयव्यतिरेका- भ्यामात्मतां सत्तास्फुरत्ताप्रियतामात्रतां दृष्ट्वानुसंधा- यमनसोंतःकरणस्य चितिमजनं नामरूपक्रियानुसं- धानराहित्येन चित्वरूपतयावस्थानं स प्रत्याहारः ततः किमतआह अभ्यसनीयइति ॥ १२॥ भा. टी. विषयोंके विपे आत्मत्वको देखकर अर्थात् सर्व जगतको ब्रह्ममय देखकर और चैतन्यस्वरूप आत्मामें अपरोक्षाऽनुभूतिः। चित्तको लगानाहै सो प्रत्याहार कहा है मोक्षका इच्छा करनेवाले पुरुषोंको यह प्रत्याहार अवश्य अभ्यास करना योग्यहै ॥ १२१ ॥ यत्रयत्रमनोयातिब्रह्मणस्तत्रदर्शना- त्॥ मनसोधारणं चैव धारणासापरा मता ॥१२२॥ सं. टी. धारणां लक्षयति यत्रेति यत्रयत्र यस्मिन् यस्मिन् पदार्थे मनोयाति गच्छति तत्रतत्र ब्रह्मणः स’ त्तादिमावस्य नामाद्युपेक्षया दर्शनादनुसंधानान्मन- सोधारणं ब्रह्मण्येव स्थिरीकरणं धारणेत्यर्थः । नन्वा- धारादिपट्चक्रमध्ये एकत्र मनसो धारणं धारणेति प्रसिद्धमतआह सेति सास्त्रोक्तलक्षणा धारणा परोत्कृ- टा मता तत्त्वबोधवतामित्यर्थः । अन्यातु पातंजला- भिमता प्राणायामादिवदपरेतिभावः च एवेत्यव्ययद्वयं वेदांतविद्वदनुभवप्रसिद्धि द्योतयति ॥ १२२॥ भा.टी. जहां जहां मन जाय तहां तहां ब्रह्मस्वरूप दर्शन पूर्वक जो मनको निश्चल करनाहै सो सबसे उत्कृष्ट धारणा कहावे है ॥ १२२॥ ब्रह्मेवास्मीतिसवृत्त्या निरालंवतया- स्थितिः ॥ ध्यानशब्देन विख्याता परमानंददायिनी ।। १२३॥

संस्कृतटीका-भापाटीकासहिता। ८७ सं. टी. अथात्मध्यानं लक्षयति ब्रह्मैवेति सद्वृत्त्या सती प्रमाणांतरवाधायोग्या वृत्तिस्तया वृत्त्या निरा- लंबतया देहायनुसंधानराहित्येन स्थितिरवस्थानमि- 'त्यर्थः। शेपंस्पष्टम् ॥ १२३॥ भा.टी.सम्पूर्ण वाचाओंको दूरकर देहानुसन्धान परित्याग पूर्वक सम्पूर्ण ब्रह्ममयहै इसप्रकार ज्ञान करके जो ब्रह्मस्वरूप अवलम्बन कर स्थिति करनाहैं उसको आत्मध्यान कहें हैं इसके होनेसे परम आनन्द प्राप्त होयहै ॥ १२३ ॥ निर्विकारतया वृत्त्या ब्रह्माकारतया पुनः॥ वृत्तिविस्मरणसम्यक समा- धिर्ज्ञानसंज्ञकः॥१२४॥ सं टी. अथांत्यं समाधिरूपं पंचदशमग लक्षयति निर्विकारतयेति निर्विकारतया विपयानुसंधानरहित- तयांतःकरणवृत्त्या पुनरनंतरमेव ब्रह्माकारतया यत् सम्यक् प्रपंचसंस्काररहितं ध्यातृध्येयाकारवृत्तिशू- न्यं वृत्तिविस्मरणं देताननुसंधानं स समाधिः पंच- दशमंगमित्यर्थः । ननु वृत्तिविस्मरणस्याज्ञानरू- पत्वात्कथंसमाधित्वमित्याशक्य ब्रह्मात्मैक्यबोधाभावे केवलवृचिविस्मरणस्य तथात्वेपि न ब्रह्मज्ञानसहित- स्य तथात्वमित्याशयेन समाधि विशिनष्टि ज्ञान- कति ज्ञानमिति संज्ञायस्य स ज्ञानसंज्ञक ब्राझाक अपरोक्षाऽनुभूतिः। रतया स्फुरणरूप इत्यर्थः उक्तंच"समाधि संविदुत्पत्तिः परजीवकतां प्रति" इति ।। १२४ ॥ भा. टी. निर्विकार चिन होकर अपनेको ब्रह्मस्वरूप ज्ञान करके सम्पूर्ण प्रकारके प्रपञ्च भावको परित्याग करना ज्ञानि- योंका समाधि कहावै है ॥ १२४ ॥ इमंचाकृत्रिमानंद तावत्साधुसमभ्य- सेत् ॥ वश्योयावत्क्षणात्पुंसः प्रयुक्तः सन्भवेत्स्वयम् ॥ १२५॥ सं.टो. इदानीं यदर्थ सांगमिदं निदिध्यासनमुक्तं त- दाह इममिति अकृत्रिमानंद स्वरूपभूतानंदाभिव्यंजक निदिध्यासनमित्यर्थः चकाराद्यथावुद्धिवेदांतविचारम- पोति स्पष्टमन्यत् ॥ १२५॥ भा. टी. जबतक पूर्व कहे हुए आनन्दमय ब्रह्मके वशमें नहीं होय तबतक रुत्रिम आनन्द (निदिध्यासन ) उत्तम प्रकारसे अन्यास करे परन्तु जिस समय निदिध्यासनादि द्वारा स्वयं ब्रह्मस्वरूप होजाय उस समय निदिध्यासनादिकका कोई प्रयोजन नहीं ॥ १२५ ॥ ततः साधननिर्मुक्तः सिद्धोभवतियो- गिराट् ॥ तत्स्वरूपंनचैतस्य विपयो- मनसोगिराम् ॥ १२६.॥ :

. संस्कृतटीका-भाषाटीकासहिता । सं. टी. एवमभ्यसतः फलमाह ततइति साधन नि- मुक्तः साधनाभ्यासरहित इत्यर्थः एतस्य योगिनः त- देदांत प्रसिद्ध स्वरूपं ब्रवेतिभावः ॥ १२६॥ भा. टी. पूर्व कहे हुए योगायास करनेसे पुरुष सिद्ध होयहै सम्पूर्ण प्रकारके साधनोंसे छुटजायहै और योगियोंका राजा होय है उस ब्रह्मका स्वरूप योगियों के मन वाणीकाक्षी विषय नहीं है । १२६ ॥ समाधौक्रियमाणेतु विघ्नान्यायांति वैबलात् ॥ अनुसंधानराहित्यमाल स्यंभोगलालसम् ॥ १२७॥ लयस्त- मश्वविक्षेपो रसास्वादश्चशून्यता ॥ एवंयद्विघ्नवाहुल्यं त्याज्यंब्रह्मविदा शनैः ॥ १२८॥ सं. टी. अखंडैकरसब्रह्मस्वरूपत्वेनावस्थानलक्षण- मोक्षफलदोऽयसमाधिपर्यंतो योगो गुर्वनुग्रहवतांसुक- रोस्ति तथापि सुकर इत्यनादरो नकार्यः विघ्नयाहुल्य- संभवादित्याह द्वाभ्यां समाधाविति स्पष्टोऽर्थः॥१२॥ लयइति तबल्यो निद्रा तमः कार्याकार्याऽविवेकः वि- क्षेपो विषयस्फुरणं रसास्वादो धन्योहमित्याद्यानंदा- कारावृत्तिः च पुनः शून्यत्ता चित्तदोपराग पादितीन- अपरोक्षाऽनुभूतिः। वासनया चित्तस्य स्तब्धीभावः कपायः क्षुब्धतेत्यर्थः स्पष्टमन्यत् ॥ १२८॥ मा. टी. समाधि साधन कालमें अनेक प्रकारके विघ्न आनके वलसे निरोध करें हैं वह विन्न यह हैं अनुसन्धान- राहित्य अर्थात् किसीप्रकार अनुसन्धान नहीं रहना आलस, भोगलालसा, लय अर्थात् निद्रा, तम अर्थात् काव्का- र्यका अविवेक । विक्षेप (विपपानुराग ), रसास्वाद, अर्था- द मैं बडा धन्यहूँ इसमकार आनन्दका अनुभव करना। शून्य- ता, अर्थात् राग द्वेषादिकसे चित्तको विकलता इसमकार वित्रोंके समूहको ब्रह्मवेनाओंको शनैःशनैः त्याग करना योग्यहै ॥ १२७ ॥ १२८॥ भाववृत्त्याहिभावत्वं शून्यवृत्त्याहि शून्यता ॥ ब्रह्मवृत्त्याहिपूर्णत्वं तथा पूर्णत्वमभ्यसेत् ॥ १२९॥ सं. टी. वृत्तिरेवबंधमोक्षकारणमित्याह भावेति भाववृत्त्या घटायाकारवृत्त्या भावत्वं तन्मयत्वं भवती- ति शेपः शून्यवृत्त्याअभाववृत्त्या शून्यता जडतेत्यर्थः हाति लोकप्रसिद्ध तथा ब्रह्माकारवृत्त्या पूर्णत्वं हीति विद्वत्प्रसिद्धी ततः किमतआड पूर्णत्वमिति ॥१२९॥ भा. टी. जिसके चिनही वृत्ति घटादिबाव पदायाम जायह संस्कृतटीका-भापाटीकासहिता। ९१ उसको घटादि पदार्थोंका प्रकाश होयहै जिसके चित्तकी वृचि शून्यताको आश्रय करै है उसका चिन शून्यमय होयहै इसीप्रकार जिसके चित्तकी वृत्ति चैतन्यस्वरूप ब्रह्ममें जाय है उसको पूर्ण ब्रह्मका लाज होयहै इससे पुरुपको जिसम- कार पूर्ण ब्रह्मत्वका लाभ होय उसतरहका अभ्यासकर लान उठाना योग्यहै ॥१२९॥ येहिवृत्तिजहत्येनां ब्रह्माख्या पावनी परां ॥ तेतुवृथैवजीवंति पशुभिश्चस मानराः ॥ १३० ॥ सं. टी. इदानी ब्रह्ममयीं वृत्ति स्तोतुं तत्तित्याग- परात्रिंदात येहोति ये एनां ब्रह्माख्या वृत्ति जहति त्यज- ति तेतु वृथैवजीवतीत्यन्वयः स्पष्टमन्यत् ॥ १३० ॥ भा. टी. जो पुरुप परम पवित्र और सबसे उत्कृष्ट ब्रह्म- वृत्तिका परित्याग करे हैं वह मनुष्य इस संसारमें वृथाही पशुओंकी समान जीवन धारण करै हैं ॥ १३० ॥ येहिवृत्तिविजानंति ज्ञात्वापिवर्धयं- तिये ॥ तैवैसत्पुरुषाधन्या वंद्यास्ते भुवनत्रये ॥ १३१ ॥ सं. टी. संप्रति तामेव वृत्ति विवयितुं ब्रह्मवृत्तिप- रान्सत्पुरुपान स्तौति येहीति स्पष्टम् ॥ १३ ॥ भा. टी. जो ब्रह्मयुनिको जानते हैं और कर बदामै हैं वह अपरोक्षाऽनुभूतिः। सत्पुरुष धन्य और तीनों भुवन पूजनीय होयहै ॥ १३१ ॥ येपांवृत्तिः समावृद्धा परिपक्वाचसा पुनः ॥ तैवैसब्रह्मताप्राप्ता नेतरेशब्द- वादिनः ॥ १३२॥ सं. टी. एवं ब्रह्मवृत्तिपरान्स्तुत्वाऽधुना तेपां ब्रह्म- प्राप्तरूपं फलमाह येपामिति सुगमम् ॥ १३२ ॥ भा. टी. जिन पुरुपोंकी ब्रह्मवृत्ति अत्यन्त वृद्धिको प्राप्त होयहै और काली प्रकार पकजायहै उनकोही सब स्वरूप ब्रह्मका लास होयहै और जो केवल जिव्हाहीसे अहं ब्रह्म अहं ब्रह्म कहें हैं उनको ब्रह्मका लान किसी समयती नहीं होयहै ॥ १३२॥ कुशलाब्रह्मवार्त्तायां वृत्तिहीनाःसुरा- गिणः॥ तेप्यज्ञानितया नूनं पुनराया- ति यांतिच ॥ १३३॥ सं. टी. तानेव शब्दवादिनो निंदति कुशलाइति स्पष्टम् ॥ १३३॥ भा. टी. जो पुरुष ब्रह्मवृनि करके हीनहोय है और ब्रह्म वेत्तापन प्रकाश करें हैं इसी प्रकार ब्रह्ममें, दिखामैं हैं वह अज्ञान वश बारम्बार संसारमें आयागमन कर हैं ॥१३॥ निमेपार्धनतिष्टंति वृत्तिंब्रह्ममयींवि संस्कृतटीका-भापाटीकासहिता। ९३ ना॥ यथाविष्ठतिब्रह्माद्याःसनकाद्याः शुकादयः ॥ १३४ ॥ सं. टी. यत एवं तस्माद्ब्रह्मनिष्ठेब्रह्मवृत्त्यैव सर्वदा स्थातव्यमिति सूचयितुं ब्रह्मादीनामुदाहरणमाह नि- मेपेति यथा ब्रह्माद्यास्तथासनकायाः यथा सनकाया- स्तथा शुकाचा इति संप्रदायो दर्शितः एतेन ब्रह्मादिसे- व्यत्वादतिश्रेष्ठोयं समाधिपर्यंतो राजयोगः सर्वदा सुमुक्षुभिः सेवनीय इति ध्वनितम् ॥ १३४ ॥ भा. टी, जिस प्रकार ब्रह्मादि देवगण सनकादि मुनिगण शुकादि ब्रह्मपरायण गण सर्व कालमें ब्रह्ममें लीन रहैं हैं तिसी प्रकार मोक्षकी इच्छा करने वाले पुरुप ब्रह्ममयी वृत्ति के विना अर्थात् ब्रह्मानुसन्धानको विना पलानरमी नहीं सामें हैं अर्थाद सदा ब्रह्म वृचिमें तत्पर रहैं है ॥ १३४ ॥ कार्यकारणतायाता कारणेनहिकार्य ता॥कारणत्वंततोगच्छेत्काय भावे विचारतः।।१३५॥ सं. टी. तदेवस्वाभिमतं सांगं राजयोगमभिधाय पूर्वोपकांतसांख्यापरपर्यायं वेदांतविचारमुपसंहरति कार्य इत्यादिपंचभिः श्लोकः कायेंति कायें घटपटादि- रूपे विकारेकारणता मृत्तंवादिरूपा सर्वविकाराधिष्ठा- नता मायाताऽनुगत कारणेतु कार्यता नहीति प्रसिई ९४ अपरोक्षाऽनुभूतिः। ततः कारणात्कार्याभावे कारणत्वं गच्छेत् ननु कथ कारणे कार्याभाव इत्यतआह विचारतइति यथायं दृष्टांतस्तथाकाशादिकाय कारणता आकाशोस्ति- भातीत्यादिव्यवहारहेतुभूता सत्यज्ञानादिरूपब्रह्मणः कारणता आयाता अनुमता कारणे ब्रह्मणि तु आका- शादिकार्यता नहीति अतः परमार्थतः आकाशाद्यभावे ब्रह्मणः कारणतापि नहीति दातिकोऽर्थः ॥ १३५ ॥ भा. टी. कार्यमें कारणता रहै है परन्तु कारणमें कार्य- ता नहीं मालूम होय है कार्यका भाव होनेसे कारणता अपने आप सिद्ध होजाय है। इसी प्रकार विचार करनेसे आका- शादि कार्य सम्पूर्ण अनित्य मालन होय हैं और केवल ब्रह्म- ही कारण स्वरूप सत्य मालुम होय है ।। ३३५॥ अथशुद्धंभवेद्वस्तु यदैवाचामगोचर म् ॥ द्रष्टव्यंमृद्धटेनैव दृष्टांतेनपुनः पुनः॥ १३६॥ सं. टी. ततः किमत आह अथेति अधानंतरं कार्य कारणभावनिवृत्ती यच्छुद्धं मनोवाचामगोचरं वस्तु तद्भवेत् "यतो वाचो निवर्तते " इत्यादि श्रुतिप्रसिद्धि- योतनार्थी हिशब्दः । ननुबुद्धेःक्षणिकत्वेनेकदा तथा विचारितपि पुनरन्यथैव भातीत्यत आह एव्य- मिति ।। १३६॥

संस्कृतटीका-भाषाटीकासहिता। ९५ भा. टी. जब कार्य कारण नाव निवृत्तहोइ है तब शुद्ध मन और वाणीसे अगोचर जो ब्रह्मवस्तु है सोई रहै है जैसे घटका नाश होने पर मृचिका ही बाकी रहै है ऐसा ही पारम्बार समझना ॥ १३६॥ अनेनैवप्रकारेण वृत्तिह्मात्मिका भवेत्॥ उदेति शुद्धचित्तानां वृत्तिज्ञा- नंततः परम् ॥ १३७ ॥ सं. टी. न केवलमयं विचारो ज्ञानसाधनमेवापितु ध्यानसाधनमपीत्याह अनेनेति अनेनैवप्रकारेण शुद्ध- चित्तानां वृत्तिज्ञानं उदेति ततः परं ब्रह्मात्मिकावृत्ति- भवेदिति योजनापदानामर्थस्तु स्फुटएप ॥ १३७॥ भा. टी. इस प्रकार ब्रह्मात्मिका वृतिहोय है तदनन्तर शुद्ध चिनहोनेसे वृत्तिके ज्ञानका उदय होय है ॥१३७॥ कारणं व्यतिरेकेण पुमानादौविलो- कयेत्॥अन्वयेनपुनस्ताहिकार्ये नि- त्यं प्रपश्यति ॥ १३८॥ सं. टी. तमेव विचार विशदयति द्वाभ्यां कारण- मिति आदौ प्रथमं कारणं व्यतिरेकेण कार्यविरहेण विचारयेत् पुनस्तत् कारणमन्वयेनानुवृत्त्या कापि नित्यं प्रपश्यतीति ।। १३८॥ भा. टी. मुमुक्षु पुरुष पहल कारणके विमा कार्यकी

९६ अपरोक्षानुभूतिः।।
उत्पत्ति नहीं होष इससे व्यतिरेकानुमानसे कारणका निश्चय
करै ( यथाहि कार्य सकारणकम् ) ऐसे अनुमानमें (यदि
कारणं न स्यात् वहि कार्यमपिनस्यात् काम्यं दृश्यते
अतःकारणमप्यनुमीयते) यदि कारण नहीं होयती कार्य
भी नहीं होय कार्य है इस कारण कारणका अनुमान किया
जाय है । इस प्रकार व्यतिरेकानुमान होय है ॥ १३८ ।।
कार्येहिकारणपश्येत्पश्चात्कार्यविस
जयेत् ॥ कारणत्वंततोगच्छेदवशिष्टं
भवेन्मुनिः ॥ १३९ ॥
सं. टी. अथवैवंविचारयेदित्याह कार्यति आदौ
कार्य कारणमेव विचारयेत् पश्चात्तत्कार्य विसर्जयेत्
नानुसंध्यात कार्यवर्जने सति कारणत्वं स्वत एव ग-
च्छेत् एवं कार्यकारणवर्जनेऽवशिष्टं सच्चिन्मात्र मुनि-
मननशीलः स्वयमेव भवेदिति ॥ १३९ ॥
भा. टी. पहले कार्यसे कारणका निश्चय करै पोछ
कार्यका त्याग कर देय कार्यका त्याग करने पर कारण
आपही अवशिष्ट रह जाय है इसी प्रकार कार्यके वर्जित
होनेसे मुनिगण स्वयं चिन्मय स्वरूप होजाय हैं ॥ १३९॥
भावितं तीनवेगेन यद्वस्तु निश्चयात्म-
ना॥ पुमांस्तविभवेच्छीघ्रं ज्ञेयंभ्रम-
रकीटवत् ॥ १४० ॥

संस्कृतटीका-भापाटीकासहिता । ९७
सं.टी.ननु विचारजन्यापरोक्षज्ञानेन मुनेब्रह्मत्वं भ-
बतु नाम परन्तु परोक्षज्ञानिनः कथं भवेदित्याशंक्य
तीवभावनया परोक्षज्ञानिनोपि ब्रह्मत्वं भवेदिति सह-
शांतमाहभावितमिति अयंभावः यद्यपि परोक्षज्ञानेन
प्रमातृगतावरणनिवृत्ती सत्यामपि प्रमेयगतमावरणं न
निवर्तते तथापि निश्चयात्मना निश्चययुक्तबुद्धिमता
पुरुपेण यद्वस्तु सच्चिदानंद ब्रह्म तीवेगेनाऽहनिशं
ब्रह्माकारवृत्त्याभावितं चिंतितं तद्वस्तु ज्ञेयमपरोक्षे-
ण ज्ञातुं योग्यं ब्रह्म शीघ्रमचिरेण पुमान् भवेत् प्रत्य-
गभिन्नब्रह्मभावनया पुरुषो ब्रह्मरूपो
भवतीत्यर्थः हीति
विद्वत्प्रसिद्धौ। तत्र सर्वलोकप्रसिद्धं दृष्टांतमाह भ्रमर-
कीटवदिति भ्रमरेण कुत्तश्चिदानीय जीवन्नेव स्वकुख्या
प्रवेशितो यः कीटः स यथा भयाद भ्रमरध्यानेन भ्रम-
रएव भवति तद्वदिति ।। १४०॥
भा. टी. निश्चयात्मा पुरुपको तीन भावना करके जो
मनुष्य जिस वस्तुकी चिन्ता करे है शीघही त्रमर कीटकी तरह
तडूप होजाय है। जैसे अपरकीर कीडाविशेप होयह घट्ट अपने
स्थानमें जिस दूसरे कोडेको लाके धरै है वह लाया हुआ
कौट भपके मारे मरकीटका विचार कर है विचार करते २
तूप होजाय है ऐसी लोकमें प्रसिद्धि है। इसी प्रकार पुरुष
ब्रह्मका विचार करता करता नद्रूप होनाय है ॥ ३४० ॥

अपरोक्षानुभूतिः। अदृश्यंभावरूपंच सर्वमेवचिदात्म- कम्।।सावधानतयानित्यं स्वात्मानं भावयदुधः॥१४॥ सं. टी. यदि पूर्वश्चोकोक्तदृष्टांते भाषनावलादेवा- न्यस्यान्यत्वं भवेत् तहि ब्रह्मविवर्त्तत्वेन ब्रह्मरूपस्य विश्वस्य ब्रह्मभावनया तद्रूपता भवेदिति किमु वक्त- व्यमित्याशयेन सर्वात्मभावनामाह अदृश्यमिति अ- दृश्यं परोक्षं भावरूपं प्रत्यक्षंच सवै विश्वं यद्वा अहः इयं द्रवरूपं भावरूपं दृश्यं चकारादर्शनं एतत्सर्व विपुट्यात्मकं जगद्धात्याऽऽत्मभिन्नत्वेनभासमानमपि चिदात्मकं निर्विशेपस्फुरणमात्रस्वरूपं स्वात्मानमेव बुधः अद्वैतज्ञाननिष्टः सावधानतया स्थिरवृत्त्या नित्यं भावयेत्सकलमिदमहं च ब्रह्मवेति सर्वदा पश्येदि- त्यर्थः ॥ १४॥ भा. टी. ज्ञानी पुरुष सदाही सावधान होकर अदृश्य दृश्य सम्पूर्ण संसारको चिन्मय ब्रह्म चिन्तना करै ॥ १४१ ॥ दृश्यं ह्यदृश्यतां नीत्वा ब्रह्माकारण चिंतयेत् ॥ विद्वान्नित्यसुखे तिष्ठेद्धि- याचिद्रसपूर्णया ॥ १४२॥ सं. टी. एतदेव विवृणोति दृश्यमिति दृश्य घटादि- कमदृश्यतामधिष्ठानचिदूपतां नीत्वा हीति विद्वत्म- संस्कृतटीका-भापाटीकासहिता। सिद्धो ब्रह्माकारण कल्पितस्य परिच्छिन्नस्य नामरू- पादोनवृत्तिपूर्वकं वृहदाकारेणापरिच्छिन्नरूपेण चिंत- येदित्यर्थः ततः किमत आह विद्वानिति चिद्रसपूर्णया चिदेवरसश्चिद्रसश्चिदानंदस्तेन पूर्णया धिया नित्यमुखे अविनाशिसुखे विद्वांस्तिष्ठेदिति ॥ १४२ ॥ गा. टी. दृश्य वस्तुको अदृश्यकी तरह करकै ज्ञानी पुरुष ब्रह्मस्वरूप चिन्तना करै तिस चिन्मय ज्ञानके होने से विद्वान् पुरुष चिन्मय रससे भरी हुई बुद्धिसे नित्य सुखसे अ- स्थान करै ।। १४२॥ एभिरंगैःसमायुक्तो राजयोग उदाह- तः॥ किंचित्पनकषायाणां हठयो- गेनसंयुतः॥ १४३॥ सं. टी. इदानीमुकं स्वाभिमतयोगमुपसंहराति ए- भिरिति किंचित्स्वल्पं पक्काः दग्धाः कपाया रागादयो येप तैपोहठयोगेन पातंजलोक्तेन प्रसिद्धेनाष्टांगयोगेन संयुतोयं वेदांतोक्तो योगइति शेपं स्पष्टम् ॥ १४३ ॥ भा. टी. इन अङ्गते करकै युक्त योगको राजयोग कहें हैं जिनका विपयोंमें राग नहीं रहै है तिस पक्षमें हठ योग युक्त योगही राजयोग कहावै है ॥ १४३॥ परिपक्वमनोयेषां केवलोयंचसिद्धि .

अपरोक्षाऽनुभूतिः। दः॥ गुरुदैवतभक्तानां सर्वेषां सुलभो जवात् ॥१४४॥ सं. टी. अयं राजयोग एव केपा योग्य इत्याकांक्षा- यां सर्वग्रंथार्थमुपसंहरनाह परिपक्वमिति येषां मनः परिपक्कं रागादिमलरहितमितियावत् तेपामित्यध्याहा- र तेपां जितारिपड्र्गाणां पुरुषधुरंधराणां केवलः पा- तंजलाभिमतयोगनिरपेक्षः अयं वेदांताभिमतो योगः सिद्धिदः प्रत्यगभिन्नब्रह्मापरोक्षज्ञानद्वारा स्वस्वरूपाव- स्थानलक्षणमुक्तिप्रदः चकारोऽवधारणे नान्येपामपरि- पक्वमनसामित्यर्थः ननु परिपक्वमनस्त्वमतिदुर्लभमि. त्याकांक्षायामस्यापि साधनत्वादतोप्यंतरंगसाधनमाह गुरुदैवतभक्तानामिति जवादतिशीघ्रमित्यर्थः सर्वेषा मिति पदेन वर्णाश्रमादिनिरपेक्ष मनुष्यमात्रं गृहीतव्यम् अतएव गुरुदेवतभक्तेरंतरंगत्वं तथाचश्रुतिः यस्यदेवे पराभक्तिर्यथादेवेतथागुरौ । तस्यैतेकथितार्थाः प्र. काशतेमहात्मनः" इति।स्मृतयश्च तद्विद्धिप्रणिपातेन। श्रद्धायॉल्लभतेज्ञानम्" इत्याद्याः। अयंभावः परिपक्कम- नसामपि दुःसाध्यानि साधनानि गुरुदेवतभक्तानां सुसा- ध्यानिभवंतीतिहेतोगुरुदैवतभजनमेव स्वधर्माविरोधेन संवैः कार्यमिति परमं मंगलम् ।। १४४॥ जा टी. जिनका मन परिपक होजाय है उनको केवल संस्कृतटीका-भापाटीकासहिता। १०१ यही योग सिद्धिको देय है और जिनकी गुरु और देवता ओमें भक्ति होयहै उनको यह योग अति सुलभ होय ।।१४४॥ ॥ इति श्रीपरमहंसपरिव्राजकाचार्य- श्रीमच्छंकरभगवता विरचिताऽप- रोक्षाऽनुभूतिः समाप्ता॥ पूर्णेयमापरोक्ष्येण नित्यात्मज्ञानकाशिका। अपरो- शानुभूत्याख्यग्रंथराजप्रदीपिका ॥१॥ नमस्तस्मैम- गवते शंकराचार्यरूपिणे ॥ येनवेदांतविद्येयमुद्धतावेद- सागरात् ॥ २ ॥ यद्ययंशंकरःसाक्षावेदांतांभोजभा- स्कर गानोदेष्यत्तहिकाशेत कर्थव्यासादिमूत्रितम्॥३॥ अत्रयत्संमतंकिंचित्तदरोरेवमेनहि असंमतंतुयत्किचि- सन्ममैवगुरोर्नहि ॥ ४॥ यत्प्रसादादहशब्दप्रत्यया- लंबनोहियः॥अहंसजगदालंकः कार्यकारणवर्जितः॥६॥ तस्यश्रीगुरुराजस्य पादाब्जेतुसमर्पिता।दीपिकामालि- कासेयं तत्कृपागुणगुंफिता ॥६॥ योईस्वाज्ञानमात्रा- जगदिदमभवंखादिदेहांतमादौ स्वस्वप्नादिवदेवसोहम- धुनास्वज्ञानत केवलं॥ ब्रह्मेवास्म्यद्वितीयंपरमसुखमय निर्विकारविबाचं जाग्रस्थानवदेवदेवगुरुसत्त्वल्पप्र- सादोत्थितात् ॥७॥ इति श्रीपरमहंसपरिव्राजकाचार्य- श्रीविद्यारण्यमुनिविरचिताऽपरोक्षानुभूतिदीपिका स- माप्तिमगमत् ।।

१०२ अपरोक्षाऽनुभूतिः। इति श्रीशङ्कमाचाप्यविरचिता रहेलखण्डान्तःपतिरामपूर वास्तव्यश्रीयुतजोलानाथात्मजपण्डितरामस्वरूपद्विवेदिगौडवि- रचितजापया समलंकता चापरोक्षानुभूतिः समातिमफाणीव । श्रीहरिहराज्यामर्पये। इदं पुस्तकं खेमराजश्रीकृष्णदास इत्यनेन स्वकीय- श्रीवेङ्कटेश्वरमुद्रायंत्रालपेऽसिला प्रसिद्धिमानीतम् ।

Apeksha Nubhuti

Author
Shankaracharya
Title
Apeksha Nubhuti
File name
Apeksha Nubhuti
Text
OCR done
Citation
1814
Published
2012/08
Publisher
Mumbai.,venkteshwar Yantralay
Language
Sanskrit
Pages
108
Library
Bharatiya Vidya Bhavan Library, Mumbai
Classification
Devotional
DLI number
404978
Barcode
99999990292095.00
Scanning centre
Banasthali University
Digital publisher
Digital Library Of India
VMLT id
ZCjeRga3lAO
Download PDF

Apeksha Nubhuti