Agarchand Bhairondan Sethiya Jain Parmarthik Sanstha, Bikaner

Nadigyantrangini

Bhagirath,hari · 2011/04

PDF Proofread

Front matter

No text on this page.

श्रीः।
नाडीज्ञानतरंगिणी
और
अनुपानतरंगिणी.
यह पुस्तक पंडित रघुनाथप्रसाद सीताराम
सुकुल काशिस्थने बनाके छपवाया था
सो हक सहित इनके पाससे लेकर
हरिप्रसाद भगीरथ गौडब्राह्मणने
मुंबईमें
गुजराती" छापसानेमें छपवाया,
संवत् १९८०.
सन १८६७ के आक्ट २५ के अनुसार रजिष्टर किया है..

Printed by Anilal Itcharam Desai at
TUT GUJARATI PRINTING PRESS
$A$900X DDILDIRC9, CIRCLL, YODT, DOXRAX.
Published by Brljaballabh Ilariprazsd, Kalbadevi Ilond,
Lapredi-Bombay

अनुक्रमणिका. ... ... f ... साध्या ... .. ... ... ... ... ... ... ... ... ..4 ... ... विषय. ६४. विश्य. पृट मंगलाचरणम् १असाध्यनाडी लोलाक्ष्याःप्रशः २ असाध्यापि गतिवशात कवेक्त्तरम् ३ २० नाडीदेयता ४ भारप्रवाहादिनाडी नाडीज्ञानयोग्यवेध ५ भूतावेशादिनाडी २१ नाडीज्ञानायोग्यो वैद्यः ५ असाध्यचिरेऽपि साध्या २२ 'नाडी द्रष्टुं योग्यो रोगी ... ५ आहारनाडीगतिः... २२ नाडौँ द्रामयोग्यो रोगी... ६/ मैथुनातादिनाडी खीपुरुषनाडीशाने भेदः... ६. अजीर्णनाडीगतिः... २५. श्रीपुंसो डीभेदे फारणम् ६. प्रमेहमदरादिनाडी नाडीस्पर्शनविधि: ७ मतांतरेण स्वस्थनाडीगतिः २६ नाच्या दोपस्थानानि ८/नाडीगतिकारणम् २९.. स्वस्थस्यनाडीलक्षणम्.. नाडीज्ञानावश्यकता वातादिनाडीगतिः ११. नाडीज्ञानप्रामिः पातनाडीगतिः ११ नाडीज्ञानप्राप्तिकारणम्... पित्तनाडीगतिः ११ ग्रंथकर्तुः परंपरा নাভালরি ११ लोलाक्षीपरंपरा यातपित्तनाडीगतिः यातपित्तगाडीगतिः कफपिचनाडीगतिः " १२ अनुपानतरंगिण्यनुक्रमणिका. अन्यरीत्या गतिः.. १३) मंगलावरणम् वातकफ्नाड़ीगतिः १३/ फविप्रियामः घातकफनाशीगतिः १३ कवेरुत्तरम्... फफपिचनाडीगतिः १३) सप्तधातुनामा अन्यमते स्थानपरत्वेन कांस्यपित्तलोत्पत्तिः सुटा इंद्रजगतिः १३ धातुशोधनम् ज्यरकामादिनाडीगतिः... १४ स्वर्णशुदिर सनिपारानाडोलरणम् ... १५ स्वर्णमारणम सायनाडी १६ स्वर्णमस्मगुणाः ... " ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... - ... ... ... ..

(१). ... ... ... ... ... ... ७. ... ... .... ७३, ७४. 4 ... ७७ ... ... विषय. विषय. अपफस्वर्णदोषाः... ३८ अपकदोषाः स्वर्णचिकारशांतिः ३८. जसदविकारशांतिः .. ६६ अनुपानानि ३९ जसदानुपानम् रौप्यविधिः शुद्धिश्च ४० लोहविधिः... रौप्यमारणम् ४१ लोहपरीक्षा शुद्धिश्च रौप्यगुणाः.. ४३. लोहमारणम् अपकरौप्यदोषाः.. ४४. लोहगुणाः ७२ रौप्यविकारशांतिः ४४ अपकदोषाः रौप्यानुपानानि ४४ लोहविकारशांतिः ताम्रविधिःशुद्धिध ४५ लोहकरणे मंत्रः ... ताम्रमारणम् ४८ लोहानुपानानि ताम्रभस्मगुणाः ५१ मंदरविधिर्गुणाध अपातानंदोपाः ५१) धातुसेविनो पानि '... अनुपानम्... ५२/ प्रथमायोचिः नागविधिः शोधनं च ... ५२ स्वर्णमाक्षिकशोधनम् नागमारणम् ५३ स्वर्णमाक्षिकमारणम् नागेश्वरविधिः ५५ / स्वर्णमाक्षिकगुणाः सामान्यगुणाः ५६ अपकदापास्तच्छान्तिश्च... ८१ अपकदोपाः ५६] माक्षिकानुपानम् नागदोपशांतिः .... ५६ / रौप्यमाक्षिकविधिः नागानुपानम् ... १५७ तुत्यविधिः- नागेश्वरानुपानम् ५७ तुत्यगुणदोपौ ८२ 'चंगबिधिः शोधनंच. ५८ तस्यविकारशांतिः चैगमारणम् ५८ अनुपानम्... चंगेधारविधिः ... ५९ / हरितालशोधनम्... चंगगुणाः ६० हरितालमारणम् . धंगेश्वरगुणाः ६० हरितालगुणा: अपंदोपाः .... ६० अपकदोषाः वंगदोपशांतिः '६१ हरितालविकारशांति, ८७ .चंगानुपानानि ६१) हरितालानुपानानि जसदविधिः शुद्धिव ६४/नीलांजनविधिः ... जसदमारणम् ... ६५/ अभ्रकविधिः जसदगुणाः ६५ अभ्रकजातिभेदाः ... ... ... .... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ८४ ८४ ... .. ... ...

... ... + ... ... ... . ... ... १०६ / गंधकशुद्धिः ... ... ... ... १०९ चतुर्थी वीचिः १०९/ अयोपरसविधिः ... ... ... ... ... विषय. विषय. 8. अम्रकशोधन ९५ रसकर्पूरविकारशांतिः १३५ अनंकमारणम् ९६ रससिंदूरविधिः अम्रकभस्मगुणाः. १०० रससिंदूरगुणाः अपकदोषाः १०१ रससिंदूरदोपाः शांतिश्च, १३८ अभ्रकदोपशांतिः १०१ रससिंदूरानुपानानि १३९ अनकानुपानानि... १०१ तृतीया वीचि ૨૪ર मनःशिलाशोधनम् १४३ १०५/ अय गंधकविधि... मनःशिलागुणाः ૨૪૨ १४३ १०६ गंधकानुपानम् मनःशिलानुपानम् अशुद्धदोषास्तच्छांतिथ १०८ गंधकविकारशांतिः खर्परशुद्धिः खर्परगुणाः लोकनाथरसविधिः १४८ . 'अय दोपास्तच्छांतिः २०९ खर्परानुपानानि लोकनाथानुपानानि १०९ १५२ वाजिवौविधिः 'द्वितीया चीचिः... ११० याजियौपानानि १५३ 'अथरसोत्पत्तिः... १११, अश्विनीकुमारविधिः पारदस्य धर्णभेदाः : पारदे स्वाभाविकदोषाः ११३ पंचमी वीचिः ११३ अश्विनीकुमारानुपानानि १६२ पारदशोधनम् ११४ अथरत्नादिविधिः... रसजारणम् पडगुणगंधकरजाणफलम् ११९ रलवर्णभेदाः जारणमाहात्म्यम् रलशोधनम् पारदयुमुशितकरणम् रत्नमारणम् १६८ रलगुणाः पारदमारणम् ... २२३ अशुद्धपु दोषाः पारदभस्मगुणाः १२६ रत्नचिकारशांतिः... पारदविकारशांतिः १२७ । रत्नानुपानानि १६९ पारदानुपानम् १२८ प्रवालविधिरनुपानं च ... १७० पारसेविनः पथ्यम् १३१ पष्टीधीविः १७२ अथरपथ्यम् १३२ अौषधानुपानानि १७२ अथ रसकर्पूरविधिः ... १३३ त्रिफलाविधिरनुपानम् ... १७२ रसकर्पूरशोधनम् १३३ गुच्यनुपानम् रसफ'रानुपानम् १३४) सामान्यौपधानुपानानि... १७५ अशुद्ध दोपः १३५ | कविकुलपरंपरावर्णनम्... १८० ... ... ... ... V ... ... ... ... १६७ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .a. ... ... 14 .... .... .... .... .... .... .... .... ४-..'.- .... .... वेद्यग्रंथाः। १ अनुपाननाडीशनतरंगिणी यतिउत्तम किं. .डा.भ.. भापाटीका २ नैनसुखभापा.... ३ अमृतसागरकोशसहित मापा... ४ वृद्वालयोधपाकापली भाषार्टीका श्रीम- माधवविरचित आयुर्वेदमकाचान्तर्गत निस्में कूष्माण्डपाकादि ७३ पाक सविधि वर्णित है ५ वैशसारशर मापाटीका ६ शाघर निदानसहित अतिउत्तम मापा- टीका “७ माधवनिदान भापाटीका ४-०, ०-६ ८ वैद्यकल्पद्रुम भापाटीका जिस्में निदान, चिकित्सा, शोधन, मारण.६० सर्वसंग्रह है ६-०-१४ ९ लोलिंगराज संस्कृत टीका' और भाषा- टीका २० शालिदोननकुलकृत भापाटीकासहित.... -६ २१ अंजननिदान भाषाटीका १२ हरीतक्यादि निघंटु भापाटीका १३. चक्रदत्त (परमोत्तम सरक हिन्दीमापाटी- कासहित) .... ५-००-१०. २४ वैद्यामृत भापाटीकासहित पुस्तक मिलनेका ठिकाना. हरिप्रसादं भगीरथजी, -कालकादेवीरोट रामपाड़ी-मुंबई. .... .... न

No text on this page.

२
गरि
STARY,
पंज (यांना
'प्रदर्शक चित्र
यमल गर्भकाचिन

अनेकगर्भकाचित्र
चूणास्थिनिमदविपिन
मूगर्भनिकालने का

सायुप्रदर्शक खि अथ नाडीज्ञानतरंगिणी भाषानुवादसमलंकृता । - नत्वा श्रीराघवं देवं भूमिजारमणं हरिम॥ रचयाम्ययि लोलाक्षि नाडीज्ञानतरंगि- णीम् ॥१॥ज्ञात्वाकालं बलं बाले नृणामा- धुनिकं वयः॥पराशरादिकर्षीणां वाक्यैः सिद्धांतिनामपि ॥२॥ नीरतीरादिरूपैश्च स्वर्णरत्नादिकर्यथा ॥ किरीटं भूमिपा- लानां महर्धेः सुषमाप्रदम् ॥ ३ ॥ - ' टीका-अथ शकुनज्ञानतरंगिणीरचनानंतर, ना- डीज्ञानतरंगिणी रचता हूं-तहां प्रथम निर्विघ्नसमाप्त्यर्थ स्व इष्टदेव राघवजीको नमस्कार करके मंगलाचरण करता हूं अर्थ श्लोकार्थ-हे लोलाक्षि प्रथम भूमिपुत्री जोश्रीजानकीजी तिनके पति श्रीरघुकुलोत्पन राम- चंद्र साक्षात् हरि भगवान्को नमस्कार करके और उनकी कृपासे इससमयका काल,मनुष्योंकी अवस्था और पलको जानके फिर पराशरादिजो सिद्धांतोंको करनेवाले ऋपि तिनके जो वाक्य वही जल और ।

२ . 1 नाडीज्ञानतरंगिणी. किनाररूप हैं, उनकरके यह नाडीज्ञानतरंगिणी में रचता हूं.जैसे अमूल्य स्वर्णरत्नादिकरके राजाओंको परमशोभा देनेवाला,मुकुट रचते हैं, तैसे ॥१॥२॥३॥ चापल्यं मे क्षमिष्यंति विहांसो गत- मत्सराः । मूर्खाणांमत्सरवतांविरोधैः का क्षतिर्ममः॥४॥ टीका-हे प्रिये; जो विद्वान् और ईपरिहित हैं. वे मेरी चपलताको क्षमा करें और जो मूर्ख हैं और. ईर्षाकरनेवाले हैं उनके विरोधसे मेरी क्या हानि है. अर्थात् कुछभी हानि नहीं है ।।.४ ॥ लोलाक्षी पृच्छति। वद भिषग्वर कंजविलोचन . पवनपित्तकफैर्धमनीगतिम् ॥ तव मुखाजवचोऽमृतपानतो भवति मे मनसि प्रवरं सुखम् ॥५॥ • टीका-लोलाक्षी पूछती है. हे वैद्यश्रेष्ठ, हे कमलन: यन, वातपित्तकफकरके जो जो नाबीकी गति होती हैसोसोकहो. तुम्हारेमुखरूप चंद्रमासे वचनरूप अ. मृतपान करनेसे मेरे मनमें परप सुख होता है॥५॥ केचिद्वातंवदंत्यादौ केचित्पित्तं भिष- ३ ३ भाषानुवादसमलंकृता. ग्वराः ॥ निश्चितं ब्रूहि कश्चादौ को मध्येऽते च का पृथक॥६॥ टीका-कितने विद्वान् वैद्य आदिमें वात कहते कितने पित्त कहते हैं, तहां आप निश्चय करके कहो कि, कौन दोष आदिमें और कौन मध्यमें और कौन अंतमें है सो पृथक् कहो ॥६॥ के देवाः संति नाडीनां कथं तांश्च परीक्षयेत्॥अनादृष्टंचयत्किचित्त- दपि प्रवद प्रिय ॥७॥ टीका-हे प्रिय, वात, पित्त कफ इनकी नाडि- योंके देवता कौन हैं. और नाडीकी परीक्षा कैसे करना? औरभी जो मैने न पूछा हो सोभी कहो।।७।। अयि शृणु कुंजरगामिनि कांते ऋषिवचनानि वदाम्यहमहा ॥ घनकुचयुग्मवरे विधुवक्त्रे॥ मति मति बुद्धिमदात्मभवा त्वम् ॥८॥ टीका-अयि कुंजरगामिनि, हे कांते, तुम सुनो, मैं साक्षात् ऋपियोंके वचन कहूंगा हे धनकुचयुग्म- घरे, हे चंद्रवदने, हे बुद्धिमति, तुम बुद्धिमानकी पुत्री हो, इसवास्ते प्रीतियुक्त सुनो ॥ ८॥ रघुनाथमसादः। स

४
माटीज्ञानतरंगिणी..
श्रीश्रीनिवासतातार्यः सुप्रसन्नोमाय
स्थितः ॥ रघुनाथप्रसादोऽपि कवि-
त्वेऽतोऽश्रमं क्षमः ॥९॥
टीका-श्रीश्रीनिवास ताताचार्यअतिप्रसन्न में
हृदयमें स्थित हैं; इसवास्ते में कवितामें विना
समर्थ हूं. यहां केवल गुरुकृपामात्र समर्थता
कारण है, यह निश्चय जानौ ॥९॥
वातिकायाः पतिर्ब्रह्मा पैत्तिकाया-
स्त्रिशूलधृक् ॥श्लैष्मिकायाः पति-
विष्णुर्वदंतीति विपश्चितः ॥ १० ॥
टीका-चायुकी नाडीका देवता ब्रह्मा है, पि.
की नाडीका शिव देवता है, कफकी नाडी
विष्णु देवता है ।। १०॥
।
अन्यच-
वातिकायाः पतिर्वायुः पैत्तिकाया
दिवाकरः॥श्लैष्मिकायाः पतिश्चंद्रो
वदंतीति मुनीश्वराः॥११॥
टीका-और भी मुनीश्वर कहते हैं. वायु
नाडीका वायु देवता है, पित्तकी नाडीका सूर्य
कफकी नाडीका चंद्र देवता है ॥ ११ ॥

भाषानुवादसमलंकृता.
मथ नाडीज्ञानयोग्यवैद्यः ॥ स्थिरचित्तो
नरोगश्च सुखासीनः प्रसन्नधीः॥नाडी-
ज्ञानसमर्थः स्यादित्याहुः परमर्षयः॥१२॥
टीका-स्थिरचित्त, निरोग, सुखसे बैठा हुआ,
सन्नबुद्धि ऐसा वैद्य नाडीज्ञानमें समर्थ होता है.
रेसे श्रेष्ठ ऋषि कहते हैं ॥ १२ ॥
अथ नाडीज्ञानायोग्यवैद्यः ।।पीतमद्यश्च-
चलात्मा मलमूत्रादिवेगयुक्॥ नाडी ज्ञा-
नेऽसमर्थस्याल्लोभाक्रांतश्चकामुकः १३
टीका-अथ नाडीज्ञानमें असमर्थ वैद्य कहते हैं.
जिसने मदिरा पिया हो और जिसका मन चंचल
हो और जिसको मलमूत्रादित्यागनेकी इच्छाहोरही
है और जिसको लोभ अत्यंत हो और कामकरके
पीडित हो सो वैद्यनाडीज्ञानमें असमर्थ है ॥१३॥
अथ नाडौंद्रष्टुं योग्यो रोगी॥त्यक्तमूत्रपु-
रीषस्य सुखासीनस्य रोगिणः॥अंतर्जानु
करस्यापि नाडीसम्यक्परीक्षयेत् ॥१४॥
टीका-जो मल और मूत्र त्यागके सुखसे पैग
हो और दोनोंजानुओंके वीचमें हाथ किये हो उस
रोगीकी नाडी अच्छी तरहसे परखनी ॥ १४ ॥

६ नाडीज्ञानतरंगिणी. अथ नाडी द्रष्टुमयोग्यः॥सद्यःस्नांत भुक्तस्य तथातैलावगाहिनः। क्षुत्तृषार्त मुप्तस्य नाडी सम्यङन बुद्ध्यते ॥१ टीका-जो तत्कालस्नान किया हो वा भो किया हो अथवा तेल मर्दन कराया हो अ भूखा पियासा हो अथवा सोता हो उसकी न अच्छीतरहसे देखनेमें नहीं आती है ।। १५ अथ स्त्रीपुंसोर्नाडीज्ञानभेदमाह ।। योषितो वामभागस्य दक्षिणस्य चनुर्मिषकापश्येत्स्वानुभवान्ना- डीमभ्यासेनापि रत्नवत् ॥१६॥ टीका-अब खीपुरुपोंकी नाडीका भेद कह स्त्रीके वाम अंगमें और पुरुषके दक्षिण अंगमें साक्षात् अपने अनुभवकरके और अभ्यास जाने, जैसे जौहरी रनकी परीक्षा स्वानुभव अभ्यासकरके करता है ॥१६॥ अस्य भेदस्य कारणं तंत्रांतरे. चोक्ता कूर्मों वै देहिनामस्ति नाभिस्थाने स्थितः॥स्त्रीणामूर्ध्वमुखः पुंसामधोव प्रकीर्तितः ॥ १७॥ तस्यैव दक्षिणे ७ . भाषानुवादसमलंकृता. नाडी ज्ञेया भिषश्वरैः॥अनेन कारणेनैव नारीपुंसोव्यंतिक्रमः ॥ १८॥ टीका-जो कहा कि, पुरुपके दाहिने और स्त्रीके वामे अंगमें नाडीका निश्चय करना चाहिये; सो इस. का कारण यही है कि, देहधारीमात्रके नाभिस्थानमें कूर्म सदा रहता है, सोस्त्रीके ऊर्ध्वमुख रहता है और पुरुषके अधोमुख रहता है, उसी कूर्मके दाहिने भा- गमें वैद्योंकरके नाडी जानने योग्य है। इसवास्ते स्त्रीसे पुरुषके व्यतिक्रम है।॥ १७ ॥ १८ ॥ अथ नाडीस्पर्शनविधिः॥वारत्र्यं परीक्षे- तधृत्वा धृत्वा विमुच्य च ।। विमय बहु- धा बुद्ध्या ततो रोगं विनिर्दिशेत्॥१९॥ टीका-वैद्य रोगीकी नाडीपर तीन बार अंगुली घर घर और उठा उठाके अच्छी तरहसे बुद्धिमें विचारले फिर रोग कहै ॥ १९ ॥ अन्यच्च ।। ईपहिनामितमये विततांगलिं- च वाले निगृह्य करमामयिनो जनस्य ।। पुंसोऽपसव्यमपिसव्यकरण पश्यन्नाड्यां च शश्वदपसव्यकरांगुलीभिः॥२०॥ पित्तं समीरणमथो हि कपक्रमेण : २ नाडीज्ञानतरंगिणी. लत इति प्रवदंति वैद्याः॥नार्यास्तु वाम- मपसव्यकरेण धीरः संगृह्य सव्यकरकां- गुलिभिस्तथैव ॥२१॥ टीका-अब नाडीस्पर्श करनेकी विधि कहते हैं. रोगी पुरुपके दाहिने हाथको सीधी अंगुली करके और किंचित् नवाके अपने वामे हाथके पकडके ना: डीके विपे अंगुष्ठकी मूलसे लेके अपने दाहिने हाथ- की तीन अंगुली रखकरके क्रमसे तर्जनीके नीचे पित्त, मध्यमाके नीचे वायु, अनामिकाके नीचे कफ- को देखना ऐसे वैद्य कहते हैं. और स्त्रीका वामहस्त अपने दाहिने हाथसे पकड़के उसी क्रमसे अपने वामे हाथकी अंगुलियोंसे देखना चाहिये॥२०॥२१॥ उक्तं चपराशरसनत्कुमाराभ्याम् ॥वा- ताधिका वहेन्मध्ये त्वग्रेवहति पित्तला॥ अंते श्लेष्मवती ज्ञेया मिश्रिते मिश्रिता भवेत् ॥२२॥ टीका-वाताधिक नाडी मध्यमें चलती है, पित्ता- धिक आदिमें वहती है, कफाधिक अंतमें वहती है. और मिश्रित होनेसे मिश्रित चलती है ।। २२ ।। अत्र दृष्टांतःतृणं पुरःसरं कृत्वा यथा वा- तोचहेहली।स्वानुगंचतृणंगृह्मएथिव्या .

भापानुयादसमलंकृता. वक्रगो यथा॥२३॥एवं मध्यगतो वायुः कृत्वा पित्तं पुरःसरम् ॥स्वानुगंकफमादा. य नाड्यां वहति सर्वदा॥२४॥अतएव च पित्तस्यज्ञायते चपला गतिः॥ वक्रा प्रभ- जनस्यापि वैद्यैर्मन्दाकफस्यच॥२५॥वा- ताग्रेस्ति गतिः शीघा तृणस्येति विह- श्यताम् ॥ मंदानुगस्य वक्रा वै मरुतो. मध्यगस्य ह॥२६॥ तथाऽनैव च ज्ञातव्या गतिर्दोषत्रिकोद्भवा ॥ नान्यथा ज्ञायते स्नायुगतिरेतहिनिश्चितम् ॥२७॥ टीका-यहां दृष्टांत देते हैं. जैसे पृथ्वीमें जब अति प्रबल पवन चलता है तब देखने में आता है कि,द- णको अगाड़ी भी बड़े वेगसे उड़ाता जाता है.और पिछाडीको भी तृण खींचता जाता है, और आप चीचमें वक्रगतिसे चलता है ।। २३ ॥ ऐसे नाडीमें सर्वदा आप मध्यम वक्रगतिसे रहके पित्तको अगा- ड़ी करके कफको पिछाड़ी लिये चलता है।॥२४॥ इसीवास्ते पित्तकी चपलगति वैद्योंकरके जाननेमें आती है. और वायुकी वक्रगति कफकी मंदगति जानी जाती है ।। २५॥ देखो मसिद्ध है कि जब .

१०
नाहीज्ञानतरंगिणी.
जोरसे हवा चलती है, जिसको लोग आंधी कहते
उसके अगाड़ी जो तृण उड़ता है सो बढ़े
वेगसे चलता है. और जो पीछे आड़ता है सो मंदग-
तिसे चलता है, बीचमें वायु आड़ा टेढ़ा चूमता चः
लता है ॥२६॥तेसेही यहां भी नाडीमें वात पित्त
कफकी गति जाननी चाहिये और तरहसे नाडीकी
गतिका वरावर निश्चय नहीं होता है ।। २७ ॥
तदिदं कारणम् ।। पित्तं पंगुकफः पंगुः
पंगवो मलधातवः ॥ वायुना यत्र
नीयंते तत्र वर्षति मेघवत् ॥ २८॥
टीका-तिसका यह कारण है कि, पित्त और
कफ पंगुले हैं औरभी मलधातु पंगुले हैं जहां वायु
ले जाता है वहां मेघकी नाई वर्पते हैं. ऐसे यहांभी
वायुके आधीन पित्तादिक हैं २८॥
अथ स्वस्थस्य नाडीलक्षणम् ॥ भू-
नागसहशी प्रायः स्वच्छा स्वस्थस्य.
वै शिरा ॥ सुखितस्य स्थिरा ज्ञेया
तथा बलवती मता ॥ २९॥
रीका-स्वस्थ सुखीकी नाडी केचुया जंतुस
रीखी बहुधा चलती है और स्वच्छ, स्थिर वलसं
युक्त होती है ॥ २९ ॥

'भाषानुवादसमलंकृता. प्रातःस्निग्धा शिरा ज्ञेया मध्याह्नेऽप्यु- ष्णतान्चिता ॥ सायाहे धावमानाच सदा रोगविवर्जितां ॥३०॥ टीका-रोगरहितं नाडी प्रातःकालमें स्निग्ध या- नीस्थिर सचिकन सदा रहती है, मध्यान्हमें उष्णता- युक्त, सायंकालमें शीघ्रगति होती है ॥३०॥ अर्थ नाड्यागतिरुच्यते॥वाताहगति- नाडी पित्ताचपलगा भवेत् ॥ कंफान्मंद- गतिश्चैषा मिश्रिते मिश्रगा तथा ॥३१॥ टीका-वातसे नाडी चक्रगति होती है, पित्तसे चंचल होती है, कफसे मंदगति होती है, मिश्रितसे मिश्रित होती है, ॥ ३१ ॥ अन्यच ॥ सर्पजलौकादिगतिं वदंति हि बुधा प्रभंजनेन नाडीम् ॥ पित्ते च काक- लावकमेकादिगतिं तथा चपलाम् ॥३२॥ टीका-चातरोग सर्प और जलौकादिककी ग- ति चलती है. पित्तरोगमें काक, लाव, मेडूक इत्यादि गंति और चपल चलती है.ऐसे ज्ञानी कहते हैं ॥३२॥ राजहंसमयूराणां पारावतकपोतयोः ॥ कुक्कुटादिगतिधत्ते धमनी कसंगता३३ १२ नाडीज्ञानतरंगिणी. टीका-राजहंस, मोर, कबूतर पडूखी और कुकुट (मुरग) इनकी गतिसे कफकी नाडी चलती है ॥३॥ सादिगतिको नाडी काकादिगतिका तथा ॥ वातपित्तामयोमिश्रां प्रवदंति भिषग्वराः ॥३४॥ टीका-जो नाडी कहीं सादिकगति और कहीं काकादिकगति मिश्रित चलें तिसको वैद्यश्रेष्ठ वात- पित्तमिश्रित रोगकी कहते हैं ॥ ३४ ॥ दंदशूकगतिं नाडी कदाचिदंसगामि- नीम् ॥ कफवातामयोन्मिश्रां प्रवदंति भिषग्वराः ॥३५॥ टीका-जो नाडी कदाचित् सर्पगति और कदा- चित् हंसगतिसे चलति है उसको श्रेष्ठ वैद्य कफ- वातमिश्रित रोगकी कहते हैं ॥ ३५॥ मंडकादिगतिं नाडी कदाचिदंसगा- मिनीम् ।। कफपित्तामयोन्मिश्रां प्रव- दंति भिषग्वराः॥३६॥ टीका-जो नाडी कदाचित मेडककी गति और कदाचित् हंसकी गतिसे चलति है उसको श्रेष्ठवैद्य नाडी कहते हैं ।। ३६ ॥

भापानुवादसमलंकृता. अन्येऽप्याहुः ॥ क्षणे वका क्षणे तीव्रा मध्यमातर्जनीतले ॥ स्फुटा भवति सा नाडी वातपित्तगदोद्भवा ॥३७॥ टीका-जो नाड़ी क्षणमें वक्र और क्षणमें तीव्र गतिसे तर्जनी और मध्यमाके नीचे प्रकट होती है सो वातपित्तरोगकी है ॥ ३७॥ स्फुटा चक्रा च मंदा च मध्यमाना- मिकातले ॥ या भवेत्सा हि विज्ञेया कफवातसमुद्भवा ॥३८॥ . टीका-जो नाड़ी क्षणक्षणमें वक्र और मंदग- तिसे मध्यमा और अनामिकाके नीचे प्रकट होती सो वातकफकी है ।। ३८॥ क्षणे मंदाक्षणे तीव्राऽनामिकातर्जनी- तले॥स्फुटा स्यात्साघरा ज्ञेया कफ पित्तसमुद्भवा ॥३९॥ टीका-जो नाड़ी क्षणमें तीन और क्षणमें मंदग- तिसे अनामिका और तर्जनीके नीचे प्रकट होती है सो कफपित्तकी है ॥ ३९ ॥ स्फुटमाहुः तीवा . . । अन्ये. : ...तस्थाने नाडीज्ञानतरंगिणी. द्भवा ॥ मंदा वातकफोन्मिश्रा मध्य- माधो हि नाडिका ॥४०॥ टीका-जो नाड़ी मध्यमा अंगुलीके नीचे जो वातस्थान है तहां तीव्र चले तो वातपित्तकी और मंद चले तो वातकफकी जानना॥ ४०॥ पित्तस्थानेच या चक्रा पित्तवातोद्भ- वा च सा ॥ मंदा पित्तकफांतकसंभ- वातर्जनीतले॥४१॥ टीका-जो नाड़ी तर्जनीके नीचे पित्तस्थानमें चक्र चलै तो पित्तवात और मंद चलै तो पित्तकफ- संभव है यह जानना ॥ ११ ॥ कफस्थाने च या तीव्रा कफपित्तग- दोद्भवा ॥वका श्लेष्ममरुन्मिश्रांत- के सानामिकातले ॥४२॥ टीका-जो नाड़ी अनामिकाके नीचे कफस्था- नमें तीव्र चलती हो सो कफपित्तकी और वक हो सो कफवातकी जानना ॥ ४२ ॥ अथ ज्वरकामादिनाड़ीलक्षणम् ॥ ज्वर- कोपेनधमनी सोष्णा वेगवतीभवेत्।।का- मक्रोधाद्वेगवहा क्षीणा चिंताभयप्लुता॥

भापानुवादसमलंकृता. ४३॥ मंदाग्नेःक्षीणधातोश्च नाडी मंदत- भवेत् ॥असृक्पूर्णा भवेत्कोष्णा गुर्वी नामा गरीयसी॥४४॥लध्वी वहति दीप्ता- प्रेस्तथा वेगवती मता॥सुखितस्य स्थिरा जया तथा बलवती स्मृता॥४५॥ टीका-अथ ज्वर और कामादिकके नाड़ीलक्षण कहते हैं. ज्वरके कोपसे नाड़ी उष्णताऔरवेगयुक्त होती है. काम और क्रोधसे वेगयुक्त होती है. चिंता और भयकी नाड़ी क्षीण होती है ॥४३॥ जिसका जठरामि मंद और धातु क्षीण होती है उसकी नाड़ी अतिमंद चलती है. जिसके रक्तविकार है उसकी नाड़ी पत्थरसी भारी और किंचित् गरम बलती है. और आमरोगयुक्त नाड़ी भारी लदे भैंसेकी चालपर होती है॥ १४॥ जिसका जठराग्नि प्रदीस है उसकी नाड़ी हलकी और वेगयुक्त चलती है और सुखकी 'नाड़ी स्थिर और बलयुक्त होती है ॥ ४५ ॥ अथसन्निपातनाडीलक्षणम्॥लावतित्ति- रवर्तीकगमना सन्निपाततः॥अंगुलीत्रित- येपिस्यात्प्रव्यक्ता साधरा ध्रुवम्॥४६॥ टीका-जो नाड़ी लावपक्षी तित्तिर और वटेरकी

नाडीज्ञानतरंगिणी.
गतिसे चलति है सो सन्निपातकी तीनों अंगलि-
योंके नीचे प्रसिद्ध होती है ॥ ४६॥
अन्यच्च ॥ काष्ठकुट्टो यथा काष्ठं कुट्टते
चातिवेगतः ॥ स्थित्वा स्थित्वा तथा
नाडी सन्निपाते भवेद्धृवम् ॥४७॥
टीका-जैसे कठफोरा पक्षी अतिवेगसे काष्ठको
रहरहके फोरता है तैसे सन्निपातमें नाडी होती है ।।४७
अथ साध्यासाध्यविचारः॥स्पंदते चैक-
मानेन त्रिंशद्वारं यदा धरा ।। स्वस्थानेन
तदा नूनं रोगी जीवति नान्यथा ॥४८॥
टीका-जो नाड़ी एकलाग निरंतर अपने स्था-
नपर तीसवेर फरकै तौ रोगी जीवै, नहीं तो नहीं ४८
अथासाध्यनाडीलक्षणम्॥ स्थिरानाड़ी
भवेद्यस्य विद्युतिरिवेक्षते ॥ दिनैक
जीवितं तस्य द्वितीये मृत्युरेव च ॥४९॥
टीका-जिसकी नाडी स्थिर हो और बिजुली-
सरीखी रहरहके चलै तिसकी आयु एक दिनकी
दूसरे दिन मृत्यु है ॥ १९ ॥
अतिसूक्ष्मातिवेगा वा शीतलाच
भवेद्यदि । तदा वैद्यो विजानीया-
दयं रोगी विनश्यति ॥५०॥

भापानुवादसमलंकृता. टीका-जिसकी नाड़ी अतिसूक्ष्म अथवा अति- वेगसे चलती है उसको वैद्य ऐसा जानै कि, यह रोगी मरेगा ।। ५०॥ तिर्यगुष्णा च या नाडी सर्पवद्वेगवत्त- राकफपूरितकंठस्य जीवितं तस्य दुर्लभम् ॥५१॥ 'टीका-जिसकी नाड़ी वक और सर्पसरीखी अ- तिवेगसे चलती हो और कंठ कफकरके भरा हो तिस रोगीका जीवना दुर्लभ है ॥ ५१ ॥ दृश्यते चरणे नाड़ी करे नैव विदृश्य- ते ॥ भुखं विकसितं यस्य जीवित तस्य दुर्लभम् ॥५२॥ टीका-जिसके पगकी नाडी चलती हो और हाथकी न चलती. हो और मुख फैली रहा हो तिस रोगीका दुर्लभ जीवना है ।। ५२ ।। कंपतेस्पंदतेऽत्यंतं पुनः स्टशति चां- गुलीः ॥ तामसाध्या विजानीयाना- डी दूरेण वर्जयेत् ॥५३॥ ठीका-जिसकी नाड़ी कंपयुक्त चलती चलती रहजाय और फिर अंगुलियोंको स्पर्श करै तिसकी नाडीज्ञानतरंगिणी. नाड़ी असाध्य जानके दूरहीसे त्याग दे ॥ ५३ शीघ्रा नाड़ीमलोपेता शीतला चार दृश्यते ॥ द्वितीये दिवसे मृत्युस्तस्ट नुर्भवति ध्रुवम् ॥५४॥ टीका-जिसकी नाड़ी शीघ्र और मलयुक्त चल हो वा शीतल अर्थात् टंदी चलती हो तिसकी मृ दूसरे दिन जरूर होती है ॥ ५४ ।। मुखे नाड़ी वहेत्तीवा कदाचिच्छीत ला वहेत्॥आयाति पिच्छिलः स्वेद सप्तरात्रं स जीवति ॥५५॥ टीका-जिसकी नाड़ी अग्रभागमें अतिशीघ्र लती हो और कदाचित् ठंढी हो और देहमें चिक पसीना आता हो तो रोगी सात दिन जीवे ।।५५ मुखे नाड़ी यदा नास्ति मध्ये शैत्यं बहिः क्लमः ॥ यदा मंदा वहेन्नाड़ी स त्रिरात्रं न जीवति ॥५६॥ 'टीका-जिसकी पित्तनाड़ी नष्ट होगई हो. में मध्यमें वातनाड़ी शीतल होगई हो और वा ग्लानि हो. और नाड़ी मंद चलती हो सोती रात्रि न जीवेगा॥५६॥ शीघ्रा नाडी भाषानुवादसमलंकृता.. समो ज्वरः ॥ दिनैकं जीवितं तस्य द्वितीयेहि म्रियेत सः॥ ५७॥ 'टीक-जिसकी नाड़ी मलयुक्त हो और मध्या- हमें अमितुल्य ज्वर हो सो एक दिन जीवै ॥५॥ हिमवच्छीतला नाड़ी · ज्वरदाहेन तापिनः ॥ त्रिदोपरुग्विमजतो मृत्यु- रेव दिनत्रयात् ॥ ५८॥ टीका-जिसकी नाड़ी हिमसरीखी ठंढी हो और जो ज्वरके दाहकरके तपायमान हो और त्रिदोपरोग- को पात भयी हो तिसकी मृत्यु तीन दिनमें है।५८॥ स्वथानविच्युता नाड़ी यदा वहति वा न वा ॥ ज्वाला च हृदये तीव्रा तदा ज्वालावधिस्थितिः॥५९॥ टीका-जिसकी नाड़ी स्थान छोड़के कभी चले कभी न चले और हृदयमें तीन ज्वाला होतो जहां- तक ज्वाला है तहातक जीता है ।। ५९ ॥ अंगुष्ठमूलतो वायै व्यंगुले यदि ना- डिका ॥ प्रहरार्धाहहिर्मुत्युं जानी- याच विचक्षणः ॥ ६॥ .

२०. नाडीज्ञानतरंगिणी.. टीका-अंग्रपके मूलसे दो अंगुल छोड़के जो नाड़ी हो तो आधे पहर पीछे मरै ।। ६०॥ .. मध्ये रेखासमा नाड़ी यदि तिष्ठति निश्चला ॥ पनिश्च प्रहरैस्तस्य मृत्यु- यो विचक्षणः॥६१॥ टीका-जिसकी नाड़ी वातस्थानमें जो रेखा सरी- खीनिश्चल चलती हो तिसकी छ प्रहरमें मृत्यु है।६१॥ मंद मंद शिथिलशिथिलं व्याकुलंब्याकु- लं वा स्थित्वा स्थित्वा वहतिधमनी या- तिसूक्ष्मा नराणाम् ॥ नित्यं स्थानात्स्ख- लति पुनरप्यंगुलीः संस्टशेहा भावैरेवं व- हुविधतरैः सन्निपाते स्वसांध्या ॥६२॥ टीका-जिन मनुष्योंकी नाड़ी मंद और शिथिल शिथिल और व्याकुल चलती हो और रह रहके अतिसूक्ष्म और निरंतर स्थानको छोड़के फिरभी अंगुलीयोंको स्पर्श करै ऐसे अनेक लक्षणयुक्त- सन्निपातकी नाड़ी असाध्य है ॥ २ ॥... अथ चैतादृशलक्षणापि अनया गत्या साध्या। पूर्व पित्तगति प्रभंजनगति श्लेष्माणमाविभ्रती स्वस्थानाद्धमणं भाषानुवादसमलंकृता. मुहुर्विदधती चक्रादिरूढामिव ॥ ती- व्रत्वं दधती कदाचिदपि वा सूक्ष्मत्व- मातन्वती नाऽसाध्यां धमनी वदंति सुधियो नाड़ीगतिज्ञानिनः ।। ६३ ॥ टीका-अब ऐसे लक्षणयुक्त नाड़ी भी इस री- तिसे साध्य है. सो कहते हैं. जो नाड़ी स्पर्शसम- यमें प्रथम पित्तगति, फिर वातगति फिर कफगति चलै और अपने स्थानसे भ्रमती हुई वारंवार जैसे चक्रपर स्थित होती है, ऐसे चलै. कभी तीव्र और -फिर सूक्ष्म भी चलै तो इस नाड़ीको नाडीज्ञानवाले असाध्य नहीं कहते हैं ।। ६३ ।। भारप्रवाहमूभियशोकप्रमुखकार- णान्नाडी॥ संमूर्छितापि गाढं पुन- रपि सा जीवितं धत्ते ॥ ६४॥ टीका-भार ले चलनेसे, मूछोसे, भयसे, शोकसे जोनाड़ी मूछित भी होती है तो भी साध्य है।।६४॥ भूतावेशयुतस्यापि नष्टशुक्रस्य ना- डिका ॥ त्रिदोपगमना चापि सूक्ष्मा चापि न मृत्युदा ॥६५॥ टीका-भूतावेशयुक्तकी ओर धातुक्षीणकीनाड़ी

२
नाडीज्ञानतरंगिणी..
दोषगती भी चलती है, और सूक्ष्म तो भी मृत्यु,
यिक नहीं है ।। ६५ ॥
स्वस्थानहीना शोके च हिमाक्रांते
च निर्गदा ॥ भवंति निश्चला नाड्यो
न किंचित्तत्र वै भयम् ॥६६॥
टीका-शोकमें और शीतलगमनमें स्थिर नाड़ी:
तोभी भय नहीं है ॥६६॥
स्तोक वातकफ नष्टं पित्तं वहति दारुः
णम् ॥ पित्तस्थानं विजानीयात्तत्र भे-
षजमाचरेत् ॥ ६७॥
टीका-थोड़ा वात और कफ नष्ट भया हो और
पेत्त दारुण चले तो औपध करना ॥ ७॥
स्वस्थानच्यवनं यावद्धमन्या नोप-
जायते ॥ तत्स्थचिह्नस्य सत्वेऽपि
नाऽसाध्यत्वमितीरितम् ॥ ६८॥
टीका-जहांतक नाड़ी विलकुल स्थानभ्रष्ट न हो
और चिह्न त्रिदोपका हो तोभी असाध्य नहीं है।६८
अथाहारवशान्नाड्या गतिरुच्यते॥पुष्टि-
स्तैलगुडाहार मापेच लगुडाकृतिः॥क्षीरें
स्तिमितवेगाचमधुरे हंसगामिनी॥६९॥

२३
भापानुवादसमलंकृता.
टीका-अब आहारके वशमें नाड़ी गति कहते
ल और गुड़ खानेसे नाडीपुष्ट होती है और उड़द
नेसे लकुटसे आकार होती है, दूध खानेसे मंदगति
ती है और मिष्ट भोजनसे हंसकी गति होती है ६९
मधुरे वहिगा नाड़ी तिक्ते स्थूलगति-
भवेत् ॥ अम्ले भेकगतिः कोष्णा क-
टुकै ङ्गसन्निभा ॥७॥
टीका-मधुर भोजनसे नाड़ी मयूरगति होती है,
वक्त भोजनसे स्थूलगति होती है, खदाईसे किंचित्
ष्ण और मेडककी गति चलती है. कडुयेसे
अमरकी गति चलती है ॥ ७० ॥
पाये कठिनाम्लानालवणे सरलाद्रुता॥
एवं वित्रिचतुर्योगे नानाधर्मवतीधरा७१
टीका-कपैले भोजनसे कठिन और मलिन अ-
र्यात किंचित् मंद चलती है. लवणरसभक्षणसे सरल
और शीघ्रगति होती है. ऐसेही दो, तीन, चार वा
सर्व मिलनेसे नानाप्रकारकी गति होती है ।।७१॥
द्रवेतिकठिना नाड़ी कोमला कठि-
नाशने ॥ द्रवद्रव्यस्य काठिन्ये को-
मला कठिनापि च ॥७२॥

२४ नाटीज्ञानतरंगिणी. टीका-द्रव अर्थात् पतला जैसे कठिन इत्यादिभ- क्षण करनेसे अतिकठिन नाड़ी चलती और कठिन आहारसे कोमलचलती है और लोकपिनना लिये हो तो कोमल और नी::.:... द्रव्यैश्च मधुराम्लाद्यैर्नाडी शीता विशेषतः ॥ चिपिटैभ्रष्टद्रव्यैश्च स्थिरा मंदतरा भवेत् ॥७३ ॥ टीका-मीठे और खट्टे मिश्रितसे नाड़ी विशेषक- रके ठंढी रहती है और चूरा जिनको पौहा भी कहते हैं इनसे औसिके चर्वणसे स्थिर और मंद होती है ७३ कूष्मांडैर्मूलकैश्चैव भवेन्मदा हि ना- डिका॥शाकैश्च कदलैश्चैव रक्तपूर्णेव सा भवेत् ॥ ७४॥ टीका-कूष्मांड और मूलीसे नाड़ी मंद होती है. शाक अरु केलेसे रक्तपूर्ण जेसी होती है ।। ७४॥ मांसात्स्थिरवहा नाड़ी दुग्धाच्छीता बलीयसी।गुडक्षीरैः सपिष्टैश्च स्थिरा .. मंदा धरा भवेत् ॥७॥ टीका-मांस खानेसे नाड़ी स्थिर, दूधसे ठंढ और बलयुक्त, गुड, दूध और पिष्टसे स्थिर, और मंद होती है ।। ७५ ॥

No text on this page.

नाडीज्ञानतरंगिणी. टीका-विचिका रोगमें नाड़ी मंडूकगति चल- ती है, प्रमेह और उपदंशमें ग्रंथिरूप चलती है ७९ प्रदरे रक्तपित्तेच श्वेते ग्रंथिवदर्छति॥क्ष- तकासेतथाराजयक्ष्मणिग्रंथिरूपिणीट टीका-श्वेतप्रदर, रक्तपित्त और क्षत, कास तथा क्षेयीरोगमें ग्रंथिरूप चलती हे ।। ८० ॥ वांतस्य शल्याभिहतस्य जंतोर्वेगावरी- धाकुलितस्य चैव॥गतिं विधत्ते धमनी- गजेंद्रमरालकानां च कफोल्वणस्य ८१ टीका-जिस पुरुपने वांति की हो अथवा जिस के तीर वगैरे लगा हो अथवा जो मलादिकवेगसे व्याकुल हो अथवा जिसके कफ बहुत हों उसकी नाडी हाथी और इसकी गतिसे चलती है ।।८१॥ अथान्यमतानुसारेण स्वस्थनाड़ील. क्षणम्॥आयि प्रियेशृणुष्व वैवदाम्य- हंमतांतरम् ॥नरस्य जन्मकालतो ह्य- शीतिवत्सरावधि ॥ शिशोर्हि जन्म- कालतः पलावधि प्रकपते॥धरा रसे- पु वारकं निरंतरं शिशुप्रिये ॥ ८२.॥ टीका हे प्रिये, अब मैं मतांतरसे स्वस्थनाड़ीका, .

-- लीश ४० वेर नाड़ी चलती है ।।५।। कंपते च पलैकेन जीवितज्ञा प्रियं वढे ८६ टीका-तीनवर्षकी अबस्योरी सातवपकी भापानुवादसमलंकृताः लक्षण कहताहूं. जन्मकालसे अस्सी वर्षपयंत कह- ता हूं जन्मकालसे एक पलपर्यंतमें नाड़ी ५६ छप्पन वार फड़कती है।। ८२ ॥ पलादारभ्य वर्षांतं पलैकन च नाडि- का ॥ नेत्रेषु कृत्वश्चलति मत्तकुंज- रगामिनि ॥ ८३॥ टीका-जन्मकालसे पलपरमितकाल पीछे एक वर्षपर्यंत एक पलमें बावन ५२ वेर चलती है।शा अव्दादब्दद्वयं नाड़ी पलकेन प्रवेप- ते ॥ वेदाब्धिवार लोलाक्षि चलत्कुं- डलशालिनि ।। ८४॥ टीका-एकवर्ष पीछे दोवर्षपर्यंत एकपलमें नाड़ी चौवालिश ४४ वेर कंपती है ॥ ८ ॥ वर्षढयात्रिवर्षांतं पलकेन चतंतुकी पखवे- दकृत्वश्चलति पीनोत्तुंगपयोधरे ।। ५ ।। टीका दोवर्प पीछे तीनवर्षतक एकपलमें चा- त्रिवर्षात्सप्तवर्षांत पदनिशहारक प्रिये स नाडीज्ञानतरंगिणी पर्यंत नाड़ी एकपलमें छत्तीसवार ३६ फरकती है८६ सप्तमान्मनुवर्षांतं वेदाग्निवारकंधरात- तश्च त्रिंशद्वपतिं द्वात्रिंशदारमेवहि ॥८॥ टीका-सातवर्षपीछे चौदहवर्पतक नाड़ी एकप- लमें चौतीस ३४ वार चलती है और चौदहवर्प पीछे तीसवर्पतक एक पलमें बत्तीस ३२ वार चलती है ८७ त्रिंशदव्दात्समारभ्य खशराब्दांतमेव च ॥ खाग्निवारान्विशालाक्षि जीवि- तज्ञा प्रकंपते ॥८॥ टीका-तीसवर्षसे पचासवर्पतक नाड़ी एकपलमें तीश ३० बार चलती है ॥ ८८॥ शतार्धवर्षादारभ्याशीतिवपतिमेव हि ॥ चतुर्विंशतिवारान्वै कंपते धमनिः प्रिये॥ ८९॥ टीका-पचास वर्षके पीछे अस्सी वर्पतक चौबीस २४ वार नाड़ी एकपलमें चलती है ॥ ८९ ॥ एवमुक्तप्रमाणाच भवेन्यूनाधिक यदि ॥ न्यूनाधिके क्रमात्स्यातां शीतोष्णेच घटस्तनि॥९॥ टीका-ऐसे- उक्त प्रमाणसे जो न्यून चलै तो . भाषानुवादसमलंकृता. शीतत्व और जो ज्यादा चले तो उष्णता है ॥९॥ "अथ नाडीगतिकारणम् ॥ हृदयं चेतना- स्थानं तज्ज्ञातृसुखदुःखयोः ॥ तत्संको- चविकाशाभ्यांजीवितज्ञा प्रकंपते ॥११॥ टीका-अथ नाडीकी गतिका कारण कहते हैं चे- तनाका स्थान हृदय है सो सुखदुःखका ज्ञाता है। तिसके संकोच और विकाशसे नाड़ी चलती है।।९१॥ वायुरंतर्बहिर्याति तत्संकोचविका- शतः ॥ तेन नाड्यां वहत्यमुक्तेन तस्या गतिर्भवेत् ॥९२॥ टीका-उसी संकोच विकाशसे वायु अंदर और बाहर चलता है, उस चलनेसे नाड़ीमें रक्त बहता है. उसी प्रवाहकरके नाड़ीकीगति जानी जाती है ९२।। अथ नाडीज्ञाने प्रयत्नोऽवश्यमेव कर्त- व्यः ॥ स यथा ॥ नाडीज्ञानं विना क- श्चिद्वैद्यः सद्भिर्न पूज्यते ॥ ततश्चातिप्र- यत्नेन तज्ज्ञानं गुरुतो लभेत् ॥ ९३ ॥ टीका-अथ नाडीज्ञानमें प्रयत्न तो अवश्य करना सो कहते हैं नाड़ीज्ञान विना कोईभी वैद्य नाडीज्ञानतरंगिणी... श्रेष्ठजनोंमें पूज्य नहीं होता, इसवास्ते बड़ा प्रयत्न करके नाड़ीज्ञान गुरूसे लेना ॥ ९३ ।। क्वचिद् ग्रंथानुसंधानाद्देशकालवि- भागतः॥ वचित्प्रकरणाचापि ना- डीज्ञानं भवेदपि ॥९४॥ टीका-कहीं ग्रंथके अनुसंधानसे,कहीं देशकालके विभागसे, कहीं प्रकरणसे नाड़ीज्ञान होता है।।९।। यथा वीणागता तंत्री सर्वान्रागा- प्रभाषते ॥ तथा हस्तगता ना- डी सर्वान्रोगान्प्रकाशते ॥ ९५॥ टीका-जैसे वीणा तांत सर रागोंको भाषणं करती है, तैसे हाथमें नाड़ी सर्व रोगोंका प्रकाश करती है ।। ९५॥ सद्गुरोरुपदेशाच देवतानां प्रसाद- तः ।। नाडीपरिचयः सम्यक् प्रायः पुण्येन जायते ॥९६॥ ' टीका-सद्गुरुके उपदेशसे और देवताकी प्रसन्नतासे और बहुधा पुण्यसेनाड़ीका पहिचानना आता है.६ अथ ग्रंथकर्तुः परंपरा ॥ वालाशर्माऽभव- विप्रः सुकलः कुलंवर्धनः॥कान्यकुब्जो हिं भाषानुवादसमलंकृता. तहशेऽभवद्गोवर्धनोऽभिषक् ।।९७॥तापी- रामः सुतस्तस्य तस्यासंस्तनुजात्रयः॥ सीतारामश्च दत्तश्चमोतीराम इति प्रिय। ॥९८॥ सीतारामप्रिया लक्ष्मीस्तत्साकं या दिवंगता ॥ दग्ध्वाग्नौ प्राकृतं देहं त- च्छरीरेण संयुतम् ॥९९॥ तस्या एव हि पुत्रोऽहं पतिदेववरेंगने॥निर्मितेयं मया बाले नाडीज्ञानतरंगिणी॥१०॥ टीका-अथ ग्रंथकर्ताकी परंपरा-अगाड़ी एक पालाशर्मा कान्यकुब्ज ब्राह्मण सुकुल होते भए, सो आपके कुलके बढानेवाले होते भए. उनके वंशमें गोवर्धन सुकुल भए ।। ९७ ।। उनके तापीराम भए, . उनके तीन पुत्र भए; सीताराम, दत्तप्रसाद, मोती- राम ॥ ९८ । उनमें सीतारामकी स्त्री लक्ष्मी जो अपना प्राकृत देह अपने पति के देहके साथ जला- के उनके संगही स्वर्गको गई ॥ ९९ ॥ हे पति- व्रताओंमें श्रेष्ठ ! मैं उसी माताका पुत्र हूं यह नाड़ी ज्ञानतरंगिणी मेंने रची है ॥ १०॥ लोलाक्षी पंपय्यानाम गंधर्वो विलग्रामे- भवकिल ॥ तस्याहमौरसी कन्या दा- ४

३२
अनुपानतरंगिणी.
सी त्वचरणाब्जयोः ॥१०१॥ तव रूपगु-
णौदार्य विश्रुतं गुणवारिधे ॥जनैः ख्यातं
तथा दृष्टं कृतकृत्यास्मि सांप्रतम् ।।१०२
इति श्रीमत्सुकुलसीतारामात्मजरघु-
नाथप्रसादविरचिता नाडीज्ञानतरं-
गिणी समाप्तिमगात्।
टीका-हे गुणवारिधे, पंपय्यानाम गंधर्व बिलग्रा-
मनाम नगरमें होता भया, उसकी में कन्या हूं और
आपके चरणकमलकी दासी हूं ।। १०१ ॥ लोगों-
करके विख्यात आपका रूप, गुण, उदारता, सुनके
आपके सन्निधि मैं आई सो जैसा सुना वैसा देखा..
अब मैं कृतकृत्य भई ॥ १०२ ।।
इति श्रीरमणविहारिविरचिता नाडीज्ञानतरं.
गिणी टीका तरणीसंज्ञिका समाप्ता ।
अथ
अनुपानतरंगिणीप्रारंभः ।
नमो गजास्येश्वर देवदेव त्वत्तोऽस्यज-
न्मादय एव तुभ्यम् भवंतितस्माअतई
शरक्षधन्वंतरिर्यः कृपयाऽभवस्त्वम्॥३॥

.
भाषानुवादसमलंकृता.
टीका-अथ कवि प्रथम निर्विघ्नसमाप्तिके वास्ते
इष्टदेवताको नमस्कारपूर्वक मंगलाचरण करते हैं न
मो इत्यादि करके.हे गजास्येश्वरदेव देव, तुमको मेरा
नमस्कार हो,तुमहीं से इस जगतके जन्म, रक्षा, प्रल-
य होते हैं और जो आप इस जगतपर कृपा करके
धन्वंतरि होते भए इसवास्ते आप रक्षा करो ॥१॥
अथ कविप्रिया॥प्राणेशधातवः सप्त
तथा सप्तोपधातवः ॥ शोधन मारणं
तेषामनुपानं गुणागुणम् ॥ २॥
टीका कविप्रिया पूछती है कि, हे प्राणनाथ,
सात धातु और सात उपधातु हैं, उनका शोधन, मा.
रण, अनुपान, गुण और अवगुण कहो ॥२॥
तथान्येषांरसानांवा ह्योषधीनांचमान-
दाप्रीतये मम कंजाक्ष वदवैद्यशिरोमणे३
टीका-चैसेही और रसोंका और औषधियोंका
भी मेरी प्रीतिके वास्ते कहो आप कमलनयन
और वैद्यों में श्रेष्ठ हैं ।।३।।
कविः ॥ अयि नितविनि कंजविलो-
चने घनकुचे वनितामदमोचने ॥
शृणु वदामि हितां हि नृणामहं गद:
वतामनुपानतरंगिणीम् ॥४॥

, अनुपानतरंगिणी. टीका-कवि उत्तर देताहै कि हे नितविनि, हे कंज- विलोचने, इत्यादि संबोधनयुक्त प्रिये, तुम सुनो में अनुपानतरंगिणी कहता हूँ कैसी यह अनुपानतर गिणी कि रोगी मनुष्योंकी हितकारक ॥४॥ अथ सप्तधातवः॥स्वर्णतारं प्रियेवा- ग्रंनागवंग मनोहरे॥स्वर्णागि जस- दं लोहं सप्तैते धातवः स्मृताः॥५॥ टीका-अब सप्त धातु गिनाते हैं हे प्रिये सोना, रूपा २, तांबा ३, सीसा ४, रांगा ५, जिसे कलई- भी कहते हैं. जसद ६, लोह ये ७ धातु हैं ॥५॥ जसदादित्यजं विद्धि पित्तलं प्रियवल्लभ।। रविरंगभवं कांस्य कश्यपान्वयरत्नजे॥ टीका हे प्रियवल्लभे, जसद और ताम्रसे पीतल होता है, और हे कश्यपान्वयरत्नजे, ताम्र गंगेसे का सा होता है ॥ ६॥ अथ शुद्धिप्रवक्ष्यामिधातुदोषापनुत्तये॥ तैले तक्रेचगोमूत्रेकांजिकेच कुलत्थज। ॥७॥ सूक्ष्मपत्राणि संताप्य नागवंगे सु- गालिते।जसदं गलितं चैव सप्तवारंवि- निक्षिपेत् ॥ ८॥शुद्धिमायांति संशुद्ध- भाषानुवादसमलंकृता. कुलोद्भूतवरांगने ॥ नागवंगे तु वार्कस्य दुग्धे वारत्रयं क्षिपेत् ॥९॥.द्रवीभूते वि- शुद्धते अमीषां मारणं शृणु।मृता हेमा- दिकाः सर्वे धातवो गदघातकाः॥१०॥ टीका अथधातुओंके दोष दूर करनेके वास्तेशु- द्धि कहते हैं. तेलमें १, तक्रमे २, तनको माग और छांछभी कहते हैं, गोमूत्रमें ३, कुलथीके काढेमें ४, और कांजीमें ५, कांजीकी विधि-भातका मांड अथवा कुलथीके जूसमें सोंठ, राई, जीरा, हींग, लवण ये माफकसा मिलाके तीन वा चार दिन रख छोड़े. जब खट्टा हो तब काममें लेवै. इन पांचोंमें तपा २ सात सात बखत बुझाचे तो शुद्ध हो. तहां सोना १, चांदी २, तांचा ३, लोह.४, पीतल ५, कासा ६, इनके बारीक पत्र करके तप्त कर करके वुझावे. और गंगा सीसेको आकके दूध- में तीन बखत बुझालेनेसे शुद्ध होते हैं. अब इनका मारण कहते हैं क्योंकि, मरेहुए धातु रोगके मार नेवाले होते हैं ॥ ७॥ ८॥९॥ १० ॥ तनादौ स्वर्णविधिः।तत्रापि शुद्ध- स्वर्णपरीक्षा ॥वहितप्तं हि यच्छी- अंनुपानतरंगिणी. तेरक्तत्वं भजते चतत्॥शुद्धं श्वेत- त्वमपि यद्भजतेशुद्धमीरितम् ११ टीका-तहां प्रथम धातुओंमें सोनेका मारना का हते हैं तहांभीप्रथम परीक्षा कहते हैं.जो सोना अमि- में तपाके ठंढा किये पीछे लालरंग रहै सो श्रेष्ठ और जो श्वेत होता है सो अशुद्ध है ॥ ११ ॥ अथ मारणम् ॥शुद्धसूतसमं खल्वे स्वर्ण गोलं विधाय च ॥ योस्तुल्यं बलिं शुद्धं दत्त्वाधश्चोर्ध्वमेव हि ॥१२॥ शरावसंपुटे दत्त्वा पुटेत्रिंशदनोपलैः॥चतुर्दशपुटैरेवं निरुत्थं भस्म जायते ॥१३॥ टीका-शुद्ध पारा और सोनेका चूरन खरल क- रके गोला बनावै फिर दोनोंकी तुल्य शुद्ध गंधक नीचे ऊपर रखके शरावसंपुटमें तीस जंगली कडों- की आंच दे ऐसे चौदह पुटमें निरुत्थ भस्म होता है. निरुत्य उसको कहते हैं कि, जो मधुघृनटंकणा- युक्त आंच देनेसे न जीवे ।। १२ ।। १३ ॥ अथान्यप्रकारागालिते हाटके नागं षो- डशांशं विनिक्षिपेत् ॥ शीते तस्मिन्सुसं- मर्थ निंबुनीरेण गोलकम्॥१४॥तत्समंगं- ३७ भापानुवादसमलंकृता. धकंशुद्ध प्रिये दद्यादुपर्यधः। शरावसंपुटे दत्त्वा पुटं त्रिंशहनोपलैः॥१५॥एवं सप्त- पुटैर्भस्म निरुत्थं स्वर्णजं भवेत्।नवयौ. वनसौंदर्यशालिनि स्वर्णभूषणे ॥ १६ ॥ टीका-अथ दूसरी विधि. सोनेको अमिमें गलावै जब गलजाय तब सोलह तोले सोनेमें एक तोला सीसा मिला दे. फिर ठंडा करके निंबूके रसमें घोट- के गोला बनाये फिर शरावसंपुटमें उस गोलेकी व- राबर शुद्धगंधक नीचे ऊपर रखके तीस जंगली कं- डोंकी पुट दे. ऐसे सात पुटमें निरुत्थ भस्म होता है।॥ १४ ॥ १५॥ १६॥ अथान्यः ॥ सौवीरमंजनं पिष्ट्वा मार्कव- स्वरसैदिहेत्॥जातरूपस्य पत्राणि शरा- वेसंपुटे पुटेत् ॥ १७॥ गजाख्येन पुटेन- केनांगने गजगामिनि ॥ हेमभूतिर्भवे- च्छुद्धा रत्नभूषणभूपिते ॥१८॥ टीका-अब तृतीय विधि लिखते हैं. काले सुर- माकी डली, जल, भांगरेके रसमें घोटके सोनेके प. में लेप लगाने और शरावसंपुटमें पुट दे तो ए- कही गजपुटमें शुद्ध भस्म होगा ।। १७ ॥ १८॥ है अनुपानतरंगिणी. अथ हेमभस्मसामान्यगुणाः ॥ तपनीयं मृतंकांति कंदर्प तनुतेतथागवातं पित्तंप्र- मेहं चकासंश्वासं क्षतंक्षयम्॥१९|ग्रहणी मतिसारं च ज्वरं कुष्ठं विषं हरेत्॥वयसः स्थापनं स्वयं वल्यं वृष्यं रुचिप्रदम् २० टीका-अथ सोनेकी भस्मके सामान्य गुण कहते हैं. मरा सोना कांति और कामदेवकी वृद्धि करता है और वात, पित्त, कफ, प्रमेह, श्वास, घाव, क्षयरोग, संग्रहणी, अतीसार, ज्वर,कुष्ठ, विष इन रोगोंका नाश करता है और अवस्थाका स्थापन करनेवाला है, स्वर सुंदरकरता है, बल बढ़ाताहै, स्त्रीगमनकी इच्छा ज्या- दाबढ़ाता है और अन्नपर रुचि बढ़ानेवाला है १९/२० अथापकदोपाः॥स्वर्णमपकं हरते वलं च वीर्यं करोति रोगचयम् ॥ सुखस्य नाशं मरणं तस्माच्छुद्धं च सेवेत ॥२१॥ टीका-अब अधपके सोनेके अवगुण कहते हैं: अधपका सोना बल और वीर्यको नाश करता है. और सुखका भी नाश और मरण भी करता है. इस- वास्ते शुद्ध भस्मको सेवन करना चाहिये ।। २१ ।। अथ तदोपशांतिः॥अभया सितया भाषानुवादसमलंकृता. भुक्ता त्रिंदिनं नृभिरंगने । हेमदोपहरी ख्याता सत्यं प्राणकुमारिके ॥२२॥ टीका-अब अपकदोपशांति कहते हैं. हरड़ और शकर तीन दिन खानेसे स्वर्णविकार जाता है. हे प्राणकुमारि ! यह सत्य है ॥ २२ ॥ अथानुपानम् ॥ वाजीकरं भुंगरसे- न तूर्णदुग्धेन शक्ति प्रददाति नित्य- म् ॥ पुनर्नवायुम् नयनामयनं ज- राहरं चाज्ययुतं नराणाम् ॥ २३ ॥ टीका-अब अनुपान कहते हैं. सोनेकी भस्म भांगरेके रसमें लेनेसे वाजीकरण है. वाजीकरण उ-- सको कहते हैं, जिसके लेनेसे घोड़ासरीखा स्त्रीके संग रमणकरै दूधके संग ले तौ शक्ति बढ़ावै पुन: नेवासंग नेत्ररोग हरता है, घृतसंग बुद्धपनेकों : मिटाके ज्वान करता है ॥ २३ ॥ बुद्धिदं तु वचायुक्तं दाहन्नं कटुकायुत- म् ॥ कांतिदं कुंकुमेनेदं कांतिजिन्न- वनीरजे॥२४॥ टीका-बचके साथ बुद्धि देता है. कुटकीके साथ अनुपानतरंगिणी. अथ हेमभस्मसामान्यगुणाः ॥ तपनीयं मृतकांतिकंदर्प तनुते तथा॥वातं पित्तंप्र- मेहं च कासंश्वासंक्षतंक्षयम्॥१९॥ग्रहणी- मतिसारं च ज्वरं कुठं विपं हरेतावयसः स्थापनं स्वयं वल्यं वृष्यं रुचिप्रदम् २० टीका-अथ सोनेकी भस्म के सामान्य गुण कहते. हैं. मरा सोना कांति और कामदेवकी वृद्धि करता है और वात, पित्त, कफ, प्रमेह, श्वास, घाव, क्षयरोग, संग्रहणी, अतीसार, ज्वर, कुष्ठ, विप इन रोगोंका नाश करता है और अवस्थाका स्थापन करनेवाला है, स्वर मुंदर करता है, वल बढ़ाताहै, स्त्रीगमनकी इच्छा ज्या: दा बढ़ाता है और अन्नपर रुचि बढ़ानेवाला है १९।२० अथापक्कदोपाः॥स्वर्णमपक्कं हरते वलंच चीर्यं करोति रोगचयम् ॥ सुखस्य नाशं मरणं तस्माच्छुद्धं च सेवेत ॥२१॥ टीका-अब अधपके सोनेके अवगुण कहते हैं. अधपका सोना बल और वीर्यको नाश करता है. और सुखका भी नाश और मरण भी करता है. इस वास्ते शुद्ध भस्मको सेवन करना चाहिये ॥ २१ ॥.. अथ तदोषशांतिः॥अभया सितया भाषानुवादसमलंकृता. भुक्ता त्रिदिनं नृभिरंगने । हेमदोपहरी ख्याता सत्यं प्राणकुमारिके ॥२२॥ टीका-अब अपक्कदोपशांति कहते हैं. हरड़ और शकर तीन दिन खानेसे स्वर्णविकार जाता है. प्राणकुमारि ! यह सत्य है ।। २२ ।। अथानुपानम् ॥ वाजीकर मॅगरसे- न तूर्णदुग्धेन शक्ति प्रददाति नित्य- म् ॥ पुनर्नवायुग नयनामयम्नं ज- राहरं चाज्ययुतं नराणाम् ॥ २३॥ टीका- अब अनुपान कहते हैं. सोनेकी भर भांगरेके रसमें लेनेसे वाजीकरण है. वाजीकरण सको कहते हैं, जिसके लेनेसे घोड़ासरीखा खं संग रमणकरे. दूधके संग ले तो शक्ति बढ़ावैर नेवासंग नेत्ररोग हरता है, घृतसंग वृद्धपने मिटाके ज्वान करता है ।। २३ ।। चुन्दिदं तु वचायुक्त दाहनं कटुकायुर म् ॥ कांतिदं कुंकुमेनेदं कांतिजि वनीरजे॥२४॥ टीका-बचके साथ अद्धि देता है. कीने अनुपानतरंगिणी. दाहशांति करता है. कुटकीको कभी कहते हैं केसरसंग कांति वढाता है ॥ २४ ॥ सद्योदुग्धयुतं हंति यक्ष्माणमतिदा- रुणम् ॥लवंगशुंठीमरिचरुन्मादं च. त्रिदोषकम् ॥२५॥ टीका-तुरत दुहे दूधके साथ क्षयरोग दूर करता है. लवंग, सोंठ, कालीमीरचके साथ उन्मादरोग हरता है और त्रिदोपको भी हरता है ।। २५ ॥ मध्वामलकसंयुक्तं ग्रहणींप्रवलां हरे- त्॥ मधुना वरखं हैमं विषदोपनि- वारणम् ॥ २६॥ टीका-मधु और आमलाके साथ संग्रहणीकों सोनेके वरख और मधुयुक्त विपको हरता है ॥२६॥ शंखपुष्पीरसैरायुःप्रदं चंदनचर्चिते ॥ वि- दारीकंदसंयुक्तं पुत्रदं पुत्रवत्सले ॥ २७॥ टीका-संखाहूलीके रससंग आयुष्य बढ़ता है. विदारीकंदके संग पुत्र देनेवाला है ॥ २७ ।। इति स्वर्णानुपानानि. अथरौप्यविधिः॥तत्र परीक्षा शृणु हि रूपमतिप्रमदोत्तमे वद भिपरवर

• ,
भापानुवादसमलंकृता.
रूपगुणाकर ॥ त्रिविधमाहुरये रजतं
प्रिये खनिजवेधजवंगजमार्यकाः२८
टीका-अथ-ौप्यविधि,तहां प्रथम परीक्षा.रूपा
तीन प्रकारका है एक खानिसे पैदा, दूसरा वेधसे,
तीसरा वंगसे पैदा होता है ।। २८ ।।
उत्तमं वंगजं वेधज कीर्तितं यन्मृदु-
त्वं हि शौक्ल्यं भजेदंगने ॥ शुभ्रव-
ण मृदुत्वेन हीनं यतोऽग्राह्यमित्या-
हुरायः खनिस्थं ततः ॥२९॥
टीका-तिनमें वेधसे और वंगसे भी उत्पन्न रौप्य
जो कोमल और श्वेतवर्ण है सो श्रेष्ठ है ।। २९ ॥
अथ मारणम् ॥ तारपत्राणि सूक्ष्माणि
कृत्वा संशोध्य पूर्ववत् ॥तत्समौ सूतगं-
धौ चकांजिकेन विलेपयेत् ॥३०॥
टीका-अथ मारणविधि.चांदीके कंटकवेधी सूक्ष्म
पत्र करके पूर्ववत् शोधन करै. उन पत्रों के समान
पारा, गंधकको काजीमें घोटके लेप करै ॥३०॥
स्थाल्यां पचेद्दिनं रुहा भस्म स्या-
त्तीक्ष्णवह्निनाबालकैणाक्षि विंवो-
ष्ठि स्वर्णकुंभकुचे प्रिये ॥३१॥

४२ अनुपानतरंगिणी.. टीका-फिर उनको एक हांडीमें मुद्रित करते 'एक दिन तीक्ष्ण अमिकी जांच दे तो भस्म हो ३ अथान्यः प्रकारः॥ तारपत्रचतुर्थाशं शुद्धतालं विमर्दयेत्॥जवीरजैवैस्ते: न तत्पत्राणि विलेपयेत्॥३२॥ टीका-अथ दूसरा प्रकाररूपेके पत्रसे चतुर्थभाग शुद्ध हरिताल निंबके रसमें घोटके लेपन करै ॥३२॥ संपुटे पाचयेद्रुद्धा त्रिभिरेव पुटैर्भवेत्। त्रिंशहनोपले तिः शीलरूपगुणा 'न्विते ॥ ३३॥ टीका-फिर शरावसंपुट करके तीस जंगली के डोंकी आंच दे. ऐसी तीन पुटोंमें भस्म होती है ३३ अथान्यः॥ रजतेन समं सूतं पेषयि- स्वा प्रमेलयेत् ॥ तत्समं तालकं गंध निवुनीरविमर्दयेत् ॥३४॥ टीका-अथ तीसरा प्रकार. प्रथम रूपा और पारा दोनों समभाग लेके खरल करै. फिर इन दोनों के बरोबर हरिताल और गंधक मिलाके निंबूके रसमें चौटे ।। ३४ ॥ संपुटे रोधयित्वा तु पाच्यं त्रिंशहनो- भापानुवादसमलंकृता. : पलैः ॥ एवं रामपुटैस्तारं निरुत्थं भसितं भवेत् ॥ ३५॥ टीका-फिर शरावसंपुटमें तीस कंडोकी पुट दे ऐसे तीन पुटोंमें भस्म होता है ॥ ३५ ॥ अथान्यः ॥ शुकप्रिया पीतकपत्रकल्के चतुर्गुणे तारकमेव सदा॥शरावके संपुट- के पुटेच्च त्रिभिः पुटैरेव वराहसंज्ञैः॥३६॥ टीका-अथ चौथा प्रकार. दाडिम और बबरके पत्र तोले चारकी लगदीमें एक तोला रूपा रखके हाथ भर गहिरै चौड़े खाढ़ेमें शरावसंपुटसे पुट दे तो तीन पुटसे भस्म होता है ।। ३६ ॥; अथ गुणाः ॥ तारं करोत्यामयसिं- धुपारं पित्तापहं वातकफौ निहति ॥ गुल्म प्रमेहं श्वसनं च कासं प्लीह- क्षयक्षीणयकृद्विषार्तिम् ॥ ३७॥ टीका-अथ सामान्य गुण. रौप्यभस्म रोगसमु. द्रके पार उतारता है. पित्त, कफ वात, गुल्म, प्रमेह, श्वास, कास, प्लीहा, क्षय, क्षीण, यकृत, विप इन रोगोंका नाश करता है ॥ ३७॥ वलीपलितनाशनं क्षुधाकांतिपुष्टि- 1 .

४४
अनुपानतरंगिणी.
दम्॥पांडशोफहं ददाति चायुपंद्र-
णामिदम् ॥ ३८॥
टीका और वलीपलितनाशकभी है. सुधा और.
तेजको बनाता है. पांडु और शोथको नाश करता
है. आयुष्यदायक है ॥ ३८॥
अथापक्वदोपाः॥देहे हि तापं प्रकरो-
त्यपक्वं तारं विधं किल शुक्रना-
शम् ॥ अपाटवं चेव वलप्रहानि म-
हागदान्पालयतीति सत्यम् ॥ ३९॥
टीका-अथ अपकदोप, आपक रौप्यभस्म देहमें
ताप, विबंध और धातुका नाश, चातुर्य और बलकी
हानिकरता है और बड़े रोगोंकी रक्षा करता है।॥३९॥
अथ तच्छांतिः ॥ शर्करां मधुसंयुक्तां
सेवयेद्योदिनत्रयम्॥अपक्वरौप्यदो-
षेण विमुक्तः सुखमश्नुते ॥ ४०॥
टीका-रौप्यदोपशांति.मिश्री और मधु तीन दिन
खानेसे अपक रौप्यविकार मिटता है और सुख होताहै
अथानुपानम् ॥ दाहे शर्करया युक्तं
वाते पित्ते वरायुतम् ॥ त्रिसुगंधयुतं
मेहे गुल्म क्षारसमन्वितम् ॥४१॥

भापानुवादसमलंकृता. टीका-अनुपान-दाहमें शकरयुक्त, वात और पित्तमें त्रिफलायुक्त, प्रमेहमें तज, पत्रज, इलाय- चीके चूर्णयुक्त, गुल्ममें क्षारयुक्त देना ॥ ४ ॥ कासे कफेष्टरूषस्य रसे त्रिकटुका- न्विते ॥ भार्जीविश्वयुतं श्वासे क्षय- जित्सशिलाजतु ॥४२॥ टीका-कास और कफमें त्रिकटु चूर्ण और अरू- सेके रसयुक्त, श्वासमें भारंगी सोंठयुक्त, और क्षयमें शिलाजितयुक्त देना ॥ ४२ ॥ क्षीणे मांसरसेदेयं दुग्धे वाललनोत्तमाय- कृत्प्लीहहरं कांते वरापिप्पलिसंयुतम्।४३। टीका-क्षीणतामें मांसका जूस अथवा दुग्धसंयु- क्त, यकृत् प्लीहामें त्रिफलाऔर पीपरीके साथदेना४३ पुनर्नवायुतंशोफे पांडौमंइरसंयुतम्॥व- लीपलितहं कांतिक्षुत्करं घृतसंयुतम् ४४ टीका-शोथमें पुनर्नवाकेसाथ, पांडमें मंडूरयुक्त, , वलीपलितमें घृतयुक्त, क्षुधा और कांतिको भी बढाताहै ।।१४ ।। इति रौप्यविधिः ॥ अथ ताम्रविधिः॥ तत्र मारणयोग्यं ता- नम् ॥ द्विविधं ताम्र वैद्यैर्गदितं म्लेच्छं अनुपानतरंगिणी. तथैव नैपालम् ।। क्षालनतो यच्छ्याम तन्म्लेच्छ रक्तमेव नैपालम् ॥४५॥ टीका-अथ रोप्यविधिकथनानंतर ताम्रविधि कहते हैं. ताम्रको वैद्योंने दो प्रकारका कहा है एक म्लेच्छ, दूसरा नेपाल. जो मंजन करनेसे श्यामता पकड़ता है सो म्लेच्छ, और जो रक्तवर्ण रहता है. सो नेपाल || ४५॥ त्याज्यं वाले म्लेच्छंग्राह्य नेपालकं हि शुद्धतरम्॥ शृणु तदोपान् शुद्धे शोध- नमपि सुप्रयत्नेन ॥४६॥ टीका-तिनमें शुद्ध नेपाल ग्रहण करना और म्लेच्छको त्यागना.हे शुद्ध, उस ताम्रके दोप और 'शुद्धि सुनो ॥ ४६ ॥ वांतिभ्रीतिविरेकत्वं क्लमस्तापस्त- थैवच ॥ वीर्यहंतृत्वं कंडत्वे शूलं दोपाष्टकं रखौ॥४७॥ टीका-चांति १, भ्रांति २, रेवनता ३, ग्लानि ४, ताप ५, वीर्यनाशकता ६, कंडू ७, शूल,ये आठ दोप ताममें सदा हैं. अन इन दोपोंको मिटा- नेके वास्ते शोधन कहता हूं ।।४७ ॥ -

भापानुवादसमलंकृता.
वक्ष्यमाणेषु द्रव्येषु तप्तं तप्तं विनि-
क्षिपेत् ॥ सप्तकत्वः सुशुद्धः स्याद्र-
विरेव न संशयः॥४८॥
टीका-अगाडीके श्लोकोंमें लिखेंगे. वह द्रव्य जि-
नमें तपातपाके वुझावै, सात सात वेर तो शुद्ध हो४८
तैलं तक्रं च गोमूत्रं वांतिं हन्याद्विच-
क्षणे ॥ कांजिकं च कुलत्यांभो भ्रां-
तिं हन्यात्सुदारुणाम् ॥४९॥
टीका-तेल, माग, गोमूत्र, वांति दोष दूर कर
ता है. कांजी और कुलथीका काढ़ा भ्रांति दूर कर-
ता है ॥ ४९ ॥
वज्रीदुग्धं च गोदुग्धं क्लमं हति विशे-
षतः ॥ चिंचांभो निवनीरं च तापं
पापं यथा हरिः॥५०॥
टीका-सेहुँड थूहरका दूध और गोदुग्ध कमजो-
ग्लानि उसको मिटाता है. अमिलीका पानी और .
। निंबूका पानी तापको हरता है ॥ ५० ॥
शीषिणोंऽभस्तथा कन्या रसः शूलं
निवारयेत् ॥ कंडतां गोघृतं दुग्धं
हंति वृद्धा यथा वलम् ॥५१॥

अनुपानंतरंगिणी. टीका-नारियलका रस तथा घीकुमारीका स्वर- स शूल निवारण करता है, कंडता (खुजली)को गोघृतयुक्त दूध हरता है ।। ५१ ॥ हन्यादै वीर्यहंतृत्वं द्राक्षा क्षौद्रं नितं- विनि ॥रेचतां सौरणं नीरं हंति म- स्तु तथैव हि ॥५२॥ टीका-वीर्यनाशकपना द्राक्षा और मधु दूर करता है रेचनता सूरणकापानी औरंदहीका पानी हरता है५२ अथ मारणम् ॥ रविपत्राणि तदर्ध सूतं खल्वे विमर्दयेदाढम् ॥ निंबुजनीरस्ताव- द्यावच्छभ्राणि तानि स्युः ॥ ५३॥ . टीका-अब मारण कहते हैं. ताम्रपत्र बहुत पत- ली सुईसे छिदने माफिक करके पत्रोंसे आधे पारेके साथ मर्दन करे. जहांतक सब-पत्र श्वेत हों॥५३॥ तद्विगुणं शुचि गंधं धान्याम्लेन विमर्च संलिंपेत् ॥ पत्राणि हि दृढभांडे क्षिप्त्वा संपूरयेत्सिकतया भूत्या ॥५४॥ टीका-तिनसे दूना शुद्ध गंधक, धान्याम्लमें पी- सके लेपन करे. धान्याम्ल उसको कहते हैं जो यव निस्तूप करके चार पांचदिन पानीमें भिगोये राखे. . L भापानुवादसमलंकृता. जन खट्टा हो तब कार्यमें ले फिर-ताम्रपत्र, दृढहां- डीमें रखके क्रमसे ऊपर बालू, रेत, और राख भरै५४ सहा शरावपुटके पश्चाद्भांडे विनिक्षि- पेल्ललने ॥ मंदाग्निनाब्धियामैम्रियते शुल्वं नितंबविस्तारे॥५५॥ टीका-सब पत्र पहिले दो सरावोंमें रखके हांडी- में धेरै फिर रेती भस्म भरके चूल्हेपर मंदामिसे चार पहर आंच दे तौ ताम्र मरे ।। ५५ ।। पश्चात्तदर्धगंधं तद्भस्मना विमर्द- येत्खल्वे ॥ सूरणतोयैर्देयं पुटं ग- जाख्यं ततश्च वै पाच्यम् ॥५६॥ टीका-फिर उस ताम्रभस्मसे आधा गंधक मि- लाके सूरणरसमें खरल करके गजपुट दे ॥ ५६ ॥ चतुर्थांशेन गंधेन पंचगव्यैः पृथक • पृथक् ॥ पंचकृत्वः पुटेत्तानं मधुना सितया पुनः ॥५७॥ टीका-फिर भस्मसे चौथा भाग गंधक मिलान्यारा न्यारा गोदुग्ध, घृत, दही, माग, मूत्रमें खरल कर न्यारी न्यारी पुढे दे. फिर मधु (सहत) के साथ उसी रीतिसे फिर शकरके साथ वैसेही पुट दे ॥ ५७ ||-- F . अनुपानतरंगिणी... सेवितं चेचदा वांतिं विधत्ते भावये- त्पुटेत् ॥ गोक्षीरेण ततः शुद्ध शिखि- ग्रीवनिभं भवेत् ॥५०॥ टीका-फिर जो खानेसे वांति करावे तो गोदु- ग्धकी पुट देके आंच दे. जब शुद्ध मोरकी गरद- नका रंग हो जाय तो श्रेष्ठ है ॥ ५८॥ अथान्यः ॥ ताम्रपत्रसमं सूतं गंध- मम्लेन मर्दयेत् ॥ तेन संलिप्य प- त्राणि शरावपुटके दहेत् ॥ ५९॥ टीका-अथं दूसरा प्रकार. ताम्रकी बराबर गंधक पारा खटाईसे मर्दन करके पत्रोंको लेपन करके गजपुट दे ।। ५९ ॥ गजालैत्रिपुटैरेवं पंचता जायते धु- वम् ॥ चलत्कुंडलशोभाट्ये पीनो- त्तुंगपयोधरे ॥६०॥ टीका-ऐसे तीन पुटोंसे भस्म होता है ।।६०॥ अथान्यः ।। तुर्यांशेन शिवेनैव ता- म्रपत्राणि लेपयेत् ॥ अम्लपिष्टब- लिं दद्यादूधिोदिगुणं ततः॥६१॥ टीका-अथ तीसरा प्रकार. ताम्रपत्रसे चौथे भाग- भापानुवादसमलंकृता. पारेसे ताम्रपत्र लेपन करके उनसे दूना गंधक खटाई में पीसके नीचे ऊपर रखके ।। ६१ ॥ चांगेरीकल्कगर्ने तद्यामं स्थाल्यां विपाचयेत् ॥ पंचत्वं जायते शुल्वं सर्वरोगहरं भवेत् ॥६२॥ टीका-लोनीकी लुगदीमें रखके हांडीमें एक पहरकी तेज आंच दे तो भस्म हो. इति ।। ६२ ।। अथ सामान्यभस्मगुणाः ॥कासं श्वास कफवातंप्लीहानमुदरं कृमीन।कुष्ठंशूलं ज्वरंतंद्रांवमिंशोफ च पांडताम्॥६३॥ टीका-अथ सामान्य भस्मगुण. कास, श्वास, कफ, प्लीहा, वात, उदररोग, कृमी, कुष्ठ, शुल, ज्वर, आलस्य, छर्दि, शोफ, पांडुरोग ।। ६३ ।। मोहमर्शोऽतिसारं च क्षयं गुल्मं शि- रोव्यथाम् ॥ हिक्कां मेहं भ्रम हंति र- विर्वहिं विबोधयेत् ॥ ६४॥ टीका-मूर्छा, अर्शरोग, अतिसार, क्षय, गुल्म, शिरकी दर्द, हिचकी, प्रमेह, भ्रम, इतने रोगोंको हरता है और भूख बढ़ाता है ॥ ६॥ अथापकदोपाः॥ताम्रमपक्वं वमनं विरे- ५२ अनुपानतरंगिणी. कतापादिकं भ्रमं मूर्छाम् ॥मेहूं वलस्य नाशं करोति शुक्रस्य चायुपश्चापि ॥६५॥ अथ-अथ अपकदोप. अधपका ताम्रभस्म वमन, विरेचन, ताप, भ्रम, मूर्छा प्रमेह, बलका नाश, वीर्य और आयुष्यका भी नाश करता ॥६५॥ अथ दोषशांतिः ॥ मुनिव्रीहिसि- तापानं वा धान्याकं सितांचकैः॥ ताम्रदोपमशेष वैपिवन्हन्यादिन- वयात् ॥६६॥कै जलैरित्यर्थः ।। टीका-अथ ताम्रदोपशांति कहते हैं, तिल्ली अथवा धना. शफर जलसे तीन दिन पिये तो ताम्रदोपसे छूटे ॥ ६६ ॥ अथानुपानम् ॥ पिप्पलीमधुसंयुक्तं सर्वरोगेषु योजयेत् ॥ स्वबुद्ध्यापि प्र- युंजीतरोगनाशनवस्तुभः ॥ ६७॥ टीका-अथ अनुपान. पीपरि सहत, संगसन रोगों में देवे अथवा अपनी बुद्धिमाफिक रोगनाशक वस्तुके साथ दे तो रोग जावे ॥ ६७ ॥ अथ नागविधिःपूर्व तच्छोधनमाकुमा- रीस्वरसेवापि वराकाथेसुगालयेत्।।तप्तं तप्तसप्तकृत्वो नागःशुद्धतरोभवेत्।६८।

भाषानुवादसमलंकृता. ५३. टीका-अथ नागविधि कहते हैं. तत्र प्रथमशोध न.कहते हैं. घीकुमारिपागके रसमें वा त्रिफलाके क- पायमें सात वेर गलाके बुझाये तोनागशुद्ध हो ६८ तालकस्वरसे वारान् चत्वारिंशति- गालयेत् ॥ तप्तं तप्तं विशुद्धयेत नागो नागेंद्रगामिनि ॥६९॥ टीका-अथवा ताड़ीमें चालीस वार बुझाये तो शुद्ध हो ॥ १९॥ अथ मारणम् ॥ खपरे निहितं नागं रविमूलेन घट्टयेत् ॥ यामत्रिकैर्भ- वेद्भस्म हरिद्वर्णमदूषणम् ॥७॥ टीका-अथ मारण. माटीके कूड़ेमे सीसा रखके चूल्हेपर आंच दे और आकड़ेकी जड़से चुलाताजा- य तो तीन पहरमें हरा रंग भस्म होता है।॥७॥ अथान्यः ।। मदितो वृषतोयेन ना- गः कुंभपुटैस्त्रिभिः ॥ सशिलो म्रि- यते सत्यं सर्वरोगहरो भवेत् ॥७१॥ टीका-प्रकार दूसरा-सीसाकी बरोबर मैनशिल मिलाके अरूसाके रसमें मर्दन कर एक घड़ेमें बहु- तसे सिद्ध कर कोयला आधा घड़ा भर बीचमें सं

अनुपानतरंगिणो.
पुटमें सीसा रखके ऊपर फिर कोयला-भरके , अमि
देवे, ऐसे तीनवारमें भस्म होता है ।। ७१ ॥
अन्योऽपि ॥ भूलताऽगस्तिपत्राणि पिष्ट्वा
पानं विलेपयेत्॥वासापामार्ग क्षारत-
. नागे द्रुते क्षिपेत् ॥७२॥ गुरूक्तितश्चतु-
थीशं वासादा विघट्टयेत् ॥ यामैकेन
भवेद्भस्म ततो वासारसान्वितम्॥मर्दये-
संपुटेत्स्याहै नागसिंदूरकं शुभम् ॥७३॥
टीका तीसरा प्रकार. कचुवा और अगस्तवृक्षके
पत्र पीसके पात्रमें लेपन कर ऊपर सीसा धर चूल्हे-
पर चढ़ावै, जब सीसा गले तब अरूसा और अपा-
मार्गकाक्षार सीसासे चौथा भाग डालता जाय और
अरूसाकी मोटी लकड़ीसे चलाता जाय तो एक
पहरमें भस्म हो फिर अरूसाके रसमें खरल कर
गजपुट दे तो लाल भस्म होजाय ॥७२॥७३॥
अथान्यः॥ शुद्धं नागं समादाय हि-
गुणा च मनःशिला ॥ पलाशदारु
णा सम्यग्घर्षयेत् खपरे शुभे ॥७४॥
टीका-चौथा प्रकार-शुद्ध सीसासे दूनामैनसी-
ल खपरमें चहा, पलासकी लकड़ीसे चलावै और
तीन आंच दे तो भस्म हो ॥७४ ॥

भाषानुवादसमलंकृता. तीक्ष्णाग्निना मृतं नागं तुर्याशांच मनःशिलाम् ॥ तांबूलस्वरसैर्मर्च शरावे पुटके पुटेत्॥द्वात्रिंशतिपुटै- रेवं नागभूतिर्भवेद् ध्रुवम् ॥७५॥ टीका-फिर चौथे भागकी मैनशिल मिलाके ना- गवेलीके पानके रसमें घोटके पुट दे ऐसे ३२ बत्तीस पुटमें भस्म होता है ।। ७५ ।। भागैकमहिफेनस्य नागभागचतु- ट्रयम् ॥ घर्षणान्निवकाष्ठेन मंदव- निप्रदानतः ॥ नागभूतिर्भवेच्छेता वीर्यदार्यकरी मता ॥ ७६ ॥ टीका-पांचवांप्रकार-सीसासे चौथा भाग अफीम खपरेमें दोनोंको आंच दे और निंबूकी लकड़ीसे च- लाता जाय तो श्वेतभस्म हो. खानेसे वीर्य दृढ़करे७६ अथ नागेश्वरविधिः॥पलद्वयं मृतं नागं हिंगुलंचपलद्वयम्॥शिला कर्पमिता ग्रा- ह्या सर्वतुल्यहि गंधकम् ॥७॥ निंबुनीरे- णसंमततो गजपुटे पुटेत्॥तदानागे- श्वरोऽयं स्यान्नगराजसुतोपमे ॥ ७८॥ टीका-अथ नागेश्वरविधि-सीसाभस्म तोला ५६ अनुपानतरंगिणी. आठ, हिंगुल तोला आठ, मैनसिल तोला एक. गंधक तोला सत्रह, निंबूके रसमें खरल कर गज- पुट दे तो नागेश्वर होता है ॥ ७७ ॥७८ ॥ अथसामान्यगुणाः॥वातरोगक्षयं गुल्म पांडालभ्रमान कफम्॥वह्निमांद्यं शुक्र- दोष कोसाशीग्रहणीकृमीन॥७९॥अपमृ त्युं निहत्याशुशतनागसमंवलम् ॥ददा- तिचायुषोरद्धिं चेत्कृतं विधिना प्रियेट टीका-अथ साधारणगुण-वात, क्षय,गुल्म, पांडु, शुल, भ्रम, कफ, अमिमंद, धातुविकार, कास, अर्श, संग्रहणी, कृमि, अकालमृत्यु इतने रोगोंको हरे और शतहस्तिबल आनंद दे. आयुष्य बढ़ावै॥७९॥८॥ अथापक्कदोषाः॥रक्तदोपं कर्फपांडं कुष्ठगुल्मारुचिक्षयान् ॥ज्वराश्म- यॊकरोत्येव कृच्छ्रशूलभगंदरान् ।८॥ टीका-अथ अपकदोप-रक्तदोप, कफ, पांड, कुष्ठ, गुल्म, अरुचि, क्षय, ज्वर, पथरी, मूत्रकृच्छ्र, भगंदर, इन रोगोंकों उत्पन्न करै ॥८॥ अथतच्छांतिः॥हेमांहरीतकी सवे- सितायुक्तां दिनत्रयम्॥अपवनाग- दोषेण विमुक्तः सुखमश्नुते ॥२॥ A भाषानुवादसमलंकृता. टीका-अथ नागदोपशांति-चौक और हरड़ शक- रसे तीन दिन सेवन करै तो अपक नागदोपसेछूटै ८२ अथानुपानम् ॥मृतंनागसितासार्धमा- युवायुं शिरोव्यथाम्॥नेत्ररोगं शुक्रदोषं प्रलापंदाहकं जयेत्॥८॥प्रददाति रुचिं कामं वर्धयेत्पथ्यसेविनः। स्वबुध्या चा- न्यरोगेषु प्रदद्याद्रोगगशांतिकृत् ॥४॥ टीका-अथ अनुपान-सीसाभस्म, मिश्री, (खड़ी साकर) से ले तो पित्त, वात, मस्तकरोग, नेत्ररोग, वीर्यदोप, प्रलाप, दाह इनको दूर करे, अन्नचि उपजावै. कामवृद्धि करे. और रोगों में अपनी बुद्धिसे देवे ॥ ८३ ॥ ८४॥ अथ नागेश्वरानुपानम् ॥निशांतेना- गराजयःसेवयेल्ललने पुमान्॥नागव- ल्लीदलेनाहं यथा नीरुक् प्रकामवान् ॥८५॥ भवेन्नारीशतं भुक्त्वा तथाप्यं- बुजलोचने ॥ तृप्तिं न याति कामस्य नित्यडिमवाप्नुयात् ॥ ८६ ॥ टीका-अथ नागेश्वर अनुपान-जो मनुष्य रा- त्रिके अंत दो घड़ी रात रहे तव नागवल्लीपत्रके साथ अनुपानतरंगिणी. नागेश्वर सेवे तिसके रोगमान न रहै और काम- की वृद्धि हो सो मनुष्य सो १०० स्त्रियोंसे भी तृप्त न हो. इति नागविधिः॥ ८५॥ ८६॥ अथ चंगविधिः। तत्र वंगपरीक्षाशुभ्रंसु- कठिनं वंगंग्राह्य वैद्यवरैः सदा॥अन्यधा- तुविमिथचेत्त्याज्यमेवमनर्थकम् ॥८७॥ टीका-अथ नागविधिकथनानंतर वंगकी विधि कहते हैं. प्रथम तत्र वंगपरीक्षा श्वेत और कठिनदेखके ले. अन्यमें और धातु मिली है सो त्याज्य है।।८७॥ अथ मारणम् ॥ वंगतुल्यं चराचूर्ण निवकाष्ठेन घर्षयेत् ॥खपरे भस्म: तां यातं सर्वकार्येषु योजयेत्॥८॥ टीका-अथ मारणम्-नांगेकी बराबर त्रिफला- चूर्ण खपरेमें चढ़ा निंबके सों टेसे घोंटै. जब भस्म हो तब सर्व कार्यमें युक्त करे ।। ८८ ॥ अथान्यः॥वंगपादांशतो ग्राह्यमपामार्ग- भवं रजः॥स्थूलाग्रया लोहदा खपरेतं विघट्टयेत् ॥ ८९॥ शनैर्भस्मत्वमायाति तावन्मच पुनःशनैः।एकत्रच ततः कृत्वा यावदंगारवर्णताम् ॥९०॥भजेत्पश्चाच्छ, भापानुवादसमलंकृता. रावण नूतनेन विरोधयेत् ॥ ततस्तीत्रा- ग्निसंपकं वंगं भूतित्वमाप्नुयात् ॥९१॥ टीका--दूसरी विधि. वंगका चौथा भाग अपा- मार्ग जिसको लटजीरा और चिरचिरा और अद्धा झारो और अधेड़ाभी कहते हैं. सो खपरेमें अमिपर चढ़ाके बड़ी लोहेकी कलछीसे घोटता जाय. धीरे धीरे घोटनेसे जबतक भस्म न हो तबतक घोटना फिर एक जगह करके खूब आंच दे. जब लाल अमिसरीखा हो तब शीतल कर रावसंपुटमें गजपुट दे तो श्वेतभस्म हो ।। ८९ ॥ ९० ॥९१।। अथ वंगेश्वरविधिः ॥ भागचतुष्कं वं- गंमृतं हि शंख रसं विभागैकम्॥पृथ- द्वि हरितालंकांजिकपिष्टंशरावसं- पुटके ॥९२॥ पुटेग्रजाख्येयंत्रे धनकु- चयुग्मे निशेशमुखि वाले॥वंगेश्वरोज- यमवलेवलदोनणांहिरसिकानाम्९३ टीका-अथवंगेश्वरविधिः। वंगभस्म चार तोला, शंखभस्म एक तोला, पाराभस्म एक तोला, हरि- ताल दो तोला, कांजीमें पीसके शरावसंपुट में गज- पुट दे तो वंगेश्वर हो ॥ ९२ ।। ९३ ॥

अनुपानतरंगिणी. अथ सामान्यगुणाः॥श्वसनमेहसमी- रणनाशनः 'प्रदरशूलयकृत्कफपांड- हृत् ॥ भ्रमवमिक्षयचिबलवीर्यकृत् सकलरोगहरःशुचिवंगकः॥९४॥ टीका-अथ साधारणगुण-श्वास, प्रमेह, प्रदरं, शुल, यकृत, कफ, पांड, भ्रम, उलटी, क्षय, सर्वरो- गनाशक और बल वीर्यका बढ़ानेवाला है ॥९शा अथ वंगेश्वरगुणाः॥भ्रमतिमिरकफ- प्रमेहकासान् श्वसनपवनपित्तरक्तदो- पान्॥ग्रहणिगदसशूलकुष्ठपांडज्वर- गदमपि हंति वंगराजः॥९५॥ .. - टीका-अथ वगेश्वरके गुण भ्रम, तिमिर, कफ, प्रमेह, कास, श्वास, वात, पित्त, रक्तदोप, संग्रहणी, शल, छठ, पांडु, ज्वर इन रोगोंको हरे॥९५।। अथापक्कदोषाः॥ यद्यपकं भवेइंगंगु- ल्मकुष्ठप्रमेहकृत् ॥ वातशोणितम- दाग्निपांडदौर्बल्यसकप्रदम् ॥९६॥ टीका-अथ अपक दोप-अधपका गला कुष्ठ, प्रमेह, वात, रक्त, मंदाग्नि, पाह . रोग करता है ॥२६

भापानुवादसमलंकृता.
अथ तच्छांतिः ॥ मेषशृंगी सितायुक्तां
सेवते यो दिनत्रयम् ॥ वंगदोषविमु-
तोऽसौ सुखं जीवति मानवः ॥ ९७ ॥
टीका-अथ वंगदोपकी शांति-जो मनुष्य मेढ़ा-
शिंगी शकरसंग तीन दिन सेवन करे तो वंगवि-
कार शांति हो ॥ ९७ ॥
अथानुपानम् ॥ कर्पूरेण युतं वंग हर-
त्यास्यविगंधताम् ॥ पौष्टिके क्षीरसं-
युक्तं जातीफलयुतं तु वा ॥९८॥
टीका-अथ अनुपान कपूरसाथ चंग सेवन
करनेसे मुखदुर्गंधि हरता है, दूधसंग वा जायफल-
संग पुष्ट करता है ।।९८॥
प्रमेहे तुलसीपत्रैः खादेइंगं प्रसन्नधीः।गु-
ल्मेटंकणसंयुक्तंपांडुरोगे घृतेनच॥१९॥
टीका-प्रमेहको तुलसीपत्रसे, गुल्ममें टेकणक्षा-
रसंग और पांडुरोगमें घृतसंग ।। ९९ ॥
ऊर्ध्वश्वासे रक्तपित्ते निशया भक्षये-
सुधीः ॥ पित्ते शर्करया खादेन्मधु-
· ना चलद्धये ॥१०॥
:: टीका-ऊर्वश्वास और रक्तपित्तमें हलंदीसंग,पि-
समें शकरसंग, बलवृद्धिके वास्ते मधुसंग॥ १०॥

अनुपानतरंगिणी. वीर्यस्तंभाय कस्तूर्या नागवल्लीदलेन वा ॥मंदाग्नौ मगधाचूर्ण कस्तूरीसंयु- तं भजेत् ॥१॥ कंकोलस्य रजोयुक्तं मंदाग्नौ वाभजेन्नरः॥ खदिरकाथसं- युक्तं वर्त्मरोगे प्रशस्यते॥२॥ टीका-वीर्यस्तंभनके वास्ते कस्तूरी वा पानसंग, मंदामिमें पिपरी और कस्तूरीसंग, अथवा कंकोल के चूर्णसंग, नेत्रके पंकलरोगमें खेरके काढ़ेमें ॥१॥२॥ धात्रीफलयुक्तं वापि पूगचूर्णसमन्वि- तमासेवितं हरतेऽजीर्ण रसोनेनास्थि- गंज्वरम् ॥३॥ टीका-अजीर्णमें आमला वा सुपारीसंग, हड्डी- गत ज्वरमें लहसनसंग सेवन करना ॥३॥ कुष्ठे सिंधुफलैः सार्धं निडीस्वरसे- न वा ॥ कौव्जेऽपामार्गमूलेन प्लीह्नि टंकणसंयुतम् ॥४॥ टीका-कुष्ठरोगमें समुद्रफल वा निर्गुडीके स्वर- समें, कूबररोगमें अपामार्गकी जड़में और प्लीहारो- गमें टंकणक्षारसंग देना ॥४॥ दिव्यसमुद्रफलाभ्यां वंगं समर्थ ना-:: है भाषानुपादसमलंकृता. गवल्लिजलैः॥प्राणप्रिये विलिंपति ना यदि लिंगं भवेद्धिदीर्घतरम॥५॥ टीका-लवंग और समुद्रफलसाथ वंग नागवेलि के पत्ररसमें मर्दन करके लिंगमें लेप करे तो लिंग बड़ा हो ॥ ५॥ लवंगरोचनायुक्तं तिलकं जनवश्यकृत् ॥ लवंगैरंडमूलाभ्यां लेपश्चाविभेदके॥६॥ टीका-लवंग और गोरोचनसाथ तिलक करे तो जन वश्य हो. लवंग और एरंडमूलके साथ लेप करें तो अर्धावमेद अर्थात् आधासीसी जावे ॥६॥ यवानिकायुतं वाते वाजिगंधायुतंतुवा । जलोदरेऽप्यजाक्षीरसंयुतं गुणकृद्भवेत् ७ टीका-वातरोगमें अजमावा असगंध, नन्दन बकरीके दूधसंग देवे तो गुण करनेवाला होता पुत्राप्त्यैरासमीक्षारैस्तक्रायंचर गुल्मनुत् ॥ कर्कटीस्वरसैःोर रुषत्वमवाप्नुयात् ॥८ टीका-पुत्रप्राप्तिके वास्ते गरि काम- ल्ममें मठासंग और नपुंसको केकाटते हो तो पुरुपत्व प्राप्त होता है।

अनुपानतरंगिणी.
अपामार्गरसेवेगं शिरोरोगनिवा-
रणम् ॥ शालूकमालतीपत्रीलव-
गैर्धातुदोपनुत् ॥९॥
टीका-मस्तकरोग, अपामार्गके रसमें धातुवि
कारमें जावत्री जायफल लवंगसंग देना ॥१॥
जातीफलाश्वगंधाभ्यां कटिपीडा-
निवारणम् ॥ रसोनतैलयुग्नस्यम-
पस्मारनिपूदनम् ॥ ११ ॥
: टीका कटिपीडामें जायफल और असगंधसंग,
अपस्मारमें लहसुन और तेल युक्तनास देना ११०
जातीफललवंगाढयं मधुना कसनं
जयेत् ॥ सुरसास्वरसैगं वलदं
नृणामिदम् ॥११॥
टीका-कासमें जायफल लवंग मधुसंग अथवा
तुलसीरससे सेवन किया मनुष्यको बल देता है.११
अथ जसदविधिः ॥ तच्छोधनं वंगवत् ॥
अथमारणम्॥जसदस्यतु पत्राणि कृत्वा
सूक्ष्मतराणि चातत्पादांशी शिलागंधा-
वर्कदुग्धविमर्दितौ ॥ १२॥ लेपयेत्तेन प-
त्राणि शरावाभ्यां निरोधयेत् ॥ गजात
संपुटेदेवं द्वादशैम्रियते पुटैः ॥ १३ ॥

. भापानुवादसमलंकृता. ६५ टीका-अथ जसदविधिः-तत्र शोधनं वंगवत्- अथ मारण.-जसुदके सूक्ष्म पत्र करे. तिसका चौथा भाग मैनशील औरगंधक आंकड़ेके दूध खरल कर पत्रोंमें लेप कर शरावसंपुटमें गजपुट दे. ऐसे बारह पुटों करके शुद्ध भस्म होता है ॥ १२ ॥ १३ ॥ अथान्यः प्रकारः ॥ जसदस्य चतुर्थांश पारदं गंधकं प्रिये॥मर्दयेत्खल्बके सम्य- कन्यानिंबुरसैः पृथक् ॥ १४ ॥ लेपयेत्ते- न पत्राणि गजाह्वे पाचयेत्पुटे। एवमेक- पुटेनैव भस्मसाजसदं भवेत् ॥१५॥ टीका-अथ दूसरीविधिः-जसदपत्रके चौथा भा- गपारा और गंधक घीकुमारपाठेके रसमें खरल कर फिर निंबूके रसमें खरल कर पत्रोंमें लेप कर शरा- वसंपुट में गजपुट देतो एक पुटमें भस्म हो॥१४॥१५ मारयेदंगवद्वापि नागवहा विचक्ष- णे ॥ तेन भस्मत्वमायाति सर्वका- र्यकरं भवेत् ॥ १६॥ टीका-अथवा वंग वा सीसाकी रीतिसे मारे तो + भस्म होता है और कार्यकरनेवाला होता है ।।१६।। अथ सामान्यगुणाः॥ त्रिदोषप्रमेहाग्नि- मांद्याक्षिरोगानतीसारपित्तज्वराजीर्ण- 14

अनुपानतरंगिणी
कासान्॥ विवंधामवातं हरेद्रीतिहेतुर्व-
मि शूलशीतज्वरात्रसुतीश्च ॥ १७॥
टीका-अथ साधारणगुण. त्रिदोष प्रमेह, अमि
मांद्य, नेत्ररोग, अतिसार, पित्तज्वर, अजीर्ण, कास,
विबंध, आमवात, वांति, शुल, शीतज्वर, रक्तांति-
सार इनको नाश करे ॥१७॥
अथापक्कदोषाः॥अपक्कं जसदं रोगा-
न प्रमेहाजीर्णमारुतान् ॥ वमि भ्रमं
करोत्येनं शोधयेन्नागवत्ततः ॥१८॥
टीका-अथ अपक्कदोष.-अपक जसद, प्रमेह,
अजीर्ण, वात, वांति, भ्रम इनको पैदा करता है इ-
ससे सीसाके माफक शोधना चाहिये ॥१८॥
अथ शांतिः॥ वालाभयां सितायुक्तां
सेक्येद्यो दिनत्रयम्॥जसदस्यविका-
रोऽस्य नाशमायाति सत्वरम्॥१९॥
टीका-अथ शांति. बालहरड़ शकरसंग तीन
दिन सेवन करे तो जसदविकार जाय ||१९|| ...
अथानुपानम् ॥ जसदं भिषजांव-
सुदं ललने प्रवदाम्यनुपानमहं सुख-
दम् ॥ त्रिसुगंधयुतं भसितं ह्यशितं
त्रिमलोद्भवसाशु निहति गदम्॥२०॥

भापानुवादसमलंकृता. टीका-अथ अनुपान-तज, तमालपत्र, इलाय- चीके साथ जसद त्रिदोपकानाश करता है ।।१२०॥ अग्निमंथरसैर्हति वह्निमांचं दुरासद- म् ॥ नेत्ररोगं गवाज्येन जीर्णेनेवांज- ने कृते ॥२१॥ अथवा लालया प्रात- नेत्ररोगं हि व्युष्टया॥अहिवल्लिदलो- त्पन्नवीटकेन प्रमेहनुत् ॥ २२॥ टीका-अनिमांद्यमें, अग्नीके रसमें, नेत्ररोगमें जीर्ण गोघृतसे अंजन करै अथवावासीथूकसे अंजन करे. प्रमेहमें पानके बीड़ासाथ खावे ।। २१ ॥२२ ।। सतंडलहिमैर्हति खर्जूरैर्मायुजर्व- रम् ॥ यवानिकालवंगाभ्यां युतं शीतज्वरं जयेत् ॥ २३ ॥ टीका-पित्तज्वरमें चावलका हिम और खजूरमें, शीतज्वरमें अजमायन, लवंग साथ सेवन करे तो रोग जाता है ।। २३ ॥ खर्जूरतंडलहिमै. रक्तातीसारनाश- कृत् ॥शर्कराजाजिसंयुक्तंमतीसार वमि जयेत् ॥ २४॥ टीका-खजूर और चावल हिमसे रक्तातिसार 11 . अनुपानतरंगिणी. जावे. अतिसार और वांतिमें जीरा शकर साथ देना ॥२॥ यवानिकालवंगजीरकैः सशर्करैः शिवायु- धाख्यमामयं निहन्ति वामलोचने प्रिये॥ यवानिकाकवोष्णनीरसंयुतं विवंधनुत्तः थामवातनुद्यवानिकालवंगसंयुतम्॥२५॥ टीका-शूलरोगमें आजमायन,लवंग,जीरा,शका- रसंग, विवंघरोगमें अजमायन और थोड़ा गरम जल- संग, आमवातमें अजमायन लवंगसंग देना ॥२५॥ महिषीनवनीतेन प्रमेहं जयति ध्रुवम्॥व- ल्लं पथ्येचगोधूमकर्पटी घृतसंयुता॥२६॥ टीका-प्रमेहमें भैसके माखनसंग तीन रात्रि सेवन करे. पथ्यमें फकत गेहूं भौरिया जिसको अंगकडी और वाटी भी कहते हैं सो घृतयुक्त खावे ॥२६॥ यवांनिकालवंगाश्यामजीर्ण कोष्णनीरयुक्॥ मधुपिप्पलि. संयुक्त कांस जयति सत्वरम् ॥२७॥ टीका-अजीर्णमें अजमायन, लवंग और गरम जल संग, कासमें मधु पिप्पलीसंग ले तो शीघ्र कास जावे ।। २७॥

भाषानुवादसमलंकृता. अथ लोहविधिः। तत्र लोहपरीक्षा। वामोरु त्रिविधं लोहं प्रवदंति भिष-- ग्वराः॥ कांतं तीक्ष्णं तथा मुंडं दिव्यमध्याधम क्रमात् ॥२८॥ टीका-अथ लोहविधिः-तत्र परीक्षा-लोह तीन प्रकारका है. कांत, तीक्ष्ण, मुंड, क्रमसे दिव्य, मध्य, अधम है ॥ २८ ॥ कांतं श्रेष्ठतमं ग्राह्य कांताभावे तु तीक्ष्णकम् ॥ मुंडकं सर्वथा त्याज्यं यतो दोषा हि मुंडके ॥२९॥ टीका-सर्वमें कांत श्रेष्ठ है. कांत न मिले तो तीक्ष्ण, और मुंडक दोपयुक्त है इसवास्ते सर्वथा त्याग करना ॥ २९ ॥ चतुर्धा कांतमप्याहू रोमकं भ्राज- कं प्रिये ॥ चुंबकं द्रावकं तेषां गुणा ज्ञेया यथोत्तरम् ॥१३०॥ टीका-कांत भी चार प्रकारका है.रोमक,भ्राजक, चुंबक, द्रावक यथोत्तर एकसे एक श्रेष्ठ है ।।१३०॥ ताम्रवच्छोधयेल्लोहं विशेषात्नैफले :

अनुपानतरंगिणी.
जले ॥ त्रयोदशपलान्नोर्व तथा
पंचपलादधः ॥३१॥
टीका-लोहकी शुद्धि ताम्रवत् है. विशेष त्रिफ-
लामें सात वेर बुझाना तेरह पलसे ज्यादा न करना.
पांच पलसे नीचा न करना ॥ ३१ ॥
अथ मारणम् ॥ मृदुमध्यखरै दैलों-
हपाकस्त्रिधा मतः ॥ शुष्कपंकसमौ
पूर्वी सिकतासदृशः खरः ॥ ३२॥
टीका-अथमारण. मृदु, मध्य और खर भेद करके
लोहपाक तीन प्रकारका है. सूखा कीच सरीखा
मृदु और मध्य है. वालू रेतसरीखा खर है ॥३२॥
गंधलिप्तमयःपत्रं वहाँ तप्तं पुनः पुनः॥
मीनाक्षिस्वरसे क्षिप्त्वा. यावत्तन्नोः
विशीर्यते ॥ ३३ ॥ ततः पारदगंधेन
तुल्यांशं मर्दयेडि, तत्॥ मीनाक्षि-
उपनिर्गुडीरसैगजपुटान्मृतिः ॥३४॥
टीका-गंधक खटाईसे लेपन करके अनिमें तकर
करके मछलीके रसमें बुझाता जावे. जहां तक पत्र फुटै
नहीं. फिर पत्रके समभाग पारा गंधक मिला म-
., छली और निएंडीके रममें घोट गजपुट दे तो लो:
इमरे ॥ ३३ ॥३॥

भाषानुवादसमलंकृता. अथान्य प्रकारः॥ अयश्चूर्ण वराकाथे कृत्वा गोलं पुनःपुनः॥ गर्ने निर्यातके देशे पोडशांगुलसंमिते ॥ ३५॥ पुटं दत्त्वा प्रयत्नेन चतुः षष्टिपुटेरयः॥ भस्मीभूतं विशालाक्षि पद्मरागनिभं भवेत् ॥३६॥ टीका-अथ दूसरा प्रकार. शुद्ध लोहेका चूर्ण त्रिफलाके काढ़े घोटके . संपुटमें रखके, सोलह अंगुल गहरे खाढ़ेमें पुट दे ऐसे चौंसठ ६४ पुट देवे तो पद्मराग तुल्य रंग लोहभस्म होता है॥३५॥३६॥ अथान्यः ॥ भागैकं पारदं कांते विभागं गंधक शुचिम् ॥ तयोस्तुल्यमयश्चूर्ण मर्दयेमत्कन्यकाद्वैः ॥ ३७॥ यामद्दय- मितं पश्चात्स्थापयेत्ताम्रभाजन॥व्याघ्र- पत्रैः समाच्छाव यदोष्णं प्रहरहयात् ३८ स्थापयेच ततः पश्चाद्धान्यराशौदिनत्र- यम् ॥ ततः संमर्दयेद्गाढमेवं वारितरं भवेत् ॥ ३९॥ - टीका-अथ तीसरा प्रकार-एक भाग पारा, दो भाग गंधक, तीन भाग लोहचूर्ण, घीकुमारपाठके ७२ अनुपानतरंगिणी. रसमें खरल कर ताम्रके पानमें रखके ऊपरसे एरंड- का पत्र ढकके तीन सूर्यके तापमें दो पहर रख दे जब उष्ण होवे तब अनकी राशिमें रख छोड़े. दिन. तीनपाछे निकासि खरल कर तो पानीपर तिरंगा जब जाने किं भस्म हुआ ।। ३७ ॥ ३८ ॥३९॥ अथ सामान्यगुणाः॥मृगविलोचनि कुं- जरगामिनि शृणु वदाम्ययि लोहगुणान- हम्॥सुविधिमारितमेव हरत्ययः कृमि- समीरणपांडविषज्वरान् ॥१४०॥ भ्रमव- मिश्वसनग्रहणीगदान कफजराकसनक्ष- यकामलाः ॥ अरुचिपीनसंपित्तप्रमेहका- न् गुदजगुल्मरुंगामसमीरणात् ॥४१॥ टीका-अथ साधारण गुण हे मृगके संरीखे नेत्र वाली ! हाथीके सरीखे गमन करनेवाली, कृमिरोग, वातरोग, पांडु, विष, ज्वर, भ्रम, वांति, श्वास, संग्रहणी. कफ, जरा, कास, क्षय, कामला, अरवि, पीनस, पि- च, प्रमेह, अर्श,गुल्म, आमवात ये जातेहैं।१४०४१ प्लीहस्थौल्यविनाशनं चलकरं कांताज- नानंददं. क्षीणत्वं विधुनोति दृष्टिजनक शोफापहं कुष्ठनुत्।भक्तं शुद्धरसेंद्रसंयुत- भाषानुवादसमलंकृता. मिदं सर्वामयध्वंसनं कांताच्छ्रेष्ठरसाय- नं नहि परं कांतेस्ति बिवाधारे॥४२॥ टीका-प्लीह, स्थूलता इन रोगोंको हरे. वलको बढ़ावे, स्त्रीको सुख देवे.क्षीणता मिटावे. दृष्टि निर्मल करे.सोजा दूर करै, कुष्ठ हरै. जो शुद्ध पारे संग सेवन करे तो सर्व रोग जावें. हे विवफलसमान अधरवा- ली प्रिये ! लोहसे श्रेष्ठ और रसायन नहीं है।।४।। अथापकदोपाः॥ विषं क्लेदं करोत्येवं वीर्यकांति निहंति च॥अपक्कं हियतो लोहं ततः सम्यग्विपाचयेत् ॥४३॥ टीका-अथापकदोप-अपक लोह विष और जी- मैंलाना पैदा करै. वीर्य और कांतिको नाश करै इसवास्ते शुद्ध भस्म लेवे ॥ ४३ ॥ अथ शांतिः॥ खंडमाक्षिकसंयुक्तमेला- चूर्ण दिनत्रयम् ॥ विकारो लोहजस्त- स्यभुक्त्वा नाशं समाप्नुयात् ॥४४॥ टीका-अथ लोहविकारशांतिः-खांड और मधु साथ इलायचीचूर्ण तीन दिन सेवन करे तो लोह विकार जावे |॥ १४ ॥ अथान्यः॥सिंधूत्थं निवृताचूर्ण सेवि- अनुपानतरंगिणी. तं कोष्णवारिणा ॥ लौहजा. विकृति- स्तस्य विनश्यति न संशयः॥४५॥ टीका-अथ अन्यप्रकारसेंधव लवण और निशो. तर चूर्ण गरम जलसे पिये तो लोहविकारजावे॥१५॥ अन्यच्च॥सितया मधुना वापि श्वेत- दुर्वारसं पिवेत् ॥ विकारं लोहर्ज त्यक्त्वा सुखमेव हि जीवति ॥४६॥ टीका-अथवा दूरिस, शकर वा मधुसंग पीवे.' तो लोहविकार जावे और सुखसे जीयेगा।॥ ४६॥ अथ लोहयोनिरक्षामंत्रः॥ॐमृतोद्भवाय फद ॥अथ लोहमर्दनमंत्रः॥ ॐअमृतो- द्भवाय स्वाहा ॥ अथ वलिंदानमंत्रः॥ॐ नमश्चंडवज्रपाणये महांयक्षसेनाधिपतये कुरु कुरुमहाविद्याविलाय स्वाहा ॥ अथ : भक्षणमंत्रः ॐअमृतं भक्षयामि स्वाहा॥ इति मंत्राः॥ अथानुपानम् ॥ रसराज- युतं लोहं सर्वरोगेषु योजयेत्॥ भाजी त्रिकटुकक्षौद्रयुतं धातुविकारनुत् ॥४७॥ टीका-अथ लोहयोनिरक्षामंत्रः-ओं अमृतोद्भवाय, फट् । अथ लोहमदनमंत्रः-ओं अमृतोद्भवाय स्वाहा भापानुवादसमलंकृता. अथ बलिदानमंत्र-ओं नमश्चंडवज्रपाणये महाक्षय- सेनाधिपतये कुरु कुरु महाविद्याविलाय स्वाहा । अथ भक्षणमंत्रः-अमृतं भक्षयामि स्वाहा । इति मंत्राः। अथानुपानम्-सर्व रोगमें लोहभस्म पारासंग देना, धातुविकारमें भारंगकी मूल, शुंठी, मिरच, पिपरी, मधुसंग देना ॥ ४७॥ रसगंधयुतं लोहं माक्षिकेण कफप्र- गुत् ॥ चातुर्जातसितासार्धं रक्त- पित्तं जयेत्सुधीः ॥४८॥ टीका-कफरोगमें पारा, गंधक, मधुसंगरक्तपित्त-- मेंतज,पत्रज,इलायची,नागकेशर,शफरसंग देना४८ पुनर्भूरजसा युक्तं गोदुग्धेन बलप्रदम् ॥ क्वाथे पौनर्नवे पांडं खंडयेल्लोहमेव हि ४९ टीका-बलवृद्धिके वास्ते पुनर्नवाके चूर्ण और गौ- के दूधसंग पांडरोगमें पुनर्नवाके कामें देना ॥४९॥ निशामधुयुतं. वापि पिप्पलीमाक्षि- कान्वितम् ॥ प्रमेहान्विविधान्हति सशिलाजतु कृच्छ्रकान् ॥ १५०॥ टीका-अमेहमें हलदी औरर मधुसंगवामधुपिप्प- लीसंग, मूत्रकृच्छमें शिलाजीत संग देना ।।१५०॥

७६ अनुपानतरंगिणी. दृषायःपिप्पलीद्राक्षामाक्षिकैर्वटि का कृता॥जयेत्पंचविध कासमा यासमिव चक्रधृ ॥५१॥ टीका-पंचविध कासरोगमै अरुसा, लोह, द्राक्ष पिप्पली, मधु इनकी गोली बनाके देना ॥ ५१ धातुकांतिप्रदं चेत्थं तांबूलेनाग्नि- दीपनम् ॥ देहं लोहसमं कुर्यात सेवनाद्विधिपूर्वकम् ॥५२॥ टीका-तांबूलके (पान ) डाले लेनेसे धार कांती ओर जठरामि बढ़ती है. जो विधिपूर्वक सेव करे तो देह लोहसरीखी होवे ॥ ५२ ॥ अथ मंडूरंम्॥येगुणालोहक प्रोक्ता- स्ते गुणा लोहकिट्टके ।। अक्षकाष्ठेन संतप्तं गोमूत्रे वारसप्तकम् ॥ ५३॥ टीका-अथ मंडरविधि-जो गुण लोहमें हैं से लोहकीटभी हैं. लोहका कीट बहेड़ेकी लकड़ी अमिमें तपाके गोमूत्रमें सात बेर बुझावै. ।। ५३ । निर्वाप्य चूर्णयेत्पश्चान्मर्दयेत्सुरभी:- जलैः॥ एक गजपुटं दत्त्वा मंडूरं- सर्वकार्यकृत् ॥ ५४॥ ५

भाषानुवादसमलंकृता.
टीका-फिर चूर्ण करके गोमूत्रमें खरल करे
सुखाय गजपुट देवे तो शुद्ध सब कार्य करनेवाला
मंडूर होवे ॥ ५४॥
लोहवत्सर्वमाख्या सेवनादिक-
मस्य वै ॥ ताम्रवत्पित्तलं कांस्यं
जानीयान्मारणादिषु ॥५५॥
टीका-इस मंडरका गुण अवगुणशांति अनुपा-
न लोहवत् है. कांस पीतलका मारना गुणादि
अनुपान वगैरे ताम्रवत् जानना ॥ ५५ ॥
अथ धातुसेविनो वानि ॥ राजिका-
मद्यमाषान्नं तैलमम्लरसं तथा॥ पत्रशा-
कंन सेवेत लोहभक्षी कदाचन ॥५६ ॥
टीका-अथ धातु सेवनेवालेको वर्जनीय पदार्थ
राई, मदिरा, उड़दके व्यंजन, तेल, खाई, पत्तकी
भाजी ॥५६॥
कूष्मांडं कदलीकंदं करमर्दै च कांजि-
कम् । कारवेल्लं करीरं च षटककारादिकं
त्यजेत् ॥ ५७॥
इतिश्रीपं० रघुनाथप्रसादविरचितायाम-
नुपानतरंगिण्यां प्रथमा वीचिः॥१॥

अनुपानतरंगिणी.
टीका-कूष्मांड जिसको कोहला और फुर
और भूरा भी कहते हैं और केलेका कंद करोंट
कांजी, करेला करील इनको न खावे ।। ५७ ।।
इति श्रीमद्रमणविहारीकृतायां अनुपानतरंगगिणी
टीकायां नौकाख्यायां प्रथमकोष्ठकः ॥१॥
अथोपधातुविधिः ॥ तत्रोपधातु-
संख्या।माक्षिकंतुत्थकं तालं नी.
लांजनमथाभ्रकम् ॥ मनःशिला:
च रसकं प्राहुः सप्तोपधातवः॥१॥
टीका-अथोपधातुविधिः-तत्र उपधातुसंख्य
सोनामक्खी १, नीलातूथा जिसको मोरतूथा और
वियाभी कहते हैं २, हरिताल ३,सुरमा ४, अभ्रक'
मनशिला ६, खपरिया ७, ये सात हैं।॥१॥
तत्रादौ हेममाक्षिकशोधनम् ॥भाग-
त्रयं कांचनमाक्षिकस्य सिंधुत्थभार्ग-
कमयःकटाहे॥जवीरनीरैः फलपूरजै-
र्वा नीरैविपाच्य ललनेग्निनावै॥२॥
टीका-तहां प्रथम सोनामक्खीविधि-तत्र शोध
न.-तीन भाग सोनामक्खी, एक भाग सैंधव लग
ण, लोहकी कड़ाहीमें डालके जंभीरी वा विजरा
रसके साथ पावै ॥२॥

भापानुवादसमलंकृता.
यावत्कटाहं भजतेऽरुणत्वं तावद्विघट्टेद-
यि लोहदा ॥ पश्चात्स्वयं शीतलता-
मुपेतमुत्तार्य शुद्धं सुरसेषु योज्यम् ॥३॥
टीका-जबतक कड़ाह लाल न होवे तबतक
लोहकी कलछीसे घोटता जावे. फिर उतार ठंढा
भएपर रसक्रिया में युक्त करै ।। ३ ॥
अथ मारणम् ॥ कुलत्थस्य कषायण
वाजमूत्रेण मर्दयेत् ॥वा तैलेनारविं-
दाक्षि तर्वा स्वर्णमाक्षिकम् ॥४॥
टीका-अथ सोनामाखीमारणम.-सोनामाखीको
कुलथीके काढेमें वा. करके मूत्रमें वा तेलमें वा
छाँछमें खरल करै ॥४॥
पश्चात्संपुटके रुद्धा पुटेद्गजपुटेहि
तत्॥रक्तवर्णमृतं सम्यक् सर्वका-
र्येषु योजयेत् ॥५॥
टीका-फिर शरावसंपुटमें रखके गजपुटदेवे तो
लाल भस्म होवे सो सर्वकार्यमें युक्त करना ॥५॥
अथान्यःप्रकारः॥भागैकं गंधकंशु-
द्धं चतुर्भागं सुमाक्षिकम् ॥ संम(रंड-
तैलेन ततो नागपुटे पुटेत् ॥६॥

८० अनुपानतरंगिणी. टीका-अथ दूसरी विधि-एक भाग गंधक, चा. रभाग शुद्ध सोनामाखी, एरंडके तेलमें मर्दन कर गजपुट देवे ॥६॥ सिंदूरामं माक्षिकस्य भसितं भव-: ति ध्रुवम्॥अनेकैद्यशास्त्रज्ञैःक- थितं प्रियवल्लभे ॥७॥ टीका-तो सिंदूरवर्ण माक्षिकभस्म होता है. ऐसा अनेक वैद्यशास्त्रज्ञोंने कहा है ॥७॥ अथगुणाः।वृष्यं स्वयं हि चक्षुष्यं व्य- वाय्यपि रसायनम् ॥ हति वस्त्यति- शोफार्मोमेहकुष्ठोदरक्षयान् ॥८॥ टीका-अथ स्वर्णमाक्षिकरण वाजीकरण हैं. स्वरं शुद्ध करता है. नेत्ररोग हरता है: स्त्रीसंगकी रुचि बढ़ाता है. रसायन हैं. बस्तिपीडा, शोफ अर्श, प्रमेह, कुष्ठ, उदररोग, क्षय इनको हरता है.॥८॥ पांडुरोगं विषं पित्तं कामलां च हली मकम् ॥ वातं वातात्मजः पुत्रं रावण- स्य यथाऽहनत् ॥९॥ टीका-जैसे रावणके पुत्रको हनुमानजी मारते- भये वैसे पांड, विष, पित्त, कामला, हलीमक, वात- रोग. डनको नाश करता है ॥ ९॥ , भापानुवादसमलंकृता. अथापक्कदोषास्तच्छांतिश्च ॥ अप- कादिविधा रोगा भवंति स्वर्णमा- क्षिकात् ॥कुलत्थस्य कषायं वात- च्छांत्यै दाडिमत्वचम् ॥ १०॥ टीका-अथ अपक्क दोष और शांति कहते हैं अधपकी सोनामाखीसे नानाप्रकारके रोग होते हैं. वे रोग कुलथीके काढ़ा पीनेसे वा दाडिमके छा- लसें शांत होते हैं ॥१०॥ अथानुपानम् ॥मधुपिप्पलिसंयुक्तं क्षय- श्वासूभ्रमादिकान् ॥ हति रोगचयं वि- ष्णुर्यथा चक्रधरोऽसुरान् ॥ ११॥ टीका-अथानुपान-मधु पिप्पलीसंग लेनेसे प. हिले कहे हुए रोगोंको हरता है, जैसे चक्र धारण करके विष्णु असुरोंके ॥ ११ ॥ अथ रौप्यमाक्षिकविधिः ॥ कर्कोटीस्वर- सैर्वापि मेप,गीरसेन वाजंभीरस्य रसै- चापि भावयेदातपे खरे ॥ १२॥ विमला. शुद्धिमायातिशुद्धचित्ते न संशयः॥ स्व- र्णमाक्षिकवत्सर्वं मारणादिकमस्य वै १३ टीका-अथ रूपामक्खीविधिः-ककोड़ाके रसमें वा मेढासींगीके रसमें वा जंभीरीके रसमें घोटकेती- 4 अनुपानतरंगिणी. क्ष्ण सूर्यतापमें रखनेसे शुद्ध होता है. मारण गुण अनुपान सोनामाखी तुल्य जानना ॥ १२ ॥१॥ अथ तुत्थकविधिः ॥ तुत्यं कपोतो- तु पुरीपसाई दत्त्वा ततष्टंकणकं द- शांशम्॥पाच्यंततः कौक्कुटके पुटे- तबध्ना पुनर्वे मधुना मृतं स्यात्॥१४॥ टीका-अथ मोरतुत्थविधि-नीलांथोथाको कब तर और बिल्लीको विष्ठा समान मिलाके दशांश टंक- णसंयुक्त एक वितस्ति गहिरे खाढ़े पुट दे फिर एक: पुट दहीकी और एकपुट मधुकी दे तो शुद्ध भस्म होता है ।। १४ ॥ अन्यच्च॥ओतोविष्ठासमंवत्थं सक्षौ- द्रंटंकणांघ्रियुक्॥विधैवं पुटितं शुद्ध वांतिभ्रांतिविवर्जितम् ॥ १५॥ टीका-अथवा बिल्ली के विष्ठाकी समान तूतियां और तूतियासे चौथा भाग सोहागा मिलाके स तमें खरल करके पुट देवे. ऐसे तीन पुटमें वांति, न्ति रहित होता है।॥ १५॥ इति शोधनमारणे ॥ अथ गुणदो- पौ॥ तुत्य भस्म-कर्फ हंति पामांकु-

भाषानुवादसमलंकृता.
ष्ठं विषं कृमीन् । चक्षुष्यं लेखनं भे-
दि शुद्धिहीनं हि दोषकृत् ॥ १६ ॥
टीका-अथ गुण और दोष-तुत्थभस्म कफनाश-
क है. कंडू, कुष्ठ, विष, कृमि हरता है.नेत्ररोग हरता
है. फूली वगैरे काटता है. मलको फोड़ता है. और
अशुद्ध रोगकारक है॥१६॥
अथ शांतिः॥जंबीरस्वरसं वापि ला-
जा वारिसमन्विताः॥ लामज्जकजलं
वापि पिवेत्तुत्थकशांतये ॥ १७ ॥
टीका-अथ तुत्थविकारशांति-जंभीरीका रस वा
चावलकी खीलैं जिनको कुरमुरा और धानी और
लाई भी कहते हैं तिन्है जलसंग सेवन करै वा खस
जिसको वाला भी कहते है तिसका अर्क पिये तो
तुस्थविकार शांत हो ।। १७॥
अथानुपानम् ॥ नवनीतयुत कंडवि-
पकुष्ठनिवारणम् ॥ कृमिरोग विडंगे-
न तांबूलेन कर्फ जयेत् ॥ १८॥
टीका-अथ अनुपान-माखनसंग खाज, विष
कुष्ठनिवारण करता है. वायविडंगमें कृमिनाशक है.
पानमें कफ हरता है ॥ १८॥

अनुपानतरंगिणी.
माक्षिकेणांजितं हंति चक्षुरोगं सुदारुणम्।
एरंडतेलसंयुक्तं भेदयेदिदमेव हि ॥१९॥
टीका-मधुसंग अंजन करनेसे नेत्ररोग रहता है..
एरंडके तेलसंग रेचन है ॥ १९ ॥
अथ हरितालविधिः॥तत्र शोधनम्॥
तालकं त्रिफलाकाथेस्वेदयेत्कांजिके
तथाकूष्मांडस्वरसे तैले याम याम
पृथक्तु वा ॥दोलायंत्रे सुधानीरे शुद्ध
स्यात्सर्वकार्यकृत् ॥ २० ॥
टीका-अथ हरितालविधिः-तत्र शोधन-हरता-
लको त्रिफलाके काढ़े और कांजीमें और भूराकुम्ह-
डाके रसमें, तेलमें न्यारी न्यारी पहरकी आंचंदोला
यंत्रसे देना.अथवा चूनाके जलमें पहर चार दोलायं-
में स्वेदन करना तो शुद्ध सर्व कार्ययोग्य होता है
अथ मारणम्॥अश्वत्थस्वरसैस्तालं मर्द-
येदिनविंशकम्॥गोलकंतु ततःकृत्वा शो-
षयेदातपे दृढमा२पश्चाद्भांडेऽश्वत्थभू-
तिं पूरयेदर्द्धके दृढाम्॥शनैगौलं निधाया
थततो भूति प्रपूरयेचारशसंयंत्र्य मुद्रये-
त्पश्चाच्चुल्ल्यांसंस्थाप्य दीपयेताचतुर्या
मावधि वहिं स्वांगशीतं समुद्धरेत् ॥२३॥

भाषानुवादसमलंकृता.
टीका-अथ मारण-पीपरके रसमें वीस दिन ह-
रिताल खरल करके गोला बनाके धूपमें खूब सुखा-
ले ॥ २१ ॥ फिर एक हंडीमें पीपरकी भस्म आधी
भरै खूब दबाके तिसपर गोला धरके ऊपर वही भस्म
फिर देवाके भरै और हंडीको मुद्रा देके चूल्हेपर
चढ़ाय चार पहर आंच दे शीतल भये भस्म युक्ति
से निकाले ॥ २२ ॥ २३ ॥
अन्यःप्रकारः॥तालं पुनर्नवानीरैः पु-
टेदेकदिनप्रियकृत्वा तद्नोलकं पश्चा-
च्छोषयेदातपे सुधीः ॥ २४ ॥
टीका-दूसरी विधि-हरितालको पुनर्नवाके रसमें
एक दिन खरल करके गोला बनाकर सुखावै ॥२४॥
तद्भूत्यार्धभूते भांडे गोलकं न्यस्य
पूरयेत्॥वर्षाभूभस्मना मुद्रां विद-
ध्याचापि शोषयेत्॥२५॥
टीका-फिर पुनर्नवाकी भस्म आधी हंडीमें भ-
रके ऊपरसे गोला रखके फिर भस्म दबाके भरके
मुद्रा देके सुखा देना ॥ २५ ॥
चुल्ल्यांखवेदयामांतमग्निदानात्सु-
निश्चितम् ॥ भवेद्भुतिस्तु गुंजैका
.: भक्षिता सग्विनाशिनी ॥ २६ ॥

अनुपानतरंगिणी.
टीका-चूल्हेपर चढ़ाके चालीस ४०. पहरकी
आंचसे भस्म होता है. एक रती खानेसे सर्व रोग
नाश होते हैं।॥ २६ ॥
अथान्यः ॥ द्रोणपुष्पीरसैर्भाव्यं तालक
न्यस्य यंत्रके ऊर्ध्वपातनके दत्त्वा वह्नि
यामचतुष्टयम् ॥२७॥ स्वांगशीतं तमुद्र
घाट्य चोललग्नं हि तालकम् ॥ गृहीत्वा
भावयेत्पश्चात्पूर्ववत्पाचयेत्ततः।रात्रिः-
सप्तपुटकैरेवंतालभूतिर्भवेद्धवम्॥एवं हि
कन्यकाद्रावैः शतकृत्वो विपाचयेत् २९
टीका-अथ तीसरी विधि-गमाके रसमें हरिताल
घोटके डमरूयंत्रमें आंच देवे. दैढे हुए पीछे ऊपरकी
हांडीमें लागा छुड़ाके फिर घोटके आंच देवे. ऐसे
एकईस २१ आंवमें भस्म होता है. ऐसे ही कुमारीपा-
ठेकेरसमें सौ १०० आचसे भस्म होता है २७।२८१२९
अथ गुणाः॥हति वातामयान सर्वान्
कफपित्तगुदामयान् ॥ हरितालं मृत
कुष्ठं प्रमेहं वैज्वरादिकान् ॥ ३०॥
टीका-अथ हरितालगुण-संपूर्ण वातरोग, कफ,
रोग, पित्तरोग, गुदाके रोग, कुष्ठ, प्रमेह, और ज्व:
रादिक सब हरता है॥३०॥

८७ भापानुवादसमलंकृता. अथाशुद्धदोपाः॥अशुद्ध पीतवर्ण य- न्मृतं तालंस धूमकम्॥वातपित्ताम- यान्कुष्ठं देहनाशं करोति च ॥ ३१ ॥ टीका-अथ अशुद्ध दोप-जो हरिताल अशुद्ध और पीला और अमिपर डालनेसे धूवां देवे सो वात, पित्त और कुष्ठादिक रोगकारक और देहनाशक भी है अथशांतिः॥ कूष्मांडस्वरसं वापि य- वासां च निषेवयेत् ॥ नाकुलीस्वरसं वापि सितायुक्तं वरांगने ॥३२॥ टीक-अथ शांतिः-खफेद कुमड़ेका रस वा यवा सा वा कटविनाइकाका रस शकरयुक्त सेवैः॥३२॥ ससितंजीरकंबाले या खादेद्दिनस- प्तकम् ॥ हरितालविकारेण मुक्तः स्यात्सुखसंयुतः ॥३३॥ टीका-जीरा शकर सात दिन सेवन करे तो हरि तालविकार मिटे और सुखसे युक्त होवे ॥ ३३ ॥ अथानुपानानि॥तालं छिन्नारजोयुक्तं तत्काथेन युतं तु वा॥वातास्त्रं कुष्ठकं हंति चक्रपाणिर्यथाऽसुरान् ॥ ३४॥ टीका-अथ अनुपान-हरितालको गिलोइके ८८ अनुपानतरंगिणी. चूरणमें वा काढ़े ले तो जैसा श्रीकृष्ण दैत्योंको मार ताहै वैसा वातरक्त और कुष्ठरोग जाता है ॥३४॥ रक्तदोषनिशायुक्तं तांबूलेन क्षयंज- येत्॥ तहज्जलोदरातंक हंति सिंधु- फलान्वितम् ॥ ३५॥ टीका-हलदीमें रक्तदोष, तांबूलमें क्षयरोग, समु द्रफलमें जलोदरका नाश करता है॥३५॥ कूष्मांडस्वरसैः कंदमुपदंशं भगंद- रम्॥विसपैमंडलंवातरक्तं विस्फो टकं जयेत् ॥३६॥ टीका-भूरे कुह्यड़ाके रसमें खुजली, और उप- दंश, भगंदर, विसर्प, मंडल, कुष्ठ, वातरक्त, विस्फो. टक हरता है:॥ ३६॥. पांडक्षयज्वरान्हति हरितालं सितायुत- म्॥भुक्त्वैतत्पथ्यमनीत गोदुग्धांधःसि- तायुतम् ॥३७॥ अंधः ओदनम् ॥ टीका-हरिताल शकरसंग खानेसे पांड, क्षय, ज्वर नाश करता है, परंतु पथ्य गाईका दूध और शकरसंग भात खावे ॥३७॥ अल्पाहारं प्रकुर्वीत नीरमल्पं प्रिये भापानुवादसमलंकृता. पिवेत् ॥ सदुग्धां लप्सिकां पीत्वा भक्षयेच सितोपलाम् ॥ ३८॥ टीका-और अल्प आहार करै. जल थोड़ा पीवे और दूधसंग लपसी पीवे. मिश्री खावे ॥ ३८ ॥ सायंतनाशने खादेत्कृसरां लवणं विना॥ वर्जयेत्प्रमदासंगं स्वपेद्ध- न्वंतरि स्मरन् ॥३९॥ टीका-संध्याको अलोनीखिचड़ी खावे.स्त्रीसंभो. ग त्यागे. और धन्वंतरिका स्मरण करते करते सोवै. शृंगवेरांबुना वातं शूलं सूतिगदं ज येत् ॥ घृताक्तकृसरां खादेत्पथ्ये दुग्धौदनं तु वा ॥४०॥ टीका-वातरोग शूल सूतिकारोगमें अदरखके रसमें लेवे. अदरखको आदाभी कहते हैं. पथ्यमे घी खिचड़ी वा दूधभात भी खातारहै ॥ ४०॥ भेषजादनमारभ्य मुहूर्तद्वितयाव- धि॥पानीयं न पिवेहाले पिपासु- रपि रोगवान् ॥४१॥ टीका-जिस समय औषध खाय तबसे दो मुहूर्त.. रोगी प्यासा हो तो भी पानी न पीवे ॥४१॥ ।

14 अनुपानतरंगिणी शृतशीतांबुना तालमशक्तः पुरुपः पिवेत् ॥ सन्निपातं वातगुल्म वायु- मांगकं जयेत्॥४२॥ टीका-अशक्त पुरुष शक्तिमाप्तिके वास्ते दूध गर- म कर ठेढा करके उसमें लेवे और इसी अनुपानसे सन्निपात, वातगुल्म, वातरोग,अर्धांग इनमें देवे ४२|| निर्वलो वलसंप्राप्त्यै जातीफलसम- न्वितम् ॥ रक्तपित्ते निशासार्धं वी- यस्तंभाय पर्णयुक्॥४३॥ टीका-मलप्राप्तिके वास्ते जायफलमें देवे, रक्त: पित्तमे हलदीसंग, वीर्यस्तंभनको पानमें दे ॥४३॥ ऊर्ध्वश्वासं शिवायुक्तं शुख्यालस्यं जये सुधीः ॥ त्रिसुगंधान्वितं तालमास्यदौ- गंध्यनाशनम्॥४४॥ टीका-ऊर्वश्वासमें हरड्युक्त, आलस्यमें सोंठसं. ग, मुखदुर्गध जानेको तजपत्र इलायचीमें देना ४४ जलोदरमजासूत्रैःप्रमेहं स्वरसार- सैः॥ जातिपत्रीकुंकुमाश्यां प्रति: श्यायं निवारयेत् ॥४५॥ टीका-जलोदरमें चकरीके मूत्रसंग, प्रमेहमें तुल .

भापानुवादसमलंकृता. सीके रससंग, जायपत्री केसरसंग प्रतिश्यायमें, जि- सको जुकाम और सरदी भी कहते हैं ॥४५॥ अग्निमांचं जयेत्कांते पिप्पलीमधु- संयुतम्॥कासं क्षयं सितायुक्तं ना- शयेहिषमज्वरान् ॥४६॥ टीका-मंदामिमें मधु, पिप्पलीसंग, कास, क्षय, विषमज्वरमें शकारसंग देना ॥ ४६॥ लवंगतजकर्पूरैर्वीर्यस्तंभाय ताल- कम् ॥सेवेत गोक्षारयुतं वीर्यवृद्धयै घटस्तनि ॥४७॥ टीका-फिर वीर्यस्तंभके वास्ते लवंग, तज, कर्प- रसंग, वीर्यवृद्धिके वास्ते गौके दुग्धसंग ॥ १७ ॥ अथ नीलांजनविधिः ॥ जंवीरस्यांबुना भाव्यं नीलांजनमथातपे॥शोषयेच दि- नैकेन शुद्धिमायाति निश्चितम् ॥४८॥ टीका-अथ नीलांजनविधि-सुरमाको जंभी. रीके सरकी पुट देके एकदिन धूपमें सुखा ले तो शुद्ध होता है ॥४८॥ अथान्यः॥सौवीरं कांजिके स्विन्नंयामैके- नविशुद्धयति॥अथ गुणाः॥सौवीरं शीत- ९२ अनुपानतरंगिणी. लग्राहि चक्षुष्यं मधुरं स्मृतम्॥सिध्मान- क्षयपित्तास्त्रकर्फ हंति विशेषतः॥४९॥ टीका-अथदूसरी विधि-सुरमा एक पहर काजी: में दोलायंत्रमें पचावे तो शुद्ध हो-अथं गुण:-सुरमा शीतल है. ग्राही है.नेत्र निरोग करता है. मीठा है.सेहु. वां, क्षय, पित्त, रक्त, कफ इनको मारता है।।१९।। नीलांजनमतीसारं ग्रहणीमपि ना- शयेत् ॥काश्मीरनागफेनाश्यामर- विंदविलोचने ॥५०॥ टीका-और केशर अफीमसंग, संग्रहणी अती- सारको भी दूर करता है ॥ ५० ॥ समं वै पारदं नाग द्वयोस्तुल्यमयेजन- म्॥शुद्धकर्पूरकं वाले पारदात्पंचमांश- कम् ॥५१॥ विमर्थ खल्बके सम्यगंज: येन्नेत्रयुग्मके ॥ नेत्रदोषविमुक्तः : सन् सुखं सौंदर्यमाप्नुयात् ॥५२॥ टीका-पारा सीसा समभाग, दोनोंके सम सुरमा पारासे पंचमांश शुद्ध कर, सबको खरल करके अंजन करे तो नेत्ररोग जावे ।। ५१ ।। ५२॥ सौवीर सैन्धवं कुष्ठं वीजान्येडगज- भाषानुवादसमलंकृता. स्य च ॥ विडंगं सर्षपान्पिष्ट्वा कांजि- केन प्रलेपयेत् ॥ सिध्मानं मंडलं कुष्ठं दद्रुमेव जयेत्क्षणात् ॥५३॥ टीका-सुरमा, सैंधव लवण, कूट जिसको उप- लेट भी कहते हैं.. पमाड़के वीज, वायविडंग, सरसौं, कांजीमें पीसके लगावे तो सेहुवाँ, मंडल, कुष्ठ, दाद इनको नाश करै ।। ५३ ।। शर्कराज्ययुतं पित्तं कर्फशूख्यभया- गुडैः॥५४॥- टीका-पित्तरोगमें घी शकरसंग, कफरोगमें हरड़, गुड़, सोंठसंग ॥ ५४॥ नीलांजनं कनकजं वरखं विशुद्ध हैयंग- वेन ससितामधुनैकगुंजम् ॥ खादेन्नरः क्षयनिपीडित आशु कांते कांतिं लभेत् विपुलं बलमंबुजाक्षि ॥५५॥ टीका-शुद्ध सुरमा सोनेका वर्क दोनोंको एकत्र कर माखनमिश्री सहतसंग एक रत्ती खावे तो हे कमलनयने क्षयरोगजावे और बहुत बल होगा५५।। अथाभ्रकविधिः ॥ तत्तु चतुर्विध- म्। श्वेतं कृष्णं तथा पीतं धूम्रवर्ण

१४
अनुपानतरंगिणी.
क्रमात्प्रिये ॥ ब्राह्मणं क्षत्रियं वैश्य
शुद्रं प्राहुर्भिपग्वराः ॥५६॥
टीका-अथ अभ्रकविधि. सो अभ्रक-चार प्रका
स्का है. श्वेत, कृष्ण, पीत, धूम्र. श्वेत ब्राह्मण, कृष्ण,
क्षत्रिय, पीत वैश्य, धूम्रवर्ण शूद्र है ॥ ५६ ।।
कृष्णे हेमगुणान्याहुः श्वेते रौप्यगु:
णानपि ॥ पीते ताम्रारवंगादिगु-
णान् धूनं निरर्थकम् ॥५७॥
टीका कृष्णमें सोनेके गुण हैं. श्वैतमें रूपेके गुण है.
पीतमें ताम्र,पित्तल वंगादिकेगुणहैं.धूम्र निरर्थकहै ५७
अन्यच्चानागं भेकं पिनाकाख्यं वज्रम-
भ्रंचतुर्विधम्॥नागमग्नौ सुसंतप्तं फूत्कार
कुरुते भृशम्॥५८॥भेकाह दाईरंशब्दं
पिनाकं दलविस्तृतिम्॥वज्रमेव वरं तेषां
विकारं न यतो व्रजेत् ॥५९॥
टीका-औरभी भेद हैं. नाग १, भेद २,पिनाक
३, वज्र ,ए चारभेद हैं. नागजातिका अभ्रक अग्नि-
में तपाया फूंकार करता है. भेक मेंडकका शब्द
करता है. पिनाकके वरख फैलते हैं. वन ज्योंका.
त्यों रहता है, श्रेष्ठ है ।। ५८ ॥ ५९॥

भापानुवादसमलंकृता.
गृहीयाच ततो वज्रं जराव्याधिवि-
नाशनम् ॥ कफवातकरं चाभ्रम-
शुद्धं मृत्युदं स्मृतम् ॥६०॥
टीका-इसवास्ते बब्रही ग्रहण करना. जो जरा-
व्याधिका टालनेवाला है. जो अशुद्ध है.सो कफवा-
तका करनेवाला है और मृत्युकारक है ॥ ६० ॥
तस्माहिशोधनं वक्ष्ये विशेषामय-
नाशनम् ॥ गगनं वह्निसंतप्तं गवां
क्षीरे विनिक्षिपेत् ॥६॥
टीका-इसवास्ते शोधन कहते हैं. जो विशेष-
करके रोगनाशक है. अभ्रक अमिमें तपाके
गोके दूध बुझा लेना ॥ ६१ ।।
मिन्नपत्रं ततः कुर्यात्तंडलीयाम्लयोवैः
भावयेदष्टयामांतमेवमभ्रं विशुद्धयति६२
टीका-फिर जुदे जुदे पत्रकरके तांदुलिया जि-
सको चौलाई भी कहते हैं. और खटाईके रसमें आठ
पहर भिजाय रखना तो शुद्ध होता है।। ६२॥
पश्चात्कांजिकसंपिष्टं कंबले ब्रीहि-
संयुतम् ॥ वध्वा संमयेद्वादं मृद्भां-
डे कांजिकान्विते ॥६३॥

अनुपानतरंगिणी. टीका-फिर कांजीमें पीसके चतुर्थाश बीहिसंयु- क्त कंबलमें बांधके एक वासनमें कांजी भरके उस में खूब मर्दन करना ॥१३॥ मर्दनाद्यद्गलेल्पाने धान्यानं तं विद्ध- व॒धाः ॥ अथवा बदरकाथे निक्षि- प्तं वह्नितापितम् ॥ मर्दितं सुदृढं शु- कं धान्याभ्रादतिरिच्यते ॥ ६४॥ टीका-जो मर्दन करनेसे पात्रमें कंबल सिदों में होके गिरता है उसको धान्यान कहते हैं. अ- थवा अग्निमें तपाकरके बदरके काथमें धुझावे तो धान्याप्रसे भी उत्तम होता है ।। ६४ ॥ अथ मारणम् ॥ अर्कक्षीरेण संपिष्टमभ्र- कंगोलकीकृतम्॥संवेष्टयार्कदलैः पश्चा- संपुटेत्संनिरोधितम् ॥६५॥ पुटेद्गज- पुटेनैवं सप्तवारं प्रयत्नतः॥कपर्दिनो ज- टाकाथैरेवं दत्त्वा पुटवयम्॥रक्तवर्ण भ- वेदभ्रं सर्वकार्येषु योजयेत् ॥६६॥ टीका-अथ मारण-अभ्रकको आकके दूध ख. रल करके गोला बनावै. फिर आकके पत्र ऊपर लपे- टके संपुट करै ।। ६५ ॥ फिर गजपुट दे. ऐसे है .

- भापानुवादसमलंकृता. सात पुट दे. फिर तीन पुट वड़की जटाके काकीदे तो लाल अभ्रक होता है. सो सर्व कार्यमें लेना॥६६ अथान्यः प्रकारः ॥ मुस्तागुंठ्योः पृथ- म्भागं पड़भागं शुद्धमभ्रकम्।।कांजिका- ग्निरसैर्घस्र मर्दितं पुटितं पुनः ॥६७॥ टीका-दूसरा प्रकार नागरमोथा और सोंठका एक एक भाग छे भाग शुद्ध अभ्रकको कांजी और अरनीके रसमें मर्दन करके पुट देना ।। ६७ ॥ मर्दयेत्रिफलाक्काथेनैवं दत्त्वा पुटत्र- यम् ॥ बलानीरैश्च गोमूत्रैर्मुशली- शरणद्रवैः ॥ ६॥ टीका-और तीन गजपुट त्रिलाके काढ़ेमें देना. और पारा जिसको चिकनाभी कहते हैं, उसके बीजको बलबीज कहते हैं. उसके रसमें और गोमूत्रमें, मुसलीके रसमें, शूरणके रसमें ॥६॥ स्वरसास्वरसै रम्ये पृथग्दत्त्वा पुट- त्रयम् ॥ गगनं सुमृतं रक्तं शुभ्रं रम्यमिदं भवेत्॥६९॥ टीका-तुलसीके रसमें इनमें तीन पुट जुदे जुदे सो '२८ 'अनुपानतरंगिणी. अथान्यः प्रकारः॥वज्रीक्षारैरर्कदुग्धैधन- मूत्रैर्बलाजलेः ॥ ब्राह्मीरुदंतीस्वरसैर्वा: साग्निशाल्मलीद्रवैः ॥७०॥ कूष्मांडस्व- रसैरेवं दाडिमीसलिलैस्तथा ॥ वराका- थेन गोजिह्वासलिलैरमृताद्वैः ॥ १ ॥ जातीगोक्षुरमेघानां कपायैर्वर्वरीद्रवैः ॥ शंखपुष्पीरसैद्राक्षारसैर्मूलकजैरसैः ७२॥ राक्षसीतुलसीमुंडीविशालासलिलैरपि । विदारीलतिका गीमदाक्वाथैः पृथक पृथक् ॥७३॥सेतिकातपनकाथै स्यगंध- शृतैरपि ॥सप्तकृत्वो विशालाक्षि पाचये- दभ्रकं ततः॥७४॥ टीका-तीसरा प्रकार-सेहुँड़ थूहरके दूधमें १, आंकड़ेके दूधमें २, गोमूत्रमें ३, बरियारीके रसमें ४, बाही ५, रुदंती ६, अरूसा७, चित्रक ८,सेमर ९,. भूरा कोंहला १०, दाडिम ११, इनके रसमें त्रिफ- लाके काढ़ेमें १२, गोभीके रसमें १३, गिलोयके रसमें १४, जाई १५, गोखरू १६, नागरमोथा-१५, इनके काढ़े बबईके रसमें १८ शंखाहुली १९; द्राक्षा २० मूली २१, बबई जिसके बीजको तुकम- ।

भाषानुपादसमलंकृता. रिआ और तुष्मरेहां भी कहते हैं. २२, तुलसी २३, गौरखमुंडी २४, इंद्रवारुणी जिसको इंद्रायण भी और इंद्रारुण भी कहते हैं २५, इनके रसमें विदारी, कंदकी वेली २६, जलभांगरा २७, धवके फूल जिसको धाई धावडी भी कहते हैं २८, इनके काढ़ेमें सौंफ जिसको वरियाली भी कहते है २९, भिला- वाँ ३०, लहसुन ३१, इनके कामें इन एकतीसौ ३, औषधोंमें न्यारा न्यारा खरल कर कर सात सात पुट दे. इतने दोसौदस पुट २१० होंगे ॥७॥ ।। ७१।७२।७३ ।। ७४।। वटारोहकषायेण कुकुद्रुस्वरसैस्तथा ॥ कपित्थस्याम्लिकायाश्च फलोद्भवरसेन च॥७५॥ पृथग्विशपुटैरेवं पाचयेद्गगनं ततः ॥ निवूकस्वरसैः पंचदशकृत्वो वि- पाचयेत् ॥७६॥ तत्संख्याकैः पुटैरेव गुड- दुग्धविमिश्रितम् ॥गवां दधियुतं तहहृत- खंडविमिश्रितम् ॥ ७७॥ पाचयेदभ्रक . शुद्धं रम्यं रक्ततरं भवेत् ॥ चंद्रिकारहित शुद्धमशुद्धं स्यात्तदन्वितम् ॥७८॥ टीका-फिरि बड़की जटाके का वीस पुट १ -R २०० अनुपानतरंगिणी. और कुकरोधेके रसमें २औरकैथेके फलाके रसमें जि- सको कोठ भी कहते हैं और आमलीके फलके रस में ४ इन चारौंको वीस २०,वीस पुट देवे फिर नि: यूके रसमें १ और गड्युक्त दूधमें २ और गौके देहीमें ३ और घी शकरमें ४ इन चारोंमें पंद्रह:१५ पुट दे तौ रक्त वरण और चमकरहित शुद्ध होता है, जो चमक हो तोअशुद्ध है फिर भी पुट देना चाहिए परंतु यह तो निश्चंद्रही होता है।।७५॥७६ ॥ ७७॥७॥ पुटान्येवं सहस्राणि मिषवुद्धया प्र- दापयेत् ॥अथवा कन्यकाद्रावैः पुटे द्वारसहस्रकम् ॥ ७९ ॥ टीका-ऐसेही वैद्य अपनी बुद्धिसें हजार पुटं देवे अथवा कुमारी पाठेके रसकी हजार पुट दे तो भी शुद्ध भस्म होता है ॥ ७९ ॥ अथ गुणाः॥ वातपित्तकफान्मेहकुष्ठश्वा- सविषभ्रमान् ॥ गुल्मकासक्षतक्षीणग्रह- णीपांडुकामला ॥ भगंदरादिकान्हन्या- दनं कामवलप्रदम् ॥ ८॥ टीका-अथ गुण-वात, पित्त, कफ, प्रमेह, कुष्ठ, श्वास, विष, भ्रम, गुल्म, कास, क्षतक्षीण, संग्रहणी, भाषानुवादसमलंकृता. पांड, कामला और भगंदर आदिक रोग दूर करके काम और वलको देता है ।। ८० ॥ अथापक्कदोषाः ॥ अपकमभ्रकं यत्स्या- तथा चंद्रिकयान्वितम् ।। करोति विवि- धान रोगान्प्राणानपि क्षयं नयेत् ॥१॥ टीका-अथ अपक दोप-जोअपक्क और चमक युक्त अभ्रक है सो नानाप्रकारके रोग करता है और प्राणोंका भी घातक होता है ।। ८१ ॥ अथ तच्छांतिः ॥ पिष्टांबुना पिवेत्कांते धात्रीफलमतंद्रितः ॥ अपक्काभ्रविकारेण मुक्तः स्यादिवसत्रयैः॥ ८२॥ टीका-इसवास्ते इसकी शांति कहते हैं. अथ शांति. आमला जलसे पीसके तीन दिन पिये तो अभ्रकविकार जावे ॥ ८२॥ अथानुपानम् ॥ गुंजैकंवा हिगुंज वा त्रिगुंजं गगनं नरः ॥ गुंजाचतुष्टयं वापि भक्षयेद्रोगशांतये ॥८३॥ दीका-अथ अनुपान-शुद्ध अभकभस्म एक रत्ती वा दो वा तीन वा चारतक बल देखके रोग- शांतिके वास्ते भक्षण करना ।। ८३ ।। - .

२०० अनुपानतरंगिणी. और कुकरौधेके रसमें २ औरकैथेके फलाके रसमें जि- सको कोठ भी कहते हैं और आमलीके फलके रस में ४ इन चारौंको बीस २० वीस पुट देवे. फिर नि: बूके रसमें १ और गुड़युक्त दूधमें २ और गौके दहीमें ३ और घी शफारमें ४ इन चारोंमें पंद्रह १५ पुट दे तौ रक्त वरण और चमकरहित शुद्ध होता है.जो चमक हो तोअशुद्ध है फिर भी पुट देना चाहिए परंतु यह तो निश्चंद्रही होता है।।७५॥७६ ।। ७७॥७॥ पुटान्येवं सहस्राणि भिषग्बुद्धया प्र- दापयेत् ॥अथवा कन्यकाद्रावैः पुटे- हारसहस्रकम् ॥७९॥ टीका-ऐसेही वैद्य अपनी बुद्धिसें हजार पुट देवे अथवा कुमारी पाठेके रसकी हजार पुट दे तो भी शुद्ध भस्म होता है ॥७९॥ अथ गुणाः॥वातपित्तकफान्मेहकुष्ठश्वा- सविषभ्रमान ॥ गुल्मकासक्षतक्षीणग्रह- णीपांडकामला ॥ भगंदरादिकान्हन्या दभ्रं कामवलप्रदम् ॥ ८॥ टीका-अथ गुण-वात, पित्त, कफ, प्रमेह, कुष्ठ, श्वास, विष, भ्रम, गुल्म, कास, क्षतक्षीण, संग्रहणी, १०१ भाषानुवादसमलंकृता. पांड, कामला और भगंदर आदिक रोग दूर करके काम और बलको देता है ।। ८०॥ अथापकदोपाः ॥ अपक्कमभ्रकं यत्स्या- त्तथा चंद्रिकयान्वितम् ॥ करोति विवि- धान रोगान्प्राणानपि क्षयं नयेत् ॥८॥ टीका-अथ अपक्क दोप-जोअपक्क और चमक- युक्त अभ्रक है सो नानाप्रकारके रोग करता है और प्राणोंका भी घातक होता है ।। ८१ ॥ अथ तच्छांतिः॥ पिष्ष्वांबुना पिबेत्कांते धात्रीफलमतंद्रितः ॥ अपक्काभ्रविकारेण मुक्तः स्यादिवसत्रयैः ॥ ८॥ टीका-इसवास्ते इसकी शांति कहते हैं. अथ शांति. आमला जलसे पीसके तीन दिन पिये तो अभ्रकविकार जावे ॥ ८ ॥ अथानुपानम् ॥ गुंजैकं वा हिगुंजं वा त्रिगुंजं गगनं नरः ॥ गुंजाचतुष्टयं चापि भक्षयेद्रोगशांतये ॥८॥ टीका-अथ अनुपान-शुद्ध अभ्रकभस्म एक रत्ती वा दो वा तीन वा चारतक बल देखके रोग- शांतिके वास्ते भक्षण करना ।। ८३॥

अनुपानतरंगिणी. मधुपिप्पलिसंयुक्तं कासं श्वास विषं भ्रमम् ॥ नाशयेकामलां गुल्मं पांडं संग्रहणीमपिटाकफक्षयं प्रमेहं च ललनोत्तमभूषणे ॥ वातपित्तकफान् कुष्ठं जीर्णज्वरमरोचकम् ॥ ८५ ॥ टीका-कास, श्वास, विप, भ्रम, कामला, गुम पांड, संग्रहणी, कफक्षय, प्रमेह, वात, पित्त, कप कृष्ठ, जीर्णज्वर, अरोचक, इन रोगोंकी शांति बास्ते मधुपिप्पलीमें ॥ ८४ ॥५॥ विडंगन्यूषणैर्युक्तं वल्लमभ्रे निषेवित- म्॥पांडुसंग्रहणीशूलक्षयश्वासारुचि- प्रणुत्॥८६॥तथा मकुष्ठमंदाग्निको ष्ठरकासमेहनुत् ॥ नवकंजविशाला- क्षि शुक्रबुद्धिविवर्धनम् ॥ ८७॥ टीका-पांडु, संग्रहणी, शूल, क्षय, श्वास, अरू चि, आम, कुष्ठ, मंदामि कोष्ठरोग, कास, प्रमेह, इन रोगोंमें वायविडंग, सोंठ, मिरच, पीपल इनवे चूरणमें दे. और इसी अनुपानमें धातु और बुद्धि की वृद्धि करता है ।। ८६ ॥ ८७॥ शिलाजतुकणाचूर्णमाक्षिकैः सर्व +

भापानुवादसमलेकृता.
मेहनुत् ॥ क्षयं स्वर्णान्वितं हंति
धातुद्धि करोति च ॥८॥
टीका-शिलाजीत, पीपलका चूर्ण सहतसंग
अमेहको हरता है. क्षयको सोनेके वरखसंग नाश
करता है और धातु बढ़ाता है ।।.८८ ॥
कायस्थागुडसंयुक्तं वातलोहितकं
जयेत् ॥ रक्तपित्तं निहत्यभ्रंद्रावि-
डीसितयान्वितम् ॥ ८९ ॥
टीका चातरक्तमें गुड़ हरड़संग रक्तपित्तमें इला-
यची शकरसंग देना ॥ ८९ ॥
त्रिकटुत्रिफलात्रिसुगंधसिता-गजकेशर
माक्षिकसंयुतखम्॥द्युति पांडगदं क्षयम-
स्पललोचने सत्पथगाग्रसरे ललने॥१०॥
टीका-सोंठ, मिरच, पीपल, हरड़, आमला, ब-
हेड़ा, तज, पत्रज, इलायची, शक्कर, नागकेशर इ-
नका चूरण और सहतमें अभ्रक ले तो हे सतीमें श्रेष्ठ
मललोचने! पांडु और राजयक्ष्मा जाता है ।।९०॥
भूधात्रीशर्कराव्यालदंष्ट्रलाक्षीरसंयु-
तम्॥ मूत्रकृच्छू प्रमेहं च हत्यभ्रं
नवयौवने ॥ ९१॥

१०४ अनुपानतरंगिणी टीका-भूआमला, शकर, गोखरू, इलायची, इनका चूरण और गाईके दूधमें अभ्रक लेवे तो मूत्र- कृच्छ्र प्रमेह जावे ॥ ९१॥ सितोपलाऽमृतासत्वयुक्तं मेहगणं जयेत् ॥ मध्वाज्याय्यारजोयुक्त वीर्यकृन्नेत्ररोगहृत् ॥ ९२॥ टीका-प्रमेहमात्रमें गिलोइका सत्व और मिश्री: संग. त्रिफलाका चूर्ण और मधुधीसंयुक्त लेवें तो वीर्यवृद्धि हो ओर नेत्ररोग जावे ।। १२ ।। आरुष्करयुतं हन्यादाँसि विविधानि वै धातुस्तंभकरं भंगासंयुतं मधुरस्वरे॥१३॥ टीका-भिलावाँयुक्त नानाप्रकारका अर्शरोग हरै. भागसंग वीर्यस्तंभन करै ।। ९३:॥:. भाीपौष्करविश्वाश्वगंधामध्व- न्वितं जयेत् ॥ वातं कट्फलंपां- चालीमधुयुक्तं कफामयम् ॥ ९४॥ टीका-भारंगी, पुष्करमूल, सोंठ,'असंगंध जिस को आसगंधभी कहते हैं. इनका चूरण और अम्रक मधुसंग लेवे तो वातके रोग जावे.. कार्यफल, पीपल मधुसंग लेवे तो कफरोग जाय ।। ९४ ॥ + भापानुवादसमलंकृता. सर्वक्षारयुतंवहिं दीपयेदलिकुंतले।मूत्र- कृच्छं तथा मूत्राघातकं घातयेवम् ९५ टीका-हे भ्रमरोंके तुल्य केशवाली! सर्व क्षारोंमें लेवे तो मंदाग्नि, मूत्रकृच्छ, मूत्राघात, जलदीजाताहै लवंगमधुसंयुक्तं शुक्रवद्धिप्रदं प्रियोगोदु- ग्धशर्करायुक्तं पित्तातंकप्रणाशनम् ।९६। टीका-लवंग और मधुसंग लेवे तो धातुवृद्धि होवे, गोदुग्ध और शकरसंग पित्तरोग हरै ॥२६॥ अन्यान् रोगान् जयेद्युक्त्या गगने- न भिषग्वरः॥ निश्चयं मृगशावा- क्षि प्रिये प्राणकुमारिके॥९७॥ टीका-और रोगोंको वैद्य अपनी बुद्धिसे अभ्रक अनुपानयुक्त करके देवे तो जीते. हे प्राणकुमारी, हे मृगके नेत्रवाली, यह निश्चय है ।। ९७ ॥ अथ मनःशिलाशुद्धिः॥अजामूत्रे शिला पाच्या दोलके दिवसत्रयम् ॥ तप्तपात्रे ततः पाच्या क्षणैकं च विशुद्ध्यति ॥९८॥ टीका-अथ मनःशिलाविधि-तत्र शुद्धि-मैन- शिल बकरीके मूत्रमें दोलायंत्रमें तीन दिन प- चावै. फिर गरम खपरा वा कुरछी वा तवापर क्षण- भर राखे तो शुद्ध होवे ॥ ९८ ॥ N अनुपानतरंगिणी... अथान्यः॥ शृंगबेरस्य तोयेनागस्तिप बांबुनाऽथवा ॥ सप्तकृत्वः पृथग्भाव्य मनोह्वा शुद्धिमृच्छति ॥ ९९ ॥ टीका-दूसरी और तीसरी विधि-आदेके रसमें अर्थ या अगस्तिके रंसमें सात भावना देवेतो शुद्ध होवे ९ अन्योऽपिप्रकारागवांतऋणयामैकम दनाच्छभखल्वके ॥ नागमाता विशुद्ध स्याच्छुद्धचित्ते वरांगने ॥१९॥ टीका-चौथी विधि-गाईके मागमें एक प्रह खरल करे तोभी मनशिल शुद्ध होता है।।१०। अथ गुणाः । ज्वरं नेत्रामयं श्वासं कास भूतभयं कफम् ॥ कृच्छ्रे विष मनोगुप्ता हति कुष्ठादिकामयान ॥ १॥ टीका-अथ गुण-ज्वर, नेत्ररोग, श्वास, कास, भूतपीडा, कफ, कृच्छ्र, विप और कुछादि रोगोंको हरता है ॥ १॥ अथानुपानम् ॥ पिप्पलिलिवुफलाभ्यां . शिला विमसुकेरिवल्लिरसैः ॥ गुटिका ज्वरामयन्नी त्रिदोपभूतं ज्वरं निहत्येवर

।
भापानुवादसमलंकृता.
• टीका-अथ अनुपान-पीपल, नींवके फल,
मैनशिल करेलाके रसमें घोटके चनाप्रमाण गोली
त्रिदोपज्वरमें देना ॥२॥
शिलाया द्विगुणंशंखमधमारीचकं रजः॥
सैन्धवं स्याच्चतुर्थांश चूर्णनेत्रगदापहम्३
टीका-मनःशिला एक भाग,शंख दो भाग, मिरच
मनशिलसे आधा, सैंधवलोन मिरवसे आधा
भाग इनका सूक्ष्म चूरन नेत्ररोगको नाश करता है ३
शुक्र तिमिरकं हतिमाक्षिकेण च पिच्चटम्
अर्बुदं दधितोयेन कंजाक्षि प्रमदोत्तमे४॥
टीका-फूली तिमिर सहतसंग हरता है और चिप-
कापनभी जाता है.दहीके पानीसे अर्बुदरोग हरता है
कणामरिचसंयुक्ता शिलापिष्टांबुनां
जिता ॥ भूतावेशहरा नेत्रे सन्निपा-
तज्वरापहा ॥५॥
टीका-पीपल मिरचसंग जलमें पीस गोली करके
अंजन करनेसे भूत और सन्निपात जाता है ॥५॥
भाङ्गी विश्वान्वितं श्वासं विषं स्वर्ण-
समन्वितम् ॥ वासकस्वरसव्योपैः
कर्फ कासं जयेच्छिला ॥६॥

१०८
अनुपानतरंगिणी.
टीका-श्वासको भारंगी सोठिसंयुक्त; सोनसंग
विपको, सोंठ, मिरच, पीपल, अरूसेके रसमें
कफ और कासको हरती है ॥६॥
शिलैलार्जुनकासीसगृहधूमाव्दसर्ज-
कैः॥सरोधरोचनैर्लेपः सर्षपः स्नेहसं-
युतः॥७॥किलासं किटभं दद्वं कुष्ठं
पामां भगंदरम्॥इंद्रलुप्तमथाशासि
हन्यादेव नृणामियम् ॥८॥
टीका-मैनशिल, इलायची, अर्जुनवृक्ष जिसको
कौहा भी कहते हैं उसकी छाल, काशीश, घरका
धुवां, नागरमोथा, राल, लोध,गोरोचन,सरसौंकातेल.
लेप करनेसे किलासरोग, किटभरोग, दाह, कुष्ठ,खा-
ज, भगंदर, इंद्रलुप्त, अर्श इतने रोग जाते हैं ॥८॥
अथाशुद्धदोषास्तच्छांतिश्च ॥ अ-
शुद्धकुनटी कुर्यादांतिभ्रात्यादि-
कान् गदान् ॥ तच्छांत्यै त्रिदिनं
पीत्वा मधुक्षीर विशुद्धयति ॥९॥
टीका-अथ अशुद्ध दोप और दोषकी शांति-अ-
शुद्ध मैनशिल उलटी, भ्रात्यादि रोग करता है.
उसकी शांतिके वास्ते तीन दिन मधुदूध पीवै ॥९॥

भाषानुवादसमलंकृता. अथ खपरशुद्धिः ॥ रसकं नरमूत्रेण पा- चयेदिनसप्तकम् ॥ दोलके वाथ गोमूत्रे शुद्धिमायाति खर्परः॥११०॥ टीका-अथ खपरियाशुद्धि-वपरियाको दोला- यंत्रकरके मनुष्यके मूत्रमें सात दिन पचावे अथ- वा गोमूत्रमें पचावे तो शुद्ध हो ॥११०॥ अथ गुणाः ॥ रसको हरते रोगान् रक्त- दोपं गुदामयम् ॥ जीर्णज्वरमतीसारं प्रदरादिगदानपि ॥ ११॥ टीका-अथ गुण-परिया गुदाके रोग, जीर्ण- ज्वर, अतिसार इत्यादि रोग हरता है ।। ११ ॥ अथ दोषास्तच्छांतिश्च ॥ अशुद्धाद्रस- काद्रोगा जायते चेत्कथंचन ॥ गोमूत्रेण शमं यांति प्रकाशेन यथ तमः ॥१२॥ टीका-अथ दोप और शांति-जो अशुद्ध खप- रिया सेवन करे तो अनेक रोग हों. वे गोमूत्र पीनेसे शांत होते हैं ॥ १२ ॥ अथानुपानम्॥एकांशंमारिचंचूर्ण डावं- शौरसकस्यच॥ तद्वयोरष्टमांशेन नवनी- तेनमर्दयेत्॥१३॥ पश्चानिंबुकनीरेण घृतं .

. ११० अनुपानतरंगिणी. यावन्निगच्छति।मर्दयेच ततः कृत्वा वटी बल्लमितामियम् ॥१४॥कणामाक्षिकसं- लीढा नाशयेद्विषमज्वरान् ॥ ज्वरं धातु स्थितं घोरमशासि प्रदरं तथा ॥१५॥जी: र्णज्वरं नेत्ररोगं पित्तार्ति रक्तवैकृतिम् ॥ रक्तातीसारकं हन्यात्पथ्ये क्षीरोदनं हि- तम् ॥ १६॥ इति श्रीपंडितरघुनाथप्रसादविरचिताः यामनुपानतरंगिण्यामुपधात्वनुपा- नकथने द्वितीया वीचिः॥२॥ टीका-अथ अनुपान-एक भाग मिरचका चूरण दोभाग खपरियाके, दोनोंके आठवे अंश गौके माख- नमें मर्दन करे. पीछे नींबूके रसमें मर्दन करे, जवतक घी न सूखा हो. जब चिकनई जाती रहै तब तीन रत्तीकी गोली एक मधु पीपल संग खावे तो विषम- ज्वर, धातुगतज्वर, अर्श, प्रदर, जीर्णज्वर, नेत्ररोग, पित्तरोग, रक्तविकार, रक्तातिसार इतने रोग जावें. पथ्यमें दूधभात अथवा दूधरोटी देना ।। १३-१६ ॥ इति श्रीमद्रमणविहारीकृतायां अनुपानतरंगिणी टीकायां नौकाख्यायां मितीयकोष्टकः॥२॥ ।

भाषानुवादसमलंकृताः १११
यदादेवा विधिंगत्वातारकासुरपी-
डिताः॥तदोवाचामरान्ब्रह्मा शृणु-
तादितिनंदनाः ॥ १॥
टीका-अथ रसोंका शोधन, मारण, अनुपान
कहते हैं. तहां प्रथम पारेका कहते हैं, तहां भी प्रथम
गरेकी उत्पत्ति कहते हैं. जब देव तारकासुरदैत्यक-
के पीड़ित होते हुए, तब ब्रह्माके पास जाके
विज्ञापन करते हुए कि, हे महाराज, हमको तार-
कासुर अति दुःख देता है. तब देवताओंसे ब्रह्मा
बोले कि, हे अदितिके पुत्र, तुम सुनो ॥ १ ॥
शिवशुक्रोद्भवेनायं मरिष्यतिरिपु-
हि वाम् ॥ तदा देवाः समाजग्मुः
शंकरं लोकशंकरम् ॥२॥
टीका-महादेवके वीर्यसे उत्पन्न हुए पुत्रसे तुह्मारे
शत्रुतारकासुर मेरेगा. ऐसा सुनके देवता सब लोगं
का कल्याण करनेवाले महादेवजीके पास गए।
विवाहं कारयामासुःपार्वत्या सह धू-
जटेः॥ पश्चात्तयोर्गतः कालः सुरतं
कुर्वतोमहान् ॥ ३॥

. अनुपानतरंगिणी. टीका-और शिवका विवाह पार्वतीके संग कराते भये. फिर शिव पार्वतीको सुरत करते करते बहुत काल व्यतीत भया ॥३॥ तदा वहिं पुरस्कृत्य देवा जग्मुस्त्रि- लोचनम् ॥ दृष्ट्वा तान्त्रीडिता देवी हरं त्यक्त्वा रतोत्सुखा॥४॥ टीका-तब सब देवता अमिको आगे कर शिव- जीके पास गए तव पार्वती देवताओंको देख लजा करके महादेवको छोड़ अलग जा बैठीं, परंतु मनमें रतिकी इच्छा बनी रही ॥४॥ रेतोऽपतत्तदा भूमौ तद् गृहीत्वा हुता- शनः॥ तेन तप्तः पुनः क्षिप्त्वा दिक्षु भूम्यां पृथक् पृथक् ॥ ५॥ टीका-तव महादेवका वीर्य पृथ्वीपर पड़ता भया. सो वीर्य अमिने ग्रहण किया. फिर उस वीर्यके तेजकरके तप्त हुए अमिने भी चारों दिशोंके विषे. पृथ्वीमें डाल दिया ॥५॥ तत्र जातो रसःकांते कांताधररस- प्रिये ।। गौरीशप्त उदीच्यादित्रिदि- शास्थो न कार्यकृत् ॥६॥.. .

भापानुवादसमलंकृता. १ टीका-हे प्रिये! वहां पारा उत्पन्न हुआ. सो पा पार्वतीके शापकरके उत्तर, पूर्व, दक्षिण दिशामें स्थि रसादि क्रियाके योग्य नाहीं है ॥६॥ पश्चिमायां तुयज्जातःस रसःसर्वसि सिद्धिदः ॥ एषोत्पतिः समाख्यात रसज्ञेऽस्य रसस्य वै ॥७॥ टीका-जो पश्चिममें पैदा हुआ सो सर्व कार्य योग्य है. हे रसके जाननेवाले प्यारी ! यह पारे -उत्पत्ति कही ॥७॥ वर्णभेदं प्रवक्ष्यामितं शृणुष्व समाहित श्वेतो विग्रो विशालाक्षि रक्तःस्यात्क्षत्रिय प्रिये ॥ ८॥ पीतवर्णो रसो वैश्यः श्याम शूद्रोलिकुंतले ॥ ब्राह्मणः श्रेष्ठ एतेष शोधितः सर्वरोगहृत् ॥९॥ टीका-अब वर्णभेद कहता हूं. सो सावधान हो सुनो.हे विशालनेत्रे, श्वेत पारा ब्राह्मण है. रक्तवर्ण त्रिय है. पीला वैश्य और श्याम शूद्र है. इनमें ब्राह्म श्रेष्ठ है. शुद्ध हुएसे सर्व रोग हरता है ।। ८॥९ अथ रसे दोषाः॥नागोवंगोऽग्निचांचल्य न

अनुपानतरंगिणी.
मसह्याग्निविपं मलम्॥गिरिश्चैते महादो-
षा रसेऽशुढे वदंति हि ॥१०॥
टीका--अथ पाराके स्वभाविक दोप कहते हैं.
नाग १, वंग २, अनिमें रखनेसे चंचलता ३, और
अमिको न सहना ४, विप ५, मैल ६, पर्वतका भाग
७, ए सात दोष अशुद्ध पारमें सदा रहते हैं. ॥१०॥
अशुद्धोजाड्यतां कुष्ठं दाहं वीर्यप्र-
णाशनम् ॥ मूर्छा स्फोटं च मृत्युं च
क्रयाकुर्यान्मलैरसः ॥ ११ ॥
टीका-अथ दोपोंका कार्य । अशुद्ध पारा इतने
रोग करता है-नागसे जड़ता १, वंगसेकुष्ठ २ अमिकी
चंचलतासे दाह करता है ३, अमिकी असह्यतासे
वीर्यनाश करता है ४, विपसे मूर्छा ५, मेलसे देहमें :
फोडे ६, पर्वतके भागसे मृत्युकरता है.७, इति ।।११।।
अथतच्छोधनम्॥दैरदं निंबुनीरेण दिन-
मेकं विमर्दयेत् ॥ ऊर्ध्वपातनके यंत्रे वह्नि
दत्त्वा त्रियामकम्॥१२॥स्वांगशीतेसमु-
द्घाट्य लग्नमूर्ध्वं रसं नयेत्॥पुनर्विवस्य
निवोर्वा रसैर्यामं विमर्दितः॥कंचुकै ग-
बंगाद्यैर्मुक्तः स्यात्पारदोत्तमः ॥ १३ ॥

भापानुवादसमलंकृता. ११६ टीका-अथ शोधन कहते हैं-हिंगुलको निंबूके रसमें एक दिन मर्दन करना. फिर डमरूयंत्रमें तीन पहरकी आँच देना. फिर आपसे टेढे होने पीछे ऊपरके पात्रमें लगा पारा ले लेना. फिर निंब वा निंबूके रसमें एक पहर मर्दन करनेसे नागवंगादिक कांचलीसे छूटा पारा शुद्ध होता है॥ १२ ॥१३॥ अथान्यः ॥ रसोनराजिके पिष्ट्वा मषा- युग्मं प्रकल्पयेत् ॥ तत्र सूतं सुसंध्य स्वेदयेत्कांजिकैत्रहम् ॥ १४ ॥ टीका-दूसरा प्रकार. लहसुन और राई पीसके दो मूसी बनावे. मूसीको घरिया भी कहते हैं. उस मूसीको संपुटमें पारेको बंद करके कांजीमें दोलायंत्र करके तीन दिन स्वेदन करे ।। १४ ।। ततः कुमारिकानीरैर्मर्दयेहासरं रसम् ॥ चित्रकस्वरसैः पश्चाहासरं मर्दयेत्ततः ॥ १५॥ काकमाचीद्रवैर्धलं वराकाथै- स्ततो दिनम् ॥ ततस्तेभ्यः समुदृत्य रसं प्रक्षाल्य कांजिकैः ॥ १६॥ टीका-फिर कुमारीपाटेके रसमें एक दिन खरल करे. फिर एक दिन चित्रकके रसमें खरल करे.

११६
अनुपानतरंगिणी.
फिर एक दिन काकमावी रसमें जिसको मकोई
और पीचूड़ी भी कहते हैं फिर एक दिन त्रिफलाके
काढ़ेसे खरल करके कांजीसे धोवे ।। १५ ।। १६॥
ततः खल्वे विनिक्षिप्य तदर्ध सैंधवा-
न्वितम् ॥ दिनैकं निंबुनीरेण मर्द-
यदयि वल्लभे ॥ १७॥
टीका-हे स्त्रिये, फिर पारासे आधा सैंधव मिलाके
नींबूके रसयुक्त एक दिन खरल करे ॥ १७ ।।
ततः सूतसमानेतान् गृहीत्वा नवसाद-
रम् ॥राजिकांच रसोनं च प्रिये चैतैस्तु-
षांबु वा ॥१८॥ संमद्य च क्रियां कृत्वा
शोपयित्वा प्रलेपयेत् ॥ हिंगुना शोषये-
त्पश्चादूर्ध्वपानतके न्यसेत् ॥ १९ ॥
टीका-फिर पारेकी बराबर नवसागर, राई, लह-
शुन इनको लेके इनमें मर्दन करके टिकिया बनावे
सुखावे. फिर हींग लेपन करें, फिर सुखाके हम-
रूयंत्रमें घरे ॥ १८ ॥ १९ ॥
तां चक्रिकामधस्थाल्यां पूरयेल्लव:
णेन हि ॥ अधः स्थाली ततो मुद्रां:
दत्त्वा दृढतरां बुधः ॥ २० ॥

भाषानुवादसमलंकृता. ११७ टीका-नीचेकी हांडीमें वह टिकड़ी धरके और उस हंडीको लवणसे भर दे फिर अधस्थालीको दृढ़ मुद्रा देवे ।। २०॥ विशोष्य स्थापयेच्चुल्ल्यामधो वह्नि त्रियामकम् ॥ दत्त्वा तीक्ष्णमुपर्यंबु निपिंचेत्सुप्रयत्नतः॥२१॥ टीका-फिर सुखावे. सूखे पीछे चूल्हेपर रखके तीन पहर तीक्ष्ण अमि देवे. और बड़े यत्नसे ऊपरकी हांड़ी जलसे तरकीबके साथ भीगी राखे ॥ २१ ॥ स्वांगशीतं समुद्घाट्य तिर्यकृत्वा प्रयत्नतः॥अथोलभांडसंलग्नं गृह्णी- याद्रसमुत्तमम् ॥२२॥ टीका-स्वांगशीतल भये पीछे तिरछी करके यत्नसे खोले.ऊपरकी हंडीमें लगा शुद्ध पाराले लेवे ॥२२॥ पश्चाहलप्रकाय स्वेदयेदोलयंत्रके ॥ सिंधूत्थचूर्णगर्भस्थं वस्त्रे वध्वोत्तमो रसः ॥२३॥ टीका-फिर सेंधक्के चूर्णके बीचमें रखके वस्नमें बांधके दोलायंत्रमें केवल जलसे स्वेदन करे, तो पारा चलवान होता है ।। २३ ।। ।

११८ अनुपानतरंगिणी. अथ रसजारणम्॥तत्रासामान्यतःपइगु णवलिजारणम् ॥ समूतमल्पक, भांड वालुकायंत्रके न्यसेत् ।। पाइगुणं गंधर्व तत्र क्षिपेदल्पाल्पकं शनैः ॥२४॥ टीका-अथ रसजारण-तहां सामान्यसे छ रेन गंधक जारण कहते हैं. छोटेमृत्तिकाके पात्रमें पार रखके वालकायंत्रमें धरै. फिर छ गुणा गंधक थोड़ थोड़ा ऊपरसे डारता जावे || २ || द्रवीभूतवलिं ज्ञात्वा शीघ्रमुत्तार्य यत्नतः॥स्वांगशीते दृढे गंधे स्फो- दयित्वा नयेद्रसम्॥२५॥ टीका-जब गंधक गलजावेतब धारेसे उता लेवे. जब छंदा होवे तब गंधकको फोरके शुद्ध पार निकाल लेवे ॥ २५॥ सर्वरोगहरः सूतो हरः पापहरो यथा ॥ पतिप्राणप्रिये कांते यत्ते हरिहरार्चन।२६ (यत्ता सावधाना)॥ टीका हे पतिके प्राणके सदृश प्रिये, विष्णु, औरशं करके पूजनको सावधान रहनेवाली,पारा सर्वरोगोंक हरनेवाला है.जैसे महादेव सर्व पाप हरनेवाला है २६ भापानुवादसमलंकृता. अथ पड्गुणगंधकजारणफलम् ॥ स- मांशे गंधके जीणे शुद्धाच्छतगुणो रसः। गंधके द्विगुणे जीर्णे सर्वकुष्ठनिषूदनः।२७॥ टीका-अथ छ गुण गंधक जारनेका फल. पारेकें समान गंधक जीर्ण होनेसे शुद्धसे भी सौ गुणा : उत्तम पारा होता है. दूना गंधक जीर्ण होनेसे कुष्ठनाशक होता है ॥ २७॥ गंधके त्रिगुणे जीर्णे जाड्यहा रस उत्तमः।जीर्णे चतुर्गुणे गंधे वलीप- लितजिद्रसः॥२८॥ टीका-त्रिगुण गंधक जीर्ण होनेसे जड़ताको हरता है. चौगुना जीर्ण होनेसे वलीपलितनाशक होता है ॥ २८॥ गंधे वाणगुणे जीर्णे क्षयक्षयकरः शिवः ॥ गंधे रसगुणे जीणे सर्वांत- कप्रणाशनः ॥ २९॥ टीका-पंचगुण जीर्ण होनेसे क्षयरोगहारक होता है, छ गुणा गंधक जीर्ण होनेसे सर्व रोगहारक होता है ॥ २९ ॥ सत्यं सत्यं शिवो देवीमुवाच स्वप्रि- M - 0

१२०
अनुपानतरंगिणी.
यामये ॥ त्वां वदाम्यरविंदाक्षि
हिताय जगतामपि ॥ ३०॥
टीका-हे कमलनेत्रे, यह सत्य है. शिवजीने
अपनी प्रिया पार्वतीसे कहा है. में भी जगतके
उपकारके वास्ते तुमसे कहता हूं ॥३०॥
जारणस्य विशालाक्षि शृणु माहा-
त्म्यमुत्तमम् ॥ सर्वपापे प्रणष्टे हि
प्राप्यते सूतजारणम् ॥ ३१॥
टीका-अब जारणका माहात्म्य सुनो. जव सर्व
पाप नष्ट होते हैं तब पारेका जारण प्राप्त होता है ३१ :
तस्मिन्प्राप्ते हि विज्ञानं प्राप्यते मु-
क्तिलक्षणम् ॥ यथा सूर्योदये प्राप्त
प्रकाशं प्राप्यते जनः ॥ ३२॥
टीका-तिसके प्राप्त होनेसे मुक्तिलक्षण विज्ञान
प्राप्त होता है. जैसे लोगोंको सूर्योदयसे प्रकाश
प्राप्त होता है ॥ ३२ ॥
यावद्घस्राणि वह्निस्थं रक्षयेत्पारदं
प्रिये तावदव्दसहस्रांतं शंभुलोके
महीयते ॥३३॥
टीका-हे प्रिये. जितने दिन अमिमें पारेको राखे
तितनेही हजारवर्ष शिवलोकमें पूज्य होवे ॥३३॥

भाषानुवादसमलंकृता. १२१ वह्निस्थं रक्षयेद्यौ वै घरैक पारदं प्रिये ॥ तस्य पापानि नश्यति कुर्वन्न- न्यैर्न लिप्यते ॥३४॥ टीका-जो एक दिन अमिमें पारा रख ले तिसके पूर्व किये पाप नष्ट हो जाते हैं. और करे भी तो लगै नहीं ॥३४॥॥ इति रसजारणफलम् ॥ अथ रसस्य बुभुक्षितकरणम्॥शृंगको व- त्सनागश्व कालकूटःप्रदीपनः॥सौराष्ट्रि- को ब्रह्मपुत्रोहारिद्रःसक्तुकस्तथा।हाला- हल इति प्रोक्ता विषभेदा नव ामी॥३५॥ टीका-अथ पाराको बुभुक्षित करना कहते हैं. शृंगक १ वत्सनाग २ कालकूट ३ प्रदीपन ४ सौ- राष्ट्रिक ५ ब्रह्मपुत्र ६ हारिद्रक ७ सक्तुक हाला- हल ९ ये नव विपके भेद हैं ॥३५॥ अर्को वज्री तथोन्मत्तो लांगली हय- मारकः॥ गुंजाहिफेनमित्येते भेदा: श्वोपविपस्य हि ॥३६॥ टीका-आंकड़ा १.थूहर २ धत्तुर ३ लांगली- कनेर ५ गुंजा ६ अफीम-७ ये सात उपविष हैं ३६ A reORLt

अनुपानतरंगिणी.
एतैः संमर्दितः सूतश्छिन्नपक्षो भवे:
ध्रुवम् ॥बुभुक्षा जायते चास्यधा-
तूनन्यांश्चरत्यपि ॥३७॥.
टीका-इनकरके मर्दन किया. पारा छिन्नपक्ष
अर्थात् पंखरहित होता है. और भूखा भी होता है.
तब और धातुओंको खाता है. ॥ ३७॥
अथान्यः प्रकारः ॥डौ क्षारौ त्रिकटुश्चा:
पि राजिका नवसादरम् ॥ हुताशनश्च
शिग्रुश्च रसोनः पटुपंचकम् ॥ ३८॥
टीका-अथ दूसरा प्रकार-साजीखार, जवाखार,
झूठ, मरिच, पिप्पल, जिसको सेगट भी कहते हैं.
लहशुन, बिडलोन, सांभरलोन, समुद्रलोन, सैंध-
वलोन, संचललोन ॥ ३८॥
रसात्समांशकैरेभिर्मर्दयेन्निंवुकद्रवैः॥जं-
वीरस्वरसैर्वापिकांजिकैर्वा प्रयत्नतः॥३९
टीका-उनको पाराके समभाग लेके नींबूका रस
वाजंभीरीकारसवा कांजीसे बड़े यत्नके साथ||३९॥
तुषवह्निस्थके खल्वे अहोरात्रैस्त्रि-
भिर्भवेत् ॥ बुभुक्षितो रसो वाले
सर्वधातुचरो भवेत् ॥ ४०॥

१२३
भाषानुवादसमलंकृता.
टीका-इनके संग पारा मिलाके धानके तुपकी
अमिपर खरल रखके तीन दिन मर्दन करे तो पारा
भूखा होता है और सर्व धातुको खाता है ॥ ४०॥
अथ मारणविधिः ॥ गंधकं नवसारं च
सौराष्ट्रीं धूमसारकम् ॥रसंभागैः समान
सर्वान्याममम्ले मर्दयेत् ॥४१॥ मृहस्त्र-
वेष्टितायां तत्काचकूप्यां विनिक्षिपेत् ॥
वक्के कूप्या दृढां मुद्रां दत्त्वा सम्यग्वि-
शोषयेत् ॥४२॥
टीका-अथ मारण-गंधक, नवसादर, सोरठी
माटी, जो सोरठी माटी न मिले तो फटकरी, घर का
धुवां और पारा ए समभाग ले एक प्रहर कोई भी
खटाईसे मर्दन करै पीछे कपरड़ मिट्टीकी हुई
शीशी में भरे. फिर शीशीके मुखमें दृढ़ मुद्रा देके
सुखावे ।। ११ ॥ १२॥
अधश्छिद्रान्विते भांडे पंचास्ये मृन्मये
न्यसेत्॥कूपिकां वालुकापूरैः पूरयेदाग-
लंचताम् ॥४३॥ पंचास्ये विस्तृतमुखें
टीका-फिर एक कुंडा गहिरा मट्टीका ले, उसके
नीचे छिद्र करे. उसपर शीशी रखके शीशीके.
गलेपर्यंत बालू रेत भरे ॥ १३ ॥

:- अनुपानतरंगिणी. चुल्ल्यां संन्यस्य शनकैरग्निं दत्त्वाब्धि- यामकम्॥पश्चादि वर्धयेहति क्रमास- म्यक् प्रयत्नतः॥४४॥एवं हादशभिर्यामः पारदो भस्मतां व्रजेत् ॥ स्वांगशीतां हि: तां कूपी स्फोटयेन्मधुरस्वरे ॥४५॥ : टीका-हे मधुर स्वरवाली ! फिर धीरेसे चूल्हेपर धरे फिर चार पहरकी मंद आंच देवे फिर तेज आंच क्रमसे वढ़ावे. ऐसे बारह १२ पहरकी आंचसे पाराभस्म होता. है. फिर आपसे शीतल हुएपरशीशीको फोडै ४४४५ ऊर्ध्वलग्नं त्यजेद्धमधस्तै पारदै; मृतम् ॥गृहीत्वा सर्वकार्येषु योज- येदामयापहम् ॥ ४६॥ टीका-शीशीमें ऊर्ध्व लंगा गंधक छोड़ देवें और नीचे मरा पारा लेलेवे सो सर्व कार्य करनेवाला है। और रोगनाशक है ॥ ४६॥ अथान्यः प्रकारः ॥ काष्ठोढुंवरिकादुग्धै- मर्दयेत्पारदं ततः । अपामार्गस्य वीजा- नां मूषायुग्मे विमुद्रयेत् ॥४७॥ टीका-अथ तीसरा प्रकार-पारको कठूमरके

भाषानुवादसमलंकृता. १२५
दूधर्मे मर्दन करके गोला बनाके फिर अपामार्गके
बीज़ोंके दो मूसे बनावे जिसमें पारेका गोला धरे४७
द्रोणपुष्पीप्रसूनानां विडंगमरिमे-
दयोः।कल्कैर्मूषां विलिप्यैव परि-
तोंगुलमात्रकम् ॥४८॥
टीका-फिर द्रोणपुष्पी जो गूमा उसके पुष्प
और वायविडंग और खैर इनकी लुगदी मूसाके
चौतरफ एक अंगुल फिरती लगावै ।। ४८ ॥
तगोलं मृन्मयेन्यस्य मूषायुग्मे विमुद्रये-
त्॥मृहस्पैः शोष्य नागाढे पाचयेद्धि पुटे
रसम् ॥ भस्मीभूतंरसं नेयं योजयेत्सर्व-
कर्मसु ॥४९॥
टीका-फिर उसको माटीके संपुटमें रखके कप-
रौटी कर सुखाके गजपुट आंच दे तो पाराभस्म
सर्वकार्ययोग्य होवे ॥ ४९ ॥
अथान्यः प्रकारः ॥ मलयूदुग्धसंमिश्र
रसराज विमर्दयेत्॥तदुग्धमिश्रहिंगोश्च
मूषायुग्मे विमुद्रयेत् ॥५०॥
टीका-अथ चौथा प्रकार पारेको कमरीके
दूधर्म मर्दन करे और उसीके दूध हींग घाटके दो
मुसा वनावे उसमें वह पारा भरे ॥ ५० ॥

१२६ अनुपानतरंगिणी तां मृपांमृन्मयेरुद्धामूपायुग्मे तुवैष्टयेत् मृहस्रेः सप्तभिः पश्चाच्छोपयेदातपे में- शम्॥५१॥पुटेन्मृदुपुटे यत्नाद्रुसो भस्म त्वमाप्नुयात् ॥ नवयौवनसौंदर्यभूषणे, मदिरेक्षणे ॥५२॥ टीका-फिर उस मृपाको मट्टीके संपुटमें बंद: करके सात कपरोटी करे. फिर सुखाके, हलकीसी पुट देवे तो भस्म होवे ॥ ५१ ॥ ५२ ॥ अथान्यः ॥ नागवल्लीरसैः पिष्टःकों- दीकंदगर्भगः ॥ मृन्मूपासंपुटे पक्को रसो यात्येव भस्मताम् ॥ ५३॥ : टीका-अथ पांचवां प्रकार-नागबेलके (पानक) रसमें खरल करके वांझककोड़ीके मूलमें संपुट करके पुट दे तो भस्म हो ।। ५३ ।। अथ गुणाः॥रसो रसरसैर्युक्तः शोधि- तो भस्मासात्कृतः॥ त्रिदोषशमनः कामवर्धनः सर्वरोगहृत् ॥ ५४॥ टीका-अथ साधारणगुण. पारा छ रसकरके युक्त है. सो पाराशुद्धभस्म कियाहुआ त्रिदोषको शांतकरता है कामदेवको बढ़ाता है और सब रोगोंकोहरता है५४ भापानुवादसमलंकृता. कामिनीदर्पदलनः सुधास्पर्धी सुव- र्णकृत् ॥ चक्षुष्यः स्मृतिदो बल्यो रूपदः कृमिकुष्ठहा ॥ ५५॥ टोका-कामिनी स्त्रीके दर्पको दूर करता है. अमृततुल्य है. सुवर्णकारक है. नेत्र निर्मल करता है. स्मृति और बल और रूपको देनेवाला है. कृमि और कुष्ठको नाश करता है. ॥ ५५ ॥ जरामरणजाड्यनो योगवाही वरां- गने ॥ दहत्यग्निस्तृणानीव धातु- स्थानामयानसः ॥५६॥ टोका-जरा अवस्था, अपमृत्यु और जड़ता इनका नाशक है. और योगवाही है जैसे अनुपा- नसे देवे वैसाही गुण करे. जैसे अग्नि घासको जलाता है वैसे धातुगत रोगोंको पारा जलाता है ॥५६॥ अथ दोषाः पूर्वमेवोक्ताः तच्छांतिः कथ्यते॥गवां दुग्धयुतं पीत्वा गंधक दिनसप्तकम् ॥ पारदस्य विकारेण सुक्तः सुखमवाप्नुयात् ॥ ५७॥ टीका-दोष तो पहले कह आए हैं अब शांति कहते हैं, गौके दूधमें सात दिन गंधक पीनेसे पार; दविकार शांति होता है॥ ५७ ॥ १२ १२८ अनुपानतरंगिणी अथानुपानम् ॥ गुंजैकमानमारभ्य चतुजावधिं नरः ॥ रंसराजं प्रिये युक्त्या भक्षयेदनुपानतः ॥५८॥ टीका-अथ अनुपान-एक रत्तीसे लेके चारर- नीतक पाराका सेवन बलावल देखके करे ॥५॥ घृतवल्लिजचूर्णेन मगधामधुना- ऽथवा ॥ मधूच्छिष्टघृताभ्यां वा सर्वरोगेषु योजयेत् ॥ ५९॥ टीका-कालीमिर्च और घृतसंगअथवा मधु पिप्प- संग अथवा घृत मधुसंग सर्व रोगमें देवे ॥५९॥ पित्ते क्षीरसितायुक्तं पिप्पल्याथ. ' समीरणे॥ श्लेष्मण्यार्द्रकीरैज्वरे जंबीरजैरसैः॥६०॥ दीका-पित्तों दूर शकरसंग, वातरोगमें पीपर साथ, कफमें आदेके रसयुक्त, ज्वरमें जंभीरीके समें देना ॥ ६०॥ ‘मधुना रक्तविकृती दनातीसारके गदे ॥ समतोयशतं दुग्ध पीत्वा पश्चात्सितायुतम् ॥६१॥ टीका-रक्तविकारमें मधुसाथ, अतीसारमें दही

भाषानुवादसमलंकृता.
साथ लेके ऊपरसे पथ्यमें यह कि दूध पानी मिलाके
औटे. जब पानी सूखके दूध रहे तिसमें शकर
डालके पीवे ॥ ६१ ॥
रक्तातीसारके देयं मेघनादभवे रसः॥
प्रतिश्यायेकफे दुष्टे गुडसमिरीचकैः
॥६२॥ पथ्येऽन्नं सदधि स्निग्धंकवोष्णं
भोजने हितम् ॥ हितमालिंगनं ते
स्याद्यथा मे मदनज्वरे॥६३॥
टीका-रक्तातीसारमें चौलाईके रसमें (चौलाइको
तादुलिया भी कहते हैं) जुखाममें और कफ बिगड़े
गुड़ मरिच घृतसाथ लेके सचिकण दहीके साथ गर-
मागरम भोजन करे तो जैसामदनकी पीड़ामें आलिं.
गन वैसा हित है. ॥ ६२ ।। ६३ ॥
वीर्यवृद्धौ तथा स्तंभे माषकूष्मांड-
यष्टिजैः ॥ चूर्णैर्दुग्धसितायुक्तैर्मधु-
सर्पिर्युतैस्तु वा ॥६४॥
टीका-वीर्यवृद्धि तथा वीर्यबंधनके वास्ते उड़द,
भूरा कुरड़ा, जेठी मधु जिसको मुलेठी कहते हैं,
इनके चूर्णमें पाराभस्म लेके ऊपरसे दूध शकर पिये
अथवा मधु धृतमें लेवे ॥१४॥

अनुपानतरंगिणी. तृतीयके ज्वरे पित्ते भ्रमे मधुसितायु: तम् ॥ जग्ध्वा मेघामृतारक्तधान्याक- जलजं पिवेत् ॥६५॥ काथं कमलभू कांतातुल्यशीले मनोहरे।सुखी स्यात्ते रतावास्यचुंबनेन यथा वहम् ॥६६॥ रक्तं रक्तचंदनम् ॥ जलमुशीरम् ॥ टीका-तृतीयज्वर, पित्त, भ्रम इन रोगोंमें मधु शकरयुक्त लेवे फिर तुरतही नागरमोथा; गिलोय, रक्तचंदन, धनिया, उशीर जिसको खस भी कहते हैं इनका काढ़ा पिये।। ६५ ॥ १६ ॥ रक्तपित्ते कफे कासे श्वासे काथेन सेव- येत्॥ द्राक्षावासाशिवानां भोः पथ्य- युक्तो वरांगने ॥६७॥ टीका-हे सुंदर अंगोंवाली रक्तपित्त, कफ, श्वास, कास इनमें द्राख और अरूसा, इनके काढ़ेमें पथ्य- करके लेवे ॥ ६७॥ मेदोगदे शालिमंडैवीवुमाक्षिकसंयु- तम्॥मजेद्गजास्यतुल्योऽपि स्थूलः कृशतरो भवेत् ॥६८॥ टीका-मेदरोगमें चावलके मांडमें अथवा.मधु भापानुवादसमलंकृता. पानीके साथ लेवे तो गजाननके सरीखा स्थूल भी कृश होजावे ॥ ६८॥ नष्टपुष्पे रक्तगुल्मे शिवशस्त्राभिधे गदे॥ काथे कृष्णतिलोत्थे तु भाङ्गीत्रिकटु- हिंगुजैः ॥६९॥ चूर्णैस्तु सगुडैर्युक्तै रस- भूतिनिपेविता ॥ सुखदा त्वं यथा रात्री प्रिये श्रृंगारसंयुता॥७॥ टीका-जिस स्त्रीका रज नष्ट हुआ हो सो और रक्तगुल्मवाली और शूलरोगमें भारंगी, सोंठ, मिरच, पीपरी, हींग, गुड़, इनके साथ लेके ऊपरसे काले तिलोंका काढ़ा पिये तो हे प्रिये ! जैसी शृंगारसे युक्त रातमें सुख देनेवाली तुम हो वैसी होगी और शीघ्र दुःख जावे ॥ ६९ ॥ ७० ॥ अथ पथ्यम् ॥मुद्यूपघृतं दुग्धशाल्यानं सैंधवं तथा ॥ नागरं पद्ममूलं च मुस्तकं गिरिमल्लिका ॥७॥शाकं पौनर्नवं श्रेष्ठ मेघनादं च वास्तुकम् ॥ अभ्यंगं सुखदं स्नानं कोणतोयेन नित्यशः॥७२॥ टीका-अथ पारासेवनमें पथ्य-मूंगकाजूप, घृत, दुग्ध, चावलका भात, सैंधव लवण, सोंठ, कम- कांति २३२ अनुपानतरंगिणी, लकी जड़, मोथा, गिरमर, पुनर्नवाकाशाक, चौला ईका शाक, वथुवाका शाक, तैलमर्दन, नित्य गरम जलसे स्नान ।। ७१ ॥ २ ॥ रूपयौवनसंपन्नां स्वानुकूलां भजे- प्रियाम् ॥ तेन बुद्धिर्वलं कांतिर्व- र्धते रससेविनः ॥७३॥ टीका-और रूपयौवनयुक्त अपनी प्यारी स्त्रीसे संग करे तो पारा सेवनेवालेकी बुद्धि, बल, बढ़ाता है ।। ७३ ॥ अथापथ्यम्॥कलिंगं कर्कटीचैव कूष्मांडं कारवेल्लकम् ॥ कुसुंभशाकं कर्कोटी कदली काकमाचिकाम्॥७४॥ टीका-अथापथ्य.-तरखूज, जिसको कलींदाभी कहतेहैं,काकड़ी,कूष्मांड,करेला, कुसुंभकाशाक,क- कोड़ा, केला कंद काकमाची जिसे मकोय भी कहतेहैं ककाराष्टकमित्येतहर्जयेद्रससेवकः ॥ जराव्याधिविनिर्मुक्तो जीवेहर्षशतं सुखी ॥७५॥ टीका-ए ८ ककारादि वस्तु रससेवक त्यागे तो जरा व्याधिसे मुक्त होके सुखकरके सौवर्ष जीवै७५ .

भाषानुवादसमलंकृता. अथ रसकर्पूरविधिः ॥ संक्षेपाडि रसं पूर्व शोधयेच्छुडमानसे॥ पश्चाच्छुडेन प्रत्येकं तुल्यं कृत्वा रसेन हि ॥७६॥ टीका-अथ रसकर्परविधि-पहले संक्षेपसे पारेको शुद्ध करे फिर प्रत्येक द्रव्य जो अगाड़ी लिखी हैं सो पारेकी बराबर लेना ।। ७६ ।। गैरिकं खंटिकामिष्टिं सौराष्ट्री सैंधवं तथा॥ टंकणं क्षारलवणं मृत्स्नाचूर्ण सुसूक्ष्मकम् ॥७७॥ टीका-गेरू, खड़ी, ईंट, सोरठी, मट्टी अथवा फट- करी, सैंधव लवण, टंकण और खारी लोन, मुल-, तानी मट्टी इनका वारीक चूरण करे ।। ७७ ॥ एतच्चूर्णान्वितंसूतं यामैकं मर्दयेत्ततः॥ उध्वपातनक यंत्रे वहिं दद्याच्छनःशनैः टीका-फिर इस चूर्णके संग एक प्रहरभर पारेको मर्दन करे. फिर उर्ध्व पातनयंत्रमें मंद मंद , आंच देवे ।। ७८ ॥ अहोरात्रैश्चतुर्भिश्च ततो वै स्वांग- १. खटिका (सरी)|२. इष्टिम् (ईट ) इति प्रसिद्धम् । ३. मृत्ला (मुलवानी मट्टीति लोफे प्रसिद्धा)।

अनुपानतरंगिणी शीतलम् ॥ उद्घाट्योलविलग्नं वै रसं कर्पूरसंज्ञिकम् ॥७९॥ टीका-चार रात्रि और दिन आंच देवे. फिर स्वयं शीतल भये पीछे खोलके उर्ध्वपात्र में लगा रसकपूर ले लेवे ॥ ७९ ॥ गृहीत्वा सर्वरोगनं वलबुद्धिविवर्धनम् ॥ वृंताकशतकैःशुद्ध भक्षितं गुणवत्तरम् ८० टीका वह रसकपर सर्व रोगका हरनेवाला है. और बलवुद्धिका बढ़ानेवाला है. सौ बैंगनमें शुद्ध किया बहुत गुण देता है. शुद्ध ऐसे करे कि, बैंगनके बीचमें रसकपूर धरके थोड़ीसी अनिमें पचावै जब बैंगन पाक जावे तव निकालके दूसरे बैंगनमें धरे. ऐसे सौ १०० बैंगनमें शोधै ॥ ८० ॥ कस्तूरिकाचंदनदेवपुष्पैः सकुंकुमैरव्ज- विलोचने यः॥ कर्पूरकं पारदसंभवं ना निपेवयन्संजयते फिरंगम् ॥८१॥ टीका-हे कमलनयने । शुद्ध रसकपूर, कस्तूरी चंदन, लवंग, केसर, समभाग मिलाके एक रत्ती सेवन करे तो फिरंगरोग जावे ॥ ८१ ॥ सोपद्रवं विंदतिचाग्निदीप्तिं वीर्यवलं पुष्टि . भाषानुवादसमलंकृता. मदीर्घकालात्॥स्त्रीणां समूह रमयेत्प्रिये त्वं मया रमस्वाद्य निषेवितं मे॥८२॥ टीका-और फिरंगके उपद्रव भी जावे. ख बढ़ावे, वीर्यवलपुष्टि करे. स्त्रीके समूहसे रमे ॥ ८२।। अथ दोपाः॥सेवितोऽविधिना कुष्ठं संधि- वातं कफादिकम् ॥रसकर्पूरकः कुर्यात्त- स्माद्यत्नेन सेवयेत् ॥८॥ टीका-अथ दोप-जो विधिहीन रसकपूर सेवन करे तो कुछ, संधिशोथ, कफवात पैदा करे. इसवा- स्ते यत्नसे सेवन करे ॥ ८३ ।। अथ तच्छांतिः॥ महिषीशकृतो नीर धान्याकं वा सितायुतम्॥पिवेन्नीरेण मुक्तः स्याद्रसकर्पूरजैर्गदैः॥ ८४॥ टीका-अथ शांति-भैसके गोबरका पानी अथवा धनिया और शकर पानीसे पिये तो रसकपूरविकार जावे ॥ ८४ ॥ अथ रससिंदूरविधिः॥शुद्धं गंध रसाच्छु- द्वादर्धमागं विमिश्रयेत्॥तयोः कन्जलि- कांकृप्यांकाचमय्यां विनिक्षिपेत् ॥८५॥ टीका-अथ रससिंदूरविधि-शुद्ध पारेसे आधा अनुपानतरंगिणी शुद्ध गंधक मिलाके कजली करके आतशी काँव- की शीशीमें भरै ।। ८५॥ मृहस्त्रैः कुट्टितैः कूपी लेपयेच्छोष- येत्ततः॥स्थापयेद्वालुकायंत्रे वह्नि दद्याच्छनैः शनैः ॥८६॥ टीका-फिर शीशीके ऊपर मृत्तिका और वस्त्र खूब कूटके लेप करके सुखावे. फिर वालका यंत्रम मंद मंद आंच देवे ॥ ८६ ॥ चतुर्धसावधि पश्चात्स्वांगशीतां हि कूपिकाम् ॥ स्फोटयेदूलसंलग्नं सिंदूरात रसं नयेत् ॥ ८७॥ टीका-ऐसे चार दिनरात निरंतर आंच देवे फिर आपसे ठंढे होनेपर सीसीको फोड़के उसके ऊपरके भागमें लगा रससिंदूर ले लेवे ।। ८७ ॥ अथान्यः उत्तम प्रकारः॥पारदं गंधकंतु- ल्यं गंधाधनवसादरम्॥कजली चित्रक- काथैस्तथोन्मत्तदलांबुना॥८॥कुमारी- स्वरसैर्घसं पृथकृत्वा विमर्दयेत्॥काचकू- प्यां विनिस्थाप्य लेपयेत्कूपिकां प्रिये८९ टीका-अथ दूसरी उत्तम विधि-पारा,गंधक सम १३७ . . भापांनुवादसमलंकृता. ग और गंधकसे आधा नवसादर इनकी कजली रे. तिस कन्जलीको चित्रकके काढ़े और धतूरेके त्रके रसमें और घीकुमारिके रसमें न्यारान्यारा एक क दिन मर्दन करे. फिर कांचकी शीशीमें भरके पर लेप चढ़ावै ।। ८८ ॥ ८९॥ तद्विधानं प्रवक्ष्यामि तच्छृणु त्वं समाहिता ॥ खटिकां लोहकिदृच चूर्णयेहस्त्रगालितम् ॥९॥ टीका-लेपका विधान कहतेहैं सोतुम सुनो.खड़ी और लोहका कीट सूक्ष्म चूरण कर कपड़ेमें छाने ९० लोहकिट्टचतुर्थाशं चूर्ण गोधूमसं- भवम् ॥ दिनैकं मर्दयेत्सर्व सवस्त्रं लेपयेच ताम् ॥९१॥ टीका-और लोहकीटका चौथा, भाग गेहूंका आटा मिलाके एक दिन मर्दन करे फिर वस्नमें लगाके सीसीमें लेप लगावे ॥ ९१ ॥ कूपिकां शोषयेत्पश्चाल्लेपयेच्छोष- येत्ततः॥ सप्तवारं प्रलिप्यैवं शोष- येत्तां निधापयेत् ॥९२॥ टीका-फिर शीशी सुखाके फिर लगावे. ऐसे सात कपरौटी करे और सुखावे ॥ ९२ ।।

अनुपानतरंगिणी...' शुद्ध गंधक मिलाके कजली करके आतशी काँच- की शीशीमें भरै ।। ८५॥ मृद्वस्त्रैः कुट्टितैः कूपी लेपयेच्छोष- येत्ततः॥स्थापयेहालुकायंत्रे वह्नि दद्याच्छनैः शनैः॥८६॥ टीका-फिर शीशीके ऊपर मृत्तिका और वस्त्र खून कूटके लेप करके सुखावे. फिर वालका यंत्रम मंद मंद आंच देवे ॥ ८६॥ चतुर्घसावधि पश्चात्स्वांगशीतांहि कूपिकाम् ॥ स्फोटयेदूलसंलग्नं सिंदूराद्धं रसं नयेत् ॥ ८७॥ टीका-ऐसे चार दिनरात निरंतर आंच देवे फिर आपसे ठंढे होनेपर सीसीको फोड़के उसके ऊपरके भागमें लगा रससिंदूर ले लेवे ।। ८७ ।। अथान्यः उत्तम प्रकारः॥पारदं गंधकंतु- ल्यं गंधाधनवसादरम्॥कजली चित्रक- काथैस्तथोन्मत्तदलांबुना॥८॥कुमारी- स्वरसैर्घसं टथकृत्वा विमर्दयेत्॥काचकू- प्यां विनिस्थाप्य लेपयेत्कृपिकां प्रियेट९ टीका-अथ दूसरी उत्तम विधि-पारा;गंधक सम भापानुवादसमलंकृता. भाग और गंधकसे आधा नवसादर इनकी कजली करे, तिस कजलीको चित्रकके काढ़े और धतूरेके पत्रके रसमें और धीकुमारिक रसमें न्यारान्यारा एक एक दिन मर्दन करे. फिर कांचकी शीशी में भरके ऊपर लेप चढ़ावै ॥ ८८ ॥ ८९॥ तद्विधानं प्रवक्ष्यामि तच्छृणु त्वं समाहिता ॥ खटिकां लोहकिट्टच चूर्णयेहस्त्रगालितम् ॥९॥ टीका-लेपका विधान कहतेहैं सोतुमसुनो. खड़ी और लोहका कीट सूक्ष्म चूरण कर कपड़ेमें छाने ९० लोहकिट्टचतुर्थाशं चूर्ण गोधूमसं- भवम् ॥ दिनैकं मर्दयेत्सर्व सवस्त्रं लेपयेच ताम् ॥९१॥ टीका-और लोहकीटका चौथा भाग गेहूंका आटा मिलाके एक दिन मर्दन करे फिर वस्नमें लगाके सीसीमें लेप लगावे ॥ ९१ ॥ कूपिकां शोपयेत्पश्चाल्लेपयेच्छोष- यत्ततः॥ सप्तवारं प्रलिप्यैवं शोष- येत्तां निधापयेत् ॥९॥ टीका-फिर शीशी सुखाके फिर लगावे. ऐसे सात कपरौटी करे और सुखावे ॥ ९२॥ 4

अनुपानतरंगिणी
वालुकायंत्रके यादग्निं यामचतु-
ष्टयम् ॥ स्वांगशीतां तु संस्फोटय
चोललग्नं रसं नयेत् ॥९३ ॥
टीका-फिर वालकायंत्रमें चार प्रहरकी अमि
देवे, फिर आपसे शीतल भए पीछे सीसीको
फोड़के उपर लगा रस ले लेवे ।। ९३ ।।
सुरक्तरससिंदूरंख्यातंवैद्यवरैःप्रियाअनुः
पानयुतं दत्तं रोगजालविनाशनम् ॥१४॥
टीका-सुंदर लालवरण लोकप्रसिद्ध रससिंदूर
अनुपानयुक्त सेवन करनेसे रोगसमूहको नाश:
कारक है ।। ९ ॥
अथ गुणाः॥हरतिच रससिंदूर कासश्वा
साग्निमाद्यमेहगणान् ॥ रक्तविकारं कृच्छ्रे
ज्वरादिरोगान्यथानुपानयुतम् ॥ ९५॥
टीका-अथ गुण-कास, श्वास, मंदामि, प्रमेह,
रक्तविकार, मूत्रकृच्छ्र और भी ज्वरादिक रोगोंको
अनुपानसे युक्त रससिंदूर हरता है । ९५ ॥
अथ दोपस्तंच्छांविश्च ।। रससिंदूरम-
शुद्धाद्रसाद्धि जातं पारदवद्रोगान् ।।
कुर्याचेत्तच्छांत्यै घृतमरिचरजः पिव-
त्सप्तदिनम् ॥९६॥

भापानुवादसमलंकृता. टीका-अथ दोप और दोपकी शांति-जो अशुद्ध पारेसे रससिंदूर बनता है सो पाराकी तरह रोग करता है. उसकी शांतिके वास्ते कालीमिर्च और घृत सात दिन पीवे ॥ ९६ ॥ अथानुपानम् ॥ गुंजादिमानमारभ्य चतुर्गुजावधिं प्रिये ॥ दद्यात्कालवयो- वह्निदेशान् दृष्ट्वामयं बलम् ॥ ९७॥ टीका-अथ अनुपान-एक रत्तीसे चार रत्तीतक रससिंदूर काल, अवस्था, अमि, देश, रोग, बल, देखके देना ॥ ९७ ॥ पिप्पलीमधुसंयुक्तं वातमेहनिवार- णम् ॥ सितोपलावरायुक्तं पित्तमेहं वरांगने ॥९८॥ • टीका-हे वरांगने वातप्रमेहमें मधुपिप्पली साथ पित्तप्रमेहमें त्रिफलाचूर्ण और मिश्रीसाथ देना।९८५ भाीत्र्यूषणमाक्षाकः कसनश्वासशु- लनुत् ॥ सितारात्रिसमायुक्तं रक्तदोष विनाशयेत् ।। ९९॥ टीका-भारंगी, सूंठ, मिर्च, पीपल, मधुसंग कास, श्वास, शूलरोग और रक्तदोपमै हलदी शकर संयुक्त ।। ९९.॥ :

" ", अनुपानतरंगिणी. कामलापांडमंदाग्नीवरात्र्यूषणयु- ग्जयेत् ॥ यथा विष्णुः श्रियायुक्तो हृदिस्थो भक्तपातकान् ॥ १० ॥ टीका-जैसा हृदयमें रहनेवाला लक्ष्मीके साथ विष्णु भक्तोंके पातकोंको हरता है वैसा कामला, पांड, मंदामि इन रोगोंको त्रिफला और त्रिकटुके चूर्णमें लेवे तो हरता है ॥ १० ॥ हृद्रोगं बद्धकोष्ठं च वह्निमांद्यादि- कान् गदान्॥जयेच्चित्रकपांचाली- शिवासौवर्चलान्वितम् ॥१॥ टीका-हृदयरोग, बद्धकोष्ठ, मंदामि इनमें चित्रक, पीपल, हरड़. संचललवण संग देना ॥१॥ शिलाजतुसितैलाभिर्मूत्रकृच्छापनुद्भवेत सौवर्चल वरायुक्तं रेचयेन्नवयौवने ॥२॥ टोका-हे तरुणि ! शिलाजतु, शकर, इलायची इनसंग मूत्रकृच्छ्र रोगमें देवे. त्रिफला और संचल लवणसंग लेनेसे रेचन करे ॥२॥ जातीपत्रीलवंगाफू-भंगापिप्पलि- कुंकुमैः॥कर्पूरेण च संयुक्तं धातु- द्धिकरं परम् ॥३॥ .

2 भाषानुवादसमलंकृता. १४१ टीका-धावद्धिके वास्ते जायपत्री, लवंग, अफीम, भांग, पीपली, केसर और कपुर साथ लेवे ३ लवंगरुच्यकशिवायुक्तं सर्वज्वराप- हमाप्रियेभंगाजमोदाभ्यां छर्दिरो- गप्रणाशनम् ॥४॥ टीका-सर्व ज्वरमें लवंग,संचल, हरडयुक्त.छर्दि- रोग, भांग और अजमोदासंग देना ॥४॥ लवंगकुंकुमयुते नागवल्लीदलाद्भवे॥वीट- केवापि कूष्मांड चूर्णे स्याहातुवर्धनम् ५ टीका-धातुवृद्धिके वास्ते पानकेबीड़ेमें रससिंदूर, लवंग, केसर देवे. वा कूष्मांडचूर्णसाथ देवे ॥५॥ गुडपर्पटसंयुक्तं कृमीन कोष्ठगतान जयेत्॥ लवंगभंगाकैश्च सर्वाती- सारनुत् प्रिये ॥६॥ टीका-पेटके कीड़ेजानेके वास्ते पित्तपापड़ा, और गुड़में दे.सर्व अतिसारमें लवंग, भांग,अफीममेंदेनाद दीप्यसौवर्चलोपेतं वह्निमांद्यापहं परम् ॥ पौष्टिकेऽप्यमृतासत्वसंयुतं पुष्टिकारकम् ॥ ७॥ टीका-अमिमांद्य अजमोद और संचललोन- साथ दे. पुष्टिके गिलोयके सत्वमें देवे ॥७॥ 3

अनुपानतरंगिणी.
वातं माक्षिकपांचालीचूर्णयुक्तं विनि-
र्जयेत् ।। सितोपलायुतं पित्तं जयेदं-
बुजलोचने ॥ ८॥
टीकाहे कमलनयने ! वातरोगमें पीपली म
संग दे पित्तमें मिश्रीसंग दे ॥८॥
त्रिकग्नियुतंहन्यात्कफरोगं सुदास-
णम् ॥ अन्यान् रोगान् जयेद्युक्त्या
यथा योग्यानुपानकैः ।।९।।
टीका-कफरोगमें सोंठ, मिरच, पीपल, चित्र
संगओर रोगोंको अपनी बुद्धिसे अनुपानयुक्त करे
पथ्यं पारदवत्सर्व सेवयेह हरिस्मरन्।
वकंजविशालाक्षि प्रिये पीनपयोधरे ११
इति श्रीपंडितरघुनाथप्रसादविरचिता-
यामनुपानतरंगिण्या रसानुपानक-
थने तृतीया वीचिः॥३॥
टीका-इसका पथ्य पाराके तुल्य है और इस
हरिका स्मरण करते करते सेवन करे ।। ११०॥
इति श्रीमद्रमणविहारीकृतायां अनुपानतरंगिणी:
टोकायां नौकाख्यायां तृतीयः कोष्ठकः ॥३॥

भाषानुवादसमलंकृता. अथगंधकः तत्रभेदाः॥श्वेतोरक्तस्तथा पीतः कृष्णो गंधश्चतुर्विधः॥क्रमादिप्रा- दिकैर्वणैः श्वेतः स्याहणलेपने ॥ १॥ टीका-अथ गंधकविधि-तत्र गंधकभेद. श्वेत. रक्त, पीत और कृष्ण गंधक चार प्रकारका है. श्वेत ब्राह्मण, रक्त क्षत्रिय, पीत वैश्य, कृष्ण शूद्ध है. तहां श्वेत घावमें लेपने योग्य है।॥१॥ रक्तः स्वर्णक्रियासूक्तः पीतवर्णो रसायने ॥ कृष्णः सर्वक्रियासूक्तो जनैरप्राप्य एव सः ॥२॥ टीका-रक्त स्वर्णक्रियामें, पीत रसायनमें, रसा- यन उनको कहते हैं, जिससे बुद्धिवल बढ़े और जराव्याधिका नाश हो. कृष्ण सर्वकार्ययोग्य है परंतु अप्राप्य है ॥२॥ अथ शुद्धिः। लोहपात्रे विनिक्षिप्य गंधक गोघृतं समम् ॥द्रुते गंधेतु गोक्षीरे क्षिप्तः शुध्यति गंधकः ॥३॥ टीका-अथ गंधक शुद्धि-लोहके पात्रमें गंधक और घृत समभाग मिलाके मंद अनीसे गरम करे जब पतला हो गोदुग्धों वुशाये तो शुद्ध हो॥३॥ अथानुपानम् ॥ मापकाद्दशमापांतं शुद्ध

१४४
अनुपानतरंगिणी.
गंधं निषेवयेत् ॥ शिरोव्रणे शिरःशूले
लेपयेद्यवकांजिकैः ॥४॥
टीका-एक मासेसे दशमासेतक शुद्ध गंधक
सेवन करना चाहिये. मस्तकमें जब व्रण हो वा शुल-
हो तो कांजीसंग लेपन करना ॥४॥
नेत्ररोगं वरायुक्तो गोघृतेन व्रणं जयेत्॥
मधुनाज्येन वाहन्यादंजितः शुक्रमाक्षि-
कम् ॥५॥ आक्षिकं शुक्रं ( फूली)॥
टीका नेत्ररोगमें त्रिफलासंग खावे. व्रणरोगमें
घृतयुक्त ले. नेत्रकी फूलीपर मधुमें अथवा घृतमें
अंजन करे ॥५॥
सवल्लिजगवाज्येन पिप्पलीगोघृ-
तेन वा ॥ जयेत्कासं तथा श्वासं
वृहतीफलसर्पिषा ॥६॥
टीका-कासमें गोघृत मिर्चसंग, अथवा गोघृत
पीपलसंग, श्वासमें भटकटैयाका फल जिसको
भूरिंगणी भी कहते हैं उसके फल और घृतसाथ ॥६॥
मगधामधुसंयुक्तः स्वरभंगं जयेद-
यम् । पार्श्वशूलं तथा नागवल्लि-
नीरेण गंधकः ॥७॥

भाषानुवादसमलंकृता.
टीका-स्वरभंगमें मधुपिप्पली साथ पार्श्वशूल
अर्थात् पशूलीकी शूलमें नागलिके रसयुक्त देवे७
विधूची निंबुनीरेण प्रमेहं सगुडो
जयेत्॥धात्रीफलरजोयुक्तो गंधकोऽ-
यमजीर्णहां ॥८॥
टीका-विचिकारोगमें निंबूके रसमें, प्रमेहमें
गुड़साथ अजीर्णमें आमलाके चूर्णसाथ देवे ॥८॥
पामादीस्तिलतैलेन ग्रहणी विश्वस-
पिपा॥भक्षितो निवपंचाङ्गैः कुष्ठंकष्ट-
तरं दहेत् ॥९॥
टीका-पामा अर्थात् खजुलीमें तिलके तेलमें,
संग्रहणीमें सोंठि घृतसाथ, कुष्ठ रोगमें नींबूके पंचांगके
साथ देवे.॥९॥
वातरोगान् जयेद्धः साज्येन स्वर
सांवुना। पित्तरोगान गवाज्येन गुड-
विश्वयुतः कफम् ॥ १०॥
टोका-वातरोगमें तुलसीका रस और घृतसे,
पित्तरोगमें गोघृतसाथ, कफमें गुड़ सोउसाथ देवे १०
वाज्यजामूत्रगोक्षीरघृतशुठियुतं व-
लिम् ॥ टंकमारभ्य कतिमव्दैकं
भक्षयेद्धि यः॥११॥

अनुपानतरंगिणी. टीका-घोड़ेका और बकरीका मूत्र, गौका दूध, घृत, सोठि इनके साथ एक टंकसे लेके तोलापर्यंत. एक वर्ष सेवन करे ॥११॥ जराव्याधिविनिर्मुक्तः सजीवेच्छरदां शतम् ॥ वरामार्कवचूर्णेन सेवेदव्द जरां जयेत् ॥ १२॥ टीका-तो जराव्याधिसे रहित होके सौ वर्ष जीवे. और त्रिफला और भंगराके चूर्णम एक वर्ष लेवे तो वृद्धापन मिटे ॥ १२॥ कुष्ठे विषविकारे च निर्गुडीस्वरसा- न्विताम् ॥ रसगंधमयां सम्यक्वजली लेपयेत्सुधीः ॥ १३ ॥ टीका-कुष्ठमें और विपविकारमें निर्गुडीके रससंग पारा, गंधककी कजली लेप करै ॥ १३ ॥ बलिं पंचपलं शुद्ध मार्कवस्वरसैः समैः ॥ घृष्टशुष्कस्य तस्यार्ध शिवाचूर्ण विमिश्रयेत् ॥ १४॥ टीका-गंधक बीस तोला, भंगरेका रस चीस. तोला, खरल कर सुखावे और उसका आधा हरड़का चूर्ण मिलावे ॥ १४ ॥ .

भापानुवादसमलंकृता. १४७ मासयुग्मं निपेवेत माक्षिकाज्यवि- मिश्रितम् ॥ वार्धक्येन विनिर्मुक्तः शक्तिमान्वीर्यवान्भवेत् ॥ १५॥ टीका-फिर घृत, मधुसाथ दो महीना सेवे तो वृद्धपनासे छुटके शक्तिवंत और वीर्यवंत होवे ॥१५॥ कुष्ठंतैलयुतंभुक्त्वा गंधकं चानुसेच-. येत्॥अंगे शीततरं नीरं जयेदेव न चान्यथा ॥१६॥ टीका-कुष्ठरोगी तेल साथ गंधक खाके शरीरपर- ठंडा पानी सींचे तो आराम हो ।॥ १६ ॥ विकारो यदि जायेत गंधकाचेत्तदा पिवेत् ॥ गोघृतेनान्वितं क्षीर सुखी स्यादपि मानुपः ॥ १७॥ इति श्रीपंडितरघुनाथप्रसादविरचिता- यामनुपानतरंगिण्यां गंधानुपान. कथने चतुर्थी वीचिः॥४॥ टीका-जो गंधकसे विकार हो तो मनुष्य गोघृत दूधसंग पीवे तो सुखीहोवे ॥ १७ ॥ इति श्रीरमणविहारीकृतामनु० नौका- व्यायां चतुर्थः काटकः ॥४॥ -

अथ केपांचिदुपरसानां विधिः ।
तत्र तावल्लोकनाथो रसः।
पारदं गंधकं शुद्धं समभागं विमर्दयेत् ॥
टंकणं पारदादधं वराटा:स्युश्चतुर्गुणाः १
टीका-अथ उपरसविधि-तहां पहले लोकना.
थरस लिखते हैं. शुद्ध पारा, शुद्ध गंधक दोनों सम-
भाग लेके कजली करे और पारासे आधा टंकण
क्षारले और पारेसे चौगुणी कौडी लेवे ॥१॥
कजली तां विनिक्षिप्य वराटेषुप्रय-
लताटंकणं पेषयेत्सम्यग्गोदुग्धेन
विमुद्रयेत् ॥रावराटानांमुखं पश्चा-
च्छोषयेदातपं विना ॥ गंधादष्टगुणे
कंवोश्चूणे सर्व विमुद्रयेत् ॥ ३॥
टीका-उस कजलीको कौड़ियोंमें भरके टंक
णको गोदुग्धमें घोटके कौड़ियोंके मुखपर मुद्रा देवे.
फिर कौड़ियोंका मुख छायामें सुखावे फिर गंधकसे
आठगुणे शंखके चूर्णमें उन कौड़ियोंको रखके
मुद्रा करे॥२॥३॥
शरावसंपुटे सम्यक्पाचयेत्स्वांग-
शीतलम् ॥ पेपयित्वा प्रयत्नेन
स्थापयेत्काचभाजने ॥४॥

टीका-शरावसंपुटमें गजपुटकी आंच देवे. स्वांग-
शीतल भये पीछे पीसके कांचकी सीसीमें भर राखै।
अथानुपानम् ॥ लोकनाथरसं वाले गृही-
खावल्लकद्वयम् ॥ विशन्मरिचचूर्णेन युक्तं
दत्वा वरांगने॥५॥
टीका-अथ अनुपान हे वरांगने। छः रत्ती
लोकनाथरसमें बीस मिरचका चूर्ण मिलावे और
रोगीका बल देखके एक रत्तीसे छत्तक देवे. विना
विचारे और बिना गुरु कोई रस मात्रा देगा तो
पापका भागी होगा ॥ ५॥
प्रतिरोगेऽनुपानानि पृथकृत्वा वदा-
म्यहम् ॥सर्पिषा वातिक रोग नव-
नीतेन पैत्तिकम् ॥६॥
टीका-अब न्यारे २ रोगोंका न्यार अनुपान
कहता हूं. वातरोगमें घीसे, पित्तमें मक्खनसे देवे ६
कफामयं निहंत्येव माक्षिकेण नितं-
विनि ॥ यथा हि सुरतो हन्यात्क-
फरोगानशेषतः ॥७॥
टीका-हे नितंत्रोंवाली कफरोगमें मधुयुक्त देना,
यह मैथुनके जैसे सब कफरोगोंकोनाश करेगा ॥७॥

अनुपानतरंगिणी.
धान्याकं निस्तुपं कृत्वा.भर्जयित्वा
सुपेपयेत् ॥ तच्चूर्णन सिताट्येन
लोकनाथोचिं जयेत् ॥८॥
दीका धनियांको छिलका दूर करके सेके, फिर
पीसके शकर मिलाय उसमें लोकनाथ लेवे तो.
अरुचि जावे ॥ ८॥
धान्यच्छिन्नाकपायेण ज्वरं हन्या-
दसंशयम् ॥ मधुपिप्पलिसंयुक्तो
लोकेशो वा जयेज्ज्वरम् ॥ ९ ॥
टीका-धनियाँ और गिलोयके काढ़े लेवे तो
ज्वर जावे. अथवा मधुपिपलीसे लेवे ॥ ९ ॥
रक्तपित्तं कर्फकासंश्वासं च स्वरबैं-
कृतिम् ॥ वृपवालकपायेण सिता-
मधुयुजा हरेत् ॥१०॥
टीका-रक्तपित्त, कफ, कास, श्वास, स्वरभंग
इनरोगोंके नाशके वास्ते अरूसा और सुगंधवलाके
का मधु और मिश्रीयुक्त लेवे ॥ १०॥
अनिद्रतामतीसारं ग्रहणीमग्निमां-
द्यताम् ॥ भर्जितेपज्जयाचूर्णमाक्षि-
काभ्यां विनिर्जयेत् ॥ ११ ॥

भाषानुवादसमलंकृता.
टीका-जो निद्रान आती हो तो और अतीसार,
संग्रहणी, मंदामि इन रोगोंमें किंचित् अनिमें सेंकी
भई भांग और मधुसंग लेवे ॥ १९ ॥
संचलाभयाकणारजोन्वितं निषेवयेत् ।।
लोकनाथकं जलं पिवेत्कवोष्णकं ततः॥
शूलमाशु संजयेदजीर्णमेव तत्क्षणम् ।।
मंजुकोकिलस्वरे शरत्सरोजलोचने ॥१२
टीका-हे कोकिलके सदृश स्वरवाली ! हे कमल-
नेत्रे! जो संचल लवण, हरड़, पीपल, इनके चूर्ण में
लेके किंचित् गरम जल पीवे तोशूल और अजी-
णको एक क्षणमें जीते ॥ १२ ॥
प्लीहानं छर्दिमशॉसि रक्तपित्तं विनि-
जयेत् ॥ दाडिमीफलनीरेण लोक-
नाथं निपेवयन् ॥ १३॥
टीका-प्लीहा, छर्दि, अर्श, रक्तपित्त इन रोगोंमें अनार
जिसे दाडिम भी कहते हैं उसके फलके रसमें लेवे १३
घृष्ट्वा दूर्वारसैः सार्धं हारिणं शृंगकं
जयेत् ॥लोकनाथयुतं नस्ये दत्त्वा
रक्तस्तुति न सः ॥ १४॥

अनुपानतरंगिणी.
दीका-जो नासिकासे रक्त गिरता हो तो.दूध
से गुजराती द्रो कहते हैं उसके रसमें हरिणका
गि घिसके और लोकनाथ रस मिलाके नास देदे
रिक्त गिरना बंद हो ॥ १४ ॥
वहभस्म कणा कोलमज्जाचूर्ण सिताः
मधु ॥ लोकनाथयुतं लीद्वा छर्दैि
हिकां च संजयेत् ॥ १५॥
टीका-उर्दि और हिचकी रोगमें मोरपंखकी भस्म
पल वेरकी मींगी अर्थात् वेरकी गुठलीका मगज,
श्री, मधु, इनके संग लोकनाथ रस लेवे ॥१५॥
तेन तेनानुपानेन युक्त्या तं तं गदं
जयेत् ॥ लोकनाथेन सवैद्यः प्रायश्चि-
त्तरघानिव ॥ १६॥
टीका-और भी रोग रोगके अनुसार अनुपान-
त करके वैद्य रोगीको देवे तो रोग छूट जाता है
से प्रायश्चित्तोंसे सब पातक छूटता है॥१६॥
इति लोकनाथरसः।
अथ वाजिवर्मा रसः ॥ गंधकं पारदं
यूपणं टंकणं दंतिवीजं वरां विष्णुवीज
वेषम् ॥ मर्दयेदंगरास्य नीरैदिन रक्ति-
कैका वटी वाजिवर्मा रसः ॥ १७॥

भाषानुवादसमलंकृता. टीका-अथ वाजिवर्मारसः-गंधक, पारा, सोंठ, मिर्च, पीपल, टंकण, जमालगोटा, हरड़, बहेड़ा, आमला, हरिताल, बच्छनाग इन सबका सूक्ष्म चूरण भांगरेके रसमें एक दिन मर्दन करके एक रत्ती- प्रमाण गोली करे. यह वाजिवर्मा रस है ।। १७ ।। अथानुपानम् ॥ वटीमेकां नरः खादे- द्वे वा कंजविलोचने॥पथ्ययुक्तो गदं हन्याद्यथा रोगानुपानतः॥१८॥ टीका-अथइनके अनुपान-हे कमलनयने एक अथवा दो गोली रोग बल देसके अनुपानसे दे और पथ्यसे रहे तो रोग मिटे ॥ १८॥ वातालं क्षयं कासं श्वासं मूलकनी- रतः ॥ हंति वा शृंगवेरांबु पिप्पली- मधुतः प्रिये ॥१९॥ टीका वातशुल, क्षय, कास, श्वास इनमें मूलीके पत्रके रसमें वा आदेकारस पीपल मधुयुक्त देवे॥१९॥ वलीपलितरोगनो वाजिवर्मा समा- क्षिकः ॥ शिमूलांबुगोसपिर्युतःशुलं ज्वरं जयेत् २२०॥ टीका-वलीपलितमें मधुयुक्त, शूल और ज्वरमें मनुपानतरंगिणी. सहिजनकी जड़का रस और गौके घृतयुक्त सहँ- जनको सेगटा भी कहते हैं ॥ २० ॥ मस्तुना जीर्णकं शीतज्वरमंबुजबी- जकैः ॥ पुनर्नवायुतः पांडं तंडुलांबु- युतो विषम् ॥२१॥ टीका-अजीर्णमें दहीके पानीसे, शीतज्वरमें: कमलके बीजसंयुक्त, पांडमें पुनर्नवायुक्त, विषमें चावलके धोवनसे ।। २१ ॥ तिलपर्णीरसैरक्ष्णोरंजितो तददा: पहः ॥ शर्कराजाजिसंयुक्तो ज्वरं पित्तभवं जयेत् ॥ २२॥ टीका-नेत्ररोगमें तिलपर्णीके रसमें अंजन करें: पित्तज्वरमें शकर जीरासंयुक्त देना ॥२२॥ काथेनास्थिगतं वातं देवकाष्ठवचा- रुजाम् ॥ जातीफलान्वितोऽशासि वातमूलं कटुत्रिकैः ॥ २३॥ टीका-अस्थिगत वातमें देवदारु, वच, काढ़ेमें. कूटको उपलेटा भी कहते हैं. अर्शरोगमें जायफलसाथ, वातशूलमें त्रिकद्धसाथ ॥ २३ ॥ गोमूत्रेण नरैः खादन्पुरुषत्वमवा-

भांपानुवादसमलंकृता. १५५
प्नुयात् ॥ पुत्रजीवारसैले वंध्या-
स्यादेव गर्भिणी ॥ २४ ॥
टीका-गोमूत्रसे पुरुषत्वप्राप्ति हो. पुत्रजीवा
जिसे पतिजिया भी कहते हैं उसके रसमें बांझभी
गाभिन हो ।॥ २४ ॥
लिप्तः सर्पविषं- देशे हंति निंबुरसै-.
स्तुवा ॥ शिरीषस्वरसैर्वाज्येनान्द-
नादरसैहि वा ॥ २५ ॥
टीका-जहां सर्पने काटा हो उस जगहपर
निंबूके रसमें शिरीपके रसमें वा घृत वा चौलाईके
रसमें घिसके लेप करै ॥ २५ ॥
वचादीप्ययुतो हंति कटिपीडां मरु-
द्भवाम् ॥ कसनं श्वसनं हंति मधु-
वासारसान्वितः ॥२६॥
टीका-जो वायुसे कमरमें दर्द हो तो वच और
अजमोदासाथ लेवे.कास श्वासमें अरूसेका रस और
अजमोदासाथ लेवे. कास श्वासमें अरूसेका रस
और मधुमें लेवे ॥ २६ ॥
ज्वरं हति विशालाक्षि सुरसास्वर-
सांजितः ॥ तथा नित्यज्वरं हति
भक्षितः कन्यकांबुना ॥२७॥

अनुपानतरंगिणी.
टीका-हे बड़े नेत्रोंवाली, तुलसीके रससे अंज
करनेसे ज्वर जावे. कुमारीपाठके रससे खावे.
नित्यज्वर जावे ॥२७॥
नारीदुग्धेन नक्तांध्यमूर्ध्वश्वासं वरा-
युतः ॥ हंति दाहयुतं पित्तज्वरमाम-
लकान्वितः ॥२८॥
टीका-स्त्रीके दूघसे अंजन करे तो रतौंधी जा
त्रिफलासंग खानेसे अश्वास जावे. आमलायुर
देनेसे दाहयुक्त पित्तज्वर जावे ॥ २८ ॥
सेतिकाघृतसंयुक्तः सर्वशूलानि
संजयेत् ॥ शिवमूलांबुगोसर्पि-
ाक्षिकविचक्षणे ॥२९॥
टीका-हे ज्ञानवाली, सर्व शूलमें घृत और सुव
जिसे सोवा भी कहते हैं उसके संग वा सहिजनर्क
जड़का रस वा गौका घृत मधुयुक्त देवे ।। २९ !
कर्णरोगशिरोव्याधिपीनसार्धावभेद-
कान् ॥ जयेज्जातीफलेनायं वाजि-
वर्मा रसोत्तमः ॥३०॥
टीका-कर्णरोग, मस्तकरोग,पीनस आधासीसी
इनमें जायफलसंग देना ॥३०॥

भापानुवादसमलंकृता. कन्यकातुलसीतोयमाक्षिकैः सूतिका- गदम् ॥ दना वा तु गवांमूत्रैरतीसारं जयत्ययम्.॥३१॥ , टीका- सूतिकारोगमें घीकुमारिका और तुल- सीका रस मधुयुक्त देना. अतीसारमें दहीसे वा गोमूत्रसे देना ॥३१॥ तक्रतोयेन वा जातीफलेनांबुसहे. क्षणे ॥अथवा महिषीमूत्रैर्जयेत्सं- ग्रहणीगदम् ॥३२॥ टीका है कमललोवने, संग्रहणीमें छाँछ (महा) जलसे वा जायफलसे वाभैसके मूत्रसे देवे ॥३२॥ कासमदरसैवापि टंकणेनाग्निमां- घजित् ॥ तथा ब्राह्मरिसेनायं बुद्धिदो बुद्धिमत्ययम् ॥ ३३ ॥ टीका-मंदामिमें कसौदीके रसमें वा टेकणमें और ब्राह्मीके रसमें लेनेसे बुद्धि बढ़ाता है ।। ३३॥ - तांबूलवीटकेनायं कांतिसंस्कारको मतः ॥ सुधाक्षारयुतो गुल्मं निर्मू- डीस्वरसेन वा ॥ ३४॥ टीका-पानके बीड़ेमें लेने से शरीरकी कांतिको करता है. गुल्ममें चूनाक संग वानिएंडीके रसमे३ि४ .

अनुपानतरंगिणी.
यवानिकायुतो हंति सन्निपातं सुदा-
रुणम् ॥ वातामयमजाक्षीरैरथवा
गोघृतेन च ॥३५॥
टीका-सन्निपातमें अजमायनसंग, वातरोगमें
बकरीके दूधसे वा घृतसे देना ॥ ३५ ॥
सर्ववातामयान्वायं मार्कवस्वरसैर्ज-
येत् ॥ वाजमोदाजयायुक्तो वरायु-
तोऽथवा प्रिये ॥३६॥
टीका-अथवा सर्व वातरोगमें भांगरेके रससे वा
अजमोदा और भांगसे वा त्रिफलासे ॥ ३६॥
वाश्वगंधारजःक्षौद्रसंयुतः सर्ववात-
जित् ॥ विष्णुक्रांताजटायुक्तो धनु-
तामयं जयेत् ॥ ३७॥
टीका-वा असगंध और मधुके साथ लेवे तो सब
रोग दूर हों धनुर्वातमें विष्णुकांताके मूलसंग देना३७
कूष्मांडस्वरसैर्मेहं गोदना वा विनि-
जयेत् ॥ गोक्षुरकरजोयुक्तो धातु:
दोपं निवारयेत् ॥ ३८॥
टीका-प्रमेहमें भूरा कुमड़ाके रससंग, वा गौके
- दहीसंग-धातुदोपमें गुखरूके चूरनसंग देना॥३०॥

भाषानुवादसमलंकृता. वर्धयेत्सर्पिषा शुक्र कृच्छ्रे पूगरसैर्ज- येत् ॥ रेचौरंडतैलेन विद्रधिं गुड- युक्तथा ॥३९॥ टीका-घृतसंग खानेसे धातुवृद्धि करे, मूत्रकृच्छ्रमें सुपारीके रससे वा काढ़ेसे दे. एरंडतेलयुक्त लेनेसे रेचन हो. गुड़संग लेवे तो विद्रधिरोग जावे ॥३९॥ आईकस्वरसैलिप्तो दृश्चिकस्य विषं जयेत्॥ स्वेदं भुंगरसैः सार्धं चंपा- नीरैर्विगंधताम् ॥४०॥ टीका-जहां विच्छूने डंक मारा हो वहां आदेके रसमें घिसके लेप करे. पसीना जादा माता हो तो भांगरेके रससे लेना. देहकी दुगंधि मिटानेको चंपाके रससे देना ॥ ४०॥ तक्रमेहमजाक्षीरैः पित्तं शिवसिता- न्वितः॥अंजितो निबुतोयेन भूता- वेशनिवारणः॥४१॥ टीका-तकप्रमेहमें पकरीके दूधयुक्त, पित्तरोग, - आमला शफरसंग, निंबूके रसमें अंजन करनेसे भूत शरीरमें आया होवे तो जावे ॥४१॥ त्रिफलारबुतैलेनसंजयेदुदरामया ॥

अनुपानतरंगिणी काकमाचीरसैर्वापि नात्र कार्या विचारणा ॥४२॥ टीका-उदरविकारमें त्रिफलाका चूरण और एरं- डके तेलसंग, अथवा मकोयके रससंग देना ॥४२॥ मार्कवस्वरसैः शोफ वा पलांडरसै- र्जयेत् ॥ करंजत्वग्रसैरेवं कृमिरोगं न संशयः ॥४३॥ टीका-शोफरोगमें भांगरेके रससंग वा पियाजके रससंग, कृमिरोगमें करंजकी छालीके रससंग देना४३ शक्तिकृन्नवकंजाक्षि नागवल्लीदलां: बुना।अजाजीक्षौद्रसंयुक्तउष्णवा-:- तविघातकः ॥४४॥ टीका-पानके रसमें लेनेसे शक्ति बढ़ाता है. उष्णवातमें जीरा और मधुसंग देना ॥४४॥ वीटकन युतः स्वर्यः स्वरजिहरको- किले ॥आमशूलं मुरायुक्तः पामां गोमूत्रलेपितः ॥४५॥ टीका-स्वरभंगमें पानले वीड़ेके साथ,आमश्गुल- में मरोड़फलीसंग, खाजमें गोमूत्रयुक्त लेप करे।।४।। लेपितो भक्षितो लूताविप गरसा- भापानुवादसमलंकृता. न्वितः॥ तथा पल्लीविषं हंति भक्षितो लेपितोऽचुना ॥ ४६॥ टीका-लूताके विपमें भांगराके रससे खावे और लेप भी करे. छिपकलीके विषमें पानीसे लेप करे और खावे ॥ ४६॥ उन्मत्तश्वविष हंति मेघनादरसैरय- म् ॥ गोमूत्रेण गुइच्या वा कुष्ठं कष्ट- तरं तथा॥४७॥ टीका-उन्मत्त कुत्तेके काटनेसे जो विष होता है उसमें चौराईके रसयुक्त, कुष्ठमें गोमूत्रसे वा गिलो- यसे देना ।। ४७॥ न मे रोगो भवेदेवं यस्येच्छास्ति वरां- गने ॥ गुटीमेकां तथार्धा वा प्रत्यहं सेवयेहि सः॥४८॥ टीका-हे वरांगने, जिसके ऐसी इच्छा हो कि, हमारे कोई रोग न हो. सो इसकी गोली एक अथवा आधी नित्य सेवन करे ॥४८॥ इति अश्ववारसः॥ अथाश्विनीकुमारः॥ब्यूपणं फलत्रिकंच नागफेनकं चिप मागधीजटालवंगदंति- वीजतालकम्।।टंकणं च गंधक रसं त्य अनुपानतरंगिणी. पिचुंप्रियेक्षीरमर्धप्रस्थकंगवां विशोपये- दये॥४९॥सूत्रकं गवां विशोष्य भुंगराज- नीरकं शोषयेद्विघर्षयन्निरंतरं विबंधयेत् वाजिमंत्रसन्निभा वटीमतीव सुंदराम- श्विनीकुमार इत्ययं रसो वरांगने ॥५०॥ टीका-अथ अश्विनीकुमाररसविधिः-हेवरांगने! सोंठ, मिर्च, पिपल, हरड़, बहेड़ा,आमला, अफीम, वच्छनाग, पीपलामूल, लवंग, जमालगोटा, हरिता- ल, टंकण, गंधक, पारा, ये १५ औषध एक एक तोला चूर्ण करके बत्तीस तोला गोदुग्धमें खरल करे. फिर ३२ तोला गोमूत्रमें. फिर बत्तीस तोला भांगरेके रसमें खरल करके चना.प्रमाण.गोली वना- वै. यह अश्विनीकुमार रस है ।। ४९ ॥ ५० ॥ अथानुपानमापित्तमेहनाशनो निशायु- तोऽश्विनीसुतः कृच्छ्रनाशनो यवानिका- युतो वरांगने।पुंस्त्वसिद्धये हि माक्षिका- न्वितं निपेवयेद्विश्वभेषजान्वितं निपेव- यन् ज्वरं जयेत् ॥५१॥ टीका- -अथ इसका अनुपान-पित्तममेहमें हल- दीसंग ले मूत्रकृच्छको अजमायनसंग, नपुंसकपना दूर करनेको मधुसंग, ज्वरमें सोंठसंग ।। ५१ ॥

१६३ भाषानुवादसमलंकृता. प्रमेहं. तुलसीनीरेस्त्वकोलेनास्यग- धंताम् ॥ उष्णवातं जयेत्पर्णवीट- केन कणायुजा ॥५२॥ टीका-अमेहमें तुलसीपत्रके रससंग, मुखदुर्ग- धमें तजसंग, पानके वीमें पीपलयुक्तं लेनेसे उष्णवात जाय ।। ५२॥ कार्पासस्वरसैखादन्नरः शीतज्वर जयेत् ॥ सुरसांबुसिताशंठीयुत एकांतरं ज्वरम् ॥ ५३॥ टीका-शीतज्वरमें कपासके रससंग, एकातर ज्वरमें तुलसीको रस, शकर; सोंठयुक्त देना ॥५३॥ मरिचाजाजितुलसीरसैस्तार्तीयकं ज्वरम् ॥ शृंगराजरसैरेवं जयेचा- तुर्थिकं ज्वरम् ॥५४॥ टीका-तृतीयाचा मिर्च, जीरा, तुलसीके स संग, चातुर्थिकज्वरमें भांगरेके रससंग देना ॥५॥ पिप्पलीमूलसंयुक्तः प्रतिश्यायं मरु- व्यथाम् ॥ निवुनीरः शिरोरोगे लेप- येचापि भक्षयेत् ॥ ५५॥ टीका-सरदी लगी हो जिसको जुखाम कहाँ ,

१६४
अनुपानतरंगिणी.
उसमें औरवातरोगमें
निचूके रससंग खावे.
प्लीहानमुदरं हंति विशालास्वरसा-
न्वितः॥जीर्णज्वर सितायुक्त का.
सं सैंधवसंयुतः ॥ ५६ ॥
टीका-प्लीहा और उदररोगमें इंद्रायणके रससंगलेवे..
जीर्णज्वरमें शकरसंग.कासरोगमें सेंधवलवणसंग.५६.
जयेकै कक्षदुर्गंधं पीतकस्वरसा-
न्वितः ॥ मंइकपर्णिकानीरैर्बुद्धि-
संवर्धनोमतः ॥५७ ॥ ...
टीका-काँखकी दुर्गधर्मे बबूलके रससंग बुद्धि-
चुद्धिके वास्ते ब्राह्मीके रससंग.।।.५७॥
..जयेज्जातीफलकाथैरामरक्ताति-
सारको ॥ वाताममंजसंयुक्तः
पुष्टिकृद्वलवर्द्धनः ॥ ५॥
टीका-आमातिसार और रक्तातिसारमें जायफ-
लके काढ़ेमें, बदामके मगजसंग पुष्टिकारक और
बल बढ़ानेवाला है ॥ ५८ ।।
हरिद्राघृतसंयुक्तः सूतिकागदना-
शनः॥ हीरापोल इति ख्यातस्ते-
नापीह विमिश्रितः ॥ ५९॥

भाषानुवादसमलंकृता. टीका-सूतिकारोगमें हलदी और घृतमें और इसमें हीरावोल भी मिलाये ॥ ५९॥ भंगायुक्तो विशालाक्षि परपुष्टस्वर- प्रदः । शर्करासंयुतो हन्याज्ज्वर- मस्थिगतं-प्रिये ॥६०॥ ' टीका-हे बड़े नेत्रोंवाली, जो भंगयुक्त लेवे तो कोकिलाका ऐसा स्वर हो. हड्डीमें प्राप्त भए ज्वरमें शकरसंग लेना ॥६॥ कदलीकंदनीरेण शूलं कोष्ठगतं जयेत् ॥ अन्यरोगेषु वैद्येन देयो युक्त्यानुपानकैः ॥ ६१ ॥ टीका-कोष्ठगत शुलमें केलेकी जड़में रससंग और रोगोंमें वैद्य अपनी बुद्धिसे अनुपानयुक्त करे ६१ इति श्रीपंडितरघुनाथप्रसादविरचिता- यामनुपानतरंगिण्यामुपरसानुपा- नकथने पंचमा वीचिः ॥५॥ इति श्रीवैद्यरसिकविहारीकृतायां अनुपानतरंगिणी-- दीकायां नौकाख्यायां पंचमः कोष्टक ॥५॥ अथ रत्नादिविधिः। तत्र वज्रविधिः तस्य जातिभेदमादौ

अनुपानतरंगिणी..
शृणु॥वनं श्वेतं तथा रक्तं पीतं कृष्णं
विदुर्बुधाः ॥ विप्रक्षत्रियविशूद्राः
क्रमार्गेरिमे मताः ॥ १॥
टीका-अथ रत्नादिविधि-तहां हीराकी विधि,
उसकी जातिभेद आदिमें सुनो, श्वेत, रक्त, पीत,
कृष्ण ये चार भेद हीराके हैं, तहां श्वेत ब्राह्मण, रक्त-
वर्ण क्षत्रिय, पीत वैश्य और काला शूद्र है ॥१॥
पुंस्त्रीनपुंसकंतत्र विज्ञेयंलक्षणैरपिाळंता-
कसहशारेखा विंदुहीना नराः स्मृताः २
टीका-तहां पुरुप, स्त्री. नपुंसक इसमें होते हैं;
उनको लक्षणोंसे जानना.जो बैंगनसरीखा हो और
रेखा बिंदु उसमें न हो सो नर है ॥२॥
रेखाविंदुसमायुक्ताः पटकोणाः प्रम-
दामताः ॥ त्रिकोणचिह्नसंयुक्ता-
दीर्घास्ते वै नपुंसकाः ॥३॥
टीका-जो रेखाबिंदुसंयुक्त छे कोणोंके हों वे स्त्री हैं।
जो त्रिकोण और रेखाविंदुयुक्त हों वे नपुंसक हैं।॥३॥
सर्वेषां पुरुषाःश्रेष्ठाःश्रेष्ठवंशवरांगने देह-
सिद्धयै स्मृता नारी नैव कांते नपुंसक ४
टीका-सबमें पुरुप श्रेष्ठ है और देहकी सिद्धिके
वाम्ले स्त्री चाहिये, नपुंसक निरर्थक है।॥ ४॥

भापानुवादसमलंकृता. १६७ विप्रो रसायने राजा रोगनाशाय कीर्तितः ॥ वैश्यो वादादिसि- व्यर्थ वयस्तंभाय शूद्रकः ॥५॥ टीका-ब्राह्मण रसायनमें, क्षत्रिय रोगनाशमें वैश्य वादादिके सिद्धिके वास्ते है. आयुष्य दृढ़ करनेको शूद्र है ॥५॥ नारी नार्ये प्रदातव्या तथा षंढायपंढकः। पुरुषो बलवानेष सर्वेषां हितकारकः ॥६॥ -टीका-स्त्री स्त्रीको देना. नपुंसक नपुंसकको.' पुरुष सर्वको हित है, क्योंकि, यह.बलवान है ।।६।। 'अथशोधनम् ॥ कंटकारीजटाकल्कगर्भ वजं विपाचयेत् ॥कुलत्थकोद्रवक्वाथैर्दो- लायंत्रे दिनत्रयम् ॥७॥ शुद्धःस्याहज्रक- चैनं सर्वकार्येषु योजयेत् ॥ एवं वैक्रांत- कादीनि रत्नान्येव विशोधयेत्॥८॥ : टीका-अथ शोधनविधि-भटकटैया जिसे भूरि- गणी कहते हैं उसकी जड़की लुगदीमें धरके कोद्रव और कुलथीके काढ़े दोलायंत्रसे तीन दिन पचावे तो शुद्ध हो ऐसेही वैक्रांत आदिक शोध लेवे ७८. अथमारणम् ॥रामाव्दरूढकापास- अनुपानतरंगिणी. जटां पिष्ट्वा तदंबुना ॥ नागवल्लिजटां वापि तन्नीरेण विषयेत्॥९॥ तत्क ल्कमुद्रितं वज्रं पाचयेद्गजयंत्रके ॥ एवं सप्तपुटैर्वजं पंचत्वमुपजायते १० टीका-अथ मारण-तीन वर्पकी कपासकी जड़ उसीके रसमें पीसे. अथवा नागबेलकी जड़ उसीके रसमें पीसे उसी कल्कमें संपुट करके गजपुट दे, ऐसे सात पुटमें हीरा मरता है ॥९॥१०॥ अथ गुणाः॥आयुष्यं सुखदं वल्यं रूपदं रोगनाशनम् ॥ अपमृत्युहरं प्रोक्तं रत्न वज्रादिकं प्रिये ॥ ११॥ टीका-अथ गुण-हे प्रिये, हीरा आयुष्य बढ़ाने वाला है, सुख देनेवाला, बल देनेवाला, रूपका देने- चाला और रोगनाशक है और वज्रादिक सब अप- मृत्युको भी हरनेवाला है ॥ १९ ॥ अथाशुद्धदोपाः॥दाहं पांडगदं कुर्यात्कि- लासं पार्श्वभूलकम् ॥ वज्रादिकं रत्नगणं रोगजालमशुद्धकम् ॥ १२॥ टोका-अथ अशुद्धमें दोप-दाहपांड,किलास पार्श्व- शूल इत्यादि रोगोंको अशुद्ध वनादिक करते हैं।१२।

भाषानुवादसमलंकृता. अथ शांतिः॥ गोदुग्धेन सितासर्पिर्मा- क्षिक दिनसप्तकम् ॥ पिवेदनादिरत्नो- स्थरोगजालप्रशांतये ॥ १३॥ टीका-अथ शांति मधु, घृत, शकर, गोदुग्धुसे सात दिन पीवे तो अशुद्धरत्नादिदोष शांत होते हैं।॥१३॥ अथानुपानम्॥कुष्ठनुत्खदिरकाथसंयुता वज्रभूतिका ॥ माक्षिकाकनीराव्या वातव्याधिप्रणाशिनी ॥ १४ ॥ टीका-अथ अनुपान-हीरेके भस्म खेरके काढ़ेमें लेवे तो कुठ जावे. आदेका रस और मधुसंग लेवे तो वातरोग जावे ॥ १४ ॥ पिप्पलीमरिचाट्येन वृषनीरेण सेवि- तम् ॥ कासं श्वासं कर्फ हन्याहज्रभू- तिरसंशयम् ॥ १५॥ टीका-पीपल और मिर्च के चूर्णयुक्त अरूसेके रसमें लेवे तो कास, श्वास, कफनाश करै॥१५॥ माक्षिकं घृतसंयुक्तं पुष्टिदं ललने मतम्॥ सूतिरोगं गवां मूत्रेः स्वेदं शर्करया- न्वितम् ॥ १६॥ टीका-हे प्रिये ! घृत मधुसंग पुष्टिकारक है. गोमू- त्रयुक्त सूतिकारोगको हरे. शकरसाथ स्वेदकोहरे १६ अनुपानतरंगिणी. एवमन्यानि रत्नानि दत्त्वा रोगेषु बुद्धितः ॥ अनुपानानि संयोज्य. ज्ञात्वा रोगवलावलम् ।। १७ ॥ टीका-ऐसेही और भी रत्न,रोगोंमें स्वबुद्धिसे दे.' रोगका वलाल देखके अनुपानयुक्त करे ।। १७॥ अथ प्रवाले विशेपः ॥ शोधयेइज्रवच्चैनं मारयेचापि वज्रवत् ॥ अथवा त्वर्कजे क्षीरे मारयेत्कौकुटे पुटे ॥ १८ ॥ टीका-अथ मवालमें विशेष कहते हैं. शोधन मारण पूर्ववत् अथवा आकड़ेके दूधमें कुकुटपुट देवे तो भस्म होवे ॥१८॥ अथानुपानम् ॥ कणामाक्षिकाभ्यां लि- हेद्यः प्रवालं जयेच्छासकासज्वरं जी- णसंज्ञम् ॥ तथा कोष्ठगं मारुतं.संजयेते भिषग्दुस्तरां चैव हिक्कांनिहन्यात्॥१९॥ टीका-अथ अनुपान-जो पधुपीपलमें प्रवालको सेवे तो श्वास, कास, जीर्णज्वर; कोष्ठगतवात और हिका जीते ॥ १९ ॥ तिक्तातिक्तशिवाभिश्च ज्वरं हत्येव दारुण मापकरंभाफलेनैव धातुक्षयहरं परम २० भापानुवादसमलंकृता. टीका कुटकी, चिरायता, हरड़युक्त ज्वर हरे, पके केलाके फलमै धातुक्षयको हरता है॥ २० ॥ सितादुग्धयुतं पित्तं गुल्कंदेन उरः- क्षतम् ॥ गुल्कंदं मानुषैः ख्यातं नतु गीर्वाणभापया ॥२१॥ .:. टीका-दूध शकरसे पित्तको, गुलकंदसे उरःक्षत रोगोंको जीते. गुल्कंदशब्द प्राकृत भाषामें है, संस्कृत भाषामें नहीं ॥ २१ ॥ नागलतादलवीटकयुक्तं कायमुरोजघने विनिहन्यात् ॥ कृच्छ्रहरं त्रिफलामधु- युक्तं तंडुलजैश्च हिमैरथवा स्यात् ॥२२॥ टीका-पानकें बीड़ामें दुर्वलताको हरता है. त्रिफला मधुयुक्त मूत्रकृच्छको अथवा चावलके हिमयुक्त मूत्रकृच्छ्रको हरता है ॥ २२ ॥ धातुपुष्टिकरं कांते सिताघृतसमन्वि- तम् ॥ धारोष्णेन च दुग्धेन प्रदरं दारयत्यपि ॥ २३॥ टीका हे कान्ते, घृत शकरयुक्त धातु पुष्ट करे. धारोष्ण दुग्धयुक्त प्रदर हरे.॥ २३ ॥ मधुशर्करयासुरसास्वरसैद्यतिमास्तमा- १७२ 1- अनुपानतरंगिणी. शुकरोतिसुखम्॥अयि हंति निशांध्यमि- दंसुरसारसमूषकविइयुतमंजनकम २४॥ टीका-मधु, शकर, तुलसीरसयुक्त वातरोग हरे मूसेकी लेंडी अर्थात् उंदराकी मीगनी और तुलसी- रसयुक्त अंजन करनेसे रतौंधी हरता है ॥ २४॥ सितोपलाकरसैः पित्तकासहरं परमाए- वमन्येषु रोगेपु दातव्यं बुद्धिमत्तरैः॥२५॥ टीका-मिश्री और आदेके रसयुक्त पित्त कास हरता है. ऐसे और रोगोंमेंभी बुद्धिमान् वैद्य देवे ॥२५॥ इति श्रीपंडितरघुनाथप्रसादविरचि- तायामनुपानतरंगिण्यां रत्नानु- पानकथने षष्ठी वीचिः ॥६॥ इति श्रीरमणविहारीविरचितायां अनुपानतरंगिणी- टीका नौ० रत्नविधिकथने पष्ठः कोष्ठकः ॥६॥ अथौपधानुपानानि । तत्र त्रिफलाविधिः ॥आमलकामयाक्षाः स्युरॅब्धिभूपंक्षभागिकाः॥त्रिफलैषा समा ख्याता समभागैस्तु वा त्रिभिः॥१॥भक्षि- ता निशिनेत्राति निहन्यान्मधुसर्पिषाः ।। • शर्करासंयुता मेहं पित्तरोगं घृतान्वितार

१७३
भापानुवादसमलंकृता.
टीका-अथ औपध अनुपान-तहां त्रिफलाविधि
आमला ४ चार भाग, हरड़ १ एक भाग, बहेड़ा २
दो भाग, इसको त्रिफला कहते हैं. अथवा तीनों
समभाग लेना. वही त्रिफला रात्रिमें घृतमधुयुक्त
लेनेसे नेत्ररोग शांत होते हैं. शकरयुक्त प्रमेहको
और घृतयुक्त पित्तको जीतता है ॥ १ ॥२॥
"वातं तैलान्विताहति कर्फ माक्षिक-
संयुता ॥ तद्रसःक्षौद्रसंयुक्तः कामलां
जयति ध्रुवम् ॥ ३॥
...' टीका-चातरोगको तैलयुक्त, कफको मधुयुक्त,
त्रिफलाका रस मधुयुक्त कामलाको हरता है॥३॥
वैडंगेन कपायेण खादिरेण विभावयेत्॥
पृथक् पृथग्विशालाक्षि
भुंगराजांवुना
विधा॥४॥ विशोष्युमासके सेवेहलीप-
लितनाशनम् ॥ सौंदर्यप्राप्तयेऽर्धाब्द-
मन्दं खादन युवा सवेत् ॥५॥
टीका-त्रिफलाचूर्णको वायविडंगके काढ़े और
खैरके काढ़े और भांगरेके रसमें न्यारी २ तीन २
भावना दे. फिर सुखाके एक महीना बलानु-
मान सेवे तो वलीपलित रोग नाश हो, सुंदरता.
प्राप्तिके वास्ते छे महीना. एकवर्ष सेवन करे तो
वृद्ध भी ज्वान हो॥४॥५॥

२७४
अनुपानतरंगिणी..
अथ गुच्यनुपानम् ॥ छिन्नाचूर्णतु वा
सत्वमनुपानर्गदं जयेत्॥चूर्ण टंकालिंदु
कान्तं सत्वं वल्लाच मापकम्॥६॥
टीका-अथ गिलोय अनुपान-गिलोयका सत्वं
अथवा चूर्ण अनुपानयुक्त लेनेसे रोग हरता हैं.
चूर्ण एकटकसे तोले भरतक और सत्व तीन रत्तीसे
एक मासापर्यंत बलावल देखके लेना ।। ६॥ ,
संजयेत्सितया पित्तं माक्षिकेण कफाम-
यम् ॥ धृतेन वातजान रोगान विबंध
तु गुडेन वै ॥७॥
टीका-शकरयुक्त पित्तरोग और मधुयुक्त कफरोग.
धृतयुक्त वातरोग, गुड़युक्त विधको हरता है।।७।।
स्वतैलेन वातास्र शुंठ्याचैवामवात-
कम् ॥गुल्मं चैवोदरं रोगं जयेच्छं-
ख्येव सत्वरम् ॥८॥
टीका-एरंडतेलयुक्त वातरक्त, सोंठयुक्त आम-
वात और गुल्म और उदररोग हरता है।
तक्रणमर्मजं रोगं माहिष्याज्येन
नेत्ररुक्॥शमं यांति तथा सर्वे
गदाः शीतांबुना प्रिये ॥९॥

भाषानुवादसमलंकृता. .. टीका-छाँछयुक्त मर्मस्थानके रोग, भैसके घृतमें नेत्ररोग और शीतल जलयुक्त सेवन करनेसे सर्व रोग जाते हैं ॥९॥ अर्थ सामान्यतःसर्वेषामनुपानानि । अ- नुपानमहं वक्ष्येसर्वसाधारण रुजाम्॥शां- त्यैधातूपधातूनामौषधीनां विचक्षणे १० टीका-अथ सामान्यसे सर्व रोगोंमें सर्वोषध अनुपान-हे प्रिये, मैं सर्व रोगोंकी शांतिके वास्ते सर्व धातु, उपधातु और औषधियोंका साधारण अनुपान कहता हूँ १०॥ माक्षिकेण लिहेकृष्णां ज्वर च विष- मंज्वरे ॥ त्रिदोषे शृंगवेरस्य रसं माक्षिकसंयुतम् ॥११॥ टीका-ज्वरमें और विषमज्वरमें मधुपिप्पली, त्रिदोपमें आदेका रस और मधु ॥ ११ ॥ कटुत्रिकरजोयुक्तं सिंहास्यस्वरसं लिहत् ॥ कासश्लेष्मविकारस्य . शांतिः स्यान्नवयौवने ॥ १२॥ टीका-हे तरुणी, त्रिकडचूर्णयुक्त अरूसेका रस लेवे तो कास, कफरोग शांत हो ॥ १२॥ ज्वरे च पुनरायाते रेणुमेघकिरात-

१७६ : अनुपानतरंगिणी
कम् ॥जीर्णज्वरहरा श्यामामधुना
मधुराधरे ॥ १३ ॥
टीका-हे मधुर अधरखाली, जोज्वर गए पीछे फिर
आवे तोपित्तपापड़ा, नागरमोथा और चिरायता देवे
और जीर्णज्वरको हरनेवाली मधुयुक्त पीपल है।१३॥
तकं संग्रहणीरोगे कृमिरोगे विडंग-
कम् ॥ वह्निभल्लातको तहत्प्रिये-
स्सु प्रयोजयेत् ॥१४॥
टीका-संग्रहणीमें महा, कृमिरोगमें वायविडंग,
अर्शरोगमें चित्रक और भिलावा देना ॥१४॥
पांडुरोगे च मंडूरं क्षयेचैव शिलाज-
तु॥भाङ्गीविश्वौषधेश्वासेशूलेहिंगु-
घृतान्वितम् ॥ १५॥ :
टीका-पांडुरोगमें मंडूरे, क्षयमें शिलाजीत, श्या
समें भारंगी और सोंठ, शूलमें घृतयुक्त हींग॥१५॥
सितायुक्ता वरामेहे वा निशावासिता-
मलम् ॥ तृष्णायामग्निसंतप्तहेमता-
पितजीवनम् ॥१६॥
टीका-प्रमेह त्रिफला मिश्रीयुक्त अथवा हल
अथवा मिश्रीयुक्त आमला तृषामें तप्तसोनेका बुझा
या-पानी ॥ १६ ॥

--
भाषानुवादसमलंकृता.
लोहनिर्वापितं नीरं ज्वरे तृष्णा सम:
न्विते ॥ करंजो स्वतैलाढ्यं गोमूत्रं
चामवातके ॥ १७॥
:टीका-तृपायुक्तज्वरमें तप्तलोहका बुझाया पानी,
आमवातमें करंज ओर एरंडतैलयुक्त गोमूत्र ॥१७॥
वरा कृष्णारजः प्लीह्नि विषे हेमशिरी-
पकम् ।। प्रदेयं भिषजा नित्यं कासे
क्षुद्राकटुत्रिकम् ॥ १८॥
टीका-प्लीहामें त्रिफला पीपरका चूर्ण, विष
खाएको सोना और शिरीपका रस, कासमें भूरी-
गणी और त्रिकटचूर्ण देना ॥ १० ॥
वायुरोगेऽनुपानं स्याद्यवनेष्टाज्यको-
शिकम् ॥आकल्लकवचाौद्रैरपस्मार
जयेत्प्रिये ॥१९॥
टीका-वातरोग, लहशुन,घी, गुग्गुल, अपस्मा-
रमें अकरकरा, पच मधुयुक्त देना ॥ १९ ॥
प्रदेयं प्रदरे रो, रेचनं चौदरामये॥वातर-
ते स्मृताच्छिन्नरंडतेलसमन्विता ॥२०॥
टीका-प्रदरमें लोध्र, उदररोगमें रेचन, वातरक्त में
एरंडतेलयुक्त गिलोय देना ॥ २० ॥

२७८ :- मनुपानतरंगिणी. अर्दितेमापवटका नवनीतसमन्विताः । मधुनीरेसमे मेदोगदेशस्तेन संशयः२१ टोका-अदितरोगमें उड़दके बड़े और माखन, मेदरोगमें मधु जल समभाग ॥ २१ ॥ अरुचौ वीजपूरं वादाडिमंवा प्रदी- यताम् ॥ कौशिकाय्या व्रणे शोके मुराद्राक्षाम्लपित्तके ॥ २२॥ टीका-अरुचिमें विजौरा वा दाडिम व्रणमें त्रिफ- ला, गुग्गुल,शोकमें मदिरा, अम्लपित्तमें द्राक्षा॥२२॥ शतावरी च कूष्मांडस्वरसो मूत्रक- च्छ्रके। सितोपलावराचूर्ण नेत्रातके सुपूजितम् ॥२३॥ टीका-शतावर और भूराकुम्हड़ाका रस मूत्रक- च्छमें, नेत्ररोगमें मिश्रीयुक्त त्रिफलाचूर्ण ।। २३ ।। अनिद्रे माहिषं दुग्धमुन्मादे जीर्णक घृतम् ॥कुष्ठे च खंदिरकाथो लाजा- श्छदिगदे हिताः॥२४॥ टीका-निदान आती हो तो भैसका दूध, उन्मा- - दमें जीर्ण घृत, कुष्ठमें खैरका काथ, उलटीमें धान- की लाई ।। २४ ॥

पुष्करमूल, दुर्वलताको मांसका जूस अथवा दूध, रसो मूलकपत्राणां सूर्यक्षारसम- सितया सह मागधी ॥२७॥ टीका-मूत्ररोधमें मूली के पत्ते का रस और सोरा खार, हिचकीमें मिश्री आर पीपल देना.॥२७॥. न्वितः॥घृततीक्ष्णान्दितो वाते तर सास्वरसः प्रिये ॥२८॥ १७९ भापानुवादसमलता. वालेजीर्णगदे निद्रा वा शिवांऽभोज- नं जलम् ॥ पेयं तीक्ष्णतरं नस्यं गदे जलसंभवे ॥२५॥ टीका अजीर्णमें निद्रा वा हरड़ वालंघन वा. जल. जत्र कहते हैं गलेके आगे जो इंडी है उसको जो गलेसे नीचे दोनों तरफ है उसके ऊपरके रोगोंमें तीक्ष्ण औषधका नास सूंघना ॥ २५ ॥ मूर्छासु शीतलोपायं पार्श्वभूलेतुपौष्क- रमे। कार्ये मांसरसो दुग्धं वा त्वश्मयाँ शिलाजतु ॥२६॥ टीका-मूीमें शीतल उपाय, पसुलीकी शूलमें पथरीमें शिलाजीत ॥ २६ ॥ न्वितः ॥ मूत्ररोघे तु हिक्कायां शीत सर्पलतापत्रस्वरसो मरिचा - अनुपानतरंगिणी. टीका- हे प्रिये, शीतमें नागवेली पानका रस और मिर्च वातमें घृत और मिर्च युक्त तुलसीका रस देना. कविप्रिया॥सत्कुलोद्भवप्रभो स्वकी- यकं कुलादिकम् । ब्रूहि येन ते पिता- महादिकान् जनाः किल ॥संचिदेयुर- बुजाक्ष काव्यकृन्नरोत्तम । पृच्छती तव प्रियामयि प्रजेश सत्वरम् ॥२९॥ टीका-अथ काव्यकर्ताकी कुलपरंपरा वर्णन करते हैं-तहां कविप्रिया पूछती है किं, हे महाराज आप अपनी परंपरा वर्णन करो, जिससे आपके "पितामहादिकोंको लोग जाने. हे कमलनेत्री हे काव्य करनेवाले, हे नरश्रेष्ठ, हे प्रजाके स्वामी, पूछने वाली तुम्हारी प्रियाको जलदी कहो ॥ २९ ॥ कविः॥ अभूदागीरथीतीरे कान्यकु- जहिजोत्तमः॥बालाशर्मा हि सुकुल: पौंडरीकादियज्ञकृत्॥३०॥ टीका-अथ कवि स्वयं प्रियासे कहता है.हे वरां- रोहे,भागीरथी गंगाजीके किनारेज्ञातीय कान्यकुञ्ज ब्राह्मणोत्तम वालाशर्मा सुकुल होते भएं. “सुकुलका अर्थ- सुष्टुकुलो यस्य सः सुकला] सुंदर है कुल -- भाषानुवादसमलंकृता. जिसका सो सुकुल" ऐसे वाला शर्मा और पौंडरी- कादि यज्ञके करनेवाले भये ॥ ३० ॥ वीरेश्वरोऽभवत्तस्य काशिनाथश्च तत्सु- तः ॥ तदन्वयेऽभववेद्यो धन्वंतरिरिवाप- रः॥३१॥ गोवर्धन इति ख्यातः सदैवा- रोग्यवर्धनः। तापीरामः सुतस्तस्य वैद्य- शास्त्रविशारदः॥३२॥ टीका-उनके पुत्र वीरेश्वर हुए. उनके काशिनाथ हुए. उनके वंशमें गोवर्धनसुकुल वैद्य हुए, सोजैसे दू- सरे धन्वंतरि हुए.सो सदा आरोग्यके बढ़ानेवाले उ-- नके तापीराम सुकुल वैद्यशास्त्र में चतुर भए।३१।३२ सीतारामोऽभवत्तस्य सर्वशास्त्रविदां- वरः॥ तत्सुतोऽहं वरारोहे लक्ष्मीर्मा- तास्ति मद्धिता ॥ ३३॥ टीका-उनके सीताराम सुकुल सर्वशास्त्र में प्रवीण हुए. उनका मैं पुत्र हूं मेरी माता लक्ष्मी है, सो मेरा हितकरनेवाली है ॥ ३३ ।। रघुनाथप्रसादोऽहं सत्कवींद्रसुखप्र- दाम् ॥ अकरवं तव प्रीत्या अनुपा- नतरंगिणीम् ॥३४॥ टीका-मेरा नाम रघुनाथप्रसाद है. मैंने तुम्हारी

अनुपानतरंगिणी.
प्रीतिके वास्ते सत्कवियोंके सुख देनेवाली अनुपान-
तरंगिणी करता भया ।। ३४॥
अनुपानजलैः पूर्णा स्वच्छनीरर्यथा-
नर्दी ॥ सुसमाप्तेयमजाक्षि श्रीपतेः-
सुप्रसादतः ॥ ३५॥
टोका-यह अनुपानरूप जलसे भरीहुई तरंगिणी
नाम ग्रंथरूपी नदी है जैसे स्वच्छ जलसे भरीहुई नदी
यह तरंगिणी लक्ष्मीनाथकी कृपासे समाम हुई ॥३५॥
यत्फलं तरंगिणीकृतेऽस्ति सत्कुलांगने
तत्फलं रमेशपादपद्मयोःसमर्पितम्॥ते.
न चै जगद्वितंकरी भवेदियं सदा सत्सु-
पृजिता भिपग्वरेषु तिष्ठता वि ॥३६॥
इति श्रीमत्पंडितरघुनाथप्रसादविरचि-
तायामनुपानतरंगिण्यां सप्तमी वीचिः७
टीका-जो फल इस तरंगिणीके रचनेसे हुआ सो
मेंने लक्ष्मीपति नारायणके चरणकमलमें अर्पण
किया; इसकरके यह अनुपानतरंगिणी जगतके हित
करनेवाली हो और सदा श्रेष्ठ जनोंमें सराही जावे
और श्रेष्ठ वैद्यों में बहुत कालं पृथ्वीमें स्थित रहै॥३६॥
इति श्रीवैद्यरसिकाविहारीकृतायामनुपानतरंगिणी
टीकायां नौकाख्यायां सप्तमः कोष्ठका.॥७॥

Nadigyantrangini

Author
Bhagirath,hari
Title
Nadigyantrangini
File name
Nadigyantrangini
Text
OCR done
Citation
1923
Published
2011/04
Publisher
Mumbai,gujarati,press
Language
Sanskrit
Pages
199
Library
Agarchand Bhairondan Sethiya Jain Parmarthik Sanstha, Bikaner
Classification
Literature
DLI number
552406
Barcode
4990010033141.00
Scanning centre
C-DAK, Kolkata
Digital publisher
Digital Library Of India
VMLT id
ZLUkHlJ8jOb
Download PDF

Nadigyantrangini