·. . ... १ २ ३ १ . ... १ १ ... अन्यनाम मूल्यम् । रू. आ. ५५ आचारभूपणम्-हिरण्यकश्यानिकमोफोपाहत्र्यम्बककृतम् । ४ ६ ५८ आचारेन्दुः-पाटेइत्युपादत्र्यम्बकविरषितः । ५९ श्राद्धमअरी-केळकरीपादचापूभविरचिता । ६. यतिधर्मसंग्रहः-विश्वेश्वरसरस्वतीकृतः । १२ ६१ गौतमप्रणीतधर्मसत्रम्-हरदत्तर तटीकासमेतम् । ६२ ईशकेनकठप्रश्नमुण्डमाण्डूक्यानन्दवल्लीभृगपनिपदः-सटीकाः २ ८ ६३ छान्दोग्योपनिषत्-रङ्गरामानुजविरचितमकाशिकोपेना । १२ ६४ बृहदारण्यकोपनिपत-रङ्गरामानुजविरचितमकाशिकोपेना। ३ ६५ शाहायनबाह्मणम्-ऋग्वेदान्तर्गनवाप्कटशारखीयम् । ६६ काव्यप्रकाश:-उद्योतयुत्तभदीपसहितः । ६७ ब्रह्ममूत्राणि-दीपिकासमेतानि । ६८ बृहद्बह्मसंहिता-नारदपश्चरात्रान्तर्गता। १२ ६९ ज्ञानाणवतन्त्रम्-ईश्वरमोक्तम् । तन्त्रशास्त्रग्रन्थः । ७० स्मृत्यर्थमार:-श्रीधराचार्यविरचितः ।... ७१ वृहद्योगतरङ्गिणी-विमलभविरचिता भागदपोपेता । १२ ७२ परिभापेन्दुशेसरः वैद्यनाथरतगदार पटीवायुनः । ७३ गायत्रीपुरश्चरणपद्धतिः-श्रीमच्छकराचार्यविरचिता। ... ७४ द्रारायणगृह्यसूत्रवृनिः-स्दस्कन्दप्रणीता । ७५ प्रममत्रभाप्यार्थरत्नमाला-सवलण्यविरचिता । ७६ ईशकेनकठोपनिपदः-दिगम्बरानुचरस्तव्याख्यासमनाः। ७७ यंदान्तमूत्रमुक्तावलिः-बसानन्दसरस्वतीविरचितः । ६ ७८ निस्थलीमेतुः-नारायणमविरचितः ।... ७९ छान्दोग्योपनिपत्-मिताक्षराव्याग्व्यासमेना । ८० पाक्यवृत्तिः-श्रीमच्छंकराचायरता सटीका । आश्वलायनश्रीतमूत्रम्-नारायणर ननिसमेतम् । ८२ ब्रह्ममूत्रवृनिः-हरिदीक्षितविरचिता । ८३ संक्षेपशारीरकम-पार पासहित भागद्वयोपेतम् । ८४ अवतामोदः-प. म. अभ्यंकरोपावागदेवगामिपणीतः । ६५ ज्योतिर्निपन्धः-शूरमहाटभीशिवराजविरचितः । १ १० १० २ १ १ 9 ४ ४ १ . ... २ . . द ४ ... ... १ . ... سے ·VII आनन्दाश्रमसंस्कृतग्रन्थावलिः पश्वालम्भमीमांसा। MMAR ATIYA BILAR वे. शा० रा. रा. किंजवडेकरोपावामन- शास्त्रिविरचिता। एतत्पुस्तकं वे. ० शा० सं० रा० रा० आगाशे इत्युपाद्वैः काशीनाथशास्त्रिभिः संशोधितम् । तच्च बी. ए. इत्युपपदधारिभिः विनायक गणेश आपटे इत्येतैः पुण्याख्यपत्तने आनन्दाश्रममुद्रणालये आयसाक्षरैर्मुद्रयित्वा प्रकाशितम् । शालिवाहनशकाब्दाः १८४५ ख्रिस्तान्दाः १९२३ Sa IM KINNGA ( अस्य सर्वेऽधिकारा राजशासनानुसारेण स्वायत्तीकताः)। मूल्यं दशाऽऽणकाः (१०) ·॥ भूमिका ॥ हन्त भोः समुपस्थितोऽयं तथाविधो निस्मयकरः समयः, का करकोप वा भवतु विज्ञानुताविद्वान्वहुश्रुतो चाऽनामावधर्मीमांसा सूत्रचुसुमगन्धो वाऽऽरितको वा गलहस्तितशालमर्यादो दा समयानुसा परिवर्तयितुमेव कामयते भगवन्तं सनातने वैदिक धर्मम् । सर्वाज ननु वातव्येणैव कपोलकल्पितानात्मनो विचारान्परेपा पुरस्तात्मादुभी चयितुं प्रयतते । मयस्यति चेतस्ततः पदशो वाक्यशो वा प्रमाणाभासा- न्यान्तरमयुक्तानि संमृय संगृह्य स्वीयं मतसुपोदलयितुम् । अपरा- मृशन्नेव पौर्वापर्य वाक्यजातस्याचिन्तयन्नेव श्रुतिलिङ्गादिममाणानां प्रावल्यदौर्बल्यमननुसंदधान एच वाक्यार्थविचारमगणयन्नेव च मीमां- सान्यायमनि शासार्थ सापष्टम्भं निर्णिनीपति, निर्णयन्नपि वा नाप- त्रपत इत्यही कौटिल्यं कालस्य विजृम्भितं च व्यामोहस्य । सत्येवं नैतद्विरमापयत्यरमान् , यत् यदि कोऽपि मितपचमतिनिरर्गलमद्ययावत्म- चलता वैदिकसंप्रदायपरीवाहेण समर्थितं परःसहौः श्रुतिस्मृतिवचनैः प्रमाणमूर्धन्यूनिविचिकित्सं व्यवस्थापितं भूयोभिरारितकधारयदर्शिनि- फमकाण्डः खमेऽप्यसंभावितदोपलेशं चैदिके प्रती शिवकरं पश्वालम्भ, संचिचीपुरिव स्थारनुतमं पापनिकायमश्रेयस्करं च प्रतिपिद्धमायं च सप्रगल्भं सानेपं च प्रजल्पेदीपयेत्समाह्वयेच विवदितुमारितकमूर्धन्या- निनि । समयेऽस्मिन् आरितकाः एनर्विद्वांसः 'नहि रतमनुरोति ग्रामसिं- हरय सिंहः' इत्यभियुक्तानामाभाणकं मनसि मन्वाना उपेक्षया जोपंभावमेव यदि भजेरंतर्हि प्रायेण परतबमज्ञा अर्धमुग्धा भृयांसो जनाः श्रदधाना अपि भगवति वैदिक धर्मेऽनुतिष्ठासवः श्रीनानि कर्मः जातानि महान्तं व्यामोहगापन्ना इन्थंकियाविवेकविधुराः कर्तव्यतो हीयेस्न्, आत्यन्तिकं चानर्थमृच्छेयुः, श्रेयसश्च प्रतिहन्येरनिति अनिन्छ- न्तोऽपि विवादाभ्यवसायं 'परमतमप्रतिपिद्धमनुमतं भवति' इति न्यायेन संभाव्यमाने यागीयपशुहिंसाया अवैधलं प्रत्यारयाय परमार्थभूनं वैदिकं पन्थानं मयितुं किंचिदिव व्यापारयामो लेखनीमात्मीयाम् । अत्र केचन समुत्तिष्ठन्ले-"ननु भो" यदेतद्यज्ञादिकमनुष्ठीयते नैत- ड्रेयो जनयितुमीष्टे, अपितु वलयत्पातकमेवानुवध्नाति प्रत्यक्षमेव पशूनां नियं हिंसनानिति । न च"भनीपोमीयं पशुमालभेत, वायव्यं श्वेतमालभेत भूतिकामः, ब्रह्मणे ब्राह्मणमालभेत" इत्यादीन्यसंख्ये- " ·" " [0] यानि पीतवाक्यपदम्बानि घण्टायोपमुद्रधुप्यन्ति पश्चादीना रतुप्पाल- म्भनम् । यथा च ठियं निखिर मपि पाक्यजातं यतः प्रामाण्यमाटी- पते तथा परामान्तं पूर्वमीमांसाया भगवता महानिना जैमिनिना इति कथमेतच्चोयमस्तरति यागीयहिसा पापानुवन्धिनीति, इति वाच्यम् । सदुदाहृतवचनाना भूतियामादिपटवारस्येन साम्यपरत्वस्यैव प्रती- यमानत्वात् । निन्दिताय सम्यकर्मानुष्ठातारो भगवता गीतामु-- "यामिमा पप्पिता वाचं प्रपदन्त्यविपश्चितः"। कामात्मानः चपरा जन्ममपरपदाम् ।। "विधा मा सोमपाः पनपापा योरिष्ट्वा वर्गनि प्रार्थयन्ते। 'क्षीण पुण्ये मर्त्यलोकं विशन्ति' इत्यादिना बहुप्रकारेण । आम्ना- यते चोपनिपत्स्वपि 'प्लवा होते अदृहा यज्ञरूपाः' इत्यादी बनायुज्य- ते चेतन । सत्य सुखं सपादयितु दयनीयानामस्वतन्त्राणा मृक्द्रीनानां प्राणिना सानिकरिव ब्राह्मणवर्धामिकमन्येापादनं नघण्येन निय- मा तेप्पर पशुत्वमसुरत्व का प्रयोतयति । ' न हिस्यान्सर्वभूतानि ' इति द पन्यमानोऽयं प्राणिनिषेधः क्थ नु नाम पशु विशसितारं यामीर्यातना नानुभावयेत् । न चार अन्य स्थानच्य केनापि ' अग्नीपी- मीय पशुमालभेत' इत्यादिवाक्य सामान्यतः प्रत्त न हिरयादिति वचनं सोचयेवेति । अग्नीपोमीय पशुमाल भेतत्यादिवास्येन प्राकर- णिकेन पश्वालम्भस्य रत्वर्थ यमिष्टसाधन पं च प्रत्याश्यत । न तु हिरयादिति विधिनिहितहिंसासामान्यस्यानिटसाधनत्व यागीय हिसाया व्यावन्यैत । एपर्यव कर्मण इष्टसाधनवमनिसाधनत्व च- त्युभयमपि पचनवलात्प्रमीयमाण न घिरभ्यते परतीयमुन्दरीगमनादे सि । वस्तुत तु पूजाटाहतेप्वनीपोपीयादिवाक्येपार भतिर हिंसाम- भिधत्ते किंतु रपर्शमान यथा ह्यग्निहोत्रीयदोहाधिकारे "वत्सगालभेत" इति वाक्य आलभतिः रपर्शमात्रमाचष्टे । रपष्टं चेतदश्वरमीमासायाम् । हिंसा पुनरङ्गयागविधानेन विगसनप्रसारण चाऽऽक्षेपत एव प्रतीयते म पुनः शत्त्येति सुतरा च समोच्यसकोचरभागो नोपपद्यते । आक्षे- पलभ्यमवर्यहिंसायाः शश्यार्थभूतहिंसानिपंधरय चान्यतरामामाण्यभी- रया हि संमोच. कल्प्यते । न चान तत्पदमागतुं प्रभवति । अथ क्यं निष्पन्पप्रतिहिमाविशिष्टे यागादा प्रामाणिमानामिति चेन्णु नान्तरी- परहिगाजन्यपापफलमहि नागेर म्बर्गविषयको गगवशी तान्त- ·" [३] रङ्गाणां धूमादिसहिष्णूनां पाकादाविव श्येनादाविव च प्रवृत्तेरुपपद्यमान त्वात् । न च निषेध्यनिषेधयोः पुरुषार्थत्वं ऋत्वर्थत्वं वा एकमेवाऽऽ- वश्यकमिति प्रकृते निषेधरय ऋत्वर्थहिंसामतियोगिकत्वं नोपपद्यते किंतु पुरुषार्थहिंसाप्रतियोगिकत्वमेवेति वाच्यम् । यतो नायमेकान्तो यत्पुर- पार्थप्रतियोगिक एव पुरुषार्थनिषेधः ऋत्वर्थप्रतियोगिकश्च क्रत्वर्थनिषेध इति । व्यभिचरितत्वात् । पुरुषार्थो हि भार्योपगमः ऋत्वर्थत्वेन निपि- ध्यते " न स्त्रियमुपेयात् " इत्यनेन । क्रत्वर्थहिंसाया अपि परम्परया पुरुपोपकारकत्वेन पुरुषार्थत्वस्यापि सूपपादत्वाच्च । स्यादेतत् । यदि न स्यायागीयहिंसायाः पापाभाषप्रतिपादकं प्रामाणिकवचननिकुरम्बम् । विहाय गजनिमीलिको विस्फारित चक्षुपि समुपलभ्येरन्पर शतानि वांसि । यथा हि मन:- "यज्ञार्थ पशवः सृष्टाः स्वयमेव स्वयंभुवा । यज्ञोऽत्य भृत्ये सर्वस्य तस्माद्यज्ञे वधोऽवधः ॥ "या चेदविहिता हिंसा नियताऽरिंभश्चराचरे। अहिंसामेव तां विद्याद्वेदाधर्मो हि निर्वभौ" ॥ इति । अग्नीपामीयादिवाक्यानां निन्दामायश्चित्तादिसमभिव्याहारा. भावन तो यमवर्तनायाः स्वजन्यमत्तिविषयेऽजादि पश्वालम्भे सामान्यतोऽनर्थहेतुत्वमतिक्षेपकत्वमुक्तमनुवचनवलेनाध्यवसीयत इति सामान्यनिषेध स्य यागीयहिंसातिरिक्तपरत्वमेवोरगप्रियते । आक्षेपलभ्या अपि यनियहिंसाया विधितात्पर्यविपयत्वेनानर्थ- हेतुत्वप्रतिक्षेपो नानुपपन्नः । तथा चैगं सामान्यशावरय संकोचं सुरप- प्रमेवाऽऽचले श्रुत्यन्तरवचनम् --" अहिंसन्सर्वा भूतान्यन्यत्र तीर्थ- इति । अत एव च चोराततायिवघे पापाश्रवणेन शिष्टाचा- रानुनिः । एवं च यागीयहिंसायाः शास्त्रविहितत्त्वेनानर्थहेतुत्वशङ्काया अभ्यनुत्पत्त्या सामान्यनिषेधस्य तदतिरिक्तपरत्वं निरावाधमिति न काऽप्यनुपपत्तिरिति चेन्मैवम् ।" तस्माद्यज्ञे वयोऽवधः" इत्यनावध इति नोऽनुदरा कन्येत्यादाविवाल्पार्थकत्वस्यैवाभ्युपेयमानत्वात् । अन्यो- न्याभावार्थकले पुनरङ्गीक्रियमाणे घटोऽघट इत्यादिवाक्यादिव वोऽवध इत्यादिवाक्यादपि शब्दबोधानुत्पत्तेरभामाण्यापाताच्च । अहिंसन्सी भूतानि " इति श्रुतिरतु अवैधहिंसात्यागस्य वैधहिंसायाशेटसाधनव- भ्यः ·[१] मभिधत्तेन निहिसाया अनिष्टसाधनस्वाभावमपि । पशुं विशास्ति, चपामुखिदति, पशुपालभते, पशुं यत्संज्ञापयन्ति, इत्यादिहिंसानिध- योऽपि हिंगाया इष्टसाधनत्यमाचक्षते । नव इनः प्रत्याचक्षतेऽनर्थहेतु- तागपि । अत एव तैत्तिरीयश्रुता “ परागावर्ततेऽपर्यः पशोः संज्ञप्य- मानात् " इत्यनेन परागावर्तनं विधीयमानं जास्टीति पापपत्चात्तस्य फर्मणः । युज्यत्ते पेयमेव मन्विना मायचित्तश्रयणगाप । पिच नदेव हि ब्रामषियीयते यन्मन्त्राः स्तुवन्ति । न चायं सोम- यागोमन्त्रः गयते । यत्र च गन्ने तादृशं परमाभासने तस्यान्यार्थत्वं वक्त सुशरम्। केवलं ग्रामणवाक्यरेष विधान समिचित्करम् । मन्त्रापे- सया ब्राह्मणस्य दौर्बल्यान् । तस्मान्मन्नरस्तुतन्वादविहितत्वाच न सोमयागांऽनुऐयतामहनि। इतश्च नानुष्ठेयः सोमयागः- यतो रामायणेऽपि प्रतिपाद्यते-"यदन्नाः पुरपा राजरतनारलत्य देवताः" इत्यनेन निवृत्तमासाना देवतार्थ- मपि मासरलिप्रदानमनावहमिति । ततश्चार्यादेच विज्ञायते ये ताव- न्मासं भक्षयन्ति तरेव तेऽनुष्ठेयाः समासयज्ञा इति । न खलु क्थमपि निवृत्तमासानामनुष्टेयः सोमयाग इति संमतिपन्नम् । “ अस्वयं लगेर- विद्विष्टं धर्ममध्याचरन्न तु" इति भगवत्ता याज्ञवल्क्येन गेगरिद्विष्टी धर्मोऽनाचरणीयतामेपाऽऽपयत इति सर्वथा सर्जुगुप्स्यमानहिंसा- विशिष्टमा परिकं कर्म परित्यागाईमेव प्रे सावताम् । महाभारने शान्तिपर्वणि उपरिचरीपारयाने " धीजैर्योपु यदन्यं छागं नो हन्तुमईय" इत्यैतिहारयोपलभ्यमानत्वात्तत्रैवान्यत्रापि हिसा- मययज्ञाना बहुशी विहितत्वात् , यज्ञानां जपयज्ञोऽस्मि, एप मे सर्व- धर्माणाम् , इत्यादिपु च भगवद्भक्तेरेव सर्वाधिक्येन तोमग्यमानत्वाच सोमयागस्याननुष्ठेयत्वं सेत्स्यति । पिच कोऽयमभिनिवेश:--सत्पपि हिमाविधुरे सोमप्रतिनिधिभूते समन्जसतमे वर्मणि हिंसाप्रधानः सोमयाग एवानुष्ठातव्य इति । रपटमेव च गनिनिपिकाक्षात भगवन्ती मनुयानरल्लयो- "Eि - नित्यं निपेदव्दपर्यये । करताना पशुमोमाना निष्कृत्यर्थमसंभ" !! ( मनु० ११-२७) - ·“ [५] " प्रतिसंवत्सरं सोमः पशुः प्रत्ययनं तथा । कर्तव्याऽग्रियणेष्टिश्च चातुर्मास्यानि चैव हि ॥ एपामसंभवे कुर्यादिष्टिं वैश्वानरी विनः । इति ( याज्ञ० आचाराध्या० १२५)। एकादशस्कन्धे भागवतेऽपि " वृत्त्यै परं घ्नन्ति पशूनतद्विदः "। • पशोरालभनं न हिंसा" " वन्यैश्चरुपुरोडाशैनिपेत्कालचोदितान् । न तु श्रौतेन पशुना मां यजेत" इत्यादिना बहुधा विनिन्दित एव हिंसा- युक्तः क्रतुः। भगवान्यास्कोऽप्यमुमेवार्थमुपटनाति “अथ ये हिंसामाश्रित्य विद्या- मुत्सृज्य महत्तपस्तेपिरे चिरेण वेदोक्तानि वा कर्माणि कुर्वन्ति ते धूममाभि- संभवन्ति" इत्यादिना " पुनरेवेमं लोकं प्रतिपद्यन्ते " इत्यन्तेन ग्रन्थेन । मनुनाऽपि उपचूंहितोऽयमेवार्थों मुन्यन्नैरेव पुरोडाशचरुनिर्वपणयज्ञा- नामनुष्ठेयत्वमभिदधता, अहिंसयेन्द्रियासङ्गैवैदिकैश्चैव कर्मभिः । निवृत्तिस्तु महाफला" इत्यनेन । यदि च नैव सर्वथा त्यक्तुमिष्येत सोमयागस्तदा पिष्टपशुमालभ्येष्टं निवर्त्यताम् । तथैव चानुशास्ति भगवान्मनुरपि । 'कुर्याद्घृतपशु सङ्ग कुर्यात्पिष्टपशु तथा' इति । अनुकू- लश्चात्र वैष्णवानामाचारः। विशेपतश्चेदृक्तमे कराले कलिकाल एवंविधं कर्मानुष्ठीयमानं न कथं- चिदपि धिनोति विदुपां चित्तम् । आधानमधुपर्कश्राद्धादी हिंसामयो विधिः कलौ यथा जुगुप्सापादकत्वात्परित्यज्यत एवमिहापि पशुहिं- सा दूरतः परिहर्तव्या । अत एव च युज्यते याज्ञवल्क्यादिभिरुदीरितः प्रतिनिधिः। तथा च यागीयहिंसाविधायकवाक्यानां काम्यकर्मपरत्वात्काम्यक- मणां च बहुप्र निन्दितत्वात, रवसुखसंपिपादयिपयाऽस्वतम्राणां पशूनां मारणस्यानुचितत्त्वाद् विधिवाक्यैर्यागीयहिंसायामिष्टसाधनत्वयो- धनेऽपि सामान्यशास्त्रमाप्तस्यानिष्टसाधनत्वस्यानिराकरणात्, स्पर्शस्ये- वाऽऽलभतिशब्दार्थत्वेन हिंसाया आक्षेपलब्धत्वेन संकोच्यसंकोचक- भावानुपपत्तेः, अवर्जनीयहिंसाजन्यपापफलसहिष्णूनामेव हिंसाविशिष्टे कर्मणि मवृत्त्युपपत्तेः, 'यज्ञाथै पशवः सृष्टाः' इत्यादिषु नोऽपार्यक- ·साध्यवसयाच पापजनम्मेव हिसावटितं यागादिस्मति न तु तदनुष्टीय- मानं श्रेय आरहत्मत्युतानर्थमेव संपादयेदिति । तदेतदज्ञानविजृम्भितमेव । न पुनः कदाचिदपि शक्यं सर्वेषां हिंसा- विशिष्टकर्मणां काम्यत्वमेवेति, रयात्पनर्वायव्यं श्वेतमालभेत भूतिकाम इत्यादिवाक्यविहितानां कर्मणां काम्यत्वं, तावता वसन्ते वसन्ते ज्योनिपा यत, सोमेन यनेत, पंशुना यजेत, इत्यादिवाक्यविहितक- मंणा नित्यत्वं नापह्रोतुं शश्यम् । वीप्सादिभिर्हि तेषां तत्र तत्र मीमां- साशास्त्रे नित्यत्वरय व्यवस्थापितत्वात् । कामं निन्द्यन्तां नाम काम्यानि कर्माण्यनित्यत्त्वेन सिं तावता प्राप्तं तदङ्गहिंसायाः । किंच यदेतत्काम्यं कर्मजातं निन्यते तरिक हिंसाविशिष्टत्वेनाऽऽहोरिवत्साम्यत्वेनी नाऽऽयः। नित्यानामपि हिंसाविशिष्टत्वन निन्द्यत्वापातात् । निरक्तगीतावाक्येषु निन्दाप्रयोजसहिंसाघटितत्वप्रतिपादकपदाभावाच । नान्त्यः । काम्य- त्वेन निन्यत्वेऽपि फलं प्रेप्मुनाऽङ्गमारल्यसंपादनाय हिंसाया अव- श्या नव्यत्वात् । अङ्गविनाकृतं हि प्रधानं फलपर्यवसाग्यपूर्व न प्रसवितुमीष्टे । शमशकमत्कुणानपि स्वमेऽपि अव्यापादयतामास्तिक- शिखामणीनामकरणे प्रत्यरायपरिहारार्थमेव केवलं हिंसाघटितेषु नित्य- कर्मसु प्रवृत्तिदर्शनात् न जा बपि शङ्कनीयं रवसुखोपार्जनाय यज्ञे पशूहिसन्तीति । यदप्युक्तम्--एकरयैर कर्मण इष्टसाधनत्वमनिष्टसाध. नत्वं चेत्युभयमपि वचनवलात्प्रमीयमाणं न विरुध्यते, इत्यादि । तन्न चारु । अनीपोमीयं पशुपालभेत, इति वाक्येन यागीयपश्वालम्भ- नरय न केवलमिष्टसाधनत्वं प्रत्यारयतेऽपितु बलबदनिटालनुवन्धित्व- मपि । अन्यथा विपसंपृक्तभोजनविधायकवाक्यस्यापि प्रामाण्यापत्तिनि- कम्पं तादृशभोजने प्रवृत्त्यापत्तिश्च । अतो हि घलबदनिष्टाननुवन्धित्व- विशिष्टेष्टसाधनत्वमेव विधिना वो यत इत्यवश्यमभ्युपेतम्यम् । अनि- पृसाधनत्वमपि केवलं निपेषवाक्येन न वाध्यते । तत्रापि वलबदनिष्ट- जनकत्वमेव बोध्यते । अत्र च बलवत्त्वमिष्टोपायानुष्ठानप्रयुक्तसरलवि- धेष्टावधिकाधिक्यरूपत्वम् । तथा च विधिनिषेधयोधितयोरीहशेष्टानिष्ट- साघनत्वयारेका समावेशी न संघटते मिथो विरोधात् । प्रतियोगिनः पुरुषार्थत्वे निधस्यापि पुरुषार्थत्वमिति नियमरय पुरुषार्थपरस्त्रीगमन- निषेधस्प कन्वर्थत्वदर्शनेन व्यभिचारऽपि प्रतियोगिनः रत्वर्थत्वे ·[७] निषेधरयापि ऋत्वर्थत्वनियमस्य कापि व्यभिचारादर्शनात् । यच्चाप्यभि- हितम्-अग्नीपोमीयादिवाक्येप्वालभतिनैव हिंसामभिधत्ते किंतु वत्समा- लभेतेतिवाश्य इव सर्शमात्रम्, इत्यादि तदप्यपेशलम् । अग्नीपो- मीयं पशुमालभेतत्यादौ साऽरय देवतेत्यधिकृतेन च्छप्रत्ययेन मतीयमानो द्रव्यदेवतासबन्धो यागं विनाऽनुपपन्न इति यागवाचकपदमावश्यकम् , लाघवादालभतिनैव यागो लक्ष्यत इति शब्दयोध्यत्वमेव हिंसाया न पुनः स्पर्शवाचकत्वमालभतेः । अथ चेदभिनिविशसे शक्त्या नैव हिंसाऽऽलभतिना बोध्यते, आक्षेपत एव च यागोपपत्त्यर्थ कल्प्या सेति तदा निभालय चक्षुषी विस्फार्य “ वपामुरिखदर्ति पार्श्वत आच्छथति प्रन्ति वा एतत्पशुं संज्ञपयन्ति पशु विशारित हृदयरयाग्रेऽवद्यति अथ जिह्वाया अथ वक्षसः" इत्यादीनि मुरपष्टमेव पशुहिंसामाचक्षाणानि वचोजानानि । अथ शङ्केथाः-वत्समालभतेत्यत्र कथमालभतिः स्पर्शमाचष्ट इति । तदा यागतात्पर्य ग्राहको द्रव्यदेवतासंबन्धरतत्र न भतीयत इति समाधानं मन्वीथाः । एतेनाऽऽक्षेपलभ्या हिंसा सामा- न्यशास्त्रं न वाधितुमीष्ट इति परारतम् । यच्चोक्तं परुपार्थो हि भार्योप- गमः क्रत्वर्थत्वेन निपिध्यते न खियमुपेयादित्यनेन । यागीहिसाया अपि परम्परया पुरुपोपकारकत्वेन पुरुषार्थत्वस्यापि सूपपादत्वादिति तन्न समञ्जसम्- न हिंस्यादिति शास्त्रस्य यागीयहिंसाशास्त्ररयचोक्तनियमव्यभिचारण विरोधे सत्यपि सामान्यविशेपभावपर्यालोचनेन वाध्यबाधकभाव एवाभ्युपगम्यते । विशेषशास्त्रोद्देश्यतावच्छेदकावच्छिन्नत्तिसामान्यध- विच्छिन्नोद्देश्यताकत्वरूपसामान्यशास्त्रत्वं न हिस्यादिति वाक्ये निरा- वाधमिति न काऽप्यनुपपत्तिः । यागीयहिंसाया अपि परम्परया पुरु- पोपकारकत्वेन पुरुषार्थत्वाभ्युपगमे सर्वमपि कर्मजातं परम्परया पुरुपो- पकारकमेवेति हन्त पुरुषार्थत्वं केवलान्वयि संपद्येत? व्याह येत च" अ- थातः क्रत्वर्थपुरुषार्थयोर्जिज्ञासा" इत्यनेन चतुर्थीग्रन्याये निर्दिश्यमानो विभागः । सामान्यधर्मव्याप्ययोः पुरुपार्थत्वक्रत्वर्यत्वयोरेकत्र समावे- शेन मिथो विरोधाभावात् । आमनन्ति च परिणतप्रज्ञाः सामान्यधर्म- व्याप्यपररपरविरुद्धनानाधर्मप्रकारकज्ञानानकलव्यापार विभागपद- व्यपदेश्यम् ।

·[८] यच जलप्यते--तस्मायज्ञ वधोऽवध इति मनुवचनेऽनुदरा कन्ये. त्यादाविय नमोऽल्पार्थकत्वमेवाड़ी नियत इति तदतिसाहसम् नमोऽ- भावत्वावच्छिन्नमानयाचफत्वरय सर्वदानिकसंप्रदायसंप्रतिपन्नत्वेना. ल्पार्थकत्वं लक्षणयैवाङ्गीकरणीयम् । कुतो नन्वायारयते शक्त्यैव निवाहे लक्षणाश्रयणेनाऽऽत्मा । न चापि भ्रमितव्यम् “अहिंसन्सर्वाभू. तान्यन्यत्र तीर्थेभ्यः" इति श्रुतिधहिंसाया इष्टसाधनत्वमेवाभिधत्त। न पुनरनिष्टसाधनत्वाभावमपीति । उभयांविरोधेन दत्तोत्तरत्वात् । एक- तरसत्त्वे तदितराभावस्य नान्तरीयकत्वात् । विधिस्पृष्टे च न प्रसरति निषेधः । विधयश्च यागीयहिंसाप्रतिपादका भूयांस इत्यवोचाम । अध्वर्योः परागावर्तनं तु संज्ञप्तिहामार्थं न पुन: पापभियेति । ऋत्वि- जो प्रायश्चित्तश्रवणमपि प्रतिग्रहनिमित्तं न तु हिंसानिमित्तमित्यवधेहि । यदप्युल्लपितम् --यन्मनाः स्तुवन्तीत्यादि । तदप्यविचारितरमणी- यम् । न चायमस्ति नियमः, मत्रैः स्तूयमानमेव ग्रामणेपिंधीयत इति । प्रभुसंमिततया ब्राह्मणवाक्यविधीयमानं कर्म मन्त्रार्थवाटादयः स्तुवीरं- श्वेत्पदैकवाक्यतया वाक्यैकवाक्यतया वा साफल्यमनुविन्देरन् । कचि- स्तवनाभावमात्रेण विधित्वं नापह्नातुं सुशाम् । अत एव च निरर्थ- वादा विषयोऽमन्त्रसाध्यानि च कर्माणि तत्र तत्रोपलभ्यन्ते । अत एव प्रत्यपादि सार्थक्यं मन्त्राणामनुष्ठेयार्थमारपत्वेनैव न तु विधेयस्ताव- कत्वेन । अथ ययागृह्णासि मन्त्रैः स्तूयमानत्यमेव विधेयताप्रयोजक- मिति । तदा सोमरयाऽऽचिफे नवमे मण्डले परःशनाभिर्मग्भिः स्तूयमा- नत्वं नाऽऽकलयसि किं! न च तेषां मन्त्राणामन्यार्थता नेप्याप इति युक्तं वक्तुम् । भगवत्सा. यणाचार्यः सोमपरताया एव भाप्ये प्रतिपादितत्वात्, कचिच्च ऋक्षु हिरयमानपशुविपयफैर स्तुतिः रपष्टमुपवर्णिता संलक्ष्यते । यथा-- प्रनानन्तः प्रतिगृह्णन्ति पूर्व प्राणपङ्गेभ्यः पर्याचरन्तम् । मुवर्ग याहि पथिभिर्देवयानरोपधीपु प्रतितिष्ठा शरीरेः" ॥(तै०स० ३-१-४) सायणभाप्यम्-हे पशो पूर्वे देवास्त्वदीयं वृत्तान्तं जानन्तोऽङ्गेभ्यः परि त्वदीयावयवेभ्य ऊर्ध्वमाचरन्तं ते त्वदीयं पाणं प्रतिगृह्णन्ति अरमा- कमधीनोऽयमिति स्वी कुर्वन्ति । त्वं तु देवा येषु पथिषु यान्ति तैः पथिमिः स्वर्ग याहि । प्राणरूपेण रवगै गत्वाऽवशिष्टेः शरीरावयवै- रोपधीषु पनिनिष्ठ पुरोडाभादिवविर्भवेत्यर्थः ।

·४ इमं पशुं पशुपते ते अद्य वध्नाम्यग्ने सुकृतस्य मध्ये। अनुमन्यव सुयजा यजाम जुष्टं देवानामिदमस्तु हव्यम्" ।। (ते० सं० ३-१-४) सा. भा०--हे पशुपतेऽने पदस्मिन्दिने सुकृतस्य मध्ये सम्यगनुष्ठित्तस्य ज्योतिष्टोमस्य कर्मणो मध्य इमं पशुं वध्नामि अतस्त्वमनुमन्यस्व । वयं सुयज्ञा शोभनेन यज्ञेन यजाम । इदं हव्यं देवानां जुष्टं प्रियमस्तु । "जातवेदो वपया गच्छ देवान्त्व हि होता प्रथमो चभूथ । घृतेन त्वं तनुवो वर्धयस्व रवाहाकृत५ हविरदन्तु देवाः ॥ (ले० सं० ३-१-४) ता. भा०-हे जातवेदरत्वं वपया सह देवान्गच्छ । हि यस्मात्त्वं प्रथमो होता वभूथ मनुष्यहोत: पूर्वभावी वभूविथ तस्मात्त्वं घृतेन देवानां तनूवर्धयरव । ते च देवाः रवाहाकारेण समर्पितमिदं हविर्भक्षयन्तु । " तुभ्यं श्रोतन्त्यध्रिगो शचीवः रतोकासो अमे मेदसो घृत्तरय) कविशस्तो वृहता भानुनाऽऽगा हव्या जुपस्व मेधिर " ॥ (ऋ० सं०३-२-२२) सा०भा० अधिगो, अधृतगमन सततगमनरवभाव, अत एव शचीव: शक्तिमन्हे, अमे तुभ्यं त्वदर्थ मेदसो मेदोरूपरय हविषो घृतस्य च रतोकासो विन्दवः श्चोतन्ति स्रवन्ति तस्मात्कविशरतः कविभिः कर्मा- भिहोत्रादिभिः स्तुतरत्वं वृहता प्रभूतेन भानुना नेजसा सहितः सन्नागा अस्मदीयं पशुयागमभ्यागच्छ । आगत्य च मेधिर प्रज्ञावनग्ने हव्या अस्माभिर्दीयमानानि वपादीनि हवीपि जुपरव सेवस्व । " ओजिष्ट्र ते मध्यतो मेद उन्मृतं र ते यं ददामहे । श्रोतन्ति ते वसो स्तोका अधि त्वचि प्रति तान्देवशो विहि" ॥ (ऋ० सं० ३-२-२२) सा -हे, अन ओजिष्ठमतिशयेन सारयुक्तं मेदो चपाख्यं हविर्म- ध्यतः पशोर्मध्यभागात्ते त्वदर्थमुट्टतमुदृतमध्वदियो बयपस्मिन्पशी ते तुभ्यं मददामहे, उद्धृतं तद्वपाख्यं हविः प्रयच्छामः । वसो सर्वग्य जगतो वासयितहे, अग्ने त्वच्यधि वपायामुपरि ये स्तोका घृतमिश्रा ०भा०- २ ·“ " L१०J विन्दवरते ते त्वदर्थ शेतन्ति सवन्ति । यद्वा ते तव त्वच्या ज्वाला- ग्यारीयोपरि शेतन्ति ताम्वाकान्देवगो देवेषु प्रति विहि प्रत्येक विभजस्व । यद्यपि स्वस्खमतिबभवन मन्त्राणामनेका उत्मेक्षितुं शक्यन्ते, अथापि ब्राह्मणविहिनानां कर्मणां प्राशरत्यसंपादकोऽर्थः स्वयमाविर्भ- वन गोपयितुं शक्यते । केचित्तु ऐतरेय ब्राह्मणे श्रूयमाणाम्--- पशुवै नीयमानः स मृत्यु प्रापश्यत्सदेवान्नान्वकामयतेतुं तं देवा अब्रुवन्नेहि स्वर्ग व त्वा लोकं गमयिष्याम इति स तथेत्यप्रवीनरय वै मे युष्माकमेकः पुरस्तादन्विति तथेति तरयाग्निः पुरस्तादैन्सोऽमि- मनु प्राच्यवन (ऐ० प्रा० ६ । ६।) सा०भा०-शामिनटे प्रति नीयमानः पशुः प्रत्यक्षेण मृत्यु दृष्टवान् । ततः स पगुर्देवानन्वेतुं नान्वकामयताऽऽगन्तुं नैच्छन् । ततो देवाः पशु प्रत्येवमनुवन्द पगो त्वमागच्छ त्वया सह वयं सर्वे वर्ग गच्छाम इति । पशुश्च तदङ्गीकृत्य देवान्मत्येवमवयीन , युप्माकं मध्ये कश्चिदेवो मम पुररताद्गच्छत्विति । तद्वनपङ्गीकृत्यानिर्देवरतरय पोः पुरस्ता- ढगच्छत् । ततः स पशुस्तमग्निमनु स्वयमपि तुष्टः सम्प्रकणागन्छन् । एकथाऽरय स्वचमाच्छयतात्पग नाभ्या अपि शसो चपामुन्सि- ढतादन्तग्वोप्याणं वारय वाटिगि पशुप्वेव तन्माणान्दधाति" ॥ (ऐ०मा०६।६।) सा०भा०---एकधेकविधया विन्दराहिन्यनारय वचमाच्छयतात्ममन्ता- न्छिन्नां कुरत । नाभ्या आपे सम्छेदात्पूर्वमेव वपामुत्यिदतादुद्धग्त । उप्माणमुवाममन्तच वारयवानिवारयत पिहितारयं संतपय- तेत्यर्थः । तद्भागपाठन पशुधेव प्राणान्संपादयति । तरय वपामुल्वियाऽऽहन्ति तामध्वर्युः मुंवणाभिधाग्यन्नाह नोभ्योऽनुगृहीति "" (ऐ० प्रा०७१२) सा०भा०-तस्य पशापामुदग्गतां वत्वसनीमुन्मियोदत्य होमार्थमाहन्तिा तान पाम चर्युभियाग्यन्त्रपपत्रं घुयात् । तदनटापरनम्वो विशद- ·[११] यति-त्वामु ते दधिर हव्यवाहमिति चुवेण चपामभिजुहोति प्रादुर्भ- तेषु स्तोकेषु रतोकेभ्योऽनुब्रूहीति संप्रेष्यति ॥ " तयस्तोकाः थोतन्ति सर्वदेवत्या वै रतोका नेन्म इमेजभिमीता देवान्गच्छानिति॥ (ऐ० ब्रा० ७।२१) सा० भाकतत्तरयां वपायां तदानीमेव हिनायामायां श्रयमाणायां यदा स्तोका नीरविन्दवः शीतन्ति निर्गत्याधः पतन्ति तदानी सर्व- देवानां प्रियवादिने स्तोकाः स्वयमनभिनीता अस्मामु प्रीतिरहिता देवानाच्छान्गमिप्यन्ति । तथा सति महदेतदस्माकं भयकारणं तन्मा भूदित्यभिप्रेत्य रतीकीणनार्थमिदं पानुव वनम् । अत्र नेदित्ययं शतः परिभयार्थः। "पुरुष वेदेवाः पशुमालभन्त तरमादालब्धान्मेध उदक्रामत्सोऽर्थ प्राविशत्तरमादश्वो मेध्योऽभवदथैनमुत्कान्तमेधमत्यान्त स किंपुरुषोऽभवत् ॥ (ऐ० ब्रा०६८) सा० भा०-~-पुरा कदाचिदेवाः रवीये यज्ञे पुरुष मनुष्यं पशुमालभन्त पशुं कृत्वा तेन पशुना यएमयुक्ताः । तस्मादालब्धाद्याधुक्तान्मनुप्य- पशोर्मेधो मेथ्यो यज्ञयोग्यो हविर्भाग उदकामन्मनुप्यं परित्यज्यान्यत्रा- गन्छत् । गत्वा च स भागोऽश्वं माविशद । यस्मादेवं तस्मादश्वो यज्ञ- योग्योऽभवत् । अथ लदानीमुस्त्रान्तमेधं परित्यक्तहविर्भागमेनं मनुप्यं देवा अत्यान्तातिशयेन वर्जितवन्तरतस्मिन्पशुत्वमपि नाकुर्वन् । देवैः स्वीकृत्य परित्यक्तः स मनुष्यः किंपुरुषः किनरावान्तरजातीयः। "तेऽश्वमालभन्त सोऽश्वाढालब्धादुदक्रामत्स गां प्राविशत्तस्मा- नौमध्योऽभवदथैनमुत्लान्तमेघमत्यान्त स गौरमृगोऽभवत्" । (ऐ० ब्रा०६।८) सा० भा०-आलब्धादश्वान्मेधो यज्ञयोग्यभाग उत्क्रम्य गां प्राविशत्स गौर्यज्ञयोग्य आसीत् । तदानीमयोग्यत्वेन त्यक्तः सोऽश्वो गौरमृगोऽ- भवद्यरय शृङ्गावपि लोमशौ भवतः । "ते गामालभन्त स गोरालब्धादुदकामत्सोऽविं माविशत्तम्यादाविध्योऽभवदथै नमुत्कान्नमेघम- ·[ १२ ] स्यान्त स गरयोऽभवत्त विमारमन्त सोऽवेरा- एब्धादुदामत्सोऽज प्राविशत्तस्मादजी मेश्योऽभ- वदथैनमुत्तान्तमेप्रमत्यार्जन्त स उपोऽभवत्" ।। (ऐ० ब्रा०६।८1) "सोऽजे ज्योक्तमामिवारमत् तस्मादेप एतेपा पशूना प्रयुक्ततमो यदजः" ।। (ऐ० ब्रा०६८) सा० भा०–स मेधारयो यत्नयोग्यभागरतस्मिन्नने न्योक्तमामिवातिशयन चिरकालमेवारमत क्रीडितवास्तस्माचिरकालमेव सद्भावायोऽयमजोऽस्ति स एप एनेपां पूर्वोक्ताना पशूना मध्ये प्रयुक्ततमः शिष्टेरतिशयेन प्रयुक्तः। इत्यारख्यायिकामापानतो निरीक्षमाणाः पिष्टमयपशोरालम्भनमेवैता- दृशार्थवादाभितमिति तदेव परणीयं न साक्षात्पनरालम्भ्य इनि संभावयन्ति । नत्तत्समञ्जसत्तामरगाहते-यतो नाऽय पिष्टपशोविंधायकः स्तावको वाऽर्थवादोऽपि तु पशुपुरोडाशयागस्य उपायागाजत्य रता- वको भूतार्थवादः । नव चमेऽपि समापनीयं पश्वभावे पुरोडाश इति । यदि च वपायागो नेतटाव्यायिफ्याऽनुमन्यत इति बलात्संभावयति तदाऽस्या एवाऽऽरयायिकायाः पूर्व पश्वाचाभिहितानि पश्चगारदाना- टीनि या गतिमालमेरन । तस्मात्पशपुरोडाशस्यैपा रतुतिर्न पशुपति- निधिपुरोडारायागतात्पर्यिका। अथ प्रेपास्यायेऽपि दृष्टि विपिरमि चैजानीपे चपायागस्य विहितत्वम् " होता यक्षदग्नीपोमो छागस्य वपाया मेढसो जुपता हविोतर्यज । होता यक्षदग्नीपोमो हचिप आनाम् "॥ यचोरि पढनः पुरपो भाति तदन्नारतक्ष्य देवनाः । इति रामा- यणान्तर्गनभगवद्रापवचनेन नानुष्ठेयः सोमयागो निटत्तमासरिति । सदविमभामुरम् , तरोत्तरत्र " श्रुतिस्तु सल्वियं सत्या लोरिसी प्रतिभाति, मा" इत्यनेन यदन्नः पुरपो भरतीत्यादीनिश्रुतित्वं स्पष्टं प्रत्यपादि । मिश्च पवाटी दासीप विचारणीयेऽदृष्टमात्र- फलक एयविधे विपये न नया प्रमाणाभावमारीस्ने । - - ·[१३] तुप्यतुन्यायेन प्रामाङ्गीत्रियमाणेऽपि घरपो यदनो भवति तदना एव देवता इति । नियन्तुं शक्यते । परागृङना- दिभक्षकः : श्राद्धादी तनिवेदनत्य कर्तव्यत्याऽऽपातान् । यः पुरुषो यादृशान्नविशिष्टरतनिरूपितागध्यतावत्यो देवतारतादृशान्नविशिष्टा इति नायमविनाभावः संघटते । अन्वयव्यतिरेकप्यभिचारदर्शनात् । दर्शि- तशान्वयव्यभिचारः पूर्वम् । रमार्तहोमेषु समिध्वादीनां होतव्यत्वानु- शासनात् तेषां च पुरपन्नित्वाभावात् । व्यतिरेकव्यभिचारोऽपि सुन- दर्शः । तथा चावश्यमेवाभ्युपगन्तव्या व्यवस्था यदयं लौकिकः प्रवादः रमार्नेष्वेव पूजाहोमवलिपटानाद्याचारेषु सार्थक्यमश्नुते न पुनः कथं- चिदपि श्रीतानपूर्वान्विधानपतिमीष्टे । तस्मानिर्विचिकित्समनुष्टेयः सोमयाराः। नापि याज्ञवल्क्यस्मृतिः-अवयमित्यादिका पूर्वपक्षिणी मतं साध- यितुं प्रभवति । अस्वो हि धर्मरत्याज्य: स्यात् । ज्योनिष्टोमेन स्वर्गकामो यजेत्यनेन विधिवाक्येनेव वर्गसाधनत्वं वन्यमानं न जास्वपि यागरयाल्वर्ग्यतां क्षमते नापि लोकविहिष्टन्वरूपो दोपः पदमा- दधाति विपन्तु हिंसाविशिष्टं यागं प्राकृता लोका लोकायतिकाच तावता न शिष्टविद्विष्टत्वमुत्लेक्षितुं शक्यं सादरं सानन्दं सोत्सा सभक्त्युन्मे चानुभूयापि महान्तं ले. शं विभ्यतोऽकरणात्मत्यवायान्छिमूर्धन्याः परः- सहसा महात्मानोऽन्वतिष्ठन्यागानतिष्ठन्ति अनुष्ठास्यन्ति च । अत एव च भगवत्पाद पितं "शिष्टरमुष्ठीयमानत्वादनिन्द्यमान- स्वादिति " किन मरसि पगलपरावतारः श्रीचिदम्बरदीक्षितपाः, चतुरधिकशतप्रबन्धनिर्मातृभिः परमोवारगण्यः श्रीमदपश्यदीक्षितचर- गैरन्यैश्च तत्तैविंद्वदवतंसैरनुष्ठितांताञ्ज्योतिष्टोमप्रभृतीन् ।यलावस. स्तन्मनसाऽपि नाऽऽकलनीयो दोपलेशोऽपि पविनत्मे वैदिक ऋतौ। एतेन यः पूर्वपक्षिणा प्रोदघाट महाभारतीय उपरिचरीपाग्यान- गोचर आक्षेपांग नो तुमईयेत्यादिः स तत्रैव चतुर्दशे श्लोके देव- वापन प्रत्याविष्टो वेदितव्य इति नात्र दयं विपक्षी वाचमायास- यितुभभिलपामः। पञ्च-मनुयान यलरमभृतिभिरपीटा वैश्वानरोष्टिव मोमप्रतिनि पितया मियनां फि मासादिमायटिनसामन, इत्यायुक्तं तन्मन्दम् - ..

·[१४] द्विनीगद्यावृत्ती हि सोममनिधितयाऽऽदिश्यते श्वानरष्टिन पुनः माथ- मिकरय सोमस्य स्पष्टं चैतत्वयैवोदाहतमनुवचने-अब्दपर्यये प्रतिसंव- रसरमिति पदाभ्याम् । तत्रापि निष्कृत्यर्थसंभवे, एपामसंभवे, इत्या- दिनाऽसंभव एव हि सोमरय वैश्वानरेष्टिः पर्तच्या स्यात् । न च सांमतं सोमः प्रतिवसन्तमसंभवी। यचोपवर्णितं भागवतं हिंसां विनिन्दतीति तदपि तात्यपदेनैव मत्यु- क्तम् वृत्त्य जीविकाथ पशुन्धन्ति तेऽतद्विदः, पशोरालभनं च न हिंसा- पदवाच्यम्, पापमनकस्वाभावात् । वन्येश्वरपुगडायरित्याद्यपि नहि निन्दान्यायेन नेयम् । या च यास्कोक्तिः प्रमाणत्वेन निर्दिष्ट साऽपि अशुद्धमिति चेन्न शब्दादिति न्यायेन भगवता बादरायणाचार्येणेच मत्याग्यातेति न वयं पुनरतदर्थ प्रयनामहे । नापि मनुनोपहितोऽर्थः पूर्वपक्षिणोऽभीष्टं साधयितुमीष्टे- अहिंसयेन्द्रियासङ्गैरित्यादिपु चका- रात्पुम्पार्थहिंसाया एव निपेधो न प्रत्यर्थायाः । वैटिकव कर्मभि- रित्यग्रे स्मृतत्वात् । किं च सोऽयं सर्वोऽपि धर्मो वानप्ररथाश्रमिणामेव म पुनर्गृहस्थानाम् । उपक्रमोपसंहारयोस्तथा दर्शनात् । मुन्यनेष्वपि च मांसस्यापि परिगणनाद्भक्षितेऽपि लशुन इति न्यायेनास्मदिरसि- द्धिरनदवस्यैव । कुर्यादृतपशुमित्यनापि रागपाताया एव हिंसायाः सङ्ग इति पदेन निन्दायाः स्मर्यमाणत्वान्न तद्वचो वेदिकी हिंसां निपटुं प्रभाति । एतेन पांचिद्वैष्णवानां पिष्टपश्वनुष्ठानरूप आचारोऽपि निर्मू- लत्वादुपेश्यः । अत एव चतुस्तन्वारण्यानीविहरणपश्चास्यैः श्रीमद्रा. घवेन्द्राचार्यचरणवैष्णवधुरीणैरपि पिष्टपशुखण्डनप्रसङ्ग एवमभ्यधायि । "चि कल्पसूत्राणा विग्यलगारवाकोडीफाररूपत्वेन पायल्यात् । हिंसायनपरैः कल्पसूत्रः स्मृतीनां वाय एच् युक्तः । मनुनाऽपि या वेदविहितेत्यादिषु बहुधा वैदिकहिंसाया अनुष्ठेयत्वेन पापाजनयत्वेन च विधीयमानत्वाद । न चाप्यतिमङ्कनीयपीने कालपे पाले हिंसायुक्तो ज्योतिष्टोमया- गादिविधिः परित्यक्तव्य इति । यतो न वापि श्रुती स्मृती वोल्लिरयते कलियुगे नानुष्टेयो यागीयहिंसाविधिरिति । आधानमधुपर्कादौ तु कल्प. सूत्रः श्रीता एव विसरपाः प्रादुरसारिपत । नैवं यागीयहिंसायाः कापि विकल्पाः प्रोन्यमानाः कर्णपथमवतन्ति । नथा च काम्यकर्मणां " ·' [१५] निन्दितत्वेभप ज्योतिष्टोमादिकर्मणास्करणे प्रत्यवायापादकत्वरूपनित्य- स्वोत्कीर्तनात् । आलब्धरय च पशोः स्वर्गतरय निरतिशयसुखभोक्तृत्वा- नानात्, एकत्र चेष्टसाधनत्वानिष्टसाधनत्वयोःसमावेशानुपपत्तेः, आलभ- तेच्यदेवतासंवन्धान्यथानुपपत्त्याऽनुमेययागार्थकत्वात् , हिंसायाः शब्द- वोध्यत्वात् , सामान्यविशेपभावाभावपर्यालोचनया वाध्यवांधकभावस्य सूपपादत्वात् , नमोऽल्पार्थकत्वानुपपत्तेश्च, हिंसाघटितमप्यावरिक कर्म विशुद्धमिति न किल स्वमेऽपि संभाव्यतां तदनुयायिनां पापलेशग- भ्योऽपि । आत्यन्तिकं च निरपेक्षं च श्रेयः समासाद्यत इति सर्वमनव- द्यम् । एवमिदं केपांचिदर्धमुग्धानां प्रलपितं समोसतोऽस्माभिः प्रत्या- ख्यातं ग्रन्थे पुनर्ग्रन्थकृता सविशेपं विशदं प्राच्यानां वैयाकरणमूर्ध- न्यानां मजूपाकृत्मभूतीनां केनचिदभिसंधिनोद्भावितान् यागीयाहिंसा- क्षेपान् गभीरतराभिरुपपत्तिभिः प्रबलतरैश्च प्रमाणनिचयैः समूलमुन्मूल्य निरावाचं प्रावर्ति वैदिको घण्टापथः । एतच सुरपष्टमेव पतिपद्येत ग्रन्थ- मनुवाचयद्भिः मियपण्डितवरेण्यौरति न विशेषतो विज्ञापनीयमुत्पश्याम इति शिवम् । श्रीमज्जगद्गुरुशंकराचार्य- उपिन वेगिरी श्रीनागेशशास्त्री। संस्कृतपाठशाला, धारवाड।

·॥ पश्वालम्भमीमांसा ॥ . ध्यायं ध्यायमुमापतेर्भगवतः पादारविन्दद्वयं स्मारं स्मारमुदारतरुचिराः श्रीसद्गुरूणां गिरः। अज्ञैः फैश्चन वैदिके पथि हटादुद्भावितं दूषणं प्रत्याख्याय समर्थ्यते विमलता यागीयहिंसाविधेः॥१॥ यैः पीतं कणभुग्वचोमृतमलं वैयासिकी भारती येऽस्ताशङ्कमनर्गलं निजमुखाम्भोजे समानर्तयन् । नित्यं जैमिनितन्त्रगेन्दुकचयैः सोल्लासमक्रीटिपु- स्तानीन्यायमृगेन्द्रविश्रुतविरूपाक्षान्गुरुन्नौम्यहम् ॥२॥ मीमांसारमणीगलैकविलसद्रत्नायमानानहे । वावन्दीमितमां गुरुननुदिनं श्रीवैद्यनाथान्परान् । दत्तात्रेयगुरुनितान्तयशसस्तच्छिष्यभावाद, प्रन्थं श्रीकमलेशपूर्णकपया प्रथ्नात्यसौ वामनः ॥३॥ अविरोहितमिदं समेपामपि विदुषामन्येषां च यदद्यत्वेऽपि कर्मभू- मिमावेन भाव्यमानेऽस्मिन्भारते देशे श्रुतिस्मृतिसमधिगताः परापरणे- यासाधनीभूता धर्मा आस्तिकभूयभूपितैर्मानुपैरनुष्ठीयमाना विज- यन्त इति । न खलु नावगतोऽयमपि विपयो मानुपजनुपां यत्किल कलिनामपरुपपुरुपस्यावेदस्मृतिनन्दिरसरणिप्रसारणमूलकारणस्य वै- दिकनिन्दफमानवसमुन्नतिसंपादनबद्धपरिकरस्य सकलसमीशितृभावमा- पन्नस्याऽऽज्ञापिशाच्या विगमितविवेकमज्ञा उल्लवितानादिसाधुमर्यादा अनवरतमुत्पथसंचारसमाहितसमीहाः परमसावी वस्तुतः सकलजनहि- लोपदेशनिरतामास्तिकमयभूमभरितैर्भारतीयैर्भूमिदेवैरतिविरलैराप दत्ता- घलम्बामत्यादरेण परिपाल्यमानां श्रुतिदेवीं निरालम्बीकरप कलप- यितुमनवरतं मयतमानास्तदालम्बनभूतान्केवलमाम्नायसमाम्नातसत्प- थसंचारसंमाप्तसमादरान्परतत्रमज्ञाञ्जननिकायानन्याय वैदुपीविभूषि- तानपि मानुपानात्मसात्कर्तुं बहुधा संनयन्तः सर्वदा संवर्तन्त इति । तत्र-आवितलोकायतभावाः मत्यक्षप्रमाणैकशरणा आकृत्या परं तिर्य- माणितो भिदा संप्राप्ताः केचन मानुषाकाराः प्रात्यक्षिकादर्थात्पुनरन्य- किमस्ति, न तद् यथावत्कदापि शक्यनिरूपणामाते वृधा प्रलपन्तः ·२ पश्वालम्भमीमांसा। केवलमामुप्मिकसंप्रत्ययानसतन्त्रमत्ययान्संमोहयन्तो यथाकामं देहयात्रा प्रकुर्वाणाः कालमतिबाहयन्ति । अन्ये च केचन सर्वज्ञसूक्तिप्रमाणका धर्मराजसंमत्ययसंपृक्ता इति मिथ्याभाणकेन भ्रामयन्ती मावस्तुतः सकलसमीहितसमीचीनपदार्थनिकायावेदकेषु वेदवाक्येषु तदनुसारिम- हत्सूक्तिपु चोन्मत्तमलपितमायभावमुद्भावयन्तः ' अहिंसा परमो धर्मः' इति पोहकरवाक्यजातं याचयन्तः स्वरयाभ्यूहमात्रपरिकल्पितमर्थ- जातं साधु संमन्यमाना अपापत्रपाः वृथाकालं यापयन्तः पर्यटन्ति । अपरे च पुनः कणभक्षणमतानुसारिणोऽनुमतनयनचरणमताः कापिलाः पातजलाश्च सर्वतपुरपप्रणीतत्वादिनाऽऽम्नायाः प्रमाणमिति वृथा वाव- धमानाः स्वस्वतर्फमतर्षितार्थानुवादका इति मुधा मजल्पन्तः स्वस्वा- भ्यूहितार्थजातप्रतिपादकानिवन्धानिवघ्नन्तो पर्नपि मानवान्स्वाभिम- तमस्थाने प्रस्थापयन्त आत्मानं इतकृत्यं मन्यमानाः सतिष्ठन्ते । अत एतादृशमन्यतममतमनुप्राविशन्तो मनुजाः सर्वथाऽधःपातमापतेयुरिति पुराऽऽलोवनामान्तस्वान्तौ परमकरणापूरितान्तःकरणी सर्वशशिरोमणी उपगतपरमास्तिकभावी व्यासजैमिनिनामानौ तपोधनाग्रगण्यो नाना- विधसन्यायनिर्धारणीयोचावचपचनव्यक्तिकमत एवाधुनातनजनैदुप्प- रिज्ञानमस्तीरमार्थ्यमानपरमपूरपार्थसाधनीभूतमनिनिवृत्तिपयमत्या- यफ समस्नप्रमाकरणाग्रगणनीयभावमापन्नं महान्तं वेदराशिं बहुविध- न्यायमदीपरिचारात्मकशास्त्रेण संव्याख्याय वाचामगोचरं लोकोपकार- मकृपाताम् । तादृशगास्वात्मिका टीकामाटीकमानमर्थ नितरांप्रतिभासयन्तं शब्दतोऽयतश्च दोपलयानाकलितं निबन्धसमुदायं श्रीमच्छंकरभगव. त्पूज्यपादशवरस्वामिभपादप्रमुखा महामहनीयाः प्रामाणिका व्यरर- चन् । आपरनम्पपौधायनापलायनद्राशायणकात्यायनसत्यापादादि- प्रभृनयोऽपि आत्यन्तितीमाईन्तीमापना मुनिवरेप्याः सकल वेदवेद्य- तत्त्यायदफानि धर्मसूत्राणि अतिदुर्योधप्रत्यक्षश्रुतिश्रापितश्रौतफर्माभि- पफर्मवानुमानाक्रियामतिविशदमादयन्ति श्रीतसुभाणि तयाऽऽचा. रानुमित्वेटावेदितरमातारयकमरलोमप्रयोगमसारं मन्दाधियां दुरवगमं प्रदीपयन्ति गृयमूत्राणि च निर्माय लोकानां पहपाकुर्वन् ! किंबहुनाs- स्पन्नमादरणीया मानव्याया वहन रमायथ लोके जेजीयन्ते । तद- प्र पापिलपातालमतानुयायिनो परिपेयानाशङ्कनीयदोपवेदमानभि- ज्ञानान्ध्यामममिनिमभृतिभिगपरनम्बादिमपिभिमन्नादिभिश्च मह- ·-- पश्चालम्भमीमांसा। नीयः प्रदर्शितं पन्थानमवलम्ब्य किंचिदिव घेदार्थतत्त्वं प्रतिवोधयामः। चेदस्तावत्मत्यक्षादिप्रमाणाप्रमेयपरमपुरुषार्थहेतुभूतवस्त्वावेदक इती- दमपश्चिम विपश्चिताम् । एवं खलु निरुच्यते निरक्तकोविदः- प्रत्यक्षेणानुपानेन यस्तूपायो न बुध्यते । एनं विदन्ति वेदेन तस्मादिस्य वेदता ।। इति । वेदवेद्यश्वार्थो द्विधाभावमापद्यते प्रवृत्तिसाध्यो दर्शपूर्णमासादिनिव- त्तिसाध्यं प्रत्यग्याथात्म्यज्ञानं चेति । तत्र प्रवृत्तिसाध्यधर्मसाधनीयः परमः पुरुषार्थः । आसार्वभौमस्थानादाब्रह्मलोकरथानं तरतमभावेना- नुभूयमानः ' स एको मानुप आनन्दः' इत्यादिना ' स एको ब्रह्मण आनन्दः' इत्यन्तेन वाक्यजातेन मतीयमानः सुखविशेषः । ज्ञानसा- ध्यश्च परमः पुरुषार्थोऽज्ञाननित्तिपूर्वकः परमानन्दावाप्तिरूपः 'ब्रह्म- विदामोति परम् ' इत्यादिश्रुतिशतैरतथा योधितत्वात् । घरतुतस्तु परमः पुरुषार्थो मोक्ष एक एव साक्षात्परम्परया वै तत्साधनभावमा- पना एव वेदावेदिताः समस्ता अपि धर्माः। " सर्वे वेदा यत्पदमाम- नन्ति तपांसि सर्वाणि च यद्वदन्ति इत्यादिश्रुतिभ्यरतथावगम्यमा- नत्वात् । तत्रापि ज्योतिष्टोमादिकर्मणां " तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिपन्ति यज्ञेन दानेन तपसाऽनाशकेन " कर्मभिः पके ततो ज्ञान प्रवर्तते " इत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्यचिचशोधन- पूर्वकज्ञानसंपादनद्वारा मोक्ष उपयोगः । बानस्य तु तमेव विदित्वाति मृत्युमौत 'नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय' इत्यादिश्रुतिभ्यः साक्षा- न्मोक्ष उपयोगः । यद्यपि दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यमेत, अग्नि- होत्रं जुहुयात्स्वर्गकामः, ज्योतिष्टोमेन रवर्गकामा यनेत, सौर्य चाँ निद्रामपर्चसकामः, इत्यादिश्रुतिभिः कर्माणि स्वर्गब्रह्मवर्चसादि- ‘साधनभावपापनानि मतीयन्ते तत्कथं मोक्षहेतुभूतान्येव सर्वाणीति भतिज्ञापत इति चोद्यमेकमप्रगामितागागच्छेत् तथापि तानि याक्यानि गुडनिहिकान्यायेन प्राकृताअनानिषिद्धाचरणतो निवर्त्य श्रेयासा- धनीभूतकर्मसु मर्तयितुं महत्तानि न तु तदेव फलं नान्यदतः पर- मस्तीति प्रत्याययितुम् , यया वा माता स्वालयमविवकिनारो- ग्यमदायकोषधपाने गुरं दास्यामीति प्रलोभ्य प्रवर्नयति तथा श्रुति- माता स्वादिफल प्रदाय नकर्मनु रिसाः प्रजाः प्रयनयान, पति सुधियामतिरादितम् । " फपाये ..

·पवालम्भर्मामांसा। आस्तां तावदिदम्, सर्वथाऽपि प्रत्यक्षवेदपाठतानि अनुमितश्रुति- गोषितानि सर्वाण्यपि श्रौतानि स्मार्तानि च फर्माणि श्रेयःसापनीभू- तानीत्यस्मिन्विपये न कोऽपि विवादः । केचित्माकृता आत्मानं पाण्डितीमण्डितं मन्यमानाः सकलवेदतदनुसारिशास्त्रसारदृश्वभावमात्म- न्यारोपयन्त इत्यं वृथा प्रजल्पन्ति-वेदस्तदनुसारिशास्त्राणि च केवल- मामुप्पिकसुखसाधनोपायं प्रत्याययन्ति न खलु तैरहिकमुखसाध- नोपायाः प्रत्याय्यन्ते । तदुपायोऽधुना जगति प्रसृमरहूणविद्याभ्यासः। न तत्र किंचिदपि वैदिकः पन्या उपकरोति । अतो लोके परमसुखा- भिलापाहितः पुरुपैस्तादृशोपाया एवानुष्ठातव्याः, न हि तैवेदवोधि- तमध्वाने प्रतिषस्थातव्यमित्यादि । एवंवादास्ते पुरुषा इत्थं परिम- एन्या:-कि केवललौकिकोपायसंपादनेनान्तरादृष्टसहकारमैहिकमभिल- पितं सुखं प्राप्तुं सुशकमाहोस्वित्तायसाहाय्यकेन वा । तत्राऽऽद्यः पक्षो गगनकुमुमसमानः । तस्मिन्पक्षे हि देवानुकूलतानादरे केवलपुरुषकारेण समीहितं सुसाघमित्युक्तं स्यात् । न हि तथा संभवति । दृश्यते हि सभाभ्यां समाने यत्न आस्थितेऽपि एफेन फलं प्राप्यतेऽन्येन नोपेयत इति । पदन्ति च माना:--एक समीचीनादृष्टसंभूपितोऽपरस्तु दुरदृष्ट- संदष्ट इति । फेवळपुरुषकारवादैरन व्यवस्था दुरुपपादेव । न खल द्वाभ्यां विद्यार्थिभ्यां समायामभ्यासप्रयत्यामास्थितायामपि समानव योग्यता प्राप्यत इति लोके दृष्टम् । न हि द्वौ कपीवली समतया कपि- पर्मणि व्याप्रियमाणो सदृशमेव फलं भुजाते इति नियन्तुं शक्यम् । नापि द्वयोः पण्याजीविनोः सदृशमयत्नकारिणोरदर्फे लाभालाभौ समी परिदृश्यते । नो किल जगत्यां माणिनो भिन्नाकारा नावलोक्यन्ते, तत्रापि मानुपाः समस्ताः समानसुखदुःखभाजिभावमापन्ना न संप- चन्ते, नैव धनिकाचिनभावमनापधमाना विद्यन्ते, नापि अधिकारो- स्कपनिर्परहिता निर्वर्ण्यन्ते, अशक्यव्यवस्थाककेवलपुरुपकारवाद- मते पहपप्लग संपघेत । द्वितीयपक्षावलम्बने प्रस्थितं वैदिक मस्थाने । निगमावगामितमुकृतदुष्कृताभ्यां खलु सदसती अदृष्टे निप्पधेते, ना- न्यदुपायभूतं यस्तु प्रमाणसिद्धं भवति, अतः पूर्वोक्तं मतं सर्वयाऽश्रद्धे- यम् । आस्तां तावदिदं मकृतमनुसरामः । तत्र गाईस्थ्यमापनैः पुरुपे- ट्रैवर्णिः प्रत्यवायपरिहतयेऽवश्यमनुष्टातव्या यना एकविंशतिप्रभेद- .

·पक्षालम्भमौमांसा। भिन्ना वर्तन्ते । तत्रौपासनवैश्वदेवपार्वणाटकामासिश्राद्धसर्पवहीशा- नवल्याख्या याः सप्त पाकयज्ञसंस्थास्ताः शिष्टाचारानुमितश्रुतिबो- धिताः सत्यः केवलप्रत्यक्षस्मृतिपरिपठिताः स्मार्ता इत्युच्यन्ते । अत एव भगवानापस्तम्ब: अथ कर्माण्याचाराद्यानि गृह्यन्ते" इत्याह। अस्यायमर्थ:-आचारानुमितवेदाधानि कर्माणि औपासनहोमादीनि पाकयनशब्दानि यानि पोद्वाहादीनि यज्ञाधिकारयोग्यदेहसंस्कारार्थानि कर्माणि गृह्यन्ते जायन्ते तानि व्याख्यास्यामः, इति । या अ. मिहोत्रदर्शपूर्णमासाग्रयणचातुर्मास्यनिरूढपशुवन्धसौत्रामणिपिण्डपितृय- नादिदीहोमा हविर्यज्ञसंस्थाभिधाः सप्त याश्व-अमिष्टोमात्यमिष्टो- मोक्थ्यपोडश्यतिरात्रवाजपेयाप्तोर्यामाख्याः सप्त सोमसंस्थास्ताः सर्वा अपि श्रौतशब्दप्रतिपाद्या आघानसिद्धामिषु अनुष्ठेयाश्च 'अग्निहोत्रं जुहुयात्स्वर्गकामः' इत्यादिमत्यक्षपरिपटितवेदवाक्यैस्तेषां मतिपद्य- मानत्वात् । एते च श्रेयोभिलापोपलक्षितैः पुरुपैरवश्यं संप्रयुज्येरन् " यावज्जीवमग्निहोत्रं जुहोति " "यावज्जीचं दर्शपूर्णमासाभ्यां यजेत" " वसन्ते वसन्ते ज्योतिषा यजेत " " कुर्वन्नेवेइ कर्माणि जिजीविषे- उत्तं समाः" "एतद्वै जरामर्थ सत्रं यदग्निहोत्रम् " " वीरहा वा एप देवानां योऽनिमुद्रासयते" "निपेकादिश्मशानान्तो मत्रैर्यस्योदितो विधिः । तस्य शास्त्रेऽधिकारोऽस्मिञ् यो नान्यस्य कस्यचिद"। इत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्योऽवश्यानुष्ठेयत्वप्रतिपादनद्वाराऽकरणे वायापादकत्यप्रदर्शनात् । तथाहि--" यावज्जीविकोऽभ्यासः कर्मधर्मः प्रकरणात्स्यात्" इत्यस्मिाधिकरणे "यावज्जीवममिहोत्रं जुहोति" "यावज्जीवं दर्शपूर्णमासाभ्यां यजेत" इत्यादिवाक्यान्युदाहृत्य किमिदं चाक्पजातं स्वर्गफलकदर्शपूर्णमासादिकर्मणो जीवनपर्याप्तकास विधि- हव्यापकमयोगविधायफमाहोस्विजीवननिमित्तकविनियोगान्तरविधा- यकं वति कथंभावाकाङ्क्षारूपमकरणानुग्रहसंभवाष्णमुलन्तशब्दसत्त्वाच संशये यावज्जीवशब्दस्य णमुलन्तस्यापि यावहं तिष्ठतीत्यादाविव का- लपरत्वसंभवाद, मत्युत-अभिकामं जुहोत्यादिस्थले निमित्तपरत्वादन- नाच, उत्पत्तिशिष्टामावास्यादिकालावरोधेऽपि अमावास्यायामपराहे पिप्डपितृयझेन घरन्तीतिवच्याप्यच्यापकाविधया कालद्वयसमावेशसं- भवान, जीवनपर्याप्तकालविधानतामादेवा यासस्य सिद्धत्वात् तस्यैर मत्य- ·६ पश्वालम्भमीमांसा कर्मणो जीवनकालपरिमितप्रयोगविधानमिति पूर्वपक्षे मासे यावच्छन्नस्य सामस्त्यवाचित्याजीवशन्नस्य जीव पाणधारणे' इत्यनुशासनाद माणनक्रियावाचित्वात् समभिच्याहतधात्वर्यान्तरसंबन्धे धातोः परत्वेन वक्ष्यमाणाः प्रत्यया इत्यर्थके " धातुसंबन्धे प्रत्ययाः" इत्यधिकारेऽ. न्तर्गतनानुशासनेन विहितस्य णमुल्यत्ययस्य धात्वर्थान्तरानुयोगि- फस्वप्रकृत्यर्थमतियोगिफसंवन्धयाचित्वात्तादृशसंवन्धविशपाकाक्षायां यावच्छब्दरूपतात्पर्यग्राहकवशानिमित्तत्वरूपसंवन्धविशेषप्रतीतेनीवधा- त्वर्थस्य यजत्यर्थ एव संवन्धस्य वक्तव्यत्वाद्भवदुक्तकालपरत्वाङ्गी- कारे तद्वाचकपदस्याभावाल्लक्षणाया आपद्यमानत्वात् स्वावच्छिन्नकाल- यत्त्वसंवन्धेन वाच्यार्थस्य जीवनस्यैव विधाने गुणभूतजीवनकालानु- रोधेन प्रधानभूतप्रयोगात्तेरन्याय्यत्वात् , यावन्छब्दार्थस्यापि विधाना- ङ्गीकारे लक्षणादोपस्य तदयस्थत्वादेतादृशगुरुभूतसंबन्धापेक्षया लघुभूतनिमित्तत्वसंबन्धनान्वयस्य योग्यत्वाजीवने निमित्ने प्रकृतकर्मण एव पापक्षयोदेशेन विनियोगान्तरविधानमिति सिद्धान्तितम् । अत्र च निमित्तत्वं न केवलानुष्टापकत्वं कामनावत, तथा सति यावत्पदा- नुवादासंगतेः । किं तु अवश्यानुष्ठापकत्वरूपं तदानी प्रतिनिमित्तमाट- तेरर्थलब्धत्वाद्यावच्छन्दोऽनुवादः । निमित्तत्वं च स्वान्वयव्यतिरे- 'फानुविधाय्यन्वयव्यतिरेककानुष्ठानकत्वं, राहूपरागस्य स्वान्वयव्यतिरे- कानुविधाय्यन्वयव्यतिरेककम्मानकत्वात्माननिमित्तत्वम् । एवं च निमि- सत्त्वे नैमित्तिकस्यापश्यानुष्ठातव्यत्वानवश्यानुष्ठापकजीवननिमित्तफ- त्वहेतुना प्रत्यवायननकाकरण फत्वानुमानाढकरणे मत्यवायजनकत्वमे- तढधिकरणसिद्धम् । तत्र प्रवृत्तिसिद्धयर्थं फलाकाक्षायामकरणे भत्य- चायजनकत्वज्ञानादेव प्रवृत्तिसंभवात्करणस्य पृथक्फलाभाव एवेति प्रभाकरो मन्यते । न्यायसुधाकारादय इष्टसाधनत्वज्ञानमन्तरा प्रवृत्त्य- संभवाद्योगक्षेमसाधारणकार्यकारणभावमङ्गीकृत्य करणस्य प्रत्यवाय- प्रागभावपरिपालनं फलमनुमन्यन्ते । नवीनमीमांसफास्तु प्रत्यवाय- भागभावस्थाजन्यत्वान्मुर यफलत्वासंभवात् ' धर्मेण पापमपनुदति 'ज्ञानमुत्पद्यते पुंसां क्षयात्पापस्य कर्मणः' इत्यादिश्रुतिस्मृतीनां जागरू- कत्वादानुपङ्गिकं पापक्षयारयं फलमनुष्ठापकं परं जीवनादिनिमित्तमित्य- 'भिमयन्ति । अद्वैतभवर्तकमूर्धन्या भगवत्पाढा नित्यानामपि कर्मणां छाया- गन्धन्यायेन काम्पवदृष्टस्वर्गादिफलकत्वं सोपपत्तिकं समर्थयामासुः । , ·पश्चालम्भमीमांसा। अत एव गीताभाप्यान्त भगवन्तो भाष्यकाराः-'नहि काभ्यानुष्ठानायास- दुःखात्केवलनित्यानुष्ठानायासदुःखं भिद्यते, किं चान्यदविहितममति- पिद्धं च कर्म तत्कालफलं न तु शास्तचोदितं प्रतिपिद्धं का तत्कालफलं भवेद्यदि तदा स्वर्गादिप्वदृष्टफलशासने चौद्यमो न स्यादग्निहो- त्रादीनामेव कर्मस्वरूपाविशेपेऽनुष्ठानायासदुःखमात्रेणोपक्षयः काम्यानां च स्वर्गादिमहाफलत्यमङ्गतिकर्तव्यतायाधिक्ये त्वसति फलकामित्व- मात्रेण न शक्यं कल्पयितुम् । तस्मानित्यानां कर्मणामदृष्टफलाभावो न कदाचिदप्युपपद्यते " इत्यादिग्रन्थेन प्रावदन् । आस्तां तावदियं कथाऽप्रकृता, अफरणे प्रत्यवायः सर्वेपामेव संमत इति सिद्धम् । किं चैतेपामारणे प्रत्यवायः कूर्मपुराणे दर्शितः- "नास्तिक्यादथवाऽऽलस्यादनीनाऽऽधातुमिच्छति ।। यजेत वा न यज्ञेन स याति नरकान्यहून् । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन ब्राह्मणो वा विशेपतः ।। आधायाग्निं विशुद्धात्मा यजेत परमेश्वरम् " इत्यादिना । प्रजापतिनापि- "सर्वसंस्थाधिकारः स्यादाहितामेर्धने सति । आदध्यानिर्धनोऽप्यनीन्नित्यं पापभयाद्विजः ।। अतः सिद्धं पापभयाविष्टेः श्रेयोथिंभिः पूर्वोक्ता यज्ञा इतराणि च कर्माण्यवश्यमनुष्ठानकर्मतां नेयानीति । अथ कथमुच्यते सर्वा आप संस्थाः पापभीरुभिः श्रेयोथिंभिरनुष्टातच्या इति, पाकयज्ञसंस्थादीना हिंसादिदोपराहित्यात्सात्त्विककर्मत्वेन पापासंपृक्तश्रेयोभिलापिपुरुपै- रनुष्ठानयोग्यत्वेऽपि पशुहिंसादिदोपदृपितानापितरेपां कर्मणां पापज- नकानुष्ठानकानां तादृशैः पुरपैरनुष्ठातुमयोग्यत्वाद, न हि ते यज्ञाः सात्त्विकाः किं तु श्येनयागादिवत्चामसाः, अतस्त आमिपाभिलापिणा- मेवानुष्ठानीया न तु सत्वमकृतीनामपि । न हि परमारितकाः सात्त्विकाः संध्यावन्दनादावि श्येनयागादौ प्रवर्तन्ते यत्कारणं तत्र शत्राहंसादि- दोपक्लुपितत्वं तदेवाग्निष्टोमादीनामपि पशुहिंसादिदोपदृष्टत्वात्तत्रापि साविकानां प्रतिरनुचिता हिंसायाः पापजनकत्वाख्यं दुष्टत्वं न हिस्यात्सर्वभूतानीत्यादिनिषेधशासतोऽवगम्यते । अत एव गीताशा. खेऽष्टादशाध्याये- , ·पवालम्भमीमांसा। सहज कर्म पौन्तेय सटोपमपि न त्यजेत् ' इत्यनेन भगवता विहितकर्मणां हिंसादिदोपवत्तमभ्युपगम्यैवार्जुन भति परित्यागाभायचोदितः । अत एव प्रायश्चित्ताध्याये हेमादी- 'अनं वस्तं द्विजो इन्यात्कारणेन विना नृप । नरकं चानुभूयाऽऽशु ततः सूनुर्भवेत्कली ॥ ब्राह्मणो निनिमित्तेन वस्ताजी निद्दनेदि। नरकं कालचक्रं तु धनुभूय महत्तरम् । पुनः क्ष्मामुपगम्याऽऽशु सूनुर्भपति पूर्वजः" ॥ इति कथितम् । अनयोर्वधे मायश्चित्तं तत्रैव निरवर्णि- "तोपपरिहारार्थ प्राजापत्यव्यं चरेत् । विप्रः सङ्गाद्धि तं गत्वाऽनिमिनैयदि हिंसयेत् । प्राजापत्यद्वयं कुर्यात्तथा वस्तवधे नृप"। इति । अत्र हिं अर्ज वस्तमिति विशिष्योपादानसापाद्विज इति कर्तृ- विशेपोपादानसामर्थ्याचाग एव स्वतो द्विनकर्तृकहिंसायाः प्रसक्ति- संभवात्मायशो यागेऽजवस्तपोरेव द्रव्यत्वेन चोदनाचागीयहिंसाया एव दोपजनमत्वं प्रतीपते । अन्यथा नरो हन्याद्यदि पशुमित्येव भत्र्- यात् । किं च भगवतेश्वरकृष्णेन " दृष्टवदानुश्रविकास विशुद्धिक्षयाति. शययुक्तः । तद्विपरीतः श्रेयान् " इत्यनेनेदमेव प्रत्यपादि । तथा हि रसापनकामिनीनीतिशास्त्राभ्यासमवाधुपयोगेऽपि तस्य तस्य दुःखस्य निटत्तेरदर्शनादनैरान्तिकत्वं निवृत्तस्यापि पुनरुत्पत्तिदर्शनादनात्यन्ति- फत्वं तद्वदेवाऽऽनुश्रविकस्य कर्मणः। तत्र च मतिज्ञायां हेतुमाह-स हीति। ज्योतिष्टोमादिरानुश्रविकः पशुहिंसादिदोषकवलितो भावकार्यत्वाद- नित्यः परस्परं तरतमभावसंपन्नश्च । नहि ज्योतिष्टोमजन्यस्वर्गो दर्श- पूर्णमासजन्यस्वर्गयोत्कर्पनिकर्पानापन्नो भवितुमर्हतीति । एवं च ज्योति- होमादिपर्मकलापस्य हिंसादोपरूपाविशुद्धियुक्तत्वहेतुना दुःखानि- वृत्तेः साधनाज्ज्योतिष्टोमाद्यपि धर्म हिंसादिना दुष्टमितीश्वरकृष्णोऽभि- प्रति । भगवान्पश्चशिखाचार्याऽपीमसेवार्थमनुमन्यते । तेन हि " स्वल्पः संकरः सपरिहारः समत्यवमर्पः" इत्यभाणि । तस्याप्ययमर्थ:-ज्योति- टोमादिजन्यधर्मस्य पशुहिंसानन्याधर्मेणाल्पः संवन्धः पुण्यापेक्षा ·पवालम्भमीमांसा पापरयाल्पत्वात्संवन्धे स्वल्पत्वमुपचरितम्, अल्पप्रायश्चित्तपरिहार्यः प्रत्य- वायो विद्यत इत्यर्थः । स्वल्पत्वमेवोपपादयति-सपरिहार इति । अल्पेन मायश्चित्तेन परिर्तुं शक्य इत्यर्थः । ययालरयादिना प्रायश्चित्तं नाऽऽ- चर्यते तदा प्रधानकर्मविपाककालीनपचनयोग्यं पापं तदानीं सहनयोग्यं भवतीति । पतञ्जलिरपि-"कर्माशुक्लाकृष्णं योगिनविविधमितरेपाम्" इत्यनेन सूत्रेण सोमयागादिकर्मणः शुक्लकृष्णभावमभिप्रेतवान् । वाङ्म- नससाध्यं सुखैकफलफ शुक्ल कर्म रवाध्यायतपआदे दुःखैकफलकं कर्म कृष्णं निषिद्धं सुरापानादि सुखदुःखमिथफलकं सोमयागादीति तदीय- रामानन्दसत्तायुक्तत्वाच्च । योगभाष्ये भगवता व्यासेनापि शुक्लकृष्णा बहिःसाधनसाध्या तत्र परपीडानुग्रहद्वारेण कर्माशयमचय इत्येवं यागरयाविशुद्धियुक्तत्वमभ्यधायि । सांख्यभाष्यकर्तृविज्ञानभिक्षुणाऽप्य- यमेव पक्षोऽङ्गीकृतः । अत एव कर्मणां हिंसादिदोपरूपितत्वान्मुण्डका- धुपनिपत्सु 'लवा ह्येते अदृढा यज्ञरूपा अष्टादशोक्तमवरं येषु कर्म' इत्यादिना निन्दा श्रूयते । किंच गीताशाखे तृतीयेऽध्याये- ज्यायसी चेत्कर्मणस्ते मता बुद्धिर्जनार्दन । वर्तिक कर्मणि घोरे मां नियोजयसि केशव ॥ इत्यर्जुनेन कर्मणों हिंसादिदोपदुष्टत्वादेव घोरत्वरूपं विशेपर्ण दत्तम् । भाष्यकारेणापि कर्मणि घोरे हिंसालक्षण इति घोरशब्दार्थो च्याख्यातः । मधुसूदनसरस्वत्या कर्मणि घोरे हिंसाधनेकायासवहुल इति तच्छब्दो व्यत्रियत । अत एव ' अहिंसा परमो धर्मः । इति स्मर्यते । तत्र परमत्वरूपविशेपणाद्धिसादोपयुक्तानामधर्मत्व- समानाधिकरणधर्मत्वं सून्यते । एवमनेकथुनिस्मृतिसमालोचने ज्योतिष्टोमादिकर्मणां हिंसादोपदुष्टत्वात्कयं सात्त्विकैः श्रेयोथिभिः सर्या अपि संस्था अनुष्टातव्या इति प्रतिज्ञातुं शक्यत इति चेदत्र साधु समादध्मः । हिंसादियुक्ता अपि यताः केवलं निपा इत्येवाभ्युप- गन्तव्यम् । तत्र हिंसाया अग्नीषोमीय पशुमालभेत, वायव्यं तमा- लभेतेत्यादिना प्रमाणभूतेन शास्त्रेण विशिय विहितत्वाविधिस्पृष्टे न निषेधावकाश इति न्यायस्य जागरूकत्वात्, अन हिंसायुक्त- कर्मणो दुष्टत्ववादी देवानांमियः प्रष्टव्यः-फयमवगतं भवता हिंसायाः पापजनकत्वं मा हिरयात्सर्वभूतानीति निपेघमास्त्रेणावयुद्धमिति चेत्- दन्त यथाऽनेन शाखेण हिंसाया अनिष्टमाधनन्ये प्रतीयते तथैव तत्स.

·पवारम्भमीमांसा जातीयन यागीयहिंसाविधायकशास्त्रेण दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गामो यतत्यादिशातः सारमौरूप्यसिद्धयर्थं स्वविधयेऽनिष्टसाधनत्यास- मानाधिकरणेष्टसाधनत्यं कुतो नाभ्युपगम्यते ननु दर्शपूर्णपासादि- कर्मणां सामान्यतो निपिद्धत्वाभावात्वेवर मिष्टसापनत्वमभ्युपगम्यते, प्रकृते सामान्यतो निपिद्धत्वादनिष्टसाधन रिहितत्वाच ऋतूपसारस्पे- एसाधनत्वं चाभ्युपगम्यत इति चेन्न । प्रकृते निषेधशास्त्रस्य विहितहिंसाति- रिक्तरागप्रयुक्तहिंसामादाय चारितार्थ्यसंभो विशेषशास्त्रविहितहिंसाया- मितरविधिविधेयसंदृश्यमानानिष्टजनकत्वासामानाधिकरण्यविशिष्टेटसा- धनत्ववाधापादनानिष्टसाधनत्ववोधनानाचित्यात । किंच सामान्य- विशेपरथले सति विरोध उत्सर्गापवादभार एवाऽऽश्रयणीयः । यदा- हवीये जुहोति, पढे जुहोतीत्यादिरथले तथा दृष्टत्वात् । अन्यथा लोकेऽपि बहुविष्वापत्तिः स्यात् । न टुपःकाले न शयीतेति सामा- न्यतः शयननिषेधकवाक्येन रुग्णस्तूप्णी सदा शयीतेति पास्यविहित- रुग्णकर्तृक्शयनस्यापि नि यत्वमभ्युपगम्यते । अन याद्वक्तव्यं तत्स- बमुपरिष्टावक्ष्यामः । यत्तु श्येनादिवदित्युक्तं तदतीवासंगतम् । तस्यले शवधरय फ्लत्वेना सुपगम्यमानत्वात्फरस्य च विधेयत्वासंभवाविधि- स्पृष्टे न निषेधारकाश इति न्यायामसरात् । अत एत्र यस्मिन्त्रीतिरतरय लिप्सा, इत्यादिसूत्रस्य वर्णान्तरेऽल्पत्वाद्वा नानेन रक्षणकारणमि- त्यादिना ग्रन्थन खण्डदेवमिः फलस्यापि धात्वर्थादिवद्भावनाविशेप- णत्वाविशेपाद्विधेयत्वमिति पूर्वपदायित्वा भथमतः सफलकारकशिष्ट- भावनाविधानेऽपि अनन्तर विशेषणविधिकल्पनमन्नरा तरयापर्यवसा- नात्तद्विपय विशेषणपिध्यकल्पनात्तस्य न विधेयत्वमिति सिद्धान्त- यित्वा पूर्वोत्तरपक्षफल कथनावसरे पूर्वपक्षे श्येनफलीभूतहिसारूपामि चारय विहितत्वान्न हिस्यादिनि निषेधाविषयत्वं सिद्धान्ते तत्य राग- प्राप्तत्वानिषेधविषयत्वमिति प्रत्यपादि । एवं च हिंसाया विहितत्वे निधास्पृष्टत्यपविहितत्वे तत्त्वमित्येव खण्डदेवमिश्राशय जनोयते । न च हिंसापदस्य मरणानुकुल व्यापारवाचित्याच्येनत्यापि तत्चात्तत्य विहितत्वेऽपि शिष्टाना तत्र नि.गई प्रत्त्यतिपयत्येन यथाऽनिष्टसाघ- नत्यमुपैयते तथा यागीयहिमाया अपि विहितत्वेऽपि अनिष्टसाधनताs. भ्युपेयनामिति वाच्यम् । यतः साक्षान्मरणानुकूलच्यापारत्यैव हिंसागल्टापत्वं प्रारो शनस्य--अभिवरन्यनेतेतिवाक्यघटकपनि- ·१ पश्वालम्भमीमांसा। धात्वर्थभूतरय-अभिचरनिति शतृप्रत्ययान्तशब्देन हिंसारूपाभिचार- फलकत्वावसायात्साक्षान्मरणानुकूलत्वाभावान हिंसात्वं न नाभि- चाररूपफलरय वैरिमरणरपत्वाभ्युपगमाच्छ्येनरय साक्षात्तदनुकूलच्या- पारत्वेन हिंसात्वमव्याहतमिति संभवति । तथा सति अभिचरन्य- जेतेत्यत्र मतीयमानमभिचारस्य यच्छयेनसमानकर्तृकत्वं तस्यासंग- त्यापत्तः । अतरतत्र सामानाधिकरण्यानुसारेणाभिचाररय मरणानुकूल- विपदानादिव्यापाररूपत्वाभ्युपगमारपेनस्य हिंसात्वं दुरपपादमेव । न चार भ्रमितव्यं श्येनस्य हिसात्वाभावेऽपि हिंसानुकूलव्यापाररू- पत्वाव्याघातात्तरयापि निपिद्धत्वेन श्येनेनाभिचरनिति विहितत्वेन च यथा- -इष्टानिष्टसाधनत्वं तथा यागीयाहिंसाया अपि संभवतीति । यतो नहि तत्र श्येनरयानिष्टसाधनत्वमभ्युपेयते किंतु केवलमिष्टसाधन- त्वमेव श्येनकर्तरि परम्परयोत्पद्यमानस्याभिचारस्यैव तत्र पापजनकत्वं नहि तदपि विधेयम् । अतः परम्परयाभिचारोत्पत्तिमियैव शिष्टानां तनामशत्तिः । एवं च प्रकृतेऽपि हिंसाया विहितत्त्वात्तरय केवलमिष्टसा- धनत्वमेवाभ्युपगन्तव्यम्। किंच गीताशास्त्रेऽपि अशोच्यानितिश्लोफरय भाप्ये भगवत्पादैः हिंसादियुक्तत्वाद्वैदिक कर्माधर्मायेतीयमप्या- शङ्का न कार्या कथं क्षात्रं कर्म युद्धलक्षणं गुरुभ्रातृपुत्रादिहिंसाल- क्षणमत्यन्तरतरमपि स्वधर्म इति ज्ञान्या नाधर्माय तटकरणे च ' ततः स्वधर्म कीर्ति च हित्वा पापमवाप्रयसि इति अवता यावज्जीवादिश्रुति- चोदितानां पश्चादिहिंसालक्षणानां च कर्मणां मागेव नाधर्मत्वमिति सुनिश्चितमुक्तं भवति" इति वर्णितम्- तथा- नियतरय तु संन्यासः कर्मणो नोपपद्यते । मोहात्तरय परित्यागरतामसः परिकीर्तितः ।। इति शोकव्याख्यानावसरे मधुसूदनसरस्वतीभिः-ननु दोप- यत्त्वं काम्यत्येव नित्यरयापि दर्शपूर्णमासज्योतिष्टोमादेवीहिपश्चादि- हिंसामिश्रितत्वेन सांस्यैरभिहितं न च श्रीहीनवहन्ति अग्नीपोमीयं पशुमालभेतेत्यादिविशेषविधिगौचरत्वात्सङ्गहिसाया न हिरयात्सर्व- भूतानीति सामान्यनिषेधस्य तदितरपगत्वमिति सांप्रतम् । भिन्नविप- यत्वेन विधिनिपेश्योरयाधेनैव समावेशसंभवात् । निषेधेन हि एरु- परयानर्थहेतुहिसेत्यभिहितं न वमत्वर्या सति, विधिना कन्वर्या सेत्यभिहितं न तु अनर्थहेतुर्नेति । तथा च ऋतूपकारकत्वपुरुपानर्थहे- ·पघालम्भमीमांसा। तुत्वयारेकन संभवात्तत्वाऽपि हिंसा निपिवेति हिंसायुक्त दर्गपूर्ण- मासज्योतिष्टोमादि सर्व दुष्टमेव । विहितरयापि निपिद्धवं निपिद्धस्थापि विहितत्वं श्येनादिवदुपपन्नमेव । अत एव महाभारते- जपरतु सर्वधर्मेभ्यः परमो धर्म उच्यते । अहिंसया हि भूतानां जपयनः प्रवर्तते ॥ इत्यादिना पूर्वपक्षयित्वा धूमः-न करवर्थहिंसाऽनर्थहेतुः । विधि- स्पृष्टे निपेधानवकाशादित्यादिग्रन्थेन सिद्धान्तितम् । सिद्धान्तप्रन्यस्याय- मभिप्रायः-विधिशास्त्रं स्वविपये जनानां प्रवृत्तिसिद्धयर्थं विधेये पदार्थे वलवादिष्टसाधनत्वं बोधयति बलवदिष्टसाधनत्वं च विधेयस्या- नर्थहेतुत्वेऽनुपपन्नं सदनहेतुभावाभावं चाऽऽक्षिपति । अतो विहितपदार्थ निपचारपज्ञापमानानर्थ हेतुला न युध्यते । यत इसे बलवत्वस्येतोपा- यानुष्ठानमयुक्तसकलदुःखावधिकाधिक्यरूपत्वं निषेधशास्त्रवोधितानिष्ट- गतबलवत्वस्य चेप्टोपायानुष्ठानमयुक्तसरलविधेटावधिकाधिक्यरूपता चौपेयते । नहि तन केवलेपमापनत्वं विधिवाक्येन चोध्यते केला- निएसाधनत्वं निपेषवाक्येन वाध्यत इति सांप्रतम् । तथा सति विष- संपृक्तानभोजनेऽपि प्रवृत्त्यापत्तेः, धूमसहनादिकेशजनकयागान्नित्त्या- पत्तेश्च । इतिकर्तव्यताविधयोऽपि न साक्षात्प्रत्यर्थत्वं चोधयन्ति येन विरोधाभावः शङ्कथेन किंतु वलयदिएसाधनत्वमेव । प्रवर्तनाविषयी- भूतपुरपप्रवृत्तेः पुरुषार्थर्मकत्यत्वाभाष्यात्वचिकतारपि पुस्पार्थसा- धनत्वेन पुरुषार्थभूयमुपगतस्य तद्विपयतेत्यन्योऽयं विपयः। परंतु बलव- दिच्छोपाधानसमये जायमाना पुरुषप्रतिभाव्यस्य नार्थहेतुतामाक्षि- पति न वाऽनर्थहेनुतां प्रतिक्षिपति । किं तु ययामाप्तमेवावलम्बते । पलवदिच्छाविपये स्वर्गादौ स्वत एव मत्तिसंभवाचा विध्यपेक्षामा- चात् । अत एव श्येनदृष्टान्तवैपम्यम् । तत्रापि परम्परया श्येनक्र्तृनि- प्रस्याभिधारस्पफलस्य बलवदिच्छाविपयन विधिजन्यप्रवृत्तिविष- यत्वाभावात् । दयनकर्तुरभिचारमयुक्तानहेतुत्वसंभवात्तत्स्थले श्येन- यागस्य विधिजन्यमवृत्तिविपयत्वेनानर्थहेनुवानभ्युपगमात ) एवं च हिमानिषधसामान्यशावं विपरिधियाधितं सागपादिमूलकाकत्वर्थ- हिंसां विषयी फरोतीत्येवाभ्युपगन्तव्यम् । विधिरपृष्टस्यापि निषेधविष- पत्वेऽतिगरग्रहणस्यापि नातिराने पोडशिनं गृहातीत्यनेन निपिद्ध- स्वादनातुन्यापनिः । अयं तु भट्टम्याभिप्रायः । मभाकरतु श्येन- ·पश्वालम्भमीमांसा । ज्योतिटोमादियागहिंसयोरन्यथावैपम्यमुपपादयामास । साक्षात्पुरुषा- थसाधने नियोगेन न प्रवृत्तिः किं तु रागत एव । एवं च श्येनयागरयति- कर्तव्यतात्वाभावात्तरय गगप्रयुक्तप्रवृत्तिविषयत्वान्मरणमयोजनकच्या- पारत्वेनाऽऽपतितमनर्थहेतुत्वं न शक्यमतिक्षेपम् । यागीयहिंसायाः सर्व- बेतिकर्तव्यतात्वात्तत्र प्रवृत्तवैधत्वाद्विधिना हिंसायामनर्थहेतुता निचर्यंत इति श्येनयागीयहिंसयोर्वपम्यमिति यथा तथा वा भवतु मतदयेऽपि यागीयहिंसाया अनिष्टमाघनत्वं नास्तीति सिद्धम् । मतद्वय इयान्विशेषः- भट्टमते श्येनस्य फेवलधर्मत्वाचोदनालक्षणोऽर्थो धर्म इत्यत्रार्थपदव्या- वढं कलञ्जभक्षणादिकमेव, प्राभाकरमते तरयाधर्मत्वात्सोऽपि तेन च्यावर्त्य इत्यलमधिकेन । तार्किकैरपि कृतिसाध्यत्वबलवदनिष्टाननुव- न्धित्वेष्टसाधनत्वानां त्रयाणां विध्यर्थत्वं सर्वत्राभ्युपगम्य ऋत्वर्थहि- सायामपि विशिष्य निधाभावात्मायचित्तानुपदेशाच्च त्रयाणामपि भान- मावश्यकमित्युच्यते । अत एव व्युत्पत्तिवादान्ते गदाधरभट्टाचार्य:- यत्तु दीक्षाङ्गपशुधातस्य नरकासाधनतया मा हिंस्यादित्यत्रावैधहिसैव विवक्षितेति श्येनस्य नरकासाधनत्योपपादनं तदपि न, तावताऽपि अभि- चारविधया तथात्वस्य दुर्वारत्यादिति लिखितम् । तत्र यत्तुकारमते सिद्धा- न्तमते च यागीयहिंसाया अनिष्टासाधनत्वेन माहिरयादित्यरय विहित- हिंसातिरिक्तहिंसापरत्वमभिमतमेव परंतु श्येनरय यत्तुकारमते नरकासा- धनत्वं संमतं सिद्धान्तेऽभिचारत्वन नरकसाधनत्वं तच मीमांसकानामपि संमतमेव । औपनिपदानामपि भाटदर्शनमेव व्यवहारार्थमुपयोगि। अत एवं हिंसादिदोपदुष्टत्वेन कर्मपरित्यागकथनस्थले भगवता 'मोहाचरय परि- त्यागरतामसः परिकीर्तितः' इत्यत्र कर्मपरित्यागहेतुत्वेन मोहो वर्णितः। तात्यमोहपदं मधुसूदनसरस्वतीभिरित्यं व्याख्यायि । तया च सांख्यानां निहिते निपिद्धत्वनानमनहितावनर्थहेतुत्ववानं धर्मे चाधर्मत्वज्ञानमनु- छये चाननुष्टेयत्वज्ञान विपर्यासरूपो मोह इति । एवं चैतादृगज्ञानप्रयो- ज्यकर्मपरित्यागस्य तामसत्वं भगवतः कृष्णस्याभिमेतमिति सिद्धम् । यदायुक्तम् ‘सहज कम कौन्तेय सदोपःपि न त्यजेत् ' इत्यन्तामिष्टोमा- दिफर्मणां दोपवत्वमभ्युपगम्यैव त्यागाभावः कीर्तित इति तदप्यपे. गलम् । तत्रापिगब्देन वस्तुतो दोपाभावः सनिन एव स्थूलघुद्धिमनु- मृत्य भगवता तथाऽभ्युपगम्य कथितत्वात् । अयमभिप्रायो नामानन्द- गिरी व्यक्तः। यदवादि प्रायविनाध्याये हेमाद्री- ·१४ पचालम्भमीमांसा । अनं वरतं द्विजो हन्यात्यारणेन विना नृप । नसं चानुभूयाऽऽशु ततः सूनुर्भवेती॥ इत्यादि । तदतितुच्छम् । तर श्लोो कारणेन नियुक्तत्वात् । अत्र च यागाढी हिंसाविधायकशालमेर सारणत्वेनाभिमेतमन्यथा तस्मि- मेव हेमाद्रावतत्पयरेखनोपरि- 'यज्ञार्थ न्ति चेदिप्रो धनन्तं फलमश्नुते ॥ यतार्थ हन्ति यो विमो धनं मेपं सुपुण्यधीः । स याति ब्रामणः स्थानं पुनराशत्तिदुर्लभम् ।। यागार्थ हन्ति यो विप्रः पशुं लोरपरायणः । स याति ब्रह्मसदनं ब्रह्मणा सह मुच्यते ॥ वस्त वाऽपि इनेयस्तु स यानीन्द्रपदं ध्रुवम् । यागासिनं प्रोक्त तयोर्ब्रह्मविमृष्टयोः ।। इत्यादीनि रेगगौरीकाण्डमौर्मवचनानि व्याहत्तप्रामाण्य कानि भवेयुः । एषु पयेषु यागीयहिंसाया निर्दुष्टत्वरय रफुट प्रतीयमानत्वात् । एवं च- विमः सङ्गाद्धितं हित्वाऽनिमित्तैर्यदि हिंसयेत् । प्राजापत्यद्वयं कुर्यात्तथा वस्तवध नृप । इत्यादिमायश्चित्तवचन विहितहिंसातिरिक्तहिंसाविपयरमेव पूर्वलि- खितनिरवकाशवचनयरादनापि सङ्गादनिमित्तेरिति कथितत्वाच्च । यदा हि अन वस्तमिति विशिष्य विप्र इति च विशिष्योपादान- सामर्थ्यात्, इत्यादि पथितं तदपि अस्माकमेर साधकम् । यतो यागे द्विनैः प्रायशोऽजयरतयोहिंसनेऽपि शिष्टगहित्तत्यादर्शनाट्यागादाहिपि तक्र्तृतद्धिंसाया दोपविधुरत्वं रयादिति मन्दमतीनामागका संजा- येत तनिवारणार्थ विशिप्य तथाऽथि । यदवाचि पापिपातञ्जर- मतानुयायिभिरीश्वरकृष्णप्रभृतिभिः-यागीयहिंसाया अल्पदोपदुष्टत्वं वर्णितमिति, तत्तु अतीवासमीचीनम् । तैश्च केवलं रसोत्मक्षितमोक्षरूप- फरोपापत्वेनाभिमतस्य प्रकृतिपुरपविवेचनस्य सिद्धये शास्त्राणा मणी- तत्वेन मुण्डमाद्युपनिपत्सु विधीयमानस्य ब्रह्मज्ञानस्य प्रशंसासिद्धये प्लवा होत अढा यज्ञरूपा इत्यादिना कर्मणा निन्दितत्वेऽपि न हि निन्दा निन्दितुं प्रवर्तनेऽपि तु विधेयं स्तोतुमितिन्यायेन तर तात्पर्याभारवत्ता- ·पश्वालम्भमीमांसा दृशशास्त्रपरमतात्पर्यविषयीभूतप्रकृतिषुरुपविवेचनात्मकोपायरय प्राग- ल्यसिद्धये तदित्तरेषां निन्दाकथनावसरे कर्मणामस्पदोपदुष्टत्वेन निन्दितत्वात्तत्र तात्पर्याभावस्योन्नेयत्वात् । यदि च कपिलपतञ्जलि- प्रभृतीनां हिंसादिदोपदुष्टत्वेन यागानां वस्तुतोऽनिष्टसाधनत्वमेवाभिमत- मिति मन्यते तदापि पूक्तियुक्त्याऽपौरुपेयनिर्दोपहिंसाविधायकश्रुती- नामनर्थहेतुत्वाभावबोधकत्वावश्यभावात्तादृशश्रुतितन्मूल कवतुरमातीवि- रोधादप्रतिष्ठादोपदूपितोत्प्रेक्षामात्रमूलककापिलपातञ्जलादिरमृतीनां श्रु- तितात्पर्यानववोधमात्रनिवन्धनानां श्रुतिविरद्धद्वैतांश इवैतदंशेऽपि अमा- माण्यमेवावश्यमभ्युपेयम् । अत एवाढा घेत इत्यादिना कर्मनिन्दोक्ति- रपि संगच्छत इत्युक्तिः परारता । तत्रापि ज्ञानप्रशंसार्थमेव कर्मनिन्दा- या उक्तत्वेन तत्र श्रुतेस्तात्पर्याभावात् । यदपि गीताशाचे तृतीयाध्याये- 'ज्यायसी चेन्कर्मणस्ते मता बुद्धिर्जनार्दन । तरिक कर्मणि घोरे मां नियोजयसि केशव ॥ इत्यरिमलोकेऽर्जुनेन चरतुतो हिंसादिदोपदुष्टत्वाभिप्रायेण घोर- त्वविशेषणं दत्तमिति व्याहृतं तदपि अज्ञानमूलकमेव । यतस्तत्रार्जुनेन वस्तुतो हिंसादिदोपदुष्टत्वेन न घोरत्वविशेषणमदायि अपि तु शास्त्रव- हिर्भूतानां प्राकृतानामापातधुद्धिमनुसृत्य तथा कथितम् । तादृशविशेषणं च तदानी देयमेव यतोऽर्जुनेन रखत्य केवलकर्मयोगे प्रवर्तक कृष्ण प्रति उपालम्भरय कथ्यमानत्वात् । एतदवसरे च ज्ञानयोगापेक्षया येन येन प्रकारेण कर्मयोगस्य निरूपों भवति तत्सर्व वक्तव्यम् । तस्मात्मर्वया यागीहिंसानिर्दोपतामतस्यैवापौरुपेयटोपशङ्कानारकन्दितश्रुतिस्मृति न्यायसहस्रसिद्धत्वाचागीयहिंसादुष्टत्ववादो दृढतरमूलावलम्बाभावाद- च्यवस्थितात्मेक्षामूलकत्वाच सिकतापद्विशीयमाणत्वेन श्रेयोर्षिभिः सर्वथाऽनादरणीय इति सिद्धम् । अधुनातनाः केचन वावका दुर्वास- नावासितान्तःकरणाः पूर्वोपपादितप्रमाणान्यनालोचयन्तो दुरीकृतानादि- श्रुतिस्मृतिसिद्धवर्णाश्रममर्यादा आबामणमाम्लेच्छादाहारादित्यवहारेषु समतां भावयन्त आस्तिकमहानन्यांश्च केवलशास्त्राधीतिन इव येन के- नापि मरारेण मतिष्टाकामाञ्जनान्नहुधाऽऽवर्जयन्तोऽनानिनि पचति- तदनुमतस्मृतिविरद्धापतिष्टिततर्कप्राल्पितकापिलपातञ्जलादिस्मृतिमूल- फान्वैयाकरणसिद्धान्तल घुमपार्मिग्रन्यारतरतेनिसिलागमेषु निष्णा- तमामानं मन्यमानः प्रणीतादयत्मगाणयन्त इदानी हिसायुक्ता यागा ·पश्वालम्भमीमांसा। नानुष्ठानुमहीः श्येनादिवत्तामसा हि ते । अतो हिंसादिरहिताः साविमाः पारयनाटयः परं कर्तुं युक्ता इत्यादिकमात्मनि सर्वशास्त्राभिन्नत्वाभिमानेन मुधा जानल्प्यमाना महामामाणिकपरम्परा- गता वस्तुतो नि यसफरीमग्निष्टोमादिधर्मजातानुष्ठिति प्रतिपन्टुं संग- द्धसंनाहा अटाध्यन्ते । तेपा मिथ्याभिमानं समूचाप कपितुं किंचि- दिवान देखनव्यापारऽपिता भवामः । यटर गि मञ्जूपाया लिइर्थ- विचारासरे तत्सर्वमाभासयितुमिदानी प्रयत्यते । यत्तु न हिस्यात्सर्व- भूतानीति निषेधावागीयपश्वालम्भे पापं संभवत्येव । न चानीपोमीयं पशुमालभेतेत्यादिर्यागीयहिंसाविधिनिषेधरय विहिनेतरहिंसापरत्वं यो- धयतीति वाच्यम् । पिपिना प्रारणेन च तस्याऽऽप्तमरणाविपयत्वेनेष्ट- हेतुत्वक्रत्वर्थत्वयोधनेऽपि उक्तरीत्याऽनिष्टा हेतुत्ववोधे मानाभावेन निपे- धस्य हिंसाया पुरुषानिष्टहेतुवरोधात्वेन विरोधाभावात्परकीय- सुन्दरीगमनाटो समावेशदर्शनादिति तत्सामान्यविशेषशास्त्रविशेषा नभिज्ञता ग्रन्थकर्तुर्व्यक्तमावेदयति । यतो यागीयहिंसाविधायमानाम- नीपोमीयं पशुमालभेत, वायव्यं श्वेतमालभेत, पशुं संज्ञपयति, पर्यु विशारित, इत्यादिश्रुतीना जागरूपत्वेनावस्थितिः । न हिस्यात्सर्व- भूनानीति सामान्यवाक्यादेतादृशविशेपवाक्यापर्यालोचनदोपभयुक्तवे- धावेधहिंसामतियोगिफनिपंधविषयकभ्रमोत्पत्तावपि एनाशवाक्यपर्या- लोचनानन्तर वैयहिंसापतियोगिफत्वाश उत्पन्नवानरय भ्रमत्वनिश्च- यात्तद्वाश्यं विलमवैधहिंसामतियोगिनिषेधपरं पर्यवरयति । एवं च अत्वर्थहिंसाया निषेधप्रतियोगित्वेन शाखजन्यप्रमाविषयत्वाभावात्कथं कारं दुष्टत्वमापयेत । एष स्थितेऽपि यदि हटान्न हिरयादित्यत्र सम- लहिंसाना निधोऽभ्युपगम्यते तहि निर्विपयतया विधिवाक्यमरण्यर. दितमायमापयेत हृदयावदानराहित्येन तोरनित्त्यापत्तिय । न च चाच्यमेतपद्यमपि नाऽऽपतति विधिना पनिष्टसाधनत्वस्य निपधेन तदनिष्टसाधनत्वस्य बांधयितु शक्यत्वात् । न चैनष्टसाधनत्वानिष्ट- साधनत्वे न सभातः । घृतपाने पुष्टयाख्येप्टसाधनत्वमेहरोगार यानिष्ट- सापनत्वयोः समावेशदर्शनात् । यागादी च वर्गादिरूपेष्टसाधनत्वरय धूमसहनादिरूपतात्वारिकनिष्टसाधनत्वस्य च संपरस्य सर्वसंप्रतिपन्न- त्यात् । निपेधशाम्राणा हि- ·प्रश्वालम्भमीमांसा प्रवृत्तिर्वा निवृत्ति नित्येन कृतकेन वा । ऐसां येनोपदिश्येत तच्छास्त्रमभिधीयते ।। इत्यभियुक्तोक्त्या विधीनां भवर्तकत्वेनेव निवर्तकत्वेनैव शास्त्रत्वस्य समर्थनीयत्वात् । प्रकृते निवर्तकत्वासंभवे शास्त्रत्वाभावमसङ्गात् । न च शङ्कनीयं पशुहिंसा यागनिर्वृत्त्यर्थ कार्या, आहोस्वित्मत्यवायपरि- हारार्थ परिहर्तव्येति चिकल्पापादकत्वेन पाक्षिकनिवर्तकत्वं संभवतीति । यत एवंचेन्निपेधशास्त्रं यागीयहिंसाशे पक्षे निषेधकमवैधालिसांशे नित्यं निषेधकमिति वैरूप्यदोपारतं वैधहिंसाननुष्ठानपक्षे ऋत्वनित्तिदोपप- राहतं च भवेत् । कि च मधुविपसंपृक्तानसाधारण्येन केवलप्टसाधन- त्वस्य प्रवृत्त्यौपयिकत्वाभावादिष्टोपायानुष्ठानप्रयुक्तसविधानिष्टावधि- काधिक्यरूपयलवत्त्वविशिष्टसाधनत्वस्यैव प्रवृत्तिपयोजकत्वात्केवला- निष्टसाधनत्वरय तात्कालिकल्लेशकरम्वितयागादिसाधारण्यापत्त्या निट- तिप्रयोजकत्वासंभवेनेटोपायानुष्ठानसाध्योद्देश्यभूतेष्टावधिकाधिक्यरूपव- लवत्त्वविशिष्टानिष्टसाधनत्वस्यैव निवर्तकत्वावश्यभावात् । यागीय- हिंसाया निधविपयत्वाभ्युपगम एकस्मिन्हिसापदार्थ एतादृश- योरिष्टानिष्टसाधनत्वयोः समावेशासंभवेन प्रवर्तकनिवर्तकयोविधिनि- पेधशाखयोः क्रत्वर्थहिंसायो तादृशेष्टानिष्टसाधनत्ववोधकता व्याह- न्येतनि यागीयहिंसाया निषेधाविपयत्वमवश्यमभ्युपगन्तव्यमिति कुत- रतस्याः पापजनकत्वम् । न च निपेधशासाणां कण्डन्यादिपञ्चसू- नानान्तरीयकमाणिहिंसांशे निवर्तकत्वासंभवात्तत्र तादृशमाणिवधानमि- तकपञ्चमहायज्ञात्मकमायश्चित्तेषु मवर्तकत्वेनैव तदेशे शास्त्रत्वस्य समर्थ- नीयत्वानेपां निवर्तकत्वेनैव शासत्वमिति नियमस्य व्यभिचरितत्वा- धागीयहिंसांशेऽपि तद्वत्तन्निमित्तकमायश्चित्ते प्रवर्तकत्वेनैव शास्त्वस्य समयितुं शश्यत्वाविधिनिषेधयोः प्रवर्तकत्वनिवर्तकत्वव्याघातामा- चारकत्वनित्तिटोपप्रसङ्गत्याप्यभावाट्यलवत्त्वस्यकविधस्य वक्तुमश. क्यत्वादजीर्णतापादकाधिकान्नभोजनगतपत्तिमयोजकवलवादिष्टसाधन- त्वविरोधानापादकस्वपरिहारोपायप्रत्यौपायकवलवदनिष्टसाधनत्वव- त्मकृतेऽपि स्वपरिहारोपायमतिप्रयोजकवलवटनिष्टसाधनत्वस्याभ्युप- गम्यमानत्वाद्विहितपशुहिंसाया नियविपयत्वेशप न किंचिद्धापकामिति वाच्यम् । निपेपमात्राणां निवर्तमत्त्वेन गास्त्रत्वस्योत्सर्गसिद्धत्वादयु- दिपूर्षिकायाः (मामादिफायाः) पश्चसूनानान्तरीयाहिंसाया 'निवर्त- ·१८ पचालम्भमीमांसा। नरयाशक्यत्वात्तदेशे निवर्तकलं परित्यज्य तत्परिहारोपायपञ्चमहायज्ञ- भत्तिप्रयोजकत्येन शायवन्य समर्थनीयत्वात्पूर्वोक्तव्याघातपरिहारा- संभवाठयागीयहिमाया निपे पाविपयत्वमेवाभ्युपगन्तव्यमिति कुनोनि- टजनाता । न च निषेधशास्त्राणा बुद्धिपूर्वनिषिध्यमानानिवर्तक- त्योत्सर्गत्यापि पुद्धिपूर्वकशामनिपिद्धविहितर्वाणधपरिहारार्थीनृतपढने तत्परिहारोपायसारस्वतचर्वात्मकमायश्चित्तप्रवृत्तिमयोजकत्वेन गासत्व- समर्थनवनिपेधशास्त्राणा निपे यसमर्पपशब्टसमपितयारदर्थयोधकत्व- रूपोत्सर्गत्यागस्य विना कारणं कर्तुमशक्यत्वादविहितत्य निषेधवि- पयत्वे न किंचिद्रायमिति वाच्यम् । यतः सर्वचारकत्वङ्गात्मव्या- पाटनमरणान्तमायचित्ताशयोम॑तन पश्चात्तत्परिहारोपायमायश्चित्य पर्तुममक्यत्वातप्रवृत्तिप्रयोगात्वेनापि निषेधशास्त्राणां शासत्वसम- र्थनासंभवानिवर्तमत्त्वेन तत्समर्थने तादृशात्मव्यापाटनमरणान्तमायश्चि- तयोः प्रत्रयोनिषेधशात्वाविषयवसिद्धयर्थ निषेधशासाणा निपे. भ्यपरभन्दप्रतिपाययावनिषेधयोधस्त्वोन्मगपरित्यागरयाऽऽश्यक- त्वाट्यागीयहिसारूपाशान्तरेऽपि तत्यागरयोचित्यादधुना निपधाना पनि यसानेऽपि निवर्तकवेगव शाखन्वसंभवरूपलामाद यागी- यहिंसाया नियाविषयत्वेन बुतो दुरितजनकता। न च हिंसानिधशा- खात्मथमनो हिसासामान्य यनि यत्वप्रतीती पश्चात्सर्वत्वारागारमव्या- पादनमरणान्तमायश्चित्तयोः प्रवर्तकन्वेन निर्तिकन्येन या चारितार्यरय यत्तुगमस्यत्वाटगत्या तन्मात्रस्य निपेयत्वत्यागेऽपि यागीयहिंसाया उपरिहारीपायप्रायश्चित्तमवर्तन निषेधशास य चारितार्यसंभ- वेन तशय निपेविषयत्वपरित्यागानाचित्यानद्धान्तसत्त्वमाण तत्परित्याग याऽऽग्रयणेष्टिदक्षिणापासेऽतिदेशप्राप्तानामन्याहार्यसर- विना धर्माणा मध्ये पतित य पारस्य दक्षिणारूपवत्सनाशप्रस- गभिया परित्यागावश्यस्वेन तदष्टानमहिम्नेतरेपा धर्माणामपि परि- न्यागप्रसङ्गापत्त्या, असंभवाल त्वहिसागा अपि निषेधविपयलेना- निप्रसाधनवम त्योनि सध्यम् । यता दृष्टान्तसम्भारमात्रेणातिमसङ्गा- पत्या नियमांचासमवेऽपि मरणान्तप्रायश्चित्तसर वाररत- ङ्गात्मव्यापादनाध्याभिमुन्वानुहननाचिनढण्डरूपचारहननादीना पहना इनसानामवश्यं निपे यान्निी व्यातिनीयाना व्यातनाय तत्त- द्वातिभिन्न वरपरहशिंपनीपादान लवादातथ्येन पयानुग्रहपर्यर- ·पचारम्भमीमांसा न " सायमिन्नत्वरूपविशेषणेन यागीयत्सारा अपि व्यावृत्तिसंभवाता- ततायिब्राह्मणहननगभिणीभूतमल्हारनननान्तरीयफगर्भहननयोनिपेध्य- कोटिनो च्यावर्तनार्थमनुपदिष्टवशेपिफमायश्चित्तकत्वविशिष्टविध्यनुज्ञात- स्वरूपरयानुगतरूपन्य निषेभ्यविशेपणत्वेनोपाटानेऽपि तेनापि यागीय- हिसाया निपे यकोस्तिो व्यात्तिसंभवात्लत्वत्साया निषेधा- विपयत्वन पापजनकत्वम् । तस्मायथा यदास्वनीय जुहोतीत्याहवनीयरूपहोमाधिकरणविधिवाक्ये जुहोतियातो, अवस्य पदे पदे जुहोति आवश्चने जुहोतीत्यादिवाक्याचेदिताधिकर- णान्तरावरदहोमातिरिक्तहोमविषयत्वमभ्युपगम्यते तथेवेहापि विहित- हिंसातिरिक्तहिंसाविपयरुत्वं निपेधशास्त्रस्याभ्युपगन्तव्यमित्यलमाति- विस्तरेण । परसीयसुन्दरीदृष्टान्तोऽप्यसंगतः । यागीयहिंसाटो विधिशास्त्रेण पूर्वोक्तरीत्या बलवदिष्टसाधनत्वरय बोधनानि- पिद्धत्वेन बलबदनिष्टसाधनत्वस्यापि वक्तव्यत्वादुभयोरपि शास्त्र- त्वादुभयत्रापि वस्तुतो बलवत्त्वस्याभ्युपगन्तव्यत्वादेकत्र भ्रम इति वक्तुमशक्यत्वात्परकीयमुन्दरीगमने च केवलं निपिद्धत्वादप्रस्तुतो बलवदनिष्टसाधनत्वस्येवाभ्युपगमाविहितत्वाभावनेष्टाशे बलवत्तभ्र- मेणापि उत्क्दरागवतः प्रत्तेः संभवाव तुतो बलवत्त्वस्यानपेक्षणा- दुभयोवैपम्यात् । यत्तु विचाऽऽलम्भनमत्र स्पर्शः, अग्निहोत्रप्रकरण- परित वत्समालभेतेतिवाक्ये तदर्थकत्वनिर्णयात् । हिसा तु अङ्गयाग- विशसनप्रकारोपदेशाभ्यामाक्षेपलभ्या । एवं चाऽऽक्षेपलभ्यार्थेन विरा- धेऽपि वेढरयाप्रामाण्यप्रसत्यभावेन तत्संकोचे न मानम् । अन्य- तरामामाण्यभीत्या हि संकोचः पापसत्त्वेऽपि तपसहिष्णोरेर रागव- शीकृतस्य श्येनादाविव ज्योतिष्टोमाटावपि प्रतिरुपपद्यते । एतेन तन- कोण्डिन्यन्यायेनाविरोधेऽपि निपेधत्य निहिततरहिंसापर विशेपचि- धिना वोध्यत इत्यपास्तम् । हिसाविधेरभावात् । न च निषेधस्य पुर- पार्थत्वेन यदों निपेघरतदर्थमेव निपेयमिति नियमेन पुरुषार्थहि- साया एव स निषेध इति वाच्यम् । पुरुषार्थव्युपगमादिनिपंधस्य क्रत्वर्यत्वदर्शनेन त्वदुक्तनियमरय व्यभिचारतत्वात् । प्रत्यर्थहिंसाया अपि परम्परया पुरपोपकारकत्वेन पर पार्थत्वाचति तत्तु अनाघ्रातमी- मासामुमगन्मत्यमावटितवेदवारयार्थत्वं चाऽऽत्मनः परयापयति तया हि तवभवान्मामन्यः प्रष्टव्यः-- अग्नीपोमीयवाश्य आलभतः केर.

·२० पश्चालम्भमीमांसा। लस्पीकत्वमभ्युपगम्य यागविध्यनङ्गीकारे केन वाययेन एनरनी- पोमीययागविधिरतादृशं वाक्यं स्पष्ट वक्तव्यं खलु । किं च हिंसा, अङ्गन्यागविशसनप्रकारोपदंशाभ्यामाक्षिप्यत इत्युक्तेः कोऽर्थः। अङ्ग- यागत्यत्राङ्गभूताश्च ते यागाथाङ्गयागा इत्यर्थः, आहोरिवदङ्गानां हृद- यादीनां यागा इत्यर्थो वा । पक्षद्वयेऽपि तद्विधायकं वाक्यं किम् । किं च विशसनस्य प्रकार इत्यस्य किमभिप्रेयते-न हि क्रमादिरूपः प्रकारो वर्णयितुं शक्यते तादृशप्रकारस्याविहितत्वात् । ययासौकर्य विशसनस्य फर्तु योग्यत्वाद । किं च हिंसाऽऽक्षेपलभ्येति बदता देवानांपियेण हिंसायाः प्रत्यक्षवाक्यविहितत्वाभावेऽभिप्रेते पशुं संज्ञपयति पY विशा- स्तीत्यादिप्रत्यक्षसंरकारविधीनां कोऽर्थोऽभियते । किं च श्रुतार्था- पत्त्या प्रमितेनार्थेन विरोधेऽपि वेदस्य नाप्रामाण्यमसक्तिरिति वदितु- हिंसा रागमाप्तसमानेत्यभिप्रेत वा । तथा सति सर्वत्रार्थापत्तिकल्पि- तवाक्यविहितानां पदार्थानाममामाणिकत्वमित्युक्तं स्यात् । एवं सति वहुविप्लवो भवेत् । न हि कश्चित्सोमेन यजेतेत्यादिविधिस्थल आर्थिक- विशेषणविधिप्रमितार्थस्यावैदिकत्वमभ्युपैति । किं चानीपोमीयवाक्ये यागविध्यनङ्गीकार पशुसोमाधिकरणविरोधः । द्रव्यसंयोगाचोदनापशु- सोमयोः प्रकरणे यनर्थको द्रव्यसंयोग इत्यधिकरणे यो दीक्षितो यद- नीपोमीयं पशुपालभेतेति भकृत्य श्रूयमाणानि हृदयस्याग्रेऽयद्यत्यय जिह्वाया अय वक्षस इत्यादिवाक्यान्युदाहृत्य किमानीपोमीयवाक्य हृदयादिवास्यविहितयागसमुदायानुवादकमाहोरिवद्रव्यदेवताविशिष्ट- यागान्तरविधायकं हृदयादिवास्यानि चैतद्वाक्यविहितद्रव्यसंस्कारविधा- यकानि, इति संदिद्य पूर्वाधिकरणे दध्यादिवाक्यानां गुणमात्रविधानेन तृतीयविधिमकारसंभये पश्चमविधिमकाराश्रयणस्यान्या'यत्वात् । अग्नि- हो जुहोतीत्यत्र धारवर्धमानविधानसंभवादग्निहोत्रवाक्ये होमविधित्वस्य दध्यादिवाक्ये गुणमात्रविधित्वस्य चाङ्गीकारेऽपि प्रकृतेऽनीपोमीयवाक्य आयविधिमकारस्यासंभवात्पश्चमविधिमकारस्यैवाऽऽश्रयणीयत्वादुत्पत्ति- वाक्यविहितपश्चवरुद्धे यागे हृदयादीनां साधनत्वानुपपत्तेर्हदयादिवाक्ये हृदयाजुद्देशेनापदानसंसारविधानासंभवाट्यागविधिसिद्धवर्धमेच हृदया- दिवाक्यैः प्राकृताहानभिन्नावदानान्तराणां विधानाद् विहितानां तेपां पशुप्रभवद्रष्यवृत्त्यवदानत्यसादृश्येन सानाय्याचदानमकृतिकवायसा- यात्मनिभृतावदानगतयागीयद्रव्यदृत्तित्वन्य विकृतिभूतेस्मिन्नवदाने ·पश्चालम्भमीमांसा। जानसंभवादहृदयादीनां यागसाधनद्रव्यसंस्कारसंस्कृतत्वहेतुना पूतीक- वद्यागसाधनत्वानुमानात्तदन्यथानुपपत्त्या यावद्हृदयादियागाविधाय- तांश्वाऽऽलभातिना लक्षणयाऽन्यानीपोमीयवाक्येनानीपोमदेवतामात्रवि- धान, पशुपदं च छागस्य वपाया मेदस इति मन्त्रवर्णाहृदयादीनां छागप्रकृतिकत्वस्य प्राप्तत्वाल्लक्षणया परं यागसाधनद्रव्यवृत्तित्वस्य सांनाय्यावदानानङ्गत्वात्तस्य प्रकृतावदानेऽतिदेशतः प्राप्त्यसंभवेन हृदयादीनां यागसाधनत्वानुमानासंभवादुक्तमकारासंभवेऽपि हृदयादि- वाक्यविहितावदानाक्षिप्तरपर्शाननीपोयीयवाक्यगतालभतिना शक्त्या:- नूद्य पशुपदेन हृदयादील्लँक्षयित्वा तेषां प्रत्येकं देवतासंवन्धरय करणा- तादृशद्रव्यदेवतासंयन्धान्यथानुपपत्त्या कल्पितानां तावतां यागाना- मनेनैव वाक्येन विधानं पशुपदं सर्वथाऽनुवाद इति पूर्वपक्षयित्वा पक्ष- द्वयेऽपि पशुपदस्य पशुत्वावच्छिन्ने शक्तस्य हृदयादिपु लक्षणाया आवश्यकत्वात्तस्याश्चागतिकगतित्वात् । तदोपपरिहारार्थ पञ्चमविधिप्रका- राश्रयणेनापि अग्नीपोमीयवाक्य एव विशिष्टविधिमङ्गीकृत्य हृदयादि- वाक्यैश्च हृदयादीनां संस्कारमात्रविधानं यद्यपि हृदयादीनामुत्पत्तिशिष्ट- पशुद्रव्यावरुद्धे यागे साधनत्वं न संभवतीति तदुद्देशेन संस्कारविधान न संभवतीत्येकं चोद्यं पुरःस्फूर्तिकं भवेत्तथाऽपि विशसनावदानादिवि- धितात्पर्यग्राहकानुरोधेनाग्नीपोमीयवाक्ये पशुद्रव्यरय हृदयादिमकृतित्त्वे- नैव विधानम् । एवं च हृदयादीनां साक्षादविष्ट्वेन यागकरणत्वसं- भवात्तदुद्देशेन संरकारविधिरुपपन्न एव । एवं च पूर्वपक्षे सिद्धान्ते चानीपोमीयवाक्ये यागविधैः सत्त्वात्तदनभ्युपगम्य केवलं वत्समाल- भेतेत्यत्रेव स्पर्शपरत्वाभ्युपगमोऽज्ञानमूलक आग्रहमूलको वा स्यात् । वत्सपालभेतेत्यत्र द्रव्यदेवतासंबन्धयोधकतद्धिताभावाद्यागविधानासंभ- चेनाग्रिहोत्राङ्गन्दोहनोपयोगिवत्ससरकारकत्वेन स्पर्शस्य विधानं प्रकृते तादृशतद्धितो वर्तत इति यागविधिरिति विपमोऽयं दृष्टान्तः । अनीपो- मीयमधानवाक्यैकवाक्यतापन्नस्य पशुं संज्ञपयतीत्यादिहिंसाबोधकाग- वाश्यजातस्य सत्वाद्धिसाऽऽक्षेपलभ्यैवेति मतिनोन्मत्तप्रतिज्ञासमैव । यागीयहिंसायाः श्येनस्य च वैषम्यस्य पूर्व बहुधा प्रदर्शितत्वात्तदृष्टा- न्तालम्बनं चायुक्तम् । एवं च प्रत्यक्षहिंसाविधैर्जागरूकत्वान तक्रकी- ण्डिन्यन्यायेनाविरोधोपपादनं संभवतीत्युक्तिरपि पराहता। प्रतियोगिनः पुरुषार्थत्वे निपंधरयापि पुरुषार्थत्वमिति नियमस्य पुरुपार्यपरस्त्रीगमन- ·२२ पश्वालम्भमीमांसा। निपेधत्य अवयवदर्शनन व्यभिचारेऽपि प्रतियोगिनः रत्वर्थले निपेपत्यापि नत्वर्थत्य शापि व्यभिचारादर्शनान्न हिस्यादित्य निपे.. धस्य क्रत्वर्थहिंसाप्रतियोगिकवाङ्गीकारऽस्य वास्यस्यानारभ्याधीत- खेन पुरुषार्थहिसाया निषेधः पुरुषार्थ इति अवश्यमङ्गीकर्तव्यतयोक्त- नियमवालवयवस्यापि अङ्गीकर्तव्यत्वाद्वाक्यस्य वेरूप्यापस्या तत्परिहारार्थ गत्वर्थपुरुपार्थयोरन्यतरस्य निषेधे वाक्यार्थत्वेनावश्य- मङ्गीकर्तव्ये शीघोपरिधतपुरपार्थहिंसाया एव निषेधः प्रक्ताक्यार्थः पर्यवस्यति, इत्यस्मदिष्टमिद्धिर्भवत्येव । न च सत्यर्थमतियोगिनिपे- धरय कवर्थत्यमिति नियमरयापि रत्वर्थवाह्मणापगरणादिप्रतियोगि- कपुरुषार्थनिषेधेपु व्यभिचाराद, तस्माद्राह्मणाय नापगुरेत तस्मान्मलव- द्वाससा न संवदेतेत्यादिरथले निषेध्यकोटी रत्वर्थबामणापगूरणमत्वर्थ- रजस्वलासंबादादीनामनुप्रवेशानङ्गीकारे कनाचिनतुनित्यर्थ ब्राह्मणा- पगूरणमलयद्वासःसंवादादिषु म्याच्छन्दयाप्रसङ्गात्तन तरय तत्यानुप्रवे- शनीयत्वादुक्तनियमव्यभिचारस्याप्यारम्यक्त्वादुक्तनियमपरिपालनानु- सारेण नारियादित्यत्र निपज्यकोटितः मत्वर्थहिमाया व्यावर्तनस्याना- वश्यकत्वात्सर्वासामपि हिंसाना पुरपार्थतया निपेधसभवातत्वहिंसाया अपि निपेरिपयत्वेन तरया दुरितजन रत्वमशस्यनिवारणमिति वान्य- म् । यतः तुनित्यर्थमनुष्ठेयर्वनाऽऽपतद्विविधपरिन तयोरे लोक्तः माप्तं विध्यविपयत्वात्सतारनङ्ग वेचलं तदुपकारसम् , उनूपयोगिद्रव्या- भारपिशिष्टरय पुरपत्यैव शेपभूतं च । यथा द्रव्यसंपादनार्थमनृतवदन- मलदासःसंवादादि । अपरंतु पतिक विधिसंस्पृष्टं अवगभूतं च । यया यागीयपशुस्मिादि । तत्र पूर्वोक्तानवदनमरवद्वामःसंवादादध- स्तुनः पुरुपशेपभूनत्वात्परूपाधनिषेधनिपेध्यकोटावनुमवेशेऽपि वस्तुत: रतुशेपभूतस्य पर पार्थनिषेध्यकोदारनुभवेगरयालायात्रतुशेपमतियो. गिनिपय अवर्थचमितिनियमरयाव्याघातानाशनियमपरिपार. नार्थ न हिस्यादित्यत्र पु.पार्थहिंसाया एव निषेधविपयत्यमित्यरमादि- मिदिर्भवत्येव । अत एव 'अन्याधिष्टितेषु विभिनपान ' (म. मू० ३।१।२४) इत्यस्मिन्नाधिरणे भामत्यामेवं पथितम्-न चष्टादः दर्पणः स्थावरमगैरोपभोग्यदुःशाप्रमहेतुभारः संभवति नन्य धमत्वन मुम्हेतुत्वात् । न च तहनायाः पसाया न हिरया- दितिनिधान्यन्वय। अपि दुःश्यपरत्वम्भरः पुपार्याया पर न .

·पश्वालम्भमीमांसा] हिरयानितिप्रतिपेधात् । तथाहि न हित्यादिति निपध्याधीननिरूपण- तया यदर्थ निपेध्यं तदर्थ एवं निषेधो विज्ञायते, इत्यादि । एवं हि विहिताया अपि हिंसाया दुःसफलत्वं, यदि विधिनिपैधयोरेकविपयत्वं तदेव नास्तीत्याह-पुरपाया एवति । ऋत्वों हि प्रतिषेधः कवयां हिंसां मतिपंधेत्तव त्वर्थः स्यात्तच नारतीति वहिप्यन्निध्यनिषेध- योरेकार्थतामाह तथाहीति । इति कल्पतरुः । एवं च न हिरयादिति निषेधशास्त्रं लियभावनाद्वारा शीघ्रं कर्तुरे- वोपस्थितत्वादरय वाक्यस्यानारभ्याधीतत्वेन क्रतोः प्रकरणादिनोप- स्थित्यसंभवात्पुरुपार्थहिंसाया एव निषेधयोधकामिति कन्वर्थहिंसाया अ- दुष्टत्वमव्याहतमेव । अत एव वाचरपतिमित्रैरुत्सर्गरतु सः, अपवादः- अग्नीपोमीयं पशुमालभेतेति भाग्यरयाऽऽशयः "अयमेवार्थ उत्सर्गापवाद- कथनेनोपलक्षितः" इति ग्रन्थेनोदघाटि । इदं च भामतीवाश्यं कल्पतरुका- रेणेत्यमवतार्य व्याख्यायि-अत्र भाप्यकारे हिरयादित्युत्सर्गः, अनी- पोमीयमालभेतत्यपत्राट इत्युक्तं तत्युक्तम् । विशेपविधिविहितस्या- र्थस्य सामान्यविधिनाऽपि विपीकारे हि उत्सर्गापवादन्यायः-यथा- आहवनीये जुहोति पदे जुहोतीति । होममात्रस्याऽऽहवनीयान्वयवि- धिना पदहोमरयापि विपर्याकारे पढहोमान्वयविशेपविधिना बाधात्त- दितरपरत्वं सामान्यशास्त्ररय, अत्र तु वर्णितेन न्यायेन निषेधरयोत्प- त्तिसमय एव पुरुषार्थहिंसाविषयकत्वान्न प्रत्यर्थहिंसानुमवेश इत्याश- याऽऽह-अयमेवार्थ इति । एकस्य विशंपरिधः चविषयस्य क्रत्वर्थत्वेन पुरुषार्थत्वेन च विनियोगे विरोधात्सामान्यविषयत्वे च पुरुपार्थहिंसासु सावकाशन्य न क्रत्वहिंसानिषेधविषयत्वं तदाऽधिकारान्तरानुमवेशि- स्वेन सापेक्षत्वं रयादिति यो विपयनिफर्पः कृतोऽयमेवाविशेपप्रवृत्तत्वे- भावभासमानशाखरय विशेपत्याजनलक्षणगुणसान्यादुत्सर्गापवाद इत्युक्त इत्यर्थ इति । एवं च न हिरयादित्यत्र सर्वज्ञवाचस्पत्यमलान- न्टयोः पुरुषार्थहिंसाया एवं निपेपः क्रत्व हंसाया निषेधविषयत्वम- सक्तिरपि नारतीत्यभिभायः पिष्टमवगन्यते । ननु मरणोदेश्यकमरणो- पधायकव्यापारत्वस्येव हिमिधातुभवृनिनिमित्तन्वादेतादृशमवृत्तिनिमि- त्तत्य यागीयहिंसायामप्यविशंपानरया अपि न हिस्यादिति वाक्यस्थ- हिसिधातुना परामर्शनीयत्वादिन्याहित्यारयातोपात्तभावनाद्वारा कर्तु- रेव प्रथमत उपस्थित्तत्वेऽपि प्रकृतं हिसाया उद्देश्यलेन तर ·२४ पञ्चालम्भमीमांसा। विशेषणत्वेन संपन्यासंभवात, तथाऽपि तर संपन्धाङ्गीपार आहानीयवाक्यस्थजुहोतिनाऽपि तरत्यारयातोपात्तभावनाक्षिप्तपरुपस्य जुहोत्यर्यहोमे विशेषणत्वेनान्चयापश्यंभारेन पुरुषार्थहोमानामेवानुवाय. स्वसंभाज्योतिष्टोमरत्वर्थपढहोमस्य तेनाविपयीररणादाहवनीयपदवा क्ययोरुत्सर्गापवादभावस्य तान्त्रिकसंमतस्य प्रत्युद्धारमसङ्गानारिष्ठहो- माढीना ऋत्वर्थानामाहवनीयासिद्धिमसङ्गाच भावनाद्वारोपस्थितस्या- पि पुरुषरयोद्देश्यविशेषणत्वाङ्गीसरासंभवात्नत्वर्थप्रतियोगिरनिषेधस्य ऋत्वर्थत्वमिति नियमस्यापि रत्वर्थमल पदास पत्नीसंवादादिप्रतियो. गिकपुरुषार्थनिषेधान्तर्भाषेण व्यभिचारान हिंस्यादित्या रत्वर्थहिंसा- या अपि निपेपिपयत्वादनिष्टसाधनत्वं संभवत्येवेति चेन्मैवम् । न हिरयादिति निषेध्यकोटित उभाभ्यामपि अवश्यं व्यावर्तनीयाना मरणा- न्तमायविनाइवाभिमुसहननादीना घ्यावर्तनाथ निपेध्यकोटावनुपदिष्ट- वैशेपिकमायश्चित्तविभ्यनुज्ञानहिंसाभिन्नत्यविशेपणस्याऽऽवश्यकत्वात्ते. नयागीयहिंसाया अपि च्यावर्तनसभवात्तस्या अनिष्टसाधनत्वं क्थमपि न संभवीत्यलं पल्लवितेन । यदपि न च- यज्ञार्थं पशवः सृष्टाः स्वयमेव स्वयंभुगा । यज्ञोऽस्य भूत्यै सरिय तरमायज्ञे वधोऽवधः ॥ या वेदपिहिता हिंसा नियताऽस्मिश्चराचरे । अहिंसामेव ता विद्यादेदाद्धर्मो हि निर्वभो ।। इतिमनुवाश्यादिभिः पापाभावप्रतिपादकेनियामायश्चित्तोपदेशाद्यस- मभिव्याहतविधिवाक्योन्यप्रवर्तनायाः स्वविषयमवृत्तिविपये धात्वर्थे सामान्यतोऽनर्थहेतुत्वप्रतिक्षेपपत्वपल्पनेन सामान्यनिषेधस्य तदतिरि- तपरत्वमाक्षेपलभ्याया अपि विधितात्पर्यविपयत्वेन ताप्यनर्थहेतुत्व- मतिक्षेपात, अत एवान्यन हिंसा चैवाविधानतः, इत्यविधानेन हिंसैव पापजनिकांता । श्रुतिरपि 'अहिंसन्सर्वभूतान्यन्यत्र तीर्थेभ्यः' इत्याह । तीर्थ यज्ञः। तीर्थ शास्त्रान्वरेतिरोशात् । अत एव मरणान्तमायश्चित्ताहवा. भिमुखहननोचितदण्डरूपचौरहननादीना न पापजनकत्वं शुद्धयर्थं विहि- तमरणे तस्यायुतत्वात्, न दोषो हिंसायामाहवे, इत्युक्तथोरायवधे राज्ञो दोपश्रवणाच्च । तस्माद्हितहिंसाविपयोऽयं निषेधः । अगर्हिता चानुपदिष्टमायवित्तिका हिंसा । एवं सर्वनिधेषु द्रष्टव्यमिति वाच्यम् ।

·पपालम्भमीमांसा। मनुवचनेऽवध इत्यादावतुदरा कन्योतवदल्यार्थे * नः सत्त्वात् । अ- न्या घटोऽघट इतिवदस्यावोधकत्वेनावधपदत्य पापजनकत्वलक्षणा- पत्तेः । यज्ञानुपक्रन्य- अहिंसा परमो धर्मो गीतो वै मनुना परा'। इति ब्रह्मवैवर्तप्रथमरखण्ड उक्ततया च मदुक्तस्यैवौचित्त्यात् । परमत्वं च पापाजनकत्वेनाल्याल्पीयसा प्रायश्चित्तेन परिहर्तुं शक्यत्वात्तत्र न दोपः। पशुहिंसाजन्यपापल्याल्पप्रायश्चित्तोपदेशेन वहुव्ययायाससाध्ययागजन्य- स्वर्गात्मथममेवाल्पस्य यागविषयेऽत्यल्पत्ववोधनात् । एवं च न तद्ध- लेन विधेः स्वविषयेऽनर्थहेतुताप्रतिक्षेपकत्वमिति तदतीव मन्दम् । मनुस्मृतिपथरथावधपदघटकननोऽनुदरा कन्पतिवदल्पर्थिकत्वं न तु पापजनकत्वार्थकता । तथा सति लक्षणापत्तरिति बदतरतत्रभ- बतोऽल्पार्थकत्वे लक्षणा नारतति खलु अभिप्रायः प्रतीयते । तत्तु न युज्यते । अल्पार्थकत्वेऽपि लक्षणाया अशक्यनिवारणत्वात् । नह्यल्पत्वे नत्रः शक्तिः । तस्याभावत्वावच्छिन्नमात्रशक्तत्वात् । अल्पत्वावच्छि- नेऽपि शक्तत्व हर्यादिपदवन्नानार्थकत्वमापद्येत । सत्यां गतौ तत्त्वी- कारो नोचितः । किं च वैयाकरणेन भवाऽपि अल्पत्रावच्छिन्ने शक्तिर्नेप्यते । यतस्त्वया नबर्थवादे यद्वा नन्, समभिव्याहृतघटादि. शब्दानामारोपितत्तिनिमित्तबोधकत्वे तात्पर्यग्राहकः, यथा सिंहां माणवक इत्यादी माणवकार्दिपदानि । सिंहादिपदस्याऽऽरोपितसिंहत्व- चरोधकत्वेऽनुदरा कन्येत्यादावपि अल्पत्वादिनोदराभावमारोप्य नञ्- समभिव्याहार आरोपितोदरबुद्धया तन्मूलाल्पत्यादौ विश्रमः । अद्विज इत्यादौ च तद्भेदमूलकमारोपितत्तिनिर्मितकत्वमिति भेदे विश्रान्तिः। अधर्म इत्यादौ च विरोधिनि आरोपितत्वत्त्य नवाच्यत्वे तु तस्य ब्राह्मणादिपदशक्येऽनारोपितबाह्मण्यवति संबन्धो दुरुपपादः । तस्य * तद्भुक्तं हरिणा-~-तमाश्यमभावश्च तदन्यत्वं तदल्पता । अप्राशस्त्यं विरोधश्च नर्थाः षट् प्रकीर्तिताः ।' इति । तत्सादृश्यम्-गर्दभेऽनश्चोऽयमित्यादौ । अभाय:-ौहे घटो नास्तीत्यत्र । तदन्यत्तम्-अमनुष्यं प्राणिनमानयत्यादौ । तदल्पत्वम्-अनुदरा कन्या । अनावस्थूिलत्वनिषधेनोदरस्पाल्पत्र गम्यते । अप्राशरूपम् --ब्राह्मणेऽब्राह्मणोऽय- मिति प्रयोगे । विरोध:--अमुरोऽधर्म इति प्रयोगे । इयुदाहरणानि बोध्यति .

·२६ पश्चालम्भमीमांसा । प्रसिद्धार्थपरित्यागोऽप्रसिद्धार्थपरिग्रह इत्युभयं द्योतककृत्यमिति नम्- सूत्रे भाष्ये स्पष्टमिति भापितम् । एवं च यथाऽनुदरा कन्येत्यानाव- ल्पत्वप्रत्यक्षाविपयत्वादिना प्रथमत एवोदराभावमारोप्य नसमामि- व्याहारे सति यथाऽऽरोपितोदरबुद्धयाऽल्पत्वानी विश्रमः कथ्यते, तथैवावध इत्यादिस्थलेऽपि पापाजनकत्वनिमित्तेन वस्तुतो वधत्व- वति वचत्वाभावमारोप्य नसमभिव्याहार आरोपितवधत्व- बुद्धया पापाजनकत्वे विश्रमः कथ्यताम् । नाल्पत्व एव विश्रम इति नियन्तुं शक्यते । अद्विजोऽधर्म इत्यादी भेदे विरोधिनि च विश्रान्त- रत्वयैव कथितत्वात् । एवं चाक्य इत्यत्र नः पापाजनकत्वार्थकत्वे लक्षणाऽल्पार्थकत्वे न लक्षणादोप इति यदनोच्यते तत्पूर्वत्वदीयग्रन्थे- नैव विरुद्धमिति न किचिदेतत् । अत एव पापाजनकत्वावच्छिन्नवोध- फत्वत्वीकारायटोऽघट इतिवन्छादरोधाजनकत्वदोपोऽपि नारतीत्य- वधेयम् । अत एव कुल्लूरुभट्टेन 'यावन्ति पशुरोमाणि तावत्कृत्वेह मारणम् । स्था पशुघ्नः प्राप्नोति प्रेत्य जन्मान जन्मनि ।। इतिपूर्ववाक्यस्य देवतााधेशमन्तरेणाऽऽत्मार्थं यः परान्दन्ति स च्या प- शुघ्नो मृतः सन्पावत्संख्यानि पशुरोमाणि तावत्संख्याभूतं जन्मनि जन्मनि मारणं मामोति तस्माद्व्या पशुं न हन्यात्, इति विवरणं कृत्वा यज्ञार्थे तु पशुवधे न दोप इत्याह-यज्ञार्थ पशव इति, इत्यनेन ग्रन्थेनेदं पद्य- मवतार्य यज्ञ सिद्धयर्थ प्रजापतिनाऽऽत्मनैव, आदरेण परावः मृष्टाः, यज्ञ- थानी भारताऽऽहुतिरितिन्यायासर्वरयारय जगतो विवृद्धधर्यस्तस्माधज्ञे वघोऽवध एव वधजन्यदोषाभावादिति व्याख्यातम् । एवं तेनैव महा- पण्डितेन कुल्लूफभट्टेन कयं तर्हि त्याद्वदिकी देक्षादिपशुहिंसा नाधर्मा- येत्यत आह-या वेदविहितैति । इत्यनेन ग्रन्थेन ' या वेदविहिता हिंसा' इत्यादिपलं शिक्षा का अजिनिहितधमपिपदेशकालाद- निमित्ता, अस्मिञ्जगति स्थावरजङ्गमात्मनि अहिंसामेव तां जानीयात् । हिंसाजन्याधर्मविरहान् । क्षपशुहननमर्मः प्रणिहननत्वाद्ब्राह्मणहन- नवद , इत्यायनुमानमुपनीव्यगाखवाधादेय न प्रवर्तते । शान्तीकृतया- पहननस्यापि अधर्मत्वे भास्रमेयोपनीच्यम् । वेदाधर्मो हि निर्वभी यस्मादनन्यभमाण धर्मो वेदादेय निःशेपेण प्रसारातां गत इति विट- ·पश्वालम्भमीमांसा। २७ . तम् । किं च सामान्यतः पशुहिंसाजन्यपापरयारपप्रायश्चित्तोपदेशेऽपि विशिष्य यागीयाहिंसायारतादृशोपदेशो नास्ति । पूर्वोक्तयुक्त्या सामा- न्योपदेशस्य विहितहिंसातिरिक्तपरत्वं च संभवाति पशुहिंसाजन्यपा- पस्याल्पमायश्चित्तोपदेशेनेत्यादिकमपारतम् । अपि च नास्माभिर्मनुस्मृ- तिवाक्यं वर्तत इति तदलात्सामान्यतोऽनर्थहेतुत्वप्रतिक्षेपकत्वकल्पनेन निषेधवाक्यस्य तदतिरिक्तपरत्वमुच्यते, अपि तु पूर्वोक्तरीत्या स्मृति- वाक्यज्ञानात्पूर्वमेव विधिनिषेधशास्त्रयोः सामान्यविशेषभावावगमाद्धिं- साविध्यात्मकविशेषशास्त्रमाहिम्नैव सामान्यनिषेधशास्त्रत्य यागीयहिंसा- तिरिक्तहिंसानिपेधपरत्वमभ्युपगम्यते परंतु तच्चोपोद्धलकतया शिष्टानां वचनमाद्रियते । रमृत्यनुसारेणैव श्रुत्यर्थकल्पने विरोधाधिकरणसि- द्धान्तो दत्ताञ्जलिः स्यात् । प्रत्यक्षश्रुत्योर्विरोधे स्मृत्यनगृहीता श्रुतिः प्रवलेति कथ्यते । तस्मान्, एवं च, न तदलेन विधेः खविपयेऽन- यहेतुताप्रतिक्षेपकत्वमित्यादि अपारतम्, यदपि अत एव गीतायां 'यज्ञानां जपयज्ञोऽस्मि' इत्यादिना जपयज्ञरयाहिंसारूपत्वेन प्राश- स्त्यमुक्तम् । तथा- 'स्वधर्ममपि चावेक्ष्य न विकम्पितुमर्हसि । धाद्धि युद्धाच्छेयोऽन्यत्क्षत्रियस्य न विद्यते ।। इत्युपक्रम्य सुखदुःखे समे कृत्वा लाभालाभी जयाजयो । ततो युद्धाय युज्यत्व नै पापमवाप्स्यसि ॥ इत्यनेन विहितेऽपि युद्धे पापं वदताऽतादृशरय यज्ञेऽपि तदुक्तमाय- मवति, नदपि पूर्वापरग्रन्थानवलोक्ननिवन्धनमेव । यज्ञानां जपयज्ञोऽ- स्मीत्यादिकं यया कयाचिद्विधया मर्शसामदर्शनार्थ प्रवृत्तम्, न तु वस्तु- तोऽपि तत्र तादृशी विधाऽपेक्ष्यते । यदि वन्तुतोऽपि जपयज्ञस्येतरयजा- पेक्षया हिंसाप्रयुक्तदोपाभाववत्वेनोत्कर्षो विवक्ष्येत तर्हि भगवतेदमेव कर्तव्यमित्युपदिश्येत न तु मत्यवायजनीभूताहिसाबहुलः सङ्ग्रामः । उपदिश्यते चार- 'अथ चेत्त्वमिमं धर्य समाय न करिष्यसि। इत्यादिना । एवं नैवं पापमवापसीत्यत्र फलकामनां त्यक्त्वा युध्यमानी गुरब्राह्मणवधानिमित्तं पापं न मापयति व्याख्याने तो ·te पश्वालम्ममामासा। वा प्राप्स्यास वर्गमिति पूर्वश्लोके फलकामनाप्रयुक्तयुद्धकर्तव्यतापक्ष गुवादिवघप्रयुक्तपापमरतीत्युद्भावितं स्यात् । न च वाच्यं पूर्वस्मिन्पद्ये स्वर्गादिफलकीर्तनमानुपङ्गिकफलोक्तिमात्रम् । न तु फलकामनाप्रयुक्त- युद्धोपदेश इति। सर्वेभ्यः कामेभ्यो दर्शपूर्णमासी, इति श्रवणेऽपि यत्फ- लकामनया कर्मानुष्ठानं तदेव फलं तस्मिन्प्रयोग इति योगसिद्धयधिक- रणे व्यवस्थापिन्तया कामनां विना स्वर्गरयाऽऽनुपङ्गिकत्वायोगात् । न च तथाऽपि हतो वा जित्वा वेति नार्जुनोदेशेनोक्तं तत्य जयापजया- भिसंधिशून्यत्वादिति वाच्यम् । यद्वा जयेम यदि वा नो जयेयुरित्यर्जु- नोक्त्या मया हतांस्त्वं जहि मा व्यथिष्ठाः। युध्यत्व जेतासि रणे सपत्नानिति भगवदुक्त्या च तस्य जयाभिसंधिप्रदर्शनात् । तस्मात्सका- मत्वपक्षे युद्धानुष्ठानप्रकारः पूर्वश्लोके वर्णितः । मुमुक्षुत्वपक्षे तदनुष्ठान- प्रकारोऽस्मिश्लोके वर्णितः । मुमुक्षुत्वपक्षे तदनुष्ठानमकारोऽस्मिश्लोक इत्येव व्याख्येयम् । यत्तु न. चापशब्दज्ञाननाधर्मस्य कूपखानकन्यायेन मुशब्दज्ञानजधर्मेण नाशः फलान्तरं चेति भाप्ये परपशायामुक्तम् । कूपखानकस्तत्खननवेलायां मृदा लिप्तस्ततो जलं लब्ध्या तं लेप दूरी करोति फलान्तरं च लभते तेन न्यायेन यजजधर्मेण तत्पापनाशः फलान्तरलाभश्चेति न दोप इति वाच्यम् । अपशब्दबानादधर्मस्यावा- चनिकलेन केवलं वैपरीत्यमात्रेण कल्प्यस्यातिरवल्पत्वात् । उत्कृप्टेन साधुशब्दज्ञानजधर्मेण नाशेऽपि न हिस्यादितिवचनबोधितपापस्य तेन. धर्मेण वचनं विना नाशायोगादुक्तगीतावाक्याचेति तन्मन्दम् । अनुक्तो- त्तरत्वात् । अस्माभिरनुक्तं सलु भवानुक्तवदापाद्योत्तरयितुं प्रयतते । नह्यस्माभिरपशब्दज्ञानादधर्मोत्पादवट्यागीयहिंसातः कदाऽप्यत्पित्ति- रिप्यते किंतु तस्य कदाऽप्यनिपिद्धत्याज्योतिष्टोमादिवत्केवलधर्मार्थ- त्वमेवाभ्युपगम्यते । अस्य निषेधप्रतियोगिता स्वभेऽपि यथा नारित तथाऽस्माभिः सविस्तर पूर्वमुपपादितम् । एवं च कूपखानकन्यायेनाभ्यु- पगतं मुशब्दनाननधर्मप्रयुक्तमपशब्दजानजन्याधर्मनाशं दृष्टान्तीकृत्य संधितं ज्योतिष्टोमादिजधर्ममयुक्तं त्वहिंसाजन्याधर्मनाशं सिद्धान्त्य- भिमतत्यनाऽऽपाय, अनन्तरं दृष्टान्तदान्तिकर्वपम्यमदर्शनपूर्वकं तत्स- ण्डनमत्याने कलकलार्य त्वयैवानुमोदनीयम् । उक्तगीतावास्याचेति यदयादि स च हेत्वाभास एव। याक्ततावास्यं भवभिमतमर्थम- बोधयियन न ममीचीनहेनुभावमगमिप्यत् । तम्य वाक्यरया:

·पश्वालम्भमीमांसा २९ पूर्वमेवात्माभिरन्यथोपपादितः । तस्मादिदं हेतुभावं न प्रतिपद्यत एवे. त्यलम् । यदपि अत एवेन्द्रादेः शताश्वमेधफलस्वर्गभोगसमये रावणम. हिपासुरादिभ्यो दुःखधाराः श्रुतिपुराणाटिप्पणिता यज्ञान्तर्गतहिंसादि- जन्यपापफलस्य यज्ञफलभोगान्तरुत्पत्तेरुपपत्तिसिद्धत्वादिति तत्तु आवि- वोकव्यवहारसमम् । यतः कर्म तावनिषिधं भवति संचितं प्रारब्धमा- गामि चेति । तत्र प्रारब्धयोपभोगेनैव क्षय इति सर्वेषां तात्रिकाणां संप्रतिपत्तिः । प्रारब्ध नाम मरणकाल उद्बोधकविशेषमहिम्ना फलदानव्यग्रतां यत्कर्म मामोति तदेव । तदा यत्कर्मफलदानाया- भिव्यक्तं भवति तदानी तत्कर्मनान्तरीयककर्मान्तरमपि फलदानव्यग्रतां मामोतीनि न नियमोरित न वा पुण्यं कर्म फलदानायोन्मुखं भवति चेत्तदानी तन्नान्तरीयकमेव पापं कर्म फलदानव्यग्रं भवतीति नियमः । येनेन्द्रादीनां शताश्वमेधादिफलभूतरवर्गादिभोगसमये दुःखधाराया अपि संजातत्वेन तदन्यथानुपपत्तिप्रकल्प्यमानफलौन्मुख्यवदुष्टकर्म तादृशाश्व- मेधाधन्तर्गतहिंसारूपमेव वक्तव्यमिति हिंसाया दुष्टताऽन्याहता भवेत् । कितु पुण्यकर्माभिव्यक्तिकाले तत्तदुरोधफविशेषमहिम्ना तन्नान्तरीयक- मन्यद्वा पापं कर्मोबुद्धमित्येव दुःखफलानुभवान्यथानुपपत्त्या प्रकल्पनी- यम् । एवं च यागीयहिंसादुएताया उभयासंपतिपन्नत्वादुभयसंपतिप- नदुष्टताकमन्यदेव पापं कर्म तदानी प्रारब्धफलकमिति वक्तुं शक्यत्वादि- न्दादिदुःखधारानुभवो न यागीयहिंसादुष्टतासाधको भवितुमर्हत्यिवधे- यम् । एतेन 'एतेनावर इति यज्ञनाम' ध्वरतिहिंसाकर्मा तत्मतिपेधोऽध्वर इति निरुक्तमाहल इति तद्भाप्यमपि व्याख्यातं नोऽल्पार्थकत्वात् । अत एव तस्मादभ्युदययोगादहिन इत्युपपद्यत इति तदाप्य उपसंहृतम् , इति परास्तम् । नओऽल्पत्वावच्छिन्ने मुख्या वृत्तिरितीति पूर्वमेव बहु अपश्चितम् । अत एवेत्याद्यपि असंगतम् । तथाहि तनभवान्यामन्यरतस्मा- स्पापजनकहिंसादोपदूपितत्वेन ज्योतिष्टोमादिऋताहितत्वादहिवत्यासंभ- घेऽपि स्वर्गादिरूपाभ्युदयसंबन्धाद्गौणमस्तित्वमुपपद्यत इत्यर्थक तस्मा- दभ्युदययोगादहिन इति भाग्यवास्यमित्यभिौति । नायं साधुरभिमायः। लोके हिंसाया दुष्टत्वेऽपि प्रत्यहंसाया विहितत्वेनानिष्टामिश्रितेष्टन- नकत्वत्यैव वक्तव्यत्वात् । तासायुक्तयागस्यापि हिसत्याभावाद- हिंसत्यं वरतुत उपपद्यत इत्येवंरूपरयाधरय स्वररानरतद्वापयात्मतीय- मानत्वात । यत, उत्तं च राsपि पानभीरारय पिप्णोनास्ति निरी + ·पश्चालम्भमीमांसा। तिरिति, इति तत्तु असंवद्धालापित्वमात्मनः प्रख्यापयति । तथाहि- इदं वाक्यं भवतः कथं यागीयहिंसादुष्टत्वे साधकं भवति । नत्वत्र यागीयहिंसादुष्टत्वप्रतीतिगन्योऽप्यस्ति । अत्र तु वर्गलोके यसतोऽपि स्वर्गस्य कर्मजन्यफलत्वात्कर्मणय कालपरिन्टिन्नफलजनकत्वस्वाभा- व्यात्किचित्काल फलभोगानन्तरं मर्त्यलोके पतनावश्यंभावात्तस्याप्या- त्यन्तिकसुखमाप्ति रतीति सल स्फुटं प्रतीयते । नितिशब्दरयाऽऽत्य- न्तिकसुखे प्रसिद्धत्वात् । नद्येतावता यागीयहिंसादुष्टता प्रतीयते । अदुष्टत्ववादिभिरस्माभिरपि हिंसायुक्तयज्ञस्य नितिजनकत्वं नाभ्युप- गम्यते । किंतु नश्वरफलजनकत्वमेवाभ्युपगम्यते । न च यागीयहिंसाया दुष्टत्वादेव तत्फलरय क्षयिष्णुता । अन्यथाऽऽत्यन्तिकत्वं संभवेदिति वाच्यम् । तथा सति अदुष्टत्वेनोभयवादिसंप्रतिपन्नानां जपयज्ञपाय- ज्ञादीनां नित्यमोक्षफलजनकत्वापातेन ज्ञानवेयर्थ्यपसङ्गात् । नहि मामाणिकाः सत्पुरपा ज्ञानमन्तरा पूर्वोक्तसमभिर्मोक्षारयं फलं संभव- तीत्यभ्युपगच्छन्ति । अतो ज्ञानादेव केवलादात्यन्तिकं नित्यपरप- र्यायं सुखं न तु कर्मण इति ज्ञानप्रशंसार्थमिदं वाक्यं प्रावर्तत न तु भवदभिमतयागीयहिंसादुष्टतावोधनार्थमित्यलम् । यत्तु अहिं- सन्सर्वेति श्रुतिस्त्ववैधहिंसात्यागरयेष्टसाधनन्वं वैध्याश्च न तत्चमाह न तु पध्या अनिष्टसापनत्वाभायम् । हिंसाविधयोऽपि हिंसायाः स्वर्गसाधनत्वमात्रमा नै त्वनर्थहेतुतामतिक्षेपमपि । अल्पायुष्ट्वाध- निष्टयोधकस्मृतिविरोधात् । तदुक्तं योगसूत्रभाष्ये यदि कथंचित्पु- ण्यावापगता हिंसा भवेत्तदा तन मुखमाप्तावपि अल्पायुर्भवेदिति । तत्र श्रुतिरमृत्योर्वलावलानभिज्ञत्वेनाऽऽत्मनो मूर्खतामावेदयति । हिंसावि- धीनां रखविधेये प्रवृत्तिसिद्धयर्थमनिष्टसाधनन्यात्समानाधिकरणेष्टसाध- नत्वपर्यवसायिबलवदिष्टसाधनत्वोधनगावश्यसमिति पूर्वमुक्तं न विस्म- तव्यम् । पातञ्जलस्मृत्यनुसारेण यदि श्रुतिवाक्यं नीयते तर्हि श्रुतिस्मृ- तिविरोथे श्रुतिरेच भाला, इत्येतामार्थव्यवस्थापकविरोधाधिकरणं दत्ताञ्जलितामियात् । यदि पातञ्जलरभृत्यनवकाशदोपप्रसङ्गभिया श्रुते- रेतादृशार्थपरत्वं कल्यत तर्हि यागीयहिंसादुष्टत्वाभाववोधकरमृत्यनव- काशदोपप्रसङ्गभिया तादृशार्थपरत्वमपि फ्ल्पनीयमापतत् । नहि पत- जलेरेव सर्वज्ञत्वात्तदीयस्मृतरेव मामाण्यात्तदनुसारेणेव वेदयाम्यं नेयं न तु इतरेपामसर्वजन्वात्तदीयस्मृतीनाममामाण्यातदनुसारेण वैदवास्यं ·पश्चालन्भमीमांसा ३१ नेतुं शक्यत इति कश्चित्मामाणिकोऽभ्युपगच्छति । एतादृशविपयचर्चा स्मृत्यनवकाशदोपप्रसङ्ग इति चेन्नान्यरमृत्यनवकाशदोपप्रसङ्गात् ' इत्यस्मिन्नधिकरण नितरामफारि भगवत्पादः। किंच पातञ्जलमतस्यैव वेदवाबलं भगवता बादरायणेन ' एतेन योगः मत्युक्तः इत्यनेन व्यक्ततममुदघाटीत्यलम् । यत्तु अत एव क्षत्रियाणामपि युधिष्ठिरादीनां स्वधर्मयुद्धेन जातजातिहिंसायां प्रायश्चित्तस्मरणमिति, इति । तथा च भागवते मुचुकुन्दं प्रति कृष्णवाश्यम्--- क्षत्रधर्मे स्थितो जन्तूनवधीऍगयादिभिः । समाहितरतत्तपसा जाघ मदुपाथितः ।। इति । आदिना सुद्धम् । मार्कण्डेयेऽपि- तरमायारयाम्यहं तात दृष्ट्वेमं दुःखसंनिधिम् । त्रयीधर्ममधर्माढय किंपाकफलसंनिभम् ।। इति । किंपाको निम्बः, इन्द्रवारुणीत्यपरे, इति तत्तुच्छम् । न हि युधि- प्ठिरादीनां युद्धमयुक्तपापनिवारणार्थ विशिष्य मायश्चित्तानुष्ठानं कुत्रापि स्मृतम् । राजसूयानुष्ठानं तु मायश्चिनानुष्ठानरूपं भवितुं नाहति राजा राजसूयेन रचाराज्यकामो यजेतेति श्रुत्या राजसूयस्य वाराज्यफलक- त्ववोधनात् । तस्य युद्धात्यूच कृतत्वाच । भागवतमार्कण्डेयपराणयोः कमनिन्दा च नहि निन्दा निन्धं निन्दितुं प्रवर्ततेऽपि तु विधेयं रतोतु- मिति न्यायेन विधेयपशंसार्थ प्रवृत्ता न तु वस्तुतः कर्मणो निन्यत्व- बुद्धया । प्रकृते भागवते कर्मनिन्दया भक्तिप्रशंसेव विवक्षिता न तु कमानन्दायामाप तात्पर्यम् । श्रुतावपि एवं बहुपु स्थलेषु दृश्यते । तथाहि ' योदते मूर्षे प्रातर्जुहुयायदनुदिते सूर्य मानर्जुहुयात् ' इत्या- दिनोदितानुदितहोमयोरुभगेरापि निन्दाप्रतीयते, तावतोभयमपि निन्द्य- मिति नापगम्यते फितूदितनिन्दयाऽनुदितहोमः प्रशरतोऽनुदितनि- न्दयोदितहोमः प्रशस्त इत्येवाभ्युपगम्यते । मार्कण्डेयपुराणस्थवाक्य- स्यापि एवमेवाभिप्रायो द्रष्टव्य इति । यदपि मोक्षधर्म भारतेऽपि पिता- पुनसंवाद- तातैतहहुशोऽभ्यस्तजन्मजन्मान्तरप्वपि । नयोधर्ममधर्माढयं न सम्यक्मतिभाति मे ।।

·पश्वालम्भमीमांमा। तथा केनचिदुञ्छत्तिना मृगरूपणो धर्मत्य प्रलोभनावाक्यैर्वध कृत उक्तम्- 'तस्य तेनानुभावेन भृगहिंसात्मनस्तदा । तपो महत्समुत्सन्नं तस्मादिसा न यज्ञिया । इति । यज्ञियाऽपि हिंसा न केवलं धर्मायेत्यर्थः । एवं चौपधे यन्न एव सावित्राह्मणस्याधिकारः। नमो ब्राह्मण यज्ञाय ये च यज्ञविदो जनाः । स्वयज्ञ ब्राह्मणा हित्वा क्षत्र यज्ञमिहाऽऽस्थिताः ।। यदेव मुरुतं हव्यं तेन तुप्यन्ति देवताः । नमस्कारेण हविपा स्वाध्यायैरोपधैस्तथा ॥ इति वनपर्वणि जाजलिसंवाद उक्तश्च । 'अव्यवरिथतमा विमूढनारितकैः परैः । संशयात्मभिरव्यक्तहिंसा समनुवर्णिता ।। सर्वकर्मरहिंसां हि धर्मात्मा मनुरवीत् । कामकाराद्विस्मिन्ति बहियां पशून्यथा ॥ इति हिंसायुक्तयज्ञ निन्दापूर्व 'विष्णुमेवाभिजानन्ति सर्वयागेषु ब्राह्मणः। पायसेः सुमनोभिश्च तस्यापि यजनं रमृतम् ॥ इति मोक्षधर्मेषु विचिरयुवाक्याच्च । सा यथा पापाय तथा वेयन्त- गैताऽपीति तदर्थः । नास्तिकैरिति करणे तृतीया । तेः करणभूतैस्तानु- दिश्येत्ति यावन् । विष्णुमेवेति विष्णुत्वेनेव सर्वदेवता जानन्तीत्यर्थः । अत एव सर्वयागेपु ब्राह्मणानां पायसपुप्पेरेव तत्तद्भागकल्पनेत्यर्थ इति, तत्तु भारतवाक्यतात्पर्यानभिज्ञत्तापूलाम् । यतो यथा मुण्डयाग्रुप- निपत्सु प्लवा ह्येते अदृढा यज्ञरूपा अष्टादशक्तिमवरं येषु कर्मेत्यादिना यज्ञनिन्दा वस्तुतो यज्ञस्य निन्यत्वयुद्धया न क्रियते रितु कर्ममार्गे निर्वेदसंपादनद्वारा ज्ञानमार्गे मवर्तनार्थमित्युच्यते तथैव शान्तिपर्वणि मोक्ष- धर्मे विद्यमानवाक्यः क्रियमाणा यज्ञनिन्दा वस्तुतो न यज्ञानां निन्द्यत्वरी- धनार्य किंतु तर वैराग्यसंपादनद्वारा शान्तिप्रसाधनार्थम् । अत एव शान्ति- पर्वणि मोक्षधर्म एतेषां वास्यानां पठनम् । अत एव नीलकण्ठमुधिया भारत- .

·की पन्चालम्भमीमांसा। ३३ भावदीपे नास्तिकरिति संशयात्मभिरिति च पदयोनारित ब्रह्मेति बद- द्भिः, आत्मा देहोऽन्यो चाऽन्योऽपि कर्ता, अकर्ता वा, अकर्ताऽपि एकोऽनेको वा, एकोऽपि सङ्गवानसङ्गो वा, इत्यादिरूपः संशयस्त- द्वानात्मा चित्तं येपां तैरिति यथाक्रम विवरणं कृतम् । एवं चाज्ञानिनां कर्म विहितमिति सिद्धं भवतीति नास्तिकैरिति पदं नारितकानुदिश्योत त्वयैव व्याख्यातत्वाद्रह्मास्तित्वाद्यज्ञानवन्त एव कर्मसु अधिकृता इत्येवारमाकमपि सिद्धान्तः । किं च कामकारादिहिंसन्ति, इत्यत्र कामकारपदं नीलकण्ठेन महापण्डितेनेत्थमाक्षेपसमाधानपूर्वकं व्याख्या- तम् । तथाहि ननु वसन्ते वसन्ते ज्योतिपा यनेत, प्रतिसंवत्सरं सोमः, इति श्रुतिस्मृत्तिभ्यां नित्यत्वेन विहितेपु ज्योतिष्टोमादीपु विहितः पश्चा- लम्भः कथं कामकारात्स्यात्, जायमानो वै ब्राह्मणस्त्रिभित्रणवा जायते ब्रह्मचर्येणार्पेभ्यो यज्ञेन देवेभ्यः प्रजया पितृभ्यः, इत्यृणश्रुतेश्व, अन- धीत्यानिष्वा मनामनुत्पाद्य च कथमनृणो वा स्यात्, अनाहितामिताया- चोपपानकेपु स्मरणात,कृताधानरय समर्थरय क्रत्वनारम्भो वा कथं स्यात्, इति चेन्न । गार्हस्थ्यस्यैव कामकारत्वे तन्मूलकानामाधानादिनामपि तथात्वात् । जायमानो वा इत्यत्रापि नोत्पद्यमान इत्यर्थः किंतु गृहस्थोऽ- 'धिकारी वा संपद्यमान इति व्याख्येयम्, इत्यनेन समाधानवाक्येन गृहस्थाश्रमस्य रागप्रयुक्तत्वात्तन्मूलककर्मणामपि रागप्रयुक्तत्वं कथितं न तु कलञ्जभणमदेवद्विहितत्वाभावेन केवलरागाधीनत्वेन रागमयुक्त- स्वमभ्यधायि । तस्मानष्ठिकब्रह्मचारितया गुरखुले वास आहोरिच- ब्रह्मचर्यानन्तरमेव मोक्षाश्रमस्वीकार उत्कृष्ट इनि नीलकण्ठाभिप्रायः प्रतीयते । अयं साधुरेवाध्यवसायः । न चैतावत्ता हिंसायुक्तकर्मणो दुष्टत्वं सिद्धं भवति । किं चाव्यवस्थितगर्यावषिमूर्नास्तिकैः परैः, इत्यादिश्लोकपटितोऽध्यायो नीलकण्टेनाऽऽदावेवेत्थमवतारितः । एवं तुलाधारवाक्यरहिंसात्मकस्य धर्मत्य श्रेष्ठयमुपपाय तस्यैव स्तुतये हिंसात्मक धर्म निन्दत्याख्यायिकामुखेनात्रापीत्याठिना। अनेन पात- निकावाक्येन नहि निन्दान्यायेनात्र क्रियमाणा हिंसायुक्तयज्ञनिन्दाs- हिंसात्मकधर्मस्य स्तुत्यर्थ प्रवृत्ता न तु वस्तुती हिंसायुक्तकर्मणो निन्ध- त्वयुद्धया, इत्यर्थः स्पष्टं प्रतीयते । एवं चेमानि भारतवाक्यानि हिंसा- युक्तयज्ञस्य दुष्टत्वे न प्रमाणानीत्यलम् । यत्तु तैत्तिरीयश्रुतावपि परा- डावर्ततेऽध्वर्युः पशोः संतप्यमानादिरयुक्तं तत्र पापमत्व एव हि ततः .0 ·पश्वालम्भमीमांसा परागावर्तनं युक्तं नान्यथा । रिच्यत इव वा एप प्रेव रिच्यते यो याजयति प्रति वा गृहाति याजयित्वा प्रतिगृह्य वाऽनश्नन्तः स्वाध्या- यमंधीयीतेति ऋत्विजां प्रायश्चित्तोपदेगाच । सोऽपि पापसत्त्व एव युक्त इति । तत्तु श्रुतिनात्पर्यावोधनिवन्धनमेव । यतो यदि अध्वर्योः पाप- संभवभिया पगगावर्तन तर्हि प्रतिप्रस्थातुरपि पापभीरतासंभवात्परागा- वर्तनं युक्तम् । किं चाङ्गभूतसंज्ञपनत्य याजुर्वेदिकपदार्थत्वादाध्वर्यव- मिति समाख्यया नियमेनाध्वर्युणा कर्तव्यत्वात्पापभीरतया ततः परा- धर्तने तस्य लोपेन प्रतुवैगुण्यापत्तिः । अपिचैवमेवात्यायाससाध्यानाम- ध्वर्युकर्तृकाणां वहूनां पदार्थानां सत्वादायासभीरतया तेभ्योऽपि परा- वर्तनं कुतो नोन्यते । किं चाऽऽविज्यप्रयुक्तपापगरीरायासादिकमविंग- णय्य द्रव्यलोमेनाऽऽत्विज्ये प्रवर्तमान ऋत्विकथंकारं स्वावश्यकर्तव्या- पदार्थात्पापभीरतया निवर्तत । श्रुतिश्च कथं निवर्तनस्य पापमूलकत्वं वदेत् । बदन्ती कथं प्रगणं भवेत् । तस्मायेन तदानीम-वर्युणा संज्ञ- पनं सर्वथा कर्तुमशक्यं तादृशं किंचिद्वक्तव्यम् । स च संज्ञप्तिहोमो भवितुमर्हति । तस्य विशिष्य तदानीमधर्युकर्तव्यन्येन विहितत्वात्त- दानी तरय करणे संज्ञपनत्य कर्तुमशक्यत्वात्संजपनकार्यानिवर्तनं युक्तमेव । संजपनस्याप्यङ्गत्वात्, तत्य विना कारणं परित्युक्तमशक्य- त्यात, तटीयेन प्रतिप्ररथाना तरिक्रयते तस्मात्परावर्तनस्य पापप्रयो. ज्यत्वं न सिध्येदिति रिच्यत इव वा एप व रिच्यत इत्यनुवान यत्मायश्चित्तमुपदिश्यते तत्तु याजनसामान्यप्रतिग्रहसामान्ययोन भवति । किंतु अयाज्ययाजननिपिद्रव्यप्रतिग्रहयोः । तत्तु अस्पसंप्रतिपन्नमेव । सायणाचायरेवमेव तद्वाक्यं व्यारयायि । तथाहि यः एमान्वयमापद- हितोऽपि द्रव्यलोभात्याज्यं याजयति निपिद्धं द्रव्यं वा परिहाति स पुमानिह लोके रिच्यत दर पीर्तिशून्य इव भवति । अहो दुरात्माऽय- मेवं धनिकोऽपि सन्द्रव्यलेभादन्यायं करोति, इति सबै जनारतं नि- न्दन्ति । तदिदगिह लोके रिक्तत्वम् । तथा व रिच्यते परलोके प्रक- र्पण रिक्त इस भवति पुण्यलोकाभाव एव रिक्तत्वं याजनप्रतिग्रहयो- जीविकारण शासंऽभ्युपगतत्वान्निपिद्धयाजनप्रतिग्रहविपयमिदं द्रष्ट- ध्यम् । अतो द्रव्यलोभाधानयित्वा प्रनिगृह्य या भोजनरहितत्रिपारं स्वशासारूपं वेदं जपेदिति । स्तुि प्रायश्चित्तोपदेगमात्रेण पापमरतीत्ये- वज्ञायते न तु हिंसामयुक्तपापमरतीति । तथा सति प्रनिग्रामणि ·पश्वालम्भमीमांसा। ३ हिंसासंवन्धाभावात्तत्र प्रायश्चित्तोपदेशोऽनुपपन्नः स्यात् । तस्मादयं प्रायश्चित्तोपदेशो यागीयहिंसायाः पापजनकत्वे साधको भवितुं नाई- तीत्यलम् । एतेन-एतेनोक्तपुराणान्यपशुचातुर्मास्यरतापकान्येवेत्यपा- रतम् । सर्वकर्मरवहिंसामिति विचिख्युवाक्ये श्रवणाचेत्यपास्तम् । अप- शुचातुर्मात्यरय खरीविषाणायमानत्वात्, उन्मत्तेनापि तथा मलपितत्वे- नानुक्तोपालम्भत्वात्सर्वकमरिवत्यादिवाक्यरयान्यपरत्वेन व्याख्यातत्वा- तरय प्रकृते हेतुत्वासंभवाचति । यत्तु हिंसामयानां नित्यत्वोक्तिरपि मांसभक्षणादिरागान्धं वेठमार्गे मवर्तयितुं न तु तत्त्वदृष्टया । अत एव भागवते-~ 'मुन्यनैरतु परा प्रीतिस्तथा न पगहिंसया'। इत्युपक्रम्य-- 'द्रव्ययज्ञैर्यक्ष्यमाणान्दृष्ट्वा भूतानि बिभ्यति । एप माऽकरुणो हन्यादतज्ज्ञोऽसुतृपो मृशम् ।। तस्माद्यथोपपन्नेन मुन्यन्नेनैव धर्मवित् । संतुष्टोऽहरहः कुर्यान्नित्यनैमित्तिकी क्रियाः ॥ इति । द्रव्यमत्र पशुः । पशुयज्ञैरिति पाठान्तरं तेन मुन्यन्नेन तुष्टरय तेनैव यज्ञोऽर्थात्तनासंतुष्टस्य मांसादिलुब्धस्य तेनेति सूचितम् । तेपो तामसाधिकारिकत्वं च कपिलस्युमरश्मिसंवादे मोक्षधर्म स्पष्टमेव तत्त बालमलापसमम् । वेदमार्ग प्रयतयितुं न तु तत्त्वदृष्टया वाक्यस्य वस्तुतो नित्यत्वाभाववतो नित्यत्वेन योधनं मांसभक्षणाशाग्रस्तस्य बेदबोधितोपायपु मवर्तनेकपयोजनं न तु सधैपामवश्यानुष्ठेयत्वसिद्धि- प्रपोजनकम्, इत्याशय उतीयते । नायं साधुरामयो भवितुमर्हति । तथाई दबोधितोपायेपु इति पदत्यानत्यत्त्य दोक्ताईसासहितज्योतिष्टोमादि. कर्ममारपरत्वमेवाभ्युपगन्तव्यं न वितरोपायपरता । तत्र प्रवर्तनार्य हिसायुक्तानां नित्यत्वयोधनस्य भाद्रीत्येतरान्यति एतपां नित्य- त्वेन योधनाभावऽपि नेषु हिंसारहितोपायेषु नेपां प्रर्भरताऽ. प्यभ्युपगम्यमानत्वेनानुपयुक्तत्वात् । एवं च मांसभक्षणकामस्यय निय- मनपामनुष्ठानार्थ परलुतो नित्यनेन फयनं न तु सर्वान्पति निन्य- स्वेन कयनमित्येव भवता पत्तन्यं न तु परतुनो नित्यत्वाभावरती ·पचालन्मीमांसा नित्यत्वन कथन मांसभक्षणरागान्धप्रवर्तनार्थमित्येताहशार्थ स्वरसता वोधयन्मांसभक्षणादिरागावं वेदमार्गे प्रवर्तयितुं न तु तत्त्वदृष्टया, इति वाक्यं प्रयोक्तव्यम् । अत्य वाक्यस्यापि स एवायोंऽभिप्रेत इतिचेद्भवतु यथाकथंचित् । तथाऽप्यसामञ्जस्यं न गच्छति । यावज्जीवमग्निहोत्रं जुहोति यावज्जीवं दर्शपूर्णमासाभ्यां यनेत, इत्यत्र यथा सर्वान्कर्माधि- कारयोग्यान्मति अग्रिोनदर्शपूर्णमासादीनामवश्यानुष्ठेयत्वं प्रतीयते तथैव वसन्ते वसन्ते ज्योतिपा यजेतेति वाक्येनाप्यविशेषप्रत्तेन सा- प्रत्येव हिंसायुक्तज्योतिष्टोमाटिकर्मणोऽवश्यानुष्ठेयता ज्ञायते । अत्र परं मांसभक्षणकामो वसन्ते वसन्ते ज्योतिपा यजेतेत्यादिरीत्याधि- कारिसंकोचे प्रमाणं नोपलमामहे । किं च यस्यैतेऽष्टाचत्वारिंशत्सं- स्कारा इत्यनेन पुरुपमात्रस्य त्रैवर्णिकल्याप्टचत्वारिंशत्संस्काराः काधि- तास्तत्र हिंसायुक्तज्योतिष्टोमादिकर्माण्यप्यन्तर्गतान्यैवेति तेपामापि सर्वा- प्रति नित्यत्वमकामेनाप्यभ्युपगन्तव्यम् । भागवतवाक्यानि नहि निन्दान्यायेन प्रवृत्तानि न स्वार्थे प्रमाणानीत्यवगन्तव्यम् । यत्तु लोके व्यवायामिपमद्यसेवेति श्लोके भागवतेऽपि स्पष्टमेतत् , तच्चक्कारवादे निरूपिनम् । तत्रैव स्थलान्तरे भगवद्वाक्यम्- "हिंसायां यदि रागः स्याद्यज्ञ एव न चोदना । हिंसा विहाराद्यालब्धैः पशुभिः रवसुखेच्च्या "m यजन्ते देवता यज्ञैरिति । हिंसायां तत्फलमांसभक्षणे यदि राग- स्तर्हि यज्ञ एवेत्यभ्यनुनाद्वारा तादृशरागवतः प्रति परिसर येयं न तु सान्मत्यावश्यकत्वेनेयं चोटनेत्यर्थः, नित्यत्वादिकमपि तान्मत्येवेत्यर्थ- कमुक्त्वा वेदस्य हृदयं लोके नान्यो मद्देद पश्चन' मन्मत्तोऽन्यो न वैदेत्यर्य इति तदपेशलम्, एतेपां पद्यानां ज्ञानप्रकरणे विद्यमानत्वाद वैराग्यादिप्रशंसाध प्रवृत्तत्वायथाश्रुतार्थो न विवक्षितः। अपि च रागिणः प्रति व्ययायामिपमद्यसेवानां परिसंग येत्यु ननु अत्या. संमतमेव । अर्या विद्वान्समर्थो यजेतेति न्यायेनाधित्वस्याधिकारिविशे- पणत्वात् । ये तु चित्तशुद्धया वैराग्यमापन्नास्तपां कर्मसंन्यास एवाधि- फारो न तु कर्ममु इत्येवास्माभिरभ्युपगम्यते । तस्मादेभिः पये गांगणः प्रनि परिसंग्यामात्रे यागीयहिंसा दुष्टेति वक्तुं न शश्यते । मनेऽभ्यनुनाऽरतीनि वदना भवताऽपि यज्ञे पशुहिमा न दुष्प्रोत्यवश्यमभ्यु- - ·पश्चालम्भमीमांसा। ३ पगन्तव्यम् । न च रागिण एवाभ्यनुज्ञा न वितरपामिति वाच्यम् । समिव्यतिरिक्तजनत्य कर्माधिकारस्यैवाभावादित्यलम् । अथ सांख्य योगः पाञ्चरात्रं च विचार्यते । यत्तु अत्त एवं पतञ्जलिना योगसूत्रे-एपा शुलकृष्णत्वन ज्यबहार: कृत इति तत्तुच्छम् । पूर्वमेव पातञ्जलं मतं वेदवाझमिनि बड्याञ्चदि- तत्त्वात् । यदपि गीतायामपि- 'अनिष्टमिष्टं मिश्रं च त्रिविधं कर्मणः फलम् । भवत्यत्यागिनां प्रेत्य न तु संन्यासिनां कचित् ॥' इत्युक्तम् । कर्मण इति जातावेकवचनम् । कस्यचित्कर्मण इष्टं सुखमेव फलं कस्यचिदनिष्टं दुःखयेव कस्यचिन्मिश्रीतत्सर्वमत्यागिनां कर्मफला- त्यागिनां प्रेत्य देहान्तरसंवन्धे भवति । न तु संन्यासिनां तत्फलत्याग- नाम्। न चात्यागिनां कर्मफलत्यागेऽपि कर्मानुष्ठायिनां सत्त्वशुद्धःप्रागेव मृतानां तत्तत्कर्मफलं कर्मविध्यात्रिविधशरीरग्रहणरूपं भवति । पापरया- निष्टं तिर्यगादिदेहरूपं पुण्यत्त्येष्टं देवादिदेहलक्षणं मिश्ररय पापपुण्ययु- गलस्येष्टानिष्टयुक्तं मनुष्यदेहलक्षणं संन्यासिनां मुख्यसंन्यासिनां तेषां ज्ञानतोऽज्ञाननिवृत्त्या देहसंबन्धाभावादिति वाच्यम्। तिर्यगादिदेहस्याप्यु- भयारब्धत्वात् । तत्रापि मुखदुःस्वोभयानुभवात् । 'नहि देहभृता शक्यं त्यक्तं कर्माण्यशेषतः ! यस्तु कर्मफलत्यागी स त्यागीत्यभिधीयते ॥ इत्युक्त श्लोकस्थत्यागस्यैवात्र त्यागपदेन ग्रहीतुमौचित्याध । उक्त त्यागफलकथनपरत्वात्पतखल्येकवाक्यतया मदुक्तार्थस्यैवाचित्याच । संन्यासिपदेनापि उक्तश्लोकस्थत्यागिन एव ग्रहणमुचितं तन्य गृहीतदेह- स्थापि जीवन्मुक्तदशयाऽवस्थानात्कर्मफलमाप्तिनन्यहविपादाभाव इति तात्पर्यादिति । तत्प्रकृतानुपयुक्तबहुमलापिनोऽस्थाने वृथा कलकलं कलयतो भ्रातृभावं भवतो व्यक्तमावेदयति । नात्र कर्मण इटा- निष्टफलकत्वकथनमात्रेण यागीयहिंसाया दुष्टत्वं वक्तुं सुशकम् । मस्तिशोफ एकस्मिन्नेव कर्मणि मुखदुःखोमयफलजनकत्वं मतीयते येन यागीयहिंसाया एवं चितित्वेन निपिद्धत्वेन चोभयफल- फन्वमभ्युपगन्तव्यमिन्युच्येन फिनु केवलपुण्यमा कदाचित्फलदा- ·पचालम्भमीमांसा। नायोन्मुन्वं भवति । एपदा तु केवर पापमानं जातुचित्पा पुण्वं चेत्युभयमपि युगपत्फरदानव्यग्रं भवति, इत्यर्थ एव तत्पयनः स्वरसतः प्रतीयते । ति चात्यागिनामिति पदं सर्मफ- लत्यागिपग्माहोवित्मन्यासिपरमित्ययं विचारोऽस्थाने पलपल एव । यदपि य दृष्टापूतादिमणा चटगर गनान्ना भुक्तभोगाः एनरवता- रममय जीपाटापन्यापिष्टिनेऽनुशायिनः संसर्गभान एव न तु तत्र भोगनपा नत्र भोगमापरसाभारादिति सिद्धान्तिनोक्त पशुहिंसादि- योगादिष्टम्याशुद्धवाचस्प नत्र भोगमापात्वमत्त्विति पूर्वपक्षे यसिद्धा- न्नरोधां च्याममूत्रमशुद्धामति चेन गन्दादिति । तस्पायमर्थ:- अशुद्ध एवनि चन । मब्दात् । धर्मवाधर्मवयोः गपगम्यत्वान् । वर्धामाया धमत्वेनातन माधर्म प्रति अल्पपापवार हिंसा न पूर्णदीपायन्येर मीमामरामयः । अन ५ तन्याल्पपापरयाल्पायु- धादियं परमुनम् । धाररभावो हि सर्वथा शुद्धव पर्मणः फल. मिति च्यामागयः । पिच यत्रान्पं मुग्रामधिप दु.ग समे या ते नगपि गगान्यान्निरम्य परिगुन्दरीगमन र तमुग उत्पटेला- वद्यामनिरपपने दुस्मन्यान्वये गु गुनगामिति । तदापि भरान्सम- ग्नतान्त्रिागमनाप पल्पयतः गन्नातिन्वभारम मानतोऽव्युत्पमस्य भ्रानन्यारेटपनि । यदि. मशुदगी पनि प्रत्य भवर्णित पवार्या श्यामगंमतोऽभविष्यति मगमारपाटपनिमियम- मुग्गा मानो प्यार पानाग्लग भवसर्गवार्यापयिष्यन् । रामाभिमनन र माथी मरजानी न न नांगी महिना भरागनी- मायाभिपनी मानिपणी मी ग गानुपात न जानानि देगानगरामी गोपार नामानातीति रदिभ्रानर । न च वार्य पनगिना मनोनिमामिणी दुप सदाभयमारिनो- नागत गानमाण गमियर प्यार मिनि । न पिन- न्यामा पापों स्यामनारगन्तव्य ति गातानि नापि पनागिन मरती न गायन्मनः यदि पनि । म नावारयापरिमाणे सिनिवारगयणावर नगरनग्न युपग- नाएर गन्यायगुगलम्यान दिनभिमनार र निशाना মামনী মাঃ সুমন। বয়া না মানাযা- पन पर दस र पानीपम्प 1 : पाल्पभिमनी ·पश्वालम्भमीमांसा वस्तुतो बेनविनद्धार्थः श्रेयस्काभैरनादरणीयः । न च व्यासेनेव योग- सृषभाप्ये कर्मणामल्पदोपवत्वेन वर्णितत्वान्मदभिमत एचैतरसूत्रायों व्याससंमत इति वाच्यम् । मूलाशयोद्घाटनार्थ मूलानुसारेणेच व्याख्या करणीयेत्येव नियमरतान्त्रिकैरभ्युपगम्यते । अतो व्यासोऽपि पतञ्ज- लिसूत्राशयोद्घाटनार्थ तथा भाप्यं कृतवान् । न च तावता स एवार्थो व्याससंमत दति नियन्तुं शक्यते । श्रुत्यर्थनिर्णायकत्वेन ब्रह्मसूत्राण्य- रचयत् । एवं चाशुद्धमिति सूत्ररय वरसतो यादृशोऽर्थः प्रतीयते स एव चेदार्थ इत्येव व्यासोऽभिमेतीत्येवाभ्युपगन्तव्यं सुधीभिः । नहि करयचन सूत्रकारस्य स्वकृतसूत्रात्त्वरसतः प्रतीयमानोऽर्थो न संयतः किंतु अन्यदी यसूत्रानुसारेण वकृताभाष्यात्स्वरसतः प्रतीयमानार्थ एव संगत इति कश्चन विवेकी वदितुमर्हति । तस्मादशुद्धमिति सूत्रस्य मर्णित एवार्थो व्यासाभिमत इति यदुच्यते तत्तु न विचारसहम् । किं च परकीय- सुन्दरीगमनदृष्टान्तमदर्शनेन कर्मसु प्रवृत्त्युपपादनमसंगतम् । नहि शिष्ट- त्वेनाभिमता जनाज्योतिष्टोमादिकर्मसु यथा सर्वजनसमक्षं प्रवर्तन्ते तथा परकीयसुन्दरीगमने कदापि प्रवर्तन्ने। किंच परकीयसुन्दरीगमनकारो यथाऽपाले यत्वेन गण्यन्ते नहि तथेमे गण्यन्ते । प्रत्युताऽऽस्तिकैः प्रथम पूज्यन्ते सफलवेदिकशिरोमणितया गण्यन्ते । अत एवानयोर्महावेपन्य- मस्तीति प्राकृतैरपि ज्ञातुं शक्यत इति नात्रास्माभिरधिकं वक्तव्यम् । यत्तु अत एवमरणरूपमहानिएसाधनेऽपि सहगमनवेणीमवेशानावात्म- हत्यङ्गर सर्वस्वारयज्ञादो च प्रत्युपपत्तिः पुरुपत्य प्रत्यवायेऽपि याग- स्य साङ्गलमक्षतमेव । यो नाम ऋतुमध्यस्थकलादीनि भक्षयन्न ऋतीला वैगुण्यं यथाचोदितमिद्धिन इत्युक्तरिति । तनु न विचारस- हम् । सहगमने वणीप्रवेगादित्यले मरणस्यानिष्टत्वमेव नान्ति । जना- नामिदमेवेष्टमिदमनिष्टमिति ब्रह्मणाऽपि नियन्तुं न शक्यते । पतिमर- णानन्तरं जीवनेन्छारहितायाः पतिव्रताया मरणमेव कामयमानाया मरणोपायत्वेन सहगमनात्मक उपायः गाखेणाभ्यनुज्ञात एवमेव वेणीमवेशादावप्यूछम् । तथा क्याचिठपि चिकित्सया निवर्तयितुमन- क्येनातिदुःसहन महारोगेण पीडितस्य जीपने निगगस्य मरणमेवाss- काडमाणस्य पुरुपरय मरणोपायवेन सर्वस्वारान्मकः प्रतुविहितस्तत्र ·. पपारम्भर्मामांसा। च सहगमनसाचारादीना रिहितत्याठेर दुष्टत्वं नेत्यभ्युपगम्यतेऽ- स्माभिः । एषचैतदादिरथलेऽपि क्लष्टसाधनना मत्त्युपपत्तिरिति प्रकारान्तरण प्रात्त्युपपादनमुभयगादिसंमत नेत्यलम् । पञ्चशिसाचार्य- त्योभयगावरांमतिपन्नत्वात्तन्मतिरिचितरी । यत्नु जमिनग्न सर्व वस्तुतत्त्नत्वाभावी मार्कण्डेयपराणादयगम्यते मुतरा तटीयानाम् । तत्र हि व्यासशिष्यो जमिनिर्भारतविपयेषु पुचित्पदार्थेषु संदिहानी मार्ग- ण्डेयं पप्रच्छ, स च न मेऽवसरस्तस्मात्सर्वज्ञान्विन्याचल्यासिनश्चतुरः पक्षिणः पृच्छेत्युक्तमान् । तन्यायमाशय.-व्यासशिष्योऽप्ययमशुद्ध- चित्ततया व्यासोक्तं न साधु मन्यते । सर्पफरदं परमेश्वरं तत्त्वेन न मनुते किंतु कभव पलदमिति । तथा देवतिर्यगादीना व्यासोक्त ज्ञाना धिकार न मन्यते, असंभवादनधिमार जैमिनिरिति व्यासोक्तः । अत- स्तिरवा शिप्यो भूत्वा तेपा ज्ञानाधिकारे नाते सर्वत्र च्यासोक्त विश्वस्तो भोत् । देवासुरसग्रामादेस्तन्मुखतः श्रवणे तेपामविग्रहत्वाभिमान त्यक्ष्यतीति । त मात्पातञ्जलभाप्ये व्यासोत्तमेव श्रद्धेयमितीति । तच महतामुपालन्भेन स्वस्योन्मत्तता पूर्वता या केवलमावेदयति । मार्कण्डेय पराणस्थाया अरया आर यायिराया एतादृशमाशय भवन्त रिनाऽन्यः कश्चन पामरोऽपि नाभ्युपगन्छति । चि नहि व्यासेन तिरश्चामधि- कारः कुनापि प्रत्यपादि " तदुपर्यपि यादरायणः संभवान् " इत्यस्मि- नधिकरणे विद्याया देवाना परमधिकार. समथितरतनापि तिरयामधि- कारः परमपिणा नाभ्युपगम्यते । न च तथा सति पक्षिणा क्थमुपदेतृत्व- मिति वाच्यम् । येपा पक्षिशरीरावच्छिन्नाना ज्ञानवत्त्व श्रूयते तेपा- मपि गर्भस्थवामदेवशूद्रभूतविदुरादिवज्ज्ञानजननयोग्यशरीरावच्छेदेनेव ज्ञानवत्त्वमुत्पन्नमित्यभ्युपगम्यते । ते च महान्तो योगश्वर्यवशाटनेर- देहादानन्यायेन नानाजातीयानि शरीराणि परिगृहन्ति । तस्मान्मार्क- ण्डेयेन पाचन पक्षिविशंपाणामुपदेवस्थनमात्रेण सर्वेपा पक्षिणा ज्ञानवत्वं वा ज्ञानाधिकारवत्त्व वाऽभ्युपगन्तुं न युज्यते । नहि अग- स्त्येन समुद्र. पीत इति सपियः समुद्रः पातु शक्यत इत्युन्मत्तोऽप्य- भ्युपगच्छति । अतो मार्कण्डेयवचनस्येतादृशाशयवर्णन त्वयेगनुमोद- नीय नान्येन केनचित् । चि जैमिनेः कमैव फलदमीश्वरो नास्ति ·पश्वालम्भमीमांसा। देवतानामपि विग्रहवत्त्वं नारतीत्यादिपु विपयेषु नारत्याग्रहः नितरा कर्मविश्वासरहितानां नारितकानां बौद्धादीनां खण्डनार्थ तथा कथित- वान् । एतच्छंकरविजये भगवद्विद्यारण्यस्वामिकृते नवमसमें रपष्टमि- त्यारतां तावत् । यत्तु- यन्न दुःखेन संभिन्नं न च ग्ररतमनन्तरम् । अभिलापोपनीतं च तत्सुखं वापदास्पदम् ॥ इत्यनेनापि सूचितमेतत् । आधपादेहिकरत्यन्तकालःखसदृश- सुखसमानदाखनिरासः । न च अत्तमित्यनेन तदधिकदुःखनिरासः । अनन्तरमित्यनेन निद्राकालबद्वपयिकोभयरहितदिनरूपकालनिरासः । अन्यथा सकलदुःखामावरयाऽऽद्यपादेनैव प्रतिपादने सिद्धे न च ग्रस्त- मित्यरय वैयापत्तेः । अभिलापोपनीतत्वेन विपरसंपादनक्लेशनि- रास: । न्वर्गेऽपि वैपयिकमेव सुखमिति अप्सरस एनं जाया भूत्वो. पशैरत इत्यपिठोमादिफलकथनका पूर्वपरयोरिति सूत्रे भाप्ये परम- तम् । एवं च विजातीयसुखत्वमेव रवगत्वम् । तस्मान्महिपासुरादि- जन्यदुःखमरत्येवेति सूचितम् । यद्वा बनान्तरीयफायदयभाविदुःखा. न्यदुःखजनकाधर्मानारब्धदेहोपभोग्यसु ग्वत्वं तद । सहगमनाटी मरणा- * भगरता जैमिनिना नवमे देवताधिकरपो-"देवता का प्रयोजयेत्" इति पूर्वपक्षमुप- क्षिप्य “ अपि वा शन्दपूात् " इत्यनेन सिद्धान्तितं तदाशय एवम्--" यनहस्तः पुरदर. इत्यादिभूतार्थवादाना प्रमाणान्तररारोिघे प्रतीयमानार्थेऽपि प्रामाण्यं विद्यन इति । प्रियुरता धर्मा इत्येव तत्रोहलक्षणे विचारः प्रस्तुती न देवताविमहादिनिर्णयः । अत एवापुस्ताकारमानेगर शब्दमात्रप्रमाणको भगवा समिनिः परितुष्टो न मगरती देवता देशि तायनेय सापेक्षितोहापायरयाऽऽरम्भसिद्धः । मगरतो जमिनेष्व देशवाविप्रहादिक मंमतमित्यधिकारटक्षणे तपाराभिः पवितमिति तत एवागन्तव्यम् । बिस्तरभिया नेह तन्यते । मासीमाः केचन पासमिनिननभेदा ये संदरसोतेऽधिकार देनीया। भारपान मध्यादा लेकरातिक- इत्याह नास्तिस्यनिर फरिप्णुरा मालित मापन युक्या । टयानदिपपय बोधः प्रयानि वेदान्तनिषेत्रणेन ॥ ॥ इति ।

·१२ पवालम्भमीमांसा। न्तप्रायश्चित्ताटो चोक्तरीत्याऽल्पं पापं भृयान्धर्मी ज्योतिष्टोमन्यायन वदन्तीति दिगिति । तत्तुच्छम् । यन्न दुःन संभिन्नमित्यादिपद्येन चम्मतः प्रतीयमानोऽर्थ इत्थम् न दुःखेन संभिन्नं ग्वावच्छेदनश- गंगान्डेठेन वसमवायिसमवेतत्वसंबन्धेन दु.यवद्भिन्नम् । न च ग्रतमनन्तरमित्यरय गरीरमाप्त्यनन्तरं मुसाभावावच्छेदकशरीरावच्छि- नभिन्नम् । अभिलपोपनीतमित्यरय संकल्पमात्रेणोत्पन्नं न तु प्रया- मेन । एताटगविशेषणयविशिष्टमुखमेव ग्यपदयोचं भवितुमर्हति, इति भवदुक्तरीत्या हिंसाजन्यदुःससंवन्य उक्तविशेषणानुपपत्तेः । भवदुक्त- त्या विशेषणसामञ्जरयेऽपि तथा तद्वाक्यार्थवर्णनं हिंसाजन्यदुःख- सरन्यान्यथानुपपत्त्येव न तु त्वग्सतस्तद्वाफ्यात्ता शार्थः प्रतीयत इति वाक्यरवार यं भन्येत । केचिनु यन्न दुःसेनेत्यादि न स्वर्गलक्षणं विशेषणचतुष्टयव्यावाभावात् । किंतु ग्रस्पक्थनमानम् । विशेषण- चतुष्टयनापि हि मासारिपसुखवलक्षण्यमस्य अवता मुखत्यावान्तरजातिः स्वगत्वमुपलक्ष्यते । तद्धि दुःग्वमिति तु न तथा । एवं सासारिक गयादिसुखं वायाधिप्रमाणाभावाच्छत्रुतापक्षागदिशकाग्रस्तम् । इदं नु अर्थवादादिप्रमाणतो वर्षादियावत्काल भोग्यतया प्रमित न तन्मभ्येऽ- पहारादिशङ्काग्र-तं तथेढगन्तरमनवच्छिन्नं संतनं वांदिपर्यन्तमितरत्तु न तथा रितु मुखदुःखोभयरस्तिाव थयाऽवच्छिनमेवमिदमभिलापमात्रे- णोपनतमुपत्थितं न चक्चन्दनवनितादिविपयापेक्षमितरत्तु विपयापेक्ष मेवेत्येवंरीत्याऽस्य पद्यस्यार्थं वर्णयन्ति । अस्मिन्पक्षेऽपि स्वर्गसुखस्य दुश्यसंपन्धगन्धोऽपि नारतीत्येव प्रतीयत इत्यलम् । यदपि श्येनवधप्रयुक्तमत्यल्पं पापं भवत्यति तत्तु मीमासेतिशब्द- रयाप्यश्रोतृत्वमात्मनः परयापयति । यतरतव्यपदेश चेत्येतस्मिन्नधि- करणे श्येनेनाभिचरन्यनेतेति वाक्यमुदाहत्यारत्यव्येनपटं श्येनपक्ष्या- न्मरगुणविधायक्माहोखित्कर्मनामधेयं वेति संदिह्य तत्परयन्याया- यात्मकपाधाभावात्, श्येनपदस्य श्येनपक्षिण्येव प्रसिद्धत्वात्, . व श्येनो निपत्याऽऽदत्त एवमयं द्विपन्तं भ्रातृव्य निपत्याऽऽदत्ते' इत्य- र्थवाढरयोपत्रमत्स्यविधिवाक्यानुसारेण ते तदिलासा दर तद्विलासा शीयत्वान्, प्रकृतसोमयागमाश्रित्य फलोदेशन दयेनात्मागुणाव- धायामाहौरिचच्छयेन विशिष्ट कर्मान्तरपिधायां वेति पूर्वपक्षे प्राप्त, अर्थ- वादस्यानन्वयालंकारत्वे सर्वेपामर्थवादरयपटानामुपमानान्तराभावल- यथा

·पश्वालम्भमीमांसा
.
सकत्वापत्तेरुपक्रयन्यायात्मवलेन भूयोनुग्रहन्यायेनोपक्रमस्थ एकस्मि-
उदयनपटे रूपकविधया लुप्तोपमानविधया चा गौणी दृनिमाश्रित्य
ध्येनपदरय द्वितीयविधिप्रकारापादकं नामधेयत्वमेवाङ्गीकर्तव्यम् ।
अर्धवादरतु रूपकाद्यपेक्षितसादृश्योपपादनार्थः सन्विनैव लक्षणां पूर्णो-
पमानविधया विधेययागरतुत्यर्थ इत्येवाभ्युपगम्यते, इति सिद्धान्ति-
तम् । भवदुक्तरीत्या श्येनपक्षिद्रव्यकः श्येनयाग इत्यभ्युपगम्यते चैटे-
तदधिकरणसिद्धान्तविरोधः स्यात् , इत्यलमधिकेन प्रपञ्चेन । तस्मा-
मध्यस्कामदार्थतत्त्ववित्सर्वज्ञव्यासजैमिनितदनुयायमहानुभावशंकरश-
वरन्चान्यादिगतमनादृत्य वेटविरुद्धार्थपलापिसांख्यानुयायिना येनकेन-
चित्पण्डितंपन्येन व्याकरणमतवोधकमञ्जूपादौ प्रलपितं स्खोऽपि न
विश्वसनीयम् । किंतु व्यासजैमिनिमतमेवाऽऽदरणीयमित्यास्ताम् ।
श्रीरामो जनकः सनी मतिमती यस्य प्रसृर्जानकी
दनात्रेय इति प्रक्लप्सनिगमो यः सोमयाजी सुधीः ।
गोविन्दः सुगुणश्च विष्णुरपगे ह्येवं त्रयः सोदगः
श्रीलक्ष्मीकमलेगपादयुगुले ग्रन्थं न्यधाद्वागनः ॥ १॥

·miño
MINYA
SN
за вн.
BHAVAN
LIBRARY:

·आधानपद्धतिः-किंगपडेकरोसायरानामिभिःता। ... . २० ... w २ १०७ लीलावती-श्रीमद्भास्कराचार्यमणीठा । टीकाइयोपेता विभागा।३ श्रीमत्पद्मपुराणम-महापुराणानगंत चतुर्मागा सन् । मिद्धान्तदर्शनम्-महर्षिवेदव्यामाणीतं निरनमाया Lo अन्यनाम। मूल्यम्। रू० था ८६ विधानमाला-श्रीनृसिंहभदृविरचिता ।... ८७ अमिहोत्रचन्द्रिका-किंजवडेकरोपावामनशासिकता । २ १४ ८८ निरुक्तम्-दुर्गाचार्यकत्तवृचिसमेतम् । भागद्वयात्मकम् । ... १६ ४ ८९ काव्यप्रकाश:-संकेतार यटीकारामतः । ३ ९० शाहायनारण्यकम-मग्वेदान्सर्गरवाष्कलशाखीयम्। ९१ गौतमप्रणीतन्शयमूत्राणि-भाष्यवृत्तिभ्यां समेतानि । .. ९२ श्रीमद्भगवद्गीता-सटीकरामानुजभाष्ययुता । ... ९३ दर्शपूर्णमासप्रकाश:-किंजवडेकरोपाहवामनशखिकृतः। १२ ९४ संस्कारपद्धतिः-अभ्यंकरोपावभास्करशासिविरचिता । ९५ काश्यपशिल्पम्-महेश्वरोपदिष्टम् । ... ९६ करणकौस्तुभः-कृष्णदेवजविरचितः ।... ९७ मीमांसादर्शनम-सतन्त्रवार्तिकशाबरभा० भागपट्कात्मकम् ।२५ ९८ धर्मतत्त्वनिर्णयः-म. म. अभ्यंकरोपाहवासुदेवशास्त्रिमणीतः। . ९८ धर्मतत्त्वनिर्णयपरिशिष्टम- १३ ९९ भास्करीययीजगणितम-नवाइकुराटीकासहितम् । २ १०० प्रायश्चित्तेन्दुशेसरः- नागेशभविरचितः । कुण्डार्कयुतः। १ १०१ शांकरपादभूपणम्-पर्वतेइत्युपाहरघुनाथशास्त्रिरुतं विभा० ८ १०२ ब्रह्मवैवर्तपुराणम्-भागद्वयात्मकम् ।... १०३ श्रुतिसारसमुद्धरणमू-गिर्यपरनामकतोटकाचार्ममणीतम् । १२ १०६ दशोपमिपदः-मूटमात्रम् । १२ १ . ९ ० ... ९ . १०४ त्रिंशच्छ्लोका-टिप्पणीविवृतिभ्यां समता । धर्मशासमन्धः। २ १०५ आश्वलायनगृह्यसूत्रम्-आधटायनाचार्यप्रणीतम् ।... २ २ . १४ ... पश्वालम्भमीमांसा-निलडेकरोगावानामिविगीता।। शिवभारतम्-कान्दारमाननम्।ि ·आगन्नाश्रममुद्रणालयमुदितमन्थावल्या अकारादिवर्णानुक्रमेण प्रन्थाङ्केन मूल्याङ्केन च सहितं सूचीपत्रम् । . २ १ ४ १ १० १ १ ३ . १० . मन्थाङ्काः मुल्यम् ग्रन्थाङ्काः मूल्यम् आ० आ. ४१ अमिपुराणम् १२० जीव-मुक्तिविवेकः ३ १२ ८७ अमिहोत्रचन्द्रिका १४ २४ जमिनीयन्यायमालाविस्तरः८ ८४ देतामोदः ०६९ ज्ञानार्णवतन्त्रम् ५७ आचारभूषणम् ६८५ ज्योतिर्निवन्धः ३ ५८ आचारेन्दुः ०३७ तैत्तिरीयब्राह्मणम् १४ आधानपद्धतिः १४ ४२ तैत्तिरीयसंहिता ४८ १०५ आश्वलायनगृह्यसूत्रम्२ १२ ३६ तैत्तिरीयारण्यकम् ८१ आघटायनश्रौतसूत्रम् ४ ११/१२ तैत्तिरीयोपनिषत् १२ ६२ ईसकेनकटाघुप (रामा०)२ ८१३ नैत्तिरीयोपनिषदाप्यवा०२ २ ७६ ईशकेनोपनिषदः १ ०७८ विस्थलीसेतुः १२ ५ ईशावास्योपनिषत् १४/१०४ विंशच्छ्लोकी २ १५ २९ उपनिषदों समुच्चपः ६ १२/५३ दर्शपूर्णमासप्रकाशः ६ ३२ ऐतरेयमातणम् १० १०६ दशोपनिषदः ३८ ऐतरेयारण्पकम् ०७४ दासायणगृहसूत्रवृतिः । ११ ऐतरेयोपनिषत् ४३३ धन्वन्तरीयनिघण्टु रा०स०६ ९६ करणकौस्तुमः ९.९८ धर्मतत्त्वनिर्णयः ७ काठकोपनिषत् १.९८ धर्मतत्व परिशिष्टम् । १३ ६६ काव्यमाश: ६ ४/५६ नित्यापोइशिकार्णवः३ ८५कान्यपकागः ३ ४८८ निरुनम् १६ ९५ काश्यपशिल्पम् 3३० नृसिंहपूर्वोचरतापनीयोप०१ ६ केनोपनिषत् ०९१ न्यायसूत्राणि ५२ गणेशगीता पद्मपुराणम् गणेशाधवंशीम् पारम्भमीमांसा ७३ गापीपुरश्चरणपद्धतिः ८/७२ परिमापोखरः २ ६. गीतमममम् २ ८१७ पातञ्जलयोगसूत्राणि ३ १४ छान्दोमोपनिष(गो)५ ३ पुष्पमतम् ६३ छान्दोग्योपनि (रामा १२/५५ पुरुषार्थचिनामणिः ४ ७९ छान्दोग्योप (मिताक्षरा०)२ ८ मनोपनियत १ ३ . ܝ ४ . . ९ १ ४ ४ १२ ८ ३ ४ २० . . . प 10)२ . .

·. " ४ १०... -- ROOKCM मन्थाङ्काः मुल्यम् ग्रन्थाङ्काः आ० १०० मायश्चित्तेन्दुशेखरः १ १० १०७ लीलावती १५ बृहदारण्यकोपनिषत् ८ ८. वाक्यवृत्तिः (रामानुजटी०) ३ ८९ वायुपुराणम् ३१ 1 मिताक्षरा) २ ..... १६ बृहद ७१ बृहद्य Banist Widablajøswedgar ६८ बृहद् RC a Call No Sajmi kim |--Tite_7921 १०२बह प्रध्यानमीमांसा eda 29 ATT Kashinath Agosto ६७, Author किंवकर दी ८२ ब्रलर ३४ भगव ३४, ४४ ४५ (८ ९२, ९९ भास्व ७५ भाष्य ५४ मत्स्य १० माण्डू ९७ मीमां ९ मुण्डव Date or Issue Borrower's No Date or issue Borrowers Mo " ६० पति Not to be issued