·THE CHOWKHAMBA SANSKRIT SERIES; A COLLEOTION OF RARE & EXTRAORDINARY SANSKRIT WORKS NO. 229. पूर्वमीमांसा- अधिकरणकौमुदी। श्रीमन्महामहोपाध्याय पं. रामकृष्णभट्टाचार्य- विरचिता नेने-इस्युपाव्हगोपालशाखिणा परिशिष्टाधिकरणनि- रूपणपूर्वक टिप्पण्या परिष्कृत्य संशोधिता। साच- पाधू हरिदासात्मजेन जयकृष्णदासगुप्तेन स्वीये विद्याविलासनानि यन्त्रालये संमुद्य प्रकाशिता। PURVAMIMA MSA ADHIKARANAKOUMUDI By Mahamabopadhyaya Pandit Ramkrishna Bhttacharya Edited by Pandit Gopal Sastri Nene. PUBLISHED & SOLD BY THE SECRETARY, CHOWKHAMBA SANSKRIT SERIES OFFICE BENARES AGENTS - STTO HARRASSOWITZ, LEIPZIQ: PANDITAWYESHTHARAM MUKUNDAJI, BOMBAY. PROBSTHAIN & co, BOOKSELLERS, LONDON. Printed by Jai Krishna Das Gupta, at the Vidya Filas Press. BEN ARES. 1916. Registered According to Ad XX1 1867.

·भूमिका। ईश्वरकृपवा समापत् किल मुदणमेतस्य मीमांसावादशल- सणीसहस्राधिकरणपतधर्मशालाघुपयुक्ताधिकरणानां संग्राहक- स्याधिकरणकौमुघाल्यस्य प्रन्यस्य । अयं खलु निवन्धो धर्मशास्त्रोपयोगिमीमांसाशास्त्रजिज्ञासूनों तदर्थमधिकरणमालाशाखदीपिकावियाग्रन्थान सप्रयत्न पठताम- पि तेषामतिविस्तृततयाऽभ्यासासौर्य पर्यालोच्य सेपामुपकार- करणे कृतमतिभिर्विरचितो महामहोपाध्याय पं० श्रीमद्विवाराम- कप्तमाचार्यमहाशयः । मीमांसादर्शनाभिलाविणां धर्मशास्त्रिणां पटित्यर्थबोधकं क. शिवन्य बहुदिनेभ्यो गवेषयद्धिः काशीस्थराजकीयप्रधानपाठ. शालातो लब्धव्याकरणाचार्यपदधीकः श्री १०६ युत पं० निस्थान- न्दपन्तैर्गुरुचरणः प्रेरितेन विविधसंस्कृतपुस्तकसम्पादनरसिकेन श्रीगोविन्ददासमहाशयेन मिथिलातो महता ऽऽयासेन महामहोपा. ध्याय पं० श्रीगङ्गानाथ झां डाकरमहाशयद्वारा नायितमेकं ख. डितमपरं जगन्नाथपूरीस्थगोवर्धनमठाल्लब्धमशुद्धमायं च पुस्तक बितरता प्रतितो गुरुजनाक्षया च मुद्रणे कृतमतिरन्यशुद्धपुस्तक सम्पादने कृतयदुलायासोऽपि हताभिलापः श्रुटिताक्षरस्थलेषु विष. मपदस्थलेषु च समपादयं शाबरभाष्यादिपर्यालोचनया टिप्पणीम् । अथास्य मुद्रणे प्रवचे प्रमाणतयोपन्यस्तानि सूत्राणि म. हर्षिजैमिनिकात्यायनादिसूत्रेवपश्यन् तत्रतत्राभ्यायामवदानः 'तानि तात्पर्यार्थकानि' इति सूचयन् कविध पाठभेदं दर्शयन् पतत्पर्यालोचिनामवगमसौकर्याय सूत्राणि स्थूलाक्षरेरस्थाश्यम् । धर्मशास्त्रादिषु यदुश उपयुकान्यत्र चानुक्कानि कतिपयान्यधिकर. गानि तन्त्रधार्तिकादिमाचीननन्याशयपरिप्रहेण यथासिन्यरूपयंध। सदेषं मदान्तमायासमनुभूय सम्पादित स्मिन् कार्य मीमांसा. दर्शनदुकहताया: सुप्रसिदतया मन्मतेरपाटवेन सीसाक्षरयो- अकदोषण व सुलमानि स्खलितानि क्षारयन्ती गुफैकडशो द. शनरसिका, आस्वादयन्तु च मीमांसाधिकरणरचनासुगमशेली. समुत्थं प्रमोर, प्रसीदतु च भगवाननेन व्यापारण सम्तिर्यामी श्रीकाशीविश्वेश्वर इति शम् । नेनेनायुपाख्यो गोपालशर्मा ·अधिकरणकौमुद्याम् । अधिकरणसूचीपत्रम्। पृ० पं० १ १४ ... ... " ६ २१ ८ १७ ... " ... ... ८ ८ १ परिषधिकरणम् २ रात्रिसत्राधिकरणम् ३ विश्वजिदधिकरणम् सर्वस्वदाक्षिण्याधिकरणम् ५ ोलाकाधिकरणम् ६ फलचमसाधिकरणम् ७ सर्यपिष्टाधिकरणम् ८ इविस्मयत्वाधिकरणम्... ९ प्रहैकरवाधिकरणम् १० तदर्थशास्त्राधिकरणम् . ११ निपादस्थपत्यधिकरणम् १२ रथकाराधिकरणम् १३ तन्त्रन्यायः-(क्षामवतीधिम्यायः) १४ प्रसन्यायः १५ अङ्गस्य प्रधानावृत्यप्रयोजकत्यन्यायः १६ योगसिञ्चधिकरणम् २७ कर्मण्यारम्माधिकरणम् १८ शंयधिकरणम् १९ देवताधिकरणम् २० परिषदधिकरणम् २१ कोण्डपायिनामयनाधिकरणम २२ यागदानहोमाधिकरणम् २३ पदाहयनीयन्यायः २४ पदिन्यायः ... .... ... ९ ७ ... ... ... ... " १२१७ ... २४ ... " १५१० VIDYA ... '... BLA ·(३) पृ० पं० ૨૮ ૧૩ ... ... ... ... ... ... ... ... ... १९१४ २० ... ... " ... .." ... ... ... ૨૩. " ... ... ... २४ ८ ... .. ... ... २७ ३ ... ... ... २५ स्क्यारिलऐज्याधिकरणम् २६ कृष्णलन्याय: २७ कपालाधिकरणम् २८ अर्थवादाधिकरणम् २९ घिरोधाधिकरणम् ३० प्रतिनिध्यधिकरणम् ३१ फलभूमाधिकरणम् ३२ अनुपङ्गाधिकरणम् २३ देवतासाहित्याधिकरणम् (विकरपे अष्टदोपनिरूपणम् ) ३४ यापजोयाधिकरणम् ३५ जातेप्ट्यधिकरणम् ३६ काम्यस्य नित्यापेक्षया चिलम्यिताधिकारः ३७ तदन्तापकर्षन्यायः ३८ तदाशुत्कर्षन्यायः ३९ संयोगपृथक्त्वन्यायः ४. व्यक्तिपवनन्यायः ४१ पणपुराणन्यायः ४२ दण्यापन्याया ४३ धूतपणन्यायः ৪৪ কবিতায় ४५ तक्षास्त्राधिकरणम् ४६ भारम्मणीयन्यायः ४७ मङ्गस्य प्रधानकालान्ययानन्धयो ४८ समं स्वादश्रुतिरयादितिन्यायः ४९. अनेकार्थत्याकल्पना ५० प्रफमाधिकरणम् ५१ परियधी गुणविधानासम्मय: ५२ सर्पशाधिकरणम् ५२ तियंगधिकरणम् ... ३० १ ... ... ९ " . ... ... " ३५ ५ ... ... ... ... ... ... ... ... " ... ...

·पृ० पं. ... ... " ... २० ... .. ... ... ... ... .. ... ... ... ... " ... ... " " ... ४३१७ ... ५४ पश्यधिकरणम् ५५ सहसाहित्यषियेकः ५६ खलेवालीन्याय: ५७ प्रतिपत्यधिकरणम् ५८ पाएमिफविकृत्याधिकरणम् ५९ धान्यमस्यधिकरणम् ६. ऊहाधिकरणम् ११ पाशाधिकरणम् ६२ कालशौचाधिकरणम् ६३ हेतुमाभिगदाधिकरणम् ६४ थारुणीन्यायः ६५ सोमयाजिन्याय: ६६ अक्ताधिकरणम् ६७ आमिक्षाधिकरणम् ६८ अभ्युदितेष्टिन्यायः ६९ इविरुपलक्षणाधिकरणम् ७० प्राणाधिकरणम् ७१ विविदिपदधिकरणम् ७२ स्मृत्यधिकरणम ७३ ज्योतिरधिकरणम् ७४ वैश्वानराधिकरणम् ७५ गुणविश्त्यधिकरणम् ७६ कम... ७७ भुतिलिलादिन्यायः (भुतिमायल्यम्) (चाफ्यालिशस्य यलवरवम् ) (प्रकरणाद्वाक्यस्य (स्थानात्प्रकरणस्य (समारयातः स्थानस्य") ७८ विधिनियमादिः ... ... ... १३ ४५ ३ ... ... ... ... " ... ४७१३ २२ ... " ४९ २ ५०१७ ५२ ८ ... ... ... ... . " ~ ... ... ... ... ...

·पृ० पं. ... १३ ... ... ... ... .. ... ... ... ." .. .. ... ... ... ६९२१ ७०१० ... ... ७२ भुतशग्दात्यागः ८० विभ्यनुषादवपम्यम् ८१ नित्यानित्यवैषम्यम् ८२ सापेक्षत्पनिरपेक्षस्यवैषम्यम् ८३ द्वयोः प्रणयन्तीत्यधिकरणम् ८४ परिमायाधिकरणम् ८५ सपनामाधिकरणम् ८६ निषेधपर्युदासी ८७ यद्रकन्यायः ८८ अनुयाजाधिकरणम् ९ सायधिकरणम् ९. गिरगिराधिकरणम् ९१ कलाधिकरणम् २२ लिङ्गसमघायन्यायः २३ मरुतिमागव्यवस्था (प्रकृतिविकृतिलक्षणे) ९४ स्थालीपुलाकन्यायः ९५ पाजपेयाधिकरणम् ९६ अरुणाधिकरणम् ९७ पैश्यानरोएचधिकरणम् ( जातेरिन्यापः) ९८ मसजातपिरोधिम्यायः ... ७२१३ ... ... ... ... ... ... ... ... १४ ... ...

·शुद्धिपत्रम् । । भशुख. फरियते इयत्यातु समृण्मये मृण्मय काठपा मन्य पिहितस्यात् निर्याहर शुद्ध. करिष्यते एन्तु समृन्मये मृन्मय काठे पा नन्तरं विहितस्यात् निर्वाह योधका पृ० पं० २४ ४ २ ५ २२ २३ ६ ९ " २ सूर्य मनोता २४ तस्य चाधि শনায় तपाधि चेनस्वेन पोधना अफरये (इस्पादि) चेतनस्वन ३४ २४ पोधना समुथयो पा (इत्यादि) ४२ २४ १२-४-३-६ ४४ नाशकेन ५४ पोधका ধনু मायधित वैष्णप्याविति ८ अर्धकरचे ४ " तेन याधका पाधकम् मायधित पायपिति ममत्वं , ·॥ अधिकरणकौमुदी ॥ श्रीहनुमते नमः ॥ श्रीगुरुभ्यो नमः । श्रीगणेशाय नमः॥ नन्दमूर्नु नमस्कृत्य सर्वलोकेश्वरेश्वरम् ॥ निरूप्यते ऽधिकरणं रामकृष्णेन विश्रुतम् ॥१॥ अधिकृय क्रियते ऽर्थविचारो यस्मिस्तदधिकरणं मामांसास- दान्तः । तस्याङ्गानि पञ्च । यथाऽऽह भट्टः- विषयो विशयश्चैव पूर्वपक्षस्तयोत्तरम् । निर्णयश्चीत पञ्चाङ्गं शास्त्रे ऽधिकरणं स्मृतम् ॥ विषयो पमधिकृय विचारः। विशयो विप्रतिपत्या संश- यः। पूर्वस्प वादिनः पक्षो मतं पूर्वपक्षः । वादिनिरासकं वा. पपमुत्तरम् । निरासश्वासदुचरेणाप्पमतिभस्य वादिनः सम्मा- तीत्यत आह-निर्णपश्चेति । ममारूप इत्यर्थः । १ अथ परिपदधिकरणम्- पथा "समसावरा ऋदिकामा द्वादशाब्दं सत्रमुपासीरन् , य एव पजमानास्त पत्र प्रास्विनः" इति श्रूयते । सप्तदश अब. रे निकृष्टा येषां ते सप्तदशावरा ऋखिनः, तेन सप्तदमान्यून. कई कं सत्रं न सम्भवति । य एवं पजमाना इति । तथाच स. पति रुष्पीभीक पाजामीनपूरम-१मने बरपा होता (एम्मिन् प्रन्प प्रमाणतयोपन्यस्तानि वाणीदानीमुपल. धेपु मदपिजेमिनिप्रीतपाडशाध्यायीसूत्रपाट-तत्सहितशायरमा. पाधिकरणमालाएपत्यादिपुस्तकेतु मोपटम्पन्ते । अतः कुत्र- ·"लघुपूर्वमीमांसाऽधिकरणकौमुदी- अपेमार्पणम्" इति । अस्पार्थः-पत्रे सीयस्त्रीयद्रव्याणि मि. "श्रणेन साधारणानि कृत्वा वय मुख्यं होतारं कृत्वा न्ये ब्रह्म- वसदस्यत्वादीनि ऋविकर्माणि,कुर्युः । साधारणद्रव्येषु सर्वेषां स्वत्वेन देवोद्देश्यकत्यागात (१)यजमानत्रमिति । किन्वत्राऽऽन. तिकरीदक्षिणा नास्ति। सर्वेपी यजमानत्वाता स्त्रोद्देश्यक(२)यागा- सम्भवात् । तिर्मगधिकरणविरोधात अ०६पा० अधि०श आनति: मीतिः । तथाच स्वत एव स्वस्मिन्मीतिरस्तिानकेनान्यस्मै दक्षि- णा दीयतामिति वाच्यम् । सत्रस्पैककर्मत्वेनैक एव दक्षिणोत्सर्गः, ज्योतिष्टोमे पोडशस्विन उद्दिश्प गोशतदक्षिणोत्सर्गवद । अ. घ सर्वेषामृसिक्वेन स्वोद्देश्यकत्वस्यासम्भवात् । श्राद्धादौ वा- चनिको दक्षिणाभेदः । नचोदासीनाय दीयतामिति वाच्यम् । ताई नानतिकरी दक्षिणा, तस्यानृस्तित्त्वात् । अदृष्टार्या दक्षि. णा तु वाचनिकी । वचनन्ता नारत्येवेति मत्र दक्षिणाभा. व एवेति । अनच फळस्य न परिपट्टीतत्वम् ब- हुतविशिष्टस्याचेतनस्वाद । किन्तु प्रसेकनिस्वमिति । तथाच फलस्य बहुलमेवान्यथाऽनुपपत्तेः । तदुक्तं-"सर्वतो पलसी ब- न्यथाऽनुपपत्तिः" इति । २ अथ राम्रिसत्राधिकरणम्- "प्रतितिन्ति हवा य एना रात्रीरुपयन्ति" इति श्रूयते । प्रतिवर्षीप्सापाम् । पुनः पुनर्देहावच्छेदेन तिष्ठन्तीत्यर्थः । चिरंजी- विनो भवन्तीति पावत् । एता रात्रीरिति प्रकरणात् । अ. धिकार्थे उप । यन्तीति इण् धातोः तथाच अधि- त्यानीति न ज्ञायते । कचित्तु पाठभेदेन दृश्यन्ते । स च तत्र तत्र स्पष्टीकरियते। (१) यागजन्यफलभागित्यमित्यर्थः। (२) समुहिश्येति वा पाठः ।

·लघुपूर्वमीमांसाधिकरणकौमुदी- कध्यायन्तीत्यर्थः । यागे उद्देश्पदेवताध्यानस्य विहिनत्वात् । अत्र चास्या श्रुतेस्र्थवादलेन मतिष्ठाफलं न ग्राह्यम् । कि तु विश्वजि- न्यायेन स्वर्ग एर फलामति पूर्वपक्षे मूत्रम्-"फलं सानिधिक- म"अ०४पा०३४१८इति(१) अस्पार्थ:-पद्यत्सन्निहितं श्रुतं तदेव फलं ग्राह्यम् । तदाऽऽदौ विधिश्रुतम, तत आर्थवादिकम्, तदभावे आनुपाङ्गम् , तदभावे लिङ्ग स्थमिति । अत्र यथापूर्व सन्निहितं बोध्यम् । तथाच राजिसत्रे विध्यभावेनाऽऽपवादिकं मतिष्ठाख्य फलमे ग्राह्यम् । विश्वजित्स्थले तु फलं न श्रुतं किन्तु करप्य. मिति तस्य दुर्वलत्वम् । . आनुपङ्गिक यथा-"आरोग्यकामः सौरेण पनेव"इसनन्तरं "आशिनी गजेत" इति श्रूयो । ताप्पनुपङ्गा(२)दारो- ग्य फलम् । नचानुपरे तत्पदस्याऽऽत्तिरिति वाच्यम् । आर. तोहि ताशपदान्तरकल्पनम, अनुप” तु तत्पदस्य परवा- पे सममिव्याहारकल्पनमिति । अयमेशानुपतिकाधिकरणन्या. प: । अ० २ पा० १ अधि० १६ । श्रन्यवोधस्तु क्रषिकः । अतो वाक्पभेद पवेति । अत्र चैकसाधनावरुद्ध साधनान्तरस्प निराकालिनदेन विकरमा कल्पते । सौरेण वा वियागे- नवा आरोग्यमिति । सौरस्य यदहरवेन वदसामर्षे भा. विपाग शेत व्यरस्थितो विकल्प इति । लिस्म फलं पधा-लि मन्त्रः(१), "ऐन्द्र पनेत" इत्यत्र पागे मन्त्रः श्रूयते "इन्द्रो देवः सहसास पेन्द्रदासस्पै जुहोमि" इति। अवेन्द्रद इति श्रवणादैन्द्रपर फलीमति । ३ अप विश्वाजिदधिकरणम्- (१) "फलमानयो निर्देशादभुनी धनुमानं स्यात्" इति पाठः । (२) अनुपात सामीप्यम् । (३) लिगयते प्राप्यतेऽनेनेतिव्युत्पत्तेः।

·४ लघुपूर्वमीमांसाऽधिकरणकौमुदी- "विश्वजिता यजेत" इति श्रुत्येष्टसाधनवं बोधितम् । इ. एत्वन्तु कल्प्यम् । उक्तचतुर्विधफलासम्भवात् । तत्र च ग्राम- धनादीनां गौणपुरुषार्थत्वाद्विनिगमनाविरहाच न फलत्वम् । मोक्षस्य च तत्त्वज्ञानमानसाध्यत्वात, तत्र ज्ञानस्य च गोणप्रयो. जनस्वात, प्रतियोगिनिरूप्यतया मोक्षस्याभावरूपस्यानुपस्थितेश्वे. ति, स्वर्गस्याप्यनुपस्थित्या फलस्वेन 'कल्पने मानाभावादिसत्र सूत्रम्- “स स्वर्गः स्यात्सन्मित्यविशिष्टत्वाव" अ०४ पा० ३ सू० १५ इति । देशात्मकस्वर्गवारणाय स इति । दुःखास. भिन्नादिरूप(१) इत्यर्थः । सर्वानिति । वैराग्यरहितानिति शेषः । विशिष्ट इति-इच्छाज्ञानविषयलेन । तथाच ज्ञानं विना इच्छापा असम्भवाद स्वर्गस्योपस्थितिरस्सेवोत फलं स्वर्ग एव । ननु विश्वनपिनो विश्वजियागो नित्य एवास्तु फला- श्रवणाद, कातिकामावास्यायामुल्कादानलक्ष्मी पूजनवद, इति चेन्मेवम् । विश्वनितीनद्वहुसुवर्णकराजम्पादेिसर्वमेधान्ताना पोडशानामेव विश्वजयिकर्तव्यखेन वोधनात । तयाच विश्व- जितो नित्यत्वेन प्रथमकर्तव्यत्वात् तत्र च सर्वस्वदक्षिणया सर्व- जिदादिषु धनाभावेनामटरया तद्विघेरननुष्ठानलक्षणामामाण्यं स्थाव । अतो विश्वजियागो न नित्यः । सर्वजिदादीनान्तु फलश्रुत्या काम्पतैवेति। ४ अथ सर्वस्वदाक्षिण्याधिकरणम्- "उद्गावपूर्वान् विश्वनिति, प्रतिप्रस्थातृपूर्वान् सर्वजि- (यन्न दु.रोन सीम्म नच प्रस्तमनन्तरम् । अभिलायोपनी- तव तत्सुख स्वपदास्पदम् । इति तन्त्रघातिकोका स्वर्ग इति यावत् ।

·लघुपूर्वमीमांसाधिकरणकौमुदी- दादौ, सर्वमेधे तूभयम्” इतिश्रुन्या विश्वजित्युद्गातृप्रधा- नाः पोडशतिना, सनदादौ मतिमस्थाप्रधानाः पोडश, सर्वमेधे वगाहप्रधाना: प्रतिषस्थाप्रधानाश्च । तेनात्र गण- येन द्वात्रिंशदखिनो भवन्ति । तथा च "उद्गाभ्यः सर्वस्त्रं दाक्षिण्यं, मतिमस्थानभ्यो न"इति श्रूयते । उदातृभ्य उद्गात्रा. दिभ्यः । तेन विश्वजिति सर्वस्वदक्षिणा, सर्वजिदादिपु पतिश्चि द पारितोषिकं, सर्वमेधे तु सर्वस्वं पक्तिश्चिचेति । न च सर्वस्वे दत्ते यत्किञ्चिदिति कथं स्यादिति वाच्यम् । सर्वस्वपदेन सर्व तैजसमुक्त(२) भूमिवस्त्रादिकं च न सर्वस्वाभ्य- न्तरीणम् । ५ अथ होलाकाधिकरणम्- प्राच्यानां होलाकाऽऽचारदर्शनाचदर्थ 'होलाका ऽऽचरणी- या' इति सामान्यविधिः कल्पते । न च प्रतीच्यानामनाचर- णामाच्यैरिति विशेषणपदं देयम् । सामान्पविधिनैव माच्या- ऽऽचारोपपत्तेः। प्रतीच्यानामनाचरणस्येच्छाविरहणवोपपत्तेः । इच्छाविरहश्च तद्देशीयपूर्वपूर्वाणामनाचारदर्शनात, प्रतीच्याना- मुल्कादानायाचारविरहवत् । नानाचारार्थ वेदः(२) कल्प्यते । तथा च यत्र सामान्यश्रुया उपपत्तिस्तत्र विशेषविधिर्न कल्प्यते, 'गुरुरनुगन्तव्यः सदा' इतिवत् । नहि कर्मकाले तदसम्मवानदन्य- काले इति तत्र विशेपणीपमिति । ६ अघ फलचमसाधिकरणमू- (१) अत एष रघुकाध्ये "समृण्मये घोतहिरण्मयत्यात्' इति । अन्यथा मृण्मयमपि कथं तस्य । हिरण्मयं रोजसम् । (२) श्रुतिरिति पाठ ·लघुपूर्वमीमांमाधिकरणकौमुदी- "मोदातॄणो फल चमर्स हुनशेष भक्ष्यं ददाति" इति श्रू. यते । मोहानृणामिति यहुवचनात् प्रोगासादिकविना सर्व- पामित्यर्थः । पवत्रीहितिलमुद्रेः माधितश्चममः स्मृतः ।। फलं नारिकेलं "अनादेशे नारिकेलं परम्" इनि. श्रुः । तया च फलमहितश्चमस इस: । हुतोषमिति । तेन होमेऽपि तव्यमिति । ७ अथ सर्वपिष्टाधिकरणम्- "सर्वपिष्टं मिथुनेन पेषणीयम्" इति श्रूयते । अत्र मिथु- नन्दस्य सपुनपापाणे न लक्षणा । तथा च मिथुनपदेन खीपुमारित्युक्ती । पेपणन्तु यत्र तत्र काटपापाणादी वा कर्तव्यमिति पूर्वपक्षे जोमनिमूत्रम्-"निरूढलाद" इति । निरू- ढलक्षणा शक्तितुल्या, शक्तिवत्तस्या अपि झटित्युपस्थापकला. व । मिथुनपदस्य सपुत्रपापाणे निरूढलक्षणा । तेन सपुत्रपापाण एव पेपणम् । अन्यथा कुन पेपणीयमित्पनध्यवसायन प्रत्तिन स्यात् । पेपणे त्रिपा अप्पन्वये गौरवञ्च स्पादिति । ८ अध हविरुभपत्वाधिकरणम्- पुत्रेष्टियागे श्रुतिः "ग्रीहिभिर्यवैश्च प्राजापत्यं पृथक् श्र- पपेत्, हविपी संस्कृरुले, भाज्येन मोक्ष्यावहत्य कपिलासीरेण पत्" इति । आज्पतिविशेषत: सामान्यविधिमाप्तस्य जलेन प्रोक्षणस्य बाध: । हविपी वीहियो । अथास्य विकृती पु- टिपागान्तरे श्रुतिः "यवमयश्चर्भवति" इति अत्र च 'म. कृतिबद्रिकांता' इतिन्यायेन सर्वधर्ममाप्तापि न संस्कारमाप्ति । प्रकृती होवपी इतिश्रवणात द्वित्वविशिष्टस्य संस्कारमाप्तः ।

·लघुपूर्वमीमांसाऽधिकरणकौमुदी- 9 अत्र च परमावश्रवणे द्वित्वविशिष्ट विषोऽभावात् तत्माप्तयमाव इत्याउपेन नात्र मोक्षणं, किन्तु सामान्यप्राप्तजलेनैवेत्पत्र सिद्धा- न्तसूत्रम्-"द्वित्वमनपेक्षितममधानवाद हो । शान्दयोधे चि- धयं प्रधानम्, उद्देश्यमप्रधानम् । तेनात्रोद्देश्यगावावित्वं हविर्गत लिद्रश्च नपुंसकमविवक्षितामात । ९ अथ ग्रहैकत्वाधिकरणम् - "मई समाहि" इति श्रूयते । गृह्यते इविरनेनेति ग्रहो य. पात्रम् । सुनुवादयः । "ग्रहर्जुहोति" "दश ग्रहान् गृ. हाति" इति । तथा च ग्रहमित्येकवचनेनैकपात्रस्य मार्जनमाप्तौ करयेत्पनध्यासापादप्रत्यापीत्तरिति । अत्र सूत्रम् - "सर्वेषां- वा लक्षणवादविशिष्टं हि लक्षणम्" अ०३ पा० १ ० १४ इति । असंस्कृतेन पात्रेण यज्ञनिषेधारसोपामेव मार्जनमपे- क्षितम् । तनात्रैकत्वमविवक्षितम् । न च हविरुभयगांधकरणेने. दमन्ययासिद्धम्। तत्र द्वितस्यान्वयबोधे ऽप्रवेशात् । अत्र चैकल. यावच्छेदकनानन्वयेऽपि सामानाधिकरण्यमान्वये प्रवेशादिति । १० अथ तदर्धशास्त्राधिकरणम्- चाई पयपागे श्रूयते "प्रयाज करोति नानुयाजम्" इति । अत्र नानुपाजामात श्रवणानिधानुपपाया दर्शधर्मातिदेशः पश्चा- द्भाव्यः । तथा च "अनुरादः मासबोधो विधिरमासबोधकः" इति सूत्रे माति निष्ठामस्पपश्रुतेः पश्चात्माप्तव्पेऽपि मयाजे न विधिवहानिः । पूषवाक्यस्प "प्रयाज करोति" इति वाक्प- स्स सार्थकत्वादादी म्यानाचरणं तो ऽनुयाज विहायाति. देशमापाश्चनस आहुतपः कर्तव्या इति नात्र पडाहुतय इति पूर्वपले सिदान्तमूत्रम् -"तदशा निठाया अनिष्ठिततात" ·८ 4 लघुपूर्वमीमांसाधिकरणकौमुदी इति । स विघिरयों ऽभिधेयो यस्प तत्तदर्थशास्त्रम् 'अमासमापको विधिः' इतिमूत्रम् । तत्र निष्ठामत्यपस्यानिष्ठितत्वादविवक्षणादि. त्यर्थः । तेन मानान्तरेण माप्तय विषयवोधको विधिः । अव च माप्तव्यतेन प्राप्तिविषयत्वात् प्रयानं करोतीति न विधिः । कि- न्वनुपाजस्थाने एव प्रयानान्तरविधिः । तेनातिदेशमाप्तव्यस्य प्रयाजस्याऽऽदावाचरणम, ततोऽनुयाजस्थले पुनः प्रपाजान्तरा- चरणं, ततश्चतस्र आहुतय इति पडाहुतिसंख्या स्थितेति । ११ अथ निषादस्थपत्यधिकरणम् "निपादस्थपति याजयेत्, स वै शक्त इति स्वयं जुहो. ति" इति श्रुया पनमानकर्तृको मन्त्रपाठः मातः । तथा च नि- पादस्थपतीत्यत्र कर्मधारयसमासे निपादस्य मन्त्रपाठापत्या वि. द्याप्रयुक्त्यापत्तिः । निषिद्धस्य पाठनं विद्यामयुक्तिः । तथा च निपादः स्थपतिर्यस्येति बहुव्रीहिः,निपादस्य स्थपतिरिति पष्ठीतत्पु. रुपममासो वा ऽऽश्रयणीयः । तेन त्रैवर्णिकस्यैवम्भूनस्य याजन- मिति न विद्यामयुक्तिरिति । अत्र सिद्धान्तमूत्रम् -"झटित्युप- स्थापकत्वात्" अ० ६ पा० १०५१ इति(१) । बहुव्रीहिपष्टी. तत्पुरुषसमासयोलाक्षणिकवेनानुपपत्यधीनतया विलम्बोपस्थाप. कत्वात् । कर्मधारयस्य तदभावेन शीघ्रोपस्थापकत्वात तेनैवान्व- यवोधः । फलमुखत्वाविद्यामयुक्तिन दोपापेति ॥ १२ अथ रथकाराधिकरणम्- "घर्षामु रथकार आदधीत" इसाधानारूपं कर्म रथ. फारस्य विधीयते । अन योगार्थाऽऽदरे त्रैवर्णिकपरत सम्भ- चदपि लाघवाढस्य जातिविशेषायैन ग्रहणम् । यथा-- (१) "शम्दसामर्थ्यात्" इति सूत्रपाठे।

·, ܝܪ द लघुपूर्वमीमांसाऽधिकरणकौमुदी- 'माहिष्येण कारण्यां तु स्थकारः प्रजायते इति । योगार्थस्य तु रूट्यर्थतो गौरवम् । अनेकपदार्थान्वयानन्त- रमुपस्थापकत्वादिति । तेन याजनं बिना आधानकरणासम्भवाव स्थकारस्य ब्राह्मणेन याजनसिद्धिरिति ।। १३ अथ(१) तन्त्रन्याय:- "असंस्कर्ता पिता वालहा भवति यथासमयम, तदकर- ये क्षामवत्या यजेत, ततश्च संस्कराते" इति श्रुने: मुख्य- काले जातेप्टयादेरकरणे तज्जन्यात्यवायनाशाप क्षामतीमिष्टिं कृत्वा गौण कालेऽपि संस्कारान् जातेचादीन कुर्यादिति सिद्धम् । राब यदि बहुमंस्काराकरणं तदा बहुप्रत्यवायोत्पत्तेः मत्पेकदो. पनाशाय पृथक क्षामवती कुर्यात् । एकयाक्षामवत्याऽनेकपसवाय- नाशासम्भवात् । प्रत्येकविघ्ननाशाय भिन्नपगलात, इत्यत्र सिद्धा न्त सूत्रम्-"तन्त्रवत्" इति । यथा तन्त्रस्प दीर्घमूत्रसमुदाय- मध्ये सर्वसूत्रमुद्दिश्य कृतेन एकेन विस्तरसूत्रमोपेण सर्वसूत्रसम्ब- न्यो, न तु यावन्ति दीर्घमूत्राणि तन्मध्ये प्रत्येक प्रस्तारसूत्रमा क्षेपः कुविन्देन क्रियते, तथा एकपा क्षामवसा सर्वमुद्दिश्य कृतमा सर्वदोपसम्बन्धाद सर्वेपामेन नाशः । नाशकस्य नाश्य. सम्बन्धे सति नाशे ऽन्यानपेक्षणादिति । एवं दर्श भपानादिपण्णामङ्गलं श्रूयते । दर्शपागश्वाऽऽहु- तित्रयम्पः । तथाच तन्त्रन्यायेन सत्कृतेन मयाजादिनाऽनि- पतिर्न तु प्रयाजादीनां त्रिधा आत्तिरित । मयो- गविध्यैक्ये तन्त्रता । प्रयोगविषिश्व एभिरहैरिदं कर्तव्यमेवं- रूपः । तेन समानाङ्गलेनैव तन्त्रता । तथाच देवतस्पे तन्त्रता। क- १ नानाफलकसमानाकारफम्यापाराणां मध्ये नानाफलान्युद्दि- स्पैकल्यापारकरणं तन्त्रम् । २ ·१० लघुपूर्वमीमांसाऽधिकरणकौमुदी- चिद् द्रव्यैक्येऽपि। किन्तु काम्येयान तन्त्रतेति । नित्यपोनित्यका. म्पयोरङ्गयोश्च तन्त्रता । क्षामवत्पा: मायश्चित्तरूपत्वेनावश्यक- तव्यत्वात् । "चरितव्यमतो नित्यं मायश्चित्तं विशुद्धये " इति. वाचनिकनित्यत्वात् । काम्पानां तन्त्रले यजमानदयस्प शिव. लिङ्गसहस्रद्वपसंकल्पे एकसहस्रपूजनेनैव निर्वाह: स्यादिति । अयमेव क्षामवष्टिन्पायः। १४ अथ (१)प्रसन्याय:- "पy प्रोक्ष्प, तन्मांसैर्जुहुयाद" इति श्रुतिः । अत्र पशुमो. क्षणेन नमासस्य मोक्षणं सिद्धयति तस्यततोऽन्यत्वादितिमोसमाप मोक्षयोदित्या सिद्धान्तमूत्रम्-"प्रसङ्गारिसके" इति । मस- जो नान्तरीयकत्वम् । तथाच पशुमोक्षणेन समन्त्रणामन्त्रक पुरोडायस्प तन्मांसस्प व मोक्षणमपि सिद्धं, तत्र जलसम्बन्धा- भावेऽपि पशुघटकलेन पुरोडाशस्यापि संस्कारो धान्पराशे- रुपरि मोषणेनाधोतिधान्यानामपि सर्वेषां तदुघटकत्वेन मो. क्षणवत ॥ 'होम्यं यत्कठिनं स्यातु पुरोडाश इति स्मृतम्, इति । तेन माम-पिष्टकमेदिकादीनां होमे विहितानां पुरोडाशसंशति । तेन समानाङ्गके उद्देश्य फते तन्वन्यायः । अधिकाङ्गेन न्यूना- द्रसिद्धी प्रसङ्गन्यायः । अत्र कुत्रचिदुद्देश्याम सिदिः, कचिद- नुद्देश्यस्पापि । आचं यथा-भाज्यसंस्कारस्पतधागोपयुक्तसर्गऽऽज्पमुहि- इप करणाद कलशस्थाऽऽउपस्पापि दिनहि राजम्यादिपागो- पयुक्तं सर्वमान्य (२)पात्र स्थातुमहीत । नच पदाग्य प्राय तद- १सयादेशेनान्यदीयस्यापि सहानुष्ठान प्रसाः। २ भाज्यस्थापयामित्यर्थः। " ·लघुपूर्वमीमांसाधिकरणकौमुदी- पि संस्काय, तत्समयस्प कुण्डिकान्तर्गतत्वेनातीतवाद । एवं संस्कृतवापचारे नवीनवे संस्काराभानः । वितीपं यथा-अधिकपापप्रायश्चित्तेन क्षुद्रपापनाशास्पानुद्दे- श्यस्यापि सिद्धिः। वृश्चिकनाशाप पापाणक्षेपे पिपीलिका- दिनाशवद । माघीपे तु पापागार्थ प्रयाजाघनुष्ठाने कृते पुरोडाशार्य न पुनः श्याजायनुष्ठानं मसानोमयाजानुष्ठाना. दित्युक्तम् । १५ अधाशस्य प्रधानाऽऽवृत्यायोजकत्वन्याय:- प्रधाननिष्पत्यनन्परं चरोरपचारे ऽनमूतस्विटरदोमा न पुनः पाकः । तस्य होमशेषद्रव्येण विहितत्वात् । किन्तु चरुं प्रसाध्प पुनः प्रधानाचरणं स्त्रिएकोमार्थ कापसत्र सिदा- न्तमूत्रम्-"अगस्य प्रधानाऽऽवृत्यायोजकरवात"इति । तेन स्विकदोमं विनर तर कम्पनिर्वाहः । एकोद्दिष्टादौ न पुनः श्राद्धाऽऽत्तिः । शेपानापचारे पिहाथ न पाकान्तर कार्य- मिति । एवमपिण्डकेन मघामाद्धेन पक्षश्रादानेदः । अत एवं छन्दोगपरिशिष्टम् - "प्रधानस्याक्रिया पर साझं सक्रियते पुनः। तदङ्गस्पाक्रियापां तु नाऽऽपिनापि तरिका " इति । १६ अध योगसिधधिकरणम् - पः पुत्रकामा सइदं कुर्यात, या पशुकामः स इदं कुर्यात्" इसादि चतुर्दशतिथियागानुक्त्वा "एकैकस्मै कापाया- न्ये परतब उपाहियन्ते सर्वेभ्यो दौर्णमासान" इति श्रुतायुक्तम् । पक्षक भित्रो। "इटिस्तु चरुणा पागो पमस्तु पगुना स्मृतः । पतच्छेपः क्रतुः प्रोक्तो होमान्पत्पूजनं स्मृतम् ॥

·१२ लघुपूर्वमीमांसाऽधिकरणकौमुदी- यज्ञोऽपीष्टिरेव पनधातोः सिद्धत्वात् । एतच "क्रतुय- क्षेभ्यश्च" इति अ० ४ पा० ३ सू० ६८ पाणिनि सूत्रे उक्तम् । सर्वेभ्य इति । मकान्तपुनादिचतुर्दशफलान्युद्दिश्ये. त्यर्थः । तथाचैकदेव पुत्रपश्यादिचतुर्दशफल कामनया द- शपूर्णमासौ कार्याविति पूर्वपक्षे जैमिनिसूत्रम्-" योग- सिद्ध्यसम्भचात्" इति । योगः साहित्यम् । तथाचैकस्मा. कर्मणः साहिसन फलासम्भवादिसर्थः । अयम्भावः । यः पु. काम इत्यादिप्रक्रमेण प्रत्येकमधिकारित्व श्रुतेः तेपामेवान्वययोगो युक्तो, नतु समुचितफलकामस्याधिकारित्वम् । फलानां समुच्चय- स्पाश्रवणात् । कल्पनायां मानाभावात् । तथाच प्रयोगभेदात्स. 4 फलं भवति नत्वेकमयोगणेति । अनच पाधकाभावे सती. ति बोध्यम् । तेन पत्र समुचयेन फलश्रुतिस्तत्र न दोपः । यथा "स्वर्गमाप्नोति मोक्षं च कातिके केशवार्चनात्" इति । अत्र चकारेण समुच्चयोधः। एवञ्च महाभारतादिश्रवणस्प बहुफ- लश्रवणे ऽप्येकं फलमुद्दिश्य सङ्कल्पः कार्यो न तु समुच्चयेन, दोधकामावादिति। १७ अध कर्मण्यारम्भाधिकरणम्- नन्कस्माद्दण्डाघधा पहुघटोत्पत्तिः। तथैकस्मात ज्योति- प्रोमादहीन स्वर्गादिकानि फलानि भविष्यतीत किमर्थं पुनः पुनरनुष्ठानाचार इति पूर्वपक्षे सिद्धान्तसूत्रम्-"कर्मण्यारम्भा- त्या फलात्तिः" इति । अयमाशयः । "ज्योतिटोमा पाटर- पंप्सहस्राणि स्वर्गो भवति" इति श्रुती पष्टिवर्पसहस्राणीति व्य. स्पात् । फलानामानन्त्यादनिर्मोक्षश्च स्पा । एकपागफ- लापिच्छेदाद्यागान्तरफलमाप्तिश्च न स्यात् । सूत्रार्थस्तु एकक- मविषयकाऽऽरम्भ आधः प्रयत्नस्तस्पाऽऽर्यावती संख्या ता.

·लघुपूर्वमीमांसाधिकरणकौमुदी- वनांख्य फलं भवतीति । आद्यप्रयत्नभेदस्तु कर्मभेदादेव । तथा- च प्रधानीभूतादेकस्मात्कर्मण एकमेव भिन्नकालीनं फलं भव- तीति । गधानीभूतेति मयाजादिवारणाय तेषां सत्कृताना- मेव दर्शत्रयोपकारकत्वाचन अयमपि फलं तन्त्रप्रसङ्गाभ्या- म् । बहुपापनाशककवारणाप, 'कुलकोटि मुमुद्धरेत्' इरात्र तत्तदात्मनिष्ठनानाफलोत्पादककर्मवारणाय च भिन्नकालीनेति । १८ अथ शय्यधिकरणम्- "सोमयाजी ब्रह्मलोकमाप्नोति" इति श्रुत्या सोमयाजिनो ब्रह्मलोकात्राप्तिरुक्ता । अन च सोमयागस्प हेतुत्वं न सम्भवति कतविशेपणखेनोपस्थितलाकुलालसवद । तथाच ब्रह्मलोकमातिः कस्य फलमुक्तमित्यत्र जैमिनिमूत्रम्-"शयुक्त्तत्यसि ।" इति । अयम्भावः । “देवाः शयुं बाईस्पत्यम बन्, त्वमस्माक- मविनाशाय हव्यं वह, ततः युमन्तस्ते ऽरीनमयन् ॥ इति श्रूयते । अत्र शंयुविशिष्टदेवानामरिजपहेतुत्वं मातम् । वाधकामा- घाच्च विशिष्टस्य हेतुत्वबोधे विशेषणस्यापि हेतुत्वम् । कुला- लवस्य तु न तथा स्वतन्त्रान्वयम्पतिरेकाभावाद । शंपोस्तु त. त्सत्वा तुत्वोधविषयीभूतदेव विशेषणस्वेऽपि हेतुत्वमिति । श्रुसर्यस्तु-वृहस्पतिपुत्रं शंयुं देवा अनुवन् हव्यं शत्रु- नाशकं यागं वह कुरु ततस्तयागानन्तरमिसः । तथा च शपोः साशाजनकत्वाभावाद्यया यागो व्यापार: तथा सोमयागस्यापि अपूर्व व्यापारम(१) । एवं "सप्तदश पशू- मालमत" इत्पत्र सादशवशिष्टषसूनापतोषनाव साद- शत्वमप्यामिति ॥ १९ अथ देवताऽधिकरणम् ~~ (१) तजन्यत्ये सति तान्यजनको व्यापार .

·१४ लघुपूर्वमीमांसाधिकरणकौमुदी- ननु देवतामीतिरेव यागन्यापारो ऽस्तु किमपूर्वेणेसत्र सूत्रम्- "देवता चैतन्यासम्भवात्" इति । चेतने एव मी- विजायते नवचेतने तथा च कथं देवतामीतिरिति । २० अथ परिपदधिकरणमू- "ब्राह्मणेभ्यो ऽनं दद्याद" इति श्रुत्या बहुत्वविशिष्टमेव सम्प्रदानं तथा चैकमेवोत्सर्गवाक्यमत्र सूत्रम्-"परिपदि दत्त- मदत्तम्" इति । परिपदो बहुत्वविशिष्टस्याचैतन्यन स्वीकारास- म्भवात भरपेकमेव दानवाक्यम् । तुलापुरुषादिदाने च वाच. निकत्वादहुत्वविशिष्टा एवोदेश्याः । तेन वाधकाभावे सतीवि विशेषणं मूत्रे इति ॥ २१ अथ कोपडपापिनामयनाधिकरणम्- "उपसद्भिश्चरित्वा मासममिहोत्रं जुहुपाद तेजस्कामः" इति । उपप्तत् कल्पते यत्र सतिलैत्री हिभिश्च । तथा च सतिलैादिभिः चरित्वा-चरुं कृत्वा मासं व्या- प्याग्निहोत्रं जुहूपादिसर्थः । अत्र चामिहोत्रान्तरविधौ गौर- वाद प्राप्तानिहोत्र एव मासव्यामोपसद्विधिः । तेन प्रकृता- मिहोत्रमेवोपसदा कर्तव्यम् । अन्पया मकृतामिहोत्रं कृत्वा मि- होत्रान्तराऽऽचरणे गौरवं स्यादिसत्र सिदान्तसूत्रम्-"वाक्य भे. दापत्तेः" इनि(१) प्रकृतामिहोत्रमुद्दिश्य मासोपसदुभपगुणविधी वाक्यमेदापत्तेः। मासविशिष्टोपमद्विधिः गुणानाञ्च परार्थत्वादसम्पन्धः समत्वात्स्यात्" शत यादगानामन्योन्यं विशेष्यविशेपणभावविरहादिति (१) पाक्यभेदस्य च दुष्टत्वमुक्तमभियुक्त:-- 'सम्भवत्येकवाक्यत्वे घाश्यभेदो न युज्यते' इति ।

·लघुपूर्वमीमांसाऽधिकरणकौमुदी- पानामङ्गानां परार्थत्वादङ्गयर्थत्वादसम्बन्धः परस्परं वि. पोष्यविशेपणभावविरहः । कुन इसत्राऽऽह-समत्वादिति । वि. निगमनाविरहादिसर्थः । तथा च गुणद्वयविशिष्टस्याग्निहोना- न्तरस्यैव विधिः । अग्निहोत्रपदप्रयोगस्तु तद्धर्ममाप्यर्थ इति । कु- पडसम्बन्धित्वाकौण्डः पिण्डसोमस्तस्पायिनाम अपनं-कर्तव्यत्वेन ज्ञानं यत्र तत्कौण्डपापिनामयनम् । अलुक्समाप्तात् पागस्प संज्ञा(१) । कृतसोमयागस्य तत्राधिकारात । केचित्तु कौण्डपायिनी कृतमोमपानानामयनं तदाख्यो यागः। सच द्वादशाहसाध्य इसर्थः। पष्टयर्थश्च कर्तृत्वमिति बदन्ति । २२ अथ यागदानहोमाधिकरणम्-- चाईस्पसयागे श्रूयते "शरमपं धीहरूचरतस्त्वनति, तत्र द्रव्याण्यासादयति" इति । अत्र च त्यक्तद्रव्य कथं द्रव्याऽऽसादनं स्वतस्य विनियोगविरहादित्यत्र सूत्रम्-"यागदानहोमान्यत्वे त्यागानुपपत्तेः" इति । अत्यार्थ:-पाक्रिया यागदानहोमाऽन्या सान त्यागरूपेति । तथा च शरमपहियो न त्यागः तेन त्यजती त्यस्य स्थापयतीत्यर्थः। ननु मुख्यशब्दं विहाय लाक्षणिकस्य त्यजतीत्यस्याभिधा नं कथम् ? इत्यं, "देवा गातु इति मन्त्रेण वहिपो होममाचरत" इति पूर्णाहुत्पनन्तरं यहिषो होमविधानादन पारस्य वहिप्ट्वन होयमाप्तौ तद्वारणाय त्यतीति । तेन त्यक्तधर्मातिदेशात्पुनर. नुपादानाचन शरस्य होम इति । नचोत्सर्गोऽपि त्याग एवेति कथं त्यागस्य निरयान्यतमरूपत्वमिति वाच्यम् । उत्सर्गस्यापि त्यागादिरूपत्वात् । तथाहि-तडागोत्सर्गस्प देवतोद्देश्यकत्यागत्वेन (१)संतास्वरुपमहाभिया पष्ठया अलुमित्यर्थः।

·लहानगीमांसाधिकरणकौमुदी- पागत्वम् । सर्वसत्यानां चतुर्यन्तपदनिर्देश्यत्वेन देवतात्वात् । एवं पोत्मर्गस्यापि । तत्रापि वसतरीणां देवतात्वात् । एवं पठाद्युत्सर्गस्य साक्षादेव यागत्वम् । एवं मनसा ब्राह्मणमुदिश्य स्पागस्प दानत्वमेव स्वीकारार्होद्देश्यकसागस्य दानस्वाद । नतु खीकारोपहितेति वक्तव्यम् गौरवात् । स्वीकारयोग्यता च वि. शिष्टचेतनत्वेन । शूद्रााद्देश्यकसागेऽपि दानपदप्रयोगात् । नचैवं वैराग्यादिना एवमेव द्रव्यत्यागे कथमुपपतिशित वाच्यम् । तत्रोत्सर्गवस्पाप्यभावेन उभयममाधेयत्वात् । तथा प सानायगकरपागस्प त्रैविध्यमिति । एवं सर्व परित्यज्य सन्य- सेव' इत्यत्रापि स्नानाद्यगत्वाभाव इति । न च होमोऽपि देवतोद्देश्यकत्यागवाद्याग एवेति कर्ष वस्य पृथगुपन्यास इति वाच्यम् । स्वतन्त्रेचस्प मुने. नियोगपर्गनुयोगानहत्वात् । कर्मणो गुणान्तर्भावसम्भवेऽपि पृथ- गुपन्यासवत् । तथा च यागे ऽन्यानुपहितत्वं विशेषणं दे- पम् । होमे त्वग्निप्रक्षेपविधिकेति विशेषणमिति सर्वे पूर्वपक्षाः परास्ता २३ अथ यदाहवनीयन्याय:- सोमयागे "पदे जुहोति" इति श्रूयते । तस्य चानुपपत्तिः "पज्जुहोति तदाहवनीये" इनिश्रुनेमामान्यापासङ्कोचापरिस- मिद्धानमत्रम्-"निरवकाशत्वात्" इति । पदे जुहोतीत्यस्य निस्वकाशतापत्या आहवनीयवाक्यस्य सङ्कोच एव युक्तः । त- थाच निरवकाशवचनविषपातिरिक्त सामान्यवचनस्य मोत्त. रिति । एवं ज्योतिष्टोमे “सोमेन यजेन" इति सामान्यश्रुतिर. ति, तथा "राजन्यवेश्यो फलचपमाभ्याम्" इति । तर वि. शेपश्रुत्या सामान्यश्रुतेाह्मणपात्रपरस्वं नतु राजन्यवैश्पपोर- - ·१७ लघुपूर्वमीमांसाऽधिकरणकौमुदी- पि सोमसहिवफलचमसाभ्यां पाग इति । २४ अथ पदिन्याय:- "पदपांमुना यूपमनक्ति, सप्तमं पदम् गृह्णाति" इति सो- मपागे श्रूयते । तत्र कस्य पदं ग्राह्यमिति अनध्यवसाये सूत्रम्- "उपस्थितत्यागायोगात्" इति । प्रकरणादुपस्थितायाः सोम- जपणार्थमानीताया गोरेव पदपांसुधिः । तथाच पदित्वेनोपस्थि- तापास्तस्पा एवं सप्तमं पदं पस्वियं ग्रामिति । “ऐशानीतः सम्पूज्य गामग्निं परिक्रमपति" इति । अग्निप्रदक्षिणारम्भार्थ- कमयमपदचलनावधि सप्तमत्ववोध्यमिति । एवं "पदे जुहोति" इत्य- प्रापि तदेव सप्तमं बोध्यम् । “वर्मनि जुहोति" इत्यत्रापि प्रदक्षि- वर्त्म बोध्यमिति । २५ अघ स्फ्याशिलप्टेज्याधिकरणम्- "पद स्पये आश्लिष्पेन, तदधो मृज्याद, उहविक्रमाय द्वादशकपालघर निर्वपेव" इति श्रुतिः । 'खड्गाकारः खादिर स्फ्यश्वरोरावर्तनाय । पत-पाद अमिष्टोमे पागे चरोरावर्तने चरुसंश्लेपः स्पपे भवेत्, तत्-तदाऽघो-भूमिभागं मृज्यात्-शोधयेत् । तत्र उरु विक्रपाय-विष्णवे द्वादशाकपालं बरं द्वादशाइसधैं कुर्यात् । 'कपालं मुन्मयं पात्रं चक्राघटितमुच्यते । आतुरं (१)चक्रपटिन देवे पिये च वर्जयेत' तथाचाग्निष्टोमे पपाश्लेपे सति तन्निमित्तिकामियां कृ. त्वा निष्टोमयागः कार्य इति । तस्या इज्यायाश्च इष्टिवन दर्श- धर्ममाप्त:-सर्वासामिष्टीनां दर्शपूर्णमासी प्रकृतिः प्रकृतिवच विक- १कुलालचक्रेण निर्मितमित्यर्थः।

·१८ लघुपूर्वमीमांसाऽधिकरणकौमुदी- ति' इतिन्यापेन दर्शधर्मस्य पूर्वदिने देवताऽऽवाहनस्य प्राप्तिः । तथा च पदिने स्फ्याश्लेपमंशयेऽपि पूर्वदिने आवाहनं का- यमेव । अन्यथा सति पागे तत्रागवैगुण्यापत्ते, इसत्र सिद्धा- न्तसूत्रम्-"न नैमित्तिकत्वात्" इति । नैमिचिके निमित्तान- श्चयवानधिकारी । तेन पूर्वदिने तदभावान यागाधिकारः। म. घानाधिकाराभावे च कथमगानुष्ठानमिति पूर्वदिने नाऽऽवा- हनम् ! परदिने स्पपाश्लपे सत्याप नाऽऽवाहनं, तत्र पूर्वाद. नस्पाङ्गत्वादिति तथाऽऽवाहनवाघ एव । निमित्तनिश्चयश्वासति प्रतिवन्धे कर्तव्यमित्येवरूपः । तेन भविष्यद्विवाहा- दिनिमित्तकमाभ्युदयिककरणं सिद्धयोत । अन्यथा माविनि मा. नाभावेन(१)नेपामनिश्चयाचनापि दृद्धिश्राद्धं न स्यात् । इज्यायां तु ताशो निश्चयो नास्ति फ्याश्लेषसंशयेन संशयादिति । २६ अथ कृष्णलन्याय:- "कृष्णलान् अपयेत्" इति व्रीहिविकृतियागे श्रूयते । कृष्णलश्च कलापाकारः स्वर्णमापनिर्मितः । तत्र योगे बीई- धर्मावघातपातया तुपाभावेऽप्यदृष्टार्य कृष्णले ऽवधातः कार्य इत्यत्र सूत्रम्-"दाराऽसम्भवात्" इति । अवघातस्य चतुप्यं. द्वारं, तस्य च तर स्वतः सिद्धवादवधानो व्यर्थः । नचाह- प्रार्थः । दृष्टार्थत्वे मम्भवत्पदृष्टार्थत्वकल्पनाया अयुक्तत्वागौरवा- दिति कृष्णले ऽवघातबाधः। २७ अथ कपालाधिकरणम् - "नीहिभिवायव्यं यजते, अष्टाकपालं पुरोडाशं करोप्ति, पुरोडाशकपालेन तुपान् उपपति" इति श्रूयते । अर (१) विवाहादीनाम् । - ·लघुपूर्वमीमांसाधिकरणकौमुदी १२ पागे सूर्पण न तुपपस्फोटनं किन्तु पुरोटापाकपालेन । तत्र चाष्टानां कपालानां सत्चात् केन कपालेनेत्यनपत्रसाये सूत्रम् -"प्रथमोपस्थितिस्तन्त्रम्" इति । अयमाशया- ट्रव्यासादने पश्चिमावधि पूर्वान्त पंक्तिकमेण रात्र कपा- लस्थापनम् । तथाच यजमानसन्निधौ यत्कपालं मयमपुरोडाशार्थ- मासादित तस्य सत्रिहितत्वेन मथमोपस्थितन व देव तुप्रम- स्फोटनाएं ग्राह्यामति । तथाच लक्षणया प्रथमोपस्थिवपुरोहा- शकपालेन इसमन्वयवोधः । अत्रं पुरोडाशकपालेत्यत्र लक्षणा• पा मावश्पकत्वात् । लक्षणया यदि पुरोडाशप्रयोजनकं क. पालमित्युच्यते तदा तत्र नोपवापाकासा । प्रयोजनवचैनोपस्थि- तस्प प्रयोजनान्तरानाकाङ्कवात् । तयाच तत्र नोपचाप्रान्वयः स्यात् । तेनाधिष्ठाने लक्षणा कर्तव्या पुरोडामाघिसातव्यकपाळे- नेसर्थः । अधिटानन्तु स्थितिरेवेति । २८ अथार्थवादाधिकरणम्- "शम्भुः सर्वदेवेश आशुतोपः सर्वकामफलमदश्च" इत्यर्थ- बादः श्रूयते । कार्यान्त्रितपोधकरवन्तु सर्वशब्दानाम् । अर्थवा. दस्य सिद्धार्थकत्वात् अन्वययोधाजनकत्यात व्यर्थमेवाभिधान- मियत्र सूत्रम्-"विधिशेषत्वात्प्रामाण्यम्" इति । वि. पशेपत्ताद विध्येकवास्यत्वात् । तथाच यस्पार्थवादस्य वि. घिसमभिव्याहारस्तस्य मामाण्यामति । विधिश्च द्विविधा-कलम: कल्यवेति । तथाचार विधिः कल्यः । तस्माद 'सर्वकाम्यका. मा शम्भु पजेत' इति । क्लतविधिर्यथा-'वायु क्षेपिष्टा() देवता इयर्थवादस्य "वायव्य श्वेतमालभेत" इतिश्रुतविधिनैः कवाक्पस्वमिति । १शीमफलदात्रीत्यर्थः ।

·लघुपूर्वमीमांसाऽधिकरणकौमुदी- २९ अथ विरोधाधिकरणम् - "औदुम्बरी स्पृष्ठोद्गापति" इति ऐन्द्रयागे श्रूयते ।। तत्रैव यागे 'सर्वा औदुम्बरी वेष्टपितव्या' इति कात्यायनोक्ता स्मृतिः । तथा च स्मृतेरपि श्रुतिमूलकलादुभयोः समवलवैन स्पृष्देस्य- व श्रुतौ (१)उपस्पर्शलक्षणाया अयोगात , एवं स्मृतावपि स. पदसोचस्पायुक्तत्वादनुपपत्तिरिसत्र सूत्रम्-"श्रुत्या स्मृ- तिर्याध्यते" इति । श्रुतेर्बलवत्वादिति भावः । तथा च स्मृ. चौ सर्वपदे सङ्कोच:-स्पीयोग्यभागं विहाय सर्वा वेष्टयितव्ये- ति। नच स्मृतेरपि समानार्थकश्रुतिमूलकत्वमिति वाच्यम् । स्मृस्या ऽनुमीयमाना श्रुतिः प्रत्यक्षश्रुतिविरोधेन स्मृतिसमा. नार्थिका अनुमातुं न शक्यते किन्तु श्रुत्यनुगुणैवानुमातव्ये- ति । औदुम्बरी----उदुम्बरक्षानिर्मिता पशुपन्धनाथ स्थूणा, तस्या एव यूपसंति। माधवीये तु औदुम्बरी उदुम्बरशा- खेति व्याख्याता। ३० अथ प्रतिनिध्यधिकरणम् । "बीहिभिर्यजेत" इत्यत्र बीहेरुपादाने कृते तदपचारे सति पागो न सम्भवति । न च पवोपादानं कार्य विकल्प एकोपा दाने ऽस्यग्रहणस्य निराकाहवेनासम्मनाशास्त्रार्थत्वादिति पूर्वपक्षे सिद्धान्तसूत्रे-"पूतीकाविधिदर्शनात्" "सारू- प्यं तन्त्रम्" इति । तथाच मतिनिधिना सहशेन कर्मा- ऽऽचरणीयम् । अन्यथा “यदि सोमं न विन्देव, पूनीकानभि. पुणुयात' इत्यस्य वैययं स्यात् । अयम्भाव:-त्राहिने चरुसा- धनं, किन्तु तदवयवस्तण्डुलः । तथाच 'बाहिभिर्यजेत' इत्पन्न (१)सर्वधेटनस्मृतियलेन स्पृष्ठति पदस्थ पत्रव्यवधानेन स्पर्श कृत्वेत्यर्थे लक्षणाया अयुकत्यादित्यर्थः ।

·लघुपूर्वमीमांसाधिकरणकौमुदी २१ बीहिशब्दस्य तदवयत्रे लक्षणा । तेन ब्रीहवयवप्रत्यभिज्ञाया: शाल्पवयवेऽपि सदृशत्वदर्शनाद ब्राह्मभावे शालिग्राह्य इति । एतन्न्यायमुलं वचनं । "यथोक्तवस्त्वसम्पनौ ग्राह्यं सदनुकारि यत् । पवानामित्र गोधूमा नीहीणामित्र शालयः" इति । अन्यथा प्रतिनिध्यस्वीकारे "मौद्गश्चरुर्भवति, अयज्ञीया वै मापा" इति मापनिपेषानुपपत्तिरमाप्तत्वात् । अत्र च मापा इति बहुवचनं मापमिश्रितमुद्गस्पापि निषेधार्थम् । तथाच प्रतिनिधित्वेन प्राप्त्या निषेधः । एवं 'काण्डमूलपत्रपुष्पफलपरोहगन्धरसादिना सादृपेन प्रतिनिधि कुर्याद' इति पैठीनसिवचनादपि यथायथं मतिनिधियोध्य इति । अत्र वदन्ति-किं तावत्मतिनिधित्वम् । न हि तत्कार्यकारि- सम् । तत्रैव मुख्पे गतत्वात् । नच तदभावे तत्कार्यकारित्वम् । होमाद्ययोग्येन यजमानेन संकल्प यागादौ प्रतिनिधिकरणे प. जमानस्य सत्त्वेन तत्सतिनिधावगतत्वात । नच तदभाव इस- स्य तदयोग्यत्वे इत्यर्थः । विज्ञेनापि यजपानेन वाचनिकम तिनिधिकरणे ऽसत्वात् । 'होतारं शृणुपात्' इति विधेः । न च तत्र होता न प्रतिनिधिः किन्वङ्गमेव, तत्र स्वयं प्रक्षेपत्य विधानाद । होता तु न सागकर्ता तस्प द्रव्ये स्वत्वाभावाद किन्तु मक्षेतोच्यते । मुख्य यागे सागरूपे पजमान एवाधिका- री, अतो लक्षणं युक्तमेवेति वाच्यम् । तथाऽप्यन्पकार्यस्या- न्पाजन्पत्वात् ब्रीदित्वेन कारणवस्य श्रुतत्वाव । अन्य- था वीहेपभिचारेण जनकत्वं न स्यात् । उच्यते । तद्या. गत्वेन तत्र विहितचरुत्वेन-एवं तञ्चरुत्वेन तत्र विहितद्रव्यत्वेन कार्यकारणभाषस्य वाच्यत्वादुक्तपेव लक्षणमिति ।

·૨૨ लघुपूर्वमीमांसाधिकरणकौमुदी- ३१ अथ फलभूपाधिकरणम् -- आधाने दक्षिणा श्रूयते "एका देया, तिस्रो देयाः, पद देयाः" इति । अत्र चैकदक्षिणावरुद्ध दक्षिणान्तरस्य निराका- सतयाऽनन्वयात वाशन्दः कल्प्यते । तेन एका वा देयोत । त. थाच तिस इसत्राऽऽकाङ्क्षा भवति । वाशब्दस्प कोव्यनाराका. होत्यापकत्वाद । तथा च "अल्पेनेष्टस्य ससिद्धावधिक का प्रव. त" इति न्यापाद गोत्रयादिदक्षिणायाममहत्तौ तदामापा. प्यमियत्र भूत्रम्-"यो भय आरभते, तस्य फले पि. शेष" इति । भूय इति बहुशब्दस्य सिद्धमा तेन भूयः पहपका. रणानकम, उत्कृष्टाकञ्च; एवं बहुकालकृच्छ्रसाध्य, कृष्टोत्क पंसाध्यञ्च । आरभते-करोति । तस्य फले विशेपो बहुकालव्या- पकत्वम् । फलगतोत्कर्षविशेषश्च भवतीयः । तेनाधिकफला. चिना तिस्रो देया इति । अत्र वदन्ति । "स्वर्गकामो वसन्ते आदधीत" इत्या- घानविधौ स्वर्गकाम इति श्राणातकामना-अधिकारः, नतु स्व. गीशेपकामना । तथा चाधिकारिमविष्टकामनायामनुलिखितफल- स्य पागजन्यत्वे ऽतिमसङ्गाद कप फलभुमेति ! उच्यते । यथा दीपमानार्थी दीपं करोति तत्र च तैलबहुवे वस्याधिक- कालव्यापकत्व, पर्युक्त दीपोत्कः, कारणलक्षण्यात । तयाऽ. प्रापि सामान्पकामनाया अधिकारात सामान्यफलं भवत्येव, विशेषस्तु कारणलक्षण्याद । विशेषफलेऽपि सामान्यषों ऽस्त्यो । नचातिमतङ्गः । अन्यफलप्रपोजकरूपासचादिति । ३२ अथानुपगाधिकरणम्- "पारमेष्ठ्यकामः परमोटने पनते मास्वन्तम्" इति । - ·लघुपूर्वमीमांसाऽधिकरणकौमुद्दी- स्पा परमेष्ठिदेवतावरोधे देवतान्तरं निराकासमिति । तथाच भास्वन्तमित्पत्र पारमेष्ठधकाम इत्यस्प यससे इत्यस्य चानुप- अात्कर्मान्तरविधिः । तत्कामो भास्वन्तं सूर्य पजते इत्यत्र सूत्रम्- "पाक्यभेदापत्तेविशेषणत्वम्" इति । तथा च भास्वन्त- मिति परमेष्ठिविशेषणम्, न तु रूपपरं, वाक्यमदभिया रूढ्ययोऽपि स्यज्पत इति । एवमनुपन एकत्र समभिव्याहतस्य पदस्य वाक्या. तरे ममभिष्पाहारः । तत्कल्पनञ्च तात्पर्य कल्पनाधीनम् । तत्र च मानाभावः । यत्र तु तत्समाणमस्तितत्रानुपङ्गाधिकरणपायो न प्रवर्तते इति बोध्यम् । ३३ अथ देवतासाहित्याधिकरणम्- "अग्नीपोमीयं पशुमालमेत" इत्यत्र "द्वन्द्वात्परो या श्रूयते स प्रसेकमभिसम्बध्यते" इति न्यागाच्छमत्ययवोध्यदेवतात्वस्य प्रत्येकमन्चन मयेक देवतात्वं युक्तम् । अत एव 'मनोतास्यग्ने भारिरिपत्रवनवे जुषस्व सर्वरीरं नियुत्व वाह " इति मन्त्रण केवलानिमकाशकेन होमः सङ्गच्छते । सोमस्प होमस्तु परिभाषिके- ण प्रगादिचतुर्गन्तनाम्नेत्यत्र पूर्वपक्षे सूत्रम्-"विकल्पाप- त्या अष्टदोपग्रासात्" इति ! साहिखानच्छिन्नयोः केव- लागीषोमपार्मिणोस्तास्पर्पविषयत्वे विकल्पापत्तेः । एकदेवता. परुद्धे यागे देवतान्तरविधानस्य साकासवाय विकल्पः स्यात् । तया चाटदोपप्रासः । ते च वक्ष्यन्ते । अत एव 'पदग्नये च प्रजापतये च सायं जुहोति, य- सूर्याय च प्रजापतये च प्रातः' इयत्र प्रत्येक श्रुनावपि सा- हित्येन देवतावमुक्तम् । नच पागे चतुर्यन्तपदप्रयोगे समाहार: प्रयोज्य इतरेतरो वेति वाच्यम् । समाहारे साहित्यस्य विशे- ध्यत्वाव, तस्य च देवसालाभावात् । इतरेतरे तु पदार्थी एव ·२४ लघुर्यमीमांसाधिकरणकौमुदी- विशेष्या इति स एवं आदरणीयः । तेनाग्निमनापतिभ्यां खा. इति वाच्यम् । "द्वन्द्वात्पर" इति न्यायस्तु पत्र साहिसान्वयो योग्पस्तत्परः । यथा शस्त्राशस्त्रहतानामित्यादौ । 'इन्द्रामिलो. कमामोति तचीफै स्नानमात्रता इसादौ चन्द्राग्न्योरेकलोकामा वादिति । तथाच मनोहामन्त्रे अम इति पदस्य सोमसाहित्ये ल. क्षणा । नच लक्षणा स्वार्थहानि-परार्थकल्पना-दोपद्रपदुष्टुति वाच्यम् । अनन्पगतिकत्वात् । अथ विकल्प:- द्विविधः । ऐच्छिको व्यव. स्थितश्च । आयो यथा-"बीहिभिर्यजेत" "यवैर्वा पजेत" इत्यनेन पागे हेतुत्वमुभयोर्वोध्यते । तत्र चैकसाधनावरुद्ध सा- धनान्तरोवनिराकासतापत्त्या विकल्पार्थं वाशब्दः पवैर्वे- ति । वाशब्दार्थश्वान्यतरव्यवच्छेदेनान्यतरान्वयः । तेन नाही पवाभावः । सहकारियवे बीहभाव इति । नच ब्रीह्यभावे यव इति यवस्य पश्चादुपदेशाव प्राप्यते, पवाभावे वीहिरिति कुन इति वाच्यम् । व्रीहिजन्यपुरोहाशे पवस्य सहकारिले बाह्यभावे पर इसेव न स्यात् । नच समुचय एव कथ न करप्पते इति वा. रूपम् । ताई एकस्य यजतिपदस्प वैयपित्तेः । तथाच यजेनेति पदेन माघान्येनकोमयस्य हेतुत वाध्यते । तच विकल्प दि. ना ऽनुपपन्नमिति । तेन यवनन्यपुरोडाशे वीभावः कारणम- पच्छेदको वा । नच पत्रोभयस्ति सत्र को ग्राह्य इति वा- पम् । तव पागामार एवान्पतरामावविशिष्टस्याऽन्यतरस्यामा- वात् इति पूर्वपक्षे सूत्रम् --"इच्छातो नियम" इति । तेन तुल्पवलपोर्विकल्प ऐछिकः । तथा च यत्र व्रीहिमात्रमस्ति पुरप- म्य. न. नत्रेच्छा, तत्र. यागनियंत्तिोत.।.एन. गोप। ऐच्छिकविकल्पे sी दोपा यथा-वार्थस्य प्रीहेस्त्याग', प. -- ·लघुपूर्वमीमांसाऽधिकरणकौमुदी २५ रार्थस्प बीभावस्प कल्पन, बीहिभिरिति तृतीयार्थस्य साधन. स्वस्थ प्रकृत्यर्थे ऽनन्वयः, अन्वयश्चामकृत्यर्षे वीद्यभावे इति वहिपो चलारो दोपाः । एवं यत्रपक्षेऽपायटी दोषाः । "स्वार्थत्यागो पार्यक्लामिः प्रकृत्यर्थेऽप्यनन्वयः । अन्वपश्चामकृसथै द्वयोरित्यष्टदोपका" इति । अन्न वदन्ति । ग्रीभावस्य जनकले जनकीभूतामावलियो- गिलेन बीहे प्रतिवन्धकारवापत्तिः(१)। नच याजन्ययागे तदस्त्ये- वेति वाच्यम् । नहि "यवर्यजेत" इत्यनेन पृथग्यागविधिः, वाक्य- भेदापत्तेः । किन्तु प्राप्तपुरोटाशकरणकयागे वीहियवयोः सा- धनत्वविधिः । तथाच पपजन्ये यागे बीहेः फलोपधा- नामावेऽपि जननयोग्यताऽल्पेवेति तस्य प्रतिबन्धकत्वं विह. द्धमेव । तयोर्जनकरखञ्च तृणाणिमणिन्यायनेति 'सपिण्डीकरणाय सांवत्सरिकमाचरेत् । इत्यनेन प्राप्ते सांवत्सारके श्राद्ध मताहविधानम् । सदसम्भव तत्रैव कृष्णकादश्यां विधानं, नवेकादशीनिमित्तकश्राद्धान्तरं विधीयते । तथा सति तस्य श्राद्धस्य सपिण्डीकरणोत्तरत्वेन मृताहानिमि- तकत्वेन च त्रैपुरुपिकत्वापत्तेरिति । नचैत्रमपि तस्य मृताहानिमि- तकत्वमेवेति वाच्यम् । एकोदिष्टं मृताहाने' इत्यस्य मृता- हनिमित्त कत्लयोग्यताया आर्थवाद । पोग्यता च साशवि- पिविषयत्वमिति । अत्राहु:-श्रीखभावस्याङ्गत्वं न श्रुतं, किन्तु कल्प्यम् । तथा चावच्छेदकलेनोपपत्तौ न तप कारणत्वं कल्यते । तेन नीहभा. चावच्छिन्नतेन थवस्य हेतुत्तेति । अमावस्यावच्छेदकत्वकल्प. (१) तद्वत्तावुद्धि प्रति तदभाववत्तायुद्धेरिव तुल्यवित्तिवेद्यन्या. पात्तद्भाधवसावुद्धि प्रति तद्वत्तावुद्धः प्रतिवन्धफत्वमिति भावः । अत एवं - ·4 २६ लघुपूर्वमीमांसाऽधिकरणकौमुदी- नको दोपो वो यः । केचिनु ब्रीहेमुख्यत्वं यास्यानुक पवमुपपोपस्थिती मुरुषत्वाद् नीहिरव ग्राह्य इति वदन्ति । तन्मते- 'वैशासे पीणमास्यां तु नरो भक्तिसमन्वितः । शम्भु हरि वा सम्पूज्य स्वर्गलोके वसचिरम् ॥ इसच्छिकविकल्पोदाहरण बोध्यम् । व्यवस्थितविकल्पो दियिधः । मुरयकल्पानुकल्पभे- देन शस्ताशस्तभेदेन च । आधो यथा- -कुशैः कामभिवे. च्छादम्' इसन काशे कुशाभावः सहकारी, नतु कुशे का. शाभावः । सत्यपि काशे कुशस्यैव ग्रहणान्मुर यत्वाव । तेनाव पद दोषाः । कुशपक्षे स्वार्थहानेः परार्थकल्पना कुशमनक- स्ववाधः अभावस्यावच्छेदकत्वम् । काशपले स्वार्थहानिः स्वार्थस्य जनकलाभावश्चेति । शस्ताशस्तभेदश्च-कचिच्छत्स्यपेक्षा कचिदैच्छिक इति पथायथ दोषा योध्या इति शस्तत्वमधिकफ- लजनकत्वमिति । ३४ अथ यावज्जीचाधिकरणम् । "सन्ध्यामुपासते ये तु" इत्याधर्थवादोपस्थितफलकाम- नाया अधिकारवयोधात् । अन्यथा ऽर्थवादवैययाद । तथा च फलकामनाविरहे ऽधिकाराभावात्तदकरणे प्रत्यवायो न स्यात् । अशौचकालबदिसत्र पूर्वपक्षे सूत्रम्-'यावज्जीवश्रुतिविरोधा. "अ०२पा०४सू०२इति(१) "यावजीमहरह' सन्ध्यामुपामीत" इति विधिना"शुचिः कुर्याद"इत्यनेनैकवाक्यतया (२)शौचकाली. नजीवनस्य सन्ध्यावन्दनम्पाप्तिघितेति तद्वाधापत्त्या नफलकामना (१) 'कर्तुर्वा श्रुतिसयोगात्' इति पाठ । (२)'शुचिकारजीवी कर्माधिकारी' इति सूत्रम् ।

·२७ लघुपूर्वमीमांसाधिकरणकौमुदी- तत्राधिकारः । अर्धवादस्तु विध्यपेक्षया दुर्वलः स्तुतिरूपः कई मोत्साहार्थम् । तथाचोक्तम्-मरोचना चाहतपोपयुज्यते' इति । ३५ अथ जातेष्टयधिकरणम् । अश्वयुस्कृष्णपक्षश्राद्धादी पक्षपापकश्राद्धस्य प्रशास्तत्वम् । सच्चाधिकफलात्त्वम् । तेन फलजनकत्वं तस्प सिद्धम् । तथाच फलकामनाया अधिकारले काम्पत्वाभिसवहानिः स्पादित्यत्र भाष्यम्-'जातेष्टिवत्सम्बालिताधिकारात इति । यथा-जा- रोटेरकरणे प्रत्यवायो 'वालदा भवेत्' इतिश्रुतेः । करणे पुत्रपूतत्वं फलम् । तथाच पुत्रोत्पादकस्य तन्मस्कारकामना नियता भवसेवेति जीवित्वमहिता फलकामना जातेष्टावधिकारः। तथा पक्षश्राद्धपत्नस्य फलकामना नियताऽस्येव । अन्यथा प्रत्यवायपरिहारमात्रस्य चरमकल्पाल्लघूपायादेव सिद्धः तन्मात्रा बहुवित्तव्ययाऽऽयाससाध्ये पक्षश्राद्ध प्रहचिर्न स्यादिति । तत्म- हत्तस्याधिकोद्देश्यसाऽस्त्येव । तथाच जीवित्वसहिता फलकामना तनाधिकार इति काम्पत्वेऽपि नावश्यकरणवहानिः। ३६ अथ काम्यस्य नित्यापेक्षया विलम्बिताधिकार:- "कार्तिस्पामायुकामः मातघृतं दद्याद" इति श्रुया मा- तनं विहितम् । अग्निहोत्रमपि तत्काले कर्तव्यम् । तथा च किमादौ कर्तव्यमिति तत्र मिद्धान्त:-काम्यं हि कामनापेक्षं, सा चेष्टसाधनवज्ञानसापेक्षोति विलम्बिताधिकारम(१)। "यावजी. वमग्निहोत्रं जुहोति" इति श्रुसा कृताग्निग्रहणस्याग्निहोत्रं जीवनमात्रापेक्षमिति नि झटित्यधिकारम् । अतो ऽग्निहो- वादी कार्यम् । नन्वेवमुपरागे श्राद्रात्पूर्व दानं न स्यात् । (१) चिलम्यितो ऽधिकारो यस्मिस्तदिति यदुवीहिः । एवं झटित्याधिकारमित्यत्रापि योध्यम् ।

·२६ लघुपूर्वमीमांसाऽधिकरणकौमुदी- नमेको दोपो चोध्यः । केचित्तु श्रीहेमुख्यत्वं यवस्यानुका ल्पत्रमुभयोपस्थितौ मुख्यत्वाद् ब्रीहिरेव ग्राह्य इति वदन्ति । तन्मते-- 'वैशाखे पौणमास्यां तु नरो भक्तिममन्वितः । शाम्भुं हरिं वा सम्पूज्य स्वर्गलोके वसेचिरम् ॥ इलैच्छिकविकल्पोदाहरणं वोध्यम् | व्यवस्थितविकल्पो द्विविधः । मुख्यकल्पानुकल्पभे- देन पास्ताशस्तभेदेन च । आयो यथा- --'कुशैः काशैभवे. च्छादम्' इसत्र काशे कुशाभावः सहकारी, नतु कुशे का- शाभावः । सयपि का कुशस्यैव ग्रहणान्मुख्यत्वात् । तेनाव पद् दोषाः । कुशपने स्वार्थहानिः परार्थकल्पना कुशजनक- त्वयाधः अभावस्यावच्छेदकत्वम् । काशपले स्वार्थहानिः स्वार्थस्य जनकत्वाभावश्चेति । शस्ताशस्तभेदश्च कविच्छत्स्यपेक्षः कचिदैच्छिक इति यथायथं दोपा बोध्या इति । शस्तत्वमधिकफ- लजनकत्वपिति। ३४ अथ यावज्जीवाधिकरणम् । "सन्ध्यामुपासते ये तु" इत्याधर्थवादोपस्थितफलकाम- नाया अधिकारवयोधात । अन्यथा ऽर्थवादपाव । तथा च फलकामनाविरहे ऽधिकाराभावात्तदकरणे प्रत्यायो न स्यात् । अशौचकालयदिखत्र पूर्वपक्षे सूत्रम्-"यावज्जीवश्रुतिविरोधा. त्"०२पा०४सू०२इति(१)"यावज्जीवमहरहः सन्ध्यामुपासीत" इति विधिना शुचिः कुर्याद"इत्यनेनैकवाक्यतया (२)शौचकाली. नजीवनस्य सन्ध्यावन्दनव्याप्तिाधिति तद्वाधापच्या न फलकामना (१) 'कर्तुर्या श्रुतिसंयोगात्' इति पाठः। (२)'शुचिशकालजीपी फर्माधिकारी' इति सूत्रम् ।

·लघुपूर्वमीमांसाधिकरणकौमुदी २७ तत्राधिकार। अर्धवादस्तु विध्यपेक्षया दुर्बल स्तुविरूपः कर्ट- प्रोत्साहार्थम । तयाचोक्तम्-मरोचना चाहतपोपयुज्यते' इति । ३५ अथ जातेष्ट्यधिकरणम् । अश्वयुक्ष्णपक्षश्राद्धादौ पक्षव्यापकश्राद्धस्य मशस्तत्वम् | तच्चाधिकफलात्वम् । तेन फलजनकत्वं तस्य सिद्धम् । तथाच फलकामनाया अधिकारत्वे काम्यत्वानिसत्वहानिः स्यादित्यत्र भाष्यम्-'जातेष्टिवत्सम्वलिताधिकारात्'इति । यथा-जा- सेप्टेरकरणे प्रत्यायो 'वालहा भवेन्' इतिश्रुतेः । करणे पुत्रगुतस्त्र फलम् । तथाच पुत्रोत्पादकस्य तरसंस्कारकामना निपता भवसेवेति जीवित्वसहिता फलकामना जातटावधिकारः । तथा पक्षश्राद्धमानस्य फलकामना नियताऽस्येव । अन्यथा मत्पबायपरिहारमात्रस्य चरमकल्पालघूपापादेव सिद्धेः सन्मानार्थ बहुवित्तव्ययाऽऽपाससाध्ये पक्षश्राद्ध भत्तिर्न स्पादिति । तत्ल- वृत्तस्याधिकोद्देश्यताऽस्त्येव । तथाच जीविस्वसहिता फलकामना तनाधिकार इति काम्यत्वेऽपि नावश्यकरणवहानिः । ३६ अथ काम्यस्य नित्यापेक्षया विलम्धिताधिकार:- "कार्तिक्यामायुष्कामा मातघृतं दद्यात्" इति श्रुसा मा- सदनि विहितम् । अग्निहोत्रमपि तत्काले कर्तव्यम् । तथा च किमादी कर्तव्यमिति तत्र सिद्धान्ता-काम्यं हि कामनापेक्षं, सा चेष्टसाधनत्वज्ञानसापेक्षति विलम्बिताधिकारम(१)। "यावनी. अग्निहोत्रं जुहोति" इति श्रुसा कृताग्निग्रहणस्याग्निहोत्रं जीवनमात्रापेक्षमिति निसं झउित्पधिकारम् । अतो ऽग्निहो- प्रमादौ कार्यम् । नन्वेवमुपरागे श्राद्धापूर्व दानं न स्यात् । (१) विलम्बितो ऽधिकारो यस्मित्तदिति बहुचीहिः । एवं घटित्यधिकारमित्यत्रापि योध्यम् ।

·२८ लघुपूर्वमीमांसाऽधिकरणकौमुदी-
काम्यत्वेन तत्र विलम्बिताधिकारात । श्राद्धस्य नित्यत्वेन
झटित्यधिकारात । तत्काले ऽधिकृतकरणेन प्रत्यवायप्रस.
गात् । श्राद्धानन्तरच दाननिषेधात्तदुत्तरमाप न स्यादिति
दानस्य बाध एव स्यात् । नच दानविधियलाझविष्यति दान.
विधेः श्राद्धानाधिकारिजीवस्पितकादिपरत्वेनोपपत्तो । उच्यते--
'स्नानं दानं तपः श्राद्धपनन्तं राहुदर्शने'
इति वचने, तथा--
'स्नाने दाने तथा जप्प होगे श्राद्ध सुरार्चने ।
पुण्पः स कालो भविता नित्यमेव सुरेश्वर' ।।
इति वचने च स्नानानन्तरं दानस्य पाठात् श्राद्धात् पूर्व पा-
ठाच दानमेवाऽऽदौ । तदानीं श्राद्धाकरणेन जातस्य प्रत्यवायस्य
पश्चात् श्राद्धकरणेन नाशात् । यथा शरदि नवश्राद्धाऽनाच
रणजन्यप्रसायस्य गौणकाले रश्चित करणेन नाश इति ।
अत्रेदं बोध्यम्-यदि स्वल्प उपरागे कालः तदा श्रा-
मेव कर्तव्य नियमान काम्पस्पान्यायवाद । यदि स्ना.
नतर्पणाभ्यामेव कालो गच्छति तदा कालाभावात् श्राद्ध
नास्त्येव ।
३७ अथ तदन्तापकर्षन्याय:-
"अनुदिते जुहोति" इत्पनेनारुणोदये होमस्य कर्तव्यता
विहिता । स्नानकालोऽपि स एव । तथा निरवकाशवा-
दोम एव कर्तव्यस्तदानीं न स्नान, तत्पूर्वश्च न स्नानं रात्रि.
वाद । तेन स्नानं विनर होमः । तेन स्नातो अधिकारी भवति'
इत्यत्र (१)मङ्कोच इति पूर्वपक्षे मूत्रम्-"तदन्तापकदुपप.
ते" इति । राधावलक्ष्मीः कालकी । दुःस्वप्नन्द्रियश्रवणादिना
(E) अनुदितहोमकतिरिक्तयेति भावः ।
--

·लघुपूर्वमीमांसाधिकरणकौमुदी- अशौच जातम् । नहि सवि अशौचे होमः । अतः स्नानं तत्पूर्व कर्तव्यं सन्ध्यावन्दनच पूर्व सन्ध्यावन्दनहीनस्य कनिहत्व- घोधनात । सूत्रार्थस्तु तदन्तावादपक:-तस्य पूर्व कर्तव्यतेति । तथा च स्नानानन्तरक व्यवास्नानस्यापकः । विहितकालं विनाऽपि पूर्वाचरणमिति । तेनारुणोदयस्नानविधिरनुदितहो- मीतरपरः। ३८ अध तदायकन्यायः- उत्पी सकालं विहायोत्तरकालकर्तव्यता 1 तथा घ पत्कर्म तदादिभूतं तत्स्वकाले ऽकृता तदुत्तरकाले कर्तव्यम् । यथा सपिण्ड खकाले ऽपराहे कृत्वा तदिवसीयं सांवत्सरिक मध्याहाभावेऽपि कर्तव्यं सपिण्डनस्प तदादिलात् । नच तदन्तापकपन्यापासपिण्डनं पूर्वाह्न कृत्वा सांवत्सरिकं मध्याहे क्रियतामेकस्य कालसागे विनिगमनाभावादिति वाच्यम् । स. पिण्डनस्प भावरूपपितृत्वमाप्तिफलकत्वात् । भावात्मकफलं तु मुख्यकालेनैव भवतीति । सांवत्सरिकस्य मत्पबायपरिहारमात्रा- धरवेन गौणकालेऽपि सम्भाव। अत्र केचित्- 'तनैव च सपिण्ड सेनाब्दिकमिप्यते' इतिवचनात सपिण्डनात्यूपर न सांवत्सरिक कर्तव्यमिति घदन्ति । - अमंकान्तेऽपि कर्तव्यमाहिक मधमं द्विजैः। तर मासिके पूर्व सपिण्डीकरणं तया ॥ . इसस्प निविषयत्वापत्तेः । तेनेव च सपिण्डसमिति वचन- स्पानाकरताद । साकरत्वेऽपि एकादश्यादिक्रियमाणपतिवस. पिण्दनपमिति।

·लघुपूर्वमीमांसाधिकरणकौमुदी- ३९ अथ संयोगपृथक्त्वन्याय:- "वादिरे पशुं पधाति" सादिरं पोकामाप यूपं करोति" इति श्रुतिभ्यां सादिरस्य नित्पाङ्गलम् , काम्पागलश्च वोधितम्। काम्पच कामनामापेशवादनियतम् । तथाच सति अनिसमंयो- गविरोधः । संयोग सम्बन्धः मते तादात्म्यापति यावत् । नच खादिर काम्य एव । तथा काम्पलेन माप्त पादिरे पव- न्धनाश्रयत्वमा "खादिरे परां बनात" इत्यनेन विधीयते । तेन पत्र कामनाविरहाचूषाभावस्तव पशुबन्धनामार एवेति वाच्या म् । खादिरे इत्यस्य सप्तम्पन्तस्य वैयापतेः । सान्निध्या. देवाश्रयलामात् । पस्यानियताइत्वं तत्र नित्पागलं नास्त्येव । यथा "चममेनाऽ प्रणयेव, गोदोहेन पशुकामस्य" इति । चमसो-पत्काष्ठनिर्मित मणीतार्थ पात्रं सः । गौराते ऽति गोदोहो दोहनपात्रम् । गोदोदेनाऽपा प्रणयनं कामनासत्वे एवेति तस्यानियताइतेति । तथा च खादिरे नियतत्वमनियत. सश्च विरुद्धमित्यत्र सूत्रम्-"एकस्योभयत्वे संयोगपू. थक्त्वम्" इति । एकस्याङ्गस्योभयत्वे नित्यत्वकाम्पत्वोभपत्वे संयोगपोः प्रयोजकधर्मसम्बन्धोः पृथक्त्वं द्वित्वं प्रपोजकामिति । निपताङ्गत्वप्रपोजकं पागं मति नियतपूर्वसत्वं, काम्यागत्वापो- जकं यागं मति नियनपूर्वासवं यस्याङ्गत्वायोजिका कामना । एतदुभयसम्बन्धयोः पृथक्त्वमस्येव । खादिर इति । अयम्भाव:- यूपे पई निय-पाय मोक्षयेदालभेत् । तत्र परिभापया यूपे पशुनिवन्धनमावश्यकम् । ततः सादिरयूपस्य नियतत्वमेव । तत्रैव युपे काम्यत्वं घोषितम् । अपिना नियतवं कर्तुं समर्थम् । अतो ऽत्र न निसत्वकाम्पत्वयोर्विरोधः । तेन यस्य न कामना तेनापि खादिरः कर्तव्य एवेति । माधवीये तु "खादिरे पशु वध्नाति" ·लघुपूर्वमीमांसाऽधिकरणकौमुदी- इसत्र "खादिरो पै यूपो भवति" इति पाठो लिखितः । गोदो. हे तु कामनासम्बन्धमात्रम् । अयश्च न्यायो ऽङ्गविपयो जाते- ट्रिन्यायस्तु प्रधानविषयः । ४० अथ व्यक्तिवचनन्याया- "आग्नेय्या जुहोति" इति श्रूयते । आग्नयी अग्निमका- शिका ऋक् । तस्याश्च स्थाने स्थाने नानाविधायाः श्रुतस्वाद सर्वा एवं ग्राहा। इति केचित, तन । मच्छन्नवेदवर्तिताहश- ऋयाङ्कपा ऽप्रवृत्तेः । तथा च यस्याचि इच्छा सयैव जुहुया. दिसत्र सिद्धान्तसूत्रम् ---"व्यक्तिवचनानां सन्निहितवि- शेषपरत्वात्" इति । व्यक्तिमात्रवाचकपदानां सनिहितात- रसन्निहिततमसन्निहितपरत्वात् । व्यक्तिवाचकास्तु योगार्थमा- त्रपुरस्कारेण प्रस्ताः पाचकादिशब्दाः । पाचकशब्दः पा- ककर्ममाने गयुज्यते । पाचकमात्रत्तिधर्मश्च न पाककति न सत्र भयोगः । एवञ्चाग्नपीपदमपि व्यक्तिमात्रवाचकम् । अग्निर्देवता अस्या इति योगार्थत्वात् । तथाच सबिहिसैव ऋक् ग्राह्येति । मीमांसकमते रूहें घटादिपदं नातिवाचकम् । योगार्थ- मत्तम्पदं व्यक्तिमात्रवाचकं तत्र समुदायशत्यभावादिति । तेन गां दद्यादिसत्र यत्रेच्छा तां गां दद्याद ! तब नायं न्यायः व्यक्तिराचकत्वाभावादिति । ४१ अथ पणपुराणन्याय:- "पुराणं पोडश पणा" इत्यत्र पोडशपणघटितं पुराणं श्रुतं तम च पोडाले चरमध्यक्तः । तथाचान्येपो पणानां कयं तटकत्वमिति चेन्न, प्रत्येकापेक्षया सपा पोडावाद । ४२ अथ दण्डापूपन्याय:- पिष्टकेषु पाकार्य स्थास्यामधिश्रिोपु एकस्मिन् पो तदुद्ध- ·- लघुपूर्वमीमांसाधिकरणकौमुदी- रणं मुच्पग्रेण दण्डेन क्रियते । अत्र च अपूपस्योद्धरणे दण्डस्यो. दरणं भवतीति । ४३ अथ द्यूतपणन्याया- जूते प्रथमक्रीडापां पः पणः कृतः ततो द्विगुणः पणो द्वितीयवारक्रीडायां पराजपिना दुःखास्क्रियते । एवं तृतीयवार दारपितृगुणादि । अत एव जिकनभट्टेन प्रथममाजापरपानन्तरं द्वितीपादिमाजापत्ये दुःखाधिपादेकधेनुनांचिता किन्तु धेनुद्र- यादीत्युच्यते । ४४ अथ कपिञ्जलाधिकरणम् - "कपिझलानालमेन" इति श्रुत्या कपिअलगतं बहुत्वं यो. धितम् । तच विवक्षित विधेयगनसंख्यात्वात् । कपिजलस्या- न्यतो ऽप्राप्तवाद्विधयत्वम् । बहुवच बित्वमारभ्य परार्द्धपर्यन्त. मित्पनध्यवसायेनामत्या तदेदामामाण्यापत्तिरिसत्र मूत्रम्-"प्र. धमोपस्थितस्तन्त्रत्वात्"अ०११पा०१९०४३ इति(१)। त्रि. स्वोत्पत्यानन्तरं त्रित्वमहिलैकलेन चतुष्ई अन्यते इति मते त्रित्वस्य प्रथमोपस्थितत्वाचदेव चोध्यते । एस्प मते ऽपेक्षावुद्धिविगेपसहक. तेनैकलत्रयेण त्रिलं जन्यते इति, तन्मते चतुष्टोत्पत्तिकाले त्रित्वस्यानुपस्थितवान्न पूर्वव्याख्या समीचीना। किन्तु प्रथमोप. स्थितिमाब्देन लाघवमुक्तम् । तथाच व्यक्तिलाघवाद त्रित्वमेव बहुस्वमिति । कपिझलो जलचरः पक्षिविशेषः । ४५ अथ तक्षसूत्राधिकरणम्- "पर्पटीपतक्षसूत्रे छिन्ने आयुपीमिष्टिं निपति" "आश्वः न्यो जुहोति" इति श्रुतिः । पर्यङ्कपरिमाणज्ञापनार्थं तक्ष्णा (१)"प्रथमघानियम्यते कारणादतिक्रमःस्थात्" इति पाठः।

·लधुपूर्वमीमांसाऽधिकरणकौमुदी- यसूत्रं पर्यङ्कार्यककाष्ठे र्फित रास्प देवाच्छेदे इत्यर्थः । अत्र च इष्टेः प्रधानत्वकल्पने फलकल्पनाऽधिकारकल्पनयोौरवापत्या. (१)पर्यस्यैवाहित्वं कल्प्यते इति पूर्वपक्षे सूत्र-"अलौकि- कस्य लौकिकाङ्गत्वायोगात्" इति । अषम्भाव-अङ्गस्य मधानविधिसापेक्षत्व नियतम् । पर्यढेच मभाने विध्यभावा- दिऐन तदद्भलं किन्तु सूनच्छदनिमिराकं तत्सूचितामङ्गलनाशाय कर्मान्तरमेवेति। ४६ अथ आरम्भणीयन्यायः-- "आमाप्णवमेकादशकपालं निपेत् दर्शपूर्णमासावा- रिप्समानः" इति श्रुताबारम्भणीयोर्दर्शकाले कर्तव्यता योषिता । तथा तस्या दर्शाइलमेर कल्प्यते कर्मभेदे गौरवादिस- प्र सिद्धान्त:-"तस्था अतः सफलत्वात्" इति(२) । पथा "आनाप्णामारम्भणीयाख्यं जुहोति वमुकामः" इति श्रुत्पा सफललयोधनात, तदेकवाक्यतया पैकमेव कर्मेति । तथा चा- रिप्समान इत्यनेन दारम्भकालकरंध्यत्मानं योषितं नत्व- इत्वमिति । ४७ अपाइस्य प्रधानकालान्यपानन्वयो- शिवावन्धनस्पाङ्गत "मिशिलो न्युपनीतश्च पत्कराति न तस्कृतम्" इत्यनेन श्रूयते । कर्गभेदे नानां भेदादहस्य प्रधानका- लावपनियमात् भातिकर्म पृथक् पृथक् शिखाचपनं कर्तव्यमि- (१) पर्यवेरेवेत्यर्थः। (२) "सरता कारम्भसंयोगादेकः पुनरारम्भो पायजोधप्रयो. गात्" (अ०९ पा० १ अधि० ११ सू० ३२) इति सूमं भाष्यादि- पुस्तशेपुरश्यते । ५ ·३४ लघुपूर्वमीमांसाऽधिकरणको मुदी- स्यत्र सिद्धान्त:- साधारणे जो प्रधानकालान्ययानियमाव किन्तु असाधारणे प्रधानप्रयोगालगनेऽङ्गे प्रधानदेशकालान्वय- नियमः । श्रादादिपूदिनकर्तव्यनिमन्त्रणादिवारणाय प्रधान मयोगान्तर्गत इति । ४८ अथ समं स्यादश्रुतित्वादिति न्यायः-- "अश्वं प्रस्तोतमतिहर्तृभ्याम्" इति पागविशेपे एकावद- क्षिणोभयोः श्रूयते । अत्र कीदृशो भाग इसत्र सिद्धान्त:-"सम स्पादश्रुतित्यान" (अ० १० पा० ३ अधि० १३ सू० ५३) इति । समभागकल्पनापियर्थः(१)। ४९ अधानेकार्थत्वाकल्पना-~-- "आदित्यो वै यूपो भवति" इति । अत्राऽऽदित्यपदेन आदित्यवर्ण उच्यते । आदित्यस्प यूपत्वासम्भवाद । तथा च आदित्यपदस्य आदित्यवणे शक्तिरेवाऽऽदित्यपदमयोगादित्यत्र सूत्रम्-"अन्यापश्चानेकार्थत्वम्" इति । लक्षणयाऽप्युपपत्ती न शक्तिः कल्पते। शक्तिकल्पने नानार्थता स्पात सा चायुक्ता। अत्र च वोधकामावे सतीति बोध्यम् । तेन हरिपदादौ न दोपः । तत्र शक्तिग्राहकमानस्प कोशस्प बोधकत्वादिति । ५० अथ प्रक्रमाधिकरणम् ---- "मनसा सङ्कल्पयात, वाचा ऽभिलपति, कर्मणा चोपपाद- (१) पस्तुतस्तु, इदं पुत्र पूर्णपक्षसाधकम् । "अतुल्याः स्यु परिकये घिषमाया विधिश्रुती परिग्रयान कर्मण्युपपद्यते दर्शना- विशेषस्य तथाऽभ्युदये" इति चुरेण-दीक्षावाक्ये प्रतिहस्तृती. विवसमास्यानात् प्रस्तोतुधादित्यश्रुते समाप्याश्रुतियलाद्रिः पमैव दक्षिणेति सिद्धान्ततम् । उभयसमुदायस्याचनत्वेन स. म्नदानत्यासम्भवादक्षिणा विभज्य दातव्येति च भाप्यादितो घिगन्तव्यम्। .

·लघुपूर्वमीमांसाधिकरणकौमुदी- यति, प्रक्रमे च सकुशतिलं सलिलं त्यजति" इति श्रुत्या प्रक्रमे करिम्भसमये कुशतिलसहितजलत्यागो विहितः । आरम्भश्च मनसा सङ्कल्पपतीत्यनेन घोषिता कर्मेच्छैच । तथा च कर्मक रणेच्छाकाल एव सलिलत्याग इत्यत्र सिद्धान्त:--"तस्याः प्रक्रमत्वासम्भवात्" इति । इच्छायाः पूर्वमासपूर्वदिनादावपि सम्भवात्तस्या न प्रक्रमलं किन्तमिलापस्य । तथा चाभिला- पनिप्पत्तौ सकुशातिलजलत्यागः कार्य इति । ५१ अथ पृथग्विधौ गुणविधानासम्भव:- "स्वगै नयनि चात्मानं तथा पितृगणानपि । कल्पे यः स्नाति तपसि यत्किश्चित्सलिलाशये"। इति भूपते । कल्पे-उपस्ति । तपसि-माघे । अत्र च न कर्मा- नतरविषिः, किन्तु मामनित्यस्नाने माघाख्यगुणविधिरित सेन पृथक् न सङ्कल्प इसत्र सिद्धान्त:-"पृथग्विधाने गुणविधा- नायोगात्" इति । पृथग्विधानं मकरणान्तरे विधानम् । नित्यस्ना- नपकरणे माघस्नानाविधानात्कर्मान्तरपेवेति । ५२ अथ सर्वशत्यधिकरणम्- ननु नित्यस्य यया किञ्चिदशहान्याऽपि सिद्धिस्तथा काम्या स्यापि स्यात् विहितत्वाविषादित्यत्र सिद्धान्तसूत्रम्-"का. म्ये सर्वशक्तिमानधिकारी" इति । अयम:- काम्या. पूर्व प्रति तत्तदगानां तुलेनैकस्याप्यभावे काम्पापूर्वनिप्प. तेः । नित्पे तु काम्यापूर्व नास्ति, किन्तु नित्यानाचरणस्य प्र- स्पवायहेतुत्वम् । तथा च शस्यपापदङ्गसहितप्रधानानाचरणस्प मत्यवायहेतुत्वं फलप्यते निसे प्रतिनिध्युपदेशात् । अशक्ता- बनोत्सर्गमात्रेण श्राद्धनिर्वाहविधानाच शरपति विशेषणम् ।

·लघुपूर्वमीमांसाऽधिकरणकौमुदी- एतच बोधकाभावे सतीति बोध्यम् । “पदि सोम न विन्दे- व, तदा पूतीकानभिपुणुयात्" इति वोधकम् । तथा च सो. ममाप्त्या सङ्कल्पेन कर्मारम्भे सति यदि सोमापचारस्तदा पूती- को ग्राह्यः । आरब्धसमापनस्याऽऽवश्यकत्वात् । नतु भयममेव सोमालामे पूतीकानादाय सङ्कल्प इति । ५३ अथ तिर्पगधिकरणम्- यथा जोगनिमूत्रम्--"तिर्यपाइगुव्यायदेवाना कर्मसु नाधिकारः" इति(१) | तिरथा विशिष्टज्ञानाभावार, पढ़ोः म. चरणशक्यभावेन 'उत्थाय पूर्णा जुहोति' इति कर्मणो बाधाव, यावेति-त्रय आर्पया अपिधर्मा पा ते व्यापा अन्धमूक- वधिरा । यया-कविडोपा परद्रव्पादिवीपणे रागोत्पत्तिसम्भ. वेन नयने निमीत्य तिति न किञ्चित्पश्यति । एव कश्चित. 'पिः परद्रोहमिपावचनसम्भवेन यत्तिचिन वक्ति, मौनी तिष्ठ- ति । तया कश्चिपिः परनिन्दाश्रवणजन्यदोपपरिहाराय बनान्त गत्वा तिष्ठति, किश्चिन्न शृणोताति । तयाचान्यस्य वीक्षणा भावाद 'यजमानजीक्षित हविजुहोति' इत्यादियाघात, मूकस्य मन्त्रोचारणासामात बघिरस्प श्रीवाभावेन लौकिकवैदिकव्य. वहाराभावात, देवानान्तु मन्त्रमयत्वेनाचेतनत्वात् । अत एवं देवग्रामो हस्तिप्राम इसादयो गौणमयोगा । अत्र घदन्ति-तिरश्चां विशिष्टज्ञानाभावाद , देवा. नो विग्रहशून्यत्वेनाचेतनत्वात्मसक्तिरेव नास्ति कथमधि. (१) "कर्तुर्वा श्रुतिसयोगाद्विधि कात्स्यन गम्यते" (अ०६ पा. १ अधि०२सू०५) इति पाठो ऽन्यपुस्तपेषु ।

·लघुपूर्वमीमांसाधिकरणकौमुदी ३७ कारनिषेधः । अन्यथा (१)वटादीनामापे निषेधो चोध्येत । तत्रा- 'हुः-पेपो तिरश्वा विशिष्टज्ञानमस्ति वालिसुग्रीवादीना, तेपामनधि- कारबोधनात् । देवानां तु विग्रहसत्त्वेन चैतन्यमस्त्येव "इन्द्रः सहसा" इति श्रुतेः । किन्तु रोपामेकदा नानायागसानि- ध्यासम्भवेन पागीयदेवतास्वासम्भवात मन्त्रस्य देवतात्वमुच्यते । तथा च देवानां पागोद्देश्यत्वयागकर्तृत्वविरोधान कर्मण्यधिकारः । वस्तुतस्तु तिरश्चां वर्णाश्रमाभावादेवानाधिकारः माप्त एव । देवानान्तु मध्ये यो यथा स स्वं विहायान्येषा करणे ऽवि- रोधात, यथा कृष्णले ऽवघातबाधः । तया स्वोद्देश्यकपागवाधेऽपि न कर्मवैगुण्यमिति । यत्र चान्यमावदेवतायागस्तत्र स्वाच्छन्ये. नाधिकारः । एवं दानऽपि । अत एवेन्द्रादीनां महाभारतादौ पागश्रुतिरप्पुपपन्नेति । ५४ अथ पश्वधिकरणम्- "पशुना रुदान यजेत" इति भूयते । अन बहुरुद्रोदेश्यक- एकपरनुचितो ऽनो रुद्रममसंख्याः पशवो ग्राहा इतिपूर्वपले जागनिमूत्र--"असति घाधे पैमक्तिकसंख्याया अत्या- गात्" इति(५) । पशोधिपतया सद्गतसंख्या विवक्षिता । रु. शानिति बहुवचनेन साहिशेन देवतालवोपनाच मोक्षणे नानु. पपतिः । रुद्रेभ्यः मोक्षयामीति सफदेव मोक्षणादिति । ५५ अथ सहसाहित्यविवेकः- तुल्यक्रियाणां (पाणां) परस्परसापेक्षाणामेकक्रियाहतं (१) घटस्थजलमतिमादीनामिति थायर । (२) पनदधिकरणसिशान्तस्म-"शब्दयनपलभ्यते, तदागमे दिराव श्यते तस्य शान हि यथा अन्येपाम्" (२०४पा पषि०५१०१५) भाप्पादिपुस्तके.पु । .

·लघुपूर्वमीमांसाधिकरणकौमुदी- साहित्यम् । (१)अनेवम्मूते सहस्त्वमिति । सूरपरूपत्वञ्च तरिक्रया- न्वय्येकत्तरधर्मिविशेषणत्वेनान्यतरस्पानुपस्थितस्वम् । तेन- "दामोदराप नभप्ति तुलायां लोलपा सह । प्रदीप ते प्रयच्छामि नमो ऽनन्ताय वेधसे"। इत्यत्र सहत्वमेव दामोदरविशेषणत्वेन लोलाया उपस्थितः। उक्तञ्च तुल्यरूपत्वं 'घटं पटश्च पश्यति' इत्यत्राप्यस्ति एकस्याः क्रियायाः समूहालम्बनास्मिकाया विपयत्वात, साहित्यं तु नास्त्प. तः परस्परसापेक्षाणामिति । तरिक्रयान्वयियावमिनिरूप्यध. माँपस्थितिविपयाणामित्यर्थः।"अग्नीपोमाभ्यां स्वाहा" इत्यादि- लक्ष्ये द्विवादिः साधर्म्यम् । सहस्थले तु लोलायुतदामोदर- त्वम् । तेन धर्मणोभयोरुपस्थितिविषयत्वञ्च । चैत्रमैत्री स्वनामो गच्छत इति वारणाय एकक्रियेति । तत्र गमनक्रियायाः प्रत्येक समाप्तताव । ननु तथापि इन्द्रेन कथं साहित्पयोधा ? वच. नक्रियापेक्षया साहित्यात, क्रियायां शब्दोपात्तत्रविशेषणा- भावादिति । ५६ अथ खलेवालीन्याय:- सोमयागविकृती "खलेवाली यूपो भवति" इति श्रूयते । खलेवाली पलीबर्दवन्धनाप खले निखातस्य पेटिकाठस्प संज्ञा । तथा च यूपधर्मा अष्टाश्रीकरणादयः अत्रापि कार्या इति(२)। . (१) अतुल्यरूपाणामित्यर्थः । (२) वस्तुतस्तु खलेचालीस्वरूपभङ्गभिया अष्टाधीकरणत. क्षणादिपोत्पत्तिसाधनसंस्काराणां याध एव । ये तु खलेवाली- स्वरूपाविरोधिनो यूपसंस्कारा. पदणादयस्ते एवात्र कार्या इति । स्परश्चेदं सुबोधिन्यां दशमाध्याये (पा० २ अधि० ३२ सु०६९) ·लघुपूर्वमीमांसाऽधिकरणकौमुदी- ५७ अथ प्रतिपत्त्यधिकरणम्- "शकृत्समविध्यति, लोहि निरस्यति, गुदेनोपयजति, सर्वे जुहोति" इत्यानीपोमीयपशौ श्रूयते । मकरसंपविध्यतीति दृष्टा- स्वार्थम् । यथा पशोरुदरपति शकृत् त्यजति, तथा लोहितमाप स्पजति । अन्पत्र पौर्पिमांसोपक्रमेण होमः । अत्र तु गुदा- सोपक्रमेणेति । तथा च "यशेपमुस्विम्भ्यो ददाति" इति परिभापपा मांसस्य उत्तरा प्रतिपत्तिः मासा । अल च सर्वप्रहरणेन मतिपत्यभावात्कर्मवैगुण्यं स्पादिरात्र सिद्धाना:-"यदि फा. रानुपपत्तेः" इति । यदि प्रतिपाद्यं स्यात्तदा प्रतिपांतरङ्ग- मित्यर्थः। ५८ अथ आप्टमिकविकृत्यधिकरणम्- दशीदयप्तमपेक्ष्याष्टमदिने क्रियते इसाष्टमिकी विकृतिदेश- यागस्य । यथा श्रुति:-" अष्टमे हि सौर्य चळं निपेत ब्रह्मवर्चमकामः ॥ इति । अस्प यागस्पेटिवेन दर्श- विकृतित्वम् । तथाच दर्शधर्मातिदेशेन पविघहोमद्रव्यागकत्त्वं माप्तम् । तथा चात्र सौपमित्कवचनश्रुनावपि चरुपदकं कार्य करणगतपट्नस्यापि प्राप्तत्वात् इति पूर्वपक्षे मिद्धान्त:--"ए. फोदेश्यकत्वनाकांक्षितत्वात्" इति । अकदेवतायाः सू- यस्योदेश्यत्वेन एकचरुवाकांक्षिः । अतो ऽतिदेशमाप्तस्पापि पदलस्य बाध एव । दर्यो तु पद्मव्यस्यैव देवताभिधानादिति । ५९ अथ धान्यमस्यधिकरणम्- "धान्यमास,इति तण्डुलानायपति" इति शृयो । अत्र पत्र- लिनेन धापकाशनामण्डलदान्दो पापपरः । युक्ती- तन । तण्डुलपरले अपातचापापत्तरित्पत्र सिदान्त:---राहु.

·१ लघुपूर्वमीमांसाधिकरणकौमुदी- लानिति द्वितीयया क्रियाजन्पफलस्य संस्कारविशेषस्य तण्टले बोधनात् । मन्त्रालड्न चानुमितिद्वारा धान्ये सस्कारवोध , तस्प च रिलम्विासात । यथा--इदमावपन धान्पनिमस्कारज- न धान्पप्रकाशकमन्त्रकरणत्वादिति । तथा च श्रीमान्वय- घोषबलात्तण्डलस्य कर्मचे पाले कृष्णलन्यायेनावघातबाघो न दापाय । तथा च मन्त्र धान्यपद लक्षणया वण्डलपरामिति । ६० अध जहाधिकरणम्-- "अग्नये त्वा जुष्ट निर्वपार्मि" इति मन्त्रः प्रकृती श्रुतः । तथा विकृती सौर्यचरावापे अग्नपे इत्येत्र पाठ्य लक्षणया च सूर्यपर, न तु मूर्यायेति । वेदे तथाश्रुतेः कल्पने य मन्त्रत्वव्याहवे. रिसत्र सिद्धान्त:--"अतिदेशादेवोपपत्तेः" इति । अ. यमर्थ:-यथा मन्त्रो ऽतिदेशमाह तथा मन्त्रगतसमोतार्थत्वमपि भास, तच्चोह दिना ऽनुपपन्नम् । तथा च यो मन्त्रः प्रकृती समवे. तार्यकः स मन्त्रो विकृती पद्यममवेनार्थकः, तदा समताकपद प्रक्षेपः प्रपोज्य इति । अहवासमवेतार्थकपदत्यागपूर्वकसमवेता- पदसमभिन्याहारकरणम् । यस्तु प्रकृतावप्पसमवतार्थकस्तस्य नोहः । पथा 'एनद्वः पितरो पास इसस्प पार्वणमकृतावसमवे. तार्थकत्वादेकोद्दिष्टेऽपि नोहः । ननु धान्यममीति मन्त्रेऽपि तण्डुलपदोहोऽस्तु । नच तत्र लक्षणोपपत्तिरिति घाच्यम् ।

·k
लघुपूर्वमीमांसाऽधिकरणकौमुदी ४१
वैयमिति तदर्थवादिति, गैवम् । तरसूत्रस्य प्रतिनिधित्वेग 2.
हातपदार्थवाचकपदंप्रयोगनिषेधार्थकत्वात् । यथा वीहिमति.
निधिशालिग्रहण "ब्रीहियज्ञेषु कल्पताम्" इति मन्त्रे शालिए.
दोहाभारः। एतदपि पन्ने बोध्यम् । वाक्ये तु प्रतिनिधिरेवो-
ह्यः । यथा मृताहमतिनिधावेकादश्यों श्राद्ध एकादशीत्वेन भयो-
गो न तु मृततिथिलेनेति । अग्नये वा जुष्टमिति । अग्निमुद्दिश्य
ला-ताम, अजुष्टम्-~-अयातया, मोक्षामीत्यर्थः ।
६१. अथ पाशाधिकरणम्-
दैसयागे श्रूयते "पाशेन पशु बध्नाति, अथ प्रोक्षति, तिष्ठन्तं
पशु पयजात,ततः पाशं छिनत्ति, अदितिः पाशं प्रमुमोक्वेतम,
अदितिः पाशान् प्रमुगोपसतान" इति । ततस्तविकृतियागे भू-
यते "पाशाभ्यां पशु बध्नागि" इति । अत्रातिदेशागतौ पू.
योक्तिपाशच्छेदनमन्त्री । ततः प्रथपमन्त्रे पाशमित्यत्रैकवचनस्था-
ने द्विवचनोहा कार्य: । दिनीयमन्त्रे तु पाशानिति बहुवचनं
प्रकृतावप्पसमवेतार्थकम, अतस्तस्प विकृतियागेऽपि नोदः ।
अष्टाधिकरलेन पाशानिसेव पाव्यमिति सिद्धान्तः । वस्तुतस्तु
पाशानिति समारपाशकामक्रोधादिपरमिति । तिgन्तामति या.
गान्तरे पशुपातानन्तरं भयानाचरणम् । अत्र तु पशी जी.
चति । तथा च मपानापकर्षे तदन्तर्गिकलापापकर्प इति ।
६२ अथ कालशौचाधिकरणम्-
मनु शौचस्पाइलेन सदभावशेष नित्यानुष्ठान काय
न । किश्चिदहागाऽपि तस्येष्टतात । एरममावापाशी.
सायामपि श्राद्धं कार्यममावाणाया अहलादराशेऽपि निया.
ছানাবিয়স ত্রি-বুদ্ধি বানায় ।
अपय:-काले कछुचिः कुर्याद ।
इदिशुन्या -

·४० : लघुपूनमीमांसाधिकरणकौमुदी- लानिति द्वितीयया, क्रियाजन्यफलस्प संस्कार विशेषस्य तण्डुले वोधनात् । मन्त्रालङ्गेन चानुमितिद्वारा धान्ये संस्कारयोधः, तस्प चं विलम्बितसाद । यथा-इदमावपनं धान्यनिष्टमंस्कारज- नकं धान्यपकाशकमन्त्रकरणलादिति । तथा च ौतान्वय. वोपबलात्तण्डुलस्प कर्मत्वे मासे कृष्णलन्यायेनावधातबाधो न दोपाय । तथा च मन्त्रे धान्यपदं लक्षणया तण्डुलपरामिति । ६० अथ जहाधिकरणम्- "अग्नये त्वा जुष्टं निपाम" इति मन्त्रः प्रकृतौ श्रुतः। तथा विकृती सौपचरावा अग्नये इत्येव पाठ्य लक्षणया च सूर्यपरं, न तु सूर्यायति । वेदे तयाश्रुतेः कल्पने य मन्त्रखपाहो- रिसत्र सिद्धान्तः-"अतिदेशादेवोपपत्तेः" इति । अ- यमर्थ:-यथा मन्त्रो ऽतिदेशमाप्त तथा मन्त्रगतसमतार्थलमाप भात, तच्चोहं विना ऽनुपपन्नम् । तथा च यो मन्त्रः प्रकृती समवे. .तार्यकः स मन्त्रो विकृतौ यद्यममवेनार्थकः, तदा समताकपद- प्रक्षेपः प्रयोऽप इति । अहवासमवेतार्थकपदत्यागपूर्वकसमवेता. थपदसमभिव्पाहारकरणम् पस्तु प्रकृताचप्पसमवेतार्थकस्तस्य नोहः । पथा 'एनदः पितरो पास' इसस्प पार्वणमकृतावसमवे- तापकलादेकोद्दिष्टेऽपि नोहः । ननु धान्यममीति मन्त्रेऽपि तण्डुलपदोहोऽस्तु । नव तत्र लक्षणयेवोपपत्तिरिति पापम् । "अग्नये त्वा जुटमित्यवापि तपालापत्तरित्यत्र मिन्दान्तसूत्रम्-"न प्रकृताबूदो ऽपूर्वस्वा. त्" इति । अपूर्ववादुपदेशविधिमाप्तत्वात् । अयम्भारः-मतापूहे तत्र मुरुपपदं विहाय जयपदमेव वेदे प्रयुज्पेत मुख्यपदस्य निप्पपोजनवाद । नन्वे "शब्दे ऽविप्रतिपत्तिः" इति, कात्याय- नम्नविरोधः । मुख्य शब्दप्रयोगे न कस्यापि विमतिपत्तिः-न ·लघुपूर्वमीमांसाधिकरणकौमुदी- पागस्य सोमनिषेधात् न सोमस्य प्राधान्पमत्र, किन्तु दधिपय- सोरेव । अत्र सिद्धान्त:-"निमित्तायतिरेके प्राधान्यावि. रोधात्" इति । सोमयागाकरणनिमितात्सोमस्य व्यतिरे- केपि न प्राधान्यवाधः । तथा च सोमपाजिनां यागे उभय- स्यैव प्राधान्यम् । अतोमयाजिनां तु प्रधानीभूतस्य सोमस्प पाथः । नहि बाधेन तस्य प्राधान्यं दुरीक्रियते इति । ननु सोपस्याङ्गलमस्तु, मैवम् । ताई तद्विकृतियागे ति. देशात्सोमप्रातः स्यात् । प्रधानते तु तस्यातिदेशो न स- म्भवति प्रधानातिदेशे राधागस्थ प्रकृतपागवत्र स्पात बै. लक्षण्याभारात् । तथा चाङ्गानागेवातिदेशः । तेपामुपकारकला. र प्रधानस्य चोपकार्यवात कथं यजेतेसाकाङ्कायामतिदेशः । त. था च कथमित्यस्य केनाङ्गेनेत्यर्थवादङ्गानामेवातिदेश इति । अत एन दीक्षणीयादियागे "अप्रयानास्ता" इति श्रूयते । तत्र आहुनयो ऽपयाजाः पयानाहिता कार्या इसमासमयाजनिषेधा- नुसत्या दर्शधर्माणागतिदेशः कल्प्पो, नतु दर्शमधानीभूना- नामानियादीनां त्रयाणामिति ॥ ६६ अथाक्ताधिकरणम्- "अता मिता जुड़पार" इति श्रूयते । तत्र केनाक्ता इस्पाकाङ्क्षायामेराकृतिपागे 'दना जुहोग' इति श्रुतेर्द- भेशताः सता इति मागते । अत्र सिद्धान्त:-"चाक्यशेष घृतस्तुतेः" इति । अस्य यागपकरणस्योपसंहारे 'जो वै धृतम्" इति घृतस्तुत्यन्यथाऽनुपपत्या घृतनवाता इति योध्यते । नच पाहातहोमाधी घृतस्तुतिः तस्य सर्वत्राऽऽपकरणलेन रद्धपोत् ॥

·.
लघुपूर्वमीमांसाऽधिकरणकौमुदी-
घमधिकाििवशेषणं तदभावेऽधिकाराभावान कर्माऽऽचरणम् ।
एवं ' विहिनकालजीवनस्याधिकारिविशेषणत्वाकालो ऽप्यधि-
कारसम्पादक इति । एतन्यायमूलकमेव सन्ध्यां पञ्च महायज्ञा.
न' इसादिवचनमिति ॥
६३ अथ हेतुमन्निगदाधिकरणम्-
हेतुन्निगदः-सहेतुकं वचनम् । यथा “अगि यजेत्, सहि
आशुतोपो, गोष्टदाता" इति । अनाऽऽशुभोपवादिकधनादाशु.
सोपवादिनाऽग्नेदेवतात्वमन्पया तद्वचनत्रैयादित्यत्र सिद्धान्त
सूत्रम्-"प्ररोचनायोपपत्तेः" इति(१) । अयमाशय:-स हि
आशुतोष इति हेतुमीनगदः तस्य परोचनार्थेनोपपत्तेः । भरोचना
स्तुतिः । ओमयागे झटिति मत्यर्थ हेतुमानगदोऽमि सौतीति।
६४ अथाऽऽरुणीन्याय:-
" अरुणयैकहायन्या गवा सोमं जीणाति" इत्यनारं "या-
ससा कीणाति" इति श्रूयते । अत्र च विकल्पो युक्तः । गा
पाससा वा सोमक्रया कार्य इति । अत्र सिद्धानत:-"गुणत्पनै
ककसिद्ध" इति(२) । पूर्ववचनेन प्राप्त ऽरुणैरदायगगो-
करणकसोमक्रये फलापिक्याय वासोलक्षणगुणविधिरेवेति ॥
६५ अथ सोमयाजिन्याय:-
पागविशेषे श्रूयते "सोमेग दपियोभ्पाञ्च यजेन" इति ।
अत्र सोमस्य दधिप्तीहतपयस श्चोभयोरपि प्राधान्यं पप्युचि-
तथापि "असोमयाजी न सोमेन" इति श्रुत्या कृतमोम.
(१) "मर्थस्तु यिधिशेषायाद्यथा लोकें" इति सूत्र (१०१
पा०२ अधि०३० २९) रति श्यते ।
(२) "अर्धेकत्ये द्रव्यगुणयोरेकफानियमः स्यात्" इति एवं
(०३ पा०१ अधि०६ सू० १२) इति श्यते ।

·लघुपूर्वमीमांसाधिकरणकौमुदी- पागस्य सोमनिषेधात् न सोमस्य प्राधान्पमत्र, किन्तु दधिपप- सोरेव ! अत्र सिद्धान्त:-"निमित्ताह्यतिरेके- प्राधान्यावि. रोधात्" इति । सोमयागाफरणनिमित्तात्सोमस्य न्पतिरे- केऽपि न मापापबाधः । तथा च सोमपाजिनां पागे उभय- स्त्र प्राधान्यम् । असोमयाजिनां तु मधानीभूतस्य सोमस्प पापा । नहि वाधेन तस्य माधान्यं दुरीक्रियते इति । ननु सोमस्याङ्गलमस्तु, मैवम् । तहि वद्विकृतिपागे ऽति. देशात्सोममाप्तिः स्पात ! मधानत्वे तु रास्पातिदेशो न स- गति प्रधानातिदेशे तघागरूप महतयागत्वत्र स्पात वै- लायाभागात | तशा चाहानागेवातिदेशः । तेषामुपकारकता. व प्रधानस्य चोपकार्यवाद कथं यजेतेसाकाहायागतिदेशः । १. पाच कमित्यस्य कनाड्रेनेत्यर्थत्वादानापेवाविदेश इति । अन एत दीक्षणीपादियागे "अप्रपाजास्ता" इति श्रूयते । तत्र आहुत्यो ऽमयाजा वाजहिताः कार्या इसमाप्तमयाजनिषेधा- नुपया दर्शधर्माणातिदेशः कल्प्यो, नतु दर्शनधानीभूता- नागानयादीनां प्रयाणामिति ॥ ६६ अधाक्ताधिकरणम्- "अक्ता सिता जुहुपान्" इति श्रूयते । तत्र केनाता इस्पाकाद्धापामेराकृतियागे 'दधा जुहोति' इति श्रुनेई. धेराक्ताः सिना इति मायो । अत्र सिद्धान्ता-"वास्योपे घृतस्तुतेः" इति । अस्य पागमकरणस्पोपहारे 'नो पे पृष्म्" इति घृतस्तुत्पन्ययाऽनुपाया नियाता शंत योध्यो । नच व्याहातहोमाचर्या मातीतः तस्म सत्राऽऽपकरणसेन स्तुवति ॥

·- ताकम् ४४ लघुपूर्वमीमांसाऽधिकरणकौमुदी- ६७ अथाऽमिक्षाधिकरणम्- "तसे पपसि दध्पानयति सा वैश्वदेव्यामिक्षा भवति, पा. निभ्यो वाजिनम्" इति श्रूयते । अत्युष्णदुग्धे ऽम्लदधियोगेन क्षीरभागः कठिनो भवति, नीरभागश्च भवति । तत्र क्षीरभाग आमिक्षा, सा विशेदेवदेवताका । नीरभागो वाजिन सदाजिदे- । वार्ज होमहव्यमामिक्षारूपमस्तीति वाजी हात योगार्थेन उपस्थिता विश्वेदेवा एव बोध्यन्ते । यथा 'वृहस्पतिर्षि घेदेवैः' इत्यत्र विश्वशब्दस्य सर्वार्थतयोक्तसर्वदेवरित पोगा. ऽऽदरो नतु रूढ्या विश्वदेवगणग्रहणं, तथा ऽत्रापि । अन्ये तु योगाढेलमत्त्वात् वानिपदेन सूर्याश्या एवो- च्यन्ते । बृहस्पतिर्विदेवरिसत्र प्रकरणायोगार्थाऽऽदर । नचात्र तथा । तथाच कर्मभेद एवेति वदन्ति । ६८ अधाभ्युदितेष्ठिन्याय:- अभ्युदितष्टिकालः सूर्योदयकाल सच मुहूर्तात्मकः । यथा- सन्धिदिनरजन्योश्च उदयास्तमयौ तथा । दिवाराज्योस्तथार्दश्च मुहूर्ताः समुदाहृताः ॥ तथा च मुहूर्तात्मके उदपसमये साङ्गेष्ट्यनिष्पत्तेः कथं तत्र मत्तिः । अत्र सिद्धान्त:-"कालस्यारम्भ एवोपयोगात्" इति । अयम्भाव:-विहितकालनीवित्वेनाधिकारिवारकालो ऽधि- कारसम्पादकः । तथा चाधिकारस्य आरम्भ एवोपयोगः । शुचिलवत् । अन्यथा भारम्भानन्तरमशौचे कर्मवैगुण्यं स्यात् । 'आरसे सूतक न स्यात्' इत्यपि वचनमेन्यायमूलकमेव । काले खलु समारख्यमकाले ऽपि समापयेत् । इति । केचित्तु प्रधाननिप्पचिपर्यन्तं कालापेक्षाऽस्सेव, उपराओं तथा च- ·लघुपूर्वमीमांसाऽधिकरणकौमुदी ४५ स्वपेक्षा नास्ति कालस्याधिकारले ऽप्यनत्वात् । अङ्गवञ्चि प्रधानांनष्पत्त्यैव चरितार्थमिति वदन्ति । ६९ अथ हषिरुपलक्षणाधिकरणम्- "यस्प निरुतं हरिश्चन्द्रमा अभ्युदियात, सधा तण्डुलान् विभजेत, व्याहृतिभिर्जुहुयात" इति दर्शयागे श्रूयते । “भाग्ने- योऽष्टाकपालो भवत्यमावास्यायाम्" "ऐन्द्र दधि" "ऐन्द्र पपः" इत्यनेनामावस्यायां दध्यारम्भो विहितः । दन्नश्च व्यवसाध्यलात यागो नाऽमावास्यायां, किन्तु तदुपरदिने । तत्र चापराण्हे द्विनी- यामेष सति न यागः, किन्तु पूर्वदिने एव । तथा च दध्यार- म्भोऽपि यागपूर्वदिने । तथा च द्वितीयाविद्धमतिपदि याग. करणे मायश्चित्तार्थमाइ-पस्य निरुतामिति । यस्य हचिनिरुतं पूर्वाण्हे यागो निष्पन्नः । अथ च दिवा द्विनीयावेधाधीनस्तदिने सायं चन्द्रोदयो भवति स महान्याहृतिहोमरूपमायश्चित्ताय वर्ष त्रेधा तण्डुलान् विभजेत् । अत्र च "देवतातो हविर्षिभ- जेन्" इति चोपसंहारे श्रूयते । दशैं या देवतोद्देश्या तस्या यद्ध- विस्तद्विभनेदित्यर्थः । तेन दधिपयसोरपि था विभागः पात: 1 तथा च तण्डुलानिति पदं हविरुपलक्षणामिति । तपा कात्यापन:-- पर्वणयोश्चतुर्थीश आधाः प्रतिपदस्त्रयः । यागकाला स विशेष प्रासरुको मनीपिभिः॥ तेन यागपरदिने मायश्चित्तार्थ दधिषपस्तण्डुलान् समानीय प्रत्येक वेधा कृता च्यातिभिः मत्यै जुहुयादिति । ७० अथ प्राणाधिकरणम्- "वसे पापा जुहोति" इति श्रूयते । वैपस्या पेयामका.

·लघुपूर्वमीमांसाधिकरणकौमुदी- शिया ऋचेत्यर्थः । वेधःशब्दवाच्यो विरिश्चिर्विष्णुश्चेति । अत्र सन्देहे महत्पनुपपतिरिसत्र सिद्धान्त:--प्राणशब्दवत्- ख्यातत्वात्" इरो । अयमर्थः-उपासनाकाण्डे 'प्राणोऽस्मीति सं चिनपति' इति श्रुतिरास्ति । तत्र माणशब्दस्य प्रयोग इन्द्रे इन्दिये जीने वायौ ब्रह्मणि च दृश्यते । यथा- 'इन्द्रन्द्रियब्रह्मजीववायुपु प्राण इप्यते' इति । तत्र बहुपयोगी ब्रह्माण । यथा "सोऽयं प्राणमय." इति, "माणः सर्व विभावयति" इति, "माणो ह्यानन्दमयः" इति । तथा च प्रयोगमाचुर्याद माणोऽमीति ब्रह्मपरम् । तया घेधाशब्दस्य विरिश्ची ख्यातन बहुमयोगाद्विारश्चिरेव वेघःशब्दार्थ इति । ७१ अथ विविदिषदधिकरणाम्--- "तमेवात्मानं ब्रह्मणा विविदिपन्ति यज्ञन दानेन तपसा नाशकन" इतिश्रुत्या आत्मशानफलको ऽग्निहोत्रादिर्यज्ञः मासः | "यावजीवमग्निहोत्रं जुहोति" इतिश्रुत्या नित्यमापे तत्मातम् । तथा च विविदिषुभिहस्यैर्वारद्वयमेतत्कव्यम्, मैवम् । ब्रह्मज्ञानार्थ सत्करणेने नित्यस्यापि निष्पत्तेः । नव नित्यानित्यवैषम्यम् । काम्यकरणेनैव नित्यस्यापि सिदिशित प्रसङ्गन्याय एवात्र । यथा निमन्त्रितो ब्राह्मणो भुक्त्वा परकी. यश्राद्ध, स्वतृप्तिश्च निष्पादयतीति । गुरुमते तु काम्यापूर्वनियापूर्वयोरेकविधियोध्यलासम्भवा. दात्ती वाक्यभेदापनित्याय फलश्रुतिः स्तुतिरूपैव, नतु नित्यस्य सकामापिकारित्वमिति । ७२ अथ स्मृत्यधिकरणम्--- स्मार्वेदमूलकत्वानुमानादेव निष्कम्पमत्तिजनकत्वम् ।

·लघुपूर्वमीमांसाऽधिकरणकौमुदी- अन्पया पौरुपेपन्वेन भ्रमादिमूलकत्वशङ्कया तन स्या- त् । तपाहि-इयं स्मृतिः स्वसमानार्थकवेदमूला, "अ- सम्भवन्मूलान्तरले सति समूलवाद, मसावेदमूलकस्म तिवन् । एवञ्च वेदमूलकत्वानुमानादेवावच्छेदकतया वाक्पा- थसिद्धेः श्रुनेर्न नमाजनकत्वमिरात्र सूत्रम्--"अकार- णत्वादर्थस्य" इति । कार्येण स्मृसा कारणस्य वेदस्यानुमाने Sकारणलात् पदार्थायव नानुमानविपपलं कुतो वाक्पार्थ- स्येति । अकारणस्य तद्विषपत्ते ऽतिपाद्भाव । नचैवं कुतो विशिष्टप्रतीतिः ?, अर्थविषयकण तटस्थपूर्वज्ञानेन भेदाग्रहाद्विशिष्टधीच्यवहारः । पाककृतौ मानसमत्यक्षायां पाक. विशिष्टपीव्यवहारवत् । वहिषिपपके मनसो ऽस्वातस्यात् । मी. मांपकमते ज्ञानस्याप्रत्यासत्तित्वादिति ॥ ७३ अथ ज्योतिरधिकरणम्- "अधेप ज्योतिरथैष विश्वज्योतिरथेप सर्वज्योतिरनेन स- सिदक्षिणेन यजेत्र" इति श्रूयो । तेन ज्योतिष्टोगयागस्य त्रै. विध्यं नामत्रयविधानात् । गोशतं दक्षिणा' इत्यनेन च दक्षिणा विहिता माक् । अनेन सहस्रदक्षिणारूपो गुणो विधीय. ने। तथा चाननामपदा प्रयाणागप्युगस्यानार प्रियेव सह- सदाक्षणागुण इत्यन सिद्धान्त:-"अथ पदेन च्छेदात्" fin(१)। अप सर्वज्योतिरित्पनसायपदेन पूर्वोकव्यवदाद- नेतिपदेनमन्निहितज्योतिर्याग एवोक्तस्तर सहस्रदक्षिणति । ७४ अध वैचानराधिकरणम्- वानरमुपास्ते वितुदादिसपायाकाबोदकषिव्या (१) संज्ञा चोपतिसंयोगार" ( म० र पा० २ पधि० ८५० - " २२) इति सूत्रं पत्रपाटेऽस्ति।

·४८ लघुपूर्वमीमांसाऽधिकरणकौमुदी- स्मकी । पइभिरुपेतम् " इति । अत्र विशुदादिरूपेण वैवानरस्य चिन्तनमुक्तम् । अत्र कि समुदायरूपेण चिन्तनं प्रत्येकं वा, इति संशये मिद्धान्न:-"साहित्यश्रुतेः" इति । बहुवचनेन सा. हित्यबोधनात् समुदायरूपेणय चिन्तनमिति । यथाह भट्टः- "साहित्य द्विवचनबहुवचनाभ्यां द्वन्द्वममासाच"इति । ननु "आ. दिसभ्यो जुहोतीत्यादित्यो चै देवता" इति श्रुत्या साहित्पेन च- तुझं देवतात्ववोधोऽस्तु, मैत्रम् । नीद देवनाले चतुर्थ्याः शक्तिः किन्तु चतुर्थ्या देवतायामनिराककगम्मदानवान्यथाऽनुपपस्या तव कल्पनीगं, तत्र च बाधकं देवना शेत वहुवतिः । तथा च भाप्यम्-'बहुत्यस्य पृथग् निशितत्वात्' इति । अस्यार्थः-पृथक्षदं तृतीयान्तं परस्परभिन्नताश्रयार्धकं ते. न परस्परभिन्न स्वाश्रयैर्निवेशितवात 'बुद्धावपिनत्वात् । प्र. कृत्पर्यतावच्छेदकविशिष्टयावत्ताश्रयनिरूप्यत्वादिति यावत् । तथा च देवता इति यहुवचनेन पसेकं देवतालावगम इति । नि. राकर्तृकं "मा दद्या" इति निषेधाचनं तन्नास्ति यस्य सम्पदा- नस्य तदनिराकर्तृकामिति । अनिराकर्तृकसम्मदानस्यार्थः ।। ७५ अथ गुणविकृत्यधिकरणम्- "एप एव निधिर्यत्र कुत्रचिदोगे" इत्यनेन कुशकाण्डकाक- मातिदेशादांमष्टोमे 'शरमयं पहिर्भवति' इत्यनेन किं विधात- उपमास्तरणाप कुशस्य प्राप्तत्वादिस्यत्र सिद्धान्त:-"गुणवि. कृतिभावात्" इति । अपम:-गुणस्य भासकुशस्प विकृति- वं तत्कार्यकारित्वं शरस्य विधीयते । तथा च शरा आस्तर. णीया नतु कुशाः । न “दध्मा जुहोति" इति स्थलेपि प्रक- तियागातिदेशप्राप्तचरूस्थाने दधिविधान स्पादिति पापम् । तत्र 'दध्नेन्द्रियकामस्प' इति श्रवणात गुणफलत्वं, नतु गुणविकृति.

·लघुपूर्वमीमांसाऽधिकरणकौमुदी ४९
त्वम् । नो गुणविकृतिले कदाचिदपि चरुस्तत्र न स्यादिति ॥
७६ अथ क्रमः-
यथाऽऽह भट्टा
"श्रुअर्धपठनस्थानमुख्यप्राष्टतिकाः क्रमाः" इति ।
तत्र श्रौतमामो यथा-"निता यूपं परिवीय आग्ने सब
नीयं पशुमुपाकरोति" इत्यत्र क्त्वाश्रुत्या आनन्तर्य वोव्यते । त्रि-
हता-त्रिगुणात्मककुशमेखलया परिवीय-परिवेष्टय सवनीयं-
सोमागका उपाकरोति-आलभते इसर्थः ।
अत्र फेचित्-यत्वामय पेन परिव्यानस्यात्वं यो.
ध्यते । तेन पशूपाकरणस्पाङ्गं परिव्यानमिति वदन्ति,
तन्न । उभयोरापे मुख्पयागाङ्गतया "गुणानाञ्च परा-
र्थवादसम्बन्धः समत्वात्स्यात् (अ० ३ पा० १ अधि० १२
सू० २२) इति न्यायाद । आ एवाग्नीपोमीययागे "यूपं
परिसीयानीपोगीयं पशुमुपाकरोति, ततः सवनीयम्" इसभिधाप
तद्रिकृतिपागे
उक्त "नागराग्नीपोगीयमालभते, आश्वि-
नग्रई गृहाति" इति । सेनान युपपरियानानन्तरमाविनग्रहग्रहणं,
ततः सनीपपशूपाकरणम्। यदि परिम्पानं सबनीयपशूपाकरणाई
स्पात्तदा मध्ये आशिनग्रहग्रहणं नोपेत इति ।
पया वा "दर्शपूर्णमासाम्पामिष्ट्वा सोमेन यजेत" इति ।
अर्थक्रमो यथा-"अग्निहोत्रं जुहोति" "यवागू पचति"
इति । अप पाठनमादग्निहोनस्य पारिभापिफस्याऽऽदावनुष्ठाने प.
वागाकस्य निरर्यकत्व स्यात् । तथा च कथं जुहोतीसाकाहापा
पापाकोपदेशः । तेनाऽऽदी पारपाका कार्यः । ततस्तया
होगा । अर्थो पुक्तिस्तेन फ्रमो ऽर्थनमः । इदमनिदोनं कर्मा-
तर पृषदेवताकम, अग्निहोत्रकर्ममाराय तस्मपोगः । यास्तु

·. लघुर्वमीमांसाऽधिकरणकौमुदी- पिष्टचारिति । पाठक्रमो पथा- -"इन्द्राय जुहोति", "अग्नये जुहोति" इसादौ । यथा वा गापूजानन्तरं वसुधारादानम् । यथा च स्नानतर्पणपोर्मध्ये सन्ध्यावन्दनपाठाव मध्ये एव तदाचरणमिति । स्थानक्रमो पधा-एकोद्दिष्टे पार्षणपतिदेशात कुशा- सनाधनुष्ठान कर्तव्यम् । तत्र पार्वणे पस्मिन् स्थाने यत् क्रियते एकोटिऽपि तथा । तेन नाऽनध्यवसाय: केन क्रमेण कर्तव्य- मिति । स्थानपदेनाऽऽदिमध्यावसानमुच्यते । मुख्यममो यथा-प्रयागे धिदेवतमत्यधिदैवतपूजनं केन क्रमेण कार्पमित्याकाहरयां मुख्य पूजनानन्तरमेव कर्तव्य- मुत्पत्तिविधौ मुख्यस्य प्रथमोपस्थितत्वादिति । प्रायत्तिकममो यथा-वाजपेये "सप्तदश भाजापयान पशूननक्ति, आलभेत" इति श्रूयते । तत्र च सप्तदशानाम. धने इच्छया क्रमो, ऽभ्यअनन्तु अमनमतिक्रमण कर्तव्यमे- मालम्भनश्चेति । एवं श्राद्ध पितृपितामहादिपात्रक्रमेण ससर ग्रहण पितृपाचे कर्तव्यम् । एवं यलिच्छेदनमुत्सर्गक्रमेणेति । ७७ अथ (१) श्रुतिलिङ्गादिन्यायः- यथाऽऽह-जोमनि: "श्रुतिलिङ्गवाक्यप्रकरणस्थानस- मारुयानां समवाये पारदौर्यल्पमविप्रकर्षात" (अ० २ पा० ३ अधि० ७ सू० १४) इति । श्रुत्पादिन्यायानामेक- विपणे प्रसक्तायुत्तरोत्तरन्यायस्य दौर्बल्यं पूर्वमपेक्ष्योत्तरस्य विल. म्बनार्थोपस्यापकवादित्यर्थः । एषा लक्षणमुक्त भाप्ये । यथा- (१)कचित् समवाये विरोधन्याय इति पाठः।

·तया कर्मगत लघुपूर्वमीमांसाधिकरणकौमुदी- श्रुतिदितीपा, (मता च लिङ्ग, वाक्यं पदान्येव तु संहतानि । सा पक्रिया या कथमित्यपेक्षा, स्थान क्रयो, योगवलं सपाल्पा ॥१॥ कारकविभत्यात्मकद्वितीया(२)श्रुतिः, क्रियाफलाश्रयत्वं योध्यते । तत्र क्रिपा ( गमनादिः) घोषः साधनवाद (ग्रामपातरियर्थः) । क्रिपाफलाश्रयः शेपी साध्यत्वात् । तथा च शेपशेपिबोधकत्वाद् द्वितीयाया बलरत्वम् । मासमधीते इसादिवारणाय कारकविभक्तीति(३)। उपपदविभक्ती- नान्तन्तर्भावितपसापेक्षत्वाद् विलम्बितत्वम् । घेदान्तटीका वाचस्पतिमिश्रास्तुकारकविभक्तिमा श्रुतिः, सर्वासामेव विभ- तीनां प्रात्पर्थस्वार्थबोधे ऽपनिरपेक्षता वळवचीमति वदन्ति । लिङ्गघते झाप्यते ऽनेनीत लिङ्गं मन्त्रः । बोधकप- दघटितपत्रस्पार्थप्रकाशनसामध्य लिगत्तम् । यथा-चाईदेवसदनं दामि" इत्पस्य मन्त्रस्य दाए सपने' इतिधासोदामीति सिद्धत्वा- दइच्छेदनप्रकाशकत्वेन तत्रैव विनियोगः । पाक्यं परस्परसा. काझपदकदमः । सकरणन्तूत्पत्तिविधिना प्रधानयोधानन्तरं केन प्रकारेण कर्तव्यमित्याकानामाभिधानापोजिका | स्पानं क्रमः, सप सानिध्ये शिवम | समारुपा योगार्थेन प्रतं पदम् । पथाह भE:- (१)शपसामध्यमित्यर्थः। (२) यथा “प्रोहीनयन्ति" इत्यत्र द्वितीयाभयममारंग पी. दीपामयहननामिपायां पिनियोगो ऽपगम्यते । (३) "कालाधनारत्पतसंयोगे” इति स्वपिहितारतीयाया उपपदधिमकिया।

·लघुपूर्वमीमांसाऽधिकरणकौमुदी- अभिधातुं पदे ऽन्यस्मिन्ननपेक्षो वः श्रुतिः । सर्वधावगता शक्तिीलङ्गमिसभिधीयते ॥ संहस्याऽर्थ ब्रुवन्टन्दं पदानां वाक्यमिप्यते । प्रधानवाक्यस्याङ्गोत्या ऽऽकासा प्रकरणं मतम् ॥ स्थानं समानदेशत्वं समाख्या यौगिको वरः। इति श्रुत्यादिलक्ष्मोक्तं मीमांसापारदर्शिभिरिति । वर: शाब्दः सर्वत्राभिधीयते इसन्धयः । समानदेशव-सानिध्यम् । तत्र श्रुतिर्यथा-"ऐन्द्या गाईपसमुपतिष्ठते" इति द्वितीयया गाईपत्याग्निगांक्रियाजन्यमीतिफलाश्रपलं साक्षाद् चोधितमातथा च तस्य देवतालं श्रुतिमाप्तम् । ऐन्येति इन्द्रप्रकाशिकाया ऋषः करणलं वोधितम् । तथा च विरोधः । नान्योपस्थापकमन्त्रेणा- न्यस्योपस्थानं विहितं, तेनैकलक्षणा ऽऽवश्यकी । तत्र च गा- ईपयादे नेन्द्रलक्षणा । तदेवतात्वस्य श्रौतत्वात् । लिङ्गेन तु देवतात्वं विलम्वबोध्यम् इदमुपस्थानमिन्द्रदेवताकमिन्द्रप्रका- शकमन्त्रकरणवात्, ततः श्रुतिकल्पनम् 'ऐन्धा इन्दमुपतिष्ठते' इतीयनुमानाधीनत्वात् । अब इन्द्रपद एवं गाईपत्यलक्षणाम च मन्त्रः कदाचन स्तरीरसि नेन्द्र सश्चसि दाशुपे' इति । एवं "पा- यसेन दना जुहोति" इति श्रुतिः । पायसेन-पया प्रकाशन मन्त्रण, पपः पृथिव्यामित्यादिना । तथा च दधिनिष्ठं करण. खं श्रौत, पयोनिश्च लिङ्गादनुमेयमिति लिङ्गं दुर्वलमिति । लिङ्गस्य वाक्यालवत्वं यथा- "पुरोडाशं श्रपयेत" इसनन्तरमझाकालायां "स्याने ते सदनं कृणोमि, घृतस्प धा. रया सुपेवं कल्पयामि । तस्मिन् सीदामृते प्रतितिष्ठवीहीणां मे. ध(१) सुमनस्यमान इति श्रूयते । अत्र कल्पयामीसन्तेन पूर्वशिन (१) सारभूतेत्यर्थः।

·लघुपूर्वमीमांसाऽधिकरणकौमुदी- पुरोडायमदनकरणस्य प्रकाशः । उत्तरांशेन सादनस्य प्र. काशनम् । तथा च मन्त्रीलङ्गाद्वयमकाशः । एवं सस्मिन्निति श्रुत्या यदिति पदं कल्प्यम् । यत्सदनं कल्पयामि, तस्मिन् सी. देत्येकवाक्यतया एक एव मन्त्रः सादनमाने वाक्येन चिनियुज्यते इति लिङ्गवाक्ययोनिरोध, इति चेन्न । लिङ्गस्य वाक्यतो बलवचा. द । तयाहि यत्पदं श्रुतं नास्ति, किन्तु तस्कल्पयित्वा एकवा. क्पतमा लिङ्गं कल्पनीयम् । तत्कल्पने तु प्रमाणाभावः । तद्विना च एकवाक्यता नास्त्येकार्थप्रातिपादकत्वाभावात, सदनसादन- योः प्रतिपादकत्वात् । अत एव सूत्रम्-"अर्थक्यादेक वाक्यं साकाझं चेद्विभागः" इति । शीघ्रोपस्थापक लिङ्गम्" इति च । वाक्यप्रकरणयोपिरोधो यथा-ज्योतिष्टोममकरणे भूपते "तिस्रः सानाय्यस्योपसदो द्वादशाहीनस्य"इति । अत्र च उपस. इ-सतिलबीहिचरूः | सानायो-ज्योतिष्टोमीवशेषः । अत्र च ज्यो. तिष्टोमप्रकरणीयस्वे नाहीनपदं न हीनम्' इतियोगार्थेन सान्ना. व्यपरम् । न च तत्रौपसत्त्रयविधिरस्त्पेवेति वाच्यम्। एकवाक्पः तपा पञ्चदशोपमद्विधानाव । एवं वाक्येन चाहानपदस्प रू. व्या ज्योतिष्टोमविकृतरहीनाख्ययागस्योपस्थितिः तत्रैव द्वाद. शोपसदः, इति विरोधे सिद्धान्तः-योगाद्दर्भलववेन रूद्धपदघ. टितवारपाच्छोघं याविशेषस्योपसदत्वमाप्तिः, नतु भकरणा- नुरोधात योगार्थस्पाऽऽदरः । अहीनविषये मकरणस्य 'ज्योति- टोमा कयम्' इत्याकासाकल्पनाधीनमष्टचिकत्वेन विलम्बितत्वा- दिदि । अन्याकरणमध्ये ऽपि प्रसनादम्पनिरूपणं क्रियते इति ग्रन्धरीतिः । यया छन्दोगपरिशिष्टे आभ्युदपिकाकरणे प्रस- छात्कतिचित्पागधर्मा उक्ता इति । यथा वा दर्शपकरणे + ·५४ लघुपूर्वमीमांसाधिकरणकौमुदी- ब्राह्मणावगोरणादेोपमुक्त्वाऽऽह-श्रुति:-'तस्माद् ब्राह्मणो नावगौरयितव्यो नापि ताड्य' इसादि । अत्र प्रकरणाद् ब्राह्म• णानगोरणं तदहननादि च श्रुत्या दर्शागतया योधितम् । तया चान्यत्र न निपम इति, तेन । पाक्यात्मकरणस्य दुर्वलत्वात् । तथा च सर्वदेव निपेषः । नच सत्मकरणपाठः किमर्थ इति वाच्यम् । प्रसङ्गसङ्गसा तत्साठात् ॥ प्रकरणस्थानयोर्विरोधो यथा- राजसूपे सर्वे एव टिपशुपागा अद्भवं प्राप्त | तबा- भिपेचनीयाख्यस्य सोमयागविशेषस्य सन्निधौ श्रूयते "अक्षर्दी- व्यति, राजन्यं जिनानि, शौनाशेर्फ शृणोति" इति । शौनमोफ-~-गुन मोफमुनेश्चरितं पुराणोक्तम् । अत्र चाक्षदेव- नादि अभिषेचनीयस्थाने श्रवणाव सस्पैवाङ्ग, किंवा प्रकरणा• दाजमुपस्पामिति । नवोमपयापि राजम्ये पां कर्तव्यत्वा- द्विचारो ऽपमनुपयुक्त इति वाच्यम् । देवनादीनामभिपे. चनीयाङ्गत्वे पत्र प्रधानीभूतो ऽभिपेचनीययागः स्वतन्त्रतत्रापि तेपामनुठानापत्तेः । अत्रोच्यते । कथं राजसूयः कर्तव्य इत्या- कालायाः मतस्यात् तेषां राजस्याङ्गत्वम् । अभिपेचनीयसन्नि- विपाठस्तु तदानन्तर्पकरणामात्रमिति । स्थानसमाख्ययोधिरोषो यथा- पहून्मन्त्रानुक्त्वा "एतत्पौराडाशिकम्" इति पठितम् । तन्मन्त्रगणमध्ये 'शुन्यध्वं दैव्याय कर्मगे हात पठितम् । तथा च सान्नाव्यपागे भूयते "सानाय्याय अहान गृह्णाति, शुन्धध्वं दैव्याय कर्मणे, सानायेन जुहोति, पुरोडाशग्रहान् गृहाति" इति । अत्र च मन्त्रीलगाच्छुन्धवीमति मन्त्रः पात्रशोधन विनियुक्त सव सानाय्यसानिधौ श्रुतः । तथा च सानिध्यरूपस्थानवला.

·लघुपूर्वमीमांसाऽधिकरणकौमुदी- साम्नायपात्रशोधने उपयुक्त। अथ पौराडाशिकमन्त्रगणमध्यपाठायोगार्थवलेन पुरोहाश. पावसालने विनियुक्तः । पुरोडाशस्येदं पौराडाशं पात्रम् । तत्स- म्वन्चित्वान्मन्त्रः पौराडाशिक इति योगार्थः । अत्र सिद्धान्तः । सान्निध्यंवलपद पदापौराडाशिकपदस्यान्पत्रोपस्थितस्यानुसन्धान दा योगार्थस्योपस्थितिस्तत्पूर्वमेव सानिध्यात्सामाग्यपात्रे ऽन्व- पादिति । नच पुरांडाशपात्रक्षालनमावश्यकं तत् केन मन्त्रेणेति वाच्यम् । पाराडाशिकमन्त्रगणपठितान्यमन्त्रेण सकतध्यत्वा- है । नवं शुन्धध्वमिति मन्त्रस्य पौरोडाशिकमन्त्रमध्यपाठो नोचित इति वाच्यम् । यागान्तरे तस्य पुरोडाशपात्रेपूपयु- कत्ताद । सामाव्यं (१)हविविशेषः । ग्रहः पात्रं, गृह्यते ऽति व्युपत्या। समाख्यादाहरणं यथा-"होत्रमाचरति, औद्रात्र- मावति" अत्र होतुरिदमिति योगार्थेन होतं होमः । औद्गानं गानम् । अत्र बाधकामावाद्यौगिक एवार्थो ग्राह्य इति । तदुक्तं- याधिव श्रुतिनिय समाख्या बाध्यसे सदा । मध्यपानन्तु बाध्यत्वं बाधकत्वमपेक्षपति ॥ ७८ अध विधिनियमादि:- विपिरयन्तमप्राप्तौ नियमः पालिके सति । सत्र चापत्र च माती परिसरुपति गीयते ॥१॥ पर्याप कार्पतममापका मसयो विधिः । सच लिहादिः । कार्यादिपदवारणाप मसप इति । तथापि महोजातार्यमापको (१) दधिपयोरूपम् ।

·लघुपूर्वमीमांसाऽधिकरणकौमुदी- वैदिक मान्दो विधः । अनुनादकस्य गृहीतग्राहकवेनाप्रमापक वात् । नच तस्य भ्रमजनकत्वं वाच्यम् । ममाभ्रमविलक्षण. ज्ञानजनकत्वात् । स्मृतियव निर्विकल्पकवच तन्मते तदुभयविल. क्षणज्ञानमस्तीति । नियम आवश्यकतम् । अयोगव्यवच्छेद इति यावद । परिसंख्या ऽन्ययोगव्यवच्छेदः । असन्तममा- साविति प्राप्तिमामान्याभावार्थम् । तथा च वेदान्तराद, अतिदे: शाद्, अर्थतो, रागाचामाप्तायित्पर्यः । आधे यथा--"सोष्णीपा ऋत्विना प्रचरन्ति" इत्यनेन पूर्वमुप्णीपस्य विहितत्वाव "लोहितोष्णीषा ऋविन" इसनेनाधि- कफलार्य प्राप्त उष्णीपेलोहिरामानं विधीयते। अन्यांशोऽनुवादः । अतिदेशाद्यथा-"एप एवं विधिर्यत्र कचन होमे" इसनेन कुयाकण्डिकातिदेशात्पर्युक्षणस्यापि प्राप्तौ वैश्वदेवहोमे "पर्युतण- स्वाहाकारैर्जुहुयाद" इत्यनेन पर्युक्षणोत्तरसकल कुशकाण्डकाधर्मों निषिध्यते। "आधारमाधारयति" इत्यनेनापि कुशकण्डिकाधर्मत्वे. नाऽऽघारस्य पासवादाज्यभागनित्तिर्णोध्यते । यथा वा पा- र्वणधर्मातिदेशात्सपिण्डने विश्वेदेवमाप्ती- सपिण्डनं तथा श्राद्धं दैवपूर्व नियोजयेत् । इति काण्डानुसमयो विधीयते । अनुसमयः अमिश्रणम् । देवकाण्डं समाप्य पितृकाण्डं कर्तव्यमिति । अर्थतो यथा-एकोद्दिष्टे ऽबैंक्येन पवित्रैक्पस्पार्थतः प्राप्पा एकं पवित्रमित्यनेन दलैक्यं विधीयते । रागाद्यथा-ऋतौ भार्यामुपेयात् इत्यत्र नियमो विधीयते उपेयादेवेति । तथा “पञ्च (१)पश्चनखा भक्ष्या" इत्यत्र परिसंख्या १ "शशकः शल्यकं गोधा कुर्मों सङ्गध पञ्चमः" इति स्मृ. त्युत्ता योध्याः।

·लपपूर्वमीमांसाऽधिकरणकौमुदी ५७ विधीयते । पश्चनखेतरेऽभक्ष्या इति । तथा च कुन नियमः कुत्र परिसंख्या रागप्राप्तत्वाविशेषादत आह-निया पाक्षिके स. तीति । अयं भाव:रागतो-पथा तस्प(१) प्राप्तिः, तथा तदमावस्यापि माप्तिारत पाक्षिको भाषा, अपोग इति यावत् । तस्मिन्नयोगे सति 'अप्रशारितनियम:-अयोगस्य व्यवच्छेदः । अमाशस्यश्च पापजनकत्वं कावैगुण्यश्च पथासम्भवं बोध्यम् । तत्र चेति । तत्र-अप्रशस्ते । अन्यत्र-शास्ते । तथा च अशातान्यविषयकमानौ परिसंख्या । अन्ययोगब्यवच्छेदो यथा-पञ्चनवेत्तरभक्षणस्याम- शस्तत्वात्तयवच्छेदः । तथा च नियमे ऽयोगो दोपः । अतस्तद- भावो विधीयते । परिसंख्यास्थले ऽन्ययोगों दोप: । अगस्तद. भावो विधीयते इति । तेन नियमे लक्षणपा तदमाननितिः । तथा च स्वार्थहानिः, परार्थकल्पनाते दूपणद्वयम् । परिसंख्यापा- न्तु स्वाहानिः, परार्थकल्पना, रागमाप्तपश्चनखेतरभक्षणवा- पश्चात दोपत्रीमति ।। मिश्रास्तु-पाक्षिक-समुच्चपाभावः । तुकालतदन्प- कालयोरुपगमे समुच्चयाभावाद नियमः । पञ्चरखनदन्ययोर्भक्षणे समुच्चयसम्भवापार संरूपा । अत ए शेषतदन्पयोगक्षणे समुच्च- यसम्भवात् "शेपम्भुजीत" इत्पत्र परिसंख्येति, पदन्तिा तचि- न्त्यम् । "सदारनिरतः सदा "शयनं गव्यपामयोः" इत्यादी समुच्चपासमान परिसंख्या न स्यादिति। विधिश्चतुर्विधः-उत्पतिविपिरपिकारानेपिरोपिः प्र. योगविधिश्चेति । तन घानस्वरूपविधिरुपतिविधिः । यथा- (१)मार्यागमनस्य ।

·६० लघुपूर्वमीमांसाऽधिकरणकौमुदी- तदगावास्याश्राद्धयोरतन्त्रेणेव निर्वाहो निसत्वात् । ८१ अथ नित्यानित्यवैषम्यम्- यस्य कर्मणो निसविधिषिपपतं तस्य काम्पविधिविषयत्वं गास्ति । एतच्च गुरुमो योध्यम् । निसापूर्वकाम्यापूर्वयोरेक- विधियो यत्तासम्भात । यथा- 'यस्तु पूजयते गिसं लिङ्गं भुनेशरम् । स सर्गवासगोक्षाणा क्षिम भवति भाजनम् ॥ इति नित्यशिवपूजनत्य स्तुतिमात्रम् । भट्ठा विधिकल्पनद्वारा कर्मान्तरमेधानेकार्थवादेन बोध्यते । तथा च काम्येन नित्यस्यापि प्रसङ्गेन सिद्धिर्न तु कम्पमिति । ८२ अथ सापेक्षत्वनिरपेक्षत्ववैपम्यम्- " आदित्यपरिवेशे आदिसाय यत" इति श्रूयते । न पूर्वाण्डनियमः आदित्यपरिवेशसमयकर्तव्यत्वादित्यत्र सिद्धान्त:-"याधसापेक्षत्त्वापत्तेः" इति । तथा हि-सा- मान्यमातपूर्वाण्टबाधं कृला ऽस्प मध्याहादौ प्रत्तिः । पूर्वाण्ड- समये परित्रको तु वाधीनरपेक्षति एकविधरुभयविधलं न सम्भ- यति । तेनास्प यागस्य पूर्वाण्डमात्रपरिवेशे कर्तव्यत्वम् न तु मध्याह्नादी, निरपेक्षमटचेः । याय याचसापेक्षा मतिः । स विधिः कदाचिदपि न निरपेक्ष इति । न चोपरागस्यापरा- ण्डवाधास्वातत्राप्येतादृशं स्पादिति वाच्यम् । सूर्योपरागस्या- पराण्डरिपग कत्वमम्मी चन्द्रोपरागस्य निरवकाशत्वांपत्या अपरा विधेरेवोपरागातिरिक्तविषयत्वं कल्यत इति । वस्तुतो 'निशि काम्पतपु च' इतिवचने (पदाहवनीयवद्विरोधापत्त्या (१) एतद्वन्यस्य(२३)प्रयोविंशाधिकरणवदित्यर्थः।

·लघुपूर्वमीमांसाधिकरणकौमुदी- निश्पीयर्थः । तथा दिवा भागान्तरे गध्याहादी (१)दण्डापूपत्र- स्मिद्धिमिति ॥ ८३ अथ यो प्रणयन्तीत्यधिकरणम्- यथा धातुयागे "तपस्तपस्यौ शशिरेण, मधुमाधवी धामन्तेन, शुक्रवची मेग, नमोनमयी चापिकण, इपी शारदेन, साहसदस्यों हेमन्तेन पनते" । "चतुर्यु पर्व वेदि कुर्व foa" | "शारदे तु द्वयोः प्रणयन्ति, उपात्र बपन्ति ! “म वैश्व- देवे उत्तरवेदिमुपकिरन्ति, न शुनातीर्थ" इति शतपयश्रुतिः(२)। अस्यार्थः-तपस्तपस्पी मायफाल्गुनी व्याप्य शैशिरनाम्ना या- गेन पजते । एवमुत्तरत्रापि व्याख्येयम् । धातौ च पौर्णमा- मीयममावास्याद्वयं च वर्शते । तदेव पर्वचतुष्टयम् । तेषु द्रव्या- सादनाप येदि कुर्वन्ति । तेन नेतेपु पर्यमु द द्रव्यासादनम् । धादिधातुपागे तु द्वयोः पर्षणोरेख वेदि प्रणपन्ति-कुर्वन्ति । पनामान्याह- कर्कभाप्पे । भाग्नेयं प्रथमं प्रोक्तं वैश्वदेवं द्वितीयकम् । पाईपत्यं तृतीयन्तु शुनाशीयं तुरीयकम् ॥ १ ॥ आघयोः पूर्वधेदिः स्यादुत्तरावेदिरम्सयोः । पागोपयुक्तयस्तुनि स्थापयेत्तत्र पाक्षिक इति ॥ २॥ अपां पर्व पणिमासी । द्वितीयममावास्या । तृतीयच पीर्ण- पामी । चतुर्धममावास्यति । शुनासीर इन्द्रस्तत्सम्बन्धि शुनासी- पंम् । आधपद्वये दिः पूर्ववैदिसंक्षिका । अन्त्यपोहत्तरवेद्या- (१) अवस्य(४२)द्विचत्वारिंशाधिकरणन्यायेनेति मायः। (२) उत्तानुपूर्षीका श्रुति शतपथमालणे नोपलभ्यते । संहितायां तु 'तपश्च तपस्यश्च शशिरापूतू' त्याचानुपूर्वी फा पश्यते इति योध्यम् ।

·लघुपूर्वमीमांसाऽधिकरणकौमुदी-
तदमावास्याश्राद्धयोस्तन्त्रेणेव निर्वाहो निसत्वात् ।
८१ अथ नित्यानित्यवैपम्यम्-
यस्य कर्मणो निसावधिविपपत्तं तस्य काम्पत्रिपिाई
गास्ति । एतच्च गुरुमने वोध्यम् । निसापूर्वकाम्यापूर्वर
विधियोध्यत्वासम्भवाद । यथा-
'यस्तु पूजयते निसं लिङ्गं त्रैभुवनेश्वरम् ।
स स्वर्गवासपोक्षाणां सिम भवति भाजनम् ।।
इति नित्यशिवपूजनाय स्तुतिमानम् ।
यद्वा विधिकल्पनद्वारा कर्मान्तरमेवानेनार्थवादेन कोई
तथा च काम्पेन नित्यस्यापि प्रसङ्गेन सिद्धिर्न तु कमैया
८२ अध सापेक्षत्वनिरपेक्षत्वपम्यम्-
आदित्यपरिवेशे आदिसाय यजेत" इति भूर्य,
न पूर्वाहनियमः आदित्यपरिवेशसमयकर्तव्पत्यादि
सिद्धान्त:-"याधसापेक्षत्यापत्तेः" इति । तथा हिन
मान्यमारापूर्वाण्डवाधं कृत्वा स्य मध्याहादौ मत्तिः । पूर्वा
समये परिवेशे तु वाधीनरपेक्षेति एकविधेभयविधत्वं न सम्म
वीत । तेनास्प पागस्य पूर्वाहमानपरिवेशे कर्तव्यत्वम् न
मध्याहादी, निरपेक्षाः । यस्य वाधसापेक्षा मत्तिः ।
विधिः कदाचिदपि न निरपेक्ष इति ।न चोपरागस्यापरा
हयाधात्वात्राप्येताहशं स्यादिति वाच्यम् । सूर्योपरागस्या
पराण्डरिपगकरवगम्भवे चन्द्रोपरागस्य निरवकाशत्वांपत्या
अपराधिोनोपणairatri प्राप्त इति । वस्तुतो
'निशि काम्पत्रंतपु च' इतिवचने (१)पदावनीपविरोधापत्त्या
(१) एतद्वन्थस्य(२३)प्रयोविंशाधिकरणवदित्यर्थः ।
"
तत्र
"

·लघुपूर्वमीमांसाऽधिकरणकौमुदी- निश्पीयर्थः । तथा दिवा भागान्तरे मध्याह्नादौ (१)दण्डापूपत्र- सिद्धिरिति ॥ ८३ अथ द्वयोः प्रणयन्तीत्यधिकरणम्- यथा घातुपागे “तपस्तपस्यौ शशिरण, मधुमाधवौ वासन्तेन, एकसूची गैष्मेण, नभोनमस्यौ वापिकेण, इपोर्जी शारदेन, सहसहस्यौ हैमन्तेन यजते" । "चतुर्यु पर्वसु वेदि कुर्व नि। "शारदे तु द्वयोः प्रणयन्ति, उपान वपन्ति" । "न वैश्व- देवे उत्तरवेदिमुपकिरन्ति, न शुनासीये" इति शतपधश्रुतिः(२)। अस्याः-तपस्तपस्यौ माधफाल्गुनी व्याप्य शैशिरनाम्ना या- गेन यजते । एवमुत्रत्रापि व्याख्येयम् । धातौ च पौर्णमा. भीद्वपममावास्याद्वयं च वर्तते । तदेव पचतुष्टयम् । तेषु द्रव्या. सादनाप वेदि कुर्वन्ति । तेन नैतेपु पर्वमु दर्भे द्रव्यासादनम् । शारदधातुयागे तु द्वयोः पर्वणोरेव वेदि प्रणयन्ति-कुर्वन्ति । पनामापाह- कर्कभाष्ये । आग्नेयं प्रथम प्रोक्तं वैश्वदेवं द्वितीयकम् । पाईपत्यं तृतीयन्तु शुनासीर्य तुरीयकम् ॥ १ ॥ आधयोः पूर्ववेदिः स्यादुत्तरावेदिरम्पयोः । पागोपयुक्तवस्तुनि स्थापयेत्तत्र याज्ञिक इति ॥ २ ॥ मयम पर्न पौर्णमासी । द्विनीपममावापा । तृतीपश्च पौर्ण. पामी। चतुर्थममावास्पति । शुनासीर इन्द्रस्तरसम्बन्धि गुनासी. म् । आयपर्वद्वपे वेदिः पूर्ववेदिसंशिका । अन्पयोरुतरवेद्या- (१) अप्रत्य(२)द्विचत्वारिंशाधिकरण यायेनेति भाषः। (२) उमानुपूर्वीकर श्रुति शतपथब्राह्मणे नोपलभ्यते । संहितायां तु 'तपश्च तपस्यश्च शशिरावृत्' इत्पाघानुपूर्षी- का श्यते इति योग्यम् ।

·लघुपूर्वमीमांसाधिकरणकौमुदी- ख्या । वेदिषु किं करणीयं तत्राऽऽह-उपात्र वपन्तीति । 3 व-आसु चेदिपु उपत्रपति-उपरि द्रव्याणि स्यापयन्ति । शा रदे द्वयोरित्युक्तं तलदियोरियाह-न वैश्वदेवे उत्तरवेदिम पकिरन्ति-कुर्वन्ति । एवं शुनासीयेऽपीति । तेन शारदे पूर्व वेदिद्वपकरणमेव उत्तरवेद्योनिपिद्धत्वात् । अत्र च शारदेश वेदिचतुष्टयस्प प्राप्योत्तरदिनिपेधः सङ्गच्छते । तथा चोचर वेयंशे मापकस्य विधेर्याधं विना न निषेपविधिर्भवतीति सर्वदैव वायसापेक्षोऽयं निपेविधिर्न कदाऽपि वाधनिरपेक्षः । यस्तु निरपेक्षः स कदापि न तत्सापेक्ष इति । श्रादविवेके तु पर्युदासविधिरयमुक्तः । वैश्वदेवशुनासीर्य- भिन्नपर्वणि वेदि कुर्वन्तीत्यर्थः । तथा 'वेदाविदं पिनाष्टं इवि परिभाषया सोमाङ्गकयागमात्रे सोमपेपणार्थ वेदिविहिता। सो- मागकयागविधिश्च द्विविधः-इष्टिः, पशुश्च । चङ्गको याग इष्टिः । तेन दीक्षणीयादिविधिः सोमाकस्तत्र सोमविधेः । तथा च सर्वासामिष्टीनां दर्शपौर्णमासौ प्रकृतिः । 'प्रकृतिवच्च विकृतिः' इति न्यायेन दर्शधर्मा दीपक्षीयादिप्यतिदिष्टाः । घे. दिपि दर्शधर्मः । यागोपयुक्तं कर्म वेद्यां क करणीयमिति दर्श ऽश्रवणादिरप्यतिदेशादर्श प्राप्ता । एवं सोमाङ्गकतेन परिमापपाऽपि वैद्यन्तरं प्राप्तम् । तथा च वेदिदयस्य वैपयनशा- खार्थवाभावादातदिष्टवाद घाधिता दीक्षणीयादिषु परिभाषा- घोधितवेदिपत्तिः । परिभापातो ऽतिदेशस्य दुर्वलखाव । सोम- यागादौ विष्टित्वाभावेन दर्शधर्मानतिदेशादाधनिरपेक्ष एवं पारि- भापिकवेदिनिधिरिति वैषम्यम् । तथा च वैषम्यपरिहाराय दी. सणीयादिपु वेद्यतिरिक्तधर्मातिदेश एव । पारिभापिकवेदिवि. घिस्तु तत्र निरपेक्ष एवं भवतीति स्पष्टं दायभागसंस्ष्टिवचन.

·लघुपूर्वमीमांसाऽधिकरणकौमुदी- दयमकरणे । एवं- दर्भाः कृष्णाजिनं मन्त्रा ब्राह्मणा हविरग्नयः॥ अयातयामान्येतानि निपोज्यानि पुनः पुनः । इतिवचने दर्भपदं कैचिव श्रावणामावास्याऽऽहृतदर्भपरं वदन्तिा मासे नमस्यमावास्या तस्यां दर्भाचयो मतः ॥ अयातयामास्ते दर्भा विनियोज्याः पुनः पुनः । इसनेनैकवाक्यत्वादिति, तन्न । वैपम्यात् । दर्मा इत्यस्यै- कावपत्ताय वचनान्तरसापेक्षत्वाव, कृष्णाजिनादौ तु निर- पेसवाद्वाक्यभेदः स्यात् । न तु समूहालम्घनरूपैकान्वयबोधः स्यात् । सापेक्षस्य विलम्येनान्वयबोधजनकत्वादिति-दर्भा इति पदं दर्भसामान्यपरमेव । मासे नभस्यपावास्यति वचनं प्रति. भसवरूपम् । यथा- वार्षिकांश्चतुरो पाप्तान नाऽऽहरेत् मृत्तिकाः, कुशान् । अमम्भवे त्वाददीत सद्यो यस्य प्रयोजनम् । इसनेन कुशाहरणनिषेधे तस्य प्रतिमसवरूपत्वादिति ।। ८४ अथ परिभापाऽधिकरणम्- 'कर्मण्यद्वैगुण्ये जुहोति' इति श्रूयते । तत्र द्रव्पमन्त्राका. हापां परिमापा ग्राहा । यथा । 'आज्यं द्रव्यमनादेशे जुहोतिष विधीयो। मन्त्रस्य देवतायाश्च प्रजापतिरिति स्पितिः । मन्त्रस्यानादेशे प्रजापतिहितिगन्त्र इसर्पः । पयाऽऽह परोिगटे- मनाना पापे सेना महाप्पाहतपो ऽपया इति । एवं देवतापाचानादेशे पाहतोष मनापतित्वेन पूरपे.

·६४ लघुपूर्वमीमांसाऽधिकरणकौमुदी- सर्थः । एवञ्च यत्र विशेषपरिभापा नास्ति बोका सामा. न्यपरिभाषा ग्राह्या । तथाहि "चतुर्होत्रा पौर्णमासी" इति, "पञ्चहोत्राममावास्याम्" इति च श्रूयते । चत्वारो होत्रा होतारो ऽस्यामिसनोपाशुमनको याग उक्तः । पञ्चहोवामि- त्यनेनाग्नीपोमसंज्ञको याग उक्तः । अनयोव्यदेवतासाकायला द्विशेपपरिभाषा ग्राह्या । यथा- ऐन्द्र दध्यमावास्पापौर्णमास्योः पयस्तथा । तथा ऐन्द्रामसर्थः । एवम् "आग्नेयेन पक्षान्ते पजेन" इति श्रूयते । आग्नेयेन-आग्नेयारूपयागेन । पक्षान्ते-तत्तिथिद्रये । तेन पौर्णमास्यामारम्भा, समाप्तिस्त्वमावास्यायामिति । मध्यस्थम- तिपदादिचतुर्दश्यन्नतियिव्यवधान न दोषाय वचनालाद । एवञ्चाग्नेऽपि द्रव्यदेवताकावाया तपैव परिभापपा तिथिद्वये ऐन्द्रदध्पैन्द्रपयसोरेव ग्रहणामिति ॥ ८५ अथ सर्वनामाधिकरणम्- वहुष्वपि प्रक्रान्तेषु सर्वनामपदेन शीघ्रोपस्थितिक ग्राह्यम् । पथा श्रुतिः-'इष्टपूर्वकमेवादः पौर्णमासं हविः' इति । प्रपाजाद्याहुतित्रयमदः पौर्णमास हविरिष्टिपूर्वकं कुर्यादिसर्थः । पौर्णमासयागो द्विविधा-एकोऽग्नीपोमीयपुरोडाशद्रम्पका, अपर उपाशुयागाख्यो उनीपोमवृहस्पतीन्द्रादिदेवताऽऽज्यद्रव्पकः । यथा 'अग्नीपोमाभ्या पुरोडाशेन, उपाशुपाजी वग्नीपोमबृहस्प. तीन्द्रादिभ्य आज्येन जुहोति' इनि । अत्र चादःपदस्य सर्व- नामत्वादुभयमेवोपस्थित हवि.-पुरोडाशा, आऽपञ्च पाच्यम् । च पौर्णमासपोयोरेवेष्टिपूर्वकता प्राप्तयन सिद्धान्तम्- घम्-"शीघ्रोपस्थितिफनानुभयम्" इति । उभयत्र नेष्टि तथा ·" + लघुपूर्वमीमांसाऽधिकरणकौमुदी- पूर्वकता प्राप्यते, आनीपोमीयपुरोडाशस्पाल्पदेवताघाटतत्वेन शीघोपस्थितिवाददापदेन तदेवीपस्याप्यते । अतस्तेनैवान्यय इति दायभागें उक्तम् । ८६ अथ निषेधपदासी- तत्रातिदेशाद्गागादर्थतश्च यत्र प्राप्तिस्तत्र न पर्युदासः किन्तु निषेष एव, धूपमाणस्प मापकनिधेरभावात् । तादृशविष्यमा च पर्युदासनमा केन सहकवाक्यतं कर्तव्यमिति । अतिदेशाद्यधा-"न तो पशौ करोति" इबनेन पशुमागे भयानानुपाजो निपिध्येते । न च निषेधः माप्तिमन्तरेण स- भवति, इति दर्शधर्मातिदेशः कल्प्यते । रागाद्यथा-'पर्वणि मांसं नाश्नीयात् ' इसादौ । अर्थतो यपा-पारद्वसन्तपोर्नवश्राद्धं विहितम् । तत्र भारत्तदेंन शरदादिपण्मासा एव गौणमुरूपभावेन विदिताः । तया च शरदादिषपमासेषु नाश्रादं कर्तव्योमत्यर्यतो विधि: काम्पते । तत्र च नन्दायां भागवदिने इत्यादिनिधः । यत्र तु सामान्पण शालता प्राप्तस्य विशेषरूपेण निपे- पतत्र पर्युदासा-यपा-“यजतिपु ये यजामहं करोति, नानु. पानेषु' इति श्रुति: । अत्र व नानुयाजेषु यजतिविपन्वयः । एकवाक्यतानुरोपात । निषधे वारपदापतिः। न चेष्टापारः । "मम्मनसेकवाक्यते पापयमेदो न युज्यते" इति वचनात । तया चानुयोगिमतियोगिनोः समानारमा किरलेन यो नशा न्योन्पामा योध्यते स एव पर्युदामः । नेनानुपानभिन्न पतिस्विस्पर्पः । भर पनतिरनुयोगी, अ. नुपामा मातपांगीतिक ना- "भारदर्ददाति" "दीसिनो न ददाने या ·लघुपूर्वमीमांसाऽधिकरणकौमुदी- पर्युदासेन दीक्षिततर इत्पर्यः । दीक्षितः कृतपझारम्भः । एक. कर्ममध्ये ऽज्यमनिपादाननिषेधः । ननु पर्युदासनमा दीक्षित तेतरोऽहरहर्ददातीति सिद्धम् । तथाचैकस्य ददातिपदस्य वैयर्ष- म(१) । मैव । निपेयपक्षे वाक्यभेदान्मूलभूतश्रुतेरीप वाक्य- भेदापत्तेः । तथा चास्मन्मने सम्मेदे नान्यतरवैयर्यमिति न्या. पादरः । सम्मैदे एकपदार्थोपस्यापकबहुपदोपस्थितावित्पर्यः । अपम्भाव-पदि पदोपस्थाप्यपदार्थो नान्वयबोधे निविशते, बदा वैपर्यम् । अत्र तु तन्नास्ति 'वहवो विमाः सन्ति' इसत्र वहब १ तिपटवत । अत एव तत्तस्थले एकवाक्यत्वाय दोपपग्रस्ता लक्षणाऽपि समाश्रीयते इति । नचाधिकस्य ददातिपदस्याऽऽकाड्या नास्ति तत्पदं विनाऽपि तदर्यान्वययोधादिति वाच्यम् । यत्प- दोपस्याप्यस्यार्थस्य यत्पदोपस्थितिजन्यार्थीपस्थिति विना अ. न्वयानुभवाविषयवाभावस्तपदस्प तत्पदे आकांक्षेत्युक्तवाद । घटं कलशमानपत्यादावयन्वयवोधो भवत्येव किन्त्वधिकक- लशपदमपोक्तुनिग्रहमात्रमिति । यञ्चोक्तं-विभेम्पो दधि दातव्यं, कौण्डिन्पाप न दातव्य- मित्यादौ दातव्यपदस्याऽऽधिक्यापच्या निषेध एव न तु पर्युदास इति । तदपि लौकिकवाक्ये । तत्रैकवाक्यताविरहे क्षत्यभावाद । नहि तदृष्टान्तेन वेदेऽपि वाक्यभेद आदरणीय इति युक्तमिति । एवं 'रात्रौ श्राद्धं न कुर्वीत' इत्यत्रैकवाक्पत्वानुरोधात्पर्युदासेन रात्रीतरामावास्पायामिसन्धयः । अमावास्यावचनस्य सावका- शत्वेन पर्युदस्सनरकर्मसम्भात् । न चैकवाक्पतायां कुतिति व्यर्थमुक्तोत्तरवाद ! वस्तुतस्तु श्राद्धं कुर्वीतेसनेन प्राप्तश्राद्धकरणमुद्दिश्य तत्र (१) पपच निषेध एषोचित इति ।

·व तत्पदम् । पर्युदास आश्रीयते इत्पाहुन पदाद सामान्याद राघरापाप पाया निषधी वापस लघुपूर्वमीमांसाधिकरणकौमुदी, ६७ न रात्री इत्यनेन रानिभिन्न कालो विधीयते । अतो ऽनुवादा- अन्येतु अमावास्यादिश्राद्धविधेः माताकालादिदिवस. पागचतुष्टयपरत्वेन रात्री प्रसत्यभाषानिषेधो ऽनुपान इति अत्र वदन्ति-प्रत्यक्षे आरोपरूपममक्तिसम्भवेऽपि ह्रदे बहिर्नास्तीति शाब्दयोधस्थले प्रसत्त्यभावेन निपंधवोधानुपपसेः मसक्तिन तत्र हेतुः । नन्वाSSकाशं नखाद्यमित्पपि विधिः कथं ने कृतः । तत्र प्रयोजनाभावात् । अत्र तु तात्पर्यानधारणनि. पन्धनरात्रिश्राद्धकरणवारणस्य प्रपोजनस्य सत्त्वादिति तस्वात- पम्। नहि विशेपदाशिभ्रमप्रतिवारणाय वेद इति युक्तम् । यपा दक्षिणामुखः श्राद्धं कुर्यात्' इति विशेषादार्शनो-देवयागे पूर्वा- भिमुखत्वदर्शनाद् भ्रमेण त-मुखश्राद्धवारणाप तनिषेपो विधीयत नेपाऽत्रापि राषिनिषादशिनां तत्र मतिः कथं वारणी. पेति । उक्त वाहिनीति शादशेषापलंऽपि प्रसक्तिरस्त्येव । लोके निपेशाय हि सन्दिग्धोपतान्यतरं मत्येव प्रयुज्यते, में तनिश्चिताक भात तथा चौद्देश्य स्थानोतुः सन्देशकि. पपत्तापरकपा मसतिरपेर । तपाप व्युत्पन्न प्रति दो विहितः, न विशेषादशिनं प्रति । तथाचोक्त--- 'यस्तकेंणानुसन्धाने स प वेद नेतर' इति । तण विशेषदर्शनमाजकन्यापेन । म धर्म वेद-व्यवस्पा- मपोजकमायोजनार्थनान स एपर्यः । अन्येतु पर्युदासपो निधयसक्तस्प नमो रक्षणा स्यात् । न चार लाणापानमनुपपपिरतीति । मत्र हेतुः अमावास्या- ·लघुपूर्वमीमांसाऽधिकरणकौमुदी- न सम्भवति उपजीव्यबाधापत्तेः । तथा च वाधवारणामोमय विघिसार्यस्याप च विकल्पो वाच्यः । राज्यमावास्याऽवच्छेदेन निपेन पाचाद्रिकल्प च तदभावात् । तथा चामानास्या. विदिवाशश्राद्धविधौ निरपेक्षवाद राऽयंशे विधौ विकल्प कल्पनासापेक्षत्वाद्विधेः सापेक्षत्वानिरपेक्षवलक्षणं वैषम्यं स्या. दिति विधित्त्वानुपपत्या लक्षणति- अत्र वदन्ति नहि सावकाशनिरकाशविष्योर्विकल्पस्तु. ल्पवलववाभावाद । निरवकाशन निषेधस्य बलवचाव । (७)पदाहवनीयस्थले निरवकाशस्य बलवत्वेन क्लप्सत्वात् । इतरे तु मामनेष्टसाधनत्वबोधः । तथा चामावास्यापदस्य दिवारात्रिसामान्यपरत्वे राज्यशे इष्टसाधनत्वबोधे तज्ज्ञानस्प राज्यंशे भ्रमत्वमापनेत । तत्र च वेदस्य भ्रमले ऽश्वमेधादियो- प्रकदे नाश्त्रासापत्या ननुष्ठापकत्वलक्षणामामाप्यं स्यात् । अतः प्राप्समावाय पर्युदासलक्षणेति पदन्ति । तन्न । तात्पर्यभ्रमे दस्यापि भ्रमजनकत्वादव्यवस्थादर्शनात । तया चाहा- ततापर्यकत्वेन भ्रमजनकवं, न वेदखेन । अतो वेदवेना- ऽऽश्वास एव । अन्येतु अमावास्याविधेर्दिवापरत्वमेवास्तु, कि पर्युदासति. पेपा पाम् तदपि न ! दिवापरले तात्पर्यग्राहकपकरणाघभावात- चारपर्पग्रहार्थमेव निषेधवचनस्य सार्थक्यात | दृष्टश्च तापर्यग्रहार्य विशेपवचनम् । यथा-पायसेन श्रियै जुहोति' इति । श्रीहोमे पापसशब्दस्य श्रीवासाख्यगन्धद्रव्यस्यापि पाचकत्वात्तात्पर्यन- हाय वाक्पशेप उक्त:-क्षीरशृतस्तण्डुलः पायसो भवति' इति । यथा वा 'यत्रमयश्वरुर्भवति' इति । अत्र यवशन्दस्य-- (१) अप्रत्य(२३)अयोधिशाधिकरणे ।

·लघुपूर्वमीमांसाऽधिकरणकौमुदी ६९ भ्यः स्वाइति धान्ये निमढलक्षणया धान्येऽपि यवपदम- योगदर्शनानापर्यग्रहाय वाक्पयोप- "वसन्ते सर्वसस्यानां जायते यत्र शातनम् । मोदमानाच दृश्यन्ते न्यवाः कणिशशालिनः" इति ॥ ननु पर्युदासपक्षेप कथं लक्षणा ?, अत्यन्ताभाव इत्र भेदे- भो नमः शक्तः । पैवम् । 'अन्यायश्चानेकार्थ' इति पायेन मानार्थत्वायोगात । तयाते च अन्योन्याभावे लक्षणैव तस्यैवासे दावपाद । तथा चकवाक्यार्थ एव पर्युदास इति । परे तु पर्युदासपक्षे अमावास्यायामित्यत्र यथा रानीतराव- पातया एकादाबपीति रात्रिश्राद्धनिषेधवचनस्याऽऽयापचि. ति, सत्यम् । सति तात्पर्षे आधरपकल्पना विशेषवचना- विपपसर्वश्राद्धतिथीनामेव दिवापरत्वग्रहस्याऽSकाविलादार्जि दिनैव सर्वत्रान्वय इति सर्वत्रावपे एकवाक्यस्यैव तात्पर्पमिति । तुल्यबलवत्त्वे विकल्पो पधा---'अतिराने पोडीशनं महाति नातिराने पोडशिनं गृहाति' इस्पत्र उभयोरेव निव- काशचातुल्पत्वम् । पोडशकला अस्य सन्तोति पोडशी सोमः । महते स साविशेषः । तया च मतियागे सोमपदणस्प वि. तिला द्वितियm ऽतिराने ऽतिदेशेन सर्वदा मात्रानांद्रक. सार्थ वचनम् । नच पदि पोडशिग्रहणं विना यागसिदिस्तदा बदहणोपदेशो व्यर्थ: । फलभूमा ग्रहणोपदेशाद । ८७ अथ यगकन्यापा- ननु तनदेव पूनापामारणपूजा क्रियते नकथाम समपा- नसानिर्वाहक प्रधान गन्मायुषचारिरेव सिदः । नाप्पष्टद्वारा, मानाभावात ! कदा या कार्यमय सिद्धान्त:- "यो पहला मतदलात्" इति । सामधानपूजनात्म.

·लघुपूर्वमीमांसाऽधिकरणकौमुदी-. कबलात् । तथा च प्रधानपूजा तेषां प्रयोजिका । अत: मघान- पूजानन्तरं तत्कार्यम् । अत एव भयोजकत्वात्तदुत्तराङ्गामिति । तेन प्राचीनाङ्गापूर्वसहितं प्रधानं प्रधानापूर्व (परमापूर्व) 'जनयति । चरमाङ्गापूर्वसहितं प्रधानापूर्व चरमाडापूर्वं जनयति इति । तया च ग्रहयागे ऽधिदैवतमसधिदेवते ग्रहपूजानन्तरं पूज्ये । एवं दुर्गापूजायां पश्चादेव पोगिन्पाद्याः पूज्पाः । एवमिष्टदेवता- पूजनेऽपि । नच तत्तत्क्रमविधित एव तत्तत्पूना प्राप्तेति न्यायोऽयं व्यर्थः । एतन्न्यायमूलत्वाचरक्रमविधेः । आवरणदे- चताज्ञानार्थमेव तद्विधेः । पश्चात्कर्तव्यत्वञ्च न्यापवलादिति । ८८ प्रधानुयाजाधिकरणम्- तत्र परिभाषाश्रुतिः श्रूयते "मूक्तवाकेन्द्रस्तुतिमाजापसमू- तानि मजल्यानुयाजान करोति, ततः मकृतमनुनिष्पति"इति । तथा चानुपाजाङ्गकयागे सूक्तवाकादीन मनप्यानुयाजान कृत्वैव मकृतं कुर्यात् । अयश्चानुयाजः प्रपाजानुयानभिन्नः । एवं बहुमुवर्णके शूपते "आग्निमारुतामनुपाजैश्चरान्ति" इति । आग्निमा- रुतयागो बहुसुवर्णपागैकदेशः प्रधानीभृतः । तदुत्तरमनुयानानां विधानादनुपाजानामुत्कों नतु सूक्तवाकादीनां तथाश्रुतेरिति पूर्वपक्षे जैमिनिसूत्रम्-"तदन्तत्वादनुपाजानाम्" इति । अपमर्थः-अनुयाजानां सूक्तनाकोत्तरं कर्तव्यस्वादनुपानो. स्कर्षे सूक्तवाकादीनामप्युत्कर्ष इसेतदधिकरणं तदाघुस्क- पन्यायमूलमिति । एवं सपिण्डनापकर्षे मासिकानामध्यपकर्ष इति श्राद्धचिन्तामणिः॥ ८९ अथ सक्त्वधिकरणम्- पूपयागे "सक्तुना यजेत" इति श्रूयते । सक्कोस्तु मोक्षण न श्रूयते । अतः सक्तोरमोक्षितस्यैव होम इत्यत्र सिदान्तम् .

·लघुपूर्वमीमांसाऽधिकरणकौमुदी- अम्-- "नियोगसाधनलक्षणया सिद्धे" इति । अस्या. यी-नाहीत मोक्षतीसत्र द्वितीयाबोधितक्रियाजन्यफलाश्रय- स्वरूपकर्मत्वानुषपत्या व्रीहिनिष्ठः संस्कारः कल्प्पते । अन्यथा मोक्षणस्पाऽऽशुविनाशितया मोक्षिततुल्यतया मोक्षितवदमोक्षि- तस्याप्यवघातान्वयापत्तेः । एवं यचे प्रोक्षणं कथम् ! इत्थम् । बौदिशब्दस्य नियोगसाधनद्रव्यपरतया यवेऽपि तत्सिद्धः । अपयानघातस्यापि यो बाधः स्यात् । ब्रीहिलेव तदुपदेशात् । नच धीहीनवहन्तीपत्र लक्षणाऽस्तु । अन्यथा पवाऽनघाते सतुषयवेन पुरोडाशानिष्पचिरिवि वाच्यम् । ब्रीहीन, प्रोक्षति यौहानवहन्ती सादौ समानप्रकारतानिर्वाहार्य सर्वत्रैव लक्षणा । एवं सत्कोरपि नियोगसाधनत्वात् मोक्षणान्धयः । अन्ये तु आघातप्रकरणीयत्वाद् ब्रीहिपदस्य सक्ती न शोषणम् । अत एकाऽज्यस्प मोक्षणं विनैव होम इति वदन्ति- तत्र परे वदन्ति । संस्कृतद्रव्पस्य वैदिककर्मणि नियो. गादाज्यस्यापि पवित्रोत्पनेन संस्कृतलाव न तब प्रोक्षणापेक्षा । सक्तोस्तु प्रोक्षणं विना संस्काराभावात्मोक्षणमेव । अत एव- "नामोक्षित स्पृशेन किश्चिदवे पिये च कमीण"। इसत्र निपमा नजदयम् । नन्नवघातरूपः संस्कारस्ताहि कयं न स्यादिसत आह-त्रीहीनित्यादि । तत्र विधेसम्भवाना- सौ संस्कारः । मोक्षणे तु नागोलितमित्यादिविधिरस्त्पति । श्रीहीनहन्तीति लक्षणया सर्वत्र मोक्षणमासस्वाद्विधरसम्भवात । परे तु नीहाविसवासमानभकारकयोधं कल्पयित्वा यने मो. सणाभाव एवं कल्प्यताम् । कल्पनातो जयन्पा लक्षणात न्यायाद । पथा विष्णुपोचरे- ·७२ लघुपूर्वमीमांसाधिकरणकौमुदी- ज्येष्ठे मासि सिनाष्टम्या य: पृजगति केशवम् । न दुर्गतिमवाप्नोति वाजपेयञ्च विन्दति ॥ शिवरहस्ये- शुक्लाष्टम्या शुक्रमासे यः पूजयति शङ्काम् । दुर्गात न लभेचैर वाजपेयफल लभेत ।। अत्र मूलभूतश्रुतिद्वयकल्पनाभिया केशवपदस्य लक्षणया शाङ्करपरत्वमेवास्तु । नच विनिगमनाविरहः 'अष्टमातिथेः शैवस्व नोक्तवाद । यथा- 'हरस्य तियिरटमी' इति । तया चात्र लक्षणा न क्रिपते, किन्तु मुलश्रोतद्वयकल्पनैवेति वदन्ति । एवं ते वक्तव्याः-धान्यमसिमन्त्रे धान्यपदेन तण्डुलक्षणा कर्तव्या मत्रपाठस्पाटाकत्वकल्पनपैघोपपत्तेः । केशरपदें च न लक्षणा लक्षणाधीनस्य मुख्यार्थानुपपत्तैरभावादिति । ९० अथ गिरगिराधिकरणम्- अग्रिष्टापे "ऋखिनो देवानामन्त्रयन्ति, यज्ञायता वो ऽपये गिरागिरा च दक्ष" इति श्रुतिः । अस्यार्थ:-यो युष्मभ्यमिन्द्रा- दिभ्यः अग्नये च यज्ञा यज्ञा यज्ञे यज्ञे गिरा गिरा तत्तन्मन्त्रेण दक्षमे ऽहं यजे। 'दक्ष दाने' इतिधातोलेट उत्तमपुरपैकवचनामद, तस्यैत्व "सिब्बहुलं लेटि"इति सिपि दक्षसे इति । यज्ञायज्ञा इति "मुपां मुलुग्" इति सप्तमीस्थाने आजादेशः । उक्तश्रुसनन्तरं "न गिरागिरेति पाव । यद्रािगिरेति ब्रूयादात्मानमेव तदुद्दाता गिरेव । तस्मादैर करवोद्नेयम् इति । अस्यार्थ:-ऋत्विजो देवानिति यदुक्त तनोहाव्यतिरिक्ता ऋखिन इति घोम्यम् । तत्र हेतुमा- ह--उद्गाता न गिरागिरेति घूयाद यदि वदेव तदाऽऽत्मानमे वगिरेन्नाशयेत् । तर्हि किं वाच्यम् । तत्राऽऽह- तस्मादिति । ऐरं गिरागिरेतिपदस्थाने इरापदयुक्तं मन्त्रं फुलोरात्रौद्य- ·लघुपूर्वमीमांसाऽधिकरणकौमुदी- मित्यर्थः । तथा चोदात्र पाध्यम-यज्ञायज्ञा वो अग्नये इरा परा व दक्षसे" इति(१) । इराइति-"सुपा सुलग" इति कृती. पाया आजादेशः । तेन इरया मन्त्रवाण्या दक्षसे इत्यर्थः । इरा- शब्देन वाण्युच्यते इति ॥ ९१ अप कलशाधिकरणम्-- 'न कलज(२) भक्षयेद' इसत्र लिका बोधितापत्वममा ऽन्नति । तेन · कलमक्षणाभाविषयकं कामयन्वयवोधः । तथा व निषेधापूर्वस्य विहितादृयत्वेन संस्कारसापेक्षोत्पत्तिक- वादनुपनीतानामपरिणीतानां कन्यानाश्च नैतद्विधिविषयत्वम् । न चाटकादिश्राद्धाधिकारो ऽनुपनीतानामपि दृश्यते इति नादृष्टे संस्कारापेक्षेति वाच्यमाबाधकामाचे सतीति विशेषणाद (तत्र च- 'एतच्चानुपनीतोऽपि कुर्यात् सर्वेषु पर्व इसेव वचनं बाधकम् । अन्यथा ऽनुपनीतानां दर्शादिया- गाधिकारोऽपि स्पाद । इसत्र सिद्धान्तसूत्रम्- "नैतदन्यनि- पिद्धत्वाद" इति । अस्यार्थ:-एतद्भवदुक्तं न । कुतः , अस्य कलनमक्षणस्य निषिद्धत्वात । अयम्भावः -कलअभक्षणस्य सभासविषयकनिषिदलेन पापजनकत्वव्यासलाद । न च पा. योत्पत्ती संस्कारः सहकारी । तथा च असंस्कृतरपि कलमभक्ष- पादितो नितितन्यम् । अष्टकादिश्रादवदेतदपि न संस्कार सहकारी । तत्र वचनादन (कलमभक्षणे) पापस्स सत्वादिति। {{}াম (খানা শানখাসামােৱঙ্কায় যান भाकारो यकारफारधेति श्रीन्यान् प्रयुचते । तत भायीरा हरयेय गातव्यम् । (२) पिपानरपिशपगुमासं फलझम् ।

·लघुपूर्वमीमांसाऽधिकरणकौमुदी- ७५ साम्यमेव । तेन कृष्णलचरोपि व्यंशकरणमिति । पृथिवीयागे श्रूयते-"पृथिव्यै क्षीरेण दधा च जुहोति, इरा- वतीति घायु पिपति, क्षीरं, दघि च" इति । अस्य विकृतौ श्रुतिः "वायवे जुहोति, चतुःपलं चतुर्धा ऽश्नाति" इति । अब पल- चतुष्कस्य चतुर्भागं कृत्वा मानं विहितम् । प्रकृतिविकृत्योः सा- म्पकथनात्-मकतावपि तथैव भागस्य वारवादित्रयाणां प्रा- प्रत्वादाह-असति विरूप इति । वायोगुरुत्वाधावेन पलाभावा- नागाप्तम्भव इति. प्रकृती दधिषयसोरेर भागकरणं, वायोः सकृदेव पानम् । एवं विकृतियागे वायुभक्षणं नाङ्गं तस्य पला. सम्भवाद । पलत्वेनैव भक्षणविधानात् । तथा च- यो येन संपिरेद्रर्प सोऽपि तत्समतामियाद । पादन्यूनश्चरेत्सोऽपि तस्य तच व्रतं द्विज ॥ इति पासवचनम् । यः पापी पेन पापिना सम्पियेत्संसर्गी स्याद तस्य यतं पादन्यूनं स कुदित्यर्थः । तेन ज्ञानपूर्वक बामणघातिनि मनुना द्वादशवापिकादित्रयोदशप्रायश्चित्ताभि- धानात्तन्मध्ये मरणस्य विधानेऽपि न तपातिदेशः तत्संसांग. णि मरणस्य पादन्यूनतासम्भवाव किन्तु द्वादशवार्षिकमेव पाद- न्यून प्रायश्चितमिति मायश्चित्तविवेकः । एवं प्रकृतिविक- सो साम्पकथनाद्विकृतावाभ्युदपिके 'कराग्रामपवित्रकान्' इति श्रुतेः पावणेऽपि तथैव विशेषानुपदेशादिति नवीनगौडाः। मैपिलास्तु पिप लिगा दी दक्षिणायाम' इति परि. मापया पवित्रस्य पार्वणे ग्रामणकरे दोसणाग्रत्वमेव, तयाऽऽभ्युद- पिकेऽपि तथालमाप्यातदाधाप करामामेति । अत एना. Cणामुत्सर्गे द्विगुणकुशाप्रदिशि नानध्यवसापः किन्तु दोल- गाग्रा एव धाप इति पदन्ति ।

·लघुपूर्वमीमांसाऽधिकरणकौमुदी- अत्र पदन्ति-पार्वणस्याभ्युदयिक कृतित्वे 'प्रकृतिव. द्विकृतिः' इतिन्यायेन पार्वणानसमुदायस्पैवातिदेशः । तथा चाएकाश्राद्धस्यापि पार्वणतया सद्धर्माणामपूपमांसशाकानामा. वश्यकानामङ्गानामपि प्राप्तिः स्यात्पार्वणपदवाच्यता च तस्या- पि । यथा भविष्ये- अमावास्यापां क्रियते पार्वणं समुदाहृतम् । क्रियते वा पर्वणि यत्तत्पर्विणमिति स्थितिः । तथा चामावास्याश्रादलं पर्वश्राद्धत्वञ्च पार्वणपदशक्यताव- छेदकमनोऽटकाश्राद्धं पार्वणपदवाच्यमेवेति । अत्र नवी- ना:-यद्यपि पार्वणपदस्योभयमपि शक्यं, तथापि अमावास्या. श्राद्धे रूढेस्तस्य शीघ्रोपस्थितिकत्वात्पार्वणविधिना कुर्यादिस- घामावास्याश्राद्धमुपस्थापितम् । पर्वश्राद्धे यौगिकत्वात्तस्य चाव- यवार्थोपस्थिसवानवाद्विलम्बोपस्थितिः । ततः शीघ्रोपस्थि- शिकवावयघोषः स्यादिति नापूपादीनामतिदेश इति बहु- दिनभावनापूर्वक समाधानमाहुः । सामान्यातिदेशे विशेपा- नतिदेश इति न्यायापार्वणविशेषाष्टकाधर्मस्यामाप्रसाद । स तु न्यायो यथा-"विद्याकाम ऊर्जमारभ्य वर्षे प्रति कृष्णचतु- दश्यां रुद्राय तिलैर्जुहोति इमारुद्रायेति, तपस्ये तु यवान अपपति" इति रुद्रयागमुक्ता "एवं दाम्पससर्वकामः प्रत्यष्टम्प. बिकापै जुहोत्यम्बेऽम्बिकति" इति श्रुतायुक्तम् । ऊर्ज-कार्ति- कमिति । तपस्पे-फाल्गुने । अत्र च रुद्रयागः अम्बिकायागस्प प्रकृतिरेवमित्युक्तः । तथा च रुद्रयागे फाल्गुनकर्तव्पे चरुरङ्गम् । तथा चाम्बिकायागे सर्वमासक्षेत्र चरोरप्पतिदेशालाप्सा अ- म्बिकायागस्तिलैश्चरुणा च कार्यः । नय तपस्ये इतिश्रुतेः कथं सर्वमासेविति पक्तव्यम् । त.

·लघुपूर्वमीमांसाऽधिकरणकौमुदी- पस्यस्य चतुर्दशीधीशेपत्त्रात्तपस्ये च चतुर्दश्यामिसन्नयाद । तथा अष्टम्पा न तपस्यान्वयो ऽन्यान्वितत्वात् । एवञ्च केवलम- तिदेशेन यवस्यैवान्वयः । इसन मिद्धान्तसूत्रम्-"तुल्पमाप्त्या नातुल्यप्राप्ति" इति । सामान्यस्यातिदेशेन न विशेष- स्यातिदेश इत्यर्थः । तेनाम्विकाहोमे न चरुः तस्प मासवि. शेषणीयत्वेन विशेषत्वात् । एवं सांवत्सरिककोद्दिष्ट प्रकृतिराद्यैकोद्दिष्टे च "इह लोक परित्यज्य" इति मन्त्रोऽङ्गम् | सांवत्सरिके एकोद्दिष्टविकृतौ त. स्याइत्वं स्यात्तत्राप्येष एवं न्याय इति । यत्रोक्तं-पार्वणपदस्योभयमेव शक्यं तदपि न ! “अन्या. यश्चानेकार्थत्वम्" (अधि० ४९) इति मूत्राव । अमावास्याश्रा. दत्वमेव शक्यतावच्छेदकं, नान्यत् । तथा हि अमावास्यायामिति पाधिकरणमप्तमी तदा मावास्याधिकरणकं भाद्राधेकोहि- प्रमपि पार्वणं स्यात्, ततश्चामावास्पावेन यत्र निमित्तता तपार्वण नखमावास्पानिमित्तकमात्रम् । अमावास्यापा मृताइवे मृताहनिमित्तकस्यामाचास्यानिमित्तत्वात् । एवं पर्वणीसत्रा- पिकरणसप्तमीत्वेन स एव दोपः । अतः पर्वत्वेन निमित्तता वाच्या, सा च न सम्भवति अष्टकादिश्राद्ध पर्वणीत्युल्लेखा- पत्तेः । निमिततावच्छेदकरूपेण निमितस्पोल्लेखाव । नच निमित्तानामिति श्रवणानिमित्तस्यैवोल्लेखो न तु तत्त्वेनेति वाच्यम् । एवमशौचान्तद्वितीयेऽहि इसादेनुल्लेखाव । निमि- तस्य तदिनस्य अग्रेसनेनबोल्लेखाद । तथा चामावास्या- वावच्छिन्ननिमित्तताकाद्धत्तं पार्वणपदशक्यतावच्छेदकम् । कथं पार्वणपदभयोगस्तवाह-क्रियते इति । वा एवार्यः । "या स्पादिकल्पोपयोरेवा चावधारणे" - ·लघुपूर्वमीमांसाधिकरणकौमुदी- इति कोशात् । पर्वण्येव क्रियत इति पाणम् । तपा च पोगस्यापि दर्शनेन पङ्कजपदवद्योगरूतिः प्रदर्शितेति । एवञ्चामावास्यायां पार्वणश्रामिसेव भयोगो नतु अ. मावास्यानिमित्तकमिति श्राद्धविशेषणम् । पार्वणपदेनैव तद. योपस्थितः । अमावास्यायामिति निमित्त सप्तमीमुक्ता केचि. द्विशेषणं वदन्ति । तन्न । अमावास्यायास्तहि अधिकरणत्वेना. लाभात् । नोका सप्तमी सकदुचरिता उभयमर्थ बोधयति । ततश्वाष्टकायामपि पार्वणविधिनेति प्रयोज्यम्, न पार्वणमिति मघादिश्राद्धवदिति । अत एव । पार्षणे त्वष्टकाश्राद्ध चान्द्रमिष्टं तयान्दिके । इसत्र पार्वणाष्टकाश्रादयोर्भेदेनोपादानम् ॥ अथ कस्तावत्मकृतिविकृतिभावः ।। न तावत्कार्यकारणभावः । घटस्य कुलालविकृतित्वापत्तेः। मृद्विकारो हि घटः । नच सपापेनति तत्र वाच्यम् । गुण. स्प द्रव्यविकृतिलापत्तेः । अथ कारणतावच्छेदकाश्रपकार्यत्वं विकृतित्वम् । तथा च सुवर्णवं कुण्डलकारणतावच्छेदकं तदाश्रयं कुण्डलमिति सुवर्णविकारं तदुच्यते । नचैवं कार्पस्य स्वजनकता. पत्तिरिति वाच्यम् । स्वरूपयोग्यत्वस्येष्टत्वात् । फलोपधान- स्प तु पूर्ववर्तित्वाभावादभावः, जातघट प्रति भाविदण्डवत् । मैत्रम् । उक्तविकृतित्वमाभ्युदापेकादावसत्त्वेन मकृतानुपयोगीति । ननु भुवर्णादिसाधारणमिदं प्रकृतित्वं विकृतित्वच ना. स्ति यागादेः प्रकृतित्वम्-अगिदिश्यमानाङ्गमाविपोगित्व- म् । यस्याङ्गमतिदिश्यते तत्मांतयोगि । तादृशानुयोगित्वच विकृतित्वमिति चेदेवमन्योन्याश्रयापतिः । प्रकृतित्वज्ञाने प्रकृति- .

·लघुपूर्वमीमांसाऽधिकरणकौमुदी ७९ चद्विकृतिरिसतिदेशः आतदेशघाटतस्य विकृतित्वमिति । उच्यते-- नातान्योन्याश्रयः । स हि विविध एवं दुष्टः । उत्पत्तितो क्लप्सित- श्चेति । नाय:-प्रकृतित्वस्याजन्यखेनाऽतिदेशानपक्षणाव । न द्वि- तीयः भकृतित्वस्यातिदेशज्ञानं विनापि कचित्तीददामियादि- चाक्पत्वाद, कचिन्यायगम्यत्वात् । किश्चातिदेशज्ञानं न प्रकृतित्वज्ञानाधीनं लक्षणमविष्टाति- देशपदादेव तदुपस्थिते । नन्वतिदेशात्प्राप्तिरिसवानिपिद्धविषये प्रातिः ममैव वा- घ्पा । तथा चातिदेशस्यातिरिक्तममाणत्यापत्तिः । प्रत्यक्षा- नुमानपोरसम्भवात, शब्दस्याभावाच्च । मैवम् । अन्यत्र श्रुतस्य प्रकृतेऽश्रुतस्थ कल्पनमतिदेशः । “पार- मेष्टयकामो पिरिश्चपे जुहोति प्रमादेवानामिति, मो- नातुभ्पो हुतशेषफलचमसमक्षं प्रयच्छति" इति श्रूयते । मो. दावभ्प इति बहुपचननिर्देशात्योदानादिभ्य ऋविभ्य इत्पर्यः । अत्र यद्यपि होमस्य द्रव्य नोक्तं तथा ऽपि हुतशेषमिति श्रुत्या फलचपसस्य होमद्रव्यत्वं कल्पते नातिदेशादतोऽन्यवश्रुतस्येति । श्रुनस्य--प्राप्तस्य । तेनानिदिष्टातिदेवो नाव्याप्तिः । यथा पार्व- णातिदेश एकोद्दिष्टे, तदतिदेनाः साम्वत्सरिके इति । "चक्षुष्काम- आदिखापार्कममिघा जुहुयात्" इति । चित्रं देवानामिति स- इस्त्रं सौरलोककामस्तथैव तस्मै जुहोति" इसत्र तथैवेति श्रुव पूर्वोक्तसजिमातिनातिदेशादतोऽतिव्याप्तिवारणाय . फतेऽश्रुतस्येति । वस्तुतोऽश्रुतस्येति न देयम् । तथैवेत्पनेनाप्य- तिदेशदर्शनादिति । कल्पनन्वनुमान-पथाऽयं यागः प्रक. तिविकृतियावदनाङ्गका विकृतित्वाव दर्शविकृसाष्टमिकपागवद । नच दृष्टान्तेऽसिद्धिः पूर्वपूर्वानुमानापीनवाद । यहा प्रकृ.

·८० लघुपूर्वमीमांसाधिकरणकौमुदी- तिश्रुतानामेव वाक्यानां न्यायेन समभिन्याहारः कल्प्यते । तथाच शब्द एत्रातिदेशः। नन्वतिदेशस्य शब्दले ऽतिदिष्टनिघस्य पर्युदासत्ता. सम्भवः श्रुसभाकवाक्यताया असम्भवादिति । न, तत्र पर्युदासत्वे वैयोपत्तेः । एकोद्दिष्टे नावाहनम्' इत्यत्र पर्युदासत्वे आवाहनभिन्नं कुशामनादि कुर्यादित्यर्थः स्यात्तस्य चाति- देशादेव प्राप्त्या नावाहनामति व्यर्थं स्यात् । आवाहनश्च स्थानस्याप्यतिदेशात् । 'आवाहनरहितं कुर्यात्' इसथें तु निषधे एव पर्यवसानमिति । ९४ अथ स्थालीपुलाकन्यायः- "इपेनेनाभिचरन् यजेत । मेमीक्षीरेण श्येनं अपयति । कालान्तकयमरुद्रेभ्यो जुहोति, कालःकरालइति, कापिरमीति, भासियमइति, पातरुद्र इति । अष्टाशामु भस्म किरति । अष्टलोह- पात्रे पुलाकान दहति स्याल्या वादात श्रूयते । कस्य भस्मेसतो टेति । अष्टलोहानि यथा- काञ्चनं रजतं ताम्रमारकूटं तयायसम् । शीसकं रङ्गकांस्ये च लोहाष्टकमुदाहृतम् ॥ १ ॥ तथा शैवपागे “भस्मतिलकी मृत्युजयाय जुहोति" "अभिचार- सामनाय गोमयचूर्णानि लोहाष्टकपाने दहति तद्भस्म भवति" इति । एवञ्च लोहाष्टकपात्रसम्पपा शिवपागसङ्कल्पे कृते त. त्पात्रापचारी कयं कर्म कुर्याद ?। कर्मासम्पत्तौ च प्रसवापी स्पादन सूत्रम्-"स्थालीपुलाकवत्" इति । यथा-पुलाकदाहे. लोहाएकापचारे स्थाली ग्राह्या, तन्न्पायादवापि तथा । एवं गवामभावे दातव्यं तन्मूल्यं न तु संशयः । इति गोवधपकरणोक्तमन्यमा सम्बध्यते । तथा ·लघुपूर्वमीमांसाऽधिकरणकौमुदी- चान्यप्रकरणोक्तमवश्यापेक्षणीयमन्यत्रापि ग्राहमिति । एव मैधिला:-यज्ञप्रकरणोक्तं "पवित्रस्थोवैष्णव्यो" इति म- न्त्रद्वयं श्राद्धार्थपवित्रेषु न वदन्ति, अमावास्यापेक्षणी- यस्वाभावाद अवश्यापेक्षणीयले दक्षिणकरधारणार्थ- पवित्रेऽपि तदापतेः । नचैवं श्रादेऽसंस्कृतपवित्रान्वय. ममङ्गः । तत्र द्रव्पान्तरवत्तूष्णीं मोक्षणेन संस्कारात । वस्तुत- स्तु "वहिंप मादेशमाने पवित्र कुरुते, ओषधीमन्तीय छिन. त्ति, न नखेन, पत्रिवेस्थोवैष्णव्यावति । अथैनमद्भिरनुमाप्टि विष्णोर्मनसा पूनस्य" इति गोभिलवचनं यज्ञप्रकरणपठित- मपि परिभापारूपम् । अन्यथा श्राद्धे नखेनापि छैदनं स्यात् । ताई श्राद्ध ओपधिव्यवधानेन छेदनमायातमिष्टापत्तेः । ओषधि- पंवादिः । धारणार्थपवित्रे तु ओपध्यादेन्बयोऽस्स्येव, नतु मन्त्रान्वयः । स्नानं विना मन्त्रपाठेऽनाधिकारात । स्नानेऽपि पवित्रधारणस्पाइत्वात् । नचातोऽपिस्नातन समन्त्रकपवित्रं क्रियता, वियोपरचनाभाचे अज्ञानां समानकर्तुत्वनियमात । एवं पूर्वदिनकृतसमन्त्रकपवित्रस्य न कर्मागत्वं विशेषचनाभावे स- मानकालकर्तव्यत्वाद । नर स्नानातिरिक्तकर्मसु मन्त्रान्वयो। sस्तु, मन्त्रपाठेऽपि पवित्रधारणस्पाङ्गत्वादनवायापातात् । तथा च कृष्णले अपातयाघवदारणपवित्र मन्त्रवाया । नच गोभिलेन पिण्डस्याने पवित्रण रेखोक्ता, तब मन्त्रान्वयोऽस्त्विति वाच्यम्। तर पिमला इति श्रवणाव तयार पत्रिपदेन एनारिया तर मन्त्रस्याहमा । नचैवं सर्वाङ्गपरिने मन्त्रान्वयः । इष्टापत्तेः । पद्धती ताशलरवनन्तु आज्यसंस्कारकपवित्रममावुपदेशाव तमा. पि तथा मापयति । अग्र पदन्ति-पझे 'याहपः पवित्रं कुरुते' इति श्रुतमध्यः ·८२ लएपूर्वमीमांसाऽधिकरणकौमुदी- एवं सपन्त्रकपवित्रकरणं, आदे तु "चमसेषु पवित्रान्तहितेष्वपः क्षिपति शन्नोदेवीरिति" इति तदानीकरणश्रुतेः श्रादारम्भाव पूर्व समन्त्रकपवित्रकरणमस्तु । यथा- "शुचींश्च विदुषो विधान सम्यग्पनेन भोजयेत्"। इसत्र श्रादभोजनसमये तेषां न शुचित्वकरणं, किन्तु भादारम्भारपूर्व शचित्वविशिष्टा एव ते भोजनसमये इति । पया या चमसानां न तदा करणमिति । तन्न, श्राद्धापूर्व पवित्रं यत्कर्तव्यं तत्र मन्त्रपाठो न । तद्विधानं द्विविधम्- काम्यं, निसश्च । नायं, फलाश्रुतेः । विश्वजिन्पाये च तत्र पृ. यक् सङ्करपा स्यात् । न द्वितीयमकरणे प्रत्यवायाश्रुतेः, माय- श्चित्तानुपदेशाच्च । किन्तु पवित्रविशेषणत्वेनाङ्गलम् । पवि. प्रमप्यस्य विशेषणवेनाइमतो मन्त्रविशिष्टं पविनमध्ये अपेक्षितम् । अतस्तदानीमेव समन्त्रकपवित्रकरणं, न श्रादारम्भारपूर्वम् । नच तदानीमपि पवित्रमोक्षणमपेक्षितमिति वाच्यम् । दलद्वयं सनिषाप्य मोक्षणं कार्यमर्पसमये तेनैव दलद्वयन पवित्रं करीब्य- मिति । नच श्राद्धोपयुक्तयावद्रव्यमोक्षणमादौ कर्तव्यं पवित्रश्च तदुपयुक्तं न दलसामान्यमिति वाच्यम् । तथा सति मोक्षिपिण्ड- दानापत्तेः । आकारविशेषविशिष्टस्यापि तत्त्वाचदभावात् । तया च पिण्डघटकान्नादिमोक्षणेन यथा पिण्डस्य संस्कारः, तथा प. वित्रघटकदलमोक्षणादेव पवित्रसंस्कारः । किश्च पवित्रमोक्षण "विष्णोर्मनसा पूतस्य" इति मन्त्रकर्तव्यं, तच्च नादौ विहित किन्वयसमये एवेति । ननु पवित्र इति द्विवचनानुपपत्तिा, पवित्र- प्रदाय दलट्यवाचकत्यात नानार्यत्वकल्पने मानाभावादिति । मैवम् । मन्त्रपाठकरणकच्छेदान्मन्त्रपाठकाले छदाभावेन प. वित्रतानपरिति पवित्रपदं तदारम्भकदलपरम् । एवं प.

·वाजपेयाधिकरणम् । वित्रे इति मन्त्रेऽपि । "विष्णोर्मनता. पूर्वेस्थ" इस्पेतत्पा- उकाले पवित्रवाच्यत्वेऽपि सत्र विशेष्यपदाभावादनन्वयेऽन्त्र- पार्थ पूर्वमन्त्रस्थं पवित्रे इति पदमनुपज्यते । तस्य च दलप- स्तैचोक्ता । नहोकं पदं सत्र दलमात्रपरमत्र दलद्रयपरं भवितुमर्हति । तदात्खनुपङ्गः । अनुपङ्के तत्पदस्पैव पदान्तरसम• भिव्याहारतात्पर्यम् । आहत्तौ तु तापदान्तरकल्पनम् । तथा घ पवित्र कुरुते इत्यनेन दलपविषयककृतिविहिता । सब कि. क्रियानुकूला ऋतिरिसत्राऽऽह-छिनत्तीति । इति सर्व समासम् । इति श्रीमहामहोपाध्याय पं० रामकृष्णभट्टाचार्य विरचिताऽधिकरणकौमुदी समाप्ता । अस्मिन् अन्धे ऽनिर्दियानि कानि चित् पहुशवो. पयुक्ताधिकरणानि प्रदर्षन्ते। १ अथ घाजपेयाधिकरणम् । इदं श्यते "वाजपेपेन साराग्यकामो पजेत" इति ! पा. जोऽयं तस्य पेयं द्रवीभूतो रसो यवागूरिति पावत(१)। अत्रोक्त- व्युत्परपा वाजपेयपान्दस्य मसिदार्थकत्वेन "दना जुहोति" इतिषद पजतिना ज्योतिष्टोमं मकृतमनुय बाजपेपद्रम्पविधानाद गुणविधिरिति चेत्फलपदानापापातः । भय फलोदशेनापूर्व कर्म विधेय, दुशेन च ट्रव्यरूपगुणविधिस्ताई पाक्यं भिधेत । तस्परिजिहीर्षकस्याधिकले "सोमेन यजेत" इतिवद् मत्वर्यलक्ष- गामसङ्गः वाजपेपदन्यवता पागेन स्वाराज्यं भावयेत्' । (१) मधिकरणमालादिषु पाजो ऽनं तप पेयं सुरादन्यमिति पापत् ति व्युत्पत्तिः प्रदर्शिता । मूलोक्ता तु तन्त्रवार्तिक- "यासपेप ययागः स्यादीपन्यता ततस्यनेम स्पष्टीरतेति सुधिमिराकलनीयम्।

·८४ परिशिष्टाधिकरणेपु- इति चेन्न । तन्त्रणाख्यातस्य फलद्रव्याभ्यां युगपरमम्बन्धात्री. कारेण विनैव मत्वर्थलक्षणामुभयविधिमिद्धेः । आह च- करणेपूपदिष्टेषु या अर्थात्साध्यत्वकल्पना ।। तस्यां गुणविधानेन नास्ति मत्वर्थलक्षणा ॥ १॥ तथाहि-पजेतेसाख्यातस्य तावद् द्वौ भागौ।एकः प्रकृतिपरश्च प्रसयः। तत्र प्रत्ययांशेन ताबद् भावनोच्यते । प्रकृत्यंशेन च यागः। प्रकृतेश्च निविभक्तिकतपा प्रत्ययार्थेन साकं सम्बन्धविशेपानव घोधात्समभिन्पाहारात्सम्बन्धमामान्य प्रतीयते । तदुक्तम्- सम्बन्धमात्रमुक्तं च श्रुसा धास्वर्थभावयोः । तदेकशिनिवेशे तु व्यापारो ऽस्या न विद्यते ॥ २॥डीत । निर्विशेष न सामान्यमिति विशेपाक्षेपोन्मुखं तदविशेषाद् द्रव्यफलापेक्षितं साध्यसाधनरूपं सम्बन्धद्वयमाक्षिपेत् । तथा च द्रव्येण सम्बन्धात् कर्मकारकत्वं 'वाजपेयद्रव्येण पागं भाव- येत्' इति । फले सम्बन्धे च करणकारकत्वमपि 'पागेन स्वारा. ज्यं भावयेत्' इति । न खलु काचिदन्न कर्मत्वस्य करणलस्य वा प्रतिपादिका साक्षादसाधारणी विभक्तिः श्रूयते, येन उभ. यप्तम्बन्धासम्भवः स्यात् । तस्माद गुणकोभयविधिरिपत्र सि- द्धान्तसूत्रे-"तुल्यत्वात् क्रिपयोर्न" (अ०१.पा०४.अघि०६. सू०७) "ऐकशन्ध परार्थवत्"(अ०१.पा०४.अधि०६.०८) इति । अयमर्थ:-क्रिययोः-दर्शपूर्णमासबाजपेपयोः, तुल्पता- समानत्वाव,न-गुणविधिर्नेति । तया -सकृदुचरिते पात्वर्थे कर्म- वकरणत्योर्युगपत्रसम्बन्धवसापेक्षया परो यवागूरूषो यो ऽर्थ- स्तविधानवत तद्रिधानाश्रयः तदर्थमनुवाददिति यावत् । अपम्भाव:-पवागृरूपगुणविधाने ओपषिद्रव्यत्वेन वा. अपेपस्य दर्शपूर्णमामाविकृतिवापतिः । न चेष्टापतिः "सत.

·वाजपंपाधिकरणम् । दशोपसको वाजपेयः" इति सौमिकधर्मश्रुतिविरोधात् । किच यागस्य तन्त्रेण सम्बन्धाङ्गीकारे विरुद्धत्रिकद्वयाप- तिः । विरुद्धत्रिकं च-- उपादेयविधेयत्वगुणत्वाख्यं त्रिकं पः। उद्देश्यानूक्तिमुख्यत्वत्रिकं तस्य गुणं प्रति ॥३॥ इति माधवाचार्येणोक्तम् । तत्रौद्देश्यलमिच्छाविषयत्वम । उपादेपत्वच अनुष्ठीयमान- सम् । ततश्चैती मनाशरीरोपाधिको धर्मों । विधेयत्वं नाम विधिविषयत्वम् । विधिश्व भज्ञातबोधनम् । वातस्प कथनन्त्र- नुनाद इति । विधेयत्वानुवाद्यत्वपौ च शब्दोपाधिको । मुख्यत्वं तावत् प्रधानत्वम् । गुणत्वञ्च अपघानस्वम् नि चैतस्य वि. कद्वपस्पैकवावस्थान सम्भवति, मियो विरोधात् । यागफलपोस्तावत्स्वभावपर्यालोचनायां फलमुद्दिश्य याग. स्योपादेयत्वाद, फलानुवादेन तत्साधनतया यागस्य विधानाव, फलेच्छाधीनेच्छाविषयत्वाच, पागस्योपादेयत्वादिविक, फलस्य च उद्देश्यत्वादित्रिकं पर्यवस्पति । तथा यागवाजपेयन्पयोः स्वभावपालोचने पागमुद्दिश्य द्रव्यस्योपादेयत्वाद,पागानुवादेन तस्य विधानात, तदधीनेच्छा. विपपत्ताच यागस्पोदृश्यत्वादि, द्रव्यस्प उपादेयत्वादि, विक पर्षयपति नव ट्रय प्रति पागोऽई उपादातुम् । तस्प तर. स्कारकत्वप्रसङ्गाव, तृतीपाश्रुतिवाघाच । नापि संस्कृत- स्प पवागद्रव्यस्यान्पोपयोगो ऽस्ति यनवमाश्रीपेत । त. स्माद्वाजपेयपदस्पामिहोत्रशब्दवद्यागसामानाधिकरपेन च कर्म- नापयतेति स्वतन्त्रकर्ममात्र विधिरिति । " ·परिशिष्टाधिकरणेपु- A २अधारुणाधिकरणम् । ज्योतिष्टोमे भूपते "अरुणया पिङ्गाक्ष्यैकहान्या सोमें क्रीणाति" इति । त्रारूणाशन्दो गुणिविषयतया प्रयु. ज्यमानोऽपि अरुणं गुणयाचष्टे । “नाहीतविशेषणा विशिष्टबुद्धि" इति न्यायादन्वयव्यतिरेकाभ्यां तवैव व्युत्पत्तेश्च । तस्य च तुनीयाश्रुया पसाधनवं प्रती. यते । तचानुपपन्नम् । अमूर्तस्य तस्य वासोहिरण्या. दिवायसाधनत्वासम्भवात् । उक्तं च- अमूर्नवाद गुणो नैव क्रियां साधयितुं समः ।। तस्मात्क्रीणातिना नास्य सम्भवसेकवारयता ॥१॥ इति । श्रतश्च तृतीयाश्रुनरावेनियोजकतपा तपा ज्योतिटोममकरणगतग्र- इचमसादीन् करणतयोपदिष्टानधारुण्यरूपी गुणो विधीयते । यदि च विभक्त निष्कृष्य कारकशत्यभिधापकलेन क्रियाविशेषकत्वात्कथं कृदन्तकरणादिशब्दवत्तृतीयपा द्रव्याभि- पानमिति उच्यते, ताहि गुणवाचकमातिपदिकल्पोपादानलक्षणया द्रव्याचित्वेन तृतीयया द्वतकरणवाभिधानेन प्राप्तामाप्तविकेन विपिणे उपसंक्रमाव . प्रकरणगतविशेष्यभूतदम्पानुरादेन विशेषणभूनो गुणलत्परिच्छेदकत्वेन विधीयते । तथा च अरुण. येति भिन्नं वाक्पं, पिनापति च । बाऽऽयस्य येन द्रष्येण किञ्चित् क्रियते तेनाऽरुणगुणकेन इसर्थः । नचैवं पिङ्गाक्ष्ये. कहायन्योरपि ज्योतिष्टोमगासकलसाधनद्रव्पगामि शनी- पम् । तयोम्याचित्वेन द्रव्यान्तरगामित्वासम्भवात् । नच पिने अक्षिणी यस्या इति षष्ठय समासविधा. नारसम्मन्यवाचवं शाम् । लाघवानुरोधेन सबैरपि पौगिक .

·अरुणाधिकरणम् । ८७ शम्पाभिधानात् ॥ तथाहि-तेषां सम्बन्धवाचिरले सम्बन्धमात्रपमिधेयं कल्य्यते, सम्बन्धविशेषो पा ? । नाधः, तेषा सर्वेषां सम्बन्धमाश्वाचित- यैकार्थकतापाता । अथ सम्बन्धविदोषः । ततस्तज्ज्ञानस्य सम्बन्ध्यधीनत्वादनुक्तसम्बन्धिनश्च तयारच्छेदासाममिति, तस्प चोभयनिष्ठत्वादुमौ सम्बन्धिनावश्यमभिधातव्यो । सत्रै- कस्य हत्तिघटकपदेनाभिधानाद द्वितीयनिरूपिता वृत्ती माक्तिः कल्यते इत्याश्यमभ्युपेतन्यमिति । ततश्च सम्बन्धिनमभिप्राय सम्बन्धाभिधानेऽतिगौरवमिति एवं व पिङ्गाल्ये कहाफ्नीशब्दयो। पिपि अक्षिणी पस्याः, एक हायनं यस्या इति यौगिकत्वेन सिदं द्रष्पावित्वम् । उक्तं च-- सर्वन पौगिक शन्देद्रव्यमेवाभिधीयते । नहि सम्माचित सम्भवसतिगौरवात् ॥ २ ॥ सम्बन्मिनेर गम्पमा प्रसतुं यदि शक्यो । पुनस्याभिधाशक्ति का श्रुतः परिकल्पपेत् ।। ३ ।। पांच भेदेन प्रकरणात ज्योतिष्टोमगतकरणभूतस. कलद्रव्यगामी आरपगुणः । पत्तु समानश्रुतपिङ्गाक्षीद्रव्यानुनादेनाऽऽरुण्यगुणो वि. धीयताम् । वास्यभेदश्च नात । तन्न, "ऐकसन्धे परार्थ. वन" इलियान शमी प्रति ग्यमादिनि पूपिले सिद्धान्तमूत्रम्-"अर्धकस्य द्रव्यगुणपोरकाम्या- शियमः स्पाद"इति (१०३-पा० --आप०६-०१२) अपम: द्रव्यगुणगोरेकक्रियान्वयित्वरूपायकले सम्मपति त- योः परिपपरिच्छेदकभावनियमः । ऐकका एकार्यान- + ·८८ । परिशिष्टाधिकरणेपु- पादकत्वरूपैकवाक्यत्वात् अयम्भावा-उदाहृतवाक्येन भाषा- र्थाधिकरणन्यायेन (अ० २-पा० १ अधिक ? मू०१ द्वि- तीयवर्णकम् ) यो विधीगते तस्मिश्च तृतीयाश्रुसा पि- झापादेर्यथा करणलं, तथा आरुण्यगुणस्यापि । तच स्वसा. ध्यक्रियापेक्षितया पिङ्गाक्ष्यादिद्रव्यमनपेक्ष्यैव वाक्पेन साक्षात्क्रये उज्वेति । खलेकपोतन्यायेन सर्वकारकाणां साक्षात्क्रयान्वय- नियमात । उक्तं च- कारक हाच्यते कुर्वन्नाक्रियां तत्करोति च ॥ तस्मान द्रव्यसम्बन्धः कारकस्पास्ति कस्यचिव ॥४॥इति । यदि तस्यामूर्तत्वात्माक्षास्क्रियासाधनवं न सम्भवति इति विभाव्यते,तहि क्रयसाधनद्रव्यपरिच्छेदमुखेनान्वीयताम् । तदुक्तम्- तृतीयपा गुणस्पैव करणत्वं क्रय मति ॥ विस्पष्टं गम्यते तच्च द्रव्यद्वारेण युज्यते ॥ ५ ॥ किञ्च- द्रव्येण साधनीपेयीमति ज्ञाता यदा क्रिया । कीहशेनेसपेक्षा ऽस्य गुणे ऽप्युत्पद्यते तदा ॥६॥ द्रव्यमप्यपरिच्छिन्नं 'न क्रियां साधयितुमलमिति परि. च्छेदकमपेक्षते । गुणश्च क्रियासाधनत्वेनोपमाना तांच स्वतः साधयितुमक्षमः तदर्थ परिच्छेद्यं द्रव्यमपेक्षते इति द्रव्यगुणयोः परस्परमपेक्षितत्वात्मनिरूपितः पाणिक: प. रिच्छेद्यपरिच्छेदकभावेनान्वयः । युक्तं च गुणस्प तत्प- रिछेदकत्वाक्रियासाधनवाभिधानम् । एवञ्च साधनविन गु णं विदधती श्रुतिः पौतेन शक्यते क्रियां साधयितुं तथा कु- यांदियाह । स च द्रव्पपरिच्छेदेनैव भानोति सापयितुं, नान्यथा ।

·वैश्वानरेष्टयाधिकरणम्। तथा च अरुणपरिच्छिन्नेन पिङ्गाक्षीद्रव्येण क्रप कुर्यादिसर्यस्य पवमानेन वाक्यभेदाभावेन च न चमप्तादिषु गुणो निविशते । किश्च मकरणेन चमप्लादिपु गुणनिवेशं वदता वक्तव्यमिदं केन तत्र गुणो विधीयते । नच श्रूयमाणविधिना तत्सम्भव ति । क्रीणातिना तया सम्बन्धस्य नेष्यमाणत्वाव । नाप्यरुणपदस्य विधिशक्तिरस्ति । प्रयोगवचनं त्वक्रियात्म. के दुरादुपेक्षते । मम तु क्रीणातिना सम्बन्धस्पेटत्वामुलभ विधानम् । न चैवं वासोहिरण्यादिपु यसाधनवाननिवेशः स्यादिति वाच्यम् । तेषां ऋयान्तरसाधनसात नहि स्ववाश्यगतं पिनासीद्रव्यमुपेक्ष्य वाक्यान्तरोपाचवस्त्रायवच्छेदो युक्तः । वस्मादारुण्पगुणः क्रयहेतु पिडातीमेव भजते इति । ३ अथ पैश्वानरेटयधिकरणम्- काम्यष्टिकाण्डे श्रूयते "वैश्वानरं द्वादशकपालं निपेत पुत्रे जाते, यदष्टाकपालो भवति गायध्यैवेनं ब्रह्मवर्चसेन पु. नाति, यन्नवकपालस्त्रियवास्पिस्तेनो दधाति, यदशकपालो वि. राजवामिभन्नाचं दधाति, यदेकादशकपालत्रिष्टुभैवास्मिनि- न्द्रियं दधाति, पदद्वादशकपालो जगत्यवास्मिन् पशून दधाति, यस्मिन् जाते एतामिष्टि निर्षपति पूत एव स तेजपत्राद इन्द्रि- यावी पशुमान भवति" इति । तत्राप्ताकपालादिशब्दाः प्रकृत. वैश्वानरपागस्य नामधेयपरा गुणविधिपरा अर्थवादपरा वा ?। तत्राटाकपालादिशब्दयोषिताष्टवादिसल्पाना द्वादशस्वन्तर्भावे. न मामत्वाचामख्यन्यापेन “वैश्वदेवेन पजेत" इतिवद् "भ. ग्रिहोत्रं जुहोति" इतिवदा तेषां पागनामषेयत्वं युक्तम् । तत्र हि "वरदेवीमामिक्षाम"इत्पनेन पागे विजदेवसम्पन्धरप ૨૨

·९०
परिशिष्टाधिकरणेपु-
माप्तनपा "वैश्वदेवेन यजेत" इसत्र वैश्वदेवशब्देन विश्वदेवदे-
यताविधानासम्भवाचस्प नामेधपविधिस्वम् । “अग्रिहोत्रं जुहोति"
इत्यत्रापि "भग्निज्योतिज्योतिरमिः स्वाहा" इति मन्त्रवर्णेनाम:
माप्तत्वेन सद्विधानासम्भवादमिहोत्रमिति कर्मनामधेयम् ।
अथ नात्र द्वादशकपालादिशब्दाः संख्यापरा, किन्तु द..
दशम कपालेषु संस्कृतः पुरोडाश इति योगेन ट्रम्पपराः । एवञ्च
ट्रम्पे द्रव्पान्तरानन्तर्भाव इसमाप्तत्वम् । द्वादशकपाल एवाष्टम
संस्कृत इति तु वक्तुमशक्यम् । अन्यथा Serनामन्यैश्चतुभिः
कपालै। साकाङ्काया सामर्थ्याभावात्समाधिकारे "संस्कृत
भक्षा" (भ० ४ पा० २५० १६) इति पाणिनिम्नविधी-
यमानादितानुत्पत्तिमाः। एवं चन नामसम् । अपामत्वादेव
च नार्थवादस्वम् । नवविदितस्पाराकपालस्प स्तुतिः सम्भव
ति। तदुक्तम्-
"सामानाधिकरण्पे हि नामधेयं भगीयते" इति ।
"पूर्वहातार्यवाचित्वे नामभयायवादते" ।। इति च ।
तस्मात्मकृतवैवानरयागे कपालपुरोडाशरूपगुणविधिरिति ।
न चैत्रमुत्पत्तिशिष्टद्वादशकपालापरतात तत्रान्पदन्यानो
शाम्भवामहोपमाय मारम | उपक्रमोपहारवशासन घे.
दमेकं वाक्यमिनि पालोचनेन वैकल्पिकायाकपालादिद्रप्पा
विशिष्टवानरेष्टिविधानासपामुत्पपिशिष्टवसाम्पन पक्षे चा.
रितार्यात ! तस्माद् गुणविधिरिति पूर्वपले सिद्धान्तमम्-
अविभागादिधानार्थ स्तुत्पर्धनोपपपेरन ( म० १-पा०
४-अधिक ११०२०) इति । अपपर्य:-विधाना-कपा.
लगदादामहापामरत्वादिषल्पापा भविभागाद-नियमान,

·वैश्वानरेट्याधिकरणम् । तस्या आयकरूपत्वादिति यावत् । द्वादशकपालस्तुसर्यत्वेनाष्टा- कालादिशब्दा उपपग्रेन । अअयास्तुतिद्वारा अपविस्तु. तिरित्यर्थः । तथा हि- अपस्वाधविधानवाद्यर्थेयं तत्परोचना । तस्मादवयवद्वार द्वादशवं परोच्यते ॥ अयम्भाव:-सर्वत्र सावद्वारस्य स्तुतिदृश्यते । वरं चात्र द्वादश- कपालसंस्कृतपुरोडाशद्रव्यं विधेयत्वात् । तस्मात्तस्य यथा स्तुति वितुमर्हति तथा कर्तव्या । अष्टाकपालादिशब्दाश्च तत्सतीत्यजन- का अपि तदेकदेशं पत्याययितुमहन्तीति वदेकदेशमत्पायनद्वारा एकदेशिनो द्वादशाकपालस्य तैः शब्दैः स्तुतिः प्रतीयते । तथा च श्रुनेरयमर्थः-ईटमोऽयं द्वादशकपालः पुरोडाशो पहाभागः, यस्मिन क्रियमाणे अष्टाकपालादयोऽपि सम्माविता भवन्ति, से व ब्रह्मवर्चसादिसिद्धिभिः प्रशस्ताः, तस्मात्मशस्तोऽयमिति । यागविधायकवाक्पेन द्वादशकपालस्य विदिताया न स्तुत्य- स्याज्ञातस्त्रं, येनाष्टादिशब्दानां स्तावकत्वं नोपपधेत । किश्च तस्य "जगवास्मिन्" इति पृथकस्तुतिसोप्य- पिकमाशस्सयोधनार्थमधिकस्तुत्पपेक्षपा नानक्यम् । विधिपक्षे तु वैश्वानरस्य द्वादशकपालावरुदत्वात् पश्या- रूपमाणाष्टाकपालादीनां वैयचं स्पष्टमेव । ननूक्तं सर्वेषामुत्सत्तिशिष्टत्वेन समानयलमत्वाह्रोहियान दिकल्पेन चारितार्थ्यमिति । तत्रोक्तम्- उत्पचिवावाशिष्यत्वं न तावदुपपद्यते । सर्वेपापर्यभेदेन वाक्पं तत्र हि भियते ।। कारपका अटाकपालादिगुणा वैश्वानरे विधीयते इति नि- .

·परिशिष्टाधिकरणे- भाव्यते चेन्मानागुणविधाननार्थभेदाद्वाक्यभेदमसगः । उपक्रमोप- संहारदर्शनेन च वाक्यैकत्रं प्रतीयते । तस्मानाष्टाकपालादीनां स- मानवलवत्वमिति । ननु मास्तू-पत्तिशिष्टत्वं परमष्टाकपालादिगुणविधिगत. द्वादशकपालाद्यन्ययाऽनुपपत्या वैवानरवाक्यगतद्वादशकपालस्य सामान्यतो ट्रव्योपलक्षकत्वविवक्षणात्मपामेभिर्विधानादुत्पन्न शिष्टत्वात्तुल्पपललामति । उच्यते, अष्टाकपालादीनां स्तावकले. नोपपत्तौ विधिवाक्पगतवैज्ञानरसमानाधिकरणद्वादशकपालशब्द. स्योपलक्षणत्वविवक्षाया निष्प्रमाणवाद । किञ्च निर्वपतिनाऽत्र यागो विधीयते । स च द्विती. यान्तेन द्वादशफपालेनैव सम्वद्यते, न तु प्रथमान्तायाकपा- लादिभिः, निराकास्त्रात । आख्यातानिष्ठविशेष्यतानिक- पितप्रकारतासम्बन्धेन शाब्दबोधे मातिपदिकाद्विहितकारकवि. भक्तिजन्योपस्थितः कारणत्वादाख्यातस्य कारकविभत्स्यन्तेन साकासवाद । नपाटाकपालादिवाक्पैः स्वतन्त्रं कर्म विधीयते । द्रव्यदेवतारूपयागस्वरूपानुपलब्धेः। ननु वैवानरपदस्प अनुषङ्गाधिकरणन्यापेन (अ० २-- पा० १ सू० १६) सम्बन्धे देवतालामेन यागस्वरूपसिद्धिरिति चेन्न । भिन्नविभक्तिकत्वेन द्वितीयान्तवैश्वानरपदस्य प्रथमान्ता. शाकपालादिशन्दैरनुपगासम्भवात् । तदुक्तम्--- वैश्वानरपद नापि यागायात्रानुपज्यते । विभत्त्यन्तरयोगित्वाद, न चर्तेऽस्मादनर्यकम् ॥ इति । न च विभक्तिविपरिणामेन तत्सम्भव इति पापम् । अष्टाकपालादिश्रुतेः स्तावकलेनोपपरपा ऽनुपनविभक्तिविपरि- णामयारयुक्तवाद ।

·असतातविरोधिन्यायः। नापि ब्रह्मवर्चसादिफलाय गुणविधिः । वाक्यभेदमस. झार । तस्मात् पूर्वोक्तमकारेण नामधेयविधित्रयोरभावन 'पुत्रे जाते' इत्यत्रोपक्रान्तस्य द्वादशकपालस्प 'यस्मिन् जाते' इत्प- नेनोपसंहारादेकवाक्पवपालोचनया स्तुया विना च तदसम्य- पास्तावकत्वमेव युक्तम् । तथा च अष्टाकपालादिमिरौशिनो द्वादशकपालस्य स्तुतिरिति ॥ ४ अथासातविरोधिन्यायः । "प्रजापतिरकामयत मनाः सृजेयेति । स तपो ऽतप्पत । तस्मात्तेपानाव* प्रयो देवा असृज्यन्त 'अनिर्वायुरादिसा' । ते तपो ऽतप्यन्त । तेभ्यस्तेपानेभ्यस्त्रयो वेदा ह्यसूज्यन्त । अमे- वेदो, वापोर्यजुर्वेद, आदियारसामवेदः" इत्युपक्रम्य ज्योतिष्टोमै श्रूपते "तस्मादुचैचोपांच यजुपा उच्चैः साम्ना" इति । अत्रोपक्रमोपसंहारयोरेकवाक्यत्वानुरोधाय तपोरेकाविषयत्वा- वंश्यकतपा उस्लादिविधिवाक्पगतऋगादिशन्दा-पत्रार्थवशेन पादव्यवस्थेत्यादिलक्षणार्थकाः पूर्वश्रुतमन्त्र-बाह्मणसमुदायपर- वेदशब्दसामानाधिकरण्याय लक्षणया तदर्यपरत्वेन व्याख्येयाः? उतोपक्रमगतवेदशब्द एवोपसंहारस्यऋगादिशब्दसमानार्थत्वाय लक्षणपा व्याख्येय इति । तत्रोक्तम्- गुणत्वादनुवादत्वादर्थवादस्प लाणा ।। मुख्पस्यापि प्रधानत्वादमामविषपत्वतः ।। विध्युदेशो जपन्योऽपि स्वार्थहानि न गच्छति ॥ इति । उचैत्वादिधर्मविधाने हि ऋगादेरुदेश्यतया विपिवाक्य- गतत्वेन मावल्यादमाप्तविपपत्वेन भाधान्पाच्च तदपेक्षयोपक- *कानजन्तमेतत् ।

·परिशिष्टाधिकरणेपु- मगतवेदशाब्दस्पार्थवादगतत्वेन तस्य च विधिसापेक्षममाणवेन दौर्बल्यात, मगाणान्तरसिद्धस्यैवानुकीर्तनमर्थवाद इत्यनुवादवाद गुणभूतत्वेन "गुणे वन्यायकल्पना" इति न्यायेनोपक्रमगतो थे. दशब्द एव लक्षणया तदेकदेशमन्त्रपर इति । किश्च ऋगादिशब्दानां वेदपरत्वे तैस्तदेकदेशब्राह्मणाभिधानं स्यात् । नच कदाचिदाप साम्प्रदायिका ब्राह्मणे शब्द मयुञ्जते । दृष्टमयोगानुसारिणी च सर्वत्र तिकल्पना युक्ता। वे. दशब्दस्तु 'ग्राम आयात' इतिवदेकदेशं वोधयितुमीप्टे। ऋच ब्राह्म. णमात्र वा धीयानस्य सर्वैरपि वेदाध्यायी इत्युच्यमानत्वात् । किञ्च एकत्र वेदे पठ्यमाना वेदान्तरेऽप्युपलभ्यन्ते काश्चिट- चस्तथा यजूपि सामानि च । वेदपरवे तेपूस्वादिधर्मस्यानुष्ठाने संशय-उभयवेदगतत्वेन किड्तस्पानुष्ठानमिति। वेदद्वयव्यपदेशस्य तुल्यतया समानवलपत्तविभावने स्वष्टदोपग्रस्तविकल्पापत्तिापा ऋगादिपरत्वे तु नोक्तापत्ती । न होकस्मिन् वर्णममुदापे मारवं यजुष्टं चेत्युभयं समवेतम् । ज्योतिष्टोममकरणं चैत्रमनुगृह्यते । अन्यथा वेदस्य समस्तेष्टिपश्वकाहाहीनसत्रविपपत्वाचावद्वेदानु- सारी धर्मः प्रकरणमुल्लङ्घय सार्वत्रिका स्यात् । तयाचोपक्रम- गतवेदशब्दस्प तदधयवे लक्षणया ऋगादिपरत्तमिति पूर्वपक्षे सिद्धान्तमूत्रम् “धेदो वा प्रायदर्शनाद । (अ० ३ पा० ३ अधि० १ ० २) इति । अयमधी-वेद:-उक्तविध्युद्देशः मन्त्रचाह्मणसमुदायरूपवेदधर्मः । ऋग्वेदेन विहितं कर्म उच्चैः कर्तव्यम, यजुर्वेदेनोपांशु, सामवेदेनोचैगित पावत् । माये- वाक्योपक्रमे दर्शनाव-वेदशब्ददर्शनात् । अयम्भाव:- उप- झमे मन्त्रब्राह्मणसमुदायपरवेदपदश्रुसा तजनितमस्कारव्याप्तम- मस्कतया पश्वाच्यमाणऋगादिशब्दानामेव लक्षणा करणीया।

·असनातविरोधिन्याया। यत्तु विध्युदेशवलीयस्त्वान्न तत्र लक्षणोते । तत्रोक्तम्- विध्यर्थवादसम्बद्धमन्यदेव बलावलम् । मुख्यपश्चात्तनत्वेन ज्ञानानामन्यदेव तव ।। इति । ते एवार्थवादा विध्युद्देवीः प्राध्यन्ते ये पश्चाचहरूपन्ते । पेतु पूर्व, न ते पश्चाच्छ्यमाणस्प विधेरप्यनुरोधाय स्वार्था- तिक्रमं सहन्ते, कुतो विध्युद्देशस्य । सर्वेषामपि शब्दानां स्वार्था- तिक्रमे विरोधः कारणम् । स च विरोधिज्ञाने सबेवोपपद्यते । न चात्र "त्रयो वेदा घसजन्त अग्नवेद" इसादिवास्यश्रवणकाले जातिवाचकऋगादिपदानां श्रुतिः । यदशेन वेदशब्दस्तदवय- वे लाणां मजेत । अवधारित च तदा वेदपदार्थे उपसंहारगतस- गादिशब्दाः सनातमतिपक्षज्ञानत्वात्स्वार्थपराः सन्तस्तदेकवाक्य- सामातिपद्यमाना वलालक्षणां भजन्ते । किन विध्यर्थवादयोः समानविषयत्वनियमात याव- देवार्थवादे वेदाः सीर्तितास्तावदेव किमप्येषां वि. धास्यते इसेतदवधृतम् ततश्च किमेषा विधेयामसे- तपात्रमपेक्षते, न तु कस्य किमिाते । तथा चोचरस्माद्वाक्याद- पेक्षितमा गृह्यते । विधेयं चापेक्षितम् , न विधिविषय इति उच्च- स्त्वादिमानं सम्बध्यते, नतु ऋगादयः ततश्चाविवक्षितत्वादेपाम. वादगतवेदशब्दे च विध्युशवेनावधारित यस्मादेवमेते वे. दा जातास्तस्मादेपामुचैस्वादि कर्तव्योमतिरक्तव्ये समेवार्य सिदमीकस प्रगादिशब्दा उचार्यन्ते । अन्यथा सम्बद्धमेत स्यादिति नेपामेवानुवादत्यम् । यत्तूक्तं न हि कदाचिदपि मासणे महान्दमयोग होते । तन, वेदे एक- . - ·- १६, परिशिष्टाधिकरणेछु। "ऋम्भिा पूर्वाह्न दिवि देव ईयते यजुर्वेदेन तिष्ठति मध्ये अन्दः । सामवेदनास्तमये महीप वेदैरशून्पखिभिरेति सूर्यः" । इति मन्त्रे प्रथमचरणे ऋशब्दस्य मन्त्रब्राह्मणसमुदाये प्रयोगदर्शनाव ! नहि तत्र स मन्त्रमात्राभिधानाभिमायेण प्रयुक्त झति भ्रमितव्यम् । चतुर्थचरणे दैरित बहुवचनानुपपत्तेः । यश्च संशय उच्चत्त्वानुष्ठाने उक्तः सोऽपि न निहि पाठ- मात्रेण तद्गतधर्मानुष्ठानमसक्तिः। किन्तु येषां पत्र विधानं ते. पां तद्गतधर्मो भवति । यदि केपी चिदुभपत्रापि विधानं ताई "भूपस्तेनोभयश्रुति" (अ० ३-पा० ३ आधि० ३ सू०१०) इति न्यापेन निर्णयः। यत्र तु भूयस्त्वमपि नास्ति तोष्ट एवं विकल्प इति । शिवं भूयात् ।

·... ... ... । ... ... . (१५) शिवस्तोत्रपती । उत्पलदेवविरचिता ।। प्रमेयरत्नावर श्रीक्षेमराजविरचित वृत्तिसमेंता(वेदान्त ) (१२) अनुमानचिन्तामणियाख्याया शिरोम- (११) भीमासाबालप्रकाशः जमिनीयवादशा णिकृतदीधित्या जागदीशी टीका। ११ ऽध्यायार्थप्राः योभट्टनारायणान्मज-! (३०) वीरमित्रोदय । महामहोपाध्यायधींमिश- माशङ्करविरचितः। (मीमांसा) २ मिश्रविरचित परिभाषा-सस्कारमका शामक । साविष्यदीपन ... (१०) प्रकरणपश्चिका प्रभाकरमतानुसारि-मी- मोसादर्शनम् । महामहोपाध्यायत्रीशालि- | (३१) शौरमित्रोदय । महामहोपाध्यायभी. मित्रमिप्रविरचित आझेकप्रकाश १ नाथमिश्रविरचितम् श्राशङ्करभटकतो मीमांसासारमंप्रदृश सम्पूर्ण. (मोमासा) ३ (१२) स्मृतिसारोद्धार विहरविश्वम्भरविण ठिसकलित । (१८) अतासिद्धिसिद्धान्तसारः पण्डितप्रवर- श्रीसदान-दव्यासप्रणीतस्तकृतयाण्यास (13) पेदान्तरत्नमञ्जूषा । श्रीभगवत्पुरुषो. नमाचार्यकृता I ... मलाकृतः । (वेदान्त) (१९) कात्यायनीतसूत्रम् । महामहोपाध्याय (३) प्रस्थानरवाकर ! गोस्वामित्रीपुरुषो - नमजीमहाराजधिरचित ... ३ श्रीर्वाचार्यविरचितमाश्यसहितम् । १३ ॥५) वेदान्तपारिजात सौरभ नाम नाम मीमांसा- (२०) अनसूत्रभाष्यम् । श्रीभास्कराचार्यविर- भाध्य श्रीनिम्बार्काचार्यविरचितम्। १ चितं संपूर्णम् (वेदान्स') (१६) योगदर्शनम् । परमहसपरिवाजकाचार्य- (११) श्रीहर्षप्रणीत खण्डनखएडवायम् । आ- नारायणतीर्थविरचित-योगसिद्धास्तचन्द्रि- नन्दपूर्णविरपितया पण्डनकामिकावि- कासमाख्यया व्याख्यया सबलितम् ।। भजनाण्यया ध्याश्यया विद्यासागरी ते (१०) वेदान्तदर्शनम् । परमहसपरिमाजकाचार्य- प्रसिद्धपा समेतम्। (वेदान्तः) । श्रीरामानन्दसरस्वतीस्वामिवृत्त प्रमाऽमृत- १२२) आस्थानचन्द्रिका भीभट्टमविरचिता कार्षणीसमाख्यव्याख्यासवलितम् । (१३) श्रीमालहरूम्-बालयोधिनीव्याख्य-! (५८) विश्वप्रकाश | कोश । विशारश्रीम- पातरणिक्याच माहितम् । हेश्वररिविरनित (1) मरोधिका श्रीवजनाथ- (१९) श्रीसुघोधिनी । श्रीषमभाचार्यविनिर्मिता महकता (वेदामना) श्रीमदागवतभ्याख्या गोस्वामी श्रीविठ्ठल- (१५) कोउपरसपाह । अप श्रीकातीशदूर- माधषितविचितटिप्पणीसहिताश्रीम- सिक्षातमागीशविधितानि अनुमानमा हागवतदशामजन्मभकर्ण मुदो. गदीशः प्रत्यपानुमान गदाधर्या प्रत्य पिनी टिपप्पो-प्रशश:गैस्वामि श्री चानुमान माधुर्षों पुत्पत्तिदस्य शक्ति- पुरुषो ममजी महाराज निरावित १ पारण मुक्विादस्य शम्शनिपकाशि- (०) वीरमित्र दय । महामहोपाध्यायीमि- काय मुमानसिपकोडपमागि पमिभराचेत पूमाश | ... ११६) अनमूत्रम्, निदर्शनम् । सुन्दा (1) वेदारनामेदान्तमपा । तिमिर- राविससिद्धारतभेवकाऽभिभटीकामत. नपानाम मचारिवनमाने- प्रदेश पार्यवर्ग तमिमानमरी पुलम् । मिप्रविरचिता । देवानकारिकानी (1.) पड्दर्शनमपुचयः । बोरनायिका *पुरुष समाप्रमाद वर्मकृता अध्यात्म पिताजमिनीयरर्शनम: । सुधाताविष्यय टीकया सीना मायभाया मत परिभा- (१) सनुभदर्श परमासपरिषज- খানাখমাখমাখন (1) सोनम RAITATI पितः । सालभूचित । ५ ३ का २ Y 14 --