·DHVANYALOKA BY ANANDAVARDHANA
AND
LOCANA BY ABHINAVAGUPTA
WITH
KAUMUDI BY UTTUNGODAYA
AND
UPALOCANA BY KUPPUSVAMI SASTRI
UDDYOTA OVI
LDITED BY
THE LATE MAITAALATOPADHYAYA
Prof S KUPPUSWAMI SASTRI, MA, IES,
SABTRABATNARASA T V RAMACHANDRA DIKSITAR
Principal, Madras Sanskrit College,
AND
D. T. R. CHINTAMANI SA
Senior Lecturer in Sonskrit Unsversity of Andras
PUBLISHED BY
THE KUPPUSWAMI SASTRI RESCARCH (175
MADRAS
1914
Rights Reserver)

·The entire cost of that Publication has been borne by SMR Adroyanoskaini dyjar BALL Progre!or, 1 II Press Vadras MRIKTID AT THE WAMAS LA# JOLI VI PRESS MILAIRE NATRA

·ॐ
ध्वन्यालोकः
श्रीमदानन्दवर्धनकृतः
श्रीमदभिनवगुप्तपादकृतलोचनेन
श्रीमदुत्तुनोदयकृतकौमुद्या
श्रीमउपुस्वामिशास्त्रियर्यकृतेन उपलोचनेन च
संवलितः
प्रथमोयोत
महामहोपाध्याय
एस्. कुप्पुस्वामिशानिभिः
शास्तरनाकर टि वि. रामचन्द्रदीक्षित
टि, आर.. चिन्तामणिमिश्व
संपादित
श्रीकुथुस्वामिशानि रिसर्च इन्स्टिट्यूट द्वारा
प्रकाशित
मुदणाधिकार सशस्या
१९४४
{मूल्यम्---अष्टौ सम्यकाणि

·PUBLISITER'S NOTE It was in the year 1927 in the course of one of the many edifying conversations that I used to hare with the late Mahamahopidhyâya Professor S. Kuppuswami Sastriar that I casually suggested to him the publication of a good edition of the Dhvanyaloka with the Locana and with a proper and understandable commentary on them. He readily fell in with the idea and I undertook to be the publisher of it. The work was begun immediately. The Madras Law Journal Press was requested to print the book and they were kind enough to accede to our request. The work went on for sometime vigorously and the first and second pirts of the Dhvanyaloka and the Locana, with the Kaumudi al Uttungodaya and the Upalocana of Prof, Kuppuswami Sastriir were published in 1932 and 1936. But afterwards owing to various circumstances, one of which was the illhealth of the Professor, the publication of the last part was delayed very much and the lamented demise of the Professor took place before its completion. It is a matter of kcen regret to me and to the others concerned in this work, I am glad that we are able to publish the book as a memorial volumc. Very great sorrow has been feit throughout India at the great loss sustained by the world of scholars in the passing away of the learned Professor and it is fitting that this work which embodies a very important part of his tabours as a scholar should be published in his memory. The Dhvanyaloka is a standard authoritative classic on Sanskrit rhetoric. But it was much by scholars in Southern India. It is mainly due to Professor Kuppuswami Sastriar that the work was prescribed as a text book for the Siromani and Sanskrit Honours examinations of the Madras University. Now it has come to be studied very largely and to be appreciated by all scholars and students of the Alankara sastra. The Professor himself began to teach it to the students in tle Presidency College. As a result of his scholarship and of his experience in teaching this work for nearly twenty years, he became a great authority on the book and with great industry and patience he brought together the proper realings and emendations of the text hitherto available to us. The present edition is the outcome of his labours as a teacher of this book to successive generations of students and of lits scholarship and industry. It is sure to be of immense benefit to the students who study, the book and to all scholars in the field of Sanskrit rlietoric, not studied very ·11 In spite of careiul scrutiny and proof reading a fen errors ligne crept on 4s there will be further delay of an Errata lest is to be prepared and published, we have been obliged to omit at We grave the indulgence of pur readers for this omission We are not also publish ing a critical sntroduction as mentioned in the preface Ve are all very grateful to Sri R Varayanaswam lyer proprietor of the Madras Law Journal Press, for his great hendress an alle ing this work to be published as a mertorial volume and pricting it free of cost and making a gult of the proceds of the publication to the Kuppuswami Sastruar Research Institute that has been started in commemoration of the late Professors great services to Sanskrit learning K BALASUBRAMANIA AIYAR BA8L, not scale Managua Editor Journal of Onenial Research, Vedros ·This is the first fasciculus of the work. It will be published in A critical introduction and the necessary indexes will be publish- PREFACE This edition of the Dhvanyaloka with the Locana is based on thic following minuscripts :- Fr. 7. 7 represent the manuscripts utilized by the editor of the Work in the Nirmyasagar Press, Bombay. 9. This 15 a paper is of the Locana, now deposited in the Government Oriental Mss. Library, Madras, r. This is a palm leal ms. of the Locana in Malayalam charac. ters, belonging to the Kudalur Mana, now on loan in the Govt. Oriental Aſss. Library. This is another palm leaf ms. in Malayalam characters, depo. sited in the Govl. Oriental Mss. Library, Madras. a. This is a pum leaf ms of the Locana in granthi characters in the Sarasvati Mahal Palace Library, Tanjore. The edition of the Kaumudi is based on the now in the Govt. Oriental Miss Library. This copy has been collated with two other manuscripts : They are :- This mas is from Kottakıl. This is form Kudalur. . This is a ms from Tripunithura parts. Further parts will follow in due course, ed along with the last part. copy of the work, ·। श्री श्री म दा न न्द व ध ना चार्य विनि मि तो ध्वन्या लोकः श्रीमहा महेश्वराचार्या मिन व गुप्त विरचितं लो च नम् करलीयसहृदयशिसामणिधीमदुतकोदयराजकृता कौमुदी महामहोपाध्याय विद्यावाचस्पति प्राथी कुप्पुस्वामिशास्त्रिप्रणीतम् उपलोचन च. कौमुदी या सा व्यञ्जकोदेन बहुधैका विभाज्यते । काल्यार्थसारभूता तामाद्रिये सविदादिपराम् ॥ १ ॥ विश्वानि ननिभाणननिपुणनिजोन्मेषमन्तर्विचित्रा- भेदानव्यक्तमाभासयदभिगमययक्तभाव च भूयः । प्रत्यक्षार्यानुनेधप्रकटितमहिन स्पष्टान्तस्समिन्धा- गन्धीभाव निरुन्धाकिमपि निरुपम धाम सारस्वतं व ॥२॥ नवरसमयमन्यविश्वमन्यव्यपेक्षाविरहितमपरोक्ष शश्चदुन्मीलयन्ती । कविसद्वदयससन्मानसाम्भोजहसी विहरतु हृदि नित्य वाड्ययी देवता वः ॥३॥ यत्प्रज्ञाशिल्पियन्त्रेपुटघटितविवेकात्मसोपानपति प्राप्सोर्चाधिरोहास्स्थितमुपरि बुधा वियते [विन्दते] वस्तुतत्वम् । १. त यन ·ध्वन्यालोकः [उद्योतः . कौमुदी वाग्देवीलास्यशिक्षाक्रमपरिकलनापूर्वरायमाणा- नापानाचार्यवर्याननुदिनमिह तान्भामहायान्प्रपये ॥ ४ ॥ पूरसंचरितमुददातकण्टकं सत्काव्यार्थवर्म यदुपझमदः प्रवृत्तम् । आनन्दवर्धनमनुत्तममन्वितार्थनामानमेनमहमन्वहमानतोऽस्मि ॥ ५॥ ध्वनिसमयरहस्यपस्तुतत्त्वप्रथनपटिष्टगरिष्ठवाक्प्रपञ्चान् । अभिमतगुरु[सुर]पादपान् गुरूस्तानभिनवगुप्तपदाभिधानुपास ॥ ६॥ विघाखस्तरवे नमोऽस्तु गुखे तस्मै कृपाम्भोधये शिष्याज्ञाननिशान्धकारनिवहमध्वंसतिग्माशवे । यत्कारुण्यकटाक्षपातकणिकानौकाश्रितैरश्रमा- तीर्णोऽस्माभिरुदीर्णनीतिसलिलो ध्वन्यर्थतन्त्रार्णतः ॥ ७॥ कान्यालोकार्षसयोजितमभिनयगुप्ताहयाचार्यपादै- रात्मीय लोचनं यत्सुनिशितधिपणैरप्यनामृष्टसारम् । तत्सारोद्राहिणी सम्प्रति विवृतिमह सविधातु समीहे निद्वासस्तत्परास्तत्परगुणसुखिनस्सन्तु सन्तोषवन्तः ॥ ८॥ ग्व्याति नेह प्रतिष्ठा जगति गमयितु न प्रकृष्टा विदुष्टा- माविष्वत निजा वा विवृतिविरचना प्रस्तुता वस्तुतो नः । तीर्थेनानेन काव्यामृतसरसि मनाङमझुकामोऽस्मि तस्मा- मन्तु मा मन्तुमन्तं ननु दधत मनो हन्त मा मा महान्तः ॥ ९ ॥ आशसिता रसिफलोकचकोरवृन्दैराविर्मवन्सुदपतोऽमृतगोरदारा । आचन्दतारकमिय नयकौमुदीव प्रीतिं दधातु जगता विवृतिर्मदीया ॥ १० ॥ 4 1 " । अथ सकलमहाजनबहुमतमहिमा महामाहेश्वरपरमेश्वरः परमेश्वर एव जगदनुग्रह- कृतपरिप्रहविग्रहविशेष: श्रीमानभिनवगुप्ताचार्यः श्रीमदानन्दवर्धनाचार्यविरचितं काव्या- लोक व्याकृतमपि पूरनुन्मीलिताकूतसारसर्वस्वम् अत एवान्याकृतकल्प मन्वान सन्नुपसन्न- जनोपचिकीर्पया स्वप व्याचिकीर्षुश्विकीर्षितप्रबन्धकीर्तिप्रतिष्ठामाप्रयोजनप्रस्तावकतया ममा- ·१] ठौचनकौमुधुपलोचनसहित ३ लोचनम् अपूर्व यदत्तु प्रत्यति विना कारणकला जगद्गावप्रख्य निजरसभरात्सारयति । क्रमाप्रख्योपाख्याप्रसरसुभग भासयति त- सरस्वत्यास्तत्व कविसहृदयाख्य विजयते ।। कौमुदी सादितसमनपुरपार्थसाधनमविच्छिनार्यजनाचारपारम्पर्यागतमधिनियमाणाभिमतदेवतासतत्त्वा- नुस्मरणस्तुतिनमस्कारलक्षणमहरमादितोऽनुसदधान श्रोतृणामपि तत्वर्तव्यतानियमायबो- धनार्थ प्रथे निवेशयति-अपूर्व यद्वस्त्विति । अन च ब्रमेणापूर्ववस्तुप्रथयितृत्वजगत्सार- यितृतीशिष्टभासयितृत्वात्मविशेषणत्रमसमर्पयोनिभि यदृचवाक्ये विशिष्टगुणसङ्कीर्तन- रूपस्तुतिरक्षण मङ्गरमाचरितम् , तत्कविसहृदयाख्य सरस्वत्यास्तत्वमित्यनेन तस्यानुस्मरण रक्षणम्, अखिलप्रतिष्ठास्थानभूतनिजहृदयायतनस्थिरीकरणरूपत्वात्तस्य, विजयते' इत्यनेन पुनर्नमस्कारलक्षणम् । एव गानसमाचिकमायिकभेदभिन्न प्रबधारम्भसम्भावित मङ्गल विविधमिहाचार्येणानुसहितम् । यद्यपि य एते वृक्षास्तान्पश्य' इत्यादागिर यदृत्ताभिहित- धर्मान्तरविशिष्टधर्मिविरोपपरामर्शकत्व तच्छब्दस्य स्थितम्, तथापि तन्त्रावृत्यन्यतराश्रयेण पारमार्थिक्सरस्वतीतत्वानुसधानानुरूपत्वमविरुद्धमेन, प्रसिद्धार्थत्वस्य सर्वनामस्यारस्यायातस्य हातुमशक्यत्वात् । यदाहु ---"सर्वनाम प्रसिद्धार्य प्रसा यार्थविघातकृत्" इति । तथानु- भूतार्थस्य परामर्शवत्वमपि " लोचने" इत्यादावि तच्छन्दस्य सुप्रसिद्धम् । अनुभूतत्व च तत्वस्य सारस्वतस्य सररसुव विसहृदयचक्रवर्तिनोऽस्य स्वहृदयायतनसततोदयमान- प्रतिभाभिधानपरवाग्देवतानुसहभाजनस्वादतिस्पष्टमेव । यद्यपि विशेषजयकर्तविशेषसमर्पक- उपलोचनम् परस्परसमास्वादप्रथमानसतस्त्रयो । कविताबुधयोर्योग नमामि शिवयोर्यया ॥ १ ॥ विनोपलोचनेनाल न विवेक्तु हि लोचनम् । निगूढार्यास्ततस्सोऽय न मुधा स्यात्परिश्नम ॥२॥ अथ "सरस्व यास्तत्व कविराहदयारसम्" इति लेचने । अन ध्य यमाना अर्थविशेषा आस्थाधता "परस्परसमानाद" इत्यादिपये उपलोचनस्योपक्रमे ।' पखास्यति २ सय विजयतात् १ ·ध्वन्यालोकः [उद्योतः -- कौमुदी तत्परतयैव तदित्यादिपदचतुष्टयमिह विधेयांशवाक्ये विनिवेशितम्, तयाप्यन्यार्थोपात्त- ययादावन्यार्थत्ववत्तत्वानुस्मरणरूपमङ्गलार्थत्वमप्यविरुद्धमेव । ननु विजयकर्तृत्ववचनमप्य- पूर्ववस्तुप्रथयितृलादिवद्विशिष्टगुणसङ्कीर्तनरूपा स्तुतिरेव, "उत्कर्यप्राप्तिरायोऽर्गः" इति जयतेरुत्कार्यत्वप्रसिद्धेः; तेन नमस्काररूपमङ्गलाचरणस्यात्रानुपलब्धिरेव इति चेत्-न; स्तुतेत्रिपाथैव कृतत्वात् ; विजयकर्तृत्वोक्तिरपि यदि स्तुतिमानपर्यवसायिनी आस्पीयेत, तदापेक्षितानभिधानानपेक्षिताभिधानदोपापत्तिरपरिहायी ; करणीयस्य नमस्कारस्याकृतत्वात् । स्तुतिरूपत्वे चापूर्ववस्तुप्रथयितृत्वादिवदनुवादकोटिविनिवेशेनै भाव्यम् ; न तु विधेयांश- विनिवेशः । तस्मादिदमर्थमेतत्-जयतेस्तावदुत्कर्थित्वं प्रसिद्धम् ; तस्य च विशेषानुप- संहारे सति सर्वप्रतियोगिक[व] सिद्धेः सर्वोत्कर्माभिधानमुखेन तदविनाभाव[वि]नमस्काराक्षेपात् सरखतीतलकर्मकं नमस्काररूपं महामङ्गलं 'विजयते' इत्यनेनोपक्षिप्तमिति । ननु साक्षा- देव नमस्कारकरणौचित्ये किमर्थमुत्कर्पद्वारेणाचित्करणम् ! न च विश्वोत्कर्षस्य नमस्कार- हेतुलाचन्मुख तत्करणमिति वाच्यम् , नमस्कारे हेतुनिरूपणस्यानुचितत्वात् । तन्निरूपण- परत्वे वा पृथगेय नमस्कारवचनेन सम्भाव्यम् । तस्मादुत्कक्षेिपलन्धनमस्कारपर्यन्तीभूयैव पर्यवस्पतीत्यनया वस्तुस्थित्योत्कर्षमात्राभिधानेन नमस्कारप्रतीते. परिपूर्णायाः स्वयमप्रत्यूह- माविर्भावादिह तन्मात्राभिधानम् ; आक्षेप्याक्षेपकभावथ तावन्मात्रपरमार्थ एव, न त्वविना- भावरूपव्याप्त्यनुसन्धानलक्षणः; नमस्कारमात्रोपक्षेपे तु पूर्वभूमिभूतोत्कर्षपरामर्शादिनमस्कार- पर्यन्तरूपैकपनत्यापनप्रतीतिधारापतिलम्मानिरतिशयनमस्काररूपमङ्गलाचरण[णा] सिद्धिरिति विशेषः । तदियमा वाक्ययोजना--तत् अपूर्ववस्तुप्रययितृत्वविशिष्टभासयितृत्वविशिष्टम् अप च स्वविज्ञानक्रमोपारूढं सकललोकवेदागमविद्वदनुभवप्रसिद्धम् , सरस्वत्याः टीफिकवैदिकादि- भेदभिन्नसकलशब्दप्रपञ्चाभिमानिन्याः परचैतन्यस्वरूपिण्या देवतायाः, तत्वं पारमार्षिक स्यरूपमुत्कृष्ठम् , विजयते विश्वस्मादुपरि वर्तते; तद्वयतिरिक्तस्य समस्य जगतः तदनन्तर्भूतस्य तिदन्तर्भूतस्य च स्वात्मनस्तचिमनितस्वरूपतया साक्षाचदेवाहं भवामि इति यावत् नमस्कारस्य नमस्कार्यदेवतास्वरूपतादात्म्यसम्पादनसारत्वात् । अत्र शब्दविग्रहत्येन सरस्वत्याः प्रसिद्धेः तपस्पापारमार्षिकत्वेनोकरशारितया पराम्रष्टुमशक्यत्वात्तन्मात्रस्य विजयवर्तृत्वाभिधान- मघटमानमेव स्पादिति तत्त्वपदेन तदीयपराभिधानपरमार्थस्वरूपमहणमिह कृतम् । ननु रूपान्तरस्यापारमार्थिरत्वादेव सरस्वतीशब्दवाच्ययविरहाकय सरस्वत्या इति भेदनिर्देशः ? सत्यम्-तस्याप्यविवादमायां तच्छन्दवाच्यत्वेन प्रसिद्धत्वात्तदासाय तद्गुणम् । अथवा- 'पुरुपस्प चैतन्यम् ' 'राहोः शिरः' इतिवत् व्यपदेशिवदानो व्यारूपेयः । इत्यं पर- १. का. कोऽमिनियमन न तस्मादित्यमेतत् . ३. तचापार ·जोचनकौमुपधुलोचनसहितः ५ . कौमुदी देवतासतत्त्वानुस्मरणामिवन्दनरूपं मङ्गलमाचरितम् । अथ तस्यैव प्रतिपाद्यत्वेनाधिक्रियमाण- बोद्धाटनाय यदृत्तवाक्य एव तथाभावसमुचितं किञ्चिद्विशेषणं ददाति कविसहृदयाख्यमिति ।। वस्तुतो हि कविसहृदयशब्दौ तदीयविशिष्टचैतन्यवाचावेव, न कार्यवाचकौ यथा "उत्तम- युवप्रकृतिः" इत्यादौ । तच्चैतन्याभिव्यतालादेव सरखतीतत्वस्यापि तदाख्यत्वम् । तेन शब्दार्थात्मककाव्यशरीरोपहितलं तत्त्वस्योपदर्शितम् । तत्रापि विशिष्टशब्दात्मकभागरूपत्व- मपूर्ववस्तुप्रथयितृत्वादिविशेषणसामर्थ्यासिध्यति । ननु काव्यात्मकल्वं कविशब्दोपादा- नेनैव सेत्स्पति, किमर्थ सहदयपदोपादानमिति चेत् ; सहृदयकर्तृकविशिष्टविचारक्रिया- गोचरीभूतस्यैव काव्यस्य मुख्यतया काव्यरूपत्वादिति झूमः । अत एव बचनम्----कविरपि विदग्धोऽसौ मूक्तिमुद्राविचारकः" इति । तथा चाचार्येणैव "या व्यापारयती रसान् रसयितुम्" इत्यत्र श्लोक "ते द्वे अप्यवलम्व्य" इति समानकाय निर्वर्तकत्वेन समुचि[धि]तस्यैव दृष्टि- द्वयस्य विश्वनिर्णयने हेतुत्वं अपिशब्देनोक्तम् । काव्यं चैत्रेह लक्षणप्रतिपादनद्वारेण तद्विशिष्टतया प्रधानत्वेन प्रतिपाद्यमिति तस्याधिक्रियमाणत्वं व्यक्तमेव । यदि का करिसहृदयशब्दी तयापार- विषयकाव्यपरतया अन्न प्रयुक्ती, विशिष्टकाव्यकरणविचारसारत्वात्कत्रिसहृदयत्यसिद्धेः। यदि पा कवीनां सहृदयानां च विजयकर्तृताभिप्रायमिदं विशेषणम् , तेपामपि कात्र्यारम्भे नमस्का- यत्वात् । अथवा चिरन्तनलक्षणकारविवक्षयेदम् ; सहृदयानामपि कवित्वविशेषसम्पत्ते. रावश्यकत्वात् । यदि या कविशब्देन सर्वेऽपि कवयः सहदया गृहीताः; सहृदयशन्दे- नानन्दवर्धनाचार्यः, ततश्च देवतात्मत्वे गुरुनमस्कारोऽप्यनुसंहितो भवति ; सर्वत्राप्यनागे- दोपचारोऽवसेयः । अथवा कविसहृदययोराभीदण्येन ख्यानं सुरणं यस्येति कविसहृदयाख्यम् ; अस्मिंस्त प्रकारे नोपचारः, किन्तु मुख्यमेव तदात्मत्वमिति विशेषः । ननु सरस्वतीतत्त्वस्य परमा परात्मकत्वस्याराध्यत्येन पारमार्थिकत्या विद्यो-. काव्यात्मनस्तस्य तु तत्कथं ! 'न हि तत्वस्येव [ अ तत्त्वस्यो- त्कर्षोऽवकल्पेत, अवस्तुरूपत्वादिति विजयकर्तत्वं तस्यासमन्त्रसमित्याशङ्कय विश्ववत: प्रजापतेरस्याधिक्यं दर्शपितमाह-अपूर्वमित्यादि ॥ यत् विशिष्ट सरस्वतीतत्त्वं 'कमलमनम्भसि' इत्यादिवं कर्तृ अम्भोऽधिकरणकमलादिरूपपूर्वसिविलुविरुई तद्विपरी- तानमोऽधिकरणकमलादिकरणलपं वस्तु निरुपाख्यरसनृशृङ्गादिक्टिक्षणमर्थम्, वारण- फलाम् उपादानादिकारणलेशव्यपेक्षाम् अन्तरेण, प्रथयति विस्तारपति, सविस्तारं निर्मिमीते; "पद्धस्तु मयपति" इत्येतारत्युक्ते शिरशियतिरेको विवक्षितो न सियेत्, यस्तुप्रययित्वस्य तस्मिनपविशिष्टत्वात् इलपूर्वग्रहणम् । अनेनामिनवत्यमाश्चर्यफारित्वं च तन्त्रणावृत्या या ३. त. क्वे. स्कृष्टत्वमस्तु ·६ ध्वन्यायोका [उद्योतः कौमुदी -- । गृह्यते । ननु अपूर्णत्व वस्तुनो यदि केनचिद्रूपेण विपक्षितम् , तदा व्यतिरेश्वसिद्धिः। तादृश- पस्तुप्रथयितृत्वस्य चिरश्वेऽपि सुघटत्वात् । अथ सर्वात्मना तत्, "यमलमनम्भसि" इस्सादा- वपि दुर्घटम् । तत्कथमनेनव व्यतिरेकसिद्भिरित्यत उक्तम्-विना कारणकलामिति ॥ ननु कारणकटा विना यनिर्माण तद्गन्धर्वनगरादिकल्पत्वात् सहृदयजनानादरणीयमि- त्यत उक्तम्-वस्त्विति ।। आस्यायतासारत्वमन वस्तुत्व तेन नानादरणीयत्वासावकाश इति भाव । सफललक्ष्यव्यापिताभिप्रायेणापूर्वग्नययितृत्वामियानमिति शङ्का मा भूदिति कविप्रौढोक्ति- मात्रसिद्धविषयत्वर यापनाय चेद वस्तुग्रहणम् । उत्तरपादप्रकटयिष्यमाणस्यात्राप्यपरिसावधान- मभिप्रेस प्रथयतीति विस्तारसाहित्य निर्माणस्य दर्शितम् । तस्य समुचितविभावादिसम्य- ग्योजनेन रसाभिव्यञ्जनसामर्थ्यसम्पादनादन्यस्यानिरूपणात् , इतरथा तदुक्यानर्थक्याच निर्मा- णस्य विस्ताराविनाभावात् । अत्रापूर्वमिति, कारणकला विनेति च निर्माणसाम्ये सति सारख- तस्य तत्वस्य विरिश्चापेक्षयाधिक्यप्रतीते व्यतिरेकालकारो व्यङ्गय । उक्त हि-"उपमानाद्य- दन्यस्य व्यतिरेक स एव स." इति । नये तत् [नन्वेतत् अपूर्ववस्तुण्यपितृत्व कविप्रौठोक्तिमात्र- निष्पन्नार्थकाव्येयनियत सत् न कृरस्नकाव्यवर्ति विवक्षितविरिश्चव्यतिरेकसमर्थनायालमि- त्याशङ्कय सकलरक्ष्यवर्तिविशेषणान्तरमुपक्षिपति जगदिति । अत्र यदिति पद वाक्या- दनुकृप्य योजनीयम् । यस्तुशब्दस्याप्यापानतोऽनुपङ्गशङ्काकलङ्कसञ्जालनाय सारीकरणस्य पूर्वसिद्धापूर्वसिद्दसकलवस्तुसाधारण्यससूचनाय जगच्छन्दप्रयोग । यत्कविसहृदयाख्य सरस्व- तीतत्त्वं भावप्रख्य निसर्गतो नीरस सत् जगद्गतमपूर्वसिद्ध पूर्वसिद्ध च सकल वस्तु निजगोचरं सारयति सार रसात्मस्थिराशसहित करोति । एतच समुचितविभावादिसम्यग्योजनक्रमेण रसाभिन्यञ्जकत्वसम्पादकत्वरूप' सारयितृत्व सफलसत्याव्यनिर्विवादनिोशितया स्फुटतरोप- लम्भमेर । कयङ्कार पुनीरसस्य सत सरसीकरणम् । न ह्यसदेव सदन्यरूपतया विपरिवर्त- पितु शक्या ; "न हि स्वभायो भावाना व्यावर्तेत" इति न्यायादिस्यत्राह-निजरसमरा- दिति ॥ निज. आत्मीय काव्यसम्बन्धी यो रस शृङ्गारादिस्तस्य मरोऽतिशय ततो हेतो । एतदुक्त भाति-- सुकुमारमताना रसास्वादमुखेन व्युत्पत्तिं सम्पिपादयिषो स्वयमास्वाधमान- रसामृतमरितहृदयमहादस्य सुक्वेर्मुखारविन्दाद्विनिप्यन्दिता काव्यरूपा वाणी स्वसौभाग्य- विशेषमहिनार्यानपेक्षयैव रस व्यञ्जयन्ती स्वगोचरस्यार्यस्यापि रसव्यञ्जकत्व सम्पादयतीति। इत्य विशेषणद्वयेन सरस्वतीतत्त्वस्य विरमापेक्षया व्यतिरेक आधिक्यलक्षण साधित. ! का 'सक लक्ष्य' इत्यस्मिन् स्थाने 'क्लमक्षाललाय सारीकरणस्य' इति श्यते का सवादकत्वरूप .. - २ का सारात्मक ३ ·१] लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः ७ कौमुदी अथ तमेवा-युचयहेतुप्रदर्शनेन दढिमानमानेतुं विशेषणान्तर ददाति-क्रमादिति ॥ अगापि यच्छन्दानुपङ्गो द्रष्टव्यः । चकारो भासयतीत्यत्र पूर्वस्मादाकृष्य सम्बन्धनीयः । प्रख्या प्रकृष्टा ख्यानं प्रतिभात्मक; प्रकर्पश्च' पिशिष्टव्यापारशालित्यम् ; यद्वक्ष्यति—'या व्यापारवती' इत्यादि । उपाख्या यचनमभिधानलक्षणम् । प्रख्या चोपाख्या च प्रख्योपाख्ये तयोर्यः क्रमायसरः । प्रधम हि प्रख्या, तदनन्तरमुपाख्येति क्रमः । तेन प्रसरणसुभगं हृद्य यथा भवति तथा यत्कविसरखतीतत्वं पूर्वसिद्धानपूर्वसिद्धानप्यर्थान् भासयति । अत्र च प्रख्योपाख्यानसरस्य न विशिष्टभासनमाने हेतुत्व विरक्षितम् । किन्तु अपूर्ववस्तुनिर्माणे सरसतापादने च । अतश्च विभागेन पूर्वत्रापि योजना द्रष्टव्या, यत्प्रख्योपाख्यानसरेणापूर्व वस्तु प्रथयतीत्यादि । अब चोदाहरण पूर्वपाक्यार्थोदाहरणीकृतमेव “कमलमनभसि" "इदं रुणद्धि" इत्यादिकमेव । प्रौढोक्तिनिमित्तार्थ तावदपूर्वप्रथनं सरसीकरणं सुभगत्वं च वयं समुदितमस्त्येव । स्वतःसम्भव्यर्थे तु सारणाविशिष्टभासनद्वयमेव । अत्रापि स्वप्रख्यो- पाख्याविषयस्य सुभगत्य सम्पादयितुमसमर्थात् प्रजापतेर्व्यतिरेको व्यनयतपावभासत एव । आधस्पापूर्वमित्यादिपघस्य निखद्यया । अर्थतत्त्वमतिस्पष्टमयश्लोक्याधुनोच्यते ॥ १॥ परात्मकं सरस्वल्यास्तत्व काव्यात्मता गतम् । इष्टदेवतयौचित्यात्प्रतिपाद्यतयेह च ॥ २ ॥ आदावुत्कर्ष शालिवकथनेन नमस्कृतेः । अर्थानेयमभिप्रेत्य नमस्कार्यतयोदितम् ॥ ३॥ नूतन यस्तु चित्र च हेतुलेशानपेक्षया । कुर्वकान्य जगत्त्रष्टुरुत्कृष्ट तदतादृशम् ॥ ४ ॥ . नीरसानि दृषत्साम्यमासेपि निसर्गतः । सकलान्यपि वस्तुनि सरसीकुरुते पतः ॥ ५॥ ततोऽन्यतादृशः सास्तत्तत्त्व व्यतिरिच्यते । फरिप्रज्ञाभिधानात्मप्रख्योपाल्याकमोद्गमात् ॥ ६ ॥ - का मार्ग २ का. न्यान्य ·८ ध्वन्यालोकः उद्योतः कौमुदी - अपूर्ववस्तुनिर्माणं सरसीकरणं तया । सुभगत्वेन चाभासः स्तूयते तत् त्रियमेतत् ]समुचितम् ॥ ७ ॥ कविप्रौढोक्तिसिद्धार्थे काव्ये स्परं प्रतीयते । पूर्वसिद्धार्थकाव्ये तु सरसीकारभासने ॥ ८॥ सम्भाव्यते उभे एव वस्तुनः प्राक्प्रसिद्धितः । इत्य त्रिपाद्या तत्त्वस्य द्रुहिणाधिक्यवर्णनात् । प्रसाध्योत्कर्पमत्यन्तमुक्ता विजयकर्तृता ॥९॥ अपरा योजना तर सरखल्याः काव्यमीमासात्मिकाया वाच्यातिरिक्त काव्यशरीर- विशेषहेतुरात्मस्थानीयोऽर्थः ध्वन्यात्मा ; स च यस्तुतो मुख्यनायकचित्तवृत्तिरूपा क्रोडीकृत- सकालवेद्य निरर्गलरसास्वादमयी संविदेवेसभिप्रायेण विजयत इति ॥ तादृशस्तस्यालौ- किकस्य तत्वस्य ताथापिध्ये तत्सद्भावे च सत्कवि[स]हृदयानुभव' एव प्रमाणमित्युक्तम्- कविसहृदयाख्यमिति ॥ कविसहृदययोराभीक्ष्ण्येन न्यग्मायितवाच्यार्थतया ख्यानं सुरणं यस्पेति ब्यधिकरणो बहुव्रीहिरयम् । ये पुनर्वाच्यादस्य पृथग्भायमेव तावन्न विस्पष्टमुट्टवयन्ति ते तु न कवयः सहृदया वेति भावः । ध्वनिशब्दवाच्यस्य तत्त्वस्य किं रूपमित्यपेक्षायां स्यरूपतो निर्देष्टुनशक्यत्वात् तदनुप्राणितकाव्यशरीरधर्मकामिमतापूर्ववस्तुप्रथयितृत्वायुपलक्ष- णेन दर्शयति-अपूर्वमित्यादिना ॥ तस्य तादृशात्मत्वोपयोगिविशेषणसमर्पणमुखेन जयति- नोक्तं विश्वोत्कर्षमुपपादयति-अपूर्वमिति। आत्मा हि चैतन्यप्रकाशात्मतया स्वसन्निधिविशेष- वशेनि] कृत्स्नं वस्तुनालमप्रकाशात्मकर्मपि प्रकाशात्मकं करोति ; तदिदं तत्त्वमपि कारण- कलां हेतुलेशमपि विना स्वमहिम्नै वस्तु काव्यात्मकमर्च लोकशाखव्यतिरिक्तविशेषान्तरविशि- एतयाभिनयं करोति; अतो विशेषहेतुत्वादात्मत्वेन व्यास्थाप्यत इत्यर्थः । अयं तस्य समस्त- सारभूतत्वोपयोगिविशेषणमाह-जगदिति ॥ निज आत्मीयः, रसः रसनमास्यादः, तस्य भरोऽतिशयस्ततो हेतोः, पानप्रख्यं नीरसतयानास्वाद्यमपि, सारयति सारं रत्यमानतापन्नं करोति । अथ तस्य विशिष्टचतुर्वर्गोपाययुत्पत्सुपयोगिविशेषणं ददाति-क्रमादिति ।। मुभगवमानन्दमात्रात्मकत्वम् । अन्यत् पूर्वपत् । आधेन तावत्काव्यात्मशरीरोजीमकन्वतः विशेषहेतोरात्मत्वं धन्यर्पस्योपदर्शितम् ॥ १॥ १. का. 'सत्तचिमहृदयानुभवे च' इसधिकांशो दृश्यते । स न लेप्रमादायात इति त्यक्तः ॥

·९ १] लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः लोचनम् भद्देन्दुराजचरणाजकृताधिवासहृद्यश्रुतोऽभिनवगुप्तपदाभिधोऽहम् । यत्किञ्चिदप्यनुरणन्तुष्टयामि काव्यालोकं स्खलोच नियोजनया जनस्य !! कौमुदी ततस्समस्तसारत्यादात्मसात्कृतविश्वता । विशेषणेन कथिता द्वितीयेन रसात्मनः ॥ २ ॥ प्रख्योपाख्याप्रसरणं व्याप॑तिर्व्यञ्जनामिका । ततो रसव्यञ्जनतस्तन्मया[यी]भावयक्तितः ॥ ३ ॥ विश्वाननन्दिकरत्वेन पुमर्थत्यमथोदितम् । विशेषणत्रयस्यार्थ इत्यं सम्यनिरूपितः ॥ ४ ॥ अथ कृतस्य मङ्गलाचरणस्य करिष्यमाणप्रबन्धाइभावं सम्भावयन् शुश्रुपूर्णा मनः- समाधानार्थ चिकीर्पितं प्रतिजानीते, विपयप्रयोजनसम्बन्धाधिकारिलक्षणमनुबन्धचतुष्टयं च निरूपयति-भद्देन्दुराजेति ॥ सुटयामीत्यनेनैवास्मदर्थपरिस्फूर्ती सिद्धायामपि अहमिति वचनं आत्मनोऽसन्दिग्धाविपर्यस्तस्फुटतरकाव्यालोकार्थतत्वावबोधशालित्वासूचनेन एतच्छास्त्र- व्याख्यानसामर्थ्यपारिपूर्ण्यमासूत्रयितुम् । 'अनुरणन् विवृणोमि' इति वक्तव्ये 'सुटयामि' इति वचनं प्राचीनरेव व्याख्यानरस्यानर्थक्यमाशयमानमपसारयितुम् । प्राचीनानि खल्लु व्याख्यानानि न काव्यालोकतात्पर्यावसानभूमिगतार्थसतत्त्वगोचराणि । तथात्वं चोत्तरत्र तत्र तत्रान्तरे स्पष्टालाक्ष्यमेव । इदं तु पूर्वभूमिविनिवेशितदुक्तार्थमार्गोपजीयनेनोभूमिसुगूढ. विवक्षितार्थतत्त्वस्फुटीकरणपरिमि[रमिति] तैरस्य नानर्थक्यमित्यर्थः । वस्तुतोऽभिधेयगतं सदपि स्फुटीभयनमिहाभेदोपचारा[द] भिधायकग्रन्थगतत्वेन निर्दिष्टम् ; अत एव च नेत्रनियोजनमुखेन प्रकाशस्य समुचितसामग्रीसंविधानेन पुन्टीकरणरक्षणार्थान्तरावभासोत्पत्तिः । नन्यात्मीय- मन:प्रणिधानविपाश्रयेणैव काव्यालोकार्थतत्त्वावगमोपपत्तौ कुतो भवदीयस्पुटीकरणा- कासा शुधूपूणामित्याशङ्कय, तादृशामधिकारिविशेषाणां विरलविरटत्वात् , तदपेक्षया वा सत्य- प्पानर्थस्ये तेभ्योऽर्वाञ्चो ये काव्यालोकार्यतत्त्वमयबुभुत्समानाः स्वयमेव चावधारयितुमपारीणा- उपलोचनम् भन्दुराज' इत्यादिलोचनद्वितीयपद्यादवगम्यते-प्रीमद्भद्देन्दुराजस्यान्तेयसदिराचार्यामिन- गुप्तपादैरण्यगायि ध्वन्यालोक इवि ॥ सुलोचन. १. कु. व्यारतिः. ३. त. उपपमोपपत्ती. १. कग.

·१० ध्वन्यालोकः [उपोतः कौमुदी स्तादृशामेव च लोकेषु बाहुल्येन सम्भवात् तदपेक्षया फटवानेवारमध्प्रयत्न इस्याह-जनस्येति ॥ केनोपायविशेषेण मवतः कान्यालोकार्थस्फुटीकरणसंरम्भः, यदमात्रामाचा तदादि]निर्याह:-- इत्याकाङ्क्षायाम् ,अनन्यसाधरणोपायविशेषसम्पत्तिमात्मनो दर्शयति-स्खलोचननियोजनयेति॥ स्वमात्मीयम् , अथ च स्वत एव सिद्धं यल्लोचनम् ,लोच्यते दृश्यते साक्षाकियतेऽयों येनेति लोचन चक्षुः; विचारजनितस्य तत्वावधारणस्य साक्षात्कारप्रायत्वादिह मनो लोचनत्वेनाध्यसितम्। तेन विशिरगुरुदेवताशास्त्रसहजप्रसादविशेषमु[समुपहितशक्तित्वं मनसो दर्शितम् , ताह- शस्य मनसो नियोजना नितरा प्रमादालस्यादिप्रतिबन्धकविधूननेन समीचीनतया योजना काव्यालोकार्थतत्त्वविषयव्यापारणा'या तया हेतुना । एतदुक्तं भवति-रिशिष्टमनःप्रणिधान- लक्षणोपायावष्टम्भादेवायमारम्भः, तदभवाद्धि प्राचा नियन्घृणां तादृशस्पुटीकरणसामर्थ्या- भाव इति । वक्ष्यति च प्रन्थान्ते स्वयमाचार्य:--"आनन्दवर्धनविवेकविकासिकाव्या- .लोकार्थतत्त्वघटनादनुमेयसारम् । यत्प्रोन्मिपत्सकलसद्विपयप्रकाशि व्यापार्यताभिनवगुप्तविलो- चनं तत् ॥” इति । विशिष्टमनोव्यापारसम्पत्तिमभिधाय तदुचितवचनव्यापारसम्पत्ति- मप्याह-अनुरणन्निति ॥ विशिष्टघण्टानादस्थानीयानन्दवर्धनाचार्योक्त्यनुस्वानरूपत्वं स्वोक्ते- रमिदधतानेन तद्वदेव ग्रन्थस्य व्याख्यानरूपस्यापि लक्षणग्रन्थकल्पत्यम् , अत एव पूर्वव्याख्या- तिशायित्वं च दर्शितम् । यत्किञ्चिदपीत्यनेन"वक्तु शक्योऽर्थविस्तारो न बिना विरतर गिराम्" इत्युक्त्यनुसारेण सम्यक् स्फुटीकरणनान्तरीयतया [आयात मन्थविस्तारदोपमपाकरोति । विस्तृतस्याप्यर्पस्यात्र न वितत्य वर्णन कियते, अपि तु यत्किञ्चिदेवात्यन्तबुभुत्सितमज्ञान- संशयविपर्ययप्रस्तमित्यर्थः। अपिरयम् एवार्थे, अल्पाभिधानसुटीकरणविरोधद्योतको वा, हृयश्रुत इत्यत्र यान्वेतु । तेन च स्वात्मनो निर्दोषश्रुतिशालित्वेन कृतार्थस्य सतोऽपि कारण्यातिशयेन परार्थोद्यमिता घोत्यते । असाधारणव्याख्यानसामर्थ्यप्रकटनेनामन औद्धत्यशङ्कापाकरणार्य भन्दुराजेति विशेषणम् । गुरोनिरुपपदनामग्रहणानौचित्यात्पूज्यवाचिनो भट्टशब्दस्य प्रयोगः । नामग्रहणं तस्य निरतिशयप्रसिद्धियोतनेन तदधिगतश्रुतवैदुष्यज्ञापनार्थम् । "यथा खनन खनित्रेण नरो वार्यधिगच्छति । तथा गुरुगतां विद्यां शुश्रूपुरधिगच्छति ॥" इति स्मृतेर्गुरुशुश्रूषाया एवं विद्याप्राप्तायन्तरगत्वयोतनाथं चरणाजकृताधिवासेति ॥ चरण- योरन्जौपम्पप्रदर्शनं तद्विपयभक्त्यतिशयप्रदर्शनार्थम् ; अत एव कृतः, न कारितः, तेन भकरहेतुकत्वमुक्तम् ; अधि इत्यनेनाव्यवहितत्वम् , विशिष्टगुस्शुश्रूपाप्रसादिताद्गुरुवर्यादधि- गतत्वात् श्रुतस्य हयत्वम् , अखिलविद्वजनश्लाघाभाजनायम् ; कृताधिवासस्य वस्तुनो द्वयत्वम् १. कू-विषयाप्यावरणा- २. कू अधिगतात् ·१] लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः लोचनम् स्वयमब्युच्छिन्नैपरमेश्वरनमस्कारसम्पत्तिचरितार्थोऽपि व्याख्यातृश्रोतृणामविक्षेनेाभीष्ट- व्याख्याचवणलक्षणफलसम्पत्तये समुचिताशी:प्रकटनद्वारा परमेश्वरसामुरूपं करोति वृत्तिकारः कौमुदी अधिवासनं च सुरमिलसरतीरुहसाधनकमिति रुपकालङ्कृतस्यार्थान्तरस्य च प्रतीतिः । खनाममहणम् अवगताप्तभावानां श्रोतृणामेतच्छास्त्रव्याख्यानयोग्यतारधारणेन प्रवृत्त्युत्पाद- नार्थम् । अत्र चासद सत्काव्यालोकार्थतत्त्वं विपयः सुटीकृतः । तदेव प्रयोजनम् । सम्बन्ध प्रतिपादप्रतिपादकभावादिलक्षणः । जनस्येत्यधिकारी । तदेवमनुबन्धचतुष्टय- यत्वादारम्भणीयत्वमस्य सिद्धम्, इति । अथाप्राप्तकाठाभियुक्तभावेतरनिबन्धनकारसाधारण्यापादनमुखेन तादृशोऽस्य ग्रन्थ- कर्तुरनुल्कर्षप्रतीतिग्रसञ्जकतया प्रबन्धारम्भापेक्षितप्रयोजनसाधकसमुचिताशीर्लक्षणमङ्गला- चरणमात्ररूपता स्वेच्छाकेसरिण इत्याद्यश्लोकस्यापाततः प्रतीयमानां प्रत्याचक्षाणः प्रकृतोप- • योगिप्रयोजनपर्यवसितां प्रवर्त्यपुरुषाप्रवृत्तप्रवर्तनारूपताम् , अत एव व्याख्येयतां च प्रख्यापय- नादौ तस्य तात्पर्य तावदाह खयमव्युच्छिन्नेति ॥ चरितार्थ इत्यनेन निरङ्कुशमात्मनो निराशंसत्वं दर्शयता स्वाभिलपितप्रयोजनकमङ्गलाचरणरूपताशङ्का व्युदस्यते । यस्या- उपलोचनम् 'परमेश्वरसाम्मुख्य करोति वृत्तिकारः' इति लोचने । कृतिकारकारिकाकाराद्वैरायादिनो वये न सदामहे वृत्तिकारकारिकाकारद्वैत कैश्चिदौपाधिक भेदमतादृश भावयद्भिरभ्यस्यमानम् ; न वा तत् सहेरन् कौमुदीकाराः, ये कारिकोपक्रमे मङ्गलमकृत्या वृत्तौ तत्करणम् सूत्रस्थानीयकारिकामु मङ्गलस्य नावसरः वृत्तावेच तस्यावकाश इत्येवमुपपादयन्तः, कारिकाकारवृत्तिकारयोरभेदमेवाभि- प्रयन्ति ; नापि सदनुमन्येरन् लोचनकाराः, यैः सलु नाट्यवेदविवृतौ चतुर्दशाध्याये अन्यन च "सुसिड्वचन." इत्यादिका "हाकादिरलहारः" इत्यादिका च ध्वनिकारिकामानन्दवर्धनशक्तिवया परामशद्भिः कृतिकारिकाकर्तृभेदचित्रकलनाभित्तिन्यभेदि । नापि या तदनुमोद्येतानन्दवर्धनाचाः; ते हि द्वितीयोगोते "आशिप्त एकालङ्कारः" इत्यादिकारिफावृत्ती महोद्भशाविरोपनिरासपरतया 'आक्षिप्तः' इति पदं ब्याचक्षाणाः सुविशदममन्यन्त कारिकातः माचीनता भोगटस्य ; महो- टस्यात्यन्तसनिहित एव काले समभूवनानन्दवर्धनाचायोः । तेप्वाचार्येषु कारिकाकाराणा नामा- प्यपरिशेप्य कबलीकरणे सामर्थ्यमनधिरोपयनियधुनिकः कारिकाकारइचिकारद्वैतवादं समर्थपितु न सर्षया पार्यते । अस्य विषयस्य प्रपञ्चनमेतद्मन्यमुद्रणावसाने प्रकाशयिष्यमाणे उपोदाते 1 . भविष्यति॥ १. करा. ग.-अविजिल ४. ग अविनि ५. २, क ग. 'अपि नास्ति. ३. घ. श्रोतृणामपि अवि- इ.सग पारेण ६. का. चार्यान्तरस्य.

·१२ ध्वन्यालोकः [उद्योतः कौमुदी नेकजन्मसम्पादितसमग्रसुचरितपरम्परापरिपाकसानाचार्यप्रसादनिजमानसोन्मेपविशेषसमुप- जनितपरमार्थज्ञानवैराग्यभक्तिश्रद्धापूर्वकपरमेघरोपासनाप्रकर्षासाभ्यः परमानन्दस्वलक्षणपारमे- श्वरस्यरूपतादात्म्यलक्षणो मोक्षाख्यः परः पुरुषार्थोऽपि हस्ततलावस्थित इव स्वसंसिद्धो वर्तते, तस्य तदपेक्षयात्यन्तमर्वाचीनानि प्रबन्धारम्भोचितानि फल्गूनि प्रयोजनानि सिध्यन्तीति किमु वक्तव्यमेतदित्यर्थः । परमेश्वरनमस्कारसम्पत्तीत्यनेन तत्तादृशसाधनविशेप- समासादितात्मलाभत्वाचरितार्यत्वस्य पारिपूर्ण्यमुपवर्णितम् । निरङ्कुशैश्वर्यशाली परमात्मोपाख्यो विश्वसारः परमेश्वरः, तद्विपयो नमस्कारः तदेकीभावभावना तत्स्वरूपानुस्मरणपरम्परा- रूपोपासना, तस्याः सम्पत्तिः भक्तिश्रमादिसमुपजनितः प्रकर्मः । ननु परमेश्वरनमस्कारराम्पत्ती सल्यामपि विवक्षितरूपस्य चारतार्थत्वस्यास्मदादिष्वनुपलम्मात्कयं तस्यास्त तुल्यमित्यतो विशिनष्टि-अव्युच्छिन्नेति ।। यद्यपि नमस्कारशन्दितोपासना नाम विजातीयप्रत्ययानन्तरित- सजातीयप्रत्ययप्रयाहसम्पादनलक्षणा प्रसिद्धा, तथापि देशकालादिनिमित्त उपासनाया उपास्योपासकादिभेदसहिष्णुतालक्षणश्च व्युच्छेदः, उक्तविधफलपर्यन्ततापरिपन्थी इहाव्युच्छि- नेति नमा निपिज्यते । अत एवेह ये: नानार्यस्य निर्देशः; इतरया अनुच्छिन्नेलेयायक्ष्यत् । स्वयमिति प्रन्यकर्तुरात्मनो निर्देशः ; स च चरितार्थत्वस्य साक्षात्वसम्बन्धिप्रयोजननैरा- काहपविषयत्वप्रदर्शनार्यः ; स्वातन्त्र्यलक्षणकर्तृत्वनिर्देशाचैतदेवोपोलितम् | यदि वा व्युच्छेदप्रसक्ती सत्यां तद्विरोधिविशिष्टप्रयत्नावष्टरभेन तदनवतारसम्पादनशकां स्वय- मिति स्वपदेन " स्वयं दासास्तपस्विनः" इत्यादाविव परनिवृत्यर्थमात्रपरेण परिसञ्चष्टे; विशिष्टोपासनाप्रकर्षप्रसादादेव व्युच्छेदकहेतूपनिपाते जाग्रत्यपि प्रयनान्तरानपेक्षयैव व्युच्छिन्नतानयताराभिप्रायेयमुक्तिः । नन्येवं अन्यकर्तुः सस्वि]प्रयोजनविशेषयिरहे सत्याशीर्वचनस्य निरखकारात्वात् प्रमत्तगीतप्रायत्वप्राक्तिरिति शङ्का चरितार्थत्वे सत्य- चरितार्थत्वविशेष सूचयता अपिशब्देन निरस्यते । साक्षात्त्वसम्बन्धिप्रयोजनसिद्धयर्थमाशी- वचनावर वेऽपि परम्परया स्वसम्बन्धिानयोजनसिद्धचर्यतया तदवकाशसम्भवान्नोक्तदोप इति भावः । अय किंलक्षणम् तत्प्रयोजनमपि, यदर्थोऽयमाशी:प्रकटनाद्वारकः प्रयास इत्यत्रोक्तम्-व्याख्यातृश्रोतृणामविसेनाभीष्टव्याख्याश्रवणलक्षणफलसम्पत्य इति ॥ अवधीरितावधिविशेपदेशकालव्यापिव्याख्यानश्रवणसन्तानसम्पादनहेयारिल्याख्यातृश्रोतृजन- परम्परापरिमाप्तिप्रकृष्टप्रतिष्टो हि प्रबन्धः प्रयीयांसं प्रचयं प्राप्नुवन् प्रमन्धप्रणेतुरना- सादितदेशकालपरिच्छेदोपल्लवपवित्रतरकीर्तिमयनिरामयदिव्यशरीरीभूय भूयसे तावदम्गुदय- फलाय कल्पत इति । न केवलं व्याख्यातृश्रोतृणामेवाभीष्टावमुक्तफलस्य, किन्तु 1. का. बहनि. २. कु. तद्विषय.

·१] लोचनकोमुग्रुपलोचनसहित १३ कौमुदी जातेप्टयाद्यधिकार इस पुत्रावभीष्टायुरादिफलस्य पित्रादे , प्रबन्धक रपि वस्तुतो भवति , अत एव चरितार्थोऽपि इत्यपिशब्द । ननूतफलस्यापि स्वसम्बधिप्रयोजनत्वाद्विशिष्टपरमे- श्वरनमस्कारसम्पत्त्यर निष्पत्तिसम्भवे निरर्थोऽय प्रयास इत्याशङ्कय तत्फलस्य साक्षात् परमा[परामसम्बन्धित्वात् तत्कर्तृकपरशिवसामुख्यसापेक्षता तत्सम्पत्तेरासूचयितु ब्याख्यात- श्रोतृणामिति निर्देश । निसर्गत एव परानुगृहयालढदयस्याचार्यस्य विशेषत सपामेव परमेश्वरसामुख्यसम्पादनेनाचित्ये किमिति विशिष्य व्याख्यानादेरेयोच्यत इति शङ्काव्युदासा च व्याख्यानश्श्रवणलक्षण[फल]सम्पत्तय इत्युक्तम् , प्रबन्धारम्भे व्याख्यानादेरपेक्षितत्वात्तत्प युक्तोचित्यानुसारिणी तद्विशेपोक्तिरित्यर्थ । 'इष्टलक्षण फलम्' इत्युक्तदिशा फलत्वोपपत्यर्थमुक्तम् -अभीष्टेति ॥ अभीष्टत्वस्य व्याख्यातृश्रोतुसम्बन्धित्वपक्षे व्याख्यातॄणा व्याख्यानलक्षण- मभीष्ट फलम् , श्रोतृणा श्रवणलक्षणम् । वृत्तिकारसम्वन्धित्वपक्षे तु द्वयोरपि पुत्रादिंगता- युरादिन्यायेन समुच्चयेनेवाभीष्टत्वमिति द्रष्टव्यम् । ननु उक्तोभयविधफल्सम्पत्तेष्टरूपपुरुष प्रयनसामग्रीगानसम्पावतया हेत्व तरानपेक्षत्वन तार्थेन तेपा परमेश्वरसामुख्यकरणविषय प्रयासो निष्फल इत्यत्रोक्तम्-अविभेनेति ॥ वेदशास्त्रायव्युत्पायावश्यव्युत्पाद्यसुकुमारमानस- राजकुमारप्रापव्युत्पाद्यपुरुषाणा हृदयानुप्रवेशेन चतुर्वर्णोपायव्युत्पत्तिलक्षणविशिष्टप्रयोजन- काव्यलक्षणप्रतिपादकप्रबन्धप्रणयनप्रारम्भस्यास्य महायस 'श्रेयासि बहुविनानि' इति न्यायेन विन्तबगुलत्वात् , कथमपि प्रारब्धपरिसमाप्तिसम्भोऽपि व्याख्यानादिद्वारेणेर प्रचय- प्राप्तेस्तत्प्रतिर धकवितस्य कर्तृगतकल्मपनियधनस्य सम्भावितत्वात्तनिवर्तनेन तत्फलसम्पत्ते परमेश्वरसामुड्यहेतुकत्वाद्युक्त तत्करणमिति माव । ननु परमेश्वरकर्तृकव्याख्यात्रादिकर्मक- जाणाशीर्वचनमात्रस्यानोपलभ्यमानत्वात् तत्सामुरयकरणपरत्वोक्तिनुपलम्भपराहतैवेत्या शाङ्कयाह-समुचिताशी प्रकटनद्वारेति ॥ प्रवधारम्भे ह्याशिप समुचितत्व प्रसिद्धमेन । अपना प्रसिद्धनाणवलक्षण्यनार विवक्षितस्य प्राणपिरोपस्य समनन्तरमेव यक्ष्यमाणत्वात् तदभिप्रायर समुचितत्त्वोक्ति [क्ति 1 ] द्वारेति त मात्रपर्यवसायित्वाभार उक्त । परमेश्वर- सामुख्यविरहे तेया तत्कर्तृवाणकर्मत्वासम्भवात् तसम्म च त्राणत्याप्यप्रार्थितलभ्यत्वान्न त मात्रमेव पर्यासानभूमि , रितु तद्वतुभूतसामुख्यकरणपरत्वमेव, तस्यैव विश्वान्ति धामत्वादिति भार । अल्पाक्षरल्यादिविशेषणविशिष्टसूत्रस्थानीयकारिकान यारम्भे प्रोत- व्याख्या नियोजनापर्यवसिताशीर्वचनपरोकपिनिवेशनस्याघटमानताम् आक्षेपसमाधानादि- प्रपञ्चनेन कारिकार्याविष्करणररूपवृत्तिम यप्रताचे तत्सम्भावना चाभिस पाय वृत्तिकार इति फर्तृविशेपनिर्देश । १ पाकुपिणति नास्ति ·वन्यालोकः [उद्योतः कौमुदी शिवस्मृतिकृतार्थोऽपि परार्थ दु.खलास्मनः । इत्यन्यत्र त्वभिनवभारत्यां खोक्तया दिशा ॥१॥ खेच्छेत्यादौ प्रयुक्ताया आशिषः सार्थताक्षतेः । सिद्ध पारार्थ्यमाचार्यः स्वयमित्यादिनोक्तवान् ॥ २ ॥ परसामान्यविश्रान्तिाख्यात्रादौ तु या पुनः । विशेपे सा प्रकरणसामर्थ्यकनिवधना ॥ ३ ॥ परानुगृहयालत्वं स्वाभाव्येन महीयसाम् । परार्थोद्योगिताहेतुस्तेन स्यानोकृतार्यता ॥ ४ ॥ जाप[जग] ननानुग्रहजृम्भमाणपरार्थयनस्य यथा परस्य । तदात्मनस्तस्मरणानुभावात्कृतार्थता खात्मनि तद्वदस्य ॥ ५ ॥ न्याख्यातृश्रोतृनिर्त्यव्याख्यानश्रवणाध्वना । प्रबन्धः प्रचितो लोके प्रबन्ध्कृतिगोचरैः ॥ ६ ॥ इयता अन्पकारस्य परानुप्रहगोचरः । उत्साहसम्पद' स्थेमा कश्चिदुसूत्रितः स्फुटम् ॥ ७ ॥ आशीर्मात्रावसायित्वमस्य श्लोकस्य भाति यत् । आमुखे तद्वयुदासार्थ द्वारेत्यन्यार्थतोकिकृत् ॥ ८ ॥ म्यादयात्रायाभिमुख्योक्तिस्तथा स्यादसमञ्जसा । आशिपो द्वारतामात्रमन्यत्राप्येवमीश्यताम् ॥ ९॥ सूर्योदयादिपिपया निषेधोक्तिपथान्यगा। तधेशवाणविध्युक्तिरत्र नेयान्यगामिनी ॥ १० ॥ सांमुल्यमाभिमुख्यं कपरलेश्वरफर्मकम् । व्याख्यातादेस्तकरणमत्र तात्पर्यग्रेचरः ॥ ११॥ विश्रान्तिधाम्नो घर्धस्य वाक्यार्यत्वं व्यवस्थितम् । वाफ्यार्थत्यमतोऽर्थस्य यथोक्तस्य मुनिश्चितम् ॥ १२ ॥ १. का.. २. क् 'मलार्थना २. क. भवभस्मृतिगोचरः ·१] लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः १५ . ध्वन्यालोकः स्वेच्छाकेसरिणः स्वच्छस्वच्छायायासितेन्दवः । जायन्तां वो मधुरिपोः प्रपन्नार्तिच्छिदो नखाः ॥ लोचनम् स्वेच्छेत्यादिना । मधुरिपोर्नखा वो युष्मान् श्रोतृव्याख्यातून वायन्ताम् । तेषामेवात्र कौमुदी एवं तात्पर्यकथनलक्षणं व्याख्यानकार स्वयमव्युछिनेति ग्रन्थेन प्रदर्य परिशिष्टं तत्प्रकारजातं प्रकटयिष्यन् प्रथमं वक्ष्यमाणवाक्यव्यङ्गयार्थविशेषप्रदर्शनोपयोगितया कादि- विशेपणान्वयावगमस्य ाद्यन्ययावगमं विनानयगमात् क्रियाकारकपदानामन्ययं ताब- दाह-मधुरिपोर्नखा वस्त्रायन्तामिति ॥ "बहुवचनस्य वनसौ” इति विहितस्य युष्मदादेश- स्पानेकार्थवृत्तितयाऽनापेक्षितकर्मकारकोपस्थापकद्वितीयाबहुवचनान्ततां विवक्षितां प्रदर्श- यितुं स्थानिनो युष्पच्छब्दस्य प्रयोगः । ननु अस्मदर्थरूपत्वानाक्रान्तार्थसामान्यमानसमर्पकस्य युप्मच्छब्दस्यापेक्षितकर्मकारकविशेषानुपस्थापकत्वात् विशिष्टयाक्यार्थप्रतीत्यसिद्धिरिति शङ्का विशेषपर्यवसायितामस्य दर्शयन् परिहरति--श्रोतृव्याख्यातृनिति ॥ तत्पर्यवसाने युक्ति- माह--तेषामेवेति ॥ यथा सर्वे ब्राह्मणा भोजयितव्याः' इत्यत्र न जगदुदरवर्तिविप्रसामान्य- मानविषयः सर्वशब्दः अप्रकृतत्वादशक्यार्योपदेशत्वप्रसक्तेश्च ; किन्तु निमन्त्रितकतिपयविशेष- विषय एव ; एव युप्पच्छब्दोऽपि सम्योधनसमानविपयत्यात् व्याख्यानश्रयणयोग्यग्रन्थकरण- सन्निधिबलात् सम्बोधनयोग्यान् व्याख्यानादीनेव गोचरयति, नान्यसामान्यमात्रम्, प्रकृत- हान्यादिप्रसक्तेरित्यर्थः । ननु सम्बोधनयोग्यत्वमसिद्धो हेतुः, सम्बोधनस्यैवात्रानुपलम्भात् । आभिमुख्यकरणं हिं सम्बोधनं नाम । यदाहः-"सिद्धस्याभिमुखीकारमात्रं सम्बोधनं विदुः । सिद्धाभिमुख्यो ह्यात्मा क्रियाया विनियुज्यते ।।" इति । तच नानारगम्यते, तद्विपयशम्दा- उपलोचनम् सहृदयनूडामणि वक्फयिराचार्यानन्दवधनः समुचिताशीरूप मनसमातनोति 'स्वेच्छा इत्यादिना आलोकोपनमे । अब कट्येन यहूनि रुचाण्यशराणि प्रायुद्दत मायककवीना वरिष्ठोऽयम् ; तत्कथम् ! सर्वथा साम्प्रतमेतत् औचितीपरमाचार्यस्य, यदित्थमेव ध्वन्यमानो वीररसस्साधिष्ठमनुगृह्येत ; यर्ण्यमानाना सिझनसाना चानुगुण्य भवेच्छन्दानाम् ; प्रतिवादि- दन्तिकलहोन्मुरास्यात्य ध्वनिपथकण्ठीरवस्य गर्जितलीलामनुर्यादिदं मद्गलाचरणम् ॥ १. क.रा-स्वच्छति २. ग... 'वः' इति नास्ति. ३. क. रा. ग. घ. ४ च्यात्यातृयोतॄन्'. ४. कस घ... कति नास्ति. .

·.. वन्यालोकः (उचोतः १६. रोचनम् सम्बोधनयोग्यत्वात् । सम्बोधनसारो हि युष्मदर्थः । त्राणं चाभीष्टफललाभ' प्रति साहायकाचरणम् ; तच तत्प्रतिद्वन्द्विविनापसारणादिना भवतीति इयदन लाणं विवक्षितम् । कौमुदी भावात् ; अतः कथमसिद्धमसिद्धेन साध्यत इत्याशङ्कय शब्दाभावेऽपि तदवगमसिद्धर्न विरोध इत्याह-सम्बोधनसारो हि युष्मदर्थ इति ॥ सम्बोधनमेव सारः स्थिरांशो जीवितस्थानीयो यस्य स तथोक्तः, यथैकान्तेन प्रत्यगर्थमानपर्ययसितोऽस्मदर्थः न तथा परागर्थमात्रव्यापी युष्मदर्थः, भवदर्थाभावप्रसक्तेः । यदाहु:-"अलिङ्गः सम्बोधनविषयश्च युष्मदर्थः भवदर्थ- स्त्वन्यथेति तयोगे प्रथम उक्त" इति । किन्तु जडो या पूर्णचन्द्रादि अजडो वा देवदत्तादि- र्भावो यदा सम्बोधनेनाभिमुल्यमानीयते, तदा तादगवस्थावच्छिन्नः सन् स भावो युप्म- छब्दार्थीभावमनुभवन्नेव खाभाब्यवशात् कचिदेव कार्यान्तरे विनियुज्यते ; अत एत्र यत्र सम्बोधनविभक्तिस्तत्र युष्मदर्ययोगान्मध्यमप्रयोग एव क्रियते, यत्रोच्यते[यत उच्यते] 'युष्म- दर्थदारणा हि सम्बुद्धिः' इति । तेन विशेषणवविशेष्यत्वविशिष्टत्यादिवत्सम्बोधनरूप- विशिष्टबोधविष्यत्वावस्थासम्बन्धनिबन्धनस्य युष्मदर्थस्य सम्बोधनाधीनात्मलाभवात् तद्विषय- विभक्त्यभावेऽपि युष्मदर्थसामर्थ्यादेव सम्बोधगावभासनात् न तयोग्यत्वहेत्वसिद्धिरिति भाषः । ननु त्राण नामोपस्थितागामिविपदपनुत्यनुत्पत्तिपरिपालनलक्षण प्रसिद्धम् ; तचात्र व्याख्या- वादाचप्रसक्तम् , रोपा तत्तादृशविपत्प्रसङ्गाभावात् । अतः वायन्तामिति त्राणप्रार्थनानुरोधेन तद्योग्यविपन्नजनतामानपरामर्शक एव युप्पच्छब्दः किं न गृह्यत इसाशकय व्याचप्टे-- त्राणं चेति ।। चकारः शङ्काच्छेदक. । अभीष्ट फल व्याख्यानश्रवणलक्षणम् । ननु पुरुपान्तरापेक्षधनादिलाभ इस दृष्टरूपस्वप्रयनसम्पत्तिमात्रसागग्रीसाध्ये यथोक्तफटलाभे कय परमेश्वरकर्तृकसहायकर्मसम्पादनसम्भव इत्यवाह-तचेति । तत्साहायकाचरणं च भवत्येव, न तु न भवतीति योजना । कयमित्याह--तत्प्रतिद्वन्द्वीति ।। तस्याभीष्टफललाभस्य प्रतिद्वन्द्विनः प्रतिस्पर्धिन. प्रतिबन्धकभूता ये विप्ता., अभीष्टार्थप्राप्ति विघ्नन्ति प्रति- बान्तीति विनशब्दवाच्या आभ्यन्तरा अप्रतिपच्यादयः बायाश्च प्रसिद्धाः, तेवामपसारणेन, आदिशब्देनार्थतत्त्वविषयमनापासमुन्मेपाटेः सङ्गहः ॥ इयदिति । पिनापसारणादिमुखेनानु- कूल्यावरणमिति यावत् । यथा प्रदीपादे. वनितावदनारनिन्दावलोकनमहोत्सवरसास्वादा- दावन्धतमसविघ्ननमुखेन नयनादेस्तत्सम चरणवर्मना साहायकाचरणसम्भवः, तद्वद- त्रापि प्रतिबन्धकसमुत्सारणादिना सहायकृत्यनिर्वणस्य नानुपपत्तिः । अत्राणरूपे चान १. क.स अभीटलाभ २. क र साहाय्यकाचरण ३. क न रायते, ·१] लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः लोचनम् नित्योद्योगिनश्च' भगवतः असंमोहाव्यवसाययोगित्वेनोत्साहप्रतीतेीररसो घन्यते । नखानां कौमुदी भगवन्नखकर्तृकसाहायकाचरणकर्मणि त्राणशब्दप्रवृत्तिरभीष्टप्रातिप्रतिकूलनिवर्हकत्वलक्षण- सादृश्यनिबन्धनेति भावः । इदानीमेतच्छालप्रतिपाद्ये वस्त्वलकाररसविषयत्वभेदेन नि. विधेऽपि ध्वनौ रसथ्वनेरेव मूर्धाभिषिक्तत्वम् ; इतरयोः पुनः सर्वथा तत्पर्यन्तत्वेन तद्गुणभाव एवेति वक्ष्यमाणमयं बुद्धौ कृत्या वाक्ययोजनासमनन्तर तल रसध्वनि तावद्योजयति- नित्योयोगिन इति ॥ नित्योद्योगिन इति पदेन, मधुरिपोः प्रपन्नार्तिच्छिद इत्यादिपदाना फलि- तोऽर्थः उक्तप्रकाररसध्वन्यवकाशप्रदानेन तदुपयोगितया व्यवस्थित इति दर्शयति । उद्योगस्य वीररसस्थायिभूतस्योत्साहात्मकस्य नित्यत्वम् , तस्यासङ्कुचितविषयत्वात् । भगवत इत्यनेन च अनित्योद्योग्यस्मदादिव्यावृत्त्या तस्य तत्तादृशोत्साहविशेपशालित्यसम्भावना दर्शिता । भवतु नित्योयोगित्वम् ; तथापि कथं वीररसम्वननम् , तत्स्थायिभूतोत्साहप्रतीतिमन्तरेण तद्धनना- समगवात्-इल्याशङ्कय मधुरिपोरित्यादिपदैविशिष्टोत्साहशालित्वस्य स्फुटतरमेव गम्यमानत्वात्त- प्रतीत्यभावशङ्का निर्मूलेति दर्शितम्--उत्साहनतीतेरिति । तत्प्रतीतिर्वा कुतो हेतोरित्यत उक्तम् -असंमोहाध्यवसाययोगित्वेनेति ॥ मधुपदोपसद्गृहीतसकलभुवनकण्टकजननिरनुबन्ध- निबर्हणहेवाकानित्यबद्धपरिकरत्वं तावन्मधुरिपोरित्यनेन प्रत्याय्यते । प्रपन्नार्तिच्छिद इलनेनानि भगवदेकशरणभावभाजनभूतनहादप्रभृतिकमहापुरुषपरिपालनपरत्व प्रकटीकृतम् । एत्र चासमोहेन हेतुना योऽध्यासापरतेन या, असंमोहश्चाध्यवसायश्वासंमोहाध्यक्तायो तान्यां वा योगः सम्बन्धः । तद्वत्ताया. सुटतरमेव गम्यमानत्वादुत्साहः प्रनीतिपयनकरत्येव, प्रतीतावपि विप्रतिपद्यमानं प्रत्याययितु शपथोफेरेव शरणीकरणीयचात् । तथा हि- अवश्यमेव हि मयाऽमी जनाः सर्वथैवानुग्राह्याः, एतरपरिपन्थिनोऽपि मन्नतो निबहाया इति येयमतिपरिनिश्चितरूपा तत्वविषया बुद्धिः, सैवोत्साहस्य हेरित प्रापगो लोकेऽपि सुप्रसिद्धगदः । एतच्चान श्लोके भगवद्गोचरतयापि प्रतिभासत एवेति, नाइनात्ताइस्यायिक- वीररसध्वननोक्तियुक्तवेत्यर्थः ॥ इदानी मितरयोर्घन्योरप्राधान्येनैव धनिवनिति दर्शयन् उरतदेव तद्योजनं कुर्वाणो नसा इति कर्तृविभक्ती तापत् वस्तुपनि घटयति नवानामिति ॥ स हि करण- भूतेष्येषु नखेषु कर्तृत्वाभिधाने मुख्यार्थमाया तावत् हादेव, कन्चादन मितृत्वा- देव । यद्यपि स्वातन्त्र्य नाम गुणमावावित्रज्ञया पावापान केन्डिके व्याख्यातम् , १. रा.स 'च'नास्ति J ·१८ ध्वन्यालोकः [उपोतः . लोचनम् प्रहरणत्ये, प्रहरणेन च रक्षणे कर्तव्ये नखानामव्यतिरिक्तत्वेन करणत्वात, सातिशयशक्तिना कौमुदी देवदत्तः पचति, स्थाली पचतीति समशीर्थिकयैव चोदाहृतम् , तथापि प्रयोगप्राचुर्यानु- विधायित्वाल्लक्षणकरणस्य, मुख्यतयेवामुख्यतयापि प्रयोगस्य बहुलमुपलम्भात् अखिलतदनु- गामितया लक्षणाभिधानस्य न्याय्याय्यिता]भिप्रायमेवेतत् । परमार्थतो हि नाचेतनानां कर्तृ- स्वम् ; उक्तं हि--"नाचेतनस्य कर्तृत्वहानेः" इति । तेन नखानां वाणकर्तृत्वाभिधानमस- म्भवत्स्वार्यमिति स्थाली पचतीत्यादिवत् कर्तृत्वोपचारः तस्य सातिशयशक्तित्वसूचनार्थ इत्यर्थः । नखाना त्राणक्रियां प्रति कधितनीत्या कर्तृत्वाभावेऽपि कयं करणत्वमपीत्यत उक्तम्-नखानां प्रहरणत्वेनेति [त्व इति ॥ प्रहरणत्वं हीदं प्रहर्तृविशेषापेक्षं तदनपेक्षं वास्तु; यमपि ह्यत्र प्रकृतार्थोपपादनोपयोगितया सुघटमेव । तत्र यदा केसर्यादिप्रहर्तृषिशेपसम्बन्धित्वेन योज्यते, तदा नखानामेव ग्रहरणत्वात् तेपां प्रहरणावसम्भवाचेत्ययोगान्ययोगव्यवच्छित्या व्याख्येयम् । तदनपेक्षया प्रहरणत्वमात्रविवक्षाया पुनरयोगव्यावृत्तिमात्रविषयतयैव । न हि खजा- दिभिरेयैकान्ततः प्रहरणैर्भवितव्यमिति नियतमदः । यद्यदेव प्रहरणक्रियानिष्पत्तौ समर्थ तस्य तस्यापि भवत्येव तत् । मानुपसम्बन्धिनामपि हि तेषा केपांचिदपि प्रहरणत्वमुप- लब्धचरमेव । अत एव हि वक्ष्यति—"नखानां हि छेदकत्यमुचितम् " इति । नखानां खड्गादिवत्प्रहरणरूपत्वेऽपि कथं त्राणक्रिया प्रति करणत्वमित्यपेक्षायां विशिष्टप्रहरणपरि- प्रहस्यैव स्वपरान्यतरपरिपन्धिपरावरणपरम्परया तत्परित्राणप्रयोजनतां प्रकटयन् तन्त्र करणतां सम्भावयति-प्रहरणेन च रक्षणे कर्तव्य इति ॥ ग्रहरणत्वे तावत् प्रसिद्ध खद्गादिवत्ताणेऽपि करणत्वं नासम्भावनागोचरमित्यर्थः । तथाप्यबाह्यत्यात् कथं खड्गादि- समानयोगक्षेमं करणत्वमंमीपागित्याशङ्कय साधकतमत्वस्यैव करणत्वात् , तस्य चेह सम्भवात् न करणयानुपपत्तिः । याह्यत्वाबाह्यत्वे पुनस्तदयान्तरद्वैविध्यमात्रापादनसमर्थे; न तु करणत्वशरीरानुप्रवेशेन तत्स्वरूपलाभतदलाभप्रतिलम्भके इत्याशयेनोक्तम्-अ-यतिरिक्तत्वेन करणत्वादिति ॥ शरीरादपृथग्भूतं तदेकदेशभूतमव्यतिरिक्तम् , तद्भावेन व्यवस्थितं यत्करणं तद्भावादिति योजना | सातिशयशक्तितेति ॥ इतरकारकवर्गपेक्षया हि कर्तुः तत्प्रयो- क्तृतया क्रियानिप्पत्ती स्वातन्त्र्यसमुल्लासात् सातिशया शक्तिः । तत्र करणे कर्तृत्वव्यपदेशः तदेव सातिशयशक्तित्वमस्यासूचयन् त्राणकियानिष्णतौ निष्प्रतिवन्धप्रवृत्तितालक्षणगुणो- कसंप्रतिपत्तये सम्पनीपत्स्यत इत्यर्थः । न केवल सातिशयशक्तित्वमेय कर्तृत्वव्यपदेशस्य थाव- १. गत. 'शजता.

·लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः लोचनम् कर्तृत्वेन सूचिता । ध्वनितश्च परमेश्वरस्य व्यतिरिक्तकरणापेक्षाविरहः । मधुरिपोरित्यनेन तस्य सदैव जगत्त्रासापसारणोघम उक्त. । कीदृशस्य मधुरिपोः ? खेच्छया केसरिणः । कौमुदी दन्यदपीत्याह-ध्वनितश्चेति । तदपेक्षाविरहध्वननौचित्यं सूचयितुं परमेश्वरस्येत्युक्तम् । व्यतिरिककरणापेक्षायां हि प्रसज्येतैवास्मदादिक्दनीशिल्पम् ; न च तदृचितं निरङ्कुशै- श्चर्यशालिन इत्यर्थः ॥ ननु चायन्ता भगवत इत्येतावदुक्तावपि विवक्षितार्थप्रतिपत्तिसिद्धौ किमर्थ मधुरिपोरिति; प्रत्युत नैर्घण्याद्यापत्त्यानीशितृत्वापादकत्वादसमञ्जसं चेति शङ्कां परिहरन् तत्रापि पनि योजयति-मधुरिपोरित्यनेनेति ॥ अनुपयुज्यमानार्थेनेति भाव । व्यञ्जित इति वक्तव्ये सति उक्त इति वचनमभिधाव्यापारगोचरवत् प्रकटप्रतिपत्तिकत्वं व्यङ्गयार्थस्य प्रदर्श- यितुम् । यद्यपि मधुरिपुपदमभिधान्यापारबलात् धर्मिणं संज्ञिनमेव केवलमशगमयति, तथापि तदवगममात्रस्यान्यतोऽपि ; लभ्यमानत्वादनुपयोगबाधितत्वाचतो व्युत्थाय स्वेच्छा- केसरिण इति विशेषणानुग्रहपवित्रितेन व्यञ्जनाख्येन न्यापारेण धर्मभूतमुक्तमर्थ प्रत्याययति । यथा निजचरणकशरणजगदुपद्वकारित्वात् हिरण्यकशिपुः अस्य निबर्हणीयपदवीमधिशेते, तपामधुनामधेयो दानयोऽपि ; एवमन्येऽपि ये ये विश्वलोकवित्रासविधायिनः ते ते सर्वेऽपीति सार्वकालिकजनतासापसारणोद्यमित्वलक्षणधर्मान्तरपरिणत सज्ञिरूप धर्मिण मधुरिपुशब्दः प्रत्याययतीत्यर्थः । भगवतो विशिष्टगरीरसम्बन्धाभ्युपगमेऽस्मदादिसमानयोगक्षेमत्यप्रसक्तिः, अनभ्युपगमे तदेकनियतनखकर्तृकत्राणाशिषोऽसमीक्षितामिधानत्वापत्तिरित्यभिप्रायेणाह-- कीदशस्येति ॥ एतत्परिहत विशेषण पातयति-स्वेच्छाकेसरिण इति || कर्मनिबन्धनदेह- उपलोचनम् "स्वच्छया केसरिण." इति लोचने । यदि तावानभिनिवेगोऽर्थविशेषस्य स्वेन्छापदे- नाभिव्यझने, तदा समासनिगीणोछार. स्वेच्छाबेसरी महिमभट्टहस्तनिपतितम्य राजाना कुन्धराभिमानभाजनस्य अम्बिकापेसरिणस्तपस्विनो दशा कप नानुभवेत् ? स्यादेवम् , यदि तथात्र विधेयमविमृष्ट स्यात् : किं नु अम्बिकाकेसरीन्यन केसरिणि मुख्यविशेष्ये अम्बिकासम्बन्धी विधैयतपा शिक्षित., प्रकृते पर नग्वेषु विशेषणतया प्रयुले मधुरिपो विशेषणीभूतस्य वेसरियाः चर्मरतन्यादिप्यवच्छेदमार्य प्रसायि स्वेच्छापद न विधेयाविमास्यास्पदम् ।। १, सवारणायमा ग स्वेच्छामारण ·ध्वन्यालोकः उद्योतः लोचनम् न तु कर्मपारतन्त्र्येण, नाप्यन्यदीयेच्छया ; अपि तु विशिष्टदानवहननोचिततथाविधेच्छापरि- ग्रहौचित्यादेव स्वीकृतसिंहरूपरयेत्यर्थः । कीदृशा नसाः ! प्रपन्नानामाति ये छिन्दन्ति । नखानां हि छेदकन्यमुचितम् ; आर्तेः पुनश्छेद्यत्यं नखान्प्रत्यसंभावनीयमपि तदीयानां नखानां कौमुदी सम्बन्धास्मदादिसाम्यापत्तिशङ्कापङ्कसङ्कालनार्थमिच्छापदव्यवच्छेचं दर्शयति न तु कर्म- पारतन्त्र्येणेति ॥ अस्य स्वीकृतसिंहरूपस्येत्युपरितनेन सम्बन्धः, एवमुत्तरत्रापि । तथापि स्वामी- प्छाप्रवृत्तभृत्यादिवदन्येच्छावशासादितविग्रहवत्त्वसम्भावनादनीशितृत्वतादयस्थ्यमिति शशा- शिथिलनार्थ स्वशब्दव्यावर्त्यमाह-नापीति ॥ ननु तादशविग्रहविशेषावलम्बनस्य स्वेच्छा- मात्रनिबन्धनत्वमसम्भवि, नित्यमेतदवलम्धनानवलम्बनयोरन्यतरापत्तौ कदाचिदेव तादृश- देहपरिग्रहानुपपत्तिप्रसद्गात् । तद्धेतुभूतेच्छाया अपि निर्हेतुत्वे नित्यसत्वासत्वान्यतरप्रसङ्गादि- त्याशयेनाह-अपि विति ॥ हेतुविशेपमुद्बाटयन् उत्तरमाह-विशिष्टेति ॥ इतरदानव- हननाद्विशिष्टं यदानवस्य हिरण्यकशिपुनाम्नो हननं कर्म तत्रोचितोऽनुरुपो यः, तथाविधाया नरहरिविग्रहावलम्बनररूपेप्यमाणविषयत्वेन अन्यावस्या विशिष्टाया वा, इच्छायाः पारमहः स्वी- कारः । तदौचित्यादेव हेतोः, इष्यमाणक्रियानिर्यर्तन एव हीच्छायाः परिग्रह औचित्यवान् भवति । प्रपन्नार्तिच्छिद इत्येतन्नखानामेव, न मधुरिपोर्विशेषणमित्याशयेनाह-कीडशा नखा इत्यादि ।। यद्यपि आर्तिहेतुभूतदुरितनिबर्हणेन तत्कार्यभूतार्तिनिवर्तकत्वं भगवद्गतं भगवानखेप्वारोप्य नवाना प्रपन्नातिष्ठित्वमिह विवक्षितम् ; तपापि प्रौढिम्ना छिदिधातोः मुद्यार्थावलम्बनेन नखानामार्तेश्च छेत्तृत्वछेद्यत्वौचित्योपपादनार्थ नखाना तावच्छेदकत्वं नानु- चितमित्याह-नसानां हीति ।। हिः प्रसिद्धौ न हि दृष्टेऽनुपपन्न नामेति भावः । पुनः- शब्देनातेरसूतत्वेन नखच्छेयत्वानौचिलशङ्कोस्थितिमनुजानाति । अत एयाह --नखान् प्रत्य- संभावनीयगिति ॥ नखकर्तृकछेदनक्रियाकर्मवस्य मूर्तयस्तुप्येव दृष्टत्वादताश्या आर्ते- स्तदसंभावना अपिशब्देन सूचिता । वर्षसंभावितत्वादयुकैवार्ते छेद्यत्वोक्तिः, नेत्याह- तदीयानामिति ॥ तदीयानां नखानां यत्स्वेच्छानिर्माणं तदौचित्यालौकिकनखसाधारण्यासंदृष्टया तावत् भगवसंबन्धिनो नखा न खिलीकारपानीकर्तव्याः 1 ते हि भगवता विशिष्ट- प्रयोजनोदेशप्रवृत्तनिनेच्छानिर्मितशरीरत्वेनाप्रतिधभगवत्प्रभावविष्फारायमाणत्वात् याचिद- प्पप्रतिबन्यमानसामर्पसंपना गर्तवस्तुनिर्विशेषममूर्तमपि स्वाच्छन्येन छेत्तुमुत्सहन्त १. क ख 'उतनोचिता प्रथाविधेयद्यापरिप्रदौचित्यादेव'; ग........'परिमहादेव' ·लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः लोनगम् स्वेच्छानिर्माणौचित्यासंभाव्यत एवेति यावत् । अथवा त्रिजगत्कण्टको हिरण्यकशिपुर्विश्वस्य लेशकारक इति स एव वस्तुतः प्रपन्नानां भगवदेकशरणस्थितीनां जनानामार्तिकारिल्यान्मूर्ते- चार्तिः तं विनाशयद्भिरातियोच्छिन्ना भवतीति परमेश्वरस्य तस्यामप्यवस्थायां पैरमकारुणिकत्व- मुक्तम् । किं च ते नखाः किंगुणोः स्वच्छेन स्वच्छतागुणेन नेमल्येन ; स्वच्छमृदुप्रभृतयो कौमुदी एवेति नानुपपनै किञ्चिदित्यर्थः । यद्वा नारसिंहस्य विग्रहस्य स्वेच्छामात्रपरिगृहात- त्वात्तत्सम्बन्धिनखानामनितरनखसाधारण छेत्तृत्वं नासम्भावनया निरासाईमित्यर्थः । ननु नखानां यत् छेदकत्यं तच्चेल्लौकिकमेवामीपामनुज्ञायेत, तदा आर्तिच्छेदपत्वमानसमघटमानमापयेत अथ स्वेच्छानिर्माणौचित्ययुक्त्या तदुपपायेत, तल्लौकिकनखच्छेदकत्वौचित्यपरित्यागप्रसक्ति- रित्यभिप्रायेण विधान्तरणोपपादयति-अथवेति ॥ स हिरण्यकशिपुरेव वस्तुवृत्तावमर्श क्रिय- माणे सति प्रपन्नानां प्रहादप्रभृतीनां मूर्ता परिच्छिन्नपरिमाणविशेषवती, न पुनरमूर्ता, लोका- प्रतीता काचिदार्तिः । नन्वतत्प्रसिद्धिविरुद्धम् ; आतिर्हि नाम मानसी पीडा प्रसिद्धा ; तस्याः कथमुक्तलक्षणमूर्तात्मकत्वमित्यत्राह-आर्तिकारित्वादिति ॥ लागलं जीवनमितिवत् तत्कारिणि ताप्यव्यपदेशोऽयमित्यर्थः ॥ आतिरेवेति ॥ न तु हिरण्यकशिपुरिति । भत एवाह- विनाशयद्भिरिति ॥ हिरण्यकशिपुरूपप्राणभृरमाणवियोजनलक्षणप्रयोजनाभिसन्धिनैव हि. नायं भगवतो व्यापारः; अपि तु विशिष्टनिजभक्तजनतानुग्रहहेवाकितयैय; तच्छलेन जगदार्ति- छेदनमेव वस्तुतः सदपि तद् अतात्विकडशा जनेन दनुजसार्वभौमनिबर्हणरूपतया परिकल्प्यते ; अत एवानाकान्तहृदयस्थानमपि नैघृण्यमरिमन्नारोप्यते; मर्यादास्थापनप्रवृत्तराज- कर्तृकदण्डनीयदण्डनव्यापारवत् ; "तान्येव भावोपहतानि कल्कः" इति दर्शितरीत्या तु लोकार्तिछेदनमात्रमेव ; प्रत्युत लोकोत्तरकारुणिकत्यातिशयकृतमेव तत् । अनेनैवाभि- प्रायेणाह---तस्याम्पीति ।। अतिदारुणं यया तथा हननरूपायामिति; तत्तादृक्षहननप्रवृत्तौ तथाविधकारुण्यपारतत्र्यविरोधार्थः अपिशब्दः ॥ उक्तमिति ॥ 'प्रपन्नार्तिच्छिदः' इति पदेन घोतितमिति यावत् । अथ प्रशस्यमाना देवता प्रपन्नाय प्रसेदुषी प्रेप्सितं फलं प्रयच्छतीति विश्वासातिशयात् तदीयगुणविशेषवर्णनपरतया रितीण विशेषणं व्यार्तुमवनर- णिकां करोति-किं चेति ॥ न केवलं ते नखाः प्रपन्नार्तिच्छिद एव यावदिदोषणान्तर- विशिष्टा अपीति रामुच्चयार्योऽत्रावगन्तव्य इत्यर्थः । विग्रहप्रदर्शकवाक्यावसानवर्तिनी मिसन्तस्य .. १. म गम्भाषित ३. 'आग इति नारित ६ क.. दिशा. के ग 'विश्प्योरेगा इति 'ग, विवेकरण एवेति.' ४. क. रा. 'म' इनि गान्ति ५.क.स त. 'ते रिंगुगाः.'

·२२ ध्वन्यालोक उद्योतः चनम हि मुख्यतया भाववृत्तय एव, स्वच्छापया च वैऋद्यरूपया आकृत्या आयासित ग्वेदित इन्दुपैं । अनार्धशक्तिमूलेने वनिना बारचन्द्रत्य वन्यते । औयासनेन तत्सन्निधौ चन्द्रस्य विच्छायत्व- कौमुदी Lachof Splaten यच्छन्दस्य 'ते नखा: स्वच्छस्यच्छायायासितेन्दवः' इति परिकल्पितशेपेण तच्छब्देन सम्बन्ध । स्वच्छखच्छायापदयो समानाधिकरणप्रवृत्तितया कर्मधारयसमासाङ्गीकारण विग्रहमामुखप्रतिपन्नमल्पप्रयोजनत्वादवधीरयन्नाह-स्वच्छेनेति ॥ स्वच्छपदस्य स्वाच्छय- गुणकद्रव्यनिष्टतया प्रचुरप्रयोगत्यात्तत्प्रतिपत्यपनुत्यर्थमाह–स्वच्छतागुणेनेति ॥ तमेर गुण धर्मिण रामाशानिष्कृप्य स्पष्टतया प्रदर्शयितु नेमल्येनेति पर्यायोपादानम् । स्वच्छपदस्य स्वाच्छ्यगुणपरतया व्यारयान प्रयोगप्रसिद्भयननुरोधित्वादचतुरश्रमाशङ्कर लावविक्त्यादपर्यवसिते वाक्ये गर्भवाक्योत्पादनेन परिहरति-स्वच्छेति ॥ मुख्यतयेति ।। धर्मिणि पुनरर्थकियासामर्थ्यसमन्वयार्भसमवायाचामुख्यतयेव , अत एव हि गुणशब्द- त्वममी वा प्रसिद्धम् , "मुख्यामुख्ययोर्मुख्ये सप्रत्यय " इति च स्थितिरिति भाव ॥ भाववृत्तय इति ॥ भावो भवितुर्धर्मिणो धर्म स्वच्छवप्रभृति , तस्मिनेन पृत्तिवर्तन येषा ते तथोक्ता । छायाशब्दोऽत्र न शोभावाचक इत्याह-~-आकृत्येति ॥ आकृति सनिवेश- विशेष । तमेव प्रदर्शयति-वक्रयरूपयेति ॥ एतञ्च यक्ष्यमाणध्वनिप्रदर्शनोपयोगितयो- क्तम् । आयासशब्देनातिप्रयनवाचिनात्र तजन्य सेदो लक्ष्यत इत्याह-पेदित इति ।। आपासमनुभवामीत्यादिवत् खेदार्थत्व प्रयोगबलादवसीयत इति भाव । इह वस्तुध्वनिमुत्सू- त्रयनि-अमेति ॥ स्वच्छस्वच्छायायासितेन्दव इत्यस्मिन् विशेषण इत्यर्थ । अर्थ स्वच्छायाया- सितत्वरूप । तस्य अवत्राद्वयात्ता पूर्णचन्द्रे अनुपपचेरय स्वच्छायापासितेन्दुशब्द इन्दु- शब्दवाच्यस्य बालेन्दुता व्यञ्जनव्यापारेण प्रतिपादयतीत्यर्थ । स्वच्छायातुलितेन्दव इति तुलितादिपदापादान विनायासितपदस्य प्रहण वस्तुष्वन्यन्तरप्रयुक्तमित्याह-आयासने- नेति॥तत्सन्निधाविति ॥ तच्छब्द प्रकृतनखपरामर्शक , सानिध्यं च वास्तवायोगादारोपित- मवगन्तव्यम् । अथवा उभयानुगतयत्वादिसमानधर्मसमन्धात् तदारको वास्तव एव सनिधिरस्तु , धर्मसम्म धनिबन्धनाया प्रत्यासवेरखिलतीर्थिकसप्रतिपन्नस्यात् ।आयासितो हि कुतथिद्वेतो परिम्लानच्छाय अत एवानुस्मरणीयशोभत्वादनुशोचनीयो भाति-इति सर्वालङ्कारेषु व्यङ्गयतयान्त नत्वेन स्थितातिशयोक्तिरपि अत्रीचियेन निरभ्यमाना व्यङ्गयत्वेन के गगशयनुरणनमुलेन' व म 'आयासेन' - १ म 'चक २ ३ ·१] लोचनकोमुग्रुपलोचनसहित: २३ लोचनम् प्रतीतिरहधत्वप्रतीतिश्च ध्वन्यते ; आयासनकारित्वं च नखानां सुप्रसिद्धम् ; नरहरिनखानां तेच लोकोत्तरेण रूपेण प्रतिपादितम् । किं च तदीयां स्वच्छतां कुटिलिमानं चावलोक्य घालचन्द्रः स्वात्मनि खेदमनुभयति-तुल्येऽपि स्वच्छकुटिलाकारयोगे अमी प्रपन्नार्तिनिवारण- कुशलाः, न त्यहम्-इति व्यतिरेकालङ्कारो घनितः । किं चाह पूर्वमेक एवासाधारणवैशध- हृयाकारयोगात्समस्तजनाभिलपणीयताभाजनमभूवम् , अद्य पुनरेवंविधा नेखा दश बालचन्द्रा- कौमुदी प्रदर्शितेत्याशयेनाह–आयासनकारित्वं चेति ।। णिजर्योऽनाविवक्षितः प्रमादपाठो वा ; आयासकारित्वं प्रहरणत्यनिरूपणात् सुप्रसिद्धमिति सकलजनोपभोगपुरातनीभूतमित्यर्थः ॥ लोकोत्तरेणेति ॥ अहो नु खल्वियाश्चर्यबुद्धिभाजनीभूतेनेत्ययः । एवं रसवस्तुध्वनी प्रदर्श्य संप्रत्यलङ्कारध्वनि योजयति-किचेति ॥ न केवलं रसवस्तुध्वनी एव यावतालङ्कार- वनिरपीत्यर्थः । व्यतिरेकालङ्कारस्य भामहेन सोदाहरणं लक्षणमुक्तम्-"उपमानवतार्थेन यद्वि- शेषनिदर्शनम् । व्यतिरेकं तमिच्छन्ति विशेषापादनाद्यया ॥ सितासिते पक्ष्गवती नेत्रे ते ताम्रराजिनी । एकान्तशुभ्रस्यामे तु पुण्डरीकासितोत्पले ।" इति । मझुकेन तु—"भेद- प्राधान्य उपमानादुपमेयस्य आधिक्ये विपर्यये या व्यतिरेकः" इति । स्वात्मनि स्वस्यैवात्मनि मनसि परेषानिदितं अन्तरेव निगूढतयानुभवतीत्यर्थः । अनुभवप्रकारमेवाह-तुल्येऽपीति ।। नन्यन्येऽपि तावन्न प्रपन्नार्तिछेदनकुशलाः, नखानामेप तथाभावात् भावानां विचित्रशक्तित्वात् ; तद्भवतान्यैरिव तदभावान्न मनः खेदनीयमित्याशङ्कय तुल्यत्ये सति न्यूनत्यमेव खेदहेतुरिति दर्शयितुं तुल्यत्वे सतीति साम्यमुकम् ; उपमानादुपमेयस्य आधिक्यमुक्तम् 'अमी प्रपन्नार्ति- इति' इति । अनेन प्रनातिच्छिदः' इति विशेषणस्य घननन्यापारोत्याने सहकारित्वं दर्शि- तम् । इतिशब्दः तन्त्रेण 'अनुभवति' इति 'धनितः' इति चानेन संयोजनीयः । लोक- सिद्धालङ्कारसमानयोगक्षमतया पृथक्पृथक् चारत्वहेतूनामप्यमहाराणा सघटनाकृतचारुत्वा- न्तरोपलम्भात् पृथक् पर्यनसानं विनयालकारान्तरत्वेन चिरन्तनालङ्कारकारविचार्य निर्धा- रितो यः सङ्करालङ्कारः, तमप्यत योजयति-कि चेति ॥ पूर्वमिति ॥ एतदक्धावतीते काल इत्यर्थः । एक एवेत्येसारो द्वितीयसत्ताव्यवच्छेदार्यः । असाधारणं यद्वैशयं स्वाच्छपगुणः हृयश्च चक्ररूप आकारस्ताभ्यां योगात् संबन्धात् ॥ समस्तेति ॥ विवेच- कानागविवेचकानां चेत्यर्थः । सिमतस्तवाह--अद्य पुनरिति ॥ पुनःशब्दो १. य. राग आयाममा .. ..घर.त. 'तच' इति नास्ति 'व्यतिरेवारणारजनिः' र.स नया 'निनाम्न । ३. फस...त. ४.

·२४ ध्वन्यालोक [उद्योत लोचनम कारा सतापार्तिच्छेदकुशलाश्चेति तानेव' लोयो नारेन्दुनहुमानेन पश्यनि, न तु मामित्या कलयन्बालेन्दुरनिरतमायासमनुभरतीवेत्युप्रेक्षापद्भुतिध्वनिरपि । एव यस्त्वलङ्काररसभेदेन कौमुदी विशेष, अद्यत्यनेनात्मसोभाग्यस्य पुरातनीभूततयानादरणीया[णीयता]स्पदत्व सूचयता नखसौभाग्यस्याभिनवत्वादत्यन्ताभिरपणीयत्व प्रत्याय्यते ॥ एवविधा इति-'स्वच्छ स्वच्छायायासितेन्दव' इति विशेषणापदर्शितपिशेपशालिन इत्यर्थ , एवविधत्वमेव च बालचन्द्राकारल्वहेतुतया योज्यम् ॥ बालचन्द्राकारा इति ॥ 'यय बालचन्द्राकारा माम ' इति नखाना तथाविधाभिमानगड्डुरहृदयत्वानुकरणनिप्यन्दिनिजेानिर्भरी निर्देश । अद्वितीयतया वर्तमानस्य द्वितीयसत्तामात्रमेव तावदनुतापातिरेकहेतु , इह तु प्रत्युत तार- शेषु दशसद्धये वहमहमिकया जागरूकेषु कियान् मनसि खेद इति वैधान्यपि वस्त्रपरपरा वस्तु न पारपतीत्याशयेनोक्तम्-दशेति ।। प्रपत्नार्तिच्छिद इति विशेषणस्यास्मिन्नपि पनी सहकारित्व न विघटत इति सूचयति--सन्तापार्तिच्छेदकुशलाश्चति ॥ “न सन्ताप- स्छेदो हिमसरसि वा च दमसि वा" इति प्रयोगात् देहदाह सताप , तदुच्छेदकुशलत्वमेध च द्रमस , नखाना तु न ताव मात्रमेव, प्रपन्नानामाध्यामिकादिनिखिलार्तिच्छेदकत्वमपीति तेपा स्वामापेक्षया उत्कर्षविशेष इत्यर्थ । इतिहेतो , यतोऽभिनयत्येन निसर्गत एव च विशिष्टाफारशालित्यम् , यतश्च तादृशा तेपा बहीयस्त्वम् , बहूनामपि तेपा तादृशा तथावि- धात्मपरिभूतिफलामैश्मयापत्त्यैक्सीभाव , यतो वा स्वगुणस्वीकरणेनाभ्यधिवगुणातर- प्रहणहेवाकि कि ता], ततो हेतो ॥ वालेन्दुपहुमानेनेति ॥ वालन्दो समुचितो यो बहुमान गोरवातिरेक्समुपवृहिता कापि प्रत्तिपत्ति , तया राह तानखानेव लोक पश्यति , एवकार- सामर्थ्यसिद्धमपि परिपूर्णनिजहृदयमहाहदरितभूरितरखेदातिशयसलिलपरिवाइनिप्यन्दाय मानवाग्निलापरूपतया स्वयप्रसृतम् , अतपित [अत एव निवारणाक्षमतया प्रवृत्तमर्थमाह- नतु मामिति ॥ इति प्रसारे , अविरतमच्छेदेन प्रवद्रूपम् ; अथवा अविरतमनुभवतीति । आपास खेदमयश प्ररोहसमुपजनितम् "सभाषितस्य चाकीर्तिमरणादतिरिच्यत" इति दर्शितदिशा सभावनास्पदीभावमनुभवत एव सतो लोकनिन्दायादभाजनीभारस्य सातिशयखेदकारित्वात् ॥ उत्प्रेक्षापङतिरिति ॥ उपेक्षापमुस्योरनुमादानुप्राहकभावेन वर्तमानयो पृथगेर चारुत्यातरप्रतीतिहेतुभावेन एवीभावमापद्यमानयोपनिरिति यावत् । कर इत्युत्प्रेक्ष्यन इन्युप्रतापहनुति' गइव इति नास्ति गमति नास्ति . - ३ ग एव ३ ·१] लोचनौमुद्युपलोचनसहितः २५ लोचनम् त्रिया ध्वनिरत्र श्लोके अस्मद्गुरुमिाख्यातः ।। कौमुदी उत्प्रेक्षापद्धतिरिति तु व्याख्यानम् उत्प्रेक्षाया पनिविषयबहिर्मावप्रसक्तेर्नातीवास्माकं हृदय- मनुरञ्जयति । अतश्चानुग्राह्यानुग्राहकमावलक्षणः सङ्करालङ्कारोऽवगन्तव्यः । “अध्यय- साये व्यापारप्राधान्य उत्प्रेक्षा "विषयापहवेऽपद्धति." इति लक्षिते उत्प्रेक्षापद्भुती इहानु- ग्राह्यानुप्राहकभावेन वर्तते । बालेन्दोरविरतायासानुभवोत्प्रेक्षा हि स्वच्यावृत्त्या नखविषय- नखत्वनिषेधपूर्वकबालेन्दुखविधिरूपलोकप्रतीतिविषयस्वप्रतिपत्तिनिवन्धनेति विषयापह्नव- लक्षणाप तिबलादेवात्मानं लभते ; यथा-~"प्रयातनीलोत्पलानिर्विशेषम्" इत्यत्र सन्देहा- लङ्कारो व्यङ्गयोपमालङ्काराधीनात्मलाभः तद्वदिति । प्रदर्शितमलङ्कारध्वनि प्राग्दर्शितरसवस्तु- भनिभ्या सङ्कलय्य निगमयन् तत्प्रदर्शनेन सप्रभेदस्य समालध्वनिप्रपश्चस्य शास्त्रप्रतिपाद्यस्य . अस्मिन्नावश्लोक एवं प्रदर्शितप्रायत्वमभिप्रेत्याह-एवमिति ॥ ननु श्रोतृव्याख्यातूणा परमेश्वरसामुख्यकरणपरतया कृते श्लोके किमिति वक्ष्यमाणपनियोजनं प्रयत्नेन कृतमित्या- शङ्कय श्रोतमनःसमाधानार्थ काव्यलक्षणस्यापि काल्यरूपत्वे लक्ष्यकाव्यानुरूप्यप्रदर्शनार्थ चेत्याशयेनोक्तम्-अत्रेति ॥ आधे काव्यात्मके चेयर्थः । उक्तध्वनियोजनस्य स्वकपोल- काल्पितत्वेनानादरणीयत्वशङ्कापनुत्त्यर्थमुक्तम्-अस्मद्गुरुभिरिति ॥ अविच्छेदनास्माकं उपलोचनम् "एवं वस्त्वलकाररसभेदेन सिधा ध्यानरत्र लोकेऽस्मद्गुरुभिर्व्याख्यातः" इति लेचने । पस्तुतस्तु ध्वनिमार्गमनुसरता सहसशासोमवति धनिः; तथा हि-नारायण प्रपन्नस्य श्रीगत; महादस्य परिपन्थिनो नारायणनास्तिकस्य हिरण्यकशिपोशी गतिः, तारयेव ध्वनि भक्तपरि पन्धिना ध्वनिनास्तिकानामिति ; अनया दिशा मुदूर ध्वनिपयानुधावन सहृदयानु।जयेत्कदाचि- दित्यतोऽयगन्तु शक्यते ध्वनेरविव्याख्या न साम्प्रतमिति ॥ स्यादेतत्-कथमन रसधनिःभगयद्विषयत्वात् भाव एवाङ्गी रसवदलङ्कारः पर्यव- स्थेदिति । अत्रैवमझने प्रतिविधीयते-प्रतिपन्नभगवत्तन्मयीभायः खलु महाकविराशिप प्रयुक्त । तदेव स्वेच्छेत्यादियास्य भजनीयभगवद्विषय चर्येत, भिद्येत । भगवतन्मयीभावश्च स्वय स्वदयस्थापा मङ्गलाकरणादपूर्वप्रस्थानकर्तृत्वाच सिद्धः-इति । अत्रेदमाक्तम्--नमस्किया- मनात्य नः पद विहाय यः पद प्रयुज्य आशीरूप मङ्गतमाचरन्तो महाफचयः मक्तेर्मावस्य असतो सम्पाच रसध्यनि निर्वोदुमभिलपन्तीति ।। 4 ·चन्यालोकः उद्योतः लोचनम् अष प्राधान्येनाभिधेयस्वरूपमभिदधत् , अप्रधानतया प्रयोजनप्रयोजनम् , कौमुदी गुरुपरम्पराप्रणाड्या प्राप्तो यः ध्वनियोजनाप्रकारः, अथ च मद्गुरुणा भद्देन्दुराजेनैवारमाकं साक्षादेव स्वमुखेन समर्पित इति नानादरणीयत्वशङ्काकल कावकाश इत्यर्थ ॥ ननु ध्वनिस्तरूप लक्षयितु प्रारममाणेन कारिकाकारण, लक्षणाधीनत्वाल्लश्यसिद्धेः तत्स्वरूपलक्षणाभिधाने कर्तव्ये, तदवर्धारणया प्रथम तद्विषयविमतिहेतुकसहृदयमनःप्रीति- हेतुकतत्स्वरूपाभिधानविषयस्वोधमप्रकटनमनर्थकमिवारभाति ; सामर्थ्यलम्यत्वादस्यार्थस्या- भिधानानपेक्षत्वात् ; विमतिविषयत्वस्य हि तत्सतत्त्वाभिधानहेतुत्वं सुप्रसिद्धमेव ; स्वरस- सुन्दार्थप्रतिपत्ते. प्रीतिहेतुत्व चानुक्तगम्यमेन ; अत. "काव्यस्यात्मा" इत्यायकारिका- रम्भोऽनर्थक इति शङ्का निवारयितु तावदाह--अथ प्राधान्येनेत्यादिना ।। अथशब्दोऽय- मारम्भार्थ , काव्यालङ्कारग्रन्थस्यात्रैव व्याख्यातु प्रारब्धत्वात् । कारिकानन्फयाख्यान ताव- दिहारम्धं वेदितव्यमित्यर्थ । अत एव मङ्गलार्यो वास्तु । न तावद्यथोक्तहेतुफलकम्यनि- स्वरूपविधानप्रतिज्ञामात्रपरैसा कारिका , किं तर्हि श्रोतृजनप्रवृत्यर्थमपेक्षितविशिष्टविषया- धनुबन्धवत्वप्रकटनाति नानर्थक्यशङ्कावकाश इत्साह-प्राधान्यनेति ॥ अभिधेयम् अस्मिन् शाखे प्रतिपाद्यच्यनिस्वरूपात्मकम् अनन्यलभ्यतया विषयशब्दाभिधेयम् ; न खल्वस्माच्छास्नादन्यतस्तल्लाभ इत्यनन्यलभ्यत्वम् , तलक्षणत्वाद्विषयत्वस्य ; तदेतत्वाधान्येन प्रधानतयानेन वास्येनाभिधीयते ; "तत्स्वरूप घूम" इति विशिष्टवाक्यार्यत्वेन प्रतिपाद- नात् प्रधानत्वम् । न चाभावादिवादिविप्रतिपत्तिप्रभेदोपन्यासस्य ध्वनिस्वरूपाभिधा- नत्य तद्वेतुकाचकपनत्य चानर्थक्यमाशङ्कनीयम् ; विप्रतिपनिविषयत्न हि सन्देहापाद- पत्वेन प्रसिद्धम् , तचानभिधेयत्वापादकासन्दिग्धत्वव्युदासेन विश्यत्योपपादकमिति तस्यापि नानक्यमिति भाव. । ननु भवत्वेव विषयसमर्पकत्वेन तदुपपादकत्वेन वा सार्थमन्त्रम् । तथापि "सहृदयमन प्रीतये" इत्यशस्यानर्यक्य तदवस्यम् ; न च तस्य प्रयोजन- समर्पणप्रणाच्या सार्थकत्वम् , प्रीतेपनिस्वरूपाभिधानप्रयोजनत्वाभावात् । अभिधानस्य याभिधेयज्ञानमेव प्रयोजन नान्यत् ---इत्याशङ्कप, तस्य प्रयोजनसमर्परत्वाददोप इत्याह- प्रयोजनप्रयोजनमिति ॥ सत्यम् अभिधानस्याभिधेयज्ञानमेव प्रयोजनम् ; न तु तस्य प्रयोजनटक्षणमस्ति, सुषप्रान्सादेरन्यतरस्यैव प्रयोजनवाद ज्ञानस्य स्वतस्ताप्याभावाद । अतो ज्ञानजन्याया प्रीते स्वत एव प्रयोजनमूताया इह तदभिधानप्रयोजनत्वं .. ..

·१] चनकौमुद्युपलोचनसहितः २७ . लोचनम् तत्संबन्ध प्रयोजनं चे सामर्थ्यात् प्रकटयन् आदिवाक्यमाह-काव्यस्यात्मेति || काव्यात्म- कौमुदी दर्शितमिति तस्यापि नानर्थक्यमित्यर्थः । न चैवं सति वाक्यभेदापत्तिरित्याशयेन अप्रधान- तयेत्युक्तम् । विपयस्य वाक्यार्थीभावेन प्रधानतया प्रतिपादनम् ; प्रयोजनस्य तु पदार्थी- भावेनाप्रधानतया ; विशिष्टप्रतिपादकवाक्याद्विशेषणप्रमितिन्यायेनाप्राधान्येऽपि तत्प्रतिपादक- त्वमविरुद्धमेति भावः । अत्र च "अभिदधत्" इत्यस्यानुषड्गो द्रष्टव्यः । भवत्वेवं विषय- प्रयोजनलाभः; तथापि शास्त्रादौ सम्बन्धाभिधानत्यावश्यकत्यात्तदनिर्देशादपरिपूर्थिमेतत् वाक्यमित्याशङ्कथ शब्दतस्तदनिर्देशेऽपि अर्थतस्तल्लाभाददोष इत्याह-तत्सम्बन्ध प्रयोजनं। चेति ॥ तच्छब्देनाभिधेयप्रयोजने एव पराभृश्येते ; ते च ध्वनिखरूपसहृदयमनःप्रीतिलक्षणे; ध्वनिशाजयोस्तावदभिधानाभिधेयभावलक्षणः सम्बन्धः ; प्रीतिशास्त्रयोः पुनः साध्यसाधन- भावरूपः । एतच्चोपरिष्टात् स्वयमेय वक्ष्यति ; प्रयोजनं धनिस्वरूपज्ञानरूपम् ; सामर्थ्यात् इत्यनेन वाक्यभेदप्रसङ्गं परिसञ्चष्टे ॥ आदिवाक्यमिति ॥ अत्रादिशब्देनाभिधेय- प्रयोजनादिप्रतिपादकत्वमस्य समुचितमेवेति दर्शितम् । कारिकापदमवीर्य वाक्यपदं प्रयुञ्जा- नस्यायमभिसन्धिः । मुख्यतया हि 'क्रियते अनेन ज्ञप्तिः' इति लक्षणतया प्रसिद्धोऽसाधा- रणभूतः कश्चिद्धर्मः कारिका; उपचारात्तु तत्समर्पकसुखमाह्यार्थः श्लोकोऽपि कारिकेत्युच्यते; तत्रास्य श्लोकस्य लक्ष्यभूतध्वनिस्वरूपज्ञापकल्येनौपचारिकगपि कारिकात्वं नास्ति ; किन्तु अन्यारम्भापेक्ष्यमाणविषयाद्युपस्थापकल्येन तद्बहिर्भूतत्यमेव ; अत एवास्योपोद्धातत्वेनैवात्र सङ्गतिरिति याक्यरूपत्वम् अवश्यवाच्यामिधेयादिवाचकात्यम् ; अत एव “यत्रार्थः शब्दो वा" इत्यतः प्राक्तनानां वाक्यरूपत्यमेवायसेयम् , औपोद्धातिकी सगतिश्च । अथवा, आदौ प्रतिपाद्य वस्तुजातमादिशब्देन गृह्यते; तद्विषयं वाक्यमादिवास्यम् ; विषयादेस्त्यादौ प्रतिपायवं प्रेक्षायच्होतृजनप्रवृत्यङ्गत्वेन सर्वत्र सुप्रसिद्धमेव । तदाहुः न्यायविदः- "प्रयोजनादीनां शास्त्रादौ परिकीर्तनं प्रेक्षावतां प्रवृत्यगम्" इति । अत एव श्रोतृजन- सुखप्रतिपत्याभिधानकर्तृत्वार्थविषयवाक्यशब्दप्रयोगः ॥ मनु स्वतःप्रासासङ्कुचितार्थप्रवृत्तबुंधशब्दस्यावबोद्धव्यनिखिलवस्ववयोधशालिवि- द्वन्मात्राभिधायकत्वावधारणेन काव्यतलमानविद्विषयतया वृत्तिकारस्य व्याख्यानं किं. नियन्धनमित्याशकय 'अनेकार्यविषयः शब्दः प्रकरणादिभिषियविशेष नियम्यमानः तद्बुद्धि- जनकता प्रतिपद्यते' इति न्यायमानित्य, न बुधशब्दमात्रसमुद्भिन्तोऽयमयः, अपितु अवबोधस्यावयोद्धव्यवस्तुपारच्छेदत्वातद्विशेषगवेषणायां प्रकरणादिवलात् काव्यात्मतत्व- 1. ग. 'वत्संन्धि प्रयोजनं च'त. 'तत्यप्रयोजनंबर ·२८ ध्वन्यालोकः [उद्योतः ध्वन्यालोकः काव्यस्यात्मा ध्वनिरिति बुधैर्यः समाम्नातपूर्व- स्तस्याभावं जगदुरपरे भाक्तमाहुस्तमन्ये । बुधैः कान्यतत्त्वविद्भिः काव्यस्यात्मा ध्वनिसंज्ञितः' परम्परया यः सम्य- लोचनम् शब्दसंनिधानाद्रुधशब्दोऽत्र काव्यात्मावबोधनिमित्त इत्यभिप्रायेण विवृणोति-काव्यतत्त्ववि- द्विरिति ॥ आत्मशब्दस्य तत्वशब्देनार्थ विवृष्णानः सारत्यमपरऑब्दथैलक्षण्यकारित्वं च कौमुदी विषयत्वपर्यवसानगभिप्रेत्य विद्वद्विशेषवाचकतया बुधशब्दव्याख्यानमिद वृत्तिकृत इति नान्येषां बुधत्वपरिसद्धयानाभिप्रायापत्तिदोप इत्साह काव्यात्मेति ॥ तर्हि काल्यात्म- विद्विारेत्येवालम् , अवबोधपरिच्छेदस्य तावतैव सुसम्पादत्वात् ; अपात्मशम्दव्याख्याना- भिप्रायेण तत्त्वशब्दः वक्तव्य.[भ] तर्हि तत्प्रयोजनमित्यत आह-आत्मशब्दस्यति ।। अर्थ विवृण्वान इत्यनेन आत्मशब्दस्य व्याख्यानार्थत्वमस्योपवर्णितम् । न च निष्प्रयोजनमित्युक्तम्-सारत्वमिति ॥ आत्मेवात्मा इत्यात्मगुणयोगनिमित्तोऽत्रात्मशब्द इत्येतदर्थप्रतिपत्तिरत्र प्रयोजनम् , तद्गुणश्च सारत्यादि । आत्मनो हि सारत्व विशेषहेतुल्यं च प्रसिद्धम् । तद्वदस्यापि सारत्वमुत्कृष्टत्वलक्षणम् । अपरेभ्यः शाब्देभ्यः शब्दप्रतिपायेभ्यो वाच्यादिभ्यः स्वस्य यद्वेलक्षण्यम् स्वस्माद्वा तेषाम् , तत्करोतीति तथा तदानश्च विद्यत इत्यात्मशब्दप्रवृत्तिनिमित्त दर्शयितुं तत्त्वशब्देनात्मशब्दव्याख्यान- मित्यर्थः । अत्र वृत्तौ धनिसशितः काव्यस्यात्मत्युक्तम् । न तु वनिः काव्य- उपलोचनम् "काव्यस्यात्मा ध्वनिरिति बुधै" इति सारिकायाम् । अत्र इतिशब्दस्य शम्दस्वरूपपरतया व्याख्यानमनाहत्य अमभेदेन वाक्यार्थपरामर्शकतया व्याचशाणाना सेचनगाराणामयमभि- सन्धिः-यदि इतिशब्द. शब्दपरोऽभविष्यन्, "पनिमशितोऽर्थः" इति वृत्ती आचार्यो नावत्यत् , 'स्वनिशब्द. काव्यरसारमा' इत्येवावश्यत् इति । १ २ क.स ग 'समानात समाख्यात' क व वनिरिति सहित क ख घ असोधकनिमित' १ ·२९ १] लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः .. ध्वन्यालोकः गामातपूर्वः सम्यक् आ समन्तात् आमातः प्रकटित :, तस्य सहृदयजनमनःप्रकाशमान- लोचनम् दर्शयति । इतिशब्दः स्वरूपपरत्वं ध्वनिशब्दस्याचष्टे । तेंदर्यस्य विवादास्पदीभूततया निश्चया- भावनात्यायोगात् । एतद्विवृणोति-संज्ञित इति ॥ वस्तुतस्तु न तत्संज्ञामानेणोक्तम् । अपि त्वरत्येव ध्वनिशब्दवाच्यं प्रत्युत समस्तसारभूतम् । न ह्यन्यथा बुधास्तादृशमामनेयुरित्यभि- कौमुदी स्यात्मेति ; तन को हेतुः ? एवं हि सति ध्वनेः काव्यात्मत्वं प्रतिपिपादयिपितमभिहित मवेत् इत्याशङ्कय-ध्वनिशब्दात्परतः प्रयुक्तस्य इतिकरणस्य व्याख्यानमिदम् ; न चैवं धनः काल्यात्मत्वानभिधानप्रसक्तिः संज्ञोपलक्षितत्ववेपेणार्यस्य संजिन एवात्मत्याभिधान- पर्यवसानात् इत्यभिप्रायेणाह--इतिशब्द इति ॥ आचष्ट इति ॥ आख्यातवत् स्फुटमवगमय तीति यावत् । सर्वशब्दानां शब्दस्वरूपपरत्वमर्थपरत्वं चास्तीति समये अत्र इतिकरण- योगात् ध्वनिशब्दोऽयं प्वनिशब्दस्यैव खतःप्रधानतया प्रतिपादकः अर्थस्य त्वग्नधानतयैव, तदवच्छिन्नार्थप्रतिपादकश्चेत्येवं इतिशब्दप्रयोगबलादवगम्यत इत्यर्थः । ननु ध्वनिरूपस्यार्थ- स्यैव काव्यात्मत्वात् इतिशब्दयोगेऽपि केवलार्थस्यैव काव्यात्मत्यमभिधानीयमित्यवाह-- तदर्थस्येति ॥ अर्थत्वायोगादिति ॥ निश्चयात्मकज्ञानगोचरीभूतस्यैव मुख्यतयार्थशब्द. वाय्यत्वम् ; न तु सन्देहरूपज्ञानविपर्याभूतरयेत्यर्थः । इपता पनिरितिकारिकाखण्डो व्याख्यातः । व्याख्याते त्वस्मिन्नर्थे वृत्तिग्रन्थमवतारयति- एतद्विवृणोतीति ।। नन्वैवं कारिका- मन्थाक्षरगमनिकाझीकारण व्याख्याने सति तस्य सहृदयमनःप्रकाशमानस्यापानि समनन्तरप्रन्याविरोधः, तन्न पनिलक्षणस्यार्थस्य सहृदयसाक्षिकत्याभिधानात् इस्पारावयाह- वस्तुतस्त्विति ॥ यद्यपि संज्ञाप्रधानतयैव ध्वनिलक्षणं वस्तु काव्यात्मत्वेनाभिहितम्, तत्तु न परमार्थतः ; किन्तु अश्रद्धोपहन्यमानमानसजनयुद्धधनुरोधार्थमापातत एव ; परमार्यतस्तु पनिशब्दाभिधेयं शब्दस्वरूपानिष्कृष्टस्वरूपं किञ्चिदर्यान्तरमस्त्येव ; न च तदस्ताले- तायदेय । किं तर्हि अङ्गित्वेनाङ्गरथानीयभ्यो बाथ्यादिभ्योऽभ्य उत्कृष्टरूपमेव ; तच तास- रूपामिज्ञाभियुक्तानानप्रमाणबलादयगम्यत इत्यर्थः ॥ 'मम्गासमन्तादानात प्ररटिन:' इति नास्ति। स 'मुन्दम्य आत्रातपूर्व सम्पगासमन्तात् नत: प्रारित ' त, मनमि श्शारामान ग सदस्य' ५ १. य स.ग २ निश्चयाभावेऽभंतत्त्वायोगन्' ग 'निश्चयायोग्छन्। ४.

·ध्वन्यालोक' [उपोतः ३० लोचनम् प्रायेण विवृणोनि-तस्य सहृदयेत्यादिना ॥ एव तु युक्ततरग-इतिशब्दो मिन्नकमो वाक्यार्पपरामर्शकः, ध्वनिलक्षणोऽर्थ. काव्यस्यात्मेति यः समानात इति' । शब्दपदार्थको हि ध्वनिसज्ञितोऽर्थ इति का सङ्गतिः । एवं हि ध्वनिशब्दः काव्यस्यात्मेत्युक्तं भवेत् , गवित्यपमाह' इति यया । न च विप्रतिपत्तिस्थानमसदेव, प्रत्युत सत्येव धर्मिणि धर्ममात्र- कौमुदी ननु एव तर्हि ध्वनिरितीति घनिशब्दात् परत.प्रयुक्ततिशब्दावगतस्वरूपपरत्वदीर्घ- ट्यप्रसक्तिरित्याशङ्कय प्रकारान्तरेण वृत्तिकृदभिप्रायस्य व्याख्यानमुद्रकयति-एवं विति ॥ एवमिति वक्ष्यमाणपरामर्शः । अर्धाञ्जस्यरूपविशेषायद्योतनार्यः तुशब्दः । तरप्प्रत्ययेन पूर्व- योजनाया गुक्तत्व प्रत्याय्यते ॥ युक्ततरमिति ।। इतिशब्दयोजनमिति शेषः । एवमित्युक्तं व्यक्तीकरोति-~-इतिशब्द इति ॥ पूर्वयोजनाया हि पनिशब्दपरामर्शकतया इतिशब्दो योजितः । इह तु व्याख्याने क्रममानेन यो घनिलक्षणोऽर्य काव्यस्यात्मा इति बुधैः समानातपून इति वाक्यार्थपरामर्शकतया तद्योजनाङ्गीकारेण यनिरूपार्थस्य काव्यात्मत्या- भिधान समञ्जसतया सपद्यत एव । पूर्वत्र तु शब्दाञ्जस्यमात्रम् ; अर्थस्य तु ध्वनः शब्दोपलक्षितत्ववेषेण कश्चित्काव्यात्मत्वाभिधान लिष्टमित्ययमेव व्याख्याप्रकारो चिकारेणा- मिसंहित. । तदनुपवर्णन तु शब्दपीडापरिहारेण सुखाधिरोहपूर्वन्याख्यानभूगिकोपारूढानां सुखावगमत्वाभिप्रायेणैवेति न कधिदवकर इत्यर्थ ॥ ननु एवमपि घनिरितीति वदन् कारिफाकार केवल संज्ञापत्यमेव किं नाभिप्रति इति तद्विरोधो दुष्परिहर इत्यत्राह-शब्दपदार्यकत्वे हीति ।। न केवल सज्ञापरत्वं कारिका- फारस्याभिसहितम् , किन्तु अर्थत्यैव सज्ञोपलक्षितस्यापि काव्यात्मत्वेन साक्षात्लम्', वृत्तिकारे- णाभिधानात् ; अन्यथा सशाया एव काव्यात्मत्वप्रसङ्गात् ध्वनिससितोऽर्थ, काव्यस्यात्मेति वृत्तिकृद्वचन न सान्छेतेत्यर्थः । कुत इत्यत आह - एवं हीति । शब्दस्यैवायरहितस्य पनिपदार्थत्व इत्यर्प । शन्दस्प स्वरूपमात्रपरत्वे दृष्टान्तमाइ--गवित्ययमिति ।। ननूक्तं तदर्थस्य विवादास्पदीभूततया निश्चयाभावेऽर्थत्वायोगादिति पूर्वव्याख्यानावसरे, ता कि विवादास्पदत्व- मसत्यप्रयोजकमभिसंहितम् । किं वानभिधेयत्वापादयम् । आधे विरुद्धो हेतारत्साहन चेति॥ स्यानशब्दो विषयवाचक असन्तमेपासतो नभोनलिनादेर्विवादास्पदीभावानुपलम्मात् । इतरया गगनारविन्दं सुरभि इत्यादेः सदनुमानत्वप्रसङ्गात् , तुच्छरूपस्य निरुपान्यतया विषपत्वानु- क ख ग 'पति' नास्ति क ख. 'शम्दपरामर्शकले ८. 'राम्दपदार्यतत्वे १. काव्यात्मवेन सहरयानामोक्षाममिसहितामिति यावत् । १. २ ·१] लोचनकौमुपपलोचनसाहितः लोचनम् कृता विप्रतिपत्ति:-इत्यलमतिविस्तरेण' अप्रस्तुतेन भूयसा सहृदयजनोद्वेजनेन । बुधस्यैकस्य प्रामादिकमपि तथाभिधानं स्यात् , न तु भूयसां तयुक्तम् । तेन बुधैरिति बहुवचनम् । तदेव कौमुदी पपत्तेः विप्रतिपत्तिस्थानत्वं नासत्यापादकम्, प्रत्युत सत्वापादकमेव इति विरुद्धोऽयं हेतुरित्यर्थः । ननु वस्तुसद्भावविनिश्चये कथं विप्रतिपत्तिसम्भ्व , यातुविकल्पानुपपत्तेः, विप्रतिपत्तेः संशयकारणत्वस्य न्यायवित्प्रसिद्धस्यापहवप्रसङ्गश्च, निश्चयसशययोरेकस्मिन्नेव विषये विनिवे. शानुपपत्तेरित्यत्राह-सत्सेव धर्मिणीति ॥ विरुद्धा हि प्रतिपत्तयो विप्रतिपच्या, तासां विरोधी विषयविरोधनिबन्धन एव । न च भिन्नविषयप्रतिपच्योर्विप्रतिपत्तित्यमित्येक स्मिन्नेव धर्मिणि इदमौगिदमनीदगिति विरुद्धधर्मद्वयविषयतया तस्कृतैव विप्रतिपत्तिः, विरुद्धयोरेकर्मिणि विनिवेशासम्भवात् । न चैवं धर्मयोरेव विप्रतिपत्तिस्थानत्वं न धर्मिण इति मन्तव्यम् ; धर्मस्य धर्मान्तराभावात् , धर्मिण एव धर्मद्वारा विप्रतिपत्तिविषयत्वात् , तस्याश्च धर्मिसिद्धयधीनसिद्धिकस्यात् न धर्मिणोऽसत्वाशङ्कापीति भावः । ननु धर्म- धर्मिणोरभेदो भेदो वा । अभेदे धर्ममात्र प्रयुक्तत्वाभावः, मात्रचा धर्मिणो व्यव- च्छेदाद; भेदे धर्मिणो धर्मान्तरवत् विप्रतिपत्तिस्थानत्यायोगः- इत्याशङ्कय अपर्यायसामाना- धिकरण्यप्रतीतिप्रमाणप्रसिद्धभेदाभेदसमुचयपक्षावलम्बनेन पक्षद्वयोक्तदोषोद्धारमभिसन्धाय आह-इत्यलमिति ।। अप्रस्तुतमपि प्रस्तुतोपयुक्तं नावक्तव्यपद्धतिमध्यासीत, तदधिकापन- त सहृदयहृदयोद्वेगजनकत्वादवधारणीय इत्युक्तम्--भूयसेति ॥ भूयस्त्वस्यापेक्षिकत्वात् किमपेक्षं तदित्पपेक्षायां तदवधिः सहृदयोद्वेग इत्याह-सहृदयेति ॥ ननु काव्यतरवयित्तामात्रस्यैव तद्वचनप्रामाण्यप्रयोजकत्वादेकस्यापि बुधस्योक्तिरेष प्यनेः काव्यात्मत्वग्रमापणे पर्यामोतीति बुधरिति बहुवचनमविरक्षितमेवेति कस्यचिअतिपत्ति वारयितुमाह-बुधस्येति ॥ तथेति-धनिः काव्यस्यात्मेत्येयमित्यर्थः । तदिति-प्रामादिक- मभिधानम् , भूयसामपि प्रामादिकाभिधानशङ्कायां सर्ववानाधासेन सफलव्यवहारविलोपप्रसङ्ग इत्यर्थः । तेनेति ॥ तदमिधानस्य प्रामाणिकवे निर्विशनामुपादेयत्वद्योतनार्यमिति यावत् । उक्तस्यास्प वृत्तिकदभिसंहितत्वं दर्शयन् व्याख्यातेथे वृत्तिमन्यं पातयति -तदेवेति ॥ यदेतदस्माभिरुक्कप्रयोजनं बहुवचनं तस्यैवैतद् व्याख्यानं परम्परयेति वचनं, न तु १.क.स.ग. 'अतिविस्तरेण नास्ति २. क. स 'एतदेव' ·ध्वन्यालोकः [उपोतः । लोचन व्याचष्टे-परम्पत्येति ॥ अविच्छिन्नेन प्राहेण' तैरेतदुक्तम् , विनापि विशिष्टपुस्तके निवेशनादित्यभिप्रायः । न च बुधा भूयांसोऽनादरणीयं वस्त्यादरेणोपदिशेयुः । एतत्त्वादरे- गोपदिष्टम् । तदाह-सम्यगासातपूर्व इति ॥ पूर्वग्रहणेनेदंप्रथमता नात्र सम्भाव्यत इत्याह । व्याचष्टे च सम्यक् आ समन्तात् आमातः प्रकटित इत्यनेन ! तस्येति ॥ यस्याधिगमाय प्रायुत यतनीयं का तेत्राभावसम्भावना ! अतः किं कुर्मः ! अपार मौर्यमभाववादिनामिति भावः । न चास्माभिरभावबादिनां विकल्पाः श्रुताः ; किं तु सम्भाव्य दूपयिष्यन्ते । अतः कौमुदी कारिकार्यवहिर्भूतमित्यर्थः । परम्परयेत्यस्याएँ विकृतः-अविच्छिन्नेनेति ॥ एतदिति ॥ चनेः काव्यात्मत्वमिति यावत् । अस्य व्यवच्छेद्यमाह-विनापीति ।। असंविदितादिकोटिविद्वत्पर- म्परामानाश्रयेणाव्यधानेन साक्षादुपदेशप्रसिद्धोऽयमर्थ. ; न तु पुस्तकलेखनव्यवहितविद्- दमिधानसाक्षिक इति नाश्रयत्वाशङ्कावकाश इत्यर्थः । समानातेत्यत्र समुपसगर्थिमाह-न चेति ॥ निविडतमजडिमगडुलमतीना तु भूयसामनादरणीयार्थोपदेश आदरादप्युपपद्यत इति धुधा इत्युक्तम् । ननु 'समानातः' इत्येतावति वकन्ये पूर्वग्रहणमतिरिक्तमित्रत्याशङ्कय तदुपयो- गमाह--पूर्वग्रहणेनेति ।। इदंप्रयमता सादित्वम् । अत्रेति आम्नाने । पूर्वग्रहणस्यैवमर्थत्वे किमिति वृत्तिकारो न व्याकार्षीत् ! अतोऽनतिरिक्तार्थ एवायमिति शङ्गित्वा आह-व्याचष्टे चेति ।। पूर्वशब्दार्थ एव समानात शब्दव्याख्यामिणोन्मीलितः ; न तु समानातशब्दार्थप्रदर्शनपरं तत् व्याख्यानम् , निगदव्याख्यातत्वादस्येत्यर्थः । वृत्तौ सहृदयमनःप्रकाशमानस्यापीति यदभावगद- नात्यन्तासम्भवार्थमुक्तम् तत् विशिष्टध्वनिखरूपपरामर्शकस्य कारिकागतस्य तस्पेतिशब्दस्यामि प्रायप्रकाशनपरमित्याशयेनाह-यस्याधिगमायेति ।। तवेति तस्मिन् वनिखरूपे, संभावना- सम्भव विषया प्रयोजकक्रिया ; अपारम् अवसानरहितम् । अथ कारिकायां जगदुरिति लिट्- प्रयोगसामावगतमभाववादस्य परोक्षत्वम् भूनत्वम् , अनयतनत्वं च न चास्माभिः इत्या- दिना “जगदुरिति" इत्यन्तेन ग्रन्थेन कर्मणोपपादयन् प्रथम परोक्षत्वमुपपादयति-न चेति ॥ अस्माभिरिति घनिवादिभिः । श्रुतत्वं श्रवणेन्द्रियग्राह्यतया प्रत्यक्षत्वम् , तदभावा- नापरोक्षत्वमित्यर्थः । तयश्रुतत्वादेव तदुपर्ण वक्ष्यमाणमकाण्डताण्डवितमापन्नामित्यत्राह- किंतु सम्भाव्य पयिष्यन्त इति ॥ "केचिदाचक्षीरन्" इत्यादिना सम्भावनम् । १.ग. केरेनदुत्तम्। १ क स 'पुन्त विवेचनात्' ४.कस समास्यात सम्यगासमन्तात् ख्यातः' । ३.क.स. सम्यग्य आम्नात- ५.कख तित्रासम्भाना' ·१] लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः ३३ लोचनम् परीक्षत्वम् । न च भविश्यद्वस्तु दूपयितुं युक्तम् । अनुत्पन्नत्वादेव । तदपि बुद्ध्यारोपितं दूपयिष्यत इति चेत्, बुद्धयारोपितत्वादेव भविष्यत्त्वहानिः । अतो भूतकालोन्मेपारपारोक्ष्याद्विशि- कौमुसी "यार्थः शम्दो वा" इत्यत्र तु दूपणं वक्ष्यते । सम्भावनारूपप्रतीतिप्रसिद्धत्याच्छतत्वाभायेऽपि तत् दूपणं सङ्गच्छत इति भावः । यस्माच्छब्दानित्यत्वनिस्यत्वविकल्पवन श्रोत्रप्रत्यक्ष- गोचरत्यममीषां विकल्पानाम् , किं तु सम्भावनाप्रत्ययगोचरत्वमेव, तस्मात् परोक्षत्वं लिप्रयोगावगतमुपपन्नमित्याह-अतः परोक्षत्वमिति ॥ तथापि सम्भाव्यमानत्वेनैव भूतत्वाभावान तदेकनियमितलिट्प्रयोगोपपत्तिरित्याशय भविष्यत्तानिरासेन पारिशेप्यात् भूतत्वं पर्यवसाययितुमाह-न चेति ॥ खकारणाल्लन्धसत्ताकस्यैव वस्तुत्वात् भयि- प्यतथ तदसम्भवान्न भविष्यत्ययस्तुत्वयोः समावेश एकस्मिन् इत्याशयेन वस्तुशब्दः प्रयुक्तः ॥ अनुसन्नत्वादेवेति ।। अलब्धसत्ताकस्य प्रतिपत्तिपथारोपितत्याभावादित्यर्थः । अनुत्पन्नत्यस्य धर्मिखरूपोपमर्दोपजीयित्वात्तन्मात्रस्यैव खरूपलाभोपजीविहेत्वन्तरानपेक्षतया ययोक्तसाध्यसिद्धी हेतुत्यं सूचयितुमेवकारः । ननु भयिष्यतोऽपि ताप्येण सत्त्वात् नृशृङ्गादियत् काल्यासत्त्वरय वक्तुमशक्यत्वात् भविष्यत्तोपाधिपरिधूननेन स्वरूपमात्रेण बुद्धायारोपयितुं शक्यत्वात् वार्तमानिकबुद्धिगोचरतुल्ययोगक्षेमत्वसम्पत्तेर्न दृप्यत्वासम्भव इति शङ्कते-तदपीति ॥ अपिशब्दो भविष्यतो दूष्यत्वविरोधार्थः । अथ वा तदपीति तथापीत्यर्थः । भविष्यतोऽपि वृष्टयादेविशिष्टमेघोनत्यादिलिङ्गपरामर्शजनिततायामनुमानादि- बुद्धा समारोपयितुं शक्यत्यादवापि सम्भावनालक्षणायां बुद्धौ तादृशोऽर्थस्यारोपणात्तपणो- पपत्तिरित्यर्थः । अथ वा बाह्यार्थापलापिबौद्गन्धिन इयमाशा । अत्र च बाह्यार्थाना- मान्तरत्वोपपादनार्था युक्तयः स्वयमभ्यूहा योजनीयाः, ग्रन्थगौरयभयात्तु न लिख्यन्ते । तर्हि मदीयमेव पन्यानमाटीकितवानसीति परिहरति-बुद्धयारोपितत्वादिति ॥ बुद्धा- यारोपितत्वमपि यदि भविष्यत्वाकारेणैव न तदा विशेषः कश्चित् । अथ सत्तासमया- यित्वमात्राकारेण तदा बहिरपि तथाभावेन वस्तुनः सद्भावे बुद्ध्यारोपितत्वमङ्गः । तस्यापि बुद्ध्यारोपितत्ये सत्यनवस्यादिप्रसक्तिः । न च वर्तमानो नाम कालोऽस्तीति प्रामाणिकाः अतः पारिशेप्यात् भूतकालावछिन्नतयैव युद्धायारोपः । तथा चास्मदीष्टसिद्धिरित्यर्थः ॥ । ३.क.स.ग. परोक्ष- १. क. ख. ग 'शस्यम् २.क. ख. 'इष्यते' ज ·३४ वन्यालोकः [उद्योतः लोचनम् ष्टायतनत्वप्रतिभानाभावाच्च लिट्प्रयोगः कृतः-जगदुरिति ॥ तद्वयाख्यानायैव सम्भाव्य- दूपणं प्रकटयिष्यति । सम्भावनापि नेयमसम्भयतो युक्ता, अपि तु सम्भवत एव । अन्यथा सम्भावनानामपर्यासानं स्यात् , तर्दूषणानां च 1 अतः सम्भावनामभिधायिभ्यमा- णां समर्थयितुं पूर्व सम्भवन्तीत्याह । सम्भाव्यन्त इति तूंच्यमानं पुनरुक्तार्यमेन स्यात् । न च सम्भवस्यापि सम्भावर्ना, अपि तु सां वर्तमानतैप स्पुटेति वर्तमानेनैव निर्देशः । कौमुदी केचित् बुद्धधारोपितमिति निष्ठाप्रत्ययसामर्थ्यात् भूतत्वप्रतीतेः भविष्यत्वभङ्ग इति व्याचक्षते, तदचतुरश्रम् । एवं हि सति वचनदोष एवायं भवेत् , न तु वस्तुगतः । सम्भ- विन्यां च यस्तुदोषोद्धाटनाया न शब्ददोपोद्भावनमात्रेण कश्चित् बहुमान इसलमनेन । एवं परोक्षत्वंभूतत्वं [च] प्रसाध्योपसंहरति-अत इति ।। वास्तवस्य भूतत्यस्यातासम्भवमभिप्रेत्य उन्मेषपदप्रयोगः । प्रातिभासिक भूतकालावच्छिनत्वं लिप्रयोगावलम्बनं न वास्तवमिति भावः ।। पारोक्ष्यादिति । एतच्च न चास्माभिरिति समनन्तरमेयोपपादितमिति भावः । तथापि लिटोऽनघतनार्थत्यस्मृतेस्तदसिद्धावनुपपत्तिरित्याशङ्कच विरोध्यातनत्वप्रतिभासाभाव- बलादनद्यतनत्यसिद्धेरदोष इत्याह-विशिष्टेति ।। भवतु नामोक्तप्रकारेण जगदुरिति लिट्प्रयो- गोपपचिः, तयाप्युक्तस्यार्थस्य वृत्तिग्रन्येऽनुद्भिन्नत्वानोपादेयत्वमित्याशङ्कय तस्य वृत्तिदनि- संहितत्वं प्रदर्शयितुमाह -तद्व्याख्यानायैवेति ।। यदेतत् नृत्तिकार "आचक्षीरन्" इत्यादि- सम्भावनोपक्षेपपुरःसरं दूषणप्रकटनमुत्तरत्र करोति, तत्र यत्सम्भावनानां प्रदर्शनं तत्वारिका- गतलिट्प्रयोगव्याख्यानार्थमेव, दूपणार्थमनुभाषणमात्रपरत्वे सम्भावनादर्शनानर्थक्यात् ; अज्ञा- उपरोचनम् "जगदुः" इति कारिफाया लिट्प्रयोग एवं व्याख्यायते वृत्तौ "आचक्षीरन्" इत्यत्र लिड: प्रयोगणेति निरूपयन्ति लोचनकारा: "तद्याख्यानाच सम्भाव्यदूषणं प्रकटयिष्यति" इति वदन्तः । तस्य लिटः, न्याख्यानायैव, सम्भाव्यदूषण प्रस्टयिष्यति "आचक्षीरन्" इति लिहा-हत्यर्थः। १.क.स.ग "लिय प्रयोग २. करगतिनास्ति ३. क. ख ग 'सम्भावनानामभिधायि- व्यमाणानाम् ४.ग. भवति ५ प.तु' मास्ति. ६.म सभवस्य सभावना' पच. 'सभवस्यामम्भावना' • पच 'सा' नास्ति.

·१] लोचनकौमुद्यपद्धोचनसहितः ५ ध्वन्यालोकः केचिद्वाचां स्थितमविषये तत्त्वमूचुस्तदीयं तेन ब्रूमः सहृदयमनःप्रीतये तत्स्वरूपम् ॥ १ ॥ स्यापि अभावमन्ये जगदुः । तदभाववादिनां चामी विकल्पाः संभवन्ति । तत्र केचिदाचक्षीरन्- । लोचनम् न सम्भवद्वस्तुमूलया सम्भावनया यत्सम्भावितं तड्पयितुमशक्यमिलाशयाह--विकल्पा इति । न तु वस्तु सम्भवति तादृक् यत इयं सम्भावना । अपि तु विकल्पो एय, ते च तत्त्वावबोधयन्न्यतया स्फुरेयुरपि । अत एय 'आचक्षीरन्' इत्यादयोऽत्र संभावनाविषया लिङ्मयोगों अतीतपरमार्थर्व एव पर्यवस्यन्ति । यथा--- 'यदि नामास्य कायस्य यदन्तस्तद्वहिर्भवेत् । दण्डमादाय लोकोऽयं शुनः काकांश्च यारयेत् ।।" इत्यनार्थाययेवं" कायस्य॑ दृष्टता स्यात्तदैवमवलोयितेति भूतप्राणतेर । यदि न कौमुदी तस्य हि दूपणमशक्यसम्पादमिति तज्ज्ञापनमानमेव दूपणोपयोगितया प्रसिद्धमिति आचक्षीर- नित्यादि सम्भावनोपक्षेपो व्याख्यानाभिप्राय एवेति वृत्तिकारानभिप्रेतत्वमुक्तस्यार्थस्यानाशक- उपलोचनम् "अरा पर आचक्षीरभित्यादयः" इत्येव लोचने । लिथव्याव्याख्यानाय लिटः प्रयोगादेव तस्य लिः सम्भावनाद्वारा भूतकालपारोक्ष्यानद्यतनत्यपरता अभ्युपान्तब्येति भावः । "यदिनामास्य कायस्थ इत्यादिमाचीनपत्रे 'यदि न साततः किं स्यात्' इत्येर नना किमा च लिहस्समभिव्याहारे च सम्भावनाबोधकलिला भूतकालबोधनस्य न क्षतिरित्यभि- सन्धाय यदति-"यथा यदि" नामेत्यादि "अयमेवार्थः" इत्यन्तम् | "विकल्यास्सम्भवन्ति" इत्यत्र १.प.निन्दसभा २. च. 'भारा' नास्ति. ३.ग.'न बस्तु सभावना ता क्रियते इय' च निवस्तु सम्मावि तादक यतः' ४, क.. 'विकल्प घ सभाधनाविषयाः प्रयोगा। ६. क. स ग अतीतपरमार्थाः। व सु. 'अर्थास्येवम् ' ८. ख, ग, घाव्यस्य ९. ग. प 'तदा' १०.प. 'आलोक्येत' ·३६ ध्वन्यालोकः [उद्योतः लोचनम् स्यात्ततः किं स्यादित्यत्रापि कि वृत्तम् , यदि पूर्ववन्न भवनस्य संभावनेत्ययमेवार्थः इत्सलमप्रकृतेन बहुना ॥ गौमुदी नायमित्यर्थः । ननु नि तु] विकल्पशब्दयाच्याना पक्षाणां सम्भावनामात्रपरमार्थता वक्तुमिनि एवार्थ:--इति सङ्गतिः । इतिशब्दोक्तं प्रकार स्पष्टयति-किं वृत्तमिति ॥ ततः किं स्पादित्य- स्यार्थोऽनेन विवृतः, किं फल वृत्त जातं न किञ्चिदित्यर्थः । यदि न स्यादित्यस्यार्थो दर्शितः, यदि पूर्ववदित्यनेन बहिर्भूतान्तर्गतमांसादित्यादृष्टत्वमुक्तम् । भवनस्यत्यनेन स्यादित्यत्र प्रकृत्पर्यो व्याल्यातः । सम्भारनेत्यनेन प्रत्ययार्थ. । यथा विधिमुखे वाक्ये लिडः सम्भावना- मात्रमर्थः, एवं प्रतिषेधमुखेऽपि विधिनिषेधविषयभेदमात्रकृतः पुनर्विशेषः । सम्भावनार्थत्वं पुनरविशिष्टमेवेत्यर्थः । वाक्य चेदं वस्तुतत्वविनिवेदनमुखेन वैराग्यादा_जननार्थतया प्रवृत्तम् । आसतां तावदमी देहात् वहिर्भूता ममकास्पदीभूता भावभेदा आजानसिद्धा- हन्तास्पदीभावनिसर्गसौभाग्यसर्वस्वविश्रान्तिधामभूतः पुनरसो देहोऽपि कदाचिंदेवगत्या व्यत्य- स्तान्तर्बहिर्भाग एवालोकपदवीमवतरेत् । तदा निरस्तनिखिलेतरल्यापार एव धनतरमांस- पिण्डमयनिजापधनजिघत्सासमात्रान्तस्यान्ततया निरन्तराभिपातुकश्वकाकादिनिवारणपर एव दिवानिशमय लोक. स्यादित्ययमतिजुगुप्सित ईदृशो देहः । अथ नोकप्रकारसम्भावना- गोचरः किन्तु ययाययमेर व्यास्थितान्तर्बहिर्भाग एवात्यन्तायायं कायः स्यात्, तदापि निष्फल एवायमिति फल्गुतरविषयोपभोगमात्रोपयोगित्वात् सर्वथातिजुगुप्सित एवायमिति गादतरां वैराग्यकोटिमधिरूढस्येयमुक्तिः । उपपादितेऽर्थे वक्तव्यभूयस्त्वमासूत्रयन् प्रस्तुतोपयोग- विरहादुपरमं प्रकटपन्नुपसहरति-इत्यलमिति ॥ इदानीं श्रोतृणां सुखप्रतिपत्त्यर्थ "तेनैविधासु विप्रतिपत्ति'" इत्यतः प्राक्तनस्य ग्रन्थ- सन्दर्भस्य महातात्पर्य दर्शयति-"तत्र" इत्यादिना "तात्पर्यायः" इत्यन्तेन ।। तवेति ॥ प्रस्तुते उपयोचनम् -- इत्तिगतस्य विकल्पशब्दस्य 'पिविधा. क्सना.' विपरीताः कल्पना.' इति वार्थों वर्णनीय इति लोचमकागणामामयः। १ खपत्यनेनापि ., न.प.यदिन भवनम्या म. ... 'मनभावना' ·१] लोचनकौमुद्युपलोधनसहितः लोचनम् तत्र समयापेक्षणेन शब्दोऽर्थप्रतिपादक इति कृत्वा यायव्यतिरिक्तं नास्ति व्ययम् । सदपि या तदभिधावृत्त्याक्षिप्तं शब्दावगतार्यालाकृष्टत्वाद्भातम् । तदनाक्षिप्तमपि वो न वक्तं शक्यमें, कुमारीयिर भर्तृसुखमतद्विल्य इति प्रयं एवैते प्रधानविप्रतिपत्तिप्रकाराः । तत्राभावविकल्पस्य त्रयः प्रकाराः । शब्दार्यगुणालङ्काराणामेव शब्दार्थशोभाकारित्वालोका- शास्त्रातिरिक्तसुन्दरशन्दार्थमयस्य काव्यस्यानन्यशोभाहेतुः काश्चिदन्योऽस्ति योऽस्माभिर्न गणित कागदी ध्वनिस्वरूप विचारे इत्यर्थः । यदेतत्वाध्यव्यतिरिक्त व्यङ्गय नाम ध्वनिवागिमतं तन्नारत्येव न सद्भावगनुभवतीति प्रतिज्ञा न सम्भाति । “भम धम्मिअ" इत्पदा वाच्यभूतभ्रमणविष्यतिरि- तस्य तन्निषेधरूपतया प्रत्युत तद्विरुद्धस्यैवावभासमानस्य व्यङ्ग्याभिमतस्यार्थस्यापझोतु- मशक्यत्यादिस्याशङ्का निराकुर्वन् प्रतिज्ञातेऽर्थे हेतुमाह-समयानपेक्षणेनेति ॥ इति कृष्ये त्यस्माद्धेतोरिति यानत् । स्वविषयसमयविरहितव्यगयाप्रतीतस्तत्सव्यपेक्षयुद्भिजननकनिय- तसामर्थ्यशन्दप्रमाणजन्यथासम्भवावधारणात् प्रमाणान्तरनियन्धनेवेय प्रतीति: न शन्दनिव- न्धनेत्यकामरेव तापदभ्युपगन्तव्यमेतदिति मानान्तरजन्यत्वाङ्गीकारिणामयमाक्षेप इति भावः ।। ननु प्रसिद्धप्रमाणान्तरसामप्रयनुपकल्पं त्रिधा भिनत्ति--तबेति ॥ के ते प्रकारा इत्यपेक्षायामाह-शब्दार्येति ॥ गुणालवारशब्दौ द्वापपि शब्दार्थाभ्या सम्बध्येते । गुणा माधुर्यादयः । तेषां शब्दार्थोभयसम्बन्धित्यमुपरिष्यात स्पष्टयिष्यति । शब्दालङ्कारा अनुप्रासा- दयः । अर्थालकारा उपमादयः । लोकशब्दो लोकिक्रवचनपरः । शास्त्रशब्दः शासनार्यवृत्तिः, वेदशास्त्रेतिहासपुराणादिपरः अतिरिक्तत्वे हेतु. । सुन्दरेति ।। गुणालङ्कारशृङ्गारितवनियन्धनः शोभाविशेष उक्त' । अन्य इति गुणालकारेभ्यः ॥ ननु सकलसहृदयहृदयसाक्षिरयाः शब्दार्थशोभाया अनपदयनीयत्वात् केनचिदन तदेतुना भवितव्यम् । स तु यः सोऽस्माभिः उपनयार्थोऽङ्गीक्रियते, तत्कथ तनिषेध इत्याशइथ-परिकृती प्रसिद्धगुणालङ्कारसदनाच्यत्र- नोभयत्रादिसिद्धशोभाहेतुभावेन गुणाटकारादिनय[कारी,तेनेय शमीशपणीवापाडत्य- न्तरकल्प नान]वकाश इत्याह--शब्दार्थगुणालङ्काराणामेवेति ॥ गुणादिव्यतिरितम्य नामा व.स अभिधाक्षिप्त ख शब्दानुगतार्थ- घ अशब्दावगतार्थ- १ ६ २ र शब्दार्थ- ग 'प्रधानानि क. 'सकाव्यवसामानु.' द काव्यस्य गोहेनु निहन्यो नास्ति समयान....मनिशाक' ही औमुदनु यः इतिमी ८ ३ ४. ख 'शक्यते ·३८ ध्वन्यालोक [उधोत रोचनम् इत्येक प्रकार यो वा गणित स शोभाचार्ये 1 मस्तीति द्वितीय प्रसार । अय शोभाकारी भाति तर्षस्मदुक्त एव गुणे पालकारे वातर्भवति', नामा तरसरणे तु कियदिद पाण्डित्यम् , अथापि गुणेषकारेषु वा नान्तर्भाव , निश्चिद्विशंपलेशमाश्रित्य नामा तरवरणम् , उपमाविच्छित्तिप्रकाराणामसरगवात् , तथापि गुणात्याव्यतिरिक्त वाभान पत्रं, तापमा , कौमुदी हतो सिद्धौ तनिषेधविरोधात् , असिद्धो निषेधस्याशक्यत्वान्न तन्निषेध इयाशय स्वयमसि दुस्पापि परप्रसिदिसिद्धतया निषेधाददोष इयभिप्रायेणाह-योऽस्माभिन गणित इति ।। भवतामभिमत इति चाकत्सिध्यति । ननु "टन्धरूपे कचित् विचित् ताहगेर निषिद्धयते" इयुक्तनीत्या धर्मिस्वरूपसिधुपजविनेन धर्मविशेषरिपयतयैर निषेधस्यानुज्ञेयत्वात् व्यङ्गप- स्वरूपसत्तानिषेधासभव इत्याशङ्कय द्वितीय प्रकारमाह-यो वेति ॥ शोभानारितपैव हि तद्वनिनादिनाभ्युपगततयाभागाभारे च न तदीष्टसिद्धिरिसर्थ । न्यङ्गयस्य शोभा कारित्वमपि स्वसवेदसाक्षिक कयमपझ्यत इत्याशय प्रकारान्तरमाह--- --अयेति ॥ मित गुणालङ्कारान्यतरदेव भवितुमर्हति विशिष्ट काव्यशोभाकारित्यात् सप्रतिपन्नवदित्यर्थ । ननु तदन्तीवे सति तच्छन्दवाच्यतयैव प्रसिद्धिरपि स्यात् , अथ तदभावान्न तद- न्तर्भाव इत्याशङ्कय न्यायबलसिद्ध वस्त्वैक्ये शब्दभेदमात्रस्य वस्तुभेदहेतुत्वमतिप्रसन- हतमित्याहनामान्तरेति ॥ ननु काव्यर्जीवितत्वेन व्ययस्यास्माभिरभ्युपगमात् अतद्रूपगुणादिभेदसिद्धी कर नाममात्रवरणमेतत् इत्याशङ्कय अभ्युपगम्यानन्तर्भाव गुणादि- व्यतिरेकाभानमाह-अधापीति । अथेति प्रकृतार्यादातरे अथापीत्यभ्युपगमार्थ । विशेषलेशमिति ।। गुणवलकारेषु वायतरस्येति शेष । विशेष कान्यजीवितत्वादिरूप । नामान्तर व्यङ्गयमित्यादिकम् । तेषा विशेषवत्तामुपमावैचि यप्रदर्शनमुखेन दर्शयति- उपमेति ॥ अलङ्कारत्वासङ्घयत्वादिति पाठ पृषक्पृथगन्वयाघसरयालङ्कारत्वेनोपमाप्रका राणामेर स्थितत्वादित्यर्थ ॥ तथापीति ।। विशेषरेशाश्रयणेन नामा तरकरणेऽपीयर्य | यो वा न गणित इयमानुमारी पाट नास्ति ३ च अन्तर्भात इति प उत्तेतु गुणे ५ क व अतर्भाव ६ गुग तथापि निम्पिदिनीय १ २ क स ट च महार स नामान्तरमात्रम णामहारत्वा णामहारा व नास्ति ·१] लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः चन्यालोकः शब्दार्थशरीरं तावत्काव्यम् , तस्य शब्दगताश्चारुत्वहेतवोऽनुप्रासादयः प्रसिद्धा एव । लोचनम् प्रेण च किं कृतम , अन्यस्यापि वैचित्र्यस्य शक्योत्प्रेक्षत्वात् ; चिरंतनैर्हि भरतमुनि- प्रभृतिभिर्यमकोपमे शब्दार्थालंकारत्येनेप्टे' तत्पपश्चदिक्प्रदर्शनं त्वन्यैरलंकारकारः कृतम् । तत्र यया 'कर्मण्यम्' इत्यत्र कुम्भकारायुदाहरणं श्रुत्या स्वयं नगरकारादिशब्दा उत्प्रेक्ष्यन्ते, तावता का आरगनि बहुमानः ! एवं प्रकृतेऽपीति तृतीयः प्रकारः । एवमेकविधा विकल्पः अन्यौ च द्वौ इति पञ्च विकल्पा इति तात्पर्याधः । तानेर क्रगेणाह-शब्दार्थशरीरं कौमुदी धर्मिस्वरूपभेदे प्रत्यभिज्ञाप्रमाणप्रसिद्ध तन्निरूपणाधीननिरूपणरूपभेदमात्रमकिंचित्करमिति भायः । गुणादिव्यतिरेकाभावेऽपि विशिष्टवैचित्र्यान्तरोत्प्रेक्षामात्रेण चरितार्थतां मन्यान प्रत्याह-तन्मानेणेति ॥ शक्योत्प्रेक्षत्यमेवोपपादयति-चिरन्तनहीति ॥ यमकमेय शब्दालङ्कारः, उपमैवालिद्वारः, इत्येव चिरन्तनानां स्थितिश्चेत् तर्यन्येपामलङ्काराणां अनलकारत्यासक्तिरित्यत आह-तत्प्रपञ्चेति ॥ सोत्प्रासमुक्तमुपसंहरति--तत्रेति ॥ एतदुक्तं भवति—यद्यम्यस्मदुक्तरूपे गुणादी व्यङ्गयस्य नान्तर्भावः तथाप्युपमाया अलङ्कारान्तराणां चानन्तप्रकारत्वात् तेषु कस्यचित्प्रकारस्य परिगण्यमानेषु अलकार- प्रकारेप्वविद्यमान कान्यजीवितत्वादिरूपं कंचिद्विशेपमुपजीव्य व्यङ्गय इति नामान्तर कृतमित्येय स्यात् । न च विशिष्टस्य तत्वान्तरत्वादेतायतैव चरितार्था वयमिति धचनी- यम् ; विशेषलेशसमाश्रयणेऽपि प्रमाणतो धर्मिस्वरूपभेदविरहे सति, उपमादेः अपगुत्यादेरिया- लङ्कारादेः, व्यायाभिगतार्थस्यात्यन्तव्यतिरेकासिद्धः, सिद्धौ वापश्रुत्यादेरलंकारत्वाभावप्रसक्तः । अतः परिगणितालंकाराधनन्तवेऽपि त्वदुक्तविशेषवत्तया कश्चिदपूर्वोऽलंकार एव व्याय इति विरचितनामान्तरोऽभ्युपगत इति स्यात् । न चेयत्येव भवतामप्युत्साह इति सिद्धमेवास्मदमिलपितमिति । उक्तविकल्पानां संकलनेन संख्यानपूर्वकमुपसंहरति-- एवमेक इति ॥ इदानीगवान्तरतात्पर्यकथनार्थमुक्तमहातात्पर्य ग्रन्थमवतारयति--तानेवेति ॥ य क. स. इ. 'वृत्यम् । क. प्रपशनमन्यः घ. 'यमोपगे एव शब्दार्थालतित्वेनष्टे ४. घ. च. '-दाहरण त्या ३ २.

·घ्यन्यालोक [उद्योत सोचनम् तावदित्यादिना ॥ तावणे कस्याप्या ने विप्रतिपत्तिरिति दर्शयति ॥ तत्र शब्दार्था" तावन ध्वनि सज्ञामाने हि को गुण । अथ शब्दार्थयार्यतचारुत्व सम्वनिः तथापि कौमुदी पप यादृशा एत विक्ल्पा प्रदर्शितास्त एवं नागा इह प्रन्ये प्रतिपाद्यन्त इत्यर्थ ॥ वृत्ता तापच्छन्दोऽय सप्रतिपयर्थ न प्राथम्यार्थ रत्याह-तावद्हणेनति ॥ कसापीति ॥ घनिवादिनस्तद्वसपादिनश्चेत्यर्थ ॥ भनेति ॥ काव्यस्य शब्दार्यशरीरत्व- रूपमर्थ विषयीकृत्येत्यर्थ । अत्र ध्वनियादी वक्तव्य कि दान्दारेर ध्वनिः, आहोस्थित तयतिरिक्तस्तच्चारत्वहेतुरिति । तत्राद्यमपद्ययति-शब्दाथाविति ॥ शब्दार्थयो शरीरचन ध्वनिवादिभिरभ्युपगमानीवितरूपव्यङ्गयाभ्युपगमस्य स्वसिद्धातविरुद्धवान्न तयोरेव वनित सभपतीत्यर्थ । अथ घनिसद्भारश्रद्धाजडतया ध्वनिवादिन शब्दार्थयोरेव घनिसज्ञा विदव्यु तदा व्यर्थ. प्रयास , प्रत्युत परमपाण्डित्यमेवामन प्रकटीकृत स्यादित्साह---सज्ञामार इति ॥ कृते सतीति शेष । को गुण इति किं प्रयोजनमिति यावत् । द्वितीय पक्षमनुभाप्य दूषयति—अथेत्यादिना ॥ "तथापि गुणाएरव्यतिरिक्तो न ध्वनि कश्चित्" इत्युपरितनेना वय । ननु शब्दार्थचारुत्यप्रतीतिरक्षणकार्यमुखेन ताकारणतया समधिगम्यमानसद्धारस्य पनेरसभव कय शक्यापारण इत्याशय त कार्यस्य प्रसिद्धगुणादि कारणतयत्रा ययासिद्धर्न तद्बलात्तदतिरिक्त धनिसद्भावाधिगम इत्युक्तम्--गुणालकारव्यतिरिक्त इति ॥ ननु यथा गुणव्यतिरिक्ताश्चारुत्वहेतपोऽलकारास्तद्यतिरिक्ताथारुत्वहेतवो गुणाच सद्भावमनुभवन्ति तथा तदुभयन्यतिरिक्तश्चारुत्वहेतुपनि किं न भवेदित्याशङ्कय पृथक्षा गुणालमारजनयितव्यचारुत्वविशेषान्तरानिरूपणान तद्वतुतया तत्कल्पना पपत्तिरित्यभिप्रायेण विभागपूर्वक चारुत्वस्य गुणालकारमात्रकार्यलमाह-द्विविधमिति ॥ एकरूपस्यैव स्वमावतश्चारु वस्य फिनिव धन दैविध्यमित्यपक्षायामुपाधिकृत तदित्याशय नाह-स्वरूपमारेति ॥ मात्रशब्देन संघटनाजनितरूपान्तरल्यवच्छेद ॥ सघटाश्रितामिति ॥ विशिष्टसघटनाटङ्कितशम्दार्थनिष्ठमियर्थ । कुन तीलकाराणा हेतुत्व कुन वा नवम्याप्यतिधिति क ख ग ड चन्दामा * स ग न तावत ध्वनि क. ग घ 'यन नास्ति १ ३ ए न कस्याप्यत्र विष च सम्पाप्यत नि ग 'तर नास्ति ५ ·१. लोचनकौमुद्यपलोचनसहितः पन्यालोकः अर्थगताधोपमादयः । संघटनाधर्माश्च ये माधुर्यादयस्तेऽपि प्रतीयन्ते । तदनतिरिक्त- लोचनम् - द्विविधं चारुत्वम्-~-स्वरूपमात्रनिष्टम् , संघटनाश्रितं च । तत्र शब्दानां स्यरूपमात्रकृतं चारुवं शब्दालंकारेभ्यः, संघटनाश्रित तु शुम्दगुणेभ्यः । एवमर्थानां चारुत्वं स्वरूप- मात्रनिहनुपमादिभ्यः संघटनापर्यसित लतुणेभ्य इति न गुणालंकारन्यतिरिक्तो ध्वनिः कश्चित् । संघटनापर्मा इति । शब्दार्थयोरिति शेषः । यद्गुणालंकारज्यतिरिक्तं तचारुत्व- कार न भवति, नित्यानित्यदोपा असाधुदुःोदय इव । चारवहेतुश्च ध्वनिः । तन्न । कौमुदी गुणानामित्यभिप्रेत्याह-ततेति ॥ स्वरूपमात्रकृतमिति ।। सरूपमात्रनिष्टमित्यर्थः । सन्दालंकार। अनुप्रासादयः । शब्दगुणेभ्य इति ॥ ययपि "तमर्थमवलम्बन्ते" इति वक्ष्यमाण- त्वामुख्यभूतरसात्मगता एव शौर्यादिस्थानीया माधुर्यप्रमृतयो गुणास्तथा(प्य)त्रोपचारपक्षकदी- कारेण शब्दगुणा इत्युक्तम् । एवमर्थगुणा इस्सपि । इतिः हेतो। यस्माद्गुणाकारोभयजन्यचार- स्वविधाद्वयानन्तभूतवारूवविधान्तरविरहा, तस्मात् चारुत्वहेतोने गुणालंकारयतिरिक्त- तथा सद्भायः सेझुमर्हतीत्यर्थः । ननु अभ्यूहितमेतत् , न प्रमाणतः प्रतिपनमित्याशङ्कप तत्र केवलव्यतिरेक्यनुमानं प्रमाणमाह~-यद्गुणेति । अत्र च "त्रीनुदाहरणान्तान् वा यद्वोदा- हरणादिकान् । मीमांसका...." इत्युक्तिमनुसृत्य उदाहरणादिकापयत्रत्रयवत्चयवानुमानवाक्य- विरचना ग्रन्धकृता कृता, न्यायतन्त्रस्थित्यनुसारेण पुनरिह पञ्चावयवानुमानवाक्यविरचनापि खपमेन द्रष्टव्या। तद्यथा--"विवादाव्यासितो ध्यानः न गुणालंकारव्यतिरिक्तो भवितुमईति, चाहत्महेतुत्वात् , ययगुणालंकारव्यतिरिक्त तचारुल्लहेतुर्न भरति ; यथा--असाधु- दुःश्यादयः; चारुपहेतुश्च ध्वनिः, तस्मान गुणालंकारख्यतिरिक्त इति । असाधुत्वं व्याकरण- निरूपितसंस्कारराहित्यम् । अस्य च शब्दरूपानुबन्धिदोपत्वादखिलरसचणानिति- विनकारियाच नित्यत्वम् । दुःश्रवत्वं कर्णदुःखजनकत्वम् , यथा---कार्थािदिपदानाम् । १. ख. दुभवाद। 6 ·पयारो उद्योत लोचनम् तयतिरिक्त इति व्यतिरेकि हेतु । ननु वृत्तयो रीतयश्च यथा गुणाल कारयतिरिकावारत्व- हेताश्च तथा धनिरपि तद्वयतिरिक्तश्व चारत्वहेतुच भविष्यतीत्यसिद्धो व्यतिरेक इत्यने- नोभिप्रायेणाह—तदनतिरिक्तवृत्तय इति । नन वृत्तिरीतीना तद्वयतिरिकल्प सिद्धम् । तथा हि–अनुप्रासानामे दीतमसृणमध्यमवर्णनीयोपयोगितया परुपयललितत्वमध्यमत्व- कौमुदी तस्य चानित्यत्व शृगारे वर्जनीयत्वस्य निरूपयिष्यमाणत्वात् । हेतुरिति । इतोरवयवेषु प्रधानत्वात्तनानुमानस्यैवान व्यपदेशो द्रष्टव्य । व्यतिरेकीति । व्यतिरेकन्याप्तिरेव यस्य स व्यतिरेकी, पलव्यतिरेकीति यावत् ॥ ननु तदनतिरिक्तवृत्तय इति वृत्तीना रीतीना च तदनतिरिकत्वाप्रदर्शनमनर्थक, ध्वनेस्तदनतिरिक्तत्वस्ययात्र प्रतिपिपादपिपितत्वादित्याशङ्कय प्रागुताहेत्वसिद्धिशङ्कानिराकरण परतया तदुपयोग प्रदर्शयितुमाह-ननु वृत्तय इति ॥ यद्गुणाल कारव्यतिरिक्त तयारत्वनारि न भवतीत्यमुच्या व्यतिरेक्च्यातेर्गुणादिव्यतिरिक्ताचे सत्यपि चारुत्वहेतुतया सप्रतिपन्नासु बृत्तिषु रीतिषु च व्यभिचारावयाप्यवासिद्ध एवाय चारुत्वहेतु नहेतरित्यर्थः । इत्यभिप्रायेणे- ति ॥ एवरूपा शङ्का हृदि कृत्येति यावत् । अत्र वृत्तिग्रन्थे या उपनागरिकाया वृत्त्यधिान्तनै प्रकासिता , याच वैदीप्रभृतयो रीतय , ता उभय्योऽपि तदनतिरिक्तवृत्तय एवेति पचनव्यक्तिप्रारमभिसधाय व्याप्तिमा मुद्भावितमुद्धरति-वेति ॥ वृत्यादीना गुणादिव्यतिरिक्तत्वमेव न सिद्ध न प्रमाणगोचर । ततो व्याप्यसिद्धिरिति भाव । कथ तदसिद्धिरिति शहिलोपपादयति-तथा हीत्यादिना ॥ यथा गुणालकारशब्दाभ्या प्रत्ये- कमलकारगुणाव्यतिरिक्तरूपान्तरविशिष्टगोजआग्रुपमादिलक्षणमर्यान्तर चारवहेतुरूपमभि- धीयते, न तथा वृत्तिशब्देन गुणालफारव्यतिरिक्तमर्थातरमभिधीयते , अपि तर्हि शब्दालपारविशेषात्मासमानव्यञ्जनपिनिवेशनलक्षणानुप्राससबन्धिन्यस्त्रिसख्यामा नागरि- कोपनागरिकाप्राम्याख्या जातय एवाभिधीयते । जातेथ वस्तुतो जातिमदनतिरिक्तवलक्षण- - क सतरी। म भनेन -नास्ति। ३ क ख अनुभासादौनामव ग मध्यवर्ण । । A ·१. लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः लोचनम् स्वरूपविवेचनाय वर्गस्यसंपादना लिस्रोऽनुप्रासजातयो वृत्तय इत्युक्ताः, पर्तन्ते अनु- प्रासभेदा आसु' इति । यदाह--रूपमअनन्यासं तिसुधेनासु वृत्तिषु । पृथक्- कौमुदी त्वादनुप्रासाख्यशब्दालंकारविशेपान्तर्भूता एवैता वृत्तयः पर्यवसिताः, न तु तद- तिरिक्तस्वरूपा इत्यर्थः ॥ वृत्तय इत्युक्ताः ॥ वृत्तिशब्दैन चिरन्तनैरुक्ता व्यव- हता इत्यर्थः । किमयं पुनरेतन्त्रिसंख्यान्तरजात्यभिधानमुद्भटादिभिः कृतमित्यत उदितम् - अनुप्रासादोनामेव वर्गत्रयसंपादानामिति ॥ य स खरू- पन्याञ्जनन्यासलक्षणका अनन्ता अनुप्रासविशेषाः सन्ति तेषां वेराश्यसंपादनमात्रार्थ तदभिधानमित्यर्थः । तदपि वा किमर्थमित्यत उक्तम्-पपवेति ॥ अयं परुपरूपोऽनुप्रासराशिः, अयं ललितः, अयं मध्यमः--इत्येतस्य विशेषस्य विभागेन प्रदर्श- नार्थमित्यर्थः । तदपि किमदृष्टाय, नेत्याह-दीप्तमसूणमध्यमवर्णनीयोपयोगितयेति ॥ या रौदादिरसे व्यञ्जनीये तदौचित्यवादेव विभावादि दीप्तं वर्णनीयं भवेत् तत्र परुपानु- प्रासजातीय एवानुमासः सत्कविभिरुपनिबन्धनीय'; शृङ्गारादिरसे तु मसृणम्मधुरं विभावादि वर्णनीयम् ; तन्त्र मसृणानुप्रास एव ; हास्यादी पुनस्तदुभयरहितले मध्यम वर्णनीयम् ; तन्त्र मध्यमानुप्रासजातीयः-इति वर्णनीयविशेषोपयोगित्वेन विशिष्टानुप्रासोपादेयतासियर्थ ताम- दर्शनमित्यर्थः । जातिभेदृत्तिशब्दाभिधेया तत्कयं तन वृत्तिभन्दवृत्ति , गोत्वादिप्रसिद्धजातिपु तदनुपलम्मादित्यनाह-वर्तन्त इति ॥ भेदशन्दो रिशेपार्थः ॥ आस्त्रिति ॥ जातिष्यित्ययः । उक्तमर्थमुद्भटवचनोदाहरणेन प्रमाणयति यदाहेति ॥ " सरूपव्यञ्जनन्यासम्" इत्यनेन सामान्यलक्षणमनुप्रासशब्दनिर्वचन च दर्शितम्-'अनु पश्चात्-प्रासः प्रक्षेप.' इति 'पुनरभिधानं वर्णपदादेरनुमासः' इति । यदाहु:-"आनयमानो वर्ग पदं था प्राकनवर्णनादशोभातुरिति " । "वर्णसाम्यम्" इति च काव्यप्रकाशे । "प्रकृष्टो वर्णविन्यासो रसायनुगतो य । सेोऽनुप्रासः" इति च न्ये । तिहष्वेतासु वृत्तिषु पृथक् पृथगिति । विभागकं तद्विशेषप्रदर्शनम् । एतासु इति पृथक- १. ग सरूपन्यजनन्यासान् ।

·ध्वन्यालोक. उद्योतः लोचनम् पृथगनुप्रासमुशन्नि करयस्तथा ।" इति । पृथक् पृथगिति । परुषानु प्रासा नागरिमा मसूणानुप्रासा उपनागरिकों, ललितनागरि- कया विदग्धया उपमितेति कृत्वा ; मध्यम कोमलम् , अपरुपमित्यर्थ यौमुदी नस्य कथितार्यप्रति काया पृथक् सरूपाणा व्यञ्जनाना न्यासमनुप्रास कवय इच्छन्तीनि योजना । औद्भटस्य वच- पृथक् पृथगिति पदव्याख्यानमुखेन दर्शयति -- पपेति ।। ननु " वृत्तानुपानागरिकाद्या" इति । कान्यप्राशे च - "माधुर्यव्यञ्जनवर्ग स्पनागरिकैष्यते । ओज प्रकाशकेस्तैस्तु पस्या कोमला परे ॥" इत्युपनागार पूर्वमुपन्यस्तत्वान्मुख्यभूतशृगाररसविषयत्याच तस्या एव प्राधान्यात् 'अभ्यर्हित पूर्वम् ' इति न्यायादिहोपनागरिकायामेव प्रथम वक्तव्याया कय नागरिकाया प्रथममभि धानमिति चेत् भट्टोद्भटरचनानुरोधादिति बूम । प्राधान्य तु शृङ्गारवत् वीरादीनामप्य. विशिष्टमेव, तदास्वादस्याप्य नरायपन्ध्यनीरन्धविश्रान्तिरूपत्वन सुखस्वलक्षणवत् । अत प्राधान्यमप्यनैकान्तिकमेन । वीरस्य चत्साहात्मन समस्तधर्मादिपुरुषार्थवीजन्येन विशेषत प्राधान्यादम्यहितन्यायोऽपि प्रत्युत नागरिकाया एादो वक्त यत्वमापादयेदिसटम् ।। परुषवारब्धत्वात् परपोऽनुप्रागविगेपो यस्या वृत्तौ सा परुपानुप्रासा , तस्या दीतवेषनागरिकाशनासादृश्यान्नागरिवेति गाणाय सज्ञा । मधुरतारन्धत्वान्मसृणो मधुराउनु प्रासो यस्या सा तथोक्ता ,सा च ललिता पारुष्यपरिपन्थिधुर्यमाधुर्यसहिता तत एव तत्सज्ञिता भवति । कय तस्या उपनागरिकाशब्दवाच्यत्वम् , न हि पूर्वनगाणोऽय प्रयोग इत्यत्राह-- नागरिकयेति ॥ रालित्यमेव तत्साम्यमिति भार । ननु उद्भटेन पैर्णे- यथायोग प्रथिता कोमरराख्यया । प्राम्या वृत्तिं प्रशन्ति काव्येष्याइतबुद्धय ॥” इति लक्षिताया ग्राम्याया वृत्ते. कय मध्यमत्वमत्रोक्तमित्याशङ्कय पारध्यमाधुर्यविहीनतया । - का कवयत्तथा नारित। ४ १ कन्ग परषानुपाम'। ग 'परुषा दीसा इति बनने अत्र नागरिकदि६ ग 'मस्णानुपाम'। क ख इ मसूण नुप्रासा' ते नास्ति । पंख सरिता नागरिखया। घ 'मध्यमकोमलपरुष मित्यर्थ'। १ नास्ति।

·लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः १५ लोचनम् अत एव चैदाध्यविहीनस्वभावसुकुमारापरुपग्राम्यवनितासादृझ्यादियं निभ्येति त तृतीयः कोमलानुप्रास:-इति वृत्तयोऽनुप्रासजातय एव । न चेह वैशेषिकत्रदृत्तिर्विवक्षिता, पेन जातो जीतिमतो वर्तन न स्यात् । तदनुग्रह एव हि तन वर्तमानत्वम् । कौमुदी तदुभयताटस्थ्यमिह मध्यमत्वं विवक्षितमित्याह--मध्यममिति ।। कोमलशन्दोऽयं मधुर- पर्यायः तेनोद्भटवचनेन स्ववचनेन च विरोधी नाशङ्कनीयः, कोमलाख्ययेति च वदता रुदत्वमस्य नाम उत्सूत्रितम् ; अत एव कोमलानुप्रास इति वृत्या निर्देशः । कथं पुनरस्या प्राम्येति नामान्तरं कृतमुद्भटादिभिरित्याह--अत एवेति ॥ पारुष्यमाधुर्यराहित्यादेव हेतोरि- त्यर्थः ; वैदग्थ्यविहीनस्यादेव स्वभावतः सुकुमारया माधुर्यरहितया अपरुपया अनुन्धणस्वभावया ग्राम्पानितपा सादृश्यादियं प्राम्येति विग्रहः । स मध्यमग्राम्यशब्दार्थोक्तिमुखेन ग्राम्पत्तेः स्वरूपमभिधाय तदुएजीयनेन तद्नानुप्रासस्वरूपमाह-इति तति । परमात्पारुप्य- माधुर्यरहितेयं वृत्तिः तस्मात् तन्न तस्या वृत्तौ योऽनुप्रासः स योमलसज्ञः पूर्वपापेक्षया तृतीयच भवति इति योजना । कोमलानुप्रामा प्राम्येति यावत् ॥ उपसहरति-वृत्तय इति ॥ नन्या वर्तन्तेऽनुप्रासभेदाः आस्थिति वृत्ति गन्दनिर्यचनेन जातिमतः जाती वर्तमानरवमुक्तम् । न पुनरेतत् "नित्यगेकमनेकवृत्ति सामान्यम्" इति सामान्यमन्दिताया जातेः सनातीयविजातीयत्यावर्तकधर्मपचनलक्षणं लक्षणमाचक्षागेषु कणाक्षपक्षपरिरक्षग- करितकक्षेप परीक्षकामेसरेणु जानतु शक्यप्रतिज्ञमित्यागकर तदविरुद्धं तदर्तनसरूपं प्रदर्श- पनि-न हेति ॥ यया वैशेषिकाणां जातेः सामान्यरूपाया जानिमति व्यक्तिप्पे वननं नाम समवापसंगन्धेन तदानितत्वलक्षणमभिमतम्, न तथा अस्माकं जाती जानिमनो वर्ननम- भिप्रेतम्, पेन तद्विरोधः स्पाद । अपि तु तदनुगृहीतस्वकार्यनिर्णोद्वनयापरयानलक्षणम् । तदनु- प्रहय नाम एकराशिमान समुचितवर्णनीयविषयप्रतिद्वारेण शिशिरसामियननसामर्थ्य- ६.11 २. १. का. ग. . 'मामामारा मराा। ग. 'म्या मारा। रा, ग..'। ४. मरगनुन म.'। ग. aa.

·४६ ध्वन्यालोक उद्योतः लोचनम् पदाह कश्चित् --"लोकोत्तरे हि गाम्भीर्ये वर्तन्ते पृथिवीभुज" इति । तस्मादृत्तयोऽनुप्रासेभ्योऽनतिरिक्तवृत्तय नाभ्यविकन्यापारा । अत एव व्यापारभेदा- भागान पृथगैभिधेयस्वरूपा अपीति वृत्तिशब्दस्य ब्यापारवाचिनोऽभिग्राय. । अनतिरिक्तत्वादेव । कौमुदी समासादनस्वरूप, इति जातिमति जातेर्तने वास्तौ स्थितेऽपि तदनुप्राहास्वगुण- योगादौपचारिकोऽय वृत्तिव्यपदेशस्तननितातिशयविशेषशालित्यप्रतिपत्तिफल इति । नोक. माननिबन्धनम् च तद्वृत्तित्वाभिधानम् , दृष्टचरत्नान्नापलापाईमित्याशयेनाह-यदाहेति ।। यद्यपि गाम्भीर्यात्मगुणो गुणस्वभानादेव गुण्येकाश्रयनया पृथिवीमुश्वेव वर्तते, तथापि तदनुगृहीतत्वादिरूपाभिप्रायेणाभिधीयमान गाम्भीर्ये पृथिवीभुजा धर्तन नानुपपत्तिपदी- मध्यासीत , प्रत्युत महीभुजामुत्तानीभवदनन्यसुलभगीरिमगुणशालितया समुचितसकलसमी- हितकार्यसर्वस्वनिर्वहणधुरीणत्य सातिशयचमत्कारस्थान सचेतसामतिस्पुटमनभासत इति भाव ॥ परमातुनमुपसहरति-तस्मादिति ॥ अनतिरिक्ता इति वक्तव्येऽनतिरिक्तवृत्तय वचनमनिरिक्तमित्यतस्तदर्थमाह--नाभ्यधिकव्यापारा इति ॥ व्यतिरिक्तपदव्याएया अभ्य- धिवेति । वृत्तिपदस्य व्याख्या व्यापारा इति । अतिरिक्तशब्दोऽय न भिनवचन , वृचिशब्दोऽपि न वर्तनपचनोऽन ग्राह्य इति भार । तथापि किमर्थ वृत्तिपदग्रहण, वृत्तीनामनुप्रासान्त- र्भावस्यैवात्र वक्तव्यत्वात् तस्य च तदतिरिक्तत्वप्रतिषेधमात्रलभ्यत्यादित्यवाह-अत एवेति ॥ व्यापाराधिक्याभागदेवेत्यर्थ । अनुप्रासस्य हि रसाभिव्यञ्जनविषयो यो व्यापार तदधिक- व्यापारसद्भावे वृत्तीनामप्यलकारादिवत् पृथक्या स्वरूपमभिधेय स्यात् , तस्वरूपासिद्धे' तयङ्गपरसानभिव्यक्तिप्रसङ्गात् , न पुनरासामलमारादिवत् व्यापारविशेषालित्वमस्ति, तेन न तेपा पृथाभिधेय सरूप निरूपयितु शक्पमिति-अमुमर्थ प्रदर्शयितु तदनतिरिक्ता इति वक्तव्येऽपि तदनतिरिक्तवृत्तय इति व्यापारार्थो वृत्तिशरदोऽत्र वृत्ति कारणोपात्त इत्यर्थः । न पृथगनुमेयस्वरूपा इति पाठे तु वृत्तीनामनुप्रासादिभ्यः पृषाभूत स्वरूप नानुमातु शक्यम् , अत एवाभिधातुमपि (न) शक्यम् , अभ्यधिकल्यापाराभावे लिङ्गामावादनुमान- व र ग घ-'वाह । २ के खपच 'अनुप्रासादिया। ३ के च 'नन्य दे रिक्त। 1. क ख ६२ 'गमय ।

·१. लोचन कौमुद्युपलोचनसहितः ध्वन्यालोकः वृत्तयोऽपि याः कैश्चिदुपनागरिकाद्याः प्रकाशिताः, ता अपि गताः श्रवणगोचरम् , लोचनम् वृत्तिव्यवहारो भामहादिभिर्न कृतः । उद्भटादिभिः प्रयुक्तेऽपि तस्मिन्नाथः कश्चिदधिको हृदयपथमवतीर्ण इत्यभिप्रायेणाह-गतोः श्रवणगोचरमिति । रीतयश्चेति । तदन- तिरिक्तवृत्तयोऽपि गताः श्रवणगोचरमिति संबन्धः । तच्छन्दैनात्र माधुर्यादयो गुणाः । कौमुदी रयानुरधानादित्यर्थः । चिरन्तनलक्षणकारव्यवहारयोग्यत्वे सति तद्यवहारानुपलब्धि- प्रमाणत्रलादप्यनुप्रासादिरूपातिरिक्तवृत्त्यभावनिश्चय इत्याह-आतिरिक्तेति ॥ भाम- हादिभिस्तद्यवहारस्याकृतत्वेऽप्युटादिमिस्तस्य कृतत्वादलंकारादिव्यतिरिक्त वृत्ती- नामिति व्यवहारयोग्यत्वे सति व्यवहारानुपलब्धिरसिद्धेयाशङ्कय अर्थरहितव्यवहारस्य वस्तुसनाधाभ्युपगमप्रयोजकलाभावादनुपलब्धिस्तदवस्थेत्याशयेनाह-उद्भटादिभिरिति ॥ गताःश्रवणगोचरमिति ।। वृत्तिग्रन्थे श्रवणगोचरत्ववचनमर्थस्य हृदयपथावतारपरिसंख्यानपर- मिति दर्शयन्नवतारपति-~-इत्यभिप्रायेणाहेति ॥ रीतयश्चेत्यत्र चशब्दः पूर्ववाक्यस्यविधेय- पदानुपानार्थ इत्याह-तदनतिरिक्तेति ॥ पूर्वत्र तच्छब्दस्यानुप्रासादिपरामर्शकतया व्याख्यातत्यादिहापि तत्परामर्शकताप्रतीतिर्मा भूत् ; औचित्यात् गुणपरामर्शकतैव प्रतीयतामित्याह--तच्छन्देनेति । परामृश्यन्ते इति शेषः ।। कयं गुणशब्दाभिधेयानामेव सतां माधुर्यादीना रीतिशब्दवाच्यत्वम् ? हन्त तर्हि प्रवृत्ति- निमित्तभेदविरहे गुणरीतिशब्दयोः 'हस्तः करः' इत्यादिवत्पर्यायवापत्तिरित्याशङ्कय समुदायि- नामे प्रत्येक रीतिशन्दवाच्यत्वाभावेऽपि विशिष्टसातधर्मवत्तया तेपामेव तथाभावः संभय- स्येर, धरणीरुहशब्दवाच्यनामेव धवखदिरादीनां प्रत्येक वनशब्दवाच्यत्वाभावऽपि समुचिते- कोपाधिपरिग्रहप्रातिपत्नैकसाहातपिनिशानां तेपामेर तच्छन्दाभिधेयत्वदर्शनादिति नोक- १. प.च. 'न भामहादिभिः तः। १. प. च. पाद्वार। ३. फ.स. सम्पन्धः श्वनन्तरम् 'तपतिरित' इलाधिक दृश्यते ।

·चन्यालोक [उद्योत सोचनम् तेषा च समुचितवृत्यर्पणे यदन्योन्यमेलनक्षमत्वेन पानक इस गुडमरिचादिरसाना सघातरूपतागमन' दातललितगप्यमवर्णनीयविषय गौडीयवैदै पाचारदेशहेवाकप्राचुर्यदशा तदेव त्रिविध रीतिरित्युक्तम् । जातिर्जातिमतो नान्या समुदायश्व समुदायिनों नान्य इति वृत्तिरीतयो न गुणालकाव्यतिरिक्ता इति स्थित एवासौ व्यतिरेकी हेतु । तदाह- कौमुदी दोष इत्याह तेषा चेति ।। चशब्द तुशब्दस्यार्थे । तैपा गुणाना समुचितवृत्त्यर्पणेऽन्योन्य- मेलनक्षमत्वेन यत्सहातरूपतागमन तदेव रीतिरित्युक्तम् वामनादिभिरित्यन्वय । समु- चितत्व वृत्तरभिव्यञ्जनीयरसापेक्षम् । रसाभिव्यञ्जनव्यापारबती विशिष्टा पर्णरचना वृत्ति , तस्या दीप्तादिवरण)नायौचित्यपत्या यद्गुणानामर्पण तस्मिन्निति विग्रह । सझात. समूह तद्रूपतया गमन प्राप्ति असहततया पृथक्पृथक् प्रातिस्विकेन रूपेणावस्थितानामेकस्मिन् विषय समूहीभवनेन रूपान्तरापत्ति , तत्र हेतु अन्योन्यमेलनक्षमत्वनेति। परस्परसश्लेषयोग्यत्यात सहातरूपत्वापत्तौ दृष्टान्तमाह-~-पानक इति ।। गुडादिद्रव्यभेदविरचितो दाहादिनिवारक कश्चित्पेयद्रव्यविशेष पानकम् । तथापि कयमस्य त्रैविध्यम्, सहातरूपतयैकत्यादित्यत उक्तम् -दीसेति ॥ वर्णनीयविभागादिनविष्यनिव वन विध्यमस्येत्यर्थ । कथ पुनस्तत्र वेदU- दिशब्दप्रयोग इत्यत उक्तम्-गौडेति ।। गौडादिशब्दस्तदेशजातर(वि)विषय , हेवाक स्वाच्छन्यम् , तयात्रियस्वाच्छद्यस्यान्यदेशविश्वपि व्यक्तमुपलभ्यमानत्वात्कथ त उब्दप्रयोग इति शङ्का सक्षालयितु प्राचुर्यप्रणम् ॥ प्राचुर्यदृशेति । प्राचुर्यस्य दर्शनाद्वेतारित्यन्वय ॥ तदाह यामन ---तिरात्मा कायस्प, विशिष्टा पदरचना रीति., विशेषो गुणात्मा, साधा, वैदर्भी गौडीया पाञ्चली च । वैदर्भादिषु दृष्टत्वात्तत्समाख्या । समग्रगुणा वैदर्भी । ओज कान्तिमती गौडीया । माधुर्षसोकुमार्योपपन्ना पाचाली" इति । भवतु नामयम् । प्रत्यनु- प्रासानां जातिजातिमद्भार गुणरीतीना वा सनुदायसमुदायिमाव , तत विमिन्यत आह- जातिरिति॥अन्यत्वे सामानाधिकरण्यप्रतीत्यनुपपत्ते , व्यक्तिग्रहमन्तरेणापि महापत्ते , इह गवि गोवम्' इयाधाराधेयभावप्रतीतिप्रसक्त अनन्यत्वमयसीयते । न चानन्यत्वे पर्यायस्यापति । कस समुचितारतवर्पगे। ग वैदर्भ पाचालादाप कप्राचुर्य । समन पदोस-1 १ सय 'समुदिभ्य " . १ ३ ३ Y ·१] लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः ध्वन्यालोकः रीतयश्च वैदर्भाप्रभृतयः । तद्वचतिरिक्तः कोऽयं ध्वनि मेति ॥ लोचनम् -कोऽयं ध्वनिरिति । नैष चारुत्वस्थानम् ,, शब्दार्थरूपत्वाभावात् ; नापि चारुत्व- हेतुः, गुणालंकारन्यतिरिकत्वात् ; तेनाखण्डबुद्धिसमास्यायमपि काव्यमपोद्धारबद्धपा यदि विभज्यते तथाप्यत्र ध्वनिशब्दवाच्यो न कश्चिदतिरिक्तोऽर्यो लभ्यत इति . कौमुदी व्यक्त्यायुत्पत्तिविनाशयोरुत्पत्तिविनाशाद्यापत्तेश्चाभेदसहिष्णोर्भेदस्याभ्युपगमादात्यन्तिकमैदान- भ्युपगमान्न दोष इत्यर्थः । फलितमाह-इति वृत्तिरीतय इति ॥ स्थित एवेति । स्थूणा- निखननन्यायेन प्रतिष्ठापनादित्यर्थः । किंशब्दस्य प्रागुकसर्व निषेधार्थत्वकथनेन क्षेपार्थत्वं स्फुटीकरोति नैप इति ॥ एष इत्यवज्ञासूचको निर्देशः । तिम्त्यस्मिन्निति स्थानमाधारः ॥ व्यतिरिक्तत्वादिति ॥ वनिवादिभिस्तथाभावेनाम्युपगमादित्यर्थः । इतिशब्दस्यानन्तर किंशब्देनाहेत्युपस्कारः । ननु अविवेचकजनदुरधिगमदेहेन्द्रियसवातानुप्राणकचेतनव- द्गुणालंकारसुन्दरशब्दार्थमयशरीरानुप्राणकतया ध्वनिशब्दवाच्यस्य वस्तुनः सकलसहृदपजन- मनोमणिमुकुरतलविशदतरावभासमानस्योक्तविकल्पपासुभिरपलोपेऽतिप्रसङ्ग इत्याशङ्कयाह-- तेनेति ।। पूर्वोकपन्यभावहेतुपरामर्शः। द्विविधा काव्यार्थसमुल्लेखिनी धी:-आस्वादमयी, युक्तितस्तत्वानुसन्धानरूपा च तत्रास्वादमय्या पिपि तावयद्यपि तत्सद्भावासद्भापान्यतरानव- गाहितया तदसत्त न चकास्ति, तपापि तद्वीतः प्रतिनिवृत्य तत्सतत्त्वानधारणदिशेन युक्तितस्तद्विभागोल्लेखिन्या कस्पांचिट्ठद्धौ प्रवर्तितायां प्रसिद्धतरगुणादिव्यतिरिक्तध्वनिशब्दवेयं वस्तु किचन कुशाग्रीयचेतसापि सचेतसा समासादयितुमशक्यमिति प्रमाणपञ्चकातिरिकामा- णगोचरसहोदरतामसौ नातिवर्तत इत्यर्थः ।। अपोद्धारबुद्धिः यौकिकी बुद्धिः तेनेत्यस्य लम्पत इत्यनेन संबन्धः । वृत्तौ नामशब्देनायमर्थः संगृहीत इति तदानर्थक्यशङ्का न कार्येत्याह-इति स यदि मास्ति। क.स ग. 'तयापित ४. १. फ.स. पड, स्वरूपत्वा'। ग. स्वरूपाभावाद'। प... इतिरोन'। च 'सनासायन ग. भई नाति 7 ·५० वन्यालोकः सइयोतः तस्य ध्वन्यालोकः अन्ये ए॒युः-नास्त्येव ध्वनिः, प्रसिद्धप्रस्थानव्यति रेकिणः काव्यप्रकारस्य लोचनम् नामशब्देना ॥ ननु मा भूदसौ शब्दार्थस्वभावः, मा च भूचोरुत्वहेतुः । तेन गुणालंकारव्यतिरिक्तोऽसौ स्यादित्याशप द्वितीयमभाववादप्रकारमाह-अन्य इति ॥ भवत्येवम् , तयापि नास्त्येव घनिर्यादृशस्तव लिँलक्षविपितः । काव्यस्य ह्यसौ कश्चिद्वक्तव्यः । न चासौ गीतवृत्तवार्यादिस्थानीयः काव्यस्य कश्चित् । कवनीय काव्यम्, भावः कान्यत्वम् । न च नृतगीतादि कौमुदी नामशब्देनाहेति ॥ उक्तप्रकारेणैव घनेरभावे सिद्धे किमर्थोऽयं पुनस्तदभावसाधकतया पक्षान्तरोप- न्यास इत्याशङ्कयचारुत्वहेतुत्वविशिष्टध्वन्यभाव एवेयता सिद्धः, न तु स्वरूपेण तदभाव इति तत्सिद्धये पक्षान्तरोपक्षेप इत्याशयेन आशकापूर्वकमवतारयति-नन्विति ॥ तेनेति ।। तथापीत्यर्थः ॥ स्यादिति ॥ अस्तीति संभावनायोग्य इत्यर्थः । गुणादिव्यतिरिक्तस्य चारुत्वहेतुत्ररूपधर्ममात्राभावापादकत्वात् प्रतिषेधास्पर्शिवनिस्वरूपमिसिद्धिमात्रेणाप्य- स्मन्मनोरपः सेन्स्यतीत्यर्पः । अय पा चारुत्वहेतुत्याभावादेव हेतोरित्यर्थः; चारुत्व- हेतुत्याद्धि गुणायन्तर्भाव आपादितः । तदनझीकारे तु तद्वयतिरिक्तवनिसद्भावः संभावनाई एवेति सर्वथा तदमावो न शक्याभ्युपगम इत्यर्थः । धर्मिस्वरूपसिद्धि- मुक्तामुररीकरोति-भवत्वेवमिति ॥ तर्हि जितमस्माभिरित्यत्राह-तयापीति ॥ ननूक्तमेव तदस्तित्यमिति तवाह-यारशः; इति ॥ अत्र तादृश इत्युपस्कारः न वनेः स्वरूपतो लक्षणं भवद्भिर्विवक्षितम्, किं तु काव्यसम्बन्धित्वेन; न चास्य काव्यसंबन्धि- स्वमित्यर्थः । एतदुपपादयति-काव्यस्य हीति ॥ दिहेतौ । समुदितस्य काव्यस्य समुदायि- घ. च. 'नृतगीतवाद्यादि। द, 'मृत्तगीतादि' २. स. येन । ३. के.ख. 'न स्यात् । के ख. "लिलक्षयिषतः। ५. घ. द.म. 'न कश्चिद' । १. कए गौतनचहास्यादि. ८. कख.'कान्दस्य च। न. 'भावश्च'। ग. ह. 'मृत्तादि। ९. - ·१] लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः लोचनम् कवनायमित्युच्यते ॥ प्रसिद्धेति ॥ प्रसिद्ध प्रस्थान शब्दार्थी तद्गुणालङ्काराश्चेति । प्रतिष्ठन्ते परम्परया व्यवहरन्ति येन मार्गेण तप्रस्थानम् ।। काव्यप्रकारस्येति ॥ काव्य- प्रकारत्वेन हि तव स मार्गोऽभिप्रेतः, 'काव्यस्यामा' इत्युक्तत्वात् । ननु कस्मात्तत्काव्यं न . कौमुदी रूपत्वेन सम्बन्धितया ह्यसौ काव्यलक्षणकारामेसरमानिना भवताभ्युपेयः । न च काव्यत्वेन प्रसिद्धेभ्यो गुणादिभ्यो व्यतिरेके सति केनचित्प्रकारेण काव्यसंबन्धित्वमस्य शतांशेनापि शक्योपपादं नृत्तगीतादिवत् । तदय प्रयोग:-विवादाभ्यासितो घनिर्न कान्पशब्दगोचरो भवितुमर्हति, तद्वाच्यगुणादिव्यतिरिक्तत्वात् , नृत्तगीतादिवत् ; न च साध्यविकलो दृष्टान्तः, तेषामकवनीयत्वेन काव्यत्वाभावस्य प्रसिद्धत्वात् ।। ननु वृत्ती प्रसिद्धप्रस्थानव्यतिरिक्तत्वमेव ध्वनेरुक्तम् , न तु गुणादिव्यतिरिक्तत्वम् , अतः कथं तस्य हेतूकरणमित्याशङ्कय व्याचष्टे-प्रसिद्धमित्यादिना ॥ इतिः प्रकारे, वृत्तयो रीतयश्वेत्यर्थः । कथमेषां प्रस्थानशब्दवाच्यत्वमिति तदाह-प्रतिष्ठन्त इति ॥ गमनव्यापारार्थवृत्तिरपि प्रपूर्वोऽय तिष्ठतिः इह सादृश्यादौचित्याद्वा यथायोगमनादिप्रवर्तमानकाव्यगोचरकविसहृदय- परम्पराव्यापारविशेषविषयोऽवगन्तव्यः ; तगोचरत्वेन तद्धेतुत्वान्मार्गत्वमापाद्य च हेतु- विशेषकरणार्यतया शब्दवृत्तिर्गमयितव्येति भावः । धन्यभाववादिनो धनेः काव्यप्रकार- स्वोक्तिाहतेत्याशङ्कय परप्रसिद्धपजीविनी तदुक्तिरित्याह-काव्यग्नकारत्वेन हीति ॥ मनु गुणाचतिरिक्तत्वं न काव्यत्वानाधिकरणत्वे हेतुः, अपि तु काव्यलक्षणराहिल्यम् ; न च तत् घनेः समावयितुं शक्यमित्यप्रयोजको हेतुरिति शङ्कते-ननु कस्मादिति ॥ सत्यम् । न गुणापतिरिक्तत्वमात्रमकाव्यरूपत्वे हेदकृतम् , किं तु काव्यलक्षणराहित्यमेव ; तत्तु परमा. र्यतो गुणादेरेवेत्यमुपा वस्तुस्थित्या तदतिरिक्तत्वादकाव्यत्वमापादितमिति काम्पलक्षणराहित्यस्य साधनव्यापकत्वादनुपाधित्वमिति नाप्रयोजकत्वमिति परिहारामिप्रायः । मार्गशब्दमहणमुभय- घ. 'गुणा भलङ्काराचेति'। १. हि बीमुदीपाळमनुसृत्य निर्देशितः । २. क.स.ग, "विहरन्ति । . . १. .

·ध्वन्यालोकः उपयोतः प्वन्यालोकः काव्यत्वहानेः। सहृदयहृदयाहादिशब्दार्थमयत्वमेव काव्यलक्षणम् ; न चोत्तमस्थाना- तिरेकिणो मार्गस्य तत्संभवति न च तत्समयान्तःपातिनः सहृदयान् कांश्चित् परिकल्प्य टोचनम् भवतीत्याह-सहृदयेति ॥ मार्गस्येति ॥ नृत्तगीताक्षिनिकोचादिप्रायस्पेत्ययः ॥ तदिति ।। सहृदयेत्यादिकान्पक्षणमित्यर्थः । ननु ये तादृशमपूर्व काव्यरूपतया जानन्ति त एव सहृदयाः । तदभिमतत्वं च नाम काव्यलक्षणमुक्तप्रस्थानातिरेकिण एव भविष्यती- त्याशयाहन चेति ।। यथा हि खगलक्षण करोमीयुक्त्वा औतानवितानात्मा मात्रिय- कौमुदी वादिसंप्रतिपन्नवस्तुप्रदर्शनार्थमित्याशयेनाह-नृचगीतेति ॥ आदिशब्देनाक्षिसम्बन्धिनोऽन्ये विकारा गृह्यन्ते । प्रायशब्दस्तुल्यार्थः । न च तत्समयान्तःपातिन इति वृचिग्रन्थ एक एव शझोत्तरात्मकः । तत्र शङ्काभाग विवृणोति-ननु य इति ॥ तादृश प्यनिरूपं वस्तु, अपूर्व पूर्वमनुन्मीलितम् ; इयता तत्समयान्तःपातिनः इति व्याख्यातम् । तत्समयो ध्वनिसमयः घनिः काव्यस्यात्मेति प्रतितन्त्रसिद्धान्तरूप सङ्केतः, तत्प्रणेतृत्व तदन्तःपातितम् ॥ प्रसिद्धयेति -प्रकृष्टा सिद्धिप्तिः न्यायमूलोऽभ्युपगमपर्यवसायी निश्चलोऽज्यवसायः, न व्यपदेशमात्रमित्युक्तम्, तद्वयाचष्टे-तदभिमतत्वं चेति ॥ नामेति ॥ संभावनाया प्राकाश्ये वा । सहृदयाभिमतत्वस्य काव्यलक्षणत्वं भवता- मप्यनुमतमेव ; केवलं तत्तादृशसहृदयधौरेयसहानसाधनेऽस्माकं प्रयास इत्यर्थः । एवकारोऽय- मप्यर्थे ।। आशङ्कचेति ॥ ध्वनिवादिशङ्कामेकमन्यनानुभाष्य परिहारमाहेत्यर्थः ॥ मा भून्नाम निखिलविद्न्मनोमाहित्वम् उक्तलक्षणसढदयाभिमतत्वमात्रेण चरितापीः सुखमास्महे वयमित्या- शङ्कप स्वप्रयासमात्रसिद्धस्यार्थस्य व्यवहार प्रत्यप्रयोजकत्व दृष्टान्तोपक्षेपपूर्वक प्रकटयति-- यया हीति ।। लक्षणशब्देनात्र तदभिधानमुपचाराद्गृह्यते, इतरथा तदर्थविषयत्वानुपपत्तेः । खद्गस्य लक्ष्यत्वेन निर्देशात् उक्षणस्यापि तदसाधारणधर्मरूपस्यैव वक्तुमुचितत्वात् तदत्यन्त- विलक्षणपटस्वरूपनियतलक्षणाभिधानस्य प्रतिज्ञा म्याहताक्षरत्वात् न केवलं वस्तुसतत्त्व- १. क.स 'नृतगीताक्षिनिकोचदादि- क.स ' हिनालि। ग. 'भूतगीतादिकामिनीलोपादि। ३. 'आयामवितानात्मा' लजनोद्भव पाठः। ड, च, नृत्तगीनाशिनिकोचा। २.

·१] लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः ध्वन्यालोकः तत्प्रसिद्ध्या ध्वनौ काव्यन्यपदेशः प्रवर्तितोऽपि सकलविद्वन्मनोग्राहितामवलम्बते । लोचनम् माणस्वरूपः सकलदेहाच्छादकः सुकुमारश्वित्रतन्तुविरचितः संवर्तनविवर्तनसहिष्णुरच्छेदकः सुच्छेद उत्कृष्टः खड्ग इति युवाणः, परैः पटः खल्वैवंविधो भवति न खड्ग इत्ययुक्ततया पर्यनयुज्यमान एवं ब्रूयाद-ईदृश एव खड्गो ममाभिमत इति, तागेवैतत् । प्रसिद्ध हि लक्ष्यं भवति न कल्पितमिति भावः । तदाह-सकलविद्वदिति ॥ विद्वांसोऽपि तत्समपज्ञा एंव भविष्यन्तीति आशङ्का सकलशब्देन निराकरोति । एवं हि 'कृतेऽपि न कौमुदी परामर्शकैरेव, पामरप्रायैरप्ययं व्याहृताक्षरवचनवादी बालोन्मत्तादिवत् अनवधेयवचनतया पर्यनुयोज्य एव भवेत् ; तथा पर्यनुयोग्यमानोऽपि स यदि स्वकीयमपाण्डित्यमपि- धित्सः स्वाभिमतत्वमात्रेण स्वोपक्षिप्तलक्षणसंसिद्धिं समर्थयितुमुतिष्ठेत, अहो नु खल महत्तातया दुरुत्तरममुष्यापाण्डित्यम्, पत्स्वयमनवयुध्यमान एव वस्तुतत्त्वम् अत्र- बोध्यमानोऽपि परेण नावबुध्यत इति विरततदवबोधनव्यापारैरुपेक्ष्यत्यपक्ष एवायमत्यन्ताय प्रक्षिप्येत । तस्मान्न घनेः स्वाभिमतत्वमात्रेण काव्यत्वसिद्धिः, अपि तु निखिलसहृदय- प्रसिद्धलादेव; तात्र नास्तीत्युक्तमिति न काव्यस्वरूपत्वं बनरित्यर्थः । आयाम मतो] विस्तारः आतानः, तिर्यविस्तारः वितानः, मावरणम् परिधानं तद्योग्यस्वरूप इत्यर्थः संवर्तनं विकासनम् ; विवर्तनं संकोचनम् । सकलशन्दवैयर्थ्यपरिहारार्यमाशाङ्कामाह- विद्वांसोऽपीति ॥ ध्वनिसमयवेदिनामेव विद्वत्वसंभावनान्न विद्वन्मनोमाहित्वाभावकृतः काव्यात्मत्याभावः इहापादयितव्य इत्यर्थः । एवं हि कृतेति ॥ पनिसमपविदामेव विद्वत्ता- पा.स.ग. माण.' । क. प. विकल्पितम्। क.ख विचितः। क. ख. म, चिता'। क.स. 'रथ' नास्ति। क.ख. ग. 'सुरळेधा' क. स. ग. 'शङ्काम्। क. ख. ग. 'इत्युक्त्या । १०.५.स.च. 'अपि नास्ति । घ. 'अभिप्रेतः। -- १. २. ४. ५.

·ध्वन्यालोकः [उदयोतः लोचनम् किंचित्कृत स्यात् ; तस्मादुन्मत्तता पर प्रकटितेति भाव ॥ यस्त्वत्राभिप्राय ब्याचष्टे--जीवितभूतो ध्वनिस्तावत्तवाभिमत ; जीवितं च नाम प्रसिद्धप्रस्थानातिरिकम् , अलंकारकोरैरनुतत्वात् । तच न काव्यमिति लोके प्रसिद्धमिति- तरयेदं सर्व स्वयचनविरुद्धम् । यदि हि तत्काव्यस्यानुप्राणक तेनाङ्गीकृत पूर्वपक्षवादिना तचिरतनलुक्तमिति प्रत्युत लक्षणाईमेव भवति । तस्मात्प्राक्तन एवाभिप्रायः ।। कौमुदी झीकरणे तन्मनोग्राहितया काव्यत्वकल्पने कृत इत्यर्थ । न च न किञ्चित् कृतमित्याह -उन्मत्ततेति ॥ प्रसिद्धप्रस्थानातिरेकिण इति मन्यस्य कैश्विदर्योऽन्यथा वर्णितः । तद- निराकरणे तस्येव सम्यक्त्व समानयोगक्षेमत्व वा केचिदवबुध्येरन् ; तदयं तव्यकार- मनुभाष्य भञ्जयति-यस्त्विति ।। काव्यजीवितत्वेनास्मदभिमतस्य ध्वने प्रसिद्धप्रस्थाना- तिरिक्तत्वे को हेतुरित्यत आह-अलकारकारैरिति ।। तदनुक्तत्वेऽपि काव्यत्वं किं न स्यादित्यत आह-तचेति ॥ अलकारकारानुक्क पत् तन्न काव्यम् । तदय प्रयोगः-विमत न याव्यम्, काव्यलक्षणकारानुल्लिखितत्वात् , संप्रतिपन्नवदिति ॥ तस्येति ।। अभिप्रायव्याख्यातु इत्य व्याख्याने सांति शेष ॥ इदं सर्वमिति ॥ कृरस्न- स्पाभाववादिवचनस्य ग्रहणम् । विरोधमेव सुटयति-यदि हीति ॥ तन्छन्देन ध्वनि- लक्षणस्य यस्तुन. परामर्श । किं ध्वनेः कान्यजीवितत्वमङ्गीकृत्य तथात्वेन चिरन्तनानु- फत्वादकाव्यत्यमुच्यते, अनन्गीकृत्य वा । आपे अनुक्तत्व विरुद्रो हेतु , वक्तव्यावचनस्प वचनं प्रत्येव हेतुत्वात् । द्वितीये वास्माकीन एव प्रकारोऽपमिति न किञ्चिदेतदित्यर्थ ॥ ननु उक्ताभाववादद्वयातिलब्धे घनिध्वसे किमयं तत्समर्थन पुनरपर इत्यादिना प्रस्तुतमित्याशङ्कप प्रकारान्तरेण अवतरणिकामाह- १ ग. 'शविद न। म स्यात् नास्ति। ५ च 'सर्व' नास्ति । क.स क्षणानह। ₹दातानि'। ६.

·लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः ध्वन्यालोकः पुनरपरे तस्याभावमन्यथा कथयेयुः :-न संभवत्येव ध्वनि मापूर्वः कश्चित्, कामनीयकमनतिवर्तमानस्य तस्योक्तेष्वेव चारुत्वहेतुष्वन्तर्भावात् । तेषामन्यतमसैव लोचनम् ननु भवत्वसौ चारुत्वहेतुः शब्दार्थगुणालंकारान्तर्भूतश्च, तथापि ध्वनि- रित्यमुया भाषया जीवितमित्यसौ न केनचिदुक्त इत्यभिप्रायमाशझय तृतीयमभाव- बोदप्रकारमुपन्यस्यति--पुनरपर इति ॥ कामनीयकमिति कमनीयस्य कर्म, चौरुत्वधी- हेतुतेति यावत् । ननु विच्छित्तीनामसंख्येयत्वात् काचित्तादृशी विच्छितिरस्माभिर्दष्टा कौमुदी ननु भवत्वसावित्यादिना ॥ध्वनिन चारुत्वहेतुरित्यभ्युपगम त्यजति-भवत्वसाविति ॥ तर्हि प्रागुक्तानुमानबलात् गुणाद्यन्तर्भावः प्रसक्त इत्याशङ्कय तदतिरिक्तत्वाभ्युपगममपि त्यजति-... शब्दार्थेति ।। हन्त तर्हि जितमस्माभिरित्यत आह-~-तथापीति ।। केनचिदपि लक्षण- कृता काव्यात्मा ध्वनिरिति नोक्तम् । तदभिधानार्थोऽयस्माकमारम्भ इति पदेपदे परिभ्रं- शितस्य पनिवादिनः काशकुशावलम्बनन्यायेनायं प्रत्यवस्थानप्रकार इत्यर्थः । तन्निरासा तृतीयप्रकारोपन्यास इत्याह-अभिप्रायमाशयेति ।। कमनीयस्य कर्मेति ॥ “योपधा- दुरूपौत्तमागुम्” इति कर्मणि बुञ्। किं तत्कर्मेति तदाह--चारुत्वधीहेतुतेति ॥ स्वसंसृष्टे स्वधर्मसंक्रान्तिकर्तृस्वभावतया शब्दादिचारुत्वबुद्धिसंपादकत्वमेवात्र कर्मशब्देन गृहीतम् , न तु परिस्पन्दनादिलक्षणमित्यर्थः । एतच्च वृत्तौ चारुत्वहेतुम्वित्यनेन दर्शितमेव ॥ ननु वाग्विकल्पानन्त्यहेतुकाभिनवप्रकारलेशसंभवमात्रेण ध्वनिवादिनः को लाभः, तस्य गुणाधनन्तर्भूत वनिशब्दवाच्यवस्तुसिद्धावेव मनोरथलाभाव ; तेन तदभ्यु- पगमपूर्वकः परिहारोऽनुपपन्न इत्याशङ्कय शङ्कामाह-ननु विच्छित्तीनामिति ॥ विच्छित्तिवैचित्र्यम् । इयं वाग्विकल्पानामित्यस्य व्याख्या ; आनन्न्यादित्यस्यासंख्ये- यत्वादिति ; काव्यलक्षणविधायिभिः प्रसिद्धैरप्रदर्शित इत्यस्य या नानुप्रासादा- वित्यादिः । गुणाघनन्तर्भूतचारुत्यहेतवस्त्वन्तरसिद्धिर्हि घनिवादिनोऽभिमतेति भावः । इह याक्शन्देन कर्तृकर्मकरणार्थव्युत्पन्नेन तन्त्रवृत्त्या आवृत्त्या वा शब्दार्थाभिधा- व्यापारास्त्रयोऽपि सगृह्यन्ते । विकल्पशन्दश्चात्र न पूर्ववद्वस्तुशून्यप्रत्ययवचनः ३. ५. कनिसास। १. क, ख. ग. वादमुप'। २. क. ख, ग, घ, च. 'चारुत्ववेत'।

·ध्वन्यालोकः उदयोतः लोचनम् किंचिकृत स्यात् । तस्मादुन्मत्तता पर प्रकटितेति भावः ।। यस्वाभिप्रायं व्याचष्टे-जीवितभूतो ध्वनिस्तावत्तवाभिमतः ; जीवितं च नाम प्रसिद्धप्रस्थानातिरिक्तम् , अलंकारकारैरनुक्तत्वात् ; तच्च न काव्यमिति लोके प्रसिमिति- तरयेदं सर्व खवचनविरुद्धम् । यदि हि तत्काव्यस्यानुप्राणकं तेनाङ्गीकृतं पूर्वपक्षवादिना तच्चिरंतनैरनुक्तमिति प्रत्युत लक्षणार्हमेव भवति । तस्मात्प्राक्तन एवाभिप्रायः ।। कौमुदी ङ्गीकरणे तन्मनोमाहितया काव्यत्वकल्पने कृन इत्सर्पः । न च न किश्चित् कृतमित्याह -उन्मत्ततेति ।। प्रसिद्धप्रस्थानातिरेकिण इति प्रन्यस्य कैविदर्योऽन्यथा वर्णितः । तद- निराकरणे तस्यैव सम्यक्त्वं समानयोगक्षेमत्व वा केचिदवबुध्येत् । तदर्थ तत्प्रकार- मनुभाष्य भञ्जपनि-यस्त्विति ।। कान्यजीवितत्वेनास्मदभिमतस्य वने. प्रसिद्धप्रस्थाना- तिरिकत्ये को हेतुरित्यत आह–अलकारकारैरिति । तदनुकत्वेऽपि काव्यले किन स्यादित्यत आह-तचेति ॥ अलंकारकारानुक्कं यत् तन्न काव्यम् । तदयं प्रयोगः-विमतं न काव्यम् , काव्यलक्षणकारानुल्लिखितत्वात् , संप्रतिपनवदिति ॥ तस्येति ॥ अभिप्रापव्याख्यातुः इत्यं व्याख्याने सतीति शेष ॥ इदं सर्वमिति ॥ करस्न- स्पामाववादिवचनस्य ग्रहणम् । विरोधमेव रपुष्टपति-यदि हीति ॥ तच्छब्देन ध्वनि- लक्षणस्य वस्तुनः परामर्शः 1 किं वनेः काव्यजीवितत्वमङ्गीकृत्य तथालेन चिरन्तनानु- तत्वादकाव्यत्वमुच्यते, अनङ्गीकृत्य वा । आये अनुक्तत्व विरुद्धो हेतुः, वक्तव्यावचनस्य पचनं प्रत्येव हेतुत्वात् । द्वितीये वास्माकीन एव प्रकारोऽयमिति न किञ्चिदेतदित्यर्थः ।। ननु उक्ताभाववाददयप्रतिलब्धे घनिषसे किमयं प्रकारान्तरेण तत्समर्थन पुनरपर इत्यादिना प्रस्तुतमित्याशय अवतरणिकामाह- १. ग. 'पश्चिद ति। ४. र 'मर्द' नास्ति। स. पादनतिन ५. क.स. लक्षणान। प.च. 'तस्मान्मत्तता'। क. स एवात्रानि , ३. ।

·व्यापारास्त्रयोऽपि संगृह्यन्ते । विकल्पशब्दश्चात्र न पूर्वबदस्तुशून्यप्रत्ययवचनः लोचनकौमुद्रुपलोचनसहितः ध्वन्यालोकः पुनरपरे तस्याभावमन्यथा कथयेयुः—न संभवत्येव ध्वनिर्नामापूर्वः कश्चित् , कामनीयकमनतिवर्तमानस्य तस्योक्तेष्वेव चारुत्वहेतुष्वन्तर्भावात् । तेषामन्यतमस्मैव लोचनम् ननु भवत्वसौ चारुत्वहेतुः शब्दार्थगुणालंकारान्तर्भूतश्च, तथापि वनि- रित्यमुया भापया जीवितमित्यसौ न केनचिदुक्त इत्यभिप्रायगाशङ्कय तृतीयमभाव- चोदप्रकारमुपन्यस्पति-पुनरपर इति ॥ कामनीयकमिति कमनीयस्य कर्म, चोरुत्यधी- हेतुतेति यायत् । ननु विंच्छित्तीनामसंख्येयत्वात् काचित्तादृशी विच्छितिरस्माभिर्देष्टा कौमुदी ननु भवत्वसावित्यादिना ।। ध्वनिर्न चासत्वहेतुरित्यभ्युपगम त्यजति-भवत्वसाविति ॥ तर्हि प्रागुक्तानुमानबलात् गुणायन्तर्भावः प्रसक्त इत्याशकाय तदतिरिक्तत्वाभ्युपगममपि त्यजति-.. शब्दार्थेति ॥ हन्त तर्हि जितमस्माभिरित्यत आह--तथापीति ॥ केनचिदपि लक्षण- कृता काव्यात्मा ध्वनिरिति नोक्तम् ; तदभिधानार्थोऽयस्माकमारम्भ इति पदेपदे परिभ- शितस्य ध्वनिवादिनः काशकुशावलम्यनन्यायेनायं प्रत्ययस्थानप्रकार इत्यर्थः । तन्निरासार्थ तृतीयप्रकारोपन्यास इत्याह-अभिप्रायमाशङ्कचेति ॥ कमनीयस्य कर्मेति ॥ "योपधा- गुरूपोत्तमागुन्” इति कर्मणि घुञ्। किं तत्कर्मेति तदाह --चारुत्वधीहेतुतेति ॥ स्वसंसृटे खधर्मसंक्रान्तिकर्तृस्वभावतया शब्दादिचारुत्वबुद्धिसंपादकत्वमेवात्र कर्मशब्देन गृहीतम् , न तु परिस्पन्दनादिलक्षणमित्यर्थः । एतच्च वृत्तौ चारुत्वहेतुम्बिसनेन दर्शितमेव ॥ ननु वाग्विकल्पानन्त्यहेतुकाभिनवप्रकारलेशसंभवमात्रेण ध्वनिवादिनः को लामः, तस्य गुणाघनन्तर्भूतध्यनिशब्दवाच्यवस्तुसिद्धावेव मनोरथलाभात् ; तेन तदभ्यु- पगमपूर्वकः परिहारोऽनुपपन्न इत्याशङ्कय शङ्कामाह-ननु विच्छित्तीनामिति ॥ विच्छित्तिवैचित्र्यम् । इयं याग्विकल्पानामित्यस्य व्याख्या ; आनन्त्यादित्यस्यासंख्ये- यस्यादिति, काव्यलक्षणविधायिभिः प्रसिद्वैरप्रदर्शित इत्यस्य या नानुप्रासादा- वित्यादिः । गुणाधनम्तर्भूतचारुत्वहेतुवस्त्वन्तरसिद्धिर्हि घनिवादिनोऽभिमतेति भावः । दह वाफ्शब्देन फर्तृकर्मकरणार्थव्युत्पन्नेन तन्त्रवृत्त्या आवृत्त्या वा दाब्दार्थाभिधा- -- ३. क. ख, ग, वादमुप-'। १. क, ख, ग, घ, च, 'चारुखहेतु' प. 'कचित्त ·प्यन्यालोक [उद्दपोत चन्यालोक वा अपूर्वसमाख्यामानकरणे यत्किंचन कथित' स्यात् । किं च वाग्विकल्पानामानन्या त् सभवत्सपि वा कस्मिंश्चित्काव्यलक्षणविधायिभि प्रसिद्धैरप्रदर्शिते प्रकारलेशे लोचनम् या नागुप्रासदी नापि माधुर्यादावुकलक्षणेऽन्तर्भवेदित्याशङ्कयाम्युपगमपूर्वक पारहरति- वाग्विकल्पानामिति ॥ वक्तीति वाक् शन्द उच्यत इति वागर्थ , उच्यतेऽनयति वाग भिधान्यापर , तत्र शब्दार्यवैचित्र्यप्रकारोऽनत , अभिधावैचित्र्यप्रकारोऽप्यसख्येय ।। प्रकारलेश इति ।। स हि चारुत्यहेतुर्गुणो पालङ्कारो पा । स च सामान्यलक्षणेन सगृहीत एव । यदाह –'काव्यशोभाया कर्तारो धर्मा गुणा , तदतिशयहेतवस्वलधारा' इति । 1 कौमुदी किं तु वैचित्र्यवचन , आनन्याच्चासरययत्व दर्शितमियाह-वक्तीत्यादि । प्रकारे सत्यपीति यतव्ये ठेशशब्दमपि प्रयुञानेन तस्य गुणादायतर्भाव तत एव चिरन्तन- प्रदर्शितप्रायत्व च दर्शितमित्याशयेनाह--स हीति ॥ हिहेतौ , स प्रकार किं चारुत्व- हेतु न वा आधे गुणाय तर्भावात् [व], द्वितीये न विवक्षितध्वनिस्वरूपसिद्धिरित्युक्तमावर्त नीयम् । न चैवमपि चिरन्तनाप्रदर्शित वात्त प्रदर्शन प्रयोजनवदित्यवसेयम् , तस्यापि सामान्यलक्षणोपदर्शनन प्राचीनैरेव गुणादिलक्षणकृद्धि प्रदर्शितप्रायस्य पुन प्रदर्शने प्रयासमात्रपरिशेषादित्याह–स चेति ॥ तदेव सामान्यलक्षण वामननिगदित निद- र्शयति-यदाहेति ॥ काव्यस्य शब्दार्थमयस्प शोभायाथारुत्वस्य कार स्वरूपनिष्पत्तिहेतवो ये ते धर्मभूता यावद्धर्मिभाविनो गुणा , तस्या गुणजनिताया शोभाया अतिशय उकळ, तद्धतवो ये तेऽलकारा यथा लोकेऽनलकृताऽपि समप्रगुणशाली पुरुष शोमते, स एव समुचितालकारशकारितवपु सुतरा शाभते, निर्गुणस्त्वलकृतोऽपि न सचेतश्चैतथम कारकारी, एवभिहापि द्रष्टव्यम् ॥ ननु किं समस्तैर्गुणे काव्यत्र्यवहार किं वा कतिपयरित्यादिविकल्पपूर्वक- मन्याफ्याद्युद्भावनेनास्य लक्षणस्य धयितु शक्यत्वालक्षणातर वाच्यमित्यतो भामहीय १ स २ क व पदाहु ।

·१] लोचनकौमुद्यपलोचनसहितः चन्यालोकः ध्वनियनिरिति तदलीकसहृदयत्वभावनामुकुलितलोचनै त्यते । तत्र हेतुं न विमः । सहस्रशो हि महात्मभिरन्यैरलंकारप्रकाराः प्रकाशिताः प्रकाश्यन्ते च न च तेपामेपा दशा श्रूयते ; तस्मात्मवादमा ध्वनिः; न त्वस्य क्षोदक्षम तत्वं किंचिदपि' लोचनम् तथा "वक्राभिषेयशब्दोक्तिरिया बाचामलडिया" इति । ध्वनिर्धनिरिति वीप्सयों संभ्रम सूचयन्ननादरं दर्शयति ॥ नृत्यत इति ॥ तल्लक्षणकृतियुक्त काव्यविधीषिभिरंतच्छ्यणो- कौमुदी लक्षणं दर्शयति---तथेति ।। यसत्य नाम लोकोत्तररूपेणावस्थानलक्षपणे तयावेनाभिधेया- नामर्यानां शब्दानां चौक्तिर्वक्राभिधेयशब्दोक्तिरिति । यया वक्ष्यति "शब्दस्य हि वक्रताभि- धेयस्य च वक्रता लोकोत्तीर्णेन रूपेणावस्थानम्" इति । अयमेवासायलकारस्यालङ्कारभाव इति । एवं च यद्वैचित्र्यान्तरमुकायते, तस्य तस्य कथितगुणालङ्कारसामान्यलक्षणसही- तत्वात्तकदृष्टत्वमसंभावनीयमित्यर्थः । पठिनपदपुनःपाठमानरूपाया इह वीप्सायाः प्रयोजन- माह--संभ्रममिति ॥ 'गच्छ गच्छ' इत्यादिवदभिनिवेशातिशयजनितसंभ्रमसूचिकैया बासा ध्यानदिवचनानुकरणरूपतयानुकर्मभाववादिगतध्वनिविषयमनादरमवद्योतयतीत्यर्थः।। ननु ध्वनियुक्तकाव्यकर्तृतच्छ्रोतृजनयर्ति नर्तनं हि काव्यजीवितायमानव्याथार्थसारसमास्वादन- निबन्धनमिति तत एव तत्सद्भावत्य सिद्धलात् कथं तदभावावधारणमित्याशङ्कय नृत्यत इत्यत्र विवक्षितं कर्तृपदमुषख्यापयति तल्लक्षणकृद्भिरिति ॥ तद्युक्तकदिकर्तृक हि नृत्तस्य तत्सद्दाकनिबन्धनवान बलाद्धसः शक्यक्रियः । तादृशस्तु कस्यचित् काव्य- स्याभावात् तत एव तच्छोतकर्तृकनृतप्रसक्यभावान तावता घनिसगावसिद्धिरित्यर्थः । नन्येतायता किमुक्तं भवतीत्यत उत्तम्-ध्वनिशब्द इति ।। यो यो धनियादिनामति- । १. क. स. नपि ग. शिवक्षमत्वम्' २. स. ग. 3. च. 'भादरम्' ७. क. प. ग. घ. च, मायुक्त- तवण- ॥ अतयुक्त, अरावण-दति मुशनुमारी पाठो निवाति. । ८. क.ख. 'विधाभिः ४. वि' इलत मारित। वीप्साया ४ ·५८ वन्यालोकः लिपपोतः ध्वन्यालोक प्रकाशयितु शक्यम् । तथा चान्येन कृत एवान लोक- "यस्मिन्नस्ति न वस्तु किंचन मन प्रहादि सालकृति व्युत्पन्न रचित च यन्नं वचनैर्वक्रोक्तिशून्य च यत् । लोचनम् दूतचमत्कारैश्च तत्प्रतिपत्तभिरिति शेषः । ध्वनिशब्दे कोऽत्यादर इति भाव ।। एपा दशेति ॥ स्वयं दर्प परैश्च स्तूयमानतेत्यर्थ । वाग्विाल्पा वाक्प्रवृत्तिहेतुप्रतिभाव्यापारप्रकारा' इति वा । तस्मात्प्रवादमात्रमिति सर्वेषामभानगादिना साधारण उपसहार. । यतः शोभाहेतुत्वे कौमुदी भूमि गत आदर. धनिवस्तुश्यिय स तावन्निपुणतरनिरूपणापा प्रवर्तिताया तादृशोऽर्थस्य कस्यचिदुपपादयितुमशवयत्वात् पनिशब्दमानविषय एवेति पर्यवस्यति । स च समुचित. गोचरसञ्चारचतुरसरसचेतसा सचेतसामपहासायैर केवल सपनापयत इत्यर्थ । दशाविशेष- प्रसक्त्यनवगमादेपा दर्शति किमुक्तमित्यत आह—स्वयमिति ॥ दो दर्पणक्रिया स्वय- मपूर्ववरतुदर्शनसान रस्तुचमवारकारिता; परैः ध्वनिया दिबहुमानातिशयदिवशीभूतादिभिः। स्वदर्पणपरजनकर्तकस्कृतिविषयावस्याप्रकृतत्यात् एषेति प्रकृतपरान शिसर्वनाम[मागन्य- त्वात् तन्मात्रस्य च सहेतुक्स्यादोपत्यान्नेद व्याख्यान लिप्यत इथेत्याशङ्कय प्रकारान्तरेण व्या- चष्टे--वाग्विकल्पा इति ॥ अस्योपरिष्टात् इति वा' इत्यनेमान्वयः। अस्मिन् पक्षे वाग्वि- कल्पशब्दार्थो न नागुक्त , अन्य एवं वित्याह-वाक्प्रवृत्तीति ।। अस्मिन् पक्षे वाक् शम्देन वाक्प्रवृत्तिहेतुभूत, प्रतिभाव्यापार एवं गृह्यते । तासवन्धिन एव तुल्यप्रकारा विकल्प- शब्देन गृह्यन्ते । पूर्वत्र हि वाक्सबन्धिन इति विशेष । आनन्तर्यात्तृतीयप्रकारमान- विषयत्वं प्रतीयमानमुपसहारस्य वारपन्नाह–सर्वेषामिति । अभावरूपस्य साप्यस्य प्रकार- उपलोचनम , .

·जेल बाजेनसहित
१
९
शबहोत्यो व्यकि, पाच मतिकिलेन महेश, पाश्च माहेनरी
नालाई सपना न काममा निरन्थ का नाप जानतति
मनोरपाना करिना । यसोन सास्कृति जतो न मनः
बेटी

·६० ध्वन्यालोकः [उड्योतः लोचनम् प्रहादि । अनेनार्यालङ्काराणामभाव उक्तः । व्युत्पन्ने रचितं च यत्ने वचनैरिति शब्दालङ्कारा- णाम् । वक्रोक्तिरुत्कृष्टा संवटना, तच्छून्यमिति शब्दार्यगुणानाम् । वक्रोक्तिशून्य- शब्देन सामान्यलक्षणाभायेन सर्वालंकाराभावे उक्त इति केचित् । तैः पुनरुक्तं न । कौमुदी भावफलम्बेनैव मनःप्रहादित्यराहित्यं न पृथगर्यान्तरसमर्पकल्येन सोपयोग मनःप्रहादित्व. विशेषणमित्याह—यतो नेति ॥ अनेनेति ॥ विशेषणद्वयन । अर्थालंकारा उपमादयः । अर्थवाचिवस्तुपदसामानाधिकरण्याबलादलंकारसामान्यवचनोऽप्यलंकृतिशब्दोऽर्यालंकारेषु वर्तत इत्यर्थः । यचनसन्देन कर्गव्युत्पत्त्या शब्दानामिह ग्रहणा व्युत्पन्नध्य विशिष्टतया प्रतीयमानल- मेव नान्यत् ,अनुपयोगादप्रसङ्गाच ; तचानुप्रासायलंकारशृङ्गास्तित्वलक्षणमित्याह-व्युत्पन्नै- रिति ।। अभात्र उक्त इति सर्वत्रानुपञ्जनीयम् । वक्रोक्तिशून्यमित्यनेन शम्दार्थगुणानामभाव उक्त इत्यन्धयः। कथं तेन तदुक्तिरित्याशयाह-पक्रोक्तिरत्कृष्टा सघटनेति ॥ अनोक्तिशब्देन संघटनेवोच्यते। "वक्रता च लोकोत्तीर्णेन रूपेणारस्थानम्" इति वक्ष्यति । तेन चक्रव्यमुका- शालित्यम् ; कवेश्वोक्तिर्व्यापाररूपा सघटनैन रचनामिका । यथोकगन्यत्राचार्यणैर "इदमनेन शब्देन अनयेतिकर्तव्यतया अमुना आशयनैवंभूतबुद्धिसगुत्पादनाय त्रे इति कपिः प्रवर्तते । स तथाभूतं रसत्काव्यं विधत्ते'' इति । तस्याश्च शब्दार्योगयरांबन्धिन्या वक्रत्वमुत्कृष्टत्वरक्षण- माधुर्यादिगुणकरसाभिव्यञ्जनरामययोगितया गुणसंवन्धैकनिवन्धनमिति तच्छ्न्यत्वोक्त्या गुणाभाव एवोक्त इत्यर्थः । अस्पैन विशेषणस्य कथञ्चिदेव क्लेशेन गुणादिशून्यत्वार्थप्रति- पादकलं नाशसा प्रतीतिपणाध्यासीत्यपरितुष्यतो व्याख्यानान्तरमुपन्यस्य दूपयति- वक्रोक्तीति ।। “सैपा सय वक्रोक्तिरनयार्थो विभाज्यते""यकाभिधेयगन्दोक्तिरिष्टा वाचामलं- क्रिया" इति च वचनवलेन वोकेरलंकारसामान्यरूपत्वारगमात् तच्छ्रन्यतोक्त्यालङ्कारसामा- न्याभावमुखेन सफलालङ्कारविशेषाभावोक्तिः सिप्पीति तेपामाशयः । एवं व्याख्याने न नापरी दोषः केवळं पुनरुक्तिदोष एव इदार्थालंकारामावस विशेषणान्तरोक्तस्थानेनापि विशेषणेन सामान्यमुखेन प्रतिपादनात् ; गुणाद्यभावानुक्तिदोषश्चातिरिच्यत इति इत्यलामित्यनेन सूचितम् । १. ह, च, रचित न पचने । -गुणाकाराणाम् च. शून्य' नारिन। 'सर्वहाराणामभावः' ५.४.च "पुनस्तत्वम् २ ·१] लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः ध्वन्यालोकः काव्यं तद्भनिना समन्वितमिति प्रीत्या प्रशंसखडो ना विमोऽभिदधांति कि सुमतिना पृष्टः स्वरूपं ध्वनेः ।।" लोचनम् परिहतमेवैत्यलम् ॥ प्रीसेति ॥ गतानुगतिकानुरागणेत्यर्थः ॥ सुमतिनति ॥ जडेन । पृष्टो भूभङ्गकटाक्षरेवोत्तरं ददत्तत्स्वरूपं काममाचक्षीतेति भावः ।। एते चाभावविकल्पाः शृङ्खलाकमेणागताः, न त्वन्योन्यमसंबद्धा एव ; तथा हि तृतीयाभावप्रकारनिरूपणोपमा पुनः शब्दस्यायमेवाभिप्रायः, उपसंहारक्यं च सगछते । कौमुदी प्रातिश्चान्न न तयोग्यसमुचितवस्तुसतयास्वादजनिता सहृदयहृदयसंवादसाक्षिणी प्रशंसा- हेतुत्वेन इहोपात्ता, किंतु स्वय परमार्थवस्तुपरामर्शपराड्मुखमानसाना परवचनपारनिष्पन्नपटुतर- प्रत्ययमात्रशरणानां काव्यसाराभिगतध्वनिविषयाभिनिवेशविशेषात्मकः प्रेमविशेषो भ्रान्तिमूल इत्याह--गतेति ॥ गतेऽन्यस्य गमले अनुगतमनुगमनं येषां भवति ते गतानुगतिकास्तेपा- मनुरागेणेत्यर्थः । सुमतिनेतिपदस्य प्रयोजनं विपक्षे याधकमुखेन दर्शयति-जडेन विति ॥ कथं जडकर्तृके प्रशे तत्वरूपाख्यानसंभावना न सुमतिकर्तृक इत्याशङ्कय जडत्वादेव तस्य यथाक्रयश्चित्प्रत्यायनसंभवादियुक्तम्--भ्रूभक्षेति ॥ तस्यापि सुमतिसन्निधौ तदसंभावनां सूचयितुं काममित्युक्तम् ।। एवं अतिदुक्तांस्त्रीनपि प्रकारान् क्रमेण स्पष्टीकृत्य तेषु कश्चिद्विशेषमुन्मेपयति- एते चेति ॥ शृङ्खलाममेण शृङ्खलान्यायेन ; आगता अवतीर्णाः; अन्योन्यसंबन्धस्यमीषां प्रागेव तात्पर्यार्थप्रकटने तस्मादित्यर्षानुवर्णने च स्फुटीकृत एवेति भावः । न च मयैवैतत्स्य- मनीपयो प्रेक्षितम् , वृत्तिकारवचनबलाच्चैवावगम्यते इत्याह-तथा हीति ।। पुनःशब्दस्य विशे- पार्थत्वे सति अपरे पुनरिति ग्रन्थविन्यासौचित्यात् तत्परिहाणेन पुनःशब्दस्य प्रथमतः पाठः । प्रागुतप्रकारापेक्षमुत्तरस्यानन्तर्य सूचयन् संबन्धमवगमयतीत्यर्थः । ज्ञापकान्तरं चाह- १. प. अभिदधातु। एवं नास्ति। ३. क.ख. ग. तु नास्ति। क. स. 'कटाक्षादिमिरेव' ग. घ.ट,च. 'एवमेत १. के, स. उपसंहारक्येन' ·१२ ध्वन्यालोक [उद्दयोत. पन्यालोर भाक्तमाहुस्तमन्ये । अन्ये त ध्वनिसज्ञित काव्यात्मान गुणवृत्तिमाः । लोचनम् अभाववादस्य राभारनामाणत्वेन भूतत्वमुकम् । भारतवादस्वविच्छिन्न पुस्तकेवित्यभिप्रायेणे 'भाक्तमाहारनि' नित्यप्रवृत्तवर्तमानापेक्षयाभिधानम् । भयते सेव्यते' पदार्येने प्रसिद्धतयोत्प्रेत्यत इति भतिधर्म , अभिधेयेन सामीप्यादि' , तत आगतो भाक्त , कौमुदी , उपसहारैक्यमिति ॥ अत्य तमेपासबधेऽन्यान्यापेक्षतया स्वतन्त्राणाममीपा प्रकाराणामुपपादने सत्युपसहारभेदेन भवितव्यम् , तदभापदन्यो यसाधिन एवामी अमान्तरभेदमात्रमेर , एत महाप्रकरणक्यवदैत्यमेव-इयम्यासेयमित्यर्थ । कारिकायाममाववादविषये जगदुरिति लिट प्रयोग , भाक्ताद पुनराहारति वर्तमानार्थस्य ल्ट तत्र कोऽभिप्राय इत्यपेक्षायामाह- अभाववादस्यति ।। उक्तमिति ।। जगदुरित्यननेति शेष । अविच्छिन्नो वर्तमानतया स्थित एष पुस्तकेषु लक्षणकारविरचितेषु रक्षणप्र पवित्यर्थ । तेन नामाववादवदस्य भूतत्वमिति आहु- रिति वर्तमानमालावच्छेदनिर्देशो निर्दोष इत्यर्थ । घनेर्भाक्तरूपनप्रतिपादनार्थ भाक्तशब्दस्य गौणलाक्षणिकतन्छन्दप्रतिपादकत्वमभिदधतस्तस्य दिधत् तस्य] भक्ति गन्दार्थविशेषाधीनत्वा- तगेव तावदाह-भज्यत इति ॥ भक्तिशब्देन लक्ष्याभिमततीरादिगतो मुख्यार्थसासप्यादिको धर्मो गृह्यते । क्यमस्य तदभिधायक समिति तदाह भव्यत इति । भङ्गार्यवशकामपा करोति सेव्यत इति । अत्र करपेक्षा पूरयति-पदार्थेनेति ॥ लदयाभिमतस्तीरादिरत पदार्थो विपक्षिन । ननु लक्ष्यतीरादिपदार्थकर्तृका सारूप्यादिधर्मविषया समाश्रयणापरपर्याया कादशीय रोबा नाम चेतनैपनियतस्य सेव्यसेवरभाषस्याचेतनेन सधटयितुमशक्यत्वात् , स्मिर्या वासावियाशङ्कयाह---प्रसिद्धतयोत्प्रेक्ष्यत इति । एपोऽर्थ -येय पदार्थर्तृका सेवा नामोक्ता, सा वस्तुत प्रतिषत्तुस्प्रेक्षामिका काचित् प्रतिपत्तिरेव भवति । यथा राज्ञ इत्युक्ते किमश्वो गजो वेयरमादिरूपा जिज्ञासापरपर्याया वस्तुत प्रतिपत्तुगतापि सता आकाङ्क्षा पान क ख ग घोप्यते क व गय च 'सारप्यादि . क ह ग ४ २ ड गुणवान त्या च येणार सभाव्यत ५ ३ कस ३ ·१] लोचनयौमुधुपलोचनसहितः लोचनम् लाक्षणिकोऽर्थः । यदाहे-- "अभिधेयेन सामीप्यारसारूप्यात्समवायतः । वपरीत्याक्रियायोगालक्षणा पञ्चधा मता ॥" इति । गुणसमुदायवृत्तेचे शब्दस्यार्थभागस्तैश्यादितिः ; तत आगतो गौणोऽर्यो भाक्तः । कौमुदी पदार्थेष्वारोप्य व्यवहियते, तथा गङ्गायां घोष इत्यादावपि बाधितमुख्यार्थभूतान्वयप्रतिपत्तेः प्रतिपत्तुः तारादेः गङ्गादिशब्दप्रतिपादननिमित्तत्वसंभावनारूपाभिधेयार्थसामीप्यादिविपया या कल्पना सा तीरादिगतत्येन तत्कर्तृकधर्मविषयसैवारूपत्वेन व्यपदिश्यते, सामीप्यादिधर्म- संबन्धनिबन्धनत्वाद्गगादिशब्दप्रतिपाद्यत्वस्य तत्पर्यालोचनायाः सेवारूपत्वोपचारोपपत्तेः। न च कल्पनारूपाया उत्प्रेक्षाया निर्वाजत्वान्न सारूप्यादेः निमित्तत्वमिति शहनीयम् , तीरादेगङ्गादिसामीप्यसंवन्धस्य प्रत्यक्षादिप्रमाणान्तरसिद्धत्वादिति । एवं भाक्तशब्द प्रकृत्यर्थ- मुक्त्वा प्रत्ययार्थमाह-तत इति । तस्माद्धर्माद्धतो: आगतः प्रतीतः लाक्षणिकः लक्षणावृत्या प्रतिपाद्यो लक्ष्यस्तीराद्यर्थो भाक्तशब्देनोग्यत इत्यर्थः । लक्षणावृत्तेः साखय्यादिनिमित्तत्वेऽ- भियुक्तोक्तिमाह-यदाहेति ॥ अस्य श्लोकस्योदाहरणयोजनामुपरिष्टात् स्वयमेव स्पष्टी- करिष्यति इति नेह प्रकटीक्रियते ! इदानीं भाक्तशब्दगौणार्थप्रतिपादकत्वं भक्तिशब्दस्य तत्समु- चितार्थप्रदर्शनपूर्वकं प्रदर्शयति---गुणसमुदायवृत्तेरिति । गुणानां शौर्यादीनां समुदाय संघाते एव वृत्तिर्वर्तनं यस्य सिंहादिशब्दस्य स तथोक्तः । सिंहादिशब्दा हि यथासंकेत जाति व्यक्ति या प्रतिपादयन्तः तद्गुणसमुदाय एव वर्तन्ते, न तदंशे; शब्दप्रवृत्तेरर्थप्रमितिकार्य- गम्यत्याच तत्प्रमितेश्च शब्दान्वयव्यतिरेकानुविधायिन्या गुणसमुदायविषयतया जात्यादाविवा- प्रत्यूहभुत्पत्तेः सर्वलोकसाक्षिकत्वात् । अत एव गुणसमुदायस्येहार्यशब्देन ग्रहणम् । अर्थ्यते उपलोचनम् "सामीप्यतैपण्यादी" इति लोचनम् । अन प्रतिपारो श्रद्धातिशयरूपा भक्ति प्रयोजनवेन वर्णयन्ति लोचनकाराः भक्तिमारमभ्युपगच्छता ध्वनिमनन्युपगच्छता दृष्टया, न तु ध्वनिवादिदृष्टया। थनियादे खट प्रयोजनं पावनत्यादिकम् । अत: "सामीप्यतैपण्यादी" इति लोचनप्रन्य: कौमुदीकारानुसारेण लेखकप्रमादादिकल्पनासलीकार नाहति ।। ५. १. च. 'सामीप्यात् सारूप्यात्' क. स. ग, 'च' नास्ति । सारूप्यात सादृश्या' ३.

·६५ ध्वन्यालोकः [उद्दयोतः लोचनम् भक्ति. प्रतिपाये सामीप्यतैक्ष्ण्यादौ श्रद्धातिशय. ; ता प्रयोजनत्वेनोदिश्य तत आगतो भात इति गौणो लाक्षणिकथ; मुख्यस्य चार्थस्य भङ्गो भक्ति-इति , एव मुख्यार्थवाना निमित्त प्रयोजनगिति त्रयसद्भाव उपचारवाजमित्युक्त भाति ।। काव्या- स्मान गुणवृत्तिमिति । सामानाधिकरण्यस्याय भाव -ययप्यविवक्षितवाध्ये पनि दै कौमुदी गम्यते ज्ञायते इत्यर्थशब्दव्युत्पचे अर्थस्य गुणसमुदायरूपस्य नाग एकदेशस्तैश्यादि सिंहादिशब्दे शौर्यादे । एवं भाक्तशब्दस्य गौगाक्षणिकार्थसमर्पक्त्व प्रदर्य तस्यैव तदुभय- शब्दप्रतिपादकत्वमपि दर्शयति-भक्तिरिति ॥ कथमत्र सामीप्यरय प्रतिपाद्यतया श्रद्धा- तिशयविषयत्वमिति चेत्, सत्यम् । इय तु लेखकाना प्रमादविम्मति मन्यामहे । पारनत्व- तेश्श्यादाविति हि ग्रन्यपाठो युक्त । अथ वा सामीप्यराब्देन पारनत्वस्पैर ग्रहणमस्तु, एकार्यसमवायलक्षणतबन्धात्तस्यैव प्रयोजनत्यादन्यस्य निमित्तमात्रत्वात् । भक्तिशब्देन भनना- रमको मनोव्यापार श्रद्धातिशय उच्यते । तच्छब्देन प्रतिपाय पावनत्वशोर्यादिक गृहीतम् ।। तत इति ।। श्रद्धानिशयरूपाया भक्तोरागत. गौणो लाक्षणिकश्च शब्द इति शेष । सत्येव हि न पुनरुक्तत्वम् अपेक्षितत्वाचैवमेव व्याख्यान गरीय एव निमित्तप्रयोजनगोचरतया "मज सेवा- याम्" इति धातो भक्तिशब्दसिद्धयगीकारेण व्याख्याय मुख्यार्थवाधविषयतया भजो आमर्दै। इति धातोस्तसिद्धिमुपजीव्य मक्तिशब्द व्युत्पादयति-मुख्यस्य चेति ॥ गङ्गास्रोतआदे इहापि तत इत्यादेरनुपङ्गो द्रष्टव्य । कथितव्याख्याप्रकारस्य फलमाह-एवमिति ॥ भनार्थ- व्याख्यानस्य मुख्यार्थवाधारूपनीजसिद्धि. फलम् , सेमाभागाव्याख्यानस्य निमित्तसिद्धिः, श्रद्धातिशयार्थव्याख्यानस्य प्रयोजनम्-इति समोपचारवीजसूचस्त्व भाकशब्दस्य प्रदर्शयि- तुमित्य वितत्य व्याख्यानमरमामि कृतमिति, काव्यात्मान गुणवृत्तिमित्यनेनैव व्याख्यात- प्रायत्वादानर्थक्य नाशकनीयमित्यभिप्राय ॥ ननु घनिर्नाम गुणवृत्तिव्यतिरेकी नास्ति कश्चित् वक्तव्य । तद्धनिसहित काव्यात्मान गुणवृत्तिमा रिति विधिमुखेन सामाना- धिकरण्यनिर्देशे कोऽभिप्राय इत्याशासायामाह-सामानाधिकरण्यस्याय भाव इति ॥ सामानाधिकरण्येन निर्देशस्येति यावत् चिनिगुणवृत्त्योस्तादात्म्यमेव घनिवादिभिर्निरा. १ कख क खग 'वाधननिमित्तप्रयो ग घर पति रति ·१] लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः लोचनम् "निःश्वासान्ध इरादर्शः" इत्यादावुपचारोऽस्ति, सथापि न तदात्मैव ध्वनिः, तद्वपति- रेकेणापि भावात् विवक्षितान्यपरवाच्यप्रभेदादौ अविवक्षितवाच्येऽप्युपचार एव न घनिरिति वक्ष्यामः । तथा च वक्ष्यति-- भक्त्या बिभर्ति नेकत्वं रूपभेदादयं ध्वनिः । अतिव्याप्तेरथाव्यातेर्न चासो लक्ष्यते तपा ।" "कस्यचिद्धानिभेदस्य सा तु स्याटुपलक्षणम् ॥” इति च । गुणाः सामीप्यादयः , धर्मास्तैदण्यादयश्च ; तैरुपापैर्वृत्तिान्तरे यस्य, तपाई कौमुदी कर्तव्यम्, न तु घनेः सर्वयोपचारपशिवगपि इतीममर्थमुद्दयोतयितुं सिद्धान्त- विरुद्धतादात्म्यपक्षोपक्षेपार्थोऽयं सामानाधिकरण्यनिर्देश इत्यर्थः । कुलो न तादाम्यमित्याशङ्कय यस्य यद्धतिरेकेऽपि भावः न तत्तदात्मकम् , यथा वृक्षस्यं शिशपाल्वव्यतिरेकेणापि भवन्न तदात्मकम् । घनिश्चोपचारव्यतिरेकेणापि विवक्षितान्य- परवाच्यप्रभेदे भवति तस्मान्न तदात्मक इत्याह--तद्वय तिरेकेणेति ॥ ननु निःश्वासान्धः" इत्यादी यत्र तत्सद्भायोऽनुज्ञातस्तत्रास्तु तादात्म्यं न सर्वत्र, तायतापि चरितार्या भवाम इत्याह---अविवक्षितवान्येऽपीति ॥ "सुवर्णपुप्पाम्" इत्यादी व्यापारचतुष्टयप्रकटनेन तत्रापि तादात्म्यं नास्तीति तदवसरे वक्ष्याम इत्यर्थः । तत्रापि न स्वकपोलपरिकल्पितमेव वश्यागः , कारिकाकाराभिप्रेतमेवेत्याह-तथा च वक्ष्यतीति ॥ अथ व्यञ्जकाशब्दव्यङ्गयार्थव्यञ्जनव्यापारात्मनो घनेर्गुणवृत्तिव्यतिरेकेणाभावमेव प्रति- पादयितुं गुणवृत्तिशब्दस्यामुख्यशब्दार्थव्यापारवाचितां व्युत्पत्तिपूर्वक्रमाह--गुणा इति ॥ सामीप्यादय इति लक्षणाभिप्रायेण ॥ धर्मा इति ।। गुणशब्दो द्रव्यपरतन्नवस्तुमात्रवचन इति भावः ॥ तैक्ष्ण्यादय इति ॥ गौणातिप्रायेण ।। उपायैरिति ॥ निमित्तभूतैः ॥ अर्थान्तरे तीरादि- घ. विवक्षितमायो' प. रमनः स. च.विवशिने दाच्य। प. मधम् नास्ति । क. ग, म. 'तैरपायचिव शम्भस्य गुणत्रः' 9 ·ध्वन्यालोकः [उधोत. लोचनम् शब्दस्य य स गुणवृत्तिः शब्दोऽर्थो वा ; गुणद्वारेण वा वर्तनं गुणवृत्तिरमुख्योऽभिधान्यापारः । एतदुक्तं भवति–वनतीति वा, वन्यत इति वा, ध्यननमिति वा यदि ध्वनिस्तथाप्यु- पचरितशब्दार्थव्यापारातिरिक्तो नासौ कश्चित् । मुख्येऽर्थे धमिथैवेति पारिशेप्यादमुख्य एव कौमुदी माणवकादिरूपे। यस्येति शब्दस्य गङ्गादिसिंहादिरूपस्येत्यर्थः ।। यति ।। अर्थे तटादिमाण- यकादिरूप इत्यर्थः । यत्र यस्येलनयोर्यथाक्रमं स शब्दोऽर्थो वेत्याभ्या सातिः । वाशब्दः चार्थे । वर्तनमिति ॥ गङ्गादिशब्दस्य सिंहादिशब्दस्य तटमाणकार्य इति शेषः । किमिदं वर्तनमिति तदाह-व्यापार इति ॥ स तर्हि कतमो व्यापार इति तदाह- अभिधेति ॥ हन्त तईि गङ्गादिशब्दस्य तटायर्यावगमने समयापेक्षत्वासक्तिरित्यत उफम्-अमुल्य इति ॥ मुख्याभिधाव्यापारनियत एवायं समयसव्यपेक्षत्वनियमः ; तत्र तदपेक्षत्वमात्रेणेव वा[न] अत्रापि तत्सापेक्षत्वनियमा[म:] हानात्--इत्यभिप्रायः ।। भवरवेव गुणवृत्तिशब्दप्रवृत्तिः, तथापि कथ गुणवृत्तिव्यतिरिकवन्याभाव इत्यपेक्षाया- मभिप्रायमाह-एतदुक्तं भवतीति ॥धनतीति व्यञ्जकः शब्दः, धन्यत इति व्यङ्गयोऽर्थः, ध्वननमिति व्यञ्जकस्य शब्दस्य व्यङ्गपविषयो व्यापारः एतनितयमेव धनिशब्देनोग्यत इति हि पनि गादिनामभ्युपगमः । तत्र यदि व्यञ्जकः शब्दो ध्वनिरित्युच्यते, तदा नासावुप- चरितगङ्गादिशब्दातिरिको भवितुमर्हति । यदि धन्यत इति व्यङ्गयोऽर्षो प्वनिः, तथुप- चरितोऽयों यस्तटादिरूपः तद्यतिरिक्तो नासौ कश्चित् । यदि पुनः ध्वननमिति ब्यापारी पनिः, तदा मुख्याभिधाव्यापारानतिरिक्त एवासापिति पक्षत्रयेऽपि गुणवृत्तिव्यतिरिक्तो ध्वनि- रिति न कश्चिदर्णोऽस्तीत्यर्थः । शब्दश्वार्थश्व व्यापारक्षेति इन्दुः । उपचारतेति त्रयाणामपि विशेषणम् ॥ ननु अमुख्याभिधान्यापारातिरिक्तो व्यञ्जनव्यापार एव ध्वनिः , समयापेक्षत्वा- भारादित्याशङ्कय पारिशेप्यात् अभिधाव्यापारातिरेकं साधयति--मुख्येऽर्थ इति ।। इह 'वर्तमानम् ३. के. व. 'मुख्या यनि-' प. मुख्योन्यापार: ग. 'मुख्याऽप्यभि च. 'मुख्याभिधान्यापार.' । २.

·१] लोचनकौमुधुपलोचनसहितः ६७ चन्यालोकः यद्यपि च ध्वनिशब्दसंकीर्तनेन काव्यलक्षणविधायिभिर्गुणवृत्तिरन्यो वा न कश्चित्रकारः प्रकाशितः, तथापि गुणवृत्त्या काव्येषु व्यवहारं दशर्यता ध्वनिमार्गो लोचनम् ध्वनिः, तृतीयराइयभावात् । ननु केनैतर्युक्तम् 'प्यनिर्गुणवृत्तिः' इत्याशङ्याह-यद्यपि चेति ।। अन्यो वेति ॥ गुणालंकारप्रकार इति यावत् ॥ दर्शयतेति ॥ मट्टोटवामनादिना । भामहे- कौमुदी विविध एच लोके शान्दोऽर्थः , मुख्यश्थामुख्यश्च; मुख्यो गङ्गादिशब्दस्य स्रोतःप्रभृति , अमु- ख्यस्तु तटादिः । अत एव शब्दस्य तद्गोचरस्य तद्यापारस्य च मुल्यामुख्यभेदेन वैविध्यम् । न चोक्तप्रकारद्वयातिरेकी तृतीयः कश्चित्मकारो जागर्ति । "परस्परविरोधे हि न प्रकारान्तर- स्थितिः" इति । अन्यतरनिषेधस्पान्यतरविधिनान्तरीयकत्वनैयत्येन प्रकारान्तरस्यासंभाव- नीयत्वात् । तत्र किं घननव्यापरो मुख्यगोचरः किं वा अमुख्यगोचर इति विवक्तव्यम् । आयेऽभिधाव्यापाराभावापचिः । प्रयोगश्च विमतशब्दव्यापारोऽभिधात्मक ,मुख्यार्थविषयत्वात्, 'यादोसि गङ्गायाम्' इति वाक्यस्य गङ्गादिशब्दव्यापारवदिति । द्वितीये लक्षणामुणवृत्त्यो- रल्यतरत्यापत्तिः प्रयोगश्च, विगतो व्यापारो गुणवृत्तिः, अमुख्यार्यगोचरत्वात् , 'गङ्गायां घोषः' इति वाक्यस्थाङ्गादिशब्दव्यापारयदिति । तत्र सम्यापेक्षायविरहान्मुख्यत्वे प्रतिपिद्धे पारिशेप्या- दमुख्याभिभाव्यापारमात्ररूपत्वं पनेरायातमतिनिपुणधिपणेनापि नापहोतुं शत्यमिति गुण- वृत्तिोव ध्वनिः , न तु तदतिरिक्त इत्यर्थः । ध्यनेर्भाक्तत्योक्तरन्यकर्तृकाया अनुपलब्धिपराहवि. माशङ्कते-ननु केनैतदिति ।। इतिशब्द एकोऽत्रोपस्कारेण योजनीयः । श्रुत एव वा काकाक्षि- न्यायेनोभयत्रापि सम्बन्धनीयः । कोऽसायन्यः प्रकारः ! अथवा गुणवृत्यपेक्षयान्यो मुल्य एव प्रकार इति स्यात् । तेन व्याचष्ठे---गुणालंकारप्रकार इति ॥ यथा अभाववादिभिनि- १. च. 'उक्त भवति' ·ध्वन्यालोकः [उद्दयोतः लोचनम् मोक्तम् "शन्दः छन्दोऽभिशनीः" इत्यभिधानस्य शब्दानेदं व्याख्यातुं भट्टोद्भटो बभापे---- "शब्दानामभिधानमभिधान्यापारो मुस्यो गुणवृत्तिश्च" इति । वामनोऽपि "सायालक्षणा कौमुदी र्गुणालंकारप्रकार इति नोकम् , तथा भाक्तवादिमिरपि घनिर्गुणवृत्तिरेवेति सकण्ठनो नोक्तमिति दृष्टान्ताभिप्रायेणात्र 'अन्यो वा' इत्युक्तमित्यर्थः । दर्शयतेत्येकवचनेन प्रशाशनकर्तृत्वेनोकेभ्यः काव्यलक्षणकारेभ्योऽन्यस्य न ग्रहणम् । किं तु त एव सद्दातरूपेणैकत्यमापयमानास्तद्हण- गोचरा इत्याशयेन काकासां पूरयति-भट्टोद्भटवामनादिनेति ॥ तत्र तावत् भामहवचनमुदाहरति-मामहेनोक्तमिति ॥ "शब्दश्छन्दोऽभिधानार्या इतिहासाचयाः कथा । लोको युक्तिः कलाश्चेति मन्तव्याः कार्यहेतब ॥" इति । काव्यकरणज्ञाननिदानतया शब्दादिनवकमुक्तम् । अभिधानस्येति ॥ पुनरुक्तिशङ्कां परिहर्नुमित्यर्थ । अभिधानशब्दोऽयं नाभिधायसराब्द- वचनः ; किंतु तयापारस्यार्थप्रतिपत्ति कार्यावगम्यस्य पारस्पन्दादिविलक्षणस्य मुख्यगुण- बृत्तिभेदभिन्नस्याभिधाख्यस्यायमभिधायक इति न पुनरुक्तिरित्यर्थः । एवं भट्टोद्भटभाणिनि- मुक्तार्थोपपादनार्थमुदाहृत्य तत्रैव वामनरचनमुदाहरति-वामनोऽपीति ॥ बभाप इति संबन्धः । सादृश्यं नाम भूयोऽवयवसामान्ययोगः तनिमित्ता या लक्षणा सा वक्रोक्ति- र्नामालंकार इति सूत्रापः । उदाहरणं तु- "उन्भिमील कुमुदं सरसीनां पङ्कजं च निमिमील मुहूर्तात् ।" अत्रोन्मीलननिमीलन शन्दौ याधितमुख्यार्थी सादृश्यासमोचविकासलक्षकतया प्रयुक्तौ । ततः किमित्यत आह-- यया या, गमैव- "अरुणमाणिसहोदराधरैशिष्ठं] हसदसिनोत्पलपनदीर्घनेत्रम् | मदयति मधुरं मृदुस्मितं ते बदनमिद मदिराचि मानस में ॥" अत्र सहोदरादिशब्दा बाधितमुख्यार्थाः सन्तः सादृश्यादारुण्यादिगुणविशेषक्ष- कतया प्रयुक्ताः । ध्वनिमर्गो मना स्पृष्टोऽपि न लक्ष्यत इत्य, भगं पूर्वपक्षोप- क्षेपानगुण्येन व्याचष्टे--तैस्तावदिति ॥ संप्रतिपत्तौ तावच्छन्दः गुणवृत्तेः प्रेयोजना- ख. भामहोत्तम्' ग. 'सा लक्षण ख. 'सा साद' ·१] खोचनकौमुद्युपलोचनसहितः ध्वन्यालोकः मनापस्पृष्टोऽपि न लक्ष्यत इति परिकल्प्यैवमुक्तम् --~-'भाक्तमाहुस्तमन्ये' इति ॥ लोचनम् यक्रोक्तिः।। इति ॥ मनाक्स्पृष्ट इति ॥ तैस्ताव निदिगुन्मीलिता । यथालिखितपाठकैस्तु स्वरूपविवेक कर्तुमशक्नुवद्भिस्तस्वरूपथियेको न कृतः, कौमुदी भावात् तस्य च वक्ष्यमाणविधया व्यञ्जनव्यापौरैकगोचरत्वात् गुणवृत्तिव्यवहारं दर्शय- द्विरेव तैः ध्वनिमार्गोऽभ्युसूत्रित एवेत्यर्थः । हन्त तर्हि बनेक्तित्वोद्घाटनं निर्मलमेव स्यात् । न हि तैः स्वकण्ठेन गुणवृत्तिरेव ध्वनिरित्यभ्यधायि, प्रत्युत ध्वनिमार्ग एव पर्थमाहीत्याशङ्कय तथापि लक्षणकरणेन पृथक् तत्स्यरूपानिरूपणात् 'गुणवृत्तिरेव ध्वनिः , न तदतिरिक्तः' इति तदुक्तिमर्थसिद्धामुपजीव्येदं भातवादग्रस्थानं प्रवृत्तमित्याह-यथालिखितेति ।। गुणवृत्तिव्यवहारविषयम्- "उन्मिमील कामलं सरसीनां कैरवं च निमिमील मुहूर्तात्" । इत्यादि काव्यं लेखनानतिक्रमेण पठद्धिः 'न रक्ष्यते' इत्यस्य व्याख्या 'तत्स्यरूपविवेको न कुतः' इति । तत्र हेतुः---स्वरूपविवेकं कर्तुमशक्नुवद्भिरिति ॥ न केवळं ध्वनिस्वरूप- उपलोचनम् मनास्पृष्टोऽपि न लक्ष्यते' इति ध्वन्यालोके । अयमेव पाठो ज्यायान् लोचनसंमतश्च । कौमुदीकारेणापि अयमेव पाठा समादृतः । अप्रेद बोध्यम्-'म लक्ष्यते' इत्यस्य , लक्षणेन विविच्य प्रतिपाद्यते विवेचनीयोऽपि ध्वनिः इत्ययों वर्णनीयः । अन्यथा 'म दृश्यते' इति यथा- श्रुतार्थहणे 'गुणवृत्तिनिः' इति पूर्वपक्षकएपनामूलमुच्छियेतेति । 'ध्वनिगुणवृत्त्यो/दो नाभ्युप- गन्तव्यः' इति प्राचामुद्भटादीना मतम् । भेदानभ्युपगमे प्रमाण योग्यानुपलब्धिः ; वन योग्यता 'म लक्ष्यवे' इत्यनेन राज्यते । अलक्षणेन भेदानम्युपगमः युतः प्रतीयेत ! ध्वनिस्वरूपापरिशाना- देव अलक्षणं बुत्तो न स्यादित्यत आह लोचने-प्रत्युतोपालग्यत इति । एवं सतु ध्यानगुणवृत्तिमैदा- नभ्युपगमसाधकानुपलब्धी योग्यता सम्यक् समर्थिता स्यादिति भावः । ग. पृथे लक्ष्यते' ड. च. 'प्रतिपाठक-' ग. मतिपाइलै' क. स. (प्रतिपादयी स. विवेकोषा २.

·ध्वन्यालोकः [उदयोतः ध्वन्यालोकः केचित्पुनर्लक्षणकरणशालीनवुद्धयो ध्वनेस्तत्व गिरामगोचरं सहृदयहृदय- टोचनम् प्रत्युतोपालभ्यते, अभमनारियलवत् ययाश्रुतंतद्रन्योहणमानणेति । अत एवाह-परि- कल्प्यैवमुक्तमिति ॥ यद्येव न योज्यते तदा पनिमार्ग रपृष्ट इति पूर्वपःविधान विरुष्यते ।। कौमुदी विवेकाकरणमेर विवेचनाई तत्स्वरूपापलापश्च, अहो महदमीयामपाण्डित्यमिति सोत्प्रासमाह- प्रत्युतेति ॥ घनिरिति शेष । किमिति घनिमार्गस्पर्शेऽपि सति तद्विवेकामायतदुपालम्भा- चित्याशङ्कयाह-अममेति ॥ दृष्टान्तेन विवेक सति पनिवस्तुस्वरूप स्टतरमवभासेतेवेति प्रतिपत्तूपुरुषापराध एनायमिति दर्शितम् । तद्न्य ध्वनियुक्तग्रन्य. -उन्मिमीलेत्यादि । गुणवृत्तिव्यपहारदर्शनात् पनिमार्गरपणे सत्येन तत्स्वरूपविवेकाकरणात् भक्तिरेव घनिः । तदतिरिक्त इति तदभिप्रायमुक्तिपर्यन्तमुररीकृत्याय भाक्तत्राद प्रवृत्त इत्यर्थः । लक्षणकरण योग्यत्वे सति तदनुपलब्धिलक्षणप्रमाणगम्यत्वेनोपपादिते भाकव्यतिरिक्तधन्यर्याभार. रूपेऽर्थे वृत्तिगत परिकल्प्येतिपदमनुकूलयति - अत एवेति ।। नन्वत्र ध्वनिमार्गविस्पृष्टत्व न दृश्यत इति प्रतीयमानमर्थमपहाय किमित्येव कृच्छाव- बोधार्थस्वीकरणमित्याशङ्कयाह-ययेवमिति ॥ भक्तिरेव पनि न तु तदतिरिक्त इति हि पूर्वपक्षोऽत्र दिदर्शपिपित । तस्योद्भटादिना स्वप्रन्थेषु ध्वनिमार्गारपर्श केवल गुणवृत्तिन्याहारमात्रकरणे विरोध स्यात् , योग्यत्वाग्यिानुपलब्धेग्भागोरस्थाप- कस्य तदानीमनुद्भावितत्वात् । ययोक्तप्रयारे तु व्याख्याने बलापादननिबन्धना तदुक्तिः शस्योपपादा स्यादित्येपैर प्रन्ययोजना गरीयसीत्यर्थ ॥ 'योवन' 'मना स 'अयनोमयन' . 'श्रुततायोद्महणतदनुग्रहण' स ग २ - ४ ग त्पयथा- २ क घ ३ में 'प्रति पर' ·१] सोचनकौमुद्युपलोचनसहितः ७१ प्वन्यालोकः संवेयमेव समाख्यातवन्तः । तेनैवंविधासु विमतिपु स्थितासु सहृदयमन प्रीतये लोचनम् शालीनयुद्धय इति ।। अप्रगल्ममतय इत्यर्थः । एते च त्रय उत्तरोत्तरं भव्यबुद्धयः । प्राप्या हि विपर्यस्ता एव सर्वथा ; मप्यमास्तु तद्रूपं जानाना अपि संदेहेन निढुवते ; अन्यास्तु अनिहुँवाना अपि लक्षयितुं न जानत इति क्रमेणाविपर्पसंदेहाज्ञानप्राधान्यमेपाम् ॥ तेनेति ।। कौमुदी नन्विह प्रयममभावनादः, तदनन्तरं भाक्तवादः, तदनन्तरमलक्षणीयत्ववाद इत्यस्मिन् कमाङ्गीकारे को हेतुरित्याकालायामर्थसतत्वसंस्पर्शभूमिभूतसिद्धान्तपक्षावतारहेतुत्वं सोपानपरंपरान्यायेनामीपामस्ति, तदौचित्यानुसत्ययं कमसमाश्रयणं समजसमेवेरयाह-ऐते चेति ॥ निष्यष्यभावप्रकारेषु कथितविशेषास्तित्वशङ्कामेकपक्षत्वोक्त्या निरामतुं त्रय इत्युक्तिः । भातालक्षणीयत्वपक्षयोः प्रकारभेदाभापादेय परिशेपादायपक्षप्रकारभेदापरिग्रहः नित्यसंख्याव्यपदेशप्रयोजनमिमि भानः । एतदेव स्पष्टीकरोति-प्राच्या हीत्यादिना ।। प्राच्या अभावनादिनः । सर्वयेत्यनेन परमार्थज्ञानगन्धवन्ध्यतया देहात्मवादिचार्वाकवदर्याची- नत्वममीषा दर्शितम् । अत एवोत्तरवाक्पयोर्विशेषार्थः तुशब्दः । तमेव विशेपमाह-~- तद्रूपं जानाना इति ॥ संमुग्धतया 'यकिञ्चिदस्ति वाच्यातिरिक्तम् । इयुछिख- न्तोऽपीत्यर्थः । तद्रूपज्ञस्त्रादेव तर्हि तदुक्तपक्षोपादेयत्नप्रसक्तिरिति शङ्का शमयति----सन्देहेन निढुवत इति ॥ ते हि तत्त्वावबोधजन्यपरितोपाभावादपद्धयते । अतश्च पर्यन्तदशाया- मभाववादिसोदरतवैपामपीति भावः । मममेन्योऽप्यन्त्यनामुत्कर्षनिबन्धनं विशेषमाह- अनिझुवाना इति ॥ तद्रूपमित्यनुपङ्गः । एतापक्षानुपादेयत्वमूलमपकर्ममाह-लक्षयितुं न जानत इति ॥ विपर्ययस्य स्वरूपजिज्ञासाप्रतिबन्धकत्याद्विपर्ययप्रधानतोक्त्याभाववादिना सापेक्षयात्यन्तापनों दर्शितः । सन्देहस्य जिज्ञासाप्रसन्नकतया भाक्तवादिना तत्प्रधानल्या- भिधानेन शिक्षाधिकारयोग्यतया तेपामभाववाद्यपेक्षयोको दर्शितः । अत्यानां तु वस्तु- तत्वायबोधयता लक्षणकरणमात्रविषयगेयाज्ञान न वस्तुतत्वविषयम् तच सुखोच्छेदमिति तेषां । क. ३. स, घ. 'अपहनु , अनपान 'विपयाँस- ग. 'एतेषाम्' २. ख ·७२ ध्वन्यालोक [उद्दयोत. लोचनम् एकैकोऽप्यय विप्रतिपत्तिरूपो वाक्याओं निरूपणे हेतुत्व प्रतिपद्यत इत्येक- वचनम् । एवविधासु विमतिप्विति निर्धारणे सप्तमी । आसु मध्ये एकोऽपि यो विमतिप्रफारस्तेनैव हेतुना तत्स्वरूप ब्रूम इति ध्वनिस्वरूपमभिधेयम् । अभिधानाभिधेय- लक्षणयोर्ध्वनिशास्त्रयोर्वक्तृश्रोत्रीयुत्पाद्यव्युत्पादकभाव सबन्ध । विमतिनिवृत्या तत्स्वरूपज्ञान कौमुदी सर्वपूर्वीपेक्षयोत्यर्थः । घनिवायपेक्षया कियानप्यपकर्ष इति दर्शितम् । अतश्च सिद्धान्त- पक्षानन्तरितपूर्वभूमिवादन्त्यपक्षस्य तदारोहे सति सम्यग्भूतधनितत्वदर्शनमयनलम्प- मधिकारिधिय सिद्धमित्येतत् कमेणेसनेन द्योतितम् । तेनत्यत्र यदेकवचन तत् तच्छन्द- परामृष्टवाक्यार्थभूतहेतुगतै कत्वप्रतिपादकत्वेन नापिक्षितमिति मन्तव्यमित्याह-कै- कोऽमीति ॥ तच्छन्देन हि त्रयो विप्रतिपत्तिरूपा वाक्यार्थी प्रकृतत्येन परामृश्यन्ते । कारक- विमक या च तेषा ध्वनिस्वरूपनिरूपण प्रति हेतुत्वनुच्यते । एकवचनेन तु नैपा समुदिता- नामेन हेतुत्वम्, किन्तु अन्यानपेक्षतयामापा प्रत्येकमेव हेतुत्वमति , ततश्चैकस्यापि हेतरिय कर्तव्ये सति धनिस्वरूपनिरूपणेन बहुषु सम हेतुषु तनिरूपणमसन्तमावश्यकम् -इत्ययमों दर्शित । सप्तम्या अनेकार्थवृत्तितया प्रसिद्धत्वात् प्रतिपिपादयिपितासमुचित- मर्थमाह-निर्धारण इति ॥ तदेव स्फोटयति-आसु मध्य इति ।। एकोणीति ॥अमावा- दिविषय । अनश्च त त्यस्य प्रत्येकेषु प्रकृतेषु त्रिषु वाक्येषु यथाक्रमममिसम्बन्धोऽनुस-धेयः । तत तस्याभार जगदुरप तेन तस्यरूप बम' इत्यादि सहृदयमनःप्रीतये व्यावती वृत्तिकारेण पार्यन्तिममेव प्रयोजन प्रदर्शितम् । न तु विषयसब-बमुख्यप्रयोजनानि प्रदर्शितानि । न च तेर्पिना श्रीतप्रवृत्तिसभव इति स्वयमेन 'तत्स्वरूप बम ' इति भागस्य तत्प्रतिपादकता वृत्तिकारण समष्ठनोऽनुक्तामपि हृदयस्थिता श्रोतृमनस्समाधानार्थ प्रदर्शन यति-ध्वनिस्वरूपमिति ॥ वचनक्रियाकर्भकारकनया पनिस्वरूपस्य निर्देशात्तस्यामिरेयत्व तावत् साक्षादुपदर्शितम् ; अत एव तयो प्रतिपाद्यप्रतिपादकभार सम्बन्धः बूम इति वचनकर्तुरभिधानाधनस्य श्रोतृप्रतिपरयर्थस्वात् श्रोतुरर्थलाभात् तत्सम्बन्धोऽपि सम्पन्धि. 'ये इमा छ ग ग निरूपण १. ग. ग 'एक ऽपि नारित । प घ च 'प्युत्पादकन्यत्याव' ·१] लोचनकौमुपपलोचनसहितः लोचनम् साध्यसाधनभावः संबन्ध इत्युक्तम् । अथ श्रोतृगतप्रयोजनेंप्रयोजनप्रतिपादन 'सहृदयमन:- कौमुदी शब्दसामर्थ्यात् सिध्यति । विमतिप्रयुक्तत्वाचस्यरूपामिधानस्य तनिवृत्यर्थत्वावगतेस्तत्वा- वधारणप्रतिपक्षभूतनिमतिप्रतिक्षेपमुखेन तत्फलत्वं ध्वनिस्वरूपाभिधानस्य दर्शितम् । तद्वारेण च शास्त्रप्रयोजनयोरुत्पाद्योत्पादकभावसंबन्धोऽपि सूचित एवेति श्रोतृप्रवृत्युपयुक्त- मनुबन्धनयमन तत्स्वरूपं ब्रूम इति कारिकाखण्डेन दर्शितं भवतीत्यर्पः ॥ उक्तमिति ॥ तत्स्वरुपं बूम इस्यनेनेति शेषः । इदानीम् "सहृदयमनःप्रीतये" इति कारिकाखण्डस्य प्रयोजनम् "तस्य हि" इत्यादेः "लक्षयताम्" इत्सतःप्राक्तनस्य वृत्तिप्रन्यस्योपयोग च दर्शय- नवतारयति-अथेति ॥ ज्ञानस्य स्वतःसुखप्राप्त्यादिरूपत्वरहितस्य प्रयोजनवायोगात् प्रयोजनान्तरहेतुत्वेनैव तथात्वस्यावश्यवक्तव्यत्वात्तस्यैव प्रीतिरूपस्य स्वतःप्रयोजनतया प्रवृत्तायन्तरङ्गत्वं तदाक्रान्तिसमासादितप्रयोजकमावस्यैव मुख्यप्रयोजनस्य प्रयोजनत्वम् ; अत एव वृत्तिकारण मुख्यप्रयोजनानभिधानेन सहृदयमनप्रीतय इति भाग व्याकुर्वतेदमेव प्रयोजन प्रादर्शि । अस्यैनेतरापेक्षयोदुरकन्धरीभावेन स्वसाधनसंक्रान्तिमुखेन वस्तुसामर्थ्यबलादेव नोवप्रवृत्तिमूलकारणावादन्यस्य तदुपजीपनलब्धजीवितस्यैव प्रयोजकत्वमिति तत्प्रतिपादन न व्यर्थमित्याशयेनाह-श्रोहगतेति ॥ श्रोतृगतं यत्प्रयोजनं ध्वनिस्वरूपज्ञानरूपं तस्य प्रयोजनं प्रीतिरूपं तस्य प्रतिपादनमिति कर्तरि करणे वा ल्युट्प्रत्ययः ॥ व्याख्यातु- माहेति। अस्यार्थः "तस्य हि" इत्यादेः तापवृत्तिपन्यस्य साक्षायाख्यानरूपत्वं नास्ति, तथापि नानुपयोगः । आनन्दस्य सहृदयमनःप्रतिष्ठारूपप्रयोजनप्रतिपादनार्थतया तत्प्रयोजनस्वसमर्थ- नार्य ध्वनेः काव्यजीवितत्वानन्यप्रतिपादितत्यप्रदर्शनमुखेन लक्षयतामित्यादिव्याख्यानशेष- तयोपयोगसभवात् । न हि प्रीते. प्रीतिरूपत्वं तादूप्येण प्रयोजनत्यं वा तद्विपयस्य तयोग्यतोपाधिभूतनिरतिशयसाम्राज्यपदानभिषेके सुखोपपादं भवति इति तत्ताश- सौभाग्यविशेषभाजनल्वप्रतिपादकतया तस्य होत्यादेरत्यन्तोपयोगित्वमनपनादमिति । तस्येत्पत्र तच्छन्दो न ध्वनिसंज्ञिपरः , किं तु तत्प्रकाशनावश्यक्त्वसिद्धपर्य विप्रतिपत्तिमयमहान्ध- 'सापसमाव क. ख. इत्युतम्' ग. ४. क, ख, ग, घ प्रदो. जनमान स्व. ग है. 'प्रतिवादछन्' 10 ·पन्यालोक [उपयोत ७१ ध्वन्यालोकः तत्स्वरूप घूम । तस्य हि ध्वने स्वरूप सकलसत्कविकाव्योपनिषद्भूतमतिरमणीयमणी- लोचनम् प्रीतये' इति भाग व्याख्यातुमाह-तस्य हीति ॥ विमतिपदपतितस्पेत्यर्थ. धने स्वरूप लक्षयता सबन्धिनि मनसि छैदये आनन्दो निर्वृत्यात्मा चमत्कारापरपर्याय प्रतिष्ठा परैपिर्यासा- युपहतैरनुन्मील्यमानत्वेन रथेमान ल्भतामिति प्रयोजन सपादयितु तत्स्वरूप प्रकारपत अन्यस्य चास्य कौमुदी कारतिरोहितत्वधर्मवैशिष्टयपर इत्याह -विमतिपदपतितस्येति ॥ स्पष्टसगतिक्त्वात् सुमहत्वाय सङ्गतिमाह-ध्वने स्वरूपमिति ॥ उक्षयता- मित्यस्याव्यवधानादानन्दशब्दनैय सङ्गति सपदि भायात् , तद्यावृत्यर्थमुक्तम्-सम्बन्धिनि मनसीति ॥ न सकल्पविकल्पात्मकवृत्तियमत्र मनो विवक्षितम् । निञ्च अध्यवसाय- वृत्तिकमन्त फरणमात्रमित्याह हृदय इति ॥ आनन्दप्रतिष्ठाशब्दयोरर्यान्तरपरतया व्याख्यास्यमानत्वादत्र विवक्षितमय पद नाविदन्नानन्दशब्दस्य तावनिर्वृत्पात्मेति आनन्दरय निर्वृत्यात्मनोऽप्यम्पपदेश्य वाच्छन्दा तरेणापि स्फुटयति-चमत्कारेति ।। प्रतिष्ठामित्यस्या- प्यर्थमाह-स्थेमानमिति ॥ हेत्वन्तरग्नापिताप्रतिष्ठान एवानन्दस्य प्रतिष्ठालम्भन- प्रसक्तिरित्यत उक्तम्-परैरिति ॥ वक्ष्यमाणप्रकारेण यावदेतद्धनिस्वरूपप्रतिपादन न क्रियते, तावत्सद्वदयहृदयमयमहालवालमध्यसमिनि तत्सतत्त्वसमास्वादनकन्दादानन्द- मन्दारतरुप्ररोह प्रादुर्भवन्नेव वा अभावादिवादिगदितयुक्तिसहस्रखनित्रसमुखातमूलोऽ- नुदितप्राय एव स्यादिनि तदुन्मूलनहेतुनिरासेन तत्प्रतिष्ठापन सगतमेवेत्यर्थः । परोक्तयुक्तीना वास्तवे तदुन्मूलनसामर्थ्य बुतोऽनु मूल्यमानत्वमपीत्याशङ्कय तासामाभासता दर्शयितु- मुक्तम्-विपर्यासायुपहतैरिति ॥ आदिशब्देन सन्देहाज्ञानयो सग्रह "सहृदयमन प्रीतये' इत्यस्य वाक्यान्तरेण प्रयोजनप्रयोजनप्रतिपादकत्वेनोक्ति प्रतिष्ठा लमतामिति वाक्यान्तरेण निर्देशश्च कारिकाया सहृदयमन प्रीतये तस्वरूप ब्रूम १ २ ग ए घ स्वरूपम् इत्य सभ्य नभतामिति इत्यात नास्ति। हुये नास्ति।

·१] लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः ७५ लोचनम् इति संगतिः । प्रयोजनं च नाम तसंपादकवस्तुप्रयोक्तृताप्राणतयैव तथा भवतीस्याशयेन प्रीतये तत्स्वरूपम् इत्येकवाक्यतया व्याख्येयम् । तस्वरूपशब्दं ब्याचक्षाणः संक्षेपेण तावत्पूर्वो- दीरितबिकल्पपश्चकोद्धरणं प्रथयंति-सकलेत्यादिना ।। सकलशब्देन सत्कविशब्देन च कौमुदी इत्येकवाक्यत्वप्रतीतिविरुद्ध इत्याशङ्कय कारिकामनुकूलयितुमुक्तम्---इति प्रयोजनं संपा- दयितुमिति ॥ न भिन्नवाक्यत्नेनैव व्याख्या वृत्तिकारस्याप्यभिगता । प्रयोजनप्रयोजनप्रति- पादकत्वोक्तिः पुनर्ववक्षिक्षेत्र, न शाब्दी । तन्मूल एव च वाक्यान्तरेण निर्देशः । वस्तुतस्तु एकवाक्यतानीकारेणेषा यथाकारिकाक्षरं व्याख्या अवसेया, न मिन्नवाक्यतयेति भावः । एतदेवोपपत्योद्रेदयन्नाह--प्रयोजनं चेति ॥ चो हत्यर्थे ; नाम प्रसिद्धौ; तष्छन्दः प्रयोजनस्वरूपवचनं प्रयोजनस्वरूपसंपादकं यद्वस्तु क्रियारूपं तस्य प्रेरकात्य- स्वभावशालितया तथा प्रयोजनायेनावभासते । प्रयोजयति स्वनिप्पादक साधने पुरुष प्रवर्त- यतीति प्रयोजननियुच्यने । न खलु डिल्यादिशब्दवद्यादृच्छिकशब्दत्वमस्य शक्पालीकारम् । अतस्तादशप्रयोजनल्यप्रतीतिक्यिभेदेन व्याख्याने न सिध्यतीति हृदये कृत्वा वृत्तिकार एकवाक्यतया व्याख्येयतामेवाभिसहितवान् । यथाश्रुतमन्धच्छायानुरूपार्थावसायिनी पुनरन्यथापि प्रतीयतेति भावः ॥ इत्साशयेनेति ॥ यस्मादेवमाशयो वृत्तिकारस्य तस्मादेक- वाक्यतया व्याख्येयमिति योजना । अयमा व्याख्या इयमिति पदद्वयं वृत्ति कारस्य व्याख्यानमेत- दित्यर्थः । सकलेत्यादि विशेषणानामुपयोगमाह तत्स्वरूपशब्दमिति ॥ तयाख्यानं वा किमर्थमित्यात उक्तम्--पूर्वेति । तदप्युत्तरत्र कृतस्यादनकमित्यत उनम्-संक्षेपत इति ।। संक्षेपविस्तारा-या प्रतिपाद्यमानो यर्थः प्रतिपित्सूनां प्रतिपत्तिपयमनायासेनाक्तरेदिति भावः । उद्धरणं निरासः । तदेव विविष्य दर्शयति-सकलेति ॥ प्रकारलेशवं किमखिलवान्य- विपयव्यापयगावकृतम्, आहोस्पिदप्राधान्यकृतम् ! आवं सकलपदेन शकलयति, सकलकाविकाव्यविषयच्यात्युपलब्धेरनपलपनीयत्वादस्य न तत्कृतं प्रकारलेशावमिति । द्वितीय सत्कविंशब्देन निर्दलपति, कालिदासप्रभृतिभिर्महाकविमिस्तस्यात्यन्तमाहतस्प १. ४. २. प. 'तत्वमुपपादक-' क. 'तस्वस्प म ग. याख्यानम् म. ५. ४, च, गीत ·ध्वन्यालोक [उद्दयोतः ७६ ध्वन्यालोकः यसीमिरैपि चिरतनकाव्यलक्षणविधायिनां घुद्धिभिरनुन्मीलितपूर्वम् । अथ च रामायण- - लेचनम् प्रकारलेशे करिमश्चिदिति निराकरोति । अतिरमणीयमिति भाषायतिरेकमाह । न हि सिंहो घटु', 'गलाया घोष' इत्यत्र रम्यता वैाचित् । उपनिषद्भूतशब्देन तु अपूर्वसमाख्यामात्र- करण इत्यादि निराकृतम् । अणीयसीगिरित्यादिना गुणार कारानन्तर्भूतत्व सूचयति । अथ चेत्यादिना तत्समयान्त पातिन इत्यादि यत्सामयिकत्व शङ्कित तन्निरवकाशीकरोति । रामायणमहाभारतशब्देनादिकवः प्रमृति सरेव सरिभिरत्यादर इति दर्शयति । लक्षयता- मित्यनेन याचा स्थितमविषय इति परास्यति । रक्ष्यतेऽनेनेति लक्षो लक्षणम् । लक्षणे कौमुदी नाप्राधान्यनिमित्त लेशत्वमाशकितुमपि शक्यमित्यर्थ । व्यतिरेकेमेष स्फोरयति-न हीति ॥ काचिदिति ॥ दूरेऽतिरम्यत्वक्थेति भाव । भातशब्दस्य गुणलक्षणावृत्ति- साधारणतयोक्तत्वादिह तदुभपोदाहरणदानम् । किं सिंहादिशन्दै बदायर्थप्रतिपादने रम्यत्वम् उत शौर्यादिप्रत्यायने । नाद्यः, अनुपलभात् । न द्वितीय , पतो गुणादिसान्ध- सुन्दरत्वविरहान पनित्यापादनपर्याप्त रामणायकमिट्ट सचेतसामवभासत इति भावः । उपनिषद्भूतत्वेन सर्वोत्कृष्टत्यमुक्तम् , तेन च समाख्यामानलस्य सुदूरनिरास सूचित इत्यर्थ ।। ननु रक्षणकृद्धिरनुमारितपूर्वस्वे प्रायुत तस्य शृङ्गादियदत्यन्तासत्वमेव पर्यनस्येदिति तविशेषण तावन्न परपक्षप्रतिक्षेपफमित्याराकप, तस्य लक्ष्येषु प्रसिद्धतरत्वात् नृशृङ्गादिसमान- योगओगत्वस्य दूरचन्यात् स्थूलघुद्धिगम्यगुणादिव्यतिरिक्तत्व तदनि भिधानमिषेण सूच्यत इत्युक्तम्-अणीयसीभिरित्यादिनेति ॥ रामायणादीति ।। रक्ष्यविशेषोपादानेऽभिप्रायमाह- आदिकवे प्रभृतीति ॥ ननु विकल्पपञ्चमोद्धरणपरेऽस्मिन् प्रन्थे अभावभाक्तवादनिराकरण- पदलक्षणीयत्वपक्षापाकरण न लक्ष्यत इत्याराक्षायां रक्षयतामिन्यस्य तन्निराकरणपरत्व- अपि नास्ति। ग 'मुनिभि' पक्ष्यो' 'एश्वेण' इत्यादना' - क स ६ 'भारत २ व स ड 'यति रक्त क छ स ८ द स । प 'करणमात्र २ ब ग ५ ब ·१] लोचनकौमुधुपलोचनसहितः ७७ ध्वन्यालोकः महाभारतप्रभृतिनि लक्ष्ये सर्वत्र प्रसिद्धव्यवहारं लक्षयतां सहृदयानामानन्दो मनसि लोचनम् निरूपयन्ति लक्षयन्ति तेषाम् , लक्षणद्वारेण निरूपयतामित्यर्थः ॥ सहृदयानामिति ॥ येषां काव्यानुशीलनाभ्यासवशाद्विशदीभूते मनोमुकुरे वर्णनीयतन्मयीभवनयोग्यता ते स्वहृदयसंवादभाज. सहृदयाः । यथोक्तम्- कौमुदी माह-लक्षयतामित्यनेनेति ॥ तदेव तच्छन्दनिर्वचनेनोपपादयति-लक्ष्यतेऽनेनेति ॥ लक्षणं निरूपयन्तीयस्मिन लक्षयन्तीति रूप भवति । प्रातिपदिकात् धान बहुस- मिष्ठवच" इति निरूपयन्तीति धात्वर्थे वर्तमानालक्षप्रातिपदिकापिणच् , तस्येष्ठबद्भावात् । टिलोपः । एवं चैतन्छास्त्रप्रदर्शितलक्षणद्वारा सहृदयाना घनिस्वरूपनिरूपणरूपो योऽर्थस्तमभिदधता लक्षयतामिति सहृदयविशेषणेनालक्षणीयत्वपक्षः प्रतिक्षिप्त इत्यर्थः । अस्मिन् शास्त्रे यत्र यत्र सहृदयशब्दस्तत्सर्वसाधारण्याभिप्रायेण वृत्तिग्रन्थस्थं सहृदयशब्द सहृदयलक्षणाभिधानेन व्याचष्टे येषामिति ॥ अनुशीलनं शब्दपाठः अर्थपर्यालोचनं च ; तस्याभ्यास आनेडनम् ; ततो हेतोविशदीभूते पूर्वमविशदे संप्रति विशदतां गते मनोमुकरे मणिमुकुरवदतिस्यच्छे मनसि वर्णनीयं विभावादि तत्संबन्धिनस्तद्विषयतया तन्मयी- भवनस्य तत्तादात्म्यापत्तिरूपस्य योग्यता सामर्थ्यमस्ति, ते सहृदया इति लक्षणमुक्तम् । अथ सहृदयशब्दार्थनिर्वचनाभिप्रायेणाह-स्वहृदयसंवादमाज इति | हृदयस्य ताप्येण सर्वत्रैकत्वात्तस्य यस्मिन्नर्थे संवादोऽस्ति, तत्र संवादकान्तरनरपेक्ष्येण ये कान्यार्थमनुभवन्ति, ते विशुद्धतया तत्त्वावधारणनिपुणतया प्रशस्तहृदयवन्तः सहृदया इत्युच्यन्ते । एतच सर्वत्रानुसन्धेयमित्यर्थः । यशक्तलक्षणसहृदयसिद्धौ संपादक किश्चिद्वाक्यमुदाहरति-ययो- क्तमिति ॥ यो विभावादिरूपः सत्यविवर्णनाधिरूदोऽर्थः । हृदयसंनादी हृदयसंगादविषयी- .. प. ग स एव पदया घ ते मददय ·७८ ध्वन्यालोकः [उदयोतः लोचनम् . "योऽर्थो हृदयसंवादी तस्य भायो रसोद्भवः । शरीरं व्याप्यते तेन शुष्कं काष्ठमिवामिना ।।" इति । आनन्द इति ॥ रसस्य॑ चर्षणात्मनः प्राधान्यं दर्शयन् रसध्वनेरेव सर्वत्र मुख्यभूतमात्मत्वं दर्शयति । तेन यदुक्तम्- "ध्वनिर्नामापरो योऽसौ व्यापारो व्यञ्जनारमकः । तस्य "सिद्वेऽपि भेदे स्यात् कान्येऽशत्वं न रूपों " इति । कौमुदी भवनशील: ; तस्यार्थस्य भावः निर्मलहृदयमणिमुकुरसीमनि समुन्मेपः, रसोद्भवः रसोत्पत्ति- हेतुर्भवति । तेन च तथाभूतेनार्थेन न केवलं हृदयमेव व्याप्यते ; तद्वयातिपूर्वकं कृत्स्नमेय शरीरं व्यानोति । तत्र कास्न्येन झटित्येव तदैकरूप्येण च व्याप्तौ दृष्टान्त:-"शुष्कं काष्ठमिया- मिना" इति ; काठमेव च व्याप्यते, न शिलादिकम् ; तेन च दान्तिके रल्यादिवासनाविरहित- हृदयस्य श्रोत्रियादेः सहृदयत्वाभावः । शुष्यमिति काव्यानुशीलनकृतमनौवैशयशालित्वं सूचितम् ; अशिनेति गुणालंकारसंबन्धसौन्दर्य निबन्धनं विभावत्वं दर्शितम् । इदानीमानन्द- शब्दोपादानस्य परपक्षप्रतिक्षेपपर्यवसायितां दर्शयितुं प्रयोजनमाह-आनन्द इतीति ।। रसचर्वणैवागा स्वरूपं यस्य स आनन्दस्तपोक्तः । वक्ष्यति हि रसचर्यणान्यापारो रसनीय इति । अधया रसचर्वणाया आत्मा य आनन्दस्तस्येति वसवलंकाररसेषु रसध्वनेरेय मुख्यमात्मत्वमिति ! इतरयोस्तु तत्पर्यवसायितया गौणमिति दर्शयितुमानन्दस्य प्राधान्येन प्रयोजनवं दर्शितमित्यर्थः । अस्य फलं परपक्षनिरास इत्याह-तेनेति ॥ तत्प्रदर्शनन हेतुना तदपहस्तितं भवतीत्यन्वयः । किं तदित्यत उक्तम्-यदुक्तमिति ॥ यक्ता चेह भटनायकः । ध्वनि ननम् । नामशब्दः परप्रसिद्धिसूचनार्थः । योऽपीत्सपिशम्दः तुशन्दस्यार्थे । अपरः प्रसिदभ्योऽभिधादिभ्योऽन्यः विलक्षणथ । स किंलक्षण इत्यत १. म. ऊ. रमच ग. ड, 'भात्ममिति ३. 'देशयति' नामित 'असि 'काव्यातं न रूपिता' घ, कामेशहत्व न सा' ·11 लोचनकौमापलीचनसहितः . ध्वन्यालोकः लमतां प्रतिष्ठामिति प्रकाश्यते ॥ लोचनम् तदएहस्तितं भवति । तथा हि अभिधाभावनारसचणात्मकेऽपि व्यंशे काव्ये रसचर्वणा तावनीवितभूतेति भवतोऽप्यविवादः । यथोक्तं त्वयैव- "काव्ये रसयिता सर्वो न बोद्धा न नियोगमाक्" इति । कौमुदी उक्तम्--व्यसनात्मक इति ॥ सिद्धेऽपीलनेनाम्युपगम्यवादोऽयमिति दर्शयति । न तावदभिधादिभ्योऽस्य भेदो न्यायाघातसहः । तथान्यभ्युपगम्यापि मह इत्यर्थः । तस्य काव्येऽशत्वमेव स्यात् , न स्वरूपत्वमात्मत्वं यद्भवतोऽभिलषितमित्यर्थः । विमतो ध्वनिः काव्यांशभूतो भवितुमर्हति , शब्दव्यापारत्वादभिधादिव्यापारवत् , इत्यनुमानबाधित काव्यात्मत्वाभिधानमित्यर्थः ॥ अपहस्तितं भवतीति ॥ साक्षात्तदपहस्तनाप्रतिपत्तायपि तदभिप्रायसद्भावो दर्शित इति तमुद्धाटयति-तथा हीति ॥ उक्तानुमानस्य स्याभ्युपगम- विरोध दर्शयिष्यन् स्वाभ्युपगम तावदाह-अभिधेत्यादि । व्यापारस्त्रिविधो बुधैरमिमतः काव्येऽभिधाभावना- भौगोत्यादकतात्मना तदधिको नास्ति चनिनीम नः | सिद्धाया व्यवहारभूमिपु विभावार्थसाधारणी- कारात्मा त्यपरा निर्गलरसास्वादात्मिकैयान्तिमा ।। रसचर्यणेति भोगवृत्त्यमित्यर्थः ॥ व्यंश इति ॥ त्रयोंऽशा व्यापाररूपा अस्येति । भवतोऽपात्यपिशब्दः शेऽपीत्यत्र योज्यः | रसचर्वणाया जीवितत्वेन तदभ्युपगमे तदीयमेव वचनं प्रमाणयति-- यथोक्तामिति ॥ त्वयैवेति ।। नारमाकमिदमलीकारोषणदौर्जन्य- विर्जितमित्यर्थः । रसयिता रसचर्वणशील: सर्व एव कान्येऽधिनियत इति शेपः । न योद्धा जनः इतिहासादाविय, न नियोगभाक् नियोज्यः वेदादाविव ; तेन रसचर्वणाया अघि- कारसंपादकत्वं खकण्ठतो पदता तस्याः प्राधान्येन जीवितत्वमुक्तमेव भवतीति भायः । एवं पराभ्युपगमं प्रदर्य तद्विरोधमनुमानस्य वक्तुं किं वस्त्वलंकारम्बन्योरंशत्वमानं प. 'एतेन तदपइमितम् इ. २, 'जीवन्ते- १.

·ध्वन्यालोष उत्पात लोचनम् तस्त्वलकारष्व यभिप्रायेणार्शमात्र यमिति सिद्धसाधनम् । रसव पमिप्रायेण तु स्वाभ्यु पगमप्रसिद्धसदनविरुद्धमिति ॥ ता क्वेस्तावत्कापि प्रीतिरेन सपाया । यदाह —कीर्ति स्वर्गफलामाह"- इयादि । श्रोतृणा च व्युत्पत्तिप्रीती यद्यपि स्त , यथोकम् --- "धर्मार्थकाममोक्षेषु वैचक्षण्य पलासु च । करोति कीर्ति प्रीतिं च साधुकाव्यनिषेत्रण ॥” इति । . कौमुदी सिसाधयिषित विधा रसवनेरिति विकल्प हृदि कृत्वा आद्य दूषयति-तदिति ॥ तत्र एव स्याम्पुपगम स्थिते सतीयर्थ । यदशमात्रत्वसाधन तदस्त्वलकारमयभिप्रायेण चेत् क्रियते, तयोरेवाशव साध्यते चेदित्यर्थ , तदा सिद्धसाधनत्व रसध्यनेरेव मुख्यतया मवेनास्माभिरभ्युपगमात् , इतरयोस्त तत्पर्यवसायितया वाच्यादुत्कृष्ट वमात्रमेत्र न वास्तव मुख्यमा मत्वमित्ययमर्थ “काव्यस्या मा स एव" इत्यत्रावर वक्ष्यत इयर्थ । द्वितीय दूषयति-रसध्वनीति ॥ स्वाभ्युपगम काव्यस्य त्र्यशत्वस्वीकार । तत्र प्रसिद्ध यदसचर्वणाया जीवित वसवेदा तेन विरुद्ध तदात्वानुमानमियर्थ , स्वाभ्युपगमेन च प्रसिद्धेन रसविदा सवेदनेन च विरुद्धमिति वा, स्वाभ्युपगमप्रसिद्धिस्वसवेदनविरुद्धमिति वा पाठे स्वाभ्युपगमेन रसविदा प्रसिद्धया स्वसवेदनेन च विरुद्धमित्यर्य । इतिशब्द परमतनिराससमाप्त्यर्थ ॥ नन्वानन्दस्य प्राधान्ये सिद्धे स्यादेवम् , तदेव कामिति तानद्वाच्यम् , फलत्वादिति चेत् भवत्वेवम् , तथापि फलातरस्यापि विद्यमानत्वात् तस्यैव प्राधायगिति नियमेनाध्यवसात मशक्यमित्याशङ्कय फलान्तर किमेतत् कवेराहोस्थिच्छोतुरिति विरल्पमुपजीव्याय प्रयाह- तत्रेति ।। काव्यविषय इयर्थ । तापदिति सप्रतिपत्तौ , की र्यापीति फलातरानुवाद , कीर्ते स्वरूपेण सुखप्राप्त्यादिरूपत्वाभावन पुरुषार्थवाभावादिति । एतदभियुक्तोक्त्या ढयति- यदाहेति ।। स्वर्गशब्दत्व निरतिशयप्रीतिवचनत्वेन प्रसिद्धवादिति भाव 1 द्वितीयमनुव दति-श्रोतृणा चेति ॥ धर्मार्थेति ॥ अव पूर्पर्धेन व्युत्पत्तिलक्षण फलमुक्तम् , कीर्ते प्रीतिपर्यन्तत्वात् तृतीयपादेन प्रीति खोक्का भाति , एवमुभयोरपि सममेव फलरूपव प्रतीयत इपर्य । तथापि परमार्थपर्यालोचनाया प्रस्तुताया प्रीति रेव फल पर्यवस्यतात्याह- युपतियचाप इत्याग निवपनम् । ३ क २ क ४ में ब ६ ·१] लोचनकौमुथुपलोचनसहितः लोचनम् तपापि तत्र प्रीतिरेव प्रधानम् । अन्यथा प्रगुसंमितेभ्यो वेदादिभ्यो मित्र- संमितेभ्यथेतिहासादिभ्यो व्युत्पत्तिहेतुभ्यः कोऽस्य काव्यरूपस्य व्युत्पत्तिहेतो या- संमितत्वलक्षणो विशेष इति प्राधान्येनानन्द एवोक्तः । चतुर्वर्गव्युत्पतेरपि चानन्द एवं पार्यन्तिक मुख्यं फलम् । आनन्द इति च प्रन्यकृतो नाम । तेन से आनन्दवर्धनाचार्यः एतच्यास्त्रद्वारेण सहृदयहृदयेषु प्रतिष्ठां देवतायतनादिघदनर्धरौं कौमुदी तथापीति ।। तति व्युत्पत्तिप्रीत्योर्मध्य इत्यर्थः ॥ प्रधानमिति ॥ फलमिति शेषः । एतदेव विपक्षे बाधकप्रदर्शनेन द्रढयति-अन्यथेति ॥ यस्मादानन्दस्यैव प्रधानतया काव्यफलत्व- मितरस्यानुषङ्गिकत्वमेव तस्मादिह आनन्दो मनसि इति तस्य फलत्व सूक्तमित्याइ–इतीति ।। एवमनिच्छन्तमेव विपक्षे दण्डोद्यमनेनाभ्युपगमय्य परमतानुरोधेन व्युत्पत्तेः फलत्वमभ्युप- गम्य कीर्तरिय तस्या अपि स्वयमपुरुषार्थतया फलान्तरशेषत्वेन तथात्वसिद्धौ तद्वलादेवा- नपेक्षतया आनन्दस्य प्रधानफलत्वं पर्यवस्येदित्याह-व्युत्पत्तेरपि चेति ।। आनन्दो मनसि प्रतिष्ठामित्येतत् ग्रन्थकारप्रयोजनाभिधानोपयोगितया प्रकारान्तरेण व्याचटे-आनन्द इति चेति ॥ न केवलं प्रीतिवचन एवेत्यर्थः । भीमसेनो भीम इतिवदानन्दवर्धन एवानन्द इत्युच्यत इत्यर्थः । कथं पुनरस्य मनसि प्रतिष्ठालाभो नेय इत्यत्राह-तेनेति ॥ नामले स्थिते तदानुगुण्येन कथञ्चिदितरपदगमनिका सुगमेति तेनेति नामल्यस्य हेतुत्येन निर्देशः । मनसीत्यस्य व्याख्या सहृदयहृदयेष्विति । एकवचनं तु इहाप्यविवक्षितमिति भावः । केन प्रकारेण तस्य मनसि प्रतिष्ठेत्याशय मन्थग्रन्थकृतोरभेदाभिप्रायेणे- स्याह-एतच्छास्नेति ॥ प्रतिष्ठामिल्यस्य व्याख्या-अनश्वरीमिति ॥ प्रवाहनित्यतया सहृदयहृदयमन्दिरेणु श्रूयमाणव्याख्यायमानशास्त्रात्मना नित्यप्रतिपन्नत्वरूपनित्यसनिहि. तत्वलक्षणा स्थितिः प्रतिष्ठाशब्देनोच्यत इत्यर्थः । अत्र दृष्टान्तः--- । । -देवतायतनादि- ग. 'स एव' ग. तत्र' नास्ति। १. क. स. वेदादिशा खेभ्यो' ग. हेतुनाया:' 11 घ. 'निश्चली ·ध्वन्यालोकः है गयोतः लोचनम् स्पितिं लभताम् गच्छत्विति भावः । यथोक्तम्- "उपेयुषामपि दिवं सन्निनन्धविधायिनाम् । आस्त एव निरातहूं कान्तं काव्यमयं वपुः ॥" इति । तथा--मनसि प्रतिष्ठामिति ॥ ऎवविधमस्य मनः । सहृदयचक्राती खल्वयं अन्धकदिति यावत् । यथा- कौमुदी वदिति ।। यथा विष्णादीना विशिष्टसन्निवेशशालिषु क्षेत्रशब्दवाचिषु [वाच्येषु] स्थानविशेषेषु भक्त्यादिसमुपबृंहितसाधकजनमनोवृत्तिविशेपसमारोपकृता स्वरूपेण तथा स्थित्यभावेऽपि नित्यसानिध्यलक्षणा प्रतिष्ठाशब्दवाच्या विशिष्टा काचन लोकशास्त्रादिप्रसिद्धा, तथा अस्यापि सहृदयहृदयेषु भक्तिबहुमानादिसमुपचितसमुचितप्रतिपत्तिविशेपे विषयोभावेना. भूतसंप्लवमवस्थानमेय प्रतिष्ठेत्युच्यत इत्यर्थः । लभतामित्यस्य व्याख्या-- गच्छत्विति ॥ उक्तमानन्दपदस्य नामत्वमुपजीन्य मनप्ति प्रतिष्ठा लभतामित्यस्य अर्थान्तरमाइ–तथेति ॥ अस्मिन्नर्थे लभतामिति लडन्तत्वेन विपरिणमय्य योज्य.---मनसि प्रतिष्ठा लभत इति । एतत् व्याचष्टे-एवं विषमस्य मन इति ॥ अस्य अन्यकृत आनन्दवर्धनाचार्यस्य मन एवविध प्रतिष्ठा लन्धयद्भवति नेतरहृदयविद ] परिनिष्ठितार्यविषयसमुन्मेपरहितम्-इत्ययमों मनसि प्रतिष्ठा लभत इत्यनेनोच्यत इत्यर्थ । उक्तार्थस्य पर्यवसानभूमि निष्कृयाह-सहृदयति ॥ प्रतिष्ठाशब्दस्योक्तार्थवाचकत्व प्रयोगप्रदर्शनेन साधयति-ययेति ।। ननु अनर्थकमिदं उपलोचनम् यया मनसि प्रतिष्ठा भवति–एवविधमस्य मनः , सहृदयचक्रवर्ती खल्यय प्रत्यकृत् इति यावत्" इति पाठः अञ्जनानुसारी । सहृदयहृदयेषु तात्पर्यरूपिणी प्रतिष्ठाम् , यथा युद्धेऽर्जुनस्य तात्पर्यरूपिणी प्रतिष्ठा--ददि व्याख्यात्यानराः । वस्तुतस्तु मनसि मनोविषये सहृदयताविषये, प्रतिष्ठा यश:-- इति सुयोगम् ॥ १ ग. क. स. स्थिनि लभताम् नास्ति। ग. स्थिति रमता सिदि ५. र. च. स्थिति गच्छ. 'भास्यवेव' ग व विधस्य मनस.'

·१] लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः लोचनम् "युद्धे प्रतिष्ठा परमार्जुनस्य" इति । स्वनामप्रकटीकरण श्रोतॄणा प्रवृत्यमेव संभावनाप्रत्ययोत्पादनमुखेनेति प्रन्यान्ते वक्ष्यामः । एव अन्धकृत: कवेः श्रोतुश्च मुख्य प्रयोजनमुक्तम् ॥ तैनेति ॥ एवभूतेऽभिधेये प्रयोजने च स्थिते इत्यर्थ । ननु प्रख्यात- कौमुदी स्वनामप्रदर्शनम् , प्रत्युत आत्मबहुमानातिशयसूचकतया दौर्जन्यावहम् , शिष्ट- प्रतिपिद्धत्वादनुचित चेत्यत्राह-स्वनामेति ॥ नामनिर्देशे खल्वसिताप्तभावा व्याख्यातृश्रोतार एतच्छास्त्रस्नेि] व्याख्यानश्रवणयोग्योऽयमित्यपधार्य निराशङ्कमेर प्रवर्तेरन् । अनवधृताप्तभावविषय एव आत्मबहुमानशङ्कादिदोषावसरः नैवविधेषु प्राप्तकाष्टारकर्यप्रामाण्येषु विद्वदग्रगण्येषु । अत एव नाय शिष्टप्रतिधविषयोऽपीति मात्र । सभावनात्मकः प्रत्ययो विश्वासः ॥ ग्रन्यान्त इति ॥ "आनन्दवर्धन इति प्रथिताभिधान" इत्येतद्याख्यानावसर इत्यर्थ । प्रकृतस्य व्याख्यानप्रपश्चस्य प्रयोजन यदन् प्रेक्षावदुपादेयत्व सूचयति एवमिति ॥ उक्तेन व्याख्यानप्रकारेण स आनन्दवर्धनाचार्य इत्यादिना, कविश्रोतो कवेस्तावदित्यादिना आयोजनमुत्तमित्यर्थः ।। एवं "काव्यस्यात्मा" इत्याधकारिकार्यविषय वृत्तिमन्य व्याख्यायाधुना अर्य: सहृदयश्लाघ्य;" इति द्वितीयकारिकागोचर ब्याचिख्यासु. प्रथम तत्रेति तच्छन्देन किं परामृश्यत इत्याकाझाया पूर्वकारिकाया तात्पर्यविषयतया प्रदर्शित श्रोतृप्रवृत्यानभूतं विशिष्टमभिधेय प्रयोजन च घनिलक्षणारम्भहेतुतया प्रतिपायत इत्याह-- एवभूत इति ॥ यतो पिमतिपदपतितावारिशिष्टध्यनिस्वरूपात्मकगाभिधेयममन्यार्यतया ग्रन्थकृत प च स्यध' में र ख सादर पपा नेता 'तोत। एतभूतेभिय भयोजनेच स्थित स्यथ 'नास्ति । व Y ·ध्वन्यालोकः [उदयोतः ध्वन्यालोकः तन वनेरेव लक्षयितुमारब्धस्स भूमिका रचयितुमिदमुच्यते- लोचनम् ....- ध्वनिस्वरूपं घूम' इति प्रतिज्ञाय वाच्यप्रतीयमानाख्यौ द्वौ भेदावर्षस्येति व्याख्यामिधाने का संगतिः कारिकाया इत्साशङ्कय सगतिं कर्तुमवतरणिका करोति :- ध्वनेरेवेत्यादिना ॥ भूमिरिख भूमिका । यथा अपूर्वनिर्माणे चिकीर्पिते पूर्व भूमिरे विरच्यते तथा वनिस्वरूपे प्रतीयमानाट्य निरूपयितव्ये निर्विवादसिद्धवाच्याभिधानं - कौमुदी विश्रान्तिधामभूत निवृत्यात्मकं सहृदयप्रीतिरूप प्रयोजन च स्थितम् , अतोऽवयं ध्वनिलक्षणं प्रारन्धव्यम् , सन्दिग्धत्यसप्रयोजनत्ययोर्वक्षणारम्भप्रयोजनत्वात् । ततश्च लक्षणरुपनारम्भहेतुत्वविषयतात्पर्यपर्यवसायितया सप्तमी व्याख्येयेति यपि प्रतीयमानार्थाभिधानपालोचनाया लक्षणाभिधानोपयोगितया लक्ष्पानिर्देश- परतयाचाकारिकाया नासङ्गति शङ्काहीं, तथापि वाच्यार्थाभिधानप्रसञ्जिका कस्यचिदसङ्गतिशङ्का प्रादु प्यात् । तत्परिहाराय वनरेवेत्यादिप्रन्थ इत्याह-~-ननु ध्वनि- स्वरूपमित्यादिना ॥ पूर्वकारिकाया हि पनिसहपाभिधान सहेतुक प्रतिज्ञातम् , उचरकारिकापा तु वाच्यार्यामिधान कृतमिति किं केन सङ्गतम्-इतीमा शङ्का निराकतुं घनेरे यवतरणिकामन्य इत्यर्थः । यो लक्षयितुमारन्धो बनिस्तस्यैव भूमिका रचयितुमित्युक्त्या वाच्यार्योक्तरसङ्गतिरेवकारेण निवारिता । "इवे प्रतिकृतो" इति कन्प्रत्ययान्तमिद भूमिकेति पदमित्याह -मूमिरिवेति ॥ तदेव स्फुटी करोति-ययेति ।। अपूर्व यनिर्माण निर्मीयन इति ॥ निर्विवादेति ॥ ध्वनिवादिन- स्तदंसवादिनच सप्रतिपत्तिविषयतया सिद्दो योऽयं वाच्योऽर्थरतस्य भूमिसादृश्यात् 'मस्य' 'करोति - ति। एविभप्रमिये प्रयोजने च सित रस ३ ख ४. न, व' स. निरूपितव्ये ·१] लोचनकौसुधुपलोचनसहितः लोचनम् भूमिः , तत्पृष्ठेऽधिकप्रतीयमानांशोलिङ्गनाई । याच्येन समशीपिकांगणनं तस्याप्यनपह- वनीयत्व प्रतिपादयितुम् । स्मृतावित्यनेन 'यः समानातपूर्वः' इति दढयति । कौमुदी भूमित्वम् ; चाच्यप्रतीयमानार्थयोरधिष्ठानाधिष्ठेयमावेन प्रतीते प्रतीयमानार्थोपयोगितयेह वाच्यार्थाभिधानं सातमेोत्पर्यः । कथं तस्य भूमिसाधर्म्यमित्यत उक्तम्-तत्पृष्ठ इति ॥ तस्य वाच्यस्य पृष्वे तत्प्रतीत्युत्तरकालमिति यावत् । अधिकतया वायव्यति- रिक्तत्वेन प्रतीयमानांशस्य धनेरुल्लिङ्गनादुल्लेखनाद्धेतोः याच्यस्य भूमित्वं युज्यत इति योजना । तत्पृष्ठोत्थितेति पाठे तस्य वाच्यस्य पृष्टेऽनन्तरमुत्थितस्वेनोडरकन्धरी- भावेन व्यतिरिक्तत्वेन प्रतीयमानस्योलिङ्गनादुल्लेखनादित्यर्थ । नन्वेव वाच्यव्यङ्गययोः पूर्वोत्तरभूमिभायेन व्यवस्थानाभ्युपगमे याच्यप्रतीयमानानिति तुल्यवनिर्देशो विरुध्यते । तुल्यवनिर्देशस्य तयोरगृह्यमाणविशेषत्वगमकत्वेन तदभावे सत्यनुपपत्तरिति शङ्का तत्प्रयोजनोत्पा परिहरति~~वाच्येनेति ॥ तस्यापीति ॥ अपिशब्देन वाच्यसमुच्चयः । गनु "तस्य भेदावुभौ स्थिती" इति वक्तव्ये "स्मृती" इति वदत. कोऽभिप्राय । न होतद्विषयं धर्माचार्यवचन सूचयितुमिति सभावयितुं शक्यमित्याशङ्कय तदभिप्रायमाह--स्मृतापित्यनेनेति ॥ पनेः यत् सकपोलपरिकल्पितत्वशङ्काफलक- संक्षालनार्थ युधेः समानातपूर्ववमाद्यकारिकायामुक्त तन्नार्यवादमात्रमिति मन्तव्यम् , किन्तु तयाभूतार्यमेवेति सूचयितुं तदर्थस्यैव पुनर्वचन स्मृताविस्यनेन कृतम् । "अभ्यासे हि भूयस्त्वमर्थस्य भवति' इति न्यायादिपर्य. । ननु अभाववादिगदितयुक्ति- शतमस्तस्य याच्यातिरिक्तस्य घननव्यापारगम्पस्प प्रतीयमानास्यस्यार्पस्य कयं पायादन- पदयनापत्वं तुन्यनिर्देशमात्रेण सेडुमर्हति । न हि महीतलसरसीरुहसहरुयनमात्रेण नभस्तलनलिनसत्ता शक्याधिगमा प्रेक्षारतामित्याशङ्कप सहृदयमाभ्य इति विशेषण- ग. भारिहनाद' 'तरपान.' २.

·ध्वन्यालोक. [उदयोतः ध्वन्यालोका अर्थः सहृदयश्लाघ्यः काव्यात्मा यो व्यवस्थितः । वाच्यप्रतीयमानाख्यौ तस्य भेदावुभौ स्मृतौ ॥ २ ॥ लोचनम् 'शब्दार्थशरीर काव्यम्' इति यदुक्त तत्र शरीरप्रदणादवे केनचिदात्मना तदनुप्राणकेन भाव्यमेव । तत्र शब्दस्तानच्छरीरभाग व सनिनिशते, सर्वजनसनेयधर्मत्वात् रथूल- कौमुदी सगृहीतमर्थ दर्शयन् परिहरति -शब्दार्थशरीरमिति ॥ यदुक्तमित्यत्र वक्तारोऽ- भाववादिनो प्रायाः । शब्दार्थयोः शरीरत्व तावत् भवद्भिरेवास्मदीय पक्ष प्रतिक्षिपद्भि स्वकण्ठेनोक्तमिति तत्र शरीरविशेषस्य स्वव्यतिरिक्तात्मशब्दवाच्यारूप-तरानुप्राण्यमानत्य- नियमोपलम्भात् इहापि तदनुप्राणक तद्यतिरिक्तात्मशब्दाभिधेयोऽर्थोऽवश्याभ्युपेय । मित स्वव्यतिरिक्तास्त्वन्तरानुप्राणित भवितुमर्हति, विशिष्टशरीरशब्दवाच्यत्वात् , सपरिपनवदिति प्रयोगबला सामान्यतस्तावद्वाच्यातिरिक्तवस्त्वन्तरसिद्धिरित्यर्थ ॥ ननु शन्दाथाभयव्यतिरिक्तवस्वन्तरसद्भावस्यानुपरम्भहतत्वात् अनुपलब्धस्य नृशृङ्गादिवदम्युप- गमनीयासद्भावत्वात् तयोरन्यतरस्यैवात्मनयानुप्राणकत्वमभ्युपगम्यतामिति कय प्रतीय- मानाशसिद्धिरित्याशङ्कय शब्दस्यात्मत्व तावदपाकरोति-तनेति ॥ आत्मतया कस्मि- श्विकल्पयितव्ये स्थिते सतीत्यर्थः । शब्दार्यसमुदायस्य शरीरत्वात् शब्दस्य शरीरभागे विनिवेश इहोक्त । तत्र हेतुमाह--सर्वजनेति ॥ सजिनसवेद्यास्तीतत्वादयो धर्मा तदानस्तत्व तस्माद्धतौरित्यर्थ । दृष्टान्तमाह-स्थ्लेति ॥ स्थूरादिशरीर हि सर्वजनसंवेद्यस्थूलत्वकृशत्वादिधर्मकत्वाठरीरता नाति वर्तते एवं शब्दोऽपि । तदय प्रयोग -विमतः शन्दो नात्मा भवितुमर्हति, सर्व- जनसवेयधर्मकत्वाद् , स्थूलपृशादिशरीरवदिति । तन्न शब्दस्यात्मनया काव्यशरी- यस्य स , . ३ ·८८ ध्वन्यालोकः [उदपोतः डोचनम् कस्मैचित् सहृदया: शायन्ते । तद्भवितव्यं तने केनचिदिशेपेण । यो विशेषः स प्रतीयमानमागो विवेकिभिर्विशेषहेतुत्वादात्मेति व्यवस्थाप्यते । याच्यसंवनाविमोहितहृदयस्तु कौमुदी तयेति ॥ शाखाशब्दोऽशवचनः यशकतयेत्यर्थः । अत एव वक्ष्पति "यशचे सति" इत्यादि । विभज्यत इति ॥ विभक्ततयोल्लिख्यत इत्यर्थः । अविभक्ततयाव- भासमानस्य कथं विभक्ततया परिच्छित्तिः इत्यत उक्तम् -विभागवुद्धयेति ॥ विभागमुकयन्त्या यौक्तिक्या बुद्धधा इत्यर्थः । तादृट्या युद्धेनुपलम्भात् , कयं तद्विभाग इत्याशङ्कय विवेकासमर्थानामेव तदनुपलब्धिः न तु तत्समर्धानामित्याह- विवेकिमिरिति ॥ तमेव विभागप्रकारं विमृणोति--तथा हीति ॥ द्विविधो हार्यः-- काव्यार्थः तदितरवाक्यार्थश्च । तयोरुभयोरप्यर्थ्यते गम्यते ज्ञायत इति यदर्यरूपत्वं तत्तावत् समानमेव । सहृदयश्लाप्यत्वतदाहित्यकृतस्तु तयोविशेपो दृश्यमानो मापलाप- मर्हति । तस्यास्य विशेषस्य हेतुविशेषमन्तरेणापटमानत्वादन्यथानुपपत्तिप्रसू- तार्थापत्तिप्रमाणसिद्धोऽयं काव्यार्थगतो विशेषो धर्मरूपः । स प्रतीयमानाख्योऽशः, यसवलनादलाध्योऽपि वाप्यांशः श्लाघ्यता प्रतिपन्नः दहनसंवलनादिव अयःपिण्डो दहन- व्यवहारगोचरताम् ; स एव तु काव्यस्यात्मेति विवेचनकुशलैर्निगीतः । कपमस्यात्मत्व- मित्यपेक्षायामात्मगुणयोगात् गौणोऽयं वाद इत्याह-विशेपहेतुत्वादिति ॥ आत्मनो हि स्वसान्निध्यविशेषमात्रेण जडात्मकघटादिविलक्षणतया सशिरस्क- देहपिण्डेषु स्वचैतन्यारोपणमुखेनात्मभावप्रतीतिहेतुत्वम् अत एव तच्छाध्यतापादकत्वं च प्रसिद्धम् । एवं प्रतीयमानभागोऽपोतरवाक्यार्यापेक्षया कमप्यतिशयं काव्यार्थे संपा- दयतीप्यात्मगुणयोगादात्मत्वं विवेकिभिरुपपत्या निर्धार्यत इत्यर्थः । कुतस्तर्हि सर्वेषां तथा न प्रतीतिः प्रत्युत विमतिश्चेत्याशङ्कायां तदप्यामाप्रतीतिविपरीत- प्रतीतिवदेवेनि हेतुप्रदर्शनपूर्वकमाइ-वाच्येति ॥ प्रतीयमानस्य वाव्यसंवलना ३. ग. 'यो १. क. ख. 'सदादयः शयते' २. क. स. नाति ।

·१] लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः लोचनम् तापृथाभावे विप्रतिपद्यते चार्वाकरिवात्मवृषाभावे । अत ऐवार्थ इत्येकतयो- पकम्य सहृदयलाध्य इति विशेषणद्वारा हेतुमभिधायापोदारदृशा तस्य द्वौ भेदावंशावित्युक्तम्, न तु द्वावप्यात्मानौ काव्यस्येति । कारिकांगतं कौमुदी तावत्प्रसिद्धा लावण्यदृष्टान्तेन । ततश्च वाच्यस्य शरीरत्वं दर्शितं भवति । तया निरूद्धनिबिडतरताप्यभावनावासनाधिररूढया विमोहित विवेकसामर्थ्य- विरहितं हृदयं कृतं येषां तथाभूतैः ॥ पृथग्भाव इति ॥ तस्य प्रतीयमानात्मनो वाच्याच्छरीरभूतात्पृथग्मावे । व्यतिरिक्तत्वं विषयीकृत्योक्तमर्थ ग्रन्थारुढे करोति- अत एवेति ।। यस्मादेहात्मन्यायेन वाच्यव्यङ्गथयोः व्यवस्थानम् , विवेचकाविवेचकजनदृष्टि- द्वयानुरोधिनी च तत्पृथाभावादिपरिच्छित्तिः अत एवेत्यर्थः ॥ एकतया ॥ अविवेचनजन- दृष्टयनुरोधिन्या अविभागबुस्योपस्थापितेन चाच्यव्यङ्गयांशभेदद्वयावधीरणेन काठ्यार्थ इत्येतावन्मानरूपेण अखण्डात्मनेत्यर्थः ॥ उपक्रम्येति ।। एकस्यैवार्थस्य काव्यात्मतया व्यवस्थानमनुवादमागे विनिवेश्येत्यर्थः । अपोद्धारटक् प्रागुवलक्षणा विभाग- बुद्धिः । भेदावित्यस्य व्याख्या अंशाविति , अल्यन्तभेदप्रतिपत्तिनिरासार्थम् । ननु अविभक्तबुद्धावेकवेनावमासमानस्य कथं विभागबुद्धौ यशवेनावभास: ! वंशत्य- प्रयोजकपरामर्शमुखेन हि विभागबुद्धेरंशद्वयोल्लेखित्वं भवेत् । तत्प्रयोजक किचिदत्र कपितमित्यत उक्तम्---विशेषणद्वारा हेतुमभिधायेति ॥ लौकिकवैदिकवाक्यार्थाधिकस्य सहृदयलाध्यत्वलक्षणस्य काव्यार्यगतस्य धर्मस्य दर्शनात् "तुल्येऽर्थरूपत्वे" इत्युक्तदिशा तदर्थस्येतरवाक्यार्थविलक्षणं वेशत्वं गम्यते । तत्र यो वाच्यभागः स पूर्वमात्मत्वेन व्यवस्थितोऽपि प्रसिद्धशरीरखच्छ्लाघाविषयत्वाच्छरीर- भागनिवेश्येवेति निगम्यते-यस्तु प्रतीयमानभागः स आत्मघदतिशयसमर्पकत्वेन सारतया स्थितत्वादात्मेति । सहृदयश्लाघ्यावहेतुबालादेवायमर्थः सर्वोऽपि निरूपणायां लभ्यत इत्यर्थः ॥ न तु द्वावपीति ॥ अपि तु एक एव प्रतीयमानोऽश इत्यर्थः । न १. क. स, भावो विपतिपयते चार्वा कैरिवारमधरभावः' घ. 'भावे विवृतिरापद्यते 'एवार्धतया' 12 ३. क. ख. द्विारण- ४. के. स. 'काव्यामि ग. 'काव्यरय । काव्यात्मेति' क स. कारिकाभागगत' ·ध्वन्यालोक [उद्दयोतः ध्वन्यालोकः काव्यस्य हि ललितोचितसनिवेशचारुण शरीरस्येवात्मा साररूपतया स्थितः सहृदयश्लाघ्यो योऽयस्तस्य वाच्यः प्रतीयमानश्चेति द्वौ भेदौ । लोचनम् काव्यशम्द न्यार्तुमाह-काव्यस्य हीति ॥ लैलितशब्देन गुणालङ्कारानुग्रह- माह । उचितशब्देन रसविषयमेवौचित्य' भरतीति दर्शयन् रसम्वनेः जीवितत्य कौमुदी अत्रेय कारिवाक्षरयोजना-य सहृदयश्लाघ्योऽर्थ काव्यात्मेति लोके व्यवस्थितः तादृशस्य तस्य द्वादशौ स्मृतापिति । अत्राविभागबुद्धिगम्याकारेण प्रसिद्धस्यायस्य पूवार्धे यच्छब्देनानुवाद', उत्तरार्धेन तु विभक्तबुद्धिगम्याकारेण प्रसिद्ध- सहृदयश्लाध्यत्वहेतुनिर्देशपूर्वक विधानमिति विवेक । अथवा य सहृदयश्लाघ्योऽर्थ तस्य द्वौ भेदौ वाच्यप्रतीयमानाख्यौ ; तत्र प्रतीयमानाश काव्यात्मेति व्यवस्थित इति ॥ वृत्तिग्रन्थोऽप्येवमेर योज्य । ललितोचितसन्निवेशचारुण इति पद न व्यवच्छेदक्तया काव्यविशेषणम् , स्वरूपप्रतीतिहेतुतयैवेति नानुपयोगित्वमाशङ्कनीय- मित्याह-~-काव्यशब्द व्याकर्तुमिति ॥ काव्यशब्दवाच्यस्वरूप प्रदर्शयितुमिति यावत् । ननु गुणालंकारकृतसौन्दर्यस्य व्यश्चक्त्वस्य चानेन पदेनाप्रतिपादनात कर स्वरूपप्रतिपादनपरत्वमपीत्याशङ्कय सरितोचितपदाम्या तप्रदर्शनाददोष इत्याह- ललितशब्देनेति ॥ दान्दार्थसनिवेशललितत्व नाम गुणाभिसम्बन्धन सौन्दर्यमत्र विवक्षितम् , स्वरूपसपटनापर्यवसितस्य तस्यान्यतोऽसभवात् । विशिष्टरसाभिव्यञ्जन- सामर्थ्यमेवौचित्य नाम, "प्रसिद्धौचित्यपन्धस्तु रसस्योपनिषत्परा" इति वक्ष्यमाणत्वात् । ततश्च न केवल रसादिव्यञ्जनसामर्थ्यमेवोचित शब्देन दर्शितम् , यावत्तन्मुखेन तस्यैत्र काव्यजीवितत्व न यस्त्वलकारध्वन्योरित्यपि दर्शित भवति । तयोहि रस-निपर्यय सायितौ न मुख्यमात्मत्वमिति वक्ष्यति । कयमुचितशब्देन तत्प्रदर्शनमित्याह- क स 'चारपदण' २. 'नास्ति। स ग. नमस्ति चिन्य शम्द ३.

·१] लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः लोचनम् सूचयति । तदभावे हि किमपेक्षयेदैमौचित्यं नाम सर्वत्रोद्धोष्यत इति भावः । योऽर्थ इति यदा अनुवदन् परेणाप्येतत्तापूदुपगतमिति दर्शयति । तस्येत्यादिना तदभ्युपगम एवं वंशवे सत्युपपद्यत इति दर्शयति । तेन यदुक्तम् चासत्व- हेतुत्वात् गुणालङ्कारव्यतिरिक्तो न घनिः' इति, तत्र ध्वनेरात्मरूपत्वाद्धेतुरसिद्ध इति दर्शितम् । "न ह्यात्मा चारुत्वहेतुः देहस्येति भवति । अयाप्येवं स्यात् , तथापि कौमुदी तदभाये हीति ॥ रसम्वनेरभावे ॥ सर्वप्रेति ॥ लक्षणग्रन्थेषु ॥ ननु अर्थस्य वाच्यः प्रतीयमानश्चेति द्वौ मेदावित्येव वक्तव्ये योऽपस्तस्प भेदाविति यच्छब्देनानुवादः किमभिप्राय इत्याशङ्कय तत्फलमाह-योऽर्थ इति ॥ यदा ॥ यच्छन्दन । सहृदयलाध्यत्वं हेतुरुक्त इत्याह--तस्येत्यादिनेति ॥ तदभ्युपगमः सहृदयश्लाध्यत्याभ्युपगमः । एवं ध्वनेरास्मत्वप्रदर्शनपरा कारिकां तदृति च व्याख्याय तयोरेवाभाववाद्युक्तहेत्वाभासीकरणेऽभिप्रायमाह-तेनेति ॥ कान्यार्थस्य यशस्वाभिधानपूर्वक प्रतीयमानांशस्य काव्यात्मत्याभिधानेनेत्यर्थः । तेन इति दर्शित- मित्यन्ययः । ध्वनिर्गुणालंकारव्यतिरिको न भवति, चारुत्वहेतुत्वात् -इत्यनुमाने घनेरागबेनाभ्युपगमात् आत्मनश्च कटककुण्डलादिवच्छरीरशोभाहेतुत्वस्याप्रसिद्धत्वादसिद्धो हेतुरित्यर्थः । ननु प्रतीयमानार्थस्य याच्यार्थश्लाघातिशयहेतुत्वादात्मत्यमिदानीमेय व्यवस्था- पिलवता मवतैव चारुत्वहेतुत्वमात्मनोऽप्यङ्गीकृतमेवेति कुतोऽसिद्धत्यमित्याशङ्कयान्युप- गम्पाह--अथाप्येवं स्यादिति ॥ एवमिति देहस्य चारुत्वहेतुरात्मेत्येवमित्यर्थः । यदि यथाकथञ्चिदात्मत्वेऽपि चारुत्वहेतुत्वं प्रतीयमानाख्यस्य वनेः स्यात् तर्हि तहदेव तन्नित्यसंवलनोपाधिकं वाच्यस्यापि चारुत्वहेतुत्वं दुर्निवारोपनिपातमिति गुणालंकारव्यतिरिक्तत्वेन विपक्षभूते वाच्यार्थे चारुत्वहेतुत्वहेतोः वर्तमानत्वा- प. 'सूत्रयति' घ. तमेव घ. 'शयेदमानौ' म. 'मुबपरत्वे ३. ग. 'त्येवेति' 'चारत्वहेतुत्वादेदरसिद्ध ख. ग. 'अन्युप इति दशितम् 'तदभावे इत्यादि दर्शयति' इत्यन्त नास्ति। १०.ग. 'न तु ७. क. ८. क. क. ॐ. क.

·ध्वन्यालोकः उपयोतः ध्वन्यालोकः तन्त्र वाच्यः प्रसिद्धो यः प्रकारैरुपमादिभिः । बहुधा व्याकृतः सोऽन्यैः काव्यलक्ष्मविधायिभिः भट्टोद्रप्रभृतिभिः'। ततो नेह प्रतन्यते ॥ ३ ॥ केवलमनूयते यथोपयोगमिति । लोचनम् वाच्येनानैकान्तिको हेतुः ; ने ह्यलङ्कार्य एवालङ्कारः, गुणी वा गुणः । एतदर्थमपि वाच्याशोपक्षेपः । अत एव वक्ष्यति “वाच्यः प्रसिद्धः" इति ॥ तत्रेति ॥ “धेशकावे रात्सपीत्यर्थ ॥ प्रसिद्ध इति ॥ वनितावदनोद्यानेन्दूदयादि- कौमुदी दनैकान्तिकग्वापत्तिरित्यर्थः । वाच्यस्य गुणादिव्यतिरिक्तत्वमुक्तानकान्तिफत्वसिद्धयर्थ समर्थयते-न हीति । अलकार्यवादलंकारख्यतिरिक्तत्वं गुणित्वाच्च गुणव्यतिरिक्तत्वं वाच्यस्य स्वध्यवसानमित्यर्थः । अनैकान्तिकत्वदोपोद्भावन चैतत् कारिकायामेव वाच्याशोपक्षेपमुखेन दर्शितत्वानोत्सूत्रमेवास्माभिरत्र कृतमित्याशयेनाह-एतदर्थमपीति ॥ न केवलं ध्यनेः भूमिकार्थमेव अनैकान्तिकत्वप्रदर्शनार्थमपीत्यर्थः । उत्तरकारिकामा वान्यस्य प्रसिद्धत्वोक्किरप्येतदभिप्रायेत्याह-अत एवेति ॥ पूर्वकारिकायां प्रतीयमानोंऽश एव काव्यस्यात्मेति पार्यन्तिकोऽर्थ उक्तः । ततस्तत्रेति तत्परामर्शकता प्रतीयेत ; तपदासाप वाच्यव्यङ्गयरूपांशद्वयपरामर्शकतामाह---- द्वयंशकत्व इति ।। न च पूर्ववनिर्धारणसप्तम्येपा, किन्तु सतिसप्तमीत्याह-सतीति ॥ दूयोरंशयोः सतोरित्यर्थः । द्वयोरशयोः सतोरेकस्यैर प्रतिपादनं विरुद्धमिति अपिना स. 'म"भिः'नास्ति । 'स' २. ध. इ. च. 'ट्वसत्वे 'प्रसिद्धवनिता' ६.

·१] लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः ध्वन्यालोकः प्रतीयमानं पुनरन्यदेव वस्त्वस्ति वाणीषु महाकवीनाम् । यत्तत्प्रसिद्धावयवातिरिक्तं विभांति लावण्यमिवाङ्गनासु ॥४॥ लोचनम् चेल्लौकिक एवेत्यर्थः । उपमादिगिः प्रकारैः स व्याकृतो बहुधा इति सङ्गतिः । अन्यैरिति कारिकामागं काव्येत्यादिना व्याचष्टे । "ततो नेह प्रतन्यते" इति' विशेषप्रतिषेधेन शेषाभ्यनुना इति दर्शयति-केवलमित्यादिना ॥ पुनःशब्दो वाच्यांशाद्विशेषद्योतकः ॥ अन्यदेव वस्त्विति ॥ तव्यतिरिक्त कौमुदी दर्शितम् । अत्र वाच्यस्याप्रतिपादने हेतुः प्रसिद्धत्तम् । तद्यङ्गयस्यापि प्रसिद्धत्वाभ्युप- गमादगमकमित्याशङ्कयाह-लौकिक एवेति ॥ व्यङ्गयस्य हि रसात्मनो मुख्यस्य अलौकिकत्वं वितनिष्यत इति भावः । आपातप्रतीयमानं प्रकारैः प्रसिद्ध इति पूर्वशेषतयाचयं प्रतिषेधन्नाह --उपमादिभिरिति ॥ स्वरूपेण व्याकरणानुपपत्तेः विधेयांशनिवेशितया संगतियुक्तेत्यर्थः । काव्यत्यादेः वृत्तसम्बन्धात् कारिकान्तःपातित्व- शङ्कामपाकर्तमाह--अन्यरितीत्यादि ॥ विशेषप्रतिषेधेनेति ॥ अज्ञातज्ञापनलक्षणं प्रतिपादनं हि प्रतननम् ; तस्य विशेषरूपस्य प्रतिषेधे कृते तत्प्रतिद्वन्द्वितया परिशिष्टमनुक्दनमनुज्ञात भवति, यथा दक्षिणेनाक्ष्णा न पश्यतीत्युक्ते सव्येन पश्यतीति तद्वदित्यर्थः । अनुवादस्य प्रयोजनविशेषाक्षिप्ततयोपादानाददोपावहलामाह- यथोपयोगमिति ।। प्रतीयमानमित्यादिकारिकाभिप्रायकयनेनैव "स हर्यः" इत्यतः प्राक्तनस्तद्याख्यान- रूपो वृत्तिग्रन्योऽपि प्रदर्शितामिप्रायो भवतीत्यभिप्रायेण व्याचष्टे-पुन शब्द इति ।। वाच्यांशादिति || स खल्पन्न प्रकृत इति भावः । अन्यदित्सेतावता भेदे सिद्धेऽपि यदेवकारमहणं तत् देहात्मनोऽपि या मेदामिमाने दिहात्मनोरियाभेदाभिमाने] ह. इति' नास्ति। 'आम ति घ. ह, 'म' नास्ति । २.

·९१ पन्यालोक [उद्दयोन लोचनम् सौरभूत चेत्यर्थ । महाकवीनामिति बहुवचनमशपविषयव्यापकरमाह । एतदमि धास्यमानप्रतीयमानानुप्राणितकाव्यनिर्माणनिपुणप्रतिमाभाजनात्वेनैन महाकरिव्यपदेशो भवताति भार । यदयविधमस्ति तद्भाति' न ह्ययंतासतो भानमुपपन्नम् , कौमुदा सत्यपि प्रत्युतात्यन्तिकभेदसद्भावप्रत्यायनामि युक्त तद्यतिरिक्तत्वमवस्तुनोऽध्यस्तीति तया वृत्यर्थतया वस्तुशब्दोऽय तद्विलक्षण[असद्विलक्षण]समानार्थनीलाचवाचितया प्रयुक्त एव-इह "क्रिया हि वस्तूपहिता प्रसीदति" इयादादिर तदिशपभूतसारस्वादि धर्मान्तरपरिणतधर्मिस्वरूपपर – इत्यागयेनाह--सारभूतमिति ॥ अयमेनार्थश्वकारेणापि दर्शित | महाकवीनामिनि बहुवचनस्यानमभिप्रायमाह-बहुवचनमिति ॥ व्यापकत्वम् । प्रतीयमानस्येति शेष । प्रकृयशस्वकृत प्रदर्शयति-एतदिति ॥ एतस्मिन् धनिशाखऽभिधास्यमान य प्रतीयमानम्, यदि वा एतनाभिधारयमानेनेति । कथ प्रतीयमानस्यार्थस्य सद्भाव प्रमाणमन्तरणावगन्तु शक्य 'न चात्र किञ्चित् प्रमाणमुपन्यस्यमुपलभ्यत इत्याशङ्कमानुपलम्भमसिद्धयत् प्रमाणमुपन्यस्यति---यदेवविध मिति ॥ एवविधत्र व्यतिरिक्तत्र सारगूत र च । अत्र च प्रतायमानाख्य वस्त्वस्तीति विधाय तस्य भासमान वापदर्शनमुखन भासमानत्वसत्वया व्याप्ति प्रदर्शनद्वारा भाममान वलिङ्गक सत्त्वविश्यमनुमान प्रमाणमुप यस्तम् , तर हेतो रसिसत्वशङ्कापाररणार्थ यच्छम्देन साध्यरूप सत्यमनूध भातमान पहेतु साधयति- तद्भातीति ।। ननु [न तु] भातीति स्वसवदनसिद्धत्वाद्धे पसिद्धिरनुपटब्धविरुद्धेति भाव । यदाद "इद भानि न भातीति सविद्विप्रतिपत्तिषु । परप्रसायने पुसा शरण शपथोक्तय ॥" इति । भवतु नाम भासमानत्वम् , तावता कथ सत्वसिद्धिरित्यत उक्तम्---न हीति ॥ हिधार्थे । नन्वसतो न भानमिति नैकान्तिकमद , शुक्तिकादायसनोऽपि रजतादे र्भानदर्शनादित्याशय नामवमानमभानप्रयोजरम् , किन्तु आत्यत्तिकमसत्त्वम् , १ ग पागार ५ ग मवति घ ६ अत्यन्तु नास्ति। ३ सारसार महा नास्ति। स व्यापकमार यघेव मान भाग ३ क ग ४ में ·लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः लोचनम् । अनेन रजतापि नात्यन्तमसदाति सत्त्वप्रयुक्तं तावद्धानमिति भांनात् सस्त्रमवगम्यते तेनं पदाति तदस्ति तया-इत्युक्तं भवति । तेनाये प्रयोग:--प्रसिद्ध वाच्य प्रतीयमानेन व्यतिरिक्तन तद्वत् कौमुदी - न च रजतादेरेव तदस्ति , कान्ताकरनगरादायन्यत्र विद्यमानस्यैव शुक्तिकादौ संसर्गमानेणारोप्यमा दिल्याह-~-जताद्यपीति ।। भाति ।। शुक्तिकादाविति शेषः । अन्ययाख्यातिमतोपजीवनेन चैपोक्तिरिति तन्मतानुसारिभिरुक्ता युक्तय इहानु- सरणीयाः प्रस्तुतानुपयुज्यमानदर्शनान्तरलेखनन सहृदयजनमनःखेदसंपादनपरिभयादिह न लिखिताः । कारिकायाः प्रतीयमानसत्तासाधकानुमानपर्यवसायितां दर्शयति-- अनेनेति ॥ उक्तन्यायानुगृहीतेन अस्तीति भातीति च कारिकाखण्डलकेनेत्यर्थः ।। तावदिति ।। न कस्याप्यत्र विमतिरित्यर्थः । तेनेत्यस्य [अनेनेत्यस्य] उक्त भवतीत्यनेन संबन्धः ॥ सत्त्वप्रयुक्तमिति ।। सत्त्रस्य भानोत्पत्ती हेतुत्वात् तत्प्रयुक्तस्वम् यस्मात्सत्यकार्यभूतं भानं तस्माद्धेतोः धूमादमध्वजवत् कारणतया भानात् सत्त्वगवगम्यत इत्याह--इतीति ।। अस्तु गानात् सत्त्यावगतिः, तथापि किमित्यत्राह- तेनेति ।। भानात् सत्वावगमेन हेतुनेत्यर्थः । तथेति । यथा माति तथा तद्वस्तु भवत्ये- वेत्यर्थः । एवं सत्वावभासमानत्वयोः व्याप्ति कारिकार्थभूतां प्रदर्य तयोरेवाभिप्रेतमनुमान प्रकटीकरोति-तेनेति ॥ यस्माद्भानसत्त्त्रयोरस्त्यविनाभावसम्बन्धस्ततो हेतोरित्यर्थः । अयं पल्पमाणप्रकारः । प्रयुज्यत इति वाक्यरचनयाभिधीयत इति परार्थानुमान प्रयोग इत्युच्यते ; प्रयोगार्थ इति पाठे प्रयोगो वाक्यं तस्यार्थोऽनुमानम् ; अथवा अनुमानस्प प्रयोग इत्यमित्यर्थः । प्रयोगोऽनुमाने तद्रुपोऽपः कारिकावृत्योरभिधेय इति वा । धर्मित्ये हेतुः---प्रसिद्धमिति पदाह-"सिद्ध धर्मिणमुदिश्य साध्यधर्मो विधीयते" इति । प्रतीयमानस्वरूपत्वमभ्युपगच्छतः स्वरूपभूतेन प्रतीयमानेन तद्वत्यै सिद्धभेवेति सिद्धसाधनत्यमुद्धर्तमुक्तम्--व्यतिरिक्तेनेति ॥ तथेति ।। न्यतिरिक्त- " ननु वाच्यत्र १. क. १. स. ग. स. १, च, 'प्रयोगार्थ: घ. 'बाच्यधर्मप्र ·चन्यालोकः [उद्दयोतः लोचनम् तथाभासमानत्वात् , लावण्योपैताङ्गनाङ्गत् । प्रसिद्ध शब्दस्य सर्वप्रतीतत्वमटङ्कतत्वं चार्थः । यत्तदिति सर्वनामसमुदायः चमत्कारसारताप्रकटीकरणार्थमन्त्र्यपदेश्यताम् अन्योन्यसंवटनाकृतं चाव्यतिरेकामं दृष्टान्तदान्तिकयोदर्शयति । एतच किमपीत्यनेन व्याचष्टे । लावण्यं हि नामावयवसंस्थानाभिव्यनगवयवन्यतिरिक कौमुदी प्रतीयमानबत्तया । प्रसिद्धशब्देन "विभुयने सिद्धाः प्रसिद्धास्ततः" इत्यादाविव सर्वजन- प्रतीतल्यं कङ्कणादिविभूपणजनितशोभाविशेषशालित्य च विवक्षितम् , संभवादुपयोगाचेत्याह -प्रसिद्धशन्दस्येति ॥ करचरणाद्यवयवव्यतिरिक्तत्वं भूषणशोभाया अपि समानमिति ततोऽपि लावण्यस्य व्यतिरेक परामर्शपदवीमारोपयितुमलंकृतत्वमपि ग्रहीतव्यमिति भावः । अत एव वृत्तौ वाशब्दः समुच्चयार्य इति शिक्षितम् ।। ननु यद्धि प्रसिद्रावयवत्र्यतिरिक्तमिति वा [एय] वक्तव्ये यत्तदिति पचनस्योपयोगमाह --सर्वनामेति ॥ समुदायशब्देनैतदाइ-न पृथक् पृथगेवैते स्वार्थ प्रत्याययतः, किन्तु समासादितसमुदायभावे एव ; न च 'अपि च' इत्यादिवत् एकार्थत्वलक्षणं समुदायरूपत्वम्, किं तु सभूपकारित्वलाणमिति ॥ अव्यपदेश्यतामिति ॥ इदमीदशमित्यादिवदभिवदनं व्यपदेश. ; तद्विपयत्वानहतां यच्छब्दसहितस्तच्छन्दो दर्शयत्यनुभवैकगम्यत्वप्रत्यायनद्वारेणेत्यर्थः । किमर्थ तत्प्रदर्शनमित्यत उक्तम्- चमत्कारेति ॥ रसादः प्रतीयगानार्थस्याङ्गनालावण्यस्य चासाधारणस्वरूपप्रदर्श- नार्थमित्यर्थः । वक्ष्यति हि "चळमाणतासारः" इति ॥ एतत्प्रदर्शनद्वारा पदपि प्रदर्शितमिल्याह-अन्योन्येति ।। उक्तं हि प्राक् “पाच्यसंबलनाविमोहितहृदयैः" इति ऐक्यभूतमिति [ऐक्यं भ्रान्तगिति । दान्तिके वाच्यप्रतीयमानयोः दृष्टान्तेऽङ्गलावण्ययोरिति विभागः । उक्तार्थस्य वृत्तावनुदिन्नत्वाशङ्का शमयितुमाह---एतचेति ॥ दृष्टान्तस्य साध्यवैकल्पशको शिपिलयितुमाह --लावण्यं हीति ॥ हिः प्रसिद्धौ । नामेत्यपि तेन प्रसिद्धयतिमयोऽगमितः । अस्तु विशिष्टसनिवेशावयवसमुदाय एव लावण्यं न धर्मान्तरमिति, तत्राह–अवयवव्यतिरिक्तमिति ॥ समुदायस्य समुदायिन्यतिरेकेणानि- क. स. 'चाव्यतिरेकि श्रम' घ. त्यादिना स. ग. नियत्वम् ४. ५. 'गनिरेकिभूम' घ. व्याधावयव- घ. कानामहत् ५. क. ६. ग. व्याय बावयव ·लोचनकौमुधुपलोचनसहितः १७ धर्मान्तरसेन । ध्वन्यालोकः प्रतीयमानं पुनरन्यदेव वाच्यावस्त्वस्ति वाणीषु महाकवीनाम् । यत्तत्सहृदय- हृदयसुप्रसिद्धं प्रसिद्धेभ्योऽलंकृतेभ्यः प्रतीतेभ्यो चावयवेन्यो व्यतिरिक्तत्वेन प्रकाशते लावण्यमिवाङ्गनासु ; यथा ह्यङ्गनासु लावण्यं पृथक्पृथनिर्वर्ण्यमान - लोचनम् न चावयवानामेव निर्दोषता यो भूपणयोगो या लावण्यम् । पृथक्पृथनिर्वर्ण्यमानकाणादिदोषशून्यशरीरावयवयोगिन्यामलङ्कृतायामपि 'लावण्यशून्येयम्' इति, अतथाभूतायामपि कस्याचित् 'लावण्यामृतचन्दिकेयम्' इति च सहृदयानां व्यवहारात् । कौमुदी रूपणादित्यर्थः । तथाप्यवयवव्यतिरेके किं प्रमाणमित्यत उक्तम् --अवयव- संस्थानाभिव्यङ्गयमिति ॥ संस्थानं विशिष्टसन्निवेशः, तेनामिव्ययं निरूपणीयम् । विमतम् अयययव्यतिरेकि भवितुमर्हति, तत्सन्निवेशाभिव्यङ्गयत्वात् आकृतिवदिति न साम्यवैकल्यं दृष्टान्तस्येति भावः ॥ धर्मान्तरम् ॥ धर्मविशेषः । अस्यैतदनुवृत्त- प्रत्ययव्यवहारादर्शनात् नाकृतिसमानयोगक्षेमत्वं शक्यावसानम् ; तत्प्रतीतेश्चाषयय- निर्दोषत्वगुणवत्वान्यतरविषयतयान्यथासिद्धर्न तायन्मात्रे व्यतिरिक्तधर्मान्तरसिद्धिरित्यत आह-न चावयवानामिति ।। अन्वयव्यतिरेकायगम्यं हि तद्यवहारस्य तदुमपा- न्यतरविषयत्वम् । तत्र निर्दोषत्वेऽलंकृतत्वे वा सत्यपि लावण्यव्यवहारादर्शनादन्यय- स्तायनास्तीत्युक्तम्-पृथक्पृथगिति । प्रत्येकं निर्वर्ण्यमानैः सद्भिः काणत्यादि- उपलोधनम् यद्यपि 'अपम्पनिर्वर्ण्यमानम्' इति ग. पुस्तके, 'पृथनिर्यय॑मानम्' इति क. स. पुस्तकयोश्च पाटः, तथापि 'ययाइनिर्वर्ण्यमाननिखिलाश्याव्यविरोक' इत्येव पाठः लोचन- स्वरसानुरोधीत्युपार निवेशितः ॥ नास्ति। स. हृदय- नास्ति। २. स. 'सायक- ३. क. स. 'पृथग्निवण्यमान' ग. 'अथश्यनियमान' गांकम 13 ६. ह. या' नास्ति। ७.क. ग.गर. ८.भ. कारणा २. 'डानि' ·ध्वन्यालोकः दिपोतः ध्वन्यालोकः निखिलावयवव्यतिरेकि किमप्यन्यदेव सहृदयलोचनामृतं तत्त्वान्तरम् , तद्वदेव लोचनम् -- ननु लावण्य तावत् व्यतिरिक्तं प्रथितम् ; प्रतीयमानं किं दियेव न जानीमः । दूरे' व्यतिरेकप्रथेति' तथाभासमानत्वमसिद्धो हेतुः इत्याशङ्कय "स ह्यर्थः" इस्ला- दिना स्वरूपं तस्याभिधत्ते । सर्वेष्वेवेत्यादिना च व्यतिरेकप्रथा साधयति । तेत्र कौमुदी दोपशून्यैरवयवैः संयुक्तायामपीति निर्दोषत्वान्यय उक्तः अलंकृतायामपीति भूपण- योगान्वयः । अतथाभूतायामपीति तयोरुभयोर्व्यतिरेकः । 'लावण्यामृतचन्द्रिका' इति अलिटपरंपरितरूपकेण लावण्यस्य पारिपूर्ण्यमुपवर्णितम् । तथा च लक्षितम् - "पुवमानमिवाभाति यदङ्गं कान्तिपाति । मनःप्रहादजननं तल्लावण्यमिति स्मृतम् ॥" इति । स हार्य इत्यादिना यत्प्रतीयमानस्वरूपाभिधानं तस्य प्रागुकानुमानदूपणो- द्धारपरत्वेनासङ्गतिं परिहरन्नवतारयति ननु लावण्यमिति ॥ विवेचकानामविवेचकाना च व्यतिरिक्ततया प्रसिद्धमित्यर्थः । तद्वदेव ताई प्रतीयमानमपि कुतो न प्रसिद्धमिति नेत्साह-प्रतीयमानमिति ॥ यवतीयमानं वस्तु भवद्भिरद्धोभ्यते तदेव किं तदीयं स्वरूपमपि कीदृशम् इति न जानीमः ; व्यतिरेकस्य भेदस्य, प्रपा प्रतीतिस्तु दूर एव ; धर्मिस्वरूपसिद्धयधीनत्वाद्धर्मसिद्धेस्तदसिद्धौ तद्धर्मभूतव्यतिरेकसिद्धिर्दूरनिरस्तावकाशे- त्यर्थः । कयं वृषिकारेण वस्त्वलकाररसभेदेनानेकप्रकारत्वमुक्तमित्यपेक्षायामुपपादयति -तत्रेति ॥ प्रतीयमानस्यास्तिले स्थिते सतीत्यर्थः । तावच्छब्दः प्राथम्ये ; काव्यशब्देन शब्दार्थयोरुभयोर्ग्रहणम् ; तस्य यो व्यापारो व्यञ्जनात्मकस्तस्यैव केवल विषयभूतः ; अत एवालौकिको न पूर्वरलोकप्रसिद्धोऽपि स द्वितीयो भेद इत्यर्थः । भवत्वेवं ततः ४. १. ग. 'तदित्येव २. के, ख, ग, 'रेतु' *.स. 'व्यतिरिक्त स. ग, 'सवेंषु च ग. 'तन्तु' ५.

·१] लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः ध्वन्यालोकः सोऽर्थः । स ह्यर्थो वाच्यसामर्थ्याक्षिप्तं वस्तुमात्रमलंकारा रसादयश्चेत्यनेकप्रमेद- लोचनम् प्रतीयमानस्य तावत् द्वौ भेदौ, लौकिकः काव्यव्योपारगोचरश्च । लौकिको यः स्वशब्दवाच्यता कदाचिदभ्यशेते, स च विधिनिषेधायनेकप्रकारो वस्तुशब्देनोच्यते ; सोऽपि द्विविधः ; यः पूर्व कापि वाक्यार्थेऽलङ्कारभायमुपमादिरूपतयान्वभूत् , इदानीं तु । कौमुदी किमित्यपेक्षायामाच भेद लक्षयति-लौकिक इति ॥ स्वशब्द आत्मीयवचनः ; आत्मनो वाचको यः शब्दः तेन वाध्यताम् अभिधेयताम् , कदाचित् वाच्यत्वायस्थायाम् ; अत एव वाच्यत्वं व्यङ्ग्यत्व च कालभेदाद्वस्तु भजते, न रसादिवद्वषयत्वमात्रमिति दर्शितम् ; एवंविधो य: स लौकिक इत्यन्चयः । एवमाधभेदं प्रदर्थ तद्विषयता वृत्तिगतस्य वस्तुशब्दस्य दर्शयति--स चेति ॥ "भम धम्मि" इत्यादी विध्यादेरेय ब्यङ्गयत्वात् कषं तत्र वस्तुप्यनिन्यपदेश इत्याशङ्कय वस्तुन एय प्रकाररूपत्वाद्विध्यादेन व्यपदेशान्तरापादकत्वमित्याह-विधिनिषेधाधनेकप्रकार इति ॥ किमर्थमा मानग्रहणमित्याशय तस्य वस्तुविशेषभूतालंकारव्यवच्छेदकत्येनोपयोगं दर्शयन् लौशिकावान्तरभेदत्वेनालंकारयनिं दर्शयति-सोपीति ॥ न फेवलं प्रतीयमानस्यैव वैविध्यं तद्विशेषस्य लौकिकस्थापि वैविध्यमस्तीत्यर्थः । वार्तमानिकी व्ययत्वावस्थामपेक्ष्य याच्यत्वावस्था पूर्वमित्यनेनोच्यते । लौकिकस्यावस्थाद्वयम् --वाक्यार्थे रसादौ प्रधानतया, अलंकार्ये स्थयमुपमापन्य- तरामात्मनालंकारभायमनुभूय पश्चादिदानी व्यङ्गयत्वावस्थायामलंकारभावमपहायालं. कार्यतपा प्राधान्येन वर्तमानः सन् वस्तुवनिरित्येव व्यपदेष्टु योग्योऽपि अलंकारप्वनिरिति उक्त हि प्राक् ४. ५. म्पबहारगोचरधेति २. म्यापारक' २. ग. लोहिरो'नास्ति । २. ग. य' नारित । ६. क It'नास्ति। क. ए. भिधि शेते क. क. स. 'वाक्यायो ग. वास्यालभार' ७.

·१०० ध्वन्यालोक [उदयोत ध्वन्यालोक प्रभिन्नो दर्शयिष्यते । सर्वेषु च तेषु प्रकारेषु तस्य वाच्यादन्यत्वम् । तथा लोचनम् - अनलङ्काररूप एवान्यत्र गुणीभावाभावात् , स पूर्वप्रत्यभिज्ञानबलात् अलङ्कारध्वनिरिति व्यैपदिश्यते ब्राह्मणश्रमणन्यायेन , तद्रूपताभावेन तूपलक्षित वस्तुमात्रमुच्यते , मात्रग्रहणेन हि रूपातर निराकृतम् । यस्तु स्वप्नेऽपि न स्वगन्दवाभ्यो न लौकिकव्यवहारपतित कौमुदी व्यपदिश्यत इत्यर्थ ॥ अन्यत्रेति ॥ वाच्येऽर्थे । व्यपदेशातरावाप्सौ हेतु --पूर्व- प्रत्यभिज्ञानयलादिति ।। पूर्वमतिचिरमनुभूतस्यालङ्कारभारस्य प्ररूद्धसुदृढसरकारद्वारेणेदानी प्राधान्यावस्थायामपि वस्तुसामर्थ्यायातस्य स एवायमियुत्कटतयानुसन्धीयमानत्वादित्यर्थ । नन्वेव वस्तुशब्देनालङ्कारस्यापि समहसभवात् रिमिति पृथक् प्रहणमित्याशङ्कय, वस्तुत्वे सत्यपि उक्तादेव विशेषात् पृथक् चमत्कारकारित्वात् अवान्तरमेदोपजीपनेन पृथक् तद्ब्रहण- मित प्रदर्शयन्-वस्तुमात्रमिति मात्रप्रणमुकाभिनायगर्भित वृत्तिगतमनुकूलयन्नाइ- तद्रूपतामावेनेति ॥ अरकाररूपत्वाभावेन यदुपलक्षित वस्तु तत् वस्तु पनिव्यपदेश्यम् , अलङ्कारत्वविशिष्ट यस्तु तप्रागुक्तनीयालङ्कारपनि इत्येवमवान्तरभेदनिधन एवं तद्भेद , न तु रसादिघनिवदात्यन्तिममेदनिधन इत्यर्थ | रूपान्तर वस्तुरूपव्यतिरिक्त मलङ्कारत्वादिरूपम् । एव वस्त्वलकारवनिस्वरूपमभिधाय रसादयश्चेति वृत्युक्त रसादिष्यनि स्वरूप प्रदर्शपति-~यस्त्वित्यादिना ॥ स्वप्नपीति ॥ तत्र खल्वघटमानमपि घटागटतीति [घटमानतीति प्रसिद्धमद । यदाहु -"खमपि खादति सण्डितमीक्षते निजशिरो नयनेन कार्पितम् । किमपि दुर्घटमस्य न विद्यते यदि विमूढमतिर्गवति स्वयम् ॥ इति । स्वशन्दवाच्यवाभावेऽपि लौकिकत्व वि न स्यादिति नेत्याह---- लौकिक- व्यवहारपतित इति ॥ हन्त तर्हि नभोनलिनादिवदसत्यमेव स्यात् , नालौकिक . " च २ क ४ का ग भावा-पू ५ घ च प रूपाभा स्वरूपा मस्ति। द ·१] लोचनकौमुधुपलोचनसाहितः लोचनम् किन्तु शब्दसमर्म्यमाणहृदयसंवादसुन्दरविभावानुभावसमुचितप्राविनिविष्ठरस्यादिवासना- नुरागसुकुमारस्वसंविदानन्दचर्वणान्यापारसनीयरूपो रसः, से काव्यव्यापारकगोचरो रसध्यनिरिति । स च घनिरेवेति स एव मुख्यतयात्मेति ॥ 1 कौमुदी त्वमिति नेत्याह-किन्तु शब्दसमlमाणेति ॥ शब्दैः गुणालङ्कारसुन्दरैः सम्यक्तया रसाभिव्यञ्जनसमुचितत्वेन अर्यमाणाः सहृदयहृदयमणिमुकुरोदरे संक्रामिता इत्यनेन विगायादेवीस्तवत्वमप्रयोजकमिति दर्शितम् उपलक्षणमेत नटगतचतुर्विधा- भिनयसामग्रीसमर्पणस्यापि ; न केवलं काव्यशब्दसमर्पणकृतमेव विभावादित्वं सहृदय- हृदयसंवादकृतमपीत्युक्तम्-हृदयसंवादसुन्दरेति ॥ शब्दसमर्म्यमाणा हृदयसंवाद- सुन्दराश्च ये विभावानुभावास्तेषां समुचिताः, प्राक् स्थायित्वादेव जन्मन आरभ्य न ह्येत- चित्तवृत्तिशून्यः प्राणी भवतीत्युक्तदिशा आत्मनि विशेषतो निविष्टा या रत्यादिवासनाः तासामुद्बोधद्वारकेणानुरागेण रजनेन, सुकुमाराया रसचर्वणयोग्यतां गतायाः, स्वस्य चर्चयितुः, सवित् सम्यक् वेत्यनेनेति संविन्मनः, तस्य य आनन्दधनः चर्वणारूपो व्यापारस्तेन रसनीयमास्वादनीयं रूपं यस्य । यदाह मुनिः---"आस्वादयन्ति मनसा तस्मानाट्यरसाः स्मृताः" ॥ इति । “स काव्यन्यापारैकगोचरः" इत्यनेन विभागोदेशे "काव्यव्यापारकगोचरश्च" इति यदुक्तं तदटयति । इतिशब्दस्यानन्तरम् उच्यत इत्यनुषाः । रसचनेरेय काव्यात्मत्वमिति दर्शयितुं वस्त्वलङ्कारध्वनिम्यां विशेषमाह-स चेति ॥ चशब्दः तुशब्दरया ; स रसादिः घनिरेव भवति, न वाच्यादिरूपोऽपि ; इतरयोहि वाच्यत्वमपि कदाचिद्भवतीत्युक्तं प्राक् । किमित्यत आह- -इति स एव मुख्यतयात्मेति ॥ ध्वन्यात्मकत्वमेव म रूपान्तरसंबन्धोऽपि तस्मात्स एप काव्यस्यामा भवति , न कस्त्वलङ्कारप्वनी अपि ॥ ननु तयोरपि रसम्वनिपर्यवसायितया कान्यात्मत्वं स्थास्यति तत् तदवधियत इत्यत उक्तम्-- --मुख्यत्तयेति ॥ औपचारिकमेवेतरयोरारमत्वं न मुल्य- ततः यस्मात्तस्य कर्य १, प. चे, चवंग घ. शद नारित। ग. शम्दसमीक्ष्यमाण- क ख. सदिमाइभिविष्ट क. २.

·१०२ ध्वन्यालोकः [उद्दयोतः . सांचनम् यचोच्यते भट्टनायकैन- शत्व न रूपती", इति तत् वस्वलकारम्बन्योरेव यदि नामोपालम्भः, सध्यनिस्तु तेनैवात्मतयाङ्गीकृत , रसचर्वणात्मनः तृतीयस्याशस्यामिधा- भावनाशद्वयोत्तीर्णले निर्णयात् ; वस्वलकारचन्यो रसध्वनिपर्यन्तत्वमेवेति वयमेव कौमुदी मित्यर्थ । इतिशन्दानन्तरमत्रापि उच्यत इत्यनुपननीयम् ॥ यघप्यानन्दपदव्याख्यानान्तरे भट्टनायकभणितमेतदेवानुभाष्य दूषितम् ; तथापि तत्र पनेरंशस्यप्रसाधन सिद्धसाधनत्याधुद्भावनया निरस्तम् , अंधुनात्वात्मत्व. निषेधो या "न रूपता" इत्यशेन , तपणाभिप्रायेणोपक्रमते-यचोच्यत इति ॥ उपारम्भ आत्मवप्रतिषेधः । “यदि नाम" इति निश्चये सत्यनिभयवचनम् । तद्वचनं वस्त्वलकार बन्योरात्मत्योपालम्भरूपमेय न रसवनेरात्मत्वोपालम्भरूपम् । तचास्मदभिमतमेति सिद्धसाधनमनैतदित्यर्थ । ननु सामान्ययाचिमनिशब्दवाच्यस्यात्मत्वं निराकृतमेवेति कथ सिद्धसाधनत्यमित्याशङ्कय स्वाभ्युपगमविरोधान्नैवामित्याह-रसम्वनि- स्त्विति ॥ तुहेतौ । ननु रसप्पनेरात्मत्वविषया तदुक्तिर्न दृश्यत इति फुतः स्वाभ्युपगम- विरोध इत्यत्राह-सचर्वणात्मन इति ॥ कयं पुन रसवनेरेयात्मत्व यावता 'ध्वनिः काव्यस्यात्मा' इति ध्वनेरेव काव्यात्मत्वं प्रतिजानता भवता वस्त्वलङ्कारध्वन्योरप्यात्मत्वमनुमत- मेवेत्याशङ्कयाह-वस्त्वलकारेति ।। विश्रान्तिधामत्वकृत हिं मुख्यमात्मत्व युक्तम् ; न च ध्वन्यमानयोरपि वस्त्वलङ्कारयो विश्रान्तिधामावम् , तयोर्वाच्यवद्विभावतया अन्ततो रसम्वनि प्रति धावनात् ; प्यन्यमानत्वकृतस्त्वनयोर्याच्यादुल्कर्ष इत्यमुख्यमात्मत्वमपेक्ष्य विनिः काव्यात्मा' इति सामान्यनिर्देश इत्यर्थः । वयमेवेति ॥ ये वय वन्यात्मसद्भाववादिन च 'यदूचे' 'यत्तचे' १ के. ग ग. 'उपारम्भ ३. ग 'महनायक' ७ क ३ ग ८ ग ४ स हपिता 'उपासा घ 'योक्ति न तैरुनयादस्व' 'दयो निणीतत्वेन 'रानी' २ क ·11 लौचनकौमुद्युपलोचनसहितः ध्वन्यालोकः हि-आयस्तावत्प्रभेदो वाच्यार विभेदवान् । स हि कदाचिद्वाच्ये विधिरूपे प्रतिषेधरूपः । यथा "भम धम्मिा वीसत्यो सो सुणो अब मारिओ देण । गोलाणइकच्छकुडगवासिणा दरिअसीहेण ॥" लोचनम् वक्ष्यामस्तत्र तंत्र इत्यास्ता तापत् । 'वाच्यसामर्थ्याक्षिप्तम् इति भेदत्रयव्यापर्फ सामान्यलक्षणम् । यद्यपि हि पनन शब्दत्यैर व्यापार , तयाप्पयसामर्थ्यस्य सहकारिण सर्वत्रानपायात् वाच्यसामर्थ्याक्षिप्तत्वम् । शब्दशक्तिमूलानुरणनरूपव्यय - प्यर्थसोमादेव प्रतीयमानापगति , शब्दशक्ति: केवलमयान्तरसहकारिणीति वक्ष्याम || कौमुदी इत्यर्थ. ॥ तत्र तत्रेति ॥ "काव्यस्यात्मा स एवार्थ" इत्याद्यन्तरेष्वित्यर्थः । पाध्यसामाक्षिप्तमिति पस्तुनो विशेषणत्वेनोक्तत्वात् वस्तुघ्न नेरेवैतदसाधारण लक्षणमिति प्रतीतिमी भूदित्याह-सामान्यलक्षणमिति ॥ तदेवोपपादयति-- भेदत्रयव्यापकमिति ॥ यत एतद्वस्त्वलकाररसादिध्वनिरूप भेदत्रयमपि व्याप्नोति, तदेव च व्यामोति, ततोऽस्य सामान्यलक्षणन्य युक्तम्, अव्याप्त्यादिदोष- विरहितत्यादित्यर्थ ननु व्यञ्जनाव्यापारस्याभिधादिव्यापारवत् शब्दाश्रयत्वात् व्यङ्गयत्रयस्य वाच्यसामर्थ्याक्षिप्तत्वलक्षणमसम्भरिलक्षणमिति शङ्कामनूध दूषयति-- यद्यपीति ॥ एतच्चाभ्युपगम्योक्तम् अर्थशक्तिमूलेऽर्थस्यापि व्यञ्जनव्यापारसदावाभ्युपगमात् । नयों शब्दशक्तिमूलानुरणनरूपव्ययप्रकारे कथमेतयोज्यताम् । सामाक्षेपलभ्यत्वाभ्युपगमे शब्दशक्तिमूलत्वभाषाधेयापत्तेरिसत आह-शब्दशक्ति- मूलेति ॥ दूरशये दूरदृष्टाशय [दूरशन्दः 'दूरदुष्टाशय.'] इतिवत् अत्यवाची स्वाभाविकविरोधमूल्वेन भेदस्यात्यन्तिकता दर्शयितुं प्रयुक्त इत्याशयेनाइ- - तस्य वाभ्य- १. २ तभ्य " ख. ७ य. 'त्यारवा प्ति' स. एव' नास्ति। ग, 'प्रीयमानाव'नास्ति । य ग ग. व ४ ·१०४ ध्वन्यालोकः [उइयोतः लोचनम् दूर विभेदवानिति ॥ विधिनिषेधौ विरुद्धाविति न कस्यापि त्रिमति । एतदर्थ प्रथम तावेयोदोहरति--मम धम्मिय इति ॥ "भ्रम धार्मिक विसम्धः स शुनकोऽध मारितस्तेन । गोदावरीनदीकूललतागहनवासिना इससिंहेन ।" कस्याश्चित् सङ्केतरथान जीवितसर्वस्वायमानं धार्मिकसंचरणान्तरायदोपात्तदवलुप्यमान- कौमुदी विधिनिषेधाविति ॥ विरुद्धौ इति ॥ अमुमयं विषयीकृत्येत्यर्थः ; भावाभावयोरेव साक्षाद्विरोधस्तन्मुखेनैवेतरेषामिति सकलतीर्षिकसम्मतैषा स्थितिरिति भावः । विपर्यस्ता वा मतिर्विमतिः, 'न विरुद्धौ' इत्येवरूपा । ननु विधिरूपयोरपि वाच्यव्यङ्गययोर्भेद- सम्भवात् तत्प्रदर्शनार्यमुदाहरणसम्भवे विधिनिषेधात्मकवान्यव्यङ्गयोदाहरणे किमस्ति कथिदभिप्राय इति शङ्कायामस्त्योत्याह-एतदर्थमिति ॥ आत्यन्तिकभेदप्रदर्शनार्थ. मित्यर्थः । गाथा चैषा मुक्तकरूपापि प्रबन्धायगान इवेति गाढतरकाव्याभ्यास- पुरातनपुण्यपरंपरापरिमापित काठाप्राप्तसइदय,ग्रेसरभावः पारिमितविभावाद्युन्मीलनेऽपि विमलतरमतिमणिमुकुरतलपरिलसितचारुतरगाथारूपकाव्यार्थसतत्त्वस्थितिराचार्यस्तरसमुचित- पूर्वापरपरिकल्पनपुर.सरं वक्तृतदभिप्रायतदवसरादिविशेषप्रदर्शनेन गाथा व्याख्यातुं पाठबन्धं विधत्ते–कस्पाश्चिदिति ॥ 'कस्याश्चिदियमुक्तिः' इसनेन विशेषोपदर्शनम् ; संकेतस्थानं परित्रातुमिति प्रयोजनम् । अनेनाभिप्रायविशेषः अवसरविशेषश्च दर्शितः । तस्य रक्षितव्यत्वे हेतु.-जीवितसर्वस्वायमानमिति ॥ धार्मिकस्य सञ्चरणेन योऽन्तरायः-न तु रहस्योद्भेदः, धार्मिकत्वादेवैतादग्विषयवैदे- शिवत्वात्नादृशस्तस्य सचरणमात्रेणापि स्वच्छन्दसम्भोगमहोत्सवस्य त्रुटिमानकाल- विच्छेदरूपोऽपि दोपः प्रादुःप्यात् इति तचादृशान्महाभयादक्षितमित्यर्थः । तादृशस्या- न्तरायदोषस्य परिमितविशेषकालसम्मविनः परिहारे किमेतावानपि यत्न आस्थेय इति मन्यानं प्रति सार्वकालिकदोपापाकरणार्यतां तदुक्तेर्दर्शयति-तदवलुप्यमानेति ॥ इ.च, 'कस्यचिपि स. स. वारदेवो' ह. च. वाद्य ग, तावदेवायदो- ग. वासिना' नास्ति। भिम धम्मिश्र इति वक्त- नारित। १. Y ·१] लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः १०५ लोचनम् पलवकुसुमादिविच्छायीकरणाच परित्रातुमियमुक्तिः । तन स्वतस्सिद्धमपि भ्रमणं श्वमयेनापोदितमिति' प्रतिप्रेसत्रात्मको निषेधाभावरूपः न तु नियोगः प्रैषादिरूपः अन्ने विधिः । अतिसर्गप्राप्तकालयोर्हि अयं लोट् '; तत्र भावतदभावयाविरोधात कौमुदी तेन धार्मिकेण अवलुप्यमानैः पल्लवादिभिर्हेतुभिः यदानुषङ्गिक तत्कर्टकं स्वतो निरतिशयच्छायस्य विच्छायत्वापादनं तस्मादपि परित्रातुमित्यर्थः अथास्पामुदाहृतायां गाथायां यो व्यङ्गयोऽर्थः प्रतिपेधरूपः तत्स्वरूपमधिकृत्य न किश्चिद्वक्तव्यमरतीति यो वाच्यो विधिरूपः तस्य स्वरूपं निरूपयति-तत्रेति ॥ गाथाया यथोक्तार्थपरत्वे स्थिते सतीत्यर्थः । अत्र वाच्यार्थकक्ष्यायां यो भ्रमेति विधिः स निषेधाभायरूप एव, न तु पादिरूपो नियोगः । नियोगो ह्यप्रवृत्तप्रवर्तनात्मको मुख्यतयावस्थितो विधिः प्रसिद्धः । स च प्रवर्त्यपुरुषापेक्षया क्रमेण ज्यायःसम- कनीयोमिनियोक्तृभिः पुरुषैः प्रतिपाद्यमानः सन् १षामन्त्रणाध्येषणभेदेन भिनल्यपदेश- गोचरभावमाचरतीति विधिस्वरूपनिरूपणधुरीणधिषणाः प्रतिपेदिरे ॥ यथा :- "कार्यमेव हि वक्तृणां ज्यायःसमकनीयसाम् । प्रवयापेक्षया भेदात् प्रैपादि- व्यपदेशभाक् ॥” इति । इह तु नासावुक्तरूपो विधिः सम्भवति प्रवृत्तपुरुष- विषयत्वात् । अतः प्रवृत्तिप्रतिबन्धकप्रतिषेधेन प्रवृत्तिहेतुत्यस्य प्रतिषेधाभाचे विधौ च तुल्यत्वात् उपचारात् प्रतिषेधाभावोऽपि विधिरित्युच्यत इत्यर्थः । प्रसिद्धवायमेवंविधा विधिरन्यत्र विधिवृत्तपरीक्षकव्यवहारेविति दर्शयति-प्रतिप्रसवात्मक इति ॥ प्रथमं सामान्योपाधौ प्रतिपिद्धस्य पश्चात् कचिद्विशेषविषयेऽनुज्ञानं प्रतिप्रसवः प्रतिषेध- निवर्तनरूपा । तदेयोपपादयति-स्वतस्सिद्धमिति । अपवादा प्रतिषेधः । तप- विधिवाचकत्वं मुख्यविध्यर्थस्य लोटः कथमित्यत्राह--अतिसर्गेति ॥ अतिसृष्टोऽसि' इत्यादिनैतदेव स्पष्यिष्यति । इदानी गाथायाः प्रतिषेधररूपस्यार्थस्य याच्यत्वनिरासेन पारिशेष्याव्यानव्यापारकगम्याय साधयितुं वाच्यत्वपक्षे कि द्वयोरप्यर्थयोर्वाच्यत्वं योगपर्धन, आहोस्वित् पर्यायेणेति विकल्पं इदि कृत्या आद्यं तावदपनुदति-तब भावतदभाव- ४. ग. 'रूपो विधिरिति सर्व प्राप्तकाल- योग्यम् । तत्र' का २. ग. प्रसवार्थको न विषयाभावरूपो' स. म. वियोगः' 14 ·ध्वन्यालोर [उद्दयोतः कथ इत्यत टोचनम् दूयोस्तावन्न युगपद्वाभ्यता: ने क्रमेण, पिरग्ययापारीभावात् , "पिशष्य नाभिधा गच्छेत्" इत्यादिनाभिधान्यापारस्य पिरोसभवाभिधानात् । ननु तात्पर्यशक्तिरपर्यवसिता विवक्षया दृसधार्मिकतदादिपदार्थानयरूपमुख्यार्यवाधकबलेन विरोधनिमित्या विपरीत- चौमुदी योरिति ॥ वाच्यत्वव्यङ्गय पविचारे सतीत्यर्य । परस्परस्वरूपोपमर्दनस्वभावत्वेन युगपदुभयोरपि प्रतिपत्त्युद्धिपयानारोहियादित्यर्थ । द्वितीयमपवदति-न कमेणेति ॥ विरम्यव्यापारासम्भव आह--विशेष्यमिति ॥ विशेषणविषये क्षीणा विरतिमुपगता शक्ति. अर्थप्रतीतिजननसामर्थ्यलक्षणा यस्याः सा पुनर्विशेष्य यस्तु न गच्छेत् स्पृशेत् बोधयितु शनोतीत्यर्थ । एवममावस्य वाच्यत्वामानाद्यङ्गयत्व सम्भाव्य सप्रत्यभिहितान्वयवादिमीमासकमतानुसारेण तावद्वाच्यत्वमुपपादयितुमशक्य- मिति वक्तु तन्मतानुसारेण वाच्यत्योपपत्तिमुद्गापयति-ननु तात्पर्यशक्तिरिति ॥ तात्पर्यरूपा शक्तिस्तात्पर्यशक्ति , सैर निषेधप्रतीति करोति इत्यन हेतु निषेधस्य वाक्यार्थीभूतत्वम् , यद्विश्रान्तिधामभूत तदेव हि बाक्पार्थ. , निपेधरय च विश्रान्तिधाम- त्वमस्येवेति तस्यैव वाक्यार्थत्वमित्यर्थ. । वाक्यार्थत्वेऽपि कय तत्प्रतीतिजनकत्वमित्यत उक्तम्-अपर्यवसितेति ॥ वाक्यार्थ एव हि तत्परस्य वचनस्य पर्यवसान युक्तम् , इतरथा तत्परत्वस्यैवाभावप्रसङ्गादित्यर्थ । निषेधस्य वास्यार्थत्वे हेतु ---विवक्षयेति ॥ शब्देनार्थ- प्रतिपिपादयिषा हि विवक्षा । सा चेह निषेधविषयैव, न विधिविषया । अतस्तस्मिन्नर्थे वचनस्य तात्पर्यात्तस्यै र बाक्यार्थत्वम् , तत्रैव च तात्पर्थपर्यवसान वाच्यम् , विधिरूपेऽर्थे, तस्य द्वारमात्रत्वादित्यर्थ ॥ ननु पदार्थस्यैव विशिष्टावस्थस्य वाक्यार्थत्वात् निषेधस्य चापदार्थत्वात् न वाक्यार्थत्वमित्याशङ्कय तस्य वाच्यत्वाभायेऽपि लक्ष्यत्वेन पदार्थत्वसम्भवाददोष इत्याह-दसेति ॥ गङ्गाया घोष.' इत्पादानियान्वयप्रतीत्यनुत्पत्ति- लक्षणोऽत्र मुख्यावाधो भागाभायात्मकत्वप्रयुक्तश्च विरोधो लक्षणाया निमित्तमिति भ्रमणविधेनिपेधक्षकत्व 'विप मुदता इत्यादावित्रोपपत्ननित्यर्थ । भवतु तात्पर्यशक्के न घ न नास्ति। नास्ति । ग २ क न ។ घ 'विरम्य व्यापारासम' च 'नादि ग. 'न्वय' ३. क ख ग व्यापारदया विरम्य' नास्ति। ४. क स ·१] लौचनकौमुद्युपलोचनसाहितः १०७ लोचनम् लक्षणया च वाक्यार्थीभूतनिषेधप्रतीतिममिहितान्वयदृशा करोतीति शब्दशक्तिमूल एव सोऽयः ; एवमनेनोक्तमिति हि व्यवहारः । तेन वाच्यातिरिक्तोऽन्योऽर्थ इति ॥ नैतत् । त्रयो पत्र व्यापारा: संवेद्यन्ते--पदार्थेषु सामान्यात्मसु अभिधा- व्यापारः । समयापेक्षयाविगमनशक्तिः अभिश । संकेतश्च तावत्येव न विशेषांशे, फौमुदी निषेधप्रतीतिकरत्वम् , ततः किमित्यत्राहइति शब्दशक्तिमूल एव सोऽयं इति ॥ शब्दशक्तिरभिधाव्यापारस्तन्मूलत्वं तात्पर्यशके: चाव्यवाचकभावाश्रयत्वेन व्यवस्थानात् । न केवलं वाक्ययित्समयप्रसिद्धमेयैतत् लोकव्यवहारसिद्धमपीत्याह-एवमिति ॥ हिवाथें । निगमयति--तन्नेति ॥ अन्य इति यो व्यङ्गयत्वेन भवतोऽभिमतः । सिद्धान्तमुपक्षिपति "नेतत्" इत्यादिना "एवमभिहितान्वययादिनाम्" इत्यतः प्राक्तनेन ग्रन्थेन ॥ नैतदिति । वक्ष्यमाणन्यायविरोधादेत प्रत्यवस्थानं न युक्तमित्यर्थः । तमेव प्रदर्शयन् वाचकत्याश्रयाभिधातात्पर्यटक्षणाव्यापारगम्यत्वनिरासेन तदतिरिक्तरूप- व्यञ्जनव्यापारावगम्यत्वं व्यङ्गयाभिमतस्यार्थस्य प्रदर्शयितुं प्रथमं तेषां स्वरूपं तावदाह -त्रयो हीति | हिशब्दः प्रसिद्धौ । अस्मिन्नर्थे तावन्न कस्यापि विमतिरित्यर्थः । ते चाभिधातात्पर्यशक्तिलक्षणाख्या इति यक्ष्माणगत्या सिध्यन्ति । संवेद्यन्त इति कार्यलिङ्गकानुमानगम्यत्वममीषां दर्शितम् । किंविषया किलक्षणा वा ते व्यापारा इत्याकाझायामाह-पदाष्विति ॥ सामान्यसदृश आत्मा अनुवृत्तवरूप स्वरूपं येषां ते तथा । तस्य तथाविधपदार्यमानविषयत्वे हेतुमाह-समयापेक्षयति । शब्दस्य व्यापारो नामार्थविषयस्तद्गुद्धिजननसामर्थ्यलक्षणः । तत्र "शब्दाः संकेतितं प्राहुः" इति दर्शितदिशा संकेतस्मरणं सहकारितयापेक्ष्यार्यबाधनसामर्थ्य यच्छन्दस्य तदभिधान्यापार इति शब्दप्रस्यानविदा प्रसिद्धमित्यर्थः । ततः किमित्यत आह- संकेतश्चेति ॥ तावतीति । सामान्यात्मकपदार्थाशमान एवेत्यर्थः । एवकारल्याययंगाह- १. नारित। ६. क. स. याक्ति' य. हि नास्ति। क, प. तुम्न में 'ध्यवहाराः' ममयापेक्षाधी-'। कै. स. ग. ह' त्यधिकम् । प.3. च. 'रामयश्च ·१०८ ध्वन्यालोकः [उदपोतः लोचनम् आनन्यायभिचाराच्चैकस्य ततो विशेषरूपे पाक्या तात्पर्यशक्तिः परस्परान्वित "सामान्यान्यन्यपासिद्धेविशेषं गमयन्ति हि" इति न्यायात् । तन च द्वितीयकक्ष्यायां . कौमुदी न विशेषांश इति ॥ कुत इत्यत आह-आनन्त्यादिति ।। विशेषाणां व्यावृत्तरूपाणा- मनन्तत्वेन प्रतिविशेष संकेतकरणमशक्यसंपादमित्यर्थः । इतोऽपि न तत्संभव इत्याह -~-व्यभिचाराचेति ॥ एकस्पेत्यत्र चीप्सालोपोऽवगन्तव्यः एकस्येति । एकस्मिंस्ताव- द्विशेपे शब्दस्य संकेतग्रहेऽपि तस्य विशेषान्तरे व्यभिचारादबोधकत्वमेव शब्दस्यापयेते. त्यर्थः । न च विशेषसमुदाये भवति संकेतमह इति वाच्यम् ; सामान्यस्यैव नामान्तरेण संकेतविषयतयोपयुक्तत्वात् समुदायसमुदायिभेदाभेदादिविकल्पदोपप्रस्तत्वात् । न च सकल. विशेषगोचर एफ एवं सङ्गतिग्रह इति वाच्यम् । एकस्मादेव शब्दादवनिवलय- निलयसकलसमुदायिरूपविशेषसंवेदनापतेरखिलव्यवहारविशेषविलोपापचेः । यदाहु:- "आनन्यायभिचाराच न शक्या व्यक्तयो मताः" इति । नन्वेवं सति विशेपा- विगतिरुपलम्यमाना निर्निबन्धनवापन्नेत्याशङ्कय तात्पर्यशक्तस्तनिवन्धनत्याददोप इति दर्शयन् द्वितीयं व्युत्पादयति-तत इति ॥ यतोऽभिधाव्यापार []स्पृष्टी विशिष्टोऽर्धस्तरमाद्धेतोः, विशेषस्येव रूपं व्यावृत्तबुद्धिविषयत्वलक्षणं यस्य तयाभूते । तथापि किं तस्वरूपमित्यत उक्तम्---परस्परेति ॥ आकासादिवशात् गुणप्रधान- भावेनान्विते पदार्यसमुदाय इत्यर्थः । यदाहुः--"पदार्थान् प्रतिपायैव निवर्तन्ते पदान्यतः । पदार्या एव संसर्ग बोधयन्त्यूर्ध्वमञ्जसा ॥” इति । पदार्यमुखेन वाक्यार्थ- प्रतिपादकत्वं तात्पर्यशक्त्या शब्दानामित्यत्राभियुक्तरचनं प्रमाणपति सामान्यानीति ।। सामान्यात्मका: पदैः प्रतिपादिताः पदार्था एव विशेष विशिष्टरूपं वाक्यार्थमवगम- यन्तीति । अत्र हेतु:--अन्यथासिद्धेरिति । विशेषस्यानवगमे सति "न हि पदं पदार्यमानप्रतिपत्तये प्रयुञ्जते" इत्यायुक्तदिशा पदार्थप्रतोतरेव परिनिष्पत्य- संभवादित्यर्थः । एवमभिधातात्पर्यशक्तिरूपं व्यापारद्वयं प्रदर्य तृतीयं लक्षणा- व्यापार दर्शयन् तस्य तात्पर्यशक्तिविषयानुप्रवेशे तत्सहकारिधुरंधरत्वं [धर] पूर्वपश्यभिगतं प्रतिक्षिपन्नाह-तत्र चेति ॥ तस्यां तात्पर्यशक्तिविषयतायाम् अभिधाव्यापारविषयापेक्षया १. प. च. परस्परान्विते सामान्य ·१] लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः लोचनम् भ्रमेति प्रतीयते, अन्वयमानस्यैव प्रतिपनत्वात् । न हि--'गमायां घोपः' "सिंहो यदुः' इत्यत्रं यथा अन्वय एव बुभूपन् प्रतिहन्यते योग्यताविरहात्, तया-तव भ्रमणनिषेद्धा स वा सिंहेन हतः, तदिदानी भ्रमणनिषेधकारणवैकल्यात् भ्रमणं तबोचितम् इत्यत्रान्वयस्य --काचित् क्षतिः । अत एव मुख्यार्थबाधा नाशङ्कया इति न विपरीतार्थलक्षणाया अवसरः । भवतु वासौ । तथापि द्वितीयस्थानसंक्रान्तों तावदसौ न भवति । तथा हि- मुख्यार्थबाधायां लक्षणायाः प्रवृत्तिः ; बोधा च विरोधमतीतिरेव ; न चान पदार्थानां कौमुदी द्वितीयस्यां कक्ष्यायां यो वाच्यो भ्रमणविधिः स एव प्रतीयते ; न तु सपरिकरो लक्ष्यामिमतोऽर्थ इत्यर्थः । कुतो विधेरेव प्रतिपत्तिरियत उक्तम्-अन्वयमात्रस्येति ।। गुणप्रधानभान योऽन्योन्य पदार्थानां संसर्गः सोऽन्ययः । ननु गङ्गायां घोषः' इत्यादाविव मुख्यार्थबाधकवलेन निषेधस्य विपरीतलक्षपाया प्रतीतिरत्रास्त्येवेति कुतो विध्यतिरिक्तार्था- प्रतिपत्तिः इत्याह-न हीति | 'बुभूषन् प्रतिहन्यते' इत्यन्ययप्रतीत्यनुत्पत्तिरुक्ता । गङ्गास्रोतःप्रभृतेोपायधिवरणत्ययोग्यताविरहादित्यर्थः । बाधाभावमेव दर्शयितुम् अन्ययस्य स्वरूपमुफम्--तवेति ।। एवंप्रकारस्यान्वयस्येत्यन्वयः । क्षतिर्बाधा । बाधाभाय फलितमाह -अत एवेति ॥ अन्ययक्षत्यमावादेव हेतोः । मुख्यार्यबाधा या लक्षणाबीजतया प्रसिद्धा ॥ विपरीतार्थलक्षणाया इति ॥ सा खल्यन्न तात्पर्यशक्तिसहकारितया भवतामभिप्रेतेत्यर्थः । नन्वेवमपि पक्तुरौचित्याचनुसरणेऽन्ययक्षस्यवभासरूपमुख्यार्थबाधबलात् विरोधनिबन्धना लक्षणावसरं लभेतेवेति कर्य द्वितीयकक्ष्यायां तदगाव उक्त इत्याशङ्कय अभ्युप- गम्यापि लक्षणाम् , तस्या द्वितीयकक्ष्यायां निवेश निषेधति भवतु वासाविति ॥ उक्तमेवोपपादयति -तथा हीति ॥ विरोधप्रतीति रेवेति ॥ न स्वनन्वयरूपेत्यर्थः । ७. १. ग.''श्रापित क. रा. निषेधशा ग, भित्र' नास्ति । ४. ग. ६. च. न राचिन' ५. प. अत एव' इत्यादिः बापाच' इत्यन्तो भापो नास्ति। का. म. च. विपरीत क. स. ग. साताभावादसी' के. क्षणाया प्रति ख. ग. लक्षणाप्रति क. 'साच' च, 'वाधाचन ९.

·११० ध्वन्यालोका [उदयोतः लोचनम् i । स्वात्मनि विरोधः ; परस्पर विरोध इति चेत्, सोऽयं तर्हि अन्वये विरोधः प्रत्येयः न चोप्रतिपन्नेऽन्वये विरोधप्रतीतिः' प्रतिपत्तिश्चान्यपस्य नाभिधाशक्त्या, तस्याः पदार्थप्रतिपयुपक्षीणाया विरम्याव्यापारात्-इति तात्पर्यशक्त्यैवान्वयप्रतिपत्तिः । नन्वर्गपि 'अमुल्यमे करिवशतम्' इत्यत्राप्यन्वयप्रतीतिः स्यात् ; किं न भवत्यन्वय- प्रतीति: दशदाडिमादिवाक्यवत् ! किं तु प्रमाणान्तरेण सोऽन्वयः प्रत्यक्षादिना बाधित. कौमुदी तत्रान्वयी पदार्थसार्योऽन्वयश्चेति द्वावर्थो स्त । तत्रान्वयिनां पदार्थानामेव खरूपनिष्ठोऽयं विरोध. आहोस्विदन्वयोपाधिगत इति विवक्तव्यम् । तत्र नाघः, स्वात्मनि विरोधे परतुनो नृशृङ्गादियनिरुपाख्यानापातादित्याहन चेति ॥ द्वितीयमुत्थाप्य कादर्थयति---परस्परमिति ॥ सोज्यमिति ॥ यो लक्षणानिदानत्वेन मूर्धाभिषिक्त इत्पर्यः । न चाप्रतिपन्न इति ॥ 'अस्य विरोध' इति विशिष्टप्रतीतेर्विशेषणभूता- न्ययप्रतीतिपुरःसरत्वादित्यर्थः । भवतु तर्हि तत्प्रतिपत्तिरित्याशङ्कय तत्प्रतीतेस्तात्पर्यशक्ति- जन्यत्वात्तदुत्तरकालीनबाधादिप्रतिपसेरतात्पर्यशक्तिकक्ष्यानवतारमाह-प्रतिपत्तिश्चेति ॥ नन्बन्ययप्रतीतिरत्र प्रतिहन्यमा ना]नैवोत्पयते इति वद[इत्येतदयश्याभ्युपेयम् , इतर[रया] अङ्गुल्यमादिवास्येग्योऽपि कर्थितन्यायेनान्वयप्रतीतिप्रसङ्गात् ; न च तत्रान्वयप्रतीतिरस्ति, असभावनाप्रत्ययप्रतिबन्ध वद्ध प्रसरत्यात्-इति शङ्कामुद्राव्य परिहरति-नन्वेवामिति ॥ प्रमाणसामग्रीबलायाता तत्प्रतीतिरनुत्पत्तुमपारयमाणा वस्त्वसंभाननामपि तिरस्कुर्वाणैष समुत्पद्यमाना न निवारयितु शक्येत्यर्थः । तत्किमिदानी "भम धम्मि' इत्यादि- चाक्यार्थप्रतीतिनिर्विशेषैव तत्प्रतीतिरित्यत्राह-किं तु प्रमाणान्तरेणेति ॥ प्रतिपन्नोऽपि सोयणे. मैतदेवमिति. प्रमाणपत्नोणव्यादित. सदर इपयः । तत्र दृष्टान्त - १. उ. प्रत्यय' २, क. प ग. 'प्रतिपत्ति ७. च. 'वर' नास्ति । घ. 'प्रतिपत्ति 'वाक्य' नास्ति। 'समन्वय ड ग द, 'भषि नास्ति। ग.

·१] लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः लोचनम् प्रतिपन्नोऽपि' शुक्तिकायां रजतमिवेति तदबैंगमकारिणो वाक्यस्याप्रामाण्यम् । 'सिंहो माणवकः' इत्यत्र तु द्वितीयकक्ष्यानिविष्टतात्पर्यशक्तिसमर्पितान्धयबाधक- समुल्लासानन्तरमभिधातात्पर्यशक्तिद्वयातिरिक्ता तावत् तृतीयाँ शक्तिः तद्वाधविधुरी. करणनिपुणा लक्षणाभिधाना समुल्लसति । नन्देव सिंहो बटुः' इत्यत्रापि बननलक्षणस्पात्मनोऽत्रापि समनन्तरमे पेक्ष्यमाणतया भायात् । मर्नु घटेऽपि जीवष्यवहारः स्यात् , आत्मनो विभुत्वेन तत्रापि भावात् । काव्यरूपता स्यात्, कौमुदी शुक्तिकायामिति ॥ ततः किमित्यत आह --इतीति ॥ तर्हि सिंहो बटुः' इत्यादा- वष्यङ्गुल्पप्रादिवाक्यवदुक्तन्यायेनाप्रामाण्यमेय गृह्यतामित्याशवाय ति विशेष दर्शयन् लक्षणायास्तृतीपकक्ष्यानिधेशमाह-सिंह इत्यादि । एवं "त्रयो हात्र व्यापाराः संवेद्यन्ते" इत्येतन्निहितम् । इदानीमभिधादिव्यापारत्रयोत्तीर्ण प्रतितन्त्रसिद्धान्तसिद्धं ध्वननव्यापारं चतुर्थाश्यानिवेशिनं प्रदर्शयिष्पन् प्रथमं तृतीयकक्ष्याविनिवेशेन काव्यव्यवहारप्रयोजकत्व- प्रसङ्गदूषणमपाकर्तुमाह-नन्वेवमिति लक्षणायास्तृतीयसक्ष्यानिवेशान्युपगमे इत्याह-ध्वननेति ॥ समनन्तरमेवेति ॥ चतुथ्यों तु कक्ष्यायामित्यादिसमनन्तरमन्थे । अत्र प्रतिबन्दि गृह्णाति---ननु पटेऽपीति ॥ कुत इलाह--आत्मन इति ॥ अशुपरिमाणत्वं तापदात्मनो न संभवति, युगपटुभयय वेदनानुसन्धानानुपपत्तेः कार्यत्वादिभिरनित्यत्नप्रसङ्गान्मध्यमपरिमाणनमपि नेति परिशेषप्रमाणसिद्धं विभुत्वमात्मन इति घटे तत्सदात्रोऽवश्याभ्युपेय इति तनिबन्धनो जीवव्यवहारो दुरि इति भावः । नामसद्भावमात्रं जीवन्यबहारं प्रति प्रयोजकम् । सतीत्यर्थः । कुत . १. नास्ति। प. रोऽपि ड. च, 'रजतन्वमिवेनि जतमेवेति ग. 'तइपगम- ह, 'तदनवगम- क. च. 'तु नास्ति। ५. 'चतुर्थी ग. कोहामना- साधकोजसान. 'तावर' ७. क. स. ग, तृतीयव' ८. क. स. ग. शत्ति ९. ६. धनिलक्षणात्म- घ. चिनि.. स. 'एव'नारिन। ४. स ५.

·११२ ध्वन्यालोकः सहयोत लोचनम् शरीरस्य खलु विशिष्टाधिष्ठानयुक्तस्य सत्यात्मनि जीवव्यवहारः, नेतर-इति चेत् , तर्हि गुंगालङ्कारौचित्यसुन्दरशब्दार्थशरीरस्य सति घननाख्यात्मनि काव्यरूपताव्यवहार । न चात्मनोऽसारता काचिदिति समानम् ॥ न चैव भक्तिरेव पनि । भक्तिर्हि लक्षणाव्यापार तृतीयकक्ष्यानिवेशी ; चतुयां तु कल्याया ध्वननन्यापार । तया हि-पसन्निधौ तक्षणा प्रवर्तत इति तावत् भतां मतम् । तत्र मुख्यार्यवाँधा तानत् प्रत्यक्षादिप्रेमाणान्तर- मूला । निमित्त च यदभिधीयते सामीप्यादि, तदपि प्रगाणान्तरी गम्यमेव । कौमुदी अपि तर्हि भोक्तृभोगायतनमान अधिष्ठानाधिष्ठेयभार सबन्ध इति परिहरति- शरीरस्येति ॥ विशिष्ट भोक्तृत्वेनाधिष्ठेयाभिमतस्य शरीरस्य यदधिष्ठानमात्मकर्तृक शरीरकर्मक तेन युक्तस्येत्यर्थ । नेतरत्रेति ॥ तदहिते घटादाविति शेषः । तुल्यमुत्तरमस्माकमित्याह-तहीति ।। गुणाधारकाराश्चौचित्य चेति द्वन्द्व ॥ नन्वेवमपि न भवदभिमतव्यञ्जनव्यापारसिद्धि , अभिधातात्पर्यशक्तिभ्या व्यतिरेके सत्यपि लक्षणातो व्यतिरेकानिरूपणात् 'सिंहो वटु.' इत्यादौ लक्षणाविषय एव प्रयोजनरूपव्यङ्गयार्थयास्थिते स्वयमेव सपनत्वात् व्यञ्जनव्यापारस्य लक्षणाव्यतिरेकेण दुर्निरूपत्वाचेति भक्तिरेय घनिरिति शङ्का परिहरति -न चैवमिति ॥ यथाभिधा- तापर्यशक्तिकस्यानन्तर्भूतस्तृतीयकक्ष्यानिवेशी लक्षणाच्यापार तथा तद्यतिरिक्तश्चतुर्थ. कक्ष्यानिवेश्येय व्यञ्जनाव्यापार इत्यर्थ । तया होत्युक्तार्थोपपादनम् । मुख्यार्थबाधा निमित्त प्रयोजनम्-इतीद तय तस्य सन्निधि. सहकारितयावस्थानरूप. । . ५ प ६ क ग. ग 'अन्यस्य कम्पचित्' क ख घ ड न यस्य कस्यचित्' क ख ग 'ताई' नास्ति। ग गुणालदाचिन्य' नास्ति। क स ध्वननामनि' ग ध्वयाख्ये आपनि 3 'चल्याख्यात्मनि च 'कदाचित स त्रितय. इति विनय ख 'भवन्त एव बदन्ति' स 'वापता' प्रत्यक्षान्तरप्रमाणादि' ७ क ३ ८ क ४ घ १० ·१] लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः यत्र लोचनम् यत्तु घोपस्य अतिपवित्रत्वशीतलत्वसेव्यत्यादिक' प्रयोजनमगन्दैवाच्य प्रमाणान्तराप्रतिपन्न बैटी वा पराक्रमातिशयशालिवं तत्र शब्दस्य नै तावन्न व्यापारः । तथा हि-तत्सामीप्यात् तद्धर्मत्वानुमानमनैकान्तिकम् , सिंहशब्दवाच्यत्वं च बटोः असिद्धम् । अथ यत्र एवंशब्दप्रयोगः तत्र तत्रं तद्धर्मयोगः इत्यनुमानम् , तस्यापि व्याप्तिग्रहणकाले मौलिक प्रमाणान्तरं वाच्यम् ; न चास्ति; कौमुदी तोति नये । तापदिति संप्रतिपत्ती ॥ यत्त्विति ॥ तुशब्दो विशेपे । अशम्दवाच्य- मित्यभिधादिव्यापारत्रयविषयल्यव्युदासः । प्रमाणान्तरामतिपत्नमिति शब्दातिरिक्त- प्रमाणविषयत्व निरासः । तत्र प्रमाणान्तराविषयत्वेन शब्दव्यापारकगम्यत्वं तावदाह-तत्र शब्दस्यति ॥ नन्यनुमानगम्यमस्तु तत् प्रयोजनम् ; तथा हि-विमतो घोषोऽतिपवित्रः गहासमीपस्थत्वात् तटगततरुलतादिवत् । अयं वटुः शौर्यादिधर्भकः सिंहशब्दवाच्यत्वात संप्रतिपन्नसिंहवत् इति तन्न शब्दगोचरत्यमित्यत आह-तत्सामीप्यादिति ।। समीपावस्थितनरशिरसकपालादी विपक्षे तरसामीप्यहेतोः विद्यमानत्वाधाप्यत्वासिद्धि- रित्यर्थः । द्वितीयानुमाने सरूपासिद्धो हेतुरित्याह--सिंहशब्देति ॥ अनुमानान्तर- माशङ्कय परिहरति-अथेति ॥ एवमिति ॥ गङ्गाया घोष' सिंहो पटुः' इत्येवमन्यविषयस्य शब्दस्यान्यस्मिन्न विशिष्टार्थविवक्षया प्रयोग इत्यर्थः । तद्धर्मयोग इति ॥ घोषवादेः प्रधानतया प्रतिपायस्य मुख्यार्थदर्भभूतपवित्रत्वशूरत्वधर्मसम्बन्ध इत्यर्थः । एकसामान्योपधानसमासादितकभानसकलव्यक्तिविशेषविषयप्रमाणम्लवं हि व्याप्तिग्रहणस्य सर्वत्रावश्याभ्युपेयम् , यथा धूमत्वाग्नि-वसामान्यरूपसंगृहीतसकल- धूमामिव्यकिविषयप्रत्यक्षप्रमागसनिबन्धनम् 'यत्र यन धूमस्तन ततानिः' इति व्याप्ति- ग. 'वादि.' ब.. 'सदादान्तर' ग. म. रा. च. 'अाम्दान्नवाच्य क, प. के. म' नास्ति । ५. ग. ६. वगन ७. घ. तानुमानपो' क.स. 'त्यनुमानान्तर कर तथापि' ९. के. स. वाय'नास्ति। १०. के. ख. ग. 'च'नास्ति। ३. ग. 15 ·११४ वन्यालोकः उद्दयोतः लोचनम् नं च स्मृतिरियम्, अननुभूते तदयोगात्, नियमाप्रतिपत्तेः वक्तरेतदेवं विवक्षित- मित्यव्यवसायाभावप्रसाच्च—इत्यस्ति तावत्र शब्दस्य व्यापारः 3 व्यापारश्च . कीमुदी ग्रहणम् । तदिह यत्र यत्रेति सामान्यरूपसंग्राहक किचन [न किञ्चन] प्रमाणमस्ति, अत्पन्त- घ्यावृत्तात्मनामसमासादितकसामान्यरूपसंप्रहाणामेन विशेषाणा व्याप्तिग्रहविषयत्वादिति न्याप्तिग्राहकप्रमाणाभारप्रयुक्ता व्याप्यत्वासिद्धिरुद्ध[रनु तवेत्यर्थः । नन्वेवमपि न शन्दैक- गम्यत्वम् , स्मरणविषयत्नसंभवात्प्रयोजनस्य ; गङ्गापदेन हि मुख्यार्थबाधावगमे सामीप्यादि- निमित्त प्रमाणान्तरेणावगच्छतः प्रतिपत्तु. प्रयोजन पर्यायोच्य तीरादिविषया लक्षणाच्यापार- निबन्धना प्रतीतिरुत्पद्यते पर्यालोचना च नामोत्प्रेक्षा स्मृतिरेव नान्या, प्रमाणसामान्यजन्यत्वात्---इति स्मर्यमाणमेव प्रयोजनमित्याह-न चेति ॥ स्मृतिः पुनः "पूर्वविज्ञानसत्कारमात्र ज्ञानमुच्यते ।" इत्युक्तवादित्यर्थः । ननु मुख्यवृत्ति- परित्यागे गुणवृत्यार्थप्रतिपादने प्रयोजनास्तिव्य तापदवगम्यते । कीदृशं तु तत्-इति वीक्षणायाम् 'नूनमनेनैव प्रयोजनेन भवितव्यम् ; अन्यस्यासभवात् , समाने वाक्यान्तरे वा तस्यैव वा तन्नातीयस्य वा प्रयोजनस्यानुभूत चरत्वात्' इति युक्त्यनुसन्धानसनाधीकृता विमर्शापरपर्याया स्मृति रेवेत्थं प्रयोजन गोचरीकरिष्यतीति कुतोऽत्र शब्दव्यापारो- पारोहपरिकल्पनाप्रयासोपगम इत्याशङ्कयाह - नियमाप्रतिपत्तेरिति । नियामकस्य कस्य- चित् एतदेवानेन प्रयोजनमत्र विवक्षितमित्यस्मिन्नर्येऽनुपलम्भादित्यर्थः । व्यञ्जनव्यापारो- पगमे हि सहकारिविशेषबलानियमः सेत्स्यतीति भावः । संप्रति शब्दव्यापार- गम्यत्वममुष्य पारिशेष्यसिद्धमिति निगमयति--इत्यस्ति तावदिति ॥ प्रतीतिकार्यो- त्पत्तैरखण्डिताया उपलम्भात् तस्याच वर्णितदिशान्यतोऽसंभने शब्दनिबन्धननियं] बलायातं नापोदितुं शक्यमित्यर्थः । तथापि कथं व्यञ्जनव्यापारसिद्धिरित्याशङ्कय तदपि पारिशेध्यादेवेत्याह-व्यापारश्चेति ॥ उक्तांउका लक्षणापास्तु [य]सान्निध्यापेक्षत्य- नियमात् तस्य च प्रमाणान्तरानवगम्यतया प्रयोजनासम्मयात् न प्रयोजनविषये 'न , प्रसङ्गा' नालि। ४. क. ख. रेव निव । २. ग. 'नियम्या ५. ग. 'शब्दस्पैव' ·१] लोचनकौमुदुपलोचनसहितः लोचनम् ने लक्षपात्मा, नाभिधात्मा, समयाभावात् ; न तात्पर्याप्मा, तस्यान्ययप्रतीतायेष परिक्षयात् । उक्तादेव हेतोः स्खलगतित्वाभावात् ; तत्रापि हि स्खलद्गतित्वे पुनर्मुख्यार्थबाधा निमित्तं प्रयोजनमित्यनवस्था स्यात् । अत एव यत् केनचित् लक्षितलक्षणेति नाम कृतं तद्यसनमात्रम् । तस्मात् अभिधातापर्य-' लक्षणांव्यतिरिक्तः चतुर्थोऽसौ व्यापारो ध्वननौतनव्यञ्जनप्रत्यायनावगमनादिसोदर- व्यपदेशनिरूपितोऽभ्युपगन्तव्यः । यद्वक्ष्यति-- कौमुदी स्खलगतित्वं शब्दस्य शक्यावगमम् , येन तत्र लक्षणा स्यादित्ययः । विपक्षे दण्डं क्षिपति -तत्रापीति ।। प्रथमं तटादी लक्ष्ये त्रयम् , अनन्तरं तत्रैव प्रयोजने तदपेक्षणीयम् । पुनस्तत्रान्य [अन्यत् ] एचिन कचिदवस्थातुं पर्याप्तो भवति । अतो [अन्ततो गत्वा यत्र- लक्षणानभ्युपगमः, तत आरभ्य मूलपर्यन्तं सन्निध्यमावात् त्रयसनिन्यभावात् ] लक्षणा- प्रवृत्त्यसम्भवदोषइति मूलक्षयकारिण्यनवस्या स्वयमुत्थास्यतीत्यर्थः । प्रयोजनविपयस्य व्यापारस्य लक्षणास्वक्षेपेण 'नासौ लक्षणैव किन्तु लक्षितलक्षणैव' इति वदतः पक्षोऽपि प्रतिक्षिप्त इत्याह-~अत एवेति ॥ नाम कृतमिति ।। नाममात्रमेवैतत् ; वस्तुतस्तु व्यन्नन- व्यापार एवायम् । न च नानि विमतिरित्यर्थः ॥ व्यसनमात्रमिति ।। ध्वनिधंसननिरव- प्रहदुरामहिकताविलसितमित्यर्थः । इदानी चतुर्थकक्ष्यायां बननव्यापार इत्येतनिर्वाह्यो- पसंहरति---तस्मादिति ॥ चतुर्थ इति वचनं प्रसिद्धतराभिधान्यापारतुल्ययोगक्षेमता प्रदर्शयितुम् ; तस्य स्वरूपं स्फुटयितुमिह बहुपर्यायपदोपादानम् । ध्वननं चोतनं व्यसन प्रत्यायनं अवगमन मिति व्यपदेश आदिउँपां तैः सोदरः पर्यायः व्यपदे निरूपित इत्यर्थः । अभिधातात्पर्यशक्तिभ्यां भेदस्य स्फुटित्वात् लक्षणातोऽस्फुटल्वात् ततो भेद प्रसाधित कारिकाकारोक्त्या द्रढयति-~यद्वक्ष्यतीति ॥ अथ श्रोत्सुखाबोधार्थ व्यापाराणों २. य. न. नाभिधानात्मा' ग, 'न' नास्ति। ग, 'स्खदितगति स. घहि नास्ति। है. म्यक्सन-' ग. लक्षणन्य- तन-जारिता १. अवगमादि.. च. अवगमशादि।

·ध्वन्यालोकः [उइयोतः लोचनम् "मुख्या वृत्ति परित्यज्य गुणवृत्यार्यदर्शनम् । यदुदिश्य फलं तत्र शब्दो नैव स्खलद्गतिः ॥" इति । तेन समयापेक्षा वाच्यार्यागमनशक्ति: अभिधाशक्तिः , तदन्ययानुपपत्तिसंहायार्याव- बोधनशक्तिः तात्पर्यशक्तिः मुख्यानाधादिसहकार्यपेक्षार्यप्रतिमासनशक्तिः कौमुदी स्वरूपमुपसहारच्छलेनाह—तेनेति ॥ समयापेक्षत्वे हेतुगर्भ विशेषणम्--वाच्यार्थेति ।। तदन्ययेति ॥ तच्छन्देन याच्यार्थपरामर्श । तस्य सामान्यात्मनो वाच्यार्थस्य अन्यथा विशेपाभावे या अनुपपत्तिः तस्सहायार्थस्य विशेपस्यान्वितरूपस्यावबोधने या शक्तिरिति । तदेव शक्तित्रय तदुपजनित यदर्थानां पदार्थवाक्यार्पलक्ष्यरूपाणामवगमनं तदेव मूलं नस्मानाता तप्रतिभासपवित्रितस्य प्रतिपत्तु प्रतिभा तत्सहाया अर्थस्य प्रयोजनात्मनो पातने शक्ति. घननव्यापार इत्यर्थ । नन्वर्थश्यानगममूलजातत्व प्रतिपत्तृप्रतिभाया असङ्गतम्, अगमनानामाशुतरविनाशशीलाना क्रमेण युगपद्वा निदानत्वायोगात् इत्याशङ्कय तन्मूलजातत्वसमर्थनार्यमुक्तम्--तत्प्रतिमासपविनिवेति ॥ तत्प्रतिभासोऽर्थ- त्रयावभासः तेन पवित्रितः संस्कारलक्षणातिशयविशेषसनायतया संपादितः अयमर्थ.- न तावदर्थागमाना स्वरूपेण प्रतिभोत्पाद प्रति हेतुत्वमभिमतम् । किन्तु प्रतिपत्तात्मनि विशिष्टसस्काराधानद्वारेण ; प्राचीनार्थत्रयावगमाहितसरकारस्य हि प्रतिपत्तु स्वयमेव काचित् परामर्शवितर्कोहादिशब्दाभिधेया प्रतिभाल्या मनीषा तावत्समुन्मिपति ; तत्सहकारिसमयधानवाश्च शब्द, प्रमाणान्तरानवगम्य प्रयोजनं प्रतिपादयति ताप्रतिपादकशक्तिय॑क्षनव्यापार इत्युच्यते । व्यन्जनशन्देन ह्यभिधादि- वैलक्षण्येन ज्ञानजननसामर्थ्यमात्रमपदिश्यते, प्रदीपादेरपि व्यञ्जकत्यावगमात् । अत एवास्य बहुपर्यायपदवाच्यत्वमितरेषा तद्विरहश्चेति सर्वया प्रसिद्धसामग्रीसंपातदुरुत्पाद- प्रतीतिविशेषकार्यलिङ्गानुमानायगम्यमानसद्भावो व्यञ्जनव्यापारः समन्नसमतिभिरसन्दिहान- रेवायमभ्युपगन्तव्य इति । ननु केन वाभिप्रायेण प्रयोजनविषयो व्यञ्जनव्यापार घ 'समयाऐशवाच्याभिषा' गमक 'सादा- स. स. ध्ये 'यायावगम' ·१] लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः लोचनम् । लक्षणाशक्तिः तच्छक्तित्रयोपजनितार्थावगर्ममूलजीततत्प्रतिभासंपवित्रिततिपत्तप्रतिभा- सहायार्थद्योतनशक्तिः बननव्यापारः । स च प्राग्वृत्तं व्यापारनयं न्यनकुर्वन् प्रधानमूर्तः कान्यारमा इत्याशयेन 'निषेधप्रमुखतया च, प्रयोजनविषयोऽपि निधविषय इत्युक्तः । अभ्युपगममात्रेण चैदमुक्तम् । न लक्षणा, अत्यन्ततिरस्कृतत्यान्यसंक्रमणयोरभावात् । ने चार्थशक्तिमूलेऽस्या व्यापारः सहकारिभेदाच शक्तिमेदः स्पष्ट एव ; यथौ तस्यैव शैब्दस्य व्याप्तिस्मृत्यादिसहकृतस्य वत्र कौमुदी इहोक्तः । स हि चाच्ये विधिरूपे कदाचित् प्रतिषेधरूपः" इति व्यङ्गयस्य प्रतिषेधरूपत्यं त्रुवता प्रतिषेधविषयत्वेनैयायमुक्तः न तु प्रयोजनविषयत्वेन । तत्र च को हेतुरित्यपेक्षायामाह-स चेति ॥ प्रयोजनविषयव्यञ्जनव्यापारकपनं पूर्वप्रवृत्त- व्यापारलयस्य न्यकारहेतुकं प्रधानत्वं हेतुकत्वं तद्धेतुक] काव्यात्मत्वं च सम्भावयितुं प्रयोजनविषयस्यापि सतो विधिनिषेधविषयत्वकथनं निषेधाभिमुखत्यनिबन्धनमेव न वास्तवमिति न कश्चिद्विरोध इत्यर्थः । यथोक्तप्रयोजनाभिप्रायेणैवान्न लक्षणासद्भायोऽ- भ्युपगम्यास्माभिरुक्तः । वस्तुतस्तु नान्न लक्षणापीत्याह--अभ्युपगममात्रेणेति ॥ अत्र हेतुमाह ----अत्यन्तेति ॥ यत्र हि वाच्यस्यात्यन्ततिरस्कृतत्यान्तरपरिणतत्वान्यतरसंभवस्तत्र नियमेन लक्षणाप्रवृत्तिः ; इह तु न तदन्यतरसद्भाव इति न लक्षणेत्यर्थः । तथापि कुतो न लक्षणेत्याशङ्कयोपपत्तिमाहन चेति ॥ व्यापारो व्यञ्जनाव्यापारोत्यानोपयोगित्वरूपः । नन्वेकस्यैव शब्दस्यान्योन्यविलक्षणा अभिधादिभेदमिन्नाः शक्तयो भवेयुः । अर्थप्रतीति- लक्षणस्य कार्यस्य चैकत्यादेकैत्र शक्तिः किं न स्यादित्यत्राह-सहकारिभेदाचेति ।। । ८. स 'प्रधानम् । अन एव-' स. ग. विधिनिषध.. ९. क. १. ग. बायोप- २. वगमन ग. शात- ४. क, ख, ग, प्रतिभाप' क. 'प्रतिपतृ-' नारित। प. पतिवस. २१. क, प. 'पैता.' १२, क, ख, ग, घ. ८. च. नहि १४, घ, धर्मस्य' भ, 'त्रयस्य कुर्वन्' ·११८ ध्वन्यालोकः [उद्दयोतः लोचनम् विवक्षावगतावनुमापकावव्यापारः, अक्षादिसहकृतस्य वा विकल्पकत्यन्यापारः । एवमभि- हितान्ययवादिनों तावदियदनपहवनीयम् || योऽप्यन्विताभिधानवादी "यत्परः शब्दः स शब्दार्थः" इति हुये कौमुदी अभिधादिशक्तीनां भेदप्रयोजक. समयादिसहकारिभेदः प्राक् प्रपञ्चेन प्रदर्शित एवं ; विषयभेदाच तत्प्रतीतिकार्यभेदात् एकत्वगसिद्धमिति भावः । स्पष्ट एवेति सप्रतिपनस्थले तदर्शनमुक्तम् । तदेवाह-यथेति ॥ तस्यैवेति ॥ यस्यैर वाच्याद्यर्थेऽभिधादिव्यापारः । अनुमापकत्वशक्तिसिद्धौ सहकारिभेद उक्त व्याप्तिस्मृत्यादीति ॥ आदिशब्देन पक्षधर्मत्यादिः । अक्षं चक्षुरादि । आदिशब्दालिङ्गादि । विकल्पकत्वब्यापार इति ।। सविकल्पज्ञानजनकल्वव्यापार इत्यर्थः । देवदत्त इत्यादयो हि नामशब्दाः स्वसंजल्पितं वस्तु प्रत्यक्षमरगमयन्तश्चक्षुरादय इव सविकल्पकज्ञानोत्पादने व्याप्रियन्ते ॥ यथातुः- "संज्ञा हिस्मयमाणापि प्रत्यक्षत्र न बाधते। संशिनः सा तटस्पा हि न रूपाच्छादनक्षमा ॥" इति ॥ संप्रति प्रभाकरमतानुरोधिभिरप्यनुज्ञेयोऽय व्यञ्जनव्यापार इति वक्तुमुज्जृम्भमाणः कौमारिलपक्षप्रतिक्षेपपर्वणि टन्धलक्षतामात्मन उपक्षिपन्नुपसंहरति-एवमिति ॥ इयदिति ॥ प्रयो पत्रेत्यादिना विकल्पकत्वव्यापार इत्यन्तेनोपपादितस्यार्यपिण्डस्य परामर्शः॥ अनपवनीयमिति ॥ सिद्धमिति शेषः । योऽप्यमिधान्यापारमेवेच्छतीति संबन्धः । एवकारस्तात्पर्यशक्त्यादिव्यवच्छेदार्थः । अत एव ध्वनिसिद्धान्तपूर्वपक्षत्वमस्याः सूत्रितम् ॥ ननु पदार्थप्रतिपत्तेरभिधाजन्यत्वेऽप्यन्वयस्य मुख्यस्यामुख्यस्प तासामर्थ्यलम्यस्य चार्थस्य तजन्यत्यासम्भवात्तादयेन व्यापारान्तरकल्पनावश्यानुज्ञेयेत्याशङ्कय तत्प्रतीते- रप्यभिधाजन्यत्वमेवेति वक्तुं चतुर्पक्ष्यापर्यन्तधारितामभिधाया दर्शयति-दीर्घदीर्घ- मिति ॥ तान्वयस्यामिधाविषयत्ये हेतुमाह-अन्विताभिधानवादीति ।। पदैरेवान्वित- स्वार्थप्रतिपादनशक्तिभि गुणप्रधानभावात्मा सप्तर्गः प्रतिपाद्यत इत्सवयोपहितानामेव पदार्यानामभिधानम्, न तु सामान्यात्मनां पदार्पानामिति नियमेन वदन्वादीत्यर्पः । १. ५. ख ग ३. स. वादिनामिय, 'हृदय' नालि।

·२] लोचनकोमयुपलोचनसहितः लोचनम् गृहीत्वा शखदभिधाब्यापारमेव दीर्घदीर्घमिच्छति तस्य यदि 'दीदी! व्यापारः तदेकोऽसाविति कुतः । भिन्नविषयत्वात् । अथानेकोऽसौ, तद्विपयसहकारिभेदात् असजातीय एवं युक्तः । सजातीये च कार्य विरम्य व्यापारः शब्दकर्मबुद्धधादीनां कौमुदी तथापि कथं पर्यन्तकक्ष्याविनिवेशिनोऽर्यस्याभिधानव्यापारविषयत्वमित्याशक्य तदर्थ- प्रत्यायनपरतथैव शब्दप्रयोगात्तात्पर्यस्य च वाक्यार्थत्वप्रयोजकत्वात् सोऽप्यभिधाविषय एवेत्याह-यत्सर इति ॥ आन्तरालिकव्यवधायकस्थान विशेषसंभवेऽपि क्रमेण तत्याक्षिद्वारा पर्यन्तस्थानपर्यवसायित्वे दृष्टान्तः-शरवदिति ॥ यथा धानुष्केण केनापि क्षिप्रहस्तेन क्षिप्तः शरः शरीरावरणं शरीरं च विनिर्भिध प्राणानादाय पृथिवीं प्रामोति , तद्वदान्तरालिकानेकवाक्यास्कन्दनक्रमेण पर्यन्तकक्ष्यापर्यन्तमकवाभिधाभि- धावत्येवेत्यर्थः । यद्यपि कार्यकायगम्यसझावस्य स्वयमतीन्द्रियस्य व्यापारस्य घण्टानुरणि- तादिवन्मुल्यं दीर्घत्वं नोपपद्यते, तथापि तन्मतानुसारेण तत्स्वरूपाभ्युपगम- पूर्वकं स किमेकोऽनेको वेति विकल्पं हृदि कृत्वा आयं दूषयति-तस्येति । अभिमत इति शेपः । कुत इत्याक्षेपे । एकत्ये न कश्चिदपि हेतुरित्यर्थः । तत्र हेतुमाह-भिन्नविषयत्वादिति ॥ व्यापारस्य हि विषयमुखेनैव स्वरूपप्रतिलम्भः, म खरूपेण । सदाहुः-"विषयस्यैव हि सगमभरसहिष्णुत्वात्" इति । अतो विषयभेदे स्थिते सति तनिबन्धनो व्यापारभेदोऽप्यवश्यं भवन् न निवारयितुं शक्य इत्यर्थः । द्वितीये दोपमाह-अथानेक इति ॥ तदिति तहत्यिर्थः । असजातीयत्वे विजातीयत्वम् । तत्र हेतुः विषयेत्यादि । विषयभेदात्तावदनेकजातीयत्वमुक्त- प्रकारेण सिद्धम् ; सहकारिभेदाच विजातीयत्वमस्य शब्दस्यानुगपकावविकल्पकत्वा- द्युक्तन्यायप्रसिद्धम् इत्येक विषयावच्छेदेन भिन्नादेकस्माद्यापाराद्विषयान्तरसंबन्धी व्यापारो- ऽन्यो विजातीयश्च युक्त इति सिद्धमरमदभिलपितमित्यर्थः । किं च व्यापारस्य यत्कार्य- मनेकार्थविषयज्ञानलक्षणं तदपि कि सजातीयम्, विजातीयं था ! नाय इत्याह-- ३. के. ख. 'कायें नास्ति। २. ग. एवं' नास्ति। "एक शादः स युक्तः ·१२० ध्वन्यालोकः [उद्दयोतः लोचनम् पदार्यविद्भिः निषिद्धः ; असनातीये चौरमनय एत्र । अय योऽसौ चतुर्य- कक्ष्यानिविधोऽर्थः स एवं झटिति वाक्येनाभिधीयते इत्येवंविधं दीर्घदीर्घ विवक्षितम् ; तर्हि तत्र संकेताकरणात् कयं साक्षात् प्रतिपत्तिः । निमितेषु कौमुदी सजातीये चेति ॥ तत्रापि किमेकस्यैव व्यापारस्य निरम्य प्रवृत्तिः, व्यापारान्तरं या ! नायः न्यायविप्रतिषेधविरोधात् । द्वितीयेऽस्मदभिमतसिद्धिः । न चास्ति प्रकारान्तर- मित्यर्थः । द्वितीयं दूषयनि-असजातीये चेति ॥ अस्मन्नय इति ॥ अस्मसिद्धान्त- सिद्धिरित्यर्थः । व्यापारस्य दीर्घय नाम एकस्पैव सरूपेण सतोऽनेकविषयप्रवृत्ति- सामर्थ्यलक्षणम्, अनेकत्वेऽप्येकजातीयलं या-इत्येतन्मतं निरस्य अधुना प्रतिपिपाद- विपितार्थप्रतिपादनझाटित्यविशेष एव दीर्घत्वं नैकत्वमेकजातीयत्वं वेति मतमुद्भाव्य दूपयति-अयेति ॥ चतुर्यशब्दोऽन्त्यमात्रविवक्षयात्रोपात्तम्, तेनाभिधामूले धनौ नाव्याप्तिः । प्रतिपादितबाटिसमप्यस्माकमभिमतमेव ; अभिधानझाटिलं पुनरसंभवि, संकेतस्मरणत्वप्राणत्वादभिधायाः अन्त्यकक्ष्यापिनिवेशिनो व्यङ्ग्याभिमतस्यार्थस्य संके- तागोचरत्वात् । न हि गङ्गादिशब्दस्तटादिगतपवित्रत्वाद्यर्थे केनचिदपि गृहीतसंकेत इति तदपेक्षस्याभिवाव्यापारस्य न व्यङ्गयार्थावगाहित्वमस्तीत्यर्थः ॥ साक्षादिति ॥ मुख्याभिधाव्यापोरणेत्यर्थः । ननु पदार्थवाफ्यायोः निमित्तनैमित्तिकभावाभ्युपगमा- निमित्तभूतेषु च पदार्पण संकेतग्रहणात् पृथावाक्याविषयसंकेतानपेक्षयैव पदार्थसंकेत- मात्रेण तदन्वयावस्यवाक्यार्थप्रतीतिः साक्षादेवाभिधान्यापारजन्या भविष्यतीति शङ्कामुद्भाव्य व्युदस्यति–निमित्तेप्विति ॥ तुशब्दावयोतित एवार्थः संकेतानपेक्ष इत्यनेनोक्तः । वास्यास्य प्राथमिकप्रतीतिपयाध्यासित्वाभ्युपगमे हि नियतपूर्वोत्तरकालसम्बन्धित्व- न्यातत्वस्य निमित्तनैमित्तिकभावस्य व्यापकनिवृत्ती व्याप्यनिवृत्तिनीत्या निवृत्तिरेव स्यादिति न तदङ्गीकारपूर्वको पगया मिधेपत्व निर्वाह इत्यर्थः ॥ प्रपौतं प्रतीति ॥ प्रपोतं निमित्तमपैश्यात्मनो नैमितिमायमभिमतं स्यादित्यर्थः पदार्थस्वरूपप्रतिपत्तेः पश्चात्तनत्वेऽपि तद्विषयस्य संकेतमणस्य पूर्वमेव वृत्त- १. ग. 'च' नास्ति। २, क. स. 'पति' तबदी' ·लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः १२१ लोचनम् संकेत: नैमित्तिकस्वसापर्थ इति संकेतानपेक्ष ऐवेति चेत् पैश्य 'श्रोत्रियस्योक्कि- कौशलम् ! यो सिौ पर्यन्तरक्ष्यार्भाग्यर्थः प्रथमं प्रतीतिपथमवतीर्णः तस्य पश्चात्तनाः पदार्यायगौ निमित्तभावं गच्छन्तीति नूनं मीमासकस्य प्रपौत्रं प्रति नैमित्तिकत्व- मभिमतम् । अयोध्येत--पूर्व सत्र संकेतमहणसंस्कृतस्य तथा प्रतिपत्तिर्मतीति स्वाद, नान्यत्किञ्चित् । कौमुदी तवारकः पदार्थानां निमित्रत्वव्यपदेशो न विरुभ्यते । उपलभ्यते दि गृहीतसंकेतस्य प्रतिपत्तुः गाया घोषः' इति वाक्यश्रवणसमनन्तरमेव झटिति पवित्रत्याभूतिपार्यन्तिकार्थविशेषविषया प्रतिपत्तिरिति शङ्कामुत्याप्य कदर्थयति-- अयोच्यतेत्यादिना ॥ तस्याः पार्यन्तिकार्थविषयाया. प्रलिपतेरनुसरण स्वमतेन निर्वहणे यदुपयोगि तथाविधं न किञ्चिदुक्त स्यात् । अयमर्थः-इह गृहीत- सनतेरसङ्गेन तथाविधार्थप्रतीतिरुपलब्धेति दर्शनमेर भवद्भिरपि प्राणत्वेनोपवर्णितम् । प्रतीतिश्चैवंविधैषास्माभिरम्यनवखण्डिताङ्गीक्रियत एव । यत्र हि संकेतो गृहीतचरः तद्विषयप्रतीतिहेतुरेवासौ भवितुं युक्त. ; नान्यविषयप्रतीतिहेतुः, अतिप्रसङ्गात् । च वाक्यार्थे कदाचित् कस्यचिरसंकेतमण वृत्तमिति तद्विपयः शब्दस्याभिधान्यापारः शक्यः कल्पयितुम् । अन्यविषयस्य संकेतस्यान्यविषयप्रतीतिहेतु- वेऽभ्युपगम्यमाने सत्येकशब्दसंकेतग्रहणशालिनः सावाक्यार्थप्रतीतिः प्रसज्येत , अविशेषात् । निमित्तनिमित्तिमाः पिरभापनियतः तद्विरहे कचिदपि न शक्योपपादनः । न च संस्कारद्वारा तत्समर्थनसंभवः प्रागुक्तातिप्रसङ्गानतिवृत्तेः । निमित्तनैमित्तिकाभेदे तयाभाषभङ्गः, भेदे चान्यविपपसकेतस्यायधीहेतुत्वानुपपत्ति. । प्रतीतिझाटित्य तु अटित्येव समनन्तरमुपपादयिष्यतीति । अभ्युपगम्य च पदार्थगतसम्बन्ध- महणं तस्प याक्यार्यप्रतीताकिश्चित्करत्वमुक्तम् । वस्तुतस्तु तदपि न संभवतात्माह- न प.त'नालि। 'नारिख। पश्यत' 'घोत्रियस्था- বারুইল र ग. -मागाई। व. स. अवाम' नालि। ८, २. 'अवग- * .रा. ग. प. च, येत' २. निमित्तनैमिचिरभाष. ४. 16 ·१२२ ध्वन्यालोका [उदपोतः बेचनम् अमुया वस्तुस्थित्या निमित्तत्व पदार्यानाम् , तर्हि तदनुसैरणोपयोगि न किञ्चिदप्युक्तं स्यात् । न चापि प्राक् पदार्थेषु सन्धमहण वृत्तम् , अन्वितानामेव सर्दी प्रयोगात् । आपोद्वापाभ्या तथाभाव इति चेत्, संकेत• पदार्थमान ऍयेत्यभ्युप- गमे पाचात्यैन विशेषप्रतीति । अयोच्यते--'दृष्टै झटिति तात्पर्यप्रतिपत्तिः, कौमुदी न चेति ॥ अन्विताभिधानवादे पदानामन्वितार्याभिधायफतयैव सर्वदा प्रयोगनियमात् पृथक्पृथक् प्रातिस्विकार्थे प्रयोगाभावात् न पदपदार्थसकेनग्रहणोपायोऽस्ति, सकलपद- कदम्बकसमर्पितार्थपिण्डस्य कृत्स्नसमुदायसाधारणसन्निधे विशेषसम्बन्धारधारणस्य दुर्लभत्यादित्यर्थ । स्यादेतत्-गामानय' इति वाक्ये यत् आनयेतिपद तस्योद्वापे बधानेतिपदप्रक्षेपे च आनयनार्थस्योद्धारात् बन्धनलक्षणस्य चावापात् अन्वयव्यतिरेकाभ्याम् आनयेतिपदाशस्य आनयनाशोऽयों गृह्यते । एव प्रयोगान्तरेषु पदान्तराणां प्रातिस्विकार्थेषु सकेतग्रहः सुलभ एव । यदाहु- "सामान्यत प्रथममेय पदार्थपिण्डो वाच्योऽस्य वाचकमिदं पदपिण्डरूपम् । इत्याकलय्य पुनरेप विशेषतोऽपि शब्दार्यसातिमवैति जनस्तटस्थ ॥" इति ।। अत पदार्थेषु सभवत्येव सकेतमह इति शकिया परिहरति--आवापेति ॥ तथा प्रातिस्विकार्थेषु सकेतग्रहस्य भावः सद्भाव. , सामान्यप्रतीत्यपर्यवसानलभ्यत्वा- द्विशेषप्रतीते. इह प्रयम सामान्यरूपा. पदार्या परामृश्यन्ते , तदनन्तर विशेषरूपो वाक्यार्थ प्रतीयते ; तदेतन्न्यायबलादेवास्थेयमित्यर्थः । दृष्टविरोधावष्टम्भेन तदसभवमाशङ्कय परिहरति—अयोच्यत इति ॥ तात्पर्यशब्द पार्यन्तिकन्यङ्गयाभिमतापवचन । तत्प्रति- . क घ सा ख सारानुपय गेन' रणनोपयोगि' 'तदपि ग ग ५ 'ए' नास्ति। २ 'प्रतिसत घ. 'तावर हायति' ७ ४ के स. सदा' ·१] लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः १२३ लोचनम् किमत्र कुर्म इति । तदिदं ययमपि न नागोकुर्मः ; यद्वक्ष्यामः-- "तद्वत्सचेतसां सोऽर्थो वाच्यार्यविमुखात्मनाम् । बुद्धौ तत्वार्षदर्शिन्यां झटित्येयावभासते " इति । तु सातिशयानुशीलनाभ्यासात्तत्र संभाव्यमानोऽपि क्रमः सजातीय- तद्विकल्पपरम्परानुदयात् अभ्यस्तविषयव्यातिसमय॑स्मृतिक्रमवत् न संवेद्यते इति । निमित्त- कौमुदी पत्तिझाटित्यमङ्गीकरोति-तदिदमिति ॥ अत्र वक्ष्यमाणकारिकां संवादयति-यदिति ॥ फर्य लर्हि विद्यमानस्य वामस्यासंवेद्यमानत्वमिति पृच्छति-किश्चिदिति [किं त्विति ॥ हेतुमुद्बाटयनुत्तरमाह--सातिशयेति ॥ तत्र झटिति तात्पर्यार्थप्रतीतौ संवेद्यमानतया संभाव्यमानोऽपि कमो न संवेद्यत इत्यन्वयः । तत्र हेतुः-सजातीयेति ॥ वाक्यार्य- प्रतीत्या सजातीयाः शब्दप्रतिपाद्यार्थविषयस्येन सदृशा ये ते तादृशा पिकल्पा: पदार्यादिविषयाः प्रत्ययाः, तेषां परम्परया पूर्वोत्तरक्षणवर्तितया अनुदयाच्छन्दश्नवण- पार्यन्तिकार्यप्रतिपत्त्योरन्तरालेऽनुदयादनुलेखनातोरिति । तत्रापि हेतु:-सातिशयानु- शीनाम्यासादिति ।। सातिशयं यदनुशीलनं पर्यालोचनं तस्याभ्यासादानेडनादिति । कान्यत्रतत् दृपचरमिति तत्राह-अभ्यस्तविषयव्याप्तिसमयस्मृतिक्रमवदिति ॥ अभ्यस्तो भूयोभूयः पर्यालोचितः विषयो व्याप्यव्यापकवाच्यवाचकभावसम्बन्धलक्षणः पयोस्ते तथा ; व्याप्तिस्मृतिः समयस्मृतिश्च व्याप्तिसमयस्मृती, तयोः अनुमाने व्याप्तिस्मृती शाब्दे समयस्मृतौ यथा कमो न संवेधते तद्वदित्यर्थः । यद्वक्ष्यति "अभ्यस्ते हि विषये विभाषप्रतीतिकम इत्यमेव ने लक्ष्यते । अभ्यासो धयमेव पत्प्रणिधानादिना विनैव संस्कारस्य वव्यत्वात् सदैव प्रयुभुत्सुतया अवस्थापनमिति । एवं यत्र धूमस्तत्राग्निरिति हृदयस्थितत्वात् ब्याप्तेः पक्षधर्मताज्ञानमात्रमेवोपयोगि भवतीति परामर्शस्थानमाक्रामति झटिव्युत्पनेऽपि धूमज्ञाने तयाप्तिस्मृत्युपते तद्विजातीयप्रणिधानानु- ४. प, स्मृति समपत्र' • १, .ग. ' अकास्ति। स. पिन' नास्ति। . क. ख. विसावमासिन्या' ·१२४ ध्वन्यालंक: [सयोतः लोचनम् नैमित्तिकमावश्वावस्याश्रयणीयः । 'अन्यथा गौपलाक्षणिकयोः मुख्यानेदः, श्रुतिलिङ्गादि- प्रमाणपटू स्य पारदौर्बल्यम्' इत्यादिप्रक्रियाविधातः, निमित्ततावैचित्र्येणैवास्याः समर्थित- स्वात् । निमित्ततावैचित्र्ये चाभ्युपगते किमपरमस्मासूयया । एवं क्रमः कौमुदी सरणादिप्रतीत्यन्तरानुप्रवेशविरहात् आशुभाविन्यामग्निप्रतीती कमो न लक्ष्यते" इति ।। ननु संविासादमात्रलम्पत्वात् संवेद्यवस्तुसत्तायाः क्रमत्यासंविदितस्य सवाङ्गीकारो निर्मूल इत्याशङ्कय सामान्यविशेषप्रतीत्योः कार्यकारणभावनिश्चयात् समान्यत कथितक्रमेण तदसंवेदनमात्रम् ; उपलब्धियोग्यत्वे सत्यनुप• लब्धेरेवाभावगमकत्यादिह च तदभावादिस्याह-निमित्तेति । आवश्यकत्वमुपपादयन् हेतुमाह---अन्यथेति ॥ निमित्तनैमित्तिकभावानभ्युपगमेनाभिधाया एव पार्यन्तिकार्य- पर्यन्तधावित्वे सतीत्यर्थः । गौणलाक्षणिकयोरन्योऽन्यं भेदः, तयोश्च मुख्या_देदो भवतीत्येतत् व्याहृतं स्पात् , अभिधान्यापरिकगोचरत्वस्य सर्वत्राविशेषात् । न केवल. मस्मिन् पक्षे लौकिकशाब्दव्यवहारविरोध एव वैदिकन्यवहारमर्यादादि पर्याकुला स्यादित्याह-श्रुतिलिङ्गादीति ॥ कुतो निमित्तनैमित्तिकभावानभ्युपगमे कथित- व्याघातदोषापात इत्यत्राह-निमित्ततावैचित्र्येणेति ॥ अस्या इति लौशिकवैदिकशब्द- प्रमाणप्रक्रियाया इत्यर्थः । शीप्रविलम्बितप्रवृत्तिकत्वनिबन्धने ह्येतेषां पूर्वप्राबल्यपरदौर्बल्ये ; तच निमित्तनानात्वकृतमेव ; तुल्यव्यापारवे सति हि तत्प्रवृत्तेः शैघ्रयविलम्बितत्व- विशेषनिबन्धन [पः निर्निबन्धनः] एव स्यात् । अत: "स्वपक्षहानिझर्तृत्वाचः कुलाङ्गारता गतः" इत्याभाणविषयतापत्ति परिनिहींर्पता कथितलौकिकवैदिकप्रमाणव्यवस्थामव. स्थापयता निमित्तनैमित्तिकभावोऽवश्यमम्युपेय इत्यर्थः । ययुक्तदोषपरिजिहीर्षया निमित्तवैचित्र्यमभ्युपगम्येत , तदास्मदभीष्टस्य व्यापारचतुष्टयस्य परिष्वसः प्रद्वेष- मात्रप्रवृत्त इति स्यात् । तच्च न समञ्जसं प्रामाणिकाप्रेसरमानिनो भवत इत्याह-निमित्ततावैचित्र्य इति ॥ १. क. ख. ग. घ. च अयणी- १. म. प्रकियाविरस्पास्तत्रिमित्र- ३. क, ख. 'सामानिनिमिस- च. समर्थस्वाद ४. घ. 'अस्व' ·१] लोचनकौमुगुपलोचनसहितः १२५ लोचनम् येऽप्यविभक्तं स्फोटं वाक्यं तंदर्यमाहुः तैरप्यविद्यापपतितैः सर्वेयमनुसरणीया प्रक्रिया । तदुत्तीर्ण.ये तु सर्व परमेश्वराद्वयं ब्रह्म इति अस्मच्छानकारेण न न विदितं तत्वालोकान्य विरचयता इत्यास्ताम् ॥ कौमुदी इत्यं प्राभाकराया प्रत्ययस्थानं प्रत्याख्याय संप्रति वैयाकरणानां वचन विजृम्भित वैयात्य- मात्रमिति वक्तुमाह-येऽपीति ॥ अविभक्त वर्णपदादिविभागरहितम् । ननु विभागप्रसिद्धि- लौकिकपरीक्षकसंप्रतिपन्ना कथमपहूयतामित्याशङ्कय वर्णपदादीनां प्रत्येकं समुदिततया वा अर्थप्रत्यायकत्वासंभवात्तद्यतिरिक्तं तदभिव्यङ्गयमेकामिदं वाक्यगिल्पबाधितासन्दिग्धयिस्पष्ट- प्रतीतिसिद्ध स्फोटापरपर्याय यस्त्वन्तरमेव वाक्यमर्यप्रतीतिहेतुरिति नाविभकात्यहानिरित्याह -स्फोटमिति ॥ तस्य वाक्यार्थत्यं वाक्यस्य अर्थच अविभक्तं स्फोटमारिति योज्यम् । चैयाकरणाः खलु प्रलवादिन इव विद्याविद्यावस्थे ट्रे आस्थिपत ; तत्र अविधावस्थामास्याय या ईदृशी वाचोयुक्तिः विद्यायस्यां या : आधे याचन्तरेभ्यो न भिद्यत इत्याह-तैरपीति ॥ इयमिति ॥ येयमस्माभिः प्रागुन्मीलिता । द्वितीये त्यस्मदभीष्टमेव चेष्टितमिति परितुष्टिमेर भजामह इत्याह -तदुत्तीर्णवे त्विति ॥ कुतो विदितमेवेलवगतम् ; न हि ध्वनिशास्त्रपर्या- लोचनात्तदवगमः । यत्तु विपश्चिदृष्ट्यवलम्बनमात्मनोऽनेनाचार्येणान्तेऽभिहितं तत्तु कविधिसाहचर्यसंकीर्तनसामर्यात् कान्यार्थतदुपयोग्यर्यान्तरमात्रविषयमवसेयमित्याशङ्कय तदयगमे लिगमाह--तत्त्वालोकग्रन्यं विरचयतेति ॥ लक्षणेऽत्र शतृप्रत्ययः । तत्त्वालोक- अन्यविरचनादयगम्यत इत्यर्थः । यद्विपपज्ञानजनकं हि यच्छावं तत्ततोऽप्यधिकज्ञान- पुरुषप्रणेतृको दृष्टं यथा व्याकरणादि । तत्वालोकश्च पारमेश्वरसतत्त्वविषयविज्ञानजनक इति तन्मणेतुरेतद्न्यकृतस्तद्विपयनिरतिशयविज्ञानशालितानुमीयत इति भावः । इत्य- मुपक्षिप्तस्य सिद्धान्तस्य भाइप्राभाकरवैयाकरणव्यवस्थापितसिद्धान्तविरोधपरिहारप्रकार- गुपपादितमुपसंहरति--इत्यास्तामिति ॥ एषा कषेति याक्यशेषः ।। १. ग. रफोटक.' स. तदर्थरूपमित्या २. क. ५. क. रा. 'भस्याटालानुसारेण विदित ६. क. प. ग. र. च, 'सन्त्रासार। ग. विचारपा ७. स ·चन्यालोक उद्दषोत. लोचनम् यत्तु भट्टनायकेनोक्तम्-इह प्तसिंहादिपर्दप्रयोगे धार्मिकपदप्रयोगे च भयानकरसाशकृतव निषेधारगति , तदीयभीत्वधीरत्वेप्रकृतिनियमावगममन्तरेणै- वान्ततो निषेधार्वगत्यभावादिति, तन्ने फेवर्धिसामर्थ्य निषेधगतेनिमित्तमिति तत्रोच्यते--फेनोवमेतत् वक्तृप्रतिपत्तविशेषावगमविरहेण शब्दगतध्वननव्यापारविरहेण कौमुदी - सप्रति काव्यमीमासपैदेशिभिरेय स्वसमये समुद्भावित दोपमपाकर्तुमनुभाषते -यत्त्विति ॥ तुशब्दो विशेषे ॥ इहेति ।। "भम धम्मि" इत्युदाहरणे । आदिपदेन गोदावरीत्यादिपदसग्रह । तसिंहादिपदप्रयोगे धार्मिकपदप्रयोगे च सत्येव जायमाना येय मा भ्रमेति भ्रमगनिपेरप्रताति सा भयानकरसावेशकृतैव भवितुमर्हति , नार्थसामर्थ्य- निबंधनैवेति सबध । व्याघ्रादाना भयानरसालम्बनत्वप्रसिद्ध दृप्तसिंहपदाम्या तदालम्बनस्य समर्पणे सति धार्मिरपदेन भयशीलप्रकृते प्रतिपत्तुश्चोपक्षेपात् भयोत्पति- सामग्री तावदस्मिन् काव्ये समुन्मीलिता । ततश्च भयमेर देशकालाधनालिङ्गितमित्यायुक्त- दिशा समात[समासादित पारिपूर्ण्यभयानकरसनिमग्नचित्तवृत्तितया स्वयमेव स्वच्छन्दसञ्चारा समर्थता प्रतिपत्तासौ प्रतिपद्यत इति रसाशरशादेव सा निषेधप्रतिपत्तिरित्यय । एतदेव व्यतिरेनद्वारा स्पुटयति-तदीयेति ॥ तच्छन्देन ससिंहधार्मिकयो परामर्श । अर्थसामध्ये जाग्रत्यय भीरुत्पादिस्वाभाव्यानधारणे निषेधावगमामाघात्तद्भावे च भावादन्ययव्यतिरेकाम्या रसापेशकृतस्वमगम्यत इत्यर्थ । तत फि सिमित्यत्राह--- तन्नेति ॥ यस्मादसापेश एव निषेधावामहेतुस्तस्मादिसर्थ । अर्थसामर्थ्यस्यापि सहकारितया हेतुत्यानपाय दर्शयितु केवलशब्द उपात्त । इतिशब्दस्योक्तमित्यनेन सबन्ध एवमनुभाथ्य समाधत्ते--तनोच्यत इत्यादिना ॥ यदुक्त तदीपभीरुत्वादिप्रकृति नियमागम विना न निषेधारगतिरिति तदनुमतमेवास्माकमित्याह- केनोक्तमिति ॥ कि च यया शब्दव्यापारेण पननात्मना विना न निषेधारगतिस्तया धनादिविशे- १ रा ET न घ ड २ है ६ क पायागेऽपि के ग 'अपि अधिक । छ भास्पदमपागेडाप यधिकम् । क ख प. च मीर वीराव' क ख ग ‘निषेधगत्य' ख क पग 'सामाद . ३ ८ ·१] लोचनकौमुयुएलोचनसहितः । लोचनम् व निषेधावगतिः इति ? प्रतिपत्तप्रतिभासहकारि हास्माभिः चोतनस्य प्राणत्येनोक्तम् भयानकरसावेशच नै वार्यते, तस्य भयमात्रोत्पत्यम्युपगमात् । प्रतिपत्तुध रसावेशी रसाभिव्यक्त्यैव ; रेसश्च व्यङ्गय एव । तस्य च शब्द- कौमुदी पावगतिरपि तद्धतुरेवेति दृष्टान्तामिप्रायेणाह-शब्दगतेति ॥ इति केनौकम् , नास्माभिरेतदुक्तमित्यर्थः । प्रत्युत एतदेवास्माभिनिषेधागतिसामग्रीपदे मूर्धाभिषिक्कतयो- फमित्याह-प्रतिपत्रिति ॥ यत्पुनरुक्तं भयानकरसावेशकृतैव प्रतीतिरिति तत्रा- विरुद्धमंशमनुजानन् विरुद्धमंशं परिसञ्चष्टे- भयानकेति ॥ किन्तु [किं न तन्मात्रकृतत्वं निषेधावगतरिति शेषः । तस्यापि व्यञ्जनव्यापारसहकारित्याभ्युपगमादिति भावः । कुतो न वार्यत इत्यत उक्तम्-तस्येति ॥ भयानकरसत्य भयमात्राद्धेतोरुत्पत्तेरभ्युपगमाव यतो भयमेव विशिष्ठसाममीलब्धजन्म विशिष्टस्वरूपं भयानको रस ; यदुचाम् "भयमेव देशकालायनालिङ्गितं तत एव भीतोऽह भीतोऽय वयस्य शत्रुर्मष्यस्यो घेत्यादिप्रत्ययेम्पो दुःखसुखादिकृतहानादिबुद्धधन्तरोदयनियमपत्तया विनबहलेभ्यो विलक्षणनिर्विघ्नप्रतीतिनिर्माहां साक्षादिव हृदये विधीयमानं चक्षुषोरिय विपरिवर्तमान भयानको रसः" इति । इह विशिष्टततादृशस्वभावाभावेऽपि भयमात्रस्य सद्भाबादेव भयानकरसोत्पतेरनिवार्यत्वादित्यर्थः । किं च प्रतिपत्तापि कि कविनिबद्धो धार्मिकः पस्य रसावेश उच्यते , किं वा तदनिबद्धः सहृदयः । आधे रसावेशकृतत्व निषेधावगतेरभिदधता व्यत्ययादिनामानुकूल्यमेपाचरितमित्याह-प्रतिपत्थेति ॥ अभि- व्यक्तिः प्रतीतिः, तस्याच कारणापेक्षा व्यञ्जनव्यापार एवेति पर्यवस्यतीत्याद-- रसधेति ॥ न केवलं रसस्य व्यङ्गयत्वनियमोऽस्माभिः साधयितन्यः यावता स्वयमभ्युपगत एवायमर्य इत्साह-तस्य चेति ॥ मानायकमते दि अभिधातो द्वितीयेनोशेन मायफत्यन्यापारण रसस्य भाज्यमान स्थितमिति रसत्यतयत्वं न , ३. क १.क. स. ग. च. 'प्रस्तुप्रतिपात-' प. इ. प्रतिपत्तवस्त्र- २.प. प्रामभलेन' क. न देण्यस्व म.ग.प.रु. च. 'अस्व' स. ग. मस्य प' क.

·१२८ चन्यालोकः [उदयोतः लोचनम् वाच्यतं तेनापि नोपगतमिति व्यङ्गथत्वमेव ; प्रतिपत्तुश्च रसाशो न नियतः । न ह्यसौ नियमेन भीरुधार्मिकसब्रह्मचारी सहृदयः । अथ तद्विशेषोऽपि सहकारी काल्प्यते तर्हि वक्तृप्रतिपत्तप्रतिभाप्राणितो पननन्यापारः किं न सह्यते ? किं च वस्तुध्वनि दूपयता रसधनिस्तदनुग्राहकः समर्थ्यत इति सुतरा ध्वनिपंसोऽयम् । यदाह-"क्रोधोऽपि देवस्य वरेण तुल्यः" ।। कौमुदी । यनसाध्यमित्यर्थः । अथ अनिबद्धः प्रतिपत्ता सहृदयोऽभिमतस्तवाह–प्रतिपत्तुश्चेति ॥ कपिनिबद्धस्य प्रतिपत्तुः रसाशनियम सत्यपि रसास्वादयितुरनिबद्धस्य मुख्यप्रतिपत्तुः सहृदयस्य देवगत्या भीरुधार्मिकसादृश्यमाज कस्यचित् समवे सत्यपि सर्वस्य तदभावान तन्नियम इत्यर्थः । तद्विशेषः सहृदयरूपप्रतिपत्तविशेषः भीरुधार्मिकसदृशत्वविशेषविशिष्ट इत्ययः । तर्हि कल्पनागौरवाश्रयणाद्वर पारिशेष्यप्रमाणसिद्धव्यञ्जनव्यापाराश्रयणमित्याह-- तहति ॥ किं च किमत्र रसध्वनिस्वरूपसद्वापसमर्थनमेतत्, किं वा वस्तुधन्यपेक्षया रसध्वनेः प्राधान्यसमर्थनम् , आहोस्विदिह रसध्वनेरपि सदावाद्वस्तुष्वनिमात्रोदाहरण. स्वासंभवोपपादनमिति वक्तव्यम् | आधे सोपहास दूपणमाह --किं च वस्तुध्वनि- मिति ॥ वस्तुवनेरनुप्राइकोऽत्र रसम्वनिः, अनुप्राहो वस्तुवनि. सहृदयहृदय- मणिमुकुरतलमधिशेते । तत्र वस्तुवनिदूषणार्य रसम्वनिसमर्थन वृश्चिकभयात्पलाय- मानस्य विषमाशीविषमुखनिपातसमानमित्युपहसनीयमिदमित्यर्थः । तदाह-ध्वनि- ध्वंसोऽयमिति ॥ अहो मौख्यविजृम्भितमिति भावः ॥ सुतरामिति ॥ रसबनेरेव मुख्यमात्मत्वं तत्पर्यवसायितयेतरयोरमुख्यमिति स्थास्यति । तस्य चेयता समर्थितत्वाद "अस्मामिर्थदनुष्ठेयम्" इति नीत्या घनिः काव्यात्मेत्ययमेव मत्पक्षो भवता साधितः । अतोऽप दिष्ट्या वर्धामह इत्यर्थः ।। ३. २. क.ख. 'भीरधार्मिकस्य सब्रह्मचारी ग. 'एव' अधिकम्। क, ख, ग. प. च. 'मधुतरा' ४ ·१] लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः १२९ लोचनम् अप रसस्यश्यता प्राधान्यमुक्तं तैको न सहते । अथ वस्तुमानध्वनेरेतदुदाहरणं न युक्तमित्युच्यते, तथापि काव्यौदाहरणत्वात् द्वाषप्यत्र ध्वनी स्ताम् , । दोषः : “यदि तु रसानुबैधैन विना न तुप्यते, तद्धयानकरसानुबंधोऽपि नान सहृदयहृदयदर्पणमध्यास्ते । अपि तूतनीत्या संभोगामिलापविभावसंकेतस्थानोचित- कौमुदी ननु न धनिसमयध्वंसनव्यसनित्तया इत्यमाचक्ष्महे, किं तु 'भम धम्मि' इत्यत्र न वस्तुवनेः प्राधान्यम् । रसचनेरेवेति तत्र के उपहासावसर इति द्वितीयमुत्थाप्य दूपयति-अथेति ॥ अनुप्राहकत्वेऽपि रसस्य प्राधान्यं वास्तवमास्थीयत एवास्माभि- रित्यर्थः ।। ननु वयमेवं ब्रूमः--उक्तप्रकारेणात्यां माथायां रसवस्तुभ्यन्योरुभयोरपि संभवे यदिदं वस्तुभ्वनेरुदाहरणं कृतं तदेतच्छोगनगनसामशोभनमिति तृतीयं पक्षमाशङ्कय परिहरति-अथेति ॥ द्वावपीति ॥ रसवनिर्वस्तुनिश्च । तर्हि वस्तुमात्रध्वन्यु- दाहरणत्वमस्य कथमिति चेदवाह-काव्योदाहरणत्वादिति ॥ काव्यरूपमुदा- हरणं काव्योदाहरणम् ; या काव्यलक्षणोदाहरणमिति । शास्त्रोदाहरणेषु हि प्रतिनिय- कलक्षणविषयत्वमेवोदाहरणस्य व्यवस्थितम्, न तु काव्योदाहरणेश्वेवम् , तेम्बयोग- व्यवच्छित्तिमात्रस्ययापेक्षणीयत्वात् , तथैव लक्षणकृतां प्राचां प्रवृत्तिदर्शनात् , अशक्य- संपादम्याच, बहुविषयत्यादेकस्यापि काव्यस्य नियतगोचरत्वासंभवादित्यर्थः । किञ्च कि रसध्यनिगानगमायुष्णतः सिपाधपिपित किया गयानकरसम्पनिसनासमर्थनम् ! न तावत् द्वितीय इत्याह-~यदि विति ॥ भयानकरसानुवेधाभावे काठाधिष्ठितसहृदयभाव- स्वसंवेदनानुपलब्धि प्रमाणयितुमुक्तम्---नात्र सहृदयेति ॥ आये तु न विवाद इत्याह-अपि विति ।। उक्तनीयेति ॥ अभिधादिव्यापारत्रयोत्तीर्णचननव्यापार- तद्विषयप्रदर्शनोक्तन्यायेनेत्यर्थः । संभोगामिलापात्मिकाया रस्यात्मिकायाः स्थायि- २. प. 'भामाश्य क, ख, 'सस्पेन महोते ४. क. अन्न' नास्ति। 17 अध्यास्ते नास्ति। स.

·ध्वन्यालोक [उदयोतः सोचनम् विशिष्टकावाद्यनुमावसरलनोदितशृङ्गाररसानुवेध, रसस्याटौरिकत्वात् , तारन्माण चाननगमात् । प्रथम निर्विवादसिद्धपिवितविधिनिषेधप्रदर्शनाभिप्रायेण चैतद्वस्तुने. कौमुदी चित्तवृत्ते विभावभूतमालम्बन यसोतस्थान तेन उचितै विशिष्टकाकादिभि काकुविशेषै , आदिशब्दकयितै स्वरसस्विरभङ्गादिभिश्वानुमानै , 'भम धम्मिश्र' इति वचनस्य सरलनान्मिश्रणात् अ योन्य वामीपा मिश्रणात् उदितस्याभिव्यक्तस्य शृङ्गाररसस्यै- वानुवेधः, न तु भयानास्य , तस्य आमुख एव प्रतीयमानस्य विशिष्टसहृदयसुद्धाननारो- हादित्यर्थ । ननु रसभनेरेव प्रधानलात्तस्य चास्या गाथाया प्रतिपादितत्वात् किमिति तदयधीरणया अत्र वस्तुवनेरुदाहरणमुक्तम् इत्याशङ्कप तन हेतुमाह--रसस्यालौकिक- त्यादिति ॥ विधिप्रतिषेधादिवश्लोकसिद्धावाभावादसस्य झटिति प्रतिपत्तबुद्धाबनारोहा- दित्यर्थ । तर्हि तत एव हेतोस्तदवगमार्थमुदाहरणदानमाश्यामित्येव स्यात्, न तु तदभान इत्यनाह—तावन्मानेणेति ॥ खरूपप्रतिपादनमन्तरेणोदाहरणमात्रेण तस्या- वगन्तुमशक्यत्वादित्यर्थः ॥ प्रथममिति ॥ वाध्यायङ्गयस्प व्यतिरेकसिद्धयर्थमेव ह्येतदुदाहरणम् , तस्य चेयता सिद्ध व्यतिरेके पश्चात् स्वापसरे रसधने. स्वरूपप्रति- पादन तदुदाहरण च भविष्यति । वायव्यतिरेकप्रदर्शन चोक्तगोचरवस्तुभ्वन्यु- दाहरण एव सुकरमिति तस्यैवादौ प्रदर्शन युक्तमित्यर्थ । अत एवाह-निर्विवाद- सिद्धेति । उक्त हि प्राक् "विधिनिषेधो विरुद्धाविति न कस्यापि चिमति " इति । एतदुक्त भवति--स्यादेतदेवम् , यद्युदाहरणमात्रेण रसस्वरूपावधारण शक्योपपाद भवेत् । तत्तु तस्वरूपोपपादनमन्तरेण व्युत्पाघाना चित्तवृत्तिपद्धतापध्यारोहयितुमशक्यमिति व्यङ्गयस्य वायव्यतिरेकप्रसाधनप्ररतानानुरोधेन तदव्यतिरेकशङ्काकलवाकुरविरहित. विधिनिषेधरूपयाच्यव्यङ्ग्यविषयत्वादिय गाथात्र रसधन्युदाहरणावधीरणयापि वस्तु. घन्युदाहरणतया वृत्तिकृता प्रयोजनविशेषाभिप्रायेण प्रदर्शितेति न कश्चिदोष इति । एव भट्टनायकमापित दूपयित्वा ध्वनिमार्गावलम्बिन एव कस्यचित्तद्याख्यानविषय- ग ग 'अनुभाव सवलनोदित २ 'शानन चित' २. क स ५ इ.च तावन्मात्रादेव' ए 'एक चानुपगमा स 'एर भेदत्यानुगमाव' क ४. ग 'रसध्वने' ·१] लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः लोचनम् भ्रमणकालः रुदाहरण दत्तम् । यस्तु ध्वनिव्याख्यानावतस्तात्पर्यशक्तिमेव विवक्षासूचकत्वमेव या ध्धननमयोचत् स नास्माकं हृदयमावर्जयति । यदाहु:--" मिन्नरुचिर्हि लोकः" इति । तदेतदने ययायपं प्रतनिध्याम इत्यास्तां तावत् ॥ भ्रमेति ॥ अतिसृष्टोऽसि, प्रामस्ते ॥ धार्मिकेति ॥ कुमाद्युपयोगार्थ युक्तं ते भ्रमणम् ॥ पिनब्ध इति ॥ शङ्काकारणवैकल्यात् ॥ स इति ॥ यस्ते मयप्रकाप्रामङ्गलतिकामकृत ॥ अद्येति ॥ दिष्ट्या यर्वस इत्यर्थः ।। सौमुदी विपर्यासमुपन्यस्य सौरपातं तदसम्भवमाह---यस्त्विति ॥ चनिन्याख्यानोधत इत्यनेन काव्यलक्षणकाराग्रेसरमानितां द्योतयति । तात्पर्यशक्तिमभिहितान्ययवादिभिरभिहिताम् । विवक्षासूचकत्यं सुगतमतानुगामिनिगदितम् ॥ अस्माकमिति ॥ ये वयं वस्तुसतत्त्वा- वेषणसातस्यव्यसनिनः ; न चास्मदीयहृदयावर्जनासंपादनमात्र दोषाय भवति- [इति] साभिप्रायमाह-~-यदाहुरिति ॥ तदेतदिति ॥ पूर्वपक्षिभिरुत्प्रेक्षिततत्तद्रूपान्तरपरिनिर्मुक्त परमकायार्थसारभूमिममिगतम् ॥ ताचदिति ॥ इदानीमित्यर्थः । संप्रति प्रागुदाहृतगाया- पदाकूतसर्वस्वमुन्मीलयति-अमेत्यादिना ॥ यदुक्तम् “अनिसर्गप्राप्तकालयोहयं लोट्' इति तदनुसारेण ज्याचष्टे--अतिएष्टोऽसि ॥ अतिसोऽनुज्ञा । कुसुमादिभिर्य उपयोगः प्रयोजनं यदि वा कुसुमादीनामुपयोग उपार्जनम् विस्रग्धतात्र भयरहित्य विवक्षित- मित्याद्-शशाकारणेति ॥ सर्वनानोऽनौचित्यादनुभूतमर्थ इत्याह-यस्त इति ।। [प्रकम्प्रामिति ।। प्राण भयातिरेकात् विधारफप्रयत्ने जामत्यपि हठात् स्वयमेव कम्पन- शीलामित्यर्थः । अत एवोक्तम्-अङ्गलतिकामिति ॥ न तु सौकुमार्यादिगुणयोगादिह लतिकारूपणम् ; धार्मिक तदनुचितमेव । "सो मुणगे गारिओ देण" इत्येतावता सिद्धेऽपि अति वचनम् इतः पूर्वस्मिन् काले विधिना वागत्वमनलम्बितम् , इदानी तु भवद्भाग्यसौभाग्यगहिम्ना प्रादक्षिण्यमितीममर्थ द्योतयितुमित्याह--दिष्ट्येति ।। ग. २. ३. घ. न्यापारो- ख. 'इति' नासि। ग, 'इति वदताने 'उपकरण ·चन्यालोकः [उदयोतः ध्वन्यालोकः कचिद्वाच्ये प्रतिपेधरू विधिरूपो यथा- "अत्ता एत्य णिमजइ एत्य अहं दिअसरं पलोएहि । मा पहिअ रत्तिअन्धा सेझाए महँ मजहिसि ॥" लोचनम् मारित इति ॥ पुनरस्यानुस्थानम् ॥ तेनेति ॥ यः पूर्व कर्णाकर्णिकया त्वयाप्या- कर्णितो गोदावरीकच्छगहने प्रतिरसतीति । पूर्वमेव हि तदक्षायै एतेत्तयोप- श्रावितोऽसौ ; अधुना तु दृसत्वात् ततो गहनान्निरसरतीति प्रसिद्धगोदावरी- परिसरानुसरणमपि तावत् कथाशेपीभूतम् का कथा तल्लतागृहप्रवेशशङ्कायो इति भावः ॥ श्वभूरन शेते अथवा निमजति अत्राहं दिवसकं प्रलोकय । मा पथिक रायन्ध शय्यायामारयोः शविष्ठाः ॥ कौमुदी अनुत्यानमिति ॥ प्राणयियोजनरूपत्वान्मारणस्य । तेनेत्यप्यनुभूतत्वपरामर्शकमित्याशयेनाह -यः पूर्वमिति ॥ आकर्णितय॑त्वमेवोपपादयति---पूर्वमेव हीति ॥ तद्रक्षायै संकेतरपानस्य रक्षा कर्तुम् उपश्राषित इति अन्यापदेशेनानयैव कर्णावतारिते- दृशवृत्तान्त इत्यर्थः । कथं तस्मिन्नेव प्रतिसतस्तस्य निःसरणेन श्वमारणव्यापार इत्यत्र दृप्तपद हेतुतया योजयति—अधुना विति ॥ एवं पदद्योत्यार्थ प्रदर्य वाक्याभिप्रायमाह-प्रसिद्धेति ।। प्रसिद्धं यत् गोदारीपरिसरानुसरणं तदपीत्यर्थः ।। . १. ग, 'वास्ये नाति ७. ग. दीरपार R. ८. इ. 'कथावशेषांकन ३. क. स. ग. 'माइंग ९ ग. 'माइन' ४. क, सघ.. न. 'कोपरणिया' १. ग. 'आराया' क. 'यालयापारि ११. ६. 'अचा इति' इत्यधिकम् । ख. एवत्वया' ख. 'माक्षी ग. 'तत्त्वतयोपवावित सच' ६. क. स. ग, गहनात्र' ५. मंत्र - शविष्ठा वा' ·अत लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः लोचनम् मह इति निपातोऽनेकार्थवृत्तिरत्र, आवयोरित्यर्थे न तु ममेति । एवं हि विशेषवचनमेष शाकारि भवेदिति प्रच्छन्नाभ्युपगमो न स्यात् । काञ्चिन्योक्तिपतिका तरुणीमवलोक्य अंसमदनापुरः पान्यः अनेन निषेधद्वारेण तयाभ्युपगत इति निषेधाभात्रोऽन्न विधिः न तु निमन्त्रणस्पोऽप्रवृत्तप्रवर्तनास्त्रमायः, सौगारयामिमानखण्डनप्रसङ्गात् । एव राज्यन्ध' इति समुचितसमयसमाव्यमानविकाराकुलितावं ध्वनितम् । माव- तदभावयोश्च साक्षाद्विरोधात् घाच्यायलयस्य पुष्टमेवान्यत्यम् ॥ कौमुदी ननु 'मह' इत्यस्पैकार्थवृत्तित्वं प्रसिद्ध मिति ममत्येव व्याख्येयम् , न त्यावयोरिती- त्याशय तदसम्भवमाह-इति ॥ निपात इति ॥ अनेकस्मिन् द्वित्यविशिऐऽथे वृत्तिरस्येति तथोक्तः । कुतो का प्रसिद्धार्थपरित्याग इत्यत्राह-एवं हीति ॥ कथमस्यां गापायां प्रच्छनाभ्युपगमः यद्विरोधित्वं विशेषवचनस्येत्याशङ्कय तयारल्यानार्थ पाठबन्धं विधत्ते--काञ्चिदिति ॥ आठम्यनस्वभायादेयोदश्चतो मदनाङ्करस्य तत्तादश- संपूर्णतारुण्यविजृम्भाविशेषवशात् प्रथमावलोकसमय एव परां काष्ठामधितिष्ठन् प्रकर्पो जात इतीममर्थमवद्योतयितुमुकम्--काश्चितरुणीमिति । प्रोपितपतिकामिति अभ्युपगमे हेतुत्वेनोपात्तम् । अनेन श्वधरित्यादिवचनेन । यस्मानिषेधद्वारकमभ्युपगमनं तस्माद्धेतो- रित्याह-इतीति ॥ प्रवृत्तिप्रतिबन्धकप्रतिषेधस्यापि प्रवृत्तिपर्यन्तत्यादौपचारिक विधित्वमित्यर्थः । स्वतःप्राप्तनिमन्त्रणरूपार्थत्यागेन निषेधाभावार्थत्वाङ्गीकारे हेतुमाह--- सौभाग्येति ॥ सौभाग्याभिमानसद्धाने गमकमाह-अत एवेति ॥ शृङ्गाररस- समुचितानां विकाराणां काठाप्रातत्वोक्तेः तनियन्धनतयालम्बनस्य लोकोत्तरवसूचनात् सौभाग्याभिमानमेदुरिमा अन्न स्पुटतरमवभासत इत्यर्थः । संभोगसमुचिते निशासमये संभाव्यमानः विकारैराकुलितत्यं राज्यन्धपदेन ध्वनितम् । अन्धशब्दो हि बाधितमुख्यार्थः सनपटुत्वं निमित्तीकृत्य व्याकुलवं धनयति । मत्तु निषेधाभावरूप एव विधिः, ततः किमित्यत आह---भारतदभावयोध्थेति ॥ क ए. मग क. स 'सपन.'त्यविधा ग. ग. प्रवर्तनास्प.' प. उ. च, शादयोरित्य नास्ति क. ख. 'खण्डनापदेशादव ४, 'प्रच्छन्नो- ड. च. 'प्रदेशात' क. 'साक्षार' मासि। ग. 'प्रबुद्धमदनातुर सपन्न' ग. व्यवसास्य' ६. २, 1 4.

·- १३४ पयालोक [उद्दपोत लोचनम् यंचाह भट्टनायर "अहमित्यभिनयविशेषणात्मददशानेदनात् शान्दगेतदपि" इति, तन अहमिति तारत् शब्दस्य नाय साक्षादर्थ काकादिसहायस्य च तावति ध्यननमेव व्यापार इति धनेर्भूपणमेतत् ।। 'अत्ता' इति प्रयत्नेनानिमूर्तसभोगपरिहार । अथ च यद्यपि भवान् मदन- शरासारदर्यिमाणहृदय उपेक्षित न युक्त , तथापि सिं करोमि पापो दिवसकोऽयम् । अनुचितत्वात् मुसितोऽयमित्यर्थ । प्राकृते पुनपुसक्योरनियम । न चे सर्वथा त्वामुपेक्षे, यतोऽत्रैवाह तत्प्रलोक्ये नान्यतोऽह गच्छामि । तदन्योऽयवदनारलोकन विनोदेन दिन कौगुदी व्याख्याना तराल एयावसरायात भट्टनायकभणित घनिभानमनुमाष्य दूपयति -----यत्त्वाहेति ॥ एतदित्यभ्युपगमनम् । अपिशब्द प्रथमगायाव्यङ्गयार्यसमुभयार्थः ।। तनेति ।। शाब्दत्वाभ्युपगमे सतीयर्थ । शाब्दत्व भाषमाणो भनायक प्रष्टव्य -झिमय विधिरूपोऽर्थोऽहेशब्दस्य केवलस्य मुख्योऽयं , आहोसि काकादिसहायस्य । नाय. सकेतितत्वाभावात् । द्वितीये नास्माक पक्षक्षतिरित्याह – काकादीति ॥ तावतीति ॥ अमिधावृत्त्यतिमहिनीत्यर्थ । यस्मादव तस्मात् "अहमियभिनयविशेषेण" इत्यादि यदुक्त तद्धनिदूषणाभिप्रायेणोक्तपि न दूषणम् , प्रत्युत दैवगत्या बनेर्भूपणमापन्नम् । काकादेवननव्यापारसाहायकपदे मूर्धाभिषिक्ततया अस्माभिरुतत्वादित्याह-~-इति ध्वनेरिति ॥ इदानी प्रस्तुतमेव गाथापदव्याख्यानमनुवर्तयति--अत्ता इति ॥ शत्रुसान्निध्यसूचन- मुखेन प्रवृद्धभरवनाङ्कुरवप्रयुक्तप्रकामसभोगप्राकट्यप्रापमानपरिपालनप्रयज्ञविधानपर- मित्यर्थ ॥ अनुचितत्वादिति ॥ सफर नसलाधनसर्वस्वभाजनभूतस्वच्छन्द- सभोगमहोमवारम्भयोग्यत्वाभापादित्यर्थ । दिवसशब्दस्य पुँल्लिङ्गत्यात् कथमिह नपुसक- निर्देश इत्यत उक्तम्--प्राकृत इति ॥ अवाहम् ॥ आस इति शेष । बालकलामपि प्रतिपालयितुमपारयमाणस्य का नाम दिव्याल्पसहस्त्रायमाणदिवसातिवाहनसाहससम्भव डच नास्ति। १ ग तत्राप ७ क स ग २ स ग ख ग ३ ए घ ४ क शन नालि। शकयतावर प च अत्रेति १० क तु स ग तत्वलोकन समुपेत्य' ५ ग ११ घ ग ·१] छौचनकीमुधुपडोचनसहितः घन्यालोकः कचिद्वाच्ये विधिरूपेऽनुभयरूपो यथा- "वच मह व्यिा एकेइ होन्तु णीसासरोइअब्बाई । मा तुज्झ वि तीज विणा दक्खिण्णहअस्स जाभन्तु " लोचनम् तावदतिवाहयाय इत्यर्थः । प्रतिपन्नमा गायां च रात्रावन्धीभूतो मदीया' शय्यां मा लिक्षः अपि तु निभृतनि मृतमेतदत्ताभिधाननिकटकण्टकनिद्रान्वेपणपूर्वकमितीयदंत्र ध्वन्यते ।। वज ममेवेकस्या गवन्तु निःश्वासरोदितव्यानि । मा तयापि तया बिना दाक्षिण्यहतस्य जनिपत ।। कौमुदी इति तदुपायं प्रलोकयेतिपदसूचितगाह- तदन्योऽन्येति ॥ 'अन्योऽन्यवदनेति' 'अति- पाहयावः' इति च समानानुरागत्यसौभाग्यसूचनमुखेन "अकृतार्थेऽपि मनसिजे रतिमुभय- प्रार्थना कुरुते" इति न्यायेन दिवसातिबाहदुःखस्य कथकथमपि सह्यत्वं दर्शितम् । 'प्रतिपनमात्रापाम्' इति 'अन्धीभूतः' इति च निषेधविषयतामिप्रायेणोकम् । दिवस कथमप्यतिवाहयतः शर्वरीसमयागमनमेव प्रतीक्षमाणस्य तदागमनमात्र एवं प्रतीक्षणीया- न्तरावधीरणेनानिभृतमेव ससंभ्रमलमा च शय्याप्राप्तिः सम्भाव्यते ; तदुभयमपि मा भूदिति अन्धीभूतत्वप्रतिषेधे शेषविधिः । निभृतनिभृतमिति ॥ अत्यर्थमेव प्रशमसहितं यथातथे- त्यर्थः। रात्रिप्रमुख एव तत्प्राप्तिप्रतिषेधे अस्य शेषनिविः । निद्रान्वेषणपूर्वकमिति ।। शय्यां प्राप्नुहोस्यध्याहारः माहा रिना लिक्षः' इत्यस्यानुपडासम्भवात् । एतस्याचाभिधानस्य वधूनामधेयस्य निकटवर्तिनः कण्टकस्येति ईतिरेककृतः कण्टकत्वारोपः । 'निभृत- निमृतमेर दत्तावधान' इति पाठे अस्मद्वृत्तान्तवेदनेऽवधानवत इत्यर्थः । अत्रापि धरेव कण्टकशब्देनोक्ता। एकाममनस्तामवलम्ब्य किमियमच्याज स्वपिति किं वा नेति सम्पम्बिचार्य स्वयमेवाव्यभिचारिस्त्रापलिनेन स्वापमवधार्थव शय्यां प्राप्नुहीत्यर्थः ॥ १. ४. ग. 'गदीयाया शय्याया' २. क. ख. ग. 'एत्य' त. दत्ताभिधान ग, दत्ताभान' प. 'श्य ..न्यवे' नास्ति। ट. 'एच' अधिकम् । 'जनिष्यो' ६.

·ध्वन्यालोक [उद्दयोत पयालोक क्वचिद्वाच्ये प्रतिषेधरूपेऽनुभयरूपो यथा- "दे आ पसिअ णिवत्तसु मुहससिजोहाविलुत्ततर्मणिवहे । अहिसारिआणे विग्ध करोसि अण्णाणे वि हआसे ॥ लोचनम् अत्र बजेति रिधि । न प्रमादादेव नायिका तरसङ्गमन तर, अपि तु गाढानुरागात् , येने अयाड्मुखर्णगोत्रस्खलितादि च । केवल पूर्वकृतानुपाल नामनी दाक्षिण्येनेकरूपताभिमानेन त्वमा स्थित, त सर्वथा शठोऽसि इति गाढ- मन्युरूपोऽय खण्डितनायिकाभिप्राय अत्र प्रतीयते । न चासौ व्रज्याभावरूपो निषेध , नापि विध्य तरमव अन्यनिषेधामा ॥ ६ इति निपात प्रार्थनायाम् । आ इति ताव उब्दा" । कौमुदी , विधिरिति ॥ याय इति शेष । न प्रमादादि यादि प्रतीयमानार्थकथनम् ॥ एकरूपताभिमानेन ॥ रस्तुतो हि मिनरूपत्वमेव वर्तत , तनिगृहनेन वविद्यमान मेकत्वमारोप्येय मयि व वतसे ॥ सर्वथेति ॥ अविष्यमाणे सति समेवैतच्छाठ्यगमा- मियर्थ । प्रतीयमानार्थ दर्य तस्यानुभयरूप क्माहन चासाविति ॥ यथा भ्रमेति विधी याच्ये भ्रमणामावरूपस्य निषेधस्य व्यङ्गयत्वम् , पथा वा शय्या मा लिक्ष इत्या निपधे वाय प्राप्तिनि धागावामरविधे यङ्गय वम्, न तथहाभिप्रायविशेषस्य व्यङ्गयस्य अग्याभावरूपनिषेधाममत्व बज्यापेक्षया यनिपधाभारादिरूपविधिरूपन वा अवगम्यते , अभिप्रायस्य व्यङ्गयस्य तदुभयरूप वाभावात् त मानस्य चेह प्रतीयमानत्वादित्यनुभय रूपत्व व्यङ्गथस्ये यर्थ ॥ द आ इति निपाती प्राकृतसिद्धौ , कर दे आ . १ य ग तमा नवद घ २ स एद ६ प ३ क ब रग ७ नात् आमन रा एव अधिकम् । प आस्थित ख विध्यभाव स ग धात ग ध वण ८ क ४ क ग प रखनना स्खलना तानि पालन 1 क स ग ग क तेनायम अधिकम् ।

·१] लोचनकौमुधुपलोचनसहितः १३७ छोचनम् 4 प्रार्यये, प्रसाद तावत् , निवर्तस्व मुखशशिज्योल्नाविलसतमोनियहे । अभिसारिकाणां विज्ञ करोष्यन्यासामपि हताशे ॥ अत्र व्यवसितात् गमनान्निवर्तस्व इति प्रतीतेः निषेधो वाच्यः । गृहागती नायिका गोबरखलितायपराधिनि नायके सति ततः प्रतिगन्तुं प्रवृत्ता नायकेन बापक्रम- पूर्वक निवर्त्यते-न केवले स्वात्मनः मम च निवृत्या विघ्नं करोपि यावदन्यासा- मपि । ततस्तव न कदाचन सुखलवलाभोऽपि भविष्यति' । एवं हताशासि इति वल्लभाभिप्रायरूपः "चाटुविशेपो व्ययः । "यदि घा सख्योपदिश्यमानापि तदवधारणया गच्छन्ती सख्या उच्यते-- -- केवलमात्मनो विप्नं करोपि लाघवादहुमानास्पदम् आत्मानं कुर्वती, अत एव हताशा, यावद्वदन- चन्द्रिकाप्रकाशितमार्गतया अन्यामामध्यभिसारिकाणां विनं करोपि--इति सख्यमि- प्रायरूपश्चाटुविशेषो व्यगषः । अब तु व्याख्यानद्वयेऽपि व्यवसितात् प्रतीप- अत कौमुदी इत्युदाहरणस्य वाच्यस्य विधिरूपत्वम् 'मा लिक्षः' इत्यादाविव निषेधकपदाभावात् इत्याशय तदभावेऽपि निषेधप्रतीतेरदोष इत्याह-अत्र व्यवसितादिति ॥ प्रतीय- मानार्थप्रकटनाथ पीठिका रचयति-गृहागतेत्यादिना ॥ इत्यं व्याख्यानद्वयं प्रदर्य तस्य स्वानभिप्रेतवं हेतप्रदर्शनेनाह–अन्न विति ॥ तुशब्दोऽयमरुचि बोतयति । यदिदं व्याख्यानद्वयं तस्मिन्निहास्यां गाथायां प्रेयोरसवदलकारस्यैवोदाहरणं स्यात् । न ध्वनेः उदाहार्यतया प्रस्तुतस्य ध्यनेरिति सम्बन्धः ॥ प्रेयांश्च सर्वाश्चति प्रेयोरसव- दिति इन्द्रस्पैकवदात्रा ; तचालवार इति च पश्चात् कर्मधारयः यसो रसवतो वा ६ प. मुखलाभो' ८. ९. २. ग. ३. क. ए. 'वाधाप्रमीद ज्योत्स्नाभा- अध्यवसि- च, गमनानास्ति। 'गृागतना- के. का ग. 'चाविशे. क. ख. 'यदि या' नासि । क. ख. ग. 'उपदिश्यते। क. 'अबहुमानन्' ख. 'अपमानमात्मानम् क. स. ग. ब. पि' नास्ति। घ. 5, च, निवृति' 18 ·१३८ चन्यालोकः उद्योतः लोचनम् गमनात् प्रियतमगृहगमनाच निवर्तस्वेति पुनरपि वाच्य एवं विश्रान्तेः गुणीभूत- व्यङ्गयभेदस्य प्रेयोरसवदलंकारस्य उदाहरणमिदं स्यात्, न बनेः । तेन अयमत्र भावः-काचित् रभसात् प्रियतमममिसरन्ती तगृहाभिमुखमागच्छता तेनैन हृदयालभेन एवमुपश्लोक्यते अप्रत्यभिज्ञानच्छलेन । अत एवात्मप्रत्यभिज्ञापनार्यमेय नवचनम् 'हताशे' इति । अन्यासा च विसं करोपि ; तव चेप्सितलाभो भति- कौमुदी अलङ्कारस्यैत्यर्थः । भानस्य निर्वेदादेः देवतादिपियाया रतेर्वा गुणीभाने मेयोलङ्कारः ; भृक्षारादिरसस्याङ्गभावे रसनान्नाम, “रसभावतदाभासतत्पशमानां निबन्धे रसवत्प्रेयऊर्ज- स्विसमाहितानि" इति लक्षितत्वात् । तत्र सख्युक्तिपक्षे देवादिविषयेति सख्यादीनामपि संग्रहात् सख्या नायिकाविषयाया रतेर्भावस्यात् प्रेयोऽलकार एय स्यात् न पनिः । वाच्यं प्रति तस्य गुणीभावात् । नायिकोक्तिपक्षे तस्य नायिकाविषया रतिः शृङ्गार इति तस्य गुणीमारे रसबदलङ्कार एन स्यात् न धनिरित्यर्थः । अस्तु वन्युदाहरणत्यम् चेति नेति विशेषणेनाह-गुणीभूतव्यङ्गयभेदस्येति ॥ गुणप्रधानभाषयोरन्योऽन्यपरिहारा- रमना स्थितत्यानेका न्याय्यमित्यर्थ । गुणीभूतच्यङ्गयत्वे हेतुः-वाच्य एवेति ।। "यत्र व्यल्यान्वये वाच्यचारल स्यात् प्रकर्षयत्" इति व्यङ्गयस्य वाच्योपस्कारकले सति गुणीभूतव्यङ्गयत्वं स्थितम् । तअभेदस्य तद्रूपत्वमेवेत्यर्थः । कथं पुनः धन्युदाहरणीभायसमुचित व्याख्यानमित्यन आह-तेनायमिति रमसात् हद्धतरानुरागातिरेमकृतेन वरातिशयेन तच्छन्देन नाभिसारिकाया परामर्शः ॥ उपलोक्यते ।। उपश्लोकनमानाभिप्रायमेवैतदित्यर्थः ॥ अप्रत्यभिज्ञानच्छलेन । यमित्थं- कार प्रवर्तत इत्यप्रत्यभिज्ञानमात्मन्यारोप्येत्यर्थ. ॥ अत एवेति ॥ यत एव छलप्रवृत्तं नर्मवचनमानमेवैतत् , तत एव तस्या आत्मप्रत्यभिज्ञापनमानमेतत् प्रयोजनं नान्यदित्यर्थः ॥ हताशे' इत्यस्योक्ताभिप्रायानुगुणमर्थमाह--अन्यासामिति ॥ नन्दस्मिन्नपि व्याख्याने कथं ॥ ४. घ 'शलेन' १. ग. 'च्ययस्य च' म. 'पर' नास्ति। २, ग. 'तवदने' क. स. 'अन्यासामपि ·१] लौचनकौमुद्युपलोचनसहितः लोचनम् ध्यतीति का प्रत्याशा । अत एव मदीयं वा गृहमागच्छ त्वदीयं वा गच्छाव इस्युभयत्राप्यतात्पर्यादनुभयरूपो बल्लभाभिप्रायश्चादात्मा ज्यङ्गय इत्यवावतिष्ठैते । अन्ये तु तटस्थानां सादयानामभिसारिका प्रतीयमुक्तिरित्याहः । तत्रं हताशे इत्यामन्त्रणादि युक्तमयुक्तं वेति सहदया एवं प्रमाणम् ।। एवं वाच्यन्याययोः धार्मिकपर्किप्रियतमाभिसारिकाविषययेऽपि स्वरूपनिरोधात् कौमुदी पन्युदाहरणालगनुभयरूपत्वं वा व्यङ्गयस्पेलात उकम्-अत एवेति ॥ आत्मप्रत्यभि- ज्ञापनोपयोगितया नर्भयचनमात्रररूपयादित्यर्थः । अनुभयश्चाष्टात्मा यो बच्छभाभिप्रायो व्यापः स इयत्येन उक्तरूपव्यङ्गयस्वरूपमात्र एवारतिष्ठते । न पश्चाद्वाच्यार्पोपस्काराय धावतीति योजना । अतोऽस्मिन् पन्युदाहरणावमप्रत्यूहमित्यर्थः । व्याख्यानान्तरमनुभूप सापटम्भमपाकरोति-अन्ये विति ॥ मीमांसकश्रोत्रियादीनामीदृशी चाटूक्तिः दुर्लभेति सहृदयानामि युक्तम् । सहृदयानामपि न हृदयबलभादिप्रायाणामनुप्रविष्टाना- मित्याह-तटस्थानामिति ॥ आदिशब्देन प्रसीदेल्यादेः संग्रहः । ताटस्थ्ये सति सर्वमनुचितमेवैतत् स्यादित्यर्थः ॥ उक्तोदाहरणरेवात्यन्तिकाविरोधनिबन्धनस्य वाच्यव्यङ्गमभेदस्य सिद्धत्वात् किमर्थं भिन्न विषयोदाहरणप्रदर्शनमित्याशय विषयाभेदप्रयुक्त कामप्यभेदशङ्कामपि निराकृत्य तद्भेदस्यातिस्फुटीकरणार्थ तदित्याह-एवमिति ॥ आद्योदाहरणे द्वयोरपि वान्य- व्यथयारेको धार्मिक एव विषयः, द्वितीये पर्थिकः, तृतीये प्रियतमः, चतुर्थे अभिसारिकेति विश्यैश्ये सत्यपीत्यर्थः । 'व्यवस्थितः' इति वक्तव्ये व्यवस्थापितः' इति वचनं किमर्थम् , निष्ठाप्रत्ययसामर्थ्यात् भूतत्वं च प्रतीयमानं कथं सङ्गच्छताम्---इत्य- पेक्षायाम् "प्रवृत्तस्य णिचोक्तिः स्यात् पचन्तं पाचयेद्यथा" इति नीच्या प्रयोजकव्यापारस्य प्रयोज्यव्यापारनिष्पत्तिपर्यन्तीभारनयत्यात व्यास्थितिमामयद्योतनमुखेन तदायप्रति- परपर्यम् , व्यवस्थापितत्वोक्तिश्च व्यास्थापनशक्यत्वाभिप्रायश, इदानीभेव तथवस्थापनस्य ५. क. स. ग. प्रापि तात्पर्य। २, र, पति' नास्ति। ग. व्यव ४. घ. 'तर' मारित । ग. प. र. च. आमन्त्रणनित्य' क स क, रा, ग, 'भेदात् ·उद्योतः ध्वयालोक ध्ययालोक कचिद्वाच्याद्विमिन्नविषयत्वेन व्यवस्थापितो यया- 'कस्स वा ण होइ रोसो दळूण पिआएँ सव्वण अहरम् । सभमरपउमग्पाइगि वारित्रवामे सहस्सु एहिम् ॥" लोचनम् भेद इति प्रतिपादितम् , अधुना तु विषयभेदादपि व्यङ्गयस्य वाच्याद्भेद इत्याह-- कचिद्वाच्यादिति ॥ व्यवस्थापित इति ॥ विषयभेदोऽपि विचित्ररूपो व्यवतिप्रमान सहदय व्यवस्थापयितु शक्यते इत्यर्थ । *कस्य वा न भवति रोपो दृष्ट्वा प्रियाया सवणमधरम् । सभ्रमरपमावाणशीले वारितवामे सहस्वेदानीम् ।। कस्स वेति || अनीलोरपि भवति रोष । दृष्ट्यैव अकृत्वापि । कुतधि देवापूर्वतया प्रियाया सत्रणमधर विलोक्य । सभमरपमाघाणशीले । शाल हि कथ- चिदपि धारयितु न शक्यम् । वारिते वारणाया "वामे तदनँगीकारिणि सहस्वेदानीम् कौमुदी वर्तमान वात् , अतो न दोष कधिदित्याह-विपयभेदोऽपीति ॥ विचित्ररूप इति ॥ यस्पमाणाभिप्राय । रस्य वेपाक्षेपरयाभिप्रायमाह-अनीालोरिति ॥ एवकारस्यार्थ- माह-अकृत्वापीति ॥ घरस्तुत सत्रणत्वाभावेऽपीति यावत् । तर्हि क्य तदव रोकनमियुक्तम् ॥ कुतश्चिदेवेति ॥ केनापि पारणेन न प्रागदृष्टविशेषातरवत्तया प्रमुखत सत्रणतयावभासमानत्वादिसर्थ । आप्राणनशीलत्याक्तिरुपालम्भमर्षणव्यसनस्य दुर्निवारत्वेन सुहृद प्रतिविधेयत्वसूचनार्थेयाह-शील हीति || शीटत्यादेवेति भार । यथान्यादे दहनादिशीलत्वम् । पारित इति निष्ठाप्रत्ययस्य भावविषयत्वमभिप्रेत्ये- स्याह-वारणायामिति ॥ बामशब्दोऽय प्रतिकूलार्थवृत्तिरित्याह--तदनङ्गीकारिणीति ।। क ति नास्ति। १ क २ च ८ क ३ घ सग শরিষ্কার पक्ष्य द न छाया नास्ति। दस्य वेति F ग म भवति ४ घ १० घ ग स ग दृष्टवावलोक्य प्राशन न नाल। ग हे अधिक । ख ग तीवाणि ५ क ६ क क ·१] लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः ध्वन्यालोकः अन्ये चैवंविधाः प्रकाराः वाच्याविभेदिनः प्रतीयमानभेदाः संभवन्ति । लोचनम् उपालम्भपरम्परामित्यर्थः । अनार्य भावः-काचिदविनीता कुतश्चित् खण्डिताधरा, निश्चिततत्सविधसन्निधान' तभर्तरि, तमनबलोकमानयेव यायाचिद्विदग्धसख्या ता- प्यतापरिहारायैर्वमुच्यते । सहस्वेदानीमिति तु वाच्यमधिनयवती विषयम् । भर्तृविषयम् अपराधो नास्तीत्यावेद्यमानं व्ययम् । सहस्वेत्यपि च तद्विषयव्यङ्गयम् । तस्यों प्रियतमेन गाढमुपालभ्यमानायां तद्यलीकशङ्कितप्रातियेशिकलोकविषयं चाविनयप्रच्छाद- नेन प्रत्यायनं व्ययम् । तत्सपल्या च तदविनयप्रहादिता सौभाग्यातिशयल्यापनम् कौमुदी गाथाभिप्राय वक्तुं पीठिका रचयति-काचिदिति ॥ कुतश्चित् चौर्यकामुकात् , हेतुतया निर्देशः तयापारस्य नायिकाधिनयातिरेकप्राधान्यप्रवृत्तत्वसूचनार्थः । सख्या निश्चितं तस्या नायिकायाः सविधे सन्निधानं यस्येति तथा । तद्भत्रनयलोकानाभिनये हेतुः-विदग्धसख्येति ॥ तद्वाच्यता भर्तुरुपालम्भविपयत्यम् । वायव्यङ्गपयोधिपय- भेदमाह---सहस्वेत्यादिना ॥ वाथ्यमुपालम्भपरम्परासहनात्मकम् अपराधाभावरसप- मावेद्यमानमत्र व्यापम् । तत्र भर्तृविषयं भवतीति विषयभेद इत्यर्थः । यदविनयवती- विपये वाच्यं तदेव भर्तविषये व्यद्गथमपि केवलं कोपोपशमनरूपं तदित्येताव- दिल्याह–सहस्वेति ॥ इयं वरात्येवमेव खण्डिताघरा वर्तते ; अतोऽन्यहेतुकत्वाशकया कोपोपरागकलुपीकृतदयो मा मूः ; प्रधीयांस प्रसादमेवावलम्बस्वेत्यर्थः । प्राति- वेशिकजनविषयेऽपि व्यङ्गरान्तरमङ्कुरयति-तस्यामिति ॥ नायकोपालम्भदर्शनात् नायिकापराधं सन्दिहानो यः प्रतिवेशिफजनः तद्विपयप्रत्यायनं निरपराधपति ग. 'तत्सविषसविधाने मतार ८. क. स. गमवलोक्यमानयैव' 'तानार्यपरि- क. ग. IT' भधिकः । क. प. क. स. ग. प. च. 'तपन्याम्' क. स. ग, तदुपारम्भन इत्याधिकः । ९. ४. क. रा. ग. ग. प्रदष्टायाम्' ·११२ ध्वन्यालोक उद्योतः ध्यन्यालोक तेषां दिमानमेतत्रदर्शितम् । द्वितीयोऽपि प्रभेदो वाच्यादिभिन्न. सप्रपञ्चमग्रे लोचनम् 'प्रियाया.' इति शब्दबलादिति सपत्नीविषय व्यङ्गयम् । सपनीमध्ये इयता खिलीकृता- स्मीति लाघवमात्मनि ग्रहीतु न युऊम्, “प्रत्युताय बहुमान दानीम् इति सखीविषय सौभाग्यख्यापन व्यङ्गयम् । अयेय तव प्रच्छनानुरागिणी हृदयवल्लभा इत्य रक्षिता , पुन प्रकटापरदशनविधिरन न युक्त" इति तचौर्य- कामुमविषयसबोधन व्यङ्गयम् । इत्य मयैतदपद्भुतगिति स्ववेदाप्यख्यापन तटस्थ- विदग्धलेकिविषय व्यङ्गयमिति । तदेतदुक्त व्यवस्थापितशब्देन ॥ अग्र इति ॥ सहस्व शोभस्वे. कौमुदी निधयोत्पादनम् । ख्यापनरूप [सौभाग्यख्यापनरूपम् ] यद्यङ्गय तरसपत्नीविषयम् । कय सपनीषु तस्यापनम् उत्थापनाभावादित्याह-प्रियाया इतीति | सामान्य- विषयमपि 'प्रियाया' इति पद विशेपे पर्यरस्यत् "यत्रेा तद्गत स्नेह " इत्युक्तदिशा निरतिशयेयाविषयत्वात् भरतीभ्योऽपीयमेवास्य प्रियेति सौभाग्यातिशयोऽस्या इहान- गम्यत इत्यर्थः । उक्तव्यङ्गयोपजीवनेन नायिकाविषयमेव म्पनयमाह-सपनी- मध्य इति ॥ इयता अविनयरपुटोद्भावनेन, खिलीकार नि सारीकरणम् सहनमिह सपल्यभिमानरूपम् ; सख्यत्रापिनयवत्येव | अथ चौर्यकामुकतटस्थ- लोकविषये अमेण व्यङ्गय प्रदर्शयति-ता हृदयबल्लभाच कश्चिदक्षिता इत ऊ त्वमेवेदरादुर्दशोदयानमारा विश्रान्त यापार एन स्वैरमुपभुक्ष्वेति शिक्षाक्रमो न्यज्यत इत्यर्थः । इतिशब्दो मामयनसमापयर्थ । न चैतदुत्प्रेक्षामात्रेणोक्तम् , विविधमारथापितो व्यवस्थापित इति वृत्तिप्रथानुरोधादित्याह-तदेतदुक्तमिति ॥ " १ छ. 'तमा २ T ३ घ क ख 'प्रकरदनशनविपिन विधव 'प्रत्युताय गुमान ' इत्यधिर । स 'लोक' नास्ति। 9 ग 'प्रत्युन' ग्रालि क ५ ग ९ च इति अधिक।

·चनकौमुद्यपलोचनसहितः ध्वन्यालोकः दर्शयिष्यते । तृतीयस्तु रसादिलक्षणः प्रभेदो वान्यसामर्थ्याक्षिप्तः प्रकाशते, न तु साक्षाच्छन्दव्यापारविषय इति वाच्याविभिन्न एव । तथा हि वाच्यत्वं तस्य लोचनम् द्वितीयोयोते "असंलक्ष्यकमव्यङ्गयः क्रमेण चोतितः परः" इति विवक्षितान्य- परवाच्यस्य द्वितीयाभेदवर्णनायसरे । यथा हि विधिनिषेधततुभयात्मना रूपेण संकलय्य वस्तुध्वनिः संक्षेपेण सुवः तथा नालङ्कार पनिः, अलङ्काराणां भूयस्त्यात् । तत एयोक्तम्-संप्रपञ्चमिति ॥ तृतीयस्त्विति ॥ तुशब्दो व्यतिरेके । यस्खलंकारायपि शब्दाभिधेयत्वमध्यासाते तावत् ; रसभावतदाभासतप्रशमाः पुनर्न कदाचिदभिधीयन्ते । अथ चास्वायमानताप्राणतया मन्ति ; तने ध्वननव्यापारादते नास्ति कल्पनान्तरम्, कौमुदी अग्र इत्येतद्विशेपे पर्यवसाययति--द्वितीयोहयोत इति ॥ वाच्यात् विभिनत्वं यद्यपि परत्वलंकारन्योरपि अविशिएम् , तथापि संक्षेपार्हत्वतदनहत्वकृतो विशेषोऽस्तीति सप्रपञ्च वृत्तिकृनोक्तमित्याह-यथेति ॥ वस्तूनां हि विधिनिषेधतदनुभयात्मकतया निप्रकारान्यतयन्तभूतत्यं प्रमाणन्यायप्रसिद्धमिति संकलनया सागस्त्येन तदभिधानं संगच्छते । नैवमलङ्काराणाम् , वाग्विकल्परूपतया तेपामानन्त्यादेकरूपोपादानेन संकलनस्याशक्यत्यादिति नार तदुदाहरणम् । किं तु तत्रैव ताप्रपश्चप्रदर्शन कारिष्यत इति तत्रैव वाच्याद्भिन्नत्वमव्यवधारणीयरित्ययः ॥ व्यतिरेक इति ॥ न विशेषम वास्तुशब्द इत्यर्थः । व्यतिरेकमेव स्फोरपति-~-वस्त्वलकारावपीति ।। शब्दाभिधे- यस्वमपि तदनभिधेयत्वमपीत्यर्थः । तावदित्ययिमनौ । वृत्तिगतादिशब्दं व्याकुर्वनाह- रसभावति ।। उक्तं हि यस्तु स्वमेऽपि" इत्यादि ।। अभिधीयन्ते । अभिधान्यापारस्य विषयीभवन्तीत्यर्थः । तर्हि शृङ्गादिचदसत्त्वगेवानीपामापतितम् , नेत्याह-अथ चेति ॥ । क. रा. प्रवाश्यते क. G. ग. सथा हि क. ग. तदुभय.' क, ख, ग, 'मुवचना' घ. 'तृतीयमिति क. स. चारशयाण ग, बास्वारमाणतया ८. क. य. ग, प्रतिभान्ति' ·१४४ धन्यालोकः उदयोन. लोचनम् स्खलद्गतित्वाभाने मुएयार्थवाधादेल क्षणानिवन्धनस्यानाराङ्कनीयत्वात् । औचित्सेन प्रवृत्ती चित्तवृत्तेरास्वायत्वे स्थायिन्या रसा व्यभिचारिण्या भाषः , अनौचित्येन तदाभास , रावणस्येव सीताया रते । यद्यपि तत्र हास्यरसरूपतैय "शृङ्गराद्धि भद्धास" इति वचनात् , तथापि पाश्चात्येय सामाजिकाना स्थिति । तन्मयीभानदशाया तु कौमुदी न भानमात्र तरसचावेदकम् , असतोऽपि शुक्तिरजतादेर्भानात् , तेन वाधराहित्यसूचनार्थ भान्तीति वर्तमानलकारप्रयोग । यदाकार हि यदान तत्तदाफारवस्तुसद्भावोपस्थापक प्रसिद्धम् । तेन रस्यमानते कसाररसाद्यर्थसचा सिद्धयर्थ भानस्य तत्समुचिताकारशालिता दर्शयितुमुक्तम्-आस्वायमानताप्राणतयेति ॥ ननु किप्रमाणजन्यमेतत् भानम् । न ताव प्रत्यक्षम्, इद्रियसप्रयोगसमनन्तरमनुपजायमानत्वात् । नानुमानिकम् , तद्याप्त- लिङ्गविशेपजानितत्वविरहात । नापि शाब्दम् , तदभिधान्यापारगोचरीगावानईस्यात् । न चास्ति प्रमाणातरमेतदनुगुणमित्यताह-तति ।। रसादिभानोत्पादने विषय इत्यर्य ।। ननु लक्षणावृत्तौ क्लप्तायामेर जानत्या तदयधारणे पुतोऽनवक्लप्तचननव्यापार- कल्पनापरिलेश इति कल्पना-तरमसिद्धमित्यवाह-सखलद्गतित्वाभाव इति ।। स्वलद्गतिवास्थाने चानवस्थादौरध्यापत्तिरित्यर्थ । रसादीमा सर्वेषामपि चित्तवृत्ति- रूपत्वेनाविशेषे कुतो हेतोरय विशेष इत्यावासाया विपयकृतो भेद इत्याह-औचिसे- नेति ॥ स्थायिया इति भावनिवृत्यर्थम् । ओचित्येन प्रवृत्तापित्यभ्यासव्युदासार्थम् । भयमर्थ -रोकसिद्धापि हि सती चित्तवृत्तिानेकरूपालौकिकविभागादिसमारवादनसामग्री- समुपजायमानास्वादनरूपा लौकिकप्रतीतिगोचरभावमापद्यमाना अनेरसादिशब्दव्यप- देशभाजनी भरति । तत्र यदा स्थायिनी हेतुनिरपेक्षतया खभावसिद्धा चित्तवृत्तिरास्थाद- गोचरस्तदा रस यदा तु तद्विपरीततया व्यभिचारिणी तदा भार । आभासत्व तु तयोरोचित्पानीचित्यप्रवृत्तत्वनिमित्तमेव, न स्वरूपगतविशेपा तरनिबन्धनम् ॥ तदाभास इति ।। तच्छब्देन रसभावयोहणम् । नयनौचित्यप्रवृत्तत्वस्य रसान्तररूपतापत्तिहेतुत्य- स्थिते क्यमाभासत्यमानापादकत्वोक्तिरित्याशय कालभेदेनोपपत्तिः प्रतिपत्ति देन वा , तदुमयाविरोधमाह--ययपीति । तत्रेति ॥ अनौचित्येन प्रवृत्तौ ।। स्थिति ॥ युक्तिकतो - १ क स 'रस'नास्ति । २ क स ग. 'हास्य ·१] लोचन कौमापलोचनसहितः १४५ लोचनम् रतेरेवास्वाधतेति शृङ्गारतैव भौति पौर्वापर्यविवेकावधारणेन, "दूराकर्षणमोहमन्त्र इव मे तन्नानि याते श्रुतिम्" इत्यादौ । तदसौ शृङ्गाराभास एव ; तदर्श गावाभासः । चित्तवृत्तेः प्रशम एम प्रकान्ताया हृदयमाहादयति यतो विशेपेण, तत एवं तासंगृहीतोऽपि पृषागणितोऽसौ । यथा "एकस्मिञ्शयने पराङ्मुश्वतया चीतोत्तरं ताम्यतो- रन्योन्य हैदयस्थितेऽप्यनुनये संरक्षतोर्गौरवम् । दम्पत्योः शनकैरपालनामिश्रीभवचक्षुपो- मनो मानकलिः सहासरभराव्यावृत्तकण्ठप्रहः ॥" कौमुदी वस्तुतस्वाध्यवसायः । पाश्चात्येति ।। तन्मयीभवनकालादुत्तरकालीनेत्यर्थः ।। रतेरिति ।। पया रामस्य सीतायां रतिरास्वाद्यते ततो मात्रयापि निर्विशेषमित्यर्थः । यः पूर्वापरविवेकः तमुत्पाद्यमानमपि स्थायित्वेत्यर्थः । उपसंहरति-तदसाविति । प्रतीतिप्राणत्या. दसवरूपत्वस्थितेरिति भावः ॥ तदमिति । उक्तलक्षणरसामासस्यान भूतो यो भावः स भावामास इत्यर्थः । भारस्य प्रशमो नाम अभावः, स च भावान्तरमे । "भावान्तरममायोऽन्यो न कश्चिदनिरूपणात्" इति स्थितः । तथा च भावशब्देनैव तद्ग्रहणसंशये किमर्थः पृथक् तद्ग्रहणप्रयास इति शहां निराकुर्वन् तत्स्वरूपमाह -~-चित्तवृत्तेरिति ॥ प्रशम एव भावान्तरोदयनिरपेक्ष एव निवृत्यारमकोऽभावः, विशेषेण सातिशयमित्यर्थः । यद्भावजन्याहादातिरेकेण क्रमशक्षादं पुष्णातीत्यर्थः ।। तत्संगृहीत इति ॥ भावशब्देन संगृहीतः ।। एकस्मिन्निति ॥ विशालमानग्रह- विज़म्भाविशेषवशंवदमानरायोर्यदेवशयनस्थतया अत्यन्तसन्निहितयोरेव तत्तादृशं बटापनितं पारामुख्यपारतन्त्र्यं तदेष अन्योऽन्यदनारविन्दावलोकनादिमहोत्सवविच्छेदकास्विाद १. क. स, 'प्रतिभाति' २. क. रा. ग. 'वदहमावा-' ३. ग. 'द' मारत । ४. क, ख. 'एतासगृहीतो' 19 ५. क., गतथा ग. घ. 'अन्योन्यस्थ हदि स्थिते' ७. म. ५, ७, 'दसनामिश्री' ग.5, 'प्रदर ·११६ ध्वन्यालोर उदयोत लोचनम् इत्यनेक्रिोधी मनो मानस्य प्रशम । न चाय रसादिप 'पुनाते जात' इत्यता यया हो जायते तथा , नापि लक्षणया , अपि तु सहृदयस्य हृदयसनादवलाद्विभौगानुभाव- कौमुदी प्रशमावस्थाया अवायनसगोचरसन्तापजनक्मभूदियुक्तम् ।। वीतोत्तर ताम्यतोरिति ॥ मानस्य निरति शयग्लानिजनकस्वसूचनमुखन त प्रशमस्य तमुखमाहादातिशयहेतुत्वमुक्तम् । इयमन मनुनयामि' 'इपमेनाम्' इति परस्परगनुनयहृदयस्थ वाक्या प्रशमावतारमार्गशोधन कृतम् ॥ अपीति ॥ अत्यन्तोद्रिक्तायस्थाविरूढत्य मानस्य गौरवरक्षणप्रयोजयतया अनु नयस्य वारद्वारास्तारनिरोधकत्वसूचनमुखन प्रतिनियुल पुनरपि वपदप्राप्तप्रतिष्ठ वमुक्तम् । पुनरपि परस्परजीवितसर्वस्वाभिमानामापरिपक्तिमप्रेमभावप्रेर्यमाणा याऽन्यापागद्वयतिर्य ग्वलनव्यतिकरसपन्नमिश्रीभावलोचनायोऽयसघदनिविष्ट मोक्या मानकल सपरिवारस्य समग्रनिजपरिवारकृतानुग्रहाया प्रदशनद्वारा तस्याश्चममाराति शयकारित्व दर्शितम् । मानस्य चित्तवृत्तिरूप वमुक्तम्--ईक्रिोधात्मन इति ॥ ईर्ष्यालक्षण क्रोध । प्रतीयत इति शेष । एक तारद्रसादौना विविक्त स्वरूप दर्शितम् , अधुना रसादेतस्प धननव्यापारगम्यता पारिशेष्यन्यायेन साधयितु तापर्यशक्तिरूप व्यापारगम्यता ताव प्रतिषेधति-न चायमिति । अयमियुक्तलक्षण काम्यवाक्यात् । जापत इति शेष । यथा 'पुत्रस्ते जात' इत्यादि वाक्य प्रियार्थ विशेषप्रतिपादनमुखेन श्रोतुम्रिरूपचितवृत्तिमुपजनयति, तथा विशिष्टयिभावादिप्रति पादनद्वारेण रसचणा तापर्यशक्त्या काव्यवाक्यमुपजनयतीत्यर्थ । हतारत्तरत्र पक्ष्यमाणत्वादनुक्ति । तर्हि लक्षणाव्यापारेण भविष्यतीति तदपि निपति-नापीति ।। नास्त्येव तर्हि रसादिरर्थ षष्ठप्रमाणगे चरवदित्यत्राह---अपि लिति ॥ ण्ठप्रमाण गाचरसमानयोगक्षमत्वशङ्का प्रतिक्षिपति-परिस्फुरतीति ॥ परीयुपसर्गवलानिर्विन प्रतीतिनिर्वासलादिक रसादेर्दर्शितम् । नवतदयुक्त सर्वस्य तथा परिस्पुरणाभाषा- दिसत उक्तम्-- सहृदयस्येति ॥ न खलु प्रमित्यनुदयमात्रादर्थसत्ताभावविनिश्चय , तथा विशिष्ट १ कशेवामनोग रस पर्थ कोपा मनो ग २ ५ व ३ विभावप्रतीत ·१] लोचनकौमुद्युपछोचनसहितः १४७ लोचनम् प्रतीतौ तन्मयीभवनेनास्वाधमान एव रस्यमानतैकप्राणः सिद्धस्वभावसुखादिविलक्षणः परिस्फुरति । तदाह-प्रकाशत इति ॥ तेन तत्र शब्दस्य वननमेव व्यापारोऽर्थ- कौमुदी कि त्वधिकारिणस्तदनुदयादेव ; अधिकारी च काष्ठाप्राप्तसहृदयभायः कश्चिदेव न सर्वः, मीमांसकश्रोत्रियादेस्ताकारादर्शनात् । यदाह "अधिकारी चात्र विमलप्रति- भानशालिहृदयः" इति । सहृदयस्य परिस्फुरतीत्यन्वयः । रसाद्यर्थपरिस्फुरणे कारण- मुक्तम्-विभावानुमावप्रतीताविति ॥ विशिष्टशब्दचतुर्विधाभिनयसामग्रीसमर्प्यमाणानां वस्तुतः सतामसतां या विभावानुभावव्यभिचारिणामलौकिकानां गुणप्रधानभावलक्षणसंयोग. विशेपवत्तया प्रतीतिरानन्दचर्वणापरपर्याया रसाद्यर्थपरिस्फुरणे कारणमित्यर्थः । तेन क्रमेण विभावादेस्तन्निपादकत्यमित्यत उक्तम्-तन्मयीभवनेनेति ॥ तन्मयोभवने हेतुः -हृदयसंवादबलादिति ॥ हृदयसंवादनलक्षणं हि सहृदयत्वम् ; तत्र मीमांसक- श्रोत्रियादियैलक्षण्येन काव्यानुशीलनालिशयविशदीभूतमनोमणिमुकुरस्य काष्ठाधिष्ठित- सहृदयभाषस्य कस्यचित्पुरुपधेयस्य मुख्याधिकारिणस्तत्तादृशं यदृदयम् , तत्वाध्यवसाय- समर्थ तस्य सुदृढसंवादमुखेन वर्णनीयविभावाद्यर्थतन्मयीभावो भवति । तदनन्तर- मलौकिकसंविदानन्दचर्वणागोचरीभावेन रसाद्यर्थः परिस्फुरतीत्यर्थः । तत्किम् 'अयं घटः' इत्यादिवसाधर्थस्फुरणमित्यत उक्तम्--आस्वाद्यमान एवेति ॥ विभावादिसमुपजनि- तास्वादापरपर्यायरसनगोचरीभावेनेत्यर्थः । तत्र हेतु:--रस्यमानतैकप्राण इति ॥ स्थाय्येव विभावादिप्रत्ययारभ्यमाणत्वास इत्युच्यते । व्यभिचार्यपि तयाभूतो भाव इति मतमपास्पति- सिद्धस्वभावसुखादिविलक्षण इति ॥ सिद्धस्यभावा ये सुखादयो रत्यादयः स्यायिनः निर्वेदादयो व्यभिचारिणश्च तेभ्यो विलक्षण एव रसादि: न सिद्धस्वभावः पर्वणाव्यतिरिक्त- कालावलम्पित्यविरहात् ; अतस्तत्स्वभावेभ्यः स्थाय्यादिभ्योऽन्य एवेत्यर्थः । पदेतद्ययोक्त- लक्षणं परिस्फुरणमुक्तं तदेव प्रकाशत इति वृत्तौ कथितं न स्वयमासमात्रमित्याह-- तदाहेति ॥ ननु शब्दान्वयन्यतिरेकानुविधायिनस्तत्प्रकाशस्य शब्दजन्यतेऽवश्याभ्युपेये अभिधादिव्यापारत्रयान्यतरविषयत्वमेवल्याशङ्कय कथितन्यायेन तदसंभवै पारिशेप्यायापारा- न्तरदेनुकत्यासिद्धिरित्याह-तेनेति ॥ यतो न प्रमाणान्तरगम्यत्वं यतश्च नाभिधादि- ३. ग, बनन...यापारो' नास्ति। १. क. स. ग. ५. ६. च. भावेन' ·१४८ घन्यालोक [उद्दयोतः ध्वन्यालोक स्वंशब्दनिवेदितलेन वा स्यात् , विभावादिप्रतिपादनमुखेन वा । पूर्वस्मिन् पक्षे स्वशब्दनिवेदितवागावे रसादीनामप्रतीतिप्रसग । न च सर्वत्र तेषां स्वंशब्दनिवेदि- लोचनम् सहकृतस्येति । विभागाद्यर्थोऽपि पुत्रज-महर्ष यायेन ता चित्तवृत्ति जनयतीति जननातिरि- कोऽर्थस्यापि व्यापारा घननमेवोच्यते ॥ स्वशब्देति ॥ शृङ्गारादिना शेन्देन अभिधा- व्यापारवशादेव ॥ निवेदितत्वनेति ॥ विहीवादीति ॥ तात्पर्यशक्त्येत्यर्थ । तत्र खशब्दस्यान्वयतिरेको रस्यमानतासार रस प्रति निरावुर्वन् बननस्यैव ताविति दर्शयति--नं च सर्वत्रेति ॥ यथा भट दुराजस्य- कौमुदी व्यापारत्रयन पत्व ततो हेतोरित्र्य । व्यङ्क इति" यक्ष्यमाणपर्याोचनयोक्तम्- अर्थसहकृतस्येति ॥ न वर्षस्य येन व्यापारेण रसादिप्रतीतिहेतुत्र तथैव तरसहकृतस्य शब्दस्याप्युचितम् । अर्थस्य च पुत्रज मादिवत् हदी रसादिरूपाया चित्तवृची जननमेव व्यापार इति शब्दस्यापि न रसादिव्यञ्जमयम्, किंतु जनकत्वमेवेत्याशङ्कयाह- विभावार्थ इति ॥ जन्य विभावाद्यपबोधारगमेऽपि रसचर्वणोदयप्रसक्तिरिति न तस्य तत्र जननरूपो व्यापार इत्यर्थ । अपिशब्देन शब्दसमुच्चय ॥ उच्यते ॥ प्वनिवादिभिरिति शेष ॥ वृत्ती "स्वशम्दनिवदितत्वेन" इत्यादिना यद्विकल्पद्वयमुक्त तदभिधातात्पर्य शक्तिव्यापारद्वयाभिप्रायमिति दर्शयति- शृङ्गारादिनेति ॥ शृङ्गारादिशब्दाना ह्यभिधा- व्यापारवशादेव त प्रतिपादकल शक्यशङ्कमिति भाव. ॥ तनेति ।। द्वयो पक्षयोर्मध्य इत्यर्थ । स्वशब्दनिवेदितत्यस्य भावे रसादिप्रतीते भावोऽन्वय , तदभावे रसादिप्रतीते रभावो व्यतिरेक , तन्निराकरणामुखन ध्वननन्यापारस्य तत्समर्थनमुत्तरप यसदर्भेण प्रदर्यत इस्पर्ध । यत्र स्वशम्दनिवेदितवस्यामात्र प्रतीतिश्च रसादीना तादृशाव्यमुदाहरति- यथा भद्देन्दुराजस्येति ॥ विश्रम्य' इत्यत्र वीसा द्रष्टव्या । अनेन "आलस्य तदमीष्टार्याद १ क ५ ३ क ए ग ३ ग निदेवल यशाप नास्ति। 'न पुत्रजन्य देव[प] पायेन अप्यरदापि 'पदेन नास्ति। 'विभावादिति 'व्यतिरेकस्य मानकसारम् 'न सर्वश्रेति' ७ ग ४ ८ च ·११९ १] लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः लोचनम् "यद्विश्नम्य विलोकिनेषु बहुशो निःस्थेमनी लोचने यात्राणि दरिदति प्रतिदिनं लूना ब्जिनीनालवत् । दूर्वाकाण्डविडम्बकश्च निबिडो यत्पाण्डिमा गण्डयो: कृपणे यूनि सयौवनासु वनितास्वयैव वेपस्थितिः ।।" इति ॥ अत्रानुभावविभावावबोधानन्तरमेव तन्मयीभवनयुक्त्या तद्विभावानुभावोचितचित्तवृत्ति- कौमुदी बीडादेर्यन्निवर्तनम्" इत्युक्तलक्षणा अलसा नाम दृष्टिरुक्ता । ततश्चातिवेलमाविर्भावमासेदुपो- रनुरागवीडयोरन्योन्याभिभावुकतयोन्मजननिमन्जनन्यायेन नयनप्रवृत्तिनिवर्तनल्यापारवत्तयो- सूत्रणात् रतः पारिपूर्ण्यप्रदर्शनेनालम्बनविभावस्प कापि प्रार्पपदवी समुपदर्शिता ; स्थेमा वद्धलक्षकता; तदभावोक्त्या विलोकितानां वैचित्र्यमासूनितम् 11 गात्राणि दरिद्रतीति ।। तरतम गात्रतन]भावेन तनुतनिमानमनुसमुदित[तम्] इति दर्शितम् । अतश्च ततः प्राची. नाना दशान्तराणां क्रमेणावतारोऽपि नान्तरीयकतयावगमितः ॥ लूनान्जिनीनालवदिति ।। करतलभञ्जनपरिमृदितनवकमलनालसादृश्यवर्णनयापि म्लानच्छायत्वलालित्यविशेषान्तर- शालिवानुस्मरणीयशोभत्वादिसूचनम् ॥ दूर्वाकाण्डेत्यादिना घनपुलकालिकवलितत्ववर्णा- न्तराविर्भावादिरल्यनुभावव्यभिचारिसश्चय इयता योजितः ॥ कृष्णे यूनीत्यादिना विभावः । सूनीति विजृम्भमाणनवयौवने सतीत्यर्थः । वेपस्थितिवेपरचना, एपैय विलोकितानामालस्यनिस्थेमत्वादिलक्षणैव, न पत्रमणविरचनावामिकेत्यर्थः । अनेन विषयनिवृत्तिलक्षणो दशाविशेषो दर्शितः । व्यतिरेकामायमुदाहरणे योजयति-अत्रेति ।। पूर्वमनुभायग्रहणमत्र श्लोके प्रथमं तदुपनिबन्धनाभिप्रायम् । युक्तिः योगः । हृदयसंवाद- यशंवदतया स्वयमेवोपनतत्वाभिप्रायेगेयमुक्तिः। तत एव विभावानुभावाः तद्विमायानुभावाः, तदुचिता पाश्चित्तवृत्तयोऽभिलापादयः, तद्वासनाभिानुरञ्जिता रूपिता या स्वसंवित् संवेदनमेव, तस्या या आनन्दमयी चर्वणा तस्या गोचर इति विमहः । अयो विप्रलम्भशृङ्गाररसः , तस्यामा स्वरूपं सुरत्येव; न तु न पुरति । न खल्ल प्रत्यक्षासेद्धेऽथै विसंवाद इति 1 एवं रसादिप्रतीतिसद्भावः भात्रः १. ब. स. पनावर १.

·१५० ध्वन्यालोकः उद्दयोत ध्वन्यालोक तत्वम् । यत्राप्यस्ति तेत् , तपापि विशिष्टविभावादिप्रतिपादनमुसेनैवैयां प्रतीति । स्वशन्देन सौ केवलमनूयते, न तु तत्कृता । विषयान्तरे तथा तस्या बेदर्शनात् । सोचनम् वासनानुरक्षितस्त्रसविदानन्दचर्वर्णगोचरोऽारमा स्पुरत्येवामिलापचिन्तीत्सुक्यनिद्राधृति- ग्लान्यालस्यधर्मस्मृतितितर्वादिशब्दाभावेऽपि । एस व्यतिरेकाभार प्रदर्यान्वयाभार दर्शयति-यापीति ॥ तदिति स्वशब्दादितव्यम् || प्रतिपादनमुखेनेति ।। शब्द- प्रयुक्तया विमावादिप्रतिपत्येत्यर्थ ।। सा केवलमिति । तथा हि- "याते द्वारस्ती तदा मधुरिपौ तदत्तम्पानता कालिन्दीतटरूढपञ्जुललतामालिङ्गय सोत्कण्ठया । तद्गीत गुरुबाप्पगद्गदगलत्तारस्वर राधया येनान्तर्जलचारिभिर्जलचरैरन्युत्कमुकूजितम् ॥” इति ।। कौमुदी . समर्यित । स्यशब्दावेदितत्वाभाव तु दर्शयति-अभिलापेति ॥ व्यतिरेकामावमिति ॥ स्वशम्दावेदितत्याभावे रसादिप्रतीत्यभायो व्यतिरेक , तस्याभाव 'पद्विश्रन्य' इत्यादौ कचिद्विपये प्रदर्थेत्यर्थः । अन्वय स्वशब्दावेदितश्चेति तत्त्वे] रसादिप्रतीतिसद्भार ॥ मनु विशिष्टविभावादिप्रतीतिमुखेनैव तेपा प्रतीतिरित्युच्यताम् , वाच्यसामर्थ्याक्षिप्त इति युक्त प्राक् ; विभावादिप्रतिपादनमुखेनेति प्रतिपादनप्राधान्योक्तौ को हेतुरित्याशङ्कय व्याचष्टे-शब्दप्रयुक्तयेति ॥ न वस्तुसत्ताप्रयुक्तयैवेत्सर्थ । शब्दसमर्पित रूपमेषामुप- योगि, न तु वास्तव बहि सदपि असतोऽपि तत्तादृशशब्दविशेपसमर्पितस्य . १ क ९ क २ ग स निदेवल ग 'निपेदितत्व' 'प्रतिपय ३ १० च ४ ग प ग 'तत्' नारित 'अप्रतीति सा नास्ति। 'तया' नास्ति। दर्शनाद चर्वण नास्ति। 3 'चवणा ग 'अर्थों रमामा' 'भावनम 'तथा' ५ ग स ६ कम्पा' क घ ग 'सपननाम्' 'सपानताम् 'व्युत्कण्ठम् च ७ ध C ·१] लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः १५१ लोचनम् उत्कण्ठा र्वणागोचरं प्रेतिपद्यत एव । अत्र विभावानुभावमन्लानतया प्रतियतः फौमुदी रसप्रतीतिहेतुत्वदर्शनात् । तेन यहिःसतोऽपि शब्दविशेषोपस्थापितत्वावरथमेय रसाभि- व्यञ्जकत्वं नान्यत् । अत एव हि विभावादिव्यपदेशस्यालौकिकावं व्यवस्थितमिति भावः । स्वशब्दस्यानुवादकत्वगेवेत्यत्रोदाहरणमाह-याते द्वारवतीमित्यादि । मुधुरिपौ यात इत्येतावता शौरिबिरहो विभाव उपक्षिप्तः ॥ द्वारवतीमिति ॥ महार्णवमध्याभ्यासितया अत्यन्तासुलभावलोकनत्यादिव्यञ्जनेन विरहरूपविभावस्य कश्चिदुत्कर्षातिशय उद्घाटितः । मधुरिपारित्यनेनापि परंपरया स एवोपोद्वलितः । तदेत्यनेन तत्तादृशदशाविशषोपनिपातस्य सुदूरदुःसहत्यमुत्सूनितम् ।। तद्दत्तशम्पानतामिति ॥ तेन दत्ता प्रीतिपुरःसरं समर्पिता सगुप- चितपचेलिग्मचरितनिचयसुजनैमसुलभा या झम्पा विहरणसमय संभावितक्रमणविशेषः, अपि- धातोराक्रमणार्थत्वात् , "कपिझम्पितक्रमणकम्पित" इत्यादिप्रयोगाच, तया क्रियासमभि- हारसंवृत्तया आनता आनम्रिता । दानेन हि प्रतिग्रहीतुरानतिः प्रसिद्धेत्यनेन परस्पर- प्रेमसंभारविजृम्भितविसम्माविहरणविशेपसरस्वसाक्षिभूतत्वं समधिकतरमधुरिपुप्रेमभाजनतया तद्वियोगोदनासंविभागभाजनवं तदालिङ्गनस्य मधुरिपुसमालिनमहोत्सवप्रीतिनिधितया तद्विप्रयोगव्ययातिभारसातासंपादनसामध्यं च फिनिदावेदितम् ॥ कालिन्दीतटरूटेति ॥ हृदयाल्लभसततविहितविहरणविशेषस्थानभूततया स्वभारतय सममसौभाग्यमाजनभूततत्ता- दृशस्थानविशेषसमासादितप्ररोहत्वेन सौभाग्यातिशयोऽस्या दर्शितः । यथा गोपीना राधा मधुरिपोरतिरेकिणः प्रणयस्य पात्रम् एवं लतानामियमपीति तस्पा हृदयसंवाद- बलादन्यापधारणेन तदालिङ्गनयोग्यत्वं पन्जुललतामित्यनेन दर्शितम् । इयता मधुरिपु- विरको विशिष्टप्रदेशात्मकच विभागो दर्शितः । तद्गीतमिल्सनुभावः । राधा नाम गोपीनामन्यतमा कापि मगातो निरतिशयप्रेमसमारभाजनतया प्रसिद्धा गोपिका । तया तत्तादृशमतिकठोरपिरहव्ययातिरेकपिशुनं गेयं गीतं गुरुणा प्रभूतेन बाप्पेण काठमाण्डमारतेन गद्गदं यथा तथा, गलन् प्रसरन् तारः विशृशलविमुक्तकण्ठत्वाचस्वरो १. व. ग. 'भाची म्हान. বা মস २. क... ग, घ, र, न. 'प्रतीयते' ३. ६. रा. ग. प्रतिपन्न कुर्वाइवारिक । 'त्यधिकः। ५. ग. च. प्रतिपाते। स. मलपचन' ·वन्यालोकः [उदयोतः सोचनम् सौरकण्ठाशब्दः फेलं सिद्ध साधयति । उत्कमित्यनेन तु उक्तानुभांयानुकार्पण क सोत्कण्ठाशब्दः प्रयुक्त इत्यनुवादोऽपि नानर्थकः । पुनरनुभावप्रतिपादने हि पुनरुकर्म, अतन्मयीमायो वा ॥ न तु तत्कृतेति । अत्र हेतुमाह-विषयान्तर इति ।। "यद्विश्रय" कौमुदी यस्मिन्निति क्रियाविशेषणमेतत् । येन गीतेन जलचरैः सारसादिभिरपि स्वच्छन्दमन्तर्जल एव स्वप्रियतमाभिः सार्धमिच्छाविहारमाचाद्विरपि उत्कम् उन्मनस्कतया राधाक्रन्दिताकर्णनसमुप- जनितया उच्चैरेव कूजितमिति । अस्मिन् स्वशब्दसमर्पणानपेक्षयैव रसादिप्रतातिसदावं दी- यति-अत्रेति ॥ विभावः शौरिविरहादिः ; अनुभावा गीतादयः ; विभावानुमावमित्ये- कवद्भायो द्रव्यदेवतमितियत् ॥ अम्लानतयेति ।। सम्यायोजितलेन ताटस्थ्यमन्तरेण तन्मपी- भवनक्रमेणेत्यर्थः । प्रतियत इति हेतौ शता ; प्रतिपयमानस्य प्रतिपत्तुः सहृदयस्य चर्वणागोचरं प्रतिपद्यत एव ; स्वसवेदनसाक्षिक एवायमर्थ इत्यर्थः । स्वशब्दसनिधी जायमानायास्तत्प्रतीतेस्तजन्यत्वाभारः कुत इत्याशङ्कय सिद्धाया तपतीतो स्वशब्दस्यानु- यादका बलापतितं निवारयितुमशक्यमित्याह-सोत्कण्ठाशब्द इति । सिद्धमिति सामान्यद्वारा निर्देशः । चर्वणोपारुढामुत्कण्ठामेवाभिधान्यापारेण प्रतिपादयतीत्यर्थः ॥ नन्वनुवादेऽवश्यं प्रयोजनेन भाव्यम् । तस्किमर्थोऽयमनुवाद इत्यत्राह-उत्क- मित्यनेन विति ॥ जलचरकृजितेऽपि कथितानुभावसंयोजन एव हि तदुत्कण्ठाया- स्तन्मयीभवनमुखेन चर्षणागोचरता । अतः पुनस्तत्प्रतिपादनमन्तरेण प्रागुक्तानुभावानु- कर्पणमत्रोकशब्देन विधिसितम् । न च सोवण्ठाशब्दप्रयोग विनोत्कशब्देन तदा- कर्षणम्, उकशब्दस्य तावत्यपर्याप्तत्वात् सति पुनरुत्कण्ठाशब्दे अनुभावानां तत्संगृहीतानामुत्कण्ठाशन्दसमानार्थोस्कशब्देनाकर्षणसंभवाञ्चर्वणोपयोगित्वम् तथाविध- जलचरकूजितस्य सिध्यतीत्यनुवादस्य नानर्थक्यमित्यर्थः । पुनरप्यनुभावप्रतिपादनमस्तु किमर्थमनुकर्षणव्यसनावलम्बनमित्यवाह-पुनरिति ॥ न केवलं पुनरुक्तिरेत्र तयाविषस्य चानुभावजातस्य न तन्मयीभवनोपयोगितापि स्यात् , अनौचित्यप्रतिपत्तिप्रस्तसौभाग्यत्वात् इत्साह---अतन्मयीभावो वेति ॥ अथवा अनुमावानाकर्षणे किं तेषां पुनःप्रति- 'सोकण्ठ २. प. 'मावेनानु' घ. 'पुनरुतत्वमतन्मयो' च. 'पुनरुक्ततन्मयी' च, 'प्रयुक्त नास्ति। १. क. स ५. इ. 'मनुवादन' ६ ठ ·लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः ५३ धन्यालोकः न हि केवलभृङ्गारादिशब्दमात्रभाजि विभावादिप्रतिपादनरहिते काव्ये मनागपि लोचनम् इत्यादी ; न हि यदभावेऽपि' यद्भवति तत्कृतं तदिति भावः । अदर्शनमेव प्रथयति-~- न हीति ॥ केवलशब्दार्थ स्फुटपति--विभावादीति ! काव्य इति ॥ तव मते काव्यरूपतया प्रेसज्यमान इत्यर्थः ॥ मनागपीति ॥ "शृङ्गारहास्यकरुणरीदचोरभयानकाः । वीभत्साद्भुतसंज्ञौ चेत्यष्टौ नाट्ये रसाः स्मृताः ॥" इत्पन्न । कौमुदी पादनम् न या ! आये पुनरुक्तिः, द्वितीये तन्मयीभावानुदयात् रसादिप्रतीत्य- सिद्धिरित्याह-पुनरनुभावेति ॥ हेतुमाहेति ॥ पिनिगमनायां हि हेतु- वक्तव्यः । अन्यथा स्वशब्दसन्निधौ समुपजायमाना तव्यतीतिस्तस्कृतैवेति यक्तुं शक्यत्वात् , प्रतिज्ञामानाच साप्यासिद्धरित्याशयः । कथमदर्शनमात्रात्तत्कृतत्वा- भावावधारणमित्याशकाय हेतुत्वायरमकव्यतिरेकामावोऽत्र विवक्षित इत्याह-न हीति ।। "तस्या" इति तत्कृतायाः प्रतीतेः । तत्र स्वशब्दनिवेदितत्वाभावस्य स्फुटत्वादित्यर्थः । न हीत्यनेनोक्तमेव व्यतिरेकाभावमन्ययाभावकयनेन पक्षान्तो व्यतिरेकसदायकथनेन च रुटपतीत्याह-अदर्शनमेवेति ॥ विमायादिप्रतिपादकत्वाभावे कर्य काव्यत्वं येन सिद्धयन्निर्देश इत्याशय परानभीरस्यैव काव्यरूपत्वस्य प्रसञ्जनाभिप्रायेयमुक्तिरित्याइ ---तब मत इति ॥ स्वशब्दकृता रसादिप्रतीति: न विभाषादिकृतेत्यस्मिन् मते काव्यत्वेनानभिमतमपि काव्यमापयेत । साध्यतयैवेयमुक्तिन सिद्धतयेत्यर्थः । तादृश- गेयोदाहरणमाह---शृङ्गारेति ॥ यतश्वेलादेरानर्थस्यशझामुपसंहाररूपल्लोक्त्या शमयानाह उपलोचनम् "पुनक्तमतन्मयीभावो वा" इत्येव लोचनपाठः कौमुदीकारसंमतः । "याते द्वारवतीम्" इत्यादिपो स्वशब्दमन्तरेणैव रसस्य विमलम्मात्मफस्य भावस्य च प्रतीतिः । जलचरोकूनिते "गुस्याप्पगढ़ दगलत्तारस्वरम्" इति कथितस्य अनुभावस्य अनुकरणद्वारा योजने, तथाविधजलचर- कूजितस्य तन्मयीभवनमुरोन जलचरोत्कण्ठायाश्चर्वणागोचरतासंपादनद्वारा प्रकतरसभावचर्षणाया. नव नादये रसाः स्मृताः॥ प, अम' नास्ति। च. बीमामामुतशान्तिाथ 20 क २. ३. का प. ६.

·१५४ धन्यालोकः [उदयोतः " ध्वन्यालोकः रसवत्वप्रतीतिरस्ति । यतश्च स्वाभिधानमन्तरेण केवलम्योऽपि विमावादिन्यो रसादीनां प्रतीतिः, केवलाच स्वामिघानादप्रतीतिः, तस्मादन्वयव्यतिरेकाम्याममि- धेयसामर्थ्याक्षितत्वमेव रसादीनाम्, न त्वभिधेयर कथंचित् इति तृतीयोऽपि लोचनम् एवं स्वशन्दैन सह रसादेर्व्यतिरेकान्वयाभायमुपपत्या प्रदर्य तथैवोपसंहरति- यतश्चेत्यादिना कथंचिदित्यन्तेन ।। अभिधेयमेव सामथ्र्य सहकारिशक्तिरूपं विभाषादिक कौमुदी --एवमिति ॥ वृत्तौ व्यतिरेकस्य पूर्वमुक्तवाद्यतिरेकान्वयाभावमित्युक्तिः ॥ तथैवेति ॥ अन्वयव्यतिरेकप्रदर्शनसाहित्येनैवेत्यर्थः । इह वृत्तौ रसादीनामभिधेयत्वप्रतिषेधेनाभिधेय- सामर्थ्याक्षिप्तस्वमुपसंहृतम् । तत्र वनिवाद्यभिप्रेतं यच्छन्दार्थोभयगतध्वननव्यापारमात्र- गम्यत्वं तदनुदिन्नप्रायमित्यतः तदभिप्रायवर्णनानुकूलं तघोजनाप्रकारं प्रकटयति-- अभिधेयमित्यादिना ॥ अनेन प्रतिनियतसहकारिभेदप्रकटनमुखेन शब्दार्थयोयोरपि रसाधर्यविषयमभिधादिजननादिव्यतिरिक्तं पननलक्षणं व्यापार प्रतिपादयितुं शब्दस्य ध्वनेन विभावादिरूपाभिधेयसहकारिसनायत्वम् , अर्यस्य तु विशिष्टशब्दसहकारिंशालिवं चाभिधीयते । तर तावच्छब्दस्य धनने कर्तव्येऽभिधेयमेव सामर्थ्यम् , अभिधेयस्य च ध्वनने कर्तव्ये विशिष्टसमुचितवाचकसाकल्यं सामर्थ्य मिति संगतिः । अभिधेयं च तरसामर्थ्य चेति शब्दपक्षे कर्मधारय इत्याह--अभिधेयमेव सामर्थ्यमिति ॥ उपलोचनम् मुपयोगः सिभ्यतीति लोचनकाराद्ययस्य निष्कर्षः । "पुनरुचस्तन्मयीभावः" इति अञ्जनसमतः पाठः । उत्कमित्यनेन तन्मयीभावयुक्त्या जलचरगता अनुभावाः शक्त्योच्यन्ते राधालम्बनाननु- भावानुक्त्वा जलचरपताना तेषामाकर्षणे पुनरुक्तः परिपुष्टरान्मयीभावो भवति यत:-इत्यञ्ज- नस्याशयः॥ क. ख. 'विशिष्टेप.' अधिक । स. 'स्वाभिधानमात्राद' १. र. 'म्पतिरेवाभाव च, मतिरकारमाया ४. स. 'उपदर्य तमेर ·१] लोचनकौमुधुपलोचनसहितः ५५ लोचनम् रसम्पनने शब्दस्य कर्तव्ये, अभिधेयस्य च पुत्रजन्महर्पमिन्नयोगक्षेमतया जैननव्यतिरिक्त दिवा- भोजनाभावविशिष्टपीनरवानुमितरात्रिभोजनविलक्षणतया चानुमानव्यतिरिक्त धनने कर्तव्ये सामध्ये शक्तिः विशिष्टसमुचितयाचयासाकल्यम्-इति द्वयोरपि शब्दार्पयोर्खननव्यापारः । एवं दो पक्षाउपक्रम्यापो दूपितः । 'द्वितीयस्तु फचिपितः, कयंचिदङ्गीकृत:---- कौमुदी कायमभिधेयस्य सामर्थरूपन्यमित्याशय ईश्वरस्य जगत्सृष्ट्यादौ यया शक्तिः सहकारिणी तथा विभावापर्योऽपि शन्दस्य बननं प्रतीति सहकारित्वकृतोऽदातिरूपेऽपि सति अभिधेये शक्तिपर्यायसागर्यपदप्रयोग इत्साह-सहकारिशक्तिरूपमिति ॥ तपा चाह रमोदयनः "रत्येया सहकारिशकिरसमा" इत्यादि । किं तदभिधेयमित्याह-विमावा- दिकमिति ॥ अर्थपक्षेऽभिधेयसामर्थ्यमिति पष्ठीसास इत्याह-अभिधेयस्य चेति ॥ सामर्यशब्दार्थमाह--शक्तिरिति । तस्य कुत्र शक्तिरित्यत्राह-ध्वनने कर्तव्य इति ।। किं तच्छतिरूपं सामर्थ्यग् अर्थस्य सहकारिधुरंधरमित्यत उक्तम्--विशिष्टसमुचित- वाचकसाकल्यमिति ॥ विशिष्टत्यं समप्रगुणालंकारसंयोजनसौन्दर्यशादियम् ; समुचितावे रसामिव्याननयोग्यत्यम् । भवतु नाम शब्दस्य घननं नाम व्यापारः कश्चित् , अर्थस्य तु जनकल्यानुमापाययोरन्यतर एव व्यापारो दृष्टचर इति रसादिगोचरोऽपि तयोरन्यतर एव भवितुमईति, न घननलक्षण इत्याशङ्कयोमयमपि निषेधति--पुत्रजन्मेति ।। विभावायभावेऽपि रसादिप्रतीतिप्रसक्तेर्न जन्यजनकभावः । अविनाभावरूपन्याप्त्यभावाच न सिलिनिगाय इत्युभयवैलक्षण्यसिद्धिरित्यर्थः । इदानीमभिधेयसामोक्षिप्तस्वमित्यस्य तारपर्यमाह---इति द्वयोरपीति ॥ शब्दार्थयोईयोरपि धननव्यापार इत्यनेन प्रकारेण समर्थित इत्यर्थः । वृत्तौ यत् विकल्पद्वयं कृतम् “याच्यावं तस्य" इत्यादिना तब कंचिद्विशेषमुन्मीठयति-एवं द्वाविति ॥ आयः स्वशन्दनिवेदितत्यादित्येवंरूपः । द्वितीयो विभावादिप्रतिपादनमुखेन वेति । तुशब्दो विशेपे । कथं दूपितः कथं वाहीवात ., ग, विधेयस्य पुत्र' ४. क. प. 'विशिष्टम्। ५. फ. ख, ग, वाचका' नाति । १. म. 'विरुष्टाणे' लषिकः। ६. प. द्विती......पितः'नास्ति।' २. घ, 'जनन' मास्ति।

·१५४ ध्वन्यालोकः [उद्दयोतः " ध्वन्यालोकः रसवत्वातीतिरस्ति । यतश्च स्वाभिधानमन्तरेण केवलेभ्योऽपि विभावादियो रसादीनां प्रतीतिः, केवलाच स्वीभिधानादप्रतीतिः, तस्मादन्वयव्यतिरेकाम्याममि- धेयसामाक्षिप्तत्वमेव रसादीनाम्, न त्वभिधेयत्वं कथंचित् इति तृतीयोऽपि लोचनम् एवं स्वशब्देन सह रसादेर्व्यतिरेकान्वयाभार्मुपपत्या प्रदर्य तथैवोपसंहरति- यतश्चेत्यादिना कथंचिदित्यन्तेन ॥ अभिधेयमेव सामर्थ्य सहकारिशक्तिरूपं विभावादिक कौमुदी --एवमिति ।। वृत्ती व्यतिरेकस्य पूर्वमुक्तवाद्यतिरेकान्वयामावमित्युक्तिः । तथैवेति ॥ अन्वयव्यतिरेकप्रदर्शनसाहित्येनैवेत्यर्थः । इह वृत्तौ रसादीनामभिधेयत्वप्रतिषेधेनाभिधेय- सामर्थ्याक्षिप्तत्वमुपसंहृतम् । तत्र घनिवायभिप्रेतं यच्छब्दार्योभयगतध्वननव्यापारमात्र- गम्यत्वं तदगुद्भिनप्रायमित्यतः तदभिप्रायवर्णनानुकूल तद्योजनाप्रकारं प्रकटपति- अभिधेयमित्यादिना ॥ अनेन प्रतिनियतसहकारिभेदप्रकटनमुखेन शब्दार्ययोर्द्वयोरपि रसायर्यविषयमभिधादिजननादिव्यतिरिक्त घननलक्षणं व्यापार प्रतिपादयितुं शब्दस्य घनेन विभावादिरूपाभिधेयसहकारिसनायत्वम् , अर्पस्य तु विशिष्टशब्दसहकारिशालित्वं चाभिधीयते । तत्र तापच्छब्दस्य घनने कर्तव्येऽभिधेयमेव सामर्थ्यम् , अभिधेयस्य च ध्वनने कर्तव्ये विशिष्टसमुचितवाचकसाकल्प साममिति संगतिः । अभिधैर्य च तत्सामयं चेति शब्दपक्षे कर्मधारय इत्याह-अभिधेयमेव सामर्थ्यमिति ॥ . उपलोचनम् मुपयोगः सिध्यतीति लोचनकाराशयस्य निष्कर्षः । "पुनरुतस्तन्मयीभावः" इति अञ्जनसमतः पाठः । उत्कमित्यनेन तन्मयीभावयुक्त्या जलचरगता अनुभावाः शक्त्योच्यन्ते राधालम्बनाननु- भावानुक्त्वा जलचरगताना तेषामाकर्षणे पुनरुक्ता परिपुष्टस्तन्मयीभावो भवति यतः—इसस नस्याशयः॥ ३. क. स. विशिष्टेभ्य.' अधिक। २, क, ख. 'स्वाभिधानमावाद' १. ह. 'न्यतिरेकामावर च. 'व्यतिरेकास्थाया' ४. ख. 'उपदार्य तमेव

·देवनगौरपोजर
१५५
बेचार
रसायनने शब्दस्य वर्तव्ये, अभिधेयस्य च पुतवमहर्षभिनयोगक्षेमतया जनाव्यतिरिके दिया.
मोरनामावविशिष्टपीनानुमितरात्रिभोजनविलक्षणतया चानुमाव्यतिरिक्त भनने घर्तये
सामर्थ शक्ति सिमुचितवाचवसावल्यम् इति द्वयोपि शब्दार्पयोर्धनल्यापारः
एवं दी पक्षायुपकम्पयो दुरितः । वितपितु कार्यचिद्दुशितः, वाचिङ्गीकृत--
बसी

·१५६ ध्वन्यालोक [उदयौत ध्वन्यालोक प्रभेदो वायाभिन्न एवेति स्थितम् । वाच्येन त्वस्य सहे प्रतीतिरित्यग्रे दर्शयिष्यते ।। लोचनम् जनना मानव्यापाराभिप्रायेण दूषित , घननाभिप्रायणाङ्गीकृत । यस्त्वत्रापि तात्पर्य शक्तिमेव धनन मन्यत, स न वस्तुतत्ववदी । विभावानुभावप्रतिपादके हि वाक्ये तात्पर्यशक्ति दे ससर्गे वा पर्यवस्यत् , न तु रस्यमानतासारे रस—इत्पल बहुना । इति शब्दो हेवर्थ इत्यती हेतोस्तृतीयोऽपि प्रमारो वाच्याद्भिन्न एवेति सबध ॥ सहेवेति ।। इवैशम्देन वियमानाऽपि क्रमा न सरक्ष्यत इति" दर्शयति । अग्र इति ॥ द्वितीयोइयोते ॥ कौमुदी इत्यपेक्षायामुक्तम्-जननानुमानेति ॥ यस्तु मन्यते--रसादीनामभिधेयसामर्थ्याक्षिप्तत्वमे वेति निगमयतो वृत्तिकारस्य तात्पर्यशक्तिरेय धननव्यापारोऽभिमत , न तद्यतिरिक्तवतुर्थ- फस्पानिवेशी कश्चित् , अभिधेयान्ययानुपपत्तिप्तहायार्थयोधनशक्तरेव तात्पर्यशक्तिस्वात् , तस्या एव चेहाभिधेयसामर्याक्षेपशब्दन स्फुटमभिहितत्वात् , अतो न तयतिरिकपनन- च्यापारविषयतया फ्लशेने य व्यारयानमनुचितम् [उचितम्] इति त प्रत्याह--यस्त्व नापीति ॥ न केवल "भम घमिअ" इयत्र प्रतिषेधस्य व्यङ्गयत्याभिमान एवेत्यपि शब्दार्य । 'न वस्तुतत्त्वोदी' इति दशब्दयोजनाञ्जस्यपरामर्शकौशलमात्रमनुज्ञात तत् किं न तावदेव वस्तुतत्वमिति, नैवेयाह-विभावानुभावेति ॥ विशेषविषया हि तापर्यशक्ति रियुक्त तावदेतदधस्तात् । विशेषश्चैकस्य वाक्यार्यम्य वाक्यार्यान्तरात् भेदापरपर्याया ज्यावृत्तिरेस ब्यावर्तकभूतविशेषणसरधो वा 'गामानय इत्यत्र गोकर्मकानयनविशेषस्य भधादिकर्मकानयनादितो व्यावृत्तिप्रतीते तस्या निकारकसवधनिमितत्याच | अत सईद - १ क घ २ ग ६ क स ग ३ स ग प्र अनुष्यवार अनुमाथ्यापार रिभ- स मेन्ससमें स क क स ४ ग क -- क अतो ग सइवेति सग्न ति दधयति नास्ति। च पति सय ५ सारो रस ग द ·लोचनकौमुद्यपलोचनसहितः १५७ । चन्यालोकः काव्यस्यात्मा स एवार्थस्तथा चादिकवेः पुरा । क्रौञ्चद्वन्द्ववियोगोत्थः शोकः श्लोकत्वमागतः ॥ ५ ॥ लोचनम् एवं "प्रतीयमानं पुनरन्यदेव' इतीयता पनिस्वरूपं व्याख्यातम् । अधुना काव्यात्मत्यमितिहासब्याजेने दर्शयति-काव्यस्यात्मेति ॥ स एवेति ॥ प्रतीयमानमात्रेऽपि प्रशान्ते तृतीय एव रसम्वनिरिति मन्तव्यम् , इतिहासबलात् कौमुदी एव भेदो वाक्यार्यः संसों वेति वैकल्पिकी वाक्यार्थविदां स्थितिः । रसादिरर्थस्तु स न भेदरूपः संसर्गरूपो वा सिद्धस्वभावत्याभावात् । रस्यमानतैकसारो हासावलौकिकोऽर्थ इत्यसकृदयादिप्म । तेन तात्पर्यशक्तिगोचरातिलची चतुर्थकक्ष्यानिविष्ट एवायमर्थ इति स्थितमित्यर्थः ।। पूर्वोत्तरकारिकयोः सङ्गतिं कर्तुं तात्पर्यमाह-एवमिति ॥ "काव्यस्यामा ध्वनिः" इति घनेः स्वरूपं तस्य काव्यात्मत्वं चोभयमपि विहितम् । तत्र कारिकायां पाच्यसंवलनविमोहन्युध्छेदनेन वायव्यतिरिकं न्यायस्वरूप निर्धारितम् तच्छेपतयैव हि "अर्थः सहृदयश्लाघ्यः" इत्यादिकारिकाद्वयं व्ययप्रतिपादनपूर्वभूमिभूतयाच्यार्थप्रति- पादनपरं प्रवृत्तम्-इति व्यापास्तित्यप्रसाधनमेव इयता प्राधान्येन कृतम् । अधुना "काव्यस्यात्मा" इत्युत्तरकारिकया तस्य काव्यात्मत्वं प्रतिपाद्यत इति कारिफयोरनयो- नियतपौर्वापर्यलक्षणा संगतिः स्थितवेत्यर्थः । कथमस्याः काव्यात्मत्वमेव स्थैिय] प्रधानतया प्रतिपादयत्वम् इतिहासोपन्यासमात्रप्रवृत्ताया इस्यवाह-इतिहासव्याजेनेति ॥ सहचरी[चारि]हननोत्यः शोको मुनेः श्लोकत्वमागत इति फाल्यात्मत्वमेव प्रधानतया प्रतिपिपादयिषितं न स्वितिहासोपक्षेपमात्रमित्यर्थः ।। नन्यत्र रसच्चनेरेव काव्यात्मत्वाभिधानात् प्रकृतत्रिविधप्रतीयमानार्थपरामर्शयतच्छब्द- विरोध इत्याशङ्कप तस्य विषयसंकोचनाह-प्रतीयमानमात्र इति ॥ उपसंहारस्थेन निरवकाशेन सावकाशमुपक्रमस्थ वाप्यत इति भावः । न केवलं कारिकार्थानुरोधमात्रादेव 'एन' अधिक। २. क. स. वायस' , करुणरसस्य क. स. ग, घ. चि ·१५८ ध्वन्यालोकः [उद्दपोतः यः लोचनम् प्रक्रान्तवृत्तिग्रन्थार्यवलाञ्च । तेन रस एर यस्तुत आत्मा वरत्वलंकारधनी तु सर्पधा रसे पर्यवस्येते इति वाच्यादुत्कृष्टौ तावित्यभिप्रायेण धनिः काव्यस्यात्मेति सामान्येनोक्तम् ।। शोक इति ।। कौश्वस्य द्वन्द्ववियोगेन सहचरी चारि]हननोदतेन साहचर्यघसैनोत्थितो शोकः स्थायीभावो निरपेक्षभावत्वाद्विप्रलम्भशृङ्गारोचितर्रतिस्थायिभावादन्य कौमुदी विषयसकोचावगमो वृत्तिप्रन्यवलादपीत्यह-प्रकान्तेति ॥ प्रकान्तः समनन्तरभावी यो वृत्तिग्रन्थः 'प्राधान्यादन रसभावमुखेनोपलक्षणम्' इत्येवंरूपः । तस्य रसस्यैव काव्यात्मत्वं मुख्यतयेत्येवंरूपो योऽयस्तदनुरोधादपीयर्थः । तहिं केनाभिप्रापेण ध्वनिः काव्य- स्थात्मेति सामान्येनोपक्षेप इत्यत्राह-तेनेति ॥ यतोऽत्र विशेषनिर्देशस्ततो हेतोरित्यर्थः । पदा वाच्यापेक्षोत्कर्षप्रयोजकरसपर्यवमाननेयत्यलाभादेव वस्त्वलंकारधन्योरपि काव्यानु- प्राणनरूपसाम्राज्याभिषेक तदा किमु वक्तव्यं रसधनेर्विश्रान्तिधामभूततया प्रधानस्य काव्यजीरितत्वसभावनायाम्-इति कैमुत्यनीत्या रसस्य काव्यात्मत्वं दयितुमियं सामान्यो- किरित्यर्थः । अन्न कारिकायाम् ‘स एवार्थः काव्यस्यात्मा' इति रसध्वनेरितरव्यावृत्या कान्यस्यात्मत्वं प्रतिज्ञाय "ता च" इति कारिकाशेपेण पुरावृत्तोपन्यासमुखेन तदुपपादनं कृतम् । तत्र यथाश्रुतमन्पार्षग्रहणे प्रकृतप्रतिज्ञोपपादकत्वं तामन सम्पगत्रभाति , प्रत्युत कञ्चन तद्विरोध्यर्थपरताप्रतीत्या तद्वारकत्वमेवेति मन्वानो व्याकरोति---क्रौञ्चस्येसा- दिना । अत्र कौश्वस्य द्वन्द्वपियोगेन पः शोक उत्थितः स्थायिभावः स एव आदिकवेः श्लोकत्वमागत इति संगति । द्वन्द्ववियोगेनेत्यस व्याख्या-साहचर्यध्वंसेनेति॥ तत्र हेतुः न्याधकर्तृक सहचरी[चारि]हननमित्याह-सहचरी [चारि]हननोद्भतेनेति ॥ नन्वयं विप्रलम्भोचितरतिस्थायिमाव किं न भवति द्वन्द्वषियोगोत्यत्वात् शापादिहेतुकवियोगोत्य- वदित्याशङ्कय विशेषप्रदर्शनेन तदन्यत्वमाह-निरपेक्षभावत्वादिति ॥ परस्पराशोप- जीवनप्राणत्वेन सापेक्षो हि रतिस्यायिभार. न खलु विप्रलम्भे संभोगे वा विभावस्थायिनोः कविनेदोऽस्ति । तद्विपरीतो निरपेश एवाजप्रलापादिकाव्येषु शोक इति निरपेक्षभाववादस्य १. ग. 'अर्थ' मास्ति। ६. क. स. प्रतिपर्यवस्थेते। ३. क. स. 'स्य दावियोगेन' प्रौशन्दावियोगेन' ग. 'मारवाद ५. क. स. वसनेन' घ. 'ध्वसन ६. ग. रति नास्ति । ०. क. स. भ, य. 'सहचार' ·१] टोचनकौमुघुपटोचनसहितः लोचनम् एव । स एय तथाभूतविभावतदुस्थानन्दायनुभाषचर्वणया हृदयसंवादतन्मयीभवन. क्रमादास्वाधमानता प्रतिपन्नः करुणरसरूपता लौकिकशोकव्यतिरिक्ता स्वचित्तवृत्तिनुति- कौमुदी रस्यात्मकाय नाशकनीयमित्यर्थः । अमुमेव विरोधं सूचयितुम् अन्य एवेत्येवकारः । शोध [ची] गतस्य शोकस्य कथं श्लोकायप्राप्तिः, ताप्ती या रसस्य काव्यात्मत्ये किमायातमित्यत उक्तम् -स एवेति ॥ करुणरसरूपता प्रतिपन्नः सन् श्लोकरूपता प्राप्त इत्यन्ययः । करुणरसरूपताप्रतिपत्ती हेतुमाह--आखाद्यमानतां प्रतिपन्न इति ॥ रत्यादिचित्तवृत्तिरास्वाधमाना हि शृङ्गारादिरसव्यपदेशगोचर इति भावः । फयमास्याद्यमानत्यप्रतिपत्तिरित्यत उक्तम्-हृदयसंवादतन्मयीभवनक्रमादिति ॥ प्रथम प्रागुक्कलक्षणसहृदयत्यविशिष्टस्य प्रतिपत्तुः हृदयसंवादः, ततस्तन्मयीभावलामः, तदन्तरमखण्डो रसास्वाद इत्यर्थः । तत्रापि कारणमुक्तम्-तथाभूतेति ॥ तथाभूतः सहचरी[चारि]हननरूपी यो विभावस्तदुरयास्तादृशविभावोत्याध येऽनुभाषा आफन्दादयः आदिशम्दादवनितलपरिलठनादयः । ननु स्यायिभावः शोक एव विभावादिनत्ययारभ्यमणो रसः न तद्विलक्षण इति तस्यैव काव्यात्मत्वं स्यात् न रसस्येति शकुकादि- मतानुयम्धिनी शङ्का संक्षालयितुमुक्तम्--लौकिकेति ॥ अलौकिकस्य रस्यमानतक- सारस्प । अत एव सिद्धस्यभावलौकिकरत्यादिस्थायिविलक्षणस्य न शोकमात्ररूपत्वमाशङ्कय- मित्यर्थः । नन्वलौकिकल्वे रसस्य कस्यचित्तत्प्रमाणस्यासंभवात् नृशृङ्गादिसमानयोगक्षेमत्वाप- त्तिरित्याशय स्वसंवेदनसिद्धत्वादनपहवनीयता वक्तुमुक्तम्--स्वचित्तवृत्तिद्रुतिसमास्वाद्य- सारामिति ॥ स्वस्यास्वादयितुरेव यचितं तस्य कपितक्रमेण तन्मयीभावसमुपनतयाटु- स्पायी निर्गठविनिर्गलदविरलपुछकपालीकलितसकल- पालेबरवादिसमुपलक्ष्यमाणया केवलं समारवायः सारः स्थिरांशो यस्या इति काठानाप्त- सहृदयभावपुरुषधौरेपनिजसंवेदनसंसिद्धस्य नालौकिकत्वयुक्त्या प्रत्याख्यानं युक्तमिति भावः । ननु रसस्य काव्यात्मत्वं तद्विषययत्वापत्यैव वक्तव्यम् , इतरथा नियमाभावादतिप्र- समात् । न च समयसव्यपैक्षप्रवृत्तेः शब्दस्य तदहितरसविषयत्व संभावयितुं शक्यमित्या भाषण जनलक्षणया ३ ग. 'दुतमासाय घ. १. 'दुतिसमा १, म, करुणा' ·ध्वन्यालोकः [उदयोतः लोचनम् समास्वायसारा प्रतिपन्नो रसपरिपूर्णकुम्भोञ्चलनवञ्चित्तवृत्तिनिष्यन्दभाववाग्विापादिवच्च समयानपेक्षत्वेऽपि चित्तवृत्तिव्यलकत्वादिति नयेन अकृतकतयैवीवेशवशात् समुचितच्छन्दो- वृत्तादिनियन्त्रितश्लोकरूपता प्रोतः "मी निपाद प्रतिष्ठां लमगमः शाश्वतीः समाः। यत्नौश्चमिथुनादेकमवधीः काममोहितम् ॥" इति ॥ न_तु मुनेः शोक इति मन्तव्यम् । एवं हि , सति तदुःखेन सोऽपि दुःखित इति कृत्या रसस्यात्मतेति"निरवकाशं भवेत् । न च दुःखसंतप्तस्यैपा दशेति । एवं हि चर्वणोचितशोकस्थायिभावारमैककरुणरससमुच्चैलनखभावत्वात् स काव्यस्यात्मा सारभूतोऽपरेशब्दवैलक्षण्यकारकः । एतदेवोक्तं हृदयदर्पणे----"यावत्पूर्णो एवं - कौमुदी शङ्कश समयापेक्षवाचकत्वोपाध्यधीरणया तदनपेक्षव्यञ्जकत्वोपाधौ तद्विषयत्वसंभवानोक्क- दोष इत्याह-समयानपेक्षत्वेऽपीति । अकृतकतयैवेति ॥ अमुमर्थमनेन प्रतिपादयामीति बुद्धिपूर्वकल्पमन्तरेणैत्यर्थः । कयं तर्हि तत्प्रवृत्तिरित्यत उक्तम्-आवेशवशादिति ॥ अन दृष्टान्तमर्थगतं शब्दगतं चाइ-रसपरिपूर्णेति ॥ अन्यच्छायानुरोधिन्येव व्याख्याने संभवति किमित्येवव्याख्यानमित्यतस्तदसंभामाइ- विति ॥ शोकमात्रस्य रसत्वासंभवादिति भावः । अत्रैव दूपणान्तरमाह-न चेति ॥ एपेति ॥ श्लोकरचनारूपेत्यर्थः । उपसंहरति- एवमिति ॥ आत्मेत्यस्य व्याख्या सारभूत इति ॥ सारभूतत्वमुपपादयति-अपरेति ॥ व्याख्यातमेतत् एतदिति ॥ श्लोकस्य रससमुच्चलनस्वभावत्वम् । एतेन रसेन यावत्कविः १.क.ख. ग. रस. परि' २, क, ख, 'कुम्मोच्न' ग. 'कुम्मो नलबद ३. के ४. ग. 'स्वरूपमावाग्विलापादि। ५. 'पादिवत् पा. ग. च. 'पादिसमय' ६. क. स ग, प.च, पेक्षित्वे प. तिनास्ति। १२. च. 'मन्द्रन्यः' १३. ग. 'सति'नास्ति। घ. सहि १४. प. 'आत्मेति कृत्वा रथात्मेति' १५. क. 'न तु स. तर १६. र. 'हि' नालि। प.च. हिचर्वणोचित नास्ति। १७. के. स. मारवचनात्मक' स, च 'समुच्छलन' १९. क. ख. "सारभूतस्वभाव' ग. 'रम' १..ग, 'शाम्' ११.क. ख. ग. 'मानिरदेवादि' ·१] सौचनकौमधुपलोचनसहितः लोचनम् न चैतेन तावलेय वमत्यमुम्" इति । 'अगमः' इति छान्दसेनाडागमेन 1 स एवेति ।। एवकारणेदगाह-मान्य आमेति । तेन यदाह भट्टनायक:- "शब्दप्राधान्यमाश्रित्य तत्र शासं पृथग्विदुः । अ तस्येन युक्ते तु पदन्त्याख्यानमेतयोः ॥ दूयोर्गुणाये व्यापारप्राधान्ये काव्यगीभवेत् ॥" इति तदपास्तम् । पायरी हि यदि धननारमा रसनाखभाषः तनावमुक्तम् । अथानिय व्यापार तथाप्ययीः प्राधान्य नेत्यायेदितं प्राक् ।। कौमुदी पूणों न भवति ताबदएं रसं काव्यरूपेण नैय यमरयुनिरति किन्तु पूर्ण एव सन् । अपूर्णाये काव्यस्य रसात्मत्वं न सिध्यति । रसत्रमनरूपस्य काव्यस्य तद्रूपत्वमेवेत्यर्थः । एपकारस्यात्मान्तरवादिपक्षप्रतिक्षेपकावेनानर्थवयं परिहरति --स एवेति ॥ ननु प्रसकस्यैव प्रतिपेयी युक्तः, तस्विमरस्यात्मान्तरप्रसक्तिः येन तनिषेध इत्यत आह-तेनेति ॥ तति ॥ शाखाल्यानकाव्येषु मध्य इत्यर्थः ।। पृथगिति ।। आख्यानकाव्यापेक्षम् । एतदुः- सरनाम्यनुपक्षनीयम् । तस्येन प्रधानस्येन युत्ते सतीत्यर्थः । एतयोः दाब्दार्ययोः द्वयोरपि गुणत्वे व्यापाररय च प्राधान्ये सति काव्यव्यपदेशो भयेदित्यर्थः । किमयं व्यापारो ध्यननारमा कि या अगिधैव ; नाद्य इत्याह-व्यापारो हीत्यादि ॥ हितौ । तदिति ॥ तहात्यर्थः । अरमाभिहिं ध्वननव्यापारस्य प्राधान्यमितरव्यापारापेक्षयभ्युपगतमेव । तस्य तु विषयवारण स्वरूपप्रतिलम्मात्तस्कृतभेव तदित्येतावत् । द्वितीयं तु दत्तदोष इत्याद-- अथेति । अभिधाव्यापारप्राधान्यस्य काव्यत्वप्नयोजकत्ये शास्त्रादेरपिं तथाभावापत्तिरित्यादि- दोपसूचना तथापीयुक्तम् ।। प्रागिति ॥ व्यापारस्वरूपनिरूपणावसरे । काव्यस्यावयविन- धारस्थं नाम तदवयवस्थानीयवाच्यवाचकरचनावारुत्यमेव देशापवयविनस्तदवयवभूत- करचरणादिचारुस्ने राति चारुत्यव्यवहारदर्शनात् । तच विविधपदोपात्तवैचित्र्यात्मकम् । ६. १. क. प. 'सायनवम् । प. 'सावनेव मिमोलमुम्' २. क. मनाथा' ४. क. स. ८. च. 'अर्थतन' 21 ख. 'काम्यधी' घ. 'अमिय प. मस्य' ग. 'प्रस्थान्ने ८. ९.

·१६२ ध्वन्यालोकः [उद्दयोतः पन्यालोकः विविधविशिष्टवाच्यवाचकरचनाप्रपञ्चचारुणः काव्यस्य स एवार्थः सारभूतः । लोचनम् श्लोकं व्याचष्टे-विविधेति ॥ विविध तत्तदभिव्यञ्जनीयरसानुगुण्येन विचित्रं कृत्वा वाच्य वाचके रचनाया च पञ्चेन यचार शब्दार्थालङ्कारगुणयुक्तमित्यर्थः । तेन सर्वत्रापि पननसद्भावेऽपि ने तथा व्यवहार । आत्मसद्भावेऽपि हि क्वचिदेव जीवव्यवहार इत्युक्त प्राक् । एतेनैतन्निरवकाशम् , यदुक्त हृदयदर्पणे "सर्वत्र तर्हि काव्य- व्यवहारः स्यात्" इति । निहतसहचरीति विभाग उक्तः । आक्रन्दितशब्देनानुभावः ॥ कौमुदी वैचित्र्यं चाभिव्यक्षकस्य विभिन्नाभिव्यङ्गयरसाभिव्यञ्जनयोग्यतासपादनमित्येतदाह---विविध- मिति ॥ न सिद्धस्य वैचित्र्यस्यानुवादोऽयम् , किन्तु साध्यस्य विधानमित्याह--विचित्रं कृत्येति ॥वाच्येऽर्थे प्रपञ्चेनाधिक्येन यच्चारु, वाचके शब्दे प्रपञ्चेन यच्चारु,रचनायां च प्रपञ्चेन पचार, याच्यादीना चारुत्वातिसपयोगात्तत्समुदायरूपस्य काव्यस्य चारत्वमनेन विशेषणेनोक- मित्यर्थः । एतदेव स्पष्टीकरोति-शब्दार्थेति ॥ अस्प फलमाह -एतेनेति ।। यतो ययोक्तविशे. पणविशिष्टमेव वाक्य ततो हेतो सर्वत्रापि 'सिंहो वटु.' इत्यादारपि तपेति । काव्यत्वेनेति युत इत्याशङ्कय प्रागुक्ता प्रतिबन्दी स्मारयन्नाह-आत्मसद्भाव इति ॥ उक्तन्यायहतत्वा- दर्पणकारस्य ध्वनिध्वंसो दर्पनिम्भितमित्याह-एतेनेति ॥ उक्त इति ॥ सहचरी [चारि] ग. रिशिष्ट नास्ति। ''नास्ति। .. क. स. 'प्रपत्र' नास्ति । ८.क, ख, ग, 'हि'नास्ति । 'सदामि ९. स. स. 'एव' अधिक रा. 'प्राइन' नाखि। १०. क, ख, तेन च. 'अ'नास्ति। 'सनिहित न मनन ११. ६. 'सम्मेऽनु' च, 'शदोनु' १. १ स ५. स, ग ·१] टोचनकौमुग्रुपलोधनसहितः पन्यालोकः तथा चादिकयेः निहत्तसहचरीविरहकातरमायाकन्दजनितः शोक एव छोकतया परिणतः ।। खोचनम् जनित इति ॥ चर्वणागोचरत्वेनेति शेः । ननु शोकचर्यणातो यदि लोक कौमुदी एननमत्र विमार इत्यर्थः । वृत्तिमन्यालोचनायां खानन्दिताकर्णनजनितो मुनेः शोक इत्युक्त- मित्र प्रतीयते ; तत्कर्ष पूर्व तनिषेध इत्यनाद-चर्वणागोचरत्वेनेति ॥ "जायमानो हमें प्राह्मणः" इस्पन गृहस्थो जायमान इतिवदिति भावः । नन्येवमपि रसस्प काव्यामन्य न अन्यदभिमतमित्र भाति । चणायस्पस्य शोकस्यैव लोकरूपयोकाया काव्यात्मावस्यामि- धानाच । न खलु शोक एव करणरस इति शकते-नन्विति ॥ प्रतीयमानत्वं हि रसोदरेव उपलोचनम् तमा चादिकयनिहतसहचरीविरहकातरमोचारन्दजनितः शोक एव श्लोकतया परिणतः" -दयालोकः । स्यादेवन-~-अत्र मिहतसहचरीत्यादिना कोच्या हनन परामृष्टीमर भाति । कथमेतत् संगटेत ? यतो रामायणे बालकाण्टे द्वितीयउर्गे 'इन्द्रदशापरयायो: प्राञ्चयोरेक पुमार निषादो जवान, निपादनिहतमोक्षदर्शनोत्थः शोकपरीवाहवादिकयैः लोकतया परिणतः' इति प्रतिपायमानोऽयं विषयः सुप्रसिद्धः । कथमेय प्रविद्धिमुपेश्य घ्याः सच हननं प्रत्यपाद्यानन्दवर्धनाचार्यः । एतद्ग्रन्थव्याख्यानभागे लोचने शद्वेय न परिहियते, प्रत्युव रदीक्रियत व । निर्णयसागरमुद्रितलोचने लोचनमातृकासु च प्रायशः प्रकृतकारिकारिभजनावसरे "सहचरी- हननोद्भूतेन साहचर्यध्वंसनेन" इति दृश्यते । अस्य एतद्विपरणभागे कौमुदीमातृकाया दृश्यमानस्य सहचरीदनगमित्यनुवादस्य च पालोचनाया सथा मणिदिविरोधमनाइस मौवीहननमेवार चियावद्दतामय भाति । एवं विपर्यस्तभाषनाया लेखकप्रसादादिवशादायातः पाठे व्याकुली क. ख. तथा चादिको' नास्ति। क. 'सत्रिवि ३. . 'इति' नास्ति। ४. क. र विशेषः ·१६४ घन्यालोकः [उदयोत पन्यालोक 'शोको हि करुणरसस्थायिभाव प्रतीयमानरूप एवेति प्रतिपादितम् । लोचनम् उन्भूत तत्प्रतीयमान वस्तु काव्यस्यात्मेति वुत इत्याशङ्कयाह-शोको हीति ॥ विभाव , उपलोचनम् मावो हेतु स्यात् । तथा हि-वृचिनथे "निहतसहचरीविरहातरौञ्चानन्दननित" इति पदस्यार्थ एव वर्णनीय –निहत सहचरीविरहकातर द्रौञ्च , आक्रन्दचानुभाव, वाम्या जनित --इति । एवं विवरणे "वियुत्ता पतिना तेन प्रौश्चेण सहचारिणा" इति रामायणपद्यस्य रावधानुग्रह स्यात् , सहचरणशीरता च सहचारिपदप्रत्ययार्थो वाल्मीरभि- सहित सम्यगुदाटित सहचारिपदविवरणपरतपा "राहचरीविरहकातर" इति पद प्रयुक्तववा सहृदयचक्रवर्तिना पनिशरेण-इति च ज्ञातु शक्यते । एतदभिसधायैव शेचने "निहत सहचरीति विभाव उक्त , आदितशब्देनानुभाव" इत्युच्यते । अब लोचनग्रन्ये "निहत सहचरीति" इत्यन्तेन "निहतसहचरीविरहकातर" इत्यस्य भागस्य प्रतीरोपादानम् , न तु निहतशब्दस्य सहचरीशम्देन अन्चयोऽभिप्रेत । अञ्जनाभिधे लोचनव्याख्याने अस्मिन् प्रकरणे "मा निषाद" इत्यादिरामायणपद्यविवरणे 'एक पुमारा काममोदित मकृतार्थमवधी ' इति दृश्यमाना वचनव्यतिरि प्रकाशितमाशयमेवोपष्टनाति ॥ अत्रैव शङ्कथेत--राजशेखरस्ताव्यमोमासायर्या वरोडानगरे मुद्रिताया सप्तमे पुरे एव दृश्यते---निपादनिहतसहचरीक बौञ्चयुयान करुणनेवारया गिरा प्रदन्दमुद्वीय शोकवान् लोकमुजगाद" इति । अस्य वयालोकानुवादपरस्य प्रथस्य का गति ! अबेदमनुसेधयम्- "निपादनिहतसाहचरीक मौञ्चयुवानम् , करुणक्रेडारया गिय च प्राची कदन्तीमुदीक्ष्य" इति पाठेन भवितव्यम् , स च पाट मुद्रितपुस्लवादर्शभूतेषु कोशेषु विपर्यस्त स्यात् , समाचान तया अम्यूहिते पाठे निहतसाहचरीक ध्वस्तसाहचर्य मौञ्चयुवा विभाव उपात्त - इति । अत पर सइदया प्रमाणमित्यल विस्तरेण ॥ ३ घ ख ग मा निपार मादि तम् "अधिक । रस नास्ति। 'वस्तु नास्ति। काव्यामेति' २.ग ·ठचनकीमापलोचनसहितः १] लोचनम् फरुणस्य तचर्वणागोचरात्मनः शोकः स्थायिभावः। शोके हि स्थायिभाये ये विभावानुभावाः तत्समुचिता चित्तवृत्तिः चळमापारमा रस इत्यौचित्यात् स्थायिनी रसतापत्तिरित्युच्यते ; प्रावस्यसंविदितं परत्रानुपितं च चित्तवृत्तिजातं संस्कारक्रमेण कौमुदी शोकरयाभिधावृत्तिविषयत्वादित्यर्थः । करुणस्यापिभाव इत्यत्र विनहं दर्शयति-करुण- स्येति ॥ करुणस्य लौकिकशोकापेक्षया व्यतिरेक दर्शयितुं स्वरूपमाह :-तचर्वणागोच- रात्मन इति ॥ शोकस्य या चर्यणा तदीयविभायसमुचितचित्तवृत्तिचर्वणोपयता तदात्मकस्य आस्वादापरपर्यायस्य आनन्दघनस्य संवेदनस्य गोचरो योऽर्यः स करुणरस इत्यर्थः । ननु यदि स्थायिभापादन्य एव तद्विलक्षणः कश्चिदलौकिको रसः तहि स्थायी भायो रसः । इहापि "शोकः श्लोकत्यमागतः" इति च सकलसामायिसदियव्यवहारभूमिपू स्पायिनो रसत्यापत्तिव्यवहारो विरुध्येतेत्याशङ्कय स्थायिभायस्य रसचर्यणोपयोगित्व. निबन्धनोऽयमौपचारिको व्यपदेश इलाह-शोके हीति ॥ शोक इत्युपलक्षण रत्यादेः । स्थायिनोऽपि यदि स्थायिभाव एव रसीभूत इत्यास्थीयेत, तर्हि प्राचीनानुमानिकी स्थायिप्रतीतिरपि रसरूपा स्यात् । न च अनुमानरूपायाः प्रतीते रसात्मकत्यम् , तस्या अलौकिकत्वात् । अतः स्थायिनियतविभावसमुचितचित्तवृत्तिचर्वणागोचरः कश्चिदलौकि- कोऽर्थो रस इति स्थायिनो रसीभावव्यपदेश औपचारिक एय, न तु स्थायिन एव रसात्मता.. पत्त्यपेक्षया मुख्य इत्यर्थः ॥ औचित्यादिति ।। उपयोगित्यनिमित्तादुपचारादिति यावत् ।। यदाह-औचित्यं तु तत्स्थायिगतत्वेन प्रसिद्धानामधुना चर्वणोपयोगितया विभावादिमायालम्वनादिति । इतरचित्तवृत्तिसमवहितरघायिचित्तवृत्ते रसचर्चणानिमित्तत्व- गुपचारबीजं दर्शयति-प्रास्वसंविदितमिति ॥ व्यवहारदशाया स्यस्मिन्नात्मनि संविदितम् इदानीं विलापादिकार्यदर्शनात् परस्मिन्ननुमीयते । तदनन्तरं संस्कारोबोधः, तदनन्तरं निर्मलतया हृदयस्य संवादः, तदनन्तरं तन्मयीभावः-इत्येवं स्यायिचित्तवृत्तेश्चर्वणो- पायत्वात् स्थायी भाव एव रस इत्युपचर्यत इत्यर्थः । एतयोत्तरत्र रसविचारे वितनिष्यत ग. चर्वणारमा ग. 'इति' नास्ति। स १. के. रा, 'चचर्वणा' ड. शोराः' नास्ति। ३. म. 'तत्त्वसमुचिता.'

·ध्वन्यालोकः [उदयोतः चन्यालोकः प्रतीयमानस्य चान्यप्रभेददर्शनेऽपि रसभावमुखेनैवोपलक्षणम् , प्राधान्यात् ।। लोचनम् हृदयसंवादमादधानं चर्वणायामुपयुज्यते यतः । ननु प्रतीयामानरूपमात्मा, तच त्रिमदं प्रतिपादितम् । न तु रसैकरूपम् । अनेन चेतिहासेन रसस्यैवात्मभूतत्वक भवतीत्याशङ्कय अभ्युपगमनैवोत्तरमाह----प्रतीयमानस्य 'चेति ॥ अन्यो भेदो वावलं. कारात्मा । भावग्रहेणेन व्यभिचारिणोऽपि चर्यमाणस्य तारन्मात्राविधान्तावपि स्थापि- चर्वणापर्यवसानोचिर्तरसप्रतिष्ठामनवाप्यापि प्राणत्वं भवतीत्युक्तम् । यथा- "नखं नखारेण विघयन्ती विवर्तयन्ती वलयं विलोलम् । आमन्द्रमाशिजितनूपुरेण पादेन मन्दं भुवमालिखन्ती ॥" कौमुदी इति तत एव स्पुटतरमवसेयमिति नेह प्रतन्यते । मन्यादौ प्रतिज्ञातस्य ध्वनेः काव्यात्मत्वस्योपपादनमनया कारिकया क्रियत इति यदुक्तं तदयुत्तमिति शङ्कते--- नन्विति ॥ रसम्वन्येकपिपपत्वादितिहासस्य म त्रिविधप्रतीयमान काव्यात्मप्रसाधस्त्वं घटत इत्यर्थः । ननु भावग्रहणमतिरिक्तमिव रसस्यैवोदाहरणे प्रस्तुतत्वादित्याशङ्कयाह- भावग्रहणेनेति ॥ व्यभिचारिणोऽपीति ॥ रजादेभीवस्य, तावन्मात्रे व्यभिचारिण एव खरूपमात्रे, विश्रान्त्यभावेऽपि प्राणत्यं काव्यात्मत्वं भवतीत्यन्वयः । विश्रान्तिधामस्व- लक्षणं हि जीवितत्वम् , तस्याभावेऽपि जोषितस्यस्य भावो विरुद्ध इत्यपिशब्दार्थः । ननु व्यभिचारिचर्पणायाः स्पायिचत्रणापर्यवसायित्वात् तदुचितरसप्रतिष्ठाप्राप्तिमुखेन प्राणत्वं न सरूपेणैवेति नेत्याह-स्थायिचर्वणेति ॥ अत्रापि पूर्ववद्विरोधार्यः अपिशम्दः । कर्य तहि तस्य प्राणवमपीसत उक्तम्--चळमाणस्येति ॥ चर्यमाणतासारमेव हि रसस्यापि रसत्वं जीवितत्यं च ! सा तु व्यभिचारिणोऽपि पदि सम्यक् स्वोचितविभावादियोजना- वशात् कदाचित् संपनीपयेत, यास्तस्यापि जीवितत्वं निरुणद्धांति भावः । ग. बिना नास्ति। २. क. स. 'तत्र' ग, तश्चेति भेदम्' ग. 'उक्त' नास्ति। ग. 'अनुप्राणकत्वम्' ४. प... '' नास्ति। ५. क. स. 'प्राणकत्वम्' क. रा. ग. घ. 'ग्राणन्' १०. भवतीति' नास्ति। क. स. उदिता ७. घ. 'अवाप्य' '.

·लोचनकौमुदपलोचनसहितः १६७ १] लोचनम् इत्यत्र लैजायाः । रसभावशम्देने तैदाभासतरप्रशमावपि संगृहीतावेव, अवान्तरवैचि- श्रेऽपि तदेकरूपत्वात् ।। प्राधान्यादिति ।। रसपर्यवसानादित्यर्थः । तावन्मात्रीविनान्तावपि चान्यशेन्दयलक्षण्यकारिवेन वरत्वलंकारन्योरपि जीवितत्वमौचियीदुक्तमिति भावः ।। कौमुदी अस्योदाहरणमाह-यथेति ॥ अत्र हि नसविधनविलोलवलयविवर्तनकलनू पुरनिनद- रुचिरचरणकिसलयविलेखनलक्षणः सम्यगायोजितैः अनुभावैरभित्र्यज्यमानः समु- चितशृङ्गाररसप्रतिष्ठाप्राप्तिमनपेक्ष्यैव चर्षणोपारूढो लजाख्यो भावः काव्यजीवित- त्वेन सहृदयहृदयमणिमुकुरतउमधिशेत एव । तदाह-अत्र लजाया इति ॥ प्राणत्य- मित्यनुपज्य योग्यम् । एवं रसमाययोः काव्यात्मत्वमुपपाद्य परिसंख्यानमयाचदा- मासतप्रशमयोरपि तथात्वमस्तीति यक्तुमाह-रसभावशब्देनेति ॥ संगृहीता- बेवेति ॥ एयकारेण रसभावयोरेव प्रहणादितरयोजावितत्वशका व्यवच्छिद्यते । अथवा एक्कारः क्रमभञ्जनेन "रसमावग्रहणे[शन्दे]नेव" इत्यत्र घटनीयः । ननु "अनौचित्येन तदाभासः" इत्यादिना तद्भेदस्य प्रतिपादनात् कथं रसभावशब्देन तयोः संग्रह इति शका परिहरन् हेतुमाह-अवान्तरेति ॥ तद्भेदस्य विषयभेदोपाधिकृतत्वात् स्वरूप- भेदस्य चाभावात अन्तरङ्गभूतस्वरूपैक्योपादानेन तनिमित्तप्रवृत्तिकेन शब्देन तरसंग्रहो नानुपपन्न इत्यर्थः । ततो रसादिधनेः प्राधान्यम् , इतरयोस्तदभावो घेत्याशङ्कयाह -सेति ॥ वरत्वलकारध्वन्योरिति शेषः । कथं तर्हि तयोः जीवितत्वोझोषणमित्यत्राह -तावन्मानेति ॥ स्वरूपमात्रपर्यवसानाभावकृतं हि रसपर्यवसानम् । तथाभावे सति यद्यपि जीवितत्वमनुचितम् , तथापि रसादिध्वनिगतान्यशाब्दाशब्द] वैलक्षण्यकारित्वगुणयोगा- दौपचारिक जीवितत्वं न मुख्यमित्यर्थः । "तन्मात्रविश्रान्ती" इति पाठे रसमात्र- विश्रान्तावित्यर्थः ॥ च. 'चान्य...त्वेन' नास्ति। घ, 'चान्यशाद' १. क, ख. 'लाजया' २. ३. क, ख, 'च' अधिकः । ग. च. विश्रान्ती' 'अन्यशम्दे' ८. ग. स्वौचित्यात' ·१६८ वयाटोक उद्दयोत ध्वन्यालोका. सरस्वती स्वादु तदर्थवस्तु नि.प्यन्दमाना महतां कवीनाम् । अलोकसामान्यमभिव्यनक्ति परिस्फुरन्तं प्रतिभाविशेषम् ॥ ६ ॥ लोचनम् एवमिनिहासमुखेन प्रतीयमानस्य काव्या मता प्रदर्थ खैसरित्सिद्धमप्येतदिति दर्शयति---सरस्वतीति || वारूपा मगरतीत्यर्थ । वस्तुशब्देनार्थशब्द तत्वदॉब्देन च वस्तुशब्द व्याचष्ठे-नि यन्दमानेति ॥ दिव्यमान दरस स्वयमेव प्रैस्नुपानेत्यर्थ । यंदाह भट्टनायक - "वाग्धेनुर्दुग्ध 'एक हि रस यंदालतृष्णया । तेग नास्य सम स स्याद्दुह्यते योगिभिर्हि य ॥" कौमुदी समन तरकारिकाया अपि यद्यपि काच्या मत्वप्रसाधकत्वमविशिष्टम् , तथापि तद्विषयप्रमाणातरप्रदर्शनेन तढिमनिबन्धनवादानयमनाशयमित्याह----एवमिति ।। न चमितिहास एमात्र प्रमाण ससपेदनमपीत्यर्थ । तेन स्वप्रत्यक्षसिद्धत्वा- दत्यवानपहननीयवमर्थत्य समर्धितम् । पारिवाया यत् अयस्तुशब्देनोक्त तदेव वृत्ती वस्तुतस्वशब्देन व्यारयानाभिप्रायणोकम् ! अर्थश्चासौ वस्तु चेति अर्थवस्तु , अर्थशब्दोऽत्र वस्तुवाचक वस्तु चातत्वमपि भवति, न विद तथेति सारत्व दातयितु तत्सवाची वस्तुशब्द इति नायतरवैय_मित्याह-वस्तुशब्देनेति ॥ किं तद्वस्तुतत्वमित्याकाहाया नि प्यन्दमानेति पदव्याख्याने स्थित्वा रोकोत्तरान दसवेदनरूपरसात्मकमित्याह--- दिव्यमानन्दरसमिति ॥ नि प्य दमानेति प्रयोज्यत्र्यापारपरमपीह प्रयोजकत्र्यापारपरमव- गन्तव्यमित्याह-प्रस्तुवानेति ॥ स्वयमेवेति ॥ स्वसौभाग्यमहिम्नवार्यानपेक्षया ॥ अत्र मट्टनायकमणिति सपादयति-यदाहेति ॥ वागेन काव्यात्मतया मवलोक्साम्द प्रतिभावि शेष परिस्फुरन्त समभियनति ग प्रति 'प्रस्तुवन्ति 'सच संवत् 'यथा' या ख अनदेन वन्तुराष्ट्र बस्नु शम्देन तत्वशम च वनु रस्तुशब्दे व्याचटे। 'वाम' क न शुभेच ६ क ૨ ध ८ ४ क ९ क ·औचनकौमुधुपलोचनसहितः पन्यालोका वस्तुतत्त्वं निःप्यन्दमाना महतां कवीनां सरस्वती अलोकसामान्य लोचनम् तदाशेन रिनाम्यामात्या हि योगिभियते । अत एव "यं सर्वशैला परियस्थ वसं मेरी स्थिते दोग्धरि दोहदक्षे । भास्वन्ति रखानि गदीपधीक्ष पृथूपदिष्टो दुदुर्धरित्रीम् ॥" इत्यनेन सारामयवस्तुपातर हिमवत उकम् ॥ अभिव्यनक्ति परिस्फुरन्तमिति ।। , कौमुदी परिणममाना घेनुः, वाले बालपदनभिज्ञ उपासके यरसे च ; तृष्णया कारुण्येन स्नेहेन च । एक दिव्यं रसं दोन्धि । हिः प्रसिद्धी । यद् यस्मात् बालकृष्णया दोन्धि तेन ततो हेतोः । यो रसो योगिभिर्दुयते स नात्य तृष्णया प्रस्तुतस्य रसत्य समः स्यात् । किन्तु ततोऽति- दूरचि पर्वणि निषिशत इत्यर्पः । असमस्ये विवक्षितं हेतुमाह-तदावेशेनेति ॥ तदावेशो रसायेशः । अपिरेवार्थः । श्रानान्त्या प्रत्याहारादिप्रयत्नपरम्परात्मकपरिपीडनो- पायाश्रयेगेल्पपः । स्वपमासादितपरिपाकविशेषस्य फलादेः प्रयत्ननिर्वर्तितपाकफला- पेक्षया स्वादुतातिरेकस्य लोके दृष्टादित्यर्थः । आकान्तिदुग्धात् स्वयंप्रस्तुतस्य साति- शयत्वे गमकमाइ-अत एवेति ॥ मेरुदोग्धृकतके पृथियोदोहने हिमयतो वासत्वा- मिधानेनेत्यर्पः । पपा गोः स्नेहस्नुतं पयः प्रथमं यत्स एव पिनति, तत्पीतशेष दोग्धारो दोहनपूर्वमुपयुचते , तपार हिमरानेव पृथिव्याः सारभूतानामभवाना वस्तूनां पारमभूदित्यनेन मेरोः किमपि लोकोतराव दर्शितमित्यर्थ । परिस्फुरत्ता- '. क. रा. घरखरख, व्यक्ति' ह, च, परिपथ.....शेम्' नास्ति। च, 'साराम च, ''नास्ति। ६. ग, 'प्रति ३. क, ख, भावन्ति,..परिणीम्मास्ति । नारित । ५. 22 ·१७० ध्वन्यालोकः उदयोतः लोचनम् प्रतिपत्तन् प्रति सा प्रतिभा नानुमीयमाना, अपि तु तदाशेन भासमानेत्यर्थः । यथोक्तमस्म- दुपाध्यायभट्टतौतेन-"नायकस्य को प्रोतु समानोऽनुभवस्तत" इति । प्रतिमा अपूर्व प्रथम चौमुदी वरथस्यैवामिव्याक्त्योक्त्या करिव श्रोतुरपि प्रत्यक्षायमाणेर सा प्रतिभेति दर्शितमित्याह -प्रतिपत्तन् प्रतीति ॥ बहुवचनेन सफलभोक्तृवर्गसाधारण्य घोतितम् । परिरत्ता हि साक्षात्कारगोचरता । सा तु प्रथम कामेर समपिनी , प्रतिपतु सहृदयस्य तु सा अनुमानविषयतया परोक्षैवेति माशदि , प्रतिपत्तून् प्रत्यपि सनित्रादिप्रकारापत् प्रयक्षेत्र । इदमत्र वस्तुतत्वम्-काविर्हि सुकुमारमनसा राजकुमारप्रायाणामास्वादपुरस्कारेण चतु- धर्मोपायव्युत्पत्तिसपिपादयिषया काव्य चिकोई चिकीर्यमाणकाव्यनिवधनी नाभूता- विभावादियो ननास्वादनीयरसामृतप्रवाहेण स्वयमेन परिपूरितगम्भीरतर- निजहृदयमहाहदो भूगा प्रहाविष्ट इयो मत इव काव्य वहि प्रसार्य श्रोतृणा- मपि सहृदयानामामसमानयोगक्षेमता सपादयति तेन तेपा काव्यजनिता प्रतीतिर्नानुमानतुल्यरूपा, किं तु साक्षाकारकल्पैव-इति । अत्राभियुक्तोकि संपादयति-यथोक्तमिति ॥ पथा नापकस्य रामादे क्यातिथा]साविष्टस्य विशिष्टस्य कवे क्या तया]वाष्ठाधिष्ठितसहृदयभावस्य श्रोतुरिति काव्यनाट्यमष्टपभाजा तादृशरसो मिमाटानिमजनोमजनव्यतिकरैकाम्यापन्नहृदयाना कविसददयाना न भेदवार्तापीत्यर्थ । प्रतिभा नाम प्रत्यया दृष्टि प्रयमत्व च जगदुदरविपरिवर्तिनामितरेपो या खेच्छानि यादमावादनुक्षणमभिनवाभिनववैचित्र्यविशेषशतसहस्रोत्सूत्रयितृत्वात् । एतदाह -अपूर्वेति ॥ अपूर्वतया पूर्वस्य वस्तुनी निर्माणे , अथवा अपर्यस्यैव वस्तुन निर्माणे । पदाह -"प्रज्ञा नग्नयो मेषशालिनी प्रतिभा विदु" इति । वामनोऽपि-"कवित्व- वीज प्रतिभानम्" इति । चाह " वर्मनी गिरी देव्या शाम च रविकर्म च । प्रज्ञोपज्ञ तयोराध प्रतिमोद्भवमतिमम् ॥" इति । . - तथा प्रतिभानुमीया नापि दिलशेन ३ रोहन २ प उ ·लोचनकौमुधुपलोचनसहितः ७१ १] वन्यालोकः प्रतिभाविशेष परिस्फुरन्तमभिव्यनक्ति । येनास्मिन्नतिविचित्रकविपरम्परावाहिनि संसारे कालिदासप्रभृतयो द्विवाः पञ्चपा वा महाकवयो' गण्यन्ते ॥ इदं चापरं प्रतीयमानस्यार्थस्य सद्भावसाधनं प्रमाणम्-- लोचनम् वस्तुनिर्माणक्षमा प्रज्ञा । तस्या विशेपो रसावेशवैशयसौन्दर्यकाव्यनिर्माणक्षमत्वम् । यदाह मुनिः-- "कवेरन्तर्गतं भावम्" इति ॥ येनेति ॥ अभिव्यक्तेन स्पुरता प्रतिभाविशेपेण निमित्तेन महामारित्वगणनेति यावत् ॥ इदं चेति ॥ न केवलम् " प्रतीयमानं पुनरन्यदेव" इत्येताकारिकासूचितो स्वरूपविषयभेदाने, यावदिन्नसामग्रीवर्थत्यमपि वाच्यातिरिकाले प्रमाणमिति यावत् ॥ कौमुदी ययोकाविशेषशालिन्याः प्रतिभायाः किं विशेपान्तरमित्याशङ्कयाह-तस्या इति । रसावेशः कवेः प्रतिभाया एय या ; तेन हेतुना यद्वैशयं लोकयानापतितावस्था- परित्यागेन निर्मलीभावः, तेन यत् सौन्दयं लोकोत्तरायस्थान्तरपरिग्रहलक्षणम् , तदेव स्वरूपत इदमीगिति व्युत्पादयितुमशक्ययात् तत्कार्यलिङ्गमुखेन दर्शयति-काव्यनिर्माणेति ॥ न शब्दार्थसंघटनमाने ; नापि गुणालङ्कारसुन्दरशब्दार्थरचनमात्रे ; अपि तु एतदभिधास्य- मानप्रतीयमानानुप्राणिते मुख्यभूते काव्यनिर्माण विपये समर्थत्वम् ; तच तयाविध- काव्यनिर्मितिकार्यदर्शनादवसेयमिति गावः । उत्कप्रकारेण व्यख्यातायें मुनिवचनं मानयति -यदाहेति ॥ येनेति यच्छन्दो न सरस्वतीकर्तृकाभिव्यञ्जकल्वरूपवाक्यार्थ- परामर्शकः अपि तु विशिष्टपतिमाविशेपपरामर्शक इत्याह --अभिव्यक्तेनेत्यादि । महा- कवित्वगणना महाकविवेन गणनेत्यर्थः ॥ 'इदं चापरम्" इत्यादिवृत्तिग्रन्थेन समनन्तरकारिकायाः काव्यात्मत्वप्रतिपादककारि- काद्वयान्तरितया "प्रतीयमानम्" इतर[इति] कारिकया सम्बन्धो वर्ण्यत इत्याशयेनाह-न २. क. स. 'यति' ४. ए. ए. ग. 'महाकविगणना या. स. इति' अधिकः । ५. क. स. 'एवम्' ३. . 'वैशारपसौन्दर्यम्' ६. प. 'वेधमानमामि प. 'वैशपक्षमय पायनिर्माणक्षमत्वम्' २.

·१७२ ध्वन्यालोकः उदयोतः चन्यालोकः शब्दार्थशासनज्ञानमात्रेणैव न वेद्यते । वेद्यते स तु काव्यार्थतत्त्वज्ञैरेव केवलम् ॥ ७ ॥ शब्दार्थशासनज्ञानमात्रेऽपि परं न वेधते सोऽर्यो यस्मात् केवरं कान्यार्थ- तत्त्वज्ञैरेव ज्ञायते । यदि चं वाच्यरूप एवासावर्थः स्यात्तद्वाच्यवाचक- । लोचनम् वेद्यत इति ॥ न तु न वेद्यते, येन न स्यादसाविति भावः । काव्यस्य तत्वभूतो कौमुदी केवलमिति ।। ननु तया स्वरूपभेदो विषयभेदो वा नाभिहितः । कथं तदुक्तसमुचपार्थ- स्वकारः इत्सत उक्तम्-कारिकासूचिताविति ॥ अन्यदिति स्वरूपभेदः, एवेति विषयभेदश्व सूचितः ; इतरया अन्यतरवैफल्यं स्यादित्ययः । यैव हि वाच्यप्रतिपचौ सामग्री शब्दार्थ- शासनज्ञानामिका न सैव व्यायप्रतीतावपि ; किन्तु ततोऽन्या रसचर्वणसमर्षसमधिक- विमरमतिमुकुरशालितालक्षणा । तत्र यदि वायव्यङ्गथयोरैकात्म्यमेव स्यात् , तहाँक- सामग्रीवेद्यत्वमेव स्यात् । अतो भिन्नसामग्रीजन्यज्ञानवेधत्यादपि व्यतिरेकः प्रतीयत इत्यर्थः । "वेयते स तु" इत्येतदप्ययोगव्यवच्छेदमुखेन विधेयकोटौ निविशत इस्याह-न विति ॥ कुतो घेदनाभावस्प निषेध इत्याशय तस्यार्थसत्तानिवृत्तिहेतुत्वादित्याह-येनेति ।। "काव्यतस्थापमाननाविमुखानाम्" इत्यत्र काव्यस्य तत्य काव्यमेव या तावं तस्यार्य इति विमहो मा ज्ञायि । किं तु वाच्यम्य देशपातिनो व्यावृत्त्यर्थमात्मवाचितत्त्वशब्देनार्यस्येदं निरूपणमित्याह-तत्त्वमूत इति ॥ इह सर्वत्रार्थशन्दो नाभिधेयवचनः स्वशम्दाभिधेय- वश्वस्य) निरस्तत्वात् ; किंतु अर्यते प्राधान्येनेत्यर्थः, वाच्यस्यार्थस्य तं प्रति सर्वथा पर्यवसानात् । स च यद्यपि मुरूपतया रसादिरेय, अत एवोकं मुनिना "काल्यार्थान् भाग्यन्ति " इति, तथापीह वस्त्वलंकारपन्योरपि वाघ्यापेक्षयोत्कर्षः कियान् भवतीत्यभि- १. क. म. ' ५. ग. वारकरूप ६. र. 'न' नारित । ग. 'काव्यतस्व' प. मनास्ति। ७. क. .

·७३ लोचनकौमुयुपलोचनसहितः १] चन्यालोकः स्वरूपपरिज्ञानादेव तत्प्रतीतिः स्यात् । अथ च पायवाचकलक्षणमात्रकृतश्नमाणां काव्यतत्त्वार्थमावनाविमुखानां स्वरश्रुत्यादिस्वलक्षणमिवाप्रगीतानां गान्धर्वलक्षण- विदामगोचर एवासापर्थः ॥ लोचनम् योऽर्यस्तस्य भावना याच्यातिरेकेणानवरत चर्वणा तत्र विमुखानाम् । स्वराः पड्जादयः सप्त । श्रुति म शब्दस्य लक्षण्यकारि यद्रूपान्तरं तत्परिणामानां स्वरतदन्तरालोभय- भेदकल्पिता द्वाविंशतिविधा । आदिग्रहणेन जात्यंशकमामरागभापौषिमापान्तरभाषा- देशीमार्गा गृह्यन्ते । प्रकृष्ट गीतं येषां ते प्रगीताः ; गातुं वा प्रारब्धा इत्यादिकर्मणि क्त: प्रारम्भेणे चान फलपर्यन्तता लक्ष्यते ।। कौमुदी प्रायेणापत्वमुक्तम् । भावना नाम मानसो व्यापार भास्वादनादिपर्यायश्चर्वणेत्याह--तस्य भावना चर्वणेति ॥ याच्यातीयगानविवेकरहितानामपि संमुग्धदर्शिनां काव्यश्रवणसमनन्तरं तदर्यचर्वणा दृश्यत एवेति तद्विमुखयं कथमित्यत उक्तम्-वच्यातिरेकेणेति ॥ याच्यात् पृथनिकृष्य प्रतीयमानांशगोचरा घर्षणा न सर्वेपाम्, कतिपयानामेव तु सेत्यर्थः । कदाचिद्वाच्यत्वातिरेकेण चर्वणेऽपि सति केपांचिद्वाच्यसंवलन- कृतानास्वाधविशेषान्तरोपनिपातविनिपातविच्छिन्नप्रवृत्तिरेव सेत्याह-अनवरतमिति ॥ पड्जादय इति ॥ तदाह मुनिः-"पड्जश्च कृपभश्चैव गान्धारो मध्यमस्तथा । पञ्चमो धैवतश्चैव निपादः सप्त ते स्वराः ॥" इति ॥ उपलोचनम् "अप्रगीतानाम् " इत्येव तृत्तौ पाठः समादरणीयः । प्रगीतानाभित्यस्यैव लोचने विवरणात् तथैव पाठो भवेदिति न भ्रमितव्यम् । "प्रारम्भेण चान फ्लपर्यन्तता लक्ष्यते। १. क. स. चाम्यातत्व' क. स. 'आदिशब्देन ख. अल्लादिलक्षण' घ. 'मादिग्रहणन' नास्ति। 'जात्यवतमामरापभाषाभाषा- य. 'अनवरतचर्वणा प, इत्यादि नास्ति । क. ख, प..च. 'ज्यमाप्रकार' प. च. तः नास्ति । ग. तत्परिणागानाम् 'नास्ति। प. तरपारमाणानाम् । १३. ग, पर्यन्तगालक्ष्यते' ८. क. १. २. ३. न्तरमागा' ग. 'प्रगीताना 'भाबना च' ४. घ. ६.

·१७४ ध्वन्यालोक [उदयोत. ध्वन्यालोक एव वाच्यव्यतिरेकिव्यङ्गयस्य सद्भाव प्रतिपाद्य प्राधान्य तस्यैवेति प्रतिपादयति- सोऽर्थस्तव्यक्तिसामर्थ्ययोगी शब्दश्च कश्चन । यनतः प्रत्यभिज्ञेयौ तौ शब्दार्थों महाकवेः ॥ ८॥ लोचनम् एवमिति ॥ त्वरूपविषयभेदेन भिन्नसामग्री यत्वेन चेयर्थ । प्रत्यभिज्ञेया- विसहर्थे कृत्य , सोंहि तथा यतते इतीयता प्राधायेनं लोकोसिद्धत्व प्रमाणमुक्तम् । कौमुदी एवमित्यनेन कारिकाद्वयप्रतिपादितैनादित ] प्रकारोऽवमृश्यत इति दर्शपति- स्वरूपविषयभेदेनेति ॥ अनेन "प्रतीयमानम्" इति कारिकार्य. सगृहीत ॥ भिन्नसामग्रीज्ञेयत्वेन चेति ॥ समन तरातीतकारिकार्यसग्रह । कृत्यप्रत्ययस्य प्राधान्यप्रतिपादनसमुचितमर्थमाह-अहीर्थ इति ॥ एवमपि कय प्राधा यसिद्धि ताप्रमाणोपयास नित्यत्राह-सवों हीति ॥ तथेति ॥ विशिष्टशब्दार्थबुमुत्साप्रका- उपलोचनम् ही रोचनमारोचि प्रगीतपदस्य द्वितीयविवरणविषया । प्रथमवियरणे गीतस्य प्रष्टत्व च अग्यासपाटयोपगतगानकीदाररूपम् । एतदेव पलमभिप्रेतम् "फ्ल्पयन्तता" इत्यत्र । एव प्रगीनपदार्थवणने स्वयमेव मुधिय नमधयोननेन "अप्रणीतानाम्" इत्यस्य 'अभ्यासातिशयाधिगमनीयगानकोशलरहितानाम्' इति प्रवृतानुगुणम जानीयुरिति रोचनकाराणामभिसधि ॥ "सो हि तया यतते इतीयता'-इति लोचनपाठ सर्वत्र दृश्यते । कौमुद्या ममने च स एव पाठ समारत । तथापि अत्र 'इति यता' इति पाठेन समधिक प्रातानुगुण्य भजमानेन भवित पमित्यम्यूपते । 'पा' "प्रत्यभिशेयो" इत्यत्र दृश्यमानेन इसमत्स्यविशेषणेत्यर्थ ॥ ५ २ ग यदि र सरूपन्न विषयमग्न चिय र ग अपि अधिक । क सप 'भाषाये स प्रिसिदवम्' ग 'मासि . "सिदत्वम् ·--- १] चनकौमुधुपलोचनसहितः लोचनम् नियोगार्थेन च कृत्येन शिक्षाकम उक्तः । प्रत्यभिज्ञेयशब्देनेदमाह---"काव्यं तु जातु जायेत कस्यचित् प्रतिभावतः" इति नयेन यदपि स्वयमस्यैतत् परिस्फुरति तथापीदसिथमिति 'विशेषतो निरूप्यमाण सहनशाखीमयति । यथोक्तमस्मत्परमगुरुभिः श्रीमदुत्पलपादैः- तेस्तरप्युपयाचितैरुपनतस्तन्न्याः स्थितोऽप्यन्तिके कान्तो लोकसमान एवमपरिज्ञातो न रन्तु यथा । 'लोकस्यैप तथानवेक्षितगुणस्यात्मापि विश्वेश्वरो नैवालं निजवैभवाय तदियं तत्प्रत्यभिज्ञोदिता ।।" इति । कौमुदी रेणेत्यर्थः ॥ इयतेति ॥ अर्हत्याभिधानेनैवेत्यर्थः । शब्दार्थयोः प्रत्यभिज्ञानार्हत्य सार्वजनीनप्रत्यभिजिज्ञासितत्वोपलम्भादवगम्यत इति तदहत्वोक्त्या तदितरदैलक्षपयेन प्राधान्य लोकप्रसिद्धिप्रमाणात् प्रमीयत इत्यर्थः । न केवलमहर्थि एवायं कृत्या, नियोगार्थोऽपीत्याह-नियोगार्थेन चेति ॥ नियोगार्थले चास्य श्रोतृजनशिक्षाविशेप- फलपर्यन्तस्वसिद्धिरित्पाह-शिक्षाझम उक्त इति ॥ तर्हि 'यक्षतः प्रति- पस्तव्यो' इति पकन्ये "प्रत्यभिज्ञेयौ" इति वदतः कोऽभिप्राय इत्यत्राह- इदमाहेति ॥ तुशब्दः शास्त्रादिभ्यो विशेषयोतकः । कवेः फर्म काव्यम् । तमेव विशेपमाह-जातु जायेत कस्यचिदिति ॥ इह जन्मनि समनन्तरजन्मनि वा ततोऽपि दीयसि या कस्यचित् मनुष्याणां सहनेषु । कोऽसाविति चेत् प्रतिमावत इति ॥ न तु विपश्चितोऽपीत्यर्थः । तस्यापि कस्यचिदेव रसायैश- विशदसुन्दरहृदयस्य न सर्वस्य प्रतिमावतोऽपि, एतत् काव्यतत्त्वं तथा !! एतदिति ॥ सामान्येनैवेति ॥ सहस्रशाखीभवति । न पुनरेकरूपतया निर्धारयितुं पार्यत इत्यर्थः । ननु स्फुटतरपरिस्फुरणगोचरीभवतः कथमनयधारणीयत्वावधारणमित्यशङ्काय तद्विषय- लोकप्रसिद्धविषयनिदर्शनपरामभियुक्तोक्तिमुदाहरति-यथोक्तमिति ॥ भद्देन्दुराजस्य साक्षात् स्वगुरोर्गुरयोऽमी इति परमगुरुत्वं प्रत्यभिज्ञाप्रस्थान प्रवर्तयितॄणामुत्पलदेवपादानाम् । यद्यपीयं श्रीमदीश्वरप्रत्यभिज्ञाशास्त्रान्ते सामान्यतोऽवगतस्यापि ईश्वरस्य विशेपावगममन्तरेण न फलपर्यन्तीमानलाभ इत्येतसर्थ निदर्शयितुं लोकप्रसिद्धतत्तादृशपिपयप्रदर्शनपरोक्तिः, तथापि तुल्यविषयत्वात् प्रस्तुतार्थोपपादकतयात्रोदाहृता ।। तैस्तैरिति ।। कान्तोपनामविषय- १. के. ख. मस्यैव तत्परिष्काति' क ख. 'यदुक्तम् ग. 'अस्यैव सत्' च, 'लोकस्य...मोदिता' क. सग, 'इति' अधिकः । ३. प. विशेषतो निनास्ति। ६. क. ख. 'गुणः स्वात्मारिष ४. ५. नारित! २.

·ध्वन्यालोकः [उद्योतः १७६ ध्वन्यालोकः स व्यगयोऽयस्तद्वयक्तिसामर्थ्ययोगी शब्दश्य कश्चन, न शब्दमात्रम् । तावेव शब्दार्थी महाकवेः प्रत्यभिज्ञेयौ । व्यङ्गयव्याकाम्यामेव हि सुप्रयुक्ताम्यां महाकवित्वलामो महाकवीनाम्, न वाच्यवाचकरचनामाण ॥ लोचनम् तेन ज्ञातस्यापि विशेषतो निरूपणमनुसंधानात्मकमत्र प्रत्यभिज्ञानम् । न तु तदेवेदमित्येतावन्मात्रम् ॥ महाकवेरिति ॥ यो महान् कविरहं भूयासमित्याशास्ते । कौमुदी प्रयत्नातिभारः सूचितः । तैस्तैर्देवोपयाचितकातैस्तैरप्युपयाचितैः] दूतीसंप्रेषणात्मवृत्ता- न्तनिवेदनादिभिः उपचारपुर.सौरनुनायितैः उपनतोऽपीति संगतिः । न केवलमुपगत एव अन्तिके समीप एव स्थितोऽपि । अनेनानेकजननसमुचितपुण्यपरिपाकपरिप्रापितत्वं प्रतिभा- नस्य प्रत्यायितम् । अन्तिके स्थित इति विमलतरमणिमुकुरतलप्रतिफलद्रूपत्वम् । लोकसमान इत्यादिना परामर्शरूपप्रत्ययान्तरानुदये तस्य समग्रफलपर्यन्तपरिस्फुटतरावभासविषयत्वविरहः। ननु 'तदेवेदम्' इत्येवरूप हि प्रत्यभिज्ञानं सर्वत्र प्रसिद्धम् , इह तु विशेषतो निरूपणरूपं विज्ञानान्तरम् "प्रत्यभिज्ञेयो" इति वाचोयुक्त्या विधिसितमिति विधायकमिदं वचन- मपेक्षिति) विधामसमर्थमित्याशकय प्रत्यभिज्ञाशब्दार्य निष्कृष्य निदर्शयति-तेनेति ।। यतो न प्राथमिकेन सामान्यावगाहिज्ञानमात्रेण फलपर्यन्ततत्सतत्वानुभवलामः, विशेपारगमोद्भवे च तल्लाम, ततो हेतोरित्यर्थः । विशेषतो निरूप्यते निश्चीयते येन तत्वं तादृशमनुसन्धानरूपं ज्ञानमिह प्रत्यभिज्ञापदेन जिघृक्षितमित्यर्थः। महारनित्यनिर्वृतौ शिक्षानहलानियोगायोगमाशङ्कयाइ--यो महानिति न कवित्वमात्रेण चरितार्यत्वम् नाकवित्वमधर्माय मृतये दण्डनाय घा" इति उफदिशा । तेन विशिष्टं कवित्वमेवाशा- सनाविषय इत्युक्तम्-महान् कविरिति ॥ ननु ध्वनीव काव्यात्मत्वातस्यैव प्राधान्य- मभिधेयम् ; प्वनिश्च व्युत्पत्तित्रयाश्रयेण शब्दार्थव्यापाराश्रयरूप इत्युक्तम् । इह तु क ख 'दप्रकाशनसामर्थ्य 'सर्द.. २. क ५. के स. गहाकरिरित्यहम्' में 'महाकविरह ६. है. च. पानसते ५ 'भारा' ४. कप, ६. क. 'निरूपणानुसन्धान' ·१] लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः लोचनम् एवं व्यङ्गयस्यार्थस्य व्यञ्जकस्य शब्दस्य च प्राधान्यं वदता व्यङ्गव्याकभावस्यापि प्राधान्यमिति ध्यनति धन्यते धननमिति त्रितयम्प्युपपनमित्युक्तम् ॥ ननु प्रथमोपादीयमानत्वावाच्यवाचकर्तद्धावत्यैव प्राधान्यमित्याशईप उापायानामेव प्रथममुपादानं भवतीत्यभिप्रायेण विरुद्धोऽयं प्राधान्ये साध्ये हेतुरिति दर्शयति--- कौमुदी शब्दार्थयोरेव प्राधान्यमुक्तम् । अतस्तावेर पनिः । न भावव्युत्पत्या बननव्यापारोऽपि घनिशब्दवाच्यः सार्ययितव्य इत्याशङ्कए तत्प्राधान्यस्य शब्दार्यरूपयनिप्राधान्योक्कावनुक्त- सिद्धत्वाददोष इत्याह-एवमिति ॥ व्यञ्जनव्यापारप्राधान्यस्य व्यगव्याकप्राधान्यामि- धाननान्तरीयफसिद्धित्वादनभिधानमित्यर्थः ॥ इदानी व्यङ्गयव्यञ्जकयोः" इत्यादिना समनन्तरकारिकाया व्यङ्गयादिप्राधान्येऽपि पाच्यादेः प्रपमोपादानयुक्तत्योक्तिपरत्वमुक्तम्, तत्र फुतोऽयमयुक्तावशङ्कावतारः, कपं वा तनिरास इत्याशङ्कय शङ्कामुन्मीटयति-नन्विति ॥ वाच्यवाचकतद्धावस्येति ।। द्वन्द्वैक- पद्भावः । वाच्यच, वाचकश्च, तद्धावः याच्यवाचकभावश्चेति ; यद्धि प्रधानं तदेव प्रथम- मुपादातव्यम् । वाच्यादय एव प्रथममुपादीयन्ते, न व्यङ्गपादयः । अतस्तेपामेव प्राधान्य न्याय्पम् । निमतं याच्यादिकमेव प्रधानं भवितुमर्हति, प्रथममुपादीयमानत्वात् ; संप्रति- पन्नात् । व्यङ्गयादिप्राधान्ये तु दृश्यमानं प्रथमोपादानमयुक्तं स्यादित्यर्थः । उक्सशक्षा- निरासस्य कारिकायां वृत्तौ चानुदिन्नत्यादभिप्रायमाविष्करोति-उपायानामिति ॥ "उपायमातिष्ठति पूर्वमुच्चैरुपेयमाप्तुं जनता यथैव" इत्युक्तदिशा प्रथमोपादीयमानत्वं न प्राधान्यगमकम् , प्रत्युत स्वव्याप्तोपाय[स्वव्यापकोपाय]स्वावगमनद्वारेणाप्राधान्यमेव गमयेत् -इत्ययं हेतुः साध्यविपरीतन्यामत्याद्विरोधौ[विरुद्धो] नाम हेत्याभास इत्यर्थः । आलोक- शब्दोऽयं न करणव्युत्पत्या प्रकाशगुणवाचका; भावव्युत्पत्या चाक्षुपज्ञानवचन इत्याह- 4. ६. क.स. किं नमधिकः । प. पाह---उपाया प. 'प्राभान्वेन १. फ.स. 'उत्तम्' अधिकः । ग. 'उपलक्षणम्' ३. क, ख, 'उपादेयमान' ग, 'तत् नास्ति। 23 ·૨૭૮ पन्यालोकः (उदयोतः ध्वन्यालोकः इदानी व्यङ्ग्यव्यञ्जकयोः प्राधान्येऽपि यद्वाच्यवाचकावेव प्रथममुपाददते कवय तदपि युक्तमेवेत्याह- आलोकार्थी यथा दीपशिखायां यत्नवान् जनः । तदुपायतया तद्वदर्थे वाच्ये तदाहृतः ॥ ९ ॥ यथा ह्यालोकार्थी सन्नपि दीपशिखायां यसवान् जनो भवति तदुपायतया- न हि दीपशिखामन्तरेणालोकः समवति - तव्यङ्गयमर्थ प्रत्याहतो जनो वाच्येऽर्थे यनवान् भवति । अनेन प्रतिपादकस्य कवेय॑गथमर्थ प्रति व्यापारो दर्शितः ॥ प्रतिपाद्यस्यापि तं दर्शयितुमाह- यथा पदार्थद्वारेण वाक्यार्थः संप्रतीयते । वाच्यार्थपूर्विका तद्वत्प्रतिपचस्य वस्तुनः ॥ १० ॥ लोचनम् इदानीमित्यादिना ॥ आलोकनमालोक । वनितावदनारविन्दविलोकनमित्यर्थः । तत्र चौपायो दीपशिखा॥ प्रतिपदिति भावे किम् ।। तस्य वस्तुन इति ॥ व्यङ्गयरूपस्य सारस्येत्यर्थः । चौमुदी आलोकनमालोक इति ॥ तस्यार्थनीयता अर्थनीयवस्तुविषयत्यकृतेत्युकम्- वनितेति ॥ परमादेवमालोकनक्रियावचनावमालोकराब्दस्य नारोकाख्यगुणवाचकत्वम् , अतः तत्र दीपशिखापा उपायत्वं सतमेवेत्याह-तन चेति ॥ चशब्द. तुशब्दार्थे ।। भावे किमिति ॥ प्रतिपादनक्रियावचन इत्यर्थ. । तच्छन्देन प्रकृतो व्यङ्गपार्यों गृह्यते । "अन्यदेव वस्तु" इतिवदिहापि वस्तुशब्दः सारवचन इस्याह--व्यङ्ग्यरूपस्येति ॥ इह पदार्थवाक्यार्थसहोदरवं पदाच्यव्यङ्गयार्थप्रतिपत्योः दर्शितम् , तस्यान्यदपि प्रयोजन- मस्तीतिति दर्शयति]--अनेनेति ॥ आत्यन्तिकत्व सहृदयभावस्प काष्ठाप्राप्तिः । एप ग. मियों नाच्यो क स. 'प्रनिषत्रस्य' २ काम 'जन' नास्ति। ग प्रतिरसम्प २. स 'वाच्या ७. ५ (पाला क. स . नास्ति। ६. च. दालो- भ. बाक्या १.

·१७९ छौचनकौमुपपलोचनसहितः १] ध्वन्यालोकः यथा हि' पदार्थद्वारेण वाक्यास्यावगमः तथा वाच्यार्थप्रतीतिपूर्विका व्यङ्गयस्यार्थस्य प्रतिपत्तिः ॥ इदानी वाच्यार्थप्रतीतिपूर्वकत्वेऽपि तत्प्रतीतेर्व्यङ्गयस्यार्थस्य प्राधान्यं यथा न भ्यालुप्यते तथा दर्शयति-- लोचनम् अनेन लोकनात्यन्तसहृदयो यो न भवति तस्यैव स्फुटसवेध एप प्रामः ; ययो अत्यन्त- शब्दवृत्तज्ञो यो न भवति तस्य पदार्थवार्थिनमः । काठाप्राप्तसहृदयभावस्य तुं धाक्यवृत्तारालस्येय सन्नपि क्रमोऽभ्यस्ता मानाविनाभायस्मृत्यादिवदसंवेद्य इति दर्शित । यथा न व्यालुप्यते इति ॥ प्राधान्यादेव हि तत्पर्यन्तानुसरणरणरणकत्वरिता कौमुदी इति याच्यव्यङ्ग्यानिष्ठः । तदीयाया बुझेरपरिचितविषयतया मन्दमन्दमेव सञ्चरण- सम्भावनादन्तरान्तरा विश्रान्तिसम्भवादिरपर्थः । तत्र दृशान्तमाह-यथेति ॥ किमिति पुरुषविशेपनियतत्वेन ब्रामपरिस्पुरणमुक्तम् ! सर्वस्यापि स क्रमो विद्यमानत्वादेय किं न प्रतीतिपथमारोहेदिति, नेत्याह-काठाप्राप्तेति ॥ सतोऽपि क्रमस्यासंवेदनं दृष्टान्तोक्त्या निष्टयति-अम्यस्तेति ॥ उत्तरकारिकायां सतोऽपि क्रमस्य[स्या लक्षणमुक्तम् । तस्य कथं प्राधान्योपपादकत्व- मित्याकासापामाह-प्राधान्यादेव हीति ॥ प्रकर्षेण प्रथमं वाधीयते निधीयतेऽस्मिन् बुद्धिरिति तप्रधान तद्भायादेव हेतोः तत्पर्यन्तं प्रधानभूतप्रतीयमानपर्यन्तं यदनुसरणं युद्धरनुधावनं तद्विपयो रणरणक उत्कण्ठातिरेकः तेन त्यारताः सन्त; अत एव मध्ये याच्याप्रतीयमानयोरन्तराले विधान्ति पदबन्धलाभं न कुर्वन्ति, तथा च का कथा क्रमपर्या. लोचनायामित्यर्थः । प्राधान्ये तत्प्रतिपतौ हेतुरित्यर्थः ॥ यथा न व्यालुप्यत इति । किन्तु १. क. ख, ग, 'हि' नास्ति। क. ख, वारयात.' रा, याक्यावर ग. 'असत्रपित ग. 'ब्यालुप्येत' १२. क. स. अनुमान-' नासि । 'सवेषकमः' घ. इ.च. 'सवेध एव म.स दशितम् 'नारिता ख, ग, 'ग्यालुप्येत 'वाक्यक्रम.' ख. ग. हि' नारित य. ग. प्रतिपाद्यापि ख, नुसरणत्वरिता' दर्शयितुमाह-वानी मित्यादिना ।।' अधिकः । प. प्राधान्यादेव रणराणिक रु. सहदयस्य घ. 'तु' नास्ति । प, ड, 'सरणरणकरिता' ११. फ. २. ३. इति ग प च, क. क. ग. तथा' . ५. क. ७. क. त्वरितवा' ·१८० पन्यालोक [उपोतः ध्वन्यालोक स्वसामर्थ्यवशेनैव वाक्यार्थ प्रतिपादयन् । यथा व्यापारनिप्पचौ पदार्थों न विभाव्यते ॥ ११ ॥ यथा स्वसामर्थ्यवशेनैव वाक्यार्थ प्रकाशयन्नपि पदार्थो च्यापारनिष्पत्तौ न विभाव्यते विमक्ततया- लाचनम् मध्ये विश्रान्ति न कुर्वत इति क्रमस्य सतोऽप्यलक्षण प्राधान्ये हेतु ॥ स्वसामर्थ्यम् आकासायोग्यतासनिधय ॥ विभाव्यत इति ॥ विशब्देन विभक्ततोक्ता। विभक्कतया न भाव्यत इत्यर्थ । अनेन विद्यमान एव क्रमो न सवेधत इत्युक्तम् । तेन यत् स्फोटाभिप्रायेणासनेत्र क्रम इति व्याचक्षते तत् प्रयुत विरुद्धमेव । वाच्येऽर्थे कौमुदी प्रयुत प्रसिष्यतीत्यर्थ । पदार्थस्य वाक्यार्थप्रतिपादने कि सामर्थ्यमित्याकाङ्क्षायामाकासादि- सहकारिसामर्थ्यमेव वार्योत्पत्तिहेतु वात् सामर्थ्यशब्देन गृह्यत इत्याह--आकाक्षेति ॥ वाक्यार्थप्रतिपत्तावपि पदार्थप्रतिपत्तिदर्शनात् कथ न विमाव्यत इत्युक्तमित्यतो ज्याचष्टे-विभक्ततयेति ॥ अनेनेति ॥ विभावनमात्रनिषेधेन अनुज्ञानादित्यर्थ । कप क्रमस्यासत्व कार्यकारणयो क्रमस्यावश्यभाषित्वादिस्यत उक्तम्-स्फोटाभिप्रायेणेति ॥ अविभक्तरूपस्फोटवाक्यार्थपक्षानुसारेणेत्यर्थ ॥ विरुद्ध मेवेति ॥ पाभ्यातिरिक्तव्यग्पासिद्धिश्चेत्यर्थ । क्य वाच्यार्यवैमुख्य त प्रतीत्यनुदये प्रतीय- मानार्थत्याप्रतीतिप्रसक्तरित्यत आह-विश्रान्तिनिवन्धनमिति ॥ विश्रान्तिरेव निवधन कारण यस्य स तथा । एतद्विशेषणस्य फलमाह-अनेनेति ॥ सदयलक्षणप्रदर्शन- वस्तुसत्ताया १ 'प्रय व पायी ३ क १ भ सतोपलक्षणम्' ४ इल ·१८१ १] छौचनकौनुशुपडोचनसहितः २ । ध्वन्यालोकः तद्वत्सचेतसां सोऽयों वाच्यार्थविमुखात्मनाम् । बुद्धौ तत्त्वार्थदर्शिन्यां 'झटित्येवावभासते ॥ १२ ॥ लोचनम् विमुखो विधान्तिनियन्धन परितोषमलामान आमा हृदयं येषामित्यनेन सचेतसा- मित्यस्यैवार्योऽभिव्यक्तः । सहृदयानामव तस्य महिमास्तु, न काव्यस्यासौ कश्चिदतिशय इत्यत्राह --अवमासत इति ॥ तेनान विगततो न भासते । मैं तु याच्यस्यै" सर्वपानवभासः । अत एव तृतीयोद्योते घटप्रदीपदृष्टान्तयलायङ्ग्यप्रतीतिकालेऽपि वाच्यप्रतीतिर्न विघटन इति वक्ष्यते तेन सह अस्य ग्रन्यस्य न विरोधः ।। कौमुदी परणेत्यर्थः ॥ अभिव्यक्त इति ॥ य एवंविधारत एव सचेतस इति । न वाच्यार्यवैमुख्य. मानपरमिदम् अनुपयोगादित्यर्थः ॥ तहीति ॥ ययुक्तलक्षणहृदयविशिष्टयुद्धघुपाविकमस्य शाटित्येन स्फुरणं तन्वियव्यतिरेकान्यां तबुद्धेवि तहेतुत्वादन्यत्रादृष्टचरत्वाच सहदयानामेत्र लोकोत्तरः कश्चित् अतिशयोऽयं न काव्यस्येत्येवास्थीयताम् ; सत्यपि काव्यव्यापारे तथाविधसदृदयबुद्विगोचरीभावाभावे तददर्शनादित्यर्थः । काव्यश्रवणसमयसमनन्तरसमा- सायमानजन्गनस्तदवभासस्य कार्यस्य परिस्फुटोपलग्धस्य काव्यव्यापारकनिबन्धनत्वनिश्चया- दिति भावः । इत्थं श्लोकद्वयं व्याख्याय तथा व्याख्याने फलमाह-तेनेति । अत्र वाच्यार्ये विभक्तता व्यङ्ग्यायर्यापेक्षया पृथक्त्यम् ; विभरकत्वस्य केवलमनयभासनम् , न सर्वथैवेति स्वरूपेणापीति यावत् ॥ अत एवेति ॥ यत एवमेतद्याख्यातमत एवेत्यर्थः । वाच्यस्य स्वरूपतोऽयभाप्ताङ्गीकरणादिमागमात्रस्यानवमासाङ्गीकाराचेत्यभिप्रायः ॥ न विरोध इति॥ इतरथा विरोधः स्यादेवेत्यर्थः ॥ . ८. ग, 'भाइ' नास्ति। ग. विभत्ततया १. स. 'झांगलेव' २. क. ख. 'यत्रावमासते' अधिक.। ३. ६. 'विगुसी' धनपरि क. प. विमचा.' स. ग. तु' अधिकः । ख. 'इत्याशयाइ-यावमा- ४. 'वान्यस्य सर्व १२. क, ख. 'वक्ष्यति ·१८२ घन्यालोकः [उद्दयोतः एवं वाच्यव्यतिरेकिणो व्यङ्गयस्यार्थस्य सद्भाव प्रतिपाद्य प्रकृत उप- योजयन्नाह- यत्रार्थः शब्दो वा तमर्थमुपसर्जनीकृतस्वार्थो । व्यङ्क्तः काव्यविशेषः स ध्वनिरिति सूरिभि. कथितः ॥ लोचनम् सद्भावमिति ॥ सत्ता साधुभावं प्राधान्य चेत्यर्थः । दूय हि प्रतिपिपादविपितम् । प्रकृत इति ॥ लक्षणे ॥ उपयोजयन्निति || उपयोग गमयन् । “तमर्थम्" इति चायमुपयोग । स्वशब्द आत्मयाची | स्व चार्थश्व स्वार्थी । तो गुणीकृती पाभ्याम् यथासंख्येन तेनार्थों गुणीकृतात्मा, शब्दो गुणाकृताभिधेय ॥ तमर्थमिति ॥ कौमुदी ननु पनेरे [व]प्राधान्यस्यापि प्रतिपादितत्वात् कय वृत्तौ सद्भावमात्रस्य प्रतिपादित- स्वोक्तिरित्याशङ्कय "सद्धाने साधुमारे च सदित्येतत् प्रयुज्यते" इत्युक्त्यात साधुत्वस्य प्राधान्यलक्षगस्य च सध्छन्देन संमहान दोष इत्याह-सत्तामिति ॥ अर्थद्वययाचि. बागीकारेण व्याख्याने हेतुमाह-द्वय हीति ॥ वृत्तौ प्रकृतशब्दो ध्वनिलक्षणविषयः, अन्यस्य प्रतिस्पाभावादित्याह-लक्षण इति ॥ उपपिसष्टस्य युजिधातो मायातिरिकार्यवाचकलमहीकृत्याह-उपयोग गमयन्निति ॥ ननु सत्ताप्राधान्ययोः लक्षणोपयोगगमक पद लक्षणवाक्ये नावगम्यत इत्याशङ्य प्रस्तुतपरामर्शिना तच्छन्दैनार्थ- समानाधिकरणेन उक्षणविनिवेशावगमाददोष इरयाह-तमर्थमिति ॥ शब्दस्य स्वार्थ- सभोऽप्यस्य तदमानात् क्यमुपमर्जनस्वार्थत्वमर्थस्येत्यत आह-स्वशब्द इति ॥ तयापि क्ध पशब्दस्यार्पशब्देन सक्न्ध इत्यत उक्तम्- स्वयार्थश्चेति ।। उपसर्जनीकृते. यस्य व्यारया गुणी नाविति । पाग्याम् अर्षशन्दाम्याम् । केन यस्य गुणीकरणमित्यत उत्तम्- यथासल्यनेति ॥ एर सति पर्यततितममाह--तेनेति ।। यत एवमर्थान्दयोः स्वार्थकर्मक गुणीकरण क्रमेण तेनायर्य । अर्थशन्दरपात्र न व्यपवचनत्यमिति 'ही गुणीकृती' नास्ति। 'सासो भय तो सम्बन्ध- - २. ४ ग ·13 लोचनकौमुापलोचनसहितः १८३ लोचनम् "सरस्वती स्वादु तदर्थवस्तु" इति यदुक्तम् । यतः" इति द्विवचननेदमाह-यय- विवक्षितयाच्ये शब्द एव व्यञ्जयः, तथाप्यस्यापि सहकारिता न त्रुट्यति ; अन्यथा. ज्ञातायोऽपि गन्दस्तषशकः स्यात् । विवक्षितान्यपरवाच्ये च शम्दस्यापि सहकारित्वं भा.येव । विशिष्टशन्दाभिधेयतया विना तस्यास्याव्यशकात्यात्---इति सत्र शब्दार्ययो- रुभयोरपि पैननं व्यापारः । तेन यद्भट्टनायफेन द्विवचनं पितं तद्गजनिमीलिकायैव । "अर्थः शम्दो या" इति तु विकल्पानिधानं प्राधान्याभिप्रायेण । काव्यं च तद्विशेष- कौगुदी वक्तुमभिधेयेति वचनम् । तर्हि "तमर्थम्" इत्यत्राप्यर्थवचनत्वं स्यात् तदर्थमाह-~- सरस्वतीति ॥ यदुक्तमिति ॥ वस्तुतस्य तदर्यशब्देनोक्तमिति शेषः । नन्धर्षशब्दयोः प्रत्येकमेवान्यानपेक्षया व्यअनलक्षणस्वकार्यनिर्वर्तनसमर्थनयोपगमात् समुच्चयसमुचितस्य व्याः इति द्विवचनप्रयोगस्यानुपपत्तिमाशद्वय तदभिप्रायमाह-द्विवचनेनेदमाहेति ॥ पर शम्दस्य प्राधान्येन व्यञ्जकत्वं तादृशं स्थल दर्शितम्-अविवक्षितवान्य इति ।। शन्द एवेति ॥ प्राधान्येनेति शेषः । सहकारिबानपाये हेतुमाह-अन्यथेति ॥ अर्थस्य तद्रूपकारकत्याभावे सतीत्यर्थः । यत्रार्थस्यैव व्यक्ष कन्वं तदुदाहरति-विवक्षितान्य- परवाच्य इति ।। शम्दस्य सहकारिने हेतुमाह---विशिष्ठति ।। वैशिष्ट्यं गुणालं- कारोपस्कृतत्वम् ॥ उमयोरपीति ।। गुणप्रधानभारेनान्योन्यसहकारितयोभयोरपि शब्दार्थयोः समुचयेन व्यानकर्तृवाद्विवचनमुपपद्यत इत्यर्थः । एवं द्विवचनाभिप्रायमुक्या तदनभिज्ञतया यदुषणं फैचिदुद्भावितं तन्निरवकाशमियाह --तेनेति ननूभयोरपि व्यजकत्येऽर्थः शब्दो बेति विकल्पानुपपत्तिरित्याशक्याह-~-अर्थः शन्दो वेति स्विति ॥ यत्र यस्य प्राधान्यं तर तस्यैव कर्तुत्यम् , इतरस्य कथग्निदनु. यायित्वमानमिति कृया विकाल्पायों वाशब्द इत्यर्थः । काव्यविशेषस्य ध्वनिवे काव्यस्य 'स्वस्पेति' अधिषः। ९.म. 'शातोऽपि पोतपत ३३' नास्ति। क. ५. ६. ध्यक्त अधिकः । “यवा' भवननव्या-' - ८. ग. घ. 'यपि विर' ·न्यालोकः उदयोतः लोचनम् चासौ, काव्यस्य वा विशेष । काव्यग्रहणाद्गुणालङ्कारोपस्केनशब्दार्थपृष्ठपाती घनिलक्षण आरमेत्युक्तम् । तेनैतनिरवकाशम्-श्रुतापदारपि पनि-यपहारः स्यादिति । यच्चोकम्—'चारुत्यप्रतीतिस्तर्हि काव्यस्यात्मा स्यात्' इति तदहीकुर्म एव । नाम्नि खेल्यय विवाद इति । यचोक्तम्- 'चारुणः प्रतीतिर्यदि काव्यात्मा प्रत्यक्षादिनमाणा- कौमुदी वनित्य न स्यादिति कर्मधारयसमासाश्रयणम् । विशिप्यते व्यपच्छ्यित इति विशेषः । शास्त्रादिभ्यश्च व्याच्छेदो विवक्षित । इदानी प्रयोजनान्तराभिधिसपा विग्रहान्तर दर्शयति-काव्यस्य वेति ।। इह विशिनष्टीति विशेष , तेन चात्मरूपानमासूनितम् । उक्त हि प्राक् “विशेषहेतुत्वादात्मा इति व्यवस्थाप्यते" इति । काव्यपदेन विशेषणे प्रयोजनमाह--काव्यग्रहणादिति ॥ यो धनिलक्षण आत्मा स गुणालकारोपस्कृतशब्दार्थ- पृष्ठपाती सन्नेत्र पनिव्यवहारगोचर इति योजना | काव्यरिशेपपदस्यैनमर्थत्वे सति परपर्यनुयोगपरिहार फलिष्यतीत्याह-तेनैतदिति ॥ यस्माद्गुणाधुपस्कृत- शब्दार्यपृष्ठपातिनो विनिव्यपदेशस्तेन हेतुनेत्यर्थ । मानो देवदत्तो दिया न मुझे' इति श्रुते यद्रात्रिभोजन गम्यते तत्रापि धनिव्यवहार स्यात् , याच्यार्थसामाक्षेपेण अर्थान्तर- स्यापि तत्र प्रतीति स्यात्-इति यच्चोघ तत् रात्रिभोजनार्थस्य कथितविशपरत्नोमानेन निरवकाशमित्यर्थ । आक्षेपान्तरमनुमाष्प दूषयति यच्चोक्तमिति ॥ यदि चारवहेतुतया प्रसिद्धेभ्यो गुणादिभ्योऽन्य शेष्याच्चारुवप्रतीतिरेव तदात्मास्तु तस्यादृष्टत्वात् , तत्परित्यागेनादृष्टयस्त्वन्तरपरिकल्पना- गौरवादिति तदतिरिक्तो न घनिरित्याक्षेप । कुतोऽझीकार इत्यत उक्तम्-ना- मीति ॥ सल्लरवधारणे । गुणादिव्यतिरिक्तस्य काव्यजीवितत्वेन कस्यचिद्वस्तुनो भवताप्यङ्गीकृतत्वात् , एतावतैव सिद्धमनोरया सवृत्ता स्म इत्यर्थ । चारुत्वप्रतीतिरेव गुणादिजन्यचारुत्वप्रतीतिविलक्षणा समुद्भयन्ती निरालम्बनशानानुत्पतेः तादृशम् आलम्बनं बलादुपस्थापपतीति भार | पुनरम्याशेपान्तरम् अनुभापते-यचोक्तमिति । काव्यात्मा स्यात् तर्हि पारि- घ ४ क २ प घ ख ए ग 'नास्ति' 'अय' नास्ति । ग यथोक' ६ क.

·१ लोचनकौमुद्यपलोचनसहितः ध्वन्यालोकः यत्रार्थो वाच्यविशेषः वाचकविशेषः शब्दो वा तमर्थ व्यक्तः, स काव्यविशेषो ध्वनिरिति । अनेन वाच्यवाचकचारुत्वहेतुम्प उपमादिभ्योऽनु- लोचनम् दपि सा भवन्ती तथा स्यात् ' इति, तत्र शब्दार्थमयकोव्यात्माभिधानप्रस्ताये क एप प्रसङ्ग इति न किंचिदेतत् ।। स इति ॥ अर्थो वा, व्यापारी या ; अर्थोऽपि वाच्यो या घनतीति शब्दोऽप्येवम् ; व्याघो वा चन्यत इति ; व्यापारो वा शब्दार्पयोर्धननमिति । कारिकया तु प्राधान्येन समुदाय एव कौव्यरूपो मुख्यतया ध्वनिरिति कौमुदी तघेति ।। काव्यात्मत्वेन ।। तत्रेति ।। तस्मिनाक्षेपे विषय इत्यर्थः । शम्दार्पमयकाव्यजीवित- निरूपणप्रकरणे हि शन्दाम्यस्यैवारमलसंभावना नान्यप्रमाणगग्यस्येति प्रकरणबलादेव दूरनिरस्तोऽयमनिष्टप्रसङ्ग इत्यर्थः । उपसंहरति--नेति ॥ नगु स काव्यविशेपो धनिरिति कस्येदं ध्वनिसंक्षितस्वाभिधानमिति न जानीमः काव्यस्य शब्दार्थव्यापारात्मकस्वेन बहूना संभवादन्यतमस्यैव ध्वनिव्यपदेशकरणे काव्यविशेष- रूपत्याभावप्रसक्तिः क्तः), अनेकार्थत्वस्यान्याय्यत्वाच - इत्याशङ्कय प्रागुक्तव्युत्पत्यनुसारेण सर्वेषामेवामीपां ध्यनित्यम् ; अपि दशान्ति अविश्रान्ति मदनेकार्थत्वस्य व्युत्पत्तिभेदाङ्गीकारे सत्यदोषत्वादित्याह--अर्थों वेत्यादि । अर्थो वा ध्वनिरित्येयं सर्वत्र द्रष्टव्यम् । अर्थो हि द्वि- विधः, याच्यो व्ययश्च । तत्र वाच्यस्य धनिशब्दवाच्यत्वं व्युत्पत्या दर्शयति-अर्थोऽपी- ति ।। वाच्यो वा ध्वनतीति॥ वनिरिस्पनुपङ्गः॥ एवमिति ।। ध्वनतीति पनिरिति । एवं शब्दवाच्यव्यङ्गयव्यापाराणां चतुर्णा घनित्यमुपपादितम् ; तथापि "स ध्वनिः" इति ध्वनि- संज्ञितत्वेन कारिकायाम् एपामन्यतमोऽर्थः अन्यो या निर्दिष्ट इत्यपेक्षायामाह-कारिकया विति ॥ मुख्यतयेति । इतरेपाममुख्यतयेव ध्यनित्यमित्यर्थः । मुख्यत्वे हेतु:- प्राधान्येनेति ॥ समुदायिनां समुदायांशरूपतया तदन्तर्भावादंशिरूपस्य तस्यैव प्राधान्यात मुल्यतया तस्यैव घनित्यम् , इतरेपाम् अप्राधान्यादमुख्यत्यमित्यर्थः । कथं वनेर्गुणादिभ्यो ३. क. स. ग. 'वान्यरूपमुखतया' १. क. वाचविशेषः' नारित । २. ग. प. याच्यामिधान' 24 ·ध्वन्यालोकः (उदपोतः ध्वन्यालोशः प्रासादिम्यश्च विभक्त एव ध्वनेविषय इति दर्शितम् । यदप्युक्तम् 'प्रसिद्ध- प्रस्थानातिक्रमिणो मार्गस्य काव्यवहानेनिर्नास्ति' इति. तदप्ययुक्तम् । यतो लक्षणकृतामेव स केवलं न प्रसिद्धः, लक्ष्ये तु परीक्ष्यमाणे स एव लोचनम् प्रतिपादितम् ॥ विमक्त इति ॥ गुणालङ्काराणां वाध्यवाचकभावप्राणत्वात् अस्य च तदन्यव्यङ्गपव्यञ्जकमावसारत्वान्नास्य तेष्वन्तर्भाव इति । अनन्यत्रभायो विपपर्यः । ऐवं 'तयतिरिक्तः कोऽयं घनिः' इति निराकृतम् || लक्षणकृतामेवेति ॥ लक्षणकारीप्रसिद्धता विरुदो हेतुः । तत एव हि यनेन लक्षणीयता । लक्ष्ये वप्रसिद्धत्व- कौमुदी विभक्तविषयत्यमित्यत आह--गुणालङ्काराणामिति ।। शब्दार्थतत्संघटनाश्रया हि गुणालं. कारा इत्युक्तम् ; अतरते वाच्यवाचकमावोपजीविन एव ; पमिस्तु न्यगधन्यजकमावाश्रय इति भिन्नविषयत्वमित्यर्थः । नन्विह विषयस्य विभक्तत्वमुक्तम् , आश्रयविभागस्तु न दर्शित इति किं केन संगतमित्यत उक्तम्- अनन्यत्रेति ॥ ननु गुणादिव्यतिरेकेण ध्वनि म न कश्चित्' इत्येयमभाववादेषु जाग्रत्सु कयमिह धनिलक्षणनिर्वाह इत्याशक्य अस्यैव लक्षणस्प तरक्षेपेऽपि सामर्थ्यमस्त्विति दर्शयन्नाथाभावयादनिरासे तात्पर्यमाह-एवमिति ।। अथवा "यदप्युक्तम्" इत्यादिना द्वितीयाभावदूषणाभिधानात् "अप्रतिषिद्धमनुमतं भवति" इति न्यायेन प्रयमाभाववादस्यानुमतत्वं प्रतिभायात् ; तद्यावृत्त्यर्थ तस्य वृत्तिकृतोकाभि- प्रायेण निरस्तत्वमाह-एवमिति ॥ निदोषलक्षणकथनमुखेन तत्स्वरूपसद्भावस्य समर्पित- स्वात् । किं लक्षणकृतामप्रसिद्धत्वादलक्षणीयत्वम् ! लक्ष्येष्वप्रसिद्धत्यात् ! आधै विरुद्धो हेतुरिल्याह-लक्षणकारेति ॥ तततित् ] एवोपपादयति-तत एव हीति ॥ लक्षणीयत्वे सति लक्षणकाराप्रसिद्धवं उक्षणीयत्वमेवापादयतीति साम्यविपरीतेन लक्षणीयत्वेन व्याप्तत्वाविरुद्धोऽयं हेतुरित्यर्थः । द्वितीये त्वसिद्धत्वमित्याइ–लक्ष्ये विति ।। यदुक्रममाव- .. १. , . ' सु. ग. १. अन्यत्र ३. क. स. 'नास्ति । ४. कारप्रसि- ५. घ. वाविरोधी ६. स. प. ग. 'लपत्व-' ·खोचनकोनापलोधनसहितः १] ध्वन्यालोकः सहृदयाह्लादकारि काव्यतत्वम् । ततोऽन्यचित्रमेवेत्यने दर्शयिष्यामः । यदप्यु- कैम् 'कामनीयकमनतिवर्तमानस्य तस्योक्तालङ्कारादिप्रकारेष्वन्तर्भावः' इति, तदप्यसमीचीनम् । “वाच्यवाचकमानानयिणि प्रस्थाने व्यङ्ग्यव्यञ्जकसमाश्रयेण लोचनम् मसिद्धो हेतुः । यचं नृतगीतहास्यादिकल्पं तत् काव्यस्य॑ न किंचित् ॥ चित्रमिति ॥ विस्मयफर्दृत्तादिवशात् , न तु सहृदयी भिलपणीयचमत्कारसाररसनिःष्यन्दमयमित्यर्थः । कान्यानकारियाद्वा चित्रम्, आलेल्यमानत्वाद्वा, कलामात्रस्वाहा ॥ अग्र इति ॥ "प्रधानगुणभावाभ्यां न्यङ्गयत्यैवं व्यवस्थिते" । द्विधा कोव्ये ततोऽन्यद्यत्तचित्रमभिधीयते ॥" कौमुदी वादिभिः गुणादिव्यतिरिक्तस्य तस्य वस्तुनो नृत्तगीतादिप्रायत्वमेयेति न भवदभिमतध्वनि- यस्तुसिद्धिरिति तद्पयति-यचेति ॥ कविव्यापारगोचरस्वाभावान तस्य काव्यत्वमिति काव्यपदेनैव तद्वधयच्छेदान्न तदुद्भावनावकाश इत्यर्थः । चित्रशब्दरयार्थान्तरे प्रसिद्धत्वात् कायं काव्यवाचकत्वमित्याशङ्कय 'अहो चित्रम्' इत्यादिवद्विरमयकारिस्वगुणयोगादयं व्यपदेश इस्याह-विस्मयकृदिति ॥ विस्मयकत्वं धनेरम्पस्तीति परिसंख्यानार्थतामभिप्रेत्याह-- वृत्तादिवशादिति ॥ आदिशब्दनानुप्रासादिसंग्रहः । विस्मयकायेंयेत्यत्र व्यवच्छेयगाह- न खिति ॥ लोकप्रसिद्धचित्रदव्यगुणयोगाद्वा चित्रत्वमित्याह ; विण्यानुसाररूपत्वम्, आलेल्पमात्रस्वम् , कालारूपत्वं च चित्राणाम् ; तद्योगात् काव्ये चित्रशब्दप्रवृत्तिरित्यर्थः । कमेणात्र काव्याभासत्वम् , निःसारत्वम् , अकृतात्वं चोक्तम् । उत्तानदर्शिनामाश्चर्य- प, 'सहदयाहादि कान्यम्' क. स. 'वृत्त्यादि स. 'नास्ति। ९ १० ... 'सइदयदया। ३. ग, 'उदितम ४. ग. अपि' भाषियः। ५. रा. 'यता' अधिसः । ने. १२. ग.म.न.'कारकारि-' १३. फ. रा. ग. 'लेरय ए.प.स.च. 'भयवस्पिट' स. प. उ.च. 'काम्यततो' ग. काम्येऽन्तत प, पीसनामा रा. ग. 'यश वापि अधिकः । ८.

·१८८ ध्वन्यालोक [उद्योतः पन्यालोकः व्यवस्थितस्य ध्वनेः कथमन्तर्मावः ? वाच्यवाचकचारुत्वहेतवो हि' तस्याङ्गभूता, न तु अङ्गिरूपा एवेति प्रतिपादयिष्यमाणत्वात् । परिकरलोकश्चात्र- व्यायव्यञ्जकसबन्धनिबन्धनतया ध्वने । वाच्यवाचकचारुत्वहेत्वन्त पातिता कुतः ॥ ननु यत्र प्रतीयमानस्यार्थस्य वैशयेनाप्रतीति स नाम मा भूद्धने- लोचनम् इति तृतीयोदयोते पते । परिकरार्थ कोरिवार्थत्याधिकाराप कतुं श्लोक परिकरलोक ॥ यत्रेति ॥ अलङ्कार ।। वैशयेनेति ॥ चारुतया स्फुटतया चेत्यर्थः ॥ अभिहितमिति ॥ भूतप्रयोग , आदौ "पत" इत्यस्य व्याख्यातत्वात् ॥ गुणीकृतात्मेति ॥ आत्मे. कौमुदी बुद्धिजनकत्व तु प्रागुक्तमिति विशेष । अत एवात्र बारान्दा समुच्चयार्या एव न विकल्पार्थाः । परिकरस्य सापेक्षत्वात् वस्येत्यपेक्षायामुक्तम्-कारिकार्यस्येति ।। परिवरार्थमित्येतत् विवृतम्---अधिकावाप कर्तुरिति ॥ कारिकायामनुक्करपाधिकस्यापेक्षि- तस्यावाप प्रक्षेप , त कर्तुम् । 'यत्र' इति सामान्यबाचिनोऽप्यलङ्कारान्तर्भावस्य शङ्किप्य- माणत्वात् प्रकरणबलादलकारविषयत्न गम्यत इत्याह-अलकार इति ॥ विशद- शब्दस्य चारत्वस्फुटपविषयप्रयोगदर्शनादुभयस्य चेह सभमादुभयार्थत्वमित्यर्थ । इदानीमैव कालिया व्याख्यायमानलात् कथम् “अभिहितम्" इति भूतप्रयोग इत्याशङ्कप उत्तरपदस्य प्राग्व्याख्यातत्वापेक्षया तदुपपतिमाह-भूतप्रयोग इति ॥ यत् प्राक् स्वय व्याख्यातम् "स्वशब्द आत्मयाची" इति तद्वृत्तौ "गुणीकृतात्मा" इतीह व्याख्यानस्यानुगतस्यापेक्षणादयेत्याशयेनाह-आत्मेत्यनेनेति ॥ 'अर्यो गुणीभूत ' इति वक्तव्ये "गुणीकृतात्मा" इति वचन स्वशन्दव्याख्यानाभिप्रायमित्यर्थ । समासोक्त्यादिषु क स 'ह' नास्ति। २ क स परिकार्य अधिक । 'यति काव्यालबारे ६ र ३ ग 'भाप' अधिक । ७ प 'वक्ष्यति ·१) लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः ध्वन्यालोकः विषयः । यत्र तु प्रतीतिरस्ति यथा समासोक्त्याक्षेपानुक्तनिमित्तविशेषोक्ति- पर्यायोक्तापह्रतिदीपकसबैरालङ्कारादी तंत्र ध्वनेरन्तर्मावो भविष्यतीत्यादि निराकर्तुमभिहितम् "उपसर्जनीकृतस्वार्थों" इति । अर्थो गुणीकृतात्मा, गुणीकृताभिधेयश्च शब्दो वा यत्रान्तिरमभिव्यनक्ति स ध्वनिरिति । तेषु कथं तस्यान्तीवः १ व्यङ्ग्यप्राधान्ये हि ध्वनिः । न चैतत् समासोक्त्यादिप्वस्ति । समासोक्तो तावत्-- लोचनम् त्यनेन स्वशब्दस्पार्थों व्याख्यातः । न चैतदिति ।। व्ययस्य प्राधान्यम् । प्राधान्य च ज्ञेप्तौ यद्यपि न चकास्ति "बुद्धौ तलावभासिन्याम्" इति तु नयेने अखण्डचर्वणी- विश्रान्तेः, तथापि विवेचकै वितान्वेषणे क्रियमाणे यो व्यङ्गयोऽयः पुनरपि वाच्यमेव शौमुदी व्यङ्गयप्राधान्यामायोनिवृत्ती न काव्यश्रवणसमनन्तरभाविकाव्यार्थप्रतिपत्तिसमयमारि- प्रतीत्यपेक्षा, तदनन्तरावतारियाच्यव्यङ्गयगुणप्रधानभावविवेकावस्थासंवेदन- विषयीभावापेक्षवेति दर्शयितुम् तद्वत् सचेतसां सोऽयों वाच्यार्थयिमुखात्मनाम् । बुद्धौ तस्यावभासिन्यां झटिस्येवायभासते ॥" इत्युक्तदिशा प्रथमं व्यङ्गपार्यचवर्णायो झटिति विधान्युत्पत्तेः याच्यार्थगतत्वेन व्यायार्थगतत्वेन स्वेिन वा प्राधान्यस्य सुरणाभायान्न समासोक्त्यादी व्यापप्राधान्याभायोऽध्यवसातुं पार्यत इति शङ्कामनुयदति- प्राधान्यं चेति ॥ ज्ञप्ती कान्यार्थप्रतिपत्तिदशायामित्यर्थः । न चकास्तीति ॥ स्वरूपत एवार्थस्फुरणेऽसति कुतस्तस्य व्यङ्गायनिष्ठतयाभावावधारणप्रसङ्ग इति भावः । समाधत्ते-तथापीति ॥ विवेचकैरिति ।। चर्वणानिवृतिभूमेरत्याय विवेकपदवीमधितिष्ठद्भिरित्यर्थः । यद्यपि २. ग. 'पायापटुति' प. संकरादी' ग. ४., 'न्यायपाधान्यम्' ५. ग. यद्यपि यसो ६. क. स. 'तु' नारित। ७. उ, 'न्यायन ८. ए. ग. 'चर्वण 'यथा' ·१९० ध्वन्यालोकः [उदपोतः सोचनम् अनुप्राणयन्नास्ते तदा तदुपकरणत्वादेव तस्यालङ्कारता यतो वाच्यादेव तदुपस्कृता- चमकारलाभ इति । यद्यपि पर्यन्ते रसम्पनिरस्ति तथापि मध्यकक्ष्यानिविष्टोऽसी व्यङ्ग्योऽर्यो न रसोन्मुखीभवति स्वातन्त्र्येण, अपि तु वाच्यमेवार्थ संस्कतुं धावतीति गुणीभूतव्यङ्गयतोता ॥ कौमुदी प्रतीतिसमये प्राधान्यं न पुरणगोचरः प्रत्युत व्यापार्यनिष्ठतयैव प्रतीतिस्वभावानुसत्या तदवभासः, तथापि पौक्तिक्या बुद्धया गुणप्रधानविवेचनवेलायां प्रवृत्तायां प्राधान्या- प्राधान्यमध्यस्थतया प्राधान्येन का प्राक् प्रतीयमानोऽपि व्यङ्ग्यायों याच्यानुप्राणकतया अवतिष्ठमानश्चयवस्थाप्येत, तदा तस्याटकारत्वं बलादापद्यमानं न निवारयितुं शक्यमिति समासोक्त्यादिषु व्यङ्ग्यप्राधान्याभावो विवेकदृष्ट्यपेक्षया वृत्तिकृतोत इति न विरोध इत्यर्थः ॥ तदुपस्कृतादिति ॥ व्ययार्थोपस्कृतादित्यर्थः ॥ वाच्यादेवेति ॥ न व्यङ्ग्यार्थात् । ननु वाच्यमुखेनापि न्यायस्य रसध्यनिपर्यन्तत्वान्न प्राधान्यहानिः, वाच्यस्य तत्र विभावीभावेन रसनिःष्पन्दितया तत्र रसम्पनेरम्युपगमाद्वाच्यस्य तदुपस्करणमहिम्नैव चमत्कारकारिवादिति शकामनूय परिहरति-यद्यपीति ॥ मध्यकक्ष्यानिविष्ट इति ।। पूर्वोत्तरभूतवाच्यरायनिकल्याद्वयोपजीवनेयमुक्तिः । सगासोक्त्यादिषु पूर्व पाध्यकक्ष्या ; तदनन्तरं वस्तुव्यङ्ग्यकक्ष्या ; तदनन्तरमन्या रसपनिकत्येति स्थितिः । तत्र मध्यकक्ष्या- निवेशिनो व्यङ्ग्यस्यावाचीनकाल्याच्यासिवाच्यार्याभिमुख्यपुरःसर एवोत्तरकक्ष्याधिरोहि रसो. न्मुखीभावः ; न साक्षादेव ; निम्नदेशनिपातुकनिर्झरनीरप्रयाइन्यायेनार्वाचीनवाच्यार्थानु- धावनहेयाकित्वादीशि विरये व्यङ्ग्यार्थरयेति तदभिप्रायेण व्यङ्ग्यस्य वाच्यो- परकरणमात्रोपक्षीणत्वात् समासोक्त्यादौ गुणीभूतत्र्यड्व्यप्रकारान्तर्माबो पक्ष्यगाणो व्युत्पन्न इत्याह-वाच्यमेवार्थमिति ॥ उक्तेति ॥ कारिकावृत्यपेक्षयोक्तिः । स. तत् नास्ति। १. का ग. 'ददुपमरकृतार' ग. क. 'मध्यम' २. ख. ग. 'समामोत्ताविति' भषिकः।

·१] डोचगोमुग्रुपलोचनसहितः ध्वन्यालोकः "उपोढरागेण विलोलतारकं तथा गृहीतं शशिना निशामुखम् । यथा समस्तं तिमिरांशुकं तया पुरोऽपि रागाद्गलितं न लक्षितम् ॥" लोचनम् "यंत्रोक्त गम्यतेऽन्योऽयस्तरसमा विशेषणैः । सा समासोक्तिरुदिता संक्षिप्तार्थतया यीं ॥” इति । अन्न समासोकेर्लक्षणं स्वरूपं हेतु म तनिर्वचन मिति पादचतुष्टयेन कमादुक्तम् । उपोढो रागः सान्ध्योऽरुणिमा प्रेम च येन । विलोलास्तारका ज्योतीपि नेत्रत्रिभागाश्च यत्र ॥ तथेति ॥ "झटिल्येव प्रेमरमसेन च गृहीतमाभासितं परिचुम्बितुमाकान्तं च । निशाया मुखं प्रारम्भो वदनकोऊनदं । यति" ॥ कौमुदी "यत्रोक्ते" इत्यादि भामहीयमिदं समासोक्तलक्षणम् । अन्न यथेति पदम् "स्कन्धयानुजुरख्यालः स्थिरोऽन्तिकमहाफलः । जातस्तहरयं चोच्चैः पातितश्च नभस्वता ॥" इत्युदाहरणप्रदर्शनार्थ- मित्यवसैयम् । सर्वस्यैवास्य श्लोकस्य लक्षणरूपत्वं मा ज्ञायीति विभागमाह-स्वरूपमिति । स्वमसाधारणं रूपमितरत्र्यावर्तकं लक्षणमिति यावत् । तत् “यत्रोक्त गम्यतेऽन्योऽर्थः।" इत्युक्तम् । यत्र यस्मिन् प्रस्तुतेऽर्थे वर्णिते सत्यन्योऽप्रस्तुतोऽर्थो गम्यते । तचैतत् श्लेषादावस्यस्ति तद्यावृत्त्यर्थ तत्समाननिति] विशेषणसम्यं हेतुरुक्तः । तथा च मझुकः- "विशेषणसाम्यादप्रस्तुतस्य गम्यत्वे समासोक्तिः" इति !! समासोक्तिरिति ॥ नामाकम् । तस्प नान्नो निर्वचनार्थ संक्षिसार्थतयेति ॥ समासेन सक्षेपेणैवार्थान्तरस्योक्किरिति । विशेषणसाम्य पदर्शयन् व्याचष्टे---उपोढेत्यादि ॥ झटित्येवेति ॥ प्रस्तुते । 'पुरो विरागाव' इ. 'तत्' नास्ति। क. ख. 'यत्रोको' 'सोऽर्थः ड. तत्' नास्ति। 'माविशेषणः' १२. स. दागिति स. ग..'च'नारित । न. मित्र' नास्ति। 'या' अधिकः । ख. ग. 'स्वरूप' ९ घ १. ग. १०. २. ख. 'गरच' 'यावा ग. ४. प. ५. १३. क. घ. क. घ. ७. उ. क. स, ८. क. घ. इ. च. 'खरूपे ·ध्वन्यालोकः उदयोतः टोचनम् झटिति' ग्रहणेन प्रेमरभसेन च । तिमिरं चागुमा सूक्ष्मा अंशवः तिमिराशुकं रमिशवलीकृत तम पटलम् , तिमिरीशुक नीलजालिया नवोढावाढवधूचिता । रागात् तत्वात् सध्याकृतदिनतरम् , प्रेमरूपाच्च हेतो । पुरोऽपि पूर्वस्या दिशि अग्रे च । गलित प्रशात पतित च । तया रात्र्या करणभूतया ; समस्त मिश्रित उपलक्षणत्वेन वा । ने लक्षित रात्रिपारम्मोऽसाविति न ज्ञातम् , तिमिरेशपलिताशुदर्शने हि रानिमुखमिति लोकेन लक्ष्यते, न तु रपुट आलोके । नायिकापक्षे तु-तयेति पतपदम् । रात्रिपक्षे तु अपिशब्द" लक्षितमित्यस्यानन्तर । अन च नायकेन कौमुदी प्रेमरमसेनेति ।। अप्रस्तुते तिमिराशुकमिति द्वन्द्वसमासाश्रयेण प्रस्तुते योजयति-तिमिर चेति ॥ कप्रत्यार्थमाह--सूक्ष्मेति ।। रूपसादृश्यादशुके तिमिरशब्दप्रवृत्तिमभिप्रेत्याप्रस्तुते योजयति-तिमिर चाशुकमिति ॥ नीलजारिका नील वनम् । अस्यानौचित्यात् ग्रहण- मित्याह-नवोदेति ॥ नवोढाया अत एवाप्रौढाया वधा उचिता । रकत्वात् इति प्रस्तुते । अन तरमिति च । प्रेमरूपादिसप्रस्तुते । हेतोरिति च प्रस्तुते । तयेति निशापरामर्शः । तृतीया च करणार्या । तिमिररश्मिसभेदे च करणत्वमित्याह-तयेति ॥ उपलक्षणार्या वा तृतीयेत्याइ--उपलक्षणत्वेन वेति ॥ न ज्ञातम् ॥ जनारनि शेप । अलक्षणे हेतुर्गलनम् । तथापि क्यमलक्षणमित्याह-तिमिरेति ॥ इदानीमप्रस्तुते योजयति- नायिकापक्ष इति ॥ अलक्षणेन च सवष्यत इत्यर्थ । प्रस्तुत पुरोऽपी पपिशब्दस्य ययाग्रुतान्वयो दुर्घट इति क्रमभञ्जनेन न लक्षितमपीत्यन्वयमाह----रानिपक्ष इति ॥ न फेरल १ ८ क ૨ ग ३ ४ 'शुरम् ध ख 'झगिति घ प्रेमरसेन क घ 'तम पटल गलितम्' नास्ति। चा ख ग 'वधूदिता क ख १० क ख 'कृतात्' नासि। 'कृतादागादन' 'न नास्ति। 'वादितम्' ख ग 'सवलित भारलीकृत' स 'तु नास्ति। ५ ट ६ क . घ ·डोचनपीमापदोचनसहितः १j लोचनम् पश्चाद्गतेन चुम्बनोपक्रमे पुरो नीलांशुकस्य गलनं पतनम् । यदि वा पुरोऽये नायकेन तथा गृहीतं मुखमिति संबन्धः । तेनात्र व्यङ्ग्ये प्रतीतेऽपि न प्राधान्यम् । तया हि- नायिकानायकव्यवहारो निशाशशिनावेव शृङ्गारविभावरूपौ संस्कुर्वाणोऽलकारतां भजते, ततस्तु वाच्याद्विभावीभूताइसनिःभ्यन्दः । यस्तु व्याचष्टे-"तया निशयेति कर्तृपदम् । नं चाचेतनायाः कर्तृत्वमुपपन्नमिति शब्दैनात्र नायकव्यवहार उन्नीतोऽभिधेय एव, न व्यङ्ग्य कौमुदी प्रत्यक्षेणानयगतमित्येव, किन्तु उनीतमपि नेत्यर्थः । नायिकापक्षे पुरोभागे नीलांशुकगलनस्य समुचितां दशागासूचयति-अत्र चेति ॥ नायिकापक्षे पुनरित्यर्थः । "पुरः" इत्यस्य "मुखं गृहीतम्" इत्यनेन वान्यय इति चुम्बनौचित्यानुसृत्याह-यदि वेति ॥ यत एवमुक्क- प्रकारेणार्थान्तरप्रतीतिः, ततो हेतोरिस्यर्थः । अप्राधान्यमुपपादयति-तथा हीति ॥ विशेषणसाम्यात् खल प्रतीयमानमप्रस्तुतं प्रस्तुतावच्छेदकन्वेनैवावभासते ; तेनात्र व्यवहार- मात्रसमारोप एव, न तु ताप्यारोपः । स चात्र नायिकानायकव्यवहारो वाक्यार्थभूयास्थिती निशाशशाडौ संस्कुर्वन्नालङ्कारपन्थानमतिलधितुमलमिति व्यक्तं प्रतीयमानस्याप्राधान्यात् (न्यम] । संस्कार्यतायां हेतु---भुङ्गारविभावरूपाविति ॥ शृङ्गारविभावीभवितुं योग्यमित्यर्थः । एवं मध्यकक्ष्यानिविष्टव्यङ्ग्यापेक्षया गुणीभूतव्यज्यत्वगुक्त्या पार्यन्तिकरसध्वन्यपेक्षया ध्वनि- स्वमप्यस्तीति दर्शयितुमाह-ततस्विति ॥ संस्कृतात् , अत एव पूर्व विभावभावमननुभवतः संस्करणानन्तरं प्राप्तविभावभावात् । समासोक्त्युदाहरणेऽस्मिन् व्याख्यानान्तरमनुभाषते- यस्त्विति ।। यच्छन्दस्य "स प्रस्तम्" इति तच्छन्देनान्वयः ॥ कर्तृपदमिति ॥ निशायाः फर्तृत्वमभिदधत्पदमित्यर्थः । ततः किमित्याहन चेति ।। स्वातन्त्र्यलक्षणं हि कर्तृत्वम् , तच्च चेतनस्यैव कुलालादेईष्टमुपपनं चेत्यर्थः । ततोऽपि किमित्याह-इति शब्देनेति ॥ निशाशब्देन शशिशब्देन चेत्यर्थः। नायकोर्व्यवहारः नायकत्र्यवहारः। उन्नीत उत्प्रेक्षितः। ततवाभिधान्यापारविषय एव, शब्दस्यास्य व्यापारान्तराभावादित्याह--अमिधेय एवेति ।। ६. क. १. १. घ. 'गृहीतमुस' २. ग. नाम्यन्त्र स. ग. तितोऽपि नायव ७. ८. रा. ग. 'नि:पदा' ४. च. नाचत स. ग. इ. निदान आनी' क. ९. का ४. ग. 'ससुर्वाणी' 25 ·ध्वन्यालोकः उदयोतः ध्वन्यालोकः इत्यादौ व्यङ्गयेनानुगतं वाच्यमेव प्राधान्येन प्रतीयते । समारोपितनायिकानायक- व्यवहारयोनिशाशशिनारेव वाक्यार्थत्वात् ॥ लोचनम् इति ; अत एव समासेनोक्तिः" इति, स प्रकृतीने मन्थार्यमत्यजत् व्यायेनानुगतम्" इति । एकदेशविवति चेत्यं रूपकं स्यात् , “राजईसैरवीज्यन्त शरदैव सरोनृपः" इतिवत् ; न तु समासोकिः, तुल्यविशेपणीमावात् 'गम्यते' इति चानेनाभिधान्यापारनिरासात्- इत्यलगवान्तरेण बहुना । नायिकाया नायके यो व्यवहारः स निशायां समारोपितः, नापिका- या नायकस्य यो व्यवहारः स च शशिनि समारोपित इति व्याख्याने नैकशेषप्रसङ्गः ।। कौमुदी समासेनोक्तिरिति ॥ समाख्यासामा चाभिधेयत्वनिश्चय इत्साह-अत एवेति । 'नव्याय इति' इतिशब्द इह संबन्धनीय, । वृत्तिप्रन्यविरोधसमुद्भावनया परिहरति-स प्रकृतमिति ॥ कोऽसौ अन्य इति तमाह--व्यङ्गयेनेति ॥ इतोऽप्ययुक्तमिदं व्याख्यानमित्याह-एकदेशेति ।। एकदेशविवर्तिग उदाहरणमाहाजहंसैरिति ॥ अत्र हि सरसां नृपत्वरूपणमेव शान्दम्, शरदश्वामरग्राहिणीत्वं राजहंसानां चामरत्वं चार्थमिसेवं यथैकदेशविवर्तित्वम् , तथा तिमिरांशुकमित्यादौ तिमिरादेरंशुकत्यादिरूपणं शाब्दम् , वाश्योदस्तु नायकादित्वमार्य- मित्येकदेशविवर्तिरूपकत्वमेन स्यात् ; न समासोक्तिरूपत्वम् , तद्वेतुभूतविशेषणसाम्या- भावात् ; तच रूपकसमासाबलम्बनादित्यर्थः । भामहीयलक्षणवाक्याक्षरल्याघातायानिधेय- त्वपक्षानुपपत्तिरित्याह-गम्यत इति चेति ॥ बहुवतन्यदूषण सूचयन्नुपसंहरति- इत्यलामिति ॥ ननु "पुमान् स्त्रिया" इत्येफशेषप्रसक्तौ सत्यां कयं वृत्तौ "समारोपितनायिका- नायकल्यवहारयोः" इति तद्विरद्धोऽयं प्रयोगो घटताम् , इत्याशङ्कय ताशप्रकारावकाश- विरहितं म्पादयानप्रकारं प्रकटयंसदविरोधमाइ-नायिकाया इति ॥ व्यवहारो व्यापारः ८ क. स. एव' नास्ति। २. क. ग 'समासोक्ति ३. क स ग. प्रकृतार्थमेव ४. 'च अधिक। ख. परदीद' १.प. 'सवमहा' ग. 'वर' नास्ति। प 'विशेषणला ३. 'नायिकयोः 'च' अधिकः। ग. नास्ति। क. ख. 'न कोऽपि दोप- ११.

·[१ लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः चन्यालोकः आक्षेपेऽपि' व्यङ्गगविशेषाक्षेपिणों' वाच्यस्यैव चारुत्वम् । प्राधान्येन वाच्यार्थ आक्षेपोक्तिसमार्थ्यादेव ज्ञायते । तंत्र शब्दोपारूढरूपो विशेषाभिधाने- च्छया प्रतिषेधरूपो य आक्षेपः स एव व्यगय विशेषमाक्षिपन्मुख्य काव्यशरीरम् । लोचनम् आक्षेप इति ॥ "प्रतिषेध हवेरस्य यो विशेषाभिधित्सया । वक्ष्यमाणोक्तविषयः स आक्षेपो द्विधा मतः" ॥ सेवायो यथा- "अहं त्वां यदि नेक्षेय क्षणमप्युत्सुका ततः । इयदेवास्त्वतोऽन्येन किमुक्तेन प्रियेण ते ॥" इति वक्ष्यमाणमरणपियो निषेधात्माक्षेपः । तत्र 'इयदस्तु' इत्येतदेव अन्न निये' इत्यस्पाक्षेपक कौमुदी दुकूलविगलनानवलोकनादिरूपः नायकस्य व्यवहारस्ततादृशयदनाम्बुरुहपरिचुम्बनारम्भादि- लक्षणः ॥ मामहीयमेपाक्षेपालङ्कारलक्षणमुपक्षिपति-प्रतिपेध इति ॥ इयशब्देन प्रतिषेधस्याभासत्वमाभासितम् । तथा च मयुकः--"उक्तरक्ष्यमाणयोः प्राकरणिकयोः विशेषप्रतिपत्ययं निवेधाभास आक्षेप" इति ॥ इष्टस्येति ।। प्राकरणिकत्वं दर्शितम् ॥ विशेषाभिधित्सयेति ॥ विशेपप्रत्यायनामित्यर्थः । अन्नाचे भामहीयमेवोदाहरणमाह-अहं स्वामिति ॥ आयभेदत्य योजयति-वक्ष्यमाणेति ॥ इह पायो य आक्षेपः स निषेधरूपो विवक्षितः नागरणरूपः, तस्य व्यङ्मयत्वादिल्याह-निषेधात्मेति ॥ इहापि व्ययस्य वाथ्यो- पस्कारकत्वेनाप्राधान्यं दर्शयति-तत्रेति ॥ वक्ष्यमाणविषय आक्षेपे । अत्र त्यद्विलोकन- ७ प. मरण-नारित। २. ९. ग, पियते। इत्यादिपर च. त्यापेक' म. अपि' अधिकः। म. ख. पाक्या ग, 'तथा दिरह च. 'मतः । तमामो नारित। क. रा. 'प्रियेण' ४. प: ट, ६.

·ध्वन्याटोका [उदयोतः सोचनम् सत् चारुत्वनिवन्धनमित्याक्षेप्येणाक्षेपकमलंकृतं सत् प्रधानम् । उकत्रिपयरतु यपा ममैव- "भो भोः किं किमाण्ड एव पतितस्त्वं पान्य कान्या गति- स्तचाक्तृषितस्य खेलमतिः सोऽयं जलं गृहते । असानोपनतामकाटसुलभा तृष्णां प्रति क्रुध्य भो- बलोवयप्रथितप्रभावमहिमा गार्गः पुनरिवः ॥" चौमुदी महोत्सवविरोधिनि समये, अहं त्रिय एव मरणमनुभवाम्पेत्र इत्येवंरूपस्यार्थस्याक्षेप[पक]- मागरणं कुर्वाणमेव, इयदस्त्वित्येतद्वाच्यं प्रतिषेधरूपमैत्र चाहत्वप्रतीतिनिबन्धनम्, न त्याक्षेप्यं म्रिय इस्येतत् व्यायम्-इत्यतो हेतोराक्षेप्येण मरणाच्यवसायन ब्ययनालंकृतं वाध्य- मेवाक्षेपकं प्रधानम् , न त्वाक्षेप्यं व्यङ्ग्यमिति योजना । द्वितीय स्वकीयगेवोदाहरणमाह- उक्तेति ॥ भो भोः किं किमित्यादरातिरेके वीप्सा । अकाण्ड एवास्थान एव । निःसहनिस- मरपरिश्रमभरतपावसन्नः । कान्या गतिः इत्यादिकं प्रश्नोत्तरात्मकं पान्यस्य वचनम् । किमपि शरणलवमलभमानोऽहमतिमहति राकटे विपरिवर्त इत्यर्थः । किंनिबन्धनं कीदृशं वा तद्भवतो व्यसनमित्युक्तम् ।। तादगिति ।। अतिवेलं तृषामालया सलिलपिपासया परिभूय- मानं मामनाहा । सोऽयमिति ॥ साभिनयोऽसूयातिशयनिःप्यन्दी निर्देशः । अत एप खलपतिरयम् एवमतिवटदाहदहनदन्दह्यमानसकटदेहतया महीयसीमार्तिमासादयत्वित्येवं मनसि कृत्या जलं मदीयदाहनिवृत्तिनिदानं गृहते निहोति यतः, अतोऽहमशरणः संवृत्तोऽस्मि | "अस्थानोपनताम्" इत्यादि प्रष्टुरेव पान्धप्रतिबोधनपरं वचनम् । हे पान्य त्वमात्मीयामेनां तृष्णां प्रति क्रुध्य कोधमालम्बस्य, यस्मादियमस्थाने अयोग्य विषये उपनता ; भवितव्यं नाम तावत्तस्या अपि कयापि विचिकित्सया-किमिह मया प्रवर्तितव्यं न येति । तथा अकाले अनवसरे सुलभा च । कुत एवमिति चेत् यस्मादेष मरुभूमिसम्बन्धी मार्गबैलोक्पप्रसिद्धमहिमा भवति । न खलु कश्चिदपि न जानाति तृपितापतितपधिक- लोषापायोवितरणसततपरामुखप्रवृत्तिरयमिति । तेन भवदीयायास्तृष्णायाः भवत[भवन् भवतः] एवायमपराधावतारः न पुनामुथ्य कश्चित्, अस्य तथाविधस्वभावत्वस्य सुप्रसिद्धत्वात्-इति पिपासातिशयाक्रान्तस्वान्तपान्थपरिसान्त्वनपरेयमुक्तिः । अनेन १. क. स. २. ग. 'सरवधानम् । ग. मभव नारित। ४. ग. 'जहमतिः' घ. सलगतिः' क. सु. 'कुभ्यतः' ·लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः लोचनम् अत्र कश्चित् सेवकः प्रातः प्राप्तव्यमस्मात् किमिति न मे इति प्रत्याशीविशस्य- मानदयः केनचिदीनाक्षेपेण प्रतिवोध्यते । तत्राक्षेपेण निषेधरूपेण वाच्यत्यैघासत्पुरुषसेवा- तद्वैफल्यताकृतोद्वेगात्मनः शान्तरसस्थायिभूतनिर्वेदविभावानुभावरूपतया चमत्कृतिदायित्वम् । वामनस्य तु "उपमानाक्षेपः" इत्याक्षेपलक्षणम् । उपमानस्य चन्द्रादेवक्षेपः । 'अस्मिन् सति "कि त्वया कृत्य ' इति । यथा-- "तस्यास्तन्मुखगस्ति सौम्यनुभगं किं पावणेनेन्दुना सौन्दर्यस्य पदं दृशौ यदि च ते किं नाम नीलोत्पलैः । किं वा कोमलकान्तिभिः किसलयैः सत्येव तत्राधरे ही धातुः पुनरुक्तवस्तुरचनारम्भेष्यपूर्यो ग्रहः ॥" कौमुदी प्रत्याप्यमानमर्थ दर्शयति- अत्रेति ।। किं तावत्प्राप्तम्' इत्यादिवद्योग्यत्ववचनः प्राप्त- शब्दः, सेव्यं राजादिकं प्राप्त इति वा । अस्मात् सेव्यादाजादेः सकाशात् । व्यग्यस्य पाच्यार्थोपस्कारकल्वेन गुणीभावं दर्शयति-तत्रेति ।। किं तद्वाच्यमिति तदाह-- असत्पुरुषेति ॥ अत्र पान्थजलतृष्णादिरूपं न विवक्षितम् , कि त्यस पुरुषसेवादिकम् ; अन्यथा अप्रस्तुतप्रशंसायापत्तेरिति भावः । विभावः सेवावैफल्यम् । अनुभाव उद्वेगः । एव भामदीयं लक्षणक्यमुदाहरणे योजयित्वा तस्य वामनोक्तेऽपि लक्षणे व्ययस्यामाधान्यं न विघटत इति दर्शयति-वामनस्य विति ॥ लक्षणवाक्यं विभजते-~-उपमानस्येति ।। मुखादि- संबन्धिन इति शेषः । आक्षेपशब्दार्थमाह-~-अस्मिन्निति । अस्मिन् उपमेयाभिमते मुखादौ । तेन उपमानाभिमतेन चन्द्रादिना । उदाहरणमाह-यथेति ।। सौम्यं मधुरदर्शनम् । १. २. ३. स क. ख, मायमस्माक' य. २. इयन्तपिचमान' रा. ग. विडम्बनाक्षेपेण' घ. प्रति... निविपनास्ति । क. चिफ्ल्यता ग. 'वैफल्या स्थायी प. प्रतिभानु ए. ग. 'दायि' नारित। १०.५, 'आक्षेप'नास्ति। ११.५. निम्नास्ति। १२.क. ख १३. के. उ. स. ग. 'दे यान्तः' ब ·१९८ ध्वन्यालोकः सिद्दपोतः सोचनम् अत्र व्यङ्ग्योऽप्युपमार्थो वाच्यत्यैवोपस्कुरुते। किं तेन कृत्यमिति स्वपहस्तनारूपे आक्षेपो वाध्य एव चमत्कारकारणम् । यदि वोपमानस्पाक्षेपः सामर्यादाकर्षणम् । यथा- "ऐन्दं धनुः पाण्डुपयोधरेण दारधानाईनखक्षतामम् । प्रसादयन्ती सकलङ्कामिन्दं ताप रखेरम्यधिकं करोति ॥" 'इकिलपितयिकान्तरमुपमानमत्रांक्षिप्तमपि वाच्यार्थमेव असकरोतीति । एषा तु कौमुदी अत एव सुभगम् ; तस्यास्तत् स्ववेदनानन्दसमास्वायसौन्दर्यसर्वस्वं मुखमस्ति ; सत्तामनु- भवति खल । अत: पार्वणेन्दुना किं कृत्यमिति । उत्तरवाक्ये 'दशौ' इत्यत्र 'स्तः' इति विपरि- णमय्य योज्यम् । अत्र च 'सौग्यसुभगम्' 'पार्वणेन' इति च साधारणधर्मनिर्देशः। सौन्दर्यस्य पदम् , 'नील' इति ; 'कोमलकान्तिभिः' इति सा[स्वानुभवपरामर्शकेन 'तत्र' इत्यनेन च अपर्यवसितासाधारणलालित्यविशेषशालित्वं दर्शितम् | धातुः उचितानुचितानभिज्ञस्य, पुनरुक्तानां यातयामत्वेनानादरारपदीभूतानाम् , अत एवानुपादेयानां पार्वणेन्दुप्रभृतीनां वस्तूनाम् , रचनायां बहुप्रयासोपादानेन सृष्टौ विषये, य आरम्भान्यापाराः तेषु, अर्व: अन्यस्मिन्नुचितानुचिताभिज्ञे रचयितर्यदृष्टचर इहैव दृष्टः ग्रहः अभिनिवेशविशेषः । अहो [हो]महत्कष्टमिति । उपमार्थः उपगारूपोऽर्थः ; वाच्यस्यैवोपस्कुरुते वाच्यमेवालंकरोतीति यावत् || वाच्य एवेति ॥ नोपमार्थ इत्यर्थः । आक्षेपशब्दस्यागरणं वार्य इत्याह-यदि वेति ॥ तत्र वामनमतानुरोधेनैवोदाहरणमाह-यथेति ॥ इकिलुषितं यनायकान्तरं तदुपमानत्वेनात्र गूर्यते, शरदा नायिकया सकलङ्कस्येन्दोः प्रसाधमानत्वाभिधानात् । एवं वामनमतेनाक्षेपालंकारत्वमभिधाय भामहमतेन समासोक्तित्व स्थापयति---एपा विति ॥ तुशब्दोऽलंकारान्तरस्वशङ्कां व्यवन्छिनति । अत्र च नायिकापक्षे साक्षादानखक्षत- स्यतया श्रुतमप्युपमानत्वमैन्द्रधनुषि योजनीयम् --इन्द्रचापाभमानखक्षतं दधानेति ; 'तु' नास्ति। क. स. ग. 'स्तनारोप' व म. प. 'इसनारूप' हैं, 'चकार' क ए. ग. 'इत्यत्र' अधिकः । ३. ४. क. स. ग. 'नायिका' ख. ग. मित्र' नास्ति। स. 'तु' नास्ति। ८.

·१ कोचनकौमुद्युपोचनसहितः ध्वन्यालोकः चारुत्वोत्कर्षनिबन्धना हि वाच्यव्यङ्गययोः प्राधान्य विवक्षा । यथा- "अनुरागवती संध्या दिवसस्तत्पुरःसरः । अहो दैवगतिः कीटक्तथापि न समागमः ।।" अत्र सत्यामपि न्यायप्रतीतौ वाच्यस्यैव चारुत्वमुत्कर्षवदिति तस्यैव प्राधान्य- विवक्षा। लोचनम् । समासोक्तिरेव । तदाह-चारुत्वोत्कर्षेति ॥ अत्रैय प्रसिद्ध दृष्टान्तमाह-अनुरागवतीति ।। तेनाक्षेपामयसमर्थनमेवापरिसमाप्तमिति मन्तव्यम् । तत्र सूदाहरणत्वेन समासोक्तिश्लोकः पठितः "अहो दैवगतिः कीटके" इति । गुरुपारतन्यादिनिमितकोऽसमागम इत्यर्थः ।। कौमुदी 'प्रसादयन्ती' इति विशेषणस्य समानत्वात् तत्सममिव्याहृतस्य अस्यापि साम्यस्पैवोपपत्तेः । व्यायापेक्षया वाच्यस्य चारुत्वाधिक्येऽपि व्यङ्गयस्यैव किं न प्राधान्यमित्याशय तनिषेधे हेतुत्वेनोत्तरग्रन्थमवतारयति--तदाहेति । तत् तत्र वाच्यस्येव प्राधान्यं न व्यग्नस्ये- व्यस्मिन्नर्थे हेतुमाहेत्यर्थः । अत्रैवेति ॥ चारुत्वोत्कर्षकृतं प्राधान्यमित्येतस्मिन्नर्थे । एवकारोऽलंकारोदाहरणवशवाशमनार्थ. ॥ प्रसिद्धमिति ॥ दृष्टान्तत्वे हेतुः । तेनेति ॥ दृष्टान्तोकित्वादेवालंकारान्तरोदाहरणत्वामावादित्यर्थः तत्र विति ।। आक्षेपसमर्थन एवेति । तुरखधारणे ।। समासोक्तिश्लोक इति ॥ नान कस्यचिद्विमतिरित्यर्थः । समागम- साममीसन्निधायप्यसमागमस्य दैवगतिविम्मितवं वदता समागमस्याप्रतिविधेयनिमित्तान्तर- प्रतिबन्धबामा]तवृत्तित्वं सूचितम्, इतरथा निर्हेतुककार्योत्पत्यनुपपत्तिरित्याह-गुरु- पारतव्येति ॥ तच्छब्दस्य व्यङ्ग्यपरामर्शकत्वशङ्का मा भूदित्याह-वान्यस्यैवेति ॥ ग. निबन्धानामिक्षा' रा. 'तत्रोदाहरणेन च. 'कोहर' नास्ति। ख. सेनाक्षेपेण प्रमेयसमा क. प. ग. निमितो नामेव पारे प, 'निमित्त ४. क. १. २. का. १.

·२०० ध्वन्यालोकः [उदयोतं. लोचनम् 1 . तस्यैवेति ॥ वाच्यस्यैवेति यावत् । वामनाभिप्रायेणायमाक्षेप , भामहाभिप्रायेणे सामासोक्ति- रित्यगुमाशय हृदये गृहीत्या समासोक्त्याक्षेपयोर्युक्त्येदमेकमेवोदाहरण व्यतरदअन्यकृत् , ऍव हि समासोक्तिर्गस्तु आक्षेपो घा; किमनेनास्माकम् ! समासोक्त्यादिषु सपिालकीरेषु व्यङ्ग्य वाच्ये गुणीभरतीति न साध्यम्-इत्याशयोऽत्र मन्ये गुरुमिनिरूपित ॥ . चौमुदी हरणमित्याकाङ्क्षाया यदि प्राधान्यविरक्षायामुदाहरण मैन्यकृता दत्त तर्हि 'उपोढरागेण' इति प्रागुदाहृत- समासोक्तिश्लोकानुस्मरणेनापि चरितार्थत्वेऽपि किमर्थ समासोक्तिश्लोकान्तरोदा- तदभिप्राय सप्रमाण प्रदर्शयति--वामनाभिप्रायेणेति ॥ 'ऐन्द्र धनु ' इत्यादिवनायकान्तरस्योपमानत्वेनाक्षेपादित्यर्थ ॥ मामहेति ॥ अनुरागवती- त्यादिविशेषणसाम्यादपस्तुतस्य गम्यमानत्वादित्यर्थ । पुर शब्दस्य देशकालसाधा- रण्यात् समागमस्य च सम्बधिभेदात् भेदेऽपि स्वरूपत एकत्वात् साम्यमवसैयम् । युक्त्या योगन लाघत्रिकतयेति यायत् । इदम् अनुरागरतीत्यादिकम् । एक साधारणम् । तथापि साधारणोदाहरणे कोऽभिप्राय इत्यत आह-एव हीति ॥ अनेन प्रकारेणोदाहरणे सतीत्यर्थ । अय वा मतभेदेनास्पालकारद्वयरूपत्वे स्थिते सतीत्यर्प । अलकारनियम- विवेचनतात्पर्याभावसूचनमुखेन तादशि विषये वाच्यप्राधान्यनिश्चयप्रतिपादन- प्रयतातिशयसूचनार्यमीदगुदाहरण अपकृत इत्यर्थ ॥ अन अन्य इति ॥ ख 'वावर' 'आक्षेपोक्ति' 'तु अधिक। 'समासोक्त्यादिषु'नास्ति। 'अमुम्' नास्ति। 'अलङ्कारारिपु' रू 'युक्त्या नास्ति। 'सिद्धालद्वारेषु' 'युक्त्यैवेद ग 'अत्र अधिक । स एशापि 'भरमद्गुरुभ' एखा' 'अनेन अधिक । १ ६ ग २ ग ७ ब ख ३ ग ८ क ४ क ग ५ क ग क ग ग १ ·लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः ध्वन्यालोका यथा च दीपकापहृत्यादौ व्यङ्गयत्वेनोपमायाः प्रतीतावपि प्राधान्येन विवक्षित लोचनम् एवं प्राधान्यविवक्षायां दृष्टान्तमुक्त्वा व्यपदेशोऽपि प्राधान्यकृत एव भवतीत्यत्र दृष्टान्तं स्वपरप्रसिद्धमाह-यों चेति ॥ उपमाया इति ।। उपमानोपमेयभावस्येत्ययः ।। तयेति ।। उपमया । दीपके हि "आदिमध्यान्तविषयं त्रिधा दीपकनिष्यते" इति लक्षणम् । "मणिः शाणोल्लीदः समरविजयी हेतिदलितः कलाशेषचन्द्रः सुरतमुदिता बालललना । मदक्षीणो नागः शरदि सरिदाश्यानपुलिना तनिसा शोभन्ते गलितविभवाश्यार्थियु जनाः॥" कौमुदी "चारुयोत्कर्षनिवन्धना" इत्यादी "प्राधान्यविवक्षा" इत्यन्ते “यथा च" इत्यादि- धान्तान्तरोपक्षेपस्य पूर्वापेक्षया विविक्तं विषयमाह--एवमिति ॥ स्वपरप्रसिद्ध दृष्टान्तये ऐतुतयोऊम् ; तत्तु तावदीपके वाच्यप्राधान्य व्यपदेशहेतुभूतं प्रदर्शयति--दीपके हीति ॥ अत्र दीपनकृतमेव चारुत्वमित्यन्धयः । दीपकस्य लक्षणमुदाहरणं च वाक्यमध्ये दर्शयति । अथ वा दीपके हि याच्यस्यैव प्राधान्यमिति शेषः । आदिगध्यान्तेति ।। अत्र आपादयः शन्दा वाक्यविषया द्रष्टव्याः, न तु श्लोकमानापेक्षाः । तत्र "आदिमध्यान्तयास्यगतत्वेन धर्मस्य धृत्तायादिमध्यान्तदीपकाख्यास्त्रयो भेदाः" इति मझुकवचनात् "तनिम्मा शोभन्ते" इति अन्तधास्यगतत्वादन्तदीपकोदाहरणमेतत् शेषम् । इतरयोरत्यनुदाहरणं विस्तरमयाद- प्रस्तुतत्त्वाघ । आदिदीपकं यथा मझव मयूरदूते काव्ये-~- "सा जागर्ति स्वपिति व मुधा मूकतामेश्य बह ते रोदित्यधिकमतुलं धैर्यमालम्यते च । a. 'पस्यह क. क वर पकनेष शोभा राधिका २. २. क. ग. 'मा तपाः' ७. 26 ·२०२ ध्वन्यालोकः (उदयोतः लोचनम् इत्यत्र दीपनकृतमे चारुवम् । “ अपडतिरभीष्टस्य किंचिदन्तर्गतोपमा " इति । तबाहवेनैव शोगा- नेय विरौति मुगाली मदन मुखरा मुह । अपमाकृष्यमाणस्य कन्दर्पधनुषो पनि. ॥" इति । . कौमुदी मूछी प्रामोत्यपि च भजते चेतनामित्यशको वक्तु वेधा अपि विरह जव्यापृतीरङ्गनानाम् ॥" इति । अत्र वहांना क्रियाणागेककारकसबधात् क्रियादीपकम् । आदिवाक्ये 'स' इति कर्तृकारकनिर्देशाचादिदीपकम् । मध्यदीपक यथा ममैव- "कुचसीमनि कुटिलदृशा घुसृणरसा शारदीषु रजनीषु । चद्ररुच सुदरता दधति व्यङ्गयेषु चैव मुकविगिर ॥" अत्र सुन्दरताधानक्रियाया मध्यवाक्यगतत्वान्मध्यदीपकम् ॥ दीपनकृतमिति ॥ अनेन दीपयतीति दुलि दीपकशब्दोत्पत्ति सचिता ॥ एवेति ॥ न गम्यमानेनोपमानोपमेय- मावेनेत्यर्थ । अभीटस्य प्रस्तुतस्य मृङ्गालीविरावादे. । शुक्तिकादौ रजतलायपहवेऽति- प्रसक्तिं वारयितुम्-अन्तर्गतोपमेति ॥ तत्र भेदामहनिबधनो मिथ्याप्यवसाय रूपोऽपदव , इह तूपमानोपमेयभावनिव धन समीचीन एवं प्रत्यय इत्यर्य । उदाहरणात् प्रागेय लायविकतया दीपकदर्शिता रीतिमिहार्पति-तत्रेति ॥ वाच्यभूते- नापझवेनैय, न तु व्यगुभूतोपगया । सा तु वाव्यमेवार कुर्वाणा शोभायै कल्पत इत्यर्थः । उदाहरण भामहीयमेवाह-नेयमिति ॥ मुद्दर्विरीतीत्यन्वय । 'मदेन मुखरा' 'आकृष्प- माणस्य' इति च बिम्बप्रतिबिम्बभावेनोक्ति उपमानोपमेयभावमार्गशोधनार्या । इदानीम् . १ ३ २ क स ग 'दीपक स 'अथपतीपमा मन्तगतोपमा ४ ग 'इति नास्ति। 'अपहलेव' ग वा अधिक । ५ स ·१] टोचनकौमुधुपलोचनसहितः ध्वन्यालोकः त्वान्न तया व्यपदेशः, तद्वदत्रापि द्रष्टव्यम् । अनुक्तनिमित्तायामपि विशेषोतो "आहूतोऽपि सहायैरेमीयुक्ला विमुक्तनिद्रोऽपि । गन्तुमना अपि पथिकः संकोचं नैव शिधिलयति ॥" लोचनम् एवमाक्षेपं विचार्योदेशक्रमेणैव प्रमेयान्तरमाह-अनुक्तनिमित्तायामपीति ॥ "एकदेशस्य विगैमे या गुणान्तरसंस्तुतिः । विशेषप्रथनायासौ विशेषोक्तिरिति स्मृता ॥" यया-"स एसास्त्रीणि जयति जगन्ति कुसुमायुधः । हरतापि तनुं यस्य शम्भुना न हृतं बलम् ॥" कौमुदी "अनुक्तानिमित्तायाम्" इत्यादिग्रन्थस्याक्षेपप्रमेयसमर्यनेन संबन्धमाह-एवमिति ॥ "आक्षेपं विचार्य" इत्यनेन समासोक्तिश्लोके यत्पूर्यमुक्तम् "आक्षेपप्रमेयसमर्थनमेवा- परिसमाप्तम्" इति तदनुसन्धते । तेन दीपकादेस्त्र प्रासङ्गिकत्वमेव, न तु प्राकरणिकत्वमिति दर्शितम् । अत एवाह- -उद्देशक्रमेणैवेति ॥ समासोक्याक्षेपानुक्तनिमित्तविशेषोक्तीत्या- युद्देशकमानुरोधेनेत्यर्थः । मनु 'विशेषोक्ति[कौइत्येव वक्तव्ये किमर्थम् 'अनुक्त- निमित्तायाम्' इति विशेषणम् ! अचिन्त्यनिमित्तोक्तनिमित्तलक्षणप्रकारद्वयव्यवच्छेदार्थ चैत्, तत्र कि निबन्धनमित्यपेक्षायां प्रथम विशेपोक्तेर्लक्षणमाइ-एकदेशस्येति ॥ एकदेशस्य तनुमत्त्वादेः कारणरूपस्य विगमे राहित्येऽपि गुणान्तरस्य बलवत्यादे. धर्मस्य कार्यरूपस्य संस्तुतिः प्रतिपादनं यत् कस्यचिद्विशेषस्याभिव्यञ्जनार्य सा विशेषप्रयनार्योक्तिरिति विशेषोकिर्नामालङ्कार इत्यर्थः । सा चाचिन्त्यनिमिता, उक्तनिमित्ता, अनुकनिमित्ता चेति त्रिधा भाति । तन्नाधाया उदाहरणमाह --यथेति ॥ स इति ॥ ब्रह्मादि. कोटपर्यन्तेष्वप्रतिबद्धवीर्यत्वेन सुप्रसिद्धः । एकः प्रधानभूतोऽन्यनिरपेक्ष एप ; अत एव कुसुमायुध इति ॥ त्रीणीति ॥ संख्पानिर्देशोऽयमजितशेषनिषेधार्थः । 'शंभुनापि 'तनुं १. म. 'मामित्युक्त्वा' स. 'निगमे २. के. र. 'अपि नास्ति। . का प.

·पन्यालोक (उदयोत ध्वन्यालोक इत्यादौ व्ययस्य प्रकरणसामर्थ्यात् प्रतीतिमानम् । न त्वत्र काचिच्चारुत्व- छोचनम् इयं चाचित्यनिमित्तेति नास्या व्यतपस्य सद्भाव । उत्कनिमित्तायामविन वस्तुस्वभाव- मात्र पर्यवसानमिति तत्रापि न व्यपसद्भावीशका । यया- व इव दग्धोऽपि शक्तिमान् यो जने जने । नमोऽस्त्वयार्यवीर्याय तस्मै कुसुमधन्वने ॥" तेन प्रकारद्वयमधीय तृतीय प्रभारमाशङ्कते "अनुक्तनिमित्तायामपि इति ॥ व्यङ्ग्य स्पेति ॥ "शीतकृता खल्वातिरत्र निमित्तम्" इति भोट , तदभिप्रायेणाह-न वन काचि- . कौमुदी हरतापि' इस्युभयत्रापिशब्दो योप । वलस्य त वाश्रयत्वात् तद्विगमे तदाश्रयबलाभावत्य न्याय्यत्वात् , इह तवभावेऽपि बलसद्भावे यनिमित्त तदचित्यमेर, लोकप्रतीतिगोचराति लहित्यात्, न तु स्वरूपत एवाभ पात् , निमित्तम तरेण नैमित्तिमासम्भवात् ; न तु तदरमदादिप्रतीतिगोचर इत्येतारत् । उक्तमयाचित्यनिमित्त समुपजीव्य व्यङ्गयाभारमाह-- नास्यामिति ॥ निमित्त होह न्याय येन समावनीयम् , तच्चाधि त्ययेन स्थितमिति तथाभूतस्य व्यङ्ग्यस्य न सद्भार आशङ्कनीय इत्यर्थ । एवमायभेदारधारणे हेतुमभिधाय द्वितीयभेदारधारणेऽपि तमाह-उक्तनिमित्तायामिति ॥ अवार्यवीर्यत्वमिहोक्तमेव यद्यपि निमित्तम् , तयापि तदुक्ततस्तुस्वभावमात्रार्यवसितसा नाय तरण्यन्ननसभवाशङ्केति न ता व्यापसभा इत्यर्थ । यथा दह्यमान कारो निरवशपमेर दहाते, तथा निरसशेप दाधाऽपी वर्ष ॥ तेनेति ।। परमात् प्रकारद्वये व्यग्यसद्भागे नास्ति, तस्माद्धेतोरित्यर्थः । ननु ध्यङ्गए प्रतती सयां क्य तस्कृतचारुत्वनिष्पत्यभाव इत्याशङ्कय निमित ह्यत्र व्ययम् ,तञ्च वस्तुतो न चारुखहेतुस्तदनुपलम्भादित्याह-शीतकृतेति ॥ निमित्तमिति ॥ व्यङ्गयमिति शेष । भाचे पदसितम् १ ग क न ज 'नतु प्रतीन निमियराचिन ग 'न तुप्रीतिनिमित्ता क ४ क २ अपि नास्ति। मावमात्र तथापि स ग 'मावश्का' ग 'भधार्य 'व्ययस्येदि' नास्ति। ३ ६ स क ७ प ·१] लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः ध्वन्यालोकः निष्पत्तिरिति न प्राधान्यम् । पर्यायोक्तेऽपि यदि प्राधान्येन व्यङ्गयत्वं तद्भवतु लोचनम् चासत्वनिष्पत्तिरिति ॥ यत्तु रसिकैरपि निमित्तं परिकल्पितम्-'कान्तासमागमे मनादपि लघुतरमुपायं खप्नं मन्यमानो निद्रागमनयुद्धया संकोचं नात्यजत्' इति तदपि निमित्तं चारुत्वहेतुतया नालंकार विद्भिः कल्पितम् । अपि तु विशेपोक्किमाग एव न शिधिलयतीत्येवंभूतोऽमियज्यमाननिमित्तोपस्कृतश्चारुत्वहेतुः ; अन्यथा तु विशेषोक्ति- रेयं न भवेत् । एवमभिप्रायद्वयमपि साधारणोक्त्या प्रन्थकृत् न्यरूपयत् , कौमुदी ननूतनिमित्तव्यतिरिक्त किञ्चिनिमित्तमस्तु व्यायम्, तच्चारुत्वनिप्पत्तिहेतुरिति व्यगाथ- प्राधान्यमिह स्यादिति शङ्कामनुवदति-यत्त्विति ॥ रसिकपरिकल्पितनिगित्तस्य चारुल्व- हेतुत्वविरह विरोधसूचनार्थोऽपिशब्दः ॥ लघुतरमिति ॥ सोचापरित्यागमारसुगमन्त्रा- निद्रागमस्येति भावः । कि केवलमभिव्यज्यमानं चारुत्यहेतु , आहोस्त्रिद्वाच्यार्योपस्कारक- पुरिपुरस्कारेण ! नाद्य इत्याह-तदपीति ॥ केवलगिति शेप. ॥ अलङ्कारविद्भिरिति ।। विशेषोफेरलङ्कारस्वमिच्छद्धिरित्यर्थः । केवल तानिमित्तप्रतीतो काव्यगतत्वेन कस्यचि. चारुत्वविशेषस्पासंवेदनार्थमित्यर्थ. नादिसर्थः] । किं तर्हि चारुत्वहेतुरिति पृच्छति--अपि स्विति ॥ वित्तीयपक्षाभ्युपगमेनोत्तरमाह-विशेपोक्तीति ॥ अभिव्यज्यमानं यनिमित्तं प्रियतमा स्वमसमागमोपायरूपं तेनोपस्कृतो 'न शिथिलयतीत्येवंभूत.' विशेषोक्तिभाग एव चारुत्यहेतः, न तु निमित्तमेव ; तस्यैवालङ्कारत्वापत्तौ तदुपरफारररूपविशेषविरहे विशेषोक्तित्वभरमसङ्गा- दित्याह-अन्यथेति ।। केचित्पुनरभिप्रायान्तरानुसारे व्यङ्ग्यस्य चारुत्यहेतुत्वसंभवात् तदभावं प्रतिपादयन्नयं अन्य उद्भटाभिप्रायानुरोधेन व्यवस्थित इत्यास्थिपत ; तद्वस्तुसतवास्मद्ग्रन्य- वाराभिप्रायवैमुख्यविम्मितमिलाह-- एवमिति ॥ उद्भटरसिकालोकास्थितमित्यर्थः ॥ साधारणोक्त्येति ॥ व्यायस्य प्रकरणसामादित्यर्थः । इतरथा शीतकृतार्तिरूपस्येत्यपि स. पाचिचारुवहानिः प. उ. च. यापि चारुत्व.' स. ग, पार' नास्ति। स, विमध्यमान- इ. 'बशुतः' य. गमनादपि नास्ति। ४. क. १ फ. क. ०. घ २. य. ३. क. स. 'जमनागपि ·२०६ ध्वन्यालोकः (उदयोतः लोचनम् न बौद्भटेनवाभिप्रायेण मन्थो व्यवस्थित इति मन्तव्यम् ॥ पर्यायोक्तेमीति' ।। "पर्यायाऊ यदन्येन प्रकारेणाभिधीयते । वाच्यवाचकवृत्तिभ्या शून्येनावगमात्मना ॥" इति रक्षणम् । "शत्रुच्छेददृढेच्छस्य मुनेरुत्पथगामिनः । रामस्यानेन धनुपा देशिता धर्मदेशना ॥" इत्यत्र भीष्मस्य भार्गवप्रभावाभिभावी प्रमाव इति यद्यपि प्रतीयते, तथापि तासहायेन "देशिता धर्मदेशना" इत्यभिधीयमानेनैव काव्यार्थोऽलंकृत । अत एव उदाहरणमाइ- सौमुदी किं नावक्ष्यदिति गाव ! औद्भटेनेति ॥ शैत्यकृतातिनिमित्तविषय इत्यर्थः । पर्यायोक्तस्पो- द्भटोद्भारित लक्षणमाह---पर्यायोक्तमिति ॥ यच्छन्दबलात् तत् पर्यायोक्कमिति योग्यम् । पर्यायशब्दार्थमाह --अन्येनेति ॥ तमेव स्फुटयति--वाच्यवाचकेति ॥ वृत्ति- यापारः । तथापि विस्वरूपोऽसारित्यत्राह-अवगमात्मनेति ॥ शनुच्छेदेति । मुनेरेस सत शत्रुसम्बन्धोऽनुचित एव । तत्र तदुच्छेदेच्छैच तानव असदृशी ; तस्या अपि हेतुवशात् क्यश्चिदुदयमासेदुप्या द्रढिमावाप्तिरयन्तानुचिता । अत एवोक्तम्-उत्सथगामिन इति । एतदेव ताच्छील्यप्रत्ययेन प्रत्यायितम् । अनेन भीष्मेण का, धनुषा करणेन । धर्मदेशना धर्मोपदेश. । अत्रापि याच्यप्राधान्यं न विघटत इत्याह---अग्रेति ॥ तत्सहायेनेति ॥ तेन प्रतीयमानेनोपस्कृतेनेत्यर्थः । कान्यार्थोऽत्र प्रकृतः वीररस । उक्तमेव वाच्यप्राधान्य विपक्षे वाधकसूचनमुखेन समर्पयते--अत एवेति ॥ यतोऽत्र वाच्यस्यैव प्राधान्यम् , न तु प्रतीयमानस्य, अत एस समेतद्युज्यते । अन्यथा समेतदनुपपनं स्यात् । अतो वाव्यस्यैर प्राधान्यमनिच्छताप्यछमतिना अभ्युपेयमित्यर्थ । किं तत्समिति तदाह-टक्षणपद लक्ष्यपद सामान्यलणमिति । ग 'या' अधिक। स प, 'प्रभाभि- ३ २ ग शिक्षा वाश्याथों प्रताप- ·लोचनौमधुपटोचनसहितः २०७ १] लोचनम् पर्यायेण प्रकारान्तरेणावगमात्मना व्यङ्गयनोपलक्षितं संवदभिधीयते तदभिधीयमानम् उक्तमेव सत् पर्यायोक्तमिति-अभिधीयत इति लक्षणपदम्, पर्यायोक्तमिति लक्ष्यपदम् , अर्यालङ्कारत्वं सामान्यलक्षणमिति-सर्व युज्यते । यदि तु 'अभिधीयते' इत्यस्य बलाद्वधारल्यानम्-अभिधीयते प्रतीयते प्रधानतयेति, उदाहरणं च "भम धम्मिा" इत्यादि, तदोलकारत्वमेव दूरे संपन्नम्, आत्मतायां पर्यवसानात् । कौमुदी लक्षणपदमित्यत्र पदशब्दो वाक्यपरः । किं तल्लक्षणपदमिति तदाह--- --पर्यायेणेत्यादि ॥ पर्यायेणेत्यस्य व्याल्पा-प्रकारान्तरेणेति ॥ कोऽसौ प्रकार इति तदाह-अवगमात्मनेति ॥ अस्य व्याख्या-व्यङ्गयेनेति ॥ व्यञ्जनव्यापारविषयीभूतेनेत्यर्थः । तृतीयामाह---उप- लक्षितं सदिति ॥ यदभिधाव्यापारविषयीभवति तदभिधीयमाने पर्यायोक्तमिति सङ्गतिः । अभिधीयमानमित्यस्य विवरणम्-उक्तमेव सदिति ॥ वचनव्यापारविषयांकृतमेव वर्तमानमिति न व्यञ्जनव्यापारस्पृष्टमिति । अनेन लक्षणयामेनैव वाच्यस्य व्यङ्ग्यानुगतस्य प्राधान्यमवगमितमित्यर्थः । किं पुनस्तल्लक्ष्यपदमिति-पर्यायोक्तमिति ॥ वचनव्यापारस्यात्र व्यपदेशनिमित्ततयोक्तत्वात्तस्य प्राधान्यमवगम्यत इत्यर्थः । किं तरसामान्यलक्षणमित्यत्राह- अलिशारत्वमिति ॥ व्यङ्ग्यप्राधान्ये ह्यलकार्यत्यापत्तेरालकारत्वभनप्रसङ्ग इत्यर्थः । मन्वभिधीयत इति लक्षणवाक्ये वाच्यप्राधान्यस्य व्यक्तत्वात् मन्ये यदि प्राधान्येन" इति व्यङ्ग्यप्रधानत्वशङ्का निर्बीजेत्याशवप तत्पदस्य कथमपि क्लेशेन व्याख्यानमपेक्ष्य तत्पक्षा- नुवाद इत्याह-यदि विति ॥ तशब्दोऽरुचि सूचयति ॥ बलादिति ॥ शब्दपरिपीडने- नेत्यर्थः । अभीत्ययमाभिमुख्ये वर्तते ; आभिमुख्यं च प्राधान्यनिबन्धनम् , आभिमुख्येन बुद्धौ धीयते निधीयत इति प्रधानतयावगम्पमानत्वं नाम ; न त्यभिधान्यापारविषयत्व- मेमेति । एवं सति कथमुक्तोदाहरणम्, अत्र वाच्यस्यैव प्राधान्यावगमादियाशझपाह---- उदाहरणं चेति ॥ अलकारत्वदूरीभावे हेतुः-आरमतायामिति ॥ मा भूदलङ्कारस्यम् , अतोऽपि हि लाध्यमलकार्यमेवास्तु, कः खल उचपदारोहकुतुहली न भवेदिस्पत्राह-तदा चेति ॥ न केवलमस्य प्रसिद्धस्यभावपरित्यागः, अप्रसिद्धावान्तरभेदकल्पना चापयेतेत्याह- .. १. स. 'च' अधिकः। .. 'तहार Y. २. म. ग. पोतमेवा- ·१०८ प्यन्यालोकः [उदपोतः अय चन्यालोकः नाम तस्य वनावन्तीवः, न तु वनेस्तत्रान्तर्मावः । तस्य महाविषयत्वेन लोचनम् तैदा चालकारमध्ये गणना न कार्या, भेदान्तराणि चास्य वक्तव्यानि । तदाइ-- यदि प्राधान्येनेति ॥ ध्वनाविति ॥ आत्मन्यन्त वादात्मवासौ नाउकारः स्यादित्यर्थः ॥ तत्रेति यादशोऽलङ्कारत्वेन विवक्षितस्तादशे घनिर्नान्तर्भवति । न तागत्माभिर्वनिरुतः । घनिर्हि संवत्रभावाचापकः समस्तप्रतिष्ठास्थानवाचाही ; ने चालकारो व्यापकोऽन्याटङ्कारवत् ; न चाही अटकार्यतन्त्रत्वात् । कौमुदी मेदान्तराणीति ॥ वृत्तौ धन्यन्तर्भावमात्रमुक्तम् । तस्यालङ्कारत्वाभावप्रसङ्गपर्यवसायिता- माह-आत्मनीति ॥ अलकार्यत्वालङ्कारत्वयोः गुणप्रधानमायेन विरुद्धत्वादेकथर्मि- विनिवेशायोगादित्यर्थः । कयं वनेः पर्यायोक्तेऽनन्त वोक्तिः, आत्मत्वेनाविशिष्टत्वादुभयोरपि उभयान्तर्भावस्य स्वेच्छया वस्तुं शक्यवादित्यत्राह-याश इति ।। इहालद्वार इति विशेष्यपदं पादृश इत्युपतर्जनीभूनव्यम्पार्थ इत्यर्थः । अनन्तर्भावे हेतुमाह-न तादगिति ।। "उपसर्जनीकृतस्वार्थों" इति व्यङ्ग्यप्राधान्ये पनित्राभिधानादित्यर्थः । एत- देवोपपादयितुं बन्यलङ्कारयोः विरुद्वधर्माक्रान्तवात् आत्यन्तिकं भेदं प्रदर्शयति-ध्वनि- हीति ॥ सर्वेष्वप्यलकारेषु ज्यावर्तमानप्पल कार्यतानुवृत्तवादित्यर्थः । अपरमपि वैलक्षण्यमाह-समस्तेति ॥ समस्ताना गुणादीनां प्रतिष्ठा प्रत्येकमसंकीर्णतया प्रत्पमतया प्रतिनियततया च या स्थितिः तस्याः स्थानमास्पदम् , अत एव स्वयमनन्यतन्त्र- स्थितिः, तस्य भावस्तत्वं तस्मादित्यर्थः । अलङ्कारस्यापि तादृशत्वातदन्तर्भावोऽस्त्वित्या- शक्याह-न चेति ॥ लोकप्रसिद्धकटकावलकारखदित्यर्थः । ननु टोकसिद्धालङ्का- राणां व्यापकत्वाद्यमावेऽपि पर्यायोक्तस्यान्युपगम्यत एव । न चैतावतालङ्कारत्वहानिः । वस्तुस्वभाववैचिव्यवाचोयुक्त्यैव तदुभयसंभवविरोधस्य आत्मन एकस्य कर्मकर्तृत्वादि- विरुद्धधर्मसमवायवत् , सुपरिहरत्वादिति चैयाल्यात् प्रत्यवतिष्ठमानं प्रत्याह-अयेति ।। १. ग. 'नाम' नास्ति। ६. ख. 'मामनि' नास्ति। ४. य. 'दति 'नास्ति। के. प. 'महाविषयः' अधिक। ग. 'ना' ६. 'न' नास्ति। ८.

·१] लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः २०९ चन्यालोकः अद्वित्वेन च प्रतिपादयिष्यमाणत्वात् । न पुनः पर्यायोक्ते भामहोदाहृतसदृशे लोचनम् यापकबाहित्ये तस्योपगम्येते, स्यज्यते चालङ्कारता, तमन्नय एवायमवलम्यते । केवलं मात्सर्यमहात् पर्यायोक्तवाचीति भावः । न चेयदैपि प्राक्तनैर्दष्टम् ; अपि त्वस्माभि- रेवोन्मीलितमिति दर्शयति-न पुनरिति ॥ भामहस्य यादृतदीयं रूपमभिमतं कौमुदी अस्मन्नय इति ॥ आरमैनायमेवं सति स्यात् , नालङ्कार इत्यर्थः । ननु ध्वनित्वेनात्मत्वेन था तस्यारमाभिरनभ्युपगमात्, पर्यायोकत्वेन च तस्याभ्युपगमात् कथं युग्मनया- वलम्बन बिडम्बनाप्रसङ्ग इत्यत्राह-केवलमिति ॥ माधु[मास]र्यस्य ग्रहो प्रहणम् , मात्सर्य- हेतुको या यो महोऽभिनिवेशः, मात्सर्यमेव या ग्रहः तदावेशादिति । वृत्तौ "न पुनः" इति पुनःशब्देन "यदि प्राधान्येन" इत्यादिना व्यग्यप्राधान्यानुयादोऽभ्युपगम्यवाद इति दर्शितम् । तदेतदाह-न चेति ॥ इयदिति ।। व्यङ्ग्यस्य प्राधान्यमपि । कुत. तादृशस्यै- पालकारत्वमिति भावः । प्राक्तनै महादिभिः ; उन्मीलितम् उत्प्रेक्षितं प्रोन्यालम्बनेनेत्यर्थः । 'न पुनः पर्यायोक्ते व्यङ्ग्यस्य प्राधान्यम्' इति वक्तव्ये "भामहोदाढतसदृशे" इति विशेषणम् अभियुक्तमूर्धाभिषिक्तभामहोदाहरणानुरोधित्वादुदाहरणान्तरस्य तदुदाहरणे च व्यङ्ग्य- स्याप्राधान्यात् तदेवेतरोदाहरणे अपि व्यङ्ग्याप्राधान्यमेव युकमिति पर्यायोक्ते व्याया- प्राधान्ये हेतुतयोपात्तमित्याह-मामहस्येति ॥ न खल्वस्ति संभवः----अन्यादगभिमतम् उपलोचनम् "न नेपदपि" इत्ययजारिकायर्या लोचनकारा: प्रकाशमन्ति स्वाशयम्-'आनन्दोपक्रम ध्वनिप्रस्थानम्' इति॥ हमायते न १. ग. 'व्यापकाहिये २. ह, रत्वध्यते' अधिकः । ७. . ग, पेमपि प, चेहयदापि प. नास्ति। प. न चा- 'अस्मन्मत एप' ४. प. ग. 27 ·१०८ थपालोक उदयोत - अथ 1 ध्वपालोक नाम तस्य वनावन्तीर, न तु वनेस्तवान्ताव । तस्य महाविपयलेन लोचनम् तेदा चालकारमध्ये गणना न कार्या, मेदातराणि चास्य वतन्यानि । तदाह-- यदि प्राधान्येनेति ॥ ध्वनानिति ॥ आत्मयतर्मावादा मेगासौ नाटकार स्यादित्यर्य ॥ तत्रेति ॥ यादृशोऽलझाररयेन विवक्षितरताशे पनि न्तर्भमति । न तादृगस्माभिर्घनिरुक्त । घनिर्हि संवत्रभागाद्यापक समस्तप्रतिष्ठास्थानत्वाच्चानी , + चालङ्कारो च्यापफोऽ यालङ्कारवत् , न चाही अटवार्यतन्त्रलात् फौमुदी मेदान्तराणीति ॥ वृतौ पपतर्भानमारमुक्तम् । तस्यालङ्कारवाभावप्रसङ्गपर्यवसायिता- माह-आत्मनीति ॥ अलङ्कार्य चालङ्कारत्वयो गुणप्रधानमारेन विरुद्धरयादेकधार्मि- विनिवेशायोगादित्यर्थ । कथ पन पर्यायानेऽनतर्भावाक्ति , आरमरपेनाविशिष्टत्वादुभयोरपि उमयातर्भावस्य स्खे उया वक्तु शक्य नादित्यत्राह -यादृश इति ॥ इहालङ्कार इनि विशेष्यपद यादृश इयुपसर्जनीभूतव्ययार्थ इत्यर्थ । अन तात्रे हेतुमाइन तादगिति ॥ "उपसर्जनीकृतस्वायौँ” इति व्यङ्ग्यप्राधा ये ध्वनिवाभिधानादित्यर्थ । एत देवोपपादयितु पायलङ्कारयो विरुद्धधर्माका तगात् आयतिक भेद प्रदर्शयति-पनि- हीति ॥ सर्वेश्वप्यलकारेषु व्यापनमाने पटकार्यतानुवृत्तवाहित्यर्थ अपरमपि वैलक्षण्यमाह-समस्तेति ॥ सास्ताना गुणादीना प्रतिष्ठा प्रत्येकमसमर्णितया प्रत्यग्रतया प्रतिनियततया च या स्थिति तस्या स्यानमारपदम् , अत एव स्वयमनन्यतन्त्र- स्थिति , तस्य भावस्तत्व तस्मादित्यर्थ । अलङ्कारस्यापि तादृशत्वातदन्तर्भावाऽस्त्वित्या- शक्याह-न चेति ॥ लोकप्रसिद्धकटकाबलङ्कारादित्यर्थ । ननु लोकसिद्धालङ्का- राणा व्यापक वायभावेऽपि पर्यायोक्तस्याम्युपगम्यत एव । न चैतावतालङ्कारत्यहानि वस्तुस्वभाववैचित्र्यवाचोयुक्यैव तदुभयसभपविरोधस्य आमन एकस्य कर्मकर्तृत्वादि- विरुद्वधर्मसमपाययत्, सुपरिदरत्वादिति वैयात्यात प्रत्यवतिष्टमान प्रत्याह-अधेति ॥ नाम नारिता ग ग ६ क महाविषय मधिक । ३३ १ छ तथा आत्मनि नास्ति। उति नास्ति। Y ५ ग प प स ग नवा 'न नास्ति। मतत्रत्वाव ग ८ वाओं ·१] लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः धन्यालोकः अङ्गित्वेन च प्रतिपादयिष्यमाणस्वात् । न पुनः पर्यायोक्ते भामहोदाहृतसदृशे . लोचनम् ध्यापकाङ्गित्वे तस्योपगम्येते, यज्यते चालङ्कारता, तस्मिन्नय एवायमयलम्ब्यते । केवलं मात्सर्यपहात् पर्यायोक्तवाचीति भावः । न चेयपि प्राक्तनैर्दष्टम् ; अपि वस्माभि- वोन्मीलितमिति दर्शयति--न पुनरिति ॥ भामहस्य यादृक्तदीयं रूपमभिमतं कौमुदी अस्मन्नय इति || आत्मैवायमेवं सति स्यात् , नालकार इत्यर्थः । ननु ध्वनिवेनारमत्येन या तस्यारमाभिरनभ्युपगमात्, पर्यायोक्तत्वेन च तस्याभ्युपगमात् कथं युष्मन्नया- चलम्बनविडम्बनाप्रसङ्ग इत्यत्राह-केवलमिति ।। माधु[मात्सर्यस्य प्रहो ग्रहणम् , मात्सर्य- हेतुको वा यो ग्रहोऽभिनिवेशः, मात्सर्यमेव वा ग्रहः तदावेशादिति । वृत्तौ "न पुनः" इति पुनःशब्देन "यदि प्राधान्येन" इत्यादिना व्यङ्ग्यप्राधान्यानुवादोऽभ्युपगम्यवाद इति दर्शितम् ; तदेतदाह-न चेति ।। इयदिति ।। व्यग्यस्य प्राधान्यमपि । कुत. तादृशस्यै- पालकारत्वमिति भावः । प्राक्तनै महादिमि. ; उन्मीलितम् उत्प्रेक्षितं प्रौन्यालम्बनेनेत्यर्थः । 'न पुनः पर्यायोक्ते व्यङ्ग्यस्य प्राधान्यम्' इति वक्तव्ये "भामहोदाहृतसदृशे" इति विशेषणम् अभियुक्तमूर्धाभिषिक्तभामहोदाहरणानुरोधित्वादुदाहरणान्तरस्य तदुदाहरणे च व्यङ्ग्य- स्याप्राधान्यात् तदेवेतरोदाहरणे पपि व्यङ्ग्याप्राधान्यमेव युक्तमिति पर्यायोक्के व्यङ्ग्या- प्राधान्ये हेतुतयोपातमित्याह-मामहस्येति ॥ न खल्मस्ति संभवः-अन्यागभिमतम् उपलोचनम् न चेयदपि इत्यवतारिकाया लोचनकाराः प्रकाशयन्ति स्वाशयम्-'आनन्दोपमाम ध्यनिप्रस्थानम्' इति ॥ १. ग. 'व्यापकाहिले २. ८. 'इत्सम्यते' अधिकः हम्म्यते न ग. '-मामिति' ग. चेदमपि प. चेह यदपि' प. 'नास्ति। ८. प. 'अस्मन्मत्र एव' ग. 27 ·चन्यालोकः [उद्दपोतः लोचनम् तादृगुदाहरणेन दर्शितम् ; तंत्रापि नैव व्यङ्ग्यस्य प्राधान्य चारुत्वाहेतुत्वात् । तेन तदनुसारितया तत्सदृशं यदुदाहरणान्तरमपि कल्यते तत्र नैव व्यायस्य प्राधान्यमिति सङ्गतिः । यदि तु तदुक्तमुदाहरणमनादृत्य "भम धम्मि" इत्याधुदाहियते, तदस्म- छिप्यतैव । केवलं तु नयमनियमन]वलम्ब्यापर्धेवणेनात्मसंस्कार इत्यनार्यवेष्टितम् । यदा- रैतिहासिका:--"अवज्ञयाप्यवच्छाद्य शृण्वन्नरकमुच्छति" इति । भामहेन ह्युदाद्वतम्- कौमुदी अन्यादगुदाहृतमिति । तेन तदीयौदाहरणानुरूपतया भामहस्य पर्यायोक्तस्वरूपमभिमतं गम्यत इत्यर्थः । तथापि तदाहरणे व्यन्यप्राधान्यविवक्षणाचाहगेतदभिमतं किं न स्यादिति नेसाह-तत्रापीति || अपिशब्द उदाहरणान्तरसगुच्चयार्थः । प्राधान्याभावे हेतु:--चारुत्वेति ॥ तच्च यत्यत इति भावः । तथाप्युदाहरणान्तरे व्यग्यप्राधान्यमस्वि. साशय किं तन्मतानुसारेण तत्सदृशमुदाहरणान्तरं विवक्षितम् , तद्विसदृशं वा ! आये न व्यङ्ग्यप्राधान्यग्रसङ्ग इत्याह-तेनेति ॥ सङ्गतिरिति ॥ भामहो- दाहत एव ताग्न व्यङ्ग्यप्राधान्यम् , का कथा तत्सदृशीति योजनेसर्थः । मनु--"युक्तियुक्तं तु गृहीमो न तु तद्वाक्यगौरवात्" इति न्यायेन भामह - भाषितमुदाहरणं नादियामहे, किन्तु व्यङ्ग्यप्राधान्यसंभावनासानभूतम् "भम धम्मि" इत्यादिकमेवाचक्ष्महे । ततथ व्यङ्ग्यप्राधान्यमप्याह । तमेवेति द्वितीय पक्षमाशक्य प्रागुक्तमनुस्मारयन्नाद---यदि स्विति ॥ अस्मिन् शिष्यतेति [अस्मच्छिप्यतेति] | 4प- सिद्धान्तापतिरित्यर्थः । तदेय सोपहासं विशदयति- केवलं विति ॥ विधियद्गुरूप- सदनपूर्वकं गुरुमुखादेव शाखरहत्यावबोधमनवष्टभ्येत्यर्थः । अपश्रवणं श्रवणाभासः । भात्मसंस्कारः तस्त्रावबोधजनित आत्मनोऽतीन्द्रियः कश्चिदतिशयविशेषः । अनार्यचेष्टितो प्रमाणमुक्तम्--यदाहुरिति । अवज्ञया रिवायां गुरौ चावमानेन हेतुमा आत्मनोऽपहवं कृन्वा, श्रोतव्यं शृण्मन् श्रोता नरकं प्राप्नोति । किं तत् भामहेनोदाहृतमिति तदाद-मामहेनेति ॥ पर्यायेणावगमात्मना प्रकारान्तरेण । रसशब्दोऽत्र विषवाचकः । 'तरच न' २. ग. 'बरणे.. घ. घ. 'तुमयमा ब. श्रवणे. ५ क क. 'इति' नास्ति। प. प्युरादतम्' घ. 'नास्ति।

·१] लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः वन्यालोकः व्यगथस्यैव प्राधान्यम्, वान्यस्य तत्रोपसर्जनीभावनाविवक्षितत्वात् । अपह्नुति- दीपकयोः पुनर्वाच्यस्य प्राधान्यं व्यङ्गयस्यानुयायित्वं प्रसिद्धमेव ॥ लोचनम् "गृहेष्वध्वसु या नानं मुस्महे यदधीतिनः । विप्रा न मुञ्जते.. " इति । एतद्धि भगवद्वासुदेववचनं पर्यायेण रसदानं निषेधैति । यत्स एवाह- ...."तच रसदाननिवृत्तये" इति । न चास्य रसदाननिषेधस्य व्यङ्ग्यस्य किंचिचारुत्वमस्ति येन प्राधान्य शड्वयेत । अपि तु तद्वषग्योपोद्वलित विप्रभोजनेन घिना यन भोजनं तदेय उक्तप्रकारेण पर्यायोक सत् प्राकरणिक भोजनार्थमलंकुरुते ; ने ह्यस्य निवि भोजनं भवत्विति विवक्षितमिति पर्यायोक्तगलंकार एवं चिरंतनानामभिमत इति तात्पर्यम् ॥ अपनुतिदीपकयोरिति । एतत्पूर्वमेव निर्णीतम् , अत एवाह-प्रसिद्धमिति ॥ प्रतीतं प्रसाधित कौमुदी तत्र गमकमाह-यदिति ॥ तद्वचङ्ग्येति ॥ तेन रसदाननिषेधेन व्यङ्ग्येन । तदेव तद्वाव्य- मेय । उक्तप्रकारेणायगमात्मना प्रकारान्तरेणोपलक्षितस्वेन । न केवलं व्यङ्ग्यस्य चारु- स्वाभावादेवाप्राधान्यम् , अविवक्षितत्वाचेत्याह--न हीति ॥ अस्य भगवतः । उपसंहरति - इति पर्यायोक्तमिति ॥ एतद्वाच्यस्य प्राधान्य व्यङ्ग्यस्यानुयायित्व च ॥ पूर्वमिति ॥ "यथा च दीपके" इत्यादिनेति शेषः । समासोक्यादिभ्यो दोपकादौ विशेषतः कीदृशी तव्यसिद्धिरित्याशङ्कय प्राड्निीतत्यारेक्षं तद्वचनमित्याह-अत एवेति ॥ सिद्धिशब्दस्य ज्ञस्याङ्गीकारेणाह-प्रतीतमिति ॥ अस्य प्रयोजकल्यापारपर्यवसायितयार्थमाह--प्रसाधि- तमिति ॥ शत्यर्थाङ्गीकारेणैव सिद्धेः प्रमाणजन्यावरूपप्रकर्षाचकोपसर्गसामाव- . ६. पा. 'निर्विशेष ७. ख, भवतीति' ग. 'मोजन विति २. ३. क ख. ग. विनो' क ख. ग, यति ड, 'वत् नास्ति। ग. 'पदन' स. ८ क प, 'प्रप्तारितम्' ·२१२ पन्यालोकः [उदपोतः लोचनम् प्रामाणिकं चेत्यर्थः । पूर्व चैतद 'उपमादिव्यपदेशभाजनमे तद्यथा न माति' इत्यमुया छायया दृष्टान्ततयोक्तमपि, उद्देशनमपूरणाय प्रन्याशय्या योजयितुं पुन- स्युक्तम् 'ध्ययप्राधान्यामापान पनिः' इति छायान्तरेण । वस्तु पुनरेकमेर । उपमाया प्रकार: कौमुदी लम्बेनाह-प्रामाणिकमिति ॥ तथाप्युकस्यैवाधुनाप्यभिधानात् पौनरुक्त्यमपरिहार्य- मित्याशङ्कय स्वरूपैक्येऽपि प्रकारभेदाददोर इत्याह--पूर्व चेति ।। चकारः समुच्चये । न केरलमिदानीमेप, पूर्वमपीति । एतत् दीपमादि पूर्वमुक्तमपीति संपन्ध । कयमेतत् पूर्वमुक्तमित्यत उक्तम्-'तत् दीपमादि, उपमादिव्यपदेशमाजनमेव न दीपकादिव्यपदेशभाजनमिति यथा न भवति' इति येय छाया तया; उपलक्षणमेतत् ; दृष्टान्तत्वेनोक्त पूर्वमिति योजना । क्या पुनरमाययैदानी उच्यत इत्याह-व्यद्यप्राधान्यागावादिति ॥ ननु व्यङ्गयाप्राधान्यस्यैव व्यपदेशाभारम्पनिया- भावयो हेतुत्वायपदेशाभावात् घनित्याभागोऽपि तद्धेतुबलादेव सुज्ञान इति अपान्त- रेणापि तदुक्तिर्नात्यन्तायावतीत्याशङ्कय तःप्रयोजनमाह-उद्देशेति ॥ "पर्यायोता- पद्भुतिदीपक' इति गोऽयमुद्देशनमस्तस्या परिपूर्तिरपङतिदीपकयो ब्यग्याप्राधान्योकी स्यात् । तत्परिपूर्तेरपि मुखत प्रतीत्यभारेऽप्यर्थात् सिम्यन्त्या उक्ति किमर्थत्यत उक्तम्-ग्रन्थशय्यां योजयितुमिति ।। शय्या नाम एकरूपः सनिवेशविशेषः । तत्सपादन- मस्य प्रयोजनम् ; अन्यथास्य प्रारणस्यान्तर[रा पिच्छेदप्रतीते श्रोतृजनमानसखदापि यो दुर्वार इत्यर्थः । यस्तु उपमारूपव्यङ्ग्याप्राधान्यरूपम् । तत्र हेतुः-उपमाया इति । ननु दीपके व्यङ्गपत्येनोपमाया पनिवाशद्वैव नास्ति । तदैव हि सा स्यात् । १. क, स प्रामाणिक' नास्ति। कस.ग. 'एतथा ग चित् प्रमाणित ५. क. स 'उगरपक्रम गगनकम' क. ख, ग. 'न्यापम्' २. , 'उपमान' 1. क ख ग 'ए' नास्ति। ६.

·१] सौचनकौमधुपलोचनसहितः लोचनम् एव व्यङ्ग्यत्वेन घनित्वाशनात् । यत्तु विवरणकृत्-"दीपकस्य सर्वन्नोपमान्ययो नास्ति" इति बहुनोदाहरणेमपञ्चेन विचारितवान् , तदनुपयोगि निस्सार सप्रतिक्षेपं च ॥ "मैदो जनयति प्रीति सान मानभद्गुरमै । स प्रियासमोत्कण्ठा सासह्यां मनसः शुचम् ॥” इति । अत्राप्युत्तरोत्तरजन्यत्वेऽप्युपमानोपमेयभावस्य सुकल्पत्वात् । न हि क्रमिकाणां नोपमानो- पमेयभावः । तथा हि- कौमुदी यदि सर्वत्र व्यङ्गयतयोपमान्वयो न व्यभिचात् ; स तु कचिदेव, तदहितानामपि बहूना- मुदाहरणानामुपलभात् । अतो न दीपके घनित्वशावसर इति विवरणकारस्य विचार- प्रकारमुपक्षिप्य प्रतिक्षिपति---यत्त्विति ॥ यत्र व्यङ्गयप्रतीतिः तत्र पनेरन्तर्भावशङ्का धन प्रस्तुता, न सीलकारेषु । तत्र दीपकेऽपि यत्र नास्ति तत्र मा भूत् । यत्र पुनरस्ति तत्र ध्वन्यन्तर्मावशझा कुतो न स्यात्--इत्युपमान्ययनयत्यविचारस्यानुपयोगिवम् ; तथा- लङ्कारस्वरूपविचारस्याप्रस्तुतस्यात् अनुपयोगित्यम् निःसारत्यम् । इयतोऽस्यार्थस्य बहुना प्रपञ्चेन विचारणात् । सुप्रतिषेधत्वमुपपादयति-मद इति ॥ मदो विशिष्टविषय- निषेवणसमुन्मीलितो हर्पविशेषः । प्रीतिः विशिष्टविषयाभिपतरूपा । मानभञ्जनमित्यना- विशेषणम् । उत्तरोत्तरजन्यत्वेऽपीति क्रमिकत्वमुक्तम् । ननूपमानोपमेयभावस्य मुखचन्द्राय- क्रमिकवस्तुष्वेव दृष्टत्यात् कथं वामिकेषु तकल्पने दृष्यानुसारित्वात् कल्पनाया इत्याशय अदर्शनमसिद्धमित्याह न हीति ॥ दर्शनमेव रफोरपति-तथा हीति ।। उपलोचनम् "मदो जनयति" इति पद्ये "सान मानभङ्गुरम्" इति पाठ एप यामनकापालद्वार- सूत्रहत्याहत इति य एष उपरि निवेशितः । कौमुद्या तु "मानभञ्जनम्" इत्याचीनपाठः समारत:॥ मुरुत्पावार लन्नम्' अधिरः 4. 'सानन्दम् ६. १. क..ग, मासा २. क. स. 'माहरणाः' प... उदाहरणानि च. उदाहरणारिप- ३. रु. स. "विस्तारितवान्' ४. क. स. नितम्' ५. स.ए. 'पत्र देतुमार-मर इत्यादि १०. के. ए. 'अन्य देन' ११. ग. विकल्यापार ·[उदपोतः ध्वन्यालोकः ध्वन्यालोकः संकरालंकारेऽपि यदालंकारोऽलंकारान्तरच्छायामनुगृह्माति, तदा व्यङ्गयस्य लोचनम् "राम इव दशरयोऽमूदशरय इव रघुरजोऽपि खुसदृशः । अज व दिलीपवंशश्चित्रं रामस्य कीर्तिरियम् ॥" इति ने न भवति ; तस्मात् क्रमिकन्यम् , सम वा प्राकरणिकरवमुपमा रुगद्वीति कोऽय त्रास इसलं गर्दभीदोहानुवर्तनेन ॥ सकरालङ्कारेश्मीति ॥ "विरुद्धालंकियों से समं तद्वैत्यसम्भवे । एकस्य च महे न्यायदोपाभापा स सङ्करः " इति रक्षणादेक' प्रकारः । यथा ममैव- "शशिवदनासितसरसिजनयना सितकुन्ददशनपडिरियम् । गगनजलस्थलसम्भवद्वधाकारा कुता विधिना ॥" इति । कौमुदी मन भाति भवत्येव । सोपहासमुपसंहरति तस्मादिति ॥ समं वेति ॥ "मणिः शागोल्लीदः' इत्यादिविषयम् ; तत्र हि व्यकमेव मण्यादीनां प्राकरणिकत्वेन साम्यम् । साधारणधर्मसम्बन्ध एव हि सर्वात्रोपमानोपमेयभावजीवितं नान्यत् किञ्चित् । स चार्यः शान्दो वास्विति क्रमवासु सर्वेषु प्रामरणिकेवेव वासौ सभवत्येवेत्यर्थः । यत्रालङ्काराणां क्षीरनीरनीत्या सुटभेदतया संश्लेपः स सङ्करालङ्कारः । स च चतुर्विधः, सन्देहक- वाक्यवर्तनैकवाक्यांशतनानुसाह्यानुप्राहकभावभेदात् । तत्रादौ सन्देहसरे पनियाभावं व्युत्पादयितुमाद-विरुद्रेति ।। उल्लेख उमासः । सम युगपत् । तयोविरुद्धयोरल- क्रिययोवृत्तेर्तनस्यासम्भवे सतीत्यर्थः । एकस्यालङ्कारस्यान्यालङ्कारत्यागेन अहणे ४. ३. स. ग. निरुणार' ३. क. स. प. 'तपक्व क. ख. बचो न्याय.' ५. क. ख. दोषाभावेऽपि' ग. प. छ, 'दोषाभावे व ·१] लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः लोचनम् अत्र चे शशी वदनमस्याः, तद्वद्वा वदनमस्या इति रूपकोपमोल्लेखोत युगपढ्या- सम्भवादेकतरपक्षत्यागमहे' प्रमाणाभावात् संकर इति व्यङ्ग्यवाच्यतायो एव अनिश्चयात् का ध्वनिसंभावना ! योऽपि द्वितीयः प्रकारः-शब्दार्थालंकाराणामेकत्र भावः' इति तत्रापि प्रतीयमानस्य का शङ्का ! यथा-"स्मर स्मरमिव प्रियं स्मै रमसे यदालिङ्गनात्" इति । तत्रैव यमकमुपमा च । तृतीयः प्रकारः- कौमुदी । क्रियमाणे, न्यायः साधकं प्राणम् [प्रमाणम् ]; दोषः बाधकम् , तयोरभावादिनि उदाहरणे लक्षणं यो[योजयन् ] घनिसम्भावना निराचष्टे--अत्र चेति ॥ "मयूरव्यंसकादयश्च" इति रूपकसमासात् ' उपमितं व्याघ्रादिभिः" इत्युपमासमासाचेत्यर्थः ॥ एकतरपक्षत्यागग्रह इति ॥ एकतरस्य पक्षस्य त्यागे ग्रहणे चेत्यर्थः ।। व्यङ्गयवाच्यताया इति ।। को व्यङ्गधः को वा वान्य इत्यनिश्चयात् काव्यं[फास्यव्यङ्गयप्राधान्यकृतध्वनित्यसम्भावना- पीत्यर्थः । संप्रत्येकवाक्यवर्तनलक्षणसङ्करमाह-योऽपीति ॥ शब्दालङ्काराणामलिङ्काराणां च ॥ एकत्रेति ॥ वाक्ये भावः सद्भावः ॥ तत्रापीति । तस्मिन् संरम्भ[संकर भेदेऽपि तदेवोपपादयन्नुदाहरणमाह-स्म यथेति यथा स्मरेति] ॥ उदाहरणे लक्षणं योजयति--तत्रैवेति ॥ तस्मिन्नेकस्मिन्नेन वाक्ये अय[यमकं] चोपमा च वर्तेते इत्यर्थः । तत्रोपमाया वाच्यत्वनिश्चयात् स्मरशब्दयमकस्य च वाचकालकारत्वादेव व्ययत्वाभायान्न प्रतीयमानशङ्कापीत्यर्थः । अथैकवाक्यांशवर्तनलक्षणं सङ्करभेदमाह--तृतीय इति ॥ योति ॥ वाक्ये ॥ साम्यादिति ॥ वाध्यत्वारिशेपादित्यर्थः । उदाहरणं उक्षणयोजनं च क्रमेण दर्शयति-यधेत्यादिना ॥ स्वामिनो विपत्तौ सत्यां समुचित ग, 'यकर मासते. १. के.स.ग. ''नास्ति। २. घ. सोलार ८. प. ध्याय- नास्ति। ग. म च. 'मर' ५. ६. क. स. 'एको भारः' ·चन्यालोकः [उदयोतः . सोचनम् यत्रैकत्र वाक्यांशेऽनेोऽर्यालंकारः तत्रापि द्वयोः साम्यात् कस्य व्यङ्गयता । यथा- "तुल्योदयावसानत्यागतेऽस्तं प्रति भास्यति । वासाय वासरः कान्तो विशताव तमोगुहार ॥” इति । अत्र हि स्वामिविपत्तिसमुचितव्रतग्रहणहेवाकिकुलपुत्रकरूपणमेकदेशविपर्तिरूप दर्शयति । उत्प्रेक्षा चेवशब्देनोक्ता । तदिदं प्रकारद्भयमुक्तम् । "शब्दावलंकारा वाक्य एकत्र वर्तिनः । सकैरो वैकवाक्यांशप्रवेशाद्वाभिधीयते ॥” इति । चतुर्षस्तु प्रकारः यत्रानुग्राह्यानुग्रहाफभावोऽलंकाराणम् । यथा- "प्रवातनीलोत्पलनिर्विशेषमधीरविप्रेक्षितमायताक्ष्याः । तया गृहीतं नु मृगागनाम्यत्ततो गृहीतं नु मृगाह्ननाभिः ॥" कौमुदी यद्वतग्रहणम्, तत्र हेवाकी स्वयं प्रवृत्तो यः कुलपुत्रकस्तद्पणं यदासरविषय तदेकम् तदेकदेशविवर्ति तमोगुहामिति तमसो गुहात्वविषयं रूपकं कतकर्तृ] दर्शयति । क्रमेण भाखतः स्यामित्वम् , अस्तंगमनस्य विपतित्वम् , गुहानिवासस्य व्रत. ग्रहणवम् , तमःप्रवेशस्य तदर्थव्यापारत्वम्, वासरस्य कुलपुत्रकत्वं च तमसौ गुहात्य- रूपणेन शाब्देन अर्यात् सिद्धं भवतीत्यर्थः । अयत्रा एक्देशविवर्तिरूपकस्य विशेषणत्वेन योग्यम् कुटपुत्रारूपणमिति ; यथोककुलपुत्रारूपणमवगम्यमानम् योति ; यदि या रूपपतीति रूपगमिति ; दर्शयति "तमोगुहाम्" इत्यंशेन कविरिति शेषः । तत्रैवालङ्कारान्तरप्रतीतिमासूचयति-उत्प्रेक्षेति ॥ अनयोर्भेदयो- र्भोद्भटादिमतवम् आह-तदिदमिति ॥ प्रकारान्तरम् भाह-चतुर्य इति ॥ १. क. स. 'यत्रैश्वाच्या क. ए. 'माविनः' २.६. स. एकर ६. ३. ग. प्रवेशक्षा- क ग. 8. मषिक:।

·१] खोचमकौमुापलोचनसहितः लोचनम् अत्र मृगाङ्गनावलोकनेन तदवलोकनस्योपमा यद्यपि व्यङ्गया, तथापि वाप्यस्य सैसंदेहालंकारस्याभ्युत्थानकारिणीत्वेन अनुग्राहकत्वाद्गुणीभूता । अनुप्राह्यत्वेन हि ससंदेहे पर्यवसानम् । ययोक्तम्- "परस्परोपकारेण यत्रालंकृतयः स्थिताः । स्वातन्त्र्येणामलाभं नो लभन्ते सोऽपि संकरः ॥” इति । तदाह—यदालंकार इत्यादि ॥ एवं चतुर्थेऽपि प्रकारे ध्वनिता निराकृता । मध्यमयोस्तु व्यायसंभावनैवे नास्तीत्युक्तम् । आये तु प्रकारे "शशिवदना" इत्यादुदाढ़ते कौमुदी वाच्या नन्वस्मिन् प्रकारे प्रागुक्ताकारद्वय इव न व्यायालङ्काराभावः, सन्देहालङ्कारादन्यस्योपमालङ्कारस्य व्यङ्गयस्यान विद्यमानत्वादिति तन्न ध्वनिसंभावना- स्त्येवेति शङ्कामनुमाण्य दूपयति-अनेति ॥ न हि साधर्म्यविरहे सन्देह उत्यातु- मर्हति, अन्यथा सर्वन सन्देहासरप्रसङ्गादिति भावः । अनुग्राहकत्वेऽपि कुतो गुणीमाय इत्याशङ्कयानुमायालङ्कारप्रतीतिपर्यवसायित्वादिल्याह--अनुग्राह्यत्वेन हीति ।। अनुमाइयालङ्कारस्येति शेपः । अत्राप्युद्भटामिमतत्वं दर्शयितुं तदीयं यचनमाइ- यथोक्तमिति ॥ परस्परोपकारेग अनुग्राह्यानुप्राहकभावेन । स्यातन्त्र्येण अन्यान- पेक्षया । आत्मलामं नो लभन्ते आत्मानं नोपलभन्ते इत्येतत् । अस्मिश्चतुर्थमेदे ध्वन्यभावपरतया वृत्तिान्थमवतारयति-तदाहेति ॥ तदेय स्पष्टयति-एवमिति ॥ "यदालकारः" इत्यायुक्तप्रकारेणेत्यर्थः । मध्यमप्रकारयोः किमिति ध्वनिवशका अन्य न निराकृतेरसाशक्य शङ्कामात्रादेवेत्याह-मध्यमयोस्त्विति ॥ उक्तमिति ॥ समनन्तरमिति शेपः । ननु सन्देहसाझरेऽपि प्रागुन्मीलितदिशा पनिवासम्भवात् किमयं ग्रन्थे तरप्रतिपादनमित्याशङ्कप मध्यमप्रकारद्वय इव व्यङ्गयात्यन्ताभावामापात् फस्यचित् ध्वनित्यसम्भावनोत्पत्तेरुपयोग्येव तन्निराकरणमित्याह-आये विति ॥ कुतः प्राधान्यस्य क. स. ग. इति' नास्ति। प. द. घ. 'एच' गारित। १. प. 'नाभिरव' २. क. 28 ·२१८ घ्यन्यालोकः [उहपोतः ध्वन्यालोक- प्राधान्येनाविवक्षितलान ध्वनिविपयत्वम् । अलकारद्वयसमावनयां तु वान्य- लोचनम् कयचिदस्ति सभावनेत्याशङ्कय निराकरोति----अलंकारद्वयेति ॥ सममिति ॥ द्वयोरप्यान्दोल्यमानत्वादिति भाव । ननु यत्र व्यायमेर प्राधान्येन भाति तत्र किं कर्तव्यम् । यथा "होइ ण गुणाणुराओ खेलाणे णार पसिद्धिसरणाणम् । किर पहवइ ससिमणी चन्दे ण पिआमुहे दिढे ॥" कौमुदी समत्वमित्याराङ्क्याइ-द्वयोरपीति ।। ननु सङ्करालङ्कारे कुन व्यङ्गपस्य प्राधान्येनावरथानं यत्र ध्वनिविषयत्वमतुज्ञातमित्याशङ्कय तद्विषय दर्शयितु शङ्कापन्य विवृणोति-नतु यति ॥ सङ्करालङ्कारे । " भवति न गुणानुराग खलाना केवल प्रसिद्धिशरणानाम् । (किल] प्रस्नौति शशिमणिश्चन्द्रे न प्रियामुखे दृष्टे ॥" गुणेषु परै वर्ण्यमानेष्वपि स्वय ज्ञातेवपि 'गुणा एव स्पीकर्तव्या ' इति प्रयतत प्रतिबोध्यमानानामपि खलस्वभावत्वादेव स्वभावस्य विपरिवर्तयितुमशक्यत्वान्न तेषु खलानामनुराग उत्पद्यते उपत्यधीना तद्विशेषवार्ता तदमावे तु किं क्रियतामित्यर्थ. ; यतोऽमी वराका गहरिकाप्रवाहपतिता विवेकवार्तानिरहितपामर- प्रापलोकप्रसिसिमात्रावरन्धबुद्धय तु वस्तुसतत्त्वविमर्शलेशशालिन, तत्सम्भवेऽपि कथञ्चिन्निरूद्धनिबिदतरलोकप्रसिद्धिवासनाशतपरवशी क्रियमाणमानसा एव । एतरप्रसाधना विशेषविषयमर्यान्तरन्यासमाह-पघय शशिमणिरणीयस्यपि गुणे गुणितानुराग स्याद, तदा सकलससारसारसर्वस्वभाजने भामिनीवदनकोकनदे 1 १ प २ घ कि तु' अधिक । एलननपरख' 'पाण' 'वण्णुष' च 'पण' व गनिमण ५ ·चनकौमुदापलोचनसहितः १] ध्वन्यालोकः व्यङ्गययोः समं प्राधान्यम् । अथ वाच्योपसर्जनीमावेन व्यङ्मयस्य तंत्रावस्थानं तदा सोऽपि ध्वनिविषयोऽस्तु, न तु स एव ध्वनिरिति वक्तुं शक्यम् । पर्यायोक्तनिर्दिष्टन्या- लोचनम् अवार्थान्तरन्यासस्तावद्वाच्यत्वेन भौति, व्यतिरेकापडुती तु व्यङ्गयत्वेन प्रधान- तयेत्यभिप्रायेणाशङ्कते--अथेति ॥ तेत्रोत्तरम् ---तदा सोऽजीति ॥ सङ्करालङ्कार एवायं न भवति, अपि खेलकारघनिमिायं धनेद्वितीयो भेदः । यच्च पर्यायोके निरूपितं तत्सर्वमत्राप्यनुसरणीयम् । अथ सर्वेषु संकरप्रभेदेषु व्यङ्गप- निर्भरहष्य- इस्यन्वयः कौमुदी नयनपदवीमवतरस्येव सत्येकान्ततो विनिःष्यन्देत ; न स्वेवम् , किन्तु चन्द्रनिम्बसन्दर्शन- समयैकनिःभ्यन्दनशीलत्वनिमितप्रवृत्तचन्द्रमणिशब्दवाच्यत्यप्रसिद्धिमायायष्टम्भेन जडिमादि- बहुदोषकलपौकृतनिःसारचन्द्रशब्दवाच्यक्षुद्तरपदार्पविशेषदर्शन दखिलाङ्गतया निःष्यन्दते । अर्थान्तरन्यासस्य वाच्यत्वं तावद्युक्तम् । चन्द्रापेक्षया प्रियामुखस्याधिकगुणत्वावगमात् व्यतिरेकः भायं चन्द्रः प्रियामुखमेय तु सः' इत्यपद्धतिश्च व्यङ्गयत्वेनायगम्येते ; तयोरेव चमत्कारकारित्वात् प्राधान्यं चेति ध्यनित्यमप्रत्यूहमत्र व्यवस्थितमित्यर्थः । प्रधानतया व्यङ्गयत्वेन भात अथवा व्यायत्वेन प्रधानतया च भात इति । मन्येवं सति सङ्करालकारत्वं प्यनित्वं चैका सनिपतेत् । तच गुणप्रधानभावविरोधादनुरोहव्यमिति कयं तत्र धनि- विषयत्वोक्तिरित्यवाह-संकरालकार एवेति ॥ "न तु स एव" इत्यादेः व्याख्यातप्रायत्य- माह-यञ्चेति ॥ "कचित् संकरालङ्कारे" इत्युक्त्वात् "अपि च" इत्यादिनन्यस्य संकरालङ्कारविशेषविषयत्वमापातप्रतीयमानमपाक तात्पर्यमाह-अथेति ॥ १. के.स. सत्राभ्यवस्थानम्' क ख. निनामा' २, क. स. ग. 'श्रामाति' क. स. 'मप्यत्रानु ग. मलद्वारम्पनि नायम्' नास्ति। उक्त- ५. ७.

·२२० ध्वन्यालोकः [उद्दयोतः ध्वन्यालोकः यात् । अपि च संकरालंकारेऽपि च क्वचित् संकरोक्तिरेव ध्वनिसंभावनां निराकरोति'। लोचनम् संभावनानिरासप्रकार साधारणमाह-अपि चेति ॥ 'कचिदपि संकरालंकारे च' इति संबन्धः । सर्वभेदभिन्न इत्यर्थः । संकीर्णता तु मिश्रत्वं लोलीभावः । सत्र कपमेकस्य प्राधान्य क्षीरजलवत् ! "अधिकारार्दपेतस्य वस्तुनोऽन्यस्य या स्तुतिः । अप्रस्तुतप्रशंसा सा त्रिविधा परिकीर्तिता ।।" थप्रस्तुतस्य॑ वर्णनं प्रस्तुताक्षेपिण इत्यर्थः । स चाक्षेपनिभिः' प्रकारैर्भवति--- कौमुदी तात्पर्यार्यानुगुण्येनैव क्रमभञ्जनेन "अपि च कचित्" इत्यत्र समतिमाह-क्वचि- दपीति ॥ सम्बन्धमुदृकप वैस्पष्टयार्थमर्थमाह-सर्वभेदभिन्न इत्यर्थ इति ॥ संकरोक्तिरेव प्वनित्यबुद्ध्युत्पत्तिनिरोधीत्वमुक्तम् । तत् कथमित्यपेक्षायामाह-सकीर्णता विति ॥ तुरवधारणे । मिश्रत्वं न सम्बन्धमानं तिलतण्डुलवत् , किन्तु क्षीरनीरव- दात्यन्तिकः संश्लेप इत्याह-लोलीभाव इति ॥ सामान्यानवधारणे विशेषावधारण- स्याशक्पस्यात् प्रथमं सामान्यलक्षणमाह-अधिकारादिति ॥ अधिकारः प्रस्तुतत्वम् । तदेवततिदपेतत्वमप्रस्तुतत्वम् । एतदाह-अप्रस्तुतस्येति ॥ स्तुतिशब्दार्थमाह- वर्णनमिति ।। नन्वप्रस्तुतस्य वर्णनमयुक्तम् , अप्रतिपिसितार्यप्रतिपादनेन वक्तुरनवधेय- पचनावप्रसङ्गात् इत्यत्राह-प्रस्तुताक्षेपिण इति ॥ आक्षेप आकर्षणम् । लक्षणे यदप्रस्तुतमशंसायात्रैविध्यमुक्तम् , तत् प्राणभूताक्षेपत्ररूप्यकृतमित्याह-स चेति ॥ के ख ग. 'सकरालंकारस्य स. ग. 'करोति' ४. क. स. नास्ति । ५. प. 'अलोली- ६. ग. 'रानपेतस्य' क. स. 'परिकल्पिता' . क. स. ग. 'च' भाषिकः। "विविधः' ·सोचनकोगुापडोचनसहितः १] . ध्वन्यालोकः अप्रस्तुतप्रशंसायामपि यदा सामान्यविशेषभावानिमित्त निमित्तिभावाद्वा, अभिधीय- मानस्य अप्रस्तुतस्य प्रतीयमानेन प्रस्तुतेनामिसंबन्धः, तदा अभिधीयमानप्रतीयमानयोः लोचनम् सामान्यविशेषभावात् , निमित्तनिमित्तिभावात् , सारूप्याच । तत्र प्रथमे प्रकारद्वये प्रस्तुता- प्रस्तुतयोस्तुल्यमेव प्राधान्यमिति प्रतिज्ञा करोति-"अग्नस्तुत" इत्यादिना "प्राधान्यम्" इत्यन्तेन । तत्र सामान्यविशेषभावेऽपि द्वयी गतिः-सामान्यमप्राकरणिकं शब्देनोच्यते, गम्यते तु प्राकरणिको विशेषः, स एक प्रकारः । यथा-- कौमुदी ते प्रकारा इत्यत्रोक्तम्----सामान्येति ॥ अयं च प्रकारत्रयनियमः "यदा सामान्य- विशेषभावात्' इत्यादिवृत्तिग्रन्थे क्रमेण तदनुया[बादासिध्यनिह सुग्रहत्त्वाप ग्रन्य- कृतोपवर्णितः । एवं लक्षणं तत्प्रकारभेदं चोपदिश्य "अप्रस्तुतप्रशंसायाम्" इति अन्यस्य साधारण्येन प्रथमप्रकारद्वये धन्यभावप्रदर्शकत्वमाह--तत्र प्रथम इति ॥ नन्यनेनैव अन्धेन तुल्यप्रधानत्वसिद्धौ "पदा तायत्" इत्यादेः "अयमेव न्यायः" इत्यन्तस्य आनर्थक्यमाशक्य अनेन सामान्यमुखेन प्रतिजैव क्रियते ; प्रतिज्ञातो. पपादकत्येनोत्तरप्रन्यारम्भ इति न वैयमिति वक्तुमाह-प्रतिज्ञां करोतीति ॥ कियतो वा वृत्तिमन्यस्य प्रतिज्ञारूपवमित्यत उक्तम्-प्राधान्यमित्यन्तेनेति ॥ "निमित्तनैमित्तिकभावे च" इत्यतः प्राक्तननन्थेन प्रथमप्रकारस्यापि द्विप्रकारत्व सिद्धवत्कृत्य तपोयोरपि प्रकारयोः प्राधान्यसाम्योक्त्या घनित्यनिरासेन प्रथमप्रकारविषय. प्रतिज्ञोपपादिता । तब किं तत् प्रकारद्वयम् , कपं वा तत्र प्राधान्यसाम्पमित्यपेक्षायामाह- तत्रेति । तयोः प्रकारयोः मध्य इत्यर्थः । गतिः प्रकारः । अनाकरणिकमप्रस्तुतम् , प्राकरणिका प्रस्तुतः । स एक इति ।। सामान्याद्विशेषप्रतीतिरूपः 1 उदाहरति---यथेति ।। उपलोचनम् फ.ख. ग. मातृकामु दृश्स्य पाठस्य एवं योजना-अप्रस्तुतप्रशंसायामपि यदा सामान्यविशेषभावात् निमित्तानमित्तिभावावा 'प्रस्तुताक्षेपः' इति शेषः । अभियमतीयमानयो- रित्यस्य 'वदा' इत्यादिः॥ १. क, ख, ग, अभिधीय,.....संबन्धः नास्ति। २. क, स. ग. समिभयप्रदीयमानयो।'

·२२२ ध्वन्यालोकः [उद्दयोतः लोचनम् "अहो संसारनैण्यमहो दौराम्यमापदाम् । अहो निसर्गजिझस्य दुरन्ता गतयो विधेः ॥" अन्न हि दैवप्राधान्यं सर्वत्र सामान्यरूपमप्रस्तुतं वर्णितं सत् प्रकृते कोपि वस्तुनि विनष्टे विशेषात्मनि पर्यवस्यति । तत्रापि चे विशेषांशस्य सामान्येन व्याप्यत्वादर्थंग्यविशेषवद्वाच्यसामान्यस्यापि प्राधान्यम् । न हि सामान्यविशेपयोर्युगपत् कौमुदी अत्र अप्रस्तुतप्रस्तुतयोः सामान्यविशेषरूपयोः वाच्यत्वव्यङ्ग्यत्वे दर्शयति- अत्र हीति ॥ सर्वत्र सामान्यरूपमिति ॥ संसारनैपुण्यादी सामान्यरूप. , मनुगतम् । न हि देवप्राधान्य विशेषतः कुत्रचिद्विशेषरूपे साधारण्येन निविशते, सर्वत्रापि तदायत्तस्थितिबादित्यर्थः ।। क्वापीति ॥ प्रेयसीपुत्रादिरूपे । अत्र व्यङ्ग्यपाध्ययो- . स्तुल्यप्राधान्य दर्शयति-तत्रापि चेति ॥ ननु व्ययविशेषस्य तापदस्तु प्राधान्यम् , व्यङ्ग्यत्वाद्विशेषरूपत्वाच ; याच्यस्य तु कथं तद्वत् प्राधान्य वाच्यत्वात् सामान्यरूपत्वाच्चे- त्याशङ्कयाह-विशेषांशस्येति ॥ विशेषो हि सामान्येन सर्वत्र व्याप्यते, अन्यथा सामान्यत्वस्पैवानिप्पत्तेः । न च चैपरीत्येन व्याप्यव्यापकभावः ; अतो विशेपप्राधान्य- नान्तरीयकनातिपा] सामान्यप्राधान्यस्यापि सिद्धेयोः प्राधान्यं सममेवेत्यर्थः । नन्वेवमप्ये करिमन् पाक्ये कर्य द्वयोमुगपत् प्राधान्येन विषयभावः गुणप्रधानतथैव अन्वयनैयत्यात् , इतरपा एकस्यैकदैव गुणत्वं प्रधानत्वं च विरुद्धमापयेतेत्याशक्य सामान्यविशेषवस्तुन्यतिरिक्तविषय एवायं नियमः, तयोस्तु नित्यसंश्लिष्टमूर्तित्वादेवा- भेदसहिष्णुभेदधर्मकलात् गुणवं प्रधानत्वं वा समकालाविरुद्धमित्याह--न हीति ॥ ५ १.क. 'स्वातन्त्र्य क, ख, ग 'कापि नास्ति। क 'कुत्रापि ३. क. . ग. 'शापि' मषिकः। क, ख. 'त्रापि विचे' । 'तत्र च विशे' क. स. च्याप्तत्वाधायस्य' ग. 'प्राप्तवाचायच' क. स. 'वाच्यस्य' ४. ६.

·२२३ १] लोधनकौमुयुपटोचनसहितः लोचनम् प्राधान्य विरुष्यते । यदा तु विशेपोऽप्रोकरणिका माकरणिकं सामान्यगौक्षिपति तदा द्वितीयः प्रकारः । यथा-- एतत्तस्य मुखार कियत्कमलिनीपत्रे फैणं पायसो येन्मुक्तामणिरित्यमस्त स जडः शृण्वन् यदस्मादपि । अङ्गुष्यग्रलघुक्रियाप्रविलयिन्यादीयमाने शैने- स्तबोडीय गतो ममेत्येनुदिनं निदाति नान्तः शुचा ।।" कौमुदी सामान्यविशेषयोरिति हेतुत्वेन योजनीयम् ॥ द्वितीय इति ॥ विशेषात् सामान्य- प्रतीतिरूपः । एतत्तस्येति ॥ इह खलु कश्चिजडमतिः जलजपलाशपतितजलबिन्दुसन्दी सदृशसन्दर्शनसमुबुद्धसंस्कारतया निसर्गजडिमास्कन्दनतिरस्क्रियमाणासंभावनाबुद्धिरयमिह मुक्तामणिरिति बनाम । अथ तदर्थनाकदर्षितहदयो झटिति तदुपादानव्याप्रियमाणाहुल्यम- संस्पर्शमात्रपिलीनेऽपि तस्मिन् अनुम्मिषिततत्त्वबुद्धिः प्रत्युताचेतनेऽपि गणो अत्यन्तासंभावित- गपि विहायसागमनं संभावयन् तदलाभदुःखभारदोधूयमानमानसतयानुदिन निमामलममान एर आस्ते । तत्तागयस्थजडविपयेयमुक्तिः । मुखात् आरम्मतः प्रथममिति यायत् । कमलिनी- परिस्थितं पायसो जलस्य कणं मुक्तामणिरित्येवमर्मस्त मननं कृतमानिनि यत्, तदेतत् तस्य जदस्य कियत् आयल्पमेव ; सादृश्यनिमित्तस्य भ्रमस्य सर्वन मुलमन्यात् समापित एक मुकामणिनम इत्यर्थः । अस्मात् कमलिनीपत्रपाकणमुक्तामणिभ्रमात् अन्यविति गर्भयास्यम् । सः जातमुक्तामणिभ्रमो जतः, तस्मिन् मुक्तामणिबुद्धया सलिलपिन्दी आदीयमान एव अगुल्यप्रेण या लयी क्रिया तदादानोपयोगिनी तपैय अत्यन्ताय लपं गते सति पाटिलदर्शनाजडत्वादेवारोपितममकारः हा इन्त | असी मदीयो मुक्तामणिः सगुपस ७. ग. तोहार' १. विभान्यते' २. प. प्रार 1. ग. साक्षिपतीनि' ब. 'माधिपति पत्र प. प. आशिरमान तया' . ९. क. ना.' Y, ·२२४ वयालोक [उदपोत. - घ्यन्यालोक सममेव प्राधान्यम् यदा तावत् सामान्यस्य अप्रस्तुतस्या- लोचनम् इति । अत्र अस्थाने महत्वसमोरना सामाप प्रस्तुतम् , अप्रस्तुत तु जलविन्दौ मणिय. सभावन विशेषरूप वाच्यम् । तत्रापि सामा यविशेषयोर्युगपप्राधाये न विरोध इयुतम् । एवमेक प्रकारो विभेदोऽपि पिचारित , "यदा तावत्" इत्यादिना "विशेषस्यापि प्राधान्यम्" इयतेन । ऐनमेर न्याय निमित्तनैमित्तिकमायेऽतिदिशस्तस्यापि द्विप्रकारता दर्शयति । कदाचिनिमित्तमप्रस्तुत सदभिधीयमान नैमित्तिक प्रस्तुतमाक्षिपति । यथा--- "ये यान्यभ्युदये प्रीतिं नोरझन्ति व्यसनेषु च । ते बाधवास्ते सुहृदो लोक स्वार्थपरोऽपर ॥" कौमुदी गत इति निश्चिन्वानोऽतिवेलमुपजातपरितापो निद्रामपि न लभत इति । अत्र प्रस्तुता- प्रस्तुती सामा यविशेपो दर्शयति-अत्रेति ॥ अत्र प्रसाधितमेव समप्राधान्यमतिदिशति- तनापीति ।। उक्तेऽर्थे प्रथमवतारयति-एवमिति ।। निमित्तनैमित्तिकभास्पैकरूपवाद कथ द्विप्रकारसामान्यविशेषभावोत यायातिदेश इस्याशङ्कय न्यायातिदेशमुखेनास्यापि द्वि- प्रबारसूचनपरोऽय प्राय इत्याह-एनमेवेति ।। उपजीव्योपजीवरभावश्च न्याय ॥ य इति ॥ न बाधवा एवं बाधया, न सुहृद एव सुदद कितु ये परस्याभ्युदये सति परा प्रीतिं भजन्ते, व्यसनेष्वाप सु न परित्यजति च, त एव मुख्यतया वाधवा, एव च हृदोऽपि , अपरस्तद्विपरीतवृत्तिर्नेकशब्दमात्रवाच्यो लोकनमात्रव्यापारो लब्ध उपलोचनम् "एतत्तस्य" इति भलयीय भयापदेगोऽयमदैतमतानुसारिणा सहृदयानामन्याश मास्वादनीय सारमभिव्यञ्जयति । तथा हि-शारो मायावाद उद्यावच प्रपञ्चमपलपिनु वा उद्योगिपुरुषधौरेयाणामुत्साहस्थेमान मिथिलपि वा सर्वथा न भापतिष्ट पर तु अस्थाने महत्व- सभावना नाम सर्वानयमूलमु मूलयितुम् , यथावत् बलुस्थितावारसा व्यवस्थापयितु चेति । अत्र "भोडीय गतो हा' इति पाठ तासय सम्यक्पुष्णाति ।। , - १ इदिनास्ति। Y २ कचग मावन ५ । कर मी नास्ति। यथा ग एतमेव ख प्रसुत नास्ति। १ क ·१] लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः २२५ ध्वन्यालोका भिधीयमानस्य प्राकरणिकेन विशेषेण प्रतीयमानेन संबन्धस्तदा विशेषप्रतीतावैपि प्राधान्येन तस्य सामान्येनाविनाभावात् सामान्यस्यापि प्राधान्यम् । यदापि विशेषस्य सामान्यनिष्ठत्वं तदापि सामान्यस्य प्राधान्ये सामान्ये सर्वविशेषाणामन्त- मायाविशेषस्यापि प्राधान्यम् । निमितनिभितिभावे चायमेव न्यायः । लोचनम् । अत्राप्रस्तुतं सुहद्वान्धवरूपत्वं निमित्तं संजनासक्त्या वर्णयति नैमित्तिको श्रद्धेयवचनो प्रेस्तुतामात्मनोऽभिव्यक्तुम् । तत्र नैमित्तिकप्रतीतापपि निमित्तातीतिरेय प्रधानाभवत्यनुप्राणकत्वेनेति व्यङ्ग्यव्यञ्जकयोः प्राधान्यम् । कदाचित्तु नैमित्तिकमप्रस्तुतं यर्यमानं सत् प्रस्तुतं निमित्तं व्यक्ति । यथा सेती- "सगं अपारिजाअं कोत्शुहलच्छिरहिअं महुमहरस उरम् । सुमरामि महणपुरओ अमुद्धअन्दं च हरजडापम्भारम् ।।" अत्र जाम्बवान् कौस्तुभलक्ष्मीविरहितहरिवक्षःस्मरणादिकमप्रैस्तुतं नैमितिकं वर्णयति कौमुदी जन्मफलत्यात् स्वार्थपरः स्वाभीष्टानभीटार्थप्रातिपरिहारमात्र चरितार्थमानी । अत एव समप्र- दौर्जन्यमाजनीभूतो निरुपास्य एवेति ।। सअनासक्त्येति ॥ सजनहेयाकविशेषबहुमानपूर्वक- मित्यर्थः ।। नैमित्तिकप्रतीताविति ॥ श्रद्धेयवचनता मात्र यातुः प्राधान्येन प्रतिपिपादपिपिता इति पत्नयस्य तावत् प्राधान्य निर्विवादमेव । न चेयता याव्यस्यामरधान्यम् , प्रधानमूत- रितिस्पतीलायपि अनुप्राणकत्वेन मलाभदेतुलेन निमितभूतमात्यदेः धानतया १. १०. ११. १. प. विशेषणेन' विशेषस्य' २. फ. स. प्रतासी सत्यामपि प. "विना गाव ज, 'यदा तावद G. 'प्राधान्य य "विक्षेपणाना . ग. समासधोक्या' 29 ग. 'प्रस्तुशासनो' क. ग. 'याध्यम्याग्दयो।' म... गिरणरूपमप्रस्तुतस्य १८. स्वरय म्यग्यस्यानुपाशावमिति যথামাবেন ধন্যবাদ प्राशयम् । तामेष पिरजीरिस्त ७.

·२२६ ध्वन्यालोक [उदपोत सोचनम् प्रस्तुत वृद्धसेवाचिरजीरित्वव्यवहारकौशलादिनिमित्तभूत मन्त्रितायामुपादेयममिन्यक्तुम् । तत्र निमित्तप्रतीतावपि नैमितिक वाच्यभूतम् । प्रत्युत तन्निमिचानुप्राणितत्वेनो- दुरकन्धरीकरोत्यामानमिति समप्रधानतैव याव्यव्यङ्गययो. 1 एव द्वौ प्रकारी प्रत्येक द्विविधौ विचार्य तृतीय प्रकार परीक्ष्यते सारूप्पलेक्षण । तत्रापि द्वौ प्रकारी-अप्रस्तुतार कदाचिद्वाच्याचमवार , म्यङ्ग्य तु तन्मुखप्रेक्षम् । यथास्मदुपाध्यायमद्देन्दुरानस्प- "प्राणा येन समर्पितास्तर वलायेन त्यमुत्यापित स्य धे यस्य चिर स्थितोऽसि विदधे यस्ते सपर्यामपि । तस्यास्य स्मितमात्रवेण जनयनानापहारक्रिया भ्रात प्रत्युपकारिणा धुरि पर चैताललीलायसे ।" कौमुदी प्रतिभासात् । न ह्यात्मनस्तथाविधनैसर्गिकसुहत्वायनुपजीवनेन श्रद्धेयरचनाव प्रतीति- पथमवतरितुमलमिति बलात् योरपि प्राधान्यमविशिरमेवेत्यर्य । "स्वर्गमपारिजात कौस्तुभलक्ष्मीविरहित मधुमथनस्योर । स्मरामि मथनात् पुरत अमुग्धचन्द्र च हरजटामाग्मारम् ॥" कुतस्तदभिव्यग्यत्वमित्यत उक्तम्--मन्त्रितायामुपादेयमिति ।। प्रत्युतेति ॥ अप्राधान्य- वैपरीत्येन । उदुरक घराभाव प्राधायम्, तर हेतु --तन्निमित्तानुप्राणितत्वेनेति । अस्थार्य -इह तायनैमित्तिकप्रतीतिबलानिमित्तस्य प्रधानतयैव प्रतीति , तत्र निमित्तप्रतीते प्राक् नैमित्तिरप्रतीति सरूपमात्रविश्रातिनिमज्जितस्वरूपैव आविर्भूता सती पवादवगत- निमित्तोजीवितो मजितरूपैवाविर्भवतीति सकलसहदयस्यमवेदनसिद्धीतदिति वाच्यव्यङ्ग्ययो. समतुलारूदमिर प्राधान्यमवभासत इति ॥ तन्मुखप्रेक्षमिति ॥ वाच्य प्रत्युपसर्जनी- भूतमिलर्य । धू शब्दोऽमवाचक , "अपासुलाना धुरि" इत्यादिवत् । वेताललीला - -- घ ६ २ क स उपादेवभूवाया प्रामकत्वन य ह ३ * 'सपर्या पुर 'सपर्या पुर' १ ४ स 'प्राणा प लक्षणे ·१] लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः २२७ लोचनम् अत्र यद्यपि सोरूम्पयशेन कृताः कश्चिदन्यः प्रस्तुत आक्षिप्यते, तथाप्यप्रस्तुतस्यैव वेतालवृत्तान्तस्य चमत्कारकारित्वम् । न बचेतनोपालम्भवदसंभाव्यमानोऽयमों में च न हघ इति वाच्यस्पात्र प्रधानता । यदि पुनरचेतनादिनात्यन्तासंभाव्यमानतदर्थ- विशेषणेन अप्रस्तुतेन वर्णितेन प्रस्तुतमाक्षिप्या चमत्कारका तदा वस्तुध्वनिरसौ । यथा ममैव- "भावनात हाजनस्य हृदयापारम्प यनर्तयन् मशीभिर्विविधाभिरामहृदयं प्रच्छाय संक्रीडसे । कौमुदी वेतालवृत्तान्तः ।। सारूप्यवशेनेति ॥ प्ररणसमर्पणायुपकर्तर्युतिय]पकर्तृवरूपसादृश्य- बलात् ।। अग्रस्तुतस्यैवेति ॥ याच्यभूतस्येति शेषः । कुतो याच्यस्यैव प्राधान्यमित्या- शक्य किमसंभावितत्वादप्राधान्यमयत्वाद्वा ! नाय इत्याहन हीति ॥ यथा ममैव-~- "सत्यं सास, हतिशालिशीतलपलाशालीकरालीकृतः स्निग्धोदारफलावननितमहाशाखोपशाखाश्चितः । चूतो न न मासि मासि न पुनश्चेतश्चमत्कारिणी रातिस्ते गिरिदुर्गसंकटदुरारोहस्थलीतस्थुषः।" मन ह्यचेतन प्रत्येवंविधोक्तिीवासंभावनीयेत्यप्रस्तुतस्यैवार्थिजनोपयोगहानिरिभवसमृद्धपुष्प- वृत्तान्तरूपस्यार्थस्याक्षिप्यमाणस्य चमत्कारदायित्वम् । ताई तथाविधेऽप्रस्तुतप्रशंसाविपये वाव्यस्याप्राधान्य व्यङ्गयस्य च प्राधान्यमिति तत्र घनेस्तमायोऽस्त्विलाशय, अप्रस्तुत- प्रशंसालंकार एवायं न भवति । वस्तुवनिरेवायं तृतीयो इत्याह-यदि पुनरिति ॥ अत्यन्तमसमान्यमानोऽचेतनत्यादेव तथानिधो वर्ण्यमानोऽयविशेषो जनदयाक्रमणादिरूपो पर तथाभूतेनेति || माषनातेत्यादि ।। हे चन्दनादिपदार्थसमूह ! वमात्मनो हृदयं सारं ग. 'म इप' ध. याच्यस्पाप मानता' ब, इत्यादि अधिकः। ७. 'सारूप्यवोन' नास्ति घ. तमः सारूप्यरशेन' .. प. मन्द. प्रतुतः'नावित ३. , 'कि' भषिकः। क. न'मान्ति। ९. का ·२२८ प्चन्यामेवाः [उद्दपोतः लोचनम् सामाह जदं ततः सदृदयंगन्यत्तदुःशिक्षितो मन्येऽमुस्य जडात्मता स्तुतिपदं त्वासाम्यसंभावनाद ।।" कश्चिन्महापुरुषः “वीतरागोऽपि सरागवत्" इति न्यायेन गादविवेकालोकतिरस्कृत- तिमिरप्रतानोऽपि लोकमप्ये स्वात्मानं प्रच्छादयन् लोकं च वाचालयन् आत्मन्यप्रतिभास- मेवाङ्गीकुर्वन् तेनैव लोकेन मूर्योऽयमिति यदावज्ञायते, तदा तदीयं लोकोत्तरं चरितं प्रस्तुतं व्यङ्ग्यतया प्राधान्येन प्रकाश्यते । जडोऽयमिति उद्यानेन्दूदयादि वो टोकेनारज्ञायते । स च प्रत्युत कस्यचिद्विरहिण औत्सुक्यचिन्तादूयमानमानसतामन्यस्य प्रहर्षपरवशता कौमुदी अच्छाच विविधाभिः भङ्गीभिः जनस्य हृदयमाक्रम्य नर्तयन् संक्रांडसे यत् ततो हेतोः, सहृदयंमन्यत्वदुःशिक्षितः । जनस्वामाह[माह जड), एवं वदतोऽस्य जनस्य या जडात्मतासा सा त्यत्साम्यसंभावनात्तस्य जनस्य स्तुतिरे वेति मन्ये इति पदान! संगतिः । अस्य काव्योदाहरणानुकूलमर्थ दर्शयन्नप्रस्तुत व्यङ्ग्यमर्थमाह--"कश्चित्" इत्यादिना "प्रकाश्यते" इत्यन्तेन ॥ वीतरागोपीति ॥ यदाह- "ज्ञाततत्त्वस्य लोकोऽयं जडोमत्तपिशाचवत् । ज्ञाततत्त्वोऽपि लोकस्य जडोन्मत्तपिशाचवत् ॥" वाचालयन् आत्मावमानगर्भिता बहीयसीर्जनानां वाचः प्रवर्तयन्, आत्मविषये जनैरारोपितम् अप्रतिभासम् अनवबोधमनुमन्यमानः, स्वकीयस्य तत्वावबोधस्याच्छादनात् । प्रतीयमानं प्रदर्य वाच्यमयमाविष्करोति-जडोऽयमिति ।। हिः प्रसिद्धौ ॥ प्रत्युतेति ॥ न जाड्याभाव एव, किं तु तद्विपरीतविदग्धस्वभावेत्यर्थः । अन्यस्य कोचरस्य ४. 'यस्तो २. क. स. 'अदात्मना' ग. 'जात्मनः' ३. . 'सोर प. प्राधान्येन यन्त्र आत्मन्यप्रति भासमेवाङ्गीकुर्वन् स्तेयादिमावो लोकेनाब ·२२९ १] लोचनकौमुधुपलोचनसहितः लोचनम् करोतीति हटादेव लोकं यथेष्टं विकारकारणाभिर्नर्तयति । न च तस्य हृदयं केनापि विज्ञायतें' कौगयमिति । प्रत्युत महागम्भारोऽतिविदग्धः मुटुगर्वहीनोऽतिशयेन श्रीडाचतुरः । स यदि लोकेन जड इति तत एव कारणात् प्रत्युत वैदग्भ्यसंभावनानिमित्तात् संभावितः ; आत्मा च यत एव कारणात् प्रत्युत जाड्येन संभाव्यस्तत एष सददयः कौमुदी प्रियतमासमन्वितस्य । हठादेवानग्येत्यस्य व्याख्या-ययेष्ठं विकारकारणाभिरिति ॥ विकाराणामौत्सुक्यप्रहर्षादीनां कारणाभिः प्रवर्तनाभिः । आत्महृदयं प्रच्छायेति व्याचष्टे-- न चेति ॥ हृदयं सारं प्रकृतिः ॥ प्रत्युतेति ॥ यादृगयं लोकेन ज्ञायते, तादृगयं न भवतीत्येव न, किं तु अलोकसाधारणगुणशालीत्यर्थः । तदाह-महागम्भीर इति ॥ गाम्भीर्यस्य लोकातीतत्यान्महत्त्वम् । एवमतिविदग्ध इत्यादिवपि गमयितव्यम् । एवं पूर्वार्धे व्याख्यायोत्तरार्ध व्याचरे-स यदीति ॥ "संभावितः" इत्यन्तं यदियाक्यम् ।। स इति ।। प्रागुक्तगुण- विशिष्टः भावनातः, लोकेन जड इति संमायित इति संबन्धः । अनेन "स त्वामाह जडम्" इत्यंशः परागृधः । तत इत्यस्य कारणार्थत्वमाह -तत एवेति ॥ उक्तप्रकारात् संकीडन- रूपात् कारणात् । एव' इत्यस्याशयं स्वयमेवाह-प्रत्युतेति ॥ तद्वि कारणं यस्तुगत्या न जाड्यहेतुः, तद्विरुद्धरूपवैदग्धीहेतुरेव हि तदित्यर्थः । “सहृदयमन्यत्वदुःशिक्षितः" इत्यमुमशं परामृशति-आत्मेति ॥ लोकापेक्ष आत्मशन्दः ॥ यत एवेति ।। विदग्धस्य सतो जडत्येन संभावनारूपात् ॥ प्रत्युतेति ॥ सहृदयत्वसंभावनापेक्षम् । जडत्वेन संभावयितुं योग्योऽसददय इत्यर्थः । सहृदयः संभावितः सहृदयत्वेन संभावितः । यदीति एतदन्तम् अनु- . स. ४. १. र. स. या विकारकारणादिमिः' ग. र, च, विष्ट विकारफारणादिमिः' प. 'यश निकारणामि' प. प. प. शयते' 'यदि सो जानानि सतर' बदाय...प्रत्युत' नाति चारिता ग. 'प्रभु' नारिता ७. २. . १.

·वयालोक [उद्दयोत पयालोन यदा तु सारूप्यमानवशेनाप्रस्तुतप्रशसायामप्रकृतप्रकृतयो सबन्ध तदाप्यप्रस्तुतस्य सरूपस्यामिधीयमानस्य प्राधान्येनाविवक्षाया वनावेवान्त पात । इतरथा लोचनम् सभानित , तदस्य लोकस्य जडोऽसाति यद्युच्यते तदा जाड्यमेवविधस्य भारव्रातस्यौति- विदग्धय॑ प्रसिद्धमिति सा प्रयुत स्तुतिरिति जडादपि पापीयानय लोक इति धन्यते । तदाह-यदा वित्यादिना ॥ इतरथा स्विति ॥ इतरथैव पुनरलकारान्तरत्वमलकार- विशेषवम् , न व्यङ्ग्यप्राधान्येन कयचिदपीति मात्र 1 उदेशे यदादिग्रहण कृतम् कौमुदी कृष्टस्य अस्य सशये सशयार्थवम् ॥ तदिति ॥ तहाँ यर्थ । अस्य टोकस्य स्तुतिरियन्वय । कोदशी स्तुतिरियत उक्तम्-जडोऽसीति ॥ हे जड एव वदनम् 'नडोऽसि' इति यवचन केनचिदुच्यते, सा स्तुतिरेवेत्यर्थ । कुत इयत उक्तम्-तदेति ॥ वचनकाले अजडत्य सतो जडत्वप्रसिद्धयुपजीविनी हि जनसबधिनी जडत्वोक्ति , तथा सति तत्तुल्ययोगक्षेमतया जनस्याप्यजड बसमावनाद्वास्तवी स्तुतिरेवेति पर्यवस्येदित्यर्थ । अनेन "मन्येऽमुष्य" इत्यादे रयो निरूपित । एवमप्रस्तुतार्थविषया वचनव्यक्ति निरूप्य तस्या पार्यत्तिकमर्थ प्रकाशयति -जडादपीति । एवमुदाहरणश्लोकार्य परामृश्य तादशि विषये ध्वनित्वमेर , अतादृश्येव अप्रस्तुतप्रशसालकारत्वमि येतस्मिन्नर्थे प्रयमवतारयति-तदाहेति ।। एवकारो भिन्न इतरथे त्यनेन सबध्यत इत्याह---इतस्यैवेति ॥ तुशब्दार्थ पुन शब्देनोक्त ।अलकारस्याविधेयत्वा- देव योजनेयर्य । अलकारान्तर बमियप्रस्तुतप्रशसाया अन्योऽलमार उक इति भ्रमो मा भूत् , अन्तरशब्दस्य विशेषार्थत्वेन सैवोच्यत इत्याशयेनाह-अलकारविशेषत्वमिति ।। एवकारल्यवच्छेद्यमाह--न व्ययप्राधान्येनेति ॥ उपलक्षणार्या तृताया । यदि वा ०पग्यप्राधाय इति सप्तम्य त पदम् । एको नकार प्रमादलिखित । पूर्व वित योतस्पार्यस्य रु च १ क ८ क ३ ग व बोनान्यस्य ख माधास्व लोकस्व नास्ति। यदुच्यते ख ग जातस्याविररावस्य सा अधिक। ग इत्यादि ख अलङ्कारान्तर बरिशेषणत्वम् अरूकारत्व स ग दी प्राधान्यमिति ध शिषणल्याच ९ क ५ व्ययस्य कचि ६ ७ क ·लोचनकोपलोचनसहितः २३१ १] ध्वन्यालोकः त्वलंकारान्तरत्वमेव । तदयमत्र संक्षेपः- लोचनम् "समासोक्ति" इत्यत्र द्वन्द्वे तेन व्याजस्तुतिप्रभृतिरलंकारवर्गोऽपि संभाव्यमानव्यङ्गानुप्रवेशः संभावितः । तत्र सर्वत्र साधारणमुत्तरं दातुमुपक्रमते-तदयमत्रेति ॥ "किया प्रतिपदं लिख्यतामिति भावः । तत्र व्याजस्तुतिर्यथा--- "किं वृत्तान्तः परगृहगतैः किं तु नाहं समर्थ- स्तूष्णीं स्थातुं प्रकृतिमुखरो दाक्षिणात्यस्वभावः । गेहे गेहे विपणिषु तथा चवरे पानगोप्ठ्या- मुन्गत्तेव भ्रमति भवतो वल्लभा हन्त कोर्तिः ॥" अन व्यङ्ग्यं यत् स्तुत्यात्मकं तेनं वाच्यमेवोपस्क्रियते । यतूदाहृतं केनचित्- "आँसोन्नाय पितामही तव मही माती ततोऽनन्तरं आता संप्रति साम्बुराशिरशना जाया कुलोभूतये । कौमुदी सैक्षिप्य प्रदर्शनं क्रियत इति प्रतिज्ञाय तदधिकार्यान्तरप्रदर्शनपर श्लोकोपन्यासस्य तात्पर्यमाह-उद्देश इति ॥ अपिशब्दोऽप्रस्तुतप्रशंसासमुच्चयार्थः । अत्र विषय- संकोचं करोति-समाव्यमानेति ॥ संभावितः प्रदर्शिनः । किमिति साधारण्येनोत्तर- दानमित्पत उक्तम्--कियद्वेति ।। प्रतिपदं कण्ठोक्स्येत्यर्थः । व्याजेन व्याजरूपा वा स्तुति- रिति नाग्नैव लक्षणसिद्धेरुदाहरणमेवाह-तत्रेति ॥ अत्र वाच्यभूतया निन्दया भवतः कीर्तिरप्रतिवन्धमेव विश्नं व्याप्नोतीत्युत्तमलोकत्वगुणकीर्तनरूपां स्तुतिमयगमयति । अत्र व्यङ्ग्यानुगतवाच्यस्यैव प्राधान्यं न पनिवमित्याह-अत्रेति ॥ प्रसङ्गादुदाहरणान्तर- मन्ध दूपयति-यत्त्विति ॥ केनचिदित्यवमानगो निर्देशः ॥ अस्माकमिति ।। ग. 'तरमेव ५. त्यनेन' ग. 'अलङ्कारः सोऽपि ४. प. समान्यमानोऽपि क. ख. श्याचानुवेशः' ग. योऽनु' प. समिति' भषिकः। ७, ८. क. ख. ग. 'यत्नारिता रा. ग. बिरेन' क. प. ग. 'मामानाथ' जाता रु. र, माता ५. ६.

·२३२ ध्वन्यालोकः [उद्दयोतः लोचनम् पूर्णे वर्षशते भविष्यति पुन सेवानवद्या स्नुपा युक्त नाम समप्रनीतिविदुषा किं भूपतीना कुले ॥" इति—एतदस्माक माम्य प्रतिभाति, असन्तासभ्यस्मृतिहेतुत्वात् । वा चानेन सति कृता; 'त्य क्शकमेण राजा' इति हि कियदिदमिति । एप्राया व्याजस्तुति सहृदयगोष्ठीषु निन्दितेत्युपेश्यैर ॥ "यस्य विकार प्रभवन्न प्रतिबद्धन हेतुना येन । गमयति तदभिप्राय तत्प्रतिबंध च भायोऽसौ ॥" कौमुदी काष्ठाधिष्ठितसढदयभानानाम् || प्रतिमातीति ॥ स्वयमेवेत्य प्रतिभानोत्पत्ती किं दुर्म इत्यर्थ । कुतो ग्राम्यत्वप्रतिभेत्यत उक्तम्-अत्यन्तेति ॥ पितामह्या मातृत्वोक्तावेर चन्दलिता तावदसम्पस्मृति ; तत्या जायात्यस्नुषात्ववर्णने तु सा सुतरामभिव्यक्ताभूदित्याशये. नोक्तम्-"अत्यत" इति । इत्य वाच्यार्यविषये दोषमभिधाय व्यङ्ग्यार्येऽपि तमाह का चेति ॥ कियदिदमिति ॥ इतरराजापेक्षयोत्कर्षविशेषाप्रतीतेरिति भावः ॥ "व्याजस्तुतिप्रमृति" इति प्रभृतिशन्दगृहीत भागालकारमुदाहरिष्यन् तल्लक्षण रुद्रटगदितमनुवति -यस्य विकार इति । अत्रापि द्वैधम्--वाच्य प्रधान व्यङ्ग्य तु उपलोचनम् " यस्य विकार " इत्यादिक रुद्रटवाव्यालङ्कारादुमृत मावालझारलक्षणम् । तत्र रुद्धरेन अस्य लक्षणस्य प्रथम निदशनम् "ग्रामतरुण तरुण्या नपवन्जुलमसरीसमाधवरम् । पश्यन्या भवति मुर्नितरा मलिना मुराच्छाया ।" इत्येतत् उपात्तम् , तरा "अभिधेय- मभिदधान तदेव तदसशसक्तगुणदोघम् । अर्थान्तरमवगमयति यद्वाक्य सोऽपरो भार ॥" इत्येवमादिक द्वितीय प्रकार प्रदर्थ " एकाकिनी यदवला" इत्यादिव निदर्शनमुदाहारि । १ क स ग २ ग ग काश्य ३ म ७ ४ क 'वानेन 'विस्मृति 'राजति किर' 'राजयति किय' स 'गोष्ठान 'अप्रतिरवस्तु घ ८ ग ग ·लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः १] लोचनम् इत्यत्रापि याच्यप्राधान्ये भावालंकारता । यस्य चित्तवृचिविशेषस्प संबन्धी वाग्व्यापारादिर्षिकारोऽप्रतिबद्धोऽनियतः प्रभवस्तं चित्रवृचिविशेषरूपमभिप्राय येन हेतुना गमयति स हेतुर्यथेष्टोपभोग्य॑त्वादिलैक्षणोऽर्थो भावालंकारः । यथा-- " एकाकिनी यदवला तरुणी तथाहमस्मिन् गृहे गृहपतिश्च गतो विदेशम् । कौमुदी तदुपरकारकारि, व्यङ्ग्यं वा प्रधानं वाच्यं तद्गुणभूतमिति । आये न घनित्वमित्याह-- अनापीति ॥ कयमत्र याच्यप्राधान्यमित्याशक्य तदुदाहरण दर्शयिप्यचक्षणवाक्यं योजयति -यस्येति ॥ चित्तवृत्तिविशेषः रत्यादिलक्षणः । वाग्व्यापारादेर्बहुचित्तवृत्तिसाधारणत्ये ततोरगमकत्वात्तनिवृत्यर्यमुक्तम्-नियत इति ॥ येन हेतुना प्रतिपापमानेनेति शेषः । अस्मिन्नुदाहरणे वाच्यप्राधान्यमुपपादयति-अग्रेति ॥ नियन्त्रणं पपेच्छोपभोगयोग्यावलक्षणं वस्तु । तथा हि-अबलत्वादेव अबलात्वादेव स्वतःप्राप्तमुपभोग्यत्यम् । इदानीं तु विशेषतः मदनदहनदाहविगलितसारत्वात् तत्रापि संपूर्णतारुण्यतरङ्गिततनुलतिकवाद्विशृङ्खलविसरद- नविकारविकारीकृतत्यम् ; एकाकिनीत्वादसहायतया निर्गक्षिकत्यम् ॥ अहमिति ॥ ममेदशी- उपलोचनम् लोचने तु " यस्य विकारः" इत्यादिसरणमेव एकाकिनीत्याद्युदाहरणे योजितं दृश्यते । लोचने चार मुद्रिते " अप्रतिवद्धः अनियतः प्रमयन्" इति पाठ एव समीचीन इति समादतः । कौमुद्या तु “नियतः प्रभवन्" इति पाठ: समाहतो व्याख्यातक्ष । अत्र कौमुदी- समाइतरीतिः व्यञ्जनापथात् दवीयसीति स्पष्ट राहदयानाम् । वाग्व्यापारादेः नियतत्यसंपादन- प्रयासः व्यञ्जनामेव दि निमन्ध्यात्, अनुमानं च समुदलयेत् ; तस्य अनेकान्तिकता सल प्या- नायागनुगुणा । अत्र अस्माभिः समाहतस्य पाठस्य अनुयाइक लोचनपारासन्नयर्तिनः (१०६९. मिस्तसंवत्सरे) रुद्ररग्रन्थं व्याख्यातयतः वियरणम् “यस्य विकारः" इत्यादिलक्षणस्य विश्चिदिव परिशील्यताम्---" यस्येति । यस विमारवतो येनाप्रतिबद्धनानेकान्तिकेन हेतुना विकारः कार्य प्रमवन्नुत्पाद्यमानस्तस्य विवारयतः संबन्धिनमभिप्राय मतिपतुर्गमयति, तथा स एव विकारतयोशिरतविकारयोः प्रतिबन्धं च पार्यकारणभाय गायति, अगवेवरूपो मावनामालदारो भण्यते । भवत्यागादभिमायनिश्चय इति कया । मनु विपदमिदम् । अप्रतियसभेत् कथं हेतुः । अथ हेतुः, कामप्रतियदो नाम ! अपि च योऽप्रतिवदेन हेतुना जन्यते स चुतस्तत्प्रतिबन्ध गमाते । विद्यते चेत्यतिगन्धः न राप्रतिपदी देवः इति । सत्यमेतत् । किं तु महारविलपमेघविधं दृश्यतेऽनुभूयते च । न च दृष्टे किंचि- दनुपपन्नं नाम" इति ॥ १. ग.भिप्रतिबदः'नारित। उपेयापनस्वादि २. ग. प्रतिवरस्तम्' प. ममबस्तावित ए, 'उपयोग्यस्वादि २. प. प. विशेषम्' म. शिक्षणायों' प. नो' ४. क, ख, ग, नाप्रतिवदेन' य, सामोरयों ५.३. 'पयोपभोग्य . पयभाइमा d. 5. . २० ·वन्यालोकः [उद्दयोतः लोचनम् कं याचसे तदिह वासमियं वराकी धर्ममान्धवधिरा ननु गूढ पान्थ ।।" अत्र व्यायमेकैकत्र पदार्थ उपस्कारकारीति वाच्यं प्रधानम् । ध्यङ्ग्यप्राधान्ये तु न कॉचिदलकारतेति निरूपितम् इत्यलं बहुना ।। कीमुदी मवस्थामनुभवता भवतेय तावदिदमनुक्कसिद्धमवगन्तुं शक्यम् ।। अस्मिन्निति ॥ जनराहित्यस्य प्रत्यक्षाम्यत्वम् , अतिसनिहितत्वादचिरकाललभ्यत्यम् ॥ गृह इति ॥ परकीयत्वप्रसिद्धपार- तन्त्र्यहीनत्वम् ।। गृहपतिश्चेति ।। गृहत्वप्रयुक्तगृहपतिनित्यसान्निध्यशङ्कापरित्यागः । यतो विदेशं गतः अधागमिष्यत्यपि कदाचिदिति शङ्कानुदयं प्रति किं यकन्यं यतो गमनमपि संप्रत्येव निर्वर्तितवान् । विदेशं च बहुदियसप्राप्यं बहुतरकार्यान्तरानुबन्धितया चिरतराध्युपि- तव्यं देशं गतः, तादृशात्ततः प्ररयापत्तिशङ्कापि न कार्येति । तत् तस्माद्धेतोरिह के पास याचसे स्वयमेव स्वेच्छयैव सुखवासं विधेहि । इयं भवतयैषा दृश्यतामीदृशीयमिति । पराकी च निसर्गत एव न भवत इयं परीक्षारपदीभावसमुचिता । संप्रति चान्ध्यवाधिर्यदूरपर्युदासिता- स्मदीयरहस्यवृत्तान्तावधारणकथा । एवं स्थितेऽपि यदहस्यविनावविचिकित्साविसष्टुल- हृदयस्वम् , तदपारमोदयविजृम्भितमेवेति । तदाह-एकैकत्र पदार्थ उपस्कारकारीति ।। नन्विह थाच्यस्य व्यङ्ग्यानपेक्षयैव विधान्तत्यात् तदुपसर्जनभावाचास्मिन् विषये व्यङ्ग्यप्राधान्यानवखण्डनात् ध्वनित्वमेवास्त्वित्याशक्य तर्हि भायालंकारत्व- मेयात्र न, किंतु वस्तुवनित्यमेवेति प्रागुक्तमावर्तत इत्याह-व्यङ्गयप्राधान्ये विति ।। अलं पहुनेति ॥ उपमेयोपमानन्वयादावपि याच्यप्राधान्याविशेषात् धन्यन्तर्भावशकावगमः [विगमः] स्वयमवसेय इति दर्शयति । तत्रोपमेयोपमा यथा ममैव-- " मुखमिदमलसाक्ष्या मुक्तलक्ष्मोपरोधव्यतिकरमिच विम्वं भाति पीयूपभानोः । इदमपि विधुबिम्ब कत्रधर्माम्बुलेशस्फुरितमिव रतान्ते वक्त्रनिम्बं प्रियायाः ॥" अत्र मुखशशिविम्ययोरुपमानान्तरराहित्यलक्षणं वस्तु प्रतीयमानं याच्यभूतमन्योन्यौपम्य- लक्षणमर्थमुपस्कुर्वाणमप्रधानतयैव प्रतीयते । अनन्ययेऽपि- याणी वाणीव परं वेणी देणीव केवलं तस्याः । एणीदृशः समिन्धे श्रोणी धोणीव चैव सखे ॥" इत्यादी मदीय ए नोपमानान्तरराहित्यम् , किन्तु निरुपमानत्वमेव ; तच्च प्रतीय- मानमपि वाच्योपस्कारकत्वादप्रधानम् । एवं तुल्ययोगितादावपि योजनीयमिति !! १. क. ख, पदार्थोप' ग. 'पदार्थ उपस्कारी' अधिकम् । प. प्रधानम्' नास्ति। स. 'प्राधान्येन तु कदाचिद' म. 'प्राधान्ये हि मालदारता' घ. कदाचित " .. ३. क ५.

·लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः २३५ चन्यालोकः व्यङ्ग्यस्य यत्राप्राधान्यं वाच्यमात्रानुयायिनः । समासोक्त्यादयस्तत्र वाच्यालंकृतयः स्फुटाः ॥ व्यङ्गयस्य प्रतिमामाने वाच्यार्यानुगमेऽपि वा । न ध्वनियंत्र वा तस्य प्राधान्य न प्रतीयते ॥ लोचनम् यति ॥ काव्ये ॥ अलंकृतय इति ॥ अलंकृतित्यादेव च वाच्यार्योप- स्कारकत्वम् ॥ प्रतिभामात्र इति ॥ यत्रोपमादौ म्लिष्टार्थप्रतीतिः ॥ वाच्यार्था- नुगम इति ॥ वाच्येनार्थेनानुगमः समं प्राधान्यम् अप्रस्तुतप्रशंसायामिवेत्यर्थः । स्फुट- तया प्राधान्यं न चकास्ति, अपि तु बलात् कल्प्यते, तथापि हृदये नानुप्रविशति । कौमुदी प्रकृतत्वाइने. योति परामर्शो मा भूदित्याह-योति काव्य इति ॥ अप्राधान्ये हेतुर्वाच्यमाप्रानुयायित्वम् ; तन तु अलंकृतिशब्देन वाच्यार्योपस्कारकत्व हेतुरुक्क इल्याह-अलंकृतित्वादेवेति ।। प्रतिभामान इत्यनेन अविस्पष्टारमासत्यमुक्तमित्याह-म्लिप्टेति । म्लिष्टा अस्पष्टा । व्यङ्ग्यात्मन अर्थस्य । केति चेत्तबाह ---उपमादाविति ।। "वाच्य- मागानुयायिनः" इत्यनेन पौनरुक्त्यं परिहरन् ब्याचष्टे-वाच्येनेति ॥ अनुगमः एकतुलाधिरोहः । तस्य क्षेत्रमाह-अप्रस्तुतप्रशसायामिवेति ॥ "न प्रतीयते " इति ने सर्पया प्रतीयमान उच्यते । एवं सति हि प्राधान्यमेव नास्तीसेव किं नोच्यते । किन्तु प्रतीतेः स्फुटत्वामान एप स च प्रपोनोग्नेय वाभिप्राय इत्याह--- स्फुटतयेति ॥ बलात् कल्पनं युक्तिपर्यालोचनया परीक्षादशायामाहरणम् । ननु प्राधान्यस्य प्रतीतिवेदियतैव चरितार्याः स्म इत्यत आह-तथापीति ॥ युक्त्यनुसन्धानाभारे प्रविलयादित्यर्थः । अस्यापि क्षेत्रमाह-- रावाच्योप श. 'शिर्ष- बलादा अन्यथा वास्तु, ' मभिरम् । बारवम्' स्टिा प्रीति 31 ·२३६ चन्यालोकः (उद्दघोतः ध्वन्यालोकः तत्परावेव शब्दायौं यत्र व्यङ्गथं प्रति स्थिती । ध्वनेः स एव विषयो मन्तव्यः संकरोज्झितः ।। तस्मान्न ध्वनेरन्यत्रान्तर्भावः ।। लोचनम् यो-“दे ओ पसिअ णिवत्तम" इत्यत्रान्यकृतासु व्याख्यान । तेन चतुर्पु प्रकारेषु ने घनिव्यवहारेः सद्भावेऽपि न्यङ्गपस्य-अप्राधान्ये, म्टिप्रतीतो , वाध्येन समप्राधान्ये, अस्टे प्राधान्ये च । क तसावित्याह-तत्परावेवेति ॥ संकरेणालंकारानु- प्रवेशसंभावनया ज्झित इत्यर्थ. । सकरालंकारेणेति त्वसत् । अन्यालकारोप- लक्षणवे हि विष्ट" स्यात् ॥ कौमुदी यथेति ॥ तत्रापि संकोचं करोति-अन्यकृतास्विति ॥ तेन " अयमत्र भावः इत्यतः प्राक् प्रदर्शितास्तिसर्थः । “न ध्वनिः" इति ध्वनिव्यवहारस्यैव निषेध इत्याह--- तेनेति ॥ सद्भावेऽपि वनेरिति शेषः । तानेव प्रकारान् विशदयति-व्यङ्ग चस्येति ॥ सकरशब्दः सार्यवाचकः ; तच धने: समासोक्त्याघलकारानुप्रवेशरूपगित्साह- अलंकारेति ॥ अनुप्रवेशाननुप्रवेशयोः तदृज्झितत्वोक्तिरयुकेति मत्वा संभावनयेत्युक्तम् । अलंकारानुप्रवेशो हि प्रागाशक्ति ; ततः शङ्कानवसरोऽत्रोच्यत इत्यर्थः । संकरालंकार- वाचकोऽयं सकरशन्दः किं न स्यादिति , नेत्याह-संकरेति ॥ किमयं संकरालकार- मात्रविषयः , आहोस्विदुपलक्षणमुखेन समासोक्त्पादेरपि संग्रहार्यः ! नायः , इतरालंकारेषु ध्वन्यन्तर्भावानुमतिप्रसङ्गात् । न द्वितीय इत्याह-अन्यालंकारेति ॥ प्रधानेन . , ७ रा ग घ 'प्राधान्यम् ' अधिक। ८. क. ग. 'पा' नारित। ग. 'देमा पनिअशु श्रन्त प. 'देआ .. मुकरित' नास्ति। ३. क. स. वासु' ४. र. न' मास्ति। स. 'म्यवहारम. 4. a अधिक । च. '' नास्ति। 'लिम् ·१] लोचनकौमुधुपलोचनसहितः चन्यालोकः इतश्च नान्तर्भावः यतः काव्यविशेपोऽङ्गी ध्वनिरिति कथितः । तस्य पुनरगानि-अलंकारा गुणा वृत्तयश्चेति प्रतिपादयिष्यन्ते । न चावयव एव पृथग्भूतोऽवयवीति प्रसिद्धः । अपृथग्भावे तु तदङ्गत्वं तस्य । लोचनम् इतश्चेति ॥ न केवलमन्योन्यविरुद्धवाच्ययाचकमावव्यज्यव्यञ्जकभावसमा- श्रयत्वात् न तादरम्यमलंकाराणां ध्यनेश्च यावत् स्वामिभृत्यवदङ्गिरूपानरूपयो- विरोधादित्यर्थः ॥ अवयव इति ॥ एफैक इत्यर्थः । तदाह- पृथग्भूत इति ॥ पृथाभूतस्तथा मा भूत्, समुदायमध्यपतितस्तर्वस्तु तथेत्याशक्याह--अपृथग्माये विति ॥ तदापि न स एक एव समुदायः, कौमुदी छुपलक्षणं न्याय्यम् ; संकरालंकारस्य चेतरालंकारसमुदायारमारय तदपेक्षया प्राधान्या- सभनादुपलक्षणनीत्या तसंप्रहस्तावत् क्लिष्ट एय ; यथाश्रुत्यर्थस्थितिसंभवे सति तदतिक्रमेणा- श्रुतार्थपरिकल्पनापि क्लेशाय कल्पत इति सर्वथा नेत्यकारं व्याख्यानं समुचितमित्यर्पः । "इतथ" इत्यत्र चशब्दस्य समुच्चयार्थस्वार्थमाह--न केवलमिति ॥ यथान्योन्यविरु- द्वात्मनोः दहनतुहिनयोर्न तादात्म्यं तथा विरुद्धाश्रययोरपि । अन्योन्यविरोधश्च वाच्य- वाचकव्यङ्गयव्याकभावः[भावयोः] प्रसिद्धः भिन्नसामनीत्यादितः ; तस्मान तदाश्रय- तिदानयालङ्कार]पन्योरपि तादात्म्यसंभर इत्यर्थः । अनाङ्गिभावस्य गुणप्रधानभान- गर्भवाद, तस्य च खातन्त्र्यपारतन्यविरोधात, एकस्मिन् वस्तुनि विनिवेशासम्भवान्न तादात्म्यमित्यर्पः । नन्वन्वययव्यतिरेकेण कस्यचिदवयविनोऽनुपलम्मादवयवस्यैवाययविरूपत्वं प्रसिद्धमिति फर्य तन्निषेध इत्याशङ्कयापयर इत्येकचनार्यस्य विवक्षितत्वं दर्शयन् परिहरति एकैक इति ॥ पृथग्भूतत्वमपयवावयव्यपेक्षमिति शबा मा भूत्, समुदायापेक्षं प्रत्येकमवयववत्येवेति दर्शयनेकवचनाविवरणार्थता दर्शयति---तदाहेति ॥ अन वक्तव्यम्-किगेकैक एवायरः प्रत्येकं स्वरूपेणैवावयनित्वेनेप्यते, किं या समुदितरूप इति । तत्र आघमपोच द्वितीयं शकते--पृधग्मूत इति ॥ समुदाय- मध्यपतित इति । समुदायोपहितस्वरूप इत्यर्थः । तथेति ॥ अवयक्त्येिन ॥ तदापीति ॥ रा. 'मलारो' स. 'फेवलमने स, मप्व' नारिता रा. 'याद' प. मध्याननित.' 'वार'नास्ति। रा, 'पृथग्भापति । ६ द.१. 'मप' भधिक। क स ६. ग क. क. २. रा Y.

·चन्यालोका [उदयोतः । पन्यालोकः न तु तत्त्वमेव । यत्रापि या तत्त्व तत्रापि घनेः महाविषयत्वात् ने लोचनम् अन्येष मपि समुदायिना तर भावात् ; तासमुदायिमध्ये च प्रतीयमानमप्यस्ति । च तदलकारस्वरूपम् , प्रधानत्वादेव' । यत्सलकाररूपं तदनथानत्यान्न ध्वनिः तदाह--न तु तत्त्वमेवेति ॥ न-वलंवार एव कचिरवयो प्रधानता- भिषेक दत्त्वा ध्वनिरिसात्मेति चोक्त इत्याशङ्क्याह--यनापि वेति ॥ कौमुदी समुदायमध्यपतितत्वेऽपि एकस्यैव खल्ल समुदायिनः समुदायरूपन्यमशक्यान्यरसानम् , अन्येपामपि समुदायिनां तत्र भावात् ; तेपामसमुदायित्वापातार प्रत्येकमेव समुदायित समुदायस्याप्रतीतरनुपपेतेश्च । न च समुदितेष्ववयोपु समुदाय , समुदायान्तराभावात् । भावे वानवस्थापातात् । न च समुदायो नाम नामान्तरमेव, न यस्तु किश्चिदिति घर्तुं शक्यम् , तत्प्रत्ययव्यवहारयोरवाधितासन्दिग्धलोकप्रसिद्धिसमासादितसद्भावारनपदयनीय- त्यात् । अतो पदर्थ एवायमवयवसधातः स एव समुदाय आत्मा प्रधानमवपी- त्यादिव्यपदेशान्तरगोचरोऽर्थः ; तदङ्गभूता एवान्ये समुदायिन पृथपृथक् विभिन्नरूपोप- कारसमर्पणमुखेन तत्प्रतीतिव्यबहारनिर्वाहका. सन्तस्तद्गुणभावमेवावलम्बन्ते, न तु जात तदानकाय स्वमेऽपि प्राप्नुवन्ति । तर शब्दार्थतदलकारादीना यन्मुखप्रेक्षितमा समूहीभरन स एव प्रतीयमानोऽर्योऽव्ययी , आत्मा च , इतरेषा तादाम्येन तदङ्गत्वमेव । पर्नेस्तु न कश्चिदङ्गलम्, प्रधानत्यादिति ; प्राधान्याप्राधान्ये च वक्तृविवक्षाविशेष- तदभावनिबन्धने एय, न वास्त तेन प्रतीयमानत्वमेव अङ्गिवे न प्रयोजकम् । किन्तु प्राधान्येन विवक्षाविषयत्वमेव इति । एतदाह-~-तन्मध्ये चेति ॥ न चैतावता अत्योपमादिसाग्यापात, प्रधानतया विवक्षितस्यात् । न चैतावता प्रतीयमानस्यात्मत्वमेवेति नियन्तु शक्यम् । समासोक्त्यादिषलङ्काररूपत्वादेव बनित्यानभ्युपगमादित्यर्थ । " यत्रापि का" इत्यनुवादस्य घनित्यसम्भारनायोग्य विषयविशेष प्रागुक्तसमासोक्त्यायन्य- तमं दर्शयति नन्वलकार एवेति । पर्यायोक्तालङ्कारस्य तावत् "भम धम्मि" इत्सुदा- हरणाहीकारेण व्यष्ट्रयप्राधान्यविवक्षाया ध्वनित्यं प्रागुक्तम् ; सरे च "होइ ण गुणाणुराओ" स. 'न' नास्ति। 'मोडमेवार 'यदलद्वार' . - क स ग २ ग ७ स तदाबाद' 'समुदाय 'स्वया' नास्ति। x . रु.

·२३९ लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः १] चन्यालोकः तनिष्ठत्वमेव । "मूरिभिः कथितः" इति विद्वदुपज्ञेयमुक्तिः, न तु ययाकथंचित्प्रवृत्तेति लोचनम् न हि समासोक्त्यादीनामन्यतम एयासौ तयारगामिः कृतः, तद्विविक्तत्वेऽपि तस्य भावात् । सगासोक्स्यापलंकारस्वरूपस्य समस्तस्याभावेऽपि तस्य दर्शितत्वात "अबा एत्य" इति "कास्स पाण" इति । तदाहन तनिष्ठत्वमेवेति ॥ 'विद्वद्भय उप प्रथम उपक्रमो यस्या उक्तेरिति बटुग्रीहिः । तेन " उपज्ञोपक्रमम् " कौमुदी इत्यत्र अप्रस्तुतप्रशंसापां च कुत्रचित् ; अतो पनिवादिभिः कश्चिदळंकार एय प्राधान्याख्यं विशेषान्तरम् उपनमय्य प्यन्यादिव्यपदेशगोचरीकृत इत्यायातमिति नामान्तरकरणनिबन्धन कियदिदगतिशयारोपणं भवतामित्यर्थः । प्यनेरलकारमात्र निष्ठत्याभाचे वृत्तायुक्तमुपपादयति- न हीति ॥ असावलंकारः । तथेति ॥ पनित्येनात्मत्वेन च ॥ तद्विविक्तलेसीति ।। समासोक्त्यादिसमस्तालंकारजातीयस्वरूपस्पर्शराहियेऽपीत्यर्पः । तस्य वनेः । तदेष रफोरपति-समासोक्त्यादीति ॥ उदाहरणमाह-अत्ता एत्थेति ॥ समासोक्तिमन्ये "समारोक्तिनापिकानायकयोः" इत्यत्र यथा शाब्दप्रक्रियाविरोधः कश्चिदाशङ्कय व्याख्यान- विशेषप्रदर्शनेन परिदतः, तदिह विद्वदुपज्ञेयनापि तद्विरोधाशङ्का परिहतु सिषक्षितं विमविशेष दर्शयति-विद्वद्भ्य इति ॥ उपक्रमः प्रवृत्तिः ; बहुव्रीहि- समासाङ्गीकारे फलमाइतेनेति ॥ "तपुरुषोऽनकर्मधारयः" इति तत्पुरुपस्प नपुंसकलिङ्गत्वविध्यधिकारे "उपज्ञोपक्रमं तदाद्याचिख्यासायाम्" इति सूत्रेणोपक्रान्तस्य तापुरुषस्य नपुंसकत्वं स्मृतम् । अतस्तत्पुरुषसगासाङ्गीकार एवं नपुंसकलित्यप्रसाः । बहुव्रीहिसमासस्यैवाभ्युपगमान्न तत्प्रसाद अथ व्यङ्गधार्थशम्दतदर्थतद्वयापारात्मना चतुष्टयस्य पनिशब्दबाध्यत्वं .. विद्वरप्रसिद्धियलात् साधमितुं प्रचिक्रमुः, प्रथमं व्ययस्य धनिशब्दवाच्यत्य- सिद्धधनुगुणतया श्रूयमाणशम्दं वैपाकरणैरेय प्रक्रियान्तरानुसारेणोक्तां दिशमनुसृत्य मित्युक्त मवति माविषयत्वात् । विदुपति' स. सिस्मिाभिमा यस्येति तन्त्र मवति । महाविषयवाद प्यापकत्वादित्यर्थः । 6. नविदुषशा यो घट व न भवति किं तु सत्कर्मपरोऽपि," म. 'प्रथमः' तत्रापि न भवति कि तु घरेऽपोलनेन ग्यापमोऽय- इत्यर्थः । अधिकः। १. क. प. २. का ब, 'अस्याः, ५.

·२१० चन्यालोकः [उदषोतः धन्यालोका प्रतिपाद्यते । प्रथमे हि विद्वांसो वैयाकरणाः, व्याकरणमूलत्वात् सर्वविद्यानाम् । ते च तेषु श्रूयमाणेषु वर्णेषु ध्वनिरिति व्यवहरन्ति । तथैवान्यैस्तन्मतानुसारिमिः लोचनम् इति तत्पुरुषार्धेय नपुंसकत्वं निरवकाशम् ॥ श्रूयमाणेष्विति ॥ श्रोत्रशकुली संतानेनागना अन्त्योः झाब्दाः श्रूयन्त इति प्रक्रियायां शन्दर्जाः शब्दाः श्रूयमाणी कौमुदी व्याचष्टे-श्रोत्रशष्फुलीमिति ॥ श्रोत्रशकुली श्रोत्रेन्द्रियगोल का, सा च मण्डलाकारः तदेशविशेषः, यदवछिन्न आकाशभागः श्रोत्रेन्द्रियमुमते ; तां सन्तानेन वीची- सन्तानन्यायेन प्राप्ता अन्त्या स्फोटापेक्षया चरमभावात् शब्दात् स्फोटाख्याजाताः सर्वेषां श्रोत्रन्द्रियगोचरता प्रतिपयन्ते । उकं हि-"स्थानकरणसंयोगविमागजाता. छम्दादशदिग्व्यापिनः कदम्पकाः, तद्वत् , बीचीसन्तानप्रद दान्दा जायमानाः श्रोत्रदेश दशदिगवस्थितानाम् उपगच्छन्ति" इति । शब्दजत्वसाम्यात् घण्टानुरणनत्य प्रसिद्धमेय । तेषां ध्वनिशब्दवाच्यत्वे मर्तृहरिखाक्यं प्रभणयति-~~यथेति ॥ उत्पत्तिपक्षे स्फोटध्यनिभेदप्रकटनपरोऽय श्लोकः । संयोगविभागाभ्यां करणभूताभ्याम् ; करणैः कर्तृ- भूतैः; स्थानोपलक्षणार्थ च करणैरिति वचनम् ; स्थानकरणसंयोगविभागजाताच्छम्दानाताः शब्दजा घण्टानुरणनरूपाः शब्दा अभिव्यक्तिवादिभ्योऽन्यैरुत्पत्तिवादिमिरुक्ता इत्यर्थः । यदाह वृत्तिकारः " अनित्यपक्षे स्थानकरणप्राप्तिविभागर्वकः प्रथमाभिनिवृत्तो यः शब्दः स स्फोट इत्युच्यने । तलास्तु [तजातास्तु] सर्वदिकास्तद्रूपमतिविम्योपप्राहिणः सर्वद्रव्याणां उपलोचनम् "तेच ते अगमाणेषु वणेषु ध्यानगिते व्यवहन्ति " इवि वृत्तिप्रन्यस्य विधा योजनेन पनिव्यवहारस्य वैयाकरणव्यवहारोपज्ञता व्यग्याथै व्यजक्श-दापोः व्यअनावृशौ चतुकेऽपि च समयन्ति रोचनकाराः । तत्रैया प्रथमा योजना-पामन्यशन्दाना शब्दजानामनु । रणनस्पत्वमस्ति तेषु श्रूयमाणे' इति । एषा व्यष्ये ध्वनित्यवहारानुगुणा । द्वितीयपोजना लोचने सुर प्रदर्शिता ग्यारसदार्ययोनिम्यवहारानुगुणा । तृतीया योजना व्यअनायो ध्वनिम्यवहारा- मुगुणा यथा--'वर्षेषु तावन्मात्रेषु सत्म, सायरय ध्रयमाणेषु सत्यपि, प्रसिद्धादधिको व्यापारः ध्वनिरिति पाइरन्ति । 'शमाः प्रयन्तै अत्या.' ग 'ते' नास्ति। 'मजाः नास्ति। 'ध्याइनि' सु. 'यमाणः'नास्ति। ग ५ इ. ६.

·दोचनकौमुरलोचनसहितः
%
२११
लोचनम्
मृत्युछन् । तेणी घाटानुरणनपरत्वं तावदति, ते च मनिशब्देनोला । येषाह
तत्रभवन् भइतिः-
या संयोगवियोगान्य करणेसरजन्यते
स रमोदः ब्दिबाः शब्दा धनयोऽन्यैरुदाइताः
एवं धोठानिहादस्थानीयोऽनुरणनानोपलक्षितो व्यङ्गयोऽययों धनिरिति व्यवहतः ।
याँ शृपनाणा ये वर्षा नादशब्दवाच्या अन्नबुद्धिनिर्मार्थाः स्फोटामिव्यञ्जका ते
सदा

·घन्यालोकः [उपयोतः लोचनम् ध्वनिशब्देनोकाः । यथाह स एव तरमवान् --- "प्रत्यपैरनुपाख्यौहणानुग्रहैस्तथा । ध्वनिप्रकाशिते शन्दे स्वरूपमवधार्यते ॥" इति । तेन व्यञ्जको शब्दार्यापीह पनिशन्देनोको । किंचे वर्णेप तारन्मात्रपरि-, माणेष्वपि सत्स, यथोकम्- फौमुदी शब्दः । स एवार्थवाचक इति तैरम्युपामात् । अत्र वर्णानां पनिशब्दवास्यत्वे मत- हरिभाषित प्रमाणयति-यघाहेति ॥ अयं तु श्लोकः "ययानुवाकः श्लोको वा सोडत्यमुपगच्छति । आवृत्या न तु स ग्रन्थः प्रत्यावृत्ति निरूप्यते ॥" इति दृष्टान्तसमर्पण पूर्वश्लोफेन संमील्य योज्यः । एवमाशक्य चाय श्लोकः ययेको पनिः स्फोटाभिव्यञ्जनसमर्पः स्यात्, द्वितीयधन्यानपश्यम् ; अय सर्वेषां तत्सामर्थ्यम् , अविशेषादेकोच्चारणमेव स्यात् , न च समुदायोऽमीषां सम्भवतीति कर्ष ध्वनिमिः स्फोटाभिन्यतिरित्यत्राह " ययानुवाकः" इत्यादि । यया लोकेऽनुयाकादिरावृत्त्या उच्चारणपीनःपुन्येन सोढत्वमेकस्यां बुद्धौ विषयीमावलक्षणं प्रामोति, न त्वेकैकस्पामावृत्ती तथा निरूप्यते, न चैतावता तासामानर्यक्यम्, अन्त्यायामावृत्तौ विस्पष्टप्रहणानुगुण- विशेषसंपादकतया पूर्वीसामपि तदेतत्वत्यानवखण्डनात् । एवं स्फोटाभिव्यकिरूप. ग्रहणानुगुणैः इदमित्यमिति चुयारूढतयोपाख्यातुमशक्यैर्वनिभिः प्रकाशिते शब्दे समुत्पनरन्तरालवर्तिभिः प्रत्ययैस्तत्परिच्छेदहेतुमिः शब्दस्वरूपं व्यकरूपतया "नादेराहितबीजायामन्त्येन वनिना सह । भावृत्तपरिपाकाया बुद्धौ शब्दोऽअधार्यते ॥" इस्युवदिशावधार्यते । तदुक्तं भाष्यकृता- "ध्यक्तरूपग्रहणानुगुणा ह्यनुपाख्येयाकारा बह्य उपायभूताः प्रत्यया ध्वनिमिः प्रकाश्यमाने शन्दे उत्पद्यमानाः शब्दस्वरूपाचप्रहहेतवो भवन्ति" इति ॥ तेनेति ॥ न्यन्नकानां धनिशब्देन तैः न्यबद्वत्तत्वात् । संप्रति व्यननव्यापारस्य धनिशब्दवाच्यत्वं दर्शयितुमाह-विध पर्णेविति ॥ तावन्मात्रपरिमाणेष्विति ॥ यादृशोऽयं श्रोत्रेन्द्रियेण २. ख. 'भगवान् स एव अपि 'नास्ति। लिन' नास्ति। 'किंच'नास्ति। ३. . प ·१] ॥ " खोचनकौमुद्युपलोचनसहितः २४३ लोचनम् 'अल्पीयसापि यत्नेन शब्दमुच्चारित मतिः । यदि वा नैव गृहाति वर्ग वा सकलं स्फुटम् ॥' इति–तेषु तावत्स्वेव श्रूयमाणेषु चातुर्योऽन्यो द्रुतविलम्बितादिवृत्तिभेदात्मा प्रसिद्धा- दुचारणेव्यापारादम्यधिकः स व्यापारो घनिरुक्तः । स एव यदाह- "शब्दस्पोर्चमभिव्यक्तेईतिमेदं तु वैकृताः । पनयः समुपोहन्ते स्फोटात्मा तैर्न भिद्यते ॥" कौमुदी गृह्यते तादृशपरिमाणविशिष्टेष्वित्यर्थः । अपिशब्दः समुच्चये "सत्सु" इत्यनेन सह "श्रूयमाणेषु" इत्यस्योपरि योजनीयः । तायत्स्वेय श्रूयमाणेप्यपि सत्स्यपीति स्वस्वरूपतो वर्णेषु परिमाणविशेषवत्तया स्थितेषु तयाविधेष्वेवाखण्डतया श्रोत्रेन्द्रियगोचरतां गतेपु च सस्वित्यर्थः । अस्य संयादश्लोकगर्मितस्य " वक्तुर्योऽन्यः" इत्यादिप्रन्थेन संवन्धः । पर्णेप्येयादेशेन ग्रहणामहणे न सम्भवत इत्यमुमयं संवादोक्त्या साधयतिअल्पीयसेति ।। अल्पतरेण यत्नेनाप्युच्चारित शब्दं मतिः कर्ती, नैव गृह्णाति वा, सकलं वर्ण स्फुट न तु किश्चिन गृह्णाति , किशिद्दाति च निरवयवत्वात् साययवेपु वस्तुध्धेवैकदेशेन ग्रहणामहणयोर्दर्शनादित्यर्थः स्फुटम्--इति 'उक्तनीया' इत्युपस्कारः ; यथोकव्यापारस्य ध्वनिवेधिनित्यम् , वर्णबुद्धिव्यञ्जनीय एकमिदं पदं वाक्यमित्यादिप्रत्यक्ष- प्रमाणक एव शब्दः, स एवार्थवाचकः इति तैरभ्युपगमात् । अत्रापि महरिमणितं प्रमाणपति-स एव यदाहेति ॥ द्विविधो हि घनिः, प्राकृतो वैकृतश्च । तदाहु:- “शब्दस्य ग्रहणे हेतु: प्राकृतो ध्वनिरिष्यते । स्थितिभेदनिमित्तत्वं वैकृतः प्रतिपद्यते ॥" इति । स्फोटखभावव्यञ्जको हि प्राकृतो ध्वनिः । उपलब्धस्योत्तरकालभाविप्रवन्धप्रवृत्तिरुप- लब्धिप्रबन्धनिमित्तं वैकृतः । तत्र वैकृतप्वनिप्रतिपादकोऽयं श्लोकः । शब्दामिव्यक्ति- प्रकारमुत्तरश्लोकवक्ष्यमाणं सियत्कृत्यामिव्यसमित्युक्तम् । शब्दस्य विभेदमिति सम्बन्धः । वृत्तिभेदो द्रुतादिभेदः, तं वैकृता धनयः अभिव्यक्त्युत्तरफालमाविनो घ्यनयः । समुपोहन्ते समुत्पादयन्ति । यथोत्पन्नमात्र प्रदीपादि घटादीनामभिव्यक्तिहेतुः, अनुवर्तमान ख. 'उच्चाराणादि। ४. म्यक्तिभेदास्तु वृचिमेदास्तु ग. यापार'मारित। व्यक्तिमेव दु' सिमपोइन्ते' गृह्णाति या . घ. ग. क. च. २. ३. ५. 'पदाहस एव' ग. ख. G. 32 ·ध्वन्यालोकः [उद्दयोतः ध्वन्यालोकः सूरिभिः काव्यतत्वार्थदर्शिभिर्वाच्यवाचकसमिश्रः शब्दात्मा काव्यमितिव्यपदेश्यो । -- लोचनम् इति । अस्माभिरपि प्रसिद्धेभ्यः शन्दव्यापारेभ्योऽभिधातात्पर्यटक्षणारूपेभ्योऽतिरिक्तो ध्यापारो ध्वनिरुकः । एवं चतुष्कमपि वनिः । तद्योगाच्च समस्तमपि काव्यं ध्वनिः । तेन म्पतिरेकान्यतिरेकन्यपदेशोऽपि न न युक्तः ।। वाच्यवाचकसंमिश्र इति ॥ वाच्यवाचक- कौमुदी तु प्रबन्धामिव्यक्तिं करोति , न घटादौ किविदादधाति , तद्विपययुद्धधनुवृत्तिहेतुः ; एवं स्फोटविषयबुद्धयनुवृत्तिहेतवो वैकृताः । ते द्रुतादिभिः । मन्थे “द्रुतविलम्प्रितादि- वृत्तिभेदात्मा" इति तदुत्पादकत्वात्तदात्मकत्वोक्तिरौपचारिकी द्रष्टव्या ॥ अस्माभिरपीति ॥ प्रसिद्धव्यापाराभ्यधिकव्यापारविषयं घनिशब्दनमुभयेषा तावत् समानमेव यतः, तेन ज्यापारस्यापि घनिशब्दव्यवहार्यत्वं समीचीनमेव ॥ अतिरिक्त इति ।। व्यङ्ग्यार्थ- गोचरो व्यञ्जन लक्षणः ; पननमिति भावव्युत्पत्या च ध्वनित्वम् । एवं व्यङ्गधवाध्य- वाचकव्यापाराणा क्रमेण धनिशब्दवाच्यत्वं प्रसाधितमुपसंहरति--एवमिति ॥ ननु चतुष्कन्गतिरेकेण काव्यस्यापि तत्समुदायात्मकस्य घनिव्यपदेशः प्रतीयते; स किंनिबन्धन इत्याशय समुदायिव्यतिरेकेण समुदायस्य परमार्थनिरूपणानर्हत्वात समुदायिभूतन्यायादिधनिव्यपदेशहतुरेव तहेतुरिति न हेत्वन्तरचिन्तनेन मनः खेदनीय- मित्याह-तद्योगादिति ॥ तेनेति ॥ वनिशब्दवाच्यसमुदायात्मकायेनेय काव्यस्य ध्वनित्वलाभेनैव हेतुनेत्यर्थः । व्यतिरेको भेदः ; अव्यतिरेकस्त्वभेदः ; भेदव्यपदेश- स्तावत् 'काव्यस्यात्मा' इति ; अभेदव्यपदेश: 'काव्यविशेषः स धनि.' इति ; समुदाय- समुदायिनोमियो भेदाभेदयोर्वास्तवयोरवयरिव]सद्भावात्तदुबीवनेन भेदामेव्यपदेशोपपत्ति- रित्यर्थः । न न युक्त इति ॥ अयुक्तत्वस्य भेदाभेदयोरेकत्र मियो विरुद्धस्वभावतया प्रसकवादिह प्रतिषेधः । 'सत्र वस्तुसन्देहे निर्णेनी केवला मतिः । सात्यन्तभेदवैधादभेदमपि कर्षति ॥' इत्युक्तन्यायपटाविरोधसमापिरनुसन्धेयः । " वाच्यवाचकसमिश्रः शन्दामा काव्यमिति न्यपदिश्यते ध्यादेश्य ]" इति ग्रन्यस्य पारदुलार्यग्रहणे न विवक्षितार्थसिद्धिरिति 'धनिरिएफ' “ " भ.

·टोचनको मुघुपोचनसहितः २४५ लोचनम् सहितः संमिश्र इति गध्यमपदलोपी समासः । " गामश्वं पुरुष पशुम्" इतियत् समुच्च- योऽत्र चकारेण विनापि । तेन बाध्योऽपि चनिः ; वाचकोऽपि शब्दो ध्वनिः । दयोरपि व्यालकत्वम् , चैनौति कृत्या । संमिश्यते विभावानुमावसंवलेनयेति व्यङ्गयोऽपि ध्वनिः, धन्यत इति कृत्वा । शन्दनं शन्दः शब्दव्यापारः ; मैं चासायभिधादिरपः, कौमुदी . तदनुगुणं समासविशेषमाह-मध्यमपदलोपीति ॥ अतश्च याच्यवाचकसंमिश्रः शब्दात्मा काव्यमितिव्यपदेश्यश्चेत्यर्यो माघ इत्यर्थः । याच्यादिसमुदायरूपस्य काव्यस्यै- यात्र प्यनित्वसंकीर्तन मिति मावाद [ भायात् ], तयावृत्यर्यमुक्तम्-समुचयोनेति ॥ अस्मिन् अन्ये याच्यादीनां प्रत्येक समुदिताकारेण च यतो ध्वनिस्वं व्यवस्थापितम् अतस्तेषां सर्वेषां व्यनित्वमन्त्र समुचितगवगन्तव्यमित्यर्थः । चकारेण विनापि समुच्चयावगमे दृष्टान्तमाह-गामिति । एतदेव स्पष्टीकुर्वन्नाह-तेनेति ॥ कथं याच्यवाचक्योयोरपि वनित्यमित्यत आह- -द्वयोरिति ॥ ध्वनतीति ध्वनिशन्दव्युत्पत्यनुरोधेन व्यञ्जकत्वमेव यनितम् , नान्यत् किञ्चिदित्यर्थः । अस्त्येवम् ; संमिश्रशम्देन तु कस्य अभिधानम् ! न हि अध्यनेस्तदभिधानं न्यायमित्याशङ्कय तव्युत्पत्तिप्रदर्शनेन व्यङ्ग्यामि- धायकायमाह-संमिश्यत इति ॥ संमिश्रणं संमेलनम् । कथं व्यङ्ग्यार्थस्य रसादेः संमेलनमित्यत उक्तम् ---विभावानुभावसंवलनयेति ॥ विभावैरनुभावैश्व या संवलना संयोगोऽभिव्यङ्ग्याभिव्यञ्जकभायात्मकः तदात्मकं संमिश्रण गित्यर्थः । व्यङ्ग्यः संमिश्रशन्दयाच्यो भयति, स च ध्यन्यत इति कृत्वा धनिशब्दवान्यो भवतीति योजना । शब्दशब्दस्य वाचकार्थत्वात् पुनरुक्तिशाशमनार्थमाह- शब्दनमित्ति ॥ एतद्विवृणोति-शब्दव्यापार इति ॥ आत्मशब्दवैयध्यं परिहरन् शब्दश्चासावारमा चेति विग्रहमभिनेत्य शब्दविशेषणत्वेनाभिधाव्यापारल्यवच्छेदकतामाह-- ' पाम् ' नास्ति । 'सबलनच्छायवेति योऽर्थः ६. १. ग. स. नारित। अभिधारूपः' . पत्रकारवाद' स. ध्वनिलभावात् मिश्रिते। ग. ७. क. क.

·२१६ पन्याटोकः (उयोत. वक्ष्यमाण . ध्वन्यालोकः ब्यक्षकत्वसाम्यानिरित्युक्तः । न चैवविधस्स ध्वनेर्वक्ष्यमाणप्रभेदत दसंकलनया लोचनम् अपि त्वात्मभूत : सोऽपि वनन' पनि । काव्यमितिव्यपदेश्यश्च योऽर्य सोऽपि स्वनि', उक्तप्रकारपनि चतुष्टयत्वात् । अत एव साधारण हेतुमाह-व्यजकत्व- साम्यादिति ॥ यंञ्जयस्य व्यङ्ग्यव्यञ्जफभाव सर्वेषु पक्षेषु सामान्यरूप• साधारण इत्पर्य । यत् पुनरेतदुक्तम् “वाग्विकल्पानामानन्यात्" इत्यादि, तत् परिहरति- न चैवविधस्सेति ॥ प्रमेदो यथा-मुख्य द्वे रूपे कौमुदी न चेति ॥ तस्यापि भारव्युत्पत्या घनिशब्दवाच्यतामाह-सोपीति ॥ चननमिति व्युत्पत्या सोऽपि घनिरित्यर्थ । "कान्यमितिव्यपदेश्य " इति ध्वनेरेव विशेषण- मिति शब्दछायानुरोधादर्यसामग्रॅच्चावभाति ततथ न विवक्षितार्यलाभ इत्यते। विशेष्यान्तर यचतुष्टयसमुदायरूप काव्य तद्विपयतया ब्याचष्टे-काव्यमिति ॥ योऽर्थ ॥ समुदायरूप इति शेष । तस्यापि घनिशब्दवाच्यत्वे हेतुमाइ-उत्तेति ।। ननु उक्तप्रकारेण पश्चाना घनिषे को हेतु प्रन्ये निर्दिष्ट , व्यञ्जकत्वसामान्यधर्मस्य व्यङ्ग्यादिष्वसम्भवात् । तेनोक्तार्यपरत्य वाच्यमाचकेत्यादिमन्थस्य न पुप्रतिपाद- मित्याशझ्याह--अत एवेति ॥ अत्र हेतो साधारण्याभिधानम् , तस्य समनन्तर- प्रयस्य ययोक्तार्थपरत्वे गमक व चोमयमपि विधेयम् । यस्मात् पञ्चानामपि वनित्वमत्र प्रन्येऽभिधिसितम् , तत एव हेतो साधारणस्य हेतोरभिधानमिति साधारणहेतुकथनलिङ्गादेय अस्मदुतार्थपरत्वमक्सेयमित्यर्य । हेतो साधारण्यमेव व्याख्यानतो विशदयति- व्यजकत्वमिति ॥ सामान्यशब्दोऽपि साधारणवचन , न जातिवचन इत्याह-साधारण इति ॥ "न चैवविधस्य" इत्यादेरनेकप्रन्या तरिताभाववायुक्तदूषणोद्धारपरतया यसुनरिति । कप पुनर्वक्ष्यमाणप्रभेदस्त दो वेसतो विवृणोति-यथेति ॥ मुख्ये मुखे भवे ; अत , 'चननाद ६ ग " २ क 3 है चितुष्पमपत्वाद 'साधारणहेतुम्' 'यजकत्वलाम्यादिति 'न्यायस 'पजकत्वमिति' ख 'व्यजनभाव व्यिनकमाव ग ग . ५ ८ भावित ·१] लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः ध्वन्यालोकः महाविषयस्य यत् प्रकाशनं तदत्र प्रसिद्धालंकारविशेषमात्रप्रतिपादनेन तुल्यमिति तावितचेतसां युक्त एव संरम्भः । न च तेषु कथधिदीर्घ्यया कलुषितशेगुपीक- लोचनम् तझेदा यथा--अन्तिरसंक्रमितयाच्यः अत्यन्ततिरस्कृतवाच्य इत्यविवक्षितवाव्यस्य , असं- लक्ष्पक्रमव्याप: संलक्ष्यकमन्यङ्गय इति विवक्षितान्यपरवाच्यस्येति । तत्राप्यवान्तरभेदाः ॥ महाविपयस्येति ।। अशेषलक्ष्यव्यापिन इत्यर्थः । विशेषग्रहणेनाव्यापकत्वमाह ; मात्रशब्द- माशिवाभावम् । तेन पनिस्वरूपे भावितं प्रणिहितं चेतो येषाम् ; तेनै वा चमत्कारस्वरूपेण कौमुदी एय च प्रधानभूते च । अनेन प्राथमिकः प्रधानभूतो या भेदः प्रभेद इति प्रोपसर्गार्यो निरूपितः । भियते व्यवच्छिद्यते रूप्यतेऽनेनेति भेदो रूपम् इति रूपशब्देन भेदशब्दार्थोऽपि । मुल्यभेदाप्रदर्शनं च समनन्तरमेव प्रदर्शयिष्यमाणत्वात् । तद्भेद इत्यत्र तच्छब्देन प्रभेदपरामर्श इत्याह-तदा इति ॥ तद्भेदग्रहणं च तदवान्तरभेदानामप्युपलक्षणार्य महाविषयावाभिधानसामर्थ्यादवगन्तव्यमित्याशयेनाह- तत्रापीति ।। तनेदविषयेऽपि । भवन्तीति शेषः । ते च द्वितीयोद्योते वक्ष्यन्त इति भावः । महच्छब्दोऽत्र कुरतार्यवृत्तिः, विषयशब्दस्तु लक्ष्यविषय इत्याह-अशेपेति ॥ प्रसिद्धालंकारप्रतिपादनेनेत्येव वक्तव्ये किमर्थ विशेषग्रहणं मात्रग्रहणं चेत्याशङ्कय पथोकध्वनिखरूपपैलक्षण्यप्रकटनहेतुविवक्षया तदर्थवत्त्वमाह-विशेपेति ॥ विशिष्यते व्यावर्तत इति विशेषः, तेन अलंकारस्य व्यावृत्तस्वरूपत्वान्न व्यापकतया अनुवृत्त- चनितुल्यत्वमित्यर्थः । मात्रशब्दो लेशवाचका, तेन च अशिखामावसूचनमुखेन अभिभूतध्वनिव्यतिरेको दर्शित इत्याह---मावशब्देनेति ॥ आहेत्यनुपाः । तदायित- चेतसामियनेन काष्ठाप्राप्त सहृदयभायानां ग्रहणमित्याह--तत्रेति ॥ भावितमिति भूधातो- र्णिजन्तानिष्ठायां रूपम् । अत एव व्याचष्टे----प्रणिहितमिति ॥ प्रकण विषयान्तरेभ्यः प्रत्याहस निहित निवेशितम् ; याशब्दः समुचये, न विकल्प ।। तेनेति ।। ध्वनिमा । ३, 'अविभाव ' चैत्र भवनात्यम्बयः' या'नारित। रूपेण ५. क. २. अधिकः ।

·पन्यालोक. उदयोतः । ध्वन्यालोका त्वमाविकरणीयम् । तदेवं ध्वनेस्तावदभाववादिनः प्रत्युक्ताः । अस्ति ध्वनिः ॥ स चासाविवक्षितवाच्यो विवक्षितान्यपरवाच्यश्चेति द्विविधः सामान्येन । लोचनम् भावितमधिवासितंम् , अत एव मुकुलितलोचनत्वादिविकारकारणं चेतो येषाम् । यमाववादिन इति ॥ आन्तरप्रकारत्रयभिन्नी अपीत्यर्थः । तेपा प्रत्युक्तौ फलमाह-- अस्तीति ॥ उदाहरणपृष्ठे भावत्यै सुराई सुपरिहर च मातीत्यभिप्रायेणोदाहरण- दानायकाशार्थ माक्तत्यालेक्षणीयत्ये प्रथम परिहरणयोग्ये अप्यप्रतिसमाधाय भविष्य- दुयोतर्गतानुनादानुसारेण वृत्तिकदेव प्रभेदनिरूपणं करोति–स चेति ॥ पञ्चधापि कौमुदी चमत्कारस्वरूपेणेति भावनोत्पत्तौ हेतु ; चमत्कार एवं समसाधारण रूपम् , चमत्कार• सारेणेत्यर्थ । भावना च सस्कारापरपर्यायमधिवासनम् ; तदवधारणे हेतुं विवक्षनाह -अत एवेति ॥ सहृदयहृदयसागरममुचलनशरद्राकारोहिणीसहचरसग्रह्मचारिधुरंधरेपु सुकनिनियन्धनेषु खलु श्रूयमाणेषु तदर्यासारसुधारसास्वादमुकुलितलोचनः स्वररसंवेदन- पराइमुग्नुहृदयो भनति सहृदयवर्ग इति तापदयगतमेतत् ; तेन तदीयविकार- परम्पराविलोकनकप्रमाणावसेयो पनिचमत्काराधियासलाग इत्ययः । प्रतियचनस्य पूर्व प्रकारत्रयेऽपि कृतत्वात् तसर्वसंग्राहकोऽत्राभाववादिशब्दो प्राह्य इत्याह- अवान्तरेति ॥ अभाववादनिरामात् भस्तित्वे सिद्धे किमर्थं तामतिज्ञा प्रतिज्ञातोपपादनं चावश्यकम् , तदभावाच न त प्रतिज्ञोपपत्तिरित्याशक्कय परमतनिरासस्य तत्त्वनिर्णयफटत्य- कयनद्वारेण शास्त्ररूपत्वमरय अन्यस्य दर्शयितु फलकथनमिदमित्याह--तेपामिति ।। ननु क्रमप्राप्त गाकगदनिराकरणमलक्षणीयत्वपक्षप्रतिक्षेप च समुहम ध्वनिप्रभेद- तदुदाहरणप्रदर्शन मृत्तिकृतोऽसगतमिव प्रतिभातीत्याशय तच्छङ्कानुवादेन तदुलधने कारणमाह---उदाहरणपृष्ठ इति ॥ प्रदर्शिते उदाहरणे तत्र घननव्यापारसहकारि- ' तथैवा ये .आविष्पर गोपम् 'नास्ति। णीयले ५ क ख ग 'माक्तत्वाला- २ क तो ये अधिक । इति अधिक। क ६ फ ग 'उद्योवानु 'उद्ये ते गतानु' क ग ·२४९ १] लगेचनकौमुधुपलोधनसहितः लोचनम् ध्वनिन्दाय येन यत्र यतो यसमै यस्य चेति वहुनाह्यर्थाश्रयेण ययोचितं सामानाधिकरण्यं कौमुदी भूताया ध्वननव्यापाराविनाभूताया लक्षणायाः समुन्मेपात् भक्तिरेव ध्वनिरिति शङ्का सुसंपादा , इतरथा घनिसान्निध्याप्रतिपत्तेस्तदेकरूपत्वाशङ्काया अनवसरदुःस्थत्वात् । तत्परिहारथ्य परस्परमेदापादकस्वरूपभेदादेः स्पष्टायमासत्वात् तदनन्तरं सुकर इति प्रथमप्राप्तमाक्तवादादिपरिहारावधारणया प्रभेदनिरूपणपरतावोऽयं युक्त इत्यर्थः । इत्यमि- प्रायेण अप्रतिसमाधाय प्रमेदनिरूपणं करोतीत्यन्वयो वक्तव्यः । तहि उदाहरणमेय दीयताम्, किमिति प्रभेदनिरूपणं कृतमित्यत उक्तम्--उदाहरणावकाशदानार्थ- मिति ॥ ननु फारिकाकृतानुक्तस्यात् वृत्तिकृतस्तनिरूपणमयुफम् । न चानुकत्वेऽप्यभि- सहितत्वात् तदुक्तियुक्का, तदभिसन्धिसद्भावे प्रगाणाभावादित्याशङ्कयोक्तम्-भविष्य- दिति ॥ "अविवक्षितवाच्यो यः" इति द्वितीयोद्योतप्रमुखे यच्छन्देन प्रभेदानुवाद. दर्शनादनुक्तरय अनभिसंहितस्य वा अनुवादायोगात् इहैवोक्तप्रायत्वं गम्यते ; न च तदापाततोऽवभाति । ततश्च प्रत्युत अनुवादोऽप्यनुपपन्न इति केपाचित् प्रतीतिर्भवति ; तन्निरासामिहेव कारिकाकारस्थाने स्थित्वा स्वयमेव तन्निरूपणं करोतीत्यर्थः । एवं यनकरणे हेतुतयोक्तम्----वृत्तिकदिति ॥ ननु बनेविशेषणनेतत् अविवक्षितवाच्यो ध्वनिः, विवक्षितान्यपरवाच्यो ध्वनिरिति च ; ध्वनिशब्दश्च पञ्चस्वप पूर्व योजितः । तत्र पश्चस्वर्थेषु अनिशन्देन अविवक्षितवाच्यविवक्षितान्यपरवाच्यशब्दयोः केन प्रकारेण सामानाधिकरण्ये योजनीयमिन्सपेक्षायामाह---पञ्चधापीति ॥ पञ्चधा व्यवस्थितेऽपि ध्यानिशब्दार्थे वाचकादीनां पञ्चसंख्यानामनामन्यपदार्थत्वमङ्गीकृत्य तत्तदौचित्यानु- सारेण सामानाधिकरण्यं ध्वनिशब्देन अविवक्षितवाव्यविवक्षितान्यपरवान्यशब्दयोगमयि- तव्यम् । तया हि-यदा वाचकशब्दो ध्वनिः तदा अविवक्षितोऽप्रधानीकृतो याच्यो येन शब्देन, यत्र यस्मिन् शन्दे, यतः यस्माच्छन्दाद, यस्मै यदर्यत्वेन, पस्य यत्संवन्धित्येन या स तथोक्त इति बहुवीहिः । तत्र शब्द एव अन्यपदार्थः । एवं व्यङ्ग्यव्यापारकान्यानामप्यन्यपदार्थत्वं नेयम् । तया विवक्षितोऽन्यपरश्च वाच्यो घरमै ति प, 'यस्मै यो यन यस्य चति' ग १. शब्दार्थों स, ग, यत्र यतो यरय २.

·ध्वन्यालोकः [उदपोतः २५० .. लोचनम् सुयोगम् । वाध्ये तु वनौ' वाच्यशब्दन स्वात्मा । तेनाविवक्षितोऽप्रधानी- तः स्वात्मा येनेत्यविवक्षितवाव्यो व्यञ्जकोऽर्थः ; एवं विवक्षितान्यपरवाच्येऽपि । यदि वा कर्मधारयेोर्थपक्षे अविवक्षितथासौ याच्यश्चेति, विवक्षितोऽन्यपरश्वासी वाच्यधेति । तत्रार्थः कदाचिदनुपपद्यमानत्वादिना निमिचेनाविवक्षितो भवति । कदाचिडुपपद्यमान इति कृत्वा विवक्षित एवं ; व्यायपर्यन्तां तु प्रतीति खसी- कौमुदी येन यत्र थतः यस्मै यस्य या स तयोक्त इत्यादि पूर्ववत् । तत्किमविशेषेण सर्वत्र इयमेव सामानाधिकरण्यगमनिका ! हन्त ! वाच्यार्यों ध्वनिरिति पक्षे अविवक्षितो वाच्यो येन याच्येनेति न संगच्छेत, याच्यान्तरानिरूपणादित्याशङ्ख्याह-वान्येऽय विति ॥ स्वात्मेति ।। उच्यत इति शेषः । अस्मिन् पक्षे योजनामाइतेनेति ॥ तथा सतीति यावत् । धाच्यस्य विवक्षाप्रसक्त्यमावात् कथमविवक्षितत्वोफिरियतो व्याचटे- अप्रधानीकृत इति ॥ स्वात्मेति--वाच्यरूपः ॥ येनेति-~-वाच्यार्थेन ॥ अर्थ इति- वाच्यः । एवमिति-विवक्षिता[तोऽन्यपरश्च वायः स्वारमा यस्येति व्यञ्जको वाच्यार्य उक इत्यर्थः । नन्वविवक्षितत्वस्य अप्राधान्यस्वाभ्युपगमे सति विवक्षितत्वस्य प्राधान्यात्मकत्व- मर्थसिद्ध स्यात् विवक्षितान्यपरवाच्ये, तच्च विरुद्धम् ; एफस्पैत्र शब्दस्य अर्थद्वयपरत्वाही- कारो वा स्यादित्यपरितोषात् प्रकारान्तरेण ज्याचटे-यदि वेति ॥ वाच्यार्यों ध्वनिरिति पक्षे कर्मधारयसमासाङ्गीकारेण वा योजनेति योजना । अयमेव च निःसहटतया स्थितः पक्षः । कथं पुनर्वाच्यस्य कुत्रचिदविवक्षितत्वम् ? न हि स्वरूपभेदप्रयुक्त एवार्य विशेषः शस्योपपादः, तस्य अनुपलम्भपराहतत्वादित्यवाह-तत्रार्य इति ।। वाच्यः । आदिशब्दा- दनुपयोगित्यस् । ननु विवक्षितान्यपरवाच्यप्रभेदे वाच्यस्य विवक्षितवादेव तप्रतीते: स्वस्मिन्नेव विश्रान्तिलाभाद् कयं व्यङ्ग्यप्रतीतिपर्यवसायितया अन्यपरत्वमुपपपतामित्यत पाह-व्यायपर्यन्तामिति ।। प्रतीर्ति स्वगोचरा व्यङ्म्यपर्यन्तां व्यङ्ग्यार्थप्रतीति- 'भ'नारित 'धारयः। मत्र पक्ष' २. घ. 'उत्पनेन' ६. क. ख. 'विवक्षितयासी वाच्यति। बक्ष्यते 'धिकः। तार्थः रु. ख 'कृत:... पाप मविवक्षि- तथासावर्षश्वति । विवक्षितान्यपरासी बायबेनि । वार्थः' क क अनुपपाय' क. ख, उपपापरति ए. तु'नास्ति ।

·लोचन कौमुद्युपलोचनसहितः १] लोचनम् भाग्यमहिम्ना करोति । अत एवार्थोऽत्र प्राधान्येन व्यञ्जका, पूर्वत्र शब्दः । ननु चे विवक्षितथान्यपरश्चेति विरुद्धम् । अन्यपरत्वेनैव विवक्षणात् को विरोधः ! सामान्येनेति ॥ यस्त्वलंकाररसारमना हि त्रिभेदोऽपि स्वनिरुभाभ्यामेवाभ्यां कौमुदी विश्वान्तागेव करोतीति यावत् । स्वस्य यत् सौभाग्यं गुणाद्युपस्कारकृतं सौन्दर्य तदूला ! उनमेव वाच्यार्पगनमविवक्षितस्त्रम्, विवक्षितत्वे सत्पन्यपरत्वं च विशेप- मुपजीव्य प्रोदयोरुभयोर्व्यञ्जयत्वे शब्दार्थयोर्गुणप्रधानभावलक्षणं विशेष वदन् प्रागुकं विशेष दढयति-अत एवेति । अत्र प्रकृते विवक्षितान्यपरवाच्ये ; पूर्वन विवक्षितान्य- परवाण्यापेक्षया पूर्वमुक्तेऽविवक्षितवान्ये ॥ शब्द इति ॥ प्राधान्येन व्यञ्जका इस्यनुपरः । उभपनोभयोः सहकारित्वं च पूर्व द्विवचनव्याख्यानोक्तं न प्रसार्तव्यमिति भावः । ननु विवक्षा नाम वक्तुमिच्छा । सा च स्वव्याप्यस्य प्राधान्यं स्वव्याप्त्यविनाभूत गमयन्ती स्वरूपमावविश्रान्ततामिप्यमाणस्य यस्तुनो नियमेन संपादयति । "इच्छाकर्मतपैय (व स्यात् ) प्राधान्यं सर्ववस्तुगतम् (गम्") इत्यभियुक्तवचनात् ; अन्यपरत्वं च नाम नियमेनान्यमुखप्रेक्षितया वस्तुनोऽप्रधानभूतत्वेन अन्यशेषतयावस्थायित्वलक्षणम् । तत् कयमेकोपाधावककालमेकस्मिन्नेवानयोविरुद्धयोः समावेश इति चोदयति ननु चेति ।। उत्तरमाह-अन्यपरत्वेनैवेति ॥ न खल विवक्षितत्वमात्रमन्यपरत्योपमदर्फम्, किंतु प्रधानतया विवक्षितत्वम् ; इच्छाविषयस्येनत्यं न) तन्मात्ररूपतया प्राधान्यापादकम् । किन्तु स्वोदेशप्रवृत्तेच्छाविषयत्वमेव, साध्येच्छाविषयत्वेऽपि साधनस्य गुणगावोपलम्भात् । न च प्रवानतया विवक्षितत्वं याच्यस्यात्र संभावनागोचरः, व्यङ्गयार्थप्रतीत्यर्थत्वेनैव पाच्यार्थस्यान वस्तुरिच्छया व्याप्यमानत्वादिति विवक्षितत्वान्यपरत्वयोर्विरोधः शक्याप- नोदन इत्ययः सामान्यस्य क्रोडीकृतसकलविशेषरूपत्वादिह कतरविशेषोप- संग्रहाभिप्रायेण सामान्येनेति निर्देश इत्यपेक्षायामाह---वस्त्वलंकारेति ॥ हिः प्रसिद्धौ । 'विवक्षिता गहि' नारित। घ. चारित। विवना चाग्य- ४. परत्व चेति 33 ·२५२ पन्यालोकः [उद्दयोतः लोचनम् संगृहीत इति भाषः । ननु तन्नामपृष्ठे एतनामनिवेशनस्य किं फलम् । उच्यते- अनेन हि नामद्वपेन पननात्मनि व्यापारे पूर्वप्रसिद्धाभिधातात्पर्यटक्षणात्मकल्यापार- त्रितयावगतार्थप्रतीतेः प्रतिपत्तुगतायाः प्रयोक्त्रभिप्रायरूपायाश्च विवक्षायाः सहकारित्व- 11 . फौमुदी वस्त्वादिभेदै त्रिविधी ध्वनिरिति प्रसिद्धिः । तादृशस्त्रिभेदोऽपि धनिराम्यामेव संगृहीत इति दर्शयितुं सामान्येनेति निर्देश इसर्यः । इह वृत्तौ प्रथम पनिरिति सामान्य नाम विहि- तम् ; अनन्तरम् अस्विक्षितवाच्य इति विवक्षितान्यपरवाय्य इनि विशेषनामनी विहिते ; तत्रानन्तर्यकरणाभिप्रायं प्रकटयितुं प्रभमुद्घाटयति नन्विति ॥ तन्नामपृष्ठ इति ॥ तस्य प्यनिरिति नाम्नोऽनन्तरम् ॥ एतन्नामेति । एतयोरविवक्षितयाच्यविवक्षितान्यपरवाच्य- नानोः । अस्यार्थः--यादाहरणायकशदानार्थतया प्रभेदमात्रमिह प्रतिपिपादयिपितं तदा तत्प्रदर्शनमात्रं वृत्तिकृता कर्तव्यम् । न तु तदम्पधिक किञ्चित् । इह तु सामान्येन तस्य बनिरिति नाम प्रथम विधाय "स च" इति विशेषनामद्वयं प्रभेदाश्रयतया तदनन्तरं प्रदर्शितम् ; तदनाधिकयतावलम्बने कोऽभिप्राय इति । अनोरमभिप्रायप्रदर्शनमुखेनाह- उच्यत इति ॥ पननव्यापारसम्बन्धो हि पञ्चाना घनिशब्दवाच्यत्वे निबन्धनमित्युक्तम् । ताशि च घननव्यापारे शब्दार्थोभयकर्तृके प्रतिपतृगतार्थप्रतिपत्तिः प्रयोक्तगता च विवक्षा सहकारिपदनीमपिशयाते तावत् अन्तरेण ते द्वे अनि व्यञ्जनव्यापारस्य अनुत्यानादित्येतदप्युक्तमेव । अतश्च पनिस्वरूपावि परिपन्धिधुरंपराभाववादापवादेन यत् ध्वनिस्वरूपं सत्तामुपनीतम् 'अस्ति ध्वनिः' इति, तथावत्तत्सहकारिकारणसाकल्य. संपत्तिर्न प्रदर्शते तावत् असदेन या किं न स्यात्, अकिश्चिमरत्वादिति ताप्रति- पिपादयिषया एप घनिनामविधानानन्तरमेव नामद्वयविनिमेशनयान आस्थितो मृत्तिकृता, न प्रभेदप्रदर्शनमात्रपरतयैव तत्प्रवृत्तिः । तत्राप्यविवक्षितवान्यनामसामर्थ्यात् प्राक्तनव्यापारत्रयजन्यार्थप्रतीतिः व्यञ्जनव्यापारार्थकतया तत्सहकारिणीति प्रदर्शितं भवति । वाच्याविवक्षितत्वेन अस्य लक्षणामूलत्वप्रतीतेस्तत एव ततः प्राक्तनव्यापारद्वयमूलत्वस्य अर्पलब्धत्वात् । मिक्षितान्यपरवान्यनाम्ना प्रयोक्तृगताया विवक्षायाः सहकारित्वं दर्शितम् । अन्यपरत्येन विवक्षा व्यञ्जनवनिवन्धनं यतः । अतो घनिनामसिद्धये यत् मित्र यत् ध्वनिस्व- रूप तस्य सहकारिकारणकलापप्रदर्शनेन तत्स्वरूपस्फुटप्रतिपत्तिर्नामपविनिवेशनप्रयोजन. मित्यर्थः । कि सुवर्णे पुष्यत्वरूपणम्, आहेखित् सुवर्णस्य पुष्पसारूप्यमिति १. ग, विशाम' -- ·२५३ लोचनकौमुद्युपटोचनसहितः वन्यालोकः तत्राद्यस्योदाहरणम्- 'सुवर्णपुप्पां पृथिवीं चिन्वन्ति पुरुषान्त्रयः । शूरस्थ कृतविद्यश्च यश्च जानाति सेवितुम् ॥" लोचनम् मुक्तमिति घनिस्वररूपमेव नामभ्यामेव प्रोजीवितम् ॥ सुवर्णपुष्पामिति ॥ सुवर्णानि पुप्प्यतीति सुवर्णपुप्पा । एतच्च वाक्यमेवासंभवरस्वार्थमिति कृत्वाविवक्षितयाच्यम् । तत एव पदार्थमभिधायान्वयं च तात्पर्यशक्त्यावगमय्यैव वाधकवशेन तमर्पहत्य सादृश्यात् सुलभ- समृद्धिसंभारभाजनता लक्षयति । तलक्षणाप्रयोजन शूरकृतविद्यसेवकानां प्राशस्त्य- मशम्दयाध्यत्वेन गोप्यमानं सन्नायिकाकुचकलशयुगलमिय महार्यतामुपर्यंबन्यत इति कौमुदी संशयापनुपर्थमाह---सुवर्णानीति ॥ इहोदाहरणे लक्षणं योजयति--एतथेति ॥ वाच्यस्य अविवक्षितत्वे हेतु:-वाक्यमेवेति ॥ न पदमात्रमित्येवकारार्थः । अविवक्षितत्वमिहार्थ- स्यानुपपद्यमानत्यनिमितमित्युक्तम् -- असम्भवत्स्वार्थमिति ॥ यदुक्तं प्रतिपत्तुगता प्राक्प्रवृत्तव्यापारत्रयागतार्थप्रतीतिर्धननव्यापारे सहकारिणी अविवक्षितवाच्ये पनाविति तदस्मिन्नुदाहरणे घटयति-तत एवेति ॥ अर्थस्य अनुपपन्नत्वादेयेत्यर्थः । क्रमेण अभिवातात्पर्यशक्त्योः पदार्यान्वयायगम प्रति हेतुस्वं द्रव्यम् ॥ अवगमय्यैवेति ।। अवगमनसमनन्तरगेवेत्यर्थः । तमित्यन्ययः । अपहस्तनं बाधनम् ॥ सादृश्यादिति ॥ लक्षणानिमित्तमुक्तम् । इत्यं प्राक्तनव्यापारमयजन्यार्थप्रतीति सहकारिभूतामुद्भाव्य तदु- स्थापितं न्याभाविता चीनव्यापारतयोभुरकवरीभूतं व्यञ्जनव्यापारमाह-तल्लक्षणेति ॥ व्यापारस्य प्राधान्यं विषयप्राधान्यकृतमित्यतस्तदाह-महार्घतामुपनय[पय]दिति ॥ महार्य- तावाप्ती हेतुः गोप्यमानत्वम् । तत्र हेतुः अशन्दवाच्यत्वम् । अत्र सर्वलोकस्वसंविदित उपलोचनम् सुवर्णपुष्पाणिल्यादि-~-महाभारते उद्योगपर्यान्तर्गतविदुरप्रजागरपणि, ३५ अध्याये, पद्यमेतत् । "मुवर्णानि पुम्प्यतीति सुवर्णपुष्णा" इति लोचनम् । अन " चिन्वन्ति प्रत्यई 'मोजिशतम्। 'बशेनोपहत्य' च. 'तमपदत्य' २. ग. वाक्यामेऽसमवस्' ख. 'प्रयोजक द. 'उपनयनन्यत' ७४, ग. १. के. क. ग. 'वाच्या . ४ ग. 'धेयान्वय ·ध्वन्यालोकः [उद्दपोतः लोचनम् वैदग्ध्यचाटुविरचनात्मकविभावोद्दीपनं व्यङ्ग्यम् । अत्र च त्रय एव व्यापाराः- अभिधा तात्पर्य धननं चेति ; मुख्यार्थबाधौदिविरहे मध्यमकल्याया लक्षणायास्तृतीयस्या अभावात् । यदि वाकस्मिकविशिष्टप्रश्नार्थानुपपतेर्मुख्यार्थबाधायो सादृश्याल्लक्षणा भवतु मध्ये ; तस्यास्तुं तत् प्रयोजनं धन्यमानमेव ; तत्तुर्यकश्यानिवेशि । केलं कौमुदी विशेषमाह-अत्र चेति ॥ चशब्दः तुशब्दार्थे । लक्षणाया अभावे हेतुमाह- मुख्याति ॥ आदिशब्दानिमित्प्रयोजने । मुख्यार्थबाधादिविरहे सति, तद्विरहाद्धेतोरिति यावत् । मध्यमकक्ष्यायाः तात्पर्यशक्तिविषयभूतान्वयरूपार्यकक्ष्यायाम् ॥ अभावादिति ।। अनुत्यानादित्यर्थः । इत्यमापाततो निरूपणे व्यापारत्रयमानपत्तया विशेषमुक्त्वा निष्कर्ष. दशायामपि विशेषमाह--यदि वेति ।। शुकशावकतपश्चरणदेशादिविशिष्टो यः प्रश्न- रूपोऽर्थः तदनुपपत्तावाकस्मिकावं हेतुः अनुपपत्तिच मुख्यार्थबाधायाम् ।। सादृश्यादिति ॥ शुकरर्तकविम्यफलदशनेनाधरास्वादस्य साम्प उक्षणानिमित्तमित्यर्थः । नन्वेवं सति न्यायामिमतस्य प्रयोजनस्य लक्षणाकक्ष्यायामेत्रान्तर्भावान तदतिरिक्तव्यञ्जनव्यापार- सिद्धिरित्याशक्य प्रयोजनविषये व्यञ्जनव्यापारस्यावश्याभ्युपेयत्वान्नैवमित्याह-तस्या- स्त्विति ॥ तदिति ॥ प्रन्छनेत्यादिना प्रागुतम् । लक्षणायां खलु तदेव प्रयोजनम तच धननन्यापारगम्यमेव तथावेनारस्थितमेव सत् बलात् कस्यान्तरागाह्येवेत्यनि- छनाप्यम्युपेयम् । तत्रापि लक्षणान्यापारान्तराभ्युपगमेऽनवस्यातादवरय्यस्य दर्शितत्वादिति व्यञ्जनन्यापारगोचरः तुरीयफझ्यानिवेश्यर्थोऽभ्युपेय इत्यर्थः । तत् किमविशेप एव पूर्वोत्तरो- दाहरणयोः सर्वथैवेति नेति किश्चिद्विशेषमाह-केवलमिति !। प्रधानमित्यनेनाभिधातात्पर्य- शान्योरपि लेशतः सहकारिवं न विघटत इति दर्शितम् । यद्यपि बक्षणाच्यापारस्प बननन्यापारोत्यापने सहकारिधुरीणत्यम् , अत एव ह्यविरक्षितवाच्यस्य उक्षणामूलत्वं तत्र तत्रौद्युप्यने, तपाप्यभिधातात्पर्यशक्युपजीविवाहाणाप्रवृस्तयोरपि लक्षणाद्वारा सहकारि- । क. . ग. मध्य' नारद । २. क. प. ग. मन्मीलनम्' 1. रु. स. 'मुख्याराभापमा ग. 'मुस्याहापारि मान' च. 'मुरुषवाक्षापाम्' स. ग. 'तद' मास्ति। सम्' ८.

·२५७ १] छोचनफोनुयुपलोचनसहितः लोचनम् , पूर्यन सक्षणैय प्रधान बननव्यापार सहकारि ; इह त्वमिधातात्पर्यशक्ती, यावयार्थसौन्दर्यादेय व्यन्यप्रतिपत्तेः ; केवलं रेशेन लक्षणाव्यापारोपयोगोऽस्य- स्तीत्युक्तम् , असंलक्ष्यकमव्यङ्ग्ये तु लक्षणासमुन्मेपमात्रमपि नास्ति , असं- लक्ष्यत्वादेव क्रमस्येति वक्ष्यामः ; तेन द्वितीयेऽपि मेदे चत्वार एवं व्यापाराः । कौमुदी पदवीनियेशो न दण्डवारितः । न हि यद्भावमन्तरेण यदायासंभवः तत्र तस्य हेतुत्वं लेहशतोऽपि नेति वक्तुं शक्यम् । प्राधान्याप्राधान्यकृतस्तु विशेषो वस्तुगस्योपनीयमानो न [न न] शक्यावयोध इति भावः ॥ अभिधातासर्यशक्ती इति ॥ प्रधान सहकारी- स्पनुपज्यते, तर कारणमाह-वाक्याति ॥ उक्तं हि पुरस्तात् "व्यङ्गयपर्यन्तां तु प्रतीति स्वामाग्यमहिमा करोति " इति । नन्वेवमकिञ्चित्करत्याल्लक्षणायात्रय एव व्यापारा इत्यायातम् ; विद्यमानाया अप्यस्या अकिश्चित्करत्यादविद्यमानकल्पत्यादित्याशङ्काय अकिश्चित्करत्वमसिद्धयति-केवलगिति । उक्तमिति ॥ समनन्तरमेव "तस्यास्तु तत्पयो- जनम् ।" इत्यादिना लक्षणायाः स्वसामग्रघन्तःपातिप्रयोजनविषयव्यापारान्तरोत्यापकत्वस्य दर्शितस्यादित्यर्थः । तत्किमिदानी सर्वत्रैव विवक्षितान्यपरवाच्याभेदे लक्षणा अस्त्येव इति नेत्याह-असंलक्ष्यक्रमव्यङ्गथे विति ॥ तत्र हि विद्यमानोऽपि क्रमो न संलक्ष्यते । अत एव ह्यसंलक्ष्यक्रमव्यङ्गयनामधेयत्वमस्य ; तदसंलदाणे च मुख्यार्थबाधादिस्पुरण- शरणाया लक्षणायाः समुन्मेपोऽपि दूरनिरस्तायसर इत्यर्थः ॥ वक्ष्याम इति ॥ समनन्तर- भेव भाक्तयादमा नपर्वणीत्यर्थः । "यदि वा" इति प्रस्तुतपक्षान्तरमुपसंहरति-तेनेति ॥ एयशब्दोऽपर्थे । यदुक्तम् "उदाहरणपृष्ठ एव भातत्वं सुशङ्क सुपरिहरं च भवति" इति तदिदानी प्रतिसन्दधान उदाहरणदयानन्तरमेव यद्भाकवादस्पानुभाषण- पूर्वकमपाकरणं तस्यैव द्वितीयोदाहरणेऽपि पूर्वत्रेव व्यापारचतुष्टयवत्वेनाविशिष्टत्वम[त्वादे]- करवं दर्शयन् लाघविकतथैकयैव वचनव्ययत्या भाक्तवादनिराकरणप्रकरणमवतारयति- अत एवेति ॥ यस्मात् द्वितीयेऽपि प्रभेदे चत्वारों व्यापारास्तत एव हेतोरियर्थः ।। ३. घ. 'लक्षणोन्म 'अस्तु लद्दयत्वादेव' ख व्यापार 'व्यापारयोगो' २. ग.

·२५८ ध्वन्यालोकः उद्दयोतः लोचनम् । अत एवोमयोदाहरणपृष्ठ एव भातगादः इत्यनुभाष्य दूपयति अयं माव:-भक्तिनिश्चेति किं पर्यायवत्ताप्यम्, अथ पृथिवीत्वमिव पृयिन्या अन्यतो व्यावर्तकधर्मरूपतया रक्षणम्, उत काक इव देवदत्तगृहस्य कौमुदी तत्र हि भतेरमावे तदानन्तर्यनियमो भक्तनित्यशङ्कातत्परिहारयोरश्लिष्ट एष स्या- दित्यर्थः । इह कारिकावृत्योर्धनेर्भक्त्यैकलपक्ष भक्तपनिलक्षणत्यपक्षं च प्रतिक्षिप्य भकेपनि प्रत्युपलक्षणत्वपक्षः कचिद्विपयेऽनुज्ञातः । तत्रामीप पक्षाणां भाकवादपक्षोप- क्षेपावरारेऽनुपन्यस्तत्वात् कथमिहैव तन्निरास इत्याशङ्कय ध्यनेर्भाकत्वमुपयद्भिः प्रकार- प्रयान्यतर[तम]प्रकारावश्याभ्युपगन्तव्यत्यापादनाभिप्रायेणार्य प्रस्ताथ इति दर्शयितुमाह-- अयं भाव इति ॥ पर्यायवदिति ॥ हस्त: कर इत्यादिपर्यायशब्दवाच्यार्थवदित्यर्थः । पर्यायशन्दो हि क्रमाभिधायकत्वार्यतया हस्तः पाणिरित्यादिशब्दमाने प्रसिद्धः । तदाहः-- पर्यायेणैव ते यस्माद्वदन्यर्थ न सहताः । पर्यायत्वमतः सर्वपर्यायाणा प्रतिष्ठितम् ॥ इति । तत्र तावत् स्वरूपमात्र लक्षणं वेति द्वैधाम् । लक्षणत्वेऽपि स्वरूपान्तर्भूतमेव स [या] यदा- कदाचित् सम्बन्धमानेण वा अन्यव्यावृत्तिप्रत्ययजनकमिति वैधम् । तदनुरोधेनान क्रमेण यो विकल्पाः । ताप्य तादात्म्यमेकस्यलक्षणमिति यावत् । अन्येभ्यः सजातीयेम्यो क. 'मनुमाष्य दूषयति-भक्त्या 'अनुमा य मक्त्येत्यादिना दूषयति बिभर्तीति ।। मत्रोक्तप्रकार इन पश्चात्वर्थेषु योज्यम् -अवोक्त... [यथा कमातृकम् ]... व देवदत्तरप -शद, अर्थ, भ्यापार, व्यहरू समुदाये च। ...निराकरोति-भक्त्या विभीति || तात्पर्यण रूपभेद दर्शयितु ध्वनेरतावद्रूपमाद-वाच्येति ।। पिकान्तिधामतया । प्रयोजनत्वेनेति यावत् । प्रकाशन तारपर्येण विश्रान्तियामतया । प्रयोजननेनि पोतनमित्यर्थ ।। उपचारमात्रमिति ।।' यावत् । प्रकाशन पोतनमित्ययं । भक्तिध पनि- ग 'अनुभाष्य दूषयनि । अय भाष.-- देति ताप्य रक्षणापरक्षणमिति विविधमपि भक्ती......ति किं पर्यायाचाप्यमय पाथवाद- मत दूषयनि-किं पर्यायवचाप्य पृथिवीत्वमिन मिद प्रथि, ....अन्यतो व्यानतंरपर्मरूपतया प्रथिन्या मन्यन्यानर्दकधर्मरूपतया रक्षणम् , उन सक्षणम्--उन काक व देवदत्गृहस्य समवमात्र- माक इव देवदत्तमृदस्य समवमात्रायुपशणम् । ..भेद दावतु ध्वनेस्तावपमाह-- तत्र प्रथन प निराकरोनि-उपचारमात्र- वाच्येति ।। तात्पर्येण विभान्तिधामतया प्रयोजन- वेने रमावमिति। उपचा. मिति ।।"

·२५९ लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः १] वन्यालोकः यदप्युक्तं भक्तिनिरिति तत् प्रतिसमाधीयते- भक्त्या विभर्ति नैकत्वं रूपभेदादयं ध्वनिः । अयमुक्तप्रकारो ध्वनिर्भक्त्या नैकत्वं यिमति, मिनरूपत्वात् । वाच्यव्यतिरि- तस्यार्थस्य पायवाचकाम्यां तात्पर्येण प्रकाशनं यत्र व्यङ्गयप्राधान्ये स ध्वनिः । उपचारमानं तु मक्ति ॥ लोचनम् संभामात्रादुपरक्षणम ! तर प्रथमं पक्ष निराकरोति-भक्त्या विमर्तीति ।। उत्तप्रकार इति पश्चस्वर्थेषु योग्यम्---शब्दे, अर्थे, व्यापार, व्यग्ये समुदाये च । रूपमेद दर्शयितु पनेस्तानद्रूपमाह-वाच्येति ॥ तात्पर्येण विश्रान्ति- धागतया । प्रयोजनत्वेनेति यावत् । प्रकाशन घोतनमित्यर्य । उपचारमानमिति ॥ कौमुदी विजातीयेभ्यश्च व्यावर्तको यो धर्मः तदूपत्येन भक्तिर्घनेर्लक्षण भाति । तथा सस्यपि हि वक्तु शक्येत भाक्तायतिरिक्तो नास्ति ध्वनिरिति ॥ संमवमानादिति ॥ कदाचित् सत्यमानेणेत्यर्थ । उपशब्दः सामीप्यार्थ., समीप एवं वर्तमान सन् न तु स्वरूपेऽन्त वमनुभूप स्थितः सन् रक्षयतस्युपलक्षणम् ॥ पञ्चस्सिति ।। शब्दार्थयोर्ध्वनतीति, व्यापारे ध्वननमिति, व्याये ध्वन्यत इतीत्यादि । ध्वनिस्वरूपप्रदर्शनस्य प्रयोजन कारिकोक्तरूपभेदारमकहेतुसिद्धि- रियाह-रूपभेद दर्शयितुमिति ॥ तात्पर्यशब्देन नात्र द्वितीयकक्ष्यानिवेशिनो व्यापारस्य प्रहणमित्याशयेनाह-विश्रान्तिधामतयेति ।। ननु प्रयोजनयिषयो धननव्यापार तक, इह तु विश्रान्तिधामभूतस्यार्थस्य प्रकाशनमुच्यते । तन कोऽसौ विनान्तिधामभूतोऽर्थ इत्याकाहायो प्रतीते. प्रपोजनपर्यन्तानुधावित्वनय यात्तदेव विश्रान्तिस्थान नान्यदित्याह -~~-प्रयोजनलेनेति ॥ प्रकाशनशब्दस्य सामान्यवचनत्वात् विवक्षितविशेषपर्यवसायि- तागाह-योतनमिति ॥ उपचारशब्दोऽय साधारण्येन गौणलक्षणावृत्योहिक इत्याह ख तु' मास्ति। ४ ग ५ १. 'व्यग्ये व्यापार - 'नेकताम्' 'अर्थ' 'गड्यनाधान्ये नास्ति। क २ a ३ क ·ध्वन्यालोकः . (उदयोतः -- ध्वन्यालोकः मां चैतत् । स्याक्तिलक्षणं घनेरिति । आह- अतिव्यातेरथाव्याप्तेर्न चासौ लक्ष्यते तया ॥ १७ ॥ ने च मक्त्या ध्वनिर्लक्ष्यते । कथम् ? अतिव्याप्तेरल्याप्तेश्च । तत्रातिव्यातिः लोचनम् उपचारो गुणवृत्तिलक्षणां उपचाणमतिशयितो व्यवहार इत्यर्थः । मात्रशब्देनेदमाह-~-यत्र लक्षणाव्यापारात्तृतीदिन्यश्चतुर्थः प्रयोजनद्योतनात्मा व्यापारी वस्तुस्थित्या संभवन्नप्यनुपयुज्य- मानत्वेनानाद्रियमाणवादसत्कल्पः " यमर्थमधिकृत्य" इति हि प्रयोजनलक्षणम्--तत्रापि कौमुदी -गुणवृत्तिलक्षणेति ॥ कथमनयोस्तच्छब्दप्रवृत्तिरिति तदाह-उपचरणमिति ॥ यस्मिनयें येन शब्देन व्यवहारः प्रसिद्धतमः तमतिलध्यान्यस्मिन् समीपस्ये फयंचितच्छन्दप्रवृत्चिद्वारको यो व्यवहारः स उपचारः गौणलाक्षणिकयोरर्थयोरपि अविशिष्ट एवेति उपचारशब्देन तदुभयसंमहो युक्त इत्यर्थः । मात्रग्रहणं तर्हि किमर्थमित्यतस्तत्प्रयोजनमाह-मात्रशन्देनेति ।। यत्रेति ॥ " बदति बिसिनीपत्र-" इत्यादौ । वदतीत्यत्र तावत् मुख्यार्यानुपपत्तेः सादृश्यनिमित्ता गमकत्वविषया लक्षणा स्थितैव । तत्र यत्परिस्फुटतया सन्तापमहणलक्षणं प्रयोजनं तत्रास्ति तावद्धननव्यापारः यतो वस्तुस्थित्या मुख्यवृत्तिपरित्यागान्यथानुपपत्ति- लक्षणयासौ निधितसद्भावः ; न चासावुपयोगी चारुत्वविशेषागावादिति सचेतसामसावुपेक्ष- जीयत्वात् सनप्यसरकल्प एव भवति, न च प्रयोजनविषयत्वादेवादियमाणत्वमवश्यंभावीति कपमसत्कल्पत्वमिति षाध्यम् । यतो न मुख्य प्रयोजनल्वमस्य तल्लक्षणाभावात् ; किन्तु फलत्वमात्ररूपममुख्यमेव । तच्च नोपयोगाय पर्याप्तमित्यनादियमाणत्यादसत्कल्पत्यमेवेत्यर्थः ॥ तत्रापि ॥ तादृश्युदाहरणेऽपि ॥ लक्षणमिति ।। लक्षणाल्यापार इत्यर्थः । अयं भावः- यदि भक्ति पनिश्चेत्येकं तत्त्वं स्यात् , तर्युदाहृते विषये ध्वनिसद्भावो वा लक्षणाया अभावो वा स्यात् । न चैतदुभयमपि । तेन लक्षणात्मिकाया भक्तः प्यनिविवर्तस्वरूपत्वनिश्चया- घ. ३. घ. 'उक्षणन् घ. ह. च. 'तृतीयामाइन्य:' क. स 'माणत्वाइ संकल्पों ग. 'माणत्वादरमत्कल्पों प. 'माणत्वादरमत्कल्प ख. ग. 'प्रवर्तते तदि' य. 'प्रति प्रयो क.

·२६२ चन्यालोकः [उदपोतः ध्वन्याटोका नास्ति तत्राप्युपचरितशन्दवृत्या प्रसिद्धयनुरोषनवर्तितव्यवहाराः कवयो दृश्यन्ते । यथा- लोचनम् काप्यारोपो' विवक्षितः" इति दर्शयति । ननु प्रयोजनाभावे कथं तंपा व्यवहार इत्याद-- प्रसिद्धधनुरोधेति ॥ परम्परया तथैव प्रयोगात् । वयं तु ब्रूमः-प्रसिद्धिर्या प्रनोजनस्या- कौमुदी प्रवृत्तेः प्रसिद्धयनुरोधनिबन्धनत्वं अन्धे प्रतिपादितमित्याशङ्कय कविव्यवहारसामदेिव मुख्यप्रयोजनसत्वाङ्गीकार्यत्वशङ्का तदन्ययोपपत्तिप्रदर्शनेन परिहर्तुमित्याशयेनावतारयति-- ननु प्रयोजनाभाव इति ॥ तयवहारः उपचरितशब्दवृत्या व्यवहारः । प्रकृष्टा सिद्धिः प्रसिद्धिः ; सिद्धिश्व व्यवहारस्य प्रयोगमार्गाधिरोहः ; प्रकर्पस्तु तस्याविच्छिन्न- पारम्पगितत्वमित्याह--परम्परयेति । तथैवेति ॥ उपचरितशब्दश्या । ननु परम्पराप्रयोगस्यापि प्रयोजनविशेषमूलत्वस्यावश्याम्युपेयत्वादितरयान्धपरम्परावेना. प्रामाण्यापत्तेरुक्तहेतुः प्रत्युत प्वनित्वापादक एवेत्यपरितुष्यन् प्रकारान्तरेण व्याचष्टे-- वयं तु बम इति । अस्मिन् पक्षे प्रयोजनस्यैव प्रसिद्धिरुष्यते । तस्य च प्रकर्पण प्रकटतया सिद्धिः प्रतीतिः प्रसिद्धिः धन्यतिरिक्तस्फुटशब्दार्यव्यापारविषयत्नयोग्यतया स्फुटतरावमासमानत्वलक्षणा ; तदनुरोधेनेष, तविपरीतध्वननव्यापारविषयत्वानहतया तदनु- रोधेनैव, अयमेवंविधो व्यवहारः प्रवृत्त इत्यर्थमभिप्रेत्य ज्याचष्टे-प्रसिद्धियेति ।। उपलोचनम् "उपचारताब्दवृत्त्या प्रसिद्धयनुरोधप्रयतितव्यवहाराः कवयो दृश्यन्ते" इति मूलस्य अन्धपरम्पराभ्युपगमभिया प्रकारान्तरेण "वयं तु भूमः" इत्यादिना विवरणे लोचनकारे- राहनम् । तत्र लोचनकाराणामयमाशयः---प्यनिरपले। याही निगूढतावश्यापेक्षणीया तादृशी न प्रयोशाहरणेषु लक्षणापभाविनि प्रयोजनाओं ताश च प्रयोजनं वाच्यमपि न परिम्लान- मित्यादिकाव्यत्व चारता विहन्ति; अतः वदति विसिनीपत्रशयनम् ' इति शन्द उपचरितचिः गोणः इत्येव, न ध्वनिरिति, कवयः कविसहृदयाः, व्यवहरन्ति । 'उपचरितशब्दवृत्त्या' इत्यत्राभेदे तृतीया व्यवहारेऽन्येति । वस्तुतस्तु तृतीयोद्योते "प्रसिद्धषरोधाभ्यामपि गौणाना शम्दाना प्रयोगदर्श- नात्ययोक्तं प्राक्' इति प्रहबम् उपचरितशब्दवृत्येत्यादिकं परामशता मूलकारणा- मभिसन्धिर्नानुग्रहातीदं लोचन काराणा लिष्ट विवरणमिति सुधीभिर्विभावनीयम् । 'तयवहार' १.

·२६३ १] लोचनकौमुद्रुपलोचनसहितः लोचनम् निगूढतेस्यर्थः ; उत्तानेनापि रूपेण तत्प्रयोजनं चैकासनिगूढतां निधानवदपेक्षत इति भावः । बृदतीत्युपचारेण हि स्फुटीकरणप्रतिपतिः प्रयोजनं यथगूढं खशब्देनोच्यते" किमचारुत्यं स्यात् ! गूढतया वर्णने या किं चारुत्वमधिकं जीतम् ! अनेनैवा- ! कौमुदी इह या प्रसिद्धिरुक्ता सा प्रयोजनसंवन्धिन्येव, न तु प्रयोगसम्बन्धिनी । सा च नानादि- पारम्पर्यलक्षणा किंत्यनिगूढतेति प्रयोजनस्य यत्प्रकटरूपत्वं तत्प्रसिद्धिशब्दस्यार्थ इति योजना ॥ . ननु घनायपि प्रयोजनस्य सुटावसेयत्वादनिगूढत्व समानमिति तत्राप्युपचार- मानत्वं तत्कृतं च गुणमात्ररूपत्वं स्यादित्याशङ्क्याइ --उत्तानेनेति ॥ उत्तानशब्देन स्पुटत्वं लक्ष्यते । तत् ध्वनी प्रयोजनमुत्तानेन स्फुटावभासेन स्वरूपेण प्रकाशमानमपि निगूढता निता गूढतां स्फुटव्यवहारदशानावि विचारुत्वसंपादनीमपेक्षते । यदती- त्यादौ तु नैवमित्यर्थः । कथं यदतीत्यादौ तदभावो गूढतया वर्णनादेव ध्वनाविव चम- रकारान्तरकारितया ध्वनिव्यवहारविषयत्यसंमयादित्याशङ्कयाह-वदतीति ॥ स्फुटीकरणं विसिनीपत्रशयनकर्तृकं तस्य प्रतिपत्तिः प्रतीति', न गूढतया वर्णनमात्रं तत्प्रयोजनम् , कि तु स्वशब्दवाण्यायस्यानुशिनचारुत्वान्तरकारि गूढतया धर्णनमेव । वदतीत्यादौ तु गूढतया वा अगूढतया या वर्णने क्रियमाणे चारुत्वोपपत्ति प्रति विशेषस्य कस्यचिदस्फुर- पात् न ध्वनिव्यवहारः । सुवर्णपुष्पामित्यादौ तद्वैपरीत्यं व्यक्तमेवेति तत्रैव ध्वनिव्ययहारो विधातुमुचित: नान्यत्रेत्यर्थः । उक्तवार्थ वक्ष्यमाणकारिकया संवादयति-अनेनेति ॥ निगूढतो न पनिवदपेक्षत इति वा पाठः । तत् प्रयोजनं वदतीत्यादौ स्वपये निगूढतां नापेक्षते ; यत उत्तानेन रूपेणापि चकासत् चमत्कारकारि भवति । एतदेवान्वय- 1 ख. 'यथेति' अधिकम् । . क १. मा. ख, निगहतेत्यर्थः' ग. 'अनिरूढतेयः घ. 'प्रयोजन यधगए स्वशन्देनोच्येत विचारुगूदोत्यर्थ: प्रयोजन विगचास्त्वम् नास्ति। 'चा निरुताम् ५. के, 'उपचारे दि उपचारपि ६. ग. 'यघरूद्धम्' न. 'येत' क ग, वर्णनेन' २. घ. ८. ९.

·२६४ ध्वन्याटोकर [उदयोतः प्वन्यालोक "परिम्नानं पीनस्तनजघनसनादुमयत- स्खनोर्मध्यस्यान्त. परिमलनमप्राप्य हरितम् । इद व्यस्तन्यास अथभुजलताक्षेपवलनैः कृशाङ्गया. सताप वदति पिसिनीपनशयनम् ॥" तयाँ- "चुम्बिाइ सअहेत अवरुन्धिजइ सहस्सहुत्तम्मि । विरमित्र पुणो रमिजद पिएँ जणे णस्थि पुनरुत्तमं ॥" तथा- 'कुविआओ पसन्नामो ओरण्णमुहीओ विहसमाणाओ । जह गहियो तह हिअब हरन्ति उच्छिन्तमहिलाओ॥" तैया- 'अंजाए पहारो णवलआए दिण्णों" पिएण थणवढे । मिउँओ वि दंसहो विअ जाओ हिअए सवतीणम् ॥" लोचनम् शयेन वक्ष्यति-~-येने उक्त्यन्तरेणाशक्य येत्" इति । अंबरन्धिजेई आलिङ्गपते । २ ३ ४ ५ ग प परिमिलन ग च 'पाशभिलभुनाक्षपबटने ग 'यथा' घ ड तया नास्ति। मुम्बिना घ रामदुल मनबा 'स अमुत्त भवरुपजद मह सहत क ग 'पिको जया' प 'श भदुत्त शतकव' अधिकम् । है समहुच एनकल' अधिकन् । 'यथा ग 'यपा 'अनार रहारो ख 'छार' 'दिणा' १३ प 'पर 'मा प गियावडूनह चिमजामाहास पसिण 'दूसइचिनु 'सवाण र 'यत'नास्ति। ग 'किम् अधिकम् । ध 'परिम्हानम्'ति श्यक समन 'सुम्दिजद इति गाथा पसममा पठ्यते । २० घ जिना ६ . ख .

·२६५ १] लोचनकीमुधुपलोचनसहितः लोचनम् . पुनरुक्तमित्यनुपादेयता लक्ष्यते, उक्तार्थत्यासंभवात् । “कुपिताः प्रसन्ना अवरुदितवदना निइसन्सः । यया गृहीतास्तया हृदयं हरन्ति स्वैरिण्यो महिलाः ॥" अन महणेनोपा- देयता लक्ष्यते । हरणेन तत्परतन्त्रतापत्तिः । तथा अजेति ।। कनिष्ठमार्यायाः स्तनपृष्ठे कौमुदी व्यतिरेकाम्यामुपपादयति यदतीत्पादापिति ; अगूढतया स्वशब्देनाभिधाने सत्य- चारुयाभागार, गूढतया वर्णने च स्वशब्दवाच्यतावस्थाम्यधिकचाहत्यानयमासनाच्च तत्र निगूढतया वर्णनानपेक्षित्वं स्थितमेपेत्यर्थः । रत्नायल्या केलीगृहगतस्य सुसंगतासंगत- सागरिकानिगूढनिवर्ण्यमानतत्ताशवृत्तान्तविशेषस्य चित्रफलकावलोकनसमनन्तरं वसन्तक- सन्दर्शितसरसतरशतदल[दल]कलितशयनीयविषयैषा यासराजस्योक्तिः परिम्लानमिति । तत्पक्षपरिदृश्यमानभागद्व्यवर्तिपरिग्लानतारूपकार्यदर्शनसामर्थ्यात् पीनस्तनजधनर्सगात्मको हेतुः तदुचितहेतुकः कश्चिदिहोदृद्धितः ; सङ्गः संघहनं पीनत्वेन ; म्लान्यतिशय- भागद्वयवर्तितया स्तनजघनसङ्गः । तद्वलादेव सन्तापासहनताहेतुकविवर्तनपानःपुन्यम् ; भागद्वयमध्यदेशगामिपौर्विकारितवर्णत्वावस्थानहेतुतया मध्यमपरिमि[मलनाभावः । तनोः कृशस्य मध्यस्य ; अन्तः मध्ये ; परिमि[मालन संश्लेषणम् ; परिमि[म]लनाप्राप्तौ मध्यस्य तनुत्वं हेतुः । अन्तरालदेशहरितत्वोक्त्या च परभागद्वपपरिम्लान्या. स्तनजघनसंगर्दमात्रप्रयुक्तत्वं दढिमानमानीतम् । न मयैतत् प्रयोन प्रतिबोधनीयम् , स्वयमेवानन्यव्यपेक्षया विस्पष्टा- लक्ष्यमित्यनेन यत्प्रत्यायितं तदेव प्रोजीवितम् । व्यस्तः वैविध्येन क्षितो न्यासो विन्यासः सन्निवेशोऽस्पेति पूर्यस्माद्विस्पष्टो विशेषो निर्दिष्टः । तत एव तथाविधी हेतु:---श्लथमुजलता- क्षेपवलनैरिति । श्लथयोवश्ययोः स्वाभाविकसौकुमातिशयादधुनातनेन च पापल्याबावल्या]- तिशयेनातिकोमलनूतनलतासदृशगुजयोः । लयतया या ये क्षेपाः शय्याप्रान्तेषु निपातनानि वलनानि विवर्तनानि च ; बहुवचनेन परा कोटिमाढौकमानस्य मदनदहनदाहस्य क्षणे दाणे नवनवतया समधिकदु सहो विजृम्मानिशेषः । अत एव कुशाझ्या इति गाथा समग्रा पच्यते । १. २. स 'उपादित घ, पिसन्य क. प. 'त' नास्ति। ३.

·चन्यालोकः उदयोतः लोचनम् नवलतया वान्तेनोचितक्रीडायोगेन मृदुकोऽपि प्रहारो दत्तः सपत्नीनां सौभाग्यसूचक तक्रीडासविभागमप्राप्ताना हृदये दुःसही जात । मृदुकवादेव अन्यस्य दत्तो मृदुः . कौमुदी तत्तादृशदशाविशेषोपजीविव्यपदेशः । सन्तापं सर्वाङ्गीणमनिर्वचनीय वहमानमनङ्गदहन- महादाहम् । वदतीत्यचेतनस्य यदनसामर्थ्यविरहात बाधितमुख्यार्य सादृश्यात् सूचकत्व लक्षयति । तत्प्रयोजनं च स्फुठीकरणप्रतिपचि. । विमिनीपनैः नलिनपत्रैः शिशिरोप- चारवस्तुषु मूर्धाभिषिक्तविरचितं शयनीयमिति तादृशदशान्तरात्पन्तान्तरङ्गभावसुभगम्भावु- कस्प तस्य वक्तुरश्रद्धेयवादत्यशङ्कानवक्तशो दर्शितः ॥ उतार्थस्येति । चुम्बनादी वचनात्मकस्य चेतनोचितस्यार्थस्य भवितुमयोग्यत्वात् । अनुपादेयत्यमुपेक्षायोग्यत्वम् । अत्रापि यत्प्रयोजनमधिकफलशालिस्वरूप न तस्य मुख्य प्रयोजनत्वमित्यादरस्थानं न मवतीति द्रष्टव्यम् । गृहीतहरणशब्दयोरपि मुख्यार्थबाधः स्पष्ट एव, आदानहरणयोरसंभ- वात् । अतो ग्रहणेनोपादेयता उपादानयोग्यत्व हृदयेनाङ्गीकारपूर्वकोऽभिमानविशेषो लक्ष्यते प्रयोजनमत्रात्मसात्करणम् । हरणेन तत्पारतन्यापत्तिलक्ष्यते, स्वीकारात्मनोऽर्यस्यासंभवात् । प्रपोजनमत्रात्यन्तिकं वैवश्यम् ।। उचितक्रीडायोगेनेति । तस्मिन्ननसरे उचितोय. क्रीडायोगः क्रीडाप्रसङ्ग इति ; उचिताया क्रीडायो वा योगेन संभवेन । सपत्नीहृदयव्यपाजनकरने हेतु- स्तकोअसविभागाप्रातिः । तादशी क्रीडा तक्रीडा; तदप्राप्तिः कथं परितापहेतुरित्यत उक्तम् -सौमाग्यसूचकमिति । तत्रापि मृदुकावं हेतुः । अत्र सूचित विरोधं विशदयति- मृदुकत्वादेवेति ॥ मृदुकवादेवामृदु संपद्यते ; अन्यत्य दचोऽन्यस्य च संपयते । मृदोश्च सहतया प्रसिद्धस्य दुःसहस्त्रमितीयान् विरोध इहावसीयत इत्यर्थः । परार्थ इति ॥ इक्षुर्हि पराय पीच्यते तथा प्रस्तुतो महापुरुषः परार्थ पीडामनुभवति । इक्षुथ भज्यमानोऽपि माधुर्यातिशयवान् ; अन्योऽपि परुषीकरणे सत्यपि स्वयमनुकूलस्वभार एर । विकारो गुटादि. फोपादिय, सपामभिमतः आदरस्थानमेव । वृद्धिः परिपोषः अभ्युदयश्च । क्षेत्रमुचित स्थानम् अपाभूमिमागथ । कथमत्रानुभप्रतिशब्दो न मुख्यार्थः वर्णनीयतया प्रस्तुते पुरुषविशेषे तदर्पसंभवस्य स्फुटलादित्याशक्य वृत्ताविक्षुपक्ष इति १. a य २. ५. 'विदशनमागम्' ३ ग 'मृदुलत्वादेव' 'दुस्वादेव' ·१] लोचनकौमुधुपलोचनसहितः ध्वन्यालोकः तथा-- " परार्थे यः पीडामनुभवति भद्देऽपि' मधुरो यदीयः सर्वेपामिह खलु विकारोऽप्यभिमतः । न संप्राप्तो वृद्धि यदि स भृशमक्षेत्रपतितः किमिक्षोर्दोपोऽसौ न पुनरगुणाया मरुभुवः ।।" लोचनम् प्रहारोऽन्यस्य च संपवते दुःसहश्च मृदुरपीति चित्रम् । दानेनात्र तत्फलवस्य लक्ष्यते ।। पेरार्थ इति ॥ यद्यपि प्रस्तुतमहापुरुषापेक्षया अनुभपतिशब्दो मुख्य एव, तथाप्यप्रस्तुते इक्षौ प्रशस्यमाने पीडाया अनुभवेनासंभवता पीडावलं लक्ष्यते । तच पाड्यमानले कौमुदी पदमुचितं परिहारमाह-~-यद्यपीति ॥ पीडायत्वमपि यदि नाम पीडासमवायिायमेव तथाप्यसंभवत्स्वार्थत्वं तदयस्थमेवेत्याशक्य ततोऽपि निष्कर्षति-तथेति ।। पीट्यमानत्वं पीडाकर्मत्वम् । सम्बन्धस्य कर्मनिष्ठतयापि संभवादचेतनतया तथात्वस्यैवाबोधितखात् तत्पर्यवसायित्वमयसीयत इत्यर्थः ॥ उपलोचनम् "तरल्यत्वम्" इति लोचने । तस्य प्रहारस्य फ्लवत्त्वम् रायोगविशेषरूपपलबत्वम् । प्रेमबन्धसौभाग्यसूचकत्यात् पादरममिलपणीयता प्रयोजन प्रतीयते । " पराथें यः पीडामनुभवति" इत्यन्न लक्षणायाः प्रयोजन नितरा स्वरूपोपमर्दस्य प्रतीतिः । ५. ग. 'तमा अधिकम् । ह. च. परार्थ इत्यादि मरुभुष यथा' २. ग. प. इत्यन्त दृश्यते। *. 'अत्र' अधिकम् । ग. 'पीच्यमाने ३. ग. 'भयम्' ख. सर' नास्ति। तरलवरवम्' ६. ७. ग. 35 ·२६८ ध्वन्यालोकः उद्दयोतः पन्याटोमा इत्यत्रेक्षुपक्षेऽनुभू भव]तिशब्दः । न चैवविधः कदाचिदपि ध्वनेविषयोऽभिमतः । यतः- उक्त्यन्तरेणाशक्यं यत्तयारत्वं प्रकाशयन् । शब्दो व्यञ्जकतां बिभ्रद्ध्वन्युक्तेविषयीभवेत् ॥ १८ ॥ लोचनम् पर्यवस्यति । नन्वल्पत्र प्रयोजनम् ; तत्तिमिति ने ध्वन्यत इत्याशङ्कयाह-न चैवंविध इति ।। उक्त्यन्तरेणेति ॥ बन्यतिरिक्तनै स्पुटेन शब्दार्यव्यापारविशेषेणेत्यर्थः । शब्द इति पञ्चस्यर्थेषु योग्यम् ॥ ध्वन्युक्तेविषयीभवेदिति ॥ वनिशन्देनोच्यत इत्यर्थः ।। सौमुदी फयमीदृशेषदाहरणेषु धनिविषयत्वनिरास: अप्रसक्तत्वादिल्याशय प्रयोजनसत्ता. प्रयुक्का तत्प्रसक्तिरित्याशयेनाह-नन्विति ॥ प्रयोजनाभावे स्वत प्राप्तमुल्यवृत्तिपार- त्यागेन गुणवृत्युपादानस्य निर्मूरत्वापातार प्रयोजनसत्तावश्याभ्युपेयेत्यर्थः । तत्किमितीति। तत्र हि पनमन्यापारोऽयश्यमेपितन्य एवेति कर्य पनिविषयत्वाभाव इत्यर्थः । उक्तिशब्दोऽत्र व्यापारमात्रवचन, नाभिधावचन इत्याह-ध्वन्यतिरिक्तेनेति ॥ वन्यपेक्ष- यायमन्तरशब्दोऽन्ययाचकः प्रयुकः । तमेव व्यापार दर्शयति-शब्दार्थेति ॥ शब्द- व्यापारोऽभिधातात्पर्यउक्षणात्मकः, अर्थव्यापारो गम्यगमकमावः । न चात्र प्रमाणसद्भाव- [सद्भावासद्भावचिन्तया मनः खेदनीयम् ; तहि न हि घनिवदप्रसिद्धोऽयं व्यापार इत्याह- स्फुटेनेति ॥ व्यवहारभूमिधु प्रसिद्धेनेत्यर्थः । शब्दो बन्युक्तेविषय इत्युक्तेः शब्दध्वनिपक्ष एव कारिकाकृतोऽभिमत इति भायार , निवृत्यर्थमाह-पञ्चस्विति ।। शन्यतेऽभिधीयत इति वाच्यम् , शब्धतेऽनेनेति वाचका, शन्यते व्यज्यत इति व्यङ्गयः, शब्दनभिति व्यापारः, उकचतुण्यमयत्वाद् समुदायश्वेत्यर्थः । पन्युफिनिरिति शम्दः तस्य विषयो मवेत् । अविवक्षितार्थस्तु चिरित्याशयेनाइ-ध्वनीति ॥ अथवा विवक्षितार्थ एव अनेव- 'इत्यादाविभुपदेऽनुभूति- 'या' अधिकम् । स, ग, 'त्यन्तरेण' १. क. २ 'कदापिनेविषय । यत' शक्यम्। क. स. ग. 'शदाओंभयन्यापार' 'मत्र' नास्ति। क ग. ७ क. अधिकम् । ४. य 'मास्ति।

·२६९ लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः १] ध्वन्यालोक अन चोदाहते विषये नोक्त्यन्तराशक्यचारुत्वव्यक्तिहेतुः शब्दः । किं च- रूंढा ये विपयेऽन्यत्र शन्दाः स्वविषयादपि । लावण्याद्याः प्रयुक्तास्ते न भवन्ति पदं ध्वनेः ॥ १९ ॥ लोचनम् उदाहत इति ॥ वदतीत्यादौ । एव यर प्रयोजन सदपि नादरास्पद तत्र को पननव्यापार इत्युक्त्वा यत्र मूरत एय प्रयोजन नास्ति, भवति चोपचाररतत्रापि को धननव्यापार इत्याद-कि चेति ॥ रावण्याद्या ये शन्दा स्वविषयात् लवणरसयुक्तवादेः स्वार्थादन्यत्र हयावादी रूढा , बढत्यादेव , त्रितयसनिध्यपेक्षणव्यवधानशून्या , यदाह- कौमुदी रूपत्वे विषयवाभावाभिप्रायेण, वाचयत्वावस्थायामविषयभूतस्यैत्रोक्तविधव्यशकवावस्थाया विषय वापचे | कित्यादिग्रन्थस्यानर्थक्यशङ्का शमयितु विषयभेद प्रदर्शयन् अपतरणिका रचयति----एवमिति ॥ यस्तुतोऽनादरस्थानत्वात् प्रयोजनस्य ताशि विषय घनित्याभाषेऽपि व्यापतया प्रयोजनस्य स्थितत्वादेव घनित्वमत्र न भवतीति तत्समर्थनदुईट प्रति प्रतिपादयितुमशक्यमिति तत्प्रतिशेधनसाकर्याभिप्रायेण प्रयोजन- वातविरहिते पिये घनित्वाभावप्रदर्शनार्थोऽयमारम्भ इत्यर्थः ॥ मूलन एवेति ॥ पनी तायत् प्रयोजन तस्प चादरास्पदत्वमिति द्वयमपेक्षितम् । तत्र प्रयोजन- स्वरूपत्वमेव तावत् प्रथम धर्मितया निरूपणाईम् , इतरतु धर्मतया पश्चान्निरूपण- पपानुपाति भवति । तर धर्मिण एवाभाषे तद्धर्म तत्सवानिमितत्वेन च घनिभवन दरापारत भवतीत्यर्थः । कारिकाया योजयति लावण्याचा इत्यादिना ।। स्वविषय- शब्देन स्वस्याभिधेयो मुख्योऽर्थ उक्त इत्याह-स्वार्थादिति ॥ रूढत्वोक्ति प्रयोजना- भावप्रकटनात्याह-रूढत्वादिति ॥ व्यवधानमन्तरेण स्वार्थसमर्पकत्य रूढत्वम् ; तदिह ठक्षणात्वप्रयुक्तायसान्निध्यापेक्षणरूपव्यवधानशून्यत्व रूढशब्देन दर्शितमिति . " ४ ग च'नास्ति। 'सानिध्य 'नोयत्य तरेणाशक्य' व ख ५ ग 'अत्र ३ ह ·२७० धन्यालोकः बियोतः लोचनम् “निरूढा लक्षणोः काचित् सामर्यादभिधानवत्" इति, ते तस्मिन् स्वविषयादन्यत्र प्रयुक्तो अपि न पनेः पदं भवन्ति । न तत्र बनिव्यवहारः । उपचरिता शन्दस्य वृत्तिौणी लाक्षणिकी 'चैत्यर्थः । आदिग्रहणेनानुलोम्य प्रातिकूल्य सब्रह्मचारीत्येवमादयः शब्दा लाक्षणिका गृह्यन्ते । 'टोनामनुगतमनुलोम मर्दनम् , कूलस्प प्रतिपक्षतया स्थितं सोतः प्रतिकूलम् , तुल्यगुरुः सब्रह्मचारी--इति मुख्यो विषयः । अन्य पुनरुपचरित एव । न चात्र प्रयोजनं किंचिदुद्दिश्य रक्षणा प्रवृत्चेति न तद्विषयो बननव्यापारः । ननु "देवटिति' लुणाहि पचम्मिगमिघालवणुज्वल्लं गुमरिफोल्लपरण्य" कौमुदी प्रयोजनराहित्ये व्यवतिष्ठत एवेत्यर्थः । त्रितयसन्निध्यनपेक्षता संपादोक्या द्रढयति- यदाहेति ॥ काश्विल्लक्षणाः सामर्थ्यात्तथैव नियमेन प्रयोगसामर्यादभिधानवनिरुढा भवन्ति ; नेतरलक्षपावन्मुल्यार्थबाधायपेक्षतया स्वार्थसमधिगमहेतवो भवन्तीत्यर्थः । हायमनुवादमागं योजयित्वा तद्गतमेव स्वविषयादन्यत्रेति पदद्वयमावृत्या विधेयवाक्यभागेऽपि योजयनाए-ते तस्मिन्निति ॥ अपिशब्दोऽत्र क्रमभञ्जनेन प्रयुक्ता इत्यस्यानन्तर योजनीय इत्याह-प्रयुक्ता अपीति ॥ न बनेः पदं भवन्तीत्येतदेव व्याचष्टेन तति ।। ध्वनिशब्देन तद्विषयो व्यवहारो लक्ष्यत इति भावः । तेषु लावण्यादिशब्दे- पूपचरितस्य शब्दस्य वृत्तिरुभ्यत इति मतिर्मा भूदिति शब्दस्य योपचरिता वृत्तिः प्रसिद्वा तस्याः सद्भाव इहोक्त इस्पाह-उपचरितेति ॥ उपचरिता अमुख्या । अत एयाह--- गोणीति ॥ कारिकागतादिशब्दार्यमाह--आदीति ।। नेपा सार्थ तावदाह---- --लोना- मिति ॥ इह मर्दन विशेष्यम् । प्रतिकूलस्प शोत॥ अन्य इति ॥ यो लोके प्रसिद्धा. नुरोषिविरोधिसदृशटक्षणः । अति लावण्यादिशब्दे । तथाविधे च विषय इत्यस्यार्य शहापूर्वकमनिधत्ते-नन्वित्यादिना ॥ यत्सन्निधौ हि यतीतिः सा राप्रभवैदेति ख. लिथगा काचित्र सिकालाबजलगार दोहर प्रयुक्तादपि' १. 'देवद्धिति, परण्य' नास्ति। च, “मीवयितिनुशादि पदिति "' मारिता गवि लावण्णुजन गुरिटी 'लोसानुगनम्' पपदा त. क 'दोदुनिनुणादिषलु शिसिगास ग. 'ध्वनिध्यार ठिठा गदाज शरिटोकु- घ. 'नन' नास्ति। ....मुणादिपर... घ. 'यीवविविधपारिवादि सिग- 'शरदहत्ति' ५ ग 5. 'एननन्दवहार. ८. १.

·२७१ १] लोचनकौमुग्रुपलोचनसहितः ध्वन्याटोकः तेषु चोपचस्तिशब्दवृत्तिरस्तीति । तथाविधे च विषये कचित् संभवनापि ध्वनिव्यवहारः प्रकारान्तरेण प्रवर्तते । न तयाविधशब्दमुखेन । लोचनम् शब्दाद इत्यादी लावण्यादिशब्दसंनिधानेऽस्ति प्रतीयमानाभिव्यक्तिः । सत्यम् ; सा तु न लावण्य- अपि तु सैमप्रवाक्यार्थप्रतीत्यनन्तरं घननव्यापारादेव । अत्र हि प्रियतमा- मुखस्यैव समस्ताशाप्रकाशकत्यं धन्यत इत्यलं बहनों । तदाह-प्रकारान्तरेणेति ।। व्याकरवेनेय, न तूपचरितलावण्यादिशब्दप्रयोगादित्यर्थः । एवं यत्र यत्र भकिस्तत्र कौमुदी प्रामाणियोऽयं प्रतिनियमः ; इह च विपये लावण्यशब्दसन्निधावेव प्रतीपमानार्थप्रतिपत्ति- राविरस्ति ; तेग लावण्यशब्दव्यापारनियन्धनैवेति व्यञ्जकत्वमेतदादिशब्दनात् [शब्दानां] प्यनित्वं च दुष्प्रतिपेधमित्यर्थः । व्यङ्ग्यप्रतीति तस्यास्तत्सन्निधिभायित्वं चाङ्गीकरोति- सत्यमिति ॥ चरितार्थास्तहि वयमिति चेत् नेत्याह--सा विति ।। अर्थशक्तिमूलध्वनन- न्यापारम्येयं प्रतीतिः ; न तु यथा भयदभिगतिस्तथा लावण्यशब्दशक्तिम्लेत्यर्थः । कुत इत्यत आह----अत्र हीति ॥ हेतुहेतुमद्भावस्यान्ययव्यतिरेकावसेयत्वात् फरनवाक्यार्थप्रति- परयुत्तरकालनियतभावित्याच ययोक्तव्यङ्ग्यार्थप्रतीतेस्तच्छक्तिमूलत्वमेवास्याः शक्याध्यवसानम् न तु लावण्यशब्दशक्तिमूलत्वम् ; तयाये हि संप्रतिपन्नोदाहरणेष्विव लावण्यशब्दव्यापारा- न्वयव्यतिरेकानुविधायितया भवितव्यमिति, न लावण्यादिशब्देषु पनिव्यवहारोपपत्ति- रित्यर्थः । मन्ये प्रकारान्तरमिति यथोकनीत्या अर्यशक्किमूलव्यङ्ग्यात्मा प्रभेदो गृहीत इत्याह -तदाइति । किं तत्प्रकारान्तरमिति तदाह-व्यजकत्येनैवेति ।। अर्थस्य व्यञ्जनव्यापार- बलादित्यर्थः । एयकारज्यवच्छेद्यमान लिति ।उपचरितेति।। उपचारव्यवहारमानपात्रत्व- गेयेषां न व्यञ्जकावनिबन्धनं ध्वनिव्यवहारमाजनत्यमित्यर्थः । अपि चेत्यादिग्रन्थं संगमयितुं । द, 'प्रसाधकत्वम्' ख. 'बहुना' नास्ति। १. ५. २ ग, 'शदपत्तिः' . 'समस्त क. स. प्रियतमरदेव ३.

·२७२ ध्वन्यालोकः [उदयोतः लोचनम् तत्र स्वनिरिति तावन्नास्ति । तेन धनेः यदि मक्किलक्षणं तदा भकिसंनिधौ सर्वत्र ध्वनिव्यवहारः स्यादित्यतिव्याप्तिः । अम्युपगम्यापि चूम:-भवतु यत्र यत्र भक्तिस्तत्र तत्र ध्वनिः ; तथापि यद्विपयो लक्षणाब्यापारो न तद्विपयो घननव्यापारः । न च भिन्न. विपपयोः धर्मधभिभावः । धर्म एव च लक्षणमित्युच्यते । तत्र लक्षणा तावदमुख्याविषयो व्यापारः । ध्वननं च प्रयोजनविषयम् । न च तद्विषयोऽपि द्वितीयो लक्षणान्यापारो 3B कौमुदी वृत्तमनुद्रवति-एवमिति ॥ तेनेति ।। व्याप्त्यभावादेतोः अतिव्याप्तिः उकेति शेषः । वदतीत्यादौ लावण्यादिशब्दे च भक्त्याः संभव इति धन्यभावस्य दर्शितत्वादित्यर्थः । अधातिव्यातिग्रन्येन प्रासङ्गिकी संगतिमुतरप्रन्यस्य वक्तुमाह-अग्युपगम्येति ॥ क्रिमभ्युपगम्यते, कि वोच्यत इत्यपेक्षायाम् अभ्युपगम्यमर्थमाह-वत्विति ॥ वक्तव्य- मर्थमाह-तथापीति ॥ भवतु भिन्नविषयत्व लक्ष्यार्थप्रयोजनविषयस्यात् अनयोः । ततः किगिति तत्राहन चेति ।। मा मूदसौ; तथापि कुतो लक्षणत्वाभाव इत्यत आह-धर्म एवेति ॥ धर्मत्वं युक्तदिशा भक्तावर्त्यमानं तदेकनियतस्थिति लक्षणत्वमपि व्यावर्त- पति-असाधारणधर्मस्यैव गवादेः सास्नादिमत्त्वादेरिव सजातीयविजातीयव्यावृत्तिप्रति- पचिहेतुतया लक्षणत्वस्थितेरित्यर्थः । अस्ति वा भिन्नविषयत्वमिति चेदरत्येवैतदित्युप- पादयति-तत्रेति ॥ एकविषयस्यैव धर्मवेन लक्षणत्वे स्थिते सतीत्यर्थः । यदि वा शब्द- व्यवहारमार्गे । तावदिति संप्रतिपत्तौ । अमुख्योऽर्यों गङ्गादिशब्दस्य तीरादिः । वननं चेति चशब्दस्तुशब्दार्थे । ननु यया अभिधातात्पर्यशक्त्यतिलचिन्यमुठ्यार्थे सक्षणान्यापारस्तया प्रयोजनेऽपि' द्वितीयो लक्षणान्यापारोऽन्युपेयतां तस्याः कृसत्वात ; किमर्थं तत्र बनने नाम व्यापारान्तरं कल्प्यत इति लक्षितलक्षणाभ्युपगन्तुरभ्युपगममाशङ्य निषेधति-न चेति ॥ .. १. ४. घ. 'ध्वनिः...मक्तिरतत्र' नास्ति । क. स, 'यदि वने घ. प. 'अतिव्याप्तिम् ५. के. स, 'मभ्युपगमस्यापि ख. विषयों 'च'नास्ति। ३. क. ग.

·२७३ १] लोचनकौमुद्युपलोचनसहित ध्वन्यालोकः अपि च- . - . मुख्या वृत्ति परित्यज्य गुणवृत्त्यार्थदर्शनम् । यदुहिश्य फलं तत्र शब्दो नैव स्खलनतिः ॥ २० ॥ लोचनम् युक्त, लक्षणासागम्यमानात् इत्यभिप्रायेणाह--अपि चेत्यादि । मुख्या वृत्तिगभिधा- व्यापार , परित्यज्य परिसमाप्य ; गुणवृत्या लक्षणारूपया अर्थस्वामुख्यस्य तावत् दर्शन प्रत्यायना सा यत्फल कर्मभूत प्रयोजनगुद्दिश्य क्रियते तर प्रयोजने तावद्वितीयो कोमुदी त उम्देन प्रयोजनम् । सामग्री जयसानिध्यलक्षणा । कारिका योजयति-मुख्या वृत्तिमित्यादिना ।। योऽर्य सकेतगोचर स मुख्य मुखमिन हस्तपादादिभ्योऽनयम्य प्रथम प्रतीयत इति कृत्वा । तद्विषयापि वृत्तिर्मुख्येत्युष्यते । वृत्तिषु मुखे भवा वा मुख्या धृत्ति व्यापार इत्याह-अभिधाव्यापारमिति ॥ अभिधान्यापारमन्तरेण लक्षणाया एय स्वरूपानिपते. कय तापरित्यागोक्तिरित्याशक्याह--परिसमाप्येति ॥ न तदधधीरणमिह तत्परित्याग ; किन्तु तद्गोचराङ्गीकारपूर्वक तदतिलानरूपमेव तद्द्वारकमान्तरबोधनार्य धापनमित्यर्थ । सामा-यस्य विशेषपर्यवसायित्वात् तात्पर्यविषयान्वयप्रतीतिपर्यन्तीभावात् सामा-पप्रतीतेरभिधापरिसमाप्तिकयनेनैव तात्पर्यशक्तिपरिसमातिरप्युक्तप्रायैवेति मार । गुणवृत्तिशब्दोऽत्र लक्षणागारवचन इत्याह---लक्षणारूपयेति ।। मुख्यवृत्तिपरित्यागोक्त- रदिर्धशब्दोऽयममुख्पवचन इत्याह-अमुख्यस्येति ॥ तावच्छन्देन प्रसिद्धवचनेन पूर्वार्धस्यानुयाथार्थविषयत्य दर्शितम् । फलमित्या द्वितीयासमर्पितमधमाह-- कर्मभूतमिति ॥ फलशब्दार्थमाह-प्रयोजनमिति ॥ तावदिति सप्रतिपत्तौ ॥ द्वितीय इति ॥ अमुल्पार्थविषयायापाराद अयस्तस्मादुपरि कश्चिद्यापारोऽवश्याम्युपेय , अ यथा प्रयोजनप्रतीते शब्दावयव्यतिरेकाननुविधायित्वप्रसङ्गात् । न च स एवं लक्षणाव्यापारोऽसावस्तु, तस्य लक्ष्यार्थमात्रविषयत्वात् , अस्यापि लक्ष्यत्वे प्रयोजनव- परिहाणनगाव, मुख्यार्थसम्बन्धाभावादिन्धिबाधादि]सामध्यभाषाच । तेन तद्विषयो तावत् नास्ति। 'भदर्शनम् ग प्रयोजनरूपमुहिश्य ख गा ५ व ६ क स २ ड ख 'युक्त नास्ति। 'सामग्रयामावाद च मधिकम् । लदाणायापाराया ३ ग ४ ·२७४ ध्वन्यालोकः उदयोतः प्वन्यालोकः तंत्र हि चारुत्वातिशयविशिष्टार्थप्रकाशनलक्षणे प्रयोजने कर्तव्ये यदि लोचनम् व्यापारः । न चासौ रक्षणैर ; यतः स्खलन्ती बाधकव्यापारण विधुरीक्रियमाणा गति- खबोधनशकिर्यस्य शब्दस्य तदीयो व्यापारो लक्षणा । न च प्रयोजनमवगमयतः शब्दस्य बाधमयोगः । तपाभावे तत्रापि निमित्तान्तरस्य प्रयोजनान्तरस्य चान्वेषणेनानवस्याना । तेनायं लेक्षितलक्षणाया न विषय इति भावः । दर्शनमिति ण्यन्तो निर्देशः। कर्तव्य इति । कौमुदी द्वितीयो व्यापारोऽवश्यानुज्ञेय इत्यर्थः । अम्युपेयता तर्हि तद्विषयोऽपि कश्चिल्लक्षणा- ख्योऽपरो व्यापार इत्यत्राह-न चेति ॥ अत्र हेतुत्वेन कारिकान्त्यपादं पातयति- यत इति । अपबोधनशकेर्षिधुरीकरणं कुण्ठीकरणम् , तच बाधकप्रमाणव्यापारकर्तृकम् । गतिशब्दार्थमाइ---अवयोधनेति ॥ तदीय इति ॥ तादृशः शब्दस्य संबन्धी । यथा रोके शिप्रतरं प्रबहतो नद्यादिसलिलप्रवाहस्य प्रबलतरोपगमादुपफ्लदृढसंघप्रतिहतस्य सटिति हटादेवान्यतः कश्चित्प्रसारः संपद्यते, तथा शन्दव्यापारोऽपि स्वार्थ साक्षा- देवाश्योधयितुं प्रवृत्तो मध्ये वलपराधकबोधकवलीकृतप्रवृत्तिकोऽन्यतो बलात प्रसरति पश्चायमस्यान्यतः प्रसरः स उक्षणाव्यापार इत्युच्यत इत्यर्थः । भवत्येव ततः किमिति तत्राह-न चेति ॥ अगमयत इति हेतौ शता । अवगमकार्यस्य दर्शनादेव बाधकामावनिश्चय इत्यर्थः । अवगमकार्योएलन्धिसिद्धमपि वाधफयोगाभा म्युपितं प्रति विपक्षे दण्डपातनेन प्रसाधयति--तथामाव इति ॥ वाधितार्थत्वे सतीत्यर्थ. ॥ तनापीति ॥ प्रयोजनलक्षणाविषयेऽपि । यसनिधिसामानयत्यात् उक्षणाप्रवृचरित्यर्थः॥ यत्तु मतं लक्षितलक्षणैवंग्धैि विषये इति तदपाकरोति-तेनेति ॥ ययास्पात दर्शनं प्रत्यापनेति प्राक्, तदुपपादयन्नाइ-दर्शन मिति एयन्त इति ॥ अन्यथा - ६. १. ग लक्षणापयोप्रन प. 'म्यापार, नदीयो' नास्ति। र. तशा न च'नागिन। ग, अपगमय' ४ करा. ग. मवेषणेनाबरयाना' ५. अन्वेषणेनानवस्थानम्' द, 'अन्वेरणेनवरयानम् 'लक्षणहक्षणाया 'a'चिकम् । ५ ग ८.

·२७५ लोधनकामपपलौचनसाहितः १] प्यन्यालोकः शुन्दस्य अमुख्यता तदा तस्य प्रयोगे दुष्टतैव स्यात् । न चैवम् । लोचनम् अपगमयितव्य इत्यर्थः ।। अमुख्यतेति ॥ बाधकेन विधुरीकृततेत्यर्थः ॥ तस्येति शब्दस्य ।। दुष्टतैवेति ।। प्रयोजनागमस्य सुखसंपत्तये हि से शब्दः प्रयुज्यते तस्मिनमुहयेऽर्थे । यदि च 'सिंहो यटः' इति शौर्यातिशयेऽप्ययगमयितव्ये स्खलद्गतित्वं शब्दस्य, तत्तर्हि प्रतीति नैव कुर्यादिति किमयं तस्य प्रयोगः । उपचारेण करिष्यतीति चेत् , तत्रापि प्रयो- कौमुदी दर्शनोदेशनक्रिययोः ल्पप्प्रत्ययसमर्पितककर्तृकत्वानुपपत्तिप्रसक्तरिति भावः । कम- धातोः क्रियासामान्यवचनस्यात्र तद्विशेषरूपावगमनपर्यवसायित्वमवसेपमित्याह----अवगम- यितव्य इति ॥ प्रयोजनस्य ज्ञाप्यत्याच्छन्दस्य ज्ञापकत्याच । कारिकायां प्रयोजनविषये शब्दस्य स्खलद्गतित्वनिषेधात् , तदनुसारणामुख्यत्वस्य लक्षकत्वादेवाभ्युपगमाय अमुख्यत्वमत्र खल- दतित्वमेव विवक्षितमित्याह---पाधकेनेति ।। अमुल्येऽपि तटादौ बाधितावगमनशक्तित्वमत्रा- मुख्यत्वमुकम् । ननु यथोक्तरूपामुख्यत्वाभ्युपगमः कथं दुष्टत्वापादकः ! तद्धि व्याकरण- संस्कारराहित्यलक्षणं प्रसिद्धम् ; अथान्यदेवान दुष्टत्यमापादितं तदपि कथममुख्यत्यप्रयोज्यम् अन्यत्रानुपलम्भादित्याशक्य प्रतिषिपादयिपितार्थप्रतिपरयजनकत्येन वैयर्य्यरूपं तदित्याह -प्रयोजनेति ।। हिः प्रसिद्धौ । शब्दः लक्षकादिः । प्रयोजनम् पराक्रमातिशयशालित्या- दिकम् तदवगमस्य सुखसंपत्तय इति । अनेन "मुक्ष्यां वृत्ति परित्यज्य गुणवृत्यार्थदर्शनम् । पदिश्य फलम्" इत्यशो योजितः । तस्मिन्नमुख्येऽर्थे वह्यादौ प्रयुज्यत इत्यन्वयः । किमतस्तनाह यदि चेति ॥ स्खलद्गतित्वं बाधितशौर्याद्यर्थत्वम् । भवेदिति शेषः । तत्प्रतीति शौर्यातिशयादयामयितव्यप्रयोजनगौचरा प्रतीतिम् ॥ नैवेति ।। न खल्ल यस्पार्थो बाधितः तद्विपयां प्रतीति स कर्तुमर्हति--एवमिदं नैवमिदमिति विरोधादित्यर्थः ।। क, ख, यइ. च. 'स' नारित । म. 'तस्मान मुख्पायें ५. १. प. 'कतेत्यर्थ: प. 'दुष्टतेति' ३. ग. 'नोपगमस्य' ·ध्वन्यालोकः [उदपोतः लोचनम् जनान्तरमन्वेय॑म् ; तत्राप्युपचारेऽनयस्था । अपने तत्र स्खलद्गतिःवम् , तर्हि प्रपोजनेऽव- गमवितव्ये ने लक्षणोल्यो व्यापारः तत्सामन्यमावात् । न च नास्ति व्यापारः । न चासावभिधा समयस्य तवाभावात् । यद्यापारान्तरमभिधाउक्षणातिरिक्त स वनन- व्यापारः ॥ न चैवमिति ॥ न च प्रयोगे दुष्टता काचित् । प्रयोजनस्याविघ्नेनैव कौमुदी ननु बाधोऽभिधान्यापारनिवन्धनायाः प्रतीतेरेवोत्पत्ति विरुणद्धि न लक्षणानि- बन्धनापाः । अतो बाधकवशादभिधया तव्यतीतिगय शब्दो न जनयतु, जनयिष्यत्येक तु लक्षणया , तेन न प्रयोगवैयर्यमिति शकते-उपचारेणेति ॥ दूपयति-तबापीति ।। प्रयोजननिमित्तत्वालक्षमाया. प्रयोजनविषयेऽपि क्षणाहीकारे प्रयोजनमत्यदेव किश्चि- देवितव्यम् ; तत्राप्युपचारे पूर्ववदङ्गीकार्य तत्राप्यन्यत् एव तत्राप्यन्यदित्यनवस्या ; यत्र गत्या प्रयोजनान्तर नावगम्यते तत आरम्य पूर्वपूर्वप्रयोजनोपचारासंभपादावस्याप्युप- चारस्य सेद्धमसमर्थत्वान्गलक्षयरूरी चेति स्खलद्रगतित्याभ्युपगमो न युक्त इत्यर्थः । मा भूलाम स्खलनतित्वम् , तथापि कि लक्षणाभार इत्यत आहे-अथेति ।। तसामध्य. भावात् मुख्याबाधामकाया लक्षणासामध्या अभावात् । एव लक्षणाव्यापारा- संभवमभिधाय व्यञ्जनव्यापारमेर परिशेषयितुमाहन चेति ॥ प्रयोजनाबगते. शब्दान्वयव्यतिरेकानुविधायिन्या नितुकत्यप्रसङ्गादिति भावः । तमिव नैसर्गिको व्यापारोऽस्वित्यत्राह- चेति ॥ 'समयापेक्षावगमनशक्तिः अभिधा' इति स्थितत्यादिति भावः । प्रसक्तप्रतिषेधे सत्यन्यत्राप्रसङ्गाच्छिष्यमाणे सप्रत्यय. परिशेष इति न्यापेन ध्यानमेव प्रयोजनविषयो व्यापार इति निगमयति-ययापारान्तरमिति । एक- मित्यस्यार्यमाहन च प्रयोग इति ॥ हेतुमाह-प्रयोजनस्येति ॥ इदानी समनन्तरारिकायाम् अभिधायमान गुणवृत्ते चकत्याश्रयेण व्यवस्थानमुपपादयिष्यन् १ . ३ ग 'मन्विध्यते 'अ' मास्ति। मास्ति। घ 'गाभ्यापार ६. घ. 'सामन्यायाबाद 'नच नास्ति। ८ ६ 'लक्षणापतिरिका है. ख व ''नास्ति।

·२७७ १] लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः लोचनम् तथैव प्रतीतेः । तेनेमभिधेय मुख्येऽर्थे वाधकेन विधुरीकृता प्रतिकित्सुः [प्रविवृत्सुः निरुध्यमाना सती अचरितार्थस्यादन्यत्र प्रसरति'; अत एवामुल्योऽस्यायमर्थ इति व्यवहारः कौमुदी । लक्षणाया अभिधारोपत्वं तावदुपपादयति-तेनेति ॥ यस्मात् स्खलद्गतेः शब्दस्य व्यापारो लक्षणा ततो हेतोः । इयमगिधापुच्छभूतैवेति संगतिः । कथं तदवधारण- मित्यपेक्षायाम् इतिशब्दोपात्तर्याक्यैरुतमेव हेतु विस्पष्टयति-~-अभिधैवेति ॥ अभिधैवान्यत्र प्रसरतीत्यन्ययः । अन्यत्र मुख्यात् गहास्रोतःप्रमृतेरन्यत्र तत्तीरादौ विषये । तत्र हेतुः -अचरितार्थत्वादिति ॥ अनुत्पादितविशिष्टार्थप्रतीतिरूपस्वकार्यत्वादित्यर्थः । तत्रापि हेतुः-प्रविवृत्सुनिरुध्यमानेति ॥ प्रसिद्ध खल्वेतत् प्रवर्तितमिच्छोरन्यतो निरोधे सत्यचरितार्थत्वं भवेदिति तदिह स्वार्थविषयां प्रतीतिमुत्पादयितु- मुपकान्ता सती तपस्विन्यभिक्षा तदृत्पादनात् प्रागेवान्तराले झटिति दृढतरां प्रतिहति- मासादितवती । तथाविधनिरोधे हेतु:---मुख्येऽर्थे धाधकेन विधुरीकृतेति ॥ त्रिस्रोतसो घोपाधिकरणत्यनिषेधकेन प्रत्यक्षप्रमाणेन बाधकेन विधुरीकारो बाध्यमानतैव । अभिधैवोक्त- विशेषमात्रशालिनी लक्षणा, न ततोऽत्यन्तविभिन्नस्वरूपेत्यत्र लोकव्यवहार प्रमाणपति- यत एवेति ।। गङ्गाशब्दस्य हि स्रोतस्तटादेखत्वे तुल्य एस सति मुख्यजघन्यत्वमात्र- निवन्धन एव विशेषः । वाव्यवाचकभारसंबन्धप्रतियोगित्वलक्षणं पुनरर्थत्वमविशिष्ट- मेवैयथिगीयमानानादिवृद्धव्यवहारबलादवसीयत इत्यर्थः । ननु समयसव्यपेक्षप्रवृत्ति- कस्यविरहिण्या लक्षणायास्तसापेक्षामिधाब्यापारव्यतिरेको व्यक्त इति कथं तादृष्योक्ति- रित्याशक्य तदनपेक्षत्वमसिद्धयति-तथैवेति ॥ यथा मुख्येऽर्ये मुख्यतया संकेतग्रहणम् तथैयामुख्येऽमुख्यतया संकेतग्रहणमत्येव, न हि पस्य कस्यचिच्छब्दस्य यः कश्चिदेवामुख्योऽर्थः ; किन्तु अयमस्यामुख्यः अयं पुनरस्य इति प्रतिनियत एव । स च विशेषः अयसान्निध्यतदमायोपाधिविशेषनिबन्धन एवेति मुख्य इवामुख्येऽऽपि संकेतोऽवि. शिष्ट एव । मुख्यसङ्केत एव चामुख्यसङ्केतो न तदतिरिक्तः, तस्यैव तत्पर्यन्तधायित्वाभ्युप- क, ख. च. "विधुरीफूना' नास्ति। १. विभुरोक्तः ख. ग. 'पति' अधिकम् । क. ख. ग. न. 'एव मुख्यो' इ. च 'तेनाभिव' प. 'तेनैवम मिथैव ग. 'तेनामियमुख्यावाधसेन प्रविषुरीकृता प्रि..........माना सती' ३.

·ध्वन्यालोकः [उदपोतः ध्वन्यालोका तस्मात्-- वाचकत्यानयेणैव गुणवृत्तियवस्थिता । व्यजकत्वैकमूलस्य ध्वनेः स्याल्लक्षणं कथम् ॥ २१ ॥ टोचनम् चामुख्यतया संकेतहणमपिं तत्रारतीत्यभिधापुच्छभूनैव लक्षणा । तैस्मादिति उप- संदरति । यतोऽभिधापुच्छभूतैव लक्षणा, ततो हेतोः वाचकलम् अभिधान्यापारम् आश्रिता तद्बाधनेनोत्थानातापुच्छभूतत्वाच गुणवृत्तिः, गौणलाक्षणिकप्रकार इसयः, सा कयं प्वनय॑अनागों लक्षणं स्यात् , भिन्नविपयत्यादिति । एतदुपसंहरति-तस्मादिति । यतोऽतिव्यातिएका, तरप्रसङ्गेन च भिन्न विषयत्यम् तस्मा तोरित्यर्थः । एवम् "अतिव्याते- कौमुदी गमादिसर्य । पूर्वोक्तोपसहाररूपयम् उचरकारिकाया वक्तुं वृत्तौ तस्मादित्यवतरणिकापद- मुपात्तमित्याह-तस्मादितीति ।। यदुक्कमभिधापुच्छभूतत्व लक्षणापास्तद्न्ये तस्मादिति हेतुत्वेन परापृष्टमित्याह---यत इति ॥ वाचकतमिव्यस्य व्यापा-~-अभिधा- व्यापारमिति ॥ तत्र हेतु:-तदाधनेनेति ॥ अनेन तदाधिनत्यं नाम तनिबन्धन- त्वमुक्तकम् । तपरिणामत्वाच क्षीराश्रयदयादिवपरूपिभामपि तदाश्रयत्वमित्याह--- तत्पुच्छेति ।। गुणवृत्तिरिति प्रागेव व्याख्यातम् । उत्तरार्धव्याख्याने सा इति तच्छन्दं प्रक्षिपता पूर्धेि पञ्चदाक्षेपेण तदर्थस्यानुवादरूपरवं दर्शितम् ।। मिन्नविषयत्वादिति ।। विरुद्धाश्रयवात् ; अन्योन्यविलक्षणस्वरूपवाचकावन्पक्षकारोपजीविवादिति यावत् । इतिशम्दः फारिकाज्याख्यानसमाप्तौ । एतदिति ॥ भफिर्धनेन रक्षणमिति यदुक्तम् एतदुपसहस्तीनि, भिवविश्यबोकेहि सातिः प्रासङ्गिस्येव ; साक्षासंगतिस्पतिव्याप्तरेख इति दर्शयतदेतुत्वपरामर्शकतया तस्मादितद्याचष्टे-~यत इति ॥ उत्तरप्रन्यस्य पूर्वप्रन्थेन सहेकफारिकासंगृहीतक्रमिकार्यपत्य क्रमेण प्रतिपादकवलक्षणसंबन्धमाइएवमिति ।। ग. 'उपमहाति--तस्मादिति ॥ ४. 'सकेनपाहणमस्तीति 'सनिपुरोकनामाण- घ. 'मभिधार १. घ. 'च'नास्ति। t, 'अधिकम् । मप्याति ५. क &. 'तस्मात् ...त्मा' मास्ति।

·२७९ १] लोचनकौमुधुपलोचनसहितः ध्वन्यालोकः । तस्मादन्यो ध्वनिः अन्या च गुणवृत्तिः । अव्याप्तिरप्यस्य लक्षणस्य । न हि लोचनम् " रथाब्यातेर्न चासौ लक्ष्यते तया" इति कारिकागतामतिव्यामि व्याख्यायान्याति व्याचप्टे- अव्याप्तिरप्यस्येति ॥ अस्य गुणवृत्तिरूपस्येत्यर्थः । यत्र यत्र ध्वनिस्तत्र तत्र यदि भक्तिभन्ने स्पादन्याप्तिः । न चैवम् । अविवक्षितयाच्ये हस्ति भक्तिः "सुवर्णपुष्पाम्' "शिखारणि " इत्यादी तु सा कपम् । ननु लक्षणा तावद्गीणमपि व्यामोति । केलं शब्दस्तम लक्षयित्वा तेनैव सह सामानाधिकरण्यं भजते ‘सिंहो वटुः' इति । अर्थो पार्यान्तरं लक्षयित्वा स्ववाचकेन तद्वाचकं समानाधिकरणं करोति । शब्दार्थी या इत्यादी कौमुदी व्याप्त्यमावरूपरवादपाः कचिचाप्तिमावादेव निरवकाशत्वात् कयं कचिदभाव मात्रात् अनोभायनमित्याशक्य यावलक्ष्यवृत्तित्वनियमलक्षणत्वाधाप्तेस्तदभावे सत्यभावात् इह ध्वनिविषये कचिद्भक्त. संभवेऽपि कचिदभावादेव ययोक्तरूपव्याप्तिविरहरूपा तावदव्यातिः सुस्थितैवेत्याह~-यत्र यत्रेति ॥ हिः संप्रतिपत्तौ । तुशब्दो विवक्षितान्य- परवाच्यापकृतविशेषद्योतनार्थः । सा भक्तिः । कथम् न कश्चित् । इदानी लक्षणाविभूति- मुद्भावयन्नुक्तविवक्षितान्यपरवाच्योदाहरणेऽपि लक्षणासदावादव्याप्त्यभावमाशङ्कते-ननु लक्षणेति ॥ तावदिति संप्रतिपत्तौ । विवक्षितान्यपरवाथ्य एव हि तद्याति प्रति विवादः, इह पुनराययोर्न विमतिरित्यर्थः । सिंहो वटुः' इत्यादौ मुख्यार्थबाधनिमित्तप्रयोजन- रूपलक्षणासामग्रीसंपत्तेः सिंहादिशब्दस्य घट्वायर्थे लक्षणावृत्तैरसन्दिग्धमभ्युपेतत्वादित्यर्थः । नन्वेवं सति लक्षणाव्यवहार एव स्यात् न गौणव्यवहारः, लक्षणातो विशेषाभावस्य निश्चितत्वादित्याशङ्कय विशेष दर्शयति---केवलमित्यादिना गौणस्य भेद इत्यन्तेन ॥ च. 'माति.'नास्ति। ख. ग, 'च' अधिकम् । ख. दिनास्ति। छ. च. 'दो' नारित : शीणीमपि ८. ख. 'अपि नास्ति। स, चष्टे ग. 'मदिनास्ति। 'तत्र'नास्ति। ख. 'याई नास्ति। २. का १. क ४. ५.

·.. २८० ध्वन्यालोकः (उदयोतः टोचनम् युगपत्र लक्षयित्या कन्याभ्यामेव शब्दार्याभ्यां मिश्रीमस्तः इत्येवं लाक्षणिकाद्गौणस्य भेदः, पदाह-'गौणे शब्दप्रयोगः, न लक्षणायाम् । इति । तत्रापि तु लक्षणात्येवेति सैष सर्वत्र व्यापिका । सा च पञ्चविधा । तद्यथा-अभिधेयेन संयोगात् । द्विरैफराब्दस्य कौमुदी इह च त्रयः पक्षा दर्शिताः । तत्रान्धिताभिधानयादिमतानुमारणाय: पक्षः : द्वितीयस्तु अभिहितान्ययवादानुरोधेन : तृतीयः शाब्दप्रस्थानास्थानेन । आधे शब्दस्य स्वातन्यम् , द्वितीयेऽर्थस्य, तृतीये घोरिति विभागो भाषनीयः । शब्दः सिंहादिशब्दः ; ते गौणमर्थम् । इयता लक्षणावृत्तिरुता । तेन तस्य गौणस्य वाचकेन वट्वादिशब्दैन । अर्थ लक्षणातोऽतिरेकः । इत्यनुवरनापि ज्ञेयम् । अर्थ: सिंहादिः ; अर्थान्तरं बट्यायामकम् ; स्ववाचकः सिंहादिशब्दः । तद्वाचको वट्वादिशब्दः ; तमिति ववाधात्मकमर्थम् ॥ अन्याम्यामिति ॥ प्रथममन्योन्यवानभिज्ञतयानामिश्रतयैवाब- स्थिताम्यामित्यर्थः । उक्तामेर गौणे लक्षणान्यासिमबान्तरभेदकृतं विशेष च संवादोक्या दढयति-यदाहेति ॥ शब्दश्य लक्ष्ययाचिनो वट्वादिशब्दस्य मुख्यार्थवाचकन शब्देन सह सामानाधिकरण्येन प्रयोगोऽस्ति गौणे प्रयोग 'सिंहो बटुः' इति । तत्र हि शौर्यादि वाच्यप्रापतयैव प्रतिपिपादयिपितम् ; लक्षणाया तु गङ्गायो घोषः प्रतियसति इत्यादी तीरादिवाचिन' शब्दस्य न प्रयोगः, मुख्या वृत्ति परित्यज्येत्युक्तदिशा व्यापतयैव प्रयोजनस्य ता प्रनिपिपादयिषितस्यात् । इयानेव गौणलाक्षणिकयोविशेषः । त्रयसान्निध्य- निबन्धना लक्षणा पुनरुभय गयिशिसवेत्यर्थः । फलितमाह-~-तत्रापीति ॥ तुशब्दः उक्तलक्षण्याङ्गीकारसूचकः । भवतु गौणे लक्षणा ततः किमित्यत्राह -इति सैवेति ॥ न केवलं गौणे, यावदन्यत्र व्यवहारभूमापपीत्यर्थः । सर्वत्र व्याप्तिमेव साधयितुं तद्भेदभाह -सा चेति ॥ तययेति ।। तत् पश्चविधायम् येन प्रकारेण व्यवस्थितं तेन प्रकारेण प्रददर्यत इत्यर्थः । तानेय प्रकारानुदाहरणमुखेन प्रदर्शयिष्यन् - "अभिवेयन संयोगात् सामीयात् समवायतः । परीत्पात् क्रियायोगाभणा पमधा स्मृता ॥" इति श्लोकं खण्डश उपादाय व्याचष्ठे-अमिधेयेनेत्यादिना । संयोगात् लक्षणा मस्तीति ग... दाभ्याम् क ख. प्रयोगेण लक्षणाम्' ५. ग, 'परा' ग. 'नास्ति। ख. २.

·२८१ १] लोचनकौमुधुपलोचनसहितः ध्वन्यालोकः ध्वनिप्रभेदो विवक्षितान्यपरवाच्यलक्षणः, अन्ये च बहवः तद्भेदप्रकारा भक्त्या व्याप्यन्ते । तस्माद्भक्तिरलक्षणम् ॥ लोचनम् हि योऽभिधेयो अमरशब्दः, द्वौ रेफो यस्येति कृत्या, तेन भ्रमरशब्देन यस्य संयोगः संबन्धः पट्पदलक्षणस्पार्थस्य सोऽर्थो द्विरेफशब्देन लक्ष्यते अभिधेयसंयागं व्याख्यात- रूपं निमित्तीकृत्य । सामान्यात् । गलायां घोपः' । समयायत इति । संबन्धादिल्यर्थः । 'यष्टीः प्रवेशय' इति यथा । परीस्यात् । यया-शत्रुमुदिश्य कश्चिद्वीति---'किमि- वोपकृत में तेन में इति । कियायोगादिति । कार्यकारणयोगौदित्यर्थः । यथा--- कौमुदी शेषः । एवमुत्तरत्रापि । कथं भ्रमरशब्दस्य तदर्थत्वमिति तदाह--दाविति ॥ भकार- संयोग्येको रेफः मकारात् पर इतरः, एवं रेफद्वयवत्य प्रसिद्धम् । तेनेति अभिधेयभूतेन । सम्ब-धस्य शब्दापनिष्ठत्यौचित्यादिह वाच्यवाचकभावात्मकत्यमभिसहितम् । सोऽर्थः पट्पदा- रमकः ॥ निमित्तीकृत्येति ॥ अस्य लक्ष्यत इति पूर्वेणान्वयः । समायशब्देन वैशेषिक- समयसमभिमतो नित्य. सम्बन्धो न विवक्षितः, किन्त्वन्य एवेत्याह-सवन्धादिति ॥ अन एय ताइगुदाहरणमुन्मीलितम् याटीरिति ॥ परीत्यादिति ॥ ३ह बहुपकारकरणरूपे. पार्थेन शत्रुविषये प्रत्यक्षप्रतिहतेन तद्विरुद्धम् भावाभावयोः परस्परोपमयोपदकस्वभावत्वे- नैकनिषेधस्यान्यविधिनान्तरीयकत्यनयत्यनीत्सा बहपकारकरणरुपमर्यान्तर लक्ष्यते । किया नामासतः सदूपतापादनरूपा तन्निमित्तो योगः कार्यकारणयोः संवन्ध इलाह-कार्यकारणयोगादिति ॥ इत्यं लक्षणाप्रकारान् प्रदर्य तनिदर्शनेन १.२.स.प.म.देशनारित। र. ग. 'वयमाभवत्या' स. नास्ति। ४. स. तन' नास्ति। ५. 'प: सयोगः' २. ग. 'मबन्धम्' ब. सामाप्यम्' ८. क. स. ग. प. म. सामामिति १. क. म. 'सप्तरभाद' प. वधिमास्ति। ११. प. 'न' मास्ति। रु. स. १३. 6 " घ .. कारण- भावारिस ५.

·१८२ ध्वन्यालोकः.. [उद्दयोतः लोचनम् अन्नापहारिणि व्यवहारः 'प्राणानयं हरति' इति । एवमनया लक्षणया पचविधया विधमेव व्याप्तम् । तथा हि-"शिखरिणि' इत्यत्राकस्मिकप्रभविशेपादिवाधकानु- प्रवेशे सादृश्याल्लक्षणास्त्येव । नन्वत्राङ्गीकृतैव मध्ये टक्षणा ! कयं तद्युत विवक्षिता- न्यपरेति । तद्भदोन मुख्योऽसंलक्ष्यक्रमात्मा विवक्षितः । तद्भेदशब्देन च रसभावतदा- भासतपशमभेदास्तदवान्तरभेदाथ । न च तेषु लक्षणाया उपपत्तिः । तथा हि-विभावानु- कौमुदी सर्वव्यवहारेषु तदन्यतमाविनाभावरूपां तद्याप्तिं वदन्नुपसंहरति-एवमिति ।। अनया* पञ्चविधया ॥ विश्वेमेवेति ॥ व्यवहारभूमिपतितमित्यर्थः । भवत्वयंविधा, लक्षणाविभूतिः ततः किमित्यत आह-तथा हीति ॥ हिस्वार्थे । आकस्मिको यः प्रश्नविशेषः । आदिशब्दाच्छुककर्तृकतपःनमृति च, तद्विषयो यो बाधकः अनुपंपत्तिरूपः ; अनुप- पत्तिमेवोजीवयितुमाकस्मिकपदम् । अविवक्षितवाच्य इव विवक्षितान्यपरवान्येऽपि भले सेमवालाव्याप्तिः वर्णनीयेति भावः 1 तदेतदभ्युपगमेन परिहरति-नन्विति ॥ यदि बेति पक्षान्तरं पक्ष्मलयद्भिरस्माभिरनिहितमायुष्मता किं विस्मृतमासीदित्यर्थः । ननु न न्यस्मारि, प्रन्पानुपपत्तितस्तु पर्यनुयुगह इत्साह-कयं तहीति ॥ अव्याप्त्यभिधानम- प्यकाण्डताण्डक्तिमिति भावः । अभिप्रायानभिज्ञताविजृम्भितमेतदित्युत्तरमाह-तनेद इति ॥ अनेति ॥ वृत्तिग्रन्थे । मुख्य इत्यनेन तस्यैव विवक्षितान्यपरवाध्यशब्दझवणे सति प्रथगग्रहणयोग्यतेति परं भवदनवयोधापराधनिबन्धनोऽयं पर्यनुयोग इति दर्शयति । मुखे भवो मुदयः प्रथममुदिष्टः, षय च प्रधानभूतः । तस्यैव हि मुख्यतया काव्यात्मत्वमुद्रोप्यते, वस्तुप्रभृतिवनेस्तत्पर्यवसायिस्यात् । तद्भेदेति वृत्तिमन्ये सष्टदेनापि न विवक्षितान्यपरयाच्यमात्रग्रहणम् , किंवसलक्ष्यक्रमस्यैव तविशेषस्ये- त्याह-तद्भेदशब्देनेति ।। भेदशन्देन तदवान्तरभेदभूतहास्यवीरादीनो ग्रहणमित्याह- तदवान्तरेति ॥ विवक्षितान्यपरवाच्यत्वाविशेषादसंवक्ष्यक्रमध्वनिभेदेष्वपि लक्षणानुप्रवेशः किन स्यादित्यत्राह--न च तेविति ॥ उपपत्यभावमुपपादयति-तथा हीति ॥ १. ५... 'इस्त्रापि' घ. 'प्रदेशभाई' 'धम्देन रस' ३. च. 'एसम्' ग. 'मते' स, दो हिमुस्यो' *भनेन पिनाविधया पति मूळे नावाति गम्यते । ५. ख.

·मेतावदेव लक्षणम्, तथापि कुतो लक्षणेत्यत आह-इह चेति ।। असंलक्ष्यक्रमव्याये २८३ . जोधनकौमथुपलोचनसहितः लोचनम् भावप्रतिपादके काव्ये मुख्येऽर्थे तावद्वाधानुप्रवेशोऽप्यसमाव्य इति को लक्षणावकाशः । ननु किं बाधया? इपदेव लक्षणायौः स्वरूपम् -- 'अभिधेयाविनाभूतप्रतीतिर्लक्षणेय॑ते इति । इह चाभिधेयानां विभावानुभावादीनामविनाभूता रसादय इति लक्ष्यन्ते । कौमुदी बाघोऽपि तावदिति ॥ स खलु मुख्य लक्षणाया निदानम्, तस्याप्यमावे कथमितरबीजावसर इति भावः । विभावानुभावप्रतिपादके इति हेतुगौं विशेषणम् । विभावादयो हि वर्णनागोचरतया काव्ये मुख्योऽर्थः, सम्यग्योजिता एव च सन्तस्ते काव्याभिवन्ति । तादृशी शि] च तस्मिन्ननुपपत्तिकणिकापि कन्दलयितुं नो सहत इत्यर्थ । भाक्तवादी मुख्यार्थवाधाया लक्षणासामग्नीबहिभविमङ्गीकुर्वाणस्तदितरसामग्रीसदावाक्षणा. प्रवेशमसंयन्नमव्यङ्गधे ध्वनिभेदेऽपि संभावयलाह--ननु किमिति ॥ अस्ति नास्ति वेति चिन्तितयेति शेषः ॥ इयदेवेति ॥ बाधामनन्तर्भाव्येत्यर्थः । भवतु काम- অতীন ·२८४ चन्यालोकः उपयोतः " n- टोचनम् विभावानुभावयोः कारणकार्यरूपत्वात् , व्यभिचारिणां च तत्सहकारित्यादिति चेते, मैत्रम् । घूमशम्दामे प्रतिपन्ने ह्यनिस्मृतिरपि लक्षणाकृतैव स्यात् । ततोऽः शीतापनोदरमृतिः इत्याचपर्यवसितः शब्दार्षः स्यात् । धूमशब्दस्य वार्यविनान्तत्वान्न तारति व्यापार इति चैत्, आयातं तर्हि मुख्यार्यबाधो लक्षणाया जीवितमिति । सति हि तस्मिन् स्वार्थ- कौमुदी ध्वनौ रसादयोऽविनाभूता । इति कृत्वा लक्ष्यन्त इति योजना । कयमविनाभूतत्वमिति तदुपपादयति--विमावेति ।। कारण विभावः, कार्यमनुभावः, सहकारिणो व्यभिचारिण, इति तावद्भवता पटघोषः, न चैषु संयोजितेषु सत्स रसादेरनिष्पत्तिः असंयोजितेषु न वा निष्पत्तिः " विभावानुभावव्यगिचारिसयोगात् रसनिष्पतिः" इति मुनिवचनव्याकोपाद । अतो विभावादिलक्षणमुल्यार्याविनाभावसमुदीयमाना रसादिप्रतीतिः संप्रतिपमलाक्षणि- कार्यप्रतीतिवष्टक्षणाल्यापारनिबन्धनैव भवितुमर्हति, न भवदभिमतव्यापारान्तरनिवन्धनेति तत्रापि भक्केरनुप्रवेशो दुर्वार इत्यर्थः । मुख्यार्थाविनाभावस्य लक्षणासामप्रयन्तावेऽपि मुख्यार्थबाधस्यैवान्तरङ्गत्यमिति परं बलात् स्वयमद्गीकारयितुं प्रतिबन्दीग्रहणभङ्गयाति- प्रसनं दर्शयनाइ---मैवमिति ॥ हिईतौ । मुख्याविनाभूतप्रतीतित्वं हि लक्षणालक्षणं भवतोऽभिमतम् । एतच्च घूमशम्दजनितधूमप्रतीत्युत्तरकालभाव्यग्निविषयस्मरणज्ञानेऽप्य- स्तीति तदपि लक्षणाव्यापारनिबन्धनमेव स्यात् । तथा च धूमशम्दस्य सार्थविषयाभिधा- व्यापाराम्यधिको लक्षणाव्यापारोऽग्निविषय एव कश्चित् कल्पनीयः स्यात् । तत्प्रती- तेश्च प्रमितिरूपत्वम्, न स्मृतिरूपत्वम् । धूमशन्दस्य च धमवदग्निरपि विषय इसलौकिक- मनिष्टमनेकमापधमानमनिवार्य स्यादित्ययः । तदनीकरण कारिण] प्रति ततोऽप्यधिकं दोष- मापादयति--तत इति ।। अग्निस्मरणाद्धेतोः । एतदपि कथञ्चित् सहमानं प्रत्याह--इसा- दीति ॥ शन्दाः धूमशब्दार्थः । उकातिप्रसङ्गमाशङ्कते-धूमशन्दस्येति ॥' स्वार्थे पूमादौ । विश्रान्तिः पर्यवसितव्यापारत्वम् । शब्दस्य यदर्थप्रतिपादने सामर्थ्यमवधृतं तदर्थप्रतिपत्तिपर्यन्त एव व्यापारी युक्तः । सा चेदर्थप्रतीतिः प्रतिपत्तुरुपजाता उपरमेदेव व्यापाराच्छन्दा, धूमप्रतीतिश्च धुमशब्दकार्य नान्यत् निष्पनमेवेति भूयः शन्दो व्याप्रियते इत्यान्यादौ तद्यापारामायाना- । तर्हि जितमस्माभिरित्याह-आयातमिति ॥ तस्मिन् है. च. 'कार्वभूतावात २. क. र. ग. 'स्थतिरित्यादिपर्य' प. 'वेद' नास्ति। च. "हि नास्ति। न ट.

·२८५ १] लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः लोचनम् विश्वान्त्यभावात् । न च विमावादिप्रतिपादने बाधकं किंचिदस्ति । नन्वेवं धूमावर्गमा- नन्तराग्निस्मरणवद्विभावादिप्रतिपत्त्यनन्तरं रस्यादिचित्तवृत्तिप्रतिपत्तिरिति शब्दव्यापार एवात्र नास्ति । इदं तावदयं प्रतीतिरूपज्ञो मीमांसक' प्रष्टव्यः---किमत्र पर- चित्तवृत्तिमात्रे प्रतिपत्तिरेव रसप्रतिपत्तिरभिमता भवतः । न चैवं भ्रमितव्यम् । एवं हि कौमुदी मुल्यार्पबाधे । अत्रेदं वक्तव्यम्---समानेऽपि स्वार्थाभिधानसामर्थे धूमशब्दः स्वार्थे विनाम्यति ; गलायां घोप. इत्पन्न तु गहाशब्दो नेत्यत्र को हेद्वारति । गङ्गाशब्दस्य प्रमा- गान्तरबाधितस्वार्थत्वात् स्वार्थविश्रान्तिविरहः धूमशब्दस्य तदभानादन्यत्राप्रसर इति चेत् , अहो प्रस्मरणशीलत्यमायुष्मतः ! मुख्यार्थबाध एव लक्षणाबीजमिति स्वकण्ठेनैवोक्तत्वात् । तहीहापि मुख्यार्थबाधस्तन्मूला च लक्षणा स्यादिति, नेत्याह--- चेति ॥ रसादिप्रतीतेः धूमशब्दमूलाग्निस्मरणसमानयोगक्षेमतामुपश्रुत्यानिष्टापत्तिमाशङ्कते--नन्वेवमिति ॥ या तापद्विभावादिप्रतीत्यनन्तरं रत्पादिप्रतीति. सा धूमादिप्रतीत्यनन्तराग्निस्मरणतुल्यैव । ततश्च न शब्दव्यापारजन्यापि सा भवति ; दूरे व्यञ्जनव्यापारगम्यत्वम् । विमता प्रतीतिः न शान्दी शब्दजन्यार्थप्रतीतिजन्यत्वात् धूमशब्दोपजातार्थप्रतीतिजन्याग्निस्मरणपदित्यर्थः । कि परकीयरत्यादिचित्तवृत्तिप्रतिपतेरशम्दव्यापारजन्यत्वं सिसाधयिषितम् किं वा रस- प्रतिपत्तेः । आधे सिद्धसाधनम् ; द्वितीये रसप्रतिपतेरितरसकळपतीतिविलक्षणस्वभाव- त्वात् पृष्टान्ताभावो दोष इत्यभिप्रायेण सोपहासं पृच्छति--इदं तावदिति ।। प्रभो हि कास्यचिद्रुमुत्सोः कमपि प्रति संभवतीति प्रसिद्ध एवायं पन्या इति तावश्छन्देनाह । अयं इयंकारं वदनिति तदुक्तरसामीचीन्यससि चन्युक्तिः ॥ प्रतीतिस्वस्पेति चैपरीस्यालक्षणा । मीमांसक इति रसास्वादमार्गनैदेशिकता । अति कान्ये । ननु किमगदभिमतप्रभेन ! उहि भादिरेय रत्यादिस्थायिचित्तवृत्तय एव रसादय इति ; तदनुसारेणैवास्माभिरभिहित न स्वमनीषिकयैवेति ; तवाहन चैवमिति ॥ भ्रमितव्यमिति ॥ भ्रमप्रतिषेधेन महतो भ्रमस्य स्थानगिदम्, भ्राम्यन्ति च फेचन कुशापीयधियोऽपीति दर्शितम् । रस्यादिचित्तवृत्तिरेव रस इति यदस्माभिरुच्यते न तपथाश्रुतमेन तत्त्वमिति माह्यम् । कुत इत्यत आह-एवं हीति ॥ चित्तवृत्तेः लौकिक्या एव रसत्योपगमे सतीत्यर्थः ॥ क म २. १. म. 'खरून' नास्ति। ग रा. १.करा ग. गमनानन्तर' प, गमाधि ·ध्वन्यालोकः (उधोतः २८६ - - लोचनम् लोकगतचित्तवृत्त्यनुमानमात्रमिति का रसता । यस्वलौकिकाचमत्मारामा रसास्वादः काव्या गतविभावादिचर्वणाप्राणः, नासौ स्मरणानुमानादिसाम्येन खिलीफारपात्रीकर्तव्यः । कि तु लौकिकेन कार्यकारणानुमानादिना सस्कृतदयो विभावादिकं प्रतिपद्यमान एए न कौमुदी चित्तवृत्त्यनुमानमात्रम् । रसप्रतिपत्तिरिति शेषः । का रसतेति ।। रसनीयतासारतानिमिचको हि रसशन्दः । न चानुमानरूपापा: प्रतीते रसनीपत्वमस्ति प्रसिद्धानुमानेष्वनुप- लम्भादेवेपर्षः । का तर्हि रसप्रतिपत्तिरित्यपेक्षायामनुमानादिविलक्षणे तस्वरूपं दर्शयति - यस्त्विति । अत एव तुशब्दो विशेषार्थः । चमत्कारात्मत्वं प्रसिद्धमुखास्वादस्यापि समानमिति तथावृत्त्यर्थम्---अलौकिकेति ॥ अनन स्वरूपमुक्तम् । अलौकिकत्वे हेतु दर्शयस्तस्य कारणमाह-काव्यगतेति ॥ काव्यशब्दसमर्पितत्वात् तद्तत्वम् । अनेन यया काव्यशब्दसमर्पितं तद्रूपम् , तया बहि:सामाभायो दर्शितः । अत एच ताइशविषयविभावादिशब्दसंजल्पनेनोकिः । तत्र स्वरूपेणैव बहिरसन्त एव केचित् ; केचितु स्त्ररूपेण बहिःसत्तामनुभवन्तोऽपि विमावादिशब्दव्यपदेशविपयेण बहिरसता काव्य- शब्दमहिमोपस्थापितेनैव रूपेण विशिष्टचर्वणोपयोगिन इति इयानेय विशेषः । चर्वणैव प्राणो जागरणहेतुरिति रसपतीतेर्निदान दर्शितम् । तथाप्यान्यादिविषयानुमानादिप्रतीति- सोदरपा प्रतीतिः शब्दजन्यार्यप्रतीत्यनन्तरभाविवादित्यत्राइनासाविति ।। अलौकिक- त्वादेव तापन लौकिकरमरणादिसाम्यम् । यदि तु शेवशुष्कतर्ककार्कश्यापाश्रयेण काष्ठा- धिष्ठितसहृदयभावसाम्राग्यपुरुषधौरैयविशिष्टहृदयद्रुतिसमास्वायसारसंवेदनमात्रएरमार्था रस- प्रतिपतिः स्मरणानुमानादिसाम्यभूम्या समारोप्येत, तत् किं कुर्मः प्रतिपत्तिस्वरूपविप्रति- पत्तिषु प्रस्तूयमानासु परप्रत्यायनस्य शपथोक्तिमात्रशरणत्वादित्याशयेनोक्तम्-न खिलीकारपात्रीकर्तव्य इति ॥ यदि 'लौकिकरमरणादिसाधारण्यसरण्यवतीर्णस्वरूपा भय न भवति यसप्रतीति , कीटशी लाई तार्तेयाशयेन पृच्छति--कि स्विति ॥ इदानीम् अलैकिकधमत्कारमा कान्यगतविभावादिचर्वणापाणः इत्युक्तमेव विवृण्वन्नुत्तरमाइ -लौकिकेनेत्यादिना ॥ लोकन्यवहारमार्गपतितेन कार्यकारणसहकार्यात्मकलिंग- 'नुमानादिगा' २. र. 'मविपापमानः । N ·स्वम् । अनेन तत्ताशचर्वणार्थप्रयत्नविशेषानुपादानेऽपि प्रत्युत मात्रया तत्परिसनियम- स्वपरवशीकृतत्वम् अनुगानादिसरण्यनारोहश्च चयितु । अङ्कुरीभाषस्तु चर्षणाया । कल्पतरोश्चतुर्वर्गापायव्युत्पत्ति फलिप्यतोऽगुरस्थानीयतया अवस्थिता या विभागादिचर्षणा ताप्राणतयैर विभाषादिक प्रतिपचते, न ताटरध्येनेति सगति. 1 क्यमनुमानादि- प्रतीतिसाम्यविरह इत्याशइय तदभिमतसामग्रीभूतव्याप्त्यायनपेक्षतयैव तद्वयंचरित्याह---- अनुमानेति ॥ परिपूर्णरसास्वादाकुरस्थानीयतामुपपादयन् विमानादिचर्पणया रमाबाद- पर्य तता तमयीभवनक्रमेणेत्याहतन्मयीमवनोचितेति ॥ अलौरिकामेवीपपादयन् स्मृतित्वादिशङ्का निराकरोति चासाविति ॥ स्मृतिर्वानुभूतपूर्व विषयनियनोत्पतित्येन व्याता सती तदमाचे स्मृतिवाद्यावर्तमाना तद्विरक्षणस्वभावनामा मनोध्यागमयंत् । तदभावष पियांप्रमाणानुदयावसेप । स चालाकिस्त्वदमयपमिद इति स्मरणसाम्य ताबद्रसस्य नाशकनीयमित्यर्ष. तहमा भूत्मात प्रयवादिप्रमाणन्ग निधन प्रतीय तरमेर किं न स्यादिति ! नेत्याहन चाइननि।। अर्ट २८७ सोचनकौमुधुपलोचनसहित १] लोचनम् तोटस्थ्येन प्रतिपद्यते , अपि तु हृदयसवादापरपर्यायसहृदयत्वपरवशीकृततया पूर्णीभविष्य- दसास्वादाकुरीभावेनानुमानरमरणादिसरणिमनारुदैव तन्मयीभवनोचितचर्वणाप्राणतया । न चासौ चर्वणा प्रमाणान्तरतो जाता पूर्वम् येनेदानी स्मृति. स्यात् । न चाघुना कौमुदी सामर्थ्यजनितेन स्थायिभूतपरचित्तवृत्त्यनुमानेन, आदिशब्दगृहीतापतिज्ञानेन च भूयो भूय प्रवृत्तेन सता समुपजातानुमानझाटिस्यपाटवातिशयहृदय इति रसप्रतिपत्ती समुचितस्य प्रतिपत्तविशेषस्योपक्षेप. । विभावादिक प्रतिपयमान इति करणनिर्देश । विमानादिकम् प्रगदादि , प्रतिपद्यमान काव्यनटव्यापारविशेषवलादिति शेष । एवकार प्रतिपत्युत्पत्यपस्थानतिवृत्तत्यार्थ ॥ ताटस्थ्येनेति ॥ 'अय घट' इस्यादि- पदात्मना[यदात्मना] पृथग्भावेनेत्यर्थ । कथ तर्हि तत्प्रतिपत्ति न ह्यन्यथाकार प्रतिपत्त्युत्पत्ति- रुपलब्धचरीत्याह---अपि विति ॥ अलौकिकवालोकदृष्टवैपरीत्यमदोषावहमित्याह - हृदयसवादेति ॥ अनेन प्रागुक्त सहृदयलक्षणमिहानुसहितम् । परवशीकृतत्वम् आक्रान्त- यनान्तरोपादानोधमेऽपि हठादाक्रम्यैव चर्वणाभिमुख्यमानीयत इति दर्शितम् । सहृदय- पूर्णभिविष्यन् अपूर्ण सन् पूर्णतामासादयितुमुपमा त , तादृशस्य रसास्वादस्य महास्य प १ २ वादयन' 'प्रठायो" ·२८८ ध्वन्यालोकः उपयोतः लोचनम् कुतचित्प्रमाणान्तरादुत्पना, अलौकिके प्रस्मक्षायव्यापारात् । अत एवालौकिक एप विभावादिन्यवहार । “यदोह विभावो विज्ञानार्य "। लोके तु कारणमे शाभिधीयने, न विभाव. । अनुभावोऽप्यलीफिक एर । यदाह-"यदयमनुभावयति पागन- । कौमुदी विमानादियोजनबलोपस्थापितत्वात् अठोशिकत्व तापदस्य सकललोकव्यवहारसिद्धि- प्रत्यर्थम् । न केवल लौकिकप्रतीतिसामप्रथजन्यत्वादेवाटौकिकत्वसिद्धि , कारणादिशब्द [शब्दागोचर]तया विभावाद्यलौकिकशब्दव्यपदेश्यत्वमपि स्वनिमित्ततया स्वकार्यभूतचर्वण- स्यालौकिकत्व गगपतीत्याह-अत एवेति ॥ लौकिकस्य हेतोरलौक्किविमावादिशब्दाव्य. पदेश्यत्वे मुनिपचन विभावशब्दप्रवृत्तिनिमित्त प्रदर्शक सवादयति यदादेति ॥ इति- शब्दोऽत्राध्याहार्य । ऋतुमाल्यादयो निभावशन्देन क्य व्यपदिश्य ताम् इति प्रश्नस्योत्तरमिद वचनम् । विशिष्टतया मान्यन्ते ज्ञायते स्थायिव्यभिचारिणो यागावभिनयसहिता येन स विभाष इति विशिष्टज्ञानहेतुल विभाशिन्दप्रवृत्तौ निमित्तम् । न खल्बनुभावबलादेव विशिष्टविज्ञानलाभ , बाप्पादेरनुभावस्यानेकोतुजत्वसभवात् ; विभावस्य प्रतिनियतत्वा- निधित स्वानिश्चित्तज्ञानजनकत्व सभवतीति भाव | ननूकस्य प्रवृत्तिनिमित्तस्य लोकसिद्धत्वात् तत्कृतप्रवृत्ति शब्दोऽपि लौकिक एव स्यादिति क्य तद्यवहारस्यालौकिकत्वमित्याशङ्कय तथा प्रयोगरूट्यभावादेवालौकिक- त्वमित्याह---लोके स्विति ॥ चित्तवृत्युद्भवहेतु ऋतुमाल्यादिरूपोऽर्थो लोके कारणशब्देनैव व्यवहियमाणो दृश्यते, न विभावशब्देन कयचिदपि ; यदि कश्चिद्वैयात्पादेव तथा प्रयुजीत, असन्देहमसौ न तावलौकिक , न च परीक्षक "सिद्धानुगममात्र हि कर्तुं युक्त परीक्ष" इति प्रेक्षावनि पुरुषधीरेयै. अनवधेयरचनोऽसावित्युन्मत्तवदुपेक्षणीयत्वपक्ष एप प्रशियेतेति कारणादिशब्दवन विभावशब्दस्य लौकिकत्वमित्यर्थ । निमावन्यवहारस्या- लैकिकत्व प्रदानुभावत्र्यवहारस्यापि तदाह- अनुमावोऽपीति ॥ अनुभावयतीत्यत्र कर्मतया स्थापिसञ्चारिंग इत्पच्याहार्यम् । नन्वनुभवन नाम स्थायिव्यभिचारिचित्तवृत्ति- विषय विज्ञानमेव ; तव लौकिकमनुमानादिप्रायमिति कय तदवगमहेतोरलौकिस्त्वमित्यत्राह . य १ २ 'पब मस्किम् । ग 'यहार ब स अडगरिक एव' नास्ति।

·२८९ ठौबनौनुापठोचनसहितः १] लोचनम् सत्वकृतोऽभिनयस्तरमादनुभावः" इति । तैचिवृत्तितन्मयोभवनमेव ह्यनुभवनम् । लोके तु कार्यमेवोच्यते नानुभावः । अत एव परकीया न चित्तवृत्तिर्गम्यत इत्यभिप्रायेण "विभावा- नुभावव्यभिचारिसंयोगाद्रसनिम्पत्तिः" इति सूत्रे स्थायिग्रहणं न कृतम् । तं तत्प्रत्युत शल्पभूतं स्यात् । स्थायिनस्तु रसीभाव औचित्यादुच्यते । तद्विभावानुभावोचितचित्त- कौमुदी -तचित्तवृत्तीति ॥ न परकीयचित्तवृत्तिमतीतिमात्रगिहानुभयनम् , येनास्य लौकिकत्व- प्रसक्तिः ; अपि तु तासां स्थायिसञ्चारिभूतानां गुणप्रधानभायेन व्यवस्थितानां सम्बन्धी यः सामाजिकानां तन्मयीभावः हृदयसंवादजनितः तद्रूप[पम् ]एव, न ज्ञानमात्रमित्यलौकिकत्व- सिद्धिरित्यर्थः ॥ लोके खिति ॥ व्याख्यातप्रायम् । ननु भवतैवेदमिदानीमुत्प्रेक्षित- मेव, न तु प्रमितमिति शङ्कित्वा कथितमर्थ मुनिवचनसंमत्या ढयति-अत एवेति ॥ यस्मादनुभवनं चित्तवृत्तितन्मयीभवनमेव न परकीयचित्तवृत्त्यवगममात्रम् ; तत एव हेतोरिति यावत् । यद्यपि रससूत्रे स्थायिमहणमपि व्यभिचारिग्रहणवत् प्राप्तमेव, प्रत्युत तस्यैव मुख्यत्वादावश्यकमेव तद्ग्रहणं विभावानुभावसमभिव्यञ्जितैरेकोनपञ्चाशता भायैः सामान्यत एव गुणप्रधानमावेन संयोजितै रसामिनिप्पत्तेरुकत्याद , तथापि मुनिना स्थायिग्रहण न कृतम् । इतरग्रहणादेव स्थायिनोऽर्यसिद्धत्वात् । रपायिचित्तवृत्तिसूत्रस्यूतत्वेन सञ्चारिणां तन्मुखप्रेक्षितावष्टन्धप्रवृत्तिकत्वात् । अर्थसिमस्यापि वा प्राधान्यात् ग्रहणे स्यायिन एवेति तर]चित्तवृतिसहकृतस्य रसीमावापत्तौ परकीयचित्तवृत्यप[व]गममानमेव रस इति शझुकादिसंकल्पितसरणिसञ्चारिणां केपांचित् प्रतीतिः स्यात् , तन्मा भूदित्यभिप्रायेण विभावानुमायन्यभिचारिणां गुणभावेन प्रधानभूतेन स्थायिना सयोगे रसनिष्पचिरिति मुनिना सूत्र न कृतमिति तदनुरोधेनैवारमाभिरिदमुक्तमित्यर्थः । नन्येवं सति "विभावानुभावव्यभिचारिपरिवृतः स्थायी भावो रसनाम लभते" इति मुनिनैव यत् स्थायिनो रसत्यमभिहितं तत्कयंकारं घटतामित्यत्राह--स्थायिन इति ॥ औचित्यमेव स्फोरयति-तद्विभावेति ॥ तस्मिन् स्थायिभावे एव निपता ये विमावानु- भावास्तदुचितायश्चित्तवृत्तेयः संस्कारस्तेन सुन्दरतयैव रसचणाया निष्पत्तेरिस्यर्थः । प्रागपि चैतदुक्तम् "शोको हि स्थायिभावः" इत्यादि । न केवलं रसचर्वणाया स्यायि- 'सत्' नास्ति। . २.

·२९० ध्वन्यालोकः उदयोतः लोचनम् वृत्तिसंस्कारसुन्दरचणोदयात् । हृदयसंपादोपयोगिलोकचित्तवृत्तिपरिज्ञानावस्थायामुद्यानपुल- कादिभिः स्थायिभूतरसाधनगमाच । व्यभिचारी तु चित्तवृत्पात्मत्वेऽपि मुख्यचिचपरवश एव चयंत इति निमावानुभावमध्ये गणित' । अत एव रस्यमानताया एपैव निष्पत्ति. येत् प्रबन्धप्रवृत्तयन्धुसमागर्मोदिकारणोदितहर्षादिलौकिकचित्तवृत्तिन्यग्भावनेन चर्चणारूढत्वम् । कौमुदी -- चिचवृत्तिप्राणत्यगेव स्थायिनो रसत्वव्यपदेशनिमित्तम् , स्थायिप्रतीतिहेतुजन्यत्वं चेत्याह- हृदयसंवादोपयोगीति ॥ रसचर्वणा हि नाम हृदयसंवादपुरस्सरा ; तदभारे सति श्रोत्रियतार्किकादे रसचर्वणावार्तावन्ध्यत्वदर्शनात् । तत्र च निदानं लोकचित्तवृत्ति- परिज्ञानमेव तद्विरहितस्य हृदयसंवादानुदयात् । तस्यां चावस्थायामुद्यानादिभिः कारणैः पुलबोद्गमादिमि कार्ययोभूयोऽवधार्यमाणस्वकारणव्याप्तिकैः स्थायिरत्यादिभागाधगम त एन चाधुना चर्वणायां प्रस्तूयमानायामलौकिकविभागानुभावन्यपदेश[देश्य]भात्र भजमानास्ततानिरतिशयचर्वणापर्वक्रमावतीर्णाः सन्तः तां प्रसुवत इत्यतोऽपि हेतोः स्थायिनो रसत्वोक्तिरित्यर्थः । नन्वेव सति स्थायिग्रहणवश्चमिचारिग्रहणमपि सूत्रे न वक्तव्यम् अर्थलन्धत्वात् , शल्यभावस्यापि तुल्यत्वादियनाइ-व्यभिचारी विति ॥ स्थायिचित्तवृत्तिगुणत्वेन तस्य विभावादिप्रायत्यादित्यर्थः । तथापि न रसस्यालौकिकत्वम् कारकन्यापारनिष्पायत्वात् । तञ्च विभावानुभावव्यभिचारिसंयोगाद्रसनिष्पत्तिसूत्राक्षर- बलादवगम्यत इत्याशक्य तदुक्तेरौपचारिकत्वाददोष इत्याह-अत एवेति ॥ एपेति सूत्राभिधानामिनयः । तथा च भारत्याम् "कथं तर्हि सूत्रे निप्पत्तिः इति । ने रसस्य, अपि तु तद्विषयरसनायाः ; तनिष्पत्त्या यदि तदेकायत्तजीवितस्य रसस्य निष्पत्तिरन्यते, न कश्चिदत्र दोषः" इति । ननु विशिष्टकारणोद्भूतहर्षादिचित्त- वृचिव रस्यते टोके तेन न तदतिरिक्तरसरिपयरस्यमानतोपपत्तिरित्याशङ्कय तासामानुकल्पप्रतीतिविषयत्वातिरेकेण चर्षणीयतायोग्यत्वलक्षणरस्यमानत्वाभावात् अदोष इत्याह-यप्रबन्धेति ॥ अथ कैपा चर्वणा दिमावादिसंयोगनिबन्धना ! यदारूढत्वं 'लोकवृत्ति 'निष्पत्तित् प्रपलप्रवृत्तत्व रघु' है. 'कवृत्त' घ. 'आदि' नास्ति। क. बोच्यो। ५. के स. ग. रु. न न्यामान चर्वणारूपत्वम् ग प. २. ३. क स. 'निष्पतिर्या' ·२९१ छौचनकौमुपुलोचनसाहितः लोचनम् अतः चर्वणावाभिव्यञ्जनमेव, न तु ज्ञापनम् प्रमाणव्यापारवत् ; नाप्युत्पादनम् व्यापारवत् । ननु यदि नेय इतिः न वा निम्पत्तिः, तर्हि किमेतत् । नन्येयमसायली- किको रसः । ननु विभावादयोऽत्र कि ज्ञापको हेतुरुत कारकः ! न ज्ञापको न कारकः; अपि तु चर्वणोपयोगी। ननु कैतत् दृष्टमन्यत्र ! यत एव न दृष्टम्, तत एवालौकिकमित्यु- कौमुदी रस्यमानत्यम् ; किं ज्ञापनरूपा होस्पिन्निम्पादनामिका ? उभयचापि नालौकिकन्यमित्याश- क्य नोभयमपि, किन्तु आनन्दधनसंवेदनमात्रस्वरूपैति दर्शयति-अत इति ॥ चित्तवृत्तिविलक्षणत्वादलौकिकत्वम् अतःशब्देन पराभृश्यते । सिद्धस्य फस्यचित् प्रमेयभूतस्य नीलपीतादिप्रायस्य रसस्व त्वा]भावान ज्ञापकत्वम् । न च निष्पत्तिशम्दा- नुग्रहार्य निष्पाद्यत्वमङ्गीक्रियतामिति वाच्यम् ; विभावाथपगमेऽपि रससंभवप्रसंगात् । ज्ञापनोत्पादनव्यापारनिषेधेऽर्थाद्रसस्य ज्ञप्तिनिप्पत्त्यभावे नृथतगगनपङ्कजादिवत् असत्वं चोदयति-- -- ननु नेयमिति ॥ इयमिति चर्पणा । एतदिति सामान्येन निर्देशः । प्रसिद्धस्वादनपहवनीयताम् अमिसन्धायोत्तरमाह-नन्वयमिति ॥ इत्युत्पत्ययोग्यत्वम् अलौकिकत्वात् भूषणभावं भजत इति भावः ।। क्यम्, ननु ज्ञापकत्वकारकत्वयोरन्यतरस्या रा]माचे विमावादीना (समतीत्यर्थमुपादानान- अकिश्चित्करस्वात् । तथाभावे च संप्रतिपन्नवन्नालौकिकलात् इति चौदयति- नन्विति ॥ न तावदकिञ्चित्करत्वं विभावादीनां शक्यापादनम् , अनुभवाविरोधात् । ज्ञापकत्यकारकत्यान्यतरनियमस्तु लौकिक एवेति परिहरतिन ज्ञापक इति । ननु दृष्टानुसारित्वात् कल्पनाया: हेतुव्यापारस्य च द्वैराश्यनियमदर्शनात् करा- मन्यवादृष्टचरं चर्वणोपयोगित्वं कल्प्यतामिति शङ्कते-नन्विति ।। भूपणमेतदस्माकम् अलौकिकस्याप्रत्यूहमेव सिद्धेः इत्याह-यत एवेति ॥ 'अतश्च मर्यगा' ६. क. 'न स्वयम् क. 'ननु बिमा....न मारक' नाम्नि। ग. विमानादिरख' प. ग. प. २. स्वम्यापार 'यदि नास्ति। 'नवम्' ७. 38 ·२९२ पन्यालोकः (उयोतः लोचनम् कम् । नन्वे रसोऽप्रमाणं स्यात् ! अस्तु ; किं ततः तचर्वणात एव प्रीतिव्युत्पति- सिद्धे. किमन्यदर्थनीयन् । नन्वप्रमाणसमेतत् ! म, स्वसंवेदनसिदत्वात् ज्ञानविशेषत्यैर चर्वणात्मत्वात् इत्यल बहुना । अतश्च रसोऽयमौकिकः, येन लरितपरुपायेनुप्रास- कौमुदी ननु रसस्य गुमाशुभप्राप्तिपरिहारोपायव्युत्पत्तिहेतुत्वेन प्रमाणत्वाभ्युपगमा- दलौकिकत्वमशक्याही कारमिति चोदयति नन्वेवमिति ॥ अग्नमाणरूपत्वेऽपि स्वसौभाग्यमहिम्नैव प्रमाणभूतशास्त्रादिकार्यजनकत्वमात्रेण चरितार्थत्यादित्याह-अस्तु कि तत इति ॥ प्रीतव्युत्पचेच सिद्धेरिति शास्त्रादिभ्योऽतिशयद्योतनाथं प्रीतिफलत्वोक्तिः । यदि वा प्रमिति[प्रीति]पुरसराया व्युत्पत्तेरिति न्यतिरेका ।। नन्वेवमलौकिकले सति तत्साधकप्रमाणामापादाकाशकुशेशयसदृशतापात इति शकते-नान्विति ॥ परिहरति-नेति ॥ ननु रसस्य विशिष्टचर्वणारुदत्वाभ्युपगमात कय स्वसवेदनसिद्विरपि इत्याशङ्कयाह-ज्ञानविशेषस्येति ।। इह चर्वणा नाम आनन्दधन सवेदनमेव परमार्यतः ; चर्वणापदनिर्वक्तव्य तु तस्य लौफिकोपाय- विलक्षणभूतविभावाम्यु[युपायविशेषजन्यत्तविशेषकृतज्ञानान्तरवलक्षण्यमेवेति साधूक्त स्वसंवेदनसिद्धत्वमित्यर्थः । यदुक्क भारत्याम् "रसना च बोधरूपैव, किन्तु वोधान्तरेम्यो विलक्षणैव उपायाना विभावादीना लौकिम्बलझण्यात् " इति ।। ननु चर्वणा चेत् ज्ञानविशेषरुपा पुनरपि ज्ञाप्यत्वं रसस्यापतितम् , तच्चानमिमतम् । अप बोधान्तरवैरक्षण्याददोषं ब्रूषे, न तर्हि रसस्य प्रमाणसिद्धत्वसिसिद्धि बोधारमना दि. ' न बोधवैटक्षण्यमबोधरूपत्वापत्ते. । रूपान्तरेण चेत्, लौकिकाका बोधाभिमतस्यापि बोधत्वापतिः नचाविद्यायल्पितत्व रसस्य भवद्भिरभ्युपगतम् , अलौकिकनमात्रामीकारात् । अतो विवेकिलोकदुःसञ्चरोऽयं रतमार्ग इत्याशङ्कय अविगीताविर्भवदारमप्रतीतिसाक्षिकरस- स्वरूपसदार प्रति विप्रतिपयमानं प्रति तूष्णीभाव एव शोभतेतमामित्याह-इसलमिति । पुनरपि स्मस्पार्टीफिकावं साक्ष्यति-अतथेति ॥ वाचकशब्दैकगम्यत्वेऽपि [हि] रसस्प 'अप्रमेयम' 'प्रीत्युपति ग. 'प्रतीतिगुत्पषि १. ग १. म ग. 'अन्य' नास्ति। म 'स्व' नास्ति। क. रा. 'मादिनास्ति।

·२९३ लोचनकौमुद्युपलोचनसहित १] लोचनम् स्यार्थाभिधानानुपयोगिनोऽपि' रस प्रति व्यञ्जकत्वम् । का तन्न लक्षणाया शकापि । काव्यात्मकशब्दनिप्पीडनेनैव च तचर्वणा दृश्यते । दृश्यते हि तदेव काव्य पुनः पुन पठचय॑माणश्च सहृदयलोक । न तु काव्यस्य तत्र "उपादायपि ये हेया" इति न्यायेन कृतप्रतीतिकस्यानुपयोग एवेति शब्दस्यापि बननव्यापार । अत एवालक्ष्यक्रमता । कत्वमस्त्येव , कौमुदी वाच्यवत् कपञ्चिल्लौकिकत्व शक्यशङ्कम्, अनुप्रासादरपि वाचकत्ववन्ध्यस्य रसव्यञ्ज- न चानुप्रासव्याय वस्तु लोके दृष्टचरमिति रसस्यालोकिकत्वसिद्धिरिस्यर्थ ।। यद्यप्पलौकिकसिद्धयर्थमेवावाचकादिव्यजयत्व रसस्य प्रदर्शितम् , तथापि तदुपजीपनेनालक्ष्यक्रमव्यङ्गयध्वनिप्रभेदे लक्षणानुप्रवेशविरह प्रस्तुतमेवानुवर्तयति- का तति ॥ अभिधावृत्तेरेवाभाये तत्पृष्ठपाति-या लक्षणायास्तापत् प्रसङ्ग एवं नास्ती- व्यर्थ । शब्दस्वरूपस्यैवाभिधास्वरूपानपेक्षस्य व्यञ्जकत्वेऽनुभय प्रगाणयति-- काव्यात्मकति ॥ परुपललिताउनुमासपरिकर्मितत्य काव्यशब्देनोक्तम् । शब्दनिप्पीडनप्रणा- ड्यार्थनिप्पीडनस्यैव तत्र प्रमाणत्वमिति मन्यमान प्रति तयतिरेक दर्शयितुमाह-दृश्यते हीति ॥ [तदेवेति] यदेव प्रथम पठित चर्षित च तदेव पुनरपि पठ्यते चळते घेत्यर्ध । तदेतदर्थविषया प्रतीतिमुद्भाव्य निवृत्तव्यापारस्य अन एव चरितार्थस्यासमञ्जसमिति तदुपलम्भवनाच्छन्दस्वरूपमात्रस्यापि धेनूधोभारवदसानुवानि प्यन्दित्यमरगम्यत इत्साह-- न विति ॥ कृतप्रतीतिकस्य काव्यस्य काव्यशब्दस्य , तर रसचर्षणे विषये , शब्दस्वरूपस्यापीयर्य । अलक्ष्यक्रमत्व यययस्य, तदपि शन्दस्वरूपस्यै पार्षाभि- धानानपेक्षतया व्यञ्जकल्य गमयतीत्याह-अत एवेति ॥ यथर्थप्रतीतिव्याधाना- व्यञ्जकल मरेत् , तदारस्य कमो लक्ष्येतैय स्वरूपेणेय शब्दस्य व्यञ्जकमानोऽध्यवसीयत इत्यर्थ । एवमभिधावृत्पनपेक्षणे- नैषानुप्रासादीनां व्यकत्यप्रदर्शनेन रक्षणावृत्त्यनुप्रवेशाशकावलइ सक्षालित । केपलस्य तदलक्षणातु , पेक्षयैव शब्दस्य क प ग ८ २ त दिया भपि' " पननम पर बनन 7 बालस्यम्' . आपयोमेऽपि निम्पादन ग चारिता कार्यम्' प माण' प . ४ क ५ ·२९२ पन्यालोकः [उदयोतः लोचनम् कम् । नन्वेव रसोऽप्रमाण स्यात् ! अस्तु ; किं ततः । तच्चर्षणात एव प्रीतिव्युत्पत्ति- सिद्धे. किमन्यदर्थनीयम् । नवप्रमाणकमेतत् । न, स्वसंवेदनसिद्धत्वात् ज्ञानविशेषस्यैव चर्षणात्मत्वात् इस्यल बहुना । अतश्च रसोऽयमलौकिका, येन ललितपरुषानुप्रास- कौमुदी ननु रसस्य शुभाशुभप्राप्तिपरिहारोपायव्युत्पत्तिहेतुत्वेन प्रमाणत्वाभ्युपगमा- दलौकिकत्वमशक्याझीकारमिति चोदयति-नन्वेवमिति ॥ अप्रमाणरूपत्वेऽपि स्वसौभाग्यमहिन्नेव प्रमाणभूतशास्त्रादिकार्यजनकत्वमात्रेण चरितार्यवादित्याह-अस्तु किं तत इति ॥ प्रीतयुत्पत्तेश्च सिद्धेरिति शास्त्रादिभ्योऽतिशयद्योतनार्य प्रीतिफलत्वोकिः । यदि वा प्रमिति[प्रीति]पुर:सराया व्युत्पत्तेरिति व्यतिरेकः ।। नन्वेवमलौकिकत्वे सति तरसाधकप्रमाणामापादाकाशकुशेशयसदृशतापात इति शङ्कते-नन्विति ।। परिहरति-नेति ॥ ननु रसत्य विशिष्टचर्वणारूढत्वाभ्युपगमात् फयं स्वसवेदनसिद्धिरपि इत्याशङ्कयाह -ज्ञानविशेषस्येति ॥ इह चर्वणा नाम आनन्दघनं सवेदनमेव परमार्यतः । चर्वणापदनिर्वकव्य तु तस्य लौकिकोपाय- विलक्षणभूतविभावाम्यु]िपायविशेषजन्यत्वविशेषकृतज्ञानान्तरवैलक्षण्यमेवेति साधकं . स्वसवेदनसिद्धत्वमित्यर्थ । यदुक्त भाल्याम् “रसना च बोधरूपैव, किन्तु वोधान्तरेम्यो विलक्षणैव उपायाना विभावादीना लौकिकवैलक्षण्यात् " इति ॥ ननु चर्वणा चेत् ज्ञानविशेषरूपा पुनरपि ज्ञाप्यत्व रसस्यापतितम् , तच्चानभिमतम् । अप योधान्तरवलक्षण्याददोषं पे, न तर्हि रसस्य प्रमाणसिद्धत्वसिद्धिद्धि बोधात्मना हि न बोधवैलक्षण्यमबोधरूपत्वापत्ते । रूपान्तरेण चेत्, लौकिक का]बोधाभिमतस्यापि बोधत्यापत्तिः न चाविद्याकरिपतव रसस्य भरदिरम्युपगतम् , अलौकिकत्वमात्राङ्गीकाराद; अतो विपेकिलोकदुःसञ्चरोऽय रसमार्ग इलाशङ्कय अविगीताविर्भवदात्मप्रतीतिसाक्षिकरस- स्वरूपसद्भाव प्रति विप्रतिपद्यमान प्रति तणीभाव एव शोभतेतमामित्याद-इत्यलमिति ॥ पुनरपि रमस्यालौकिकत्वं साधयति-अतश्चेति ॥ वाचकशब्दैकगम्यत्वेऽपि [हिं] रसस्य 'अप्रमेयम' 'अन्य' नारित। व 'श्रीत्युत्पत्ति प 'व' नास्ति। ग. 'तीतियुत्पत्ति ग. 'मारि गास्ति। F ग ३ १ ग. ५ ·व्यञ्जकत्व भवेत् , तदारश्य कमो लदयेतेव। तदलक्षणात्तु २९३ लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः लोचनम् स्यार्याभिधानानुपयोगिनोऽपि रसं प्रति व्यञ्ज फत्वम् । का तत्र लक्षणाया शङ्कापि । काव्यात्मकशब्दनिप्पीडेनेनैव च तचर्वणा दृश्यते । दृश्यने हि तदेव काव्यं पुनः पुनः पठश्चय॑माणश्च सदर्यलोक । न तु काव्यस्य तत्र "उपादायापि ये हेया" इति न्यायेन कृतप्रतीतिकस्यानुपयोग एवेति शब्दस्यापि धननव्यापार । अते एवालक्ष्यक्रमता । न स्विति ॥ कृतप्रतीतिकस्य काव्यस्य काव्यशब्दस्य, तत्र रसचर्वणे विषये,' शन्दस्वरूपस्यापीत्यर्थ । अलक्ष्यकमत्व यद्यायस्य, तदपि शब्दस्वरूपस्पैवामि. धानामपेक्षतया व्यञ्जव गमयतीत्याह---अत एवेति ॥ ययर्थप्रतीतिव्यवधाना- स्वरूपेणैर शब्दस्य व्यञ्जकमायोऽभ्यवसीयत इत्यर्थः । एवमभिधावृत्यनपेक्षणे- १] त्यर्थ व्यार्थनिष्पीडनस्यैव पेक्षयैव शब्दस्य रसस्य प्रमाणयति- कौमुदी वाच्ययत् कथञ्चिल्लोकिकत्व शक्यशकम् , अनुप्रासादरपि वाचकत्यपन्ध्यस्य रसव्या- कल्पमस्त्येव , न चानुप्रासव्यङ्गय वस्तु लोके दृष्टचरमिति रसस्यालोकिकत्वसिद्धिरित्यर्थः ॥ यद्यप्यलौकिकसिद्धयर्थमेनापाचकादिव्यङ्गयत्व प्रदर्शितम् , तपापि तदुपजीवनेनालक्ष्यक्रमव्ययपनिप्रभेदे लक्षणानुप्रवेशविरहं प्रस्तुतमेवानुवर्तयति--- का तोति ॥ अभिधावृत्तेरेवाभाये तत्पृष्ठपाति-या लक्षणायास्तापत् प्रसङ्ग एव नास्ती. । शब्दस्वरूपस्यैवाभिधास्वरूपानपेक्षस्य व्यञ्जकत्वेऽनुभव काव्यात्मकेति ॥ परुपललितायनुप्रासपरिकर्मितत्य काव्यशब्देनोक्तम् । शब्दनिप्पीडनप्रणा- तत्र प्रमाणत्यमिति मन्यगान प्रति तयतिरेकं दर्शयितुमाह--दृश्यते द्वीति ॥ [तदेवेति] यदेव प्रथम पठित चर्वित च तदेव पुनरपि पठ्यते चर्यते चेत्यर्थः । तदेतदर्थविषया प्रतीतिमुद्भाव्य निवृत्तव्यापारस्य अत एव चरितार्थरयासमञ्जसमिति तदुपलम्भवलाच्छन्दस्वरूपमात्रस्यापि धेनूधोभारवद्रससुवानिम्म्यन्दित्वावगम्यत इत्साह- काठस्य नैवानुप्रासादीना व्यञ्जकत्वप्रदर्शनेन लक्षणावृत्त्यनुप्रवेशाशकाकलङ्क संक्षालित E देवा अपि प १ ग ग. ' बननम्' पर पनन- २ उपयोमेऽपि' 'निष्पादनेनैव व नास्ति। 'सायम् ग . र क .. प मत पारदम् स स 'समान' ५ ·२९६ } मन्यालोकः उपोतः , लोचनम् सदृशमदः । तत्रोपरकर्तव्योन्मुख्येन लौश्किलात् । इह तु विभावादिचर्वणाऱ्यांतपुष्प- वत्तत्कालसरिवोदिता न* तु पिरकारानुनन्धिनीति* लौकिकादास्वादायोगिविषयाान्य एवाय रमास्वाद । अत एव 'शिरिणि' इत्यादापपि मुख्यार्यबाघादिकमनपेक्ष्यैव सहृदयां वक्त्रभिप्राय चाटुप्रीत्यात्मक सवेदयन्ते । अत एव प्रत्यकारः सामान्येन रिव- क्षितान्यपरवाच्ये बैनौ भक्तेरभावमभ्यधात् । अस्माभिस्तु दुर्दुरूट प्रत्याययितुमुकम्- भवत्वत्र लक्षणा अलक्ष्यकमे तु कुपितोऽपि किं करिष्यसीति । यदि तु न (प्यते 'सुवर्णपुष्पाम्' इत्यादायविवक्षितवाच्येऽपि मुख्यार्थवाधादिलक्षणासामग्रीमैनपेक्ष्यैव व्यङ्गधार्य- कौमुदी तत्रेति ।। शास्त्रीयप्रतीतिही[हिं]न स्वरूपेण पुरुषार्थः, किं तु फल्यदनुष्ठानशेषतयैयेत्यर्थः ॥ इह खिति ।। काव्ये । उदिता रसादिप्रतीतिरिति शेष । सः वर्तमान एव कालः सारो यस्या । तद्यान्छेधमाह-न विति ।। अतश्च रसादिप्रतीतेरलौकिकत्व सिद्धमित्याह---- इति लौकिकादिति ॥ तर्हि योगिविषयविशुद्धात्मानन्दास्वादसोदरसौभाग्यभाजनमाव भजतामिति नेत्याह-योगिविषयादिति ॥ उक्तमेव रसादेरनितरसाधारण सौमाग्यम् "शिखरिणि" इत्युदाहरण प्राथमिक्यां व्याख्याया मुख्यार्यबाधादिप्रतीत्यनपेक्षयैव व्यङ्गय. प्रतीतिरिति यदुक्त तत्र हेतू करोति-अत एवेति ।। अत्र ग्रन्थकारवचनमपि सबाद- यति-अत एवेति ॥ नन्वेतदास्ताम् --असलक्ष्यक्रमव्यमय इव सलक्ष्यक्रमव्यङ्गयेऽपि क्रमप्रतिमनपेक्ष्यैव व्यङ्गशप्रतीतिमभिप्रेत्य प्रथकारस्य सामान्योक्तिरिति । भवतैव हि समन तरमेव स्वकण्ठेनोक्तमात्रमात्रमपि[कम् 'अत्रापि]मध्ये लक्षणास्ति' इति द्वितीय व्याख्या- प्रकारमु मीलयता , अस्माभिथ पर्यनुयुज्यमानेन तद्भेदोऽत्रासलक्ष्यक्रमव्यनयात्मा प्रन्यकृता विवक्षित.' इति । तस्किमिदानीम यथाकार कथ्यत इत्याशङ्कय अभ्युपगमवादवादनुवाद इत्याह -अस्माभिस्त्विति ॥ अमेति ।। लक्ष्यक्रमव्यङ्गये । ननु कस्य नाम कोप., पारमार्थिकमेव कम्यताम् ; न हि वास्लयोपवर्णने कोपो नाम मवितुमर्हतीत्यत्राह-यदि विति ।। अविवक्षित्वान्येऽपि ॥ तत्खलु तस्य क्षेत्रमिति भावः ॥ * सर्वमातकासु तुवदरहित एस पाठ । • द म्याख्यानमारेग मुद्रितम् । मरमातृवासु लौकिकास्वादात्' इति ममाम एव पठ्यते । ग 司 'दुर्दरमम् 'कव्य 5 दिनों नालि। १० 'वाच्यमपि ड 'रसमावर • 'क्षण साम' 'बनवेत्येव' M २ स ड ग "विषयाश्चान्य महापा' नास्ति। क ख ग प्रितीत्या' क ख ८ M ३ ४ ८ ब ६ १ ६ क B ५ ·१] लोचनकौमुधुपलोचनसहितः ध्वन्यालोकः कस्यचिद्ध्वनिभेदस्य सा तु स्यादुपलक्षणम् । लोचनम् विश्रान्तिरित्यलं बहुना । उपसंहरति-तस्मोद्भक्तिरिति ॥ ननु मा भूईकिरिति वनिरिति चै रूपम् । मा च भूद्भक्तिर्धनेर्लक्षणम् । उपलक्षणं । भविष्यति यत्र घनिर्मवेति तत्र भक्तिरम्यस्तीति भक्त्युपलक्षितो ध्वनिः । न ताबदेतत्सर्वत्रास्ति । इयता च किं परस्य सिद्धम् ; किं वा नै त्रुटितम तदाह- कस्यचिदिति ॥ ननु अत्र मक्तिस्तावञ्चिरन्तनरुक्ता । तदुपलक्षणमुखेन च ध्वनिमपि कौमुदी । एवं मकिर्लक्षणं वनारति द्वितीयं पक्षं प्रतिक्षिप्य संप्रत्युपलक्षणपक्ष प्रतिक्षिपति-ननु मा भूदिति ॥ कथमुपलक्षणत्वमिति तदाह-~-यनेति ॥ यया काको देवदत्तगृहस्य न स्वरूपम् , न धर्मतया लक्षणम् । किन्तु कदाचित् संभवमानाच्यावृत्तिप्रतिपत्तिहेतुः तद्वदियमपास्यर्थः । अस्योत्तरत्वेन कारिकामव. तारयति--न तावदिति ॥ परस्यापि संप्रतिपन्नमिति भावः । एतदित्युपलक्षणम् । तथा सत्युपलक्षणत्यमेव भज्येतेति भावः । ननु संभवमात्रादेव सन्तुष्याम इति नेति सोत्प्रासमाह---इयतेति ॥ भक्तिरेव ध्यानारति भवत्पक्षस्तावन सिद्ध इत्यर्थः ॥ त्रुटितमिति ।। न्यग्भावितशब्दार्ययुगळं काव्यजीवितं ध्वनिरित्यस्माकमस्य मतस्य न काचित् क्षतिरित्यर्थः । नानूपलक्षणत्याभ्युपगन्तृभिः न भक्तिव्यतिरेकेण वनिस्वरूपाभार एव सिपाध- विपितः, किंतु भक्रितो व्यतिरेकेण संभयनयं वनिर्न लक्षणीयो भवितुमर्हति । मक्त्यैनो- पलक्षणभूतया सजातीयविजातीयव्यावृत्ततया स्वयमवगम्य तयैत्र द्वारा तत्प्रतिपित्सयोऽपि अरिवति' घ. १. ७. क. ख. प. ग. 'पिरम् । द. तस्मादिति' स, 'मुद्रतिनिरिति ग. 'भूदध्वनिरिति मतिरिति' प. 'वनिरिति नास्ति। क. स. 'तु' नारित। ३. क. २. नास्ति। 7.

·घन्यालोकः (उदपोतः वन्यासोकः सा पुनर्भक्तिर्वक्ष्यमाणप्रभेदमध्यादन्यतमस्य भेदस्य यदि नामोपलक्षणतया सांव्येत । यदि च गुणवृत्त्यैव घ्वानेलक्ष्यत इत्युच्यते तदमिवाव्यापारण तेदितरोऽलंकारवर्ग समग्र एव लक्ष्यत इति प्रत्येकमलंकाराणां लक्षणकरण- वैयर्यप्रसङ्गः । किं च । लोचनम् समप्रभेदं सक्षयिष्यन्ति झास्यन्ति च । किं तल्लक्षणेनेत्याशङ्कपाह-यदि चेति ।। अभिधानाभिधेयमावो घाउझाराणा व्यापके । ततश्चाभिधावृत्ते वैयाकरणमीमासकैर्निरूपिते कुत्रेदानीमलकाराणा [कारकाराणा] व्यापारः ! तथा हेतुबलात्कार्य जायत तार्किकैरके किमिदानीनीचरप्रभृतीना कर्तृणां ज्ञातॄणा या कृत्यमपूर्व स्यादिति सर्वो निरालम्बः । स्यात् । तदाह-लक्षणकरणवैयर्यप्रसङ्ग इति ॥ मा भूदापूर्वो-मीलनम् ; पूर्वोन्मीलितमे कौमुदी प्रतिबोधयितु शक्या इति निरर्थकस्तल्लक्षणकरणप्रयास इति एतदाराकते--- नन्वनेति ।। कयमभिधाव्यापारेणैव सगस्तालंकारसिदिक्तेति तत्राह-अभिधानेति ॥ अभिधानाभिधेयभावस्य शब्दार्थालंकारभेदभिन्न समस्तालंकारव्यापकत्वात्तस्य चाभिधा- व्यापारजीवितत्वातन्निरूपणे कृतेऽलकारनिरूपणमनर्थकमेव स्यात् । तत्र पदगतो व्यापार. पदविद्विनिरूपित , वाक्यगतस्तु पाक्यविद्भिरपि । अभिधाशम्देनात्र तात्पर्यशक्ति- रपि सगृह्यते अन्विताभिधानसमयानुसारेण । सति चैवमलकारकारा वृतकर्तृताखली. कृतवृत्तयस्तूष्णीमेर स्वैरमासतामित्यर्थः । अतिप्रसमान्तरमात्माव्याघातकमुदाटयति- तयेति ॥ सर्व इति ॥ ईश्वरप्रभृतिः कर्तृज्ञातृरूपो निमित्तकारणवर्गः । यथोक्कातिप्रसङ्ग- विषयत्व अन्यस्यानुदिनमिति तदुद्भेदनार्थमाह-तदादेति ॥ लक्षणस्य करणस्य च वैयर्यप्रस इनि विभज्य व्याख्येपमिति भाव ।। ननु कृतकरण न्यर्पम् इति कथ लक्षणस्य पूर्वकृतवाभ्युपगम इत्याशहष लक्षितस्यापि सम्यक्त्वनिर्णयार्थत्वादानश्यामाव इत्याशयेनाह--मा भूदिति ॥ वस्तु- स समान्यते' म प ल ग राणाम् नास्ति। 'या' ख. स 'इनि' मालि। ७ स भ 'यति च'नास्ति। 'व्यापक अलेका स क .

·२९८ ध्वन्यालोकः [उद्दपोतः ध्वन्यालोकः सा पुनर्भक्तिर्वक्ष्यमाणप्रमेदमध्यादन्यतमस्य मेदस्य यदि नामोपलक्षणतया सांव्येत । यदि च गुणवृत्त्यैव ध्वानेलक्ष्यत इत्युच्यते तदभिधाव्यापारण तेदितरोऽलंकारवर्ग. समग्र एवं लक्ष्यत इति प्रत्येकमलंकाराणां लक्षणकरण- वैयर्यप्रसङ्गः । किं च लोचनम् समप्रभेदं एक्षयिष्यन्ति हास्यन्ति च । किं तल्लक्षणेनेत्याशङ्कपाह—यदि चेति ।। अभिधानाभिधेयभावो ह्यलंकाराणा व्यापक । ततश्चाभिधावृत्ते वैयाकरणमीमासकैर्निरूपिते कुत्रेदानीमलंकाराणा [कारकाराणा] व्यापारः 1 तथा हेतुबलात्कार्य जायत इति तार्किकैरते किमिदानीमीश्वरप्रभृतीना पर्तृणा ज्ञातॄणा या कृत्यगपूर्व स्यादिति सर्वो निरालम्बः स्यात् । तदाह-लक्षणकरणवैयर्यप्रसङ्ग इति ॥ मा भूद्वापूर्वो-मीलनम् ; पूर्वोन्मीलितमे. कौमुदी प्रतिबोधयितु शक्या इति निरर्यकस्तलक्षणकरणप्रयास इति एतदाशङ्कते-- नन्वति ।। कयमभिधान्यापारेणैव समस्तालंकारसिदिस्केति तत्राह -अभिधानेति ।। अभिधानाभिधेयभावस्य शब्दार्थाल कारभेदभिन्नसमस्तात्कारव्यापकत्वातस्य चाभिधा- व्यापारजीवितत्वात्तनिरूपणे कृतेऽलकारनिरूपणमनर्थकमेव स्यात् । तत्र पदगतो व्यापारः पदविद्विनिरूपित. ; वाक्यगतस्तु पाक्यविद्भिरपि । अभिधाशब्देनात्र तात्पर्यशक्ति- रपि सगृह्यते अन्विताभिधानसमयानुसारेण । सति चैवमलकारकारा. फुतकर्तृताखली- कृतवृत्तयस्तूष्णीमे स्वैरमासतामित्पर्य । अतिप्रसङ्गान्तरमात्माव्याघातकमुद्घाटयति- तयेति ॥ सर्व इति ।। ईभरप्रमृतिः कर्तहातरूपो निमित्तकारणवर्गः । यथोक्तातिप्रसा- विषयत्व प्रन्यस्यानुदिनमिति तदुद्भेदनार्थमाह-तदाहेति || लक्षणस्य फरणस्य च वैयर्यप्रसङ्ग इति विभज्य व्याख्येयमिति भावः ।। ननु कृतकरण व्यर्थम् इति कथ लक्षणस्य पूर्वकृतस्याभ्युपगम इस्साशकप लक्षितस्यापि सम्पत्त्वनिर्णयार्थत्वादानर्थक्याभाव इत्याशयेनाह-मा भूदिति ॥ वस्तु- कर 'समान्यने क ट छ. 'करणे' 'हास्यविनास्ति। 'भ्यारक.. .बलेका ७ राणाम् नास्ति। ग 'या' क ख घ घ क स दिनालि। क्ष ८ ·१] लोचनेकौमुधुपलोचनसहितः ध्वन्यालोकः लक्षणेऽन्यैः कृते चास्य पक्षसंसिद्धिरेव नः ॥ २२ ॥ कृतेऽपि वा पूर्वमेवान्यैर्ध्वनिलक्षणे पक्षसंसिद्धिरेव नः, यस्माद्यनिरस्तीति न पक्षः । स च मागेव संसिद्ध इत्ययत्नसंपन्नसमीहितार्थाः संपन्नाः स्मः । येऽपि लोचनम् वास्माभिः सम्यनिरूपितम्, तथापि को दोष इत्यभिप्रायेणाह-किं च लक्षणेऽन्यै- रिति ॥ प्रागेवेति ॥ अस्मत्प्रयत्नादिति शेपः । एवं त्रिप्रकारगभाववादम् , भोकान्तर्भूतत्वं च निराकुर्वतालक्षणीयत्वमेतन्मध्ये निराकृतमेव । अत एव मूलकारिका साक्षात्तन्निरा- करणार्या न श्रूयते । वृत्तिकृत्तु निराकृतमपि प्रमेयशैय्यापरिपूरणाय वैकण्टेन तत्पक्षमनूप निराकरोति-येऽपीत्यादिना ॥ उक्रया नीत्या 'यार्षः शब्दो वा--' इति . कौमुदी ग स्वरूपविषयविवादाभावे सति केवलं लक्षणकरणविवादे दौर्जन्यमुद्रामात्रमार्जयन्ति । '. लक्षणस्य कृतस्ये तत्सम्यक्त्वसिद्धिः, अकृतत्वे पुनस्तदुन्मीलनमेव तावत् प्रयोजनपदवी- मधिशेते । सर्वथा तु जितमेवारमाभिरित्यर्थः । ननु कारिकायामितरपक्षद्वयवदलक्षणीयत्वपक्षः किमिति न प्रत्यक्षेपीत्याशङ्कय प्रतिक्षेपाभावोऽसिद्ध इत्याह-एवमिति ॥ ध्वनिस्वरूपप्रदर्शनमुखेन हि पक्षान्तरनिरा- करणमत्र कृतम् । न च तदलक्षणीयत्वे तत्य संभवतीति तनिराकरणनान्तरीयकत्वे. नाटक्षणीयत्वपक्षोऽपि निराकृत इत्यर्थः । यद्यपृथापन सिद्धत्वात् कारिकायां तनिरा. करणाभावः तर्हि वृत्तिकृतोऽपि तमिरातो व्यर्थ इति आइ-वृत्तिकृत्त्विति ॥ प्रमेयशय्या प्रमेयसनिवेशविशेषः । उकया नीत्या' 'वक्ष्यमाणया' इति च द्वयं क्रमेण सामान्यविशेष. लक्षणविषयमिति दर्शयनदसीय क्षेत्रमाह-योति ।। भविष्यतीति कपनरूपक्रिया विशेषपरतया व्याख्येयम् । यदि या लक्षणशब्दस्तद्विषयवचनलक्षणपरः ।।

·३०० मायालोकः (योतः पन्यागेका हृदयहृदयसंवेद्यमनाख्येयमेव ध्वनरात्मानमानातिपुः, तेऽपि न परीक्ष्यवादिनः । त उक्तया नीत्या वक्ष्यमाणया च धनेः सामान्यविशेषलक्षणे प्रतिपादितेऽपि लोचनम् सामान्यलक्षणं प्रतिपादितम् । वक्ष्यमाणया । नीत्या विशेषडक्षणं भविष्यति अर्यान्तरे संक्रमितम्' इत्यादिना । तत्र प्रथमोदपोते वनेः सामान्यलक्षणमेव कारिकाकारण कृतम् । द्वितीयोईयोते तु कारिकाकारोऽवान्तरविभाग विशेपलक्षणं च विदधदनुवादमुखेन मलविमागं विविध चितवान् । तदारापानुसारेण तु वृत्तिदवोदयोते मूलविर्भागमोच. कौमुदी नवविवक्षितवाच्यविवक्षितान्यपरखाच्यप्रभेदद्वयस्यापि * सोदाहरणस्यात्र प्रदर्शि- तत्वात् 'उकया नीत्या सामान्यलक्षणं प्रतिपादितम् । इत्युक्तमयुक्तमित्याशङ्कय, सत्यम् वृत्तिकृता हि तत्कृतम् ; कारिफाकाराभिप्रायेण वियमुक्तिरित्याह-तत्र प्रथमोधोत इति ॥ द्वितीयोदयोतरपातिसन्निहितत्त्रात्तत्रस्पस्यैवायमाचार्यस्य प्रथमोहयोते इति म्यपदेशः । ताई कारिकाकारानुकस्य मूलविभागस्य प्रथमोदपोते सामान्यलक्षणसनिधी वृतिकृतोऽभिधानमयुकमित्यत आह— -द्वितीयोदयो। स्विति ॥ "अर्यान्तरे संक्रमितमत्यन्त वा तिरस्कृतम् । अविवक्षितवाध्यस्य भने ध्यं द्विधा मतम् ।।" इति कारिकपावान्तर विभाग: नानोऽन्वर्पतया विशेषलक्षणं च विहितम् तत्र च अविवक्षित- पाच्यस्येत्ययमंशोऽनुवादरूपः, पोऽयमविवक्षितवाच्यविवक्षितान्यपरवाध्ययोमध्येऽविवक्षित- बाच्यो नाम प्रभेदस्तस्येत्येवं वचनव्यक्किसमुन्मेपाल ; तेन च प्रथमोहयोत एव सामान्यलक्षण- चन्मूलविभागस्यापि तत्सनिधावेव प्रसिद्धता कारिकाकारोऽभिसंहितवानेवेत्यवगच्छामः, पूर्वत्रासिद्धस्य पश्चादनुवादासंभवात् । तदभिप्रायप्रदर्शनार्थोऽयं वृत्तिकृतोऽत्र दैविध्योपन्यास इति नासातिरित्ययः । सर्वशब्दस्य काव्यव्यतिरिकलोकशासविषयमसंकोचमाह- प. ''.नास्ति। स. सचिठम्' थ. दिनार ... ६, ८ .. वित्तीय तूरो स.. पियरच' १. 'अंबान्सरमागम्' ·* १] लोचनकौमुधुपलोचनसहितः ध्वन्यालोकः, यधनाख्येयत्वं तत्सर्वेषामेव वस्तूनां तत्प्रसक्तम् । यदि पुनर्वनेरतिशयोक्त्यानया कान्यान्तरीतिशायि तैः स्वरूपमाख्यायते तत्तेऽपि युक्ताभिधायिन एव । इति श्रीराजानकानन्दवर्धनाचार्यविरचिते ध्वन्यालोके प्रथम उद्दयोतः ॥ लोचनम् स च द्विविधः' इति ॥ सर्वेषामेवेति ॥ लौकिकानां शास्त्रीयाणां चेत्यर्थः । अतिशयोक्त्येति ।। यों तान्यक्षराणि हृदये किमपि स्फुरन्ति' इति । अतिशयोक्त्या अनाल्येयतोक्त्या, साररूपैंता प्रतिपादयितुं दर्शित । इति शिवम् ॥ कौमुदी लौकिकानामिति ॥ अतिशयोकेरुदाहरणमाह-ययेति ।। अतिशयोक्तिरवालङ्कार इति [इति म] मन्तव्यमित्याह -अनाख्येयतोक्त्येति ॥ अतिशयो वचनगोचरातिवर्तित्व. रूपोऽत्र विवक्षितः । तस्योक्तिरतिशयोकिः । नन्वनाख्येपत्वमसत्यात् नृशादिवदर्षि संभावनास्पदमिति, कषं काव्यान्तरातिशायित्वं युक्ताभिधायित्वं चेत्याशक्याहसार- रूपतामिति ।। काव्यात्मत्वेनास्मदभिमतस्य धनः 'साररूपत्वमेव प्रतिपादयितुमियमना- . ध्येयतोकिरिति "यदि पुनः" इति वृचिमन्येन पराभिप्रायानुभाषणपरेण प्रदर्शितमिति योजना । इदानीमात्मीयं प्रथमोहयोतव्याख्यानरूपं विशिष्टवाल्मनसव्यापार परशिवस्वरूप एय समर्पयन्नुपसेटति--इति शिवमिति ॥ यदेतत्काव्यालोकव्याख्यानं तद्वस्तुतः शिवात्मकमेव, तत्प्रस्तस्वात् शिवस्वरूपाभिन्नवाद, परम्परया तत्प्रासिहेतुत्वाच ।। संप्रति संभावनाप्रत्ययसंपादनेन श्रोतृजननिराशङ्कप्रवृत्तिसिद्धये निननामधेय. निगदनपूर्वकं पौर्विककाव्यालोकव्यानपानविशेषातिशयाकुसौभाग्यमाननतया विद्वजना ग. तिवदतिया ५. १. ग. वोस d. ग.. अतिरिक्ष क. क. प. सौकिकीयाना शमान शासीवाण' ए, 'सारभूत ८. नास्ति। ४.

·.... ... ध्वन्यालोकमूलकारिकासूची पूछे १. २.८६ १.९.१७८ १.१८.२६८ १. २२. २९७२९९ १.१.२८-३५ १.५.१५७ १.१६. २३६ १.३.९२ १.१२.१८१ १.४.९३ १.१७. २५९-६० १.२०.०७३ १. १३. १८२ १.१०.१७८ १.१९, २६९ अर्थरसहृदयलाध्यः आलोफार्थी यथा दीप- उक्त्यन्तरेणाशक्यं यत् कस्यचिद् ध्वनिभेदस्य पाव्यस्यात्मा ध्वनिरिति काव्यस्यात्मा स एवार्थः तत्परायेव शब्दार्थों तत्र याच्या प्रसिद्धो यः तद्वत्सचेतसां सोऽर्थः प्रतीयमानं पुनरन्यदेव भरत्या विभर्ति नैकरयम मुल्यो यति परित्यज्य यनार्थः शब्दो या यथा पदार्थद्वारेण रूवा ये पिपयेऽन्यत्र पाचकत्याभयेणेव ययस्य प्रतिमामात्रे पग्यस्य यमाप्राधान्यम शब्दार्थशासनशान- ... .. १.१४.२३५ सरस्वती स्वादु ... सोऽयस्ता चक्तिसामर्य- स्पसमयपशेष हमा सूप शरए ये. गर सादिताः ।

·ii वृत्तिगतश्लोकसूची व्यङ्ग्यव्यञ्जकसंबन्ध १८८ स्वेच्छाकेसरिणः वृत्त्युदाहृतश्लोकसूची अजाए पहारो अत्ता एस्थ णिमजद ७.६७ अनुरागवती सण्या आहूतोऽपि सहायैः २६४ १३२ गाथासप्तशती १९१ २०३ (बाणेन मौखरिगुरुतया स्मृतस्य) भों (भों) रिति कोशेषु १९१ पाणिनेरिति कोशेषु उपोदरागेण कस्य घाण होई सुविआशो चुम्बिजइ दे आ पसिन परार्थे यः पीडाम २६४ २६४ १३६ २६७ इन्दुराजस्येति शाङ्गघरपद्धतौ सूक्तिमुक्ता- वल्यां च । यशस इति सुभाषितावलौ । वाक्पतेरिति सदुक्तिकर्णामृते । २६४ रनावस्याम् १०३ गाथासप्तशती ५८ आनन्दवर्धनसमकालिकस्य मनोरथनानः कोः परिम्लान पीनस्तन- भम धम्मि यस्मितस्ति न बस्तु २.७५ बच मह विभ शिवरिणि क नु नाम सुबर्नपुष्पान् २५४ धर्मकीरिति सदुक्तिकीमते १५३ महाभारते उद्योगे प्रजागरे ३५७४ ·अंशत्वं न रूपता " " अपूर्व यद्वस्तु " २११ भामहस्य का. थ.३.९. साहरणनाम: iii लोचनस्थोदाहरणादिसूची पृष्ठे २०२ भट्टनायकरय हृदयदर्पगे । पूर्णतया श्लोकोऽयमुदाहृतः ७८ पूछे। अधिकारादपेतस्य २२० भामहस्य काव्यालंकारे ३. २९ अपुलतिरभीष्टस्य ३.२१ ३ लोचनमगलश्लोकः अभिधेयेन सामीप्यात् ६३ भर्तृमित्रस्येति मुकुलभस्य अभिधाति- मातृकायाम् अभिधेयाविनाभूत- २८३ तन्त्रवार्तिके p_318 Chowk edn अल्पीयसापि यत्नेन २४३ श्लोकवार्तिके स्फोटवादे १० अवज्ञयाप्यवच्छाच २१० कुतोऽपि पुराणात अहो संसारनैर्घण्यम् २२२ अहे त्या यदि नेक्षेय १९५ भामहस्य फा. अ. २. ६९ आदिमध्यन्तविपयम् २०१ आसीनाय पितामही २३१-२ मातगदिवाकरस्येति सुभाषितावली उपादायापि ये हेयाः २९३ वाक्यपदीये २. ३८ उपेयुपामपि विम् ८२ भामहस्य का. अ.१.६ एकदेशस्य विगमे एकस्मिन्छयने एकाकिनी यबला १२३ भष्टशतके ९४ (KM Gucchakas) एतत्तस्य मुग्मात् कपूर इस दग्धोऽपि कवेरन्तर्गतं भावम् कस्य वा न भवति (छाया) ५६ धामनस्य काव्यालंकारसूत्रेषु ३.१.१२ फाव्यशोभायाः फारः काव्य तु जातु जायेत १७५ भामहस्य फा. अ.१.५ पाध्ये रसमिसा मर्वः ७९ महानायकस्य हदयदपणे ३०२ प्रथमोद्योतलोचनोपसंहारलोकः किलोचन यिनालोकः २३१ मावदिवास्येति सुभापिसायरी कि पृत्तान्तै, शाई धरपद्धनी प। पामनस्य का. भ. सू. १.१. अन्ते कीर्ति स्वर्गफलाम् पुपिताः प्रसन्नाः (छाया) १९८ पाट्यगीतासु २३ कोषोऽपि देपस्य गृहेप्यघम काव्यात् । २४५ अथवेदे ८.५.११. गामयं पुरुष पक्षम १४५ अमरुशतके २३" २३३ रुद्रटस्य काव्यालंकारे ५.४१ १९८ पाणिनेरिति सुभाषितायली २०४ राजशेखरस्य पालरामायणे ३. ११ भरतनाट्यशाने ७.३ ८० ·स्मर स्मरमिव प्रियम् २१५ होइ ण गुणाणुराओ २१८ लोचनस्मृतग्रन्थगन्यकृता सूची भट्ट इन्दुराजः १. १४८. २२०. २२६ अभिनवगुप्तपादानां ध्वन्यालोकगुरुः उत्पलदेवपादाः प्रन्यमिशागुरवः म उट. ४७.६७, ६८. २०४.०६ ऐतिहासिकाः २१० चन्द्रिका ३०२ लोचनतः प्राचीना च. आ. व्याख्या तत्वालोक. १२५ आनन्दवर्धनाचार्याणां प्रत्यभिज्ञाशास्त्र प्रन्थः । महेश्वरानन्देन स्वमहार्थ- मसरीपरिगले (Tss 66 p 149) उदाहश्च । महतीत. १७० अभिनवगुप्तपादानां नाट्यशास्त्रगुरु. भरीहरि. २४१ भामहः ४७६८.००.२०९.२१० मनोरथः ५९ आनन्दवर्धनाचायसमकालिक. कविः मुनिः (भरत) १७१ (पाल्मीकिः) बामन. ६५. ६८. २०० २१३ भट्टोद्भटकृतं भामहविवरणम् मेतुः २२५ सेतुबन्धः हृदयदर्पणम् १६.. १६२ भट्टनायकप्रन्यः कौमुद्युदाहृतलोकादिसूची अफतार्थेऽपि मनमिजे १३५ अभिज्ञानशाकुन्तले २.१ अधिकारी चात्र विमल १४७ अभिननमारस्याम ६. Gos I p 280 अध्यवसाये व्यापारप्राधान्ये २५ अलंकारसर्वस्वसूत्रपु २५ अनित्यपर्छ २४० वृत्तिकारम्येति फौमुद्याम् । हरेर्वाक्यपदी यवृत्त्यांश्यते । p.98, Lahore edn अपासुलानां धुरि २२६ रघुवंशे ०.२ अपूर्ववस्तुनिर्माणम् ८ कौमुदीकर्तुः संग्रहश्लोकः अभिपयन संयोगात २८० भमित्रस्य हणमणिमहोदराघरोधम् ६८ फौमुदीकर्तुरेव अजित संयोधनश्यियन १६ १२८ महाभारते बने घोपयात्रायाम् २४३. १७ आदायुत्कर्षशारिख ७ कौमुदीकर्तुः संग्रहश्लोकः २०१ मास्कस्य अले. सर्वस्ववृत्ती TSS P.47 विवरणम् अस्माभिर्यदनुष्यम् मादिमध्यान्तययनात् ·vii पृष्ठे कौमुदीर्तुः संग्रहश्लोकः ८ " १० लोचनोपसंहारलोकः । १४८.९ १४ फौमुदीकर्तुः संग्रहश्लोकः १०१ भरतनाट्यशाने ६.३३ १५५ उदयनस्य न्यायकुसुमाञ्जलौ १. २० ६० अभिनवभारत्याम् (१) आधस्यापूर्वमित्यादि आयेन तावत् काव्यात्म- भानन्यायभिचाराच आनन्दवर्धनविवेक- मालस्यं तदीष्टार्थात् आवर्यमानो वर्णः पदं या आशीमांधावसायित्वम् आस्वादयन्ति मनसा इत्येपा सहकारशक्तिः इदगनेन शब्देन इंदं भाति न भातीति इदं रुणद्धि इयता प्रन्थकारस्य इष्टलक्षणं फलम उक्तवक्ष्यमाणयोः उत्कर्पप्राप्तिरायोऽर्थः उत्तमयुवप्रकृतिः उन्मिमील कमलम् उपमानवतार्थेन १४ कौगुदीकर्तुः संग्रहलोकः १९५ मख़ुकस्य अलं. सर्वस्यसूत्रेषु ३८ ५ भरतनाट्यशाने ६, शृङ्गारलक्षणे ६८-९ का. अ. सूत्रवृत्त्यां यामनेगोदाहतम ४.३.८. २३ भामहस्य काव्यालंकार २. ७५, उपमान- वतोऽर्थस्येति च पाठः । ६ फाव्यप्रकाशे १०. १९ १७७ मं. शारीरके २. ६२. ३०२ अभिनवभारयाम Cos Ip. 250 २९० अभिनवभारत्याम् Gos IP 286 २६१ फौमुदीकर्तुरेव ६.७ १७. घामनस्य का. अ. सूत्रेषु १. ३. १६ ८ कौमुदीकर्तुः संग्रहशोक उपमानाचदन्यस्य उपायमातिष्ठति पूर्यमुपैः अवधिमारुन कथं तर्हि सूने निष्पत्तिरिति फन्दोपनिषद् फपिझपितामण- फमलममम्मसि फयित्वबीजं प्रतिभानम् फविप्रौदेक्ति- फपिरपि विदग्धोऽसौ फार्यमेय हि वक्तृणाम् काच्यार्यान् भावयन्तीति कुचसीमनि क्रिया हि वस्तुपाहता प्रसीदति समपि रादशि चितिः स्वतन्त्र जगणनानुमत ५ १७२ रतनाट्यशाने ५ अध्याय ६०२ कोगुद्रीकर्तुरेष ९४ रघुरशे ३. २१ ३०२ क्षेमराजीयमयभिशाहदयसू. १४ फौमुदीकर्तुः संपली शाराहारस्य लोकोऽयम ·, " " ॥२.८० सामान्यतः प्रथममेपः १२० सांमुख्यमागिमुख्यम् १४ पौमुर्दाकर्तुः संप्रदश्लोकः सितासिते परती २३ मामहरय का. अ.०.७६ मिद्धस्याभिमुगीकार- १५ पाक्यपदीये प्रकीर्णके साधन. १ सिद्धानुगममात्रं हि २८८ श्लोकातिके प्रत्यक्ष. १३३ सिद्धं घर्मिणमुद्दिश्य ९५ सूर्योदयादिविषया १४ पौमुदीकर्तुः संग्रहश्लोकः सैपा सर्वेव वक्रोक्तिः ६० भामहस्य का.अ. २.८५ स्कन्पान्जुः स्थानकरणसंयोग- २४० पभदेवकतवाक्यपदीयटीकायाम् Lahore edn p. 99 'क्दम्वकोरकवत्' इति तत्र साधुः पाठो दृश्यते । स्वपक्षहानिकर्तृत्वात् १२४ आमाणक. स्वयं दासास्तपस्विनः स्वर्गमपारिजातम् (छाया) २२६ सेतुबन्ध स्वेच्छेत्यादौ १४ कौमुदीफर्तुः संग्रहश्लोकः कौमुदीस्मृतग्रन्थग्रन्थकृता सूची अभिनवगुप्तपादाः २.६० भादाः अभिनवभारती, भारती १४. २९० भामहः २.२३.४७.६८.१९५.१९१.१९८ आनन्दवर्धनाचार्यः ३ भट्ट इन्दुराज: १०.१७५ भाप्यकृतः ईश्वरप्रत्यभिज्ञा १७५ मवखुकः २३.५९१.१९५.२०१ उत्पलदेवपादाः १७५ मयूरदूतम उदयन: १५५ मुनिः (भरतः) १७२.१७३.२८४.२८९ उद्भटः ४४.४५.४७.६८.७०.२०५.२०६ रत्नावली कणभक्षः (कणादः) ४५ लोचनम् २.१० पाव्यप्रकाशः ४३.४४ वामनः काव्यालोकः (ध्वन्यालोकः) ४८. ६८. १७०. १९८ तत्वालोकः २:१० वृत्तिकारः (भर्तृहरिः, स्ववाक्यपदीयस्य दुःसलात्मजः (अभिनवगुप्ताधार्य:) १४ वैयाकरणाः व्याख्याता) भट्टनायकः १०२. १२७. १३४ सूत्राणि (प्रत्यभिज्ञाहृदयसूत्राणि) ३०२ प्राभाकराः भर्तृहरिः १६५ हृदयदर्पणम २४८.२४३ १२५ २१० २४२ २४० १२५ अलकारर्वस्वस्त्रतबृत्योः कर्तस्पिरे विसवादो दृश्यते । अनन्तशयनमुद्रितपुस्तरे समुद्रयन्धव्याख्याया मूलमूत्राणां सपका, वृत्याः तच्छियो मङ्मुकः कति दृश्यते । कौमुद्या तु अनेकत्र सत्राणि मखुकनामोदाहरणपूर्व निर्दिष्यानि, वृत्तिध २०१ पृष्ठे तथैव मझुक- नाना उदायिते ॥ ।

·उपलोचनोदाहृतमन्थनन्यकृतां सूची अञ्जनम् ३५.५९.८२,१५४.१६४.१७५ लोचनव्यारूपानमिदममुद्रित माराजकीय प्राच्यकोशागारे यापप्रथमोद्योत- मुपलभ्यते। अन्यापदेशः (मालदस्य) अभिधावृत्तिमातका काव्यमीमांसा काव्यानुशासनकाराः हिमचन्द्राचार्या:) २५४ काव्यालंकारः (रुद्रटस्य) काव्यालंकारव्याख्या (नमिसाधोः) २३३ काव्यालङ्कारसूत्रवृत्तिः २१३ राजानककुन्तका (नमिसाधुः) नाट्यवेदविवृतिः (अभिनवभारती) ११ भवृमित्रः २२४ महाभारतम् महिमभटः १९ १६४ राजशेखरः रामायणम् वामनः वाल्मीकिः शाङ्क मायावादः ·BL-17 BHAYAN'S LIBRARY, BOMBAY-7 NB-This book is issued only for one week till This book should be returned within a fortnight from the date last marked below Date Date Date 1, -G FED 970 2 9 JAN 1972 4 DEC 1976 16 DEC 1975 29 DEC 1976 2 3 ut nina i alat VIIYCISI YOI 1) 4. Tolkappiyam Do Do Vol II Part I 5 History of Grammatical Theories in Tamil, by Dr P S Subrah manya Sastri MA, LT, PhD, Head of thic Sanskrit Dept, Annamalu University

·BHAVAN'S LIBRARY
Chowpatty Road
BOMBAY 7
EL 16