·January 1939 THR CHOW KHAMBA SANSKRIT SERIES, A COLLIO MONOP RARE & EXTRAORDINARY SANSKRIT (VORKS N0 409. न्यायलीलावती श्रीवल्लभाचार्यविरचिता। श्रीभगीरथठक्कुरकृतविवृतिसनाथेन श्रीवर्धमानोपाध्यायकृत- प्रकाशेन समुद्भासिता श्रीशङ्करमिश्ररचितकण्ठाभरणेन च समन्विता । काशीस्थ नित्यानन्दवेदविद्यालयप्रधानाध्यापकेन ববি লিয়াস। टिप्पण्यादिभिः सम्पादिता । NYAYA LILĀVATĪ BY VALLABHĀCHĀRYYA With the Commentaries of Vardhamānupādhyāya, S'ankara Migra and Bhagiratha Thakkura. F:dited by Nyāyopādhyāya Pt. Dhundhirāj S'āstri Principal N. V. Vidyalaya, Benares FASOICULUS VII-७. PUBLISHED & SOLD BY THE SECRETARY, CHOWKHAMBA SANSKRIT SERIES OFFICE. Vidya Vilas Press, North of Gopal Mindir, Benares. 1932.

·......... परिग्रहण सं 8611 प्रन्थालय, . उ. ति. शि. संस्थान सारनाथ राणसी SBIGet * श्रीः आनन्दवनविद्योतिसुमनोभिः सुसंस्कृता । सुवर्णाऽङ्कितभव्याभशतपत्रपरिष्कृता ॥१॥ चौखम्बा-संस्कृतग्रन्थमाला मञ्जुलदर्शना । रसिकालिकुलं कुर्यादमन्दाऽऽमोदमोहितम् ॥ २ ॥ स्तबकः-४०९ Printed by Jai Krishna Das Gupta at the Vidya Vilas Press, Benerus.

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सचिवातप्रकाशादालता ६०१ तिपादनोपयोगित्वात् । न चोपनयनिगमनाभ्यामेव तदधिग- (.)तम् । तयोरुचित(२)समयातिक्रमात अपेक्षितं वाच्यामति यथा नियमः, एवं यदा यस्येत्यपि नियम एव, अन्यथा पूर्वनियम- . न्यायलालावतीकण्ठाभरणम् न्यायः । स च वह्निव्याप्यधूमवानयमिति संक्षेपो तेनापि कण्टकोडा. रात् । संक्षेपविस्तराभ्यां न्यायस्यापि द्वैविध्यम् , आधं गुर्वादः शि. म्यादीन्प्रति, द्वितीयन्तु वादिनो वादिनं प्रतीत्यप्याहुः। ननूपनयेन व्याप्तस्य पंक्षधर्मता दर्शिता निगमनेन चाबाधितस्वमसत्प्रतिपक्षि तत्वं च दर्शितम् तत्किमपरमवशिष्यते यदर्थ प्रतिशादीत्यत आह- न चेति । तदवगतिरिति । पञ्चरूपाधिगतिरित्यर्थः। तयोरिति । साध्य स्वरूपहेतुस्वरूपव्याप्तानामुपस्थितिसम्भषेनोपनयनिगमनार्थस्थाना- कांक्षितत्वादित्यर्थः । ननूपनयनिगमनप्रतिपाद्योप्यर्थधेदपक्षितस्त. दा कथं न तदुपस्थापकापेक्षेत्यत आह अपेक्षितमिति । अन्यथेति। त. कालानपेक्षिताभिधानेऽपेक्षितं वाच्यमित्यपि नियमो भिछतेत्यः न्यायलीलावतीप्रकाशः दुदाहरणोपनयाषेष न्यायावयवावित्यत आह नचेति । शब्दानित्यवे प्रमाणं वदेति मध्यस्थनियोगात्तस्य प्रमाणमात्रे न जिज्ञासा, किन्तु विशिष्टे, विशिष्टं च न विशेषणं साध्यमनभिधाय शक्याभिधानं नवा साभ्यनिर्देशं विना हेतोराकांक्षा नवाऽन्वयबोधकत्वमिति प्रतिज्ञासा. धनाङ्गमित्यर्थः । तयोरिति । तत्प्रतिपाययोःप्रथममनाकांक्षितत्वे द्वयो. रनवतारादित्यर्थः । तदेव स्पष्टयति अपेक्षितमिति । आकांक्षितस्वादि. शेषेऽपि यद्यदाऽऽकांक्षितं तत्तदा वक्तव्यमित्यपि नियम इत्यर्थः । पूर्वनियमस्येति । अपेक्षितं वाच्यमिति नियमस्येत्यर्थः । अन्यथा अनाका. क्षिताभिधान इत्यर्थः। ननु साध्याभिधानं विनाहेत्वादिवचनान्वया. न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः हेत्वभिधानपरत्वसंशयावतुष्यन्नाह नच साध्यनिर्देशमिति । अनाकक्षित्वाचे ति । इदमुपलक्षणम्, प्रतिक्षायां शानलक्षणया विप्रतिपत्त्या तासा. (१) तदवगतिरिति कण्ठाभरणाभिप्रेत: प्रा० पु. पाठोऽध बोध्यः । ६२) भिमत-प्रा० पु. पाकः । ७६ न्या.

·न्यायलीलावती स्यैव भङ्गात् । तथा च प्रतिज्ञार्थ एव पूर्वमपेक्षित इति प्रतिपाद्यः, अन्यथा निग्रहात् । न च गङ्गायां घोषः पीनो देवदत्तो दिवा न भुङ्क्ते इत्यादिवाक्यवत् झदित्यप्रतीतावपि न दोष इति वाच्यम् । वादिनः संदिग्धाप्तत्वात् , अन्यथा विपरीतान्वयदृष्टान्ताभा. । न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् र्थः । तथाचानपेक्षितामिधाननानवधेयवचनत्वापत्तरिति भावः । प्रतिज्ञार्थ एवेति । उद्देश्यानुमित्यन्यूनानतिरिक्तविषयकशाग्दशानाजन- कन्यायावयवा प्रतिज्ञा तदर्थ एवं पूर्वमपेक्षित इत्यर्थः। अन्यथेति । प्रतिज्ञानभिघानेऽप्राप्तकालनिग्रहापत्तरित्यर्थः । ननु लक्षणया आ. क्षेपेण वा हेत्वभिधाननैव प्रतिक्षार्थोपस्थितौ किं तेनेत्यत आह नचे. ति । वादिन इति । अनातवाक्ये तदुभयानन्तरभावात् । अन्यथा वादी कापि न निगृह्यतेत्यर्थः। अन्यथेति । यो वह्निमान्धूमादित्यादावपि न्यायलीलावतीप्रकाशः न्यथानुपपत्त्या साध्यविशेषे तदुपपादके लक्षणा स्यादित्यत आह नचेति । झटितीति । मुख्यवृत्त्या प्रतिज्ञार्थाप्रतीतावित्यर्थः । ननु-विप्र. विपत्तित एव पक्षपरिग्रहे हेत्वभिधानमेवोचितम् । मैवम् । तस्याः प्रतिवादिविप्रतिपस्या समयबन्धेन चान्तरितत्वात, परविप्रतिपत्ति समयबन्धं च विना स्थापनाया अभावात , विप्रतिपत्तिवाक्यस्य पक्षपरिग्रहेण पर्यवसिततया निराकाहत्वाच । आवृत्तौ तु सैव प्रति झा, तस्मात्साध्याभिधानं विना न हेतोराकाला, नवान्वयबोधजनक स्वमिति प्रतिक्षा साधनाङ्गम् । तलक्षणं च लिङ्गपरामर्षप्रयोजकवा. क्यार्थधीकारणत्वे सति उद्देश्यानुमित्यन्यूनानतिरिक्तविषयकशा न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः ध्यानुपस्थापनादित्यपि द्रष्टव्यम् । लिङ्गपरामर्षेति । उदासीनप्रतिशास मानाकारवाक्यातिव्याप्तिवारणाय सत्यन्तं न्यायप्रविष्टवाक्यपरम् । अवयवान्तरवारणाय विशेष्यपदम् । तत्रापिहिमानित्युदाहरणावय तिव्याप्तिरित्यन्यूनपदम् । शब्दत्वेनैव यत्र शब्दे नित्यत्वानुमानं तत्रो पनयेऽतिव्याप्तिरित्यनतिरिक्तपदम्। न च तत्रान्वयव्याप्तिस्वीकारे व्या. विप्रहकाले सिद्धसाधनं, व्यतिरेकव्याप्तौ तु न पक्षतावच्छेदकसाध्य.

·भ्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ६०३ सानुपपत्तेः । अत एव हेतुपदमपि साध्यस्वरूपमात्रवत् साधन. न्यायलीलावतीकण्टाभरणम् व्यत्यासेनावयवकल्पनापत्तेरित्यर्थः । अत एवेति । साध्यस्वरूपोप न्यायलीलावतीप्रकाशः ब्दज्ञानविषयकवाक्यत्वम्, हेत्वभिधानप्रयोजकीभूतजिज्ञासाजन. कवाक्यत्वं वा । अतएवेति । साध्यनिर्देशान्तरं हेतोराकाङ्क्षा नतु तन्द्र मकत्वेपीत्याकालाक्रमनियमादेवेत्यर्थः। साध्यरूपमात्रेत्यत्र मात्रप. देन निगमनप्रयोजकाकालानिवृत्तिः, साध्यस्य विषयत्वेऽपि तदुपर. तसाधनस्यापि विषयत्वात् । साधनस्वरूपमात्रस्येतिमात्रपदेन हेतुगमकत्वविषयकाकालानिवृत्तिः । अनुमितिहेतुतृतीयलिङ्गपरा. मर्षप्रयोजकशाब्दज्ञानकारणसाध्याविषयशाब्दीजनकहतुविभक्तिम- च्छन्दत्वं हेतुलक्षणम् । यद्यपि हेतायुक्त कथमस्य गमकत्वमित्याका. टायां व्याप्तिपक्षधर्मतयोरुपदर्शनप्राप्ती कथं विनिगमना यतो नोमा यजिज्ञासा, न वा प्रथम पक्षधर्मताजिशासा, तथापि वहिव्याप्यधू. मवानयमिति परामर्षोऽनुमितिजनक इति व्याप्तेर्विशेषणत्वेन प्रथमो. न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः सामानाधिकरण्यविषयत्वमिति न्यूनविषयतेति वाच्यम् । पुरुषश किपरीक्षार्थमन्वयव्याप्तिमभ्युपगम्य सिद्धसाधनग्रहपरीहारेणैव सः म्बन्धकथायां ताहशोपनयेऽतिब्याप्तिसम्भवात । वस्तुतः सत्यन्तं न्यायावयवपरम्, अन्यूनानतिरिक्तपदयोश्च विकल्पेनान्वये लक्षणद्वय- मेवेदम् । यदि पूर्वोदाहतोपनयो न स्वीक्रियते इति सारम् । पदानां प्रत्येकमेव ताहशशानजनकत्वादतिव्याप्तिरिति वाक्यपदं ताहशफ. लोपहितसमुदायपरम् । हेविति । हेत्ववयवेत्यर्थः। तेन नोदासीनाति. व्याप्तिः । अनुमितीति । अत्र कारणेत्यन्तं धीविशेषणमुदासीनातिव्या. सिवारणाय, तब न्यायजन्यज्ञानप्रयोजकेत्यर्थकम् । निगमेनैकदेशेऽ. तिव्यानिवारणाय साध्यविषयकेति । साध्यविषयधीजनकनियता. स्यत्वं च तदर्थोऽतो न प्रत्यक्षस्पर्शाश्रयत्वादित्यत्राव्याप्तिः । उदाहर. जैकदेशेऽतिव्यतिवारणाय हेतुविभक्तिमदिति । शब्दपदं तु सामा न्यवत्वे सतीत्यादावल्याशिवारकं शब्दपदेन हेतुविभक्तवान्विताक: स्वस्थ लाभादिति । पुरुषस्य दण्ड इति शानानन्तरं दण्डो पुरुष पति, ..

·६०४ न्यायलीलावती स्वरूपमात्रस्य तद्धेतुतामात्रेण तदनन्तरं जिज्ञासितत्वात् । आ. भ्यां हेतुहेतुमद्भावप्रतीतौ धर्मधर्मिमावबोधनार्थमुपनयोऽपि । तस्मादनित्य एव न त्वस्मानित्योऽपीति विपक्षशङ्कानिरासार्थ न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् स्थितावाकांक्षाबलादेवेत्यर्थः । साध्याविषयकशाब्दशानजनकहेतु विभक्तिमन्न्यायावयवत्वं हेतुत्वम् । अवयवमेवाह साध्यस्वरूपेति। उदा. हरणस्य सर्वविषयत्वात् तदुलंध्य उपनयमाह आभ्यामिति । प्रतिज्ञा. हेत्ववयवाभ्यामित्यर्थः । धर्ममिभावति । व्याप्तस्य पक्षधर्मभावो. धर्मत्वमित्यर्थः । सल्लिङ्गपरामर्शसमानविषयकशाब्दज्ञानजनकन्या. यावयवत्वमुपनयत्वम् । तस्मादनित्य एवेति । बाधशङ्कानिवृत्तिप्रयोज न्यायलीलावतीप्रकाशः पस्थितिवाच्या। न च पक्षधर्मनिष्ठोधूमोवह्निव्याप्य इत्येव परामर्षः पक्षधर्मताविशेषणका पक्षविशेषानुमितिजनकं इति वाच्यम् । असा क्षात्कारिण्यनुभवे विशेष्यतायां स्वातन्त्र्येणोपस्थितेः प्रयोजकत्वा. दिति व्याप्त्युपदर्शकोदाहरणाकालायामुदाहरणवचनम् । तल्लक्षणं तु अनुमितिहेतुतृतीयलिङ्गपरामर्षपरवाक्यजन्यज्ञानजनकव्याप्यत्वा. भिमतवनिष्ठनियतव्यापकत्वाभिमतसम्बन्धबोधजनकं वाक्यमुदाहर. णमिति सर्ववादिसिद्धत्वादत्र नोक्तम्। आभ्यामिति । तृतीयलिङ्गपरामर्षस्य व्याप्तिपक्षधर्मतावगाहिनोऽवयवान्तरादलाभात , तदनभ्युपगमेऽपि पक्षधर्मताया अलाभात, हेतुषाक्यस्य च हेतुस्वरूपोपस्थापकस्यात त्परत्वात्,वादिवाक्यस्यासिद्धार्थत्वेन तदनाक्षेपकत्वात् पक्षनिष्ठव्या. तपक्षधर्मताबोधकं वाक्यम् उपनय इति लक्षणमिति भावः। तस्मादनित्य न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः शानदर्शनेन व्यभिचार इत्यत उकं असाक्षात्कारिणीति । विशेष्यताया. मित्यनन्तरंजनकीभूतक्षान इति शेषः । अनुमितिहेविति । उदासीनाति. ज्यातिधारणाय जनकेत्यन्तं बोधविशेषणं न्यायजन्यज्ञानजनकेत्यर्थः कम । उपनयातिव्याप्तिवारणाय विशेष्यपवं, तस्य च व्याप्यत्वामि मतमुहिश्य ब्यापकत्वाभिमतसम्बन्धबोधजनकत्वमर्थोऽतो नोपनयां तिवातिः। वाक्यपदं च वाहशबोधोपहितसमुदायपरं प्रत्येकपदा तिव्याप्तिवारकम् । पक्षनिष्ठेति । समस्तावयवेन यत्र तारशबावजनन.

·यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ६०५ निगमनमपीत्यास्ताम् इति पश्चावयवाः । न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् कशान्दशानजनकन्यायावयवत्वं (निगमनत्वम्)। केचित्तु प्रमा सा. मनीवलसंपादितेति मध्यस्थावगमविषयीभवितव्यमिति वादिनोः समयबन्धः, स च द्यवयवादिप्रयोगेणामपि सम्पधत एव, अन्यथा नियमानिर्वाहे बौद्धादयोऽनिगृहीताः स्युस्तथाच शास्त्रे यथा सूत्रः कारेण प्रयोगोऽभ्युपगतस्तथा तच्छास्त्रानुवर्तिना कथायां वक्तव्यो, अन्यथा न्यूनाधिकनिग्रहापत्तेरिति वदन्ति । न्यायलीलावतीप्रकाशः एवेति । यद्यपि व्याप्तपक्षधर्मलिङ्गप्रतिपादनमवयवचतुष्टयेन जनितं वि. परीतशङ्कानिवृत्तिरपि लिङ्गपरामर्षाजाता, अन्यथा निगमनेऽपि श. कापत्तेः, नहि तद्विशेषदर्शनतामनाहत्यैव तन्निवर्तकम् , तथापि बा. धसत्प्रतिपक्षत्वाभावबोधफलं निगमनम् , तचावयवान्तरात्र जात म् । अथ बाधसत्प्रतिपक्षत्वाभावः स्वरूपसन्नेवानुमितिहेतुर्न शात,त. स्मिन्सति तज्ज्ञानवैधुर्येणानुमित्यनुत्पादादर्शनादिति किमर्थं तदभावो बोधनीयः । तत्र बाधसत्प्रतिपक्षयोर्हेत्वाभासत्वेनानुमीतप्रतिबन्ध कत्वे सति यदवगमे यन्न भवति तत्तदभावशानसाध्यं यथोपाध्यभा. वज्ञानसाध्यानुमितिरिति व्याप्तेर्बाधाद्यभावस्यापि बोधनीयत्वात् । निगमनलक्षणं तु अनुमितिहेतुलिङ्गपरामर्षप्रयोजकशाब्दशानकार. णव्याप्तपक्षधर्मताचानप्रयुक्तसाध्यज्ञानजनकवाक्यत्वम् ॥ न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः मित्यर्थोऽतो न निगमनैकदेशातिव्याप्तिः । यदवगम इति । यदि चेयं व्याप्तिरप्रयोजकतया नाङ्गीक्रियते स्वरूपलनेव बाधाभावः कारणं तदा बाधाभावसम्पादनायैवाबाधितत्वं बोध्यत इति यदवगम इत्या. दिप्रयोक्तुरभिप्रायकथनं, तथाच यदवगमे सति यन्न भवति तत्तद- भावावगमे भवत्येवेत्यभिप्रायो निगमयतीति भावः। अनुमितिहस्विति । उदासीनातिव्याप्तिवारणाय कारणेऽत्यन्तं शानविशेषणम् । तस्य न्या. यजन्यवानकारणेत्यर्थः । धानपदंशानवानपरम् । निगमनेऽपि प्रति शायामिव साध्यपदे शानलक्षणास्वीकारात् ।

·६०६ न्यायलीलावती तदाभासास्तु चत्वारः । आसिद्धविरुद्धसव्यभिचारानध्यवसि. ताः। बाधप्रतिरोधावपि स्त इति चेत् । न । उभयो(१)यांप्तिग्रह- पक्षधर्मतापहारेणैवानुमानदृषकत्वात् सिद्धसाधनवत् , अन्यथा १ न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् तदाभासा इति । पञ्चभिरवयवैर्यस्य सम्पत्तिर्गम्यते तदाभासा इत्यर्थः। अनुमितिप्रतिबन्धकतावच्छेदकरूपवत्वं हेत्वाभासत्वम् । विभागमा क्षिपति बाधेति । सन्देहसिषाधयिषयोः पक्षताघटकयोरभावादाश्रया सिद्धिः, तत्र हेतुसत्त्वे व्यभिचारो, सत्प्रतिपक्षे तु व्याप्तिसन्देहात व्या न्यायलीलावताप्रकाशः तदाभासा इति योग्यतया तच्छन्दन हेतुपरामर्षः। हेत्वाभासत्वं तु ज्ञायमानत्वे सत्यनुमितिप्रतिबन्धकत्वम् । तयोरिति । बाधे पक्षत्वा भिमते साध्याभावप्रमायां साधनत्वाभिमतस्य वृत्तयभिचारः, साध्य सन्देहाभावान्न पक्षत्वं, सत्प्रतिपक्षे त्वन्यतरत्र तत्सत्त्वेऽपि तत्प्रतीति नास्तीत्यसिद्ध एव तयोरन्तभाव इत्यर्थः । ननु व्याप्तिपक्षधर्मताप्र मित्यभावोपजीव्यत्वात्तौ पृथक् स्यातामित्यत आह अन्यथेति । सि. साधनस्यापि तदुपजीव्यत्वादित्यर्थः। ननुपजीव्यत्वेऽपि सिद्ध साधनं स्वतोऽदृषकं नहि साध्यशानं साध्यज्ञानपरिपन्थि, साध्या. न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः शायमानत्वे सतीति । यद्यपि साक्षादनुमितिप्रतिबन्धकत्व विवक्षि- ते व्यभिचाराद्यव्याप्तिः, परम्परालाधारण्यविवक्षायां उपाधाव तिव्याप्तिस्तथाप्यनुमितिपरामर्षान्यतरविरोधिघटितशरीरत्वमेव ल. क्षणम् । विरोधश्च कचित्परस्पराभावात्मकत्वं कचिदभाव व्याप्यत्वम् । एव च न सिद्धसाधनप्रसङ्गः । इदं च लक्षणं शायमानस्यैव हेत्वाभासत्वमिति मते, अन्यकृन्मते त्व. नुमित्यसाधारणदोषत्वमेव लक्षणमसियादेरशायमानस्यैव प्रति. बन्धकत्वादास्यासङ्ग्राह्यत्वाचेति तदेवानेनोपलक्षितमित्यवधेयम् । मूले साध्याभावपरिच्छितिरूपत्वादित्युपलक्षणं, तद्यायपरिच्छि. अत (१)तयोरिति प्रकाशाभिमतः पाठः न० पु० बोध्यः ।

·म्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ६०७ तस्यापि दूषणान्तरतापत्तेः । तादूप्यपरिच्छेदो न तस्य विरोधी स्वभावादिति तस्य परापेक्षित्वात् , बाधपतिरोधयोस्तु साध्या- भावपरिच्छित्तिरूपत्वादाभासान्तरत्वमिति चेत् । न । सर्वोपसं. हारप्रवृत्तवाह्याभ्यन्तरनियमस्यानुमानसहायत्वात् । तदेकदेश- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् प्यत्वासिद्धिरित्यर्थः । ताटूप्यपरिच्छेदः साध्यवत्तया धर्मिपरिच्छेदः सिद्धसाधनमिति यावत् । तस्व न साध्यसिद्धिविरोधित्वं धारावहना. दिदर्शनात् । साध्याभावपरिच्छित्तिस्तु साध्यसिद्धिपरिपन्थिनीति तयोः स्वातंत्र्येणैव दोषत्वमित्यर्थः। बाह्यः सपक्षः, आभ्यन्तरं पक्षा, न्याय लीलावतप्रिकाशः भावप्रमा तु स्वतो दुषिका तथा, सत्प्रतिपक्षोऽपि व्याप्त्यादिप्रमाप्र. तिबन्धकत्वेन तथेत्याह ताद्रूप्येति । साध्यवत्तया धर्मिणः परिच्छेदः सिद्धसाधनमित्यर्थः । सर्वेति । बाह्याभ्यन्तरं सपक्षपक्षसाधारण्येने त्यर्थः। वही कृतकत्वदर्शनात् पूर्व पक्षधर्मताज्ञानाभावादेव नानुमिः तिस्तदर्शने च साध्याभाववति हेतुदर्शनादनकान्तिकत्वमेव दूषणम्। न च वह्नौ प्रत्यक्षेण साध्याभावग्रहात्पूर्व हेतुवर्शने सत्यनैकान्तिक. त्वज्ञानामावादनुमितिसामग्री निःप्रत्यू हैवेति वाच्यम् । विशेषादर्श. नदशायामुत्पन्नस्यापि व्याप्तिक्षानस्य वह्नौ साध्याभावप्रमया बाधे. नानुमितिसामग्रीवैकल्येनानकान्तिकस्यैव दूषणत्वादिति भावः । ननु पक्षत्वामिमतादन्यत्र साध्याभाववति हेतुसत्त्वेनानैकान्तिकमत्र न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः त्तिरूपत्वादित्यपि द्रष्टव्यम् । व्यायादिप्रमेति । अन्यतरत्वेन व्याप्ति. पक्षधर्मान्यतरभङ्गनिर्णयसाधारणरूपेण सन्देहादिति भावः । पौन. रुत्याभिया सर्वोपसंहारप्रवृत्तत्वमेव परिच्छिद्याह बाह्याभ्यन्तरमिति । य. धपि बाह्याभ्यन्तरै सपक्षपक्षौ न तदुभयसाधारण्येनेति फक्किका युज्यते, तथापि पर्यवसितार्थोत्कीर्चनमिदम् । नच वह्राविति । व्याप्तिपक्ष. धर्मताज्ञानोत्तरं यत्र पक्षे साध्याभावग्रहस्तत्र बाधस्थ प्रतिबन्धक. स्वमिति शङ्कार्थः । उत्पन्नस्थापि व्याप्तिमानस्याप्रामाण्यस्य शङ्का तत्र बाधात्मकव्यभिचारज्ञानेनाधीयत इति तच्छङ्काशून्यपरामर्षाभावादेव ·६०८ न्यायलीलावती प्रवृत्तविपरीतपरिच्छेदस्यैव बाधस्य सव्यभिचारत्वात् । स च व्यभिचारो बहिरन्तश्चेति व्यभिचारदेहान्तर्भूतत्वात् । प्रतिरोधे च प्रतिरोध्यनियमग्राहकप्रत्यक्षबोधस्य सत्त्वे तस्यानुद्भावनात् । न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् तथाच बाधे पक्षे एव व्यभिचारान हेत्वमासान्तरत्वम् । ननु नहि न पक्षे पक्षसमे वा व्यभिचार इत्यत आह सचेति । दोषे सति नेयं परिभा. न्यायलीलावतीप्रकाशः तु न तथेत्याशयेनाह स चेति । पक्षातिरिक्तत्वस्य गौरवकरत्वादित्य र्थः । नच बाधोत्तरमनैकान्तिकस्वापक्षधर्मत्वयोऽदूषकत्वादुपजीव्य- स्वाद्वाघः पृथक, उपजीव्यत्वं हि न तावत्तमवगम्यैवावगमः, बाध. मनवगम्यापि शब्दादनुमानाद्वा अनेकान्तिकत्वस्य सुग्रहत्वात् । व. स्तुत एकत्र धर्मिणि हेतुसाध्याभावाविति समूहालम्बनैकैव प्रतीति- हेतुसाध्याभाषयोः सामानाधिकरण्योल्लेखिनी, अन्यथा साध्याभाष. प्रमायां यदि हेतोरबान तय सिंधिरेव स्यादित्येकवित्तिवेद्यत्वं तयो- रिति नोपजीव्यस्थम् । नापि बाधमुद्भाव्यैवोद्भावनम् असिद्धेः, नही- दमनैकान्तिकामित्युक्ते, कथमिति परानुयोग आवश्यको, येनावश्य. कोद्भाव्यता स्यात् , तथात्वेप्युजीवकमेव दूषणमस्तु क्लप्तत्वात, अ. तएवावश्योद्भाव्यत्वं तदिति परास्तम् । अथार्थान्तरोपनायकस्मृ. न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः तत्र नानुमितिरिति परीहारार्थः । शब्दादनुमानाद्वेति । एतच्च प्रत्यक्षक पमेव शानं नोपजीव्यमिति प्रतिपादनाय । शानान्तरसाधारण्येनोप. जीव्यत्वनिरासायाह वस्तुत इति। नहीदमनैकान्तिकमिति। यद्यपि बाधोद्धा. वनानन्तरमेव व्यभिचारोद्भावनमिति शङ्कायां व्यभिचारोद्भावनानन्तर, रंन बाधोद्भावनमिति परिहारो व्यधिकरणस्तथाप्युद्भावयितुर्विमा शरीरमेतत् , तथा च व्यभिचारे उद्भाविते कथमिति यदि परकथं तावश्यं, तदा प्रथमं बाध एवोद्भाव्यतामावश्यकत्वादित्यालोचयतां प्रथमं बाधोद्भावननियमः स्यान्न त्वेतदस्तीति नाशङ्कितो नियम इति भावः । यद्वा बाधोद्भावनपूर्वतानियतं न व्यभिचारोद्भाधनमित्ये. वाशङ्काफक्किकार्थ इति यथाश्रुतैव परिहारफक्किका। अत एवेति । पूर्वोत्तरसाधारण्येनेति शेषः । रत्न कोशकृन्मतमाशङ्कन्ते अथेति । एत- ·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता .. न्यायलीलावताकण्ठाभरणम् त्यर्थः । ननु पक्षे साध्याभावप्रमा बाधस्तदुत्तरञ्च प्रमितसाध्याभाव. वद्भासितया हेतोरनैकान्तिकत्वं ग्राह्यमेव न पक्षधर्मतापि तदुपजी. व्येति बाधः पृथगेवेति चेत् । न । उपजीव्यत्वेऽपि क्लप्तत्वादुपजीव. कस्यैव हेत्वाभावात् । ननु संस्कारवशतः काञ्चनमयत्वं च यत्र व. ह्रो भासते तत्र काञ्चनमयवह्निमानयमित्यनुमितिरवश्यमाभासेति हेत्वाभासान्तरसत्वे बाध एव हेत्वाभास इति चेन्न । विप्रतिपत्ति- विषयेण साध्येनैव हेवाभासनिरूपणात् । सदर्थविशिष्टञ्च विप्रतिप. त्तिविषयः, अन्यथा सर्वप्रमाऽनाश्वासप्रसङ्गः, असदर्थ एव संस्कार. वशादत्र भात इति शङ्कायाः सुलभत्वात् । ननु महानसीयो वह्निः पर्वते बाधादेव न भास्यत इति चेन्न । पर्वतीयधूमेन तस्य व्याप्ते. रभावात् । ननु गन्ध प्रागभावावच्छिन्नपृथिवी पक्षवती गन्धवती पृ. थिवीत्वादत्र बाधात्साध्यासिद्धिरिति चेत् । न । गन्धकृताभावस्य विशेषणत्व स्वरूपासिद्धिा, उपलक्षणत्वे साध्यसिद्धिसम्भावनायां का बाधोऽपीति विशेषात् । तत्रापि वा व्यभिचार एव, पक्ष एव तद्विशे. षणविशिष्टसाध्यात्यन्ताभावसामानाधिकरण्यात् । किञ्च बाधस्य स. कलप्रमाण दोषत्वेऽनुमित्यसाधारणदोषत्वाभावात अहेत्वाभासत्यादि ति दिक् । प्रतिरोध्यं यत्प्रमानुमानं तनियमग्राहकेण प्रत्यक्षेण साध्य स्य सत्त्वे तस्य सत्प्रतिपक्षस्थानुद्भावनात् । नहि बाधितेन सत्प्रति न्यायलीलावतीप्रकाशः त्यादिसहकारिता सामान्यत एव प्रत्यभिज्ञादी क्लता, तदिह सध्या तिपक्षधर्मताकलिङ्गपरामर्षस्यासदर्थकाञ्चनमयत्वादिस्मृतिसहकारि- वशात्राभासधीकारणत्वं तत्राभासः पृथक् । मैवम् । व्याप्तिपक्षधर्म- तोपनीतादन्यस्थ व्याप्तो भाने मानाभावात्, प्रत्यभिज्ञादी प्रत्यभि. जाप्रमाणबलेन तत्कल्पनात, अन्यथा पूर्वानुभूतसकलार्थजानेऽनुमिः तेर्याथार्योच्छेदापत्तेः । अथ प्रत्यक्षादौ प्रमामात्र प्रति स्वातन्त्र्येण बाधस्य दोषत्वेन क्लप्तत्वादनुमितावपि स एव दोषः । मैवम् । त. न्यायलीलावतीप्रकाशविवतिः न्मते चानुमित्याभासताप्रयोजकत्वमेव हेत्वाभासस्वामिति ध्येयम् । याथार्योच्छेदापत्तीरति । इदं चापाततो ज्ञानस्य प्रत्यक्षत्वेऽपि न विषय. तानियामकत्वं तत्त्वेन, किन्तु सन्निकर्षवेनानुमितौ न सन्निक- 4 ७७न्या.

·न्यायलीलावती न्यायलीलावतीप्रकाशः थासति बाधस्य हेत्वाभासत्वव्याघातात्, अनुमित्यसाधारणदोष. स्यैव हेत्वाभासत्वात् । अथ पक्षाभिमते साध्याभावग्रहवत साध्या. भावव्याप्यग्रहोऽपि दूषकः विरोधित्वाविशेषात् , एवञ्च साध्याभा. वसामानाधिकरण्यमनैकान्तिकत्वम्, साध्याभावव्याप्यसामानाधि. करण्यं च बाधः, साध्याभावव्याप्यं च वह्नित्वाद्येव । मैवम् । पक्ष. स्वाभिमते साध्याभावग्रहस्यैव व दूषकत्वासिद्धौ तद्दष्टान्तत्वानुपप- तेः, सिद्धौ वा तस्योक्तरूपबाधाऽनन्तर्भावे षष्ठहत्वाभासत्वापत्तेः । उक्तरूपश्च बाधः पक्षाभिमतविषयकराध्याभावबुद्धौ सत्यामसत्यां वा ? आधेऽनैकान्तिकमेव, साध्याभावसामानाधिकरण्यग्रहात् । अ. नत्ये लिङ्गत्वाभिमतसाध्याभावव्याप्ययोरगृह्यमाणविशेषतया सत्प्रति. पक्ष एव दूषणं, न बाधः । न च तुल्यबलत्वं तन्त्रम, गमकताप्रयोज- करूपसम्पत्तरेव बलत्वेन तस्य द्वयोरपि ज्ञानत्वात् । प्रतिरोध्येति । प्रतिरोध्यं स्थापनानुमानं तस्य व्याप्तिग्राहकं यत्प्रमाणं तस्य प्रत्यः क्षेण द्वितीयानुमानमूलव्याप्तिग्राहकेन बाधः, तत्सत्त्वे तस्यानुदा वनात्-प्रतिरोधानुद्भावनात् , अन्यथा हनिबलतया सत्प्रतिपक्ष. स्वानुपपरित्यर्थः । ननु द्वितीयानुमानमुलव्याप्तिप्राहकं यत्प्रत्यक्ष तद्विरोधि प्रथमानुमानमूलव्याप्तिग्राहकंप्रत्यक्षान्तरमस्ति, (१)तथाच न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः स्य विषयतानियामकत्वं किन्तु व्याप्तिपक्षधर्मतयोरिति नोपनीतस्य विषयत्वमिति सारम् । अनुमित्यसाधारणत्वादिति ध्वनितम् । व. स्तुतः प्रत्यक्ष प्राह्याभावप्रत्यक्षत्वेन प्रतिबन्धकता शब्दस्तु माना. न्तरं न भवत्येवेति प्राह्याभावज्ञानत्वेनानुमितावेव प्रतिबन्धकत्वं वा. च्यं, तञ्च न व्यभिचारसांकर्यादिति रहस्यम् । षष्ठेति । हेत्वाभास- पञ्चत्ववादिन इति शेषः। सत्प्रतिपक्ष एवेति । वन्मत इति शेषः। ननु परस्परव्याप्तिग्राहकप्रामाण्यासिद्धिर्न स्वतो दूषिका विरोध्यविषय. त्वात , न चान्यतरव्याप्त्यनिश्चय एव दोषस्तत्रापि ग्राहकप्रमाण. स्य सत्प्रतिपक्षतयोपजीव्यत्वादित्यरुचेराह तथात्वेपीति । दृषकत्वेऽपी. त्यर्थः। विरोधिसामग्रीधेन शब्दादिसाधारणेन प्रतिबन्धकत्वादि . (१) अन तथात्पीति विवृत्तिकारसम्मतपाटो युक्तः।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ६११ तस्याप्येतनियमग्राहक विपक्षान्तरमस्तीति चेत् । न । तस्यैव प्रतिबन्धासिद्धिरूपत्वात् अलं तदुपजीविनाऽन्येनेति तयोर- सत्वात् ॥ लिङ्गत्वेनानिश्चितो हेतुरसिद्धः । स एवैकोऽस्तु, अन्येषा- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् पक्षत्वमुद्भावयितुमुचितमिति भावः । तस्यापीति । प्रथमानुमानस्या पीत्यर्थः । तस्यैवेति । परस्परविरुद्धप्रत्यक्षद्वयप्रतीघातस्यैवेत्यर्थः । प्रतिबन्धासिद्धिरूपत्वादिति । उभयत्र व्याप्तिसन्देहापादकतया तादूप्यो पचारः अलमनन प्रतिबन्धेनेति । तयोरिति । बाधप्रतिरोधयोरित्यर्थः। तथाच हेत्वाभासानां चतुष्टाव्याघात इति भावः। लिगत्वेनेति । व्याप्तपक्षधर्मत्वेनेत्यर्थः । तथा च व्यातपक्षधर्मत्या. न्यायलीलावतप्रिकाशः विरोधिप्रत्यक्षयोरेव सत्प्रतिपक्षत्वं दृषणमस्तु इत्यत आह तस्यापीति । तस्यापि द्वितीयानुमानस्यापि, एतनियमग्राहकं स्थापनानुमानमू. लव्याप्तिग्राहकं विपक्षान्तरं, प्रत्यक्षान्तरेण दृषणत्वरूपाभासत्वा. सिद्धः तथाभूतस्यैव हेत्वाभासत्वादित्याह तस्यैवेति । वाद्युपश्य. स्तविरोधिप्रत्यक्षस्यैव, प्रतिबन्धासिद्धिरूपत्वात्-प्रतिबन्धासिद्धि. निरूपकत्वात् , तदुपजीविना-असिध्युपजीविना, तोधिसत्प्रति. पक्षयो धादित्यर्थः लिझरवेनेति । लिङ्गत्वेन व्याप्तिपक्षधर्मतावत्वेन, अनिश्चितोऽप्रमित इत्यर्थः। तेनाश्रयासिद्धिव्याप्यत्वालिद्धिस्वरूपासिद्धयः संगृहीताः । ननु प्रत्येकसमुदायाभ्यामव्यापकम् । न च प्रत्येकाभावानुगतो व्या. तिपक्षधर्मताविशिष्टाभावः, विशिष्टाभावाशानेऽपि व्याप्त्याधन्यतः न्यायलीलावतीप्रकाशविवतिः ति भावः । प्रत्यक्षस्य न प्रतिबन्धासिद्धिरूपत्वमित्यत आह निरूपक- त्वादिति । निष्पादकत्वादित्यर्थः । असिद्धथुपजीविनाऽसिद्धिनिष्पाद केन । तेनेति । व्याप्तिपक्षधर्मताप्रमितिविरहारमकलक्षणेनेत्यर्थः। स्व. रूपासिद्धय इत्यन्तमुपलक्षणम् , मितिविरहोऽपि द्रष्टव्यः। अत्र शङ्कते -ननु प्रत्येकेति । विशिष्टामावानेपीत्युपलक्षणं लक्ष्यताभिमतप्रमितिवि. ।

·६१२ न्यायलीलावती मत्रैवान्तर्भावादिति चेत् । व्याप्यत्वासियादेरन्यत्र व्यभिचा- . न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् भ्यामप्रमितिरसिद्धिः, तेनाश्रयासिद्धिव्याप्यत्वासिद्धिस्वरूपासिद्धी नां सङ्ग्रहः । विशिष्टानुमितिश्च विवक्षिता, तेन प्रत्येक प्रामितावपि वि शिष्टाप्रमितित्वे नानुमानादेव हेत्वाभासत्वम् , प्रत्येकाप्रमितावपि विशिष्टाप्रीमतत्वप्रतिसन्धानमन्तरेण नानुमितिप्रतिबन्धकत्वम् । वस्तुतः स्वरूपसत्या एवाऽस्या आभासत्वम् , न हि कारणवि घटनमपि शातं सरकार्य विघटयति व्यभिचारादावपि व्याप्तिपक्षधर्म अन्यतरानिश्चयस्यावश्यकत्वादित्यर्थः। व्याप्यत्वासिध्यादेरित्यादि पदादाश्रयासिद्धिसङ्ग्रहः। बाधस्थले पक्ष एव व्यभिचारेणाश्रयासि. न्यायलीलावतीप्रकाशः राभावशानेनोद्भावनेन च स्वपरानुमितिप्रतिबन्धात्, अन्यथा तेषां हेत्वाभासान्तरतापत्ते, प्रमितिविरहाशानेऽपि प्रत्येकज्ञानस्यादोष त्वाच । किञ्च स्वप्रमितिविरहस्य विवक्षितत्वे सोतुसाधारण्यं, कदाचितत्रापि प्रमितिविरहात्। सकलप्रमितिविरहस्य च तत्त्वे त. ज्ज्ञानमशक्य, परप्रमितीनामयोग्यत्वेन तदभावस्यायोग्यत्वात्, स्वरूपतश्च तस्य प्रतिबन्धकत्वे ज्ञानगर्भहेत्वाभासत्वानुपपत्तिः । अबाहुः। व्याप्तिपक्षधर्मताभ्यां निश्चयः सिद्धिस्तदभावोऽसिद्धिः, सा च स्वरूपसत्येव दृषिका कारणाभावत्वात् । न चैवंसति सभ्यभिः चारादेरप्यत्रैवान्तर्भावप्रसङ्गा, स्वरूपसत्या एवासिद्धेदर्दोषत्वेन स्व. ज्ञानार्थमसियनुपजीव्यत्वादिति वाच्यम् । स्वज्ञानार्थमसियनुप. जीव्यत्वेऽपि व्यभिचारादिसत्वात् सिद्धि!त्पद्यत एवेति सव्याभिः चारादेरुपजीव्यत्वात् स एवैक इति ध्यातिपक्षधर्मतां तत्प्रमिति चा. विरुन्धतां हेतुषणत्वाभावादित्यर्थः । व्याप्यस्वासिध्यादेरिति । आदिप. न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः रहाव्याप्तिश्चेत्यपि बोद्धव्यम् । ननु प्रमितिविरह एवासिद्धिस्तत्त्वं च तल्लक्षणमित्यत आह प्रमितिविरहाज्ञानेपीति । प्रत्येकेति । व्याप्त्यभावप. क्षवर्मताधिरहेत्यर्थः । ज्ञानगर्भेति । शायमानस्यैव हेवाभासत्वमिति स्वमते पूर्वपक्षिणो निर्भरतयेदं दूषणम् । अतएव तदनभ्युपगमेनैव सिद्धान्तः । व्यभिचारादेरुपजीव्यत्वादिति । यद्यप्यन्यभिचारात्मकन्याश्य. - ·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ६१३ राग्रुपजीवकत्वात् । ननु नियमनिश्चयमागभावस्यात्यन्ताभावस्य वाऽहेतुकत्वेनोत्पत्तावनपेक्षत्वात् जप्तेरपि मानसप्रत्यक्षाधीन त्वात् न प्रतिबन्धासिद्धेयभिचारोपजीवकत्वमिति (चेत् । न)व्य- भिचारिषु प्रतिबन्धानुपलम्भस्य प्रतिबन्धाभावहेतुकत्वात् , का- रणाभावात्कार्याभावस्य सर्वमतसिद्धत्वादुपजीवकत्वस्थितिरिति न्यायलालावतीकण्ठाभरणम् ध्यादेरण्युन्नयनात् । अन्यत्रेति । यत्र न सिद्धसाधनात्पक्षताहानिरि- त्यर्थः। तत्र व्यभिचारादीनामसत्त्वानोपजीव्यत्वमिति भावः । ननु चासिद्धिरनिश्चयः, स च नोत्पत्यर्थ व्यभिचाराद्युपविति, न वा ज्ञप्त्यर्थमतः कथमुपजीव्यत्वमित्याशङ्कते नन्विति । मानसेति । निश्चया- भावस्यापि मनोवेद्यत्वात्तथाच पारमर्षे सूत्रम् "मानविकल्पानां भावाभावसंवेदनादध्यात्मम्-" इति । तथाचोत्पत्तौ शप्तौ वा नासि. द्धय॑भिचार उपजीव्य इत्यर्थः। परिहरतिव्यभिचारिध्विति । प्रतिबन्धा. भावो हि व्यभिचारस्तदधीन एव तदनुपलम्भः, यदि हि प्रतिबन्धः स्यादुपलभ्येत, तथाच प्रतिबन्धाभावाधीन एव उपलम्भाभाव इत्य. थः । आक्षिप्तवकग्रन्थेनाह कारणाभावादिति । कारणं हि विषयतया न्यायलीलावतीप्रकाशः देनापक्षधर्मत्वसंग्रहः , बाधरूपव्यभिचारेण सन्देहाभावादपक्षधर्म: तोन्नयनात् । तत्र व्याप्यत्वासिद्धिसम्भवेऽप्युद्भावनप्रकार भेदेनापक्ष. धर्मत्वस्याप्युद्भावनात् । व्यभिचारिधिति । तथाच व्यभिचारोपजीवक त्वमेवासिद्धरित्यर्थः । कारणाभावादिति । कारणाभावस्थ प्रतिबन्धाभा. न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः तुपलम्भस्यापि व्यभिचारनिश्चायकत्वे वैपरीत्यमपि, तथापि स्वा. ऑनुमाने इत्यादिमूलेन वक्ष्यमाणमेवात्र समाधानम् । व्याप्यत्वासि. ध्यादेरन्यत्रेति मूलं व्यभिचारिप्रयुक्तसिद्धिविरहस्थल इत्यर्थः। नन्वि- स्यादिमूले व्यभिचारोपजीवकत्वमित्यनन्तरमिति चेदिति कचित् पा. । व्यभिचारिध्विति । पूर्व नपदं च । कचित्तच्छ्न्यः, न शब्दलोपश्च। तत्र प्रथमपक्षे नेत्यादिना हेतुकत्वादित्यन्तेन प्रथमपूर्वपक्षसमाधाने पुनः पूर्वपक्षिणा कारणाभावादित्यादिनाऽभावावगतिरिति चेदित्य.

·६१४ १ प्यायलीलावती चेन्न, व्याप्यत्वानुपलम्भस्य तनिश्चायकत्वेन विपरीनापत्तेः । नह्यत्र योग्यानुपलम्भं विनाऽभावावगतिरिति चेत् । मैवम् । स्वार्थानुमाने यदेव स्फुरति तदेव दृषणमित्युपजीव्योपजीवक- भावाविचारात् । परार्थानुमाने तु व्यभिचारिणि न व्याप्त्यसि- न्यीयलालावताकण्ठाभरणम् उपलम्भस्य प्रतिबन्धस्तद्भावो व्यभिचारधीलक्षणस्तस्मात् कार्य: स्योपलम्भस्याभावोऽसिद्धिरिति चेदुपजीव्यं लषे, तन्न सम्भवति यतःप्रतिबन्धाभावस्यैव प्रहः प्रतिबन्धानुपलम्भाधीनः, नहि योग्या. नुपलम्भमन्तरेणाभावग्रहे कारणान्तरमस्तीति व्यभिचार एवोप जीवकत्वसिद्धिरिति विपरीतापत्तिरित्यर्थः । परार्थानुमाने विति । पर्वतो धूमवान्वह्निमत्रवादित्यत्र यद्वह्निमत्तधू. मवदित्युदाहरणावयवेन वादिना व्याप्तौ दर्शितायां व्याप्यत्वासिद्धि. स्तावदाहत्योद्भावयितुं न शक्यते, व्याप्तिनिश्चये चानौपाधिकत्वमा प्याततो निश्चितमेवातो यद्यपि व्यभिचारशङ्कापि नोदेतुमर्हति, त. न्यायलीलावतीप्रकाशः वस्यैव व्याप्यत्वेनोपजीव्यत्वं कार्याभावस्य च प्रतिबन्धानुपलम्भ स्यासिद्धिरूपस्योपजीव्यत्वमित्यर्थः । व्याप्यत्वानुपलम्भस्येति । व्याप्यत्वानुपलम्भस्य प्रतिबन्धाभावनि न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः न्तेन पुनः शङ्का, कारणाभावादित्यादिना सिद्धान्तमनूद्य इति चे. न्मन्यसे सिद्धान्तिन् , तन तत्र हेतुाप्यत्वानुपलम्भस्येत्यादि इति योजना । द्वितीयपक्षे व्यभिचारिस्वित्यादिस्थितिरिति चेदित्यन्ते. नावान्तरशङ्का, नेत्यादि अभावावगतिरिति चेदित्यन्तेन तन्निराकरणे प्रथमशङ्काया उपसंहार इत्येवं योज्यमा प्रतिबन्धाभावस्यैवेति । यद्यप्ये. वं प्रतिबन्धाभावोपजीवकत्वेऽपि न व्यभिचारोपजीवकत्वं तथाप्य. व्यभिचारस्यैव प्रतिबन्धकत्वमित्यभिप्रेत्येदम् । व्याप्यत्वेनेति । यद्य. पि प्रतिबन्धभ्रमस्थले व्यभिचारस्तथाप्युपलम्भपदस्य प्रमाणत्वमभि प्रेत्येदम् । ननु व्यभिचारशङ्काया अप्युत्पाददर्शनेऽसम्भव एवेत्यतो मूले तदुपाध्यभावेनेति । तथासत्यतिपीडाऽतिनिबन्धः स्यादिति तत्प्र.

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोनासिता ६१ दिः, दृष्टान्ते सर्वोपसंहारात्तदुपटम्मात् । उपाध्यभावेन व्यभिचा- रशङ्काहानावतिपीच्या पुनरनुत्तरव्यभिचारस्योद्भावनात् , तस्यै- व तदुपजीवकत्वात् , (१)आयासगौरवाच्च । विरुद्धे तु विपरीत न्यायलीलावतीकण्टाभरणम् थापि स्फुटे व्यभिचारे नोपाधिरनुसतुमर्हतीति अतिनिःपीडनेन व्यभिचार एवोद्भाव्यः, सह्यनुत्तरोयतस्तत्र वाद्युत्तरावकाशो नास्ति व्यभिचारस्य स्फुटत्वाद, तथा चासिद्धेर्व्यभिचार एवेत्यर्थः । ननु व्यभिचारश्चेत् दृष्टस्तदा तन्नान्तरीयकतया असिद्धिरपिशातैवातः सोद्भाव्यतामत आह आयासेति । कथमत्रासिद्धिरिति वादिप्रश्नान न्तरं व्यभिचारोपदर्शनमावश्यकम् , तथा च स एवोद्भाव्यो नान्त. न्यायलीलावतीप्रकाशः श्वायकत्वेनोपलम्भाभाव एवोपजीव्य इत्यर्थः । सर्वोपसंहारादिति । यः स्कृतकं तदनित्यमेवंरूपतया तदुपलम्भाव्याप्त्युपलम्भादित्यर्थः । नन्वेवं परार्थानुमानेऽसिद्धिः क्वापि न स्यात् उदाहरणेन सर्वोपसं. हारेण व्याप्त्युपलम्भात् , उदाहरणाभावे च न्यूनतापत्तेः। किश यथा सर्वोपसंहाराव्याप्तिः तथा व्यभिचारव्यतिरेकोऽपि, यदि सर्वो पसंहारो न व्यतिरेकनियतस्तर्हि व्याप्तिनियतोऽपि नायमिति कथमसिद्धिव्यतिरेकोऽपि । अत्राहुः । स्वयं यदेव स्फुरति तदेव प. रस्याप्युद्भाव्यते तथाच यत्रासिद्धिर्न स्फुरिता व्यभिचार एव स्फु. रितस्तत्र परस्यापि व्यभिचार एवोद्भाव्यः द्वयोरपि व्यभिचारासि- योर्हेत्वाभासत्वव्यवस्थापनानो प्राप्तकालत्वम् । यत्र तु व्यभिचारा सिद्धी युगपदेव स्फुरिते तत्रासिद्धावुद्भावितायां कथमित्यपेक्षायां व्यभिचारस्यावश्यकत्वाद्यभिचारोद्भावने तु नासिद्धेरपेक्षेति लाघ. वाद्यभिचार एव वाच्य इत्याह आयासेति । तत्र यद्यपि व्यभिचारित्वं न साध्याभाववद्गामित्वं, संयोगादिसाध्यकद्रव्यत्वे भूनित्या गन्धव. न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः दर्शनमसिद्धमेवेति भावः । तथा व्यभिचारव्यतिरेकोपीति । अव्यभिचारस्य व्याप्तिशरीरत्वमभिप्रेत्येदम् । ननु सिद्धावुद्भावितायां कथमित्यपेक्षा. (१) प्रयासति पाठान्तरम् ।

·न्यायलीलावती प्रतिबन्धे वाक्यस्थे परिसरति अन्येषामनन्तरकृत्वमेषोपजीवक त्वम् । असिद्धौ त्वनुपलम्भस्यैवासवनिर्वाहकत्वेनोपजीव्यत्वम् । . न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् रीयकतयैवासिद्धरित्यर्थः । अन्तरङ्गत्वमुद्भटत्वम्, विरोधो युद्भट- विरोधः, तथा च तमपहाय कथमप्युद्भावयेत् । यद्वा अन्तरङ्गत्वं वादिवाक्यादेव प्रतीतत्वं व्यभिचारादीनां च स्वयमन्वेषणीयत्वेन बहिरङ्गत्वं यत्र न स्फुटो व्यभिचार उपाधिः स्फुरति तत्रासिद्धिरेव व्याभिचारस्योपजीव्येत्याह असिद्धाविति । असवनिर्वाहकत्वेन प्रति. न्यायलीलावताप्रकाशः वादित्यनध्यवसिते चातिव्याप्तिः, नापि निश्चितसाध्यवत्तदन्य वृ त्तित्वं,साध्यवदन्यवृत्तित्वस्यैव दूषकत्वे शेषवैयर्थ्यात् । तथापि वि. पक्षवृत्तित्वं तत्वम् , तन्मात्रस्य दूषकत्वात् , विरुद्धस्यापि तस्याशाने विपक्षवृत्तिताशानदशायां सव्यभिचारत्वमेव, अन्यथा तस्य हेत्वाभा सान्तरतापत्तेः, उपाधेयसंकरेप्युपाध्यसांकर्यस्येष्टत्वात् , अनुपसं. हायस्यापि वस्तुतस्ताहशत्वात्। विरुद्धस्याप्युपजीव्य वनासिद्धभैः दमाह विरुद्ध स्विति । विपरीतेति। साध्याभावच्याप्यत्व इत्यर्थः। अन्येषामिति । असियादीनामनन्तरङ्गर विरुद्धप्रतीत्यनन्तरप्रतीयमानत्वं, साध्या. भावव्याप्यत्वेन निश्चितस्य विरुद्धत्वात् । नन्धिदमयुक्तं साध्याभाव न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः यां व्यभिचारावकाश इति प्रथमं व्यभिचारोद्भावनेऽप्राप्तकालत्वमि त्यत आह द्वयोरपीति । तथापि विपक्षवृत्तित्वमिति । साध्यवदन्यवृत्तित्व. मित्यर्थः । अनुपसंहार्यस्यापीति । सर्वमनित्यं मेत्यत्वादित्यादेरित्यर्थः । सद्धेतोश्च ताशस्यासिद्धत्वेनैव सङ्ग्रहः । यद्यपि साध्यवदन्यत्वांश. निश्चयीभूतसाध्यवदन्यगामित्वं प्रतिबन्धकतावच्छेदकमनुपसंहार्य नास्ति, तथापि प्रतिबन्धकतावच्छेदकमन्यदेव साध्यवत्तदन्यवृत्तित्वं तु विभाजकम् । विरुद्धस्यापीत्यादिग्रन्थस्थदूषकतावच्छेदकमाभप्रेत्य साध्यव्यापकेति। न चेदमाकाशसाध्यकविरुद्धाव्यापकम् , तत्र साध्ये हेतुसामानाधिकरण्यविरहस्य प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वात्, न चा. धिक्यम्, सामानाधिकरण्यज्ञानविरोधित्वनानुगमात् । अव्यभिचार. .

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण- सविवृतिप्रकाशोन्द्रालिता एवंसति सोपाधित्वमेव दूषणं स्यादिति चेन्न। तस्य स्वतोऽदू- षणत्वात् , तादूप्यपरिच्छेदवत् , तेन व्याप्त्यसिद्ध्युपजीवनात् । न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् बन्धाभावरूपव्यभिचारशापकत्वेन योग्यानुपलब्धेरभावनिश्चायक. वादित्यर्थः। ननूपाधिस्फुरणे स एव दोष: स्यादित्याह एवमिति । तस्येति । साध्यव्यापकत्वसाधनाव्यापकत्वज्ञानमन्यत्रातन्त्रमित्युपा. धेः परमुखनिरीक्षकत्वं सिद्धसाधनवदित्यर्थः। निरपेक्षणीयमाह न्यायलीलावतीप्रकाशः सम्बन्धस्यैवासाधकतासाधकत्वात् नियमांशस्य व्यर्थत्वात्, अत एव साध्यवदन्यत्वव्याप्यत्वमित्यपास्तम् . व्याप्यत्वविवेचने व्यर्थत्वात् । मैवम् । साध्यव्यापकाभावप्रतियोगिनो विरुद्धत्वात् साध्याभावव्या. प्यश्चेद्धतुरवश्यं हेत्वभावव्याप्यं साध्याभावाभावरूपं च साध्यम, ययो. यथा व्याप्तिस्तदभावयो।परीत्येन व्याप्यव्यापकभावात् । न च सा. ध्यहत्वभावयााप्तिग्रहे हेतोः साध्याभावव्याप्यत्वग्रहः कारणम्, त. वग्रहेऽपि तयोः सहचारदर्शनेन व्याप्तिग्रहसम्भवात्। यद्वा वृत्तिमत्त्वे सति साध्यवदवृत्तित्वं विरुद्धत्वम्, नहि वृत्तिमत्त्व साध्यवदवृत्ति स्वानं विना साध्याभाववद्वामित्वज्ञानं भवतीति तस्योपजीव्यत्वम्। असस्वनिर्वाहकत्वेन-प्रतिबन्धासरवनिर्वाहकत्वेनेत्यर्थः । अनुमिति. व्यतिरेकनिर्वाहकत्वमित्यन्य। ननु यधुपजीव्यत्वादनुपलम्भस्य पृथक् दुषणत्वं तदा यत्रोपाध्युपविकं दूषणान्तरं तत्रोपाधिः पृथक् दूषणं स्यादित्याह एवंसतीति । नोपजीव्यमानं पृथक् दूषणं किन्तु स्वतो दूष. कं सत्, न चोपाधिस्तथा, न ह्यन्यस्य साध्यव्यापकत्वसाधनाव्या. पकत्वज्ञानमन्यस्य साध्यव्याप्यत्वे स्वतो दृषकम्, किन्तु व्याप्तिविघट- नद्वारा, अतो न पृथगुपाधिषणमित्याह तस्यति । ताप्येति । सिद्ध. न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः ज्ञानविरोधितयेव व्याभिचारोपाधीनामेवमेवान्यत्रापि यथासम्भवम. नुगमश्चिन्त्यः। उपस्थित्यनियमेन व्यवस्थितविकल्पाभिप्रायेणाह यद्वे. ति । वृत्तिमत्त्व इत्यसंकीर्ण स्थलकथनाय । प्रतिबन्धकतावच्छेदकं तु विशेष्यभागमात्रम् । अनुमितिव्यतिरेकेत्यादि प्रकृत्यर्थमात्र विवरणम् । ७८न्या.

·न्यायलीलावती व्याप्त्यनुलम्भस्य तु कारणाभावत्वेन स्वरूपदोषत्वात् । अत एव व्यभिचारसंदेहस्य विपक्षव्यावृत्त्यपरिच्छेदोपजीवित्वेन सं. दिग्धानेकान्तोऽपि न पृथक् दूषणम् । पक्षकदेशातिरनध्यवसि. न्यायलीलावतीकण्टाभरणम् तेनेति । नन्वसिद्धिरपि कथं दोष इत्यत आह अनुपलम्भस्य विति । प्रति बन्धानुपलम्भस्येत्यर्थः । अतएवेति । कारणविरहोपजीविकत्वादेवेति, विपक्षव्यावृत्तिज्ञानमनुमितिकारणं सन्दिग्धानकान्तिकं च तद्विघटन. द्वाराऽनुमितिप्रतिबन्धकमित्यर्थः। पौकेति । सति सपक्षे सपक्षाद्या. न्यायलीलावतीप्रकाशः साधनं यथा पक्षताविघटनद्वारा दृषकं न स्वत इत्यर्थः । तेनोपाधि नेत्यर्थः । अतोऽसिद्धावन्तर्भाव इति भावः। कारणाभावत्वेनेति । अनु. मितिकारणव्याप्तिज्ञानामावत्वेनेत्यर्थः । नन्वेवं सन्दिग्धानकान्तिक मपि व्यभिचारात पृथक् दूषणं स्यात, नहि तत्रानैकान्तिकमेव दू. षणं विपक्षवृत्तित्वेनानिश्चितत्वादित्यत आह अतएवेति । अनुमितिका- रणविपक्षव्यावृत्तिनिश्चयधिरहोपजीवकत्वादसिद्ध एव तस्यान्ती. व इत्यर्थः । पक्षैकेति । सर्वसपक्षविपक्षव्यावृत्त इत्यर्थः । अनैकान्ति- कस्य संशयफलकहेत्वाभासत्वादसाधारणधर्मस्थानध्यवसायज्ञान जनकत्वादिति भावः । ननु सपक्षत्वं न साध्यवन्मात्रत्वं विपक्षावृ. तेत्तिमतः साध्यववृत्तित्वनियमात् , नापि पक्षान्यसाध्यवत्त्वं श. ब्दोऽनित्यः शब्दत्वादित्यत्र व्याप्तिग्रहदशायां सखेतावतिव्याप्तः। मैवम् । सर्वनिश्चितसाध्यवाद्विपक्षव्यावृत्तस्यासाधारणतयाऽनध्यव- सितत्वात्, शब्दत्वाऽनित्यत्वव्याप्तिग्रहदशायां शब्दे साध्यनिश्चया. न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः व्याप्तिानकारणाभावत्वभ्रमनिरासायाह अनुमितिकारणेति । तस्यान्त. भीव इति । इदं च समाधिसौकर्यात् । वस्तुतः साध्यवदन्यत्वांशनि. श्वयीभूतसाध्यवदन्यवृत्तित्वज्ञानं तत्राप्यविकलमेवेति ध्येयम् । व्य तिरेके हेतोरतिव्याप्तिभयेन व्यावष्ठे सर्वसपक्षेति । व्यभिचारिणोऽभेद. माशङ्ख्याह अनैकान्तिकस्येति । एतन्मते संशयानध्यवसाययोर्भेदादिति भावः। शब्दत्वानित्यत्वेति । 'व्यतिरेकव्याप्तिग्रहदशायां यद्यपि न सा.

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ६१९ तः । न चात्र प्रतिबन्धासिद्धिः, व्यभिचारिवद्यातिरकेसाहचर्यम तीतिनियममादर्शयति तदनुद्भावनात् । न च व्यभिचार एव, सप- क्षविपक्षयोरप्रमितेरेवानध्यवसायहेतुत्वेन शबलदूषणतया विळ. . न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् वृत्तो धर्म इत्यर्थः । ननु तत्रापि व्याप्यत्वासिद्धिरेव दोषो न त्वना ध्यवसित इत्यत आह नचेति । तत्रापि वादिनोदाहरणावयवेन व्य तिरेकव्याप्तिरुपदर्शितैवेति व्याप्यत्वासिद्ध्युद्भावनानवकाशादित्य थः । सपक्षविपक्षयोरिति सप्तम्यन्तम् । शबलदूषणत्वं-सपक्षविपक्षो न्यायलीलावतीप्रकाशः नातिव्याप्तिः । तत्रापि विवक्षितविवेकन सर्वसपक्षव्यावृत्तिरेव दो. षो नतु विपक्षव्यावृत्तिरपि, विरुद्धं च तेनोपाधिनानध्यवसितमेव, अन्यथैतदवगमे विरुद्धत्वाशाने हेत्वाभासान्तरतापत्तेः। ननु व्या. पत्यप्रमितेरस्यालिद्धावेवान्तर्भावः स्यादित्यत आह नचेति । व्यभिचारि. वदिति । यथाऽनैकान्तिके सत्यप्यसिद्धिनौद्भावनाहीं, तथाऽनध्यवसि तेऽपि व्यतिरेकयोः सपक्षविपक्षव्यावृत्तत्वयोः पक्षे या साहचर्यप्र. तीतिस्तनियममादर्शयति वादिनि तदनुद्भावनात् असिद्धरतुद्भाव नाव, नहि यत्र सपक्षविपक्षव्यावृत्तिरुद्भाव्यते तत्रासिद्धिरुद्भावना हत्यर्थः । सपक्षेति । सपक्षविपक्षवृत्तित्वक्षाने सत्यवानकान्तिकरवशा न्यायलीलावतीप्रकाशविवतिः ध्यक्त्तानिश्चयो हेत्वधिकरणे, तथापि विरोधिव्याप्तिप्राहकसामग्या प्रतिबद्धव्याप्तिकत्वमेव तल्लक्षणम् । अत एव विरोधिव्याप्तिग्राहक शब्दस्थलेप्यसाधारण्यम् । यदि चासाधारणव्यतिरेकव्याप्तिद्वयग्रह- स्तदा विरोधिव्याप्तिद्वयग्रहविषयत्वं लक्षणम् । नचैवं सत्प्रतिपक्षा. न्तर्भावादेतन्मतेऽसिद्धान्तर्भावः । तत्र पक्षधर्मताविषयत्वेनापि प्रति. बन्धकत्वादत्र तु व्याप्तिमात्रविषयतया तथात्वात् , पक्षधर्मताया उ. भयसाधारणत्वात् , तदुक्तं चिन्तामणौ 'अत्र त्वेक एवेति ततो भेद' इति । नतु विपक्षव्यावृत्तिरपीति । तस्या व्यतिरेकव्याप्तिग्राहकतयाऽनुमानत्वादिति भावः । व्यतिरेकव्याप्तिमादर्शयतत्यिर्थेऽसङ्गतिस्तत्प्रदर्शनेऽपि तदु. द्भावनाविरोधादत आह व्यतिरेकयोरिति । सपक्षव्यावृत्तत्वयोरिति स.

·६२० न्यायलीलावती म्बितप्रतीतिकस्य व्यभिचारस्यानुद्भावनात् ॥ इति हेत्वाभासाः॥ स्मृतिरपि मानान्तरमेव, अर्थनिश्चयहेतुत्वात् । अनुभव- पारतत्र्यानैवमिति चेत् । न । उत्पत्तिपारतन्त्र्यस्य प्रमाणान्त- रसाम्यात् , फलाभावेन ज्ञप्तिपारतन्त्र्याभावात् । इच्छावद्विषये न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् भयनिरूप्यत्वम् । मानान्तरं मित्यन्तरमित्यर्थः । अर्थनिश्चयहेतुत्वात-अर्थपरिच्छे. दात्मकत्वात् । नैवमिति(१) । न मानान्तरमित्यर्थः । उत्पत्तीति । अनुमि. त्यादीनामपि लिङ्गपरामर्षादितन्त्रत्वात् । ननु स्मृतिः फले जनयित. ध्ये प्रमाणान्तरमपेक्षत इति नेयं मानान्तरमत आह फलाभावेनेति । मनु विषयलाभ एवास्याः पूर्वानुभवानि इत्येव पारतगमत आह इच्छावदिति । स्वभावत एव चेदियं सविषया न स्यात्तदा शानमेव न न्यायलीलावताप्रकाशः नादित्यर्थः। ननु पक्षस्य साध्यतभावान्यतरवत्वनियमेन तपोभ. योरपि सम्भावनायां व्यभिचारशङ्कावतार एव तत्र दोषः स्यादित्य त आह अनध्यवसायेति । अनभ्यवसायानन्तरं पश्चाद्व्यभिचारो गम्यत इति व्यभिचारस्याप्यनध्यवसितमेवोपजीव्यमिति तदेव स्वतो दूष. णं तत्रोद्भाव्यं न तूपजीवको व्यभिचार इत्यर्थः। विलम्बप्रतीतिकत्वे हेतुः शबलेति । शबलदूषणत्वं सपक्षविपक्षोभयनिरूप्यत्वमित्यर्थः । मानान्तरमिति । प्रमित्यन्तरमित्यर्थः । ननु मानान्तरसापेक्षवान. जनकत्वान्न स्मृतिर्मानान्तरमित्यत आह फलाभावेनेति । शानजनकत्वा भावेनेत्यर्थः । नन्विच्छाप्रयत्नयोरिव स्मृतेविषयं प्रति नियमे स्वज. न्यायलीलावतीप्रकाशविपतिः समी । शबलेति । अनभ्यवसायः पक्षमात्रनिरूप्यो व्याभिचारस्तु सप. क्षविपक्षोभयनिरूप्य इति विलम्बितप्रतीतिक इत्यर्थः । एवं च मूले विलम्बितप्रतीतिकस्येत्यन्तरं चकारोऽध्याहार्य इति भावः । तजन्यप्रमाविरहेण मानान्तरस्वमसम्भवतीति व्याचष्टे प्रमित्य. न्तर्रमिति । यद्यप्येवं स्वार्थनिश्चयहेतुत्वादितिमूलासङ्गतिस्तथापि स्वा. (२) अपमूले-नवम् उत्पत्तीति-पाठो मिश्रामिमता पठनीयः । . ।

·न्यायलीलावतीकण्ठामरण-सवितिप्रकाशोद्भासिता ६१ परापेक्षायां ज्ञानत्वव्याघातः । अनधिकपरिच्छेदस्य गृहीतानु- भवसाधारण्यात् । कारणज्ञानप्रामाण्यापेक्षया यथार्थत्वस्यानु. मितिसाधारण्यात् । स्वविषयज्ञानप्रामाण्यापेक्षत्वस्य शब्दसाधा. रण्यात् । अधिकपरिच्छेदे च प्रमाणत्वात् , अन्यथा तब्यवस्था- नुपपत्तेः । तत्वावच्छिन्नं हि स्मृतिर्थमाकलयति, सा च यदि न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् स्यादित्यर्थः । ननु गृहीतमात्रगोचरत्वान्नेयं प्रतीतिरित्यत आह अनधिकेति । एवंसति धारावगाहिधियामपि प्रमितित्वं न स्यादित्य. थः । नन्वनुमितिः पूर्वानुभवस्य भिन्नविषयस्य प्रामाण्यमपेक्षते स्मृतिस्तु स्वसमानविषयकस्यैव स्वजनकानुभवस्येति वैषम्यमत आह स्वविषयेति । शाब्दज्ञानस्यापि समानविषयकस्यैव वक्तृशान. स्य प्रामाण्यमपेक्षते इति तदपि प्रमा न स्यादित्यर्थः । स्मृतेः प्रमा. त्वे युक्त्यन्तरमाह अधिकेति । अधिकं तत्ताभागः, पतदेव स्कुटय. ति-तत्तेति । न्यायलीलावतोप्रकाशः नकानुभवापेक्षणान तथेत्यत आह इच्छादिवदिति । अनधिकेति । पूर्वानु. भवविषयविषयकत्वेनाप्रमात्वे धारावाहिकज्ञानप्रामाण्यापेक्षणात्तथा ऽनुमितौ च मित्रविषयकताहशक्षानापेक्षणान तथेत्यत आह स्व. विषयेति । शन्देऽपि स्वप्रयोगहेतुसंसर्गज्ञानप्रामाण्यापेक्षणादित्यर्थः। स्मृतेर्मानान्तरत्वे युक्त्यन्तरमाह अधिकेति । अन्यथेति। यदि स्मृतिः प्रमा न स्यात्तदा तत्तावच्छेदस्तत्र न भासतेत्यर्थः । तदेव व्युत्पादय ति तत्तावच्छिन्नमिति। स्मृतेः पूर्वानुभवमात्रविषयविषयकत्वेऽनुभवा. न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः थनिश्चयात्मकत्वादित्येव तदर्थ इति भावः । ज्ञानजनकत्वेति । यदि चातु: व्यवसायजनकत्वेन तथात्वं तदा प्रामाणान्तरसाधारण्यामिति भावः। स्मृतेर्मानान्तरत्व इति । जनकीभूतमानविषयकसमानाधिकरणशानप्रामा ण्याधीनसामान्यकत्वमप्रमितित्वव्यवहारप्रयोजकमिति पूर्वत्रारुच्ये. ति शेषः । तत्तावच्छेदस्तत्रेति । यद्यप्यप्रमावेऽपि भानमविरुद्धमेव, तथा. पि तत्तापच्छेदोऽनुभवे न भासत एवं स्मृतिश्च स्वामतेऽप्रमैवेति स । .

·६२२ न्यायलीलावती पूर्वानुभवस्यापि गोचरः, तदा तत्रापि तदित्युल्लेखः स्यात् , न च कचिदिदमिति स्यात् । न चेत्, स्मृतिरेव तत्रानपेक्षति मानम् । तत्ता च न ज्ञातता। ज्ञातोऽयं सोऽयमित्यनयोरविशिष्ट विषयतापत्तेः। नाप्यतिवृत्तानुभवविशिष्टता, तस्याः पूर्वानुभ(१). वेनानुल्लेखात् । स्मृतिबलादेव तत्कल्पनेति चेत् । न । अननुभूत एव स्मृतिस्तत्तांश इति कल्पनापत्तेः। नापि पूर्वकालवि न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् ननु शाततैव तत्ता, सा च बातोऽयमित्यनुभवव्यवस्थितैवेत्यत आह तत्ता चेति । स्मृतिबलादिति । स्मृतौ तत्ताभानान्यथानुपपत्त्यैव पूर्वा. नुभवविशिष्टता तत्ता कल्पनीयेत्यर्थः । यद्वा पूर्वानुभवस्यापि स्वं गांचरत्वं कल्पनीयामत्यर्थः । कल्पना चेत्तदेवमेव कल्पना स्यादि. त्याह अननुभूत इति । इत्यत्रापीति । स्मृतेरप्येवंप्रकारापत्तेरित्यर्थः । अ. न्यायलीलावतीप्रकाशः विषयतत्ताविषयकत्वानुपपत्तिरित्यर्थः । तत्रापि पूर्वानुभषेपीत्यर्थः । नचेदिति । तत्ता पूर्वानुभवगोचर इत्यनुषङ्गः। तत्रेति । तत्तायां स्मृतिः पूर्वानुभवानपेक्षेति तत्र प्रमैव स्यादित्यर्थः । ननु शाततैव तत्ता ला च पूर्वानुभवगोचर इति तत्र सापेक्षव स्मृतिरित्यत आह तत्तेति । तस्या इति । अतीतानुभववैशिष्टयानुभवा. विषयत्वेन स्मृत्या तदुल्लेखानुपपत्तेरिति भावः । परेणानुभूयत तिक्षानेऽपि स इति प्रयोगाभावाच । नाप्येतज्जन्मातीतस्वानुभव वैशिष्ट्यं, तदवगमेऽपि तत्तासंशयविपर्ययदर्शनात् । अत एवातीता- नुभवविषयत्वमेव तत्, तश्चानुभवाविषयेऽपि यदा शानान्तरेणो. ल्लिख्यते तदा स घट इति स्मृतिनों चेत् प्रमृष्टतत्ता सा इत्यपास्त. म् । सहप्रयोगानुपपत्तेश्चेति भावः । स्मृतिबलादेवेति । अनुभूतमात्रविष यत्वात् स्मृतेरनुभवस्य तसा विषय इत्यर्थः । अनुनभूत एवेति । तत्तदंशे ऽननुभूतविषयैव स्मृतिरित्येव किन्न कल्प्यते इत्यर्थः । ननु पूर्वकाल. न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः पारमार्थिक एव न स्यादिति भावः । ननु ज्ञाततैवेति। यद्यष्ययं घट (१)पूर्वमनुल्लेखात-इति प्रा. पु० पाठः ।

·स्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता १२३ शिष्टता, पूर्वमासीदयमित्यत्रापि प्राप्तः । घटमात्रावसायिनी स्मृतिरनुमिततत्तांश इत्यभिलाप इति चेत् । न । तं घटमहं स्मरामीत्यनुव्यवसायानुपपत्तेः । प्रमाव्यवहाराभावादप्रमात्वमि- ति चेत् । न । लौकिकानां प्रामाणिकानां च सत्यज्ञान एव प्रमाव्यवहारदर्शनात् । स्मृतिहि पूर्ववर्तमानकालावच्छिन्नमर्थ- माकलयति, न च तदिदानी तादृशामति श्यामे रक्तताप्रतीति- वदयथार्थेति चेत् । न । तस्य तत्कालावच्छिन्नकालतावभास- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् नुमानोपनीतस्तचाभागो भालते स्मृताविति पूर्वानुभवविषयतैवा. स्या काचिनत्ता स्यादित्याह घटमात्रेति । तं घटमिति । घटविशेषणत्वन सत्तानुव्यवसीयते पूर्वानुभवस्तु अविधमानतया न घटे विशेषणमि त्यर्थः। ननु स्मृतिर्यदि प्रमा स्याचदा तादूप्येण व्यवड़ियेतेत्याह प्रमेति । सत्यज्ञान एवेति । सत्यज्ञानस्वमेव प्रमाव्यवहारे तन्त्रं ताशी व स्मृतिरपीत्यर्थः । सत्यत्वमेव स्मृतौ नास्तीत्याह स्मृतिहाँति । स घट इति तत्कालीनो घट इति स्मृतौ भासते, घटस्यैतत्कालीनतैव इदानी तत्कालविशिष्टो घट शांत स्मृतेन विषय इदानीकालस्य न्यायलीलावतीप्रकाशः वैशिष्ट्यं तत्ता, तब पूर्वानुभवगोचर एवेत्यत आह नापि पूर्वकालेति प्राप्तस्तत्तोलखस्येति शेषः । अनागतगोचरस्मृतिप्रत्यभिजयोस्तसो. ल्लेखात् अतीतसमयसम्बन्धावगमेऽपि सोयं नवेति संशयास। ए. तेनातीतधर्मान्तरवैशिष्ट्यं तत्त्यपास्तम् । तं घटमिति । तत्ताविशिष्ट घटगोचरस्मृतेरनुभवादित्यर्थः । सत्यज्ञान एवेति । स्मृतिरपि तथेति त. त्रापि प्रमाव्यवहारोस्त्येवेत्यर्थः। स्मृतिहीति। वर्तमानकाले तत्ताव च्छिन्नोऽर्थः स्मृतौ भासते, न च स्मृतिकाले सोऽर्थस्तथेति बाधित विषयतया स्मृतिरयथार्थत्यर्थः। श्याम इति । आमश्यामतादशायां भाविपाकजरागे घटे यथा रक्तोऽयमिति धारयथार्थत्यर्थः। तस्येति । न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः इति ज्ञाने शाततापि न विषयस्तथाप्येतदनन्तरं शाततागोचरशाने स.

·६२४ न्यायलीलावती नात् । न च तन्न तत्कालावच्छिन्नम् , तदानमिसत्त्वापत्तेः। नापी. दानी तदवच्छेदमाकलयति, अनवभासात्तस्येदानींकालस्य पू. वानुभवेन स्मरणायोगात् । मुनीनामव्यवहारादिति चेत् । न । वादिनं प्रति मुनित्वस्यैवासिद्धिरिति । तत्कथं वे एव प्रमाणे इति चेत् । अत्रोच्यते । न ह्यत्र सत्यज्ञानत्वं सत्यानुभवत्वं वा प्रा. माण्यं साध्यम् , यथाक्रमं सिद्धसाधनबाधयोः सत्त्वात् । नापि प्रमाणशब्दवाच्यत्वम् , अनीश्वरेच्छाप्रयुक्तप्रमाणशब्दाभिधेय. त्वे सिद्धसाधनात् । ईश्वरेच्छापरतन्त्रप्रमाणशब्दवाच्यत्वस्य तद. भियुक्तपुरुषव्यवहारगम्यत्वात् । प्रमाणाभियुक्तानां चाक्षचरण. कणभक्षादीनां स्मृतौ प्रमाणव्यवहाराभावात्, इन्द्रपाणिनिप्रभृति- . न्यायलोलावतीकण्ठाभरणम् पूर्वानुभवागोचरत्वादित्याह तस्येति । स्मृतिविषयस्येत्यर्थः । कथमिति । स्मृतिकरणीभूतस्य तृतीयप्रमाणस्यावश्यं वाच्यत्वादित्यर्थः । निगः न्यायलीलावतीप्रकाशः तत्तावच्छेदस्तत्र भासते स च वस्तुगत्या घटे कदाचिदस्त्येवेति तद्विषया स्मृतियथार्थेव, इदानीमयं रक इति प्रतीतेराकार एव नेति भावः । नापीति । इदानींकालं तत्कालत्वेन नाकलयति स्मृतिरिति शेषः । अनवभासात्तस्येति । इदानींकालविशिष्टत्वेनाननुभूतस्येदानी स्मृ त्ययोगादित्यर्थः । प्रमाणशब्दवाच्यत्वमाधुनिकसङ्कतविषयतया ईश्वरसङ्केतविषयतया वा ? आधे अनीश्वरेति । अन्त्ये ईश्वरेच्छेति । त. न्यायलीलावतीप्रकाशविवतिः त्येव तत्ता भासतेऽन्यथा तु प्रमुष्टतत्तांशैव स्मृतिरिति भावः । अ. नुभवस्य तत्ता विषय इति तत्कल्पनमिति मूलस्य चानुभवे तत्तावि- षयकत्वकल्पनमित्यर्थ इति भावः। आकार एव नेति । रको घट इति प्र. त्ययस्य न तथाकार इत्यर्थः । इदानींकालं तत्कालत्वेनेति । इदमुपलक्षणम्, तत्कालमिदानीकालत्वेन तत्कालस्येदानींकालावच्छिन्नत्वं चेत्यपि मूलार्थो द्रष्टव्यः । इदानींकालेति । इदानींकालस्याननुभूतस्य स्मृत्ययो.

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता व्यवहारात् वाचकतानियमवत् पूर्वानुभवापेक्षतयैव वा विषय- प्रतिनियमात् , इच्छादिवत् ! न चैवमज्ञानत्वापत्तिः, अर्थस्व- भावप्रत्यासत्तेरविरोधात् । न हि ज्ञानस्यार्थे(न) प्रत्यासत्यन्तरम- स्ति ।। न चेच्छाया अपि ज्ञानत्वम् , इच्छात्वस्यानुभवसिद्ध । न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् दव्याख्यातमितरत् । स्मृतेरप्रमात्वे युक्त्यन्तरमाह पूर्वेति ।। स्मृतिनं प्रमितिविषयसम्बन्धे परतन्त्रत्वादिच्छावदित्यर्थः । तींच्छावदेवा. स्यार्थज्ञानत्वमपि साध्यमित्यत आह अर्थेति । अर्थस्वभावप्रत्यासत्ति शुन्यत्वमत्रोपाधिरित्याह अर्थेति । नचेति । स्वभावप्रत्यासत्तस्तत्रापि सरवादित्यर्थः । यद्यपि तत्र ज्ञानं प्रत्यासत्तिः स्मृतौ चानुभवस्य चि. रातीतत्वेन न प्रत्यासत्तित्वं तथापि विलक्षणमनुभवविशेषमाह इच्छात्वस्यीत । इच्छात्वेनैव ज्ञानवैधय॑विषयप्रवणत्वं ज्ञानत्वं व्यभि. चार्यवेत्यर्थः । यद्यन्याधीना विषयप्रवणता स्मृतेरिति स्मृतिर्शानं न्यायलीलावतीप्रकाशः दभियुक्ताः- अक्षचरणादयः । स्मृतेरप्रमात्वे युक्त्यन्तरमाह पूर्वानुभवे. ति। स्मृतेः पूर्वानुभवेन सहकविषयत्वनियमादित्यर्थः । तथा च स्मृतित्वं न प्रमावृत्ति कारणीभूतमानविषयविषयकमात्रवृत्तिजाति. स्वात् इच्छात्ववदिति भावः । नवमिति । पूर्वानुभवापेक्षविषयप्रति नियमे सतीत्यर्थः । नन्धिच्छाया अप्यर्थेन प्रत्यासत्यन्तराभावात् स्वभावप्रत्यासत्तिरस्तीति सापि ज्ञानं स्यादित्यत आह न चेच्छाया इति । इच्छायाः इच्छामीत्यबाधितानुभवान्न जानामीत्यतोऽर्थप्रत्यास त्तिसत्त्वेऽपि न ज्ञानस्वमत इच्छायत्नान्यत्वे सत्यर्थप्रवणत्वस्य ज्ञान लक्षणत्वात् तच स्मृतावस्यस्तीत्यर्थः। ननु प्रमाणान्तराधीनविषय. न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः गादित्यपि द्रष्टव्यम् । तदभियुक्ता इन्द्रपाणिन्यादय इति क्वचित्पाठः। स चातहुणविज्ञानबहुव्रीहिणा अक्षचरणादिपरस्तेनोत्तरमूलाविरोधः। वाचकतानियमवदिति मृले पदान्तरस्येति शेषः । नन्वेवमिच्छात्व. स्वीकारेऽपि न ज्ञानत्वव्यतिरेक इत्यत आह न जानामीति । एवं स. त्यर्थप्रवणत्वं शानलक्षणमतिप्रसक्तमेवेत्यत आह अत इच्छेति । एवं ·न्यायलीलावती त्वेन विषयप्रवणताया ज्ञानत्वव्यभिचारात् । न चैवमध्यक्षादौ, अध्यक्षस्यन्द्रियसन्निधानाद्विषयनियमात् । लिङ्गस्य स्वविषय प्रतिबन्धेन वाक्यस्याकाङ्क्षायोग्यतादिना आमासस्यापि दोष हेतुत्वादिति । तत्ता चातीतज्ञानवैशिष्टयमतीतसमयावच्छेदो वा, स चानुभवोत्तरकालमवभासत एव । नच तदित्युल्लेखः । . न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् न स्यात् , तदा विशिष्टज्ञानमात्रे ज्ञानस्वनिवृत्तिः विशिष्टज्ञानानां सर्वेषामपि परापेक्षयैव सविषयत्वादित्याह नचैवमिति । परापेक्षामेवा. ह अध्यक्षस्येति । पूर्व दोषं परिहरनाह-स चेति । स चेत्युभयस्यापि परामर्ष, तथाच यत्रानुभवोऽनुव्यवसीयते यत्र वा अतीतसमया वच्छेदोधानान्तरण गृह्यते तत्रैव स्मृतौ तत्ताल्लेखः, यत्र तु तथा न, न तत्र अदुष्टतत्तांशा स्मृतिरित्यर्थः। नन्वेवं पूर्वानुभवविशिष्टो घटोs. नुभूतोशातो वा घट इत्यत्रापि तत्तोल्लेखः स्यादित्यत आह नच तदि. न्यायलीलावतीप्रकाशः प्रतिनियमे विशिष्टज्ञानान्तरेऽपि प्रमात्वं न स्यादित्यत आह नचैव. मिति । तत्तल्लक्षणे पूर्वानुपपत्तिं परिहरति स चेति । अनुभवानन्तरंजा. नान्तरेणातीतज्ञानादवौशष्टयं यत्र भासते तत्रैव स्मृतौ तत्तोल्लेखो नान्यथा, तथाचानुभूततत्तागोचरैव स्मृतिरित्यर्थः । नन्ववं द्वितीया. नुभवे तदित्युल्लेखः स्यादित्यत्र आह न च तदितीति । नन्वेवमतीतध. मैवैशिष्टयानुमितौ तत्तोल्लेखापत्तिः, अतीतज्ञानवैशिष्ट्यं यदि तत्ता, तदा चाक्षुषि न स्यात् । अथ तत्तेदन्ते स्मृत्यनुभवभासिन्यौ अखण्ड एवोपाधी क्लप्तधर्मातिरेकिणी, एवंचेदन्तासंस्कारणेदन्तैव तत्तया स्मयते । न च तत्तायाः कचिदप्यनारोपे कथमारोप इति वाच्यम् । प्र. न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः धर्मशानसमयवैशिष्टयरूपजात्यादिवृत्चित या जातित्वं न सम्भवती. त्यत आह उपाधीति । एवञ्चदन्तति । तत्तात्वस्य प्रत्यभिज्ञाने अनुभूतत्वात पूर्वानुभूता इदन्तैव तत्तावन स्मरणविषय इति कल्प्यते, तत्तात्वं च यद्यपि न जनकीभूतानुभवविषयस्तथापि दोषवशादेव भासते, दोषः श्व संस्कार एव उपनायकश्चापूर्वानुभवजन्यसंस्कार एवेति भावः ।

·न्यायलीलावतीकण्ठामरण-लविवृतीप्रकाशद्भिासिता ६२७ सर्वपर्यायावच्छेदस्य नियमेनानाकलनात् । अनुभूतदिवसादि- न्यायलीलावतीप्रकाशः त्यभिज्ञायां तत्तांशे यथार्थत्वात् , इदन्तानुल्लेख्यनुभवप्रभवस्मृतावपि धर्मान्तरमेव तत्तया भासते, अत एवायं घट इति न स्मरणमतः स. वा स्मृतिरयथार्थेति । तन्न । स्मृतेः पूर्वमिदन्तोपस्थिति विना तत्ता. रोपासंभवात् । उच्यते । अनुभवे कालो धर्मान्तरं वा प्रमाणत्वेन यो विषयः स एव स्मृतेः, स्मृत्यनुभवयोरेकविषयत्वेऽपि तत्र स्मृतौ त. च्छब्दप्रयोगः संस्कारजज्ञानस्यैव तच्छब्दप्रयोगहेतुत्वात् । अत एव प्रत्यभिज्ञायां तच्छब्दप्रयोगः, प्रत्यक्षानुभवे च तत्रैवेदंशब्दप्रयोगः, न तु विषयकृतः स्मृत्यनुभवयोर्विशेषः, अत एवायं घट इत्यनुभवा. दयं घट इति न स्मृतिः, स घट इति स्मृतिकारणं, स घट इति नानु- भवः । अन्ये तु अतीतधर्मवैशिष्ट्यं तत्तासजातीतो धर्मः क्वचित् ज्ञानं कचिदतीतः समय एव अतीतधर्मविशिष्टः, स इति सहप्रयोगश्च धर्म: विशेषमादाय द्रष्टव्य इत्याहुः । सर्वपर्यायेति । न च प्रत्यभिज्ञानभिन्ना. न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः नन्वेवं यत्र घट इत्येव स्मरणं तत्र कथं तत्ताविशिष्टस्मरणमित्यत आह इदन्तानुल्लेखीति । सर्वा स्मृतिरिति । प्रमुष्टतत्तांशा च स्मृतिरसिद्ध. वेति भावः । स्मृतेरिति । आरोपविषयमानस्यारोपहेतुत्वादिति भावः । संस्कारजज्ञानस्यैवेति । न च यन्मते प्रत्याभशा स्मृतिजन्यैव तन्मते प्रत्य. भिज्ञायामन्यापकमिदम् , प्रयोजकत्वविवक्षायां तु रजतस्मृतिजन्यः रजतनमातिव्यापकमिति वाच्यम् । तत्रैतस्य सत्त्वेऽपि प्रमुष्टतत्ताक. स्मरण इव दोषादेव तत्तानुल्लेखात् । कचित्तु यज्जातीयं संस्कार- प्रयोज्यं तत्र तत्तोल्लेखः, भ्रमजातीयं तु न तथा अनुभूयमानारोपे व्यभिचारादिति वदन्ति । अयं घट इति इदंशब्दोल्लेखिनी न स्मृति- रित्यर्थः। स घट इति न तच्छन्दोल्लेख्यनुभव इत्यर्थः। क्वचिज्ज्ञानमिति । नच चाक्षुषत्वानुपपत्तिरुपनीतस्य तथात्वाविरोधात् , अनुमितो च संस्काराजन्यत्वादेष न तदुल्लेखः पूर्वकल्पवदिति भावः । धर्मविशे. षमादायेति । कश्चनातीतधर्मपदेन कश्चन तत्पदेन तत्रोच्यते इति भा. कः । इदन्तातत्तयोरभेदे प्रतिकूलतर्कमाह न च प्रत्याभज्ञानभिन्नेति । प्रत्यः भिशानस्मृतिवृत्सितयेष्टापत्तिनिरासाय भिन्नान्ताप्यनुभवत्वगर्भा । ।

·३२८ न्यायलीलावती रूपकालभेदो वा स्मृतिगोचरः। तस्य च वृत्ततामिदानीमन्य. तोऽनुसंधाय तदिति तद्वाचकोल्लेखी व्यवहार इति । इति स्मृतिः।। आर्ष च ज्ञानं ऋषीणाम् , कन्यायाश्च यथा श्वो मे भ्राता आगन्तेति । न चैतदध्यक्षम् , कारणाभावात् । न च मनस्तथा । तस्य बहिरप्रवृत्तेः, अनुमानविळयाच्च । न चैतन्नयनस्पन्दा- दिलिङ्गकम् , तेषां व्याभिचारात । न च धूमादिवदवान्तरजा- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् ति । कोचित्तु नन्वेवं द्वितीयानुभवे तत्तोल्लेखः स्यादित्यतोषमाहुः । चतुर्थी विद्यामाह आर्षमिति । कारणाभावादिति । इन्द्रियसन्निकर्षाभावा. दित्यर्थः । अनुमानेति । अनुमितिरप्येवं मानसी स्यादित्यर्थः । ननु न. यनस्पन्दमात्रस्य व्यभिचारेऽपि तद्विशेषो लिङ्ग भवेदित्यत आह नचेति । ननु यस्यां कोटौ भूयः सहचारस्तन्मात्रकोटिकः संशय एवायं न्यायलीलावतीप्रकाशः नुभवत्वं यदि तत्ताविषयकवृत्ति स्यात्तत्ताप्रयोगजनकवृत्ति स्यादिति वाच्यम् । संस्कारजन्यवृत्तित्व(१)स्योपाधित्वात् । तस्य चेति । अती तदिवसाद्यवच्छेदस्येत्यर्थः । अन्यत इति । तत्तानुमितो हि सत्यां या स्मृतिर्जायते तस्य तत्तानुव्यवसायो न सर्वत्रेत्यर्थः । कारणेति । इन्द्रियसनिकर्षाद्यभावादित्यर्थः। तथा कारणमि- त्यर्थः । बहिरिति । निरपेक्षस्य बहिर्विषयकज्ञानाजनकत्वादित्यर्थः । अनुमानेति । अनुमितेरपि मानसाध्यक्षरूपतया तद्भिन्नत्वानुपपत्तेरि. त्यर्थः। अवान्तरेति। व्यभिचारिव्यावृत्तं नेत्रप्रस्पन्दादिवृत्तीत्यर्थः । न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः मच प्रयोगजनकत्वं फलोपाधानमेव वाच्यमन्यथेष्टापत्तिरिति शब्द- प्रयोगाजनकस्मृतिविशेषमात्रधर्मे व्यभिचार इति वाच्यम् । शब्दप्र योगजनकत्वेनापादकविशेषणात् । संस्कारजत्वस्येति । तथाच विषय. साम्यमप्रयोजकं कारणविशेषजन्यत्वस्य प्रयोजकत्वादिति भावः। अनुमिताविति । तत्र च संस्काराजन्यत्वादेव न तत्तोल्लेख इति भावः । तत्तानुव्यवसाय:-तत्तोल्लेखः । (१)अवविवृत्तिकारमतम संस्कारजत्वस्येति पाठो बोध्यः ।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ६२९ तिभेदावलम्बनम् , तदप्रतिसन्धानेऽपि जायमानत्वात् । न चैत. संभावनात्मकम् , कोटिद्वयानुल्लेखात् । न च भूयःसहचरि- तधर्मदर्शनजन्मेष न्यूनैककोटिः संशयः, आगमिष्यत्येवेति नि. श्चयाकारेण जायमानत्वात् अनुमानवर , अन्यथा तस्याप्येवं. विधसंशयतापत्तेः। यथा वा स्वेच्छास्मृतपदार्थसार्थे भवति शालिवाहनो नृपतिरिदानी शृङ्गारसरसीतीरे देव्या लीलावत्या सह ललितमधुरं सङ्गीतकमनुतिष्ठतीति ज्ञानम् । न चैष विपर्ययः, संवादात् । नन्विदमपरोक्षत्वेऽध्यक्षमन्यथानुमानमिति चेन्न । परोक्षत्वेऽपि लिङ्गानपेक्षत्वात(१)। लिङ्गानपेक्षमपि अनुमानमि. न्द्रियानपेक्षपारमेश्वरप्रत्यक्षवदिति चेन्न । अपरोक्षत्वस्य प्रत्य न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् स्यादित्यत आह नच भूय इति । कालविप्रकर्षेणार्षमुदाहृत्य देशविप्र. करण उदाहरति यथावति । नन्विदमिति । परोक्षत्वापरोक्षात्वाभ्यां प्रका- रासम्भवादित्यर्थः । अपरोक्षत्वस्येति । साक्षात्वमपरोक्षत्वं तदस्मदादीना मिन्द्रियजन्यत्वव्यङ्गयमीश्वरक्षाने च धर्मिमग्राहकमानसिमित्यर्थः । न्यायलीलावतीप्रकाशः न च भूय इति । भूयला एककोटिरूपेण स्थावादिना सहचरितो धर्मः ऊर्ध्वत्वादिस्तक्षानजन्यत्वेन न्यूनैककोटिक एवायं संशय इति ने. त्यर्थः । आर्षक्षानोदाहरणान्तरमाह यथावेति । अन्यथा परोक्षत्व इत्यः थः। लिङ्गानपेक्षणादिति । अनुमितेश्व लिङ्गज्ञानजन्यत्वादित्यर्थः । अप. रोक्षत्वस्येति । अपरोक्षत्वं नेन्द्रियजन्यत्वं, येनेश्वरप्रत्यक्षाव्याप्तिरपि तु जातिविशेषः, स चेश्वरमाने धर्मिग्राहकमानसिद्ध इत्यर्थः । ननु प. न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः भूयसेति । स्थाणुत्वादिना भूयासहचरितो यो धर्म ऊर्ध्वत्वादिस्त. ज्ज्ञानाद्यथोत्कटकोटिका संशयस्तद्वदयमपि न्यूनैककोटिक इत्यर्थः । (१)नपेक्षणादिति प्रकाशाभिमतः पाठः।

·न्यायलीलावती क्षत्वात् । नच(१) परोक्षवमनुपानत्वम् , शब्दादेरुच्छेदापत्तेः । अपरोक्षमेव चार्षज्ञानम् , न तु तत् प्रत्यक्षम् , अनिन्द्रियकरणक- स्वात् । न चेश्वरज्ञानस्य प्रत्यक्षपमात्वविरोधः, प्रत्यक्षप्रमातुः ल्यतयाऽपरोक्षत्वेन तत्र प्रत्यक्षव्यवहारात् । आर्षेऽपि तत एव न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् शब्दादेरिति । स्वमत इति शेषः । अपराक्षत्वेऽपि न तत्प्रत्यक्षत्व. मित्याह अपरोक्षमेवेति । प्रत्यक्षप्रमातुल्यता लिङ्गाधजन्यत्वं, तर्हि लिङ्गा. धजन्यत्वेनार्षमपि प्रत्यक्षत्वेन व्यवाहियनामित्यत आह आर्षेयाति । न्यायलीलावतोप्रकाशः रोक्षत्वनानुमानान्तर्भावोऽपि भवत्वित्यत आह नच परोक्षत्वमिति । शब्दा. देरिति । वन्मते इति शेषः । अतहुणसंविज्ञानबहुव्रीहिणा स्मृत्यादिर्वि. वक्षित इत्यन्ये । परोक्षवापरोक्षत्वे विहाय तृतीयकोटेरभावादार्ष ज्ञानं कान्तर्भवतीत्यपेक्षायामाह अपरोक्षमेवेति । अपरोक्षत्वं जातिः, सा चार्षप्रत्यक्षे वर्तत इत्यर्थः । तहिं प्रत्यक्षमेव तदस्त्वित्यत आह न- विति । प्रत्यक्षत्वव्याकेन्द्रियकरणकत्वाभावादित्यर्थः । प्रत्यक्षप्रमातुल्य - तयेत्यभ्युपगमवादः । वस्तुतस्तु तदपि प्रत्यक्षम् । प्रत्यक्षत्वं हि जा. तिः क्वचिश्चक्षुस्करणकत्वादिव्यंग्या, कचिद्धर्मिग्राहकमानसिद्धा अन. नुगतस्य सानादरिव व्यञ्जकत्वाविरोधान् , प्रत्युताऽनुगतस्य व्य. अकत्वे जातिरेव न सिद्ध्येत् तत एव तदर्थसिद्धः। आर्षस्योदाहरणं यथा पाणौ पञ्चवराटकान् पिधाय कश्चित्कंचित्पृच्छति कति वराट- का इति । पृष्टश्चाजाकपाणीयन्यायेन ब्रवीति पञ्चेति । तस्य यथार्थ त्वेऽपि प्रत्यक्षदावनन्तर्भावात् । एवं सति द्वे एव माने इति वैशेषि. न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः अतद्गुणेत्यादौ स्मृत्यादीत्यादिपदेनानुमानाभाससङ्ग्रहः, प्रमाणापरत्वा. दनुमानपदस्थति ध्येयम् । क्वान्तर्भवतीति । यद्यपि परोक्षेपीत्यादिना परोक्षाभावदर्शनानेयमाशङ्का, तथापि मतान्तरमाहेत्या तात्पर्यमत एव वाशब्दोऽपि सङ्गच्छते । वस्तुतस्तदपीति । नचैवमीश्वरज्ञानपदार्षे. ऽपि प्रत्यक्षत्वं जातिरस्त्विति वाच्यम् । इन्द्रियकरणकत्वस्य धर्मिः (१) नतु इति प्रा० पु० पाठः ।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ६३१ प्रत्यक्षव्यवहारोपपत्ति(१)रिति चेत् । न,सतो हापचारस्य निमित्त कल्पनम् , नतूपचारनिमित्ते सति सर्वत्रोपचारप्रवृत्तिः। आर्षस्य प्रमाणान्तरत्वे प्रत्यक्षानुमाने एव प्रमाणमिति ववधारणं लौकि- कप्रमाणापेक्षयेति सर्व(२) सुस्थम् । इत्यार्षम् ॥ इति बुद्धिः ॥ ननु गुरुत्वं न (३)तावत्प्रत्यक्षम् , ऊर्ध्वदेशकरस्पर्शेना. न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् ईश्वरक्षाने प्रत्यक्षत्वेनोपचारोऽस्ति तत्र च लिङ्गाद्यजन्यत्वं निमित्तं कल्पयितुमुचितम्, आर्षे तूपचार एव नास्तीत्यर्थः। एवंसति वि. भागं समर्थयति आर्षस्येति । लौकिकप्रमाणापेक्षयेत्यर्थ इति । इदमुत्प्रेक्षा. सहकृतमनोजन्ययोगजधर्मानुगृहीतमनोजन्ययोगिज्ञानवदलौकिकशा नमित्यर्थः । एवं मुद्रिते पाणी काकतालीयसंवादिपञ्चवराटिकादिना नमार्ष वेदितव्यम्। प्रमाणाभावाद् गुरुत्वमेव नास्तीत्याह न भवेदिति । प्रत्यक्षं स्पार्शनं न्यायलालावसीप्रकाशः कस्मृतिमुपपादयति आर्षस्येति । लौकिकैति । यत्प्रमाणं विषयसम्बन्ध सत् प्रमाजनक तल्लौकिकम, सम्बन्धश्च क्वचिच्छोटेन्द्रिय प्रत्यासत्तिः, क्वचिच व्याप्त्यादिः, आर्षन्तु विषयाप्रत्यासन्नमनोजन्यमित्यलौकिक- मित्यर्थः। न प्रत्यक्षमिति । न स्पार्शनप्रत्यक्षमित्यर्थः । इतरेषामसम्भावितत्वा. न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः ग्राहकस्य वा तद्यञ्जकस्याभावात् । पोढेति। इदमुपलक्षणं, सामान्य- प्रत्यासत्तिरपि द्रष्टव्या । न च सामान्यप्रत्यासत्या लौकिकत्वस्वीकारे. ऽपसिद्धान्तः, उक्तपरिभाषया तथात्वाविरोधात् । अत एवानुमान. स्यापि तथात्वमविरुद्धम् , ज्ञानं तु प्रत्यासत्तिरेतन्मते नास्त्येव, यथावा स्वेच्छास्मृतेत्यादिना तत्स्थाने आर्षप्रमाणाभ्युपगमादिति मन्तव्यम् । इदं च सर्व योगजधर्मज्ञानयोः प्रत्यासत्तित्वानभ्युपगमे. वस्तुतस्ते अपि प्रत्यासत्ती एव । पाणौ पञ्च वराटकानित्यादिस्थलेऽपि तथैवेति मन्तव्यम् । इति बुद्धिः॥ (१)रापत्तिरिति मु. पु० पाठः। (२) पेक्षयेत्यर्थ इति कंठाभिमतः पाठः । (३) न भवेत् प्रत्यक्षामिति शंकरमिश्रधृतः पाठोऽत्र बोध्यः ।

·न्यायलीलावती क्तस्य च ग्रहात् । अधोदेश(१)स्पर्शात्तद्हणमिति चेन्न । अवनति प्रत्यहेतूनां तृणादीनां अधःस्पर्शेऽपि गुरुत्वाग्रहात , स्पर्शव्यतिरि- स्पर्शनेन्द्रियप्रत्यक्षगुणत्य चाक्षुषतानियमो- पलब्धेः, स्पर्शनेन्द्रियग्राह्यस्य चो नूर्वस्पर्शप्रत्यक्षतानियमो- पलब्धेः । अस्तु तर्हि पतनानुमेयमिति चेन्न । अदृष्टत(२) क्षेत्रज्ञ- संयोगादेव पतनोपपत्तेः । अदृष्टहेतुकत्वे पतननियमो न स्यादिति चेत् । न । दहनोप्रज्वलनवदुपपत्तेः। अन्यथा तत्राप्युद्गमनहे. तोलघुत्व त्वस्य कल्पनापत्तेः । अदृष्टहेतुकत्वे उज्वलनवद्यावदा श्रयं पतनमनुवर्ततेति चेन्न। अदृष्टहतुपरमाणुकर्मणां यावदा न्यायलीलावतीकण्टाभरणम् वाच्यं तचोविच्छेदेन नास्ति नास्त्येवेत्यर्थः । अधोदेशादिति। तथैः वानुभवादिति भावः । अवनति प्रत्यहेतूनामिति तृणादिगुरुत्वेऽनुमानमपि नास्तीति द्योतनाय । किञ्च यदि गुरुत्वं स्पर्शान्यत्वे सति स्पार्शन: प्रत्यक्षं स्यात् गुण जातीयं स्यात चाक्षुषप्रत्यक्षं स्यादित्याह-स्पर्शव्य. तिरिति । तथाच त्वङ्मात्रगृहीतनष्टे परिमाणादौ व्यभिचारः। पतन नियम इति । अधःसंयोगजनननियम इत्यर्थः । अदृष्टेहतुकत्व इति । अह. ष्टहेतुक्रियात्व इत्यर्थः । अत्र व्यभिचारमाह अदृष्टेति । न्यायलीलावतीप्रकाशः त् । स्पर्शनेन्द्रियप्रत्यक्षगुणस्येति । स्पर्शनेन्द्रियप्रत्यक्षगुणजातीयस्येत्या । तेन स्पर्शनेन्द्रियमात्रगृहीते पटपरिमाणे न व्यभिचारः। स्पर्श नेन्द्रियेति । संख्यादी तथा सहचारादित्यर्थः। ननु पतनासमवायि- कारणत्वेन गुरुत्वमनुमेयम् अन्यस्य तथात्वासम्भवादित्याह अस्त्वि. ति । अदृष्टतदिति । दहनादिक्रियायां तत्कल्पनादित्यर्थः । पतननियम इति । भूम्यादाविवान्यत्रापि पतनं स्यात् असमवायिकारणसमवधानावि शेषादित्यर्थः । अन्यथेति । यद्यदृष्टवदात्मसंयोगस्य साधारण्येनान्यद. न्यायलीलावतीप्रकाशविकृति गुणजातीयस्येति । यद्यप्येवमपि घटपरिमाणे व्यभिचार एव,तथापि र्थ (१) अधादेशाद्ग्रहणमिति शंकर पाठः । (२) अदृष्टवदिति मु० पु० पाठः।

·न्यावलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ६३३ श्रयमनुवृत्तेः। नन्वदृष्टवदात्मसंयोगस्य पतनहेतुत्वे गुरुत्वतारतम्याभा- वात् पतने चिरक्षिप्रतारतम्यविरोधात् । न चातिरिक्तक्षित्या. दिप्रवेशात्तदिति वाच्यम् । तेजःप्रवेशेऽपि प्रसङ्गात् । तेजो न गुर्विति चेत् । तुल्यम् , क्षित्यादौ गुरुत्वास्वीकारात् । पतनानु. कूलवेगतारतम्येनैव पतनतारतम्यसन्तानस्य चिरक्षिप्रतोपपत्तेः । तथाभूतवेगजनकपतनोत्पत्तौ तर्हि किं कारणम् ? अदृष्टवदात्म- संयोगो विशिष्टवेगोत्पादकपवनचलनकर्मवत् । (१)भूगतकर्म- विशेषोत्पत्तिरदृष्टेतरकारणविशेषजन्या शरीरादिषु दृष्टेति चेन्न । ? न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् ननु गुरुत्वतारतम्याधीनं मृतपाषाणादौ पतनतारतम्यं तदभावे नस्यादित्याह नन्विति। नन्वदृष्टवदात्मसंयोगाविशेषेऽपि यत्र द्रव्यात. रानुप्रवेशस्तत्राधिकं पतनमित्याह न चेति । तुल्यतामेव दर्शयनि क्षित्या. दाविति । तेजोषत् क्षितावपि न गुरुत्वमित्यर्थः। आद्यमेव पतनं कथं स्था. दित्याह तथाभूतेति । अदृष्टवदिति । अदृष्टवदात्मसंयोगादाचं पतनं तजनि तवेगाश उत्तरोत्तरमित्यर्थः। विशिष्टवेगति । पतनतारतम्यप्रयोजकत्वमे. व वेगे वैशिष्ट्यम । नन्वधाःसंयोगफलिका तालफलादिक्रिया अबष्टव. दात्मसंयोगमिन्नासमवायिकारणजन्या पार्थिवावयावक्रियात्वात् शरी रक्रियावदिति गुरुत्वसिद्धिं शंकते भूगतेति । विशेषपदं दृष्टान्तीकृत शरीरक्रियामेदकं परमाणुक्रियाभेदकं वा। द्वितीयविशेषपदं समवा- न्यायलीलावतीप्रकाशः समवायिकारणं कल्प्यमित्यर्थः। वेगतारतम्येनैवेति । तस्य' कारणविशेषप्रयोज्यत्वादित्यर्थः । भूगतेति । भूगतवेगजनकपतनोत्पत्तिरित्यर्थः । कारणेति । स एव गुरुस्व न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः स्पर्शव्यतिरिक्तस्पार्शनप्रत्यक्षवृत्तिजातेश्चाक्षुषप्रत्यक्षवृत्तित्वमिति नियम इति तात्पर्यम् । मूलस्थविशेषपदार्थव्याख्यानं वेगजनकपतनेति । (१) अथ भगतेति मु० पु० पाठः।

·न्यायलीलावती पवनगतवेगार्पककर्मविशेषोत्पत्तावप्यदृष्टेतरकारणापेक्षैव दृष्टा पुरु- पप्रेरितप्राणादिकर्मवत् । ततः पुरुषप्रयत्नानपेक्षपवनादिकर्मोत्प- त्तावपि गुरुत्ववल्लघुत्वमतीन्द्रियं कल्पनीयम् । रस एव गुरुत्वम- स्त्विति चेत् । न । एवंसति रसनया माधुर्यानुभववद्गुरुत्वा- नुभवप्रसगात् । रसस्यावनतिहेतुत्वात्(१) गुरुत्वस्वभावत्वमिति चेत् । न । रसो न पतनासमवायिकारणं बहिरिन्द्रियव्यवस्था- हेतुत्वात् रूपवत् , अन्यथा वेगप्रकर्षाद्वतितारतम्यवन्माधुर्यपक- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् यिकारणभेदकम् , अन्यथा तेनैवान्यथासिद्धः। तहि प्राणक्रियादृष्टा. न्तेन बहिःपतनक्रियां प्रत्यसमवायिकारणान्तरकल्पनापत्तिरित्याह पवनेति । नन्वनुपलम्भबाधितमेव पतनक्रियायां कारणान्तरमत आह तत इति । ननु भूजलयोरेव पतनमनुभूयते तत्र चरम एव तदसमवा. यिकारणं स्यादित्याह रस एवेति । गुरुत्वमिति । गुरुत्वव्यपदेश्य इत्यर्थः। रसगुरुत्वयोरभेदे दोषमाह एवंसतीति । नन्वभेदश्चेत्तदा नेदमनिष्टमि- ति चेद, गुरुरियं शर्करेत्यनुभवो रसनायां स्यादित्यर्थात् । ननु रस मेव गुरुत्वं न बमः, किन्तर्हि ? गुरुत्वकार्ये रस एवाभिषिच्यतामि. ति बम, इत्यत आह रसस्येति । न चेदमप्रयोजकमित्याह अन्यथेति । अदृष्टहेतुत्वात् न जले पतनं पङ्कादौ पतनमिति कथं वैषम्यमित्यत्र न्यायलीलावतीप्रकाशः मिति भावः । पवनगतवेगेति । व्याप्तिग्राहकमानाभावश्च तुल्य एवेति भावः । रस एवेति । गुरुत्वस्यापि रसवन्मात्रवृत्तित्वादित्यर्थः । एवंस- तीति । रसभिन्नगुरुत्वाभावादित्यर्थः। ननु रसस्य पतनहेतुत्वं गुरुत्व. स्वभावत्वम् ,तच पतने गृह्यमाण एव सुग्रहम् , पतनं च न रसनेन्द्रिय- ग्राह्यमिति रसस्य रसनन्द्रियग्राह्यत्वेऽपि तस्य पतनहेतुत्वं न गृह्यत इति गुरुत्वं न रसनग्राह्यमित्याह रसस्येति । अन्यथेति। कारणप्रकर्षा- न्यायलीलावतीप्रकाशविवतिः वेगजन्यकर्मणि नोदनादिजन्यकर्मणि चांशतः सिद्धसाधनवारणाय (१)हेतुत्वामिति • मु० पु० पाठः ।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशद्भिासिता ६३५ द्रिाक्षादिचूर्णेषु पतनप्रकर्षमसङ्गात् । गुरुत्वाविशेषेऽपि पाषा- णालाबुप्रभृतिषु मज्जनोन्मज्जननियमवददृष्टहेतुकतासाम्येऽपि पतनोत्पतननियमो भविष्यतीति चेत् । न । जलाधोगमनं हिम ज्जनम् । जलेन च धारणं पतनप्रतिबन्धा(१)दुन्मज्जनम् । एतस्य जलसंयोगस्य कस्यचिदेव पतनपतिबन्धे हेतुत्वाव(२) दृष्टहेतुकमेव मज्जनमुन्मज्जनं चेति चेत् । अत्रोच्यते । विवादाध्यासितं पतनं स्वसमवायिकारणमात्रसमवेतासमवायिकारणजन्यं पतनत्वात् , न्यायलीलावतीकण्टाभरणम् केषांचित् समाधानमाशंक्य निराकरोति गुरुत्वेति । मज्जनोन्मज्जा नेऽपि प्रति न गुरुत्वं प्रयोजकं किन्तु जलेन द्रव्यविशेषस्य संयोग एव प्रयोजक इत्याह-जलाधोगमनमिति। विवादाध्यासितमिति । आद्यं पतनमित्यर्थः। द्वितीयादीनां वेगादपि सम्भवादिति भावः । अदृष्ट वदात्मसंयोगव्युदासाय मात्रपदम् । पतनमधासंयोगफलिका क्रि. न्यायलीलावतीप्रकाशः धीनत्वात्कार्यप्रकर्षस्येत्यर्थः। पुनरइष्टविशेषेणान्यथोपपत्तिमाह गुरुत्वा- विशेषेपीति । दृष्टान्तमात्रं परेण साधकत्वेनोपन्यस्तमिति तदेव दूषः यति जलाधोगमनमिति । दृष्टहेतुकमेवेति । तथाच तदृष्टान्तेन न पतनो- पतनव्यवस्थेत्यर्थः । विवादाध्यासितमिति। आधं पतनमित्यर्थः। तेन द्वितीयपतनस्यापि पक्षत्वे संस्कारेण नांशतः सिद्धसाधनम् । स्वसम. वायीति । स्वसमानाधिकरणैकवृत्तिगुणासमवायिकारणकमित्यर्थः । न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः विशेषणद्वयम् । पुनरदृष्टविशेषेणेत्यत्र पुनश्वशब्दः पूर्वव्यवच्छेदवचनः, एकदेशीति शेषः । तदेव दूषयतीति । महापूर्वपक्षीति शेषः । न तु दार्टी. न्तिकमित्येवकारार्थः । अयं चार्थः मुले नियमो भविष्यतीत्यनन्तरं केचिदितिपाठपक्षे सुव्यक्ता, एवं चेदितिपाठपक्षे तूनेयः । कारण- पदमाशय व्याचष्टे स्वसमानाधिकरणेति । एकवृत्तिपदोपयोगमाह (१) बन्धे उन्मजनमिति प्रा. पु० पाठः । (२)बन्धमामात्मा पु० पाठः । ।

·६३६ न्यावलीलावती . वेगार्जितशरपतनवत् । न च तेजोऽधोगमनेन व्याभिचारः, तस्य कारणगतवेगपूर्वकतेजोगतवेगजन्यत्वाव(१)। न च तेजःपरमाणो. रधोगमनेन व्यभिचारः, तस्यापि वीजाकुरवदनादिकर्मजबेगज- नितत्वात् । रसववव्याधोगमनं(२) वा पतनम् । यदि वा गुरुत्वस्य कचिदष्टापेक्षत्वगिन्द्रियव्यञ्जनीयत्वेनान्यत्रानुमानप्र. . । + न्यायलीलावतकिण्ठाभरणम् या इति विवक्षया व्यभिचारं शंकते नचेति । तत्रापि सत्वान्न व्य भिचार इत्याह तस्येति । नचेति । कारणवेगाभावादिति भावः। परमा. णोरपि कर्मणा वेगो वेगात् पुनः कम्मति साध्यसत्वान व्यभिचार इत्याह तस्यापीति । रसवव्यस्येति । तथाच तेजसि हेत्वभावादेष न व्यभिचार इति भावः । कचिदिति । स्थूलावयविनीत्यर्थः । अन्यत्र पर. न्यायलीलावतीप्रकाशः तेन नाष्टवदात्मसंयोगेन सिद्धसाधनम् । वेगार्जितेति । ननु. पतनं य. धधःसंयोगफलकं कर्म, तदा दृष्टान्तोऽपि गुरुत्वजन्य एवेति तद- सिद्धिः, कर्ममात्रं चेत्तदा हस्तक्षिप्तलोष्ठादि(३)कर्मणा व्यभिचारः तद्वेमस्य तिर्यग्गमनप्रयोजकतया तज्जनकत्वादिति न वाच्यम् । अभिघातरूपसहकारिवशात्तद्वेगस्याप्यधाक्रियाजनकत्वात् । द्रव्येति । तथाच तेजसि पतनमेवं नास्तीति न व्यभिचार इत्यर्थः । अत्र मूतमात्रसंयोगाजन्यस्य पतनस्य विवक्षितत्वान्न पतत्पृथिव्या- दिसंयोगजन्याधोगमनवत्करादिना व्यभिचारः। अनुमेयं गुरुवं प्रतिपाद्य प्रत्यक्षं तदिति व्युत्पादयति यदि वेति । कचिदिति । पृष्ठारोपि. न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः तेनेति । न तु विवक्षितार्थनेत्यर्थो यथाश्रुतेप्येतदोषाभावादिति। ननु पतनमिति । पतनत्वादित्यति शेषः। तदा दृष्टान्तोपीति । ताहशकर्म- ण एव दृष्टान्तीकरणादन्यथा साधनवैकल्यापत्तेरिति भावः। लोष्टादि. ना लोष्ठादिकर्मणा, तत्र प्रयत्नवद्वस्तुसंयोगस्यासमवायिकारणतया पक्षसमत्वाभावादिति भावः॥ दृष्टान्तस्येति(१)। उभयथापि साध्यतावच्छे. (१) वेगपूर्वकत्वात् इति प्रा० पु० पाठः । (२) द्रव्यसमवेत्ताधोगमनामिति मु.पु. पाठः । (३) अन विकृतिमते-लोडादिना-इत्येव पाठो बोध्यः :

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-संविवृतिप्रकायोद्भासिता ६३७ वृत्तेः । न चैवं गुरुत्वस्यातीन्द्रियत्वव्याघाता, अतीन्द्रियवपि परमाण्वादिवदात्मविशेषगुणापेक्षित्वेन इन्द्रियप्रवृत्तिदर्शनात् । न चेदेवं, पृष्ठाद्यारोपितपदार्थस्य गुरुत्वानुपलम्भप्रसङ्गः, पतना भावेनानुमानाभावात् । न चेन्द्रियसंनिकर्षव्यङ्गय गुरुत्वम् , ऊर्ध्व- स्पर्शनानुपलम्भात् । न चाधास्पर्शेन वेधत्वं, तणादिस्पर्शे गुरुत्व. स्यानुपलब्धेः । न चोद्भूतत्वे सति इन्द्रियसंनिकर्षवेधम् , गुरु- त्वस्य बहिरिन्द्रियव्यवस्था प्रत्यहेतुत्वेन संख्यादिवदुद्भूतत्वा. न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् माणुज्यणुकादौ तर्हि कथं गुरुत्वस्यातीन्द्रियत्वं सुत्रकृदाहेत्यत आह नचेति । अष्टसापेक्षत्वगिन्द्रियवेद्यत्वान्न व्याघात इत्यर्थः। अन्य- थाऽनुभवविरोध इत्याह नचेदेवमिति । ननु तत्राप्यानुमानिकी तत्प्र. तीतिः स्यादित्यत आह पतनेति । नन्वष्टनिरपेक्षेणैव त्वगिन्द्रियेण तर्हि गृह्यतामत आह नचेति । तर्हि अविच्छेदनाण्युपलभ्यतेत्यत न्यायलीलावतीप्रकाश तपाषाणादावित्यर्थः। शास्त्रविरोधं परिहरति नचैवमिति। अतीन्द्रिये- ध्विति । यथा मानलक्षणप्रत्यासत्या परमाणु प्रत्यक्षः सहकते. न्द्रिय प्रत्यक्षं गुरुत्वमपीत्यर्थः । नन्वष्टानपेक्षेन्द्रियं संयुक्तसमवाय- मात्र प्रत्यासस्या गुरुवप्राहकमस्त्वित्यत आह न चन्द्रियेति । तृणादिस्पर्श- इति । तृणादीनामधास्पर्श सत्यपि गुरुत्वानुपलब्धेरित्यर्थः । नचेति । तृणादिगुरुत्वं चानुभूतमिति शेषः । गुरुत्वस्येति । अन्यथा महत्त्व एवोद्भूतत्वकल्पनायामाकाशादिमहत्त्वे तदभावाचदप्रत्यक्षोपपत्ची न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः दकावच्छिन्नसाभ्यवस्वादित्यर्थः। तथापीत्यस्याधासंयोगजनककर्मत्व. स्य हेतुत्वेपीत्यर्थो, न वाध्यमित्यप्रेतनेन च सम्बन्ध करादिना-क- रादिनिष्ठाघोगमनेन । अन्यथा महत्व एवेति । क्यध्यप्रत्यक्षे द्रव्ये महत्वा- नुअधेऽपि स्पर्शादेः प्रत्यक्षतया तत्रोद्भूतत्वमावश्यकम्, तथापि स. पाधुवादेव प्रत्यक्षोपपनै न गुरुत्व महत्त्वे वा तत्कल्पनामिति भा. घः। न च प्रत्यक्षत्वानुरोधादेव गुरुत्वेऽपि तस्कल्पन, प्रत्यक्षताया ·न्यायलीलावती भावात् । ततो योगीन्द्रियवदिन्द्रियमदृष्टसहायं अतीन्द्रियेऽपि गुरुत्वे प्रवर्तत इति । न च लघुत्वं, गुरुत्वापकर्षस्यैव लघुत्व- प्रत्ययगोचरत्वात् । दहने च उद्गमननियमस्य कारणवेगपूर्वकवे- गादेवोपपत्तेः । एतच्च कारणगुणपूर्वकमवयविनि । नन्वेवं द्विपलिकरुचकाभ्यामारब्धस्य स्वस्तिकस्य कारण- गुरुत्वापेक्षया न्यूनसमाधिकभावेन त्रिचतुःपञ्चपलिकत्वापत्ति- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् आह तत इति । वस्तुगत्या अभ्युपगमवादोऽयमिति मन्तव्यम् । न. नूक्तं तेजस ऊर्ध्वगमनहेतुर्लधुत्वं गुणान्तरं स्यादित्याह नचेति। एत. दिति । गुरुत्वमित्यर्थः। द्विपलिकरुचकारब्धे स्वस्तिके यदि समं गुरुत्वं स्यात्तदा च. तुम्पलिकस्वस्तिकं तावद् यदि न्यूनं तदा त्रिपलिकं यद्यधिकं तदा. न्यायलीलावतीप्रकाशः रुपादावपि तदकल्पनापत्चरित्यर्थः । गुरुत्वापकर्षस्यैवेति । ननु लघुत्वा. पकर्ष एव गुरुत्वं स्यात् । न च गुरुत्वं प्रमाणसिद्धमिति तदभावो लघुत्वं न तु वैपरीत्यं लघुत्वे मानाभावादिति वाच्यम् । तेजसामाधां क्रियां पक्षीकृत्य गुरुत्वल्लघुत्वस्यापि साधयितुं शक्यत्वात् , पतनो. त्कर्षापकर्षश्च लघुत्वविशेषाभावेनैवोपपत्रः । अत्राहुः । तेजसामाघ. क्रियायाः वेगेनैवोपपत्तेः । न च चिरोत्पन्न निश्चले तेजसि तदभावः, अत एवेन्द्रनीलप्रमायाः कदाचित्सक्रियत्वं कदाचिनिःक्रियत्वमिति इन्द्रनीलप्रभाक्रियायाः पिण्डाधपकर्षणहेतुकत्वेन प्रत्यक्षसिद्धत्वाद, पृथिव्यादौ त्वाधक्रियाया अनन्यथासिद्धत्वात । ननु दहनोदमनार्थ लघुत्वस्वीकारः स्यादत आह दहने चेति । एतश्च गुरुत्वमित्यर्थः । न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः एवं स्वाभाविक्या असिद्धेरिति भावः। अनन्यथीसद्धत्वादिति । वेगेनेति शेषः। तस्य कारणवेगपूर्वकेत्यादिमूलेन तत्र सद्भावप्रदर्शनात धेग. नाशानन्तरं निश्चलतेजसि नोदनादिकं विना क्रिया सिद्धव पृथिव्या. दौ तद्विनापि तत्फलादावाद्यपतनानुभवाद्गुरुत्वसिद्धिरिति भावः। प्रत्येक रुचकयोः द्विपलिकत्वे त्रिचतुरित्यादिविरुद्धत्यत माह ·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ६३९ रिति चेत् । न खण्डावयविनां स्वस्तिकारम्भकत्वात् , नतु तद. वयवपरम्परायाः परमाण्वक्सानाया:, अतः पलरूपं गुरुत्वं कार- णाकारणसमाहारस्य, तत्र कारणगुरुत्वस्यापरिचयात् समहीना. धिकभावेऽप्यविरोधार । तथाप्यवनतिभेदः स्यादिति चेन्न । भूयसि गुरुत्वेऽल्पगुरुत्वोत्कर्षेऽप्यवनतिभेदभावात् ॥ इति . गुरुत्वम् ।। न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् पंचपलिकं त्रयमप्यसम्भवीत्यत आह नन्वेवमिति । खण्डावयविनामि- ति । च्यवकादीनामेव तु तेम्वेव सत्सु तदवयवानामपीत्यर्थः। आ. रभ्यारम्भकवादस्य निरासात् अत इति । यदि रुचकयोरपि व्यव. स्थितं गुरुत्वं स्यात्तदा तन्निरूपितं समन्यूनादित्वं निरूप्येत तदेव तु नास्तीत्यर्थः । ननु तथापि कियानिति शेषः स्यादेवेत्यत आह तथा. पीति । पाषाणादावुनीयमाने तदुपरि स्थितानां तृणादीनां लघीयः सां यथा अवनतिविशेषो नोपलभ्यते तथा प्रकृतेऽपीस्याह भूयसीति । न्यायलीलावतीप्रकाश नन्वेवमिति। एकमेकपलिकमपरं चैकपलिकं रुचकं ताभ्यामार- ब्धस्य स्वस्तिकस्येत्यर्थः । कारणगुरुत्वेति। समवायिकारणगुरुत्वं ता. वत् पलद्वयमित तदारब्धावयविनि गुरुत्वस्यावयवगुरुत्वापेक्षया न्यू: नसमाधिकभावेन त्रिचतुःपञ्चपलिकतापत्तिरित्यर्थः। परमाण्यवसा. नाया आरम्भकत्वमित्यनुषज्यते, पलरूपं गुरुत्वं प्रत्येकं रुचकयोरिति शेषः। कारणाकारणेति । कारणं स्वस्तिकसमवायिकारणं, अकारणं अवयवपरम्परा तत्समाहारस्येत्यर्थः । अविरोधादिति। न त्रिचतुःपञ्च- पलिकतापत्तिरित्यर्थः । तथापीति । स्वस्तिकसमवायिकारणतदवयव. परम्परागुरुत्वस्य कारणस्य भावादित्यर्थः । भूयसीति । समतुलाधृत- पाषाणखण्डोपरि निपतिततृणादावित्यर्थः। न्यायलीलावतीप्रकाशविपतिः एकमेकपलिकमिति । आरम्भकत्वमिति पञ्चम्यन्तस्य पूर्वमुपात्तस्य विभक्ति विपरिणामेनानुषको द्रष्टव्यः। न त्रिचतुःपञ्चेति । स्वस्तिकसमवायि. कारणस्य न फलरूपं गुरुत्वं समाहारच पलरूपगुरुत्वाश्रयो न स्व.

·बायलीलावती द्रवत्वं स्वाभाविकमन्यथा च । पूर्वमप्सु, अन्यक्षितितेज. सोः। करकाद्रवत्वं न स्वाभाविकमिति चेत् । न । घृतादिवत्तस्य नैमित्तिकविळ्यनाभावात् । उत्तरं च कनके । पार्थिवमेव तकि न स्यादिति चेन्न । तेजो द्रवत्ववद्रूपित्वात् क्षितिवत् । ततः पक्ष- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् स्वाभाविकमिति। तेजासंयोगाजन्यमित्यर्थः। घृतादिवदिति। तेजः- संयोगमन्तरेणापि तद्विलयनदर्शनादष्टाधीनं तत्र काठिन्यमित्य- र्थः। क्षितितेजसोरित्युक्तं तत्र कुत्र तेजसीत्यत आह उत्तरमिति । तेज इति। तेजस्त्वं द्रवत्वववृत्ति रूपववृत्तिद्रव्यत्वसाक्षायाप्य. जातित्वात् पृथिवीत्ववदित्यर्थः । नच रसवद्वृत्तित्वमुपाधिः, साध्य. न्यायलीलावतीप्रकाशः स्वाभाविकमिति । यद्यपि स्वभावजन्यत्वं जलपरमाणुद्रवत्वाव्यापकं, स्वभावाश्रितत्वं नैमित्तिकस्यापि, तथापि तेजःसंयोगासमवायिका- रणकवृत्तिद्रवत्वव्याप्यजातिशून्यत्वं स्वाभाविकत्वम् । अन्यथेति । तादृशजातिमदित्यर्थः । नैमित्तिकेति । ताशतेजःसंयोगजन्यद्रवत्वा. नाधारवादित्यर्थः । उत्तरं नैमित्तिकम् । कनकइति तेजसि । पार्थिवे घृतादौ सम्प्रतिपन्नत्वात्रोक्तम् । तेजो द्रवत्ववदिति । नन्वालोकादिपक्षवे न्यायलीलावतीप्रकाशविवतिः स्तिकसमवायिकारणगुरुत्वापेक्षया न्यूनसमाधिकभावे सर्वत्रावि. रोधस्तस्याल्पत्वादिति सिद्धान्तसंक्षेपः । तेजःसंयोगेति । अवयवित्वस्य पृथिव्यादावपि कारणगुणत्वादुत्पते. रतिव्याप्तिरतो जातिगर्भता। ननु तेजापदं व्यर्थम् । अखण्डाभावे न व्यर्थतेत्येके। वस्तुतस्तेजःपदसंयोगासमवायिपदयोर्विकल्पेनान्वयो न क्षणद्वये तात्पर्यम् । अष्टवदात्मसंयोगमादायासम्भववारणाय समवायेपदम् । ननु नैमित्तिकत्वं निमित्तजन्यत्वं, तश करकावि. लयनेप्यस्तीत्यसिद्धिरतो व्याचष्टे तादृशेति । अत्यन्तेत्यर्थः। एतच मोमोमजन्यत्वेनासिद्धिवारणार्थमित्येके। स्वरूपनिर्वचनं सदत एव लक्षणे नोपातमित्यन्ये। अन्यव्यवच्छेदतात्पर्यभ्रमं निरस्यति धृता दाविति । तेज इति । द्रव्यत्वादिनार्थान्तरधारणाय द्रव्वस्वव्याप्येति । सा.

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सचिवृतिप्रकाशोद्भासिता धर्मतया कनक एव सिद्ध्यतीति नियमात्(१)। कन कतैजसत्वेपि का प्रमेति चेत्(२)। ना क्षित्युदकान्यत्वे सति रूपित्वाहीपवत् । क- नकंन भौमं अत्यन्तानलसंयोगेऽप्यनुच्छिद्यमानद्रवत्वाधिकरण न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् व्यापकताग्राहकमानाभावात् । पक्षधम॑तयेति । दीपादौ बाधादित्यर्थः। क्षित्यन्यत्वं साधयति कनकमिति । एवमिति । अत्यन्तानलसंयोगेऽप्यनुः न्यायलीलावतीप्रकाशः बाधः, अतिरिक्तपक्षत्वे चाश्रयासिद्धिः, घटादिना व्यभिचारश्च, तेजो द्रुतवृत्तिद्रव्यावसाक्षाघाप्यजातिमदित्यत्र चरसवस्त्रमुपाधिः। अवम् । तेजस्त्वं नाद्भुतरूपवन्मात्रवृत्ति द्रव्यत्वसाक्षाद्याप्यजातित्वात आत्म- त्ववदिति विवक्षितत्वात् । ननु पक्षधर्मतया तेजसो द्रवत्वाधारत्वसि. द्धावपि कनकतैजसत्वसिद्धिः कुत इत्याह कनकेति । उदकान्यत्वस्य सिस्वात् क्षित्यन्यत्वमसिद्धं साधयति कनकमिति । नन्वत्यन्तानलसं. योगानुच्छिद्यमानं यावत्वं तदधिकरणत्वादित्यर्थे आश्रयनाशनाश्य. द्रवत्याधिकरणघृतादौ व्यभिचारः, अत्यन्तानलसंयोगे सति अनु. च्छिद्यमानद्रवत्वाधारत्वादिति कृते चासिद्धिः द्रवत्वस्यापि विना. शिस्वात् , अत्यन्तानलसंयोगोच्छेद्यद्रवत्वानधिकरणत्वादित्यर्थे च मृदाऽनैकान्तिकम, अथाग्निसंयोगानुच्छेद्यद्रवत्वाधिकरणत्वादिति न्यायलीलावतीप्रकाशविवतिः क्षात्पदं भेदगर्मव्याप्यत्वलाभाय । रसवत्त्वमिति । रसववृत्तिद्रव्यत्वव्या. प्यजातिमत्त्वमित्यर्थोऽतो गुणविरोधेन नीरसे न साध्वाव्यापक त्वम् । तेजस्त्वमिति । मनस्त्वादी व्यभिचारो माभूदिति साध्ये रुपवदिति विशेषणम् । बाधवारणाय मात्रपदम् । हेतौ घटत्वाः दिव्यभिचारवारणाय द्रव्यत्वसाक्षाद्याप्यपदम् । घटालोकान्यतरत्वा. दौ तद्वारणाय जातिपदम् । विनाशित्वादिति । द्रुततरत्वादिप्रतीत्यनुरो. धादिति भावः । अत्यन्तेति । अत्र च नासिद्धिरत्यन्तानलसंयो. गनाशदशायामप्याश्रयनाशेनैव सुवर्णद्वस्वनाशादिति भावः । अचाग्नीति । अनुच्छेधत्वमुच्छेदायोग्यस्वमतो न घृतादौ पूर्वो. (१) न्यायादिति प्रा.पु.पाठः। (२)नेतिपदं प्रा० पु० नास्ति ।

·न्यायलीलावती स्वात् जलपरमाणुवत् । गुरुत्वमप्येवमभौम स्यात् अत्यन्तानल. संयोगेऽप्यनुच्छिधमानत्वादिति चेत् । न । गुरुत्वस्याभौमस्य स्वाश्रयसजातीयव्यापकत्वनियमात् तेजोमात्रे गुरुत्वप्रसङ्गात् । . न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् च्छिद्यमानं चेत् पार्थिवं तदेवमित्यर्थः । अभौमस्येति धूमादौ व्यभिचार. वारणार्थम् । न च तत्राप्यलंधूमदशायांगुरुत्वमिति वाच्यम् । तस्य धू. न्यायलीलावतीप्रकाशः तदर्थः. तथापि घृतावयविनि व्यभिचार एव । मैवम् । एतस्य तेज स्येव निरासा । गुरुत्वस्येति । अभौमस्येति विशेषणे न सर्वत्र भूमौ गुरुत्वमभिप्रेतं धूमे तदभावात् , अन्यथाऽवनमनापत्तेः, अलंधूमस्य चावनतिमतो धूमादन्यत्वात् । स्वाश्रयेति । अभौमं गुरुत्वं अगुववृत्ति द्रव्यत्वसाक्षाधाप्यजातिसमानाधिकरणमेवेत्यर्थः । अनैकान्तिकत्व. न्यायलीलावतीप्रकाशविश्वतिः क्तव्यभिचारः । अत एव च न पूर्वाभेद इति ध्येयम् । तथा. पीति । वैशेषिकमते अवयविनि पाकानभ्युपगमेन स्वरूपयोग्यताया अप्यभावादिति भावः । तेजस्येवेति । समानाधिकरणद्रवत्वसामन्यस मवहिताग्निसंयोगजन्यध्वंसप्रतियोग्यवृत्तिजातिमद्वत्वाधिकरणत्वा. दित्यत्र तत्रोक्तेऽस्यापि तात्पर्यादिति भावः। विशेषण इति म्यन्तम् । अभिप्रेतमिति । ग्रन्थकृत इति शेषः। तथाचैतन्मते नेदमिति भावः । अत एवालंधूमदशायामित्यादिकिरणावलीविरोधोप्यपास्तः। वस्तुतो धूमत्वन्यजकस्य स्पर्शविशेषस्य चक्षुकोणग्राह्यस्य तत्रापि सस्वादलंधूमोधूम एव, अस्तु वा तदन्यस्तथापि तवंसजन्यद्रव्यत्वेन तदुपादानोपादेयत्वनियमेन तस्य गुरुत्वे धूमोपादानेऽपि तदारब्ध. धूमेऽपि गुरुत्वमावश्यकमेव । मूले तु तेजस्यपि सर्वत्राल्पं गुरुत्वमा स्वितीष्टापत्तिशङ्कानिरासार्थमवनतिविशेषहेतुगुरुत्वस्यैव व्यापकत्व मापाद्यमित्याभिप्रायेण घटादिगुरुत्वव्यभिचारवारणाय भौमस्यति विशेषणमिति प्रतिभाति । प्रत्येकगुरुत्वस्य तज्जातीयव्यापकत्वम सिद्धमित्यत आह अभौममिति । सुवर्णत्वादिजातिमादाय सिद्धसाधन ·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-लविवृतिप्रकाशोद्भासिता ६४३ भौमस्यापि गुरुत्वस्य ध्यामादेरत्यन्तानलसंयोगेऽप्यनुच्छेदात् । मुवर्ण चाद्रुततैजसं अत्यन्तानलसंयोगेऽप्यनुच्छिद्यमानानित्यद्र- वत्वाधिकरणत्वात् , न यदेवं न तदेवम् , यथा क्षित्यादिकम् । भौममपि द्रवत्वं स्नेहबदौपाधिकं स्यादिति चेत् । न । काचादिषु द्रवत्वेऽपि संग्रहाभावात् । आप्यत्वे तु संग्रहप्राप्तेः(१)। द्रवत्वं विहाय स्नेह एव स्यन्दननिदानमस्त्विति चेन्न । तदुत्कर्षेऽप्यनुत्कर्षात नहि घनीभूतघृतादिकमपेक्ष्य चिरस्यन्दि जलं, जलापेक्षया चा- शीघ्रस्यन्दि घृतम् ।। इति द्रवत्वम् । न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् मादन्यत्वात् । गुरुत्वस्याभौमत्वलाधके हेतौ व्यभिचारमाह भौमस्यापी. ति । श्याम इष्टकाविशेषो ध्याम इति प्रसिद्धः। द्रवत्वेति । द्रवत्वाधिक रणत्वे सति तैजसत्वमित्यर्थः । नैमित्तिकद्रवत्वं क्षितितेजसोरिया. क्षिपति भौममपीति । काचादिष्विति । काचादौ पार्थिवे यचद् द्रवत्वं तत्त. दाप्यं स्यात् संग्रहकारि स्यादित्यर्थः । द्रवत्वात् स्यन्दनमिति मूल माक्षिपति द्रवत्वं विहायेति । स्नेहमानं यदि स्यन्दनकारि स्यात्तदा न घृतादाधिकं स्यन्दनं स्यात्, तथाच न स्यन्दनं स्नेहासमवायिका. रणकं तदुत्कर्षाननुविधायित्वात् रूपवदित्याह तदुत्कर्षेऽपीति । तदेवाह नहीति । ननु शैथिल्यवद्वत्वमपि संयोगभेदः स्यादिति चेन्न । जले जलान्तरमिश्रणे संयोगबुद्धभावेऽपि द्रवत्वधीसत्त्वात् । न्यायलीलावतीप्रकाशः माह भौमस्यापति । ध्याम इष्टिकाविकारविशेषः। औपाधिकं आप्यमि- त्यर्थः । आप्यस्वे विति । खेहसमानाधिकरणद्रवत्वस्य सङ्ग्रहजन कवादित्यर्थः । तदुत्कर्षेपीति । न हि यदुत्कर्षेऽपि यत्रोत्कृष्यते सत्सद- समवायिकारणमित्यर्थः । ननु संयोगविशेष एव शिथिलादिवद्वत्व. न्यायलीलावतीप्रकाशविपतिः मत उक्तं साक्षादिति । तदुस्कर्षेऽपीति मूलम् । इदमुपलक्षणं तथासति दुत. काचादेः स्यन्दनं न स्यादित्यपि द्रष्टव्यम् । न हैाति । स्वसमवायोति (संग्रहप्रमफेरिति प्रा०० पाठः ।

·६४४ न्यायलीलावती स्नेहो माहिषगव्यादिषु दधित्ववत् घृतादिषु जातिभेद ए. वास्तामिति चेत् । न । तस्यैकसम्बन्ध्यपेक्षया सम्बन्ध्यतरे सो. स्कर्षत्वात् । उत्कर्षस्य च सामान्यात्मकतया सामान्येऽभावात् । न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् इदं स्निग्धमिदं स्निग्धमित्यनुगतमतिदर्शनादाह स्नेह इति । स्ने हे तावदुत्कर्षो गृह्यते, स च जातिरूपः, स्नेहश्च यदि सामान्यं स्या. तदा तत्रोत्कर्षो न स्यादिस्याह तस्येति । स्नेहात् संग्रह इति मूल. न्यायलीलावतीप्रकाशः मस्तु, अन्यथा काठिन्यादीनामपि गुणांन्तरतापत्तेः । अत्राहुः । संयो. गस्य जलमात्रवृत्तित्वादवयविनि समुद्रे जलान्तरसंयोगाग्रहाद्रवत्वं न गृह्येत संयोगिनोरग्रहे संयोगाग्रहात् । तस्यैकेति । लावधित्वं च सामान्यान्तरे यद्यपि न दृष्टं तथाप्युत्क देः प्रतीतिबलादास्थीयते । यद्यपि जलास्निग्धतरं घृतमिति प्र. न्यायलीलावतीप्रकाशाविदतिः प्रकृताभिप्रायेण स्वरूपनिर्वचनम् । यत्तु दण्डाद्युत्कर्षऽपि घटाद्युत्क भावाद्यभिचारधारकमेव तदिति । तश्चिन्त्यम् । द्रव्ये उत्कर्षामा वात्। न चासमवायसंयोगोत्कर्षण घटोत्कर्षाभावाद्यभिचारः । तर लादिशब्दवाच्यस्योत्कर्षस्य प्रकृतेऽभिधानात्तस्य च तत्रावृत्तरिति भावः । संयोगस्येति । द्रव्यत्वस्थानीयस्यति शेषः। एतदपि जलद्रव स्वमाभिप्रेत्य । अवयवानां परस्परं संयोगो गृह्यत एवेत्यत आह अव. यविनीति । जलान्तरसंयोगाप्रहादिति । अनुभूतरूपस्पर्शजलसंयोगस्यावः यविन्यपि सम्भव एव । द्रव्यान्तरानुत्पत्तिरित्यभिप्रायेणाग्रहपर्यन्त धावनम् । योग्यजलसंयोगे अवयवान्तरोत्पत्तेस्तत्र च जलसंयोगाभा- वाइवत्यप्रतीतिर्न स्यादयोग्यजलसंयोगस्य चाग्रहादेव सामान्याव यवसंयोगस्य चावयविन्यभावादवयवानामेव परस्परसंयोगस्य चा. वयविनिष्ठतया भाने भ्रमत्वापत्तेः, परम्परासम्बन्धाश्रयणे च गौरवा असंयोगात्मकं द्रवत्वमिति प्रघट्टकार्थः । ननूत्कर्षस्य सामान्यात्मकत्वे सावधित्वं न स्यादित्यत आह सावधित्वमिति । इदमपि मतान्तरम् । वस्तुत उत्कर्षशब्दात्मकव्यवहार ·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ६४५ संग्रहस्तर्हि कतकजलविमलीकरणवजातिभेदादास्तामिति चेत् । न । तोयत्वघृतत्वद्रवत्वादीनां व्याभिचारात् एतदुत्कर्षापकर्षा- भ्यां सोत्कर्षापकर्षत्वात् । तथापि कथमम्भस्येव, द्रुमादावप्यु- पलब्धेरिति चेन्न । संयुक्तसमवायादेवोपपत्तेः। द्रवत्ववदग्रहान्नै वमिति । चेत् । न तोयव्याख्यानावसर एवं परास्तत्वात् ॥ इति स्नेहः ॥ . न्यायलीलावतीकण्टाभरणम् माक्षिपति संग्रह इति । यथा जलवैमल्ये कतकजातीयत्वं तन्त्र तथा संग्रहेऽपि किंचित् स्यादित्यर्थः। कतकत्ववत् सा जातिरनुपलम्भ. बाधितेत्याह तोयत्वेति । तथापि संग्रहलक्षणकार्यानुरोधादेव कल्पयि. व्यत इत्यत आह एतदिति । स्नेहोतकर्षापकर्षाधीनोत्कर्षापकर्षतया स्नेहकार्यत्वमेव संग्रहस्येत्यर्थः । स्नेहोऽम्भस्येवेति मूलमाक्षिपति तथापीति । द्रवत्वेति । स्नेहवद् द्रवत्वमपि पृथिव्यामोपाधिकमेव स्या दिति प्रतिबन्दिरित्यर्थः। न्यायलीलावतीप्रकाशः तीतेः स्नेहाधारस्योत्कर्षों न तु स्नेहस्य, तथापि क्रियागुणौ प्रकृयेते न द्रव्यमिति तत्रापि "सविशेषणे ही"ति न्यायेन स्नेहोत्कर्ष इति भावः । ननु कतकत्वादिजातिमद्यतया जलविमलीकरणवत् जलवा. दिजातिमधत्त्या संग्रह इति न स्नेहः सङ्ग्रहासमवायिकारणमित्याह सङ्ग्रह इति । तोयत्वेति । ननु तोयत्वव्यापिका अन्यैव जातिरस्ति सङ्ग होत्कर्षादेरपि घृतत्वादिकमेव प्रयोजकम् । मैवम् । पूर्वोक्तयुक्तरेव स्नेहस्य जातित्वनिरासात् । एतदुत्कर्षेति । स्नेहोत्कर्षापकर्षाभ्यामित्या र्थः । सोत्कर्षेति । सङ्ग्रहस्येति शेषः न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः एवावधिज्ञानापेक्षा तत्प्रवृत्तिनिमित्तस्यावधित्वघटितमूर्तित्वादिति सारम् । सङ्ग्रहोत्कर्षेभीति । तदुत्कर्षेऽपीतीत्यादिवक्ष्यमाणयुकिरपय. पास्तेति भावः । जलघृतलाधारण्या अन्यस्या जातेरनुपलम्भवाधि तत्वात् स्नेहात्मिकैर सा जातिर्वाच्या, सा च निराकृतैवेत्यत आह पूर्वोत्तेति । उत्कर्षों जातिस्पो जातावसम्भव्येवेत्यादरित्यर्थः । - ।

·६४६ न्यायलीलावती , ननु प्रोक्षणादिजन्यसंस्कारसंभवे संस्कारस्त्रिविध इति न सिद्ध्यति । तथा हि "व्रीहीन्प्रोक्षती"ति द्वितीया प्रोक्षणजन्य- फलाश्रयत्वं प्रतिपादयति (१)ग्रह गच्छतीतिवत् , तच्च दृश्यं ना- स्तीत्यतीन्द्रियः संस्कारः । एवमभिमन्त्रिता मृदादयो विषाय- न्ते । तत्राभिमन्त्रणजन्यः संस्कारः। तत्र देवतानां संनिधिः क्रियते इति चेन्न। देवतादिकल्पनापेक्षया संस्कारकल्पनाया लघुत्वात् । आगमप्रसिद्धसत्त्वानां देवतानामवश्यकल्पनेति चेत् । न । लोका. न्तरवर्तित्वेन देवतानां देहसंनिधानस्याशक्यत्वात् । सार्वइये चेत- स्यात्, न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् संस्कारस्त्रिविध इति मूलमाक्षिपति नन्विति । वेगस्थितिस्थाप. कभावनासु तदनन्तर्भावादिति भावः। प्रोक्षणादिजन्यः संस्कारस्ता वदुभयानुमतः साम्राज्यादिसमवेतो नवेति विप्रतिपत्ती विचारे प्र. वर्तनीये पूर्वपक्षमाह तथाहीति । प्रोक्षणं हि प्रत्यक्षक्रिया तया यदि ब्रीहिनिष्ठं फलं न जननीयं, तदा बहीनिति कर्मणि द्वितीया न परसमवेतक्रियाफलशालित्वविरहे कर्मत्वानुपपत्तेरित्यर्थः । सच संस्कार आधेयशक्तिरिति गीयते, तस्यामेव उदाहरणान्तर- माह एवमिति । देवतानामिति । तत्तन्मन्त्रलिङ्गदेवतानामित्यर्थः । देवतेति । देवतापि न प्रत्यक्षा, तथाच कल्पनीयेत्यात्मशरीरेन्द्रियादिवत्तत्क. ल्पनादित्यर्थः। आगम एव देवतायां प्रमाणं, तथाच सन्निधिमात्र मन्त्रादिना कल्पनीयमिति लाघवमेवेत्यत आह-आगमेति । देवता. सान्निध्य विकल्प्य निराचष्टे लोकान्तरेति । ननु स्थानादिगोचरज्ञान न्यायलीलावतीप्रकाशः ननु प्रोक्षणेति । "व्रीहीन् प्रोक्षतीत्यत्र कालान्तरकार्यानुकूलोऽती. न्द्रियो विशेषः प्रोक्षणजन्योऽस्तीत्युभयसिद्धम् । स बीहिसमवेतो न. वेति संशये ब्रीहिनिष्ठ एव वाच्यः, द्वितीयान्तश्रुत्या ब्रीहेः क्रिया. जन्येष्टफलभागित्वावगमात्, परसमवेतक्रियाफलाश्रयस्य कर्मत्वादि. त्यर्थः । देवतानां तत्तन्मन्त्रप्रकाश्यानामित्यर्थः । देवतादीति । देवताक. (१)माममिति पा० पू० पाठः ।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सचिवृतिप्रकाशोद्भासिता ६५७ नासंनिधेः सर्वत्र (१)सुल भत्वात् । असावश्ये तु व्यवहितगोचर चेतनार्जनस्याशक्यत्वात् । विचित्रशक्तीनां विधीनां सामर्थ्येन व्यवहितमपि साक्षात्कुर्वन्तीति चेन्न । यागादावपि(२) देवतापी- तिरेवामुष्मिकफळमुपकल्पयतीत्यदृष्टकल्पनानुपपत्तिप्रसक्तेः। तथा च महाव्रतः- मृदमपि विषं कश्चिन्मन्त्रः करोति नियोजितः । सृजति तदसौ काश्चिच्छक्तिं मृदोऽतिविमोहिनीम् ।। लाक्षारसावसिक्तबीजपूरकुसुमारूणिमा च लाक्षारसावसे. काहितसंस्कारप्रभवः । लाक्षारसावसेकादेवारुणत्वं महारजनस- म्पाद्वसन इव भविष्यतीति चेत् । न । चिरान्तरितत्वात् । तथाच महाव्रतः कुसुमे बीजपूरादेर्यल्लाक्षायवसिच्यते(३)। शक्तिराधीयते तेन काचित्तां किं न पश्यसि ।। यदि न पश्यासि, न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् मेव देवतानां मन्त्रादिनोत्पद्यत इत्यत आह सार्वश्य इति । विधिबलादेव स्यादित्याह विचित्रेति । देवताकल्पने दोषमाह-यागादेरपीति । अहंका- रममकारादिरूपमपि देवतासान्निध्यं देवताविरहादेवानुपपन्नमित्यर्थः। नियोजित इति । प्रयुक्त इत्यर्थः । शक्तर्विषयान्तरमाह लाक्षारसेति । ननु लाक्षारसलौहित्यमेव कुसुमेषु गृह्यतां किं शक्त्या इत्याह लाक्षेति । न्यायलीलावतीप्रकाशः ल्पनं तत्सन्निधिकल्पनं चेति गौरवादित्यर्थः । सार्वश्य इति । ननु शा. नमात्र न सनिधिः, किन्तु अहङ्कारममकाररूपं तस्य प्रागसतया प्रो. क्षणादिजन्यत्वात् ज्ञानस्य चाशुतरविनाशित्वेऽपि तदुत्तरकालं त. ज्जन्यसंस्कारसवात् । मैवम् । तथासति यागस्यापि तस्यैव व्यापा. (१)सत्त्वादिति प्रा० पु० पाठः। (२) अत्र मिश्रमतेन यागादेरपीति पाठो बोध्यः । (३ ) देलाचारसाधुपसिच्यते प्रा० पु० पा०1.

·न्यायलीलावती किंवा सिञ्चसि बीजपूरकुसुमे लाक्षारसं तत्क्षणा- देवासौ लसितो मिलिष्यति कथं पुष्पेषु दूरान्तरः । किश्चान्यत्कियतोऽपि चास्य किमसौ संभाव्यते विस्तरः प्रत्यब्दं भवति दुमोऽयमरुणच्छत्रं वसन्तश्रियः ॥ उत्तरकालं तपनकरसम्पर्कमहिम्ना पाकजोऽयपरुणिमा कुसु. मेष्विति चेन्न । लाक्षारसानपेक्षपाकमभवत्वे लाक्षारसावसेकवैय- या॑त् । तदपेक्षपाकजताया(१) लाक्षारसस्यातीतत्वेनाऽनुपपत्तेः। परम्परया लाक्षारसप्रस्तपाकजो विशेष इति चेन्न । विचारास. हत्वात् । लाक्षारसस्य बीजपूरतरुमात्रे वा जनकत्वं तद्विशेषे वा ? न तावदाधः । तस्य तद्वयतिरेकेऽप्युत्पादात् । न द्वितीयः(२)। ह- श्यस्य तद्विशेषस्या(३)नुपलम्भनिरस्तत्वात्। न हि बजिपूरावयवेषु न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् किं न पश्यसि किंवार्थादाक्षिपसीत्यर्थः। एवमग्रेऽपीति । लाक्षार- सावसेकस्य दूरान्तरितत्वं लाक्षारसावसेकस्याल्पतां च अनुपपत्ति बीजत्वमुपदर्शयति किंवेति । कुसुमेषु पाकरक्ततोत्पत्ती लाक्षारसाव. सेको निमित्तमात्रमित्याशंकते तत्कालमिति(४)। चिरातीतोऽपि परम्प. रयोपकरिष्यतीत्याह परम्परयेति । परम्पराकारणत्वमपि तरकाण्डादि. जननद्वारा वाच्यं, तत्र विकल्पयति लाक्षारसस्येति । ननु लाक्षारसा न्यायलीलावतीप्रकाशः रत्वापत्तौ अदृष्टासिद्धिप्रसङ्गात् । चिरकालगलितस्यापि मेलनमित्य. भ्युपेत्याह किश्चेति। लाक्षारसावले कस्यातिस्वल्पत्ववात् न ततः प्रत्य. ब्दभाविकुसुमेषु लौहित्यसम्भव इत्यर्थः। परम्परयेति । बीजतदवयः वानां नाशेऽपि लाक्षरसाहितात्तन्मूलमरमाणुषु पाकजपरम्पराविशे न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः पाकजपरम्परेति । यद्यपि परमाणुषु साक्षादेव पाक इति परम्परा (१)पाकजत्वस्यति प्रा०पु० पाठः । (२) नेतरः इति प्रा० पु० पाठः । (३) दृश्यविशेषस्यति प्रा पु० पाठः। १) एतन्मसेनात्र मूले तत्कालमिति पाठो बोध्यः ।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता कश्चिज्जातिविशेषो बीजपूरतरौ वाऽवभासते । अदृश्यत्वे चाती. न्द्रियशक्तिस्वीकारात् । लाक्षारसावसिक्तावयवेष्विति चेत् । न । तदवयवानां शोषात् , परमाणूनां च पार्थिवानां सर्वत्राविशेषात् । क्षीरविमिश्रत्रिफलाजलावसिक्तसितापराजिता- शाखाभेदे सितासितकुसुमानुपपत्तेः । साक्षात्स्वसंसर्गिणि बीजा- वयवभेदेऽरुणिमानमनर्जयतो संसाणि कुसुमे रक्तताधानमनु. पपन्नम् । यदाह-- न भिनत्ति कयापि मात्रया फलकाण्डाकुरपल्लवानपि । यदयं निहितो रसस्तया तदनुत्पन्न(१)मिवावभासते ।। न्यायलीलावतीकण्टाभरणम् रब्धतरुत्वमेव तदारम्भे प्रयोजक, तच्च नातीन्द्रिय येन शक्तिकल्प. ना स्यादित्याशंकते लाक्षारसति । भवेदेवं यदि तरोगरम्भपर्यन्तं ला. क्षारसानुवृत्तिः स्यान्न त्वेवमित्याह तदवयवानामति । संकानन्तरं ला. क्षारसावसिक्ततर्ववयवानां शुष्कत्वादित्यर्थः, लाक्षावयवानां वा । ननु य एव तारम्भकावयवाः परमाणवः सिक्तास्त एव तरुमारभन्ते इत्यत आह परमाणूनामिति । सेकस्य चिरातीतत्वे परमाणुमात्र त. न्त्रं वाच्य, तश्चाविशिष्टमित्यर्थः। शक्तविषयान्तरमाह क्षारति । पर. श्लोकमुपवेशयितुं पाठमारचयति साक्षात्स्वेति । यदि च लाक्षारससा. कल्यमेव बोजपुरकुसुमपर्यन्तमुपकुय्यांत तदाऽप्रकाण्डाद्यारुण्यम पि भवेदित्यर्थः । तयति शक्त्या, विनेत्यध्याहार्यम् । पुरुषनिष्ठ एव सं. न्यायलीलावतीप्रकाश पादेव तदारब्धकुसुमेश्वरुणिमेत्यर्थः । क्षीरविमिश्रेति । यदि सेकादेव विशेषस्तदा एकैकशोऽपि क्षीरत्रिफलाभ्यामवसेके कुसुमेषु विशे. षः स्यात् , नचैवं, किन्वाभ्यामेव विमिश्रीभाव इत्याधेयशक्तिरि- त्यर्थः । ननु सेकेन स्वसंसर्गिणि बीजावयव अरुणिमानमुत्पाद्य तदा रब्धवृक्षेषु तदुत्पादातज्जनितकुसुमेष्वरुणिमा स्यादित्याह साक्षात्स्वे- ति । न भिनत्ति-न विलक्षणान् करोतीत्यर्थः । तदनुपपन्नमिति ! अङ्कुरा. (१) तदनुपपन्न मिति प्रकाशाभिमतः पाठः ।

·न्यायलीलावती अत्रोच्यते । संस्कारस्य हि द्वयी आधारता-समवायः स्वभा. वप्रत्यासत्तिश्च । तत्र व्रीह्याधारता स्वभावप्रत्यसत्तिरव स्यात् , भावनावत् । यथा तद्विषयज्ञानप्रसूतत्वमेव तदीयत्वं भावनायाः, तथा तद्विषयप्रोक्षणादिप्रसूतत्वमेव तदीयत्वम् । प्रत्यासत्तिश्च तदु. परक्तप्रतीतिगम्या । सा च ज्ञात इव(१) संस्कृत इति सम्भवति। मुख्यसम्बन्धकल्पनाया(२) किं बाधकमिति चेत् । कल्पनायां(३) न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् स्कारः स्वरूपसम्बन्धेन व्रीहिषु वर्तमानः कर्मवादिप्रयोजक इत्याह संस्कारस्य होति । मुख्यसम्बन्ध इति । समवाय इत्यर्थः। कल्पनाया. न्यायलीलावतीप्रकाश दिषु विशेषानाधाने कुसुमारुण्यमनुपपत्रमित्यर्थः । अत्र तयेत्यन- न्तरं विनेत्यध्याहरन्ति ।प्रोक्षणजन्यपुरुषनिष्ठसंस्कारसम्बन्धादेव क- मत्वोपपत्तिरित्याह संस्कारस्य हीति । यथेति । यथा घंटंजानामि घटं भा. वयतीत्यत्र शानभावनयोस्तद्विषयत्वेन स्वरूपसम्बन्धन द्वितीयोप पत्तिस्तथा प्रकृतेपीत्यर्थः । तद्विषयेति । अतीततद्विषयज्ञानप्रसूतत्वमि त्यर्थः। तथा च प्रोक्षणजन्यसंस्काराधारवाहीणां कर्मत्वमुपपन्न मिति नाधेयशक्तिकल्पनमिति भावः । स्वरूपस्य प्रत्यासत्तित्वे मानः न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः भिधानमयुक्तं, तथापि परम्परया प्रयोजकाद्विशेषणादित्यर्थः ।अध्याहर- न्तीति, वैमत्यसूचनाय । तदीजन्तु तयेत्यस्य मात्रयेत्यर्थकत्वे काण्डा. डरादौ मात्रानाधाने मात्रया कुसुमेषु रकताधानमनुपपन्नमित्यन्वय सम्भव एवेति ध्येयम् । घटं जानामीति । यद्यपि क्रियाजन्यफलस्य क. मणः स्वरूपसम्बन्धे प्रकृतोदाहरणं युक्तं, तथापि स्वरूपसम्बन्धेन कर्मतोपपत्तिरित्यतावन्मात्रे दृष्टान्तः । ( वस्तुतो शानभावनयोरिति फलपरमेव, ज्ञानपदचस्मृतिपरम्। यथायोग्यं वाऽन्वयः भावनया शान जनकत्वेन तत्प्रसूतत्वमसम्भवतीत्यत आह)(४) अतीततद्विषयेति। स्वरूप. (१)-ज्ञात इति पत इति मु. पु. पाठः। (२) सम्बन्धे कि-इति मिश्राभिमतः पाठः । (३) कल्पनागौरवमिति प्रकाशाभिमतः पाठः। (५)i ) चिन्हित पाठ: (१) आदर्शपुस्तके नास्ति ।

·न्यायलीलावतीकण्ठामरण-प्लविवृतिप्रकाशोद्भासिता ६५१ गौरवमेव । विजातीयकल्पनायामात्मविशेष(१)गुणस्य तु भूत- समवेतत्वमसम्भावितमेव । संयोगफलाश्रयत्वेन वा द्वितीयाश्रुते. रुपपत्तेः । बीहीनितीप्सितकर्षणि द्वितीया वीहीणां विध्यपे- क्षितफलाधिकरणत्वं प्रतिपादयति । संयोगस्य विध्यनपेक्षि- तत्वमिति चेन्न । तस्यापि विध्यपेक्षितादृष्टजननद्वारणापेक्षि- तत्वाव(२)। एतेनामिमन्त्रणं व्याख्यातम् । कुसुमारूणिमा- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् मिति । बाधकमित्यनुषज्यते । नन्वदृष्टमेव तत्समवेतं स्यादित्याह आत्मगुणस्येति । एतेनेति । पुरुषनिष्ठ संस्काराधारत्वेनैवेत्यर्थः । कुसुमारुणि. मा चेति । उपादानं तस्य कुसुममेव असमवायिकारणं तद्वदवयवारु न्यायलीलावतीप्रकाशः माह प्रत्यासत्तिश्चेति । मुख्यसम्बन्ध इति । अतिरिक्तसम्बन्ध इत्यर्थः। कल्प. नेति । यथोक्तेनैवोपपत्तेरित्यर्थः । न वा साक्षात्सम्बन्धः पुरुषनिष्टाह. ष्टेन बीहीणां सम्भवतीत्याह आत्मगुणस्य त्विति । संयोगेति । धात्वर्थाव च्छेदकप्रोक्षणजन्यसंयोगाश्रयत्वेन कर्मोपपत्चरित्यर्थः । न च संयो. गावच्छिन्न एव व्यापारविशेषः प्रोक्षणार्थः, तथाच प्रोक्षणैकदेशस्य कथं प्रोक्षणलाध्यत्वेनान्वय इति वाच्यम् । संयोगस्योपलक्षणत्वेना. पदार्थत्वात, अन्यथा ग्रामं गच्छतीत्यादौ ग्रामादेरपि कर्मत्वानुपप. तिः। विध्यपेक्षितत्वं विधितात्पर्यविषयत्वं, तश्चादृष्टसंयोगयोरस्त्ये. व, विधिप्रतिपाद्यत्वं चाधेयशक्त्यापि नास्तीत्याह तस्यापीति । एते नेति । अभिमन्त्रितपयःपल्लवादावपि अभिमन्त्रणेन पुरुषनिष्ठ एव न्यायलीलावतीप्रकाशविश्वतिः सम्बन्धोऽपि साक्षादेवेत्यत आह अतिरिक्तेति । लाक्षारसम्बन्धः संयोग समवायान्यतरः । यद्यप्यदृष्टेन समवायं व्रीहेः कोऽपि न स्वीकरोति, तथापि साक्षात्सम्बन्धस्यौत्सर्गिकत्वाद्यदि यः कश्चिदेवं वदेत्तदा त. म्पति बाधकबलादेवोत्सर्गत्याग इत्युत्तरमिति भावः। संयोगस्येति । । (१) विशेषपदं प्रा० पु० नास्ति मिग च नोपात्तम् । (२) द्वारापशितत्वात-इते प्रा० पु. पाठा।

·६५२ न्यायलीलावती च (१) नोपादानत्वेन वाऽसमवायिकारणत्वेन(२) वा शक्ति माक्षिपति, किन्नामातीतलाक्षारसावसेकापेक्षा नियमान्यथा. नुपपत्तेरतीन्द्रियं द्वारमस्यापेक्षानिर्वाहकमुपपादयति, स च तजनितरूपद्वारेणैवोपपद्यमानो(३) नान्यत्कल्पयिष्यतीति । एते. नापराजितालताकुसुमवैचित्र्यं व्याख्यातम् । वेगासिद्धेस्तथापि त्रैविध्यमनुपपन्नम् । स हि नानुभवादेव न्यायलीलावतकिण्ठाभरणम्. णिमेव, चिरातीतस्य लौहित्यजनकता तु तेजासंयोगसहकारितामा पद्य परमाणुषु पाकजोत्पादकत्वेनैवेति न किञ्चिदनुपपन्नमित्यर्थः। एवं प्रति"विधिना(?) तदभावादौ वटादौ चाधिवासविधिना श. कत्याधानमपास्तम्। न्यायलीलावतीप्रकाशः संस्कारो जन्यत इत्यर्थः । यद्यप्यधर्मजनने प्रेक्षावतां प्रवृत्तिन स्यात् धर्मजनने तुः तदङ्गाचमनादिव्यतिरेके ततः फलानुत्पत्तिः, तथापि धर्मजनकमात्रे नाचमनाद्यन्वयः, किन्तु यत्र तदुपदेशस्तत्रैव, अत एव यत्राभिमन्त्रणादावपि तदुपदेशस्तत्र तदनुष्ठीयत एव । स चेति । अरु णिमेत्यर्थः । तज्जनितेति । लाक्षारसावलेकजनितपाकजद्वारेणेत्यर्थः । वृक्षकाण्डादौ पाकजरूपादेोग्यानुपलम्भात् विशेषानाधानेऽपि बी. जावष्टब्धेषु परमाणुग्वेव पाकजो विशेष आधीयते तदारन्धाश्चाव यवा अन्तर्वर्तमाना इति न तदुपलम्भ इति भावः । एतेनेति। तत्रापि क्षीरत्रिफलाजलमिश्रीभाव एव पाकजप्रयोजक इत्यर्थः । न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः नच त्यजगत्योः पर्यायतापत्तिः, ज्ञाने विशेषणीभूतस्यापि संयोगस्य फलजनकतायामुपलक्षणत्वादिति दिक् । नियमानुकर्षणे तस्य द्वारा निर्वाह्यत्वमत आह अरुणिमेति। स्वतन्त्रस्य लाक्षारसावलेकस्य न क. पजनकत्वमतः पाकमन्तर्भाव्य व्याचष्टे लाक्षारसेति । पाकपदं पाकज रूपपरम् । कचित्पाठोऽपि तथा । पाकजो विशेष इति । अहमलक्षणः, (१)-मा तु-इति मु.. पु० पाठः। (२) असमायिलेन-इति प्रा० पु० पाठः । (३) रिवोपपद्यमानो इति प्रा० पु. पाठः । .

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-तविवृतिप्रकाशोद्भालिता ६५३ व्यवस्थाप्यते, चिरेण गच्छतीतिवत् शीतकर्मक्षगोत्पादभेदाल- म्बनत्वात्(१) । न च रयेण भ्रमत्यलातचक्रमित्यत्रैकप्रत्ययवि. षयभ्रमेण भेदाग्रहा(२)दाशूत्पादानाकल नाद्वेगसिद्धिरिति वाच्य- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् ननु वेगेन गच्छनीति प्रतीतिरेव तत्र मानमित्याह चिरेणेति । अन्यथा चिरत्वमपि गुणान्तरं स्यादिति भावः। ननु रयेण भ्रम त्यलातचक्रमित्यत्र भ्रमणस्य एकत्वं गृह्यते, तश्च न सम्भवति भ्रमः णाख्यकर्मणां वस्तुगत्या नानात्वात्तथाच यस्यैकत्वं गृह्यते स एव वेग इत्याह नचेति । ननु भ्रमणादू भेदाग्रह एव कथमित्यत आह आ. शूत्पादानाकलनादिति । स्यादप्येवं यदि भ्रमणाभेदो गृह्यत तदेव तु ना. न्यायलीलावतीप्रकाशः ननु शीघ्रण गच्छतीत्यनुभवो वेगविषय इत्यत आह चिरेणेति । यथा चिरत्वं न गुणस्तथा शीघ्रत्वमपीति तत्प्रतीत्योः कर्मक्षणभेद एव विषयः, अन्यथा चिरत्वमपि गुणान्तरं स्यादिति । एकप्रत्ययेति । एक ताप्रत्यय विषये यो नमस्तेनाभेदस्य ग्रहादित्यर्थः। तथाच एकताप्र. त्ययसमानविषयेण भ्रमण कर्मणामभेदग्रहादाशूत्पादस्तेषां गनहत्वमा न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः तेरेव चारुणकुसुमोत्पत्तिरिति भावः । नन्वेवं तादृशपरमाण्वारब्धाः स्थूलावयवा गृह्येरनत आह तदारब्धाश्चेति । वस्तुतोऽन्तर्वृत्तिभिस्तैः पर. माणुभिः कुसुमारम्भाव्यवधानेनैव स्थूलावयवारम्भ इति बोध्यम् । यद्यपि बजारम्भकपरमाणोरल्पत्वात् कथं कुसुमलमूहस्य नाश स्योत्पत्तिः, तथापि सिक्तपरमाणुसम्बन्धादेव सिकपरमाणुग्वपि ताशं पाकजं रूपमिति कल्प्यते, अन्यथा शक्तिकल्पनेप्यसिक्तपर. माणोरारम्भकत्वविरोधादिति भावः। चिरत्वमपीति । चिरेण शांघेणे. ति प्रतीत्योरविशेषे चिरत्वमपि गुणान्तरं स्यात् , यदि च चिरत्व. प्रतीतेः कर्मविलम्बोत्पादविषयत्वं तदा शीघ्रत्वप्रतीतेरपि तदाशू- त्पादविषयत्वमिति । प्रत्ययविषयकभ्रम निवारयति एकतेति । यत्रैव मानाकर्मणि एकताम्रमस्तत्रैवाभेदप्रत्ययोपीत्यर्थः । एकत्वं संख्या. । (१)सादालम्बनत्वात-प्रा. पु० पाठः। (२) भ्रमाभेदनहादिति पाठान्तरम् ।

·न्यायलीलावती म्। संयोगविभागप्रबन्धोत्पादानुभवस्य प्रतीतेः । नच न कर्म . न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् स्तीत्याह संयोगेति । अत्र पाठान्तरं व्याख्यानान्तरं च चिन्त्यम् । ननु न्यायलालावतीप्रकाशः न्यत्र(?) इति रयेण गच्छतीतिबलावेगसिद्धिरित्यर्थः । ननु कर्मणामभे दग्रहः कथं भ्रमः कर्मणामैक्यात् , अन्यथा कर्मणां तौल्ये एकत्र शीघ्र. त्वमन्यत्र च विलम्बो न स्यात् । न चचरमसंयोगवदाद्यसंयोगस्यापि कर्मनाशकत्वं, चरमसंयोगवदाद्यसंयोगस्यापि वेगनाशकत्वे वेगैक्या. सिद्धिप्रसङ्गात् । अत्राहुः । वेगस्य क्षणिकतायामुत्तरकर्मानुत्पत्ति सङ्गः असमवायिकारणानां कार्यसमानकालत्वनियात्, कर्मणां च न्यायलीलावतीप्रकाशविवतिः ऽभेदस्तादात्म्यमिति विशेषः । इदं च भ्रमणेति मूले पाठमभ्युपेत्य प्रकाशकृतो व्याख्यानम् । यदि च भ्रमेणेति पाठस्तदा सुगम एव । क. मणामिति । बहुवचनमुमयत्र पराभ्युपगमानुसारेण । अन्यथेति । कर्मणां नानात्व इत्यर्थः । उभयत्रापि कर्मविभागपूर्वसंयोगनाशोत्तरसंयो. गकर्मनाशानन्तरमेवापरकर्मण उत्पत्तिरिति भावः । न च पूर्वकर्मना शानन्तरं विलम्बेन कर्मात्पत्तावेव चिरत्वमिति वाच्यम् । वेगस्य स्व. न्मते स्थायितया ताशकोत्पत्तेरशक्यत्वात् , अस्मन्मते तु जाति विशेष एव चिरत्वं शीघ्रत्वं चेत्यापाततोऽभिप्रायः । क्षणिकतायामिति । आद्यसंयोगस्यापि तन्नाशकत्वेनाशुविनाशितायामित्यर्थः। तथाचो. कबाधकबलेन गौरवस्य प्रामाणिकतायर्या चरमसंयोगत्वेनैव तन्नाश- कत्वमिति भावः । यद्यपि कार्यसमानकालतानियमः कर्मनाशकना. शप्रतियोगिन एव समवायिकारणस्य तत्रैव कार्यक्षणिकतापत्तिल. क्षणविपक्षबाधकावतारात् । न च वेगस्य संयोगनाश्यत्वपक्षे पूर्व कालताप्यशक्यति वाच्यम् । कर्मनाशक्षण एव कर्मान्तरोत्पत्तेः प्र. तिबन्धकत्वं चाविनश्यदवस्थकर्मण एव, कर्मनाशनाश्यत्वे च वेगस्य शङ्कावकाश एव नास्तीति नेदं बाधकम् , तथापि सामान्यत एवास. मवायिकारणस्य कार्यसमानकालनियमानभ्युपगमेनेदमुक्तम् । ननु वेगस्य क्षणिकतायामुचरकर्मानुत्पत्तिवन कर्मणामपि क्षणिकतायां चिरत्वादिप्रतीत्यनुपपत्तिरेव - बाधिकेति चरमसंयोगत्वेनैव नाशक .

·सायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोन्द्रालिता ६५५ कर्म(२)साध्यमिति तस्मृतीतिः, अत्र नियमाभावात् , अन्यथा , न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् तत्र कर्मसन्तानजनकतयैव वेगोऽनुमास्यत इत्यत आह न चेति । तत्- प्रतीतिर्वगप्रतीतिः। कर्म न कर्मजनकमित्यत्र नियामकाभावात, तत न्यायलीलावतीप्रकाशः क्षणिकत्वेऽपि भूयोवच्छेदेन. क्वचिदुत्तरसंयोगाच्छ्रीघ्रत्वम् । संयोगेति । तथाच तेनैव रयेण गच्छत्तीति प्रतीतेरन्यथासिद्धन ततो वेगसिद्धि रित्यर्थः । ननु कर्मणः कर्मासाध्यत्वात् कर्मान्तरेण च विना देशान्त. न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः तेत्येकमेव कर्मेत्यत आह कर्मणां चेति । अन्यथैकत्वेऽपि कुतः शीघ्रत्वं कमबैजात्यवादश्च तुल्य एवेति भावः। तथाच लाघवादुत्तरसंयोग त्वेनैव नाशकत्वमिति न कमैक्यमिति भावः। ननु धेगक्षणिकताया. मुत्तरकर्मोत्पत्तिवत कर्मक्षणिकतायामुत्तरकर्मोत्पत्तिप्रसङ्गः । पूर्व कर्मणो नष्टवादुत्तरकर्मणश्चासमवायिकारणाभावेनानुत्पत्त्याऽसम- वायि कारणाभावात् । न चात एव वगैक्यस्वीकार इति वाच्यम् । विनिगमकाभावेन कमैक्यस्वीकारापत्तेः, तथाच कुतस्त्वदुक्तप्रसङ्गः । उत्तरसंयोगत्वेनैव कर्मनाशकत्वमिति यदि, तदा तत्त्वेनैव धेगनाश कत्वमित्यपि तुल्यम् । एतेन द्वयोरपि विनिगमकाभावेन क्षणिकस्व. मिति परास्तम् । पूर्वयोरुत्तरसंयोगेन नाशे उत्तरयोरनुत्पत्तिप्रसङ्गात् असमवायिकारणस्य कार्यसमानकालत्वनियमात्, तनियमानभ्युप गमे च कर्मण एवासमवायिकारणत्वसम्भधेन वेगासिद्धिप्रसङ्गात् । तस्माद्विनिगमकाभावेन द्वयोरपि स्थायित्वमित्येव शायत इति । मैवम् । कमैक्ये वेगासिद्धिप्रसङ्गात उत्तरकर्मकारणत्वेनैव तत्सिद्धः । न च प्रत्ययादेव तसिद्धिः। तस्यागृहीतविच्छेदनानाकालस्थायि. कर्मालम्बनत्वात् , तस्मात्स्वजन्यसंयोगत्वेनैव कर्मनाशकतायां लाघ. वसिद्धायामुत्तरकर्मकारणतया वेगसिद्धिरिति तत्क्षणिकतायां धर्मिः प्राहकमानावरोधेन चरमसंयोगत्वेनैव वेगनाशकत्वकल्पनात गौर. वस्य प्रामाणिकत्वात् । न च कमक्यमेवास्त्विति वैपरीत्यम् , कर्म नानात्वमुपजीव्य तत्कल्पने उपजीव्यविरोधादिति । कर्मान्तरेणेति । (१) कर्मकल्पनासाध्यामिति प्रा.पु. पाठः ।

·न्यायलीलावती न शब्दः शब्दसाध्य इति ध्वनिसंयोगविभागकल्पनापत्तेः। वेगशब्दस्य शिष्टैराशुपर्यायत्वेन स्वीकारात् , तस्य च समयभे. दवाचित्वात् । न चोभयवाचित्वं कल्पनागौरवात् । ततोऽभि- लापभेदावभासिनी प्रतिपत्तिः समयभेदमेवाश्रयते इति प्राप्तम् । मैवम् । सन्तानाशूत्पादस्यानाकलनेऽप्यन्तरा सम्भविना वेगबु. द्धिविषयत्वात् , सन्तानिनां क्रियासंयोगक्षणानामाशुभावस्य न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् कमैव कर्मजनकमिति न वेगसिद्धिरित्यर्थः । ध्वनिवर्वाच्यः । यत्रापि ध्वन्यादिकं नास्ति द्वितीयादिशब्दोत्पादनार्थ तत्कल्पना स्यादित्य थः। ननु धेगशब्दाच्येन केनचित् अवश्यं भाव्यं स एव वेग इत्यत आह वेगेति । उभयेति । समयभेदो गुणान्तरं वेगश्चत्युभयम् । अभिला पभेदो वेग इति शब्दभेदः। रयेण भ्रमत्यलातचक्रमित्यत्र भ्रमणक्यः प्रत्ययानुरोधादेकस्य वेगस्य सिद्धरिति समर्थयति सन्तानाशूत्पादस्येति । अन्तरा सम्भविनामिति । भ्रमणान्तरा सम्भविनामित्यर्थः। ननूक्तं संयोग विभागप्रबन्धोत्पादादाशुत्पादप्रतीतिरित्याह सन्तानिनामिति । न च न्यायलीलावतीप्रकाशः रप्राप्तरेभावादुत्तरकर्मजनकतया वेगः सिदित्यत आह नचेति । तत्प्र. तीतिः-वेगप्रतीतिः। दूषयति अति । अनुकूलतर्काभावादित्यर्थः । प्रतिकूलतर्कमप्याह अन्यथीत । ध्वनिर्वायुधर्मविशेषः। नापि वेगशब्द- प्रयोगविषयतया वेगसिद्धिरित्याह वेगशब्दस्येति । अभिलापो वेगेने. त्येवरूपः । सन्तानाशूत्पादस्येति । क्रियासंयोगविभागसन्तानाशूत्पादस्ये. त्यर्थः। ननु सन्तानाशूत्पादानाकलनेऽपि सन्तानिनामाकलनं स्यात् कर्मणः क्षणचतुष्टयावस्थायित्वेन तदाधारकालस्य प्रत्यक्षत्वादित्यत आह सन्तानिनामिति । वेगप्रतीतेरतिरिक्तगुणालम्बनत्वमिति शेषः। ननु न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः उत्तरकर्मविनेत्यर्थः । ननु ध्वनिकारणत्वकल्पनयापि शब्द एव शब्द- जनक आयात इत्यतो व्याचष्टे ध्वनिर्वायुर्धर्मविशेष इति । तथाच ध्वनःसं. योगविभागयोरसमवायिकारणत्वकल्पनापत्तेरिति मूलार्थ इति भावः । सन्तानिनामिति । आशुत्पादस्येति शेषः । क्षणाचतुष्टयावस्थायित्वने ·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविततिप्रकाशोद्भासिता ६५७ काळकलात्मनोऽध्यक्षविषयत्वात् । वेगेन भ्रमतीत्यादौ गुणारो- पात् । संयोगविभागातिरिक्तकणि चलतीति गतिविषयतावत न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् भ्रमणमेव वस्तुतस्तत्र एकमित्येकत्वप्रत्ययो न वेगैकत्वालम्बन इति वाच्यम् । कर्मणामुत्तरसंयोगनाश्यत्वेन नानात्वव्यवस्थितेः । किञ्च धेगस्य भ्रमणकारणत्वमपि गृह्यत एवेत्याह वेगेनेति । गुणारोपणात् गुण एव तत्प्रतीतेरित्यर्थः । यद्वा वेगेन भ्रमतीत्यादौ वेगः कर्मगतः कथं प्रतीयते इत्यत आह वेगेनेति । कर्मण्येव तत्र गुणारोप इत्यर्थः । किञ्च यथानुभवबलात् कर्म संयोगविभागाभ्यामन्यसिध्यति तथा वेगोऽपीत्याह संयोगेति । ननु कम्मैव कर्मजनकमस्तु कथमन्यथा शरी. न्यायलीलावतीप्रकाशः मानान्तरोपनीतकालकलाविषयत्वे प्रतीतेन विरोधः, अन्यथा इदानी घटो जात इत्यादेयवहारस्य विलयापत्तेः । अत्राहुः । कर्मणां ताव. दाशुत्पादो न गृह्यते तेषामेकत्वपरिच्छेदात् , नापि संयोगादीनां, तमसि चलत्यलातचक्रे तदसम्भवात् , ऐन्द्रियकाणां संयोगिनाम- प्यध्यक्षाविषयत्वात् ब्योमादेश्चातीन्द्रियत्वात् । ननु यदि वेगो गुणा न्तरं तदा कर्मनिष्ठतया कथं तत्प्रतीतिरत आह वेगेनेति । यथा चिरे. ण गच्छतीत्यत्र चिरत्वं कर्मगतं प्रतीयते तथा धेगेन गच्छतीत्यत्र वेगः कर्मगतः प्रतीयते. सा च प्रतीतिर्वेगाख्यगुणारोपरूपेत्यर्थः । संयोगविभागेति । संयोगविभागातिरिक्तं कर्म यथा चलतीतिप्रतीतेर्वि षयः, तथा क्रियातिरिक्तवेगोऽपि वेगप्रतीतेर्विषय इत्येतावन्मात्रेण दृष्टान्तः । नन्वेवं चिरत्वमपि गुणान्तरं स्यात् चिरेण गच्छतीत्यनु- भवात् । न च कर्मसंयोगाद्युत्पादविलम्बस्तद्विषयः, तदाशुत्पादवत् प्रतिक्षेपात । अत्राहुः। उत्तरकर्म असमवायिकारणजन्यम्, न च कमैव न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः क्षणचतुष्टयावस्थायित्वव्यवहारेणेत्यर्थः । एतावन्मात्रेणेति । आतिरेक्या मात्रे दृष्टान्त इति भावः । प्रतिक्षेपादिति । अप्रतिक्षेपे वा वेगप्रमितेरप्या- श्रयोत्पादविषयतया न ततो वेगसिद्धिरिति भावः। उत्तरकर्मेति । कर्मवादाधकर्मवदिति शेषः । यद्यपि विलम्बितमुत्तरकर्मासमवा- ·न्यायलीलावती वेगस्य शरादिधर्मत्वेनावभासनात् । अन्यत्र शरीरादौ तूतरो- तरकर्मजननं प्रयवादेव भविष्यतीति ॥ इति संस्कारः ॥ न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् रे वेगमन्तरेणापि कर्मसन्तान इत्यत आह-अन्यत्रेति । तत्र प्रयत्न वदात्मसंयोग एवासमवायिकारणमित्यर्थः । विहितनिषिद्धक्रिययोराशुविनाशितया चिरभाविस्वर्गनरकप्रति. साधकात् साधनानुपपत्त्या तावदपूर्व कल्पनीयं, तश्चान्यथासिद्धं दे वप्रीतिद्वेषयोरेव तदुपपत्ते, तयोरप्याशुविनाशित्वमिति यदि तदा न्यायलीलावतीप्रकाशः तत्रासमवायिकारणं तस्य कर्मान्तरासमानकालत्वात् , असमवायि- कारणानां च कार्यसमानकालत्वनियमात् । नचैकमेव कर्म, पूर्वनिर. स्तत्वात् । ननु यदि कर्म न च कर्मजनकं तदा वेगरहिते शरीरादौ कथमुत्तरोत्तरकर्मजन्मेत्यत आह अन्यत्रेति । न शब्दः शब्दजनक इत्यत्र च श्रोत्रमात्रवेद्यासमवाय्यन्यत्वमुपाधिः स्फुट इति न पृथक दूषितम् ॥ न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः यिकारणजन्यमित्यनुमानाच्चिरत्वमपि गुणान्तरं स्यादिति पूर्वपक्ष. स्तदवस्थस्तथापि अल्पावयवावच्छिन्नसंयोगजनककर्मण एवं तद्वि. षयत्वं, तञ्च वेगादेवोपपत्रमिति न तत्कल्पनमिति भावः। तस्येति । न चैतदसिद्धम् , नानापुरुषसाधारणमूर्तवृत्त्येकवृत्तिजन्यधर्मस्य सजा. तीयसमानाधिकरणप्रतिबन्धकत्वनियमेन तत्सिद्धरिति भावः। श्रोत्रेति । श्रोत्रमात्रवेद्यस्य यदसमवायि तदन्यत्वमित्यर्थः । भेर्याकाशसंयोगा- देरपि व्यावर्तनान पक्षेतरत्वम् । यत्किञ्चित्ताहशान्यत्वमुपाधिरिति मतेऽपि पक्ष इति साधनव्यापकतापरीहाराय । मात्रपदं कात्स्याय वेद्यपदोत्तरान्वितं सामान्याभावलाभाय । असमवायित्वं च यद्यपि कारणत्वगर्भमिति कारणान्यत्वमेव सम्यक् , तथाप्यखण्डाभावे न वैयर्थ्यमित्येके। वस्तुतः शब्दाजनके शब्दध्वंसकारणेऽन्स्यशब्दे सा. ध्याध्यापकत्वमित्यसमवायिपदम् । न च श्रोत्रवेद्यान्यत्वमेव सम्यक् , कृत्यादौ साध्याव्यापकत्वात् । अन्ये त्वन्यथा व्याचक्षते श्रोत्रमात्रवे. द्यत्वे सति यदलमवायि तदन्यत्वमिति । अत्र सत्यन्तं कत्वादी उत्तर ·? न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ६५९ कथं पुनः पुरुषविशेषगुणो धर्मः सिद्ध्यति ? यागाधारा- धितदेवतापीतिरेव फलं फलिष्यतीति । तथा हि विवादाध्यासि- त(१) सुखमाराध्यचेतनपूर्वकम् आराधनाप्रसूतत्वात् भूपा. लाराधनाप्रसूतसुखवत् । तन्न । देवदत्ताद्यदेहादिकं भोत्तृविशे- पगुणप्रेरितभूतपूर्वकं देवदत्तप्रतिनियतमोगसाधनत्वात् स्रगा- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् अनुभवजनितसंस्कार एव द्वारमिति नापूर्वसिद्धिरित्याह--कथमिति । धर्म इत्युपलक्षणम्, अधर्मोऽपि कथमित्यर्थः । धर्मपदमष्टरूपध र्मपरंवा, अत एव वक्ष्यति "तदेव स्वर्गनरककारणमि"ति । विवादा. ध्यासितमिति । स्वर्गरूपमित्यर्थः । आराधना गौरवितप्रीतिहेतुः क्रिया यागदानरूपा।आराध्यचेतनपूर्वकमिति । तत्प्रीतिपूर्वकमित्यर्थः । देवदत्ताये- ति । देवदत्ताधशरीरं देवदत्तविशेषगुणजन्यं जन्यत्वे सति तद्भोगज. न्यायलीलावतीप्रकाशः स्वर्गकामो यजेतेतिविधेर्यागस्य साक्षादसाधनस्य प्रतीता व्यापारं विनाऽनुपपद्यमाना स्वनिर्वाहकमपूर्व कल्पयतीत्या. क्षिपति कथमिति । देवताप्रीतिरेव यागस्य व्यापारः, न च तस्य तज नकत्वे मानाभावः, "यज देवपूजायामि"ति शाब्दिकस्मृतेः, पूजायाश्च गौरवितप्रीतिहेतुक्रियात्वात् , प्रीतेश्चाशुतरविनाशित्वेऽपि तदनुभव. जन्यसंस्कारद्वारा हेतुत्वसम्भवात किमपूर्वकल्पनयेत्यर्थः । देवदत्तेति । न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः दलं तन्तुसंयोगादावल्यस्तीति लाध्याव्यापकत्वपरीहाराय विशिष्टं प्रतियोगित्वेनोपात्तम् । मात्रपदं च उपनीतभानमादाय तन्तुसंयोम एव साध्याव्यापकत्वनिरासाय । विशेष्यता श्रोत्रग्राह्यत्वलाभायोति त. थासति पक्षेतरतापत्तः । विशेष्यतालाभेऽपि सामान्यप्रत्यासत्तिमाः दाय साध्याव्यापकत्वाचा साधनाध्यापकत्वं तु सन्दिग्धमेव शाकपा. कजत्वादाविवेति दिक् ॥ आक्षेपाधिकरणं पूरयति स्वर्गकाम इति । मनसीति । एतच्च यदि मूले प्रेरितमिति पाउस्तदा, यदि प्रेरितभूतपूर्वकमिति तत्र पाठस्तदा प्रका- (१) दास्पदं इति मु०पू० पाठः । साधनता ·१६० न्यायलीलावती दिवदिति (१)पक्षधर्मतया तसिद्धिः । तथा हि वर्तमानकायनि- पादकानां भृतसूक्ष्माणां क्षेत्रज्ञस्य न प्राग्भवायमिच्छादिकं प्रेर- कम् , तस्यानागतदेहोपादानवेदनाभावात् , अतोऽन्यद्विशेषगु. . न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् नकत्वात् तनिर्मित्तस्त्रग्वदित्यर्थः। तेन प्रेरितत्वं यदि जन्यत्वं तदा म. मसा अनेकान्तिकम् , तज्जन्यक्रियाश्रयत्वं चात्मन्यनैकान्तिकमित्या. दिदोषानवकाशः। न च संस्कारेण अन्यथासिद्धिः, तस्य स्मृतिमा. प्रजनकत्वेन शरीराजनकत्वात् । आधशरीरं च सर्गाद्यकालीनं शरी. रमभिप्रेतम् , तेनेदानीन्तनशरीराणां पूर्वशरीराव्यवहितोत्तरमभावि. स्वपिन तज्ज्ञानादिना अन्यथासिद्धिः । पक्षधर्मताबलमेव स्पष्ट यति तथा होति । अनागतदेहेति । तदुपादानाभिशस्यैव तत्कर्तृत्वात् । न चेश्वरज्ञानादिकमेव तथा स्यादिति वाच्यम् । तथा सति जन्म वैचित्र्यानुपपत्तेः । न च चिरध्वस्तस्य यागादेरेव कारणत्वमस्तु किं व्यापारणेति चेन्न । चिरध्वस्तं व्यापारवदेव कारणमिति पूर्वानु भवे स्मृतिजनके कल्पनात् । न च क्रियैव यागादिरनुपर्ततां, तस्य न्यायलीलावतीप्रकाशः मनु भोक्तृविशेषगुणप्रेरितत्वं यदि तज्जन्यत्वं तदामनत्यनैकान्तिकम् प्रतिनियतभोगसाधनत्वमपि यदि भोगावच्छेदकत्वमात्रं, यदि वा दे. धदत्तभोगासाधारणकारणत्वमुभयथापि दृष्टान्तासिद्धिः, नहि देवद. सनिमितनजो देवदत्तभोगावच्छेदकत्वं देवदत्तमात्रभोगजनकत्वं वा। अत्राहुः। संस्काराजन्यं देवदत्ताधशरीरं देवदत्तविशेषणगुणप्रेरितं ज. न्यत्वे सति देवदत्तभोगसाधनत्वात् देवदत्तनिर्मितस्रग्वत्। पक्षविशे. षणमहिम्नान संस्कारेणान्यथासिद्धिः।न च प्राक्कालीनशरीरमाधुनि. न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः शेऽपि प्रेरितत्वमिति समस्तसाध्योपलक्षकंद्रष्टव्यमन्यथा विकल्पा सकतेः । भोगावच्छेदकत्व-देवदत्तभोगावच्छेदकत्वम् । देवदत्तमात्रेति । कदाचित्सम्भवेऽपि नियमाभावादिति भावः । देवदत्तनिर्मितेति । तद्भो. गसाधनेत्यपि बोध्यम् । नचेति । पूर्वशरीरे सत्येवोत्पत्रिशरीरे मरणो (१) नियतपोति मु.पु. पाठः।

·यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ६६१ गान्तरं वाच्यम् । तच्च कार्य भोक्विशेषगुणत्वात् सुखवत् । त- स्य च कारणं यागादिकमेव, स्वर्गसम्पादक(१)कारणान्तरक ल्पनायां कल्पनागौरवप्रसङ्गात् । कल्पनागौरवं च तस्यापि वि. शेषगुणस्य यागादिव्यतिरिक्तीनष्पादत्वस्वीकारे तज्जनकस्य च न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् इच्छारूपत्वेन विरोधिगुणनाश्यत्वकल्पनात् तदुत्तरमननुभवाच्च । न च यागध्वंस एव व्यापारः स्यादिति वाच्यम् । प्रतियोगिध्वंसयो रेकत्राजनकत्वात । अन्यदिति । प्राग्मवीयज्ञानेच्छादेः विशेषगुणान्तरं विशेषगुणविशेषः । ननु तदकार्यमेव स्यात्तथाच न यागादेर्व्यापार- इत्यत आह-तच्चेति । भोगनिष्पादकमिति । भोगसाधकत्वेन श्रुतं यत इत्यर्थः। उक्तमेव कल्पनागौरवं स्पष्टयति कल्पनेति । अष्टनिष्पादकस्यापि भोग- न्यायलीलावतीप्रकाशः कशरीरोत्पत्तिपर्यन्तं तिष्ठतीति ज्ञानमेव तज्जनकं स्यात् सर्गाद्यशरीरे तदभावात् वेदनाभावात् तदभावे चेच्छाद्यभावादिति भावः। न चाना- गते प्रत्यक्षाभावेऽप्यनुमानं स्यात्, तद्ध्यनुमानं नाद्यदेहाव्यवहितप्राका. ले तत्काले देहावभावात् व्यवहितस्यान्तरितत्वेन कथं तदेहजन. कत्वम् । नचाप्रयोजकमेतत् , यागादेवातीतस्य जनकत्वसंभवात् अनन्यथासिद्धनियपूर्ववर्तित्वस्याक्षतेः । न चातीतस्य कालान्तरमा- विकार्यजनकव्यापारनिर्वाहेन तत्करणत्वम् , उत्तरवर्तित्वेन व्यापार स्य तत्रासामर्थ्यात् । नापि ज्ञापनम्, लिव ज्ञापनात् । न च चिरध्व- स्तं कारणं व्यापारव्याप्तम् विपक्षे बाधकाभावेनाप्रयोजकत्वात् ,"धर्मः न्यायलीलावतीप्रकाशविवतिः तरमात्मोपग्रहात् । न च तथापि प्राणादिसंयोगं पक्षयित्वाऽष्टानुमा. नमिति वाच्यम्। तत्रापि मरणाव्यवहितप्राकालिकशानेनार्थान्तरत्वा. दिति भावः । तदभावादिति । अव्यवहितपूर्व शरीराभावेन नानाभावा. दित्यर्थः। ननु तथापीच्छादिनार्थान्तरमत आह तदभावे चेति । तत्का- ले देहेति । अनागतदेहाव्यवहितस्यान्तरितत्वेनाभावेनेत्यर्थः । शरी- राभावादिति भावः। केचित्तु देहस्य यदाचं कारणं तेन व्यवहित. (१) मेव भोगनिष्पादक कारणान्तरेति पाठो मिश्रसम्मतो मु.पु० बोध्यः ।

·न्यायलीलावती न्यायलालावतीप्रकाशः क्षरत कीर्तनादित्यस्य च कीर्तनाद्विहितक्रिया क्षरति फलं न जनयः तीत्यर्थः । न च मुख्य बाधकाभावान्न लक्षणा, उपस्थितविहितक्रिया यामेव धर्मपदशक्तिग्रहस्य बाधकत्वात् , विहितकर्तृत्वज्ञाने सति धा र्मिकपदप्रयोगाच्च । एवं चानुमाने जन्मान्तरीयज्ञानादिभिरेवापूर्वज नकत्वाभिमतः सिद्धसाधनमपि । मैवम् । चिरध्वस्तस्य व्यापारसत्वे कारणत्वमिति निरुपाध्यन्वव्यतिरेकाभ्यां व्याप्त्यवधारणात ,यागस्य चिरध्वस्तस्य कारणत्वेन व्यापारकल्पनात् । न च कार्ये व्या. पारस्य पृथगन्वय यव्यतिरेकग्रहः तद्यापारकतायामुपाधिः, संस्कारे तदभावेपि अनुभवस्य तद्यापारकत्वात् । न चाप्रयोजकत्वम्, यागो पदि चिरध्यस्तत्वे सव्यापारो न स्यात स्वर्गकारणं न स्यात् घट बदिति विपक्षे बाधकात् । न चात्र कारणताग्राहकाभाव उपाधिः, तेनापि समं व्याप्त्यवधारणेन तस्याप्यापादनात् । ननु ध्वंस एवन यापारास्तु तस्यानन्तत्वेऽपि स्वभावात् सावधिफलजनकत्वमित्यु: भयमपि जनकमिति वाच्यम् । प्रमाणान्तरविरोधेन यागजन्ये स्वर्ग न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः स्यान्तरितत्वेन निर्व्यापारधनत्यर्थः । व्यापारस्वीकारे चाष्टसि. द्धिरिति भावः। इति व्याचक्षते उपस्थितेति। क्षरणस्य ध्वंसपर्याय. स्वमामिप्रेत्येदमुक्तं समाधानमन्यथा स्पन्दनशक्तस्य तस्य त्वन्मतेऽ पि लाक्षणिकत्वादिति भावः । एवं चानुमानेति । निर्व्यापारस्याप्यतीत स्य हेतुत्वाभ्युपगमादिति भावः । सिद्धसाधनमपीत्यपिः पूर्वोक्ताप्र. योजकत्वसमुच्चये। चिरध्वस्तस्येति । यद्यप्यप्रयोजकमिदं व्यापाराभा. वेऽपि कारणताशरीरप्रविष्टानन्यथासिद्धत्वनियतपूर्ववर्णित्वाक्षतेः, शङ्कितोपाधेरपि न साध्याव्यापकत्वं तुल्यन्यान्येन संस्कारस्याप्य. नङ्गीकारातथापि कारणताऽव्यवधानगर्भव वाच्या, अन्यथा रासम स्यापि वहिकारणतापहनादौ संसारेऽवश्यं तहेशे तत्समवधानात् व्यवधानं च स्वजन्येतराव्यवधानमेवेति स्वयं व्यवहितस्य यागा. देरव्यवधाननिर्वाहकत्वेचापूर्वसिद्धिः । इदमेव चोक्तव्यातौ विपक्ष बाधकमपि, अत एव च ध्वंसोऽपि न व्यापारस्तथापि सत्यपि रास: भातिप्रसङ्गसम्भवेन तदतिरिक्तव्यापारस्यैव व्यवधानेन निर्वाहक. स्वादिति दिक् । यत्तु सत्तानिहाय कल्प्यमानो व्यापासे ध्वंसान्य ·स्थायलीलावतीकण्ठाभरण-सधिवृतिप्रकाशोद्भासिता ६६३ भोगजनकत्वं यागादेश्च । एवं यदि देवतामीतिरपि तन्निदान को विरोधः । तदेतत्स्वर्गनरककारणम् । कुतः पुनस्तयोः सि. दिः ? आगमादिति चेत् । न, यत्सुखं तदभिलाषोपनीतत्वादि. न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् जनकत्वं यागादेश्च श्रुतिबलादेवेत्यर्थः। अभ्युपगमवादेनाह-एवमिति । एतदिति । अदृष्टमित्यर्थः । तयोरिति । स्वर्नरकयोरित्यर्थः। अहं सुखदुः- खोभयजनकशरीरान्यशरीरवान्नवेति विप्रतिपत्तिः । आगमादिति । "यन्न दुःखन सम्भिन्नमि"त्यादेः । यत सुखं न तदभिलाषोपनीतं यत् सुखं तन्न दुःखासम्भिन्नं न वा विच्छिन्नमित्यादितकप्रतिघातादयो। ग्यतया तस्यागमस्य ज्ञानाजनकत्वादित्याह यदिति । वाक्यस्यागमस्य। ननु तादृशं सुखविशेषमन्तरेण बहुवित्तव्ययायासाध्ये प्रवृत्तिरेव न न्यायलीलावतीप्रकाशः तद्ध्वंसस्य जनकत्वाकल्पनात् । एवं यदीति । अयं चाभ्युपगमवादः । वस्तुतो योगस्य देवताप्रीतिजनकत्वे मानाभावः । "एज देवपूजाया. मिति हि शाब्दस्मृतिः स्मृतित्वादेव न स्वतः प्रमाणम् । न च याग. स्य देवताप्रीतिजनकत्वे मानान्तरमस्ति, न वा तस्याः व्यापार. वं सम्भवति, कृतिभोगसमानाधिकरणस्य फलावसानिकस्य व्या. पारस्य कल्पनात् , लाघवात् संस्कारस्य स्वजनकानुभवविषयमाने फलजनकत्वस्वभावत्वाख । तुल्यन्यायेन धर्मवदधर्मस्यापि सिद्धिरि त्यभिप्रेत्य सिद्धवदाह तदेतदिति । अष्टमित्यर्थः । अहं सुखदुःखोम. यजनकमच्छरीरातिरिक्तशरीरवान्नवेति संशयः। यत्सुखमिति । निरु- न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः एव ध्वंसस्य सत्ताविरोधित्वादिति । तत्तुच्छम्। परिभाषिक्यां सत्तायां ध्वंसस्याविरोधित्वादिति । ननु शाब्दिकस्मृतिमूलीभूतमेव प्रमाण प्रमापकं भविष्यतीत्यरुचेराह नवा तस्या इति । लाघवादिति । फलव्यधिक णव्यापारस्य परम्परासम्बन्धेन तदुपपादकतायां गौरवादित्यर्थः। देवताप्रीतेराशुविनाशितया व्यापारत्वं न सम्भवत्येवेति तजन्यसं. स्कारस्य तथात्वं वाच्यं, तथासत्याह संस्कारस्येति । स्वर्गनरकान्यतः रस्मिन् संशयमाह अहमिति । प्रसिद्धर्थ सत्पदम् । ऐहिकशरीरस्य ध - 1 ·न्यायलीलावती शून्यमेवेति तर्कसम्भवेन योग्यताविरहाद्वाक्यस्थापतिपादकत्वा- द । न च प्रवृत्त्यनुपपत्तिः(१), सर्वस्वदक्षिणादावपि सप्तदीपाधि. पत्यस्यैव नानाजन्मानुगन्तृत्वकालभूयस्त्वादीनां सम्भवात् , ततो मर्त्यलोकभोग्यमेव सुखं न च परलोकसिद्धिरिति चेत्। मैवम् । एषां तर्काणां विपर्ययापर्यवसानादाभासत्वात् स्वर्ग(२)सिद्ध्यासद्धि- भ्यां व्याघातात् । एवंभूतस्य चैतद्भुवनासम्भावितत्वेन लोका. न्तरसिद्धिः । एतद्वन्नरकसिद्धिरपि । तथा चैतदुपभोक्तृदेवशरी रादिवत् प्रेतादिशरीरसिद्धिरपि ॥ इति धर्माधौं । न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् स्यादित्यत आह नचेति । उपपत्तिरिति । विशिष्टसुखोपपत्तिरित्यर्थः। विप. य्यर्येति। अभिलाषोपनीतं चेत्तस्मान्न सुखमिति विपर्ययोऽभिलाषोप. नीतसुखमन्तरणापर्यवसन्न एवेत्यर्थः । तदेवाह स्वर्गेति । यद्वा स्व गौन सुखमभिलाषापनतित्वादिति विवक्षितव्याघात इत्यर्थः । ननु ननु तादृशमपि सुखमेतद्भुवनभोग्यमेव स्यात्तथाच न परलोकसि. द्धिरित्यत आह । एवंभूतस्येति । ननु द्वीपान्तरे तादृशं सुखं स्यादिति न्यायलीलावतीप्रकाशः पाधिसहचारेण व्याप्तिग्रहमूलतर्करूपबाधकसत्त्वात्तदभावात्मकयोग्य ताज्ञानविरहादित्यर्थः । ननु “विफला विश्ववृत्तिों न दुःखैकफलापि "त्यादियुक्तः परलोकः सिध्यतीत्याशय निराकरोति नचेति । यदि स्वर्गः सुखं स्यात् अभिलाषोपनीतत्वादिशून्यः स्यात् , अभिलाषो पनीतश्चायं, तस्मान्न सुखमित्यत्र स्वर्गसिद्धौ बाधोऽसिद्धौ चाश्रया सिद्धिरित्याह एषामिति । तदेव स्फुटयति स्वर्गसिद्धीति । एवंभूतस्येति । य. द्यपि भौमभुवनासम्भवित्वं न परिच्छेत्तुं शक्यते, तथापि कर्मभूमि न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः माधर्मोभयारब्धत्वादन्यदीयशरीरस्य च बाधादन्यतरमात्रावच्छेदक शरीरसिद्धिरिति भावः। ननु कर्मभूमित्वमत्रोपाधिरत आह स्वर्गेति । (२) प्रवृत्त्यनुपपत्तेपपत्तिरिति प्रा० पु० पाठः मिश्रसंमतोऽत्र शेयः । (२) सुखगति मु. पाठः।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ६६५ शब्दो द्रव्यं साक्षादिन्द्रियसम्बन्धवेद्यत्वात् , घटवत् ।श्रोत्रं च द्रव्यग्राहकं निरवयवेन्द्रिवत्त्वान्मनोवत् । नित्यश्चाद्रव्यद्रव्यत्वात् म. न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् चेन्न । कर्मभुवनभिन्ना भौमभुवनभूमिः स्वर्गशून्या भौमभुवनभू मित्वात् कर्मभुवनभूमिवदिति मानस्य सत्त्वात् । शब्दोऽम्बरगुणमित्याक्षिपति शब्द इति । साक्षादिति । इन्द्रियसंयो. गसमवायान्यतरवेद्यत्वादित्यर्थः । न चान्यतरासिद्धिः, शब्दानित्यः वे कृतकत्ववदस्यापि साध्यत्वात् । प्रमाणान्तरमाह श्रोत्रमिति । तथा. च पक्षधर्मताबलात् शब्दद्रव्यत्वासद्धिः, तदन्यद्रव्याग्राहकत्वस्योभ- यसिद्धत्वात् । अद्रव्यद्रव्यत्वादिति। असमवेतद्रव्यत्वादिस्यर्थः नित्यत्वे हे. न्यायलीलावतीप्रकाशः भिन्ना भौमभुवनभूमिः स्वर्गशून्या भौमभुवनभूमित्वात् कर्मभूमिवत्, स्वर्गाभावस्य भौमभुवनभूमित्वप्रयुक्तत्वात् ॥ शब्दस्याकाशगुणत्वमाक्षिपति शब्दो द्रव्यमिति । साक्षादिति । इन्द्रिय संयोगसमवायान्यतरवद्यत्वादित्यर्थः । सम्बन्धत्वस्यैकस्याभावात मानान्तरमाह श्रोत्रमिति । अत्र शब्दान्यद्रव्याग्राहकमिति पक्षविशेष. गान्नार्थान्तरम् । न च साधनावच्छिन्नसाध्यव्यापको मनस्त्वमुपाधा, शब्दस्य द्रव्यत्वसन्देहन सन्दिग्धसाध्यव्यापकत्वात् । प्रसङ्गादाह न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः लाघवेन भौमभूमित्वमेव तत्प्रयोजकमिति तस्याप्रयोजकत्वमिति शब्दद्रव्यत्वसाधनमप्रस्तुतं द्रव्याधिक्यस्य पूर्वमेव निरासादत आह शब्दस्येति । तथाच गुणन्यूनत्वशङ्कवेयमिति भावः । सम्ब. न्यत्वस्येति । यद्यप्यविशिष्टव्यावृत्तविशिष्टधीनियामकरवं सम्बन्धत्वं सुवचमेव, तथापि साक्षातनिर्वचने गौरवम्, तद्घटितं च संयो. गलमवायमात्रवृत्ति स्त्यवेत्याशयेनेदमुक्तम् । शब्दान्येति । यद्यपि बा. धादेव नार्थान्तरं, तथापि तत्स्फोरकमेव विशेषणमिति मन्तव्यम् । त्वचक्षुषोः साध्याव्यापकत्वमाशङ्ख्याह साधनेति । शब्दस्य दव्यत्वेति । त. थासति श्रोत्रस्याद्रव्यग्राहकत्वसन्देहे तत्रैव साध्याब्यापकत्वमिति भाव। यद्यप्येवमुपाधिमात्रोच्छदापत्तिः पक्षे साध्यकव्यापतासन्देहात्, ·न्यायलीलावती . त्यभिज्ञानाच्च । गुणवत्त्वाच्च द्रव्यम् । संख्याशब्द(१)वेगादयोऽपि हि शब्दधर्मा अनुभूयन्ते । न चारोपोऽयम् , अशब्दधर्माणां श्रोत्रा- वेद्यत्वेनाग्रहणात् । न चेद्रियान्तरोपनीतं तिक्तो गुड इतिवत्स्यात् । तेन तदानीम(२)प्रतीतावपि संख्यादेः श्रोत्रेण प्रतीतेः । न च . न्यायलीलावतीकण्टाभरणम् स्वन्तरमा प्रत्यभिज्ञानाच्चेति। तावत्कालस्थैर्यसिद्धौ नाशकान्तराभावा न्नित्यत्वसिद्धिरिति भावः। द्रव्यत्वे हेत्वन्तरमाह-द्रब्यमिति । गुणवत्त्वे हेतौ प्रमाणमाह संख्येति ।वेगेन शब्दो दुरंगत इत्यनुभवो वेगेऽपि मान- मित्यर्थः। अशब्देति । आरोपात्तदनुपपत्तरित्यर्थः । तेनेति । इन्द्रियान्त रेणेत्यर्थः । तथाच नानुभूयमानारोप इति भावः । ननु स्मय॑माणा न्यायलीलावतीप्रकाशः नित्यश्चेति । यद्यपि प्रत्यभिज्ञानमात्रान्न नित्यत्वसिद्धिः, तथापि नाश- कत्वाभिमतसद्भावेऽपि तत्सत्त्वे "तावत्कालं स्थिरं चैनमि"ति न्या यानित्यत्वसिद्धिरित्याह प्रत्यभिज्ञानाच्चेति । निरषयवन्द्रियजन्यप्रत्याभि शानविषयत्वमत्र विवक्षितमतो घटादौ ननिकान्तिकमित्यन्ये वेगा दय इत्यादिपदेन महत्त्वादिसंग्रहः। नच विशेषगुणवत्त्वाभावेन त. स्याप्रत्यक्षत्वं तद्वत एव द्रव्यस्याध्यक्षत्वादिति वाच्यम् । नादस्य विशेषगुणस्य शब्दनिष्ठतया प्रतीयमानत्वात् । अशब्दधर्माणामिति । इ. न्द्रियान्तरवेद्यानामित्यर्थः, अन्यथा शब्दे व्यभिचारात् । तेन-इन्द्रि न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः तथापि सङ्ख्यागुणवस्वादिलक्षणविप्रयुक्तोऽयं सन्देहः श्रोत्रस्य शब्द: ग्राहकत्वनिश्रयादिति नोपाधिमात्रोच्छेदः स्वाभाविकसंशयस्थल, एक तस्य दोषत्वादिति वदन्ति । प्रसङ्गादिति । उपेक्षानहत्वं चास्य नि रवयवेन्द्रियद्रष्यत्वे नित्यतापत्तिः पूर्वानुमाने प्रतिकूलतर्कपराधाते, इष्टापत्तिप्रतिपादतकयेति भावः । यद्यपीति । घटादौ व्यभिचारादिति शेषः। तथापीति । तथाच किञ्चित्कालीननाशाभावे प्रत्यभिशया विष: यांकते कालान्तरीयनाशाभावेन च नाशकामावादववृत्ते(१)नित्यतासि द्धिरिति भावः । निरवयवेति । न चानागनानुभवानन्तरं यस्य सुखस्य (१) संख्यावेगादयो होति प्रा० पु० पाठः। (२) तेनोमियान्तरेणाप्रतीताविति सु० पु० पाठः।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सचिवृतिकाशोद्भासिता ६६७ स्मृत्युपनीतसंख्यादिसंभेदग्रहः । इन्द्रियस्य तदग्राहकत्वेनायो. ग्यत्वात्(१) । अन्यथा जम्बीरबीजपूरादौ रसाबूपानुमानभङ्ग प्रसङ्गात् । तत्कथमम्बरगुणः शब्द इति चेन्न । साक्षादिन्द्रियसम्बन्धवेद्यत्वं हि यावत्प्रसक्तपारिशेष्याद्वानि. न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् रोप: स्यादित्यत आह नचेति । सम्भेदः-स्मृतसंख्यादिवैशिष्ट्यम् । इन्द्रियस्येति । आरोपोऽपि श्रोत्रेण न सम्भवति आरोप्यसंख्यादि. प्रहे तस्यासामर्थ्यात् । नन्वयोग्येनाप्युपनीतं गृह्यत एवेत्यत आह- अन्यथेति । रसनेन्द्रियेणैव चक्षुरुपनीतं रूपं तत्र गृह्यतेति कानुमाना. वकाश इत्यर्थः। यावदिति। द्रव्यं भवत् स्पर्शवनिस्पर्श वा स्यात? आये त्वगिन्द्रियवे. न्यायलीलावतीप्रकाश: यान्तरेण । अप्रतीताविति । अननुभूतावित्यर्थः । इन्द्रियस्येति । तदप्राहक त्वेन-उपनीताग्राहकत्वेनेत्यर्थः । इन्द्रियस्य इन्द्रियान्तराग्राह्यगुणग्राह. कत्वनियमादिति भावः । अन्यथेति । स्मृत्युपनीतस्य रूपस्य रसनेन प्रहणादित्यर्थः । यद्यपि संयोगसमवायान्यतरवेद्यत्वं न व्याप्यतावच्छेदक गौरवात् , अश्रावणत्वं चोपाधिः, तथापि स्फुटत्वादेतदुपेक्ष्या न्यदाह साक्षादिन्द्रियेति । शब्दो न गुणाकर्मादिरूप इति प्रतिषेधे द्रव्य न्यायलीलावतीप्रकाशवितिः प्रत्यभिज्ञानं तत्र व्यभिचार इति वाच्यम् । निरक्यवेन्द्रियजन्यस्व. अन्यसाक्षात्कारोत्तरभाविस्वजन्यप्रत्यभिज्ञानविषयत्वस्य हेतुस्वाद य. थाश्रुतेनैवोपपत्तौ पदान्तरप्रक्षेपगौरवेन शब्दक्षणिकत्ववादिना हेतो.' रसिद्ध्या चानुशयमाषिकरोत्वन्य इति । स्मृतेरप्रे शङ्कनीयत्वादाह अननुभूताविति । ननु तदग्राहकेनेत्येवासिखं स्मृत्युपनीतस्य प्रहलम्भ- वादत आह इन्द्रियान्तरेति । इन्द्रियान्तरमात्रयोग्यग्राहकत्वनियमादि. त्यर्थस्तेन सत्तामादाय न नियमभङ्गः । मूले चात्र इन्द्रियस्यति पाठे चक्षुस्त्वगम्यबाहिरिन्द्रियस्येति बोध्यम् । श्रोत्रस्यति पाठः सुगम एव । साक्षासम्बन्धवेद्यत्वमेव हेतुरस्त्वित्यरुचेराह अश्रावणत्वं चेति। तुल्ये- (१) श्रोत्रस्य तदग्राहकत्वेनायोग्यत्वात-इति पाठान्तरम् ।

·६६८ न्यायलीलावती श्रीयते एकदेशपारिशेष्यावा ? नायः। तत एकाद्रव्यत्वनिरूपणे(न) लिङ्गग्राहकमानबाधात् । नेतरः । कर्मत्वादेरप्रतिषेधे संयुक्तम- मवायादिवेधत्वशङ्कायां हेतोरसिद्धतापत्तिः । श्रोत्रं च न नित्य. द्रव्यग्राहकम् अयोोगबहिरिन्द्रियत्वात् चक्षुर्वदिति सत्प्रतिपक्षं द्वि- तीयानुमानम्(१)। यदि तु नित्यद्रव्यग्राहकं स्यान्न व्यापकद्रव्य- ग्राहकम् , अजसंयोगाभावात् । नाणुग्राहकम् , अणूनामतीन्द्रि- यत्वात् । नाणुविभुद्रव्यातिरिक्तद्रव्यग्राह्नकम् , निरवयवग्राहक- । न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् धत्वापत्तिरन्त्येऽतीन्द्रियत्वापत्तेरिति परिशेषादद्रव्यत्वसिद्धौ बाध इ. स्यर्थः । लिङ्गप्राहकेति । साक्षात्सम्बन्धः संयोगस्तावन्न भवति पारिशे. प्येण शब्दस्याद्रव्यत्वासद्धस्तथाच समवायो वक्तव्यो विभुनि च द. व्ये द्रव्यं न समवेतीति लिङ्गग्राहकमानबाध इत्यर्थः ।नित्यपदं चक्षुरादौ व्यभिचारवारणार्थम् । द्रब्यग्राहकत्वे बाधकान्तरमाह यदि स्विति । व्या. पकद्रव्यग्राहकं वा स्यात् अणुद्रव्यग्राहकंवा अवयवि ग्राहकंवा ? आध आह-व्यापकेति । श्रोत्रशब्दयोरुभयोरपि व्यापकत्वादन्यतरकांदिज- न्यसंयोगबाधेऽजा स्वीकार्यः, स च न सम्भवतीत्युक्तमेवेत्यर्थः । द्वि. तीय आह नाण्विति । तृतीय आह नाणुविभुद्रव्येति । निरवयवेन्द्रियस्य नि. रवयवद्रव्यग्राहकता दृष्टा तदनुपपत्तिःस्यात, निरवयेन्द्रियस्यापि नि: न्यायलीलावतीप्रकाश स्वस्यापि प्रतिषेधस्तुल्यन्यायतयेत्याह तत एवेति । द्रव्यग्राहकत्त्वप्रति. षेधे व्यभिचारः स्यादित्यत उक्तं नित्यद्रव्येति । सत्प्रतिपक्षमित्युपलक्ष णम् , त्वक्चक्षुरन्यबहिरिन्द्रियान्यत्वं चोपाधिः । ननु नित्यद्रव्यमा हकत्वनिषेधेपि न द्रव्यग्राहकत्वनिषेध इत्यत आह यदि स्विति । प्रत्यभि न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः ति । गुणत्वादिबाधकवद्व्यत्वादिवाधकस्यापि वक्ष्यमाणत्वादित्य त्यर्थः । स्वगिति । त्वचक्षुषोः साध्याव्यापकत्वादन्यान्तम् । मनासि . (१) द्वितीयमनुमान सत्प्रतिपक्षम्नति प्रा० पु० पाठः ।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सषिवृतिप्रकाशोनासिता ६६९ तानुपपत्तिप्रसङ्गात् । अबाधितानुभवसिद्धविरुद्धधर्मसंसविषय- स्वात् प्रत्यभिज्ञाया बाधितत्वम् । अनुमानस्य च व्यतिरेकान- तीतौ व्यतिरेकासिद्धः, तत्मतीतौ तु तुल्ययोगक्षेमतयैव शब्दस्या- नित्यता(१)सिद्धेर्व्यतिरेकग्राहकमानबाधात् । अतः शब्दोऽनित्य एव । आरोपोऽपि च गौरोऽहमितिवदुपपन्स्यते । रसानुमानब- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् रवयवद्रव्य ग्राहकतायारूत्वयाऽनभ्युपगमादित्यर्थः । अबाधितेति । तार- स्वमन्दत्वविरुद्धधम्मध्यिासेन गकारादिभेदसिद्धौ व्यक्त्यभेदविषयता बाधितेति तज्जातीयत्वमादाय प्रत्यभिज्ञापत्तरित्यर्थः । नित्यः शब्दो- ऽद्रव्यद्रव्यत्वादित्यनुमानं दुषयति अनुमानस्येति । व्यतिरेकाप्रतीताविति । अनित्यत्वाप्रतीतावित्यर्थः। केवलान्वयी च त्वन्मते नास्तीत्यर्थः। तुल्ययोगेति । नष्टो घट इति प्रतीत्या यथाऽनित्यत्वं तथा श्रुतपूर्वो ग. कारो नास्तीति प्रतीत्या शब्दानित्यत्वमपि सिद्धमेवेत्यर्थः । आरोपो- ऽपीति । शब्दे गुणान्तरारोपो यथा चक्षुषा स्वायोग्यस्याप्यहमास्पद दस्यारोपः शरीरे तथा स्यादित्यर्थः। ननूक्तं रसेन- रूपानुमानं न न्यायलीलावतीप्रकाशः ज्ञानाच्च नित्य इति दूषयति अबाधितेति । तारत्वमन्दत्वादेरुपाध्यप्र- तीतावपि शब्दधर्मत्वेन भासनात् स्वाभाविकत्वस्थितौ विरुद्धधर्माः ध्यस्तविषयत्वेन प्रत्यभिज्ञानस्य तज्जातीयविषयत्वनियमादित्यर्थः । नतु बाधितत्व एव तात्पर्य तारान्मदोऽन्य इत्यनुभवानन्तरमपि स एवं गकारोयमिति प्रत्यभिज्ञानात्, विशेषदर्शने च सति भ्रमानुदया. दित्यन्यत्र विस्तरः । नित्यश्चाद्रपद्रव्यत्वादिति दुषयति अनुमानस्य- चेति । परेषामन्वयव्यतिरेकिण एव गमकत्वादित्यर्थः । तुल्ययोगेति । घ. टादिवद्विनष्टो गकार इति प्रतीत्या शब्दध्वंससिद्धरित्यर्थः । न चा. रोपोऽयमिति दूषयति आरोपोऽपि चेति । यथा मानान्तरोपनीतं चक्षुः न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः तत्सम्भवाद्वहिरिति । परेषामित्याधुपलक्षणम् । अद्रव्यत्वं यदा. (१) शन्देऽप्यनित्यतेति प्रा० पु० पाठः ।

·६७० न्यायलीलावती . न्दीग्रहस्त्विन्द्रियसम्बन्धविच्छेदेनापि तत्प्रतिसन्धानाधूमानुमा नसिद्धिन्यायेन निरसनीयः ॥ स्फोटात्मा शब्दो नाम्बरगुण इति चेन्न । तदसिद्धः। (१)ए- के पदमिति धीरनेकवर्णव्यावृत्तात्मानमेकपटबुद्धिवदेकार्थक्रियाप्र- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् स्यादित्यत आह रसानुमानेति । अम्लं जम्बीरमिति यत्र श्रूयते तत्र तेन रसेन रूपानुमानं स्यादित्यर्थः । यत्र वा मानान्तरं नोपनायकमि त्यपव्याख्यानं क्षणिकताया अतदर्थत्वात् । अर्थ स्फुटयतीति स्फोटः, स च द्विविधः पदस्फोटो वाक्यस्फो. टश्चेति वर्णगत एवासाविति शब्दमात्रस्य नाम्बरगुणत्वमित्याशंक. ते स्फोटात्मेति । शब्दवृत्तिःशब्दो नास्त्येवेति परिहरति नेति। नन्वर्थः प्रतीत्यन्यथानुपपत्त्यैवासावङ्गीकार्यः वर्णानां प्रत्येक मिलितानाम्या न्यायलीलावतीप्रकाशः पाहमास्पदत्वेन गृह्यते तथात्रापीत्यर्थः । यत्र मानान्तरोपनीतं न स्फुरति तत्रानुमानमित्याह रसानुमानेति । "सर्वेषां शब्दानामाकाशगुणत्वमिति" शास्त्रे व्युत्पादितमाक्षिः पति स्फोटात्मेति । शब्दत्वं शब्दोपादानवृत्ति नवेति स्फोटसंशयः । एकमिति । एकं पदमिति धीः सर्वानुभवसिद्धा न तावद्वर्णानामनेक- त्वात् । न च वर्णेग्वेकार्थक्षानजनकत्वौपाधिकी सा उपाध्यननुस न्धानेऽपि जायमानत्वात्, अतो यस्तस्या विषयः स एव स्फोट इ. त्यर्थः । एकपटबुद्धिवदिति । यथैकः पट इति बुद्धिरकं पटमित्यर्थः । ननु न्यायलीलावतीप्रकाश विवृतिः ऽजन्यत्वं तदाऽसिद्धिरथानेकद्रव्यासमवेतत्वं तदा द्रव्यत्वविशेष्या. सिद्धिरित्यपि द्रष्टव्यम् । स्फोटाप्रसिद्ध्या संशयाभावेन कथं विचार इत्यत आह-- शब्दत्वमिति एवञ्च वर्णोपादानका पदोपादानकः वाक्यो. पादानकः स्फोटो मन्तव्यः । न च वर्णे किमर्थ तत्स्वीका. । (१) एकमित्यादिः 'अप्रतीतेरि'त्यन्तः पाठो कण्ठाभरणमते 'गुणोनित्यश्चेति' ग्रन्थस्यानन्तर पठनीयस्तवैव तपाख्यानात् । सं० ।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ६७१ तिसंधानायुपाधिवैधुद्वितत्वबुद्धिवन्नानाव्यक्तिदर्शनजसंस्का- रगम्यं प्रसाधयतीति चेन्न । एकसुप्तिङन्तावच्छेदेन तदुपपत्तेः, अन्यथा किंनिमित्तकः स्फोटेऽपि प्रदादिव्यवहार इति स्वयमेव परिभावय(१)। किं तर्हि प्रतिपादकम् ? क्रमवद्वर्णसंहतिरिति ब्रूमः । न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् तत्रासामर्थ्यात् प्रत्येक संकेताभावात् आशुविनाशिनां क्रमभाविनां न्यायलीलावतीप्रकाशः वर्णग्रहनिरपेक्षा तत्प्रतीतिः कुतो न भवतीत्यत आह रत्नतत्त्वबुद्धिव- दिति । अत एव नापाततस्तदनुपलम्भात्तदभावः, नानावर्णज्ञानजन्य. संस्कारग्यङ्ग्यत्वात् , यथा रततत्वं नानातज्जातीयशानजन्यसंस्कार व्यङ्गयमित्यर्थः । यद्येकार्थज्ञानजनकत्वोपाध्यननुसन्धानेऽपि एक पद. मिति धीस्तदैकसुप्तिङन्तावच्छेदेनैवेत्याह एकेति । अन्यथेति । अन्यथा स्फोटत्वाविशेषेऽपि कश्चित्पदात्मा स्फोटः कश्चिद्वाक्यात्मेति वि. चित्रव्यवहारः कथमित्यर्थः । ननु वर्णाः प्रत्येकमषियमादधीरन् मि. लिता वा ? नाद्यः, प्रत्येकं तत्र सङ्केताज्ञानात् , नान्त्यः, आशुनाशि- नां क्रमभाविनां मेलकाभावात् , ततोऽर्थप्रत्ययान्यथोपपत्तेर्वर्णव्यङ्ग्य. स्फोटाख्यमर्थप्रत्यायकमन्यदङ्गीकर्तव्यमित्याभिसन्धानात्पृच्छति कि. तीति । उत्तरं क्रमवदिति । क्रमश्चानुपूर्वीतद्विशिष्टा वर्णसंहतिः। वर्ण- न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः रस १ तस्यैवान्यत्र, प्रत्यायकत्वेन एकवर्णस्यैव यत्र प्रत्यायकत्वं तत्रा. वश्यं तत्कल्पनादिति भावः । अन्यथेति । एकसुप्तिङन्तावच्छेदेन पद स्फोटत्वे नानातदवच्छेदो वाक्यस्फोटत्वे प्रयोजकतया त्वयापि वाच्य इति भावः । अनवयवाऽखण्डस्फोटाभिव्यक्त्यर्थ नानावर्णगोचर समूहालम्बनस्य त्वयापि स्वीकारादिति भावः । यद्यपि स्फोटाभिव्यं. जको वायुरेव तदभिव्यक्त्यर्थमेव च प्रेरितेन वायुना वर्णनिष्पत्तिस्त- दभिव्यक्तिर्वा, आमिक्षार्थ प्रक्षिप्तध्यादिना वाजिननिष्पत्तिवत् कृपाण- दर्पणादिमुखदैर्घ्यपारिमाण्डल्यबुद्धिवद्वा इति तत्सिद्धान्तान्नेदं बाध. कम् । न च चरमोत्पत्तिकाले प्रथमस्यासत्त्वात् कथं स्फोटोत्पत्ति .. 4 (१) इति भावयति मा० पु० पाठः ।

·६७२ न्यावलोलावती ननु क्रमो न गुणात्मकः , तत्रापि वृत्तेः । नापि जातिभेदः, तद्भेदानां गवादीनां परापरभावानुपपत्तेः । नापि कालभेदः, स्वतस्तस्यासिद्धेः, उपाधीनां चाशब्दात्मनां श्रोत्रणाप्रतीतेः । शब्दस्य च तस्यैव तद्वत्तां प्रत्यनङ्गत्वात्। तत्कथं प्रतिपादकत्वमि ति चेन्न । पूर्वपूर्ववर्णध्वंसप्ताहचर्यस्यैव प्रकृते क्रमार्थत्वात् । तत एव न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् च मेलकाभावादित्यनुशयेन पृच्छति शब्दस्य चेति । शब्दात्मा चेत् क्रमस्तदा कथं शब्द एव वर्त्ततेत्यर्थः। पूर्ववर्णध्वंससमानकाल इत. रवर्णस्य क्रम इत्याह पूर्वेति । प्रकृत इति । अन्यत्र कालोपाधिविशेषस्यैव क्रमपदार्थवादित्यर्थः । तत एवेति । अन्यथा क्रमोन प्रतीयतेत्यर्थः । न्यायलीलावताप्रकाशः मात्रस्य तुल्यत्वेण्यानुपूर्वीविशेषाजराराजेत्यादावर्थविशेषधीदर्शना. दित्यर्थः। अयमभिसन्धिः । प्रत्येकवर्णानुभवजन्यसंस्कारकूटैस्ताव वर्णसमूहगोचरा एकैव स्मृतिर्जन्यते तावतां संस्काराणां युगपदुद्धो. धात् युगपदनेकार्थे इन्द्रिय सन्निकर्षासमूहालम्बनमिव , अन्यथा प. दार्थप्रतीतेरुपपादयितुमशक्यत्वात् । यदाहुः- यम्यानवयवः स्योटो व्यज्यते वर्णबुद्धिभिः । सोऽपि पर्यनुयोगेन नैवानेन विमुच्यते ॥ तत्रापि प्रत्येकमेलकविकल्पग्रासापत्तेः । तत्र पीनवर्णात्मकगुणे पीत्यर्थः । स्वत इति । कालस्य नित्यविभोरकत्वादित्यर्थः । उपाधीनां चेति । आनुपाः श्रोत्रग्राह्यत्वात्पदं शृणोमीत्यबाधितानुव्यवसायादित्यर्थः। तस्यैवेति । अभेदे वैशिष्ट्याख्यसम्बन्धाभावादित्यर्थः । पूर्वपूर्वेति । पूर्व पूर्ववर्णध्वंसविशिष्टत्वमुत्तरवर्णस्येत्यर्थः । उत्तरवर्णसमानकालध्वंस. प्रतियोगित्वं पूर्ववर्णस्येति यावत् । तत एवेति । यत एव पूर्ववर्णध्वंस. न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः रिति दूषणम् । तन्मते वर्णानां नित्यत्वादनित्यत्वे चरमवर्णावृत्तिता ङ्गीकारात् । तथाप्युक्तक्रमेणैकत्वप्रतीत्यर्थप्रतीत्योरुपपत्तौ गौरवं त. कल्पनायां बाधकामति रहस्यम् । उपादाने सम्बन्धोऽभेद एवेत्यत आह वैशिष्ट्याख्येति । ननु ध्वंसस्तवृत्तिः कथं विशेषणमत आह उत्तरवर्णेति । .

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता १७ शब्दाभावः श्रोत्रगम्यः(१) प्रमाणान्तरवेचं पौर्वा- पर्य वा क्रम इति स्थितं शब्दो गुणोऽनित्यश्चेति ॥ इति शब्दः ॥ तथापि कथं चतुर्विंशतित्वम् ? रुचिवद्विरुचेरपि सम्भवात् , यस्मिन्सत्युपात्तमेव नियमेन हीयते । न चेयमिच्छाभावमा. त्रम् , विपरीतस्यापि सम्भवात परत्वापरत्ववछेदसिदेरिति । दुःखमेव तीव्र द्वेषोऽस्तु, यथेच्छवोल्बणा काम इति हानिस- - न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् नन्वधिकरणायोग्यतया कथमेवं स्यादित्यत आह प्रमाणान्तरेति। गुण. श्वेति । कर्मत्वमसम्भवि द्रव्यत्वं च प्रतिषिद्धमेवेति भावः । नन्वेकं पदमेकं वाक्यमिति बहुषु वर्णेषु प्रतीत्यन्यथानुपपत्तिरेव स्फोटसाधिकेति शंकते एकं पदमिति । यथा रजतत्वमनेकानुभवजा नितसंस्कारसहकृतन्द्रियवेद्यं तथा स्फोटोऽपीत्यर्थः। गुणविभागं न्यूनाधिकत्वाभ्यामाक्षिपति तथापीति । चतुर्विशते. गुणानां व्यवस्थितावपीत्यर्थः । विरुचारेति ।। मां न रोचने सौवीर. मिति यतः प्रत्यय इत्यर्थः। यथा अपरत्वं न परत्वाभावस्तधेयमपिन रुचेरभाव इत्यर्थः । इच्छैवेति । स्त्रीविषयोभिलाष इत्यर्थः । द्वेषे ज्वाल. न्यायलीलावतीप्रकाशः साहचर्यलक्षणः क्रमः श्रोत्रेण प्रतीयत इत्यर्थः। विशेषणक्षानं विना विशिष्टज्ञानाभावात् । प्रमाणान्तरेति । पौर्वापर्य पूर्वापरकालसम्बन्धः, स यद्यपि न श्रोत्रवेद्यस्तथापि मानान्तरोपनीतः श्रोत्रप्रत्यक्ष भास. त इत्यर्थः। गुणश्चेति । यद्यपि शब्दस्य द्रव्यत्वमात्रं निषिद्धं न तु गु. णत्वमपि साधितम् , तथाप्यनित्यस्य विभुसमवेतस्य गुणत्वनिश्चया- दादुक्तम् । यस्मिन्निति । यस्मिन् कारणे सत्युपात्तमपि वस्तु नियमेन हीयते तद्विरुचिरित्यर्थः । परत्वापरत्ववदिति । अन्यथा परत्वाभावमात्रमपरत्वं स्यादित्यर्थः।हानीति । चतुर्विशतिर्गुणा इति विभागहानिप्रसादिस्यर्थः। न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः लिङ्गसङ्गत्यर्थमाह कारणेति तशाच मूलेानिर्देश इति (१) श्रावसाह्यः-इति प्रा०पु० पठ.। । - ·६७४ न्यायलीलावती म्भवात् । ज्वलितबुद्धे मैदासीद्धरिति चेन्न । शीतलितबुद्धरपि सम्भवात् । तृप्तता सेति चेत् । तुल्यम् दुःखितायामपि । यन- वदालस्यसम्भवाच्च । न च यवाभाव एवाऽयम् । विधित्वेन भासमानत्वात् । गुरुत्ववल्लघुत्वसम्भवाच्च । न चैतदपकृष्ट गुरुत्वमेव लघुत्वम् , तेजस्यपि सत्त्वात् । अन्यथा ज्वलनाद्गम- नानुपपत्तेः । न चेदमदृष्टहेतुकं, सर्वत्र गुरुत्वोच्छेदप्रसङ्गात् । द्रवत्ववत्काठिन्यं च गुणान्तरम्(१)। न चैतत्स्पर्शभेद:(२)। चाक्षुषत्वेन स्पर्शविशेषत्वानुपपत्तेः । संयोगविशेषः काठिन्यमिति चेन्न । द्रवत्वस्यापि तादृशत्वापत्तेः(३)। स्नेहवद्रौक्ष्यस्य सम्भवाच्च । परापरभाववत् क्रमयोगपद्यचिरक्षिप्रवामदाक्षणाग्रपृष्ठादिसम्मवा. च । असंख्यातोऽयमपरिमितोऽयमिति विरुद्धव्यवहारादसंख्याऽ. परिमाणसम्भवाच्च ।इदमस्मादभिन्नमिति पृथक्त्ववदपृथक्त्वसम्भ. वाच्च । न चायं पृथक्त्वाभावः, तदवधिनिरपेक्षनिरूप्यत्वात् । न्यायलीलावताकण्ठाभरणम् तत्वधरिस्ति, न तु दुःखेऽपीति तयोभैद इत्याह ज्वलितेति । शीतलितेति । तर्हि शीतलितत्वबुद्धया गुणान्तरं सिध्येदित्यर्थः। तृप्ततेति । सुख एव सा बुद्धिरित्यर्थः । दुःखितायामिति । ज्वलितत्वबुद्धिरित्यनुषज्यते । तुल्यमिति । पृथगेव वाच्यम् । न्यायलीलावतीप्रकाशः तदवधीति । पृथक्त्वाधिकरणान्यः पृथक्त्वप्रतियोगी भवति, यदि चापृथक्त्वं पृथक्त्वाभावस्तदा पृथक्त्वावधिनिरूप्यपृथक्त्वप्र. तियोगिकतया न स्वाधिकरणमात्रं स्यादित्यर्थः । न्यायलीलावतीप्रकाशविवतिः भावः। यदि चेति । अत एव भेदाभाव एव पृथक्त्वमित्यपास्तम् । पृथ. क्त्वस्यैव भेदत्वात् , अन्योन्याभावात्मकत्वेपि दूषणतौल्याच्च । (१) तस्यादृष्टहेतुकत्वे पतनादपि गुरुत्वानुमानभङ्गाप्रसङ्गः । द्रवत्वत्काठिन्यसम्भवाच-इति प्रा० पु० पाठः । (२) नचैष स्पर्शभेद इति प्रा० पु. पाठः।. (३) चक्षुषा प्रतीते :। नच संयोगभेदो, द्रवत्वेपि तुल्यत्वात-इति प्रा० पु. पाठः ।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ६५ - . न च स्वरूपमात्रं, पृथक्त्वविलयात् । निद्रासंभवात मध्यत्व- संभवाच्च । दयादयश्च, यतो मृदुतरान्तरता भवति(१)। न चैतद. दृष्टमात्रहेतुकम् , गुरुत्वसंस्कारविलयादित्यास्तां कृतं विस्तरेण इति चेत् । अत्रोच्यते । नेच्छामीत्यरुचिनिरूपणात् । आतुरस्य उष्णे द्वेषवर्तमानतानुभवेऽपीच्छायां सुखीतिवदहं दुःखीत्यनुभवात् । नाप्यालस्यम्, 'अलसो निःप्रयत्नो निरुत्साह'इति परमकोषकार- वचनाद्यत्नाभाव एव तच्छन्दव्यवहारात् । तमोवद्विधित्वेनाभास मानत्वस्यान्यथासिद्धत्वात् । नापि लघुत्वम् , गुरुत्वापकर्ष एव तब्यवहारात् । ज्वलनोद्गमनस्यादृष्टहेतुकत्वात् । गुरुत्वमतिबन्दी. ग्रहस्तु पूर्वमेव निरस्तः । नापि काठिन्यम्, अकठिनैरपि तन्तुः न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् गुरुत्वसंस्कारेति । पतनमिवादिगतिश्चादृष्टादेव स्यात् किन्तु गुरुः वेन वगनेत्यर्थः। आस्तामिति । मदमानदृष्टान्तलोभस्पृहासूयेयांद्रो. हक्रोधादिसम्भवादिति भावः। नेच्छामीति इच्छासमभिन्याहार. वशादिच्छाया एवाभावोऽरूचिः प्रतीयत इत्यर्थः। द्वेषस्य दुःखाद्भदमाह-आतुरस्येति । तमोवदिति । नहि नसो. ऽप्रयोग इत्येव विधित्वमित्यर्थः। अकठिनैरपीति । कारणगुणमन्तरेण तु न्यायलीलावतीप्रकाशः द्वेषस्य दुःखाद्भेदमाह आतुरस्येति । तमोवदिति । यथा तमसि नशब्दप्रयोगाभावमात्रेण विधित्वाभिमानस्तथा प्रकृतेपीत्यर्थः । गुरुत्वापकर्ष इति । गुरुत्वापकर्षोऽत्र गुरुत्वाभावस्तेन तेजसि न विरोधः। कारणगतकाठिन्येन कार्यगतकाठिन्यमारब्धव्यमिति कारणे तद भावात् कार्ये तदभावः स्यादित्याशयेनाह अकठिनरपीति । क्वचित न्यायलीलावतीप्रकाशविपतिः अपृथक्त्वं चेति मुलम् । क्लप्तेनैवोपपत्तरिति भावः । अत एवास्वाधि. करणनिरूप्यम् , आश्रयनिरपेक्षस्यैव स्मर्यमाणपृथक्त्वस्य ग्रहणा. (१) यतो मृदुतरा भवन्ति-ति सु.पु. पाठः ।

·न्यायलीलावती भिरारब्धपटे काठिन्योपलम्भात् । संयोगभेद एवायं स्पर्शमेदो वा। नापि रौक्ष्यम् , अस्निग्धसामानाधिकरण्येनानुभवात् , आद्रताहीने शुष्कतावत् । नापि क्रमादिकम् , उपाधिद्वारेणैवा- न्यथासिद्धेः । परत्वापरत्वादौ तु विशेषदर्शनात् । वामत्वं च पूर्वदिगभिमुखावस्थितस्योदीचीदिक्संबन्धित्वम् । दक्षिणदिक्संबन्धित्वं च दक्षिणत्वम् । एवं दिगन्तराभिमुखेऽपि बाच्यम् । देहदेशविशेष एवं वामत्वम् । मुखापेक्षया ऋजुदेश- व्यवस्थितालोकादिसंयोगित्वमग्रत्वम् । पृष्ठव्यवहितालोकमण्ड- लाबच्छेदश्च पश्चात्त्वम् । असंख्यात्वं चाअशक्यज्ञानसंख्याव- च्छिन्नत्वम् । अशक्यज्ञानहस्तवितस्त्याद्यवच्छेदपरिमाणयोगित्वं यायलीलावतीकण्ठाभरणम् कथं तदुत्पद्यतामिति भावः । क्वचित्संयोगभेद एव काठिन्यमतो चा- क्षुषत्वमपि नानुपपन्नमित्याह संयोगेति । सुखासकादौ जठरे स्पर्शभेद- इत्याह स्पर्शेति । बिशेषदर्शनादिति । संयुक्तसंयोगाल्पीयस्त्वविषयापेक्षाबु. धेरेवापरत्वस्योत्पत्तिदर्शनान परत्वाभाव इत्यर्थः । ननु दिगन्तराभिमुखस्यापि दिगन्तरावच्छिन्नेऽपि हस्तादौ वा. मत्वव्यवहारः किन्निबन्धन इत्यत आह देहेति । एवं दक्षिणत्वमपि धाच्यमिति । अशक्येति । निपुणे निरूपणे तत्रापि संख्यातत्त्वबुद्धः न्यायलीलावतीप्रकाशः योगभेदः क्वचित्पर्शभेदः काठिन्यमिति न चाक्षुषत्वविरोध इत्या. ह संयोगभेद इति । अनिग्धेति । नेहाभाव एव रौक्ष्यं लोके लक्षपदस्या. निग्धपदपर्यायस्वदर्शनादित्यर्थः । उपाधिद्वारेति । उपाधित्वं च क्रमा दीनामुपपादितमिति भावः । विशेषदर्शनादिति । परत्ववादपरत्वस्यापि मानसिद्धत्वादित्यर्थः। न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः दिति । ननु यत्र स्वपूर्वस्यां दक्षिणोत्तरक्रमेण नानावस्तूनि तत्र पर. स्वाधभावास्कथं मध्यव्यवहारोऽत. आह. एतवेति । तत्र दक्षिणेन निक ·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोब्रासिता ६७७ चापरिमितत्त्वम् । अपृथक्त्वं चैत(१) दवधिनिरूप्यपृथक्त्वामाव. सम्बन्धित्वम् । दयादयस्त्विच्छाभेदा एव । निरिन्द्रियदेशस. म्बन्ध एव हि मनसो निद्रेति । परत्वापरत्वसङ्कर एव च मध्यता। गुरुत्वादिबन्दीग्रहस्तु तत्र तत्रोन्मूलित इत्यलम् । इति गुणानयमः।। इति श्रीन्यायलीलावत्यां गुणविचार:(२)। न्यायलीलावतीकण्टाभरणम् सत्त्वादिति भावः । एवमग्रेऽपि । परत्वापरत्वसंकर इति । परत्वाधिकर- णत्वमेव मध्यत्वमित्यर्थः । गुणनियम इति । गुणानां न्यूनाधिकसंख्या व्यवच्छेदनियम इत्यर्थः॥ इति श्रीमहामहोपाध्यायसन्मिश्रीभवनाथात्मज महामहोपाध्यायसन्मिश्र. श्रीशंकरकृते लीलावतीकण्ठाभरण गुणपदार्थः समाप्तः । न्यायलीलावतीप्रकाशः परत्वापरत्वसंकर इति । एतच्चोपलक्षणम् । तुल्यसंयुक्त संयोगाधिकरण ऽपि मध्यव्यवहारदर्शनात् । गुणनियमः शङ्कितगुणानामाधिक्यनिरा. करणमित्यर्थः।। इति श्रीवर्धमानोपाध्यायविरचित न्यायलीलावतीप्रकाशे गुणपदर्थः ॥ न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः प्यमाणमुत्तरापेक्षया उत्तरेण च निरूप्यमाणं दक्षिणापेक्षया मध्यम परमित्यपरद्वयसंकर एव मध्यतेति भावः । इदमप्युपलक्षणम्, भिन्न. दिगवस्थितार्यत्रैकस्मिन्परत्वद्वयमुत्पद्यते तत्रापि मध्यत्वव्यवहा. रात्, तदुक्तं गुणप्रकाशे-'परत्वमेव मध्यत्वमिति। गुणपदार्थः ॥ LAJAL (1) चैतावदवधीति मु० पु० पाठः । (२) गुणपदार्थोपवर्णनम् इति प्रा० पु० पाठेः ।

·६७८ न्यायलीलावती कथं पुनः कर्माणि पश्चैव ? भ्रमणरेचनादेरपि सत्वा(१)। तत्रान्यथासिद्धावुत्क्षेपणादेरपि तथात्वप्रसङ्गाद । गमनं च न चलनातिरेकि । ततो न्यूनातिरेकाभ्यां(२) विभागोऽनुपपन्न एवेति न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् उत्क्षेपणापक्षेपणाकुञ्चनप्रलारणगमनानि पंचैव कर्माणीत्याक्षिपति कथमिति । रेचनादावित्यादिपदान्निष्क्रमणप्रवेशनोप्रज्वलननमनोन मनसंग्रहः । अन्यथासिद्धाविति । गमन एव तेषामन्तर्भाव इति यदात्य यः। गमनं चेति । कर्ममात्रमेव गमनं न च तद्विशेष इत्यर्थः । न्यूना. धिकत्वाभ्यामिति । गमनादेः पृथगनभिधानाद्विभागस्य न्यूनत्वं गमनस्य न्यायलीलावतीप्रकाशः उत्क्षेपणादीनि पञ्च कमाणीति पञ्चत्वविभागमाक्षिपति कथमिति । रेचनादेरित्यादिपदेन निष्क्रमणप्रवेशनस्पन्दनोज्वलननमनोनमन सङ्ग्रहः । भ्रमणत्वादिबुद्धेरनन्यथासिद्धत्वादित्यर्थः । ननु संयोगवि शेषजनकत्वेनोपाधिना तदुपपत्तिरित्यत आह तत्रान्यथेति । उत्क्षेपणा दिबुद्धरपि तत एवान्यथासिद्धरित्यर्थः। किञ्च चलनमात्र एव गच्छ. ताति प्रतीतेगमनत्वस्य कर्मवान्तरजातित्वाभावात् कर्मणः पञ्चत्वा. भावेन न्यूनत्वाद्विभागो न युक्त इत्याह गमनं चेति । विशेषादिति । उत्क्षे पणत्वादिबुद्धिभ्रमणत्वाविबुद्ध्योर्जातितदभावव्यवस्थापकत्वलक्षणा. दित्यर्थः । तमेव स्फुटयति तथाहीति । ननु भ्रमणादीनां जातिरूपत्वेऽपि विभागव्याघातः, भ्रमणत्वादीनां गमनविशेषत्वस्याने व्युत्पादनी यत्वात् , गमनभिन्नत्वे चोपाधिरूपत्वेऽपि उत्क्षेपणादिपञ्चकानन्तर्भा- धात विभागन्याघातस्तुल्यः, तस्माइमणत्वादेः स्वरूपाख्यानपरोऽयं न्यायलीलावतीप्रकाशविदतिः अनुक्तोपालम्भमाशंक्याह उत्क्षेपणादीनीति । जातितदभावेति ।जातिव्य वस्थापकत्वतभावलक्षणादित्यर्थः। संप्रदायविद इत्यस्वरसविभावनम् । तीजन्तु उत्क्षेपणादिचतुष्टयं तावत् परस्परविरुद्धधर्मवत्वमनुभव. सिद्धं तदन्यकर्मत्वलक्षणगमनत्वमपि तद्विरुद्धमेवेति परस्परविरुद्धान पंचोपाधीनादाय मूलकता कर्माणि गणितानि । एवञ्च भ्रमणत्वादीना. - (३) सम्भवात- इति प्रा० पू० पाठ। (२) अन न्यूनाधिकत्वाभ्यामिति मिश्रसम्मतः पाठः।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोनालिता ६७९ चेत् । न । विशेषात् । तथाहि नालिकायां पतति पत्रादौ कस्यचित्पततीति मतिः, कस्यचित्प्रविशतीति, कस्यचिद्भमती- ति । सच जातिपक्षे प्रत्ययप्रबन्धो नोपपद्यते । जातिसङ्करमस- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् पृथगभिधानादाधिक्यमित्यर्थः । न्यूनत्वमपाकरोति तथाहीति । ऊर्द्ध ग. च्छत्यधोगच्छत्याकुञ्चति प्रसरति गच्छतीति पश्चानुगतप्रत्ययाः पञ्च- जातीरुत्क्षेपणत्वादिका व्यवस्थापयति तेन कर्मत्वसाक्षाद्याप्याः पञ्चैव जातयः । भ्रमणत्वादयस्तु साङ्कात् जातय एव न भवन्ति, जातित्वे वा गमनत्वावान्तरजातय एव ता न तु कर्मत्वसाक्षायाप्या इत्यर्थः । प्रत्ययप्रबन्ध इति । अननुगतप्रत्ययप्रबन्ध इत्यर्थः, निष्क्रमण न्यायलीलावतीप्रकाशः ग्रन्थ इति सम्प्रदायविदः । ननु जातिसङ्करापत्या यदि पतनवं न जातिः तदा पतनत्वाकारानुगतप्रतीतिः कथम् ? न चाधःसंयोगजन. कत्वेनोपाधिना तदुपपत्तिः, अनुगतधर्म विना तज्जनकत्वस्यैव ग्र. हीतुमशक्यत्वात् । मैवम् । अधःसंयोगत्वस्य जातिवाभावेनोपाधि स्वात् , तस्य च कार्यतानवच्छेदकत्वात् , अन्यथा नीलघटत्वादेरपि तथात्वापत्तेः । एवमन्तःसंयोगजनककर्मत्वं प्रवेशनत्वम् , नानादिक न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः मपि परस्परात्यन्ताभावसमानाधिकरणजातित्वे विरोधोप्यावश्यक- इति तान्यपि विभाजकानि स्युरित्याशङ्कायामनुभवसिद्धसामाना. धिकरण्यानुरोधेन जातित्वमेव नास्तीत्युक्तमिति प्रकृतोपयोग एवेति । अधःसंयोगत्वस्येति । यद्यप्युपाधेरपि कार्यतावच्छेदकत्वं भवत्येव, तथा- प्यत्र मानाभाव एव तात्पर्यम् ।जातिकार्यवृत्तिजातित्वमेव मान(न)स्या दिति मानाभावसियर्थमुपाधित्वेनेत्युक्तमिति भावः। यद्यपि पतनमव- क्षेपणमेवेत्यने मुलकदेव वक्ष्यति, अवक्षेपणत्वं चाधःसंयोगजनकतावा. च्छेदकत्वेनैव साधनीयमिति तत्वं कार्यतावच्छेदकमेव, तथापि पतन. मत्रावक्षेपणविशेषः, तत्र च न कार्यगतं किञ्चिदवच्छेदकमस्ति- येनावलेपणन्यायाद्यवस्थाप्येत पतनत्वमिति भावः ।, नानेति ।

·६८० बावलीलावती , । गाव(२)। अपवरकादपवरकान्तरं व्रजति च निष्कामति प्रविशनि इति प्रत्ययान्न निष्क्रमणत्वाद्यपि । अत एव च नरेचनत्वम् , तस्य निष्क्रमणात्मकत्वात् । न च स्पन्दनम् , न चार्वज्वलनम्, उत्क्षे. पणस्यैव तेजःसम्बन्धिनस्तादृशत्वात् । अत एव च नोन्नमनम् , तस्य निष्क्रमणात्मकत्वात् । पतनं च न, तस्यावक्षेपणात्मक- त्वात् । अत एव न नमनम् । अनृजुसंयोगजनकत्वात् तिर्य- गमनमप्याकुश्चनमित्यायूह्यम् । न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् स्वप्रवेशनत्वयोर्जातिरूपतामपाकरोति । अयमभिसन्धिः । अधःसंयो गजनंककर्मत्वं भ्रमणत्वम् , बहिःसंयोगजनककर्मत्वं रेचनत्वं तदेव निष्क्रमणत्वम् , अधःसंयोगजनकद्रव्यद्रव्यनिष्ठकर्मत्वं स्पन्दनत्वम् , एतञ्च सर्व गमनद्वारान्तरसामान्यम्। तथोत्रमनत्वमपि। पतनत्वनमनत्वे चावक्षेपणावान्तरसामान्ये । तिर्यग्गमनत्वं चाकुञ्चनत्वं न त्ववान्तरसा मान्यमिति । जातित्वेऽपि न कर्मत्वसाक्षाद्व्याप्यजातित्वमिति । ननू. न्यायलीलावतीप्रकाशः संयोगजनकनानाजातीयनानाकर्मत्वं भ्रमणत्वम् । नहि भ्रमणमेककर्मात्म कमेव, एकस्मिन् क्षणे भ्रमत्यलातचकमिति प्रतीत्यापत्तेः । भ्रमण त्वस्य जातित्वं निराकृत्य निष्क्रमणत्वादेस्तन्निराकरोति अपवरकादिति । निष्क्रमणवादीत्यादिपदेन प्रवेशनत्वपतनत्वसङ्ग्रहः। तस्येति । नि. क्रमणस्य गमनविशेषत्वेन व्युत्पादनीयत्वादित्यर्थः । न च स्पन्दनमिति तस्य निक्रमणात्मकत्वादिति हेतुरनुषञ्जनीयः। अतएवोत्क्षेपणात्म. कत्वादित्यर्थः । तिर्यग्गमनस्याकुञ्चनत्वे हेतुमाह अनृजुसंयोगेति । ननु तिर्यग्गमनं नाकुञ्चनं स्वावयवाभिमुखक्रियायाः आकुञ्चनात्मकत्वात् । अत्राहुः । यत्र तिर्यपतनं निःक्रियाभिमुखं तत्र तस्याकुञ्चनत्वम् , न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः तृतीयं नानापदं भ्रमणत्वसमुदायपर्याप्तत्वलाभार्थमित्येके । नाना. जातीयनानापदयोरन्यतरान्तर्भावेन लक्षणद्वयमित्यन्ये । पूर्वत्र हेतुत्वभ्रमनिरासायाह तिर्यग्गमनस्येति । अन्यत्र वाद्यादाविति । यद्यपि (१) सङ्करभयात्-इति प्रा० पुः पाठः ।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ६८१ उत्क्षेपणत्वादिकं चानुगतप्रत्ययनियतजातीयसंयोगजनकत्वा- न्यायलीलावतांकण्ठाभरणम् वक्षपणादिजातित्वे किं प्रमाणमत आह उत्क्षेपणत्वादिकं चेति । अयमभि. न्यायलीलावतीप्रकाशः अन्यत्र वाद्यादौ तिर्यपतनमपक्षणमेव । उत्क्षेपणत्वादीनां जातित्वव्यवस्थापकमाह उत्क्षेपणत्वादिकं चेति । ऊ. ध्वदिक्संयोगाधवच्छिन्नानुगतकार्यस्य कारणानुगतरूपं विनाऽनुप- पत्तेरसति बाधके तेषां जातिरूपत्वमित्यर्थः । ऊर्ध्वदिक्संयोगत्वं चोपाधिरूपमपि बाधकाभावात्कार्यतावच्छेदकम् , नीलघटत्वादेश्व तस्वे बाधकमस्ति । न चोत्क्षेपणेप्यूर्व गच्छतीति प्रतीतिबलाद्मनत्व सार्य बाधकमेव, तत्र गमनत्वाभावात तयवस्थापकस्य तिर्थसंयो. गजनकत्वस्याभावात् , गच्छतीति प्रतीतिप्रयोगयोश्चलनमात्रविषय- त्वात् । तथापि यत्र किञ्चिदूर्व किञ्चिच तिर्यक् चलति तत्रोत्क्षेपण. स्वगमनत्वयोः सङ्करो दुर्वार इति न वाच्यम् । तत्रैकस्याः कर्मव्य. केसतिर्यक्संयोगजनकत्वाभावात् , कर्मव्यक्तानां नानात्वेनोत्क्षेप. णात्मिकायास्तस्या ऊर्ध्वसंयोगजनकत्वात् गमनात्मिकायाश्च ति. र्यक्संयोगजनकत्वात् । एवमधासंयोगजनकत्वमवश्लेपणत्वव्यवस्था- पकम् । निष्क्रियावयवाभिमुखसंयोगजनकत्वमाकुञ्चनत्वव्यवस्थाप- न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः तिर्यपतनं तिर्यक्संयोगत्वाद्मनमेव वक्तुमर्हम, तथापि यत्राधस्सं. योगजनकमेव वाद्यादिकर्म तत्रैवमन्यत्र तु गमनमिति भावः ऊर्ध्वदिक्संयोगित्वं चेति । ऊर्ध्व क्षिपत्यधः क्षिपतीतिप्रतीत्योः पर. स्परविरुद्धविषयत्वादनुगतत्वाश्च जातिविशेषविषयत्वे तज्जातिनि. यामकत्वेन ऊर्ध्वसंयोगित्वादिकमुपाधिरूपमप्यवच्छेदकं कल्प्यते बाधकामावादिति भावः । पततीत्यादिप्रतीतीनां तु न जातिव्यवस्था. पकत्वं जातिसङ्करापत्तरिति ध्येयम् । निःक्रियावयवेति। विरुद्ध दिगमि. मुखक्रियाशून्यावयवेत्यर्थोऽन्यथावयविसकोचेऽवयवकर्मावश्यकत्वात् परस्पराभिमुखक्रियावदवयवाश्रितावयविनि संकुचतीति प्रतीतेश्चा- सङ्गत्यापत्तेरिति भावः । तदुपादानप्रयोजनं च यत्राध:पत्राभिमुख मेव मध्यपत्रावच्छिन्नात्रयविसंयोगो विकाशे तत्रातिव्याप्तिवारणम् ।

·स्यायलीलावती , सिद्धम् , कारणजातिनियमं विना कार्ये तदनुपपत्तेः । न च रेचनेऽप्ययं दोषः । तत्र बाधकवलेन जातेरपास्तत्वात् । अवि. न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् सन्धिदृश्यते हस्तादिषु तत्सम्बद्धेषु च मुषलादिषु ऊर्ध्वदेशावच्छे देन नियतसंयोगजनकत्वमधोदेशावच्छेदेन च नियतविभागजना कत्वं प्रतीत्य हस्तमुतक्षिपति मुषलमुत्क्षिपतीति प्रत्ययः । एवं हस्ते. चाधो नीयमानेऽवक्षिपतीति प्रत्ययः। एवं वस्त्रं संकुचति चर्म संकु. चतीति धीः। एवं चर्म प्रसरति वस्त्रं प्रसरतीति धीः । एवं पशुमनु. जविहंगमसरीसृपादिषु नियतदेशसंयोगविभागयोरनुपलम्भादनियत. देशसंयोगविभागलक्षणकार्यकारित्वात् गच्छतीति धीस्तथा च कायानुगमप्रत्ययानुगमौ जातिमन्तरेणानुत्पद्यमानावुत्क्षेपणत्वादि. न्यायलीलावतीप्रकाशः कम् । न चावयवाकुचनेनावयविनि संयोगोत्पादस्तत्राकुञ्चनत्वं ना. स्त्येवेति वाच्यम् । अवयवावयविनोः संकुचतीतिप्रतीतावविशेषात् । एवं निष्क्रियावयवानभिमुखविरुद्धनानादिक्संयोगजनककर्मत्वं प्र. सारणत्वब्यवस्थापकम् । अत्राप्यवयवावयविनोः प्रसरतीत्यबाधितप्र. तीतिबलानावयवकर्मणान्यथासिद्धिः । तिर्यक्संयोगजनककर्मत्वं च गमनस्वव्यवस्थापकम् । न चैवं पूर्वादिदिक्संयोगजनकत्वादिनापि जाति: सिद्धयेत् , पूर्वादीनां तिर्यक्प्रभेदत्वात् । नन्वेवं रेचनत्वप्रवेश नस्वादिकमपि जातिः स्यात् बहिःसंयोगजनकत्वान्तासंयोगजनकत्व योर्धवस्थापकयो सरवादित्यत आह न चेति । गमनत्वं कर्मस्वव्याप्यं न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः नचेति । अवयवसंयोगद्वारेति शेषः । अवयवावयधिनेरिति । न च भ्रमरूपा परम्परासम्बन्धावगाहिनी वा प्रतीतिरिति वाच्यम् बाघकाभावात् , परम्परासम्बन्धकल्पने च गौरवात् । यत्तु-अवयविनि तदा कर्मों त्पादे निक्रियावयवेति विरुद्धं यावदवयधकर्मोत्पादे व्याप्तत्वादधय. विकर्मोत्पादस्यान्यथा कर्मणोऽव्याप्यवृत्तितापत्तिः । नहि भवति नि. कम्पोऽवयवोऽवयवी च तदवच्छेदेनापि सकम्प-इति मतम् । तदयुक्त निक्रियेत्यादेरेवान्यथा व्याख्यानात् । एवमिति । अत्रापि निक्रियत्वं विरुद्ध दिगभिमुस्त्रक्रियाशुन्यत्वमेव । आकुञ्चनव्याधर्तनाधानभिमुखे.

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ६८३ लक्षणसंयोगभेदमात्रजनकं गमनम् । भ्रमणनिष्क्रमणादीनां च परसामान्यवत्वमवश्यमपरसामान्यवर वत्त्वादुत्क्षेपणावक्षेपणवत् । त- देव च गमनशब्दवाच्यम् । यद्वा उत्क्षेपणत्वादिरूपचतुष्कं ताव कर्मणि चतुर्विधानुगतप्रत्ययसिद्धम् । तच्चोपाधिसामान्य वास्तु मुख्यसामान्यं वा न नः कापि(१) क्षतिः, चातुर्विध्यमात्रस्य विवक्षि- तत्वात् । एतद्रूपचतुष्कविवर्जितकर्मजातीयञ्च गमनम् । तच्च । न्यायलीलावतीकण्टाभरणम् का जातीय॑वस्थापयत इति ।गमनत्वजातौ प्रमाणान्तरमाह भ्रमणेति । भ्रमणत्वादीनां कर्मत्वसाक्षाद्याप्यजातित्वं तावन्नास्ति, नचोत. क्षेपणत्वाद्यवान्तरत्वम्, तद्भेदेन प्रतीतेः, तथा च कर्मव्याप्यन्याय त्वं वाच्यमतो गमनत्वमेव कर्मत्वव्याप्यम् तस्याप्यं च भ्रमणत्वा दीत्यर्थः । उतक्षेपणत्वादीनामुपाधिसामान्यत्वे नापि काचितक्षतिरि. त्याह यद्वेति । नन्वेतच्चतुष्टयान्तर्गतमेव गमनत्वं स्यात्तथा च विभा. न्यायलालावतीप्रकाशः सामान्यं तचोर्ध्वादिसंयोगचतुष्टयन्यसंयोगजनककर्मव्यक्तौ वर्तत इत्याशयनाह अविलक्षणेति । तदेव चेति । गमनत्वसामान्याक्रान्तं भ्रमण निक्रमणादीत्यर्थः । ननु सौधादाबूद्वारेण कक्षान्तरगमने उत्क्षे. पणत्वप्रवेशनत्वनिष्क्रमणत्वसाङ्कर्थ स्यादेवेन्यतः पूर्वापरितोषेणाह यद्वति । विभागमात्रस्य सिद्धौ तात्पर्य नतूरक्षेपणत्वादेर्जातित्वे निर्ब न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः त्यन्तम् । न च नानापदेन तनिरासः, तस्यापि नानादिक्संयोगज. नकत्वात् । तत्रापि निक्रियपदं पूर्वनिरुक्तविकाशस्थले मध्यपत्राव. च्छेदेनापि विकाशष्यवहारातत्रातिव्याप्तिवारणाय । विरुद्धदिगभिः मुखक्रियत्वं च तत्राप्यपरदिग्वर्तिपत्रापेक्षया नानापदं च उत्क्षेपणा तिब्वाप्तिवारणाय । न च भ्रमेऽप्यतिव्याप्तिः, तत्रैकस्य कर्मणो नाना- दिसंयोगजनकत्वाभावादत एव तल्लक्षणे नानापदमुपाचम् । वि. रुद्धपदं च स्वरूपनिर्वचनपरम् , अनभिमुखत्यन्तत्यागेन तत्पदगर्भल- (१)काचित् इति प्रा. पु० पाठः।

·न्यायलीलावती भ्रमणादिकम् । न चैतद्रूपचतुष्कशालितातद्विरहाभ्या(१)मन्यः प्रकारः सम्भवतीति पञ्चैव कर्माणीति ॥ इति लीलावत्यां कर्मविचारः । । न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् गव्याघात इत्यत आह-एतदिति । न्यायलीलावतीप्रकाशः धः उपाधिपञ्चकेनापि विभागनिर्वाहादित्यर्थः । भ्रमणेति । नचैवं ना. नाजातिसिद्धावपि गमनत्वमेकं न सियेदिति वाच्यम् । जाति- प्राहकमानेन लाघवसाचिव्यादेकस्या एव सिद्धः। न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः क्षणसूचनार्थ वा। क्वचित्तु अभिमुखेति पाठस्तत्र विरुद्ध पदं भिन्न परमिति पूर्वोक्त एव पर्यवसानमिति दिक् । उपाधिपश्चकेनापीति । उपा. विघटितेन पञ्चकेनेत्यर्थः। अन्यथा गमनत्वस्याने जातित्वव्युत्पाद- नाद्विरोधापत्तेः । नानेति । भ्रमणत्वादिजातिसिद्धावपीत्यर्थः । जातीति । अनुगतमत्या गमनपदशक्यतावच्छेदकत्वेन वा तत्सिद्धरित्यर्थः । अत्र जातिपञ्चकेनैव विभागः प्रतीतिबलसिद्धासु तासु संयोगत्वादी कार्यतावच्छेदकत्वस्यापि कल्पनादित्येकः कल्पः। अथ वा गमनत्वं जातिरन्यचतुष्टयमुपाधिरिति द्वितीयः। वस्तुतो गमनत्वजातिसाधि का प्रतीतिरेव वाच्या, सा चोत्क्षेपणादिलाधारणी। कर्मचतुष्टयाज. न्यसंयोगत्वस्य कार्यतावच्छेदकत्वे मानमेव नास्ति, येन तदनुरोधा. सा जातिः स्थादित्युपाधिपञ्चकेनैव विभागः स्वतन्त्रेच्छाया नियम नाभावात् । उपाधिचतुष्टयं च पूर्वनिरुक्तमेव, तद्भिन्नकमत्वमेव च गमनत्वम् । न च तत्राप्यू धाक्रमेण विकाशे उत्क्षेपणावक्षेपण स्वप्रसारणत्वानां सामानाधिकरण्येन कथं तेषां विभाजकत्वमिति दोष इति वाच्यम् । परस्परव्यभिचारिभिरिवोपाधिभिहेत्वाभासवि. भागवद्विभागसम्भवादिति माति । (१) चतुष्टयतविरहाभ्यामिति प्रा. पु० पाठः ।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोदासिता ६८५ किं पुनः सामान्यसिद्धौ मानम् ? गौरित्यभिन्नाकारोऽनु. भव इति चेत् । न । विकल्पानुपपत्तेः। तथा हि कोऽयमभेदाव. सायः ? किमेकव्यक्तिवध्यत्त्यन्तरे गौरित्यवभासः,(१) उत व्यः क्तीनामेकगोस्वभावतावभासः, एकधर्मवत्तयावभासो वा । नायः? (२)एकव्यक्तेर्गोस्वभावतावद्यत्यन्तरस्यापि गोस्वभावत्वादेवोप- . न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् अभिनेति । विलक्षणेषु व्यक्तिभेदेषु गवाकारानुगतप्रत्ययः विषय एव गोत्वमित्यनुभव एव प्रमाणम्, तदन्यथानुपप. त्तिर्वत्यर्थः । एकव्यक्तरिति शबलादीनां सर्वासामेव गो. न्यायलीलावतीप्रकाशः गौरितीति । व्यक्तीनामानत्यान ततस्तदुपपत्तिरित्यर्थः । एकव्यक्ति वदिति । वतिप्रत्ययेन व्यक्तिज्ञानयोः सादृश्यमभिधीयते तच्च विष. यनिरूप्यमतोऽनुगतस्य विषयस्य गोत्वस्य सिद्धिरित्यर्थः । एकव्य- केरिति । गोत्ववृत्तिकारणत्वं गोत्वजात्यङ्गीकारेप्युपाधिनावच्छेत्तव्यं गोत्वस्य स्वावृत्तित्वात, तथा च गोस्वभावोऽसाधारणो गोत्वव्यञ्ज. न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः व्यक्तिज्ञानयोरिति । शबलधवलागोचरयोनियोः सादृश्यमेकं वि. षयत्वमेव, तत्र व्यक्तरेकत्वमसम्भावितमेवेत्येकत्वसिद्धिरित्यर्थः । अत इत्यनन्तरमनुगतप्रत्ययकारणत्वेन चेति शेषः । तेनोत्तरव्याख्या. सङ्गतिः । गोत्ववृत्तीति । गोत्वनिष्ठशानकारणत्वमुपाधिनवावच्छेद्यं गो. स्वस्य जात्यन्तरस्य वा तवृत्तित्वात् , तथाच सानादिमत्वमेव व्यक्तिनिष्ठमनुगतप्रतीतिकारणतां किन्नावच्छिन्धादित्यर्थः।कचिज्ज्ञा. नावृत्तित्वादिति पाठः। स तु ज्ञानवृत्तिकारणत्वमिति पूर्वफक्किका. पाठपक्षे बोध्यः । तस्य च ज्ञानस्य व्यवहारकारणत्वं यथा गोशाना त्वेनोपाधिना ऽवच्छेद्यं तद्वदनुगतप्रतीतिकारणतामपि सास्नादिम. स्वमुपाधिरवछिन्धादित्यर्थः । क्वचित्तु गोत्ववृत्तिकारणत्वमित्येव पूर्व फक्किकापाठः, गोत्वस्य तत्रावृत्तेस्तज्ज्ञानावृत्तित्वादिति तूत्तरफकि. कायां पाठः । स चैवं योजनीयः गोत्ववृत्तिकारणत्वमनुगतमतिका- (१) अवमाय इति सु० पु० पाठः। (१) एकगोस्वभाववदिति पाठन्तरम् ।

·न्यायलीलावती अन्यत्र पत्तेः । व्यक्तिमात्रस्य वा गौरिति मतिगोचरत्वं गोत्ववद्व्यक्तेा ? आधे अतिप्रसक्ते, जातिस्वीकार इति चेन्न । व्यक्तिविशेषस्य तत्त्वात् । अन्यथा व्यक्तिमात्रस्य गोव्यक्तिमात्रस्य गोत्वव्यञ्जकत्वं गोव्यक्तेर्वेति प्रत्यवस्था- नस्य सम्भवात् । न द्वितीयतृतीयौ(१) । न ह्येका गोव्यक्तिरेकधर्मवती वेति प्रतीतिः, किन्तु यथैकस्यां गवि गौरि- त्यवभासस्तथा व्यत्यन्तरेऽपीत्येकानेकविमतिगोचर एवाकारो- । न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् स्वाभाव्यमित्यनुभवस्तदधीन एवेत्यर्थः। गोस्वाभाव्यं व्यक्तिमात्रस्य गोव्यक्तेःनि विकल्प्य दूषयति व्यक्तिमात्रस्येति । व्यक्तिविशेषस्येति । का. श्चिदेव व्यक्तयस्तथा न तु सर्वा येनातिप्रसक्तिः स्यादित्यर्थः । अन्यथा गोत्वव्यञ्जकत्वेऽप्ययं विकल्पः समान इत्याह अन्यथेति । एकानेकेति । गवाकारानुगतप्रत्यस्यैकोऽनेको वा विषय इत्यत्र विमतिरेवातोऽनु- गतप्रत्ययान जातिरित्यर्थः । नन्वनन्तासु व्यक्तिषु कथमेकधर्मान न्यायलीलावतीप्रकाशः को धर्मः सास्नादिमत्वमेव किं नावच्छिन्द्यादिति भावः । एकगोस्वभा. ववदिति पाठ एकस्याः गोव्यतः स्वोऽसाधारणो धर्मः सास्नादिस्त. इदित्यर्थः । भावमविद्वान् शङ्कते व्यक्तिमात्रस्येति । उक्ताभिप्रायेण परि. हरति व्यक्तिविशेषस्येति । न चानन्त्यव्यभिचाराभ्यां व्यक्तिषु सङ्केत. न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः रणत्वम् । एतचोपलक्षणं ज्ञानवृत्तिव्यवहारकारणत्वमित्यपि द्रष्टव्यः म् । तत्र प्रथमे गोत्वस्य तत्र गोत्वेऽवृत्तेरिति हेतुः, अन्यत्र तज्ज्ञाना. वृत्तित्वादिति, गोत्वस्येत्यनुषञ्जनीयमिति । यद्यपि पूर्वत्र शानयोः सादृश्यघटकत्वे गोत्वसिद्धिरित्याशङ्का न समाहिता, तथापि साह- श्यमपि सास्नादिमद्विषयकमेवेत्युक्तकल्पमेवेति भावः । स्वोऽसाधारणो धर्म इति । इदं च एकव्यक्त्यासी स्वभाववदिति मूलपाठपक्षे योजनम् । सास्नादिमवपरत्वन्याख्यायां नातिप्रसङ्गोऽत आह भावमिति। तच्चैके. (१)नापरीकृति प्रा०पू०पाठः।

·म्यावलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोन्द्रालिता ऽवभासते । असत्यभेदप्रतिभासे शब्दव्यवहारानुपपत्तिरिति चेन्न। अतयावृत्त्या वा आकारसाधारण्येन वा तदुपपत्तेः । यदर्थ- क्रियायां नोपयुज्यते न तत्सद्यवहारयोग्यम् , यथा गगनकम- लम् । नोपयुज्यते च सामान्यमर्थक्रियायामवो न सामान्य वस्तु भूतम् इति । अत्रोच्यते । अतयावृत्तौ कस्तदर्थः १ एकं स्वल. क्षणं एकजातीयं वा ? आयेऽसाधारण्यम् । अन्यत्र जातिस्वी- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् हमन्तरेण शक्तिग्रह इत्यत आह असतीति । अभेदप्रतिभास इति । स्वध. मर्मवत्तत्प्रतिभास इत्यर्थः । अतद्वधावृत्त्येति । अगोव्यावृत्तिसपैकधर्म- वत्तयेत्यर्थः। आकारसाधारण्येन-गवाकारानुभवजनकेन सर्वगोल- क्षणसाधारण्येन । जातीनामसत्वं साधयति यदर्थेकति । यन्न ज. नकं न तत् सव्यवहारविषय इत्यर्थः । न च सामान्यजन्यं किञ्चि. दस्तीति भावः। आय इति । आकाराकारिणोरभेदादेकमेव गवाकारानुगतं न्यायलीलावतीप्रकाशः स्य गृहीतुमशक्यत्वात शक्यतावच्छेदको धर्मः स्वीकर्तव्य इत्याह असत्यभेदेति । अतद्यावृत्या अगोव्यावृत्त्येत्यर्थः । आकारसाधारण्येनेति । साधारण्यं सादृश्यं तच्चैकशब्दप्रयोजनकत्वमित्यर्थः। यदर्थक्रियाया- यामिति । हानादावित्यर्थः । यद्यपि सद्यवहारयोग्यत्वमेवार्थक्रियोपयोग इति साध्यावैशिष्ट्यं, तथापि यदर्थक्रियायां नोपयुज्यते इत्यस्य यद. थक्रियोपयोगित्वेन न प्रतीयत इत्यर्थः । ननु साधारणाकारज्ञानविषयत्वमेव तदर्थो भविष्यतीत्यत आह आकरस्येति । आद्य इति । साधारणाकारस्य शानाभिन्नतया शान- न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः ति । यद्यप्येक प्रवृत्तिनिमित्तं विनैकशब्दप्रयोगजनकत्वमप्यसम्भवि, तथापि सास्नादिमत्वमेवादाय ज्ञानाकारस्य तथात्वमिति भावः । ननु साधारणेति । यद्यप्याकारसाधारण्येन वेति द्वितीयकल्पदूषणपर. मिदं मूलमिति प्रथमपक्षखण्डनमसङ्गवत्वेनैव तदवतारणमयुक्तम्, ·६८८ न्यायलीलावती कारः। आकारस्य च किं साधारण्यं(१) साधारणस्वभावत्वं सा- धारणसंसर्गित्वं वा ? आये ज्ञानस्थैर्यप्रसङ्गः । नेतरः। जाति- स्वीकारापत्तेः । अविपर्यस्तप्रतीतिविषयत्वेन(२) वस्तुसत्यप्रतीता- वर्थक्रियाविरहस्याहेतुत्वात् । स्वमतीतिलक्षणायां वा अर्थक्रि. यायां व्यक्त्यन्तरेऽसंसर्गमाश्रित्य व्यतिरेकस्थितौ हेतोरसिद्धः । . न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् ज्ञानं सर्वव्यक्तिसाधारणमिति वाच्यं, तथाचातीतानागतगोव्य. क्तिप्वप्येकमेव शानं स्यादित्यर्थः। क्रियाविषयत्वेन वस्तुत्वं न त्वर्थ. क्रियाजनकत्वेनेत्यनुमानमपि सोपाधीत्यर्थः । विषयतया-स्वगोच. रसाक्षात्कारजनकत्वेन। हेतोरसिद्धिमाह स्वप्रतीतीति । नन्वन्धयव्यति. रेकगम्यं कारणत्वं, व्यतिरेकश्च जातेापकत्वान्नित्यत्वाच नास्ती- त्यत आह ब्यक्त्यन्तर इति । महिषादौ गोत्यव्यतिरेकात्तत्प्रतीतिव्य. तिरेक इत्यर्थः । ननु व्यापकत्वात् महिषादावपि तदसंसर्गोऽनुपपन्न न्यायलीलावतीप्रकाशः स्थापि स्थैर्यप्रसङ्गादविनाशित्वप्रसङ्गादित्यर्थः । वस्तुतो शाननि. ष्ठसादृश्यमप्येकधर्मनिर्वाह्य, स च विषयवृत्तिरेव धर्म इत्यर्थः । यदर्थक्रियायामित्यनुमानं दूषयति अविपर्यस्तीत । प्रत्यक्षबाधितो हेतुरित्यर्थः । ननु हानाद्यभावेऽपि ज्ञानादिलक्षणक्रियास्तीत्याह स्वप्रतीतीति । ननु स्वप्नतीतावपि जातेन कारणत्वमन्वयव्यतिरेका. भावादित्यत आह व्यत्यत्तर इति । यद्यपि जातेयंतिरेको नास्ति त. थापि यस्यां व्यक्तौ जातिरस्ति तस्यां प्रतीति जनयति यस्यां च न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः तथापि इत्यत आहेत्यस्य इत्यतोप्पाहेत्यर्थः । तथाचोभयखण्डनपर- मेव मूलमिति भावः । अक्षणिकतायामिष्टापत्तेराह-अविनाशित्वेति । ननु शानत्वने ज्ञानस्य विनाशित्वेप्याकारतयाऽविनाशित्वं स्यादतो. ऽपरितोषादाह वस्तुत इति । स चेति । गोत्वविषयत्वमेव सादृश्यमिति भावः । व्यतिरेको नास्ति स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नः कालोपाधी दि. (१) साधारण्यं च कि-प्रा० पु० पाठः। (२) विषयतयेनि अत्र मिश्रसम्मतो पाठो बोव्यः ।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ६८९ व्यापकस्य कोऽसंसर्गार्थः, अमंसर्गिणो वा को व्यापकार्थ इति चेन्न । वैशेषिकनये तस्य पिण्ड मात्रगतत्वात् । प्रलये सर्वपिण्डा- नां समुच्छेदे सामान्यमप्युच्छियेतेति चेन्न । (सर्व)(१)सम्बन्धिवि- गमेऽपि) स्वसत्ताव्यवस्थितेः । इयमेवहि तर्हि सर्वगततेति चेत् । न । तस्याः स्वसम्बन्धिसत्तामाश्रित्य प्रवृत्तेः, अन्यथा नित्यतैव सर्वगततेति महत्पाण्डित्यम् । सर्वगतत्वं च सर्वत्र समवायो वा, सम्बन्धान्तरं वा ? तदितरोपलम्भकहानिप्रयुक्तोपलक्षितव्यति. रेकित्वं वा ? नायः, सर्वत्राप्रतीतेः । तथ्याकसहकारिविरहाद. न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् इत्याह व्यापकस्येति । वैशेषिकनय इति । गोत्वस्य समवायः सास्नादिम. तीवेव व्यक्तिषु न त्वन्यत्रेत्यर्थः। अन्यमते तु सर्वत्र गोत्वसमवाय. सत्त्वेऽपि गोत्वात्यन्ताभावनिबन्धनो महिषादौ तदव्यवहारः, न त्व. त्यन्ताभावाप्रतियोगित्वमेव व्यापकत्वमिति भावः। ननु यदि पिण्डेले. व वर्त्तते तदाऽऽश्रयाभावात् प्रत्ययो न स्यादित्यनित्यत्वं पर्यावस्ये. दित्याह प्रलय इति । इयमेवेति । सादिकी स्वरूपसत्वेत्यर्थः । तस्या इति । यदि सर्वत्रास्याः सम्बन्धः स्यात्तदा सर्वगतता स्यादित्यर्थः । सार्वदिकीति हि सत्ता नित्यता सा तु सर्वत्र गतेत्याह अन्यथेति । तदि- तरति । व्यतिरेकप्रयुक्तोपलब्धिय॑तिरेकरहितत्वमित्यर्थः । अन्यथा न्यायलीलावतीप्रकाशः नास्ति तस्यां न जनयति इत्येवंरूपान्वयव्यतिरेकाभ्यां जातेः का. रणत्वमित्यर्थः । पिण्डमात्रेति । पिण्डमात्रं सास्नादिमद्रूपं तद्वतत्वादो त्वस्येत्यर्थः । सर्वसम्बन्धीति । आश्रयाशेषव्यक्तिनाशेऽपि स्वरूपसत्तायाः सद्भावादित्यर्थः । इयमेवेति । स्वरूपसत्तैवेत्यर्थः । तस्याः सर्वगतताया इत्यर्थः । तदितरेति । सामान्यस्याप्रतीतिस्तदितरसहकार्यभावव्या. वृत्तेत्यर्थः । सर्वत्रेति । सामान्यस्येति शेषः । तपजकेति । सामान्यव्यज. न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः गुपाधौ वेति शेषः । सर्वव्यक्तिपरत्वे विरोधोऽत आह सास्नादिमदिति । (१)( ) एतच्चिद्वान्तर्गतः पाठो प्रा० पु० नास्ति किन्तु प्रकाशकर्तुरभिमतः । ..

·न्यायलीलावती प्रतीतिरिति चेत् । न । सम्बन्धिद्वययोग्यताया एव तत्प्रयो. जकत्वात् , अन्यथा पवनादावपि रूपसम्भेदापत्तेः, नाश्वे गो. । न्यायलीलावतीकण्टाभरणम् घटादावपि इयं सर्वगतता स्यात् । सम्बन्धिद्वयेति । समवायः सम्ब धिद्वये गृह्यमाणे गृह्यत एवेत्यर्थः । अन्यथेति। यदि समवाये सत्यपि तद्विशिष्टप्रतीतिः तत्रेत्युपेयमित्यर्थः । नाश्वे गोत्वमिति । तदत्यन्ताभाव एव तत्र गृह्यत इति कथं तदपि स्यादित्यर्थः । ननु समवायस्यैक्ये कथमेव स्यात्, नहि स्पर्शसमवायादन्यो रूपसमवायो, न वा अश्व. त्वसमवायादन्यो गोत्वसमवाय इति चेन्न । एकोऽपि समवायो निक पकमेदाद भिन्नः कालवत्, नहि य एव रूपनिरूपितः समवायः स एव स्पर्शनिरूपितः, अन्यथा पायौ रूपसमवायो नास्तीति प्रतीतिर्न स्यात् । रूपं नास्तीति तत्प्रतीतेविर्षय इति चेत् ।न। समवाये नास म्बन्धात् , अन्यथा रूप नष्टमित्यस्य रूपसमवायो नष्ट इति कल्पना स्यात् , तथाच जितं मीमांसकैः । तथाच विशेष्याभेदेऽपि विशिष्टः न्यायलीलावतीप्रकाशः केत्यर्थः। सम्बन्धिद्वयेति । जातिव्यक्तियोग्यता यथा गोत्वगोव्यक्त्यो. स्तथा गोत्वाश्वव्यक्त्योरपीति तत्रापि गौरितिप्रतीत्यापत्तरित्यर्थः । तत्प्रयोजकत्वात्-सामान्यप्रतीतिप्रयोजकत्वादित्यर्थः। यदि च यत्राश्र. याश्रितस्वरूपमेव योग्यता तत्रापि तदाश्रितानुपलम्भः कथञ्चिद्वा. व्यस्तत्राह अन्यथेति । ननु समवायस्यैकत्वे कथं रूपवनीरूपव्यवस्था? न च घटेन सह रूपसम्बन्धरूपत्वं समवायस्य न वायवादिनेति वा. व्यम् , रूपसम्बन्धरूपत्वं हि समवायस्य यदि स्वरूपमेव तदा रस. सम्बन्धरूपत्वं न स्यात, तयोर्विरोधात् अन्य दुर्वचम् | उच्यते । वायौ रूपसमवायेऽपि रूपस्यात्यन्ताभावोस्ति न घटे । कथमेवम् ? अधि करणस्वभावात् अबाधितरूपवनीरूपप्रतीतेश्च । वायौ रूपविशिष्टस्य समवायस्याभावो भवत्येव, विशेषणाभावे विशिष्टामावस्यावश्यक न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः ननु समवायस्येति । तथाच नाश्वे गोत्वमित्यपि प्रतीतिरयुक्तैवेति भावः । वायौ रूपेति । तथाच न समवायमात्रं विशिष्टप्रतीतिनियामकमपि तु विशेषणतापि, सा च प्रतीतिबलकल्पनायेति भावः । 'सविशेषणे ·म्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ६९१ त्वमिति प्रतीतश्च । न द्वितीयः, षट्पदार्थातिरिक्तपदार्थास्त्री- कारात् । असत्येव सम्बन्धे आनुमानिकसम्बन्धबुद्धिजनक (१)रूपमेववमिति चेत् । न । तथा सति सर्वत्रानुमानेऽनाश्वा. सापत्तेः : । न तृतीयः, तव्यतिरेकेणैव घटादावपि तद्वद्धयमा. वात् । स्वव्यतिरेकेणापि घटस्यानुपलम्भो न तु सामान्यस्य कस्यचिदिति चेत् । न । नित्यतैषा न सर्वगत ता । ततो गोव्य. क्तिभिन्नपिण्डेऽप्यसवेन न सर्वगतत्वमिति सर्वमनाकुलमिति । सामान्यं द्विविधं परमपरं च । तत्र तत्र परं सचा । नन्विद- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् भेदात्, यथा कालस्याभेदेऽपि वर्तमानादीनां भेद इति । षट्पदाति । सम्बन्धान्तरस्य परिगणितपदार्थेऽन्तर्भावादित्यर्थः । नन्वनुतपत्रायां गवि तत्रास्य सामान्यं कथं समवेयादिति तद्देशादौ तत् सम्बन्धोऽ. नुमीयते, न तु तत्र परमार्थतः सम्बन्धो देशस्यापि गोत्वापत्तरित्याह- असत्येवेति । तथासतीति । अनाभासमनुमानमसदपि यदि विषयोकुर्यादि- त्यर्थः। तव्यतिरेकेणैवेति । तदितरोपलम्भकस्यालोकादेव्यतिरेकेणेत्यर्थः। नित्यतैषेति । यद्यपि महिषादौ न गोत्वन्यतिरेकप्रयुक्तस्तदनुपलम्भः किन्तु सानादिन्यतिरेकायुक्त इति व्यापकतैव पर्यावस्येत, तथापि नाश्वे गोत्वमित्यबाधितप्रत्ययादसवंगतत्वमित्यर्थ इति भावः । न्यायलीलावतीप्रकाशः वादित्यन्ये । घटेतरसहकारिविरहेऽनुपलम्भस्य घटादावपि तुल्यत्वा. दित्याह तब्बतिरेकेणैवेति । यदि प्रमाणप्राशत्वमेव सत्त्वं स्यात्तदा प्रमित्यविषयत्वदायां न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः हीति न्यायेन विशेष्यवति विशिष्टामावोऽपि विशेषणविरहपर्यवसन्न एवेति पूर्वकल्प एव पर्यवसानमित्यरुचेराह अन्य इति । प्रमाणप्राह्यत्व मिति । प्रमाणजन्यानोपहितत्वमित्यर्थः । तेन नेश्वरबानमादाय (१)जनकत्वरूप-दति मु.पु. पाठः ।

·६९२ न्यायलीलावती मसम्बद्धं, प्रमाणग्रहणयोग्यतैव सत्ता, प्रमाणग्रहणयोग्यता वस्तू- नां स्वरूपं, तत् व्यावृत्तं चेदनुगतव्यवहारासिद्धिः, अनुवृत्तं चेत्सैव सत्तेति चेन्न । व्यावृत्तमेव हि स्वरूपं सत्ता, अनुवृत्त. व्यवहारस्तु प्रमितत्वोपाध्यालम्बनः, सच्छब्दप्रवृत्तिरपि तत्रैव । यद्वा सामान्यविशेषसमवाय(१)व्यावृत्तेष्वेव रूपेषु सदित्यनु. गतव्यवहारोऽस्तु । अत्रोच्यते । प्रमितत्वेन तुल्येषु पदार्थेषु भावाभावव्यवहार- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् परं व्यापकमपरं व्याप्यम् । व्याप्यसत्तामाक्षिपति प्रमाणेति । अतएव शशविषाणादावसत्त्वव्यवहार इति भावः । सच्छब्दप्रवृत्तिरपीति । सत्पदसंकेतोऽपि प्रमितत्वोपाधिनिबन्धनो न तु सत्तानिबन्धन इत्यर्थः । यद्वा यत्रैव वैशेषिकानामर्थपदं पारिभाषिक तासु व्यक्तिषु सदित्यनुगतव्यवहार इत्याह यद्वेति । प्रमितत्वेनेति । भावाभावव्यवहारवैचित्र्येणान्यथानुपपत्त्या भाव. मात्रवृत्तिः कश्चिद्धम्मोऽभ्युपगम्यत एवेत्यर्थः । ननु तथापि सत्ता न्यायलालावतीप्रकाशः सतोप्यसत्त्वं स्यादित्यत उक्तं योग्यतेति । प्रमितत्वेति । परम्परासम्ब. सभ्रमत्वजातिनिबन्धन इत्यर्थः । तत्रैवेति । प्रमितत्वोपाधिविशिष्ट इत्यर्थः । यत्रापि न सत्तासमवायस्तत्रापि तन्निबन्धः सद्यवहार इत्यावश्यकत्वात् तदेव निमित्तमित्याह यद्वेति । सत्तास्वीकारे तु न भावाभावव्यवहारवैचित्र्यानुपपत्तिरित्याह भाव. व्यवहारेति । भावस्यैवेति । अभावव्यावृत्तधर्मविशेषस्यैवेत्यर्थः । सत्ता हि इन्यगुणकर्मसु समवायेन वर्चते सामान्यविशेषयो कार्यसमवायेन, न्यायलीलावतीप्रकाशविवतिः व्यक्त्यसम्भवः । भ्रमत्वजातीति । अनुभवत्वजातीत्यर्थः । तन्निबन्धन इति । ग्यावृत्तस्वरूपमात्रनिबन्धन इत्यथः। ननु सत्ताया भावत्वव्यवहारो- पपादकत्वे सामान्यादौ तद्व्यवहारो न स्यादित्यत आह सत्ता हीति । (१) समवायवल्यावृत्तेषु-मु.पु. पाठः ।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोनालिता ६९३ वैचिच्यानुपपत्तेः। भावव्यवहारगोचरस्य भावस्यैव सत्तास्व- भावत्वात् । प्रमिनत्वम् भावब्यवहारगोचरो भावविरोधित्वं चा- भावव्यवहारगोचर इति चेत् । न । अभावव्यवहारगोचरस्य(१) अमितत्वेन विरुद्धभावाभावव्यवहारप्रसङ्गात् । भवत्येवेति चेत् । न । घटाघटादिव्यवहारमर्यादया निषेध्यनिषेधव्यवहारयोः परस्प- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् याः किमायातमित्यत आह भावव्यवहारेति। अभावव्यवहारेति । यदि प्रमि- तत्वमभावाद्यावृत्तं स्यात्तदाऽसाधारण्येन भावव्यवहारं जनयेन त्वे. वमित्यर्थः। प्रमितत्वोपाधिनिबन्धनमेव विरुद्धभावाभावव्यवहार प्रसङ्गमापादयति विरुद्धेति । आशयमविद्वानाह भवत्येवेति ।। आशयमु. द्घाटयति घटाघटेति । यथा घटाघटव्यबहारो नैकसामान्यनिबन्धन न्यायलीलावतीप्रकाशः समवाये चानवस्थाभिया समवायानङ्गीकारेऽपि स एव समवाय. स्तत्र वर्तते । न चैवमननुगमः, वृत्तीनां भेदेऽपि समवायस्यैकत्वात् । न चाभावेनापि समं तस्य यथाकथंचित्सम्बन्धोऽस्तीति वाच्यम् । उ. क्तत्रयेण नियमादिति सम्प्रदायविदः। भावविरोधित्वं द्रव्यत्वादिषटका. त्यन्ताभावववमित्यर्थः । अभावत्वमनुगतमज्ञात्वापि अत्यन्ताभाव- ब्यक्तिविशेषस्य अमितत्वात् । यदि च भावव्यवहारगोचरः प्राम: तत्वं, तर्हि तत्रापि, तथाच तत्वमभावव्यवहारगोचर इति वदतो व्याघातापत्तिरभावस्थापि प्रामतत्वादित्याह अभावव्यहवारविषयस्थेति । न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः उक्तेति । तथाच यत्र सत्तायाः सम्बन्धे समधायाः पतति स भाव इति भावः । ननु विरोधः सहानवस्थानं भावसामान्येन सहालम्भवि, प्रतियोगिपरत्वेऽपि भावपदस्यान्योन्याभावाव्याप्तेः, वध्यघातकत्वं व विरोधोऽत्र न सम्भवत्येवेत्यत आह द्रव्यत्वादीति । ननु भावत्वा. शानेऽत्यन्ताभाववत्वमपि दुर्जेयमत आह अभावत्वमिति । तहि तत्रापि अभावेऽपि, एतदनन्तरं तथाचेति शेषः। तत्त्वं भावविरोधित्वम् । कचिद्विरोधित्वमिति पाठः, स सुगम एव । अत्राभावानुभाने विपक्ष (१) विषयस्य-प्रा०पू० पाठः प्र० अ० ।

·न्यायलीलावती रविरुद्धप्रतिबन्धसिद्धौ(१) भावाभावव्यवहारयोरपि परस्परविरु. द्धनिमित्तकत्वव्यवस्थितेः । तस्माद्विमतिविषयाणि द्रव्य गुणकर्मा- ण्येकसामान्यवन्ति अनित्यत्वात् गोवत् । न चेदेवं गोत्वमपि नस्यात् , सास्नादिमत्त्वेनैव गोव्यबहारोपपत्तेः । न च भिन्नानां न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् स्तथा भावाभावव्यवहारोऽपि प्रमितत्वमात्रनिबन्धनो न भवितुः मईतत्यिर्थः । बिमतिविषयाणीति प्रत्यक्षाणामेव द्रव्यगुणकर्मणा पक्षता, तेन न हेता गासिद्धिः । तदुत्तरमुपादेयवृत्तिपरसामान्यस्य उपादे- ववृत्तित्वं साधनीयम् । एकसामान्यवन्ति परस्परवृत्तिसामान्यवन्ती. त्यर्थः । न चाप्रसिद्धिः, श्रवणधारणादौ तथा सिद्धेः, इह तु पक्ष. धर्मताबलात् परस्परत्वमेषामेव स्यात् तथाच सत्तासिद्धिः । यद्वा रूपादयो द्रष्यवृत्तिजातिमन्तः जातिमत्त्वात् घटवत् । न च कर्मणि व्यभिचारः, पक्षसमत्वात् । न च द्रव्यत्वमुपाधिः, सदाकारानुगत. प्रतीत्यन्यथानुपपत्या गुणेऽपि तत्सत्त्वेन साध्याव्यापकत्वात । द्र. न्यायलीलावतीप्रकशः निमित्तकत्वस्थितेरिति । तथाच नैकस्यां व्यक्ती भावव्यवहार इत्यर्थः । अपि च भिन्नेषु सदित्यनुगतव्यवहारस्य अननुगताप्रयोज्यत्वस्थिते. रनुगतधर्मस्य साक्षासम्बन्धे बाधकादेव परम्परासम्बन्धसिद्धिः प्रमाणप्रवृत्तेः प्राक् सदितिबुधनापत्ते, अतीतानागतयोरपि प्रामाणिकतया सदितिबुद्धापत्तेश्च । तस्मादिति । नन्वेकसामान्य. वत्स्वसाधने सिद्धसाधनम्, द्रव्यादित्रयवृत्त्येकसामान्यसाधने च सा. न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः बाधकं वदनव प्रमितत्वात्सत्ताया भेदकान्तरमाह अपि चेति । प्रमाणेति । तदप्रतिसन्धानेऽपि सद्यवहारादिति भावः । अतीतेति । यद्यपि वर्त. मानत्वप्रत्ययाभावेऽपि तयोः सद्बुद्धिरिष्टवान्यथा सत्तास्वीकारेप्यगते, तथापि पूर्वोक्तयुक्त्योरेव तात्पर्यम् । विमतिविषयाणीति मूलं भागसि. दिवारकम् । यद्यपि विषयशब्दस्याजहल्लिङ्गत्वादयुक्तं, तथापि वि. षयशब्दस्य विषयिलक्षणयान्यपदार्थमाश्रित्य समाधयम् । सिद्धसाधन- (B) स्थिती-पु.पु. पाठः ।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-मविवृतिप्रकाशोद्भालिता सामान्यविशेषसमवायवदाभिन्नव्यन हारगोचरत्वम् , सर्वत्र सापा- न्योच्छेदप्रसङ्गात् । सामान्यादौ चारोपितसत्ताबलेनैव तदु. पपत्तेः । अपरं द्रव्यत्वादि(१)। न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् व्यत्वगुणत्वकर्मत्वानि जातिव्याप्यानि जातिमनिष्ठात्यन्ताभाषप्रति योगित्वात घटवत् । न चाप्रयोजकत्वम, सदाकारबुद्धीन्द्रियसाधार. ण्यात् , अन्यथा अनुपपत्तेरिति भावः । ननु यथा सामान्यानां विशे. पाणां चानुगमः सामान्यमन्तरेण तथा प्रकृतेऽपि स्वादित्यत आह नचेति । समवायग्रहणं सम्पातायातम्। तर्हि गोत्वादिकमपि त्वदभ्युप. गतं न स्यादित्यर्थः । ननु भावबुद्धिवैचित्र्यानुरोधात्तदा सत्ता अभ्यु: पेयेत यदि सा तत्र वर्त्ततेत्यत आह सामान्यादाविति । तदुपपत्तेः-भाव. न्यायलीलावतीप्रकाशः ध्याप्रसिद्धिः । मैवम् । रूपादयो द्रव्यवृत्तिजातिमन्तः जातिमत्वात घटवत् । न च द्रव्यत्वमुपाधिः, उक्तविपक्षबाधकाखेतो साध्यन्याप्य. त्वेन तदव्यापकतया साध्याध्यापकत्वात् । यद्वा द्रव्यत्वादीनि जाति व्याप्यानि जातिमधिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगिजातित्वात् घटत्ववदिति विवक्षितत्वात्। न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः मिति । द्रव्यत्वादिकमादायोति भावः । न च लाघवसाहित्यादेकसा. मान्यसिद्धिरिति वाच्यम् । तस्य कल्पनीयत्वनैकत्वलाघवानादरा- दिति भावः । रूपादय इति । आदिपग्राह्यं कर्म, तथाच लाघवाचित- यवृत्तिरेकैव जातिः सिद्ध्यतीति न द्वयवृत्तिजात्याऽर्थान्तरं कल्प- नीयतायास्तुल्यत्वात् । न च गुणकर्मद्रव्यैकदेशवृत्तिजात्याऽर्थान्तरं द्रव्यत्वेन सङ्करापत्त्या बाधात् । यद्वेति । व्याप्यत्वं भेदगर्भमतो नार्थ. न्तरम् । जातिवादी व्यभिचारादन्तिमजातिपदम् । अनबस्थावाच- कत्वेन सामान्यसिद्धव्यभिचारवारकत्वेन वा प्रथमविशेषणसार्थकता, निर्विकल्पकानुमाने विशिष्टपदवत् । रजतत्वकलशस्वयोरपि द्रव्यत्वादा. (१)त्ते-ननु इति प्रा०पु० पाठः ।

·६ न्यायलीलावती ननु परापरव्यतिरिक्तमपि सामान्यमस्तु रजतत्वकलात्मक त् । न । परस्परपरिहारवतोः सामान्ययोः समावेशे तदतज्जा. तीयविरोधोच्छेदापत्तेः । कलशजातीयं चरजतसामग्यपेक्षकार- । - न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् बुद्ध्युपपत्तेः। परापरव्यतिरिक्कमपीति । परस्परात्यन्ताभावममानाधिकरणयोरपि जात्योः सामानाधिकरण्यमस्त्वित्यर्थः । तदतज्जातीयेति । गोत्वागोत्वयोः समावेशे गवाश्वाकार एक एव पिण्डः स्यान्न च नथास्ति, तथाच न समावेश इत्यर्थः । यदि रजतत्वकलशत्वयोः समावेशस्तदा गोत्वा. श्वत्वयोरपि कदाचित् स्यात् । यत्तु करस्थितपिण्डानुपलम्मान तथा तदा इदानी तथा दर्शनाभावेजप कदाचित् प्रक्ष्यत इत्यत आह कलशजातांय चेति । तथापि न समावेशः, किन्तु रजतत्वादिव्याप्यं भिन्न मेव कलशत्वं संस्थानविशेषवृत्ति च न कलशत्वं महान्नीलो घट. चलतीति प्रतीत्या द्रव्यत्वसिद्धेः किंच संस्थानवृत्तित्वेऽपि अन्यतर- न्यायलीलावतीप्रकाशः परापरव्यतिरिक्तमपीति । परापरभावं विनापि सामान्यमास्त्वित्यर्थः । रजतेति । ननु संस्थानवृत्त्येव घटत्वं न द्रव्यवृत्तीति न तयोः समावेशः। संस्थान द्यवयववृत्तिः संयोग एव, युक्तं चैतत् , कथमन्यथा तस्मिन्नेव रजते तत्संस्थानसत्त्वासत्त्वाभ्यां घटतदभावव्यवहारः । मैवम् । तत्रा- प्यन्यतरकर्मजत्वादिना सङ्करप्रसङ्गात्, कथमन्यथा तस्मिन्गुणगत. जाती सङ्करो न दोष इति तु निर्बीजमेव वैजात्यमेवेति । नन्वेवं तन्तुपटयोरिव घटरजतयोरभेदानुभवः कदापि न स्यात् । अत्राहुः । रजतत्वादिव्याप्यं नानव घटत्वम् न चैवं रजतादिघटेष्वनुगतव्यव. हारो न स्यात् घटत्वस्य रजतादिप्रत्येकविश्रान्ततया व्यक्तिस्थानी. यत्वादिति वाच्यम् । ताइक्संस्थानवत्वेनोपाधिना तथा व्यवहारात्। न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः ह परापरेति । परस्परपरापरेत्यर्थः। ननु करम्बिताकारवस्तूपलम्भापत्ति- स्ताहशजातिद्वयबाधिका, सा च गुणगतजाती नास्त्येव, गुणस्थ निराकारत्वादत आह गुणगतजाताविति । एतज्जातीयलावरोधिभङ्गप्रस- ........ 8611 परिग्रहण सं. प्रन्थालय, के. उ. ति. शि, संस्थान वाराणसी . सारनाथ.

·काशा सस्कृत सारिज़ ग्रन्थमाला । ८ ७ ७. जागदीशीपञ्चलक्षणी सिंहव्याघ्रलक्षणं च । श्रीजगदीशतर्कालङ्कारकृतम् । न्याया. चार्य पं. शिवदत्तमिश्र विरचित गंगानिर्झरिणीव्याख्यया टिप्पण्यादिविभूषितं. [न्यायावि०९] रु० --- ७१ (१) ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् । चतुःसूत्र्यन्त पूर्णानन्दीय व्याख्या सहितया श्रीगोविन्दानन्द प्रणीतया रत्नप्रभया समन्वितम् । द्वितीयाध्यायस्य द्वितीय- पादान्तो प्रथमोभागः । [ वेदान्तविभागे ९] रु०२-८ ७१ [२] ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् । श्री गोविन्दानन्द प्रणीतया रत्नप्रभया समन्वि- तम् । द्वितीयाध्यायस्य तृतीयपादमारभ्य समातिपर्यन्तम् । द्वितीयोभागः । [ वेदान्त वि० ९] रु०२-८ ०२ [१]-सिद्धान्तशिरोमणिः । श्रीभास्कराचार्य विरचितः । "गणिताध्यायः" वास. नाभाष्य सहितः ज्योतिषाचार्य म० म० श्री ६ मद्वापूदेवशास्त्रिकृतटिप्पणी सहितः। [ज्यो० वि०४] रु०२-० ७२-[२]-सिद्धान्तशिरोमणिः । "गोलाध्याय वासनाभाष्य सहितः। ज्योतिषाचार्य म०म० श्री मद्वापूदेवशास्त्रि कृत टिप्पणी सहितः। [ज्या वि० ४] रु०२-० ७३ काकचण्डीघरकल्पतन्त्रम् । पण्डित रामकृष्ण शर्मणा सम्पादितम् । पण्डित बटुकनाथ शर्मा एम. ए. साहित्योपाध्याय इत्येतेन लिखितया प्रस्तावनया सनाथीकृतम्। [आयुर्वेद शास्त्रविभागे १ ] ७००-८ ७४ किरातार्जुनीयम् । श्रीमत्कविकुलचूडामणिमारविविरचितम् मल्लिनाथसूरिकृतया घण्टापथसमाख्यव्याख्यया तथा पं० श्रीगङ्गाधरशर्मणा कृतया सुधाऽऽख्यन्या. ख्यया समलङ्कृतम् । [ सर्गत्रयमात्रम् ] । [काव्य वि०१०] रु० ०-१२ ७५ चन्द्रालोकः । पीयूषवर्षश्रीजयदेवकवि प्रणीतः । श्रीमत्पद्मनाभमिश्रापराभि- धान प्रद्योतनभट्टाचार्य विरचितया चन्द्रालोकप्रकाशापराख्य 'शरदागमा टीकया सङ्कलितः । साहित्याचार्येण खिस्ते इत्युपाख्यनारायणशास्त्रिणा भूमिकादिभिः सम्भूष्य सम्पादितः। [ अलङ्कार वि०३] रु००-१० ७६ किरातार्जुनीयम् । श्रीमत्कविकुलचूडामणिभारविविरचितम् । मल्लिनाथसूरि- कृतया घण्टापथसमाख्या तथा पं० श्रीकनकलालशर्मणा कृतया भावार्थदीपिनी- व्याख्यया समलकृतम् । [सर्गत्रयमात्रम् ] [काव्य वि०११] २००-६ ७७ शकिवादः, श्रीगदाधरमधाचार्यप्रणीतः, पण्डितप्रवरश्रीहरिनाथतर्कसिद्धान्तभट्टा. चार्यविरचितविवृतिसहितः। [न्यायविभागे १० रु०३-० ७८ माथुरीपञ्चलक्षणी। पं श्रीउमानाथालकृतव्याख्या सहिता तथा माथुरीसिह- व्याघलक्षणम् । पं० श्रीहरिरामशुक्ल विरचितया व्याख्यया सहितं तथा ० श्रीहरिहरशास्त्रि सङ्कलित माथुरीपश्चलक्षणी क्रोडपत्रेण च । [न्याय वि० ११] रु० ०-६ .९ रसाध्यायः। टीकया संवलितः। [ आयुर्वेदशास्त्र वि०२] रु० ०- ८० (१) पाणिनिव्याकरणे वादरत्नम् । न्यायव्याकरणाचार्य मीमांसक शिरोमणि पं० सूर्यनारायणशुक्लेन विरचितम् । (तत्र च न्यास परिष्कारपरिशिष्ट भेदेन प्रकरण अयम् यन्त्र पञ्चन्यून सार्धशतसूत्रेषु १४५ महताटोपेन न्यासाविचारताः तत्र प्रथम प्रकरणं मुदितं प्रथमो सागः । [ व्या०वि १०] ०१-८ ८० (२) पाणिनीव्याकरणे वादरत्नम् । द्वितीयोभागः न्या वि०] रु०१-४ ८१ गणितकौमुदी। [हिन्दीभाषाटीकासहिता ] प्रथमापरीक्षापाव्यनिर्धारितगणित. संग्रहपुस्तकम् । [गणितविभागे१] २००-4 ८२ छन्दः कौमुदी। [हिन्दीभाषाटीकासहित] प्रथमापरीक्षापाव्यनिर्धारितछन्द संग्रहपुस्तकम् । [छन्दोविभागे ३] रु० -६ ।