·PREFACE, The author of this memorable work has assigned to me the pleasant function of writing a prefatory note to it. I need scarcely introduce the author to the public, for he is a scholar of Sonthern India well known to all those that lay any claim to scholarsluip. He has bicen, for the past nearly half a century, adorning the Board of Pundits that assemble at the Dussara in this State and he has been tho head of the Board for the past more than fifteen years. In this capacity almost all Pundits of Southern India have had occasion to meet him year after year and in the course of being passed by hin have had occasion to gange the soundness of his learning. -His attainments in many branches of Sanskrit Icarning arc indeed remarkable. Vyakarana and Minamsa are his special subjects. Sahityand Tarka are also well within his range Ho has mastered all the three systems of philosophy founded by the three great Scharyas, Sri Sankara, Sri Ramanuja and Sri Madhya. He has also mastered the Yajurveda with Liikshana. His intimate knowlevige of Divya Prabandans fully justifies the claim "Ublaya Vedantacharya Which, in the case of many another pundit is not as fully deserved. 2. These accomplishments of the author have attracted the notice of His Holiness Jagadgurı Sri Sankaracharya of Kanchi Kaninkoti Vutt, who, i?? recognition of his attainments, has been plensed to conier upon hin the title “ Vidwan Mandala Mandapam " the ornament of the galaxy of pundits. 19 ·By reason of the author's having accepted : pout in a small Indian State like Pudukkottai and having, therefore, spent practically the whole of his life in that Statı, he was clenied the opportunity of going into the larger world outside and establishing larger contacts than he has licen able to do so far. -3. The Brahma Sutras of Sri Veda Vyasa embody the quintessence of Hindu philosophy and reprodluce in the form of aphorisms the teachings imbedded in the Vedas and Upanishads not to speak of other literature like the epics which are deemed to be the Upa Brhmana (viz., the enlargement) of the Vedas. These Brahma Sutras are the subject of interpretation Jy great teachers i. c., founders of (listinct systens of philosophy. The three outstanding systems are the Adlwaita, the Vishishtadvaita and the Dwaita. The founders of these schools were very eminent sages of their times and have impressed their personolity and their systens upon their respective followers, generation after generation, down to the present day. There are those who, belonging to one or other of these three systems, have always taken pleasure in proclaiming that theirs is the only school that gives the correct interpretation of the Sutras. Their loyalty to their respective schools is no doubt commendable; but there is always in their minds a veiled feeling of contempt for the other schools and a sulducd feeling of condescending sympatlıy for those others who accept, according to these persons, an incorrect interpretation of the Sutras. .

·3 4. One is reminder of the memorable reply of King Yudhistira to a question put toý Yaksha that logic is impermanent ilsa He that is able to advance an argument unansserable for the time being, scores the point then ; but, 'when one cleverer than oneself appears on the scene and disturhs that conclusion by advancing an appropriate rejoinder, what was apparently settlod is casily unsettlor. Scholars have thus through the ages fought with one anothor and tried to demonstrato that their particular schools are alone correct in the interpretation of the Sntras. Incidentally we witness heat and acrimony in the discussion of what is essentially a subject that should be free from such heat and acrimony, 5. In the option of our author, all schools of thought are entitled to equal respect, because in ench school there is a genuine attempt to understand and correlate the Sutras acroreling to what that solinol cousiders to be the pain intendment of Sage Vyasit. Tt need scarecly led that this is a perfectly reasonable view to take. It has the effect of avoitling passion of every kind. It gives to the scholars of each school the well-deserved credit of learning, discipline and devotion, and creates a healthy spirit of respect among the scholars townrds one another. 6. In this work the author has aimed at achieving the unique object of bringing within the compass of 2 medium size book, the respective interpretations of the Bralıma Sutras by the three

·great Acharyas as far as possihle in their own ords.
How far the author has been ahle to achieve this
purpose with effect is a matter that can best be
judged hy scholars like our author. It would be
presumptuous on my part to attempt to indicate
anything in that direction. From what I have
known of the author directly and through others,
I have every reason to hope that this work will be
found to contain accurate information on all the
matters dealt within it.
7. The author of this book is rich in years andi
in learning. It is a piece of good fortune that he
has not allowed his learning to rust and that he has
been able to keep it burnislied and bright The only
reward that the author seeks, lies in the measure of
satisfaction that this work gives to the leamed
readers and, above all, to the Lord.
Purdukkottai,?
R. SRINIVASACHARIAR,
T-5-44.5
Chie/Jerige.
भृमिका।
सदन्यस्याऽस्य निर्माता तन्मुखसचिकालेखनाच्ये रुचिरे कर्मणि
नियोजितोऽस्मि । दक्षिणभारते तनीयसाऽपि पाण्डित्येनाऽलकतैरमरैः
बुधजनैः परिज्ञातवेदुप्यमिमें मन्थकतार प्रभाकरमिव दीपः प्रकटयितु-
मुद्युञ्ज । प्रतिवर्षमस्मिन् राष्ट्र नवरात्रमहोल्मवे मिलतां विद्वज्जनाना-
मग्रगोष्ठी पञ्चाशत्संवत्सरानलंकृत्य, पञ्चदशसंवत्सरेभ्यः पूर्वमारभ्य तामेव
गोष्ठीमधितिष्ठन् विराजतेऽयं महाशयः इति विदितमेव सर्वेषाम् ।

·सोमयन्निदं सानं पण्डितप्रकाण्डानां निकयो भूत्वा तेनैव क्रमेण तैरपि. सम्यवप्रकाशीकृतखज्ञानः हर्षयति मनांसि विद्वज्जनानां । कलासु विविधालु नैपुण्यमन्यादृशमस्य पण्डितवरिष्ठस्य । व्याकरणमीमांसयोः पारदृश्वा, तर्क- साहित्यकुशली, श्रीगकररामानुजमध्वसिद्धान्तलयसंवेत्ता, सलक्षणयाजुषा- ध्यायी, दिव्यप्रवन्धसारवित्, उभयवेदान्ताचार्यसंज्ञा नियतमयमेवार्हति । प्रायशः पण्डितेप्वन्येषु विरुदमिदमुपचारतः प्रयुज्यते । , २. कलानामेतासामेकत्र स्थितिमस्मिन्नवलोक्य नितान्तसन्तुष्टाः श्रीकामकोटिपीठमलकुर्वन्तः जगद्गुखः श्रीचन्द्रशेखरेन्द्रसरस्वतीयतीन्द्राः 'विद्वन्मण्डलमण्डनं' इति यथार्थाख्येन विरुदेन पण्डितराजमेनं समई- यामासुः । प्रसिद्धस्यलेभ्यो विविक्तेऽस्मिन् राष्ट्र यावदायुषं नीतवतोऽस्य विदुषः विशाले भारतवर्षे लब्धप्रतिष्विद्वद्भिर्विशेषतम्समर्दो न बभूवैत्यस्मात् कारणाद्विशेषप्रसिद्धिं नालभतायं पण्डितामणीरित्येतदेव नरगोकन्धानम् । ३. विदितमेव सर्वेषां यद्वेदेषूपनिषत्सु वेदोपवृक्ष्मणरूपेषु इतिहास- पुराणेषु च निगृढानि परमतत्त्वानि परमकारुणिको भगवान् वादरायणः सूत्रयामासेति । ब्रह्मसूलाण्येतानि महामतिभिरनेकैराचार्यैरनेकधा व्याच्या- तानि च सन्ति। एवं प्रकाशितेषु मतेप्वनेकेषु, अद्वैत, विशिष्टाद्वैत, द्वैतं इति त्रीणि प्रसिद्धानि विराजन्ते । एतन्मतप्रतिष्ठाएकाः परमाचार्याः तत्तत्कालेषु महत्या प्रतिभया विराजमानाः महतशिशप्यवर्गानाकलय्य तथा- पदेशं चक्रुः यथा अधुनाऽपि तत्तन्मतस्थाः ततदानार्यपादान् सर्वेश्वरमिव पूजयन्ति । उद्घोषयन्ति च खाचार्या एव भगवयासहृदयं यथावत् बुद्ध्वा सूत्राणि व्याचस्युरिति । उचितमेवेदं खाचार्यभक्तिभरितं कृतजतानिवेदनं । परं तु पांचिदेषां मनसि इतरान् आचार्यान् तच्छिम्यांश्च विलोक्य विपरीतार्थग्रहणेन प्रणष्टा इति तान् मत्वा तेषां विषये सावन एव दयाप्रादुर्भावः जायते ।

·8 सर्वशास्त्रज्ञानामपि दुरवगाहमीमांसान्यायलौकिकन्याययुक्त्यलंकृतं श्रीमद्- रामायणवत् सामान्यपण्डितानामपि श्रवणमात्रणानन्दजनकं इतरपण्डित दूषणानहानन्यथासिद्धशास्सयुक्तिजालपरिष्कृतं पुन.पुनः पठने पाठनेपि च " नवोनवो भवति जायमानोहां केतुः" इति श्रुत्युक्तरीत्या नवनवार्थ- योधजननेनाऽकलितातिशयितान्तरानन्दं " सम्राडेव भवति" इत्यादि श्रुत्यनुसारेण निर्गुणब्रमात्मैक्यप्रतिपादनपरं सगुणनिर्गुणश्रुतीनां अविरोधे- नार्थप्रकाशकं तदीयसर्वज्ञताऽऽदर्शभूतं विराजते, इत्यत्र नमनागपि विशयः कस्यापि सनेतसः । “महाराज्यं वा परिपालनीयं महाभाप्यं वा पठनीय" इत्यभियुक्तोक्तिः नूनं पतञ्जलिकृतं महाभाष्यमिव भाष्यमिदमपि स्वरसतः विषयीकरोति इत्येव प्रतिभायात् रसिकजनचेतसि । यद्यप्याचार्यः अद्वैत एवं श्रुतीनां तात्पर्य पतञ्जलिप्रभृतिभ्योपि पूर्वतनः आचार्यः दृष्टमिति तदेव तन्त्र- तत्र खविरचितेप्वप्यनेकेषु ग्रन्थेषु वर्णितं । अथापि भाप्यमिदं अद्वैते श्रुति- तात्पर्य बहुविधश्रुतिपुराणाद्युपन्यासेन सुतरां विशदयतीति वहति तद्रन्थे- प्वपि समुत्कर्ष परमं । तत्कृतग्रन्थरमानि च सूत्रभाप्योपनिपनाप्य गीताभाष्य सहस्रनामभाष्य मोहमुद्गरापराभिधानभजगोविन्द दशश्लोकी कनकधाराम्तवप्रभृतीनि द्वादशोतरशतसंख्याकानि प्रथिततमानि लोके । एकव मूनिविभिदे त्रिधा सा " इति महाकविकालिदासोक्त्याद्यनुसारेण गीर्देवतेति गरुडध्वजसुन्दरीति शाकंभरीति शशिशेखरवल्लभेति । सृष्टिस्थितिप्रलयकेलिपु संस्थितायै सम्यै नमस्त्रिभुवनैकगुरोस्तरुण्य | " इति आचार्यकृतकनकधारास्तव श्लोकार्थपर्यालोचनया च, ब्रमविष्णुरुद्रा- पामभेदनवर्णनं भक्तिश्च मूर्तित्रये तुल्यमेवाभिमतमाचार्याणाम् ।। यद्यपि यतिराजविजयनाटके "विशिष्टाद्वैतीभूतरशंकराचार्यः" इति, "मद्धीपाटवदर्शनाय विदधे तत्वस्थितेरन्यथा मिथ्यामेयममेयमेव तदिति प्रस्थानमन्यन्मया । पश्यम्तत्वमिदं च मुह्यति जन प्राज्ञोपि किन्त्वद्भुत नान्यो वेत्ति नभम्सले विलिखतश्चित्राणि मे कौशलम् ।। 14 " ·9 , इति पठित्वा--"अहंतु पर्यविद्यामुपासितुमनन्तपुरंगच्छमौति निष्कान्तः" इति च वर्णितं दृश्यते । तत्तथा न, नाटके शाकुन्तले दुर्वासमहागमनं तच्छापादिकमंगुलीयक_शनादि यथावा पुरागे अविद्यमानमपि रञ्जकतथा खबुद्धिपरिकल्पनादुपपद्यते, तद्वत् अन्ते खमतप्रविष्टः आचार्य इति समत- प्राशस्त्याय तथा लिखितमिति पण्डिता जानन्तु । स्वयमीश्वरावताररूपत्वा- दाचार्यः महावाक्यार्थज्ञानेन शरीरवियोगादनन्तरं ब्रह्मैक्यमापेत्येव सर्व- सम्मतं । श्रीरामावतारावसानसमये यथा वा श्रीरामो विष्णुभूत्वा खदेश- स्थानामपि मुक्तिमदादिति प्रसिद्धिः, तद्वत् तत्कालस्थशिष्यानपि ज्ञानेनैतेपि शरीरवियोगादनन्तरं मोक्षं प्राप्नुयुरिति महावाक्यार्थोपदेशेनानुगृह्य मुक्तो- ऽभवदिति तु सिद्ध । श्रीमदाचार्याः अद्वैतमतप्रचारणेन सर्वामपि मही- मटन्तः अन्ते बदरिक्षेत्र खदर्शनार्थमागतेन भगवता दत्तात्रेयेण " यत् कर्तन्यं कृतं कार्य दुमतानि जितान्यपि, इतोगन्तुं समुचितस्सत्यसंधेन शंभुना। कैलासस्सुकृतावासो भवता देशिकेश्वर " इति प्रतिबोधिताः तत्रैव गुहाद्वारं प्रविश्य क्रमेण कैलासमवापुरिति न तिरोहितमेतत् चिद्विला- सायशंकरविजयविज्ञानाम् । एतादृश सार्वजनीनवैभववतः श्रीशंकराचार्यस्य भाष्यादिकमुपदेशादिना लब्ध्वा तजनितहर्षवशेन मया मितज्ञेनापि तदीयार्थ- सग्रहः एपः श्लोकरूपेण वाक्यरूपेण च लिखितः । अत्रकेचन विद्वांसः श्रीमन्याससूत्रेषु प्रायशः सगुणब्रह्मविचारपरमेव सूखजातं दृश्यते, कति- पयान्येव सूत्राणि अद्वैतसंशयसमुत्पादफानि दृष्टानि, अतोवगम्यते सगुणे ब्रह्मण्येव परमतात्पर्य श्रीव्यासाचार्याणामपि, इति बुवन्ति । तत्र च समाधान दीक्षितेरेव- शुद्धं ब्रह्माद्वितीयं कथमपि हृदयं नाधिरोहेत्सुसूक्ष्म तब स्थैर्याय बुद्धेस्तनुगुणमहितं तच्चिरं ध्येयमादौ । इत्यार्यभक्तिसिध्यै सगुणमिह परं अस नान्यत्ततोस्ती- त्येवं वेदान्तवाफ्यासह तदनुगुणं योजितं सूत्रजातम् ।।" इनि आनन्दरा स्पष्टमुक्तमिति मया विरम्पते ।।" " ·10 श्रीगच्छामजियतीन्द्रगुरुराट् पादारविन्नाश्रय श्रीमच्छीगटकोपलक्ष्मणमुनेलेब्यागमान्तद्वयं । श्रीमद्वीररचूद्वहायशठजिन्नयस्तात्मरक्षाभरं श्रीश्रीवासगठारिसंयमिगुरुं कारुण्यपूर्ण भजे ।। लभा, श्रीमदमार्गप्रतिष्ठापनाचार्याः परमहंसपरिव्राजकाचार्या. मत्रतन्त्र- खतन्त्राः उभयवेदान्ताचार्यश्रीभगवद्रामानुजाचार्या अपि-~- "श्रीरं करिशैलमजनगिरि ताद्रिमिवाचली श्रीकुम पुरुषोत्तमञ्च पदरीनारायणं नैमिझ । श्रीमद्वारवती प्रयागमधुरायोध्यागयाः पुष्कर सालमामगिरि निपव्य रमते रामानुजोयं मुनिः ॥" इति सर्वतोपि जेगीयमाननिरुपमवैभवशालिनः प्रथिततमा लोके पचकागिरे। एतन्महिमा च मस्कृते यतिराजशतके विस्तृत इति नेह तन्यते । पतैः कारुण्यकचित्तैः निखिलकल्याणगुणगणालंकृतैः विशिष्टाद्वैतमतप्रतिपादन- रतः परमहंसपरिवाजकाचार्यश्रीरामानुजाचार्यः विरचितं--- "प्रतिष्ठा तकोणां प्रतिपदमूचा धाम यजुषों परिष्कारस्सानां परिपणमर्यादिरसयोः । पीपस्तत्वानां प्रतिकृतिरसौ तापसगिरी प्रसति संवितेः प्रदिशतु यतीशानफणितिः॥" इति सर्वतो विनुतं सर्वातिशायि श्रीमाप्यमिति ग्रन्थरत्न-- " नाथोपगं प्रवृत्तं बहुभिरुपचितं यामुनेयप्रबन्धः लातं संयम्यतीन्द्ररिदमखिम्तमःकर्शनं दर्शनं नः । इत्येवं पूर्वाचार्यपरिरक्षितं भुवि दरीदृश्यते, तल च ग्रन्थ प्रायशः यद्यपि श्रीशंकराभाष्यानुसारिण्येव रीतिः, परंतु " सगुणमेव अम, निर्गुणमित्यन्य- नास्त्येव, नारायण एवं ब्रह्माब्दवाच्यः, तदुपासनमेव तत्प्राप्तिसाधनं. अमशिवारयः नारायणादवराः" इति सप्रमाणे प्रत्यपादि। एतद्विरचिताः ·11 अन्याः नय, 'श्रीमाप्य, वेदान्तदीपः, वेदान्तसारः, वेदार्थसंग्रहः, गद्यतयं, गीताभाष्य, नित्यग्रन्थः,' इति । तन्महिमा च ग्रन्थान्तरे वर्णित इति अन्यविस्तरभयाद्विरम्यते ॥ H कुचालवासुदेवार्य द्वैताचार्य नमाम्यहं । मध्वभाप्यादिषु ज्ञानं यत्प्रासादान्ममाजनि ।। मत्यादिवास्वीयधियैव सर्वशाखाः स्वभाप्ये य उदाजहार । तं सर्वशाखार्थविशेषविज्ञं आनन्दतीर्थाहगुरुं नमामि ॥ तथा श्रीमदानन्दतीर्थाचार्याः विश्वविदित विद्यावेशद्याः आज्ञामन्यैरवायां शिरसि परिसरश्मिकोटीरकोटौ कृष्णस्याक्लिष्टकर्मा दधदनुसरणादर्थितो देवसंधैः । भूमावागत्य भूमन्नसुकरमकरोझसूत्रस्य भाष्य दुर्भाष्यं व्यस्य दस्योर्मणिमत उदितं वेदसधुक्तिभिम्बम् ॥" इति वायुस्तुतिप्रतिपादितरीत्या महामहिममालिनः व्यराजन्न । द्वैतमत- प्रतिपादनरतैरतराचार्यः विरचितं मध्वार्यभाप्यं नाम अन्यरत्नं । इदं विशिष्टाद्वैतमतानुसारीति यद्यप्यस्तिलोके, प्रथा । तेषां मतेपि विष्णुरेव परं तत्वमित्युक्तं तत्रभाप्ये, तदेव निदानं तादृशलोकप्रधायां । वस्तुतो- स्त्येव अत्र महद्वैलक्षण्यं । एतद्रन्थरीतित्सर्वापि भेदप्रधाना, सूलार्थवर्णन- मपि प्रायः अद्वैतविशिष्टाद्वैतभाप्यमन्याभ्यामन्यथैवाल प्रवृचं वर्तते । मुक्तिरपि तेषां मते बहुविधतारतम्योपेता भत्र वर्ण्यते सर्वत्र। अपूर्वाः श्रुतय- श्वान बहुत्र प्रमाणत्वेनोपन्यताः । एप च आनन्दतीर्थीयाना खकीय- सिद्धान्तसंग्राहकः श्लोकः 'सर्वेषामुचमा श्रीः तदुपारपरमं विष्णुरवात्र सिद्ध. अबाधा विधातापितरो भूपा दैत्यादयः । 6 ·12 । तेषां तत्पदपालनादिकरणे मोक्षस्य योग्ये हरिः . तेषां मक्त्यनुसारियोग्यफलमप्येभ्यो ददाति प्रभुः ॥" इति । मध्यार्यभाष्ये च यत्रयल इतरभाप्यद्वयविलक्षणतया नूतनोथः वर्णितः स तत्रतत्र ग्रन्थैस्मिन्नपि मदीये प्रदश्यते । श्रीमदानन्दतीर्थकृत- यस्सप्तत्रिंशदधिकाः वड्यवः विराजन्ते ॥ भाप्यत्रयपि प्रतिपाद्यमानोर्थः अनादिसिद्ध एव, तत्र अद्वैतरूपोथः नन्दिकेश्वरपतञ्जलिप्रभृतिभ्योऽपि पूर्वैः दृष्ट इति महाभाष्यपरिशीलनवतां मुविज्ञानः । विशिष्टाद्वैतरूपोर्थस्तु नभ्माल्चारित्यपरनामधेय कारिस्नुकृत- द्राविडोपनिषद्गाधासु सुव्यक्तः अनन्तरं नाथयामुनप्रभृतिभिः संस्कृत- प्रन्थरूपेण परिष्कृतः अनन्तरं श्रीरामानुजाचार्यः संयम्भाध्यादिरूपेण विशदीकृतः । द्वैतरूपोर्थः "ऋषीणां मायया सर्वमिदं जातं विचिन्य वै शशाप तांस्तदा भस्ममिथ्याभूतपरास्तथा ॥ भविष्यथ त्रीवाबा बंदकर्मवहिप्कृताः । इल्यादिप्रमाणतः अवगम्यमानेन 'मम मिथ्यापवादं कल्पयन्तो यूयं इत भारभ्य मिथ्याभूतपराः वेदार्थविचारशून्या. केवलपापण्डाः भविष्यथ, इति मुनीन्पति गौतमशापेन किंचित्कालं प्रच्छन्न. श्रीमध्वाचार्यः पश्चादभिव्यक्ती- कृत.। बयाणामपि मते ज्ञानमेव मोक्षसाधनमित्यत्र न विवादः । तदेवं भाप्यत्रयमपि सुसमीचीनमुपादेयं, तदर्थश्च सर्वैरपि ज्ञातव्य एव, येनकेनापि मार्गेण मुक्ति प्राप्नुयु., इति सर्वेषां अनायासेन मतत्रयभाप्यार्थसुबोधाय एकस्मिन्नेव ग्रन्थे तदर्थसग्रहः कृतः । सर्वेपीमं मदीयं परिश्रमं कृपया सौहार्देन र कटाक्षपातेन सफलिकुर्युरित्यभ्यर्थये ।। पुदुक्कोट्टे, तारण सं., वैशाख इत्यं दासः रक्षाचार्यः। शुक एकादशी State Preer Palakkottst tri-st, ·FOREWORD. मतत्रयस्थगुरुमिः श्रुत्यन्तविपिनस्थितम् । अद्यापि मृग्यमाणं तं ब्रह्मरूपं हरि भजे ।। The work on hand is no doubt an epoch-making publication in the domain of philosophy in that it happens to be the first of its kind in compiling together all the three great schools of thought, thus providing facilities for the students of Metaphysics to make a detailed study of the teachings of tho Acaryas side by side. Even tho great commontators :liko Vachaspathi-Misra' Appaya Dikshita, Srutaprakasikacarya, Vedanta Desika, Vijayindrathirtha etc. confined themselves to taking from othor Sidhantas only such portions as were essential for their purpose and as such no work with all the three doctrines together was brought out by any of them. Hence the absence of a single volume with all the three doctrines together was a great gap which has been properly filled up by the author. The author for the moment torgets that he belongs to a particular sect (Vaishnavite sect) and does justice to all the systems hero. May 1 submit this work as a votive offering at the altar of Sri Sarogapani the Lord at Kumbakonam who is very fittingly called the Araramuahu' by the mystic saints. the Alwars, because it is from him must originate the creative power that will lead the renascent world to a few era of power, prosperity and perfection. author's Adhikarnaartha-Sangraha. (भधिकरणार्थसंग्रहः) in verse which is very similar to the Dramidopanishat-Thatparya-ratnavali' (EATHuartiere:) of Sri Vedanta Desika, forms The ·the opening pages of the work. Then comes the Sa stravatara (Talar:) 'putting in a nutshell the quitessence of all the three doctrines in the form of slokas with explanatory notes. The gist of the Adhikaranas in their order in all the Sidhantas appear in the form of verse with the author's explanatory notes, Purvapaksha and Sidhanta wherever necessary. I feel mystified in my attempts to translate the author wherever necessary because the perplexing arguments which become intelligible, nay, absorbingly interesting in Sanskrit whon we are initiated in the technique of discussion become a veritable Chinese Puzzle in any other language. Therefore the only method of quoting the author verbatim wherever necessary showing the onward flow of arguments has been adopted. Sruti, Sutra and Bashya are, as observed by a learned philoso pber, 'a trinity in unity and a unity in trinity'and this has been made clear in this work. In the first two Adhyayas which make up the present volume ostensible objections to the anonistic doctrine are cleared and in the 3rd and the 4th Adhyayas, forming the second volume, doubts in the Vishishtadvaita and Dvaita Schools are cleared. The author in his usual but inimitable style raises the contention that Brahman which is admittedly Swayamprakasa (tze FT) cannot be obecured hy A vidya (nescience) and this is effec tively answered in Slokas 21 to 26 in page 4. In page 6 the contention मानरूपं परं ब्रह्म तन्निवयं मृषात्मकम् । ari afacenta fi: quafado: 11 ज्ञानं अमेति वेज्ञानमज्ञानस्य निवर्तकम् । ब्रमयत्वत्पका शत्तात् तदपि हनिर्नकम् ।। .

·is exbaustively answerd thus- आचार्योपदिष्टप्रमाणजन्यज्ञानस्य 'ब्रह्मवत्तापकाशवात्' इति रुक्तं, स्वयं प्रकाशत्वं न भवत्येव । ब्रह्मस्वरूपज्ञानस्याजन्यवात, शास्त्रज्ञानस्य चजन्यखात। 'ब्रहवत तत्प्रकाशत्वात तदपि यनिवर्तकः इति तदुक्तिः 'न कश्चिद्विशेषः स्वरूपतद्विषयज्ञानयोरिति तदाप्योक्तियन संगछले । ज्ञानत्वावच्छेदेन उभयज्ञानस्य एकत्यसंभवना न युक्ता । स्वयं प्रकाशवनान्य- वरूपविशेषसद्धावान॥ The author thrusts his arguments still further in page 8 and says किच 'ज्ञानरूपं ब्रह्म' इत्युपदिष्टज्ञानस्य ब्रह्मरूपभू ज्ञानस्य च ज्ञानत्वावच्छेदेनामेदं गृहीत्वा दोपवर्णने 'दः पशूनामधिपतिः पशवः पाशिताः पूर्व' इत्यादि प्रमाणात् जीववर्गस्य पशुत्वात् पशुत्रावच्छेदेन सर्वस्यामपि तुल्यत्वामीकृती परित्युक्ते व्यासादीनामपि बोधस्म्यात् । इष्टापत्ता मानास्तम्बपर्यन्तेषु प्राणिपु सत्स्वपि ज्ञान्तारतम्यस्य सत्तादिति देवताधि- करणभाष्योक्तिः विरुद्धयेत ॥ Thus it is seen that one strong point of criti. cism against the monistic shool which has been remaining to be answered for ages has been effectively met with. Then comes the much contested expression 'तत्वमसि and it need bardly be said that it is being interpreted in diverse ways by diverse thinkers. The conteation that the term तत्वमसि' does not connote monism is adequately answered in pages 9, 10 and ll and it is a torriori expressed in slokas 28 to 34, thus creating a revolution in the realm of philosophy. With striking force and clarity the truths embodied in the monistic doctrino are expressed in Sloka No. 35 in page 12. Slokas 38 and 39 sum up the truths embodied, in Vishishtadvaita. At ons metrical siroke the ·quintessentials of V'ishishtadvaita are secured in Sloka 44 in page 16 and the arguments advanced by the monistic school are effectively set at rest in Slokas 42 and 43. Slokas 47 to 50 in page 17 give expression to the doctrine advocated by Sri Madhwacarya. more In जन्मायधिकरणं-अद्वैतं page 21 para 2, the author establishes that the Sutrakara had in view only Advaita Brahman as he said जन्माथस्य यतः (that which is the cause of creation, preservation and dissolution of the Universe) instead of Satyam Gnanam Anantham (सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म) in defining Brahman and if this can be achieved by the expression 'सत्यं जानमनन्तं, he would have preferrred that term which is explicit. Brahman is defined even in the scriptures as 'यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते' (that which is the cause of the Universe) and this face got gives room for arriving at the conclusion that the Sutrakara had in view only the Nirguna- Brahma. (निर्गुणब्रह्म Arguments in defence of Víshishtadvaita are advanced with striking force in slokas 57 to 60 in page 22. In page 29 समन्वयाधिकरणं-विशिष्टाद्वैत the Purvapaksha in sloka 23 has 'been answered by the slokas from the author's Sri Sarngapani Stava and Sri Laksbminarasimha Stava. Slokas 81 to 91 in P 33 93 Fu_afsteigi establishes very effectively Sri Ramanuja's plea. I will be failing in my duty to the author, my Acarya, if I do not quote him here to show how the author champions the cause Sri Ramanuja. एकं च तच्चपदमत्र विनः पष्टीसमासाश्रयणादिना च । तदास तत्म्यादि विशेषमर्थ दिशन्ति केचित यतिराजशिष्याः ॥

·page 49 मृल्लोहकाष्र्णायस सत्यवाक् तु नान्यस्य सत्यादि रुणद्धि किन्तु । ज्ञाते मृदादा सति तद्विकासः ज्ञाता भवन्तीति तदेव सत्यं ।। इत्येष शब्दाच्च तथा तदर्थः मृत्स्नैव सत्यं लिति वेदवाक् न । द्रव्यं च मृलोहमुखं च नित्यमनित्यमन्यच्च विकारजातम् ।। ब्रह्मात्म-सदहं शब्दाः भवन्ति ज्ञानिवाचिनः । ईशां चक्रे विभेतीति चिन्मात्रस्य कथं भवेत् ।। The opening Sloka in अन्तरधिकरणं puts forth the real significance in the Advaita philosophy. The fact that Suguna Brahmopasana सगुणब्रह्मोपासनं is obligatory to the attainment of Nirguna Brahma (fašis gaufa:) is very well given expression to in sloka No. 103 in;$page 42 अत्यल्पविज्ञानवतां व मोक्षं वक्तुं श्रुतिब्रह्म गुगैस्तुपूर्णम् । उपास्यमाहेति महर्षिरेवं निर्वक्ति कारुण्यवशात् पहुना। In this chapter tho following scriptural passago is taken as the subject matter under consideration. (विषयवाक्य) य एपोन्तरादित्ये पुरुषो दृश्यते हिरण्मयश्मश्रुहिरण्यकेश भामणंखात सर्व एव सुवर्णः । तस्य यथा कप्यासं पुण्डरीकमेवाक्षि गी etc Here the eyes of the Lord who animates the Solar orb, who is meditated upon are compared in colour to that of the bottox of the ape by Sri Sankara in his comments on the term Fiath found in tho scriptures This is an object of criticism to the critics of Sri Sankara. The following lines among others which go to defend Sri Sankara deserve to be quoted. 'इन्दो इत्याह रेतो वा इन्दुः' इत्यादि यदे पष्टकाण्डे चन्दस्य रेतम्वेनवर्णन 'ब्रमदाशा ब्रह्मदासा ब्रममे विनावाः' इति ब्रह्मणः कैवर्तदास- द्यूतकृतजन्तुदाहृतवर्णनं श्रीकृष्णमहेश्वरोमालक्ष्म्यादीनां हीनवर्णनं या न दोपाय भवति तद्वत ।। Then in P 46- ·6 अपि च 'लोकवतु लीलाकैवल्यं' इति सूत्रे मध्वार्यमाध्ये 'कुरुते केवलानन्दात् यथा मतस्य नर्तनम् । पूर्णानन्दम्य तस्येह प्रयोजनमतिः कुतः ।। इति पमाणं सगृझ यथा लोके मत्तस्य मुखोद्रेकादेव नृतगानादिलीला न तु प्रयोजनापेक्षया एवमेवेश्वरस्येत्युक्तम् । पूर्णानन्दविष्णो मत्स्येति हीनोपमा वर्णनं कृतं । तद्वदेव श्रुत्यर्थ 'बेचारे प्रसिद्धार्थ व ग्रामः नापसिद्धार्थ इति । The author in his own characteristic way chaqipions the cause of Sri Ramanuja also in the same context in pages 48 and 49. Tben coming to ज्योतिरधिकरणं, in the Sutra ज्योतिश्चरणाभिधानात the word Jyothi' in the scriptures means Brahman, because the passage refers to feet' and the next Sutra छन्दोभिधान्नेति चेन्न तथा चेतोर्पणनिगमातथा हि दर्शनं literally means that if it is said that (Jyothi' is not Brahman, as Chandas (Gayatri) alone is mentioned in the context, the reply is in the negative. The reference to Gayatri is for teaching us surrender our mind to Brahman through Gayatri Mantra. Thus there is clear declaration of the worship of Brahman here. Then the next Sutra TIF ngayłaquae ir means that it is only by such interpretation can there be any justification of the creation being a part of it. In this Adhikarana Sri Sankara as other Acaryas arrives at the conclusion that Gayatri that is described in the scriptures as being the soul of everything' cannot be a mere string of words but Paramatman Here Sri Bhagavatpada to the conclusion that the Gayatri referred to is the Gayatri that is popularly known. The author has done justice to Sri Bagavadpada by upholding that the Gayatri roferred to in the scriptures is the one that is popularly known and hís perplexing but comes ·7 one interesting arguments in pages 56, 57 and 58 deserve to be carefully studied. in the same chapter Sri Ramanuja comes to the conclusion that the Gayatri referred to in the Sutra is not the popular one which has only three Padas (quarter) but the with four Padas that is found in the Panchala - upanishad. Here in pages 60, 61 and 62, the discussion forms an intellectual treat and the arguments of the author are based on Sruti, Smrithi, Vyakarna, Mahabhashya and Mimamsa on which subjects he is himself an authority: In particulata in page 69, the subject miattor under consideration in Advaita is स खल्विदं ब्रह्म तज्जलानित शान्त उपासीत अथ खलु क्रतुमयः पुरुषो etc. Sri Ramanuja accepts this soriptural passage अथ खछु कतुमयः पुरुषो यथा ऋतुसिन् लोके etc Vishayavakya but prefers to take सर्व खल्विदं ब्रह्म तज्जलानिाते शान्त उपासीत् etc as the subject matter under consideration. With striking clarity the author puts forth the case of the two Acaryas in the respective sectiors and establishes their conclusions. Coming to Daharadhikarano, in the Vishayavakya. यदिदमस्मिन् ब्रह्मपुरे दह पुण्डरीकं वेश्य, दहरोऽस्मिन्नतर आकाशस्तसिगम् यदन्तः तदन्वेष्टव्यं etc the word तत् is interpreted by Sankara to mean that which is in the lotus shaped heart, Dahara region (hero Brahman). But Sui Ramanuja interprets the term तत् to mean Paramatma and his attributes such as अपहतपाप्मत्वादिगुणजान | In this chapter in Advaita the author's spiritert appeal to tho followers of the three great Acaryas bespeaks to the catholicity of his outlook and these sentences as ·8 deserve to be culled out from the original. in pago 109. तपालोचनया च वेदान्तसिद्धमताये इतरमतमितरमतयुक्तिभिः दृपयितुं न शक्यमिति प्रतीयते । आम्रान् पृष्टः कोविदारानाचष्टे' इनि महामाप्योक्तन्याय एव तत्र तत्र भासत इति प्रतीयते। अन्यमतवर्मा अन्य एव । एतन्मतवमा अन्य एव । तस्य तस्य तदुपयुक्तश्रतिस्मृतिन्याययुक्तयाधनुष्टा- नादयः ततन्मतग्रन्थस्थाः विलक्षणा एव दृश्यन्त इति सर्वः स्वस्वमतानुगुण- वर्णनमेव स्वीयग्रन्थे कर्तव्यं । नत्वन्यमतदूषणं । अन्यथा परस्परं दृषणे वेदान्तिमतत्रयस्याप्यप्रामण्यमसक्तौ चावकिमतमेव लोके प्रवलं स्यात् ॥ Then in the same Adhikarana he champions the cause of Sri Ramanuja and Sri Madhavacarya and and thus shows that each school of thought as advocated by the respective Acaryas when kept in the same groove is the most satisfactory and adequate one. Coming to the उत्पत्यधिकरणं Sri Sankara does not approve of Pancharatra as a whole as it originates from Sandilya who is a staunch critic of Vedas and as the एकायनशाखा which the Pancharatra is based is of questionable nature. But Sri Ramanuja holds the contrary view and approves of Pancharatra in toto. Here the autlior acquits himself very creditably by upholding the cause of the Acaryas in the respective sections with his thought-provoking Purrapaksha and Sidhantas Hence this Adhikarana, particularly Vishishta. dvaita with cross-currents of discussions furnishes enough material to the thinking mind. From this Adhikarana onwards criticisms against the Vishishtadvaita and Dvaita Schools are being taken up and answered. Then comiming to प्राणोत्पत्यधिकरणं-विशिष्टाद्वैत - in the second Adhyaya thy author eshablishes the cause of Sri Ramanuja as below on its ·g .... अस्मिन् शास्त्रे पाणिनीयसूत्रेषु स्वरितेनाधिकारः' इति सूत्रेण........ 'व्याख्यानतो विशेषापतिपत्तिः, 'न हि सन्देहादलक्षण' इति महाभाष्य- न्यायादावश्यकपदानुचिविपये ततदाचार्यव्याख्यानमेव शरणमिति.. अत्र स्वारस्यास्वारस्यविचारणा न युक्तति विरम्यते ॥ This is quite consistent with his appeal in the Daharadhikarana. BIOGRAPHY. 1 It is in the fitness of things that the biography of the author is rocordod hore. Born in August 1878 (29&-@ ya sf-) in an aristocratic Sri Vaishnava family in the village of Kali in Tanjore District, the author had his early education in Alankara Sastra and Divyaprabandha (all the 4000 songs of the mystic saints, the Alwars) under Vedantara manujacarya Swami of Tiruvahindipuram. Then in his 16th year he went to Terizhandur and studied Vyakarna Minamsa Sroutham and Advaita Vedanta under the great grammarian Sri Ramachandra Ghanapatigal who for many years adorned the post of Dhanadhikari in Trivandrum. Portions in Vyakarna and Dvaita Vedanta were studied under Sri Vasudeva. char of Kuttalam. Then in later years, I am told, he used to walk all the way from Terızhandur to Tiruvalangadu a distance of about nine miles to study further portions in Vyakarana under Sri Yegnaswami Dikshitar. Then he sat under the feet of Sri Anna Vajapeyar of Tiruvadamarudur who was then commonly known for his philanthropy as Kulapathi 4:29G: and who devoted parental affection to his sishya पुत्रादनवश्शियः to learn all the concluding portions in Vyakarna, such as Sabdendusekharam, Malia-Bashyam, Swarasidhantachandrika, Vaiyakarana - Bhushna etc.. During this two years period of his stay in Tiruvadamarudur ho also learnt under Sri ·10 Sundara Vajapeyar, the accredited brother of Sri Anna Vajapeyar, Tarka Sastra. After finishing his studies in all the Sastras in five years he sat for the Fundits' Examination, Pudukkottai in the year 1893 and came out creditably. In the year following the then Dewan Regent of Pudukkottai Sir A Seghiah Sastrial admitted hiin to the Board of examininars in recognition of his merit. In his twentieth year he sat again under various savants such as Sri Ramachandra Ghanapatigal and Veeraraghavachariar Ghanapatigal of Terizhandur and Krishnanachariar Swargi of Srirangam to learn Yajurvedam Sa- Lakshanam His Holiness Sri Vansatagopa, Sri Gimin. Satano Voudra Mahadesika (usually Alagiasingar) of Sri ingible for his' learning and Divyaprabandha. In the year 1917 he was appointed Head Mastor of the Veda Sastra Patasala in Pudukkottai and in 1923 he was elevated to the post of Danadhikari which he adorns to the present day. In recognition of his proficiency in Tamil the then Regent Saheb of Pudukkottai, Sri Viyaya-Raghunatha Tondaman Saheb Bahadur B. A., appointed him also to the Board of Examiners in Tamil. Thus it is seen within a period of five years our author acquired knowiedge in all the Sastras Yajurveda - Salakshana, and also Divyaprabandham(a very rare combination in a Pundit now-adays) and what is observed by Venkatadhvari in his Vigyagunadarsa in a different context नानाम्नायपरिश्रमं कलयतां नास्त्येव शास्त्रेषु पीः सत्योरप्युभयोस्तयोर्न मुलभा साह्यक्षतामाहिती।

·11 अध्येतासु सतीषु नास्ति विनयो नाचारभक्तिक्षमा चातुर्यस्स च सा च सा च स च ताश्चालम्ब्यखेलन्त्यमुम् ।। holds good in the present case. When I was entrusted with the task of publishing this book, the greatness of the work, my own limitations and the magnitude of the labour involved in getting it through the press made me hesitate but I ventured guided by the maxim फलमुखगौखस्यादोषत्वात् । There may be errors such as the omission of obligatory sandhis etc, either due to inadvertance or to some technical difficulties in print and it is my sincere request that such acts of omission and commission may be passed over. गुणदोषी बुधो गृह्णनिन्दुक्ष्वेलाविवेश्वरः । शिरसा लावते पूर्व परं कण्ठे नियच्छति ॥ प्रकाशदोषप्रचुरे मदीयग्रन्थेष्यमुष्मिन् करुणानुबन्धात् । प्रसादवन्तो न कृशांनवन्तु परं तु विश्वावसरन्तु सन्तः ॥ The author finishes his seventieth. year this day the 31st of August 1943 and , may issue this volume in commemoration of this happy occasion with the prayer that he may be blessed with many more years of health, wealth and prosperity bringing to light such other valuable works as may lie hidden in him My thanks are in no mean measure due to Mr. S. Kalyanasundaram, Manager, Sri Janardana, Printing Works, Limited, Kumbakonam, who with his ripe experience in the field is responsible for the quick and neat execution of the work. श्रीमन्नपर्याप्त धासमुद्र श्रीशार्ङ्गपाणे जयचक्रहस्त । श्रीभक्तिसारादिमुनीन्द्रचित्तपीयूष हेमाब्जरमापतेऽव ।। Ambalpuram, Padukkottai, y. Srinivasan, 31st August '48. .

·ए
श्रीमत्परमहंसपरिवाजकाचार्य श्रीकामकोटिपीठाधीश्वर
जगद्गुरु श्रीमचन्द्रशेखरेन्द्रसरस्वती श्रीपादाः ।
[अष्टपहितमपीठा]

·॥श्रोः॥ ॥ श्रीचन्द्रमौलीश्वराय नमः॥ - मुद्रा खस्तिश्रीमदग्विलभूमण्डलालंकारत्रयस्त्रिंशत्कोटिदेवतासेवित - श्री कामाक्षोदेवीसनाथ-धीमदेकाम्रनाथ - श्रीमहादेवीसनाथ- श्रीहस्तिगिरिनाथ- साक्षात्कार - परमाधिष्टानसत्यव्रतनामांकित • काञ्चीदिव्यक्षेत्रे शारदामठ- सुस्थितानाम्, अतुलितसुधारसमाधुर्यकमलासनकामिनीधम्मिल्लसम्फुल्ल- मल्लिकामालिकानिप्यन्दमकरन्दझरीसौवस्तिकवाइनिगुम्भविभणानन्दतुन्दि- लिनमनीषिमण्डादानाम्, अनवरताद्वैतविद्यायिनोदरसिकानाम्, निरन्तरालं. कृतीकृत शान्तिदान्तिभूम्नाम् , सकसभुवनचक्रप्रतिष्ठापश्रीचक्रतिष्टा - वि. ख्यातयशोऽलगतानाम् , निखिलपापण्डपण्डकण्टकोद्धाटनेन पिशवीहत- वेदवेदान्तमार्गपण्मतप्रतिष्ठापकाचार्याणाम, श्रीमत्परमहंसपरिवाजकाचार्यवर्य श्रीजगद्गुरु - श्रीमच्छकरभगवत्पादाचार्याणाम्, अधिष्टाने सिंहासनामिपिक्त श्रीमन्महादेवेन्द्रसरस्वतीसंयमीन्द्राणाम् , अन्तेवासिवर्य -श्रीमचन्द्रशेखरेन्द्र- सरस्वती श्रीपादः श्रीमत्समस्तसद्गुणमणिगणालतानां निगमोक्ताचारनिर- तानां श्रीमद्भगवञ्चरणारविन्दसपर्यापरिलब्धकमलाकटाक्षवीक्षणालङ्घनानां काळि रङ्गाचार्याणां सर्वाभीष्टसिद्धयै क्रियते नारायणस्मृतिः। भवतां सलक्षणवेदशास्त्रकाव्यक्तियनैपुण्य तत्ताचार्यसिद्धान्तपरि- शीलनपरिपार्टी विद्वजनपक्षपातविशेष च बहुशस्साक्षात्कृत्यामन्दानन्दतुन्दि लितमानसा धर्य श्रीमत्तिपुरसुन्दरीसमेत श्रीचन्द्रमौळीश्वरकृपामृतधारा- सिक्तेन "चिद्वन्मण्डलमण्डनं" इति विरदेन भवतोऽनुगृहीमः। विजययात्रास्थान, मध्यार्जुनक्षेवम् ) श्री नारायणस्मृतिः। मार्गशीर्ष षष्ठी गुरुवासरः २-१२-४३. सभानु नाम सं०

·श्रीमता विद्यावारिधि'मतत्रयनिरूपक
काळि रङ्गाचार्यमहाशयानां
-बिरुदाभिनन्दनम् ॥
१
चन्दारबन्दमन्दारतावे गुरवेऽन्वहम् ।
अशानभूधरोच्छेदस्वग्वे करवे नम ॥
--
।
श्रीकाञ्चीकामकोटिस्थितपतिनपतित्सर्वतन्त्र स्वतन्त्र
निर्व्याजा सर्यभद्रा कलयति करुणा निविशेष प्रजासु ।
वाण्या देव्या विवृद्धौ कृतमतिरनिश धर्ममार्गोपदेशे
-
-
सक्तस्वान्तो महामा तदिह कुशलिन पण्डितान सत्करोति ॥
--
-
कर्ता ग्रन्थशनस्य शास्त्रजालंधेस्ताऽयमल्लेशत
विद्यावारिनिधिसीय श्रुतियुगेनौतसितो भास्वना ।
विद्यमण्डलमण्डन नपसभास्वग्रे स्थितस्सर्वदा
रहाचार्यबरो मतमयभिदासशोधको राजते ।।
.
चन्द्रशेखरसरस्वतीगुर नव्यसादजनभाग्यसञ्चयात् ।
1
रहराजविदुपस्समर्हण सत्यया मधुरया गिरा न्यधान् ॥

·॥ धोः॥ ॥ धीचन्दमौलीवराय नमः म्यस्तिश्रीमदगिलभूमण्डलालंकारत्रयस्त्रिंशत्कोटिदेवतासेपित - श्री फामाशोदेवीसनाय श्रीमदेकामनाथ - धीमहादेवीसनाथ- धीहस्तिगिरिनाथ- माक्षात्कार - परमाधिष्ठानसत्ययतनामांकित - फाशीदिव्यक्षेत्रे शारदामठ- सुस्थितानाम, अतुलितसुधारसमाधुर्यकमलासनकामिनीधम्मिल्लसम्फुल्ल- मलिकामालिकानिप्यन्दमकरन्दझरीसांवस्तिकयाइनिगुम्भविजृमणानन्दतुन्दि- लितमाविमण्डायानाम्, अनवरतानविद्यायिनोदरसिकानाम्, निरन्तरालं. एतीतशान्तिदान्तिभूनाम् , सकरभुवनचक्रमनिष्टापश्रीचक्रप्रतिष्ठा - वि. स्यातयशोऽलतानाम्, निखिलपापण्डपण्डकण्टकोद्धाटनेन विशदीहत- वेश्येदान्तमार्गपण्मतप्रतिष्ठापकाचार्याणाम, श्रीमत्परमहंसपरिवाजकाचार्ययर्य श्रीजगद्गुरु श्रीमच्छकरभगवत्पादाचार्याणाम्, अधिष्टाने सिंहासनामिपिक्त श्रीमन्महादेवेन्द्रसरस्वतीसंयमीन्द्राणाम् , अन्तेवासिवय - धीमचन्द्रशेखरेन्द्र- सरस्वती श्रीपादः श्रीमत्समस्त सद्गुणमणिगणालङ्कतानां निगमोक्ताचारनिर- तानां श्रीमद्भगवञ्चरणारविन्दसपर्यापरिलब्धकमलाकटाक्षयीक्षणालताना कालि रगाचार्याणां सर्वाभीष्टसिद्धयै क्रियते नारायणस्मृतिः। भवनां सलक्षणवेदशास्त्रकाव्यत्रितयनैपुण्यं तत्तदाचार्यसिद्धान्तपरि- शीलनपरिपाटी विद्वजनपक्षपातविशेपं च बहुशस्साक्षात्कृत्यामन्दानन्दतुन्दि लितमानमा वयं श्रीमत्तिपुरसुन्दरीसमेत धीचन्द्रमौळीश्वरकृपामृतधारा- सिक्तेन "विद्वन्मण्डलमण्डनं" इति विरुदेन भवतोऽनुगृह्णीमः ॥ विजययात्रास्थान, मध्यार्जुनक्षेत्रम् । मार्गशीर्ष पष्ठी गुरुवासरः श्री नारायणस्मृतिः। २-१२-४३. स्वभानु नाम सं०

·श्रीमतां विद्यावारिधि मतत्रयनिरूपक
कालि रगाचार्यमहाशयानां
B. Pari
भाबिरुदाभिनन्दनम्
चन्दारपन्दमन्दारनरवेगुरवेऽन्वहम् । ।
अशानभूघरोच्छेदस्वरवे करवे नमः ।
श्रीकाचीकामकोटिस्थितयतिनृपतिस्सर्वतन्त्रस्वतन्त्रः
नियाजा सर्यभद्रा करदयति-करुणां निर्विशेष प्रजासुः।
वाण्या दैव्या विवृद्धौ कृतमतिरनिशं धर्ममार्गोपदेशे
का
..
सक्तस्यान्तो,महात्मा तदिह फुशस्टिनः पण्डितान सत्करोति ॥
न
कर्ना ग्रन्थंशनस्य शास्त्रजलधेस्ताऽयमक्लेशातः
विद्यावारिनिधिसस्वयं श्रुतियुगेनोत्तसितो भास्वता
विद्यन्मण्डलमण्डनं नृपसभास्वने स्थितस्सदा
रहांचायवरो मतनयभिदासंशोधको राजते ॥
चन्द्रशेखरसरस्वतीगुरुनन्यसाहजनभाग्यसञ्चयात् ।
रङ्गराजविदुषस्समहणं सत्यया मधुरया गिरा व्यधात् ॥

·मायाः आनन्देकरमिकाः भास्तिकोत्तमाः! विदितमेवेदं श्रीमतां यत् श्रीमन्तः श्रीका-चीकाम- कोटिपीठमधितिष्ठन्नः श्रीजगद्गुरुपूज्यपादाः सर्वतन्त्रस्वतन्त्राः स्वतस्सिद्धया सर्वोत्कण्या चपग्यसंपदा संपन्नाः अनुत्तमात्म- ज्ञाननिष्ठाः अखर्यगदुर्गादिदूरीकरणचातुरीधुरीणा: प्रभाजित- प्रभाकराः आत्मारामा अपि "प्रायः परार्थवपुषस्सुधियः पृथिव्यां' इति नीतिमनुगंधानाः अशजनानुजिवृक्षयेव केवलं तत्रतत्र सदा. चरणमवारणचणविजयमंचरणाः " पादैः पुनन्तः पृथिवीं दर्शयन्तो हरेः पदम्। धूतदुस्समयभ्यान्ताः आदित्या इच गां गताः" इति मर्वतोपि विजेगीयमानाः श्रीचन्द्रशेखरसरस्वतीस्वामिनः आस्तिक- मतावलम्बिना इतरभाषाभ्यसनवशादनधिगतश्रुतिस्मृतिपुराणानां केनापि जन्मान्तरीयेण मुकनपरिपाकेनास्मच्छास्त्रोक्तानभ्युदय- निःश्रेयसहेतुभूतान् विषयानधिजिगमिषतां तत्तद्देशीयजनानां प्रार्थनापरतन्त्राः अनाविल्या अतिमधुरया अज्ञानपि विमान कुर्चन्त्या अश्मनोपि विडावयन्त्या वैमल्यन गंगा, वेगेन वैनतेयं च अधरीकुर्वन्त्या अमृतरसनिप्यन्दिन्या सरदसरख्या नासिकठिनया प्रतिविषयमुदाहरणपरिपूरितया स्वकीयवाग्वैखर्या अतिकठिनमपि दुरवगाहमपि विषयजातं मुविशदं प्रतिपादयन्तः अपनयन्तः सन्तमसमान्तरं परस्सहस्राणां जनानां विराजन्ते इति । २ संयमिसार्वभौमानामेतेषां पवित्रचारित्रगुणेन स्वाभाविक- धीरतया निरुपमशानपकपण हृदयंगमया याचा च न केवलमितरे जनाः सहृदयधुरीणा, अपि सर्वे प्रस्फुटितेषु कमलेपु मधुकग य. नितरामेतेषु प्रेमभावेन समाकृष्टमानमाः वर्तन्न इत्येतदपि न तिरोहितं कम्यापि ३ जगति सर्वत्र सनातनधर्मनैगश्यान्धकारे जरीजृम्भमाणे, प्राधमन्यनव्यपरिष्कारकोलूकानां प्रदेषपरिपूरितकटुवचनधून्कने नत्रतत्र समधिकां भीतिमुएजनयत्यपि, निरुपमोत्साहशक्तिकल्प लतिकोपन्नायितानामेतेषामस्मदराचार्यपादानां अनितरसाधारणसना- तनधर्मप्रचारणानुगगारुणरागोदयः नूनमावेदयति सनातनधर्म- समुत्कर्षसूर्योदयप्रन्यामत्तिमित्येतदपि न वक्तव्यं भवति धीमताम् ॥ . ।

·४ अखिलविद्वन्मण्डलनिकषायमाणाः एते अस्मत्संस्थाननव- रात्रविद्वत्परीक्षासमितिप्रधानसदस्यानां पौरुषेयापौरुपेयवेदद्वयको- विदानां निखिलनिगमान्तसिद्धान्तशुद्धान्तभूतानां मीमांसितमीमां- सानां तर्ककर्कशानां पाणिनीयपारदृश्वनां सरससरलसाहिती. समुल्लसितानां आस्थानदानाधिकारिणां मतत्रयनिरूपक विद्या- वारिधि इत्यादिविरुदावळिविभूषितानां श्रीमतां कालि रहाचार्य- महाशयानां अतिविस्मापनी प्रतिभाशक्तिं सर्वमतसमचित्तता चावेक्ष्य "विशुद्धाशुद्धानांध्रुवमनभिसंधिप्रणयिनः" इति रीत्या अतीय प्रणयभरिताः सादरं निरवग्रहमन्वग्रहीपुः एतान् "विद्वन्मण्डमण्डनम्" इति विरुदप्रदानेन । तदिदं अभिनन्द- नीयतमं बिरुदमहाशयसंमेळनं "रत्नं हि संगतमभूदिह काञ्चनेन" रति रीत्या नितरामादधाति सुपुमातिशयं परस्परम् ॥ ५ अस्मन्मूर्धन्यतमानामेतेपामयं श्रीमदाचार्यपादानुग्रहः न केवलं तेषां परं अस्माकमपि सर्वेपामनुग्रह एव, न मनागपि संशेतन्य- मत्र ॥ अतः वयमेतेषां सुगृहीतनामधेयानां विरुदमंदानानुप्रतमिम सादरं सप्रेम सबहुमानं च अत्यन्तमभिनन्दन्तः एवं अनुगृहीतवता श्रीमदाचार्यपादानां चरणयोः बहुधन्यवादवितरणपुरस्सरं भास्मा- कीनामतीव कृतज्ञतामपि समक्युन्मेषं समर्पयामः । ६ आशास्महे च, आचार्यपादा इमे एवमेवास्मातनधरतं दृषिपातेन पावयन्तः पटावयन्तश्च उपदेशवाफ्यजनितया आनन्दामृत धारया सुखं चि जीयासुरिति भगवन्तं सर्वेश्वरम् ॥ असारनिस्मारणचातुरी विशुद्धपक्षो विधिवारणोरकः । यथार्थयन् स्वं परमभावं जयत्ययं श्रीयतिमार्वभौमः ॥ नवसालपुरी स्वभानुवापशुपटगृतीया इत्थं र. श्रीनिवासाचार्यः प्रधानन्यायमभामाडिया

·१
4
२
सभाप्रतिसत्कारः,
श्रीमच्चन्दिरशेखरेन्द्रयतिराट् पञ्चागध्यापर
श्रीमच्चन्दिरशेखरश्च गिरिजालिएस्सदा पातु न !
यत्कारुण्यतरङ्गितेक्षणसुधाससिक्तमणक्षर
विद्वन्मण्डलमण्डनाख्यविरद प्राप गजोत्तमितम् ।।
यतीश्वरसरस्वतीसुरभिताटवर्ण मुदा
यहामि शिरसा सदा विरुदमद्य धन्योऽभवम् ।
- भवद्भिपि कोविदै नयविनिर्णयस्थापित
अनूद्य महता पुरस्मदसि यन्च सदाशित ॥
गुरमितनेऽपि मयि प्रसाद मुदायतानी द्विवुधैरलभ्यम् ।
तस्मिन् विवृद्धा मम भक्तिरन्या कृतज्ञताविष्फरणेन भूय ॥३
यो नामद्वयवान् द्विजो भवनि त प्राज्ञ श्रुतिर्मन्यते
स्पीकर्तुमिम नु मे गुररदाद्विद्वन्मनोगजनम् ।
विद्वन्मण्डलमण्डनास्यविरद विनातसर्वांगम
विद्यावारिधिनामकस्य तदह ग्क्ष्मीनसिह भजे ॥
पतन्मदृक्षो गुररद्य पूर्व पश्चाच्च नास्यास्त भविष्यतीति ।
दृढा मतिर्मे मनसि प्ररूढा गुरोर्गुणेर्दास्यमुपागतस्य ॥
श्रीमान् कायम्यनिधि विजयते विख्यातकीर्ति शितो
जडजिस्थानपरिषतस्तुहृदय ध्री श्रीनिवासो बुध ।
आचार्य विनयान्मयि प्रणयत इन्साघोत्सव स्वे गृहे
कृत्वा यो नितग तुनोष सुहृदा मध्ये स जीया नग्म् ।। ६
सरसा करिता रामभक्ति पण्डितपूजनम् ।
दातृत्व सुहृदि प्रीति श्रीनिवामगुणा इम ||
.
७
यानि यङ्गिपुर ड्राचार्य

·HAN MIDAR Andh- AN -- --- - Road- -- एतनाथकर्तारः श्रीमन्तः पुदुको सत्थान दानाधिकारेगः विदाः मतत्रयनिसका शादि, बङ्गीपुरं रगाचार्य स्वामिनः ·॥श्रीः॥ मतत्रयसारसंग्रह श्रीशङ्कर-सूत्रभाष्याधिकरणार्थसंग्रहः ।। (अद्वैतं) प्रथमाध्यायः ॥ B 6 8 g 10 आदि श्रीशङ्कराचार्य नत्वा निध्याय तद्गिरः । विरच्यते तद्भायाधिकरणार्थस्य संग्रहः ॥ सूत्रभाष्याधिकरणनिर्णीतार्थस्य संग्रहः । बुधानां सुखयोधाय रङ्गाचार्येणलिख्यते ॥१॥ ब्रह्मास्ति वैये जगतोनिदानं वेदस्य योनि पुरुषार्थगृतः । अचेतनत्वाच्च न तत् प्रधानं तत्त्वमधाने निखिलस्य पुच्छम् ॥२॥ आदित्यनेत्रान्तरगः परात्मा ध्येयास आकाशपदाभिधेयः । छान्दोम्यगाणपदाभिधेयः ज्योति[सम्बन्धितया परात्मा ॥ ३ ॥ कौषीतकीप्राणपदाभिधेयः ब्रसव पूर्वापरवेदवाक्यात् । मनोमयत्वादि विशिष्ट आत्मा ध्येयं परं ब्रह्म तथा प्रसिद्धेः ॥ ४ ॥ चराचराचा च परस्स एव मृत्युश्च यस्याप्युपसेचनं तत् । गुहां प्रविष्टौ च परामजीवी प्रयोजकत्वेन च पानसिद्धेः ॥ ५ ॥ एषोशिहरः पुरुषः परात्माऽमृतामयत्वादि गुपोक्ति सत्त्वात् । योसौ पृथिव्यादिषु तिष्ठतेऽन्तर्यामी परात्मा नियमादितोक्तः ॥६॥ 11 12 " 15 16 ·11 10 १० 12 ७ 24 ५० नरक्षम परं तु मलयोनिश्रुतेश्यनिषेधताय । বনানী থানীয় ও পুনুর মাংঘ | ৩ || गुन्यन्नरिक्षाध्यननं पाना नग्मानानमिति सादात । ममा पर. मन्ननु राममाटात ऊभारदशादिति यादिलोत्तः ॥ ८ ॥ याप्यश्वेताक्षरशब्दवाच्यः सान्तस्य गृत्या पर एव चारमा । ध्येयः परः पूषण इत्यदश्च प्रक्षतेः कर्मठयोक्तिमत्त्वात ॥ ९॥ आरामान्दो ददरामियः जिज्ञास्यनादेः परमेश एव । 'तमेव मान्त' रियति मापदार्थः प्राज्ञी हि नभ्यानुकृतिश्रुतेश्च ॥ १० ॥ अनुष्ठमात्रः पुरुषः परात्मा लीगानशब्दात प्रमितृत्तसिद्धेः । परामु विचामु च देवतानामस्त्येव ममादि विवज्य योगः ॥११॥ फर्मागमूतोपनयाद्यभावात सर्वत्र शद्रस्य न चाधिकारः । यदेजनं प्राणनिमित्तकं स प्राणः परात्माऽसिलकम्पनाच ॥ १२ ॥ श्रुती परं ज्योतिरिद युनं तत् ब्रह्मैव तस्योचरवायययोगात् । नाम्नश्च रूपस्य च यः प्रबोढाऽऽकाशः परात्मा तदसतोक्तः ॥ १३ ।। योयं तु विज्ञानमयः परास्मा मेदेन निर्देशत व जीवात् । प्रधानमेवेह जगनिदानं तत्कल्पितं हीति न युज्यते तत् ॥ १४॥ मन्यादिनोक्तं स च युक्तं तत्कापिलोक्तं हि न युज्यतेऽत्र । 'एकामजामित्यपि न प्रधानं परात्मसम्मूतगुणालिकेयम् ।। १५ ॥ यथाविशेषात् चमसार्थबोधो न स्यात्तथाऽनार्थ इतीह वक्ति । यत् पञ्चपञ्चेति न सांख्यरीतिः संख्याश्रयेप्यात्मनमोधिकोक्तेः ॥ १६ ॥ 91 29 19 80 31 51 32 93 १५ ·iii 88 97 98 सृष्टौ विगानं न च सृष्टिकर्तर्यस्तीति हेतुर्जगतः परात्मा। यो वै बलाकेत्युपदिष्टकर्ता स्वाराज्यागामिश्रुतितः परात्मा ॥ १७ ॥ श्रोतव्य आत्मेत्युपदिष्ट आत्मा ततत्यवाक्यान्वयनः परात्मा । घटस्य मृत्सा घटकृच्च यद्वत् ब्रह्म प्रपञ्चस्य निमित्तमेव ॥ १८ ॥ नैव छुपादानमपीति युक्तं यज्ञानतोन्यस्य च वेदनादः । अण्वादि हेतृक्तिविवादशीलाः सर्वे निरस्ता गतयुक्तिभिस्ते ॥ १९ ॥ अथ द्वितीयाध्यायः॥ 98 89 40 2 43 45 . 46 मन्दादि साधुस्मृतयः प्रमाणं योगोक्ततत्वादि न मानमेव । यद्गोमयात् कीटजनिराश्च केशादि जन्मास्ति तथा परात्मा ॥ २० ॥ विलक्षणं कारणमस्य शिष्टागदा निरस्ताबमुना नयेन। भोक्तुश्च भोम्यस्य विभागसिद्धिः सिन्धर्मिफेनादिव तब युक्ता ॥ २१ ॥ न लक्षणोन्मत् परमार्थतोस्ति तसादनन्यत्तमिहोच्यते तत् । हितादिकार्याकृतरूपदोपः न ब्रह्मणोय भसजेन्मृषा सः ॥ २२ ।। क्षीरस्य दध्यादिवदेव सृष्टी सामग्र्यपेक्षा न परेशितुश्च । अम स्वयं चेत् परिणामि कृस्नप्रसक्तिता सावयवत्वता च ॥ २३ ॥ 'श्रुतिप्रमाणादुभयं न दुई शुद्धप्रतीत्यै परिणामवादः । सागम्यमावेपि च सर्वशक्तियुक्तं परं ब्रश सनत्यमूनि ॥ २४ ॥ सचेतनं बा नृपादिवत्तत मुष्टिं विधायात करोति लीलाम्। धाता यया पूर्वमिति श्रुतेश्च वो न दोषः परमेधरस ॥ २५ ॥ S 19 LO 61 ·iv 63 54 55 56 51 सचेतनब्रह्मनिदानवादे सर्वोपपतिनं परत्र चेति । न सांत्यवादे रचनोपपत्तिः वैशेषिकानामपि दोष एवं ॥ २६॥ जगन्निदानं परमाणुरेवेत्ययं च पक्षः सुनिरस्त एव । वैनाशिकोक्ता समुदायसृष्टिः न युक्तियुक्ता सुगतो निरस्तः ॥ २७ ॥ तथाऽऽईतं चापि मतं निरस्त न तार्किकोरीकृत ईश्वरश्च । प्रद्युम्नसंकर्पणजन्ममुख्या प्रकल्पना सात्वतजा न युक्ता ॥ २८ ॥ उत्पद्यते ख परमेश्वरादित्यवोचदेवं स सदागतिश्च उत्पत्त्यभावस्सत एव चोक्तः ब्रह्मैव तेजो जनक ततोपाम् ॥ २९॥ * उत्पत्तिरिति शेषः 58 59 60 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 अद्यश्च मूमिः परमेश्वरस्य ध्यानाच तद्रूपतया विसृष्टिः । उत्पविरीतेश्च विपर्ययेण क्रमेण भूम्यादि लयः प्रतीतः ॥ ३० ॥ भूनक्रमस्याप्यविरोध एव विज्ञान चेतो जनिराह मध्ये । जीवस्य चोत्पतिलयादिवादः शरीरसंबन्धनिमित्तकासः ॥३१॥ नोत्पद्यते नाम कदाचिदात्मा स नित्यचैतन्य इति त्रयीवाक् । उपाधिसझादणुतादिगामी जीवो विभुर्ब्रह्म महान् श्रुतेश्च ।। ३२ ॥ शास्त्रार्थवत्वाय स एव कर्ता सा कर्तृतोपाधिकृतेति विद्यात् । कर्तृत्वमस्यापि परेशनिप्नं वहिस्फुलिङ्गा इव तेऽग्शभूताः ॥ ३३ ॥ प्राणाश्च सर्वेपि परामजाताः प्राणास्तथैकादश नाधिकास्ते। ते चाणचदश्रेष्ठ इति प्रसिद्धः विकारभूतस्य च वायुरेख ॥ ३४ ॥ 79 74 15 16 77 78 79 82 ·v 83 84 85 86 प्राणश्च मुख्योणुरुदीरितोयं स जीव देवैरधिविष्टिताते । एकादशामी स व मुख्यवायुः त इन्द्रियाण्येव पृथक् पृथक् च ॥ ३५ ॥ त्रिवृत्कृतं व्याकरणं परात्मा करोति नामादि न जीव इत्यम् । द्वितीयकाध्यायगतेषु पत्सु चतुर्युचार्थी इहसंगृहीताः ॥ ३६ ॥ अथ तृतीयाध्यायः॥ 87 88 89 90 91 99 93 . 95 96 97 देहान्तरं गच्छति भूतसूक्ष्मैः जीवोऽवरोहत्यपशिएकी । अनिष्टचन्द्रमसं न याति वह्यादि साम्यं भजतेऽवरोही ।। ३७ ॥ ग्रीह्यादितः प्रामागनादिभावे स्वरुपं च कालं स हि तिष्ठतीति । जीवान्तराधिष्ठितधान्यकादौ संश्लेषमानं भजते स कर्मी ॥ ३८॥ मायैव सन्ध्ये च रथादि सृष्टिः सुप्तिश्च नाड्यादि समुच्चयोस्य । सुप्तप्रबुद्धोपि स एव कर्मी सुप्तासम्पतिरिहापि मूछी ॥ ३९ ॥ ब्रमकलिझं श्रुतिदृष्टमेतत तनिर्विकल्पं न विरुद्धलिङ्गम् । यत् ब्रमणोन्यत् प्रतिभाति तन्नेत्यथात आदेश इति ब्रवीति ॥ ४० ॥ न सेतुशब्दः परमात्मनोन्यन् ब्रवीति सेतुश्च परस्स आत्मा। फरपदं ब्रह्म न कर्म नान्यत् नयस्वभावं तदचेतनं च ।। ४१ ।। सोगमान्तेषु च याश्च विद्याः सर्वासमा रूपफलायमेदात् । गुणोपमहार इहेप्यतेऽयें तुल्ये च विद्यैश्यफलं बमुल ॥ ४२ ॥ छान्दोम्यगोन्द्रीयविशेषविद्या बाराप्योक्तेः पृथगेव सेति । ओमित्यदधात विशेपणं तन हीथका विति चिन्तनीयम् ॥ ४३ ॥ 99 99 100 101 101 104 ·vi 105 106 107 108 108 109 110 III 112 118 ये प्राणविद्ये श्रुतिगे च तुल्ये गुणानुपङ्गेण विचिन्तनीये । आनन्दविज्ञानधनादि धर्माः ब्रह्मप्रतीती नियमेन चिन्त्याः ॥ १४ ॥ यश्चिन्तनीयः पुरुषः परस्स आत्मा च सर्वेभ्य इति ब्रवीति । य ऐतरेये श्रुव आमशब्दः परस्त आत्मैव परश्रुतौ च ।। ४५ ॥ छान्दोग्यवाजिस्थसदात्मशब्दौ तुल्याविहेत्यर्थ इति ब्रवीति । वासोविधानार्थमनग्नतोक्तिः शुद्धयर्थतीर्थेष्विति चिन्तनीयम् ।। ४६ ॥ शाण्डिल्यविद्ये च समे गुणोपसंहार एवात्र विधेय इत्यम् । स्थानप्रभेदादविरक्षिचेह ख्यक्षिविद्ये च विभिन्न एव ॥ ४७ ॥ यत्संभृतिज्येष्ठगुणादि भानं यत्र श्रुतं नत्र तु नेतरत्र । छान्दोग्यगारण्यक्यूरुपाख्यविद्ये विभिन्ने गुणभेदसत्वात् ॥ १८ ॥ सर्व प्रविध्य प्रभृतीति मन्त्रजातं न विद्याशामिदं परत्र । पुण्यप्रहाणं यदिह श्रुतं तत् चोपायनोक्तिश्श्रुतिशेपमेव ॥ ४९ ॥ विधूननं चालनबोधकं न विन्तु प्रहाणं विति वर्णनं वा। देहाद्विनिष्कान्तिसमानकालं पुण्यादिहानं सगुणस्थितस्य ॥ ५० ॥ यो देवयानः क्वचिदर्थवान् सः विशुद्धनिष्ठस्य स नेति युक्तः । या देवयानाध्वगतिश्रुता सा विद्यामु चिन्त्या सगुणासु नित्यम् ॥ ५१ ॥ विद्या सुसिद्धौ विदुपश्शरीरनाशे तु कैवल्यसुसिद्धिरेव । (केपांचिदेवान विपश्चितां सा पुनश्शरीराप्तिरिहाधिकारे ।(स्थितानामिति-शेपः या चाक्षरवादि निषेधबुद्धिः सर्व विद्यास्वनिवर्तनीया । उभौ सुपर्णो च ऋतं पिबन्तावित्येतयोरेक्यमिहोच्यते च ॥ ५३ ।। 114 116 114 T16 117 118 119 120 1200 121 ·vii 113 193 11 195 उपस्तपृच्छा च कहोलपृच्छा तुल्येति विद्यैश्यमिह ब्रवीति । त्वं या अहं सोहमहं त्वमादि चिन्ता विभिन्नश्रुतिगापि तुल्या ॥ ५१ ॥ सत्याख्यविद्य फलरूपभेदात् भिन्नत्यतो ध्यानमर्पह भिन्नम् । चेतो गृहावैयमिह श्रुतं तव ब्रह्मैव दहं तत एव वैश्यम् ॥ ५५ ॥ भुइते यदा ब्रह्माविदत्र चैव प्राणामिहोत्रं कुरुतादलोपाद । कर्माश्रयोद्गीयविचिन्तनादि फलान्तरेच्छापत एव सिद्धम् ॥ ५६॥ । संवर्गवायुध परलवायुः तुल्योपि भेदेन विचिन्तनीयः । मनधिदाद्याश्च मनोमयास्ते विद्यात्मका एव न यागशेपाः ।। ५७ ॥ 195 191 129 199 190 191 292 193 136 देहातिरिकात्मसमर्थनं च साश्रयायामनुवृतिरेव । वैश्वानरात्मा न विशिष्ट एव ध्येयो हि भूमा कतुपयसारः ॥ ५८ ॥ वैश्वानराले समस्य विद्याः नोपासितव्या विविधा हि विद्याः । या काप विधा फरसाधनाय प्रतिगृहीता फलदा तु सेव ॥ ५९॥ मित विद्यासु विकल्प एव समुचयो नेति निगमतेऽत्र । काम्यानु विद्याश्च यधेच्छगेच कर्मागतातु ययाप्रमानाः ॥६॥ विद्या सतरा फरदेति सिद वियोलानु च सिसीति । उगीयविपास्तरस्यतायाः आसनाय स्तुतिगोरा म॥ १॥ वेदान्त पायाध विधाविधायका र पदिरा न । जनधनादीननपेक्ष्य विमा फलं ददातीति जगाद बात ॥ ६२ ॥ 135 196 289 -- 17 10 ·viii 149 10 145 146 H1 168 149 शास्त्रीयसवाश्रमकर्मसङ्गापेक्षा यथाहा भवतीह विद्या । विद्यावतापीह निषिद्धमनं प्राणात्यये स्वल्पफलादि भोज्यम् ।। ६३ ॥ यज्ञादिकमऽऽश्रमिणाऽपि कार्य विद्यास्थितेनापि सहायसिद्धये । द्रव्यादिसंपद्रहितममीतदारादयस्तेष्वपि साऽस्ति विद्या ।। ६४ ॥ तुर्याश्रमं प्राप्य ततश्च्युतिर्न सा नैष्ठिकम्यापि सतरसमाना । ये पच्युतास्ते सुरहिताश्च अधिक्रियामाश्रयचितना सा ॥६५॥ विद्यावतो मोनविधिध सिद्धः ज्ञानी च डम्भादेविवनितध । विद्यापलं स्वहिकमत उन्मन्यमुत्र वाऽप्रस्तुनयन्धके ता ।। ६६ ॥ मुक्त्यायं भेष्ठसलं तु विद्यामध्यन चोकलिकाका तृतीयाध्यायगतेषु पसु चतुर्पनाया इह संगृहीताः ।। ६७ ।। अथ चतुधांध्यायः ॥ 150 151 183 150 15 156 1:1 १३९ 189 160 101 120 जानन्यावृत्तिरिहार्धदात्नेयुगमना मापि न च प्रतीक । अर्कादिपु ब्रमतिर मुक्ता प्रहीकऽईदिनतिश युक्ता ६८ ॥ उपानिमामीन इह पकुर्यात एकामा यत्र म एव देवः । दारीरपातारधि चानचिन्ना यामलामे मनि पापनाः ।। ६९ ॥ पुत्र्यम्य नागोपि न पाते प्रयकार्य न हि नानाति । नियामिहोगादि न नश्यतीः सिमिद भरतीनि चोना ।। ७०॥ पत् ज्ञान मिचि शिFIVE नत् । भोगेन चारधमिहानुभूय वनानि विषदिनः ॥ १॥ n ·ix 168 169 170 11 112 119 प्रयाणकाले सगुणात्मनिष्ठविपश्चितो चामनसि मलीना । प्राणे मनश्च पविलीयते स प्राणश्च जीव स च भूतसूक्ष्मे ॥ ७२ ।। नाहीप्रवेशो विदुषोधिकोस्ति तत्पूर्वमेकैव गतिद्वयोश्च । सपागजीवस्य लयः परस्मिन् सुषुप्तिकाले च यथा तथाऽत्र ॥ ७३ ॥ विशुद्धविज्ञानपरात्मनिष्ठः नोक्रान्तिमामोति परात्मभूतः । परात्मवित्प्राणगणः परस्मिन् सलीयते सोप्यविभाग एव || ७४ ॥ गुण्यात्मानिष्ठस्य च हार्द व प्रकाशयत्यत च मूर्धनाडीम् । उत्तान्तविद्वानपि रश्मिमृत्या प्रयाति रात्रावपि रश्मिसत्त्वात् ।। ७५ ॥ परेऽयनेऽपि प्रमृतो विपश्चित् तां देवयानाध्यमृति समेति । उपासकस्यार्चिरहर्मुरवोऽध्या तत्रापि चाब्दात परमेव वायुः ॥ ७६ ॥ 174 176 116 . ११ 178 179 180 282 182 189 189 विद्युत्परं तीर्थपतिर्निविष्टः वोढार एतेऽर्चिरहर्मुखाश्च । कार्याद्वयं ब्रह्म च ये स्मरन्ति तानेव ते ब्रह्म नयन्ति नान्यम् ।। ७७ ।। परं तु यद्ब्रह्म च ये स्मरन्ति तानेव तद्ब्रह्म नयन्ति नान्यम् । पर केचित् प्रतीकव्यतिरिक्तमन्यत् ब्रोति तानेव नयन्ति देवाः ॥ ७८ ॥ स्वेनैव रुपेण परात्मभावः स्वकण्ठचामीकरलाभवत् सः । मुक्तः परात्माऽपृथगेव भृतः यत्तत्वमस्यादि विशेषविज्ञः ॥ ७९ ॥ 1B4 185 186 187 बाझेण रूपेण च केवलेन चैतन्यरूपेण विमुक्त आस्ते । मुक्तास्यसंकल्पत एव दृष्ट्वा मुक्ते च भोगानखिलान् विमुक्तौ ॥ ८०}} 188 ·189 160 191 मुक्तस्य देहेन्द्रियवर्ग जास्ते स एकत्यादि च वेदवाक्यात् । अनेक देहाश्रयणेऽपि चारमा प्रदीपवरतत्र च तत्र भाति ।। ८१ ।। मुक्तौ गुणिब्रह्मविचिन्तकन्य सृष्टयादिव परमात्मसाग्यम् । चतुर्थकाध्यायगतेषु पन्यु चतुर्पु चार्या दह मंगृहीताः ॥ ८२ ॥ व्यासोदिताध्याय चतुष्टयेषु श्रीशंकराचार्यगुरुपदिष्टाः । ये सूत्रमाप्ये प्रतिभान्ति तेऽर्थाः रझायनाम्ना विदुषा गृहीताः ॥ ८३ ॥ सगुणब्रह्मनिष्टस्य सृष्टिबजे स्वसाम्यता । शुब्रमणि निष्ठस्य म्वेनैवयं फलमच्युते ॥ ४ ॥ भाप्येऽधिकरणानां च संन्यैकनवतिशतम् । 'सूत्रसंख्या पञ्चपञ्चागधपञ्चशतानि ॥ ८५ ॥ (अधिकरणानि १२१ सूवाणि ५५५) इति कालि. बङ्गीपुरं, मनत्रयनिरूपक-रहानार्याणां कृति श्रीगाहर-मूत्रमायाधिकरणार्थसंग्रहः ।। शुभं भूयात (लोकमध्यगता गंख्या अधिकरण स्याना पिय) ·।। श्रीः ॥ श्रीमते लक्ष्मीनृसिलापरब्रह्मणे नमः ।। मतत्रय सारसंग्रह श्रीभाष्याधिकरणार्थ संग्रहः विशिष्टाद्वैतं ।। श्रीनृसिद्धपदांभोजसमाराधनतत्परम् । श्रीरङ्गशठकोपाख्ययतिराजगुरुम् भजे ।। अहोबिलमठाधीश थीनिवासयतीश्वरम् । नत्वाऽण्णावाजपेयादीन् सग्रहो लित्यतेऽधुना ॥ १ ॥ श्रीभाप्यस्थाधिकरणनिर्णीतार्थप्रकाशकः । अपर्याप्तामृतव्रह्मस्तवोयं लिख्यते मया ॥२॥ सूखसख्या पञ्चचत्वारिंशत्पञ्चशतानि च । संख्याधिकरणानां तु पट्पञ्चाशच्छ तथा ॥ ३ ॥ सूत्राणि ५४५; अधिकरणानि--१५६ प्रथमाध्यायः। - 4 गुरूपसति प्रविधाय भक्तया वयोपदिष्ट गुरुणा शृणोतु । सर्गादिकर्ता जगतस्वमेव शास्त्रकमान पुरुषार्थरूपी ॥ ५ ॥ त्वं न प्रधानं श्रुतियागतीतानन्दस्वरूपति च कथ्यतेऽस्मिन् । आदित्यमध्ये च हिरण्मयोसि साकाशवाच्यास्यमुशल्दवाच्यः ॥ ५ ॥ (दलोकमध्यगता सस्या अधिकरणसंख्या ज्ञापिका) म 9 ·X 189 150 191 मुक्तम्य देहेन्द्रियवर्ग आस्ते स एकत्यादि च वेदवाक्यात् । अनेक देहाश्रयणेऽपि चात्ना प्रदीपयत्तत्र च तत्र भाति ॥ ८१ ॥ मुक्तौ गुणिब्रह्मविचिन्तकस्य सृष्ट्यादिवनं परमात्मसाम्यम् | चतुर्थकाध्यायगतेषु पत्सु चतुर्पु चार्थ इह सगृहीताः ॥ ८२ ।। व्यासोदिताध्याय चतुष्टयेषु श्रीशंकराचार्यगुरूपदिष्टाः । ये सूत्रभाष्ये प्रतिभान्ति तेऽर्थाः रङ्गार्यनाम्ना विदुषा गृहीताः ।। ८३ ।। सगुणब्रह्मनिष्ठस्य सृष्टिवर्ज स्वसाम्यता । शुद्धब्रह्मणि निष्ठस्य स्वेनैक्यं फलमच्युते ॥ ८४ ॥ माप्येऽधिकरणानां च संख्यैकनवतिश्शतम् । 'सूत्रसख्या पञ्चपञ्चाशचपञ्चशतानि ।। ८५ ।। (अधिकरणानि १९१ सूत्राणि ५५५) इति कालि. बङ्गीपुरं, मतत्रयनिरूपक-रङ्गाचार्याणां कृतिषु श्रीशङ्कर-सूत्रमाप्याधिकरणार्थसग्रहः ॥ शुभं भूयात (श्लोकमध्यगता सख्या अधिकरणसंख्याज्ञापिका) ·॥ श्रीः । श्रीमते लक्ष्मीनृसिमपरब्रह्मणे नमः ।। मतत्रय सारसंग्रह श्रीभाष्याधिकरणार्थ संग्रहः विशिष्टाद्वैतं ॥ श्रीनृसिमपदांभोजसमाराधनतत्परम् । श्रीरङ्गराटकोपाख्ययतिराजगुरम् भजे ॥ अहोविलमटाधीश श्रीनिवासयतीश्वरम् । नत्वाऽप्णावाजपेयादीन् समहो लिन्यतेऽधुना ॥ १ ॥ श्रीभाप्यसाधिकरणनिर्णीतार्थपशगक । अपर्याप्तामृतनामस्तयोयं लिख्यते मया ॥ २॥ सूत्रसख्या पञ्चचत्वारिंशत्पञ्चशतानि च। संन्याधिकरणानां तु षट्पञ्चादा तथा ।। ३ सूत्राणि ५४५; अधिकरणानि-१५६

·xii
10
।
12
19
11
15
16
18
19
20
1
22
.
23
94
25
96
१७.
91
28
ज्योतिः परं भासि दिवः परं च शचीपतिप्राणपदाभिधेयः ।
ब्रह्मेति सर्व वदति श्रुतिस्सा चराचराताऽक्षिणि पूरुषश्च ॥ ६ ॥
भूरादि सर्वेषु वितिष्ठसेऽन्तर्यामी ह्यदृश्यादि गुणार्णवश्च ।
वैश्वानरात्मा धुरसान्तरिक्षप्राणादि वेश्मापि चकाधि भुमा ॥ ७ ॥
किञ्चाक्षराख्यः परपूरुषश्च दहान्तराकाशपदाभिधेयः ।
लष्ठमात्रः पुरुषः परात्मा देवाद्युपास्योष्टवसुस्ततौसि ॥ ८ ॥
शूद्रानुपास्योऽमिमुखाऽमराश्च वतस्तु बिभ्यत्यनिशं च सर्वे ।
त्वं रूपनाम्नोर्जगतः प्रवोदा माकाशशब्देन च विश्रुतोसि ।। ९ ।।
अव्यक्तशब्दप्रतिपादितोसि न सांख्यनिष्ठस्य विमुक्तिदश्च ।
स्वदात्मिकाजां च न वेति सांख्यः आपाततो वेदविचाखादी ॥१०॥
पश्चेति संख्याश्रयणेपि 'यस्मिन् पञ्चेतिवाक्ये च भवान् विभाति ।
सृष्टयादिवाक्ये बहुधापि भिन्ने त्वाकारणत्वे न विवाद एव ।। ११ ॥
अजातशत्रुश्च भवन्तमाह ब्रह्मेतिवेद्यं जगतो निदानम् ।
'न वा अरे पत्युरिति श्रुतौ यः आत्मेतिशब्दत्वयि गुल्यवृत्तः ॥ १२ ॥
सर्वप्रपञ्चस्य भवन्तमेव निमित्तमाहुः प्रकृति च वेदाः ।
सर्वागमान्ताश्च भवन्तमेव व्याख्यान्ति शिष्टा अपि पूर्वरीत्या ।। १३ ।।
उपक्रमाध्यायगतेषु पसु चतुर्यु भाप्यार्थविचार एषः ।
अथ द्वितीयाध्यायः।
29
90
91
३
39
4
85
96
ST
98
मन्वादि साधुस्मृतिदृष्टरूपः योगोवत्यगम्यश्च विलक्षणस्त्वम् ॥ १४ ॥

·xiii 10 41 49 “ . 6 48 D का 2 69 86 पारिदृष्टश्च परात्मजीयविभागवान् कारणकार्यरूपः । हितादिकार्याकरणादिदोपशूत्यश्च सामग्र्यनपेक्षसष्टिः ॥ १५ ॥ कृत्स्नप्रसत्यादि समस्तदोपहीनश्व लीलाफलमष्टिकर्ता । सामर्थ्यवान त्वं रचनाविशेषे पराणुहेत्वादि निरासकोसि ॥ १६ ॥ क्षित्यम्बुतेजोऽनिलसंहती द्वे जगन्निदानं स्विति वादिभेना । ज्ञानातिरिक्तार्थपदार्थसवा नास्तीति दुर्वादिमतादिवनः ।। १७ ।। शून्यादिवावप्रतिपेपकस्त्वं विरुद्धधर्माश्रयवादिविद्विट् । शेवागमोक्तनिरासदक्षः त्वं पसरानागममानादी ॥ १८ ॥ वियत्समीरममयस्त्यमेव तेजोऽप्पृथिव्यादि पिता समेव । जीवात्मनित्यत्ववियोधकस्त्वं ज्ञानाणुधर्मोयमिति बपीपि ॥ १९ ॥ कर्ताऽयमस्मेति च संबबीपि स्वद्दतकर्तृत्वहीति जीवः । जीवाश्च स भवदंशभूताः समिन्द्रियाणां जनखिलानाम् ॥ २०॥ एकादशानामपि चेन्द्रियाणां प्रणानणनेर करोपि सर्वान् । वायुपसन्तलान् पृथक् न तं वायुमेराशुमि, पीधि ॥ २१ ॥ गादतं ज्योतिरधिष्ठितं श्रेष्ठातिरिक्तानि त इन्द्रियाणि । पर राष्ट्र अपि नागरसे विएतारः प्रथिनी न तेजः। रितीयाध्यापगतार्थ ः सुसंन योधाय या गृहीतः ॥ २२ ॥ अब तृतीयाध्यायः ॥ 61 6 CS " ·xiv 13 १० 75 76 77 18 . 19 तिष्ठन् स खादौ चिरकालमेति त्रीद्यादि संश्लिष्ठ इहावरोहेत् । स्वप्ने पदार्थी भगवद्विस्टा: जीवस्य सुप्तिः परमात्मनीति ॥ २४ ॥ सुप्तप्रबुद्धः स हि जीवएव मूर्छा मृतेरर्धदशा समाना । सदा च सर्वत्रगतः परात्मा निदीपकल्याणगुणाकरस्सः ॥ २५ ॥ ब्रह्मस्वरूपं वचिदित्यवोचत् ब्रह्मापृथग्भावत एव सद्धि । सेत्वर्थकश्चापि परस्स आत्मा फलपदस्तत्तनुरेव विष्णुः ॥ २६ ॥ कृत्स्नागमान्तोत्थमुपासनं तत् एकं ततस्तत्र गुणानुपङ्गः । उनीचिये स्वविभेदहेतुसत्याद्विभिन्ने इति निधिते द्वे २७11 ये प्राणविद्य च तयोरभेदः आनन्दसत्यादि गुणीति चिन्त्यः । प्राणस्य वासस्वविधानमप्यु शाण्डिल्यविस्यमभेदहष्टेः ॥ २८ ।। 81 82 89 8. . 95 EG 87 83 89 90 02 92 91 4 स्थानादिभेदार रवि नेत्रविध भिन्ने च मृत्पानि च यत तल । 'तस्यैवमित्यादि यजुर्गना या डान्दोमायाः पृथगेय विद्या ॥२९॥ 'विध्यादि मन्त्राद्यभिचारदोषाः उपायनार्यावविहानिरत्र । देहादपक्रान्ति समानकाले निर्मक्षय उच्यतेऽव ॥ ३० ॥ ये ब्रमविद्याधिटनास्तु ते तुल्यानिदिनिरिपाता । अस्थूलताथैध गुणविशिष्ट बामुचिन्यं चिति चोक्तमत्व ॥ ३१ ।। उपाठविधा च होलविद्या तुल्यैव विधे दहायक है। हीवितानियमो न चान ददस्य चिन्ता गुणविन्दना ॥ ३२॥ १० 97 26 99 100 ·xvi अथ चतुर्थाध्यायः ॥ 124 195 126 181 19B 129 190 131 182 199 184 आवृत्तविज्ञानमिहात्मलामे स्वात्मान्तरात्मेति च तस्य चिन्ता । नामाद्युपास्ती न परात्मलाभः उदीथकेऽर्कादि विचिन्तनीयम् ॥ ४२ ॥ उपासना चासननिष्ठितस्य मनोनुकले भवतीह देशे । आवृत्तविज्ञानमपीह यावत् शरीरपातं करणीयमेव ।। ४३ ॥ उपासनोपक्रम एव पापपहाणमुक्त सुधियामिहेति । शरीरपातेऽखिलपुण्यनाशोऽप्रारब्धकायें तु विनश्यतो द्वे ॥ ४४ ॥ नित्याग्निहोत्रादि तु कार्यमेव विद्यासमाप्त्य विदुषां स्वकर्म । आरब्धकार्य सुकृतं च पापं फलानुभूत्यैव निरस्यमत्र ॥ ४५ ॥ वागिन्द्रियं चेतसि युज्यतेऽत्र प्राणे मनस्सोपि च जीव एव । जीवेन युक्तस्य च भूतसूक्ष्मे हल्क्रान्तिरेषा सदसत्समाना ।। ४६ ॥ सपाणजीवस्य परात्मसङ्गः स्वविश्रमायेति निगद्यतेऽत्र । परात्मसङ्गो बविभागरूपः मूर्धन्यनाब्योत्क्रमणं बुधानाम् ।। ४७ ।। निष्कान्तविद्वानपि सूर्यरश्मिद्वारै चामोति परात्मलोकम् । रात्रावपीनस्य च रस्मिसवा मृतस्सुधीरेत्ययने परे *तत् ॥ १८ ॥ एकाध्वनाचिदिवसादिनैति विद्वानथाब्दात् परमेति वायुम् । जलाधिनाथं तटितः परं च वोटार एतेऽचिरहर्मुखास्ते ॥ १९ ॥ 185 186 197 138 189 140 141 149 149 166 116 141 148 149 '* (तत्-ब्रसव) ·xvii 'ब्रह्मात्मकं स्वं प्रकृतेवियुक्तं ब्रहाप्युपास्ते च नयन्ति ते तम् । योसावुपास्ते परमेव कार्य न तान्नयन्तीति वदत्यमुस्मिन् ॥ ५० ॥ 150 161 152 153 164 165 156 तिरोहितं यन्निजरूपमस्ति तदेव चाविर्भवतीह मुक्ती । सर्वाश्च कामानविभक्त एव समश्नुते मोक्ष इति प्रालप्तम् ॥ ५१ ॥ श्रुतौ य मात्मेति गुणाष्टकं तत् तद्युक्त आत्मा प्रतिभाति मुक्तौ । परात्मसंकल्पविमिश्रनैजसंकल्पतरसृष्टपदार्थभोगः ॥ ५२ ॥ मुक्तस्य तन्वादिकमस्ति तब विधा चतुर्धा नवधेत्यनेकम् । जगत्पतित्वादि विसृज्य साम्यं परात्मभोगे प्रतिपाद्यतेऽत्र । चतुर्प पादेषु तुरीयगेपु विचारितार्थी इह संगृहीताः ।। ५३ ॥ श्रीमाप्यतापर्यसुसंग्रहोऽयं सुखेन बोधाय सुपण्डितानां । रङ्गार्यनामा लिखितो बुधेन जयस्वसौ संसदि पण्डितानाम् ॥ ५४ ॥ इत्यं चतुर्भिरध्यायः व्याससूत्रार्थबोधकैः । श्रीभाप्योक्तार्थसहितैः स्तुतस्यानि प्रसीद मे ॥५५ ।। वेदव्यासमहर्षिणा विरचितं यद्रससूत्रात्मकम् तयाख्या लिलिखुश्च पूर्वगुरवः तात्पर्यविज्ञाब्य पट् । तेऽमी यादवभास्करी प्रथमजौ श्रीशंकराचार्यकः मवायो यतिराजलक्ष्मणमुनिः श्रीनीलकण्ठाहसन् || ५६ ।। तद्ग्रन्थाभ्याससंपाप्तस्वल्पज्ञानोप्यहं मुदा। भाप्यतयाथ संगृह्य प्रालिख सुधियां मुदे ।। ५७ ॥ इति काळि, बङ्गीपुरं, रहाचार्याणां कृतिपु श्रीभाप्याधिकरणार्थसंग्रहः संपूर्णः ।। शुभं भूयात - ·- मतत्रय सारसंग्रहे द्वैतभाष्याधिकरणार्थ संग्रहः द्वैतम् प्रथमाध्यायः॥ 1 १ 8 5 0 T B लक्ष्म्याऽऽश्लिष्ट *क्षामिमानिदेवं मध्वार्यसद्गुरुम् । नत्वा भाष्याधिकरणसंमहोयं विलिख्यते ॥१॥ ओं विष्णुर्जिज्ञास्य उक्तः सन सकलपिता सोपि शास्त्रैकगम्यः तस्मिन् वेदान्वयात् सः श्रुतिगतपदवाच्यस्स एवेक्षणीयः । अभ्यासाद्विष्णुरानन्दमय उदधिशायीति चाकाशवाच्यः लीशात प्राणश्च विष्णुः विचरणकथनात ज्योतिरप्याह विष्णुम् ॥ २ ॥ छन्दस्वरूपोयमिति पीति ज्योतिईरिः प्राणपदाभिधेयः । ब्रह्मति सर्वल पात्मरूढः चराचराता च स एव विष्णुः ॥ ३ ॥ गुहां मविष्टौ हरिरेख रूपयेन तसौ नयनान्तरम् । भ्वाचनतरस्यापि स विष्णुरेख सदस्यधर्मादिगुणोषि विष्णुः ॥ ४ ॥ g 10 11 18 " 15 18 18 *लक्ष्गीतसिंह इत्यर्थः। श्लोकमध्यगता संख्या अधिकरणसरव्याशापिका ·19 १० 21 23 १५ 25 26 28 99 30 81 82 वैश्वानरामापि च विष्णुरेव द्युभ्वादि वेइमापि स विष्णुरेव । मुमापि विष्णुस्सुमुखस्वरूपः सान्तस्य धृत्याऽक्षरवाच्य एपः ॥ ५॥ सच्छब्दवाच्यो हरिरीक्षतेति कर्माभिधानात् दहरोऽपि विष्णुः । ज्ञानार्थिना प्रार्थितवस्तु विष्णुः तस्यानुकृत्या हि विभाति सर्वम् ।। ६ ॥ ईशानशब्दप्रमितोपि विष्णुः अनन्तरं वामनशब्दसत्त्वात् । विद्याधिकारोस्ति हि देवतानां मध्वादिविद्यास्वधिकारभावः ॥ ७ ॥ पात्रायणः क्षत्रिय एव तस्मात् शूद्रस्य विद्यापिकृतिन चाल । यस्माज्जगञ्जति येन वजं समुद्धृतं सोपि च विष्णुरेव ॥ ८ ॥ हृद्यन्तरज्योतिरपीह विष्णुः आकाशवाच्यस्स भिदोपदेशात् । स्वप्नादि कर्ता स च विष्णुरेव प्राज्ञेन सङ्काच मिदोपदेशात् ॥ ९॥ श्रुतिश्रुतब्राह्मणशब्दवाच्यः पत्यादिशब्दात् स च विष्णुरेव । योऽव्यक्तशब्दादिरिह श्रुतिस्थः तदन्तरात्मानममुं ब्रवीति ।। १० । ज्योतिःपदं कविधायकं तत् उपक्रमाद्विष्णुमिह ब्रवीति । पञ्चेऽपि संख्याश्रयणेऽपि पञ्चजनाइश्रुतिस्था हरिमाहुरेवम् ॥ ११ ॥ यःकारणं कार्यमपीह दृष्टं आकाशशब्दादिषु विष्णुरेव । लोकस्यवेदस्थसमस्तशब्दाः विष्णुं समाहुः प्रथमं परत्र ॥ १२ ॥ आकृप्य योगेन च तत्तदर्थबोधे सुशक्ता इति युक्तमत्र । प्रकृत्यदित्यादिपदाभिधेयः विष्णुः प्रतिज्ञायनुकूललिझात् ॥ १३ ॥ श्रुतिस्थशून्यादि पदानि योगात् विष्णु ब्रुवन्त्येव तथेतरेऽपि । (व्याख्यातरीत्यैव सुवेदितव्याः विश्वका एव सुनिर्णयोत्र ॥ १४ ॥ 99 84 85 36 88 83 83 40 ·अथ द्वितीयाध्यायः॥ 41 49 45 48 विष्ण्वादिनोक्तास्मृतयः प्रमाणं रुद्रादिनोक्का न फलाद्यदृष्टेः । वेदास्तथा भारतपश्चराल-मूलायरामायणमुल्यशास्त्रम् ॥ १५ ॥ न तेषु दोषाः परिकल्पनीयाः नित्यास्स्वतो मानमिति प्रसिद्धम् । विष्णुप्रदताखिलशक्तयस्ताः मृदादिवस्तुष्वभिमानिदेवाः ॥ १६ ॥ असज्जगद्वीजमिति श्रुतिश्च ब्रौव चासत्पदमित्यवेहि । जले जलं सिक्तमपीह वृद्धिः यथा पराप्तावपि जीवमेदः ॥ १७ ।। विष्णुस्स्थतन्त्रो न परानपेक्ष्य सृजत्यसौ 'किं स्विदिति श्रुतेश्च । जीवस्य कर्तृत्वमयुक्तमेव सर्वत्र शक्तस्स हि विष्णुरेव ।। १८ ॥ स्वतन्त्रविष्णौ श्रुतिसिद्धशक्तौ न लोकयुक्त्यादि विवक्तुमर्हम् । प्रयोजनार्थी न च सृष्टिरस्य मत्तस्य नृत्यादिरिवेह लीला ।। १९ ।। वैषम्यनैधृष्यवियुक्त एषः कर्माद्यपेश्यैव फलपदाता । श्रुतौ च लोके च विरुद्धरूपा धर्मा हरौ युक्ततया विभान्ति ।। २० ।। प्रधानमेतज्जगतो न कर्तृ विष्णु विना कस्य च नास्ति शक्तिः । ब्रह्मस्थितं ब्रह्मविलीनमेतत् नान्यत्र तत्सेश्वरको निरस्तः ॥ २१ ॥ धर्मादिको नास्ति च यन्मते सः चार्वाकपक्षस्सुनिरस्त एव । देहस्य चारमा नयनादिकं तु विष्णु विना नेति च पूर्वमुक्तम् ॥ २२ ॥ शरीरसमात् पुरुषप्रवृत्तिः स्वशक्त्यभावेन न युक्त एव । कार्य महत्त्यादिति युक्तिवादी स तार्किको दृरतरं निरस्तः ॥ २३ ॥ 50 1 69 DU 55 56 57 ·19 2 65 co ca DO 10 ॥ पाणुपुत्रो जगतो निशानमित्येपवादोपि निरन एव । नपदय कदापि सिद्धयेदमय भन्दो दरिमेय वक्ति ।। २४ ॥ विधानमा क्षणिक य ाद मर्यप्रकारेण पहिलनमः । सत स्वादसन् सात सदस्य ने सादित्यादि यादी व निरस्त एषः ॥२५॥ पत्थर्गत सपिस्चमेवा उपध्ध स्वः परतन्त एव । शक्तिश्च काचिन जगनि प्रसिद्धा सा देवता विष्णुमते न शक्ता ॥ २६ ॥ वियग जन्मादियदेव यायुधर नो जन्म सतन्तु शास्त्र । तेजः परम्मान अनिमश्नुते तन आपः परस्माननिमाप्नुवन्ति ॥ २७ ॥ 'ता मनमि'स्या च भूमिरता ही न रुदास च विष्णुरेव । खादे निर्या तु विपर्ययेण ल्यकमम्वास्स विवक्षितोत्र ॥ २८ ॥ विज्ञानतत्वात मनसश्च सृष्टिः विणुर्न कुत्रापि विलीयते सः । जीवाश्च विष्णोनिमाप्नुवन्ति श्रुतेश्च युक्तरुपपतिमत्त्वात् ॥ २९ ।। उकान्तिगत्यागतिमानगुस्स: होशश्च विष्णोरसमगन्धवञ्च । जीवः परश्चापि विभिन्न एव तत्त्वं श्रुनिमसमाथिकति ॥ ३०॥ आद्यन्तशून्यो हि यथा परामा जीवास्तथैवेति न दोपलेशः । आनन्दरूपोपि च जीव एषः पुंस्त्वादिवत् व्यज्यतख काले ॥ ३१ ॥ शास्त्रार्थवत्लाय विहारतादेः जीयोपि कर्ता हरिनिन्न एव | विष्णोश्च जीया पृथगसमताः बन्धादियुक्ता इति शास्त्रमाह ।। ३२ ॥ अनादिकर्मादिविचित्रभावात् परस्परं जीवमुखादि चित्रम् । प्राणाश्च जन्मादि मजन्त एव मनस्तथा चाक् च मनः प्रजाताः ॥ ३३ ॥ 12 TU 16 ११ 78 79 80 BI 2 89 83 ·xxiii 86 81 B8 29 90 91 91 99 । " 95 प्राणस्तथा द्वादश चाणवश्व श्रेष्ठस्तथा विष्णुज एवं मुख्यः । प्राणश्च मुल्यो हरिनिघ्न एव नेत्रादिवत् सृष्टिरपीह गीता ॥ ३४ ॥ यथा मनोवृत्तिवशाद्विभिन्न प्राणोप्ययं पञ्चविधो विभिन्नः । अणुच मुख्यः करणानि जीवसहायभूतानि हरौ स्थितानि ॥ ३५॥ श्रेष्टातिरिक्तानि त इन्द्रियाणि ते द्वादशैवेति विनिश्चितानि । नामानि रूपाणि च विष्णुरेख त्रिवृत्कृतानीह सृजत्यजो न ॥ ३६ ॥ मांसादि भौम न तु सर्वमझ अप्तेजप्तोरंशमवेहि तत्र । त्रिवृत्कृतं सर्वमथापि विद्यात् भू-तोय-तेजांसि विशेषहेतु द्वितीयकाध्यायगतेषु पत्लु चतुर्पु चार्था इह संगृहीताः ॥ ३७ ।। अथ तृतीयाध्यायः ।। जीवोन्यदेहंप्रति याति भूतैः सूक्ष्मः परिष्वक्त इति ब्रवीति । त्रिवृत्कृतेप्यत्र जलाधिकलात् स चाद्भिरेतीति निगद्यतेऽस्मिन् ॥ ३८॥ प्राणश्च साकं स हि गच्छतीति वातं स भागेन च जीवमेति । श्रद्धास्यहोमो जलहोम एव यागादिकृत् गच्छति भूतसूक्ष्मैः ।। ३९ ।। 'अपामसोमविति वेदवाक् च नात्मज्ञमाइति च माक्तसूत्रम् । कर्मक्षये सत्यपि मुक्तशिष्टकी पुनर्जीव इहेत्यवादीत ॥ ४० ॥ यथा प्रयातः पुनरेति भूमि तथाऽन्यथा चापि पथेति वक्ति। पुननिपाप्तिनिदानकर्माऽचारश्रुतिस्तत्प्रतिबोधनाय ॥ ११ ॥ यज्ञायकर्तुः गतिरागतिस्स्यात कृतान्तवश्यस्य च सोपपना । यगाज्ञया सप्त च गैरवादीन यागाधकर्ता लमते च दुःखम् ॥ ४२ ॥ 90 97 98 09 100 101 100 109 104 105 100 107 ·xxvi 153 161 155 156 157 158 159 160 161 162 मोक्षेप्युपासा भवतीच्छयैव कर्मापि कुर्वन्ति निजेच्छयैव । ये ब्रह्मनिष्ठा स इमे विमुक्ता आनन्दमाजोपि यथाधिकारम् ।। ६२ ॥ प्राणायाऽजात् पर उत्तमो हि विष्णुः प्रसिद्धश्श्रुतिपदिष्टः । य उत्तमो मानवदेवसंघात प्राणो विमुक्तौ हरिरेव तस्मात् ॥ ६३ ।। ये भूमविद्यागतसत्यमुख्याः ब्रह्मस्वरूपान्तरगा गुणास्ते । लक्ष्याः कदाचिन्न जनिभवाब्धी स्वेच्छावशात् भूमिगतास्तुवन्ती ॥ ६४ ॥ यद्मविज्ञानमिहोपदिष्टं तदतात्पर्यबहिर्गतं तु । प्रसादपूर्व गुरुदतमेव ज्ञानं फलि स्यादिति निर्णयोत ।। ६५ ।। स्वीयप्रयत्नाञ्च गुरुप्रसादः श्रुतौ बलीयानिति सम्यगुक्तम् । श्रोतव्य आत्मा गुरुवर्यपादशुश्रूषया चासकृदित्यतथ ।। ६६ ।। विद्यैव हेतुः परमात्मलामे किश्चापरोक्षाधिषणा च गीता । ज्ञानं परं मोक्षनिदानमत्र तमेवमित्यागमशास्त्रयुक्तः ॥ ६७ ॥ गुरुप्रसाद श्रवणादि यद्वत भक्तिशमाद्याश्च निंदानभूताः । उपासनाभेदवदेव विष्णोः रएिप्रभेदोपि विमुक्तिहेतुः ।। ६८ ॥ सामान्यदृष्टया न विमुक्तिसिद्धिः योग्यारमदृष्टया भवतीतिसूक्ता । विशेषमक्त्याऽस्य स विष्णुरेव ज्ञान प्रदायाथ ददाति मुक्तिम् ।। ६२ ॥ ज्ञानादि भेदेऽपि न भेद इष्टः अंगांशिनोरिन्द्रकिरीरिवत् सः । ब्रह्मादि देवेस्महितास्ति विद्या तत्राप्युपासाकरणे न दोषः ॥ ७० ॥ 163 161 168 Les 161 168 189 110 111 ·xxvii 12 सर्वाङ्गजुष्टः क्रतुरेव *चौधः तथा हारेमगुणो विचिन्त्यः । भूमापि नानैव वचिन्त्य इष्टः शब्दानुमाक्षादिविभेददृष्टेः ॥ ७१ ॥ 118 *उद्घः श्रेष्ठः 114 स्वयोग्यमुक्त्यर्थमुपासनायां पापादिनाशाय तदन्यचिन्ता । फलान्तरार्थी च हरि विचिन्त्यादकामएवान गुमुक्षुरुक्तः ॥ ७२ ।। 178 117 177 178 179 180 ये चाङ्गदेका रविवहिमुख्याः ते चाप्युपास्या इह मुक्तिकामैः । विमुक्त्युपासासहभावशून्यात् न ते विचिन्त्या' इति वक्तिसूलन ।। ७३ ।। आनन्द आत्मा स च सत्यरूपः ज्ञानस्वरूपास इतीह चिन्त्यः । तृतीयपादेऽत्र मया गृहीताः एते बुधानां हृदि भान्त नित्यम् ।। ७४ ।। यद्ब्रह्मविज्ञानमदस्तु सर्व फलपदं कर्म ततोधिक तु । वेदेषु निष्णातमतिर्मुरौ च सुभक्तियुक्तो हरिचिन्तकोसौ ।। ७५ ॥ नर्षि देवेषु च तारतम्यज्ञानाधिकारतेष्वधिकारिभेदः । ये ब्रमनिष्ठा विविधेषु तेषु मौने शमाद्याचरण क्रियायाः ॥ ७६ ॥ ब्रह्माप्त्यपेक्षा सकलेपु विद्यात् तदहजीवेषु तु तस्य सिद्धिः ब्रह्माप्तिकामोपि कदापि विष्णोरैश्चर्यकामी न भवेदिहेति । देवर्षिगन्धर्वपदातिरिक्तफलामिलापी न पतेदिहेति ॥ ॥ ७७ ॥ कादि कुर्वन्ति च ये तु विप्राः तेभ्यःफलं ज्ञानिसुरा विशन्ति । मुक्तिगृहस्सस्य भवेदिहेलि ब्रवीति देवान् गृहिणो नरान ॥ ७८ ॥ * ते अगदेवताः। 181 181 183 183 18 185 ·15 १16 21B 219 90 91 222 99 . xxix ज्योतिःपरं यच्छुतमत्र तद्धि हरिः परात्मेत्यवदामहर्षिः । मुक्तःपरं प्राप्य बहिष्ठभोगान् परात्मना साकमथैप मुंक्त ।। ८७ ॥ मुक्तौ हरेहमनुपविश्य प्रभुञ्जतेऽन्तर्बहिरेव भोगान् । मज्ञानपेक्षाः परिभुञ्जते ते मुक्तोानन्याधिपतिर्भवेत् सः ।। ८८ ॥ मुक्तस्य देहोस्ति स निश्शरीरः चिन्मानदेहश्च वितीर्णशोकः । सृष्ट्यादिव परसाम्यगामी पुननि नैव विमुक्त एति ॥ ८९ ॥ मुक्तस्सदानन्दविशिष्ट एष हरेस्समीपेऽनुभवत्यभीष्टम् । नावर्तते प्राप्य हरिं विमुक्तः स्वानन्दभुग्विष्णुसमीप आस्ते । चतुर्थकाध्यायगतेषु पत्सु चऍचार्या इह संगृहीताः ॥ १० ॥ सूत्रसंख्या चतुष्टिः तथा पञ्चशतानि च । संख्याधिकरणानां च त्रयोविंशतिरेव च ।। ९१ ॥ शतद्वयेन सहिता मध्यभाष्ये समीरिता । आनन्दाधिस्यतर्षीच संग्रहोयं मयोदितः ॥ ९२ ।। (सूत्राणि ५६४ अधिकरणानि २२३) श्रीमध्वमाप्यार्थसुसंग्रहोयं रसायनाम्ना निदुपा गृहीतः । विपश्चितो कृपया मुदा च गृहन्तु चिते शरणं हरिनः ॥ ९३ ।। कुन्तालं वासुदेवाय द्वैतवेदान्तपण्डितम् । सारामि यस्मात भावेद शास्त्रार्थ सक्रियावतः ॥ २४॥ मीमांसारख्यं पाणिनीयं च तन्त्रं श्रीमद्भेदो याजुषः कारिजाघैः । गीतागाधाव्याससूत्रत्रिभाष्यं येनाधीतं ज्यौतिष सद्गुरुभ्यः ॥ ९५ ॥ मूनसालाख्यदेशेशसभादानाधिकारिणा । रङ्गाचार्येण तेनायं कृतो विजयतां भुवि ९६ ॥ इति काळि, बङ्गीपुरं, मतत्रयनिरूपक रक्षाचार्याणां कृतिषु दैतभाध्याधिकरणार्थसंगहः संपूर्णः ।।

·अधिकरणनामधेय इचिका (अद्वैतम् ) प्रथमाध्याये प्रथमः पादः॥ (1) जिज्ञासाधिकरणम् । (2) जन्माधिकरणम् । (8) शास्त्रयोनित्वाधिकरणम् । (4) समन्वयाधिकरणम् । (6) ईक्षत्यधिकरणम् । (6) आनन्दमयाधिकरणम् । (7) अन्तरधिकरणम् । (8) आकाशाधिकरणम । (9) प्राणाधिकरणम् । (10) ज्योतिरधिकरणम | (11) इन्द्रप्राणाधिकरणम् । द्वितीयः पादः॥ (28) टहराधिकरणम् । (24) अनुकृत्यधिकरणम् । (25) प्रमिताधिकरणम् । (26) देवताधिकरणम् । (27) अपशूद्राधिकरणम् । (28) कम्पनाधिकरणम् । (29) ज्योतिरधिकरणम । (20) अर्थान्तरवादिव्यपदेशाधि- करणम्। (31) सुषुप्त्युत्क्रान्त्यधिकरणम् । चतुर्थः पादः॥ (32) आनुमानिकाधिकरणम् । (38) चमसाधिकरणमा (34) मख्योपसंग्रहाधिकरणम् । (35) कारणत्वाधिकरणम् । (36) जगद्वाचित्वाधिकरणम । (87) वाक्यान्वयाधिकरणम् । (38) प्रत्यकृधिकरणम् । (39) सर्वव्याख्यानाधिकरणम् । द्वितीयाध्याये प्रथमः पादः।। (40) स्मृत्यधिकरणम (41) योगयत्युक्त्यधिकरणम् । (62) विलक्षणत्वाधिकरणम | (43) शिष्टापरिग्रहाधिकरणम् । (44) भोक्त्रापत्यधिकरणम् । (12) सर्वत्र प्रसिद्धयधिकरणम् । (13) अत्त्रधिकरणम् । (14) गुहाधिकरणम् । (15) अन्तराधिकरणम् । (16) अन्तर्याम्यधिकरणम् । (17) अदृश्यस्वाधिकरणम् । (18) वैधानराधिकरणम् । तृतीयः पादः॥ (19) द्युम्वाधधिकरणम् । (20) भूमाधिकरणम् । (21) अक्षराधिकरणम् । (22) ईक्षतिकर्माधिकरणम् । JANW ·ΣΧχι (45) आरम्भणाधिकरणम् । (18) उस्क्रान्तिगत्यधिकरणम् । (46) इतरव्यदेशाधिकरणम् । (74) कधि करणम्। (47) उपसंहारदर्शनाधिकरणम । (75) तक्षाधिकरणम् । (48) कृस्नप्रसक्त्यधिकरणम् । (78) परायताधिकरणम् । (49) सर्वोपेताधिकरणम् । (77) अंशाधिकरणम् । (50) प्रयोजनववाधिकरणम् । (78) माणोत्सत्यधिकरणम् । (61) अवैषम्यनेण्याधिकरणम् । (79) सप्तगत्यधिकरणम् । (58) सर्वधर्मोपपत्त्यधिकरणम् । (80) माणाणुखाधिकरणम्। द्वितीयाध्याये द्वितीयः पादः ॥ (81) प्राणश्रेष्यधिकरणम् । (53) रचनानुपपत्त्यधिकरणम् । (82) वायुक्रियाधिकरणम् । (64) महद्दीर्घाधिकरणम् । (88) श्रेष्टाणुत्याधिकरणम् । (55) परमाणुजगत्कारणखाधिकरणम्। (84) ज्योतिराद्यधिकरणम् । (56) समुदायाधिकरणम । (85) इन्द्रियाधिकरणम् । (57) अभावाधिकरणम । (86) संज्ञामूर्तिक्लत्यधिकरणम् । (58) एकस्मिन्नसम्भवाधिकरणम् | 187) तदन्तरपतिपत्त्यधिकरणम् । (59) पत्युरसामञ्जस्याधिकरणम् ! 188) कृतात्ययाधिकरणम् । (60) उत्पत्त्यसम्भवाधिकरणन् । (89) अनिष्ठादिकार्याधिकरणम् । तृतीयः पादः ॥ (90) स्वाभाज्यापत्त्यधिकरणम् । (61) विषदधिकरणम् । (91) नातिचिराधिकरणम् । (62) मातरिश्वाधिकरणमा (92) अन्यथाधिष्ठिताधिकरणम् । (63) असम्मवाधिकरणम् । (93) सन्ध्यधिकरणम् । (64) तेजोधिकरणम् । (94) तदभावाधिकरणम | (65) अबधिकरणम। (95) कार्यानुस्मृतिशब्दविध्यधिकर- (66) पृथिव्यधिकरणम् । णम् । (67) तदभिध्यानाधिकरणम् । (96) मुग्धाधिकरणम्। {68) विपर्ययाधिकरणम् । (97) उभयलिङ्गाधिकरणम् । (69) अन्तराविज्ञानाधिकरणम् । (98) प्रकृततावत्वाधिकरणम् । (70) चराचरन्यपानयाधिकरणम् । (99) पराधिकरणम् । (7!) आत्माधिकरणम् । (100) फलाधिकरण । (72) ज्ञाधिकरणम् । (101) सर्ववेदान्तप्रत्ययाधिकरणम् ।

·Xxxii (102) उपमहाराधिकरण (103) भन्यधात्यापिकरण। (10) व्याप्यधिकरण (10) मर्गभेदाधिकरण। (106) मानन्दायधिकरणम् । (107) आमगृहायधिकरणम् । (109) भाथ्यानाधिकरणम् । (109) कार्याध्यानाधिकरणम । (110) ममानाधिकरणम् । (11) सम्बन्धाधिकरणम् । (112) सम्मृत्यधिकरणम् । (113) पुरुाविद्याधिकरणम् । (114) वैद्याधिकरणम् । (115) दान्यधिकरणम् । (116) सम्परायाधिकरणम् । (117) गतेरर्थवत्याधिकरणम् । (118) अनियमाधिकरण (119) यावदधिकाराधिकरणम् । (120) अक्षराधिकरणम् । (121) इयदधिकरणम् । (122) अन्तरवाधिकरम् । (123) व्यतिहाराधिकरणम् । (124) सत्यायधिकरणम्। (125) कामाद्यधिकरणम् । (126) यादराधिकरणम् । (127) तन्निर्धारणाधिकरणं । (128) प्रदानाधिकरणम् । (129) लिङ्गम्यस्त्राधिकरणम् । (180) ऐकाम्याधिकरणम् । (131) महावबद्धाधिकरणम्। (132) ममायायस्वापिकरणम् । (138) अनादिमदाधिकरणम् । (134) विकायाधिकरणम् । (ARB) काग्याधिकरणम्। (136) यथाध्यमावाधिकरणम् । (137) पुरुषार्थाधिकरणम् । (188) पगमर्माधिकरणम्। (139) मृतिमात्राधिकरणम | (140) परिप्रयाधिकरणम् । (141) अग्नीधनायधिकरणम् । (143) गर्यापेक्षाधिकरणम् । (148) मर्यानानुमत्यधिकरणम् । (144) याश्रमकर्माधिकरणम्। (145) विधुगाधिकरणम् । (146) तद्धताधिकरणम् । (145) आधिकारिकाधिकरणम् । (149) बहिरधिकरण। (149) स्याम्यधिकरणम् । (150) सहकार्यन्तरविध्यधिकरणम् । (161) अनाविष्काराधिकरणम् । (152) हिकाधिकरणम् । (163) मुक्तिफलानियमाधिकरणम् (151) आवृत्यधिकरणम् । (155) आत्मत्योपासनाधिकरणम् । (156) प्रतीकाधिकरणम् । (167) प्रमदृष्टयाधिकरणम् । (158) आदित्याधिभर धिकरणम् । (159) भासीमाधिकरणम । (160) एकाग्रताधिकरणम । (151) आणायणाधिकरणम् । 71-

·xxxiii
1
(162) तदधिगमाधिकरणं । (178) दक्षिणायनाधिकरणं ।
(168) आत्मगृहीत्यधिकरणं । अच चतुर्थाध्याये तृतीयः पादः।
(164) अनारब्धकार्याधिकरणं । (179) अर्चीराधधिकरण।
(165) अग्निहोत्राधिकरण ।
(180) वाथ्यधिकरणं
(166) विद्याजनासाधनसाधिकरणं । (181) तडिदधिकरणं ।
(167) इतरक्षपणाधिकरण । (182) आतिवाहिकाधिकरण ।
अथ चतुर्थाध्याये द्वीतीयः पादः (183) कार्थाधिकरणं ।
(168) वागधिकरणं
(184) अप्रतीकालम्बनाधिकरणं ।
(169) मनोधिकरण । अथ चतुर्थाध्याये चतुर्थः पादः
(170) अध्यक्षधिकरण ।
(185) सम्पद्याविर्भावाधिकरणं ।
(171) आमृत्युपक्रमाधिकरण ।
(186) अविभागेनष्टत्वाधिकरणं ।
(172) संसाख्यपदेशाधिकरणं ।
(187) ब्रागाधिकरणं।
(178) प्रतिषेधाधिकरण
(183) सङ्कल्पाधिकरणं ।
(174) वागदिलयाधिकरणं ।
(175) अविभागाधिकरणं । (189) अभाव धिकरणं।
(176) तदोकोधिकरण। (190) प्रदीपाधिकरणं ।
(177) रम्यधिकरणं
(191) जगद्वयापाखर्जाधिकरणं ।

·xxxiv । श्रीः श्रीभाष्याधिकरण संख्यासूचकपत्रिका ।। प्रभमाध्याय ॥ 1 जिज्ञासाधिकरणम् । जन्माद्यधिकरणम् । 3 शास्त्रयोनिवाधिकरणम्। 4 समन्वयाधिकरणम् । 5 ईक्षत्यधिकरणम् । 6 आनन्दमयाधिकरणम् । 7 अन्तरधिकरणम् । 8 आकाशाधिकरणम् । 9 प्राणाधिकरणम् । 10 ज्योतिराधिकरणम् । 11 इन्द्रप्राणाधिकरणम् । 12 सर्वत्र प्रसिद्धयधिकरणम् । 18 अत्त्रधिकरणम् । 14 अन्तराधिकरणम। 15 अन्तर्याम्यधिकरणम्। 16 अदृश्यत्वाधिकरणम् । 17 वैश्वानराधिकरणम् । 18 शुभ्वावधिकरणम् । 19 भूमाधिकरणम् । 20 अक्षराधिकरणम् । 21 ईक्षतिकर्माधिकरण। 23 दहराधिकरणम् । 28 प्रमिताधिकरणम्। 24 एतद देवताधिकरणं । 25 एतद्गर्भ मध्वधिकरणं । 26 एतद्गमें अपशूद्राधिकरण 23 प्रमिताधिकरणं । 27 अर्थान्तरलादिव्यपदेशाधिकरणं । 28 आनुमानिकाधिकरणम् । 39 चमसाधिकरणम् । 10 संख्योपसंग्रहाधिकरणम् । 31 कारणत्वाधिकरणम | 32 जगद्वाचित्साधिकरणम् । 33 वाक्यान्वयाधिकरणम् । 34 प्रत्यधिकरणम् । 35 सर्वव्याख्यानाधिकरणम् । अथद्वितीयाध्यायः 30 स्मृत्यधिकरणम् । 37 योगप्रत्युक्त्यधिकरणम् । 38 विलक्षणाधिकाणम् । 39 शिष्टापरिग्रहाधिकरणम् । 40 भोलापत्यधिकरणम् । 41 आरम्भणाधिकरणम् । : इतरव्यदेशाधिकरणम् | 43 उपसंहारदर्शनाधिकरणम् । 44 कृत्स्नासक्त्यधिकरणम् । 45 प्रयोजनवत्याधिकरणम् । 18 रचनानुपपत्त्यधिकरणम् । 7 महद्दीर्घाधिकरणम् । 48 समुदायाधिकरणम्। 49 उपलभ्यधिकरणं। 50 सर्वथानपरत्याधिकरण ।

·Xxy 51.एकस्मिन्नसम्भवाधिकरणम् । 81 पराधिकरणम् । 52 पशुपत्यधिकरण । 82 फलाधिकरणम् 53 उत्पत्त्यसम्भवाधिकरणन् । ३३ सर्ववेदान्तप्रत्ययाधिकरणम् । 54 विपदधिकरणम् । 84 अन्यथालाधिकरणम् । 55 तेजोधिकरणम् । 83 सर्वाभेदाधिकरणम् । 58 आत्माधिकरणम् । 86 आनन्दायधिकरणम् । 57 ज्ञाधिकरणम् । 87 कार्याख्यानाधिकरणम् । 68 कधिकरणम् । 88 समानाधिकरणम् । 50 परायचाधिकरणम् । 89 सम्बन्धाधिकरणम् । 60 अंशाधिकरणम् । 90 सम्भृत्यधिकरणम् । 61 प्राणोत्पत्यधिकरणम् । 91 पुरुषविद्याधिकरणम् । 82 सप्तगत्यधिकरणम्। 92 वेदाद्याधिकरणम् । 68 प्राणाणुताधिकरणम् । 98 हान्यधिकरणम् । 6 वायुक्रियाधिकरणम् । 94 सापरायाधिकरणम् । 05 श्रेष्टाणुत्याधिकरणम् । 95 अनियमाधिकरणम। 66 ज्योतिराद्यष्ठानाधिकरणम् । 96 अक्षराधिकरणम् । 67 इन्द्रियाधिकरणमा 97 अन्तरल्वाधिकरम् । 68 संज्ञामूर्तिक्लुप्त्यधिकरणम् । 98 कामाद्यधिकरणम् । अथ तृतीयाध्यायः 99 तन्निधारणानियमाधिकरण । 69 तदन्तरप्रतिपत्त्यधिकरणम् । 100 प्रदानाधिकरणम् । TO कृतात्ययाधिकरणम् । 101 लिङ्गभूयस्त्वाधिकरणम् । 71 अनिष्ठादिकार्याधिकरणम् । 103 पूर्वविकल्पाधिकरण। 72 तत्स्वामाव्यापत्त्यधिकरणम् । 103 शरीरमावाधिकरण । 73 नातिचिराधिकरणम् । 104 असावपद्धाधिकरणम्। 74 अन्याधिष्ठिताधिकरणम् । 105 भूमज्यायस्त्वाधिकरणम् । 75 सन्ध्याधिकरणम् । 106 शब्दादिभेदाधिकरणम् । 76 तदभावाधिकरणम् । 107 विकल्पाधिकरणम् । 77 कार्यानुस्मृतिशब्दविध्यधिकरणम् । 10S यथाश्नयभावाधिकरणम् । 78 मुग्धाधिकरणम। 109 पुरुषार्थाधिकरणम् । 79 उभयलिडाधिकरणम्। 110 स्तुतिमात्राधिकरणम् । 80 अहिकुण्डलाधिकरणं । 111 पारिप्लवाधिकरणम् ।

·xxxvi
-
112 सनीन्धनाधिकरणम् । 134 इतरक्षपणाधिकरणं ।
113 सर्वापेक्षाधिकरणम्। 135 वागधिकरणं ।
114 कामदमाद्यधिकरणं । 136 मनोधिकरणं
115 सर्वान्नानुमत्यधिकरणम् । 187 अध्यक्षाधिकरण ।
116 विहितत्वाधिकरणं। 138 भूताधिकरणं ।
117 विधुराधिकरणम् । 139 आमृत्युकिमाधिकरण ।
118 तद्भूताधिकरणम् । 140 परसम्पत्यधिकरण।
119 स्वाम्यधिकरणम् । 141 अविभागाधिकरणं ।
120 सहकार्यन्तरविध्यधिकरणम् । 142 तदोकोधिकरण ।
121 अनाविष्काराधिकरणम् । 143 र३ यनुसारधिकरणं ।
122 ऐहिकाधिकरणम् । 144 निशाधिकरणं ।
123 मुक्तिफलानियमाधिकरणम् । 145 दक्षिणायनाधिकरणं।
अथ चतुर्थाध्यायः॥ 146 अराियधिकरण ।
124 आवृत्यधिकरणम् । 147 वावधिकरणं ।
125 आत्मत्वोपासनाधिकरणम् ।
148 वरुणाधिकरणं
126 प्रतीकाधिकरणम् । 149 आतिशहिकाधिकरण ।
127 आदित्याधिपत्यधिकरणम् । 150 कार्याधिकरणं ।
198 यासीनाधिकरणम ।
151 सम्पद्याधिकरणं ।
129 आमायणाधिकरणम । 152 अविभागेन दृष्टवाधिकरण ।
130 तदधिगमाधिकरणं । 153 प्राधिकरणं।
132 इतराधिकरणं।
154 सकल्पाधिकरण ।
182 अनारब्धकार्याधिकरण ।
155 यभावाधिकरण
138 अमिहोत्राधिकरणं, 156 जगद्वयापासर्जाधिकरणं।

·द्वैतभाष्याधिकरण संख्यासूचकपत्रिका ॥ प्रभमाध्याय ॥ 1 जिज्ञासाधिकरणम् । 8 जन्माद्यधिकरणम् । 3 शाखयोनित्वाधिकरणम् । * समन्वयाधिकरणम् । 6 ईक्षत्यधिकरणम् । 6 आनन्दमयाधिकरणम् । 7 अन्तस्थत्वाधिकरणम् । 8 आकाशाधिकरणमा 9 प्राणाधिकरणम् । 10 ज्योतिरधिकरणम् । 1। गायध्यधिकरणम् । 12 अन्तिमप्राणाधिकरणम्। 13 सर्वगतत्वाधिकरणम् । 14. अत्तृत्वाधिकरणम् । 16 गुहाधिकरणम् । 16 अन्तराधिकरणम्। 17 अन्तर्याम्यधिकरणम्। 18 अदृश्यत्वाधिकरणम् । 19 वैश्वानराधिकरणम् । 20 धुम्बाधिकरणम् । 21 भूमाधिकरणम् । 22 अक्षराधिकरण 28 सदधिकरणम् । 24. दह राधिकरणम् । 25 अनुकृत्यधिकरणम् । 28 वामनाधिकरणम् । 27 देवताधिकरणम् । 28 अपशूद्राधिकरणम् । 29 कम्पनाधिकरणम् । 30 ज्योतिरधिकरणम् । 31 आकाशाधिकरणम्। 32 सुषुप्त्यधिकरणम् । 33 ब्रह्मणाधिकरणं। 3A आनुमानिकाधिकरणम । 35 ज्योतिरुपक्रमाधिकरणम् । 86 नसंख्योपसंग्रहाधिकरणम् । 37 कारणत्वेनचाकाशाधिकरणम् । 38 समाकाधिकरणम्। 39 प्रकृत्यधिकरणम् । 40 ऐतेनसर्वेव्याख्यताधिकरणम् । 41 स्मृत्यधिकरणम् । 43 न विलक्षणत्वाधिकरणम् । 43 अभिमान्याधिकरणं 44 असदधिकरणं । 45 भोक्तधिकरणं । 4G आरम्भणाधिकरणम् । 47 इतरव्पदेशाधिकरणम् । 48 श्रुतिशब्दमूलवाधिकरणम् । 49 न प्रयोजनवत्वाधिकरणम् । 60 वैषम्यनैयाधिकरणम् । 61 सर्वधोपपत्त्यधिकरणम् । 52 रचनाधिकरणम् । +

·xxxvi
112 अग्नीन्धनाधिकरणम् । 134 इतरक्षपणाधिकरणं ।
118 सपिक्षाधिकरणम्। 135 वागधिकरणं।
114 आमदमाद्यधिकरणं । 136 मनोधिकरणं ।
115 सर्वान्नानुमत्यधिकरणम् । 137 अध्यक्षाधिकरण ।
16 विहितत्वाधिकरणं। 138 भूताधिकरणं।
117 विधुराधिकरणम् । 139 आमृत्युपक्रमाधिकरण ।
118 तद्भूताधिकरणम् । 140 परसम्पत्यधिकरणं 1
119 स्वाम्यधिकरणम् । 141 अविभागाधिकरणं ।
120 सहकार्यन्तरविध्यधिकरणम् । 142 तदोकोधिकरणं ।
121 अनाविष्काराधिकरणम् । 143 र यनुसारधिकरणं ।
122 ऐहिकाधिकरणम् । 144निशाधिकरण ।
128 मुक्तिफलानियमाधिकरणम् । 145 दक्षिणायनाधिकरणं ।
अथ चतुर्थाध्यायः॥ 146 अचिरायधिकरण।
124 आवृत्यधिकरणम् ।
147 वाय्वधिकरणं।
125 आत्मत्वोपासनाधिकरणम् । 148 वरुणाधिकरण
126 प्रतीकाधिकरणम् । 149 आतिवाहिकाधिकरण।
127 आदित्याधिमत्यधिकरणम् । 150 कार्याधिकरण ।
128 आसीनाधिकरणम ।
151 सम्पद्याधिकरण।
129 आमायणाधिकरणम । 152 अविभागेन हएत्साधिकरणं ।
130 तदधिगमाधिकरण। 153 ब्रह्माधिकरणं ।
181 इतराधिकरणं ।
154 सङ्कल्पाधिकरणं ।
132 अनारब्धकार्याधिकरणं। 165 अभावाधिकरणं
BB अमिहोत्राधिकरण, 156 जगद्वयापाखर्जाधिकरणं ।
.
.

·Xxxvii श्री. द्वैतभाष्याधिकरण संख्यासूचकपत्रिका ॥ प्रभमाध्याय ॥ 1 जिज्ञासाधिकरणम्। जन्माघधिकरणम् । ३ शास्त्रयोनित्वाधिकरणम् । 4 समन्वयाधिकरणम् । 6 ईक्षत्यधिकरणम् । 6 आनन्दमयाधिकरणम् । 7 अन्तस्थत्वाधिकरणम् । 8 आकाशाधिकरणम्। 9 प्राणाधिकरणम् । 10 ज्योतिरधिकरणम् । 11 गायत्यधिकरणम् । 12 अन्तिमप्राणाधिकरणम। 18 सर्वगतत्वाधिकरणम् । 14 अत्तृत्वाधिकरणम् । 16 गुहाधिकरणम् । 16 अन्तराधिकरणम् । 17 अन्तर्याम्यधिकरणम् । 18 अदृश्यत्वाधिकरणम् । 19 वैश्वानराधिकरणम् । 20 युवायधिकरणम् । 81 भूमाधिकरणम् । 22 अक्षराधिकरणम् । 28 सःधिकरणम् । 24 दहराधिकरणम् । 25 अनुकृत्यधिकरण । 28 वामनाधिकरणम् । 27 देवताधिकरणम् । 28 अपशूद्राधिकरणम् । 29 कम्पनाधिकरणम् । 30 ज्योतिरधिकरणम् । 31 आकाशाधिकरणम्। 32 सुषुप्त्यधिकरणम् । 33 ब्रह्मणाधिकरणं। 34 आनुमानिकाधिकरणम् । 35 ज्योतिरुपक्रमाधिकरणम् । 86 नसंख्योपसंग्रहाधिकरणम् | 27 कारणत्वेनचाकाशाधिकरणम् । 38 समाकर्षाधिकरणम्। 39 प्रकृत्यधिकरणम् । 40 ऐतेनसर्वेव्याख्यताधिकरणम् । 11 स्मृत्यधिकरणम् । 43 न विलक्षणत्वाधिकरणम् । 43 अभिमान्याधिकरणं 44 असदधिकरणं । 45 मोक्तधिकरणं । 46 आरम्भणाधिकरणम् । 47 इतरमदेशाधिकरणम् । 48 श्रुतिशब्दमूलसाधिकरणम् । 49 न प्रयोजनवत्वाधिकरणम् । 10 वैषम्यनै व्याधिकरणम् । 51 सर्वधर्मापपत्त्यधिकरणम् । B रचनाधिकरणम् ।

·Xxxviii . . 53 अन्यत्राभावाधिकरणम् । 54 अभ्युपगमाधिकरणम् - 55 पुरुषाश्माधिकरणम् । 56 अन्यथानुमित्यधिकरणम् । 67 वैशेपिकाधिकरणम् । 68 समुदायाधिकरणम् । 50 शून्याधिकरणम् । 60 अनुपलव्यध्यधिकरणम् । 6! नैकस्मिन्नधिकरणम् । 62 पत्युरधिकरणम् । 63 उत्पत्त्यधिकरणन् । 6-4 विपदधिकरणम् । 65 मातरिश्वाधिकरणं। 66 असम्भवाधिकरणम् । 67 तेजोधिकरणम् । 68 अबधिकरणम । 69 पृथीव्यधिकरण I. 70 तदभिध्यानाधिकरणम् । 71 विपर्ययाधिकरणम् । : 73 अन्तराधिकरणम् । •73 नात्माधिकरणम् । 74 ज्ञाधिकरणं। 75 उत्क्रान्त्यधिकरण । 78 व्यतिरेकाधिकरणं । .77 पृथगधिकरण । 78 यावदधिकरणं । 79 पुंस्त्वाधिकरणं। 80 कर्तृवाधिकरणम् । 81 अंशाधिकरणम् 52 अदृष्टाधिकरणम्। 2 83 प्राणोत्सत्यधिकरणम् । 8 तत्प्रागाधिकरणम् । 85 तत्पूर्वकत्वाधिकरणम् । 86 सप्तगत्यधिकरणम्। 87 अण्याधिकरणम् । 89 श्रेष्टाधिकरणम् । 89 चक्षुराताधिकरणम् । 90 पञ्जवृत्त्यधिकरणम् । 91 अण्वाधिकरणम् । 92 ज्योतिरधिकरणम। 98 तइन्द्रियाधिकरणमा 9:4. संज्ञाधिकरणम् । 95 मांसाधिकरणम् । अथ द्वितीयाध्यायः 96 तदन्तराधिकरणम् । 97 यात्मकत्याधिकरणमा 98 प्राणगत्यधिकरणम् । 99 अग्न्याधिकरणम् । 100 परभेश्रवणाधिकरण । 101 अश्रुतत्याधिकरणम् । 102 भाक्ताधिकरणम् । 103 कृनात्ययाधिकरणम् । 104 यथेताधिकरणम । 105 चरणाधिकरणम । 106 अनिष्ठाधिकरणम् । 107 अपिसप्राधिकरणम् । 108 तत्राप्यधिकरणम् । 109 विद्याधिकरणम् । 110 न तृतीयाधिकरणम् । 11 तत्स्वाभाव्याधिकरणम् ।

·xxxix 4 1 113.तातिचिरेणाधिकरणम् । 118 अन्याधिकरणम् । !14 रेतोधिकरणम् । 115 योन्याधिकरणम् । 116 सन्ध्याधिकरणम् । 117 पराभिध्याधिकरणम् । 118 देहयोगाधिकरणम् । 119 तदभावाधिकरणम् । 120 प्रबोधाधिकरणम् । 121 कर्मानुस्मृत्यधिकरण । 122 संपत्त्याधिकरणम्।। 123 न स्थानतोधिकरणं । 121 इत्यरूपाधिकरणम् । 126 फलाधिकरणम् । 126 अम्बुवदधिकरणं 127 वृद्धिडासाधिकरणम् । 128 प्रकृतैतावत्त्वाधिकरम् । 129 तदव्यक्ताधिकरणम । 120 अहिकुण्डलाधिकरणं । 181 परमतोधिकरणम् । 182 स्थानविशेषाधिकरणम् । 133 तथान्यत्वा(दधिकरणम् । 134 अनेनर्वगत्ताधिकरणम् । 135 फलाधिकरणम् । 130 सर्ववेदाधिकरणम् । 187 उपसंहाराधिकरणम् । 138 प्राप्त्यधिकरणम्। 189 सर्वापेदाधिकरणम् । 140 आनन्दाधिकरणम् । 141 प्रियशिरस्त्वाधिकरणं । 142 इतराधिकरणं । 148 आध्यानाधिकरणं । 144 आत्मगृहीत्यधिकरणं । 145 अन्वयाधिकरणम् । 146 कार्थाधिकरणं । 147 समानाधिकरण । 148 नवाविशेषाधिधिकरणं । 149 सम्भृत्यधिकरणं । 150 पुरुषविद्याधिकरणं। 151 वेधाधिकरण। 15 हान्याधिकरणं। 163 छन्दाधिकरणं । 154 अनियमाधिकरणं । 155 यावनधिकरणं । 166 इयदामननाधिकरण । 157 व्यतिधिकरणम् । 168 संत्याधिकरणम् । 169 कामाधिकरणम् । 160 निरिणाधिकरणम् । 161 प्रदानाधिकरणम् । 16: लिगभूयस्त्वाधिकरणम् । 163 विकलपाधिकरणम् । 164 विद्याधिकरणम् । 185 श्रुत्याधिकरणम् । 168 अनुबन्धाधिकरणम् । 167 प्रज्ञान्तराधिकरणम् । 168 नसमान्याधिकरणं । 169 परेणाधिकरण। 170 एकाधिकरणं । 171 अजाववध्दाधिकरणं ।

·XL . 172 भूम (कत्व)षिकरणं । 18 नानाशब्दाधिकरणं ।' 174 विकल्पाधिकरणं । 175 काम्याधिकरणं। 178 अह्राधिकरण । 177नवाधिकरणं । 178 पुरुषार्थाधिकरण। 179 आसार्वत्रकयधिकरणं । 180 नाविशेषाधिकरणं । 181 स्तुत्याधिकरणं । 182 उभयलिङ्गाधिकरणं । 183.आधिकारिकधिकरण । 184 फलश्रुत्यधिकरण - 185 कुत्स्नमावाधिकरण। 188 अनाविष्काराधिकरणं । 187 ऐहिकाधिकरण । 188 मुक्तिफलाधिकरणं अथ चतुर्थाध्यायः॥ 189 आवृत्यधिकरणं । 190 आत्माधिकरणं । 191 प्रतीकाधिकरण । 192 ब्रह्मदृष्टयधिकरणं। 193 आदित्याधिकरणम् । 194 आसीनाधिकरणम् । 195 आपायणाधिकरणमा 196 तदधिगयाधिकरणम । 197 वागधिकरणम् । 198 मनः प्राणाकरणम्। 199 अध्यक्षधिकरणं । 200 भूताधिकरणं । 201 नैकस्मिन्नधिकरणं । 202 समानाधिकरणं। 203 तानिपराधिकरण । 204 अविभागाधिकरणं । 205 तदोकोधिकरणं। 206 योग्यधिकरणं । 207 अचिरधिकरणं। 208 वायुशाव्दाधिकरणं । 209 तदिदाधिकरणं । 210 आतिवाहिकाधिकरणम् । वैघुताधिकरणम। 212 कार्याधिकरणम् । 218 सम्पाद्याधिकरणम् । 214 मुताधिकरणम् | 215 आत्माधिकरणं । 216 अविभागाधिकरणं । 21 ब्रह्माधिकरण । 218 सङ्कल्पाधिकरण । 219 अनन्याधिपत्यधिकरण। 220 जगद्वथापाराधिकरणं । 221 जगद्वयापाराधिकरण। 222 स्थित्यधिकरणम् । 223 अनावृत्त्यधिकरणम् ।

·॥ श्रीः ॥ ।। श्रीमते लक्ष्मीनृसिंहपरब्रह्मणे नमः । । मतत्रयसारसंग्रहः ॥ - (शास्त्रावतारः) (अद्वैतमतम्) ॥ श्रीशङ्करार्याय जगद्गुरवे नमः ॥ शादिशेषपवना गुरवः पुराऽभुर श्रीशंकरार्य रघुरामकनिष्ठ मध्वाः । तान् संप्रणम्य तदनुग्रहवाञ्छयैव तद्भाव्यसंग्रहमिमं विलिखामि पौः ।। १ ।। श्री अण्णावाजपेयाभिधगुरुमनपं सर्वशास्त्रार्थविज्ञम् श्रीयज्ञस्वामिसंझं मखिकुलतिलक श्रीवटारण्ययासम् । सेवे श्रीरामचन्द्र क्रमपदकजटावर्णचर्चाविशेष- * माझं श्रीकेरळेशार्चितपदकमलं वेदवेदाङ्गदक्षम् ।। २ ।। यस्मिन् वेदव्यास इति पद सार्थ न चेतरे। नमामि पाराशयंत ब्रह्मसूत्रप्रकाशकम् ॥ ३॥. केवला चितिराभाति जगद्रूपेण मायया । वन्देहं नरसिंहं वं व शहरिरूपिणम् ॥ ४॥ वृहद्यदारण्यकमस्ति लोके तदर्थनिष्ठो जगदार्य एषः । तदन्यवेदान्तविभागपूगः तदर्थवदीत्यवदत् स्वभाष्यैः ॥ ५ ॥ ब्रह्मायमात्मत्यहमसि ब्रह्म स्वं योऽहमसात्यखिलागमोक्तः । द्रष्टव्य आत्मेति च वेदवाक्यात् आत्मैव जिज्ञास्य इति स्म वक्ति।

·२ शास्त्रातार:-अद्वैतम् ॥ नस्यत्वमा विकृतिस्वरूपं विचित्रमेदं च जगत्सुदृष्टम् । नित्यैकल्यं परिशुद्धतेजः पुञ्जस्सम प्राचिदेकमाभात् ।। ७ ।। प्रमेव सर्व न तु किसने मायाविचित्र पुरुरूप इन्द्रः। इत्यादि वेदान्तरहस्पषाचा अर्थ पभाष स हि शङ्करायः॥ ८ ॥ ब्रोव सर्व जगदेव मिथ्या जपानसून स्फटिके यथा या। अज्ञानरूपं विविध विभाति ज्ञाने विद्याविनिवर्तनीया ॥ ९॥ अनायविद्यावितिः प्रासाध्या यद्गज्जुसादिविशेपोधात् । निवर्तते तत्त्वमसीति बोधात् जगद्विशुद्धानितिरवशेषा ॥१०॥ इत्थं विनिधित्य हि सर्ववेत्ता श्रीशङ्करायों निखिलागमानाम । अभूतभावं निजसूत्रमाप्ये ब्रह्मैव जीयो विनिवृत्तपन्धः । ११॥ रज्जी यथा सर्पमतिः स्वभाते ज्ञान जगद्धीः नतु तथ्यमेतत् । जगत्तु नाश्यादिगुणोपपन्नं ज्ञानं तु शुद्धं घविकारि नित्यम्।।१२।। तत्तादृशज्ञानमनाविद्याऽऽदर्श विचित प्रतिभाति नाना । सायाह्यविद्याविनिवृत्तिव ज्ञानं न साध्यं स्वयमेव भागम्।।१३।। अज्ञानानृततुच्छकै बहुभिः नीहारमायातमः पातायैः पिहितं च गूढमिति न ज्ञानं युती श्रूयते । तचिन्ता बहुधा विभाति जगति ज्ञानस्वरूपं पता ज्ञादयविभागवतदखिलं रूप्यादिचन बाध्यते ॥ १४ ॥ विच्छागासङ्गशक्त्या बहुविध विदचित् भातृमोन्यादिमिषर भ्रान्तं भानस्वरूपं भवति व वितमी मानजज्ञानमाया । प्रान्तारमा मुक्तिकामः शममुखकरणवानवान् श्रीतुकामः प्रमात्मज्ञानमेवे गुरुपदकमलोपासनं मंप्रतीच्छेत् ।। १५ ।। एको विनासर्वगतश्चिदात्माऽविद्यावयाकविधात्मरूपी । प्रान्तनित्या निजरूपमा सात् भावात्मकाहानबलाञ्च युक्तम्

·पा.१]
मतन्नयसारसंग्रहे ।
संख्याऽधिकरणानां च यत्रैकनवतिश्शतम् ।
नसंख्या पञ्चपञ्चाशच्च पञ्चशतानि च ॥ १७ ॥
समन्वयाविरोधौ च साधनं च फलं तथा ।
भगवत्पादभाष्येऽत्र वर्णितानीति घुध्यताम ।। १८ ॥
अधिकरणानि १९१
सूताणि ५५५
ॐ अथातो ब्रह्मजिज्ञासा ॥१॥
मोक्षेऽभिलाषा च फले विरक्तिः नित्यादिधीश्शान्तिरितीह शाखे।
इमानि चत्वारि तु पूर्ववृत्तान्यपेक्षते ब्रह्मविचार एपः ॥ १९ ॥
अत्र केचित आश्रयानुपपत्ति-तिरोधानानुपपत्ति स्वरूपानुपपति अनिर्व-
चनीयानुपपत्ति-प्रमाणानुपपति-निवर्तकानुपपति-निवृत्यनुपपतिभिः, सप्तविधामिः
ब्रह्मणः अविद्याश्रयत्वादिकं न संभवतीति अद्वैतब्रह्मणः जिज्ञास्यत्वं नेत्यवोचन ।
अत्र केचित् प्रत्यवोचन सप्तविधयुक्तियुक्तश्लोकेन ।
'यस्मिन्नध्यस्तमेतस्त्रिभुवनमखिलं यच्च पश्यत्यविद्या
मुग्धं स्वाध्यस्तमेतद्यदपि निजवपुर्वीक्षणे मुच्यते यत् ।
ज्ञानं ज्ञेयादिहीन, भवति यदपदं संविदा निर्विशेष
सत्यं सदृश मिथ्या तदितरदखिलं कोऽन्यथा वक्तुमीशः ॥'
" मानासिध्यतु सर्वमेव भुवनं मानं तु सिध्येत् कुतः
किं स्वेनैव तथाऽस्तु तर्हि भुवनं मानेऽपि मान यदि ।
हन्तस्यादनवस्थितिः विरमतो मेयं च न स्यादिति
क्वेदं सिध्यति विधमेतदखिलं सत्यं प्रमेयं च भोः ।।" इति ॥
न द्वैतं प्रतिपादयन्त्युपनिषद्वाचः प्रसिद्धं हि तत्
किन्त्वद्वत्तमनन्यगोचरतया तद्वद्यमास्थीयताम् ।
अप्राप्ते खलु शास्त्रमर्थवदिति द्वैतप्रयासो वृथा
घद्वैतं परमार्थतः प्रभवति द्वैती मृषा पश्यति ॥ २०॥

·४ जिज्ञासाधिकरणम् अद्वैतम् ।। मदा विशुद्ध स्वयमेव भातं चिन्मात्रमात्मेति बदन्ति दी। एकं सदेवाद्वितयं द्वितीयात् मयं निगूढं तमसाऽनृतेन ॥ २१ ॥ माषाज्ञानेनानृतं स्वंप्रकाशं ज्ञानं ब्रह्माज्ञाननाशाच्चकास्ति । स्वर्भान्याख्यो चान्तं पुञ्जेन सूर्य प्राविध्यतं सुप्रसिद्धं हि वेद ॥ मूढोऽहमज्ञोहमिति प्रवादः ज्ञानस्य सत्त्वेऽपि यथाऽविरोधः । तथाऽयमात्मा तमसा सहापि स्थित्वा जगद्रूप इहापि भाति ॥ यथा तमश्शन्दविचारकाले प्रकाशशब्दार्थमपेक्षते न । भावात्मकाज्ञानविचारकाले ज्ञानात्मनः ज्ञानमपेक्षते न ॥ २४ ॥ अप्राकृतं शुद्धमिहेति सत्यमाश्रित्य चैकुण्ठमुखं यथा ते । आविद्यकं सर्वमिहापि युक्तं धमाकृतं कर्म च ते प्रकल्प्ये ॥२५ नित्यो विमुस्सर्वगतोधणीयान् अजःपुराणो बदुधा विजातः । विरुद्धवाचो न परस्परं ताः भावात्मकाज्ञानसहे परस्मिन् ॥२६॥ न स्त्रीपुमान् नापि नपुंसकं च बलात्मनो रूपमतो विमुक्तिः । यजोतिषा ज्योतिष ऐक्यमाहुः स्वराट् पदस्य श्रवणादियुक्तौ ॥ इति सिद्धान्तात् प्रमेयमेव न किचित्सत्यमस्त्यस्मिन् मते इति प्रमेवता- पादनं न युक्तम् । अन्न प्रमाण अयं भागवत श्लोकः " स वै न देवासुरमयतिर्यड् न स्त्री न पण्डो न पुमान्न जन्तुः । नायं गुणः कर्म न सन्नचासत निषेधशेषो जयतादशेषः ||" इति " स एष नेति नेति " इत्यादि श्रुतिश्च । अत्र सिद्धान्ते चिन्मानय सत्य; अन्यत् मिथ्या; भावरूपाज्ञानेन आच्छादितं ब्रह्म जगदिव, रज्जो सर्प इव, भासते ! चिमात्र ब्रह्मच निर्गुणमेव । वेदान्तजन्यज्ञानेन भावरूपाज्ञाननाशे सति ब्रह्म स्वयंप्रकाशमेव वर्तते । अविद्याश्रित ब्रह्मणि जगदध्यासे द्वैतप्रतिमान । स वेदान्ताः मद्वैतमेव प्रतिपादयन्ति । द्वैतस्य प्रत्यक्षसिद्धत्वात् तत्र न वेदान्तापेक्षा ।

·पा.१] मतलयसारसंग्रहे । अज्ञानेन ज्ञानस्याऽच्छादनं कथं संभवतीति चेत्, “ सुवर्भानुरासुरस्सूर्य तमसाs- विध्यत; तस्मै देवाः प्रायश्चितिमैच्छन् ॥ इत्यादि यजुस्संहिताद्वितीयकाण्ड द्वितीयप्रश्नद्वितीयानुवाके तमापुञ्जरूपः सुवर्मानुरासुरः (सुवर्भानुः स्वर्गस्य मां नुदति-छादयति इति - सुवर्भानुरिति व्युत्पत्तिः) स्वकीयतमसा सूर्य छादया- मास । ततो जगदाध्यमभवत् । ततः सूर्यप्रभाच्छादकस्य तमसः प्रायश्चित देवाः विचार्य नानाविधैः प्रकाशरूपैः मण्यादिद्रन्गः नतुभि पर्यायैः तमोऽपानन् इति कथा वर्तते । तद्रीत्या चिद्रूपब्रह्मणः भावरूपाज्ञानेन छादनं युक्तमेव ॥ अपिच भूलोकेऽपि सूर्य राहुः उपरागकाले छादयतीति सुप्रसिद्धमेव । अतः अविद्याश्रयत्वेऽपि न दोषः ॥ विश्च यथा परमते ब्रह्मणः सूक्ष्मचिदचिद्विशिष्टावस्सा एका, स्थूल- चिदचिद्विशिष्टावस्या अन्या; जगत्सृष्टिकाले स्थूलचिदचिद्विशिष्टावस्था अनी- क्रियते; प्रलयकाले सूक्ष्मचिदचिद्विशिष्टावस्था इति अवस्थाद्वयं अंगीकृत्य सर्व- श्रुत्युपपत्तिः वर्ण्यते, तथा अस्मन्मतेऽपि अविद्यातिरोहितावस्था एका; अविद्याराहिल्यावस्था अन्या; तथा च निर्गुणत्वादिप्रतिपादकाना, श्रुतिवाक्यानां अविद्याराहित्यकाले शुद्धनमणि समन्वयः; सत्यकामत्वादिप्रतिपादकवाक्यानां अविद्या विशिष्टब्रह्मणि समन्वय इति स्वरसत एव श्रुत्यों भवति । परमते तु अप्राकृतं शुद्धसत्वमित्यन्यत् परिकल्प्य वैकुण्टादिवर्णनमधिकम् । अतश्च 'अन्तेन प्रत्यूढाः' इत्यादिबहुश्रुतयः तत्त्वमसीति वाक्यार्थीन्यथानुपपत्तिः, लौकिकप्रतीतिः, युक्तयश्च इत्येवमादिप्रमाणबाहुल्यात अविद्यातदाश्रयत्वाद्यङ्गीकृतौ न कोऽपि दोष इति सिद्ध इति मतप्रक्रिया संग्रहः । अत्र किंचित विविच्य उच्यते । तत प्रथमं अविद्याश्रयत्वं ब्रह्मणः संभवतीति इदानी उच्यते ।

·जिज्ञासाधिकरणम्-अद्वैतम् ॥ [अ.१ "ज्ञानरूपं परं ब्रम तन्निवर्य मृपात्मकम् । शाज्ञानं निरस्कुर्यात् कः प्रभुस्तनिवर्तकः ।।' "ज्ञानं ब्रीति चेत् ज्ञानं अज्ञानस्य निवर्ततम् । ब्रह्मक्त तत्प्रकाशत्वात तदपि शनिवर्तकम् ॥" इति कैश्चित प्रकाशरूप नझणः तमोरूपाविद्याश्रयत्वं न संभवतीत्युक्तम् । ब्रह्म ज्ञानस्वरूपमिति आचार्योपदेशजन्यं ज्ञानं अविद्यायाः निवर्तकं भवेत इत्युक्त ब्रह्मणः प्रमेयत्वं अननुभूतित्वं च स्यादिति दृपणं अविद्याश्रयत्वे उक्तम् । तन्नयुक्तम । तथाहि "ज्ञानं ब्रह्मति" आचायोपदिष्टप्रमाणजन्यज्ञानस्य, ब्रम- स्वरूपभूत ज्ञानस्य च भिन्नत्याच प्रमेयत्वादि दोषाः न संभवन्ति । मलिनदर्पणे प्रतिबिम्बभूत एव मुखे मलिनत्यादि दोषाः यथा वा संभवन्ति; नहु . विम्बमुखे, तद्वत अविद्याश्रयत्वे संभाविता दोषाः जीवगता एवेतिर कमिद्विरोधः ब्रह्मणः अविद्याश्रयत्वे ॥ आश्रयत्वविषयत्वमागिनी निर्विशेषचितिरेव केवला।" इति प्रमाणात शुद्धचिदाश्रितमेव अज्ञानं अंगीकर्तव्यम् । अविद्याश्य- स्वं च ब्रह्मणः लोके स्त्रीपुरुषसंसर्गात पुत्राद्युत्पतिरिव नेह ब्रह्मणि संभवति । किन्तु ज्ञानस्वरूपब्रह्मणि अनायविद्या सान्निध्यात् स्फटिके रक्तिमेव अध्यस्यते । आचार्योपदिष्ट प्रमाणजन्यज्ञानस्य ब्रह्मवत तत्प्रकाशलात् इति रुक्तं स्वयंप्रकाशवं न भवत्येवः ब्रमस्वरूपज्ञानस्य अजन्यत्वात, मशास्त्रज्ञानस्य च जन्यत्वात् । " ब्रह्मवत् तत्प्रकाशत्वात् तदपि अनिवर्तक " इति तदुक्तिः, न कचिद्विशेषः स्वरूपतद्विषयज्ञानयोरिति " ताप्योक्तिव में संगच्छेते। ज्ञानत्वावच्छेदेन उभयज्ञानस्य एकत्वसंभावना न युवा स्वयंप्रकाशवजन्यस्वरूपविशेषसद्भावात् । किश्च महावाक्यचतुष्टयात् तत्त्वमसीति जीवेक्योपदेशानुपपल्या च (1) " मन्तेन हि प्रत्यूढाः ॥ (2} " नोहारेग प्रावृता" (संहितायां C " ·पा.१] मतलयसारसंग्रहे । . तुरीये काण्डे) (3) "मायां तु प्रकृति विद्यान्मायिन तु महेश्वरं। (4) 'आनीद- वात स्वधया तदेक' (स्वषया अविद्यया) (5) तस्माद्धान्यं न परः किंचनास' (6) तमसा गूढमने प्रकेतं " (7) " तम आसीत् ॥ (8) "तुच्छेना- भ्वपिहितं यदासीत् ॥ (२-८-९ शाखा) (9) "इन्द्रो मायाभिः (10) " हिरण्मयेन पात्रेण सत्यस्यापिहितं मुख" (11) 'अज्ञानेनावृतं ज्ञानं तेन मुद्यन्ति जन्तवः " (12) "अनादि मायया सुप्तो यदा जीवः प्रबुध्यते " इत्यादिभिः प्रमाणशतैः अविद्यामंगी- कृत्य अविद्याश्रयत्वं ब्रह्मणः वाच्यम् । पुरुरूप ईयते। विच अविद्यानिष्ठस्य शिष्यस्य अविद्यानिष्ठगुरुणा अविद्याश्रयं ब्रह्म अविद्यारहितत्वेन उपदिश्यते । न तु शुद्धब्रह्म इति शुद्धनमणः प्रमेयत्वं न स्थादेव । "सचिदम न संवेचं संवेद्यमनृतं जडम्" इति सिद्धान्तात, शुद्धबक्षणः, " अवचनेन प्रोवाच " इति शास्त्रात, उपदेश्यत्वं न संभवेदेव । अपिच तस्मान्न बध्यते नापि मुच्यते नापि संसरति कश्चित । संसरति बध्यते मुच्यते च नानाश्रया प्रकृतिः॥" इति सांख्यमते यथा वा प्रकृतेरेव सर्व नतु पुरुषस्य इत्युच्यते तद्वत अविद्याश्रयमेव सर्व सुखदुःखभाक्त्वादिकं च वर्तत इति न कोपि दोषो ब्रह्मणः । अविद्याविषयभूत ब्रह्मण एव जिज्ञास्यवं इति आचर्याभिप्रेतेति भामत्यां "तदेवमनौपाधिकं ब्रह्मणो रूपं दर्शयिता अविद्योपाधिक रूपमाहा ।-(भाष्यम् "सझं सर्वशक्तिसमन्वितम्") "जगत्कारणत्वं अस्य दर्शितं, शक्तिज्ञानभावाभा- वानुविधानात् कारणत्वभावाभावयोः । इति । "अविद्योपाधिकमिति-- अविद्याविषयीकृतं इत्यर्थः । इति कल्पतरुः।

·८ जिज्ञासाधिकरणम्-अद्वैतम् ॥ [अ. तथा च जगत्कारणभूत ब्रह्मण एव जिज्ञास्यतोक्तेः, अविद्याविषयीकृत ब्रह्मैव जगत्कारण, न तु शुद्धब्रह्म इति हि स्थापितम् । 'विञ्च ज्ञानरूपं ब्रह्म । इत्युपदिष्टज्ञानस्य ब्रह्मस्वरूपभूतज्ञानस्य च ज्ञानत्वावच्छेदेन अभेदं गृहीत्वा दोपवर्णने "रुद्रः पशूनामधिपतिः; पगढ़ पाशिताः पूर्व " इत्यादि प्रमाणात जीववर्गस्य पशुत्वात् पशुत्वावच्छेदेन सर्वस्यापि तुल्यत्वानीकृतौ परित्युक्ते व्यासादीनामपि बोधः स्यात् । इष्टापती आश्रमम्तम्बपर्यन्तेषु प्राणिपु सत्स्वपि, ज्ञानतारतम्यस्य सत्त्वादिति 'देवता- धिकरणभाष्योक्तिः। विरुद्धयत । । विश्व गुरुपदेशजन्यज्ञानं अविद्याविनाशकं इत्युक्ति दूषयता परेण ब्रह्मवत् तत्यकाशत्वात् तदापि बनिवर्तकं " इति ब्रह्मस्वरूपज्ञानस्य, उपदेश- जन्यज्ञानस्य च विशेषाभाव इत्युक्तम् । तन्मते आत्मन. ज्ञानस्वरूपमझीकृत्य तद्गुणत्वेन अन्यद्धर्मभूतज्ञानमभ्युपगम्य प्रभायाः संकोचविकासाविव धर्मभूत- ज्ञानस्यैव संकोचविकासौ भवत इत्यभ्युपगच्छन्ति । तर आत्मस्वरूपज्ञानस, धर्मभूतज्ञानस्य च ज्ञानत्वावच्छेदेन अविशेषात स्वरूपभूतज्ञानस्यापि संकोच. विकासौ भवेतां इत्युक्ते कि प्रतियुः । इति । तत्त्वमसीति ऐक्योपदेशान्यथानुपपत्या प्रपञ्चस्य अविद्याकल्पितलं, ब्रह्मणः अविद्याश्रयत्वं च आश्रयणीयमित्युक्तं, न युक्तमिति राम- सुब्रह्मण्याख्य विद्वद्वराः~'तत्त्व' इति एकमेव समस्तं पदम् । न तु व्यस्तम् । व्यस्ताश्रयणे पूर्वत "स आत्मेति " निर्देशात्, त्वं शब्दस्य तद्विशेषणत्वेर " सत्यं ॥ इति निर्देशव्यं स्यात् । यतः 'तत्त्वं । इति एकमेव पदम् । तन्मय वंतत्त्वं इति पष्टीतत्पुरुषमानित्य तसंबन्धी पुरुषः तं इत्यर्थः । संघन्धध राजपुरुपवत शेषशेषिभावः (स्वस्वामिभावसंबन्धः) तस्य दासः वं इति तत्व पदस्य जीवनझभेद एव अर्थ इति ऐक्योपदेशाभावात् अन्यथानुपपतिरेव नेति अबोचन् ।

·पा.१] स जिज्ञासाधिकरणम्-अद्वैतम् ।। केचित् " तत् सत्यं स आत्मा तत्त्वमसि' इत्यत्र यजुर्वेद विक्रमस्थले "माऽऽसात् पियधाऽविशत" इत्यादिग्धिव "अघोराऽऽपापकाशिनी " इत्यत्रेव इह च अतत्त्वमसीति प्रश्लिप्य, "द्वा सुपर्णा सयुजा सखायौ ' इत्यादि श्रुत्यनु- रोधेन अब्रह्म त्वमसि इत्यर्थमाश्रित्य जीवब्रह्मभेद एव सिध्यति; इत्यब्रुवन् । विश्च तत्त्वमसीति पदच्छेदेऽपि, एकपदाश्रयणेन तेन त्वं; तस्मै नमः तस्मात त्वमतस्य वं; तसिगन् त्र-तत्त्वं इति विग्रहमाश्रित्य तंदीयस्त्वं असि इत्येव अर्थः । " कर्तृकरणे कृता बहुलं" इति बहुलग्रहणात, 'चतुर्थी तदर्थार्थ । इति सूत्रे चतुर्थी इति योगविभागात, "पञ्चभी भयेन " इति सूत्रे पञ्चमी इति योगविभागात, 'पष्टि ' इति सूत्रेण, " सप्तभी शौण्डैः" इति सूत्रे सप्तमीति योगविभागात यथाक्रम तत्त्वं पदस्य समासोपि भवति । अतश्च भेद एव सिध्यतीति नैक्योपदेशान्यथानुपपत्तिरिति मध्वार्याः वदन्ति । प्रथमपक्षे विशेषण विशेष्यानुगुणं लिहं भवितुमर्हति इत्यत्र न नियमः । “शत्यं हि यत्सा प्रकृतिलस्य '' इत्यादि प्रयोगात 'लिगमशिष्य लोकाश्रयत्वाल्लिनस्य'' इति महाभाष्यकारवचनात् "व्यत्ययो बहुलं' इति सूत्रे " सुप्तिमुपग्रह लिङ्गनराणां काल हलस्वर कर्तृयडाच । व्यत्ययमिच्छति शास्त्रकृढेषां सोपि च सिध्यति बाहुलकेन" ॥ इति चार्तिककारोक्त्या च नपुंसकलिङ्गस्यापि पुल्लिङ्गार्थबोधकवे न दोष इति 'तत् त्वम् । इति व्यस्तं पदमेव । समन्नपदाभ्युपगमे तृतीयादि समासाश्रयणे च योगविभागादिक्लिट- गत्याश्रयणं सभवति । पृथक्पदव पक्षे तु 'वं शब्दस्य नपुंसकलिगत्वेपि विषु लिंगेषु युष्मदस्मदोः सरूपत्वात 'अलिंगे युष्मदसदी । इति वैव्याकरणाभ्युप- गमाञ्च सामानाधिकरण्यं युक्तमेव । ' पदद्वयम्यापि चैतन्यमेव अर्थ इति न नपुंसकलिङ्गतच्छब्देन सामानाधिकरण्यविरोधः । म.2 ·मतलयसारसंग्रहे। - किश्च तत्त्व' इति समस्तपदाश्यणेपि तदेव वं मात्र, तदभिन्न- तत्वं इति " अमक्षो वायुभक्षः ॥ इतिवन् सर्व वाश्यं सावधारण' इति न्यायेन माकपार्थिवादिवत (गाकप्रियः पार्थिवः = शाकपार्थिवः इतिवन) समासाश्श्रयणेन, 'मयूख्यसकादयश्च' इति सूत्र आकृतिमहणाहा समामाश्रयमेन मध्यपदलोपं सति अभेद एव अओं गृह्यते; न तु भेदः । अपिच तत्त्वमसीति समस्तपदेऽपि मचायो त्वं च तवं च ' इति वा कर्मधारयाश्रयणेन । तया निपादम्य पति याजयेत् । इति श्रुत्यर्धविचारे निपादश्चात स्थपतिश्च निपादम्पतिरिति कर्मधारयो वा, निपादानां धपतिरिति पष्टीतत्पुरुषो वेति विचार्य, पटीनत्पुरुषपक्षे निपादस्पपतिरित्यत्र निपाद- शब्दस्य निषादसन्धिपर्यन्तार्थः अभ्युपेयः । 'अदम्य राजपुरापः । इति मयोगवारणाय तत्पुरुषममामे उत्तरपदार्थम्मापि पूर्वपदार्ये मद्राव इति एकार्थीभावरूपलक्षणया आधिनः । कर्मधारगे तु नागदोपो नाम्नीति हत्या स्पतिनिषादरम्यादित्यधिकरणे निषाद एप सपनिरित्याश्रयणे विषादस्य उपनयनाध्ययनाघमावात कथं यजनमिति न अमितव्यम् । वेदविहिनन्यात तघागमात्रकरण उपयोगितया उपनयनाध्ययनादिकं तस्य कारपिनत्य इति, फलमुखगौरवम्य अदोषत्वात इतुक्तम् । तद्वत अन्न तन व · पदयो ऐक्यः । मेव अों भवति इति । नन्वे सनि प्रकृतयोः तन त्वं । पदयोः मन्य- रूपयोः परये अर्थे विवक्षिते, विशेषणम्तयोः सर्वज्ञत्वादि श्वेतकेतुसजिक पिण्डत्वादि विशेषणयोः अर्यान्वयाभावान विशेषणार्थ त्वचा विरोप्यापशेः चैतन्ययोः रोक्यं इति उभयत्र लक्षणव दोष इति चेत; मीमिक्सते अमज्ञिक कार्यरूप एव सः लिडादेः प्रथम शक्तिमभ्युपगम्य नियाकार्यम्पार्योंकि मन्धिनाभिधायिन लिडादेः नदन्निपदाना र अर्थः लक्षणया अंगीतः। तदूत मसन्मतेऽपि उभयत्र लक्षणा न दोषाय भवति । तार्यानुपपतिरेव समका बीजमन्त्यत । बीज विना लक्षणया अवर्णन न युक्तमित्येव सम्मतम् । किंच 'सोऽयं देवदासः इत्यत्र यथा उभयत्र देशा दिल्या या देव- दक्यमत्यभिज्ञा आयते तद्वत् तत्तपत्रापि उमपत्र विशेषणं I

·पा.१]
शाखावतार:-अद्वैतम ॥
विशेष्यमात्रस्य अर्थबोधो भवत्येव ।. विषं मुंश्व महाराज इत्यादी विषमित्यस्य
विरोधिगृहान, मुंश्वेत्यस्य मा मुड्थाः इतिवत् उभवत्र लक्षणा न दोषायैव ।
भत एव पूर्वाचार्यः इयं शुकरहस्यश्रुतिः प्रमाणतया उपन्यत्ता !
वाच्यं लक्ष्यमिति द्विधार्थसरणी वाच्यस्य हि वं पदे
वाच्यं भौतिकमिन्द्रियादिरपि यलक्ष्यं समर्थश्च मः ।
वाच्यं तत्परमीशता कृतमतिर्लक्ष्यं तु सच्चित्सुखा-
ऽऽनन्दब्रम तदर्थ गप च तयोः ऐक्यं वसादं पदम् ॥
त्वमिति तदिति कार्य कारणे सत्युपायी
द्वितयमितरथैके सचिदानन्दरूपम् ।
उभयवचनहेतू देशकालौ च हिला
जगति भवति मोयं देवदतो यथैकः । । इति ।।
त्वं श्वेतकेतुं यदतीह तच्च ब्रह्माह मार्यात्म्यगुणादिजुष्टम् ।
तयोस्समानाधिकृति युक्ता तसाच्चितोर्लक्षणमेक्यमेव ।। २८ ।।
ऐतदात्म्यमिति पूर्वदर्शनात तत् पदादपि तदात्मयोधः ।
भासि मोम्य परात्मयपुस्त्वं लक्षणा न भवतीति परे तु ॥२९॥
भो 'म आत्मा' सविधस्य 'तत्पदं सर्वजुष्टपरमात्मवोधकम् ।
त्वं पदं भवति कत्याच तर्हि चिरनया पददये।
मतदयेऽप्यापततीह दोपः पदद्वय ते पद एष मे तु ।
दोपो हि तुल्येन न परोऽनुयोज्यः एक द्वयं वा मममेवचाऽगः ॥
पदं विभज्यातत् इत्यथाल ब्रह्मामि न त्वं तु विभिन्न एव ।
मै विभदो विदिना हि सः ब्रह्मतात्सर्वमतथ्यमेव ॥३२॥
द्वयोहूनामपि लक्षणादेः श्रुत्यन्ततात्पर्यमिदं वदन्ति ।
अपूर्वरूपे न लिङ्गादिशक्तिः क्रियात्मक लक्षणयव बोधः ॥३॥

·मतलयसारसंग्रहे।
आश्रित्यचापर्यवसानपत्ति गौणी विना साविति केचिदाहुः ।
साप्याकृतिन्यायत एव वाच्या तत्रापि शक्तिद्रयमेव दृएम् ॥३४॥
अज्ञानद्धि विवर्तते परमिदं ब्रह्मव विश्वात्मना
नानात्वेन च भासमानमखिलं तध्यं न लोके ततः ।
ब्रह्माज्ञाननिवृत्तिरच विबुधैः मुक्तिश्च पापठ्यते
प्रवाहमिति प्रसिद्धविशदज्ञानात् स्वयं मुक्तिमाक् ।। ३५ ।
॥ इति सिद्धान्तसंग्रह।
अधिकरणार्थः । पूर्वगीगांसायाः उतरमीमांसायाश्च बहुभिः कारणैः
भिनशास्सस्य सिदत्यात साधनसंपन्नस्यैव ब्रह्मजिज्ञासा संभवति इति ।।
.
(विशिष्टाद्वैतम् )
॥ श्रीमते भाष्यकाराय नमः ।।
जिज्ञासाधिकरणम् ॥१॥
ॐ अथातो ब्रह्मजिज्ञासा ||१||
श्रीमद्रशन्दवान्याय श्रीनृकेसरिणे नमः ।
भाष्य नित्यतत्वार्यो यत्कटाक्षादजायत ॥३६॥
श्रीवाठारिश्रीवासशठाकोष यतीश्वरः ।
इंदि भातु सदा भक्तराचार्यस्य मे गुरुः ॥ ३७ ।।
भीमानारायणो देवः चिदचिदेवान प्रमः।
असत्य प्रमशब्दार्थः तद्विचारे यतेत सन् ॥ ३८॥
भोक्ता भोग्यं प्रेरितेति श्रुतेश सर्वस्यैवं विष्णुदेहश्रुतेध ।
ये झाचिञ्चितां च स्वरूपं तत्पूजाद्यं मोक्षरूपं च शसे ।।
मीमांसा पूर्वभागस विचारानन्तरविद ।
जिज्ञासा मणः प्रोका शासकत्वसमर्थनात् ॥ १० ॥

·"अनीदयात पा.१] जिज्ञासाधिकरणम्-विशिष्टाद्वैतम् ।। १३ मीमांसाह्वयमेकमेव कथितं काण्डलयालंकृतम् तत्कर्मात्मक देवतात्मक परब्रह्मात्मकत्वात विधा। कतारः खलु जैमिनिः प्रथमतः श्रीकाशकृत्स्नः परः वेदव्यास महर्पिरेव चरमः कादंबरीवान तत् ।। ४१ ।। इह तावत् वेदान्तशास्त्रे श्रीमन्नारायणाख्यः पुरुषोत्तमः चेतनाचेतन- प्रपञ्चनियन्ता सर्वज्ञः सर्वशक्तिः सर्वान्तर्यामी सदा नित्यपूरिसंस्तुतः स्वाश्रित- विरोधिवर्गनिरसनरतः निखिलहेयप्रत्यनीक कल्याणकतानः वैकुण्ठाख्यपरमपद- पासी कश्चन अन्तीति “एको ह वै नारायण 'आसीत् " स्वधया तदेक" (स्वधया लक्ष्म्या इत्यर्थः) " नित्यो नित्यानां चेतनश्चेतनानां एको बहुना यो विदधाति कामान्', “प्रधानक्षेत्रज्ञपतिर्गुणेशः ", "सकारण करणाधिपाधिपः ॥ “स त आत्मा अन्तर्याम्यमृतः ", " यम्सर्वज्ञः सर्ववित्", " पराऽस्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते ", " तद्विष्णोः परमं पदं सदा पश्यन्ति सूरयः ", " ज्ञाज्ञौ द्वावजावीशनीशौं ।' भोक्ता भोन्यं प्रेरितारं न 'पृथगात्मानं प्रेरितारं च मत्वा ', ' यथा प्रयोम्यः आचरणे नियुक्तः', अथ य इह आत्मानमनुविद्य प्रजन्ति एतांश्च सत्यान् कामान् ', 'सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चिता', एतमानन्दमयमात्मानं उमसंकामति, "अपहतपाप्मा विजरो विमृत्युर्विशोकोविजिघत्सोऽपिपासस्सत्यकामस्सत्यसंकल्पः" ‘ओं नमोनारायणायेति मन्त्रोपासकः वैकुष्ठभुवनं गमिष्यति,' 'श्रीरुपबईणम्', तस्मिन्ब्रह्मास्ते, 'तमित्यं वित् पादेनैवाम आरोहति' 'स तत्र पर्येति । 'ब्रह्म- विदाप्नोति परं। 'ध्यावा देवं मुच्यते सर्वपाशैः', 'निचाय्य तं मृत्युमुवात प्रमुच्यते '; "तमेवं विद्वान् अमृत इह भवति' इत्यादि श्रुतिभिः दरीदृश्यते। जीवः प्रकृतिः परमात्मा चेति तत्वत्रयं । परमात्मा सकलकल्याणगुणो- पेतः; हेयप्रतिभटः सर्वनियन्ता, सर्वफलपदश्च, सर्वमाप्यच! जीवाः अनन्ता, नित्याः, मुक्तयः, पद्धाश्चेति त्रिविधाः । बद्धाः संवतिस्थाः । भगवत्मपत्या निश्शेषसंसारनिवृत्या चरमशरीरवियोगानन्तरं श्रीकृष्ठलोकं प्राप्ताः मुकाः । नित्याः अनन्तगरडविप्वासेनादयः; नित्यपरिचन्दन मत्वा', - ·मतलयसारसंग्रहे ! व्यवहृताः; भगवत्समीप एव स्थिताः । प्रतिय सत्वरजस्तमोगुणसाम्यावस्या । जीवतत्वं प्रकृतितत्वं च परमारमशरीरं । प्रति यदा परमात्मेच्छया दृष्टयु मुरग भवति तदा मूलपतिरविकृत्तिरियायुक्त तत्वान्तरभेदभिन्ना भवति । प्रकृतिजीवोः परमारमशरीरत्वाभ्युपगमे सुखदुःखादिकं शरीरंगनं शरीरिति परमात्मनि न सबध्यते । कर्मकनशरीरस्यैव तत् । भोगायननं शरीरमित्यादि परोक्तशरीरलक्षणम्य अव्याप्त्यतिव्याप्त्यसंभवादि दोषदुष्टत्वेन यम्य नेतनस्य यहव्यं नियमेन धार्य शेषभूतं ततस्य शरीरमिति लक्षणाश्रयणेन शरीरभूत जीवप्रकृतिनिष्ठमुखदुःस्वपञ्चीकरणादिकं बालत्ययुक्त्वादिकं च शरीरिणि पर- मात्मनि न प्रवर्तते । चित्रपटदृष्टान्ताचावगम्यते । अन एवं चश्चति चेतनासिरमतिः तत्संवृतिर्मालिका भूनानि म्वगुणैरहंकुतियुगे शंखेन शाहीयते । चाणाः स्यानि दशमऽपि कौस्तुभमणिः जीवः प्रधानं पुनः श्रीवत्सः कमलापते तब गहामाहमहान्तं बुधाः ।। इत्यभियुक्तैः भगवतः जीवततं प्रकृतितत्वं च शरीरलेन उपकरणत्वेन चर्गितम्। मनादि जीवनमानुसत्या मृष्ट्यादिकं वा विहरनि भावान पक्रवतीन | जीवाः स्वाभाविकधर्मभूतज्ञानगुणवतः परमात्माधीनाः स्वातन्त्र्या भावेऽपि परमात्मदतवातन्त्र्याश्रयणेन कर्म कृत्वा तदनुगुणं फन भगवनादत- मनुभवन्ति । विषमसृष्टयादिदोषपरिहारश्च । "दावोधरदत्तपत्र पुराः भानन्ध्याक्त्या स्वयं सचद्ज्ञानचिकीर्पणप्रस्तनान्यु गदयन् वर्तते । तत्रोयेश्य ततोऽनुमित्य विदधानिग्रहानुग्रही सउत्तमपलं प्रयच्छति पुनः सस्य पुंसो हरिः॥"

·१५ पा-१] जिज्ञासाधिकरणम्-विशिष्टाद्वैतम् ॥ "दुष्कर्मस्वनिवर्तनानुमनने पुंसः करोल्पच्युतः स्वातन्त्र्येण निरंकुशेन सगुणश्रुत्या न दोषो हरेः । दृष्टश्चारिषु निग्रहो गुणतया लोके न दोषामना न स्यादाश्रयसिद्धिरौपनिषदं नोचेत प्रमाणं वचः ॥" ܙܕ "दुष्कर्मव्यवसायतस्तु विरतो यस्तस्य पुंसः पुरा भृयो जन्मसमार्जितान्यगणितान्यागांस्यनादृत्य यत् । तस्यानन्तसुखाप्तये च यतते लक्ष्मीसहायस्स्त्रयम् तत्कारुण्यपुरस्सरो गुणगणस्तस्यायगुजृम्भते ॥ इति श्लोकत्रयेण अभियुक्तैरुक्ताः ॥ जीवाः ज्ञानस्वरूया अपि धर्मभूतज्ञानगुणकाश्च कर्मणा धर्मभूतज्ञान- संकोचविकासभाववन्तश्च वर्तन्ते । “मुमुक्षुबै शरणमहं प्रपद्ये " इति श्रुत्या " तस्य च वशीकरणं तच्छरणागतिरेवे"ति भाप्यान भगवत्प्राप्तिनिदान- भूत प्रपत्तिरूपोपायवन्तश्च । प्रपत्तिश्च ज्ञानविकास विशेष इति । तमेव विद्वा- नमृत इह भवति; नान्यः पन्था अयनाय विद्यते ' इति श्रुतेरपि न विरोधः । एतादृश परमात्मैव ब्रह्मशब्दवाच्यः । तादृश परब्रसव ' अथातो ब्रह्मजिज्ञासा , इत्यादिना विचार्यते इति मतप्रक्रियासंग्रहः । एषो अर्थश्च 'श्रीमद्रामानुजमुनिमते श्रीनिवासाभिधान तत्वं नारायण इति जगौ साधन तरपतिः । वैकुण्ठात्ये परमनिलये दास्यकमै घ मोक्षः जीवा मूलपकृतिरुदिता विष्णुमूर्तिश्च सत्या ! " इति श्रीविष्णगराधीशस्तवे अस्माभिरुक्तः । (इसोकः ९) मतः पूर्वोक्त सफलश्रुत्यर्थविशिष्टः नारायण एव 'बहलात ब्रमणत्वा अमेति रिपठ्यते । इति श्रुत्या संग्रहेण निर्दिश्यत इति नाश नाविक जिज्ञासा कर्तव्येति मतीयते ।

·मतलयसारसंग्रहे। [स.१ " अल्पाक्षरमसन्दिग्धं सावत् विश्वतोमुखम् । अम्तोभमनवा च सूत्रं सूत्रविदो विदुः ।। सूत्रार्थो वर्ण्यते यत्र वाक्यैस्सूत्रानुकारिभिः । स्वपदानि च वर्ण्यन्ते भाष्यं भाग्यविदो विदुः ।। पदच्छेदः पदार्थोक्तिः विग्रही वाक्ययोजना। आक्षेपोऽथ समाधान व्याख्यानं पडिधं मतम् ।। विषयो निशयश्चैव पूर्वपक्षस्तथोत्तरम । प्रयोजनं च पश्चाई प्राञ्चोधिकरणं विदः ॥" इति सूत्रमाप्ययाख्यानाधिकरणलक्षणानां बहुतात् सग्रहेण सुख- बोधाय प्रायः पद्ये अधिकरणायों लिख्यते । कचित संजगदुः प्रपञ्चमखिलं मिथ्येत्यविद्याश्रयाद तस्याह्याश्रयणं तिरोधिमथ च स्वीयं स्वरूपं प्रमाम् । किंचानिर्वचनीयतामथ तथा तन्नाशतन्नाशकों वगत कर्कशतर्कशास्त्रविग्हात् सत्यं जगद् ब्रह्माजम् ।। १२ ।। दृश्यलात सकलं मृपति विमतं निमत्र शास्त्रादिभिः मत्यं समिति असाध्य वचनैः जीवान बहन ज्ञानिनः । शोपित्वेन रमापतिं च सगुणं तत्प्राप्त्युपायान् बहन वय्यन्ता बहुधा वदन्ति विविधा विद्या च मह्रीं श्रुतौ ॥ १३॥ ब्रह्म श्रीपतिरेख हे तुरखिल स्याखेति जोधुष्यते जीवाच प्रकृतिश्च तस तनुरित्युक्तं हि सत्यं तथा । ब्रह्मानुग्रह निग्रहौ च जगतो मोक्षस्य बन्धस्स भोः हेतू लक्ष्मणयोगिराइभिमताद्वैतानुसारिणयो ।। ४४ १५ - * बहीविद्या हानिशद्विधा ।

·पा.१] जिज्ञासाधिकरणन-द्वैतम् ॥ १७ मूत्रमंख्या पश्चचत्वारिंशत्पश्चशतानि च । संख्याधिकरणानां तु पड़पञ्चाशच्छतं तथा ॥४५|| कारणत्वमवाध्यत्वमुपायत्वमुपेयता श्रीभाष्ये चतुरध्याये व्याख्यातानि क्रमादिन १४६|| सूत्राणि ५४५ अधिकरणानि १५६ मन्त्रार्थः ॥ " परीक्ष्यलोकान् कर्मचितान् ब्राह्मणो नियतमायात, नास्त्यकृतः कृतेन: स गुरुमेवाभिगच्छेत........पोवाच तो तत्वतो ब्रह्मविद्यां" । अध-कर्गविचारानन्तरं; अत एवं हनो; ब्रह्म- जिज्ञासा-ब्रह्मस्वरूप तद्गुणादिविचार: कर्तव्य इत्यर्थ. ॥ द्वतम् ॥ श्रीमचार्यगुरवे नमः ॥ जिज्ञामाधिकरणम् ॥ ओं अथातो अत्मजिज्ञासा ॥१॥ विष्णुं सकलकल्याणगुणपूर्ण भजे रुदा । या ध्यानात् स्वस्वरूपाप्तिः हित्वान्यापधन भवेत् ॥ ४७ ॥ मत्यंभिदेति श्रुतिवाक्यनिनाः भदाश्च पश्चति ममर्थयन्ते । विभिन्नजात्याकृतितारतम्यमयुक्तनीया बहवश्व सन्ति ।। ४८ ॥ बझात्र मङ्गलगुणैः परिपूर्ण हि कथ्यते । विष्णुभक्तिपोयिः उत्तमाधममध्यमः ॥ ४२ ॥ ..

·१८ मतलयसारसंग्रहे । [स.१ यस भक्तिः पराविष्णों सोऽधिकारीह कथ्यते । विष्णुभनियंदा जाना तदा विष्णु विचारयेत् ॥ ५० ॥ सूत्रमंग्व्या चतुप्पाष्टः तथा पश्चगतानि च । संख्याधिकरणानां च त्रयोविटातिरेय न ॥५१ ।। सतह येन महिता मध्वमाष्य ममरिता । शावादिसंगतिश्चात्र ज्ञातव्या युक्तिभिन्तथा ।। ५२ ॥ शाखामूला स्मृतय इनि हि त्रोच्यते पूर्वतन्ने दृष्टारमाया गुरुमिबिलाः मध्यभाप्याः । तम्मानप्ये गुरुभिरसकर मालवेवादि वेदान् म्योनार्थादीन हहयितुमिहोदाहियन्ने पुराणः ।। ५३ ।। नत्यक्षद्धितयादि म मनद्वयान सर्वविलक्षणं नत । सिद्धान्तस्त्राणि नदीयमाप्य मयांणि तानीति विचित्रमेतत् ।।५।। सूत्राणि (५६१) अधिकरणानि (२२३) वैरम सिद्धान्तसंग्रहः श्रीविष्णुरेव परनस्वं । जगत्सव गत्यं । देवलियड्मनुष्यस्थापरभेद- भिन्नाः जीवगणाः अनन्नाः ३ नर्वे च ते हरेदीमा पय; म्वत एव उत्तममध्यमा- धमाश्य । म्वत पय नीच'चमा गताः । अनादिकरताचा स्वाभाविक मैगजातिसुग्वतः खादिकात् कर्मणा परिभ्रष्टाः । श्रीविष्णुभवत्या समारबन्धा- द्विमुक्ता. स्वाभाविकी नजमुग्वानुभूनिरूपा मुक्तिमनुभवन्ति । प्रत्यक्षमनुमानमायन इति त्रितयं प्रमाणम् । 'सत्यं मिदा, सत्यं भिदा, मत्य मिला इत्युपनिषदा भेदपक ) भेदपञ्चकश्च । "जीवेश्यरभिदाचैव अडेश्वरमिदा तथा । जीवमेदो मियश्चैव जदजीवभिदा तथा ॥"

·जिज्ञासाधिकरणम्-देवन् ॥
१९
"
मिथश्च जडभेदोयं अपञ्चो मेदपञ्चकः ।
सोऽयं सत्योह्यनादिश्च सादिश्चेन्नाशमाप्यनुयात् ।। "
"नच नाशं प्रयात्येपः न चासो भ्रान्तिकल्पितः ।
कल्पितश्चेन्निवतेत न चासौ विनिवर्तते ॥ "
" द्वैतं न विद्यत इति तसाटज्ञानिनां मतम् ।।"
इति विष्णुतत्वनिर्णये उक्तमकारेण ज्ञातव्यम् ।।
" ब्रह्मशेषसुपर्णेश शुक्रर्यगुहादयः ।
सर्ने क्षरा अक्षरा त भोरेका तत्परो हरिः ।।" इति
श्रीतत्त्वं अक्षरत्वेन आश्रित्य तस्मात्सरं च विष्णुरिति ।।
स्वतन्त्रमस्वतन्त्रं च द्विविधं तत्समिप्यते।
स्वतन्त्री गगवान्विष्णुः भावाभावे द्विधेतरत् ।।
प्रावप्रयंस सदात्वेन त्रिविधोऽभाव इप्यते ।
चेतनातनत्वेन भावोऽपि द्विविधो मतः ।।
दुःखस्तृष्टं तदस्पृष्टमिति द्वेधैव चेतनम् ।
नित्यादुःखा रमान्येतु स्पृष्टदुःखास्समस्तरा ॥
स्पृष्टदुःखा विमुक्ताश्च दुःखसंस्था इनि द्विधा ।
दुःश्वसंस्था मुक्तियोग्या अयोग्या इति च द्विधा !!
देवर्षिपितृपनरा इति मुक्तास्तु पञ्चधा ।
एवं विमुक्तियोग्याश्च नमोगास्मृतितस्थिता ।।
इति द्विधा मुक्त्ययोग्य, दैत्यरक्ष: पिशाचा ।
माधमाश्चनुर्धे नमोयोग्याः प्रकीर्तिताः ।।
ते च पाप्मान्धतमसः मृतिसंवा इति दिया ।
नित्यानित्यविभागेन विधैया चेतनं मतम् ।
नित्या चेदाः पुराणाद्याः कालः प्रकृतिरेव च ।
नित्यानित्यं विधा प्रोक्तं अनित्यं द्विविध मतम् ।।

·२० मतलयसारसंग्रहे । [अ.१ असंतुष्टं च ससृष्टं असंतृष्टं महानहम् । बुद्धिमनः खानि दश मात्राभूतानि पञ्च च ॥ संटमण्ड तवं च समस्तं सप्रकीनितम् । भृष्टिसितिरसतिश्च नियमोऽज्ञान वोधने ।। बन्धोमोक्षस्मुख दुःख आवृतियोतिरेव च । "विष्णुनाऽस्य समस्तस्य समास यामयोगत. ॥ इत्यादिना चेतनांचंतनविभागादिप्रपञ्चः सग्रहेण ज्ञानव्यः । एतदर्थ पत्र अथातो ब्रह्मजिज्ञासा ' इत्यादिना विचार्यते; इति ।। सत्रार्थः ।। अथ शब्दः महायस्मन् अधिकारार्थबोधकोपि भवति । अप-विष्णुभक्तिरूपाधिकारसिद्धयनन्तरं; अतः हेतोः; अमजिज्ञामा-विष्णु- सद्गुणविभूत्यादि चिन्ता कर्तव्येत्यर्थः । . अद्वैतम् जन्माधिकरणम् ॥ २ ॥ जन्माद्यस्य यतः ॥२॥ यन्नाजगन्मार्गस्यादि सर्व मंजायने ब्रह्म तदेव लक्ष्म । शकत्यादिगुणोपपन्न प्रधानसंसागिविलक्षणं नन । ५५ ! अधिकरणार्थः ।। यनी या इमानि भूतानि वायने " (ने.३-१) सत्यादि विषयवाक्यम् । "भावाने चन्द्र" इतिक्त तटम्बलक्षणमेव । अथापि शाग्याने प्रकृy- गन्द्र इत्युक्तं यथा वा चन्द्रनरसनक्षत्राः ध्यावृत्य केवलचन्द्ररय मत्वोधक तथा जन्मस्थितिभङ्गयोम्यापमं व्यावृत्य शुद्धग्रह्मगोपि बोधक भवतीति बप. क्षणमपि भीति सिद्धानः ।। परमते तु विशेषणेन, उपक्षणतया या आपि लक्षणं मनेन मत्रेण उच्यत इत्युक्तम् । नत्र विशेषणतया लक्षणयक्ष विपण दान ·पा. १] जन्मायधिकरणम्-अदैतम् ॥ २१ विशेष्यभेद इति खण्डो मुण्डः पूर्णशृङ्गो गोः इतिवत् ब्रमबहुत्वं स्यादिति; उपरक्षणपक्षे च यत्रायं सारसः स देवदतकेदारः इत्यत्रेय आकारत्रयस्य. स्वगतिः अल नालि। अत्र उपलक्ष्यरूपाकारस्य ज्ञातवाभावान पुरुषसूक्त प्रतिपाद्यपुरुषविशेषः केदारस्थानीय उपलक्ष्याकार इति तदुतिर्न युक्ता । पुत्पमुक्तस्य दहरविद्याशेपत्वं अभ्युपगच्छन्ति केचित; केचित सर्वविद्याशेपत्र कंचित पुरुषशब्दयाच्यः शिवः; केचित् नारायण एवेति, बहुविवादअन्तत्वात पुरुषशब्दस्य, तदिह पुरुषशब्दवाच्यः उपलक्ष्याकार इति वक्तुं न शक्यते । “लिङ्गभूयम्त्यात्तद्धि बलीयस्तदपि" इत्यधिकरण एव पुरुषमृतविचारम्य फरिप्यमाणत्यात् शास्त्रारंभे ब्रह्मलक्षणस्य विचारसमये तत्रत्य पुरुषगन्दप्रति- पादनासभवात इति उभयपक्षेपि दोपः प्रतिभाति । किन यथाक्रतुन्यायेन मन्यं ज्ञानं अनन्नं ब्रह्मेति लक्षणयुक्तम्य ब्रह्मणः प्राप्यत्वात तल्लक्षणमेव मृरकारेण तन्मते वक्तव्यम् । जम्माद्यम्य यतः । इत्येव सूत्रकारः प्राह । श्रीमाप्यकारोपि तलक्षणमेव व्याप्त्यत् । तथा च स्त्र- कारतात्पर्य अद्वैतत्रमण्येवति ज्ञायते । तटम्बलक्षणस्यैव उक्तत्वात् । यत्प्राप्यं तजिज्ञास्यम् । जिज्ञाम्यत्रयलक्षणप्रकरणे सत्यत्व ज्ञानत्र अनन्नत्व अमलटर शक्विरूप स्वरूपलक्षणस्य प्रतिपादकानि वक्तन्यानि । नान्यनुस्त्वा नरम क्षणभ्यैव मूलकारेण आहतत्वात ॥

·विशिष्टातम् जन्मायधिकरणम् ॥२॥ जन्माघस्य यतः ॥२॥ चराचराणां नित्यानामखिलानां यतो निः। स्थित्यन्तान्तःप्रवेशादि नित्यमुक्तातिरेकि तत् ।। ५६ ।। सन्तः केचन जन्ममूत्रमपि ये काकोक्ति तुल्यं जगुः मैयं तत्र विष्टिरक्षणलया नित्याश्रया विश्रुताः । मत्यावादित हि लक्ष्मणि तदाऽभावस्वरूपात्मक शाखाचन्द्रनयादि जातु चिदिह स्यामात्रम्ने तथा ॥५७॥ तल्लक्षणं ज्ञानमनन्तसत्यं सर्वाभ्युपेयं गतसंशयं च । विसृज्य जन्मादि विवादभृते लक्ष्माह सूत्रे म कथं महर्पिः ।। ५८ ।। यम्यव जिज्ञस्यतयोक्तिरस्ति प्राप्यत्वमस्येति हि शाखगतिः । भृतविशिष्टं समुपामितव्यं प्राप्यं विशिष्टं स्विति लक्ष्म युक्तम । ५९॥ विशेष्यभूतस्य तु सत्यतादि विशिष्टरूपस्य तु तद्धिलक्ष्म ! तन्यमात्राभ्युपगन्तुष्टिम् न चक्ति लक्ष्मारि च मूत्रकारः॥६०॥ अधिकरणार्थ: । अस्य-प्रपञ्चस्य; यतःब्रह्मणः; अन्नादि जन्मस्थिति मादि जायते-नगम । 'यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते । (-३-१) इत्यादि 1 A

·मा..] जन्मायधिकरणम्-विशिष्टादेशम् ।।
२३
श्रुतिरमाणात जन्मादिकमुपलक्षणं विशेषणं च मन ऋयगः लक्षणोधकं भवति ।
जन्मादिषु प्रत्येकं ब्रह्मलक्षणस्योक्ती सत्यामपि सिद्धमिष्टं । तथापि प्रत्येक
क्षणत्वं मुवचमिट् बहदावृतिधीमहिम्ने ' इति मानान गटार्थ नियमपि
मगत्वेनाश्रिनम् । अन सूत्रे सामानाधिकरण्यलक्षणं द्वथा वर्तते । मित्यं
ज्ञानमननं ब्रह्म इत्यादि वाफ्यात सत्यत्वादि नालविशिष्ट अति देवदत्तः
पीया युवा दण्डी कुण्डली इतिवत् सकलगुणविशिष्टदेववत इव प्रतीयन इति
शुलिन) वृषिम्सामानाधिकरण्यमिति समानाधिकरणमाश्रितम । परमते तु
'खण्टो मुण्डः पूर्णशृङ्गो गौः' इत्यादी समान विभक्तिकत्वेऽपि गामानाधि-
करण्यामावात यया मितपतीति तहत 'सपा नेति नेति । 'निर्गुणं निरञ्जनम्'
इत्यादि श्रुनिमान निर्वियं ब्रह्मत्यानित्य सत्यनानादि वारये इतरन्यावृतिरूप
समानाधिकरम्यपदार्थनमी कृत्य उपलक्षगपक्ष एराश्रित इति भिता ।।
• मेरोपादानं भवसि च निगित निजगस
पद्धसं ना मयिह न चलयितुं प्रभवति ।
समेवोपास्यः स्व. निखिलफलकामैः भासि भो
कलं त्वद्रूपाप्तिः फलद इति सूत्राणि जगदुः ।।
इति मीय श्रीगाईपाणिन्तबे (श्लो १२२) उक्तन ।।
जन्मायधिकरणम् ॥२॥
जन्माधम्य यतः॥२॥
चतु यति देवानां अन्येषां न यनो जमिः ।
पन्धमाशादिमयुक्ता नसलक्षणमेव नन् । ६१ ॥
आदित्या यमया रुद्राः मस्तपाधिनारपि ।
वृहस्पतियकामय मनुदक्षो पिनायशः ॥ १२ ॥

·२४ मतत्रयसारसंग्रह। भृगश्चैवानिरुद्धश्च धर्मोनितिरेव च । *वरसहिता देयाः नयतिस्संप्रकीर्तिताः ॥ ६३ ॥ अनन्तो गरुडो वायुः चत्वारो ब्रह्मणा मह । चतुर्नवति देवानां संख्या चोक्ता खिलथुतौ । ६४ ॥ अधिकरणार्थः। यत =पिणों, अस्य-जगतः, जन्मादि-जन्माष्टकं भवति, तहम-विणुरेव । " उत्पतिथिनिसंहारा नियतिज्ञानमावृत्तिः । बन्धमोक्षा व पुरुषान यन्मान म हरिरेकराट् ॥ " इति आन्दवचनात् । परभान्ये जन्मादीति आदि ' शब्देन स्थितिभद्गो उच्यते । — यतो वा इमानि मनानि जायन्ते, येन जानानि जीवन्ति यत्प्रयन्त्यमितविधान्ति' इनि बाक्य वेग जन्मसितिभङ्ग र ज्ञायते । जादिगब्दार्थः सिनिमाम्प प्रति परिन् । अत तु आदिशब्देन मत गृहीतानि ।।

·- या. १] शास्त्रयोनिलाधिकरणम्-अद्वैतम् ॥ सहस्रवर्मा सामवेदः, एकविंशतिवा बाहर्च, नवधा अथर्वणो वेदः, वाको- वाक्य, इतिहासः, पुराणम, वैद्यकम, इत्येतावान् शब्दस्य विषय इति महाभाष्योक्त्या एतावतः शास्त्रस्य योनिरित्यर्थः । 'विविक्त श्रुतिसागरः' इति श्रीविष्णुसहस्रनामस्तोत्रे श्रुतयः सागर इव अत्र निधीयन्त इति श्रुतिसागरः परमात्मा इति महाभारतमपि शास्त्रस्य योनिरित्यर्थ एव संगच्छते । उत्पादकत्वं ब्रमणः संभवतीति ॥ न च वेदस्य अनित्यत्वं, पौरुषेयत्वं स्यादिति वाच्यम् । "शब्दब्रह्मति यचंद शास्त्रं वेदास्यमुच्यते । तदप्यविष्टितं सर्वे एकेन परमात्मना ॥ " 'तथदादयो वेदाः प्रोक्ता येऽपि पृथक् पृथक् । भोग्यत्वेनात्मना तेऽपि चैतन्यानुगतास्सदा ॥' इति मीमांसकैरेव चैतन्यरूप परमात्मानुगतत्वं वेदानां उत्तत्त्वात्, न पौरुषेयत्वं नानित्यत्वं च भवति । किञ्च 'हिमवतो गंगा प्रभवति । इत्युक्ते तत्र प्रकाशते न तु उत्पद्यते इत्यर्थनत स्वरवर्णानुपूर्वीविशिष्टवेदप्रकाशनमेवेति तात्पर्यम् । न च, वेदार्थविज्ञानात् ब्रह्मणः सर्वज्ञत्वं सर्वशक्तित्यादिकं अङ्गी. करणीयमः सर्वज्ञसर्वशक्त्यादिविशिष्टात् ब्रह्मणः वेदस्य उसतिरिति, अन्योन्याश्रयरूप दोष इति वाच्यम् । वेदोत्पादकशत्तियुक्तं ब्रह्मति शास्त्रान्तरात युक्तेश्च सिद्धेरिति तात्पर्यात् । अत्र प्रमाणम् । शब्दोपादानभावध्वनिगतविषयद्योतनाशक्तयोन्तः ब्राह्मण्येव स्युरमेः विषयविषयिणी दीपशक्तिः सलचैः । दृष्टश्च ज्ञानशक्तर्न तु करणगता किंतु दीपप्रभावत संयुक्तयोतनैवेत्यपरमिह पुनस्साध्यते सर्ववित्त्वम् ।। H ·२६ मतलयसारसंग्रहे । अस्य यर्थ:- घटादि विषयप्रकाशक्यभायुक्तदीपात दीपोत्पादकानेः यथा वा अधिक- प्रकाशशक्तिमत्त्वं, तथा सर्व विषयप्रकाशकसर्वज्ञवेदात् तदुत्पादकब्रह्मणः सर्वज्ञतमत्वं अवगम्यत इति । न च, ब्रह्मणः सर्वज्ञत्व सर्वशक्तिमत्वादिकं यद्यभ्युपगम्येत, तर्हि विषम- सृष्टयादा दोष इति वाच्यम् । सृष्टयादिविषयक सर्वकार्येष्वपि अविद्योपादान- लब्ध सर्वज्ञसर्वशक्तियुक्तस्यापि ब्रह्मणः विपमसृष्टयादी स्वातन्त्र्यं न । पूर्वपूर्व- सर्गानुसारेणैव सृष्टयाद्युपपत्तेः । चिपम्यनैय्ये न सापेक्षचात् । इति सूत्रार्थस्याप्यविरोधः ।। विशिष्टाद्वैतम् ॥ शास्त्रयोनित्याधिकरणम् ॥ ३॥ शास्त्रयोनित्वात् ॥३॥ शाकमान तदिति प्रकोति न चाक्ष नानुमितिथ तत्र । अज्ञातम) खलु शास्रवेद्यं प्राहुयुधा ब्रह्म तु शास्त्रवेद्यम् ॥६६॥ अधिकरणार्थः । शास्त्रं यस्य योनिः पमाणं इति यावत तच्छास- योनि-ब्रह्म । प्रत्यक्षाधविषयके ब्रह्माणि ' यतो वा । इत्यादि वाक्यमेव प्रमाण- मित्यर्थः । आनुमानिकं न ब्रह्म साधयति । अतः शास्त्रैकवेद्यत्वं ब्रह्मणः ।। अतएव- "शास्त्रैकयोनिस्त्वमिहेत्यनूच्य शास्त्राणि सर्वाणि मृषेति चोचुः । मृपापदार्थाद्यदिदं प्रजातं मृधैव तत्स्यादिति जानते न॥" इति श्रीशापाणिस्तवे (श्लो-१४७) एतत् सूत्रं इतरेषां अननुगुण- नित्युक्तम् ॥ .

·दैतम् ।। शाखयोनित्याधिकरणम् ॥३॥ ओं शाखयोनित्वात् ॥ ३॥ नावेदविचं मनुते बृहन्तं इत्यादि शास्त्राणि पहान विष्णौ । मानानि सन्त्यत्र न चानुमानं तच्छाखयुक्तं क्वचिदेव मानम् ।। अधिकरणार्थः । विष्णोः जन्माघटक लक्षणमुक्तम् । तय शास्त्रक- वेद्य । न तु अनुमानादिना ऋग्यजुस्सामाथर्याश्च भारतं पञ्चरात्रकम् । मूलरामायणं चैव शास्त्रमित्यभिधीयते ॥" 'यचानुकूलमेतस्य तय शास्त्रं प्रकीर्तितम् । अतोऽन्योग्रन्थविस्तारः नैवशास्त्र कुवम तत् ।। इति स्कान्दवचनात् एतच्छोकोक्तमेव शास्त्रं विष्णौ प्रमाणमित्यर्थः ॥ अद्वैतम् ॥ समन्वयाधिकरणम् ॥ ४॥ तत्तु समन्वयात् ॥४॥ सर्व हि शास्त्र कृतिसाध्यकार्य ब्रवीति न ब्रह्मणि पूर्वसिद्धे । प्रमाऽत्म-सत्-ज्ञानयनाभिधेये समन्ययाद्वेदगिराः तदाह ॥६८॥ शास्त्रप्रमाणं परिनिष्ठितेन भवत्यथो यानि विधायकानि । ब्रह्मात्मबोधाय शमादि सिध्यै युक्तान्यथोषं विसृजन्ति सन्तः ।। न बोधयत्यागमवाक्यमेतत् हेयेन च ग्राह्यतया विहीनम् । सिद्धं न नित्यामृतसर्वगात्मफलावदोघे प्रमुरेव वेदः ।। ७० ।।

·। २८ मतलयसारसंग्रहे। [य.. अधिकरणार्थः ।। सर्वा उपनिषदः यत्र विषयवाक्यम् । तत्-शास्त्र- प्रमाणकत्वं ब्रह्मणः संभवत्येव; वेदान्तानां ब्रह्मणि पुरुषार्थरूपे समन्वयात् । जन्मादिलक्षणलक्षित ब्रह्मणः शास्त्रप्रमाणकत्वं न युक्तम् । हेयोपादेय. रहिते ब्रह्मणि पुरुषार्थीभावात् । इदं कुरु इदं मा कुरु इति लोके, “ यजते स्वर्गकामः", "नानृतं वदेत" इति वेदे च प्रवृतिनिवृत्तिपरवाक्यस्यैव अर्थवत्वं दृष्टम् । प्रकृते सिद्धरूपे ब्रह्मणि तदभावात; इत्याक्षेपे प्राप्ते समाधानं; हेयोपा- देयरहितज्ञाने सत्येव शान्तः शुद्धो भवति । शुद्धिरेव पुरुषार्थः । सामान्य- शास्त्रं तु नश्वरपुरुषार्थसाधकं सत् हेयोपादेयमिथमेव । अनन्यशेपवेदान्तभागस्तु 'स एप नेति नेत्यात्मा ' इत्यात्मशब्दादिना. पुरुषार्थभूयस्त्वं बोधयति । हेयो- पादानाभाव एव अस्माकं पुरुषार्थः; " आत्मानं चेद्विजानीयादयमस्मीति पूरुषः । विमिच्छन् कस्य कामाय शरीरमनुसवरेत् ॥"; एतबुध्या बुद्धिमान् स्यात् कृतकृत्यश्च भारत ॥ " इत्यादिभिः निर्गीयते; इति पूर्वोक्त शास्त्रममाणकत्वं साध्येव ।। . " विशिष्टाद्वैतम् ।। समन्वयाधिकरणम् ॥ ४ ॥ तत्तु समन्वयात् ॥ ४ ॥ श्रुत्यन्तयाचा पुरुषार्थभूतत्रयामोधान्वयसंभवादि । आनन्दसद्भावविनिश्चयाच सिद्धे परात्मन्यपिमानमेतत् ॥ ७१ ॥ तच्चमस्यादि वाक्यार्थज्ञानमेव विमुक्तिदम् । यथा त्वं दशमोसीति वाक्याज्ञान तथा श्रुतेः ॥ ७२ ॥ इति पूर्वपक्षे समाधानम्- ·-- समन्वयाधिकरणम्-विशिष्टाद्वैतम् ॥ ज्ञानं बन्धविनाश न च भवेत यत्तत्त्वमस्यादिजम् शब्दात या सुमतिर्विभाति जगति प्रत्यक्षहेत्वेव तत् । कर्मज्ञानमुपासनादि सहितं वे मुक्तिहेतू श्रुतौ तद्वैदेहनृपादयश्च सततं कर्मादि कुर्वन्त्यमी ॥ (श्रीशङ्ख -- 115) अधिकरणार्थः।। सिद्धरूपे ब्रमणि वेदान्तवाक्यानां समन्वयो न भवति । पुरुषार्थप्रतिपादकाभावात् इति पूर्वपक्षः । स्ववेश्मनि निधिरस्ति, पुरस्ते जातः इत्यादाविव सिद्धरूपेऽपि ब्रह्माणि " आनन्दं ब्रह्म " इत्यादिना पुरुषार्थभूय- स्वातिशयबोधनात समन्ययो भवत्येव । तत्-शास्त्रप्रमाणकत्वं ब्रह्मणः संभवत्येवः समन्वयात् पत्नपुरुषार्थतया ब्रह्मणः अभिधेयत्वेनान्वयात् । अत्र "तत्त्वमसि " इति याक्यजन्यज्ञानादेव जीवस्य मुक्तिर्भवति । "दशमस्त्वमसि " इत्यादौ तथा दृष्टत्वात् । 'तत्वमसि' इत्यत्र - सेयं गौः। इतिवत् श्वेतकेतोः ब्रह्मणश्च ऐक्यदर्शनात् । ब्रह्म च निर्गुणमित्यादि श्रुत्या सगुणश्रुतिबाधः अपच्छेदन्यायेन युक्त इति । यस्सदेवो मया दृष्टः दशमस्त्वमसीतिवत् । तत्त्वमस्यादि वाक्येन परजीवैक्यमस्ति हि ॥ ७३ ॥ इति पूर्वपक्षे एतत्समाधानम्- "एतेह्यपच्छेदनयेन शामिन् त्वां निर्गुणं प्राहुरहो नयाज्ञाः । उपक्रमोत्सर्गनियादिनाऽत्र शान्ते विरोधेऽन्यनयेन किं नु । (श्रीशाप्रपाणिस्तवे-१२९) पूर्वापरच्छेदनयो हि नात्र तन्यायचारोऽनियतस्थलेषु । पूर्व गुणोक्तिः परतो निषेधः तस्मात् भवान् दिव्यगुणैर्विशिष्टः ॥" (श्रीशा-१३०) " उपक्रमोत्सर्गन्यौ भवेयुः सामान्यवैशेप्यनयेन साकम् । युक्त्यन्तराण्यप्यवदन् यतीशाः भवद्गुणौषस्य विचारणायाम् ।।" (श्रीशा-१३१) अतः परं ब्रह्म गुणैर्विशिष्टं त्वामेव नित्यं वदति लयीह । सर्वासु शाखास्वमृतः श्रुतस्त्वं ज्योतिस्सदात्मादिपदाभिधेयः ।। " (श्रीशा-१३२) ·" ३० मतलयसारसंग्रहे। " सेयं गरित्यभेदो भवति य नहरे तत्वमस्यादिवाक्ये गोण्या वृत्त्या भवन्तं तिचन विबुधाः जीवमाहुविंदोषम् । देशौ काली च युत्तौ न भवत इह तु मज्ञयोरैवयमेव संबन्धो देंशयोश्च प्रभवति हि सदैकस्य विष्णुकमादेः ।।" (श्रीरक्ष्मीनृसिंहस्तवे पूर्वभागे २०८) एकस्य कालयोयोगो नेतिचेत क्षणिको भवान् । तीर्थाटनादि विधिभिः संयोगो देशयोर्भवेत् ॥ (श्रील-स्तर २०९) "अतश्च लक्षणां हित्वा ज्ञानसंबन्धमानतः । सेयं गौरीत्यभेदार्थः प्रत्यभिज्ञानसंभवः ॥ ॥ (थील-स्तव २१०) सेयं गौरीत्यभेदो भवति च भुपने देशफालौ बिहाय तद्वत् “तत्त्व। पदेऽपि प्रविदितनिसिलवाजतादीन विहाय । प्रत्यक्षे तत् तथात्येप्यविदितरिपये ज्ञातवैशिष्टयमेव सर्वतश्वेतकेत्योः सममधिकरण तन्छरीरादि हेतोः ॥७४॥ "उपासते नेदमिति श्रुतिस्तु दृष्टेन रूपेण च केवलं न । ध्येयस्तु सर्वात्मक एव विष्णुः अन्यत्र । 'सर्व खलु' वेदवाक्यात् ।।" (धील स्तव २१८) "ज्ञान पन्धविनायकं न च भवेत् यसत्यमत्यादिनम् महाद्या विबुधास्तथैव अपयः श्रीनारदाया हरे । भन्येभ्योपि दिन्ति ते गुणगणान् कीनुरूपं पालम् भुशनातन ध बन्धटतये भात्यादिरेव श्रुता ॥ " (धीशा-स्तव ११५) सत्गादिशा सगुण अधीति निरजानाचं विगुणं रचापि । रजस्तमोल्पगुणायगावात् शुभैर्गुणम विशिष्टमेव ॥ ४५ ॥ इत्यादिना सान्नेद तन्यते ।। M * 4-इव ॥ मन्यत "सर्व समिदं ब्रह्म तजयन् ॥ इत्यादी ।।

·द्वैतम् ॥ समन्वयाधिकरणम् ॥ ४॥ ओं तत्तु समन्वयात् ॥ ४॥ तच्छास्त्रयोनित्वमथेश्वरादौ न चास्ति विष्णौ सकलश्रुतीनाम् । समन्वयाब्रह्म स विष्णुरेव जिज्ञास्य एवेति च शास्त्रमाह ॥६॥ उपक्रमादि पल्लिङ्गात् विष्णुश्शास्त्रप्रमाणकः । "मां विधत्तेऽभिधत्ते मां" इत्याद्या विष्णुशंसिनः ।। ७७ ॥ अधिकरणार्थः ॥ पूर्वेक्तशास्त्रयोनित्वं विष्णावेव युज्यते । उपक्रमादि पड्डिधतात्पर्यनिर्णायकलिङ्गवत्वात् वेदान्तवाक्यानाम् । रुदादीनां क्वचित् शास्त्रयोनित्वसंमवेऽपि विष्णावेव सर्वश्रुतीनां तात्पर्यवत्त्वनिर्णयात् न रुद्रादीनां शास्त्रयोनिस्त्रम् ॥ F"मां विधतेऽभिधते मां विकल्प्योऽपोह्य इत्यहं । इत्यस्या हृदयं साक्षा- नान्यो मद्वेद कश्चन ॥" इति भागवत श्लोकः । अस्यार्थः मां विधत्ते- यजेत' इत्यादि श्रुतिः मामुद्दिश्य मत्पूजात्वेन यागादि विधते । अभिधते मां अपरि- च्छिन्नगुणवत्त्वेन इन्द्रादिपदाभिधात्रि श्रुतिश्च अभिधते । इत्यस्याः हृदयं श्रुतेरथं; अहमेव वेद मदन्यः न कोपि वेदेत्यर्थः । "चत्वारिवाक् परिमिता पदानि तानि विदुर्ब्राह्मणा ये मनीषिणः गुहा त्रीणि निहिता नेगयन्ति तुरीयं वाचो मनुष्या वदन्ति ।" अस्यार्थः-वाक्-हरेः; चत्वारि परिमितापदानि-चतुस्संख्याकत्वेन परि- च्छिन्नानि वासुदेवादिरूपाणि ब्राह्मणाः विदुः । वाचः हरेः; गुहा-हृदयगुहायां; निहिता=निहितानि; त्रीणि वासुदेवादि रूपाणि; मनुष्याः साधारणाः, नेनंयन्ति-न जानन्ति; तुरीयं-अनिरुद्धाख्यपदं, वदन्ति-जानन्तीत्यर्थः॥ यद्यपीयं श्रुतिः वाग्विषया महामाप्ये पस्पशाहिके व्याख्याता । तथापि एषोऽऽथोपि पूर्वीचार्य:वर्णितः ।

·अद्वैतम् ॥ ईक्षत्यधिकरणम् ॥ ५॥ ईक्षते शब्दम् ॥५॥ गौणयेनात्मशब्दात् (६) तनिष्टस्य मोक्षोपदेशात् (७) - हेयत्यावचनाच (८). स्थाप्ययात् (९). . गतिसामान्या (१०) : श्रुतत्वाच (११) सर्वांगमान्तस्त्रिगुणं प्रधान प्रत्यक्षतकांदियुतं निदानम् । वदन्ति नै तदशब्दमेव ' तदैवते'त्यादि सफर्तकत्वात् ॥ ७८ ॥ 'अप्तेजसोरीक्षति दर्शनाय 'कूलस्य वाञ्छा पतने । प्रसिद्धा । गोणेक्षणं तमहि देवतात्मसदादिशब्देक्षणदर्शनादेः ॥ ७९ ॥ प्रधानहेयत्वनिरूपणाच शरीरिणो मोक्षधियोधनाच । न तार्किकानामिव भिन्नहेतुः सर्वज्ञ ईशो हि जगन्निदानम् ||८०|| अधिकरणार्थः॥ "सदेव सोन्येदमा आसीदेकमेवाद्वितीयम् " (छा. ६-२-१) “तदक्षत बहुस्यां प्रजायेयेति ततेजोऽसृजत" (डा. ६-२.३) इत्यादि विषयवाक्यम ! तिदर्थय; सत अस्तितामात्रं वस्तु सूक्ष्मं निविशेष सर्वगत एक निरञ्जनं निरवयव विज्ञानं यदवगम्यते उपनिषद्भ्यः । एक्शब्दः अवधारणार्थः सदेवेत्यर्थः । इदं जगत् तत् सदेवासीत् । अग्रे-जग- दुत्पत्तेः प्राक, इदानीमपि सदेवेत्यर्थः । एकमेव-स्वकार्यपतितं, अन्यन्नातीति एकमेवेत्युच्यते । अद्वितीयं-मृदयतिरकेण कुलालादि निमित्तकारण घटादेवि सहकारिकारण भावदित्यर्थः । द्वितीयं वस्वन्तरं न विद्यत इति तात्पर्यम् ।

·ईक्षत्यधिकरणम्-विशिष्टाद्वैतम् ॥ ૨૨ सजातीयविजातीयस्वगतभेदरहितमित्यर्थः। तदेक्षत-त् ऐक्षत; तत् सत् ऐक्षत ईक्षा-- दर्शनं कृतवदित्यर्थः । इदं तु सत् चेतनं । प्रधानं तु अचेतन; तस्स दर्शनाभायादित्यर्थः ॥] जगतः प्रधानं न कारणम् । अशब्दं हि तत् । श्रुतिप्रतिपाद्यं नेत्यर्थः । कुतः ! ईक्षितृत्वश्रवणात कारणस्य ॥ विशिष्टाद्वैतम् ।। ईक्षत्यधिकरणम् ॥ ५॥ ईक्षतेःशब्दम् (4) गौणश्वेन्नात्मशब्दात् (६). तन्निष्ठस्य मोक्षोपदेशात् (७).. हेयत्वावचनाच (८) प्रतिज्ञाविरोधात् (९) स्वाप्ययात् (१०) गतिसामान्यात् (११) शुतत्वाच (१२) कार्यानुरूप जगतो निदान वत्तव्यमेतत् प्रकृतेर्विकारम् । युक्तं ह्यशब्दं जगतः प्रधान न युज्यते चेतनकर्तुकत्यात् ।। ८१ ॥ विलक्षणेप्यास्त च हेतुभाषः प्रधानहेयत्वनिरूपणं च । संकल्पपूर्वच जगद्विसर्गः तस्मात् परंना जगनिदानम् ॥ ८२॥ 'आदेशमाक्ष्य । इति श्रुतेस्तु प्रशासितारं श्रुतवानिति त्वम् । आदेशएवार्थ इति अवीपि चदाऽनु मे शाधि गिरा स एच ॥ ८३॥ म.5 ·मतलयसारसंग्रहे। [म.१ सच्छन्दार्थो विष्णुरेख ोकार्यो निस्समाधिकः । ज्ञानं कारणवाक्यस्यं नित्यज्ञानिनमाह नत् ॥ ८४ ॥ , " तत्त्वं " पदार्थय तदन्तरात्मा " चराचरव्ये"ति महर्पिसूत्रात् । सर्वोऽपि शब्दाश्चिदचित्पगत्मविशिष्टयोधात् स इति प्रभाति ॥ ८५॥ तच तत्सदशश्चेति तदधीनो भवानिति । तन्छरीरं भवान् वेति तत्त्वमस्यर्थ ईरितः ॥८६॥ नमयसन् ब्रह्मणि लीयतेऽसौ इत्यादयो ब्रह्मसमानरूपाः ।.. एवेति शब्दच समार्थकोसौ यथा च 'विष्णुक्रमणे तयाऽत्र ॥ ८ ॥ एक च तत्त्वं पदमत्र विभः पष्ठीसमासाश्रयणादिना च । तदास नास्थ्यादि विशेषमर्थ दिशान्ति केचित् यतिराजशिष्याः ॥ मूल्लोह-कार्णाय सत्यवाक् तु नान्यस्य सत्यादि रुणद्धि किन्तु । ज्ञाते मृदादौ मति नद्विकाराः ज्ञाता भवन्तीति नदेव सत्यम् ।। 'इत्येव ' शब्दाच तथा तदर्थः मृत्स्नैव सत्यं वित्ति वेदवाक न । द्रव्यं च मृलोहमुखं च नित्यं अनित्यमन्यर विकारजातम् ॥१०॥ ब्रह्मात्मसदहंशब्दाः भवन्ति ज्ञानियाचिनः । ईक्षा चक्रे विभेतीति चिन्मात्रस्य कथं भवेत् ।। ९१॥ अधिकरणार्थः॥ "सदेव सोन्ये त्यारभ्य प्रजायेयेति ॥ इत्यादि (छा ६-२-६) विषयवाक्यम् । एतदर्थः-इदं-विभक्तनामरूपं जगत, अंग्रेसृष्टेः प्राक्; एकमेव अविभक्तनामरूपतया एकत्वावस्थापनगेव । अद्वितीय अधिष्ठात्रन्तरशून्यं, सदेवा- सोदित्यर्थः । सच्छब्दः प्रमाणरांबधाईलक्षणोपि अन्न परमात्मार्थवोधनो भवति । तदैक्षत-संकल्पमकरोदित्यर्थः । एतेन चेतनस्य कर्तृत अचेतनस्य नेति च लभ्यत इति । "तदैवत वहुस्सा ·पा.१] ईक्षत्यधिकरणम्-द्वैतम् ॥ प्रधानं न जगत्कारणम् | अशब्दं आनुमानिक प्रधानं, कारणं न । ईक्षति धातोः श्रवणात् । 'इक सिपी धातुनिर्देशे। इति शब्दशास्त्रात् । अन्यथा धात्वर्थस्यापि ग्रहणे ईक्षितेः' इति निर्देष्टव्यं । स्यात् इति श्रुत- प्रकाशिकाचार्याः । अत्र 'प्रतिज्ञाविरोधात् । इत्येकं सूत्रमधिकम् ।। एतदर्थश्च- केचित प्रधान जगतो निदानं त्रैगुण्यरूपस्य सरूपमाहुः । "तदक्षतेति श्रुतिराह सृष्टिं सङ्कल्पपूर्वा तदचेतनं न ।" इति श्रीशाझ्याणिलवे (श्लो १३९) द्वैतम् ।। ईक्षत्यधिकरणम् ॥५॥ ओं ईक्षते शब्दम् (५) ओं गौणचेन्नात्मशब्दात् (६) ओं तन्निष्ठस्य मोक्षोपदेशात् (७) ओं हेयत्वावचनाच (८) ओं स्वाप्ययात् (९) ओं गतिसामान्यात् (१०) ओं श्रुतत्वाच (११) "वैदैव सर्वेरहमेव वेद्यः पश्येत्सदात्मानमर्थक्षते च । इत्यादि शास्त्राच समस्तशब्दवाच्यो हरिस्मोपि च मुख्य आत्मा ॥ मुख्यात्मनिष्ठस्य हि मोक्ष उक्तः आत्मान्यवाचो विसृजेति चोक्तं । एवं विधैवाखिलवेदयाचा मतिश्च दृष्टेति स शब्दवाच्यः ॥९३ ।।

·मतत्रयसारसंग्रहे। [स.१ अधिकरणार्थः। स तस्मात जीवधनात परात्परं पुरिशयं पुरुष- मीक्षते " इत्यादि विषयवाक्यम् । ॥ यतो वाचो निवर्तन्ते अपाय मनसा सह ", " अशब्दमस्पर्श, भिवचनेन प्रोवार। अवचनेन-वचनवृत्ति विना लक्षणया ब्रह्मस्वरूपं गुरुरूपदिदेश इति पूर्वपः अर्थः । साकल्येन प्रतिपादनं विना उपदिदेशेति सिद्धान्त्यर्थः । इत्यादिना विष्णोः वाच्यत्यादि निषेधो न । ईक्षणीयत्वादि श्रवणात् । मन्दवाच्यत्वाभायोपि न । अशब्दत्वादि श्रुतिस्तु पश्यन्तापि न पश्यन्ति इतिवत् दुर्निरूपत्वे तात्पर्यम् । विष्णोः 'थरचनेन प्रोवाच । नभ्युदितं ॥ यतो वाचो निवर्तन्ते । इत्यादि श्रुतिभिः अवाच्यत्व अमोहात्वादिकं पूर्वपक्षीकृत्य 'वेदैश्च सरहमेव वेद्यः। वाच्यत्व-प्राधत्व-ईक्षत्यादिक सिद्धान्तितम् । "यद्वाचा - न तदीगिति ज्ञेयं न वायं न च तर्कयते । पश्यन्तोपि न पश्यन्ति मेरोरूपं विपश्चितः ।।" इति प्रमाण उपन्यस्य विष्णोः दुर्निरूपत्वे पूर्वपक्षश्रुतेः तात्पर्यमिति वर्णितम् । अत्र सदेवेत्यादि श्रुत्यर्थस्तु- "एकमेवाद्वितीयं यत् समान्यधिकवर्णनात् । स्वगतानां च भेदानामभावात वन शाश्वतम् ॥ भेदाभेदनिवृत्यर्थ एक्शब्दोवधारकः । समाधिकनिवृत्यर्थ अद्वितीयपदं तथा ॥ भेदाभेदेप्येकशब्दो यतोक्यविनि स्थितः । एकमेवेत्यतः प्राह नारायणमियं श्रुतिः ।। इति प्रमाणाद्विष्णुरेव जगनिदानम् । तत्महशो अन्यो नास्तीत्यर्थः । विजातीयमेदवर्जनं नाम कुलाचित न प्रसिद्धम् । प्रमाणाभावात् इति ॥ ..

·अद्वैतम् ॥ आनन्दमयाधिकरणम् ॥६॥ आनन्दमयोभ्यासात् ॥१२॥ चिकारशब्दान्नेति चेन्न प्राचुर्यात् (१३) तद्धेतुन्यपदेशाच ११४) मान्त्रवर्णिकमेव च गीयते (१५) नेतरोनुपपत्तेः (१६) भेदव्यपदेशाच (१७) कामाच नानुमानापेक्षा (१८) असिन्नस्य च तद्योगं शास्ति (१९) आत्मानन्दमयश्शरीरसहितः संसारि जीवोऽथवा सत्य ज्ञानमिति प्रकृत्य कथितं ब्रह्मेति चिन्तास्थितौ । आनन्दाभ्यसनादय हि परमं ब्रीति निर्णीयते प्राचुर्ये मयडन वक्तुमुचित नाय विकारार्थकः ॥१४॥ मुदावृत्या मुत्प्रचुरात् मुद्धेनुव्यपदेशतः । संसारिजीवादपरः आत्मानन्दसयाभिधः ।।९५॥ न युक्तमेतत् सगुणात्मयोधात् ब्रह्मात्र पुच्छं भवतीति युक्तम् । सूत्रे प्रकृत्यभ्यसनात् यथा ते ब्रह्मेति शब्दाभ्यसन ममापि ॥१६॥ किंचैवमानन्दमयोथ आत्मा दुःखाल्पभागेर न मुक्त आत्मा । विकारमाहुल्यमयट्रवाहे प्राचुर्यबुद्धिर्न हि युज्यतेऽन ॥ ९७ ॥ अधिकरणार्थः ।। " तस्माद्वा एतस्माद्विज्ञानमयात अन्यो अन्तर आत्माऽऽनन्दमयः " (तै २-५) इति विषयवाक्यम् । .

·मतन्त्रयसारसंग्रहे । [.. आनन्दमयः मुक्तात्मा । प्रकरणे आनन्दाभ्यासात अथवा "ब्रह्मपुच्छं प्रतिष्ठ" इति विपयवाक्यम् । पुच्छशब्दवाच्यः साधारः परमात्मा ब्रह्मशब्दावृतेः । अत्र आनन्दमयशब्दस्य पञ्चकोशान्तर्गत्यात, विकारार्थमयट्प्रत्यय- प्रायपाठान्नर्गतत्वात, आनन्दपदम्यैव ग्रहणावश्य भावाच्च आनन्दाभ्यासस्यैव साश्रयणीयत्वात् “ अन्यो अन्तर यात्माऽऽनन्दमयः । इत्येतदपेक्षया " उन्म पुच्छ प्रतिष्ठ॥ इति श्रुतिरेव अस्य अधिकरणस्य विषयवाक्यत्वेन गृहीतुं योग्या इति कृत्वा व्याख्यान्तरं कृतम् । "ब्रह्मपुच्छ प्रतिष्ठ" इति "स्वे महिग्नि प्रतिष्ठितः" इतिवत सर्वाधाररूप ब्रह्मण एव तत्र आवृत्याद्यस्तीति ब्रह्मैव आनन्दरूपमिति सिद्धान्तितम् । अत्र कैश्चित । "पश्चान्यत्वमवेदि नैनसक्दच्छलोको न चाजालता ज्ञातस्यास्य तथापि नावयविता तस्यान्य आत्मा श्रुतः । शोध्यत्वं च विकारयाचाचस्तद्ब्रह्मपुच्छं भवेत् नसानन्दमयः सचान्नमयक्त् कोमो बहिः कथ्यते ।।" इति भगवत्पादाभिमतं सिद्धान्तमुपवर्ण्य, "पुल्लिझान्तप्रधानप्रकृतपरवचो रूपणं चाप्यनन्यैः श्लोकाः पुच्छं न चाहुः स्वरसमपि हि नः सूत्रमन्योन्तरो न । षष्ट्यादिश्यांशभावात निरवधिक्तया रूपणादानुरुप्यात पर्यायत्वादनन्यामकवचनतया पुच्छहेतुः परास्तः ॥" इति श्लोकेन पुच्छब्रह्मवादो निरस्तः । तत्र किचित विवेचनीयम् । सूत्रस्य आनन्दमयशब्दस्य लक्षणया आनन्दमेव अर्थ इति आत्मनः आनन्द- मयस्त्र साधितम् । तत्र " भक्षितेऽपिलशुने न शान्तो व्याधिः ॥ इति न्यायेन आनन्दमय इत्यल मयट्प्रत्ययस्य प्राचुर्यार्थत्वं श्रमेण स्वीकृत्यापि आनन्दप्रचुर ·" पा.१] आनन्दमयाधिकरणम् अद्वैतम् ॥ इत्युक्तेऽपि दुःखाल्पसद्भावाशंकानिरासः बहुविधायासेन कर्तव्यो भवति । . "प्रचुरनामणो ग्रामः" " "ब्राह्मणप्रचुरो ग्रामः॥ "प्रचुरप्रकाशम्सविता' " प्रकाशाचुरस्सविता '' इत्यादाविर इष्टसिद्धिः बहुविध श्रमसाध्या भवतीति तदपेक्षया निर्विवादब्रह्मपदस्यैव सूत्रकाराभिप्रायाश्रयणेन 'आनन्दमयोभ्यासात् । इति सूत्रस्य ब्रह्माभ्यासात् इत्येव अर्थ इति व्याख्यानं युक्तम् । सयडर्थ विचारएव न संभवत्यल इति प्रतिभाति । विश्व "ब्रह्मपुच्छं प्रतिष्ठ" इत्यस्य अधिकरणविषयवाक्यतया स्वीकार- पक्षे, उपक्रमश्रुत "ब्रह्मविदाप्नोति " इति "ब्रम" शब्दम्य आत्मपरतया नयनक्लेशाभावः; 'तस्यैष एव शारीर आत्मा' इति आनन्दमयस्यापि आत्मान्तर- विचारक्लेशाभावः; निर्विकारब्रमगः अवयवावयिवित्वादि कल्पनाभावः; विका- रार्थमयट्प्रत्ययप्रायपाठबहिर्भूतकल्पनाभावः; जीवब्राह्मणोः अंशांशिभावकल्पना:- भावः ; प्राचुर्यार्धवर्णनश्लेशाभावः; शोध्यार्थत्वभावादिकं च वर्तते ।. सूत्रस्थ आनन्दमयशब्देन ब्रह्मपदस्य ग्रहणं तु भवन्मते आनन्दमयशब्देन आनन्दपद- ग्रहणामिव न दोपाय । "यश्चोभयोत्समो दोषः परिहारोपि वा समः | नेकः पर्यनियोक्तव्यः तागर्थविचारणे ॥" "न चोमयाश्रयं दोपं एकश्योद्यो विचारगेत् ॥” इति न्यायात् इति।

·विशिष्टाद्वैनम् ॥ आनन्दमयाधिकरणम् ॥ ६॥ आनन्दमयोभ्यासाद् (१३) विचारशब्दानीतचेन्न प्रानुर्यात् (१४) तद्धेतुव्यपदेशाच (१५) मान्ववर्णिकमेव च गीयते (१६) नेतरोनुपपत्तः (१७) मेदव्यपदेशाच १९८) कामाच नानुमानापेक्षा (१९) आसन्नस्य च तधोग शास्ति (२०) ब्रह्मानन्दमयोधवाऽयमखिलाविद्या विमुक्तः परं ब्रह्मैव प्रचुरप्रकाशरवियत् प्राचुर्यरूप मयट् । त्यक्तेयं विकृतिर्मनोमयपदं सर्वत्रचात्मान्तरः जीवस्यानुपपन्नमेव जगतो चीजं विपवित् श्रुतेः ॥९८॥ ब्रह्मानन्दमयं जगाद स मुनिः "ते ये शतं " त्यादिना घानन्दाभ्यसनाविरूपगुणान् आनन्दमुग्यान बहन् । आनन्दप्रचुरे तदल्पयसतिर्नेत्येव दुःखाल्पता नेत्येवं प्रचुरप्रकाशरविवत् प्राचुर्यमत्राश्रितम् ।। ९९ ।। अधिकरणार्थः ।। " तस्माद्वा एतस्माद्विज्ञानमयात अन्योन्तर आत्माs. निन्दमयः " ( आन ५.२) इत्यादि विषयवाक्यम् । आनन्दमयशब्देन सूत्रे आनन्दपदस्यैव ग्रहणम् ॥ श्रुतिपु आनन्दमय- शब्दस्य आनन्दशब्दस्य च यमेदेन ग्रहणाद । तथा च आनन्दशब्द- वाच्यः परमात्मा। आनन्दपदाभ्यासात् । +4 ·पा.१] मानन्दमयाधिकरणम्-द्वैतम् ॥ "ख शाङ्गपाणिः कवची किरीटी हारीति चोक्तौ सपि भाति सर्वम् । ... तथैव सत्यादि विशेषणानि ब्रह्मान्वयाणि न ते विदन्ति ।" " सत्यादिशब्दाः स्वविरोध्यसत्यव्यावृतिवाच्या इति ते ब्रुवन्ति । खण्डश्च मुण्डश्च भवेत् विमेको विरुद्धदृष्टान्तमुदाहरन्ति ॥॥ (श्रीशापाणिस्तवे १५०-१५१) इत्यादिना आनन्दगुणविशिष्टमेव ब्रह्मेति ।। द्वैतम् ॥ आनन्दमयाधिकरणम् ॥ ६॥ ओं आनन्दमयोऽभ्यासाद् (१२) ओं विकारशब्दान्नेतिचेन्न प्राचुर्यात् (१३) ओं तद्वेतुव्यपदेशाच (१४) ओं मानवर्णिकमेव च गीयते (१५) ओं नेतरोनुपपनेः (१६) औं भेदव्यपदेशाच (१७) ओं कामाच नानुमानापेक्षा (१८) औं असिन्नस्य च तधोग शास्ति (१९) अन्यप्रसिद्धशब्दानां विष्णायन्वयमुच्यते । पादेऽसिन् ब्रह्मपुच्छादिशब्दो हात्र विचार्यते ॥ १० ॥ श्रुतिश्रुतानन्दमयो हि विष्णुं ब्रमाणमीशं प्रकृति च वाक्त । 'नैवं कवीनां परमं तदेव ब्रीज्य शाखा वदतीह विष्णुम् ।। . म.6 ·मतलयसारसंग्रहे। [अ.१ पुच्छस्तु संकर्षणमेव वक्ति 'तमेवमि' त्यादि न चेतरेशम् । प्राचुर्यरूपार्थमयट्प्रयोगात् अन्नादि तुल्यान विकार इष्टः।। १०२११ अधिकरणार्थ: । " तसाद्वा एतसाद्विज्ञानमयाद अन्योऽन्तर भात्मा- 5नन्दमयः " (ते आन ५-२) आदि विषयवाक्यम् । मानन्दमयः ब्रह्मा वा रुदो का प्रकृतिवी इति विशये विष्णुरेख । तदेव ब्रह्म परमं कवीनां " इत्यादि श्रुतिवाक्यैः अन्यत्र प्रसिद्धार्थकानामपि इह विष्णुवाचकत्वमेव । प्रसिद्धनाशब्दाभ्यासात् । अनमये प्राचुर्यमेव "अद्यते अति चेति व्याख्यानात् तत्प्राचुर्य युग्यत" इति भावात् यथा मत्तमयो ब्रह्म तद्वत् आनन्दमयोपि ब्रीत्यर्थः । “पुच्छं सकर्षणः शेतः एक एव तु पञ्चधा" इत्युक्तः पुच्छशब्दवाच्यः संकर्षण इत्यर्थः । आनन्दमयः लक्षणया, अन्नमय-प्राणमय-मनोमय विज्ञानमय बोधक इति आनन्दमयशब्दवाच्यः विष्णुरेष विष्णो आवर्तितवनशब्दादेरभ्यासादित्यर्थः ।। 16 अर्थ: । अद्वैतम् ॥ अन्तरधिकरणम् ॥७॥ अन्तस्तदोपदेशात् ॥२०॥ मेदव्यपदेशाचान्यः (२१) अत्यल्पविज्ञानयतां च मोक्षं वक्तुं श्रुतिः ब्रह्म गुणैस्सुपूर्णम् । उपास्यमाहेति महपिरेवं निवेक्ति कारुण्यवाद बहुच ॥१०३ ।। रन्याक्षिमध्यधुवपूरूषोऽथ संसारिजीयस हिरण्यकेशः । मैं स 'उद्' 'भूतपतिस्स 'सेतुः' इत्यादि पाग्मिस्सविमुक्त (आत्मा ·. पा.१] अन्तरधिकरणम्-अद्वैतम् ।। ४३ अधिकरणार्थः ॥ ॥ अथ य एषोऽन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरषो दृश्यते हिरण्यमभुर्हिरण्यकेश आपणखात् सर्व एव सुवर्णः । तस्य यथा कप्यासं पुण्डरीकमेवमक्षिणी" (छा १.६.६, ७, ८) इत्यादि विषयवाक्यम् । "अथ य एषो अन्तरक्षिणी पुरुषो दृश्यते" छ।१-७१-५)इत्यादि च । अक्ष्यादित्यान्तरस्थः परमेश्वर एव । संसारिजीवो नः परमात्मधर्मोपदेशात । अत्र पुण्डरीकमित्यस्य रक्ताम्भोजमित्यर्थः । “पौण्डरीकाणि बहीपि भवन्ति । इत्यस्य विचारे पूर्वमीमांसायां सितांभोजार्थक "पुण्डरीकं सिता- म्भोज।। इति कोशः त्याज्य एवेति निीतम् । कप्यास इति पदं अन्न पुण्डरीकपदस्य विशेषणम् । तथा सति कप्याससदृशपुण्डरीमित्यर्थः । अथवा यथा कप्यासं सूर्यमण्डलं, यथा पुण्डरीक हृदयपुण्डरीक (भगवनः उपासनस्थानत्वेन विहिते) तथा एवं अक्षिणीत्यर्थः । पूर्वत सितांभोजार्य- वारणाय कप्यासं इति विशेषणतया उक्तः । अत्र “कपयोभ वानराः" इति कोशात रथकाराधिकरणन्यायेन कपिरन मर्कटः; तस्य भासः पश्चात भागः-रक्तवर्ण--तत्सदृशमित्यर्थः । पढेलबत्तात् । भत्र हीनोपमारूपवर्णनं कैश्विदुद्भावितम् । वन दोपायेति भगवत्पादानां अभिप्रायः । तथा हि " महामहानीलशिलारुनः पुरो निषदिवान् कसरूपस्सविधरे । श्रितोदयादेरभिसायमुच्चकैः अचूचुरचन्द्रमसोभिरूपताम् ॥" "अर्घन्दानववैरिणा गिरिजाप्य शिवस्याहनम् देवेत्यं धरणीतले सरहरामाने समुन्मीलति । गंगासागरमंबरं शशिकला नागाधिपः क्ष्मातरम् सर्वज्ञत्वमधीपरत्वमगमत् त्वां मां च भिक्षाटनम् ॥" "अलङ्कारशंकाकरनरकपालं परिजनो विशीणानीभिटी वसु च वृप एको बहुवयाः । अवस्येयं स्थाणोरपि भवति सर्वामरगुरोः विधीवके मूनिस्थितवति वयं के पुनरमी ॥" -

·"
मतलयसारसंग्रहे ।
[म.१
"स्वयं महेशः श्वशुसे नगेशः सखा धनेशः तनयो गणेशः ।
तथापि भिक्षाटनमेव शंमोः बलीयसी केवलमीश्वरेच्छा "
"भिक्षायी स यत्र यातः मुतनु म बलिमखे ताण्डवं राय मदे
• मन्ये वृन्दावनान्ते क्वनु स मृगशिशुः नवजाने वराहम् ।
बाले कचिन्न दृष्टो जरठापतिः गोप एवार्य वेठा
लीलयसाप इत्यं जलनिधिहिमवरकन्ययोपायहां नः॥"
"श्येनपक्षपरिधूसरालकाः सन्ध्यमेव रुपिराईदाससः ।
अाना इव रजखलादिशः नो बभूवरवलोकन क्षमाः !"
• " राजमापनिमर्दन्तः कटि विन्यस्तपाणयः ।
'द्वारे तिष्ठन्ति राजेन्द्र छान्दसाश्योकशत्रवः "
"इन्दो इत्याह रेतो वा इन्दुः ॥ इत्यादि यजुदे पष्टकाण्डे चन्दस्य
रेतत्त्वेन वर्णनमः 'ब्रमदाथा बहादासा ब्रोमेवितायाः" इति प्रागः
फैवर्तदासयतकृतादि जन्तूदाहरणवर्णनं श्रीकृष्णमहेश्वरोमालक्ष्यादीनां हीनरर्णन
यथा न दोषाय भवति तद्वत् ।
“विडाहं च पण्डं च यूपं देवल यम ।
मुलानो नेक्षयेद्वितः दृष्टा चान्द्रायणं चरेत ("
इति शास्त्र लोके च नपुंसकस्य दर्शनपानादिकं दिकरमानई च
मुसिद्धम् । तथापि उपनिषत्सु नपुंसक्त्येनैव वनशब्दः निर्दिष्टः । तदयविचारा-
यैव निखिलं शास प्रवर्तते । ताश खणः हीनोपमेति न काविशिदोरना।
पक्षनीयेषु तायार्णनं दोगये । न तु हेयोपदेयमूल्ये व्राणि । प्रदे
द्वितीयारण्यके "नैनं वाचा वियं ब्रुश्न् नैनमत्रीपुमान् अन् । पुमांस न मुबलेने

·पा. १] अन्तरधिकरणम्-अद्वैतम् ।। वदन् वदति कश्चन ॥" "खं स्त्री सं पुमानसि, त्वं कुमार उत वा कुमारी खंजीणों दण्डेन पंचसि ॥ इत्यादि । अत एव श्रीभागवते गजेन्द्रकृतस्तवे- "स वै न देवासुरमतिर्यङ् न स्त्री न पण्डो न पुमान् न जन्तुः । नायं गुणः कर्म न सन्नचासत् निषेधशेषो जयतादशेषः ॥" इति ब्रह्मणः निषेधशेषवर्णनं यथा न दोषार्य तद्वत् अत्र हीनोपमा न दोषाय । अन कैश्चित्- "कश्चिन्जल्पति मर्कटस्य जपनं कप्यासमक्ष्णोरय दृष्टान्तः कथमिप्यते भगवतस्सत्येव गत्यन्तरे । सामानाधिकरण्यमत्र पदयोः प्राप्तं कुतस्त्यज्यते पद्म चेद्विशिनिष्टि तत्सदी तच्छब्दस्तु गौणस्तय ॥" इत्येतच्छलोकेन अयमयी दृषितः । एतत् समाधानं "पुण्डरीक सितांगो इति कोशमाप्तसिताम्भोजरूपार्थवारणाय मर्कटजघनसहशार्थक झप्यासपदं विशेषणतया दत्तमित्युक्तमेव । गत्यन्तरं तु रथकाराधिकरण- न्यायविरोधात त्याज्यमित्युक्तमेव । गत्यन्तरप्रकारश्च एवं- (१) के जलं पिबति किरणैः इति कपिः, तेन यस्यत इति सूर्यविकसितमित्यर्थः । (२) कं पिबति इति-पमनालं; तल ास्त इति कप्यास-नालस्यं पममित्यर्थः ((३) के प्यान्त इति कप्यासम् । "ष्टि भागुरि- रटोप अशप्योपसर्गयोः ॥ इति शब्दशासपिहित अपिपदाकार लोपः। जलनिष्ठं पद्ममित्यर्थः । (१) कप:-सूर्यस्य; यासः-आसन-सूर्यमण्डलम् । पुण्डरीकं हृदयपुण्डरीकमित्यर्थः । उभयमपि उपासनस्थानतया श्रुत्यन्तरे दृष्टम् । तद्वत आदित्ये अक्षिणी च उपासनस्साने इत्यर्थः। (५) कप्यासम्-ईपविकसित पुण्डरीकसहममिस्र्थः । एतेषु मध्ये मर्कटासन समार्थवर्णनमेव युक्तमिति ·" १६ मजतयसारसंग्रहे। [.१ भागरसादानां मतम् । यत्यानीकारे बहुविधको वर्तत इति नेह तन्यते । थत एक- पट्स्वर्थेषु समीरितेषु चतुरः काप्यासवाचषयः गाराग्म इति मत्य भगवद्रामानुजाजीहताः । तस्वीर शहिता तदितरे हेयास्यसद्विदर लोकमहिभिरीमिरित्यमुदितः सोयं विभागो मया ।" इति श्लोकोक्तगभीराम्मरसमातमुमुष्टनारविकरविकसितमुण्डरीक- दलाम्लायतेक्षण इति कप्यासपदार्थः श्रीमाप्यकारसमनः । मयासन सदशार्थ वर्णन श्रीमाप्यकारेण अन्यातमनूध न दृषितम् । भाचीनपण्डितरेख किष्टगत्याथयणेन बसे वर्णितः । किर "यो रेतसि तिष्ठन् यस्य रेतसारीरं" "समस्यामवत " इत्यादि श्रुतिभिः सर्व भगवतः शरीरभित्यनीकर्तृवते मरासनसावर्णन दोपाय भवेत विमिति पृष्टव्यम् । थपि च सोमयागे मुत्रपन्यादानसमये "इन्द्र र परिव भागमा मेधातिय; मेषवृपणश्वस्वस्समेने, गौरापरवन्दिरहल्यारा, सिमामणगीतम ब्रुवरण " इति इन्दम्याहानं धुतम् । उन इतिहास परागादिपु पटापन्य मेपाण्डस गौतमजापाचोरपुररस्य प्रतीतिर्भतीति माहानं महासदसि न कृतं वा! तन।

·. , विशिष्टाद्वतम् ।। अन्तरधिकरणम् ॥७॥ अन्तस्तद्धमोपदेशात् (२१) मेदव्यपदेशाशान्यः (२२) आदित्याक्षिगतं तु पूरुपपदं जीवं ब्रवीतीति चेत् नैवं पाप्मनिवर्तकत्वकथनात् संकल्पसर्गादितः । किश्चाप्राकृतरूपिणो भगवतो धर्मस्य निर्देशनाद अक्ष्यादित्यगपूरुपस्तु परमात्मैवेति निधीयते ॥१०५॥ त्रिपाद्विभूतौ अति मानमति दिवःपरो ज्योतिरपीति किञ्च । दिवि त्रिपादित्यपि नित्यमुक्तस्थानादि सत्त्वे *नरसूक्तमन्यत् ।। सुवालकोपीनकि मर्त्यमुक्त छान्दोग्यमुख्याः कठयाल्लिकाच । अप्राकृतस्थानपुरादि सच्चे जाग्रत्यभूः वेदशिरस्तु पाच ।। १०७ ।। अधिकरणार्थः ॥ " य एपो अन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुषो दृश्यते, हिरण्यश्मश्रुहिरण्यकेश आपणखात् सर्व एव सुवर्णः । तस्य यथा कप्यास पुण्डरीकमेवमक्षिणी" (छा २-६-६.७, ८) "अध य एषो अन्तरक्षिणि पुरुषो दृश्यते " (२-७५) इत्यादि विषयवाक्यम् ।। अल अत्यन्तर्वी परमात्मैव । परमात्मधर्मोपदेशाद । अत्र अपहत- पामशब्दः कर्मवश्यतागन्धराहित्यपरः । पामशब्दस्य कमोपदेशलक्षावाद । . अन्यथा-- "सर्वपास्मोदितत्वं हि माक्नदाच्छादिते मवेत । कदाचिदपि न ब्रह्म पापाच्छादितमिप्यते ।।" * नरएकम-पुरुषक्तम।

·. " H 4 क मतलयसारसंग्रह। [अ.१ इति सिद्धान्तविरोधातात् । अतः मस्य पारे भुवनस्य मध्ये नाकस्य पृष्ठे महतों महीयान् ।। इति श्रुत्या इच्छाधीनामाकृतदिज्यमालविग्रहवतः कप्यासपुण्डरीकसदृशाक्षिवर्णने संभत्त्येवेति । "परावरसुखग्राह्य प्रेमबोधप्रसावकम् । स्वरूपात स्वामिनी रूपं उपादेयतमं विदुः ॥" इति निगमान्तदेशिकैरेवोक्तम् । अत्र कप्यासपुपरीकपदार्थः पूर्वाचाय : 'कपिस्त्वादित्यः के पिबति किरणैरिलपि कपिः बभरतीत्या नातः स कपिरमुनास्तं यदिह तत् । प्रतीमः कप्यास दिवसकरतेज विकसितः स पद्म श्रीमत्वादगणि भगवच्च रुपमा ॥" "नाले कपिर्भवति के पिवतीति तस्मिन् यस्याऽस आसनमुशन्ति मनीविगस्तव । कप्यासमुञ्चलभुदारमिदं सरोज चक्षुर्निदर्शनमुदीरितमीवरस्य ॥" "कमुदकमिहप्यासो यस्यासनं यदिहोद्भवः कविभिरुदितं कम्यासं तदमीरजलोदयात् । शिशिरमधुरं श्रीमद्दामोदराक्षि निदर्शनं भवति नलिनं लुप्ताकारस्पपिः पिहितादिवत् ॥" इति श्लोकलयेण संगृहीतः। त्वामेव भान्तं ह्यनुमान्ति देवाः वद्दीन्दुसूर्यादय आत एमि । सुदर्शनाद्यायुधपञ्चशाख पक्केरहाक्षं श्रितमन्दहासम् ॥ (श्री शार्ङ्गपाणितवे१७८) जलस्य परिरहतुल्यमक्षि कीशस पृष्ठेन समं वदन्ति । तेषां हृदिस्थोपि भवान् तदा कि न पास्मन्नीरज चक्रपाणे ॥ १७९ ॥ *नीरज शंख ·पा. १] सन्तस्थखाधिकरणम्-द्वैतम् ॥ श्रुतिसकप्यासपदस्य नालस्थितारविन्देन समं तवाक्षि । : भादित्यरश्मिस्फुटिताम्बुजेन सदृक्षमस्तीत्यपि वेति युक्तम् ॥ श्रीशर १८०॥ नयीषु लोकेषु न दृष्टपूर्वी हीनोपमा सद्भिरवर्णितेव । तवोत्तमे दिव्यशुमे शरीरे हीनोपमायुक्तिरतीव गा ।। श्रीशा १८१ ॥ प्रियाप्रिये न स्पृशतोऽशरीरमित्यादिना मुक्ततनुर्न दूप्या । भप्राकृताकारशरीरसत्वे बहुप्रमाणानि भवन्ति शास्त्रे ।। (श्री-शा १३६) विशुद्धसत्वाश्रयगोपुरादि लोकाश्च विष्णोस्सततं विभान्ति । यत् यस्य शेषं तदु तस्य वर्म शरीरलक्ष्मेति मते न दोषः ॥श्री-शा१३७ सायुज्यसाधर्म्यसमानधर्मसाम्यादिशब्दाः परमं च साम्यम् । तादृक् तु स स्यादिति नास्ति मुक्तौ नैक्यं श्रुतावस्ति तथा स्मृतौ वा ।। भवत्समाप्राकृतदेहभाजः सशंखचक्रा नम उक्तिनिष्ठाः । विपश्चिताऽऽनन्दभुजस्त्वया ते मुक्ता भवद्दास्यरता भवन्ति ।। श्रीशा १५६ ॥ अश्वत्थतिल्याख्यसदेशमेत्य भवत्समीपार्हशरीरभूपाः । प्राप्याप्सरोभी रचिताःकदा नु द्राक्ष्याम्यहं वेत्रवतीसवं च | (श्रीलक्ष्मीनृसिंहस्तवे पूर्वभागे २४४) भनन्तसिंहासेनमध्यभागे श्रीभूमिनीलाभिरुपाश्रितं त्वाम् । पुरस्त्रयी देहखगादिराज कदा नु पश्येयमहं नसिंह ॥ (श्रील स्तव२४५)इति।। द्वैतम् अन्तस्थत्याधिकरणम् ॥७॥ ओं अन्तस्तद्धर्मोपदेशात् (२०) ओं भेदव्यपदेशाचान्यः (२१) म.7 ·मतलयसारसंग्रहे। समुद्रामध्ये पठिनस्तु विष्णुः क्षीराब्धिशायी हरिरेव नान्यः । 'य आण्टकोशे' पठिनश्च विष्णुः नद्धमतोक्तेः न परादिशङ्का ।। आत्मेन्द्रवायोरपि विष्णुरात्मा पष्टयन्तशन्दैव निदोपदेशात् । गुणैस्नुपूर्ण युतिराह विष्णुं जगनिदान प्रकृतिर्न रुद्रः ॥ १०९ ।। अधिकरणाः ॥ "अन्तरसमुद्रे मनसा चरन्तं ।। ( ३-११-२०) "यस्याण्डकोने शुष्ममाहुः", (नै ३-११-२३) “इन्द्रस्यात्मानिहितः पञ्चहोता" (ते ३.११.२२) वायोरामानं कवयों निचिक्युः" (१३-११-२३) इति विषय- याक्यन यस्याण्डकोशेति-- अण्डकोशे ब्रह्माण्डाख्यस्थान; शुष्म-विष्णोवीर्यमाहुः सर्थ विष्णुमक्त्युपादानकमित्यर्थः । इन्द्रायात्मेति- इन्द्रस्यामा - इन्द्रान्तर्यामी; पञ्चहोता लक्षुरादिपञ्चेन्द्रियेपु विषयहोता सन् ; निहितः सहृदयान्निहित इत्यर्थः । बायोरिति-बायोरन्तर्यामिणं ज्ञानिनः दहशुरित्यर्थः ।। अन्तधूयमाणो विष्णुरेव । विष्णुधर्मोपदेशात् । इन्दवाप्यादीना- मामेति भेदनिर्देशात् । मेदः तात्विक इति न राहोशिश इतिवत् औपचारिक भेद इत्यर्थः।। अद्वैतम् ॥ आकाशधिकरणम् ॥८॥ आकशस्तल्लिङ्गात् (२२) भूते परमिन्नपि च प्रसिद्धा वाग्वादि श्रीजात् जगतथ बीजम् । तयापि सर्वम्य निदानमात्मा परायणत्यादि परात्मलिङ्गात् ॥ अग्निाधीतेऽना यथाग्निशब्दः ब्रवीत्यत्र सगन्द आरमा। उपक्रमार्थे यदि संशयास्पात् नियामक लिङ्गबहुत्वमेव ॥१११ ॥ अधिकरणार्थः ॥ "शाम लोकस का गतिरित्याकाश इति होयच सशणि ह वा हगानि मनान्याकाझादेव समुत्पद्यन्त आकाशं प्रात्यस्त ·आकाशाधिकरणम्-विशिष्टाद्वैतम् ॥ 36947 यन्ति आकाशो देवेभ्यो ज्यायान् आकाश: परायणम् । (छा १-९-१) इति विषयवाक्यम् ।। तत्र आकाशशब्दवाच्यः भूताकाशः, परब्रह्म वेति विशये "पुंस्साक्मशविहायसि" इत्यमरकोशात, लोके रून्या भूताकाश एवं प्रसिद्धया, वायोरमिरित्यादि श्रुत्या, वेदे च वाय्यादीनां उत्पादकत्व श्रवणेन भूताकाश एव जगत्कारणमिति प्राप्ते, परायणत्वादि परमात्म- लिअचाहुल्यस्य वाक्यशेषे सत्त्वास, “अग्निरचीतेऽनुवाकं" इति लोकेऽपि प्रथमश्रुताग्निशब्दस्य चरमश्रुतानुवाकार्थाश्रयणेन माणवकपरत्वस्य दृष्टत्वात परमात्मैवेति सिद्धम् । उपक्रमाधिकरणविरोधस्तु यास्यशेपाधिकरणन्यायेन- "बहूनामप्यसाराणां समवायो हि दुर्जयः । तृणैरावेष्ट्यते रज्जुः तया नागोपि बध्यते ।।" अत्यन्तवलयन्तोपि पौरजानपदाजनाः । दुईलैरपि बाध्यन्ते पुरुषैः पार्थियाश्रितैः ॥ इत्यादि प्रमाणाव पाध्यते इति ॥ . विशिष्टाद्वैतम् ॥ आकाशाधिकरणम् (८) आकाशस्तल्लिङ्गात् (२३) अकाश एवेह जगनिदान क्वचिच्छुतस्मोपि च योगरूड्या । आकाशते काशयतीति सर्य परायणत्वाम परात्मकार्थः ।। श्रुत्यैव लिङ्गस्य हि वाघ इट: आकाशब्दः श्रुतिरेव चात्र । नापद्यतीत्यादिषु याज्ञिकोक्तो लिङ्गाच्छुतिस्तशुचितच दृष्टा ॥

·६२ मंतवयसारसंग्रहै । [म.१ रूट्या महाभूतनभासमाहेत्युपक्रमाकाशपदार्थसिद्धौ । तदानुगुण्येन तदन्यसिद्धौ नैवं 'यदेषा श्रुतिरत्र मानम् ॥ ११४॥ उपक्रमार्थस्य च संशपे हि तचोपसंहारमपेक्षते च । परायणत्यादि तु वाक्यशेपगतं परंवन वदत्यदा सम् ॥११५॥ अधिकरणार्थः ।। " अस्य लोकस्य का गतिरित्याकोदा इति होवोच सर्वाणि हवा इमानि भूतान्यकाशादेव समुत्पबन्ते आकाशं मत्यस्तं यन्ति अकाश ह वैभ्यो ज्यायानाकाशः परायणम् ॥ (ला-१-९-१) इत्यत्र आकाशशब्दवाच्यः परमात्मा । परायणत्वादिपरमात्मलिङ्गवाहुल्यात् । उपक्रमाधिकरणन्यायेन रूल्या, श्रुतिलिजन्यायेन श्रुत्या च, ता. काशपरत्वं संशय्य “अक्ताइशर्करा:-तेजो वै धृतं ।" इत्यत्र वाक्यशेषस्य धृतशब्देन, उपक्रमस्य अञ्जनसाधनद्रव्यं घृतमिति यथा निर्णीयते; तदर समन्तात् काशते, मा समन्ताद काशयति वेति योग- रूट्या “यदेष आकाश आनन्दो न स्यात् ।। इति आंकाशशब्दार्थकानन्द- पदश्रुत्यापि वाक्यशेषगतपरमात्मलिङ्गः, अमाशशब्दार्थः परनौति निर्गीयते । हस्तेनावदति, सुवेणावधति, स्वधितिनावति इत्यादौ हस्तादिसामर्थ्यरूप लिस्बलेन पुरोडाशमहणे हस्तस्य, आज्यग्रहणे तुरेस्य, मांसग्रहणे स्वपितेरिख संकोचस्याश्रितवात, "गंगायां घोषः प्रतिवसति" इत्यत्र चरमश्रुत निवासवलेन प्रथमश्रुतस्य गंगापवस तीरार्थकस्मेव च आकाशपदार्थस्य परमा- स्मार्थकरूपसंकोचावयणे नदोष इति ।। था द्वतम् ॥ आकाशाधिकरणम् ॥ ८॥ ओं आकाशस्तलिङ्गाद (२२) आकाश एवास्य गतिश्श्रुतौ यः स भूतखं पक्ति न युज्यते तद् । "परोबरीया निति वाक्यशेषात् आकाशशब्दो हरिमेव वक्ति ।।

·पा.१] प्राणाधिकरणम्-अद्वैतम् ॥ अधिकरणार्थः ।। आकाश शब्दवाच्यः विष्णुरेख | "परोमात्रया सन्या वृधान स एष परोवरीयान् " ( ७.९९-१) इत्यादि श्रुतेः । परोवरीयानिति-उत्तमभूत रुद्रादिभारस्यन्तापेक्षया उत्तमो वायुः तद पेक्षया उसमा लक्ष्मी; तदपेक्षया उत्तमः विष्णुरित्यर्थः । छान्दसप्रक्रियया शब्दव्युत्पत्तिः द्रष्टव्य इति ॥ अद्वैतम् ।। प्राणाधिकरणम् ॥९॥ अतएव प्राणः (२३) प्राणं हि सण्यपि संविशन्तीत्यत्र स्ववाक्यस्थविशेपलिङ्गात् । सर्वेन्द्रियप्राणनियामकत्वात् प्राणः परात्मेति नियम्यतेऽत्र ।। अधिकरणार्थः ।। “कतमा सा देवतेति प्राण इति होवाच सर्वाणि हवा इमानि भूतानि प्राणमेवाभिसंविशन्ति । (छा-१-११-४१५) इत्यादि विषय- वाक्यमा भत्रापि पाणशब्दवाच्यः परमात्मेति स्ववाक्यस्थसर्वभूतकारणत्वदि विशेषलिलाव । इदं अतिदेशसूत्रं । "शाहरूपनिमित्तार्थकार्यतादात्म्यशन्दिताः । ज्यपदेशश्च सप्तैतान् अतिदेशान् प्रचक्षते |" इति वैयाकरणोक्तरीत्या पूर्वाधिकरणोकसंशयपूर्वपक्षसिद्धान्ता एवं 'अतएव ' इति पदेन अतितिश्यन्ते । पूर्वत्र वाक्यशेषएव सिद्धान्तसाधकः । अत भूतसंवेशनोद्मनरूप. वाक्पशेषस्य मुख्यप्रागेऽपि स्वापादिकाले संभवति इत्यधिकाशंका । उतस्त्र मना- दित्ययोः प्रतिहारोगीथयोः, प्रस्तावदेवतयोः निर्देशात् तत्साहचर्याच प्रामस्म अब्रह्मत्वाशना । उपक्रमस्वस्ववाश्यगतसर्वभूतसंवेशनादिनभलिबाहुल्यं सिद्धार- -- तसाधक इति ॥

·मतलंयसारसंग्रहे। [अ.१ विशिष्टाद्वैतम् . प्राणाधिकरणम् ॥९॥ अतएव प्राणः ॥२४॥ प्राणं जगत्कारणमाह वेदः पूर्वोक्तलिङ्गेन परस्स आत्मा । काष्टाशिलदौ तदभावतश्च वायुनोज जगतोऽप्रसिद्धेः ॥ ११८॥ अधिकरणार्थः । प्राणशब्दवाच्यः परमात्मा। निखिलजगत्पवेशनादि लिहात । शिलाकाष्टादिपु वायुसवेशनाद्यमावाच न प्रसिद्धवायुरित्यर्थः । द्वैतम् प्राणाधिकरणम् (९) ओं अत एव ग्राणः ॥२३॥ 'त्वं प्राण' इत्यत्र च भोगशब्दात् प्रसिद्ववायुर्जगर्दाशितति । रमापतित्वादि विशेषलिझात् विशेषभोगस्य हरौ प्रसिद्धः ॥१९॥ अधिकरणार्थः ।। "तद्वै त्वं प्राणो अभवः महान् भोगः प्रजापतेः भुजः करिष्यमाणः, यईवान् प्राणयो नव" (तै-झा-३-१४.४५) इति विषयवाक्यम् । अत्र प्राणशब्दवाच्यः विष्णुरेव । महानन्दार्थक महाभोगनवणात् । भर एव " श्रीश्च ते लक्ष्मीश्च पल्यौ " इत्यादि सलिलादेव विष्णुरित्यर्थः । तद्वै इति-हे विष्णो ! चतुर्मुखादि सर्व जीवात्मनां प्राणो अभवः प्राणभृतासन अन्तर्यामि समित्यर्थः; भुजा-आनन्दान; करिप्यमाणःतवांश्च करीप्यमाण- येत्यर्थः; प्रजापतेः-हिरण्यगर्भस्य; महात् भोगः-महाभोगः महानन्ददायीत्यर्थः माहान भोग इत्यत 'थान महत' इति नकारस्य साकारादेशाभावः छन्दसः ।

·पा.१] ज्योतिरधिकरणम्-अद्वैतम् यद्देवानिति- स्वं हे विष्णो; नवदेवान्-नवेन्द्रियान् पायूपस्थयोः ऐक्याभि- प्रायेण नवत्वोक्तिः । प्राणयः त्रैकालिकेपि अचेष्टय इत्यर्थः; तस्मात् प्राण- चाच्योसीत्यर्थः ॥ अद्वैतम् ज्योतिरधिकरणम् ॥१०॥ ज्योतिश्चरणाभिधानात (२४) छन्दोभिधानान्नेति येन तथा येतोर्पणनिगमानथा हि दर्शनम् (२५) भूतादिपाव्यपदेशोपपत्तेश्चैवम् (२६) उपदेशभेदान्नेति चेन्नोभयस्मिन्नप्यविरोधात् (२७) 'परोदियो ज्योति 'रिति श्रुत्तोयं त्रिवृत्कृतं तेज इहास्तु नैवम् । दिवि त्रिपाचश्रवणात् स आत्मा सर्वाणि भूतानि पदित्यतश्र ।। चतुप्पदा ऋक्समता युपासा दृष्टा परत्रापि विराटपदे सा । दियो दिवीति खुपदेशभेदः वृक्षाग्र पक्षीय न या विरोधः ॥१२१॥ अधिकरणार्थः॥ अथ यदतः परो दिवो ज्योतिदीप्यते। इत्यादि विषयवाक्यम् (छा ३-१३-७) " अत्र दिवः परत्वेन श्रूयमाण: ज्योतिश्शब्दवाच्यः अग्न्यादित्यादिकं बा, उत परमात्मेति संशयः । ज्योतिश्शब्दस्य सर्वत्र प्रयोगसत्यात् । “दिवि ज्योतिः " इत्युक्तत्वात् सूर्यादिकमिति पूर्वपक्षः । सिद्धान्तस्तु सैषा चतुष्पदा पड़िया गायत्री, तदेतदृक्नाभ्यनूतम् । सायानस्य महिमा ततो ज्ययाँश्च पूरुप. । पादोऽस्य विधा भूतानि; निषादरस्यामृतं ·। मतत्रयसारसंग्रहे । [थ. दिवि" (हनं ३-१२-६) इति श्रुत्या गायत्र्याख्यचतुष्पदः ब्रह्मणः त्रिपादमृतं दिवि इति निर्दिष्ट प्रत्यभिज्ञायमानं चरणं अग्न्यादिकं निवार्य ब्रह्मत्याह । दिवि इति सप्तम्यन्तं दिवः पर इति पञ्चम्यन्तं च वृक्षाग्रे श्येनः; वृक्षापात परतः श्येनः इत्यत्रेव न दोषापादकम् । गायनी सादृश्यं च ब्रह्मणः-~- चतस्रः पादाः यस्यास्सा चतुप्पदा । पडक्षरैः चतुर्भिः पादैः सहिता गायत्री चतुप्पातनोति । चतुर्विशत्यक्षराणि गायत्र्यां वर्तन्त इति । पण्णां पण्णां अक्षराणां एकैकपादत्वेन प्रकल्प्य चतुष्पदा पड़िया गायत्रीति तत्सादृश्यमुक्तं कैश्चित् । 'गायत्री वा इदं सर्वमिति चतुर्विशत्यक्षरात्मिक गायत्र्याः सर्वात्मकलासंभवात, गाय- त्र्याख्य विकारे अनुवर्तमानं जगत्कारणं ब्रह्म इह 'सर्व' शब्दैन उच्यते । 'सर्व खल्विदं ब्रह्म' इतिवत् कार्यकारणात्मक नौव गायत्री शब्देन उच्यत इति भगवत्पादानां अभिप्रायः । मसिद्धगायत्र्याः चतुप्यावं, पादानों षडक्षरतं च नास्ति । समुदाये विद्यमानानि चतुर्विशत्यक्षराणि चत्वारि चतुरः पादान् , प्रतिपादं पडक्षराणि विभज्य चतुष्पात्त्वं गायत्र्याः प्रकल्प्य तस्सादृश्यवर्णनं न लिष्टतरं इति मत्या 'हन्दश्शचीपतिः बलेन पीडितः दुश्च्यवनोवृपा. समित्सुसासहिः' इति कुत्रचित् दृश्यत इति तरसादृश्यमुक्तं श्रीमाये । मतः तदीयरुक्तम्-- " गायत्रीनाम सामश्रुतिशिरसि परंज्योतिरध्यायि सिध्यत चातुप्पद्यन्तु भूतक्षितिज्नुहृदयैः पडिवं तद्विधाभिः । गाननादिकामिः श्रुतिगतवचनव्यक्तिभेदात सिद्धा वाक् प्राणोक्तिः परार्था स्वरसनिगमनं श्रुत्यधीनं तदेव ।। अयं अभिप्रायः । 'गायत्री वा इदं सर्वमिति चतुष्पात्त्वपाडियाभ्यां शचीपतिः । इत्यादि पडक्षरत्वेन पाड़िध्येन च चतुष्पदा गायत्री क्वचि- द्वर्तत इति तत्साहश्यं ब्रह्मणः, भूतं एकः पादः, पृथिवी एकः पादः, शरीर एक: पादः, हृदयं एकः पादः, इति चतुष्पात्वं ब्रह्मणः । श्रुतौ वाक्माणोक्ति- रधिक्तया श्रूयमाणा अन्यायेति श्रुतिस्वारस्यमत्रैव वर्तत इति ।

·ज्योतिरधिकरणम्-अद्वैतम्॥ . अन्यथा मन केचित् श्रुतौ छन्दश्शास्त्रे च चतुर्विशत्यक्षरात्मकगायत्री, गायत्री- छन्दस्येव प्रसिद्धा । 'बृहत्साम तथा साम्नां गायत्री छन्दसामह' इति गीताया- मपि छन्दश्शब्दमुख्यार्थः गायत्रीछन्दस्येव प्रसिद्धः। प्रकृते तत्सवितुर्वरेण्यः इत्यस्यां प्रसिद्धगायत्र्यां पादत्रयत्वसत्त्वेपि चतुर्विशत्यक्षरसत्त्वात् तदानुगुण्येन अक्षराणि विभज्य पादचतुष्टयवत्वं प्रसाध्य भूत-पृथिवी-शरीर हृदय-वाक्- प्राणानां भूयमाणात पहिधं प्रकल्प्य चतुष्पातसादृश्यवर्णनमेव ब्रह्मणः युक्तम् । पूर्वमीमांसायां 'तेवदर्शनादविरोधस्य समाविप्रतिपत्ति स्यात्' (जै १--३....८) इति सूत्रे पूर्वपक्षं कृत्वा 'शास्त्रस्थावा तनिमित्त- त्त्वात् (जै १-~-३-९) इति सूत्रेण सिद्धान्तवर्णनस्य विरोधापः । तथा हि 'वारा हि उपानहाबुपमुश्चते' (नै) इत्यत्र वराहपदस्य वायस-सूकरयोः भयोगदर्शनात् अत्र कथं उपानही धार्यते इत्याशक्य 'राहं गावोनुधावन्ति। इति गवानुधावनसमभिन्याहृतवराहशब्दस्य सूकर एव प्रसिद्धिरिति शास्त्र- प्रसिद्धसूकरचर्मणा ते उपानौ गृह्यते इति सिद्धान्तितम् । शास्त्रीयानुमत- प्रयोगस्यैव साधुत्वमझीकृत्य देशान्तरीयप्रयोगाणां शास्त्रीयार्थवत्त्वे प्रमाणाभाव एवेति। अभियुक्तनरा ये ये बहुशास्त्रार्थवेदिनः । ते ते यत्र प्रयुञ्जीरन् स सोर्थस्तवतो भवेत् ।।" इति शाबरमाप्यात 'शवतिः गतिःकर्मा कांभोजेप्जेन मापिनो भवति विकारे एन आयर्या भाषन्ते शव इति' इति महाभाप्याच्च क्वाचिकायदेशीय- खिलश्रुतिस्थ 'इन्द्रश्शचीपतिः' इत्यादिगायन्या सादृश्यवर्णनं माध्वमाप्यस माठरायणादिश्रुतिवत् न शास्रोयं । पूर्वमीमांसायामपि बहुत्र उहाध्याये सामवेदा- क्षराणामेव गणनायां म्हो दृश्यत इति । किंच भूत-पृथिवी शरीर-हृदय वार- प्राणषट्कं षडक्षरपादयत्वेन गणनायां साधक अस्मिन् मते वर्तते। भन्य. मते तु वाक्प्राणद्वितयं परार्थमिति परिकल्प्यत इति गौशम् । किंच दशाई म.8 - ·. मतजयसारसंग्रहे। [म. बादशाह इति पदयोः यागे प्रसिद्धिः शास्त्रीया । आशौचिनां दशमेऽहनि सपिण्डीकरणदिने च प्रयोगो दृश्यते । बनेन दशाहमनुष्ठितं द्वादशाहमनुष्ठित इति केनचिदुक्ते, यागकर्तुरेख अभिधानं प्रसिद्धम् । न तु दशरानाशौचानुदान सपिटीकरणं च कृतं वेति यथा न गृह्यते नद्वतः इति वदन्ति ।। किच गायत्री वा इदं सर्व इति गायत्रीशब्देन ब्रहकपतिपादक-तैतिरीपक- गत-'भम्भस्य पार' इति प्रश्नमध्यगत 'ओमित्येकाक्षरं ब्रह्मा इत्यारभ्य 'नमभूर्भुवस्सुवरों। इत्यन्तं पठितगायव्येवान ग्राह्या । तस्यामेव ब्रापनियधर्मला. गुणसादृश्यं वर्तत इति तत्साहश्यवर्णन युक्तम् । विश श्रीमद्रामायणगतचतुर्विंशति- सहस्त्रलोकमध्ये मत्येकसहस्त्रारम्भश्लोकसूचक 'तपस्वाध्यायनिरतं तपस्वी वाग्विदां वरे । नारदं परिपप्रच्छ वाल्मीत्रिर्मुनिपुशवम् ।। "स हत्वा राक्षसान् सर्वान्" इत्यारभ्य 'यामेव रात्रीं शत्रुघ्नः पर्णशाला समाविशत् । तामेव रात्रि सीतापि प्रसूता दारकद्वयम् ।।' इत्यन्तं चतुर्विंशति श्लोकान पठित्वा 'इदं रामायणं कृत्स्नं गायत्रीबीजसयुनम् । विसन्ध्यं यः पठेन्नित्यं सर्वपापैः प्रमुच्यते । इत्यन्तं गायव्यर्थप्रतिपादकगायत्री रामायणमिति सभ्युपगतत्वेन प्रसिद्धत्वात् तादृशरामायणार्थबोधक-प्रसिद्धगायत्रीसाहश्यवर्शनमेव युक्ततरम् । विश्च 'इन्ददशचीपतिरिति गायन्याः ब्रह्मनिष्ठगुणलेशस्याप्यतिपादक- वात केवलचतुष्पादयत्वं ब्रह्मणः 'त्रिपादस्याघृतं दिवि' इति 'ममैवांशो जीव- लोका इति च दृश्यत इति ताश चतुप्पादवलं हिन्द्रश्शवीपतिरित्या वर्तत इति तादृशसादृश्यस्वीकारे मृगपवादीनामपि चतुष्पादववं वर्तत इति हीनोपमा- वर्णनमेव सम्भवेदिति तदपेशलमेव इति ।। Pya ·विशिष्टाद्वैतम् ज्योतिराधिकरणम् (१०) ज्योतिश्चरणाभिधानात् (२५) छन्दोमिधानान्नेति येन तथा चेतोर्पणनिगमात्तथा हि दर्शनम् (२६) भूतादिपादव्यपदेशोपपत्तेश्चैवम् (२७) उपदेशमेदान्नेति चेन्नोभयस्मिन्नप्पविरोधात् (२८) ज्योतिर्जगत्कारणमित्यतश्च सूर्योनलो जाठरवीतिहोत्रः । मैवं त्रिपादस्य दिवीति सूक्त्या पादोस्य सर्वेत्यनया परः स॥१२२॥ चतुष्पदा कुत्रिचिदनसिद्धा गायत्र्यमिरव्येति न वक्तुमा । 'इन्द्रश्शची'त्यादि चतुष्पदा सा तत्साम्यचेतोर्पणमत्रशास्ति १२३॥ अधिकरणार्थः।। ज्योतिश्शब्दवाच्यः परमात्मैव । सर्वभूतानां पादस्वेन अभिधानात । चतुष्पदा गायत्री "इन्द्रश्शचीपतिः; बलेन पीडितः; दुश्च्यवनो वृषा; समित्सुसासहिः"; इति चतुर्विशत्यक्षरा पडक्षरास्मिकपादवती क्वचि- दृश्यते पाश्चालशाखासु । तत्सादृश्यं ब्रह्मण: “दशाक्षरा विराट् ॥ इति अत्युक्तस्य 'ते वा एते पञ्चान्ये पञ्चान्ये दश संपद्यन्ते' (छा ४-३-८)इति "सैषा विराडनात " इत्यस्य दशत्वसख्यासाम्याच अभेदेन चतुरकाये द्यतविहारे कृतशब्दस्येव सादृश्यमित्यर्थः । अर्थ पक्षः अर्वाचीन गासाहश्येन गौणार्थोएपादनापेक्षया लक्षणापक्ष एवं उचितेति वर्णितम् । तथा हि "गायत्री वा इदं सर्व " (छ। ३-१२-१) इत्यत्र गायत्रीशब्दस्य गायत्र्यास्य- विकारे गौण इति भगवत्पादभाष्ये । श्रीगाध्य तु गायत्रीशब्दस्य गायत्रीसदशे गौण इति। - भयमर्थः पूर्वाचायरनेन कोकेन प्रदर्शितः - 'गायत्रीनामसामश्रुतिशिरसि फ्रंज्योतिरध्या ये सिद्धयत् चातुप्पयन्तु भूतक्षितितनुहृदयैः षड्विं तद्विषाभिः ।

·मतत्यसारसंग्रहे। गानवाणादिकाभिः श्रुतिगतवचनव्यक्तिभेदातु सिद्धा वाक्माणोक्तिःपरायी स्वरसनिगमनं श्रुत्यधीनं तदेतत् !! अन कैश्चित तत्सवितुरिति प्रसिद्धगायत्र्या सादृश्यवर्ण ब्रमशः हत्या 'इन्द्रशचीपतिरिति अप्रसिद्धगायच्या वर्णनं न युक्तम्, अर्थमतीत्य- भावादित्यादिना दृषितम् । तदमाचक्ष्महे- इन्द्ररशचीपतिरिति गायत्र्यां पादचतुष्टयं प्रतिपादं पक्षराणि च दृश्यन्ते । अर्थश्च 'इतिहासपुराणाभ्यां चेदं समुपत्रमयेत्' इति न्यायात इन्द्र पदस्य प्रसिद्धदेवेन्द्रयोषकत्वेऽपि 'साक्षादप्यविरोध जैमिनिरिति सूत्रोक्तपकारेण 'इदि परमैश्वर्य' इति धातुनिष्पनत्वेन इन्दशनस्य परमैश्वर्यरूपार्थवास्स नाण्येव सम्भावितत्वात् तदानुगुण्येन शचीपतिरित्यस्य लक्ष्मीपतिरित्याशीकारेण तदनु. गुणतया अवशिष्टपदानामपि अर्धवर्णनस्य, यथा या अन्यमते 'आनन्दमयो- भ्यासात' इत्यधिकरणार्थविचारे 'नमपुच्छं प्रतिष्ठेति विषयवाक्यं कृत्वा अर्थ- वर्णने विकारशब्दान्नेति चेत् । इत्यादि सूत्राणां अर्थोपपचिः तदनुगुणतया वर्णनीया इयुत्तिरिय अत्रापि मुलगवाह ब्रह्मनिष्टगुणरूपधर्ममादाय लीला- विभूति त्रिपाद्विभूतिरूपपादचतुप्रयरूपार्थस्याप्पत्र सत्वेन इन्श्शचीपतिरिति गायच्या सदशवर्णनमेव ब्रह्मणः युक्ततरमिति । किच, प्रसिद्धगायत्र्यां पादत्रय एव चतुर्विशत्यक्षराणि सन्ति वताक्षरगणनया पादनतुष्टयवत्वं, पतिपादं तत्सवितुर्वरे-णीयमगोदेव-स्पधीमहि । थियो-योनःप्रचोदयान-इति पदविभागापत्त्या निरर्थकसमुदायस्पचत्वारः पादाः सम्भवन्तीति प्रसिद्ध गायत्र्याः अर्थवत्यमेव हीयेतेति प्रसिद्धगायत्री माश्यवर्णन- मेरासमञ्जसमिति । एतादृशानामर्थवचाभावश्च ' अर्थवदधातरप्रदयः प्राति - पादिक इति पाणिनोस्लमहामाध्ये अर्थक्त्यणस्य 'दादाडिमानि पड्गः कुण्डमजाजिनं पलादण्ड अघोरुक एतकुमार्याः स्वैष्यकृतस्य पिता प्रति शीन इत्यन्तसमुदायल्पस्य निरर्थक्वेनार्यवायभाशत मातिपदिकसंज्ञाभार प्रयोजनवर्णनेन स्पष्टं ज्ञायते।

·पा.१] ज्योतिरधिकरणम्-विशिष्टाद्वैतम् ॥ किञ्च इन्द्रपदस्य ऐतरेयश्रुतौ ‘स ऐतमेव पुरुषं ब्रह्म ततममपश्यदिद- मदर्शमिति तस्मादिन्द्रो नाम इदन्द्रो ह वै नाम, तस्मादिदन्द्रं सन्तं इन्द्र इत्याचक्षते परोक्षेण । परोक्षपिया इव हि देवाः' इति परमात्मपरत्त्वदर्शनाच इन्द्रश्शचीपतिरिति गायत्रीवर्णनमेव युक्तमिति । अपिच "समर्थः पदविधि"रिति पाणिनीने महाभाष्ये "असम्भवः खल्ववेिशनस्य को हि नाम समय धातुप्रातिपदिकप्रत्ययनिपाताना अर्थाना- देष्टुं ; अनेकार्थत्वात धात्वादीनां " इति 'भू सत्तायां' इति सत्ताधर्थनिर्देशश्च "उपलक्षणमन्यार्थानां" इत्यादिवर्णनात प्रकृते इन्द्रश्शचीपतिरित्यादौ परब्रह्मार्थ- प्रतिपादनस्य सुसम्भवात् तत्सवितुरिति गायत्रीवर्णनमेव न युक्तमिति । ननु पूर्वमीमांसायां सामगानप्रकरणे प्रगाथस्थले 'न गिरागिरेति यादैरं कृत्वोद्वयं' इत्यादिसामोहगानेषु निरर्थकाक्षरमानस्य श्रुतत्वेपि 'ऋच्य- ध्यूढं सामेति वचनात सामप्रकृतिभूतऋक्समुदायार्थवत्त्वमादाय यागीयकर्म यथा सार्थ भवति तद्वत् प्रकृते 'तत्सवितुर्वरे इत्यादि विभागे अक्षराणां निरर्थक. त्वेऽपि समुदायार्थवत्तस्याश्रयणेन न दोष इति चेन्न। तत्र शास्त्रे विहितत्वात् तथानुष्ठाने न दोषः । सार्थ च कर्मभवेदित्युक्तं । प्रकृते तु एतद्गायत्र्यां ब्रह्मानु- सन्थानं कुर्यादिति विध्यभावात् । किच 'तस्सागायत स्त्रियः कामयन्ते कामुका एनं प्रियो भवन्ति। इति यजुर्वेदषष्टकाण्ड-प्रथमपश्नपठानुवाके 'तमागायते न देयं गाथा हि तद्- दृत 'इति पश्चमकाण्डप्रथमप्रश्न-पञ्चमानुवाकादिषु च तस्मादायतस्य मतस्य चन प्रतिगृह्य, यत्प्रतिगृह्णीयात शमलं प्रतिगृहीयात्' इति प्रथमाष्ठकतृतीयप्रश्नद्विती- यानुवाके च निषिद्धस गायकदानस्य श्रूयम, णत्वेपि “वाजिनां साम गायते" इति मथमाष्टक-तृतीयमश्नषष्टानुवाके आपस्तम्बश्रौतसूत्रे सोमप्रश्ने (सूत्र) 'सान् पृणीते सर्वान् वा एकशः' इत्यारभ्य 'उद्गातारं प्रस्तोतारं प्रतिहार सुब्रमण्यं इत्युदातन्' इत्यन्तेन सामवेदिनां सामगानविधानझसिम्बरणविधानाभ्यां ऋखिग्भ्यो दक्षिणां ददातीति दक्षिणाविधानाच गायां वरणदानादिकं ·पा. ज्योतिराधिकरणम्-द्वैतम् कर्णादीन्द्रियाणां विरुद्धचरणाभिधानान् ; विरुद्धचरणं च साकल्येन तदविषय- कत्वम् | सूत्रे चरणशब्देन विरुद्धवरणमेोच्यते । धातोरेव विचरणमर्थः । उपसर्गाणां द्योतकत्वमेवेति वैय्यकरणसिद्धान्तत् । “सहि परोमानया तन्वा- वृधान" इत्यादिना कर्णादिविदरः 'इति भाप्यात् । मे कमी; विपतयतः- विरुद्ध पततः, विचक्षुद-विरुद्ध पतति; हृदये भाहित भासमन्तात् स्थित- यत ज्योतिः तदपि अत्यन्तं कर्णादिविरुद्धमस्तीति ज्योतिश्शब्दवाच्यः विष्णुरेवेत्यर्थः ॥ परोमात्रया इत्यादि-मात्रया इन्द्रियगणापेक्षया; पर:- दरः विष्णुरित्यर्थः। द्वैतम् गायत्र्यधिकरणम् ॥११॥ ओं छन्दोमिधानान्नेतिचेन्न तथा चेतोर्पणनिगमात् तथा हि दर्शनम् भूतादि पादव्यपदेशोपपत्तेश्चैवम् (२६) उपदेशमेदान्नेति चेन्नोभयस्मिन्नप्पविरोधात् । २७ । दिवापरो ज्योतिरपीह विष्णुः अग्न्याापासाधिपणार्पणाय । छन्दोभिरेतैर्हरिरेववाच्यः गायत्यसो त्रायति गायतीति ॥१२५ ।। सर्वाणि भूतानि च विष्णुपादः ज्यायान् ततथेति च पूरुपस्तः । लोकत्रयं केचन सप्तलोकान् तद्वदियो ज्योतिरथो दिवीति ॥१२६।। अधिकरणार्थः॥ अथ यदतः परो दियो ज्योतिर्दीप्यते (छा ३-१३-७) तावानस्य महिमा अतो ज्यायाँश्च पूरुषः पादोस्य सर्वाभूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवि' इत्यत्र ज्योतिश्शब्दवाच्यः विष्णुः । 'गयत्री या इदं सर्व' इति समारम्भेऽपि 'सर्वछन्धाभिधो होषः सर्वदेवाभियोगसौ सर्वलोकाभिधो ह्येषः तेषां तदुपचारतः' इति प्रमाणात अमिगायच्यादिशब्दार्थरू पोसौ इति चेतोर्पणार्थ निगद्यते; सर्वभूतादिपादयत्वाच । 'दिवि' इति दिवः परेति। एकलिन् वस्तुनि कथमुपपद्यत इति चेत; त्रिसप्तलोकापेक्षया उभयस्मिन्नप्पविरोधात् । भूर्भुवस्सुवरिति किलोक्यभिप्रायेण 'दिवि' इति निर्देशः। महादिलोकापेक्षया 'दिवः पर" इति ॥ .

·-- - मतामसारसमहे । अद्वैतम् इन्द्रप्राणाधिकरणम् (११) प्राणलथानुगमात् ॥२८॥ न पारात्मोपदेशादिति चंदध्यात्मसंबन्धभूमायस्मिन् (२९) शाखदृष्टया सूपदेशो वामदेवयत् (३०) भीवमुख्यप्राणलिझान्नेति चनोपासावविध्यादाश्रितत्यादिह उद्योगाद 'प्राणोऽस्मि तं मामिति वाक्यदृष्टप्राणः परॊत्माऽनुगमात्तथैव । नेन्द्रो न वायुनं च जीव एप ह्यध्यात्मसंवन्धबहुचसत्वात् ।। वत्ता हि जीवोपि यथैव वामदेवो प्रापिस्वयं इति प्रवीति । उपासनानां त्रिविधं च युक्तं बलवयाफ्यान्वयदर्शनात्तत् ॥१२८॥ यो युध्यतासौ स स एव चाभूदित्यागमान्तार्थविशेषाविज्ञः । प्रज्ञात्मशब्दायभिधेयमर्थ मामित्युपादिक्षदमेदृष्टया ॥ १२९ ।। (पाठान्तरम्) प्रज्ञात्मशन्दायमियमय 'प्राणोरिममामि त्यमुपादिशत् सः अधिकरणार्यः ।। * महोबाप, प्राणोमि प्रज्ञात्मा मामायुरमृत- मित्युपास्वा (को ३.१)इत्यत्र प्रतर्दनः इन्द्रं गत्वा मध्य हिततममुपदिशतु भवान इति पप्रच्छ । सोपि 'प्राणोमि प्रशारमा; तं मामायुरमृतमित्युपास्य इति जगाद । तत 'माम' इति 'प्राण' इति केवल इन्द्र एवोपास्यः, उव वायुमात्रं, उत जीवः, रत परमात्मेति समयः । तन्न प्राणशब्दवाच्यः पामारना; वाक्यनिष्ठानां पदार्थानां ब्रह्मप्रतिपादने समन्वयात् । म इत्युक्तिः 'तद्यो यो देवानां प्रत्यबुध्यन, स एव तदभवत् अहं मनुरभवं सूर्यश्य इति वामदेववत् शानदृष्टया उत्तिरितियुक्तः । ननु, प्राणस्य ब्रह्मपरत्वेऽपि जीवमुख्यमाणालिगदर्शनस्य कथमुपातिरिति- चेत, प्राणधर्मेश मझोपासनं, प्रज्ञाधमेण ब्रह्मोपासनं, बझधमेण ब्रह्मोपासनं इति उपासात्रैविध्यप्रदर्शनायेत्यत्रत्यैः 'आसमृतः 'प्रज्ञायै सर्वाणि भूतानि" 'स एस प्राण एवं प्रशात्मा' इति श्रुतिवाक्यैखगग्यत इति ॥

·विशिष्टाद्वैत । इन्द्रप्राणाधिकरणम् (११) प्राणस्तथानुगमात् (२९) में वक्तुरात्मोपदेशादिति चेदध्यात्मसमन्वयमाद्यस्मिन् (३०) शानदृश्या तूपदेशो वामदयत् (३१) जीवमुख्यप्राणालिझातियेनोपासाविश्यादाश्रितत्वादिहयोगात्३२ प्राणोहमायुस्तमुपास्व तातेत्यवोपदिन्द्रो जगतो निदानम् । मैं जरामृत्युसुखैतरादि मे नेति सक्तः परमात्मयोधात् ॥ १३० ॥ प्राणस्य मुख्यस्प सजीवकस्य दृष्टानि लिङ्गानि न तत्पराणि । तत्तच्छरीरं तदुपासितव्य ब्रह्मेति वेदान्तगिरो वदन्ति ।। १३१ ।। नाभाषरा एवमिहैव सर्व प्रतिष्ठितं प्राण इत्तीन्द्रयाचा । श्रीवामदेवोक्तिपदिन्द्र आहे 'प्राणोऽस्मि' शब्दं न तु जीवमत्र ।। १३२॥ चिदात्मकं ब्रह्मारीरभूतं सर्वान्तरश्चेति विविच्य विद्यात् । उपास्तिमेदविलयं प्रवक्तुं 'तम्मामिति प्राह सुराधिराजः ।।१३३।। अधिकरणार्यः ॥ इन्द्रप्राणनिर्दिष्टः परमात्मा । आनन्दायवाद । नाभावरावर्पिताः एतमेवंता भूतमात्राः प्रज्ञामात्रास्वर्पिताः (को-३-९) इत्यादिना ब्रह्माणि मर्वेषां प्रतिशितवोक्तेश्च । ब्रह्मणः स्वरूपेणानुसन्धान, भोक्तवर्गदारीरकत्वेनानुसन्धान, भोग्य- भोगोपकरणशरीरक्त्वनानुसन्धानं चेति त्रिविधोपासनविधानाध्य । 'सर्वगत्वादनन्तस्स स एवाहमयस्थितः । मतत्सर्वमिदं सर्व मयि सर्व सनातने ॥ इति महादवत'महं मनुरभव सूर्यवाही इति वामदेववव इन्द्रोक्तेश्च । 4 ·मतत्रयसारसंग्रहे। श्रीशाईपाणिरुपया प्रथमे अपादः भाष्यत्रया विस्ती लभतेस्म पूर्विम् । अस्पष्टजीवगतलिङ्गकवाक्यशुद्धि अत्यन्तमाह निगमान्तवचस्त्यमुंत्र ॥ १३४ ॥ द्वैतम् अन्तिमप्रणापिकरणम् ११२० ओं प्राणस्तथानुगमात् (२८) ओन वक्तुरात्मोपदेशादिति चेदध्यात्मसंबन्धभूमाद्यस्मिन् (२९) ओं शास्त्रदृष्टधातूपदेशो यामदेववत् (३०) ओंजीयमुख्यप्राणलिङ्गान्नेति चेन्नोपासातौरियादाश्रितत्यादिह- तद्योगाव (३१) 'एपोसुरित्यागमवागपीय 'प्राणोहमस्मीति च विष्णुमाह । अध्यात्मसंपन्धबहुत्वसत्त्यात् नेन्द्रो न वायुर्जगतो निदानम् ॥१३५॥ * जीपासुफज्ञापकचंदवाक्यं उपासनायासिविध प्रयक्ति । अन्तर्वहिस्सर्वगतत्ववाचा ध्यानं च विष्णोत्रिविधं प्रसिद्धम् ।।१३६।। अधिकराणार्थः ॥ तं देवाः प्राणयन्त स एषोसुः स एष प्राणः प्राणश्च इत्येव विधात तदयं प्राणोधितिष्ठतीति (२-२.२.५) इत्यत्र 'एपोसुः स एप प्राण । इति माणशब्दवाच्यः विष्णुरेव 'विष्णुमेवानपन्देवा विष्णु तिमुपासते । स एव सर्व वेदोक्त तदयो देह उच्यते॥ इत्युक्तस्यात् । अत्रापि 'प्राणोधितिष्टति' इत्युक्तेः प्राणो विष्णुरेव। 'प्राण प्राण. सर्वाणि भूतानीति यवभ्याससबन्धस्य अल वाक्ये सत्वात् । 'प्राणो वा महमस्मिन्मय' इति वक्तुरामव्यपदेशो न। स्वप्नो माया गृहश्शव्या जामदामास आत्मनः । नामरूपक्रियावृतिः सविच्छास्त्रं परं पदम् ॥ * नीवामुक: जीवमुख्यपाण इत्यर्थः । For ·पा. १४ अन्तिमप्रणाधिकरणम् द्वैतम् ।। ६७ इति भागवतात, शासं - अन्तर्यामीत्यर्थः; शास्त्रदृष्टश-विष्णुदृपया इत्यर्थः । 'ततनामोच्यते विष्णुः सर्वशत्वहेतुतः । न क्वापि विञ्चिन्नामास्ति तमूते पुरुपोचमम् ।। इति पुराणवाक्यात अहं मनुरभवं सूर्य यति वामदेववत इन्दस्योपदेशः । ननु 'तस्माच्छत वर्षाणि पुरुषायुषो भवन्ति; सावन्ति शतसंवन्सरस्य यहां सहस्त्राणि भवन्ति' इति वृहतीसहलगताक्षरवाच्य-पत्रिदात्सहस्व संग्ल्याकानि महां रूपाणि शतायुषः पुरुषस्य भवन्तीत्यर्थकात जीवलिङ्गात 'प्राणं विना न न नाम तं बिना माण एव च' इति प्राणसवादादिगुल्यमागलिशाच प्राणशब्दवाच्यः न विष्णुरिति चेन्न । अन्न हिस्सर्वगतत्वेनेति उपासात्रविश्यम्य विष्णोरा- नितत्वान माणः विष्णुरेव। 'केषांचित सर्यगत्वेन पांचिदये हरिः । केषांचिदहि रेवासी उपास्यः पुरुषोत्तम: !!' 'गनियावना विष्णुः योगिनां हाये हरि । प्रतिमाम्बपयुद्धानां सर्वत्र विदितात्मनाम् । इत्युपासांत्रविध्यस्यक्तेिः । अन्न प्राणशब्दवाच्यः प्राणान्तर्यामी विष्णुरेवेत्यर्थः । जीवदेहे विष्णोः शतवर्षाणि नियामक्तया स्थितिरित्यन्युपगमान तदन्तर्यामित्वं युक्तमित्यर्थः ॥ ननु, देवादिभिः विष्णुः सर्वगतत्वेन उपाय अप्यादिमिः सम्पदये उपास्यः मनुष्योत्तम. महिरवोपास्य इति अन्तहिम्सर्वगतत्वेन उपामाविष्य विष्णोरक्त्वा तत्र प्रमाणं केषांचित सर्वगत्वेनेति लोक उपन्यतः । अनन्तरं उपासारातुर्विध्यातिपादक ' भनी क्रियावनामिति। भोको उपन्पस: भाष्ये । सः कथं सच्चन इति चेत प्रतिमोपासनं मम्मुपासनं चति हयापि रमेव पहिापासनं इति वृत्ता उपासाविध्यवर्ग- युवमिति मायामिनाम इति न दोष इति ।।

·मतत्रयसारसंग्रह
प्राणस्तथानुगमात-"ता वा एता' इत्यादिश्रुतौ प्राण एव प्राणवइति
धूयते । तर प्राणशब्दवाच्यः, तथा तद्वै व माणोऽभव' इत्यादाविव विष्णुरेव ।
4 देवाः प्राणयन्तः इत्यनुगमात् । तं प्रपदाभ्यां पापद्यत ब्रहोमं पुरुषं (ए-मा
-२-३-४) इत्यादी ब्रह्मशन्दाभ्यासाच 'नारायणं वायु च देवाशिष्यादिभ्य
उपदिदिशुः॥
इति भारद्वाजकुलतिलकाना नवसालपुराधीशविद्वत्साभाऽध्यक्षाणां
मतत्रयनिरूपाणां कादि वङ्गीपुरं
रङ्गाचार्याणां कृतिषु मतन्नयसारसंग्रहे
प्रयमध्माये श्यमः पादः ॥

·मतत्रयसारसंग्रहे प्रथमाध्याये द्वितीयः पादः ।। श्रीकोमलाम्या भतारमपर्याप्तामृवाइयम् । कुम्भपुर्या शेषत पे शयानं शागि भजे ।। (१३७) अद्वैतम् (1) सर्वत्र प्रसिद्मधिकरणम् । (१२) १ सर्वत्रप्रसिद्धोपदेशात् । (३२) २ विवक्षितगुणोपपतेथ। (३३) ३ अनुपपत्तेस्तु न शारीरः। (३४) ४ कर्मकतव्यपदेशाथ । (३५) ५ शब्दविशेषात् । (३६) ६ स्मृतेश्र। (३७) ७ अर्भकौकस्त्यात्तहरपदेशाच नेतिचेन्न निचाय्यत्वादेवं व्योमवच । ८ संभोगप्राप्तिरिति चैत्र वैशेष्यात् (३९) मनोमयत्यादिगुणैर्विशिष्टः अमोतीयः मातुगोचरः स्यात् । शारीरधर्मश्रवणाद्धि जीवः नोपक्रमब्रह्मपदान्वयानत् ।। १३८ । संसारिभोगाप्तिरहो परस्य स्यात्तहिवैशेष्यमिहवरत । आविद्यकस्यात्मन एव मोगः न शुद्धरूपस्य परेश्वरस्य ।। १३९ ।। पूर्वपाद स्पष्टबालिकानि उपनिषद्वाश्यानि व्याख्यातानि । द्वितीय- तृतीयपादयोः रास्पष्टनालिझकानि वेदान्तवाक्यानि न्यान्यास्यन्ते ॥ अधिकरणार्थ:'सरे खल्विदं ब्रम बन्जानिति शान्त उपासीत; अथ खस फतुमयः पुरुषो यथाकतुरसिल्लोके पुरुषो भवति तयेतः पेत्य भवति सका पुर्वीत मनोमयः प्राणशरीरो भारुपः' इत्यारभ्य "तहास एतमितःमेय ·अप्रणः मतत्रयसारसग्रह। [म. भभिसंभवितास्मि इति यस्य स्यादद्धा न विरिविल्सास्तीति हलाह शाण्डिल्यर- शण्डिल्यः । (ठा ३१४) इत्यन्तं विषयवाक्यम् । अत्र मनोमयादिगन्दवाच्यः अद्य वा जीवो वेति विशये जीव इति पूर्वपक्षः । स्थलान्तरे मनोमयत्वादीनां जीवविषयत्वस्य प्रसिद्धत्वात् । तजलानिति शब्दव्युत्पत्तिस्तु-तस्माजात तस्मिन् ली तलिननिति (चेष्टत इति); बजे च तल्लं च तदनं च तत् तज्जलान; अवयवघटकतच्छन्दलोपः धान्दसः । चतुर्स मान्दीति पाणिनीसूत्रात (७ ३.९७) रादान्तस्तु सर्वायूपनिषत्यु जगत्कारण प्रसिद्धम्। वारशोपममस्यब्रह्मपटानुपरुन मनोमयादीनामाध्यम बम पहुं शक्यते । उपसंहारेऽपि तहति श्रुतत्वात् सन्दशन्यायेन महप्रकरणागमाघ ब्रह्म- साब्दयोमध्ये पटितमनोमयादीनां प्राध्येयान्वय इति सिद्धम् । सन्दंशोनाम एकानुवादन विधीयमानयोः अयोरन्धराले विहिन यथा "भनिनाम जुहोति" इनि अभिकमणं, प्रयानामध्यपठिनावेग प्रयाना भवति , तद्गत् उपक्रमोपसंहारमध्यपठित-अक्षयन्दमध्यपठिनानां मनोमयादीनां नमण्येव तात्पर्यमिति ॥ विशिष्टाद्वैनम् (१) सर्ववप्रसिद्धपधिकरणम् । (१२) १ सर्वत्रप्रसिद्धोपदेशान् । (३३) २ विवक्षितगुणोपपचेय। (३४) ३ अनुपपत्तेस्तु न भारीरः। (३५) ५ कमंतव्यपदेशाच। (३६) ५ शन्दविशेषाद 1 (३७) ६ स्मृतश्च । (३८) ७ अर्भकोकस्त्वानदयपदंशाच नेतिरेन निचाय्यत्पादन प्पोमपद। (३९) .

·. - पा. २] सर्वत्र प्रसिद्धयधिकरणम्--विशिष्टाद्वैतम् ।। ८ संभोगप्राप्तिरिति चेन्न वैशेष्यात् । (४०) "मनोमयः प्राणशरीर " इत्थं श्रुतौ मयड्प्रत्ययतः स जीवः मनोमयाघाश्च गुणाः परस्मिन् दृष्टास्ततो ब्रह्मसमाश्रितास्ते ॥ १४० सर्व खलु ब्रह्म " च 'तजलानि त्यत्र श्रुतं ब्रह्म न जीवमाह । 'सात्मता संसृतिनिष्ठितस्य न संभवत्येव ततः परात्मा ॥ १४१ ॥ कृत्स्ने जगत्यत्र तदात्मकत्वं विधीयमानं परमेव पनि । विवक्षितारसगुणाः परस्मिन् ब्रह्मण्यतो जीवपरं न वेदम् ॥ १४ ॥ समस्तकल्याणगुणाकरं तत् जगन्निदानं न तु निर्विशेषम् । तेनैव रक्ष्यं तत एव जातं तमिन् मलीनं निखिलं जगद्धि ॥ १४३ ॥ अस्पष्टजीवलिङ्गकानि उपनिषद्वाश्यानि व्यांच्याम्यन्ते द्वितीये पादे । " अस्पष्टतरमस्पष्टं स्पष्टं घायानुसारि च । जीवनधानयोरादौ वाक्यजातं विचिन्तितम् ॥” इति सेनेश्वराचायोक्तेः । अधिकरणार्यः 'अथ खलु क्रतुमयः पुरुषो यथाकतुरलिहोके पुरुभो भवति' इत्यारभ्य' इति हमाह शाण्डित्यशाण्डिल्यः' इत्यन्तं (छा-३-११) विषयवारयम् । मनोमयत्वादिगुणकः जीवो वा परमात्मा सेति विशये मनोविकार प्राणशरीरतादि लिझात जीव इति पूर्वपनः । रादान्तातु विद्यान्तरे मनोमयत्यादिक परमात्मान एव दृश्यत इति तदानुगुण्येन अत्रापि तद्गुणकः परमात्मेति । थत मनोमयत्वादिकं विचार्य सत्या' इत्यारभ्य सर्व स्खस्विदं ब्रम तज्जलानिति शान्त उपासीत (डा ३.१४ १) इति विषयवाक्ये ब्रह्मशब्दवाच्यः जीवों वा परमात्मा वैति सन्दिा उपक्रमे उपसहारे च ब्रह्मशब्दप्रयोगात मध्यवर्तिनां सत्यकामतादीनां गुणानां पाब्रह्मण्येव समन्वयात महान्दवाच्यः परमात्मैवेति सिद्धांन्तितम् । वेदान्तसारे बैठान्नदीप च सर्व खत्विदं ब्रम' इत्यादि पास्यमेव विचारितम्। अतः भीभान्यानामनेर तासर्यमिति ज्ञायते। योजनान्तर ·मतलयसारसंग्रह। तु धातोस्तनिमित्तस्यैव' इत्यादि व्याकरणसूत्रेषु प्रेयुदाहरणतया दते 'ओयते' औयत' इत्यादी पूर्वस्मिनस्वारस्य प्रकल्प्य परस्सिंनय तात्यमिति वर्णनमिड सतापि मनोमयादिवास्यविकार अध्याहारादि क्लेशरूपास्वारस्थमन्नीनि वर्णनमपि युज्यन एव । अन्न कैश्चित मनोमयत्यादिवाक्यविचारे अस्वारस्यमाशंक्य " खल्लिदै" इति याश्यं परिगृह व्याख्यातमित्युक्त। ततस्वरसं । तथाहिं 'तद्वयकृतां भगवत्पादपक्षनिरासाभिप्रायो यदि स्यात् तदा अधिकरणान्तरादाविव मप्रापि स्वयमेर निरास पुर्यः । तथाल न कृत। उदाहरणद्वयं त्रितयं च यत्र श्रुतं तत्र " सर्वव्याख्या विकल्पग्य द्वयमेव प्रयोजनम् । पूर्वत्रापरितोपो या विषयव्याहिरेव था।" इति मीमांसकोक्तः विषयव्याप्त्यर्थ तथा वर्जितमिति वक्तुं शक्यते । अरबारस्य- तात्पर्यवर्णनं न युक्तमिति प्रतिभाति । सशा हि विशेषाभावात् विपरीनं मसान्न भवति' इति न्यायात् 'भवं खस्सिदं ब्रह्म' इति वाक्यविचार एवं भावारस्य वतुमपि वाक्यते । आरम्भ नहाशब्दप्रवणमिव उपसंहारेऽपि 'एतद्ब्रह्म' इति भरणात् प्रकरणं सर्व संदंशान्यायेन ब्रह्मपरमेवेति उपक्रमाधि- करणन्यायादिना अपगम्मत इति ब्रह्मोपासनप्रकरणमेवेनि जीवपरत्वाशंकर नोदेवि इति । मनोमयादिवाक्यविचारे तु प्रकरणान्तरात, मगोमयादी जीवाशा युक्ता । 'सर्व खल्विदं ब्रह्म शान उपासीत' इत्येक प्रकरणम् । वास्यास्य समाप्तत्वात । 'भय खरा इति प्रकरणातरारम्झयोतक 'भय शब्द सत्ताया दहराधिकरणे छान्दोग्ये 'एवमेपसंप्रसादोस्माच्छरीरात समुत्थाय परं ज्योति- रुपसंपद्य स्वेनरूपेणामिनिष्पद्यते स उपमः पुरुषः स ता पनि' इत्यत्र जीवप्रकरणमध्ये 'स उत्मः पुरुषः' इत्या प्रकरणान्तरद्योतकायशदाय भावेऽपि उपापुरुषपदं परमसार इति भवदिरहीदतम् । प्रकृते अथाब्द. सत्त्वे प्रकरणान्तरमित्यस्य किं बाधकम् । .

·पा.२] सर्वगत्वाधिकरणम्--द्वैतम् ॥
मनोमयादिवाक्ये अत्याहारादिक्केशवर्णन कैश्चिदुद्भावितम् । उदपि न
युर। सन्निहितपूर्वस्थित 'सर्व खल्पिद' इति वाक्यस्थपदानुपा-पदार्या-
नुवादिभिः सिद्धऽय अध्याहारक्लेशो न संभवेदेव ।
'भन्यार्थ प्रकृतमन्यार्थमपि भवति', 'शाल्यर्थ कुल्याः प्रणीयन्ते
ताभ्यथ पानीयं पीयते ; उपस्पृश्यते च, शालयश्च. भाव्यन्ते' इति महाभा-यात ।
पुरोडाशकपालेन तुपानुपवपतिः अनुषहाधिकरण, प्रसङ्गादुपकारकं इत्यादि
मीमांसान्यायादिसत्वाध। वि.स न हकमुदाहरणं योगारंभ प्रयोजयतिः
इति महाभायात् । भवः परगिन् पूर्वविधौ इति सो
'तोष्याम्यहं पादिकमा म्याहिं ततधोभूते शातनी पातनी च ।
नेतारादागच्छत धारणि रावणिं च ततः पहचान मस्यते वायते ।
इति उदाहरणबाहुल्यदर्शनाच मातेऽपि उदाहरणनाहुत्मप्रदर्शन एव तात्पर्य
भीमाप्मकताम्पीति सिद्धम् ॥
दैतम्
(१) सर्वगत्वाधिकरणम् । (१३)
१ औं सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशात् । (३२)
२ ओं विवक्षिनगुणोपपत्तेश्च । (३३)
३ औं अनुपपनेस्तु न शारीरः । (३४)
१ ओं कर्मकर्तव्यपदेशाच । (३५)
५ ओं शन्द विशेषान् । (३६)
६ औं स्मृतेश्व। (३७)
७ ओं अभकॉकस्त्वाचयपदेशाध नैतिरेम
नियाय्यत्वादेवं व्योमक्य । (३८)
८ औं संमोगप्रातिरिति पेनोग्यात् । (३९)
म.10

·पा.२३ अत्तधिकरणम् अद्वैतम् ॥ अद्वैतम् (२) अत्तधिकरणम् (१३) (९) अत्ता चराचरग्रहणात् (४०) (१०) प्रकरणाच। (४१) यस्पोदनो ब्रह्म-नृपादिसर्व अग्निासजीवः परमेश्वरो वा । स्वाइत्ति जीवोपि च पहिरन्नात् अन्योहानश्नन्नभि- चाकशीति ॥ राजतेन ॥१४८॥ कृत्स्नाता ब्राह्मण एव सिद्धा "न जायवे वा नियते" परात्मा। तस्मादिहात्ता परमेश्वरस्सः चराचराचा न च यद्विजीवौ ॥ १४९॥ अधिकरणार्थः “यस्य असच क्षत्रं च उभे भवत भोदनः। मृत्यु मस्योपसेननं क इत्था वेद यत्र स: । (कठ-१.२.२५) ॥ इत्यत्र भन्निजीव. परमात्मनां साधारणधर्मश्रवणात संशयः। चराचरता परमात्मेति सिद्धान्तः । भग्निजीवयोः सर्वात्तृत्वासंभवात् । अद्वैतम् (३) गुहाधिकरणम् (१४) (११) गुहां प्रविष्टावात्मानों हि तद्दर्शनात् (४२) (१२) विशेषणाच ' (४३) "प्रातं पिबन्तो' च "गुहां प्रविष्टौं लायातपायव हि बुद्धिजीयौ । जीवेश्वरौ वेति च संशयेऽस्मिन् जीवेश्वरावागममुप्रसिद्धौ ॥ १० ॥ पिपत्यतं यद्यपि बुद्धियुक्तः जीवः परात्मा ह्यापिपास एव । तथापि पाने परमात्मनय प्रयोजकत्वादिह कनापि ॥१५१॥ अधिकरणार्यः "अतं पिबन्ती मुस्तस्य लोके गुहां प्रविष्टौ परम परायणे । छायापी ब्रमविदो बदन्ति पयानयो ये व प्रिमाचिफेताः।।

·[स.१ मतलयसारसंग्रहे। (काठ-१-३-१) इत्यत्र बुद्धिजीवी, जीवेश्वरी वा पिनन्ताविति विशये कर्मफलादनात् एकः बुद्धियुक्त जीवः कर्मफलानदनेन प्रकाशमानत्वान परः परमात्मा ! पिपन्ताविति उभयोरपि जीवेश्वरयोः कर्तृता सान्येऽपि एकस्य प्रयोजककर्तृत्वं, श्रुत्यन्तरे कर्मफलानदनस्य परमात्मन उत्सवात् । "आरिणो गच्छन्ति' इतिवत् एकेनापि छात्रिणा बहूनां छमियो- पचारवत् पिवतां पाययतश्चात्र एकशेषेण निर्देशः । अथवा पक्तत्युच्यमाने पाचयितुरपि प्रयोजककर्तः यथा वा बोधः तथा कश्चित् पिबति, कश्चित पायपति इति । सत्र मन्तीवित-णिजित्यर्थः । मन श्रीमाप्ये अतत्यारम्य "विशेषणाच इत्यन्तं सूत्रचतुष्टयं एकाधिकरणत्वेन वार्णतम् । अत तु यधिकरणद्वयेन । कैश्चित् अन एक प्रकरणस्थानां विशेषतः संशयपूर्वपक्षानुदयादिति हेतोः अधिकरणद्वयवर्णनं न घटत.इत्युक्तम् । भत्र केचित, श्रीभाष्यकारेय घुम्यायधिकरणे "प्रकरणात्" इति आने "प्रकरणं चेदं परस्म ब्रमण" इति 'अदृश्यत्वादि गुणने धोक्तरित्यौव प्रदर्शितम् । कैश्चन धर्मं "प्रकरणविच्छेदाशवामात्र पर्यहार्म, इत्युक्तः एकोनसहस्त्राधिकरणन्यायेन वर्णकान्तरेण वा कृत्वाचिन्तया च वा अधिकरण- बहुवस्य बहुधा पूर्वमीमांसायां दृष्टत्वाच अधिकरणान्तवर्णन युक्तमेव । एक- प्रकरणस्थ शक्येष्वपि अर्थविशेषसंशयपूर्वपक्षोदयसंभवात अर्थविशेषरूप बुद्धिजीवपरमात्मना संशयसन्दर्शनात पूर्वपक्षोस्थितेसमवाद, वर्णकान्तरस्य वा स्वाचिन्तायाध वा संभावनया अधिकरणद्वयवर्णनोवोक्ति न घटते। किंच भाकाशशब्दार्थनिर्णये "थाकाशस्तलिकात" इत्यधिकरणेन सिद्धेऽपि ददर उत्तरेभ्यः" "आकाशो अर्थान्तरलादि व्यपदेशात" पधिकरणेऽपि किंचित आशान्तरं कृत्वा समाधानवचनं ब्रह्मसूत्रेवपि रश्यते । मध्व भाष्येऽपि अधिकरणान्तरेणैव विचारितं । विश्व प्रकरणाचा "जीवमुख्यमाणलिशानेति चेउदयास्यातम्", "चिकरणत्वान्नेति चेतदुक्तम्।"

·अत्तधिकरणम-विशिष्टाद्वैतम्
७७
।
"तगा प्राणः, "यत पत्र प्राणः" इत्यादि सूतायपि पुनरुक्तिकाजनका.
न्यपि सूत्रकारोपि प्रणिनाय । अतः एतादृशार्थेषु दोपवर्णनं न युक्तियुक्त
इति वदन्ति ।
विशिष्टाद्वैतम्
(२) अत्ताधिकरणम् । (१३)
(२) अना चराचरग्रहणात् । (४१)
(१०) प्रकरणाग। (४२)
(११) गुहां प्रविष्टावात्मानौ हि तानान् । (४३)
(१२) विशेषणाय । (४४)
यस्य ब्रह्म च राट् च भक्तमभवत् मृत्युश्च यायसनम्
जीवनय किमत्रनेति विशये मोक्तच सांदनान् ।
म म्यावग्जामो हि विपसः पापय्यने नमणः
किंर नामजजीयमय परमात्मानं विदित्वत्यनः ॥१५२ ।।
अधिकरणार्थ: "याय बन च क्षत्रं च उभे भवन बोदनः गृत्यु-
योगेननं क इरमा वेद यसः। (न्ट १.२.२५) इत्पन
माणः क्षयायलादनात जीव इति पूर्वः पस: 1 मनमोनने पचाना
मजनमुरारमगरि अनता मनस्यापि भक्षण, ता यमेन नगर्गहार
गररिहा गलतः प्रयाले समस्यापि म माताति या नगपादन.
स्पैर का मानान भावयपः ।

·मतलयसारसग्रहे।
द्वैतम्
(२) अत्तृत्वाधिकरणम् । (१४)
(९) ओं अत्ता चराचरग्नहणात् (४०)
(१०) ओं प्रकरणाच (४१)
अत्तीति सर्व धदितेर्न युक्तं चराचरातृत्वमिदं हि विष्णौ ।
स्रष्टा च पाता च तथैव चात्ता स्वसृष्टसंवत्सरमाचे तस्मात् ।। १५६||
अधिकरणार्थः “स यद्यदेवासृजत ततद्नुमधियत सर्व वा अत्तीति
तददितेरदितित्यं” (-३-२.५) इति श्रुत्या अदितिदेवताया अतृतं प्रतीयन
इति पूर्वपक्षः । अता विष्णुः; चराचरातृत्वस्य प्रतीयमानत्वात् । नहि चराचरस्य
सर्वस्य अतृत्वं अदितेः भवति ।
सष्टा पाता तथैवाचा निखिलस्यैक एव तु ।
वासुदेवः परः पुंसामितरेऽल्पस्य वा न वा॥"
"एकः पुरस्तात् य इदं बभूव यतो वभूव भुवनस्य गोपाः । यमप्येति भुवनं
संपराये स नो हरिः घृतमिहायुपेतु देवः । ' इत्यादि श्रुतेः ।
सयथदिति-सः संवत्सरनामक चतुमुखी यद्यदेवासुजत तत्तदतुं स मृत्यु
नामा जनार्दनः अध्रियत मनश्चकार-आदच्च सर्व वा अतीति यत तदेव मदितः-
जनार्दननामकब्रमणः, अदितिवं अदितिशब्दवाच्यत्वे प्रवृतिनिमित्तमिति ॥,
"यद्यद्ब्रह्मासजत्पूर्व ततदत्ति जनार्दनः ।
अदितिर्नाम तेनासे भगवान् पुरुषोत्तमः ।।
उपास्तेयः परं देवं एक्मत्तीति सर्वदा ।
स योग्यतानुसारेण सर्वातास भवन्दुन ।"
इति भाष्यम् ।
“
.

·पा.२] गुहाविकरणम् द्वैतम्
द्वैतम्
(३) गुहाधिकरणम् । (१५)
(९१) ओं गुहां प्रविष्टावात्मानौ हि तदर्शनात्। (४२)
(१२) ओं विशेषणाच । (४३)
'गुहां प्रविष्टाविति यौ पिपन्तौ आत्मान्तरात्मा हरिरेक एव ।
शुभं पिरत्यन्यमसौ न चात्ति जीवेश मेदस्य च सत्यतोक्तेः ॥१५४११
अधिकरणार्थः "ऋतं पियन्ता सुकृत्तस्य लोके" इत्यादि श्रुता पिबन्ती
प्रतीयते। ती हरिरेव आत्मा अन्तरात्मेति च उभयथा वर्तत इति पिचन्ता
शब्देन हरिरेयोच्यते। "आत्मान्तरात्मेति हरिः एक एव द्विधास्थितः।"
"शुभं भिवत्यसौ नित्यं नाशुभं स हरिः पिबेत् ॥” इत्यादि प्रमाणात् ।
ऋतं पिबन्ती समतस्य लोके गृहां प्रविष्टा परमे परार्धे-पुण्यनिमिते शरीरे
हृदयगुहाप्रविष्टा, परा],-रुद्रादिभ्य अतिपूणे, : परमे=सर्वजीवोचमे वायो;
पविष्टा ऋतं सुकृतफलं मुआना, आत्मान्तरात्मेतिरूपविशेषौ वर्तते इति स
हरिरेव । इति ॥
अंदैतम
(४) अन्तराधिकरणम् । (१५)
(१३) अन्तर उपपत्तेः। (४४)
(१५) स्थानदिव्यपदेशाच। (४५)
(१५) सुखविशीष्टाभिधानादेव च। (४६)
(१६) श्रुतोपनिषत्कगत्यभिधानाच। (४७)
(१७) अनवस्थितेरसंभवाचनेतरः। (४८)
विशनात्मा देवतात्मा परो वा हायात्मा येत्यक्षिगः पूरुषश्च ।
मुख्यात्माऽयं नावरेऽवामृतत्वं संयद्वामत्यादिकं युक्तमीशे ।। १५५||
उपास्यरूपं सकलगुणैश्च स्थानय सबैरभियुक्तमेव ।
सर्वात विद्यासु च विश्रुत यत् न संभवत्य तदतो परत्र ।। १५६।।

·मतत्रयसारसंग्रह यद्देवयानेन पथोत्तरेण नावर्तते मानवमत्र गच्छन् । प्रतीयमाने च क-खे सुखार्थे व्रतः परात्मानमिहाक्षिनिष्ठम् ॥ १५७ ॥ अधिकरणर्थः “य एषोऽक्षिणि पुरुषो दृश्यते, एप आत्मेति होवाच एतदमृतमभयमेतद्वमेति त्यद्यप्यस्मिन्सर्वोिदकं वा सिन्चति वर्मनी एव गच्छति' ( ५-१५-१) इति विषयवाक्यम् । अल अक्षिपुरुषः प्रतिश्चिात्मा, विज्ञानात्मा, देवतात्मा, उत परमात्मा, इति विशये, अक्ष्यन्तरवर्ती परमात्मैव । अमृतत्वाभयत्व सयद्वामत्व-मामनिवादि गुणान्वयोपपत्तेः । पुनरावर्तनाभावप्रद-देवयानगमनाच ! " यदेव कं तदेव खं" इति परस्परविशेषणेन आनन्दार्थबोधाच परमात्मैव । "भत्र अत एव च स ब्रह्म" इत्यन्यत् सूत्रमधिकं श्रीमाप्ये । १

·पा. २]
अन्तराधिकरणम् द्वैतम्
“य एषोऽक्षिणि पुरुषो दृश्यते" ( ४-१५-१) इत्यादि विषयवाश्यम् ।
अत्र अक्षिपुरुषः प्रतिविम्बात्मा, चक्षुरिन्द्रियाभिमानिदेवता, जीवात्मा,
अथ परमात्मेति संशयः । अक्ष्यन्तरः परमात्मा; अमृताभयादिगुणान्पयो
पपत्तेः । के स्वमिति सुखविशिष्टयोधात "चक्षुषि तिष्ठनिति चक्षुस्थिति-
नियमनादिबोधात; एतदक्षिपुरुषविदः मोक्षानुगुणफलादिश्रवणान् ; अर्चिरा-
दिगतिश्रवणाच | एतेषां अन्यत्रासंभवाच । अत्र “अत एव च स ब्रस इति .
चतुर्थे सूत्रमधिक।
दैतम्
(४) अन्तराधिकरणम् । (१६)
१३ औं अन्तर उपपत्तेः। ---४४
१४ औं स्थानादिव्यपदेशाच्च । ४५
१५ ओं सुरवविशिष्टभिधानदेव च । ४६
१६ औं श्रुतोपनिपत्कगत्यमिधानाच । ४७
१७ औं अनवस्थितेरसंभवाच नेतरः । ४८
आदित्यान्तरवर्तियाहिपुरुपज्ञानादपापो भवेत
इत्युक्तं तदिहाक्षिपूरुपपदं यदि ब्रवीतीति न।
विष्णुस्समिनि विपात्तदमृतं ब्रीतिसंशन्दनात
वामन्यादिगुणाच विष्णुगमनादग्न्यभावादितः ।। १६० ।।
अधिकरणार्थः । “य एष आदित्ये पुरुषः * सोहमति" इत्यादी
अमीनामेव आदित्यादिम्श उच्यते । अस्यादित्ययोः ऐक्यात 'य एपो
अन्तरक्षिणि पुरुषो दृश्यते' इत्यत्रापि अमिरेखोच्यत इति पूर्वपझे प्राप्ते
'अन्वर:- अक्ष्यन्तर्वतीं पुरुषः-विष्णुरेवः अमृतत्व-प्रमशब्दापुरपतेः
* सोहमति-मदन्तर्या मीत्यर्थः ॥
म.।

·मतत्यसारसंग्रहे। - [अ.१. वामन्यादिगुणान्वयात 'कं ब्रह्म खं ब्रझ' इति सुखविशिष्टाभिधानात 'स एनान् , ब्रा गमयति' इति विष्णुगमनश्रवणात; जीवस्य जीवान्तर नियामकाये मनस्थितिमाप्ते, आदित्य जीये अग्निजीवस्थित्यमावाच्च । श्रीभाष्ये 'अन एव च स वस' इत्येकं सूत्रमधिकम् । ६ अतिम् (५) अन्तर्याम्यधिकरणम् । (१६) १८ अन्तर्याम्यधिदैयादिषु तद्धर्मव्यपदेशात् । (४९) १२ न च स्मातमतमामिलापान । (५०) २० शारीरश्चोभोपि हि भेदेनेनमधीयते । (५१) य एष आत्मा त इहान्तरस्थः योगी परात्मा परमेव किश्चित् । शाखाद्वयाध्यायिन एतमन्तयांमी परात्मेति वदन्त्युपाः ।। अधिकरणार्थ: । 'य इमं च लोकं परं च लोक साणि च भूतानि यो:- तरो यमयति । इत्यारभ्य एष त आमा अन्तर्याम्यतः' (बह ३-७-१२) इत्यत्र श्रयमाणान्तयामी, योगी, परात्मा, अधिदेवाभिमानी देवतात्मा किं वा अथान्तर इति संशये अघिदेवादिभेदभिन्नसमस्त-विकारजातान्तम्थस्सन् यमयतीत्युक्तः परमात्मैव । अन्येषां एतदर्मभवात् । कार्यकारणरहितस्य परमात्मनः कथं यमपितृत्य इति चेत, भात्म- मेदामावन अचिन्त्यशक्तिमायाविशिष्टः यान् जीवानियच्छति तत्कार्यकारमेरेव परमात्मनः कार्यकारणत्वोपपत्तेः । अत एव नियन्त्रन्तरानवम्या दोपश्च न संभवति । इति ॥

·, पा. २] अन्यायधिकरणम्-विशिष्टाद्वैतम् विशिष्टादतम् (४) अन्तर्याम्यधिकरणम् (१५) १९ अन्तर्याम्यधिदैवाधिलोकादिषु तद्धर्मव्यपदेशात् (५१) २० न च मातमतद्धर्मामिलापाच्छारीरथ । (५२) २१ उभयेऽपि हि भेदेनैनमधीयते । (५३) अन्तयाम्यमृतश्रुतिद्वयगतो जीवः परब्रह्म कि द्रमृत्येन च जीर एव भविता नैव नियन्त्रादितः । सर्वेपामपि चारमनां अकरणायत्तं च संदृश्यते द्रष्टत्यादिकमित्यतोपि परमं नींव यन्ताऽन्तरः ॥ १६२ ॥ ज्योतिरस्वरूपं करपन्मुरवादि-दिव्याङ्गजुष्टं बहुधा शरीरम् । अनन्तरूपं विभवादिलीला शरीरमप्राकृतमाह वेदः ।। १६३ ।। प्रियानिय न स्पृशतोऽशरीर इत्यादिना मुक्ततनुः न दृष्या। अप्राकृताकारशरीरसत्वे बहुप्रमाणानि भवन्ति शास्त्रे ॥१६४।। विशुद्धसत्वाश्रयगोपुरादि लोकाच विष्पोस्मततं विभान्ति गद्यस्य शेष तद् तस्य वर्मा शरीरलक्ष्मेति मते न दोषः ।। अधिकरणार्थः “यः पृथिव्यां तिष्ठन् पृथिव्या अक्षरो यं पृथिवी . वेद यस्य पृथिवी शरीरं यः पृथियामनरो यमयस्येप न आमाऽनाग्यमन । इति (१५-७.१) विषयवावयम् । अत्र अन्तर्यामी प्रत्यगात्मा. परमात्मा वेति संगये द्रष्टा श्रोता मन्ता इति चक्षुश्रवणादि करणायत्तज्ञानयत्यतीतः प्रत्यगात्मेति प्राप्ते, अन्तयांगी परमात्मैव । परमारमधोपदेशात । "य आमनि तिप्पन यो विज्ञाने तिष्ठन् । इति श्रूयमाणं यात्मान्तमित्तं परमात्मन एव संभवनि । 'पश्यत्यवशुः इति चाराधनधीनज्ञान र परमात्मन पद धर्म इत्युक्तलाइ । .

·मतत्रयसारसंग्रहे। अन्न वृहदारण्यके यस्तमसि तिष्ठन तमसो अन्तरः गं तमो न वेद, यस्य तमाशरीरम्, यस्तमोन्तरे यमयति एप त भात्मा अन्तर्याम्यगृतः । यर- तेजसि तिष्ठन् तेजसोन्नरः य तेजो न वेद, यस्य तेजः शरीरम, यर- तेजसोतरी यमयति एष त आत्मा अन्नाम्यमृतः ॥ तमाससई भगवान् । 'नासीतमोज्योतिरभूनचान्यत्" इत्यादि श्रुतिस्मृतिभिः तेजस इव तमसोपि- "सृष्टिस्यभगवच्चरीरत्वाद्यभिधानात तमसः द्रव्यत्वे सिद्धम् । पालोकामाव पव तम इति तार्षिकोक्तं न युकं । अत एवं यस्य चेतनस्य यद्रव्यं सवीत्मन्य म्याथै नियन्तुं धारयतुं च शक्यं तच्छेपतकस्वरूपं च ततस्य शरीरं" इति भाष्यं सगच्छते। अत एवोतं पूर्वाचार्यः । "आधेयत्वप्रभृतिनियमैः आदिकर्तुश्शरीर सदास्थेमप्रयतनफलेप्वेतदायतमेतत् । विश्व पश्यन्निति भावति व्यापकाऽदहष्ट गम्भीराणामकृतकगिरा गाहते चित तिम् ॥ इति शरीरलक्षण। उमसः द्रव्यत्वे वादिविषतिपतनिरसार्थक: श्लोकोपि पूर्वाचार्यरुक्तः । "तमोनामद्रव्यं बहुलविरलं मंचकचलं । प्रतीमः केनापि क्वचिदपि न वापश्च ददृशेः । अतः कल्प्यो हेतुः प्रमितिरपि गन्दी विजयते निरालोकं चक्षुः प्रथयति हि तद्दनवशात् ।। इति ।" चत एवं श्रीशाईपाणिस्तवे अस्माभिरुक एतदधिकरणार्थ:- "एकात्वामदी बहुधा च सृष्ट्वा तेषु प्रवेश्यैव सदा स्थितोसि । प्रवेशदोपस्त्वयि मानुषतः यथा च रक्तेषु पटेषु रागः ।।" (श्री-मा-२०८ ·पा. अन्तर्यायाधिकरणम् द्वैतम् ॥ ८५ (५) अन्तर्याम्यधिकरण । (१७) १८ औं अन्तर्याम्यधिदैयादिषु तद्धर्मव्यपदेशात् (४९) १९ औं न च स्मातमत्तधर्माभिलापान (५०) २० औं शारीरचोभयेपि हि मेदेनौनमधीयते (५१) अन्तर्यामी प्रतिरथवा जीव इत्यस्ति शंका ह्यन्तर्यामी हरिरिह भवेत्तस्य सर्वान्तरोक्तः । तिष्ठनात्मन्निति वचनतः जीवविष्योच भेदात् स्मार्तस्यापि ग्रहणमपि न ब्रह्मविष्णौ प्रसिद्धः ॥ (१६६) अधिकरणार्थः “यः पृथिव्यां तिष्ठन्" इत्यादि विषयवाक्यम् । अन्तर्यामी विष्णुः । “स योऽतोऽश्रुतोऽगतोऽमतोऽनतोऽदृष्टोऽविज्ञातोऽनादिष्टः सर्वेषा भूतानामन्तरपुरुषः" इत्यादि श्रुत्या अविदितान्तयामी व विष्णुरेव । "विज्ञाने तिष्ठन्", "आत्मानि तिष्ठन्' इति विप्योर्मेदेन जीवस्य उपदेशाच न जीवः अन्तर्यामी। आत्मविज्ञानशब्द। जीवसामान्यपरौ। सर्वजीवाभिमानियोगिविशेष- चतुर्मुखान् विष्णोः भेदोपदेशात अन्तयोगी विष्णुरेवेत्यर्थः; "भामा विज्ञानमिति तु सजायाभिमानवान् । ब्रह्मैवोक्तस्त्विमे सपनुकायाश्च देवताः ।। ये च जीवाः परे सर्वे नियन्ता विष्णुरेव हि ॥ 'यो विज्ञाने तिष्ठन य आत्मनि तिष्ठन्' इति श्रुत्यर्थवर्णनभायात् ।। यः पृथिव्यामित्यादि--"पृथु नारायण पाति समादायैर पक्षिराट मतम्स पृथिवीत्युतस्तन्तरिक्षं हास्मृतः।" इति भाग्यात् पृथिव्याभिमानिमा गडे तिष्ठन्नित्यर्थः । गनु-अस्मसिद्धान्ते विशिष्टातिभिरिव जीवकृत्योः विष्णु- शरीरत्यानभ्युपगमात् कर्य तच्छीरातस्य विष्णोः तत्तदन्तर्यामित्वं सम्भवति इति चेन्न । 4

·मतम्यसारसंग्रहे
"पृथिव्याद्या देवतास्तु देवघद्वशत्वतः ।
शरीरमिति चोच्यन्ते यस्य विष्णोर्महात्मनः ।"
अन्तस्त्रो देवतानां च न विदुर्य च देवताः ।
प्रविष्टत्वात् देवतास्थः सोन्तरस्ववशत्वतः ॥
वाशापेक्षा विना यस्तु रमते सोन्तरस्मृ ।।"
इत्युपनिषदाप्यप्रमाणात् तदधीनवं तच्छरीरत्वमिति गमतया उक्तिरिति
भाप्यतात्पर्यमित्यदोषान् ।।
अद्वैतम्
६ अदृश्यत्याधिकरणम् (१७)
२१ अदृश्यत्यादिगुणको धक्तिः। (५२)
२२ विशेषणभेदव्यपदेशाम्यां च नेतरौ । (५३)
२३ रूपोपल्यासाच। (५४)
अदृश्यमग्राह्यमिति श्रुतो यः जीवः प्रधान परमेश्वरो वा।
विद्या पराऽथैतिचीवच्य सर्ववत्याधनेकस्बरधर्मयोगात् ॥ १६७ ।।
स भूतयोन्यक्षरमाब्दवाच्यः मन्तिरात्मा श्रुतिपु प्रसिद्धः ।
भूतान्तरात्मन्यपि रूपमुक्त पूर्धाग्निरित्यादि ततः परात्मा ॥ १६८
अधिकरणार्थ: । "मथ 'परा यया तदक्षरमधिगम्यते, यददेश्य
ममाय गोत्रमपर्णमचक्षुश्श्रोत्रं तदपाणिपादं नित्यं विभुं सर्वगतं मुमुक्ष्म
तदध्ययं यदलयोनि परिपश्यन्ति धीराः । (मु.१-१.५,६) इति ।
अत्र भूतपोनिशब्दवाच्य स्थान, जीवो या परमेश्वो वेति विशये
मतयोनिः परमात्मा ; अदृश्यत्वादि धर्मतिः । “रात् परतः परः
इति 'पर' शब्देन भूतयोनिरेवोच्यते । अक्षर-मन्यौनिगन्दयोः 'अक्षरान
परतः पर' इति 'पर' इति निर्दिश्यमानपरसदस्य च उत्योर्य

·अश्यत्वाधिकरणम्--विशिष्टाद्वैतम् ।। १७ परमात्मैव । 'अक्षराव संभवतीह विश्व (मु १-१-७) येनाक्षरं पुरुष वेद मु-१-१३) “यद्भूतयोनि परिपश्यन्ति धीराः" इत्यादिना भूतयोन्यक्षरयोरर्थः परमात्मैव इति निश्चीयते । "अक्षरात् परतः परः। (मु-२-१-२) इत्यत्र तु भक्षरं-अन्याकृतं; भूतसूक्ष्म-ईनराश्रयं । सर्वस्माद्विकारात् परं यद्भूत- सूक्ष्म अविकारावस्थापन; तस्मात परः परमात्मेत्यर्थः । अत्र अक्षरशब्द- वाच्यं भूतसूक्ष्ममित्यर्थः । विशिष्टाद्वैतम् ५ अदृश्यत्वाधिकरणम् (१६) २२ अदृश्यन्यादिगुणको धोक्तः । (५४) २३ विशेषणभेदव्यपदेशाभ्यां च नेवरौ। (५५) २४ रूपोपन्यासाच्च । (५६) 'अद्रेश्यमाग्राह्यमपाणिपादं यद्भूतयोनि स्विति वाक्यमध्ये । यदक्षरं तत् परतः परथश्रुतस्तदर्थः त्रिगुणं प्रधानम् ॥ १६९ ।। जीवोथवा ब्रह्मविनिर्णयस्तु पधान-जीवेश्वरचाचकोपि । "यया तदित्यादि पलान् प्रधान जीवश्च न ब्रह्मपरोक्षरोयम् १७०|| अधिकरणर्थः "अय परा याया तदक्षरमधिगम्यते'' इत्यारभ्य "यदतयोनि परिपश्यन्ति धीरा' (मु १-१-५, ६) इत्यादिकं "अक्षरात परतः परः (मु २-१-२) इति च विषयवारयम् । अब अदृश्यत्वादिगुणकं अक्षरं अक्षरात परतः परः" इत्यत्र "पर" शब्दवांच्यश्च प्रातिपुरुषी अ उभयत्र परमात्मैवेति संशयः। अक्षरशन्दस्य प्रकृतिपुरम-परमात्मसु प्रयोगों दृष्टः। अदृश्यत्वादिगुणकं भक्षरशब्दवाच्यं प्रधान। "अक्षात परतः परः" इत्यत्र परशब्दवाच्यः ·८८ मतलयसारसंग्रहे। [.१ जीवः । “अक्षरात परतः” इत्यत्र "परतः इति अक्षरशब्दस्य विशेषणम् । महदाद्यपेक्षया परस्मात् लक्षात् अव्यक्तात परत्वेन उच्यमानः जीव एव भवितुमर्हति इति पूर्वपक्षः। सिद्धन्नस्तु 'अथ पर याया तदक्षरमधिगम्यते" झते परवानार्थकम्य भक्षरस्य अदृश्यत्वादिगुणकयोक्तः परनोवार्थः। "अक्षरात परतः परः" इत्यत्न तु “अक्षरात पातः" इति व्यधिकरणमेव) अक्षरात-मूलपाते, पातः परमात जीवात; परः-परमपुरुष एव। 'तपशिकमित्याहुः समविशमशापरे।।' इति प्रमाणान॥ ६ अदृश्यत्वाधिकरणम् (१८) २१ औ अश्यत्यादिगुणको धमोक्तः। (५२) २२ औं विशेषणभेदव्यपदेशाभ्यां च नेनगे। (५३) २३ औं रूपोपन्यामाग। (५४) योसारश्यस्म हि निर्गुणम्मः परः परात्मेति स विष्णुरेप । यदक्षराद गमवाति वाक्ये धातुः मधानस्य च ममयरम्याद ॥१७१ पचित प्रधान क्वचिदव विष्णौ यरिद्रमायां स्यचिदम्बजेपि।। अतस्त्रयाणामपि शासगरण समाश्रयो विम्युरिहेति मिशः ॥ १७२ ॥ चिव कृष्ण क्वचिंदर गैरम कचिग रतं. कानिदेव गुरम् । चत्वारि रूपाणि हरेण नम्मान इंगो नन्द्रो पितु विष्णुप ।। १७३॥

·वैश्वानराधिकरणम्-अद्वैतम् ॥ 'जुष्टं यदा पश्यत्यन्यमीशं अस्यमहिमानमिति वीतशोकः । यदा पश्यः पश्यते रुक्मवर्ण कागीशं पुरुष ब्रह्मयोनि' इति श्रुत्या रौवमवर्णनिर्देशात ईशपदपाप्तोपि रुद्रः नाक्षरशब्दवाच्यः, अपि तु विष्णुरेवेत्यर्थः । "अपरत्वक्षरं या सा प्रकृति डरूपिका । श्रीः परा पतिः प्रोक्ता नेतना विष्णुसंश्नया ।। तामक्षरं परं प्राहुः परतः परमक्षरम् । हरिमेवाखिलगुणं अक्षरत्रयमीरितम् ।। इति प्रामाणात - भक्षरात-प्रकृतेः; परतः-लक्ष्म्याः परः-विष्णुरियुक्तः । "तस्मादेतत् ब्रह्म नामरूपमन्नं च जायते॥ इति चतुर्मुखस्य मेदेन निर्देशात "यस्सर्वज्ञसर्वरित" इत्यक्षरशब्दस्य सर्वज्ञत्वादिविशेषणाद न प्रकृतिः नापि चतुर्मुखः । "अक्षरात परतः परः" श्रयमाणायाः लक्ष्याः परः विष्णुरित्यर्थे वा। अक्षरात परतः पर इति--अक्ष- रात् जडाकृतेः, परतः श्रेष्ठात् श्रीतत्वात, परः-उत्तमः, विष्णुरित्या वा ।। इत्यस्य परत्वेन अद्वैतम् (७) वैश्वानराधिकरणम् । (१८) (२४) वैश्वानरस्साधारणशब्दविशेषात् । (५५) (२५) स्मर्यमाणमनुमान स्यादिति। (५६) (२६) शब्दादिम्पोन्नः प्रतिष्ठानाच नेतिचेन्न तथा पष्टयुदेशादसंभवात् पुरुषमपि चैनमधीयते । (५७) (२७) अत एव न देवता भूतं च । (५८) (२८) साक्षादप्यविरोध जैमिनिः । (५९) (२१) अभिव्यक्तेरित्याश्मरथ्यः । (६०) (३०) अनुस्मृतांदरिः। (६१) म. 12 ·मतलयसारसग्रह। प्रादेशमा थभिविमानमात्मानं वैश्वानरमुपातेग (छा ५-१८-१) इति 'प्रत्युक्तम। अल वैश्वानरः परमात्मा । साधारणशब्दविशेषात् । चतुरर्थसाधारणस्य वानराळम्य परमात्मामाधारणध : विशेष्यमाणत्वात् । “यां मधानं यस्य विमा वदन्ति" इत्यादिना वैश्वानरात्मासाधारण-विश्वरुपयोक्तेश्च । योगरूढ्याऽपि अभ्यादिशब्दयत् वैश्वानरयनः परमात्मयोधक इत्युक्तेश्च । । अस्मिन् मतत्रितयसारपदि द्वितीये ह्यस्पष्टजीवगतलिङ्गकवाक्यमस्ति । तस्यार्थ एप घटनामपुरीशशाङ्गी दृष्टा यमेवममृत विबुधावदन्ति ॥ १७९॥ द्वैतम् ॥ (९) वैश्वानराधिकरणम् (१९) (२४) ओं वैश्वानरस्साधारणशब्दविशेषात् । (५५) (२५) ओं स्मर्यमाणमनुमानं स्यादिति। (५६) (२६) ओं शब्दादिभ्योन्तः प्रतिष्ठानान्नेति चेत्र तथा दृष्टयुपदेशादसंभवात् पुरुषविधमपि चैनमधीयते । (२७) ओं अत एव न देवता भूवं च । (५८) (२८) ओं साक्षादप्यविरोध जैमिनिः। (५९) (२९) ओं अभिव्यक्तरित्याश्मरथ्यः । (६०) (३०) ओं अनुस्मृतेर्गदरिः। (६१) (३१) ओं सपनेरिति जैमिनिस्तथा हि दर्शयति। (६२) (३२) ओं आमनन्ति चैनमसिन्। (६३) वैश्वानरत्यत्मविशेषणेन वैश्वानरात्माऽत्र च विष्णरेव। क्वचित् प्रतीतेऽ पि च जाठराग्नौ तदृष्टयुपासाविधितत्परस्सः॥ १८० -- ·पा.२] वैश्वानराधिकरणम्-द्वैतम् अग्न्यादिशब्दादिवदन्न योगी धनन्ययोगेन हरौ युयोज । सर्वोऽपिशब्दो हरिमेव साक्षात् प्रवीति चान्यत्र नभोवदेव ।। (१८१) अधिकरणार्थः "आत्मानं वैश्वानरमुपास्ते' इत्यत्र अग्नौ च विष्णो च प्रयुक्तः . साधारणवैश्वानरशब्दः अत्र विष्णुरेव । विष्णावेव प्रसिद्धस्य आत्मशब्दात्य साधारणवैश्वानरशब्देन विशेषणात । आना तिष्ठन्निति जाठराम्यादी विष्णोः स्थितिः तदृष्टपदेशाय। विश्वगुणपूर्णवाद्वैश्वानरः ; न रीयते न नश्यतीति नरः; विश्वश्वासौ नरश्च वैश्वानर इति व्युत्पत्तिः। “अन्येषामपि दृश्यते” इति पाणिनीसूत्रात् वैश्वानरस्य दीर्घः। तादृशगुणपूर्णः विष्णुरेव ।। अग्न्यादिशब्दाः साक्षात् विष्णुवाचका अपि सदितगकच अम्यादिमि व्यवहारे में विरोध इति जैमिनिः। तर्हि ऋषीणां परस्परविरोधाभिप्रायः कथं संगच्छत इति चेत् । "व्यासचितस्थिताकाशात यवच्छिन्नानि कानिचित । अन्ये व्यवहरन्त्येतान्यूरिकृत्य गृहादिवत् ।' इति स्कान्दवचनात व्याप्तचिवानुवर्तनमेव सर्वशणां इति न परस्पर विरोधः ॥ इति मतत्रयसारसंग्रहे वैश्यानाराधिकरणम् ॥ इति भारद्वाजकुलतिलकानां नवसालपुराधीशविरसभाध्यक्षाणा दानाधिकारिणां मतत्रयनिरूपकाणां कादि वहिपुरं रङ्गाचार्याणां कृतिषु मतलयसारसंग्रहे प्रथमाध्याये द्वितीयः पादः ॥

·श्री: ॥ प्रथमाध्याये तृतीयः पादः ॥ चकुण्ठनगरारामकल्पकुम्भपुरीश्वरम् ।। हमाञानायिकाऽऽश्लिष्टं शाईपाणि सदा भजे ॥ १८२) अद्वैतम् (१) घुम्बाधिकरणम् । (१९) १ यभ्वाचायतनं स्वशब्दात् (६४) २ मुक्तोपसत्यव्यपदेशात् (६५) ३ नानुमानमतच्छन्दात। (६६) ४ प्राणभृञ्च । (६७) ५ भेदव्यपदेशाच। (६८) ३ प्रकरणात्। (६९) ७ स्थित्यदनाभ्यां च. वर्गः क्षितिः वं मन आदि सर्व प्रोतं च जानीत विमुञ्चधान्यः । मोक्षम्य सेतुः परिपट्यतेऽन यायुः प्रधानात्मपरात्मतुल्यम् ॥ १८१ घुभ्वादिगेहं न समस्तधृत्या सैन्यात्मशब्दादिसमन्ययादेः । परात्मयो भवतीह वाक्यं मुक्तोपसृप्यत्वगुणान्ययादेः ॥ १८४ अधिकरणार्थः “यस्मिन चौ पृथिवी चान्तरिक्ष ओतं मनरसह प्रागैश्व सैवः । तमेवेक जानथात्मानं अन्या बाचो विमुञ्यय अमृतस्यैप सेतुः ।। (म २.२.५) इत्या धुप्रभृतीनों ओतप्रोतलपचनादवगतं भावननं परम- योधक, उत अर्थान्तरमिति विशये अत्र आयतनशब्दयाच्यं परं ब्रह्म । वाक्यो] यात्मशब्दश्रवणात । द्युम्यादि सर्शधारत्वाच । "तथा विद्वान नामरूपाद्विमुक्त ।

·मतक्यसारसंग्रह।
सेतुं भवन्तं धमृतस्य चेति प्राह श्रुतिस्त्वत्पर ईश्वरोऽन्यो।
अस्तीति, तन्नास्ति तदर्थ एवं प्राप्यो भवानेव भवस्युपायः ।।
इति श्रीविष्णगराधीशस्तवे अस्माभिरुक्तः (लो-~-९०)
द्वैतम्
(१) बम्बाधिकरणम् २०
१ ओं घम्वाद्यायतनं स्वशब्दात् । (६४)
.२ औं मुक्तोपमृप्यव्यपदेशात् । (६५)
३ ओं ननुमानमतच्छन्दाद। (६६)
४ ओं प्राणभृच। (६७)
५ ओं भेदव्यपदेशात् । (६८)
६ ओं प्रकरणाव 1 (६९)
७ औं स्थित्यदनाभ्यां च (७०)
अनान्यत्र प्रसिद्धानां विष्णायन्वय उच्यते ।
यस्मिन्योः पृथिवी सं च प्राणैरोतं मनस्सह ।। १८६
'प्राणानां अधिरित्यत रुद्रजीवावुपस्थितौ ।,
'आत्मानं जानधात्यात्मशब्दाद्विष्णुरिहोच्यते ॥ १८७
उग्रभस्मधरादीनां तच्छन्दानामभावतः।
अनुमानागममातरुद्रो न प्रतिपाद्यते ॥ १८८
अधिकरणार्थः "यस्मिन् छौः पृथिवी चान्तरिक्षमोतं मनस्सह प्राणैश्च
भः (१.२-२-५)इत्यादौ प्राणानां ग्रन्थिरसि रुद्रो मा विशान्तक (महन्ना ३५)
'प्राणेश्वरः कृतिवासाः पिनाकी"। (आयु-४) "स एसो अन्तश्वरते बहुधा
जायमान (भा-४.६) इत्यादैा च श्रुतः धुम्वद्या प्रायः विष्णुरेव । आत्मप्रमादि-
शब्द समभियाहारात । प्राणाधारादिलिझान रूद जीवयोः यद्यपि प्राप्तिरस्ति;
M

·मतन्नयसारसंग्रहे। [म.? अधिकरणार्थ: छान्दोग्ये अष्टगाध्याये नारद-रानकुमारसंशदे मात्मज्ञानसंपादनायागत नारदाय सनत्कुमारोपदिष्टवाक्यमध्ये - "भूमात्वेव विजिज्ञासितन्य इति भूमानं भगवो विजिज्ञासति' इत्युक्ता "यस नान्यराइ- यति नान्यच्छुणोति नान्यद्वियनाति स भूसाऽथ यतान्यतइयत्यन्यच्छूगोत्यन्मति- जानाति तदल्पम्।" (ला ७.२३,२४) इयुक्तम् । तत्र जिज्ञास्यभूमदावाच्यः प्राणः उत परमात्मेति संगयः । माणापरं भूयः इति पश्नपतिवचनाभावात पाण एव आत्मविज्ञानं समाप्तमिति गन्यमानत्वात् प्राग स प्राप्ते, 'सम्यक् प्रसीदति मसिन्' इति व्युत्पते: सुषुप्त स्थान संप्रसादाव्देनोच्यते । तस्मिन जागा प्राण इत्या प्राणः संप्रसादशब्दार्थ- अभिषयते । "तावान ताति न्यायात । तस्मादुपरि उपदिष्टः गुमशन्दः पामामा! org तु वा अतिदति यस्सत्येनानियदति" ( ७.१६-१) "सोई मगरमस्ये नातिरदानि" (1७-१६)इति सस्यातिवाद कायनात ; यदर्शनादिना अन्यदर्शनामावो केध "यो भूमा तदमृतमिति ( ७.२१.१) भूभवनुतमिनि च मत्य- सुखामृतत्वधर्माणां भून्येवोपपवेश्च । शोकतारकायेन भूमोपदेशाध । r २ भूमाधिकरणम् । (१९)-विशिष्टाद्वलम् । ७ भृमा संप्रसादादयुपदेशात् । (७२) ८ धोपपत्तशा (७३) रष्टे न यस्मिन्न परश्च पम्पद भूमा म इत्पत्र विचार एपः । जीवः परात्मनि च संसपेऽस्मिन् जीवाकप्राणपदोर्माठात् ।।१९ रहुत्व संलक्षिनमद्गुणेन जुष्टः पगमेन हि भूमवाच्यः । यदल्पादन च माहचयांन धम्र्पको धर्मपरोपि भूमा । १९२ ॥ अनन्तकल्याणगुणारत्वे भूमति मृर्व प्रथम प्रमाणम् । यस्मिंस्तु दे न दिसतेऽन्यन् नारगुग भूमपदार्थभाइ ५ १९३ ।। अधिकरमार्थः । “य नान्य पश्यति मात्यागोति नान्यविजानाति ·भूमाधिकरणम्-विशिष्टाद्वैतम् स भूमा। अथ यत्रान्यत पशयत्यन्यच्छुपोल्यन्यत् विजानाति तदल्पम् ।" (ब-७.१४-१) इति विषयवाक्यम् । अत्र भूमशब्दवाच्चयः जीवात्मा या परमात्मावेति संशयः । भूमशनश्च व्याकरणयुत्पत्यो नैपुल्यवाची। बहुत्वमित्यर्थः । बहुत्वं च कस्येत्यपेक्षते । भर्थात गुणबहुवमित्यर्थः। तथा च बहुगुणविशिष्टः भूमा क इति । तत्र प्राणादुपरिनिर्देशन जीव इति प्राप्ते, संप्रमादान्जीवादुपरिनिर्देशात, "एष संप्रसादो अम्माच्छरीरात समुत्थाय" (छा ८-१२-२) इत्यत्र संप्रसादशब्दः प्रत्यगात्मपर इति निर्विवादः । अत्रापि प्रत्यगात्मवाचकात, पाणशब्दादुपरि पट्यमानः भूमशब्दः परमात्मबोधक एव । "तं पडिशकमित्याहुः" इत्यादिना जीवादनन्तरवर्ती परमात्मा एवेति गम्यते । "सत्यं ज्ञानमन ब्रह्मति सत्यातिवादित्वकथनाच । यद्यपि भूमशब्दस्य बहुत्वमेव अर्थः शब्दशास्त्रव्युत्पत्या लभ्यते । तथापि यदल्पमिति अनन्तरवाक्य श्रवणात् "सहकारिताऽसहचरितयोम्सह- चरितस्यैव ग्रहणम्" इति न्यायात भूमशब्दोपि भूमगुणविशिष्टमिपर एवेति निश्चीयते। "भूमाख्यः पुरुषोत्तमो यधिकं ब्रझेह सत्याहय प्राणायादवरात्मानस्तु चलतः तज्ज्ञाधिकस्सत्यवित् । य:सत्यं वदतीति वागणयितुं न ह्यग्निहोन्यन्तरं शक्नोति प्रकृताग्निहोव्यवगमात मनस्तुशब्दाश्रियः ॥" इति अत्र पूर्वाचार्योक्ताधिकरणार्थसंग्रहश्लोकः ।

·मतत्रयसारसंग्रहे [.. भूमाधिकरणम्-द्वैतम् ओं भूमा संप्रसादादध्युदेशात् । (७) ओं धोपपत्तेश्च। (७२) यो भूमेति सुखं च राय भवति भाणान्परं श्रूयते' ह्या गाया अधिकच यो निगदितः प्राणम्स वायुभवेत् । पूर्णानन्दघनान् परत्यकथनात सोनमत्यादितः विष्णुं भूमपदं प्रवीति मरुतं नोक्रान्तिमत्वादिति ॥ १९४ ॥ अधिकरणार्थः। 'प्राणो या आगया भवान" इत्युक्त्वा यो वै भूमा तत सुखं" इराकम । तर भूगदनिधिः वायुयी विष्णुरेति विशये भूमा चे गुरेर। संपमापातपूर्ण सवार। अपुरदेशाय माग गरे उपदेशादित्यर्थः। “विश्वतः परमां निय" इत्यादि श्रुतेः; सम्मः परममि- स्पर्धः। योरन्जन्ति कथनात न वायुरपि । विसः परममित्यपि पाठः ।। विश्वतः परमामिति पाठे परमधानी अधति विमहः । सर्वहादुतम-भकार- वाच्य इत्यर्थः । प्राणो वेत्यादि-भागाया-सरस्वत्याः, प्राणः- मुख्यपाणः, भुयान गुणादितश्रेष्ठ इत्यर्थः। 'मुख्यवाभिया तस्मात परमेव सरपती । चन्भमुन्योराईगुणैः सदाSSपिणी ॥ शामित्वानन्द उदिष्टः आता पूर्णपुग्यवतः । उत्पादश्रेष्टो मुत्यवायुः प्रध नाच नायकः ।। प्राणनामा ' इत्येव दानन्दम्ममुदीरितः । आणा सरकती प्रोक्ता तष्टमुग्पातः ।। प्राण इदच्यते यापुः सरवते दमोचराः ।।' इति छान्दोग्यमान्यममाणात मानः विशुत्पे- 'मा भगवान् विष्णुः अननगुणनोधिकः नियनको नित्याक्ति निकोदित्तगुणः प्रभुः ॥ इति माय मापनेव।।

·पा. ३ अक्षराधिकरणम्-अद्वैतम् ३ अक्षराधिकरणम् (२१)-अद्वैतम्। ११ अक्षरमंबरान्तकृतेः । (७३) १२ सा च प्रशासनात। (७४) १३ अन्यमाश्या तेश्च । (७५) कस्मिन्नभनोतमिदं महर्षे यदक्षरं स्थूलगुणादिशून्यम् । इहाक्षरं वर्णविशेष आत्मा "बोकार एवेदमि'हेति मैवं ॥१९५ अकाशेपर्यन्तविकारधृत्या द्रएन्तराद्यस्य निषेधवाचा । प्रशासनादकनिशाकरादिः स्वकीय कर्माणि करोत्यतस्सः॥१९६ अधिकरणार्थः "कसिन्नु खल्वाकाश ओतश्च प्रोतश्चति स होवाचनद्वै तदक्षरं गार्गी बामणा अभियन्यस्थूलमनणु" (व-३-८-७,८) इत्यादि विषय- वाक्यम्। अनाक्षरशब्द:- "अक्षरं-न क्षरं विद्यात अश्नोतेवी सरोक्षरम् । वर्ण बाहुः पूर्वसूत्रे किमर्थमुपदिश्यते ॥" "वर्णजातं वाविषयो यन च ब्रह्म वर्तते ।" इति महाभाग्ये अक्षरशब्दयाच्या वर्ण इत्युक्तम् । वर्णज्ञाने सात ब्रह्मज्ञान र भवतीत्युक्तम् । तथा च "ओंकारेवेदं सर्व" इति छान्दोग्यश्रुत्या अक्षरशब्दः वर्णे. प्रसिद्धः। “अवयवप्रसिद्धः समुदायप्रसिद्धिः बालीयसी"इति वैयाकरणपरिभाषया समुदायप्रसिद्धरेव युक्तत्वात, ओंकार एव अक्षरशब्दवाच्यः, न परमारमा इति प्राप्त समान्तकृते थियादेः आकाशान्तरस्य विकारजातस्य धारणात, अक्षरशब्दवाच्यः परामात्मैव 'ओंकारेवेदं सर्व इति तु अर्थवाद एष। ब्रमतिपत्तिापनवाविशेषात् । अचेतनस्य प्रधानत्यापि बशन्तकृतसत्पात प्रधानमेवेति चेन्न;" एतत्य वा अक्षरस्य पशासने गाणि सूर्याचन्दनसा विकृती तिएतः” (३.८-९) इत्यादि परमात्मकर्मरुपयशासनानुपपतेः । अचेतनं प्रधानं इतरस्य प्रकाशकं न भवति ।

·१०२ मतलयसारसग्रह। [.. न च, असन् मते सर्व कल्प्यमेव । प्रधाने प्रशासनमपि कल्प्यतामिति चेतन्न; करप्यमपि योग्यार्थ एवं सभवितुमर्हति। रचौ सर्पन्नान्तिरिक घटकृड्यादा सर्प प्रान्ति न कम्यते । लोके च घटादिकारणानां मृदादी घटादिविषयं प्रशासन नसंभवतअचेतनत्वात् । तद्वत भारोपितमपि प्रशासितृत्व जमण्येव करप्यं , न अचेतने प्रधाने । ३ अक्षराधिकरणम् (२०/-विशिष्टाद्वैतम् ९ अक्षरमम्परान्तधृतैः। (७४) १० साच प्रशासनात। (७५) ११ अन्यभावव्यावृतेश्च । (७६) यदक्षरं गार्गि वदन्ति विप्राः प्रधानजीवेश्वरतुल्यमेतत् । मैवं यदाज्ञायशगाः समस्ताः स्वकीयकर्माणि च कुर्वतेऽतः ।। १९७।। 'कस्मिन्नु खल्चोतम'नन्तमित्यं श्रुत्याऽम्बरान्तप्रवेधित्या । एतद्धिदो मोक्षगतिश्रुतेच जीवस्य शंका प्रकृतेऽक्षरे न ॥ १९८ ॥ अधिकरणार्थः सहोवाचतवैतदक्षरं गाyि ( ५-८-८) इत्यादि विषयवाक्यम् । अत अक्षरशब्दः प्रधान, जीवः, परमात्मा वेति विशये मन्या- कृतरूपस्य अबरान्तस्य धृतेः परमात्मा इति सिद्धान्तः । अथ य एतबार गर्मिचिदिया अस्माल्लोकात प्रति स ब्राह्मणः (४५-८.१०)" इति श्रुत्या एतद्विदः अमृतत्वप्राप्तेरुच्यमानस्वाश्च । ३ अक्षराधिकरण । (२२)- द्वैतम् १० ओं अक्षरमम्बरान्तकृतेः। (७३) ११ ओंसाच प्रशासनात् । (७४)- १२ औं भन्यभाक्यावृतेश्च। (७५) आकाश ओतश्च यदक्षरेऽस्मिन् तदम्बरान्तस्य धृतेस्स विष्णुः प्रशास्तिरूपार्थवृतेः परेषां स्थूलस्वभावस्य निषेधयाचा ॥१९९ .

·: पा. ३] इक्षतिकर्माधिकरणम्--अद्वैतम् ॥ अधिकरणार्थः "एतस्मिन् खत्यक्षरे गाणि आकाश ओतश्च तश्च" इत्यत्र अक्षरशब्दवाच्यः विष्णुरेव। अन्धरा तस्य सर्वस्य धृतेः। पृथिव्यादि प्रकृत्याने भूतं भऽयं भवच यत् । विष्णुरेको बिभर्तीदं नान्यस्तस्मात समौ धृतौ ॥" इति प्रमाणात विष्णोरेव सर्ववृतिवनवणात। "एकश्शास्ता न द्वितीयोस्ति शास्त" इति प्रशासनरूप धृतिश्रवणाय । अस्थूलोऽनणु रूपोस। अविश्यो विश्व गव च । विरुद्धधर्मरूपोसा ऐश्यात पुरुषोतमः ।। इत्यादिप्रमाणात अन्यवस्तुस्वभावानां स्थूलत्यादीनां व्यावृत्युक्तेश्च । 'प्रसिद्धस्थूल-सूक्ष्मादिवलक्षण्याजनार्दनः । अस्थूलादिरिति प्रोक्तः नैव स्थौल्याद्यभावतः ।। अनावृत्तेस्तमो नारय स्वातन्त्र्यानाद्यते क्वचित । द्यावापृथिव्या श्रीभूमिकौशौ सूर्यविधूमती ॥ दीप्तेः पृथुत्वाज्ज्ञनाञ्च तथाहादविधैरपि । तदाधारो हरिनित्यं स्वातव्येश शासकः ।। थाधारत्वं श्रियो यच तच्च विष्णोः प्रशासनात् । तद्वशान्न स्वातन्त्र्यं स स्वतन्त्री हरिस्सदा ॥ न तस्य प्राकृतामूर्तिः मांसमेधोस्थिसंभया । न योगिलादीवरत्वात सत्यरूपाच्युतो विभुः इति भाप्यात विष्णोः प्रसिद्धस्थौल्पाद्यभावेऽपि सर्वाधारस्वानुगुणापाकृतस्तौल्य- गुणसम्भवे न दोपः । सर्वत्र विष्णोरीधारमेव नियामकं । इति ।। । ५ इक्षतिकर्माधिकरणम् (२२)-अद्वैतम १३ ईक्षतिकर्मव्यपदेशात् सः (७६) यस्सत्यकामप्रतिचिन्तनीयः गुरूपदिष्टः परपूरपोसौं । साक्षात् परब्रह्म ततोपरं वा यद्रालोकातिरुपासकस्य ॥ २००

·“१०४
मतमसारसंग्रहे।
[म.१
ततोपरं ब्रह्म न पूरुपेक्षाफलं च निध्यातुरतुल्यकं स्यात् ।
क्रमेण मुक्तयर्थमय विचारः यहा नोपास्यमवेहि तद्धि ।
अधिकरणार्थः। प्रदनोपनिषदि सत्यकामप्रश्न उत्तरत्वेन श्रयमाणं
"एतद्वै सत्यकाम परं चापरं च नम यदोशारः तस्माद्विद्वान् एतेनैवायलनेन
एक्तरमन्वेति" इत्यारभ्य "यः पुनरेतं त्रिमात्रेण ओमित्यनेन अक्षरेण परं
पुरुषमभिध्यायीत, स तेजसि सूर्य सपन्न,स सामभिरुन्नीयते ब्रह्मलोक; स एतस्मात
जीवधनात परात्परं पुरिशयं पुरुषमीक्षते" ( ५.२.५) इति वियवाक्यम् ।
अन्न वाक्ये परपुरुषशब्देन निर्दिश्यमानः परब्रह्म या अवरं ब्रह्म वेति विचारः ।
स सामभिरुन्नीयते ब्रहलोक" इति परिच्छिन्नदंश ब्रह्मलोकपातिकयनाव
अवरं ब्रह्मति प्राप्त "परं पुरुषमभित्यादीत, पुरिशयमीक्षते" इति उपासकस्य
दर्शनकमत्वेन परपुरुषस्योत्सवात परमपुरुष एव। यद्विपयकं ध्यानं तद्विपयक-
मेव दर्शनं फललया वक्तव्य।
नच, परमात्मोपासकस्य परिच्छिन्नदेशवालोकप्राप्तिः युज्यत इति
वाच्यं । निमालक ओंकाराश्रयणेन परमात्मानं ध्यायतः परिच्छिन्नब्रह्मलोकपासिः
फलं। "ते ब्रह्मलोके तु परान्तकाले पराभूताः परिमुच्यन्ति सर्वे ॥
"ब्रह्मणा सह ते सर्वे संपाले प्रतिसञ्चरे।
तेने ते यास्यन्ति तद्विष्णो. परमं पदं ।"
"ब्रत्यद बहेव भवति" इत्यादिना क्रममुक्तेः प्रदर्शनात् । इति।।
४ ईक्षतिकर्माधिकरण (२३) द्वैतम्
ओं ईक्षतिकर्मव्यपदेशाद सः। (७६)
विष्णोविकारिता नास्ति निर्षिकारथुतरिह ।
बहुस्यागिति सद्वाच्यविष्णोश्च परिणामिता ।। २०१ ।।
जापटीति कथं चान जायमानोप्यजो यथा।
आविकारेण विष्णुहि सर्वत्रास्तीति युज्यते ॥ २० ॥

·१०५ -- पा.३ ईक्षतिकमाधिकरणम्-विशिष्टाद्वैतम् ॥ अधिकरणार्थः अत्र विष्णोरविकारत्वं प्रसिद्ध । , 'बहुस्या प्रजायेय' इति तस्य परिणामप्रतीतिः कथमुपपद्यत इति पूर्वपक्षे सूत्रेण समाधीयते । 'सदेव सोम्य इदमग्र आसीत्' इत्यत्र स्रष्टा सच्छब्दवाच्य विष्णुरेव 'सदैक्षति ईक्षतिकर्मव्यपदेशात् । 'नान्योतोस्ति द्रा इत्यादिना अन्यस्य ईक्षतिकर्मव्यपदेशाभावाच । 'बहुस्यां प्रजायेयेति बहुत्वं परिणामित्व च कथं संगच्छन इति चेत् 'अजायमानो बहुधा विजायते' इतिवत् बहुत्वं च अविकारेण भवति इति ॥ सदेव सोम्येत्यादि-अंग्रे-प्रउये; इदंपरिदृश्यमानं जगत सदेव- बहीवावर्तत । एकमेव-स्वगतभेदाभे इवर्जिनं च । 'एकमेवाद्वितीयं तत् समाभ्यधिकवर्जनात् । स्वगतानां च भेदानामगवत् ब्रह्म शाश्वतम् ।। भेदाभेदनिवृत्यर्थ एक्शब्दोऽवधारकः । समाधिकनिवृत्यर्थ अद्वितीय पदं तथा । भेदाभेदेप्येकशब्दो यतोऽवयिविनिथितः । एकमेवेत्यतः प्राह नारायणमियं श्रुतिः ।। समे द्वितीयशब्दस्त्यात अद्वितीयोऽसमत्वतः " इति प्रमाणात । सः सच्छन्दवाच्यः विष्णुरेख; न जडप्रकृतिः प्रधानादि । ईक्षतिकर्मव्यपदेशात सदैवतेति ईक्षणरूपन्यापारस्पविष्णोश्श्रवणस्यात् । इति ।। १ ईक्षतिकर्माधिकरणम् (२१)-विशिष्टाद्वैतं (१२) ईक्षातिकर्मव्यपदेशात् सः (७७) । निसात्रोंकारसहायकेन ध्यातः परब्रह्म चतुर्मुखो या। यदन्तरिक्षोपरि धावलोकप्राप्त्या विधाता न च वक्तुमर्हः ॥ उपासकस्तं परमीक्षते यत् ब्रह्मैवलोकस्त्विति विग्रहाच । यथाक्रतुन्यायत एवमत्र ध्यानेक्षणकाधिकरण्यतथ ॥ म.14

·१०६
मतत्रयसारमंघहे
अधिकरणार्थः 'यः पुनरेतं त्रिमात्रेणोमित्यनेनैवाक्षरेण परं पुरुषमभिः
ध्यायीत स तेजसि सूर्य सम्पन्नः । यथा पादोदरस्त्वचा विनिर्मुच्यते एवं
हवे स पाप्मना विनिर्मुक्तः स सामभिल्लीयते ब्रह्मलोक स एतस्माजीवयनान
परात्परं पुरिशयं पुरुषमीक्षते' इत्यत्र ध्यानेक्षणशब्दौ एकविषयावेव । नस्यन्यध्या-
नात अन्याफलं भवति; यथाक्रतुन्यायात् ध्यानविषयत्यैव प्राप्यत्वात् । तत्र पर
पुरुषमिति चतुर्मुखो वा उन परमारमा वेति विशये ओंकारं त्रिमात्रमुपासीनस्य
ब्रह्मलोकप्राप्तिदर्शनात चतुर्मुख इति प्राप्ते अझैव लोकः ब्रह्मलोक इति
निपादस्थपतिभ्यायान परब्रह्मपापित फलभित्ति निणीयते ।।
(५) दहराधिकरणं (२३)----अनिम्
१४ दहर उत्तरेभ्यः (७)
१५ गतिशब्दाभ्यां तथा हि दृष्टं लिङ्गं च (७८)
१६ धृतेश्च महिम्नोस्यास्मिन्नुपलब्धः। (७०.)
१७ प्रसिद्धश्च (८०)
१८ इतरपरामर्शत म इति चेन्नासंभवात। (८१)
१९ उत्तरादाविर्भूतस्वरूपस्तु (८२)
२० उन्यार्थश्च परामर्शः (८३)
२१ अल्पश्रुतेरिस्चेितदुक्तम् । (८४)
असिन् अलपुरे यदेपदहराकाशश्श्रुतौ श्रूयते
जीयाकाशपरात्मयोधकपरेप्येतेषु नो जीवखे ।
कामाधारममुं विचिन्त्य सकलाभीष्टं समाप्नोति यत्
लोकं ब्रह्म च गच्छतीति वचनात् अनय दई नमः ।। २०४ ।
अधिकरणार्थः “अथ यदिदमस्मिन् ब्रह्मपुरे दहरं पुण्डरीक वेदम
दहरोस्मिन्नन्तर आकाशस्तस्मिन्यदन्तस्तदन्वेष्टव्यं तद्वाव विजिज्ञासितव्यम्"
(छा-८-१-१) इति । मस्य अर्थः, ब्रहपुरे~-शरीरे, यदिदं दहरे

·पा ३ दहराधिकरणम्-अद्वैतम् १०७ पुण्डरिक-यत्-सूक्ष्मतामरससदृशं, वेश्म-स्थान, अस्मिन हृदयपुण्डरीक- वेश्मनि, भन्तः-अन्तवार्त, दहराकाशः-दहरः आकाशः; तस्मिन् यदन्त- सदन्वेष्टव्यम्-तस्मिन्-हृदयपुण्डरीके, अन्तः-अन्तर्वर्ती या दहराकाशः; (व्यत्ययो बहुलमिति स्त्रात नपुंसकलिङ्ग) तत-सः दहराकाशः (पूर्ववत नपुंस- कलिङ्गता) अन्वेश्य, इत्यर्थः । अन श्रुतः दहराकाशः भूताकाशो वा जीवो वा परमेश्वरो वेति संशये, भूताकाशस्य जीवस्य च वाश्यशेषस्थलिझाभ्यासात् प्राप्तिसत्त्वेऽपि उत्तम्न श्रूयमाणवाक्यशेषगतेभ्यो हेतुभ्यः परमात्मैवेति निश्चीयते । उत्तर- वाक्ये च अपहतपास्मत्वादि गुणाष्टकादिश्रयणात् ।यौवलोकः ब्राह्मलोकः इति व्युत्पत्या सुपुत्रिकाले अहरहः बझलोकगमनदर्शनाच्च। द्यावापृथियादि- धारकत्वाच । 'स उसम: पुरुषः' इति मुक्तास्मोक्त्या च; इति । अत्र विषयवाक्ये दहारकाशः तदन्तवर्ति-गुणजातं च तच्छब्देन परिगृह्य दहारकाशोपासनं तनिष्टगुणानां पृथगुपासनं विधीयत इति कैश्चिदुक्तं । तथा च तैरुक्तम् । "अस्वारस्यचतुष्टयं परमते यच्छब्दलिङ्गव्यथा समिन्नित्यनपेक्षया व्यवहिते हृपुण्डरीकेऽन्वयः । अप्याकाद्वितकामवेदनविधिक्षेपस्वपक्षे यं यच्छब्दस्य यदैकशेष्यमपि या तत्रैकवद्वावितास इति । अस्य अर्थः विषयवाक्यं त्रेधाविभज्य व्यारव्यातं । (१) यदिदमसिन ब्रह्मपुरे दहरं पुण्डरीक वेश्म इत्येक; (२) 'दहरोऽस्मिन्नन्तर आकाशः। इत्येकं (विभागं स्वयं परिकल्प्य) (३) "तस्मिन्यदन्तस्तदन्वेष्टव्यंग इति 'तस्मिन्' इति पूर्वोक्तहृदयपुण्डरीके अन्तः-अन्तवार्त, यत्-यो पूर्वोक्त- दहराकाशः तत-सः दहराकाशः, अन्वेष्टव्य इति भगवत्पादभाष्ये उक्तमित्यनूद्य, तत्र तस्मिन्निति पदस्य प्रथमवाक्यश्रुतपुण्डरीकस्थानमित्यानी कारे नैरपेक्ष्य- दोषःव्यवहितपदार्थान्वयश्च यच्छन्दत पुल्लितया विपरिणामः; सत्य ·१०८ i मतनयसारसंग्रहे। [.१ कामलादिगुणविध्युपासा निरसनं इति दोषचतुष्टयम् । श्रीमाध्ये तु तदन्वेष्टव्यमित्यत्र तच्छन्देन दहराकाशः तदन्तर्वतिगुणजातं च उभय- म वेष्टन्यमित्युक्तम् । सत्र नपुंसकलिप्रयच्छन्द-तच्छन्दयोः पुल्लितया विपरिगामः एकदोपः ; परमात्मा च गुणाध उपास्या इति अर्थस्वीकारार्थ, सच ते च गुणाश्चति वक्तव्ये, सच तच्चेति गुणजाताभिप्रायेण विगृह्य एकशेष- एकवद्भावरूपदोषः एक इति दोषद्वयं तत्र इति श्लोकार्थः । अत्र कश्चिदुच्यते- 'यश्चोमयोस्समो दोपः परिहारोपि वा समः । नैकः पर्यनियोक्तव्यः तागर्थविचारणे ।। इति न्यायत् दोपत्वाङ्गीकारे बहुसोपानयुक्त कूपे अवतीण जलाहरणसमये प्रथमसोपाने पतितः अन्त्यसोपाने पतितश्च त्यावेवेति न त विचार्यमन्ति । भथापि उपक्रमाधिकरणन्यायबलात् दहराकाशोपासनविधिरेव ज्यायान न तु अन्यत्राश्रुत पृथग्गुणजातोगसनविधिः । इति । अपि च नच्छब्देन मः दहराकाशः ते च गुणाश्च इत्येव एकशेषः कर्तव्यः । 'अथ य इहात्मानमनुविद्य ब्रजन्त्येतांश्च सत्यान् कामान्। इति गुणविवक्षायामपि पुल्लिङ्गबहुवरनस्यैव सत्त्वात्' 'तत्' इति नपुंसक एक शेपैकवद्भावरूपक्केशप्रकारः शब्दसाधुत्वाश्रयणाय नपुंसकमनपुंसकेन एकवचान्यतरस्यां' इति सूत्रार्थवर्णनलेशप्रकारः श्लोकन्यारव्या कृतां बहुना थाचार्याणां स्वस्वग्रन्थेषु विप्रतिपत्तिश्च दृऐति नेह प्राञ्चते । विषयवाक्ये नपुंसक 'यत्' शब्द 'तत' शब्दयोः लिङ्गज्यत्यासः केवल, 'सुप्तिमुपग्रह- लोगनराणां' इति व्यत्ययोबहुलं इति सूत्रस्य महाभाप्यात् 'मधोस्तृप्ता इवासते' यत्र मथुन इत्यस्येवाश्रीयते । अत्र लिङ्गम्पत्ययरूपोयोगावनमेव न घटते । व्यवहितान्वयदोषश्च न शब्दशास्त्रविरोधप्रयुक्तः । अपि तु आलंकारिककल्पित एव । सत्र "चूडामणीकन विधुः वलयाकृतवासुकिः । भयो भवतु भव्याय लीलाताण्डवपण्डितः" इत्यत्र लीलाताण्ठवपण्डित इति प्रयोगस्य आलंकारिकापरिकल्पितसमाप्त ·बा.३] दहराधिकरणम्--अद्वैतम् ॥ पुनराशरूपदोषसमाधानमिव भवापि व्यवहितान्त्रयरूपदोषोद्भावनं प्रतिविधेयं । तलापि 'निरङ्कुशाः कवयः इत्येव समाधान । मन्त्र तु श्रुत्यर्थानुपपतिः । अतश्च भगवत्पादमते न कोपि दोष इति ब्रुवन्ति । भगवत्पादपक्षेपि धावा- पृथिव्यादि सत्यकामत्वाद्याधारतया दहरोपासनमभिहितं इति । श्रीभाष्ये तु गुणानां पृथक् चिन्तनमित्येव विशेषः । एतावानेव विशेष इति भाष्य- द्वयेऽपि दोषवाहुल्य दोषाल्पत्ववर्णनं न समीचीनं । इति ।। किञ्च, तत्वमस्यादिवाक्यार्थविनारे तात्पयानुपातिपरिहाराय एकादस्य वा अनेकपदस्य का लक्षणानयणं न दोषावह ; रज्जी सर्पभ्रम इव स्फटिके लौहित्यभ्रम इव चिद्रूपे ब्रह्मणि अनिर्वचनीयाविद्यया जगदध्यास इति च । दुर्घटत्वमविद्यायाः भूपणं न तु दुपणमिति चाभ्युपगच्छनां अस्माकं मते परैः लक्षणायणरूपदूषणवर्णनं, अविद्यायाः ब्रह्मानयत्यादिसप्तविधानुपपतिरूप- स्वमतिपरिकल्पितदृपणवर्णनमिव प्रकृते दहरवाक्ये चास्यास्यचतुष्टयादि दृषणवर्णनं न कदापि युक्तमुपश्यन्ति सन्तः । किश्च अस्माकं मते अनुभूतिनित्या । प्राग- भात्राधभावात् । स्वतस्सिद्वा, सैव सच्छन्दवाच्या बदौति । तदन्य विशिष्टा- वैतिमिः ज्ञानाश्रय ज्ञानस्वरूपं चात्मानं परिकल्प्य प्रपश्वस्य नित्यत्वमभ्युनगम्य . तय ब्रह्मणो विभिन्नमपि नझशरीरत्नेन अङ्गीकृत्य विशिष्टाद्वैतमिति स्वसि- दान्तनाम च परिकल्प्य स्वमतप्रक्रियया भनु भूतिपागभावादि दृषणं कृत्वा ज्ञानरूपं ब्रह्म स्वमतरीत्या धर्ममूतज्ञानमिनि परिकल्प्य दषिते । तत्पयासोचनया व वेदान्तसिद्धमतनये इतरमतं इतरमतयुक्तिभिः दृषयितुं न शस्यमिति प्रतीयते । 'भानान् पृष्टः कोविदारानाचष्टेः इति महाभाष्योकन्याय एव जलतन भासत इति प्रतीयते । भन्यमतवा अन्य एव । एतन्मतामा अन्य एव । तस्य तस्य तदुपयुक्त श्रुतिस्मृतिन्यामपुत्वधनुष्ठानादयः तत-मतान्यस्याः विलक्षणा एर दृश्यन्त इति सर्वैः स्वस्वमतानुगुणवर्णनमेव स्वीयमन्थे कर्तव्य ; न त्वन्य- मतदृषणं । अन्यथा परस्परं दृषणे कृते वेदान्तिमतत्रयस्याप्यशमध्यप्रसक्ती चारुमतमेव लोके भरलं स्यात् । तथा सति

·मतवयसारसग्रहे।
"न बुद्धिभेदं जनयेटज्ञानां कर्मसहिनां ।
लोकसंग्रहमेवापि संपश्यन् कर्तुमर्हसि ।"
इत्यादि गीताविरोधास्यादिति ।। अलं विस्तरेण । इति ।
"
५ दहराधिकरणम् । (२२)-विशिष्टाद्वैतम्
१३ दहर उत्तरेभ्यः। (७८)
१४ गतिशन्दाभ्यां तथा हि दृष्टं लिङ्गं च (७९)
१५ धृतेश्च महिम्नोऽस्यास्मिन्नुपलब्धेः (९०)
१६ पसिद्धेश्व' (८)
१७ इतर परामर्शात् स इनि नासम्भावात । (८२)
१८ उपराच्चेदाविर्भूतम्वरूपातु । (८३)
१९ अन्याध परामर्शः । (८१)
२० अल्पश्रुतेरितिवेत्तदुक्तम् । (८५)
२१ अनुकुतेस्तस्य च। (८६)
२२ अपिस्मयते। (८७)
जीवाकाशपरात्मगोचरतया दृष्टुं नमः पल्पते
निर्धतासिल पापजन्ममरणाभावादिवास्यात् परः ।
यो जानाति गुणांच तं स सकलान् आप्नोति कामानिति
तस्मइहू नमः परात्मविषय निन्त्याः पृथक् तनुशाः ।।२०५॥
दहीन्तरिक्षे पुरि सक्ष्मरूपं तदन्तरस्थं गुणजातमन्यत् ।
उपासितव्यं च यदन्न भक्तः इति श्रुतिस्तद्गुणपृर्तिमानम् ।।२०६
अधिकरणाः अथ यदिदमस्मिन् नापुरे दरं पुण्डरीक क्षम
दहगे भनिनन्तर आकाशस्तस्मिन्यदन्तस्तदन्वेष्टव्यम् ताव विमिनासितव्यं,
(ar ८.६.१) इत्यत्र दहराकाशः, मताकाशः, जीया, परंना वेति माये
दहरः परमात्मा; उत्तरेभ्यो वामयगतहेतुभ्यः । एष आत्मा अपहतपाप्मा-
irror

·'पा. ३] दहाधिकरणम्-द्वैतम् विजरो विमृत्युविंशोकोविजियत्सोपिपासः सत्यकामत्सत्यसंकल्ला इत्यादिभ्यः न जीवभूताकाशौ । एष सर्वेश्वरः एष सर्वभूताधिपतिः' इत्यादीनां गुणानां तयोर- संभवात परमात्मासाधारणधर्मानुकृतिदर्शनाच । तसिन्यदन्तस्तदन्वेष्टव्य इत्यत्र तब्देन उपसंहारात 'आत्मानं अनुविद्य व्रजन्ति एतांश्च सत्यान् कामान इति श्रुत्या भगवद्गुणानामपि पृथक् चिन्त्यत्वेन सिद्धत्वात उपक्रमेऽपि आत्मा च गुण- लातं च उपारमित्येव तहदेन गृहीत्वा दहराकाशः तदन्तवर्तिगुणजातं च अन्वेष्टव्यं इत्युक्तम् । अन तच्छब्दोपपत्यादिविचारः अन्यत्रकृत इति नेह तन्यते। इह केचिन् दोपद्रय-दोषचतुष्टयवर्णनं न युक्तं; दोपवत्त्वे समाने दोषारूपत्व दोषबहुत्ववर्णनमविञ्चित्करं इत्यूचिरे। तन्नयुक्तं । वेदे यागादी आपस्तम्बश्रीतमूले पूर्वप्रायश्चितोत्तरपायश्चित्तविघायके "श्रुतिलक्षणं प्रायश्चित विध्यपराधे विधीयते" इत्यारभ्य दोषारपत्वबहुत्वानुगुणं विहितं प्रायश्चित्तं । लोके च मनुस्मृति हेमाद्रिमायश्चितग्रन्थादे। दोपाल्पवबहु अनुगुणं विहितं प्रायश्चित संबविदितमेव । तैश्च हेयोपादेयविभागं स्वीकृत्यैव शास्त्रार्थविचारवर्णनं क्रियते । भृयश्वान्ते विश्वमायानिवृतिरिति अन्त एव हेयोपादेयशुन्यब्रोक्यमिति वर्णयन्ति । अनः दोपापाव बहुत्वनारतम्य तैरप्यङ्गीकरणीयमिति ।। 'अनुकृतेस्तस्य च। 'अपिस्मयते' इति सूत्रद्वयमपि अधिकणान्तरं । एतदधिकरणार्थः श्रीशाईपाणिस्तवे अस्माभिरक्तः- दहरान्तरिक्ष तव सूक्ष्मरूपं तदन्तरस्थं गुणजातमन्यत् । उपासितव्यं च यदत्त भक्तरिति श्रुतिस्ते गुणमूर्तिमानम् । (श्री शा-श्लो-१८९) ५ दहराधिकरणम् (२५)-द्वैतम् १४ ओं दहर उत्तरेभ्यः। (७७) १५ औं गतिशब्दाभ्यां तथा हि दृष्टं लिङ्गं । (७८) १६ औं धृतेश्च महिम्नोस्यास्मिन्नुपलब्धः। (७९) ·-अद्वैतम् १३ - था. ३] अनुकृत्यधिकरणम्-अ "नपुंसकमनपुंसकेनैकवचायतरस्यां" इति पाणिनीपुत्रेण एकशेप इत्युक्तं । एतदानुगुण्येन तृतीयाध्याये "पदानादेव तदुक्तं" 'कामादीतत्र तत्र चायतना- दिभ्यः” इत्यादि सूत्रेषु गुणिचिन्तनेऽपि गुणचिन्तनं पृथक्तया कर्तञ्च इत्युक्त। तत्सर्व न स्वरसमिति । तादृशाधस्वीकारे श्रुत्यर्थस्त्रार्थयोः क्लेशवर्णनमिति मत्वैव भगवत्पादमाप्येऽपि तथा न वर्णितम् । नद्विस्तरः तदीयग्रन्थादावेव द्रष्टन्य इति । तत्-पूर्वोक्ताभ्याद्यायतनं विष्ण्वायं ब्रह्म, दहरेदहरपुण्डरीके वर्तते । उत्तरेभ्यः-अपहतपाप्मत्वादिगुणेभ्य इति सूत्रार्थः ।। (६) अनुकृत्यधिकरणम् (२४)-अद्वैतम् २२ अनुकृतेस्तस्य च। (८५) २३ अपि च सते। (८६) विभान्ति सर्वाणि पदीय भासा भान्तं तमन्दुधनञ्जयाद्याः । यतोनुमान्त्यत्र न धातुरेपः ब्रह्मस्वरूपानु कृतेः परात्मा ।। २०८) अधिकरणार्थः न तव सूर्यो भाति न चन्दतारक, नेमा विद्युतो भान्ति कुतोयमग्निः। तमेव भान्तमनुभात सर्व, तस्य भासा सर्वमिदं विभाति' (मु-२-२-१०) इत्यन किं तेजोधातुः, उत परमात्मेति। तेजो धातुरिति पूर्वपक्षः । सूर्यादीनां भाने चन्द्रतारकादि यथा न प्रकाशते तथा तेजोधातोमाने सूर्यादीनां भानाभाव उचित एवेति । तमेव भान्तमनुभाति सः इत्यनुमान परमात्मपरिग्रह एव संगच्छते। "मारूपः सत्यसंकल्पः" (छ। ३--४-२) इति हि परमात्मस्वरूपं । न तु तेजोधातुं किंचित् सूर्योदयो अनुभान्ति इति परमात्मभानमनुसृत्य सूर्यादीनां भानात । " तमामयते सूर्यः न शशाहो न पावकः । यद्गत्वा न निवर्तन्ते तद्धामपरमं मम || 'यश्चन्द्रमसि यचा नै। तत्तेजो विद्धि मामकम् । इति स्मृत्या च परमात्मानम तु- मयैव मानपतीतेः परमात्मैव । इति। म.15 ·मतलयसारसंग्रहे। [भ.१ ६ अनुकृत्यधिकरणं २५)-दैतम् २२ औ अनुकृतेस्तस्य च । (८५) २३ ओं अपिरमर्यते। (८६) विष्णोस्सुखमनिर्देश्य तथैव ज्ञानिनामपि । नो विष्णुभासा भासन्ते सर्वाणीति विभावय ।। २०९ ।। अधिकरणायः "तमेव मानमनुभाति सर्व 'इत्यतुकारेणा तस्य भासा सर्वमिदं विभातीति वचनाच परमात्मैव अनिर्देश्य सुखस्वरूपः । न जीवात्मा । "तदेतदिति मन्यन्तेऽनिर्देश्यं परमं सुखम्' 'तमात्मरथं येऽनुपश्यन्ति धीराः तेषां सुख शाश्वतं नेतरेषा' इत्यादि मानात ज्ञानिसुखस्य अनिर्देश्य- तोक्तेरपि शागिसुखं अनुभाति रात्र इति शुत्यभावात् 'न तदासयते सूर्यः "कथं नु तद्विजानीयां" इत्यादि प्रमाणाच परमात्मैव अनिर्देश्यमुखस्वरूपः। न ज्ञानिन इति । अनुकृतेस्तस्य न--ज्ञानार्य प्रार्थितं वस्तु; तत्तु-विष्णुरेव । भनुकृतेः जगदानपयोजकभानाश्रयत्वश्रवणात् । तस्य सर्वमिदं विभातीति तस्यैव श्रुतेश्च ।। अपि मर्पते- तदासपते सूर्यः" इत्यादि स्मृतेश्च । च"तस्य मासा ७ प्रमिताधिकरणम् (२५) अद्वैतम् २४ शब्दादेव अमितः (८७) २५ हयपेक्षया तु मनुष्याधिकारस्कात । (८८) योनुमात्रः पुरुषःश्रुतस्तः जीवः परो का परिणामिनीयः । नेशानशब्दात् पर एव भक्तगृहयपक्षोळिगो दयाः ।।२१० उपाधिमच्याच परात्मनस्तव अंगुष्ठमानत्वामहोपमय । जीवस्य लिङ्गादिकमत्र दृष्टं ईशानसन्दश्रुतिबाधित तत् ॥ अधिकरणार्थः 'अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो मन्य आत्मनि तिति' 'अष्ट- ·अमिताधिकरणम्-विशिष्टाद्वैतम् ॥ मात्रः पुरुषः ज्योतिरिवाधूमकः', ईशानो भूतभन्यस्य स एवाइ स उथ एतद्वैतत (का.-२.४-१३)इति विषयवाक्यम् । अत्र अष्टपरिमाणः पुरुषः विज्ञानात्मा,परमात्मा वेति विशये अंगुष्ठ- मात्रशब्दे प्रमाणे 'द्वयसदनमात्रचः' इति व्याकरणसूत्रेण मात्रच् प्रत्ययान्ता- अष्टमात्रशब्देन परिमित्यवगमात् ब्रह्मणश्च तदभावात अङ्गुष्टमात्रं पुरुषं निश्कर्ष यमो बलात' इति भारतोक्त्या जीवस्य 'अङ्गुष्टमात्रप्रसिद्धेश्व विज्ञानात्मेति प्राप्ते परमात्मैवायं शब्दादेव-'ईशानो भूतभन्यस्येति ईशानभन्दश्रुतेरेव । सर्व- गतस्यापि परमात्मनः मनुष्यहइये उपासनाथ दयया वर्तमानत्वाद तदपेक्षया मङ्गुष्ठमानत्वं । "श्रुतिलिङ्गवाक्यपकरणस्थानसमारल्यानां समवाये पारदौस्य भविप्रकार पात्" इति तायाधिकरणन्यायेन जीवलिझापेक्षया परमात्मनोधक- शब्दश्रुतेरेख बलीयस्त्वात् । (६) प्रमिताधिकरणं (३)-(विशिष्टाद्वैतं (२३) शब्दादेव प्रमितः। (८८) (२४) हृद्यपेक्षया तु मनुप्याधिकरत्वात् (८९) अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषोन्तरात्माजीयो भवेदुन्मिति दर्शनान्न । * स भूतभव्यस्य नियन्तृतोक्तेः ध्यातुस्सुखायैव मनस्थितेश्च ॥ २१२॥ आधिकरणार्थः 'अंगुष्ठमात्रः पुरुषो मध्य आरमनि तिष्ठति । ईशानो मतभव्यस्य न ततो विजुगुप्सते एतद्वैतत् (कठ २-५-१२) 'मुदि. वैपीकां धैर्पण । त विद्याच्छुकममृतं" । (कठ-२६-२७) इति विषयवाक्यम् । अत्र अंगुष्ठमात्रः अमितः जीवात्मा, परमात्मा यति संशये परि- मितित्व श्रवणात जीव इति प्राप्ते 'शब्दादेव प्रमितः' इति प्रमितः-अनुष्य- प्रमितः परमात्मा । ईशानो भूतभव्यत्यात्य ईशान' शब्दश्रुतेरेव । *सा-परमाला।

·मतलयसारसंग्रहे। [अ.१ ६ अनुकृत्यधिकरण (२५)-द्वैतम् २२ ओं अनुकृपेस्तस्य च । (८५) २३ ओं अपिमर्यते। (८६) विष्णोस्सुसमनिर्देश्यं तथैव ज्ञानिनामपि । मो विष्णुभासा भासन्ते सर्वाणीति विभागय ॥२०९ ।। अधिकरणार्थ: "तमेव भान्तमनुभाति सव इत्यनु कारेणा तस्य भासा सर्वमिदं विभातीति बननाच्च परमात्मैव अनिदेश्य सुखस्वरूपः ।न जीवात्मा । "वदेतदिति मन्यन्तेऽनिदेश्य परमं सुखम्। 'तमामय येऽनुपश्यन्ति धीराः तेषां सुख शाश्वतं नेतरेषा' इत्यादि मानात ज्ञानिमुखस्य अनिर्देश्य. तोक्तेरपि ज्ञानिसुखं अनुभाति सः इति श्रुत्यभागत् 'न तद्भासयते सूर्यः "कथं नु तद्विजानीयां॥ इत्यादि प्रमाणाञ्च परमात्मैव अनिर्देश्यसुखस्वरूपः; न ज्ञानिन इति । अनुकृतस्तस्य च---ज्ञानार्य प्रार्थित वस्तु: तत्तु-विष्णुरेव । मनुक्तेः जगद्धानमयोजकमानौश्रयत्वश्रवणात । तस्य च-तत्य मासा सर्वमिदं विमातीति तस्यैव श्रुतेश्च ॥ अपि मर्यते--- 'न तदासयते सूर्यः" इत्यादि स्मृतेश्च । ७ प्रमिताधिकरणम् (२५)-अद्वैतम् २४ शब्दादेव प्रमितः (८७) २५ हयपेक्षया तु मनुष्याधिकारत्यात । (८८) पोष्टमात्रः पुरुषश्श्रुतस्सः जीवः परो वा परिणामिजीवः । नेशानशब्दान पर एव भक्तनुहृद्यपक्षोळिगो दयाः ॥२१० उपाधिमचाच परात्मनस्तन अंगुष्ठमात्रत्वमिहोपमा । जीवस्य लिङ्गादिकमत्र दृष्टं ईशानशब्दश्रुतिवाधितं तत् ॥ अधिकरणार्थः 'भङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो मन्य आत्मनि तिष्ठति जुट- ·3. प्रमिताधिकरणम्--विशिष्टाद्वैतम् ।। ११५ मात्रः पुरुषः ज्योतिरिवाधूमकः'; ईशानो भूतभन्यस्य स एवाच स उध एतद्वैतत (का.-२-४-१३)इति ।विषयवाक्यम् । अत्र भनुष्ठपरिमाणः पुरुषः विज्ञानामा,परमात्मा चेति विशये अंगुष्ठ- मात्रशब्दे प्रमाणे 'द्वयसञ्दन मात्रचः' इति व्याकरणसूत्रेण मात्रच प्रत्ययान्ता- अष्टमात्रशब्देन परिमित्यवगमात् ब्रह्मणश्च तदभावात बहुधमात्रं पुरुष निश्कर्ष यमो बलात' इति भारतोक्त्या जीवस्य 'अगष्टमात्रमसिद्धेश्च विज्ञानात्मेति प्राप्ते परमात्मैवार्य । शब्दादेव-ईशानो मूतभन्यस्य'ति ईशानगन्दश्रुतेरेव । सर्व- गतस्यापि परमात्मनः मनुष्यहृदये उपासनार्थ दयया वर्तमानत्वाव तदपेक्षया भगुष्ठमात्रत्वं । "श्रुतिलिचाक्याकरणस्थानसमाख्यानां सगवाये पारदौत्यं मर्थविभकरपात्' इति वार्तीयाधिकरणन्यायेन जीवलिङ्गापेक्षया परमात्मनोधक शब्दश्रुतेरेव चलीयस्त्वात् । (६) प्रमिताधिकरण (०३)-(विशिष्टाद्वैतं (२३) शब्दादेव प्रमितः। (८८) (२४) हयपेक्षया तु मनुष्याधिकरत्वात (८९) अगष्टमारः पुरुषोन्तरात्माजीयो भवेदुन्मिति दर्शनान्न । * स भूतभव्यस्य नियन्तृतोक्तेः ध्यातुस्सुखापत्र मनस्थितेच ॥ २१२॥ अधिकरणार्यः 'अंगुष्ठमात्रः पुरषो मध्य गरमनि तिष्ठति । ईशनो मतभव्यस्य न ततो विजुगुप्सते ! एतद्वैतत्' (कठ २.४.१२) 'मुजादि- वैषीको धेर्पण । तं विद्याटुक्रममृतं । (कठ-२६-१७) इति विभाग ·मतत्रयसारसंग्रहे मनुष्यहृयपेक्षया परमात्मन अंगुष्ठ पमितत्वं । अशोरणीयान् महतो महीयानि ति तस्य महिमोक्तः । 1 (७) बामनाधिकरणम् (२६)-तम् (२५) ओं शब्दादेव प्रमितः । (८७) (२५) ओं हृद्यपेक्षया तु मनुयाधिकारवात 4) 'ऊचमुन्नयति प्राण' इति लिङ्गान् सदागतिः । न बामनश्रुवेरेव विष्णुनरहदि स्थितः ॥ २१३ ॥ अधिकरणार्यः । ऊ प्राणमुन्नयति अगन प्रयाम्यति । मध्ये- वामनमासीन विध्यदेवा उपासते" (का-२-२-३) इत्या सर्वदेवोपास्य: प्राण इति विज्ञायते । यतः अनुरेवार उसस्य इति पाते 'शहादेव अमितः । यत्र पमितः विष्णुस । मध्ये वामनमासीनमिति 'घामनशब्दवनेरेव । प्राणलिङ्गं च विष्णोरेव' तबै प्रणोमवः, इति श्रुतेः । मनुष्याणां विद्याधिकारस्त्यात सर्वगतस्यापि विष्णोः मनुष्यहृदयापेक्षया इति प्रमिनस्य विष्णोः । पुत्रार्थः । शब्दोदेत्यादि-~-ईशानशब्दयाच्या, ततु विष्णुरेवेति, मम्तिः- निधितः ; शब्दादेर मध्ये वामनमानीनमिति वामनराव तैरेव । वामनशब्दः विष्णावेच प्रसिद्धः । में प्रधानराः ॥ हृद्यपेश्यत्यादि-तत्तु-यापकमपि ब्रह्म वेदविद्या कारि मनुष्यहृदयापेक्षया अंगष्टमात्रमपि भवाते । उपासकानुग्रहाय ! तिरश्चां अंगुष्मान दयाभावेऽपि न विरोधः । इति ।। यामाम्मुन्दय:-ताम नेता विष्णुमित्यर्थः । इदं प्रकरण सर्व जीवेभ्यः विष्णुः भिन्न इति बोधयति । 'अष्टमात्रा पुरुषोन्तरात्मा सदा जनानां हृदये सन्निविष्टः' इयादि श्रुते । परोक्तः ससारि विमे परमात्मनः न युक्त इति ।।

·देवताधिकरणम्-अद्वैतम् ८ देवताधिकरण । (२६)-अद्वैतम् : २६ वदुर्गापि बादरायणसंभवाद (८२) २७ विरोधः कर्मणीति चेन्नाने.प्रतिस्तेर्दशनात् । (९.) २८ शब्द इति चेनानः प्रभावात् प्रत्यक्षानुभानाभ्याम् । (९१) २९ अत एव च नित्यत्वम् । (९२) ३० समाननामरूपत्वाचावृत्तावप्पविरोधो दर्शनात स्मृतेश्च (९३) ३१ मध्यादिप्वसंभशदनाधिकार जैमि ने। (९४) ३२ ज्योतिपि भावाच । २५) ३३ भावन्तु बादरायणोऽस्ति हि । (९६) अर्थित्वसामर्थ्य सुधीत्यगोगाद समविद्याधिकृतिः सुराणां । बाहयत्वाम्युपपत्ति सन्चात् यज्ञादिदेशागमने न दोपः ।।२१।। 'यजेन वाचः पदवीय मादि श्रुत्या प्रीनित्यविरोधितान । अनादिसंसारकथादि पृष्टया कल्पान्तरे युद्धसमवाय ॥२१५:'" देवानां मल्लविद्यास्यधिकतिरिति चेत् यासु देवा उपास्पाः श्रूयन्ते तामु नेपां न भवति हि फलं प्राप्तवस्यादिकत्वात् । अन्यासु ब्रह्मविद्यामधिकृतिरपि च ब्रह्मणः मानिसत्त्चात् तस्मान्मध्वादिविद्यास्यधिकृति रहः सिद्ध एवामराणाम् ।।२१६।। अधिकारणार्थः। शाह वर्षाणि मधवान प्रजापती ब्रम- चर्यमुबास, (छा ८ ११-३) भृगुर्य वारणि' (नै ३.१) पनि मनुष्याधि- कामसहात देवतानामपि प्रशविद्यायामधिकारी अन्ति नवेति विचारः। "विग्रहो हविराधानं वापरकर्मसनिषिः । मीतिः मापदान व देवनानां न विद्यते " इति पूर्णगोमांसायां देवतानां मिटायामकथनात यर्थिवावसंमवाय माधिकार इति माप्ते, यदतः पुरन्दर" 'यम्निवी अश्मयत', भूगर्व ·-- यथा मतलयसारसंग्रहे। वारुणिः वरणं पितरमुपससार एकटात हवे वर्षाणि मघवात् प्रजापती आमचर्य- मुपास' इत्यादि मन्त्रार्थवादेतिहास पुराणश्लोकेभ्यः विमहत्वाचवगमात देवताना विमहत्त्वादिसिद्ध अधिकार इति । 'इन्द्रो वैशिथिल इवापतिष्ठिव आसीत' असा वा आदित्यो न त्योचत । तस्मै देवाः प्रायश्चितिमेच्छन्' ॥ देवाऽसुरासंयत्त ऽऽसन; तान देवानमुरा अजयम् । ते देवाः पराजिम्याना" त्यादि सदावाय ॥ 'देवा वै समासत' इत्यादिश्रुतिभ्य अादि सावाया। शरीरवानप्येकः अनेत्र युगस्त उपयोगभात्रं न गच्छति । एको बामणः युगपत अनेकत्र भोजयदिः बहुभिः न भोज्यते । प्रचित एकोपि विग्रहवान् अनेत्र उपयुज्यते । यया यहुमिनमम्पुर्वणिः एको जाणः युगपत्तमरिक्रयते । तद्वत अनेकत्र यागेषु देवतानुदिग्ध विमाहवड देवेषु युज्यते । सोमर्यादिवत बनेकशरीरं गृहीत्या मने प्यागेषु सतिया- नमप्युपपद्यते । तद्वत । वेदानित्यत्वदोषध शुन्य परिजन एवं श्री भाष्ये मध्वादिष्पित्यारभ्य सूत्रध्यमेशधिकरणं शक् ।। ७ एतदर्भ देववाधिकरण (२४)-विशिष्टादवम् २५ तदुपर्यपि बादरायणस्सम्भपात । (९०) २६ विरोधः कर्मणीति चलानेकपतिपदर्शनात । (९१) २७ शब्द इति चनातः प्रभावात् मत्यक्षानुमानाम्या (९२) २८ अत एव च नित्यत्वं (२३) २९ समाननामरूपाश्चात्तापप्यविरोधीदर्शनात स्मतेम (९१) देवादीनां शरीरादिकमपि न भवत्पात्मजिज्ञासवीज दसत्वेऽनेकपागे कयमिह घटने योगपधागमादि। तस्मात् सहाविद्यास्यधिकतिरपि नेपास्त देवा दिया एषां सन्यादिमन्यात रमतगमन मानसस्तयादिमत्या R१७ ॥ अधिकरणाः। "कस बाद देव यागनि मान बाहनां । यजमानानां यो देवताः पूर्वः परिणानि स पनायो भने पते .

·पा. ३१ ईक्षतिकर्माधिकरणम्-विशिष्टाद्वैतम् ।। इति यजुर्वेदसंहितायां । अब प्रसन्नात देवानामपि ब्रह्मविद्यास्वधिकारः प्रस्तूयते। देवतानां शरीराघवात् ब्रह्मवेयायां नाधिकार इति प्राप्ते श्रुती- तिहासपुराणादिभ्यः देवानां विमहादिसद्धाश्वोधात नमविद्यासु अधिकारी मस्त्येव । इति । न च, ऐकशास्त्र्यसमर्थनात् पूर्वमीमांसोक्तार्थनिरासः कथमुपश्यत इति वाच्यम् । जैमिनेः कर्मपरोचनार्थ तथावर्णनमित्यात'। शरीरवसायभ्युप- गमे यागादौ गमनागमनादि फलमदानादिकं न ज्ञानशक्त्यादिमत्तादुप- पद्यते । तथाऽभ्युगमे वेदस्यानित्यसंयोगहर दोषः कथं वार्यत इति चेत "धाता यथापूर्वमकल्पयत्" (तै नास ६.१-३८) इति श्रुत्या प्रलयेऽपि भगवता सह वेदानां सत्वात, कल्पान्तरे भगवत्सृष्ट चतुर्मुखाय वेदस्य उपदेशाच वेदानां सदानित्यतं अौहपेय च घटत एवेति नानित्य- त्वादि दोषः संभवति । अत्र पूर्णचा रेतदधिकरणार्थसंग्रहलोक:-- “पटुतरविग्रहादिवहतां भवतापवतां भगवदुपासनं दिविषदामपि संभवति । ननु शतमर्थवादवचसामपि मन्त्रगिरां विधिवदिह प्रमाणमपदोषम, प्रमवम् ।।" ८ देवताधिकरण (२७)-द्वैतम् २६ ओं तदुर्यपि पादरायणस्संभवाद (८९) २७ यो विरोधः कर्मणीति चेनानेकपतिपदेशनात् (९०) २८ औं शब्द इति चेन्नातः प्रभावात प्रत्यक्षानुमानाभ्यां (९१) २९ ओं अत एव च नित्यत्वं । (९२) ३० भो समान नामपत्वाचायचा वयविरोधी दर्शनात स्मृतेश्च । ३१ ओं मनादिवसंभवादनाधिकार जैमिनिः (९४) ३२ मों ज्योतिषि भावाध (९५) ३३ ओं भावन्तु बादरायणोति हि । (९६) ·१२० मतत्रयसारसंग्रहे। [अ.१ नृभ्योधिकज्ञानवतां सुगणां विद्या तिरश्रामपि दृश्यतेऽतः । पूर्व मितज्ञा मनुजास्स्दपुण्यात् ज्ञानाधिका निर्जरभावमापुः ॥ तदा कृतकर्मणि देवहान उद्देश्यभायो पटने न चेति । देवत्दमापन नरा अनेकै सन्तीति नैशस्ति विरोध एव ।। मधुविद्यादि विद्यासु नाधिकारम्मपर्वणाम् । प्रकाशाधिकसचाय भवतीति मुनर्मतम् ॥ २२० । अधिकरणार्यः'। मनुष्यागामेव বিবাহিকায় ব্র पूर्वाधिकारणे । इदानी मनुष्याशानुपरि देवादीनामपि भपिरयुध्यादिमाद अधिकारः संभवति । अथापि तिरको ज्ञानादि ब्रह्मोपासनादि निधाभावात जरिता दीना तिरब्धामपि ज्ञानवत्वदर्शनात उपासनासभरोस्ति। 'यज्ञेन मशगजन्न देवाः, वानि धमाणि प्रथमान्यामन तेदना महिमानहारते यत्र पूर्व साध्यास्सन्ति देवाः' इत्यादि श्रुतेः । अत एव वालि-जटायुप्रभृतीनां सन्ध्यावन्दनादिकं तदीर्घदेहिकर्मच सुमीवराममभृतिभिः स्तमुपपते । पम्नागेध एको मृत्वा' इत्यादिना पाप्यपर यौन: मनदि विधामु पसा. टिपदं प्राप्तानां त्वादीनां नाशिकार इति मिनित | Hamr. ওয়ারিশ মিলি গলি মনায় मम्वादविधायां अधिकारी यस्त्येवेति चादरायणमतम् । न च पीणां परस्पर विरोधः पादयः । उक्तपलानाधिकारमा मिनर्मतं । व्यामनिवार साहित्यादिति पूर्वमेवोक्तम् । इति ।

·मा. ३]
एउद्गमें मध्वधिकरणम-विशिष्टाद्वैतम्
(८) एतद्गर्भ मध्यधिकरणम् । (२५)-विशिष्टाद्वैतम्
(३० मध्वादिप्यसंभवादनधिकार जैमिनिः। (९५)
(३३) ज्योतिषि भावाच। (९६)
(३२) भावं तु बादरायणोऽस्ति हि । (९७)
वस्वादीनामुपास्तिः यदि भवति विसृज्याध मध्यादि विद्याः
स्वोपास्तस्तत्र सच्चादितिवदति न च रा लाभादिभावात् ।
"तं देवाज्योतिपामिणत्ययमपि च परनारूपार्थ उक्तः
तादृमोक्षार्थिसत्त्वात् भवति दिविषदां ब्रह्मविद्याधिकारः।।
अधिकरणार्थः "असे या आदित्यो देवमधु" इत्यारम्य "मथ तत
ऊर्ध्व उदेत्य योदेता मास्तमेता; एकल एव मध्ये स्थाला; तदेपश्लोका।
"न ह वा यस्मा उदेति न निग्लोचति सकृदिया हैवास्मै भवति, स एतमेव
नसोपनिपई वेट" (E7-३) इत्यन्त विषयवाक्यम् । अत्र मध्वादिविद्यासु देवताना
भधिकारो अस्ति न चेति विशये स य एतदेवममृतं वेद, वपूनामेव एको
भूत्वा अग्गिनव मुखेन एतदेव अमृतं दृष्ट्वा तृप्यति' (८.३.६-३) इति
एतद्विद्यायाः वाचादिमाप्तिरेव फलमिति श्रयते । 'तं देवा ज्योतिषां ज्योतिः
भायुहोपासतेऽमृत' (४.६-१.१४)इति ज्योतिरूपत्रमण्येव देवानां उपासनमिति
च श्रूयते । अतः नाधिकार इति प्राप्ते 'मथ तल ऊर्भ उदेता' इत्यादि
वाक्यशेपात वस्त्वादिशरीरकपरब्रममाप्तिरूपफलस्य श्रवणात अस्ति देवानामपि
मधुविद्यायामधिकारः।
"कालावनि प्रतिविकृतीः कामभोगेपु दोषान
ज्वालागर्तमतिमदुरितोद दुःखानुभूति ।
याथातथ्य स्वपरनियत यदिव्यं पदं तव
कारा वपुरपि विदन् कस्तितिक्षेत बन्धम् ॥"
इत्याचाक्तिः वस्वादीनां सतां स्वाधिकारावसाने मधुविद्याफळ पुनः वस्वादित
कर सरसन इति नेद;
म.16

·१२२ मननयसारसंग्रहे। "मुमुक्षुते तुल्ये सति च मधुविद्यासु च यथा व्यवस्था ससिध्यत्यधिकृतिविशेषेण विदुषाम् । विकल्पयेत न्यासे स्थितिरिसरविद्यासु च तथा नियत्या वैग्यात्य नियमयिउमेदं प्रभवति ।।" इत्याचाणेवै समाधानोक्तः "भावन्तु बादरायणोऽस्ति हि' इति सूतान्यया- नुपपत्या विलम्वेनापि मोक्षेच्छया मुमुक्षुत्वानीकर्तव्यत्वात् तत तापूर्वकर्मण एवं निमितवात। (९) अपशूद्राधिकरणम् (२७) अद्वैतम् (३४) गुगस्य तदनादरपणाचदाद्रयणात् सूच्यते हि । (२५) (३५) क्षत्रियत्वगतेस्थोतरत्र चैत्ररथेन लिझात। (२८) (३६) संस्कारपरामर्शापदभावामिलापाच। (९९) (३७) सदभावनिर्धारणे च प्रवृत्तेः । (१००) (३८) श्रवणाध्ययनार्थप्रतिषेधात् स्मृतेश्च । (१०) "शूद्रेति चामन्य" समादिशत्तत् ब्रह्मा स्वशिप्याय महरिवः। विद्यासु शूद्राधिकतिर्भवेन्न शोकार्थकयोतक एव शूद्रः ।। २२२ ।। जानश्रुविनामणसाहचर्याद ग्रामादिदानाच नृपाप्रणीः सः। वित्रं विनिचित्य जयालपुर्व यगौतमोस्मा उपनेतुफामः ।। २२३ ॥ सर्वत्र विद्यासु गुरुस्स्यशिप्पान संस्कारपूर्व च समादिदेश । स्पजातिसंस्कारविशुद्धशूद्रो ज्ञानी व विद्यां न समईतीवि ॥२२५ ॥ धर्मव्याध तुलाधार शबरी-विदुरादयः । अनुलंख्यैव शास्त्रार्थ अनुवमिति विश्रुतम् ॥ २२५ ॥ अधिकरणार्थः सवर्गविद्यायां महाजिज्ञासया आगतं जानबुर्ति शदेल्यामव्य ब्रह्मोपदेश कृतवानिति विज्ञायते । "महनारे वा शूद्र तवैव सह गोपिस्तु' 'पायुर्वः सर्गः, पागो वाब संवर्गः' इत्यारभ्य 'सी या एता है। मंत्रण पायुरेख देवेषु प्राणः प्रागन्विति । (घ-१-२) ·एतद्दमें अपशद्धाधिकरणम्-विशिष्टाद्वैतम् १२३ अत्र शूद्रस्य ब्रह्मविद्याधिकारो अस्तीति प्रतिमाति । शशब्दम्य शुक शोके इत्यस्मात धातोः व्युत्पन्नत्वेन ब्रह्मज्ञानालाभनिमित्तशोक एव शुदशब्दार्थ इति, न शुद्धस्य अधिकार इति सिद्धान्तः । अस्य-जानश्रुतेः, शुक्-शोक एस घोत्यते । नारदपर्वतोक्त ब्रह्मज्ञानाभावात तदनादरश्रनणात् शोकेन सह रैक्वं प्रति गमनाच्च शोक व सूच्यते । न तु जात्या थाहानमिति । ब्रह्मविद्याप्रकरणे उपनयनादि संस्कारपूर्वकोपदेश एव प्रसिद्धः । शूदस्य 'पद्य हवा एतच्छमशानं यच्छूदः । तस्माच्छूद्रसमीपे नाध्येतव्यं तमाच्छूद्रो यज्ञेऽनवक्तः । 'न शुद्ध पातकं किञ्चित न च संस्कारमर्हति । इत्यादिना शदरस्म संस्काराभावप्रवणात; सत्यकामं प्रति तस्य शूदरवाभावनिश्चयादेव गतिमेन उपनयनादि संस्कारपूर्वशास्त्रोपदेशः प्रतीयत इत्यस्माद्धेहेतोब्ध । 'न चास्योपदिशेद्धर्म नचास्य व्रतमादिशेत । अनृतं चातिवादश्च पेशव्यमति- कोभता । निकृतिधामिमानश्च जन्मतःशगमाविशेत ।।' इत्यादिना शूदस्योपदेशा- भावनियमात । - ९ एतद्गमें मपशूद्राधिकरणम् (२६)-विशिष्टाद्वैतम् (३३) शुगस्य तदनादरश्रवणाचदाद्रवणात् सच्यते हि (९८) (३४) क्षत्रियत्वगतेश्च (९९) (३५) उवस्त्र चैत्रस्येन लिमात (१००) (३६) संस्कारपरामशचदमापाभिलापाच (१०१) (३७) तदभावनिर्धारणे व प्रपतेः (१०२) (३८) श्रवणाध्ययनार्थपरिषघात (१०३) (३९) स्मृतेश्च (१०५) पहाघानुष्टानसमर्हता नेत्युक्तेऽपि विघाधिकृतौ न दोपः। पानात्मकत्यादथ शूद्र एहीत्युपादिशट्रैक्य इति श्रुतेश्च ।। २२६॥ शुद्रस्य संस्कारविनिन्दनाच जानश्रुतेः क्षत्रियवावगत्या। शूद्रस्प दधान मति कदाचिद इत्यादिना नाधिकतिष परे ।२२७॥

·मतत्रयासारसंग्रहे अधिकरणार्थः। 'आनहारेमादशद अनेनैव मुखेनालापयिष्यथा:। (27-१-२.५) इत्या शुदशब्देनामन्य ब्रह्मोपदेशश्रवणात शद्रस्य ब्रम विद्याधिकारोस्तीति प्राप्ते नाधिकार इति सिद्धान्तः। मस्य-जानश्रुतेः; शुक्र-शोकचमेव लभ्यते । हंसोक्तानादरवाश्य- अवशात् । ताहरा शोकापनोदनाय खत्रं पति गमनाय । क्षत्रियवान, साह- बर्याच जानतेः क्षत्रियत्वायवारयतेः । शुद्रस्य उपनयनादिसंस्कारागवान, उपदेशनिषेधाच्च शूद्रस्य वेदोत्त कर्म विद्यासु च नाधिकारः । वर्णिकानां बदती विद्या न चान्त्यवर्णस्य कदाचनेति । विमर्थमेते च लपन्ति शास्त्रै ध्रुनेविरुद्धार्थकृते घटेश। श्री-शा १५२ मृधैव यस्यामिमता यी च मधीसापि न दोषभार स्यात् । काश्रिमाद्याचणेन किं नु चा कपक्षाब विभाति। श्री शा १५३ "वाक्यार्थज्ञा मोक्षभाजो यदिस्युः शूद्राद्या ये वेदयामास्तथा स्युः । तहरयाः शोचनीया भवेयुः ज्ञानं तस्मात् मेक्षहे विधेयम् ॥ (श्रोशा-२०१) इत्येतदधिकरणार्यच अस्मामिरुतः श्रीशाप्रपाणिस्तवे ।। ९ अपशूद्राधिकरणम् (२८) दैतम् ३४ ओं शुगस्य तदनादरवणचदाद्रपणात्मच्यते हि १९७) ३५ यो अत्रियत्वावगतेश्चोतरत्रचैत्ररयेन लिझात्। (९८) ३६ को संस्कारपरामशतदभावाभिलापाच। (९९) • ३७ ओं तदमावनिधारणे च प्रवृतः । (१००) ३८ औं अवणाध्यानार्थप्रतिषेधात स्मृतेश्व। (१०१) पौत्रापण 'शूद्र' इति ब्रुवन्तं छान्दोग्यवाक्यं असमीक्ष्य शा) शोकार्वजानश्रुतिमाह क्या जानश्रुतिः क्षत्रिय एव दृष्टः ।। २२८ ॥ शुद्रस्य नाग्निन व संस्कृतिस्सा बदन्त्यवर्णेषु मवेनविद्या.! श्रीणां सतीनां त्वषिकारभावः मन्त्रादिलिङ्गाद घटते त्रयीषु ॥२२९ ·पा. ३१ कम्पनाधिकरणम् अद्वैतम् ॥ १२५ अधिकरणार्थः । जानश्रुतेः पौत्रायणस्य शूदत्वशंक्या शूद्रस्यापि असविद्यायामधिकारोस्तीति प्राप्ने पौत्रायणस्य अश्वतरीयुक्तरथस्य 'चित्र' इति नामधेयेन चित्रवन्धी जानश्रुतिः क्षत्रिय इत्यवगतेः “यत्र वेदो रथस्तत्र न वेदो यत्र नोरथः" इति प्रमाणात् जानश्रुतेः वेदवत्वदर्शनाच्च जानभुतिः न शूद्रः। अपि तु क्षत्रिय एव । राजा पौत्रायणशोकात शूदेति मुनिनोदितः । प्राणं विद्यामबाप्यास्मात् परं धर्ममवाप्तवान् ॥ इति पामवचनाच । शूद्रस्य संस्काराधमावाच न शूद्रस्याधिकारः । 'सपनी मेपराधमा' इत्यादि मन्त्रलिङ्गात उतमस्त्रीणां इन्द्राण्या- दीनामिव ब्रह्मविद्यास्वधिकारी अस्त्येव । शूदयत् निषेधामावात् । विदुरादीनां पूर्वजन्मन्युत्पन्न अपरोक्षज्ञानत्वेन इतरशद्वादिभ्यो विशिष्ठत्वात् वेदार्थविधारणादि न निषिद्धमित्यर्थः । १० कम्पनाधिकरणम् (२८)-अद्वैतम् ३९ कम्पनात् (१०२) यस्माजगत्सर्वमिदं विमेति प्राणस्य आत्मा किमु वायुरेव । च/ प्राणः परात्मा भयहेतुदृष्टेः प्राणः परात्मेति मरुत्वदुक्तेः ।।२३ ।। अधिकरणार्यः 'यदिदं किंच जगत्सर्व प्राण एजति निस्मृतम् ।' महास्यं वनमुद्यतं य एतद्विदुरमृतास्ते भरन्ति ।' (का-२-६.२) इति । सर्वजगद्गयाएर प्राणशब्दवाच्यः वायुवी परमात्मा वेति संशये प्राणशब्दस्य रूदया पञ्चवृत्तिमायावेव प्रसिद्धः वायुरिति प्राप्ते 'अमृतास्ते भवन्तीति वाक्यशेषात 'तदेव शुक तमुझ तदेवामृतमुच्यते (का २-६-२) इति पूर्ववास्याचा भीषाऽस्माद्वातः पवते, भीषोदेति सूर्यः (a-८-१) इवि भुत्यन्तराम परमात्मैव प्राणशन्दवाच्यः । শল

·मतलयसारसंग्रहे।
११ ज्योतिर्धर्शनाधिकरणम् (२९)-अद्वैतम्
४० ज्योतिर्दशनार (१०३)
ज्योतिः परं प्राप्यनिजस्वरूपेणैक्प समाप्नोति यदुच्यते तन् ।
ज्योतिः परब्रह्म यदेप आत्मा विधुत पापो भवतीति वाक्यात् ।।
अधिकरणार्थ: 'एप संप्रसादो अमाच्छरीरात समुन्याय र ज्योतिरुम-
संपद्य घनरूपेशभिनित्यद्यते' (म ८-१२.३) इत्यत्र ज्योतिश्शब्दः
बाविषगतमोपहं तेजः किं वा परब्रझेति विशये तमोपहं ज्योतिरिति
पूर्वपक्षः। प्रकरणात 'एष यात्मा अपहतपाप्मा' इत्यादि पूर्वशक्यदृष्टात्मानु-
वृत्या परमारमैन ज्योतिदवान्दवाच्यः । 'परं ज्योतिष, स उत्तम
पुरुषः (छाट-१२-३) इत्यादि विशेषणाच परमात्मैवेति सिर। ननु,
ज्योतिदचरणाभिधानात' इत्यधिकरणेन ज्योतिशाब्दवाच्यः परमात्मैवेति
सिद्ध, कयं पुनराशंकेति चेत् तत्र प्राप्रकरणात ज्योतिश्शब्दः परमात्मानं
वति । अत्र तथा नेति । 'अथ यतस्साच्चीरांदुत्तामतिअथ एतरेख
रश्मिभिः ऊर्ध्वमाक्रमते. (EF-८-६-५) इति मुमुक्षोः भादिस्यपातिः फरन्ते
मभिहित इति पूर्वपक्षोत्थितः निदानमिति भावः ।
सिद्धान्ते तु मुमुक्षोः आदित्यप्राप्ति न मोक्षः। गत्युकान्ति सरन्धात ।
'भत्र बस समश्नुते' इति न तस्मात्रणा उभामन्ति; म समक्लीयन्ते।
इत्यादिना मुमुक्षोः गत्युत्क्रान्त्यभावदर्शनात 'यो भिला सूर्यमण्डल रति
प्रमाणात सूर्पसंबन्धस्यैव तत प्रतीतेः ।
अमिताधिकरणशेषः (२७)-विशिष्टादैतम्
११ कम्पनात् । ११०५)
४१ ज्योतिदर्शनाव।
त/ प्राणेस्थित निस्दतिमेतदस्माद विमेति वनादिव चेति वाक्ये ।
आणः परात्मेति विनिधिकोयं तस्यैर भाव जगद्विभाति ॥ २२ ॥

·पा. ३] कम्पनाधिकरणम्--द्वैतम् ॥ १२५ अधिकरणार्थ 'यदितं किंच जगत्सर्व प्राण एजति निम्सूतं महद्भयं बनमुद्यतं य एतद्विदुरमृतास्ते भवन्ति (कठ-२-६-३,२) इत्यादि विषयवाक्यम् । अत्र प्राणशब्दनिर्दिष्टः परमासैव । 'भयादस्याग्निस्तपति' इत्यादि श्रुत्या 'न तत्र सूर्यो भाति न चन्दतारकं नेमा विद्युतो भान्ति कुतोयमग्निः तमेव भान्तमनुमाति सर्व तस्य भासा सर्वमिदं विभाति । (कठ २.५-१५) 'पर ज्योतिरूपसंपद्य' 'अथ यदतः परो दिवो ज्योति- प्यते । (छा ३-१३ ७) इत्यादैा परमात्रशासनात्तिवृतिनिमितं सूर्यादीनां मयमिति दर्शनात् परमात्मन्येव ज्योतिश्शब्दपयोगस्य दर्शनाच परमात्मैव । "स्वामेव भान्त हनुमान्ति देवाः वहीन्दुसूर्यादय आत एमि । सुदर्शनाद्यायुधपञ्चशा पधेरहाक्षं श्रितमन्दहापम् ।। (श्री शा-स्तव-१७८) इत्येतदधिकरणार्थशास्माभिरुतः श्रीशाई गणिस्त । १० कम्पनाधिकरणम् । (२९)-द्वैतम् ३९ ओं कम्पनाद--(१०२) प्राणं दृष्ट्वा जागत्सर्व कम्पतेऽत्तस्सदागतिः । प्राणवाच्य इति प्राप्ते विष्णुः कोन्यादिति श्रुतेः ॥२३३ ॥ अधिकरणार्थः । 'यदि किन जगत्सर्व प्राण एजति निरसतं ।। पति शाक्ये भूतः प्राणशब्दवाच्या परमात्मैव ; न नभस्वान् । 'नमस्ततोपि सारस्युः चेष्टा भगवतो हरेः विमुतान्यस्य जगवो यस्य चेष्टा नभस्वतः ।।" इति । 'को अवान्यात का प्राण्यान' इत्यादि प्रमाणात । नमस्वतोपीत्यादि-सर्व- भेष्ठस्य वायोः सर्वा, चेष्टा यपि विष्णोरपीना इयुक्त विमुन तत्प्रेयस्य जगनः पेष्टा भवन्तीति पकव्यमित्यर्थः । 1 .

·सुपुप्यधिकरणम्-अद्वैतम् ॥ १२९ नामरूपाभ्यां अन्यदेव व्यपदिशति । आदिशब्देन नामरूपनि हणन्वादि गृह्यते। ब्रमन्यतिरिके नामरूपनिर्वहणं न संभवति। "अनेन जीवनात्मनाइनु- प्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणि (मा ६.३.२) इति श्रुतेः ब्रह्मग एवं नामरूप- व्याहयुक्तः । इति । १२ सुपुप्त्यधिकरणम् (३१)-अद्वैतम् ४२ सुपुप्त्युत्क्रान्तियोंमें इन। (१०५) ४३ पत्यादिशन्देभ्यः। (१०६) प्राणेषु विज्ञानमयोयमात्मा जीवोयया प्राज्ञ इतीह चिन्ता । स्वापोत्क्रमादौ परमात्मसत्तः न वेदवायं यदसौ परात्मा ॥२३६ ॥ अधिकरणार्थः "काम यात्मेति योयं विज्ञानमयः प्राणेषु हृदन्त- ज्योतिः पुरुषः" (युहदारण्यके ४.३-७) इत्या विज्ञानमयः संसारि- जीवो वा परमात्मा वेति संशये प्राणेविति पागसहचारदर्शनात जीव इति प्राप्त विज्ञानमयः परमात्मैव । 'प्राज्ञेनारमना संपरिष्वक्ता न यामं किंचन वेद नान्तरं' (१४-३-२१) इति दर्शनात प्राज्ञनात्मनाऽन्यारूढः उत्सर्जन याति' (१५.३-३५) इत्युत्कान्त च भेदेन व्यपदेशात् । 'सर्वस्य वशी सर्वस्येशानः सर्वस्याधिपतिः' इत्यादि वात्रमशेताच परमात्मैवेति निश्चीयते। संसारिनीवाल सर्वाधिपतित्वाद्यसंभवात १० अर्थान्तरत्याधिकरणम् । (२७)-विशिष्टाद्वैतम् ४२ आकाशीर्धान्तरस्यादिव्यपदेशाद् (१०७) ४३ सुपुत्युकान्तियोमेंदैन । (१०८) ५४ पत्यादिशब्देभ्यः। (१०२) आकाशशब्दातिनिर्णय सत्यत्रापि तन्दविचारचिन्ता । युक्ता न नाऽफारापदं ब्रवीति मुत्तात्मरूपं भवतीह चिन्ता ।। २३७ ॥ म.17 ·१३० मतत्रयसारसंग्रहे निर्योदृता ब्रह्मणि सुप्रसिद्धा सर्वेश्वरत्वादिगुणास्तथैव । आकाशशब्दोत्र परं ब्रवीति न भूतखं जीवमपीति साधु । २३८॥ अधिकरणार्थः 'आकाशों हवै नामरूपायोनिहिता ते यदन्तरा तद्रय तदमृतं स आत्मा(छा-८ १४.१)इत्यत्र आकाशशब्दवाच्यः मुक्तारमा उत परमात्मा इति । 'धूत्वा शरीरं अकृतं कृतात्मा ब्रह्मलोकमभिसमवामि(छा-८ १३-३) इति मुक्तस्य अनन्तरप्रकृनत्वात मुक्तात्मेति पूर्वपक्षः । 'तम तदमृत इति वापयशेषात सर्वजगन्नामरूपनिर्वोढवाभिधानाच्च परब्रह्मेति सिद्धान्तः । मुक्तात्मनः अनन्तरप्रकृतत्वासंभवात न मुक्कामा । 'ब्रह्मलोकमभिसंभवामि' इत्यनन्तरं 'आकाशो ह वै नामरूपे ति श्रुतिः विद्यते । ततः पूर्व खलु 'धूत्वा शरीर भकृतं कृतात्मा' इति वर्तते । तत्रापि ब्रहग एव मुक्ताभिसंभाव्यतया प्रम- लोकशब्दः पठितः । अतश्च न मुक्तात्मा। जीवस्य सुषप्त्युकान्त्यादैा प्राज्ञ. परिप्वादर्शनात् ब्रह्मण एव सर्वाधिपतित्वदर्शनाच न मुक्कामा । असिन तृतीयचरणे निगमान्तगीर्यु यत् स्पष्टजीवगतलिङ्गकवाक्यमस्ति । ब्रह्मामृतं सदिति यं विचुधा वदन्ति तस्पार्थ एप घटपूरधिनाथ शाङ्गीं ॥२३९॥ १२ आकाशाधिकरणम् । (३१)-द्वैतम् ४१ औं आकाशोऽर्थान्तरत्वादिव्यपदेशात् । (१०४) छान्दोग्यान्वश्रुताकाशः नामरूपवहश्श्चतः। पदन्तरा ते वोत्यादिना विष्णुरीरितः॥२४० ।। अधिकरणार्थः 'थाकाशो ह वै नामपयोनिवहिता ते यदन्वय उद्रमा (1८-१४.१) इत्यादिविषयवाक्यं । अत्र माकाशब्दः विष्णुरेव । मशन्तरत्वादिव्यादेशात् । नामसाहित्यास्थविलक्षणार्थव्यपदेशात । नाम- रूपत्ताभावेऽपि कयं विष्णुरिति लभ्यत इति चेत् : अवर्णमगोतमाकापमत्रम ·पा.३] सुषुप्त्यधिकरणम्-दैतम् ॥ (भा १.६) 'यतो वाचो निवर्तन्ते' (पुरु) इत्यादि श्रुतेः, 'अनामा सोऽप्रसिद्ध- लात् अरूपो भूतवर्जनात्' इत्यादि प्रमाणाच 'प्राज्ञनात्मना मन्वारूढः उत्सर्जन याति' इत्यादि प्रमाणाञ्च विष्णुरेख 1 प्राकृतनामरूपरहित इत्यर्थः ।। १३ सुषुप्त्यधिकरणम् (३२)-द्वैतम् ४२ ओं सुषुप्त्युत्क्रान्तियोर्मेदेन (१०५) प्राज्ञात्मसंयुक्तनरी हि वाघ न वेद किंचान्तरमित्यवादीन् । असंगशब्दः परमात्मयोधः स्वमादिद्रष्टा स हि विष्णुरेव ।। २४१ ।। अधिकरणार्थः स वा एष एतस्मिन् संप्रसाद रत्वा चरित्वा द्रष्टैव पुण्यं च पापं च पुनः पतिन्याय प्रतियोन्यात द्रवति स्वमायैव स यत् तत्र. किंचित् पश्यति मनन्वगतस्तेन भवति । असंगोइयं पुरुष' इति विषयवाक्यम् । 'असंझो अयं इति स्वमद्रष्टुः असंझरवं प्रतीयते । तस्मात असंशशब्दः बीव इति प्राप्ते पाजेनात्मना संपरिष्वक्तः' इति जीवात् परमात्मनो मेदव्य- पदेशात् विष्णोरेवासन्नत्वं । स्वप्नादिद्रत्वं च सर्वज्ञत्वात विष्णोरेख । मतः असमशब्दवाच्यः विष्णुरेख | असनः पापफलसम्बन्धशून्य इत्यर्थः । "अंशेन जीवमादाय क्वचिदीशो बहिर्नयेत । स्वमेघु फल्गुनं यद्वत कृष्णः कैमसमानपत् ।। वासना रूरकान् प्रायस्त्वन्तरेव प्रदर्शयेत्" इत्यादिभाप्याच स्वमद्रटापि विष्णुरेव ॥ २५ ब्राह्मणाधिकरणम् (३३)-दैवम् ४३ ओं पत्यादिशब्दभ्यः। (१०६) महिमा ब्रह्मणस्यैपः अज आत्मेति विश्वतः । न विरिन्चो विष्णुरेव सर्वस्याधिपतिश्रुतेः ।। २४२ ।।

·मतत्रयसारसंग्रह। अधिकरणार्थः "एष नित्यो महिमा बामणस्य स वा एप महानन भामा' इत्यत्र 'नामणस्य' इति शब्दस्य चतुर्मुख एवार्थ इति प्राप्ते 'सर्व. स्याधिपतिः' इत्यादि वाक्यशेषश्रुत्या 'बाझणस्यमहिमा' इत्यन्तेन विष्णोरेख महिमेत्यर्थः । इति मारद्वानकुलतिलकानां, नक्सालपुराधीशविद्वत्सभाध्यक्षाणां दानाधिकारिणां मतलयनिरूपकाणां कलि वत्रिपुर रङ्गाचार्याणां कृतिषु मत्तत्रय सारसंग्रहे प्रथमाध्याये तृतीयः पादः॥ श्री मतत्रयसारसंग्रह प्रथमाध्याये चतुर्थः पादः॥ सद्गोपुरं वेत्रवतीसहाय श्रीपक्षिराज विविधाच गोष्ठीः । लक्षम्या च भूम्या च विरोचमानं पश्ययमोव कदानु शानि ।।२३।। १ आनुमानिकाधिकरणं (३२)-अद्वैवम् १ आनुमानिकमप्येकापामिति चेन्न शरीररूपकविन्यस्त- गृहीतर्दशपति च। (१०७) • २ सूक्ष्मन्तु तदहलात। (१०८) ३ तदधीनस्वादर्थवत। (१०९) ४ शेयत्वापचनाच। (९१०) ५ वदीतिचेन्न प्राज्ञो हि प्रकरणात् । (११२) ६ प्रयाणामेव चैवमुपन्यासः प्रश्नश्च। (११२) ७ मध (११) .

·पा. ३J आनुमानिकाधिकरणम्-विशिष्टाद्वैतम् अव्यकनामा महतः परं यव ततः परो यो पुरुषश्रुतोऽतः । सारयोक्ततत्यावगमात् प्रधान जगनिदान कपिलोक्तमाह ॥ २४१ ।। स्थी स जीवः सरथश्शरीरं इत्यादिना रूपकदर्शनान । अव्यक्तशन्दोलसुसूक्ष्ममूर्ति स्थूलादिहेतुं असमर्हतीति ॥ २४५ ।। ध्येयं प्रधानं न च चक्ति वेदः प्राज्ञ निचाय्येति हि वाक्यशेषः प्राज्ञात्मजीवान्नय एव पृष्टाः तेषामुपन्यास इह श्रुतश्च ॥२४६॥ अधिकरणार्थः काटके 'महतः परमव्यकं वयक्तात् पुरुषः पर: (काठ-१-३-११) इत्यादि पश्यते। तत्र सांस्योकाक्रिया मातीति पुनः प्रधानवादी कथं मशादाय प्रधानस्येति प्रत्यवतिष्ठते । 'भेदानां परिणामात् समन्वयाच्यक्तितः प्रवृत्तेश्च । कारणकार्यविभागादविभागाशरूम्यस्य ॥" 'कार्यकारणमस्त्यव्यक्त' इति, "मूलक तरविकृतिः महदायाः प्रकृतिविकउयम्सः । षोडशकश्च विकारो न प्रकृतिन विकृतिः पुरुषः ।।" इत्यादि सांख्योक्तरीतिरेव 'पुरुषान परं किंचित् सा काठा सा परागतिः (काठ-१-३-१०, ११) इत्याधुनिपतु दृश्यत इति पूर्वपक्षः । सिद्धान्तस्तु प्रभप्रकरणात 'तद्विष्णोः परमं पदं' इति वाक्यशेषे आपकस्य विष्णुग्दपाप्तिरूपफलश्रवणात उपासकस्य, उपास्यस्य, शरीरस्य इन्द्रियादीनां च रथरत्यश्वप्रमादि परिकल्पनया विशुदमार्गगमननुव्यात हत्या न सायरीतिः प्रतिभाति । सांस्यरीतिविरोधस्यैव 'युद्धाला महान् पर। इत्यादी दर्शनाथ। १ आनुमानिकाधिकरण (२८)-विशिष्टाद्वैतम् १ आनुमानिकमप्येकपामिति ऐन शरीररूपकविन्यस्त- गृहीतेर्दशपति प (११०) ·१३१ मतलयसारसंग्रहे। २ सूक्ष्मं तु तदहत्वात् । (१११) ३ तदधीनत्यादर्थवद । (११२) १ इयत्वाववनाथ। (१९३) ५ पदतीति चेन्न प्राज्ञो हि प्रकरणात। (११४) ६ त्रयाणामेव चैवमुपन्यासः प्रश्नध। (११५) - अव्यक्तं च तवंगश्च पुरुषो जीवः प्रधानं किमु शारीरच शरीरमेव विशये सांख्योक्ततत्वश्रुतेः । अव्यक्तं तु निदानमस्य जगतः मैव शरीरं रथः 'तद्विष्णोः परमं पदं जिगभिपोरयो रथस्सारथिः ॥ २१७ ॥ इत्यायेव निरूप्यतेऽत्र निगमे सांख्योक्ततत्वानि नो सूक्ष्मान्यक्तमिहोच्यते प्रकृतिरप्येतच्छरीरं खलु । ज्ञेयत्वावचनादिह प्रकरणात् प्राज्ञस्य सर्वत्र भो जीयोपायपरात्मनां प्रभवतः प्रश्नोत्तरे नानुमा ।। २४८ ।। अधिकरणार्थः अन अवमात्मकप्रकृति-पुरुषप्रतिपादनाभासाः नवचिद्वेदान्तवाक्येषु दृश्यन्त इति 'ईक्षतेनीशब्द' इत्यधिकरणन्यायेन प्रति- क्षिप्तोपि प्रधानकारणवादी पुनः प्रत्यवतिष्ठते । 'पुरुषान्न परं किंचित सा काष्ठा सा परागतिः (कठ-१-३-११) 'महतः परमव्यक्तं अव्यक्तात पुरुषः परः। (कठ-१-६१), इत्युपनिषत्सु महदव्यक्तपुरुषशब्दश्रवणात् 'पुरुपान्न पर किंचित्' इति पुरुषात परस्य कस्यचिदप्यभावप्रणाच सांज्योत्तरीति- रेवेति प्राप्ते, उपनोपसु क्वचिदपि सांख्यपक्रिया न दृश्यते । विष्णुपद- प्राप्तिकामस्य उपासकस्य स्वरूपमेव तत्र कथ्यते । लोके रूपकालकारेषु उपनिषत्सु च 'यन्मरण तदवभृथ, एतद्वै जराममग्निहोत्री इत्यादै। 'उपा का मश्वस्य मेध्यस्य शिरः सूर्यः चक्षुः, वातः प्राणः व्यक्तमग्निःवैश्वानरस्संवत्सरः आत्माश्वस्य मध्यस्था इत्यादाविय 'यात्मानं रथिनं विद्धि शरीरं रथमेव में बुद्धिं तु सारथि विद्धि, 'मनः प्रमहमेव च (कठ १.३-३) सोध्वनः ·मानुमानिकाधिकरणम्-द्वैतम् पारमाप्नोति तद्विष्णोः परमं पदं (कठ १-३.९) इत्यादिना उपासक- शरीरेन्द्रियादीनां रथिरथाश्वादिकल्पनैव भूपते । अव्यक्तात परस्य पुरुषस्य 'बुद्धरामा महान् परः (कठ १.३.१०) इत्यस्य च वर्णनस्म रीति: सांस्यमतपक्रिया विरुद्वैष दृश्यते । अपि च प्राज्ञोपासनं अव्यक्त शब्दस्य शरीवाचकावं च तत्र श्यत इति न सांख्यरितिः क्वचिदपि दृश्यत इति ।। १ आनुमानिकाधिकरण (३४)-द्वैतम १ ओं आनुमानिकमप्येकपामिति चेन्नशरीररूपकविन्यस्त गृहीतेर्दर्शयति च (१०७) ६ औं सूक्ष्मं तु तदर्हतात। (१०८) ३ ओं तदीनत्वादर्थवद । (१०२) ४ यो ज्ञेयत्वाचनाच। (११०) ५ ओं बदतीति चेन्न प्राज्ञों हि (१११) ६ ओं प्रकरणात (११२) ७ ओं त्रयणामेवमुमन्यासः प्रश्नश्च । ८ ओं महद्वच । (११५) ९ यो चमसवदविशेषाद (११५) सांख्योक्तरीतिः कठवाक्यदृष्टात् अव्यक्तशब्दात् परपूरुषोसिन् । अव्यक्तशब्दस्त्रिगुणं समाह नाव्यक्तशब्दो हरिमेव वक्ति ।। २५९ ।। शीपार्थिकोयं चमसो यथा या पिण्यर्थकोयं महदव शन्दः । साकांक्षया सर्वमिदं च वाक्य हर्यध्वगन्तारमिह प्रवीति ॥२४३ ।। अधिकरणार्थः 'इन्द्रियेभ्यः पराशायी यथेभ्यश्च एरं मनः मनसार परा बुलि बुद्धरामा महान् परः महतः परमन्यक्रमावतार पुरुषः परः पुरुषाल परं किमिव सा काठा सा परागतिः, योनिमन्ये मामन्ते शरीरत्याय देहिनः इत्यादि । मन मध्यकान्दादयः न प्रधानादिवाच्याः;

·मतत्रयसारसंग्रहे। अपि तु विष्णोरेव वाचकाः। कुसितशरीराधकाव्यक्त विन्यस्तस्य परमात्पन्न एव अन्यशब्देन गृहीतः। 'भव्यक्तमचलं शान्त' इत्यादिश्रुतेश्च 'बव्यक्तोशर उच्यते इति वचनाच महतः परं ध्रु, निनाय्य तं मृत्युमुखात प्रमुच्यते' इति महतः परस अन्यत्तस्य ज्ञेयत्वमन्तीति वेब ! अणोरणीयान् महतो महीयान' इत्यादिना महतोपि परवं विष्णोरव दृश्यत इति विष्णोरेव ध्येयत्वमुच्यते। प्रकरणे स्वपितुः सुमनस्कत्वस्य, अग्ने, परमात्मनश्च, प्रश्नोपन्यासश्च दृश्यते। चमस- शब्दः मक्षणसाधने प्रसिद्धोपि 'इदं नच्छिरः, एषध पिलश्चमस उर्वयुनः' इति श्रुतेः यथा शिरोवाचोभ्युपगम्यते तथा अन्यक्तादिशब्दाः 'नामानि सर्वाणि यमाविशन्ति तं विझुं परममुदाहरन्ति' इति श्रुत्या निष्णुशक्का एच। इन्द्रियेभ्य इति-'सोमस्तिपस्याप्यादयनान्देन्द्रसूनमः । यमो दक्षश्यन्द्रियेशाः 'इत्युक्ताभिमानिदेवेभ्यः पराः; अर्थः अर्धाभिमानिन्यः 'सुपर्णी वारुणी तथा, 'उमेति वार्धमानिन्यः' इत्युक्तः तिस्रो देवताः परा। ताभ्यः 'मोक्षाभिमानिनो स्ट्वीन्द्रशेषास्त्रपोपि तु । ते श्रेष्ठा' इत्युक्त प्रकारेण मनोमिमानि देवताः श्रेया इत्यर्थः । ताभ्यः बुद्धिः ते यो बुद्धिः सरस्वती' इति प्रमाणात् बुद्धयभिमानिदेवता सरस्वती श्रेष्ठा। तस्याः पर: 'तस्या ब्रह्मा महानत्मा' इति प्रमाणात महा द्रव्दवाच्यः चतुर्मुखः श्रेषः । तस्मात परा 'तोव्यतागिधा रमा' इति प्रमाणात असतशब्द- वाच्या रक्ष्मीरित्यर्थः । तस्याः परः 'तस्यास्तु पुरुषो विष्णुः पूर्णत्तानेर उत्समः' इति प्रमाणात् पुरुषशब्दवाच्यः विष्णुरेपर्यः । तदविरोधाय महदव्यक्तशब्दाः अन्यत्र श्रुताः तस्यितविष्णुबोधका इत्यमयुपेयम् । २ चमसाधिकरणम् (३३)-अद्वैतम् ८ चमसवदविशेषान् । (११४) ९ ज्योतिरुपक्रमातु तथाधषीयत एके। (११५) १० कल्पनोपदेशाच मम्बादिवविरोधः। (११६) ·पा..] चमसाधिकरणम्-अद्वैतम् 'एकामजा' कविदिहोपमुक्के परोनुभुक्तां त्यजतीति वाक्ये । सांख्योत्तरीत्या प्रकृतिर्मनुष्यः मैवं विशेषाप्रतिपत्तिरेव ॥ २५१ ।। लेजोजलानात्मकभूतयोनि घजापदं पक्ति * तुमोपमेयम् । छागोनुभुक्तां च यथा जहाति ज्ञानी तथा सन्त्यजति ह्यविद्याम् ।।२५५ स्त्रीरूपजीवं पुरुषोभिभुते तदात्मभेदो भवतीति चेत्र। छागत्यक्लृप्त्या हि तथोच्यते यत् भूतेषु सर्वेषु विगूढ एकः ॥२५३|| * तुमः छाग इत्यर्थः । अधिकरणार्थ: 'अजामेकां लोहितशमकृष्णां वहीः प्रजाः सृजमानां सरूपाः। भजो देको जुषमाणोनुशेते जहात्येनां भुक्तभोगामजोन्यः' इति श्वेताश्वतरोपनिषदि (४.५) प्रकृतिपुरुषगोगत्यागयोरेव अवणात सांख्यरीतिः दृश्यत इति भावे 'अस्मिलश्यमल ऊर्वबुध्नः' इत्यादी चमसोपरतिवदनापि प्रकृतिपुरुयावेवेति निर्गतुं न शक्यते। विशेषापतिपतेः। '५५ तरिः एषधम्बिलश्चमस ऊर्श्वबुध्नः' (वृ २-२.३)इति वाक्यशेषात चमसविशेषपति पतिः यथा वा तात्रोच्यते तद्वत् अत्रापि रोहितशुप्' इति विशेषण- दानात यवग्नेरोहितंरूपं तेजसस्तद्रूपं, यच्छुलं. तदपा, यत् कृष्णं तदनस्य इति श्रुत्या तेजोबनान्येव प्रत्यभिज्ञायते। अतः ते शेवनारनक-माया अविद्या. प्रकृति पर्यायाजाशब्द वान अर्थ इति ज्ञायते । न तु सांख्योक्ताव्यक्तस्य बति । यथा अमधुनः आदित्यस्य 'यसी वा आदित्यो देवमधु' इति मधुतकल्पनं, मधेनोः वाचः याचं धेनुमुपासीत' इति श्रुत्या घेनुकल्पनं तद्वत तेजोपन्ना- लिकायाः चराचरयोनेः प्रकृतेः अज्ञात्वकल्पनं अविदुषः छागलालनं नान पठ्या इति न सांस्यस्य अवकाशोव इति ॥ मल श्रीभान्ये 'यातुनरस्याः कृतेः मजाशब्देन छागस्वपरिकल्सनमुपदिश्यत इति, तदप्यसका निःप्रयोजनस्वात इत्युक्तं । तल केचित् मचादिव टेति स्ने आदित्ये मधुतकर मनमिव 'मादि' शब्देन अगत्वपरिकल्पनमपि नकाराभिसमिति न दोष इनि; वेदे सर्वशब्दाना प्रयोजनयत्वस्य परिकल्पनविषये उकृष्ठनियमावस्य च नपत्याभावात 'हा बुदा बुझाबु'माणातन्ते ,इत्यादी नामकयुमासीना, आदित्यादिमतेधानोप, म. 18 ·मतत्रपसारसंग्रहे 'मामेतितूपगच्छन्ति ग्राहयन्ति च', 'अहं ब्रह्मास्मि ब्रह्मवाही कयास पुण्डरीके', 'अम्बे अम्बाल्यमिके', 'नमायमतिकश्चना, इत्यादी (यम मैथुने इत्यर्थः उनिश्छमावस्य र निवर्णनस्य च बहुशोदृष्टवाद, इति वदन्ति । .. २ चमसाधिकरण (२९)-विशिष्टाद्वैतम् ८ चमसयदविशेषात् (११७) ९ ज्योतिरुपनमातु तथापीयत एके (११८) १० कल्पनोपदेशाच मध्यादिवदविरोधः । (११९) बहुमजाया जननीत्यजाऽत्र प्रमात्मिका ज्योतिरुपक्रमादेः। मुझे जहावीति मधुत्वमर्के यथा तथाऽवति न सांख्ययावा ॥ २५४॥ अधिकरणार्थ: 'मजामेकां लोहितशुमकृष्णां यही प्रजासजमानां सरूपाः । यजोहोको जुपमाणोऽनुशेते जहात्येनां मुक्तभोगामजोऽन्यः (ध-४. इत्यत्र अजाशब्देन सांव्योक्तपतिरेव जगत्कारणत्वेनोच्यत इति पुनः प्रत्यवतिठमाणस्योतरं । 'चमसवदविशेषात् । चमसवत्-'मातृवदस्याः कलाः। इत्यस यथा माता विद्या शन्या तथैव सुताऽपि विद्याहीना इति वैरूप्पदृष्टान्तः; पितृवदधीयते पुत्रः इति यथा पिता अध्ययनसपन्नः तथा पुत्रोपीति सारूप्यदृष्टान्तश्च लोके दृष्टः । अत्र चतिप्रत्यये उमयमा व्याख्यानमपि प्रकृतेः संभवति । यथा चमसशब्दः भक्षणसाघनसामान्ये प्रयुक्तः विशेषायें प्रयोगाभावः, चम-भक्षणे इति धातोः निष्पन्नतात इति वैरूप्य दृष्टान्तेऽपि अजाशब्दस न जायत इत्यजा इति व्युत्पत्या सांख्योकप्रधानमेव अनाशब्दार्य इति विशेषापतिपरित्यर्थः । 'यथेदं वच्छिरः' इति बाक्यशेषेण यथा शिरस: अमसलनिश्चयः तथैव " देवा ज्योतिषां ज्योतिः' इति ज्योतिरुपक्रमादेः रहापि प्रकरणाम्मे कि काणं ब्रह्मणः' इत्यारभ्य 'मायां तु प्रकृति विधान मायिन तु महेश्वरी इत्यादिना प्रमात्मकप्रातिरेव अजाशन्देनोच्यत इति भवाशन्दल विशेष वात्सर्यवर्णनमपि युक्तमेवेति ।

·ज्योतिरुपक्रमाधिकरणम्-दैतन २ ज्योतिरुपक्रमाधिकरणम् । (३५)-द्वैतम् १० ज्योतिरुक्रमातु तथाह्यधीयत एके। (११६) ११ कपनोपदेशाध मधादिवदविरोधः। (११७) कर्मक्रमादौ विनियुक्तमेतत् ज्योतिः पदं विष्णुनिस्दमत्र । अभ्यादित्यादि शतय॑वाचा मध्यादिवत् कल्पनया च विष्णौ ॥ अधिकरणार्थः 'वसन्ते वसन्ते ज्योतिषा यजे।' इत्यादी वसन्तकाक- कर्तव्यज्योतिष्टोमादी प्रसिद्धज्योतिरादिशब्दत्य कथं विणा समन्वय इत्याक्षेप तावा एतास्सर्वा ऋचः सर्वे वेदाः सर्व घोषाः' इत्यादि प्रत्या ज्योतिरादिशब्दाः विष्णावेव प्रसिद्धाः। लोके ज्योतिश्शब्दस यागादै प्रसिद्धिरपि मधुविद्यादिवत् कल्पनया उपपद्यत इति । ३ संख्योपसंग्रहाधिकरणम् । (३४)-अद्वैतम् ११ न संख्योपसंग्रहादपि नानाभावादतिरेकाच । (११७) १२ प्राणादयो वावशेषात। (११८) १३ ज्योतिकशामसत्पन्न। (११९) यसिन् पञ्चेतियाक्ये कपिलमतगता विंशतिः पञ्चचेत्यं मैयं तवापि पञ्चद्वपमिति दशसंख्यैव युक्तापृथकत्वात् । किचास्मिनन्तरिक्षं भवति समधिकं विंशतिस्सप्तसंख्या: लम्पन्तेऽतः परात्मन्यखिलमपि जगदिकप्रक्रियाऽभाव ॥ २५६ ॥ प्राणादयः पञ्च च वास्यशेपान् ज्योतिः पदेनापि च पूर्णसंख्या। अतिप्रतिद्धव हि रीरित्र स्मृतिप्रसिद्धा तु न काचिदस्ति ॥ २५७ }। यलिन पशु पयजना आकाध मातिष्ठितः। तमेवं मन्य माला विद्वान ब्रममतोमृत । (पृ.१.१.१७) इत्यत पय विज्ञाना इति (Sugi wi-5x6%25) पविंशतः प्रतीत्या सांस्यमवसिद्धायाः 'मुरातिर ·मतत्रयसारसंग्रहे विकृतिः मइदाद्याः प्रकृतिविकृतयस्सह 1 षोडशमध विकारो न प्रतिनविकृतिः पुरुष. ' (सांख्य का-३) इति पञ्च भूतानि एकादश इन्द्रियापीति पोडसको गणः; महदहकार-पञ्चरमान-प्रकृतिविकृतयः स; आइत्य पञ्चविंशतिः संपदत इति तत्वगणनायाः प्रतीत्या सांस्यरीतिरेयोपनिषदि श्यत इति प्राप्ते, पञ्चविशतिसत्यापरिग्रहेऽपि पञ्चशः पञ्चश इस समुदायगगनारूपः सांख्यरते साधारणध नास्त । म काशात्मनोः पृथक्त्वाच, 'पञ्चजना' इति समस्तपदत्वात, पुलिझत्याच न सांख्यरीतिः । वेदान्ते तु 'प्राणस्य पाणं उन चक्षुषश्चक्षुः उत श्रोत्रस्य श्रोत्रं अन्नम्यान मनसो ये मनोविदुः' इति पञ्चजन• शब्दप्रयोग उपपद्यते । कापाठेऽपि तं देवाग्मोतिया ज्योतिरिति ज्योतिश्- शब्दवाच्याना इन्धिघाणा प्रातः यस्मिन् परमात्मनि चतुर्विशति साख्योपलक्षित सर्वजगत् अध्यस्तं स एव परमात्मेति उच्यत इति नैदिकवि वेदान्ते पठ्यते। हादशवर्षक्षामार्थक 'पञ्चसप्त च वर्षाणि न वर्ष शतकतुः' इत्यादी द्वादशसल्या प्रतीतिरिव 'पञ्चपञ्चजना' इत्या दशसंख्यापातिरेव भवतीति वक्तुं शक्यत्वाच । ३ संख्योपसंग्रहाधिकरण । (३०)-विशिष्टाद्वैतम् ११ न मख्योपसंग्रहादापि नानाभायादतिरेकाच । (१२०) १२ प्राणादयो वाक्यशेषात। (१२१) १३ ज्योतिकेयामसत्यने । (१२२) यस्मिन्नमः पञ्चजनाश्च पश्च प्रतिष्ठितोगा न सांख्यमाह। यस्मिन् जगत्सर्पमिदं विभाति परस्स आत्मेति हि पति वेदः २५८ सप्तर्पयस्सप्त यया च पश्चजनाच पति हशीपन । प्राणादयो बाक्पगता वदन्ति शाखान्तरे ज्योतिरूपक्रमाच॥ अधिकरणार्थः 'यस्मिन् पच परजना आकाश अतिहिनः । प्रमेवमन्य मामानं विद्विनामामृतोऽमृतम् (१ ६.४.१७) इसा पचन -- ·नसंख्योपसंमहाधिकरणम्-द्वैतम् इति लिङ्गव्यत्ययः छान्दसः; पञ्चानां जनानां समूहः, पञ्चजनाः । तथा र पच पञ्चजना इत्युक्ते 'मुलप्रकृतिरविरुतिः' इत्यादि तस्त्रसिद्धपञ्चविंशति- तत्वपतीतेः कापिलमतस्यापि वैदिकप्रसिद्धिरस्तीति प्राप्ते न कापिलमतरक्रिया पत्र दृश्यते । पञ्चविंशतिगणनाझीकारेऽपि यस्मिन' इयाधारत्वेन एकस्य याकाशाश्च प्रतिष्ठित' इति अन्यस्य च गणनया सप्तविंशति तन्वीतेः । 'त पईिशकमित्याहुः सप्तविंशमयापरे' इति श्रुतिप्रसिद्ध-तत्वप्रतीतेरेख सत्त्वात । पञ्चजनाश्च 'माणस्य पा' इत्यादिना शारवानरे त देवा ज्योतियां ज्योतिः थायुपासतेऽमृत (व ६-४-१६) इति ज्योतिरूपत्रमाधीनस्वकार्याणि पश्चजन- शन्दितानि कर्मेन्द्रियज्ञानेन्द्रियादीनि उक्तानी न न पोख्यरीतिदृश्यत इति । ३ नसंख्योगसंग्रहाधिकरणम् । (३६)-दैतम् १२ न संख्योपसंग्रहादपि नानाभावादतिरेकाच । (१९८) १३ पाणदयो वाक्यशेषाद । (१२९) १४ ज्योतिषैकेषामसत्यने । १२०) यस्मिन्नभश्च प्रतितिष्ठतीति श्रुती य आकाश इहपि विष्णुः । विष्णुच से तिष्ठति साच सर्च उत्पद्यतेऽो बहुसंख्यक्चात् ॥२६०॥ प्राणं चक्षुश्श्रुतियान्न मन इत्यस्ति पञ्चक । ज्योतिपा च जनाः पन विष्णुरेवेति कथ्यते ॥ २६१ ॥ अधिकरणार्थः । "यस्मिन् पञ्च पश्चजना आकाशश्च प्रतिष्ठितः" इत्यादिषु आकाशशब्दवान्योरि विष्णुरेव । बहुसंयोपसंग्रहेऽपि ब्रह्मा एक भाकाशादिपु नानाभावात ; आकाशाद्वयतिरिनम्वरूपवाज । 'माणस्य प्राग', 'देवा ज्योतिषां ज्योति: आकाशे निष्ठन्' इत्यादिना पञ्चजनगब्दवाच्योपि विष्णुरेव । विष्णोरेकोऽपि विशेषशक्तिवात सर्वमुपानमित्यर्थः । इति ॥ न संख्योपसंग्रहादपीत्यादि-पञ्चजनशब्दवाच्यः विष्णुरेव । संयोपसंहादपि उहत्वव्याप्यायत्वसंख्याविशिष्ट-वस्तुपतिपादननिमित्तकः यम्मिलियाचाराधे- अमावनिमितकर विशेषः पाबनशब्दवाव्ये विथ्यो न भरति । विष्णोः ·१५२ मतमयसारसंग्रहे नानारूपयात एकरूपत्वाच । विष्णोरकत्वेऽपि विशेषशक्तियोषात सर्वमुपपन्न- मिति: ३ 'कारणत्याधिकरणम् । (३५)-अद्वैतम् १४ कारणत्वेन चाकाशादिषु यथा व्यपदिष्टोक्तेः । (१२०) १५ समाकपात (१२१) वेदान्तेषु च सृष्टिमाह बहुधा मित्रां स्वयं व्याक्रियां ब्रह्मण्येय समन्थयो न भवति तैयन्तवाचामिति । मैवं सत्यपि सृज्यवर्गविषये चान्योन्यरोधोपि तत् सष्टर्यत विगानमेव न भवत्याम्नायवागन्धयः ।। २६२ ॥ यत्कारणं नम च चेतनं तत् अहं 'पहुस्यामिति कामनावत् । सब्रह्मशब्दादि तदेव वक्ति सृज्यस्य मेदादि न दूषणं नः ॥२३॥ च्यासो द्वितीयेऽत्र च लक्षणेऽस्य सृज्यक्रमाणां नियति ब्रवीति । 'आसीदिदं चास'दिति श्रुतिय विभागशून्यस्थितिमेव पक्ति ॥२६४४ अधिकरणार्थः 'भामन आकाशसंभूतः' ( ३-१) 'ततेजोऽसुजत', (छा ६-२-३) स प्राणमसृजत, प्राणारद्धा (4-६-४) 'स इमाल्लोकानसृजन सम्भो मरीचीमरमापः (ऐ-३-६-१-२) 'असता इदमा आसीत, नामरूपा- म्यामेव व्याकियत' इत्यादिना सृज्यसहविगान यहुधा दश्यत इति जागत्का- रणरूपन्नमणि सर्ववेदान्तसमन्वयः कथं संभवतीति सिंहावलोकनन्यायेन माक्षेपे प्राप्ते, मृज्ययों बिगाने श्रुतेऽपि सप्टरि जागरकारणरूपब्रमणि विगानाभावात उपनिषदा ब्रह्माण समन्वयरसंभवत्येवा सूज्यवर्गस्य मिथ्याभूतत्वात तत विगानं ग दुपणमहति । तत्रापि च विगानामा 'न वियदश्रुतेः' इत्यादिना सूत्रकारोपि वक्ष्यति । 'सदेव सोम्येदमा आसीत' असदेवेदमन श्रासीत' इति प्टरि विगाने सत्यपि असत् पदाय मपञ्चामना विभागशून्य ब्राव आादित्य इति, कुत्तापि वेदान्तेषु जगत्कारणत्वविगानं असणो नास्तीति बसकारण वेदान्तवाक्यानि बदन्तीति न कशिद्विरोध: । .

·4 पा..] कारणलाधिकरणम्-विशिष्टाद्वैतम् ४ कारणत्याधिकरणं (३१)-विशिष्टाद्वैव १४ कारणत्वेन चाकाशादिषु यथा व्यपदिष्टोक्तेः । (१२३) १५ समाकर्षात (१२४) जगाभिदानं बहुधाविमिन्न ह्यसत्सदेवेत्यसदेव स्रष्ट । प्रधानमेवाहति कारण न विभागशून्यस्थितिमाहे चासत् ॥२६५॥ आकाशसापरात्मशब्दाः सर्वज्ञशक्त्यादिगुणोपपन्नाः । योगानिस्ट्या च पशोर्नयाच तुल्यार्थका ब्रह्म यदन्ति हेतु ॥ २६६।। अधिकरणार्थः। 'सदेव सोन्येदमय आसीत् (छा ६ २.१) इति सत्पूर्विका सृष्टिः क्वचित ; 'यसद्वा इदमय आसीत्' इति यसत् पूर्षिका अवचित्र 'असदेवेदमन मासीत, तत्सदासीत' (छा ३-१९-१) इति क्वचित 'तद्वेदं तीव्याकृतमासीत तन्नामरूपाभ्यां व्यकीयत' (१३-१-७) इति बहुधा दृश्यते । विचार्यमाणे सति प्रधानमेव जगत्कारणं वेदान्तवाक्यः प्रतिपादन इचि प्राप्त समाधीयते । वेदान्तेषु कारणत्वमतिपादकवाक्यानां सर्वज्ञत्वादिविशिष्टस्यैव आकाश- सत-प्राण-आस्मादिषु ब्रह्मणः कारणत्वेनोकेः प्रमाणि समन्वयो युज्यते । 'असा' इत्या बसच्छब्दस्म पूर्वत्र पठयमानाऽनन्दनमकरात्मैव अर्थ इति भामरूपविभागाभावापन्न ब्रसव असच्छब्दार्थ इति । 'अन्याकृतमासीव' इत्या च अव्याकृतशरीरकं ब्रोव नामरूपसष्ट्र इत्यर्थ इति ब्र कारणं जगदिति, 'यतो वा इमानि' इत्यादिनीतं सुप्रतिष्ठितमेव । इति ॥ . ४ कारणत्वेनचाकाशाधिकरणम्। (३७)-दैतम् १५ ओं कारणत्वेन चाफाशादिपु यथा ब्पपदियोक्ते।। ११ आकाशी विष्णुरित्युक्तः आकाशे विष्ठतीह सः । अवान्तरनिदानेन श्रुत्या तदुपपद्यते ॥ २६७ ।।

·२१ मतत्रयसारसंग्रहे [म. अधिकरणार्थ: 'आकाशादेव समुत्पद्यन्ते 'मामन आकाशस्संभूतः' इत्या भाकाशशब्दः विष्णुवाचकोपि आकाशे तिष्ठन्नित्यादी विष्णुरेव अकाशेऽप्यवा- सरकारणत्वेनतिष्ठतीत्यर्थः । विष्णुः आकाशादीनां कारण त्वेन र कार्यवेन र स्थित इत्यर्थः ॥ '५ समाकाधिकरणम्। (३८) १६ औं समाकर्षात् । (१२२) १७ ओं जगद्वामित्वात (१२३) १८ औं जीवमुख्यपाणलिङ्गादिति चेतद्वयाख्याते । (१२४) १०. यो अन्याय तु जैमिनिः प्रश्नव्याख्यानाम्यामपि चैवमेके ।(१२५) २० औं वाक्याम्वयान । (१२६) २१ औं प्रतिज्ञासिद्धलिङ्गमाश्मरथ्यः । (१२७) २२ ओं उत्क्रमिप्यत एवं मायादित्याहुलोमिः। १२८) २३ औं अवस्थितरिति काशनः । (१२९) विष्णुवाचकशब्दानां अन्यायों पुज्यते कथं । व्यवाहियन्ते सर्वत्र विष्णोराकृप्य सर्वशः ॥ २६८ ॥ जगतो वाचकास्ते स्युः तदधीनत्यदर्शनात् । सर्वे लोका वायुनैव नीयन्त इति वागपि । उपासा विविधा प्रोक्ता विष्णुरेव सदागतिः ॥ २६९ ।। अधिकरणार्थः। विष्णुवाचकासशब्दाः कथमन्यत्र प्रयुञ्जत इति चेत् "परस्य वाचकादशब्दाः समाकृष्येतरेष्वपि । व्यबहियन्ते सततं लोकवेदानुसारत. " इति प्रमाणात विष्णोरामप्य जगत्यपि व्यडियन्ते । विश्वधीनो जीव इति विष्यधीनो मुख्य प्राण इति विष्ण्यधीनो वायुरिति उपासाविध्यार्थ उपनिष- द्वारयशेरे जीवमुख्यप्राणलिङ्गदर्शन मिति विष्णुरेव सर्वशब्दवाचीति सिद्ध इति।। समाकीत-सर्वलोकिकदिक्शब्दवाच्यः विष्णुरेव । लेके ततर्थशब्दप्रयो- गत बासकाशात् समाकृण्य अमुल्यया वृत्त्या भक्तीति। 11 ·जगद्वारित्वापिकरणम्-भद्भतम् समाकीत सर्वदीकिकवैदिकशब्दवाच्यः विष्णुरेप। लोके नजदये बन्दप्रयोगस्त नमसकाशात् समाकृष्यामुख्यया प्रत्या मवर्तीवि ।। ४ जगदाचित्याधिकरणम् । (३६)-अद्वैवम् १६ जगद्वाचिस्यात् ।। (१२२) १७ जीवमुख्यमाणलिझान्नेति चेतद्वयाख्यातम् । (२३) १८ भन्यान्तु जैमिनिः प्रश्नव्याख्यानामपिचैवमेके। (१२१) का पालाकपुंसां मवति च यदिदं कर्म वा यस्य सोऽयं नीवोऽय/मुख्योऽनिल उत परमात्मेति वाक्यस्य शेषाद। ब्रहा। सन्देहे जीयवाय्वोरिह निखिलजगदूपकर्मेत्यभावाद तुम्पं ब्रह्म प्रमाणीत्युपनिपदि समारम्भतो ब्रह्म नामू ।। २७० ।। ब्रह्म प्रधानार्थकचाक्यमेतत् प्राज्ञेन सुप्तस्य च संगवोक्तः । सुप्ताच जीवात् परमेश्वरोऽयं उपाधिनिर्मुक्त इहापि वेद्यः ।। २०१॥ अधिकरणार्यः 'यो वै बालाक एतेषां पुरुषाणां कर्ता याय वैतस्कर्म, स वेदितव्यः' इति नापीतकी ब्राह्मणे (४-९.९)। वन जीवः, मुख्यमाणः, परमात्मा का वेदितव्य इति संशये बयाणां मास्यशेषे दर्शनात तत्रापि च जीवमुख्यपाणयोरेव विशेषतः श्रवणात जीववायू एव वैयौ इति प्राप्ते, 'जगद्वाचित्वाव। विषयवाक्यस्थकर्मशब्दाम निखिलजगद्पसृज्यशार्थकस्य श्रवणात, पुरुषकर्तृत्व श्रवणाञ्च 'नम ते वाणि' इति मुल्य नमसशब्दनाच परमेश्वर एव सर्वजगतः कती वेदितव्यः । बौवमुस्यप्राणोपन्यासस्तु उपासक्वैविध्यत्वाय; संसारिजीवस्य ब्रह्मपतिपतये । ५ जगदाचित्वाधिकरणम् । (३२)-विशिष्टादेत १६ जगद्वाचित्वात् । (१२५) १७ जीवमुल्यमाणालिहालेति पेउनुपाल्यातम् । ११२६) म.19 ·मतत्रयसारसंग्रहे १८ सन्यार्थ तु जैमिनिः प्रश्नयाख्यानाभ्यामपि चैत्रमेके । (१२७) कपा मानवानां जगति च विदितं कर्म या यस्य चैतन मोक्तारं भोग्यजात पृथगिह समाधिज्ञायमुक्तिः प्रतीता तस्माज्जीयोऽत्र वधः प्रकृत इति कथा सांख्यरीत्यैव दृष्टा मैवं ब्रह्मोपदेशादपि निखिलजगत्स्रष्टतादिप्रतीतेः ।। २७२ ।। प्राणस्य जीवस्य च कीर्तनं यत् उपासनाध्न त्रिविधेति वक्तुं । य एष विज्ञानमयः क्वसुतः इति श्रुतेर्बम तु वेधमत्र । २७३ ।। अधिकरणार्थः वालाक्यजातशत्रुसवादे 'ब्रह्म ते वाणि' इत्यारभ्य यो वै मालक तेषां पुरुषाणां की; याय वैनत कर्म; स वै वेदियः' (कोपीतकी-४-१८) इत्यत्र पुण्यापुण्यात्मककर्मफलश्रवणात जीवस्येव अद्यत्वमिति माप्ते निखिलजगद्रूपक्रियांवचिककर्मशब्दश्रवणात सर्वपुरुष- कर्तृत्वश्रवणाच 'मझ ते बवाणिः इत्युपक्रमात, 'गण एव एकघा भवति' (को १.१९) इति श्रुतेः प्राणशब्दवाच्यपरमात्मायेव एषामावरू गर्थश्रवगाथ प्रवास्मिन् विषयवाक्ये वेदितव्यमिति सिद्ध । जीवमुख्यप्राणोरल्यासब्ध उपासात्रैविध्यार्थ । इति ।। ५ वाक्यान्वयाधिकरणम् (३७)- अद्वैतम् १९ वाक्यन्वयात् । (१२५) २० प्रतिज्ञासिझेलिकमाश्मरश्यः । (१२६) २१ उत्कमिष्यत एवं भावादित्यौडलोमिः । (१२७) २२ सितेरिति काशकृत्नः। (१२८) द्रष्टव्य आत्मेत्यनुशिष्ट आत्मा जीयो भवेदात्मसुखादिष्टः। मोक्षस्य नाशास्ति धनेन पत्नीत्यबाधितात्मानमुपादिशत् सः।। २७॥ पदात्मविज्ञानत एघ सर्व विज्ञातमस्तीत्युपदेशनाव । अमात्मविज्ञानत एव सर्व ज्ञातं भवेत् ज्ञानमयोत्र नेति ॥ ॥२७५|| -4 ·पा. वाक्यावयाधिकरणम्-विशिष्टाद्वैतम् 'सर्वाणि रूपाणि विचित्य धीरो नामानि कृत्वाऽमिवदन् यदास्ते।' इति श्रुतेस्सर्वजगत्यमुष्य परात्मनोऽवस्थितिदर्शनात् सः ॥ ॥२७६।। अधिकरणार्थः । वृहदारण्यके मैत्रेयीप्रामणे 'न वा अरे पत्युः कामाय' इत्युपकम्या 'न वा अरे सर्वस्प कामाय सर्व प्रियं मवति मात्मनस्तु कामाय सर्व मियं भवति ; आमा वा अरे द्रष्टव्यो श्रोतव्यो मन्तव्यो, निदिध्यासितव्यो विज्ञानेने सर्व विदितं' इति (४.५-६)। द्रष्टव्यत्वादिनी पदिश्यमानामा विज्ञानमयो वा परमेश्वरो वेति विशये 'भोग्य सर्व आत्मनः प्रियं भवती'त्युक्तरवात, 'भूतेभ्यस्समुत्थाय तान्ये गानुविनश्यति' 'न प्रेय संज्ञाऽस्ति' (पृ.२ ४.१२) इत्यादिना शरीरोस्थिति मरणसंज्ञाभावादि दर्शनाच, 'विज्ञापारमरे केन विजानीयात्' इति ज्ञातृत्ववचनेन उरसंहाराच विज्ञानमय एवेति माप्ते, 'वाक्यन्वयात; पूरी रवाक्यान्वयात द्रष्टव्यत्वेनोक्तामा परमेश्वर एवेति सिद्धान्तः । तथा हि 'अमृतत्वस्य तु नाशान्ति विन' इति याज्ञकययनोत्ते 'येनाहं नामृतास्यां, किमहं तेन कुर्या यदेव भगवान् वेद तदेव में अहि' इति मैत्रेय्या पुः पृष्ट याज्ञवल्क्यः परमात्मविज्ञानमेयोपदिदेशेति गम्यते । 'नक्षतं परादात, योऽत्र आत्मनो अझ वेद.' इदं सर्वे यक्ष्यमात्मा,' 'लिदवसितमेतघटग्वेदः' इत्यादिना व उपदिश्यमानं परमात्मान- मेवावगमयतीति। मात्मनि विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञतमिति मतिज्ञासिद्धयर्थ आत्म. सुखादिमूचनमित्याचार्याभिप्रायाच अनेन जीयेनारमनाऽनुप्रविश्य नामरूले व्याकरवाणीति जीरमावेनावसितिदर्शनाच इति ।। ६.६ वास्यान्वयाधिकरणं। (३३)-विशिष्टाद्वैतम् १९ पास्पान्ययात् । (१२) २० पातजासिनिलिमाश्मरथ्यः (१२९) ·मतमयसारसंग्रहें. २१ उत्कमिष्यत एवं मावादित्यौडलोमिः। (१३०) २२ अवस्थितेरितिकारास्नः । (२३१) द्रष्टव्य आत्मेति च याज्ञवल्क्यप्रोक्तः परामर न जीव एव । उपक्रमे स्पा अमृतेति चान्ते समस्तवेदाः धसितेषि/ हेतोः ॥२७॥ यदात्मविज्ञानत एव सर्व ज्ञातं भवेदित्युपदेशनाच । शरीरमात्मादिकमन्तरात्मा सर्वेषु चायस्थितिरित्यतथ ॥ २७८ ॥ पेनाहं नामृतास्यां वदलमिह भवान् मोक्षहेतुं प्रवीत बायावादिलामात् भवदि यदिह सं यात्मनोऽपत्र नैव । पज्ज्ञानाद ज्ञातमेतत् सकलमिह जगद् भूत्यो निर्महान् स: विज्ञाता कृत्स्नपेदाः श्वसितमपि भवेदात्मनोऽसाबुपास्यः ॥ २७९ ॥ 'न प्रेत्य संज्ञास्ति' विमुक्तिकाले न शानुसत्यां यदतीति पेन। मुक्तौ न संसारविशिष्ट्युद्धिः विपश्चितेति श्रवणाविरोधात् ॥ २८० ॥ अधिकरणार्थः 'न वा अरे पत्युः कामाय पतिः पियो भवति (१६-५-६) इति मैत्रेयीशक्षणे । अत्र 'आमा वा भो द्रष्टव्या इति भुः जीवात्मा परमात्मा घेति संशये प्रियादिचितारमा जीवात्सवेति, उदधिमिता प्रकृतिरेख जगदुपादनं, न परमात्मेति प्राप्ते ; 'वास्यान्न यात्'- उपनिषद्गतपूचिस्वाक्यान्ययात परमात्मैवेति सिद्धान्तः । तथालि विरतायै स्वभार्यायै अमृतत्वप्राप्त्यर्थमुरदिश्यमानाला रमात्मैव भवितु- रर्दति । तमेवं विद्वानमन इइ भवति. नान्यः पन्था' (पुरुषसूत्र) इत्याधुपनिषरम् ब्रह्मज्ञानाइते अमृतावमाप्तेः नान्य आय इति पतिपादनात मापि 'यात्मनो वा मरे दर्शनेन मत्या' (१५.१.५) इदं जन । सत्र, यदधमात्मा, महा मनातमपारंग, (व ६-५-७) इत्यादिना परमाद- वरूपायनम्यैव दर्शनात । 'आत्मनस्तु कामाय' इत्यत्र परमालन ए. सम्रतय इत्यर्थः । ।

·प्रकृत्यधिकरणम् अद्वैतम् ॥ १५९ ६ प्रकृत्यधिकरणम्। (३८) अद्वैतम् २३ प्रकृतिश्च प्रतिशादृष्टान्तानुपरोधात् । (१२९) २४ अभिध्योपदेशाच। (१३०) २५ साक्षाचोभयानानात (१३१) २६ आत्मकृतेः परिणामात। (१३२) २७ योनिश्च हि गीयते। (१३३) पत्कारणबम निमित्तमेतत् यथा कुलालादि पटादिस्यौ । यस्मानिमित्त जगतोस्य दृष्टं तस्मादुपादानमपीह वाच्यम् ॥ २८१ ॥ यज्ज्ञानतो ज्ञातमिदं च सर्व मृज्ज्ञानतो मृतिकतिहि दृष्टा। आयप्रतिज्ञा गुरुणोपदिष्टा दृष्टान्तवाहुल्यनिदर्शभात्तत् ।। २८२ ।। प्रदेव सोकामयतैक्षति बहुप्रजायेय च कईतोक्तः । साक्षाच स्वादेव जनिश तसिन् लयः प्रपञ्चस्प निदर्शनाई ॥ २८३ ॥ वयं तदात्मानमथाकरोच यस्तयोनि पुरुपञ्च योनि । शक्ति श्रुतिर्ब्रह्म निमित्तमस्य तस्मादुपादानमपीह सिद्धम् ॥ २८१ ॥ आधिकरणार्थः ब्रहणः 'जन्माद्यस्य यतः' इति उत्पतिलयादिलक्षणं कारणलक्षणमुक्तम् । तत्र घटवलयादीनां मृत्सुवर्णादिवत् उपादानकारणत्वे; पटादीनां कुलालादिवत '२ ईक्षाचके (प्र ६-३) स प्राणमस्जत' (२६-३) इत्यादिना निमितकारणमेव ब्रह्मण युज्यत इति पूर्वपक्षे प्राप्ते, प्रकृतिश्च प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरोधात-ब्रहण उपाशनकारण, निमितकारणले पसिद्धयत्येव । अविज्ञातं विज्ञास, (अ६.१.२) यथा सोम्यैकेन मृत्स्टेिन सर्व मृण्मय, विज्ञातं इत्यादि प्रतिज्ञादृष्टान्तानुसारात सोऽकामयत महुस्पा प्रजाये- देति 'आकाशादेव समुत्पद्यते भाकाशं प्रत्यस्तं यन्ति (छा १-९. तदात्मानं स्वयमकुरुत' (१-२-७) 'कनारमीशं पुरुषं वयोनि (मु-३०१-३) यदतपोनि. ररिपश्यन्नि धीराः' इत्यादिना सकल्पोत्पतिलय मारमकर्मत्वसर्वभूतयोनित्वादि- कथनात बझ कारणद्वयबद्भवतीति सिदन । इति ॥

·७
२५०.
मतत्रयसारसंग्रहे।
प्रकृत्यधिकरणम् । (३४)-विशिष्टाद्वैतम्
२३ प्रकृतिश्च प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरोधान् । (१३२)
२४ अभिध्योपदेशाच्च। (१३३)
२५ साक्षाचोभयानानात्। (१३४)
२६ आमतेः। (१३५)
२७ परिणामाव! (१३६)
२८ योनिध हि गीयते । (१३७)
यस्मान्मृत्स्ना घटादेः प्रतिरिय जगत्कारणं माणस्पाद
तस्मादस्यापि मर्दादिकविकृतिरपि ब्रह्मणस्स्याच मैवम् ।
पस्मादारेशशक्तिः द्विविधमपि परब्रह्मणः प्राह हेतुं
कूर्मोझानीय शक्त्या निजतनुमसिलां विस्तृणातीति विद्यात् ।।२८५॥
स्वमेवोपादानं भवसि च निमित्तं निजगतां
यदुक्तं वद साँपि हि न चलयितुं प्रभवति ।
त्वमेवोपास्यः स्वः निखिलफलकामः भवसि मो
फलं त्वद्रूपाप्तिः फलद इति सूत्राणि जगदुः ।।२८६ ॥
यत् कन्याणगुणाकरं विजगता सृष्ट्यादि हेतुं विदुः
आत्मानं परिणामिनं निजगदुः लोशात्मना वैदिकाः ।
राजा स्वीपमहावनेषु विचरन् दास स्वकीयतः
दोपास्पृष्टसुखो यथा विहरते श्रीमान स्वशक्तया तथा ॥ २८७ ।।
जीराध नित्या महस्व सन्ति परथ नेपां विदधाति कामान् ।
भोक्ता च भोग्यं च परेरितेति वेदान्तवाचः प्रवदन्ति नित्यं ।।२८८
'नित्यो विमुस्सर्पगतो ह्यणीपान्' अनः पुरणो बहुधा विजातः ।
विरुद्धपाचोन परस्परं ताः सर्वज्ञातयदि गुणादि सत्त्वात् ।।२८९६,
अधिकरणार्थः। जगत्कारणत्वेन ब्राम्युपगमेऽपि जगदुपादानापा
अपानमेव प्रतिपाय, घरादीनां कुलस व निमितकारणमेर म इति कमर
.

·प्रकृत्यधिकरणम्-दैतम्
सेखरसांख्यः प्रत्यवतिष्ठते । निष्कलं निस्क्रिय शान्त' ( ६-१९) सवाए
महानज आत्माऽजरोमृतः' (१६.४.२५) इत्यादिना ब्रह्मणः जरामरणादि-
विकारशून्यत्वं 'अस्मान्मायी सजते विश्वमेतत्' ; (श्वे-४-९) विकारजन-
नीमज्ञां' इत्यादिना ब्रह्माधिष्ठितप्रकृतिरेव कुलालाधिष्ठितमृत्तिकेर घटस्येति
ब्रह्मणोभिन्ननिमित्तोपादानलं न सिद्धयतीति ।
अत्र समाधिरभिधीयते-'प्रकुतिश्च प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरोधात् । ब्रह्म जगदु.
पादान कारणं निमित्तकारणं च मत्स्येव। उन तमादेशमप्रादयः (छा३.१.३)
'यथा सोयन नखनिकृन्तनेन सर्व काणीयसं विज्ञानं स्वत । एवं सोम्य
सभादेशो भवति' (६) इत्यन्तं प्रतिज्ञादृष्टान्तोपादनाधीनुसारात ;
नितिमनोगदानयोक्यथवणात् । सूक्ष्मचिदनिच्छरीरकं ब्रह्म कारणावार्थ स्थूल-
चिदचिद्विशिष्ट कार्याबस्थमिति डिदाचिद्गता विकारादयः तद्विशिष्टे अझणि न
भवन्ति। यथा मालवयुवस्वादयो शरीरनिष्ठा एव, न त्यात्मनिटा। 'समवनं नम
सवृक्ष आसीत' 'ब्रह्माध्यतिष्ठद्भुवनानि धारयन्' इत्यादिना साक्षाद्रमण
उभयविधकारणत्वावगमात् । यथा रक्तपटे रकिमा यत्र दृश्यते तद्देश एवं
रागः, न वन्यतदेशे। तद्वच मनशरीरचिदरिद्नदोषः अझणि न प्रसज्यते ।
मपित चिदचितोरेव । इति ॥
६ प्रकृत्यधिकरणम् । (३९)-दैतम्
२४ ओं प्रकृतिश्च प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरोधित् । (१३.)
२५ औं अभिध्योपदेशाच। (१३१)
२६ औं साक्षाचोभयानानात (१३२)
२० ओं भागकृतेः परिणामात । (१३३)
२८ ओं योनिश्च हि गीयते । (१३४)
पया समुद्रं प्रविशन्ति नया नामानि स्पाणि तथैव विष्णुं ।
इदि प्रविज्ञामनुसृत्य यात स्त्रीलिङ्गसन्दः प्रजातिय विष्णुम् ॥९॥

·मतत्रयसारसंग्रहे। संकय एवं प्रकृतिस्तथास्तु यभूतयोनिरस हि विष्णुरेव । स एव आत्मा प्रकृति प्रविश्य खात्मानमेवं यदुधाचकार ॥ २९॥ म्यवधानेन सतेस्सः साक्षात्मकृतिरिग्यते । एप प्रकृतिरित्याद्याः स्त्रीलिङ्गा विष्णुवाचकाः ।। २९२ ।। अधिकरणार्थः । यथा नास्यन्दमानाः समुदायाणाः समुद्रं मभिविशान्ति । इति श्रुत्या प्रतिसादृष्टान्तोपपादनात मतिशब्दवाच्या विष्णुरेख । 'मायो तु प्रकृति विद्यामायिन तु महेश्वर' 'प्रकृतिचीसनेत्येव तदेच्छानन्तकम्यते ॥ इति वचनात विष्णोरिच्छेव प्रकृतिशब्देनोच्या इति । स स्त्री, एष पुरुषः, एष मतिः 'इत्यादिना निष्णोः प्रकृतिपुरुष- बाचकयोमयाम्नानात । प्रस्तापनुपविश्य प्रकृति परिणग्य महना स्वयं स्थिता बहुधाकरणात, मत्यवधानेन प्रकृतित्वं इति विष्णोः प्रकृतिनाग उत्साहि- द्वारत्वं इत्यायुक्तेश्च प्रकृतिशब्दयाच्यः विष्णुरेव ।। प्रकृतिश्चेत्यादि-स्त्रः अक्षण उपादानकार से करयत इति परोल- घ्याव्यानं न युक्तमिति भावः । मूलप्रकृति प्रविश्य मुलपकृतिपरिणाम विधाय यात्मकृतेः स्वस्य बहुधाकरणात, प्रकृष्टा कृतिः यस्य सः प्रकृतिरिति योगरलय मकृतिशब्दवाच्यः विष्णुरेति । प्रकन करोतीति विहे. टणादपो बहुलं' इति सूत्रेण वर्तरि तिनप्रत्यय इति बोध्यम् ।। ७ सर्वव्याख्यानाधिकरणम् (३९)-अद्वैतम् २८ एतेन सः व्याख्यातायाख्याताः । (१३०) अपानमित्य जगतो निदानं अवादिपुर्ये सकला निरस्ताः । अनेन शास्त्रेण कगादिपक्षाः सर्वे निरस्ता इति वेदितव्याः ॥२९३ ।। यीशंकरार्यभाप्पेस्मिन्नध्याय प्रथऽमेद्विषु । संख्याधिकरणानां च त्रिंशत्रपतिरिम्यते ॥ २९॥ म्यानमारमयादतिशेषन्यायादिमिः में प्रवादिकारणादा परि निरसतया व्याख्याता इति वेदितव्या इति ॥ अधीकरणार्य:

·पा.१]
सर्वव्याख्यानाधिकरणम्-विशिष्टाद्वैतम्
मात्र केचित् सब्रह्मादिशब्दाः 'एको ह वै नारायण मासीत्' इति
नारायण एव छागपशुन्यायेन पर्यवसन्नाः। तस्माद्दाशब्दवाच्यः नारायण एवं
उपास्यः; न चतुर्मुखेश्वरादिरिति वदन्ति । तदपि अद्वैतमते न विरुद्धमिति
मनेन लोकेन व्याख्यातं-
ब्रझैव सर्वमिति यन्मतमस्ति लोके
विष्णुशिवो द्रुहिण इत्यभिदैव तत्र ।
सर्व च तथ्यमिति यन्मतमत्र भाति
तत्रैव चोतमनिकृष्ठपदार्थचिन्ता ।।
तथापि-
"योजनाविणुरुद्राणां भेदमुतमभावतः ।
साधयेदुदरव्याधियुक्तो भवति मानवः ।।
इति कर्मविपाकादिशास्त्रोक्तरीत्या ब्रह्म वेष्णुरुदाणां परब्रह्मरूप चात् तन्न
वारतम्यादिविचार:--
"यो विणी प्रतिमाकारे लोहभावं करोति च ।
यो गुरौ मानुपं भावमुभी नरकपातिनी ॥
इत्यादिशामात दोपहेतुरेवेति सर्व शुभ ।।
८ सर्वव्याख्यानाधिकरणम् । (३५)---विशिष्टादौतम्
२९ एतेन सर्वे व्याख्याता व्याख्याताः। (१३८)
पादोश्चतुभिः कधित यश्च शास्त्राणि सर्वाणि निरूपितानि ।
जानीत शिष्या इति निश्चयेन पादद्वयोक्तयाऽऽह महपिरत २९५ ॥
श्रीभष्ये प्रथमाध्याये चरणानां चतुर्यपि ।
संख्याधिकरणानां च पञ्चाशत्सीरिता ।
म.20

·. मतवयसारसंग्रहे। असिन् मतावितयसारचतुर्थपादे छायानुसार निगमान्तबचोविधानम्। अध्याय एप निगमान्तसमन्वयाख्या श्रीशाङ्गपाणिकृपया लमत्तैस्म पूतिम् ।। २९७ ॥ ७ सर्वव्याख्यानाधिकरणम् । (४०)-दैतम् २९ एतेन मचे व्याख्याता व्याख्याताः । (१३५) तुच्छशून्यादिशब्दाश्च सर्वे विष्णु पदन्ति हि। एतदध्यायसंमोक्तन्यायास्तस्योरलक्षणम् ॥ २९८ ।। श्रीमन्मध्यार्थभाप्येऽस्मिन्नध्याये प्रथमेधिषु । . संख्याधिकरणानां च चमारिंशनिगधते ॥ २९९ ॥ सूत्रार्थ: अर तुच्रशन्यादिशब्दाः लो के निरर्थकत्वेन प्रसिद्धाः । ने विष्णुचिका वा न वेति संशये एतेऽपि विष्णुवारका एव । 'पए चिव शन्यः पप वेव तुन्छः एष वेवाभाव.' इत्यादिश्रुतेः । एतेन अपिता- र्थकत्वेन ब्राः सर्वे शून्याटि शब्द व्याख्याता इत्यर्थः । एतेन विण्यधीनत्वाद्युक्तिसमुदायेनाश्रुतं सर्व तरधीनं तदात्मकमित्यर्थः । एतध्यायर्थयोधकमणुभाष्यमत्र लिख्यते-- 'विष्णुरेव विजिज्ञास्यः सर्वकाऽऽगमोदितः । समन्वयादीक्षतेश्च पूर्णानन्दोतरः खवत् ॥ प्रणेता ज्योतिरित्यायैः प्रसिद्धैरन्यवस्तुषु । उच्यते विष्णुरेवैकः सर्वरसगुणत्वतः 1 सर्वगोऽना नियन्ता व पवाद्युदितस्सदा। विश्वजीवान्तरलाथैः लिनेसपर्युपस्स हि ।। सर्वाश्रयः पूर्णगुण: सोऽक्षरसान हृदजगः । सूर्यादिमासका पाणमेरको देवरपि यो न वेदैः शूद्रायः कम्पकोऽन्यश्च जीवत.। पतित्वादिगुणैयुक्तः तदन्यत्र च वाचकैः ।

·पा. ४] सर्वव्याख्यानाधिकरणम्-दैतम् ।। मुख्यतत्सर्वशब्देश्च वाच्य एको जनार्दनः । भव्यक्तः कर्मवाक्यैश्च वाच्य एकोमितात्मकः ॥ भवान्तरं कारणच प्रतिशून्यमेव च । इत्याद्ययन्त्र नियतैरमिमुख्यतयोंदितः शरतोऽनन्तगुणो यच्छन्दाऽयोगगयः ।। इत्या प्रथामय्याये महायोगवृत्या वि.कानां सर्वेषां शब्दानां परमेश्यो विष्णौ व्युत्पतिरुच्यते । अत एय "रूहि रूढियोगः, महायोगः, महारूढियोगः, रुढोपचारः रूढलक्षणोपचार लक्षणेति शब्दवृत्तिभेदात रूढिकरनेन महायोग- इत्या परमेश्वरे अखिलशब्दव्युपत्त्युपासेरिति न्यायविवरणे उक्तम् ।। इति भारद्वाजकुलतिलकानां नवसालपुराधीशविद्वत्सभाध्यक्षागां दानाधिकारिणां मतत्यनिरूपकाणां काळि चङ्गीपुरं रहाचार्याणां कृतिपु मतन्यसारसंग्रहे प्रथमाध्याये चतुर्थः पादः ।। समाश्याध्यायः॥

·श्रीः मतत्रयसारसंग्रह द्वितीयाध्याये प्रथमः पादः॥ १ स्मृत्यधिकरणम् । (१०)-अद्वैत १ औं स्मृत्यनक्काशदोपप्रसङ्ग इति चेन्नान्यस्मृत्यनवकार- दोपप्रसङ्गात् (१३५) २ इतरेषां चानुपलब्धः। (१३६) पूर्वाध्यायविचारितस्य परमेशस्यैव शास्त्रान्तरः रोधो नेति च तत्र तत्र कथितन्यायानुसारादिकम् । पासो यकुममुं द्वितीयमविरोधाध्यायमारब्धवान् तत्रापि स्मृतिकारशक्तिानियह व्याख्याति कारुण्यतः ॥२९९।। अतिप्रसिद्धिः कपिलस्य यद्वन् मनोस्तथैव श्रुतिराह कीर्ति । त्योमनोरेव बलीयसीति मनुस्मृतिप्रोक्तमिहाद्रियन्ते ।। ३०० ।। पूर्व विरोधाधिगते येन गतार्थमित्यादि न वक्तुमईम् । भुत्या स्मृतेरेव हि याध उक्तः स्मृत्योपिरोधे परिहार इष्टः ।। ३०१ ।। स्मृत्योश्च मूलं श्रुविरेव मानं श्रुत्योपिरोघे सति का समाधिः । हरिप्रवेशे कपिलो महात्मा स सागराणां तपनेज्यतुल्यः।। ३०२ ।। सामान्यकाले कपिलोक्तसांख्यं न मानमेतद्रजसा रिमिथम् । यस्वतोऽयं तु सदा प्रबुद्धः अतस्तदुक्तिर्भिपगुक्तितन्या। ३०४ ॥ अधिकरणार्थः इदानी स्वपक्षे पूर्वाध्यायोक्तार्थस्य स्मृतिन्यायविरोधपरिहारः प्रधानादिवादानां न्यायामासत्वं च निरूप्यते। तत्र प्रथम स्मृतिविरोधपरिहारः कथ्यते । 'सांस्यस्य वक्ता कपिला' इति ऋषि प्रसूतं कपिल यन्तमप्रे ज्ञानमिति बायमानं च पश्येता इति वे ५.२) 'यहै किञ्च मनुरवदन तद्रेप ·स्मृत्यधिकरणम्-विशिष्टाद्वैतम् इत्यत्र (ते-सं-२-२-१०) श्रुतिषु कपिलस्य मनोश्च तुल्यगौरवपति- पादनात कपिलोजसायरीतिरेव वेदान्तेवाश्रयणीया । मनोश्च कर्मकाण्डोक- यागादिप्रतिपादकत्वेन त्रिवर्गफलसाधनवादी सार्थक्यात् इति पूर्वक्षे प्राप्ते वेदान्तेषु च मनुस्मृत्युक्तमेवाङ्गीकरणीयं । कपिलस्य सगरपुत्रनाशकत्वेन प्रसिद्धिसत्वात ताशवासुदेवनामा कपिलः अन्यः । 'शापि प्रसूतं कपिलं। इति श्रुत्युक्तकपिल अन्य इति वक्तुमपि शक्यत्वात् । 'ऋषि प्रसूत कपिल, इति ऋषिसामान्यश्रवणाच समान्यकपिलमपियोक्तसाल्यापेक्षया विपति. पत्यभावयुक्तमनुप्रोक्तस्य ससारन्याधिप्रस्तस्य भेषजत्वेन कथनात मनुस्मृतिरेर वलीयसीति तदुक्तमेव प्राथमिति सिद्धान्तः ।। १ स्मृत्यधिकरणं । (३६)-विशिष्टाद्वैतम् त्वहिन्यमंगलशरीरगुणादिकांश्च संदृश्य सप्तगुरव * शठविद्वितायाः । सन्तुष्टुवुस्तष कृपावशतो द्वितीयाध्यायेन बाह्यकृतपीडनरोधिनाम्ना ॥ १ स्मृत्यनयकाशदोपप्रसङ्ग इति चेमान्यस्मृत्यनवकाश- दोपप्रसङ्गात् । (१३९) २ इतरेषाश्चानुपलब्धः (१४०) यसतस्यापि मनोर्यथा या तथा प्रसिद्धिः कपिलस्य चास्ति । यथापि वैवस्वतसक्तिरेव बलीयसीति प्रतिपादितात्र ।। ३०४ ।। अधिकरणार्थः या पूर्वपतिपादितार्थस्य इतरैः दृषणानहलमति- पादनाय द्वितीयोध्याय मारभ्यते । तन्न कपिलस्मृतिमनुस्मृत्योतिरोध मनुस्मृतिरेव पलीयतीत्यनेनाधिकरणेन निगयते । 'ऋषि प्रवं कपिलंग यात्रेतारपि बृहस्पतिमणीत चावकिस्मृतिवत कपिलमगीता पति- रनादरणीया ! फेवरसत्तभूयिष्ठाऽततममनुपीता हतिरेवादरणीया इति। "सप्तगुरवः (PeristiaurLEOUP Giumarari பூவான் என் தாத்பர்யம்} ·मतपसारसंग्रहे। १ स्मृत्यधिकरणम् । (११)-दैतम् १ओं स्मृत्यनयकाशदोपप्रसङ्ग इति चेनान्यस्मृत्यनश्का- दोपप्रसाद । (१३६) २ ओं इतरेषां चानुपलब्धेः। (१३७) ३ औं प्रतेन योगः प्रत्युक्तः। (१३८) सर्वज्ञरदादिकृतस्मृतीनां विष्ण्वादिसत्वसकृतस्मृतीना। अन्योन्यरोधे सति विष्णुमुख्यस्मृत्यादिरेव प्रबलत्यवोचत् ॥ ३०५ ।। अन्यस्मृतिमोक्तफलस्य साक्षाददर्शनात्तद्वचनं न मान। योगस्मृतथापि न मानमिदं अदर्शनादेव फलस्य तत्र ।। ३०६ ।। अधिकरणार्यः सर्वासमृतमः प्रमाणं नवेति संशयः । सर्वज्ञल्लादि- इस स्मृतीनामपि प्रामाण्यं भवतु इति पूर्वपक्षः । विष्ण्वादिकतानां स्मृतीनामेष प्रामाण्यं । तरकृतस्मृत्युक्तफलस्यानुपलव्येः तासामप्रामाण्यं। योगशास्त्रोक्तम प्रत्यक्षोपलव्ध्या योगस्मृतेः मामाप्यमस्तु इति चेत् योगाभ्यासमाले मला योगस्सतिरपि मामाण्यपदवी नाईति । इति ॥ २ पोगप्रत्युक्तपधिकरणम् (४१)-अद्वैतम् ३ एतेन पोगः प्रत्युक्तः । (१३७) योगास्पशास्त्रेऽपि विरुद्धः योगो न मानं कपिलादियच । योगस्य निश्येयससाधनोक्तेः शंकाधिकाऽस्तीति निरस्यतेऽत्र ||३|| महात्मवादप्रतिपादकोऽसौ नात्मकतत्यार्थविचिन्तको हि। अद्वैतष्टिर्न हि तव भाति ध्यान प्रवीति श्रुतिनिष्ठयोगम् ॥ ३०८ ॥ मधिकरणार्थः "अब तत्वदर्शनोपायो योगः ॥ इति तत्वदर्शनस्य उपायावेन श्रुतं योगशास्त्र प्रमाणमित्यधिकाशमयां योगस्मृतिः न प्रमाण । योगनिष्ठाव तिन एव; नात्मैकलदर्शनः । यसड्डी द्ययं पुषः (४१.३.१६) दति निर्गुणविशुदपरकत्वमतिपादकवेवाविरोधात | " तोपनि

·-
पा. ११ विलक्षणवाधिकरणम् विशिष्टाद्वैतम् ॥
१५१
पृच्छामि (१३.९.१६) "नावेदवि-मनुते ते हन्तं" (ते न ३.१२-१.७)
इत्यादि पुतयः पुरुषैकवे प्रमाणं इति।
२ योगप्रत्युक्तयधिकरणम् । (३७)-विशिष्टाद्वैतम्
३ एतेन योगः प्रत्युक्तः! १४१)
यस्माविडोजाब विरोचनश्च ब्रहात्मविज्ञानमजादगृक्षात् ।
वस्मात्प्रमान प्रकृतिः स्वतन्त्रा बीजत्तिति प्रोक्तमतो न माना ३०९॥
आधिकरणार्थ: चतुर्मुखप्रोक्त योग:मृतिः प्रमाणं भवतु ।
भधाय ज्येष्ठपुत्राय माद" इत्यादिना चतुर्मुखस्य वेदान्तशात्रप्रवर्तकत्वस्थ
तत्वाद, इत्यधिकाशशयां, निमित्तकारणमात्रेश्वराभ्युपगमात् चतुर्मुखत्यारप
क्दाचित् रजस्तमोऽभिभवसंभवाच स्वप्टसरस्वयभिधावनादिदृष्टेश्च नर-
योगस्मृति न पमाणम् । इति ।।
३ विलक्षणत्वाधिकरणम् । (४२)-अद्वैतम्
५ न विलक्षणत्वादस्य वयात्वं च शब्दात् । (१३८)
५ अभिमानिव्यपदेशस्तु विशेषानुपतिभ्याम् (१३२)
६ दृश्यते तु ! (९५०)
७ घमदिति चेन पतिधमानत्वात् । (१५)
८ भपति तद्वत्मसहादसमासम । (१५२)
२. दृष्टान्तभावात। (१५३)
१० स्वाक्षशेषाचा (१४४)
११ साप्रतिष्ठानादप्यन्ययानुमेयमिति चेदेवमध्यविमोशरसरः। (१५.)
शानं विशुद्धं भगवत्स्वरूपं जगतु नित्यं परिणामि दृष्टं ।
चनिदानं च विलक्षणत्वात् ब्रह्मेतियक्तुं न समईतीति ।। ३१० ॥
भै नरालोम नखादिदष्टेः गपुरीपादपि कीटदृष्टेः ।
कान्ततोऽस्तीह निशनमस्प नकवी विरेव यति ॥ ३११॥

·१६० मतत्रयसारसंग्रहे थ. २ चण नेपा मतिरापनेया चेयं विसर्टियत आवभूव | बोवेद चाद्धा क इह प्रयोचत् इत्यादिना ब्रह्म विलक्षणं वद ॥३१॥ अधिकरणार्थ:-लोके घटादिनिर्माणे मृत प्रकृतिः, कुलालः निमाला इति एम । अन तु सकलविलक्षणं ब्रह्म चेतनाचेतनरूपप्रपञ्चस्य निर्मित उपादानं च कथं भवेदिति लोकदृष्टया शा। समाधिस्तु वेदोच त्वादेव लोक- विलक्षणं ब्रौय जगतः निमित्तमुपादानं च भवितुमर्हति । शब्दैकप्रमाणका हि वयं । शब्दच "विज्ञान विज्ञानं च " (ते २.६) मृदबवीत आपोऽत्रु- इन् (६-१-३-२-४) “तवेजो ऐक्षत ता आप ऐतक्षन्त" (म ६.२.३.५) ते है मे प्राणः, अहं श्रेयसे विवदमानाः अझ जग्मुः (६-१-७) ते ह वाचम्चुः त्वं नोद्येत् (म १-५-२) इत्यादिश्रुतिभ्यः चेतनाचेतनयोः अमानुप्रवेशमुक्त्वा अचेतनानामपि चेतनवत प्रश्नोतरवस्वादिश्रवणाच विलक्षय- मपि बम जगतो निमित्तमुपादानं च भवितुमर्हति इति । लोकप्रक्रिया तु 'मचिन्याः साल ये भावः न सांस्तकेंण योजयेत् ॥ इति “नेपा सकेंग .मतिरापनेया " इत्यादि श्रुतिस्मृतिभिः ब्रह्मण अचिन्त्यशक्तिमत्वोक्तेः । ३. विलक्षणत्याधिकरणम् (३८)-विशिष्टाद्वैवं नविलक्षणत्पादस्य तथात्वं च शब्दात् (१७२) ५ अभिमानित्यपदेशस्तु विशेगनुगतिम्याम् (१५३) ६ दृश्यते । (१५५) ७ असदिति चेन्न प्रतिषेधमात्रत्वात् । (१४५) ८ अपातौ तद्वत्मसाझादसमञ्जसम् (१५६) ९ नतु दृष्टान्तमावात् । (१४७) १० स्वपक्षदोषाध। (१५८) २१ ताप्रतिष्ठानादपि। (१९९) १२ भन्यवानुमेयमिति चेदेवमप्यनिमोकप्रसाः। (१५०) ·१६१ पा. १]. विलक्षणत्वाधिकरणम्-विशिष्टाद्वैतम् केचित् प्रधानं जगतो निदान त्रैगुण्यरूपस्प सरूपमाहुः । 'तदैतेति श्रुतिराह सृष्टिं सङ्कल्पपूर्वा तदवेतनं हि ॥३१५॥ विलक्षणत्वाज्जगतो निदानं न अझ किन्तु त्रिगुणं सरूपं । मैवं हि कीटो मधुनोऽपि वह्निः जातोऽरणेस्तद्धि विलक्षणत्वात् । ३२६॥ दृष्टं शरीरात् दशना-शिरोज नखादि कीटादि च गोमयादेः । तस्मादनन्तं बहुश्शक्तिमच ब्रह्मैव सर्वात्मकमत्र हेतु ॥ ३१७ ।। प्रियाऽप्रिये न स्पृशतोऽशरीरमित्यादिना मुक्ततनुन दग्या । अप्राकृताकारशरीरसत्वे बहुप्रमाणानि भवन्ति शास्त्रे ।। ३१८ ॥ विशुद्धसत्वाश्रयगोपुरादि लोकाच विष्णोरसता विभान्ति । यद्यस्य शेष तदु तस्य वर्ण शरीरलक्ष्मेति मते न दोपः ॥ ३१९ ।। आधिकरणार्य: यस्तगानुसथते स धर्म वेद नेतर: (मनु ६२-१०६) इति मनुस्मृत्या तीनुगृहीतशास्त्रमेव प्रमाणं । याद्धि यत्कार्य वचसाादविलक्षण दृष्टम् : यथा मूत्कार्य घटादि तद्भुत अचेतनरूपस्य जगत कार्यस्याचेतनरूपं प्रधानमेव कारण भवितुमर्हति। न तु चेतनं महा इति पूर्वपक्षे प्राप्ते, कार्यकारणयोः नियतसालक्षण्ये प्रमाणाभावात वैलक्षण्येऽपि कार्यकारणदर्शनाच, अचेतनात् गोमयात् चेतनवृश्चिकादीना,चेतनाश्च वर्णनाभेः भचेतनतन्त्वादीनां चोत्पतिदर्शनात, शब्दकसमापिगम्यकारणत्वे ने कांग्रत् दोषमुद्भावयितु शनयमिति सिद्धान्तः । चिदचिच्छरीरकपरब्रह्मण' जगत्कारणत्वाशीकारे शरीरमूनचेतना- चेतननिष्ठदोपाः शरीरिणि ब्रमणि प्रसज्येरनितिचेत, मेवं । शरीरलक्षणस्य तार्किकायुक्तस्य अन्पापयतिध्यात्यादि दोषग्रस्तत्वात् यदेकाने याम्यं यदेक भार्य, मस्यैकोषम्तं ततस्प शरीरमिति शरीरलक्षणायणेन सरीरंगतदोषादयः शारीरिणि न समपन्त्येव । “मशरीरं वावसन्तं न प्रियाप्रिये स्पृशतः ॥ (1) इत्यादिभुतयस्तु कर्मकृतशरीरस्यैवेति नापाकृतशरीरविशिष्टपरवक्षण इति न कोपि दोष इति ॥ . म.21

·१६२
मतत्रयसारसंग्रहे।
२ नविलक्षणत्याधिकरणम् (४२)-दैवम्
५ ओंन विलक्षणत्वादस्प तथात्वं च शब्दात् । (१३०)
भी दृश्यते तु।
(१४०)
'मन्वादिस्मृतयस्तथैव मकलावेदाश्च साता प्रमा
प्रत्यक्ष फलमन यद्धि विफलं नत्कर्म तत्कारणम् ।
साख्यादिस्मृतपः प्रमाणपदवी नाईन्ति दोपाधिकाः
वेदाथ स्मृतयः स्वत्तस्तु मितयः नित्याय विग्याविति ।। ३२० ॥
लोकाद्विलक्षणे वैदे नित्ये यत्कथ्यते प्रमा।
दस्मृतीनां प्रामाण्यं दृश्यते नित्ययेति च ॥ ३२१ ।।
मधिकरणार्थः वेदानां मन्वादिस्तीना न तनदुतमलोपा
स्वादिकृतस्मृतिविलक्षणत्वात् वेदादीनां नित्यत्वाच स्वतः प्रामाण्याच 'वानाधि-
रूपनित्यया (८.६५.६) 'अनादिनिधनामेइत्यादिना वेदादीनां
नित्यत्वश्रवणाच तदुक्तफलस्य दृष्टत्वाच स्वादेत मृतिम् वेदेषु न मल्या
दोषाः। यत्रकुत्र च वेदोक्तफलं दृष्टं तत्र तामीवकर्तृकामनिमिचमिति
फलवत्वस्य व्यभिचारामावान साहा वेदाः नामनेर ।
३ अभिमान्यधिकरणम् (४३)-तम्
६ औं अमिमानि म्यपदेशस्तु विशेषानुगनिम्याम् । (१५१)
- मों दृश्यते च (१५२)
करवीद पृथिवीत्यादि दवाचां न न प्रमा।
भूम्यादेश्यक्तिमत्वाच भादेवक्ति देवताः ॥ ३२२ ।।
अवेतनमृदादीनां देवता अभिमानिनः ।
वासुदेवदत्ताच अकयस्सन्ति नास्वपि । ३२३ ।।
अधिकरणार्य:
" "मायोऽदन् " ( ६.२.३)
इत्यादिश्रुतयः न ममाणं । तेषु चेतनधर्मासमवात् इति पूर्वपक्ष सदमिमानि
"मृद्वयीन

·था.१] असदधिकरणम्-दैतम् ॥ देवता अवन्तीति शास्त्राव मृद्रादीनां भगवद्दत्तविशेषसामध्यमस्तीति ।। " अचिन्त्यावशक्तयन्तास दृश्यन्ते मुनिभिश्च ताः । ताश्च सर्वगता नित्यं वायुदेवैकसंश्रयाः ।। इति प्रमाणात न कोषि विरोध इति । ४ असदधिकरणम् (४५)-दैतम् ८ ओं असदितिचेन्न प्रतिषेधमात्रत्वात् । (१४३) ९ यों अपीती तद्वत्प्रसद्भादसमञ्जसम् । (१५४) १० ओं न तु दृधान्तमावात् । (१४५) ११ औं स्वपक्षदोषाच। (१५६) १२ औं तकीपतिष्ठानादप्यन्यथानुमेयमिति चेदेवमप्यनिमोक्षप्रसङ्गः । १३ औं एतेन शिष्टा अपरिग्रहा अपि व्याख्याताः । (९५८) असतः कारणत्वोक्तरसद्वाच्यो हरिस्स्मृतः । सत एव जनिः प्रोक्ता विनाशश्व सशेषकः ।। ३२४ ॥ दृष्टान्तभावाभावाभ्यां तकानिश्चयतः परे । विरुद्धवादिनः सर्वे निरस्ता इति चोन्यते ।। ३२५ ॥.. उत्पत्तावसको नास्ति दृष्टान्तो युक्तयत्तथा । विष्णोरेव समुत्पन्न प्रमाणादुपपद्यते ।। ३२६ ॥': दृष्टान्तभावाभावाभ्यां शिष्टा अप्यपरिग्रहाः । प्रधानपादितुल्यास्ते निरस्ता अभवन्निह ॥ ३२७ ॥ भधिकरणार्थः 'नासदासीन्नोपदासीन तदानी नासीदजो नो ब्योमा परी स्त् ( १०-१२१) मसदेवेदमन यमीत व-द-२-२) 'असतः सदजायत; (१०-७२-३) इत्यादिना समनः कारणोक्तः विरोध इति पूर्वपक्षे असनः' कारणवायुक्तिः न विरुद्धा! सर्वशब्दानां ससच्चब्दवाच्ये विष्णौ समन्वये सत्यनि असा उत्पत्तिः निषिध्यते । युक्तिविरोधो निराक्रियत इत्यर्थः। असत ·मतत्रयसारसंग्रहे उत्पनी प्रलये सासवमेव स्यादिति युक्तिविरोधः । प्रलये सदासत्व- दृष्टान्ताभावादेव तथा वक्तुं न युज्यते । लोके सत उत्पत्तिः सोपविनाशश्च दृष्टः ; में सर्वविनाशः; दृएन्ताभावादेव न युज्यते । अतः सत उत्पतिरैब न्याय्या । अन्यथाप्यनुमेयं न भवति । एतद्रीत्यैव परिशिष्टा विरुद्धमतया दिनः निरस्ता वेदितव्याः। यत्र असव उत्सतिरुच्यते तत्र असच्छन्दवाच्यात प्राणः जगदुत्पतिरित्यभ्युपेयते । यत्र विरोधः तत्र ब्रौत्रोच्यत इति नियमात। प्रलये वावन्तरिक्षम्पं भूतं पृथिव्यप्तेजोरुपं गतं वायादिकं कार्य कारण- भूतं वाय्वा दिकं च चेप्रमानं नासीत् । अपि तु परमात्मैवासीदिति तात्पर्यम् ।। १ शिष्टापरिग्रहाधिकरणम् । (४३)-अद्वैतम् १२ एतेन शिष्टापरिग्रहा अपि व्याख्याताः। (१४६) कारण जगतोयादि ब्रुवते तार्किकादयः । तेषां परिग्रहो नात्र तत्तुल्यानां तथैव च ॥ ३२८ ।। भधिकरार्थः । प्रधानकारणवादिनिरसनेन शिष्टः मनुव्यासप्रभृतिभिः मपरिगृहीता अण्वादिकारगयादिनच निरस्त। इत्यर्थः ।। ४ शिष्टापारग्रहाधिकरणम् (३९)--विशिष्टाद्वैनम् १३ एतेन शिष्टापरिग्रहा अपि व्याख्याताः। (१५१) अशेपशेषकाणादपुख्याश्च कपिलादिवत् । शून्यात्मवादिनस्सर्वे निरस्ता अभयनिति ॥ ३२९ ॥ अधिकरणार्थः । परिशिष्टाः दापरिगृहीतसांस्यपनक्षपणेन पारे- शितः वेशपरिगृहीता भण्यादिकारणयादिनः फाणादादयः तेन निरस्त पेदितव्याः। ५ भोस्त्रापत्यधिकरणम् । (४४)-अद्वैतम्. १३ भोजपत्तेरविभागधे स्यालोकयन् । (१४७) ·पा-१ भोक्तापत्यधिकरणम्-विशिष्टाद्वैतम् ।। श्रृंतिप्रमाणाधिगमेऽपि लोके भोक्तुश्च भोग्यस्य विभाग इष्टः । अन्योन्यभावाप्तिरिहापि दोषः ब्रह्मण्यभिन्नद्वयकारणे न ॥ ३३० ॥ बलात्मकाब्धेत्र तरङ्गवीचीफेनादिभाव व्यवहारभेदः । तुन्येऽन्तरिक्षेऽपि घटान्तरिक्ष यथा तथोपाधिवशादिहापि ॥ ३३१ ॥ अधिकरणाः शन्दप्रमाणकत्वेऽपि लोकदृष्टव्यवहारविरोधः प्रति- भातीति पुनः सांख्यवादी प्रत्यवतिष्ठते । भोक्ता देवदत्तादिः । भोज्यः मोदनादिरिति लोके भोक्तृमोंग्यविभागो दृष्टः । प्रपञ्चस्य ब्रह्मोपादानत्वे भोन्यस्य भोक्तृत्वापत्तिः, भोक्तुध भोग्यत्वापत्तिः प्रसज्येत् इत्याक्षेपे समाधिः " स्याल्लोकवत् ” इति। फेनबीचीतरङ्गबुद्भुदादीनां उदकात्मकसमुद्राभिन्नत्वेऽपि स्तरेतरविभागादिव्यवहार उपलभ्यते । " तत्सृष्टांतदेवानुपाविशन्' (ते २.६) इति श्रुत्या अविकृतस्य नष्टुः कार्यरूपप्रपञ्चानुप्रवेश इति अविद्योपाधि- निमित विभागः, आकाशस्य घटायपाधिनिमितभेद इव, कार्यानन्यस्येऽपि गोतभोग्यविभागः युक्त एव । ५ भोक्तापत्यधिकरणम् । (४०)-विशिष्टाद्वैतम् १४ भोक्त्रापत्तेरविभागश्चेत्स्याल्लोकवत् । (१५२), देहो नीयः प्रकृतिरपि च नक्षणोऽङ्गीकृतस्यात् मोक्त्रापत्तिर्विकृतय इहाऽयान्ति तब्रह्मवाद। इन्वेऽरण्ये नृप इस परब्रह्मशक्त्यैव जीये मुम्पायुप्पानुगुणतनुगं भोक्ततादि करोति ।। ३३२ ॥

·मतत्रयसारसग्रहे। (भ. २ यथा राजा विपिने प्रासादे च सुखी वर्तते तद्वत जीवं नियम्य जीवातदोषास्पृष्ट एव वर्नत इति न प्रमणो भोकृत्यापत्तिः । अत एव- "शनि ! त्वमेव जगतां चिदचिद्विशिष्टः सकारणं विपरिणम्य वर्तसे हि । मृल्लोहरवमविकृतेः कलशादिभावः यद्वत्तथापि विकृतिरिदचिद्गतैव ।। (श्रीशा-१९६) इव्यस्माभिरुक्तः श्रीशार पाणिस्तवे ॥ परिशिष्टाः चेदापरिगृहीता अबादि- कारणवादिनः काणादादय एतेन निरस्ता वेदितव्याः । ५ भोक्राधिकरणम् । (४५)-दैतम् १४ औं भोक्नापत्तरविभागक्षेत्स्यालोकवत् । (१४९) एकीभवत्यत्र परेऽव्ययेऽयं ततो विभागो भक्तीह विष्णोः। यथोदके सिक्तजलं तथैव भवत्यथाधिक्यमिदैव चाल ॥ ३३३ ।। सर्वेऽपि जीवाथ न ते महित्वमन्वश्नुवन्तीति वदन्ति वेदाः। फलाधिकारेऽपि विचार्यमेतत् युक्तेविरोधेऽपि विचार्यमेव ॥ ३३४ ।। अधिकरणार्थः । 'कर्माणि विज्ञानमयश्च आत्मा परेऽन्यये सुर्व एकी भवन्ति' (मा ६.७) इति श्रुता मुक्तस परमात्मापत्तिरच्यते । अतः विष्णुरपि जीव एवं। अन्यस्य अन्यत्वं न युज्यते हीति पूर्वपले 'स्यालोकवत्' इति समाधान । 'यशोदकं शुद्ध शुद्ध आसिक्त ताहगेव भवति। (का-१.२५) इति श्रुतेः जले जलान्तरस्व सबन्धेऽपि जलाधिक्यरूपभेदः दृश्यत इति विष्णोः जीवादेदो मुत्तावपि दृश्यत एव । मुक्तावपि विष्णुमहिमा जीवस्य न जायत इति श्रुतेः ।। ६ भारम्भणाधिकरणम् (४५)-अदैतम् १४ तदनन्यत्वमारम्भणशब्दादिभ्यः । (१४८) ·१६७ पा. १] আংশমিক-গবন .१५ भावेचोपलव्धेः। (१४९) १६ सखासापरस्य। १७ असहयादेशान्नेति चेन्न धर्मनरेग सायशेषात् (१५१) १८ युक्तेशदान्तराच। (१२२) १९ पटवच्च । (१५३) २० यथा च प्राणादिः। (१५४) लोकवन्द्रोमोग्यादि व्यवहारस्समीरितः। पस्तुतो ब्रह्मणो नान्यदस्तीतीह प्रतन्यते ॥ ३३५ ।। सर्व नौव नाना न हि किमपि तथा मंबदन्तीह वेदाः पाचारम्मो विकारो घटमणिकमुखं मृत्तिकत्येय सत्यं । इत्यादीनां पहनामुपनिषदि तथा दर्शनाहह्मणोन्यत् नति स्पष्टं प्रतीतेः तदापि च तदनन्यत्वमित्यादिनाऽऽह ।। ३३६ ।। कारणाव्यतिरेकेण कार्यस्य परमार्थतः । गभावस्प प्रतीतत्वादनन्यत्वमिहोच्यते ।। ३३७ !! भन्म स्वतन्त्र सगुणं यदिस्यात् सुरवैकतानं जनवेजगदि । मतो जगत्कारणवस्तु मायाविशिष्टमन्यद्धि सदा प्रकाशम् ॥ ३३८ ॥ अधिकरणार्थः। 'यथा सोम्य एकेन मृत्पिण्डेन स मृण्मय विज्ञातं स्याता वाचरम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेयेव सत्यं (ET-३-१-१ हत्या पकगृत्पिण्डज्ञानेन सत्र मृद्विकारजातं ज्ञातं भवतीत्युक्त्वा रूपनामादिक- विकारव्यवहारः फेवल्वाङ्मात्रमेव । मृदेय सत्यमिति उपनिषदों भाति । तत्र मृदेव सत्यं, मृद्विकारं मिश्येत्युक्तेः पूर्वोत्तमोत्तमोग्यादिव्यवहारः कयं उपपद्यत इति वक्ष प्राप्ते 'यथा सोम्य एकेन 'इत्यादिश्रुत्त्या भोक्तृभोन्यादिक मिथ्यैव ! तुप्यतु दुर्जन इति न्यायेन लोकव्यवहारदृष्ट्या पृष्टभ्य तीत्या नदुत्तरं दन पूर्व । इदानी ममत्यतिरेकेण सत्यरूपम्यान्यस्याभाव कृतिः । . पर मते ·मननयसारसंग्रहे A तदनन्यत्वं- "तत्सादृश्यमभावञ्च तदन्यत्वं तदल्परा। अप्राशस्त्यं विरोधश्च नार्थी पटप्रकीर्तिताः ||" इति वैय्याकरणोक्तरीत्या नज्ञ अभावार्थकरवेन अन्यस्य अभावः-~-अनन्यः, अनन्यस्य भाव:--अनन्यस्त्र । परब्रह्मणोव्यतिरेकेणाभावः--इत्यर्थः सिद्धयति । वामानं केवलं, न तु पदार्थसत्तेत्यर्थकवाचारम्भणादि शब्देभ्यः तथैवावगमात् । " ब्रौत्रदं सर्व " (मु २.२.११) "नेह नानास्ति निश्चन ( ४-४-२९) एवमादि श्रुतिभ्यः यथा मृगतृष्णिकोदकादीनां रूपरादिभ्योनन्यत्वं घटमठाकाशानां महाकाशादनन्यत्वं तद्वत् ब्रह्मणः तद्वयतिरि- क्तपञ्चत्यवानन्यस्य । समुद्रफेनादिदृष्टान्तोपि युक्त एव । "परिणाभाव" इति सूत्रकाराभिप्रायरीत्या महासमुद्रस्थानीयस्य ब्रह्मणः नदिकुल्यादिवत सत्यत्वमभिप्रेत्य सगुण ब्रह्मोपासनेषु तदनन्यत्वप्रकारोपि उपपद्यन एव । “अस्मान् मायी सूजते विश्वमेतत् ॥ इति श्रुत्या मायाविशिष्ट ईश्वरशब्देन व्यवहार्य सगुण ब्रह्म जगत्कारणं । अविद्या विशिष्टं जीवशब्देन व्यवहार्य ब्रचैव भोक्तृ भोम्यभावादिना यता इति मायाविद्याविभागोप्यस्मिन् मते युक्त एव । माया भवेद्विमलसत्वगुणप्रधाला प्रोकामलापिहित-सत्वगुणात्वविद्या ।" इति मायाविद्ययोः, "आत्मविद्याविलासो" पृथक लक्षणं सच्चले। "जीवो ब्रा विशुद्धाचित भेदस्तस्यास्तयोर्द्वयोः अविद्या चितोयोगः घडस्माकमनादयः ॥" इत्यसान् मते षण्णां अनादिसिद्धवाहीकाराव भोक्तभोग्यादि व्यवस्था, पुम्ब दुःखादि व्यवस्था ब्रह्मानन्यत्यसिद्धिश्च सङ्गच्छते । ज्ञानरूपे बयाणि अविद्या मायासः कथं भवेत इति चेत् जले पाण्यमिव अग्नौ शैल्यमिव संभवे देवेवि न दोपः॥ ६ आरम्मणाधिकरणं । (४) विशिष्टाद्वैवं १५ तदनन्यत्वमारम्भणशन्दादिम्यः । (१५३) | १६ भोवेचोपलपेः। (१५३) " .

·पा. आरम्भणाधिकरणम्--विशिष्टाद्वैतम् ।। १७ सालापरस्य । (१५५) १८ असव्यापदेशान्नेतिचेन्न घमान्तरेण वास्यशेषाद्युक्तरेशन्दान्तराध । १५६ १९ पटयच । (१५७) २० यथा च प्राणादिः। (१५८) अमानन्यत्वमेतत् वदितरजगतस्सत्यता नेनि युक्त्या प्रोचुर्मिथ्येति वाक्यं क्वचिदपि न भवेत् सत्यमित्येव सिद्धम् । एवं चैत् कार्यहेत्वोः कथमपि तदनन्यत्वसिद्धिर्न च स्यात् मैवं सर्वेषु कार्येभ्यनुविशति परब्रह्म तस्मानदैवयम् ॥ ३३९॥ . सन्मूलं च सदाधारं 'ऐतदात्म्यमिदंत्विति। जीवेनानुप्रविश्यति सत्यं जगदितिस्थितम् ।। मृल्लोहकार्णायससत्यवाणी नान्यस्य सत्यादि रुणद्धि किन्तु । ज्ञाते मृदादौ सति तद्विकाराः ज्ञाता भवन्तीति तदेव सत्यम् ॥३४११॥ 'इत्येव' शब्दाच तथा तदर्थः मृत्स्नैव सत्य लिति वेदवाक न । सुवर्णमृत्स्नादि च सत्यमेतदनित्यमन्यम विकारजातम् ॥ ३४२॥ ब्रह्मात्मसदहं शन्दाः भवन्ति ज्ञानिवाचिनः । ईक्षां चक्रे विभेतीति चिन्मात्रस्य कयं भवेत् ।। ३५३ ॥ अधिकरणार्थः सन्मूलारसोम्य इमाः सर्वाः पनाः सदायतनाः सत्प्रतिष्ठाः (छा-६-३-३) इत्यादि विषयवाक्यम् । अत्र लोके कारणात् कार्यस्य भैद एव बुद्धिशब्दकार्याकारादिभेदात् दृश्यत इति ब्रमणोभिन्ननिमित्तो- पादान न संभवतीति प्राप्ते तदनन्यत्वमारम्भणशब्दादिभ्यः । तदनन्यवं -वहाणोनन्य जगतः आरम्भणशन्दादिभ्योवगम्यते। ऐतदास्यमिदं सव' (छ ६-८.६,७) इत्यादिना अझकार्य इदं चेतनाचेतनप्रपञ्चरुपं सृष्टेः प्राक् प्रपञ्चरूपभावेन सूक्ष्मलया आसीत् । सृष्टयुत्तरं 'फौगानीव सर्वशः' 'उभय- व्यपदेशास्वहि कुण्डलवत' इत्यादि न्यायेन चब्रह्मणः प्रपञ्चरूपेण परिणामात् ब्रह्मा- नन्यत्वं सिद्ध । परिणामित्ने दोषभाक्त्वं तु नियन्तृत्वात' इत्यादिना परिहत । म.22 ·१७० मतत्रयसारसग्रह। [.२ मृत्स्नैव सत्यं इति श्रुत्यमावात् 'मृरिकेत्येव सत्यं' इससलाच मृदादि दृष्टान्तैश्च सर्व द्रव्यं सत्य, तद्विकाराश्च मनित्या इत्येव श्रुत्ययस्याङ्कीकतव्य- स्वात इति। कर्मानादित्वमात्राम्युपगतिरिह नस्साम्पकारुण्यसिद्धथै पष्णां चानादिताङ्गीकृतिरपरमतेऽनादिनित्यौ समायौं । नित्यानाद्योश्च वाच्ये भवति न हि भिदाऽद्वतिनां तुल्यता नः पणित्यासन्मते म्युः सकलमपिमते लक्ष्मणार्यस्य नित्यम् ॥३४४ ॥ अनादेनाशिता दृष्टा सा नो नित्यस्य चेति न । मृदादिपरिणामादि नाशो रूपान्तरं स्मृतम् ।। ३४ ॥ यपि न परमते ब्रह्मणः जगत्सृष्टै वैषम्य दृष्यपरिहारार्थ अनादिला. नोकृतिरभ्युपेयते । असिन् मते तु मे पदाधान नित्यत्वाद अनादि- कर्मणः एकस्यैवान्युपगमेन साम्यवैषम्यसिद्धिः भवतीति लाघवमन्ति । भपि च नित्यानादिशब्दयोः वस्तुतो अर्थभेद एव न ॥ न च अनादित्वस्य नाश्यत्वादिसिया, नित्यत्य तदभानाच अर्थमेदो भवत्येवेति वाच्या भावान्तरामाश्यादि पक्षे वस्तुनः परिणामसत्त्वेऽपि नाश्यत्वाभावात वस्वन्तररूपेण सत्वाभ्युपगमात । न च निर्वाणस्य दीपस्य वस्त्वन्तराभावस्य सिद्धत्वात विकारजातं सर्व नास्यमेव ; न तु स्वन्तरमिति वाच्यम् । लोके सर्वस्य विकारजातस्य भावान्तरमेव दृष्टमिति निर्वणदीपस्यापि भावान्तर कल्प्यमेव । 'भूयतां स्यात चलीयस्त्वात' इति न्यायात् । मत एच, श्रीलक्ष्मीनृसिंहस्तके। अस्माभिरुक्तम्-.. 'विकार्यनित्य लिति केचिदाहुः नाइ! तचापि न युक्तमेव । विनश्यदन्यत् भजते हि रूपं मावान्तरं त्वेतदमावरूपम् ॥ यनस्पति दन्यगिदं मृति न तच्च तस्य प्रति समेति । घटादिनशेऽपि मृदादि दृष्टेः निर्वाणदीपेऽपि तथैव करप्यम् || (श्रील सव-पूर्वभाग २१२-११३) .

·१७१ भारम्भणाधिकरणम्-दैतम् ६ आरम्भणाधिकरणम् । (४६)-दैतम् । १५ ओं तदनन्यत्वमारम्भणशब्दादिभ्यः । (१५०) १६ औं भावेचोपरब्येः। (१५१) २७ ओं सत्त्वाचापस्य । (१५२) १८ ) असद्वयपदेशान्नेति चेन्न धर्मान्तरेणवाक्यशेषात् । (१५३) १९ यों युक्तेः शब्दान्तराच। (१५४) २. ओं पटवच्च । (१५५) २१ ओं यथा प्राणादिः। (१५६) यथा कुलालस्य घटादिसृष्टौ आलोकधारवादियुता च मृत्स्ना। अपेक्षिता तदिहापि विष्णुः मापेक्षते साधनवर्गमेपः ॥ ३४६ ॥ सर्वज्ञशक्त्यादिगुणैस्सुपूर्णः नापेक्षते किंचिदपीह विष्णुः । तस्मादनन्यस्वामिहोपपन्नं असाधनस्सन् सृजतीह सर्व ॥ ३४७ ।। पटादिसृष्टौ च यथा हि तन्तु: तथा शरीरेन्द्रियसाधनश्च । अनुप्रविश्यैव जगदिसृष्टिं करोति तत्साधनवान् हि विष्णुः ।। ३४८ ।। अधिकरणार्थः किंस्विदासीदधिष्ठान आरम्मणं कतमस्वित् कथासीत्। (ऋ १०.७१-२) इति ब्रह्मणः सृष्टिकाले साधनाधिष्ठनाद्यनुत्तेः घटादि निर्माणे कुत्सलायेव साधनापेक्षा न संभवति । कुलालो हि परतन्त्रः विष्णुमा स्वतन्त्रः। 'साधनानां साधनत्वं यतः किं तस्य साधनैः' इति प्रमाणात साफ- नान्तरानपेक्षयैव विष्णुः सृष्टिं करोति । 'प्रकृति पुरुवं चैव प्रविश्य पुरुषोतमः । क्षोमयामास भगवान् सृष्ट्यर्थ जगतो विभुः ।। इति प्रमाणात शरीरेन्द्रियादि साधनवानपि भाति नि:।

·१०२ मतलयसारसंग्रहे । [अ.२ * इतरल्पपदेशाधिकरणम् । (४६) अंतम् ११ इतरव्यपदेशाद्विताकरणादिदोरमसक्तिः । (१५५) २२ अविकन्तु भेदनिर्देशात । (१५६) २३ भामादिवञ्च तदनुपपत्तिः । (१५७) स नेतनं ब्रह्म जगनिदानं स्वकीयदुःस्वादि नयेत् कथं नत् । मयं विशुद्ध न जगनिदानं मायाविशिष्टं च पचेतनं तत ।। ३४९ ॥ अनादि बद्धेषु हि दुःखसृष्टिः मायानिकृत्यैव विमुक्तिभाजः। ब्रह्मतरद्वन्धविमोक्षमा तु न ब्रह्मणो दुःखमुखादयश्च ।। ३५० ।। अनादिसिद्धा पडिहापि शास्त्रे ह्यनादिजीवेपु हितादिसृष्टिः । तदीय कर्मानुसृतः परंशः सृष्टिं करोतीति न कोपि दोपः ।।.३५१ ॥ गूढं प्रकेतं तमयाऽन्तेन प्रमादिताः कर्मवृता हि जीयाः । किश्चापि दृश्यं सकलं मृपेच मिथ्यामविस्सैर हिनादि सृष्टिः ।। ३५२।। यथा पृथिव्यादिविकारभूतपापाणरत्नादिपु तारतम्यं । यथा पृथिच्याश्रयवीजगन्धः किंपाकघृतादिषु मिन्न एच ॥ ३५३ ॥ नीय वीज जगतोपि सिद्धं उपाधिसंगात् वहृयाविमेदः । आत्मा हि नित्यो विभुरक एवं मरीचिकेवान्यदसत्यमेव ।। ३५४ ॥ अधिकरणार्थः ब्रह्मणः सत्यमुक्तं । म्वनन्तः कति सचेतनः परमेश्वरः जन्ममरणजरारोगाद्यनकानर्थजालं भारम्नः कथं कुर्यात इति आक्षेपे 'अधिकं तु भेदनिर्देशाह' इत्यादिना तत्समाधानमुच्यते। 'यस्मान- मायी सजते (इव १-९) इति श्रुत्या मायाविशिष्ट प्रक्षेत्र जगत्कारगन तु तुदं । 'धारमा वा अरे द्रष्टव्योः श्रोतव्यो' (१ २...५) इत्यादिन] शुद्धब्रह्मण पत्र सन्वेष्टत्यादिकं भूयते । यथा राजा सर्पभूदलनाम्बुधारादित्यस्यते राहत प्राणि भोलमोम्यादिभ्रमः | नुतः तत्वमसीस्थादिना जीवभेद एव एक एकात्मेति सिद्धान्तः ·पा. १] इतरव्यपदेशाधिकरणम्-विशिष्टाद्वैतम् मैदानेदा आकाशादिवदुपराधिभेदादुपपद्यते एव । यथा पृथिवीवाश्रयाणां अश्मनों केचित् वजवैडूर्यादयः, केचित् सूर्यकान्नादयः, फेचिल्लोष्टपाषाणादयः; यश पियालयामा बोजानां बहुविधं पतपुरादिवैचियं तथा ब्रह्मणोविद्या- वशात सर्वसुपपद्यत इति।। . ७ इतरव्यपदेशाधिकरणम् । (४२)---विशिष्टादौतम् २१ इतव्यपदेशाद्धिताकरणादिदोपप्रसक्तिः । (१५९) २२ अधिकं तु भेदनिदेशात । (१६०) २३ अस्मादिवच तदनुपपतिः। (१६) 'चिदचिच्छरपरमात्मकरीता चिदचिच्छरीरगतदोपमिश्चता। न शरीरनिष्ठाशिशुतादि चात्मनि प्रभुतानियाम्पमिदमहालक्षणम् । अझ स्वतन्त्र सगुगं यदि स्यात् सुखैकतानं जनयेजगद्धि। . ततो जगन्कारणवस्तु मागा विशिष्टमन्यद्धि सदा प्रकाशम् ॥ ३५६ ॥ मैवं विशुद्धं स्वयमेव भातं चिन्मालमङ्गीक्रियते यदीह । विशुद्धविज्ञानधनस्वरूपे मायापिधानं न.कदानि जीवेत् ॥ ३५७ ॥ देहो यस्य ब्रह्मणः सृज्यवर्गस्सर्वस्तसाद्विश्नदेही परश्येत् । . मुर्तेर्तुःखं मूर्तिनस्यादितीयं चित्रे यस्ले रक्तिमेवात न स्यात् ॥३५८ यातनस्य यदन्यं आधेयं शेपमेव च । वत्तस्य हि शरीरं स्यान्नास्त्यन्यन्मूर्तिलक्षणम् ॥ ३५९ ॥ अधिकरणार्थः । 'अयनारमा नम' (६६-४.५) 'तत्वमसि' (घा ६.८.७) इत्यादि थुत्या जगद्गगोरनन्या पोरसाधितं । तत्र किश्चिदा- क्षिप्य समाधानं क्रियते सूत्रकारैः । जावस बहभावोपदेशे सैर जीव इति सिद्धया, सालनः हिताहितादिमिश्रजगत्सृष्टयादिदोषाः अझगः प्रसज्येरन्निति रेत, जीवात्मनः पृथगेव परंबहोति 'य आलनि तिष्ठन्' (वृ५-७-२२)

·मतत्रयसारसंग्रहे
-
पृथगात्मानं प्रेरितारं व मत्या' (वे-१-६) इत्यादिगिः ज्ञायते । स्थलचिद चि-
द्विशिष्टनाणः कार्यभृतस्य जीव सच्छरीरगत दोषाः ब्रमणि न प्रसज्यन्ते। यथा
शरीरगतबालवयुक्त्वादायः शरीरिणि जीवे न भवन्ति तथा परमात्मनीति ।
७ इतरव्यपदेशाधिकरणम् । (१७)-दैतम्
२२ ओं इतरव्यपदेशाद्विताकरणादि दोषप्रसक्तिः । (१५७)
२३ औं अधिकन्तु मेदनिर्देशात् । (१५८)
२४ ओं अश्मादिवञ्च तदनुपपतिः। (१५९)
२५ ओं उपसंहारदर्शनाचेति चेन्क्षीखद्धि। (१६०).
२६ औं देयादिवदपि लोके । (१६१)
२७ .ओं कृत्स्नसक्तिनिखयवत्वशब्दकोपो वा। (१६२)
जीव एव जगत्कता यदिस्यादहितं कथं ।
विष्णुरेष जगत्कर्ता श्रमराहित्यशक्तिमान् ॥ ३६० ।।
नैव जीवो जगत्कर्ता निष्प्रतीकादिवेदतः ।
नित्यो व्यवयवो शाता सुखीदुःखीति च श्रुतेः ॥ ३६१ ।।
अधिकरणार्थः । श्रुतिप्राप्तीवकर्तृत्वपक्षः इदानीं निराक्रियते।
जीवस्यैव जगत्काणत्वाभ्युपगमे हिताहितादिदोषप्रसक्तिः स्यादेव। विष्णोः
जगमष्यत्वाभ्युपगमे न कोऽपि दोषः । सर्वशक्.यादिमत्त्वात । मतः विष्णोः
जगत्कर्तृत्वाभ्युपगमे हिताहितादिदोषो न भवति । जीवस्य चेतनत्वेऽति
मरमादिवत् कर्तृत्वानुपपतेः त्रस्त्वं न संभवति । गोषु दृश्यमानं क्षीरं प्राणादेव
जायते । अन्नं रसादिरूपेण प्राणः परिणयत्यसौ इति वचनात जीवे दृश्यमानः
कार्योपसंहारोऽपि विष्णुगत एव । लोके सामान्यपिशाचादीनामरि अन्यशरीरं
प्रविश्य विचित्र कार्यादिकरणे शक्तिशा किमु वक्तव्यं विष्णोः शक्तिमत्त्वे।
तथा व विष्णुः अन्यररष्टस्सन जीवादीन् भनुपविश्य करोति कारयति
पेति ॥
.
.

·. पा. १] उपसहारदर्शनाधिकरणम्-अद्वैतम् १७५ ८ उपसंहारदर्शनाधिकरणम् । (४७)-अद्वैतम् २५ उपसंहारदर्शनान्नेति चेन्न क्षीसद्धि । (१५८) २५ देवादियदपि लोके (१५९) मृद्दण्डचनादिसहायसत्त्वे करोति कुम्भादिघटादिकर्ता। तथा परेशोऽपि सहायकाही दनीतरत्क्षीरमपेक्षते न ॥ ३६२ ।। दृष्टा हि देवेषु मुनीधपीह शरीरहादि विशेपसृष्टिः । चलाकवर्गश्च विनैव शुक्रं दधाति तस्मानिरपेक्ष ईयः ॥ ३६३ ॥ अभिकरणार्थ घटपटादिकर्तुः मृदण्डसूत्रापेक्षा यथा तद्वत् ब्रह्मणोऽपि साधनापेक्षा भवतीत्यक्षेप लोके जलं स्वयमेव हिमभावमाप्नोति । क्षीरच दध्यादिभावनाप्नोति । वलका च रेतस्राकमन्तरेण गर्भ पत्ते । पमिनी च प्रस्थानसाधनमनपेक्ष्यैव तटाकात्तटाकान्तरं प्रतिष्ठते । देवाइयश्च इन्द्रादयः सौमरिप्रमृतयश्च सिद्धयोगिनश्च सचेतनाः स्वशक्त्यैव शरीरान्तरं हादिकं, देशान्तरगमनादिकं च कुर्वन्त्येव । तथा सचेत ब्रा साधन- मनपेक्ष्यैव जगत्यष्टिं करोति । अत्र देवादिवदिति दृष्टान्तोपन्माप्तः साध- नानपेक्षकार्यकरणमात्र एव विवक्ष्यते । भन्यथा एकस्य सामयं दृष्ट्वा अन्योप्येवं भवितुमर्हन्तीति प्रश्नस्य अवकाशरस्यात् इति ।। ८ उपसंहारदर्शनाधिकरणम् (४३)-विशिष्टाद्वैत २४ उपसंहारदर्शनामेति म भीखद्धि। (१६२) २५ देवादिवदपि लोके । (१६३) 'स्वाभाविक्रमानवलकिया'दि युक्त परब्रह्म विसाधनं तद । अन्यानपेक्ष सृजति प्रपञ्च देवर्षिपित्रादिवदेव सर्व ।। ३६४ ॥ अधिकरणार्थः सर्वज्ञात सर्वशक्तेः ब्रह्मणः जगत्सृष्टिः साधना- नपेक्षयैव - सिद्धयति । परिमितशक्तीनां सामनो संहारसापेभुत्वेऽपि ·मतत्रयसारसंग्रहे 'स्वाभावकी ज्ञानवलक्रिया च' (श्वे-६-५) इति थुत्या सर्वशक्तः प्रणः साधनापेक्षेव न । क्षीरजलादिकं दपिहिमादिमावेषु यथा मन्यानपेक्षं दृष्टं लोके च देवादयः स्वसकल्पादेव अनेकविचित्रकार्याणि सृजन्ति तदित्यर्थः । ९ कृत्स्नप्रसक्त्यधिकरणम् । (४८)-अद्वैत २६ कृत्स्नप्रसक्तिनिषयवत्वशब्दकोपो था। (१६०) २७ श्रुतेस्तु शब्दमूलत्वात् । (१६१) २८ आत्मनि चै विचित्राश्च हि । (१६२) २९ स्वपक्षदोपाञ्च। (१६३) प्राय लोको यदि कृत्स्ननाशः अङ्गीवियेन्निष्कलवेदकोपः। शब्दप्रमाणादुभयं न दुष्टं बलान्यदज्ञानचिमिश्रमन्यत् ॥ ३६५ ।। आत्मन्यपि स्वमशिप्रदृष्टः स्वरूपसत्वेऽपि स्थादिसृष्टिः । मायादि देवादिपु हटमेतत् स्वरूपमत्त्व विकृति विनय । ३६६ ॥ प्रधानवादेऽपि समान दोपः कृत्स्नप्रसक्तिथ निरङ्गता स्यात् । ब्रोकतो च न कोपि दोपोऽविद्यायशाज्ञानक्लक्रियादेः ॥ ३६७ ॥ अधिकरणार्थः । इदानी ग्रहाणः जगतारणतपक्षे प्राप्तदोष निवारयति । श्रुत्यवगतं नित्यवं ब्रह्म जगदपेण परिणामि चेत् कृत्स्न- परिणाममसत्ती प्रक्षण एवं नाशः प्रसज्येत । सावयवत्वाभ्युपगमे निष्कलं निष्क्रिय शान्त' इत्यादि शब्दकोपेन अनित्यत्वप्रसमःसावमयत्तात; इत्याझेमे समाधिः। 'तावानस्य महिमा तयो ज्गयाँश्च पूरुषः' (पूपसक) 'अचिन्त्याः खलु ये भाशः न तास्तण योजयेन् । प्रकृतिभ्यः परं यच्च सदचिन्साय लक्षणम् !!" इत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्यः मतीदिायार्थयाथाल्यज्ञान संपादनाय । यागक्रियाविषयक पोडशिनस्तोत्रविकल्पवत वस्तुनि विकासखात साम्य. बत्वनिस्क्यपत्योः, अविद्यापित पभेदाश्रयणेन साक्य यस्याश्रित यतः .

·पा. कृत्स्नप्रसक्त्यधिकरणम्-विशिष्टाद्वैतम् अगत्सृष्टिरुपपहले। यथा तिमिरदोषेण अनेकचन्द्रदर्शनेऽपि चदैकत्वनिश्चयः अबाधितो जायते तथा अलापि ज्ञानरूपं ब्रह्म शुदमेव । अविद्या विशिष्ट ब्रह्म भविद्याकल्पितनामरूपादिभेदेन परिणमत इति न दोषः। परिणामश्रुतिश्च वस्तुतो न परिणामप्रतिपादनार्था । अपि तु पञ्चकोशा दिवाक्यवत् 'स एप नेति नेत्यात्मा' (१-३-९-२६) इत्युपदिष्यात्मप्रतिपादनाथेति सर्व निरचा । यथा मिथ्याभूताः रथादियोगाः स्वप्नदृशि भवन्ति, मायाव्यादिषु स्वस्वरूपानुप- मर्दैनैव विचित्रसृष्टिः दृश्यते तद्वत एकस्मिन्नपि ब्रह्मणि स्वरूपाविकारेणैव सर्वाशष्टिरुपपद्यते । प्रधानादिवादिन एवायं दोषः संभवतीति ।। ९ कृत्स्नप्रसक्त्यधिकरणम् । (४४)विशिष्टाद्वैतं २६ कृत्स्नप्रसक्तिनिखयत्वाशब्दकोपो का। (१६४) २७ श्रुतेस्तु शब्दमूलत्वात् । (१६५) २८ आत्मनि चैत्र विचित्राश्च हि। (१६६) २९ स्वपक्षदोषाच । (१६७) ३० सपिता च तदर्शनात । (१३८) ३१ विकरणत्वान्नेति चेतदुक्तम् । (१६९) एक ब्रह्म व्यवयवमिदं चेतनातनांशः शून्यं नम स्थितमिति यदि ब्रह्मणस्साङ्गता स्यात् । ब्रूते वेदः अमितिजनकः सर्वशक्त्यादिशुष्टम् दृष्टो दन्तावलमुखमुखे चित्रसर्गः परस्य ॥ ३६८ ॥ अधिकरणार्थः । सूक्ष्मचिदपिच्छरीरं ब्रह्म जगत्कारणं इत्युक्तेऽपि शरीयंशस्य ब्रह्मणः कार्यत्वाऽपत्या ब्रह्मणोपि कार्यत्वेनोपयुक्तत्वात ब्रह्मांशोपि नष्ट एव । निलयवाचे बहुमवनं च नोपपद्यते । अत, ब्रह्मकारणत्वं असमञ्ज- समिव भातीति चेत् शब्दैकप्रमाणकत्वेन सकलेतखस्तुविसजातीयत्वविचित्र- शक्तिमत्वाद्यभ्युपगमाद्राणः लोकदृष्टं सामान्यं दृषणं न संमवति । यथा म. 23 ·१७८ - मतत्रयसारसंमहे। अमिजसदीनां औपयशैत्यादिकाः स्वाभाविकाः विचित्राशक्तयः दृश्यन्ते, -तद्वत्'- "शक्तयस्सर्वभावानामचिन्त्यज्ञानगोचराः । यतोऽतो ब्रह्मणस्तास्तु सर्गाद्या भावशक्तयः भवन्ति तपता श्रेष्ठ पायकस्य यथोप्णता, इत्यादि प्रमाणात् ब्रह्मणः जगत्मष्ठिः स्वविकारभावाविश्वोपपन्न एवं गजमुखनृसिंहादौ विचित्रसृष्टिः प्रसिद्ध एवेति ॥ . ८ अतिशब्दमूलत्याधिकरणम् । (१८)-दैतम् २८ ओं श्रुतस्तुशब्दमूलत्वात् । (१६३) २९ औं भात्मनि विचित्राश्च हि । (१९१) ३० औं स्वपक्षदोपाच्च । (१६५) ३१ ओं मोपेता च तद्दर्शनात । (६६) ३२ ओ विकरणत्वान्नेति चेतदुक्तम् । (१६७) विष्णोः कर्तृत्वपक्षे तु न दोपः प्रसजेदिति । अत्युक्तार्थ लोकयुकिः बाधितुं नाईतीह या ॥ ३६९ ॥ विचित्राशक्तयः सन्ति विष्यावित्यागमात् प्रभो । न दोपः परमै कश्चित् गुणा एच निरन्तराः ॥ ३७० ॥ अधिकरणाः जीवस्य कर्तृत्वं दूषयति विस्तरेण । औवः नित्यः, निरवयवः, सुखी, दुःखी, ज्ञाता, अज्ञाता, इत्यादिजीवधक्तिः, परमात्मनः सर्वशक्युक्तेः विचित्रशक्तिमत्वोक्तश्च विष्णुरेव कर्ता, नजीव इति । 'मपाणिपादो जवनो गृही' (श्वे ३.१०) इत्यादिना विष्णोः विचित्रशक्तिमत्त्वमुच्यते । अजसशक्तिमत्त्वं सर्वशक्तिमत्त्वं कार्यकारणाभावत्वादि च विष्णोरेव दृष्ट । सर्वोपेचाधिकरणम् । (१९)-अद्वैतम्' ३० सर्वोपेता च तदर्शनात् । (१६४) ·पा. १), प्रयोजनवाधिकरणम-तम विकरणस्वान्नेति चेतदुक्तम् । (१६५) यस्सर्वकर्मा स च सर्वकामः योऽपाणिपादो जवनेन गामी । योऽकर्मचक्षुस्स शृणोति पश्यत्यतश्च सर्व श्रुतिवाक्यसिद्धम्।। ३७१ ।। त्रयी विरोधप्रशम विधत्ते स्रष्टेति मायीत्यनृतेन गूढात् । आम्नायगाज्ञानत एव सिद्ध परस्य कस्यापि मते न युक्तिः ॥३७२ ।। अधिकरणार्थः । • ब्रह्मणः विचित्रविकारप्रपञ्चभावे शक्तियोगः क इस्याक्षेपे सर्वकर्मा, सर्वकामः सत्यकमाः सत्यसंकल्पः, यः सर्वज्ञः सर्ववित, 'एतस्य या अक्षरस्य प्रशासने" (वृ३-८-९) इत्यादि श्रुतिभ्यः ब्रह्मणः सर्व- शक्त्यवमतेः। श्रुतिप्रमाणामेव 'नेति नेतिः ( ३.९.२६) इति श्रुत्यवगत- प्रतिषिद्धसर्वविशेष-ब्रह्मणोऽपि 'अपाणिपादं' इत्यादि शुल्या साधनसामध्यभावेऽपि सृज्यसर्गशक्तिमत्त्वमस्तीत्यवगम्यते । वेदान्तिनः शब्दकप्रमाणका हीति । ११ प्रयोजनवत्वाधिकरणम् (५०)--अद्वैतम् ३२ न प्रोजनयत्वात् । (१६६) ३३ लोकवतु लीला कैवल्यम् । (१६७) पहा निष्काममदो हि स्रष्ट सृष्टः फलं नैव हि दृश्यतेऽत्र । यथाऽऽतकामस्य विभोश्च लीला श्वासादिवह्मण एव भावः ॥३७३॥ अधिकरणार्थः । उम्भावच. प्रपञ्चरूपं जगदिदं परमेश्वरकर्तृकं न भवते; परमेश्वरस्य प्रयोजनाभावात् इत्याक्षेपे 'लोकवतु लीय कैवल्या 1 यथा राज्ञः राजामात्यस्य या प्रयोजनाभिसन्धिरहितम्य लीलारूपा. प्रवृत्तयः कन्हमादि. विहारेषु भवन्ति, यथा च उच्छवासनिश्वासादयः बाह्यप्रयोजनानपेक्षपैव स्वभावादेव प्रवर्तन्ते त्यय परमेश्वरस्यापि सष्टिरिति ज्ञायते । अभापि नेयं परमार्थविषया सृष्ठिः। अपि तु मालभावप्रतिपादनाय को शादिः दिति ज्ञेयं । इति ।।

·१८० मतम्यसारसंग्रह [म.२ १० प्रयोजनचत्वाविकरणम् (४५)-विशिष्टाद्वैतर ३२ न प्रयोजनकचात् (१७०) ३३ लोकातु लीला केवल्यम्। (१७१७ ३४ वैषम्यनघृण्ये न सापेक्षत्वातथा हि दर्शयति। (१७२) ३५ न कीविभागादिति चेन्नानादित्वादुपपद्यते चाप्युपलभ्यते च (१७३) ३६ सर्वधोपपतेश्च । (१७५) अवाप्तकामस्य जगद्विसर्गे क्रीडाफलवक्तुमशक्यमेव । जरामृतिक्लेशभयप्रतिजुष्टं हि सृष्टं जगदव दृष्टम् ।। ३७४ ।। संकल्पमात्रेण विचित्रसृष्टिः अनादिकर्मानुसृतेन दोपः । वैषम्यनेम्यकथा परस्मिन् ब्रह्मण्यतो नास्ति समञ्जसत्यात् ॥ ३७५ ॥ अधिकरणार्थः। 'आप्तकामस्य का स्पृहा' इति ब्रह्मणः विचिन्नसुष्टा प्रयोजनाभावात् लालेल्यपि बकुं न शक्यत इति प्राप्ते सार्वभौगम्यापि राज्ञः लीकपयोजनाः कन्तुकाऽरामादिविहारा इव स्वसंकल्पमात्रेण जीवकभीनुसृत्या लीलायव सृष्टिं करोतीति न दोषः । सर्वज्ञसर्वशक्तिमदपि ब्रह्म चेतनकीपेक्षया जगत्सृजाति ब्रह्मणः पक्षपातादिकथा नेति चिदचिद्विशिष्टबह्मण एव कारणत्वाङ्गीकारे श्रुत्युक्तसर्वधर्मोपपतिः सभवतीति सिद्धम् । ९ प्रयोजनवत्वाधिकरणम् (४९)-द्वैतम् ३३ औं न प्रयोजनवत्वात् । (१६८) ३४ औं लोकवच लोय कैवल्यम् । (१६९) सुखोद्रेका यथा मनः कुरुते नृत्यगीतकम् । तया विष्णुर्जगत्सृष्टिं करोत्यानन्दवः खपम् ।। ३७६ ।। अधिकरणार्थ: "मय य एष एव परमानन्दः (३-६-३-३३) इत्यादि श्रुत्या कृतकृत्यत्वान्न मयोजनाय वगठिं करोति विष्णुः।

·भवैषम्यनैयाधिकरणम्-अद्वैतम् १८१ 'सृष्ट्यादिक हारेने प्रयोजनमपेक्ष्य तु। फुरते केवलानन्दात यथा मत्तस्य नर्तनम्।। इति केवललीलायैव सृजति। १२ अपम्पनैपुण्याधिकरणम् । (५१)-अद्वैतम् ३४ वैपम्पनैण्ये न सापेक्षत्वात्तथा हि दर्शयति । (१६८) ३५ न कमीविभागादिति चेनानादित्वात् । १९९) ३६ उपपद्यते चाप्युपलभ्यते ।। (१७०) दुःवैकवानं क्वचिदत्र सृष्टिः सुखैकतानं द्वितयं क्वचिच । अनादिसंसारिवृपानुसृत्या सृजत्यवत्यत्ति कृपादियुक्तः ।। ३७७ ॥ अधिकरणार्यः। स्थूणानिखनन्यायेन पूर्वोक्तजगत्कारणत्वं 'मणः द्रढीकरोत्यनेनाधिकरणेन। 'समोऽहं सर्वभूतेषु'; 'नमे द्वेभ्योऽस्ति न प्रियः' इत्यादिना निष्पक्षपातिनः ब्रह्मणः स्रष्टत्वाभ्युपगमे सृष्टै बहुविषपक्ष- पातदर्शनात् न ब्रह्मणः जगत्कारणत्वं युक्तमिति प्राप्ते, ईश्वरस्य विषमत्व- निधणावे न प्रसज्येते। अनादि जीवगतधर्माधर्मापेक्षयैव सृष्टिं करोति । अतः ईश्वरस्य न पक्षपातादिदोषः । नीहीयवादि सृष्टा मेघस्य साधारणकारणत्वेऽपि ब्रहीयबादि वैषम्यानि तपदीजगतासाधारणसामानि यथा कारणानि भवन्ति तथैव ईसरोऽयीत्यर्थः । 'पुण्यो वै पुण्येन कर्मणा भवति, पापः पापेना (१३-२-१३) इत्यादि श्रुतेः संसारस्थानादित्वावगतेः सर्वमुपपद्यते । वस्तुतस्तु अनिर्वाच्यात सृष्टिरित्युक्तं न विस्मर्तन्यम् । गृष्टेः याथार्थ्यमभ्युपगग्य इदं समाधानमुक्त इति ज्ञेयं । इति । १० चाम्यनैपृण्याधिकरणम् । (५०)-द्वैतम् ३५ ओं वैषम्यनैपुण्य न सापेक्ष चारथा हि दर्शयति (१७०) ३६ ओंन कर्माविभागादिति चेत्नानादित्वात । (१७१) ३७ ओं उपपद्यतेचाप्युपलभ्यते च । (१७२) -

·गतत्रयसारसंग्रहे
जीवकर्मानुसृत्यैव मुखाय जगदरिः ।
सृजतीति अतिवक्ति ह्यनादित्याच कर्मणः ॥ ३७८ ॥
जीवस्य कर्मापेक्ष्क्षेत्र विष्णुस्सृजति चेत् प्रभुः ।
अस्वातन्त्र्यं भवेनैव सृष्टिविणोरनुग्रहात् ॥ ३७९ ॥
अधिकरणार्थः । हरेः जगत्सृष्टिः जीवगतपुण्यापुण्यापेक्षयवेति न
विष्णोः वैषम्यनेष्यदोषः । कर्मशोनादित्वात् ।
'द्रव्यं कर्म व कालश्च स्वभावो जीव एव च ।
यदनुग्रहतस्सन्ति न सन्ति यदपेक्षया ।।
इति प्रमाणात विष्णोः कर्मापेक्षावेऽपि स्वातन्त्र्यमम्त्येव ।
'स कारयेत् पुण्यमथापि पापं न ताता दोषवानीशिताऽपि ।
ईशो यतो गुणदोषादिसत्वे स्वयं परोऽनादिरादिः प्रजानां ॥
इति चतुदशिखावाश्यात विष्णोः कारयितृत्वेऽपि स्वातन्त्र्यस्य हानिन ।
दोषश्च नेत्यवगतत्वात्।
१३ सर्वथमोपपत्यधिकरणम् । (५२)-अद्वैवम्
३७ सर्वधर्मोपपसेश्च । (१७१)
सर्वशक्तिमहामायं सर्वज्ञ ब्रह्मलक्षितं ।
सर्वधर्मोपपत्तिश्च ब्रह्मवादे तु युज्यते ॥ ३८० ॥
अधिकरणार्थः। औपनिपटचेतनरसजगत्कारणवादे सनत्यादि
सकलधापत्तिः सम्भवति । न तु प्रधानारिवाद इते सिद्धम् ।
११ सर्वधर्मोपपत्यधिकरणम् । (११)-द्वैतम
१८ औं सर्वधर्मोपपत्तेथ । (१७३)
गुणा:श्रुता विरुद्वाश्च विप्णो सन्त्यश्रुता अपि ।
तथा प्रतीतिरज्ञाना विष्णुम्सर्वगुणान्वितः ॥३८१ ॥

·पा. १] रचनानुपपत्यधिकरणम्-भवेतम्
अधिकरमार्थः चिन्त्या अचिन्याश्च तथैव दोषाः श्रुताय ना हि तया
aftirs' इति प्रमाणात विष्णावेव सर्वगुणोपपतिसम्भवतीति सर्वमुपपन्नं ।।
इति भारद्वाज लतिलकानां नवसालपुराधोगविद्वत्सभाध्यक्षागां
दानाधिकारिणां मतश्यनिरूपकाणां काळि
बङ्गीपुरं रगाचार्याणां कृतिषु मतत्रयसारसंग्रहे
द्वीतीयाध्याये प्रथमः पादः ।।
मतत्रयसारसंग्रहे
द्वितीयाध्याये द्वितीयः पादः॥
१ रचनानुपपत्यधिकरणम् (५३) अद्वैत
१ रचनानुपपचेय नानुमानम् । (१७२)
२ प्रवृतेश्च । (१७३)
३ पयोम्बुबचेत्तत्रापि । (१७४)
४ व्यतिकरेकानरलितेश्वानपेक्षवात । (१८५)
५ अन्यावाभावाम न तृणादिवत् । (१७६)
६ अभ्युपगमेष्याभावात् । (१७७)
७ पुरुषादमावदिति चेदया। (१.८)
८ अजित्वानुपपरश्च। (१७९)
९ पषानुमिता र शक्तिवियोगात (१८०)
१० विप्रतिषेधाचासमयसम। (१०)
निराकठस्सांरूपमतामिमार्ना तकानुमाम्यां यतते पुनश्च ।
जीपायिवस्पैच च मृरिकादेः घटादिरूपा विकदिः प्रष्टा ।। ३८२॥
धोरं यथाऽतनमेव वत्सविपद्धयेऽमय परोपकृत्य ।
निम्यन्दवे सा प्रतिनरस्य दप्ये शरीर स्वपमेन पास्ते ॥ ३८३ ।।
.

·मतवयसारसंग्रहे। [म.२ दृकशक्तिहीनः पुरुषश्च पङ्गुमाथित्य कार्य सकलं करोति । अश्माययस्कान्त इहस्थितस्सन् आकर्षतेऽयस्स्वयमेव दृष्टम् । ३८४|| इत्यादि दृष्टान्त गणैः प्रधान प्रवर्तयत्येव नरं स्वतृप्त्यै । निरीश्वरस्यैव तथोक्तिरस्तु ब्रह्मैव सर्वत्र च वर्तते नः | ३८५ ।। पयोम्बुपंग्वन्धशिलादयोऽपि स्वीय प्रवृत्तौ परमाश्रयन्ते । अतश्च सांख्याभिमतं मतं तु विरोधदृष्टेरसमंजसं तत् ।। ३८६ ।। अधिकरणार्थः । सांख्याः पुनः कानिचिद्वेदान्तवाक्यानि स्वानु- कूलानीति कृत्वा - स्वमतानुगुण्येनैव उपनिषद्वाक्यानि व्याख्यातुमारभन्ते । अतः तनिरासः पुनरपि क्रियते । केवलपधानमेव जगत्कारणं । केवल- मृदादिरेख घटादिरूपेण परिणमते इत्युक्त्वा पसन्धशिलादीनां प्रवृत्ति दृष्टान्तत्वेनोदाहरन्ति । तत्र समाधिः योस तिष्ठन् (५५-७.४) एतस्म वा अक्षरस्य प्रशासने' ( ५.८-९) इत्यायुरनिषदाक्यैः सर्ववस्तषु परमेश्वरस्य सत्त्वादेव तेषां तादृशशक्तिः । न तु स्वयमेवेति । नेतनानविष्टि प्रधानं च न कदाचित् परिणमितुं शतम्। कुम्भकारानपि. ठितमृदादिवदिति, सांख्यमतप्रक्रीयायां च परस्पर विप्रतिषेधसत्वाच सांप- मतमसमन्जसम् । ननु-- "दृष्टवदानुअविकः समविशुद्धिक्षयातिशययुक्तः । तद्विपरितः श्रेयां व्यक्ताव्यक्तज्ञविज्ञानात ।' अस्यार्थ:- आनुश्रविका-वेदोक्तोपायः; दृष्टवत्--ओषधादिवत् प्रत्यक्षोपाय एव । स हि वेदोक्तोपायः ; अविशुद्विक्षयातिशययुक्त.-न हित्यादिति शास्त्रनिषिद्धहिंसा च, वृक्षपत्रादिछेदन-शुदजन्तुनाशादिदोषध मविशुद्धिः; यागादि कर्मफलस्य क्षयित्वेन क्षयानन्तरं दुःखोसतिय क्षयशब्दार्यः। सत्रापि दुःखाधिक्यसत्त्वं अतिशयशब्दार्थः। अतश्च एतादृश दोषदुष्टः वैदिक- मार्गः। तद्विपरीतः वैदिकमार्गविरुद्धः; श्रेयात्-श्रेयःमदः । व्यक्ताव्यक्तन- विज्ञानान व्यक्त-भूतादि ; भव्यक्तं धान ; ज्ञः-पुरुषः । एषां विविच्यज्ञानात आत्यन्तिकदुःखोच्छेदरूपः -- ·१८५ रचनानुपपत्यधिकरणम्-भदैतम् वैविकमार्ग हित्वा सांस्यमतोक-यकावळविज्ञानमेव संपादनीय मोशाय इति तात्पर्य । मत एक मारतेऽपि "ताततत्वहुशोऽभ्यस्त जन्मजन्मान्तरेष्वपि । यीधर्ममधर्मादयं न सम्यक् प्रतिभाति मे ।।" गीतायां - गुप्यविषया वेदाः निस्वैगुण्यो मवार्जुन । निन्द्रो नित्यसत्वसो नियोगक्षेम भात्मवान् ।।" 'कर्मरितो लोकः क्षीयते' इति श्रुतौ च सो स्यमतानुसारेण वैदिकमार्गदृश्यमेव प्रतिभाति । अतः सांस्यमतमादरणीयमिति चेन । वशिकमित्याहुः सप्तविंशमयापरे' इति । प्रकृतिपुरुषाभ्यां व्यतिरिक्त परमेश्वरोस्तीत्य- भ्युपगमात् परमपुरष एव जगत्कारणमीकर्तव्यम् । वैदिकमार्गीक दूषणं च न भटते । सामान्यविशेषन्मायेन उत्सास्वादन्यायेन च 'पदे जुहोति' ; 'माइन- नीये जुहोति', 'हिस्यात साभूतानि'; 'अग्निषोमीयं पशुमालमेत'; इत्या- दिपु दोपाभावस्य प्रदर्शितता। 'म हि भिक्षुकासन्तीति स्थाल्यो नाधिश्रीयन्ते; न हि मृगासन्तीति या नोप्यन्ते' इति न्यायात 'यन्न दुःखेन संभिन्न न र प्रस्तमनन्तरम् । मभिलायोपनीतं यत् तत्सुखं स्वपदास्पदम्॥' इत्युतानन्दसमुदभात्यर्थकर्मपि किचिदशुद्धशादिकं संजालमपि न दुःखाय मवेद । 'न साहसमनारम नरो मद्राणि पश्यति, इति न्यायत् । 'पखानयत् एतावेष्यति तद्धया; इपखानकः कूप खनन् यद्यपि मृदा पांशुभिश्च आवकीणों माति सोप्म संजाताप्नु तत एव तं गुण मासादयति येन स च दोषो निर्दम्यते; मूयसा चाभ्युदयेन योगो भवति" इति महामाप्यन्यायाध न दोषः । "मलारमससारं च सारं सारवरं त्यजेत् । मजेत् सारदम शास्त्रे रलाकर इवामृतं ।।"

·८४ मतलयसारसंग्रह। [भ. २ दृशक्तिहीनः पुरुषश्च पगुमाथित्य कार्य सकलं करोति । अश्माह्ययंस्कान्त इहस्थितस्तन आकर्पतेऽयस्स्वयमेव दृष्टम् । ३८४॥ इत्यादि दृष्टान्त गणेः प्रधान प्रवर्तयत्येव नरं स्वहप्त्य । निरीश्वरस्यैव तथोक्तिरस्तु ब्रह्मैव सर्वत्र च वर्तते नः १ ३८५ ॥ पयोम्युपंग्बन्धशिलादयोऽपि स्वीय प्रवृत्तौ परमाश्रयन्ते । अतश्च सांख्याभिमतं मतं तु विरोधदृष्टेरसमंजसं तत् ॥ ३८६ ॥ अधिकरणार्थः । सांख्याः पुनः कानिचिद्वेदान्तवाक्यानि स्वानु- कृलानीति कृत्वा स्वमतानुगुण्येनैव उपनिषद्वाक्यानि न्याख्यातुमारभन्ते । भतः तनिरासः पुनरपि कियते । केवलप्रधानमेव जगत्कारणं । केवल- मृदादिरेव घटादिरूपेण परिणमते इत्युक्त्वा पंखन्धशिलादीनां प्रवृत्ति दृष्टान्तत्वेनोदाहरन्ति । ता समाधिः 'योप्स तिष्ठन् (१५.७.४) एतस्म वा अक्षरस्य प्रशासने' (१५-८-९) इत्याद्युपनिषदाक्यैः सर्ववस्तुपु परमेश्वरस्य सत्त्वादेव तेषां तादृशशक्तिः । न तु स्वयमेवेति । चेतनानपिटिन प्रधानं च न कदाचित परिणमितुं शक्तम् । कुम्भकारानपि. ठितमृदादिवदिति, सांख्यमतप्रक्रीयायां च परस्पर विपतिपेषसत्याच सांस्य- मतमसमञ्जसम् । ननु:- "दृष्टवदानुनविकः समविशुद्विक्षयातिशययुक्तः । तद्विपरितः श्रेयां व्यक्ताव्यक्तज्ञविज्ञानान ।।' अस्यार्थ:- आनुभविका- वेदोक्तोपायः; पवन-ओषधादिवत प्रत्यक्षोपाय एव । म हि-वेदोकोपायः; अविशुदिक्षयातिशययुक्त:- हिंस्यादिति शास्त्रनिषिद्धहिंसा च, वृक्षपत्रादिछेदन-क्षुदजन्तुनाशादिदोषश्च भविशुद्धिः, यागादि कर्मफलस्य क्षयित्वेन क्षयानन्तरं दुःखोत्पतिश्च क्षपशब्दार्यः। तत्रापि दुःखाधिक्यसत्त्वं अतिशयशब्दार्थः। अतब्ध पतारा दोषदुष्ट वैदिक मार्गः। तद्विपरीतः वैदिकमार्गविरुद्धः; श्रेयान्-श्रेयाप्रदः । ब्यक्ताव्यत्तन- विज्ञानात व्यक्त-भूतादि; भव्यक्त रयानं ; :-पुरुषः । एषां विविच्यज्ञानात भात्यन्तिकदुःखोच्छेदसमः । - -- , -- ·पा.२] रचनानुपपत्यधिकरणम्-भदैतम् वैविकमार्ग हिला संध्यमतोक-यकालकानविज्ञानमेव संपदनीयं मोक्षाय इति तास । मत एव मारतेऽपि "ताततत्वहुशोऽभ्यस्तै जन्मजन्मान्तरेष्वपि । अयोधर्ममधर्मास्यं न सम्यक् प्रतिभाति में !!" गीतायां च- त्रैगुण्यविषया वेदाः निस्वगुप्यो मवार्जुन । निर्द्वन्द्वो नित्यसत्वस्यो नियोगक्षेम मात्मवान् ।। 'कर्मचितो लोकः क्षीयते' इति श्रुतौ च सो ल्यमतानुसारेण वैदिकमार्गदुपामेव प्रतिभाति । यत: सांत्यमतमादरणीयमिति बेन । 'वर्षडिशकमित्याहुः मधविशमशापरे' इति । प्रकृतिपुरुषाभ्यां व्यतिरिक्त परमेश्वरोस्तीत्य- भ्युपगमात् परमपुरुष एव जगत्कारणमनीकर्तव्यम् । वैदिकमागौक दूषणं च न पटते । सामान्यविशेषन्यायेन उत्सापवादन्यायेन च 'पदे जुहोति' ; 'भाब- नीये जुहोति', 'न हिस्यात् सामतानि'; 'अग्निपोमीयं पशुमालमेन'; इत्या. दिषु दोषाभावस्य प्रदर्शितत्वात । 'न हि भिक्षुकासन्तीति स्थाल्यो नाघिश्रीयन्ते; न हि मृगासन्तीति यवा नोप्यन्ते' इति न्यायात 'पन्न दुःखेन समिन न च ग्रस्तमनन्तरम् । भभिलाषोपनीतं यत तत्सुखं स्वपदास्पदम्' इत्युक्तानन्दसमुदमाप्त्यर्यकर्मणि विचिदशुद्धयादिफ सेजातमपि न दुःखाय भवेत् । न साहसमनालय नरो मद्राणि पश्यति, इति न्यायत् । 'पखानवत् एतद्रविष्यति । तद्वयया; एखानका कूप खनन् यद्यपि मृदा पांशुभिश्च पावकीणों माति सोप्नु संजाताच तत एवं तं गुण मासादयति येन स र दोषो निहम्यते; म्यसा चाम्युदयेन योगो भवति" इति महाभाप्यन्यायाच न दोषः । "मसारमत्ससारं सारं सारतरं त्यजेत् । मजेत् सारतम शास्त्रे रत्नाकर इवामृतं ।' .

·मतमयसारसंग्रहे
[ग-२
इति शास्त्रात मोक्षार्थिनः यागादिकर्मफलेषु विरक्तिमानार्थतासभार्यकत्वाद
गीता शोकस्येति॥
रचनानुपपत्त्यविकरणम्-विशिष्टादेवम्
(१) रच्नानुपपत्तेभ नानुमान प्रवृत्तेय।
(२) पयोन्बुवञ्चतत्रापि।
(३) व्यतिरेकानवस्थितेश्वानपेक्षत्वात् ।
..(१) अन्यत्राभावाच न तृणादिवत् ।
(५) मभ्युपगमेप्यागावात्।
(६) पुरुषाश्मवदिति चेतदुक्तम् ।
(७) अनित्वानुपपतेचा
(८) अन्यथानुमिता च शशकिवियोगात् ।
(९) विप्रतिषेधाचासमञ्जसम्॥
केषाचिन्मन्दबुद्धीनां युक्त्याभासमजानतामा
स्वमोक्तार्य दृढीकर्तुं परपक्षो निरस्यते ।।३८७||
'विचित्रसभिवेशादिकार्य तत्समहेतुकम् ।
प्रधान जगदी हेतु मै ब्रह्मविशेषितम् ।।
सुपादेः क्षीरभाक्य वृपजग्धे न दृश्यते ।
सर्वत्र तिष्ठति ब्रस योऽप्सु तिष्ठन्निति श्रुतेः ॥
प्रधानवादे सर्वत्र परस्परविरुद्धता ।
दृष्या विप्रतिषेधाच सांख्यवादो निरस्पते ।। ३९० ॥
अधिकरणार्थः । स्मृतिः प्रत्यक्षमैतिह्ममनुमानश्चतुष्टया यस्तगानु-
सन्नतेस धर्म वेद नेतर इति श्रुतिस्मृतिभ्यामनुमानस्य प्रमाणतमत्वेन
अङ्गीकृत्यानुमानिकं मवानं जगत्कारणं भक्तु ।
वत्सविवृद्धिनिमित्त क्षीरस्य यथा प्रवृचिरनत्य ।
पुरुषविमोक्षनिमितं तथा प्रतिः प्रधानस्य !!

·- पा.२]] रचनानुपपत्त्यधिकरणम्-विशिष्टाद्वैतम् 'मेदानां परिणामात् समन्वयाच्छक्तितः प्रवृतेश्च । कारणकार्यविभागादविभागाद्वैखरूप्यस्य ।।' कारणमस्त्यव्यक्त प्रवर्तते त्रिगुणतस्समुदायाच्च । परिणामत सलिलपत प्रतिप्रतिगुणाश्रयविशेषात् ।' 'पुरुषम्य दर्शनार्थ कैवल्यार्थ तथा प्रधानस्य । पंचधषवदुभयोरपि सयोगस्तस्कृतस्सर्ग ।। ' (सास्यकारिका) इति सांख्यमन्थेन यथा सलिलं एकमपि सहकारिभेदात् गुणवैषम्याच नारिकेलजम्बीरादि सहकारिभेदात् मधुरतिक्तरसादिभाव प्रतिपद्यते, पावन्धन परस्पराश्रयात् प्रवृत्यादिवत्, प्रधानपुरुषयोस्ससीत लोक्प्रवृतिसंभवाद, इदं प्रधानमपि नानारूपेण परिणमत इति सांस्योक्तं प्रधानमेव जगत्कारणमिति प्राप्ते, 'नेपातर्केण मतिरापनेया' तकीप्रतिष्ठानात्' इति श्रुतिस्मृतिभ्यां केवल अनुमानस्य दृपितत्वात, वृागमहिपादिभुक्ततृगाद। क्षीराभावदर्शनात्' योऽप्यु तिष्ठन् (५.७.१) यो विज्ञाने तिष्ठन ( ५.८-९) 'सच्च त्यचाभवत' (ते-आ७.७) इत्यादिना भगवत्सृष्टपदार्थेषु भगवतः स्थिस्यैव पदार्थव्यवहार.' दर्शनाय चेतनानविष्ठितस्य मृदादेः घरद्यमावदर्शनाच न प्रधानमेव जग कारण । अपि तु ब्रह्माधिष्ठित प्रधानं जगत्कारण । पतप्रक्रियाया पूर्वोतस्योः परस्परविरोधदर्शनाचासमञ्जस एव प्रधानवादः । अन साख्योचतत्वानि ब्रह्मणोवयव भूतानीति--- 'चेतश्चक्रति चेतनाऽ तरमात तत्सवृतिमालिका मूतानि स्वगुणैरहंकृतयुगं शंखेनशाहीयते । वाणाः खानि दशाऽपि कौस्तुभमणि वः प्रधान पुनः श्रीवत्सः कमलापते तब गदामाहुर्महान्तं बुधाः ।। इति पूर्वावापेरुकानि। अस्वार्थ:-चेता त:-~-पना, पति-वक्रायुधो भवति । जान; असि:-- खनो भवति अमति:--अज्ञानं कमी ; तसवृति:---असेः भदकं ; भूतानि स्वगुणैमालिका-पञ्चभूतानि स्वगुणैस्सह वैजयन्तीरूपेण भवन्ति, महंतियुग मूतादिः इन्द्रियादिश्व शंखेनशाहयते सालिकाहंकार - का ..

·मं.२ tee मतवयसारसंग्रहे। बामवति, तामसाहंकारः शंखो भवति बापाः सानिदशाऽपि दशेन्द्रियानि शामवन्ति ; कौस्तुममणि जीव:~-पुरुषतः स्तुभान भवनि ; प्रधान पुनः-मूलपकृतिः; श्रीवस:--श्रीवत्सो भवति (en); महान्तं महत्त्वं गदाभवतीत्यर्थः। भनेन चेतनाचेतनशरीरं ब्रमापरनामधेय श्रीमन्नारायणं यापेव इत्यर्थः इति। १ रचनाधिकरणम् । (५२)-दैतम् १ ओंरचनानुपपनेश नानुमान (१७४) - वो प्रवृत्तेखा (१.५) ३ षों पयोम्बुपवेतनापि । १७६) ४ों व्यतिरेकानवस्थितेश्वानपेचलात। (१७७) इतरेषां च पत्रेणानुपलब्धेश्व हेतुतः। दक्षितानि मतान्यत्र निरस्यन्वे विशेषतः ॥ ३९१।। स्वयं प्रवृत्तिन विवेतनस्य दृष्टाक्षरस्यैव च शासनात सा। अतः प्रधान हरिणानुविष्टं जगनिदानं भवतीति युक्तम् ।। अधिकरणार्थः । प्रधान जगत इति सांख्योक्ताचेतनस्य स्वतः प्रवृत्यनुपपत्रेः चेतनस्यैव प्रवृविदर्शनाच अक्षरपसामनेनैव सर्व प्रतिदर्शनात, 'एतेन हवाव पयो मण्डं माति' इति श्रुत्या पयः दध्यादिमावेऽपि विष्णु- शकत्येवेति विष्णुप्रवेशाभावे कस्यचिदपि वस्तुनः स्वकार्ये सत्यभावोकैम्प न प्रधानं जगत्कारणम् । पम् । (५३) दैतम् ५ ओं मन्यनामावाच न हणादिवत् । (१७८) मेषानुषिका पृथिवी दणाद्यपादिका यथा। ईश्वरानुग्रहीतं वद प्रमान केरतं न हि ॥ ३९३ ॥ २ अन्यत्र AM ·पा. २ अभ्युपगमाधिकरणम्-अद्वैतम् विष्णुहि सर्वत्र च तिष्यतीति स्वजीवमायां च सिस्थती तां । इत्यदिना विष्वनुशासनाप जगनिदानं स हि विष्णुरेव ।। अधिकरणार्थः प्राण्येवेदमाविरासीत, ब्रमणि लयमम्युपैति स एवं भूयो निजवीर्यचोदितां, स्वजीवमायां प्रकृति सिमक्षती' इति श्रुतिस्मृतिभ्यां विष्णुः जीवमायां प्रकृतिप्पां अनुप्रविश्य जगतराजतीति नसेश्वरसांस्य- चादोऽपि युक्तः। ३ मम्युपगमाधिकरणम् । (५४) बैतम् ६ ओं अभ्युपगमेऽप्यर्थाभावात् । (१७९) लोकायतिकपक्षेत्र धर्माधर्म कौर न । अतः स्वच्याहतेरेव न द्रष्टम्यं च तन्मतम् ।। ३९५ ॥ ४ पुरुषाश्माधिकरणम् । (५५)-बैतम् ७ ओं पुरुषाश्मवदिति चेचथाऽपि । (१८०) ८ को अंगिलानुपपतेः । (१८१) अश्मादि चादाय विचेतनाङ्ग जीवस्य सङ्गाचलतीति दृष्टः। तथैव जीवेनसह प्रधान मैव हरिस्तन च तिष्ठतीति ।। अधिकरणार्थः पुरुषोपसर्जनप्रतिकर्तृलराइमपाकरोति । यथा 'चेतनसबन्धात् अचेनमेवशरीरमश्मा दिकमादाय गच्छति, एवं अचेतनापि प्रकृतिः पुरुषसंबन्धात् प्रवर्तत इति चेन्न। विष्णोस्स्थित्या विष्णुप्रेरणेनैव प्रवर्तत इति वदुक्तार्थे दृष्टान्ताभावादित्यर्थः ।। ५ अन्यथानुमित्यधिकरणम् । (५६)---द्वैतम् ९ औं अन्यथानुमितौ च शशक्किवियोगात् । (१८२) १० ओं विप्रतिषेधाचासमंजसम् । (१८३) ·- मतलयसारसंग्रहे। प्रकृतेः पुरुषस्यैवं संवन्धं कृस्ते हरिः।- सर्वश्रुतिविरुद्धत्वात् अनीश्वरमतं न तु ।। ३९७ ।। अधिकरणार्थः प्रान्युपसर्जनपुरुषकर्तृत्ववादमाकरोति । शरीरसंबन्धाव पुरुषः प्रवर्तत इति अङ्गीकारेऽपि तस्य पुरुषस्य असामर्थात शरी संबन्ध एव भयुक्तः । सकलयुतिस्मृविरुदत्वात् अनीश्वरमतमसमञ्जसम् । महद्दी;धिकरणम् । (५७)---अद्वैतम् ११ महदीर्षवद्वा हस्वपरिमण्डलाभ्याम् । (१८२) यत्कारणद्रव्यगुणासमानजातीयमन्यं गुणमारभन्ते । शुक्लादिसम्भूतपटादिकैय शुरुप्रतीतिः परिदृश्यतेऽन ॥ ३९८ ॥ जगन्निदान परमेश्वरथेत चैतन्यसङ्गोपि घटादिपु स्यात् । विलक्षणोत्पत्तिनिदर्शनेन वैशेषिकोऽनेन निरस्त एव ।। ३९९ ॥ अधिकरणार्थः शुक्तन्तूपन्नपटे शुक्लदर्शनवत, परमेश्वरसृष्टजगति परमेश्वरनिष्ठचैतन्यानुवृत्तिः प्रसजेदिति पूर्वपक्षे प्राप्ते' न विलक्षणत्वादस्य तथा' इति गोमयादेः वृश्चिकादिदर्शनेन कारणगुणस्य चैतन्यस्य काय जगति अनुवृत्तिनियमो नास्तीत्युत्तत्वात् जगति चैतन्यानुवृतिन संभवति । ३ परमाणुजगत्कारणत्वाधिकरणम् । (५५)- अद्वैत १२ उभयचापि न कर्मातस्तदभावः। (१८३) १३ समवायाभ्युपगमाच साम्यादनवस्थितेः (१८४) १४ नित्यमेव च भावात् । (१८५) १५ रूपादिमत्याच विपर्ययोर्दर्शनात् । (१८६) १६ उपयघा च दोषात । (१८७) १७ भपरिमहाचात्यन्तमनपेक्षा । (१८८) पराणवाद बहवो हि दोषाः शास्त्रेषु दृष्टास्तत एव तन । चित्यम्बुवावमि पराणयोऽपि सापेक्षमेवात निदान भूवाः ॥ ---- ·पा.२] महद्दीघाधिकरणम्-विशिष्टाद्वैतम् अधिकरणार्यः। पटादिद्रव्याणि सावयवानि सन्ति। स्वानुगतैः संयोगसचिवैः तन्वादिभिः आरम्यमाणानि दृश्यन्त इति जगतः परमाणु- कारणं वदन्ति । तत्र सुखदुःखव्यवस्थाऽपेक्षया जीवकर्मनिमित्तमपेक्ष्यैव परमाणुः जगत् सृजतीति वयैव दोष उक्तः । समवाय इति कस्मचित पदार्थस्य भधिकस्याभ्युपगमाञ्च; उ सत्कार्यवादोक्तेश्च अनेकदोषदुष्टत्वेन परमाणुकारणवादो नाभ्युपगन्तब्यः । विस्तरस्तु भाष्यादौ द्रष्टव्यः । २ महदीर्घाधिकरणम् । (४७)-विशिष्टाद्वैतम् १० महद्दीवदा हस्वपरिमण्डलाम्यां (१८४) ११ उभयथापि न कमीतस्तदमाः। १२ सावयवाभ्युगमाच साम्यादनवस्थितः। (१८६) १३ नित्यमेव च भावात । १५ रूपादिमत्त्वाच विपर्ययो दर्शनात् । (१८८) १५ उभयथा च दोषात् । (१८९) १६ अपरिमहाचात्यन्तमनपेक्षा। (१९०) जगनिदानं परमाणुरेव निमित्त हेतुःपरमेश्वरोसौ । इति प्रवादस्यणुकादिवच्च सर्वा तदुक्तिनपरिग्रहार्हा ॥ परस्य च स्वस्य च निर्वहादौ जाते. स्वभावः परिकल्प्यतेऽत्र वया च कन्प्ये सामवायरूपे वस्त्वन्तरे मानमदृष्टमेव ।। १०२॥ अधिफरणार्थः । परमाणुकारणवादी अनेनाधिकरणेन निरस्यते। 'आत्मन आकाशसभूतः' इति श्रुत्या आकाशस्थानित्यत्वेन नित्यःवा- श्रयणरूपदोषात; समवायाख्य पदार्थान्तर कल्पनारोपदोपात् परमाणोः साक्यवस- निखयक्त्वरूपविकल्पे सर्वपमहीपराद्यसिद्धरूपदोषात् 'पारिमाण्डिल्यभिन्नानां कारणवमुदाहृतम्' इति परमाणुनिष्ठाणुपरिमाणस्य परमावारन्धकार्यादौ अनुवृत्तिरूपदोपरिहाराय परमाणुनिष्ठाणुपरिमाण फेवलं परमाग्वारनकार्याणां .

·१९२ मतप्रसारसंभई कारणं न भवति । कारणस्वभावानु स्वास्यारम्पद्रन्यपरिमागारमको भवेत । परिमाणस स्वसमानजातीयोकृष्ठपरिमामजनामात् । महदारपस महारयत इति मत्ला माणुजन्यस्य अणुतरवसना इत्युक्तं । उदय पारिम्परित्यभिजानां कारणलदाहती ; पारिमाण्डिल्य-अणुपरिमाण मिलानां-मणुपरिमाणमिलाना कारणव । भगुपरिमाणं तु न कस्यापि कारणमित्युक्तम् । तत्र किनियामकमिति कुमशक्मत्वमित्यादिरूपोषाच ॥ ६ वैशेषिकाधिकरण (५७) तम् ११ को मददीर्पवता हस्वपरिमण्डलाम्पाम् । (१८५) १२ यो उपयथापि न कर्माक्लदभावः । (१९५) यो समवायाभ्युपगमाच साम्पादनवसितेः । (१८६) २४ घनित्यमेव च भाशत। (१८७) १५ भो रूपादिमत्ताय विपर्ययोदर्शनात । (१८८) १६ को उपयमय दोपत। (१८९) १७ को मपरिमहापात्यन्तमनपेक्षा । (१९०) यथा दीपांग महतः फापंमुत्पपने तया । हस्साच पारिमाण्डिन्या कार्पोत्पचिः कृणेन हि ॥ १.१॥ सामगयरुपयाडीकनारनरस्थितः । श्रीवस्मृविरोधार तर्कशास्त्रं निर्यकम् ॥ १.५॥ परमाणारग्मवादमपाकरोति।

·. - समुदायाधिकरणम्-अद्वैतम् अनुरक्तो निरर्थक । इति भारतान, श्रुतिस्मृत्यपरिगृहीतलाई परमाणु- कारणवादस्य, तार्किको निरस्त इति वेदितव्यः । ४ समुदायाधिकरणम् । (५६)-~-अद्वैतम् १८ समुदाय उमयहेतुकेपि तदप्राप्तिः। (१८९) १९ इतरेतरप्रत्ययत्वादिति चेन्नोत्यत्तिमातनिमित्तत्वात् (२०) २० उत्तरोत्पादे च पूर्वनिरोधात् । (१९१) २१ असति प्रतिज्ञोपरोषो योगपद्यमन्यथा। (१९२) २२ प्रतिमङ्खया नतिसम्मानिरोधापातिरविच्छेदात् । (१९) २३ उमयया च दोषात् । (९) २४ आकाशे नाविशेषात । (१९५) २५ भनुस्मृतेश्च । (१तद) २५ नासतोऽदृश्यत्वात । (१७) २. उदासीनानामपि व सिद्धिः। (१०८) सर्व च वस्तु क्षणिक स्थिरं नो * पर कृतं कर्म परस्मरेन । अभावतो जन्म च वस्तुनश्चेत् क्षीराधीत्यायनपेक्षमेव ।। ४०५ ।। 'संभूत आकाश' इति श्रुतेश्च वस्तुत्वसिद्धया निरुपाख्यता न । इत्यादिदोपात् समुदायसिद्धिः नास्तीति भाप्पे विशदीकृतश्च ।।४०६॥ * नो-नेत्यर्थः अधिकरणार्थः सर्ववेनाशिकराधान्न अनेनाधिकरणेन निरस्यते । मा सर्वास्तित्वयादिन: केचित्, विज्ञानास्तित्वादिनः केचित, सशून्यत्व- चादिनः केचित् । नत्र पृथिव्यप्तीजोवायूना सहतिरेव जगपण परिणमन इन्युक्तिः न युक्ता । समुदायस्याचेतनत्वादेव । स्थिरस्य चेतनस्य कर चिदपि तन्मते अभावात पूर्वक्षणे विनष्टमउरक्षणमातः कः स्मृत्या का बुर्थात् इत्यादिदोषापत्या बाकाशस्यात्मन उपत्युक्तेः तन्मते निरुणात्यत्तात्रयणाय सर्वस्य सर्वत्र सर्वदा उत्पत्तिपसाच वैनाशिकसमयोऽनुपपनः । म.25

·पा. २१
समुदायाधिकरणम्-द्वैतम् ॥
१९५
आकाशस्यापि 'यत्र श्येनः, पतति' इति प्रयोगात् प्रतीतिविनाशाभ्युपगमें
हिला विमर्थमाकाशस्य निरुपारव्यता उक्ता । वस्तुतः 'आत्मन आकाशसंभूत'
इत्याकाशस्य वस्तुत्वमेव वैदिकमतमिति मोगतमतं वेदवायमेव ।
- मामुदायाधिकरण । १५८) ताम्
२८ औं समुधाय उभयहेतुकेपि तदप्राप्तिः। (१९१)
१९ औ इतरेतरपाययत्वादिति चेन्नोत्पतिमात्रनिमित्तस्यात् ।
२० ओं उतरी पाहे च पूर्वनिरोधात । (१९३)
.२१ औं असनियतजोपरोधार्य गपद्यमन्यथा । (१९१)
२२ ओं प्रतिसंख्या प्रतिसंस्थानिरोधापाप्तिःविच्छेदात । (१९५)
२३ ओं उभवथा च दोगात । (१९६)
२४ ओं आमाशे चाविशेषात् । (:९७)
२५ यो अनुस्मृतेश्च । (१९८)
यथा ज्वाला क्षण नष्टा तथा सर्व क्षणे हतं ।
तथा प्रतीतिगगने भवेदिति तदुत्तरम् । ४०९ ॥
भूगदिरामुदागस्य लोकहेतुर्न युज्यते ।
कार्योत्स्तौ हेनुनाशत् कार्यान्तर जनिः कथम् ।। ४१०॥
कार्यकारणयोनित्यं भावोऽभायोपि वा भवेत् ।
भावान्तर कल्प्यमेव नष्टदीपे च युक्तितः ॥ ४११॥

·उपलभ्यविकरणम्--विशिष्टाद्वैतम् ।। भधिकरणार्थः विज्ञानवादिौद्धमतं निरस्यते । कैश्चित दुर्युक्त्याभासः सम्मकुद्यघटपटादीनां ज्ञानमात्रमेव प्रकाशते । न तु बाबार्थमिति- 'सहोपलम्यनियमादभेदो नीलतद्धियोः । भेदश्च भ्रान्तिविज्ञानः दृश्यतेन्दाचिवाद्वये।। इत्यादिना बाह्यानाश्रयावाप्नज्ञानदृष्टान्तेन च बाह्यार्थ विनैव सर्वप्रतीतिः समवतीति विज्ञानमात्रयादी मन्यते। सीनुभवविरोधात सर्वशास्त्रविरोधाच सः प्रमाणः बाह्यार्थस्योपलव्धेश्च साहित्यस्य च बाह्यपदाथास्तित्वस्यैवोपपदक- वाच, 'स्वप्नोऽयं मया दृष्टः इति सुपापबुद्धस्य स्थिरस्यैवात्मनः वचनाच्च तम्मत सर्वथा अनादर्तव्यम् । ४ उपलव्यधिकरणं । (४९)-विशिष्टाद्वैत १७ नाभाव उपलब्धः। (२०१) २८ वैधाच्च न स्वप्नादिवत् । (२०२) २९ न भावोऽनुपलब्धेः। (२०३) विज्ञानमात्रं भवतीह तत्व नैवेहबाह्यार्थ इति ब्रुवन्ति । उत्पद्यते वासनया च पूर्वज्ञान परस्येति मतं न युक्तं ॥ १६ ॥ ज्ञानं निरालम्बनमेव दृष्टं यथा सुपुप्ताविति तन्नयुक्त। स्वप्ने मया दृष्टमिति स्थिाम्य विविच्य सून क्षणिक तथा न॥ साहित्यहेतुन सहोपलब्धः घटं च जानाम्यहमादि दृष्टेः । सकर्तृकर्मार्थक एवं धातुः ज्ञानं पदार्थ च सहब्रवीति ॥ ४१८॥ • अधिकरणार्थः बाह्यार्थवैचित्यं नास्ति; बाह्यार्थवत् ज्ञानवैचित्र्यमेव प्रकाशते। तादृशज्ञानं च क्षणिकं ; नष्टेऽपि जाने वासनावशात् प्रपञ्चनमः वर्तत इति स्वामज्ञानं च दृष्टान्तीयोक्तं। तन्नसंभवति। बाहायानुभव. विरोधात । स्थिरस्यात्मनः सत्त्वादेव वासनोपपादनसंगवाच ; अर्थशून्यस्य

·मतत्रयसारसग्रहे।
ज्ञानस्य क्वचिदप्यनुपलब्य घटमहं जानामीवि सकर्मकर्तृकस्य ज्ञानस्य प्रतीतेश्य
स्वप्नज्ञानादिके च नर्थशून्यत्वमित्युक्तत्वाच तन्मतमनादरणीयं । इति ॥
५ सर्वथानुपपत्पधिकरणम् । (५०)-विशिष्टाद्वैतम्
३० सर्वथानुपपत्तेश्च । (२०४)
शून्य तत्वं जगढीम्तु रज्जो मर्पभ्रमो यथा।
अधिष्ठानापारमा कथं भ्रान्तिरुदेति चेत् ।। ४१९ ।।
दोपाद्यपारमाऽपि भ्रमोऽद्वैन यया तथा ।
सर्वथाऽनुपपत्तस्तन्मनं व्यागो निगरोत् । ४२० ॥
अधिकरणार्यः शन्यवादिनिरासोनेन क्रियते । शुन्यमेव सत्व,
अभावापतिरेव मोक्ष इनि बुद्धम्य मुख्याभिपाय | नहि कथं लोकप्रत्यक्षं
उपपद्यत इति चत यथा रजोः सपत्र च पारमा भावेऽपि सज्जौ सश्रमो
भवति तद्वत शून्येऽपि लोकभ्रम उपयत इति तन्मतं । एतच्च सर्वथानुपपतेश्य
इंति सूत्रेण विस्तरेग माप्ये दृषिताात नेह तन्यते ।
९ अनुपलब्ध्यधिकरणम् । (६०)-द्वैतम्
३० ऑन भावोऽनुपलब्धेः। (२०३)
३१ यो क्षणिकया। (२०४)
३२ ओ सानुमपदेश । (१८५)
जगविज्ञानमात्रं न वाद्यार्थस्थिरता न च ।
क्षणिकं न ज्ञानमात्रं सर्वथा दृषित मत ।। ४२१ ।।
अधिकरणार्थ विज्ञानवादवाकरोति । ज्ञानमात्र जगद, तच्च क्षणिक,
बावार्थश्च ना समपि नदुक्ति शुनिस्मृतियायावरुदत्वान्चाही करणीया । इति
६ एकस्मिन्नसंमपाधिकरणम् । (५८)-अद्वैतम्
३३ नैकस्मिन्नसंभवाद । (२०४)

·पा. २] एकमिन्नसंभवाधिकरणम्-विशिष्टाद्वैतम्
३१ एवं चात्माऽकायम् । (२०५)
३५ न च पर्यायादप्यचिरोधी विकारारिभ्यः । (२.६)
३६ अन्यावस्थिश्चोभयनित्यत्वादविशेषः। (२०७)
यस्सप्तमङ्गीनयरीतिमाह ह्यजीवनीतौ च पदार्थभेदौ ।
पञ्चास्तिकाया इति तत्प्रभेदान नदुत्तायुक्तयेर निरस्त एव ।। २२ ॥
अधिकरणार्थ: दिगन्गरमनं निरस्यते। तन्मते जीवाजीवाषिति ।
पदार्थद्वयमेव । तत्प्रभंदा पञ्चास्ति साया शुक्ला सर्वत्र सतभीनयमाचक्षते ।
सन्नगुक्तमित्याह । एककाले कसिन्धियदा शीतोगरज सत्यासत्त्वादिवत
विरुद्धधर्मावेशः न समवनीत ।
एकस्मिन्नसंभवाधिकरणम् । (५१) विविष्टाद्वैतम्
३१ नै कस्मिनसंभवात् । (२०५)
३२ पञ्चामाकान्य (०६)
३३ न च पीयाइप्यविरोधो विकारादिभ्य । (०२७)
३४ अन्त्यवस्थितश्चोभयनित्यत्वादावशेर । (२०८)
जीवाजीवात्मकं लोकं सतगङ्गीनयेन नत् ।
ब्रुवन्ति तन्मतं दुष्टं विरुद्वाऽसंभवादिति । ४२३ ।।
अधिकरणार्थः एतत जगत जीवाजीवात्मक निरीशरम् ! जीवानां
गोक्षोपायश्च जीवाजीनाऽसनाधनि रमवा मोक्षा इति च सर्वत्र स्यादस्तीत्यादिना
सप्तमहीनयमूचिरे। तनयुक्ता एक सिन वस्तुनि घयानपवत् अस्तित्वनास्तित्वादेः
युगपदसभवादित्यादिना भाष्ये सम्यक् दृषिनमिति विरम्यते।
१० नैकस्मिन्नधिकरणम् ! (६१)-द्वैतम्
३३ ओं नैकस्मिन्न भयात् । (२०६)
३४ ओं एवं चानाकार्त्यमा (२०७)
..३५ ओं न च पायादप्यविरोधोविकारादिभ्यः । (२०८)
--

·- २०० मतन्त्रमसारसंग्रहे ३६ ओं अन्यावस्थितेश्चोमयनित्यत्वादविशेषात् । (२०९) सप्तभङ्गीनयोप्यत्र कस्मिन्नपि न युज्यते । प्रत्यक्षेण विरुद्धत्वात् जीवो देहमितो न च !! ४२४ ॥ अधिकरणार्थः कस्मिन् वस्तुनि सत्त्वस्यासत्वस्य सदसत्त्वस्य च असंभवात, लोकदृष्टः शरीरपरिमितः जीव इत्पनीकारे अण्वादिपिपीलिकादि शरीरस्थस्य जीवस्य गजहयादिशरीरे अकारल्यं स्यात् । तत्तच्छरीरस्थस्य जीवस्य तत्वत्परिमाणत्वमित्यहीकारे विकारिवानित्यत्वादिदोषप्रसक्तेः । परिमा गामाचे स्वरूपामावप्राप्तेश्च स्याद्वादिमतं दुष्टमितिः ७ पत्युरसामञ्जम्याधिकरणम् । (५९)-अद्वैतम् ३७ पत्युरसामञ्जस्यात् । (२०८) ३८ सम्पन्धानुपपतेश्व। (२०९) ३९, अधिष्ठानानुपपतेश्च । (२१०) ४० करणवचन्न मोगादिभ्यः। (२११) ४१ अन्तरस्वमसर्वज्ञता वा (२१२) माहेश्वराणां मतमत्र दुष्टमानावैचित्र्याविरुद्धनादेः । श्रुतिप्रमाणात परमेश्वरस्य जगनिदानाश्रयणे न दोषः ।।४२५ ।। अधिकरणार्थः पशुपतिरीवरः निमितकारणं । कार्यकारण- योगविधिदुःखान्ताः पञ्चपदार्थाः पशुपाशविमोक्षणाय पशुपतिना उपदिष्ठा इति वर्णयन्ति । केचित् वैशेषिकादयोऽपि स्वप्रक्रियानुसारेण निमितकारण ईश्वर इति वर्षयन्ति ! अनोत्तरमाह सूत्रकारः परसुरसामनस्यात्' इति । पत्युः ईश्वरस्य, जगत्कारणत्वाभ्युपगमे अस्सदादिवत रागद्वेषादिदोषमतेरनीर- वरत्वं प्रसज्येत। जीयकमाऽपेक्षया विषमसृष्टिरित्यीश्वरस्य . दोषामसा इति चैत्र, कर्मेश्वरयोः प्रवर्त्यपवर्तकत्वे अन्योन्यामयदोषपसमात् । ईश्वरः करुणवान वीतरागश्च पाणिनः कुसिते कमणि न प्रवर्तयेत् । उत्पन्नमपि कर्म

·जायेत।
पा. २] पशुभत्यविकरणम्-विशिष्टाद्वैनम्
२०६
नाधितिष्ठेत। तावन्मांत्रण पाणिनां दुःखानुत्पादात्। ईश्वराचीना जनाः
स्वातन्त्र्येण कुत्सितं कर्म कतुं नाहन्ति । ईश्वसनधिष्ठितं कुत्सितं कर्म फलं
प्रमोतुं नोत्सहते । तस्मात स्वतन्त्रोपीश्वरः कर्मभिः प्रवर्त्यत इति दृष्टविपरीतं
कल्पनीयं। तथा च यमपरो गण्डस्योपरि स्फोट इत्यितरेतरामयः
प्रसज्येत । कर्ममा ईश्वरः प्रवर्तनीयः। ईश्वरेण च कर्म इत्यिसरेसराश्रयरूप
दोपः प्रसज्येतेत्यर्थः। तस्मादीश्वरस्स्वतन्तः सन् कर्मभिः प्रवर्त्यत उति
ईश्वरस्य स्थातव्यमङ्गोपि
अनादित्वादितरेतराश्रयपरिहार।
पूर्वकर्मणा ईश्वरः इदानीतने कर्मणि प्रवत्यते। तेनेश्वरेणाद्यतनं कर्म
स्वकार्य प्रवयत इति चेन, इदानीमिव अतीतकालेष्वपि इतरेतराश्रयदोषादि
परम्परापतेः । तार्किकमते ईश्वरस्सर्वज्ञोनन्तश्चेति , अन्तबच्च प्रधान, अनन्तात्र
पुरुषा इत्यभ्युपगम्यते। तत्रेश्वरस्यात्मनः प्रधानस्य पुरुषाणां चेयताज्ञान
अस्ति वा न बा। अस्ति चेदान्तवत्वदोषः नेति चेदसर्वज्ञल्वरूपदोषः।
तस्मात् माहश्वरवैशेषिकादिमतं नादरणीयमिति ।
७ पशुपत्यधिकरणम्। (५१)-विशिष्टाद्वैतम
३५ पत्युरसामञ्जस्यात् । (२०९)
२६ अधिष्ठानानुमतेश्च। (२१०)
३७ करणवचेन्न भोगादिभ्यः । (२११)
३८ अन्तयत्त्वमसर्वज्ञता वा । (२१२)
कपालभस्मस्नानादिसुराकुम्भादिपूजाना।
ब्राह्मण्याश्रयसंप्राप्तिः मुद्रापादि धारणम् ।। ४२६ ।।
श्रुतिस्मृतिविरुद्धानां बहूनां समवायतः ।
पशुपत्यागमप्रोक्तं न ग्राह्य केनचित् क्वचित् ।।४२७||
अधिकरणार्थः पुशुपतिमतं निरस्यते-
'रुद्राक्षकवणं हस्ते जटा चैका च मस्तके ।
म. 26
...

·1 मतलयसारसंग्रहे। कराल भस्मना लानमपवर्गफलपदम् ।। 'कर्णिकारुपकं चैव कुण्डलं च शिखामणि । भस्म यज्ञोपवीतं च मुदापप्रचक्षते ॥ भासनसमात्मानं ध्यान नियामृच्छति। जीवाः पशन रच्यन्ते तेषामधिपतिरिशवः ।। स तेणमुपकाराय पञ्चाध्यायीमचीक्लपत् । उपादान निमितं च व्याख्या कारमं द्विधा ।। निमित्तकारणं दः तत्कस्य कारणान्तरम् ।। महन्तं महदादिकार्यमुदितं तद्वद्विविर्गीयते गूदाचारमुखस्मशानभसितस्नानावपानः परः । योगे धारणमुच्यते हृदिधियामोंकारपूर्व तथा दुःखान्तो हि मतोऽपवर्ग इति ते पश्चापि संकीर्तिताः। तत्र पञ्च पदार्थास्तु व्यास्त्यानाः कारणादयः ॥ 'कारणकार्य विधियोंगो दुःखान्त इति पञ्च ॥ इति आत्यन्तिकदुःस्वनियहतिः दुःसान्तशब्देनोक्ता । वैशेषिकात्मगुणोच्छेद- लक्षणा मुक्तिरित्यादि शैवागमोक्त. सर्वश्रुतिस्मृत्वाचारविरुद्ध इति वैदिकः अनादरणीय एव । तथा हि श्रुतिस्मृतिविरुद्धार्थकल्पनयासह श्रुतिस्मृत्युक्तों- कारस्मरणयोगधारणादिकथनात अभिन्ननिमितोपादान ब्रह्मणः निमित्तमात्र- करणवोक्त्या वेदवाया असुरादिमोहनार्थ विष्णुप्रेरितरुद्रकृतत्वाच गमस्य तदुक सर्व त्याज्यमेव | 'वं हि रुद्र महाबाहो मोहशास्त्राणि कारया इत्यादि प्रमाणाच! ननु--- 'यस्सर्वजस्तविद', 'ईश्वराव ज्ञानमन्विच्छेत्' इत्यादि प्रमाणात सर्वज्ञः रद्रः कर्य मोहनशाख पुर्यादिति चेत 'एष एव असाबुकर्म कारयति यमघोनिनीषति' इत्यादिरास्ताव सर्वज्ञस्यापि मोहनशावकरणप्रवृत्तिरपि सिद्धयत्येव । केरिधु न्दिरीम्पादेवादिदद दनाना नचिदन्येन ६

·२०३
पा.२] पाशुपतिनिराकरणाधिकरणम्-दैतम्
शैवागमः कृत इयूचिरे। अत एव र तन्मतमनादरणीममिति २।
चेदान्तशालेषु
'जगनिमित्तोपादानं परंत्रझश्रुतौ श्रुतम् ।।
महानन्दात्मको मोक्षः तत्रतत्रासकृच्छुतः
।'
इत्युक्त्वा
'परस्परविरोधेन व्याहतैषां प्रमाणता ।
प्रयोदण्डप्रतिक्षेपं किंचिन्नैव प्रतीक्षते ||
इत्यादिभिः पूर्वीचार्यगन्यैः शैवागमो दृषितः ।
मपि च शैवागमोक्तसप्रदायरीति:--
'मिक्षो मांसनिपेवणं प्रकुरुते किं तेन मद्यं विना
किं ते मद्यमपि प्रियं प्रियमहो वाराङ्गनाभिस्सह ।
वेश्याद्रव्यरुचिः कुतस्तव घनं तेन चौर्यण वा
चौर्यतपरिग्रहोऽपि भवतः दासस्य कान्यागतिः !!"
इत्याद्यालंकारियोक्तरीतिवत विरुद्धसमेलनं भवतीति सन्म मर्वया निराकर.
णीयम्।
११ पाशुपतनिराकरणाधिकरणम् (३२)-देवम्
३७ ओं पत्युरसामञ्जस्यात्। (२१०)
३८ औ संबभानुपपत्तेश् ।
३९ ओं अधिष्ठानानुपपते । (२१२)
४० ओं करणम्येन भोगादिभ्यः ।
११ मो अन्तवत्वमसर्वज्ञताया। (१५)
जगत्का पशुपतिः मैत्र नारायण श्रुतेः।
पारतन्न्यात् पशुपतेर्मत तस्मान्न गृह्यते ।। १२८॥
अधिकरणार्यः । पाशुपतिमा निराकरोति । महं स्वाय धनु-
रातनोमि प्राविषे शाखेऽहं ता उप! एको नारायगो मासीत, न र

·म.२ मतलय सारसंग्रहे नेशानः' इत्यादि श्रुतेः रुद्रस्यावरत्वेन परतत्रत्वेन च नारायणस्यैत कारणोत: पशुपतेः कवि मृतपुरुश्वत् जगता सबन्धो न युज्यते, अशरीर- त्यात मतः पशुपतिरशरीर इत्याद्युक्तेश्च पृथिव्याधिष्ठितृत्वाभानाथ कुल्मला- दिन्त, उत्पतिविनाशसुखदुःखादिमाप्तेश्च देहवत्त्वे अन्तयत्यापतेश्व, देहाभावे ज्ञानोत्पत्यमावाच्च पशुपतिः न जगत्कारणं । विष्णोः कारणत्वे तु समें विरोधाः श्रुत्यैव परिहताः । सर्व तस्यास्ति दुःखादिकं च नास्तीति । 'सदेहः सुखगन्धश्च ज्ञानभाः सत्पराक्रमः । ज्ञानज्ञानस्मुख पुस्तः स विष्णुः परमेश्वरः ।। इत्यादे मागादवगम्यते । ८ उत्पत्यसम्भवाधिकरणम् । (६०)-मौतम् ५२ उपत्यसंभवात् । (२१३) २३ न च क वरणम् । (२१) ४४ निशानादिभावे वा तहतिवेधः । (२१५) ४५ विप्रतिषेधाच्च । (२१६) फर्तच जीवात्करणं मनश्च संजापत न्यूहमिदापि दृष्टा । श्रीवासुदेवात् जनिमात्मनय कर्तुथ जीयान्मनसोपि जन्म 11 ५२९ ।। तस्मादहकारजनों बाति केचितदेकायनशाखिमूलम् । तनामशासैव न चास्ति तोके वैधानसेनाऽपि निषिदमेतन् ॥ ५३० ।। . अधिकरणार्यः। प्रतिथापिष्टता चोमयात्मकं कारग, ईसरो- भिमतः ये पक्षः, तत्पक्षः प्रत्यारल्यायते । सशस्त वासुदेवसकर्षण- मनानिरुद्धमा व्यहा इति वासुदेवात संगणनामः जीवस्योसतिः, अस्मादनिरुदामियाई कारस्योत्पत्चिरित्यादि चरावे तन्नयुज्यते । 'नगदते मियते वा विपश्चित' नाल्य श्रुतेः नित्यत्राब साम्यः' इत्यादिश्रुतिस्मृतिस्त्रेभ्य यात्मनः निस्त्वप्रशाद जीवात मनम उत्पति मदनापलब्ध ज्ञानेश्वर्यकिरवीर्यतेसां मां रामदेव पर वर्तते ।

·पा.२] उत्यसंभवाधिकरणम्-अद्वतन २०५ विद्यमानत्वावगतेः तस्तिरल्यूहनये सदभावोक्तेश्व ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तस्य समस्तस्यैव जगतः भावहावगमेन चतुर्दूहकथनानुपपत्तेः शाण्डिल्यस्य वेदनिन्दापूर्वकपांचरात्रशास्त्रप्रवृत्तश्च तन्मतं न युक्तमिति । अपि च पंच- रात्रस्य पकायनशाखामूलत्वमङ्गीकृत्य कैथित् पामाण्यमुक्त । तदपि न युक्तं । एकायनशाखेति काचित शाखव नास्ति । खिलशवात्वकल्पने चन प्रमाणं। । । "आग्नेये पांचरात्रं तु दीक्षायुक्तं व सान्त्रिकं । अवैदिकवाद ततन्त्रं ततो पैखानसेन तु ।। सोयेन वैदिकेनैव देवदेवं समर्चयेत् ॥" इत्यादिना पांचरात्रस्य वेदिकापरिमापरवमुक्तं वैखानसशास । न च वैखानसप्रशंसाथ पांचराजदूपणमिति वाच्यं । प्रशंसापरत्वेऽपि सवैदिकत्वादिति हेतृत्त्या पांचरात्रं न प्रमाणमित्येवेते दीक्षितादयोब्रुवन्। परभाध्ये पांचरात्रोक्त सर्व प्रमाणमेवेति वर्णिते। ततु न घटते । सूत्र कारेण परपक्षनिराकरणमकरणान्ते तैस्सहपाठात 'निषेधाश्च बलीयांसः' इति न्यायात निषेधशास्त्रस्यैव पावल्यमिति पंचरात्रप्रमाणनिषेधवाक्यस्यैव प्रपन्तया मशीकारेण पांचरात्रमप्रमाणमित्येव भातीति । अन्यथा पशुबन्ध- प्रकरणे 'आज्यभागी यजतीति यापस्तम्बनाते 'ज्यभागी यजतीति' सूत्रण भाज्यभागो विधाय तीन पशो करोति न सोम इ.येके' इति सूत्रेण अज्यभागी निषिद्धाविते विधिनिषेधाभ्यां विकन्योजीतः। तद्वदनापि पचरालस्य प्रामाण्यविकल्पापत्तिः पसज्येत । विकल्पश्च न युक्त इति । ननु-नातिरोत्र षोडशिनं गृहाति मतिरोने षोडशिनं गृहारि। इतिवत् विकल्पो युक्त इति चेत, तत्रापि फल्तारतम्ये विकल्पो इष्टः ; इच्छा च नियामिका तत्र ।'यदेव विद्यया करोति तदेव वीर्यवतरं भवति इसिवत । अत्र तु भगवरनाप्तिरूप फरस्य वेदान्तशाम्ब र पञ्चरात्रे २ तुल्यत्वात माजीकृत वेदोकमार्गप्रकृतेरेस फले सिद्ध विवादमस्त्रपाठरांत्र प्रवृत्यसंभान विकल्पो न युक्तः । तुत्यफलेऽपि विश्पो दर इति चेन पत्रापि अतिराबादौ पीडशिनमहम सत्वे कतुकलापिकर, तदभावे फलस न्यूनत्वमेवातीनं मीमांसरिति । विश्व-अत्र .

·२०६ मतनमसारसाहे. 'कर्मज्ञानमुगासनं च शरणं व्रज्येति चास्थितान् मन्मार्गापवर्गसाधनविधौ सद्वारकादाकारान् ।' इति तदीयोक्त्या फलमानमार्गाणां चतुर्णामेव कथानान् पांचरात्रोक्तमार्ग: कम्धनान्यः भगवत्प्राप्तेरस्तीत्यनुक्तेश्च न युक्तः । ननु च शैवादिमतेषु विरुवाचारादिदर्शनात तेषां प्रामाण्याभावेऽपि पाश्चरात्र वेदविरुद्धाचाराधभावात वेदविरुदेवमासमानस्यापि वाश्यस्य उपनिषत्सु परस्परविरुद्धवाक्येषु अविरुद्धार्थसमन्ययवर्गनवदविरुद्धार्थप्रतिमा- दनात पञ्चरानं प्रमाणमिति चे मैं , शैवाविग्रन्थेष्वपि सर्वथा विरुद्धांशस्य त्याज्यत्वाङ्गीकारेण अविरुद्धार्थमागस्य प्रामाण्यापतेः । इष्टापचा पांचरात्री गविरुद्धांशः प्रमागं भवतु, विस्तांशः त्याज्य इति पंचरात्रं सर्व प्रमाणमित्युक्तिः न संगच्छत इति। किं च महाभाप्यता पम्पशाहिक 'सप्तद्वीपा वसुमती, त्रयोलोकाः, चत्वारो वेदाः, साहा:सरहस्याः बहुधा भिन्नाः; एकाशतमध्वर्युशारवाः,सहसवमा सामवेद, पकमिशतिधा बाहच्य; नवधा अवशो वेदः, पाकोवाश्यं ; इतिहासः पुराग ; वैद्यकं, इत्येताशत् शब्दस्य प्रयोगविषय इत्युक्तं । छान्दोग्योपनिषदि च असीहि भगव इति होपससाद सनकुमारं नारदः ते होकाव यद्वत्थ तेन मोपसीद, ततस्त ऊर्ध्व वक्ष्यामोति । सहोवाच, ऋग्वेदं भगवोऽन्येमि, यजुद, सामवेदं आधणं चर्थमितिहासपुराणं, पञ्चमं वेदानां वेद, पित्र्यं राशि,देव निधि वाकोवाक्यं पश्ययनं देवविद्या, ब्रह्मविद्या, भूतविद्यां क्षत्रवियां नक्षत्रविधा, सर्पदेवजनदियां, एतद्भगवोध्यमि; इति नारदेनोक्त। अभयन पांचरात्रस्य कस्यचित प्रमाणभूतस्य सत्वे तदनुवादाभाः कथं घटते। तत्र भनुवादाभावेऽपि अनुक्तमन्तीग्रासमिति न्यायेन यद्येततन्त्रमस्तीत्यभ्युप- गग्येत सदा शेवाशगमवदेव तदिति "न सांस्य न शैन नपांना न जैन न मीमांसकादेर्मतं वा । विशिष्टानुमूत्या विशुद्धात्मकतान् तदेकोऽवशिष्टशिवः केवलोऽहम् । इति दशमोक्यामाचार्यासाभ्यत इत्यरमतिपमान। .. तत्र ·. 4 पा.२] उपत्यसम्भवाधिकरणम्-विशिधातर ८ उत्पत्यसम्भप्राधिकरणं । (५३)-विशिष्टाद्वैत ३९ उपत्यसम्भवात् । (२१३) १० न च कर्तुः करणम् । . (२१५) ४१ विज्ञानादिभावे वा तदप्रतिषेधः । (२१५) १५ विप्रतिषेपाच । (२१६) मनोऽनिरुद्धजीवानामुत्पचिदश्यते यतः। पाचरात्रं च न ग्रामं मैव प्रामाण्यमेव तत् ॥ ४३१ ।। तोपेन जीवान् निससर्ज भूम्यामित्यादि वाक्यस्य यथोपपत्तिः। तथैव जीवादिजनिश्च किंच श्रीवासुदेवो हि चतुः प्रकारः ॥ ४३२ ॥ अधिकरणार्थः पांचरात्र प्रानाध्यमुच्यते । तत्रेय प्रक्रिया ॥ परम- कारणात वासुदेवात् संकर्षणो नाम जीवो जायते । संकर्षणात प्रद्युम्नसंज्ञ मनो जायते। तस्मात् अनिरुद्धसंजोइकारो जायता इति । तत्राय पूर्वमक्षः । आत्मनः नित्यत्वात् जीवो जायत इत्युफिरसंगता । मनसः जीवादसतिः मनसश्चाहंकारस्योत्पतिरसंगता। 'न जायते म्रियते वा विपश्चित', 'एतस्माज्जायते प्रागः मनस्सन्द्रियाणि च' इत्यादि श्रुतिविरुद्ध- स्वादिति । समाधिस्तु जीवोत्पत्तिवादिनीनां श्रुतीनां शरीरसंबन्ध एव जीवस्योत्पनिरिति यया वनिता तद्वदेवात्रापि । मनोहकारादीनामपि वायु- देवत्यहादेव जनिरिति पतस्माज्जायते प्राणः' इत्यादि श्रुतेरविरोध एव । तत्रापि मकृतेः जीवस्य चौत्रतिनिषेधदर्शनाच वेद इव पांचरात्रमति स ममाणामेव । सामेषु वेदेषु निष्ठामलभमानः शक्तिः पाशरानं मधि- कृतवानियुक्तिस्तु न हि निन्दा निन्धं निन्दितुं प्रवर्तते, मपि तु तदितर- द्विधेय प्रशंसिमिति न्यायेन 'यथा अनुदिनहोमनिन्दा उदितहोमरशंसा तव पांचरावपर्शसारं साहित्यारनमिति न कोऽपि दोरः । ननु- " पशुपतं चैत्र शैदलयाईत तशा कमाल पावरावं चेत्ये पारष्टतास्मृतः ॥

·૨૦૮ मालयमार संग्रह [अ.२ वैटिक तान्त्रिकं चेति विभागकरमादपि । गम्यते पाश्चरवस्य वेदबाह्यचनिश्चयः ।। शव पाशुपतं सौम्य लागुई च चतुर्विधन । तन्त्रभेदस्समुद्दिष्टः सकर न समाचरेत् ॥ भाक्त भागवतं । सात्वतन्त्रविधीमतं । इत्येवं तत्रभेटोक्तिः पञ्चरात्रेऽपि दृश्यते ॥ सुतिस्मृतिपतिक्षिप्तजीवजन्मादिगोचरम् । न्यायहीनं वचस्तथ्यमितिहाममिदं महत् ।। इत्यादिना वेदवायनतेसह पाश्चरालम्य परिगणनात सहचरितासहचरितयो- स्सहचरितस्यैव ग्रहण' इति वैय्याकरणन्यायाच 'विशये प्रायदर्शनात्' इति मीमांसासूत्रेग प्रायपाटाच्च पाचरात्रस्य वेदबाह्यत्वमेव सिद्भधांति चेन्मे । "इत्थं नानाश्रुतिमुनियबस्सन्नतस्तूयमान- ज्ञानवर्यः परमपुरुषः पाश्चरात्र व्यरत्त । तवेदेवच्छूतिपयपरिश्रष्टतम्सनानं पातृत्वेन प्रसजति तदा सोमपस्ते सुरापैः ।।" इति यामुनाचार्योक्त्या पञ्चरात्रस्म वेद बाह्यवसह पठिनत्वेन साम्यापता, सोमपीथिनः मद्यपस्य च पातृत्वसाम्यात मद्यपतुल्यापत्या पञ्चरात्रस्य वेद- पायस मानवर्णन न युक्तं । "कि ीव पुरुषोक्तिगोचर इति श्रीशोऽपि तद्वोचरः जीवस्यात् गिरिशो धुनो भवति किं तौ वाणुसंज्ञाविति । तक्षवाय घटेत कि मुखभुवामाचार्यसंशब्द नाव मण्डकत्वमुपैति कि हरिपदर्शन कण्ठीसः॥ (पुरुषागत्ममाना। 'स्थाणुः- पुमान महादेव शंकावस्त्रीस्थिरे त्रिपुर वशंका वटे कीले योगे तारान्तरे पुमान्' । "मन्त्रन्याख्याहदाचार्यः मामतक्षा च कथ्यते । यमानिलेन्द्रचन्द्रार्कविष्णुसिंज्ञांशुशजिषु ।

·पा. २] उत्पत्यसम्भवाधिकरणम्-विशिष्टाद्वैतम्
२०९
शुका हि कपि मेकेषु हरिनी कपिले त्रिषु ।
इत्यादयोर्थान्तरमतिपादकाः।) एवं पूर्वीचार्यश्लोकन्यायेन बासमतेन
पाठेऽपि पाश्चरात्रस्य दोषाभावात् पाश्चरात्रोक्तं सर्व प्रमाणमेव ।
-“वासुदेवाभिधानेना केनचिद्विप्रलिप्सुना ।
प्रणीतं प्रस्तुतं तन्त्रमिति निश्चिनुमो वयम् ।।'
'मायामोहनविग्रहेण हरिणा देवदुहां संहति
हन्तुं मोहयताऽहितान्यभिहितान्याहुर्हि तच्छाना ।
एवं किन्तु नयनयं निजमहामायागुहा गहरं
व्याजहे विमिदं नबेति विशये जाते कथं निर्णयः ॥'
'प्रत्युत भ्रमयन्नेव व्याजहारेति गम्यते ।
वैदिकरगृहीतत्वात् तथाहतमतं यथा ।'
इत्यादिना भगवतैव मायाविना असुरमोहनार्थमिदं पाश्चरात्रमलेखि इति
वा उन वासुदेव इति नामान्तरेण केनचित पुरुषण इदं निर्मितमिति वा
अभ्युपगम्य शैवागमादिभिः तुल्यतया वर्णयितुं शर्ग ; न तु प्रमाणवेनेति
.
चेन्मेव
'वेदसिद्धान्तमार्गेषु विष्णुरेवपरस्स्मृतः ।
विष्णुरेव नरश्रेष्ठः महिष्ठः पुरुषोत्तमः ।।'
श्रुतिमूर्ध्नि नसिद्धेर्न वासुदेवेन भाषितं ।
तन्त्रं मिथ्येति वक्तुं नः कथं जिला प्रवर्तते ।'
न च तन्त्रान्तरेप्वेषः न्यायः प्रसरमर्हति ।
यततस्तन्निबन्धणां विभ्रमाद्यपि संभवि ।
इत्यादिना आचार्यरेव पञ्चरात्रस्य वक्ता स्वयं नारायण एव ;
तस्य प्रान्त्यादिः
करापि कुत्रापि न संभवति; मोहनाय च न कृतवान्, अपि तु भक्तभागवतो.
ज्जीवनाथं वैदिकमताविरोधेन भगवद्धयानस्तुत्यर्चनादयोत्र शास्त्रे उक्त इति
सर्व पांचरात्र प्रमाणमेव ।
म.7

·मतपयसारसंग्रहे [.२ वेदैश्चतुर्भिसमितं कृतं मेरो महागिरी एवमादिवचोमट्टीमसादरमोरितः । वेदान्तसारसर्वस्वमात्मीयं परमं मतं । . पांचरात्रं निराकुर्यात कथं द्वैपायनस्वयम् इत्यादिना वेदतुत्यत्वमेव वर्णित । 'पापण्याद्वायुदेवः पर इति स भगवान मुक्तभोग्यो बलावात योधात संकर्षणस्त्वं हरसि वितनुषे शास्त्रमैश्वर्यवीर्यात । प्रद्युम्नस्सर्गधौ नयसि च भगवन शक्तिलेजोऽनुरुद्धा विवाणः पासि तत्वं गमयसि च तथा व्यूहरबाधिराज ॥' इति पूर्वानापरेव पश्चरात्रशास्त्रस्य प्रामाण्यं तदुत्तार्थसंग्रहश्योकं । अपि च न हिंस्यात् सी भूतानि' इति सामान्यशस्त्रोक्तनिश्वस्त • अमिपोमीय पशुमालभेत' इत्यादि विशेषविहितयागीयहिंसाव्यतिरिक- विषयतया अभ्युपगम इव प्रकृते पंचरात्राधप्रमाणमिति सामान्यरूपनिषेषस्य पांचा प्रमाणमिति विशेषवाक्यव्यतिरिक्तविषयत पाभ्युपगमेन उत्सर्गापवाद- न्यायवलात पश्चरात्रशास्त्र प्रमाणमितिसिद्धयति । किच्छ 'यज्जुहोति तदाहवनीये' इत्याहवनीयानो विहितव होम- सामान्यस्य 'यश्वस्य मध्यस्य पर्दै जुहोति' इति विशेषविहितपदशोमन्यति- रिक्तत्वेनाभ्युपगम इव प्रकृतेऽपि पाश्चरात्रप्रामाण्यव्यतिरिक्तविश्यं शैवागमादि निषेधवाक्यमित्यभ्युपगमाञ्च पाचरा प्रमाणमेव । ननु, प्रमानान्तरमासस्यैव नियो युक्तः। अत एव सर्वदीनि सर्व नामानि' इति व्याकरणाने महाभाष्ये 'कः प्रतिषेधो नास यविशेषण किंचिदुक्ता विशेषेण नेत्सुम्यतः इत्युक्त। तदधालोचने प्रतिषशास्त्रस्यैर विशेषशासतमिति प्रतिभाति । तथा सरि पंचरात्रस्याप्रामाण्यमेव पुनरायाति इति चेन्नेई, मन्वादिस्मृतिरव पञ्चरात्रस्यापि मागण्यं प्राप्त । उच, पराजाय- प्रमाणमिति, विशेषनिषेधेन दृषितं । तादृशानिषधवचनस्यापवादापशद- पर्यायप्रतिप्रसवरूप-- ·पा. २] उत्पत्यसम्भवाधिकरणम-विशिष्टाद्वैतम् २११ 'इदं महोपनिषदं चतुर्वेदसमन्वितम् । इदं श्रेय इदं ब्रह्म इदं हितमनुत्तमं ।। ऋग्यजुस्सामगिर्जुममध निरसैस्तथा । सांख्ययोगकृतां तेन पञ्जराजानुशन्दित्तम् ।। भविष्यति प्रमाणं वै एतदेवानुशासनम् । सात्वतं विधिमास्थाय गीतस्संकर्षणेन यः । दापरस्य युगस्यान्ते आद! कलियुगस्य च । इत्यादि । भारतस्थपञ्चरात्रप्रमाणवचनबाहुल्यं वाधकमिति प्रतिप्रसनरूपेण पंचरात्रप्रामाण्यमेव सिद्ध्यति । यदुक्तं निषेधशास्त्रस्य विशेषशासत्वमिति महाभाप्यात् प्रतिभातीति तदयुक्तम् । पणिनी तन्त्र एव 'सद्गुणः, इति सामान्यशास्त्रस्य वृद्धिवि' इयादि विशेषशास्त्रं बाधकं । येन नाप्राप्ते यो विधिरारभ्यते, तस्य बाधको भवति,' इत्यादि नसमभिव्याहाराभावेऽपि. उत्सर्गापवाद-सामान्यविशेष-बाध्यबाधकादीनां दृष्टत्वात । अत एव एतादृशीरीति: 'ब्रहाजिज्ञासा' इत्यत्र ब्रह्मजिज्ञासापदस्य समासविचारे :ब्रह्मणो जिज्ञासा ब्रह्मजिज्ञासा इति विग्रहं प्रदर्थ 'कर्तृकर्मणोः कृति इति सूत्रेण षष्ठीविभक्ति साध्य 'प्रतिपदविधानाच पष्ठी न समस्यते' इति चार्तिकेन समातनिधमाशङ्कया कृयोगाच षष्टी समस्यते' इति वार्तिकानोण प्रतिप्रसवसंभवात् इति ब्रह्मजिज्ञासा पदं समस्तं साध्वित्युक्तं तद्वदनापीति । अपि च पिवेष्टयां 'प्रार्चानावीती टोहयति' इत्यारभ्य पिष्टयुपन्यास- समये 'प्राशनोत्सेचन परिपेचनानि न विद्यन्ते' इत श्रौतसूत्रेण 'ऋविजो हविष्येषान भक्षयन्ति' इत्यादि सामान्यशास्त्रप्राप्तइतिः प्राशनं सामुपह्रय अवदैव जिप्रन्ति, न प्राश्नन्ति' इति श्रुत्या मान्थस्य इोपहाना- नन्तरं भवप्राणं विधाय प्राशनं निषिद्धम् । · सत्रेय केनचिद्याझिकेन कर्काचार्येण अन्यकृता उक्तं न प्राश्नन्तीति प्रतिषिध्य प्रतिप्रसवः प्राशितव्यं त्वेव वयं सन्यामहे' इति । अत्र सामान्य शस्त्रेण हविरशनं प्राप्त ; 'न पाइनन्तीति ·२१२ प्रतम्रयसारसंग्रहे सुटतम् । निषिद्धम् । पुनरपि निषिद्धस्यापवादरूपेण नासममिव्याहारं मिनेव 'पाशितव्यत्येव' इति वाक्यात हविभाजनमेव साधित। तद्वदनापि पाश्चरात्रं प्रमाणमिति मारतवचनमेव प्रतिप्रसवरूपमिति। मन्वादि स्मृतिवत नारायणप्रोक्तपाश्चरात्रस्य 'प्रामाण्य प्राप्तं । शैवं पाशुरतं चैव बौद्रमप्याहत तथा........गम्यते पाश्चरात्रस्य वेदशास्वनिश्चय: 1] इत्यादि निषेधशारण मतिषिद्धमपि 'वेदैश्चतुर्मिसमिता इत्यारभ्य 'पञ्चरात्र निरा- कुर्यात् कथं द्वैपायनस्स्वयम् ।' भविष्यति प्रमाण वे एतदैवानुशासनम् । सात्वतं विधिमास्थाय गीतस्सकर्षणेन यः ॥ इति प्रतिप्रसनमारत-यामु. नादिवचन पञ्चरात्रमामला सर्व प्रमाणमित्येव डान्दोग्ये सप्तमप्रपाटके स्वाभ्यस्तविद्यामध्ये एकायनमिति किचनशास्त्रम्धीत- मिति नारदेनोक्तम् । तस्य एकायनपदस्य 'वाकोवाक्यं मूलवेदः वेद- सारोपसंहतिः एकयनमिति प्रोक्तः इति सामसंहिगावचनानुसारेण वेद- 'सारोपसहतिरिति कश्चन ग्रन्थः ज्ञायते । तथैव मध्वभाष्ये व्याख्यातम् । श्रीरभरामनुजभाष्ये च 'एकायनं एकायनशाखा इत्यर्थः' इति वर्णितं । तथा र एकायनशास्वामूलत्वं पाभरात्रस्य न्याय्यमिति । एकायनमित्यस्य नीति- पासमर्थ इति भगवत्पादभाष्ये उक्कमपि तावता एकायनशाला नस्तीति नैव बोध्यत इति। "ऋग्यजुस्सामाधीश्च भारतं पञ्चरात्रकम् । मूलरामायणं चैव शास्त्रमित्यभिधीयते ।" इति स्कान्दवचनाच पाचरात्रं सर्व प्रमाणमेव ।। अपि व एकायनशाखासत्वे शाण्डित्यस्मृतिरपि प्रमाणं । तया हि शाण्डिल्यामृत "श्रीमतोतरमिरे नि श्रीमत्यायतने हरिः । शाण्डित्यषिमासीनं प्रणम्य मुनयोब्रुवन् ।। 'भीमदेकायन शासं श्रुवं गुझं सनातनम् । ज्ञातं च सर्ववेदानामन्तस्सारमिदंविति . .

·पा.२] उपत्यसम्भवाधिकरणम्-विशिष्टादैतम् निवृत्त वैदिक कर्म यत्रोक्तं भवभेषजम् । पञ्चकालात्मकं ज्ञानं तच्च ब्रसकदैवतम् ॥ इत्यारभ्य- इदं वेदागमाख्यं तु वेदशास्त्रमितीरितम इति संक्षेपतः प्रोक्तः सदाचारो यथागमं ॥ इत्यन्तं एकायनशाखोकसदाचारानुष्ठानकमः उपब्रह्मीतेति पाधरात्रल मकायनशाखामूललोक्तिः संगच्छन इति । यथा मन्वादिस्मृतीनां मूलवेद सीक्रियते तथा शाण्डिल्यस्मृतेरपि मूलवेदोस्तीति सष्टं प्रतीयते । मत एव यामुनाचारयं श्लोकः पठितः- आकल्पं विलसन्तु सात्वतमतं पस्पर्द्धि दुष्पद्धति न्यामुग्धोद्धतदुर्विदग्धपरिषद्वैदग्ध्यविध्वंसिनः । श्रीमन्नाथमुनीन्द्रवर्द्धितधियो नितविश्वाशिवाः सन्तस्सन्ततगद्यपद्यपदवी हृयाऽनवद्योक्तयः । इति । यतु मोक्षकफलसाम्येऽपि 'कर्मज्ञानमितिः लोकेन चतुमिव मोक्षसाधनलेन वर्णितं ; न वन्यः पांचरात्रोक्तमार्ग इति तदीयैरेव पञ्चरानं प्रमाणमिति नान्युपगचमिव भातीत्युकं तन्न युक्तं । तच श्रीरहस्सत्रयसारस्थ,- गतिविशेषाधिकारोतरीत्या समाहितमिति नेह तन्यते। पांचरात्रशास्त्रोक्त- कर्मानुष्ठाता अन्य इति तस्य तन्मार्ग इति हि तत्रोक्तमिति । अपि च मोक्षसाधनोपायाः चत्वारः तुल्याला इत्यपि अस्मदीयेनाभ्युपगताः । भक्ति- रूपोपायनिष्ठम्म बहना जन्मनामन्ते मोक्षप्रातिः, शरणागति निष्ठस्स तु एतदेहावसान एव मोक्षपातिः। तत्राप्यातपपन्नस्य तदपेक्षितकाल एव मोक्ष- सिद्भिरिति कर्मज्ञानयोः भक्तिसाधनत्वेनेत्यभ्युपगमाद फलवैषम्यसिद्धेरिति । . भक्त्या परमया वापि सत्या वा महामते । प्राप्योहं नान्यथा प्राप्यः ममालिप्मुभिः ।।

·२१४ मात्रयसारसंग्रहे। इति शास्त्रानुसारेण मोसोरायमार्गों द्वावेव । 'तमेवं विद्वानमृत इह भवति नान्यः पन्था अयनाय विद्यते' 'मुमुक्षुः शरणमहं प्राये' इत्यादि वेद- प्रमाणादभ्युपगतौ । कर्मज्ञानमिति चोपायोपायतया उपचारात् वर्णिती; न तु साक्षा-मोक्षोपायतया । पांचरात्रोक्तमार्गः अन्य एष | तत्रापि संहितामैदेन करणमन्त्रं तदनुष्टानकारभेदेनं अवान्तरभेदमिन्ना यहवः वर्तन्त इत्येतत सर्वमाधिकारिविभागोक्तिस्र्थन- मुमुक्षुत्वे तुल्ये सति च मधुविद्यादिषु यथा न्यवक्षा संविध्यत्यधिकृतविशेषेण विदुषां । विकल्प्येत म्यासे सितिरितरविद्यायु च तक्ष नियत्या वैय्यात्य नियमयितुमे प्रभवति ।। इति श्लोकेन समर्थितमिति ग्रंथविस्तरभयाद्विरम्यते । सूत्रार्थस्तु आचार्यरेष वर्णित इति नेह तन्यते ॥ १२ उत्पत्यधिकरणम् ।। (६३)-दैतम् ४२ ओं उत्पत्यसंभवात् । (२१५) ४३ भों न च तुः करणम् । (२१६) १४ औं विज्ञानादिभावे वा तदप्रतिषेधः । (२१७) ४५ ओं विप्रधाच । (२१८) पुरुपाननुगृहीतस्त्री प्रजोत्पादनविक्षमा । विज्ञानपुरुषालिष्टस्त्री क्षमेति न युक्तिमत् ।। १३३ तहीश्वरनिदानादिवादेऽन्तर्भाव एव सः । श्रुतिस्मृतिविरोधाच न समजसमेव तत् ॥ १३१, अधिकरणार्थः । शक्तिपक्षं दृपयति । केवललीभ्यः 'नोत्पयन्ते । तदर्थ पुरुषानुग्रहासीकारे करणाभावात् तानुपपतिः । तदर्थ . ॥ प्रमा

·पा. ३]
विपदधिकरणम्-अद्वैतम्
विज्ञानादिकरणाझीकारे तही विज्ञानादिनैव सृष्ट्याद्युपपत्तेरीश्वरवादान्ताव
भूख न तु शक्तिपक्ष इति मतान्तरं । शक्तिवादे सकरश्रुतिविरोधात
असमलसमेव ॥
इति भारद्वाजकुलतिलकाना नवसालपुराधीशविद्वत्सभाध्यक्षाणां
दानाविकारिणां मतत्रयनिरूपकाणां
काळि वङ्गीपुर रजाचार्याणां
कृतिषु मतत्रयपारसंग्रहे
द्वितीयाध्याये द्वितीयः पादः ॥
मतत्रयसारसंग्रह
द्वितीयाध्याये तृतीयः पादः ।।
१ वियदधिकरणम् । (६१) अद्वैतम्
१ न वियदश्रुतेः। (२१७)
२ अस्तित। (२१८)
३ गोण्यसंभवात् । (२१९)
४ शब्दान। (२२०)
५ स्याञ्चकस्य ब्राशब्दवत । (२२१)
६ प्रतिज्ञाहानिस्पतिरेकान्देभ्यः। (२२२)
७ यावद्विकारं तु विभागो लोकवद । (२२३)
नमोननिनास्त्यमृतं च नित्यं आकाशवन्नित्य इति श्रुतेश्च ।
अन्यत्र संभूतपदं च गौण उत्तेज इत्पप्रजमेव वैजः ।। ४३५ ॥

·पा. ३] मसंभवाधिकरणम-भदैतम् अधिकरणार्यः संवर्गविद्यायां 'वायुवीय संवर्गः' इत्यादिना वार्यो- रुपास्तिभवणात 'सेपा मनस्तमिता देवता यदायुः' (१.११.२२) इति इदा. रण्यकश्रुतेश्च, 'वायुश्चान्तरिक्षं चामृतम्' इत्यादि श्रुतेश्व मातरिश्वन उत्पचिनी- स्तीत्यधिकाशकायो, 'एतेन मातरिश्वा व्याख्यातः' इति समाधिमिहिता । एतेन पूर्वोकमान्यतिरिक्तानां सर्वेषां ब्रह्मण उत्पतिश्रवणेन, एकविज्ञानप्रतिज्ञानोप- पादनादिना च, भाकाशाद्वायुरित्यादिना च वायोरस्पतिः सिद्धा; अमृवत्वादि- अतिश्च प्रशंसाथैति। ३ असंभवाधिकरणम्। (६३) अद्वैतम् असम्भवस्तु सतोऽनुपपत्तेः । (२२५) यत्कारणं तर विकारि दृष्टमाकाशयाय्यादिषु तद्वदल । जगभिदानस्य परात्मनश्च वीज परं चेदनवस्थितिस्स्यात् ।। १३८ ।। नोत्पद्यते नम विकारि चेति 'न चास्य कविन्जनितेति वेदात् । जनेरभावस्सत एव दृष्टः विश्वभ्रमो ब्रह्माणि सत्य इष्टः॥ ४३९ ।। सत्य अधिष्ठानमियं च रज्जुन सर्प इत्यादिवदेव चात्र । प्रपञ्चविधान्तिरपीह मूलप्रकृत्यधिष्ठानवदेव सत्यम् ॥ ४४० ।। अधिकरणार्थ: 'भाकाशादायुः वायोरनिरिणति करणाचित विकारात कस्यचिद्विकारस्योत्पत्तिः दृश्यते । तद्वत ब्रमण उत्पत्तिः कस्यचिद्विकारात संभवितुमर्हतीत्याक्षेपे समाधिः 'असमवस्तु' इति । अमणः अन्यतः सम्भवः नोपपद्यते । मतः सन्मात्र- उत्पत्तिः न संभवति असत्यतिशये प्रकृतिविकार- भावानुपपत्तेः । स कारणं करणाधिराधियो चास्य कश्चिजनिता न पाधिपः (श्वे ६-२-)इति श्रुतेश्च । न च, विकारात विकारानरोत्पत्तिवत अझणोऽपि कस्माचिद्विकारादुत्पत्तिः भवितुमर्हतीति वाच्यं । अमा- धिष्ठानस्य अनवस्थाप्रसंगनिवारणाय मूलपकृतिः सर्वविकारजातस्य मधिष्ठानभूता सदात्मकम्य ब्रह्मग . न म.38 ·पा. ३] सदभिध्यानाधिकरणम्-भतम (७) तदमिध्यानाधिकरण । (६७)-अद्वैत (१३) तदमिध्यानादेव तु तल्लिङ्गावत्सः । (२२९) आकाशवाय्वनिजलाचलादि सृष्टिश्च साक्षात्परमात्मनो का । स्वयं तदात्मानमिहाकारोत् सत्यचाभवत् तत्तदनुप्रवेशात् ॥ ४४४ ॥ अधिकरणार्थः। वियदादिसृष्टेः यथाश्रुति 'आकाशाद्वायुः वायोरनिरिश्त्यादि स्वतन्त्राकाशादिकमेव तत्तदुपादानं भवेत् इति प्राप्ते परमेश्वर एव 'मोऽकामयत बहुस्यां प्रजायेयेति' इत्यारभ्य 'सच्चत्यच्चामवत्' (तै-२-६-१) इत्या देना तद् ादिकमभिध्यायन्नेन सृजनीति सिद्धान्तः ॥ ८ विपर्ययाधिकरणम् । (६८)--अद्वैत १५ विपर्यवेण तु क्रमोऽत उपपद्यते च। (२३०) लयक्रमासृष्टयनुसारि आऽथ विपर्ययो वाऽनियमेन वेति । सृष्टिक्रमापेक्षविपर्ययोऽत्र भूमिजले लीयत एवमादेः ।। ४४५|| अधिकरणार्थः। पूर्वमाकाशादी नामुत्रतिक्रमो विचारितः । इदानी तेषां लयामो विचार्यते । 'यतो वा इमनि' (ते ३-१-१) इत्यादिना भूतानां सृष्टिस्थितिलया उच्यन्ते । तत्र तेषां लयविषये नियमाभावात् अनिय- मोऽपि युज्यत इति प्राप्ते; 'विपर्ययेण तु क्रमोऽत उपपाते च' इति समाधिः। उत्पत्तिक्रमविपर्ययेण अप्यय इति 'पृथिचप्सु प्रलीयते, ज्योतिष्यापः पलीयन्ते' इत्यादिनाऽवगतेः॥ ९ अन्तराविज्ञानाधिकरणम् । (६२)-अद्वैत १५ अन्तरा विज्ञानमनसी क्रमेण नाल्लिङ्गादिति चेन्नाविशेषात् । २३१ विज्ञानमनसोवापि भूतोत्पचिलयक्रमः । भूतक्रमाविशेषाच विज्ञानमनसोरपि ।। ४४६ ।।

·मतत्रयसारसंग्रहे अभिकरणार्थः। एतस्माज्जायते प्राणो मनरसन्द्रियाणि च । वं वायुज्योतिरायः पृथिवी विश्वस्य धारिणी' (मु २.१.३)इति श्रुतौ मनसन्द्रि- मानि च ब्रमणः उत्पन्नानीति गम्यते । वं वायुज्यो तरित्यादि परत्र दृश्यते। उत्पत्तिकमविपर्ययेणाप्ययाङ्गीकारे मनस्सन्द्रियाणि च इति विज्ञान- मनसोरप्ययक्रमः बाधितो भवेत् इति प्राप्ते विज्ञानमनसौरात्मनश्च मतान च मध्यवर्तिनोरप्यविशेषात भूतोपनि क्रमवत् भूतलायमोपि इति भनयोः कमान्तरं नान्वेषणीयं । तस्मात् भूतोत्पतिक्रममडो नैवेति ॥ जातो मृत १० चराचरन्यपानयाधिकरणम् । (७०)-~~-अद्वैत १६ घराचख्यपाश्रयस्तुस्यात्तद्वयपदेशोभाक्तस्तद्भावभारित्वात् ।२३२ जीवस्य जन्मात्र मृतिश्च शास्त्रे संस्कारकर्मप्रतिबोधनाच । चराचरस्थूलसमाश्रयेयं भाका तदुक्तिश्च शरीरनिष्ठा ।। ४४०॥ अधिकरणार्थः। जीवस्याप्युत्पत्तिला भरतः । इति व्यवहारात । जातको ध्वदेहिकसरकारादिविधानाति प्राप्ते जन्म मरणादि जीवस्य स्थूलशरीरव्यपाश्रय एव । स्थावरजङ्गम भूतान्येव भायन्ते मियन्त इति व्यवहारमाझि थूयन्ते । स वा अयं पुरुषः जायमानः शरीरमभि- संपधमान' (१.३.८) इति वृहदारण्यकोक्तरीत्या जीवस्य शरीरसंबन्ध- एवं नन्म; शरीरादुत्क्रमणमेव मरणामिति न जीवस्योत्पतिः भवति । जातकर्मादिविधानमपि देहप्रादुर्भाव टेहविगमापेक्षमिति द्रष्टव्यम् । इति ।। १ वियदाधिकरणं (५४)-विशिष्टाद्वैतं १न वियदश्रुतेः। २१७) २ अस्ति तु । (i) ३ गाव्यसंभवाच्छन्दाध। (२१९) ५ स्याश्चकस्स ब्रमशन्दवत । (२२०) ५ प्रविज्ञाहानिरन्यतिरेकात। (२२१)

·मा. ३] तेजोधिकरणम्-विशिष्टाद्वैतम्
२२१
६ शब्दभ्यः। (२२२)
७ यावद्विकारं तु विभागो लोकवत् । (२२३)
८ एतेन मातरिश्वा व्याख्यातः । (२२४)
९ असम्भवस्तु सतोऽनुपपतेः। (२२५)
श्रुतिन्यायाविरोधं च परपक्षपराहतिम् ।
विधाय परतो द्वाभ्यां कार्यभावो विचिन्त्यते ।
न वा जनिः सस्य वियच खं च न जायते किन्तमृतं नु मैवं ।
सम्भूत आकाश इहात्मनस्स तचामृतं किंचिदपेक्षयैव ॥
अधिकरणार्थः । इदानी कार्यवर्गशोधनमारभ्यते । आकाश:
वायुरुभावपि नोत्पन्नौ । 'वायुश्चान्तरिक्ष. च एतदमृतम्' इत्यमृतत्व.
श्रुतेः । 'आत्मन आकाशसंभूतः आकाशाद्वायुः' इति माकाशस्य वायोश्चोत्पत्ति
श्रवणं गौणतया नेयं । छन्दोग्ये 'सदेव सोम्य इदमा आसीत् एकमेव इति
सृष्टिपकरणे 'तवेजो भसृजत (छा ६-२-३) इति तेजस एव प्रथम
सृष्टयुक्तः 'भारमन भाकाशसम्भूत' इति तैतिरीयश्रुतिगतसंभूतपदं गाणम्
इति प्राप्ते समाधिः ; 'येनाश्रुतं श्रुतमिति (छा ६.२-३) प्रतिज्ञाविरोधा.
भावाय सर्वकार्यवर्गस्यापि ब्रह्मणएवोत्पतिसिद्धः। अमृतत्वोक्तिः देवानां
अमर्यववदापेक्षिकी । छन्दोग्यस्थतेजसःप्राथम्यसृष्टिः आकाशस्योत्पत्ति न निवा-
रयति । अपि तु उत्पत्तिकममेव । अतश्च वायुराकाशश्च उत्पन्नावेव । ब्रह्मण
एवोत्पतयसभवः युयुक्तः।
२ तेजोऽधिकरणं । (५५)-विशिष्टाद्वैत
१० तेजोऽतस्तयायाह । (२२६)
११ भापः । (२२७)
१२ पृथियी। (२२८)
१३ अधिकाररूपशन्दान्तरेभ्यः । (२२९)
१४ सदमिध्यानादेव तु तस्बिासः। (२३०)

·२२२ मतत्रयसारसंग्रह १५ विपर्ययेण तु क्रमोऽत उपपद्यते च । (२३१) १६ अन्तराविज्ञानमनसी क्रमेण तल्लिादिति चेन्नाविशेषात । (२३२) १७ चराचरव्यपाश्रयस्तु स्यात्तद्वयपदेशोऽभाक्तस्तद्धावभावित्वात् । (२३३) तत्तेज इत्यागमयाक् तु तस्य न खस्य जन्म प्रतिषेधतीह । जनिक्रमादेव लपक्रमोपि ग्रायस्ततो ब्रह्मण एव सर्वम् ।। उत्पत्तयमावस्सत एव दृष्टेः वापोश्च तस्माज्जनिरेव सिद्धा । येन श्रुतेनाश्रतमित्यतश्च सर्व जगद्ब्रह्मजमेव वक्ति ।। ब्रह्मार्थका एव च सर्वशब्दाः कथं घटायर्थविशेषरोधः । गौणेन लोकेऽत्र घटादियोधः शब्दस्य शक्तिश्च परात्मनीति ।। अधिकरणार्थः। 'आमामाद्वायुः, वायोरग्नि', भग्नेरासः अद्यः पृथिवी,' (ते आ.१) इति भूतानां व्यवहितकारणत्वेऽपि ततचरीरकवह्मण एव भूतोत्पतिः वाच्या । घान्दोग्यस्थ श्रुतिप्रमाणादेव । 'एतस्माज्जायते प्राणः मनस्सर्वेन्द्रियाणि च। खं वायुज्योतिरापः पृथिवी विश्वस्य धारिणी (भु-२-१.३)इत्यादि श्रुतेश्च । सर्वेशा शब्दानां ब्रह्मार्थक्त्ये लोके तेजआदिशब्दः ततदपु व्यवहारः कथमिति त ब्रह्मणि शक्त्या बोधन, लोकेषु गाण- इति 'चराचरव्यपाश्रयन्तु स्यातस्यपदेशोऽभाक्तस्तद्भावभाविबात' सूत्रेणोक्त इति सर्व समञ्जसम्। १ विगदधिकरणम् (६४) दैतम् परात्मनश्च जीवानां भूतदेवेषु शोधनम् । विरोधपरिहाराय तृतीये क्रियते पदि ।। १ ओंन विषअतः । ९१२) २ ओं अस्ति तु । (२२०) ३ औं गोण्यसंभवात । (२२१)

·पा३]
मातरिश्वाधिकरणम्-द्वितम्
२२३
५ ओं शब्दाच। (२२२)
५ भों स्याकस्य नभशब्दवत् । (२२३)
६ ओं प्रतिज्ञाहा निरव्यतिरेकाच्छन्देभ्यः । (२२४)
७ ओं यावद्विकारं तु विभागो लोकवत । (२२५)
आकाशोऽनादिरित्यादि श्रुतिगौणीति विश्रुता ।
मणोऽन्यस्य नित्यत्वे सृज्यं सर्व न सिद्धयति ।।
यो विभागी विकारी सः आकाशोऽपि पृथक् पृथक् ।
तस्माद्विप्योरसमुद्भूतं सर्व जगदिति श्रुतम् ॥
अधिकरणार्थः । 'मापन आकाशस्तंभूतः' इति श्रुत्या भाकाशस्य
विष्णोत्पतिरिसक्षाा भनादि अयमाकाशः' इति श्रुतिस्त गौणी ।
प्रशशब्दस्य परब्रह्मणि अन्यत्र च यथा वा प्रयोगः तद्वदाकाशस्योत्पति-
श्रुतिरनुत्पत्तिश्रुतिश्च गौणमुख्यापेक्षया नेया। विकारिपदार्थस्यैव विभक्त
प्रसिद्ध । अविभक्तस्य पृथसिद्धिरेव । तथा चाविभक्तः विष्णुरेख ।
'तद्विमागेन जायन्ते आकाशाद्याः पृथक् पृथक् ।
यो विभागी विकारस्सः सोऽविकारः परी हरिः।।
इति विष्णोरेवाविभागित्वेन विकारामात्र उक्तः। अन्येषां विकार एव ।
ब्रमणो अन्यस्य नित्यत्वे 'इदं समस्त्रः' इति श्रुतविरोधापत्तेश्च ।
२ मातरिश्चाधिकरणं । (६५)-बैतम्
८ औं एतेन मातरिश्या व्याख्यातः। (२२६)
पवते योऽयमनिलोऽनादिरित्यादि वेदतः ।
पायोजनिति चेत्र विष्णुनित्यो न चापरः ।।
अधिकरणार्थः । 'वायुर्वीय चेतनः । वायुना हि सर्वाणि भूतानि
विज्ञापन्ते'। वायुश्च नित्यो वायुना हि सर्वाणि भूतानि नीयन्ते ।
इत्यादि श्रुत्या वायोनित्यत्वे प्राप्ठे, 'रतेन मातरिदा व्यापारः ।

·२२४
मतत्रयसारसंग्रहे।
एतेन-अमुस्यनित्यत्वेन बायोरप्युरमस्तिः सिद्धा।
"प्रतिव्यूह्य व्यूह चासो यतीत्य न जनार्दनः ।
धारयत्यनिश देवो नित्यानन्देकलक्षणः ॥"
इति मुख्यनित्यत्तस्य परमामध्येवोपपत्तेः।
३ असंभवाधिकरणम्! (६६)-दैतम्
१ ओं असंभवस्तु सतोऽनुपपत्तेः । (२२७)
असतस्तु सतो जन्म ग्रुतौ दृष्टं नपा न च ।
असदों विष्णुरेच ब्रह्म या असदित्यतः ।
अधिकरपार्थः । 'असद्वा इदमन भासीत् । ततो वै सदजायत ।
'असतस्सदजायत' इत्यादि श्रुत्या सतोऽप्युत्पतिरस्तु इति प्राप्से सत भनु.
सतिरेव । अदृाटल्यात , अनुपपत्तेश्च । 'तद्वा एतस्परमाहुः, परतों हि
तदुदीक्ष्यते' इति श्रुतेः असच्छन्दो ब्रह्मवाची । ब्रह्म वा असत् सद्वार
प्राणः' इति श्रुतेरसच्छन्दवाच्योऽपि नहीवेति ।
४ तेज़ोधिकरणम् । (६७)-दैतम्
१० ओं तेजोऽतस्तथाह्याह । (२२)
तेजश्च विष्णोरुत्पन्न कारणं च परं न हि ।
वायोरग्निश्र संभूतः इति हेतुद्वयं न तु ॥
अधिकरणार्यः । तेजसः वायोत्पत्तिः श्रूयते । ततेजो
असृजत' इति विष्णुज्यत्वं च वायोः श्रुतं । एकस्य तेजसः उमयकारणकर
न युक्तमिति प्राक्षे साक्षादुरसत्तिसानं तेजसः विष्णुरेख । अमुख्या अन्येषां
इति उभयकारणावं तेजसो नेति समाधिः ।
५ अवधिकरणम् । (६८)-द्वैतम्
११ औं प्रापः। (२२९)

·।
पा.३]
पृथिब्यधिकरणम्-द्वैतम्
२२५
अमेरापो भवन्तीति श्रुतिौणीति बुद्ध्यताम् ।
तत्तेजोऽसृजतेत्यादि श्रुतिर्मुव्येति कीर्यते ।।
अधिकरणार्थः । 'ब्रह्मवेदमग्र आसीत् तदपोऽसृजत' 'इति श्रुतेः
थपां ब्रह्मणः सृष्टिरेव युक्ता ॥
६ पृथिब्यधिकरणम् । (७९)-दैतम्
१२ ओं पृथिव्यधिकाररूपशब्दान्तगदिभ्यः। (३०)
ता अन्नमदयः पृथिवी त्रयीयाइ न विरुध्यते ।
भूतकार्घ्य श्रुतिभ्यक्ष भूरेवान्नेन कथ्यते ॥
अधिकरणार्थ:-"ता अन्नमसुजन्त', 'अद्वयः पृथिवी (ते ३.२-३)
इति श्रुतिद्वयात अद्भयः अन्नमुत्पन्न; अद्भयः पृथिवी उत्पन्ना इति
द्वयोश्चत्योः विरोधात अप्रामाण्यमिति प्राप्ते समाधानं 'पृथिवी' इत्यादि सूत्रम् ।
भूतपकरणात् भूमेः कृष्णवर्णत्वाथ 'अद्वयः पृथिवी' इति श्रुतेश्च अन्न.
शब्देन पृधिव्येवोच्यतइति न विरोध | अपौरुषेयवेदप्रमाणात युक्तश्च ।।
७ तदभिध्यानाधिकरणम् । द्वैतम् (७०)
१३ ओं तदमिध्यानादेव तु तल्लिङ्गाव सः । (२३१)
संहर्ता रुद्र एवेति विशन्तक इति अतः ।
विष्यमिध्यानलिझाब लयकर्ता हरिस्स्मृतः॥

·२२६ मतलयसारसंग्रह। ८ विपर्ययाधिकरणम् । (७१)-द्वैतम् १४ ओं विपर्ययेण तु क्रमोऽच उपपद्यते च । (२३२) जनिक्रमस्य भूतानां प्रतिरूपो लये क्रमः । उपपत्तिश्च तस्येति चतुर्वेदशिखाऽवदत् ।। अधिकरणार्थः। 'कती प्राणादिकस्यास्य हन्ता भूम्यादिकस्य च । यः ममातन्युत्क्रमाच्चैव स हरिः पर उच्यते' इति श्रुत्या सृष्टिकमप्रतिरूपो लयक्रमः इति प्रतीयते ॥ ९ अन्तराविज्ञानाधिकरणम् (७२)-द्वैतम् १५ औं अन्तरा विज्ञानमनसी क्रमेण तल्लिङ्गादिति चेनाविशेषात् १६ औ चराचरव्यपाश्रयस्तु स्यात्तद्वपदेशो भाक्तस्तद्भावभारित्यात । अन्तरा ज्ञानमनसोविपरीतः क्रमो भवेत् । श्रुति कांचित्समाश्रित्य स क्रमो न हि मुख्यतः १. अधिकरणार्थः । प्राणान्मनो मनसय विज्ञानं यच्छवाड्मनी प्राज्ञः तयच्छेन ज्ञान आत्मनि' (का-२-३-१३) इति श्रुत्या मध्ये विज्ञानमनसोः विपरीतकमः पतिभातीति चेव; विशेषप्रमाणाभावात् । 'विज्ञानतत्वात्तु मनः, मनस्तत्वातु खादिकम्' इत्यादि प्रमाणात चराचरख्यपेक्षया स विपरीतक्रमः न तु मुख्यत इति॥ ११ आत्माधिकरणम् । (७१)-अद्वैतम् १७ नात्माऽश्रुतेः नित्यत्वाच तान्धः । (२३३) आत्मा न भोक्ता पर एकमत्या ज्ञानं च सर्व भवतीति वेदात् । जनेनिपेयात् पर एव चान्मा सर्वेषु भूतेषु विमाति गूढः । अधिकरणार्थः । 'स कारण करणाधिपाधिरः ३.६-९) इति थुत्या शरीरेन्द्रियपझराध्यक्षः कर्मपालानुभोत्ता कश्चिमीयोऽन्ति । स याकाशादिवत अक्षण उत्पद्यते न वेति शयः । 'यथा सुदीप्तात् पावकात विरफलिङ्गाः सह- ।

·पा. ३] आत्माधिकरणाम -विशिष्टाद्वैतम् ॥ २२७ मशः प्रभवन्ते सरूपाः। तथाऽक्षरात विविधाः सोन्य भागः प्रजायन्ते तत्र चैवपियन्ति' (मु.२.१.१) इति श्रुत्या अग्नेः स्फुलिङ्गा र परमात्मनः सरूपाः प्रजाः जायन्त इति अर्थावगतेः, एकस्मिन् विदितेसर्व विदेत भवति इति प्रतिज्ञया च, 'तोयेन जोवान विससर्ज भूम्याम् (तै-२) इति श्रुत्या च, 'देवदतो जातो मृतः' इति लोकानुभवाच्च जीवस्योत्पतिरिति प्राप्ते समाधान 'नात्माऽश्रुतेः' इत्यादि सूत्रेणोच्यते। 'जो नित्यः' (कठ-२.१८) 'स वा एप महानन आरमा' (ब-१-४-२५) न जीयो नियते' (छा-६ ११-३) 'तत्त्वमसि' (छा-६-८.७) अयमात्मा ब्रह्म' (बु.२-५-१९) इत्यादिश्रुत्या मोक्ता जीवोऽपि ब्रह्मैव । ब्रह्मण एव अविद्यया जीवभावापतिः न तु स्वतः। 'एको देवस्सर्वभूतेषु गूढः सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्मा' (श्वे-६-११) इतिश्रुत्या ब्रह्मण एव सर्व- भूतान्ततित्वोक्तैरिति॥ ३ आत्माधिकरणम् । (५६)-विशिष्टाद्वैतम् १८ नात्मा श्रुतेर्नित्यत्वाच्च ताभ्यः । (२३४) तोयेन जीयान् विससर्ज भूम्यां जातो मृतोऽसाविति दर्शनाच । तेजोऽपृथिव्यादिवदेव तत्र जीवस्य जन्मति न वा तिस्सा ।। न जायते वा प्रियते स जीवो नित्यः पुराणोऽज इति अतिभ्यः । अनादिकासशरीरसङ्गानियोगनिष्ठा हि जनितिश्च ।। उत्पत्यभावेऽस्य कथं प्रतिज्ञा सिद्धयेन्नचैवं चिदचिननुर्हि । परात्मनश्शास्त्रत एवं सिद्धा शरीरमत्यङ्गमतिश्च सिध्येत् ।। अधिकरणार्थः। जीवस्योत्पतिनवेति संशये, 'यतः प्राजा जगतः प्रतूनी तोयेन जीवान विससर्ज भूम्या (ते अम्भ) 'प्रजापतिः प्रजा अमृता (यजु-२-अष्ट) इत्यादिश्रुत्या वियदादिवत् जीवस्योत्पतिरिति पाते, 'न जायते प्रियते वा विपश्चित (कठ-२-१८) 'नित्यो नित्याना (धे-६.१३) इत्यादि श्रुत्या जन्मनरगमतिषेधात नित्यतया चोत्पतिनैति सिद्धान्तः । एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानमतिज्ञा च जीवाय तच्चरीरवा देवोपपद्यते । 'यस्याला शरीरं यस्यविज्ञानं शरीर'मित्यादि ध्रुतिस्तत्र मानमिति ।।

·था. ३१ आत्माधिकरणम्-विशिष्टाद्वैतम् २२९ मृतानां प्रेलकार्याणि नवन्यद्विद्यते त्वचित ।। 'यो वेदस्य कतारो भण्डधूर्तनिशाचराः। जर्फरी तुफरीत्यादि पण्डितानां वचः स्मृतम् ।। अश्वस्यात्र हि शिश्न तु पानीग्राह्यं प्रकीर्तितन् । मण्डैस्तद्वत परं चैव ग्राह्यजातं प्रकीर्तितम् । मांसानों खादनं तद्वत् निशाचरसमीरितम् ॥ इति वृहस्पतिनैव देहावयतिरिक्तस्य जीवस्य स्थितियुक्तः, मुझे वेति च देह एव स महामृतानि तेष्वेव पीः क्रिवादी मदशक्तिवत् ऋतुफलं भोक्ता न कोऽपि स्थितः । मयः किं पुनरप्युपैति नियमो न क्यापि जीवेत सुख वज्जीवति दैवतं नरपतिः न्यायोचलं केवलम् ॥ इति पूर्वाचार्योक्तश्च देहाद्वयतिरिक्तः जीवोनाम न कश्चित् सिद्धयतीति नेत, अत्र विस्तरेण पूर्वाचौथैरेव तदुक्तीनां वेदबाह्यत्वोक्तः तन्मतमनादरणीयमेवेति नेह तन्यते । ममदेहः, ममज्ञानं, ममेदं धनं, ज्ञानी, सुखी, स्वर्गी इत्यादि व्यवहारादेव 'न हिंस्यात्सर्वाभूतानिए, 'यजेत स्वर्गकामः', 'म परदारां गच्छेत्। नानृतं वदेत' इत्यादि श्रुतिभ्यश्च .देहाव्यतिरिक्तः जीवोऽन्य पयेति सुन- सिद्धः। यत एव 'न भूमिर्न तोयं न तेजो न वायुः न खे नेन्द्रियं वा न तेषां सम्हः । अकान्तिकत्वात्सुरत्येकसिद्धस्तदेकोऽवशिष्टरिशयः केलोऽहम् ।। देहेन्द्रियमनाशणधीभ्योऽन्योऽनन्यसाधनः । नित्यो व्यापी प्रतिक्षेत्रमामा मिनरस्वतस्फुरी ।' 'देहाक्षादे विलक्षणोऽणुरजढो नित्योऽहमयोऽमल- ज्ञानानन्दम्योऽप्यतन्मय इव मान्यत्वविद्यावृतः । परा गाविपाक रायकशिखालीदम्य तम्यात्मनो मोक्षामात्मसमर्पण भगवति ोतंवासरे।। 'प्रयत्यानुनभनो मन दुखं नार्वति मोक्षेन्छया मुक्तसनमुन वेदवचमा सुतोऽहनियुतिः । . .

·.
-
पांश उत्क्रान्त्यधिकरणम्-सतम्
२३१
अनन्तरोऽब्राह्यः कृरस्नः प्रज्ञानधन एव (१४.५.१३) मित्रा
पुरुषः स्वयं ज्योतिर्भवति (ब १.३.९) 'विज्ञानमानन्दं ब्रह्मा ( ३.९-२८)
इत्यादिश्रुत्या आत्मनः नित्यमेव चैतन्यमिति ज्ञायते । सुषुप्त्यादिषु विषया-
भावादेव चैतन्याप्रकाशः। यद्वैतन्न पश्यति' पश्यन्वतन्न पश्यति (इ. १-३-२३)
इति सुषुप्तिविषयकश्रुत्या आत्मनः चैतन्यस्य सद्भाव एव ज्ञायत इति ॥ .
(१३) उत्क्रान्त्यधिकरण । (७३)-अद्वैतम्
१९ उत्क्रान्तिगत्यागतीनाम् । (२३५)
२० स्वात्मना चोचस्योः । : (२३६)
२१ नाणुरतच्छुतेरिति चेन्नेतराधिकारात् । (२३७)
२२ स्वशब्दोन्मानाभ्याच। (२३८)
२३ अविरोधश्चन्दनवत (२६९)
२४ अवस्थितिवशेष्यादिति चेन्नाभ्युगमाद्वदि हि । (२४०)
२५ गुणाद्वा लोकवत् । (२४१)
२६ त्यतिरेको गन्धवत् । (२४२) ".
२७ तथा न दर्शयति । (२४३)
२८ पृयगुपदेशात । (२४४)
२० तद्गुणसारत्रात्तु तयादेशः प्राज्ञवन् । (२४५)
३० यावदाममाविस्वाच न दोपस्तद्दर्शनात् । १२४६)
३१ पुंस्त्वादिवत्वस्य सतोऽभिव्यक्तियोगात् । ।(२५)
२२ नित्यो कलमध्यनुपलविवप्रसझोऽन्यतरनियमों वाऽन्यथा । (२५८)
उत्क्रान्तिगत्यागतिमारसच्चादाराप्रमानोन्मतिदर्शनान ।
हृदि स्थितेवाप्यणुरेप जीव इति प्रसते चिमुरंप जीपः ।
आकारात् सर्वगतश्च नित्यः 'वेदाहमेत पुरुष महान्तम् ।'
इत्यादिना ब्रा महाद्धि जीयः युद्धादिसंगादशुतोपपन्ना ।।

·२३२
मतत्रयसारसंग्रहे।
.
अधिकरणार्थः । जीवः अणुपरिमाणः अथ मध्यमपरिमाणः, उत
महापरिमाण इति विशये, "शरीरादुकामति", लोकारपुनरैति' 'लोका-
मयन्ति' इत्यादि श्रुतिभ्यः भणुपरिमाण इति प्राप्ते, 'आकाशवत् सर्वगतदच
नित्यः', 'सवा एप महानन आत्मा' इत्यादि श्रुत्या विभरेव जीब इत्ति
सिद्धान्तः । अणुपरिमाणादि प्रतिपादकश्रुतयश्च उपाधिसंसगी वउपपद्यन्त इति
न कोऽपि दोषः । यावदात्मभावित्वाच्च बुद्धगायुपाधिसंसर्गस्य । यदा तत्त्वमसि।
इति ज्ञानेन सर्वाविद्यानाशो जीवस्य भवति तदा विभुः--इत्यर्थः ।
(५) ज्ञाधिकरणम् । (५७)---विशिष्टाद्वैतम्
१९ ज्ञोत एव । (२३५)
२० उत्क्रान्तिगत्यागतीनाम् । (२३६)
२१ स्वात्मना चोत्तरयो.। ३७)
२२ नाणुरतच्छुतेरिति चेतराधिकारात । (२३८)
२३ स्वशब्दोन्मानाभ्यां ज। (२३९)
२४ अविरोधश्चन्दनवत् । (२४०)
२५ अवस्थितिवैशेप्यादिति चेन्नाभ्युपगमादि हि । (२४१)
२६ गुणाद्वा लोकवत् । (२९२) .
२७ व्यतिरेको गन्धवतथा च दर्शयति । (२४३)
२८ पृथगुपदेशात्। (२४४)
२९ तद्गुणसारत्वानु तद्यपदेशः पाश्वत । (२४५)
३० यावदात्मभाववाचन दोषस्तद्दर्शनात् । (२४६)
३१ पुंस्वादियत्त्वस्य संतोऽभिव्यक्तियोगात् । (२५७)
३२ नित्योपलब्ध्यनुपलब्धिप्रसाशोऽन्यतरनियमो वान्यथा । (२४८) .
स्वाभाविकज्ञानगुणो हि जीवो ज्ञाधातुरप्येष सकर्मकर्ता ।
रत्नार्कवत् दीमियुतस्स नित्यः अगन्तुकलानमिहोच्यतेन ॥
जीयोऽशुरात्मा हृदयस्थितत्वादुत्क्रान्गित्यागति सत्तया च ।
जानात्ययं पूरुष इत्यतश्च सातैव सप्तो भवतीति चोक्तम् ।।

·पा ३]
शाधिकरणम-द्वैतम्
२३३
अधिकर गार्थः। जीवः तार्किकोक्तरित्या आगन्तुकचैतन्यगुणकः अ
ज्ञातृलमेवास्य स्वरूपमिति संशयः । ज्ञातृत्वमेव अस्य स्वरूपमिति सिद्धान्तः।
"विज्ञान यज्ञ तनुते' 'न पश्यो मृत्यु पश्यति 'जानात्येवायं पुरुषः' इत्यादिश्रुतेः ।
जीवश्च भणुरेव, उत्क्रान्तिगत्यागत्यादिश्रुतेः'। 'निष्कामति, 'लोकात्प्रयन्ति'
'लोकात्पुनरेति' इत्यादिश्रुतिभ्यः । 'हृदि ययमात्मा' 'इत्यादिश्रुत्या हृदयान्त.
तित्वाच धर्मभृतज्ञानवत्वास सुषुप्त्यादिकालेऽपि झानस्य सत्त्वाम्म अयमात्मा
नित्यज्ञानस्वरूपः, धर्मभूतज्ञानवान, अणुः, हृदयायतनश्व इति सिद्धम् ॥
(११) ज्ञाधिकरणम् । (७४)-द्वैतम्
२८ ओं ज्ञोऽत एव । (२३६)
१९ ओ युक्तेश्च । (२३७)
विष्णोरुत्पद्यते जीवः श्रुतेरेवावगम्यते।
उपाध्यपेक्षयोत्पत्तिः नित्यस्याप्युपपद्यते ।।
अधिकरणार्थः । 'सर्व पते चिदात्मानो व्युचरन्ति' इति श्रुत्या जीवस्य
विष्णोरुत्पतिरिति प्रासे, अत एव' शब्दादेव जीवाः, उत्पन्नाः मातृदेहात
निःसृत्य जाताः अनुत्पन्नाः अविनष्टाः, 'परं ज्योतिर्निविशन्ति' इत्यादि श्रुतेः
नित्या एव नीवाः॥
१२ उन्फ्रान्त्यधिकरणम् । (७५)-द्वैतम्
२० ओं उत्क्रान्तिगत्यागतीनाम् । (२३८).
२१ ओं स्वात्मना चौतरयोः। (२३९)
२२ ओं माणुरतन्छूतेरिति चेन्नेतराधिकारात् । (२४०)
२३ ओं स्वशब्दोन्मानाभ्यां च। (२४१)
२५ औं अविरोषश्चन्दनवत् । (२४२)
२५ औं अवस्पितिवैशेप्यादिति चेलाभ्युपगमादि हि 1 (२४३)
२६ औं गुणादालोकवत । (२४५)
म.80

·'. २३४ मतत्रयसारसंग्रह अ. २ "यात्मानचेतना व्याप्ताः" 'अणुरात्मेति च युतिः । न विरदा विष्णुरेव व्यापकोऽन्येऽणवस्स्मृताः ।। अधिकरणार्थः । जीवानां अणुत्वं व्यापकत्वं च श्रूयते श्रुतिषु । एकस्थाणुस्वं विमुत्वं च विरुद्धमेवे.याशय समापानमाह-उतान्तिगल्या. गतीनाम्' इति । 'स गर्भी भवति स प्रसूयते स कर्म कुरते', 'सोऽस्साच्छ- रीरादुत्कभ्य अमु लोकमभिगछति' इत्यादिश्रुत्या जीवः अणुरेव । अस्त- तन्त्रश्च, 'सरतेनैव स्वात्मना परेण इमं गर्भमनुपविशति' इत्यादि श्रुतेः । विष्णुपविष्टस्यैव कर्तृत्लोपत्त्यादिकं श्रूयते । परिमितत्वं जीवात्मन एव । आ- माऽमेयः परं ब्रह्म । अणुत्वेऽपि जीवस्य सर्यशरीरच्याप्तिः हरिचन्दन बिन्दुवत् हृदयायतनत्वेऽपि जीवस्य आलोकप्रकाशवत् चिद्गुणेन सर्वशरीरव्याधिरपि वा युज्यते ॥ ज्ञ इति सूत्र जात्येकवचनम् । तथा च जीवा असंज्याकाः, गणशो- प्यनन्ताः, विविधाश्च ; मुक्तियोग्याः नित्यसंसारिणः, तमोयोग्या अति । मुक्ति- योग्याश्च पञ्चविधाः देवाः देवगन्धर्वाश्म, ऋषयः, पितरः चक्रवर्तिनः मनु- पोरामाश्च मनुष्यगन्धर्वाश्च । नित्य सुखदुःखमिश्राः-नित्यसंसारिणः । तमो- योग्याश्च दैत्याः राक्षसाः पिशाचा, मनुष्याधमाश्चति चतुर्विधाः । सर्वे च जीवाः परसरं भिन्नाः परमात्मना न भिन्नाः, संसारे मुक्तौ च वारतम्योपेताः । भत्र प्रमाणं तु- "अनागता मतीताश्च यावन्तरसहिताः क्षणाः । अतीतानागताधव यावन्तः परमाणवः ।। ततोऽप्यनन्तगुणिताः जीवानां राशयः पृथक । परमाणुप्रदेशेऽपि मनन्ताः प्राणिराशयः ।।" इत्यादि तत्वनिर्णयोक्तम् ॥ (१३) व्यतिरेकाधिकरणम् । (७६)-दैतम् २. ओं न्यतिरेको गन्धवत्तथा च दर्शयति । (२५५) . M ·पा. ३] पृथगाधिकरणम्-दैतम् । २३५. बहुधात्मा श्रुतिर्या सा अत्याधिक्यात् युज्यते । आत्मानं बहुधा कृत्वा क्रीडो योगसंपदा ॥ अधिकरणार्थः । 'शतधा सहस्रधा स गच्छति समुच्यते' इति पारा- शायणश्रुती जीवस्यैव बहुरूपत्वं दृश्य इति चेन्न । व्यतिरेको गन्धवत । यथा पुष्पात् गन्धः पृथक गच्छति एवं अंशिनोनीवात् अंशाः पृथक् गच्छन्ति। 'आत्मानं बहुधाकृत्या कीडते योगसंपदा' इति प्रमाणात् ईश्वरदतयोगशक्या जीवस्यापि अनेकधामाशे युक्त एव ।। १४ पृथगधिकरणम् । (७७)-द्वैतम् २८ ओं पृथगुपदेशात् । (२४६) २९ औं तद्गुणसारत्वात्तु तद्यपदेशः माझवत् । (२४३) तत्त्वमस्यादिना ब्रह्मजीवाभेदः प्रतीयते । #वे जीवात् परो विष्णुः पूर्णोऽपूर्णः परस्स्मृतः ।। ज्ञानानन्दादयो ब्राह्मगुणाः जीवेषु सन्ति हि । गुणसादृश्यतो ब्रह्माभेदश्रुत्या प्रकीर्यते ।। अधिकरणार्थः। 'तत्त्वमसि' (छ। ६-८-७) अहं ब्रह्मास्ति (१३. ४-१७) इत्यादिना जीवस्य परमात्मना अभेदः प्रतीयते । 'दा सुपर्णा सयुजा सखाया' (का-५.१) इत्यादिषु भेदश्च । कथं परिहार इति चेत् ; 'पुर- गुपदेशात इति समाधिः। 'भिन्नोऽचिन्त्यः परमो जीवसंघात पूर्णः परो जीवसंघों ह्यपूर्ण:' . कोशिकश्रुतेः पूर्णगुणात् विष्णोः भिन्न एव जीवः । ज्ञानानन्दा., दिब्रह्मगुगाः जीवस्यापि वर्तन्त इते तत्स्वरूपेण अभेदनिर्देशः ।। १५ यावदधिकरणम् । (७८)-दैतम् । ३० ओं यावदात्मभावित्वाच स दोपस्तदर्शनात् । (२२८) नित्यानां पुण्यपापादिसमन्धौ मुक्तिरित्यर्षि । परो नित्यश्व जीवश्चेत्यादिश्रुत्या च युज्यते ।।

·२२६ मतत्रयसारसंग्रहे म.२ अधिकरणार्य: । यथा परमात्मा, नित्य मनन्तश्च, एवं जीव नित्यः अनन्तश्च । जीवस्य घातत्र एवानिया उत्पत्तिमरणमातः . सुखदुःखक- तभाति । जीवस्य नित्यत्वेऽपि सुखदुःखादिकं उत्सत्यादिकं २ युध्यत एव ।। १६ पुंस्त्वधिकरणम् । (७९)--दैतम् ३१ औं पुंस्त्यादिवत्वस्य सतोऽ भिव्यक्तियोगात् । (२४९) ३२ ओं नित्योपलब्ध्यनुलन्धिप्रसङ्गोऽन्यलरनियमो वऽन्यथा । (२५०) पुंस्त्वादि बाल्ये सत्त्वेऽपि यथा न व्यज्यते तथा । बानानन्दादिसत्त्वेऽपि मुक्तौ नच प्रकाशते ॥ देवा मनुष्या असुराः मिनव्यक्तय एव ते । सम्पज्ञानं तु देवानां मनुष्याणां विमिश्रितम् ॥ विपरीतं तु दैत्यानां ज्ञानस्यैवं व्यवस्थितिः । निष्णुना ज्ञाननाशे सत्याविर्भवति तत्तया ।। अधिकरणार्थः । जीवस्य आनन्दी मवति' इत्यादिना मुक्ती आन- दाविर्मावः श्रुतः । बद्धावस्थायामपि विज्ञानात्मा 'म मानन्दः, स वलः स ओजः' इति श्रूयते । कथं तदुपपतिः इति चेत, 'मुस्त्वादिवत्त्वस्य सतोऽभिव्यक्ति- योगात्' इति समाधिः । जीवानां ज्ञानानन्दादिसत्त्वेपि यथा पुस्त्वस्त्रीवादीनां घाल्ये सत्वेपि पावनावस्थायामेव प्रकाशा, मध्ये तिरोहितिः, तद्वत् ज्ञानानन्दा- दिकस्य मध्ये कर्मण्य तिरोधिः मुक्तौ प्रकाशश्चोपपद्यते । देवासुरमनुष्याणां ज्ञानतारतम्य सत्त्वात् तदानुगुण्येन ज्ञानानन्दादीनां संकोचविकासमाव! युक्त एवं ॥ 'नित्यानन्दज्ञानयला देवा नै तु दानवाः । दुःखोपलन्धिमात्रास्ते मानुषास्तुभयात्मकाः || तेशं यदन्यया श्यं इदुपाधिकृत मतम् । विज्ञानेनामयोग्येन निजरूपे व्यवस्थितिः ॥ इति प्रमाणाव॥

·काधिकरणम्-अद्वैतम्
२३७
१४ कर्मधिकरणम्। (७४)-अद्वैत
३३ कर्ता शाखार्थवत्त्वात् । (२४९)
३४ विहारोपदेशात् । (२५०)
३५ उपादानात् । (२५१)
३६ व्यपदेशाच क्रियायां न चेन्निर्देशविपर्ययः। (२५२)
३७ उपलब्धिवदनियमः । (२६३)
४८ शक्तिविपर्ययात् । (१६४)
३०. समाध्यमावाच । (२६५)
स्वे शरीरे यथाकामं वर्तते जुहुयदिति ।
आत्मा द्रष्टव्य इत्यादि श्रुत्या जीवस्य कर्तृता ।।
अधिकरणार्थः । जीवस्य कर्तृवं अस्तिवा नवेति विशये, बोद्धा कती
विज्ञानात्मा पुरुषः' (प्र.५.२) 'स्वे शरीरे यथा काम परिवर्तते (वृ-२-१-१८).
इत्यादि श्रुत्या यजेत स्वर्गकामः' 'जुहुयात स्वर्गकाम, दद्यादनकामः",
इत्यादि शास्त्राणां वैया भावाय कर्तृत्वमपि अङ्गीकर्तव्यमिति ॥
१५ तक्षाधिकरणम् । (७५)-अदैतम्
१० यथा च तक्षोमयथा। (२५६)
जीवस्य कर्तृतोपाघिसंवन्धान स्वभावतः।
वास्यादिमान् यथा तक्षा दुःखी तद्राहितस्सुखी।
अधिकरणार्थः । जीवस्य कर्तृत्वं न स्वाभाविकः। अपि तु बुद्धयायु
वसेसर्गकृतम् । यत्र हि द्वैतमिव भवति तदितरइतरं पश्यति (इ.२-४११)
इत्यादिना जीवस्य स्वाभाविककर्तृताभ्युपगमे संसारित्वस्यैव प्राप्तः अभिधानाता
५ कर्तधिकरणम् । (५८)-विशिष्टादेत
३३ कर्ता शास्त्रार्थत्वात् । (२४९)

·२३८
मतलयसारसंग्रहे
३४ उपादानाद्विहारोपदेशाच (२५०)
३५ व्यपदेशाच्च क्रियायां न चेन्देिशविपर्ययः । (२५१)
३६ उपलब्भिवदनियमः । (२५२)
३७ शक्तिविपर्ययात् । (२५३)
३८ समाध्यभावाच। (२५४)
३९. यथा च तक्षोमयथा। (२५५)
जीवः कर्ता न वेत्यास्मिन् कर्वा जीवः प्रकीर्त्यते ।
न हिंस्याच यजेतेति शास्त्रसाफल्यसिद्धये ॥
अधिकरणार्थः।
"उभौ तौ न विज्ञानीतो नायं हन्ति न हन्यते ।"
"अहंकारविमुढात्मा कर्ताऽहमिति मन्यते ॥"
इत्यादिना जीवस्य कर्तृत्वं नास्तीत्याक्षेपे समाधिः । मात्मैव की यजेत
'स्वर्गकामः', 'मुमुक्षुगेर्यात उपासीत्' इत्यादि शास्त्रस्यार्थवत्वायाभ्युगम्यते ।
श्रयमाणं गुणकर्तृत्वं पद्धदशायां सत्वरजस्तमोगुणसंबन्धात भवतीत्येता-
मात्रापेक्षयाप्युपपद्यते । वास्यादिकरणसंपन्नोऽपि तक्षा यदेच्छति तदा कार्य
करोति, इच्छाभावे न करोति. च तद्वत की जीवः इच्छासत्वे प्रवर्तते,
इच्छाभावे निवर्तते ।।
(१७) कर्तृत्वाधिकरणम् । (८०)-द्वैतम्
३३ ओं कर्ता शास्त्रार्थवत्यात् । (१५१)
३४ ओं विहारोपदेशात् । (५२)
३५ ओ उपादानात । (२५३)
६ओं व्यपदेशाञ्च कियायां न चेनिदेशविपर्ययः । (२५४)
२७ को उपलब्धिवदनियमः । (२५५)
३८ ओं शक्तिविपर्ययात । (२५६)
३९ ओं समाध्यमावाच । (२५६)

·'याः ३] परायताधिकरणम्-अद्वैतम् २३९ ४० ओं यथा च तक्षोभयथा । (२५८) ४१ औं परात्तु तच्छ्रुतेः । (२५९) १२ ओं कृतप्रयत्नापेक्षास्तु विहितपतिषेधावयादिभ्यः । (२३०) हरिस्स्वतन्त्रकर्ताऽन्ये परतन्लाः प्रकीर्तिताः । शास्त्रावैय्यर्थ्यभावाय जीवानां कर्तृतप्यते ॥ मोक्षेपि स्त्रीविहारादिदृष्टया कर्तृत्वमिप्यते । अत्यल्पशक्तयो जीवाः पूर्णशक्तिहरिस्स्मृतः ।। यथा तक्षा कारयित्रा सह कर्ता प्रतीयते । कृतप्रयत्नापेक्षेण हरिणा प्रेरितास्तथा ।। अधिकरणार्थ: । परमात्मन एव कर्तृवं नत्वन्यस्य इति पूर्वमुक्तम् । इदानी जीवस्यापि कर्तृत्वमस्तीत्युच्यते। परमात्मशक्तयधीनकर्तृवं जीवस्य बददशायां विधिनिषेधशास्त्रावैययाय । उपासनाधीनाच्च । मोक्षेऽपि स्त्रीभिस्सह, विहारदर्शनाच । जीवस्याल्पशक्तिमत्त्वाच्च यथा तक्ष्णः कारयितृत्वनियतत्वकर्तृत दृश्यते एवं जीवस्यापि कारयितृत्वविशिष्टकर्तृवं भवति । वैष्म्यादिदोपपरिहाराय नीवगलपूर्वकमीपेक्षया जीवान विष्णुः प्रेरयतीत्यभ्युपगम्यते ।। १६ परायत्ताधिकरणम् । (७६)-अद्वैतं ४१ परात्तु तछुतेः। (२१७) ४२ कृतप्रयत्नापेक्षस्तु विहितप्रतिषिद्धावैयदिन्यः । (२५८) अविद्याश्रितजीयस्य कर्तुत्वं पारमेश्वरम् । सदसत्कर्म जीवं च कारयत्येप आगमात् ।। अधिकरणार्थः । जीने रागद्वेषादिदोषप्रयुक्तः साधनसामग्रीसंपन्न: स्वतन्त्रः कती भवेदेव । कि ईश्वरेगेति चेन्न । 'एप हि एवं साधुकर्म कारयति तं यनेभ्यो लोकेभ्यः उन्निनीपतेः (कोपी-३-८) इत्यादे श्रुत्या परमेश्वरमेरित- एवं जीवः कर्ता भवति। हिताहितउष्ट्यादिदोषस्तु परमात्मनो न भवत्येव ।

·२४० मत्तत्रयसारसंग्रहे. [मर अनायविद्यातिमिराम्धनीवकृतप्रय नापेक्षस्मन् जीवानां शुभाशुभं ईश्वरो वियते ॥ . ६ परायत्ताधिकरणम् । (५९)-विशिष्टाद्वैतम् ४० परात्तु तच्छुतेः । (२५६) ४१ पृतप्रयत्नापेक्षस्तु विहितप्रतिषिद्धाववादिभ्यः ।,(२५७) , स्वातन्त्र्यकर्तृता नास्ति परायंत्ता हि कर्तृता । अनादिकर्मसंबन्धात् स्वतन्त्र इच भासते ।। अधिकरणार्थः। जीवः पराधीनकती। 'अन्तः प्रविष्टश्शास्ता जनांनाम' (ते-थारण-३-११-१०) "ईश्वरस्सर्वभूतानां हृदेशेऽर्जुन तिष्ठते' (गी-१८-६१) इत्यादि 'श्रुतिस्मृतिभिः ईश्वरनियाम्यत्वश्रवणाल । 'जीवकृतपूर्व- कमीनुगुण जीवोद्योगमपेक्ष्य भगवान् करोतीति भावतोन दोषः ।। ननु, एकस्सन बहुधाविचारः', 'एको देवस्सर्वभूतेषु गूढः' 'एकमेवा- द्वीतीयम्' इत्यादि श्रुतिभ्यः एक एव अक्षरूपं वस्तु, नान्यदिति प्रतीयते । तर्हि त्वं बहुधा सृष्ट्वा हत्वा च विहरसि इति चेत् भ्रान्ततुल्यो भवसि, 'नित्यो नित्याना चेतनश्चेतनानां', 'अनुतेच प्रत्यूढा' इत्यादि श्रुत्या मनादि कर्मसम्बद्धान जीवान तत्तत्कर्मानुगुणेन सृष्ट्यादिकं कृत्वा विहरसीति चेत् तर्हि त्वया कि फल, कर्मेव फलपमस्तु इति चेत्, स्वातन्त्र्यमेवोतरं। थयमधः श्रीलक्ष्मी नृसिंहस्तवे पूर्वमागे अस्माभिरुक्त:- "एकासन बहुधा विचार इति तु त्र्यन्तवाचोऽवदन् : तर्हि लं,बहुधा विसृज्य नहरे हंसीति वक्षीति चेत् । ; प्रान्तस्त्यं भवसि स्वकर्मवशगान सृष्ट्वा निहन्मीति चेत् कवास्तु फलप्रदं जगति चेत् स्वातव्यमेवोत्तरम । इति ।। (श्री ल-स्तवे-दलो ११८) ·अंशाधिकरणम् अद्वैतम् २५१ १० अंशाधिकरणम् । (७७) अद्वैत ५३ अंशो नानाव्यपदेशादन्यथा चापि दाशकिववादित्वमधीपत.. एके। (२५९) १४ मन्त्रांच। (२६०) ४५ अपि च मर्यते। (२६)' ४६ प्रकाशादिवोत्र परः। (२६२) ४. सारन्ति । (२६३) ५८ भनुज्ञापरिहारी देहसंबधाज्ज्योतिरादिवत् । (२१५) ४९ असन्ततेश्याव्यतिकरः। (२६५) ५० अमास एच (२६६) ५१ हटानियमात । (२९७) ५२ भभिसन्ध्यादिप्यपि चैवम् । (२६८) ५३ प्रदेशादिति चेन्नान्तावात । (२६९) पदा स्फुलिङ्गो ज्वलनांश एवं ब्रह्मांशको जीव इह प्रसिद्धः । तदुःखसंप्राप्तिरिहेश्वरे नाविद्यावशात् सर्वमिहोपपन्नम् ।। आभासा बह्मणश्चमे जलसूर्यकवत् स्मृताः । अत एवाव्यतिकरो जीयान्तरफलादिना ।। अधिकरणार्थः । अत्र जीवेश्वरयोः किं राजभृत्यवत परस्परसंमन्यः, उत समिविष्फुलिङ्गयोरिव संबन्धः; सर्यरेक्योरिव संवरः इति विसये, जीवः ईश्वरांश एव | अमिावेफुलिङ्गवत् । बंश व अंश इति माभास एवं अंश इत्युच्यते। वयवस्य ग्रम मुख्यांसाभरादेव । एतमेव विदिता मुनिर्भवति' इत्यादिना भेदनिदेशात प्रम दास व सीसं पुमानसि' (धे. ५.३) नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा (१३-७-२३) पादोऽस्य सी भूतानि (३.१२.६) 'मभवांशो जीवलोकः' (गी १५.७) इत्यादिना ममेनिःशष भेदाभेदकोषक- म.31 ·[अ.२ २४२ मतन्नयसारसंग्रहे श्रुतिनिर्वाहाय अंशांशिभावो भङ्गीक्रियते इत्यर्थः। अशगतदुःखादिकं अशिनि न प्रसम्यते । यथा सूर्यप्रकाशः सर्वव्याप्तोऽपि अन्याग्रुपाधिसंबन्धात अजुवका- दिमाव मजमानोऽपि परमार्थतः तद्भाव नापद्यते तद्वत परमेश्वरोऽपि अंशगत- दुःखादिकं न मजत इत्यर्थः । विधिनिषेधशास्त्राणि अविद्याकृतदेहसंबन्धात उप- पद्यन्ते । यथा अमे: एकस्वेऽपि श्मशानामिः परिहियते, वैदिकाग्निः परिगृधते, यथा भौमा प्रदेशा अपि नरकलेवरादयो देशाः परिहियन्ते वसवैडूयादयः उपादीयन्ते, गवां मूत्रपुरीष पवित्रतया परिगृह्यते महिषादीनां त्यज्यते, तद्वत । इति ॥ ७ अंशाधिकरणम् । (६०)-विशिष्टाद्वैतं ४२ अंशो नानाध्यपदेशादन्यथा चापि दाशफितवादित्वमघीयत- एके। (२५८) १३ मन्त्रवीत् । (२५९) ४४ अपि मर्यते। (२६०) ४५ प्रकाशादिवतु नैवं परः। (२६१) ४६ सरन्ति च। (२६२) ४७ अनुज्ञापरिहारौ देहसंबन्धाज्योतिरादिवत् । (२६३) ४८ मसन्ततेश्यान्यतिकारः। (२६४) १९ अभास एव च। (२६५) ५० अदृष्टानियमात् । (२६६) ५१ अभिसन्ध्याविष्वपि चैवम् । (१६७) ५२ प्रदेशभेदादिति चेन्नान्तर्भावात् । (२६८) सर्वे जीवा ब्रह्मणोऽशाः 'ममैवांश' इति स्मृतः । 'ब्रह्म दाया 'तत्त्वमसी' त्यादिश्रुत्यविरोधतः ॥ प्रभावतः प्रभा पद्वत् भन्नेोत्स्ना यथा हि तौ। अंशास्सर्वाणि भूतानि परोऽशी समुदाहृतः ।।

·पा. २] अंशाधिकरणम्-दैतम् अधिकरणार्थः। जीवः परमात् अत्यन्तमिन्न. उत नमांश इति संशये जीवः ब्रह्मांश एव । मेदामेदबोधकश्रुतिनिर्देशात् । 'पादोऽस्य सर्वा भूतानि 'सय उतमः पुरुषः' 'उतमः पुरुषस्वन्या इत्यादि श्रुतिस्मृतिनिर्देशात् । एकदेशस्थितस्याग्ने ज्योत्स्ना विस्तारिणी यथा । परस्य ब्रह्मणशक्ति तथेदमखिलं जगत् ।।" 'तसर्थ हरेस्तनुः' इत्यादि प्रमाणात प्रभाप्रभाव पेण शक्तिशक्तिभद्रूपेण शरीरात्मभावेन च अंशांशिभावः जगह्मणोरिति निश्चीयते । इति।। १८ अंशाधिकरणम् । (८१)-बैतम् ४३ ओं अंशो नानाव्यपदेशादन्यथाचापि दाशक्तिवादित्वमधीयत- एके। (२६१) ४४ ओं मन्नवर्णात । (२६२) ४५ ओं अपि सर्यते । (२३३) ४६ औं प्रकाशादियनैवं परः। (२६४) ४७ औं स्मरन्ति । (२६५) १८ ओं मनुज्ञाररिहारी देहसंमन्याज्ज्योतिरादिवत् । (२६६) ४९ औं असंततेश्याव्यतिकरः। (२६७) ५० ओंमाभास एर च। (२६८) अंशी विष्णुः परजीयाः अंशा एव प्रकीर्तिताः । "प्रीवेम इति श्रुत्या ह्यभेदइति चेत् न हि ॥ सर्वा भूतानि पादोऽस्य ममैवांश इति स्मृतेः । प्रतिनिमांशको जीवन साम्य विष्णुना ततः ।। अधिकरणा: । जीयाः ब्रमणो अंशाः । यथा जरांशस मन. समुदस्स कालामेः सोतस्य, यथा भिन्नरचरता तथैव प्रशत्वेऽपि - प्रकारता । जीवानां प्रतिपिंपावनपत्ताध विष्णोर्न साम्य । इति 1]

·२५५
मतत्रयसारसंग्रहे
[म.२
१९ अदृष्टाधिकरणं ८१)-दैतम्
११ ओं अदृष्टानिषमात् । (२६२)
५२ ओं अभिसन्ध्यादिप्वपि चैवम् । (२७०)
५३ ओं प्रदेशादिति चेन्नान्तर्भावात् । (२७१)
अनादिविद्याकर्मादिवैचिच्यात् जीवचित्रता ।
जीवादृष्टापेक्षितत्वात् देशचितं न युज्यते ।
अधिकरणार्थः । जीवानां प्रतिबिंबलपत्वाभ्युपगमेऽपि जीवकर्मापेक्षया
परस्परं वैचित्र्यं युज्यत एव । स्वर्गनरकभूम्यादि देशविशेषान् वैचित्र्यमिति तु
म युज्यते वक्तुम् । देशवैचित्यपि अदृष्टमेव कारणमिति वक्तव्यत्वात् एकदेशस्थ.
जीवानामा वैविध्यदर्शनाच ।
इति भारद्वाज कुलतिलकाना नवसालपुराधीशविरसभाध्यक्षाणां
दानाधिकारिणां मतत्रयनिरूपकाणां
काळि. वङ्गीपुरं. रजाचार्याणां कृतिषु मतन्नयसारसंग्रहे
द्वितीयाध्याये तृतीयः पादः ।

·--
मतत्रय सारसंग्रहे द्वितीयाध्याये चतुर्थः पादः ॥
१ प्राणोत्पत्त्यधिकरणम् । (७८)-अद्वैतम्
१तथा प्राणाः। (२७०)
२ गोण्यसमवात् । (२७१)
३ तत्वाकच्छुलेश्च । (२७२)
४ तापूर्वकत्वाद्वाचः । (२७३)
प्रागोत्पत्तिर्भवति या न वेति विश्य तथा।
वियन्जनिवदेवैषां जनिमाहुयीगिरः ।।
सिद्धान्तबोधक सूत्रं "तथा प्राणा" इति श्रुतम् ।
सत्यपि व्यवधानेन खातिदेशो हि पुज्यते ।।
पूर्वापराभ्यां सन्दंशात् सूत्र राधान्तसाधकम् ।
पूर्वपक्षो बहिर्भूतः तथा सूत्रेषु दृश्यते ।।
अधिकरणार्थः । तदाहुः के ते ऋषयः इति प्राणा वा व ऋषयः"
(शपथ-५-१-१)इति सृष्टेः प्राक् प्राणानां सदावश्रवणात, 'एवमेव एतस्मादात्मन
रस माणः एतस्माजायते प्राणः' (मु-२.१-३)इत्यादौ प्राणानामुत्पत्तिश्रवणाच
निशये आकाशादिवत प्राणानामुत्पत्तिरिति अनेन तथा प्राणा.' इति सूत्रेणाति -
दिश्यते । उत्सूत्रः पूर्वपक्षः, सिद्धान्तसूत्रमिदम् । मध्यभायेऽपि तद्रीत्यैव
वर्णित । परभाष्ये तु तथा पाणाः इति पूर्वपक्षासूत्रस्वेन वर्णितम् । सिद्धान्त:
स्वयुक्त्यैव सापितः । कारणत्वेन चाकाशादिषु यथाश्यपदियोक्तेः' इत्यादि
सिद्धान्तसूत्राणि दृश्यन्ते । तेषु पूर्व पक्ष एव बहिर्भूतः । अपि च पूर्वस्मिन्
पादे आकाशाद्युपतिरुच्यते । अत्रापि तथा प्राणाः' इत्यन-उरमपि पूर्वोक्ताकाशा-
दिविषयचिन्ता वर्तते । अतः पूर्वापर साहचर्यात् सन्दशन्यायाध तथा प्राणा,
इति सूत्रस्य आकाशादिवदिति मतिदेशस्त्रतया वर्गनं युक्तमिति ।।

·मतत्रयसारसंग्रहे [२ १ प्राणोत्पत्त्यधिकरपाम् । (६१)-विशिष्टाद्वैतम् १ तथा प्राणा: । (२६९) २ गोण्यसंभवात तत्माक्च्छुतेश्च । (२७०) ३ तपूर्वकत्वाद्वाचः। (२७१) आत्मोत्पतियथा नास्ति प्राणोत्पत्तिस्तथैव न । मैवं श्रुतिविरोधाच प्रतिज्ञाहानिभीतितः ॥ नात्मेत्यतो नानुवृत्त्या तथा प्रतं समर्थितम् । सिद्धान्तस्तु स्वयुक्त्येव साधितश्थतिवाक्यतः ॥ अधिकरणार्थः । इन्द्रियाणामुत्पतिरन्ति न येति चिन्तायो, 'तथा माणाः' इति यथा आमोसतिर्न भवति तथा इन्द्रियोत्पतिर्न भवति, 'असहा इदमम भासीव, तदाहुः किं तदासीदिति ऋषयो वा बचे भो असदासीत तदाहः के ते ऋपयः इति प्राणावाय पयः' (शतपथ-६-१-१) इति जगदुत्पतेः प्रार इन्द्रिय सद्भायश्रवणात इति प्राप्त-'एतस्माजायते प्राण' (मु.२-१-३) इत्यादि। श्रुतेः सूटेः प्राक् इन्द्रियसत्त्वे एकविज्ञानप्रतिज्ञानुपपतेश्च इन्द्रियाणां उत्सति रेवेति सिद्धान्तः । यद्यपि पाणशब्दवाच्यत्वं इन्द्रियाणामस्ति, तथाऽपि 'प्राणा वा व पपः' इत्यत्र प्राणशन्देन परमात्मैवीच्यते। ऋपिशब्दममभित्र्याहारात । पिशब्दार्थश्च परमात्मैव । बहुवचनं तु पाशाधिकरणन्यायेन एकलविवक्षया साधेर । असिन शाखे, पाणिनीयसूत्रेषु सरितेनाधिकारः(पा-१-३-११) इति सूत्रेण स्वरितत्व प्रतिज्ञया सूत्रसपदानुनतोक्यननुवृत्तिप्रदर्शवाभावान व्यार- याविशेपप्रतिपतिः न हि सन्देहादरक्षण इति महामायन्यायान भावश्यक पदानुवृतिविषये तपदाचार्य-याख्यानमेव शरणमिति यथा न वियन इत्यतः वियदादिवदाधीतिदेशः परमते, तथा नात्मा तेरिति सूत्रात नेति पदार्यानु वर्तनेन व्याख्यानेऽपि न दोष इति ॥

·'पा. १
मरणोत्पत्त्यधिकरणम्-द्वैतम्
१ प्राणोत्पत्यधिकरणं । (८३)-दैतम्
१ ओं तथा प्राणाः। (२७२)
२ भो गौर संभवात । (२७३)
३ औं प्रतिज्ञानुपरोधाच । (२७४)
उत्पत्तिरिन्द्रियाणां च गगनादिवदिप्यते ।
अनादित्वश्रुतिौणी सर्व सृष्टमिति श्रुतेः ॥
अधिकरणार्थः । युक्तिसहितश्रुतिविरोधं श्रुतीनामपाकरोति भनेन
पादेन । 'अथ प्राणा एवानादयः प्राणा नित्याः' इति श्रुत्या प्राणादीनामुत्पत्तिः
नेति गम्यते । एतस्माज्जायते प्राणो मनः सवेन्द्रियाणि च' (सु-४-३) इति
प्रबलश्रुतेः, तथा प्राणाः इति प्राणानां परमात्मनः उत्पतिरेवोच्यते आकाशा-
दिवत् । अनादित्व श्रुतिस्तु सूक्ष्मरूपेण इन्द्रियाणां सित्या गौणी । इति ॥
२ तत्प्रागधिकरणम् । (८४)-दैतम्
४ तत्प्राक् श्रुतेश्च । (२७५)
इन्द्रियत्वेऽपि मनसोऽनादित्वान्न जानिर्भवेत् ।
पूर्वोत्पन्न मन इति तथोक्ति जनित्वतः ।।
अधिकरणार्थी । मनरतन्द्रियाणीति पूर्व मनसः उसत्युक्तेः मनसोऽपि
उत्पत्तिरेव । इति ॥
३ तत्पूर्वकत्याधिकरणम् । (८५)-द्वैतम्
५ तत्पूर्वकन्वादाचः। (२७६)
चाग्याचेति श्रुतेवीचो नोत्पत्तिरिति चेन्नहि ।
चागिन्द्रियस्यापि जनिः यथैच मनसस्तथा ।।
अधिकरणार्थ यागिन्द्रियमपि पूर्ववदुत्पन्नमेव । इति ।।

·२४६ मतन्नयसारसंग्रहे १ प्राणोत्पत्त्यधिकरणम् । (६१)-विशिष्टाद्वैतम् १ तथा प्राणाः। (२६९) २ गोण्यसंभवात् तत्माक्मृतेश्च । (२७०) ३ तत्पूर्वकत्वाद्वाचः। (२७१) आत्मोत्पत्तियथा नास्ति प्राणोत्पत्तिस्तथैव न । मैत्र श्रुतिविरोधाच प्रतिज्ञाहानिमीतितः ।। नात्मेत्यतो नानुकृत्या तथा प्रलं समर्थितम् । सिद्धान्तस्तु स्क्युक्त्यव साधितश्श्रुतिवाक्यतः ॥ अधिकरणार्थः । इन्द्रियाणामुत्पतिरस्ति न वेति चिन्ताया, 'तथा प्राणा: इति यथा भामोत्परिन भवति तथा इन्द्रियोनि मपति, 'असा दमम भासीत, सदाहुः किं तदासीदिति ऋषयो चा चढे अमे असदासीत् सदाहुः के ते ऋषयः इति माणावाव ऋषयः (शतपथ-६-१-१) इति जगदुत्पतेः माक् इन्द्रियसद्भावनवणात इति प्रासे-'एतस्माज्जायते प्राण' (मु.२-२.३) इत्यादि- श्रुतेः सृष्टः प्राक् इन्द्रियसत्वे एकविज्ञानपतिज्ञानुपपवेध इन्द्रियाणां उत्पत्ति- रेवेति सिद्धान्तः । यद्यपि प्राणशब्दवाच्यत्वं इन्द्रियाणामम्ति, तथाऽपि 'प्राणा का र अत्ययः' इत्यत्र मरणशन्देन परमात्मैवोच्यते । ऋपिशब्दसममिव्याहाराता पिशब्दार्थश्च परमात्मैव । यहुवचनं तु पाशाधिकरणन्यायेन एकत्वविक्षया साध्येव | मस्मिन्न शाखे, पाणिनीयसूत्रेषु सरितेनाधिकारः (पा-१-३-११) इति स्त्रेण स्वरितात प्रतिज्ञया सूत्रस्यपदानुयूनतोक्यननुवृत्तिप्रदर्शसूत्राभावात प्यार- याविशेषप्रतिपचिः न हि सन्देहादलक्षणः इति महाभाप्यन्यायास आवश्यक पदानुवृतिविषये तवदारार्यव्याख्यानमेव शरणमिति यथा न वियन इत्यतः वियदादिवदाातिदेशः परमते, तथा नालाश्रुतेरिति सूपयात नेति पदार्यानु वर्तनेन व्याख्यानेऽपि न दोष इति ।।

·'पां.५]
प्रत्णोत्पत्यधिकरणम्-दैतम्
१ प्राणोत्पत्यधिकरण । (८३)-द्वैतम्
१ ओं तथा प्राणाः। (२७२)
२ में गौसंभवात् ! (२७३)
३ ओं प्रतिज्ञानुपरोधाच । (२७४)
उत्पत्तिरिन्द्रियाणां च गगनादिवदिप्यते ।
अनादित्वश्रुतिौणी सर्व सृष्टमिति श्रुतेः ॥
अधिकरणार्थः । युक्तिसहितश्रुतिविरोधं श्रुतीनामपाकरोति अनेन
पादेन । 'अथ प्राणा एवानादयः प्राणा नित्याः' इति श्रुत्या प्राणादीनामुत्पत्ति:
नेति गम्यते । एतस्माज्जायते प्राणो मनः सन्द्रियाणि च' (मु-४-३) इति
प्रबलश्रुतेः, 'तथा प्राणाः' इति प्राणानां परमात्मनः उत्पतिरेवोच्यते आकाशा-
दिवत् । अनादित्वश्रुतिस्तु सूक्ष्मरूपेण इन्द्रियाणां स्थित्या गौणी । इति ।।
२ तत्मागधिकरणम् । (८५)-द्वैतम्
४ तत्प्राक श्रुतेश्व। (२७५)
इन्द्रियत्वेऽपि मनसोऽनादित्वान्न जनिर्मवेत् ।
पूर्वोत्पन्न मन इति तथोक्तिनाजनित्वतः ।।
अधिकरणार्थः । मनस्सर्वेन्द्रियाणीति पूर्व मनसः उत्पत्त्युक्तेः मनसोऽपि
उत्पत्तिरेव । इति ॥
३ तत्पूर्वकत्याधिकरणम् । (८५)-दैतम्
५ तत्पूर्वकत्वादाचः। (२७६)
वाग्वावेति श्रुतीचो नोत्पत्तिरिति चेन्नहि ।
यागिन्द्रियस्यापि जनिः यथैव मनसस्तथा ॥
अधिकरणार्थः । वागिन्द्रियमपि पूर्ववदुत्पन्नमेव । इति ।

·,
२४८
मध्यसारसंग्रहे
अ..२
२ सप्तगत्यधिकरणम् । (७९)-~-अद्वैतम्
५ सप्त गतेविशेषितत्वाच । (२७४)
६ हस्तादयस्तु स्थितेऽतो नैवम् । (२७५)
प्राणाय सप्त स्वचिदष्टधा नव स्वचिद्दशैकादश च त्रयोदश।
एकादशैयार करादिसंश्रयात् न्यूनेऽधिक लिष्टतरा च कल्पना !!
अधिकरणार्थः । इन्द्रियाणां संख्या बहुधा श्रुतौ ध्रुता । तथापि
एकादशैवेति निश्चीयते । 'दशेमे पुरुषे प्राणाः मात्मैकादशः (१.३.१.४)
इति श्रुतेः प्राबल्यात ॥
२ सप्तगत्यधिकरणम् । (६२)-विशिष्टाद्वैतम्
५ सप्त गर्विशेपितत्वाद च । (२७२)
५ हस्तादयस्तु स्थितेऽनो नैवम् । (२७३)
प्राणा हि लोकेषु चरन्ति सप्त जीवन तेपो मृतिजन्मदृष्टः ।
हस्तादिवत्साधनतास्मृतेश्च प्राणा इहैकादशसंमितास्ते ।।
अधिकरणार्थः । इन्द्रियाणि दशेकं च पञ्च चेन्द्रियगोचराः । (गी-१३-
५. 'तेजसानीन्द्रियाण्याहुः देवा वैचारिका दश एकादशं मन यात्रा (नि-
पु.१.२.४७) इतिस्पतेरिन्द्रियाणां संख्या एकादशैव । न्यूनाधिककल्पना
विवक्षाभेदेन इति ॥
४ समगत्यधिकरणम् । (८६)-दैवम्
६ ओं सप्त गतेर्विशेपितत्याच। (२७७)
७ ओं हस्तादयस्तु स्थितेऽतो नैवम् । (२७८)
मानेन्द्रियापक्षपैव सप्त प्राणा इति अतिः ।
क्रिपाविषयहस्सादीन्द्रियैर्दादश कम्पते ।।

·प्रागाणुखाधिकरणम्-अद्वैतम् २४९ अधिकरणार्थः । 'सह ताणास्त्ववगते. पञ्च प्रागाश्च फर्मणः । एवं प्राणद्वादशकं शरीरे नित्यसस्थितम्' इति पुराणवचनात द्वादशेन्द्रियाण्येव ।। ६ प्राणाणुत्वाधिकरणं । (८०) अद्वैत ७ अणपश्च। (२७६) रन्यादहेनिर्गमनं यथा सा न दृश्यते प्राणगतिश्शरीरात् । प्राणास्तु सूक्ष्मा अत एव सिद्धाः व्यापित्वक्लप्तिश्च निरर्थकैव ।। अधिकरणार्थः प्राणानां सर्वशरीरव्यापित न कल्प्य । प्राणाः सूक्ष्माः परिच्छिन्नाश्च इति शास्वादवगम्यते ।। ३ प्राणाणुत्वाधिकरणम् । (६३)-विशिष्टाद्वैतम् ६ अणवश्व। (२७४) ७ श्रेष्ठश्च। (२७५) प्राणाय सर्वेऽप्यणवःस्मृताः स्युरुत्क्रान्तिगत्यागतिदर्शनाते । प्राणा सनन्ता इति वेदावाक् तु फलाय चोपास्तिविधिप्रयुक्ता।। श्रेष्ठस्य जन्माऽपि नभोवदेव हमानीतवातत्पिति वेदवाचा । जनेरभावं प्रविशङ्कय नेति वायुं विनाऽऽनीदिति तत् सदेव ।। अधिकरणार्थः सर्वे प्राणाः भणयः उस्क्रान्त्यादिश्रवणात 1 प्राणान न्य- वाक् तु फलाय उपास्तिविधाना:। श्रेष्ठप्राणोऽपि उत्पन्न एव । आनोदवातम्' इत्यर अवातमिति वायु बिना अस्तीत्सुक्षया तद्वत मानीदित्यनेनोच्यते, न तु मुख्यमाण इति ॥ मन माणने इति घातोरत सलामालमर्थः ।। म.32

·२५.
मतलयसारसंग्रह
[अ.२
५ अध्यधिकरणम् । (८०)-द्वैतम्
८ अणावश्च । (२७९)
प्राणाय सर्वेऽप्यणवः शक्त्या ग्रहणधारणे।
वधथाह्यणुनचक्षस: प्रकाश इति श्रुतेः !!
अधिकरणार्थ. 'तद्यथा हाणुनचक्षसः प्रकाश व्यातन', 'अणुभिः
पश्यति' इत्यादिना प्राणानां अणुत्वं ज्ञायते । यथा अणुनः स्वरूपतो अणुम्-
तस्य ; चक्षसः = प्रकाशा, व्याततः = व्याप्तः, तथा जीवस्य प्रकाशो
न्याततः । ततः जीवः अणुरेव भवति इते ॥ अणुभिः पश्यति = ज्ञानेन्द्रियः
पश्यतीत्यर्थः॥
५ प्राणश्रेष्ठयाधिकरणम् । (८१)-अद्वैतम्
८ श्रेष्ठधा (२७७)
आनीदवातं त्यिति वेदवाचा वायोजनिति न युक्तमेतत् ।
जनिश्च तस्यापि भवत्यवातं तत्रानिलयभावविशिष्टसनु ।
अधिकरणार्थः 'न मृत्युरासीदमृतं न तहि न राज्या अह आसीत
प्रकेतः। पानीदवार सधया नदेखें तस्माद्धान्यं न परः विचनास' (अ.८.७
.१७) इति मग्नेदे यजुर्वेदे च दृश्यते । तर मुख्यप्राणवायुना सह परमात्मा
भस्तीति गम्यते । अन प्राणने इति धातोः आनीदिति निष्पन्नत्वात् । अतः
मुख्यमाणस्योत्पतिनति प्राप्तम् । 'अप्राणो यानाःशुभ्र' इति श्रुया प्राणाभावस्य
स्परतया प्रतीते: मुल्यमाणस्यापि भनिरस्ति । मानीदित्यन च अशतमिति
वायु विना भानोदित्यर्थस्य स्पष्टत्वाञ्च । न वै शक्ष्यामः स्वरले जीवित
(१-६-१.१३) इति श्रुत्या 'प्राणोवाव ज्येष्ठधा (छा-५-१.१) इति श्रुत्या च
अपवं गुणाधिक्यात सिद्धम् ।।

·पा. ४]
श्रेष्ठाधिकरणम्-तम्
२५१
...
श्रेष्ठाधिकरणम्।। (८८)-द्वैतम्
९ ओं श्रेष्ठश्च । (२८०)
औं न वायुक्रिये पृथगुपदेशात् । (२८१)
नैप प्राण उदेतीति श्रेष्ठप्राणजानिर्नहि ।
मुख्यप्राणः परस्माच जनि प्राप्नोति मानतः ।।
अधिकरणार्थः । 'आत्मतः एष प्राणो जायते' (प प्र.३.३) इति
श्रुत्या श्रेष्ठमाणस्य उत्पत्तिमत्त्व सूक्ष्मत्वं च युक्तम् ।।
. ५ वायुक्रियाधिकरण । (८२)-अद्वैतम्
९ न वायुक्रिये पृथगुपदेशाद । (२७८)
१० चक्षुरादिवत्तु तत्सहशिष्टयादिभ्यः। (२७९)
११ अकरणलाच न दोषस्तथा हि दर्शयति । (२८०)
१२ पञ्चवृत्तिर्मनोवद्वयपदिश्यते। (२८१)
प्रागोऽपि वायुः किमुत क्रिया या सवायुरेवाथ च तस्य वृत्तिः ।
प्राणस्य पापोध जनेः परस्मात् भेदेन निर्देशत एवं नौ न ।
श्रेष्ठत्वमस्यैव न चेतरेपां राज्ञो यथाऽमात्यपदसतन्त्रः ।
प्राणच जीवस्य तथोपकर्ता पञ्चप्रकारस्तत एव मुख्यः ।।
अधिकर गार्थः वायुः पञ्चविधः प्राणापानादि भेदात् । मुख्यप्राणस्य
वायो पृथगुसत्तिश्रवणात वायुश्च माणश्च मिनावेव सन्तो जीवस्य उपकारं
कुरतः । यथा राज्ञः अमात्यः राजपरतन्तरसन्नेप राज्यारसद उपकार करोति
तद्वत मुख्यप्राणोऽपि अन्येन्द्रियस्साकं जीराधीनस्मन्नेव जीवस्य उपकरोति ।
मुख्यपाणश्च पशधावस्थाय नीवस शरीरधारणादिकं करोतीति प्राणस्य
शेठल्वम् इति ॥

·૨૨
मतत्रयसारसंग्रहे
[म,२
४ वायुक्रियाधिकरणम् (६४) विशिष्टाद्वैतम्
८ ने वायुक्रिये पृथगुपदेशात् । (२७६)
९ चक्षुरादिवतु तसहशिष्टयादिभ्यः । (२७७)
(१०) अकरणत्वाच न दोषस्तथाहि दर्शयति । (२७८)
११ पश्चवृत्तिर्मनोबयपदिश्यते । (२७९)
वायुक्रियायामथ यायुमा प्रयोगसत्याकिमिहाश्रितन्नु ।
प्राणो हि जीवात्मसमीपवती पञ्चप्रकारोपकृति करोति ।।
अधिकरणार्थः वायुप्राणयोः पृथक् जन्मोपदेशात् प्राणोऽपि
अन्येन्द्रियाणीव जीवत्योपकरणमेव । जीवस्य शरीरेदियधारणादिना प्राणः
पञ्चपाऽवस्थायोपकार करोति। अथा कामादिवृतिभेदेऽपि मनसः एकत्वं,
तथा प्राणस्य माणापानादिभेदसत्वेऽपि एकावं मुख्यत्वं च युज्यत एव ।।
७ चक्षुराधिकरणम् (८२) द्वैतम्
११ ओं चक्षुरादिवत्त तत्सहशिष्ट्यादिभ्यः । (२८२)
१२ ओ भकरणलाच न दोषस्तथा हि दर्शयति । (२८३)
चक्षुरादिवदेवायं मुख्यः प्राणः परानुगः ।
इन्द्रियाणां च सर्वेषामुत्तमत्वमसाधनाद ।।
अधिकरणार्थः चक्षुरादीन्द्रियाणि यया परमात्माधीनानि तथा श्रेष्टश्च
मुस्यप्राणोऽपि परमात्माधीन एव । इतरेषां प्राणानां करणत्वात् मुख्यप्राणस्य
भकरणत्वेपि उत्पतिर्युज्यते एव ।।
८ पश्चत्यधिकरणम् । (९०)-दैतम्
१३ ओं पञ्चचिर्मनोवदयपदिश्यते । (२८४)

·श्रेष्ठाणुवाधिकरणम्-अद्वैतम्
२५३
मनोबुद्धिरहंकारः चितं चेतनया यथा।
पञ्चधा भवति प्राणः प्राणापानादिभेदतः।।
अधिकरणार्थः मुख्यमाणोऽपि पञ्चधा भेदेन व्यपदिश्यते । यथा
मनसः पञ्चविधो भेदः ।।
६ श्रेष्ठाणुत्वाधिकरणम्। (८३)-अद्वैतम्
१३ अणुश्च । (२८२)
मुख्यप्राणस्य सूक्ष्मत्वं प्राणान्तरवदिष्यते ।
हिरण्यगर्भप्राणात्मवोधिका विमुवेदवाक् ।।
अधिकरणार्थः मुख्यप्राणवाणुरेव। अणुत्वं च म परमागुतुश्यावं ।
पञ्चभिर्वविभिः कृत्स्नशरीरव्यापित्वात् । मुख्यप्राणोऽपि सूक्ष्मः व्याप्तश्च ।
परिच्छिन्नलमात्र प्राणस्य उत्क्रान्त्यादिना ज्ञायते । 'समोऽनेन सर्वेणा (ब-१-३-
२२) इत्यादि विभुत्ववादस्तु हैरण्यगर्भण प्राणात्मनेति न विरोधः॥
५ श्रेष्ठाशुत्वाधिकरणम्। (६५)--विशिष्टाद्वैतम्
१२ अणुश्च । (२८०)
प्राणोऽभूत्क्रामतीत्यादि श्रवणादणुरेव सः ।
प्राणिजातं तदायवमिति तद्विभुता स्तुतिः॥
अधिकरणार्थः 'सम एभित्रिमिलाकः समोऽनेन सर्वेणा (-६-५-२)
'सही प्राणेनाश्त (१-३-३) इत्यादि श्रुत्या श्रेष्ठमाणो महापरिमाण इति
शंकायो उत्तान्त्यादिश्तेः परिच्छिन निश्चितं । सर्वप्राणिजातस्य प्राणायच.
स्थितित्वेन प्राणस्तुतिपरं इतर श्रुतिवाक्यम् ॥

·२५४ मतत्रयसारसंग्रह अवधिकरणम्। (९१)-द्वैतम् । १४ अणुथ । (२८५) मुख्यमाणथाणुरेख प्रायोऽणुश्च महान् बहिः । श्रुत्यैव ज्ञायते तस्मात् व्याप्तिस्तु स्तुतियोधिका ।। अधिकरणार्थ: मुख्यपाणवाणुरेव । 'अन्तर्वाणुः पहिमहान् । इति श्रुतेः । प्राणन्यातिश्रुतिस्तु स्तुतिपैरव ॥ ७ ज्योतिरायधिकरणम् । (८४) अद्वैतम् १४ ज्योतिराधिष्ठनं तु तदामनना । (२८३) १५ प्राणवता शब्दात । (२८१) १६ तस्य च नित्यत्वात। (२८५) वागादिसन्द्रियजातमस्य स्वयं स्वशक्तयोपकृति करोति । न देवताऽऽविष्टमिहेति तन्न वृपादियुक्तं शकटं यथा तत् ।। समाण एवात्मनि भोक्तृतोक्तेः कचित्सुपुप्तापभिमान्यदृष्टेः । समागजीवस्य तनौ नियत्या स्थितेश्च भोकृत्यमयुक्तमासाम् । अधिकरणार्थः प्रकृताः प्राणाः स्त्रस्गै स्वकार्य स्वशक्तया कुर्वन्ति ; उत अभिमानिदेवताविरिता एवेति विशये देवतानामेव भविष्यवृत्वमङ्गीकृत्य देवताधिष्ठितप्राणा एव कार्य कुर्वन्तीति अग्निर्वाक् भूत्वा मुखं प्राविशत्, वायुः प्राणो भूत्वा नासिके प्राविशता (२-२-१) इत्यादि श्रुत्या निश्चीयते । यथा शकटादीनां घृषाधिष्ठितानां कार्यकरणे सामर्थ्य, तद्वत् अभिमानिदेव- ताविष्ठयाणानामेव कार्यकरणे सामथ्र्य । भोक्तत्वं तु जीवस्यैवेति निश्चीयते । m ·ज्योतिराधिकरणम्-विशिष्टाद्वैतम् २५५ ६ ज्योतिराधिकरणम् । (६६)-विशिष्टाद्वैतम् ११ न्योतिरायधिष्टानं तु वदामननात् माणवता शब्दात् । (२८१) १४ तस्य च नित्यत्वात् । (२८२) जीवाश्च वागायभिमानिदेवाः अध्यासते प्राणमिह स्वयं न । परात्मसंकल्पविशेपयुक्ताः कुर्वन्ति ते कर्म निज च' " अधिकरणार्थः प्राणानां देवताधिष्ठातृत्वं कि स्वायन उस परायतमिति विशये परमात्मा यत्तमेव अधिष्ठानम्, 'योऽग्नौ तिष्ठन्', यो वाय! तिएन् (वृ-५-७.५) इत्यादि श्रुतिभ्यः तेषां परमात्मनियाम्पत्यश्रवणा३ । 'तदेवानुमा- विशन (तै-आ-६-२, ३) इति परमात्मानुपवेशस्य नित्यत्वश्रुतेश्च ।। १० ज्योतिरायधिकरणम्। (९२) द्वैतम् १५ ओं ज्योतिरायधिष्ठानं तु तदामननात् । (२८६) १६ ओं पाणवता शब्दात । (२८७) ९७ ओं तस्य च नित्यस्यात् । (२८८) करणत्वं चेन्द्रियाणां ब्रह्माधिष्ठितिसंयुतम् । सेन्द्रियं जीवनियहं विष्णुरेवाध्यतिष्ठति ।। अधिकग्णार्थ: प्राणायधिधित ब्रह्मैव इन्द्रियैः प्रवर्तयति। 'यः प्राणे तिष्टचिति विष्णोरेव प्राणेषु स्थित्युक्तेः । जीवकरणना करणतं यदि स्यात् सहि जीवस्य कारणानि इन्द्रियाणि इति कथं युज्यत इति चेत् ; करणे कारणं ब्रह्म पुरुषापेक्षयाऽखिलम् । थोत्रादिभिः कारयति कारणानीत्यको विदुः' इति प्रमाणात विष्णोरेव मुख्यकारण। जीवकरण तु तदपेक्षमा इति न विरोधः। जीवकरणसंवन्यात्य अनादिनित्यत्वात् जीयकरणलोक्तिश्च युज्यत एव ।

·. २५६ मतत्रयसारसंग्रहे ८ इन्द्रियाधिकरणम् । (८५]-अदैवम् १७ त इन्द्रियाणि तद्वयपदेशादन्यत्र श्रेष्ठात् । (२८६) १८ भेदश्रुतेः। (२८७) २९ वैलक्षण्यास । (१८८) प्राणाथैकादशात्रापि प्राणवृत्तय एव ते । प्राणाचत्वान्तराण्येव वागादीनीति युद्धयताम् । अधिकरणार्थः किं मुख्यप्राणस्यैवेतरे प्राणाः वृत्तिभेदाः उत तत्वान्त- राणीति विशये मुख्यपाणव्यतिरिक्तानि एकादशेन्द्रियाणि तत्तान्तराण्येव । 'एतस्माज्जायते प्राणो मनसषेन्द्रियाणि च' (मु.२-१.३)इति मुख्यप्राणस्य इन्द्रियाणां च पृथगुत्पत्तिदर्शनात् ।। 'मनस्सन्द्रियाणि च' इति मनसः इन्द्रियेभ्यः पृथगुत्पत्तिश्रवणेऽपि मनसः श्रुतिस्मृत्योः इन्द्रियत्वेन प्रसिद्धिदर्शनात मनसः इन्द्रियत्वं युज्यते । प्राणस्य तु तथा नेति मुख्यपादितरे इन्द्रियाण्येव । 'ते ह वाचमूनुः मासन्यं प्राणमूचुः, मनो वाचं प्राण तान्यात्मन्यकुरत' (१-१-३-२) इत्यादि श्रुत्या वागविभ्य प्राणस्य भेदव्यपदेशाची वागादिषु इन्द्रियेषु जीवस्य सुपुतिकाले शतिर्न दृष्टा । मुख्यप्राणः एक एव जीवशरीरे जागति। तस्मा. चान्येभ्यः मुख्यमाणः श्रेष्ठ एव । . - ७ इन्द्रियाधिकरणम्। (६७) विशिष्टाद्वैतम् १५ त इन्द्रियाणि तश्पदेशादन्यत्र श्रेष्ठात् । (२८३) १६ मैदश्रुते लक्षण्याच। (२८१) श्रेष्ठप्राणातिरिक्तानि दश चै प्रकथ्यते। इन्द्रियाणीति न प्राणः पृथगुत्पत्तिदर्शनाद ।।

·पां.४] : इन्द्रियाधिकरणम्-द्वैतम् २५७ अधिकरणार्थः किं प्राणशब्दवाच्यानि सर्वाण्यपीन्द्रियाणि उत श्रेष्ठप्राण- व्यतिरिक्तानीति सशये श्रेष्ठमाणव्यतिरिक्तान्येव इन्द्रियाणि । 'एतस्माज्जायते प्राणो मनस्सवेन्द्रियाणि चा (मु.२.१ ३) 'मनपटानीन्द्रियाणि (गी-१५-७) इत्यादिना श्रेष्ठप्राणव्यतिरिक्तस्यैव इन्द्रियशब्दवाच्यत्वश्रूयते । सुपुप्तिकाले मुख्य- •माणस्यैव स्थितिदर्शनात'त एतस्यैव सर्वे रूपमभवन तस्मादेव एतेनात्यायन्ते' इति मुख्यप्राणस्यैव इतराणीन्द्रियाणि शरीराण्यभवन्नित्युक्तेश्च । शरीरेन्द्रियधारण- रूपा उपकृतिः मुख्यमाणाधीनेति तस्य मुरज्यत्वं अनिन्द्रियत्वं चोपपद्यते ॥ ११ इन्द्रियाधिकरणम् । (९३) द्वैतम् १८ त इन्द्रियाणि तद्वयपदेशादन्यत्र श्रेष्ठात् (२८९) १९ औं भेदश्रुतेः । (२९०) २० औं वैलक्षण्याच्च । (२९१) द्वादनानामिन्द्रियाणामन्यः प्राणो ह्यनिन्द्रियम् । तिरात्मेच्छयाऽन्येषां पुरे जागर्त्ययं सदा ।। अधिकरणार्थः इन्द्रियाणि द्वादशैव । गुख्यमामस्तु अनिन्द्रियमेव । 'धोलादीनि तु पञ्चैव तथा वागादि पञ्चकम् । मनोबुद्धिसहायानि द्वादशैवेन्द्रियाणि तु ॥ विषयद्रवणात्तेषां इन्द्रियत्वमुदाहृतम् । तेषां नियामक प्राणः स्थित एवाखिलप्रभुः ।।" इति प्रमाणात, 'प्राणाग्नय एव एतस्मिन् पुरे जामति' (प-प्र.४.३) इति श्रुत्या प्राणस्यैव सुषुप्तिकाले शरीरधारणादिश्रवणात प्राणस्य मुख्यत्वं अनिन्द्रियत्वं च ॥ ९ संज्ञामूतित्यधिकरणम्। (८३)-अद्वैतम् २० संज्ञामूक्लिप्तिस्तु त्रिवृत्कुर्वत उपदेशात् । (२८२) म.88 ·२५८ मतत्रयसारसंग्रहे (भ.२ २१ मांसादिमौमं यथाशब्दमितरयोश्च । (२९) २२ वैशे याच तद्वादस्तद्वादः । (२९१) यन्नामरूपादि विशेषसृष्टिः प्रतीयते जीवगतैव सेति । चारेण राजेतिवदेव तम यद्देवताकर्तृकमन भाति ॥ अधिकरणार्थः अनेन जीवनात्मना अनुपविश्य नामरूपे व्याकरवाणि (छा.६.३.२) इत्यत्र नामरूपसृष्टिः जीवकर्तृका उन परमेश्वर कर्तृकेति विशये चारेणाई पासन्यमनुमविश्य संकल्यानि' इति प्रयोगे यथा वा परसैन्यसंकलनं चारकर्तृकं राज्ञः प्रेरयितृत्वम् तद्वत 'सेयं देवतक्षत हनाहमिमास्तिस्रो देवा (छा.६.३.२) इति पूर्वत्र विद्यमानदेवता राजस्थानीया। अनेन जीवेनेति चारस्थानीयो जीव इति जीवकर्तृकैर सृष्टिरिति माप्ते परमेश्वरकर्तृक इति सिद्धान्तः । 'व्याकरवाणि' इत्युत्तमपुरुषप्रयोगेग परमेश्वरस्येव व्याकर्तृत्वं ज्ञायते। 'जीवेन' इत्येतत् समनन्तरस्थितेन प्रविश्य इत्यनेन संमध्यते । 'ज्याकरवाणि' इत्युतमपुरुषश्च परमेश्वर एव युज्यते । एतादृप्रपञ्च. निर्माणे जीवस्य शक्तिनास्तीति। विस्करणं परमेश्वरकर्तृकमेव । तदनन्तरं ब्रह्मादिरष्टिरिति सिद्धान्तात ॥ ८ संज्ञामूर्तिक्लप्त्यधिकरणम् । (६८) विशिष्टाद्वैतम् १७ संज्ञामूर्तिलतिस्तु त्रिकुर्वत उपदेशात् । (२८५) १८ मांसादिभौम यथाशब्दमितरयोश्च । (२८६) १९ वैशेष्यातु तद्वादस्तद्वादः । (२८७) 'अनेन जीवेन' च सृष्टिरक्ता हिरण्यगर्भोऽत्र स जीवाच्यः । अण्डान्तसृष्टेरनु पापोनिसटत्वमायाति परोऽध जीवः ।। अधिकरणार नामरूपव्याकरण जीवसमधिल हिरण्यगर्यस्य वा, हिरण्यगर्भशरीरस्य परब्रमण एव वेति विशये, 'सेव देवतैक्षत हन्ताहमिमास्तिस्रो देवता अनेन जीवनात्मनानुभविश्य नामरूपे व्याकरवाणि तासां विवृतमेकैका ·पा. ४] संज्ञाधिकरणम् अद्वैतम् २५९ करवाणि (छा-३३-२) इति श्रुतो 'समानकर्तृकयोः पूर्वकाल इति व्याकरण- सूत्रानुगुण्यात परब्रह्मण एव सृष्टिः। अनेन जीवशरीरकेण मया इत्यर्थः। भण्डसृष्टयुत्तरमेव चतुर्मुखस्य स्रष्ट्रत्वं भगवना प्रदीयत इति सिद्धान्तात् ।। बायोक्तयुक्तिपरिहारमुखेन चात्र स्थूणाप्रतिष्ठितिनयेन निजोक्तिदायम् । . चक्रम्य समयमुख मैगवान् महर्षिः शाझ्न् िस एव विकृतोऽत्र मया द्वितीये।। १२ संज्ञाधिकरणम् । (१४)-द्वैतम् २१ औं संज्ञामूर्तिक्लप्तिस्तु नियन्कुर्वत उपदेशात् (२९२) नामरूपादि सृष्टिश्च हरेर्वा पाजस्य वा । हरिरेव जगत्कर्ता ब्रह्माद्यास्तवान्तराः । अधिकरणार्थः नामरूपकृप्तिः त्रिवृत्कुर्वतः विष्णोरेव। चतुर्मुखादीनां स्रष्टत्वं तदवान्तरलादेव। 'सर्वनाम्नां च रूपाणां व्यवहारेषु केशवः । एक एव यतस्वष्टा ब्रह्मादास्तदवान्तराः ।।" इति प्रमाणात ॥ १३ मांसाधिकरणम् । (९५)-द्वैतम् २२ औं मांसादिभौम यथाशब्दमितरयोश्च । (२९३) २३ 0 वैशेष्यात्तु तद्वादस्तद्वादः । (२९४) . अद्भयो हीदमिति श्रुत्या जलमेच तनु भवेत् । काठिन्यं द्रवमुष्णं च क्षियोजः क्रमादिदम् ॥ त्रिवृत्कृतं हि सर्व चेत् व्यवहारः कथं भवेत् । यत्र यस्याधिकं कसं तेन तेन तदिव्यते ॥

·२६० मात्रयसारसंग्रहे अधिकरणार्थी 'आपोवा मांसमस्थि चा इत्यादि श्रुत्या शरीरस्य भूतत्रयं कारण उत पृथक पृथक् वा इति संशये, ओपोहीदं समिति श्रुत्या जलमेक- मेवेति प्राप्ते समुदितमेव कारण 'पृथिवीशरोम्' इत्यादि श्रुत्या पृथिवीभागो मासम् भग्मयं तेजोमयं अन्नमयमिति व्यवहार निवृत्करणे यस्य यो भागः । अधिको वर्तते तत्र अधिकभागेन व्यवहार इति। यह कठिनं मा पृथिवी; यवं तदापः, यदुष्ण वढेन.' इति श्रुत्या शरीरे मांसमांगो भौम एव । न सर्व शरीरमिति सर्वमुपपन्नम् ।। द्वितीयाध्यायसंग्रहरूपं अणुगाप्यमत्र लिख्यते-- "श्रौतस्मृतिविरुद्धत्वात स्मृतयो न गुणान् हरेः । निषेध्दं शक्नुयुर्वेदान् नित्यत्वान्मानमुतमम् ।। देवतावचनादापो बदन्तीत्यादिकं वचः। नायुक्तवाद्यसन्नैव कारणं दृश्यते क्वचित् ॥ असजीवप्रधानादिशन्दा अझैव नापरम् । वदन्ति कारणत्वेन क्वापि पूर्णगुणो हरिः ॥ स्थातव्यात सर्वकर्तृवात् नायुक्तं तद्वदेच्छुतिः। श्रान्तिमूलतया सर्वसमयानामयुक्तितः ॥ म तद्विरोधाद्वचनं वैदिक शंक्यतां व्रजेत् । आकाशादि समतं च तज तेनैव लीयते ॥ सोनुत्पति ल्यः कर्ता नीवस्तदशगरसदा ॥ तदाभासो हरिस्सर्वरूपेष्वपि समत्सदा। मुख्यपाणचन्द्रियाणि देव तदुद्भवः । मुख्यप्राणको सर्व सविष्णोर्वशगस्तदा । सर्वदोषोझितस्तस्मात् भगवान् पुरुषोत्तमः । उक्ता गुमाश्याविरुद्वाः तस्म वेदेन सर्वशः ॥" इति ।

·पा] ज्योतिरायधिकरणम्-विशिष्टाद्वैतम्
शाझिन मतत्रितपसारसमाह्वयेऽस्मिन्
'ग्रन्थे द्वितीयमपि लक्षणमाप पूर्तिम् ।
निर्वाधनामकमिदं भवतः कटाक्षात् ।
मोपस्य पूर्तिविषये,भवदंघिमेमि ॥
इति भारद्वाज कुलतिलकानां 'विद्वन्मण्डल मण्डन, 'विद्यावारिधि'
'विरदालंकृतानां नवसालपुराधीशविद्वत्सभाध्यक्षाणां
'दानाधिकारिणां मतत्रयनिरूपकाणां
काळि. बङ्गीपुरं रङ्गाचार्याणां कृतिषु
मतत्रयसारसंग्रहे द्वितीयाध्याये चतुर्थः पादः ।।
समाप्तश्चाध्यायः॥
1
..

·२६४
मतन्नयसारसंग्रहे
[अ.३
अधिकरणार्थः । जीवस्य देहान्तरगमने तेजोऽवन्नरूपैः भूतसूक्ष्म
अनुपक्तः स गच्छति उत नेति विचारे परिवत एव गच्छनीति सिद्धान्तः ।
'मन पठानीन्द्रियाणि प्रकृतिस्थानि कर्षति।
शरीरं यदवाप्नोति यच्चाप्युकामतीश्वरः ।
गृहीत्वेतानि संयाति बायुर्गन्धानिवाशयात् ॥"
इत्यादि स्यतिभ्यः ।।
१ तदन्तरप्रतिपत्यधिकरणम् । (९६)-दैतम्
१ तदन्तरप्रतिपत्तौ रहति संपरिष्वक्तः प्रश्ननिरूपयाभ्याम् । (२९५)
शरीरान्तर संप्राप्तौ भूतसक्तस्स गच्छति ।
पश्चाग्निविद्यावाक्ये सः प्रश्नपूर्व प्रतीयते ।।
अधिकरणार्थः प्रायेण साधनविचारोऽयमध्यायः । मुमुक्षोः वैराग्यो-
त्पादनार्थ जीवस्य गत्यादिचिन्तनमत्र क्रियते। भूतबन्धस्तु संसारः मुक्तिस्तेभ्यो
विमोचनम् ।' 'भूतानां विनिवृतिस्तु मरणं समुदाहृतम् ।।' इति पुराणेथवणात
साधनभूतैः भूलसूक्ष्म जीवस्य जन्त्रान्तिकाले कि प्रयोजनमित्याक्षेपे समाधान
तदन्तरपतिपनौ रंहति संपरिष्वक्तः' इति । जीवः देहान्तरपतिपती
भूतपरिप्यक्त एवं गच्छति । एवं पञ्चाग्निविद्यायामुक्तत्वात ।।
२ त्र्यात्मकाधिकरणम् । (९७)-द्वैतम्
२ व्यात्मकत्वात्तु भूयस्त्वात् । (२९६)
अद्भिस्सह श्रुतिस्त्वत्र परभूतोपलक्षणम् ।
ध्यात्मकत्वात्त भूयस्त्वादद्भिरित्युच्यते तथा :
अधिकरणर्थः 'आपः पुरुषवचसो भवन्ति' इति अद्धिस्सह जीवगमन
सपा मयस्त्वात् उपपद्यते। अतः अशब्दः तेज:पृयिन्योरप्युपलक्षणम् ।।

·पा. १]
माणगत्यधिकरणम्-द्वैतम्
२६५
३ प्राणगत्यधिकरणम् । (९८)-द्वैतम्
३ औं प्राणगतेश्च। (२९७)
भाणा गच्छन्ति भूतैश्च भूतानि करणानि च ।
न कदाचिद्वियुज्यन्ते मालवेयश्रुतेरिति ।।
अधिकरणार्थः भूतसूक्ष्मैसह इन्द्रियाण्यपि जीवमनुगच्छन्तीति ।।
४ अग्न्यादिगत्यधिकरणम् । (९९) द्वैतम्
४ ओं अग्न्यादिगतिश्रुतेरिति चेन भाक्तत्वात् । (२९८)
मृतस्य याति वागग्निं प्राणा भूतेन यान्ति तु ।
'अधिदैवं प्राप्नुवन्ति भागतोऽनुव्रजन्ति तम् १"
अधिकरणार्थः प्राणानां जीवेन सह न गमनमिति 'अग्नि पागप्येति'
इत्यादि श्रुत्या अवगम्यत इति चेन्न;
'मृतिकाले जहास्येनं पाणा मूतानि पचना
भागतो मागतस्त्वेनमनुगच्छन्ति सर्वशः ।।'
इति ब्रह्माण्डपुराणात् भागतः यनिदेयं गच्छन्ति मागतो जीवेनसह गच्छन्तीति
गम्यते । 'मधि प्राप्नुवन्ति मागतोऽनुनमन्ति तं' इति प्रमाणात् ।
५ प्रथमेऽश्रवणाधिकरणम् । (१००)-दैत्तम्
५ औं प्रथमेऽश्रयणादिति चेन ता एव युपपत्तेः । (२९९)
देवाः श्रद्धा जुहतीति हपां होमो हि कथ्यते ।
आपः पुरुषवाच्या हि सर्वभूतानि तारस्मृताः ।।
अधिकरणार्थः तस्मिन्नतस्मिनग्न देवाः प्रद्धां जुहति इत्या मतानां
होमादर्शनाव कय भूतमः गच्छनीत्याशेपे, श्रद्धाशब्दस जलपरत्वात, 'शवि
तु पञ्चम्यामायः पुरुपवचसो मन्तीति, उपसंदारे व 'आप' इति समान
--
म.34

·२६६ मतत्रयसारसंग्रहे प्रथमाग्नावपि होम्यत्वेन श्रुतश्रद्धाशब्देन अन्सहित पुरुष एव रक्षणया विव- क्षितः । तस्मात 'अप' पदं भूनोपलक्षणमित्युक्तत्वाच्च भूतपूक्ष्मसह गमन युकमेव ।। ६ अश्रुतत्याधिकरणम् । (१०१) द्वैतम् ६ औं अश्रुतत्वादिति चेन्नेष्टादिकारिणां प्रतीतेः । (३००) प्रत्यक्षमग्निबन्नति भूतानां गमनं न हि। भृतैर्गच्छति जीवश्च भूतैर्विचरति श्रुतेः ।। अधिकरणार्थः अभ्यादिगतिरिय भूतगमन प्रत्यक्षतः न श्रूयते इत्याझेपे समाधिः ; "भूतैश्चरति भूतविचति' इत कौण्टरव्यश्रुतौ यजमानेन सह भूतगमनं दृष्टमेव ॥ ७ भाक्ताधिकरणम् । (१०२)-द्वैतम् ७ औं भाक्तं वानात्मविचात्तथा हि दर्शयति । (३०१) अपामसोमममृता अभूमश्रुतिरोधतः । नायान्ति जीया इति चैत् ज्ञानहीना प्रयान्ति वै ॥ अधिकरणार्थः यागादिकर्तुः जीवस्य अमृतत्वापकथुतिविरोधात जीवस स्वर्गात पुनरागमनं न युक्तांगेतिचेन्न । स्वर्ग प्रातस्य जीवस्य अमृत- त्ववचनं गौणम् । नान्यः पन्था अयनाय विद्यते' इति श्रुत्या आत्मविद एष मुख्यामृतत्वप्राप्तिः । 'अस्य कर्म क्षीयते, कर्मणा ज्ञानमातनोति ज्ञानेनामृती- भवति' इत्यादि श्रुत्या ज्ञानस्यैव मुक्तिसाधनत्वोक्तः ॥ २ कृतात्ययाधिकरणम् । (८) अद्वैतम् ८ कृतात्ययेऽनुशयवान् दृष्टस्मृतिभ्यां यर्थतमने च । (२९९) ९ परणादिति चेन्न तदुपलक्षणार्थति काणीजनिः । (३००) १० आनर्धक्यमिति चेन तदपेक्षत्वात् । (३०१) ·पा. १] कृतात्ययाधिकरणम्-विशिष्टाद्वैतम्। २६७ ११ सुकृतदुष्कृते एवेति तु बादरिः । (३०२) अभुक्तकर्मशेषोऽयं जीवो गामवरोहति । कर्मणे पुनरायाति यधेतं च तथान्यथा अधिकरणार्थः तस्मिन् यायतसंपातमुपित्या अयैतमेवाध्यानं पुनर्निच. तन्ते यथेतम् (छा-५-१०-५) इत्यादि श्रुतौ विचार्यते । जीवाः भुक्तकर्माणः अवरोहन्ति, उत अननुभुक्त ईषत्कर्माणः अवरोहन्तीति विशये, यावत्कर्माऽ. नुभूय पुनर्निवर्तन्त इत्युक्तया अननुभुतकर्मणामभावात् निरनुशया एवं अवरोहन्तीति प्राप्ते, 'कपूयचरणा कपूयां योनिमापोरन्, रमणीय चरणाः रमणीययोनि मापयेरन्' इति श्रुत्या पुनर्जननहेतुभूताननुभुक्त ईपत्कर्म- विशिष्टाएव यथागतं किंचिदन्यथा चारोहन्तीति ज्ञायते ॥ २ कृतात्ययाधिकरणम् । (७०)-विशिष्टाद्वैतम् ८ कृतात्ययेऽनुशयवान् दृष्टस्मृतिभ्यां यधैतमनैव च । (२९५) ९ चरणादिति चेन तदुपलक्षणाति काजिनिः। .२९६) १० आनर्थक्यमिति चेन्न तदपेक्षत्वात । (२९७) ११ सुकृतदुष्कृते एवेति तु पादरिः । (२९८) कुत्सिताः कुत्सितां योनि रमणीयाश्च साधुताम्। गन्तीति श्रुतेर्जीवा: यान्ति सानुशयाः क्षितिम् ॥ अधिकरणार्थः 'प्राप्यान्नं कर्मणस्तस्य यकिचेह करोत्ययम् । तस्मा- लोकात्सुनते अस्मै लोकाय कर्मणे। (४-४-४ ३) इति श्रुत्या स्वगादी फलमनु- भूय पुनरागच्छतीति श्रुतेरनुशयरहित एवागच्छनीति गम्यते इति चेन्न । 'तय. इस रमणीयचरणा अभ्यास इत्यादिना किधिन् भुक्तशिष्टकर्माणएव यारो. हन्तीति ज्ञायते । ततः परिहो कर्मफलोग जाति रूप इत्यादिना अननु। मुक्तकमशेषः कम्पन यतीत्येव दर्शनाय ।।

·'मतवयसारसग्रह
८ कृतात्ययाधिकरणम् । (१०३)-द्वैतम्
८ औ कृतात्ययेऽनुशयवान् दृष्टस्मृतिभ्याम् । (३०२)
मुक्तकमर्माऽपि जीवोऽयं पुनश्शेषेण कर्मणा ।
फलं मोक्तुं सानुशयः भुवसायाति नित्यशः ।।
अधिकरणार्थः ततः शेषेणेम लोकमायाति पुनः कर्म कुरुते ।'
इति श्रुतेः मुक्तशेषानुशयवानेव आगच्छति। एवं द्वित्रावर्तनेषु अशेषकर्मस.
माप्तिः स्थादिति चेन। 'पुन कर्म कुरुते' इति आगतस्य पुनः कर्मसंपादनोलेः।
अल्पकर्मानुभवेन कर्मसमाप्तिन स्यात् ।
'आचतुर्दशमाद्वपात कर्माणि नियमेन तु
दशावराणां देहाना कारणानि करोत्ययम् ।
अतः कर्मक्षयान्मुक्तिः कुन एव भविष्यति ।
इत्यादि स्मृतेश्च अनुशयवानेवाग्राति ।।
९ यथेताधिकरणम् । (१०४)-द्वैतम्
९ औ यथेतमनेवं च। (३०३)
स्वर्ग यथा गच्छतीतः पया तेनान्यथापि च ।
पुनरायाति भोक्ता स चन्द्रवाय्यादि मार्गतः ।।
अधिकरणार्थः जीवाः यथा परलोकं गच्छन्ति तथा पुनरागान्ति ।
प्रत्यागमनकाले मागान्तरेण किंचिदन्यथा चायन्ति ।
१० चरणाधिकरणम्। (१०५)-द्वैतम्
१० आं चरणादिति चेन तदुपक्षणाति काजनिः। (३०४)
११ ओं आनर्थक्यमिति चेन तदयेक्षत्वात् । (३०५)
१२ लो पुकृतदुष्कृते एवेति तु बादरिः । (३०६)

·कमैवेति॥
देहारम्भाभावाश चन्द्रशासिरदेशमेवेवि चेन, पारहत: यमाया शेर
अनिष्ठादिकार्यधिकरणम्-अतिम्
सत्कर्मकर्ता सघोनि कपूयः कुत्सितामपि ।
चरणार्थश्च कर्मव चरणेनोपलक्षितम् ॥
अधिकरणार्थः 'रमणीयचरणाः रमणीयां योनिमापोरन्' इत्यादौ
चरणशब्दः न केवलाचारपरः, किन्तु यज्ञादिकर्मपर इति पुनरागमनहेलपि
३ अनिष्ठादिकार्यधिकरणम् । (८९)-अद्वैतम्
१२ अनिष्टादिकारिणामपि च श्रुतम् । (३०३)
१३ सयमने त्वनुभूयेतरेपामारोहावरोहौ तहतिदर्शनात । (३०४)
१४ सारन्ति । (३०५)
१५ अपि च सप्त1 (३०६)
१६ तत्रापि च तद्वयापारादविरोधः । (5०७)
१७ विद्याकर्मणोरिति तु प्रस्तत्वात । (३०८)
१८ न तृतीये तथोपलञ्यः । (३०९)
१९ मर्यतेऽपि च लोके। (३१०)
२० दर्शनाच । (३११
२१ तृतीयशब्दावरोधस्संशोकजस्य । (३१२)
यज्ञादिकर्मरहिनेप्यपि चन्द्रसंगो गच्छन्ति चन्द्रमसमेव च तेऽपि सर्वे ।
मैवं सृतिज्ञानिन पर देवी ह्यन्या तु कर्मिण इति श्रुतिरेव यक्ति ।।
चन्द्रान्यभावेऽपि च पारस्तुः पश्चाग्निसंगत्यापेक्षमेर।
जन्मापि सिद्धं तत एव धृष्टद्युम्नादयोऽयोनिभवाः प्रसिद्धाः ।।
अधिकरणाः यागादि कतीरः चन्द्रमसं गच्छनि। यागाय कतारः
न गयम्तीति वक्तुं न शक्यते। ये वे फे चान्माटोका प्रयान्ति चन्द्रममते
सवे गच्छन्ति' (कौ १.२) इति सेवेषां चन्द्रमाप्तिदर्शनात् परमात्मा

·मतलयसारसंग्रहे नरकाननुभूय मार्गान्तरेण पुनरागमन्ति कर्म क्रतुं। देहारम्माय पापकृतां चन्द्रप्राप्तिरनावश्यकी | धृष्टद्युम्नादीनां सीताप्रभृतीनां च पञ्चभाहुत्यनपेक्षया उत्पत्तिदर्शनाद । देवयानपितृयाणे विद्यनिष्ठकर्मनिष्ठयोरेवेति पापकृतां ताह- शमार्गेण गमनमेव नास्तीति पापिनां चन्द्रमसिनास्ति ।। ३ अनिष्टादिकार्यधिकरणम् । (७१)-विशिष्टाद्वैत १२ अनिष्टादिकारिणामपि च श्रुतम् । (१९९) १३ संयमने त्वनुम्येतरेपामारोहावरोही तद्दतिदर्शनात् । (३००) १४ स्मरन्ति च। (३०१) १५ अपि स (३०२) १६ सत्रापि तद्व्यापारादविरोधः । (३०३) १७ विद्याकर्मणोरिति तु प्रकृतत्वात् । (३०४) १८ न तृतीये तथोपलब्धेः। (३०५) १९ सर्यतेऽपि च लोके। (३०६) २० दर्शनाञ्च । (३०७) २१ तृतीयशब्दावरोधसंशोकजस । (३०८) अनिष्टकर्तुश्च हिमांशुसङ्गो न विद्यते चेन्जनिरेव न स्यात् । अयोनिजा द्रोणमुखाः प्रसिद्धाः पञ्चाग्न्यपेक्षारहिताश्च कीटाः॥ यदेवयाने पित्याणमन्यत् विद्यावतः कर्मिण एतदित्यम् । तृतीयमार्गस्थितपापिनैव लोको न संपर्यत इत्यतश्च ।। अधिकरणार्थः । विहितकर्माकर्तारः निषिद्धकर्मकारश्च मार्गान्तरेण यमानुज्ञया गैरवाद्यनुभूय पुनरवरोहन्ति । तेषां चन्द्रप्राप्त्यभावेऽपि पञ्चमाहु. त्यनपेक्षया तकमाण्येव देहारम्भाय प्रभवन्ति। तेषां 'अर्थतयोः पयोन कतरेण ' इत्यारभ्य 'तृतीय स्थानं तेनासौ लोको न सपूर्वते' (छा-५-८.१०) इति देवयान पितृयाण गमनाभावदर्शनात । द्रोणद्रौपद्यादीनामिव पापिनामाप पञ्चमाहुत्यनपेक्षयैव शरीरोत्पतिज्ञायत एव !!

·प्पा.१] अनिष्पादिकार्यधिकरणम्-विशिष्टाद्वैतम् २७१ अत एव श्रुतावपि 'तेषां खल्वेषां भूतानां त्रीण्येव बीजानि भवन्ति । अण्डज जीवजे उद्भिज्ज(छा-६-३-१)मिति । उद्भिजशब्देन स्वेदजउ द्विजयोः पश्चमाहुत्यनपेक्षया देहारम्भो भवतीति श्रुतं । अत एव द्रोण-कृष-मान्धातृ-वेन धृष्टद्युम्न-सीना-द्रौपदीपभृतीनां देहारमाय कारणापेक्षेव नेति पुराणादिषु दृश्यते। स्थावरात अरणीतः शुकाचार्यस्योत्पत्तिरपि श्रूयते । प्रायिकी रेतोपेक्षा दैहा- रम्भायेतिभावः । मेघध्वनिश्रवणेन बलाका गर्भ धत्ते । वृक्षारस्थित चमरम- च्छध्वनिना कूपान्तःस्थकूर्मः गर्भ घले। (चमरपृच्छ- Aafai-Squirrel) अत एव ज्योतिश्शास्त्रे अण्डना. जरायुजाः स्वेदचाः औद्विजा इति चतुर्धा विभागं कृत्वा चतुरशीतिलक्षयोनयः प्रजास्सन्तीति "जलजा नवलक्षं तु स्थावर विंशलक्षकम् । शिक्षाणि पशवः चतुर्लक्ष तु मानवाः ।। जलजा नवलक्षेच स्थलजा लक्षविंशतिः । क्रिमिक रुद्र संख्याकं पक्षिणो दशलक्षकम् ।। शिल्लक्षकमब्जाश्च * चतुर्थ तु मानवाः । ब्रह्मयोनिशतं गत्वा देवत्वमा गच्छति ।। मनुष्याणां शतायुष्यं वृक्षाणां च सहस्रकम् । द्वात्रिंशत्तु तुरक्षाणां गजानां विंशतिशतम् ।। व्याधाणां च चतुष्पष्टिः काकल्याल सहस्रकम् । भल्लूकानां वानराणां मण्डूकानां शतत्रयम् ॥ विंशद्वर्ष विहङ्गानां वर्षमेकं पिपीलिका । गर्दभाना चतुर्विशन अजानां च तथा दश ।। शुनां द्वादशवर्षाणि मृगाणां सप्तविंशतिः ॥ चतुरशतमुलकानां पिङ्गलानां शतत्रयम् ॥ मदनां सप्तवर्षाणि भाऊराणां तथा दश । चतुर्विशतिगणहिपि जम्बूकाप्पोडशस्तथा ॥ * अब्जाध-पशवश्व।

·M
२७२
मतलयसारसंग्रहे
--
,
माक्षिका नवमासं च उष्ट्राणां शतसंख्यकः ।
चतुश्शतं राक्षसानां सूकरा विंशतिस्तथा ।
कुक्कुटा पट व वर्षाणि मत्स्यानामयुतं तथा ॥"
इति चतुर्विधाः जीवाः तेषां च जातिसंख्या', तेषां भायुष्यं च स्पष्टभुकम् ।।
११ अनिष्टादिकार्यधिकरणम् । (१०६)-द्वैतम्
१२ ओं अनिष्टादिकारिणामपि च श्रुतम् । (३०७)
१३ ओं संययने त्वनुमूर्य नरेवामारोहावरोहौ तदतिदर्शनात । (३०८)
१४ औं स्मरन्ति । (३०९)
पापिनश्च कृतान्तस्य वश्या लोकान्तरं गताः ।
तत्रानुभूय कष्टानि तमसि प्रपतन्ति ते ।।
अधिकरणार्थः। परलोकगमनागमने पुण्यकृतामिव अनिष्टादि-
कारिणामपि भवतः । परलोके यमकृतदण्डनादिकं अनुभूय महातमसि निमग्ना
वर्तन्ते ।।
सप्तनरकाधिकरणम् । (१०७)-दैतम् ।
ऑ अपि सप्त। (३१०)
रौरवादीन सप्त लोकान् गत्वा भुक्त्या पुनर्भुवम्।
कष्टायैवावरोहन्ति पापिनश्शास्त्रमानतः ॥
अधिकरणार्थः
रौरवोऽथ महांश्चैव वहिर्वतरणी तथा ।
कुम्भी एक इति प्रोक्तान्यनित्यनाकाणि च ।।
तामिलश्चांघतामिम्रो द्वौ नित्यौ संप्रकीर्तितौ ।
इति सप्त प्रधानानि बलीयातूतरोत्तरम् ।
इति शास्त्रात पापिनामपि आरोहावरोहौ भवत एव ।।
.
h

·पा.१]
तत्रप्यधिकरणम्-द्वैतम्
२७३
१३ ततप्यधिकरणम् । (१०८)-द्वैतं
१७ ओं तत्रापि च तद्वयापारादविरोधः । (३११)
सर्वत्र विष्णोसिश्चेत् एतेषु नरकेषु सः ।
प्रभुत्वाच नियन्तृत्वात् अदुःखी प्रेरयत्यसौ।
अधिकरणार्थः विष्णोः सर्वत स्थित्युके: नरकेऽपि भोगार्थ वासो भवतु
इत्याशेपे समाधानम्, नरकेऽपि भदुःखी गुणपूर्णः प्रेरितैव वर्तते।
'नरकेऽपि वप्तन्नीशः नासौ दुःखभुगुच्यते ।
नीचोचतैव दुःखादेः भोग इत्यभिधीयते ।
नासौ नीचोच्चतां याति पश्यत्येव प्रमुखतः ।।
इत्यादि प्रमाणात् ॥
१५ विद्याधिकरणम् । (१०९)द्वैतम्
१८ ओं विद्याकर्मणोरिति प्रकृतत्वात् । (३१२)
अवैतयोः पयोति विद्यया कर्मणारिया ।
जीवः स्वतन्त्रो यात्येव तृतीयमितरस्य तु ।।
अधिकरणार्थः 'अथैनयोः पथोर्न कतरेण....एततृतीयं स्यान' इति
विद्यानिष्ठस्य सत्कर्मिण देवयानस्य पितृयाणस्य च गमनं स्वतन्तमेव ।
तदितरसामान्यजीवानां तृतीय सान युतमेवेत्यर्थः ।।
१५ नवतीयधिकरणम् । (११०)-द्वैतम्
१९ ओंन तृतीय तथोपलब्धः (३.३)
२० औं स्मयतेऽपि न लोके । (३२४)
२१ औं दर्शनाच। (३१५)
२२ औं तृतीये शब्दावरोधः सुशोजस । (३१६)
म.35

·मतत्रयसारसंग्रहे
[अ.३
२३ ओं स्मरणास ! (३१७)
यत्र दुःख सुखं तत्र महातमसि संभवेत् ।
अन्धे तमसि लेसोऽपि सुखस्य न च युज्यते ।
अधिकरणार्थः । जीवस्य तृतीयमार्गेण अवाक् गतौ सत्या दुःखमेव
न सुखम् । 'तिर्य नरके चैव सुखलेशो विधीयते । नाधे तमसि मनाना
सुखलेशोऽपि कश्चन' इति प्रमाणात् ॥
४ सामान्यापत्यधिकरणम्। (९०)-अद्वैतम्
२२ साभाव्यापत्तिरुपपत्तः। (३१३)
अवरोहन सानुशयः गगनादिसमानताम् ।
थाप्नुवन्ति तदैक्यं न तथा तदुपपद्यते ॥
अधिकरणार्यः 'अमेवाध्यानं पुनर्निवर्तते यधेतमाकाशं याका-
शाद्वायुं वायुभूत्वा धूमो भवति, धूमो भूत्या अभं भवत्य_ भूखा मेघो भवति,
मेघो भूत्वा प्रवर्षति' (छा-५-१०-५) इत्यादिना अवरोहतः जीवस्य आकाशादि-
भाषापचिरुच्यते । सा च सदैवयं वा तत्साम्यं वेति विशये, तत्साम्यापत्तिरेवेति
सिद्धान्तः । न तदैत्यापतिः । मन्यस्य अन्यथाभावानुपपतेः गोण्या वृत्त्या तत्राा-
ग्यापत्तिरेवेति।।
४ तत्स्वाभाच्यापत्यधिकरणम् । (७२) विशिष्टाद्वैवम्
२५ तत्स्वाभाव्यापत्तिरुपपत्तेः । (३०९)
क्षीणे पुप्ये मर्त्यलोकं प्रविष्टाः मध्ये मार्ग सादिसाम्यं भजन्ते ।
गोगाभावादन्तरिक्षादिभाव नैते जीवा यान्ति तत्रोपपत्तेः॥
अधिकरणार्थः वायुला धूमो भवति, धूमो भूत्वा भद्म गरि
इत्यादिनाश्रुता अवरोहतः जीवस्य धूमादिभावापतिः कि तपापत्तिर्वा तत्माग्या-

·पा.१] तस्वमान्यापत्यविकरपाम-द्वैतम्
पतिवति संशये, तसादृश्यापविरेव लक्षणया स्त्रीक्रियते । तद्भावपतिश्च धूमादौ
जीवस्य सुखदुःखभोगाभावात न युज्यते ।।
तत्स्वाभान्यापत्त्यधिकरणम् । (१११)-द्वैतम्
२४ औं तत्स्वाभाव्यापतिरुप्पः। (३१८)
धूमादिभावो जीवानां एकदेशातिरेव सः।
न परस्य परो भावः युज्यते तत्स्थितौ स्थितिः॥
अधिकरणार्थः जीवस्य भूलोकमाप्तिकाले धूमादि प्रवेशः श्रूयते
'धूमो भूत्वा अभं भवति' इत्यादिना । तत्र धूमाद्यापत्तिः ऐक्यं वा एकदेशो वेति
विगये,
"एकदेशस्वभावेन वागभेदापि युज्यते ।
यथा जीवः परं ब्रह्म ब्रह्मदं जगदित्यपि ॥"
इत्यादिना धूमादिभावः, धूमादिगतौ रतद्गमन, धूमादि स्थितौ एतस्थितिः,
इत्ययों का, साम्यापत्ति; एकदेशस्वभावेन ; न तु ऐक्यमित्यर्थः ।।
५ नातिचिराधिकरणम् । (९१)--अद्वैतम्
२३ नातिचिरेण विशेपान् । (३१४)
जीवस्य खादि संप्राप्तौ स्वल्पकालस्थितिमता।
प्राग्नीह्यादेः कष्टतरनिर्गमादि श्रुतेरिति ।।
अधिकरणार्थ. ग्रीवादिप्रतिपःमात् आकाशादि प्राप्तौ च कर्मिणः जीवत्स
तत्र नत्र दीर्घकालशितिर्थ स्वरमालसितिति विशये, तो चे खा
दानि प्रपतरम्' (8-५-१०-६) इस श्रुत्या 'ईपासु कृच्छया वर
दति व्याकरणपूत्रेश बीयादिमावानन्तरं कृनिकायोक्तः ततः पूर्वनिकननं
सपनालासेयमिति गन्यते॥

·२७६ मतन्नयसारसंग्रहे ५ नातिचिराधिकरणम् । (७३)-विशिष्टाद्वैतम् २३ नातिचिरेण विशेषात् । (३६०) खादिभावं प्राप्तजीवः निष्कामत्यचिराततः। बीयादिभावसंप्राप्तौ चिरमित्यवगम्यते ।। अधिकरणार्थः कर्मिणः अवरोहसमये आकाशादिपाचौ स्वसका स्थितिः ब्रीह्यादिप्राप्तौ विलम्बेन स्थितिरित्यागन्यते ।। ७ नातिचिराधिकरणम् । (११२)-देवम् २५ औं नातिचिरेण विशेषात् । (३१२३ जीवस्य सादिसंप्राप्तिः कल्पान्तमापि संभवेत् । साधुजन्मप्राप्तिरूपविशेषान्नातिदीर्घता ॥ अधिकरणार्थः 'रमणीयवरणाः रमणीयां योनिमापयन्ते' इति विशेष श्रुत्या प्रत्यवरोहतः जीवस्य आकाशादि वहुस्थानगमनेऽपि कदाचित् कल्पान्त- मपि तत्र तत्र सितिः स्यादिति नाशनीयम् । 'स्वर्गालोकादवाक् प्राप्तो वत्सरात पूर्वमेव तु । मातुश्शरीरमाप्नोति पर्यटन् यत्र तत्र च I" इति प्रमाणात नातिचिरेण निष्कमणमिति गम्यते ।। ६ अन्याधिष्टिताधिकरणम् । (९२)-अद्वैतम् २५ अन्याधिष्ठितः पूर्वपदमिलापात् । (३१५) २६ अशुद्धमिति चेन्न शब्दात् । (३१६) २७ रेतसिग्योगोऽथ । (६१७) २८ योनेश्शरीरम् । (३१८) दुष्कर्मसंप्राप्त ययादि देहे जीवे पुनर्जीययुतिन युक्ता । संश्लेपमात्रं न तु भोग इष्टः मोगसिपीजे न च कर्म वत्र ।।

·अन्ष्ट्रयाधिाष्टिाधिकरणम्-विशिष्टाद्वैतम् यागादि कर्मापि सपापमेव श्रीह्यादि भायेषु तदेव चेन । यत्कर्म यज्ञार्थमिहातनोति श्रेयस्करं तत् सकलं च कर्म । अधिकरणार्थः अनुशयवतां जीवानां ग्रीह्यादि भावः उक:- से इह ब्रीहियवा योपधिवनस्पतयः तिलामापा इति जायन्ते, (५.१०-६) इत्यादिना । तत्र यवादिभावः संश्लेषमात्रं उत यवादि कृत सुखदुःखानुभवो वेति विशये, 'जायन्ते' इति श्रुतेः जीवान्तराधिष्ठित बीमादौ अनुपविश्य सद्गतसुखदुःखादिमाज एव मवितुमर्हन्तीति न संश्लेषमात्रमेवेति पूर्वपक्ष संश्लेपमालमेवेति सिद्धान्तः । न तु तद्वत सुखदुःसभास्वादिकं । ताशकर्मणः अनुभूतत्वात् । यद्यपि इष्टादिकारिणः यागादिकं पशुहिंसापूर्वकमेव कुर्वन्ति । प्रधानयागफलभूत स्वर्गस्य अनुभवेऽपि पशुहिंसाफलस्य अननुभूतत्वात् तत्फलमेव बीयादिभाव इति वक्तुं शक्यं ; तथापि तस्माद्यज्ञे वधोऽवधः । 'अहिंसन् सर्व भूतानि अन्यत्र तीर्थेभ्यः" इत्युपनिषदा च, 'न वा उ एतन्त्रिपसे न रिप्यसि देवान् इदेषि पथिभिस्सुगेभिः यत्र यन्ति सुकृतो नापि दुष्कृतस्तत्र त्या देवस्सविता दधातु' इत्यादिना उत्सगोपवादन्यायाव यज्ञकर्मणि दोपस्यैवाभावाव हिंसाया एवाभावात् दोपो नेति सिद्धान्तात् ।। १६ अन्याधिष्टिताधिकरण (७४)-विशिष्टाद्वैतम् २४ अन्याधिष्ठिते पूर्ववदमिलापात् । (३१६) २५ अशुद्धमिति चेन्न शब्दात । (३१२) २६ रेतास्सिम्योगोऽय। (३१३) २७ योनेशिरीरम् । (३१४) नीधिष्टित जीवऽस्मिन् लिप्यत्यात्मान्तरः याचिन् । तद्भावापत्तिवीज तु कर्म पुण्यकृतो न हि ॥ अधिकरणार्थः मेघो मृत्वा मवर्षति त इह प्रोहिया औषधिवनान. यतिलमाषा इति जायन्ते' इत्यादिना जीवन्तरापिष्ठितान् योगादीन् मारोहन्तो ·मतत्रयसारसंग्रह [अ. ३ जीवाः आदिलष्यन्ति; न तु वचच्छरीराः । भोगायतनभूत शरीरमाप्तिनिदानभूत- कर्माभावादेव । अमीषोमीयादि हिंसा न हिसैव । अपि तु रोगिणः भैषज्यमित्र साधुकमेव । 'पशुना यजेता इत्यादि विधिविषप्रध्यतिरक्तैन 'न हिंस्यात्' इति विधिरित्यर्थात । १८ अन्याधिकरणम् । (१९३)-द्वैतम् २६ औं अन्याधिष्ठिते पूर्वचदमिलापात् । (३२०) २७ ओं अशुद्धमिति चेन शब्दात । (३२१) इष्टादिकारिणो बीहियरमापादिना गताः । न दुःखसुखमाजस्ते संश्लिष्टा एव निर्गताः ।। अधिकरणार्थः । बीह्यादिप्राप्तिः यागफलं अनिष्टमिति पूर्वपक्षे समाधा- नमाह; 'अन्याधिष्ठिते पूर्ववदभिलापात्' इति । स्थावरजन्मप्राप्त जीवान्तराषिष्टिते जीवान्तःप्रवेशः केवलम्, न तु तत्र भोगः । स्वर्गदवागतो देही ब्रीह्यादीवरदेहगः । अभुजस्तु क्रमेणैव देहमाप्नोति कालतः ॥" इति वराहपुराणात बीयादिप्रवेशकाले भोगाभाव एव । 'वेदोक्तया हिंसंया तु नैवानर्थः कथंचन' इति प्रमाणात इष्टादिकारिणः पापमेव नहि ॥ १९ रेतोऽधिकरणम् । (११४)-द्वैतम् २८ औं रेतस्मिग्योगोऽथ । (३२२) स्वदिवागतो रेतः सिञ्चतीति श्रुतिस्तु यः । रेतास्सिश्च प्रविश्याथ मातरं प्रविशेदिति ॥ अधिकरणार्थः । 'अबरोहन् मावरुदरं मजेत' इति वचनं च रेतस्सिश्चति' इति वचनं च कथमविरुद्धं भवेत् इति चेत् ; रेतस्सिशरीर प्रविश्य अनन्तरं मातुरदरं प्रविशति इति श्रुत्यन्तरात ज्ञायते इति न विरोधः ।।

·२७९ पा १] योनेशिरीराधिकरणम-द्वैतम २० योनेश्शरीराधिकरणम् । (११५)-द्वैतम् २९ औं योनेश्शरीरम् । (३०३) प्रथमं पिटदेहे स्यात् मात्योनावनन्तरम् । स्थावरत्वमनुप्राप्य पुरुपं मातरं तथा ॥ अधिकरणार्थः । अवरोहन जीवः प्रथम स्थावरशरीरं मातः अनन्तरं पुषशरीर प्राप्तः अनन्तरं, स्त्रीशरीरं, ततो यथाक्रमं जायते । "स्थाम्नुप्वथापि पुरुषे प्रमदायामथापि वा। गर्भ वा बहिरेनाथ कचिस्थानान्तरेषु च ॥" इत्यादि प्रमाणात स्थावरादिजन्मप्राप्तिः अवरोहतां जीवानां; स्थास्नुपु शुकादयः पुरुषे मान्धातमुखाः, प्रमदायां मास्तिकप्रभृत्यः, जरत्कार्याधनुग्रहात । फेचित गर्भे पूर्वसिद्धमेव शरीरं भजन्ते । पहिः द्रुपदादयः पितृसापेक्षाः । स्थानान्तरे पृष्टयुमादयः पित्रादि नरपेक्षाः, इति ज्ञातव्यम् ।। अधूमादिभावस्तु जीवस्यामादिसंस्थितिः । अनाभिमानिरूपं तु ज्ञानिप्राप्यं यतो भवेत् ।। इति छान्दोग्यभाष्यात अवरोहतां जीवानामनादिस्थितिरेवेत्यर्थः, पधनात्य- पेक्षानिन्धः प्राण्युत्पतेः नास्तीति तात्पर्यम् ।। योनिद्वारेण दे च प्रामोति प्रायशो नरः । विशेषकारणादेव विशेषाजनिरिप्यते ॥ सामान्यजननं चैव नृणां सामान्यहेतुतः । इति न्यायविवरणपमाणात, "वीजपूरुपयोनीनां समातिनियमोम्झितिम् । अथाब्दर भगवानाद कारणतध ताम् ॥" इत्यनुल्यात्यानाय देहारमम्य कारगसापेक्षा सामान्पति ज्ञायते ॥ इति मतपत्तारसंग्रह तृितीयाध्याये प्रथमः पादः ।।

·मतत्रयसारसंग्रह तृतीयाध्याये द्वितीयः पादः ॥ १ सन्ध्याधिकरणम्। (९३)-अद्वैतम् १ सन्ध्ये सृष्टिराह हि । (३१९) २ निमीतारं चैके पुत्रादयश्च । (३२०) ३ मायामात्रं तु कार्सन्येनानभिव्यक्तस्वरूपत्वात् । (३२१) ५ सूचकश्च हि श्रुतेराचक्षते च तद्विद. । (३२२) ५ परामिध्यानातु तिरोहितं ततो यस्य यन्धविपर्ययौ। (१२३) ६ देहयोगाद्वासोऽपि । (३२४) स्वप्ने रथादिसृष्टिश्च परमार्था नवेप्यते । निखिलस्याप्रकारोन मिथ्याभूता प्रकीर्तिता ।। शुभाशुभद्योतकोपि वस्तु मिथ्येय गाधनात् । अलाभेदेऽपि जीवस्य धविद्यावशतोऽस्ति सः॥ अधिकरणार्थः जीवस्य स्वप्नाद्यवस्थाभेदः प्रपंच्यते। 'स यत्र प्रस्वपिति" इत्यार-म 'अथ रथान् रथयोगान पथस्तुजते. (वृ-४-३-२०) इत्यादी जीवस्य स्वमे जातं सर्व पारमार्थिक वा मायामात्रं वेति विशये, मायामात्रमेवेति सिद्धान्तः । पारमार्थिकत्वे वस्तुजातस आमदृष्टस्य प्रबोधकाले कृत्स्नाभिव्य- व्यक्त्यभावात मिध्याभूतमेवेति ॥ १ सन्ध्याधिकरणम् । (७५)-विशिष्टाद्वैतम् १ सन्ध्ये सृष्टिराह हि । (३१९) २ निमीतारचके पुत्रादयश्च । (३२०) ३ मायामात्रं तु कायनानभिव्यक्तस्वरूपत्वात् । (३२५) ·पा. १] सम्भ्याधिकरणम्- द्वैतम् ४ परामिध्यानान्तु तिरोहितं ततो ह्यस्य बन्धविपर्ययौ। (३२२) ५ देहयोगाद्वासोऽपि । (३२३) ६ सूचकच हि श्रुतेराचक्षते च तद्विदः । (३२४) स्थादिसृष्पिश्च सुपुतिकाले भोगाय जीवस्य परात्मसृष्टा । सौपुप्तिकज्ञानमपीह तथ्यं शुभाशुभद्योतकता ततश्च ।। अधिकरणार्थः। अथ रथान् रथयोगान् पथम्सृजते । तत्रानन्दा मुदः समुदो भवन्मि' इत्यादिका जीवस्य स्वमविषया श्रुतिः । तत्र सन्ध्याख्या स्वमस्थाने वर्तमानस्य जीवस्य रथादि सृष्टिः श्रूयते । सा परमात्मकर्तृका उल जीवकर्तृके.त विशये परमात्मकर्तृकति सिद्धान्तः । स्वप्नदृष्टवस्तुजातं च तत्काले चोपन तत्काले च नष्टं भगवतैव राष्टमिति तथ्यमेव । भगवतः आश्चर्यशक्त्या इयमुपपद्यते । अा एव 'यदा कर्मसु काग्येषु सिय स्वमेषु पुश्यति । समृद्धि तत्र जानीयात् तस्मिन स्वमनिदर्शने । (छा- १.२-८) 'अथ स्वप्ने पुरुष कृष्ण कृष्णदन्तं पश्यति स एनं हन्ति।' इत्यादि श्रुत्या स्वमस्य शुभाशुभसूचकत्व- गुपपाद्यते॥ १ सन्ध्याधिकरणं । (११६)-दैतम् १ औं सन्ध्ये सृष्टिराह हि । (३२५) २ ओं निगीतारं चैके पुत्रादयश्च । ३ औं मायामात्रं तु काल्पनानभिव्यक्तस्वरूपत्वात् । (३२६) ४ ओं सूचकश्च हि श्रुतेराचक्षते च तद्विदः । (३२७) विष्णूरवादि सप्टेपः स्वमे जीवाय दर्मितम् । विष्णोनिस्साधनत्वेऽपि स्वमे स्वेच्छैव कारणम् ।। अधिकरणार्थः । न तत्र रयान रथयोगाः', 'य एप मुतेषु जागर्भि कामं कामं पुरुषो निमिमाणः (का-५.८) इत्यादि श्रुत्या जीवस्य समदर्शनमपि म.36 .

·२८२ मतत्रयसारसंग्रहे विष्णुकर्तृकमेव । स्वप्नदृश्यमानवस्तु मायामात्रम् - भगवदिच्छा जीवमनोगत- संस्काराभ्यां निर्मित त्रातंच सत्यमेव । कायनानभिव्यक्तहरूपत्वात बहिरिखा प्रकाशमानत्वात् इति सूत्रार्थः । अनब 'अतः प्रातृमायोक्ता जैन्युपादान- मेव सा। निमित्तमैश्वरी मुख्या निर्मितं त्रातमेवच' इत्यतुव्याख्यानं सगंछते। मिथ्यावादि दूपर्ण तत्रैव कृतमिति नेह तन्यते । यद्वाव ब्रह्मणो व्यावतावृषभोऽपि वा। स्वप्नस्थमथ वा राजा तत्तथैव भविष्यति' इति शुभाशुभसूचकत्वोक्तश्च । २ परामिभ्यानाधिकरण। (११७)-द्वैत ५ औं परामिध्यानाच तिरोहितं ततोहस्य बन्धविपर्ययौ । (३२८) स्वमादिवुद्धिकर्ताऽस्य तिरस्कर्ता हरिस्स्मृतः । परेच्छया पन्धमोक्षौ जीवस्य कथितौ श्रुतौ ।। अधिकरणार्थः विष्णोरेव जीवबन्धमोक्षप्रदत्वात् तदिच्छयैव स्वमबुद्धि- स्वमतिरस्करादि भवति ॥ ३ देहयोगाधिकरणम् । (११८)-दैतम् ६ ओं दहयोगाद्वा सोऽपि । (३२९) जीवस्य देहसंबन्धं यथा विष्णुरकारयत् । स एव जागरं स्वमं स्थापनं च करोत्ययम् ।। अधिकरणार्थः । विष्णुरेव जीवस्य शरीरसंबन्ध मं जाग्रदवस्या च निर्मातीति ।। २ तदभायाधिकरणम् । (९४)-अद्वैत ७ तदभावो नाडीपु तच्छुतेरात्मनि च । (३२५) ८ अतः प्रयोघोऽस्मात् । (३२६) ·पा.१] तदमावाधिकरणम्-विशिष्टाद्वैतम् २८३ नाडीपाए पुरीतदादि कथितं जीवस्य सौपुसिक स्थानं तच समुच्यो हि यमुना गङ्गागता सागरम् । खट्वातत्पसुसौधवच कथितं प्राज्ञे परे पूरुषे सर्वप्राणिविनिर्गतिश्च कथिता व स्स्फुलिङ्गा यथा । अधिकरणार्थः । जीवस्य सुषुप्तिस्थानत्वेन नाडी-पुरीतत्-रश्मि-हृदय- प्राज्ञाः अतियु श्रूयन्ते । स च ब्रीहियवादिवत् विकल्पः उत समुञ्चय- इति विशये, तेषां सप्तगीविभक्तया भिनस्थानत्वेन प्रतीयमानत्वात विकल्प- इति मासे, प्रासादे खट्वायां तल्पे राजा शेते इतिवत यमुना गमया सह सागर गच्छति इत्यादिवच्च समुच्चय एव । न तु विकल्पः सप्तमी विभक्तः सटवा- प्रासादवत् उपपत्तेः । 'अप्रिफुलिङ्गा इव व्युचरन्ति एतमादामनस्सवें प्राणा: (१-२-१-२०) सत आगम्य न विदुः सत आगच्छामहे। (छा-६.१०.२) इत्यादि श्रुत्या प्राज्ञ एव जीवस्य सुषुप्तिस्थानमिति निर्गीयते !! २ तदभावाधिकरणम् । (७६)-विशिष्टाद्वैतम् ७ चदभायो नाडीपु तच्छुतेरात्मनि च । (३२५) ८ अतः प्रबोधोऽस्मात् । (१२६) नाडयः पुरीवति सुप्तिस्थानमिहोच्यते । प्रासादखसापर्यन्यायात् स्थानसमुचयः अधिकरणार्थः । 'अथ यत्रतत्पुप्तस्तमस्तान्तरसन्नः स्वप्नं न विजा. नाति यापू सदा नाडीपु मृप्लो भवति' (E1-८.६.३) इति-'सना सोम्यतदा सम्पन्नो भवति' (छा-६-८-:) इत्यादि श्रुत्या जीवस्य सुषुप्तिः नाडी पुरीतन- वृह्ममु श्रूयते । तत्र स्थानसमुन्थ्यो वा स्थानविकपो वेति विशये अष्टदोषदुष्ट- विकल्पापेक्षया प्रासादसट्वापर्यन्यायेन समुच्चयेनैव तत्रापि ब्रह्मण्येव सुरक्षित खानमिति निक्षीयते॥

·मतत्रयसारसंग्रह
४ तदभाषाधिकरणम् । (११९)--द्वैतम्
७ तदभायो नाडीपु तच्छुतेरात्मनि ह । (३३०
नाडीस्थपरमात्माऽस्य सुप्तिस्थानतयोच्यते ।
'सता संम्पन्न' इत्येपा श्रुतिर्वक्तीति विश्रुतम् ।।
अधिकरणार्थः । जीवस्य सुप्तिस्यानं परमात्मैवेति ॥
५ अयोधाधिकरणम् । (१२०)द्वैतम्
.८ औं अतः प्रबोधोऽस्मात् । (३३१)
मुप्तिस्थाननं यथा नल बोधस्थानं च तत्तथा।
एप प्रमातैप परः सुप्तं बोधयतीत्यतः ।।
अधिकरणार्थः यस्माज्जीयस्य सुप्तिर्भवति, मबोधोऽपि तस्मात
भवतीत्यर्थः॥
३ कर्मानुस्मृत्यधिकरणम् । (९)-अद्वैत
९ स एव तु कर्मानुस्मृतिशब्दविधिभ्यः ॥ (३२)
परात्मसम्पचिरिहाम्पुराशावप्पिदुवचेत् स्मरणादिमिस्सः ।
स्मृत्वैव सर्वं कुरुते स्वकर्म सुमोत्थितोऽज्ञानवशो न चान्यः ।
हंसो यथा क्षीरगतं तु नीरमीशस्तथाऽज्ञानविमिश्रजीयम् ।
प्राज्ञात् पृथक्कृत्य पुनश्च नैजकर्मादिकं कारयतीह जीयम् ।।
अधिकरणार्थः । सुप्तोत्थितः पुरुषः स्वकीय कर्मादि पूर्वमारव्यं मध्ये
विहाय सुप्त्वा प्रबुद्धः अवशिष्ट कर्म कुरुते । अत सुप्त एवं प्रबुद्ध इति
ज्ञायते।

·पा. कर्मानुस्मृतिशब्दविध्यधिकरणम्-विशिष्टाद्वैतन् २८५ मनु-स्वापकाले सता सम्पत्या जलराशौ जलविन्तुवत् जीवस्य परमात्मसम्पत्त्या परमात्माभिन्न एव जीवो भवेत् । अथवा जलबिन्दुस्थानापनस्य जोवस्य पृथज्ञानामावापत्या सुप्त एवं प्रबुद्धः इत्यत्र न मानमिति चेन्न। 'मुखमहमस्वाप, पूर्वपठितपाठानन्तरगिदानी पठामि' इत्यायनुभवात् कर्मानुस्मृतिशब्दविधिभ्यः सुप्त एव प्रत्रुध्यतीते ज्ञायते । सामान्य शक्तियुक्तः तिर्यजातीयः हंसोपि क्षीरमिश्रजलात् जलं विहाय कैवलक्षीरमेव पिबति । तद्वत् परमेश्वरः अविद्या विशिष्ट जीवं पुनः कर्मकरणाय स्वसंबद्धमपि . पृथक्- कृत्य प्रसोधयतीति न कोपि दोषः ।। ३ कर्मानुस्मृतिशब्दविध्यधिकरणम् । (७७)-विशिष्टाद्वैत ९ स एव तु कानुस्मृतिशब्दावधिभ्यः । (३२७) स्वापादुत्थः पूर्वजीयः परो या प्राज्ञसंगतः । स एवाहं प्रयुद्धास्मीत्यादिना मुप्त एव सः॥ अधिकरणार्थः । प्रबोधसमये सुप्त एवोत्तिष्ठति, उस मन्य इति विशये 'सता सोम्य तदा संपन्नो भवति' इत्यादि श्रुत्या परमात्मानं प्राप्तस्य पुनर- वृतिः न युक्तेति अन्य एवोचिष्टति, इति प्राप्ते, कर्म अनुस्मृति-शब्द- विधिभ्यः सुप्त एव उत्तीटतीति निश्चीयते । स्वापकाले परमात्मसम्पतिः जीवानां सौख्यायैव । जीवस्यावशिष्ठकानुमवाय स एव पुनसंसरत इति ।। ६ कर्मानुस्मृतिशब्दविध्यधिकरणम् । (१२१)-द्वैतम् ९ ओं स एव च कर्मानुस्मृतिशब्दविधिपः । (३३२) कर्मकारयतीत्यादि श्रुतेस्तदनुसारिमिः ।। स्मृत्यादिमिः हरिजर्जीवान सुप्तान् बुद्धान् करोति हि ।। अधिकरणार्थः । विष्णुरेव जीवानां स्वमदर्शनं कारयति । सः साधु- कर्म कारयति, सामानमेव लोकमुपासोतेति विधानं च करीतानि विष्णुरेर ·२८६ मतवयसारसंग्रहे सर्वजीवकर्मकारयिता इति निश्चीयते । एष म्वमान् दर्शयति एप प्रबोधयति, 'एषव साधुकर्म कारयति' इत्यादि कमानुपारिवाक्यादिभिः ।। ४ मुग्धाधिकरणम् । (९६)-अद्वैत १० मुग्धेऽर्थसम्पत्तिः परिशेषात् । (३२८) स्वनो जगरितं सुप्तिः जीवावस्था विधव न । मुग्धावस्था चतुर्थीह मृत्यर्धदशया समा । अधिकरणार्थः । भूर्छितः मुन्ध इति व्यवहारात जामत्वप्नसुषुप्त्य- पेक्षया वेलक्षण्यात मरणासशी मुग्धावस्था च जीवस काचिदस्तीति ज्ञायते । ४ मुग्धाधिकरणम् । (७८)-विशिष्टाद्वैत मुग्धेऽर्धसम्पतिः परिशेपात् । (१२८) '' मु.सुषुप्तिस्वप्नेभ्यः मुग्धावस्थेतरा स्मृता । लिभ्यस्तेभ्यः परं तद्धि मूळ घातादि संभवश ।। अधिकरणार्थः। जीवस्य शरीरे मकाले प्राणमास्य वर्तमानवदर्शनात सूक्ष्मपाणदेहसंबन्धावस्थितिः मच्छति काचिदवस्था वर्तते इति ।। ७ मुग्धाधिकरणम् । (१२२)-दैतं १० ओं मुग्येऽर्धसम्पत्तिः परिशेपा । (३३३) जीवस्य मोहावस्था च विष्ण्यर्धप्राप्तिरेव सा। आस्थाभ्यस्त्रिसभ्यश्च परो मोहः प्रकीर्तितः ।। अधिकरणार्थः। 'यत एवं त्रयोऽवस्था मोहस्त परिशेषतः । अर्धप्राप्तिरिति ज्ञेयो दुःखमात्र प्रतिस्मृतेः।" इति प्रमाणात विष्णुसमीपस्थः स्वमं पश्यतीति स्वप्नावसा। हृदयरी ·पा १] उभयलिङ्गाधिकरणम्-अद्वैतम् २८७ विष्णोः दृरसः जीवः जागर्ति इति जाग्रदवस्था; विष्णौ जीवस्य लये सति स्वपिति इति सुपुप्त्यवस्था, परिशेषात् मोहावस्था विष्णोरर्धप्राप्तिरिति निश्ची- यते ।। मोहावस्था च रुद्राय भीमसेनप्रहारेण मूर्छा अश्वत्थाम्नोपि युद्धकाले भीमप्रहारेण मूर्छा; लक्ष्मणस्य रावणशक्तिपहारेण मूर्छा; वल. रामस्यापि जरासन्धयुद्धे मूछी ; इन्द्रस्य देवासुरयुद्धे मूर्च्छी ; अर्जुनस्य स्व- पुत्रेण बभूवाहनेन मुच्छी ; पुराणेषु दृश्यत इति मूर्छावस्था अन्या अङ्गीकरणी. यैव । तदा दुःखमात्रानुभवः । तत्पवर्तकोपि भावानेव ॥ "मूर्छ। प्रबोधनं चैव यत एव प्रवर्तते । स ईशः परमो ज्ञेयः परमानन्द लक्षणः ॥ इत्यादि शास्त्रात् ।। ५ उभयलिङ्गाधिकरणम् । (९७) अद्वैतं ११ न स्थानतोऽपि परस्पोभयलिङ्ग सर्वत्र हि । (३२९) १२ भेदादिति चेन्न प्रत्येकमतद्वचनात् । (३३०) १३ अपिचैव मेके । (३३१) १४ अरूपवदेव हि तत्प्रधानत्वात । (३३२) १५ प्रकाशवच्चावैययात । (३३३) १६ आह च तन्मान। (३३४) १७ दर्शयति चाथो अपि मर्यते । (३३५) १८ अत एव चोपमा सूर्यकादिवत् । (३३६) १९ अम्वुवदमहणात्तु न तथात्वम । (३३७) २० वृद्धिहासभाक्त्वमन्तभवादुभयसामञ्जस्लादेवम् । (३३८) २१ दर्शनाच्च । (३३९) यस्सर्वकर्मा तदनण्वहस्वं स्वच्छ परेनलणि नोभये स्यात् । उपाधितो ब्रह्मगुणैस्समेतं स्वच्छं परं ब्रह्म तु निर्विशेषम् ।

·मतत्रयसारसंग्रह उपासनार्थो हि मिदोपदनः मृत्यु समानोति विभेददर्शी । 'अशब्दमस्पर्श मिति श्रुतिस्तत् प्रधानतोऽरूपदेव वति ।। यथा प्रकाशोऽन्जुखभाव मुपाधिनाचमुलिना प्रयाति । आत्मा स विज्ञानधनच कुत्स्नः नेतीत्युपादिवदतो न रूपी । एकोऽयमात्मा जलचन्द्रवत्तु क्षेत्रेषु भेदेन च दृश्यवेत्र । हासथ वृद्धिजलतारतम्ये वस्तथाऽज्ञानमा विशेषाः ।। 'अनेन जीवन' 'पुरस्सपशी भूत्या पुरः पूरुप आविशत्' सः । इत्यादिनोपाधिशरीरसङ्गः प्रोक्तः परमा च निर्विशेषम् ॥ अधिकरणार्थः । ब्रह्मविषयाः सर्वकमी सर्वकाम सर्वगन्धरसरस:', नाथूलमनण्वहस्य, यादमस्पर्शमरूपमव्ययम्', 'मनसैवेदमातव्यम्', 'मेह नानास्ति किचन', 'मृत्योःस मृत्युमामोति य इद मानेर पश्यति', एवं वा अरे - यमात्मा अनसरोऽत्र'यः कृतः प्रज्ञानधन एव', 'अथातो आदेशो नेति नेति', 'अवचनेनैव बार प्रोत्राब', 'सहोवाचाहि भो इति स तूष्णीं बभूष; तंह द्वितीय र तृतीये का क्यने उवाचनमः खछु तु न विजानासि' उप- शान्तोऽयमारमा इति', 'अनादिमत पर बस न सतत नासदुच्यते', 'गाया होगा मया सृष्टा यम्मा पदयसि नारद, एष एव हि भूतात्मा भूते भूते व्यवस्थितः। एकथा बहुधा चैव दृश्यते जलचन्दयत् ।।' इत्याद्याः सगुणनिर्गुणपराः श्रुतयः बहुशो वर्तन्ते । उभयविथ ब्रह्म भवितुं नार्हति -सगुण निर्गुणं च। अग. तराद्वीकारे अन्यतरस्य वयभ्यं भवति । निर्गुणश्रुतिभावामीको अर्धजरतीय- न्यायापत्तिश्च । अतः उभयावयाय 'तगमा गूडे', 'अज्ञानेनाच ज्ञान इत्यादि श्रुतिस्मृतिभिः अविद्यारूपोपाधिविशिष्टं ब्रह्म सकलविशेषसंयुक्त मपञ्च- रूपं विभानि । 'भूयश्चान्ते विश्वमायानिवृति", 'अनवित् अभैर भवत', इत्यादि श्रुतिभिः अविद्यारहित अझ निर्गुणं निर्षिशे स्वयं पकायते । यथा जले चन्द्रपतिविन्याः जलचावल्यात बहुशो दृश्यन्ते, न तु चन्द्र, तद्वत् उपाधिरूप शरीरेन्द्रियादि संबन्धात् सुखदुःखादयः उपाधिगताः, न तु अझगडा इति सदा विशुद्धमेव वहा । अतः नोभयलिहं ब्रह्म ।

·पार उभयलिशाधिकरणम्-विशिष्टाद्वैतन
५ उभयलिङ्गाधिकरणम् । (७२)-विशिष्टादेतं
११ न स्थानतोऽपि परस्योभयलिहं सर्वत्र हि। (३२९)
१२ मंदादिति चेन प्रत्येकमतहचनात । (३३०)
१३ अपि चैवमेके। (३३१)
१५ अरूपयदेव हि तस्मधानत्वात् । (३३२)
१५ भाशयावरीत । (३३३)
१६ भाइच सम्मात्रम् । (३३५)
१७ दर्शयति चायो अपि लपते। (३३२).
१८ अन पय चोपमा सूर्यकादिवत। (३३६)
१९ यानुपदारणातु न तथात्वम् । (३३७)
२० गृतिहासभात्यमन्तीवादुमयमामाजस्यादेवं दर्शनाश । (३३८)
२१ प्रतितावसं हि प्रतिषधति तनो प्रीति न भूयः । (३३२७
२२ तदव्यकमाद हि । (३४०)
२३ अपि सरापने प्रत्यक्षानुमागाभ्याम् (३११)
२४ प्रकाशादियवादोय प्राम) कर्मण्यम्यागा। (३४२).
२५ मतोऽनन्तेन तमा हिलिगम् । (३४३)
नीमान्नरथस्य परस्य दोपाः भूमधास्थान भवेयुरेव ।
न प्रम कल्याणगुगं पिदो पस्तत्परामोऽपहलाप एपः ।।
आत्मानास्पोपि निपन्भागद जीगनुगो दीप इतीद गुरुम् ।
'अन्योनिम्नमिनारमीनि' प्ररूपयमान पानि तन ।
मीरानो परमं पनि निरजनं गर्वमिदं प्रवीति ।
'फीनालगति प्रतिविम्म दोपो न पिपावाप एपः ।

·२९० । मतत्रयसारसंग्रहे .३ गुणाननूयात निषेधतीति नेति' अतिर्वक्ति न चैव किन्तु । उक्ता गुणाः केवलमत्र नेति सर्वज्ञताच गुणजातमस्ति ।। (इति वक्ति इति शेष:) प्रद सगुणं यस्मानिर्गुण नास्ति चेवरत् । जच्यन्तेषु तथा माति तद्वयानं मुक्तिसाधनम् ।। अधिकरणार्थः । जीवान्तयामिणः परब्रह्मणः चतसृषु अवस्थासु विद्य- भानस्य दोषाः सन्ति वा न वेति ब्रह्मपाप्तिकामनासिद्धये विचार्यते । सर्वत्र स्थितस्य परमात्मनः तत्प्राप्तिरस्त्येवेति पूर्वपक्षे समाधान न सानतोऽपिपरस्य' इत्यादि। ब्रह्मणः ववदन्तर्यामित्वेऽपि तद्गतदोषामायः सत प्रतिभट कल्याणगुण- नातं नास्तीति उभयविध श्रुतिस्मृतिभ्यः अगम्यते । नियन्तृनियाग्यभावरूप. शरीरलक्षणाशीकारात नियन्तः शरीरिणः प्रेरकत्वमेवः न दोपभाक्त्वम् । देवतियङमनुष्यस्सारादिशरीरमवेशेऽरि ब्रह्मणः रूपरहिततुश्यतेव। 'परा- अस्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते, 'अपहत पाप्मा, निष्कलं निष्क्रिय, आनन्द अमणो विद्वान्' इत्यादि प्रमाणात, सर्वत्रावस्थितस्यापि ब्रह्मणः तद्वतदोषरहित्य नियन्तृत्वादि कल्याणगुणजात चास्तीति उभयलिङ्गत्वं ब्रह्मणो युक्तमेव । यथा सम्बुदर्पणादिषु सूर्यमुखादयः प्रान्त्या गृह्यते, तद्वत पृथिव्यादिषु तिष्टत: ब्रहणः भान्त्या ग्रहणं नः सपि तु परमार्थत एव । दर्पणादिगतदोषाननुपनश्च सत्र तत्र स्थित्यमावादेव । नियन्तृनियाम्यमावादेवेत्यर्थः ॥ "आकाशमेकं हि यथा घटादिषु पृथक् भवेत् । तयात्मको भनेकस्थो जलाधारेष्विवांशुमान । "एक एव हि भूतात्मा भूते भूते व्यवस्थितः । एकथा बहुधा चैव दृश्यते जलचन्द्रवत् ॥" इत्यादि प्रमाणात परमात्मा पृथिव्यादिषु चेतनाचेतनेषु सितोपि तद्वतद्धिा- सादिदोः मसंसृष्ट एव वर्तते । आकाशः यथा सर्वतावस्थितोऽपि तदत- दोषासंसृष्टो भवति; जले वस्तुतः अनवस्थितः चन्द्रा, जलगतचाश्चत्यपति- मानदुत्वरूप दोषभाक् न मदत्ति, सद्धत् परमात्मा सर्वत्रावसितोपि न दोपमागिति ·. पा.२] उभयलिङ्गाधिकरणम्-विशिष्टाद्वैतम् 'आधात आदेशो नेति नेति इति प्रतिषेधः,पूर्वपठित 'द्र वान ब्रमगो रूपे मूर्त चामूर्तमेव चा इत्यादि ऋत मृतीमूर्तद्वयनिषेधपर इति परोक्तार्थो न । ब्रह्मणः गुणजातमुक्त्वा पुनश्च तन्नेत्युक्तिः उन्मतवाक्यवत् भवेत् । अतः 'नेति नेति' नैवं नैव इत्यर्थः । तथा च पूर्वोक्त प्रकृतमूतीमूर्तद्वयरूपविशिष्टमानं न भवति बस । अपि तु पूर्वोत्तात गुणजातात अधिकगुणविशिष्ट प्रक्षेति अबीतीति तात्पर्यम् । अतः अनन्तगुणविशिष्ट हेयप्रतिभट चेति उभयलिङ्गं ब्रह्म ।। अत एव "यहाणो गुणविकारशरीरभेदकमीदिगोचरविधिप्रतिषेधवाचः। अन्योन्यभिन्न विषया गविरोधगन्धमर्हन्ति तन्न विधयः प्रतिषेधबाध्या। ममीपोमीयहिंसा निजविधिविहिता कि निषिद्धा न हिस्यात्, भूतोनीत्येतयोक्त्या पशुपदविषयः च्छाग एव न्यरूपि । छागो वा मन्त्रवादिति च तदुभयन्यायतो हेयधर्म- क्षेपाया निर्गुणोक्तिःश्रुतशुभगुणके निर्मले ब्राणि स्यात् इति सत्वसारे सगुणनिर्गुणश्रुतीनों व्यवस्था उक्ता । श्रीवादरिजैमिनिकाशकृत्स्नौ च्यासार्यविवेन समायोपि । प्रायेण दृष्टा इति भाष्यसिद्ध ते निर्गुण ब्रह्म वदन्ति नात्र । कार्य परं ब्रह्म समेति विद्वानित्येव चोचुः न तु निर्गुण तन् । ब्रहातिबीजं तदुपासनं स्यादप्राकृतस्थानविशेष आप्यः । इत्यागमान्तास्सकला वदन्ति सूत्राणि सर्वाणि गुणैर्विशिष्टम् । अमेव मुक्तो भवतीति वाक्यं सतुन्यधर्मो भवतीति रीत्या ॥ निदोष मित्यर्थसमाश्रयानः किमिर्गुणब्रम्पसमाश्रयेग । मुक्तं परं ब्रह्म चतुर्मुख वा धनञ्जपादिनयतीति चिन्ता ।। धनंजयादिः - अचिरादिरित्यर्थः । साक्षादप्यविरोध जैमिनि भवस्थितेरिति क्शन' कार्य वादरिरस्त गत्युपपत्तेः 'परं जैमिनिमुख्यत्वात' 'एवमप्युपन्यासात् पूर्वभावादविरोधं वाद- रायणः इत्यादिषु भाष्यपि तेशमुक्तिः समोचीनेति वर्गिता । तेशाममि- प्रागस फलाध्याये भाविवाहिकगणः चतुर्मुख कार्मरूपं ब्रम मुकालनो नमति । ।

·पा. २] अरूपदधिकरणम्-दैतम् २९३ ९ अरूपवदधिकरण। (१२४)-दैतमू १४ औं अरूपयदेव हि तत्प्रधानत्वात् । (३४७) १५ ओं प्रकाशाचावेयर्थ्यम् । (३३८) १६ औं आह च तन्मालम् । (३३९) १७ ओं दर्शयति चाथो अपि सर्वते । (३४०) अस्थूलादि वयोमानात् ब्रह्मारूपवदेव हि । ब्रह्मणो रुपमवर्णादि प्रकाशादिवदिप्यते । सर्वेभ्यो ब्रह्मरूपं तु विलक्षणमिहोच्यते । विज्ञानानन्दमावत्वं ज्ञानरूप हरेरिति ।। अधिकरणार्थः सर्वेभ्यो उतमत्वात् ब्रह्म अरूपवदेव । भरूपानतः प्रोक्तः क्वतदव्यक्ततः परः' इति मात्स्यपुराणप्रमाणात् । अरूपवत्वे सति विष्णोः 'यदा पश्यः पश्यते रुक्मवर्ण' इत्यादि कथमुपपद्यत इति चेन, विलक्षणरूपवत्वादुपपद्यते । यथा चक्षुरादि प्रकाशे विद्यमानेऽपि लक्षण्याद- प्रकाशादि व्यवहारः, तथा विष्णोः भरूपवत्वेपि अप्राकृतशिलक्षणरूपवत्वसत्यात । गृहादौ दीपे सत्यपि, नास्ति प्रकाशः इति व्यवहारः यथा भवति, तथा रूपि- खेऽपि, अलगः विलक्षणरूपित्वात अरूपित्वात भरूपिलभतेरवेयर्यमिति भावः। आनन्दरूपलं ध्येयं । 'चिन्तयीत यतिर्नान्यं ज्ञानरूपाहते हरेः' इति मात्स्यपुरागात् अमाकृतत्वं विगोरस्त्येवेति ज्ञायते ॥ १० सूर्यकादिवदधिकरणम् । (१२५)-दैतम् १८ ओं अत एव चोपमा सूर्यकादिवत् । (३४१) रूपं रूपं प्रतीत्यादि अत्या कीलालसूर्यवत् । तन्निन्तमिन्नसहयाः सर्वे नीया इतीरिताः॥ मधिकरणार्यः । जीवात्मानः विगोभिन्नाः विष्णुमहगाः विश्वचीना इनि 'रूपं रूपं प्रतिरूपो पम्प . ।

·मनवयमारसमहे
"वहवस्सूर्यका यदव पूर्वस्य मशा जले ।
एवमेवात्मका लोके परस्पसहशा मताः ॥"
इत्यादिना सूर्यकाथुपमया च ज्ञायते । नोपाध्यधीना इति ॥ ,
.
११ अम्बुपदधिकरणम् । (१२६)-द्वैतम्
१९ ओ अम्बुनदग्रहणात्तु न तथात्वम् । (३४२)
नित्यानन्दस्य विष्णोध सिद्धत्वात् भक्तिरेव न ।
भक्तिं विना विष्णुसाम्यं न्यज्यते नेति शास्त्रत ॥
अधिकरणार्थ नित्यानन्दरूप विष्णो सास्यस्य नित्यानन्दज्ञानादेश्व
नित्य सिद्धत्वात भक्तिज्ञानविधायकानि शास्त्राणि व्याने भवेयु रित्याक्षेप
'मम्बुवदग्रहणातुन तथास्त्रम्' इति समाधानम्' । अम्वुवत-स्नेहेन, ग्रहण
शान, भति पिना न तत्सादृश्यं यभित्यज्यते । यमेवेष वृणुते तेन
लभ्य इत्यादि अतः।
"महत्ववृद्धिभक्तिस्तु स्नेहपूर्वाऽभिधीयते ।
तयैव व्यज्यते सम्यग्जीवरूपं सुखादिकम ||"
इति पायपुराणात भगवत्सादृश्यस्य नित्यसिदत्वेऽपि सुप्तिकाले वर्तमानाया
भगवत्सादृश्यामिव्यक्के अधिक साहश्याभिव्यक्ति भकि बिना न संभवतीत्यर्थ ।
"मन विष्णौ भक्ति काव।।
१२ वृद्धिहासभाकत्वाधिकरणम् । (१२७)–बैतम्
ओं द्विष्टासभाक्त्तमन्तवादुमयसामंजस्यादेवम् । (३४३
भों दर्शनाच्च। (३४४)
भक्तिज्ञानादि वृद्धद्यादेः मोक्षे तरवमा भवेत् ।
प्रमादयधोतमा हि विष्णुपूर्णगुणान्विता ॥

·पा.२] प्रोतावल्वाधिकरणम्-अद्वैतम् अधिकरणार्थः । विष्णौ जीवस्य यादृशी भक्ति, यादृशं ज्ञानं तत्तु ज्य वृद्रिहासादितारतम्यं मुक्तौ भवति । उत्तमाधिकारिणः ब्रमादयः तु पूर्ण- भक्तिपूर्ण ज्ञानाभ्यां पूर्णगुणा भवेयुरिति उभयसामञ्जस्य भवेदेव । आनन्दमीमां- सायां ब्रह्मपर्यन्तेषु आनन्दे तारतम्यदर्शनात् । "यथा भक्तिविशेषोऽत्र दृश्यते पुरुषोत्तमे । तथा मुक्तिविशेषोऽपि ज्ञानिनां लिङ्गभेदने ।" इति क्रियावन्तः श्रोत्रिया ब्रह्मनिष्ठाः' इत्यादि श्रुतिभिः मक्तिवारतम्यात् आ- जन्दतारतभ्यं सिद्धयतीति ।। १ । ६ प्रकृतैतावत्वाधिकरणम् । (९०)-अद्वैतं २२ प्रकृवैतावत्वं हि प्रतिषेधति ततो ब्रवीति च भूयः । २३ तदव्यक्तमाह हि । (३४१) २५ अपि संराधने प्रत्यक्षानुमानाभ्याम् । (३४२) - २५ प्रकाशादिवशावैशेष्यं प्रकाशश्च कर्मण्यभ्यासात् । (३३) २६ अतोऽनन्तेन तथा हि लिप्तम् । (३४४) २७ उमय व्यपदेशात्स्वहि कुण्डलबत् । (३४५) २८ प्रकाशानयवद्वा तेजस्वात। (३४६) २९ पूर्ववता । (३१७) ३० प्रतिषेधाच । (३४८) मथात आदेश इति श्रुतिस्तु प्रपञ्चरूपं प्रतिपेधतीह । लोकप्रसिद्धद्वितयात्मरूपं न ब्रह्मणोऽस्तीति तदेव सत्यम् ॥ न चक्षुषा ग्राह्यमतो न वाचा तं प्रत्यगात्मानमपश्यदेकः । प्रकायसाहस्करवड्युपाधि मेदाद्विशेपास्तत एक आत्मा ५ घटादि भेदादाकाशो तथात्माज्ञानसंगतः । बहुधा माति तद्भह्म सत्यमेतस्मृपेतरत् ।।.

·। २९६ मतत्रयसारसग्रहे अधिकरणार्थः । द्वे वाव ब्रह्मणो रूपे मूर्त , चामूर्तमेव चा इत्यादि विषयवाक्यं । 'यथात आदेशो नेति नेति न होतलादिति नेत्यन्यत्परनाला . इति श्रूयते । अत्र नेतीति कि प्रतिषिद्धयते । पूर्वोक्तं ब्रह्मणो रूपद्वयं ब्रम च निषिद्धयते उत रूपद्वयमात्र इति विशये निघस्य प्रतियोगिसापेक्षतात. 'निषेधाश्च क्लीयांसः' इति पाणिनीमन्यावेन च प्रकरणोक्तं ब्रह्मणो रूपद्वयमान निषिद्धयते । पारिशेष्यात ब्रह्ममान सिद्धयते । 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म' इत्या- दिना ब्रह्मप्रतिपादनात् । 'यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सद' इत्यादिना वाड्मनसाऽतीत ईशं ब्रह्मस्वरूपमिति विवेिच्य वक्तुमनहे इत्येतदर्थक नैति नेतीति वाक्यमिति ज्ञायते । पूर्वोक्तसर्व निषेधे सात 'प्रक्षाळनादि पदस्य दूरादस्पर्शनं वर' इति न्यायेन महता प्रधन्धेन ब्रह्म सत्तावर्णन व्यर्थ स्यात् । सर्वाभावावसानार्धकेतु, उतरत्र सत्यस्य सत्य' इत्यादि वाक्यविरोधापतेः ब्रह्मेव सत्यमिति ज्ञायते न तु खपत्यवत्वं । अत एव कश्चिद्धीर प्रत्यगात्मानमेशन भारत चक्षुरमृतत्त्वमिच्छन्' इत्यादि श्रुतिस्पपद्यते। यथा प्रकाशाकाशसवित मभृतयः अलिकरकोदकममृतिषु उपाधिषु सविशेषा इस अवभास-ते तथाऽपि स्वाभाविकी , अविशेषारमता न जहति । तद्वत ब्रह्मापि उपाधिमंदात आत्मशरीरादिभेदवदिव दृश्यते'। 'नमवेद मोर भवति देव सन् ब्रह्माप्येति' इत्यादिना धीवप्राज्ञयोरभेद एव सिद्धयति । अहिकुण्टलम्यायेन जीवबहाभेद इति केचित । यथा अहिरित्यभेदः, कुण्डल भाभोग प्रागुवा- दीनि भेद इति । नान्योऽनोऽस्ति द्रष्टा', 'यथान अ'देशो नेति नेति', तदेतद्नापूर्व मनपरमन्नरमबाह्या इत्यादि श्रुतिभ्यः ब्रमन्यतिरिक्तभावनिरा- करणात् ब्रममावशेषं नेतीत्यादिवाक्य बोधयति । इति ।। + +- .. १३ प्रकृततावत्त्वाधिकरणम् । (१२८)-दैतम् २२ ऑ प्रकृततावचं हि प्रतिषेधति ततोत्रवीति च भूयः(३५५) सृष्टिसंहारकर्तृत्वं विम्णोरस्ति न पालने। नैवावदिति वेदेन प्रोच्यते पालन करे।।

·भा.
.
पा.२]
अन्यसाधिवरणम-द्वैतन
२७
अधिकरणार्थः। विष्णोः सृष्टिसंहारकर्तृत श्रूयते । पालनकर्तृवं
नेत्याक्षेपे प्राप्ते 'नेतावदेनापरो अन्यदस्त्युक्षा स द्यावापृथिवी विमति' इति श्रुत्या,
सृष्टिं च पालनं चैव संहार नियमं तथा ।
एक एव करोतीशः सर्वस्य जगतो हरिः ।।"
इति ब्रह्माण्डपुराणात विष्णोः सर्वकर्तृत्वमस्त्येव । इति ।।
१५ अव्यक्ताधिकरणाम् । (३२९)-दैतम्
२३ ऑ,तदन्यतमाह हि। (३४६)
२४ ओं अपि सराधने प्रत्यक्षानुमानाभ्याम् । (३४७)
२५ ओ प्रकाशक्याशेष्यम् । (३४८)
२६ औं प्रकाशश्च कर्मण्यभ्यासात् । (३४९)
२७ ओं मनोऽनन्तेन तथा हि लिङ्गम् ।
(३५)
अरूपमक्षरं ब्रह्म तज्ञानान्मुक्तिरिष्यते ।
तदापरोक्ष्य तज्ज्ञानानतु जीवस्य शक्तितः ॥
व्यक्ताव्यक्तस्वभावोऽयं नित्यं द्वितयमानतः ।
तस्य ध्यानात योजनाच प्रकाशो युज्यते हरेः ॥
अधिकरणार्थः । विष्णुः अरूप , अव्यक्तः, व्यक्तः, नित्यमित्युच्यते
तत्रात्यकमेव ब्रह्मा । तथाऽपि व्यक्ताव्यक्तस्वरूपत्वकथनात तत् प्रसादादेव ब्रह्मा-
परोक्ष्यज्ञानं जायते।
"नित्याव्यक्तोऽमि भगवान ईक्ष्यते निजशक्तितः ।
तमृते परमात्मानं कः श्येताऽमित प्रभुम् ॥"
इति प्रमाणात परमात्मशक्त्यैव विष्णुरीक्ष्यत इति तस्य अनन्तशतिर युकर
.
म.38

·-२९८ मतलयसारसंग्रहे ६ अहिकुण्डलाधिकरणम् । (८०)-विशिष्टाद्वैतं. २६ उभयव्यपदेशात्तहिकुण्डलवत् । (३४०) २.५ प्रकाशाश्रयदा तेजात्याद । (३४१) २८ पूर्वपदा । (३१२) २९ प्रतिधाच्च। (३१३) ब्रह्मसंस्थानमेवाचिदहिकुण्डलवत्तथा । प्रकाशाश्रयवद्वेदं ब्रह्मांशोऽयमचित् स्मृतः ।। अधिकरणार्थः । अचिद्वस्तुनः बहालपरवं अहिंकुण्डल न्यायेन, उत जीवस्येव विशेष विशेष्यमावेन, उत प्रमाप्रभावतीरिव इति संशये 'प्री- वेई मया, 'आत्मैवेदं सर्वइत्यादिना ब्रह्मतादात्म्यत्र्यपदेशः अचितः ज्ञायते। 'हन्ताहमिमास्तिस्रो देवता' इत्यादिना अचितः पृथक् व्यपदेशोऽपि शूयत इति उभर व्यपदेशात् यथा वा कुण्डलिनः एकस्य ऋजुभाव वक्रभाववत अमणः सूक्ष्मवस्त्रायां कुण्डलियत पञ्चावस्थायां दीर्घवञ्च उपपद्यत इति ।। अधवा ब्रह्मणः परिणामित्वनिपधात् रयादीनां तेजम्त्वेन तदाशयत्वेन च भिन्नयोरपि यथा तादात्म्यं तद्वदेव अचितः ब्रह्मणो रूपत्रमुपपद्यते । तेज- स्तवाश्रयवादियुक्ने प्रमापि अस्तिो अनुवर्तमान सामान्यमिति विशेषणविशेष्य- स्वरूप अंशांशिभावन अचितः पृथवसिद्धानह विशेषणत्वेन बांश इति सिद्धान्तः ।। . १५ अहिकुण्डलाधिकरणम् । (१३०) वैनम् '२८ औ उभपव्यपदेशात्यहि कुण्डलयत् ।। (३५१) २९ मो प्रकाशाश्रयदा तेजस्वात् । (३५२) ३. ओं पूर्ववदा । (३५३) ·पा२] पराधिकरणम्-अतिम २९९ ३१ ओं प्रतिषेधाच्च । (३५२) कुण्डली कुण्डलं चाहिरानन्दो हरिरुच्यते । आनन्दीति च विज्ञेयः श्रुतौ वैधापि योधनात् । प्रकाशवकालवद्वाऽऽनन्दीत्यानन्द इत्यपि । तेजः कालेऽनपच्छिन्नेऽवच्छिन्ने च यथा तथा ।। अधिकरणार्थः । 'आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान्', 'अथैष परम आनन्द.' इति भेदाभेदाभ्यां अहि कुण्डलवदेव विष्णोः भेदाभेदनिर्देशः । यथा सूर्यस्य तेजोरूपत्वात प्रकाशित्वं च तद्वद्वनेत्यर्थः । कालस्य एकत्वेऽपि पूर्वापरादिमेदैन यथा वा निर्देशः तद्वदित्यर्थः । सूक्ष्मरूपस्नाय दृष्टान्तः वर्णितः । अहिकुण्डल. दृष्टान्तस्तु मन्दगतीनां प्रदर्शनार्थः । "काशवकालबद्धा * यथारे शयनादिकम् । अक्षणश्चैव मुक्तानामानन्दो भिन्न एव तु " "यानन्देनत्वभिन्नन व्याहारः प्राशवत् । कालयद्वा यथा काल: स्वायच्छेदकतां व्रजेत् ॥" अङ्गादमिन्नोपि अङ्ग शयनमिति अङ्गविशेषणं भवति । 'आदिम्पदेन कर्मकर्ड- भावः, 'शेते' इत्यादिना अभिन्न एव ब्रह्मणः मुक्तानामित्युच्यते इत्यर्थः । व्यवहारो विशेषण विशेष्यभावेन इत्यर्थः, इति तत्वपकाशिका | अमेदेऽपि भेदव्यवहार इति यावत् ॥ ७ पराधिकरणम् ! (९९)-~-अद्वैतम् ३१ परमतसतम्मानसंपन्ध भेदव्यपदेशेभ्यः। (१९) ३२ सामान्यातु । (३५०) ३३ बुद्धयर्थः पाश्वत् । (३५१) * यथाशयनादिकं -शयन भवस्याविशेषः ।

·३०० मतत्रपसारसमहे " ३४ स्थानविशेषाप्रकाशादिवत् । (३५२) ३५ उपपत्तेश्च । (३५३) ३६ तथाऽन्यप्रतिषेधात । (३१४} ३. मनन गतत्वमाणामानादिन्यः । (३१५) आत्मा स सेतुः करणं चतुष्पात् सत्ता परिवक्त इहाक्षिनिष्ठः । इत्यादिनाऽन्य परमात्मनः स्यात् न सेतु गन्दः परमेव यक्ति ।। तीणों लघुव्याकरण विपश्चित इत्यत्र तत्प्राप्तिपरो यथा था। संप्राप्य सेतु परमात्मरूपमित्यर्थतोऽन्यत्र मदेकमेव ।। अधि हरणार्थः । 'य आत्मा स सेतुर्विधृतिः । स तीता सता सोभ्य तदा सम्पन्नो भवति', 'तदेतद्ब्रह्म चतुष्पात अधाशवं षोडशकपालं. इत्यादिना मृदा दिना निर्मित नौकादेषु प्रसिरमैनुमधात' 'अधाशयं पोट- शकपाल' इति उन्मितिदर्शनात 'सता सोन्येति' सम्बन्धव्यपदेशात, 'यो अक्षिणि पुरुषः' इति भेदत्यपदेगाध परस्साहमणो अन्यद्वस्तु किश्चिदस्तीति गम्यते इति पूर्वपशे, 'अहमेवाधस्तात', अमेधिताना 'गम्मार नारमस्ति किंचित्। 'नेह नानास्ति किचन' तदेतद्ब्रह्म मार्वमनपरमनन्तरमबाह्य' इत्यादिना परब्रह्मव्यतिरिक्तमन्यत नास्तीति स्पष्टपतीतेः सेवादि परदेशानां अन्ययोर- पतेश्च पां व एकमद्वितीय वस्त्र, न वन्यदिति ।। POT. ७ पराधिकरणम् । (८)-विशिष्टानं ३० परमवस्सेतन्मानसंमन्यभेदव्यपदेशेभ्यः । (३१५) ३१ सामान्याना (३४ ३२ बुयर्थः पादयत् । (३५६) (३१८) ३३ स्थानविशवाशादिवतु । (४८) ३४ उपप्तेश्च। (३१८)

·-पा.२}
एराधिकरणम्-दैतम्
..
३५ तथान्यप्रतिषेधात् । (३४९)
३६ अनेन सर्वगतत्वमायामशब्दादिभ्यः। (३५०)
सेनुस्तीया चतुष्यात परमपि च परादेवमादि अतिस्तत
श्रेष्ठ तत्वं समस्तीत्यभिवदति न हि ब्रह्मणोऽन्यत्परं न ।
अनाय सेतुशब्दः परपुरुपपरः चिन्तनार्थोमितिस्यात्
ब्रह्मवेदं परस्मात् परमपि पुरुष दिन्यमेतीति वेदात् ।।
अधिकरणार्थः । सेवादिव्यपदेशात परमकारणात परब्रह्मणः अन्यदपि
विञ्चिद्वस्त्वस्तीति प्रतिभाति इति चेन्न । सेतुशब्दश्चं परमात्मवाचक एवं
तृ-प्लवन-तरणयोरिति धातुपाठे सरणशब्दः प्राप्त्यर्थकः'। यथा 'वेदान्तं तरति
इतिवत् । चतुष्पात् षोडशकलमिति उन्मानव्यपदेशः उपासनार्थः । 'परात्पर
पुरुष, अक्षरात्परतः परः' इत्यादिना मैदव्यपदेशस्य, 'यस्मात् परं नापरमरित
(कंश्चित, 'न हमेतस्मादिति नेत्यन्यत्परमस्ति' इत्यादिना ब्रह्मणो अन्यस्य निषे-
भाच सेतुशब्दः परमात्मपर इति सर्वमुपपन्नमेव । इति ।।
i
१६ पराधिकरणम् । (१३१)-द्वैत
३२ औ परमतस्सेतून्मानसंबन्यभेदव्यपदेशेभ्यः। (३५५)
३३ ओं दर्शनात् । (३५६)
३४ औं बुद्धयर्थः पादयत । (३५७)
उन्मानसेतुसंबन्धभेदानां दर्शनातौ ।
आनन्दिनी हरेभेदी द्यानन्दो ज्ञायते स्फुटं ।
पादोऽस्य विश्वेति यथा यथा राजेच देवराट् ।
संबन्ध ज्ञापनार्थाय जीव विष्ण्योरिदं वचः।।
अधिकरणार्थः । एष सेतुर्विधृतिः एष आनन्दः', यतो वाचो
निवर्तन्ते', एतस्मैवानन्दस्य अन्यानि मृतानि मानामुपजीवन्ति, नित्यानन्दा--
.

·३०२ मतत्रयसारसंग्रदे न्यय पूर्ण परज्ञानं विधीयते । भन्यज्ञानं तु जीवानां अन्यत्ज्ञानं परस्य च ।। इति सेतूम्मान भेदव्यपदेशेभ्यः परमात्मनोऽन्यदेव जीवज्ञानानन्दादिकमिति, गम्यते । जीवेश्वरसबन्धज्ञापनार्थ सेतूमानादि व्यपदेगः ।। इति || १७ स्थानविशेषाधिकरणम् । (१३३)-दैवम् ३५ औं स्थानविशपात्प्रकाशादिवत् ! (३५८) ३६ ओ उपपत्तेश्च । (३५९) सूर्यस्प दर्पणस्थान विशेषात प्रतिमासु च । विरिञ्चादिगुणाधिक्यात् सविशेषा हरेर्मुदः ।। अधिकरणार्थः । अत्र हरौ भक्तिसिद्धयर्थ ब्रमायानन्दादीनां भगव- दानन्दादीनां च तार सन्यं वक्तव्यं । विवानन्दाद्यपेक्षया चतुर्मुखानन्दादयः सूर्यस्य दर्पणजलादिस्थानविशेषात् प्रतिबिम्बविशेषो यथा वा दृश्यते, तथा विष्ण्वानन्दादय: चतुर्मुखादिगत सानगुणवैशेष्यात विष्ण्वानन्दप्रतिबिम्वभूताः मध्योचादि तारतम्यविशेषयुक्ता भवन्ति । अत तव विम्बभूत परमानन्दे विष्णो चतुर्मुख,दीनां भक्तियुज्यते । ऐश्वर्यात्परमाद्विणा: भक्त्यादीनामनादितः । मलादीनां सूपपन्ना यानन्दादेंकिंचितता ।" इलि पाम पुराणवचनात ॥ अतः अलौकिकत्वाद्विष्ण्वानन्दादेः श्रुतिपुराणादिषु आनन्दादिप्रयोगः "पादोऽस्य विश्वाभूतानी' तिवत् विष्र्यशस्वं जीवानमिति ज्ञापनाय । तथा अलौविकानन्दविशिष्ट ब्रह्मणि लौकिकानन्दशब्दप्रयोगो स्वर्णपटे घशब्दम्येव किश्चित्सादृश्येनोपपद्यते । इति ।। . २० तथान्यताधिकरणम् । (१३३)-दैतम् ३७ ओं तथान्यत्प्रतिषेधाद । (३४०) ·पा.२] बनेनसर्वगनवाधिकरणम-द्वैतम् ३०३ चित्ते दृश्यं विष्णुरूपं कथमव्यक्तरादितम् । उपासते च यदिदं न ब्रह्म स्वान्तगोचरम् ।। उपसना वापरोक्ष्य गमयेत्तत्प्रसादतः । तदेव ब्रह्म फलदं चिचे यत्प्रतिविम्बिनम् ।। अधिकरणार्थः । ध्यानविषयीभूत हरिः व्यक्तो अन्यतो वेति सन्देहे व्यत्तस्ने भक्तिवेयापातात, अध्यक इति वक्तव्यः । तथा सति ध्यानकाले चिते दृश्यस्य विष्णोः कथम व्यक्तित्व सम्भवः इत्याक्षेपे समाधान-चिते दृश्यमानः विष्णुः अन्य एव । तदेव ब्रह्मस्व विद्धि नेदं यदिदमुपासते' इति श्रुत्या उपासनकाले चिते दृश्यमानः विष्णुः व्यक्तोऽपि, अव्यक्त एव । उपासना तु थापरोक्ष्यज्ञानजनक्रमेव । अ विष्णोः व्यक्ताव्यक्तरूपमुभयं भवत्येव ॥ १९ अनेत सर्वगतत्याधिकरणम् (१३४)---दैतम् ३८ औं अनेन सर्वगतत्वमायामयशब्दादिभ्यः । (३६१) सर्वकाले सर्वदेशे सर्ववस्तुपु सृष्टिकृत् । विष्णुरेव चतुर्वेद शिखायामुच्यते स्मृतौ ।। अधिकरणार्थः । अत्र जगकर्तृत्व संशयमापाततः उत्पाद्य समाधीयते । विष्णुः सर्वदेश सर्वकाल-सर्ववस्तुसृष्टयादि कर्ता मवितुं नाईति । लोके तथा भदृष्टत्वात् । बहको राजानः बहुदेशाधिपाः भिन्ना एव नगरसष्टयादिक पाल- नसंहारादिकं च कुन्ति । तद्वदिति पूर्वपक्षे समाधानमाहा; 'अनेन सर्वगत' इत्यादिना । "सर्वत्र समेतस्मात सर्वदा सर्वबस्तुषु । स्वरूपभूतया नित्यशक्त्या मागल्यया यतः " 'अतो मायामयं विष्णुं प्रयदन्ति सनातनम् । इनि चतुर्वेदशिखापामाण्यात विष्णुरेर सार्वकालिक कर्जा । इति ॥

·मतत्रयमारतरह
ग.३
८ फलाधिकरणम् । (१००)-भदैनम्
३८ फलमत उपपत्त । (३५६)
३९ श्रुतवाच। (३५७)
४० धर्म जेमिनिरत एव । (३५८)
११ पूर्वन्तु बादरायणो हेतुन्यपदेशात । (३५)
य कर्मणा तृप्यति सप्त एव फलप्रदाता परमेश एव ।
फलनदं धर्ममिहाह पूर्व फलप्रदं ब्रह्मपरी मुनिस्स ।।
अधिकरणार्थः । जैमिनिः यागादि कर्तु पतपदं यागादिकर्म का,
कर्मणा याराधितो देवो घा, आधीपत्तिरमाणसिद्ध थपूर्व वेति सशक्य,
"विग्रहो हविरादानं युगपत्कर्मसनिधिः ।
प्रीतिः फलप्रदान न देवताना न विद्यते ॥"
इत्याङ्गीकृत्य अपूर्गद्याश्रयणे केश च मत्वा मैव फल्पदमित्यवोचत् ।
'एष व साधुर्म कारयति, तं यमेभ्यः लोकेभ्य उन्निनीपते एष
उ एवारााधुर्म कारयति, तं यमधो निनीपते' इति शून्या, 'लभते च तत
कामान मयेच विहितान् हितान्। इति गीतोक्त्या व परमेश्वर एवं फलमद
इति बादरायणो अवादीत् । इति ।।
८ फलाधिकरणम् । (८२)-विशिष्टादनं
३७ कलमत उपपत्ते । (३५१)
३८ श्रुतत्वाञ्च । (३५२)
३९ धर्म जैमिनिरत एव । (३५३)
४० पूर्व तु बादरायणो हेतु यपदेशात् । (३५३१
ऐहिकामुमिकं मोक्षं जायते पुरमात्मन ।
कर्मणो जैमिनि पूर्व बादरायणसम्मतम् ।।

·पा२]
फलाधिकरणम्-द्वैतम्
३०५
अधिकरणार्थः । इदानी भावत एव फलप्रद न तु कर्मणः, तदा.
रावितदेवताना अपूर्वस्य च इति वक्तुमिदमधिकरणम् । तत्र जैमेने यागदा-
नहोमो सनरूप धर्मएव फलप्रद , यथा वा 'कृषितो नास्ति दुर्भिक्ष इत्यादि
प्रम गात, द्वादश सीतापु वपतिः (* Ursehrare rev LcBY
eleouss Gau sams ) इत्यादि शास्त्रात कृप्यादि मैं कराई। यथ व
शरीरलेशे सति मर्दन सवाहनादि को लेशा बनोदकं भवति, तथा यागदान
होमोपासनादि धर्म एव फलद इति जैमिनिर्मन्यते । पादरायणस्तु 'इशापूर्त
वधाजातं जायमान विश्व विभत्ति भुवनस्य नामि'
"अहं हि सर्व यज्ञाना भोक्ता च प्रभुरेन च ।
लभते च तन कामान् मयैर विहितान हितान् ।"
इति श्रुतिस्मृतिभ्या परमात्मैव सफलप्रद इनि मन्यते । इति ॥
-
२. फलाधिकरणम् । (१३५) तम्
३९ फलमत उपपत्ते । (३६२)
जो
शूनवाच। (३६६)
११ ओ धर जैमिनिरत र (३६१)
४२ ओ पूर्व तु पादरायणो हेतु-यपदेशात । (३६५)
अचेतनत्वात्कलदं कर्मादेन हि युज्यते ।
फलप्रदो विष्णुरेर रातिदातु रिति श्रुते ।।
कर्मणा प्रेरिताद्विष्णोः फलं स्पादिति जैमिनि ।
फलदलं हरेरेव बादरायणसम्मतम् ॥
अधिकरणार्थः । अत्र फलदाय विष्णोरेवेत्युच्यते । विष्णुरेव कर्म
कारयति ततश्च कर्म फलपदमिति जेमिनि । कर्मम ईश्वस्य च फल..
स्वमभ्युपगम्य तत्रापि प्राधान्येन विष्णोरेख फलप्रदत्वमिति बादरायणो जगाद ।

·मतत्रयसारसंग्रहे
[आ,३
विज्ञानमानन्दं ब्रह्म रादि तुःपरायणदानुः यजमानस्यः परायणे विशुः,
राति:-फलपदः इत्यर्थः ।। इति ॥
इति भारद्वाजकुलतिलकानां विद्वन्मण्डन', 'विद्यावारिधि
बिरदालंकृतानां नवसालपुराधीशविद्वत्सभाध्यक्षाणां
दानाधिकारिणां मनत्यनिरूपकाणां
काळि बङ्गीपुरं रगाचार्याणां कृतिषु
मतत्रयसारसंग्रहे तृतीयाध्याये द्वितीयः पादः ॥
Printed at the
Sri Japadana Printing works Ltd.,
Porn Higb School Boad, Kumbakopam,

·॥ मतलयसारसंग्रहे ॥ ॥ तृतीयाध्याये--तृतीयः पादः ॥ अद्वैतम् सर्ववेदान्तप्रत्ययाधिकरणम् । (१०१) सर्ववेदान्तप्रत्ययं चोदनायविशपात् । (३६०) भेदान्नेतिदेकस्यामपि । (३६१) स्वाध्यायस्य तथात्वेन हि सगाचारेऽधिकाराच्च समनच दर्शयति च। (३६३) तन्नियमः । (३६२) एतावता च व्याख्यातं ज्ञेयं ब्रह्म ततः परम् । तद्विज्ञानानि मिन्नानि न त्यत्र विचार्यो ॥१॥ यद्यप्येकरसं ब्रह्म प्रज्ञानघनमेव तत् । विध्यभावेन विज्ञान तथाऽपि सगुण विदम् ॥२॥ दृष्यादृष्टफलप्रबोधविषयाः भिन्नासु शाखासु याः श्रूयन्ते विधयः तदैक्यमुत वा भिन्नाः कथं चिन्तिताः । विध्याख्ये फलरूपके च सदृशे तत्राभिदा धीरिति अय्यन्तेषु विनिश्चितेति गुणसङ्गासङ्गचिन्ताफलाः ॥ ३ ॥ एकस्यामपिविद्यायां किंचिद्भेदाद्भिदेति न । फलादीनां ममत्याच विद्यैक्यं ज्ञायने ध्रुवम् ॥ ४ ॥ कस्यांचिदङ्गं तु शिरोवृताख्यं दृष्टं तथाऽन्यत्र न दृष्टमित्यम् । शिरोवृतं चाध्ययनाङ्गमेव न ब्रह्मविद्यागमतो न भेदः ॥५॥ | अत्र सगुणब्रह्मविपया प्राणादिविषयाचये विज्ञानभेदाभेद- चिन्ता प्रस्यते । प्रतिवेदान्त विज्ञानभेद , आहालिन्नति विशये, वेदान्ता- न्तरे विहितविज्ञानात् वेदान्तान्तरे विहित विज्ञानमन्यदेवेति प्रासे, सर्ववेदा- नविज्ञानानि एस्मेव । विधिफल्देवायरिशेपात् । 'नामरूप-धर्म- विशेष पुनरति-निन्दा-शक्ति-समाप्तिवचन-प्रायश्चितान्यार्थदर्शनात् शाखान्तरे ·२ मतत्रयसारसंग्रह कर्मभेदस्यात्' (पूर्वमीमांसा. २-१-२) इत्यनेन सूत्रेण पूर्वपक्षं कृत्वा 'एक वा सम्योगरूपचोदनाल्याविशेषात्' इत्यादि सूत्रैः शासान्तरस्थराण्यपि अन्य- शाखाविहितः कर्मभिः अभिन्नान्येवेति सिद्धान्तितम् । तदत्र ज्ञानकाण्डेऽपि भिन्नशाखामु प्रतीयमानमपि ज्ञानमभिन्नमेव । एकस्यामपि विद्यायां पञ्चामि- विद्ययोः गुणभेदेप्यभेदो दृश्यते । आशिकानां माखातु शिरोताग्व्ये कञ्चन व्रतं श्रूयते । अन्यत्र न । तत्र कथं एकविद्यास्वमिति चेत् ‘नेता- चीर्णमृतोऽधीते' इति श्रुत्या गिरोवृतं वेदाध्ययना मेवेति ज्ञायते । 'तेषामे- वैतां ब्रहाविद्यां वदेत, शिरोवृतं विधिवगैस्नु वीर्ण' इत्यत्र ब्रह्मविद्येत्यस्य वेदाख्यविवेत्यर्थः, न तु परमवियेत्यर्थः । 'बम तल्ले तपोवेदे न द्यो: पुसि वैधसि' इति ब्रह्माजम्य वेदे प्रयोगदृष्टेः । सर्वे वेदाः यत्पदमाममन्ति इति श्रुत्या च सर्ववेदान्तपतीयमानं ज्ञानं एकमेवेति निश्चीयते । इति ।। विशिष्टाद्वैतम् सर्ववेदान्तप्रत्ययाधिकरणम् । सर्ववेदान्तप्रत्ययं चोदनाद्यविशेषान् । भेदान्नेति चेदेकसामपि । (३५६) स्वाध्यायस्य तथात्वे हि समाचारोऽधिकाराम सयवस दर्शपति च । (३५८) तन्नियमः । (३५७) उपसंहारोभेदाद्विधिशेपयत्समाने च । गुणोपसंहारविरोधघा सद्ब्रह्मचिन्ताफलवत्यसिद्धय । गुणानुपङ्गाननुपङ्गयोधः कुत्रेति विद्यासु विचार्यनेमिन् ॥ ६ ॥ नानाशाखासु दृष्टा गुणसहितपरब्रामचिन्ताविशेषाः आख्यास्पं विधानं फलमपि च समं तब वियस्यमिष्टम् । तेपो मेदे च भिन्नाः इति च नपविदां गंप्रदायोत्र : विर्यकन्वे गुणानामुपहरणमयोऽन्यथा नैनि शक्ति ॥७॥ शिरोयतं च विद्यागमधयाध्ययनाङ्गकम् । न कुर्यादबतोऽध्यायमित्यतोऽध्यपनाङ्गयाम् ॥ ८॥ उपहरणम् - उपमन्दार चयः।

·पा. ३) सर्ववेदान्तप्रत्ययाधिकरणम्-चैतम्
अर्थः । अस्मिन् पादे उपासनाप्रकारः चिन्त्यते । अनेकशाखामु
थ्रयमाणाया वैश्वानरविद्यादिकायाः एकविद्यातं उत विद्याभेद इति विचार्यते ।
यथा 'समियो यजति इडो यजति' इत्यादिषु “यजति" श्रवणाभ्यासात् अवि-
शेषपुनश्रवणस्येव अत्रापि विधातु सत्वात् विद्याभेद इति प्राप्ते, फल देवता-
विधि-नामभेदात् सैवेयं विद्येति शाखान्तरेपि प्रत्यभिज्ञायते । प्रतिपत्तृभेदात्
पुनश्रुत्यादिकं नमविद्यायामुपपद्यत एव । आधर्वणिकशिरोवृतं चाध्ययनाङमेव ।
न ब्रह्मविद्यामिति तत्रापि विद्यैक्यमेवेति सर्ववेदान्तमत्यय ज्ञानगेकमेव ।
पूर्वकाण्डसिद्धमपि स्थिरीकरणार्थ पुनराशंक्य समाधानं कृतमिति न शाखैकत्व-
विरोधः ।
" आक्षिप्यस्थापनीयाः कतिचिदिह नया: पूर्वकाण्डप्रणीताः
केचिन व्युत्पादनीयाः क्वचिदपवदनं ख्याप्यमौत्सर्गिकस्य ।
इत्यं सर्ववचिन्ताकम इति समतां वीक्ष्य मध्यस्थदृश्या
शाक्ये पौनरुक्त्यप्रभूतिपरिहविस्सावधानविभाव्या ॥
इति इलोकेन ऐक्शास्थ्यखण्डनयुफिविरोधपरिहारः पूर्वाचार्यरेषोत इति नेह तन्यते ॥
शिरोवत नाम " अमिरित्यादिभिः मन्त्रः पभिरशुद्धन भस्मना ।
सर्वागोधूलनं कुर्यात् शिरोवतसमाह्वयम् ॥ ॥ इति सौरपुराणात्
भस्मोद्धलनमेव । इति ॥
तम् सर्वदान्तप्रत्ययाधिकरणम् । (१३६)
ओं सर्ववेदान्तप्रत्ययं चोदनाद्यविशेपात् । (३६६)
ओं मेदान्नेति चेदैकस्यामपि ।
(३६७)
ओं खाध्यायस्य तथात्वे न हि समचारोधिकाराच । (३६८)
ओं सलिलवचतन्नियमः ।
(३६९)
ओं दर्शयति च ।
(३७०)
सागमप्राप्त विनिर्णयोत्थ ज्ञान परब्रह्म फलायमेदात् ।
स्वाध्यायसामान्पविधिप्रमातः विष्ण्यर्थकान्येव वचांति वेदे ॥९
अम्मांसि सर्वाणि यथाऽन्धिगानि तथा समाचारयुताश्च सर्ने ।
स पश्चराबागमसेतिहागदहरिय इति श्रुनेश्न ॥१॥

·पा. ३] उपसंहाराधिकरणम् इतर -र्थः । सर्ववेदान्तज्ञाने समाने सति अन्यत्रोक्तगुणानामन्यत्राप्युप- संहारः । अग्निहोत्रादिधर्माणां भिनशाखोक्तानामपि तदेवैकं अमिहोत्रादिकर्मेति मत्वा अन्यत्रोक्तं अगजातं अन्यत्राप्यनुष्टीयते तद्वत् अत्राप्युपसंहारः एकमिति । विज्ञानभेदे सति नोपसंहार इत्यर्थः । इति ॥ द्वैतम् उपसंहाराधिकरणम् । (१३७) ओं उपसंहारोथभेदाद्विधिशेपवत्समाने च । (३७१) ओं अन्यथात्वं च शब्दादिति चेत्राविशेषात् । (३७२) ओं न वा प्रकरणभेदात् परोवरीयस्त्वादिवत् । (३७३) ओं संज्ञातश्चेत्तदुक्तमस्ति तु तदपि । (३७४) वैदोदितान् गुणान् सर्वान् दोषाभावांश्च यत्नतः । उपसंहृत्य चिन्त्योऽसौ सन्ध्यावन्दनकर्मवत् ॥ १२ ॥ अनात्मत्वनिवृत्यर्थ आत्मेत्येवेत्युपक्रमः । बरोबरीयस्त्वायेषु न कार्या चोपसंहतिः ॥ १३ ॥ अर्थः । ब्रह्मोपास्ता सर्ववेदोक्तान गुगान् दोपाभावं च उपसंहृत्य एकः विष्णुरुपाम्यः । विधिशेषाणि कर्माणि सर्ववेदोदितान्यपि । यथा कार्याणि सर्वेश्च सर्वाण्येवाविशेषतः ॥" इत्यादिना समानविण्ये गुणोपसहार: कर्तव्यः । वेदे कचित् दृष्ट 'सोऽरोदीत' इत्यादि दोषाणां नोपसहारः । अयमर्थः - अर्थाभेदात्-गुणानां दोपाभावानां च उपसंहारः कर्तव्यः, अविशेपात् । विधिशेषवत्-'अहरहम्सन्ध्यामुपासीत' 'ज्योतिष्टोमेन खर्गकामो यजेत' इत्यादि विधेः अगभूत खानाचमनप्रयाजादिवत् उपास्यस्य विष्णोः गुणोपसंहारः कर्तव्य इत्यर्थः, समानविषये, न तु दोषविषय= 'सोऽरोदीत्' इत्यादी इत्यर्थः । एते गुणाः नोपास्या इति विशेषयचनाभावात् सर्वगुगविनिष्टः अत्मा उपास्य इत्यर्थः । 'आत्मेत्येव' इत्यवधारणं तु अना- मत्लनिवृत्यर्थमेव, न गुणनिवृत्यर्थः । यदि प्रकरणभेदोन्ति परोवरीयस्त्वादि- गुणभेदात् भेद एव । परोवरीयत्वादि गुगमात्र विशिष्टं ब्रह्म उपास्य तत्र । न सर्वगुणविशिष्टम् । 'तलादेकस्सर्वगुणैर्विचिन्त्यः' इति कौण्डिन्यश्रुल्या सर्वगुणविशिष्टमेव ब्रह्म उपास्यम् । इति । 6 ·मतत्रयसारसंग्रह [अ.३ अढतम् अन्यथात्वाधिकरणम् । (१०३) अन्यथात्वं शब्दादिति चेन्नाविशेषात् । (३६५) न या प्रकरणमेदात्परोवरीयस्त्वादिवत् । (३६६) संज्ञातश्चेत्तदुक्तमस्ति तु तदपि । (३६७) उद्गीथापय तदक्षरमुपासीतेति काचिच्छृतिः उद्गीथ खलु दैत्यमारगपराः आजग्मुरेते परा । तस्मात्प्रक्रमभेद एवं विदितः तत्प्राणविद्या भिदा नेत्रादित्यगवेदनादितरदाकाशादि विद्या यथा ॥ १४ ॥ परोवरीयस्त्यगुणादिभेदात् संज्ञक्यसत्त्वेऽपि यथा विभेदः । उद्गाय नस्त्वं विति कतृकर्म भेदादियं वाजिकसामगा च ॥१५ अर्थः | वाजसनेयके 'ते ह देवा ऊचुः, हन्तासुरान् यज्ञे. उद्गीथेना- त्ययाम' (पृ.) ते ह वाचमूचुः त्वं न उद्गायति' (वृ.) इत्यादि छान्दोग्ये तद्ध देवा उद्गीथमाजहुः अनेनैताननिहनियामः' 'तमुद्गीथमुपासां चक्रिरे' (ब) इत्यादि । अत्र छान्दोग्यवाजसनेयकयोः प्रागविद्ययोः भेदाभेद संशये प्रकरण- भेदात 'स एप परोबरीयान् उदीयः, स एषोऽनन्तः' इति परोवरीयस्त्वगुण- विशिष्टं उदायोपासनं, यथा अक्ष्यादित्यादिगत हिरण्यस्मशृत्वादिगुणविशिष्टो- द्रीयोपासनात् भिन्न, तद्वत् अन्दोम्यगतप्राणविधायाः वृहदारण्यकपठितपाणा- विद्या मिन्नेव । उपक्रमानुरोधेन उपसंहारनयनमिति सिद्धान्तात् , अत्र कस्यांचिद्विद्यायां उगीयावयव ओंकारे प्रागदृष्टिः । अन्यस्यां तु उद्गीथ एव पापादृष्टिः । त्वं न उद्भाय' इति कर्मकर्तृभेदश्च दृश्यत इति न विद्युक्यम् । इति ॥ विशिधाद्वैतम् अन्यथायाधिकरणम् । (८४) अन्यथात्वं शब्दादिति चन्नाविशेषात् । न या प्रकरणभेदात् परोवरीयस्त्यादिवत् । (६१) संज्ञातश्चनदुक्तमस्ति तु तदपि । (३६२) प्यारोश्च सगनाम् ।

·तत्र विथैक्यं,
पा. ३) व्याप्त्यधिकरणम्-अद्वैतम्
परोवरीयस्त्वादिगुणादक्षिविद्य यथेतरा ।
उद्गीथविद्या मिन्नव प्रतीकोद्गीरभक्तितः ॥ १६ ॥
नित्यानिहोत्रेऽप्ययनामिहोत्रे संज्ञा समानाऽपि यथा विभेदः ।
उद्गीथविद्यापि तथैव भिन्ना छन्दोगवाजिश्रुतिकोटि दृष्टा ॥ १७ ॥
अ-र्थः । छन्दोगानां वाजिनां च उद्गीथविद्या दृष्टा ।
उत नेति विशये संज्ञायविशेषात् रियेक्यमिति पूर्वपले प्रकरणभेदात् परोपरी-
यस्त्वादिगुणभेदात् आकाशादिविद्यायाः, अक्ष्यादित्यादि विद्या यथा या भिन्ना
तथैव अत्रापि उदीयावयवभूत ओंकारोपान्त्या कृत्स्नोदीथभक्तिरूपोपात्या न
रूपभेदात् भिनव विद्यग । संज्ञैश्यसत्वात् विद्याऽभेद उक्त इति चेन्न ।
यथा अमिहोत्रसंज्ञा 'यावज्जीवमग्निहोत्रं जुहोति' इति नित्यानिहोत्रे, मासमान-
होमसमाप्तिक अयनाग्निहोत्रे च समाना वर्तते, तथापि तत्रामिहोत्रं मिन्नमेय,
तद्वत् । अत्र उद्गीथावयवभूतप्रणवः प्राणदृष्टया उपास्यः छन्दोगाना, वाजस-
नेयिनां तु कृत्स्नोद्गीथविषयः उद्गीथः प्राणदृष्टयोपास्यः इति रूपभेदात् भिन्नैव
उद्गीथावययभूतप्रणवस्यैव बहीषु विद्यायु व्याप्तिसत्त्वात् छान्दोग्ये, तत्प्रायपाठा-
नुसारात् 'ओमित्येतदक्षरमुद्गीथमुपासीत' इत्यपि उद्गीथावयवभूत प्रणव एव
उपास्य इति अर्थनोधकमिति ज्ञायते । अतः छान्दोम्योद्गीथविद्यायाः भिन्नैव
वाजिशाखागतोद्गीथविद्या ।
भर पक्षे "ओमित्येतदक्षरमुद्गीथमुपासीत" इत्यत्र उद्गीथमित्लस्य उद्गीथावरभूत
ओंकाररूयार्थाश्रयणे गोगमेव स्यात् उद्गीथपदमिति रेल, समुदाय प्रयुज्यमानशब्दः
अवयनेऽपि भवत्येव । 'प्रामो दग्धर, 'पटो दग्धः' इत्यादाविध उद्गीथशब्दः उद्गी.
यावयवबोधार्थको भवत्येव । तत्र गौणार्थ इति नेष्यते । इति ।
,
।
अद्वैतम् व्याप्त्यधिकरणम् । (१०४)
व्याप्तेश्च समञ्जसम् । (३६८)
आत्मत्पक्षरमुद्गीथमत्र भाति चतुष्टयम् ।
अध्यासश्चापवदनमेकत्वं च विशेषणम् ॥ १८ ॥
सामानाधिकरण्यं तत् तत्र कोऽर्थ इहेति चेत् ।
एकत्वाध्यासापयादा सावद्यास्तद्विशेषणम् ॥ १९ ॥

·८ मतत्रयसारसंग्रहे उद्गीथायययोङ्कारल्याप्नहतोरुपामना । कृत्स्नोद्रीय वाजिशाखा यक्तियुपारयं नतो भिदा ॥ २० ॥ अ-: । 'ओमित्येनतक्षरमुद्गीथमुपागीत' (घा.) इत्यन्न समानविभक्ति- श्रवणात् सामानाधिकरण्यं चतुर्धा शास्त्रे भाति । अध्यासः, अपवादः, पकल्प, विशेषगमिति । तब मिट्ठो माणवका', 'नामत्रम्हल्युपासात निम्बादिपु विष्ण्वादि बुद्धि. इलन्यासः । देहेन्द्रियमंघाने आत्मदिः, आत्मन्यव 'तत्त्वममी नि पश्चादाविन्या शात्मबुद्धधा निपर्यत इत्यापारः । 'द्विजोत्तमो नागो भूवः' इति एवात्यं । विशेषगं तु 'नीलं यत् उत्फलं तदानयः इति । अन चतुष्टये विधेपणरूपमामानाधिकरण्यमेव आधीयते । सर्ववेदव्यापिनः ओमित्यस्य अक्षरस्य ग्रह्णप्रमतौ, उद्गीथशब्दविशेषणेन औद्रावविशे. पितस्य ओकारस्यब उपास्यतया ग्रह्णमित्यर्थः । इतरपक्षास्तु प्रस्ते अनुपयुक्ततया, व्यावर्तनरूपप्रयोजनाभावाच नापीयन्ने । छान्दोग्योपनिषदि उद्गीथावयवभूतोंकार- बाहुल्यदर्शनान् उद्गीथानगनभूतोंकार एवोगस्य इति निीयते । इति । द्वैतम् प्राप्त्यधिकरणम् । (१३८) ओं प्राप्तेश्च समञ्जसम् । (३७५) विरिञ्चिस्तु गुणैस्सः जुटं ब्रह्म विचिन्तयेत् । यथाक्रमं मनुष्यास्तु चिन्तयेयुर्हरि गुणः ।। २१ ॥ -र्थः । गुणस्तरुपास्योऽमी ब्रह्मणा परमेश्वरः । अन्यथाक्रम चैव मानुषः कैदिचदेव तु ॥" इति प्रमाणान् चतुर्मुखस्यैव सर्वगुणविशिष्टबलोपासनम् । अन्येषां तु यथा संभवं गुणोपसंहारः अनुपसंहारश्च भवति । अधिकारिकभेदेन गुणोपसंहारा- नुपसंहारयोः प्राप्तिसभवात् उभयमपि समञ्जसमेव । इति ॥ । अद्वैतम् सर्वाभेदायिकरणम् । (१०५) सर्वाभेदादन्यत्रमे । (३६९) कचिद्वसिष्ठत्यगुणाधनूक्त्या सा प्राणविद्या पृथगा मैगम् । विद्याद्वये सर्वगुणे समाने परत्र सिद्धस्य परत्र सङ्गः ॥ २२ 1] ·पां. ३] आत्मगृहीत्यधिकरणम्-अद्वैतम् . उत पुरुष एव एभ्यः सर्वेभ्यः परः प्रतिपाद्यत इति संशये सर्वेपमेषां परत्वेन पुरुषशन्नवाच्यो आगा पर इत्यर्थ इति ज्ञायते । 'निचाय्य ते मृत्युमुखात् प्रमुच्यते', सोऽध्वनः पारमाप्नोति तद्विष्णोः परमं पदं' इत्यादिना आत्म- ज्ञानस्य बन्धनिवृतिरूपप्रयोजन सत्त्वात् आध्यानपूर्वक सम्यग्दर्शनमेव हि प्रयोजनम् । सम्यग्दर्शनं चात्मज्ञानमेव । ततत्परत्वप्रतिपादकार्थाश्रयणे नु न किञ्चित् प्रयोजनमिति ।। अद्वैतम् आत्मगृहीत्यधिकरणम् । (१०८) आत्मगृहीतिरितवदुत्तरात् । (३७५) अन्वयादिति चेत्स्यादवधारणात् । (३७६) 'आत्मा वा इमेक एव' समभूत् इत्यत्र धाताऽथवा । ब्रोवायमनूद्यने नु विशये ब्रहौव पापठ्यते ॥ २९ ।। सृष्टयादिप्रतिपादकमकरण यहीपु विद्याखसी । साक्षादात्मविबोधकश्च बहुशो दृष्टस्तथात्माऽयकम् ॥३०॥ आत्मेति योऽयं कतमस्सदेव सोम्येदमित्यत्र सदात्मशब्दौ । अम् समानाविति सत्पदार्थः आत्मैव वाक्यार्थवशाद्धि बुद्धः ॥३१॥ अ-र्थः । आत्मा वा इदगेक एवान आसीत् । (ऐ.) इत्यत्र आत्म- शब्द: विरिञ्चादिपरः, 'नान्यत्किंचन मियत् , स ईक्षत लोकानु सूजा' इति (ऐ) इति लोकादृष्टयाद्युक्तेः, इति प्राप्ते, आत्मगृहीतिः परमात्मग्रहणम् । अत्र आत्मशब्देन परमात्मैव गृह्यत इत्यर्थः । ईक्षापूर्वकसष्मृत्यवचनात् । यथा सृष्टिश्रवणेषु इतरेषु 'तस्माद्वा एतस्मात् आत्मन आकाशसंभूतः' इत्यादिषु आत्मशब्देन परगात्मन एव ग्रहणं तद्वदित्यर्थः । लोकमुष्टयादिकं तु श्रुत्य- न्तरप्रसिद्धमहाभूतसृष्टयनन्तरमिति योजयितव्यम् । ईक्षापूर्विकासृष्टिः परमात्मन एवेति सर्वत्र प्रसिद्धत्वात् अत्रापि स ईक्षत' इति प्रक्रम्य सृशिवचनात् आत्मशब्दः परमात्मपर एवेति ।। यहा वाजसनेयके 'कतम आत्मा' इति 'योऽयं विज्ञानमयः' (वृ.) इत्या- रम्य 'स वा एष महानज आत्मा अजरोऽमरोऽगृतोऽगयो ब्रह्म' इत्युपसंहियते । . . क्यकम् = मसावित्यर्थः ।

·१२ मतत्रयसारसंग्रह छान्दोग्ये सदेव सोम्येदमग्र आसीत्' (पृ.) इत्यारभ्य 'स आत्मा तत्त्वमसि' इत्युपदिश्यते । तत्र उभयोः श्रुत्योः तुल्पार्थत्वं, उस अतुल्यार्थत्वमिति विशये अतुल्यार्थत्वमिन्येव प्रतिभाति । कचित् आत्मशब्दोपक्रमात् आत्मतत्वोपदेश इति गम्यते । छान्दोग्ये तु सदेवेति उपक्रमोपदेशविपर्यय इति अतुल्यार्थ- स्वमिति प्राप्ते 'सदेव' इत्यत्र सच्छब्देन 'कतम आला' इति वृहदारण्यकोक्त आत्मैव गृह्यते । उतरवाक्यावगतात्मोपदेशात् तुल्यार्थत्वमित्येव । यद्यपि उपक्रमानुगुण एवोपसंहारो वक्तव्यः । तथाऽपि सच्छन्देन आत्मैवोपकान्त इति नोपनमाधिकरणविरोधः । यद्यपि प्रकारभेदः उभयत्रास्ति । तथापि प्रतिपाद्यार्थाभेदात् सदात्मशब्दौ तुल्यार्थको परमात्मपरावेवेति ।। । विशिष्टाद्वैतम् आनन्दायधिकरणम् । (८६) आनन्दादयः प्रधानस्य । (३६५) प्रियशिरस्त्वाद्यप्राप्तिरुपचयापनयौ हि भेदे । (३६६) इतरेत्वर्थतामान्यात् । (३६७) आध्यानायनयोजनामावात् । (३६८) आत्मशब्दाच। (३६९) आत्मगृहीतिरितरबदुत्तरात । (३७०) अन्वयादिति चेत्स्थाश्वधारणात् । (३७१) सर्वासु परविद्यासु परमात्मा गुणाति सः । आनन्दादिविशिष्टोत्र ध्येयः प्रियमुखा न हि ॥ ३२ ।। आत्मानन्दमयोप्यत्र शिरःपुन्छादि कल्पना । आध्यानायेति निणीतं ब्रह्मधात्मेति निश्चयात् ॥ ३३ ॥ अर्थः । सर्वासु परविद्यासु बमवरूपप्रतिपादकाः गुणा: उपसंहर्तव्या न येति रिचार्यते । प्रकरणानधीतगुणानां ब्रह्मोपान्तौ असंभवात् यत्न श्रुता. तत्रैव ते ग्राहा इति पूर्वपक्षे प्रधानन्य ब्रह्मण. सर्वेप्युपामनेषु अभेदात् गुणानां गुणिनमन्तरास्थित्यभावात् कचित् अनधीता अपि ब्रमस्वरूपभूताः आनन्दादयो -गुणाः सर्वत्रोपसंहर्तव्याः । 'तस्य प्रियमेव शिर इत्यादयन्तु न शक्न । मन्जुद्धीनां नमशानमिप, निर:- पक्षादिकल्पना । 'अन्योन्तर थामा आनन्दमयर इसत आत्मशब्द्धन परमागन एवं प्रणात् तम्य च शिरपक्षपुडाधर्मभनाय । इति ॥

·पो. ३ अनन्दायधिकरणम्-दैतम् द्वैतम् आनन्दायधिकरणम् । (१४०) ओं आनन्दादयः प्रधानस्य । (३७७) ज्ञानं सदात्मानन्दश्च हरिश्चिन्त्यो मुमुक्षुभिः । फलान्तरार्थिमिस्तत्र प्रोक्ताश्चिन्त्या गुणा हरेः ॥ ३४ ॥ अ-र्थः । प्रधानफलमोक्षकामी विष्णु आनन्दो ज्ञानं सदात्मेत्युपा- सीतेत्यर्थः । “सच्चिदानन्द आत्मेति नोपासा विनिरिक्ता । सर्वेषां च मुमुक्षूणां फलराम्यादपेक्षिता ॥" इति ब्रह्मतर्कात् फलान्तरार्थिमिः इतरे गुणाः उपास्या इत्यर्थः । इति ॥ द्वैतम् प्रियशिरस्त्यायधिकरणम् । (१४१) ओं प्रियशिरस्त्वायनाप्तिरुपचयापचयौ हि भेदे । (३७८) अजस्य पूर्णोपास्ति स्यान्नेतरंपामिति श्रुतेः । प्रियमेव शिरो मोदः इत्याद्या न गुणास्स्मृती ॥३५॥ अ- र्थः । फलान्तरार्थिमिः सर्वैः प्रियशिरस्त्वादयः गुणाः नोपास्याः । सर्वगुणविशिष्टोपासनं चतुर्मुखस्यैव । नेतरेपामिति ।। नैव सर्वगुणास्सधैरुपास्या मुक्तिभेदतः । विरियत्येव यन्मुक्ती आनन्दस्य सुपूर्णता ॥” इति वराहपुराणातु ॥ द्वैतम् इतराधिकरणम् । (१४२) ओं इतरेत्वर्थसामान्यात् । (३७९) आनन्दादि चतुभ्योऽन्य मध्यमा ये गुणास्मृताः । ते सर्वे फलसाम्याय सूपास्या निर्जरादिमिः ॥ ३६ ॥ अर्थः। सच्चिदानन्दात्मभ्यः इतरे गुणाः फलसाम्यलाभाय देवा- दिभिरुपास्या इत्यर्थः । इति ।। द्वैतम् आध्यानाधिकरणम् । (१४३) ओं आध्यानाय प्रयोजनाभावात् । (३८०) ओं आत्मशन्दाच । (३८१) ·१४ मतवयसारसमहे अ. ध्यानार्थ ज्ञानलाभार्थं गुणास्सर्वे समाहृताः । ध्यानज्ञानेतरार्थरतु गुणध्याने न चेप्यो । आत्मेत्येवति विधिना गुणध्यान फलं न हि ।। ३७ ।। अर्थः । "ज्ञानार्थमयध्यानार्थ गुणानां समुदीरणा । ज्ञातव्याचा ध्यानध्या: गुणात्सर्वेप्यतो हरेः । मान्य प्रयोजनं ज्ञानात् ध्यानात् वर्मरतरपि इति प्रमाणात् हरेः सर्वगुणाः ध्यातव्या एव । फलं तु मानलाभ एव । न तु साक्षा-मोक्षः। 'आत्मेत्येवोपासीत' इनि गुमानुपसंहारेण उपासनोनेः । इति ॥ द्वैनम् आत्मगृहीत्यधिकरणम् । (१४४) आ आत्मगृहीतिरितरवदुत्तरात् । (३८२) आत्मत्येवेत्युपास्योक्ती आनन्दादिग्रहो न हि । सर्व एकी भवन्तीति चात्मशब्दोन्यलक्षणम् ॥ ३८ ॥ -र्थः । गुणानुपसहारेग केवलमानोपास्ता विपक्षितायां पूर्वोक्त सच्चिदानन्दानामपि उपास्ता ग्रहणं न भवेत् इत्यापे 'अत्रोते सर्वे एकी भवन्ति' इत्युत्तरवाक्यात तेपि गुणाः आमगब्देन उच्यत एव । इति ।। द्वतम् अन्ययाधिकरणम् । (१४५) ओं अन्वयादिति चेत्स्यादयधारणात् । (३८३) मचिदानन्दरूपाणामात्मशब्दे ममन्ययात् । व्युत्पत्या चात्मशब्दस चत्वारोऽर्धास्मृता युधः ॥३९॥ अ-र्थः । आनन्दादिमर्वगुणाना आमगदे समन्ययान् पूर्वोक्त आनन्दादिगुगानन्ययनोधकात्मगलाञ्चेति सूत्रोक्त "आमत्येवेत्युपासीत' इति वाक्यं न युक्तमिति चेत् सत्य, आत्मेत्येवेत्स्वधारणात ग्यादेव । तथाऽपि सोपसंहारविरोधवचनान् आन्मेत्येवेन्यत्र खामशब्देन सच्चिदानन्दात्मरूपमेव ध्येयमिति बोधनात् । इति ।। अनम् कायांग्यानाधिकरणम् । (१०९) कार्याख्यानादधम् । (३७७)

·पा. ३] कार्याख्यानाधिकरणम्-विशिष्टाद्वैतम्
१५
आचम्यमानेषु जलेधनग्नसंकीर्तनादप्परिधानबोधात् ।
प्राणाख्यविद्यास्थमनुष्यकार्योपस्पर्शतीर्थयु पठत्वबुद्धिः ॥४॥
अ-र्थः । छन्दोगवाजसनेयिप्रागसंवादे 'तस्माद्वा एतदशिप्यन्तः पुर-
स्ताच्चोपरिपाचाद्भिः परिदधति । (छा.) तद्विद्वांसः श्रोत्रिया अगिप्यन्त
आचामन्ति अशित्वाचाचामन्ति, एतमेव तदनमनग्न कुर्वन्तो मन्यन्ते' (वाज.)
इति । वृहदारण्यके तु 'तम्मादेवं वित् अशिप्यन्नाचामेत् अशिल्यानाचामेत्
एतमेव तनगनमें कुरुते' इति । अत्र सर्वत्र मागरिदः आचमन विधेयं, उत
आचमनीयास्वप्नु पटत्वानुसन्धानविधान इति सन्दिह्य 'आचान्तेन कर्तव्यम् ,
शुचिना कर्तव्यम्' इति परिशुद्धयर्थ शास्त्राप्राप्ताचमनीयास्यप्मु बासस्त्यानु-
सन्धानमेव अपाप्तत्वात् विधेयम् । 'कि मे वासः, अद्भिः परिदपति इति
श्रुत्योरानुगुण्यात् । इति ॥
विशिष्टाद्वैतम् कार्याख्यानाधिकरणम् । (८७)
कार्याख्यानादपूर्वम् । (५७२)
कि मे वासः पुष्करं वस्त्रमेतं प्राणं त्वेतं ननदोपेगहीनम् ।
इत्यायुक्त्या प्राणविद्यास्थितस्य स्वोपस्पशे वखबुद्धिर्हि कार्या ॥४॥
अ-र्थः । 'कि मे वासः' इति प्राणेन पृष्टाः बागादयः 'आपो चास
इत्यूचुः' । 'अशित्वा चाचामन्ति, एतमेव तदनमननं कुर्वन्तो मन्यन्ते' इति
कचित् , कचित् 'अद्भिः परिदधति, लम्भुको ह वासो भवति, अननो भवति ।
इति । अत्र प्राणविद्यानिष्ठस्य स्मृतिप्राप्ताचमनान्तरात् अपूर्वाचमनविधानं या,
प्राप्ताचमनीयाखप्यु चासोऽनुसन्धानं वेति विशये वासस्त्वानुसन्धानमेव अमाप्त-
'त्वात् विधेयम् । 'तस्माद्वा एतदशिष्यन्तः पुरस्ताच्चोपरिष्टाचाद्भिः परिदधति'
इति परिधानोक्तेः । इति ॥
द्वैतम् कार्याख्यानाधिकरणम् । (१४६)
ओं कार्याख्यानादपूर्वम् । (३८४)
अलौकिकाब्रह्मगुणाः ध्यातव्यास्ते मुमुक्षुभिः ।
अलौकिकं मुक्तिकार्य यतोऽस्येति श्रुतेरिह ॥ ४२ ।।
नालौकिकाः प्रसिद्धाश्चेा इन्द्रादावुपदेशतः ।
यथा ज्ञातो गुणास्तद्वत् ज्ञायन्ते वेदशब्दतः ॥ ४३ ॥

·मतत्रयसारसंग्रह [अ.३ अर्थः । * अलौकिकास्तस्य गुणाद्युपास्याः अलौकिकं मुक्तिकार्य यतोऽस्य' इति प्रमाणात् मोक्षार्थिभिः वेदोक्ताः विष्णुगुणा एव ध्यातव्याः । अलौकिकगुणाः न प्रसिद्धा इति न । 'वज्रहस्तः पुरन्दरः' इत्यादिना इन्द्रा- दीनां गुणा: वेदशब्दान् यथा झायन्ते तथा सर्ववेदैरपि विष्णुगुणाः झायन्त एव । मत्रायः । कार्याख्याना = मोक्षस्याख्यानात् , अपूर्व =अलौकिक, अलौकिक बहु- गुणज्ञानमुपसंइस निशुय इत्यर्थः । इति । अद्वैतम् समानाधिकरणम् । (११०) समान एवं चाभेदात् । (३७८) "मनोमयं प्राणशरीर"मित्थं मंयोगरूपाद्युभयन्त्र तुल्यम् । शाण्डिल्यविद्युक्यमतश्च तस्मिन्नीशानतारूपगुणस लाभात् ॥४४ अ-थे । शाण्डिल्यविद्याप्रकरणे 'स आत्मानमुपासोत, मनोमयं प्राण- शरीरं भारूप' इति क्वचित् मनोमयोऽयं पुरुषो भास्सत्यः, तमिन्नन्तर्हदये यथा व्रीहिर्वा यवो वा स एष सर्वस्येशानः सर्वस्याधिपतिः' इति चित् दृश्यते । तत्र इयं शाण्डिल्यविद्या एका भिन्ना वेति विशये एकस्यामपि शाखायां वशित्वादिरूपगुणभेदसत्त्वात् भिन्नैवेति प्राप्ते, यथा भिन्नासु शाखासु विद्यैकत्वं गुणोपसंहारश्च भवति एवं एकम्यामपि शाखायां स्थलद्वये पठितापि शाण्डिल्यविद्या उपास्यामेदात् एकविद्या भवितुमर्हति । उभयत्र समानगुणा- मानात् । विभकृष्टदेशपठित शाण्डिल्यविद्यामनूध प्राप्तांश विहाय अप्राप्तांशे शानत्वादिगुणविधानार्थमन्येति विचक्यात् परस्परगुणोपसंहार एवेति ।। विशिष्टाद्वैतम् समानाधिकरणम् । (८८) समान एवञ्चाभेदात् । मनोमयोंऽयं पुरुषस्तु सत्यं वशीति सर्वस्य गुणप्रभेदात् । शाण्डिल्यविद्या विविधेति चेन सर्वस्य साम्यावशिवास्ति सत्ये ॥४५ * भलौकिकेति- भयोपासनस्य यत, मुतिस्पफल लोकविलक्षण भत; तस विष्णो: सर्ववेदोछगुणाः उपास्याः ।

·पा. ३] समानाधिकरणम्-द्वैतम् अ- र्थः । 'सत्यं ब्रम्हेत्युपासीत', इत्यारभ्य 'सत्यसङ्कलं आकाशात्मानं' इत्यन्तं पठितम् । स्थलान्तरे तद्वत्सर्वं पठित्वा 'सर्वस्य वशी, सर्वस्येशानः' इत्यादिकं पटितम् । देशद्वये पठिता शाण्डिल्यविद्या एका या मिला वेति संशये उमयत्र समानगुगाम्नानान् सम्योगचोदनाख्यानामविशेषेऽपि वशित्वा- द्युपास्यगुणभेदेन रूपभेदाविद्याभेद इति प्राप्ते वशिल्यादिगुणस्य अन्यत्र स्पष्ट- तथा प्रतीत्यभावेऽपि सत्यसङ्कल्पत्वरूप गुणान्तर्गतत्वात् वशित्वादेः रूपभेदा- भावात् विद्युक्यमेव । इति ॥ द्वैतम् समानाधिकरणम् । (१४७) ओं समान एवं चाभेदात् । (३८५) •ओं सम्बन्धादेवमन्यत्रापि । (३८६) खाहबैदिकगुणोपसंहतो विक्रमादिगुणचिन्तनं नृणां । नास्ति धातुरखिलाश्च सद्गुणाः पाण्युपास्तिरपि विक्रम विना ॥४६ अ - र्थः । अलौकिकगुणोपसंहारेऽपि चतुर्मुखव्यतिरिक्तानां सर्वेषां ख- स्वालिौकिकगुणानामेवोपसंहारः । कदाचित्कानां त्रिविक्रमत्वादीनां गुणानां चतुर्मुखादन्यत्र असंभवात् । सरस्वत्या अपि त्रिविक्रमल्यादिव्यतिरिक्तालौ- किकगुणानुपसंहत्य विष्णुध्यानविघानाच । इति ॥ समान एवं चामेदात्-समाने-स्खयोग्यगुणविषय एष उपसंहारः, न त्वयोग्ये, न समाने च, अयोग्यविषये तु अभेदादेवये उपसंहार एव ॥ सम्बन्धादेवमन्यलापि-अन्यत्रापि त्रिविक्रमत्यादि क्रियास्वपि एवं गुणोपसंहारवत् , सम्बन्धात्-परमात्मसम्बन्धात् त्रिविक्रमत्वादीनां गुणोपसंहारः चतुर्मुख एवं युज्यते ॥ अद्वैतम् सम्बन्धाधिकरणम् । (१११) सम्बन्धादेवमन्यत्रापि । (३७९) न वा विशेषाव । (३८०) दर्शयति च। (३८१) आदित्यनेत्रस्थितसत्यरूपम्याने तदङ्गोपनिषच दृष्टा स्थानादिभेदादातिदेशतश्च भिन्नार्कविद्या च तथाक्षि विद्या ॥४॥ 3 ·मतत्रयसारसंग्रहे [अ.३ अ-र्थः । 'तयत् सत्यमसौ स आदित्यो य एष एतस्मिन् मण्डले पुरुषो यश्चायं दक्षिणेऽझिन्' इति सत्यं नल पठित्वा तस्योपनिषदरित्यधि- दैवतम्', 'तम्योपनिषदहमित्यध्यात्मम्' इति तदङ्गमूत उपनिपवयं पठितम् । तत्र अक्षिविद्या आदित्यविद्या च भिन्नैव । उपासनस्थानविशेषसत्त्वात् । एक विद्याने 'तस्यैतस्य तदेव रूपं यदमुप्य रूपम्' इत्यतिदेशवयात् । अत: विद्याभेदात् व्यवस्थितगुणे एव विद्ये । इति ॥ विशिष्टाद्वैतम् सम्बन्धाधिकरणम् । (८९) सम्बन्धादेवमन्यत्रापि । (३७४) न वा विशेषात् । (३७५) दर्शयति च। (३७६) व्यक्षिस्थितसत्यस भ्यानेचोपनिपवयम् । यथाक्रम तदङ्गं वा विद्युक्ये च द्वयं द्वये ॥४८॥ स्थानभेदात् पृथम्विद्या तन्नास्येरन् गुणा इमे । तदेवामप्यरूपं वित्यतिदेशात् प्रतीयते ॥ ४९ ।। र्थः । तद्यत्सत्यमसौ स आदित्य: य एष एतस्मिन् मण्डले पुरुषो यश्चायं दक्षिणेऽक्षिन्' इत्यादिना सूर्यमण्डले अक्षिणि च सत्यस्य ब्रह्मण उपा- स्यत्वमुक्त्या 'तस्योपनिषदहरित्यधिदैवतम्', 'तस्योपनिषदहमित्यध्यात्मम्' इति द्वे उपनिषदौ आम्नायते । ते यथासंख्य स्खौ अक्षिणि च उपनिगदौ अन्वयं माप्नुतः, उत उभयत्र उभे अनियमेनेति संशये उपास्यबहाणः रूपैक्यात् फलायभेदाच विथैवयात् अनियगेनोमयन उभौ पाप्नुत: 'सम्बन्धादेवमन्यत्रापि' इति पूर्वपक्षे प्रास्ते, ख्यक्ष्याधारतया उपास्मस्थानभेदात् 'तस्तस्य तदेव यदमुप्य रूपम्' इति अतिदेशाच न वियैक्यम् । उमयोः उभयत प्राप्त अतिदेशवयात् । इति ॥ तम् न वा विशेषाधिकरणम् । (१४८) ओं न का विशेषात् । (३८७) ओं दर्शयति च । (३८०) ·पो. ३) सम्भृत्यधिकरणम्-अद्वैतम् आत्मशब्देन सर्वेषां गुणानां ग्रहणं न हि । अजातिरिक्तसर्वेषां स्वस्खयोग्यगुणमदः ॥ ५० ॥ (आत्मशब्द इति शेषः) अ-र्थः । सर्वेषां आत्मशब्देनोपासने साम्येऽपि आत्मशब्दस्य सर्वगुणाभिधायित्वनिर्वचनेन सर्वे गुणाः सर्वेषां प्राप्नुयुरेवेति प्राप्ते अधिकारि- तारतम्येन खखाई सर्वगुणा एव आत्मशब्देनोच्यन्त इति चतुर्मुखादिव्यति- रिक्तानां सर्वगुणापातिरेव । इतरेषां न चैवेति श्रुतेः । इति ।। नया विशेषार-आत्मशब्देन सर्वगुणप्रहणं नव भवति । विशेषात् --अधिकारि- तारतम्यात् ।। अद्वैतम् सम्भृत्यधिकरणम् । (११२) सम्भूति धुव्याप्त्यपि चातः । (३८२) यत्सम्भृतिप्रभृतयश्च खिलेषु दृष्टाः तत्रैव ते स्युरपरन नचिन्तनीयाः। तुल्येगुणेऽपि हृदयायतनादिभेदात् भिन्ना परादिगुणतो विविधापि विद्या ॥५१॥ अर्थः । ब्रह्म ज्येष्ठा वीर्या सम्भृतानि, ब्रह्मामे ज्येष्ठं दियमाततानः इत्यादयः राणायणीयानां खिलेषु ब्रह्मणो विभूतित्वेन दृष्टाः । ते सर्वब्रह्मविद्यासु उपसंहियेरन् नवेति विचारे सम्भृतिद्युत्याप्त्यादि विभूतयः सर्ववाविद्यासु नोप- संहर्तव्याः । तत्र द्युन्याप्त्याद्यभावात् । भिन्नप्रदेशस्थविद्यासु यत्र तादृशगुणद्यो- तकाः शब्दाः वर्तन्ते तत्रैव विद्यासु उपसंहार इति ॥ विशिष्टाद्वैतम् सम्मृत्यधिकरणम् । (९०) सम्मृतियुज्याप्ति चातः । (३७७) ज्येष्ठावीर्यासम्भृतानीति ये स्युः तेषां शुव्याप्त्यादिविद्यासु यासु । संहर्तव्या नेतरत्राल्पदेशविद्याम्वित्थं सुव्यवस्थाप्यमेव ॥ ५२ ॥ अर्थः । ब्रह्म ज्येष्ठा वीर्या सम्भृतानि, महाग्रे ज्येष्ठ दिधमाल्तान, ब्रह्म भूतानां प्रथमोथ जज्ञे, तेनार्हति ब्रह्मणा स्पर्धित कः' इत्येवमादि गुणाः अल्पस्थानगोचरासु विधायु नोपसंहर्तव्याः । यत सम्भृत्यादिगुणविशिष्टं ब्रह्म उपास्यं वर्तते तत्रैव । स्वप्रकरणे उपसंहारस्यायोम्येऽपि विप्रकृष्टदेशे उपसंहारो भवत्येव । इति ।।

·२० मत्तत्रयसारसंग्रह । द्वैतम् सम्भृत्यधिकरणम् । (१४९) ओं सम्भृतिाव्याप्त्यापि चातः 1 (३८९) शुन्याप्तिसम्भृतिश्चापि गुणौ चिन्त्यौ सुरादिभिः । आनन्दायागुणास्सर्वेः उपास्या योग्यतावशात् ॥ ५३॥ अर्थः । 'रडा स द्याया पृथिवी सर्वेषु लोकेषु भाति' इत्यादि श्रुत्युक्तसम्भृतिाव्याप्ती गुणो देवादिभिरेवोपास्यों । नान्यः । "देवादीनामुपास्यन्तु भृतिश्या'त्यादयो गुणाः । आनन्दाद्यास्तु सर्वेषामाययानकृन् भवन् ॥ इति प्रमाणात् । इति । सम्भूतियशाप्याप नान =(सम्भतिशुव्याप्ति अपि च अन:) गम्मृति-मम्यक् भरणं, सत्यप्ति =दिवा कान्त्या व्याप्तिा, दिबु क्रीडा विजिगीपा व्यवहार धनिस्तुति- मोदमदखाकान्तिगतिपु' इति दिवु धातोः कान्यकत्वान् । गम्भूतिध घुध्याप्तिय एतयोस्समाहार सम्मृतिमुव्याप्ति, "ती गुणो, अपि बाल, उपसंहारयोग्यताविशेषा पेक्षापादेव देवादिभिरेवोपास्या इत्यर्थ । देवाद्युपासनाप्रकार:- "कामभक्लासरस्त्रीणामन्येपा नव कामतः । उपास्यधपुरत्वेन देवत्री जनार्दनः ।। जारत्वेनाप्रवीण कामाग्विदिति योग्यता। योग्योपासां विना व मुक्तिः कस्यानि मेत्स्यति । अयोग्योपासनाकः अनर्थ भावि यति । सम्मानु योग्यना ज्ञात्वा हरेः कार्यमुपासनम् ॥ पतित्वन धियोपास्यो ब्राया मे पितनि । पितामहतयाऽभ्या विदशानां जनार्दन । प्रपितामहो में भगवान इति सर्वजनम्य तु "इत्यादि प्रमाणार शेयः ॥ अद्वैतम् पुरुपविद्याधिकरणम् । (११३) पुरुषविद्यायामपि चेतरेपामनाम्नानान् । (३८३) याण्डिङ्गयादिषु नैतिरेये मनुष्यपिया पठिना समाख्या । चित्फलं वर्षशताधिकायुः ब्रह्मारिकत्र ततो पिभिन्ना ॥ ५४॥ अर्थः । पुरुपविद्या बहुत्र श्रुता । म ममान्या तुल्याऽपि, पवित 'घमणो महिमानमाप्नोति' इति ब्रमप्रानिपाल, उपासक्युरपम्य म्यान्मारी रादीनां यजमानवज्ञादीनां कल्पन, अन्यत्र तु 'पाडी वगन जीवति' इति रामारुषानुग्यदल्यथाः।

·पा.३] पुरुषविद्याधिकरणम्-विशिष्टाद्वैतम् २१ (११६ वर्षाणीति) पोडशाधिकशतायुष्टुफलं खाऽयुपः, चतुर्विंशतिवर्षाणि प्रातस्सवनत्वेन चतुश्चत्वारिंशद्वर्षाणि माध्यन्दिन सक्नत्वेन, अप्नाचत्वारिंशद्वर्षाणि तृतीयसवनत्वेन परिकल्प्य त्रेधाविभागादिपकल्पनं इत्युपास्तिप्रकारभेदात् फलभेदाच पुरुषविद्या भिन्ना । इति ॥ विशिष्टाद्वैतम् पुरुपविद्याधिकरणम् । (९१) पुरुपविद्यायामपि चेतरेपामनाम्नानात् । (३७८) यद्बह्मणोयं महिमातदापि यत् पोडशे वर्षशतं फलं च । श्रेधाविभागोऽध्वरकल्पनं च तस्मान्नृविद्या द्वयमन भिनम् ॥५५॥ -र्थः । तस्यैव विदुपः' इत्यारभ्य 'ब्रह्मणो महिमानमाप्नोति' इत्यन्त ब्रह्माप्तिरूपफलस्य आत्मनः यजमानरूपत्वस्य शरीरस्य च यागाभूत- करणत्वस्य च उक्तिः इचित् श्रूयते । परत्र पोडशवाधिकशतायुः पलस्य, चतुर्विंशतिवर्षाणि चत्वारिंशद्वर्षाणि, अष्टचत्वारिंशद्वर्षाणि त्रेधा विभज्य प्रातस्सयनादिरूपकल्पनोक्तिः श्रूयते इति पुरुषविद्यायाः समाख्यैक्येऽपि संयोगभेदात् रूपभेदाच्च भित्रैव पुरुषविद्या । फलवत्सन्निधावफल सदङ्ग' इति पूर्वानुवाकपठितवनविद्याया अनन्तरपठित 'तस्यैवं विदुपः' इति विद्या पूर्वोता- ब्रह्मविद्याङ्गभूतेति निश्चीयते । इति ॥ द्वैतम् पुरुषविद्याधिकरणम् । (१५०) ओं पुरुषविद्यायामपि चेतरेपामनाम्नानात् । (३९०) महागुणानां सर्वेमामनामानात् नृसूक्तके । गुणोपसंहतिः कार्या नृमूक्तिगुणचिन्तने । ५६ ॥ अ- र्थः । पुरुषसूक्तेऽपि उपास्य सर्वगुणानाम्नानात् सर्वगुणानानविशिष्ट- विद्याया अमसिद्धत्याच पुरुषसूक्ते अनुक्ता अपि सर्वगुणाः उपसंहर्तव्याः । "गर्वतः पौरुपे सूक्ते गुणा विगोरुदीरिताः । तत्रापि नव सर्वेऽपि तस्मान कार्याफ्संहतिः ॥” इति प्रमाणात् । उत्तममभ्यमाधिकारणां पुरुपयूक्त सम्सयोग्यासगुणोपसंहारः वर्तभ्यः । इति ॥ विद्योतमत्वेन प्रसिद्धपुरपसमविद्याया केपानिदेव गुणानामानानेऽपि अपेक्षितेतर- गुणाना अपठितत्वात् सर्वगुणोपसंहार: कर्तव्यः इति सूत्रार्थः ॥

·मतत्रयसारसंग्रहे [अ.३ अद्वैतम् वेधाधिकरणम् । (११४) वेधार्थमेदाद । (३८४) विद्यासमीपपठिता अपि केपि मन्त्राः "सर्व प्रविध्य हृदयं धमनीः प्रवृज्य" । इत्येवमादय इहापि न संहियेरन् किन्त्याभिचारिक समन्वय एव तेषां ॥ ५७॥ अर्थः । उपनिषदामारस्मे कचित् 'सर्व प्रविध्य हृदयं प्रविध्य धमनीः प्रवृज्य शिरोऽभिप्रवृज्य विधा विपृक्तः' इत्यादिः क्वचित् 'शं नो मित्रशं वरुणः' 'देवा ह वै सत्रं निषेदुः' इत्यादि प्रवर्यब्राह्मणं श्रूयते । तत्र वैधादयो मन्त्राः पवादिब्राह्मणं च विद्यासु उपसंहियेरन् उत न वेति विचारे उपनिषत्समीप- पाठात् उपसंहर्तव्या इति प्रावे हृदयप्रभेदादि मुमुक्षस्मरणान:र्थ भेददृष्टेः विद्यासु नोपसंहर्तव्याः । आभिचारिकर्मण्येव गपों विनियोग इति अर्थ- सामर्थ्यात् ज्ञायते । श्रुतिलिङ्गवाक्यपकरणस्थानसमाख्यानां मध्ये स्थानापेक्षया श्रुतिलिङ्गवाक्यानागेव प्रमाणत्वात् अत्र श्रुत्यादिप्रमाणेन न विद्याशेषा एते मन्त्राः । 'सर्वल समदर्शिनः', 'नशान्तमनसो वापि प्रज्ञानेनैनमाप्नुयात्' इत्यादि प्रमाणात् मुमुक्षुणां कमिचिदपि द्वेषाभावेन उपासकस्य वेधादि मन्त्रो- चारणानुपपत्तेः, आभिचारिकर्मण्युपपत्तेश्च । मन्त्रान्तराणामपि अर्थसामर्थ्यात् अन्यत्र विनियोगदृष्टेश्य इति ॥ विशिष्टाद्वैतम् वैधाधिकरणम् । (९२) वेधाद्यर्थभेदात् । (३७९) विद्यारम्भे समाम्नाताः शन्नोमित्रादयोगुणाः । ब्रह्मध्याने नोपयुक्ताः तदर्थानुगुणेषु ते ॥ ५८ ॥ आरण्यकान्तः पातित्वादेषां पाठोत्र पुज्यते । नोपसंहतिरेवैपां श्येनादिवदिमे स्मृताः ।। ५९ ॥ अ-थः । 'व्यनिषदारम्भे केचित् 'शुक्र प्रविश्य' इत्यादि मन्त्रान् पठन्ति, कचित् 'देवस्सवितः प्रमुख' इत्यादि केचित् 'देवा ह वै सत्रं निपेटुः' इत्यादि । सव मन्नगतार्थसामर्थ्यात् तत्तद्नुगुणकर्मादिषु ते प्रयोक्तव्याः । ब्रह्मविद्या नोपसंहर्तव्याः । तेषां विद्यारम्भसमीपपातु १ ·पा.३] वेधाधिकरणम्-द्वैतम् " करीर्यवाथ पिश्यश्च दिवा कीत्येति यत्र च । रुद्रस्सन्ततिरित्येतावानुवाकी च सात्रिके ॥" होगन प्रकार्यकाण्डं च याश्चोपनिषदो विदुः । अरुंगासायविधी चेच काठके परिकीर्तिती" रुदो नारायणश्चैव गेधा यश्चैप पित्रिय. । एतदारण्यकं सर्व भावती श्रीतुमर्हति " काठकानि च सर्वाणि सण्यारण्यकानि च । दिवाकी.निशाखायां एतावन्तीनि धारणा ॥” इति काण्टानुकमणिकोक्त- प्रकारेण दिवपकीर्त्यत्वे अरण्य एव कीर्यत्वप्रयुक्ते इति ।। " " द्वैतम् वेधायधिकरणम् । (१५१) ओं वेधाद्यर्थभेदात् । (३९१) प्रत्यंचर्चिपाविध्य मर्मन्नित्यादि मन्त्रगाः । सर्वोपास्या न विज्ञेयाः यत्यनहास्तु ते स्मृताः ॥६०॥ * अर्थः । 'अग्ने त्वं च यातुधानम्य भिन्द्धि, तं प्रत्यञ्चमर्चिषा विध्य- . मर्मन् , पराशृणीहि तपसा यातुधानान्' इत्यादि मन्त्रगा गुणाः ब्रह्मनिष्ठैः नोपसंहर्तन्याः । तदुक्तगुणानां यत्यनहलात् । "भिन्दि विद्धि मणीहीति फलभेदेन सर्वशः। यत्यादीनां नेष्वयोगान्नाधिकारकता भवेत् ।। अयोग्योपासनादीयुरनर्थचार्थनाशनम् ।।" इति प्रमाणात् । इति । अद्वैतम् हान्याधिकरणम् । (११५) हानौ तूपायनशब्दशेपत्वात् कुशाच्छन्दः स्तुत्युपगानवत्तदुक्तं । ३८५ विधूयपापं सुकृतं सुताश्च दायं प्रयातीति च यत्प्रहाणम् । उपायनोक्त्यर्थकमेव हान औदुम्बरीवाक्यगता कुशेव ॥ ६१ ॥ चाजीव रोमाणि विधूय पायं चाश्चत्यमेवात्र न पापहानिः । तथापि धातोर्षहुलार्थकत्वान् त्यागार्थको धूजिति हानवाक्यात् ॥६२॥ अर्थः । 'अश्व इव रोमाणि विध्य पाएं' इत्यादिमिः मुन्तदुष्कृत- हानिः कचित् , तयोरेव विभागेन प्रियैरप्रियैश्च उपायन, कचित् हानं उपायनं च पठ्यते । तल सुक्तदुष्कृतहानानन्तरमायुपायनस्य क्वविच्छूतत्वात् केवल ·२४ मतत्रयसारसंग्रहे अ.३ हानिश्रुतावपि उपायनानुवृत्तिवेत्यर्थः । शास्त्रान्तरपटितोपायनस्य खारवान्तर- पटित हान्यन्वये हटान्ताः मुगाच्छन्दस्तुत्युपगानवदिसुजाः । यथा वृशाः वान:पत्याः इत्युक्त कुशानां सामान्य वनस्पतिविकारत्वेऽपि औदुर्यः सुगा इति शारखान्तरपरितोदुम्बरीम्प विशेपवनस्पतिरूपार्थः आश्रियते तद हानमालश्रवणप्रकरणेऽपि प्रियाऽपियेषु उयायनमप्यङ्गीकृत्य गुणोपसंहारः कर्तयः । इति ॥ यद्वा विधूय पापमित्यत्र “धून कम्पने' इति धात्वर्थपाठात् 'दोधुयन्ते ध्वजायाणि' इत्यादौ 'धू' धातोः यबलमेवार्थः । 'बध स्व रोमाणी नि दृष्टान्नेऽपि रोम्णा चालन मेपार्थः । न तु रोमहानिरिति कथं पापहानिरूपाथः इति त धातृनों अनेकार्थत्वात् भू सत्तायां इत्यादी सत्तार्यश्च उपलहगम् । प्रभवति, सम्भवति, उद्भवति-'प्रहाराहार. संहारविहारपरिहारव', 'अनुलापो मुहुर्भाषा विलापः परिपनम्' इत्यादि प्रयोगाव भर 'वि' इत्युपसर्गसहित धून धातोः हान्यस्वीकारे न दोषः । 'उपसण भात्पर्थे यता. दगानीयक्षे' इत्यादि वयावरणप्रमाणात् । तस्मात् हानाथ एव अल युक्त इत्यर्थः । शेष पूर्ववत् । इति ॥ - विशिष्टाद्वैतम् हान्याधिकरणम् । (९३) हानौ तूपायनशब्दशेपत्यात् कुशाच्छन्दरतुत्युपगानयतदुक्तम् । ३८० उपायनं हानिरथ द्वयं या त्रेधास्ति शाखासु वृपादि हानी । उपायनं तत्र चहानिशेपं कुशादिदृशान्तवलाद पराप्तः ॥ ६३ ।। अर्थः । 'धूत्वा शरीरं अकृतं कृतात्मा ब्रह्मलोकमभिसंभवानि' तथा विद्वान् पुण्यपापे विभूयः, तस्य पुत्रा दायमुपयन्ति सुहृदस्सादुकृत्या द्विपन्तः पापकृत्यो' 'सुकृतदुष्कृते धूनुते, तस्य पिया जातयः सुकृत्तमुपयान्ति, अप्रिया दुष्कृतम्' इति श्रुतिषु ज्यासकस्य प्रश्नप्राप्तिसमये पुण्यपापहानिः मित्रशबुपु पुण्यपापसंक्रमणं, युण्यपाहानिमात्रं च श्रूयते । तद्ध्यानं सर्वविद्यागमहति । तत्र यथाश्रुति सर्वमनुसन्धेय उन विकल्पः इति सशये सर्वत्र पुग्यपापहानेः पियाप्रियसक्रमणशेषत्वेन अनुसन्धेयम् । शाखान्तरोक्तहानियस्य शाखा- तरोक्त उपायनश्रवणं कथं शेयभूतमिति चेत् पूर्वमीमांसान्यायेन शेषभूत भवेदिति दृष्टान्ता उपन्यस्यन्ते । यागे सामगानकाले लोवयत्रादिपरिगण- नार्थ निर्मितानि काष्ठमक्तानि कुशा इत्युच्यन्ते । तत्र 'कुशा वानस्पत्या.' इति कचिच्छाखायां वनस्पति सामान्यविकार इति पासे, 'औदुम्बर्यः कुशाः ·पा.३] हान्याधिकरणम्-द्वैतम् २५ इनि शास्त्रान्तरवाक्यगतोदुम्बरवृक्षविकारा इत्याश्रीयन्ते । 'ऋत्विज उपगा. यन्ति' इति ऋत्विरसामान्यमाप्तोपगानम्य 'अध्ययोद्गातृहोतारो यजुम्सामबिंद: क्रमात्' इति प्रमाणात् 'नाश्वर्युरपगायेत्' इति शाखान्तरगतवावयेन याजुर्वेदिक- भिन्न ऋत्विज्ञामेव उपगानमिनि शाग्वान्तरीयार्थस्य भावान्तरीयार्थः दोपभूत इति ॥ द्रुतम् हान्यधिकरणम् । (१५२) ओ हानी तूपायनशब्दपत्वात्कुशाच्छन्दस्तुत्युपगानवनदुक्तम् । ३९२ ओं साम्पराये तर्तव्याभावत्तथायन्ये । पापनहाणेन रिमोक्षभाजि स्वेच्छायशादस्ति हरूपासा । विधाय कर्माणि निजानि कामात सामादि चिन्तेव च गायनान्ने ६४ सन्तीर्णसर्वशोकोपि मुक्तः स्वेच्छावशादरिम् । उपास्ते ब्रह्मलोकस्यः तीर्णोहीत्यादि शावया ॥६५॥ अ-र्थः । अब मुक्तस्य उपासना भवति या नवनि विशये म्येच्छया भवत्येव । एतत्तामगायनास्ते', "गु अपि दि पुर्वन्ति स्वछयोपागन हरेः ।। नियमानन्त विप्राः कुशायरप्यधीयते ।।" 'ती! हि तदा सर्वान् शोकान्' । इत्यादिप्रमाणात निप्पसफलत्वेन मुक्ती कृनाया उपामनायाः आनन्द पर फलं, आसनामावे प्रत्ययायो न अतः मुक्तानां कर्मोपासनानियमो न भवति इति ॥

·मतत्रयसारसंग्रह अद्वैतम् साम्परायाधिकरणम् । (११६) साम्पराये कर्तव्याभावाचथावन्ये । (३८६) छन्दत उभयाविरोधात् । (३८७). शरीरपातेऽध्वनि कर्मनाशः यथागमं देहवियोग एव । शरीरपाते सति कृत्स्मनाशः वर्मन्यभाषाच तयोः फलस्य ॥६६॥ अ-र्थः । स एतं देवयाने यन्धानमासाय अमिलोकमागच्छति ‘स आगच्छति विरजां नदी, तां मनसैकात्येति, तत्सुकृतदुष्कृते विनुते इति श्रुतिपु पर्यवस्थं ब्रा देवयानाध्यन/ अभिप्रस्थितस्य पुण्यपापहानिः शरीर पाते अञ्चनि च श्रूयते । तथापि शरीरपात एव कृत्स्न पापहानिः, तदैव 'तस्य पुत्रा दायमुपयन्ति सुहृदस्साधुकृत्यां द्विषन्तः पापकृत्यां' पति पुन दायसंक्रमणमिच पुण्यपापसंक्रमण सुहल्लु द्विपसु च श्रूयते । पुण्यपापावशेष सति अध्वनि तत्फलाभावाञ्च । इति । . अद्वैतम् गतेरर्थवत्याधिकरणम् । (११७) गतेरर्थवत्यमुभपान्यथा हि विरोधः । (३८८) उपपन्नस्तष्टक्षणार्थोपलव्धेः लोकवत् । (३८९) या देवयानाख्यतिः प्रहाणसमीपवर्ती कचिदेव नेति । उपास आत्मा सगुणो गतिश्च सार्या विशुद्ध गतिरेव नेति ॥६७] अ-र्थः । देवयानावगमनं वचिडूतावन्ति । कचिन्न । तथापि सगुणब्रह्मोपासक्त्य पर्यारोहाचे गमनमावश्यकमिति देवयानगतिः सार्थव । निर्गुणनन्यप्राप्ती अत्र ब्रह्म समभुते' इत्यादि श्रुत्या गतिः नार्थवती । यथा लोके ग्रामप्राप्ती पन्या अपेक्षते । आरोग्यप्राप्ती नापेक्षते, तहदित्यर्थः ।। अद्वतम् अनियमाधिकरणम् । (११८) अनियमस्स]पामविरोधश्शन्दानुमानाभ्याम् । (३९०) ब्रमप्राप्नुवतां च सर्वविदुषां यो देवयानश्रुतः विद्यासु कचिदश्रुतोऽपि विपिने श्रद्धा तपोम्पामयम् ।

·पां. ३) साम्परायाधिकरणम्-अद्वैतम् २७ संलक्ष्प श्रुतिभिः स्मृतिप्रभृतिमिविद्यासु सर्वासु यः ब्रह्मोपास्तिमता तु सर्वविदुषां तुल्या गतिः श्रूयते ॥ ६८ ॥ अ - यः । पर्यविद्याप्रभृतिषु देवयानगतिः श्रूयते । मधुविद्या- शाण्डिल्यविद्याप्रभृतिषु न श्रूयते । तत्र सगुणनोपासकानामपि गतिश्रवणं यत्र तनिष्ठानामेव देवयानगतिः, अन्येषां तु नेति प्राप्ते, श्रुतिस्मृतिभ्यां सगुणब्रह्मोपासकानां सर्वेषां गतिरस्त्येव । कासुचिद्विधासु देवयानाध्वपटना- भावेऽपि तब इत्यं विदुः' इत्यादि श्रुतिः पञ्चामिविद्यानिष्ठदेवयान, 'ये चेमे अरण्ये श्रद्धा तप इत्युपासते' इति विद्यान्तरशालिनामपि पञ्चामिविद्यावद्धिः समानमार्गतां गमयति । सर्वेषां उपासकानां " शुक्लकृष्णे गतीवते जगतः शाश्वते मते । एकया यायनावृत्तिमन्ययाऽऽवर्तते पुनः ॥" इति स्मृति: देवयानाद. चिन्तन प्राति । "प्रया सत्यमुपासते" इनि श्रुतौ सत्यशब्दन ब्रह्मोपास्तरक्तस्वात् ब्रह्मोपास्तिः सर्वत्र समानेति सर्वविधामु गतिचिन्तनमुपसंहर्तव्यमेव । अतः सर्वेषां विद्यानिष्टानां गतिचिन्तनं भवत्येव । इति ॥ विशिष्टाद्वतम् साम्परायाधिकरणम् । (९४) साम्पराये तर्तव्यामावात् तथाह्यन्ये । (३८) छन्दत उभयाविरोधात् । (३८२) गतेरर्थवत्यमुमपथान्यथा हि विरोधः । (३८३) उपपनस्तल्लक्षणार्थोपलव्धेलीकवत् । (३८४) यावदधिकारमयस्थितिराधिकारिकाणाम् । (३८५) उत्क्रान्तस्य च पापहानिरयने सुत्क्रान्तिकालेऽथवा धापि श्रवणं त्रयीपु विदितं नैयापने तत्फलम् । वक्ष्माङ्गस्य च सच एव गमनं योयुज्यते नान्यथा मैव नाविचिन्तनस्य महिमा सूक्ष्माङ्गहेतुर्भवेत् ॥ ६९ ॥ न सर्वविदुषां पाते हानिः पुण्यस्य कर्मणः । आधिकारिकमिन्नानां ज्ञानिनां कर्मनाशनम् ॥ ७० ॥ अ - र्थः । पुण्यपापहानं उपासास देहवियोगकाले उत देहादुकान्त- स्वावनि, सत देहवियोगकाल एव । उभयया भुगत्यात् वियोगकाले अध्वनि ·मतत्रयसारसंग्रहे (अ.३ चेति प्राप्ते, उपासकानुभाव्य पुण्यपापफलस्य अध्वन्यभावात् 'तस्य पुत्रा दाय- मुपयन्ति सुहृदम्साधुकृत्यां द्विषन्तः पापकृत्यां' इति पुत्रदायसंक्रान्तिसमकाल- पुण्यपापहानिश्रवणाच्च देहवियोगकाल एवेति सिद्धान्तः । ननु आतिवाहिकपुरुपवहनसंवादादिश्रवणान् तदर्थ मूमशरीरमवस्यमास्थेयम् । तहेतुभूतस्य कस्यचित् पुण्यस्य सत्व एव तदुपपन स्यादिति चंन । विद्यामाहात्म्यादेव तमिद्धे । विद्या हि सफलभूतनावाप्त्यर्थ किन्धि सूक्ष्मरारीरं स्थापयितुं रामव । यथा लोके रास्यादिसमध्यर्थ आरम्धे तटाकादिके, सदिच्छानाशेऽपि तदेव तदाकारामादिक अशिथिल कुर्वन्तः पानीयसम्यमेवनादिकं कुर्वन्ति । तद्वत् । शाल्यर्थ कृत युत्यायाः पानीयादाघुपयोगवन् प्रमप्राप्त्ययं कृता उपासना देवयानावगमनामशरीरस्थापनादा- श्प्युपयुज्यते इत्यादिवत्र । देहपातसमये पुण्यपापहानिश्च न सर्व विदुखां, अपि तु सूर्य. व्यासबमिटावान्तर तपःप्रभूत्वाधिकारिकभिन्नानामेव । तेषां केनचिनिमित्तन देहपात सत्यपि पुनर्देहान्तरप्राप्तिः । इति ।। द्वतम् छन्दाधिकरणम् । (१५३) ओं छन्दत उभयाविरोधात् । (३९४) ओ गौरवत्वमुभयथान्यथा हि विरोधः । (३९५) ओं उपपनस्ताहक्षणार्थोपलन्धेर्लोफयत् । (३९६) मुक्ताः कदाचित्कुर्वन्ति कर्मभक्तिं निर्जन्छया । बन्धश्च प्रत्ययायश्च नास्ति मोक्षेविरोयतः ॥१॥ ज्ञानं कर्म च मोक्षाय प्राप्तमोक्षस्य कामतः । कदाचित् करणं तस्य कदाचिन्नेति चोच्यते ।। ७२ ।। अ-र्थः । माप्तमोक्षः विद्वान् स्वेच्छया भक्ति कर्म च परोति न करोति वा, करणाकरगयोः बन्धप्रत्ययाययोरभारात् । यथा 'विष्णुकमान् अमते' इति श्रुत्या यागाहभूत विष्णुममानुष्ठान कृन्वा यागपूर्ति कृत्वापि तादर्श विष्णुक्रमादिकं इच्छया कुर्वन्ति न कुर्वन्ति च तद्वन् इति ।

·पा. ३] अनियमाधिकरणम्-विशिष्टाद्वैतम् २९ प्राप्तत्वात् , लोकवत्-यागादिसमाप्तिफलकं विष्णुक्रमणास्थ्यं विष्णुप्रीतिकरं कर्म, यागादि. समाप्यनन्तरमपि इछ्या केचित् युर्वन्ति, केचिन्न । तद्वत् । तद्वक्षणार्थोंपलब्धेः- तत् लक्षणं यस्य सः तरक्षणः, तलक्षणश्वासी अर्थश्र तल्लक्षणार्थः, तस्योपलब्धिः = ताक्षणार्थोपलब्धिः, तस्मात् । 'तन्' इत्यस्य ज्ञानद्वारक कर्मत्यर्थः ॥ विशिष्टाद्वैतम् अनियमाधिकरणम् । (९५) अनियमस्सर्वेपामविरोधश्शब्दानुमानाभ्याम् । (३८६) विद्यासु यास्वेव सुराध्वदृष्टिः तासुस्थितानां तु तदध्ययानम् । "ये चेम" इत्यं विदुरेखमादेः विद्यासु सर्वासु सुराध्ययानम् ॥७३॥ अ - थः । उपकोसलादिपु केचिदुपासनेषु अचिरादिगतिः श्रूयते । सा च गतिः तन्निष्ठानामेव उत सर्वत्रमोपासननिष्ठानामिति विशये गतिश्रवण यत्र तनिष्ठानागेवेति नियमो न । अपि तु सर्वविधानिष्ठानां देवयानाध्वगमनं । 'तद्य इत्यं विदुः, ये चेमे अरण्ये श्रद्धा तप इत्युपासते, ते अर्चिषभभि- संभवन्ति' (छा. ५-१०-१) इति श्रुती 'ये च' इति श्रुत्या पश्चामिविधा- निष्ठानांच अर्चिरादिगतिश्रवणात् । अमियाँतिरहशुक्तः पण्मारा। उत्तरायणम् । तत प्रयाता गन्ति प्रदर मविदो जनाः ॥" (गोता. ८-१) इत्यादि स्मृतिभ्यः सर्वेपो ग्रनविदा देवयानाध्यप्रतीनः । इति । " द्वतम् अनियमाधिकरणम् । (१५४) ओं अनियमसपामविरोधाच्छन्दानुमानाम्याम् । (३९५) धातुस्सर्वगुणध्याननियमो नेतरस सः । सर्वेषां ज्ञानिना मोक्षः श्रुतेग्नुमिते स्मृतः ॥ ७४ ॥ अर्थः । प्रमोपासननिष्ठानां पांचित् मुनिः, केषांनिनेति न । न कधिपवित् मृतिमनुमवति, मुक्तो व भवति तलादादुः इतिहेतीति कौण्डिन्यतः शानिनां सर्वेषां मोक्ष एव । सर्वगुणविशिष्टयोपासन फेवल चतुर्मुगम्यय । यथा एकेषां शागिनां मोक्षः पवमन्गेपां ज्ञानिनामरि मोक्षो भवलेवेति अनुमानाय ।

·मात्रयसारसंग्रह [.३ अनियमत्सर्वेषां इलादि-अनियमः मोक्षविपये केचिदेव शानिनां माक्षः, न सर्व. ज्ञानिनामिति नियमो नास्ति । सर्वेषामविरोधा-सर्वेषां मध्ये कस्यचिदरि शानिनः मोक्ष. निषेधाभावात् । शब्दानुमानान्यां न कश्चिद्ब्रह्मवित्' इति श्रुतेः । शानिनो नियन. मोक्षाः अपरोक्षजानित्वात् चतुर्मुखवन् इत्यनुमानाच्छ । चतुर्मुसस्यैव सर्वगुणोपसंहारस्व नियमोऽस्ति । नाम्या ज्ञानिनां इत्यर्थः ॥ अद्वैतम् याउदधिकरणम् । (११९) यावदधिकारमयस्थितिराधिकारिकाणाम् । (३९१) सनत्कुमारादिषु देहपातादनन्तरं देहसमागमोक्तेः । । विपश्चितोयस्ति शरीरसङ्गः न तेऽधिकारस्थितिमन्त एव ।।७५|| अ-र्थः । विदुषः देहयातानन्तरं कैवल्यनिर्वृतिः, उस देहान्तरप्राप्ति: सनत्कुमारः उत्तमज्ञान्यपि स्कन्दरूपत्वेन प्रादुर्बभूव । एवं दक्षनारदप्रभृतीनां ज्ञानिनामपि देहान्तरप्राप्तिः दृश्यते । तद्वत् विदुषां वर्तमानदेहपातानन्तरं शरीरान्तरमानिरस्त्येवेति मासे ज्ञानिनां देहपातानन्तरं शरीरान्तरमासिन भवति । 'तस्य तावदेव चिरं यायनविमोक्ष्ये, अथ सम्पत्ये' इति विश्वमाया- निवर्तनरूपब्रह्मज्ञानोत्पादकशरीरपातानन्तरं यमप्राप्तिश्रयणात् । 'स्मृतिसम्म सर्वप्रथीनां विप्रमोशः' (छा. ७-२६-२) इति श्रुतेध । 'तयो यो देवानां प्रत्यबुध्यत स एव तदभवत् ततर्षीणां तथा मनुष्याणां (१.१-४-१०) इत्यादिना ज्ञानिनां ब्रह्माभेदश्रवणात् च । सनलमारादीनां देहपानानन्तरं देहमाप्तिस्तु परमेश्वरेण अधिकारे नियुक्ताः प्राप्तज्ञाना अपि अधिकाराक्सान- पर्यन्त मारीरसंबन्धयोग्या एवेति न दोष इति ।। द्वतम् यावदधिकरणम् । (१५५) ओं यावदधिकारमत्रस्थितिराधिकारिकाणाम् । (३९८) ओं अक्षरधियांत्वविरोधस्सामान्यनावाम्यामोपसदवनदुक्तम् । खयोग्यतानुसारेण मुक्कायानन्दगुस्थितिः । (३९९) गुरुशिष्यवदेवेर मानिना तारतम्पना ॥ ७६ अर्थ: । मुत्तौ उपासकानां आनन्दतारतम्य ज्ञायते । यथाधिकार खयोग्यतानुगुण्येनेत्यर्थः । यथा मनुष्येभ्यो गन्धर्वाणां आनन्दविशेषः तेभ्यो ऋषीणां तेभ्यो देवानां तेभ्य इन्द्रस तलादम्य तमारमण इति 'एपोल गतानन्द' इति चतुर्मुस्क्यैव शनानन्दोक्ते: अन्यम्य तारनप्योक्तेश ।

·पा.३] अक्षरांद्यधिकरणम्-अद्वैतम् "शानंचोपासनं चैव मुक्तावानन्द एव च । यथाधिकार देवानां भवत्येवोत्तरोत्तरम् ॥ इति प्रमाणात् घ । ब्रह्मज्ञानिनो आनन्दे समत्वेऽणि गुरुशिष्ययोरिव ब्रह्मज्ञान विरोधो न । " नानाविघा जीवराहा विमुक्तौ न चैव तेषां ब्रह्माधियां विरोधः । दोषाभावात् गुरुशिष्यादिभावान् लोकेऽपि नामी किमु तेषां विमुक्ते; " इति चतुरभुत्युक्ते: इनि ।। यावधिकारमित्यादि-यावदधिकारम् = ('यावावच साकान्येऽवधीमानेऽवधारणे' इति निमण्डूक्तेः यावच्छन्दस्य अवधारणमयः । अवधारणं च परिच्छेदः) योग्यतानुगुण्येन तरतमगाव इति । (मोक्षे) आधिकारिकाणां स्वस्खयोग्यतानुसायनुष्टानशीलवता ब्रह्मा- दीनां, अवस्थिति:-आनन्दाद्यनुभवल्यावस्ति: भवति । " आचारे तारतम्याच आनन्दे तारतम्यता ॥ मुक्ति ज्ञात्वापि विष्णु स्यात्, शास्र ध्रुवा ततोऽधिकम् । मुक्तो मुखं तत्पटतः ततोप्यधिकमिष्यते ॥ व्याख्यातुस्तु समं मुक्ती मुखं नान्यस्य वस्यचित् । तोधिकं तु देवानां मुख्या व्याख्याकृतो यतः ।। अक्षण्वन्तः कर्णवन्तस्सखायः मनोजवेवसमा बभूवुः ॥ न समो ब्रह्मणः कश्चित् मुक्तावपि कययन ॥ इत्यादि श्रुतिस्मृति. प्रमाणात यथायोग्य मुक्तौ तारतम्यता सिद्धपत्रीव । इति ॥ अक्षरधियांत्वविरोध इत्यादि-अक्षरधियां ब्रह्मज्ञानिना, 'मोक्षे तारतम्यभावेशी अविरोध: विरोधाभावः, सर्वेषां ब्रह्मज्ञानित्वात् । सामान्यतद्भावाभ्यां = मात्सर्यादि. दोषाभावोपकार्योपकारकभावरूपसत्त्वाभ्यो, औपसदवत्-गुरुशिष्यवन् ; तत् पूर्वोक्त प्रमेयमात तारतम्यादिकं, उक्तं श्रुतायुजम् ॥ 'नानाविधा जीवमहाविमुक्ती न चेप तेषां प्रमधियां विरोषः' इत्यादि ध्रुताविन्यर्थः । । अद्वैतम् अक्षरायधिकरणम् । (१२०) अक्षरधियान्स्त्यवरोधस्सामान्य तायाभ्यामोपसदयत्तदुक्तम् । ३९२ अस्थूलमित्यादि निषिद्धधर्माः सर्वासु विद्यासु विशेषितव्याः । ब्रह्माक्षरं सर्वत एव तुल्यं तदक्षरत्वादि गुणाबरोधः ।। ७७ ।। गुणा निषेधरूपाश्च विचिन्त्या ब्रह्मणस्तथा । यथानन्दादयो ब्रह्म ध्याने सर्वत्र चिन्तिताः ॥७॥ अर्थः । 'एतदै तदक्षरं गार्गि वामगा अभिवदन्ति अस्थूलमनाय- हस्वमदीर्घमलोहितमस्नेहमरछायम्' (३-८-८.) "अथ परा यया तदक्षरमधि- , यथाधिकार-यमा योग्यमितपः ।।

·३२ मतत्रयसारसंग्रहे गम्यते यतदद्रेश्यभग्राह्यमगोत्रमवणे' (मु. १-१-५) इत्यादि श्रुतिपु अक्षरं परं- ब्रह्म अस्थूलत्यादि विशेपितं दृदयते । तत्र आनन्दादयः मधानस्य' इति सूत्रेण नझणि यथा विधिरूपाणि विशेषणानि ब्रह्मज्ञानसिद्धयर्थ चिन्तितानि तद्वत् निधरूपाणि विशेषणान्यपि चिन्तयितव्यानीत्यत्रोच्यते । ननु उपनिषदन्तरे परितविशेष गानां उपनिषदन्तरे कथमुपसंह र इति चेत् , औपसद. यत् तदवरोध इत्युत्तम् । तदर्थय क्वचिद्यागे माये उपमद्यागेषु विहितः पुरीद्वाशनदान- मन्त्राणां "अहो वेरध्वरं' इत्यादि वाक्यानां सामवेदोत्पन्नानामपि याजुदिकः अव. मुभिः अभिसम्बन्धो भवति । पुरोडाशगदानस्य अध्वयुक्तकत्वात् । 'प्रधानानुसारोगि अद्वानीतिः न्याया। तद्वत् सर्वविशेषणानां अक्षरबानन्द वान् प्रधानरक्षरब्रह्मानुर्तिनः विधिपान गुणार निरपगुणांचोपर्णहत्य चिन्तनीया इत्यर्थः । अत एव 'गुणमुल्य. व्यतिकमे तदर्थत्वात् एख्येन वेदसम्योगः' इति पूर्वकाण्डे (३-३-८) उक्तमिति ॥ . विशिष्टाद्वैतम् अक्षरध्यधिकरणम् । (९६) अक्षरधियांत्ववरोधस्सामान्यतझावास्यामौपसदवनदुक्तम् । (३८७) इपदामननात् । (३८८) अक्षरब्रह्मसंबद्धाः अस्थूलत्यादयो गुणाः । परविद्यासु सासु ज्ञेया मुख्यानुसारतः ॥ ७९ ॥ गुणिनो मुख्यता स्मृत्या गुणास्तदनुसारिणः । गुणव्यवस्था न स्याचेदिययदामननं श्रुतम् ॥ ८ ॥ अ-र्थः । एतदै, तदक्षरं गार्गि अस्नेहमच्छायं अनमोवाय्बनाकाशम्' इत्यादि वृहदारण्यके (३-८-८) मुण्डके 'अथ भरा यया तदक्षरमधिगम्यते यत्तददेश्यम्' इत्यादि । अत्र अक्षरविद्यानिष्ठा अस्थूलत्वादिगुणाः सर्वबह्य- विद्यायु अनुसन्धेया उत तत्रैवेति, विशये प्रास्वरूपजानार्थगुणाः द्विविधा वर्तन्ते । निषेधरूपाश्च विधिरूपाश्च । तत्रोभयविधगुणानामपि. प्रास्वरूपा- नुसन्धानयोग्यत्वात् सर्वविद्यासु उपसंहर्तया इति । 'गुणाः प्रधानानुवर्तिनः' इति न्यायात् ।, उपसयागे सामवेदपठितमन्त्रः प्रधानयाजुदिकार्युणा उपांशुल्वेनैव पठ्यते । न तु उच्चैान्नेत्युक्तोवखरेण । "उपांमु यजुषा" इति न्यायात् । प्रधानानुसारिणः मन्त्रस्य व्यवसामावपि उपांशुरन उचारण तद्वत् ·पा.३० इयदधिकरणम्-अद्वैतम् १३ हहि, सर्वब्रह्मविद्यामु गुणिनः ब्रह्मणः मुख्यत्वात् सर्वेषां शुणानां उपसम्हारप्रसार इति चेन्न । इतरल्यावृत्तबास्वरूपस्यानुसन्धानं यद्गुणजातमपेक्षते तदेव उपसंहर्तव्य । इतरे गुणास्तु प्रधानानुवर्तिनोपि प्रतिविद्य व्यवस्थिता एव । इति ॥ अद्वैतम् इयदधिकरणम् । (१२१) इयदामननात् । (३९३) 'ऋतं पियन्ताविति मन्त्र एकः परोहनन्ननिति तद्भिदा स्यात् । म द्वयं जीवपरार्थमेव विद्यैक्यमेवेति गुणानुपङ्गः ॥ ८१॥ अ - र्थः । 'द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया समान वृक्षं परिपस्थजाते' (मु. ३-१-१) 'ऋतं पिबन्तौ मुकृतस्य लोके गुहां प्रविष्टौ परमे परार्ध' (क. ३-१) इति मुण्डककाटकात वाक्ययो: अर्थक्ये विद्युक्य, सदभावे विद्या- नानात्वमिति विशये एकत्र एकस्य भोक्तृत्वं दृश्यते । अन्यत्र तु उभयोरपि भोक्तृत्वमेय । वेद्यरूपस्य भिद्यमानत्वात् विद्याभेद इति प्राहे विधेकत्वमिति सिद्धान्तः । तथाहि, उभयारपि मन्त्रयोः परमात्मप्रकरणपाठात् वाश्यशेषाच जीवद्वितीय ईश्वर मतिरादयनोः द्यरूपमेदाभावात् । एनिगो पच्छन्तीति त्यत्रिमहणवन् पनि भिर. गह एकम्य अपिवतोऽपि शाहचर्यात् तं पिबन्ताविति परमात्मनः भोक्तृत्वाभावेऽपि भोस्तृत्वभुरयन इति न भोक्तृत्वं परमात्मनः भवतीवि उभयत्र अर्थम्पाद्विपश्यमेव इति। अद्वैतम् अन्तरत्याधिकरणम् । (१२२) अन्तराभूतग्रामवत् स्यात्मनः । (३९४) अन्यथा भेदानुपपनिरिति चेन्नोपदेशान्तरवत् । (३९५) उपस्तनाम्नश्च कहोलनाम्नः प्रश्नपेऽभ्यास निदर्शनाने । विधे विभिन्न इति मधमत्र सर्वान्तरात्मैव गुरुपदिष्टः ॥ ८२ ॥ आवृत्तिभेदेऽपि च नान्मभेदः यस्तवमायादिषु दृष्ट एव । ममामिरारम्भ इहापि तुल्यो यदेव मानादिनि चाययोधान् ॥३॥ अ-धः । 'यसाक्षादपोशाय य आत्मा सर्वान्तरः (यू. ३-१-१, ३.५-१) इति पृहदारण्यके उपनहोत्प्रनयोः नैरन्नयमनसमाधाने वर्तत ।

·मतत्रयसारसंग्रहे [अ.३ तत्र विवेकलं उत नानात्वमिति विगये विद्याभ्याससामर्थ्यात् विद्यानानात्वम् । यथा समिधौ यजति ' इत्यादौ यजतिपदाभ्यासात् प्रयाजादिभेदः, तद्वत् अत्र विद्याभ्यासात् भेद इति प्राप्ते समाधानम् । उभयत्र सर्वान्तर एव आमा पृष्टः प्रत्युतश्च । “को टेवस्सर्वभूतेषु गूढः सर्व- व्यापी सर्वभूतान्तरात्मा।' इति अस्मिन्मन्त्र रामस्तेषु भूतभामेषु एक एष सर्वान्तर आत्मा आनायते । एवमनयोरपि प्रामणयोरिति वर्धक्यात विचक्यम् । 'तत्त्वमसि' इति नववो युपदेश. श्वेतकेनोः दृश्यते । तत्र विद्याभेदो न तद्वन् अन उपदेशमेंटेऽपि विद्या प्राने भव-येवेति । उभयोरपि प्रश्नप्रतिवचने ममाने एब दृश्यते । यदेव माक्षादिति य एषकारेण चिश्ययोधाच इति ।। विशिष्टाद्वैतम् अन्तरत्याधिकरणम् । (९५) अन्तराभूतग्रामवत् स्वात्मनोऽन्यथा भेदानुपपत्तिरितिचेन्नोपदेश- व्यतिहारो विशिंपन्ति हीतरबार । (३९०) भेदान् । (३८९) सैव हिमत्यादयः । (३९१) यदेव साक्षादिति यच्च साक्षात् विधे कहोलेतर मंगृहीते । ऐक्यं तयोः प्रश्नतदुनराभ्यां मवान्तरात्मागुपदेशसाम्यात् ।। ८४ ॥ प्रश्नप्रत्युक्तिभेदेऽपि सद्विधक्य यथप्यते । ऐतदात्म्यनवाभ्यासादेकोपस्तकहोलयोः ॥ ८५॥ अ-र्थः । बृहदारण्यके 'यत्माक्षादपरोक्षाय य आत्मा सर्वान्तरः तन्मे व्याचक्ष्य' (वृ. ५-४-१) इत्यस्तप्रश्नस्य प्रतियचन 'यः मागेन प्राणिति स त आत्मा सर्वान्तरः' (पृ. ५-४-१) इत्यादि । 'यदेव माक्षा- दपरोक्षादात्म य आत्मा सर्वान्तरः तन्गे व्याचक्ष्व ' (पृ. ५-५-१) इति कहोलाभस्य पतियननं योऽशनायापिपासे योकं मोह जरां मृत्युमत्येति' (१.५-५-१) तत्र विद्याभेदो अम्ति नवेति चिन्तायां प्रश्नम्य ऐक्यरूपेऽपि पूर्वत्र प्राणनादीनां कर्ता 'सः सन्तिरात्मा' इति परत्र अशनायापिपासादि- रहितः इति पूर्वत्र जीवात्मा, परत्र परमात्मेति प्रतिभासात् रूप भिद्यते अतः विद्यानानात्यमिति पूर्वपक्षः ।

·पौ.३ इयदामननाधिकरणम्-द्वैतम् सिद्धान्तस्तु न विद्याभेदः । यत्साक्षादिति प्रश्नार्थस्यैव यदेवसाक्षादिति पुनःप्रश्नेन प्रश्नस्य भासते । प्रतिवनने भूतमामव-स्यात्मनः सन्तिरत्वेनोपदेशात् प्रतिवचनमपि तुल्मगेव । निरुपाधिकवाणितृत्वं परमात्मन एवेति पूर्वमुक्तवान् । 'को ह्येवान्यात् कः प्राण्यात् यदेष आकाश आनन्दो न स्यात्' इलादि श्रुतेः । अतः उभयक्ष परमात्मवेति पाभेदाद्विद्यम्यम् । तथा सति इभमत्र वहोलाइनेऽपि सर्वशणिपणनहेतुत्यरूपगुणः अनुसन्धेयः । उपस्सनापि अशनायापिपासराहित्वाचगुणों धनुसन्धेय इति सद्विद्यादिवत् उपदेशभेदेऽपि विद्याभेदस्सिद्धः इति । द्वतम् इयदामननाधिकरणम् । (१५६) ओं इयदामननान् । (४००) औं अन्तराभूतग्रामादिति चेनदुक्तम् । औ अन्यधाभेदानुपपचिरिति चेन्नोपदेशयत् । (४०२) नामादिभ्यस्तूत्तमत्वं प्राणस्य परिदृश्यते । श्रियं विष्णु विना प्राणवाच्यः सर्वेभ्यः उत्तमः ।। ८६ ॥ प्राणावधिकसर्वेषां तारतम्य समीरितम् । अजायतात्मनः प्राणः सत्येनातीति मानतः ॥ ८७॥ -र्थः । छान्दोग्य नामोपास्वत्यारभ्य भागोपास्तिपर्यन्तं उत्तरोत्तरं उत्तमत्वमुक्तम् । प्राणगन्दवाच्यश्च चतुर्मुखः । तादृशमाणात किश्चिदयः नोक्तम् । तथाप्यनुमानात् चतुर्मुखस्यापि जनकः उतम: विष्णुरस्तीति सिद्धान्तात् । प्रमाणान्तराध नियं विष्णुं विना प्राणशब्दवाच्यः चतुर्मुखः सर्वेभ्योऽधिकारिभ्यः उसम इति श्रुत्यामानात् इत्यर्थः ।

·मतत्रयसारसंग्रह इति प्रमाणान् नाम-वाक् मन:-सङ्कल्प चित्त प्यान-विज्ञान-बल-अन्न-अप्-तेज-आकार-स्मर. आशा-प्राणानामधिदेवताः । अत्र अधिकं तु अणुव्याख्याने द्रष्टव्यम् ॥ अन्तराभूत- प्रामवदिति चेत्तदुत्तम्-प्राणशब्दवाच्यः चतुर्मुरा:-अन्तरा-विष्णु भियं घरिना, भूत- ग्रमपन-नामाद्याशान्तभूतसमूहवन स्वोत्तमयुक्तः, आधिकारिस्यात् इत्यनुमानं न भवति । तदुक्तम्-'प्राणो वाव सर्वेभ्यो भूयान्। इति प्राणस्यैव अधिकारिभ्यः उत्तमत्वमुक्तम् । प्राणाडुपर न कथनोनम इति श्रुत्यर्थान् तदनुमानं बाधितमित्यर्थः ॥ अन्ययाभेदानुप- पतिरिति चन्नारदेशका अन्यथा-पूर्वोक्त सवोत्तम भेदानुपपतिरिति चेत् 'आत्मा एप प्राणो जायत' इति शुतिसिद्धभेदस अनुपपत्तिरिति चेन्न । उपदेशवत् एष तु षा अनि वदति यस्सन्येनातिवदति' इत्युपदेशवन चतुर्मुखादपि पुरषोत्तमस्य विष्णोः मिस्त्यात इत्यर्थः । प्राणस्य सर्वोत्तमत्ये प्रापपरमात्मनो एक्यापत्या भेदो न स्यादिति पूर्वपक्षः । सिद्धान्तार्थस्तु “यसत्येनातिवदति' इति प्राणादुपरि सत्यशब्दयाच्यस्य विष्णोरतमन्वं सिद्धमित्यर्थः । "उत्तमत्वं हि देवानां मुक्तावपि हि मानवान् । तेभ्यः प्राणस्य तस्साच निलमुक्तस्य हरैः॥" इति प्रमाणात् चतुर्मखादपि नित्यमुक्तहरेरेवोत्तमत्वम् । नान्यस्य । इति । . 4 अंतम् व्यतिहाराधिकरणम् । (१२३) व्यतिहारो विशिंपन्ति हीतरवत् । (३९६) योऽसौ मोऽसौ मोऽहममित्वमा दी जीवो नमध्यानमुत्कर्पकृत सात् । ब्रह्मण्याहु वरि निकृष्ट म ध्यानायेति मत्यादिवत् सः ॥ ८८ ॥ अ-र्थः । 'योहं सोऽसौ, योऽमौ सोऽहं', 'वं वा अहमसि भगयो देवते, अहं वै लमसि' इत्यादि ध्रुतिर परस्पर यतिहारेण उभयकरा बुद्धिः कर्तव्या, एकरुपैय वा कर्तव्येति संशये चिन्तनाय परम्परं 'व्यतिहारः पर्तव्य एवेनि सिद्धान्तः । इतरवत् यथा सर्वात्मवप्रभृतयो मुगाः आध्याना- या नायन्ते तददित्ययः । अत एव वैदिकाः ‘त्वमहमम्मि अहं न त्वममि' इत्युमयरुयां मनि कुर्वन्ति ॥ ननु, उत्कृष्टदृष्टिः निगटे कतन्या, सा च श्रेयस्करी इति च न्यायः । जीवामगि परमात्मदृष्टि श्रेयस्करी भवतु, परमात्मनि जीवष्टिः न यक- रीति कथं व्यतिहारेग उभयमतिरिति चन् वचनमामाण्यात उभयमतिः ·व्यतिहाराधिकरणम्-द्वैतम् कर्तव्येत्युच्यते । अत्र उभयविधव्यानेऽपि ऐकाम्यस्यैव अनेन प्रकारेण अनु- चिन्त्यमानत्वबोधनात् न दोष इति ॥ द्वैतम् गतिहाराधिकरणम् । (१५७) ओं व्यतिहारो विशिंपन्ति हीरवत् । (४०३) विष्णोः प्राणादुत्तमत्वं प्रश्नप्रत्युक्त्यभावतः । नेति चेन्नातिवादीति सत्यब्रह्मोक्तितस्ततः ॥८९॥ प्राणाद्भूयोस्ति सत्यं चाऽदोभ्य इति कल्पनात् । हिरण्यगर्भपर्याय प्राणादुत्तमता हरेः ॥ ९० ॥ अ - र्थः । प्राणादपि परमात्मनः उत्तमत्वमुक्तम् । तच्चतरवत् सिद्धया- तीत्याह । एष तु वा अतिवदति' इति सत्यातिवादिनः विशेषणमुक्तम् । तस्मात् चतुर्मुखादपि सर्वोत्तमत्वं विष्णोरेवेति तेभ्यः प्राणस्य तस्माच नित्य- मुक्तस्य वै हरेः । इति प्रमाणात् इति । स्थतिहारो विशिंपन्ति-छन्दोगाः इतरवन्-'पाग्याप नाम्नो भूयमी'त्यादि विशेष- पनि नामादिभ्यो वागादिकमिव प्राणातिवादितः सत्यातिवादिनम्' 'यस्मत्येनातिवदती ति, विशिषन्ति- एष तु वा अतिरदति' इति तु शब्देन व्यावर्तयन्तीत्यर्थः । व्यतिहार:- अभ्याहारः 'अस्ति भगवः प्राणात् भूयः इति 'पाणाद्वाव भूयोभतीति' 'वन्मे भवान प्रवीनु' इनि 'सत्यं वाव प्राणाद्भूयः' इति प्रभपरिहारयोः सत्यप्रकरणे कर्तव्य इत्यर्थः ।। ।

·मतत्रयसारसंग्रह सिन्मण्डले पुरुषो पश्चार्य दक्षिणेऽक्षन् पुरुषः' (यू. ५-५-२) इति विद्या श्रूयते । तत्र सत्यश्येि द्वे त एकैवेति संशये फलभेदात् 'जयतीमाँ लोकान्' (बृ. ५-४-१) 'हन्ति पाप्मान जहाति च' (पृ. ५, ५-३-४) इति फलमैदान भिन्ने इति प्राप्त फरद्वयमप्यद्गगतमेवेति अर्थवाद एव उभयोः विघयोः । 'द्रव्यगुणसंस्कारकर्ममु फलश्रुतिस्र्थवादास्यात्' इति न्यायात् । उभयोविद्ययोः विक्यमेवेति गुणोपसंहारः कर्तव्य इति ।। द्वैतम् सत्याधिकरणम् । (१५८) ओं सेव हि सत्यादयः । (४०४) श्रद्धानिष्ठाकृतिान सुखं भूमादयस्तथा । उत्तमास्तत्र मन्तीति न ते विष्णुगुणास्मृताः ।। ९३ ।। अ - थः । प्राणादुत्तमः छान्दोग्ये न दृष्ट इति पूर्वोक्तं न युज्यते । 'कृतिस्त्वेव विजिज्ञासितव्या' इति श्रृंन्यादीनामुपरि दृष्टत्वात् इत्याक्षेप समाधानमाह । कृत्यादयः परदेवतायाः स्वरूपभूता गुणाः । " नामादिप्राणपर्यन्तात् यो हि सत्यादिरूपवान् । तस्मनमो भगवते विष्णवे सर्व विष्णवे ।।" " सत्याद्या अहमात्मान्ताः यद्गुणास्ममुदीरिता. । तस्मै नमो भगवते यस्मादेव विमुच्यते ॥” इति प्रमाणात् ॥ सूत्रार्थ । सव हि मत्यादयः- सत्यादया गत्यं आदिः एपामिति अतद्गुणसंवि. शानो बहुव्रीहि , 'जक्षित्यादयष्पट्' इति पाणिनिस्ववत् सत्यशब्दस्य विष्वर्थकत्वस्य पूर्वोक्तत्वात् तद्विनविज्ञानादिशब्दवाच्या. । विज्ञानादयः सव=विष्याख्यपरदेवतच । नात्ये इत्यर्थः । नामादिप्राणपर्यन्तात् इनि प्रमाणात् । सूत्र मवेति श्रीलिङ्गनिर्देशः कृतिनिष्टाश्रवा इत्यादि स्त्रीलिङ्गशादबाहुल्यस्यश्रुती दृष्टत्वात् नदपेक्षया इत्यर्थः ।। अद्वतम् कामाद्यधिकरणम् । (१२५) कामादीतरत्र तत्र चायतनादिभ्यः । (३९८) यस्सत्यकामादि गुणीत्युपास्यः आकाराशायीति स निर्गुणात्मा । तयोरभेदेऽपि गुणानुपङ्गः नोपासनार्थः किा भूतियुद्धय ।। ९४ ॥

·पा. ३] आदराधिकरणम्-अद्वैतम् पठिता । अ - : । छान्दोग्ये 'एप आत्मे त्यारभ्य (८-१-५) दह विद्या 'स वा एष महानन आत्मा योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु, य एषो- ऽन्तईदय आकाश: नमिन् शेते सर्वस्य वशी' (पृ. ४-४-२२) इत्यादि निर्गुण विद्या पठिता । तयोरैक्येन परम्परं गुणोपसंहारः कर्तव्यः । निर्गुण- विद्यायां गुणोपसंहारे किं फलमिति न शंकनीयम् । निर्गुणब्रह्मण एव विभूतिपदर्शनाय अयमुपसंहारः । नोपासनाय । गुणवद्व निर्गुणमिति प्रदर्शनायेत्यर्थः । उभयत्रापि हृदयायतनत्यादि सामान्यात् विद्युक्यमित्यर्थः । यद्यपि दविद्या मगुणमेव । वाजसनेयकविया तु 'अत ऊर्ध्वं विमोक्षाय बहि' (पृ. ४-३-१४) स एप नेति नेत्यात्मा' (३-१-२६) इत्यादिना निर्गुणमेव ब्रा कथयति । तथाऽपि ब्रह्मणः विभूतिप्रदर्शनायेत्युक्तस्यात् उपासनार्थाभावेऽपि तत्रोक्त सत्यकामत्यादयः अत्र, अन्यत्रोक्त वगित्वादयः तत्र इति परस्परमुपसंहार एव इति ॥ अद्वैतम् आदराधिकरणम् । (१२६) आदरादलोपः । (३९९) उपस्थितेऽतस्तद्वचनात् । (४००) प्राणामिहोत्रस्य समादरेण भक्तस्य लोपोऽपि स होम एव । भक्तं समुद्दिश्य च होमदृष्टः भक्तस्य लोपे न च होम इष्टः ॥९५ ॥ अ-धी। 'तयदक्तं प्रथममागच्छत् तद्धोमीय स यो प्रथममातुर्ति जुहुयात् तां जुहुयात्मागाय स्वाहा' (छा.५.१२.-१) 'य एतदेवं विद्वानमि- होत्र जुहोति' (छा. ५.२४-२) इत्यादि मागामिहोलपकरणे मन्त्रपुरम्सरं होमो दृष्टः । तत अन्नभोजनाभावेऽपि अलपर्यायस्य जलेन वा अन्येन द्रव्येण वा प्रतिनिधिन्यायेन भोजनं खीहत्य तदनन्तः होमः कर्तव्य इति माने उपस्थिते भोजने एव होमविधानात् अनभोजनाऽभावे होमलोप एव । न प्रातिनिधि- माश्रित्य होमः कतीय इति ॥ विगिटातम् कामायधिकरणम् । (१८) कामादीतरन तत्र चापतनादिम्पः । (३९२) आदरादलोपः । (३९३) ·४० मतत्रयसारसंग्रह उपस्थितेऽतस्तद्वचनात् । (३९४) कचिञ्चकामादिगुणाटकाङ्गि कचित् खशायी वशितादि जुष्टः । पूर्वत्र कामादिगुणाः प्रतीताः परत्र वेशानमुग्या गुणास्तु || ९६ ॥ तद्पभेदाद्विविधैव विद्या मैवं द्वयोस्साम्यगुण प्रतीतेः । सर्वासु विद्यासु गुणविशिष्टं न ति कामादिगुणाचलोपः ॥ ९७ ।। अर्थः । 'अब यदिदमस्मिन् नलपुरे दहरं पुण्डरेक वरम दहरो- ऽस्मिन्नन्तर आकागस्तस्मिन् यदन्तस्तदन्वेष्टव्यम्' (छा. ८-१-१) इत्यादि । वाजसनेयके 'स वा एप' इत्यारभ्य 'य एपो अन्तर्हदय आकाशः तस्मिन् शेते सर्वस्य वी सर्वस्येशान,' इत्यादि (छा, ६-४-२२) तत्र विद्याभेदः, एकत्र अपह्तपाप्मत्यादिगुणाष्टकविशिष्ट आकाश. उपान्यः, एकल तु आकाशे शयानः वशित्वादिगुणविशिष्टः उपास्य इति, रूपभेदात् प्रतीयत इति पूर्वपक्षे समाधानम् । हृदयायतनत्व-सेतुत्व-वितरणत्वादिभिः उभयत विद्या तुल्यति प्रत्यभिज्ञायते । पशित्वादयः सत्यसकल्पन्त ना एवेति सत्यसङ्कल्पमहित- सत्यकामत्यादिगुणानामपि सद्भावमन्यवावगमयन्ति । अतः रूपं न भिधते । ब्रह्मप्राप्तिरूपं च फलमपि न मिन्नमिति विद्यैक्याभयत्र उभये गुणाः उप- संहर्तव्याः ॥ ननु, दहराकाशः एकत्र परमात्मपर एव, याजसनेयक आकाशे शयानम्य वशित्वादिगुणश्रवणान्यथानुपपत्त्या परमात्मपरत्वाश्रयणेन वाजसनेयकगताकाश- शब्दस्य तस्यान्ते सुपिरं सूक्ष्म (तै-ना. ११.) इति हृदयान्तर्गत मुपिर- शब्दवाच्य आकागोऽर्थ इति आयतनभेदोम्तीति चेन्न । उभयत्र सर्वगुणमत्वात 'भूयसां स्यात् बलीयस्त्वं' इति मीमांसा न्यायेन हृदयायतनत्वादि पहुगुणाधिक्यात अमिन्नेव विद्येत्यङ्गीकार्या ॥ ननु, 'य इहात्मानमनुविधवजन्ति, एतांश्च मत्यान् कामान् तेषां मर्वेषु लोकेषु कामचारो भवति' (छा. ८-१-५) इत्यादिना पितृलोकसञ्चारादि सांसारिकालश्रवणात् सत्यक्रमत्यादि गुणाः फलान्तरकामानामेर उपान्याः न ब्रह्मपेप्सोः, निर्गुणमेव ब्रह्म प्राप्यमुच्यते । 'परज्योतिरुपसंपद्य स्वन रूपेणा- मिनिष्पयते' इत्यादि श्रुतेः इति चेन्न । सगुणमेव ब्रन, न तु निर्गुण- मित्यसकृदुक्तत्वात् सत्यकामत्यादि गुणविशिष्टबायोपासनेनैव सर्वबन्धविनिर्मुनिः- पूर्वक स्वस्वरूपाविर्भाव इति, लोकसञ्चारादिकं च मुक्तस्य 'सङ्कल्पादेव तच्छुते' ·पा.३ कामद्यधिकरणम्-द्वैतम् इत्यादिना वक्ष्यमाणरीत्या युक्तमिति । उपास्तिश्च सर्वगुणविशिष्टस्यैव । प्रकृतविद्ये अपि सगुणे एवेति सत्यकामत्वादिगुणा: उभयत्रोपसंहार्या एवेति ॥ द्वैतम् कामयधिकरणम् । (१५९) ओं कामादितरत्र तत्र चायतनादिभ्यः । (४०५) ओं आदरादलोपः । (४०६) ऑ उपस्थितेस्तद्वचनात् । .(४०७) प्राणादुपरि लक्ष्मीश्चेत् पाठाभावः कथं श्रुतौ । सदा विष्णोरसमीपस्थाप्युपास्ते विष्णुमादरात् ॥ ९८ ॥ प्रतिनित्यमुक्तेति स्वेच्छया विष्णुक्त् क्षितौ । अवतीर्य स्वभक्तानां यन्धमोक्षौ करोति सा ॥ ९९ ।। 'अ-र्थः । अन्दोग्ये 'नामादि प्रागपर्यन्तपाठे सत्यपि लक्ष्याः मापादुपरि पाटाभावः जन्मादिश्रवणश कथमित्याक्षेपे लक्ष्मीः स्वेच्छया विष्णुस्थाने स्थित्या अन्यत्र भूम्यादी " राघवत्वेऽभवत् सीता रुक्मिणी कृष्णजन्मनि" इत्यादि प्रमाणात् यहून अवतारान् करोति । प्राणादुपरि लक्ष्याः पाटाभावस्तु संसारयोग्यानामेव तत्र पाठः, इयं तु प्रकृतिगन्दयाच्या लक्ष्मीः नित्यमुक्ता । सर्वदा विष्णुसमीपस्था । विष्णौ अधिकमीत्या उपास्तिमपि करोति । 'नामादयस्तु यजयात् मोचकायान् परोपि च । उभयोरप्यभायेन यथाव्यक्तं न चूदितम् ॥ धुतौ तथा जीवपरी उच्यते फिगनेताल । नोच्यते च तदा तत्व दयं । समुद्रावतम् ॥ यथा श्रीनिलमुक्तापि प्रतिकामापि सर्वदा । उपास्ते निलो विशुमेवे भको हरेर्भवेत् ॥" "दागनादि नित्यो' इलारभ्य 'एनमाहुः परम' इति गौपवन यादयः सम प्रमाणमिति ॥ कामादितरण तथ चायतनादिभ्य:-श्री:-कामान:रवेच्छया, इतरत्रम्भूम्यादी- अवनी , आयतनादिभ्यः सम थायतनत्यादि सत्त्वान् इत्ययः । धियः जन्मार- भावन मंगाराभावान् संसारयोग्य नामादिषु अपाठ इत्यर्थः ॥ भादरादलोप:-आरा: दिन भालाविश्यार ,नमा अलोप: उपासनादरलोपो युग्पन इलयः । उपस्थिते. सम्यनार उपस्पिये भगवममीपस्तिः, ययनात्- 'दावेतो. अनादिनिलो, अनास्तिो, निसगुस्ती, निलाली, योग्य परमो या चपाती, रमते स्वचा परमो रमते पस्मिन प्रादिः, मस्मिन् हि रमते परमः, न सस्मिन् प्रहतिः, अन एवनाहः परम' इत्यादि अनियरना । मायाः पर:-परम इही विपुरिलः ॥

·मतत्रयसारसंग्रह अद्वतम् तन्निर्धारणाधिकरणम् । (१२७) तनिर्धारणानियमस्तद्द्दष्टेः पृथाध्यप्रतिवन्धः फलम् । (४०१) उद्गीथविद्या नियमेन कर्मव्यपाश्रया नेन्द्रियकामवत् सा । यो वेद यश्चापि न वेद तौ द्वौ कर्मश्रयेने इति वेदवाक्यात् ॥ १० ॥ विद्याविहीनं च तदेय कर्म वीर्येण युक्तं तवैव वक्ति । तस्मादुपास्तेः फलमन्यदेव विलम्बराहित्यमिहोच्यतेऽस्याः ॥११॥ -र्थः । 'ओमित्येतदक्षरमुद्गीथमुपासीत' इत्यादीनि (अ. १-१-१) कर्माजाश्रयाणि विज्ञानानि कर्मसु नियमेन न कर्तव्यानि । 'तेनोमी कुरुतो यश्चै- तदेवं वेद, यश्च न वेद (छा. १-१-१०) इति उद्गीथोपाराकस्य उद्गीथानु- पासकस्य च कर्मविधानात् । 'आपयिता ह वै कामानां भवति । इति उपा- स्तिफलश्रवणं तु 'दध्मेन्द्रियकामस्य जुहुयात् ' इतिवत् 'यदेव विद्यया करोति तदेव वीर्यवत्तरं भवति' इति फर्मफ्लापेक्षया विलम्बराहित्यरूपफलायोपास्ति- विधिरिति प्रतीयते । वीर्यवत्तरमिति तरप्पत्ययेन कर्मणः समावतः वीर्यबल्व- बोधनात् , तरप्प्रत्ययेन अधिकफलद्योतनाथ । विशिष्टाद्वतम् तन्निर्धारणनियमाधिकरणम् । (९९) तन्निर्धारणनियमस्तदृष्टेः पृथग्ध्यप्रतिवन्धः फलम् । (३९५) उद्गीथाश्रयकर्मणीह नियमेनोद्गीथविद्या न वा जुह्वाधाश्रयपर्णतेव नियमेनेत्य नियम्येतन । गोदोहादिवदेव यजियफलादन्यञ्च शैध्यं फलं प्रोक्तं तत्फलकामुके भवति मा नान्यत्र विद्या श्रुता ॥१२॥ अ-र्थः । कर्माताश्रयाणि उपासनानि कर्माहत्वेन नियमेन अनु- प्टेयानि । 'यस्य पर्णभया जुहर्भवति न स पापं शोकं शृणोति' इत्यत्र जुहाः पर्णतादिनियमवत् इति प्राप्त कर्माहत्येन नोपारानानियमः । 'तेनोभी कुरतो यश्चैतदेवं घेद, यश्च न वेद ' इति (छा. १-१-१०) विदुष इव अवि- दुपोपि कर्मानुष्ठानविधानात् । उपासनाया यदि कहिलं तदा सकलाझोपरांहारे काम्य कर्म प्रसिद्धयतीति' अविदुषः फसैविधानं व्यर्थ स्यात् । कर्मानुष्ठाने च फलसिद्धयगावप्रसहाच । प्रकृतकर्मणः फल्पदवे सत्यपि प्रवलकमान्तरफलेन .

·पा. ३] तनिर्धारणाधिकरणम् द्वैतम् विलम्बराहित्यरूप वीर्यवत्तरत्वपल्यर्थ हि कर्मसु उपासना विधीयते । 'गो- दोहनेन पशुकामस्य प्रगयेत्' इतिवत् । इति ।। द्वतम् तन्निर्धारणाधिकरणम् । (१००) ओं तन्निर्धारणार्थनियमस्तदृष्टेः पृथग्व्यप्रतिबन्धः फलम् । (४०८) अवणं मननं ध्यानं यं कार्य मुमुक्षुभिः । ब्रह्मापरोक्ष्यविज्ञान विरोधिविनिवृत्तये ॥ १०३ ॥ तत्वनिश्चयवेदार्थदायाभ्यामितरत् फलम् । प्रतिवन्धाभावरूपं ब्रह्मज्ञानस्य गीयते ॥१०४ ॥ “श्रोतव्यो मन्तव्यो निषिध्यासितव्यः" इत्यादि श्रुतौ प्रामापरोक्ष्यज्ञाने उपासनं साधनम् । तच श्रवणादिना सम्भवतीति किमर्थ- मुपासनमित्यक्षेपे श्रवणादिफलं अन्नानविपर्ययादिदर्शनप्रतिवन्धनिवृत्तिरिति उपासनफलात् भिन्नमेवेति श्रवणादिकमपि अनुष्टेयमेव । “शुन्या मत्वा तथा ध्यात्वा तदशानविपर्ययो। संशयं परणय लभते प्रदर्शनम् ॥” इति प्रमाणान् ॥ सापः । तनिधारगं च अनियमध एतयोसगादार:-तनिधारणापनियमः । छन्दोर गूपागि भवन्तीति संपाचरणपरिभाषा गौन पुत्वम् । तनिधारणनियमा= सत्तविषयनिधयः, अनिसमध पदारपः । एता फादरमरि अागमननयोः । परम-गुरसफलतु सामारोत्याना , पृपाप्यप्रतिवन्ध, अमरोशी. पन्धीभून भानगापिपर्ययामा निषिः । धान सन्यनिक्षयो जायने । तेनाशन. नितिः फलनि। मननन पदानिमयः । तर संशरिरसयनिरतिः पति। उपगनायाः पल मारोतम् ॥ अहनम् प्रदानाधिकरणम् । (१२८) प्रदानदेव तदुताम् । (४०२) यत्प्राणवायोचिन्तनं नन् विश्यमानेऽपि स्यादिभेदार । 'रामेऽधिगजाय' यधा प्रदान प्राणस्य पायोः पृथगेर चिन्ना ॥१०५ तो पति मैपति न मिनगारखा पारादिमेदाद एयगे विद्ये । उपक्रमेणाप्युपमहान चिरस्पमापेमपि पयस्वगिन्ता ॥ १६ ॥ र ·मतत्रयसारसंग्रह (अ.३ इत्यादि प्रथमान्तपदयाहुल्यसाहचर्याच सर्वत्र प्रथमेति निधीयते । पूर्वानुवाकोक्त उपास्तेः कर्मापेक्षया इदं द्वितीयान्तमित्युक्तं तु न युक्तम् । 'तसिन्यदन्तस्त- दुपासितव्यम्' इति उपास्तिगततव्यप्रत्ययेन उपायपेक्षितकर्मण उक्तत्वात् 'अनभिहिते' इत्यधिकृत्य 'कर्मणि द्वितीया (पा. २-३-२) इति सूत्रेम 'तिड्' 'कृ' 'तद्धित' समास' निपातः' कारकाथै उस्ते प्रथमैव भवति इत्युक्तत्वात पूर्वानुवाकापेक्षित प्रथमान्त एवात्र निर्दिष्ट इति ज्ञायमानत्वाच । सर्वविद्योगाम्य निर्धारणार्थत्वे सिद्धे दहूविद्यापि तदन्तर्भूतैवेति दहर विद्या- यामपि नारायण एवं उपास्य इति त्वदुक्त इष्टसिद्धेश्च ॥ अब नारायणशब्दार्थः पूर्वावधिरनेन श्लोकेन संग्रहीतः । " अकारार्थीयैव स्वमहमथ महा न निवहाः मराणां नित्यानामयगिति नारायणपदम् । यमाहाम्मै काल सकलमपि सर्वत्र सकला- खस्सारणाविस्युः मम सहजकैकर्यविध्यः ॥” इति ॥ ननु ब्रह्मसूत्रार्थप्रकाशक नीलकण्ठभाप्य-शिवार्कमणिदीपिका-शिवतत्त्व-विवेक- श्रुतिसूक्तिमाला-शिवोत्कर्षपञ्चक-हरिहरतारतम्यशतश्लोकीमभृतिभिः शिवस्यैव श्रुतिपु पारम्यमुक्तिप्रदत्वादिक्मुक्तम् । न तु नारायणस्येति भवदुक्तिन समीचीनेति चेन्न । 'कस्त्वं सत्त्वविदस्मि वस्तु परमं किन्तर्हि विष्णुः कथं तत्वेद परतैतिरीयकमुखौप्यन्तसंदर्शनात् । अन्यास्तहि गिरः कथं गुणगादत्राह रुद्रः कथं तश्या कथमुद्भवत्यवतरत्यत्यत्कर्थ नीयताम् ।। "आर्य रामायणं तत् स न निगमगणः पञ्चम पञ्चराने सत्वोपर्श पुराणं मनुमुखमुनिभिः निर्मित धर्मनास्त्रम् । त्यक्तान्यो मूलवेदः कठपरिपटिता बल्लिकास्तापनीय सांगाल-ब्रह्मविन्दुपभृतिकमपि नः तत्परं तत्परत्वे ।।" 'आत्मैक्यं देवतैक्यं त्रिकसमधिगता तुल्यतैक्य लयाणा- अन्गत्रैश्चर्यमित्याधनिपुणाणितीराश्रियन्ते न सन्तः । भैय्यन्नैरेकका?; सदनुगुणमनुव्यासमुख्योक्तिभिश्च श्रीमान्नारायणो नः पतिरखिल्तनः मुक्तिदो मुक्तिभोग्यः ।।

·४६ मतत्रयसारसंग्रह अनुबन्धादिभ्यः प्रशान्तरपृथक्त्ववदृष्टश्च तदुक्तम् । (४०९) न सामान्यादप्युपलब्धेर्मत्युवनाहि लोकापतिः । (४१०) परेण च शब्दस्य ताद्विध्यं भूयस्त्वाचनुवन्धः । (४११) मनश्चिदाधा मनसा प्रकरप्ता स्वतन्त्र विद्योत सबाङ्गभृता । स्वतन्त्रविद्येति विनिश्चिनोति लिङ्गादिसूत्रः अतियुक्तिमिश्च ॥ १०९ अ- र्थः । वाजसनेयके ' पत्रिंशत्सहस्राणि अपश्यत् आत्मनोऽमीन अर्कान् मनोमयान् मनश्चितः' इत्यादि । तथैव 'वाचित पाणचितः च - चितः श्रोत्रचितः कनचितो अमिचितः' इति साम्पादिकामि पृथगामनन्ति चाजसनेयिनः । तत्र एते स्वतन्त्राः केवल विद्यात्मका उत क्रियानुप्रवेशिनः तच्छेपभूता इति विगये 'तान् हैतान् एवं विदे सर्वदा सर्वाणि भूतानि चिन्चन्त्यपि स्वपते' इत्येवं जातीयकानां भूयसां लिङ्गानां ऋतुप्रकरणात वलियस्त्वात् केवल विद्यात्मका एवेति जायन्ते । इति ॥ शतायुः पुरुपस्य दिनसंख्या पत्रिंशत्सहस्राणि (36,000 sms) तेषु कर्तव्यानां कर्मणां अमित्वेन कल्पनं, नदवान्तरभूताः मनश्चिािदय इति विपयवाश्यार्थसंग्रहः ॥ 'ते हैते विद्याचित एव' इति श्रुत्या 'विद्यया तदारोहन्ति यत्र कामाः परागताः । न तन्न दक्षिणा यन्ति नाविद्वांसस्तपस्विनः । सोऽमृतो भवति । इत्याधैश्च विद्यापलमेवोच्यते इति खतन्त्रविद्या एव एताः इति ।। किच मानसपदित्युक्ते मनश्चिदादीनां त्रियाशेषत्वमपि न कल्प्यम् । मृत्युवत् । यथा 'स वा एप एव मृत्युः, य एष एतस्मिन् मण्डले पुरुषः' इति, 'अमिथै मृत्युः' इति च पुरुपस्य च अग्नेश्च मृत्युवद्भावातिदेशेऽपि मृत्युगत क्रौर्यत्वसंहर्तृत्यादिकं सामान्यमेवातिदिश्यते । न तु मृत्युलोक मृत्यु- स्थान मृत्युशरीरादिकमतिदिश्यते । 'सामान्यातिदेशे विशेपानतिदेशः' इति परिभापायां 'आगन्सायां भूतबच्च' इति (पा. ३-३-१३२) सूत्रेण लुइ इव लड्लिटोरपि 'अनयतने लड्', 'परोक्षे लिट्' इति सूत्रद्वयेन अनद्यतनाए भूतकाले विहितयोरपि अतिदेशम्स्यात् । 'आगन्सायां भूत्वच्चेति सूत्रे भूतवदित्यतिदेशात् इत्याक्षिप्य 'सामान्यातिदेशे विशेषानतिदेशः' इति परि- भाषया (१०८) अनद्यानभूतरूपे विशेष चिहितयोः लङ् लिटोनातिदेशः । अपि तु 'इ' (पा. ३-२-११७) इति सूत्रेण केवलभूतार्थविहित लुड एवा- तिदेशः आशंमारूपार्थविवक्षायां इति वैयाकरणोक्तः । उपमेये उपमानात . ।

·पा.३] लिङ्गभूयस्त्वाधिकरणम्-विशिष्टाद्वैतम् ४७ विशेषधर्मस्याप्यतिंदशो न युज्यते इति । अत्र सामान्य धर्मावच्चिनिमित्त कार्यातिदेशे संभवति विशेषधर्मावच्छिन्ननिमित्त कार्यातिदेशो नेति परिभाषार्थ इति । 'अतीतायाः रात्रे: पश्चार्धन आगामिन्याः पूर्वार्धन सहितः दिवस: अद्य- तनः । तद्भिन्नकाल: अनयतनः इत्यर्थः । एपण्व भूतविशेषधर्मः । इति ।। . विशिष्टाद्वैतम् लिङ्गभूयस्त्वाधिकरणम् । (१०१) लिङ्गभ्यस्त्वातद्धिबलीयस्तदपि । (३९७) सर्वासु विद्यासु च वेद्य एषः नारायणशम्भुशिवाक्षसाथैः विशेष्यते' छागपशुप्रमाणात प्राप्नोति दद्वेऽपि न दहनाने ॥११० ॥ सहस्रशीपमित्यादि द्वितीया प्रथमार्थिका । उपासितव्यमित्यत्र प्रथमा न हि युज्यते ॥ १११ ।। - र्थः । नारायणोपनिपदि 'द विपाप्मं परवेमभूतं यत्पुण्डरीक पुरमध्य संस्थ, तत्रापि दहं गगनं विशोकः तलिन्यदन्तम्लदुपासितव्यम् , यद्वेदादी खर:ोक्तो वेदान्ते च प्रतिष्ठितः, तम्य प्रकृतिलीनस्य यः परस्स महेश्वरः', इति अनुवाकान्तरं 'सहसगीपं देवं विश्वाक्षं विश्वशम्भुव, विश्व नारायणं देवं अक्षरं परमं प्रभुम्' इत्यादि पटित्या, 'नारायग परो ज्योतिरात्मा- नारायणः परः' इत्यदि पटितम् । तत्र पूर्वानुवाकान्ते श्रुत विद्याशेपत्वेन उपास्य नारायणरूपदेवताविशेप निर्धारणार्थ 'सहस्रशीप' इत्यादि वाक्यं उत सर्वविद्योपास्य-नारायणरूपविशेष निर्धारणार्थ इति संशये प्रकरणस्य दहं विपाप्ममित्युक्तदहराकागोपास्तिविशेषनिर्धारणार्थ 'सहम शीर्ष देव' इत्यादि इति पूर्वपक्षे प्राप्ते सर्वपरविद्योपान्य नारायगरूप विशेषनिर्धारणार्थमेव अय- मनुवाकः इतरपरवियोपान्य दशम्भुनियाक्षरादीननुय 'स बमा, म शिवः, मेन्दः' इत्यादिना तेषां नारायगलौक्तिम्प-लिङ्गम्यस्यसत्त्वात् । प्रकरणात लिहस्य पलीयस्त्यात् ॥ न च, अयं 'सहमशीप' इत्यनुपावकः पूर्यानुवाकरन्नोक्त उपान्तः कर्मा- सन्चात अवापि द्वितीयान्तपदश्रवणात् तेनर मन्यन्धुनहति । न ममाना- गतध्येयविशेषनिर्धारणे सार्थ इति वाच्यम् । 'सहसमीप इत्यादि पदेषु 'व्यत्ययो यहुलं' 'छन्दम्युभयथा' 'दृष्टानु विधिन्नमि' इत्यादि काकरण- न्यायात् 'वत्वं नारायणः परः' 'म नाम गिरः मेन्द्रः मोभरः परमन्थराट' ·मतत्रयसारसंग्रह . इत्यादि प्रथमान्तपदशहुल्यसाहचर्याच्च सर्वत्र प्रथमेति निश्चीयते । पूर्वानुवाकोक्त उपास्तेः कर्मापेक्षया इदं द्वितीयान्तमित्युनं तु न युक्तम् । 'तम्मिन्यदन्तस्त- दुपासितव्यम्' इति उपातिगततव्यप्रत्ययेन उपास्त्यपेक्षितकर्मण उक्तवान् 'अनभिहिते' इत्यधिकृत्य 'कर्मणि द्वितीया' (पा. २-३-२) इति सूत्रेण 'ति' 'कृ' 'तद्धित' समास' निपात:'. कारकाथै उक्ते प्रथमेव भवति इत्युक्तत्वात् पूर्वानुवाकापक्षित प्रथमान्त एवात्र निर्दिष्ट इति ज्ञायमानत्याच । सर्वविद्योगस्य निर्धारणार्थत्वे सिद्धे दहविद्यापि तदन्तर्भूतैवेति दहरविधा- यामपि नारायण एव उपास्य इति त्वदुक्त इष्टसिद्धेश्व ।। अब नारायणशब्दार्थः पूर्वाचायरनेन लोकेन संग्रहीतः । " अकारार्थीयैप स्वमहमथ मान निवहाः नराणां नित्यानामयमिति नारायणपदम् । यमाहास्मै कालं सकलमपि सर्वत्र सकला- खस्थाखाविस्युः मम सहजकैयविश्यः ॥" इति ॥ ननु ब्रमसूत्रार्थप्रकाशक नीलकण्ठभाप्य-शियार्कमणिदीपिका-शिवतत्व-विवेक- श्रुतिसूक्तिमाला-शिवोर्कापञ्चक हरिहरतारतम्यशतश्लोकीप्रभृतिभिः शिवस्यैव श्रुतिषु पारम्यमुक्तिमदत्त्वादिकमुक्तम् । न तु नारायणस्येति भवदुक्तिन समी नेति चेन्न ! 'कस्त्वं तत्त्वविदस्मि वस्तु परमं किन्तर्हि विष्णः कर्य तत्वेद परतैतिरीयफमुखौप्यन्तसंदर्शनात् । अन्यास्तहि गिरः कथं गुणवशादत्राह रुद्रः कथं तदृष्टया कथमुद्भवत्यवतरत्यत्यत्कथं नीयताम् ॥" 'आयं रामायणं तत् स च निगमगणः पञ्चमं पश्चरानं सत्योपों पुराणं मनुमुखमुनिभिः निर्मित धर्मशास्त्रम् । त्यक्तान्यो मलवेदः कटपरिपरिता बल्लिकास्तापनीय सौचाल-ब्रयविन्दुप्रभृतिकमपि नः तत्परं तत्परले ।' 'आत्मैक्यं देवतैक्य त्रिकामधिगता तुल्यतैक्य बयाणा- अन्यत्रैश्चर्यमित्याधनिपुणफणितीराश्रियन्ते न सन्तः । भैय्यन्तरेककाठैः तदनुगुणमनुत्र्यासमुन्योक्तिमिश्च श्रीमान्नारायणो नः पतिरखिनतनुः मुक्तिदो मुक्तिभोग्य; ।'

·पा. ३] लिगमयस्त्वाधिकरणम्-द्वैतम् इति तत्वसार-तत्वमुक्ताकलाप-विशिष्टाद्वैत-वेदान्तकौस्तुभादिअन्धेषु पूर्वोक्तशिव- पारम्यप्रतिपादक शास्त्रयुक्तीनां दूपणस्य बहुधाश्रुतत्वात् नारायण एव परतस्वं इत्यत्र न कस्यापि संशयासंभवति । अपि च आदिशङ्कराचार्यप्रभृतिभिः स्वकीयशिष्येभ्यः नारायणस्मृतिपूर्विका श्रीमुखपत्रिका प्रेप्यत इति सर्वसंप्रति- पन्नम् । अपि च अद्वते तात्पर्यमित्यभ्युपगच्छतां ज्ञानवरूपे ब्रमणि शिव- विष्णवादि तारतम्यशबैच न संभवति । अत एव "ब्रह्मव सर्वमिति यन्मतमस्ति लोके विष्णुशियोदणि इत्यभिदेव सत्र । सर्व च तथ्यमिति यन्मतमत्र भाति तत्रच चोतमनिकृष्टपदार्थचिन्ता ॥" इति अस्मदीयलक्ष्मीन मिहलवेयुक्तमिति ॥ 6 द्वतम् लिङ्गभ्यस्त्वाधिकरणम् । (१६२) लिङ्गभ्यस्त्वात्तद्धिबलीयस्तदपि । (४१०) पाग्निहंसमद्गुभ्यः ज्ञातविद्यो जमालतः । गौतमाचार्योपदेशाद्विद्यावान ज्ञायते ततः ॥ ११२ ॥ आचार्यादेव विदिता विद्या साधिष्टमाप्नुयात् । गुरुप्रसादो बलवान् भूयो लिङ्गात्प्रतीयते ॥ ११३ ।। अ-धः । साधनपरिकरे सत्यपि आधिकारिकाणां गुरुपमाठम्य सत्त्व एव विद्या सिद्भयतीत्यत्रोच्यते । गुरमगादो बलवान् २ नम्मान् बलदत्तरम् । तथापि थपणादिध कर्तव्यो मोक्षसिद्धये ॥" इति वचनात् 'सत्यकामोह जाबालो जगाला मातरमामन्त्रयांचो (छा. ४-४-१) इत्यारभ्य 'तम्मै हतदेयोवाच अवह न किशन वीयायेति' इत्यन्तं पटिनम् । तदर्थः सत्यकामः गीतमाचार्यसमीपं गता उपनयनादिकं कर्तव्यमिति प्रार्य तेन गीतमेन चनुस्मताः गाः जापालाय संरक्षणार्थ दला 'नासहसेगातय। इयुक्तवान् बने गोसंरक्षणं कुर्वन् वर्षगणं प्रोवास | तन्निन् समये (सहा- पूर्वनन्तरं) ऋषभ-अमि-हंस-मुद्गुभिः प्रसन्नः जापालाय नमविद्योपदेगः कृतः । ततः मत्यकामः गोमहमेशामाकं आनार्यसमीपं गत्या आचार्य ननाम । तस्मिन् समये गीतमेन, ब्रमबिदिव त्वं भागि, कानुन्य अदिदेगा! इति पृष्टः, मनुष्येभ्यो अन्ये ममोपदेवाः नासन् । भगोन्य आचायादेष विण . ।

·मतत्रयसारसंग्रहे विदिता, साविष्टं प्रापयति, इति श्रुतं । अतः पुनः मे उपदेग कुर्विति जाबालेन प्रार्थित. गौतमः तस्मै जाबालाब पूर्व ऋषभायुपदिष्टमेव पुनरुपदिश्य अत्र न किचन चीयायेत्युवाच । एतन वृत्तान्तेन गुरुपादनस्यैव विद्यासाधक्तमत्वं दृष्टमित्यर्थः । मृनाथ, । तत्-गुरप्रमजन्य, यीय =अनिनायेन बलबन् , लिङ्गभूयत्वात् = गुनंनुग्रहप्नाथायरपकायमाणपतिाना पहुन्यदर्शनात् , नदापे श्रवणमनननिदिध्यासना. दिसममि सम्माननीयमिति शेषः । वायुः इत्यमरपस्सनाग्निहग धनुर्मुसः । मदरूपच परणः सखामार चोचिरे " दति छान्दोग्यवचनान, तेभ्य उपदिश्व विद्या बलवतीति ।। (४०३) विशिष्टाद्वैतम् पूर्वविकल्पाधिकरणम् । (१०२) पूर्वविकल्पः प्रकरणात्स्यात् क्रिया मानसवत् । (३९८) अतिदेशाच । विद्यय तु निर्धारणादर्शनाय । (४००) श्रुत्यादिवलीयस्त्वाच न बाधः । (४०१) अनुबन्धादिभ्यः प्रज्ञान्तरपृथक्त्ववद्यश्च तदुक्तम् । (४०२) न सामान्यादप्युपलव्धेम॒त्युवनाहि लोकापत्तिः । परेण च शब्दस नाद्विध्यं भूयस्त्वाचनुबन्धः । (४०४) ऋतौ यथा मानसिकग्रहादि तथा मनचित्तगुरखानयश्च । कर्माङ्गभूता न तु वीपवयं फलं शुरू यागफलात् पृथक् हि ॥११४॥ दहादिविया पृथगेय विद्या श्रुत्यादिना ज्ञायत गयमेने । एने हि विद्या चित एवमादि श्रुत्यादिना ज्ञानगया सतन्त्राः ॥११५॥ पत्रिंशय सहस्त्राणि नराघुर्दियसा नृभिः । सांपादिकाग्निरूपेण चिन्त्या इत्यत्र पठ्यते ॥ ११६ ॥ अतो विद्यामयस्त्वेने न तोरन संभवः । अग्न्यङ्गकत्वभूयस्त्वादिह पाठश्न युज्यते ॥ ११७ ॥ अर्थः । अमिरहम्य 'मनश्चितो कारिचत. प्राणचितः चक्षुश्चिनः' इत्यादयः परिता । एते विद्यामया जलनुपवेगेन क्रियामया इनि संशये इष्टकचितस्याग्नेः समीपपाटात् नत्यनुपरगेन शियारपः । यथा हादशाहे .

·पा.३] पूर्वविकल्पाधिकरणम्-बैतम् मानसग्रहस्य मनोनिप्पाध ग्रहण-आसादन--स्तोत्र-शस्व-प्रत्याहरण-भक्षणत्पेन कल्पितस्य विद्यार-परयापि अत्यङ्गभूतत्त्वं, तद्वत् मनसा यागसंपादनं मानसग्रहः । ग्रहणं नाम सोमरसम्य पात्रे ग्रहणं, आसादनं, स्थापन, प्रत्यहिरणं हुतशेपम्या- हरणं इत्यादि पूर्वमीमांसायां प्रसिद्धम् । 'पत्रिशतसहस्राण्यग्नगाः तेगा- मेकैक एव तावान् याबानसी पूर्वः' इति श्रुत्या इष्टकाचितरयाग्नेः यायफलं. तावत् फलं मनश्चिदादीनां इत्यादिदेशाय मनधिदादयः ऋत्रभूताः क्रियारूपा एवेति प्राप्ते विद्याचित एव' इति अवधारणेन स्वतन्त्री विद्यामयः ऋतुरिति प्रतीयते । श्रुतिलिझ्याम्यैश्च 'ते है ते विद्याचिन पव' इति श्रुतिः, तान् हैतान् एवं विदे सर्वदा सर्वाणि भूतानि चिन्वन्त्यपि वपते' इति लिङ्गम् , 'एवं विदे चिन्वन्तीति वाक्यं एवं विद विद्यामाय ऋतुमते जानते खपते च सर्वाणि भूतानि चिन्यन्तीत्यर्थः । सर्वभूतमर्तृक मनोव्यापाराः विद्यावत्पुरुष- शेषभूता भवन्ति इत्यर्थः ॥ यथा ददादिविया क्रियामयात् स्तोः पृथगेति श्रुत्यादिभिरवगम्यते तद्वत् । 'सामान्यातिदेदो विशेपानतिदेश.' इति वैयाकरणन्यायात् , 'स एप एवं मृत्युः, 'य एप एतस्मिन् मण्डले पुरुषः' इत्यादिपु अतिदेशम्पले आदित्यमण्डलस्यपुरुषे मृत्योरतिदेशेऽपि सहर्तृत्वादि सामान्यधर्मस्यैवातिदेश: अभ्युपगम्यते, मृत्युवदिति तोकापतेः तदेशातेरपि अतिदेयो न दृश्यत, तत् 'यावानसौ पूर्वः' इति इष्टकविताग्नेरिव मनश्चिदादिपु चित्यामिवावा- तिदेशेऽपि इष्टकचिताग्नेः यत् फलं, तत्कलं मनश्चिदादीनामपि भवतीति फलसामान्यातिदेश एव अत्राभ्युपगम्यते । न तु इटकचिदामिनिष्ट क्रिया- मत्वमपि । उत्तरवाक्येन च खतन्त्राः विद्यामय एव मनश्चिदादय इति ज्ञायन्ते । केवलोपास्तिप्रकरणे पठितग इमाः किमर्थ चित्यागिसमीपे पठिता इति चेत् , अब काल्पनिकानां अन्यङ्गानां भूयस्चात् इह पटिता इति ।। । द्वैतम् पूर्वविकल्पाधिकरणम् । (१६३) ओं पूर्वविकल्पः प्रकरणात्सात्कियामानसक्न् । (४११) ओं अतिदशाच । (४१२) गुरुपदशं प्रासोऽपि प्राप्तश्चेत् गुमरुत्तमः । रासादपि ज्ञेयमेव कामतो ध्यानबद्गुरु ॥ ११८ !!

·५२ मतत्रयसारसंग्रह समोत्तमाचार्ययोश्च प्राप्तयोरतिदेशतः । उपचारस,करणात् स्वीकार्यों गुरुरुत्तमः १.११९ ।। अ- र्थः । एकस्सागुरोः ब्रह्मज्ञानं प्राप्तोऽपि अन्यो गुरुः यदृच्छया आगतश्चेत् तयोरपि नमस्कारादिकं वर्तव्यम् । पूर्वस्माद्गुरोः पश्चादागतो गुरु- रुत्तमश्चेत् तस्मादपि ब्रह्मज्ञानं सम्पादनीयम् । सत्यकामकलायां ऋपभादि- गुरुपदिष्टोपि स्वकीयादुतमाचार्यात् पुनरपि ब्रह्मज्ञानं संपादित सत्यकामेनेति । 'ब्रह्मोपाख, ब्रह्मोपचरख, तच्छृणुहि, तत्त्वामवतु' इत्यादि श्रुत्या उत्तमगुरोरपि नमस्कारादिकं कृत्या ब्रह्मज्ञान सपादनीयमित्युक्तेश्च ॥ मूत्राथः । प्रकरणान्-प्रवण ज्ञानसाधनगपेक्ष्य, पूर्व विकल्प: पूर्वगुरुरिएये विकल्पः, क्रियामानसवत् समानफलकध्यानविपये पूर्वध्यानं विहाय स्वेच्छया ध्यानान्तरस्वीकर इव अन्यगुरुः स्वयमेव प्राप्तदचेत्, विकल्पः-पूर्वगुरोरनुशया चा स्वेश्या वा स्वीकार्य इत्यर्थः । ननु स्वीकार्य एवेति नियमः । अधमरचेन स्वीकार्य., उत्तमचंत प्राप्त पूर्वगुरोः अनुज्ञां विनापि स्वीकार्य इत्यर्थः । अतिदेशाय-पूर्वगुरविषये यादृशोपचारा. दिक तादृशं प्राप्तगुरावपि कर्तव्यमिति ब्रह्मोपात्वेत्यादि श्रुतौ अतिदेशाय । इति ॥ द्वैतम् विद्याधिकरणम् । (१६४) ओं वियव तु निर्धारणात् । (४१३) ओं दर्शनाच । (४१४) विद्येच मोक्षकरण 'नान्यः पन्था' इति श्रुतेः । आपरोक्ष्यं नानमेतदृष्ट्वा तं मुच्यते श्रुतेः ॥१२०॥ इतीति शेषः अ-र्थः । 'कर्मणैव हि संसिद्धि आस्थिता जनकादयः' इत्यादिना मोक्षसाधनं कर्मेत्याक्षेपे, समाधानं, 'तमेतं विदित्वा अतिमृत्युमेति नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय' इत्यादिना ज्ञानादन्यस्य मोक्षसाधनत्वनिषेधात् । विद्यैव मोक्ष- साधनमियुक्तेश्च विद्यैव मोक्षसाधनम् । "सर्वान् परो माययाऽयं सिनीते, दृष्दैव तं मुच्यते नापरेण" इति कौगिकश्रुतेः । विद्याफेवलं मोक्षसाधनं न, अपि तु आपरोक्ष्यज्ञानमेव ।। सूत्रार्थः । विद्यैव तु निर्धारणात्-विद्यैव ब्रह्मज्ञानमेव मोक्षसाधनं न कर्मादि । निर्धारणात्="तमेवं विदित्वा" "नान्यः पन्था" इत्यादि श्रुतिभ्यो निर्धारणात् ॥ दर्शनाच-दर्शनं च-अपरोक्षज्ञानमपि मोझसाधनं इत्यर्थः । ब्रह्मज्ञानं आपरोक्ष्यद्वारा मोक्षमाधनगियर्थः ।।

·पा. ३] शुल्पविकरणम्-वैतम् द्वैतम् श्रुत्यधिकरणम् । (१६५) ओं श्रुत्यादिवलीयस्त्वाच न घाधः । (४१५) 'कर्मणव' 'तमेवेति तुल्यमेवावधारणम् । श्रुत्यादीनां बलीयस्त्वात् ज्ञानमेव विमुक्तिदम् ॥ १२१ ॥ श्रुत्या स्मृतेन वादोन स्वायोगस्य निषेधतः । कर्मयोगश्च मोक्षातिशपार्थो न च बाध्यते ।। १२२ ।। अर्थः । स्मृतौ कर्मण एव मोक्षसाधनत्यमतीतिः । श्रुतौ "तमेव विदित्वा" इति यज्ञमानम्यैव मोक्षसाधनत्वप्रतीतिः । तयोविरोधे कस्य प्राबल्यमिति चेत् "न कर्मभिः, न धनैः, नैव चान्यैः पश्येत्सुख, तेन तत्वं प्रवीहि, इन्द्रोऽश्वमेधान् शतमिष्ट्वापि राजा ब्रह्माणमीड्य समुवाचोपसन्नः" इति इन्द्र ब्रह्मण संवादात्, "कर्मणा बध्यते जन्तुः विद्यया च विमुच्यते" इत्यादिना विद्याया एव मोक्षसाधनत्वातीतः । तर्हि श्रुत्या स्मृतेः बाधस्यात इति चेन्न, "कर्मणैच" इत्येवकारेण खायोगव्यवच्छेद एव ।। मलापः । अयादिवसीयस्त्वाय न बाध: ज्ञानस्यैव मोक्षसाधनत्वेऽपि, याध:- कर्मणयेति स्मृतिविरोधः, न नास्ति, भ्रल्यादिवलीयस्त्वान्-'लगेतं विदित्वा' इत्यादि श्रुतिरलीयत्वात् । कर्मपवेसन एववारस "विशेषणविशेष्याम्या कियया र समन्वितः । अयोग योगमपरेः अत्यन्तायोगमेव च । व्यवछिनत्तिधर्मस्य निपातोय्यतिरेक्तः ।" इनि विविधार्थी अत म्ायोगमेव मममम्बन्धाभावमेव म्यवनिधनति, नतु भन्य. योग-शानसाधनत्वं व्यवसिनित्ति इत्ययः ।। । द्वतम् अनुबन्धाधिकरणम् । (११६) ओं अनुबन्धादिन्यः । (४१६) गुरुप्रसादयणप्रमुख मोक्षसाधनम् । तथा मक्तिशमादिश्च मोक्षसाधनामिप्यते ।। १२३ ।। -: । ब्रमसाक्षाकारकगणं पूर्वोक्तगुरपसादधका दधामननादिकं केवल ने। अपितु ·५४ मतत्रयसारसंग्रहे " भक्तिर्विष्णौ गुरौ चैव गुरोनित्यप्रसन्नतां । दयाच्छमदमादिश्च केन चैते गुणाः पुनः ॥ तम्म: दर्शनं विष्णोः श्रवणादिकृतं भवेत् ॥” इति नारायणतन्त्र- वचनेन "शान्तोटान्त उपरतम्नितिक्षुः" इत्यादि श्रुत्या च शमदमादिध अपरोक्षजानसाधनमिति ॥ ग्वार्थः । अनुबन्धादिभ्य. हरिभनिगुरभक्ति शान्तिदान्तिश्रवणमनननिदिध्या- सनादिभि अपरोक्षज्ञान गम्भयते । इति ।। द्वैतम् प्राज्ञाधिकरणम् । (१६७) ओं प्राज्ञान्तरपृथक्त्यवदृष्टिश्च तदुक्तम् । (१७) पासनातारतम्यादुपास्यब्रह्मदर्शने । तारतम्यं युक्तमेव हान्तद्रष्टय इति श्रुतेः ।। २२४ ।। अ- थैः । उपासनानां यथा भेदः तथा ब्रह्मदर्शनेऽपि भेदस्सभवति । "अन्तर्दृष्टय” इत्यारभ्य "देवा वा सर्यदृष्टयः, तेषु चौतरोतरं, आब्रह्मणो अन्येषु यथा योग यथा ह्याचार्या आचक्षत" इति कमटश्रुतेः । इति ।। सूनार्थ । प्राज्ञान्तरष्टयनत्यवत्-अविच्छिन्नपरोक्षसन्ततिरूप ध्यानाना प्रशान्तराणा पृथक्त्ववन् नानात्वथन् , दृष्टिय ब्रह्मदर्शनमापे, पृथक् = नानाविधा-अधिकारिभेदेन तारतम्योपेता च । नत्-प्रमदर्शननानान्यं, उक्तम्='अन्तर्दृष्टयो हिदृष्टयो अवतारदृष्टयः सबष्टयः' इति श्रुतेः । दृष्टयनह्यनताराणा मुच्यन्ते केविदलया । दर्शनेनान्तरेणान्य देवास्सर्वप्रदर्शनात, " "तेषा विशेषमाचार्यों वेत्ति सर्वज्ञतां गतः । इत्यध्यात्मे चोक्तमित्यर्थः ॥ " द्वैतम् न सामान्याधिकरणम् । (१६९) ऑन सामान्यादप्युपलब्धत्युवन्नहि लोकापतिः । (४१८) साक्षात्काराच रामादेः न मुक्ति निनां स्मृता । स्वात्माईदर्शनान्मुक्तिः न महलोकलामतः ॥ १२५ ।। अ-र्थः । रामकृष्णावतारदर्शनमात्रेण न मुकिः । यथा साधारण- मरणानन्तरं मुक्त्यभाववत् । महर्लोकादि प्राप्तिमानं च न मुक्तिः । अपितु खयोग्याऽमदर्शनादेव मुक्तीत्यर्थ ।

·पा.३]
परेणाधिकरणम्-दैतम्
'गुज्यने नाव सन्देही दृष्ट्या तु सामगोग्गया ।"
दर्शनेनारमयोग्येन मुक्तिनान्यन केनचित् ।।" इति प्रमाणार ।।
सूत्रार्थः । न सामान्यादिलादि-यामान्यात सर्वसाधारणा रामणादि विषयर-
साक्षात्कारान् , 737 मुक्तिः । मृत्युवत् =गाधारणमरणानन्तरं गुक्तिमायवत् । किन्तु
उपल धेहि स्वाह विम्यापरोक्ष्यरुपवियोपादेय मुक्तिः । ब्रह्मनाट्युत्क्रगणपूर्वस्मरणविशेषा.
नन्तरमेव मुक्तिः । न लोकापत्तिः महल कादिप्राप्तिमात्रं न मुन्तिरिलयः । राम म्यादि
दर्शनात् महल कादिप्राप्तिरेष, न गाशामुक्तिरित्यर्थः ।
उच्यते।
द्वैत्तम् परेणाधिकरणम् । (१६९)
यों परेण च गन्दस्य ताद्विध्यं भ्यस्त्वाचनुवन्धः । (४१९)
भूयो भक्त्या परेणैव ब्रह्मदर्शनसम्भवः ।
तस्वैप आत्मा विगने भक्तिरेबैनमित्यतः ॥ १२६ ।।
अ - 4: ! भक्तिरेख ब्रह्मसाक्षात्कारहेतुरिति श्रुतेः कथं परमात्मदर्शनं
मुक्तिसाधनमिति चेत् परमात्मैव मुख्य साधनन । मन्तिस्तु अकान्तरसाधनत्वेन
"स्निग्धः परमो शिणु सवनं वशं नये ।
तयव दर्शनं यातः प्रदपन यननयः ॥'.
"स्नेहानुपन्धो यनम्मिा बहुमानपुरस्गरः ।
भत्तिरित्युच्यने गंप परम परमाशिनु. ॥ इति प्रमाणात
'तस्यर आत्मा विगते प्राधाम' इति श्रुतंभ परमामा मभनाम भागारधि गया
ताशा भाला एनं साशं नयनीलभः ॥
सुतार्थः । परेवादि-गण-गरमागर, नारियम मारोक्षिक-मवार
मान्दस्य मान्दार-एनसरायः यतते पनुदिान तयप माना विगत 'ति,
अनिम्पादसा, भूयस्त्वा भक्तिभूपस्या, अनुसयामान:-भवति । मालिक
सानिया सगनभाना:-नारियं ।
अद्वनम् ऐकाम्याधिकरणम् । (१३०)
एक आन्मनशरीरे भावान् ।
(४१२)
व्यतिरफतदावाभाविन्याम पलन्थिन । (८१३)
भ्यारिनेजोमम्नां च समात् चतन्यानिमंदिगदिया ।
स्थूलोहमादित्यवहारः आमा मर्गरंतु न चानिग्निम् ॥१२॥

·मतत्रयसारसंग्रहे ममैव देहोयमिति प्रतीतेः सङ्घातरूपे च महील्हादौ । चैतन्यराहित्यधिया शरीराद आत्मातिरिक्तो न स देहधर्मी ॥१२८॥ चार्वाक्पक्षोयमसत्यलायः वर्णाश्रमाचारविरुद्धबादी । अत्यन्तह्योऽपि च नारकीति 'यज्ञायुधी'ति श्रुतिरेव वक्ति ।।१२९|| रूपादयो देहधर्माः यावद्देहे चकासति । मृतस्य देहसत्त्वेऽपि प्राणचेष्टा न दृश्यते ॥१३०॥ चन्यायव हि तत्यानि तन्मने नान्यदिप्यते । चनन्यस्य बनिस्तम्मादस्तिचेत्स्समतच्युतिः ॥ १३१ ।। रूपादिवडेहधर्मे चैतन्ये रूपतुल्यता । स्वरूपं पररूपं वा ग्रहीतुं शक्नुयान तत् ॥ १३२ ॥ -र्थः । इदानी देहातिरिक्तः आत्मा अति वा नवेति विचार्यते । यद्यपि देहातिरिकस्थिर आत्मा इति अनभ्युपगमे पूर्वमीमांसादि सर्व शार्ख व्यर्थ सात् । अतः आत्मविचारः पूर्वमेव कर्तव्यः । स च कृत एवेति ताशा- मशोधन दारीरकमीमांसायां क्रियत इति अयं विचारः न युक्त इति । तथापि भगवता उपवर्षेण प्रथमे नन्"आत्मास्तित्वाभिधानप्रसक्ती शारीरके एव वक्ष्यामः इत्युक्तत्वात् असिन् शास्त्र मध्ये रत्नपेटिकायां रत्नमिव आत्मविचारः व्याप्ता- येण कृत इति युक्तो विचारः । तथाहि शरीराद्वयतिरिक्तो आत्मा न । किण्वादिभ्यो मदशक्तिवत् मृतचतुष्प्रयसहात एव चैतन्यारमना परिणमते अत एव स्थूलोऽहमित्यादि व्यवहार. मम्मान्तमेव शरीरं, "त्याज्यं सुखं विषयसङ्गमजन्मपुंमां दुःखोपसृष्टमिति मूर्खविचारपोपा । श्रीहीन जिहासति सितोतमतण्डुलाध्यान् को नाम भो: तुषकणोपहितान् हितार्थी ।" इत्यादिवत् लौकिकसुखभ्यस्त्वे अल्पमसझावः न दोपाय। न सो नापवर्गो वा भवात्मा पारलौकिकः । यावजीवेत् मुखं जीवेत् ऋणं कृत्वा घृतं पिय ॥ इत्यादिना देह एवात्मा, देहनाशो मोक्षः, अत एव कायमहरायमे यतन्मतस्था शिप्याः बहवस्सन्तीति ज्ञायते । दशरथ रामादि सदस्यपि चार्वाकमतनिशः जाबालिप्रभृतयः सन्तीति च ध्यन्ते । अत: वेदान्तविचारो न कर्तव्य इति ।

·पा.३] . शरीरमायाधिकरणम्-विशिष्टाद्वैतम् तदपि “एक आत्मनः शरीर भावात् " इत्याक्षिप्य " व्यतिरेक" इति सूत्रेण समाधीयते । 'न भूमिर्न तोयं न तेजी न वायुः नवं नेन्दियं का न तेषां समूहः । अनेकान्तिकवान् मुमत्यकसिदः तदेकोऽवशिष्टशिवः वन्दोऽहम् ।।" नेहा नात्मा। देहधर्मवलक्षण्यान् । भूतनुश्यमहातजन्यत्वे चैनन्यम्य एक शारीरे भन. चतुष्टयसत्वात् प्रत्यणु अनेक चैतन्योपलब्धिप्रसझान बापाद्यनन्तरं मम शरीर स्थलमिति व्यतिरेकनिर्दशास म्मरणाद्यनुरपत्तथ आत्मा स्थिरः नित्यः अस्तीति सर्वशाम्प लौकिकादि सिद्धः इलः । तदुत्तायुक्तपसा अपि सच्यभिचारा एवेति शाश्वानारम्ध. म.स बहुधा पितत्वान् तन्मतनिष्टानां नरकमाप्तिरेवेनि बहुभिरक्त दान तन्मतयुक्तिनिरास: नेह तन्यते ॥ विरभाष्ये 'औपस्तिकस्तु शब्दम्यायन' इति सने 'यतायुधी यजमानः स्वर्ग लोक अक्षया याति' इति प्रत्यर्थविचारकाले आमा जीति उपनिषद्वारा निर्गीय शास्त्र प्रवृत्तमित्युधम् अत एव इलाह नास्तिक्यनिराकरिष्णु आत्मास्तिता भाष्यदवराक्ला । दृढत्वमेतद्विपयस्तु पोधा प्रयाति वेदान्तनिषेवणेन ॥ इत्यभिज्ञायतं मात दनि । " विशिष्टाद्वतम् शरीरेभायाधिकरणम् । (१०३) एक आत्मनश्शरीरे भावात् । (४०५) व्यतिरेकस्तद्भावभावित्यान्न तूपलब्धियत् । (४०६) ज्ञाहत्वकर्तृत्वगुणोयमात्मा विधूतपाप्मादि गुणोऽनुचिन्त्यः । यथाक्रतुन्यायत एष आत्मा निर्धतपाप्मादिगुणस्तु चिन्त्यः ॥१३३ अ - थः । प्रमविद्यासु उपास्यमलोपासकजीवोपासनस्वरूपादिकं च ब्रह्मजिज्ञासेत्याद्य सूत्र एव ब्रह्मसम्बन्धिजिज्ञासा इत्यप्रतीतेः जिज्ञास्यमुक्तम् । तत्र ब्रमस्वरूपशोधन, उपासनान्वरूपशोधनं च कृतम् । इदानी उपासक- सरुपशोधनं क्रियते । तथाहि उपासकोऽयं पत्यगात्मा माता, कर्ता, भोक्ता, इहामुत्रसञ्चारक्षमः अनुसन्धेयः, उत प्रजापतिवाश्योदितोपहतपाप्मादिस्वरूपः इति विशये शरीरे वर्तमानस्योपासकस्य तादृशमेव वरूपमनुसन्धेयमिति प्राप्ते मोशे उपास- कम्य यामरूपाविर्भावः अपहतपापात्यादिकः स एवोपासनाकाले अनुसन्धेयः । 'यथास्तुरस्सिन्लोके पुरुषो भवति तथेत: प्रेत्य भवति' इति यथोपामनं प्रासे शूरमाणत्वात् । परमात्मोपासनेऽपि प्रत्यगात्म गरीरस्येन उपास्य इत्यमदुत्ते चिदचिद्विशिष्टमेव ब्रामवरणमिति सिद्धान्तात् , स्वामितरूपचिन्तने आधि- भाविष्यवाहतपाप्मन्यादिगुणक: परमात्नगरीरोऽहं इत्येव चिन्त्य इत्यर्थः B ·५८ मतत्रयसारसंग्रहे उपासनाले बद्धस्वरूपस्यैव वर्तमानत्वात् तथा उपासने तथैव माप्त्या- पतेः यथा सकलकल्यागगुणोपेतः परमात्मा उपास्यः तथा सत्यत्व-ज्ञानात्व- आनन्दत्वामरत्वाणुत्व-शेपत्यापहतपाप्मत्वादिगुणक: प्रत्यगात्मा उपास्य इति । द्वैतम् एकाधिकरणम् । (१७०) ओं एक आत्मनश्शरीरे भावात् । (४२०). ओं व्यतिरकस्तद्भावभाविधानतपलब्धियन् ।, (४२१) सुग्रीवश्चार्जुनञ्चोमो मर्यन्द्रांशावपि क्षितौ । कावसाने तत्पित्रोक्यमाप्नुयुरेशिनोः ।। १३४ ।। अंशांशिज्ञानमुखयोः भेदमत्त्वेऽपि कर्मणा । उपासनादिभोगाच पुनरक्यं न दुप्यति ॥ १३५ ॥ अर्थः । सूर्याशी सुग्रीवः, इन्द्रांशो अर्जुनः, इत्यादि पुराणेषु श्रूयते । तत्र अंगाना अनादियोग्यता नास्तीति उपासनादिकं न तेपामिति पूर्वपने अंगांशिनो: एकत्वमेव । अशिकर्मविनिर्मिते शरीर एव अंशस्य भावात् अंशस्याप्यनादिसिद्धत्वेन उपासनायोग्यताया अपि अनादिसिद्धत्वात् अंश- जीवैरप्युपारानं कारगेव । अंगांशिनोः ज्ञानमुखादिभेदस्य दृष्यत्वात् अंशां- शिनो: भेद एव । 'अशिनस्तु पृथक् जाताः अंशास्तस्यैव कर्मणा । पुनरैक्यं प्रपद्यन्ते नात्र कार्या विचारणा ॥' इति । सूत्रार्थः । एकात्मे यादि-आत्मन.=अंशांशिनो , एकः = ऐक्यमेव । शरीरे- अंशशरीरे, भावात् अंशस्य तदभिमानित्वेन स्थिवः । आत्मन इत्येकवचनेऽपि आवृत्ति विपरिणामादिना पुष्टीद्विवचनमानितम् । अंशम्याप्यनादिसिद्वत्वेन उपासनस्यापि अनादि- योग्यतापेक्षत्वं वर्तत इति भावः । व्यतिरेकेत्यादि-उपलब्धिवन-अंशांशिनीययोः ज्ञानमुपादाविध व्यतिरेक, नम्वरूपभेदो अंशात्मनः न, तद्भावभावित्लान-तद्भावः- अंशांशिभायः, तद्धावस्य= उपासनाजन्यफलस्य, भाक्त्विा =अनुभवितृत्वात इत्यर्थः । ज्ञानमुखादिविपये भेदस्तु पिणोर चिन्यशक्त्या उपपन्न इति । अद्वतम् अङ्गाववद्धाधिकरणम् । (१३१) अङ्गावरद्धास्तु न शाखासु हि प्रतिवेदम् । (४१४) मन्त्रादिवद्या विरोधः । (४१५) अङ्गाश्रयोगीयविचिन्तनादि वेदेपू दृष्टा प्रतिवेोपा । श्रुत्या सदेशस्य च बाघ उक्त: सर्वासु शाखामु समैव चिन्ता ॥१३६}} ·पा. ३] अङ्गावरताधिकरणम्-विशिष्टाद्वैतम् अ-र्थः । 'ओगित्येतदक्षरमुद्रीथमुपासीत' (छा. १-१-१) 'लोकेषु पञ्चविधं सामोपासीत' (छा. २-२-१) इत्येवमाद्याः काङ्गावबद्धाः उद्भीयो- पास्तयः प्रतिवेदं मतिशासं च सरादिभेदेन यरिताः । तत्र स्वशाख,गतेषु उद्गीथादिपु उपास्तयः, उतान्यशाखागतेप्वप्युपास्तय इति चिन्तायां सन्निकृष्टेन समानदेशस्थितेन खशाखागतविशेषेण उपास्याकांक्षादिनिवृत्ते: स्वशाखागत- कर्मस्वेव स्वशाखागतोबीथोपारतय इति प्राप्ते, सर्वशाखाखनुवर्तेरन् , उद्गीयादि श्रुतिविशेषात् । स्थानप्रमाणापेक्षया 'उद्गीतमुपासीत' इत्यादि श्रुत्यादेवलीयस्- त्वात् । किञ्च वेदान्तरोत्पन्न कर्मणां गुमानां मन्त्राणां च वेदान्तरेषु अभ्युपगम इव उपास्तयोऽपि सर्वत्र अनुवर्तेरनिति ।। . विशिष्टाद्वैतम् अङ्गाक्षद्धाधिकरणम् । (१०४) अङ्गावनद्धास्तु न शास्त्रासु हि प्रतिवेदम् । (४०७) मन्त्रादिवद्वार विरोधः । (४०८) उद्गीथमोमुक्थमुपासितव्यं इत्यादि वेदेषु विमिन्नमेव । उपास्य उद्गीथ इति श्रुतेहि समानदेशस्य विद्याध इष्टः ॥१३७ श्रुत्यन्तरे दृष्टमन्त्रः यथा यागेषु सजते । सामान्योद्गीथचिन्तेय सम्बध्येत त्रयीष्यपि ॥ १३८ ॥ अर्थः । 'ओमित्येतदक्षरमुद्गीथमुपासीत' इत्यादि कलङ्गाथयाः उपासनाः सर्ववेदान्तप्रत्ययन्यायेन प्रतिवेदं प्रतिशावं व्यवस्थां हित्वा सर्वायु शाखासु सम्बध्येरन् , सर्वासु शाखासु क्रतोरेकस्यैव सत्त्वात् । शाखान्तरोक्त मन्त-जाति-गुण-संख्या सादृश्य-कम-द्रव्य-कर्माणि शेषिणः क्रतोः सर्वशाखा- स्वेकत्वेन भिन्नशाखापठितानि पूर्वोत्तानि यथा वा महीक्रियन्ते तद्वत् इहामि तोरेकत्वात् तदाश्रयाः उपसनाश्च समाना एवेति उद्गीयाद्युपासनाः सर्वत्र संबध्येरनेव । इति ।। द्वैतम् अङ्गायनद्धाधिकरणम् । (१७१) ओं अङ्गाकाद्धास्तु न शाखासु हि प्रतिवेदम् । (४२२) ओं मन्त्रादिवद्वा विरोधः । (४२३).

·६० मतत्रयसारसग्रह अङ्गदेवावत्रद्योपासनायां नोपसंहतिः । अङ्गदेवगुणानां तु मन्त्रवत्तपतंहतिः ॥ १३९ ॥ ब्रह्मादीनामुपास्यादि कार्य ब्रह्मविचिन्तक 'तमेवऋमिति श्रुत्या प्रधानोपास्तिरेव न || १४० ।। अ - र्थः । प्रतिवेदं भगवदुपासनस्य अगदेवोपासना युक्तत्वेऽपि अह- देवसंबन्धिनः उपासनापरिचर्यादयः प्रतिशाख व्यवस्थिता एव । 'ममत्वाद्वोतमन्नाद्वा नाटवायुपासनम् । उपसम्हार्यमित्याहुः वदसिद्धान्तवेदिनः ॥” इति ब्रह्मतर्कवचनात् । 'तमेकं जानथ, अन्या वाचो विमुञ्चथ' इति श्रुतेश्च । अङ्गदेवसम्बन्ध्युपा- सनविषयगुणजातस्य अन्यत्राप्युपसहारे उत्तमगुणानामधमेषु, अधमगुणानां चोतमेपु उपसहारापत्तिम्स्यात् । अङ्गभूताधमदेवतागुणानां उत्तमदेवे उपसंहारो न दोपाय । अग्न्यादिदेवतावाची मन्त्रादीनामिव उत्तमदेवतोपासने अधम- देवतागुणाना उपसंहारो भवत्येव, गते पञ्चाशन्न्यायात् ॥ अद्वैतम् भूमज्यायस्त्वाधिकरणम् । (१३२) भूम्नः ऋतुवज्ज्यायस्त्वं तथाहि दर्शयति । (४१६) वैश्वानरात्मीयमुपासनं तत् व्यस्तं समस्तं तु समस्तमेव । साङ्गस्य यागस्य यथा प्रयोगः वैश्वानरात्मापि तथैव साङ्गः ॥१४॥ अ-र्थः । छान्दोग्ये वैश्वानरविद्यायां वैश्वानरोपासन व्यस्त समस्तं च श्रूयते । तत्र उभयथाप्युपासनं त समस्तस्यैवेति संशये समस्तस्यैवेति सिद्धान्त. । पदार्थोपचयात्मकस्य समन्तभ्य वैश्वानरोपासनस्य प्राधान्य अस्मिन् वाक्ये प्रतीयते । यथा दीपूर्णमासादिपु यागेपु सागप्रधानप्रयोगः एक एप विवश्यते, न प्रयाजादीनां यागानां पृथक्त्वेन । तथैवातापि । यद्यपि व्यस्तो- पासने फलश्रवणमस्ति । तथापि सावधानोपाम्ति फलान्तर्भूतमेव तदिति ने पृथगुपासनम् । अब समस्तोपागनस्य ज्यायस्त्वोक्त: व्यस्तोपासनमा साविति केचित् । नन्ननि भाव्यकृतामाशयः । 'सम्भवायक्वाश्यत्वे वाक्यभेदस्तु नेग्यते' इश्यक्याश्यत्वस्व सम्भव 'गलतिव्यपतिश्यन्' इत्यादि निन्दामहित प्यानोपासनाशीतिः न युक्नेति ॥

·पा. ३] भूगज्यायस्त्वाधिकरणम्-विशिष्टाद्वैतम् विशिष्टाद्वैतम् भूमज्यायस्त्वाधिकरणम् । (१०५) भूम्नः क्रतुवज्यायस्त्वं तथाहि दर्शयति । (१०९) वैश्वानरात्मा त्रिदिवादिलोकशरीरकत्वेन विचिन्तनीयः । 'अङ्गायुपासा फलमप्यदुष्टं शरीरिचिन्ताजफलाविरोधात् ॥ १४४ ॥ अष्टाकपालादिफलं यथा ना वैश्वानरेष्टिस्तुतिकीर्तनार्था । वैश्वानरात्मा च सगस्त एव ध्येयः पृथड्नति विनिर्णयोन ॥१४५॥ अ-र्थः । वैश्वानरविशायां त्रैलोक्यशरीरकः वैश्वानरात्मा उपास्यः । तब द्यौर्धेत्यादिना वैश्वानरात्मनः व्यस्तोपासन सत्फलमपि श्रुतम् । तत्र व्यस्तोपासनं वा, समस्तोपासनं बा, उत उभय वेति विशये 'अत्यन्नं पश्यति प्रियं, भवत्यस्य ब्रह्मवर्चस कुले, य एतमेवात्मानं वैश्वानरमुपास्ते, मूर्धात्वेष आत्मनः' इत्यादिना व्यस्तोपासनस्य फलश्रवणात व्यस्तोपासने समस्तोपासनश्च कर्तव्यमिति प्राप्ते, ऋतुवत् 'वैश्वानरे द्वादशकपालं निपेत् पुन्ने आते' इति जातेष्टौ, 'यदष्टाकपालो गवति' इत्यादि फलश्नवणसहित यागविधिसम्भवेऽपि यथा जातेप्टेरेव श्रुत्यर्थाः अष्टाकपालादय इति जातेष्टिरेव प्रधानतया अङ्गीक्रियते तथा चैश्वानरात्मनः अङ्गेषु मूर्धादिषु उपासन तत्फलश्रवणमपि त्रैलोक्यशरीरक- परमात्मोपास्तिस्तुत्यर्थकमेदेति समातोपासनमेव कर्तव्यमिति ॥ तम् भूमज्यायस्त्वाधिकरणम् । (१७२) औं भूम्नः ऋतुवज्ज्यायस्त्वं तथा च दर्शयति । (४२४) भूमरूपगुणस्सर्वरुपास्यो ब्रह्मचिन्तकैः । ऋतुर्यथा कर्ममध्ये श्रेष्टो भूमगुणी तथा ॥ १४६ ॥ अर्थः । ब्रह्मणः चिन्त्येषु सर्वगुणेषु मध्ये भूमरूपगुणस्य ध्येयत्वे ज्यायस्त्वं भवति । सोमयागस्य दीक्षापायांयाचारभ्य अवभृथान्ताङ्गात्मकस्य क्रतोः सर्वयागेषु 'प्रकृतिवद्रिकृतिः कर्तव्या' इति मीमांसा न्यायात् सर्वयागस्य प्रकृतिगत सोमयागस्य यथा प्राधान्यं तद्वत् भूमरूपगुणस्य सर्वत्र आनन्दादि- सहभावेन उपासन एव पलसिद्धेः भूमगुणस्य ज्यायस्त्वमित्यर्थः । मुसार्थः । भूतः नुवज्यापरत्वं तथा च दर्शयति-अनुकत्-दीक्षाप्रायणीय- उदयनीर-प्रातरराधन-मान्दिनसतन-अपश्यप यागीगाइफलस्येन, भूना पूर्णव- ·६२ मतत्रयसारसंग्रह [अ.३ गुणम्य, ज्यायस्त्वं श्रेष्टत्वमस्ति, तथा च दर्शयति-श्रुतिश्च तथव दर्शयति । 'भूमव ठेव. परमो ह्यपास्यः नयाभूमा फलमपां विधत्ते ॥ तम्सा गा गुणतो व विशिष्टः यथाक्रतुः कर्ममध्ये विशिष्टः " इति गौपवनश्रुतेः सर्वाङ्गविशिष्टयतोरेल ज्यायस्त्वं । तद्वत् ब्रह्मणः भूमगुणविशिष्टत्व- ध्याने ज्यायस्त्वं । आनन्दादिसहभावनव भूमगुणध्याने फलं सिद्धपतीलर्थः ।। अ-थः अद्वतम् शब्दादिभेदाधिकरणम् । (१३३) नानाशब्दादिभेदात् । (४१७) शाण्डिल्यविद्या दहरादिविद्या शब्दान्तराम्यासगुणादिभेदात् । नानेतिसिद्धेय ततश्च सर्ववेदान्तजप्रत्ययसङ्गचिन्ता ॥ १४७ ॥ अत्र वेद्यस्य ब्रमण एकत्यात् सर्वत्र विद्यासु ब्रह्मण गव ध्येयत्वात् स्वपरशाखाविहित वेद्यं एकमेवेति तदाश्रयं गुणजातं उपसंहर्तव्यं, विद्याकााय इति प्राप्ते वेद्यब्रमणः सर्वव एकत्वेऽपि भिन्नगुणविशिष्ट ब्रह्म तत्र तत्र उपास्यमिति 'वेद' 'उपासीत' 'क्रतुं कुर्वीत' इत्यादिशळादिगुणादि- भेदात् विद्यानानैवेति । शब्दान्तराभ्यासगुणस्ससंख्यः नाना च दूरेण च मापवादः । भेदः क्रियाणामिति साधितोयं अतःपरं तद्विनियोगचिन्ता " इति पूर्वमीमांसान्यायमनुसृत्व विधा नानवेति सिद्धम् ।। “ विशिष्टाद्वैतम् शब्दादिमेदाधिकरणम् । (१०६) नानाशब्दादिभेदात् । (४१०) वैद्यनीक्यबोधेऽपि विद्या नानेति गद्यते । प्रतिविद्य गुणादीनां भेदात् स्वर्गे सवादिवत् ॥१४८) मुमुक्षुबै न्यासमेपरमित्यादि न्यासयोधकः । एतच्छरीरान्तमुक्तिकामस्यात्र प्रदृश्यते ॥१४९।। अ-र्थः । सर्वाः ब्रह्मविद्याः फलान्तरप्रतिपादिकाः प्राणादिविद्याश्च अत्र विषयवाक्यम् । अत्र विद्येश्य उत विद्याभेद इति संशय्य सर्वत्र वैद्य- ब्रह्मणः एकत्वात् विद्युक्यमिति माप्ते दाब्दान्तराभ्यासादिमेदान् विद्या नानैवेति ॥ .

·पा.३] शब्दादिभेदाधिकरणम्-विशिणद्वैतम् अन सूत्रे शब्दान्तरे कर्मभेद इत्यादि पूर्वकाण्डोदिन: सूत्रः भेदे सिद्धेऽपि पुनरिह प्रतिपादन विधेयज्ञानस्यैव मोक्षसाधनत्वं 'विद्यार' 'उपासीत' इत्यादिशात्रैरवगम्यत इति बोधनार्थम् ॥ यद्वा शब्दादिमेदादिति तु कथयता सूत्रकारेण सम्यद. न्यासोपासे विभक्ते यजनहवनवच्छन्दभेदादभाकान् । आरत्यारूपादिभेदाथुरा इतरसमा किचभिन्नोऽधिकार; शीशपाप्यादिभिस्यालगुरिति न मधूपासनादी व्यवग्याम् ॥" " उपायस्थप्राप्तेरपनिषदधीतस्म भगवान प्रसत्यं तस्योक्ते प्रपदननिदिध्यासनगती। तदारोहः पुंसस्कृतपरीपाकेन महता निदान तत्रापि खयमखिलनिर्माण निपुणः " प्रपन्नादन्येषां न दिशति मुकुन्दो निजपदं प्रपन्नश्च द्वधा मुचरितपरीपाकभिदया । विलम्बेनप्राप्तिर्भजनमुसमेकस्य विपुलं परस्याशुप्राप्तिः परिमितरसा जीवित दशा ॥" "कर्मज्ञानमुपासनं र शरणं बज्यति चावस्थितान सम्मानपवर्गसाधनविधी मद्वारकाद्वारकान् । एकदयारतियोगसंभूतपृथम्भावानुभावानिमान् सम्यक् प्रेक्ष्य शरण्यसारविगिरामन्ते रमन्ते युधाः ॥" इत्यादिना न्यासविधति काचित् सर्पविलक्षणा वर्तत इति 'नानाशब्दादिभेदात्' इति सूनस्प वर्णकान्तरं श्रीमद्वेदान्तदेशिकाचाया। ऊचुः । प्रात्तिः, न्यासः, शरणागतिः, प्रादन, आत्मनिक्षेपः इत्यादयः म्यासशब्दपाया. । पटकलशादिवत् । एतादृशन्यास विधा. खरूपादिक नरेख निक्षेपरक्षाप्रभृतिभिः, दाविदभाषामिय. रहस्यत्रयमारादिमन्यश्च तदीयरेय स्थूणानिधनन्यायेन पूर्वपक्षोपन्याम तत्समाधानपूर्वक दृष्टीकृतम् । तथापि अन तदर्थगंप्रः विधासम्पदर्शनाय किया। तथाहि श्वेताश्वतरोपनिषदि 'यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्व यो वै वेदांच प्रहिणोति तस्मै । तं ह देवमात्मवुद्धिप्रकाशं मुमुक्षु शरणमहं प्रपद्ये ॥" (श्वे. ६-१८) "तस्मान्न्यासमेषां तपसाम तरिक्तमाहुर्वसुरण्यो विभूमि " इत्यारभ्य “नाणे त्वामहस ओमित्यात्मानं युजीत" "सर्वस्य शरणं मुहत्" इति श्रुतिः । “सकृदेव प्रपन्नाय तया भीति च याचते । अभयं सर्वभूतेभ्यः ददाम्येतद्रतं मम !!' इति श्रीमद्राम- भद्रवचनादिकं शरणागतिशाचे प्रमाणम् । सर्वधर्मान परिलज्य मामेक शरण मज । अहं त्या सरापेभ्यो मोक्षदि यानि मा शुनः । म गोयनमेव एनच्यानस्य मुख्य प्रमाणमिति आनायांशयः ।। - ·मतत्रयमासंग्रहे एतन स्वरूप एतदाच । “आनुष्यस्व सङ्कल्पः-प्रातिकूल्यस्य यर्जनम् । रक्षिष्यतीति विश्वान गोप्तृत्ववरणं तथा । आत्मनिक्षेपकार्पण्यै पविधा शरणागतिः ॥" इत्यादिना आत्मनिक्षेप अङ्गी, अन्यानि पञ्च अनानि । श्लोके पविधेत्युनिः, यथा अष्टाङ्गयोगव्यवहारे, व्यवहारः अशाहिसमुच्चयेन भवति तद्वत् । तमेवं विद्वानमृत इह भवति, नान्यः पन्था अयनाय विद्यते' इति न.नादन्यस्य मोक्ष- गायनत्वामान अपमपि प्रपतिशब्दवाच्यः ज्ञानविकासविशेष एव अनु- कल्यादि पञ्च व्यतिरिक्त न किञ्चिद्रपेक्षते इथं शरणागतिः । उपान्तिरिवारपाः पतेः अत्यापेक्षा न । यम विरक्तिः तदैव मदेव आचार्योपदिष्ठकरण- यन्त्रपूर्वकं भगवच्छरणारविन्दयोः आत्मभरसमर्पणमेव । पतदर्थ वर्णाश्रमा- चाराद्यपेक्षा न । तथाहि-द्रौपदी, रजस्वलैब भगवन्तं प्रपन्ना, दमयन्ती स्वयंवररजे देवान् प्रपन्ना, त्रिजटानाम राक्षमी मुप्तोत्थितैव सीतां प्रपन्ना, विभीषणः आगच्छन्नेव आकाशे तिष्ठन्नेव श्रीरामं प्रपन्नः, क्षत्रबन्धुः अर्धरात्रे आगच्छन्नर कृष्णा अपनः, मुचुकुन्दः सुप्तोस्थित एवं श्रीकृष्णं प्रपन्नः, गनेन्द्रः नरेश युद्धयलेय नारायणं प्रपन्न, पाण्डवाश्च मार्कण्डेयोक्त्यनन्तरमेव प्रपन्ना., देवाश्च दशरथ- यज्ञमध्ये विष्णु प्रपन्नाः, सुमुख इति कश्चन सर्पराजः गरुडेनाभिद्रुत एवं देवलोके उपेन्द्रं शरणं गतः, त्रिशश्शुनश्शेषो विश्वामित्र शरणं गतौ, किरातः कपोतं शरणं गतः, काकः जयन्तः राघवं शरणं गतः, कपोतः शिविचक्रवर्तिनं शरणं गतः, तथा च मपतेः देशकालादिनियमः वर्णाश्रमादिनियमः नास्तीति पूर्वोक्तप्रमाणैरेव जायते । न्यासविद्यायाः मन्त्रम् खम्याचार्योपदिष्टपकारण ज्ञातव्यः । हे भगवन् ! मां मदीयं च त्वमेव त्वदीयमिति स्वीकृत्य रस । त्वच्छेप- भूतमिम आत्मानं स्वतन्त्रोऽहमिति मत्वा संसारे नान्तोस्मि, इदानीमेव भवद- नुग्रहात् आचार्यानुग्रहाच लब्धमानः त्वच्छपभूत इति त्वां प्रपत्रोस्मि, इतःपरं मद्रक्षणविधौ ममान्दयो नास्ति, त्वमेवोपायभृतम्सन् मां रक्ष । इति मार्थना- रूपामतिरेप ॥ अव केचित् आचार्याः श्रीगटारिसूक्त्यादि द्राविग्रन्थतापर्यज्ञाः आचार्याः प्रपतिविपये जीवात्मनः स्वातन्त्र्याभावात् जीवन भगवन्तं प्रति प्रार्थनादिकं कर्तुं योग्यताऽभावात् प्रपत्तिमार्थः ।

·पा.३] शब्दादिभेदांधिकरणम् विशिष्टाद्वैतम् "स्वोज्जीवनेच्छा यदि ते खसत्तायां स्पृहा यदि । आत्मदास्य हरेस्वाम्यं स्वभाव च सदा स्मर ॥" "यो मे गर्भगतस्परि वृत्ति गितवान् मभुः । शेषतिविधानेऽपि कि सुप्तस्मोऽथवा मृतः ॥" " खयं मृपिण्टभूतम परतन्त्रस्य देहिनः ।- अनाजन्तुरनीगोऽयं आत्मनस्मुरादुःसयोः । ईश्वरमरितो गच्छेत् स्वर्ग वा श्वभ्रमेव वा !" इत्यादि शाबान भगवतः जोगात्मनाथ स्वरुपयाधाम्यज्ञानमेव प्रपतिः । अत: विधेश्नया 'फर्नव्यमन्यक्ष । " खज्ञानं प्रापकज्ञानं प्राग्यज्ञानं मुमुक्षुभिः । ज्ञानत्रयमुपादेयं एतदन्यं न किचन ॥" परचरानतन्ने प्रपतिप्रकरणे शेषोविज्ञानमेव प्रपत्निरिन्युक्तमित्याहुः । उपास्त्यपेया शरणागतिफलं असन्ताधिक शाम्रा दृश्यते । "उपायमवित. प्रारब्धव्यतिरिक्तापनाशिनी । साध्यभक्तिस्तु सा हन्त्री प्रारन्यस्यापि भूयसी ॥" इति एतच्छरीरायसान एव (वर्तमानशरीरापसान एवेत्यर्थः) सर्वपाप विनिर्माफपूर्वक पुनर्ग- न्मरहिन ब्रह्मप्राप्निरूपगोक्ष. सिद्धयतीति " वटूनां जन्गनामन्ते ज्ञानवान् मां प्रपद्यते " इत्युपासकालापेक्षया विलम्वराहिल्यरूपं फलमधिकमिति एतत्प्रादनमेव विशिष्टाद्वतिभिः सबरनुष्टीयते ॥ भन्म विद्याविभागध दागिन् । काम्यविया चतन्यः । सर्वोत्तमा शरणागतिविद्या एका । एतत्सर्व श्रीभाष्ये विचरितम् । 'सद्विद्यानन्दविद्यान्तराकाशप्राणसंक्षिकाः । गायत्रीज्योतिराख्मेन्द्रमाणशाण्डिल्यविद्यके । गविद्या तथान्योपकोगलाहा तथैव च । अन्तर्याम्यक्षरपरविद्ये वधानरामिका ॥ भूमगार्यक्षराख्ये द्वे प्रणतापायसंजिका । दविद्याऽगुष्टविद्या ज्योतिर्मध्यादया तथा ॥ संपाविद्याऽजानाविधा वालासिंतिका । मैनेयीद्रहिणमामाभ्याख्या तव च ।। आदित्य विद्याऽशिविद्या तथा पुरुषमंसिका । ईशावास्योपस्तविध व्याहत्वाख्येति तास्मृताः । काम्यविशः । उद्गीथनामब्रह्मति मनश्चिगहिया तथा । रसानामेय इत्यादि रिविद्याश्च कम्यशः॥ सर्वासामुत्तमा विद्या शरणागति रिप्यते । एतसिटम्य मुरिस्म्यादेनदहारमानकै ॥" इति विद्यार्गप्रहकारिका । आहल विधामस्या गप्पनिशत् (३७) प्राशाय रामायण-अमत्यरामानुजहण्टका पायाजाः पुग्धजनम्पिया। विभीषणो मापण मी ते रामं प्ररलाः परमिनिभानः ॥

·पो. ३) नानाशब्दाधिकरणम् द्वैत "प्याचार विदित्वा' च निचाग्यमृत्यु अत्येति विद्वान् इति वेदभागाः समानर्तृत्वमुदीरयन्ति तदुकिनिष्ठा शरणागस्लिा । "आचार्यनिष्ठा रचिता गुपीभिः क्वचिदहस्यादिषु साधु गीता । अतश्च लक्ष्मीनरसिंहभक्ताः समायनिष्टां इचिदाध्यन्ते ।। "आचार्यनिष्टेति तु बोधकत्यपर्यन्तमेवेति वदन्ति सन्तः । भाष्यार्थमन्नार्यवियोपनाच शिघ्या गुरुम् प्राययितुं यतन्ते ।। "काचिनिषादी तनयं प्रमूते कश्चिन्निपादस्तु कपायपायी । इत्यादि लोकोक्निविरोधसत्वादाचार्यनिष्ठा न समश्सेति ॥ 'शाखफलं प्रयोक्तरि' इति मीमांसासनोक्तन्यायविरोधात् 'गुम्मनुते भूखों मुच्यते इति लौकिकन्यायविरोधाच्चेति । केविदिति मत्कृते आचार्थवभवप्रकाशे ( IGamGov LDL. 38-1B LILLii) उक्त: अत्रानुसन्धेयः॥ नन् “सिद्धिर्भवति वा नेति सम्शयोच्युतसेविनां । न सम्शयोत तद्द्वकपरिचारलात्मनाम् ॥” इत्यादि शास्त्रमाचार्यनिष्टायां प्रमाणमिति चेन्न । न हि निन्दा निन्यं निन्दितुम् प्रवर्तते । अपि तु निन्दितादितरत प्रशंसितुम्' इति न्यायेन भगवद्भपा स्तोतुमेव तत् । न युक्तिनिष्टादपगपरमिति । द्वतम् नानाशब्दाधिकरणम् । (१७३) ओं नानाभन्दादिभेदात् । (४२५) तारतम्येन भूमाऽयं उपास्यो गुणपूर्णतः । शब्दानुमानमत्यहतारतम्यप्रतीतितः ॥ १५० ॥ अ - र्थः । भूमगुणोपाम्तावपि यथा योग्य तारतम्यमतीतः भूमगुणो- ऽपि तारतम्येनोपसंहृत्योपास्य इत्यर्थः । "शन्दोनुमा तथवाझो योग्यता भेदनस्मदा । ब्रह्मादीनामेकमयं बहुधा दर्शयन्ति हि ॥ यतः पूर्णचमीशस्य नानवेश प्रादयते । अतः फलस्य मानावं नानवोपासनं पतः।" इति वचनान् भूमगुणविशिषासनमपि नानवेति प्रतीयते । सूत्रार्थः । नानासन्दारिभेश-पूर्णचगुणः भूमा-नाना-नारनम्येनोगाम्या, गन्दा. दिभेदान मान्दानुमानप्रन्यादिभेदार । अद्वैतम् विकल्पाधिकरणम् । (१३४) विकल्पोऽवशिष्टफलत्यान् । (४१८) ·मतत्रयसारसंग्रहे [अ.३ समुच्चयो न विद्यानां स्वप्राप्तौ ज्योतिरादिवत् । एकवोपासितुर्विद्या नित्यरूपफलेक्यतः १५१॥ धः । ब्रह्मप्राप्तिसाधनानां विद्यानां बहूनां श्रुतत्वात् ब्रह्मनिष्ठस्य उपास्या बिया एकैय, उत सर्वाः इति विगये स्वर्गमाप्तौ अमिहोत्र-दर्शपूर्णमास- ज्योतिष्टोमादि करणवत् ब्रह्मविद्यानिष्ठम्य अनेकविद्या समुच्चय इति पाते, एकैव विद्या अनुठेया, ब्रह्मप्राप्तिरूपालस्य नित्यत्वात् । खगदिहि अनित्यफलत्वात् तत्र यागसमुनये म्वर्गानुभाव्यं फलं अधिकमनुभूयते । तल समुच्चयो न्याय्य एव । इह तु एकरूपत्वात् फलस्य विद्यानां मध्ये एकैवानुष्ठेया इति ॥ अद्वतम् काम्याधिकरणम् । (१३५) काम्यास्तु यथाकामं समुचीयेरनवा पूर्वहेत्वभावात् । (४१९) काम्यास्तु सर्व विद्यासु समुचीयेत कामतः । विकल्पहेत्वभावान्न यथाकामं समुच्चयः ॥ १५२ ॥ -र्थः । स य एतमेवं वायु दिशां वत्सं वेद न पुत्ररोदं रोदिति' (छा. ३-१५-२) 'स यो नामब्रम्हेत्युपास्ते यावन्नाम्लो तत्रास्य यथाक्रम- चारो भवति' (म.७-१-५) इत्यादि काम्यासु विद्यासु नित्यैकरूपब्रह्मप्राप्त्य- भावात् यथाकामं विधासमुच्चयो या न समुच्चयो या इति ॥ विशिष्टाद्वतम् विकल्पाधिकरणम् । (१०७) विकल्पोऽवशिष्टफलत्वात् । (४११) काम्यास्तु यथाकाम समुच्चीयेरन् वा पूर्वहेत्वभावात् । (४१२) एकस्मिन् पुरुपे प्रयोजनयती सर्व विद्याभवेत् । वर्गायकफलाभिलाप्यपि नर: दर्शादिकृदृश्यते ॥१५३॥ म सापलं न नित्यमिह तु ब्रहीव नित्यं फलम् । विद्यकय नरे विकल्पविषया काम्यास्समस्ता अपि ॥१५४॥ - र्थः । ब्रह्मविद्यानां सर्वासां एकस्मिन्नुपासके समुच्चय सम्भवः, उन प्रयोजनाभावात विकल्प एवेति संशये खर्गादिरूपफले अमिहोव-दर्शपूर्ण- ·विकल्पाधिकरणम् द्वैतम् मासादि समुच्चयो दृष्टः । तद्वत् अन्नापीति प्राप्ले, अत्र ब्रह्मविद्याफलम्य सर्वत्र एकरूपत्वात् यया कया च विद्यया मोक्षः सिद्धयत्येवेति न समुच्चयः, अपि तु विकल्पः । तत्र तु स्वर्ग-पुत्र-पशु-धनादिफलस्य भिन्नत्वात् अनित्य- त्वाच तत्र समुच्चयो, विकन्यो वा यथाकामं न्याय्यः । इति ।। द्वतम् विकल्पाधिकरणम् । (१७४) ओं विकल्पोविशिष्टफलस्यात् । (४२६) विध्वंसकफलावाप्त्या स्वयोग्योपासनेष्वपि । नृसिंहरामक्रप्णादि विम्योपास्तिरपीप्यते ॥ १५५ ।। अ - र्थः । वयोम्योपासनानन्तरं सामान्यस्यापि कस्यचिदुपासनं विक- ल्पेन भवति । विमध्वंसादिविशेपफ्ल्पपेक्षया सम्भवति । मुक्त्यर्थमात्मयोग्य हि कार्यमेव युपासनम् । नृसिंहादिकमन्यस दुरितादिनिवृतये ॥ उपास्यते तथा योगं न या पालत्रिभेदत. ॥" सूलार्थः । विकल्पः नृमिहरामादिविम्योपासनं विद्यानिष्ठम्य व्यवस्थित- विकल्पो भवति । विशिष्टफलत्वात्-दुरितादिनिवृत्तिरूप विशेषफलबत्त्यात् ।। यस्य विध्वंसः संभावित, तेन नृसिंहादि विषयाने कर्तव्यम् । यस्य तु न तेन सामान्योपारानं कर्तव्यमित्यर्थः ।। इतम् कायाधिकरणम् । (१७५) काम्यास्तु यधाकामं समुच्चीवरन्न या पूर्वहत्वभावात् । (१२७) मुक्त्यन्यकामाम्सपि गुणान् काम्यान् विचिन्तयेत् । मोक्षाधिभिस्तु नोपास्याः प्रीत्यर्थाश्चेव दुप्पति ॥ १५६॥ अ - र्थः । काम्यसाधनभूताः भगद्गुणाः तदभिलापिगिरीय समुथये- गोपाम्याः. अकामः मुनुअभिः तादृशगुणाः नौपाम्याः । फेवरभगवतीत्यर्थ मुमुक्षुभिरपि ते उपान्या इति ॥ यस्य यस्य हि य; काम नरायपासनम् । तारानां गुगानां च ममागरं मालवेत् ॥ " ·७० मतत्रयसारसग्रह अकामला-मुमुक्षणां न वा तेषामुपासनम् । तुष्टयर्थमीधरम्यैव न चोपासा विदुप्यति ॥" सूत्रार्थः । काम्या.='चमुपूर्णकरं रत्नपर्वतस्य विभावयन् । वमुसिद्धि- मवाप्नोति' इत्याधुक्ताः काम्याः श्रीकरादि भगवद्पगुणाः, यथाकाम-काम- नानुसारेण, समुचीयेरन् अमुमुक्षुभिरुपास्येरन् , न वा-मुमुक्षुभिः न समुच्ची- येरन् , पूर्वहेलभावान् मोक्षव्यतिरिक्तादि कामनाभावात् इत्यर्थः ॥ अद्वैतम् .यथाश्रयभावाधिकरणम् । (१३६) अङ्गेषु यथाश्रयभावः । (४२०) शिष्टेश्च । (४२१) समाहारात् । (४२२) गुणसाधारण्यश्रुतेश्च । (३२३) न वा तत्सहभावश्रुतेः । (४२४) दर्शनाच्च । (४२५) कांगभूतोद्वीथादि समुच्चीयेत नैव वा । गोदोहनादिवत्तत्तु यथाकामं भवेदिति ॥१५७ ॥ अ - र्थः । उदीधाश्रया उपासनाः वेदत्रयविहिता एकगिन् कर्मणि समु-येरन् वा यथाकाम या.भवेयुः इति सशये पुरुषार्थत्वादुपासनानां तो वेदान्तरोत्पन्नम्तोलशास्त्रादिवत् उपासनायां वेदान्तरोक्तानां सहपाठाभावात् एकेन ऋत्विजा कृतमपि फर्म सफलं भवतीति श्रवणाच कर्माजाश्रयोपासनाः यथा- काम समुचयो विकल्पो वा ।। विशिष्टाद्वैतम् - यथाश्रयभाषाधिकरणम् । (१०८) अङ्गेषु यथाश्रयभावः । (४१३). गिटेश्च । (४१४) समाहारात् । (४१५) गुणसाधारण्यश्रुतेश्च । (४१६) न वा तत्सहभावाश्रुनेः । (४१७) दर्शनाच । (४१८) क्रत्वङ्गे पाश्रितोद्गीयविद्या गोदोहनादिवत् । पुरुषार्थी यथाकामं समुच्चयविकल्पधीः ।। १५८ ॥ अ-धः। कत्यहाश्रिता उदीयाधुपाम्नयः 'गोदोहनेन पशुकामम्य प्रणयेत्' इतिवत् पुरुषार्थतया यथाकाम उपादेया, उत ऋत्यतया नियमेनोपा- देया इति विशये 'यदेव विद्यया करोति' इति फलविलम्बराहित्यरूप फल- कामनायामेव विद्याविधानात् गोदोहनादिवत् पुरुषार्थत्याद्विद्यानां फलेच्छायां सत्यामेव विद्योपाम्नयः । न ऋबहमूना इति न नियमेनोपाम्याः ॥ इति ॥

·पा.३] अडाधिकरणम्-द्वैतम् द्वैतम् अङ्गाधिकरणम् । (१७६) ओं अङ्गेषु यथाश्रयभावः । (४२८) ओं शिष्टेश्च । (४२९) ओं समाहारात् । (४३०) ओं गुणमाधारण्यश्रुतेश्च । (४३१) विष्ण्वङ्गदेवास्नाद्याः ध्येया एव यधाश्रयम् । मुमुक्षुभिस्सर्वगुणा: साधारण्यान् परस्य च ॥१५९ ।। अ - र्थः । 'चक्षोमसूर्यो अजायत, मुग्वादिन्द्रश्वामिछ' इत्यादि श्रुति- प्रसिद्धाः विण्यङ्गभूताः सूर्यादिदेवाः परमेश्वराक्षत्वेनोपास्या एच। अगटेश- गुणानामपि परमेश्वरचिन्तने उपसंहर्तव्या एव । 'यलिन् यस्मिन् यो हि चाझे निविष्टः परस्य चिन्त्यः स तथा तथैव' इति पौत्रायणश्रुतेः । "अझैः पराये हि देवा विसृष्टाः ततद्गुणान् परमे संहरेत् । सांश्चापि तत्रैव विचिन्त्य देवान् स्थान मुमुक्षुः परमं मनेत ।' इति श्रुत्या च "साधारण्यात् सर्वगुणाः परभ्य समाहार्याः तत्वदृशो मुमुक्षोः" इति माण्डव्यश्नुतेध सूर्यायगदेवगुणाः परमपुरुषे उपास्याः । सूत्रार्थः । अपु-चक्षुरादिभगवदझेप, यथाश्रयभावः 'पक्षोम्सूर्यो अजा- यत' इत्यादिना उक्त प्रकारेण अगदेवतानां उपसंहारः कर्तव्येत्यर्थः ॥ शिष्टेश्व- अङ्गदेवतोपसंहारविधेश्च । 'यस्मिन्यस्मिन्नित्यादि श्रुतेरित्यर्थ. ॥ समाहारात्- देवैरपि अङ्गदेवतोपासना कर्तव्येत्यर्थः । 'अद्वै. परादिति श्रुतेः । गुग- साधारण्यश्रुतेश्च भगवद्गुणानां उपाम्यत्वेन साम्यश्रुतेश्च । साधारण्यादिति श्रुतेरित्यर्थः । सूर्याद्याश्य चक्षुरादि भगवदङ्गानामपि भगवद्गुणाचात् अहाश्रित देवतोपास्तिः कार्या ।। द्वैतम् न बाधिकरणम् । (१७७) ओं न पातत्सहमावश्रुतेः । (४३२) ओं दर्शनाच । (४३३) देवनानां सर्वगुणोपास्तिरन्येषु नर हि । सत्यो मानः परो मोदः आन्मेतिध्यानदर्शनात् ॥ १६० ॥ परमपुरुषादिल ।

·मतत्रयसारसंग्रहे [अ.३ अ-थी। देवेनरैः मुमुक्षुभिः अङ्गदेवतोपसंहारो न कार्यः । अनेकशाखो- लागुणोपसहारस्य सहाश्रवगान् । देवतानां 'सत्यो ज्ञान: परमानन्दरूप आत्मे- त्येवं नित्योपासनं स्यात् । नान्यत्किञ्चित् समुपासीत धीरः सर्वगुणैर्देवगणा उपासते' इति कमटश्रुतेः ॥ सूत्रार्थः । अगाश्रयदेवतोपसंहार. न वा-देवतः न वा कार्यः, अत्सह- भावश्रुतेः अन्यम्साकं देवः पास्तिश्रवणाभावश्रुतेः, देवरेव अगदेवतोपाम्तिः कर्तव्या । तदुपम्तियालयोग्यत्वादेवानां । तदपासनायां देवादीनामेव शक्तिः । नेतरेविन्यर्थः । देवरेव यशाश्रयभावः उपसंहार: कार्या इति “सत्योजान." इति श्रुनो संघर्गुणैर्देवगणा इति दर्शनाच ।। । इति भारद्वाजकुलतिलकानां नवसालपुराधीशविद्वत्सभाध्यक्षाणां दानाधिकारिणां विद्वन्मण्डमण्डनाख्यविन्द विद्यावारिध्याख्यविरुदालंकृतानां मतत्रयनिरुपकाणा काटि. यहीपुरं. रगाचार्याणां कृतिषु ॥ इति मतत्रयसारसंग्रहे तृतीयाध्याये तृतीयः पादः ॥ ।। श्रीमते लक्ष्मीनृमिहपरब्रमणे नम || கோவாமிடில் ப்', புதுக்கோடடை.

·तोः ।
॥ मतलयसारसंग्रहे ॥
॥ तृतीयाध्याये-चतुर्थः पादः ॥
अद्वैतम् पुरुषार्थाधिकरणम् । (१३७)
पुरुषार्थोऽतम्शब्दादिति वादगयणः ।
शेपत्वात्पुरुषार्थवादो यथान्येधिति जैमिनिः । (४२७)
आचारदर्शनात् ।
(४२८)
(४२९)
समन्यारम्भणात् ।
(४३०)
तद्वतो विधानात् ।
(४३१)
नियमाच ।
(४३२)
अधिकोपदेशात्तु बादरायणस्य तदर्शनात् । (४३३)
तुल्यं तु दर्शनम् ।
(४३४)
असार्वत्रिकी ।
(४३५)
विभागशतवत् ।
(३३६)
अध्ययनमात्रवतः ।
(४३७)
नाविशेषात् ।
(४३८)
स्तुतयेऽनुमति ।
(४३९)
कामकारणे चेके ।
(४४०)
उपमर्दश्च ।
(४४१)
ऊपरतस्तु च शब्द हि ।
(४४२)
ग्यन्त विज्ञानमिह स्वतन्त्र आत्मामये माधनमाह सूत्रम् ।
यो ब्रह्मवित् मम स एति शोकं तरन्यथो आत्मविदित्यतरच ॥१
यज्ञादिकम्तयनाथमपा कर्माजभूतोपनिपग कृत्स्ना ।
कर्मानुतिष्ठन्त इहान्धरीपचंदेहमुठ्या विबुधा अभूयन् ॥२॥

·मतत्रयसारसंग्रहे ज्ञानी तु संसारि विभिन्न एव कानपेक्षा यतयोपि दृष्टाः । अस्माकमव प्रजया फलं किं इत्यादिना ज्ञानत एवं मुक्तिः ॥३॥ अधिकरणार्थः । औपनिपदमात्मज्ञानं स्वतन्त्रमेव पुरुषार्थसाधनं । न कर्मद्वारेणेति आह ! 'सरति शोकमात्मवित्' (अ. ७-१-३) 'स यो है चैतत् परम ब्रम वेद ब्रनैव भवति' (मु. ३-२-०) 'ब्रह्मविद्वाप्नोति परं' (ते. २-१-१) इत्यादिभि, मतन्त्र ज्ञानादेव मोनोक् इति पादरायणमतम् । जैमिनेस्तु उपनिपदुक्तं विज्ञानं सर्व कर्मशेष, फलश्रुतिस्तु अर्थवादः । “जनको ह वैदेहो बहुदक्षिणेन यज्ञे ।" "कर्मणैव हि ससिद्धिमास्थित जनकादयः ।" इत्यादि श्रुतिस्मृतिभिः जनकाम्बरीपाइय, ब्रह्मनिष्ठा अपि कर्मानुतिष्ठन्त एवासन् । “यदेव विद्यया करोति" (छा. १-१-१०) "तं विद्याकर्मणि समन्यारभेते" (पृ. ४-४-२) 'कुटुम्बे शुचौ देशे स्वाध्याय- मधीयानः' (छा. ८-१५-१) 'कुर्वन्नेवह कर्माणि जिजीविषेच्छत समाः' इत्यादिना फर्मणा विद्याशेपत्वमेव अवगम्यत इति मतम् । बादरायणस्य तु कर्मकर्ता आत्मा ससारी, ज्ञनी तु अन्यः, यागादेः फलं सर्ग-पुत्र-पवादि संसारिफलं, जानी तु तत्वमसीत्यादिना बौक्यवानेव । ज्ञानिनः फर्म विरुद्धमेवेति ज्ञानमेव मुक्तोः स्वतन्त्र साधनं । न कर्मद्वारापि । कायषेया नाम केचन ऋषयः ब्रमनिष्ठाः 'किमर्था चर्य यक्ष्यामहे, किमर्था वयं अध्येयामहे, किं प्रजया करिष्यामः' इत्यादिना कर्माननुतिष्ठन्त एवं ब्रह्मनिष्ठा आसन्निति श्रुतेश्च । 'यदेव विद्यया करोति' इति प्रकृतोद्गीथविद्यामात्र- विश्यम् । 'त विद्या कर्मणी समन्धारभेते' इति प्रयतः विद्यार्मिणोः सह- गमनश्रवणं च कर्मनिष्ठ कर्मानुसरति, विद्यानिष्ठं विद्यानुसरतीत्यर्थः । 'कुर्वनेवेह कर्माणि' इति (ईशा-२.) अविदुष एव, कर्मस्तुत्यर्था वा । कर्म- रहितेषु सन्यासिप्रभृतिबपि 'पतमेव प्रवाजिनो लोकमिच्छन्तः प्रव्रजन्ति' (पृ. ४-४-२२) इत्यादि श्रुत्या मुक्तिश्रवणाच कर्म न साधन मुक्तेः, अपि तु खतन्त्र ज्ञानमेवेति सिद्धान्तः ।। 8 ·परामर्शाधिकरणम्-अद्वैतम् अद्वैतम् परामर्शाधिकरणम् । (१३८) परामर्श जैमिनिरचेदनाचापबदति हि । (४४३) अनुष्ठेयं चादरायणस्साम्यश्रुतेः । विधिर्वा धारणवद । न च सन्यासाश्रमोऽस्ति धर्मस्कन्धात्रयस्स्मृताः । सर्वाश्रमविधान तूपरिधारणवत् स्मृतम् ॥ ४ ॥ प्रजातन्तुं न विच्छिन्द्यात् लोकोऽपुत्रस्य नेति चेत् । सन्यामाश्रययाधास्ति मैवं ते स्तुतियोधके ॥५॥ अधिकरणार्थः । 'त्रयो धर्मम्कन्धाः' (छा. २-२३-२) 'वीरहा या एप देवानां' (तै-संहि) 'प्रजातन्तुं मात्यवच्छेत्सी.' (ते. १-११-१) 'नापुत्रस्य लोकोऽस्ति' इत्यादि श्रुतिस्मृतिमिः धर्मकन्यत्वेन आश्रमत्रयस्ययोक्तेः सन्यासाश्रम एव नेति तनिष्ठम्य मोक्षकथा नैत्रत्याशेपे सन्यासाश्रमो अस्त्येव । 'एतमेव प्रवाजिनो लोकमिच्छन्त. प्रवजन्ति' (बृ. १-१-२२) इत्यादिना सन्यासाश्रमनिष्ठस्य मोक्षविधानात् धर्मस्कन्धाः इत्यत्रापि सन्यासाश्रमविधि- रभ्युपेयः । तपश्रद्धापधानात् आश्रमस्य । 'परि हि देवेभ्यो धारयति' इत्यन 'अप्राप्तोपरिधारणविधिवत् । 'अझसमो अमृतत्वमेति' इति श्रुतिश्च सन्यासाश्रममेव वदति । अन्या प्रजातन्तुमित्यादि श्रुति. गृहस्थाश्रमम्तुत्यर्थवेति । ऊर्ध्वरेतस्यपि ब्रह्मविद्याश्रुतिदर्शनात् । इति ॥ दैतम् पुरुषार्थाधिकरणम् । (१७८) ओ पुरुषार्थोऽनःशब्दादिति बादरायणः । (४३४) ओं शेषत्वात्पुरुषार्थवादी यथान्यपिति जैमिनिः । (४३५) ओं आचारदर्शनात् । (४३७) • सन्यासाभमनिषिरम्या। (४३६) ओं तच्छूने: । 3 ·मतत्रयसारसंग्रह ओं समन्वारम्भणात् । (४३८) ओं तद्वतोविधानात् । (४३९) ओ नियमाञ्च । (४४०) ओं अधिकापदंशात्तु बादरायणस्यैव तदर्शनात् । (४४२) ओं तुल्प तु दर्शनम् । (४४२) मर्वेषां पुरुषार्थानां प्राप्तिर्विष्णुप्रदर्शनात् । "यं यं लोकमि"ति श्रुत्या वादरायणसम्मतम् ॥ ६॥ ज्ञानादेव विमुक्तिरस्यात् स्वर्गादिः कर्मणः फलम् । आचारदर्शनाच्छ्रुत्या कर्माकं ज्ञानमाह 'सः ॥ ७ ॥ ज्ञानाशाकर्मणस्सर्वं ज्ञानेसत्यधिकं फलम् । मतभेदस्य सत्यपि वेदव्यासमतं मतम् ॥ ८॥ अधिकरणार्थः । पुरुपार्थावाप्ति- विष्णुदर्शनादेव । ययं लोक मना सविभाति, विशुद्धसत्य कामयते यंश्चकामान् ते तं लोकं जायते तांश्च कामान् तस्मादात्मजं हर्चयेत् भूतिकामः' इति शन्नात् । ज्ञानस्यैव मोक्षसाधनत्वं । तथापि स्वर्गादेरपि कर्मशेषत्वेन साधन मबति ज्ञानं । "स्वर्ग धनात् देहतो वै गृहाच, प्राप्स्यन्ति धीराः न वीराः कुतश्चित्' इति जैमिनिमतम् । ज्ञानि- नामेव देवानां कर्माचरणदर्शनात् 'यदेव विद्यया करोति' इति विद्यारकर्मण एच वीर्यवत्तररूपफलवत्वश्रुतेश्च । शरीरवियोगकाले कानुगमनश्रुतेः कर्मण . एवं शुभाशुभफलपदत्वश्रुतेश्च "ज्ञानी च कर्माणि सदोदितानि कुर्यादकामः सततं भवेत ।" इति ज्ञानिन एव कर्मविधानाच, 'कुर्वन्नेवेह कर्माणि जिजी- विषेत् शतं समाः' इति कर्मकरगनियमाच ज्ञानायक कर्म पुरुषार्थसायनमिति जैमिनिमतम् । राजमिनिः । } धनान्-बहुविनव्ययान् , दहा-मारीस्प्रयासान् , गृहातगृहस्थाश्रमाश, धीरा:- शानिनः इत्यर्थः। . 4 ·पा. ४ पुरुषार्थाधिकरणम्-दैतन् " 'ज्ञानादेव स्त्रो, ज्ञानादेवापवर्ग:, ज्ञानादेव सर्वकामास्स्सम्पन्यन्ते तथापि यथा यथा कर्मकरोति तथा तथाऽधिकारो भवति' इति श्रुत्या ज्ञानमेव पुरुषार्थ- साधन, ज्ञानिन एवं कर्माचरणे अधिकं फलम् । धर्मपुत्रादीनां राजसूयादि- यागकरणेन फलाधिक्यदर्शनात् ज्ञानिन एव फर्मकरणमिति बादरायणमतम् । केपाश्चित् जैमिनिप्रभृतीनां कर्मव फलप्रदमिति मतम् । केपाचित् ज्ञानमेवेति । केषाश्चित् ज्ञानसहितकर्मवति स्थितम् । तथापि स्वयं तु भगवान् व्यासो व्याप्तज्ञानमहांशुमान् । अनन्ताकाशवत्पश्यन् निखिलं पुस्योत्तमः ॥ ज्ञानेनवाप्यते सर्व कर्मगावधिकं भवेत् । ति प्राह महायोगी पुमर्थानां विनिर्णयम् ॥ शानिनामेव देवानां विशेषः कर्मभिर्भवेत् । चीणेकृते वा ज्ञानम्य न विशेपोम्ति कर्मणि ॥" इत्यादि वचनेभ्यः ज्ञानमेव सर्वपुरुषार्थसाधनम् । 'ज्ञानिनामेव देवानां कर्माचरणमिति थुत्या अगम्यते । इति ॥ देवर्षिमानुपादीना तवनात्यानुसारत । अमिन्युक्त मानुपागो तद्विशेषाश कंचन ।। सामान्य भगवत्प्रोक्तं देवादीनां विशेषज. । चलयद्विरोधिसदावे जैमिन्यायुक्तिरिप्यते ॥ इति अणुव्याख्यानोक्तरीत्या सर्वेषां पुरुषार्थानां ज्ञानमेव साधनम् । देवादीनां विशेषः । जैमिन्युक्तिय विरोधिमहावे आधीयते । अअ. फार वर्ग साधन, मानसहितकमपि मोक्षगाधनम् । कामहितमान विशेषमोक्षमापन. पवलनानं मोक्षसाधनमेव इत्यधिकरणार्यसंप्रहः ।। ग्वार्थ: स्पष्टमिति न स्थितः ॥ . है ·मतन्यसारसग्रहे दूतम् असापत्रस्यधिकरणम् । (१७९) ओं असार्वत्रिकी । (४४३) ओ विभाग शतवत् । (४४४) ऑ अध्ययनमावरतः । (४४५) सर्वेपामधिकारो न ज्ञाने देवशतस्य तु । यथा सोमाधिकाराप्तिः ष्णवस्याधिकारिता ॥ ९॥ येनाधीताः कृत्स्नवेदाः भवेज्ञानेऽधिकारयान् । स एव नास्त्यन्त्यवर्णजातस्येति श्रुतो श्रुतः ॥ १० ॥ अधिकरणार्थः । ज्ञाने संपामधिकारो न । " नवकोटयो हि देवानां तेपांमध्ये शतम्य तु : सोमाधिकारो वेदोक्त ब्रह्मणी द्वे शताधिके । यथा तथैवासंग्येयाः प्रजातानु कियान जनः । ज्ञानाधिकारी सप्रोक्तः विष्णुपादैकसंश्रयः ।।" इति वचनात वैष्णवस्यैव ज्ञाने अधिकारः । न सार्वत्रिकी अधिकारिता । यथा नक्कोटिदेवमध्ये शतसम्ब्याक देवगणस्यैव सोमयागे अधिकारः, शतदेव- गणाधिके आत्मणि, चतुर्मुखश्च विष्णुश्च तयोरपि सोमे अधिकारः ब्रमा च ब्रह्म ब्रमणी तद्वत् असंख्येय प्रजासु विष्णुपादभक्तस्यैवाधिकारः । " अवैष्णवम्य वदेऽपि ह्यधिकारो न विद्यते । गुरभक्तिविहीनस्य शमादिरहितस्य च ।। न च वर्मावरस्यापि तस्मादध्ययनान्वित । मज्ञाने तु वेदोके दधिकारी सनां मत. ॥" 'पटेद्वेदानथार्थानीयर्यात, अथ विचार्य ब्रम विन्देत्' इति श्रुतेः वेदतदर्था- ध्ययननिष्ठस्य विष्णुगतस्स गुरुमत्तम्य ब्रह्मविद्यायामधिकारः, गान्त्वनातीना 6 ·पा. ४] पुरुषार्थाधिकरणम्-विशिष्टाद्वैतर - इति सूत्रार्थ स्पष्टः ॥ शतदेवास्तु - प्रथानवायुर्मस्न्तोधिनौ च वस्पर्करुद्राः पितरो गुरुग्ध । द्यावापृथिव्यौ भयोपि विश्वेदेवाश्शतं सोमसवाधिकारिणः ॥ मरदुद्रादित्यवमुविश्वेदेवा बृहस्पति । ऋम्वचिनौ च रोदस्यो पितृपाश्च दातं सुरा." इति तत्वदीपिकायामुक्ताः ॥ पञ्चाशन् मरुतः एकादशल्दाः -- द्वादशादित्याः – अष्टौवसवः - दश- विश्वेदेवाः - बृहस्पतिः एकः - ऋभुगण एकः -- द्यावापृथियो । अधिनी छौं, पितृपास्त्रयः इत्येता: सोमार्हशतदेवता. । - विशिष्टाद्वैतम् पुरुषार्थाधिकरणम् । (१०९) पुरुषार्थोऽतश्शब्दादिति बादरायणः । (४१९) शेपल्यात्पुरुषार्थवादो यथान्येष्विति जैमिनिः । (४२०) आचारदर्शनात् । (४२१) तच्छूनेः । (४२२) समन्वारम्भणात् । (४२३) तद्वतों विधानात् । (४२४) नियमात् । (४२५) अधिकोपदेशात्तु पादरायणस्यैव तद्दर्शनात् । (४२६) तुल्यं तु दर्शनम् । (४२७) असार्वत्रिकी (४२८) विभागश्शतवत् । (४२९) अध्ययनमानवतः । (४३०) नाविशेषात् । (४३१) स्तुतयेऽनुमतिर्वा । (४३२) 7 ·मतत्रयसारसंग्रहे अ.३ कामकारेणके। (४३३) उपमर्दञ्च । (४३४) अर्ध्वरेतस्सु च शब्द हि । (४३५) परामर्श जमिनिरचोदनाचापदाति हि । (४३६) अनुष्ठेयं बादरायणस्माम्यश्रुतेः । विधिर्वा धारणवत् । विद्यात एव पुरुषार्थ इति ब्रवीति काचिच कर्मण इतीह किमत्र साधु । विद्याङ्गकात् कर्मण एव युक्तं तदानुगुण्योपनिषत् प्रष्टा ॥ ११ ।। एपोऽगिमुद्रासयते स वीरहान्यत्र तीर्थेभ्य इति श्रुतिभ्याम् । गाईस्त्यधर्माचरणस्य बोधात् मन्यासिधर्मस विरोधभावः ॥१२॥ परिणजेदेव यदा विरक्तिः तदेतिशारखान्तरमेव वक्ति । तथा परामर्शकवेदवाक्ये विधिः "प्रकल्प्योपरिधारण व ॥ १३ ॥ अधिकरणार्थः । पुरुषार्थ: केवलवियातः, उत वियाग कात् कर्मण इति सशय्य विधात एव पुरुषार्थ इति बादरायगः । जैमिनिम्तु विद्यायाः कर्तृसंस्कारमुग्वेन क्रत्यनुप्रवेशरोधात् यागादि कर्मण एव पुरुषार्थः । यथा कृप्यादेः मर्दनादेश्च ब्राह्मादिकं सौग्न्यादिकं च भवति, तद्वत् । ब्रह्मनिष्ठाः जनकादयोऽपि कर्मनिष्ठा एव दृश्यन्ते । विद्यावत एव कर्मविधानाम । यावदायुपं कर्म कुर्वन्नेव वर्तितव्यमित्यादि श्रुतेश्च इति जैमिन्यभिप्राये प्राझे स्वाभिप्रायमाह, विद्यात एव मर्यपुरुषार्थ इति । कर्ममा आराधितानां सर्वेषां देवानां अन्तर्यामी सन् कर्मानुगुणं फर्मकृदयः फलं. ददातीति शाश्चात् । कर्माकरणेनापि केवलज्ञानिनः मुक्तिमापुरिति श्रुतिषु दृश्यन्ते । ज्ञानिनामपि कर्मकरगं उपासनासिद्धयर्थम् । कर्मकुर्वन्नेवेति श्रुतिश्च कर्मस्तुत्यर्थे । उपरि हि देवेभ्यो धारयति इलम्य 'अधमासमिधं धारयानवेर इनि पूर्वाश्येम सम्बन्धे रासपि अप्राप्त उपरिधारणमिति धारयतीति लटे विषयक लेदत्वाध्यण- मिवेयर्थः । इत्यर्थक व शन्दः ॥ 8 ·पा. नाविशेषाधिकरणम्-द्रतम् ऊर्ध्वरेतस्थ आश्रमप्यपि ब्रह्मविद्यादर्शनात् 'अधस्तात् समिधन्धारयन्ननु- वेदुपरि हि देवेभ्यो धारयति' इत्यत्र अनुवाइसरूपं देवानामुपरिधारणे धारयतीति लटि श्रवणेऽपि धारयेदिति विध्यर्थ लिडिति यथा वा कल्प्यते तथा 'यो धर्मम्कन्धाः' इत्यायाश्रमपरामर्शकवाक्ये मन्यासाश्रमविधिः कल्प्यत एव । तदुक्तं विधिन्तु धारणेऽपूर्वत्वान्' इति पूर्वकाण्डे । अपि च 'ब्रह्म- चर्य समाप्य गृहीभवेत् गृहावनी भूत्वा प्रजेत् यदिवेतरथा अनचर्यादेष प्रवजेत् गृहाद्रा बनाता यदहरेष विरजेत् तन्दहरेव प्रवजेत् ।' (जाबालोप-४) इति जाबालोपनिषदि सर्वाश्रमविधिसत्वाच विद्यात एव पुरुषार्थ इति सिद्धम् ।। द्वैतम् नाविशेषाधिकरणम् । (१८०) नाविशेषात् । (४४६) अर्थ धर्म च विज्ञाने नरपि त्रिदशाः क्रमात् । अधिकारिण इत्थं हि श्रेयानिति यथोत्तरम् ।। १४ ।। अधिकरणार्थः । पुरुषार्थसाधने अधिकारः देवादीनां तुन्यो न । सर्वत्र तारतम्यवत्त्वात् । 'अथ पुमर्थसाधनानि अों धर्मो ज्ञानमित्युत्तरोत्तरं, तल्ल अधिकारिणो मनुप्याः, ऋपयः, देवाः इत्युत्तरोतरमिति कौण्डिन्यश्रुतेः ॥ सूत्रार्थः । नाविशेषात्-जानेऽधिकारः-साम्येन न भवति, अविशेषात् ज्ञानतारतम्यश्रुतिभाभसहात् । अध्ययन-भक्ति-शमदमादि-विष्णुपादैकसंश्रयत्व रूपयोग्यताविशेषवानेव अधिकारीत्यर्थः । अर्थधर्मजानेषु उतरोत्तरं श्रेयस्कर अधिकारिषु मनुष्य-ऋषि-देवेषु उत्तरोतरं अतिशयिताधिकारिण इत्यर्थः ।। अद्वैतम् स्तुतिमात्राधिकरणम् । (१३९) स्तुतिमात्रमुपादानादिति चेन्नापूर्वत्यात् । (४४६) भावशब्दाच । (४४७) .2 9 ·पा. ४) पारितवाधिकरणम्-अद्वैतम् अद्वैतम् पारिप्लवाधिकरणम् । (१४०) पारिलवार्था इति चेन्न विशपितत्वात् । (४४८) तथा चैकवाक्यतोपबन्धात् । (४४९). प्रतर्दनााख्यकथाः समस्ताः विद्याविधानकममन्ययास्ताः । भयारिष्ठयार्था न भवेयुरल मन्वादिचारिलकथाविशेषात् ॥ १८ ॥ - अधिकरणार्थः । 'अथ ह यानवल्ल्यग्य द्वे भार्ये बसूवतुः' (पृ. ४-५-१) प्रतर्दनो ह वै दैवोदासिः ।" (को. ३-१) 'जानश्रुतिर्ह पौत्रायणः' (छा. ४-१-१) इत्याद्यास्व्यायिका उपनिपसु दृपाः । ताः पारिश्तवार्था वा विधिविधानार्थावति संशये सर्वाण्यारन्यानानि पारिप्लवे गंसन्ति इति पारिलवे विनियोगात् पारिप्लवार्था एवेति प्राप्ते विद्याविधानार्था एव, न पारितवार्थाः । श्रोते 'पारिप्लवमाचक्षीत' इत्यारभ्य 'मनुर्वैवस्वती राजा' इत्यादि विशेष कथा एव पठिता: । न तु उपनिषद्गताः कथाः । यथा 'सर्वे ब्रामगा: भोजयि- तव्याः' इत्युक्ते निमन्त्रितसर्वबामणानामेव भोजनं, न तु सर्वशब्देन सामान्य- सर्वब्राह्मणानां भोजनं, तद्वत् उपनिपत्सु पटिला. कथाः विचैकवाक्यतां गताः 'आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः' इत्यादि ब्रह्मविद्याविधानार्थी एव । इति । विशिष्टाद्वैतम् पारिश्रयायाधिकरणम् । (१११) पारिलवार्था इति चेन विशेपितत्वात् । (४४१) तथा चैकवाक्योपबन्धात् । (४४२) विद्यासमीपे पठितारगमाता: आग्न्यायिका राजकतावमेधे । पारिप्तवार्था इति गैग र विद्याविधानभगमन्वयार्हाः ॥ १९ ॥ आख्यानानि च सर्वाणि शश्सन्तीति विधाय च । मनुर्यमश्च वरुणः इत्याद्याख्यानपाठतः ॥२०॥ * यागे यजमानस्य निदायभावाय क्याप्रवणम् ।

·मतन्त्रप्रसारसंग्रह
[अ.३
तब संकुचितस्सवः विद्यासङ्गं न चाहति ।
विद्याप्रवृत्तिसिद्धयर्थ विद्यामाहात्म्यबोधकाः ॥ २१॥
अधिकरणार्थः । उपनिपल्स प्रतर्दनादिकथाः श्रुताः । ताः विद्या-
विध्यर्था रत पारिप्लया इति संशय्य विद्याविधानार्था एवेति सिद्धान्तितम् ।
पारिप्लवप्रकरणे 'मनुवश्चत.' इत्यादि विशेषकथाशंसनस्यैव प्रतीतेः । राजाश्व-
मेधे राज्ञः कारक्षेपार्थं 'पारिप्लवमाचक्षीत, सर्वाण्याख्यानानि शंसन्ति' इत्यभि-
पाय 'प्रथमेहनि मर्नुर्वैवखतो राजेत्याह, द्वितीयेऽहनि यमो वैवखतो राजेत्याह,
तृतीयेऽहनि वरुण आदित्य इत्याह', इत्यादिवाक्यशेषात् सर्वशब्दस्य प्रकृत-
पारिप्लवरूप कथाविशेष एव सर्वशष्टसंकोच अभ्युपगम्यते, तद्वत् विद्यासमीप-
গাদ কাদা
বিনাবিদ এ
अद्वैनम् अनीन्धनाधिकरणम् । (१४१)
अत एव चाग्रीन्धनाद्यनपेक्षा । (४५०)
गाण्याश्रमकर्माणि विद्या नापेक्षने ध्रुवम् ।
विद्यातः पुस्पार्थस्तु पादरायणसम्मतः ॥ २२ ॥
अधिकरणार्यः । विद्यात एव पुरुषार्थ इति पूर्वमुक्तत्यात विधया
स्वार्थरमप्राप्तिमिद्धौ अग्नीधनादीनी आश्रमकर्माणि नापेक्षते । इति ।
विगिदानम् अन्धनाधिकरणम् । (११२)
अत एव चानधनायनपेक्षा । (५४३)
उधरतः प्रभृनयः स्यन्ने ज्ञानिनः श्रुना ।
अग्निहोबादिकापि विद्या नापक्षने “फले ॥२३॥

·पा.४] सर्वापेक्षाधिकरणम्-अद्वैतम् अधिकरणार्थः । ऊर्ध्वरेतसः आश्रमिगः सन्ति इति 'ब्रह्मसंस्थोऽमृत- समेति' (छा. २-२३-१) 'एतमेव प्रवाजिनो लोकमिच्छन्तः मनजन्ति' (च. ६-४-२२) इत्यादि श्रुतिभ्यः ज्ञायन्ते । तस्मात् नमविद्या अन्याधानादि- कर्म नापेक्षते इत्यर्थः ॥ अद्वैतम् सवपिक्षाधिकरणम् । (१४२) सर्वापेक्षा च यज्ञादिश्रुतस्ववत् । शमदमाधुप्तस्यात्तथापि तु तद्विधस्तदङ्गतया- तेपामवश्यानुष्ठेयत्वात् । (४५२) अश्वस स्यन्दने योगः युज्यते न च लाङ्गले । विद्योत्पतेश्च करणं यज्ञाद्याचरणं श्रुतम् ॥ २४ ॥ स्वाश्रमाहाणि कर्माणि स्वनुष्ठेयानि नित्यशः । यज्ञेन वेत्तुमिच्छन्ति शान्तोदान्त इति श्रुतेः ॥ २५ ॥ अधिकरणार्थः । तमेत वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिपन्ति' (बु. ४-४-२२) 'कषाये कर्मभिः पश्ये ततो ज्ञान प्रवर्तते' इत्यादि श्रुतिस्मृतिभ्यः सर्वाण्याश्रमकर्माणि, कर्भगः साक्षान्मोक्षसाधनलाभावेऽपि विद्योत्पत्तिसिद्धये अनुछेया-येव । यथा अश्वः स्थायामेव युज्यते, न तु लागलाकर्षणे, योग्यतावशात , तद्वत् आश्रमकर्म विद्याफलसिद्धौ नापेक्ष्यते, विद्योत्पतावपेक्ष्यत एव । 'शान्तोदान्त उपरतस्तितिक्षुः' इत्यादिनी आत्मसाक्षात्कारे शमदमादीनां साधनत्वेनविधानात् गमादयोऽपि ब्रह्मनिष्ठेनानुष्ठेया एव । इति ।। विशिष्टाद्वैतम् मर्यापेक्षाधिकरणम् । (१९३) रापेिशा च यज्ञादिश्रुनेरवान् । (४४६) 13 ·मतपयसारसंग्रह वेदानुवचन तं ब्राह्मणा इति वेदतः । स्वाईकर्मयुता विद्या सिद्धयत्यश्चो यथा गितौ ॥ २६ ॥ अधिकरणार्थः । विद्या यज्ञादि सर्वकमपिक्ष्यैव मोक्षं साधयति । 'तगेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिपन्ति' इत्यादिश्रुतेः । अतः कर्मवत्सु गृहस्थेषु नित्यनमितिक सर्वकर्मापध्येय विद्या फलवती । यथा गमनसाधनभूतो अधः मपरिकरबन्धपरिकमर्पिक्षः, एवं मुक्तिसाधनभृता विद्याऽपि नित्यनैमितिक- कपिक्षा भवति । " यज्ञो दानं तपः कर्म न त्याज्यं कार्यमेव तत् । यज्ञो दान तपश्चैव पावनानि मनापियां ॥" इत्यादि स्मृतेश्च इति ॥ विशिष्टाद्वैतम् शमदमाघधिकरणम् -। (११४) शमदमायुपेतस्यात् तथापि तद्विधस्तदङ्गतया तेपामप्यवश्यानुष्टेयत्वात् । (४४५) कर्मणां च शमादीनां विद्याङ्गवं कथं भवेत् । द्वयोमिनो हि विषयो विहिताविहितेयापि ॥ २७ ॥ अधिकरणार्थः । गृहस्थस्य शमादयोऽपि विद्या तया अनुप्ठेयाः । "तस्मादेवंविच्छअन्तोदान्त उपरतस्तितिक्षुम्समाहितो भूत्वा" (पृ. ६-४-२३) इत्यादिश्रुतेः । कर्माणि च विद्योत्पत्तये अनुष्ठेयानायुक्तम् । तत्र कर्माणि बाहो- न्द्रियविषयाणि, समदमादयः मानसविषयाणि । कयं एकन्मिन् विषये शमादे: कर्मणश्च संभव इति चेत् विहितकर्मकरणानन्तरं यः समयः, तस्मिन् समये गान्त्यादय इति परम्परविरोधाभावात् उभयमप्येकम्मिन् संभवत्येव ॥ । यथा गनी परिकरयुक्त अधः गमने माधनं भवति, न केवलो अधः ।

·पा. ४] सर्वानानुमत्याधिकरणम्-अद्वैतम् अद्वैतम् सर्वानानुमत्याधिकरणम् । (१४३) सर्वानानुमतिञ्च प्राणात्यये तदर्शनात् । (४५३) अबाधाच । (४५४) अपि चापर्यते । (४५५) शब्दश्चातोऽकामकारे । न त्यजेत् काञ्चनस्त्रीमित्यागमं बाधते यथा । अशुद्धाननिषेधं च ज्ञानिसर्वान्नभोजनम् ॥ २८ ॥ मर्यान्नानुमतिब्रह्मविदः प्राणात्यये स्मृता । जग्धं भवति नाननं इति विद्यास्तुति वदेत् ॥ २९ ॥ अधिकरणार्थः । 'न ह वा एवं विदि किञ्चनाननं भवति' (छा. ५-२-१) 'न ह वाऽस्यानन्तं जग्धं भवति' (बृ. ६-१-१४) इत्यादिना ब्रह्म- विदः सर्वान्नानुमितिः श्रूयते । यथा 'न काञ्चनापरिहरेत्तद्रत' (छा. २-१३-२) इति वामदेववियाविषयेग सर्वयोषिदपरिहारक्चनेन गम्यागम्यविभागशास्त्र- सामान्य बाध्यते तद्वत् प्राणविद्या विषयेण सर्वान्नभक्षणवचनेन भोज्याभोज्य- विभागशास्त्रं साध्येत इति प्राप्ते, प्राणविद. सर्वान्नानुमतिः न विधीयते । लिङ्-लोट-तन्यप्रत्ययाभावात् । प्राणविद्यानिष्ठस्य प्राणात्यये निषिद्धात्रभोज- नेऽपि न दोप इत्येवार्थः । कुत इति चेत् चाक्रायणब्रह्मवित् प्राणात्यय एवं निषिद्धादात माषान् गृहीत्वा भुञान: अनुपानमकुर्वन् मागधारणमात्रं कृत्या अन्यत्र राजानं प्रति गतयानिति श्रूयते । ब्रमविद्यानिष्ठस्य प्राणात्यय एव निषिद्धभोजनानुमतिः दृष्टा । किं पुनः प्राणविद्यानिष्ठस्य सर्शनानुमतिर्भ- वेद्वा । 'सुरापाः क्रिमयो भवन्ति अभक्ष्यभक्षणात् , तस्माद्राह्मणः मुरां न पिबेत् ।' निषेधशास्त्रप्राबल्यात् सर्वान्नानुमतिर्न । "जीवितात्ययमापन्न: योऽन्नमति यतन्तः । लिप्यते न स पापेन पद्मपत्रमिवाम्भसा ॥" 15 ·मत्वयसारसंग्रहे (अ.३ वेदानुवचन तं ग्रामणा इति वेदतः । म्याईकर्मयुना विद्या सिद्धयत्ययो यथा गितो ॥ २६ ॥ अधिकरणार्थः । विद्या यज्ञादि सर्वकमपिश्यैव मोक्षं साधयति । तमेत वेदानुवचनेन वादगा विविदिपन्ति' इत्यादिश्रुतेः । अतः कर्मक्लु गृहस्थेषु नित्यनैमित्तिक सर्वकर्मापेक्ष्यैव विधा फलवती । यथा गमनसाधनभूतो अश्वः भ्यपरिकरबन्धपरिकमपिधः, एवं मुक्तिसाधनभूता विद्याऽपि नित्यनैमित्तिक- कर्मापेक्षा भवति । यज्ञो दानं तपः कर्म न त्याज्यं कार्यमेव तत् । यज्ञो दान तपश्चैव पावनानि मनीपियां ॥" इत्यादि स्मृतध इति । " “ विशिष्टाद्वैतम् शमदमाघधिकरणम् - । (११४) शमदमायुपेनस्स्यात् तथापि तद्विधस्तदनन्तया नेपामप्ययश्यानुष्टेयत्वात् । (४४५) कर्मणां च शमादीनां विद्याङ्गत्वं कथं भवेत् । द्वयोभिन्नो हि विषयो विहिताविहितप्पपि ॥२७॥ अधिकरणार्थः । गृहस्थस्य शमादयोऽपि विद्याश्तया अनुष्ठेयाः । " तरमादेवविच्छन्तोदान्त उपरततितिक्षुस्समाहितो भूत्वा" (बृ. ६-४-२३) इत्यादिश्रुतेः । कर्माणि च विद्योत्पत्तये अनुष्ठेयानीत्युक्तम् । तत्र कर्माणि बाधे- न्द्रियविषयाणि, शमदमादयः मानस विषयाणि । कथं एकन्गिन् विषये शमादेः कर्मणश्च संभव इति चेत् विहितकर्मकरणानन्तरं यः समयः, तस्मिन् सपये मान्त्यादय इति परस्परविरोधाभावान उभयमप्येकस्मिन् संभवत्येव ।। + यथा गतौ परिकरयुक्त अधः गमो माधन भवति, न केवलो अवः । 14 ·पा. ४] मर्वान्नानुमत्याधिकरणम्-अद्वैतम् अद्वैतम् सर्वान्नानुमत्याधिकरणम् । (१४३) सर्वानानुमतिश्च प्राणात्यये तदर्शनात् । (४५३) अबाधाच । (४५४) अपि चापर्यते । (४५५) शब्दश्चानोऽकामकारे । (४५६) न त्यजेत् काञ्चनस्त्रीमित्यागमं बाधते यथा । अशुद्धाननिषेधं च ज्ञानिसानभोजनम् ॥ २८ ।। सर्वान्नानुमतिब्रह्मविदः प्राणात्यये स्मृता । जग्धं भवति नाननं इति विद्यास्तुति वदेत् ॥ २९ ॥ अधिकरणार्थः । न ह वा एवं विदि किञ्चनानन्नं भवति' (छ. ५-२-१) 'न ह वाऽम्याननं जग्धं भवनि' (पृ. ६-१-१४) इत्यादिना ब्रह्म- विदः सर्वान्नानुमिति. श्रूयते । यथा 'न काञ्चनापरिहरेत्तद्रतं' (छा. २-१३-२) इति वामटेवविद्याविषयेण सर्वयोपिदपरिहारवचनेन गम्यागम्यविभागशास्त्र- सामान्य बाध्यते तद्वत् प्राणविद्या विषयेग सन्निभक्षणवचनेन मोज्याभोज्य- विभागशास्त्रं बाध्येत इति प्राप्ते, प्राणविद. सर्वान्नानुमतिः न विधीयते लिइ-लोट्-तव्यप्रत्ययाभावात । प्राणविद्यानिष्टस्य प्राणात्यये निषिद्धान्नभोज- नेऽपि न दोष इत्येवार्थः कुत इति चेत् चाक्रायणब्रह्मवित् प्राणात्यय एव निषिद्धाछूद्रात् माषान् गृहीत्वा मुजानः अनुपानमकुर्वन् प्राणधारणमात्रं कृत्या अन्यत्र राजानं प्रति गतवानिति श्रूयते । ब्रमविद्यानिष्ठस्य प्राणात्यय एव निषिद्धभोजनानुमतिः दृष्टा । किं पुनः प्राणविधानिष्ठस्य सर्वान्नानुमतिर्भ- वेद्वा । 'सुरापाः किमयो भवन्ति अभक्ष्यभक्षणात् , तस्माद्राह्मणः सुरां न पिवेत् ।' निषेधशास्त्रमावल्यात् सर्वान्नानुमतिर्न । "जीवितात्ययमापन्न: योऽन्नमति यतस्तः । लिप्यते न स पापेन पद्मपत्रमिवाम्भमा " ।

·मतनयसारसंग्रह अ.३ मपि यथा अनुष्ठेया भवन्ति, 'दध्नेन्द्रियकामस्य जुहुयात्' इत्यादिवत् विनि- योगपृथत्वेन उमथैरप्यनुष्ठेयानि । 'यज्ञेन दानेन' इत्यादि श्रुतेः, 'धर्मेण पाप- मपनुदति' इत्यादि श्रुतेश्च ॥ द्वतम् स्तुत्यधिकरणम् । (१८५) ओं स्तुतयेनुमति । (४४७) आ कामकारेण चैक । (४४८) ओं उपमर्द च । (४४९) ओं ऊर्धरेतस्तु च शन्दे हि । (४५०) ओं परामर्श जैमिनिरचोदना चापबदति हि । ओं अनुष्ठेयं बादरायणसाम्यश्रुतेः । (४५२) ओ विधिळ धारणात् । (४५३) ओं स्तुतिमात्रमुपादानादिति चेन्नापूर्वत्वात् । (४५४) ओं भावशब्दाच । (४५५) ओं पारिलवार्था इति चेन्नविशेपितत्वात् । (४५६) ओं तथा चकवाक्योपान्यात् । (४५७) ओं अत एव चानीन्धनायपेक्षा । (५८) ओं सर्वापेक्षा च यज्ञादिश्रुतेरधवत् । '(४५९) ओं शमदमायुपेतम्स्यात्तथापि तु तद्विधेस्तदङ्गतया नेपामवश्यानुष्ठेपत्वात् । (४६०) ओं सर्वानानुमतिश्च प्राणात्यये तदर्शनात् । (५६१) ओ अबाधाच्च । ओं अपि स्मर्यते । (४६३) ओं शब्दश्चातो कामचारे । (४६४) ओं विहितत्वाचाश्रमकर्मापि । ओं सहकारित्वेन च ।

·पो. ४] स्तुत्यधिकरणम् द्वैतम् ज्ञानिनां कामचरणं स्तुत्यर्थ न विधायकम् । क्रियावदूर्ध्वरेतेभ्यो गुह्यं वक्तव्यमित्यतः ॥ ३५ ॥ सन्ध्यावन्दनकाध शुद्धस्यैव विधीयते । निषिद्ध कामचरण स्वाध्यायविधिवत्तु वा ॥ ३६ ॥ प्रातरुत्थायादिवेदात् ज्ञानी मोक्षार्ह ईरितः । ज्ञानिनो हीनवृत्तेश्च मुक्ताशनन्दहस्वता ॥ ३७॥ अग्रिहोत्राद्यपेक्षास्ति सर्वान्नानुमतिस्तु न ! स्वाईकर्मादिकृज्ञानी सर्वेभ्यः परमो मतः ॥ ३८ ॥ अधिकरणार्थः ज्ञानिनः यथेष्टाचरणं ज्ञानिनस्तुत्यर्थम् । अनुमतिमात्रं वा । यथेष्टं कामचरणमपि केचिद्वदन्ति । कामचारागां ज्ञाने नाधिकारः । य इम परमं गुह्यं ऊपरेतस्तु भाषयेत् । न तथा विद्यते भूयान् ये पाप्पान्येऽपि भूयसे ।" इति सन्यासिनो ज्ञाने अधिकार इति ज्ञायते । ज्ञानिनां निषिद्धकर्म कर्तव्य- मिति चोदना न । 'प्रातरुत्थाय सन्ध्यामुपासीत, यत्पन्ध्यामुपासते ब्रह्मैव तदुपासते' इत्यादि श्रुत्या जैमिनिः ज्ञानिनां कामाचरण मन्यते । बादरायणास्तु ज्ञानिनः काप्यनुष्ठेयमिति मन्यते । यथा वेदावधारण त्रैवर्णिकानां विहित नान्येपा, एवं ज्ञानिनां स्वस्वाश्रमकर्मप्रवृतिविहितैय । स्वेच्छयैव प्रवृतिस्तु ब्रह्मणो विधिचोदिता । नाशकाय तन्मतं कापि विष्णोः प्रत्यक्षचोदना । इतरेषां न विहित म्वेच्छावृतिः कथञ्चन ||" इति शास्त्रात् विष्णोरेव स्वेच्छाप्रवृत्तिः । अन्येषां तु शास्त्रविधिनैव स्वस्य- कर्मकार्यम् । न तु स्वेष्टतः । कचिच्छुतं स्वेच्छाकरणं च स्तुतिमात्रमेवेति न । परवशत्वात् । सर्वविध्यतिक्रमणं परब्रमश एव स्तुतिमात्रम् । नान्येषां " 19 ·मतत्रयसारसंग्रहे [अ. ३ गपि यथा अनुष्ठेया भवन्ति, 'दध्नेन्द्रियकामस्य जुहुयात्' इत्यादिवत् विनि- योगपृथन्वेन उभयैरप्यनुष्ठेयानि । 'यज्ञेन दानेन' इत्यादि श्रुतेः, धर्मेण पाप- मपनुदति' इत्यादि श्रुतेश्च ॥ , द्वैतम् स्तुत्यधिकरणम् । (१८१) ओं स्तुतयेनुमति (१४७) औ कामकारण चंके । (४४८) आ उपमर्द च । (४४९) ओं ऊर्ध्वरेतस्सु च शब्द हि । (४५०) ओं परामर्श जैमिनिरचोदना चापवदति हि । (४५१) ओं अनुष्ठेय बादरायणसाम्यश्रुतेः । (४५२) ओ विधिळ धारणात् । (४५३) ओं स्तुतिमात्रमुपादानादिति चेन्नार्थत्वात् । (४५४) ओं भावशब्दाच । ओं पारिलवार्था इति चैनविशेपितत्वात् । (४५६) ओं तथा चैकवाक्योपबन्धात् । (४५७) ओं अत एव चाग्नीन्धनाथपेक्षा । ओं सर्वापेक्षा च यज्ञादिश्रुनेरश्ववत् । ओं शमदमाद्युपेनस्स्यात्तथापि तु तद्विधेस्तदङ्गतया. तेपामवश्यानुष्टेपत्वात् । (४६०) ओं सर्वानानुमतिश्च प्राणात्यये नदर्शनात् । (४६१) ओं अवाधाच्च । (४६२) औं अपि स्मर्यते । ओं शब्दश्चातो कामचारे । (४६४) ओं विहितत्वाचाश्रमकापि । (४६५) ओं सहकारित्वेन च । - 18 ·पा.४ स्तुत्यधिकरणम्-दैतम् ज्ञानिनां कामचरण स्तुत्यर्थ न विधायकम् । क्रियावदूर्ध्वरेतेभ्यो गुह्यं वक्तव्यमित्यतः ॥ ३५ ॥ सन्ध्यावन्दनकाय शुद्धस्यैव विधीयते । निपिद्धं कामचरण स्वाध्यायविधिवत्तु वा ॥ ३६ ॥ प्रातरुत्थायादिवेदात् ज्ञानी मोक्षाई ईरितः । ज्ञानिनो हीनवृत्तश्च मुक्तावानन्दस्वता ॥ ३७ ॥ अग्निहोताधपेक्षास्ति सान्नानुमतिरतु न । स्वाईकर्मादिकज्ञानी सर्वेभ्यः परमो मतः ॥ ३८ ॥ अधिकरणार्थः । ज्ञानिनः यथेष्टाचरणं ज्ञानिनस्स्तुत्यर्थम् । अनुमतिमात्र वा । यथेष्टं कामचरणमपि केचिद्वदन्ति । कामचाराणां ज्ञाने नाधिकारः । 'य इमं परमं गुह्यं ऊर्ध्वरेतस्यु भापयेत् । न तथा विद्यते भूयान् ये प्राप्यन्येऽपि भूयसे ॥" इति सन्यासिनां ज्ञाने अधिकार इति ज्ञायते । ज्ञानिनां निषिद्धकर्म कर्तव्य- मिति चोदना न । 'प्रातरत्थाय सन्ध्यामुपासीत, यत्सन्ध्यामुपासते बक्षय तदुपासते' इत्यादि श्रुत्या जैमिनिः ज्ञानिनां कामाचरण मन्यते । बादरायणस्तु ज्ञानिनः कर्माप्यनुष्ठेयमिति मन्यते । यथा वेदावधारणं त्रैवर्णिकानां विहितं नान्येषां, एवं ज्ञानिनां खखाश्रमकर्मप्रवृतिविहितैव । स्वेच्छयैव प्रवृत्तिस्तु ब्रह्मणो विथिचोदिता । नाशयं तन्मतं कापि विष्णो: प्रत्यक्षचोदना । इतरेषां न विहिता स्वेच्छावृत्तिः कथञ्चन ॥" इति शास्त्रात् विष्णोरेव स्वेच्छाप्रवृत्तिः । अन्येषां तु शास्त्रविधिनैव सख- कर्मकार्यम् । न तु स्वेष्टतः । कचिच्छूतं स्वेच्छाकरणं च स्तुतिमात्रमेवेति न। परवशत्वात् । सर्वविध्यतिकमणं परब्रह्मण एव स्तुतिमात्रम् । नान्येषां " 19 ·मतत्रयसारसंग्रह विधीनां विषयास्त्वन्ये ब्रह्मगम्वेच्छया कृतौ । परस्य ब्रह्मणो होव सर्वविध्यति- दूरता ॥' इति ब्रह्मतर्कवचनात् । श्रुतयः 'चञ्चलार्थाः श्रुताः, तथा हि ज्ञानी विधिना कर्म कुर्यात् , स्वेच्छया वा कुर्यात् , न कुर्याद्वा । निषिद्धाचारेऽपि न दोपभाक् । निषिद्धाचरणे दोषभाक् च इति चेन्न । 'त्रेधा हि ज्ञानिनो ह वाव भवन्ति, विधिनियताः, अनियताः स्वेच्छानियता इति : विधि- नियता मनुप्याः, अनियता हि देवाः, ब्रह्मैव स्वेच्छानियतः' इति विशेष- वचनेन श्रुतिवाक्यानां एकवाक्योपबन्धात् सर्वाः श्रुतयः उपपना एव । ज्ञानिनः मोक्षदाने अग्निहोत्राद्यपेक्षा वर्तते । "येषां ज्ञान ममुत्पन्नं तेषां मोक्षो विनिश्चित: ।' शुभकर्मभिराधिक्य विपरीतैविपर्ययः ॥ स्वेच्छानुवृत्त्यैव भवेत् ब्रह्मण. प्रायशस्तथा । देवानामपि सर्वपा विशेषादुत्तरोत्तरम् ॥” इति प्रमाणात् । ज्ञानोत्पत्तौ सर्वधमपिक्षा च अस्त्येव । ज्ञानी शमदमाथुपेत एव भवेत् । ज्ञानिनः सर्वान्नानुमतिश्च आपत्काल एव । अन्याय्याकरणमेव ज्ञानसावनम् । " अतीतानागतज्ञानी त्रैलोक्योद्धरणक्षमः । एतादृशोपि नाचारं श्रोतं स्मार्त परित्यजेत् ॥" कामचारकामवादकामभक्षाणां निषधाच । ज्ञानिनां निपिद्धाकरणेन केवलं न मोक्षः । अपि तु विहितकर्माचरणादेव । राज्ञः यथा मन्त्री तथा यज्ञादि- कर्माऽपि ज्ञानिनः सहकारीत्यर्थः । ज्ञानान्मोक्षो भवत्येव सर्वाकार्यकृतोपि तु | आनन्दो हासतेऽकार्यान् शुभं कृत्वा तु वर्धते ॥” इति ।। प्रमागार ज्ञानी-मनुष्यः, विहितं-खाहको कुर्यादेव । निषिद्धं त्यजेदेव । स्वेच्छाचरणं त्यजेदेव | ज्ञानोपदेशं च ऊर्वरेतःप्रभृतिषु तत्समानेषु कुर्यात् । इत्यधिकरणार्थः ॥ सूत्राथों स्पष्टः ।। " पारिवार्थी। 20 ·पा. ४] विधुराधिकरणम्-अद्वैतम् अद्वैतम् विधुराधिकरणम् । (१४५) अन्तरा चापि तु तद्दृष्टेः । (४६१) अपि च मर्यते । (४६२) विशेपानुग्रहश्च । अतस्वितरज्ज्यायो लिङ्गाच । (४६४) विद्यावन्तोपि दृश्यन्ते रेववाचक्नवीमुखाः । तस्मादकृतदारस्य विधुरस्याधिकारिता ॥ ३९ ॥ ब्रह्मविद्यासु जप्येन ब्राह्मणस्सिद्धतीत्यतः । अनाश्रमीतिवचनादापतिपयमेव तत् ॥ ४०॥ अधिकरणार्थः । संपद्रहितानां अन्यतमाश्रमप्रतिपत्तिहीनानां विधु- रादीनागपि ब्रह्मविद्यायामधिकारो अस्ति । रैक-वाचक्नवी-मीप्मादीनां शाले ब्रह्मविद्याधिकारदर्शनात् । " जप्येनैव तु संसिद्धधेद्रामणो नात्र संशयः । कुर्यादन्यन या कुर्यात् मनोब्राह्मण उच्यते ॥" इत्यादि स्मृत्या अनामित्वेऽपि तेषां जपोपवास-देवताराधन-दानादिकर्मभिः ब्राह्मविद्या सिद्धयतीति ।। "अनाश्रमी न तिठेतु दिनगेकमपि द्विजः ॥" संवतारमनाश्रमी स्थित्वा कृच्छ्रमेकं चरेन्" इत्यादि स्मृत्या 'तेनैति पवित्-पुण्यकृत्-तैजसथ (इ. १-५-९) इत्यादि श्रुत्या च आन- मित्वमेव ज्यायः । अनमित्वं तु आपद्विषयम् ।। विशिष्टाद्वैतम् विधुराधिकरणम् । (११७) अन्तग चापि तु तदृष्टः । (४५४) मंत्रो ब्राह्मणः इलस्य अहिंसकः ब्राह्मण इत्यर्थः । . 21 ·मंतत्रयसारसंग्रह . अपि सर्यते । (४५५) विशेपानुग्रहश्च । (४५६) अतस्त्यितरज्ज्यायो लिङ्गाञ्च । (४५७) अन्तरावर्तमानानां ब्रह्मविद्याधिकारिता । रक्व-भीमादिवसिद्धा ज्यायसाश्रमनिष्ठता ॥४१॥ अधिकरणार्थः । विधुरादीनामपि ब्रह्मविद्यायामधिकारः । रैक- भीष्म-संवादिवत् । 'यजेन दानेन तपसाऽनाशकेन' इति दानादिभिरपि विद्यानुग्रहत्वोक्तेः । 'जप्येनापि च ससिद्धोत्' इत्यादि स्मृत्या ब्राह्मणः ब्रह्मविद्यानिष्ठः जप्येन- जपाद्यनुग्रहीतविद्यामिद्धो भवतीत्यर्थ. । 'तपसा ब्रह्मा- चर्येण श्रद्धया विद्यया आत्मानमन्धिप्येत्' इत्यादिना न । तथापि अनाश्रमि-' त्वं आपद्विषयमेव । 'अनाश्रमी न तिष्ठेत' इत्यादि निषेधात् । निवृत्तमाम- चर्यरय गृतभार्यस्म च अवैराग्ये सति दाराल्यभः आपदिति तद्विपयकमेव तत् इति ॥ द्वैतम् उभयलिङ्गाधिकरणम् । (१८२) ओं सर्वथापि तु न एबोभयलिङ्गात् । (४६७) ओं अनभिभवं च दर्शयति । (४६८) ओं अन्तरा चापि तु तदृष्टेः ।। (४६९) ओं आपि स्मर्यते । (४७०) ओं विशेपा अनुग्रहं च । (४७१) ओं अतस्त्यितरज्ज्यायो लिगाच । (४७२) ओं तद्भूतस्य तु तद्भायो जैमिनेरपि नियमातद्रूपाऽमावेभ्यः । (४७३) सर्वसाधनसंपनो योग्यो विज्ञानमाप्नुयात् । देवी देवाः प्राप्नुवन्ति ह्यसुरास्तद्विरोधिनीम् ॥ ४२ ॥ + देवमनुष्यामुरादिखभावाः सहिपरीतम्वभावाः न कदापि भवंयुरिति तात्पर्यम् । 22 ·पा. ४] उभयलिहा धिकरणम्-द्वैतम् ४४॥ " आसुरी न सुरा यान्ति देवी दितिसुता अपि । शापाभिभूतदेवास्तु प्रहादाद्यास्तमाभवन् ॥४३॥ अतस्तेषां च सुगतिः व्यत्ययो न भवेत्तयोः । चतुर्मुखोपदिष्टोपि ज्ञानीन्द्रो न विरोचनः अधिकरणार्थः । देशकालगुरूपसदनायझोपेत श्रवणगननादिरूप महाप्रयत्ने सत्यपि ज्ञानयोग्या एवं ज्ञान प्राप्नुवन्ति । न त्वयोन्याः । अयोग्या: 'प्रयत्नं कुर्वन्ति चेत् विपरीतज्ञानमेव लभेरन् । यथा चतुर्मुखोप- देशसाम्येऽपि इन्द्रो ज्ञानमाप, विरोचनः विपरीतज्ञानमाप । देवाः दैवीं सम्पचिमेवाभिगच्छन्ति, असुराः आसुरी सम्पति अभिगच्छन्ति । सम्यज्ञान- विपरीतज्ञानयोः मध्यवर्तिनामपि ज्ञाने अधिकाराभाव एव । असुरा आसुरेणैव स्वभावेन च कर्मणा । ज्ञानेन विपरीतेन तमो यान्ति विनिश्चयात् ॥" "देवा देवस्वभावेन कर्मणा चाप्यसंशयम् । सम्यश्ज्ञानेन परमां गतिं गच्छन्ति वैष्णवीम् ॥" " नानोरन्यथा भावः कदाचित् कापि विद्यते । मानुषा मिश्रमतयः विमिश्रगतयोपि च ॥” इत्यादि प्रमाणान् । असुरान् दमयन् विष्णुः स्वपदं च सुराजयन् । पुनः पुनर्मानुषास्तु सतायावर्तयत्यसौ ॥" इत्यादि वचनाच्च । अपुरा: बट्वः, देवाः खल्पाः । तस्मात् बहुलसङ्ग न कुर्यात् । असुरा बहुला यस्मात् तस्मान्न जनजामियात् ।" जनानां समूहो जनता । "नासुरा देवी न देवा आसुरीं, न मनुप्या दैवीं आसुरी च गति ईयुः, आत्मीयामेव, जातिमनुभवन्ति । इति श्रुतेः स्वस्थ- जात्यतिक्रमः तेषां न भवत्येव । प्रहादादीनां ज्ञाने अधिकारिता तु शापा- भिभूताः देवा एव महादादयो अभवन् । अतः झापमोझे तेषां ज्ञानान् मोक्ष. 23 .

·मतत्रयसारसंग्रह [अ.३ युक्त एव । "शृण्वे चीर उपमुग्रं दमायन् अन्यमन्यमति नेनीयमानः, एधमानदिलुभयस्य राजा चोप्कृयेते विश इन्द्रो मनुप्यान् " इति श्रुतेश्च । (ऋग्वेदं ६-४७-१६) इन्द्रः = परमैश्वर्ययुक्त, वीरः = नृसिंहः, उपमुग्रम् = सर्वदुष्टप्रकृतीन , दमायन् = दमयन्नित्यनरकं प्रापयन् , अन्यमन्य = दुष्टविपरीतान् सरस्वभावान् सर्वान् , अतिनेनीयमानः = सर्वससारत्यजनपूर्वक खपदं नयन , एधमान- द्विट् = वयोम्यातिरेकेण वर्धमानम्य द्वेष्टा, शृण्वे = वेदादिपु थ्यते । यत.-- उभयस्य राजा = देवासुरवर्गस्य राजा, मनुप्यान् = मध्यमजीवान् , चोप्यते संसार एव वर्तयति नृसिंहः इति श्रुत्यर्थः ।। पूर्वार्थः । सर्वथापि तु त एवोभयलिङ्गात् = सर्वापि सर्वप्रयत्नेऽपि, त एव-ज्ञानयोग्या एव ज्ञानं प्राप्नुवन्ति, उभयलिझात् = इन्द्रविरोचनहष्टान्तात् , अनभिभवञ्च दर्शयति = अनुराः न दैवीं योनिमाप्नुवन्ति, मुराः नामुरी योनि । दर्शयति = तदर्थश्रुतिर्दर्शयति ।। अन्तरा चापि तु तदृष्टेः । अन्तरा चापि-संयज्ञानविपरीतज्ञानमध्य- वर्तिनामपि न ज्ञानेऽधिकारः । तदृष्टेः = तथैव श्रुतेः ॥ अपि स्मयते - "असुरा असुरेणैव" इति स्मृत्या च ॥ विशेषानुग्रहं च = "शृण्वे वीर" इत्यादि श्रुत्याच्च । अतस्त्वितरज्ज्यायो लिङ्गाच = देवसघात् अपुरसंपो बहुलः । 'तम्माल जनतामीयात्" इति आसुरीं संपदं नाभिकांशेत इत्यर्थः ।। तद्भूतस्य तु तद्भावो जैमिनेरपि नियमातद्रूपाभावेभ्यः । देवानाम सुरा- भावः जैमिनेरपि सम्मतः, नियमातद्रूपभावेभ्यः = नासुरादैवीमिति नियमात् , अतद्रूपात् = 'नासुराणां देवं रूपं' इति श्रुतेः । अभावान् = अभावशञ्चपर्याया अभूतिगन्दघटित 'त भूतिरिति श्रुतेध । 'नामुराणां दे रूप न देवाना- अभूतिकारकोस्माकमश्वर्यादिगुणोगितः । इत्येवोपामते तस्मात् पराभूताच सर्वशः ॥ इति तदर्थः ।। 24 ·पा. ४] तभूताधिकरणम्-अद्वैतम् मासुरं, न चोभयं मनुष्याणां, यो यदूपः स तद्रूपः, निसगों ह्येष भवति' इति । तं भूतिरिति देवा आसां चक्रिरे, ते यभूवुः, तस्माद्वाप्येतर्हि मुप्तो भू- रित्येव प्रश्वसिति, अभूरित्यपुरा: ते परावभवः' इत्यादि श्रुने: देवासुराणां भावाभावप्रतिपादनात् । तम्मात् = देवानां भूतिरित्युपासकत्वात् , एतहि = अद्यापि, सर्वदेवोतमः मुप्तः = सुप्तजनेपस्थितः-वायु:-भूरित्येव'= ज्ञानेश्वर्यादि- प्रदस्सन् , तद्पश्चेत्येव, प्रश्वसिति - निश्वासनियमनपूर्वक तौति । असुराः इत्यादि-एतद्विपरीतमित्यर्थः ।। देवानां भूतिरित्येव मनौ विष्णो स्वभावतः । असुरागामभृतित्वेनैन्नियमतोऽन्यथा ॥ देवाशापाभि भूतत्वात् प्रहादाद्या बभूविरे । अतस्मुगतिरेतेपां नान्यथा व्यत्ययो भवेत् ॥" इत्यादि प्रमाणान्यनुसन्धेयानि ॥ C अद्वैतम् तद्भूताधिकरणम् । (१४६) तद्भूतस्य तु नाताभावो जैमिनिरपि नियमात्तद्पाऽभावेभ्यः । स्वाश्रमाद्रष्टचर्याणां विद्यावधिकृतिन हि । (४६५) यावन्मोक्षं स्वाश्रमोक्तकर्मकार्यमिति स्मृतेः ॥ ४५ ॥ अ-र्थः । ऊर्चरेतसः आश्रमाः सन्तीत्युक्तं पूर्वम् । तेभ्यः तेपां प्रच्युतिः अन्ति वा नवेति सशये 'तन्तस्य तु नातावः । 'वानप्रस्थं सन्या- साश्रमं प्राप्तवतां पुनः भव्युत्यभाव एव । 'अरण्यमियात् इति पदं ततो न पुनरेयात्' इत्यादि निपेशनात् । यत्पदमाश्रमः ततः पुनः नावतेतेत्यर्थः ।। अद्वतम् आधिकारिकाधिकरणम् । (१४७) : न चाधिकारिकमपि पतनानुमानातदयोगात् । (४६६) “उपपूर्वमपीत्येक भावमशनरत्तदुक्तम् । (४६७) भिक्षुवधान सत्रमचारिणः प्रत्युता इति । मधुमांसाशनप्रायश्चित्नरने निष्कृतिः ॥ ४६ ॥ 4 25 ·मतत्रयसारसंग्रहे अर्थः । नैष्ठिकब्रह्मचारिणः प्रच्युतौ सत्यां " आरुढो नैष्ठिकं धर्म यस्तु प्रच्यवते पुनः । प्रायश्चित्तं न पश्यामि येन शुद्धयेत् स आत्महा ॥ इति प्राय- चिताभावस्मृतेः पतित एवेति केचित् । केचित् नैष्ठिकस्य प्रच्यवन उपपातक- मेवेति यथा ब्रह्मचारिणः मधुमासाशने प्रतलोपः पुनस्संस्कारश्चोपलभ्यते तद्वत् प्रायश्चित्तसद्भावं मन्यन्ते । भिक्षुवैखानसयोरपि 'वानप्रस्थो दीक्षाभेदे कृच्छ् द्वादशरात्रं चरित्या महाकक्षं वर्धयेन् ।' 'भिक्षुर्वानमन्ववत् सोमवलियर्ज ख- शास्त्रसंस्कारश्च ।' 'ब्रह्मचार्यवकीर्णी नैतं गईभमालभेत' इति वानप्रस्थ- भिक्षुब्रह्मचारिणां प्रायश्चित्तस्मरणात् ।। अद्वैतम् । यहिरधिकरणम् । (१४८) बहिस्तूभयथापि स्मृतैराचाराच । (४६८) खानसो ब्रह्मचारी सन्यासी कृतनिक्रियः । एते सर्वे बहिष्कार्याः ब्रह्मविद्भिश्च सर्वदा ॥४७॥ अ-र्थः । पूर्वोक्ताः खाश्रमअच्युताः मायश्चित्तेन शुद्धा अपि अविद्भिः बहिप्कार्या एव । 'विशुद्धानपि धर्मतो न संपिवेत्' " बालनांश्च कृतघ्नांध विशुद्धानपि धर्मतः । शरणागतहन्तुंश्च स्त्रीहन्तश्च न संपिबेत् ॥ प्रायश्चित्तेप्यप इत्येन यदनानहतं भवेत् । कामतो अव्यवहार्यस्तु वचनात् इह जायते ॥" "नास्यास्मिन् लोके प्रत्यापत्तिर्षियते – कल्मपं तु निहन्यते' इति मनुस्मृत्या- परत यादिवचनप्रामाण्यात् ।। विशिष्टाद्वैतम् नद्भूताधिकरणम् । (११८) तद्भुतस्य तु नातद्भायो जैमिनिरपि नियमातपाऽभावेभ्यः । न चाधिकारिकमपि पतनानुमानात्तदयोगात् । (४५९) [४५८ उपपूर्वमपरत्येक भासमानस्तदुतम् । पहिस्तूभयथापि स्मृतेराचाराच । (४६१) वात-बालनाथ आस्टपतितं विप्र इत्यादेः । 26 -Reme ·पा, ४] आधिकारिकाधिकरणम् द्वैतम् विना गृहस्थं तृतयाश्रमस्थाः च्युतास्स्वधर्मादि निष्क्रियायैः । शुद्धा अपि ब्रह्मविदा.सदा ने कार्या बहिब्रह्म विचारहीनाः ॥४८॥ अर्थः । आश्रमभ्रष्टानां ब्रह्मविद्यासु नाधिकार इत्युच्यते । 'सन्य- स्याग्नि न पुनरावर्तयेत्', 'अरण्यमियात् ततो न पुनरेयात्' इत्यादिवचनात् । पूर्वकाण्डे पाध्याये 'अवकीर्णी पशुश्च तद्वत्' इति सूत्रे ब्रह्मचर्यभ्रष्टस्य प्राय- धितमुक्तमिति चेत् "आरसदो नैष्ठिकं धर्म यस्तु प्रच्यवते द्विजः । प्रायश्चितं न पश्यामि येन शुद्धयेत् स आत्महा ।" इति आत्मशुद्धिलक्षणप्रायश्चित्वनिषेधात् नैष्ठिकब्रह्मचारिणः अन्यस्य उपकुर्वाण- ब्रह्मचारिणः प्रायश्चित्तविषय तसूतमित्यर्थः ।। मध्वशनप्रायश्चित्तादिवत् नैष्ठिक्बमचारिणोऽपि प्रायश्चित्तसद्भावं केचि- दिच्छन्ति । उभयपक्षऽपि ब्रह्मविद्यासु मष्टानां नाधिकार एव । शिष्टाः भ्रष्टैः सह व्यवहारादिकमपि नेच्छन्ति । " शरणागतवालनीपातकान् सवसेन्न तु । चीर्णवतानपि सतः कृतघ्नसहितानिमाम् ॥" 'विशुद्धानपि धर्मतो न संपिबेत्' इत्यादिवचनैः भ्रष्टैस्सह संवासयवहारभोजना- दिकं न काव्यमिति बालभादि तुल्यतोक्तेः शिष्टैः बहिष्कार्या एवेत्यर्थः ।। द्वैतम् आधिकारिकाधिकरणम् । (१८३) औं न चाधिकारिकमपि पतनानुमानात्तदयोगात् । (१७४) ओं उपपूर्वमपीत्येके भावशमनयत्तदुक्तम् । औं बहिस्तूभयथापि स्मृतेराचाराच । (४७६) ब्रह्मैश्वर्यप्राप्तुमिच्छन् “पतत्येव न संशयः । स्वयोग्यमुक्तिकामस्तु न तु दुप्यति कुत्रचित् ॥ ४९ ॥ चतुर्मुखार्पगन्धर्वस्थानादन्यशुभेच्छया । स्वाईविरुद्धकामश्च विकाम इति भण्यते ॥ ५॥ अ-र्थ: 1 ज्ञानिभिरपि परमात्मैश्वर्य ब्रह्मादीनामैश्वर्यं च नाकांक्ष्यम् , * पतति-शानीति शेषः । 27 ·मतत्रयसारसंग्रह [अ.३ न देवपदमन्विच्छेत् युत एव हरेर्गुणान् । इन्छन् पतति पूर्वस्मात् अधस्याचा नास्थितिः ॥ स्वकीयमिच्छमानं तु राजाद्याः पातयन्ति हि । एवमेव सुराधाश्च हरिश्च स्वपदेच्छुकम् ।।" अन्यत्र शुभमाकांक्षन् न पतेदविरोधतः ।" इति स्मृतेः देवर्षिगन्धर्वाणां म्यानादन्यस्य शुभस्याकांक्षया न टोपः इत्यर्थः ॥ यजुर्वेदब्राह्मणे तृतीयाष्टके 'अग्मिनः पातु कृत्तिकाः' इत्यारभ्य विष्णवे खाहा, यज्ञाय स्वाहा, प्रतिष्ठायै स्वाहा इत्यन्तानुयाकेएमध्ये 'अगिर्वा अकामयत अन्नादो देवानां स्यामिति स एतमग्नये कृत्तिकाभ्यः पुरोडाशं अष्टाकमाल निरवपत् ततो – सोन्नादो देवानामभवत्' इत्यादिभिः अग्न्यादि देवताः सर्वाः सकीय पदं प्रामुगेव यागादिकं कृत्वा पुनः खकीय पदं प्रापुरिति स्पष्टमुच्यते। तदालोचनया अनादि जातिवर्णाश्रमाचारोद्योगविशिष्ठा एव जीवा तेषु कर्मणा यद्यन्यजन्मप्राप्ताश्चेन् , तादृशजन्मप्रहाणेन स्वकीय जात्युद्योगादि- प्राप्त्यर्थं विष्णूपासनां कृत्वा ज्ञानं संपाद्य स्वकीयजात्यादिप्राप्तिरेव तेषां मुक्ति- रिति सम्यक् जायते । अन्यथा अग्यादि देवता, खक्रीयोद्योगप्राप्ति हित्त्या तदुपरिवर्तमानं अन्यदीय पदं प्रातुं कुतो न याग पुर्युः । अपि च 'आसौ वा आदित्यो देव मधु' इति छान्दोग्यस्थ मधुविद्यायां 'बसूनामेव तायदाधि- पत्य पर्यंत' 'वसूनामेबैको भूत्वा' इत्यादिना वखादिपदपातिरूपं फलम् , वस्वादीनां ब्रह्मोपासनया सिद्धयतीति उच्यते । तदालोचनया च स्वकीयपद- प्राप्तिरेख मुक्तिरिति तादृशाकांक्षैव युक्ता नवधिकाकांक्षेति तात्पर्यम् ।।. मुक्तौ तारतम्यम् । अन्यस्य अन्यपदानाकांक्षा । तादृशाकांक्षायां सपद- अम्शः इत्यादीनां प्रमागदिङ्मात्रं उदाहियते । 'सैपानन्दस्यमीमांसा भवति' इत्यारभ्य स एको ब्रह्मण आनन्दः' 'श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य' इत्यन्त प्रति- पर्याय चकारोपेत पाक्यजातं । 'यश्च श्रोत्रियोऽजिनोऽकामहतोऽथैप एप एव परमानन्दः' इत्यत्र 'अजनाकामहलपदद्वयं च । “यम्य श्रुतिफले पूर्ण र प्रोत्रिय उदाहृतः । स हि मुक्तो अक्रासहतः स हि कामनहन्यते । कामस्मल्प आनन्दा मुलाना तारतम्यतः । खल्पभूतस्ते सबै निर्दोषागुणरूपकार " 'सा काया सा परागतिः' इति तारतम्यान्तग एव विष्णुरिति । 'अक्षम्वन्तः 28 ·पा.४] आधिकारिकाधिकरणम् द्वैतम् " स कर्णयन्तम्सखायः मनोजवंप्यसमा बभूवुः । मनोजवेषु-ज्ञानेषु, आनन्देषु, वेगेषु च । विष्णुसमा न भवन्तीत्यर्थः । "क्रियावन्तः श्रोत्रियाः ब्रह्मनिष्ठाः' 'क्रियावानेप ब्रह्मविदां वरिष्टः' इत्यादि श्रुतयः । मुमुक्षणा सदाचारवकल्यं यावदायुषस् । भवेद्यदि तदानन्दो न्यूनना भवति भुवम् ।। मुक्तानामपि सिद्धानां नारायणपरायणः । मुदुर्लभप्रशान्तात्मा कोटिष्वपि महामुने ।। अधिक तव विज्ञान अधिका न गतिस्तव । साधनस्योत्तमत्वेन साध्यं उत्तममाप्नुयुः ।।" " सगुणाः ब्रह्मणववयुपास्याः नान्यदेवैः किमु सर्वैमनुष्यः ।" लोकेषु विष्णोनिवसन्ति केचित् समीपभृच्छन्ति च केचिदन्ये ।" “भानन्दे तारतम्य स्थान् आचारे तारतम्यतः । ततद्योग्यतयापूतो विष्णो. रष्टिः प्रजायते ॥ शुभकर्मभिराधिक्यं विपरीतविपर्यय. " उपाखाहा च पर्जन्यः" इत्यारम्य एतेभ्योऽभ्युधिका धीस्तु सदामुक्ता विशेषतः । तत्समो नास्ति परमो हरिरेव न वापरः ॥" इत्यादि पुराणादयः । 'अयोग्यमारोहुँ प्रयतन् पतन् हि दृश्यते इति श्रुतिः । "अयोग्यमिच्छन् पुरुषः पतत्येव न सम्शय. । तस्माद्योग्मानुसारेण सेव्यो विष्णुः सदैव हि ॥" इत्यादयश्च ॥ ननु मुक्तौ 'ब्रह्म वेद ब्रहौव भवतीत्यादि श्रुतिभिः चैतन्यमानं निगवरूपं प्रकाशत इति । कथं एतादृशो भेदविदोषः इति चेत् न । ब्रह्मैव इत्यस्य ब्रह्मसदृशो भवति केनचिदानन्देन, एवकारस्य सादृश्ये एव तात्पर्यम् । 'विष्णुरेव भवतीति श्रुतौ विष्णुसदृश एव भवतीति अर्थदृष्टेः । न च गुक्तौ जीवानां एक प्रकार एव निजस्वभावः विज्ञानधन एव इत्यादि श्रुतेरिति चाच्यम् । निषेधविभाग, सामान्यविभाग, विधिविभाग, नियाविभागानां श्रुत्यादिषु मुक्तो जीवानां दर्शनात् पूर्वोक्तं सर्व योयुज्यत एवेति ।। न चाधिकारिकगित्यादि-आधिकारिकमपि चतुर्मुखाद्यैर्य परमात्मैश्वर्यादिकं च, न च नाकाश्य, तदयोगात् तादृशेच्छायाः अयुक्त- त्यान् । पतनानुमानात् स्याईफलविनाशपूर्वकाययोम्यगतिश्रवणात् ॥ पूर्वगपीत्येकेमावामनवतदुक्तम् । एके-आचार्याः, उपपूर्वमपि उपदेवादि पदमपि भावशमनवत्-वसिष्ठादिप्रथानमपि पदवत् , नाकांक्ष्यम् । तदुक्तम्- 29 सूत्रार्थः । उप- .

·गतत्रयसारसंग्रहे 'यथीन् प्रजापतीन् नाकांक्षेत् ! इति इन्द्रद्युम्नश्रुत्युक्तत्वात् ॥ बहिस्तूभयथापि स्मृतराचाराच । पहि: अमदेवर्षिगन्धर्वपदेभ्यः, बहिः- शुभाकांक्षायां पतनं न । उभयथापि स्मृतेराचाराच ज्ञानभक्त्यादि विषये आकांक्षायामनाकांक्षायामपि पतनाभावस्मृतेः आचाराच- नानात्वमेवकामानां इत्यादि वचनात् ॥ अद्वैतम् स्याम्पधिकरणम् । (१४९) स्वामिनः फलश्रुतरित्यात्रेयः । (५६९) आलिजमित्यौडलोमित्तस्मै हि परिक्रियते । (३७०) श्रुतेश्च । (५७१) उदीचिन्ता ऋविम्भिः वृतैः कार्या न यज्चना । ऋत्विग्गतं सर्वफलं यजमानस्स कथ्यते ॥ ५१ ।। अर्थः । अट्टोपासनाः 'ऋविजो वृणीते' इति वृतैः ऋत्विभिरेव कार्याः । 'यां वै काञ्चन यज्ञे ऋत्विज आशियमाशासत' इति 'यजमानायव तामाशासत इति होवाच' इति । तस्मादु हैवविद्गाता ब्रूयात् कं ते काम- मागायानि' (छा. १-७-८) इत्यादिना ऋत्विगतमपि फलं यजमानस्यैवेत्युक्तेः ।। विशिष्टाद्वैतम् साम्यधिकरणम् । (११९) स्वामिनः फलश्रुतेरित्यात्रेयः । आत्विजमित्यौडलोमिस्तस्मै हि परिक्रियते । (४६३) ऋत्विकार्यन्तु यागाङ्गभूतोद्गीथादि चिन्तनम् । यागीयसर्वकर्मार्थं वृणीने ऋत्विजो मखी ॥ ५२ ॥ अ-र्थः । कर्मानाश्रयोदीथायुपासनाः यजमानेन कर्तव्याः, उत ऋत्विभिः इति विशये उपासनेषु फलश्रवणात् फलस्य यजमानगामित्वात् यजमानेन कर्तव्या इति प्राप्ते 'ऋविग्भ्यो दक्षिणां ददाति' इत्यादिना ऋत्व- धिकृत ऋत्विकर्तव्या एव । ऋत्विगाशास्य फलं सर्व यजमानगाम्येवेति न दोषः ॥ द्वतम् फलश्रुत्यधिकरणम् । (१८४) ओं खामिनः फलश्रुतेरित्यायः । (४७७) 30 ·पा. ४] खाम्यधिकरणम्-विशिष्टाद्वैतम् यथा ओं आर्विजमित्यौडलोमिस्तस्मै हि परिक्रियते । (४७८) ओं सहकार्यन्तरविधिः पक्षण तृतीयं तद्वतो विध्यादिवत् (४७९) विद्याफलं तु देवानां आत्रेयो मन्यतो श्रुतेः । ऋत्विजां फलदृष्टेश्च प्रजानां च फलं लघु ॥ ५३॥ यथा राज्ञः प्रजाः शिष्याः गुरोस्तहत् प्रजा इमाः । देवानां सहकारित्वे श्रुतास्तेषां महत्तरम् ॥ ५४॥ प्रजानां तु फलं स्वल्पं गुरुशिष्यवदिप्यते । गुरुमहत्तरः प्रोक्तः तस्मात् देवा महत्तराः ॥ ५५ ।। अ-र्थः । देवा एव ब्रह्मविदः, देवानामेव ब्रह्मपाप्तिः, देवा एव ज्ञानिन इत्यात्रेयः मन्यते । सत्रयागेषु 'सचे यजमानाः सर्वे ऋत्विजः' इति न्यायात् प्रजानामपि ज्ञानसत्त्वात् तासामपि ब्रह्मप्राप्तिर्भवतीति औडुलोमिभन्यते । यथा गुरुः शिष्याय ज्ञानमुपदिशन् महत्तरं फलं लभते शिप्यः खल्पफलं, तद्वत् देवानां ज्ञानादिकर्मणि सह कार्यान्वरत्वेन विधीयन्ते प्रजाः । प्रजावतो राज्ञः प्रजाः सहकारित्वेन विधीयन्ते तद्वत् देवसहकारिप्रजानामपि फलं भवति । “विहितस्सहकारित्वे सहकार्यन्तरं प्रजाः । पातृत्वेन यथा राज्ञो यथा शिघ्या गुरोरपि ॥ तस्माच्छुतं फलं तासामाचार्याणां मह्त्तरम् । ततो महत्तर प्रोक्तं देवानामुत्तरोत्तरम् ॥" इत्यादि प्रमाणात् देवानां महतर फलं, तदाश्रितप्रजानां च खल्म फलं, तत्रापि आचार्यस्य महत्तरं फलमिति तारतम्यात् सर्वे फलवन्त इत्यर्थः ।। सूत्रार्थः । स्वामिनः फलश्रुतेरित्यात्रेयः । फलमिति पृथक् पदं- लव- प्रथमान्त, 'ब्रह्मविदाप्नोति परं' इति ज्ञानफलं, स्वामिनः देवानामेव, श्रुतेः = 'स्वामी हि फलमश्नुते नाखामी को कुर्वाणः' इति श्रुतेः । खामीति पदं देववाचकम् ॥ आर्खियमित्यौड्डुलोमिम्तम्मै हि परिकियते-ज्ञानफलं- आलियं अयजमानप्रावि फलम् । तस्मै हि-ज्ञानार्थमेव । परिक्रियते देवैः ज्ञानफलं संपाद्यत इत्यर्थः ।। सहकार्यन्तर इत्यादि-तद्वतः प्रजावतो राज्ञः शिष्यवतो गुरोध, विध्यादिवत्-पालने ज्ञाने च प्रजानां शिष्याणां च, सहकार्यन्तर विधिः-सहकारिविशेषत्वेन विधान, पक्षेण तृतीय-मुख्यपक्षत्वे 31 ·मृतमयसारसंग्रह तृतीय मुक्तिरेवेत्यर्थः , इदमेव बादरायणमतम् । प्रजानामपि जाने सति मुक्तिरेव फल न लन्यदिति तात्पार्थः ।। . अद्वतम् सहकार्यन्तरविष्यधिकरणम् । (१५०) महकार्यन्तरविधिः पक्षेण हत्तीयं तहतो विध्यादियन् । (४७२) कृत्मभावातु गृहिणोपसंहारः । (४७३) मौनवदितरपामप्युपदेशात् । (४७४) विद्यावतस्साधनतोपि मौनं विधीयते पाल्यवदेव बेदे । मुनेस्तु विधा न परस गेन विद्यासमाना हि पराश्रमेषु ॥५६॥ गृहस्थेग्वेय विद्योपसंहारश्रुतिरस्ति चेत् । सर्वधर्मस्थितस्तत्र सर्वेषामेव सूचनम् ।। ५७ ॥ अर्थः । तस्मादामणः पाण्डित्य निर्विद्य बाल्येन तिष्ठासेन , बाल्यं च पाण्डित्यं च निर्विध अथ मुनिः, अमानं च माने व निर्विय अथ ब्राह्मणः' (पू. ३-५-१) इत्यत्र ब्रह्मविद्यायाः सहकारिणः मौनग्य विधिः अङ्गीकर्तव्यः बाल्यपाण्डित्यविधिवत् । मुनिशब्दस्य मननान्मुनिरिति व्युत्पत्त्या 'मुनीना- मम्यहं व्यासः' इत्यादित नानोतमेषु प्रयोगदर्शनेऽपि अत्र मौनमिति तृतीय विद्यासहकारि विधेयमेव । एवं सर्वाथमे ब्रह्मवियासिद्धौ ‘अभिसमात्य कुटुम्बे शुचौ देशे' इत्यारभ्य ‘स खल्येयं वर्तयन्-याचदायुप ब्रह्मलोकमभि- संफ्यते, न पुनरावर्तते' इति गृहस्थाश्रमे ब्रह्मविद्योपसंहारः कथं संभवतीति 'वेत् , तत्र गृहस्थाश्रमे सर्वधर्मस्य विद्यमानत्वात् तेनोपसहारः क्रियते । सच अन्याश्रमागामपि ब्रह्मविद्या सुचक एव | इतराश्रमाणामपि 'त्रयों धर्मस्कन्धा! इत्यत्र तप एव द्वितीयः, ब्रह्मचार्याचार्यकुलयामी तृतीयः, 'ब्रहासंस्थो अमृत- त्वमेति' इत्यादि श्रुतिभिः मौनविधियन् इतरेषामप्याप्रमाणामुपदेशात् ।। -32 ·पा. ] सहकार्यन्तरविध्यधिकरणम्-विशिष्टाद्वैतम् विशिष्टाद्वैतम् सहकार्यन्तरविभ्यधिकरणम् । (१२०) सहकार्यन्तरविधिः पक्षेपा तृतीय तहतो विध्यादिवत् । (४६४) कृत्ताभायात्तु गृहिणोपसंहारः । मीनदितरेपामयुपदेशान् । विद्यावतश्शमादिश्च यज्ञादिश्रवणादि च । सहकारितया मौन बाल्यात्पाण्डित्यतः पृथक् ।। ५८ ॥ विधेयं सहभावाच ब्राह्मणानामिदं समम् । गृहिणा चोपसंहारः कृत्स्नधर्मस्य तत्स्यिनेः ५९॥ अर्थः । पाल्यं च पाण्डित्यं च निविद्याथ मुनिः' (बु. ५-५-१) इत्यत्र मुनिशब्दोत्तरं लिडाद्यभावात् मननानुवाद एवेति प्राप्त विद्यायतः यज्ञा- दिशमदमादि विधिवत् सहकार्यन्तरं मौन तृतीयमपि विधीयत इति 'अथ मुनिस्यात्' इत्यध्याहृत्य कल्प्य एवं विधिः । ब्रह्मचारि-वानप्रस्थ-सन्यासाथ- मेष्वपि ब्रह्मविद्यादर्शनात् छान्दोग्ये यावदायुपं गृहस्थाश्रमधर्मनिष्ठत्यैव ब्रह्म- विद्योपसंहारः कथं संगच्छन्त इति चेत् यज्ञादिसर्वधर्मस्य तत्र दर्शनात् तेनोपसंहारः, नत्वन्यनिषेधपर इति तात्पर्यात् ॥ . द्वैतम् कृत्रभाषाधिकरणम् । (१८५) ओं कृत्स्नभावास्तु गृहिणोपसंहारः । (४८०) ओं मौनयदितरेपामप्युपदेशात् । (४८) गृहस्थस्यैवोत्तमत्वं छान्दोग्यश्रुतिगोचरम् । "कृतना छेते च यतयः" इति श्रुत्याऽमृतान्धसाम् ॥ ६ ॥ चत्वारोप्याश्रमासान्ति देवा एवेति वेदतः । देवास्सर्वाश्रमस्सा हि कर्म कुर्वन्ति चोत्तमाः ॥ ६१ ॥ अ-र्थः । छान्दोग्ये गृहस्थानामेव मुक्तिरिति श्रूयते । स च कृता- गृहस्थान् देवानपेक्ष्यैव मुक्त्युपसहारः क्रियते । 'कृत्मा होते गृहिणो देवाः 5 33 ·मतत्रयसारसंग्रहे कृत्लायेते यनयोत एतेषां न पुत्रादायमुपयन्ति न चैते गृहान्विसृजन्ति' इत्यादि श्रुतेः । तर्हि गृहस्था:यतयश्चैव नत्वन्याश्रमनिष्ठा इति चेन्न, 'देवा एव ब्रह्मचारिणः, देवा एव गृहस्थाः, देवा एव वनस्थाः, यथा येते मुनयः एवं सर्ववर्याः सर्वाश्रमाः इत्यादि श्रुतेः देवेषु सर्वाश्रमश्रुतेः ॥ सूत्रार्थः । कृत्स्नमावात्तु गृहिणोपसंहारः ।-कृत्मभावातु कृत्स्नगृह- स्थाश्रमधर्मवत्त्वात् , गृहिणा = गृहस्थेन, उपसंहारः =" न च पुनरावर्तते' इत्याद्युपसंहारः ॥ मौनवदितरेपामप्युपदेशात् ।-मौनवत् =यतिलवत् , इतरेपामप्युपदेशात् = 'देवा एव ब्रह्मचारिणः, देवा एवं गृहिणः, देवा एव वानप्रस्थाः, देवा एव सन्यासिनः' इत्याद्युपदेशात् चत्वारोप्याश्रमाः देवेषु सन्तीत्यर्थः ॥ अद्वैतम् अनाविष्काराधिकरणम् । (१५१) अनाविष्कुर्वन्नन्वयात् । (४७५) अनुष्ठेयं बाल्यमिति ब्रह्मनिष्टस्य कथ्यते । उम्भदादिराहित्त्य तत्स्वेच्छा चरणं न हि ॥६२ ॥ अ-र्थः । तस्माद्राह्मणः पाण्डित्यं निर्विद्य बाल्येन तिष्ठासेत्' (पृ. ३. ५-१) इति श्रुल्या ब्रह्मनिष्टस्य वाल्यविधानं प्रतीयते । तत्र बाल्यशब्दार्थः शेशवकृत्य वा, उत स्वप्राभवानाविष्करणं वेति संशये लोके कामचारबदभक्ष- णादिकं बाल्यमिति प्रसिद्धम् । तदेवात्र "ज्ञानामिसर्वकर्माणि भस्मसाकुरुते. ऽर्जुन" इति गीतावचनात् गाह्यमिति प्राप्ते डम्भदादिराहित्यमेव बाल्य- शब्दार्थः, तदेव ज्ञानिना अनुष्ठेयं, लोकप्रसिद्धबाल्यशब्दार्थगृहणे ज्ञानाभ्यासो न संभाव्यते । "यं न सन्तं न चान्तं नाश्रुतं न बहुश्रुतम् । न सुगृतं न दुवृत्तं वेद कदिचन् स ब्राह्मणः ।। गूढधर्माश्रितो विद्वानज्ञानचरितं चरेन् । अन्धवज्जइवचापि मूकवच महीं चरेत् ॥ " अव्यक्तलिङ्गोऽव्यक्ताचारः नाविरतो दुश्चरितात् नासान्तो नासमाहितः इत्यादि श्रुतिस्मृतिभिः ब्रह्मनिष्ठस्य कामचारादिकं निषिद्धमेव । अतः ब्रह्म- 34 " ·पं. ४] अनाविकाराधिकरणम्-विशिणद्वैतम् निष्ठस्य यावदायुयं शास्त्रीयकर्माचरणं, शास्त्रनिषिद्धानाचरणं च कुर्वन् डम्भादि- राहित्यवान् ज्ञानं संपादयेत् इत्येव शास्त्रतात्पर्यात् इत्यर्थः ॥ "ब्रह्मचारी गृहस्थश्च यानप्रस्थश्च भिक्षुकः । चत्वार आश्रमाः प्रोका: एकैकश्च चतुर्विधः ॥" तत्र ब्रह्मचारिणो वृतिभेदाः, गायत्रः, ब्राह्मः, प्राजापत्त्यः, बृहन्निति.। गृहस्स- वृत्तिमेदाः वातावृत्तयः, शालीनत्तयः, यायावराः, घोरसन्यासिकाश्चेति । वानप्रस्थवृत्तिभेदाः वैखानसाः, औदुम्बराः, बालखिल्याः, फेनपाश्चेति । यतिवृत्तिभेदाः, कुटीचक, बहूदक, हंस परमहंसा इति । एते सर्वेऽपि खीयशास्त्राविरुद्धं को कुर्वन्त एव ब्रह्मज्ञानिनो भवेयुरिति ।। , विशिष्टाद्वैतम् अनाविष्काराधिकरणम् । (१२१) अनाविष्कुर्वनम्बयात् । (४६७) कामचारादिकं वाल्यं किमु डम्भादि हीनता । ज्ञानिनस्वीयमहिमप्रकाशाभाव एव तत् ॥ ६३ ।। दुश्चरित्राभिवृत्तस्य शान्तचित्तस्य योगिनः । प्रज्ञानाबमलाभोक्तेः बाल्यं गर्वादिहीनता ॥६४ ॥ अर्थः । ब्रम्हनिष्ठस्य बाल्यविधिः श्रूयते । तच बाल्य डम्भादिरहित- त्वमेवेति निश्चीयते । 'नाविरतो दुश्चरितात', 'आहारशुद्धौ सत्वशुद्धिः' इत्यादि श्रुतिभ्यः कामचारादिवाल्यकृत्यस्य निषेधात् । अतः अहं ब्रम्हवित् , अभिजनविद्यावान् इत्यादि गर्वानाविष्करणमेव बाल्यशब्दार्थः इति सिद्धम् ।। दैतम् अनाविष्काराधिकरणम् । (१८६) अनाविकुर्वमन्वयात् । (४८२) गुरुश्च ब्रह्मविज्ञानं न सर्वेभ्यो दिशेत खयम् । योग्याय ऋजवे ब्रूयात् नायोग्याय कदाचन ॥६५॥ 35 ·मतपसारसंग्रहे । अर्थः । ब्रह्मज्ञानोपदेश सच्छियायैव प्रसिद्ध समाचत्वरादिस्यानेषु प्रकाशमकुर्वाणस्सन्नेव रहसि कर्तव्यः । 'विद्या ह वै ब्रह्मणमाजगाम । गोय मा शेवधिप्टेहमस्मि । अनायकायानृजवे शठाय । न मां ब्रूयाः ऋजत्रे मूहि नित्यम् ॥' इत्यादि प्रमाणात् अग्रोग्यानामुपदेशो न कार्य इति सिद्धम् ।। सूत्रार्थः । अनाविष्कुर्वन्नन्वयात्-गुरु:-सामान्यतः सर्वत्र वियां अना- विप्कुर्वन् प्रकाशमकुर्वाण सन्-रहसि सच्छिप्यायोपदिशेत् । अन्वयात् अनर्थप्राप्त्यभावरूपान्वयात् । यत्र कुन्नचित् खित्वा उपदेशे अयोग्पानामपि ज्ञानोत्पत्तिस्यात् । तथा सति गुरोरनर्थप्राप्तिम्ग्यात् ॥ अत एव ऋग्वेद (२-२३-१६) 'मानननेभ्यो ये अभिद्रुहस्पदे गिरा- मिणो रिपयो अन्येषु जागृधुः, एषां नैतन्नापरं किञ्चनैकं ब्रह्मणस्पते भूहि तेभ्यः कदाचित् ।। अथोपशमेनापरता मनुष्या: ये धर्मिणो हि तेभ्यस्सदानः । आदेवाना मोहते वित्रयो हदि ब्रह्मगम्यते न परं सानो विदुरिति ॥” एतत् मन्तद्वयं पठितम् । एतदर्थध हे ब्रह्मणस्पते ! वेदस पते वायो ! निरामिणः- भगवदुतमत्वज्ञानिनः, रिपव. तद्विरोधिनः, अन्येपु-मागेपु, जागधु -अभि- लापांचक्रुः । अभिद्रुहरपदे अत्यन्त विष्णुवैष्णवद्रोहफलस्य नित्यनिरतिशय- दु:ग्वाकरे तमसि-स्थातुनर्हा इति शेषः । मानम्तेनेभ्यः - मा - न - स्तेनेभ्यः= सदा सद्विलक्षणं अनिर्वाच्यं च जगत् ब्रमनिर्गुणम् , इत्युपदेष्टुभ्यः "कि तेन नाकृतं पापं चोरणात्मापहारिणा ॥” इति अन्यथा उपदेष्टभ्यः 'एषां नैतत् नापरं किञ्चनैक' इति वदनयः कदाचिपि, न.-अस्मान् मा बृहीत्यर्थः । हे बृहस्पते! हे वाण्याः (बृहत्याः) पते वायो! ये उपशमेन विष्णुभक्त्या, उपरताः = विष्णौ रताः, मनुप्या मननशीलाः, धर्मिणः = निष्काममालाः, तेभ्यः सदा नः बाहि । ये च देव नां हृदि, भयः सकारान्तनपुंसकलिङ्ग में वरं यं नियामकं ब्रम्हेत्यर्थः । हदि-वि-आ-ओहते-हृदिव्योहते-हदि वहन्ति, सान:--विष्णोः परं, परं-उत्तमम् , न विदुः न जानन्ति । तेभ्यः नः सदा बृहीत्यर्थः । विद्युति--विद्या विद्यादेवता, ब्राह्मण वायुं, आजगाम है वायो ! मा गोपाय रक्ष, अहं ते शेवधी निधिभूतोस्मि । मां अनार्यकाय अयोम्याय, अनुजवे विपरीतचितवृत्तये, गटाय दोपहो, न ब्रूयाः इति विद्यादेवता प्रार्थनावचनमिति ॥

·पा. ४] ऐहिकाधिकरणम्-अद्वैलम् अद्वैतम् ऐहिकाधिकरणम् । (१५२) ऐहिकमप्रस्तुतप्रतिबन्धे वदर्शनाद । (४७६) विद्याफलं त्वैहिकमेव वा स्यात् आमुष्मिकं वा प्रतिबन्धहानौ । गर्भस्थितस्सन्नपि वामदेवः यद्ब्रह्मभावं समयाप तस्मात् ॥६६।। अर्थः । विद्या इहैव जन्मनि सिद्धयति उत अमुत्रापीति संशये विद्या इह जन्मनि सिद्धयति, पारव्यप्रतिबन्धाभात्रे । प्रतिवन्धे सति अमुन्नापि गर्भस्थ एव च वामदेवः प्रतिपेदे ब्रह्ममावमिति बदन्ती श्रुतिः, जन्मान्तरे विद्योत्पत्ति दर्शयति । अतश्च विद्याफलमैहिकं आमुप्मिक वेति स्थितम् इति ॥ विशिष्टाद्वैतम् ऐहिकाधिकरणम् । (१२२) ऐहिकमप्रस्तुतप्रतिवन्धे तदर्शनात् । (४६८) ऐहिकामुमिकफला विद्या फलवती तदा । प्रतिबन्धविनाशस्थात् यदेहामुत्र वा भवेत् ।। ६७ ।। 1-र्थः । अभ्युदयफला विद्या इह जन्मनि प्रारब्धप्रतिबन्धाभावे फलं ददाति । प्रतिबन्धे सति अन्यजन्मनि । इति ॥ द्रुतम् ऐहिकाधिकरणम् । (१८७) ऐहिकमप्रस्तुतगतियन्थे तदर्शनात् । (४८३) प्रारब्धप्रतिवन्धे सात् ब्रह्मदर्शनमैहिकम् । प्रतिबन्धस्य सत्त्वे तु दर्शनं त्वन्यजन्मनि ॥ ६८॥ -र्थः । 'आत्मा वा अरे द्रष्टव्येति ब्रह्मदर्शनं इहैव जन्मनि प्रारब्ध- प्रतिबन्धाभावे भवेत् । तत्सत्त्वे तु जन्मान्तरेऽपि वा । " श्रुत्वात्मानं मतिपूर्व ह्युपास्य इहैव दृष्टिं परमस्य विन्देत् । यद्यारब्धं कर्म निबन्धकं स्यात् प्रेत्यैव पश्येद्योगमेवान्यवेक्ष्य ॥" इति श्रुतेः ॥ स्पष्टसूत्रार्थ: ॥ । 37 ·मतत्रयसारसंग्रह अईवम् मुक्तिफलानियमाधिकरणम् । (१५३) एवं मुक्तिफलानियमस्तदवस्थावतेस्तदवस्थाचश्तेः । (४७७) इह वाऽमुत्र या विद्या सिद्धयतीति तथा फले । मोक्षे स नियमो नात्रेत्येकलिङ्गावधारणात् ॥ ६९ ॥ अ-र्थः । मुक्तिलक्षणे विद्यारले ऐहिकामुमिकविशेषप्रतिपतिनियमो न। सगुणामु विद्यासु तथात्येऽपि निर्गुगविद्यायां बझैव हि मुक्त्यवस्था । सम्यज्ञान यदा, तदा मुक्तिरेवेति एकलिहल्यावधारणात् । स एष नेति नेत्यात्मा', 'यत्र नान्यत् पश्यति', 'बवेदममृतम्' इत्यादि श्रुतिभ्यः इति । विशिष्टाद्वतम् मुक्तिफलाधिकरणम् । (१२३) एवं मुक्तिफलानियमत्तदयस्थावतस्तदवस्थाश्तेः । (४६९) मुक्तिसाधनविद्यापि प्रतिवन्ध निराकृते । सिद्धयत्येवेति सूत्रस्य फलं किमिति चोच्यते ॥ ७० ॥ ब्रह्मवित् पापवर्गाणामनन्तानां महीयसां । संभवातदभावे सात् इति सूत्रफलं विदुः ॥ ७१ ॥ अ - र्थः । मुक्तिफलाबमविद्या पूर्वाधिकरणेनैव प्रतिबन्धे सति जन्मा- न्तरे प्रतिबन्धाभावे तदानीमेव सिद्ध्यतीति, एवं मुक्तिफलेत्यतिदेशसूत्रेण किं प्रयोजनमिति चेत् सर्वेभ्यः कर्मभ्यः कर्मसमुच्चितज्ञानस्य प्रबलत्वात् प्रति- यन्धकामावात् इहैव सिद्धयतीति काचिदाशका भवत्येव । तथापि ब्रह्म- विद्यायाः प्रबलत्वेऽपि प्रश्लेभ्यः सर्वेन्यः पाप्मभ्यः प्रवलवासविदपचाराणा- संभवात् मुक्तिफलानियमकथनार्थ इति । सूत्रम् सफल्मेव । "मन्त शपन्त पहचं वदन्त यो ब्राह्मण न प्रणमेद्यथाहम् । स पापकृत बादवामिन्यः वध्यश्च दण्ड्यश्च न चास्मदीयः ॥" इत्यादि भारतपमाणात् भगवदनुग्रहविरोधि ब्रह्मविदपचारसंभवात् । इति ॥ 38 ·मुक्तिफलाधिकरणम्-विशिष्टाद्वैतम् शाङ्गिन् ! तवाद्यकरुणावशतस्तृतीया- ध्यायोपि पूर्तिमगमन् मतसंग्रहेसिन् । वैराग्यबुद्धिरभवन् मम नाकलोके जाता त्वदीयगुणविग्रहलोकनेच्छा ॥ तम् मुक्तिफ्लाधिकरणम् । (१८८) एवं मुक्तिफलानियमस्तदवस्थावतेस्तदवस्थावतेः । (४८४) एवं प्रारब्धकर्मान्ते मुक्तिर्भवति धीमताम् । अन्त्यदेहस्य पतनं यदा मोक्षस्तदा भवेत् ।। ७२ ॥ अर्थः । मुक्तिरूपफलमपि प्रारव्यकर्माभावे शरीरपातानन्तरमेव भवति । तत्सत्वे जन्मान्तरेविति अनियमः । " अवसत्तं यदारधर्म तत्रैव गच्छति । न चेत् बहूनि जन्मानि प्राप्यैवान्ते न संशयः ॥” इति अनियमप्रमाणात् । धर्मे स्वर्ग, विधर्मे निरयगेत्येव, ब्रह्मसंस्थो अमृतत्वमे- त्येव' इति श्रुत्या “ विद्वागगृतमाप्नोति नात्र कार्या विचारणा" इति शास्त्राच ब्रह्मनिष्ठस्य मोक्षस्सिद्धः इति । ननु चतुर्मुखस्य सर्वगुणोपासकत्वेनोत्तमत्वात् तस्य प्रारब्धं कर्म चतुर्मुख- पदमेव तदवसाने तस्य मोक्षः । तथैवेन्द्रादीनामपि ज्ञानित्वेन तेषां च निषिद्धाचरणाभावात् तत्तत्पदावसाने तेषामपि 'ब्रह्मणा सह ते सर्वे' इति वचनेन ब्रमलोकमासिद्वारा मोक्ष इति शास्त्रं चेत् । 'ब्रह्मचर्मशिरसट्टी दिक्पालोहिंगूषणः । द्वादशाशिरोदामा रुद्रशीकनपुरः ॥ नृसिहरूपी सर्वेषां भित्वा तामिालकतः । मृत्यते प्रलये देवः खयं कृष्णादिरूपवान् ।। भदग्वैव तनुं याति नित्यानन्दस्वस्थतः । लक्ष्मीकान्त समन्ततोपि कलयन्नैवेशिनुस्ते समं पश्याम्युत्तमवस्तु दूरतखोपास्तं रसोयोटमः । यद्रोपोत्करदक्षनेत्रकुटिल प्रान्तोस्थितामिपुरत- खद्योतोपमविप्पुलिगभसिता ब्रम्हेशाशकोत्कराः ॥" इति आचार्यवचनादिभिः उन्हेशादीनां विष्णावपचारकरणं ततध तन्नाश: 39

·मतत्ररसारसंग्रहे
इत्यादि प्रतिभाति । तर कय युक्तमिति चेत् नैवम् । पौगडकवासुदेववत्
तन्नामधारिणः असुरा एव ते तत एव श्री नृमिहरोपामिना दया इत्यर्थात्
न दोपः इति ॥
"शुभेन कर्मणा स्वर्ग निरय च विकर्मणा |
मिथ्याज्ञानेन च तमोज्ञानेनैव परं पदम् ।।
यदि तस्माद्विरक्तम्सन् ज्ञानमेव समाश्रयेत् ।
सविस्था प्रेरकश्च सर्वरूपंप्वभेदवान् ।।
सर्वदेशेषु कालेषु स एकः परमेश्वरः ।
ततितारतम्येन तारतम्य विमुक्तिमम् ॥
सच्चिदानन्द आत्मेति मनुष्यैस्तु सुरेश्वरैः ।
यथार्म बहुगुणेः नमगावखितैर्गुणैः ॥
उपास्यस्सर्ववेदैश्च सर्वपि यथा बलम् ।
ज्ञेयो विष्णुर्विशेषस्तु शाने स्वादुसरोवरम् ।।
सर्वेऽपि पुरुषार्थास्युः ज्ञानादेव न संशयः ।
न लिप्यते ज्ञानवांश्च सर्वदापरप क्वचित् ।।
गुणदोपैम्युषस्यापि वृद्धिहासौ चिमुक्तिगौ ।
नृणां सुराणां मुक्तौ तु सुख क्लास यथाक्रमम् ॥"
॥ इति एतदभ्यायसेमहः अणुमायो ।
।। इति मतायसारसंग्रहे तृतीयाध्याये चतुर्थः पादः ।।
इति भारद्वाजकुलतिलकानां नवसालानुराधीशविद्वत्सभाध्यक्षाणां दानाधिकारियों
विद्वन्मण्डमण्डनाख्यविरुद विद्यावारिध्याख्यविरुदालंकतानां
मतमयनिरुपयमा काटि. यहीपुरं. रजाचार्याणां कृतिषु
। मलयसारसंग्रहः संपूर्णः ।।
॥ श्रीमते लक्ष्मीनृमिहपरब्रमणे नमः ।।

·॥ श्री ॥ ॥ श्रीमते लक्ष्मीनृसिंहपरनमणे नम ॥ ॥ मतलयसारसंग्रहे ॥ ॥ चतुर्थाध्याये-प्रथमः पादः ॥ श्रीमन्नृसिल श्रीशानि गर्वविधनिवारक! । मतत्तयसारस्य शेपपूर्ति कुरु द्रुतम् ॥ अद्वैतम् आवृत्यधिकरणम् - १५४ ओ॥ आत्तिरसकदुपदेशात् । (४७८) लिनाञ्च । (४७९) गतो विद्यासु मर्वासु पिचारस्साधनाश्रितः । फलाश्रयो विचारस्तु तृतीये संभविष्यति ॥१॥ यद्राह्मणो वेदनमुच्यते तन् सकृत्कृतं वाऽऽसकदेव वेति । ब्रह्मापरोक्ष्यं हि फलं तु तस्याश्यातनद्वेदनमभ्यसेत्तु ॥ २ ॥ वाक्यार्थज्ञानतो मुक्तः आवृत्या किं फलं भवेत् । म तत्वमसीत्यस्याप्यावृतिः श्रुतितिश्रुता ॥ ३ ॥ वाक्यार्थज्ञानसंपत्तिः वेदनाभ्यसनादवेत् । मायेण मन्दप्रज्ञा ये तेपामावृत्तिरिष्यते ॥४॥ अधिकरणार्थः । आत्मा वा अरे द्रष्टय (४-५-६) "तमेव धीरो विज्ञाय" (१-४२१) 'सोऽन्वेष्ट यस विजिज्ञासितय' (छा ८-७-१) इत्यादौ ज्ञानसंपादन सहकृतमेव त आकृत्या वेति संशये यथा यागादौ प्रयाजादि यागा सहदेवानुष्ठेया , तद्वत् सहदेवेति प्राप्ते ज्ञानावृति कर्तव्या । "श्रोतव्यो मन्तन्यो निषिध्यासितत्य " इत्यादि श्रुतिभ्य ज्ञानातिरेव प्रतीयते । स्था 'नीहीनरहन्ति' इत्यत्र तारादि " ·२ मतत्रयसारसंग्रहे [अ.४ निम्पत्तिपर्यन्तं अवधातायो आश्रियन्ते तथा ब्रह्मसाक्षात्कारपर्यन्तं ज्ञानावृत्तिः कर्तव्या । प्रयाजादयस्तु अङ्गत्वेन श्रुताः सकृदेवेति न दोपः । यदि 'तत्वमसि' इत्यादिना जन्य, ज्ञान त वियाकर्मणी समन्चारमेते' इत्यादि श्रुत्या, 'बहूनां जन्मनामन्ते ज्ञानवान्मां प्रपद्यते' इति स्मृत्या च पूर्वमुकृतवशात् साक्षात्कारजनकं भवेत् , तदा तस्य नावृत्तिः । प्रायेण मन्दपज्ञा हि लोके दृश्यन्ते । वहनामुपकाराय प्रवृत्तत्वाच्छात्रस्य सामा- न्येन मन्दप्रज्ञानां आवृत्तिविधानार्थमिदमधिकरणम् । इति ॥ . विशिष्टाद्वैतम् आवृत्यधिकरणम् । (१२४) शाङ्गिन् ! सपरिवार त्यां प्रपद्ये शरणं मुदा । शेपस्तुरीयाध्यायोत्र लिख्यते फलकामिना ॥ आवृत्तिरसकृदुपदेशात् । (४७०) लिङ्गाच । (४७१) तृतीये लक्षणे पूर्व साझा विद्या विचारिता । विद्याफलं चतुर्थेऽत्र सविशेपं विचिन्त्यते ॥५॥ सकृत्कर्तव्यमेवाव वेदनं नाम्यसेदिति । बम्हेव वेद यो ब्रह्मा सयुक्त्युक्तेः न चास्ति तत् ॥ ६॥ विजातीयप्रत्ययार्थध्यानादेय विमोक्षणम् । आवृत्यैव तु साध्यं तत् ध्यानोपास्त्यादिनोच्यते ॥ ७ ॥ अधिकरणार्थः । तमेवं विदित्वातिमृत्युमेति' (वे. ३-८) 'नमा वेद ब्रझैव भवति' (मु. ३-२-९) इत्यादि विहितं वेदनं सकृकृतमेव फरवत् उत असकृत् कृतमिति । असकृत्कृलमेव फलवदिति सिद्धान्तः । 'निधिध्यासितव्यः' इत्यादिना विहित ज्ञान असदारासन्ततम्मृतिरूपमिति । 'तद्रूपप्रत्यये चैका सन्ततिधान्यनिस्पृहा । तदयानं प्रथमैप्पभिर है- ·प. 1] आवृत्त्यधिकरणम्-द्वैतम् निप्पाद्यते तथा' ॥ इति विष्णुपुराणश्लोके प्रथमैप्पड्भिः अझैः ध्यान निप्पयते इत्यर्थात् असदावृत्तिरेव संपायेति निश्चीयते । 'ब्रह्मवेद ब्रसव भवति' इत्यादि वेदनस्य 'ताहगेव भवति' 'परगं साम्यमुपैति' इत्यदि श्रुत्यै- कार्थाय अन्नत्य एव शब्दस्य इवार्थकमाश्रित्य ब्रह्मसदृशो भवतीयः ॥ दैतम् आवृत्त्यधिकरणम् । (१८९) ओं आवृत्तिरसकृदुपदेशात् । (४८५) ओं लिङ्गाध । (४८६) कर्मनाशाह्वयफलं चतुर्थेऽसिन्निरूप्यते । श्रवणायेकवारेण न फलप्राप्तिरिष्यते ॥८॥ 'ऐतदात्म्यमिदं सर्वमसकृत् पठितं श्रुतौ । 'भृगु वारुणिरिति गुरुपसदनश्रुतेः ॥९॥ नित्यशः श्रयणायेव कार्य मोक्षार्थिभिस्वयम् । ब्रह्मणो दर्शनं यावत् ध्यानाद्यभ्यसनं भवेत् ॥ १० ॥ अधिकरणार्थः । - 'आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः' इत्यादिना विहित- श्रवणादिकं स य येपो अणिमा ऐतदात्म्यमिदं सर्व इत्याद्यसकृदुपदेशात्, भृगुई चारुणिः स तपो तप्यत, पुनरेव वारुणं पितरमुपससार' इत्यादिना पुनः पुनः गुरूपसत्या श्रवणाद्यावर्तनदर्शनात् 'नित्यशः श्रवणं चैव मननं ध्यानमेव च । कर्तव्यमेव पुरुषैः ब्रह्मदर्शनमिच्छुभिः ।' इति प्रमाणाच ध्यानावृत्तिः कर्तव्या ॥ अद्वैतम् आत्मत्वोपासनाधिकरणम् । (१५५) आत्मेतितूपगच्छन्ति ग्राहपन्ति च । (४८०) ध्यानं कथं कार्यमई तदन्यः मत्तोन्य आस्मेत्यहमेव या सः । ब्रह्माहमस्म्येपत एवमायः अहं परात्मेति विचिन्तनीयः ॥ ११ ॥ अधिकरणार्थः । परमात्मा चिन्तनीय इत्यन अहं परमात्मा इति वा, मन्तो अन्यः परमात्मा इति वेति विशये 'वं वाऽहमलि भगवो देवते,

·मतमयसारसंग्रह
[अ. ४
अहं वै खमसि देवते' (वृ. ५-७-२२) इति 'अहं ब्रह्मास्मि' 'एप त
आत्मा सर्वान्तरः (पृ. ३-४-१) तत्सत्यं स आत्मा तत्त्वमसि' (छा. ६-८-७)
इत्यादि श्रुतिभिः अहमात्मेत्येव ध्येयः । इति ज्ञायते ।।
विशिष्टाद्वैतम् आत्मत्वोपासनाधिकरणम् । (१२५)
आत्मेति तूपगच्छन्ति ग्राहयन्ति च । (४७२)
उपासकस्सात्मतया परात्माध्येयश्शरीरी निरुपाधिकस्सः ।
देहस्य नैजस्य यथाऽयमात्मा म्यात्मान्तरात्मा स तथाधुपास्यः ॥१२॥
अधिकरणार्थः । उपासकः जीवात्मा खदेहस्य यथा स्वयमात्मा
तथा स्वात्मनोऽपि परमात्मा आत्मा इत्येव उपासीत इत्यर्थः । 'य आत्मनि
तिष्ठन्' इत्यादिना शिष्येभ्य एरमेरोपदिशन्ति च । इति ॥
द्वैतम् आत्माधिकरणम् । (१९०)
औं आत्मेति तूपगच्छन्ति ग्राह्यन्ति च । (४८७)
आत्मा विष्णुरितिध्येयः आत्मेत्युपदिशेद्गुरुः ।
आत्मा पर्वप भवति त्यादिमानात् गुरूक्तितः ॥ १३ ॥
अधिकरणार्थः । उपासकैः आत्मा विष्णुरिति ध्येयः ।
विष्णुः मम सामीति ध्येयः , नान्यं निन्तयेत् इति शिष्येभ्यः उपदि-
शन्तीत्यर्थः । 'आत्मेत्येवोपास्यः', 'आत्मायेवैप भवति' इति प्राहयन्ति च
इत्यादि प्रमाणात् । इति ॥
পাকা
।
अद्वैतम् प्रतीकाधिकरणम् । (१५६)
न प्रतीके न हि सः । (४८१)
मन आदि प्रतीकोपासनेप्यात्ममतिन हि ।
प्रतीकसदृशो ध्याता तदात्मेति न चिन्तयेत् ॥ १४ ॥

·पा. १] ब्रह्माधिकरणम्-अद्वैतम् अधिकरणार्थः । स यो नामब्रह्मेत्युपास्ते (छा. ७-१-५) इत्यादौ प्रतीकोपासने आत्मेत्येयोपासना कार्या । नामादीनां ब्रह्माविकारलेन ब्रह्म- त्वोपपत्तेः इति प्राप्ते प्रतीकोपासने नाममतिः कार्या । नामादीनां ब्रह्म- विकारत्वाभ्युपगमे, प्रतीकाभावप्रसङ्गात् । अतः प्रतीकेपु आत्मदृष्टिः न क्रियते । इति ॥ अद्वैतम् ब्रह्मादृष्टयधिकरणम् । (१५७) ब्रह्मदृष्टिरुत्कात् । (४८२) नामादौ ब्रह्मदृष्टिस्स्यात् न ब्रह्माणि तथा विधा । निकृष्टे तु समत्कृष्टदृष्टिः कार्येति शास्त्रतः ॥ १५ ॥ अधिकरणार्थः । 'आदित्यो ब्रह्मेत्यादेशः' (छा. ३-१२-१) इत्यादी आदित्यादौ ब्रह्मदृष्टिः कर्तव्या न ब्रह्मणि आदित्यादि दृष्टिः । उत्कृष्टइष्टिः निकृष्टे कर्तव्या इति न्यायात् । प्रतीकोपासकस्य फलदाता तु ईश्वर एव । फलमत उपपत्तेः' इत्यत्रोक्तमेव ॥ विशिष्टाद्वैतम् प्रतीकाधिकरणम् । (१२६) न प्रतीके न हिमः । (४७३) ब्रह्मदृष्टिकर्षात् । (४७४) नामना मनोत्रम्हेत्युपास्तौ नात्मचिन्तनम् । नामादों ब्रह्मदृष्टिहि विपरीते निकृष्टता ॥ १६ ॥ अधिकरणार्थः । मनोनझेत्युपारीत' (छा. ३-१८-१) इत्यादि प्रतीकोपासनेषु प्रतीक एवोपास्यः न वया । प्रतीकोपासनं नाब्रह्मणि ब्रह्म- दृष्टया अनुसन्धानम् । उपास्य प्रतीकत्य उपासिनुरामत्वाभावात् न तथा अनुसन्येयम् । मन आदिपु ब्रमदृष्टिख युक्ता । न ब्रह्माणि मन आदि दृष्टिः । इति ।

·मतत्रयसारसंग्रहे न प्रतीकाधिकरणम् । (१९१) न प्रतीके न हि सः। (४८८) नामत्रम्हेत्याधुपास्तो नामादा वर्तते हरिः । प्रथमान्ताविभक्तिश्च सप्तम्यन्ते समर्थिता ॥ १७ ॥ अधिकरणार्थः । नामादि प्रतीके ब्रमदृष्टिनकार्या । नामादी ब्रह्म वर्तत इति ध्येयम् । 'नामादि प्राणपर्यन्तं उभयोः प्रथमावतः । ऐक्यदृष्टिरिति प्रान्तिः अबुधानां भविष्यति ॥' 'नामादि स्थितिरेयात्र ब्रह्मणो हि विधीयते । सर्वथा प्रथमा यस्मात् सप्तम्यर्था ततो मता ॥" इति सिद्धान्तात् । छाम्दोग्ये 'नाम प्रमेत्युपास्ते' इत्यारभ्य 'प्राणं ब्रह्मेत्युपास्ते' इत्यन्त. चाक्यसमूहे प्रथमान्तद्वितीयान्तपदानां सप्तम्यन्त एवार्थ. । प्रथमाविभक्तिश्च सर्वविभक्यर्थप्रतिपादिकेति सर्वत्र सप्तमी विभक्तिरेवाङ्गीकार्या इत्यर्थः ॥ सूत्रार्थः स्पष्टः । द्वैतम् ब्रह्मदृष्टयधिकरणम् । (१९२) ओं ब्रह्मदृष्टिरुत्कर्षात् । (४८९) सँविप्पा ब्रह्मदृष्टिः कार्या ब्रह्म महत्स्मृतम् । आत्मोपास्तावपि ब्रह्मध्यानयुक्तं हि युज्यते ॥ १८ ॥ अधिकरणार्थः । सर्वैः विष्णावेव ब्रमदृष्टि: कार्या, ब्रह्मणः उत्कृष्ट- यात् । 'ब्रह्मदृष्ट्या सदोपास्यो विष्णुस्सर्वैरपि ध्रुवम् । महत्त्ववाची शब्दोऽयं महत्वज्ञानमेव हि ॥ सर्वतः प्रीतिजनकं अतस्तत्सर्वथा भवेत् । आत्मेत्येव यदोपासा तदा प्रमत्वसंयुता । कार्येव सर्वथा विष्णोर्ब्रह्मल न परित्यजेत् ॥ इति ब्रह्मतर्कप्रमाणात् ब्रह्मशब्दार्थविशिष्टं आत्मेत्युपासनं कार्यम् ।।

·पा. १] आदित्यादिमल्यधिकरणम्-अद्वतम्ब ५ अतम् आदित्यादिमत्यधिकरणम् । (१५८) आदित्यादिमतयश्चाङ्ग उपपत्तेः । (४८३) तमुद्गीथमुपासीतेत्यादित्यादि मतिस्तु सा । उद्गीथादिषु कर्तव्या कर्मधिविद्ययोच्यते ॥ १९ ॥ अनङ्गसंश्रयाकादिमतिरुट्टीथ एव सा । निर्देशानां व्यत्ययेपि तुल्या युक्तिहिँ दृश्यते ॥ २० ॥ अधिकरणार्थः । 'य एबासौ तपति तमुद्गीथमुपासीत' (छा. १-३-१) 'लोकेषु पञ्चविध सामोपासीत' (छा. २-२-१) ' इयमेवर्गमिः साम' (छा. १-६-१) इत्यादौ अङ्गाश्रय उपासनादौ आदित्यादौ उद्गीथादि दृष्टिः, उत उद्गीथातौ आदित्यादि दृष्टिरिति संशये, अत्र उत्कर्ष निकर्याभावात् उभयथापि उपासनं संभवतीति प्राप्ते उद्गीथादिपु अर्कादिमतयः क्षिप्येरन् । अर्कादि- ज्ञानैः संस्क्रियमाणा उद्गीथादिः कर्मसद्धि करोति । 'यदेव विद्यया करोति तदेव वीर्यवत्तरं भवति' इति श्रुतेः । उद्गीथाद्यपेक्षया देवतायाः उत्कर्मत्वात् । कर्मसमृद्धिफलेप्वेवं भवत् । खतन्त्रेप्युपासनेष्वपि कथमिति नेत् तत्रापि तथैव भवेत् । द्वितीया निर्देशसाम्यात् ॥ विशिष्टाद्वैतम् आदित्याधिकरणम् । (१२७) आदित्यादिमतयश्चाङ्ग उपपत्तेः । (४७५) कर्माङ्गभूतोद्गीथाही आदित्यादिमतिर्भवेत् । देवताराधनद्वारा फलसिद्धिप्रतीतितः ॥ २१ ॥ अधिकरणार्थः । यागारभूतोद्गीथोपास्तौ आदित्यादि दृष्टिः कार्या! फलसाधनत्वेन देवताया उत्कर्षात् ।। इंतम् आदित्याधिकरणम् । (१९३) ओं आदित्यादिमतयश्चाङ्ग उपपलेः (४९०) ·८ मतत्रयसारसंग्रहे 'चक्षोम्सूर्यो मुखादिन्द्रः' इति विष्ण्वङ्गदेवताः । मुमुक्षुभिर्विमुक्ययं सतव्याश्च तदाश्रिताः ॥ २२ ॥ अधिकरणार्थः चक्षोम्सूर्यो अजायत' मुखादिन्द्रश्चामिश्च' इत्या. द्यपासनं देवानामेव कार्य । म्योत्पतिस्यानत्वात् , खाश्रयात् , मुक्तौ तब लयस्यापेक्षितत्वाच्च उपपन्नं तेषां तमोपासनं । 'आधिव्याधिनिमित्ते विक्षिप्तमनसोपि तु । गुणानां स्मरणाशक्ती विष्णोर्जमल्यमेव तु । स्मर्तव्यं सतनं तत्तु न कदाचित् परित्यजेत् । अत्र सर्वगुणानां च यतोऽन्तर्भाव इप्यते । सोत्पत्यङ्गं च देवानां विष्णोश्चिन्त्यं सदैव तु । तेषां तत्र प्रवेशो हि मुक्ति- रित्युच्यते बुधैः । तदाथिताश्च ते नित्यं ततश्चिन्त्य विशेषतः ॥' इति प्रमाणात् ॥ सूत्रार्थः । आदित्यादिमतयवाह उपपत्तेः ॥---आदित्यादि इति लुप्ततृतीयाबहुवचनं । आदित्यादिभि देवै., अङ्गे-विष्णोरजे, मतयः- आदित्यादिमतयः, कार्या । उपपत्तेः उपपन्नत्वात्-यस्य यतः उत्पत्तिः तस्य तत्र लयः । अद्वैतम् असीनाधिकरणम् । (१५९) आमीनस्सम्भवात् । (४८४) ध्यानाचा (४८५) अचललं चापेक्ष्य । (४८६) स्मरन्ति च । (४८७) प्रतीकाद्यं तत्त्वमसीत्याद्यं चोपामनं कथम् । कार्य निश्चलमासीनः ध्यायेदिति विधीयते ॥ २३ ॥ अधिकरणार्थः । सम्यग्दर्शनव्यतिरिक्तोपासनेषु आसीनः शयानो वा तिष्ठन् वा उपासनं कुर्यात् इति सामान्यतः प्राप्ते समानपत्ययप्रवाहकरणं उपासनं गच्छतो धावतो या तिष्ठतो वापि न संभवति । चितविक्षेपकत्वात् ।

·'पा.१] आसीनाधिकरणम्-विशिष्टाद्वैतम् अतः आसीन एव उपासनं कुर्यात् । ध्यायति धकः इत्यादौ यथाया निश्चलत्वं दृश्यते तद्वत् 'ध्यायीत' इत्यादि विधानात् 'शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मनः' इति गीतावचनाच पद्मकायासननिष्ठत्यैव उपासना संभवतीति योगशास्त्रोक्तेश्च ॥ स्वस्तिकं गोमुखं पद्मं वीरसिहासने यथा । भद्र मुक्तासनं चैव मयूरासनमेव च । सुखासनसमाख्यं च नवमं मुनिपुङ्गव ॥' इति नवविधासनानि तल्लक्षणानि च जाबालदर्शनोपनिषदि द्रष्टव्यानि ॥ , विशिष्टाद्वैतम् असीनाधिकरणम् । (१२८) आसीनस्सम्भवात् । (५७६) ध्यानाच । (४७७) अचलत्वंञ्चापेक्ष्य ।। (४७८) स्मरन्ति च । (४७९) यत्रैकाग्रता तत्राविशेषात् । (४८०) निश्चलत्वे ध्यानसिद्धिा असीनस्यैव संभवेत् । उपविश्यासने युज्यात् योग सापाश्रयो बुधः ॥ २४ ॥ अधिकरणार्थः । उपासनं तैलधारावदविच्छिन्नस्मृतिसन्तानरू विजातीयप्रत्ययान्तराज्यवहितं तच्च पश्चार्धधारणप्रयत्ननिवृत्तये सापाश्रयस्य आसीनस्यैव संभवति । न तु देशकालादि नियनः । मनोनुकूल इति वाक्यशेषात् ॥ द्वैतम् आसीनाधिकरणम् । (१९४) औं आसीनस्संभवात् । (४९१) ऑ ध्यानाञ्च । (४९२) ओं अचलत्वं चापेक्ष्य । (४९३) ·१० मतत्रयसारसग्रह ओं स्मरन्ति च । (४९४) ओं यत्रैकाग्रता तत्राविशेषात् । (४९५) आसीनेनर निध्यान कार्य चित्तं तदा स्थिरम् । एकाग्रतामतिर्यत तब ध्यानं प्रकीर्तितम् ॥ २५ ॥ विष्णुध्याने देशकालनियमादि प्रदर्शनम् । मनः प्रसादसिद्धयर्थ न तु देशादिना फलम् ॥ २६ ॥ अधिकरणार्थः । सर्वदोपासनं कुर्वन्नपि आसीनो विशेषतः कुर्यात् । "स्मरणोपासनं चैव ध्यानात्मकमिति द्विधा । स्मरणं सर्वदा योग्यं ध्यानोपासनमासने ॥ नैरन्तयमनोवृत्तेः ध्यानमित्युच्यते बुधैः । आसीनस्य भवतस्तु न शयानस्य निद्रया ॥ स्थितस्य गच्छतो वापि विक्षेपत्यैव सम्भवात् । स्मरणात् परमं ज्ञेयं ध्यान नास्त्यत्र संगयः ।। अचलं चेच्छरीरं स्यान् मनसश्चाप्यचालनम् । चलने तु शरीरस्य चञ्चलं.च मनो भवेत् ॥ संमं कायशिरोग्रीवं धारयन्नचलां स्थिरः । सपेक्ष्य नासिकाग्रे खं.दिशश्चानवलोकयन् ।। तमेव देश सेवेत तं कालं तागवस्थितिम् । 'तानेय भोगान् भुजीत मनो यत्र प्रसीदति ।। नहि देशादिभिः कश्चित् विशेषस्समुदीरित. । मनः प्रदर्शनार्थं हि देश कारादि चिन्सना ।" इत्यादि प्रमाणैः मनोनुकूलदेशे योगशास्त्रोक्तासनमासीन; उपासनं कुर्यात् इत्यर्थः ॥ ..

·पा, १] आदित्यादिमत्यधिकरणम्-अद्वैतम् अद्वैतम् एकाग्रताधिकरणम् । (१६) यत्रैकाग्रता तत्राविशेषात् । (४८८) चित्तस्यैकाग्रता यत्र तत्रैवोपासना स्मृता । प्राची दिगादिनियमो न मनः प्रियताथिता ॥ २७ ॥ अधिकरणार्थः । उपासनेषु यथा यागादिकरणे 'प्राचीनवंशं करोति'; 'वसन्ते ज्योतिपा यजेत' इत्यादि दिग्देशकालादि नियमः आश्रितः, तद्वत् अत्र न । 'मनोनुकूले नतु “चक्षुःपीडने, गुहानिवाताश्रयणे प्योजयेत्' इति उपासनाविधायकवाक्यशेषात् चित्तम्य एकाग्रता यन्त्र भवति तत्रैवोपासन कर्तव्यमिति प्रतीतः ॥ अद्वैतम् आप्रायणाधिकरणम् । (१६१) आायणातत्रापि हि दृष्टम् । (४८९) सम्यग्दर्शनपर्यन्तं तचमस्यादि चिन्तनम् । प्रागुक्तवाभ्युदयफलोपास्तिरत्र विचार्यते ॥ २८॥ 'तावत्मतुहांमुं लोकं' प्रेत्येत्यदि त्रयीयशाद । आप्रयाणादुपास्तिस्स्यात् मृतिकाले च तत्स्मृतेः ॥ २९ ॥ अधिकरणार्थः । पूर्वोत्तोपासनवृतिरेव अभ्युदयफला चिन्त्यतेऽत्र । ऐहिकामुमिकमालोद्देशेन क्रियमाणं उपासनं आमरणात् कर्तव्यम् । अन्त्य- ज्ञानवशात् अदृष्टफलप्राप्तेः । 'यच्चित्तः लेनेष प्राणमायाति, प्राणस्तेजसा युक्तः, स आत्मना यथा संकल्पितं लोकं नयति' इत्यादि श्रुत्या जन्मान्तरोप- गोम्यफलसाधनकर्मणः मरणकालेऽपि सच्चित्तगतत्वेन श्रूयमाणत्वात् । यावक्रतुः अयममालोकात् पैति' इति " यं यं वापि स्मरन् भावं त्यजत्यन्ते कलेबरं । तं तमेवैति कौन्तेय सदा तद्भावभावितः ।।" इत्यादि प्रमाणात् आमरणं ध्यानं श्यते । स चक्षुषोउनः मशकः ॥

·था. १] জানূষধিগুন १३ अधिकरणार्थः । ब्रह्मविद्याऽधिगमे सति पाप क्षीयते वा न वेति विशये 'न हि कर्म क्षीयते' इत्यादि स्मृत्या पापफलस्यानुभवादेव नाशोक्तेः न क्षीयते इति प्राप्ते ब्रह्माधिगमे सति उत्तरपूर्वाघयोः अश्लेपविनाशौ भवत इति सिद्धान्तः । 'यथा पुष्करपलाशे आपो न लिप्यन्ते एवमेव विदि पापं कर्म न लिप्यते' (छा. ४-१४-३) 'क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन् दृष्टे परावरे' (मु. २-२-८) इत्यादि श्रुतेः । तस्माद्वभाधिगमे दुरितक्षयो भवति । विशिष्टाद्वैतम् तदधिगमाधिकरणम् । (१३०) तदधिगम उत्तरपूर्वापयोरग्लेपविनाशौ तद्व्यपदेशात् । (४८२) पदवित्तं विदित्वा 'न कर्मणा लिप्यते' घुधः । इति श्रुत्या ब्रहाविदोप्यश्लेपो हानिरंहसः ॥ ३३ ॥ अधिकरणार्थः । तस्यैवात्मा . पदवित्तं विदित्वा न कर्मणा लिप्यते पापकेन' 'तयथेपीकतूलमग्नौ प्रोतं प्रदूयेत एवं हास्य सर्वे पाप्मानः प्रदूयन्ते' (छा. ५-२४-३) इत्यादि श्रुतिभ्यः • विद्या प्राप्तौ उपासकस्य विद्यागौरवात् उत्तराघस्याश्लेपः पूर्वाधस्य विनाशश्च भवतः । 'नाभुक्तं क्षीयते की कल्प कोटिशतैरपि' इत्यादि शास्त्रं तु कर्मणां फलजननसामर्थ्यढिमविपयमिति न विरोधः । इति ॥ अद्वैतम् इतरासंश्लेपाधिकरणम् | (१६३) इतरस्याप्येवमसंश्लेपः पाते तु । (४९१) एप एते पुण्यपापे तरतीत्यादिनेतरत् । पुण्यं बुधं न बध्नाति देहपाते विनश्यति ॥ ३४॥ अधिकरणार्थः । विद्यानिष्ठम्य पापवत् पुण्यस्यापि अश्लेपविनाशी भवतः । 'उभे उ है वैष एते तरति ' (पृ. ४-४-२२) 'क्षीयन्ते चास्य कर्माणि । (मु. २-२.८) 'नैन सेतुमहोरात्रे तरतः' (छा. ८-४-१) इत्यादि श्रुतिभ्यः पुण्यस्यापि पाप्मशब्देन ग्रहणं कृत्या तद्विनाशोक्तः । शरीरपाते तु मोक्ष एवेत्यर्थः । इति ॥ .

·मतपयसारसंगहे
विशिष्टाईतम् इतराधिकरणम् । (१३२)
इतरस्याप्येवमसंश्लेपः पाते तु । (४८३)
निवर्तन्ते च पाप्मानः इति श्रुत्या विपश्चितः ।
शरीरपातादूचं तु नश्यन्ति मुकृतानि च ॥ ३५ ॥
अधिकरणार्थः । विद्यया उपासकस्य पुण्यस्यापि अश्लेपविनाशी
भवतः। सधै पाप्मानो अतो निवर्तन्ते' (छा. ८-१-१) 'तल्युकृतदुष्कृते
धूनुते' (कौपी. १-2) इत्यादि श्रुतेः । शरीरपातादूर्व मुकृतानि नश्य-
न्तीत्यर्थः 'तत्सुकृतदुष्कृते धूनुते' इत्यत्र तच्छब्दस्य, तत् सः उपासकः इति
का तस्मिन् समये इति वा तदा वा इत्यर्थः ।।
अद्वतम् अनारब्धकार्याधिकरणम् । (१६४)
अनारब्धकर्य एव तु पूर्वे तदवधेः । (४९२)
अनारब्धफले एव पुण्यपाप विनश्यतः ।
आरब्धयोः स्थिति व्रत न विमोक्ष्ये इति अतिः ॥ ३६॥
अधिकरणा: । पूर्वोक्त पुण्यपापविनागः अनारब्धफलयोः पुण्यपापयो-
चिनाश: उत अनारब्धकलयोरिति सगये अप्रवृत्तफल्योरेव पुण्यपापयोः
सश्चितयोः ज्ञानोत्पत्तेः प्राक् विनाशः न तु आरब्धकार्ययोः । 'प्रारब्धं
भोगतो नश्येत्' 'तस्य तापदेव चिरं यावन्न विमोक्ष्ये' (छा. ६-१४-२)
इत्यादि शास्त्रात् प्रारब्धशरीरान्त एव मोक्ष इति प्रतीतेः ॥
विशिष्टाद्वैतम् अनारब्धकार्याधिकरगम् । (१३२)
अनारब्धकार्य एव तु पूर्व नदयः । (४८४)
ब्रह्मविद्या मुमुक्षोश्च सर्व पापं व्यपोहति ।
नानारब्धफले एव नश्यतो देहमुस्थितः ॥ ३७ ॥

·पा. १] ब्रह्मादृष्टयधिकरणम्-अद्वैतम् १५ अधिकरणार्थः । उपासकस्य उक्तः सर्वपापविनाश; अप्रवृतफलक एव । तस्य तावदेवचिरं यावत विमोक्ष्ये अथ संपत्स्ये' (छा. ६-१४-२) इति प्रारब्धशरीरपातविलम्बायधिश्रुतेः । इति ।। अद्वैतम् अग्निहोवाद्यधिकरणम् । (१६५) अमिहीलादि तु तत्कायर तदर्शनात् । (४९३) अतोऽन्यापि कंपामुभयोः । नित्याग्निहोत्रादिकं च कर्तव्य ज्ञानसिद्धये । पूर्वपुण्यादि नाशोत्र श्रुत्यैव प्रतिपादितः ॥ ३८ ॥ अधिकरणार्थः । ब्रह्मविद्यानिष्ठम्य सर्वपुण्यविनाशोक्तौ सत्यामपि नित्यामिहोत्रादिकं सन्ध्यावन्दनादिकं स्वत्वाश्रमकर्म कर्तव्यमेव : 'तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिषन्ति यज्ञेन दानेन (बृ. ४-४-२२) इति श्रुत्या विद्यासिद्धये यज्ञदानादिकं कर्तव्यमिति प्रतीतः । सहि पुण्यपापा- श्लेपविनाशौ कथमुपपद्येत इति चेत् नित्यकर्मणः व्यतिरिक्ताः साधुकृत्याः ऐहिकामुष्मिकायोजनाः अनन्ता अनारब्धफलाः सम्भवन्तीति तद्विषयक ते इति ।। अद्वैतम् विद्याज्ञानसाधनत्याधिकरणम् । (१६६) यदेव विद्ययेति हि । (१९५) उभौ विद्वानविद्वांश्च मुमुक्षू कुरुतस्सदा । ज्ञानद्वारा च कर्मेदं मुमुक्षोरुपकारकम् ॥ ३९ ॥ अधिकरणार्थः । पूर्वोक्तं अनुमेयं नित्याग्निहोत्रादिकं विद्यानिष्ठस्यैव उत अविद्यानिष्ठस्यापि इति विशये उभयेषामपि विहितमेव । 'यदेव विद्यया करोति श्रद्धयोपनिषदा तदेव वीर्यवत्तरं भवति' (छा. १-१-१०) इति विद्यासंयुक्तस्य कर्मणः वीर्यवतस्त्वाभिधानेन विद्याविहीनस्यापि अग्निहोवादि कम कर्तव्यमिति प्रतीयते । इति ।

·मतत्रयसारसंग्रहे विशिधाद्वैतम् अग्निहोत्राधिकरणम् । (१३३) अग्निहोबादि तु तत्कार्यायैव तदर्शनात् । (४८५) अतोऽन्यापि ोकपामुभयोः । (४८६) यदेव विद्येति हि । (४८७) आश्रमोक्तानि कर्माणि न त्यजेरन् विपश्चितः । ब्रह्मविद्योत्पादकानि तानि कार्याणि कालतः ॥ ४०॥ पूर्वपुण्य विनष्टं च फलं विद्या भविष्यति प्रतिवद्धफले कर्म शत्रुमित्रादि गोचरम् ॥४१॥ अधिकरणार्थः । स्वस्वाश्चमधर्माः विदुपः विवास्थ्य कार्याथै अनुष्टेया एव । तमेतमित्यादि शुतेः । 'सुहृदस्माधुकृत्यां' (डा. १-१-१०) इति श्रुतिस्तु विद्याधिगमात्पूर्व प्रबलकर्मप्रतिवद्धफलक साधुकृत्या रिपया । 'यदेव विद्यया करोति' इति श्रुत्या प्रतिबद्धफलक पुण्यसत्त्वस्य ज्ञापना । इति ॥ अद्वैतम् इतरक्षपणाधिकरणम् । (१६७) भोगेन वितरे क्षपयित्वा सम्पद्यते । (४९६) प्रारब्धं कर्मभोगेन क्षपयित्वा ततश्शुचिः । मायानिवृत्या ब्रम्हैव सन् ब्रह्माप्येति पण्डितः ॥ ४२ ॥ अधिकरणार्थः । ज्ञानी आरब्धेफले पुण्यपापे उपभोगेन विनाश्य ब्रहौव सन् बहा संपद्यते इति ॥ , विशिष्टाद्वैतम् इतरक्षपणाधिकरणम् । (१३४) भोगेन वितरे क्षपयित्वाथ सम्पद्यते । (४८८) प्रारब्धस्स फल ज्ञानी मुक्त्या देहावसानतः । विद्याफलं मुक्तिरूपं आप्नोतीतीह कथ्यते ॥ ५३ ।।

·पा.१] तदधिगमाधिकरणम्-दैतम् अधिकरणार्थः । आरब्धकार्ये पुण्यपापेऽपि पारधशरीरान्ते विनश्यतः । तस्स तावदेव चिरं' (अ.६-१४-३) इति प्रारमशरीराबसानावधि विलम्पश्रुतेः । प्रारब्धस्य भोगेनैव नाशोक्तः ॥ तदधिगमाधिकरणम् । (१९६) ओं तदधिगम उत्तरपूर्वाययोरक्लेपविनाशौ तद्वथपदेशात् । (४९७) ओं इतरस्याप्येवमसंश्लप: पाने तु । (४९८) ओं अनारब्धकार्य एव तु पूर्वे तयः । (४९९) ओं अग्निहोत्रदि तु तत्कायैव तदर्शनात् । (५००) ओं अतोन्यदपीत्येकेपामुभयोः । (५०१) ओं यदेव विद्ययेति हि । (५०२) ओं भोगेन वितरे क्षपयित्वाथ संपत्स्यते । (५०३) उत्तरापस चाश्लेपः पूर्वाषस्य विनाशनम् । एवं पुण्यस्यचाग्लेपः "पाते शत्रुपस्य च ॥४४॥ अप्रारब्धफले एव पुण्यपापे विनश्यतः । अग्निहोत्रादि कापि कार्य मोक्षस्य सिद्धये ॥ ४५ ॥ मुक्त्ययोग्यं च यत्पुण्यं तन्मित्राय प्रदीयते । ज्ञानिना रचितं पुण्यं स्वल्पं तद्वीर्यवनरम् ॥ ४६॥ प्रारब्धे पुण्यपापे ये क्षपयित्याथ भोगतः । स्वयोग्यतानुसारेण प्राप्नोति ब्रह्म या तमः ।। ४७ ॥ अधिकरणार्थः । उपासकस्य ब्रह्मदर्शने उत्तरपापाश्छेपः पूर्वपाप- विनाशश्च भवति । 'तद्यथा पुष्करपलाश' इत्यादि श्रुतिभ्यः [ पुण्य- स्याप्येवं असंश्लेषः पाते " यथाऽश्लेयो विनाशध मुक्तस्य तु विकर्मणः । एवं सुकर्मणश्चापि पततम्तमसि ध्रुवम् ॥” इति प्रमाणात् । • पाते-तमः प्रवेशकाले आसन्ने सतीत्यर्थः । . 3

·१८
मतत्रयसारसग्रहे
[अ. .४
"
यदनारब्धपापं स्याचद्विनश्यति निश्चयात् ।
पदयतो ब्रह्मनिर्द्वन्द्वं हीनं च ब्रह्मपश्यतः ॥"
द्विपतो वा भवेत्युण्यनाशो नास्त्यत्र संशयः ।
तम्याप्यारब्धकार्यस्य न विनागोम्ति कुत्रचित् ॥"
"आरव्ययोश्च नाशस्यादल्पयोः पुण्यपापयोः ॥” इति ।
'स एनमविदितो न भुनक्ति यथा वेदो वाऽननूतोन्यहा कर्माकृतम्' ।
यदिह वाप्यनेवं विन्महत्पुण्यं कर्म करोति तद्धास्यांततः क्षीयत एचात्मानमेव
लोकमुपासीत स य आत्मानमेव लोकमुपास्ते न हास्य कर्मक्षीयते असा-
दुधेवात्मनो यद्यत्कामयते ततत्सृजते' इति ।
" अनभीष्टमनारब्धं पुण्यमप्यस्य नश्यति ।
विमु पापं परब्रह्मज्ञानिनो नात्र सशयः ॥"
" अल्पमात्रकृतो धर्मः भवेत्नानवतो महान् ।
महानपि कृतो धर्मः अज्ञानानिकलो भवेत् ॥"
आरब्धपुण्यपापस्य भोगेन क्षपणादनु ।
प्राप्नोत्येन तमो घोरं ब्रह्म या नात्र संशयः ॥"
" ब्रमणां शतकालानु पूर्वमारब्धसंक्षयः ।
नियमेन भवेन्नात्र कार्या काचिद्विचारणा ॥"
इति श्रुतिस्मृतिपुराणवचनैः ज्ञानी मारव्यकर्म भोगेन क्षपयित्वा प्रारब्धावसाने
स्वखयोग्यां मुक्तिमाप्नोति । पापिनां तु प्रारब्ध देहावसाने तमसि प्रवेश
इत्युक्तेः ॥
.
।। इति मतलयसारसंग्रहे चतुर्थाध्याये प्रथमः पादः ।

·पा. २]
वागधिकरणम्-अद्वैतम्
॥ मतवयसारसंग्रहे ॥
॥ चतुर्थाध्याये --- द्वितीयः पादः ॥
अद्वैतम् वागधिकरणम् । (१६८)
चामनसि दर्शनाच्छब्दाच । (१९७)
अत एव च सर्वाण्यनु । (४९८)
जीयस्य देहादुत्त्रान्तौ वाग्वृत्तिः पद्यते हदि ।
चित्ताद्वाचो जन्यमानाल्लयो हदि न युज्यते ॥४८॥
अधिकरणार्थः । अत्र अपरासु वियाप्यु फल्पासये देवयानं अवतार-
यिन्यन् यथाशास्त्रं उत्क्रान्तिक्रम अन्वाचष्टे । 'अस्य सोम्य पुरुषस्य प्रयतो
वाङ्मनसि सम्पद्यते मनः माणे प्राणस्तेजसि तेजः परस्यां देवतायाम् ।'
(छा. ६-८-६) इति । अन प्रयत: पुरुषस्य 'वामनसि सङ्गच्छते' इति
श्रूयते ।
तर यागिन्द्रियव्यापारस्य मनसि सङ्गमो वा उत वागिन्द्रियस्य
वेति संशये बाम्वृत्तिरेय मनसि सम्पद्यत इति सिद्धान्तः ।
उत्तरत्र "अवि-
भागो वचनात्' इति सूत्रेण विभागाभावस्यैवोक्तेः पूर्वत्रोक्ता सम्पत्तिरपि वृधि-
संपत्तिरेव न तु लय इति । मनसः याचः उत्पत्त्यभावात् मनसि लयोन
युज्यते । किञ्च 'तस्मादुपशान्त तेजाः पुनर्भवगिन्द्रियैः मनसि सम्पद्यमानैः
इति (प्रश्न. ३-९) सर्वेन्द्रियाणां मनसि सम्पतिः श्रूयते । तदेव ज्ञापयति
सम्पत्तिशब्दार्थः वृतिसंपत्तिरिति ।।
विशिष्टाद्वैतम् चागधिकरणम् । (१३५)
वाश्मनसि दर्शनाच्छन्दान । (४८९)
अत एव सर्वाण्यनु । (४९०)
वागिन्द्रियं च विदुपः उत्क्रान्तौ युज्यते हदि ।
अत्र संपत्तिशब्दार्थः संयोगः कथ्यते बुधैः ॥ ४९ ॥

·२० मतत्रयसारसंग्रह अधिकरणार्थः । विदुपः गतिप्रकारं चिन्तयितुं आरभते । तत्रचो. कान्ति: - 'अस्य सोन्य पुरुषस्य प्रयतो वामनसि संपद्यते' (छा. ६-८-६) इति वाचः मनमि संपत्तिः वायतिमात्रविपया न । अपितु वाक्वरूप- विषया । 'वाअनमि सम्पयते' इति दर्शनाच्छदाच । दृश्यते यागिन्द्रिये उपरतेऽपि मनः प्रवृत्तिरिति दर्शनं । 'वामनसि सम्पद्यते' इति शब्दः । मनो जन्यत्वाभावात् वाचः कथं मनमि सम्पतिरिति चेत् सम्पत्तिशब्दस्य संयोगः एवार्थः । न तु लय इत्यविरोधः । अत एव सर्वेन्द्रियाणां मनसि सम्पति: 'तेजो ह वा उदानः' इत्यारभ्य इन्द्रियैः मनसि सम्पाद्यमानः इति श्रुत्या उच्यते ॥ द्वैतम् वागधिकरणम् । (१९७) ओं वाअनसि दर्शनाच्छब्दाच्च । (५०४) ओं अत एव च सर्वाण्यनु । (५०५) "कर्मक्षयस्तथोक्रान्ति: मागों भोगश्चतुष्टयम् । फलं मोक्ष इति प्रोक्तं क्रमात्पादेषु चिन्तिताम् ॥ ५०, "देवानां मार्ग उद्दिष्टः नाचिरादिर्न घ क्रमः । उत्क्रान्तिमागों देवानो न प्रायेण भविप्यतः ।। ५१॥" "सृष्टष्वेव च सृज्यानां प्रवेशे ब्रह्मणो लये । इति नीतिविदां वाक्यानृणामुत्क्रान्तिरिष्यते । देवानां मोक्ष उत्क्रान्तिः नृणां पादेन चिन्त्यते ॥५२॥" मनोऽभिमानिरुद्रेऽस्मिन् वागुमा संप्रलीयते । यधानुकूलमग्न्यादौ लीयन्ते सर्वदेवताः ॥ ५३ ॥ अधिकरणार्थः । चामिमानिनि उमादेवता मनोभिमानिनि रुद्रे विलीयते । याचो मनोवशवदर्शनात् । तस्य यापन वामनसि सम्पद्यते इति दादाच ।

·मा. २] यागधिकरणम्-तम् । " मा चै वाक् समुदिष्टा मनो रुद्र उदाइलः । तदेतन्मिधुन ज्ञाता न दापयाद्विहीयते ॥" सर्वामि दैवतानि च अत एव शब्दात् विलीयन्ते अमौ । 'मौ सर्वे देवा विलीयन्ते, अमिरिन्द्रे, इन्द उमायो, उना रुदे विलीयते । एवमन्यानि दैवतानि यथानुकूल' इति गौपवनथुतिः । देवानां मोक्ष उत्क्रान्तिश्च अस्मिन् पादे उच्यते इत्यन्तं भाप्यम् । अत्र देवानां उत्क्रान्तिमार्गयोरभावात् देवानामिति पदस्य आवृत्त्या देवानां-पुराणां, देवानां ज्ञानिना इत्यर्थी अभ्युपेयः । अन्न देवानां मोक्षः, ज्ञानिनामुत्क्रान्तिः विन्त्यत इत्यर्थः अत्र व्यक्रमो द्विविधः । गरुडमार्गद्वारेण, शेषमार्गद्वारेणेति । देवाना मध्ये अग्नौ प्रथम लयः अमिः सूर्ये, सूर्यो गुरौ, गुरुः इन्द्रे, इन्द्रः सौपा, सौपी गहडे, गरुडः वाण्यां, वाणी चतुर्मुखे, चतुर्मुखः रमाद्वारा विष्णौ इति गरुडमार्गः । शेषमार्गस्तु प्रथमं वरुणस्य सोमे लयः, सोमस्य अनिरुद्धे लयः, अनिरूद्धस्य कामे, कामस्य वारुण्या, वारुण्यास्तु शेषे लयः, शेषस्तु चाप्या, वाणी वायौ । अन्येषां तु गरुडमार्गे, पांचित् शेषमार्गे प्रवेशः । तत्र प्रमाणं च । 'सूर्योग्नियुक्तो गुरुमाप्य तेन शक्रं सहैतेन सुपर्णपत्नी । तया सुपर्ण सह तन वाणी ब्राणमेतद्गत एव याति ॥" सोमस्तु वारीशयुतोऽनिरुद्ध विशत्यसौ काममसौ च वारुणीम् । साशेपदेवं सगिरं च सैव वायुं विशत्या इतीह निर्णयः ॥" इति ग्रन्थान्तरे बिस्तरो द्रष्टव्यः ॥ सूत्रस्थ वाक्पदैन स्त्रस्थ मनः पदन च उमा रुद्रौ यथा वा गृखते तद्वत् सुपर्णी सुपर्णावपि गृहोते । वारुणी शेषावपि गृह्यते इति वक्तव्यम् । तत्र प्रमाणादिकमन्यत्र द्रष्टव्यम् । " तस्मादशेषा गिरिजां प्रविश्य तथैव रुद्र सह तेन वाणीम् । तया पतिं प्राप्य सहैव तेन व्यं हरौं यान्ति समस्त जीवाः ॥" ।

·२२ मतत्रयसारसंग्रह इति प्रमाणात् जीवाः विमुक्तिकाले गिरिजाद्वारा गच्छन्ति । देवानां मध्ये सोमादि देवाः वरुणद्वारा वाणीशेपद्वारा गच्छन्ति । सूर्यादिदेवनाः अमि- द्वारा सुपी सुपर्णद्वारा गच्छन्ति इति 'तानि परे तथा याह' इत्यत्र अणु- व्याख्याने एतद्विस्तरो द्रष्टव्यः ।। अद्वैतम् मनोधिकरणम् । (१६९) तन्मनः प्राण उत्तराद । (४९९) मनोवृत्तेर्लयः माणे न मनो लय इप्यते । प्राणान्मनस उत्पत्तिः नैव वैदे प्रदृश्यते ॥ ५४॥ अधिकरणार्थः । मनः प्राणे' (छा. ६-८-६) इत्यत्र पूर्ववत मनसो वृत्तिसम्पत्तिः प्राणे । उत वृत्तिमनसो माणे सम्पत्तिरिति विचार मनसो वृत्तिरेव सम्पद्यते । प्राणप्रकृतित्वाभावात् मनसः | 'अन्नमयं हि सोम्य मन अपोमयः माणः' (छा. ६-५-४) 'आपश्चान्नमसृजन्त' इति श्रुतिभ्य मनसः प्राणप्रकृतित्वं परम्परा अवगनगिति चेत् परम्परया प्राणे सम्पत्तिन- युज्यते । वृत्त्यन्वयेपि शब्दो दृश्यते । 'वृत्तिमतोरभेदोपचारात्' इति पूर्वसूत्रे दर्शितम् ।। विशिष्टाद्वैतम् मनोधिकरणम् । (१३६) तन्मनः प्राण उत्तरात् । (४९१) संयुज्यते मनः प्राणे “ मनः प्राण" इति श्रुतेः । प्राणस्य मनसोप्यद्भिः अन्नेनाप्यायनं स्मृतम् ॥ ५५॥ अधिकरणार्थः । 'मनः प्राण' इति वाक्येऽपि पूर्ववत् मनसः प्राणे सम्पत्तिः । अत्रापि प्राणप्रकृतित्वाभावात् मनसः । अपि तु आहंकारिकत्वात् । आकाशविकारत्याच प्राणम्य } अत्रापि संपत्तिशब्दम्य संयोग एवार्थः इति ॥

·पा.२] मनप्राणाधिकरणम्-दैतम् २३ द्वतम् मनप्राणाधिकरणम् । (१९८) ओं तन्मनः प्राण उत्तरात् । (५०६) मनोभिमानी रुद्रश्च प्राणे बायो विलीयते । उदति रुद्रो वायोश्च मनः प्राण इति श्रुतः ।। ५६ ॥ अधिकरणार्थः । वायोविरुदउदेतिवायोविलीयतेतस्मादाहुर्वायु:- देवानांश्रेष्ठ ' इति कौण्डिन्यश्रुत्या गनोगिमानी रुद्रः वायो विलीयते । इति ॥ अद्वैतम् अध्यक्षाधिकरणम् । (१७०) सोऽध्यक्षे तदुपगमदिभ्यः । (५००) भूतेषु तच्छ्रुतेः । । (५०१) नैकस्मिन् दर्शयतो हि । (५०२) तेजप्ति प्राण इत्युक्तिः जीवसम्पत्तिमत्रचीत् । प्राणसंपृक्तजीवश्च भूतसक्ष्मेषु सङ्गतः ॥ ५७ ॥ अधिकरणार्थः । प्राणस्तेजसीति श्रुतौ प्राणस्य तेजस्येव वृत्त्युपसंहारः उत देहेन्द्रिय पञराध्यक्षे जीव इति संशये श्रुतिवाफ्यात् तेजस्येव लय इति मासे, सः - प्रकृतः प्राणः, अभ्यशे - विज्ञानात्मनि, अवतिष्ठते । तदुप- गमादिभ्यः -- 'एवमेवेमं आत्मानमन्तकाले सर्वे माणा अभिसमायन्ति, यत्रतत् ऊर्बोच्छ्यचासी भवति' इत्यादि श्रुतिभ्यः जीवात्मन्येव पाणसंपतिरिति ज्ञायते । 'माणस्तेजसि' इति श्रुतिस्तु सर्वगाखा प्रत्ययन्यायेन श्रुत्यन्तरालोचनया विज्ञा- नामनि त्यस्य प्रतिभानात् अध्यक्षप्रधानमाथित्य सदुच्यत इति गोप्या नेतन्या। माणसंपत्तोऽध्यक्षध तेजशब्दोपलक्षित भक्ष्मेषु यर्यत इत्यर्थः । 'ध्यान्म- कत्वात्तु भूयस्त्वात्' इति सूत्रेण तेजसि सर्वभूतमत्त्वात् इत्यर्थः ।। विशिष्टाद्वैतम् अध्यक्षाधिकरणम् । (१३७) सोध्यक्षे तदुपगमादिभ्यः । (४९२)

·मतत्रयसारसंग्रह
[अ..४
प्राणस्तेजसि सम्पत्तिः अध्यक्षे जीव एव सा ।
तथा हि यमुना सिन्धुं गच्छतीति प्रयोगवत् ।। ५८ ॥
अधिकरणार्थः । 'प्राणम्तेजसि' इति श्रुतौ प्राणस्य तेजसि ल्य इति
प्राप्ते सः -- प्राण: अध्यक्षे-करणाधिप जीवे, सम्पद्यत इत्यर्थः । प्राणस्य
जीवेन सह स्थितिगमनोकान्दादि श्रुतिभ्यः । यथा यमुना गड्या संयुज्य
सागरं गताऽपि यमुना सागरं गच्छति इतिवत् प्राणस्तेजसि इति श्रुत्यर्थ. ।
।
द्वैतम् अध्यक्षाधिकरणम् । (१९९)
ओं सोध्यक्षे तदुपगमादिभ्यः । (५०७)
सोध्यक्षे लीयते प्राणः विष्णूपगमनादिभिः ।
प्राणं मवें समायान्ति प्राणस्स परमात्मनि ।। ५९ ।।
अधिकरणार्थः । 'मुक्तास्सन्तोमिमाविश्य देवास्सर्वेऽपि भुते
अमिरिन्द्रं तन्द्रश्च वायुमाविश्य सोपि । आविश्य परमात्मानं मुड़ते
भोगांस्तु बाबकान ॥ इति प्रमाणात् सः
माणः अन्यो-परमात्मनि
लीयते । तदुपगमादिभ्यः सर्वे प्राणमुपगच्छन्ति प्राणः परमुपगच्छति,
प्राणे देवा अनुप्रागन्ति' इत्यादि श्रुतिभ्य इत्यर्थः । 'प्राणम्तेजसि' इति
श्रुतिविरोध इति चेन । 'सपेशितुश्च सर्वादः तस्यान्यन्त्र लयः कथन ।'
इति प्राणस्य तेजसि लयोमार्गमातमुदाहृतं इत्युक्तवान्न विरोधः ॥
विशिष्टाईतम् भूताधिकरणम् । (१३८)
भूनेषु तच्छुतः ।
(४९३)
नैकस्मिन् दर्शयतो हि । (५९४)
प्राणश्च जीवसंयुक्तः भूतसक्षमेषु पद्यते ।
भूतक्ष्माण्याह तेजः विपत्करणवेदतः ॥६॥

·२] भूताधिकरणम् दैतम् २५ अधिकरणार्थः । 'प्राणस्तेनोसि ' इति श्रुतौ जीवसंयुक्त प्राणस्य तेजसम्पतिः तेजोमाल एव, न ) अपि तु तेजोफ्लक्षित भूतसूक्ष्मेषु । पृथिवीमयः आपोमयः तेजोमय इति सञ्चरतो जीवस्य सर्वभूतमयत्वश्रुतेः । 'नाना वीर्याः पृथग्भूताः ततस्ते संहति विना । नाशक्नुवन् मजास्सप्टुम- समागम्य कृत्लशः ॥' इत्यादिना एकैकम्य भूतम्य कार्याक्षमत्वात् तेजश्- गन्दः भूतसूक्ष्मोपलक्षक इत्यर्थः । द्वैतम् भूताधिकरणम् । (२००) ऑ भूतेषु तच्छृतेः । (५०८) . देवानामितरेषां च भूतेपु.लय उच्यते । परमात्मनि भूतानां परस्यास्तोदयो न हि ॥ ६१ ॥ अधिकरणार्थः । भूतेषु अन्येषां देवानां व्यः । 'भूतेषु देवा विलीयन्ते, भूतानि परे, न पर उदेति नास्तमेति एकल एवं मध्ये स्थाता' इति पहच्छुतेः । इति ॥ द्वतम् नैकम्मिन्नधिकरणम् । (२०१) ओं नैकमिन् दर्शयतो हि । (५०९) देवानामपि सर्वेपी नकम्मिन् लय उच्यते । लयक्रमस्तु देवानां महोपनिपदि श्रुतः ॥ १२ ॥ अधिकरणार्थः । एकलिन् मते सर्वेषां देवानां न लयः । 'पृधियां ऋपयो विलीयन्ते, वरुणेऽधिनी' इत्यादि थुतेः । तत्र तत्र निदिएफमेन ख्यमो ज्ञातव्यः । इति ॥ अद्वतम् आमृत्युपक्रमाधिकरणम् । (१७१) समानापामृत्युपत्रमादमृतत्वं चानुपाप्प । (५०३) ·मतत्रयसारसंग्रह विदुपोऽविदुपश्चर समानोत्क्रान्तिरिप्यते । नाडीप्रवेशमारभ्य देवयानायनं सतः ।। ६३ ।। अधिकरणार्थः । ज्ञानिनः कर्मिणश्च उतान्ति; तुल्यैव । विदुषः मूर्धन्यनाडीप्रवेशमारभ्य देवयानेन पथा गमनमिति विशेषः । अविदुषस्तु 'तम्मादुपशान्ततेजाः पुनर्भवमिन्द्रियः' इति श्रुत्या भूतमूक्ष्मविशिष्टः पुन: देहं प्राप्तुं संसारे स्थितिः । विदुपोपि अपरविद्यानिष्ठस्य विद्या सामर्थ्यात् अन्तिमशरीरमदग्ध्वा मृत्युपक्रमः भृताश्रयत्वं आभूतसंप्लवस्थान अमृतत्वोप्सा च । इति ॥ अद्वैतम् संसारख्यपदेशाधिकरणम् । (१७२) तदाऽपीतेस्संसारत्र्यपदेशात् । (५०४) सूक्ष्म प्रमाणतश्च तथोपलब्धेः । (५०५) नोपमर्दैनातः । (५०६) अस्यैव चोपपत्तेरेप ऊप्मा । (५०७) तेजःपरस्यामित्युक्तेः आत्यन्तिकलयो न सः । तत्वज्ञानोदयं यावत् सुपुप्तायपि तिष्ठति ॥ ६४ ॥ स्वच्छत्वानुपलब्धिम्यां सूक्ष्म तत्तेज इप्यते । सूक्ष्मदेहस्यैप ऊष्मा स्पर्शेन ज्ञायते ततः ।। ६५ ।। अधिकरणार्थः । सप्राणं सकरणग्रानं भूतान्तरसहितं साध्यक्ष तेजः मृतस्य पुंसः परस्यां देवतायां संपद्यते इति 'तेजः परस्यां देवतायां' (छा. ६-८-६) इति श्रुत्या निर्णीतम् । सा सम्पत्तिः परदेवतायां लयः अविभागापत्तिः । परदेवतैव सर्ववस्तुजातस्य प्रकृतिरित्युक्तत्वात् इति प्राप्ते आत्यन्तिकलयो न । किन्तु विभागेन अवस्थानमेव तेज आदिभूतसूक्ष्मस्य संसारमोक्षपर्यन्तम् । सुपुप्तौ प्रलयेच यथा पीनावशेषः अभ्युपगम्यते तद्वत् " योनिमन्ये प्रपद्यन्ते शरीरत्वाय देहिनः । स्थाणुमन्येऽनुसंयान्ति यथार्म यथाश्रुतम् ॥"

·या.२] प्रतिषेधाधिकरणम्-अद्वैतम् २७ (कठ. ५-७) इत्यादि श्रुतेः । सूक्ष्मत्वात् तदा तेज आदेरनुपलब्धिः । सूक्ष्म- शरीरज्ञापकं तु 'उप्ण एव जीविप्यन् शीतो मरिप्यन्' इत्यादि श्रुतिः । इति ।। मायते च । अद्वैतम् प्रातिपेधाधिकरणम् । (१७३) प्रतिषेधादिति चेन्न शारीरात । (५०८) सृष्टो होकेपाम् । (५१०) गत्युत्क्रान्ती ज्ञानिनो न स्तोत्र ब्रह्म समश्नुते । नापामन्ति तस्साच प्राणास्तेनैव सन्ति च ॥६६॥ प्रक्षीण सर्वकर्मायं ब्रह्मभूतः कयाति सः । तदब्रह्मविदो यानमुत्क्रान्तिश्चेति निर्णयः ॥ ६७ ।। अधिकरणार्थः । परब्रह्मविदोऽपि देहात् प्राणानां उत्क्रान्तिरस्त्येव । शाखान्तरे 'न तस्मात् प्राणाः उत्तामन्ति' इति श्रुतिसत्त्वात् तदर्थानुसारेण आत्मनः उकान्तिर्नास्तीत्येवार्थः । शरीरात् प्राणोत्क्रमणमस्त्येव । न तस्य प्राणा उत्तामन्ति' (पृ. ४-४-६) इति श्रुत्यविरोधाय 'सर्वभूतात्मगतस्य सम्याभूतानि पश्यतः । देवा अपि मार्गे मुझन्त्यपदस्य पदैषिणः' इत्याय- विरोधाय आत्मनः गत्सुतान्ती न भवत इति । शुकस्य गत्युतान्ति श्रवणं तु दर्शयित्या प्रभायं खं सर्वग्तगतोऽभवत्' इति स्मृत्या सयोगप्रभार- दर्शनायेति न विरोधः । इति । अपदस्य अविदः इत्यर्थः प्रसपासिसाधन- ज्ञानेच्छचोविमुह्यन्तीत्यर्थः ॥ - , । - विशिष्टादतम् आमृत्युपक्रमाधिकरणम् । (१३९) समाना चामृत्युपक्रमादमृतत्वज्ञानुपोप्य । (४९५) तदापीतेसंसारल्पपदेशात् । सूक्ष्म प्रमाणतश्च तथोपलब्धः । (१९७) नोपमर्दैनातः । (४९८) ·२८ मतत्रयसारसंग्रहे स्मयते च । अस्यैव चोपपत्तेरूष्मा । प्रतिपेधादिति चेन्न शरीरास्पष्टो धकेपाम् । (५००) (५०१) ब्रह्मात्रतीत्यतो विद्वान् प्राणोत्क्रान्ति निषेधतः । इत्येतदनुपोप्याङ्गमित्युत्क्रान्तिस्समा तयोः ।। ६८ ॥ विदुपोंऽविदुषः प्राणाः उत्कामन्त्येव देहतः । नोत्क्रामन्त्यात्मतः प्राणा: अत्र ब्रम्हेति तत्समः ॥ ६१ ॥ अधिकरणार्थः । स्त्रान्तिः विद्वदविदुपोस्समाना उत अविदुप एवेति चिन्तायां । अत्र ब्रह्म समश्नुते ' (कठ. २-६-१४) 'न तस्य प्राणा उत्क्रामन्ति' इत्यादि श्रुत्या विदुषः उत्तान्त्यभावश्रवणात् अविदुप एवेति प्राक्षे गत्युपकमात् प्राक् 'शतं चैका च हृदयस्य नाड्यस्तासां मूर्धानमयिनि- स्तका । तयोर्ध्वमायनमृतत्वमेति विप्वड्डन्या उत्क्रमणे भवन्ति' (कठ. '२-६-१६) इति श्रुत्या विदुषामविदुषां च उत्कान्तिस्समानेति गम्यते । 'अत्र ब्रह्म समश्नुते' इति तु उपासनाकाले ब्रह्मानुभवविषय इत्यर्थ. । अर्चि- रादिना मार्गेण देगविशेष गतस्यैव मुक्तिः । अव ब्रह्मत्यमृतत्वमातित अदग्धदेहस्यैवेति ज्ञायते । विदुपोपि सूक्ष्मशरीरनुिवर्तनं विरजानदीगमन- पर्यन्तमस्तीति गम्यते । 'न तस्य प्राणाः' इति श्रुतिः शरीरात पाणाना मुत्क्रान्ति भवत्येव आत्मतः प्राणानामुलान्ति नेति वक्तीत्यर्थः । अत एवं " मनसि करणग्राम प्राणे मनः पुरुष चत झटिति घटयन् भूतप्वेनै परे च तमात्मनि । खविदविदुपोरित्यं साधारणे सरणे वे नयति परतो नाडीभेदैः यथोचितमीश्वरः । इति पूर्वाचार्यरुक्तम् ॥ ।

·पा. समनाधिकरणम्-द्वैतम् द्वैतम् समनाधिकरणम् । (२०२) ओं समनाचासृत्युपक्रमादमृतत्वं चानुपोप्य । (५१०) ओं तदपीतेः संसारव्यपदेशात् । (५११) ओं सूक्ष्म प्रमाणातश्च तथोपलव्धेः । (५१२) ओं नोपमर्दैनातः । (५१३) ऑ अस्यैव चोपपत्तेरूपमा । (५१४) ओं प्रतिषेधादिति चेन्न शारीरात् । ओं स्पष्टोटकेपाम् । (५१६) ओं स्मर्यते च । (५१७) लक्ष्म्या विष्णोर्न संसारः नित्यमुक्तामृतौ स्मृतौ । श्रीतत्वादधिकं सूक्ष्म विष्णोर्ज्ञानादिनाऽऽगतम् ॥ ७० ॥ स्वातन्त्र्यादिगुणान् हित्वा समाना विष्णुना रमा । ब्रह्माद्या असमा एवं प्रकृतिस्तु समात्समा ॥ ७१॥ अधिकरणार्थः । लक्ष्मी. विष्णुना समाना देशकालव्याप्त्या ससारा- भावाच स्वत एव अमृत इति श्रुतेश्च । रक्ष्म्यपेक्षया ब्रह्मणो अधिकं तु सूक्ष्मं । ज्ञानानन्दैश्वर्यादिप्रमाणाधेिश्यं च । लदम्या विलीनमनसः संसारव्यपदेशात् केनचिदम्दोन असमाचेत्यर्थः । 'समावेतो प्रकृतिश्च परमश्च नित्यो सर्वगतो नित्यमुक्ती असमावेतो प्रकृतिश्च परमश्च विलीनो हि प्रकृतौ संसारमेति विलीनः परमे अमृतत्वमेतीति सौपर्णश्रुतेः । " सर्वतः प्रकृतिसूक्ष्मा प्रकृतेः परमेश्वरः । ज्ञानानन्दौ सयैश्चर्य गुणश्चान्येऽधिकाः प्रभोः ।।" "द्वौ बार एत्यनुपरमो प्रकृतिश्च परमश्च द्वायेतो नित्यमुक्तौ नित्याच" इत्यादि श्रुतिभ्यो विष्णुनिष्ठविशेषगुणाविरोधेनेव समानायाः लक्ष्म्याः साम्यमवगम्यतेत्यर्थः । किश ब्रह्मणः समनाया.--सक्षम्या: उप्मवत्त्व. मनुष्मवत्त्वं च दृश्यत इति लक्ष्म्याः विष्णुसाम्यमुच्यते । "असमो

·मतायसारमग्रहे
इति पूर्वाचार्योक्तप्रकारेण स्थूलशरीरविशिष्ट जीवात्मान पृष्ठभागसितम्थूणा
स्थानीय प्रथानास्थिवय मथित्वा उद्धृत्य शताधिक्नाडीप्रमागनद्वारा देवयान
प्रापणसमये जीयम्य मथननातश्रमापनोदनाय तम्मिन् काले परमात्मसम्पत्ति
युज्यत प्रत्यर्थ ।।
द्वैतम् तानि पराविश्रणम् । (२०३)
ऑ तानि परे तथा ह्याह
समें देवा भृतलीनाः प्राणद्वारा परात्मनि ।
लीयन्ते प्राणमाविश्य देवे मुक्ता इति श्रुतेः ॥ ७४ ॥
अधिकरणार्थः । भूतेषु रीयन्ते' इत्युक्ता देया चतुर्मुखद्वार,
विष्णौ सपद्यन्त इत्यर्थ । 'सर्वे देवा प्राणमाविश्य देवे मुक्ता लय परमे
यान्त्यचिन्त्य' इति श्रुते । प्राणमाविश्य चतुर्मुखद्वारा इत्यर्थ ।
अद्वैतम् अविभागाधिकरणम् । (१७५)
अविभागो वचनान् । (५१२)
नामरूपे च मियेते सोऽमृतो मरतीत्यतः ।
परब्रह्मणि लीनानामविभागस्मृतः श्रुतौ ॥ ७५ ॥
अधिकरणार्थः । विदुष ब्राणि उक्त कराप्रलय सावशेषो या
निरवशेषो वेति सशये निरवशेष एव । 'भिद्यते तासा नामरूपे पुरुष
इत्येव प्रोच्यते स एषोऽकरोऽमृतो भवति' (प्रश्न ६५) इति श्रुतेः
अविभाग एव लय इत्यर्थप्रतीते |
विशिष्टाद्वैतम् अविभागाधिकरणम् । (१४१)
अविभागो वचनात् । (५०३)
आत्मनः परसम्पत्तिः अपृथक्भाव इप्यते ।
पुनस्सृष्टयाधरचनात् समर्गो ब्रह्मणस्तु सा ॥ ७६ ॥

·पा. २] अविभागाधिकरणम् दैतम् है अधिकरणार्थः । भूतमूक्ष्मविशिष्टजीवात्मन- परमात्मसम्पत्ति. पूर्वोक्ता परमात्मनो अविभागावस्यैवात्र । अविभाग--अपृथक्भाव एव । वामगमि सम्पद्यत इत्यत्रस्थ सम्पद्यत इति पदस्य तेजः परस्यां देवतायां इत्यत्रापि अनु- पहात् पुनस्सृष्टवाद्यवचनात् उत्क्रान्तिवेलायां जीवस्य कारणापतिप्रयोजना- भाचाच अपृथक्भावरूपससर्गविशेष एव सम्पयत' इति पदम्य अर्थ इत्यही- करणीयम् । अनुपक्तपदस्य अर्थवैभप्ये प्रमाणाभावात् । इति ॥ द्वैतम् अविभागाधिकरणम् । (२०४) ओं अविभागो वचनात् । (५१९) सत्यकामादयस्सर्वे मुक्तौ जीवस्य विश्रुताः विष्णोः कामानुगुण्येन भवन्तीति विनिर्णयः ॥ ७७ ॥ अधिकरणार्थः । मुक्ताः सत्यकागत्यादिगुणविशिष्टा भवन्ति भगव- दिच्छानुगुण्येन । एते देवा एतमात्मानमाविश्य सल्याः सत्यकामाः सत्य- संकल्पा यथानिकाममन्तर्बहिः परिचरन्ति' इति श्रुतेः । कामेन में काम आगाद्धृदयाघृदयं मृत्यो.' इति श्रुतेश्च । 'मुक्तानां सत्यकामवं सामयं च परम्य तु । कामानुकूलकामलं नान्यस्तेषां विधीयते ।।' इति वचनाच ।। अद्वैतम् तदोकोधिकरणम् । (१७६) तदोकोग्रचलनं तत्प्रकाशितद्वारो विद्यागामात् तच्छेपगत्यनु- स्मृतियोगाच हार्दानुगृहीतश्शाताधिकया । (५१३) विद्वान मूर्धन्यनाइयेय निष्क्रामति परात्मनः । उपासनप्रमक्तस्य कृपया भामते गतिः ॥ ७८ ॥ । यथानिमाम बन्छ, अन्तरदेश देहान्तः, पहिम्नलिम-परिचरन्ति ।। गयो-मारपन्य, विष्णोः, पामेन इन्ध्या, मे यामा-मदीय दरफ्ले, मग प्राप्त । मे दमदीयेधाऽ, दयं मृत्य-मारकम्य दियोरच्या मनीलः ॥

·३४ मतत्रयसारसग्रहे अधिरणार्थ. । अत्र अपरविद्या विषय चिन्त्यते । विद्वदपिदुषो । उत्पान्ति आमत्युपक्रमात् समाना इत्यप्युक्तम् । इदानी उपसतेन्द्रियादे शरीरात् सच्चिक्रमिपत विनानात्मन आयनन ह्दयमिति प्रसिद्धम् । " एप आमा निजामति चपो चा मूना वान्येभ्यो वा शरीरदेशेभ्य " (४४२) पति उलमणनियमाभाव यद्याप दृश्यते । तापि 'शत चैका च हृदयम्य नायतामा मूधानममिनिम्ततका । तयोर्ध्वमायतमृतत्व मेति रिप्वाइन्या उत्क्रमणे भवन्ति । (अ ८ ६ ६) इति श्रुत्यैकाथ्यात् शतातिरिक्तच्या शततन्या नाव्या विद्वान् निजामति हादानुमहात् प्रकाशित नाटीद्वारस्सन् इति नियम एव । अबिटुप एवं अन्यस्थानात् निर्गमनमित्यर्थ ॥ विशिष्टाद्वैतम् तदोकाधिकरणम् । (१४२) तदोकोऽप्रज्वलन तत्त्रमाशितद्वारो विद्यामामथ्यात् तच्छेपगत्यनु स्मृतियोगाच हार्दानुगृहीतश्शताधिकया । (५०४) परब्रह्मानुग्रहेण मूनिनाडी शताधिकाम् । प्रविश्योपामको याति ठेवयानगति प्रति ॥ ७९ ॥ अधिकरणार्थ । उपासक हल्यान्तर्याम्यनुग्रहेण प्रकाशित शता विकमूर्धन्यनाड्या निष्कभ्य अचिरादिगति प्राप्नोतीत्यत्रोच्यते । शत चैका च हृदयम्य नड्य' (कठ २६ १६) इत्यादि श्रुत्या ।। अद्वैतम् रग्यधिकरणम् । (१७७) रहम्पनुसारी । (५१४) निशिनैतिचेन्न सम्बन्धम्य यारदढहभावादर्शयति च । (५१५) दिवा मृतस्य विदुप रश्मिसङ्गो न चान्यदा । रात्रि दिव रश्मिगचात् रश्मिद्वारव गच्छति ।। ८० ॥

·। पा. २) रम्यधिकरणम् विशिष्टाद्वैतम् अधिकरणार्थ: विदुषः रात्री मृतस्य नान्ति देवयानगतिः । रश्मिद्वाराभावात् । 'अथ यौतदस्माच्छरीरादुकामति अधेतैरेव रश्मिमि- रूयमाक्रमते' इति श्रुतेः । निशि सूर्यरश्मिसम्बन्धाभावात् इति प्राप्ते, रात्रि दिवं सूर्यरश्मिसत्त्वात् दिनद्वारैव गच्छति । 'स याबल्क्षिम्येन्मनस्ताव- दादित्यं गच्छति' (छा. ८-६-५) आभ्यो नाडीभ्य मनायन्ते तेऽमुमिना- दित्ये सप्ताः (छा. ८-६-२) इत्यादिभिः नाडीरस्मीनां सदा सम्बन्धदर्शनात् । इति ॥ विशिशतम् रंग्यधिकरणम् । (१४३) रसम्पनुसारी । (५०५) रात्रौ मृतानां विदुषां नास्ति रश्मिसृतिर्न हि । ऊप्मोपलव्ध्या रात्रौ च सन्ति सूर्यस्य रश्मयः ॥ ८१ ॥ रात्रौ चा दिवसो वापि यथाफर्म त्यजन् तनुम् । 'रश्मिद्वरा देवपानं प्राप्नोतीति रिनिर्णयः ॥२॥ अधिकरणार्थः । अथ यौतदनाच्छरीरादुलामनि अतरव रश्मि- रूप्रमाक्रमते' (छा. ८-६-५) इति श्रुत्या रावावापि निदाघममये ऊमोप- सख्या रमिसहापदर्शनात् 'तया महापध आतत भी मामा मच्छीम चामुं च एवमेवैत आदित्याय सनय उगी लोको गच्छन्तीम ना 7 अगुम्मा- दादित्यात्मतायन्ते त आमु नाडीपु गुमाः आभ्यो नाभ्यः प्रतायन्ते तेऽमु- मिलादित्यै सप्ताः' (सा. ८-६-२) इति भुत्या स्परस्मीना गाडीनां व सर्वदा सम्बन्धदर्शनाय । विहान् सम्यनुमार गच्छति । नाटी समाः सम्बद्धा इत्यर्थः । विशिष्टानम् निमाधिकरणम् । (१४४) निशिनति मन गम्बन्धस यापहभाविन्वाभयनि । (५०६) ·भतनयसारसंग्रहे गहित सविमरणमिति थुत्या विपश्चितः । न दोपस्तद्धिवचनं अनिद्रद्विपय स्मृतम् ॥ ८३ ॥ अधिकरणार्थः । 'दिवा च शुमपक्षध उतरायणमेव च । मुमूर्षतां प्राप्तानि विपरीत तु गर्दितम् ॥' (छा. ६.१४-३) इति श्रुत्या रात्रौ मृतस्य ब्रह्मप्राप्तिर्नेत्यत्र उत्तरं, निशिनेतीति । 'तम्य तावदेव चिरं यावन्न विमोक्ष्ये अथ संपत्स्ये' (छा. ६-१४-२) इति श्रुतिः उपासकस्य चरमशरीरवियोगमेवापेक्षते, 'न तु देहवियोगकालादिकं । तत्तु प्रारब्धकार्यत्वात् यदा तदा या भवेत् इति । दिवाचेत्यादिस्मृतिश्च अविद्वद्विपयमिति विद्वान् यदा तदा था मृतोऽपि ब्रह्म प्राप्नोतीति सिद्धान्तः ।। (५२१) . द्वतम् तदोकोधिकरणम् । (२०५) ओं तदोकोग्रज्वलनं तत्प्रकाशितद्वारोविद्यासामर्थ्यात् तच्छेप- गत्यनुस्मृतियोगाच हार्दानुगृहीतः शताधिकया । (५२०) ओ रश्म्यनुसारी । ओं निशिनेतिचेन्न सम्पन्धान् । (५२२) ओं यादहभावित्यादर्शयति च ।' (५२३) आ अंतश्चायनेपि हि दक्षिणे । (५२४) विष्णुप्रकाशितद्वारा दक्षिणे चापन निशि । 'पञ्चाधिकशत सूर्यरश्मयो देहसङ्गत्ताः ॥ ८४ ॥ तहारोपासकास निर्गच्छन्ति न चेतरे । ज्ञानिनां निर्गतः कालनियमो नासतस्तु सः ।। ८५ ॥ अधिकरणार्थः । आत्मनां शरीरादुकान्तिकाले विष्णुप्रकाशित द्वारम्सन् अमरन्प्रेण निष्क्रम्य सूर्यरश्मिद्वारा राज्यपि रश्मिसम्बन्धयन्तः दक्षिणायने मृता अपि रश्मिसम्पंदा एव निकम्य विष्णु प्राप्नुवन्ति इत्यर्थः । + ·पा. २ तदोकोधिकरणम्-दैतम् . “यं यं वापि सरन् भावं त्यजत्यन्ते कदेवरं । तं तमेवैति कौन्तेय सदा तद्भावभावितः ॥" इति विद्याविशेषगत्यनुस्मरणात् 'आचार्यस्तु ते गतिं वका' इति सत्यकाम- वचनास "हदिस्थेनैव हरिणा तस्यैवानुग्रहेण तु । उत्क्रान्तिमरन्प्रेण तमेवोपासतो भवेत् ।।" 'सहस्रं या आदित्यस्य रश्मयः आमु नाडीप्वातताः तत्र श्वेत-सुपुनो ब्रायानः सुषुम्नायामांततस्तत्मकारोनय निर्गच्छति' 'संसृष्टा वा एते रश्मस्य नाट्यध नैयो वियोगों यावदिदं शरीरमत एतैः पश्यत्येतैरुत्त्रामत्येतैः प्रवर्तते' इति । " शतं पञ्चैव सूर्यस्य दक्षिणायणरश्मयः । तावान्त एव निर्दिष्टाः उजरायणरश्मयः ।। "ते सर्वे देहसम्बद्धाः सर्वदा सर्वदेहिनाम् । महलोंकादिगन्तारः उत्तरायणरहिमगिः ॥ "निर्गच्छन्तीतरैवारी परेप्टव्येतरा गतिः ।। उत्तर दक्षिणमिति त एव तु निगद्यते ॥" " तु कालविशेषोति ज्ञानिनां नियमाद फलम् । ददाति कालेऽनुगुणे फलं किञ्चिदिशिप्यते । अत्युत्तमानां केचित् न विशेषोस्ति फालतः ॥" इत्यादि श्रुतिस्मृतिभ्य इत्यर्थः । ज्ञानिनो जीवाः यदा कदा वा मृता अपि सूर्यरश्मिद्वारा अन्तर्यामि- प्रकाशितमसरन्भद्वारा वन्य प्राप्नुवन्ति । निशिमरणे दक्षिणायने मरणं च अयुत्तमज्ञानिना न दोपाय । इति ।।

·मत्तत्रयसारसग्रहे
अद्वैतम् दक्षिणायनाधिकरणम् । (१७८)
अतश्चायनेऽपि दक्षिणे ।
(५१६)।
योगिनः प्रतिसर्यते स्माते चैते । (५१७)
दक्षिणाख्यायने विद्वान् मृतो विद्याफलं लभेत् ।
अग्निरित्यादिपचन न श्रोत वाधते ध्रुवम् ॥ ८६ ॥
भीमप्रतीक्षा स्वच्छन्दमरणरयापनाय हि ।
यन कालति कालाभिमानिदेवपरा स्मृतिः ॥ ८७ ।।
अधिकरणार्थः । दक्षिणायने मृतौ विद्वान् विद्याफल प्राप्नोत्येव ।
भीप्मस्य उत्तरायणकालमरणमतीशादर्शन तु पितृप्रसादलब्धस्वच्छन्दमरण-
ख्यापनाय ।
यत्र कालेवनाति आवृति चैव योगिन ।
प्रयाता यान्ति त काल वक्ष्यामि भरतर्षभ ।"
इति अपुनरावर्तये कारविरोपनियम कथमुपपचत इति चेत् उपासनाकाले
योगिन प्रति कालविनियोगो अनावृत्तये मर्यते एतच गीतावचन स्मात
साख्ययोगनिष्ठप्राशस्त्यपर दक्षिणायनराज्यादौ मृतस्य पिदुप विद्याफल
सिद्धयतीति श्रुत्युक्त न वाधत इत्युत्तमेव । किच कालराभिमानिदेवतापरत्व
च तस्येति न कोपि दोष । इति ।।
"
विशिष्टाद्वैतम् दक्षिणायनाधिकरणम् । (१४५)
अतश्चायनेऽपि दक्षिणे । (५०७)
योगिनः प्रति सर्यते स्मार्ते चैते । (५०८)
मृतोयने दक्षिणेऽपि विद्वान ब्रह्माधिगच्छति ।
चन्द्रसङ्गो वियमाय वाक्यशेपत्तथा श्रुतः ॥ ८८ ॥
कालप्रतीक्षा मीप्मस्य महिम्नो ज्ञापनाय सा ।
अनिरित्यादि गीता तु ध्यानाय विदुपस्मृत ॥ ८९॥

·पा २] योग्यधिकरणम्-दैतम् अधिकरणार्थः । अथ यो दक्षिणे ममीयते पितृगामेव महिमान गत्वा चन्द्रमसस्सायुज्य गच्छति' (तै ना ५२ अनु), " अमिज्योतिरहशुल एमासा उत्तरायणम् । तत्र प्रयाता गच्छन्ति ब्रह्म ब्रह्मविदो जना ॥" इत्यादिना दक्षिणायनमृतबिदुप ब्रह्मापातिर्न युज्यत इति चेन्न । 'तसा- द्रायणो महिमानमाप्नोति' (तै ना ५२ अनु ) 'इति पूयोक्तश्रुतिवाश्य- शेषात् चन्द्रमस प्राप्तस्यापि ब्रह्मप्राप्त्युक्ते । भीष्मादिनारोके धर्मप्रवर्तनाय उत्तरायणप्राशस्त्यप्रदर्शनाय उत्तरायणप्रतीक्षेति । गीतावास्य उपासकस्य देवयानपितृयाणस्मरणार्थमिति न तद्विरोधश्च । इति ॥ t . द्वैत्तम् योग्यविकरणम् । (२०६) ओं योगिनः प्रति सार्यते स्मार्वे चैते । (५२५) ज्ञानयोग्यग्निरित्यादिगति ध्यायीत सनदा । कर्मयोगी स्मरेन्नित्यं भूमादीनीति कथ्यते ॥९० ॥ अधिकरणार्थः । 'अग्निज्योतिरहश्शुष्टा', 'धूमो रात्रिस्तथा कृष्ण ' इत्यादि स्मृत्युक्ते ब्रह्मचन्द्रगती ज्ञानयोगिन कर्मयोगिनश्च प्रत्यपि स्मरण- निमित्ते श्रूयेते । गत्यनुस्मरणाम चन्द्र वा गच्छति भुवम् । अननुस्मरणात् काले स्मरण प्राप्य वै गति ॥", इति प्रमाणात् ज्ञानयोगी गत्यनुस्मरणात् ब्रह्म गच्छति । कर्मयोगी गत्यनु- स्मरणात् चन्द्र गच्छति । अननुमारत ज्ञानयोगिन कर्मयोगिनध जन्मा- न्तरे स्मरण प्राप्यैव गतिर्भवेदित्यर्थ ॥ ।। इति मतलयसारसंग्रहे चतुर्थाध्याये द्वितीयः, पादः ॥ " ·मतत्रयसारसंग्रहे ॥ मतलयसारसंग्रह ।। ॥ चतुर्थाध्याये तृतीयः पादः ॥ अद्वतम् अचिरायधिकरणम् । (१७९) अचिंरादिना तत्मथितः । (५१८) सगुणवााविदुषः पन्यानोऽनेकधा श्रुताः । अचिरादिगतिस्त्वेका ब्रह्मप्रपदनी श्रुता ॥ ९१ ॥ अधिकरणार्थः । सगुणनमनिष्ठस्य ब्रह्मासिसाधनमार्गाः श्रुतिपु बहुधाभिन्ना दृश्यन्ते । अरािदिका एका, ‘स अमिलोकमागच्छती'- 'स वायुमागच्छति' इत्यन्या । 'सूर्यद्वारेण ते विरजाः प्रयान्तिा इति च । तथापि अधिरादिना एकेन मागैय विद्वांसो गच्छन्तीति अनेक- श्रुत्यर्थपर्यालोचनया निर्णीयत इत्यर्थः ।। त्यपरा। विशिष्टातम् अचिराधिकरणम् । (१४६) .- अचिंगदिना नत्यथितः । (५०९) ब्रह्मविद्यागु गनयः ब्रह्मनिष्टस्य दर्मिताः । 'मिनप्रकारा अप्यता: अर्चिराद्या विनिश्चिताः ।। १२ ।। अधिकरणार्थः । उत्तान्तन्य विदुपः मार्गपकाराः नपरोकगमन- साधन मनाः श्रुतिपु बहुधा दर्शिता अपि पनिरादिः एक एव मार्गः सर्वर इस्यत इति अपिरादिमार्गेणैव मध गच्छति विहान । इति ॥

·पा ३]
अर्चिरधिकरणम् दैतम्
द्वैतम् अचिरधिकरणम् । (२०७)
। ओं अचिरादिना तत्प्रथितेः । (५२६)
अचिपं प्रथम ज्ञानी याति वायुं न गच्छति
धूमादि कर्मिणां चैत्र ज्ञानिनामचिरादयः ॥ ९३ ॥
अधिकरणाः । अस्मिन् पादे मार्गो गम्य चोच्यते ।
तेर्चिधमनिसभरन्ति' इति श्रुति विदुष अर्चिमागप्राथम्य यक्ति ।
'यदा ह वै पुरुषो अस्माल्लोकात् प्रति स वायुमागच्छति' इति वायुपाथम्य
कानन श्रुति वक्ति । तथापि
" द्वादेव मार्गी प्रथितौ अर्चिरादिविपश्चिताम् ।
धूमादि कर्मिणा चैव सर्ववेदविनिर्णयात् ॥"
इति ममाणात् उत्क्रान्त ज्ञानी अरािदिना मार्गेणैव ब्रह्म गच्छति ।
ज्ञानिना अचिरादिमार्ग , कमिणा धूमादि मार्ग इति मार्गद्वयस्यैव श्रवणात् ।
वायुस्तु आतिवाहिक एच, न मार्ग. ।
" अमिज्योतिरिति द्वेधैवार्षिष समतिष्ठिति
अग्निं गत्वा ज्योतिरेति प्रथम ब्रह्म संव्रजन् ॥"
" एकस्मिंस्तु पुरे सस्य द्विरूपोग्ने सुतो महान् "
इति शास्त्रात् अमियाब्दस्य 'अग्निोति ' इति स्मृतौ अग्ने प्राथम्यश्रवणेऽपि
अमिपुत्रस्य अर्चिप द्वेधा अवस्थानाद ज्ञानी प्रथम अनि गत्वा ततोज्योतिरिति
मतीयमानेऽपि एकस्मिन्नगरे द्विरूपेणायस्थानात् अग्निज्योतिरिति तेऽपिमिति
चन विरुद्धमित्यर्थ । एक एव अचिरादिौर्ग इति सिद्धान्तात् ॥
अद्वैतम् वावधिकरणम् । (१८०)
वायुमब्दादविशेषविशेषाभ्याम् । (५१९)
अर्चिरादिगतेः पाठोमिन्नोऽमिनो हि दृश्यते ।
संवत्सरो देवलोका वायुरादित्य इत्ययम् ॥ ९४ ॥

·१२ मतत्रयसारसंग्रहे। तत्र , " क्रमस्सम्पादनीयोत विशेषणविशेषतः । । । वायुमन्दादितीदं तु देवलोकोपलक्षणम् ।।९५ ॥ अधिकरणार्थः । - 'मासेभ्यस्सवत्सर संवत्सरादादित्य' (छा ५-१० १-२) 'स वायुमागच्छति तस्मै स तत्र विजिट्टीते यथा स्यचक्रस्य ख तेन स ऊर्ध्वमाक्रमते स आदित्यमागच्छति' (वृ ५-१०-२) 'स एत देवयान पन्थानमापद्यामिलोकमागच्छति स वायुरोक स वरुणोक' (कौषी १-३) इत्यादय भिन्नभिना श्रूयन्ते । तत्र क्रम अवश्यमशीकरणीय । उत्तरायणानन्तर सवत्सर सवत्सरादनन्तर वायु , स एव देव लोकशन्दे- नाप्युच्यते । मासेभ्यो देवलोक, देवलोकादादित्य' ( ६-२-१५) इति श्रुते । तदनन्तर आदित्य 'गच्छत्तीति क्रमनिर्णय• अविशेष. विशेषाभ्यामित्यर्थ ॥ विशिष्टाद्वैतम् चावधिकरणम् । (१४७) वायुमब्दादविशेषविशेषाम्पाम् । (५१०), पाठभेदेप्यचिरादः अनिरुद्धक्रमादिह । संवत्सरात्परं वायुः तस्मादादित्य इप्यते ॥ ९६ ॥ वायुश्च देवलोकश्च पर्यायो ज्ञायते श्रुतेः । गृहानामेप देनाना पवते योयमित्यतः ॥ ९७ ॥ अधिकरणार्थः । विदुपा अपिरादिमार्गेण गमने निश्चितेऽपि 'मासेभ्य सवत्सर संवत्सरादादित्यम्' (छा ४-१५५) मासेभ्यो देवलोक देवलोकादादित्यम्' (१८२-१५) 'यदा वै पुरुषोऽस्माल्लोकापैति स वायु- मागच्छति' इत्यारम्म स आदित्यमागटति' (ध ७१०-१) इत्यादिना संवत्सरादित्यवायना .अममेदो उच्यते ।" तत्र वायुदेवलोक्यो पर्यायत्वेन 'योऽय पयते एप देवाना गृहा' इति श्रुत्या सवत्सरादनन्तर वायुमागत्य तदनन्तर आदित्य प्राप्नोतीति नमो निर्णीयत इत्यर्थ ॥ -- T -- १ ·पा. ३] वायुशब्दाधिकरणम् दैन् दैतम् वायुशब्दाधिकरणम् । (२०८) । आ वायुशब्दादविशेपषिशपाभ्याम् । (५२७) ज्ञानी देहाद्विनिष्क्रान्तः प्राप्नोत्याचपमग्रतः । तस्मादुझम्य वायु च द्वितीय प्राप्यमाप्नुयात् ॥ ९८ ॥ अधिकरणार्थः । ज्ञानी देहादुत्क्रम्य अर्चियं प्राप्य 'अर्चिषो वायु गच्छति स वायुमागच्छति' इति वायुशब्दात् ‘स इतो गतो द्वितीयां गति वायुमागच्छति वायोरहरह आपूर्यमाणपक्ष' इति विशेषवचनाच' 'अर्चिपो अहः,. वायोरहः' इति श्रुयोरविरोधाय अर्चिषः पर वायुमागच्छतीति निर्णयः क्रियते । 'स इतो गतो द्वितीयां गति' इति विशेषवचनात् ।। . " - अद्वैतम, तडिदधिकरणम् । (१८१) तडितोऽधिवरुणारसम्बन्धात् ।।--(५२), आदित्याचन्द्रमास्तस्मात् विद्युत्पाशी ततः परम् । इन्द्रः प्रजापतिश्चेति क्रमनिर्धारण स्मृतम् ॥ ९९-॥. अधिकरणार्थः । आदित्याचन्द्रमसं चन्द्रमसो विद्युत (छा. ४. १५-५) इत्यादिना विद्युतः उपरि वरण, तदुपरि इन्द्रः, 'तदुपरि प्रजापति- रिति क्रमनिर्णयः । तडित- बस्णस्य च संबन्धों विद्यते । जो चावा- ध्ययो भूयः तद्वा एतद्वायु' इत्यारभ्य तस्मादाहुविद्योतते स्तनयति वर्षियनि वा इति तेज एव तत्पूर्व दर्शयित्वाऽथापः मुजते तेज उपास्वैति' (छ. ७-११ १) इति ब्राझणात् जलाधिपतिः वरण इति प्रसिद्या च विद्युत उपरि वरुणो निवेशयितव्यः । एनयोस्सम्बन्धध, चत्वारि या अप रूपाणि, मेघों विद्युत् स्तनपिनुः वृष्टिः' (ते-आरुग) इत्यादिना येदितव्यः ।।

·H मतत्रयसारसंग्रहे। [अ..१ " विशिष्टाद्वैतम् बरुणाधिकरणम् । (१४८) तटितोऽधि वरुणस्सम्बन्धात् । (५११), निशापतेः परं विद्युत् तदूर्ध्व वरुणरस्मृतः । तस्मात्परं विडोजाश्च तत्परं तु प्रजापतिः ॥ १० ॥ अधिकरणार्थः । स वायुलोकं स वरुणलोकं स आदित्यलोकं स इन्द्रलोक स प्रजापतिलोक' (कौपी. १. अ. ३), इति श्रुतौ क्रमव्यत्यासो दृश्यते । तथापि विधुत. परि वरुणः निवेशयितव्य. । मेघौदरवर्ति खाद्विद्युतः ।। वरुणेन संबन्ध लोकवेदयोः प्रसिद्धः । तदुपरि इन्द्रः, तंदुपरि प्रजापतिः इति कमो विज्ञेय. ॥ - द्वैतम् तटिदधिकरणम् । (२०९) ओं तटितोधि वरुणः संम्बन्धात् । (५२८) वत्सरानटितं प्राप्य तटितो यस्गं तथा । इति क्रमस्तु विज्ञेयः युक्तिन्यायाऽगमादिभिः ॥ ११ ॥ अधिकरणार्थः । 'मासेभ्यसंवत्सरं, संवत्सरार वरुणलोकं, वरण- लोकात् प्रजापतिलोक' इति कौण्डिन्यश्रुतौ संवत्सरात्परं वरुणलोकः पठित. । 'संवत्सरात् तटितमागच्छति, तटित. प्रजापतिलोकं' इति गौपयनश्रुतौ संवत्स- रदुपरि तटितः पाठो दृश्यते ! तटित. परः प्रजापतिलोकच । तर प्रमः कथमिति चिन्तायां तटितो उपरि वरुण इति निधीयते । तयोरेख संबन्धो दृश्यते । 'तरितादाद्यते वरुणलोकः तटिदुपरिमुत्तमयो राजते तत्रासी यस्तो राजा सत्यानृते विविचति' इति उपरिसम्बन्धत्वश्रुतेः । वटिहारा वरुणस्य प्राप्यत्वबोधनात् इत्यर्थ. ॥ सत्यानृते-जास्ते सत्यानृते, विविचति-रिवेचयति, 'कलात्य जगाद को वाऽनृतं जगाई' इति विवेचयतीत्यर्थः] ·अतिवाहिकाधिकरणम्-अद्वैतम् अद्वैतम् आतिवाहिकाधिकरणम् । (१८२). { आतिवाहिकास्तल्लिङ्गात् । (५२१) उभयव्यामोहात् तसिद्धः। (५२२) 1- वैद्युतेनैव ततस्तच्छूतेः । (५२३) अचिरादय एते च नेतारो देवतास्स्मृताः । न भोगभूमपश्चिभूता गमयितृश्रुतेः ॥ १०२ ॥ अधिकरणार्थः । किगेते अचिंरादयः मार्गचिभूताः भूमयो वा गन्तॄणां नेतारो वेति विशये 'स एतान् ब्रह्म गमयति' (छा. ४-१५.५) इति गमयितृत्वश्रवणात् आतिवाहिका एव । अमिलोकं प्राप्तः अयं ज्ञानी अमिना अतिवायते, स वायुलोकं शतः वायुना अतिवाक्षत इत्यादि अहितव्यम् । विद्युत्गुरुपस्यैव साक्षात् ब्रह्मलोकगगयितृत्वं । वरुणेन्द्र प्रजापतयस्तु तत्साहा- प्यका इति वेदितव्यम् । इति ।। - . (५१३) विशिष्टाद्वैतम् आतिवाहिकाधिकरणम् । (१४९) आतिवाहिकास्तल्लिङ्गात्। (५१२)' वैद्यतेनैव ततस्तच्छ्रुतेः । अमानवान्ताचिराद्याः स्वप्राप्तापतिवाहिकाः न युक्ता ब्रह्मणा सर्वे देवा एव भान्ति ते ॥ १०३ ॥ साक्षाबलममीपं तु भक्तं विधुनपत्यत्तौ । 'वरुणायामापकास्तै विद्युतः कीर्तिताः श्रुतौ ॥ १०४ ।। -- अधिकरणार्थः । अचिरादयः मार्गचिहभूता. उत, भोगभूमय. अय वोदार इति । अोरातां आतिवाहिकर एते । अस्या एतेषां जानिना- मतिवहने नियुक्ता इत्यर्थः । . विद्युत्पुरुष चरणेन्द्रप्रजापतिसहायेन साक्षात् एनान् मय प्रापयतीत्यर्थः । "तनुल्योऽमानस एनान् बन्न गनपति" (छा. ४-१५-५) इति श्रुतेः । .

·'मतत्रयसारसंमहे [अ.४ । 'अर्वािसरशुक्लपक्षषडुङ्मासाश्च संवत्सरं वायुं भास्करचन्द्रविधुदुदपान् सेन्द्र प्रजानां पतिम् । गत्वाथो विरजां विमुञ्चति तनुं सूक्ष्मां ततोऽमानय- स्पर्शाक्षालितवासनास्सुकृतिनो गच्छन्ति विष्णोः पदम् ॥ भूलोकेशामयोटो प्रथममहरतः पूर्वपक्षस्सितात्मा मासाप्षत्सरोथो दशतनुपवनः सैक आदित्यवर्ग: । : चन्द्रो विद्युजलेश: स मरुदधिपतिः स प्रजानामधीशः ते मार्गस्याचिरादेरतिवहन विधौ विश्वनेला नियुक्ताः 'ज्वलनदिवसज्योत्स्नापक्षोत्तरायणवत्सरान् पवनतपनप्रालेयांशून् क्रमादचिरद्युतिम् । जलधरपति देवाधीश प्रजापतिमागतः तरति विरजां दूरे वाचस्ततः परमाद्भुतम् ॥ इत्येतैः पूर्वाचार्यश्लोकः अवगन्तव्यः । । ॥ द्वैतम् आतिपाहिकाधिकरणम् । (२१०) 'ओं आतिवाहिफस्तल्लिङ्गात् । (५२९) ओं उभयव्यामोहातत्सिद्धेः । (५३०) द्वितीयमाप्य वायुर्यः आतिवाहिक ईरितः । । अन्त्यश्रुतो मुख्यायुः तेनैव ब्रह्म गच्छति ॥ १०५॥ अधिकरणार्थः । 'स वायुमागच्छन्तीति प्रथम श्रूयते । 'उलान्तो विद्वान् परमभिगच्छन् विद्युतमेर अन्तत उपगच्छति गौवि विद्युत् उत्पत्ति वायं उपगम्य तेनैव ब्रह्म गच्छति' इति अन्त्येऽपि वायुः श्रुतः । तत्र पूर्वोक्त आतिपाहिकवायुरेव अन्त्ये पठितवायु उत अन्यो वेति व्यामोहे अयमपि पूर्वोक्त आतिवाहिक एवेति निर्गीयते ।

·वैद्युताधिकरणम् द्वैतम् . 'उकान्तस्तु शरीरात सात् गच्छत्यरियेव तु । ततो हि वायो पुत्रं च योसौ नानातिवाहिक ॥" ततोऽह पूर्वपक्ष चाप्युदक् सवत्सर तथा । तरित वरुण चैव प्रजाप सूर्यमेव च ॥" " सोम वैधानर चन्द्र ध्रुव देवी दिव तथा । ततो वायु पर प्राप्य तेनैति पुरुषोत्तमम् ॥" इति प्रमाणात् उभावपि वायुरेवेत्यर्थ । 'धौर्याव विद्युत् तत्पतिं वायुमिति वायो दिवस्पति विशेषणात् धुशब्दस्य वाणीवाचिरवेन वाणीपतिं वायुमित्यर्थात् वायुरेवेत्यर्थ इति ज्ञायते ॥ द्वैतम् चैद्युताधिकरणम् । (२१) ओं वैद्युतेनैवततस्तच्छ्रुतेः । (५३१) विद्युद्गमयति ब्रह्म वायुश्चापि कथ भवेत् । विद्युत्पतिवायुरेव 'स एनानिति विश्रुतः ॥१५॥ अधिकरणार्थः । विद्युत्पतिना वायुनैव ज्ञानी ब्रह्मसमीप नीयत इत्यर्थ । 'स एनान् ब्रह्म गमयति' इति श्रुते । 'विद्युत्पतिर्वायुरेव नये न चापर । कुतोऽन्यस्य भवेच्छक्ति तमृते प्राणनायकम् ॥" इस एनान् ब्रह्म गमयति-मुख्यवायु अप्रतीकात्म्बान पर मझ, प्रती कालम्यनान् कार्य ब्रह्म गमयतीत्यर्थ । पाणनायकम् इन्द्रियम्यामिनमित्यर्थ ॥ " अद्वैतम् कार्याधिकरणम् । (१८३) कार्य वादरिरस्य गत्युपपत्तेः। (५२४) विशेषितत्वाच । (५२५) सामीप्यातदयपदेशः। (५२६) ·'४८ मतत्र्यसारसंग्रहे 17 . । । . - . कार्यात्यये तदध्यक्षेण सहातः परममिधानात् ।। (५२५) स्मृतेश्च । (५२८) परं जैमिनिमुख्यत्वात् । “(५२९) दर्शनाच । '(५३०) न च कार्य प्रतिपत्त्यमिसन्धिः । (५३१) नेतारो सगुणं ब्रह्म गतिलोकादि दर्शनात् । अकार्य ब्रह्म तत्रत्य ब्रह्मणैक्यमवाप्नुयुः ॥ १०७ ।। 11, अधिकरणार्थः । स एनान् ब्रह्म गमयति' (छा. ४-१५.५) इत्यत्र ब्रह्मशब्लश्रवणात् गतिश्रवणाच सगुणं अपरं ब्रह्मैव अमानवः गमयति इति बादरिमतम् । गन्तव्यपदेशत्वात् कार्यब्रह्मण, ब्रह्मगमयतीति ब्रह्मशब्दश्च परब्रह्मसामीप्यादुपपयते । 'ब्रह्मणा सह ते सर्वे समाप्ते प्रतिसनरे। परस्यान्ते कृतात्माने प्रविशन्ति परं पदम् ॥", इति स्मृत्या कार्यब्रह्मणा 'सह पुनरावृत्त्यभावेन मरनमया ऐक्यमाप्नुयु इति ॥ ।। जैमिनिस्तु ब्रमशब्दस्य परब्रमण्येव मुख्यप्रयोगात् परब्रौवे मापयति अमानव इति मन्यते । तथापि पूर्वोक्तं वादरिमतमेव समत्रमिति अनेकोप- निषद्वाक्यादवगम्यत इति ।। . ។ अद्वैतम् अप्रतीकालम्बनाधिकरणम् । (१८४) } 'अप्रतीकालम्बनानपतीति चादरायण उभयथाऽदोपात तत्क्रतुश्च। (५३२) विशेपं च दर्शयति । {"प्रतीकोपासनायास्तु नामाधास्सप्रकीर्तिताः । (नतान् ब्रह्म नयन्त्येते किन्तु बलागुणाकरम् ॥१०॥ (५३३), ·पा. ३] कार्याधिकरणम्-विशिष्टाद्वैतम् अधिकरणार्थः । अमानवः रार्वान् विकारालम्बनान् ब्रह्मलोक प्रापयति, उत कांश्चिदेवेति विशये प्रतीकाल बनान् , नामाधुपासकान् वर्गयित्या, नयतीति बादरायणाभिप्रायः । 'तं यथा यथोपासते तदेव भवति इति श्रुतेः ।। विशिष्टाद्वैतम् कार्याधिकरणम् । (१५०) कार्य वादरिरस्य गत्युपपनेः । विशेपितत्वाच । सामीप्यात्तु तद्वथपदेशः । कार्यात्यये तदध्यक्षेण सहातः परमभिधानान । (५१७) स्मृतेश्च । (५१८) परं जैमिनिर्मुख्यत्वान् । दर्शनाच । (५२०) न च कार्य प्रत्यभिसन्धिः । (५२१) अप्रतीकालम्बनानयतीति यादरायण उभयथा च दोपान तस्क्रतुश्च । (५२२) विशेषञ्च दर्शयति । (५२३) चतुर्मुखोपासका ये ब्रह्मलोकान् नयन्ति तान् । तत्र स्थित्वा तेन साकं साक्षाद्ब्रह्म नयन्ति ते ॥ १०९ ॥ ब्रह्मात्म च स्वात्मानं परं ब्रम च ये बुधाः । उपासते तानुभयान ते नयन्त्यातिवाहिका: ॥११॥ अधिकरणार्थः । अचिरादिकः आतियाहिकगणः चतुर्मुखनमोपास- कानेव गस्तीति वादरिमतम् । परनझोपासकानेय नयतीति जैमिनिमतम् । बादरायणमतं तु तत्ततुन्यायाः प्रकृतिवियुक्तनात्मानं ब्रह्मात्मकं उपासीनान् परंबलोपासनांध नयतीति । नामादिभतीकोपालम्बनान् केवलं या अचि- द्वाज प्रष्ट्या उपासीनांश्च न नयतीति ॥ 7 ·मतमयसारसग्रह द्वैतम् कार्याधिकरणम् । (२१२) ओं कार्या पार रिरस्य गत्युपपत्तेः (५३२) ओं विशेपितत्नाथ । (५३३) ओ मामीप्यातु तव्यपदेशः । (५३४) औ कार्यात्यये तदध्यक्षेण मानः परमभिधानात् । (५३५) औ स्मृतेश्च । (५३६) ओ पर जैमिनिर्मुल्यत्वात् । (५३७) ओ दर्शनाच । ओं न च काय प्रतिपयभिमन्धिः । ओ अप्रतीकालम्चनान्नयतीति बादरायण उभयथा च दोषातरक्रतुश्च । (५४०)। आ विशेष च दर्शयति । (५४१) चतुर्मुखं नयत्येपः विद्युत्पुस्प इत्यपि । परब्रह्मसमीप हि चिरिञ्चे वती ततः ॥ १११ ॥ चतुर्मुसेन तेनैव सा ग्रहा प्रयाति सः । माक्षात् परब्रह्मनेता विद्युत्युत्प उच्यते ॥ ११ ॥ कार्यबहाणि विश्वामो मुमुझोर्न हि युज्यते । अमतीमालम्बनास्तु परं नयति बेशुतः ॥११३॥ अधिकरणार्थः । गरि कार्यवश गमयति विद्युत्पतिरिति मन्यते । " मते देवान् पर प्रभ क पुमान् प्राप्नुयात् पचिन् । यद्यपि ब्रह्मदृष्टिम्स्यात् ब्रामरोक्मयाप्पुयान " इति प्रमाणात् । 'प्राण चतुर्मुस प्राप्नोति वागण चतुर्मुख' इति कापणारयश्रुते-च । 'अवि- दाप्नोति पर' इति व्यपदेशन्तु तम्प एव ब्रह्म प्राप्नोतीत्यर्थानुपपद्यते । “अथ सह यमणा परमभिगच्छन्ति' इति सौपर्णधुत्या अध्यक्षेण प्रमणा सह गच्छन्ति इति । 'ब्रह्मणा सह ते स.' इति श्रुतिस्मृत्यादे । ।

·कार्याधिकरणम्-दैतम्
जैमिनिस्तु परम्नहोव गमयतीति मन्यते ।
'यदुपास्ते पुमान् जीवन् यत्प्राप्तुमभिवाञ्छति ।
यच्च पश्यति तृप्तासन् तत्प्राप्नोति मृतेरनु ॥” इति पाभवचनात्
परनमोपासकः परनझैव प्राप्नोतीति ।।
बादरायणस्तु "प्रतीक देह उद्दिष्ट. येषां तत्रैव दर्शनम् ।
न तु व्याप्तया कापि प्रतीकालम्बनास्तु ते ॥"
"अपतीका देवतास्तु ऋपीणां शतमेव च ।
राज्ञां च शतमुद्दिष्टं गन्धर्वाणां शतं तथा ॥"
एतेऽधिकारिणोन्यास दर्शनेऽन्ये न तु इचित् ।
अयोग्यदर्शने यलात् अंश. पूर्वस्य चापि तु ।।
अप्रतीकाश्या ये हि ते यान्ति परमेव तु ।
खदेहे ब्रह्मदृष्टयैव गच्छेद्रमास लोक ताम् ।।
ब्रह्मणा सह संप्राप्ते संदारे परमं पदम् ॥"
इत्यादि प्रमाणात् अप्रतीकाल बनान् परं नयति विद्युत्पतिरिति मन्यते ।
'यत्फतुर्भवति तत्कर्म कुरुते, यत्कर्म कुरुते तदमिसम्पद्यते' इत्यादि श्रुतेश्च ।
अत्र कर्मशब्द: उपासनापरः ।
'अन्त.मकाशाः यहि प्रकाशाः सर्वप्रकाशाः । देवा वा सर्वप्रकाशाः,
ऋषयो अन्तःप्रकाशाः, मनुष्या एव बहिःमकाशा' इत्यादि श्रुतेः मनुष्याः
खयोग्योपासनं कृत्वा वयोग्या मुक्ति प्राप्नुवन्ति इति ।
'सिद्धान्तनितिकराः प्रतीकं देवादिकं तगत एव ये नराः । उपासते
ते परतस्समाप्नुयुः ब्रह्माणमस्लान् मतिमाप्य विष्णु । प्राप्स्यन्त्यतोन्येपितमाप्य
तस्मात् हरि गता मुक्तिभाजः परं ते ॥ इति अनुन्यास्यानोक्तरीत्या चतु.
मुखमुपास्स तस्मात् ज्ञानं प्राप्य विष्णु भजन्त इति कार्यब्रह्ममाप्तिपरमिति
बादारमतमपि युक्तमिति भावः । सर्वेषामपि सत्यलोके चतुर्मुखोपदेशः ।
"ज्ञान चतुर्मुखात् पाप्यमुच्यते नात्र संशय: ।
उपदेशात्मणस्तु सपागेर मुक्तये ॥"

·मतत्रयसारसग्रहे , इति प्रमाणात् । 'मगा सह ते सरें सप्राप्ते प्रतिसञ्चरे । परस्यान्ते परात्मान प्रविशन्ति परम्पदम् ।।' [परात्मन =परमात्मचिन्तका , परस्सवमायुष , अन्ते शतसक्त्सरान्ते, प्रतिसञ्चारे=प्रलये सति चतुर्मुसेन सह ब्रह्म प्रविशन्तीत्यर्थ ।] " तथापि प्रकृतबन्धो ब्रह्मणा सह भिद्यते " इत्यादि प्रमाणाच वैद्युत चतुर्मुखलोकमेव स्व प्राप्तान नयतीति सिद्धान्त ॥ ॥ इति मतायसारसंग्रहे चतुर्थाध्याये तृतीयः पादः ॥ ॥ मतत्रयसारसंग्रहे ॥ ॥ चतुर्थाध्याये~-चतुर्थः पादः ॥ जराम् गम्पद्याविर्भानाधिकरणम् । (१८५) सम्पद्याविर्भावस्वेन शब्दान् । (५३४) मुक्तः प्रतिज्ञानान् । (५३५) जात्मा प्रकरणात् । ज्योतिः परं प्राप्य विमुक्त आत्मा स्वेनैव रूपेण च केलेन । निष्पद्यतेऽपूर्वगुणेन नेति ज्योतिः परात्मेति च नियतीह ॥११४ अधिकरणार्थः । निर्गुणविद्याफ्रैक्देशान्तर ब्रह्मभावाविर्भार सगुण विषाफल्य सर्वेश्वरतुल्यभोगभाक्त्व ददानी चतुर्थे पादे चिन्त्यते । 'एप समसादो अम्माचारीरात् मभुत्याय परज्योतिस्पसपद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते' दलात्र शूयमाणा अभिनिप्पत्ति केनचिदागन्तुपेन विशेषण विशिष्टा आहोचित आममात्रेणेति सगये केवलेनगममा आर्भिवति न धर्मान्तरेण । स्वेन रूपेणामिनिप्पयते' इति पशब्दविशेषण थरणात् । अन्यथा स्वशब्द विशेषण व्यर्थ स्यात् । 'अमिनिष्पयते इति शब्दच नोत्पतिपर्यायाधक | ·पा. ४] संपद्याविर्भावाधिकरणम्-विशिष्टाद्वैतम् यथा रोगनिवृत्तौ अरोगो अभिनिप्पयत इत्यवेव पूर्वावस्थापेक्षकार्थक एव । 'परंज्योतिरुपसंपवत' इति ज्योतिश्शब्दश्च प्रकरणात् आत्मन्येव वर्तत इति अविद्यानिवृत्तः मुक्तात्मैव अत्र श्रुतौ प्रतिपायत इति ॥ विशिष्टाद्वैतम् संपद्याविभानाधिकरणम् । (१५१) संपद्याविर्भावस्स्वेन शब्दात् । (५२४) मुक्तः प्रतिज्ञानात् । (५२५) आत्मा प्रकरणात् । (५२६) विमुक्त आत्मा निजरूपभागित्युक्ते धुपासाफलमत्र नेति । न कर्मरुद्धं गुणजातमस्य कर्मण्यपास्ते पुनराविरासीत् ॥११५॥ अधिकरणार्थः । अनिरादिना मार्गेण अपुनरावृत्तिलक्षणागतिरुक्ता पूर्वम् । इदानीं मुक्तैश्चर्य चिन्त्यते । 'परंज्योतिरुपसंपद्य स्वेन रूपेणाभि- निप्पद्यत' (हा. ८-१२-२) इति श्रुतिः परब्रह्मप्राप्तस्य साध्येन केनचिद्रूपेण संबन्ध बनिः, उत स्वाभाविकम्यरूपाविर्भावमिति विशये साध्यापसंबन्ध वाति युक्तम् । अन्यथा उपासनायाः फलाभावस्स्यात् इति पूर्वपक्षे, स्वाभा- विकस्वरूपाविर्भावस्पं फलमेव वक्ति । स्वेन रूपेण ' इति विशेषणात् । आगन्तुकविशेषपरिग्रहे स्वेनेति शब्दो व्यर्थःस्यात् । प्रतिज्ञानाच्च बन्ध- निवृतिरूपा मुक्तिरेव 'अभिनिप्पद्यते' इति शब्देनोच्यते । 'युक्त्या अग्रमों निप्पद्यते' इत्यादी स्वरूपाविर्भावेऽपि अभिनिप्पतिशब्दप्रयोगात् । " यथा न फियते ज्योरखा मलप्रक्षालनान्गणे । दोषपहाणान्नज्ञानं आत्मनः क्रियते तथा ॥" " यथोदपान करणात् क्रियते न जलाम्बरम् । रादेव नीयते व्यक्तिमसतस्सम्भवः कुतः ॥" " तथा हेयगुणध्वंसात् अवयोधादयो गुणाः । प्रकारान्त ग गन्यन्ते निल्या एवात्मनो हि ते ॥"

·मत्तत्रयसारसग्रहे
इति कर्मणा तिरोहिताना ज्ञानानन्दादिगुणाना कर्मक्षये आविर्भाव सम्यगेति ।
अस एव " अकारार्थी या स्वमहमय मा न निवडा
नराणा नित्यानामयनगिति नारायणपदम् ।
यमहरामै कार सक्लमपि सर्वत्र सकलायु
अरसास्थानिम्यु मम सहजकैदयविधय ।"
इति पूर्वाचारपि म्यामाविक कैदर्याविर्भाय एवं अभिनिष्पत्तिगन्दायों
वर्णित । इति ॥
द्वैतम् सम्पयाधिकरणम् । (२१३)
ओ सम्पद्याविभावस्वेन शब्दात् । (५४२)
ज्ञानी भवाब्धि तीरें प्राप्यनहाविहाय तत् ।
स्वेन रूपेण सम्पदा मुइते भोगान् नहुन्निजान् ॥११६ ॥
अधिकरणार्थः । मुक्तस्य भोगमहिमा अप्रोच्यते । स य एवं
रिदेव मन्वान एव पश्यत्रात्मान अमिसपधैतेनात्मना यथाकाम सर्वान् कामान
अनुभवति' इति सोपर्णश्रुति । 'परज्योतिरुपसपद्य म्वेन रूपेणामिनिप्पयते'
इति छान्दोग्यश्रुति । 'एत सेतु तीळ अन्धन्सन् अनन्यो भवति' इति ।
'इमा घोरामशिया नदी तीर्खा एत सेतुमाप्य एतेनैव सेतुना मोदते प्रमोदते
आनन्दी भवति । इति न श्रुति मुक्त ससारमा तीत्वा ब्रा सम्पय ब्रह्म
अविहाय स्वस्वयोग्यानानन्दान अनुगवतीति वक्तीत्यर्थ ॥
द्वतम् मुक्ताधिकरणम् । (२१४)
ओ मुक्तः प्रतिज्ञानात् । (५४३)
'तन यति" मुक्तोय सान् कामान् समश्नुते ।
नरांसारी प्रतिज्ञानात अहरित्यादि पदराः ॥ ११७॥

·आत्माधिकरणम्-द्वैतम् अधिकरणार्थः । 'स तत्र पर्येति' इति श्रुतौ तच्छब्देन संसारी नोच्यते । अपि तु मुक्त एव । 'अहरहरेनमनुप्रविशति' इत्यारभ्य 'कार्मा- श्वानुभवति' इति बृहच्छ्रुतौ मुक्त एव प्रतिज्ञायत इत्यर्थः . द्वैतम् अल्गाधिकरणम् । (२१५) ओं आत्मा प्रकरणान् । (५४४) परंज्योतिः परात्मैव तत्प्राप्तिर्मुक्तिरीरिता । परमात्मा प्रकरणात् ज्योतिश्शब्देन कथ्यते ॥ ११८ ॥ 'अधिकरणार्थः । 'परंज्योतिरूपसंपद्य' इति परंज्योतिश्शश्देन विष्णु- .. वोच्यते । 'न त्वन्ये अनिसूर्यादयः । '"परंज्योतिः परंबा परमात्मादिका गिरः । सर्वत्र हरिमेवैकं ब्रूयुर्नान्य कथञ्चन ।" इति प्रमाणान् ॥ अद्वैतम् अविसागेन दृष्टत्वाधिकरणम् ।। (१८६) अविभागेन दृष्टत्वात् । (५३७) जमापृथक्भाव एव तत्चमस्यादि वाक्यतः । शुद्धोदके शुद्धजले तागेवेत्यतश्च सः ॥११९॥ 'अधिकरणार्थः । स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते' इति आत्मप्राप्तिः परस्मादात्मनः पृथगेव, उत अविभागेनैव अवतिष्ठतीति संशये 'तत्त्वममि । (छा. ६-८-७) 'अहं ब्रह्मास्मि' (इ. १-४-१०) 'यत्र नान्यत्पश्यति' (छा. ७-२४-१) 'न तु तद्वितीयमस्ति ततोऽन्यद्धिमत्त यत्पश्येत् (यु. ४-३-२३ 'यथोदकं शुद्धे शुद्धमासिक तादृरोष भवति । एवं मुनेर्विजानत आमा भवति गौतम' (कट, ४-१५) इत्यादि श्रुतिभिः परमात्मना अविभागेनैव अवतिष्ठत इति प्रतीयते । भेदनिर्देशन्तु 'आत्मरति.' 'आत्मक्रीट' म्वे महिन्नि प्रतिष्ठितः' इत्यादिवत् अभेदेऽपि गौणप्रयोग इति ॥ .

·मतत्रयसारसंग्रह
विशिष्टाढतम् अविभागाधिकरणम् । (१५२)
अविभागेन दृष्टत्वात् । (५२७)
परमात्मशरीरस्सन् प्रत्यगात्मा परात्मना ।
अविभागेन माकं सद्गुणान् भुक्ते प्रकारिणा ॥१२॥
अधिकरणाः । मुक्तः स्वात्मानं ब्रममकारतया ब्रह्माविरुक्तं ब्रस
तद्गुणादिकमनुभवति । 'तत्वमसि' 'सर्व खल्विदं ब्रह्म 'अन्तः प्रविष्टश्शान्ता
जनानां' इत्यदि थुतिभिः 'अवस्थितरिति काशकृत्स्नः' इति सूत्रेण च मुक्तः
ब्रह्मापृथक्तः ब्रह्मशरीरम्सन् ब्रह्म अनुभवतीति प्रतिपादितत्वात् । 'ब्रहण
सह विपश्चिता' इति श्रुतिस्तु पयसा सह ओदनं भुड्वते इतिचत् भोम्यसाहि-
त्यस्य ब्रमपर्यन्तत्वेऽपि सम्भवात् 'सह युक्तेऽप्रथाने' इति व्याकरणसूत्रेण
ब्रह्मणः अप्राधान्यरूपदोषो न भवति ।
"श्रियः श्रीः श्रीरोगय तप च हयां भगवती
श्रियं त्वोप्युच्चैः ययमिह भगामः शृणुतराम् ।
शौ ते भूयास्तां मुग्वतरलतारे श्रवणतः
पुनर्होत्कर्षात् स्फुटतु भुजयोः कन्चुकगतम् ॥"
(श्रीगुणरत्नाकोशे लो...)
इति विवपेक्षया लक्ष्याः उत्कृष्णवर्णने यथा न दोषः अपि तु उत्तमगुणायै-
वेति निर्णयः सद्वत् अमापेक्षया ब्रह्मगुणानां उस्कृष्टवर्णने न दोषः अपितु
ब्रह्मगुणायैव भवतीति भावः ॥
द्वैतम् अविभागाधिकरणम् । (२१६)
ओं अविभागेन रयत्वात् । (५४५)
विष्णुना मह तत्रत्यान् भोगान् भुनै म मुक्तिभार ।
परात्मना ये भुज्यन्ते भोगाम्ने ज्ञानिनामपि ॥१२१॥

·+ पा. ४] ब्रामाधिकरणम्-अद्वैतम् अधिकरणार्थः । मुक्तः खयोग्यतानुसारेण भगवद्भुत भोगवान् भवति 'मुक्ताः प्राप्य परं विष्णु तद्मोगान् लैगतः कचित् । बहिष्ठान मुञ्जते नित्यं नानन्दादीन् कवचन " [तदोगान्-ईश्वरभोग्यान् , बहिष्ठान्-ईश्वरस्वरूपरहिर्भूतान् , आनन्दा- दीन-ईश्वरस्वरूपानन्दादीन् , कथञ्चन-केनापि निमित्तेन, लेगत. अविगेधेन- अनुभवन्ति ।। . . अद्वैतम् बाहाधिकरणम् । (१८५) माम्हण जैमिनिरुपन्यासादिभ्यः । चिति तन्मात्रेण तदात्मकत्वादित्यौहलोमिः । एवमप्युपन्यासांत्पूर्वभावादविरोधं बादरायपाः । मुक्तोपहत्तपाप्मादिगुणवानाह-जैमिनिः । चैतन्यमेवात्मरूपं तदैक्य मुक्तिरित्यपि ॥ १२२ ॥ सगुणं निर्गुण ब्रह्म बादरायण आह तत् ।.. 'बाम्हैश्वर्याविरोधाय तदप्यस्तु न मुख्यतः ॥ १२३ ॥ अधिकरणार्थः । स्वेन रूपेण आत्मा भवतीत्युक्तं पूर्वत्र १ स एवान विशेषतः चिन्त्यते । 'य आत्मा अपहत्तपाप्मा सत्यकामस्सत्यसंकल्पः (छा. ८-७-१) 'स तत्र पर्येति-जक्षत्क्रीडन् रममाणः । (छा. ८-१२-३) इत्यादि श्रुतिभ्यः हेयप्रत्यनीककल्याणगुणविशिष्टरूपं ब्रह्म स्वयमपि अपहत्तपहत- पाप्मादि सत्यकामत्यादि विशिष्टम्सम् अनुभवतीति जैमिनिर्मन्यते । 'कृस्तः प्रज्ञानधन एव' इत्यादि श्रुतिभ्यः मानमेव ब्रम, सदैयय- मेव मुक्तिरिति औडुलोमिर्मन्यते । : पादरायणस्तु उभयश्रुत्यविरोधाय व्यवहारापेक्षया सगुमनाप्राप्तिः, यस्तुतः -निर्गुणत्रीवयमेव मुत्तिरिति-मन्यते . 8 ·मतत्रयसारसंग्रहे अ. ४ विशिष्टाद्वैतम् ब्राह्माधिकरणम् । (१५३) वाम्हण जैमिनिरूपन्यासादिभ्यः । (५२८) चिति तन्मात्रेण तदात्मकत्वादित्यौडलोमिः । (५२९) एवमप्युपन्यासात् पूर्वभावादविरोधं यादरायणः । (५३०) ब्रह्म सम्पद्य मुक्तात्मा भाति ब्रह्मगुणान्वितः । औडलोमिस्तु चिन्मानं तदैक्यं मुक्तिमत्रवीत् ॥ १२४ ॥ तुल्यप्रमाणवेदानामविरोधेन वर्णणात् । सगुणं ब्रह्म निर्वक्ति तच्छरीरमिदं जगत् ॥ १२५॥ विज्ञानधन एवेति खायोगाभावमाह हि । बहुप्रमाणानुगुण्यात् सगुणं ब्रह्म निश्चितम् ।। १२६ ॥ निषेधश्रुतयश्चात्र प्राकृतार्थपरा इति । असकृत् पूर्वमुक्तं हि तस्मात् स ब्रह्मणा सह ।। १२७॥ अश्नुते सत्यकामादि जुष्टो ब्रह्मगुणान् बहून् । अप्राकृते तु चैकुण्ठे परमे व्योम्नि सरिभिः ॥१२८॥ अधिकरणार्थः । मुक्तात्मनः स्वस्वरूपाविर्भावः अपहताम्मत्वसत्य- सङ्कल्पवादिविशिष्ट इति जैमिनेरभिप्रायः । स यथा सैन्धवपनोऽनन्तरोबाह्यः कृत्स्नो रसघन एव एवं वा अरेऽयमात्माऽनन्तरोऽवाह्यः कृल्नः प्रज्ञानधन एव' (वृ. ६-५-१३) इति श्रुत्या चैतन्यमानमेव ब्रह्मस्वरूपमित्यौडलोमिमतम् ।। बादरायणस्तु निखिल्हेयप्रत्यनीककल्याणैक्तानत्यादिगुणयुक्तं प्रम इति स्थापितत्वात् मुक्तोपि अपहत्तपाप्मत्वसत्यसङ्कल्पल्यादिविशिष्टम्सन् बहा अनुभव- तीति मन्यते । विज्ञानधन एवेति तु स्वायोम्यन्यवच्छेदपर एव । रसवलु आग्रफलादिषु त्वगादि प्रदेशभेदेन रसभेदे सत्यपि सैन्धवपनरस सर्वत्र एकरसत्वं तथा आत्मनोपि सर्वत्र विज्ञानस्वरूपत्वमस्तीति नेतर सत्य- कामत्वादिगुणसत्ताविरोधो न । सैन्धयने सर्वत्र रसैक्येऽपि रूपकाठिन्यादि- सद्भाराविरोधः । तद्वदित्ययः ॥ यथा ·पा. শিক্ষা-ঝিহিঙন " यत्सामान्यविशेषवर्मसु गुणपत्यासविध्यालासु नैय्यन्तेषु जनार्दनप्रणयिषु प्राबल्यदौर्बल्ययोः । प्रस्ताव प्रतिपेदिरे कतिचानापच्छेदनीतिच्छलात् गीगांसापदवीपरिश्रमकथादूरेषु तच्छोभते ॥ " यद्ब्रह्मणो गुणविकारशरीरभेद- कर्मादिगोचरविधिप्रतिषेधवाचः । अन्योन्यभिन्न विषयाः न विरोधगन्धं अर्हन्ति तन्न विधयः प्रतिपंधवाध्याः ॥" " असीयोमीहिंसा निजविधिविहिता कि निपिद्धा न हिंसात् भूतानीत्येत्तयोक्या पशुपदविषयश्छाग एवं न्यरूपि । 'छागो वा मन्त्रवर्णादिति च तदुभयन्यायतो हेयधर्म- क्षेपार्था निर्गुणोक्तिः श्रुतशुभगुणके निर्मले अणि स्यात् ।।" इति सगुणनिर्गुणश्रुतीनामविरोध. पूर्वाचायैरेव वर्णितः । तथा 'अहं ब्रह्मास्मि, इत्या अहं शब्देन जीवः 'पुरुष एवेर्दै सर्व' इति पुरुषशब्द: परमात्मपर इति प्रसिद्धः ॥ 'पुरुषाः पूरुषा नराः' इति कोशात पुरुषशब्दस जीववाचितया प्रसि- याधिक्यात् जीवपरमात्मनोरभेद एव तात्पर्य श्रुतीनामिति परमत्युक्तिनिरा- करणाय पठितश्लोक:- "किं जीवः पुरुषोक्तिगोचर इति श्रीशोपि तद्वोचरः जीवरस्यादिरिशो ध्रुवो भवति किं तौ स्थाणुसंज्ञाविति । तक्षलाय घटेत कि 'मुखभुवानाचर्यसंशब्दनं मण्डूकत्यमुपैति कि हरिपदस्पर्शन कप्ठीरवः ।" मुसभुना=आक्षणाना, “ग्रामगोऽस्य मुरामागोत् । ति युतः ।

·मतायसारसग्रहे द्वैतम् ब्राह्माधिकरणम् । (२१७) आ नाम्हेण जैमिनिरुपच्यामादिभ्यः । (५४६) ओ चिति माण तात्मकवादित्यौदलोमिः । ओं एवमप्युपन्यामापर्वभावादविरोध वादरायणः । (५४८) ज्ञानी मुक्तो विष्णुदेहं लब्ध्वा तहानयम् । मुड्नते भोगान् शानरूपो ज्ञानदेहीति कश्चन ।। १२९ ।। माद्विमुक्तश्चिन्मात्री चिन्मानेन्द्रियगानपि । विष्णु प्रविश्य भोगान् सः भुयते स्वष्टानुसारतः ॥१३०॥ अधिकरणार्थः । मुक्त मप्राप्तदेहपरित्यागेन ब्रह्मशरीरान्तर्गतम्सन् ब्रह्मणा सह भोगान् भुते । 'स वा एष ब्रह्मनिष्ठ इद शरीर मर्दुमति सृज्य ब्रह्माभिसपद्य ब्रह्मणा पश्यति, ब्रह्मणा शृणोति ब्रमणैवेद समिनुभवति' इति माध्यन्दिनायनश्रुते । " आदचे हरिम्तेन हरिदृष्टैव पश्यति । गच्छेच्च हरिपादाभ्या मुक्तस्यैपा स्थितिर्भवेत् ॥" इति स्मृतेश्च । इति जैमिनि । 'सर्व वा एतदचित् परित्यज्य चिन्मार एवैप भवति चिन्मात्र एवाव तिष्ठते' इत्यादि श्रुत्या मुक्त चिन्मात्रदेही सन् भुक्ते इत्यौटुलोमि ।- बादरायणम्तु उभयमप्यविरोधेन ब्रवीति । 'मयं देह परित्यज्य चितिमात्रात्मदेहिन । चितिमानेन्द्रियाश्चैव प्रविणा विष्णुमव्ययम् ॥" " तदगानुगृहीतैश्च साख प्रवर्तनम् । सुन्ति भुञ्जत भोगान् तदन्तर्गहिरेव वा । यभेष्ट परिवर्तन्ते तस्यैवानुग्रहेरिता ॥" इत्यादि प्रमाणात् ।।

·पा ४]
सङ्कल्पाधिकरणम्-अद्वैतम्
-
अद्वैतम् सङ्कल्पाधिकरणम् । (१८८)
सकल्पादेव तु तच्छृतेः । (५४१)
अत एव चानन्याधिपतिः । (५४२)
। मुक्तात्मनस्तु सकरपात् पिलायाः प्रभान्ति ते ।
साधनान्यनपेक्ष्यैव ततोनन्याधिपोऽभवत् ॥ १३१ ॥
यथाऽगस्त्यो योगशक्त्या समुद्रमपियत्तथा ।
दण्डकारण्यमप्यत्र जनवासमचीवलपत् ॥ १३२ ॥
तद्वज्ज्ञानी स्वविधायाः माहात्म्यात् सृजति स्वयम् ।
तसादनन्यापेक्षस्सन् सृष्ट्वाऽनुभवति स्वयम् ॥ १३३ ॥
अधिकरणार्थः । स यदि पितृलोककामो भवति सकल्पादेवास्य
पितर समुतिष्ठन्ति' (जा ८-२-१) इत्यादि श्रुत्या मुक्त स्वसङ्कल्पादेव
निमित्तान्तरानपेक्षस्सन् यथा अगम्त्य स्वयोगमहिना समुद्रपिबत् कस्यचित्
शापात् प्राणिनिवासानमपि दण्टकारण्य जनवासा, कारयामास तद्वत् इच्छानु-
गुण्येन सर्वान् सृष्ट्वा अनुभमति विद्यामाहात्म्यात् । 'सर्वेपु रोकेपु कामचारो
भवति' (छा ८-१-६) इत्यादिक्मुपपद्यते ।।
विशिष्टाद्वैतम् सङ्कल्पाधिकरणम् । (१५४)
सङ्कल्पादेव तच्छूनेः । (५३१)
अत एव चानन्याधिपतिः । (५३२)
मत्यकामादि मुक्तस्य वाद्ययत्नानपेक्षया ।
खीयमंकल्पमात्रान् सात् स स्वराडिति वेदतः ॥ १३४ ॥
च्याच्छिनत्यत्ययोग एवकारोत्र विश्रुतः ।
निषेधस्स विधेश्चायं नाझैनन्याधिपो यतः ॥ १३५॥

·६२
मतत्रयसारसंग्रह
अधिकरणार्थः । मुक्तमधिकृत्य स तत्र पर्येति जानीडन् रममाणः
स्त्रीभिर्वा यानै ज्ञातिभिरी' (छा. ८-१२-१) इति । तत्र सकल्पादेवास्य
पितरस्समुतिष्ठन्ति' (छा. ८-२-१) इत्यादि श्रुत्यनुसारेण प्रयत्नान्तरानपेक्षम्सन्
स्वयमेव सृष्ट्या अनुभवति विधिनिषेधार्हस्सन् । सत्यसङ्कल्पत्वश्रुतेः 'स
स्वराट् भवति' (छा.. ७-२५-२) इल्पनन्याधिपत्यश्रवणात् च । 'समल्यादेव'
इत्यवधारणं तु अत्र अन्ययोगव्यवच्छेदपरं । 'विज्ञानधन एवं' इत्यत्रेव न
अयोगव्यवच्छेदपरम् । इति ।।
द्वैतम् सङ्कल्पाधिकरणम् । (२१८)
ओं सङ्कल्पदेव च तच्छ्रुतेः । (५४९)
मुक्तानां भोगसंप्राप्तौ यत्नापेक्षा न विद्यते ।
सङ्कल्पादेव पितरः उत्तिष्टन्तीति वेदतः ॥ १३६ ।।
अधिकरणार्थः । मुक्तानां पिनादिभोगप्राप्तौ निमिचान्तरापेक्षा न ।
'सङ्कल्यादेवास्य पितरस्समुत्तिष्ठन्ति' इति श्रुतेः ।।
द्वतम् अनन्याधिपत्यधिकरणम् । (२१९)
ओं अत एव चानन्याधिपतिः । (५५०)
सङ्कल्पादेव मुक्तानां स्वोत्तमानां पतिन हि ।
लक्षम्या: परो विष्णुरेव तदन्येषां यथाश्रुति ॥ १३७ ।।
अधिकरणार्थः । मुक्तः 'अहं इयतामेव नियतस्यां इति सङ्कल्पात
अथवा, अयं अस्माकमेव नियतस्त्यात् इति उत्तमानां सङ्कल्पाद्वा अनन्याधि-
पतिर्भवति । स्रोतमेन्यः अन्यनियामकरहितो भवति ।
परमोधिपतिस्तेषां विष्णुरेख न संशयः ।
ब्रह्मादिमानुपान्तानां सर्वेषामविशेषतः ।"
परमा-मायाः, लक्ष्म्याः, पर-कृष्टः । चनुमुखेतरेपां चतुर्मुखः उत्तमः, अन्ये
सवं यथायोग्य उत्तमाः। विष्णुरेच सर्वपा उत्तम इति ॥
*

·पा, ४]] अभावाधिकरणम्-अद्वैतम् सतः प्राणादिनामान्ताः सर्वेपि पतयः क्रमात् । आचार्याश्चैव सर्वेऽपि यैर्ज्ञानं सुप्रतिष्ठितम् । एतेभ्योन्यः पतिनव मुक्तानां नात्र संशयः ॥" भावे जाग्रदत् । अद्वैतम् अभावाधिकरणम् । (१८९) अभावं वादरियहोवम् (५४३) भावं जैमिनिर्विकल्पामननात् । (५४४) द्वादशाहवदुभयविधं बादरायणोऽतः । (५४५) तन्यभावे सन्ध्यवदुपपत्तेः । (५४७) " मनसैतानि ति श्रुत्या मुक्तस्याङ्गादयो न हि । "स एक"त्यादिना च सन्ति देहेन्द्रियादयः ॥ १३८॥ सत्यसंकल्पवेदेन द्वितयं शाखचोदितम् । सन्ध्ये जागरिते यद्वच भावाभावौ तनोस्स्मृतौ ॥ १३९ ।। अधिकरणार्थः । सगुणब्रह्मप्राप्त विदुषः मोक्षे शरीरेन्द्रियादीनि सन्ति या नवेति विशये 'मनसैतान् कामान् पश्यन् रमते' (छा. ८-१२-५) इति श्रुतौ मनस एय स्थितिरुच्यते । न शरीरेन्द्रियादेरिति ज्ञायते । 'स एकधा भवति त्रिधा भवति' (छा. ७-२६-२) इति श्रुत्यन्यथानुपपत्त्या शरीरेन्द्रियादेरपि भावं जैमिनिः मन्यते । बादरायणः पुनः मुक्तः सत्य- सङ्कल्पस्सन् स्वेच्छानुगुण्येन शरीरेन्द्रियादिकं सृष्ट्वा विहरति असृष्ट्वा वा । यथा द्वादशाहसंज्ञक यागः सलमपि भवति, अहीनश्च भवति । उभय लिङ्ग- श्रुत्यविरोधात् । यथा सन्ध्ये स्वमस्थाने शरीरेन्द्रियविषयेषु अविद्यमानेष्वपि उपलब्धिमानाः पित्रादयो भवन्ति एवं मोझेपीति जागरितस्थलेऽपि विद्यमाना एव पित्रादिकामाः भवन्ति तथा मुक्तम्यापि शरीरेन्दिादिभावे तदभावे च उपपत्तिरिति भावः ॥ मन ·मतज्यसारसग्रहे विशिष्टाद्वैतम् अभानाधिकरणम् । (१५५) अभा पादरिंगह होगम् । (५३३) मा जैमिनिर्विकल्पामननात् । (५३४) द्वादशाहबदुभयविधं गाइरायणोऽतः । (५३५) तन्वभादे मन्ध्यादुपपलेः । भावे जाग्रत् । प्रदीपपदावेशस्तथा हि दर्शति । स्वाप्ययनम्पत्त्योरन्पत्तरापेक्षमाविष्कृतं हि । (५३९) कर्मसम्पाद्यदेहश्च निषेधविषयः श्रुतः । अप्राकृतानेकदेमद्भावप्रतिनीधिकाः ॥ १४०॥ श्रुतयस्मन्ति तमाच विमुक्ता बहुदेहिनः । खपृष्टान् भगरत्सृष्टान् यथाकामं हि भुञ्जते ॥ १४१॥ अधिकरणार्थः । मुक्तस्य देहेन्द्रियाणि न सन्तीति वादरि । 'ग ह वै सशरीरस्य सत पियापिययोरपतिरम्ति' (छा ८-१२-१) 'अस्मा च्छरीरात् समुत्थाय परज्योतिस्पसपय' (छा ८-१२-१) इत्यादि श्रुत्या शरीराभावप मोक्षस्य क्थनात् । 'स एक्धा भाति त्रिधा भवति पञ्चमा (छा. ५-२६-२) 'सत्यममम्सत्यसारप' इत्यादि श्रुत्या शरीरेन्द्रियाणि सन्तीति जैमिनि गन्यते । जगरीरत्वादि श्रुतय कर्ममृतशरीरनिषेधपरा इति भाव । बादरायणस्नु सकल्पभेदेन द्वादमाह सत्रयाग अहीनयागध यथा वा भवति तथा मुक्तस्य नसल्पात् उभयनपि भवतीति मन्यते । शरीराद्युपकरणाभारे यथा स्वप्ने 'अथ रथान रथयोगान् पथम्मजते' (वृ ६-३ १०) इत्यादि श्रुतिभ्य जीवात्मा परमात्ममुष्टाननुभवति तथा मुत्तोपि मोजे ईश्वस्तृटेन पिगदिना लीरास भुङ्क्ते 1 गरीरेन्द्रियसनावे जामदशायामिव यथा दशरथ वसुदेवादि पितृलोकादिक आरमन सृष्ट्वा परमात्मा ते यथा लीलारस मुत्ते ·प्रदीपाधिकरणम्--अद्वैतम् " तथा मुक्ताना परमात्मा स्खलीलायव पितृलोकादिक स्वयमपि सृजति कदाचित् परमपुरुषसङ्कल्पाधीनसङ्कल्पवन्त मुक्ताय स्वयमेव सप्टा अनुभवन्ति । अणुपरिमाणोप्यात्मा मुत्स्सन प्रदीप इव स्वप्रभया देशान्तरावे शरीरान्त ती सन् खचैतन्यरूपप्रभया सर्वमनुभनति इति बाराप्रशतभागस्य शतथा कल्पितस्य च । भागो जीवस्य विज्ञयास चानन्त्यय कल्पते ॥" स्वे ५ अ . ) इति श्रुत्य अमुक्तस्य क्मनियामक मुनस्य तु म्वेच्छयैवेति बोधनात् नाणुत्वविरोध इति । 'सर्व ह पश्य पश्यति सर्वमाप्नोति सर्वश' (छा ७-२६-२) इति जीवस्य मुक्तौ सर्वज्ञत्वमप्युच्यते । प्राज्ञेनामना संपरिप्वक्त न बाह्य किश्चन वेद नानन्तर' (६-३२१) इति श्रुतिस्तु सुषुप्तिविषया न मोक्षगतजीवविषया इति न कश्चिद्विरोध । इति । अद्वतम् प्रदीपाधिकरणम् । (१९०) प्रदीपपदावेशन्तथाहि दर्शयति । (५४८) साप्ययसम्पत्योरन्यतरापेक्षमाविष्कृतं हि । (५४९) सृष्ट्वा बहूनि देहानि प्रविश्यामी दीपवत् । विकारशक्तियोगाच मुक्तो भुक्ते स्वविद्यया ॥ १४२ ॥ सगुणब्रह्मनिष्ठस्य मुक्तावेतादशी कथा । "यनत्वस्ये त्यादि वेदात् ब्रह्माभेदो हि वात्विकः ॥ १४३ ॥ अधिकरणार्थः । मुक्तस्य शरीरेन्द्रियादिसत्त्वे आत्ममनसो भेदा- नुपपत्ते एकेन शरीरेण आत्मनो योग अन्यानि शरीराणि निरात्मकानि * दास्यन्त्रागीवेति पूर्वपक्षे यथा एक प्रदीप अनेकपदीभावमापद्यते विकार- शक्तियोगात् एव एकोपि विद्वान् विद्यासामर्य्यरूपैश्वर्ययोगात् सर्वाणि शरीराणि प्रविश्य अनुभवति । स एक्धा भरति निया भवति पश्चधा सत्या नवा' (छा ७२६-२) इत्यादि श्रुते । इद सर्व सगुणवझविषयम् । एतेभ्यो यथा दारपत्र सप्रयोक्ता चेतनेनाधिष्टित सत् सदि छानुगुण गलति तद्वत् ।

·६६ 'मतत्रयसारसग्रहे । [अ. १ भृतेभ्यस्समुत्थाय तान्येबानुविनश्यति न प्रेत्य सनास्ति' (२.४ १५) 'या त्वम्य सर्वमात्मैयाभूत् तत् केन क पश्येत् केन के रिजानीयात्' (व २ १-१२) इत्यादि श्रुत्या मुत्सम्य चैतन्यमानावगते । 'हैव सन् प्रदाप्येति' (१३-२६) 'सलिर पत्तो द्रणऽद्वैतो भवनि' (3 ३ ३२) इत्यादि श्रुतिभ्य अद्वैतगेन गिद्ध्यतीत्यमदुस्यात् । इति 1 । (५५२) - द्वैतम् भागाधिरणम् । (०२०) ऑ अभावं पादरिराह धनम् । (५५१) ओं भानं जमिनिमिल्पालम्नानान् । ओं द्वादशाहादुभयविध यादरायणोतः । r (५५३). ओ तन्नभाये मंन्ध्यवलुपपत्तेः । ओं भावे जाग्रदत् । (५५५) ओं प्रदीपयदावेशस्तथा हि दर्शयति-17, (५५६) ओं स्वाप्ययसम्पत्यारन्यतरपेक्षमाविष्कृत हि । । (५५७) चिन्मानमेव मुक्तानां देही नान्य इति श्रुतेः । । ज्योतिर्मयश्च देहोस्ति स मा एप' इति श्रुतेः ॥१४४ ॥ ज्योतिर्मयश्च चिन्मा द्वितीय द्वादशाहरन् । स्वप्न टेहाद्यभावेऽपि भोजनानुभूतिमत् ॥ १४५ ॥ सनपत्तन्वभावे च मानमात्रानुभूतियत् । . ? दीपाच प्रविश्यायं देह मुंड्यने मुखादिकम् ॥ १४६ ॥ यथा दीपस्तलमेन गृह्णाति न तु कार्ण्यताम् । सर्वान् शोकान सतीर्णो हि तत्पुण्यफलमश्नुते ॥ १७ ॥ न दुःसचिन्ता यत्तात्र सुमी मोझे च तच्छुतेः । विचारो युज्यतेऽमेति मां युक्तं समीरितम् ॥ १४८॥ .

·. F, -- " + जगद्व्यापारवर्जाधिकरणम्-अद्वैतम् अधिकरणार्थः । मुफस्य चिन्मावदेहमाह बादरि । जैमिनि मुक्तस्य चिद्देह अचिदेह, वा,आह 1, यादरायणस्तु क्रत्वात्मकसलात्मक- द्वादशाहवत् उभयमध्याह । स्वप्ने देहं विना, भोग यथा या दृष्ट तथैव मुक्तावपीति युक्ति । एव मुक्तावपि भवेत् विना देहेन भोजनम् ।। स्वेच्छया या शरीराणि तेजोरूपाणि कानिचित् । खीकृत्य जागरितवत् भुक्त्वा त्याग कदाचन ॥" इति ब्रह्मवैवर्तप्रमाणात कदाचित् । शरीर स्वीकृत्य मुखादिको मुक्त्या शरीर त्यजति । शरीरप्रवेशेऽपि पुण्यभोगमेव अनुभवति । न तु दु खः। यथा दीप दीपिकादिषु प्रविष्ठ दीपिकास्थ तैलाय गृहाति न तु तैलादिगत- काप्पयादि तद्वत् । 'तीर्णो हि तदा सर्मान् शोकान् दयम्य भवति' इति श्रुत्या मुत्तौ सर्वशोकातीर्णन मुत्तेन दुख नानुभूयतेति । सुपुप्तौ मोझे च दुखाभावश्रवणात् । "तीर्णा हि सर्वशोकास्ते पुष्पपापादिवजिता सर्वदोपनिवृत्तस्ते गुणमानवरूपिण ॥" इत्यादिवचनात् । अत्र पिताऽपिता गवति अनन्वागत पुण्येन अनन्यागत पापेन' इत्यादिश्रुतेश्च । इति ॥ , अद्वतम् जगद्व्यापारवाधिकरणम् । (१९१) जगद्व्यापारपर्ज प्रकरणादसन्निहितत्वाय । (५५०) प्रत्यक्षोपदेशादिति चेनाधिकारिफमण्डलस्योक्तः । (५५१) विकारावर्तिं च तथा हि स्थितिमाह । (५५२) दर्शयतश्च प्रत्यक्षानुमाने । (५५३) । भोंगमानसाम्यलिशाच । (५५४) अनापत्तिरशन्नादनावृतिदादात् ।

·मतत्रयसारसंग्रह अ.४ मुक्तानां ब्रह्मणश्चापि समानासृष्टिरत्र न । . जगत्सृष्टिः ब्रह्मणस्तु तदन्येपु समानता ।।१४९ ।। मोगेन साम्यं मुक्तानां ईश्वरेणेति कथ्यते । तत्यानात् पुनरावृत्तिः न हि किन्तु सदत्यये ॥ १५० ॥ तदध्यक्षेण माकं ते साक्षान्मुक्तिमवाप्नुयुः । एतदेवात्र वेदान्ते वेद्यं निर्णीयते बुधैः ॥ १५१ ॥ अधिकरणार्थः । सगुणब्रह्मविद्यानिष्ठानां ब्रह्ममाप्ती " आप्नोति म्याराज्य (ते. १-६-२) 'सर्वेऽम्मै देवा बलिमावहन्ति' (ते. १.५-३) इत्यादि श्रुत्या निरङ्कुशैश्चर्यपासिरिति प्रते जगदुत्पत्त्यादि व्यापार विना ऐश्वर्य- प्राप्तिः । जगत्सृष्टयादिकं तु ब्रह्मण एव । खाराज्यमाप्तिश्रुतिस्तु आधिकारिक- विषया । यथा ब्रह्मण. सगुणं निर्गुणं इति रूपद्वयं तत्र सगुणब्रह्मप्राप्तो सायमहैश्वर्यमेव मुक्तम्य श्रुतिस्मृतिभ्यां सगुणब्रह्मभोगसाग्यमेव प्रतीयते । अनावृत्तिम्तु 'तयोर्धमायनसृतल्वमेति' (छा. ८-६-६) 'तेषां न पुनरावृत्तिः' (बु. ६-२-१५) 'एतेन प्रतिपयमानाः इमं मानरमावर्ते नावर्तन्ते' (छा. ४- १५-६) 'व्रत्मलोकमभिसंपद्यते न च पुनरावर्तते । (छा. ८-१५-१) इत्यादि श्रुतिभ्यः मगुणब्रह्मप्राप्तस्स ब्रह्मणा सह ते सर्वे समाप्त प्रतिसञ्चरे । परस्यान्ते कृतात्मानः प्रविशन्ति परं पदम् ॥" इत्यादिशाखात् कार्यात्यये सति तदध्यक्षेण साकं पुनराकृत्त्यभावेन निर्गुणवहौस्यमा मुक्तिः भवतीति सिद्धान्तः । तद्योयो देवानां प्रत्यबुद्ध्यत एव तदभवत् । मवेद ब्रह्मैव मवति' 'वं स्त्री व पुमानमि' त्वं कुगार उत या कुमारी, लं जीर्णोदण्डेन ,पथसि लं जातो भवसि विश्वतो मुख.' 'तत्वमसि' इत्यादि श्रुत्या जीवब्रह्माभेद- सिद्धया मुक्तौ ब्रह्माभेद एवेति सिद्धान्त. । सगुणब्रह्मशरणानामपि अनावृतिः तदन्येषु अणिमायधये । " , .

·पा. ४] जगद्व्यापारवाधिकरणम्-अद्वैतन् 'तत्त्वमसीति वाक्यजन्य सम्यग्दर्शनाश्रयणेनैव साविता । न तु साक्षादिति सिद्धम् । सम्यम्दर्शिनां तु आवृत्तिशझैव नेति कैमुतिकन्यायसिद्धा , निर्गुण- ब्रह्मनिष्ठानां मुक्तिः । दहादिविद्यानिष्ठानामेव 'अनावृतिः 'श्रुतिपुसूत्रेपुरच वर्णिता । तेषामेव हि कल्पान्तरेऽपि आवृत्तिशक्षा- भवत्येव । तत्त्वमसीति शाब्दापरोक्षनानवतां 'ब्रह्मवेद ब्रह्मैव भवति' इति ऐक्यसिद्धेः आवृत्तिशकैव नेति भावः । हेयोपादेयमिश्रसगुणब्रह्मनिष्ठानामपि अनावृत्तिसिद्धौ हेयोपादेयरहितब्रह्म- निष्ठानां अनावृत्तिः किमु वाच्यमिति भावः । । यद्यपि तत्र कल्याणगुणविशिष्ट प्रक्षेव तथापि तत्र ज्ञातृत्वभोक्तवादि सत्वात् हेयमिश्रमेव ॥ अत्राय संग्रहः -- तत्र को मोहः कश्शोक; एकत्यमनुपश्यतः' इत्यीशावास्ये । 'यो साबसौ' पुरुषस्सोहमस्मि' इति च । 'न तत्र चक्षुर्गच्छति नो मनः न विनोन विजानीमो यचैतदनुशिप्यात् अन्यदेव तद्विदितात् अथोविदितादधि' इत्यारभ्य 'तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपसते' "इत्यादि केनोपनिषदि । यथोदके शुद्ध शुद्धमुदकै असिक्तं ताडगेव भवति । ब्रह्मप्राप्तो पिरजोमूद्वि- मृत्युः' इति च कठोपनिषदि । स यथेमा नद्यः स्यन्दमानाः समुद्रायणाः समुद्रं प्राप्यास्तं गच्छन्ति मियेते तासां नामरूपे समुद्र इत्येवं प्रोच्यते । एव- मेवास्य, परिद्रष्टुः इमाप्पोडशकलाः• पुरुषायणाः पुरुष प्राप्यास्तं गच्छन्ति भिधेते तासां नामरूपे पुरुष इत्येव प्रोच्यते स एषोकलोमतो भवति' इति प्रश्नोपनिषदि । 'ब्रह्मवेद विश्वगिदं वरिष्ठं निरञ्जनः परमं साम्यमुपैति प्रम वेंद ब्रह्मैव भवति' इति मुण्डकोपनिषदि । 'ऐकास्यप्रत्यसारं प्रपञ्चोपशम शियमद्वैतं चतुर्थ मन्यते स आत्मा विज्ञेयः । अमावोव्यवहार्यों प्रपञ्चोपशम- । शिवोद्वैतः । प्रपश्चं यदि विधेत निवर्तेत न संशयः । मायामात्रमिदै दैत. मद्वैत 'परमार्थ. ।। इति माण्डूक्योपनिपदि । 'मयं प्रतिष्ठां विन्दते अथ सोमयं गतो भवति स एकः स य एवं वित्' इति तैतिरीयके । 'सर्वान् कामानापयामृतरसमभवत्' इत्यैतरेयोपनिपदि । 'सदेव सोम्येदमग्न आसीत ।

·७० मतत्रयमारसाहे [४ एकमेवाहितीय' 'तत्त्वमसीत्यावृत्ति । 'तरति शोकमात्मरित्' इत्यादि छान्दोग्ये । 'सोनिमत् तस्मादेकाफी विमेति स ह अब ईक्षा चक्रे यन्मदन्यनास्ति कस्मान्नु सिमीति तत एवात्य भय वीयाय कामाद्धयभेप्यत् द्वितीयादै भय भवतीति' 'नयो देवाना प्रत्ययुद्धयत स एव तत्भवत्' 'अह ब्रह्मास्मीति' 'अथात आदेशो नेति नेति' 'निभानधन एव एतेभ्यो भूतेभ्यो समुत्थाय तान्येवानु विनश्यति न प्रेत्य सजास्ति' इति । 'योयमात्मा इदममृत इद ब्रम इद सर्व इत्यम्यावृति 'इन्द्रो मायामि पुररूप ईयते' इत्यारभ्य 'अयमात्मा सर्वानुभू इत्यनुशासन' इति ।। 'एष त आत्मा सन्तिर अतोन्यदात' इत्यम्य आरति विज्ञानमानन्द बम रातितु परायण तिष्ठमानम्य तद्विद नरिप्यत्यभय वै जनक प्राप्तोसि ब्रह्मैव सन् अमाप्येति' 'अथ मोमृतो भाति अन म समश्नुते' 'मनसैंया नुद्रष्टय नेह नानाम्नि विञ्चन' 'मृत्योम्स मृत्युमाप्नोति य दर नानेव पश्यति' 'स वा एप महानन आभा अनरोमरोमृतोभयो भन्न अभय वै नाम मरति य एव वेद' 'यत्र हि द्वैतमिव भवति तदितर इतर पश्यति' इत्यारभ्य 'याज्ञ वल्क्यो विरहार' इत्यन्त । 'यो सारसी पुरुष सोहमस्मि' को देव सर्व भूतेषु गूढ' 'साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्च' इत्यादि वृहदारण्यके । 'दाधे न्धनमिवानल' 'परेऽव्यये सर्व एकी भाति' 'सोहमस्मि' 'अह मनुरभवं' 'तमेवैक जानथ जन्या वाचो विमुच्चय' 'भैव सन् ब्रह्माप्येति' 'द्वैतिनो तथ्यवादिन' 'अह हरिस्सर्वमिद जनार्दन' इत्यादि बहुश्रुति इतिहासपुराणा दिभ्य आत्मनों अन्यम्य अभावश्रयणात् 'सत्यानृते मिथुनीकृत्य अथ प्रता प्रनायन्ते' 'तमसा गूढ' 'तुच्छेनाभ्वपिहित' 'अमृतेन प्रत्यूढा' नीहारेण प्रास्ता इत्यादि श्रुतिभ्य अविद्यामिनित आत्मैव प्रपञ्चात्मना अभासत इति सम्यक् प्रतीते अविद्यानिवृतिरेव मुक्तिरिति सिद्धो मुत्तौ खयप्रकाश ज्ञान मेवावशिष्यत इति ज्ञानपर्यायामक्यगेव मुक्तिरिति सिद्धान्त । तादृश ज्ञान च असवेद्यगेव । वेद्यत्वाभ्युपगमे मन इन्द्रियविशिष्टदेहसद्धावो अभ्युपगन्त व्यस्यात् । तथा सति 'न ह वै सशरीरस्य' इति श्रुतिविरोधम्यात् । अस्मिन् मते अशरीरम्यैव मोक्ष इति सिद्धान्तात् । - , ·पा. १] जगदगपारवाधिकरणम्-अद्वैतम् ७१ अत एव भगवत्पादैरपि " मृल्लोहविप्फुलिनाथैः सृष्टिर्या चोदितान्यथा । उपायस्सोवताराय नान्ति भेटः कथञ्चन " इति सम्पदायकृद्रोडपादकारिका स्वसिद्धान्तानुगुध्याय अनूदिता'अस्य अर्थश्व 'मृत्तिकेन्येव सत्य' 'लोह एव सत्य' 'यथाग्नेः विप्फुलिङ्गा, व्युचरन्ति' इत्यादि श्रुतिमिः या सृष्टिः अन्यथान्यथा उच्यते तादृशप्रकार: निर्विशेष- ब्रह्मणि बुद्धयुत्पादनाय उपायल्लेन कायते । न ब्रह्मभिन्न यस्त्वस्तीति । परगते मुक्तौ अप्राकृतानेकशरीरकल्पना सर्वविधतारतम्यादिक । “ अस्माकं तु सकलश्रुत्यन्तमुख्यतात्पर्य अद्वैत ब्रह्मण्येवेति सर्व समीचीनम् ॥ । आत्मैकत्वविबुद्धयेऽखिलमिदं साध्यस्तनिर्वासने सूत्रं चान्यदपि प्रवर्तत इति श्रुत्यैव विज्ञायते । शुद्धामग्रहणे विमूढमतयः तेषां च मुक्त्यै क्रमात् मंत्राण्याह महर्पिरत्र सगुणे तात्पर्ययुक्तानि मः ॥ जगनिदान ब्रम्हेति कारवटेश्मवत् स्मृतम् । :: ज्ञाने ब्रह्मणि संभाते विद्या नस्यति खयम् ॥ ब्रह्मोपान्ति वचन सगुणं ब्रह्म तत्माप्युपायान् अङ्गीकर्मनदपि विगुणं ब्रह्म चिन्मानमन्यत् । मुक्तिर्मायाविहतिरितिनो विधमायानितिः भूयश्चान्ते भवति परमं माम्यमैक्य निति स्यात् ।। मुक्ती भेदाभ्युपगमे संस्त्या तुल्य एव म । स स्वराट् भवर्ता युवतः वो व नेतरहे । मुक्तानां ब्रामसायं तरतमसहित दैनिनः केचिदाहुः नाजानन् तत्र हेतुं युतिरपि पागं गाम्यगेतीति वक्ति । मुक्तात्मा तु स्वाडित्यपि बदति तथा प्रम चाहमानी- त्या दो न मुक्ती शुनिषु च तदिहावैचमेव मनिझम् ॥ . . . 1 ॥

·७२
मतमयमारसग्रहे
पादार्थमंग्रह
समन्वयोवरोधध साधन परमेर च ।
अ यायाना चतुर्णा च क्रमादर्थ प्रकीतित ॥
पणम्पटनमलिङ्गाम्ये पूर्व रिचारिते।
निविशेषपर वास्य तन्यायापरक परे ।।
स्मृत्यरोधम्सार धरीतिभूतभोक्त्रविरोधिता ।
जीवससाररिपये गत्यवम्थे विचारिते ॥
जानभेद पुरपार्थ तृतीये लक्षणे गत ।
जानातिदेवयान तलम फल्मेव च ॥
पावैप्पोडशभिश्चात्र नामसूत्रेषु चिन्तिता ।
विशिष्टाद्वैतम् जगद्वयापारवाधिकरणम् । (१५६)
जगद्व्यापारवर्ज प्रकरणादसनिहितत्वाच । (५४०)
प्रत्यक्षोपदेशान्नेति चेन्नाविकारिकमण्डलस्थोक्तः । (५४१)
विकारापति च तथा हि स्थितिमाह । (५४२)
दर्शयतश्च प्रत्यक्षानुमाने ।
(५४३)
भोगमालसाम्यलिङ्गाच ।
(५४४)
अनापत्तिश्शब्दादनावृत्तिश्शब्दात् ।
विमुक्तो ब्रह्मणा तुल्यः जगत्सृष्टिं करोति सः ।
सृष्टिप्रकरणे विष्णोरीक्षणादि निगद्यते ॥ १५२ ।।
जगद्व्यापारवर्ड तत् ब्रह्मतुल्यं समीरितम् ।
आधिकारिकलोकाश्च तेषां सन्तीति विश्रुतम् ॥ १५३ ॥
सोश्नुते निखिलान् कामान् ब्रह्मणा मह भोग्यतः ।
साम्यमाप्य कदाचिच निवर्तेत न मुक्तिभाक् ॥ १५४ ॥

·पा. ४] जगद्व्यापारवाधिकरणम्-विशिष्टाद्वैतम् अधिकरणार्थः । 'निरञ्जनः परमं साम्यमुपैति' (मु. ३-१-३) इति परमपुरुषेण परमसाम्यं प्राप्तस्य मुक्तस्य जगद्व्यापारादावपि कर्तृत्वं स्यादिति प्राप्ते सृष्टिप्रकरणे ब्रह्मण एवं श्रुतत्वात् 'यतो वा इमानि भूतानि' (ते. भृगु. १-अनु) ब्रह्मलक्षणस्य मुक्तागनि अभावाञ्च जगत्सृष्टि तत्पालन तन्नियमन-लक्ष्मीपतित्य-मोक्षप्रदत्यादिकं विहाय भगवत्साम्यं प्राप्नोति मुक्त इति । मुक्तौ परमसम्यापतिश्रुतेश्च तद्भिन्नले सति तदङ्गगत भूयोधर्मवत्त्वं सादृश्यमिति सवैरणीकृतत्वात् तागेच भवति न तु तदेव भक्तीत्यर्थाच नैक्यमर्थ; अपि तु भगवत्सदृशरूपवन्त एवेत्यर्थ इति निश्चीयते । अत एवं सायुज्यसाधर्यसमानधर्म साम्यादिशब्दाः परमं च साम्यम् । तादृक् तु स स्यादिति चास्ति मुक्तौ नैक्यं श्रुताबस्ति तथा स्मृती वा ।। " भवत्समाप्राकृतदेहभाजः सशकचक्रा नम उक्तिनिष्ठाः । विपश्चिताऽऽनन्दभुजस्त्वयाते मुक्ताभवदायरता भवन्ति ॥ इति मोक्षविषयः आभ्यां श्लोकाम्यां श्रीशाईपाणिस्तवे (१४५-१४६) वर्णितः । 'तस्य सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवति' (छा. ७-२५-२) इत्यादि श्रुत्या हिरण्यगर्भादिलोक तस्यभोगादिप्राप्तिश्च मुक्तस्य भवति । जन्मादिविकारावर्ति- त्वरूप निखिलहेयपत्यनीककल्याणैकताननिरतिशयानन्दं ब्रह्म अनुभूय वैकुण्ठे वर्तत मुक्त इति । एतत् पादार्थसंग्रहः- वितमसिपदे लक्ष्मीकान्तं विचित्रविभूतिक सचियगमिसम्म्म्पयाविर्भूवत् सहजाकृतिः । एफुटतदष्ट्यक्सिद्धिः सिद्धयद्गुणाष्टक तत्फ्लो भजति परम साम्य भोगेनिवृतिकयोजितम् ॥ इति पूर्वाचार्यरुतः । 'रसो वै सरसंघवार्य रयाऽऽनन्दी भवति' (ते. आन. ७.२-१) इत्या- दिनोच्यते । श्रुतिस्मृतिभ्यां मुक्तस्य सत्यसंकल्पत्य जगद्यापारव परमपुरुष. साम्यं च ज्ञायते । उपासनया अन्तिमशरीरं परित्यज्य देवयानेन वैवष्टं प्राप्त खशरीरभूत मुक्तात्मानं स्वेच्छया या वदिच्छ्या या येनकेनचित् कारणेन १० ·मतत्रयसारसंग्रहे वा पुनस्ससारपदवीं न प्रापयति । स खल्वेव वर्तयम् यावदायुष ब्रह्मलोक मनिसपद्यते न च पुनरावर्तते' (छा ८-१५-१) इत्यादिश्रुते । "मामुपेत्य तु कौन्तेय पुनर्जन्म न विद्यते" इति स्मृतेश्च । 'अजायमानो बहुधा विजायते' इति श्रुत्या भगवत स्वैच्छया भूमाववतारे तदिच्छानुगुणम्वेच्छया मुक्ता अपि अप्राकृतविग्रहण अवतरेयु । तादृशशरीरे दु सादिसभानना च नेतीति कचित् परमग मुक्ताना च भूम्यादौ आविर्भा वेपि न दोप इति सर्व समन्जसम् ॥ अत्र 'तम परे देवे एकी भवति', 'नव भवति', 'परम साम्यमुपैति' इत्यादि श्रुतिभि आत्मैक्यमेव मोक्ष इति केचिदचु । तत्रतत् समाधानम् 'विष्णुमुखा ये देवा छन्दोभिरिमाहोकान् अनपजैय्यमभ्यजयन् यद्विष्णुनमान् जगते विष्णुरेव भूला यजमान छन्दोभिरिमालोकान् अनपजय्यमभिजयति' इति याजुपपञ्चमकाण्डद्वितीयप्रपाठकप्रथमानुवाकथुत विष्णुरेवेत्यत्र एक्शब्दस्य सहशार्थ एव दृष्ट । “वानराणा नराणा च कथमासीत् समागम इति हनूमन्तपति सीताप्रस्य समागमशब्दस्य रामसुश्रीवयोरैक्य देव्येव समजायत ।' इति हनूमदुतातिवचनस्पैक्यशब्दे उपसंहारात् एकशब्दस्य संसर्गो वा स्नेहो वा अर्थ इति तत्र निश्चीयते । “ एकीभूय नृपाम्सर्वे वपु पाण्डव शरै । एकीभूता तु सा सेना पाण्डवानभ्यवर्तत ॥" इत्यादि मारते एकशब्दस्य एकस्याने वास अत्यनुकूलचितता इत्पर्य निधीयते । न तु सरूपैक्यमिति, अनापि नौवेति एक्शन्दम्य ब्रह्मसदृश एव भोगादिना भवतीत्यर्थ । एकीभवतीति एकस्याने वास भगवत्सल्पा नुगुण सकल्पश्चार्थ इति न श्रुतिस्मृतिविरुद्ध इति सर्व समीचीनमिति । श्रीमद्रामानुजमुनिमते श्रीनिवासाभिधान तत्व नारायण इति जगौ साधन तत्प्रपति । •पत्तिशब्देन भक्तिरप्युच्यते ।

·पा. ४]
जगद्व्यापारवाधिकरणम्-दैतम्
वैकुण्ठाख्ये परमनिलये दास्य कर्मव मोक्ष:
जीवामूलप्रकृतिरुदिता विष्णुमूर्तिय सत्या ॥"
" खतन्त्राङ्गणपत्तिभ्यां प्रपन्नावत्र तावुभौ ।
फलसाधनभक्तिभ्यां भक्तावपि च दर्शितौ ॥"
इत्याचार्योक्त्या भक्तोऽपि अङ्गप्रपदननिष्ठ इति सिद्धान्तात् ।
श्रीमद्वयासमहर्षिणा विरचित श्रीब्रह्मसूत्रान्तरे-
प्वेकं चापि न निर्गुणं वदति तचाद्यन्तयोस्सूत्रयोः ।
अर्थालोचनया विशिष्टविषयझैव पापठ्यते
ज्ञेयायोग्यतया पृथक्त्वविरहादित्येव सूत्रं पठेत् ॥
जिज्ञासानातिशब्दौ ब्रुवाते
ध्येय ब्रा ब्रह्मलोकाच्युति च ।
मध्यस्थान्यप्येतदर्हान् गुणाश्च
ज्ञेयाभावे सर्वशालं निरर्थम् ॥
शार्जिन् ! मतत्रितयसंमहनामकेस्मिन्
प्रन्थे चतुर्थमपि रक्षगमाप पूर्तिम् ।
शारीरकार्यपरिनिहितकोविदस्य
नमातिरुपफारवर्गविचारनाम ।।
द्वतम् जगद्वयापारर्वजाधिकरणम् । (२२१)
ओं जगद्यापारपर्नम् ।
(५५८)
ओ प्रकरणादसभिहितत्वान ।
औ प्रत्यक्षोपदेशादिति चेनाधिकारिकमण्डलयोक्तेः । (६०)
ओ विकारापति च तया हि दर्शयति ।

·मतपयमारसंग्रह [अ जगत्सृष्टयादिकं हित्वा मोगान् मुदने हि मुक्तिभार । जीवस्य शस्त्यभागाच भोगमाम्यश्रुतेरपि ॥ १५५ ॥ ब्रम्हव सं सृजति न मुक्त इति सिद्धपति । प्रत्यक्ष जगईश्चर्य श्रूयते मुक्तिगामिनः ॥१५६ ॥ तदाधिकारिकाणां तु न संपामिति श्रुतम् । मुक्ताधिकारिकाणां न जगद्वयापार इप्पते ॥१५७॥ अधिकरणार्य: । मुक्त सर्मान् कामानाला अमृतम्सन्नपि सप्टयादि व्यापारव्यतिरित्तानेर भोगाननुमति । जीवस्य सृष्टिसामर्थ्याभावात् । स्व- योग्यानन्दादिक्मेवानुभवति धचित् मुत्तस जगदैश्चर्य श्रुतममि आधिकारिक- मण्डराधिपति चतुर्मुसम्यैर तत् । पुनम्ससारप्रापकव्यापार मुक्तस्य न । वयोम्यनियामकत्व मुक्तस्यभवत्येवेति । खाधिकानन्दसप्राप्तौ सृष्ट्यादि व्यातिप्वपि । मुक्ताना नैव कामम्स्यादन्यान् कामास्तु भुजते । तयोम्या यो नैव तेषा कदाचित् वापि विद्यते । न चायोग्य विमुत्तोपि प्राप्नुयान्न च कामयेत् ॥ ओमित्येव पर देवमुपास्य हरिमव्ययम् । केचिदत्रैव मुच्यन्ते नोल मन्ति कदाचन ।।" इत्यारभ्य " क्षितिपा मनुष्यगन्धर्वा देवाश्च पिनरश्चिरा । आजना कर्मजाश्चैव तात्विकाश्च शचीपति । रद्रो म्हेति क्रमश तेषु चैवोत्तरोतरा । खाधिकारेग वर्तन्ते देवा मुक्तावपि स्फुटम् ।।" इत्यादि प्रमाणात् मुक्त खयोग्यानन्दमेव प्रार्थयते । तदेव प्राप्नोति । न तु वोत्तमानन्दादिकमिति ज्ञायते । इति ॥ - ·पा. ४] स्थित्यधिकरणग-द्वैतम् द्वैतम् स्थित्यधिकरणम् । (२२२) ओं स्थितिमाह दर्शयतश्च प्रत्यक्षानुमाने । (५६२) ओं भोगमात्रसाम्यलिङ्गाच । तत्रानन्दमुखानां च वृद्धिासो न विद्यते । श्रुतिस्मृती दर्शयतः भोगमात्रेण तुल्यताम् ॥ १५८ ॥ अधिकरणार्थः । मुक्तस्य आनन्दादीनां वृद्धिाराश्च न विद्यते । 'स एष एतस्मिन् ब्रमणि सम्पन्नः न जायते न प्रियते, न हीयते न वर्धते स्थित एव सर्वदा भवति, दर्शन्नेव ब्रह्म दर्शन्नेयात्मानं तस्यैव दर्शयतो नापत्तिः न विपत्तिः' इत्यादि जाबालश्रुतेः । यत्र गत्वा न मियते यत्र गत्वा न जायते । न हीयते यत्र गत्वा यन्त्र गत्वा न वद्धते ॥" इति मोक्षधर्मवचनाय । मोऽपि हरेपासना भवत्येव । अपि तु कस्यापि साधनभूता न । प्राप्तसिद्धिकत्वात् । मोई आनन्दादीनां वृद्रिहासाभावेऽपि आनन्दादि भोगमात्र भवत्येव । युत एव तु दुःख स्यात् सुखमेव सदोदितम् । भोगानां तु विशेपे तु वैचित्र्यं सभने कचिन् ॥” इति प्रमागान् मुक्तस्य कचित्ताले भोगवैचित्र्यविशेषलाभोपि भवतीति ज्ञायते । इति ।। द्वतम् अनावृत्यधिकरणम् । (२२३) ओं अनावृत्तिम्भन्दादनावृत्तिशब्दान् । (५६४) मुलर पुनरागृतिः न कदापि भविप्पति । आरतत न च पुनः कामानाचाऽमृता भवेन ॥१५९ ।।

·७८
मतत्रयसारसग्रहे
"
मुक्तित्विापि विष्णु स्यात् शास्त्र श्रुत्वा ततोधिकम् ।
मुक्तौ सुख तत्परत ततोप्यधिकमिप्यते ।।
व्याख्यातुम्तु सम मुक्तौ सुख नान्यस्य कस्यचित् ।
ततोधिक तु देवाना मुल्या व्याख्याकृतो यत ॥” इत्यादि प्रमाणात्
मनुष्याणा मुक्तौ तारतम्य ज्ञातव्यम् । इति ।।
एतदध्यायसंग्रहरूपं अणुभाष्य लिख्यते -
विष्णुब्रम तथा दातेत्येव नित्यमुपासनम् ।
कार्यमापद्यपि ब्रह्म तेन यात्यपरोक्षताम् ।।
प्रारब्धकर्मणोन्यम्य ज्ञानादेव परिक्षय ।
अनिष्टस्योभयम्यापि सर्वस्यान्यस्य भोगत ॥
उत्तरेषतरेप्वेव यावद्वायु निमुक्तिगा ।
प्रविश्य भुञ्जते भोगान् तदन्त हिरेव वा ॥
वायुविष्णु प्रविश्यैव भोगधैवोत्तरोतरम् ।
उत्कम्य मानुषा मुक्ति यान्ति देहक्षयात् सुरा ॥
अचिरादिपथा वायु प्राप्य तेन जनार्दनम् ।
या-त्युत्तमा नरोच्चाद्या ब्रह्मलोकात् सहामुना ॥
यथा सङ्कल्पभोगाश्च चिदानन्दशरीरिण ।
जगत्सृष्टयादिविषये महासामर्थ्यमप्यते ॥
यथोष्टशक्तिमन्तश्च विना सामाविकोत्तमान् ।
अनन्यवशगाथैव वृद्धिहासविवर्जिता ॥
दुःखादिरहिता नित्य मोदन्तेऽविरत मुखम् ।
पूर्णप्रज्ञेन मुनिना सर्वशास्त्रार्थसग्रह ।
कृतोय प्रियता तेन परमात्मा रमापति ।।" इति ॥

·पा. ४]
अनावृत्यधिकरणम्-द्वैतम्
परस्मादात्मानो जगति च यथा भिन्नतनवः
तथा मुक्ती स्त्रीयां तनुमनुगता प्राप्तनिल्याः ।
यथाचर्या भक्त्योः तरतमविशेषां प्रभवतः
तथाऽऽनन्दे मुक्ताः तरतमविशिष्ट]: दिवि बभुः ।।
यो लक्ष्म्याः परमस्स एव परमो ब्रह्मा विष्णुस्मृतः
ब्रह्माया विवुधास्ततपिपितरः भूपा दैत्यादयः ।
भिन्नास्तत्पदपारनादिकरणे मोक्षे वयोम्ये हरिः
तेपां भक्त्यनुसारियोग्यफलमप्येभ्यो ददाति प्रभुः ॥
एतत् सिद्धान्तसंग्रहय पूर्वरुक्तः ।
श्रीमन्मध्वमते हरिः परतरः सत्यं जगत् तत्वतः
भिन्नाः जीवगणाः हरेरनुचराः नीलोधभावं गताः ।
मुक्तिः नेजमुखानुगतिरतुला भक्तिध तसाधन
शक्षादित्रितयं प्रमाण अखिलानायकवेधो हरिः ॥ इति शे॥
श्रीरामानुजशहरावरचितं भाप्यद्वयं चिन्तित
श्रीमचार्यकृतं च मान्यमितरचगन्धजातं तथा ।
प्रीतम्तगुरुभिः कृपापरवशः संप्रेरितोद सता
प्रीत्य तन्मतसमह खस्रव सोध याक्थैर्युतम् ।।
राही में प्रपाले पुभयुनकटफे सूर्यजीवाजसिमे
भांनी कीर प्रयाते शनियुनधनुपि द्वन्दरम्ने सके ।
पूर्वाभ्यो न शुमतिपदि च शनी यसरे धीनुसार
भारद्वाजस्य गोत्रेऽजनि विसुभदरो पहिलो विशुदै ।
द्वैताद्वैतविशिष्टरूपमतापनसे दिना
दानाध्यक्षपदस्थितन दिनुपा
देना I
रहापारिपभित रिररितः प्रपनमा काय
प्रोफार गुलदार भूमिः भोप सादरः ।

·८०
मतत्रयसारसंग्रह
विचिन्त्य भाप्यत्रितयं तत्सारोयं प्रदर्शित ।
प्रीयतां मासिहोय जन्तर्यामी मुदान्वितः ॥
यं केलामपति श्रुयन्ति सुधियः तं शङ्कराय गुरुं
यं वायोरयतारमाहुरपरं मध्धार्यमन्पादृशम् ॥
यं रामानुजसंयमीन्द्रमविदुः शंपातारं च नं
रोवे यत्कृपया मया विलिसितः पूर्णोभवत् मंग्रहः ।।
यो 'नामद्वयवान् द्विजो भवति तं पूर्णद्धिमाह श्रुतिः
स्पष्टीकर्तुमिमां नु मे गुरुरदाद्विद्वन्मनोरञ्जनम् ।
विद्वन्मण्डलमण्डनास्यविरुदं विज्ञातमागमः
विद्यावारिधिनामकस नदहं लक्ष्मीनृसिंह भजे ।।
श्रीमट्रीशजियतीन्द्रगुरुराष्ट्पादारविन्दायी
श्रीमच्छ्रीशठकोपलक्ष्मणमुनर्लब्धागमान्तद्वयम् ।
श्रीमद्वीररचूद्वहायशउजिन्न्यस्तात्मरक्षाभर
श्रीश्रीवासशठारिसंयमिगुरुं कारुण्यपूर्ण भजे ॥
॥ इति मनत्रयसारसंग्रहे चतुर्थाध्याय चतुर्थः पादः ।।
इति भारद्वाजकुलतिलवानां नवसालपुराधीशविद्वत्समाध्यक्षाणां दानाधिकारिणां
विद्वन्मण्डमण्डनायविरुद विद्यावारिध्याख्यविरुदालंकृतानां
मतत्रयनिरूपाणा काळि, वहीपुरं. रजाचार्याणां कृतिषु
॥ मतमयसारसंग्रह. रापूर्ण. ॥
॥ श्रीमते लक्ष्मीनृमिहपरब्रह्मणे नमः ।।
* समाद्धिनामा ब्राह्मणोधुकः । इति यजुपि. ६-३.1.
கோவாபரேடிவ பிரஸ, புதுக்கோட்டை,

·विशिष्या हता 41 | ईक्षतिकर्मा ॥श्रीः ॥ ॥ मतत्रयसारसंग्रह अधिकरणानां सूची ॥ विशिष्ट अद्वतं अधिकरणानि अद्वत द्वतम् अधिकरणानि दूतम् पुटम् पुटम् पुटम् पुटम् प्रथमाध्याये. | अदृश्यत्वाधिकरणं | 86 187 88 प्रथमः पादः वैश्वानरा 89191 92 जिज्ञासाधिकरणम् 3 12 17 प्रथमाध्याये जन्माघधिकरणम् 2022 23 | तृतीयः पादः शास्त्रयोनित्या 24 26 27 धुभ्वाध 9495 96 समन्वयाधिकरणम् 2728 31/भूमा 97 98100 ईक्षत्यधिकरणम् 32 33 35 अक्षरा 101 102 102 आनन्दमया 37 40 1031105 अन्तर 42 47 104 अन्तस्यत्वा 106110 1।। आकाशा 50151 52 | अनुकृत्य 113 प्राणा 5354 1141115 ज्योतिर 55 59 621वामना 116 117/118 119 गायव्य इन्द्रप्राणा 64 121 मध्व अन्तिमप्राणा 66 अपशूद्रा 1221123/124 1125 127 प्रथमाध्याये | ज्योतिर्दर्शना 126 द्वितीयः पादः 126 सर्वतप्रसिद्धय प्रमिता 69 70 128 सर्वगत्वा अर्थान्तरत्या 128/129 अनधिकरणम् 129 79|सुपुप्त्य 75 गुहा 78/आकागा 130 अत्तृत्वा 131 अन्तरा 79 80 81 मामगा अन्तर्याय 62 83 85 49/दहरा - 54 प्रगिता . 63 देवता 65 73/ ज्योति . 7577 131 - - ·2 द्वि. द्वि. पादः - - 143/ महद्दीर्घा -- - 196 - प्र.च. पाद: आनुमानिकाधिकर- 132 133 135| रचनानुपपत्त्यधिक 183/186188 चमसाधिकरणम् 136138 अन्यत्राभावा रणं 188 ज्योतिस्पम्मा 139 अभ्युपगमा 189 सस्योपसग्रहा 1391401141| पुस्थाश्मा 1189 कारणला 142143 | अन्यथानुमित्य 1189 कारणत्वेनचाकाशा 1901191 ममार्पा 144| परमाणुजगत्कारण- 190 जगद्वाचित्वा 1451145 वैशेषिका त्वा 192 वाक्यान्बया 1461147 समुदाया 193/194195 प्रत्य 149150/151| शून्या सर्वव्याख्याना 1521153|154 अभावा 196 द्वितीयाध्याये उपलब्ध्य 197 प्रथमः पाद: सर्वथानुपपत्य 198 स्मृत्यधिकरणम् 15611571158 अनुपलब्ध्या 198 योगप्रत्युस्त्य 1581159 एकस्मिन्नसभवा 1981 199199 विलक्षणत्वा 159/160/162| पत्युरसामञ्जस्या 200 अभिमान्य 162 पशुपत्त्य 1201203 असद 163|उत्पत्त्यसभवा 204/2071214 शिष्टापरिग्रहा 164/164 द्वि. तृ. पादः भोक्त्रापत्य 1641651661 वियद 2151220/222 आरम्भणा 160 168,171 |मातरिश्चा 1216 223 इतव्यपदेशा 172173/174 असंभवा 1217 224 175/175 तेजोड 12181221224 176/177 अग 218 224 178| पृथिय 218 325 178 219 तदभिध्याना सोपता 225 1219 226 प्रयोजनबत्त्वा 1179/180/180 विपर्यया 181 219 1226 | अन्तरारिजाना अवैपायनैपुण्या 220 181| चराचरव्यपाश्रया वैषम्यनैधुण्या सर्वधमोपपत्य 182 122612271239 - - उपसहारदर्शना कृलप्रसक्त्य श्रुतिशब्दगृहत्या - - -- - 182/आत्मा ·3 - - - - 244 यथेता - ज्ञाधिकरणम् 230/232/233/ तृतीयाध्याये उत्तान्य 231 233 प्रथमा पाद व्यतिरेका 234 तदन्तरप्रतिपत्य- 262/263/264 पृथग 235/व्यात्मकाधिकरणं 264 यावद 235/प्राणगत्य 265 पुंस्त्या 236/ आन्यादिगुल्य 265 कर्तृत्वा 237/2371238प्रथमेश्रवणा 265 तक्षा 237 अश्रुतत्वा 266 परायत्ता -239/240 भाक्ता 266 अंशा 241242/243|कृतात्यया 26612671 268 अदृष्या 268 चरणा 268 द्वितीयाध्याये अनिष्टादिकार्य 269/2701 272 चतुर्थः पादः 1सप्तनरका 272 प्राणोत्पत्त्य 245:24612471 तत्राप्य 273 तत्प्राग 247| विद्या 273 तत्पूर्वकत्वा 247/न तृतीया 273 274 सप्तगत्य 248/248/248| सामाव्या 249/249 प्राणाणुत्वा 12741275 | तत्खाभाव्या 250/ नातिनिरा 275/2761276 प्राणश्रेष्ठय 1250 | अन्याधिष्ठिता 276277 251 श्रेष्ठा 278 अन्या 278 वायुक्रिया रेतो 2511252 279 252| योनेः शरीरा चक्षुराध पञ्चवृत्त्य 252] तृतीयाध्याय श्रेष्ठाणुत्वा द्वितीयः पादः 2801280/ 281 254| सन्ध्याधिकरणं अण्व 282 ज्योतिराध 1254/255/255 पराभिध्याना 282 इन्द्रिया 256/256/257/ देहयोगा 2821283 संज्ञामूर्तिक्लप्तय 257/2581259 तदभावा गांसा - - - . -- - 2531253 - - 250/ोभा ·act 293 वेधाध 4 - - कर्मानुसत्यधिकरण 284 समन्धा 17 कर्मानुस्मृतिशब्द 285/285 नवा विशेषाधि- 18 2861286 286 सभृत्यधिकरणम् 19 19120 उभयलिङ्गा 287 289 292 | पुरुषविद्या 20121 21 अरूपरद 22 22 23 सूर्यकादिवद 293|हान्य 23124 125 अम्बुचद 129-सापराया 26 धृद्धिहासा | 2955294 गतेरर्थवावा 26 प्रतैवात्या 295 29 अनियगा 2612929 अव्यना 1297 धन्दा 28 अहिदुडग 298298 यावद 30 30 पराधि 2991300301 अक्षरा 31 स्थानविशेषा 302 | इयद 33 35 तथान्यत्वा 3021 अन्तरवा 33 अनेनसर्वगतत्या 303 | व्यतिहारा 36 37 फरा 3041304/305|सत्याच 37 38 त.. पाद: कामाच 3813941 सर्ववेदान्तप्रत्यया 2 3. आदरा 39 उपसहारा 4 5निर्धारणा 4242143 अन्यथात्या 6 प्रदाना 43145145 व्याप्तय 7 लिङ्गभ्यम्त्वा 45/47149 प्राप्त | पूर्वरिकल्पा सभिदा 8 9 विद्या 52 आनन्दाय 10 12 आध्याना 10 13/अनुसन्धा 53 आत्मगृहीत्य 11 14पाजा 54 55 प्रियगिरम्ला 13/नसामान्या 55 इतरा 13/परणा अन्वया 14/ऐकास्या 55 कार्याग्थ्याना 14 11515गरेगावा 58 समाना 1616 GI || 1 1 1 0.। ।।8।।।।।। -- । । । । । । । ।8518 | | | | 8 | 03.00 - 50/51 - - 13 श्रुत्य . - 17एका ·5 61 हिका -- -- - - 71 प्रतीका - अगावबद्धा . 58 ] 591 59 अनाविष्कारा 3413535 भूमज्यायस्त्वाधिक-6061 37 37137 शब्दादिमेदा 6262 3813839 नानाशब्दा 67 च.'प्र. पादः विकल्पा 676869| आवृत्त्यधिकरणम् 2 3 काम्याधि 68 69 /आत्मत्वोपासना 3 4 यथाश्रयभावा 70 70 आत्मा 4 अगाधि 5 तृ. च. पादः ब्रामदृष्टय 6 पुरुषार्था 7 3]न प्रतीका 6 परामर्गा 3 आदित्यादिमस्य 7 असार्वत्रक्या 6/आसीना 8 9 9 नाविशेषा 9एकाग्रता स्तुतिमात्रा 9 10 आप्रयाणा ।। 12 12 पारिप्लवा तदधिगमा 12 13 अग्नीन्धना 12 (इत्तरासंश्लेपा 13 सर्वापेक्षा 13 13 इतरा 14 शमदमाध 14 अनारब्धकार्या 14 14 सर्वान्नानुमत्य 15516 [अग्निहोत्रा 15/16 आश्रमकर्मा 16 विद्याज्ञानसाधना 15 विहितत्वा 17 इतरक्षपणा 16 16 स्तुत्य. 18 च. द्वि. पादः विधुरा 21 21 वागधिकरणम् 19 19/20 उभयलिङ्गा 22 मनो 22 22 | मनःप्राणा 25126 तद्भूता 23 आधिकारिका 25 27|अध्यक्षा 23 23 24 26 25 25 रहिर 30 30 निकस्मिन्न 25 खान्य 30 आमृत्युपक्रमा 25127 फलश्रुत्य 32 सहकार्यन्तरा 33 | संसारव्यपदेशा 26. 33 प्रतिपना : कत्तभावा 27 - - - - - -~ - - . - - ·ar - - - । समना 29 वैद्युताधिकरणम् 47 वागादिलयाधिकरण 30 कार्या 4749150 परसपत्त्य 31 अप्रतीकात्म्यना 48 तानिपरा 32 | चतुर्थाध्याये अविभागा 32 32 ) 33] चतुर्थः पादः तदोको 33 34 36सपद्याविर्भाग 52 53 54 रश्म्य 34 35 मुक्ता 54 निशा 35 आत्मा 55 दक्षिणायना 38 38 अविभागेनदृष्टत्वा 55 56156 योग्य 39 ब्रिामा 5758 60 च त् पाद: सकल्पा 61 62 अचिराय 4040 41 | अनन्याधिपत्य 62 वाय्व 41 42 अभावा 6364166 वायुशब्दा 13 | प्रदीपा 65 तरिद 43 44 | जगद्व्यापारवर्जा 6772 | 75 वरुणा 44 स्थित्य 77 आतियाहिका 45 45 46 | अनावृत्त्य 77 { IN I2988 ।। Su JAYAR रुपमाध्यम् पूर्वराजवीपी, नवसा नगरी

·2999991982889122293389222839
०-८-0
एतैः कृताः ग्रन्थाः--
१. मतत्रयसारसंग्रहः
१२-०-०.
२. सिद्धान्तंत्रयब्रह्मसूत्राधिकरणार्थसंग्रह:
३. लक्ष्मीनृसिंहस्तवः
(उत्तरभागः)
४. श्रीविष्णगराधीशम्तवः (उप्पिलियप्पन कोविलू.)
५. श्रीशापाणिस्तवः (कुम्भकोणस्थ आलयः) ०-१२-०.
६. श्रीगोसखम्तवः ( तेरलुन्दूर्)
७. काञ्चीकामकोटिपीठाधिपति (68-ND ALLi)
जगद्गुरुयतिराजनयति (कुम्भकोगस्य मटाधिपति) ०-८-0.
८. यतिराजशतकम् श्रीभाष्यकार रामानुजार्यम्तवः
२. श्रीमध्यभाष्यसाथशब्दार्थविचारः
१०. श्री अहोविलमठाधिपति 38-CID Lin
आचार्यवैभवपकाशः
०-१२-०
११. अद्वैत-विशिष्टाद्वैन-पूर्वपक्षसिद्धान्तसंग्रहः
१२. रहस्सत्रयसारममागगाधासमहः (Fep )
प्राप्यमानम् :-
नवसारनगरी,
वि. राचार्यः, दानाधिकारी
अम्बाथरं अनहारन् ,
पुदुक्कोट्टै.
१-०-०.
EEEEEEEEkt

·No text on this page.