Bharatiya Vidya Bhavan Library, Mumbai

Patanjala Yoga Sutriya

Vaehaspati Misra · 2012/08

PDF Proofread

Front matter

श्री
श्रीगणेशायनमः
पातंजलिमत्रस्य
व्याख्यालिख्यते
ॐनमामिजगदुत्पत्तिहेतवेठषकेतवाक्लेशकर्मवि
पाकादिरहितासहितायच १ नत्वापतंजलिमूर्षि
दव्यासेनभाषितासंक्षिप्तस्पदवहाभाष्येव्याख्यावि
धास्यते २॥ इहहिभगवामतंजलिधारिमितस्य
शास्त्रस्यसंक्षेपतस्तासर्यार्थपेक्षावखरत्यगंश्रोतु
श्वसुखावबोधार्थेमाचिख्यासुरादाविदसूत्रंरचयां
चकाअययोगानुशासनातनपथमावयवम
यशब्दव्याचष्टे। अथेत्ययमधिकारयोध्यैषज्यो
तिरितिवत्नत्वानंतार्थःअनुशासनमितिहि शा
रुनमाह अनुशिष्यतेनेनेतिव्युसत्या नचास्यशमद
मायनंतरंपत्तिः अपितु तत्वज्ञानचिख्यापयिपा

२ नितरजिज्ञासाज्ञानयोस्तस्यात् यथाम्नायतेतस्मात् शांतादांतउपरतस्तितिक्षुः समाहितोभत्वासन्येवाला नं पश्येदित्यादि शिष्यपश्नतपश्चरणरसायनाद्युप: योगानंतर्यस्यचसंभवेपिनाभिधानं शिष्यप्रतीति वत्योरनुपयोगात प्रामाणिकत्वेयोगानुशासनस्यत दभावेप्युपेयत्वात् अप्रामाणिकत्वेचतदावेपिहे यत्वात् एतेनतत्वज्ञानचिख्यापयिषयोरानंतर्याभि धानपरास्तं अधिकारार्थत्वेतु॥ शालेणाधिक्रिय माणस्पप्रस्तूयमानस्पयोगस्याभिधानात सकल शास्त्रतासार्थव्याख्यानेनशिष्यःसुखेनैवबोधित श्वप्रवर्तितश्चभवतीतिनिःश्रेयसस्यहेतुःसमाधि रितिहि श्रुतिस्मृतीतिहासपुराणेषुप्रसिद्धम् ॥ ॥ ननुकिंसर्वसंदर्भगतोऽथशब्दोधिकारार्थः तथास त्यथातोब्रह्मजिज्ञासेत्यादावपिप्रसंगड्त्यताह अयमिति ननुहिरण्यगर्भायोगस्पनत्तानान्यापुरा तनतियोगियाज्ञवल्क्यस्मतेः कयंपतंजलयोग शास्त्रत्वमित्याशंक्यसूत्रकारणानुशासनमियुक्तं शिष्टस्मशासनमनुशासनमित्यर्थःयदायमयश- ब्दोधिकारार्थस्तदेवंबाक्यार्थःसंपद्यतेइत्याह यो गानुशासनशास्त्रमधिकृतमिति ननुव्यसायमा नतयायोगोत्राधिकतोनतुशास्त्रमित्यतमाह वे दितव्यमिति सलं स.

सतुतद्विषयेणशास्त्रेणकरणेनव्यसायाकरणगोचर श्वव्सुसादकस्यव्यापारोनकर्मगोचरतिकर्तव्यापा रविवक्षयायोगविषयस्य शास्त्रस्याधिकृतत्वंवेदिन तव्यं शास्त्रव्यापारगोचरतयातुयोगएवाधिकृतद तिभावः अधिकारार्थस्पचाथशब्दस्यान्यार्थनीयमा नोदकुंभदर्शनमिवश्रवणमंगलायोपकल्पततिम तव्यं शब्दसंदेहनिमित्तमर्थसंदेहमपनयतियोगः समाधिः युजसमाधाविसस्माद्युत्पन्नःसमाध्यर्थीनतु युजिरयोगइत्यस्मासंयोगार्थदत्यर्थः ननुसमाधिर- पिवक्ष्यमाणस्यागिनायोगस्यागंनचांगमेवांगीत्यत साहसचसार्वभौमःचस्त्वोंगादगि भिनत्तिभूमयो वस्थावक्ष्यमाणामधुमतीमधुप्रतीकाविशोकासंस्का रशेषांताश्चित्तस्य ताससर्वासुविदितःसार्वभौमश्चि त्तनिरोधलक्षणोयोगस्तदंगंतुसमाधि वंभूतः व्युस तिनिमित्तमात्राभिधानंचैतद्योगः समाधिरितिअंगां गिनोरभेदविवक्षामात्रेण परतिनिमित्तंतुयोगशब्द स्यचित्तरत्तिनिरोधएवेतिपरमार्थः वृत्तयोशानाम्या: लाश्रयाणिअतस्तनिरोधोप्यात्माश्रयएवेतियेपश्यं तितन्निरासायाह॥वित्तस्यधर्मति चित्तशब्देनांत करणबुद्धिमुपलक्षयति नहिकूटस्थनित्याचितिश: क्तिरपरिणामिनीज्ञानधर्माभवितुमर्हनिबंदिस्तुभने दितिभावःसादेतत्सार्वभीमश्वेयोगः हतभोःक्षिप्तमू दिविक्षिप्ताअपिचित्तभूमयोस्तिचपरस्परापेक्षयावृत्ति निरोधोप्यास्वितितत्रापियोगखंघसंगत्याशक्य हेयो पादेयभूमीरूपन्यस्यति क्षिप्तमित्यादि क्षितसदैव रजसातेपुतेषुविषयेषु क्षिप्यमाणमत्यंतमस्थिरंम् ढंततमः समुद्रेकान्निद्राष्टत्तिमत् विक्षिप्तंक्षिप्ताहि शिष्टविशेषास्थमबहुलस्यकादाचित्कःस्थेमासाचा स्मास्यमबहुलतासांसिद्धिकीचा वक्ष्यमाणव्याधिः स्त्यानायनंतरायजनितावा एकानमेकतानं निरुद्ध सकलवत्तिकंसंस्कारमात्रशेषोचितं निरुद्वंतत्रक्षि तमूढयो सत्यपिपरसरापेक्षयात्तिनिरोधेपारंप येणापिनिःश्रेयसदेतुभावाऽभावात् तदुपघातक- वाच्च योगपक्षादूरोत्सारित त्वमितिनतयाोगवंनि षिद्ध विक्षिप्तस्यतुकादाचित्कसतविषयस्थेमशा लिनःसंभाव्येतयोगत्वमितिनिषेधति तत्रविक्षिते चेतसिसमाधिःकादाचित्कःसटूतविषयस्यचित्तस्य स्थमानयोगपक्षेवर्ततेकस्माद्यतस्तद्विपक्षविक्षेपो पसर्जनीभूतः विपक्षवर्गातर्गतस्यहि स्वरूपमेवदुले भेप्रांगेवकार्यकरणं नरखलुदहनांतर्गतं बीजंत्रिचत रक्षणावस्थितमुत्तमप्यंकरायकल्पततिभावः।य दिविक्षेपोपसर्जनीभूतःसमाधिर्नयोगःकस्तर्हिद्स तादयस्लेकाग्रेवेतसितिभूतमितिसमारोपित मनिवर्त्तयति निद्रावत्तिरपिस्वालंबनेनमसिभूते-

५
भवत्येकाग्रेत्यतउक्तम्॥ ॥सदिति शोभननितातावि
भंतसवंतमासमुद्रेकरवशोभनस्तस्यक्लेशहेतुत्वादि
ति द्योतनंहितत्वज्ञानमागमा दाऽनुमानादाभवपि
परोक्षरूपतयानसाक्षात्कारवतीमवियामुच्छ्नित्ति
चिंदिलोहादिष्वनुच्छेदकवादताह॥
हप्रेतिपशब्दोहिप्रकर्षेद्योतयन्साक्षात्कारसूचय
ति अविद्यामूलत्वादस्मितादीनांक्लेशानांविद्यायाश्चावि
द्योच्छेदरूपत्वात् विद्योदयेचा विद्यादिक्लेशसमुच्छे
दोविरोथित्वात् कारणविनाशाच्चेत्याह क्षिणोतिचे
तिअतएवकर्मरूपाणिवंधनानिश्लथयति कर्मचा
त्रापूर्वमभिमतं कार्यकारणोपचारात् श्लथयतिस्त्र
कार्यादवसादयति वक्ष्यतिहिसतिमूलेतदिपाकति
किंचनिरोधमभिनुखंकरोत्यभिमुखीकरोति सचसंप
ज्ञातश्चतुःप्रकारट्याह सन्चेतिसंप्रज्ञातमाहस
वित्तीतिरजस्तमोमयीकिलप्रमाणादिवत्तिः सा-
विकीवत्तिमुपादाय संपज्ञातेनिरुद्धा असंप्रज्ञाते
सर्वासामेवनिरोधद्यर्थः तदिहभूमिद्येस
माप्तायामधुमत्यादयोभूमयस्ताःसर्वास्तासुविः
दितःसार्वभौमतिसिद्धम् द्वितीयंसूत्रमवतार
यति तस्सलक्षणेति तस्पेतिपूर्वसञोपात्तंद्विवि
चंयोगंपरामशति योगश्चित्तत्तिनिरोधःनिरू
ध्यतेयस्मिन्प्रमाणादिवत्तयोवस्थाविशेषेचित्तस्य

६
सोवस्था विशेषोयोगः२॥ ॥ननुसपज्ञातस्ययो
गस्याव्यापकत्वादलक्षणमिदमनिरुद्राहितत्र
सालिकीचित्तत्तिरित्यतआहसर्वशब्दानणा
दिति यदिसर्वचित्तरत्तिनिरोधव्युच्येतभवेदव्यापक
कंसंप्रज्ञातस्यक्लेशकर्मविपाकांशयपरिपंथीचित्तव,
त्तिनिरोधस्तुतमपिसंगह्नातितत्रापिराजसतामस
चित्तवत्तिनिरोधात्तस्यचतावादित्यर्थः कुतःपुनरेक
स्यचित्तस्यक्षिप्तादिभूमिसंबंधःकिमर्थचैवमवस्थस्य
चित्तस्सस्त्तयोनिरोडव्याङ्त्याशंक्यपथमंतावद्वः
स्थासंबंधे हेतुमुपन्यस्यतिचित्तंहीति प्रख्याशीलखा
सत्वगुणप्रत्तिशीलत्वाद्रजोगुणं स्थितिशीलत्वात्त
मोगुणंख्याग्रहणमुपलक्षणार्थ तेनान्यपिसात्वि-
काःप्रसादलाघवधीत्यादयःसूच्यतेप्रस्त्याचपरिता
पशोकादयोराजसा प्रवत्तिविरोधीतमोरत्तिधर्मः।
स्थितिःस्थितिग्रहणागौरवावरणादैत्यादयउपलपयों
ते एतदुक्तंभवति एकमपिचित्तंत्रिगुण निर्मिततया
गुणानांचवैषम्येण परस्परविमर्दवैचित्र्याविचित्र
परिणामसदनेकावस्थमुपपद्यतइति क्षिप्ताद्याएव
चित्तस्यभूमीयथासंभवमवांतरावस्थाभेदवतीराद
र्शयतिप्रख्यारूपहीति चित्तरूपेणपरिणतसत्वंचि
तसलंतदेवं प्रख्यारूपतया सत्वप्राधान्यचित्तस्यद
र्शितंतत्रचितेंसवालिंचिदूने जस्तमसीयदामियः

समेचभवत-तदैश्वर्यचविषयाश्चशब्दादयस्तान्यव
प्रियाणियस्यतत्तथोक्तं सत्वप्राधान्यात खलुचितंत
वेप्रणिधित्सदपितत्वस्यतमसापिहितत्वादणिमा
दिकमेवतत्वमभिमन्यमानंतरणिधित्सतिप्रणि
धत्तेचक्षणं अथरजसाक्षिप्यमाणंतत्राप्यलब्ध
स्थितितलियमानभवतिशब्दादिषुपुनरस्यस्वर
सवादीप्रेमानिरूढएवतदनेन विक्षिप्तचित्तमुक्तम्
क्षिप्तचित्तंदर्शयन्मूढमपिसूचयति तदेवतमसेति
यदाहितमोरजोविजित्यपस्तंतदा चित्तसत्वावर
कतमःसमुत्सारणेऽशक्कत्वाद्रजसस्तमः स्थगितंचि
त्तमधर्माद्युपगति अज्ञानंचविपर्ययज्ञानं अभा
वप्रत्ययालंबनंचनिद्राज्ञानमुक्तंततश्च मूढावस्था
पिसचितेतिअनैश्चर्य सर्वत्रेलाप्रतीपातः अधर्मा
दिव्यासंचित्तभवतीत्यर्थः यदातुतदेवचित्तसत्वमा
विर्भूतसत्वमपगततमःपटलंसरजस्कभवति तदा
धर्मज्ञानवैराग्येश्चर्याएयुपगलतीत्यांह प्रक्षीणेत्या
दिमोहस्तमस्तदेवचावरणप्रकर्षणक्षीणंयस्यतत्त
थोक्तं अतएवसर्वतोविशेषाविशेषलिंगमात्रालि
गपुरुषेषुप्रद्योतमानं तथापिनधर्माद्यैश्चर्यायचक
ल्पतेपत्त्यभावादित्यताह अनुविद्धं रजोमात्रया
रजसःप्रवर्तकवादस्तिधर्मादिरित्यर्थः तदनेनसंत्र
प्रज्ञातसमाधिसंपन्नयोर्मधुभूमिकपनाज्योतिषो
।

मिध्यमयोर्योगिनोनितसत्वंसंग्रहीतसंप्रत्यतिक्रातः
भावनीयस्यध्यायिनश्चतुर्थस्यचित्तावस्थामाहतदे
वचित्तरजोलेशान्मलादपेतमतपनखरूपप्रतिष्टम
भ्यासवैराग्यपुटपाकपबंधविधूतरजस्तमोमलस्य:
हि बुद्धिसत्वतपनीयस्य स्वरूपप्रतिष्ठस्य विषयेंद्रि
यप्रत्याहृतस्यावसिताधिकारतयाचकार्यकारिणो
विवेकख्यातिःपरंकार्यमवशिष्यतड्याह सत्व
रुषान्यताख्यातिमात्रंचित्तधर्ममेघध्यानोपगंभव
ति धर्ममेघश्ववक्ष्यते॥अत्रैवयोगिजनप्रसिद्धिमा
ह तदिति सत्वपुरुषान्यतारख्यातिमात्रंचितधर्ममेघ
पर्यतं प्रसंख्यानमित्याचक्षतेध्यायिनः चित्तसामा
नाधिकरण्यचधर्मधर्मिणोरभेदविवेक्षयाद्रष्टव्यं
विवेकख्यातेहानहेतुं चित्तिशक्तेश्वोपादानहेतुंनि
रोधसमाधिमवतारयितुंचितिशक्तेःसाधुतामसान
धुतांचविवेकख्यातेर्दर्शयति चितिशक्तिरित्यादि
सुखदुःखमोहात्मकत्वमशुद्धिासुखमोहाबपिविवे
किनंदुःखाकुरुतःअतोदुःखबद्धेयौ तथाचातिसंद
रमप्यंतवद्दुनोतितेनतदपि हेयमेवविवेकिनःसे
यममुद्देरंतश्वचितिशक्तीपुरुषेनस्तइत्युक्तं शुद्धा
चानंताचेति ननुसुखदुःखमोहालकशब्दादीनिय
चेतयमानात्तदाकारापत्नाकथविशुद्धातदाकार
रिवहपरिवर्जनेचकुर्वतीकथमनतेत्यतउक्तं दर्शि

10
जात्यायुर्भागबीजंतस्मान्निर्गततिनिजि अस्येव
योगिजनप्रसिद्धामन्वर्थसंज्ञामादर्शयति नतोति
उपसंहरतिद्विविधासयोगश्चित्तत्तिनिरोधति
सिंप्रत्युत्तरसत्रमवतारयचोदयति तदवस्थचेतन
सीति किमाक्षेपेतत्तदाकारपरिणतबुद्धिबोधात्मा
खल्वयंपुरुषासदानुभूयतेनतुबुद्धिवोधरहितोतो
स्थपुरुषस्यवदिवोधःखभावःसवितुरिवप्रकाश:
नचसंस्कारशेषचेतसिसोतिनचस्वभावमपहाय
मावोवर्तितुमर्हतीतिभावः स्यादेतत्संस्कारशेषाम
पिबुद्धिकस्मासुरुषोनबुध्यतेड्यता विषया-
भावादितिनवृद्धिमानंपुरुषस्यविषयोपितुपुरुषा
र्थिवतीबुद्धिः विवेकख्यातिविषयभोगोचपुरुषार्थी
तोचनिरुद्धावस्थायांनस्ततिसिद्धोविषयाभावद
त्यर्थः। सूत्रेणपरिहरतितदाद्रष्टुः स्वरूपेवस्थानंस्वं
रुपइसारोपितंशांनघोरमूढस्वरूपंनिवर्तयतिपु
रुषस्यहिचैतन्य स्वरूपमनौपाधिनतुबुद्धिबोधः
शांतादिरूपऔपाधिकोहिसःस्फटिकस्येवस्वभाव
स्वधवलस्यजपाकुसुमसन्निधानोपाधिररुणिमा
नचोपाधिनिवृत्तावुपहितनिवृत्तिरतिप्रसंगादित्ति
भावःस्वरूपस्यचाभेदेपिभेदं विकल्प्य ॥ अधि
करणभावउत्तइतिअयमेवार्थीभाष्यकृताधोत्यते
स्वरूपप्रतिष्ठति तदानींनिरोधावस्थायांनव्युत्थानान

स्थायामितिभावस्यादेतत् व्युस्थानावस्थायामप्रति
ष्ठितास्वरुपेचितिशक्तिनिरोधावस्थायांपतितिष्ठ
तीपरिणामिनीस्याधुखानेवास्वरूपप्रतिष्ठानेव्युन
स्थाननिरोधयोरविशेषत्यताह व्युथानचित्ते
विति नजातुकूटस्थ नित्याचितिशक्तिःस्वरूपात्
च्यवतेतेनयानिरोधेितथेवव्यस्थानेपिनरखनु
क्तिकाया:प्रमाणविपर्ययज्ञानगोचरत्लेपिस्वरू
पोदयव्ययीभवतःप्रतिपत्तातुथाभूतमय्यतथात्वे
नाभिमन्यते निरोधसमाधिमपेक्ष्य संप्रज्ञातापि
व्युस्थानमेवेति सनातरमवतारयितुंटछति कयंत
होति यदितथाभवती नतथाकेनतर्हिप्रकारेण प्र
काशतइत्यर्थः हेतुपदमध्याहृत्यसूत्रं पठतिदर्शि
तविषयत्वात् यत्तिसारुप्यमितरत्र इतरत्रव्यस्था
नियाश्चित्तवृत्तयःशांतपोरमूलास्ताएवाविशिष्टा
अभिन्नावत्तयोयस्यपुरुषस्यसतथोक्तः सारूय
मिसनसशब्दएकपर्यायः एतदुक्तंभवतिाजपा
कुसुमस्फटिकयोरिवतुद्धिपुरुषयोःसन्निधानादभे
दाहेवुद्धिवत्तीःपुरुषेसमारोप्य शांतोस्मिदुःखि
तोस्मिमूढोस्मीसध्यवस्यति यथामलिने दर्पण
तलेपतिविवितं मुखमलिनमारोप्यशोचत्यात्मा
निमलिनोस्मोतियद्यपि पुरुषसमारोपोपिशब्दा
दिविज्ञानवत् बुद्धिवृत्तिर्यद्यपिचप्राकृतत्वेनधि)

१२
ट्रिपतयानुभाव्यस्तथापि बुद्दे पुरुषत्वमापादयन्
पुरुषवंत्तिरिवानुभवतावभासते तथाचायमत्र
विषयेयोप्यात्माविपर्यायवानिवाभोक्तापिभोक्त
वविवेकख्यातिरहितोपि तत्सहितव विवेकख्या
त्यांप्रकाशते एतच्च चितेरपतिसंक्रमायास्तदाका
रापत्तौ स्वबुद्धिसंवेदनमित्यत्रसलपुरुषयोरत्पता
संकीर्णयोःप्रत्ययाविशेषो भोगत्यत्रचोपपादयिः
ष्यते एतच्च मतांतरेपिसिद्धमित्याह तथाचेतिपंच
शिवाचार्यस्यसत्रएकमेवदर्शनं ख्यातिरेवदर्शन
नमिति ननुकथमेकंदर्शनं यावतावुद्धेःशब्दादि
विषयाविवेकविषयाचवृत्तिःपाकृततयाजडत्वे
नानुभाव्यादर्शनंततोन्यत्सुरुषस्यचैतन्यमनुभवो
दर्शनमित्यताहरव्यातिरेवदर्शनमिति उदयव्य
यधर्मिणीवन्तिरव्यातिलौकिकीमभिप्रेत्यैतदुक्तमे
कमेनेति चैतन्यंतुपुरुषस्यस्वभावोनख्यातितत्तु,
नलोकप्रत्यक्षगोचरोपित्वागमानुमानगोचरड्स
र्थः तदनेनव्युयानावस्थायांमूलकारणमविद्या द
र्शयतातहेतुकासंयोगोभोगहेतुःस्वस्वामिभावो
पिसचिततितमुपपादयन्नाह चित्तस्वंभवतिषु
हषस्यस्वामिन इतिसंबंधः॥ननुचित्तजनितमुप:
कारंभजमानोदिचेतनश्चित्तस्येशितानचास्यतज्ज
नितोपकारसंभवस्तदसंबंधादनुपकार्यत्वात्तसं

-
१३
योगतदुपकारभागिले परिणामप्रसंगादित्यतया
ह अयसंस्कांतमणिकल्पं सन्निधिमात्रोपकारिद
श्यत्वेनेतिनपुरुषसंयुक्तंचित्तपितु तत्सन्निहितंस
निधिश्चपुरुषस्य नदेशतःकालतोवा तदसंयोगात्
किंतुयोग्यतालक्षणोस्तिच पुरुषस्यभोक्तशक्तिश्चि
त्तस्यभोग्यशक्तिः तदुक्तंदृश्यत्वेनेति शब्दायाकार
परिणतस्यभोग्यत्वेनेत्यर्थः भोगश्चयद्यपिशब्दाया
कारावृत्तिश्चित्तस्य धर्मरत्तथापिचित्तचैतन्ययोरभो
दसमारोपाइत्तिसारूप्यात्सुरुषस्येत्युक्तं तस्माच्चि
तेनासंयोगेपितज्जनितोपकारभागितापुरुषस्या
परिणामिताचेतिसिहं ननु स्वस्वामिसंबंधोभोगहे
तुरविद्यानिमित्तोऽविद्यातुर्किनिमित्तानखलुनिर्नि
मित्तंकार्यमुत्सद्यते यथाहुः स्वप्नादिवदविद्यायाः
दत्तिस्तस्य किंकृतेतिशंकामुपसंहार व्याजेनोइरति
तस्माञ्चित्तरत्तिशांतधोरमूढाकारचित्तक्त्युपभो
गेअनायविद्यानिमित्तत्वादनादिसंयोगोहेतुः
विद्यावासनयोश्च संतांनोवीजांकुरसंताननदना
दिरितिभावःस्यादेतसुरुषोहिशक्येउपदिश्यते न
चरत्तिनिरोधोरत्तीरविज्ञायशयोनचसहस्रणा
पिपुरुषायुरलमिमा कश्चित्सरिगणयितुमसं-
व्याताश्चक/निरोडव्याइत्याशंक्यतासामियता
स्वरूपप्रतिपादनपरंसत्रमवतारयति ताःपुननि

१४
गिडव्याबहुत्वसतिचित्तस्यवृत्तयःपंचतप्यक्लिष्टा
किष्टाईत्तिरूपोवयव्येक तस्यत्रमाणादयोवयवा
पंच ततस्तदवयवापंचतपीपचावयवावृत्तिर्भव
तिताश्चरत्तयश्चैत्रमैत्रादिचित्तभेदात्वाति
बहुवचनमुपपन्नं एतदुक्तं भवति-चैत्रोवामैत्रो
वाऽन्यावा कश्चित्सर्वेषामेवतेषांवत्तयः पंचतप्याण
वनाधिकातिचित्तस्पतिचैकवचनजात्यभिप्राय
चित्तानामितितुद्रष्टव्यं तासामवांतरविशेषमनु-
पानोपयोगिनंदर्शयति क्लिष्टाक्लिष्टातितिष्टा
उपादायक्लिष्टानिरोद्धव्यास्ताअपिपरेणबैराग्येणेति
अस्यव्याख्यानक्लेशदेतुकांतिक्केशाअस्मितादयो
हेतवःप्रवृत्तिकारणंयांसांवृत्तीनानास्तथोक्ताःयदा
पुरुषार्थप्रधानस्यरजस्तमोमयीनांहिवत्तीनांक्लेशन
कारित्वेनक्केशायैवपत्तिःक्लेशःकिष्टं तदासामस्तो
तिक्लिष्टाइति यतावकेशोपार्जनार्यममूषाप्रदत्तिर
तपवकर्माशयप्रचये क्षेत्रीभूता प्रमाणादिना खल्व
यंप्रतिपत्तार्थमनसायतत्रसक्तोद्दिष्टोवाकर्भाशय
माचिनोतीति भवति धर्माधर्म ॥ प्रसवभूमयोर
त्तयःकिष्टान्ति प्रक्लिष्टाव्याचष्टे ख्यातिविषयाति
विधूतरजस्तमसो बुद्धिसत्वस्यप्रांतवादिनःप्रज्ञाप
सादरल्यातिस्तयाविषयिण्या तद्विपयंसत्वंपुरुषवि
विकमुपलक्षयतितेनसत्वपुरुषविवेकविषयाध्यतो

१५
-
अतएवगुणाधिकारविरोधिन्याकायोरनहिगु
णानामधिकारोविवेकख्यातिपर्यवसानंच तदिति
चरिताधिकाराणांगुणानामधिकारविरुंधतीति
अतस्ताअविष्टाम्पमाण प्रभृतयोउत्तयःस्यादेत
त्वीतरागजन्मादर्शनात् क्लिष्टत्तयएवसर्वप्रा
णमतोनचकिष्टदत्तिप्रवाहे भवितुमर्हत्यक्लिष्टाव
त्तयोनवामू भावेपिकार्यकारिताविरोधिमध्यपा
तित्वात्तस्मात् तिष्टानामकिष्टाभिनिरोधस्तासांच
विराग्येणपरेणेतिमनोरथमानमित्यताह विष्ट
प्रवाहेतिआगमानुमानाचार्योपदेशपरिशीलनल
वजन्मनी अभ्यासवैराग्यविष्टलिद्रमंतरात्तत्रपति
ताःस्वयमकिष्टाएवयद्यपिक्लिष्टप्रवाहपतिता:नख
लुशालग्नामेकिरातशतसंकीर्णेप्रतिवसन्नपिब्रास्तः
ण:किरातोभवति अलिष्टलि।वितिनिदर्शनक्लिष्टां
तरवर्तितयाचकिष्टाभिरनभिभूताअक्लिष्टाःखसे
स्कारपरिपाकक्रमेणक्लिष्टाएवतावदभिभवतीत्या
हतयाजातीयकात्ति अतिष्टाभिर्वत्तिभिरक्लिष्टास
स्कारान्सर्थःतदिदंवत्तिसंस्कारचक्रमनिशभाव
तिते चानिरोधसमाधेःनदेवभूतंचित्तनिरोधावः
स्यसंस्कारशेषभूत्वाऽऽत्मकल्पनावतिष्ठतइत्यापा
ततःप्रलयंवागतीतिपरमार्थतःपिंडीकृत्यसूत्रा
र्थमाह ताति पंचधेत्यर्थकथनमानंनतुशब्दन्छ

१६
त्ति व्याख्याततिपयःपकारे स्मरणात्ताःस्वसंज्ञा
भिरुद्दिशतिप्रमाणविपर्ययविकल्पनिद्रास्टतयः
निर्देशेयथावचनविग्रहश्चार्थदंडःसमासइतरेतर
योगः यथा नित्याशुचिदुःखानात्मसुनित्यभुचिसु-
खालख्यातिरविद्येत्युक्तेपिनदिगमोहालातचक्रा
दिविभ्रमाव्युदस्यंतेएवमिहापिप्रमाणाधभिधाने
पिवत्यंतरसदावशकानव्युदस्यतेति तन्निरासाय
वक्तव्यं पंचतप्यति एतावत्यपवरत्तयोनापरा:
संतीतिदर्शितंभवति तत्र प्रमाणरत्तिविभजन्सामा
न्यलक्षणमाह प्रत्यक्षानुमानागमाःप्रमाणानिधन
धिगततलबोधःपौरुषेयोव्यवहारहेतुःप्रमातक
रणप्रमाणं विभागवचनंच न्यूनाधिकसंख्या व्यव
दार्थतत्रसकलप्रमाणमूलत्वात्प्रथमतःप्रत्यक्ष
लक्षयति इंद्रियेति अर्थस्पेतिसमारोपितत्त्वं निषेध
तितहिषयेति बाह्यगोचरतयाज्ञानाकारगोचरत्वं
निवारयतिचित्तवर्तिनोज्ञानाकारस्यवाह्मज्ञेयसंब
घंदर्शयति बाह्यवस्तूपरागादिति व्यवहितस्यतदु
परागेहेतुमाह इंद्रियप्रणालिकयेति सामान्यमान
मर्थत्येके विशेषाएवेत्यन्ये सामान्यविशेषतहत्ता
इत्यपरेवादिनःप्रतिपन्नास्तन्निरासायाह सामान्य
विशेषात्मनतिनतता किंतुतादास्पमर्थस्यएतत्र
|ञ्चैकांवानभ्युपगमइत्यंत्र प्रतिपादयिष्यते अनुना

नागमविषयात्प्रत्यक्षविषयव्यवछिनत्ति विशेषा
विधारण प्रधानेति यद्यपिसामान्यमपिपत्र
त्यक्षेप्रतिभासतेतथापिविशेषप्रत्युपसर्जनीभूत
मित्यर्थः एतच्चसाक्षात्कारोपलक्षणपरंतथाचवि
विकख्यातिरपिलक्षिताभवति फलविप्रतिपत्तिनि
राकरोति फलंपौरुषेयश्चित्तवत्तिबोधइति ननु
पुरुषवर्तीवोधःकथंचित्तगतांयारत्तेःफलनहि
खदिरगोचरव्यापारेणपरशुनापलाशेछिदाक्रिय
तेइत्यताह अविशिष्टंति नहिपुरुषंगतोबोधो
जन्यतेअपितुचैतन्यमेव बुद्धिदर्पणप्रतिबिंबितं
बुद्धिवस्याअोकारयांतदाकारतामापद्यमानंफ
लंतच्चतथाभूतंबुद्धेरविशिष्टंवुध्यात्मकंदत्तिश्चबु
ध्यात्मिकेति सामान्याधिकरण्यायुक्तःप्रमाणफल
भावइत्यर्थः एतच्चोपपादयिष्याम इत्याह प्रतिसंवे
दीतिपत्यक्षानंतरंपदत्यादिलिंगकोटबुद्ध्यनुमा
नप्रभवसंबंधदर्शनसमुथतयागमस्यानुमानजत्वा
दनुमितस्पन्चागमेनान्वाख्यानादागमात् प्रागनुमा
नलक्षयतिअनुमेयस्येतिजिज्ञासितधर्मविशिष्टो
धर्मानुमेयस्तस्यतुल्पजातीयाःसाध्यधर्मसामान्ये
नसमानार्थाःसपक्षास्तेप्यनुस्तइसनेनविरुद्ध
त्वमसाधारणत्वंचसाधनधर्मस्यनिराकरोतिमि
नजातीयाश्चसपक्षास्तेचसपमादन्येतहिरुद्धा

१८
स्तदभाववतश्च तेभ्योव्याक्त्तस्तदनेनसाधारणा
नैकांतिकलमपाकरोति संबध्यततिसंबंधो लि
गमनेन पक्षधर्मतादर्शयन्नसिद्धतानिवारयतित
द्विषयातन्निबंधनापिनिबंधनत्यस्माद्विषय
दव्युसत्तःसामान्यावधारणेति प्रत्यक्षविषयाव्य
वछिनत्तिसंबंधसंवेदनाधीनजन्मानुमानविशेष
संबंधग्रहणाभावेनसामान्यमेवसुकरसंबंधन
हर्णगोचरयतीतिउदाहरणमाढ्यथेति चोहेत्व
र्थी विंध्योऽगतिर्यतस्तस्मात्तस्माताप्तिरतोगतिनिट
तोप्राप्तर्निवत्तिर्देशांतरपातेगेतिमन्चंद्रतारकंचैत्र
वदितिसिआगमस्यदत्तेर्लक्षणमाह आसनेतित
त्वदर्शनकारुण्यकरणपाटवाभिसंबंधप्राप्तिस्तया
वर्तेतइत्याप्तस्तेनदृष्टोनुमितावार्थः श्रुतस्य स्थगन
पादानं तस्यदृष्टानुमितमूलत्वेनताभ्यामेवचरिता
थित्वात्प्तचित्तवर्तिज्ञानसदृशस्प ज्ञानस्पोट
चित्तेसमुसाद स्वबोधसंक्रांतिस्तस्पेअर्थउपदिश्य
ति श्रोहिताहितप्राप्तिपरिहारोपायतया प्रज्ञाप्यते
शेपंसुगमम्यस्यागमस्साश्रयायवक्तायथायान्पव
दशदाडिमानितानिषड्पूपाभविष्यतीति नदृष्टानु-
मितार्थोयथाचैत्यवंदेतवर्गकामति समागमःपू
वते नहितेपिदृष्टानुमितार्थायथादु:याकश्चित्करस
चिद्ध मनुनापरिकीर्तितःससाभिहितोवेदेसर्वज्ञा

तिअस्पकुत्सितवंहानायदर्शयतिसेयपंचेतिमा विद्यासामान्यमविद्यास्मितादिषुपंचसुपर्वस्वित्य र्थःअव्यक्तमहदहंकारपंचतन्मानेषष्टस्वनात्मता सद्धिविद्यातमःगवंयोगिनामष्टस्वणिमादिके श्चर्येष्वप्रेयःसुत्रेयोबुडिरसविधामोहःपूर्वस्माज घन्यःसचास्मितोच्यते तथायोगेनाष्टविधमैश्वर्यमु पादायसिद्धोभूत्वाहृष्टानुश्रविकान् शब्दादीन्दश विषयान्मोक्ष्यइत्येवमात्मिकापतिपत्ति महामो होरागःएवमेतेनैवाभिसंधिनाप्रवर्त्तमानस्यकेन चित्ततिबद्धवादणिमादीनामनुसत्तोतन्निबंधन स्पदृष्टानुअविकविषयापभोगस्यासिद्धेप्रतिबंधक विषयाक्रोधःसतामिस्राख्योद्वेषएवमणिमादिरा णसंपत्तौदृष्टानुनविकविषयपरसुपस्थानेचक- ल्पांतेसर्वमेतन्क्ष्यतीतियस्त्रासःसोभिनिवेशोध तामिश्रातदुक्तंभेदस्तमसोष्टविधोमोहस्यचदशन विधोमहामोहातमिस्रोष्टादशधानथाभवत्यंचना मिस्र इति शब्द ज्ञानानुपाती वस्तुभून्पो विक ल्पः॥ ननु शब्द ज्ञानानुपातीचे दागम प्रमा णांतर्गतो विकल्पः प्रसज्येत निर्वस्तुकले वा विपर्यय: स्यादित्यत आह स नेत्ति न प्र- नप्रमाणविपर्ययांतर्गतःकस्माद्यतोवस्तुभूत्यत्र वेषीति प्रमाणांतर्गति निषेधतिशब्दज्ञानमादार

२१
स्यनिबंधनतिविपर्ययांतोतं एतदुक्तंभवति
कचिदभेदेभेदमारोपयति कचिसुनर्भिन्लाना,
मभेदंततीभेदस्याभेदस्यचवस्तुतोभावात्तदाभा
सोविकल्पोनप्रमाणं नापिविपर्ययोव्यवहारावि
संवादादिति शास्त्रप्रसिद्धमुदाहरणमाहतद्यथे
तिकिंविशेष्यकेनव्यपदिश्यते विशेष्यतेनाभेदे
विशेष्य विशेषणभावोनहिगवागौर्विशेष्यतेकि
तुभिन्नेनचैत्रेणतदिदमाहभवतिचव्यपदेशेव
त्तिःव्यपदेश्यव्यपदेशकयो वोव्यपदेशःविशे
षणविशेष्यभावतियावत्तस्मिन्वृत्तिर्वाक्यस्य
यथाचैत्रस्यगौरिति शास्त्रीयमेवोदाहरणांतरंस
मुच्चिनोति तथेति प्रतिषिद्धोवस्तुनाष्टथिव्यादेई
मपरिस्पदोयस्यसतथोक्ताकोसौनिक्रियापुरुषः
नखलुसांख्यीयेरादातेभावोनामकश्चिदस्ति व
स्तुधर्मोयेनपुरुषोविशेष्येतेत्यर्थ:कचिसाप्र.
तिषिद्धावस्तुधर्मातितस्यार्थःप्रतिषेषव्याप्ताः
प्रतिषिदानवस्तुधर्माणां तयाप्यताभावाभावयो
रसंवंधायचतथापतीतिरिति लौकिकमुदाहर
णमाह तितिवाणतिययाहिपचतिमिनत्तीस
त्रपूर्वापरीभतःकर्मक्षपदयपएकफलावछिन्नापती
यतेपेवंतिटनीलपि पूर्वापरीभानमेवाह स्था
स्पति स्थितइति ननुभवतुपाकवत् पूर्वोपरीभूतया
+

वस्थानक्रियया वाणादिन्नयावाणस्यव्यपदेशइत्य ताह गतिनिरत्तौधालर्थमानंगम्यतेगतिनिट तिरेवतावत्कल्पितातस्यापिभावरूपत्वं तत्रापि पूर्वापरीभावइत्यहोकल्पनापरंपरेत्यर्थशाअभाव कल्पितोभाववचानुगतइवचसपुरुषेषु गम्यते नपुरुषव्यतिरिक्तोधःकश्चिदित्युदाहरणांतरमा हतथानुसत्तिथर्मेति पमाणविपर्ययाभ्यामन्यान- विकल्पवत्तिरितिवादिनोबहकप्रतिपेदिरेतप्रति बोथनायोदाहरणपपंचति मंतव्यंअभावपत्पया लंबनावृत्तिर्निद्राअधिकृतहित्तिपदमनुवादकंप माणविपर्ययविकल्पस्मृतीनांवत्तित्वंप्रतिपरीक्ष- काणामविप्रतिपत्तेरतस्तदनूयतेविशेषविधानायनि द्रायास्तुवृत्तित्वेपरीक्षकाणामस्तिविप्रतिपत्तिरिति दत्तित्वं विधेयंनचप्रकृतमनुवादकंविधानाय क ल्पततिपुनर्वत्तिग्रहणंजायस्वप्नवत्तीनामभा- वस्तस्य प्रत्ययाकारणंबुद्धिसत्वाछादकतमस्तदे वालवनविषयोयस्याःसातथोक्तावृत्तिर्निद्रा बुद्धि सत्तेहित्रिगुणयदासत्वरजसीअभिभूय समस्तक रणावरकमाविरस्तितमस्तदाबुद्धेविषयाकारपा रिणामाभावादुद्धततमोमयीवुद्धिमवबुध्यमानः पुरुषःसुषुप्तांतःसंज्ञइत्युच्यते कस्मापुनर्निरुद्धकै वल्पयोरिववत्सभावएवननित्यताह साचसं

३४
स्मात्संप्रमोषपदव्यत्पत्तेःएतदुक्तंभवति सर्वेप्रमा
णादयोनधिगतमर्थसामान्यतःप्रकारतोवाधिगमय
तिस्मृतिःपुनर्नपूर्वानुभवमर्यादामतिकामतिनहि
षयात्तटूनविषयावानतुनदधिकविषयासोयरत्य
तराहिशेषःस्मृतेरितिविमृशति किंप्रत्ययस्येतिया
घि प्रवणत्वातानुभवस्यस्वानुभवाभवात्तजसस
स्कारोग्राममेवस्मारयतीतिप्रतिभाति अनुभवमा
जनितत्वाच्चानुभवमेवेतिविमृश्योपपत्तितउभ
यस्मरणमवधारयति ग्राह्यप्रवणतयाग्रायोपरक्त
परमार्थतस्तुग्राह्यग्रहणेएवउभयंतयोएकारस्वरू
पनिर्भासयति प्रकाशयतिस्वव्यंजकंकारणमंजन
माकारोयस्यसतथोक्तःस्वकारणाकारइत्यर्थः व्यं
|जकमुद्दोधर्कतेनांजनंफलाभिमुखीकरणंयस्ये
तिवेत्यर्थ ननुयदिकारणविचारेण बुद्धिस्मरणयोः
सारूप्यंकस्तार्ह भेदत्यतमाह तत्रग्रहणेतिय
हणमुपादानंनचगृहीतस्योपादानंसंभवतितद
नेनानधिगतवोधनंबुद्धिरित्युतंग्रहणाकाऐग्रह
णरूपंपूर्वप्रधानयस्याःसातथोक्ता विकल्पितथ्या
यमभेदेपिगुणप्रधानभावति ग्राह्याकारस्पून
थमायस्याःसातथोक्तादमेवचमायाकारस्यग्ग्रा
बस्यपूर्ववंयहत्यंतरविषयीकृतत्वमर्थस्य तदनेन
उत्त्यंतरविषयोरुतगोचरास्मृतिरित्युक्तंभवतिसो

२५ यमसंप्रमोषति ननुअस्तिस्तेरपिसंघमोषदर्शय तिहि पित्र्यादेतीतस्य देशकालांतरानुभूतस्यानन भतचर देशकालांतरसंबंधस्वप्नदसताद साचह योतिभाविताकल्पितःस्मर्तव्योययासातथोक्लाममा वितोऽकल्पितःपारमार्थिकतियावत् नेयस्मतिरपि तु विपर्ययस्तल्लक्षणोपपन्नखास्मलाभासतयातु तिरुक्ताप्रमाणाभासमिवप्रमाणमितिभावः क स्मासनरंतेस्मृतरूपन्यासत्यताह सर्वाःस्मृतय इति अनुभवःप्राप्तिःप्रामिपूर्वाळत्तिःस्मृतिस्ततःस्म तीनामुपजनत्यर्थःननयेपुरुष किश्यतितेनिरोद्ध- व्यापेक्षावताके शाश्वतथानवस्तयःतकिमर्थमा सांनिरोधइत्यतन्याह सवितातिसुगमम् निरो घोपायंटति अथेतिसूलेणोत्तरमाह अभ्यासवै सिग्माभ्यांतन्निरोधः अभ्यासवैराग्ययोर्निरोघेजनीय तव्येअवांतरख्यापारभेदेन समुच्चयोनतुविकल्प इत्याह चित्तनदीतिप्रान्भार-प्रबंधःनिम्नतागंभीर तागाधतेतियावत् तत्राभ्यासस्यखरूपप्रयोज नाभ्यालक्षणमाह तनस्थितीपत्नोभ्यासातल्याच विचित्तस्यादतिकस्यराजसतामसत्तिरहितस्प प्रशांतवाहिताविमलतासात्विकदत्तिवाहितैका ग्रता स्थितिःतदर्थति स्थितावितिनिमित्तसप्तमी व्याख्यातायथाचर्मणि दीपिनहंतीति प्रयलमेवप

२६
योयाभ्याविशदयति वीर्यमुत्साहइति तस्येलायोन
निताभाहतसंपिपादयिषया तदितिस्थितिंपरा-
शति प्रयत्नस्यविषयमाहतत्साधनेति स्थिति
साधनान्यंतरंगबहिरंगाणियमनियमादीनि सा
धनगोचरकःव्यापारोनफलगोचरति ननु
यथानसंस्कारेणानादिपरिपंथिनाप्रतिनोभ्या
सः कथंस्थित्यकल्पतदत्यताहसतुदीर्घकालने
रंतर्यसत्कारासेवितोदृढभूमिःसोयमभ्यासोविशेष
णत्रयसंपन्ना सन् दृढावस्थोनसहसासुखानसको
रिरभिभूतस्थितिरूपविषयोभवतियदिपुनरेवभूत
मप्यभ्यासंकलोपरमेतततःकालपरिवासेनाभिभा
वत्तस्मान्नोपरंतव्यमितिभावः वैराग्यमाह दृष्टी
नुनविकविषयवितण्णस्यवीकारसंज्ञानराग्यं
चंतनाचतनेषुदृष्टविषयेषुवितसतामाहस्त्रियइति
ऐश्चर्यमाथिपत्यंअनुश्रवोवेदस्ततोधिगतामानुत्र
विकास्वर्गाट्यस्तत्रापिवैटस्यमाह स्वर्गेतिदेह
रहिताविदेहाःकरणेषुलीनाःतेपाभावोवैमुअन्ये
प्रतिमेवात्मानमभिमन्यमानाःप्रकृत्युपासकाः
प्रकृतीसाधिकाण्यामेवलीनास्तेषांभावःप्रकृतित
यत्वंतत्राप्तिविषये वित्तपस्यानुनविकविषये
वितण्णोहिस्वर्गादियात्तिविषयेविटणउच्यतेनन
पदिवेटण्ण्यमावैराग्यहतविषयाधातावपितदः

२७ स्तीतिवैराग्यस्यादित्यतमाह दिव्यादिव्येति नचै दण्ण्यमात्रेवैराग्य अपितुदिव्यादिव्यविषयसंप्रत्र योगेपिचिन्तस्मन्मनाभोगामिकातामेवस्पष्टयति हेयोपादेयभूम्यासंगदेषरहितायोपेक्षावुद्धिर्वशी कारसंज्ञाकुतःपुनरियमित्यताह प्रसंख्या नबन लादिति तापत्रयपरीनताविषयाणांशेणस्तसरिभान नयातत्साक्षात्कास्त्रसंख्यानंतरूलादित्यर्थःयतमानस हाव्यतिरेकसंज्ञाएकेद्रियसंज्ञावशीकारसंज्ञाचेति चतलःसंज्ञाइत्यागमिनःरागादयखलुकषायाश्चि तवर्तिनस्तैरिंद्रियाणियथास्वंविषयेषप्रवर्ततेतन्मा प्रवर्त्तिषतेंद्रियाणि तत्तहिषयेष्षिति तसरिपाचना यारंभःप्रयत्नःसायतमानसंज्ञा तदारंभेसतिकेचित पायोःपक्कापर्यतेपहपतेचकेचित्तत्रपक्षमाणेभ्यः पक्कानांव्यतिरेकेणावधारणपतिरेकसंज्ञा इंद्रिय पवर्तनासमर्थतयापकानामौत्सुक्यमाणमन- सि व्यवस्थानमेकेंद्रियसंज्ञा औत्सुक्यमानस्यापि निवत्तिरुपस्थितेष्वपिदिव्यादिव्यविषयेषूपेक्षा बुद्धिःसंज्ञा त्रयात् परावशीकारसंज्ञा एतयैवचपू वसांचरितार्थवान्लता एथगुक्तातिसर्वमवदा त अपरंवैराग्यमुसापरमाह तसरंसुरुषख्यातेगु णवैतृण्ण्यंअपरवैराग्यस्यपरवैराग्यप्रतिकारणलं तत्रचद्दारमादर्शयति दृष्टानुअविकविषयदोषद २८ शिविरक्ततिअनेनापरबैराग्यदर्शितं पुरुषदर्श नाभ्यासादागमानुमानाचार्योपदेशसमधिगतस्यप रुषस्यदर्शनंतस्याभ्यासःपोनःपुन्यननिषेवणंतस्मा नवस्यदर्शनस्यशुद्धीरजस्तमापरिहाराया सत्वेकत्र तानतातयायोगुणपुरुषयोःप्रकर्षणविवेकःपुरुषा दोनतस्तविपरीतागुणातितेनाप्यायितावुद्धिर्यस्य) योगिनःसतथोक्तस्तदनेनधर्ममेघाख्यासमाधिरु तःसतथाभूतोयोगीगुणेभ्योव्यक्ताव्यक्तधर्मकेभ्यः सर्वयाविरक्त सत्पुरुषान्यताख्यातावपिगुणामि कायांयावहिरक्ततितत्तस्मात्दर्यत्रैराग्यं पूर्वहि विराग्यं सत्वसमुद्रेकविधूततमसि रजःकणकलंक संरक्तचित्तसत्वेतच्चतौष्टिकानामपिसमानंते हि तेनेवप्रकृतिलयाबभूवुः तथोक्तंवैराग्यात्वकृति जयति तत्रतयोईयोर्मध्ये यदुत्तरंतत ज्ञानप्रसा भानं मानग्रहणेन निर्विषयतासूचयति तदेवंहि तादृशंचित्तसत्वरजोलेशमतेनापिअपराम्टष्टमत्र स्याश्रयोतएवज्ञानप्रसादत्युच्यते चित्तसवेहि प्रसादस्वभावमपिरलस्तमासंपर्कात्मलिनताम नभवति वैराग्याभ्यासविमलवारिधाराधीतसमस्त रजस्तमोमलखतिप्रसन्नज्ञानप्रसादमानपरिशेषभ वति तस्यगुणानुपादेयसायदर्शयतियस्पोट्येस- तियोगीप्रत्युदितख्यातिःरमातिविशेषेसतिवर्तमा

२४
नख्यातिमानित्ययःप्रापणीयकैवल्यप्राप्तं यथाव
क्ष्मतिजीवन्नेवविद्वान्मुक्तोभवतिसंस्कारमात्रस्यळि
न्नमूलस्यसिद्धत्वादितिभावःकुंतःप्राप्तयतःक्षीणाःक्ष
तव्याकेशा अविद्यादयःसवासनाः नन्वस्तिधर्माध
मेसमूहो भवस्यजन्ममरणप्रबंधस्यसंक्रमःप्राणि
नांतत्कुतः कैवल्यमित्यताहछिन्नति श्लिष्ठा
निनिःसंधीनिपर्वाणियस्यसतथोक्तः धौधर्मसम्,
हस्यसमूहिनःपर्वाणितानिश्लिष्टानि नहिजातुजंतु
मरणजन्मप्रबंधनवियुज्यतेसोयंभवसंक्रम केश
स्येछिन्नःयथावक्ष्यतिक्केशमलःकर्माशयःसति
मूलेतड्पिाकइति ननुप्रसंख्यानपरिपाकंधर्ममेघ
च निरोधंअंतराकिंतदस्तियज्ञानप्रसादमांत्रमि
त्यताह ज्ञानस्यैवेति धर्ममेघभेदएवपरंवैराग्य
नान्यत् यथावक्ष्यति प्रसंख्यानेप्यकुसीदस्य सर्वथा
विवेकव्यातेधर्ममेघःसमाधिः तदासर्वावरणंमला
पितस्यज्ञानस्यानंत्यात् ज्ञेयमल्पमितिच तस्मादेत
स्पहिनांतरीयकमविनाभाविकैवल्यमिति उपाय
मभिधाय सप्रकारोपेयकथनायटछति अथोपाय
इयेनेति वितर्कविचारानंदास्मितास्सानुगमासं
प्रज्ञातःसंप्रज्ञातपूर्वकवादसंप्रज्ञातस्यप्रथमसंप्र
जातोपवर्णन सप्रज्ञातसामान्य वितर्कविचारानं
दास्मितानारूपैःस्वरूपैरनुगमात् प्रतिपत्तव्यं वित

३०
रिविरणोतिचित्तस्येतिस्वरूपसाक्षात्कारवतीप्रज्ञा
याभोगःसचस्थूलविषयत्वास्थूलःयथाहि प्राथमि
कोधानुक्क स्थूलमेवलक्ष्यविध्ययथसक्ष्म एवंप्राथ
मिकोयोगीस्थूलमेवपांचभौतिकंचतुर्भुजादिध्येयंत्र
साक्षात्करोत्यथसक्ष्ममिति एवंचित्तस्यालंबनेसूक्ष्म
आभोगःस्थूलकारणभूतसक्ष्मपंचतन्मानलिंगालिं
गविषयोबिचार तदेवंग्रायविषयंदयित्वाग्रहण
विषयंदर्शयतिआनंदति इंद्रियेस्थूलालबनेचि
तस्याभोग आह्वादनानंदप्रकाशशीलतयाखलुसख
प्रधानादहंकारादिंद्रियाण्युत्पन्नानिसत्त्वंसुखमिति
तान्यपिसुखानीतितस्मिन्नाभोगत्पालादतिग्रहीत
विषयसंप्रज्ञातमाहएकात्मिकासंविदिति अस्मिता-
प्रभवानींद्रियाणि तेनैषामस्मितासूक्ष्मरूसंसाचात्म
नाग्रहीनासहबुद्धिरेकात्मिकासंविदिति तस्यांचन
हीतुरंतर्भावाटूवतिग्रहीविषयासंप्रज्ञाततिचतु
"मपरमप्यवांतरविशेषमाहतवप्रथमति कार्य
कारणानुप्रविष्टनकारणं कार्यणतयंस्थूलआभो-
गःस्थूलसक्षमेट्रियास्मिताकारणचतुष्टयानुगतोभव
तिउत्तरेतुत्रिोककारणकानिधेकरूपाभवंतिअसं
प्रज्ञातादिनत्ति सर्वएततिक्रमप्राप्तमसंप्रज्ञातम
बतारपितुरति अथेति विरामप्रत्ययाभ्यासपूर्वः सं
स्कारशेषोन्यः पूर्वपदेनोपायकथनमुत्तराभ्यांचस्वरू

३२
ग्यसपन्नाना सखल्वयभवाप्रत्ययःकारणयस्यनिरी
समाधे.संभवप्रत्ययः तत्रतयोर्मध्यउपायप्रत्ययो
योगिनांमोक्ष्यमाणानांभवतिविशेषविधानेनशेषस्य
मुमुक्षुसंबंधनिषेधति केषांतर्हिभत्रप्रत्ययइत्यत्रस
त्रेणोत्तरमाह भवप्रत्ययोविदेहप्रकृतिलयानां वित
दहाश्वप्रकृतिलयाश्चतेषामित्यर्थः तयाचष्टे विदे
हानां देवानांभवप्रत्ययोभूनेंद्रियाणामन्यतमदास
त्वनप्रतिपन्नास्तदुपासनया नहासना वासितांतःका
रणाःपिंडपातानंतरनिद्रियेषुत्त्वेषुवालीना:संस्कार
मात्रावशेषमनसःषादौशिकशरीररहिताविदेहाःते
हिसंस्कारमात्रोपयोगेनचित्तेनकैवल्यपदमिवानु
भवतःप्राप्नुवंतःनिदेहरादत्तिकत्वंचकैवल्येनसा
रूपसाधिकारसंस्कारशेषताचवैरूपं संस्कारमा
बोपभोगेनेतिकचिसाठः तस्यार्थः संस्कारमात्रमेवो-
पभोगोयस्पनतचित्तरत्तिरित्यर्थःप्राधाविधया स्वसं
स्कारविपाकंतथाजातीयकमतिवाहयंत्यतिक्रामंत्र
तिपुनरपिसंसारविशंतितयाचवायुप्रोक्तंदशमन्वं
तराणीहतिष्ठतींद्रियचिंतका भौतिकास्तुशतपूर्ण
मिति तथापतिलयाश्चअव्यक्तमहदहकारपंच
तन्मात्रेषन्यतमदात्मलेनप्रतिपन्नास्तदुपासनया
तहासनावासितांत:करणाःपिंडपातानंतरमव्यक्ता
दीनामन्यतमस्मिन्लीना:साधिकारेऽचरितायन

३३ चरितार्थचेतःस्यायदिविवेकख्यातिमपिजनयेदज- नितसत्वपुरुषान्यताख्यातेस्तुचेतसोऽचरितार्थस्या स्तिसाधिकारतेतिसाधिकारे चेतसिप्रकृतौलीने कैवल्यपद्मिवानुभवंतियावन्नपुनरावर्ततेअथि कारवशाच्चित्तमिति प्रतिसाम्यमुपगतमष्यवः धिंप्राप्यपुनरपिप्रादुर्भवतिततोविविच्यतेयया वर्षातिपातेमृद्भावमुपगतोमंडूकदेहःपुनरंभोद वारिधारावसेकान्मंडकदेहभावमनुभवतीतित वाचवायुप्रोक्तंसहस्रवाभिमानिका बौद्धादशस हस्राणितिष्ठतिविगतज्वरा. पूर्णशतसहस्रतुतिछं त्यव्यक्तचिंतकाःपुरुषंनिर्गुणंप्राप्यकालसंख्यान विद्यतेति तदस्यपुनर्भवप्राप्तिहेतुतयादेयत्वंसि इंयोगिनातुसमाधेरुपायक्रममाह श्रद्धावीर्यस् तिसमाधिप्रज्ञापर्वकद्तरेषांनन्विंद्रियादिचिंत काअपिश्रद्धावंतएवेत्यताह श्रद्धाचेतसःसंप्रसा दासचागमानुमानाचार्योपदेशसम धिगततत्वविष योभवतिहिचेतसःसंघसादोऽभिरुचिरतीछाश्रद्धा नेंद्रियादिधात्माभिमानिनामभिरुचिरसंप्रसादोहि स:व्यामोहमूलत्वादिसर्थः कुतोसावेवश्रद्धेत्यतत्रा हसाहिजननीवकलाणीयोगिनंपातिविमार्गपात जन्मनार्थात्सोयमिछाविशेषष्यमाणविषयंप्रय लंपसूत इत्याह तस्यहि श्रद्धधानस्यतस्यविवरण- ३५ सनातरपातयितुविमृशतिकिमस्मादेवेति नवाश ब्दसंशयनिर्वतकःईश्वरप्रणिधानाहाव्याचष्टेप णिधानाक्तिविशेषान्मानसाहाचिकात्कायिकाहर, आवर्जितोभिमुखीकृतस्तमनुग्रहाति अभिध्यान मनागतेर्थेद्छादमस्याभिमतमस्त्वितितन्मात्रे णनव्यापारांतरेणशेषसुगमम्॥ननचेतनाचेतनाभ्या भिवम्झनान्येनविश्ववरश्वेदचेतनस्तार्हषधानं प्रधानविकाराणामपिप्रधानमध्यपातात्तथाचनत स्पावर्जनमचेतनत्वादयचेतनस्तथापिचितिशन्ते रोदासीन्यादसंसारितयाचास्मितादिविरहाकुत- आवर्जनकृतश्चाभिध्यानमित्याशयवानाह अथप धानेतिअनसनेणोत्तरमाह क्लेशकर्मविपाकाशयैर पएमष्टःपुरुषविशेष ईश्वरस्अविद्यादय-क्लेशाः कि नंतिखल्वमीपुरुषसांसारिक विविधदुःखपहारे णेति कुशलाकुशलानीति धर्माधर्मास्तेषांचकर्मज त्वादुपचाराकर्मत्वं विपाकोजात्यायु गाःविषाका नुगुणावासनास्ताश्चित्तभूमौआशेरततियाशयाः नहिकरभजातिनिर्वर्तकं कर्मप्राग्भवीयकरभभो। गभावितोभावना नयावदभिव्यनक्तितावकरभोचि नायभोगायकल्पतेतस्माद्वतिकरभजात्यनुभवज माभावनाकरभविपाकानगणेतिनन्वमीक्केशादयो बुद्धिधर्मानकपंचिदपि पुरुषंपराममंतितस्मात्पुरु

पग्रहणादेवनदपरामर्शासिद्धेः कृतंकेशकमैत्यादिने
त्यतंबाह तेचमनसिवर्तमानाः सांसारिकेपुरुषेव्यप
दिश्यतेकस्मासहितत्फलस्यभोक्ताचेतीयतेतितस्मा
सुरुषवादीश्वरस्यापितत्संबंधःप्राप्ततितरतिषेध
उपपद्यतेइत्याहयोयनेनबुद्धिस्थेनापि पुरुषमात्रसा
धारणेनभोगेनापरामृष्टःसपुरुषविशेषश्चर विशि
पतेतिविशेषः पुरुषांतराह्यवाद्यतेविशेषपद
व्यावस्यैदर्शयितुकामःपरिचोदनापूर्वपरिहरति कै
वल्पंधातास्तीतिप्रकृतिलयानांप्राकृतीबंधाबका
रिकोविदेहानांदक्षिणादिबंधोदिव्यादिव्यविषयभो
गभाजातान्यभूनित्रीणिबंधनानि प्रकृतिभावनासं
स्कृतमनसोहिदेहपातानंतरमेवपतिलयतामा
पन्नादतीतरेषांपूर्वाबंधकोटिःप्रज्ञायतेतेनोत्तरको
टिविधानमात्रमिहतुपूर्वापरकोटिनिषेधतिसंक्षिप्य
विशेषदर्शयति सतुसदैवमुक्त सदैवेश्चरति ज्ञान
क्रियाशक्तिसंपदैश्वर्य अत्ररतियोसाविति ज्ञान
क्रियेहिचिक्तेरपरिणामिन्याःसंभवतति रजस्त
मोरहिता छ
दामुक्तस्याविद्यापभनःचित्तसत्वसमुत्कर्षेणसहस्व
स्वामिभावसंबंधासंभवतीत्यतउत्तंपरुष्टसखोपा-
न गनवा वध
त्तसलेनस्वस्वामिभानःकिंतुतापत्रयपरीतान्प्रेस
न

३७
भावमहाणेवानजननुहरिष्यामिज्ञानधर्मोपदेशेन
नचज्ञानक्रियासाम तिशयसंपत्तिमंतरेणतदुपदे
शनचेयमपदतरजस्तमोमलनिशुद्धसखोपादानवि
नेत्यालोच्यसत्वपकर्षमुपादतेभगवानपण्मोप्य
विद्ययाऽविद्याभिमानिनीवाविद्यायास्तत्वमविहान
भवतिनपुनरविद्याद्यविद्यालेनसेवमानानखलुशै
लषोरामलमारोप्यतास्ताश्चेष्टादर्शयन्ध्रोतोभवति
नदिदमाहार्यमस्यरूपनतात्विकमितिस्यादेतदुदि
धीर्षयाभगवतासत्वमुपादेयंतदुपाटानेनचतदिधी
पअिस्पाअपिपाकृतत्वात्तथाचान्योन्यसंश्रयइत्य
तउक्तंशावतिकतिभवेदेतदेवंमदीदंप्रथमता-
सर्गस्पनवेदनादौतुसर्गसंहारप्रवंधेसगोतरसमुत्प
न्नसंजिहीर्षावधिसमयेपूर्णमयासत्वप्रकर्षउपादे
यतिप्रणिधानं कृत्वा भगवान् जगत्संजहार
तदाचेश्चरचित्तसत्वप्रणिधानवासितंप्रधानसाम्पमु
पगतमपिपरिपूर्णेमहाप्रलयावधीप्रणिधानवासना
वात्तथैवेश्वरचित्तसत्वभावेनपरिणमतेययाचे
ऋश्वःप्रातरेवोत्यातव्यंमयेतिप्रणिधायसंप्तस्तदैवी
त्तिष्ठतिप्रणिधानसंस्कारात् तस्मादनादित्वादीच
रप्रणिधानसत्वोपादानयोःशाश्चतिकत्वेननान्यो
न्यसंश्रयःनचेश्वरस्यचित्तसत्वमहाप्रलयेपिनत्र
कृतिसाम्पमुपैतीतिवाच्यं यस्यदिनकदाचिदपिन
rahe

1
धानसाम्यनतस्राधानिकनापिचितिशक्तिःअज्ञत्वा
तत्यर्थातरमप्रमाणिकमापद्यततञ्चायुक्तंप्रकृति
पुरुषव्यतिरेकेणार्थातराभावात
वात् सायमीदृशश्चर
स्पशाश्चतिकउत्कर्षःकिंसनिमित्तःसप्रमाणिकता
होस्विन्निनिमित्तोनिष्पमाणकतिउत्तरंतस्यशा-
स्त्रनिमित्तं श्रुतिस्मतीतिहासपुराणानिशास्त्रचोदय
तिशास्त्रपुनकिनिमित्तंप्रत्यक्षानुमानपूर्वदिशा
स्त्रनचेश्वरस्यसत्वप्रकः कस्यचित्यत्यक्षमनुमा
नवास्तिनचेश्चरप्रत्यक्षप्रभवंशास्त्रमितियुक्तंक
ल्पयित्वापियंस्वयंब्रूयादालैश्चर्यप्रकाशनाये-
तिभावःपरिहरति प्रकृष्टसत्वनिमित्तं अयमभि:
संधिःमंत्रायुर्वेदेषुतावदीश्वरप्रणीतेषुप्रत्तिसा
मादाव्यभिचारविनिश्चयात्प्रामाण्यंसिद्धन
चौषधिभेदानांतसंयोगविशेषाणांचमंत्राणांच
तत्तवर्णावापोद्वारेणसहस्रेणापिपुरुषायुषैलाकि
कप्रमाणव्यवहारीशक्तः कर्तुमन्वयव्यतिरेकौन
चागमव्यतिरेकीताभ्यांचागमस्तसंतानयोरनादि
वादित्वादितिप्रतिपादयितुंयुक्तं महापलयेतसं
तानयोर्विछेदात्नचतदावेप्रमाणाभावःअभिन्न
वधानविकारोजगदितिहिपतिपादयिष्यतेसह
शपरिमाणस्यविसदृशपरिणामतादृष्टायथाक्षी
रिक्षुरसादेदेधिगुडादिरूपविसदृशपरिणामस्य:

साम्पविनिमुक्तिमाहनवतत्समानमिति प्राकाम्य
मविहितेछतातयिातादूनावं अनूनत्वेवायोरपि
प्राकाम्यविद्यातःकार्यानुत्पत्तिरुत्पत्तौवाविरुद्धधर्म
समालिंगितमेकदा कार्यमुपलभ्यतेत्याशयवाना
हयोश्चेतिअविरुद्राभिप्रायवेवाप्रत्येकमीश्वर
वेकृतमन्येरेकेनेवेशनायाःकृतत्वात्संभूयकारि
त्ववानकश्चिदीश्वरःपरिषद नित्येशनायोगिनां
चपर्यायायोगात कल्पनागौरवप्रसंगाच्चेतिद्रष्टव्यं
तस्मात्सर्वमवदातं एवनस्पक्रियाज्ञानशक्ती शान
संप्रमाणमभिधायज्ञानशक्तावनुमानंघमाणयति
किंचतननिरतिशयं सर्वज्ञवीजव्याचष्टेयदिदम
ति बुद्धिसलानरकतमोपगमतारतम्येनयदिदम
तीतानागतप्रत्युपपन्नानांप्रत्येकंचसमुच्चयेनच
क्तमानानामतींद्रियाणांग्रहणंतस्यविशेषणमत्र
ल्पं बहितिसर्वज्ञलीजकारणं कश्चित्किंचिदेवाती
तादिगण्हाति कश्चिद्वहुकश्चिदुतरेकश्चिद्भुत
ममितिमायापेक्षयाग्रहणस्याल्पत्वंबहुत्वंकृत ए
तहिवर्धमानयत्रनिःक्रांतमनिशयासस
तितदनेनप्रमेयमानंकथितं अन्नप्रमाणयति अ
स्तिकाष्टापाप्तिः सर्वज्ञवीजस्यति साध्यनिर्देश:
निरतिशयलंकाष्टायतःपरमतिशयवत्तानास्ती
तितेननावधिमात्रेणसिद्धसाधनं सातिशयत्वान

दितिहेतुत्सातिशयंततत्सर्वनिरतिशयं यथाक्रु
वलामलकविल्वेषुसातिशयंसहत्वमात्मनिनिरति
शयमितिव्याप्तिदर्शयति परिमाणवत्नचगरिमा
दिभिर्गुणैर्व्यभिचारतिसापतम् नखल्ववयवगरिमा
तिशयोगरिमावयविनाकिंवापरमाणुभ्ययावय
विभ्यायावंताकेचनतेषांप्रत्येकवर्तिनोगरिम्णासमा
हत्यगरिमवईमानाभिमानःज्ञानंतुनप्रतिज्ञेयंसमा
प्यतइत्येकदिवहुविषयतयायुक्तंसातिशयमितिन
व्यभिचार-उपसंहरतियत्रकाप्टेतिननुसंतिबहक
स्तीर्थकरबुद्दाहतकपिलर्षिप्रभृतयस्तकस्मात्तएव
सर्वज्ञानभवत्सस्मादनुमानादित्यताह सामान्ये
तिकुतस्तहि तदिशेषप्रतिपत्तिरित्यताहतस्येति
बुद्धादिप्रणीतमागमाभासोनवागमःसर्वप्रमाणवा
वितक्षणिकनैरास्यादिभार्गोपदेशकलेनविप्रलंभक
वादितिभावः तेनश्रुतिस्मतीतिहासपुराणलक्षणा
दागमतःअगर्छति बुद्धिमारोहंति अस्मादभ्युदयनि:
श्रेयसोपायाद्यागमःतस्मात्संज्ञादिविशेषप्रतिप
निःसंज्ञाविशेषःशिवेश्वरादिःश्रुत्यादिषुप्रसिद्ध आ
दिपदेनषडंगतादशाव्ययतेसंगृहीतेतथोक्तंवायुपु
राणे सर्वज्ञताततिरनादिबोधःस्वतंत्रतानित्यमलुप्त
शक्तिःअनंतशक्तिञ्चविभौविधिज्ञा षडाहुरंगानि
महेश्वरस्य तथा ज्ञानवैराग्यमैश्वर्यतपःसत्संक्षमाध

४२
ति-स्रष्टवमात्मसंवोधोद्यधिष्टातत्वमेवचमव्ययानिद
शैतानिनिस्पतिष्ठतिशंकरतिस्यादेन्नित्यतृप्तस्यभग
वतोवैराग्यातिशयसंपन्नस्यस्वाथैतमासंभवात्का
रुणिकस्पचसुखैकतानजनसर्जनपरस्पदुःखनदुलजी
वलोकजननानुपपत्तेरप्रयोजनस्पचप्रेक्षावतःप्रवत्स्य
नुपपत्तेः क्रियाशक्तिशालिनोपिनजगक्रियेत्यतया
हतस्यामानुग्रहाभावेपीतिभूतानांपाणिनामनुग्र
हप्रयोजनशब्दाद्युपभोगविवेकरव्यातिरूपकार्यक
रणात किलचरितार्थचित्तनिवर्ततेततःपुरुष केवलो
भवतिअतस्तसयोजनासकारुणिकोविवेकख्यात्यु
पायकथयति तेनाचारितार्थत्वातचित्तस्यजतनीश्चत्र
रिपुण्यापुण्यसहायःसुखदुःखेभावयन्नपिनाकारुणि
कविवेकख्यात्युपायकथनायभूतानुग्रहहारमाह
ज्ञानधर्मोपदेशेनेतिज्ञानंच धर्म व ज्ञानधर्मोतयो
रुपदेशेनज्ञानधर्मसमुच्चयाल्लब्धविवेकख्यातिप
रिपाकात कल्पपलयेब्रह्मणोदिनाचसानेयत्र सत्य
लोक जगदस्तमेतिमहापलयेससत्यलोकस्यद्र
लणोपिनिधने संसारिणःकारणगामिनोऽतस्तदामर
णदुःखभाजः कल्पेत्युपलक्षणं अन्यदापिस्वार्जितक
मिपाकवशेनजन्ममरणादिभाजःपुरुषानुवरिष्यामीति
किवल्यंपाप्यपुरुषारुड़ताभवंतीत्यर्थःएतच्चकरुणाप
युक्तस्पज्ञानधर्मोपदेशनकापिलानामपिसिहमित्याह

तथाचोक्तंपचशिखाचायणादिविहान्कपिलइति
आदिविहानितिपंचशिरवाचार्यवचनंत्रादिमुक्तस्व
संतानादिगुरुविषयनवनादिमुक्तपरमगुरुविषय
आदिमुक्तेषुकदाचिन्मुक्तेषुविहसकपिलोस्माकमा
दिविहान्मुक्त सरावचगुरुरितिकपिलस्पापिजायमा
नस्यमदेश्वरानुग्रहादेवज्ञानप्राप्तिःश्रूयतेतिकपि
लोनामविस्मारवतारविशेष प्रसिद्धःस्वयंभूहिरण्यगः
भतस्यापिसांख्ययोगप्राप्तिर्वदेश्यतइति साावेश्व
स्मादिविहान्कपिलोविस्मुनेस्वयंभूरितिभावःस्वायं
भुवानात्वीश्वरतिभावःसंप्रतिभगवतोब्रह्मादिभ्यो
विशेषमादसएषतिपातनिकासएषइतिसलंपूर्वे
पामपिगुरुःकालेनानबछेदात्व्याचष्टे पूर्वहीतिका
लस्तुशतवर्षादिःअवछेदार्थनअवलेदेनप्रयोजनेन
नोपावर्ततेनवर्ततेप्रकर्षस्यगति प्राप्तिःप्रत्येतव्या
गमात्तदनेनप्रबंधनभगवानीश्चरोदर्शितःसंप्रति
तस्रणिधानंदर्शयितुंतस्यवाचकमाहतस्यवाचकः
पणकव्याचष्टेवाच्यतितत्रपरेषांमतविमर्शद्वारेणो
पन्मस्पतिकिमस्पेति वाचकत्वंप्रतिपादकलमित्यर्थः
परेहिपश्यंतियदिस्वाभाविकःशब्दार्ययोःसंबंधःसं
तेनास्माच्छब्दादयमर्थनसेतव्यइत्येवमात्मके-
नाभिव्यज्यतततोयत्रनास्तिसंबंधस्तत्रसंकेतशते
नापि नव्यन्येतनहिपदीपव्यंग्योघटोयत्रनास्तितत्र

नास्तितत्रपदीपसहस्रेणापिशवयोव्यक्तं कृतसकेत स्तु करभशब्दोवारणेवारणप्रतिपादकोदृष्टः ततःस केतरुतमेववाचकत्वमितिविमृश्याभिमतमवधार यतिस्थितोस्पेतिअयमभिप्रायःसर्वएवशब्दासवो कारार्थाभिधानसमाइतिस्थितएवैषांसर्वाकारै रथैःस्वाभाविक संबंधईश्वरसंकेतस्तुप्रकाशकश्च नियामकवतस्य ईश्वरसकेतासंकेतसतश्चास्यवा चकापमंशविभागःनदिदभाहसंकेतस्त्वीश्वरस्येति निदर्शनमायथेति ननुशब्दस्यपाधानिकस्यमहान लयसमयेप्रधानभानमुपगतस्पशक्तिरपिपलीनात तामहदादिक्रमेणासन्नस्यावाचकस्यैवमाहेश्वरेणसं केतेननशक्यावाचकशक्तिरभिज्वलायतविनष्टशन क्तिवादित्यतमाहसगोतरेष्वपीतियद्यपिसहशत्पा प्रधानसाम्यमुपगतःशब्दस्तथापिपुनरविर्भवस्तछ क्तियुक्तरावाविर्भवतिवर्षातिपातसमधिगतद्भाव वोटूिनामेघविसष्टवारिधारासाराबसेकात्तेनपू विसंबंधसंकेतानुसारेणसंकेतःक्रियतेभगवताइ तितस्मासंप्रतिपत्त सदृशव्यवहारपरंपरायानित्य तथा नित्याशब्दार्थयासंबंधोनकूटस्थनित्सत्याग- मिकाःप्रतिजानतेनपुनरागमनिरपेक्षाःसंगोतरेष पितादृशएवसंकेततिप्रतिपत्तुमीशततिभावःवा चकमाख्यायप्रणिधानमाह तन्नपस्तदर्थभावनव्या ४५ चष्टेप्रणवस्पेति भावनंपुनपुनश्वेतसिनिवेशनंततः किंसिध्यतीत्यताह प्रणवमिति एकस्मिन्भगव तिआरमतिचित्तं अत्रैववैयाशिकीगाथामुदाहरति तथाचेतिततईश्वरसमाधितकललाभेनतमनुग पहातिकिंचापरमस्मात्ततःपसकेतनाधिगमोप्य तण्याभावश्चप्रतीपविपरीतमंचति विजानातीतिप्प सक्सचासौचेतनश्चेतिप्रसक्वेतनोऽविद्यावान्पु रुषा तदनेनेश्वराशाश्चतिकसवोकर्षसंपन्नात विद्यावतोनिवर्तयतिप्रतीचश्वेतनस्साधिगमोज्ञान स्वरूपतोस्य भवतिअंतरायावक्ष्यमाणास्तभा वश्वासस्यविवरणं एतावदितिस्वमालातस्यरूपरू! पग्रहणेनाविद्यासमारोपितानधर्मानिषेधतिन- नवीश्वरप्रणिधानमीश्वर विपयंकयमिव प्रत्यक्त्वे तनंसाक्षात्करोत्यतिप्रसंगादित्यताहयथैवेश्वर इति शुद्धःकूटस्थनिस्तयोदयव्ययरहित प्रसन्न केश वर्तित केवलःधर्माधमोपेतःअतश्चानुपसर्गःऊफ सर्गाजासायु गाःसादृश्यस्पकिंचिट्टेदायिष्ठानखा- दीश्वराभिनत्तिबुद्देवतिसंवेदीनितदनेनपत्यग्ग्रहणं व्यारव्यातं असंतविधर्मिणोन्यतानुचिंतनंनतदि तरस्यसाक्षात्कारायकलते सदृशानुचिंतनंतुसह शांतरसाक्षात्कारोपयोगितामनुभवतिएकशास्त्राभ्या सनतसदृशार्थशास्त्रांतरतानोपयोगितांप्रसासत्ति

स्तुखात्मनिसाक्षाकारहेतुर्नपरात्मनीतिसर्वमवदात
प्टछतिअथकइतिसामान्येनोत्तरंयति विशेष संगष्ट
छतिकतिउतरंब्याधीत्यादिसलंमंतरयानवस्ताश्चि
त्तयोयोगांतण्यायोगविरोधिनश्चित्तस्यविक्षेपका-वित्तव
खल्वमीव्याध्यादयोयोगादिक्षिपक्तिमपनयंतीतिविक्षेपात्यो
गप्रतिपक्षले हेतुमाह सहैतति संशयभ्रांनिदर्शने
नावहृत्तितया दत्तिनिरोवप्रतिपक्षी येपि नवत्तयो
व्याधिप्रन्टतयस्तेपिवत्तिसाहचर्यात्तत्प्रतिपक्षाइत्य
र्थःपदार्यान्व्याचष्टेव्याधिरितिधातोवातपित्तश्लेभा
णःशरीरधारणात् अशितपीताहारपरिणामविशेषार
सःकरणानीद्रियाणि तेषावैषम्यन्यूनाधिकभावति
अकर्मण्यताकर्मानहता संशयउभयकोटिस्टग्विज्ञा
नं सत्ययतदूपप्रतिष्ठत्वेनसंशयविषयीसयोरभेदे
उभयकाटिस्पर्शास्पर्शरुपावांतरविशेषविवस्या
भेदेनोपन्यासःअभावनमकरणंतत्राप्रयलतियां
नत कायस्मगुरुले कफादिना चित्तस्यगुरुत्वंतमसा
गर्धसदत्मामधुमत्याट्यासमाधिभूमयालयभमिय
दितावतैवसुस्थितमन्मस्य समाधिभ्रेष:स्यात्ततस्त
स्साअपिभमेरपायःस्पात्यस्मासमाधिप्रति मतद
वस्थितस्यात्तस्मात्तत्रप्रतिपत्तव्यमिति॥नकेवलंना
वांतण्यादुःखादयोप्पस्यतसह वोभवंतीसाहदुः
खेसांदिप्रतिकूलवेदनीयंदुःखं आध्यात्मिकंशारीर

व्याधिवशात्मानसकामादिवशात् प्राधिभौतिकव्या
घ्रादिजनितं आधिदैविकंग्रहपीडादिजनितम् तच्चे
दंदुःखंप्राणिमात्रस्यप्रतिकूलवेदनीयतयाहेयमित्या
हयेनाभिहताइति अनितप्राणायहायवायुमाचा
मतिपिर्वतिप्रवेशयतीतियावत्सश्चासासमायंगरे
चकविरोधी अनिछतोपिपाणोयकोध्यवायुनिश्वार,
यतिनिःसारयति सप्रश्वासासमाध्यंगपूरकविरोधीउ
कार्योपसंहारसत्रमवतारपति अथैतइति उक्तार्थी
थीनंतरसुपसंहरन्निदसत्रमाहेतिसंबंधःनिरोध्यत्व
हेतुरुतःसमाधिपतिपक्षाति यद्यपीश्वरप्रणिधार
नादित्यभ्यासमानमुक्तंतथापिवैराग्यमिहतसहका
रितयाग्रायमित्याह ताभ्यामुक्तलक्षणाभ्यामेवा या
सवैराग्याभ्यां निरोडव्याःतत्रतयोरपासवैराग्ययो
मध्येअभ्यासस्पनंतरोक्त सेतितस्रतिषेधार्थमिसा
दिएकंतत्वमीश्वरप्ररुत्वादितिवैनाशिकानांतसर्व
मेकानमेवचित्तंनास्तिकिंचिदिलिप्तमितितदुपदे
शानांतदर्थानांचपदत्तीनांवैय्यर्थमित्साह्यस्पेत्वि
तियस्पमतेप्रत्यर्थअर्यमाणेएकस्मिन्ननेकस्मिन्नानि
पतंयावीमासमसन्नतत्रैवसमाप्तमनन्यगामिक
अर्थातरतावप्रथमंग्रहीत्वार्थातरमपिपश्चात्कस्मान
रएह तीसताहक्षणिकंचक्षणस्याभेद्यनपूर्वप
श्चादावस्याप्यभावःअस्मन्नत्वसणिकंचित्तस्ववि

षयेएकस्मिन्ननेकस्मिन्वानवस्थितप्रतिक्षणंक्तहि
पये पादानंपरित्यागाभ्यांविषयानि यतविसितमतो
विक्षपपरिणाममपनीयशक्पैकाग्रताधातुमितितदुप
देशपळत्या नर्थक्यमित्यादयट्पुिनरिमितिउपसं
हरतिअतोनेति वैनाशिकमुशायतियोपीतिमाभूदे
कस्मिन्क्षणिके चित्तएकाग्रताधानप्रयत्नःचित्तसंता-
निखनाटावक्षणिक विक्षेपमपनीयएकाग्रताधास्यः
वदप्प तदेतहिकल्यदूषयति तस्यदर्शनेएकाग्रता
यदिप्रवाहचित्तस्यचित्तसतानस्यवाधर्म तत्रैकक्रम
वदुत्पादेषप्रत्ययेचनुगतनास्तिप्रवाहचित्तंकुतोय
द्यावस्तितस्य सर्वस्यक्षणिकत्वादाक्षणिकस्यचा
सत्तावतादर्शनतिभावः द्वितीयकल्प ग्रहातिचा
थेतिसावृत्तस्यप्रवाहस्याश-प्रत्ययःपरमार्थसन्त
स्पप्रत्ययस्यैकाग्रताप्रयत्नसाध्योधर्मदूषयतिसम
विसांवत्तप्रवाहापेक्षयासदृशप्रवाहीवाप्रतापरमा
र्थसत्तारूपेणप्रत्यर्थनियतत्वात्यदर्थाभासउसन्न
स्तत्रसमाप्तत्वादेकाग्रएनेतिविक्षिप्तचित्तानपपत्ति
यदपनयनेकाग्रताधीयतेति ७उपसंहरतितस्मा
दिति तोपिचित्तमेकमनेकार्थमवस्थितंचेत्याहय
दिचेति यथाहिमैत्रेणाधीतस्य शास्त्रस्यनचैत्रःस्मर
तियथामैत्रेणोपचित्तस्यपुण्यस्यपापस्यवाकगोश
गस्यपालतरसंनधीक्षेत्रोनभुक्तेएवंप्रत्ययांतरदृष्ट

४९
स्यप्रत्ययांतरंनस्मरेत्प्रत्ययांतरोपचितस्यवाकी
शयस्यफलंनपत्ययातरमुप जीतेत्यर्थ ननुनाति
सज्यतेकार्याकारणभावेसतीतिविशेषणात श्राइव
श्वानरीयेट्यादावकर्टमातृपितपुत्रादिगामिफलद
र्शनात्मधुररसभावितानांवा अाम्रबीजादीनांपरंप
स्याफलमाधुर्यनियमादित्यताह समाधीयमान
मप्येतदिति अयमभिसंधिःकःखल्वेकसंतानवर्ति
नांप्रत्ययानांसंतानांतरवर्तिभ्यःप्रत्ययेभ्योविशेषाये
नैकसंताननतिनाप्रत्ययेनानुभूतस्योपचितस्यक
र्भाशयस्पतसंतानवत्यैवप्रत्ययःस्मताभोक्ताच
स्यात्नान्यसंतानौनहिसंतानोनामकश्चिद
स्तिवस्तुसन्याएनसतानि संतानांतरवर्तिभ्योभि
द्यात्नचकाल्पनिकोभेद क्रियायामुपपद्यतेनख
लुकल्पिताग्निभावोमाणवकापचतिनच कार्य:
कारणसंबंधोपिवास्तवःसहभुवोःसव्येतरविषाण
योरिवाभावात् असहभुवोरपिप्रत्युत्पन्नाश्रयत्वा
योगात्नयतीतानागतोव्यासज्यप्रत्युत्पन्न नर्तितु
मईत तस्मात्संतानेनवाकार्यकारणभावेनवास्वा-
भाविकनानुपहिताःपरमार्थसंतःप्रत्ययाःपरस्परा-
संस्पर्शिवेनस्वसंतानवर्तिभ्यःपरसंतानवर्तिभ्योवा
प्रसयांतरेभ्योनभिद्यतेसायंगोमयंचपायसंचाधि
कृत्यप्रदत्तोन्यायोगोमयंपायसंगव्यत्वादुभयसि

५० पायसवदिति तमाक्षिपतिन्यायाभासत्वनतते प्यधिकत्वादिति नचानकृतनाशाहताभ्यागमंचोया यतश्चित्तमेवकर्मणांकरीतदेवतन्जनिताभ्यासुख दुःखान्यायुज्यते सुखदुःखेचचितिलायापन्नचित्त- मुंक्ततिपुरुषभोगाभिमानाचितिचित्तयोरभेदग्न हादिति स्वप्रत्ययंप्रतीत्यसमुत्पन्नानांस्वभावएच- पातादृशोयत्तावस्मरतिफलंचोपभुंजतेनत्वन्येन चस्वभावाभियोगपर्यनुयोगावहति एवंभवतुमेव भूतेतिवा कस्मान्नैवमितिचेतिमापूर्वोक्तेनपरितुष्य तितंप्रत्याह किंवखात्मेतिउदयव्ययधर्माणामनुभ वानामनुभवस्मतीनांचनानात्वेपितदाश्रयमभिन्न चित्तमहमितिप्रत्ययःप्रतिसंधान कथमत्यंतभिः न्मानप्रत्ययानालंबेत ननुग्रहणास्मरणरूसकारण- भेदासारोक्ष्यापारोक्ष्यरूपविरुद्धसंसर्गादानप्रत्यभि ज्ञाननामकापत्ययःयत प्रत्यायनश्चित्तस्यकतास्या दिसताहस्वानुभवेति ननुकारणभेदविरुधर्म संसर्गावत्रवाधकाबुक्तविसतमाहनचप्रत्याक्षस्ये तिप्रत्यक्षानुसारतएवसामग्र्यभेदपारोपापारोक्ष्य धर्माविरुदश्वोपपादितोन्यायकर्णिकाया अक्षणि कस्पचार्थक्रियान्यायकणिकावलतबसमीक्षाभ्या मुपपादितेतिसर्वमवदातंअपरिकर्मितमनसोसः यादिमतःसमाधितदुपायसंपन्यनुलादान्चित्तपत्र

सादनापायानस्यादिविरोधिनःप्रतिपादयितुमुप
क्रमतेयस्पचित्तस्यावस्थितस्सेदमितिमैत्रीकरणे
त्यादिप्रसादनातं सुस्वितेषुमैत्रीसौहादभावयता
दाकालुष्यनिवर्ततेचित्तस्यदुःखितेषुचकरुण
मालनीवपरस्मिन्दुःखप्रहाणेलाभावयनःपराप
कारचिकीर्वाकालुष्यवेतसीनिवर्ततेपुण्यशीलेषुपा
गिषुमुदिताहर्षभावयतनसयाकालुष्यंचेतसोनिवर्ता
तिअपाण्यशीलेषुचोपेक्षामाध्यस्थंभावयतोऽमषी
कालुष्यनिवर्तते ततश्चास्पराजसतामसधर्मनिहत्ती
सालिकः शुक्लोधर्मउपजायतेसत्ताकर्षसंपन्नःसंभ
वतिरत्तिनिरोधपक्षेतस्यप्रसादस्वाभाव्याच्चित्तंप्रसी
रतिषसन्नंचवक्ष्यमाणेभ्यउपायेभ्यःएकाग्रंस्थिति
पदंलभतेअसत्यापुनमैत्र्यादविनायांनतेउपा
या:स्थित्येकल्पतेतानिदानीस्थित्युपायानाप
छर्दनविधारणाभ्यांवाषाणस्य चाशब्दोवक्ष्यमाणोपाः
यांतरापेक्षाविकल्पार्थनमैत्र्यादिभावनापेक्षयात
यासंहसमुच्चयात् प्रदनविणोति कोष्टस्येति-
प्रयत्नविशेषात्योगशास्त्रविहितात्येनकोट्यावायत्र
नासिकापुटाभ्याशनैरेच्यते विधारणविदणोति वि
धारणप्राणायामःरेचितस्यप्राणस्यकोत्यस्यवाया
दायामोबहिरेवस्थापन नतुसहसाप्रवेशनं तदेताः
न्यांप्रर्टनविधारणाभ्यांवायोलघल्तशरीरस्पम:

५२
नस्थितिपदलभते अत्रचोत्तरसत्रगतास्थितिनि
बंधनीतिपदा स्थितिग्रहणमाकृष्यसंपाट्येदित्यर्थ
प्राप्तेनसबंधनीय स्थित्युपायांतरमाहविषयवती
वाप्रवत्तिस्सन्नामनसःस्थितिनिबंधनीव्याचष्टेना
सिकाग्रेधारयतति धारणाध्यानसमाधीन्कुर्वतस्त
जयाद्यादिव्यगंधसंवित्तसाक्षात्कास्सवमन्याख
पिपत्तिषुयोज्यंएतच्चागमात्प्रत्येतयंनोपपत्ति
निःस्यादेतकिमेताइम्भिर्वत्तिभि कैवल्यप्रत्यनुप
योगिनीभिरित्यतआहएतारत्तयोल्पनैनकालेनोत्स
नाश्चित्तमीश्वरविषयायोवाविवेकरव्यातिविष
यायांवास्थितीनिवनंति नन्वन्यविषयाटन्तिःकथम
न्यत्रस्थितिनिबध्नातीत्यताहसंशसंविधमंतिथप
सारयति अतएवसमाधिप्रज्ञायोति रवंतराणाम
प्यागमसिद्धानांविषयवस्वमतिदिशति एतेनेतिनन्दा
गमादिभिरखगतेधर्थेषुकुतःसंशयड्यताहयद्य
पिहीति श्रद्धामूलोहियोगउपदिष्टार्थेकदेशप्रत्यक्षी
करणेचश्रद्धातिशयोजायतेतन्मलाश्चध्यानाट्यास्या
प्रसहभवतीत्यर्थः विशोकावाज्योतिष्मतीविगतशी
कादुःखरहिताज्योतिभतीज्योतिरस्माअस्तीतिज्योत्र
तिभतीप्रकाशरूपा हृदयपुंडरीकति उदारोरसामी
ध्येयससमधोमुखतिष्ठति अष्टदलंरेचकप्राणायाम
नतदूर्द्धमुखंचवातत्रचित्तधारयेत्तन्मध्येसूर्यमं

५३
डलंकारोजागरितस्थानं तस्योपरिचंद्रमडलंउका
रखप्रस्थानंतस्सोपरिवन्हिमंडलं मकारसुषुप्तिस्थान
तस्योपरिपरंव्योमालकं ब्रह्मनादंतुरीयस्थानमईमात्र
मदाहरति ब्रह्मवादिनःतत्कर्णिकायामूर्धमुखीसूर्याटि
मंडलमध्यगाब्रह्मनडी ततोप्य प्रवत्तासुषुम्नानाम
नाडीतयाखतुवामान्यपिसोदीनिमंडलानियोक्तानि
साहिचित्तस्थानंतस्यांधारयतोयोगिनश्चित्तसंविदुपत्र
जायतेउपपत्तिपूर्वकंबुद्धिसंविदासाकारमादर्शयतिव
द्विसत्वंहीतिआकाशकल्पमितिव्यापितामाह सयदिनां
प्रभास्तासांरुसंतदाकारेणविकल्पतेनानारूपाभवति
मनश्चात्रबुद्धिरभिमतनतुमहत्तवंतस्पचसुषुम्नास्थ
स्पवैकारिकाहंकारजन्मनःसत्त्वबहुलतयाज्योतीरूप
ताविवक्षितातत्तद्दिषयगोचरतयाचव्यापित्वमपिसि
अस्मिताकार्यमनसिसमापत्तिदर्शमित्वाऽस्मितास
माफ्तेःस्वरूपमाहतथेतिशतमपगतरजस्तमस्तरंग
अनंतव्यापिअस्मितामात्रनपुनर्नानाप्रभारसंगमा
तरेण स्वमतंसमीकरोतियत्रेदमुक्तपचशिखेनतमणं
दुरधिगमवादात्मानमहंकारास्पटमनुविद्यानचिंसा-
स्मीत्येवंताजानीततिस्यादेतत् नानाप्रभारूसाभव
तुज्योतिष्मतीकथंयस्मितामात्ररूताज्यातिष्मतीत्पत
आहएषायोति विश्तरजस्तमोमलास्मितेवस्त्वम
योज्योतिरितिभावःविविधाया अपिज्योतिष्मत्साःफल

,
हमाययेतिवीतरागविषयवाचितवीतरागाःकृल्म
दैपायनप्रभंतयातेषांचित्तंनदेवावलंवनंतेनोपस्त
मिति स्वप्ननिद्राज्ञानालंबनवायदारवल्वयंस्वप्नेविवि
क्तवनसन्निवेशवर्तिनीमुलीर्णामिवचंद्रमंडलात्
कोमलमृणालशकलानुकारिभिरंगपत्संगैरुपेतामभि
चंद्रकांतमणिमयोतिसुरभिमालतीमल्लिकामाला-
हारिणीमनोहरांभगवतो महेश्वरस्यप्रतिमामाराधया
नेवप्रबुप्रसन्नमनास्तदातामेवस्वप्नज्ञावावलंब
नीभूतामनुचिंतयतस्तस्यतदेकाकारमनसस्तत्रैव
चित्तस्थितिपदलभते निद्राचेहसास्विकीग्रहीतव्या
यस्यांप्रबुद्धस्य सुखमहमस्वाप्समितिप्रत्सवमर्श
भवतिएकाग्रंहितस्यामनोभवति तावन्मात्रेणचो
एतदेवब्रह्मविदोब्रह्मणोरूपमुदाहरंति सुप्ता
वस्थेति ज्ञानंचशेयरहितं नशक्यंगोचरयितुमि:
तिज्ञेयमपिगोचरीक्रियते यथाभिमतध्यानाा किं
बहुनायदेवाभिमतं तत्तद्देवतारूपमितिकथपु
नःस्थितिपदमामीभावोवगंतव्यत्यताहपर
माणुपरममहत्वातोस्यवशीकारव्याचष्टेसूक्ष्म
इतिउक्तमपिडीकृत्य वशीकारपदार्थमाह ए
वंतामुभयीमिति वशीकारस्यावांतरफलमाहतशी
कारादिति तदेवंचित्तस्थितेरुपायादर्शिताःलव्यस्थि
तिकस्यवशीकारोपिदर्शितःसंप्रतिलब्धस्थितिकस्य

५५
चेतसःकिविषयःकिंरूपश्चसप्राज्ञातोभवतीतिएछ
तिअथेतिअनोत्तरसूलमवतारयति तदुच्यततिसू
नंपठनिक्षीणवत्तेरित्यादिसमापत्यतं नमाचष्टक्षी
णोतिअभ्यासवैराग्याभ्यांक्षीणराजसतामसप्रमाणा
दिवत्तेश्चित्तस्यतस्पव्याख्यानं त्यस्तमितप्रत्ययस्येति
तदनेनचित्तस्त्वस्यस्वभावस्वलस्सरजस्तमोभ्यामन
भिभउक्त दृष्टांतस्सष्टयतियथेति उपाश्रयउपाधि
जपाकसमादिःउपरक्तस्तच्छायापन्नःउपाश्रयस्यय
दासीयस्तोहितनीस्तादितदेवाकारस्तेनलक्षितो
निर्भासते दाष्टौतिकेयोजयतितयाग्राह्येति ग्राह्यंचत
दालंबनंचतेनोपरतंतदनुविदंतदननग्रहीतग्रह
णाभ्यांव्यवछिनत्तिासीयमंतःकरणरूपमपिधाय
ग्राद्यसमापन्नंग्राश्यतामिवप्राप्तमितियावत्अतोना
बलरूपाकारेणनिर्भासते सायोपरागमेवसक्ष्मस्थू
लताभ्यांविभजनेभूतसूक्ष्मेति विश्वभेवेतनाचेत
नवभावोगवादिर्घटादिश्चद्रष्टव्यःतदनेनवितर्क
विचारानुगतोसमाधीदर्शितोतयांग्रहणेष्वपीट्रिय
घिति गृह्यतेपभिरातिग्रहणानीट्रियाणिएत
देवस्सष्टयति ग्रहणानंवनेतिग्रहणंचालंवतंचतदि
तिग्रहणालंबनतेनोपरक्तमनविड्मात्मीयमंतःक
रणरूपमपिधायग्रहणमिवबहिःकारणमिवापत्र
मितितदनेनानंदानुगतमुरवास्मितानुगतमाहत

५६
थानहीलपुरुक्षेतिअस्मितास्पदहिग्रहीतापुरुषः
इतिभावःपुरुषखाविशेषादनेनैवमुक्तोपिपुरुषः
कप्रहादादिःसमाधिविषयतयासंग्रहीतव्ययाः
हतथामुक्तितिउपसंहरन्तस्थतईजनतापदंव्या
चष्टे तदेवमिति तेषुग्रहीटग्रहणग्राह्येषु स्थितस्य
धारितस्पध्यानपरिपाकवशादपहतरजस्तमोमल
स्यचित्तस्त्वस्ययातजनतातदाकारतासासमाप
तिसंप्रज्ञातलक्षणोयोगउच्यतेतत्रचग्रहीतग्रह
णग्राह्येधितिसौनापाठ क्रमोर्थक्रमविरोधान्नादत
मःएवंभाष्येपिप्रथमभूतसलोपन्यासोप्पनादर
णीयतिसर्वरमणीयं सामान्यतःसमापत्तिस्ता
सेयमांतरभेदाच्चतुर्निधाभवतितद्यथासवित
कॉनिर्वितर्कासविचारानिर्विचाराचतितत्रसवि
तर्कायाःसमापतेर्लक्षणमाहतोत्पादितासुसमा
पत्तिषुमध्येसवितकोसमापत्तिःप्रतिफ्त्तव्याकी
शीशब्दश्चमथेश्वज्ञानंचतेषांविकल्पावस्तुतोभि
नानामपिशब्दादीनामितरेतराध्यासाहिकत्वाप्ये
कस्मिन्भेदमादर्शयतिभिन्नेषुचामेदंतेनशनार्थ
ज्ञानविकल्पसंकीर्णाव्यामिश्रेसर्थ तद्यथागौरिति
शब्दति गौरित्युपात्तयोरर्थज्ञानयोःशब्दाभेदवित्र
कल्पोदर्शित गौरित्यर्थइतिगौरित्युपायत्तयोःशब्द
ज्ञानयोरर्थानेदविकहा गौरितिज्ञानतितिगौरिय

पात्तयोःशब्दार्थयोोनाभेदविकल्पस्तदेवमविनि
भीगेननिभक्तानामपिशब्दार्थज्ञानानांग्रहणलोक
दृष्टंद्रष्टव्यं यद्यविभागेनग्नहर्णकुतस्तर्हि विभागड्या
नाविभज्यमानाश्चान्वयव्यतिरेकाभ्यापरीक्षक
रन्येशब्दधर्मावनिपरिणाममात्रस्यशब्दस्योदात्ता
ट्योधर्माःअन्येअर्थस्पजडलमूर्त्यादयःअत्येप्रका
शमर्तिविरहाट्योज्ञानस्यधर्माइति तस्मादेतेषा
विभक्तपंथास्वरूपभेदोन्नयनमार्ग:तत्रविकलेग
द्यर्थसमापन्नस्येति तदनेनयोगिनोपरंप्रत्यक्षमुक्त
शेषंसुगमम्॥सूत्रंयोजयितुंप्रथमतस्तावन्निर्वि
तर्काव्याचष्टेयदापुनरितिपरिशुद्धिरपनयाशब्द
संकेतस्मरणपूर्वेखल्वागमानुमानेप्रवर्ततेसं-
कितश्यायंगोरितिशब्दार्थज्ञानानामितरेतराध्या
सात्माततश्चागमानुमानज्ञान विकल्पोमवंतः।।
तिनतपूर्वासमाधिपज्ञासवितकोयदापुनरर्थमात्र
प्रवणेनचेतसार्थमात्रााहतेनतदभ्यासान्नांतरी
यकतामुपगतासंकेतस्मृतिस्त्यक्ता तत्सागचश्रुता
नुमानज्ञानविकल्पोतन्मूलौत्यक्तोतदातळून्यायांस
माधिपनायास्वरूपमात्रेणावस्थितार्थस्तस्वरूप
मात्रतयैवनतुविकल्पितेनाकारणपरिछिद्यतेसा-
निर्वितकोसमापत्तिरितितयोगिनांपरंप्रत्यक्ष अस
दारोपगंधस्याप्यभाबात् स्यादेतसरेणप्रसंक्षेणा-

नःपरमाणुभ्योव्याहत्तरूपमादर्शयति सएषतिप रमाणुसाध्यायाक्रियायानन्याक्रियामधूदकादि धारणलक्षणातहर्मकति नकेवलमनुभवातमा पितुव्यवहारतोपितन्निबंधनत्वाल्लोकयात्रायाद् साहतेनेतिस्यादेतत् असतिबाधकेअनुभवी वयविनव्यवस्थापयेत् अस्तिचवाधकंयत्सत्तसर्व मनंवयवंयथाविज्ञानं सच्च गोघटादीतिस्वभावहे तःसत्वादिविधर्मसंसर्गरहितत्वेनव्याप्तताह रुश्चविरुधर्मसंसर्गःसानयवेउपलभ्यमानोच्या पकविरुद्धोपलध्यासत्वमपिनिवर्तयतिअस्तिचावयवि निनद्देशत्वात्तद्देशवास्त्तत्वानाक्तवरतारक्तत्वचलाचलत्वं लक्षणोविरुधर्मसंसर्गइत्यतआत्यस्यपुनरितिन्त्र यमभिप्रायःअनुभवसिद्धसत्वहेतुःक्रियतेयकि तपशिलपादुकोहालिकोपिप्रतिपद्यते अन्याअनु भवसिद्दात्तत्रान्पदसिद्धत्वादहेतुःअनुभवसिद्ध तुघटादीनासत्वमर्थक्रियाकारित्वरूपनस्थूलादन्यः तसायहेतुःस्थूलत्वमुपाकुर्वन्नात्मानमेवव्यातिन नुस्यूलत्वमेवसवंअपित्वसतोव्यावृत्तिःअस्थौल्पया रत्तिश्चस्थौल्यव्यावर्त्यभेदाचव्यारत्तयोभिद्यतेअतः स्थौल्याभावेपिनसत्वव्यादतिःअन्यत्वावतुवाव्याव त्तिभेदादवसायविषयभेदःयपूर्वकारत्ववसायास्त- स्पानुभवस्याविकल्पस्यप्रमाणस्यकोविषयतिनिरू

६१
पयतुभवान रूपपरमाणवोनिरतरोत्यादाअग्रहीतप
रमसक्ष्मतत्वात्तिचेतहतेगंधरसस्पर्शपरमाणुमि
रंतरिताननिरंतरातस्मादंतरालाग्रहेएकघनवनप
त्यवस्परमाण्वालम्बनस्सन्नयंनिकल्लोमिथ्येतित
सभवाविकल्पानपारंपर्येणापिवस्तुप्रतिनहाइति
कुतस्तदवसितस्यसत्वस्य नवयववसाधकवंत
स्नादविकल्सस्पप्रत्यक्षस्यप्रामाण्यमितातदनुभू
यमानस्थोल्यस्यैवसत्वमविकल्पावसेयमकानयता
प्यभ्युपेयंतथाचतहाधमानसबमासाननेवापवाधे
तपरमसमाःपरमाणवोविजातीयपरमाण्वतंतरिता
अनुभवविषयातिव्यारतमंगीकरणं तदिदमुक्तं
यस्यपुनरवस्तुकासपचयविशेषोनिर्विकल्पनिष:
यासंतुतर्हिसमाःपरमाणवोनिर्विकल्सविषयाइ
स्यताह सक्ष्मंचकारणमनुपलभ्यविकल्पस्येति
तस्यावयव्यभावाडेतोरतद्रूपप्रतिष्ठं मिथ्याज्ञानमि
तिलक्षणेनसर्वमेवप्रातमिथ्याज्ञानं यत्स्थौल्यालंब
नंगच्चतदधिष्ठानसत्वालंबनमित्यर्थः नन्वेतावता
पिनज्ञानमात्मनिमिथ्याभवति तस्यावयविलेनाप्र
काशादिसतमाहप्रायेणेतिननुकिमेतावतापीत्य
तम्राह्तदाचेति सलादिज्ञानन्मिथ्यातदासत्वान
दिहेतुकमनवयवित्वादिज्ञानमपिमियोवतस्यापि
हिनिर्विकल्पगोचरस्थूलमेवाचसेयतयाविषयःसच

६३
मुमानाभ्यांतस्मादुपपन्नमस्याःसंकीर्णत्वमिति
निर्विचारमाह यापुनरिति सर्वथासर्वेण नीलपीता
दिनाप्रकारेणसर्वतति सार्वविभक्तिकस्तसिःसर्वे
र्देशकालनिमित्तानुभवैरित्यर्थःतदनेनस्वरूपेणका
लानवछेदःपरमाणूनामितिदर्शितनापितदारख्यधर्म
हारेणेत्साह शांताअतीताउदितावर्तमानाअव्यपदे
श्यानविप्यताधर्मास्तैरनवलिन्नेषुअनवछिन्नाधर्मैः
परमाणवक्रिमसंबद्धागवतरित्यतमाह सर्वधर्मानु
पातिष्विति कतमेनसबंधनधर्माननुपतंतिपरमाण
वइत्यताहसर्वधर्मात्मकेषुकथंचिद्वेदश्कथंचिद
भेद धर्माणांपरमाणुभ्यइत्यर्थः कस्मासुनरियंसमाप
तिरेतद्विषयेत्सताह एवंस्वरूपहीति वस्तुतत्त्रया
हिणीनात्तत्वेप्रवर्ततइत्यर्थःविषयमभिधायास्यास्त्र
रूपमाहज्ज्ञाचेतिसंकलय्यस्वरूपभेदोपयोगिविष
यमाह तत्रेति उपसंहरति एनमितिउपयोरात्मनश्च
निर्विचारायाश्चेतिकिंभूतसक्षनएवग्राह्यविषयास
मापत्तिःसमाप्यतेनकिंतुनमविषयत्वंचालिंगपर्य
नसानंपार्थिवस्यपरमाणासंबंधिनीयागंधतमानता
सासमापते सक्ष्मोविषयाएवमुत्तरत्रापियोयलिंग
मात्रंमहत्तत्वतद्धिलयंगतिप्रधानतिमलिगंप्रधा
नितहिन कचिल्लायंगडतीत्यर्थ:अलिंगपर्यवसानत्वमा
हनचालिंगासरमितिचोदयतिननुपुरुषोपिसक्ष्माना

६४ लिगमेनेत्यर्थःपरिहरतिसत्समिति उपादानतयासी स्यमलिंगा अन्यत्रेत्सर्थतत्रपुरुषार्थनिमित्तत्वाः न्महदहरु रादेःपुरुषोपिकारणमलिंगवदितिकुतए वलक्षणमलिगस्यैवसौम्यमित्याशयवान्टति किं स्विति उतरमाहलिगस्पेतिससंकारणंनत्पादानंयथा हिमधानमहदादिभावनपरिणमतेनंतयापुरुषःत इतुरपीत्यर्थ उपसंहरतिशतप्रधानएक्सौम्यनिर तिशयंव्या तंचतस्टणामपिसभापतीनाग्राह्यविष याणांसंप्रज्ञातत्वमाहताएनसतीजःसमाधिःएवका रोमित्रत्रामःराबीजइत्यस्यानतरंद्रष्टव्यातंतश्चतस्रः समाफ्तयोग्राह्यविषयास्सबीजतयानियम्यतेसवी जतात्वनियता ग्रहीटग्रहणगोचरायामपिसमापः तौविव ल्पाविकल्पभेदेनानिषिदाव्यवतिष्ठतेतेन ग्राझेचतस्रःसमात्तयोयोनहीलपहषयोश्चचत- खइत्यष्टोतेभवंतिति निगव्यारव्यातंमाष्यंचतरुषु समापत्तिषुग्नायविषयासुनिर्विचारायाःशोभनत्वमाह निर्विचारवैशारयेध्यामप्रसादःवैशारयपदार्थमाह अशुद्धो विरजस्तमसो रूपचयो-बुद्धिःसैव वर णलक्षणोमलस्तस्मादपेतस्यप्रकाशासनःप्रकाश- स्वभावस्यबुद्धिसत्वस्पत्रतएवानभिभूततिस्सादे तत्प्रायविषयाचेतसमापत्तिाकथमात्मविषयः सादइत्यतयाभूतार्थविषयतिनात्मविषयःकिं

५
६
तुतदाधारइत्यर्थः क्रमाननुरोधीयुगपदित्यर्थः
विपारम(गाथांमुदाहरतितथाचेतिज्ञातलोकपकर्षे
णालानंसर्वपाभुपरिपश्यन्दुःखत्रयपरीतान शोचतो
जनानजानातिकात्रैवयोगिजनप्रसिद्धान्वर्थसंज्ञाकय
सानेनयोगिसमतिमाहातंभरातनप्रज्ञा सुगमभाष्यम्
आगमेनेतिवेदविहितंश्रवणमुक्तंअनुमानेनिमननं
ध्यानचिंतातत्राभ्यास पौनामन्येनानुष्ठानंतस्सिन्स
पादस्तदनेननिदिध्यासनमुक्तस्यादेतत्मागमातु
मानगृहीतार्थविषयभावनाप्रकर्षलब्धजन्मानिर्वि
चाराआगमानुमानविषयमेनगोचरयेत् नखल्वन्यवि
षयानुभवजन्मासंस्कारशक्तोन्यत्रज्ञानजनयितुंभ
तिप्रसंगात्तस्मान्निर्विचारानेर्दतंभराआगमानुमात्र
नयोरपितस्रसंगड्त्यताह श्रुतानुमानेत्यादिबुद्धिस
वहिपकाशस्वभावसार्थदर्शनसमर्थमपितमसा
रत्यत्रैवरजसोहाद्येते तत्रैवगृण्हातियदालभ्यास
वैराग्याभ्यामपास्तरजस्तमोमलमनवयवैशारामुयो
ततेतदास्यानिपतितसमस्तमानमेयसीम्नःप्रकाशान
त्यसतिविनामयन्नगोचरतिभावःव्याचष्टेश्रुतमाग
मज्ञानंतत्सामान्यविषयकस्मात्नयागमेनशक्यावि
शेषोभिधातुकुतःयस्मादानंत्यायभिचाराचनविशेष
णक्तसंकेतःशब्द यस्मादस्यविशेषेणसहवाच्यवाच
कसंबंधाप्रतीयेतनचवाक्यार्थीपीदशारिशेष संभव
hy

६६
तिअनुमानेपिलिंगलिगिसंबंधग्रहणाधीनजन्मनि
गतिरेक्षवेत्याह तथानुमानमिति यन्नापाप्तिरित्यत्र
यत्रतत्रशब्दयोःस्थानपरिवर्तनेन व्याप्यव्यापकभा
वोगमयितव्यःअतोत्रानुमानेनसामान्मेनोपसंहार
उपसंहरतितस्मादिति अस्तुतहिंसंबधग्रहानपेक्षं.
लोकपत्सनतत्सामान्यविषयमित्यतआहे नचा
स्थेत्यादिमाभूसंबंधग्रहाचीनलोकप्रत्यक्षमिट्रिया
धीनंतुस्यात्नचेंद्रियाणामस्मिन्नस्तियोग्यतेत्यर्थन
नुयद्योगमानप्रत्यक्ष गोचरोविशेषस्तहिनास्तिप्रमा
णविरहादित्यताहनचेतिनहिपमाणव्यापकंकार
वाप्रमेयस्ययेनतन्निवत्तौनिवर्ततनोखलुकलाव
तःचंद्रस्यपरभागवर्तिहरिणसदावंप्रतिनसंदिहतेत्रा
माणिकाइत्यर्थतितस्मात्समाथिप्रज्ञानिना॑ह्मरावेति
अनचविवादाध्यासितापरमाणवालानश्चप्रा-
तिस्विकविशेषशालिनःद्रव्यत्वेसतिपरस्परंव्यावर्त
मानत्वात् ये द्रव्ये सतिपरस्परंव्यावर्ततेतेप्रातिस्वि
कविशेषशालिनःययाखंडमुंडादयन्त्यनुमानेनाग
मेनचत्रातभरप्रज्ञोपदेशपरणयद्यपिविशेषोनिरू-
प्यतेतनिरूपणेसंशयास्यात्न्यायप्राप्तत्वात्तथाप्प
दूरविप्रकर्पणतत्सत्वंक्रयचिद्रोचरयतःश्रुतानुमाने-
नतुसाक्षाञ्चार्थमिवसमुच्चयादिपदानिलिंगसंख्या
योगितया तस्मासिइंतानुमानप्रज्ञाभ्यामन्यान

है ६७ षयेति स्यादेतनतुपरमार्थविषय संप्रज्ञातोयथोक्ता पायाभ्यासात् अनादिनातुव्युत्थानसंस्कारणनिगूढ- निविडतयाप्रतिवंधनीयासमाधिप्रज्ञासावात्याव तमध्यवर्तिप्रंदीपपरमाणरिवेतिशंकामपनेतुंसत्र मवतारसतिसमाधिप्रतिसूत्रपठतिनज्जासंस्कारो न्यसंस्कारप्रतिबंधीतदितिनिर्विचारांसमापत्तिंपरा मशतिअन्यतिव्युसानमाहभूतार्थपक्षपातोहिधियां स्वभावातावदेवेयमनवस्थिताभ्राम्यति नयाक्तत्वं प्रतिलभतेतत्प्रतिलभेतत्रस्थितपदासतीसंस्कार दि-संस्कारचक्रक्रमेणावर्तमानानादिमप्यतत्वसंस्का रबुदिक्रमवापतएवेति तथाचवायाअप्याहुःनिरूप ट्वभूतार्थस्वभावस्यविपर्ययनबाधोनादिमत्वेपि बुद्देस्तत्पक्षपातइति स्यादेतत्समाधिपज्ञातोस्तुव्य- थानजस्यसंस्कारस्पनिरोपासमाधिनस्तुसंस्काराति शयासमाधिप्रज्ञापसवेदेतरस्त्पविकल तितदव स्थैवचित्तस्मसाधिकारतेतिचोदयतिकथमसावित्र तिपरिहरतिनततिचित्तस्यहिकार्ययंशव्दाद्युप भोगोविवेकख्यातिश्चेति तत्रकेषकर्माशयसहित शब्दायुपभोगेवर्ततेप्रज्ञाप्रभवसंस्कारोन्मूलितनि खिलकेषकर्माशयस्यतुचेतसोवस्तिप्रायाधिकार भावस्यविवेकख्यातिमात्रमवशिष्यतेकार्यतस्मास माधिसरकाराश्चित्तस्पनभोगाधिकारहेतवःप्रयुतन सरिपधिनतिखकार्याट्रोगंलक्षणादवसादयति अ समर्थकुतिइत्यर्थःकस्मातख्यातिपर्यवसानहिचित्त चेष्टिततावदिभोगायचित्तंचेष्टतेनयावदिवेकख्याति मनुभवतिसंजातविवेकख्यातितस्तुक्कैपनिवृत्तौन- भोगाधिकारइत्यर्थःतनभोगाधिकारप्रशांतिःप्रयो जनप्रज्ञासंस्काराणामित्युक्तंटक्तिकिंचति किंचास्य मवतिप्रज्ञांसंस्कारवञ्चित्तंसंस्कारप्रवाहजतकतः यातथैवसाधिकारमित्राधिकारापनुत्तयेअन्यपि किंचित्प्रेक्षणीयमस्तीत्यर्य:सत्रेणोत्तरेमाहर्तस्यापि निरोधेस सनिरोधान्निर्बीज समाधिःपरेणवैराग्य ज्ञानप्रसादमात्रलक्षणेनसंस्कारोपजनहारतस्या पिप्रज्ञाकृतस्यसंस्कारस्पनिरोधोनकेवलंप्रशायाद् त्यपिशब्दार्थ सर्वस्योसद्यमानस्यसंस्कारप्रवाहसीन रोधात्कारणाभावे कार्यानुसाट्नात् सोयनिर्वाजासमा वि:समाधिपक्षाविरोधिनःपरस्माद्वैराग्यादुपजायमानः खकारणहारेणनकेवलंसमाधिप्रज्ञाविरोधीपज्ञाक नानामप्पसौसरकाराणापरिपथीभवति ननुवैराग्य विज्ञानसत्विज्ञानप्रज्ञामात्रंवाधतासंस्कारंवविज्ञा नरूसंकबांधतेदृष्टाहिजाग्नतोपिस्वमदृष्टार्थस्मति रित्याशयवान्टतिकस्मादितिउत्तरंनिरोषजतिनि रुध्यतेनेनप्रतिनिरोधःपरंनैराग्यं ततोजातोनिरोध जासंस्कार संस्कारादेवदीर्घकालनैरंतर्यसत्कारसे .

वितपरखैराग्यजन्मनःपक्षासंस्कारवाधीनतुविज्ञाना
दित्यर्थःस्यादेतन्निरोचजसंस्कारसदावेकिंप्रमाणसहि
प्रत्यक्षेणवानुभूयेतस्मृत्सावाकार्येणानुमीयेतनचस
ववत्तिनिरोधेसक्षमस्तियोगिनःनापिति-तस्य
वृत्तिमात्रनिरोधतयास्पतिजनकत्वासंभवादित्यतत्र
माहनिरोधेतिनिरोधेस्थितिःचित्तस्यनिरुदावस्थेत्य
तस्याःकालक्रमोमुहूर्ताईयामयामाहोरानादिस्तद
नुभनेनएतदुक्तं भवतिवैराग्याभ्यासप्रकर्षानरोधीनि
रोधपकौमुहूर्ताईयामादिव्यापितयानुभूयतेयोगि
नानचवैराग्यक्षणाक्रमनियततयापरस्परमसंभव
तस्तत्तत्कालव्यापितयासातिशयंनिरोधकत्तुमीशत
तितत्तदैराग्यलक्षणप्रचयजन्पास्थायीप्रचयएपि
तंव्यतिभावाननु छियंतांपज्ञासंस्कारा निरोषसं
स्कारस्तुकुत समुछिद्यतेअनुछेदेवासाधिकारत्वमे
वित्यतमाह व्युयानेतिव्युसानंचतस्यनिरोधसमाधि
श्वसंप्रज्ञातातलभवाःसंस्कारा कैवल्यभागीयानिणे
पजासंस्काराइत्यर्थः व्यस्थानप्रज्ञासंस्काराश्चित्तेप्रत्र
लीनातिभवतिचितंव्युयानप्रज्ञासंस्कारवतनिरो
यसंस्कारस्तुप्रमुदितावास्तेचित्तेनिरोधसंस्कारेस
त्यपिचित्तमनधिकारवत्पुरुषार्थजनहिचित्तं
साधिकारंशब्दाद्युपभोगविवेकख्यातीचतथापुरु
पार्टीसंस्कारशेषतायातुनबुझेप्रतिसंवेदीपुरुष

७० . तिनासौपुरुषार्थ:विदेहप्रकृतिलयानाननिरोधमा गितयासाधिकारंचित्तंअपितुक्केषवासिततयेत्याशय वानाहयस्मादितिशेषसुगमयोगस्पोद्देशनिर्दिशोत दर्यत्तिलक्षणं योगोपायाप्रभेदाश्चपादेस्मिन्नुपव- र्णिता:श्रीवाचस्पतिमिश्रविरचितायांपातंजलभाष्य- व्याख्यायांप्रथमःसमाधिपाद समातः॥ ॥ननुप्रथः म पादेनैवसोपायःसावांतरप्रभेदसफलोयोगउक्त- स्तकिमपरमवशिष्यतेयदर्थहितीयापादःप्रारभ्येते त्यतआदउद्दिष्टइतिअभ्यासनैराग्येहियोगोपायौपय नेपादेतौनवतीव्सथितस्पद्रागित्येवसंभवत तिहितीयपादोपदेशानुपायानपेक्षतेसत्त्वशुध्यर्थततो हिविशुद्धसत्व-कृतरक्षासंविधानोभ्यासनैराग्येप्रत्य हिंभावयतिसमाहितत्वमविक्षिप्तत्वं कथंव्यशानचि तोप्युपदेक्ष्यमाणेरुपायैर्युक्त सन्योगीस्यादित्यर्थः तत्रवक्ष्यमाणेषुनियमेषुधाकृष्यप्राथमिकंधत्युपयु ततरतयापथमतःक्रियायोगमुपदिशतिसत्रकारः तपःस्वाध्यायेत्यादिक्रियैवयोगःक्रियायोगोयोगसाध नत्वात् अतएव विस्मपुराणेखांडिक्यकेशिध्वजसंवा देयोगमुक्झयमयोगीजमानोभिधीयतइत्युपक्र- म्यतपास्वाध्यायादयोदर्शिताःव्यतिरेकमुखेनतपस उपायत्वमानातपस्विनइतितपसोवांतरव्यापारमु पायतोपयोगिनंदर्शयतिअनादीतिअनादिभ्यांकमी

केषवासनाभ्यांचित्राअतएवप्रत्युपस्थितमुपनतवि
षयजालंयस्यासातथोक्ताशुद्धीरजस्तमःसमुद्रेको
नांतरेणतपसभेदनापद्यतेसांद्रस्यनितांतविरलता
संभेदःननूपादीयमाननपितपोधातुवैषम्यहेतुतया
योगप्रतिपक्षइतिकथंतदुपायतियताहेतच्चे
तितावन्मानऐवतपश्चारणीयंनयावताधातुवैषम्य
मापद्यतइत्यर्थःप्रणवादयापुरुषसूक्तरुद्रमंडलना-
ह्मणादयोवैदिका पौराणिकाचब्रलपारादयःब्रह्मपा
एयणादयद्यपिपाठःपरगुरुभंगवानीश्वरस्तस्मिन्य
त्रेदमुक्कामतोकामतोवापियत्करोमिनुभाशुभंत
सर्वत्वयिसन्यस्तत्वत्पयुक्त करोम्पहमिति तकलसं
न्यासोवाफलानभिसंधानेनकार्थकरणंयत्रेदमुक्तं का
मण्येवाधिकारस्तेमाफलेषुकदाचनामाकर्मफलहे

लवहिरोधिग्रस्तासत्वपुरुषान्यताख्यातिरुदेतुमेवतो-
सहतेपागेवत ध्यभावकतुषविरलीकृतेषुतुक्केषेषु
दुर्बलेषुतद्विरोधिन्मपिवैराग्याभ्यासाभ्यामुपजायतेउ
पजाताचतैरपरामृष्टाअनभिभूतानैवयावत्सरामश्यते
सत्वपुरुषान्यतामात्रख्याति समाप्रज्ञातींद्रियत
यासक्ष्मास्याविषयतिसक्ष्माप्रज्ञाप्रतिप्रसवायत्र
विलयायकल्पिष्यतेकुतःसमाप्ताधिकारकार्यारंभ
गंगुणानांययाहेतुभूतयासातथोत्तेतिएछति अथे
तिअविद्येतिसूत्रेणपरिहार अनिद्याः केषाःव्याचष्टे
पंचविपर्ययातिअनिद्यातावद्विपर्ययएवअस्मि
नाट्योप्पविद्योपादानास्तदविनिर्भागवर्तिनइतिवि
पर्ययाःततश्चाविद्यासमुच्छेदेतेषामपिसमुछेदोयुक्त
इतिभावः तेषामुछेत्तव्यताहेतुसंसारकारणत्वमाहते
स्पंदमानाःसमुदाचरंतोगुणानामधिकारंढयंतिब
लवंतकुर्वतिअतएवपरिणाममवस्थापयतिअव्य
क्तमहदहंकारपरंपरयाहिकार्थकारणस्रोतउन्नम
यतिउदानयंतियदर्थसर्वमेतत्कुर्वति तदर्शयतिपर
स्परेतिकर्मणाविपाकोजात्सायुर्भोगलक्षणःपुरुषार्थः
तममीक्केशाअभिनिरतिनिष्पादयंति किंप्रत्येक
नेत्याह परस्परानुग्रहेतिकर्ममिक्लेषाःक्लेपैश्चक
माणीतिदेयानांकुषाणामविद्यामूलत्वंदर्शयति
विद्याक्षेत्रमुत्तरेषाप्रसुप्ततनुनिछिन्नादाराणातन्त्रः

काप्रसुप्तिरितिस्वोचितामक्रियामकुर्वतांक्केशानीस दावनप्रमाणमस्तीत्यभिप्रायाटछतःउत्तरचेतसीति मानामार्थक्रियाकार्यु:क्केशानिदेहपकृतिलयानांवीज भावप्राप्तास्तुतेशक्तिमात्रेणसंतिक्षीरद्वधिनहिनि वेकख्यातेरन्यदस्तिकारणंतद्वंध्यतायां अतोविदेहप कृतिलयाविवेकख्यातिविरहिणप्रसुप्तकेशानयाव त्तदवधिकालंप्राप्नुवंतितसातौतुपुनरावतासंतःक्के शास्तेषुतेषुनिषयेषुसंमुखीभवंति शक्तिभानेणत तिष्ठायेषांततयोक्ताःतदनेनोसत्तिशक्तिक्ताबीज भावोपगमतिचकार्यशक्तिरितिननुविवेकख्याति मतोपिक्केशाकस्मान्नप्रसुत्ताइत्यताहप्रसंख्यान वततिचरमदेहोनतस्यदेहांतरमुलस्पतेयदपे क्षयास्पदेहःपूर्वइत्यर्थ नान्यत्रविदेहादिष्वित्यर्थः ननुसतोनान्यतविनाशतिकिमितितदीयोगड़िब लेनविषयसंसुखीभावेनक्केशाःप्रबुध्यतेइत्यताह सतामितिसंतुक्केशाःदग्धस्तेषांपसंख्याग्निनाबीज- भावत्यर्थःवेशप्रतिपक्षःक्रियायोगस्तस्यभावनम नुष्ठानतेनोपहतास्तननाअथवासम्यक्ज्ञानमनि द्यायाप्रतिपक्षभेदर्शनमस्मितायामाध्यस्थ्यराग हिषयोरनुवंधबुद्धिनिदत्तिरनिनिवेशस्येतिविलिन्ति तमाहतयेतिक्केशानामन्यतनेनसमुदाचरताभिभ वादात्यंतविषयसेवयावाविछियविळिद्यतेनतेना ७४. मनासमुदाचरतिआविर्भवंतिबीजीकरणाद्युपयोगेन वाभिभावकदीर्वल्पेनवेतिवीप्सयाविछेदसमुदाचा रयोपोनःपुन्यदर्शयतायथोक्तात्प्रसुप्तादूदउक्तः रागणवासमुदाचरताविजानीय क्रोधोभिभूयतसजा- तीयेननाविषयोत्तरवर्तिनारागेणैवविषयांतरवीर गाभिभूयतन्याहरागेतिभविष्यहतेस्त्रयोगतिःयथायो गंवेदितव्येसाहसहीतिभविष्यत्तिकेशमात्र परामर्श सर्वनामनचैत्ररागपएमर्शितस्यविछिन्नत्वादेवेतिउदा रमाविषयतिनन्दारण्वपुरुषान किश्नातीतिभवत कशोन्येलक्लिस्मंतकथक्केशादसताहसर्वएवैतेति क्लेशविषयत्वकेशपदवाच्यत्वेनातिकामतिउदारतामा पद्यमानासतावतेपिहेयात्तिभाव केशत्वेनेकताम- न्यमानश्वोदयति कस्तहीति केशलेनसमानत्वेपियथो तावस्याभेदादिशेषतिपरिहरतिउच्यतेससमितिस्या देतदवियातोभवंतुक्केशा तथाप्यविद्यानिवत्तौकस्मा= निवर्ततेनखलुपट कुविंदनियत्नौनिवर्ततेद्यता हसर्वएवेति भेदाभेदास्तदविनिर्भागवर्तिनइतिया वत्कस्मात् उत्तरंसर्वषिति वदेवस्फुटयति यदितिया कार्यतेसमारोप्यतेशेषसुगमंप्रसुतस्तत्वलीनानांतन्व वस्थाश्चयोगिनांविछिन्नोदाररूपाश्च क्लेशाविषयसंगि नामितिसंग्रहःअनित्यामुचिरविद्या अनित्यत्वोपयोगि विशेषणकार्यति केचित् कितभूतानित्यत्वेनाभिमन्य ७५. नानास्तष्पमभीयूप्स स्तान्येवोपासते एवधूमादिमा गानुपासतेचंद्रसर्यतारकाद्युलोकान्नित्यानमिमन्यमा नास्तन्प्राप्तयेएवंदिवौकसोदेवानमृतानभिमन्यमानास्त ट्रिपमभीप्सवस्तात्येवोपासते आनायतेहिअपामसोम ममताअभूमेतिसेयमनित्येषुनित्यरव्यातिरविद्या तथा अशुचौपरमवीभत्सेकायेक्तिएनकायवीभत्सता- पांचैयाशिकीगाथांपठतिस्थानादिति मातुरुदरंमूत्राद्यु पहतस्थानपिनोलॊहितरेतसीवीजं असितपीताहार- सादिभानउपष्टंभस्तेनशरीरंधार्यतेनिस्संदानस्वेदःनिधन नंचत्रोत्रियशरीरमप्यपवित्रयतितस्पर्शस्नाननिधान नात्ननुपदिशरीरमभुचिकृतंतर्हिमज्जलादिक्षालनेने त्यतआहआधेयशोचवादिति स्वभानाचेरपिशरी रस्पशोचमाधेयंसुगंधितेवकामिनीनामंगरागादिति अ.क्तंपूरपतिइत्युक्तेभ्योहेतुभ्योअशुचौशरीरतिश, चिख्यातिमाह नवेनिहावःशृंगारजालीलाकस्यस्त्रीका यस्यपरमवीभत्स्पस्यकेनमंदतमसादृश्येनशशांकलेखा दिनासंबंधाएतेनाशुचौस्त्रीकायेसूचिख्यातिप्रदर्शनेन अपुएये हिंसादौसंसारमोचकादीनांपुण्यपत्ययःएव मर्जनरक्षणादिदुःखबहुलतयानर्थे धनादावर्थप्रत्ययो व्याख्यातःसर्षेषांजुगुप्सितत्वनाशुचित्वात् तथादःख इतिसुगमंतथाअनात्मनीतिसुगमंतथेत्तत्रोक्तंपंच शिखनव्यक्तंचेतनपुत्रदारपश्चादिअव्यक्तमचेतन शय्यासनाशनादिससर्वोपतिबद्धोमूढःचत्वारिपदानिस्या नान्यस्याति चतुष्पदानन्वन्याअपिदिमाहालातचत्र क्रादिविषयात्मनंतपदाअविद्यातत्विमुच्यतेचतुष्पदे त्यतआहसंतुनामान्यामप्यनियाःसंसारखीजंचतुष्प देवेति नन्वविद्यतिनज्समासःपूर्वपदार्थप्रधानोवास्या यथामक्षिकमिति उत्तरपदार्थप्रधानोवायथाअराजप रुषति अन्यपदार्थप्रधानोवायथामक्षिकादेशइति तत्रपूर्वपदार्थप्रधानत्वेविद्यायाप्रसज्यप्रतिषेधोगम्ये तनचास्य क्लेशादिकारणत्वंउत्तरपदार्थप्रधानत्वेवावि द्यैवकस्यचिदभावेनविशिष्टागम्यतसाचक्केशादिपरि पंथिनीनतुनहीजनहिप्रधानोपघातीप्रधानगुणोयुक्त स्तट्नुपघातायगुणे त्वन्याय्पकल्पनातस्माद्विद्यास्वरू पानुपघातायनान्पथाकरणमध्याहारोवानिषेधस्से ति अन्यपदार्थप्राधान्येत्वविद्यमानविद्याबुद्धिर्वक्त- व्यानचासौविद्यायाअभावमात्रेणक्केशादिवीजनिवे कख्यातिपूर्वकनिरोधसंपन्नायाअपितथात्वसंगा ततस्मात्सर्वथैवाविधायानक्लेशादिमलनेत्यता हतस्याश्वेतिवस्तुनोभावोवस्तुसजत्ववस्तुत्वनि तियावत्तदनेननप्रसज्यप्रतिषेधःनापिविथैवा विद्यानापितदभानविशिष्टावुद्धिरपितु विद्याविरु विपर्ययज्ञानमविद्येत्युक्तलोकाधीनावधारण हिशब्दार्थसंबंधःलोकेचोत्तरपदार्थप्रधानस्यापि

ननउत्तरपदाभिधेयोपमर्दकस्यतल्लक्षिततहिदप
रतयातन्त्रतत्रोपलव्धेरिदापितहिरुडेवत्तिरितिभावः
दृष्टांतविभजतेयथानामिन्नइति नमित्राभावानापिन
मित्रमानमित्लस्यानंतरंवत्त्वंतरंकिंतुतहिरुःसपना
इतिवक्तव्यं तथागोष्पदमितिनगोप्पदाभानोनगोष्य
दमात्रंकिंतुदेशएवविपुलोगोष्पविरुहस्ताभ्यामत्र
भावगोष्पदाभ्यामन्यत्यर्थावस्त्वंतरंदाष्टोतिकेयोज
यतिएवमितिअविद्यामलातस्याःकार्यमस्मितारागा
दिवर्षिष्टामाह दृग्दर्शनेत्यादिसलं टक्चदर्शनंचनेए
वशक्तीतयोरात्मानात्मनोरनामन्यात्मज्ञानलक्षणाs
विद्यापादितायाएकार्थतवनतुपरनार्थतएकाल
तासाअस्मितादृग्दर्शनयोरितिवक्तव्येतयो क्तभोग्य
योयोग्यतालक्षणंसंबंधंदर्शयितुंशक्तियणंहलंविक
जोतिपुरुषति नन्वनयोरभेदप्रतीतेरभेदपवकस्मात्र
नभवति कुतश्वकत्वं क्लिश्नातिपुरुषमित्यताहमो-
क्तभोग्येति भोग्णशक्तिईडिर्भोक्तशक्तिःपुरुषस्तयोर
संतविभक्तयोःकुतोत्संतविभक्तत्वमित्याह अत्यंता
संकीर्णयोरपरिणाम्मलादिधर्भक पुरुषापरिणामिला
दिधर्मिकावुद्धिरित्मसंकीर्णतातदनेनप्रतीयमानोप्यने
दोनपारमार्थिकत्युक्तंअविभागेतिक्केशवमुक्तं अ
चयंदर्शयित्वाव्यतिरेकमाहस्वरूपेतिपतिलभोविवे
करत्यातिःपरस्याप्येतत्संमत-मित्साहतदुक्तं पंचशि

खेन बुद्धितति अकारस्वरूपंसदाविशुद्धिशीलमात्र
दासीन्य विद्यांचेतन्यं बुद्धिविशुद्धा अनुदासीनाज
डाचेति तन्त्रात्मबुद्धिरविद्या मोदःपूर्वाऽविद्याजनितः
संस्कारस्तमोवाविद्यायास्तामसत्वादिति विवेकदर्श
नरागादीनांचितिस्तेरविद्यापादितास्मितारागादी-
नांनिदानमित्यस्मितानंतरंरागादीन्लक्षयतिसुखा
नशयोरागःअनभिज्ञस्यस्मृतेरभावात्सुखाभिज्ञस्येत्सु
स्मर्यमाणेसुखेरागःसुखानुस्मृतिपूर्वक अनुभूय
मानतुसुखेनानुस्मृतिमपेक्षते तत्साधनेनुस्मर्यमाणे
श्यमानेवासुखानुस्मृतिपूर्वएवरागःदृश्यमानमपि:
हिसुखसाधनंतजातीयस्यसुखहेतुतास्मृत्वातजाः
तीयतयाचास्पसुखहेतुतामनुमायेतिअनशयोति
पदार्थमादयति दुःखानुशयीद्वेषः दुःखाभिज्ञस्येति
पूर्ववद्ध्याययं अनुशयिपदार्थमायापतिघरतिपत्र
तिहंतीतिप्रतिपःएतदेवपर्यायैर्विठणोतिमन्युरिति
स्वरस:अभिनिवेशपदार्थव्याचष्टे सर्वस्यप्राणिनति
इयमाशीरात्मनिप्रार्थना मानभवंमाअभावीभवम्
भूयासंजीव्यासमिति नचाननुभूतमरणधर्मकस्यम
ननुभूतोमरणपोयेनजंतुनानतस्यैवंभवत्यात्माशी
रभिनिवेशोमरणभयंप्रसंगतोजन्मांतरंपत्याचक्षाणं
नास्तिकंनिराकरोतिएतयाचेतिप्रत्युदितस्यशरीरस्य
धियमाणत्वात्पूर्वजन्मानुभव-पनीयतेनिकायविशि-

७२ शाभिरपोमिदैहेंद्रियबुद्धिवेदनाभिरभिसंबंधी जन्मत- स्यानुभवप्रातिःसाप्रतीयतेकथमित्यताहसचायम भिनिवेश अर्डोक्तावेवास्यक्लेशत्वमाह क्लेशतिन्मय महितक दिनाजंतून किमातिदुःखाकरोतीतिक्लेशः क्तुमुपक्रांतंपरिसमापयतिस्वरसवाहीतिस्वभावेन वासनारूपेणवहनशीलोनपुनरागंतुक कमेरपिजात मात्रस्पदुःखबहुलस्पनिकृष्टतमचैतन्यस्य अनागंतु कत्वेहेतुमाहप्रत्यक्षानुमानागमे प्रत्युदितेजन्मन्यासंभा वितोसंपादितोमरणत्रास ददृश्यात्मकःपूर्वजन्मा नुभूतमरणदुःखमनमापयतिअयमभिसंधिोतमात्र सवहि बालकोमारकवस्तुदर्शनात् वेपमान:कंपविशे पाटनुमितमरणप्रत्यासत्तिस्ततोविभ्यदुपलभ्यते दुःखा नदुःखहेतोश्चभयंदृष्टंनचास्मिनजन्मन्पनेनमरणमन नुभूतमनमितंश्रुतंवाप्रागेवास्यदुरवत्वंतहेतुत्ववाव गम्येततस्मात्तस्य तथाभूतस्यस्मृतिःपरिशिष्यतेनचेयो संस्कारादृतेनचायंसंस्कारोनुभवबिनान्चास्मिात्म- न्यनुभवतिपाग्मवीयापरिशिष्यतइत्यासीत्पूर्वजन्म संबंधति तथापट्यथापदमाकांक्षतीत्यर्थप्रायथाप दिसतियादृशोवाक्यार्थीभवतितादर्शदर्शयतिययाचा यमिति अत्यंतमूढेषमन्दतमचैतन्येषुविदतांदर्शयतिवि) सातपूर्वापरांतस्सांतःकोटिःपुरुषस्यहिपूर्वाकोटिस सारउत्तराकैवल्पसैषविज्ञाताश्रुतानुमानाभ्यायेनसता

थिोक्त सोयमरणत्रासाकमेएषविदुषोरूळपसिद्धड्न
तिनन्वविदुषोभवतुमरणत्रासोविदुषस्तुनसंभवति
विद्ययोन्मूलितत्वात अनुन्मूलनेवामरणत्रासस्यस्या
दत्यंतसत्वमित्याशयवान्दछतिकस्मादितिउत्तरंसमा
नाहीतिनसंप्रज्ञातवान् विद्वानपितुश्रुतानुमितविवे-
कतिभावातदेवंक्लेशालक्षितास्तेषांचहेयानांप्रसुप्त
तनुविछिन्नादाररूपतया चतस्रोवस्थादर्शिता कस्मा
सुनपंचमीक्लेशावस्थादग्धबीजभावतयासमान
त्रकारेणकथितेत्यताहतेसक्ष्मात्यकिलपुरुषप्रय
लगोचरस्तदुपदिश्यतेनचसक्ष्मावस्थाहानंप्रयत्नगो
चर किंतु प्रसवविरुङ्प्रतिप्रसवःप्रलयत्यर्थःप्रतिम
सवेनकार्यस्यचित्तस्यास्मितालक्षणकारणभावाफ्स्या-
हातव्येतिव्याचष्टेततिसुगमंअथक्रियायोगतनूकता
नांक्लेशानांकिंविषयासुरुषप्रयत्नाहानमित्यताह
स्थितानांतुबीजभानोपगतानामितिवंध्येभ्योव्यवछिन
त्तिसलंपठतिध्यानेतिव्यांचष्टेक्केशानामिति क्रियायो
गतनूकृताञपिदिपतिप्रसवहेतुभावेन कार्यतःस्व
रूपतश्वशक्पाउच्छेत्तुमितिस्थूलाउक्तःपुरुषप्रयत्न
स्यप्रसंख्यानगोचरस्यावधिमाहयानदिति सूक्ष्मीरू-
तातिविवणोति दग्धतिअत्रैवदृष्टांतमाहयथाच व
स्त्राणामितियत्नेनतक्षालनादिनोपापेनक्षारसंयोगादिना
स्थलसूक्ष्मतामानतयादृष्टांतदार्टीतिकयोःसाम्मनपुनः

प्रयत्नापनेयतयाप्रतिप्रसवहेयेषु तदसंभवात् स्वल्पःप्र
तिपक्षउछेदहेतुर्यासांतास्तघोक्ता महान्यतिपक्षउछे
दहेतु सातास्तथोक्ता प्रतिषसवस्याधस्तात्पसंख्यान
मित्यनरतया स्वल्पत्वमुक्तस्यादेतज्जात्यायु गहेतवः
किन्नता केशाकर्माशयश्चतथानत्वविद्याट्यस्तत्कथमवि
यादयःक्केशाद्यताह क्लेशमूल कर्भाशयदत्यान
दिक्केशोमूलंयस्योत्पादचकार्यकारणेचसतथोक्तः एतदुक्तं
भवतिअविद्यादिमूलःकर्माशयोजात्यायुभौगहेतुः
रिति विद्यादयापित तवोत-क्लेशातिव्याचष्टतत्रे
तित्राशेरतेसांसारिकाःपुरुषान्प्रस्मिन्नित्याशयाकर्मणा
माशयोधर्माधर्मी कामात्काम्यकर्मप्रसत्तास्वर्गादिहेतु
धर्मोभवति एवंलोभात्परट्रव्यापहारादाबधर्ममा
हादधर्महिंसादधर्मवढे प्रवर्त्तमानस्याधर्मपवनस्ति
मोहजोधर्मोस्तिकोजोधर्म तद्यथाध्रुवस्पजनकावमा
नजन्मनाक्रोधात्तज्जिगोषयाहितेन कर्माशयेनपण्येनांत
रिक्षलोकवासिनामुरिस्यानंअधर्मस्तुक्रोधजोब्रनवघा,
दिजन्माप्रसिहावभूतानांतस्य विध्यमाहसदृष्टजन्मे-
तिदृष्टजन्मवेदनीयमाह तीव्रसंवेगेनेति यथासंख्येन
दृष्टांतावादयघानंदीश्चरतितत्रनारकाणामितियेन
कर्माशयेन कमीपाकादयोनरकमेटा प्राप्तेतत्कारिणी
नारकास्तेषांनास्तिदृष्टजन्मवेदनीयः कर्माशयोनहिम
नुष्यशरीरेण तत्परिणामभेदेनवासा तादृशीवत्सरसह

गप्रथमाविचारणाहितीमातुकानेकत्वंध्रुवकत्वाज न्मेकत्वानेकत्वगोचरत्तदेवंचत्वारोविकल्पाःतत्रप्रय मंविकल्पमपाकरोतिनतावदेकंकभैकस्पजन्मनाका रणंटति कस्मादितिउत्तरंअनादिकालेएकैकजन्म प्रचित्तस्सअतएवासंख्येयस्यएकैकजन्मक्षपितादेकै कस्मात्कर्मणोवशिष्टस्सकर्मणःसांप्रतिकरावफलक मानियमादनाश्वासोलोकस्यप्रसक्तास्वानिष्टइति एतदुक्तं भवतिकर्मक्षयस्यविरलत्वात् तदुत्पत्तिवाहु ल्याञ्चान्योन्यसंपीडिताश्रकर्माशयानिरंतरोत्पत्तयो निरुलासाःस्वविपाकंप्रतीतिनफलक्रमःशक्योवधा रयितुंप्रेक्षावतेत्सनाश्वासःपुण्यानुष्ठानप्रतिप्रसक्त तिद्वितीयंविकल्पंनिराकरोतिनचैकंकर्मानेकस्सज न्मनःकारणंटछतिकस्मादितिउत्तरं अनेकस्मिन्जन्म न्याहितमेकैकमेवकर्मानेकस्यजन्मलक्षणस्यविपा कस्यनिमित्तमित्यवशिष्टस्यविपाककालाभावप्रसक्तः सचाप्यनिष्टति कर्मवैफल्येनतद्नंतुष्टानप्रसंगात् देकजन्मसमुळ्येकर्मण्येकसिनफलक्रमानियमाद नाश्वासस्तदाकैवकथावहुजन्मसमुछेद्याकर्मण्येक- स्मिन्तब्रह्मवसराभावात् विपाककालाभावएवसांप- तिकस्पेतिभावः वतीयविकल्पंनिराकरोति नचानेकं कर्मानेकस्प जन्मनः ॥ कारणमत्रहेतुमाह तट्नेक जन्मयुगपन्नसंभवत्ययोगिनतिक्रमेणवाच्यंयदि

दिनत्ति दृष्टेति नंदीश्वरस्यखल्वष्टवर्षावछिन्नायुषोमा
नुष्यजन्मनस्तीव्रसंगाधिमानोपायजन्मापुण्यभेदना
युर्भागहेतुत्वादिनिपाकोनहुषस्पतुपार्भिपहा वि
रोधिनागस्त्यस्येंद्रपदप्राप्तिहेतुनैवकर्मणाऽयुषोवि
हितत्वादे-पुण्यभेदोभोगमाद हेतुःननुपयैकमवित्र
काकर्माशयस्तथाकिंक्लेशवासनाभोगानुकूलाञ्चकन
मविपाकानुभववासनास्तथाचमनुष्यस्तियेग्योनिसा
पन्नोनतजातीयोचित्तं जीतेत्यताह केशेतिसंमूर्छि
तमेकलोलीभावमापन्नध धर्माभ्यांव्यवच्छेतुवास
नायास्वरूपमाहयेसंस्काराइति औत्सर्गिकमेकवि
कलंकचिदपवदितभूमिकामारचयति यस्त्वसाविति
तशब्देनवासनातोव्यवछिनत्ति दृष्टजन्मवेदनीयस्य
नियतविपाकस्यैवायमेकनविकत्वनियमानखदृष्ट
जन्मवेदनीयस्पकिंभूतस्यानियतविपाकस्पतिहेतंट
तिकस्मादितिहेतुमायोहीति एकांतावद्गतिमाह
कृतस्पतिहितीयामाहप्रधानेतितृतीयामाह नियतेति
तत्रप्रथमाविभजते तत्ररुतस्येतिसन्यासिकर्मभ्यो शु
कालेभ्योन्यानित्रीण्पेवकमाणिकप्मभुकूलनका
नितदिहतपःस्वाध्यायादिसाध्य भुक्कर्माशयउदित
एवादतफलस्यकलस्पनाशक-अविशेषाचशबलस्या
पिकृतमभागयोगादितिमंतव्यं तवभगवानाम्नायमु
दाहरतियत्रेमिति हेहेहवैकर्मणीकृष्मरुप्मभुक्के

पहनीतिसंबंधःवीप्स्याभूयिष्टतासचिता कस्पत्यतया
हपा पकस्यपुंसःकोसावपहंतीत्यताह एकोराशिः
पुण्यसमूहस्यसमूहिसाध्यत्वात्तट्नेनश्कःकर्माशय
तृतीयउक्तः एतदुक्तं भवति ईदृशोनामायंपरपीडादि
रिहितसाधनसाध्य झुक्ःकर्माशयोयदेकोपिसन्मा
निकृत्मभुक्ताश्चात्यंतविरोधिनःकर्माशयान्भूयसोप्य
पहतितत्तस्मादिछस्वेतिलांदसवादात्मनेपदं शेषस
गमं अत्रचभुक्ककर्मोपादेयस्यैवसकोपिमहिमायत
तरेषामभावोनतुस्वाध्यायादिजन्मनोदुखात नाहि
खमात्रविरोध्यधर्मोपितुस्त्वकार्यदुःखविरोधीनन्चस्वात
ध्यायादिजन्यदुःखंतस्यकार्यतत्कार्यत्वेस्वाध्यायादि
विधानानर्थक्यात्तहलादेवतदुसत्तेःअनुसत्तौवाकुं-
भीपाकाद्यपिविधीयेतअविधाने तदनुसत्तेरितिसर्व
चतुरस्त्रंद्वितीयोगतिविमजतेप्रधानेकर्मणिज्योतिष्टा
मादिकेनदंगस्यपशुहिंसादेरावापगमनं देखनुहिंसा
दिकार्यप्रधाना त्वेनविधानात्तदुपकारानहिंस्यात्सा
भूतानीतिहिंसायानिषिद्धत्वादनर्थश्चतत्रप्रथानांगते
नानुष्ठानादप्रधानतेनेत्यतोनट्रागित्सेवप्रधाननिरपे-
शासतीस्वफलमनर्थप्रसोतुमर्हति किंबारख्यविपाकेन
धानेसाहायकमाचरंतीव्यवतिष्ठतेप्रधानसाहायकमा
चरंत्याखकार्यवीजमात्रतयावस्थानप्रधाने कमाया
वापगमनं मवेदमुक्तंपंचशिखेनस्वल्पःसंकरोज्योति-

पतियत्तदृष्टतिशेषसुगम उक्तंक्लेशमूलत्वकर्मणः कर्म|| टोमादिजन्मनःप्रधानापूर्वस्यपशुहिंसादिजन्मनानर्थ हितुना पूर्वणसपरिहारःशक्योहि कियताप्रायश्चित्तेन परिह अथषमादतःप्रायश्चित्तमपिनाचरितप्रधान कर्मनिपाकसमयेचविपच्यततथापियावंतमसावन र्थप्रसते तावा सप्रत्यवमर्श:मृश्यतेहि पुण्यसंभारोप नानसुखसुधामहाइदावगाहिनाकुशलाःपापमानोप पादितांदुःखवन्हिकणिकांअतस्कुशलस्यमहत पुण्य स्यनापकर्षायप्रलयापपर्याप्तःप्टनतिकस्मात्पुण्यव तउत्तरंकुशलंहिमेवहून्यदस्तिप्रधानकर्मविपाकत याव्यवस्थितं दाक्षणीयादिदक्षिणांतंयत्राय संकरख ल्पःस्वप्यस्यफलेसंकीर्ण पुरापलब्धजन्मनःस्वर्गात्र सर्वथादुःखेनापरामष्टादपकर्षमल्लमल्पदुःखसंभेदं करिष्यतीतिटतीयांगतिविभजतेनियतेति बलीय- स्त्वेनेहप्राधान्यमभिमतनलंगितया बलीयस्त्वचनि यतविषाकलेनान्यदानवकाशत्वादनियतविपाक स्पतुदुर्वललमन्यदासानकाशत्वाचिरमवस्थानंबी जभावमात्रेणनपुनःप्रधानोपकारितयातस्यस्वतंत्र त्वात् ननुषायणेनैकदैवकर्माशयोभिव्यज्यतइत्यु कमिदीनींचचिरावस्थानमुच्यते तत्कथंपरंपूर्वेणनत्र विरुध्यतइत्याशयवान्टलतिकथमिति उत्तरं अदृष्टेति जात्याभिप्रायमेकवचनं तदितरस्पगतिमुक्तामधार भूलत्वंचविपाकानांअथविपाकाकस्यमूलं येनामीत्र त्यक्तव्याद्यताहतेहादहेतुलात् व्याचष्टे तेजन्मा युर्भागाति यद्यपिजन्मायुषोरेबहादपरितापपूर्वमा वितयातकलत्वंनतुभोगस्पहादपरितापोदयानंत रभाविनस्तदनुभवासनस्तथाप्यनुभाव्यतयाभोत्र ग्यतयाभोगकर्मतामात्रेणभोगफलत्वमितिमंतव्यम नन्वपुण्यहेतुकाजात्यायु गा.परितापफलाभवंतु हया प्रतिकूलवेदनीयवालस्मात्पुनःपुष्पहेतवस्त्य ज्यंते सुखफलाःअनुकूलवेदनीयत्वात्नचैषांपत्याल वेदनीयानुकूलताशकासहस्रेणाप्यनुमानागमैरपा कर्जुनचहाट्परितापीपरस्परविनाभूतायतोहादक पादीयमानपरितापायवर्जनीयतयापतेत्तयोभिन्न- हेतुकवाद्भिन्नरूपत्वाच्छेत्यताहयथाचेदमितियद्य पिनष्टयग्जनै प्रतिकूलात्मतयाविषयसुखकालेसंवेद्यत्र तेदुःखतथापियोगिनिरितिप्रश्नपूर्वकं तदुपपादनायस त्रमवतार्मति कयंतदुपपद्यतति परिणामेत्यादिसूत्रं परिणामश्चतापश्वसंस्कारश्चाएतान्येनदुःखानितैरिति परिणामदुःखतयाविषयसुखदुःखतामाहसर्वस्याय मितिनखलुसुखएगानुवेधमंतरेणसंभवति नरस्ति संभवोनतत्र तुष्यतितच्चतस्यसुरखमितिरागस्यच दत्तिहेतुत्वात्प्रवत्तेश्वपुण्यापुण्योपचयकारित्वान्तः बान्तिरागजःकर्माशयोसतोनुपजननात्तदाचसुरवं पत भुजानस्तत्रसक्तोविछिन्नावस्थेनद्वेषेण इष्टि दुःखसाघ नानिपरिहमशक्तोमुह्यतिचेति द्वेषमोहकृतोप्यस्ति कर्माशयः देषवन्मोहस्यापिविपर्ययापरनाम्नःकर्मा शयहेतुत्वमविरुद्ध ननुकथरक्तोद्देष्टिमुह्यतिवाराग काले देषमोहयोरदर्शनादित्यताह नथाचोक्तं विछिन्नावस्थान केशानुपपादयद्भिरस्माभिस्तदने न वाङ्मनसप्रत्तिजन्मनीपुण्यापुण्येदशितेतिरा गादिजन्मनःकर्तव्यमिदमिति मानसस्यसंकल्पस्या साभिलाषत्वेनवाचनिकत्वस्याप्यविशेषात्यथाहुः साभिलाषश्वसंकल्पोवाच्यार्थान्नातिरिच्यतइति शारी रमपिकर्माशयदर्शयति नानुपहत्येतिअतएव धर्म शालकारा पंचसूनाग्रहस्थस्पेत्याहुःस्यादेतन्नप्रत्या मवेदनीयस्पविषयसुखस्यप्रत्याख्यानमुचितंयोगिन नाअनुभवविरोधादित्यताह विषयसुखंचाविद्ये त्युक्तंचतुर्विधविपर्यासलक्षणामनियादर्शयद्विरिति नापातमात्रमाट्रियतेवर्ल्मस्तिखल्वापाततो मधुवि पसंप्टक्तान्नोपभोगोपिसुखानुभवाप्रत्यात्मवेदनीयः किंवाय त्यामसुखमियंचर्शिताभगवतैवेतिविषये ट्रियसंयोगाक्तदमृतोपमं परिणामेविषनिवतसुख राजसंस्मतमितिचोदयतियाभोगेवितिनवयंविषत्र याहादसुखमातिष्ठामहे किंतु तप्यतापुंसातत्तद्विषय- पार्थनापरिकिटचेतसाललेवमहाखनचेयमुपभो १ पत्यादीवाहकारसमकारानुपातनमितिनसम्पग्दर्शनाद- न्यत्परित्राणमस्तीत्साह तदेवमिति नदेवमापाधिकं विषयसुरवस्यपरिणामतःसंस्कारतस्तापसंयोगाचदु खलमभिधायस्वाभाविकमादर्शयति गुणदत्तिविरो धाच्चेतिव्याचप्रत्याप्रकत्तिस्थितिरूपाः बुद्धिरूपेण परिणतागुणाःसत्त्वरजस्तमासिपरस्परानुग्रहतंत्राःशां तंसुखात्मकं घोरंदुःखात्मकंमूढ़ विषादात्मकमेवप्रत्य यंसुरखोपभोगरूपमपित्रिगुणमारभतेनचसोपिताह शरूपोस्यपरिणाम:स्थिरत्याहचलंचगुणवत्तमिति क्षिप्रपरिणामिचितमुक्तं नन्काप्रत्ययःकथंपरस्पर विरुद्धशांत घोरमूढत्वान्येकदापतिपद्यतइत्यतया हरूपातिशयास्त्त्पतिशयाश्चपरस्परेणविरुध्यतेरू पाण्यष्टौभावाधर्मादयोक्त्तयःसुखाद्यास्तदिधर्मे णविपच्यमानेनाधर्मस्तादृशोविरुध्यते एवज्ञानवैरा राग्पश्चर्यैःसुखादिभिश्वतादृशान्येवतहिपरीतानिवि रुध्यते सामान्यानित्वसमुदावरदूपाणिन्नतिशयैःस मुदाचरद्धिःसहाविरोधात्लनर्ततेति ननुगृण्हीम प्रतत्तथापिविषयसुखस्यकतःस्वामाविकीदुःश्वतेत्य तमाह एवमेतइति उपादानाभेदादुपादानात्मकत्ल चोपादेयस्याप्पभेदइत्यर्थः तलिमिदानीमात्यंतिकने वतादात्म्यतयाचबुद्धिव्यपदेशभेदोनकल्पेतेइत्यता हगुणप्रधानेतिसामान्यात्सनागुणभावोतिशयासमा पादयमित्यतयाह उपादानेचहेतुवाद उपादानेहि कार्यत्वेनानित्यखेसति मोसवादेवच्यवेत् अम्तत्वंहि मोक्षानापि विशुद्धोविज्ञानेसंतानोननत्यम्हनःसंतानि भ्योव्यतिरिक्तस्यसंतानस्यवस्तुसताअभावात्संतानिनो चानित्यत्वात्तस्मात्तथायतितव्यं यथाशाश्चलनादोनव ति तथाचपुरुषार्थलाअपनर्गस्येत्साहउभयपत्यानइ तितस्मास्वरूपावस्थानमेवात्मनोभोक्षइतिएतदेवस म्यग्दर्शनं तदेतछास्त्रंचतुर्व्यहमभिधीयते हेयंदुःरव- मनागतअनागतमित्यतीतवत्तेमानेव्यवछिन्नतत्रोत पपत्तिमाह दुःखमतीतमिति ननुवर्तमानमुपभुज्यमान नभोगेनातिवाहितमितिकस्मान्नहेगमित्यताह वर्तमानंचेति सुगमहेयमुक्तं तस्यनिदानमुच्यते द्रष्ट दृश्ययो संयोगोहेयहेतु द्रष्टस्वरूपमाह द्रष्टेतिचित्र तिछायापत्तिरेखबुद्धेर्बुद्धिंपतिसंवैदित्वमुदासीन सापिपुंसानन्तावतापिबुद्धिरेवानेनदृश्येत तद्दश्यरन् शब्दादलोलंतव्यवाहिताइयतमाह दृश्यावृद्धिसत्वे तिदंट्रियप्रणालिकयावुद्दाशब्दायाकारेणपरिणतायां दृश्यायांभवति शब्दादयोपिधर्मादृश्याइत्यर्थःननुतदा कारापत्यावुद्धिःशब्दाद्याकाराभवतुपुंसस्तुबुद्धिसंबं धन्युपगम्ममानपरिणामित्वंसंबंधेवाकयंतेषांबु दिसत्त्वापारूदानानपिशब्दादीनांदृश्यत्वनहिशिना संस्रष्टदृश्यदृष्टमिसताह तदेतदृश्यमिति प्रपंचि

रह
तमिदमस्माभिःप्रथमपादावयथाचित्यामसंरक्तमः
पिबुद्धिसत्वमसंतस्वछतयाचितिबिंबोदाहितयासमा
पन्नचैतन्यमिवशब्दायनुभनतीतिअतएवैचशब्दान
द्याकारपरिणतनुद्धिसत्त्वोपनीतानसुखादीन्र्भुजानः
स्वामीभवतिष्टा तादृशंचास्य बुद्धिसर्वभवनितदेतद्य
द्विसत्वंशव्दाद्याकारखदृश्यमयस्कांतमणिकल्पंपुरुष
स्मस्वंमवति दृशिरूपस्यस्वामिनाकस्मातअनुभवकर्म
विषयतामापन्यता अनुभवोभोग:पुरुषस्यकर्मक्रिया
तद्विषतांभुज्यमानतामापन्न यस्मादतःस्वभवति ननुस्ख
यंप्रकाशंबुद्धिसत्वकथमनुभवविषयसतमाह अन्य
स्वरूपेणेति यदिहिचैतन्यरूपंवस्तुतोवुद्धिसत्त्वस्यात्
भवेत्स्वयंप्रकाशंकिंतुस्वचैतन्यादन्मज्जडरूपतेनप्रन
तिलब्यात्मकंतस्मात्तदनुभवविषय ननुयस्यहियत्र
किचिदायततेतत्तदधीननचबुद्धिसत्त्वस्यपुरुषमुदा-
सोनप्रतिकिंचिदायतततिकथंचततंत्रं तथाचनतस्य
कर्मेत्यतयाहस्वतंत्रमपिपरार्थत्वात्पुरुषार्थत्वात्पर
तंत्रपुरुषतंत्रनन्वयंदृग्दर्शनशक्त्या संबंधास्वाभावि
कोवास्यान्नैमित्तिकोवास्वाभाविकत्वसंबंधिनोनित्यता
दशक्योछेदसंबंधः तथाचसंसारनित्यलं नैमिकत्वे
तुक्केशकर्मतहासनानामंतःकरणदत्तितयासत्संतःक
रणेभावादंतःकरणस्पचतन्निमित्तत्वेपरस्पराश्रयप्रसं
गादनादित्वस्पचसर्गादावसंभवादनुसादएवसंसार

पू
सस्यात्यथोक्तपुमानकत्तोयेषातुतेषामपिगुणैःक्रियात्र
कथमादीभवेत्तत्रकर्मतावन्नवियते मिथ्याज्ञानंनतन्त्रा
स्तिरागद्देषादयोपिवा मनोवृत्तिर्हिसर्वेषानचोत्पन्नम
नस्तदेतिशंकामपनयति तयोईग्दर्शनशक्तपोरनादिरर्थकृत
संयोगोहेयहेतुःसत्संनस्वाभाविकस्संबंधोनैमित्तिकस्तु
नवमादिमान अनादिनिमित्तप्रभवतयातस्याप्यनादि-
लात् केरकर्मतहासनासंतानश्वायमनादिःप्रतिसर्गाव
स्थायांचसहांतुःकरणेनप्रधानसाम्यमुपगतोपिसर्गादी
पुनस्ताहगेनप्रादुर्भवति वर्षापायभवोट्रिन्जभेदोमदान
वमुपगतोपिपुनर्वासुपूर्वरूपइत्यसकृदावदितंत्राग
भावितयाँसंयोगस्यावियाकारणस्थितिदेततयापुरुषार्थः
कारणंतहशेनतस्यस्थितेस्तदिदमुक्तमर्थकृततित
याचोक्तंपंचशिखेनतत्संयोग बुद्धिसंयोगःसावहेतुः
दुःखस्यतस्यविर्जनात्स्यादियमात्यंतिकोदुःखपती
कारअर्थात्तदपरिवर्ननेदुःखमित्युक्तंभवति तत्रैवा-
संतप्रसिद्धनिदर्शनमाहतद्यथेतिपादत्राण मुपान
स्यादेतद्गुणसंयोगस्तापहेतुरित्युच्यमानेगुणानांता
पकत्वमभ्युपेतंनचतपिक्रियायात्रस्यादेरिवकटस्थो
भावोयेनतप्यमन्पन्नापेक्षेतनचास्यास्तप्यतयापुरु
षिकर्मतस्यापरिणामितयाक्रियाजनितफलशालिखा
योगात्तपेस्तप्पव्याप्तस्सतन्निवत्तौ निदत्तिमवगडा-
म:ज्वलनविरहेणेवधूमाभावमित्यताहअत्रापि
104

तापकस्यतिगुणानामेवतप्यतापकमावस्तवमृदुलात् पादतलवत्सत्यंतप्यस्जस्तुतीव्रतयातापकंटद्धति क स्मात्सत्त्वमेवसप्यंनंतुपुरुषःउत्तरतपिक्रियायाइतित किमिदानीपुरुपोनतप्पतेतथाचाचेतनस्यास्तुसत्त्वस्पताप: किंनःछिन्नमित्यताह दर्शितविषयत्वात् सत्त्वेतुतप्यमा नेतटाकारानुरोधीपुरुषोप्यनुतप्यततिदर्शितविषय: त्वमनुतापहेतुस्तच्चप्रारव्याख्यातं दृश्यव्याचष्टेनकाशे तिसत्त्वस्यहिभागःप्रकाशस्तामसेनभागेनदैन्येनवारन सेनवादुश्वनानुज्यतेएवंराजसांदिष्वपिद्रष्टव्यं तदिद मुक्तंपरस्परोपरक्तपविभागातिपुरुषेणसहसंयोग विभागधर्माण यथाम्नायतेअजामेकालोहितकल्म- शुक्लांवन्दीःप्रजाःहजमानांसंरूपा प्रजो कोजुषमाः जोनशेतेजहात्येनांभुक्तभोगामजोन्यदतीतरो पाश्रयो णोपार्जितामूर्तिःटथिव्यादिरूपायैस्तेतथोक्ताःस्यादेत सत्त्वेनशांतप्रत्ययेजनयितव्येरजस्तमसोरपिसत्वांग लेनतंत्र हेतुभावादस्तिसामर्थ्य मितियदापिन्वरजस्त मसोरंगित्वं तदापिशांतावप्रत्ययउदीयेतनघोरोमू ढोवासत्वप्राधान्यवेत्यताह परस्यरागांगित्वेप्यसं- भिन्नशक्तिप्रविभागा:भवतुशांतेप्रत्ययेजनयितव्यर जस्तमसारंगभावस्तथापिनैषाशक्तयःसंकीर्यतेका- योसंकरोन्नेयोहिशक्तीनामसंकरअसंकीर्णेनचसमु दाचरतारूपेणशांतधोर मूढरूपाणिकार्याणिदृश्यते .

तिसिद्धशक्तीनामसभेदतिस्यादेतदसभेदश्वेतशक्ती नांनसंभयकारित्वंगुणानांनजातुभिन्नशक्तीनांसंभूय- कारित्वदृष्टं ननुतंतुमसिंडवीरणादीनिपटादीन्संभूय कुर्वतइत्यताह तुल्यजातीयात्तुल्पजातीयशक्ति भेदानुपातिनोययपितुल्यजातीयेउपादानशक्तिनों न्यत्रसहकारिशक्तिस्त्वतुल्पजातीये घटेतुजनयित- व्सनवारणानामस्तिसहकारिशक्तिरपीतिनतेस्तंत्र नांसंभूयकारितेतिभाव तुल्यजातीयात्तुल्यजातीयेषु शक्येषुयशक्तिभेदास्ताननुपतितुंशीलयेषांतेतयोक्ता प्रधानवेलायामिति दिव्यशरीरेजनयितव्यसत्त्वगुणः प्रधानमंगेरजस्तमसीएवंमनुष्यशरीरेजनयितव्येस जःप्रधानमंगेसत्त्वतमसी एवंतिर्यक्शरीरेजनयितव्ये तमःप्रधानमंगेतत्त्वरजसीतेनैतेगुणा:प्रधानत्वला यामुपर्शितसन्निधानाःकार्योपजननंप्रत्युद्भूतइत्यः र्थःषधानशब्दश्वभावप्रधानःयथा क्योईिवचनैक वचनत्यत्रहिवैकत्वयोरितिअन्यथायेकेवितिस्या- त ननुतदाप्रधानमुद्भूततयाशक्यमस्तीतिवक्तुमनुदू तानांतुतदंगानांसदावेकिंप्रमाणमित्यताह गुणत्व पिचेतियपपिनोद्भूतास्तथापिगुणानामविवेकित्वा संभूयकारित्वाचव्यापारमात्रेणसहकारितयाप्रधाने अंतर्भातसदनुमितमस्तित्वंयेषांततथोक्ताःननुसंतु गुणा:संभूयकारिण:समर्थाःकस्मात्तसुन-कुर्वतिनहि ८ समर्थमित्येवकार्यजनप्रतिमाभूदस्यकार्योपजनप्रति विरामड्त्यतबाह पुरुषार्थकर्तव्यतयेति ततेोनिर्व- तितनिखिलपुरुषार्थानां गुणानामुपरमःकार्यानार भणंइत्युक्तंभवतिननुपुरुषस्यानुपकुर्वतःकथंपुरु) पार्थनप्रयुज्यतइत्यताह सन्निधिमात्रेति ननुध माधर्मलक्षणमेवनिमित्तंप्रयोजकं गुणानांकिमुच्या तेतत्पुरुषार्थप्रयुक्ताइत्यताहप्रत्ययमंतरेणेतिए कतमस्यसत्वस्यजसस्तमसो वाप्रधानस्यस्वकार्यप्र रत्तस्यकत्तिमितरेप्रत्ययंनिमित्तधर्मादिकविनैवान वर्तमानायथाचवक्ष्यतिनिमित्तमप्रयोजकंप्रकृती- नांवरणभेदस्तुततःक्षेत्रिकवदितिपतेगुणा प्रधान शब्दवाच्याभवंतीतिसंबंधःप्रधीयतेयाधीयतेविन श्वकार्यमेभिरितिव्युसत्साएतदृश्यमुच्यते तदेवंगुणा नांशीलमभिधायतस्पकार्यमाह तदेतदिति सत्कार्य: वादसिद्वौयद्यदात्मकंतत्तेनरूपेणपरिणमततिभू तिंद्रियात्मकत्वंदीपयतिभूतभवेनेत्यादिनाभोगापव गोर्थमितिसूत्रावयवमवतारयति तत्तुनाप्रयोजनम पितुप्रयोजनमुररीकल्सप्रवर्ततेभोगविणोतितने ति सुखदुःखेहित्रिगुणायावुद्धेस्वरूपेतस्यास्तथाले नपरिणामात्तथापिगुणगततयाअवधारणेनभोगद् स्यताहअविभागापन्नमितिएतच्चासरूहिचित अपवंगैविकणोति मोतुरिति अपटज्यतेनेनेत्यपव

गप्रयेाजनांतरस्याभावमाहहयोरिति तथाचोरूपंचशि
खेन अयंतुरखल्विति ननुवस्तुतोभोगापवर्गौबुद्धिवाद
तीवुद्धिवर्तिनौचकयंतदकारणे तदनधिकरणेचपुरु)
पोऽपदिश्येतेइत्यताह तावेतावितिभोक्तत्वंचपुरु
पस्योपपादितमग्नेचवक्ष्यतेपरमार्थतस्तुबुद्धेरेवंपु
रुषार्थापरिसमातिरितिएतेनभोगापवर्गयो:पुरुषसंबं
धित्वकथनमार्गेणग्रहणादयोपिपुरुषसंबंधिनोवे-
दितव्याःतन्त्रस्वरूपमात्रेणार्थज्ञानग्रहणंतत्रस्मृतिधो
रणंततानांविशेषाणामूहनमूहसमारोपितानांचयु
त्यापनयोऽपोहताभ्यामेवोदायोहाभ्यांतवधारणं
तत्वज्ञानंतत्व वधारणपूर्वहानोपादानमभिनिवेशः
श्यानांगुणानांस्वरूपभेदावधारणार्थमिदमारभ्यते
निणियेषामविशेषाणांशांतधोरमूढलक्षणविशेषरहि
तानांयेविशेषाविकाराएवनतुतत्त्वांतरप्रकृतयस्तेषां
तानाहतंत्राकाशेति उत्पादक्रमानुरूपएवोपन्यास
क्रमःअस्मितालक्षणस्याविशेषस्यसत्त्वप्रधानस्य बु
द्वद्रियाणिविशेषा:राजसस्सकर्मेंद्रियाणिमनस्तुभयात्म
कमुभयपधानस्येतिमंतव्य अत्रचपंचतन्मात्राणिवुट
द्विकारणकान्यविशेषत्वादास्मितावदितिविकारहेतु
त्वचाविशेषत्वंतन्मात्रेषुचास्मितायांचअविशिष्ट से
कलय्यविशेपानपरिगणयतिगुणानामेषति अविन
शिषानपिगैणयतिषडिति संकलय्योदाहरतितयथेति

१०० विशिष्ठपरंपरेणेतिगंधात्मनापचलक्षण:रसायात्मना चतुर्लक्षण:रूपमात्मनात्रिलक्षणस्पर्शात्मनादिल- क्षणःशब्दःशब्दलक्षणएवेतिकस्यपुनरमीषडविशेषाः कार्यमित्यतआहएतेसत्तामात्रस्यात्मनइतिपुरुषार्थः क्रियाक्षमसत्तस्यभावःसत्तातन्मात्रंतनमहत्तत्वंयावती काचिसुरुषार्यक्रियाशब्दादिभोगलक्षणासत्वपुरुषान्यता ख्यातिलक्षणावास्तिसासर्वामहतिवृद्धीसमाप्यतइत्यर्थः अात्मनइतिस्वरूपापदर्शनेनतुत्वनिषेधतिप्रकृतेर यमानःपरिणामोवास्तवोनतुतहिवर्तततियावतएत सरविप्रकृष्ट कालमविशेषेभ्यस्तदपेक्षयासन्निकृष्टका लेभ्योलिंगमानमहत्तत्त्वंतस्मिन्नेतेषडविशेषाःसत्तामा महत्यात्मन्यवस्थायसकार्यवादसिद्धेविवद्धि काष्टा मनुभवंति प्राप्नुवंतियेपुनरविशेषाणाविशेषपरिणा- मास्तेषांचधर्मलक्षणावस्था:परिणामातिसेयमेषां विकृद्धिकाष्टापरिणामकाष्ठेतितदेवमुत्सतिक्रममभिं धायप्रलयक्रममाह प्रतिसंस्टज्यमानाःप्रलीयमानाः स्वात्मनि लीनविशेषाअविशेषास्तस्मिन्नेवसत्तामात्र महत्यात्मन्यवस्थायनिलीयसदेवमहतातिविशेषाः पाःअव्यक्तमन्यत्रलयनगतीत्यलिंगपतियत्ति नत्र स्पेवविशेषणनिःसत्ताऽसन्तं सत्तापुरुषार्थक्रियाक्षमई असत्तातुछतानिक्रांतसत्तायाअसत्तायाञ्चयत्तत्तथोक्तं एतदुक्तं भवतिसलरजस्तमसांसाम्यावस्था नकचिसुरु

१०१
पार्थउपयुज्यते इतिनसतीनापिगगनकमलिनीवतुळस्व
भावात्तेननासत्यपीतिस्यादेतव्यक्तावस्थायामप्यस्ति
महदादितदात्मनानहिसतोविनाशो बिनाशेवानपुनरू
सादोनयसतउत्पादतिमहदादिसद्भावात्पुरुषार्थकि
याप्रवतततत्कथंनिःसत्वमव्यक्तमित्यताह निःसद
सदितिनिश्रांतकारणंसतःकार्यात्यद्यपिकारणावः
स्थायांसदेवशक्त्यात्मनाकार्यतथापिस्वाचितामर्थक्रि
यामकुर्वदसदित्युक्तंनचैतत्कारणंशशविषाणायमान
कार्यमित्याहनिरसदितिनिश्रांतंअसतस्तुबरूपातका
योत्तथासतिहिव्योमारविंदमिवास्मात्नकार्यमुत्सद्यते
तिमावःप्रतिसर्गमुक्तमुपसहरतिएषतेषामिति एष
इसनंतरोक्तात्पर्वस्यपरामर्श लिंगमात्राद्यवस्था पुरु
पार्थकतत्वादनित्याअलिंगावस्थातुपुरुषार्थनाकृतः
लान्नित्येत्यत्र हेतुमादमलिंगावस्थायामिति कस्मा
स्पुनर्नपुरुषार्थोहेतुरित्यताहनालिंगावस्थायामिति
भवतिनाविषयेणविषयिज्ञानमुपलक्षयतिएतदुक्तं
भवनिएवंदिपुरुषार्थताकारणमलिंगावस्थायांज्ञाये
तयद्यलिंगावस्थाशवायुपभोगंवासलपुरुषान्यथा
ख्यातिवापुरुषार्थनिर्वर्त्तयेत्तन्निर्वत्तेनेहिनसाम्पान
स्थास्यात्तस्मात्सुरुषार्थकारणत्वमस्यानज्ञायतति
नास्या:पुरुषार्थताहेतु उपसंहरतिनासाविति इतिस्त
स्मादर्थेनिसामवस्थामाहत्रयाणांलिंगात्राविशेष
24915

१०२
विशेषाणामितिपर्वस्वरूपंदायित्वागुणस्वरूपमाह
गुणास्तितिनिदर्शनमाहयथादेवदत्ततियत्रात्यंतभि
नानांगवामुपचयापचयौदेवदत्तोपचयापचयहेतू
तत्रकैवकथागुणेभ्योभिन्नाभिन्नानांव्यक्तीनामुपजना
पाययोरित्यर्थ: ननुसर्गक्रमःकिमनियतीनेत्याहलिंगमात्र
त्रमितिनखलन्यग्रोथधानाअन्हायैवन्यग्नोधयानाशा
खिनसांद्रम् शाडूलदलजटिलशाखाकांडनिपीत:
मार्तडचंडातपमंडलमारभंतेकिंतुक्षितिसलिलतेजःसं
पर्कासरंपरोपजायमानांकुरपत्रकांडतालादिक्रमे
णएवममिहापियुक्त्यागमसिद्धक्रमश्वास्थयति-
कथंभूतेंद्रियाण्यपितथाचोक्तंपुरस्तादिदमेवसूत्रपथ
मंव्याचक्षणः अथविशेषाणांकस्मान्नत्त्वांतरपरिणा
मउक्तइत्यता नविशेषेभ्पति नकिमिदानीम
परिणामिनएवनिशेषास्तथाचनित्याःप्रसज्यरन्नित्यत
माह तेपाविति व्याख्यातंदृश्यं द्रष्टुःस्वरूपावधारणा
र्थमिदमारभ्यतै दृश्याव्याचष्टेदृशिमात्रतिविशेषणा
निधर्मास्तैरपरामष्टातदनेनमात्रग्रहणस्यतात्पर्यदर्शितं
स्पादेतत्यदिसर्नविशेषणरहिताशक्तिनतर्हि
शब्दादयोदश्येनहिशिनाप्रसंस्टष्टदृश्यंभवतीय
तबाहसपुरुषति बुद्धिदर्पणेपुरुषपतिबिंबसंक्रां
तिरेवबुद्धिपतिसंवेदिवंपुंसस्तथाचशिळायापन्न
याधुध्यासंसष्टाःशब्दादयोभवंतिदृश्याइलर्थःस्यादेत

१०३
सारमार्थिकमेवबुद्धिचैतन्ययोःकस्मादैक्यंनोपेयते
किमनयातलायापत्येत्यतआहसबुढे सरूपति
तथासरूपस्यतछायापत्तिरपिदुर्घटेत्यताहनात्यं
तविरूपति तथासारूप्यनिषेधतिननावदितिहेतुष्ट
लतिकस्मात्सहेतुकंवैरूप्येहेतुमाहनातेति परिणा-
मिनीबुद्धिर्यस्मात्तस्मादिरूपायदाखल्वियंशब्ाद्या
काराभवतितदाज्ञातोस्पाः शब्दादिलक्षणो भवति
विषय स्तदनाकारत्वे त्वज्ञात स्तथा च कदाई
चिदेवतदाकारतांदधतीपरिणामिनीति प्रयोगश्च
भवतिबुद्धिपरिणामिनीज्ञाताजातविषयत्वाच्छोत्रा
दिवदितितधर्मपुरुषस्यतद्दिपरीतत्वाद्धेतोः सि
यतीत्याहसदेतिस्यादेतत्सदाक्षातविषयश्चेत्सुरू
पोनतर्दिकेवलीस्यादित्याशयवान टलति कस्मादि
तिउत्तरंनहिबुद्धिश्चनामेति वुझ्यग्रहणयोरस्तिसः
हसंभवोनिरोधावस्थायांमतउक्तविरोधसूचनायपु
रुषविषयश्चेति तेनाद्यश्चकारोबुद्धिं विषयत्वेनसमः
चिनोतिपरिशिष्टौतुविरोधयोतकौचकारावितिप्रयो
गस्तुपुरुषोऽपरिणामीसदासप्रज्ञातव्युत्थानावस्थयोर्शी
तविषयत्वात्य परिणामीनासौसदाज्ञातविषयोयः
थाश्रोत्रादिरितिव्यतिरेकीहेतुःअपरमपिवैधर्मामाह
वित्वपरार्थति बुद्धिःखलुक्केशकर्मवासनादिभिर्विषसेंद्रि
मादिभिश्चसंहसपुरुषार्थमभिनिर्वतयंतीपरार्थाप्रयो

१०४ गश्चपरार्थावुद्धिसंहत्यकारित्वातशयनासनाभ्यंगव दितिपुरुषस्तु नतथेत्याहस्वार्थपुरुषतिसर्वपुरुषाय कल्पते पुरुषस्तुनकस्मैचिदित्यर्थः वैधातरमाह सर्वतिसर्वानर्थानशांतपोरमूढांस्तदाकारपरिणता वद्धिरम्यवस्यतिसत्त्वरजस्तमांचेतेपरिणामातिसि द्वात्रिगुणा बुद्धिरितिनचैवंपुरुषद्त्याहगुणानामित तितप्रतिबिंबितःपश्यतिनतुतदाकारपरिणतयः र्य-उपसंहरतितति अस्तुतर्दिविरूपतिनाम तविरूपातस्मायतःशुद्धोपिप्रत्ययानुपश्यः यथाचैतन्त थोक्तंतिसारुप्यमितस्त्रेसन्नतथाचोक्तंपंचशिखेन अपरिणामिनीहिभोक्तशक्तिरामाअतरववृद्धावपतिः संक्रमाचपरिणामिनिबुद्धिरूपेर्थसंक्रांतेवतत्तिबुद्धि रत्तिमनुपततिनन्वसंक्रांताकर्मसंक्रांतेवकथंवा व तिविनाअनुपततीत्यताहतस्यातिप्राप्तश्चैतन्यो पग्रहऊपरागोयेनरूपेणतत्तथाप्राप्तचैतन्योपग्रहरू पंयस्याःसातमोक्ताएतदुक्तंभवंतितयानिर्मलेजलेअसं क्रांतोपिचंद्रमा संक्रांतप्रतिबिंबतयासंक्रांतवए वमन्त्राप्यसंक्रांतापिसंक्रांतप्रतिबिंबाचितिशक्तिसं क्रांतेवतेनबुध्यात्मत्वमापन्नांबुद्धिरत्तिमनुपत- तीतितदनेनानुपश्यइति व्याख्यातंतामनुकारेणप श्यतीत्यनुपश्यइतिद्रष्टदृश्ययोःखरूपमुवावस्खा मिलक्षसंबंधांगदृश्यस्यद्रष्ट्रर्थत्वमाहतसाव्याचष्टे

१०५
दशिरूपस्यपुरुषस्पभोक्तुःकर्मरूपतांभोग्यतामापन्न
दृश्यमितितस्मात्तदर्थएवष्ट्रर्थएवदृश्यस्यात्माभव
तिनतुदृश्यायःननुनामात्रआत्मार्थत्यताह स्वरू
पंभवतीतिएतदुक्तंभवति सुखदुःखात्मकंदृश्यंभोग्यं
सुखदुःखेचानुकुलमिटपतिकूलयितणीतत्वेनतद
एवमवतिष्ठतेविषयामपिहिशब्दादयस्तादात्म्या
दिवंचानुकूलयितारप्रतिकूलयितारश्चनचात्मैवै
षामनुकूलनीयाप्रतिकूलनीयश्चखात्मनिरत्तिविरो
धादतःपारिशेष्याञ्चितिशक्तिरेवानुकूलनीयाचप्रति-
कूलनीयाचतरसान्तदर्थमेवदृश्यनतुदृश्यार्थअतश्च
तदर्थएवदृश्यस्मात्मानदृश्यार्थीयस्वरूपमस्ययावत्पु
रुषार्थमनुवर्ततेनिर्वर्तितेचपुरुषार्थेतिततइत्या
हस्वरूपंतुदृश्यस्यजडंपरस्प्रेणात्मरूपेणचैतन्येन
पतिलव्यात्मकमनुभूतस्वरूपभोगापवर्गार्थतायांकता
यांपुरुषेणनदृश्यतेभोगःसुखाद्याकारशब्दाद्यनुभवो
पवर्ग:सलपुरुषान्यतानुभनस्तञ्चैतदुभयमप्याजा
नतोजडायाम्बुद्धेपुरुषलायापत्यातिपुरुषस्यैवतयात्र
चपुरुषभोगापवर्गयो:कृतयो दृश्यस्यभोगापवर्गार्थ
तासमाप्यततिभोगापवर्गार्थतायांकृतायामित्यु
तंत्रांतरेचोदयतिस्वरूपहानादितिपरिहरति नतु
निनश्यतिनवत्संतानुपलभ्यंकय नविनश्यतीत्याशय
वान्टति कस्मादितिसूत्रेणोत्तरमाह्कृतार्थत्वातक

१०६ तोयस्यपुरुषस्यसतथातप्रतिनरामप्यनरंतदृश्संकु तःसोन्मुरुषान्कुशलानकुशलान् प्रतिसाधारणा त्वात् व्याचष्टे कतार्थमेकमिति नाशोऽदर्शन अनर्थ तुदृश्यमन्पपुरुषसाधारणत्वात्तस्मादृश्यात्परः स्यात्मनःचैतन्यरूपतेनतदिदश्रुतिस्मृतीतिहास पुराणप्रसिंहमव्यक्तमनवयवमेकमनाश्रयंव्यापि नित्यविश्वकार्यशक्तिमत्ययपिकुशलेनतंपति कृतकार्यनदृश्यते तथाप्यकुशलेनदृश्यमानंनना स्तिनहिरूपमधेननदृश्यतइति चक्षुष्मतापिदृश्य- मानमभावप्राप्तभवतिनचप्रधानवदेकएवपुरुष स्तन्नानात्वस्य जन्ममरण सुखदुःखोपभोगमुक्तिसं सारव्यवस्थयासिहे एकलश्रुतीनांचप्रमाणांतर विरोधात्कथंचिद्देशकालविभागाभावेनभत्त्याप्युपत्र पत्तेः प्रत्येकलपुरुषनानात्वयोश्वश्रुत्यैवसाक्षात निपादनात् जामेकालोहितशुक्लत्मा बडी:पनाः स्टजमानानां सरूपा अजोडूकोजुषमाणोनुशेतजहा सेनाभुक्तभोगामजोन्यति श्रुतिः अस्याएवश्रुतेश्या नेनसत्रेणार्थोनोदितइतियतोदृश्यं नष्टमप्यनष्टंपुरु पांतरंपत्यस्ति अतोटग्दर्शनशक्तपोनित्यत्वादनादिः संयोगोव्याख्यातःअत्रैवागमिनामनुमतिमाह तथा चाक्तमितिधर्मिणांगुणानामात्मभिरनादिसयोगाद्ध मैमात्राणांमहदादीनामप्यनादिःसंयोगति एकै ૧૭ कस्समहदादे संयोगोअनादिरप्पनित्सएन यद्यपित थापिसर्वेषामहदादीनां नित्यापुरुषांतरणांसाधार णत्वादतउक्तधर्ममात्राणामिति मानग्नहणेनव्याप्ति गमयति अतएतटूवतियद्यप्रेकस्यमहतःसंयोगो नीततामापनस्तथापिमहदंतरस्मपुरुषेणसंयोगोना तीतइतिनित्यउक्तस्तदेवंतादर्घसंयोगकारणेउत्तेषा संगिकेप्रधाननित्यत्वे संयोगसामान्यनित्यत्वेहेतोचो तेसंयोगस्पयत्स्वरूपमसाधारणोविशेषइतियावत नदभित्सयेदंसूत्रप्रवक्ते स्वगःयतोदृश्यंतदर्थमत= स्तन्जनितमुपकारंभजमानःपुरुषस्तस्य स्वामीभवन तिभवतिचदृश्यमस्यस्वंसचानयोःसंयोगःशक्तिमा त्रिणव्यवस्थितस्तस्वरूपोपलब्धिहेतुःतदेतदाष्यम- विद्योतयतिपुरुषःस्वामीयोग्यतामात्रेणदृश्येनखेनयो ग्यतयैवदर्शनार्थे संयुक्त शेषंसुगमस्यादेतद्दष्ट्रःस्वन रूपोपलब्धिरपरज्यतेनेनेत्यपर्वउक्तानचमोक्षः सांधनवांस्तथासत्ययमोक्षत्वादेवच्यवेतेत्यताहदर्श नकार्यावसानोबुद्धिविशेषेणसहपुरुषविशेषस्यसं योगतिदर्शन वियोगकारणमुक्तं कथंपुनर्दर्शनका विसानत्वंसंयोगस्येत्यताह दर्शनमिति तताकि मित्यताह अदर्शनमविद्यासंयोगनिमित्तमित्युक्तं उक्तमर्थस्पष्टयतिनाति ननुदर्शनमदर्शनविरोत्र धिनंविनितयतुबंधस्पकुतोनिवत्तिरित्यताह

१०८
दर्शनस्येति वुध्यादिविविक्तस्यात्मनःस्वरूपावस्थान
मोक्षक्तोनतस्पसाधनंदर्शनमपितु अदर्शननिव
तेरित्यर्थःअसाधारणसंयोगहेतुमदर्शनविशेष
ग्रहीतुमदर्शनमात्रंविकल्पयतिकिंचेदमितिपयु
हासंगृहीत्वाह किंगणानामधिकारस्कार्यारंभणसा
मर्थ्य ततोहिसंयोगःसंसारहेतुरुपजायतेप्रसज्यपत्र
तिषेधंगृहीत्वाहितीयंविकल्पमाह अहोस्निदिति
दर्शितोविषयःशव्दादिःसत्वपुरुषान्यताचयेनचित्र
तेनतस्यतद्विषयस्यानुसादःएतदेवस्फारयति स्व
स्मिन्दृश्येशब्दादीसत्वपुरुषान्यतायांचेति तावदेव
प्रधाननिचेष्टतेनयानल डिविधदर्शनमभिनिर्वतम
तिनिष्पादितोभयदर्शनंतुविनिवर्ततति पर्युदास
एवलतीयेविकल्पमाह किमर्थवत्तागुणानांसत्का-
यवादसिौहिभाविनावपिभोगापवर्गावव्यपदे-
श्यनयास्तइत्सर्थःपर्यदासरवचतुर्थविकल्पमाह
थाविद्याप्रतिसर्गकालेस्वचित्तेनसहनिरुद्धाप्रधान
साम्पमागतावासनारूपेणस्वचित्तोत्पत्तिनीजतेन
दर्शनाट्न्या विद्यावासनेवादर्शन मुक्तापर्युदासएव
पंचमविकल्पमाह किंस्थितिसंस्कारस्य प्रधानवर्ति
नःसाम्पपरिणामपरंपरावाहिनःक्षयेगतिर्महदादि
विकारारंभस्तद्वेतुःसंस्कार-वधानस्यगतिसंस्का
रस्तस्याभिव्यक्ति कार्योन्मुखत्वं तदुभयसरकारसदा

१०९ वेमतांतरानमतिमाहयत्रेदमुक्तमैकांतिकत्वंच्यासेष द्विप्रधीयतेजन्यतेविकारजातमनेनेतिप्रधानंतच्चेतस्थि सैववर्तेत नकदाचिद्त्याततोविकाराकरणान्नप्रधीय तेनेनकिंचित्प्रधानस्यात् अथगत्येववतैतनकदाचि दपिस्थित्यातत्राह तथागत्यैवेति क्वचित्पाठःस्थिसैग इति तार्थ्यचतुर्थीएवकारश्चद्रष्टव्यःस्थित्यैचेन्नव तैतनकचिदिकारोविनश्येततथाच भावस्यसतोऽविना शिनोनोसत्तिरपीतिविकारत्वादेवच्यवेत एवंचनप्रधी यते अत्रकिंचिदित्यप्रधानस्यात् तदुभयथास्थित्यागन त्याचास्यत्तिःप्रधानव्यवहारलभतेनान्यथाएकांता भ्युपगमेनकेवलं प्रधानेकारणांतरपिपरब्रह्मतन्मए यापरमाण्वादिषुकल्पितेषुसमानश्च!विचारस्तान्यपि हि स्थित्यैववर्तमानानिविकाराकरणाकारणानिस्युः गत्यैनवर्तमानानिविकारनित्यत्वादकारणानिस्युरित तिचपर्युदासराव षष्टकल्समाह दर्शनशक्तिरेवेतियथा प्रजापतिव्रतेनेक्षेतोद्यतमादित्यमितिअनीक्षणप्रत्या सन्नःसंकल्पोगृह्यते एवनिहापि दर्शननिषेधेतत्त- त्यासन्नात्तन्मूलाशक्तिरुच्यतेसाचदर्शनभोगादिल- क्षणप्रस्तोतुं ट्रष्टारंदश्येनयोजयतीतिअत्रैवश्रुतिमा हपधानस्येति स्यादेतप्रधानात्मख्यापनार्थप्रक्त तेति श्रुतिराहनतुझात्मदर्शनशक्तिःप्रवर्ततत्यत आहसर्ववोध्यवोधसमर्थतिप्राक्प्ररत्तेप्रधानस्य ११० नात्मङ्ख्यापनमानप्रदत्तोपयोजकमसामयैतदयोगात्त स्मासामर्थ्य प्ररत्तेःप्रयोजकमितिश्रुत्यार्थादुक्तमित्यर्थः दर्शनशक्ति प्रधानाश्रयेत्यंगीकृत्यषष्ठकल्पाइमामे वोभयाश्रयामास्थायससमकल्पमाहउभ्यस्यपुरुष स्वचदृश्यस्यचादर्शनं दर्शनशक्तिधर्मद्त्येकेस्यादेत न्मष्यामहेश्यस्यति तस्यसवेशतपाश्रयत्वान्नद्रष्टुरिति पुनर्मष्याम:नहितदाघाराज्ञानशक्तिस्तत्रज्ञानस्यास मवायादन्यथापरिणामापतिरित्यताहनोदमिति भवतुदृश्यात्मकं नथापितस्यजडत्वेनतनशक्तिका र्यदर्शनमपिजडमितिनशक्यतर्मत्वेन विज्ञातुजड स्पस्वयमप्रकाशलादतादृशेरात्मनःप्रत्ययंचैतन्यबा यापत्तिमपेक्षदर्शनंतमत्वेनभवति विज्ञायतेविष येविषयिणोतक्षणादनन्तावतापिदृश्यधर्मत्वम स्पभवतिनतुपुरुषधर्मत्वमपीत्यताह तथापुरुषः स्पति सत्संपुरुषस्पानासभूतऐवतथापिदृश्यबुद्धिस त्वस्ययमसम वतन्यछायापत्तिस्तमपेक्ष्यपुरुषधर्म बनचनतुपुरुषधर्मत्वेनएतदुक्तंभवतिचैतन्यनि बोदाहितयावृद्धिवतन्ययोरभेदाद्विद्विधर्माश्वेत- न्यधर्भावचकासतीति अष्टमंकल्पमाह दर्शनशा नमेवशब्दादीनांमदर्शनंनतुसत्त्वपुरुषान्यताया तिकेचिद्यथाचक्षरूपेप्रमाणमपिरसादावप्रमान णमुच्यते एतदुक्तं भवतिसुखाद्याकारशब्दादिज्ञा ११२ नसाम्यमापादयति नथेदंविद्यमानं गुणपुरुपान्यता- ख्यातिज्ञानं चित्तनिवत्तिनकरोति परवैराग्येण ज्ञान प्रसादमात्रेण ससंस्कारनिरुद्धविनटंकरिष्यतीतिका प्रत्याशायस्मिन् सत्येवयवति तत्तस्य कार्यनतुय स्मिन्नंसतीतिभावःअत्रैकदेशिमतेनपरिहारमाहत त्रति ईषदपरिसमाप्तमाचार्यआचार्यदेशीयः आचा यस्तुवायुप्रोक्तस्तलक्षण:आचिनोतिचशास्त्रार्थ मान्बारेस्थापयत्यपिस्वयमाचरतेयस्मादाचायेस्तेन चोच्यतइतिभोगविवेकरयातिरूपपरिणतवुद्धिनि उत्तिरेवमोक्षानच बुद्धिस्वरूपनिवत्तिःसाचंधर्ममे पांतविवेकख्यातिप्रतिष्ठाया अनंतरमेवभवतिस सपिबुद्धिस्वरूपमात्रावस्थानइत्यर्थः एतदेवस्फोर यतिअदर्शनस्य बंधकारपस्याभावादुद्धिनितिन स्तच्चानबंधकारणंदर्शनान्निवर्तते दर्शननिष्ठ तिस्तुपरवैराग्यसाध्यासत्सपिबुद्धिस्वरूपावस्थाने मोक्षतिभाव एकदेशिमतमुपन्पस्यस्वमतमाहत चित्तनिवत्तिरेवमोक्षाननूक्तंदशेनेनिरत्तेऽचिरा चित्तस्वरूपनित्तिर्भवतीतिकथंदर्शनकार्यत्यतया हकिमर्थमस्थानेमतिविनमतिअयमभिसंधिःयदि दर्शनस्यसामाञ्चित्तनिरत्तौकारणभावमंगीकुीम हिततएवमुपालभ्रेमहिकिंतुविवेकदर्शनप्रकर्ष- काष्ठाप्रातनिरोधसमाधिभावनाप्रकर्षक्रमेणचित्त

११३
निवृत्तिमसुरुषस्वरूपावस्थानोपयोगीत्यातिष्ठामहे
तत्कथमुपालभ्येमहीति तदेवं व्यूहद्यमुवाटतीय
व्यूहाभिधानाय सत्रमवतारयति यंदुःखमुक्तनि
तितुल्यव्याचष्टेतस्पति अस्तिहिमहापलयेपिसंयो
गाभावोनउक्तमात्यंतिकतिदुःरवोपरमोहानमिति
रुषार्थनादर्शिताशेषमतिरोहितार्थ हानोपायलक्षणंचतुर्थ
व्यूहमाख्यातुंस्त्रमवतारयतिविपःआगमानुमानाभ्या
मपिविवेकख्यातिरस्तिनचासौव्युयानंतसंस्कारंवानिव
तयति तदतोपितदनुक्त्तरितितन्निवसर्थमविलवेति
विप्लवोमिथ्याज्ञानंतट्र हिता एतदुक्तंभवति श्रुतमये
नज्ञानेनविवेकंगृहीवायुक्तिमयेनचव्यवस्थाप्यदीर्घ
कालनरंतर्य सकारासेवितायाभावनाया:पकर्षेपर्यंत
समधिगतासाक्षात्कारवतीविवेकख्यातिर्निवर्तितसवा
सन मिथ्याज्ञानानिर्विलवाहानोपायइतिशेषसुगम वि
विकख्यातिनिष्ठाया:स्वरूपमाहसत्रेण तस्यप्रज्ञाव्याच
टेतस्पेतिप्रत्युदितख्यातेर्वर्तमान ख्यातेोगिनःप्रत्या
म्नायापरामर्श:अशुद्धिरेवानरणंचित्तसत्वस्य तदेवमल
तस्यापममात् चित्तस्य प्रत्ययांतरानुलादेतामसराजसत्र
व्युधानप्रत्ययानुसादेनिविप्लव विवेकरव्यतिनिष्ठामा
पन्नस्यससप्रकारैवप्रज्ञाविवेकिनोभवतिविषयभेदा
खज्ञानेदप्रकृष्टोतोपासांभनीनामवस्यानांतास्तथोत्र
ता.यतःपरंनास्तिसप्रकर्षःप्रांताभूमयोयस्या.प्रज्ञायाः

११४
लिनेकरख्याते सातयोक्ता तापवसत्तप्रकाराःप्रज्ञाभूमी
रुदाहरतितद्यथेति तत्रपुरुषप्रयत्लनिष्पाद्यासुचत
सषुभूमिषुप्रथमामुदाहरति परिक्षातंहेयंयावत् कि
लप्राधानिकंतसर्वपरिणामतापसंस्कारैर्गुणवृत्तिवि
रोधात् दुःखमेवेतिदेयंतत्परिजातं प्रांततादर्शयति
नास्यपुनःकिंचिदंपरिक्षातंपरिक्षेयमस्तिहिनीयामा
हक्षीणाइतिप्रांततामाह नपुनरिति तृतीयामाहसा
क्षात्कृतं प्रत्यक्षेणनिश्चितंमयासंप्रज्ञातावस्थायामे
वनिरोथसमाधिसाध्यंहानं नपुनरस्मात्सरंनिश्वेतव्यम
स्तीतिशेषःचनुर्थीमाहभावितो निष्पादितोविवेकख्या
तिरूपोहानोपायोनास्या परंभावनीयमस्तीतिशेषःए
षाचतुष्टयीकार्याविमुक्तिः समाप्तिःकार्यतया प्रलयव्या
प्यतादर्शितावचित्पाठःकार्यविमुक्तिरितिकार्यातरेणन
विमुक्तिःप्रज्ञायान्त्यर्थःप्रयत्ननिष्पाद्यानुनिष्पादनीया
मप्रयत्नसाध्याचित्तविमुक्तिमाह चित्तविमुक्तिस्तुत्रयी
प्रथमामाह चरिताधिकारावुद्धिकृतभोगापवर्गकाय
सर्थःहितीयामाहगुंणातिप्रांततामाह नचैषामिति
वतीयामाहएतस्यामवस्थायामिति एतस्यामवस्थायां
जीवन्नेवपुरुषःकुशलामुक्तइत्युच्यतेचरमवेहवादिसाह
एतामितिअनौपचारिकमुक्तमाह प्रतिप्रसवेप्रधान
लयेपिचित्तस्यमुक्त कुशलइत्येवभवतिगुणातीत
लादिति तदेवंचतुरोव्यूहानुवातन्मध्यपतितस्यहार

११५
नोपायस्य विवेकख्यातेर्गादोहनादिवत् पांगसिरेसि
इस्यचोपायत्वाभावात् सिध्युपायान्वक्तुमारभतड्-
साह सिद्धेतितत्राभिधास्यमानानां साधनानांयेनप्रका
रेणविवेकख्यात्युपायत्वंतर्शियतिसनेणयोते योगांगा
निहियथायोगदृष्टादृष्टबारेणा दिक्षिण्वंतिपंचपर्व
गोविपर्ययस्येत्युपलक्षणंपुण्यापुएययोरपिजात्यायुन
भौगहेतुत्वेनाशुद्धिरूपत्वादिति शेषसुगमनानाविध
स्पकारणभावस्यदर्शनायोगांगानुष्ठानस्पकीदृशंका
रण मित्यताहयोगांगानुष्ठानमिति अध्यावियो
जयति बुद्धिसत्वमितिअशुद्धेवियोगकारणदृष्टांतमा
हयथापर रितिपरभुःछेद्यरक्षमूलेनवियोजयति
अशुध्यावियोजयद्बुद्धिसत्वविवेकख्यातिप्रापयतिय
था धर्मस्सुखंतथायोगांगानुष्ठानविवेकख्यातःप्राप्ति
कारणं नान्येनप्रकारेणेत्याह विवेकख्यातेस्त्वितिना
न्यथेतिप्रतिषेधश्रवणात् एछतिकतिचैतानीतिउ
त्तरंनवैवेति तानिदर्शयतिकारिकया नयथाउत्पत्ती
ति अत्रोदाहरणान्याह तत्रोत्पत्तिकारणमिति मनो
विज्ञानमव्यपदेश्यानस्थातोपनीयवर्तमानावस्थामा
पाट्यदुत्पत्तिकारणविज्ञानस्य स्थितिकारणंमनसःपु
रुषार्थताअस्मितायाउत्पन्नमनस्तावदवतिष्ठतेनया
वद्विविधंपुरुषार्थमभिनितयतिअथनिर्तितपुरू
पार्थवयंस्थितेरपैति तस्मात्स्वकारणांदुत्पन्नस्समनसे।

११६
नांगतपुरुषार्थतास्थितिकारणदृष्टांतमाह शरीरस्येवे
तिप्रत्यक्षज्ञाननिमित्तमिंद्रियहारास्वतोवाविषयस्य
संस्क्रियाभिव्यक्ति तस्याकारणंयथारूपस्यालोकवि
कारकारणंमनसोविषयांतरंयथाहिमकंडोसमात्र
हितमनसोवल्लकीविपच्यमानपंचमस्वरश्रवणस
मनंतरमुन्मीलिताक्षस्यस्वरूपलावण्य यौवन स
म्पन्ना मझरसंम् प्रम्लोचा भीक्षमाणस्य स
माधिमपहायतस्पांसक्तंमनोबभूवेति अत्रैवनिदर्श
नमाह यथाग्निः पाक्यस्यतंडुलादेकठिनावयवसः
निवेशस्य प्रशिथिताम्यवसयोगलक्षणस्यविकार
स्वकारणंसतपवविषयस्यप्रत्ययकारणधूमज्ञानमः
ग्निज्ञानस्येति ज्ञायतइतिज्ञानं अग्निश्वासौज्ञानंचे
ति अग्निशानंतस्याएतदुक्तंभनतिवर्तमानस्यैवाग्ने
तैयस्यप्रत्ययकारणतयाकारणमितिऔत्सर्गिकीनिर
पक्षाणाकारणानांकार्यक्रियाप्राप्तिस्तस्पा कुतश्चिदप
वादो प्राप्तिःयथानिम्नोपसर्पणस्वभावानामपाप्रति
बंधासेतुनाथिहापिवुद्धिसत्वस्यसुखप्रकाशशील
स्यस्वाभाविकीसुखविवेकरख्यातिजनकताप्राप्तिः
साकुतश्चिधर्मात्तमसोवाप्रतिबंधान्नभवतिधर्मा
तयोगांगानुष्ठानाद्वातदपनयेतदप्रतिबत्तिस्व
भावतएवतजनकतयातदाप्नोतियथावक्ष्यतिनिः
मित्तमप्पयोजकंप्रकृतीनांवरणभेट्स्तुततःक्षेत्रिक

दिति तदेवविवेकख्यातिलक्षणकार्यापेक्षयाधाप्ति कारणमुक्तंअवांतरकार्यापेक्षयातुनदेववियोगकार ण मित्याह वियोगकारणमिति अन्यत्व कारणमाह अन्यत्व कारणं यथा सुवर्णकारःसुवर्णस्प कटककुं डल केयूरादिभ्यो भिन्नाभिन्न भेद विवक्षया कटका दि भिन्नस्य सुवर्ण कुंडलादन्यत्वं तथाच कटककारी सुवर्णकार: कुंडलाद्भिन्नात्सुवर्णा दन्मत् कुर्वन्त- न्यत्त्व कारणं अनिरपि पाक्यस्यान्पल कारणं यद्यपि तथापि धर्मिणो धर्मयोः पुलाक तंडुलत्वयो भैद विवक्षया थर्मयो रुपजनापायेपि धम्र्यनुवर्तन ति न तस्यान्पत्वं शक्य वक्तमिति विकारमात्र का रणव मुक्तमिति नसंकरः नत्र संस्थानभेदो धर्मिन णोन्यत्वकारणमितिव्याख्ययं सुवर्णकारइत्यस्यासंग तिःवाघमन्यत्वकारणमुपन्यस्याध्यात्मिकमुदाहर तिएवमेकस्यतिअविद्याकमनीयेयकन्यकेसादिशा नसंमोहयोगात्सएवस्त्रीप्रत्ययोमूढीविषोभवतिचे त्रस्यमैत्रस्यपण्यवतोकलत्ररत्नमेतन्नतुममभारमही नस्येति एवंसपत्नीजनस्यतस्पांद्वेषःस्त्रीप्रत्ययस्यदुःख एवंमैत्रस्यतस्या:भर्तुःरागस्तस्येवस्त्रीप्रत्ययस्यसु खत्वेतत्वज्ञानंत्वनासमेदोस्थिमज्जासमूहःस्त्रीकायः स्थानबीजादिभिर चिरितिविनेकिनांमध्यस्थेवैराग्ये कारणमितिधतिकारणंशरीरमिंद्रियाणांविधारकनिद्रि ११८ याणिचशरीरस्मसामान्याकरणदत्तिर्हिप्राणाचावायवः पंचतभावशरीरपातादेवमासादिकायांगानामपिप रस्परविधार्यविधारकत्वएवंमहाभूतानिष्टथिव्यादी- निमनुष्यवरुणसर्यगंधवहशिलोकनिवासिनांश शिराणांतानिचपरस्परंपृथिव्यांहिगंधरसरूपस्पर्शश- ब्दगुणायापंचमहाभूतानिपरस्परंविधार्यविधारकत्र भावनावस्थितान्यसुचलारिनेजसित्रीणिद्वेचमातरि श्वनीतितर्यग्यौनमानुष्यदैवादीनिचविघार्यविधारक मानेनावस्थितानिनन्वाधाराधेयभावरहितानांकुत स्तत्वमित्यताह परस्परार्थत्वादितिमनुष्यशरीरहि) पशुपक्षिम्टगसरीसपरथावरशरीरोपयोगेनध्रियते एवंव्याघ्रादिशरीरमपिमनुष्यपशुम्गादिशरीरोपमो गिन एवंपशुपक्षिमेगादिशरीरमपिस्यावराद्युपयोगे नएवंदैवशरीरमपिमनुष्योपहतळागम्गकपिंजल- मांसाज्यपुरोडाशसहकारिशाखाप्रस्तरादिभिरिज्यमा नंतदुपयोगेनएवंदेवतापिवरदानवक्ष्यादिभिर्मन- प्यादीनिधारयतीत्यस्तिपरस्परार्थलमित्यर्थःशेषसुगम संपतिन्यूनाधिकसंख्याव्यवछेदार्थयोगांगान्यवधार यतितत्रयोगांगान्यवधार्यततियतिवेराग्याभ्यास: विराग्यश्रद्धावीर्यादयोपियथायोगमेतेष्वेवस्वरूपताना तरीयकतयाचांतर्भावयितव्याः यमनियमान्यंगान्युद्दि श्ययमनिर्देशकसूत्रमवतारसतितत्रेतिमाल्योगांग .

११४ महिंसामाह सर्वथेति ईदृशीमहिसास्तीतिउत्तरेचेति तन्मूलाइत्यहिंसामपरिपाल्यकताअप्पकृतकलानि फलत्वादित्यर्थ तसिद्धिपरतयैवानुष्ठानमहिंसाचे मलमुत्तरेषांक्रयतेअहिंसासिद्धिपराइयतबाह तत्व तिपादनायेतिसिद्धिर्ज्ञानंनोत्पत्तिरित्यर्थःस्पादेतदहि साज्ञानार्थायद्युत्तरेकं तैरन्यताएवतदवगमादित्यत आहतदवदातेयद्युत्तरेनानुष्ठीयेरन् अहिंसामलिना स्यादसत्यादिभिरित्यर्थः अत्रैवागमिकानांसंमतिमाह तथाचेतिसुगम सत्यलक्षणमाहयार्थवाङमनसेइति यथाशब्दंसाकांक्षंपूरयतियथादृष्टमिति प्रतिसंबंधि नंतथाशब्दंपतिक्षिपति तथा वाङ्मनश्च विवक्षायां कर्तव्यायामितिअन्यथातुनसत्यंएतत्सोपपत्तिकमा हपरत्रपुरुषस्वबोधसंक्रांतयेस्वबोधसदृशबोधन ननायवागुक्तोच्चरिताअतःसापदिनवितावंचिका यथाद्रोणाचार्येणखतनायाश्वत्थाममरणमायुष्भन्स- त्पधनाश्वथामाहततिरष्ठस्ययुधिष्ठिरस्पप्रतिवचत्र नहस्तिनमभिसंधायसत्यंहतोसञ्चयामेतितदिदमुत्र तस्पोत्तरंनयुधिष्ठिरस्यस्वबोधसकामयतिस्वषोधो यस्यहस्तिहननविषयइंद्रियजन्मानचासोसंक्रांतः किंवन्यएवतस्यतनयवधबोधोजाततिप्रांतावाश्री विजानातिश्वविनक्षासमयेनाज्ञेयार्थावधारणसमयेवा प्रतिपत्यावंध्याप्रतिपत्तिवंध्याययानार्याप्रतिन्लेभाषा

१२०
प्रतिपत्तिवंध्यानिष्प्रयोजनावास्पादितियथाऽनपेक्षिता
भिधानावाक्तत्राहिपत्रखबोधस्पसंक्रांतिरप्यसंक्रां
तिरेवनिष्प्रयोजनत्वादितिएवंलक्षणमपिसत्यंपरांप
कारफलंससाभासं नतुसत्यमित्याह एषेतितद्यथास
त्पतपसस्तस्करसार्थगमनं राष्टस्यसागमनाभि-
धानमिति अभिधीयमानोचार्यमाणाशेषंसुगमंअभा
वस्यभावाधीननिरूपणतयास्तेयलक्षणमाहस्तेयम
शास्त्रपूर्वकमितिविशेषेणसामान्यलक्ष्यतइत्यर्थः
मानसव्यापारपूर्वकलादाचनिककायिकव्यापारयोः
प्राधान्यात्मनोव्यापारमुक्तोऽस्टहारूपमिति ब्रह्मचर्यस्त्र
रुपमाहगुप्तेतिसंयतोपस्थापिहिस्त्रीप्रेक्षणतदालापकं
दर्पयतनतदंगस्पर्शनसतोनब्रह्मचर्यवानितितन्नि
रासायोक्तंगुतेंद्रियस्पति इंद्रियांतराण्यपितत्रलोलुपा
निरक्षणीयानीतिअपरिग्रहस्वरूपमाह विषयाणामि
ति नत्रसंगदोषउक्तोभोगाभ्यासमनुविवईते रागाःको
शलानिनेंद्रियाणामिति हिंसालक्षणश्चदोषोनानुपह
त्यभूतान्युपभोगासंभवतीतिअशास्त्रीयाणामयत्नोप
नतानामपिविषयाणांनिंदितप्रतिग्रहादिरूषार्जनदोष
दर्शनात् शास्त्रीयाणामयुपार्जितानांचरक्षणादिदोपर
र्शनादस्वीकरणमपरिग्रहासानान्यतउक्तायादृशाःपुन
योगिनामुपादेयास्तादृशान्वक्तुंसनमवतारयतितेलि
निजातंस मुजात्यादिलक्षणासुभूमिपुलिदिताःसाने

१२१
भौमा अहिसादयइत्यन्यत्राप्यवलेदजहनीयःसुगम
भाष्यं शौचादिनियममाचष्टेव्याचष्टेशौचमिति आदिश
नगोमयादयोगातेगोमूत्रयानकादिमध्यंतस्याभ्या
वहरणादियादिशब्दादासपरिमाणसंख्यानियमादयो
ग्राह्या मेध्याभ्यनहरणादिजनितमितिवक्तव्यमेध्याभ्या
वहरणादिवेत्युक्तंकार्यकारणोपचारत् चित्तमला:मद
मानासूपादयस्तदपनयोमनः शौचंप्राणयात्रामात्रहेतार
भ्यधिकस्यानुपादिसासंतोषःप्रागेवस्वीकरणपरित्यागादि
तिविशेष:काष्ठमौनर्मिगितनापिखाभिषायाप्रकाशन
वचनमाकारमौनंपरिक्षाणवितर्कजाततिवितको
वक्ष्यमाण-संशयविपर्ययौवेनि एतावतामुद्दोभिसंधिरू
तारतेचयमनियमाः विष्मपुराणेउता ब्रह्मचर्यमहिं
साचसत्यास्तेयापरिग्रहान सेवेतयोगीनिष्कामोयोन
ग्यतास्वमनोनयन् स्वाध्यायशौचसंतोषतपांसिनिय
तात्मवान् कुर्वीतब्रमणितथापरस्मिनतवणंमनः ए
तेयमासनियमापंचपंचप्रकीर्तिता:विशिष्टफलदाः
काम्पानिकामानांविमुक्तिदाइतिश्रेयांसिबहुविना
नीलेषामपनादसमवेतवतीकारोपदेशपरंसूत्रमः
वतारयति ऐनेपायमनियमानामितिसूनविनं वितकी,
गामायेनास्तितिरीहितमित्रकिंचनतनविताणां
खरूपप्रकारकारणपर्मपालभेदानप्रतिपक्षमावमा
विषयान्प्रतिपक्षमावनास्वरूपानिधित्सयासनेणा

१२२ हि विनंव्याचष्टे तत्र हिंसेतिप्राणभृदिस्यापरिसंख्ये यत्वान्नियमविकल्पसमुच्चयासंभविनःहिंसादिपुत नाधर्मतः तमासमु केसतिचतुर्विधविपर्ययलक्षण स्याज्ञानस्याप्युट्यत्यज्ञानफलत्वमप्यतेषामितिदुः खाज्ञानानंतफलत्वमेवहिप्रतिपक्षभावनंतशादे भ्योनिवृत्तिरिति तदेवप्रतिपक्षभावनस्फारयति वध्य- स्यपश्चादेवीर्यप्रयत्नंकायव्यापारहेतुप्रथममाक्षिप तियूपनियोजनेनतेनहिपोरणागल्यंभवतिशेषम तिस्फुटंउक्तायमनियमास्तदपवादकानांचवितर्का णांप्रतिपक्षभावनातोहानिरुक्तासंपत्यप्रत्यूहंयम नियमाभ्यांसासिद्दिपरीक्षासचकानिचिन्हान्युपत्र न्यस्पतियत्परिज्ञानायोगीतत्रतत्रकृतकृत्य कर्तव्ये प्रवर्ततेइत्यादमंदेतितर्गःशाश्वतिकविरोधात प्यश्चमहिषमूषकमार्जाराहिनकुलायोपिभगव त-प्रतिष्ठिताहिंसस्यसन्निधानात्तच्चित्तानुकारिणो वैरंपरित्यजंतीति सत्वं क्रियासाध्योधर्माधौक्रिः यातत्फलंचवर्गनरकादितएवाश्रयतीत्याश्रय स्तस्यभावस्तल्लंतदस्यभगवतोवाचोभवतीतिक्रि याश्रयलमाद धार्मिक इतिफलाश्रयत्वमाह स्वर्ग मितिअमोघाअप्रतिहता अस्तेयप्रतिष्ठायां सर्वरलो पस्यानसुबोधं ब्रह्मचर्यप्रतिष्ठायांवीर्यलाभावीर्यसा मर्ययस्यलाभादप्रतिघान् अप्रतिघातानुगुणान्य

१२३
णिमादीन्उत्कर्षयत्युपचिनोति सिद्धश्चतारादिभिर
ष्टाभिः सिद्धिभिरूंहा परनामभिरुपेताविनेगेषुशिष्य
घुज्ञानयोगतदंगविषयमाधातुसमोभवतीतिअप
रिग्रहस्थैर्यजन्मकथंतासंबोधःनिकायविशिष्टैर्देवेंद्रि
यादिभिरभिसंबंधोजन्मतस्यकथताकिंवकारतान
स्यासंबोधासाक्षात्कारसप्रकारातींद्रियशांतोदिता
व्यपदेश्यजन्मपरिज्ञानमितियावत्अतीतजिज्ञासते
कोहमासमिति तस्यैवषकारभेदमुत्सादेस्थितीचजिन
शासते कथमहमासमिति वर्तमानस्यजन्मनःस्वरूप
जिज्ञासतेकिंस्विदिति शरीरंभौतिकंकिंभूतानां समूह
मात्रमाहोस्वित्तेयोन्यदितिअनापिकर्थस्विट्नुषंजनी
याकक्तियद्यतएव अनागतंजिज्ञासतेके भविष्यामइ,
ति अनापिकस्लिदित्यनुषंगएनमस्पेति पूर्वातोती
तःकालःपरांतोभविष्यन्मध्येवर्तमानस्तेषात्मनोभावः
शरीरादिसंबंधस्तस्मिंजिज्ञासानतश्वज्ञानयोहियदि
लनिसतत्करोतीतिन्यायात शौर्गअनेनवादशौचसिद्धि
सूचकंकयित आंतरंशौचसिडिसूचकमाह किंचेतिसच
चित्तमलानामाशालनेचित्तसत्वंममलंप्रादुर्भवतिवैम
ल्यानसौमनस्यस्ललतास्वछंतदेकाननोमनस्तंत्राः
णामिंद्रियाणांतज्नयाज्जयस्ततआत्मदर्शनयोग्यत्वं नु
दिसत्वस्य भवतीतिसंभवनविद्यतेस्मादुत्तमद्त्यनुत्तमः
ययाचोक्तं ययातिनापुरौयौवनमर्पयतायादुस्त्यजादु
-

१२४ मितिभिर्यानजीतिजीयेतातोटमासन्यजन्प्राज्ञासु खेनैवाभिपूर्यतेनदेनदर्शयतियच्च कामसुखलोक दयादिना तपःसिद्धिसचकमाह कास अशुद्धिलक्षण मावरणंतामसमधर्मादिअणिमाद्यामहिमालधिमा प्राप्तिश्वसुगमस्वाध्यायसिद्धिसूचकमाह स्वागःसुगम सनात्नचवाच्यमोश्चरप्रणिधानादेवचेत्संप्रज्ञात स्यसमाधेरंगिनःसिद्धिःकृतसप्तभिरंगैरिति ईश्वरप्र- णिधानसिद्धौदृष्टादृष्टावांतरव्यापारेणतेषामुपयो गात्संप्रज्ञातसिद्धौचसंयोगटय-केनधवक्रः क्रत्वर्थतापुरुषार्थताच नचैवमनंतरंगताधारणा- ध्यानसमाधीनांसंप्रज्ञातसिद्धोसंप्रज्ञातसमानगोच रतयांगांतरेभ्योऽतगोचरेभ्यो स्यांतरंगत्वप्रतीतेपश्चा रप्रणिधानमपिहीश्वरगोचरंनसंप्रज्ञेयगोचरमिति बहिरंगमितिसर्वमवदात प्रजानातीतिप्रज्ञापदव्य सत्तिर्शिताउत्तरसत्रमवतारयतिउक्ताःसहासिद्धि- भिर्यमनियमाःयासनादीनिवक्ष्यामःतनं स्थिरंनिश्च लंयत्सुखंसुखावहंतदासनमितिसत्रार्थःआस्यते जास्तवानेनेत्यासनं तस्यपभेदानाह तद्ययेतिप मासनप्रसिइंस्थितस्यैकतरूपादोभून्यस्तःएकतर श्वाकुंचितजानोस्परिन्यस्तइसेतहीरासनंपादतले वृषणसमीपेसंपुटीकत्यतस्योपरिपाणिकछपिका कुर्यात्तद्रासनं सव्यमाकंचितंचरणदक्षिणजङ्गार्व १२५ (नरेदक्षिणंचाकुंचितवामनघोर्वोत्तरेनिक्षिपेदेतत्व स्तिकंउपविश्यश्लिष्टांगलिकौश्लिष्टगुल्कोभूमिश्लिष्टज घोरुपादीप्रसार्यदंडासनमभ्यसेत् योगपट्टकयोगात्सो पाश्रयंजानुप्रसारितबाहो शयनंपर्यकःौचनिषद नादीनिक्रौंचादीनांनिषण्णानांसंस्थानदर्शनात्प्रत्ये तव्यानिपार्मिपादानाभ्यांबूयोराकुंचितयोरन्योन्यसं पीडनसमसंस्थान येनसंस्थानेनावस्थितस्यस्थैर्यसुत्र खंसिध्यति तदासनंस्थिरसुखं तत्तत्रभगवतःसत्रका रस्पसंमतंतस्यविवरणयथासुखंचेतिआसनस्वरूप- मुवातसाधनमाह प्रभ्यासांसिडिकोहिप्रयत्नःशरी, रधारको नयागांगस्योपदेष्टव्यासनस्यकारणंतस्पतत कारणलेउपदेशवैयत्खिरसतंपवतत्सिद्दे तस्मा दुपट्टेष्टव्यस्यासनस्यायमसाधकोविरोधीचस्वाभा- विकाप्रयत्नः तस्यचमाछिकासनहेतुतयासननिय मोयहन्तवात्तस्मादुपष्टिनियमासनमभ्यस्यतास्वा भाविकप्रयत्नशैथिल्पात्माप्रयत्नास्थेयोनान्ययोप दिष्टमासनंसिथ्यतीतिस्वाभाविकप्रयत्नशेधिल्पमास नसिद्धि हेतु अनंतेवानागनायकेस्थिरतरफणासहर विधतविश्वंभरामंडलेसमापन्नचित्तमासननिर्वतयः तोति शासननिजयसूचकमाहततःनिगव्याख्या निभाष्य आसनमप्युक्तंविरमपुराणे एवंभद्रासनादीना सभास्थायगुणैर्यतमिति ासनाननरंतत्पूर्वकतात

१२६
प्राणायामस्यदर्शयनतल्लक्षणमाह तमारेचकपूरकक
भकेवस्तिश्वासप्रश्वासयोगैतिविछेदतिप्राणायाः
मसामान्यलक्षणमेतदिति तथायित्रबाटोवायुराच
म्यांतीयतेपूरकेतत्रास्तिश्वासप्रश्वासयोर्गतिविछेद
एवंकुंभकेपीति तदेतदाव्येणोच्यते सत्यासनेतिप्राणा
यामविशेषत्रयलक्षणपरंसत्रमवतारयति सत्तितिवा
सावृत्तिशब्दप्रत्येकंसंनध्यते रेचकमाहयत्र पश्चाते
ति
परकमायत्रश्चासेति कुंभकनाहत्तीयइतितदे
वस्फुटयतियत्रोभयोःश्वासप्रश्वासयो:सहदेवविधा
रकानपत्लादभावोभवतिनपुनापर्ववदापूरणप्रयत्र
लौघप्रविधारकपयलेनापिरेचकप्रयत्लौघनिधारणप
यत्नोपेक्ष्यतेकिंतुयथातप्तेउपलेनिहितंजलंपरिशुष्यस
वतःसंकोचमापद्यतेएनमयमपिमारुतोवहनशीलोव
लवद्विधारकप्रयत्ननिरुक्रियाशीररावसूक्ष्मभूतो
वतिष्ठतेनतुपूरयति येनपुरकानतुरेचयतियेनरेच
कतियानस्पदेशोविषयःपादेशवितस्तिहस्तादि
परिमितो निवानेपदेशे ईपीकातलादिक्रियानुमितोवा,
थिएवमातरोप्या पातलनामस्तकंपिपीलिकास्पर्शस
दशेनानुमितःसर्जननिमेषक्रियावछिन्नस्यकालस्य
चतुर्थाभागःक्षणस्तेपामियत्तावधारणेनावछिन्नःस्वना
नुमंडलंपाणिनात्रिःपरामृश्यलोटिकावछिन्नःकालामा
वाताभिपशिन्सानाभिःपरिमितःपयमउद्घातोमः

१२७ दसरावद्विगुणीकृतोद्वितीयोमध्यमःसएकत्रिगुणील: तस्ततीयस्तोवस्तमिमं संख्यापरिदृष्टंप्राणायाममाह संख्याभिरितिरवस्थस्यपुंसःश्वासप्रश्वासक्रियावछि लेनकालेनयथोक्तछोटिकाकाल:समानःप्रथमोधातः कर्मतांनीतः उद्वानोविजितोवशीकृतोनिगृहीतःक्ष (णानामियत्ताकालोचिनक्षितः श्वासप्रश्वासेयत्तासरनेति कथंचि दासरवल्वयंप्रत्यहमभ्यस्तोदिवसपक्षनासा दिक्रमेणदेशाकालप्रचयव्यापितयादीर्घःपरमनैपुण समधिगमनीयतयाचसक्कोनतमंदतयाएकंत्रयोवित्र शिषालक्षिताः चतुर्थलक्षयतिवार्थ:व्याचष्टेदेशकालतं ख्याभिरितिकाक्षिोऽभ्यासवशीलतादूपासरोपितः सोपिदीर्घसक्ष्म एवनसूनकोबायाभ्यंतरविषयपात्र णायामोदेशकालसंख्यादर्शनपूर्वकानन्चासौचतुर्थस्त्र तीयवसायलादनहायजायते किंवभ्पस्यमानस्तं तामवस्यामापन्नःतत्तवस्थाविजयानुक्रमेणलवती त्याहमिजयादितिनन्भयोर्गत्यभावस्तंभवत्तावय- तीतिकोस्माट्स्यविशेषइत्यताह तृतीयइतिजनालो चनपूर्व-सलत्यत्तनिवर्तितस्ततीयः चतुर्यस्त्वालोच नपूर्वीबहुप्रयत्ननिर्वर्तनीयइतिशेष तयोःपूरकरेचक येविषयोनालोचितोयंतु देशकालसंख्यामिरालोचितइ सर्यप्राणायामस्यावांतरप्रयोजनमा तणात्रियतेने बुद्धिसत्वप्रकाशइत्यावरणकेशःपाप्पाचव्याचष्टे प्रा १२८ णायामानिति ज्ञायतेनेनेतिज्ञानबुद्धिसत्वप्रकाशः विवेक स्यज्ञाननिवेकत्तानं विवेकज्ञानमावणोतीतिविवेकज्ञा नावरणीयभव्यगेयप्रवचनीयादीनांकतरिनपातनस्य प्रदर्शनार्थत्वात् कोपनीयरंजनीयवत्अत्रापिकर्तरित कृत्यप्रत्ययःकर्मशब्दनतज्जन्यमपुण्यं तत्कारणंक्लेशल क्षयति अत्रैवामिनामनुमतिमाहयत्ताचक्षतइ तिमहादेवोरागःतविनिर्भागवर्तिन्यविद्यापित हणेनगृह्यते अकार्यमधर्म:ननुपाणायामएबचेत पाप्मानंक्षिणोतिकृतंतर्हितपसेत्यताह दुर्बलभ वतीति नतु सर्वथाक्षीयतेअतस्तप्रक्षयायतपोषेत्र स्यतति अत्राप्यागमिनामनुमतिमाह तथाचोक्त- मितिमनुरयाहप्राणायामर्दहेदोषानितिपाणाया मस्ययोगांगताविस्मपुराणोक्ता प्राणाव्यमनिलंवश्य मभ्यासाकुरुतेतुयःप्राणायामःसविज्ञेयःसबीजोत्री जएवच परस्परेणाभिभवंप्राणापानौयदानिलो कु रुतस्तद्विधानेननृतीयंसंयमात्तयोरिति किंचधासः प्राणायामोहिमन:स्थिरीकुर्वन्धारणासुयोग्यंकरो तितदेवंयमादिभिःसंस्कृतःसयमायप्रत्याहारमार भित तस्यलक्षणसत्रमवतारयितुंटलति अथेतिस्वरः चित्तमपिमोहनीयरंजनीयकोपनीयैःशब्दादिनिवि पर्नसंप्रयुज्यतेतसंग्रयोगाच्चक्षुरादीन्यपिनसंप्रयु ज्यंतति सोयमिट्रियाणांचित्तस्वरूपानुकारस्यत्पुन १२९ स्तत्वंचित्तमभिनिविशतेनतद्रियाणांबायविषया णांमनुकारोपिअनउक्तमनुकारति स्वविषयासंघ योगस्यसाधारणस्यधर्मस्यचितानुकारनिमित्तत्वंस सम्यादर्शयतिखेतिअनुकारविटणोति चित्तनिरोध ति योनिरोधहेतुश्चप्रयत्नस्तुल्यतिसादृश्य अत्रैवह टांतमाह यथामधुकरराजमिति दार्शतिकेयोजयति तथेति अत्रापि विस्मुंपुरणवाक्यंशब्दादिधनुषक्तानि निग्रयाक्षाणियोगवित् कुर्याच्चित्तानुकारीणिप्रत्याहा रपरायणःतस्यप्रयोजनंतत्रैवदर्शितं वश्यतापरमातेन जायतेनिश्वस्तात्मनां इंद्रियाणामवश्यस्तै योगीयोग साधकइति अस्यानुवादकसत्रं तणां ननुसंति किम- न्याअपरमाइंट्रियाणांवश्यताया अपेक्ष्यपरमेयमुच्य ते अहातादर्शयति शब्दादिधिति एतदेवविवणोति सक्तीरागोव्यसनं क्याव्युत्सत्याव्यस्पतिक्षिपतिनिर स्पस्सेनंश्रेयसतिनभानोऽव्यसनंवश्यताअपराम पिवश्यतामाह अविरुझानुत्पाद्यनिरुद्धशब्दादिसेवन नहिरुद्वेषप्रवत्तिःसैनन्याय्यान्यायादनपेतायतः से परामपिवश्यतामाह शब्दादिसंप्रयोगतिशब्दादिः विंद्रियाणांसंप्रयोगःखेळ्याभोग्यपुखल्वयंस्वतंत्रोन भाग्पतंत्रइत्यर्थःअपरामपिवश्यतामाहरागद्देषाभावे सुखदुःखशून्यमाध्यस्थ्येनशब्दादिक्षानं इत्येकेस्त्र काराभिमतां वश्यनांपरनर्षिसमतामाह चित्तस्यैका

१३०
ग्र्यात्सहेंद्रियैरप्रकत्तिरेवशब्दादिष्वितिजैगीषव्यः
स्याःपरमतामाह परसात्वितितुशब्दोवश्यतातरेभ्यो
विशिनष्टिवश्यतांतराणिहिविषयाशीविषसंप्रयोगः
शालितयाकेविषसंपर्कशंकांनापक्रामंतिनहिवि
पविद्यावित्प्रकष्टोपिवशीकतभुजंगमोभुजंगममं
केनिघायस्वपितिविस्रब्धःयंतु वश्यताविदूरीक
तनिखिलविषयव्यतिषंगानिराशंकतया परमेत्युच्यते
नेतरेंद्रियजयवदिति यथायतमानसंज्ञायामेकेंद्रिय
जयेपींट्रियम् जयाय प्रयत्नांतरमपेक्षतेनचैवंचित्तनि
रोधेबाडेंद्रियनिरोधायप्रयत्नांतरापेक्षेत्यर्थः क्रियायो
|गनगौक्केशानविपाकानकर्मणामिहतत् दुखवंतथा
व्यूहानपादेयोगस्यपंचकमिति वाचस्पतिमिश्रनिराच
तायापातंजलभाष्यव्यारव्यायांसाधननिर्देशोनामद्विती
यपादः २॥ ॥प्रथमद्वितीयपादाभ्यांसमाधिस्तत्साथ
नंचोक्तंन्तीयपादे तसवत्सनुगुणा:श्रदोत्पादहेतवो-
विभूतयोवक्तव्याःताचसंयमसाध्या संयमश्वधारणा
ध्यानसमाधिसमुदायतिविभूतिसाधनतयापचभ्य
श्चयोगांगेभ्योबहिरंगेभ्योस्यांगत्रयस्यांतरंगतयाविशे
षज्ञापनार्थमत्रत्रयस्पोपन्यासातत्रापिचधारणाध्यान
समाधीनांकार्यकारणभावेननियतपौर्वापर्यत्वात्तनुरो
धेनोपन्यासक्रमतिपयमधारणालक्षणीयेत्याह उक्ता
नीतिदेणाध्यात्मिकदेशमाह नाभिचक्रइतियादि

१३१ शब्देनतास्वादयोग्राह्याः बंधःसंबंधाबाद्यदेशमाह बाझे ति बाह्येच नस्वरूपेणचित्तस्यसंबंधःसंभवतीत्युक्तंद तिमात्रेण ज्ञानमात्रेणेति अत्रापिपुराणं प्राणायामेनपर्व नप्रसाहारेण चेंट्रियवशीकृत्सततःकुर्याञ्चित्तस्थानंशु भाश्रये शुभाश्रयाबाह्याहिरण्यगर्भवासप्रजापतित मतया दंच तंत्रोक्तंनभगवतोरूपसर्वोपाश्रयनि- स्टहएषावैधारणाझेयायश्चित्त तत्रधार्यते तच्चमूर्तह रिरूपयद्विचिंसनराधिप तत्भूयतामनाधाराधारणा नोपपद्यते प्रसन्नवदनंचारुपनपत्रनिभेक्षणां सुकपो लंसुविस्तीर्ण ललाटफलकोज्वलं समकर्णातविन्यस्त चारकुंडलभूषण कंवुग्रीवंसुविस्तीर्णश्रीवत्साकितव क्षसं वलीनिभगिनामग्रनाभिनाचोरेणच प्रलंवाष्ट भुजविष्टमुमयांपिचतुर्भुजं समस्थितोरुजंघंचख- स्तिकानिकरांबुजचिंतयेदृह्मभूततपातनिर्मलवासस किरीटचारकेयूरकटकादिविभूषितं शाङ्चक्रगदाख इशंखाक्षवलयांचितं चिंतयेत्न्मयोयोगीसमाषायात्म मानसं तावत्यावढीभूतातत्रैवनृपधारणा एतदा तिउतोन्य हारवेलयाकर्मकुर्वतःनापयातिपदाचितसि हामन्येततातदेति धारणासाध्यंध्यानलस्यति ननएक तानताएकाग्रता सुगमभाष्य अन्नापिपुराणम्तद्रूपप्रत्य येकाग्यसंततिश्वान्पनिस्टहा तयानंप्रथमैरंगैःषनिर्नि पायतेनृपेति ध्यानसाध्यसमापिलक्षयति तधिःव्याच

१३२
चट्टेध्यानमेवेतिध्येयाकारनिर्भासमितिध्येयाकारस्य
नि सोनध्यानाकारस्येति अतएवाहशून्यमितिनन
शून्यंचत्कथंध्येयं प्रकाशेने त्याहवेति अत्रैवहेतु-
माह ध्येयस्वभावावेशादिति अत्रापिपुराणं तस्यैवक
ल्पनाहीनंस्वरूपग्रहणहियत्मनसाध्याननिष्पाद्यस
माधिःसोभिधीयततिध्येमातध्यानस्यभेदः कल्पना
तद्धीनंड्यर्थःअष्टांगयोगमुलाखांडिक्यायकेशिध्वज
उपसंजहार क्षेत्रज्ञःकरणीज्ञानकरणं तट्वेत निष्पा
द्यमुक्तिकार्यवैकृतकृत्यं निवर्ततेति धारणाध्यानस
माधिरित्येतत्त्रयस्पतत्रतत्रनियुज्यमानस्यप्रातिस्वि
कसंज्ञोच्चारणे गौरवस्यादितिलाघवार्थपरिभावासत्रम
वतारयति नमःव्याचष्टे एकत्रिषयाणीति वाचकत्वश
कामपनयति तस्येति तंत्र्पतेव्युसाद्यते योगा येन:
पशास्त्रेणतत्तंत्रतटूवातांत्रिकीसंयमप्रदेशा:परिणा
मत्रयसंयमादित्येवमादयःसंयमविजयस्याभ्याससा
धनस्यफलमाह तक प्रसयांतरानभिभूतस्पनिर्मलेन
वाहेवस्थानमालोकःप्रज्ञाया:सुगमंभाष्यम् कपुनर्वि
नियुक्तस्पसंयमस्यफलमेतदित्यताह तगःभूमि-
विशेषयतिभाष्यकार:तस्यतिजितायाभूमेःया नंतर
भमिरवस्थाप्रजितातत्रनिनियोगःस्थलविषयेसवि-
तर्केसमाधौवशीकतेसंयमेनसंयमस्याविजितेनिर्वि
तर्केविनियोग:तस्मिन्नपिवशीकृतेसविचारेविनियो

१३३ गःएवनिर्विचारेविनियोगइत्यर्थ अतएवस्थूलविषय समापत्तिसिद्धौसत्यांपुराणेतदायुधभूषणायनपेनस मविषयःसमाधिरवतारितःततःशंखगदाचक्रशा झीदिरहितंबुधःचिंतयेद्भगवद्रूपंप्रशांतसाक्षसत्रक यदावधारणातस्मिन्नवस्थानवतीततः किरीटकेयरम खेषणैरहितस्मरेत्तदैकावयवंदैवंसोहंचेतिपुन धः कुर्यात्ततोह्यहमितिप्रणिधानपरोभवेदिति ॥क स्मात्पुनरधरांभूमिविजित्योत्तरांविजयतेविपर्यय-क- स्मान्नभवतीत्यताहनयजिताधरभूमिरितिनदिशि लाइदात्गंगांपति प्रस्थितोप्राप्य मेघवनंगंगाप्राप्नोति ईश्वरप्रसादाज्जिनोत्तरभूमिकस्पचेतिकस्मादेतदागमतः सामान्पतोवगतानामप्यांतरभूमिभेदानाकुलःपौर्वापा वगतिरित्यतमाहभमेरस्यातिलितःपूर्वोयोगउत्त रस्ययोगस्मज्ञानप्रवत्यधिगमहेतुःअवस्थेवावस्यावा नित्यभिप्रेत्यैतत्ट्रष्टव्यम् कस्मासुनर्योगांगत्वाविशेष पिसंयमस्पतन्त्रतत्रविनियोगोनेतरेषापवानामित्यतः पाहत्रभ्पतदिदंसाधनत्रयंसाध्यसमानविषयत्वनांत रंगनत्वेवंयमादयस्तस्मात्तेवहिरंगाइत्यर्थःसाधनत्रय स्यसंघशातएवांतरंगत्वंनत्वसंप्रज्ञाते तस्य निर्बीजतया तिसहसमानविषयत्वाभावात् तेषुचिरनिरुद्धेषुसंपनी ज्ञात परमकाडापरनामज्ञानप्रसादरूपपरवैराग्यानं तरमुसादाचेत्साहनदितितस्यसमानवियत्वमंतरंग

१३४
M
योजकत्वमिहनतुतदनंतरभावस्तस्यवहिरंगेन्वरप्रणि
धानवर्तितयासव्यभिचारत्वादितिस्थितेसच्यभिचारम
पंतरंगलक्षणतदनतरभावित्वमस्यनास्तितस्मादरापेतां
तरंगतासंयमस्यासंप्रज्ञाततिदर्शयितुंतभावभावा-
दियुक्तंपरिणामत्रयंसंयमादित्यत्रोपयोक्ष्यमाणपरिणा
मत्रयंप्रतिपिपापिषुनिजिप्रसंगेनटति अथेति व्यु
सानसंत्रज्ञातयोश्चित्तस्यस्कुट तरपरिणामभेदभचयान
भवान्नप्रश्नावतारोनिरोधेतुनानुभूयतेपरिवामानचान
नुभूयमानानास्तिचित्तस्यत्रिगुणतयाचलत्वेनगुणाना
णमपिअपरिणामस्यासंभवादित्यर्थःप्रश्नोत्तरसत्रं यु
साननिरोधपरिणामः असंप्रज्ञातं समाधिमपेक्ष्यसंपत्र
ज्ञातोव्युथाननिरुध्यतेनेनेतिनिरोधो ज्ञानप्रसादपरंवै
राग्यंतयोर्मुखाननिरोधसंस्कारयोरभिभवप्रादुर्भावीतत्र
व्युमानसंस्कारस्याभिभवोनिरोधसंस्कारस्याविर्भावश्चि
तस्वधर्मिणोनिरोधक्षणस्यनिरोधावसरस्यहोरवस्था
योरन्चयः नहिचित्तं धर्मिसंप्रज्ञातावस्थायामसंप्रज्ञाता
वस्थायांच संस्काराभिभवप्रादुर्भावयोःस्वरूपेणभिद्यते
इति ननुयभोत्तरेक्केशाअविद्या मलाअविद्यानिवत्ती
निवर्ततेइतितन्निरत्तौनष्टयमयत्नांतरमास्थीयतेएवं
मुसानप्रत्ययमूला संस्काराच्युथाननिवत्तावेवनिवर्तते
इतितन्निरत्तौननिरोधसंस्कारोपेक्षितव्यसतनाव्यु
यानसंस्कारातिनकारणमात्रनित्तिःकार्यानरतिहेवा

૧૨
नुमाभूत कुविंदनियत्तापिपटस्यनिर्वतिरपितुयकार:
गामकंयत्कार्यतत्कारणनिक्त्तीतत्कार्यनित्तिःउत्त
रिचक्केशाअनिद्यात्मानइत्युक्तंश्रतस्तन्निवत्तौतेषानि
दत्तिरुपपन्नाइत्येवंप्रत्ययामानासंस्काराचिरनिरू
प्रत्ययेसंप्रतिस्मरणाद्दर्शनात्तस्मात्सत्ययनिस्तावपि
तन्निवेत्तौनिरोधसंस्कारपचयएवोपासनीयइत्यर्थः
सुगममन्यत्सर्वथाव्युयानसंस्काराभिभवेतुबलव
तानिरोधसंस्कारेणचित्तस्पकीदृशःपरिणामदत्याह
तरात व्युस्थानसंस्कारमलरहितनिरोधसंस्कारपरंपरा
मान्त्रवाहिताप्रशांतवाहितातस्मात्पुनःसंस्कारपाटव
मपेक्षतेनतुसंस्कारमात्रभिसताह तत्संस्कारमांद्य
तितिितनिरोधंपरामशतियेतुनाभिभूयतिपतिते.
नाव्यथानंपरामशंतिसंप्रज्ञातसमाधिपरिणामाव:
स्थाचित्तस्यदर्शयतिसमः विक्षिप्ततासर्वार्थता सन्नवि
नश्यतीतिश्यस्तिरोभावानासदुसद्यतनिउट्यावि
भर्भावानात्मभूतयोः सर्वार्थतैकाग्रतयोर्धमेयोःयौनपात्र
योजनौसर्वार्थतायापायःएकाग्रतायाउपजनस्त
योरनुगतंत्वितंसमाधीयतेपूर्वापरीभूतसाध्यमानसमा
घिविशेषणंभवतीतितमःपुनस्समाधेःपूर्वापरीभनाया
अवस्थायासमाधिनिष्पत्तोसत्साशातोदितावतीतर्तमा
नौ तुल्योचतीप्रससौचेतितुल्यप्रत्ययोएकाग्रतायांतु
योमादृश्यं समाहितचित्तस्येतिसमाधिनिष्पत्तिदर्शिता

१३६
तथैकानमेव मवभिमाहासमाधिभेषात् भ्रंशादिति
प्रासंगिकंचवक्ष्यमाणोपयिकंचभूतेंद्रियपरिणामविभ
जते एताःमाचष्टपतेनेति ननुचित्तपरिणतिमात्रमुत्तं
नतु तत्तकाराधर्मलक्षणानस्थापरिणामास्तत्कथं तेषा
मतिदेशइत्यताह तत्र व्युथाननिरोधयोरितिधर्मलक्ष
णावस्थाशब्दाः परंनोच्चारिता:नतुधर्मलक्षणावस्थाप
रिणामानोक्तातिसंक्षेपार्थःतथाहि व्युहाननिरोध संभ
कारयोरित्यत्रैवसत्रेधर्मपरिणामउक्त इमंच धर्मपरि
णामदर्शयतातेनैवधर्माधिकरणो लक्षणपरिणामोपि
सूचितएवेत्याहलक्षणपरिणामति लक्ष्यतेअनेनेति
लक्षणकालभेदतनहिलक्षितंवस्तुवस्त्वंतरेभ्य काला
तरयुक्ते-पोव्यवलियतइति निरोधस्त्रिलक्षण अस्यैन
व्याख्यानं त्रिभिरध्वभिर्युक्तःअध्वशब्दःकालवचनास
खल्वनागतलक्षणमध्वानंप्रथमहित्वा तकिमध्ववत्व
मित्वमप्यतिपततिनेत्साहधर्मत्वमनतिक्रांतीवर्तमान
लक्षणंपतिपन्नःयएवनिरोधोऽनागतमासीत्सएव
सप्रतिवर्तमानानतु निरोधोऽनिरोघइत्यर्थः वर्तमानता
स्वरूपव्याख्यानं यत्रास्पस्वरूपेण स्वोचितार्थक्रियाका
रिणास्वरूपेणाभिव्यक्तःसमुदाचारस्एपोस्यप्रथममनाग
तमध्वानमपेक्ष्यहितीयोऽध्यास्यादेतत् अनागतमध्वानं
हित्वाचेदर्तमानतामापन्नस्ताच हित्वाअतीततामापस्य
निहतमोरध्वनामुसाविनाशौस्यातानचेष्यतेनह्मसतउ

१३७
सादोनापिसतोविनाशइत्यताहनचातीतानागताभ्या
सामान्यात्मनावस्थिताभ्यांवियुक्तति अनागतस्यनि-
रोधस्यवर्तमानतातक्षणं दर्शयित्वावर्तमानव्यथान
स्यातीततांततीयमधानमाह तथाव्यथानमितितकिनि
रोषएवानागतोनव्युथाननेसाह एवंपुनर्व्यसानमिति
असानजात्यपेक्षयापुनर्भाव नव्यक्त्यपेसया नातीतं
पुनर्भवतीति स्वरूपाभिव्यक्तिरर्थक्रियाक्षमस्याविर्भा
वःसचैवलक्षणपरिणामउक्त-तजातीयेषु पौनःपुन्ये
नवर्ततइत्यताह एवंपुनरिति धर्मपरिणामसूचित
मिवावस्थापरिणाममाह तथेति धर्माणांतमानावना
बलवत्वाबलवत्वेवस्थातस्याःप्रतिक्षणंतारतम्यपरिणा
मः उपसंहरतिएषति परिणामभेदानांसंबंधिभेदाः
निर्धारयति तत्रानुभवानुसारात्धर्मिणति तत्किमेष
परिणामोगणानांकादाचित्कोनेत्याह एवमिति कस्मा
सुन रयंपरिणामःसदातनद्यताह चलंचेतिचोहे
त्वरितंप्रचारएतदेवकुतस्त्पतभाहरणस्वाभाव्य
मितिउक्तमत्रैव पुरस्तात्सोयत्रिविधोपि चित्तपरिणा
मोभूतेंट्रियेषुसूत्रकारेणनिदि इत्याह एतेनेति एषध
मधर्मिभेदोधर्मधर्मिणार्भेदमालक्ष्य तत्रभूतानांएयिव्या
दिनांधर्मिणांगवादिबटादिर्वाधर्मपरिणामःधर्माणा-
चातीतानागतवर्तनानलतालक्षणपरिणामावर्तमा
नलक्षणापन्नस्यगवादेबाल्यकौमारयौवनवार्धक्यमत

१३८
विस्थापरिणामोघटादीनामपि नवपुरातनतावस्थापः
रिणामःएवमिंद्रियाणामपिधर्मिणां तत्तन्नीलाघालोच
नधर्मपरिणामोधर्मस्यवर्तमानतादिलक्षणपरिणामोवत
नानलक्षणस्य रत्नाबालोचनस्पस्फुटबास्फुटत्वादिर
वस्थापरिणामःसोयमेवंविधोभूतेंद्रिय परिणामोधर्मि
गोधर्मलक्षणावस्थानांभेदमाश्रित्य वेदितव्य अभेटमा
श्रित्याह परमार्थतरित्वति तुशब्दोभेदपक्षाहिशिनष्टि
पारमार्थिकत्वमस्यज्ञाप्यतेनत्वन्यस्यपरिणामस्यनिषि
ध्यते कस्मार्मिस्वरूपमात्राहीति ननुयदिधर्मिविक्रि
येवधर्मःकथमसंकरप्रत्ययोलोकेपरिणामेषित्यता
हधर्महारेतिधर्मिशब्देनधर्मलक्षणावस्था परिगृह्यते
नहारेणधर्मिणएव विक्रियेत्येकाचासंकीर्णाच तदुद्दा
राणामभेदेपि धर्मिणःपरस्परासंकरात् ननुहोणाधन
मिणामभिन्नवेधर्मिणोध्वनांच भेदेधर्मिणोनान्यत्वेन
धर्मणापीत्यतम्राहधर्मिद्रवितव्यमित्यताह तत्र धर्मस्पे
विभावासंस्थानभेदःसुवर्णादेर्यथाभाजनस्यस्त्वकस्व
स्तिकव्यपदेशभेदोभवतितन्मात्रमन्यथाभवतिनतुद्र
व्यं सुवर्णमसुवर्णतामुपैतिअत्यंतभेदाभावादितिव
क्ष्यमाणोभिसंधिः एकांवादिनंबौद्धभुत्यापयतिअपर
आहेन्ति धर्मापवहिरुचकादयस्तथासन्नाःपरमार्थस
तो नपुनःसुवर्णनामकिंचिदेकमनेकेषनुगर्नद्रव्यमित्र
नियटिपुनर्निवर्तमानेपपिधर्मपट्टव्यमनगतंभवेत्ता

१३९
तीनचितिशक्तिवत्परिणमेत अपितु कौटस्थ्येनैवपरि
वत्तैत परिणामात्मकरूपंपरिहायरूपांतरेण कौटस्थ्ये
नपरिवर्तनपरिवतिः यथाचित्तिशक्तिरन्यथान्यथा
भजमानेष्वपिगुणेषुस्वरूपाट्यच्युताकूटस्थनित्यैवंसु
वर्णाद्यपिस्पान्नचेष्यतेतस्मान्नद्रव्यमतिरिक्तधर्मभ्य
इति परिहरति अयमदोषतिकस्मादेकांतानभ्युपग
मात्यदिचितिशक्तिरिवद्रव्यस्यैकातिकींनित्यतामभ्यु
पगमततएवमुपालभ्येमहितत्वैकांतिकी नित्यता
मातिष्ठामहे किंतुतदेतत् त्रैलोक्यनतुद्रव्यमानंव्यक्ते
रर्थक्रियाकारिणोरुपाट्पैति कस्मान्नित्यत्वप्रतिषेधा
त्प्रमाणेन यदिहिघटोव्यक्ते पेयात् कपालशर्करा-
चूर्णादिष्यवस्थास्वपिव्यक्तोघटतिपूर्ववदुपलब्ध्य
थैक्रिये कुर्यात्तस्मादनित्यं त्रैलोक्यंअस्तुतीनित्यमेवो
पलब्धर्थक्रियारहितवेनगगनारविंदवतितुछत्वादि
सताह अपेतमप्यस्तिनासंततुछनायनैकांततोऽनि
संस्पादित्यर्थःतस्मादिनाशप्रतिषेधात्प्रमाणेनतथाहि
यत्तुच्नतत्कदाचिटप्पपलध्यर्थक्रियेकरोतियथा
गगनारविंदंकरोतिचैतत्त्रैलोक्यंकदाचिदुपत्तव्य
र्थक्रियेति तथोत्पत्तिमद्रव्यत्वधर्मलक्षणावस्यायो
गित्वाट्योप्पत्यंततुच्छगगननलिननरविषाणादिन
व्यास्ताःसत्वहेतवउदाहार्या:तथाच नात्यंतनित्यो
पिनचितिशक्तिवत् कूटस्पनित्यःस्यात् किंतुकथंचि

१४० नित्यानथाच परिणामीतिसिद्ध एतेनमृसिडोद्यवस्था- सुकायोणाघटादीनामनागतानासत्वंदितव्यं स्यादे नदपेतमीपचेस्तिकस्मात्पूर्ववन्नोपलभ्यतइत्यता ह संसर्गात्स्वकारणलयात् सौम्यदर्शनानहत्वंततश्च अनुपलब्धिरितितदेवं धर्मपरिणामसमर्थ्यलक्षणपरि णाममपिलक्षणानांपरस्परानुगमनेनसमर्थयतेलक्षण परिणामति एकैकंलक्षणंलक्षणांतराभ्यांसमनुगतमि त्यर्थःनन्चेकलक्षणयोगेलक्षणांतरेनानुभूयेनेतत्कथंत- द्योगव्यताहयथापुरुषतिनधनुभवाभावःप्रमा णसिमपलपति नदुत्पादएवं तत्रतत्सद्भावेप्रमाण मसतउत्पादासंभवात्नरनिषाणवदिति परोक्तंदोषमु- थापयति अवलक्षणपरिणामति यदाधर्मोवर्तमानस्त दैवययतीतोनागतश्चतदात्रयोप्पध्वानःसंकीर्यरत अ नुक्रमेणचअध्वनाभाचें असदुसाद संगइति भावः परिह रतितस्पपरिहारतिवर्तमानतेवहिधर्माणामनुभवसि द्वात्ततःप्राक्पश्चात्कालसंबंधमवगमयतिनखल्लसदुस यतेनच सविनश्यतितदिदमाह एवं हिनचित्तमितिको धोत्तरेकालंहिचित्तंगगधर्मकमनुभूयतेयदाचरांग:को समयेऽनागतलेननासीत्तत्कथमसावुत्पद्यतअनुस न्नश्चकथमनुभूयेतेतिभवत्वेवं तथापिकुतीध्वनामसं करतिष्टतिकिचेति किंकारणमसंकरेचपुनरर्थे उ तरमाहत्रयाणांलक्षणानायुगपन्नास्तिसंभवः कस्मिन्नत्र

१४१
कस्यांचित्तवृत्तोक्मेणतुलक्षणानांएकतमस्पस्वव्यजकांज
नस्यभावोभवेत्संभवेतलक्ष्याधीननिरूपणतयालक्ष
णानांलक्ष्याकारेण तद्वत्ता अत्रैवपंचशिरवाचार्यसंमति:
माह उक्तंचेति एतच्चप्रागेवव्याख्यातं उपसंहरतितस्मा
दिति आविर्भावतिरोभावरूपनिरुद्धधर्मसंसर्गादसकरे
ध्वनामिति दृष्टांतमाहयथारागस्येति पूर्वक्रोधस्सरागस
वंधानगमोदर्शितइति दानींतुविषयांतरवर्तिनोरागस्य
विषयांतरवर्तिनारागांतरेणसंबंधावगमति दार्शल
तिकनाहतथालक्षणस्येति ननुसत्यप्यनैकांताभ्युपत्र
गमेभेदोस्तीति धर्मलक्षणावस्थान्यत्वेतदभिन्नस्यथा
मिणोप्यन्यत्त्वंप्रसंग:सापवचनेष्यतेत गमानुभव
विरोधादित्यताह नधअिध्वायतस्तदभिन्नाधर्मा
ख्यधानाधर्माणामध्वत्रययोगमेवस्फोरयति तेलक्षि
ना अभिव्यक्तावर्त्तमानाइतियावत् अलक्षिताअन
भिव्यक्ता अनागताअतीतादतियावत् तत्रलक्षिता
स्तांतामवस्थांबलवत्वदुर्वलत्वादिकांप्राप्नुवंसऽ न्य
त्वेननिर्दिश्यते अवस्थातरतोनद्रव्यांतरतःअवस्थाश
दिन धर्मलमणावस्थाउच्यतेएतदुक्तंभवत्यनुभवए
वहिधर्मिणोधर्मादीनाभेदाभेदीव्यवस्थापयति नौ
कांतिके भेदे धर्मादीनांधर्मिणोधर्मिरूपवदर्भादित्वं
नाप्येक्रांतिकेभेदेगवाञ्चवद्धर्मादित्वं सत्वानुभवोनेका
तिकत्वमवस्यापयन्नपि धर्मापिजनापायधर्मक

१४२
पिर्मिणमेकमनुगमयन् धर्माश्च परस्सरतो व्या वर्त्तय
न प्रत्यात्म मनुभूयतति तदनुसारिणोवयनतम
निवर्सलेल्याधर्मानभवानव्यवस्थापयितुमीश्महद
ति अत्रैव लौकिकंदृष्टांतमाहयथैकारेखेति यथात
देवरेखास्वरूपं नत्तस्थानापेक्षयाशतादित्वेनव्यप
दिश्यते एवैतदेवधर्मिरूपं तत्तद्धर्मलक्षणावस्था
भेदेनान्यलेनप्रतिनिर्दिश्यतेइत्यर्थः दार्टीतिकार्थ
दृष्टांतांतरमाहयथांचेकलेपीति अत्रांतरेपरोक्तं
दोषमुस्थापयति अवस्थेतिअनस्थापरिणामे धर्म
लक्षणावस्थापरिणामेकौटस्थ्यदोषपसंगउक्तोत्र
धर्मिधर्मलक्षणानस्थानांप्टनतिकमितिउत्तरं
अप्वनोव्यापारेणेतिदनःकिलयऽनागताध्वा ॥ त
स्पव्यापारः क्षीरस्यवर्तमानत्वंतेनव्यवहितत्वाद्देव
तोःयदाधर्मोदधिलक्षण: स्वव्यापारंदाधिकाचारभं
सोरेसन्नपिनकरोति तदानागत यदाकरोतिनदा
नागत यदाकरोति तदावर्त्तमानःयदालत्वानिवृत्तः
सन्नेव स्वव्यापारांत दाधिकाघारभात्तदातीतति
एनत्रैकाल्पपिसवाडमधर्मिणोलेक्षणानामवस्था
नाचकौठस्थ्यप्राप्नोति सर्वदासत्ताहिनित्यत्वं चतुर्णा
मपिचसर्वदासत्वेनसलेवा नोसाद तावन्मानंचलक्ष
णकूटस्थनित्यतायाःनहिचितिशक्तेरपिकूटस्यनि-
त्याया काश्विदन्यो विशेषतिभावःपरिहरति नासो

१४३ दोषःकस्मात् गुणिनित्यत्वेपिगुणानाविम अन्योन्या भिभाव्याभिभावकत्वंतस्यवैचित्र्यात् एतदुक्तं भवति यद्यपिसर्वदासत्वं चतुर्णामपिगुणिगुणानांतथापिगु णविमर्दवैचित्र्येणतदात्मभूततहिकाराविर्भावति- रोभावभेदेनपरिणामशालितयानकोटस्थ्यचितिश क्तेस्तुनस्वात्मभूतविकाराविर्भावतिरोभावन्तिक कौटस्थ्यंयथादःनित्यंतमाहुर्विद्वांसोयत्स्वभावोन नश्यतीतिविमर्दवैचित्र्यमेवविकारलैचित्र्ये हेतुंप्र- कृतौविकृतीचदर्शयति यथासंस्थानंरथिव्यादिपरि णामलक्षणमादिमर्ममात्रंविनाशितिरोभाविशन्दा दीनांशब्दस्पर्शरूपरसगंधतन्मात्राणांस्वकार्यमपेत्र स्पाविनाशिनामतितिरोभाविनाम् प्रकृतौदर्शयति ए विलिंगमिति तस्तिन्त्रिकारसंज्ञा नवे वंतिकारवती चितिशक्तिरितिभावः तदेवंपरीक्षकसिहाविकृति परुतिंचोदाहृत्य विकृतावेवलोकसिझायांगुणवि मर्दवैचित्र्यं धर्मलक्षणावस्थापरिणामवैचित्र्यहेतु महादरति तनेदमुाहरणमिति नचायनियमोल सणानामेवोवस्थापरिणामतिसर्वेषानेवधर्मल क्षणावस्थाभेदानामवस्थाशब्दवाच्यत्वादेकरावा वस्थापरिणामस्सर्वसाधारणइत्याह धर्मिणोपी तिव्यापकंपरिणामलक्षणमाह अवस्थितस्पेति- धर्मशब्दाश्रितत्वेनधर्मलक्षणावस्थावाचकः १४४ यस्यैपत्रिविधःपरिणामस्तं धर्मिणसूत्रेणलक्षयति त त्रशांतोदिताव्यपदेश्यधर्मानुपातीधर्मी धर्मोत्यास्ती तिधर्मातिनाविज्ञातेधर्मेसशक्योज्ञातुमितिधर्मदा र्शयति योग्यतेति धर्मिणोद्रव्यस्यमृदादेःशक्तिरेव- चूर्णपिंडघटायुत्पत्तिशक्तिरेवधर्मातेषां तत्राव्यक्त त्वेनभावतियावत्नन्वेवमव्यक्ततयासंतस्तेप्रादुन भवंतुउदकाहरणादयस्तुतैःस्वकारणादनासादिताःकु ताप्राप्ताद्त्यतउक्तंयोग्यतावछिन्नेतियासीघटादीनाः मुसत्तिशक्तिःसोदकाहरणादियोग्यतावछिन्नात्तेनोद काहरणादयोघटादिभिःस्वकारणादेवप्राप्तातिनाक मिकातिभावःअथवाधर्मिणइत्यत्रोत्तरयोग्यताव छिन्नाधर्मिणइतिकोधर्मइत्यत्रोत्तरंशक्तिरेवधर्मस्तेषा योग्यतैवधर्मइत्यर्थः अतस्तदानधर्मीतिसि भवति तत्सदावेप्रमाणमाहसचफलप्रसवभेदानुमितएकत्र स्यधर्मिणोन्पश्चान्यश्चचूर्णपिंडघटादिरूपद्यर्थःका भेर्ददर्शनाच्चमिन्नतियावत् परिदृष्टउपलब्धःन त्रानुभवारोहिणोवर्तमानस्यनृसिंडस्यशांताव्यपदे श्याभ्यांमृचूर्णकुटाभ्याभेदमाहतत्रवर्तमानन्ति | यदिनभिद्येतपिंडवपूर्ण घटयोरपितदेवस्वव्यापा रव्याप्तिप्रसंगतिभावःअव्यक्तस्यतुपिंडस्यनोक्तंभे दसाधनसंभवतित्याह यदात्विति कोसोकेनभेदसा धनेनभिद्येत तदेवधर्माणांभेटसाधनमभिधायतंभे

१४५ .
दिविभजते तत्रयेखल्लितिउदिताइतिवर्तमानाइत्यर्थः
अधनापीवीपर्यनिगमयतितेचेतिचोदयति किमी
मिति किनिमित्तमतीतल्यानंतरानभवतिवर्तमाना हेतु
माह पूर्वपश्चिमतायाअभावात् विश्रयेण विषयिणी
मनुपलब्धिसूचयति उपलंभमेवोपलभवैधणद
र्शियतियथावर्तमानाऽनागतयोरिति उपसंदरनितत्त
स्माट्नागतएवसमनंतर पूर्वत्वेनभत्रतिवर्तमान
स्यातीतः अतीतस्पवर्तमानःपूर्वत्वेनसमनंतरोना
व्यपदेश्यः तस्मादध्वनायविष्ठोतीततिसिई स्यादेत
दिनुभूयमानावनुभूततया उदितातीतीशक्यावुन्नेत,
मव्यपदेश्यास्तुपुनर्थ अव्यपदेश्यतयेवशक्यानो
नेतुमित्साश्यवान्टति अथाव्यपदेश्या के केषु-
समीक्ष्यामहेअनोत्तरमाह सर्वसर्वात्मकमितियत्री
क्तमितिएतदेवोपपाट्यतिजलभूम्यारितिजलस्स
हिरसरूपस्पर्शशब्दवतोभूमेश्वगंधरसरुपस्मर्शव
सा:पारिणामिकंवनस्पतिलतागुल्मादिषुमूलफल
प्रसवपल्लवादिगतरसादिवैश्वरूप्यं दृष्टसोयमनेव
मात्मिकायाभमेरनीदशस्यवाजलस्यनपरिणामोभ
वितुमर्हति उपपादितहिनासदुसद्यततितथा स्थाव
राणांपारिणामिकंजंगमेषुमनुष्यपशुमगादिषुरसाद
वैचिदष्टं उपयुंजानाहितेफलादीनिरूपादिभेट्सब
पदमासादयंति एनजंगमानापारिणामिकंस्थावरेषुद्य

१४७ ज्ञातेतिक्रतुःकिमेकस्यधर्मिणएकण्वधर्मलक्षणाव- स्थालक्षणःपरिणामःउतबहवोधर्मलक्षणावस्थालः क्षणा परिणामास्तत्रकिंप्राप्तएकत्वाइर्मिणपकावप रिणाम नहिएकरूपातकारणात् कार्यभेदोभवितुमही ति तस्याकस्मिकत्वप्रसंगादिति एवंषाप्तउच्यतेक्रमा न्यत्वाप्ता रिणामान्यत्वं एकस्याहदचूर्णपिंडघटकपा लकणाकारापरिणतिपरंपराक्रमवतीलौकिकपरीक्षा कैरध्यक्षसमीक्ष्यते अन्यच्चेदंचूर्णपिंडयोरानंतमन्य चर्पिडघठयो रम्पच्चघटकपालधोरेकत्र परस्यान्यत्रपू वित्वात्सोयंक्रमभेदपरिणामएकस्मिन्नवकल्पमानः परिणामभेदभापादयति एकोपिवदर्भीक्रमोपनि पातिततत्तत्सहकारिसमवधानक्रमेणक्रमवतीपरि णामपरंपरामुहहन्नैनामांकस्मिकयतीतिभावःधर्म परिणामान्यववत् लक्षणपरिणामान्यत्वेवस्थापरि- णामान्यत्वेचसमानक्रमान्यत्वहेतुरितितदेतद्भाष्ये: णावद्योत्सते एकस्यधर्मिणति ऋमक्रमवतीरभेदमा स्थायसतस्यक्रमयुक्तं लथावस्थापरिणामक्रमति तथाहिकीनाशेनकोष्टागारेप्रयत्नसंरक्षिताअपिहित्री हयोहायनैरतिबहुभि:पाणिस्पर्शमात्रविशीर्यमाणान यवसंस्थाना: परमाणुभावमनुभवंतोहश्यतेनचायम भिनवानामकस्मादेवप्रादुर्भवितुर्महतितस्मात्क्षणप रंपराक्रमणसूरमसहमतसक्ष्मतमबहछहतमादिक १४८ मिणप्राप्तेषुनिशिटोयलक्ष्यतइति तदिदंक्रमान्यत्वंधने धर्मिभेदमपेक्षतानेत्याहताततिनाविकारेभ्यः आचलिंगादापेक्षिकोधर्मधर्मिभावोमदादेरपित- मात्रापेक्षयाधर्मवादित्याह धर्मोपीतियटापरमार्थ धर्मिण्यलिंगेऽभेदोपचारप्रयोगस्तहारेणसामानाधि करण्यद्वारेणधर्म्यवधमेतियावत् तदैकएवपरि णामोधर्मिपरिणामएवेत्यर्थःधर्मलक्षणावस्थानांधत्र मिस्वरूपाभिनिवेशात् तदनेनधर्मिणोदूरोत्सारितं कूटस्थनित्यत्वेत्युक्तप्रायधर्मपरिणामप्रतिपादयन प्रसंगेनचित्तधर्माणांपकारभेदमाह चित्तस्येतिपरि दृष्टाः प्रत्यक्षाःअपरिदृष्टाःपरोक्षाःतत्रत्ययात्मकाःन माणाट्योरागादयश्च वस्तुमात्राइत्यप्रकाशरूपता माह स्यादेतट्परिदृष्टान्नसंत्येवेत्यताह अनुमा नेनप्रापितोवस्तुमात्रेणसानोयेषांतेतथोक्तापश्चा मानसाथम्यौदागमोप्यनुमानम् सप्तापरिदृष्टान्कारि कयासंगृह्णातिनिरोधेतिनिरोधोरत्तीनामसंपज्ञाता वस्था चिन्तस्यागमतःसंस्कारशेपभावोनुमानतश्चत्र समधिगम्यते धर्मग्रणेनपुण्यापुएयेउपलक्षयति क्वचित्कर्मेतिपाठस्तत्रापितज्जनिते पुण्यापुरा एव गृहते तेचागमतःसुखदुःखोपभोगदर्शनाचानुमा नतोगम्मेते संस्कारस्तुस्मतेरनुमीयते एवंत्रिगुणत्वा ञ्चित्तस्यवलंचगुणवत्तमितिप्रतिक्षणपरिणामोनु:

N १४९ मीयतेएवंजीवनप्राणधारणप्रयत्नभेदोअसंविदितः चित्तस्यधर्मःश्वासप्रश्वासाभ्यामनुमीयते एवंचेतसश्चे ष्टाक्रियायथायथातैस्तैरिंट्रियैःशीरप्रदेशेर्वासंप्रयुज्यते सापितत्संयोगादेवानुमीयतेगवंशक्तिरपिउद्भूतानां कार्याणांसझमावस्थाचेतसोधर्म:स्थूलकार्यानुभवाद- वानमीयतइति अतःपरमापादपरिसमाप्तेःसंयमवि षयः तशीकारसचनीविभूतिश्चवक्तव्या तत्रोक्तप कारंपरिणामन्त्रयमेवतावत्प्रथसमुपात्त सकल यो. गांगस्ययोगिनःसंयमविषयतयोपक्षिपति यनंन नयत्रसंयमानत्रैवसाक्षात्कारणंतत्कथंपरिणामत्रय संयमोतीतानागतंसाक्षात्कारयेदित्यतन्याहतेनप रिणामत्रयंसाक्षाक्रियमाणंतेषुपरिणामेष्वनुगतेयेत्र अतीतानागतेतद्विषयंज्ञानसंपादयतिपरिणामत्रय साक्षात्कारणमेवतदंतर्भूतातीनानागतासाक्षात्कारणा: मकमितिनविषयभेदसंयमसाक्षात्कारयोरित्यर्थः यमपरस्संयमस्यविषयउपक्षिप्यते शनं अत्रवाचक शब्दमाचिख्यासुःप्रथमंतावद्वाग्व्यापारविषयमाह तत्रवाग्वागिंद्रियंवर्णव्यंजकमष्टस्थानंयथाह अष्टी स्थानानिवर्णानासुर कंठःशिरस्तथाजिह्वामूलचदंता- श्वनासिकोष्ठोचतालुचेतिसावाग्वर्णेष्वेवयथालोकन तीतिसिद्धेष्वर्थवतीनचवाचकड्यर्थःश्रोत्रव्यापारवि षयंनिरूपयतिश्रोत्रपुनर्वनेरुदानस्यवागिंट्रियामिवा १५० तिनोया परिणतिभेदोवर्णात्मातेनाकारपरिणतंतन्मात्र विषयंनतुवाचकविषयमित्यर्थःयथालोकप्रतीतिसि देभ्योवणेभ्योवाचकंभिनत्तिपदंपुनर्वाचकंपुनर्ना= दात्तुसंहारवुद्धिनिारयुथाप्रतीतिसिद्धान्नादान्व- न्प्रित्येकंगृहीत्वाअनुपश्चाद्यासंहरत्येकत्वमापाद यति गौरित्येतदेकंपदमितितयापदंगृह्यतेयद्यपिया च्योपिवुटुयोवर्णाकारंपदमेवप्रत्येकंगोचरयंतितथा पिनविशदंप्रथतेचरमेतुविज्ञानेततिविशदमिति नादानुसंहारबुद्धिनिश्चमुक्तं यस्तुजात्सादेकपदा नुभवमविज्ञायवर्णानेववाचकानातिष्ठतेतंप्रत्याह व तितेखल्वमीवर्णाःप्रत्येकवाव्यविषयांधियमाद् धीरनागदंतकावशिक्यावलंवनंसंहतावानावाणा वपिनरधारणनतावप्रथमकल्पःएकस्मार्थप्रती तिरनुसन्तरुत्पत्तीवाहितीयादीनामनुच्चारणप्रसंगोनि ष्यादितक्रियेकर्मणिविशेषानाधायिनःसाधनस्यसाध नन्यायातियातात्तस्माद्वितीयःपरिशिष्यतेसंभवति- हियावाणांसंहतानापिठरधारणमेकतमयभावित्वा- त्वर्णानांतुयोगपद्यासंभवोतपरस्परंमनुग्राद्यानुग्रा हकत्वायोगासंभूयायिनार्थचियमादधते नेपदरूपमे कमसंस्टशजानादास्पेनातएवानुपस्थापयंता यावि भंतास्तिरोभूताश्रयाशलाकाकल्पा प्रत्येकमपदस्वरू पाउच्यतेयटिपुनःपदमेकंतादास्पेनस्टशेयुर्वर्णास्त

१५१
तोनोक्तदोषघसंगइत्याह वर्ण:पुनरेकैक पदालास:
वर्वाभिधान शक्तिप्रचित्तःसर्वाभिरभिधानशक्तिभिर्निचि
तागोगण-गौरनगइत्यादिषुहिगकारोगोबाद्यर्याभि
धायिषुदृष्टतितत्तदभिधानशक्तिःएवंसोमशोचिरिया
दिधीश्वरद्यर्थाभिधायिषुपदेषुओवर्णोदृष्टःसोपित
तद्भिधानशक्तिःएवंसर्वत्रोहनीयं सचैकैकोवोग
कारादिःसहकारियदातरमोकारादितदेवप्रतियो
गिप्रतिसंबंधियस्यसतथोक्तस्तस्यभावस्तत्वंतस्माद
श्वरूप्यंनानात्वमिवापन्नोनतुनानात्वमापन्न तस्यत
त्वादेवपूर्वावोगकारउत्तरेणओकारेणगणादिपदे
भ्योव्यावोत्तरश्चओकारोगकारेणशोचिरादिपदेभ्यो
व्यावसैविशेषगोस्ववावकेगोपट्स्फोटेवस्थापितोल
संहारबुद्धौअयमभिसंधिरर्थप्रत्ययोहिवर्णेनियतक
मतयापरस्सरमसंभवद्भिरशक्य कर्तुनचसंस्कारहा।
एग्नेयादीनामिनपरमापूर्वेवास्वर्गवाजनयितव्येनिय
तक्रमाणामपिसाहित्यमर्थबुध्युपजननेवर्णानामिति
सांप्रतविकल्पासहत्वात् सखत्वयंवर्णानुभवजन्यास
स्कारस्मृतिप्रसवहेतुन्योनाग्नेयादिजन्यवापूर्वा
भिधानानतावदनंतरस्कल्पनागोरखापत्तेःसावतावद
|दृष्टपूर्वकल्पनीयस्तस्यचक्रमवद्भिर्वर्णानुभवैरेकस्य
जन्यत्वंनसंभवतीतिनज्जातीयानेकावांतरसंस्कारका
ल्पनेतिगौरवं नचैषज्ञापकहेत्वंगमज्ञातस्तदंगतामनु

१५२ भवतीतिनखलुसंबंधोर्यप्रत्यायनांगमजातोगतामुपैः तिस्मृतिफलप्रसवानुमितस्तुसंस्कारस्वकारणानुभव विषयनियतोविषयांतरेषत्ययमाधातुमुत्सहते अन्य यायत्किंचिदैवैकैकमनुभूयसर्वःसर्वजानीयादितिन चप्रत्येकवर्णानुभवजनितसंस्कारपिंडलब्धजन्मस्म तिदर्पणसमारोहिणोवर्णाःसमधिगतसहभावावाच कतिसांप्रतम् क्रमाक्रमविपरीतंक्रमानुभूवानांत- त्राविशेषेणार्यधीजननप्रसंगात्नचैतस्मरणज्ञानपूर्वानु नववर्तिनींपरापरतांगोचरयितुमर्हतितस्मादूर्गाभ्यास भवन्नर्थपत्ययाएकपदानुभवमेवस्त्रनिमिन्तं उपकल्प यति नचैषपपिप्रसंगःतहिपत्लेकमेवप्रयत्नभेनि माध्वनयोव्यंजयंतःपरस्परविसदृशतत्तसव्यंजनथ्व निभिस्तुत्यरथानकरणनिष्फलासदृशाःसंतोन्योन्यविस) दशैःपदै पदमेकंसदशमापादयंत प्रतियोगिभेदेनतत्त सादृश्यानांभेदात्तदुपधानादेकमपिअनवयवमपिसा नयवभिवानेकात्मकमित्रावभासयंतियथानियतवर्ण परिमसंस्थानमुखमेकमपिमणिकपाणर्पणादयोनि भिन्नवर्णपरिमाणसंस्थानमनेकमादर्शयतिनपरमायो तःसादृश्योपधानभेदकल्पिताभागाएबनिभोगस्यपद स्वर्णाःतेनतबुद्धिर्वोमनापदभेदेस्फोटमभेद वनि भीगमेवसभेॉमवसभागमिवालंबते अतोगोपट्स्को टभेदस्यकस्यगकारभागोगौरादिपस्फोटसादृश्येनन ૧૫રે निारयतिस्वभागिनमिसोकारेणविशिष्टोनिहरयत्येव मोकारोपिभागःशोचिरादिपट्सदृशतयानशक्तोनिी रयतितस्वभागिनंगोपदस्फोटमितिगकारेणविशिष्टो निर्झरयतिअसहभाविनामपिचसस्कारबारेणास्ति सहभान इतिविशेष्यविशेषणभावोपपत्ति नचभिन्न विषयत्वंसंस्कारयोर्भागड्यविषययोरनुभवयोस्तज मनोश्वसंस्कारयोरेकविषयत्वात् केवलभागानुभ वनपदमव्यक्तमनुभूयतेअनुसंहारधियातुभागानुभ वयोनिसंस्कारलब्धजन्मनाव्यक्तमितिविशेषःअव्य- तानुभवाश्चमाञ्चसंस्काराधानक्रमेणव्यक्तंमनुभव माधानादृष्टाःयथादूराहूनस्मताबस्तिप्रत्ययाअव्यत्र क्ताव्यक्तवनस्पतिप्रत्ययहेतवानचेयं विधावर्णानाम र्थपत्यायनेसंभविनीनोखलुवर्णाःप्रत्येकमव्यक्तमर्थ प्रत्ययमादधत्यतेव्यक्तमितिशक्यनक्तुंप्रत्यक्षज्ञानए वनियमात् व्यक्ताव्यक्तवस्पवर्णाधेयस्त्वर्थप्रत्ययोन प्रत्यक्षःतदेषवर्णेभ्योजायमानःस्फुटएक्जायेतनवा जायेवनलस्फटःस्फोटस्पतुध्वनिव्यंग्यस्यपत्यसस्य- सतःस्फुदास्फुटखेकल्पेतेइससमानंएवंप्रत्येकवर्णा नुभवजनितसंस्कारसहितश्रोत्रलब्धजन्मन्यनुसंहा रबुद्धोसंहतावर्णाएकपटस्फोटभावमापन्ना प्रयल विशेषव्यंग्यतयाप्रयत्नविशेषस्यचनियतक्रमापेक्ष- याक्रमस्पान्यत्वेतभिव्यंजकप्रयत्नविशेषामावेनत १५५ दभिव्यक्त्यभावप्रसंगात् क्रमानुरोधिनोर्थसंकेतेनाव लिन्नाःसंकेतावछेदमेवलोकिकंसभागपदविषयंद यंति यतोहित्रास्त्रिचतुरा:पंचषावा एतेसर्वात भिधानशक्तिपरिवतागकारकारविसर्जनीयाःसास्नान दिमतमर्थमवद्योतयति तस्किमिदानीसंकेतानुसारेण वर्णानामेववाचकत्वंतथाचनपदनाम किंचिदेकमि त्यताह तदेतेषामितिध्वनिनिमित्तःक्रमोध्वनिक्र मःउपसंहृताध्वनिक्रमोयेषुतेतथोक्ताः बुद्ध्यानिर्भात्र स्पतेपकाश्यतति बुद्धिनिर्भासःसंकेतावछिन्नाःस्थूल दार्शलोकाशयानुरोधेनगकारौकारविसर्जनीयाइत्यु- तंगकारादीनामपितदागतया तादास्येनवाचक बाखतीत्यनुसारस्त्वेकमेवपदंवाचकमित्यर्थःएतदे वस्पष्टयतितदेकंपदंलोकबुड्याप्रतीयततिसंबंधः कस्मादेकमित्यतआहएकबुद्धिविषयोगौरित्येकंपद- मित्येकाकारायाबुद्धेविषयोयतःतस्मादेकंतस्यव्यंज कमाह एकपयलाक्षिप्तमिति रसतिपदव्यंजकास यलादिलक्षणःसरतिपदव्यंजकःप्रयत्नःसचोपन मतःसरतिपव्यक्तिलक्षणफलावछिन्नःपूर्वापरीभा नएकस्तदाक्षितभागानासादृश्योपधानभेदकल्पिता नापरमार्थसतामभावादभार्गअतएवपूर्वापरीभूत- भामाभावादक्रमननुवर्णाःपूर्वापरीभूतास्तेचास्यभा गातिकथमक्रममभागंचेत्यताह अवर्णनह्यस्य १५५ वर्णाभागाःकिंतुसादृश्योपधानभेदात्पदमेवतेनतेना कारेणापरमार्थसताप्रयतेनहिमणिकपाणदर्पणादि वित्तीनिमुखानिमुखस्यपरमार्थसतोऽवयनातिबौ दमनुसंहारबौविदितमंसवर्णप्रत्ययस्यव्यापारस स्कार पूर्ववर्णानुभवजनितसंस्कारसहितस्तेनोप- स्थापितंविषयीकृतंवर्णानुभवतत्तसंस्काराणांचप- दविषयत्वमुपपादितमधस्तास्यादेतदभागमक्रम मवर्णचेत्पदतत्वंकस्मादेवंविधंकदाचिन्नप्रथतेन हिलाक्षारसावसेकोपधानापादितारुणभावःस्फटि कमणिस्तदपगमेस्वछधवलोनानुभूयतेतस्मासार मार्थिकाएववर्णान्यताह परनेतिप्रतिपिपायि षयावगैरेवाभिधीयमानरुच्चार्यमाणैःश्रूयमाणश्च श्रोतभिरनादिर्यायवाग्व्यवहारोविभक्तवर्णपदनि बंधनस्तज्जनितावासनासाप्यनादिरेवतदनुविड्या तिहासितयालोकबुद्ध्याविभक्तवर्णरचितपदावगा- हिन्यासिद्धवत्परमार्थवसंप्रतिपसासंवाटेनरद्धानो पदंपतीयतेएतदुक्तं भवति अस्तिकश्चिदुपाधिर्यउप धेयेनसंयुज्यतेवियुज्यतेचयथालाक्षादिस्तत्रतदिन योगेस्फटिकःस्वाभाविकेनस्वछधवलेनरूपेणप्रका शततियुज्यते तदप्रत्ययस्यतुप्रयत्नभेदोपनीतध्वनि भिदादन्यतोनुत्पादात्तस्यचसदासादृश्यदोषदूषितत यावर्णात्मनैवप्रत्ययजनकत्वमितिकुतीनिरुपाधिनः

१५६
पदस्ययथायथाहुव॑नसःसदृशामानोविपयोसस्यह
तिवःउपतंभकमेतेषांविपर्यायासस्यकारणं उपाय:
वाचनियतःपददर्शितदर्शिनीज्ञानस्यैवचबायलो
के ध्रुवमुंपप्लवति यतःपदामाविभक्तवर्णरूषितः
प्रकाशततःअतःस्थलदर्शीलोकोनोनेवपदम
भिमन्यमानस्तानेवप्रकारभेदभाजोर्थभेदेसंकेतय
तीत्याहतस्येति तस्यपदस्याजानतएकस्यापिसके
तवुद्धितःस्थूलदार्शलोकहितायवालमाविभागः
विभागमाह एतावतानन्यूनानामधिकानांवावं-
जातीयकोनिरंतर्यक्रमविशेषःअनुसंहारएकबुझ्यु
पग्रह एकस्यार्थस्पगोत्वादेर्वाचकइति ननुययेक
स्यार्थस्यायशब्दोवाचकतिसंकेत हंतभोःशब्दा-
योनॆतरेतराध्यासस्तीत्यतआह संकेतस्विति

दिगोचरोनवपदार्थमात्रंतगोचरःकिंतुवाक्यार्थति वाक्यार्यपाएनसर्वशब्दास्तेनसावतेषामर्थः अ तोयत्रापि केवलस्यपदस्यप्रयोगस्तत्रापि पदांतरे ण सहैकीकृत्यततोोंगम्यतेनतुकेवलाकस्मान्तः मात्रस्यासामर्थात् तथाचवाक्यमेव तत्रतत्रवाच कंनतुपदानितदागतयातुतेषामप्यस्तिवाक्यार्थवा चकशक्तिपदार्थनपदभागतयावर्णानांतेनयथाव एकैकःसर्वपदार्थाभिधानशक्तिपवितएवंपदमप्य कैकंसर्ववाक्यार्थाभिधानशक्तिप्रचितंतदिदमुक्तंस विपदेषुचास्तिवाक्यशक्ति रक्षन्त्युत्तेअस्तीतिगम्य अध्याहृतास्तिपदसहितं वक्षतिपदंवाक्याथैव तततितामत्वाहक्षपदंतत्रवर्तते कस्मात्सुनरः स्तीतिगम्यतइत्यता नसत्तापदाोव्यभिचरती तिलोकरावहिपदानामर्थावधारणोपायः सचकेव- लंपदार्थमस्यर्थेनाभिसमस्यसर्वत्रवाक्यार्थीकरोति सोयमव्यभिचाररसतदापदार्थस्यअतएवशब्दव- तिविदाव्यवहारोयंत्रान्यक्रियापदंनास्तितत्रास्ति भवतिर्वापरुपयोक्तव्यतिक्रियाभेदाव्यभिचारि प्रातिपदिकमुकाक्रियाभेदकारकाव्यभिचारेणदर्श यतितथाचपचतीसुक्तति पचतीत्युक्तेतिकारक- मात्रस्पतदन्वययोग्यस्यावगमात् अन्यव्यावत्तिपर रस्तद्वेदानामनुवादः तदेवभेदएववाक्यार्यति

तथानपेक्षमपि पदंवाक्याथैवर्तमानदृश्यततिसुत
रामस्तिवाक्यशक्तिःपदानामित्याह दृष्टंचेति नचैता
वनापिश्रोत्रियादिपदस्य स्वतंत्रस्यैवंविधार्थपत्याय
नंनयावदस्त्यादिभिरभिसमासोस्यभवतितथाचास्या
पिवाक्यानयवलात्कलितत्वमेनेतिभावः स्यादेतत्स
दानामेनचेदाक्यशक्तिकृतदिनापनतेभ्यएवतद्
(नसायादित्यताह तत्रवाक्पति उक्तमेतत्नकेव
लात् पदासदार्थ प्रतिपिसितःप्रतीयतेनयावदेतत्प
दांतरेणाभिसमस्पततितथाचवाक्यात्सदान्ययोहत्य
कल्लितानिवाक्यार्थाच्चापोइत्यतदेकदेशकारकंवाक्रि
यांवातत्पदंपकल्यादिविभागकलनया व्याकरणीयम
चारव्ययंकिमर्थ पुनरेतावताकेशेनान्वारल्यायतल्यतः
इत्यताह अन्यथेतिघटोभवतिभवतिभिक्षादेहिभव
तिनिधतीतिनामाख्यातयोश्चसाम्यात एवमश्वस्त्वत्रः
श्वोयातीतिएनमजापयःपिनअनापयःशनितिनामा:
ख्यातसारूप्यानितिनामत्वेनाख्यातत्वेनवाअन्वा-
रच्यानाभावेनिष्कृष्याज्ञातकथंक्रियायांकारकेवाव्याकि
येततस्मादाक्यासदान्यपोड्सव्याख्यातव्यानि नतु अ
न्वाख्यानादेवपारमार्थिकोविभागःपदानामिति तदेवं
शब्दरूपसुत्सायशब्दार्थप्रस्यानांसंकेतापादितसंक
रणामसंकरमारव्यातुमुपक्रमतेषांशब्दार्थप्रत्ययाना
विभागःतद्ययाश्वेततेप्रासातिक्रियार्थःशब्दःस्फुटत

१५८ ऐशत्रपूर्वापरीभूतायाः क्रियायाःसाध्यरूपायाःसिद्धरूपः क्रियार्थःश्वेततिभिन्नःशब्द यत्रापिशब्दार्थयोःसिद्ध रूपत्वंतत्राप्यर्थादस्तिशब्दस्यभेदसाहश्चतप्रासा दतिकारकार्थःशब्दोभिहितत्वाञ्चकारकविभक्तेर भावःअर्थविभजते क्रियाकारकात्मानदर्थस्तयोःश ब्दयोरर्थ: क्रियात्माकारकात्माचप्रत्ययं विजते प्रत्यय श्वेतिचशदेनतदर्थद्येतसदमत्रानुकृष्यतेतान्य पदार्थप्रथानसंवध्यतेसावक्रियाकारकामाथौयस्यस तथोक्तानन्वभेदेनप्रतीतेःशब्दार्यपत्ययानासंकराकुतःप्रवि भागद्साशपवान्टछतिकरमादितिउत्तरमाहसोयमित्सभिसंधादितिर केतोपाधिरेकाकारप्रत्ययोनतुतात्विकइत्यर्थःसंकेत: स्पनिमित्ततादर्शितासंकेतइतिसप्तम्यापरमार्थमाह यस्तु श्वेनोर्थतिअवस्थानचपुराणत्वाट्यः सहगत संकीर्णए वंचपविभागसंयमायोगिनासर्वेषांभूतानांपशुमृगसरी स्पवयःप्रतीनांयानिहतामितत्राप्यव्यक्तंपदंतदर्थःत प्रसयवेति तदिहमनुष्यवचनवाच्यप्रत्ययेपुकृतःसंय मासमानाजातीयतयातेपपिकृतएवेतितेपारतंत- र्थभेदंतस्रत्ययंचयोगीजानातीतिसिईसनं ज्ञानजाहि संस्कार:स्मृतेर्हेतवोअवियादिसंस्काराअवियादीनां केशानांहेत:विपाकोजात्यायु गरूपस्तस्यहेतबोध मोधर्मरूपाःपूर्वषुभवेषभिसंस्कृताःनिष्पादिताःस्वका रणैर्यथासंस्कृतव्यंजनकृतमितिगम्यतेपरिणामचेष्टा १६० निरोधशक्तिजीवनान्येवधर्माश्चित्तस्यतइट्परिदृष्टाधि तधर्मास्तेषुश्रुतेष्वनुमितेषुसपरिकरेषुसंयमासंस्कारा णांयेषांसाक्षाक्रियायैसमर्थः अस्तुतत्रसंयमात्तत्सा क्षात्कारपूर्वजातिक्षात्कारस्तुकुतइत्यताहनचदेशे तिनिमित्तंपूर्वशरीरमिंट्रियादिसानुबंधसंस्कारसाक्षा कारण्वनांतरीकतयाजात्यादिसाक्षात्कारमाक्षिपती सखसंस्कारसंयमपरकीयेषतिदिशति परत्नाप्येन मिति अत्रश्रदौसादेहेतुमनुभवतावपस्पजैगीष ध्यणासंवादमुपन्यस्यतिअत्रानुयततिमहाकल्पः महासर्ग:तनुधरतिनिर्माणकायसंपदुक्ताभव्य शो भनोविगलितरजस्तमोमलइयर्थःप्रधानवशित्वमैश्च. ये तेनहिप्रधानविक्षोभ्ययस्मैयादृशींकायेंद्रियसंपर्ट- दिसति तस्मैतादशीदतेपरकीयानिचकार्यद्रियसहस्रा णिनिर्मायांतरिक्षेदिविभुविच यथेविहरतीति संतो पोहिमालयोवुद्धिसत्वस्यप्रशांतताधर्मःमनंपरपस) सस्पचित्तमात्रस्य साक्षात्करणादितियथासंस्कारसाक्षा कार तदनुवंधपूर्वजन्मसाक्षात्कारमाक्षिपसेवंपराच चसाक्षात्कारोपिनदालम्वनसाक्षाकारमाक्षिपेदितिमा आहनत्वात्सानुबंधसंस्कारविषयोसौ संयमः अयं तु परिचित्र विषय इसभिप्रायः का तम् पंचा: त्मकः काय: सच रत्सवत्तयाचाक्षुषोभवतिरूपे णहिकायश्चनपंचचक्षुर्ग्रहणकर्मशक्तिमनुभवति

१६१
तत्रयदारूपे संयमविशेषोयोगिनांक्रियते तदारूपस्य
ग्रासशक्तीरूपवत्कायप्रत्यक्षताहेतुस्तभ्यतेतस्माद्द्रा
सशक्तिस्तं सत्यंत नंयोगिनस्ततःपरकीयचक्षुर्जनि
तेनप्रकाशेनत्तानेनासंप्रयोगश्चक्षु नाविषयत्वंयोन
गिनःकायस्येतियावत्तस्मिन्कर्तव्यंत नकारणमि
त्यर्थः एतेनेतिकार्यशब्दस्पर्शरसगंघसंयमात्तगाद्य
शक्तिस्तंभेश्नोत्रलप्रसनघ्राणप्रकाशासंप्रयोगेंतान
मिनिसनमहनीयंसोवाआयुर्विपाकंचकर्मविविध
सोपक्रमनिरुपक्रमंचयत् खल्वेकनविकंकर्मजात्या
युर्भोगहेतुस्तदायुर्विपाकंतच्च किंचित्कालानपेक्षमेव
भोगदानायप्रस्थितदत्तबहुभोगमल्पावशिष्टफलप्रव,
नव्यापारकेवलंतत्फलस्यसहसाभोक्तुमेकेनशरीरेणा
शिक्यत्वाहिलंबनेतदिदंसोपक्रममुपक्रमाच्यापारस्तस
हितमित्यर्थः तदेवतुदत्तस्तोकफलंतत्कालमपेक्ष्यदा
नायव्याप्रियमाणकादाचिकमंदव्यापारनिरुपक्रमः
एतदेवनिदर्शनाभ्यांविशदयति तत्र यथेतिअत्रैवात्रि

7
१६२
रितवासर्वमाहेंद्रजालादिव्यतिरेकेणग्रामनगरादिस्व
र्गमभिमन्यते मनुष्यलोकमेवदेवलोकमितिमैतिमै
त्यादिषुसंयमान्मयादिवलान्यस्यभवति तन्त्रमैत्रीभा
वनातोबलंयेनजीवलोकसुखाकरोति ततःसर्वहित
तोभवति एवंवरुणाबलात्पाणिनोदुःखातदुःखहे।
ना समुद्रति एवंमुदितावलान्जीवलोकस्यमाथ्य
स्थ्यमाधत्तेवक्ष्यमाणापयिकभावनाकारणत्वंसमाधे
एहभावनातःसमाधिर्य संसंयमःयद्यपिधारणाध्यान
समाधिनयमेवसंयमोनसमाधिमात्रंसमाध्यनंतरंका
योसादात्समाधःप्राधान्यात्तत्रसंयमउपचरितः क्वचि
त्भावनासमाधिरितिपाठःतनभावनासमाधीसमूहस्य
संयमस्यावयवौहेतूभवतःवीर्यप्रयत्नातेनमैत्र्यादिव
लवतःपुंसःसुवितादिषुपरेषांकर्तव्येषुपयलोवंध्योभ
वतीतिउपेक्षीदासीन्यंन तत्रभावनानापिसुखादिवा
व्यकिंचिदस्तीतिवलीयस्पबल संयमस्तस्यबललभते
इतिप्रनंसदमेव्यवहितेविपकृष्टेवार्थसंयमेनविन्यस्य:
तमधिगछति २३भुमात् आध्रुवादितोमेरुटष्टात्तदेवम
निनसंग्रहालोकांतेनसंक्षेपतःसप्तलोकानुपन्यस्यविस्त
रिणाहतत्रावीचेरितिघनशब्देनरथिव्युच्यतेभूमिःस्थान
मित्यर्थ:एतेमहानरकाअनेकोपनरकपरिवाराबोध्या
एतानेवनामांतरेणोपसंहरति महेतितस्यसर्यप्रचाराद्रा
त्रिदिवंलग्नमिवविवर्ततेयमेवास्यभागंसूर्यस्त्यजतित

"१६३
नरात्रियेमेनभागमलंकरोति तत्रदिनमिति सकलजबू
दीपपरिणाममाह तदेयोजनशतसहस्रं किंभूतंयोजन
नानाशतसहसमित्याह सुमेरोदिशिदिशितदद्वैनपंचा
शतायोजनसहलेणव्यूढसंक्षिप्तयतोस्यमध्यस्थःसुमे.
रूसमुद्राश्वसर्षपरोशिल्पातिहिगुणादिगुणाइतिसंबंधाय
थासर्षपराशिर्नव्रीहिराशिरिवोछितोनापिभूमिसमस्त
थासमुद्राप्रपीत्यर्थः विचित्रैःशैलेखसैरिवसहवर्तते
इतिसविचित्रशैलावतंसाहीपास्तदेतत्सर्वेसद्दीपविपि
ननगनगरनीरधिमालावलयलोकालोकपरिटतंविञ्च
भरामंडलंब्रह्मांडमध्येन्यूढंसंक्षितं सुप्रतिष्ठितंसंस्थान
सन्निवेशोयस्यतत्तथोक्तंयेयत्रप्रतिवसंतितत्रतान्दर्श
यति तत्रपातालतिम्सुमेरो संनिवेशमाह सुमेरुरि
तितदेवभूलोकसप्रकारमुकासप्रकारमेवांतरिक्षलो
कमाइग्रहेतिविक्षेपोव्यापारस्वोकमादर्शयतिमा
हिंद्रनिवासिनति देवानकायादेवजातयः षण्णाम
पिदेवनिकायानारूपोत्कर्षमाहसर्वेसंकल्पसिद्धाद्
तिसंकल्पमात्रादेवपाविषयाउपनमंतिमंदारकापू
ज्याकामभोगिनोमैथुनपियाः ओपपादिकदेहा पित्रो
सिंयोगर्मतरेणाकस्मादेवदिव्यशरीरमेषांधर्मविशेषा
तिसंस्कृतेभ्योणुभ्योभूतेभ्योभवतीतिमहर्लोकमाह
महतीतिमहाभूतबशिनःययदेतेभ्यारोचतेतत्तदेव
महाभूतानिप्रयतितदिलातश्चमहाभूतानितेननेनसं

१६४ स्यानेनावतिष्ठते ध्यानमात्ररतापुष्टाभवतिजनलोक माह प्रथमत्युक्तक्रमणभूतेद्रियवशिनन्तिभूतानि थिव्यादीनिद्रियाणिश्रोत्रादीनियथानियोक्तमि छंतितथैवनियुज्यंते उक्तक्रमापेक्षयादिनीसंब्रह्मणस्त पालोकमाह द्वितीयत्ति भूतेंद्रियंप्रकृतिवशिनति प्रकृतिःपंचतन्मात्राणितर्शिनः तदिलातोतन्मात्रा एयवकायाकारणपरिणमंतइत्यागमिकः द्विगुणेतिया भास्वरेभ्योहिगुणायुषोमहाभास्वरास्तेभ्योपिद्विगुणायु पःसत्यमहाभास्वराड्यर्थःअव॑मितिऊर्ध्वसत्यलो के अप्रतिहतज्ञानाआवीचेस्तुप्रभृत्यातपोलोकंस क्ष्मव्यवहितादिसर्ननिजानंतीत्यर्थः तृतीयंब्रह्मणः सत्यलोकमाहहतीयति अकृतोभवनस्यगृहस्य- न्यासोयैस्ततथोक्ता आधाराभावादेवस्वप्रतिष्टाः स्वे षुशरीरेषुप्रतिष्टायेषांतेतथोक्ताःप्रधानवशिनस्तदिन लातःसत्वरजस्तमांसिप्रवतेते यावत्सर्गायुषातथाच श्रूयते ब्रह्मणासहतेससंप्राप्तेप्रतिसंचरे परस्यांतेक तालानःप्रविशंतिपरंपदमिनि तदेवेचतुर्णादेवनिकायानांसा धारंणधर्मानुक्तानामविशेषग्रहणेनधर्मविशेषानाह तनेति अच्युतानामदेवास्थूलविषयध्यानसुखाः तेनतेतृप्यतिशुद्ध निवासानामदेवाःसूक्ष्मविषयध्यानसुखातेनतेतपतिसत्या भानामदेवाद्रियविषयध्यानसुखास्तेनतेतप्पतिसंज्ञासंजिनो नामदेवाअस्मितामात्रध्यानसुखास्तेनतेतपतितातेसर्वसंप १६५ ज्ञानसमाधिमुपासते अथासंप्रज्ञातसमाधिनिष्ठा- विदेहप्रकृतिलयाःकस्मान्नलोकमध्येन्यस्यतेइत्यत साहविदेहप्रकृतिलयास्त्वितिबुद्धित्तिमंतोहिद र्शितविषयालोकयात्रांचहतोलोकेषुवर्ततेनचैवंवि देहप्रकृतिलया:सत्यपिसाधिकारत्वदत्यर्थः तदे तदासत्यलोकमाचावीचेोगिनासाक्षात्कारणीयंसू यारेसुषुम्नायांनाड्यांम् नचैतावतापि तत्साक्षात्का रोभवतीत्यताह एव तावदन्यत्रापिसुषुम्नाया अन्यत्रापियोगोपाध्यायोपदिष्टेषु यावदिदंसजग दृष्टमिति बुदिसलंहि स्वभावतएव विश्वप्रकाशनस मर्थतमोमलावतं यनैव रजसोहाट्यते तदेवप्रका- शपति सूर्यहारसंयमोहाटितं भुवनप्रकाशयति नचै वमन्यत्रापिप्रसंगस्तसंयमस्यतावन्मात्रीद्वाटनसाः मादिति सर्वमवदातंतत्रतत्रजिज्ञासायांयोगिन- स्तत्रतत्रसंयमःएवं क्षुत्पिपासानिकत्तिहेतुःसंयमः स्थेयेहेतुश्च सूत्रपदैरुपदिष्टो भाष्यणनिगव्याख्या तेनव्याख्यात तिनव्याख्यात मूलभूईशब्देनसुषु नानाडीलक्ष्यते तत्रसंयमतिप्रावप्रतिभाजहस्त वंप्रातिभंपसंख्यानहेतु संयमवतोहितलकर्षेप्रसं ख्यानोदयपूर्वलिंगंयदूहजज्ञानंतेनसर्व विजानाति योगीतच प्रसंख्यानसन्निधायनेन संसारान्तारयती तितारकदृवित हृदयपदव्याचष्टेयदिदमस्मिन्ब्रह्मपु ६६ रिवहत्वादात्माब्रह्मतस्यपुरनिलयस्तद्धितत्रविजाना- तित्वमितिदहरंगत्तै तदेवपुंडरीकधोमुख वेश्भम नसःचित्तसंवेदनत्वेहेतुमाहं तंत्रविज्ञानंतत्रसंय- माञ्चित्तविजानातिस्वदत्तिविशिष्ट सनयत्रप्रकाश रूपस्यातित्वलस्य नितांताभिभूतरजस्तमस्तयाविवे करख्यातिरूपेणपरिणतस्पबुद्धिसत्त्वस्यात्यतिकश्चत न्यांसंकरस्तंत्रकैवकथा रजस्तमसोजडस्वभानयो रित्याशयत्रान कारसत्वंपुरुषयोरित्युवाच इमः मेवाभिप्रायरहीखाभाष्यकारोप्याड बुद्धिसत्त्वप्रख्या शोलमिति नप्रख्याशीलमात्रमपितुं विवेकरख्यातिरूपे णपरिणतमतोनितांत पकाशतयात्सतसार चैतन्येनेतिसंकरइत्यताह समानेति सत्तेनोपनि- बंधनमविनाभाव संबंधासमानसलोयतिबंधनय योरजस्तमसोस्तथोत्तेजशीकारोभिभवःअसकरमा हतसाच्चेति चकारोप्यर्थः न केवलरजस्तमोभ्यामि- त्यर्थःपरिणामिनति वैधर्म्यमपरिणामिनःपुरुषा- दुक्तंप्रत्ययाविशेषःशांताचारमटरूमायाबुद्देश्चैतन्य बिंवोद्गाहेण चैतन्यस्यशांनायाकारांध्यारोपश्चंद्रम सवस्वछ सलिलपतिर्विवितस्य तकंपनात कंपनाः रोपःभोगहेतुमाह दर्शिनविषयत्वादिति असक- सारख्यातंननुवुद्धिसत्त्व स्तुपुरुषभिन्नं भोगस्तुपुंसःकु तोभियने इत्यतन्याहसभोगप्रत्ययोभोगरूस प्रस १६७ यःसत्नस्यातः परार्थत्वादृश्योभोग्यःसत्वहि परार्थसह तलातर्मश्चभोगः ति सोपिपरार्थ:यस्मैच परस्मा असौतस्यभोक्तुभोग्य अथवानुकूलप्रतिकूलवेदनी यस्तु सुख दुःखानुभावोभोगः नचायमात्मानमेवानुः क्लयतिप्रतिकूलयति वास्वात्मनिवृत्तिविरोधाद तानुकूलनीयप्रतिकूलनीयार्थीभोगःसभोक्तानात्मा तस्यदृश्योभोग्यति यस्तुनस्मात्परायोदिशिष्ठतिपरा, र्थादितिपंचम्यन्यपाध्याहारैण व्याख्यातास्यादेत- सुरुषविषयाचेवज्ञाहतभोःपुरुषःप्रज्ञायाप्रज्ञेय तिप्रज्ञांतरमेवतत्र तत्रेतिअनवस्यापातइत्यता हनचपुस्प्रत्ययेनेति अयमभिसंधिः चित्याजडप काश्यते नजडेनचितिःपुरुषप्रत्ययस्त्वचिदात्मा क थंचिदात्मानंधकाश्येत् चिदात्मात्वपराधीनप्रकाशी जडप्रकाशयतीतियुक्तमबुद्धिसबेनेति अचिद्रूपता दात्म्पनजडत्वमाहबुद्धिसत्वगतपुरुषप्रतिबिंवाल वनात् पुरुपालंबनंनतुपुरुषप्रकाशनात् पुरुपाः लंबनंनतुपुरुषपकाशनात् पुरुषालंबनवुद्धिसत्व मेवतुतेनप्रत्ययेन संक्रांतपुरुषाप्रतिबिंबंपुरुष छायापन्नंचैतन्यमालंवततिपुरुषार्थ अत्रैवश्रुति मुराहरति तथायुक्तमीश्वरेण विज्ञातारमिति नके नचिदित्यर्थ: नचस्वार्थसंयमो नयानलथानखका पुरुषज्ञानमभिनियति तावत्तस्पपुरस्ताद्यावि १६८ भूतीराधत्तेताःसर्वोदर्शयतितत्ते तदनेनयोगजधमो नुग्रहीतानांमनं श्रोत्रत्वक् चक्षुर्जिहाघ्राणानायथा) संख्यपातिज्ञानदिव्यंशब्दाद्यपरोतहेतुभावउक्तः श्रोत्रादीनापंचानांदिव्यशब्दाद्युपलभकाना तात्रिन काःसंज्ञाःश्रावणाद्याःसुगमभाष्यंकदाचिदात्मविष यसंयमप्रवृत्तस्तसभावाटमूर्यातरसिडीरधिगम्य कृतार्थमन्यःसंयमाहिरमेट्ताह तेयः व्युथितचित्र तोहिताः सिद्दीरभिमन्यतेजन्मदुर्गतद्रवद्रविणक णिकामपि द्रविणसंभार योगिनातुसमाहितचित्ते नोपनताभ्योपिताभ्योविरंतव्यंअभिसंहिततापत्रया संतिकोपशमरूपपरमपुरुषार्थ-सखल्वयं कथंतम|| स्यनीकासु सिद्धिपुरज्यतेतिसनभाष्ययोरर्थ तदेवं ज्ञानरूपमैश्वर्य पुरुषदर्शनार्थसंयमफलमुस्काकि यारूपमैश्वर्य संयमफलमाह वंश:समाधिवलादि तिबंधकारणसंयमवलात्प्राधान्यासमाधिग्रह- प्रचरत्सनेनास्मिन्नितिप्रचाररचित्तस्यगमागमा ध्वानोनाड्यातस्मिन्प्रचारसयमात्तहेदनं तस्माञ्च बंधकारणशैथिल्यात्नतेनप्रतिबध्यते अप्रति- बहमप्युन्मार्गेणगछन्न स्वशरीराट्पसूह निश्का- मति नच परशरीरमाविशतितस्मात्तस्रचारोपिज्ञा तव्यः इंद्रियाणिच चित्तानुसारीणि परशरीरे यथा धिष्ठाननिविशंतेइति उञ्च समस्तेंट्रियरत्ति व .

१६ नपाणादिलक्षणापाणादयोलक्षणंयस्या सातथोक्ताह यौद्रियाणांवृत्तिर्वाद्याभ्यंतरीचवायारूपायालोचनल क्षणाआभ्यंतरीतुजीवनसहिप्रयत्नभेद-शरीरोपर हीतमारुतक्रियाभेदहेतुःसवेकरणसाधारण यथाहुः सामान्यकरणवत्तिःप्राणायावायवः पंचेति तैरस्यल क्षणीयत्वात्तस्यप्रयत्नस्यक्रियाकार्य पंचतपी प्राण आनासिकानादाचहृदयादवस्थितःअसितपीताहार परिणतिमिदंसंतत्रतत्रस्थानेसममनुरूपनयन्समा नाहृदयादाचनाभेरस्यस्थानमूत्रपुरीपुरीष- गर्भादीनामपनयनहेतुरपान आनाभेएचपादतलाद स्यकत्ति उन्नयनादूर्ध्व नयनाट्रसादीनामुदानःया नासिकानात्माच शिरसोवृत्तिरस्यव्यापीव्यानःएषा मुक्तानांप्रधानप्राणस्तदुक्रमेसर्वोक्रमश्रुतेःप्राणामुन क्रामतमनुसबैपाणाउकामंतीतितदेवंप्राणाटी- नाक्रियास्थानभेदेनभेदप्रतिपाद्यस्त्रार्थमवतारयति उदानजयादितिउदानेरुतसंयमस्तज्जयाज्जलादि मिनपतिहन्यतेउक्रातिश्चार्चिरादिमार्गेणभवतिप्रपा णकालेतस्मात्तामुक्रांति वशित्वेनप्रतिपद्यतेप्राणादि सयमान्तद्दिजयेभूतजयएताःक्रिया:स्थानविजयादि भदाप्रतिपत्तव्यःसनं तेजसःशारीरस्योपध्मानमत्तेज निस्वार्थसंयमान्वाचयंशिष्टंश्रावणाद्युक्तंसंपतिनाव णाद्यर्थादेवसंयमालावणादिभवतीत्याहोत्रसंयम

१७३
चरथिव्यांगधजेंचत्वारोप्मुर्गपरसवर्ज त्रयस्तेजसि
गंधरसरूपवर्ज होनभस्खतिशब्दपंवाकाशतरतई
शाविशेषाःसहाकारादिभिधमैः स्थूलशब्देनपरिभा
पिता शास्त्रे तत्रापि पार्थिवास्ताव ःआकारोगौर
वरौस्पवरणं स्थैर्यमेवचरत्तिर्नेदः क्षमाकाय॑काठि
सर्वभोग्यताअपाधर्माःलेंहःसौक्ष्य प्रभाशौक्य
मार्दवं गौरवंचयत शैत्यरक्षापवित्रत्वं संघानचौदका
गुणाः नैजसाधर्माःऊभाक्पाचकं दग्धपाचकल
घुभास्वरपवंस्थानस्विवैतेजःपूर्वाभ्यां भिन्नतक्षणंवा
यवीयाधर्माःतिर्यग्ज्ञानं पवित्रत्वमाक्षेपोनोट्नंबलं
वलमहायतारौक्ष्यवायोर्धाःस्थग्विधाःआकाशी-
याधर्माः सर्वतोगतिरव्यहोविष्टंभञ्चेतिच त्रय-श्राका
शधर्माव्याख्याता पूर्वधर्मविलक्षणाइति तएता
कारप्रभतयोधर्मास्तैःसहेति श्राकारच सामान्य वि
शेषोगोल्वादिःदितीयरूपमाह द्वितीयरूपं स्वसामान
न्यमूर्तिःसासिद्धिक काठिन्य स्नेहोजल मज्जापुष्टिव
लाधानहेतुःवन्हिरुप्मता औट्ये सौर्य भौमेचसर्वत्र
त्रैव तेजसिसमवेतोलतेतिसर्वचैतधर्मधर्मिणोर
भेदविवक्ष्याभिधानवायुःप्राणामीवहनशीलः तः
दाहचलनेन तणादीनाशरीरस्याटनेनचसर्वगंवायसा
मान्य नामित्वमनुमीयते सर्वतोगतिराकाशःसर्वत्र
टोपलब्धिदर्शनात् श्रोत्राश्रयाकाशगणेनहिशब्देन
-

१७२
हनीय कान कायाकाशसवंषसंयमाहालघुनिवा-
तलादौकृतसंयमापत्तिचेतसस्तस्थ तदंजनताल
वेति सिद्धिक्रममाहजलति अपरमपि परशरीरा
वेशहेतुसंयम केशकर्मविपाकक्षयहेतुमाह वयः
विदेहमात्रमाह शरीरादिति अकल्पितायामहावि
देहायाथउपायस्तप्रदर्शनायकल्पिता विदेहमाह
सायदीति वृत्तिमात्रकल्पनाज्ञानमात्रं तेन महावि
देहामाहयात्विति उपायोपेयते कल्पिताकल्पितयो
राह तत्रेति किंपरशरीरावेशमानमितानेत्याह तता
श्चेति ततोषारणातोमहाविदेहायामन प्रवत्तेसि
दिक्केशश्चकर्मच ताभ्यांविपाकलयंजात्यायु गाः
तदेतद्जस्तमोमूलंविगलित रजस्तमसःसत्वमात्रा
विवेकख्यातिमात्रसमुत्सादात्तदेतक्षिाकत्रयर
जस्तमोमूलतया तदात्मकं सद्धिस्त्वमारणोति त
तक्षयाच्चनिएवरणंयोगिचित्तयथेविरतिविक
जानातिचेति स्थूयःस्थतंच स्वरूपंचसक्ष्मचान्वयञ्चा
थेवत्वं चेति स्कूलखरूपक्ष्मान्वधार्थवत्वानि तेउसी
यमात्तज्जया स्थूलमाह तत्रेति पार्थिवाःपाथसीयास्त
जसा वायवीयानाकाशीयाःशब्दस्पर्शरूपरसगंधा-
यथासंभवविशेषाः षड़गाधारायः शीतोमादयोनी
लपीतादयःकषायमधुरादयःसुरभ्यादयःपतेहिनाम
रूपप्रयोजनैःपरस्परतोभियततिविशेषाः एतेषांप

१७३
चप्पथिव्यांगंधवजेचत्यारोप्सुगंधरसवर्ज त्रयस्तेजसि
गंधरसरूपवर्ज होनभखतिशब्दनाकाशतएतई
शाविशेषाः सदाकारादिभिधर्मैः स्यूतशब्दनपरिभा
षिताःशास्त्रे तत्रापि पार्थिवास्ताव आकारोगौर
विरोपवरणं स्थैर्यमेवचरत्तिभैदःक्षमाकायकाठि
न्यं सर्वभोग्यता अपांधाःस्लेह सौक्ष्य प्रभाशौकूय
मार्दवंगौरवंचयत शैत्यरक्षापवित्रलं संधानचौदका
गुणा. जसाधाःऊर्चभाक्पाचकं दग्धपाचकंत
घुभास्वरपदस्पोजस्विवैतेजःपूर्वाभ्यां भिन्नत्तक्षणंवा
यवीयाधर्माःतिर्यग्ज्ञानं पवित्रत्वमाक्षेपोनोट्नंबलं
वलमछायतारोक्ष्यवायोर्धर्माटथग्विधा आकाशी-
याधर्माःसर्वतोगतिरव्यूहोविष्टंभश्चेतिच त्रय-त्राका
शधर्माव्याख्याता पूर्वधर्मविलसणाति तएतत्रा
कारणभतयोधर्मास्तैःसहेतिकारश्च सामान्य वि
शेषोगोत्वादिःहितीयरूपमाह द्वितीयंरूप स्वसामान
न्यमूर्तिःसासिद्धिकंकाठिन्य लेहोजलं मज्जापुष्टिब
लाधानहेतुःवन्हिरुप्मता औदसौर्य भौमेच सर्व
व तेजसिसमवेतोलतेतिसर्वचैतर्मधर्मिणोर
भेदविवक्षयाभिधानवायुःप्राणामीवहनशीलः तः
दाहचलनेन तणादीनांशरीरस्याटनेनचसर्वगवायुसा
मान्य नामित्वमनुमीयते सर्वतोगतिएकाशःसर्वत्रशा
टोपलब्धिदर्शनात् श्रोत्राश्रयाकाशगुणेनहिशब्देन
।

१७४ पार्थिवादिशब्दोपलब्धिरित्युपपादितमेधस्तात् एतस्व रूपशब्देनोक्तं अस्यैवमूर्त्यादिसामान्यस्यशब्दादयः षगादयः उस्मत्वादयः शुकृत्वादयः कषायवादयः सरभित्वाट्यामूयादीनां सामान्यानाभेदःसामान्या न्यपिमादीनिजवीरपनसामलकफलादीनि रसा दिभेदातपरस्परंव्यावतते तेनैतेषामेते रसाट्यो वि शेषा तथोक्तंएकजातिसमन्वितानां प्रत्येक रथिव्या दीनामेकैकयाजात्या मूर्तिनेहादिनासमन्विताना मेत्र पाषड्दादिधर्ममात्रव्याचत्तिरितितदेवंसामान्यमूर्त्या युक्तं विशेषाश्च शब्दादयउक्ताःयेचाहुःसामान्यविशे पाश्रयोद्रव्यमितितान्प्रत्याहसामान्यविशेषसमुदा- योत्रदर्शनेद्रव्यंयेपितदाश्रयोद्रव्यमास्थिष न तैरपित समुदायोनुभूयमानोनापन्हातव्यानच तदपन्हवेत- योराधारोद्रव्यमिति भवति ॥ तस्मात्तदेवास्तुद्रव्यं नतु ताभ्यांतत्समुदायाच्च तदाधारमपरंद्रव्यमुपलभा महेग्रावभ्यो ग्रावसमुदायादिवच तदाधारमपरंथ ग्विशिखरसमूहोद्रव्यमित्युक्तम् तत्रसमहमानंद्र व्यमिति भमापनुत्तये समूहविशेषोट्रव्यमिति निर्धार यितुंसमूह प्रकारांनाह द्विष्ठाहीति यस्मादेवंतस्मान्न समूहमानंद्रव्यमित्यर्थः दाभ्याप्रकाराभ्यांतिष्ठनीति द्विष्ठःएकपकारमाह प्रत्यस्तमितेतिप्रत्यस्तमिताभेदो येषामवयवानांतेतथोक्ताःपत्पस्तमितभेदाअवयवा १७५ यस्य सतथोक्तः एतदुक्तभवति शरीरकसयूथवनशब्दे भ्य समूहःप्रतीयमानो प्रतीतावयवभेदस्तवाचकश व्दापयोगात्समूहएकोवगम्मतेइति युतायुत सिद्धाव यवत्वेन चेतनाचेतनत्वेनचोदाहरणचतुष्टयंयुतायु तसिद्धावयवत्वं चावक्ष्यतेहितीयंपकारमाह शब्दे नोपात्तभेदावयवानुगतःसमूहः-उभयेदेवयनुष्याइ- |नि देवमनुष्यातिहि शब्दनोभयशब्दवाच्यस्पसम हस्य भागौ भिन्लानुपात्ती ननुभयशब्दात्तावरवयवभे दोनप्रतीयते तत्कथमुपात्तभेदावयवानुगतत्यत आह ताभ्यांभागाभ्यामेनसमूहोभिधीयते उभयशब्दे, (नभागइयवाचि शब्दसहितेन समूहोवाच्यः वाक्यस्य वाक्यार्थवाचकत्वादितिभावःपुनविष्यमाह सचेति भेदेन चाभेटेनचविवक्षितःभेदविपक्षितमाहवानागी वनं ब्राह्मणानांसमूहति भेदएवषष्टीश्रुतेःयथा ग गाणां गोरितिभेदविवक्षितमाहामवन ब्राह्मण यमनिशानश्यतेवनवेति समूहसमूहिनोरभेदं विवक्षिन्वासामानाधिकरण्य मित्यर्थः विधातरमाहस पुनद्विविधःयुतसिहावयवःसमूहःयुत सिद्धाः एथति डाःसांतराला अवयवा यस्यसतथोक्ताय वनमितिस नरालाहितद्वयवादक्षानगावश्चायुतसिहावयवञ्च समूहो कसोगौःपरमाणुरिति निरंतरादितवयवाः सामान्य विशेषावासालाट्योवेति तदेतेषु सम्हेषुड व्यस्त निर्धारयति अयुतसिद्धेति तदेवप्रासंगिकद्रव्य सुत्पाद्यपकतमुपसंहरति एतस्वरूपमित्युक्तमिति त तीयरूपविवक्षुःटछतिथेतिउत्तरमाह तन्मात्रमि तितस्यैकोवयनःपरिणाम भेदःपरमाणुःसामान्य मूर्तिःशब्दादयो विशेषाःतदासाअयुतसिडानित रवयवाःसामान्यविशेषास्तरेदेघनगतःसमुदायः यथाच परमाणुःसहमरूपं एवंसर्वतन्मात्राणिस- स्मरूपमितिउपसंहरति एतदिति अथभूतानांचत र्थरूपं ख्यातिक्रियास्थितिशीलागुणाःकार्यस्वभावम नुपतितुमनुगतुं शीलंयेषांतेतथोक्ता अतएवान्व यशब्देनोक्ता:अथैषा पंचमंरूपमर्थवत्वं विकणेति भोगेति नन्वेवमपिसंतुगुणार्थवंतस्तत्कार्याणाः तुकुतोर्थवलमित्यतनाहगुणातिभौतिकागोघटाद यतदेवं संयमविषयमुवासंयमंतत्फलंचाहतेधि ति भूतप्रकृतयोभूतस्वभावा:संकल्पानुविंधाने भू तानाकियोगिनःसिद्ध्यतीत्यताह बतश्चस्यूलसंयम जपाश्चतस्रःसिद्धयोभवतीत्याइतत्राणिमामहानपि भवत्यणुःलघिमामहानपिलधुर्भूलेषीकातूलइवाका शेविहरति महिमाल्पोपिनागनगगगनपरिमाणो भ पति प्राप्तिःसर्वेभावाःसंनिहिताभवंतियोगिनस्तय' याभूमिष्टानांगुल्यग्रेण स्टशति चंद्रमसंस्वरूपसंय नविनयात् सिहिमादप्राकाम्पमिछानभिधानोनाम्यरू

१७७.
पभूतस्वरून त्योदिभिरभिहतेभमावुन्मज्जति निमत्र
जति च यथोटके समविषयसंयमजयासिद्धिमाह
वशित्वंभूतानिष्टथिव्यादिनि भौतिकानिगोघटादीनि
तेषु वशीस्वतंत्रोभवतितेपात्ववश्यः तत्कारणतन्मात्र
प्रथिव्यादि परमाणु वशीकारत्तकार्य वशीकारस्ते
नयानियथावस्थापयति नानि तथावतिष्ठतेइत्यर्थः
अन्वयविषयसंयमजयासिडिमाह ईशित्टत्वंतेषांभू
तभौतिकानांविजितमूलपकृतिःसन् यःपभवउत्पादो
पश्चाप्ययोविनाशोमश्वव्यूहो यथाववस्थापनं ते
पामीष्टेमर्थवलसंयमासिद्धिमायत्रकामानसायि
वसत्यसंकल्पता विजितगुणार्थववाहियोगीयद्य
दर्थ तयासंकल्पयति तत्तस्मै प्रयोजनाय कल्पते वि
पमप्यन्तकार्यसंकल्प्यभोजमनजीवयतीतिस्यादे
तयथाशक्तिविपर्यासं करोत्येवंपदर्थविपर्यासमपि
कस्मानकरोतितथा चंद्रमसमादिसंकुर्यात् कु
हचसिनीवालीमित्यतचाहनचशक्कोपीति नखल्ले
नेयत्र कामावसायिनस्तत्रभगवतःपरमेश्वरस्या
जामतिक्रमितुमुत्सहतेशक्तयस्तु पदार्थानाजाति के
शकालावस्थाभेदेनानियतस्वभावातियुज्यतेनान
सुतदिनानुविधानमिति एतावष्टाचैश्चर्याणिती
नभिपानति अणिमादिप्रादुर्भावड्सनेनैवनमान
भिघातसिद्धौपुनरुपादानं कायसिद्धिवत् एनत्तत्र

१७०
पवइ सकलविषयसयमफलवत्वज्ञापनाय सुगम
मन्मत् कायसंपदमाह रूपसंपत् वजस्येवसंहन
नमवयव व्यहो दृढो निबिडो यस्यसतथा जितभूत
स्य योगिनइंद्रियजयोपायमाहग्नयः ग्रहणंचस्वरू
पंचास्मिताचान्वयश्चार्थवत्वंचतेषु संयमस्तस्मादि
त्यर्थःगृहीतिम्रहणं तच्च यायाधीननिरूपणमिति
माझंदर्शयतिसामान्यविशेषामेति ग्राह्यमुक्काग्रह
णमाह तथेति वृत्तिरालोचनंविषयाकारापरिणतिरि
तियावत्येत्साहु सामान्यमानगोचरेंद्रिय त्तिरिति
तान्यत्याद नचेति गृह्यतेइतिग्रहणं सामान्यमानगो
चरग्रहण वाडेंद्रियतंत्रहिमनोबाह्ये प्रवर्त्तते अन्य
यांध बधिराधभावपसंगात् तदिह यदिन विशेषत्र
विषयमिंट्रियतेनासावनालोचितोविशेषइतिकर्थम
नसानुव्यवसीये तत्तस्मासामान्यविशेष विषयमित्र
ट्रियालोचनमिति तदेतद्हणमिंद्रियाणां प्रथमरूपहि
तीयरुपमाद स्वरूपंपुनरिति अहंकारोहि सबभागे
नालीयेनेद्रियाण्यजीजनत् अतोयत्तत्रकरणवसामा
न्ययच्च नियतरूपादिविषयत्वं विशेषस्तदुभयमपि
प्रकाशात्मकमित्यर्थः तेषांततीयरूपमिति अहंका
रोहि इंट्रियाणांकारणमिति यत्रंट्रियाणितत्रतेनभ
वितव्यमिति सर्वैट्रियसाधारणासामान्यमिंद्रियाणा
मित्यर्थ: चतुर्थरूपमिति गुणानां हिरूप्यव्यवसाया

१७८ सकत्व व्यवसयात्मकत्वंचतत्रव्यवसेयासकांना यतामास्यायपंचतन्मात्राणि भूतभौतिकानिनिर्मिते व्यवसायात्मकत्वंतुग्रहणरूपमास्थाय साहंकार णींद्रियाणीत्यर्थः शेषसुगमम् एवं रूपेंद्रियजयासि दीराहततोश्च विदेहानामिंद्रियाणां करणभावो वि करणभावः देशःकाश्मीरादिःकालातीतादिविषयः समादिःसान्वयेट्रियजयात्सर्वपकतिविकारवशित्र लंप्रधानजयःताएताःसियोमधुपतीका इत्युच्यते योगशास्त्रनिस्मातैः स्यादेतत् इंट्रियजयादिद्रियाणि सविषयाणि वश्यानिभवंतुप्रधानादीनां तत्कारणा नांकिमायातमित्यताह एताश्चेति करणानामिद्रि याणांपंचरूपाणि ग्रहणाट्रीनितेषांजयात् एतदुक्तं भवतिनेट्रियमात्रजपस्यैता:सिइयोपितुपंचरूप स्पतदंतर्गतंचप्रधानादीति तएते ज्ञान क्रियारूपैश्वर्य हतनः संयमा साक्षात्सारंपर्येणचस्वसिद्धापसंहारसं पादितझाडाद्वारेणयदास्तस्याःपुरुषान्यतारयातेर वांतरविभूतीर्दर्शयति सच नि तरजस्तमोमलत- यावैशारयंततःपरावशीकारसंजोरजस्तमोभ्यामुप पुत्त्वं हि चित्तसत्त्वमवश्यनासीत्तदुपशमेतुनायो गिनोशिनः तस्मिन्वश्वेयोगिनःस्खपुरुपान्यतारख्या तिमानरूतपतिठस्य सर्वभावाधिष्ठाटलं एतदेवाव वणोति सर्वात्मानति व्यवसायव्यवसेयात्मानोजड १८० प्रकाशरूपान्त्यर्थः तदनेन क्रियैश्वर्यमुक्तं ज्ञानश्च र्यमाहसर्वज्ञातत्वमिति अस्याअपिदिविधायाः सि देणग्याययोगिजन प्रसिद्धसंज्ञामाह एषाविशोके ति केशाश्च बंधनानिच कर्माणितानि क्षीणानियस्य सतथासंयमांतराणापुरुषार्थाभासफलत्वात् विवेक ख्यातिसंयमार्थता दर्शयितुं विवेकख्यातेः परराष्ट्र ग्योपजननहारेण कैवल्प फलमाह तल्पं यदा- स्ययोगिनः केशकर्मक्षयेएवं ज्ञानभवति किभू तमित्याहसत्त्वस्यायं विवेकप्रत्ययोधर्मःशेषतत्र तत्र व्याख्यातत्वात्सुगम संप्रतिकैवल्यसाधनेप्रव त्तस्ययोगिनःप्रत्यूह संभवे तन्निराकरणमुपदिश तिस्थागात तानि स्थानानि येषासंतिते स्थानिनो महेंद्रादय नैरूपमंत्रणं तस्मिन्संगश्वस्मयश्वन कर्तव्यःपुनरनिष्टप्रसंगतःतत्रेयंदेवास्थानरुपम नयंते तयोगिनमेकंनिर्झरयितुं यावतोयोगिनःसं भवंति तानतएवाह चलारइति तत्र प्रथमकल्पि- कस्सस्वरूपमाहतत्राभ्यासीनिपवत्तमात्र नपुनः वशीकृतज्योतिर्ज्ञानं परचित्ताटिविषयंय सत- था द्वितीयमाह ऋतंभरपजतिवादमुक्तवतंभ रात्तत्र प्रक्षेति सहिभूतेद्रियाणि जिगीषुःतनीयमाह भतेंद्रियजयीति तेनहिस्थलादिसपमेनग्रहणादि संयमेनचभूतेंट्रियाणिजितानितमेवाहसर्वेषु भा वितेषु निष्पादितेषु भूतेंद्रियजयासरचित्तादिनानादि पुरुतरक्षाबंधायतस्तेभ्योनच्यवतेभावनीयेषु नि ष्पादनीयादिषुविशोकादिषुपरवैराग्यपर्यतेषुकती व्यसाधनवान्सुरुषप्रयत्नस्यसाधनविषयस्यैवसा ध्यनिष्पीदकत्वात् चतुर्थमाहचतुर्थति तस्यहि भगवतीजीवन्मुक्तस्यचरमदेहस्यचित्तपतिसर्गए कोर्थः तदेतेषुयोगिषुउपनिमंत्रणविषयोगिनम वधारयतितत्रमधुमतीमिति प्रथमकलिाकेताव- तमहेंद्रादीनांतस्त्रातिशकैवनास्तिततीयोपितैनापनि मंत्रणीयाभूतेंद्रियवशित्वेनैवतसाप्तचतुर्थेपिपरत वैराग्यसंपत्तेरासंगशंकादूरोसारितेवेति परिशिष्या तद्धितीयएवऋतंभरपजस्तदुपनिमंत्रविषयइति बिहायसं आकाशगामि अक्षयमविनाशिअजरंस दाभिनवमस्मयकरणेदोषमाह स्मयाट्यमिति स यासुस्थितंमन्यो नानित्यतांभावयिष्यतिनतस्यांप णिधास्पतीत्यर्थः सुगममन्यत्कचिल्लचित्संयमातम विस्तासाचननिःशेषज्ञतापितुपकारमात्रविव क्षया यथासर्वैर्व्यजनै त्तमिति अन्नहि यानंतोव्यन नप्रकारास्तैर्मुक्तमितिगम्यतेनतुनिशेषैरिति: स्तित्वनिःशेषवचनःसर्वशब्दःयथोपनीतमन्नंसर्वः मघाशकेनेति । तहिनिःशेषमितिगम्यतेतदिह निःशेषज्ञातालक्षणस्यविवेकजज्ञानस्यत्ताधनसंना

।
१८२
ममाह सनं क्षणपदानिदर्शनपूर्वकमाहयथेतित्र
तोष्टस्यहिप्रविभज्यमानस्पयस्मिन्नवयवेल्पत्वतार
तम्यव्यवतिष्ठते सोपकर्षपर्यतःपरमाणुर्यथा तथा
पकर्षेपर्यतःकालःक्षण पूर्वापरभागविकलकाल
कलेतियावत् तमेवक्षणप्रकारांतरेणदर्शयति याव
तानेतिपरमाणुमात्रं देशमतिकामेदित्यर्थ क्रमप
दार्थमाहतववाहेति तसदेनक्षणापराम्टश्यतेनचे
दृशःक्रमावास्तवः किंतुकाल्पनिकस्तस्यसमाहाररूप
पस्यासुगपदुपस्थितेषुवास्तववेनविचारासहवा
दित्याह क्षणतक्रमयोरिति अयुगपदाविक्षणधर्म
त्वात्क्रमस्पक्षणतमयोरप्यवास्तवत्वं समाहार
स्पनःसर्गिकतंडिकवुध्यतिशयरहिता लौकिकाः
प्रतिक्षणएवव्युलिनदर्शनानांतायेकालमीदृशंवा
स्तवमभिमन्यंततितलिंक्षणोप्पनास्तवोनेसाह
क्षणस्तुवस्तुपतितावास्तवइत्यर्थः क्रमस्यावलंब
नंअवलंबसोस्यारतौतिक्रमेणावलंब्यतेवैकल्पि
केनेत्यर्थः क्रमस्य-क्षणानलंबनत्वेहेतुमाह क्रम
श्वेनि क्रमस्यावास्तवलेहेतुमाहनचेतिचोहत्व
थै यस्तुवैजात्यासहभावमुपेयात्तंप्रत्याहामश्चन
हयोरिति कस्मादसंभवइत्यताह पूर्वस्मादितिउ
पसरसितस्मादिति तत्तिनिदानीशशविषाणायमा
णा पवपूर्वोत्तरक्षणाः नेत्याह येविति अन्वितास्सा
-

१८३
मनसमन्वागताइयथः उपसंहरतितेनेति वर्तमान
स्यार्थक्रियासुस्खोचितासुसामर्थ्यादिति यद्यप्येतन
दिवेकज्ञाननिःशेषभावविषयमित्यग्रेनस्यते
तथाप्यतिसमत्वातप्रथमंतस्यविषयविशेषठप
क्षिप्यतेजाति:लौकिकानांजातिभेदोऽन्यतायाज्ञापक
हेतुःतुल्याजातिगोत्वंतुल्पञ्चदेशःपूर्ववादिःकाला
सीस्वस्तिमसोर्लक्षणनेदःपरमितियोरामलकयोन
स्तुल्या अामलकत्वजाति लादिलक्षणं तुल्सदेशने
स्पमितियातुयोगिज्ञान जिज्ञासुनाकेनचित्पूर्वा
मलकमन्यव्यग्नस्य योगिनोज्ञातरुत्तरदेशे उपाचर्ने
तेउत्तरदेशमामलकंतनोपसार्य पिघायवातात
ल्पदेशत्वेपूर्वमेतदुत्तरमेतदितिप्रविभागानुपपत्ति
प्राज्ञस्पलौकिकस्यत्रिप्रमाणीनिपुणस्यअसंदिग्धेन
चतत्वज्ञानेनभवितव्यविवेकजज्ञानवतोयोगिनःसं
दिग्यत्वानुषपत्ति-अतउक्त सत्रहताततःप्रतिपत्ति
तततिव्याचष्टेविवेकजज्ञानादिति क्षणतक्रमसं
यमानीतंज्ञानकथमामलकंतुल्यजादिलक्षणदेशा
दामलकांतरदिवेचयतीतितिकथमितिउत्त
रमाह पूर्वामलकसहस्णोदेशः तेनसहनिरंतर
परिणामइतियावतउत्तरामलकसहक्षणादेशादर
रामलकनिरंतरपरिणामादिन्नमवतुदेशयोर्भेद-कि
भायातमामलकभेदस्पेसताहतेचालनकेस्वदे-

१८४ शक्षणानुभवमिवेस्वदेशसहितोयःक्षणस्तस्मामल कस्पकालकलास्वदेशेन सहोत्तराधर्यरूपपरिणाम लक्षितासास्वदेवाक्षणस्तस्यानुभव:प्राप्तिर्वाज्ञानं वातेन भिन्नेमलके ययोरामलकयोः पूर्वोत्तराः भ्यादेशाभ्यामौत्तराधर्यपरिणामक्षणमासीत्तयोर्देशां तरीत्तराधयेपरिणामक्षणविशिष्टत्वमनुभवन्संयमी विमिन्तएवात्सेतिसप्रतितद्देशपरिणामपि पूर्वभिन्न देशपरिणामाद्विशिष्टस्यचैतद्देशपरिणामक्षणस्यस यमतःसाक्षाकरणातदिदमुक्तमन्यदेशक्षणानुभ- वस्तुनयोरन्सलेहेतुरिति ६ अनेनैवनिदर्शनेनली | किकपरीक्षकसंवादादिनापरमाणोरपीदृशस्यभेदो योगीश्वर बुद्धिगम्य श्रद्देयइत्याहएतेनेतिअपरेतु वर्णयति वर्णनमुदाहरति यति वैशेषिकाहि नित्यद्र व्यक्त्तयोंत्यानिशेषायाहुः तथाहि योगिनोमुक्ता नतुल्यजातिदेशकालानव्यवधिहितान् परस्परतो भेदेनप्रत्येकंतलेनचपतिपद्यतेतस्मास्तिकश्चिद त्योविशेषति तथाचसएवनित्यानां परमाएवादीना व्याणांभेदकति तदेतत्दूषयति तत्रापीति जाति देशलक्षणान्सुदाहृतानि मूर्ति संस्थानंयथैकं विशुद्धा वयवसंस्थानोपपन्नमपसार्यतस्मिन्नेवदेशेन्यव्यय स्पट्रष्ट कुत्सितावयवसनिवेशउपावर्सते तदातस्य संस्थानभेदेनभेदप्रत्यय:श्रीरं वामूर्तिःतसंबंधेना

१८५
मनासंसारिणांमुक्तात्मनां वाभूतचरेणवादृशताह
शेनभेदतिसर्वत्र भेदंपत्ययस्यान्यथा सिद्धिनीसवि
शेषकल्पनाव्यवधिर्भेदकारणंयथाकुशपुष्करदीप
योर्देशस्वरूपयोरितियतोनातिदेशादिभेदालोकबुद्धि
गम्याअतउक्त क्षणभेदस्तुयोगिबुद्धगम्याएवेतिएवका
रक्षणभेदमवधारयतिनयोगिबुद्धिगम्यवंतैनभूतच
रेणदेहसंबंधेनमुक्तात्मनामपिभेदोयोगिबुद्धिगम्मेठ
नयति यम्यतूक्ताभेदहेतवोनसंतितस्यप्रधानस्य
भदोनास्तीत्याचार्योमेनेयस्मादूचेकृतार्थप्रतिनष्ठमण
नष्टं तदप्यसाधारणत्वादितिनदाहमूर्तिव्यवधीतिउक्तं
तदहेनूपलक्षणमेतत्जगन्मूलस्यप्रधानस्यष्टयत्वंभे
दोनास्तीत्यर्थ तदेवंविषयैकदेशं विवेकजज्ञानस्यद
शयित्वाविवेकजंज्ञानलक्षयतितानविवेकज्ञानमि
तिलक्ष्पनिर्देशः शेषलक्षणसंसारसागरातारयतीति
तारकंपूर्वस्मात्त्रातिभाहिशेषयतिसर्वथाविषमिति
पर्यायाअवांतरविशेषाःअतएवविवेकज ज्ञानपरि
पूर्ण नास्यकचिकिंचित्कथंचित्कदाचिदगोचरइत्य
आस्तातावत् ज्ञानांतरसंघज्ञातोपितावदस्यांशः
तस्मादतःपरंकिंपरिपूर्णमित्याह अस्यैवांशो योगः
दीपः संप्रज्ञातःकिमुपक्रमः किमवसानश्वासाविसा
हमधुमतीमिति ऋतंभरापवमधुमोदकारणत्वा
त् यथोक्तं प्रज्ञाप्रसादमा तिततीमधुमतीधियो

१८६
वस्थातामुपादाययावदस्यपरिसमाप्ति सप्तधापात
भूमिःप्रज्ञाप्रतएवविवेकजंज्ञानंतारकंभवतितदंशस्य
योगप्रदीपस्यतारकत्वादितितदेवपरंपरयाकैवल्य
स्यहेतन्सविभूतीन्संयमानुस्वासत्वपुरुषान्यताज्ञान
साक्षात्कैवल्यसाधनमित्यत्रसत्रमवतारयतिप्राप्त
तिविवेकजंज्ञानंभवतुमावाभूत् सत्वपुरुषान्यता
ख्यातिस्तुकैवल्यपयोजिकेत्यर्थःसत्यमिति तिसा
त्रसमाप्तौ ईश्वरस्यपूर्वोत्तैः संयमै नक्रियाशक्तिम
तोऽनीश्चरस्पवासमनतरोक्तेनसंयमेनविवेकजः
ज्ञानभागिनतरस्यचानुसन्नज्ञानस्यनविभूतिषु
काचिदपेक्षास्तोत्साहनहीति ननुयद्यनपेक्षिता वि
भूतयःकैवल्पव्यर्थस्तर्हितासामुपदेशइत्यतमाह
सखशुद्धिद्वारेणेतिद्धभूतलक्षणे ततीयानात्यंत
हतक्कैवल्पविभूतयःकिंतुनसाक्षादित्यर्थः ज्ञान
विवेकजमुपक्रांतं यच्च पारंपर्येणकारणं तदीपचारि
कंनमुख्यं परमार्थतस्तुरख्यातिरेवमुरव्यमित्यर्थः ज्ञा
नादितिप्रसंरव्यानादित्यर्थ: अत्रांतरंगान्यंगानिपरि
णामाप्रपंचिताःसंयमाद्भूतिसंयोगस्तासुज्ञानविवे
कजमितिपादार्थसंग्रहश्लोकः॥तिश्रीवाचस्पद
तिमिअविरचितायोपातंजलभाष्यव्याख्यायांतत्ववै
शारयाविभूतिपादस्वतीयःसमाप्तः३॥ ॥७॥ त
देवप्रथम द्वितीय तृतीयःपादैःसमाधितसाधनतहि

भूतयप्राधान्येनव्युसादिताः इतस्तुप्रासंगिकमीपो द्वातिकंचोक्तंइदानींतहेतुकंकैवल्पव्युत्पादनीयन चैतकैवल्यभागीयचित्तपरलोकंचपारलौकिकविज्ञा नातिरिक्तंचित्तकरणकसुरखाद्यात्मकशब्दाद्युपभोक्ता रमात्मानंचपसंख्यानपरमकाष्टांच विनाव्युत्पायश क्यवक्तमितितदेतत्सर्वमत्रपादेव्युत्सादनीयइतर चप्रसंगादुपोद्धाताहातत्रप्रथमंसिद्धचित्तेषुकैवल्य भागीयचित्तंनिर्धारयितुकामःपंचतयों सिद्धिमाह जन्मौषधिमंत्रतपःसमाधिजाःसिद्धयःव्याचष्टे देहांत रितेतिखोपभोगभागीयाकर्मणोमनुष्यजातीयात्र चरितात्कृतश्चिन्निमित्तात्लब्धपरिपाकाक्वचिदेव निकायेजातमात्रस्पैवदिव्यदेहांतरितासिद्धिरणिमात्र याभवतीतिओषधिसिहिमाह असुरभवनेषितिमनु व्याहिकुतश्चिन्निमित्तादसुरभवनमुपसंप्राप्तकमनी याभिरसुरकन्याभिरुपनीतरसायनमुपयुज्याजरामर णत्वमन्याश्चसिद्दीरासादयति इहैववारसायनोपयो गेनयथामांडव्योमुनीरसोपयोगाहिंध्यवासीतिमंत्रसि दिमाहमंत्रैरितितपःसिड्मिाहतपसेतिसंकल्पसिद्धि भाहकामरूपीतियदेवकामयतेणिमादितदेकपदेस्य भवतीतिमनकामयतेश्रोतुवामंतुवातत्र तदेवशृणो तिमनुतेचेतिमादिशब्दाद्दर्शनादयःसंग्रहीनाति समाधिजाःसिद्धयो व्याख्याताअधस्तने पादे अ-

१५८
यचतसर्थसिद्धिष्वोषधादिसाधनासुतेषामेवकार्यद्रि
याणाजात्यंतरपरिणतिरिष्यतेसापुनर्न नावदुपादान
मात्रातूनहितावन्मात्रमुपादानन्यूनाधिकदिव्यादि
मभावस्पभवतिनोखल्वविलक्षणं कारणकार्यवेल)
क्षण्यायालमाऽस्याआकस्मिकत्वंभूदित्याशक्यपूर
यित्वासत्रंपठति तत्रकार्येद्रियाणामन्यजातीय परि
णतानांजात्यंतरपरिणामापकत्यापूरात्मनुष्यजाति
परिणतानांकापेट्रियाणां योदेवतिर्यगजातिपरिणा
मासखलुपकत्यापूरात्कायस्याहिप्रकृतिःष्टथिव्या
दीनिभूतानिभूतानिइंद्रियाणांचप्रकृतिरस्मितातद
वयवानुपवेशनापूर तस्माद्भवतितदिदमाहपूर्वप
रिणामेतिननुयथापूरेणानग्रहाकस्मात्सुनरसौनसदात
नइत्यतत्राहधर्मादीति तदनेनतस्यैवशरीरस्पबाल्प
कौमारयौवनवाईकादीनिचन्यग्रोथपानायान्यग्रो
पतरुभावश्च वन्हिकणिकायास्तणराशिनिवेशिता
यावाप्नोद्भवालासहस्रसमालिंगितगगनमंडलत्वं
चव्याख्यातंप्ररुत्सापूरादित्युक्तंतनेदसंदियनेकिमा
पूरवकृतीनांस्वाभाविकोपर्मादिनिमित्तावेतिकिया
तसतीपिप्रकृतिषुकदाचिदर्मादिनिमित्तश्रवन
णाच तन्निमित्तएवेतिषाप्तएवाप्तवाह निमित्तं
क्षेत्रिकवत् सत्यधर्मादयोनिमित्तंनतुपयोजकाःते
पामपि प्रतिकार्यत्वातन्वकार्यकारणंषयोज

तिसंधानंचनस्यातामितितनोतरसूत्रप्रवास १८ यति तस्यतदधीनोसत्तितया कारणपरतंत्रत्वात्स्व तंत्रस्यचपयोजकत्वात् नखलुकुलालमंतरेणदेड चक्रसलिलादयत्पिसितेनासन्नेनवाघटेन प्रयुज्ये ते किंतुस्वतंत्रणकुलालेनचपुरुषार्थापि प्रवर्तक कि तुतदुद्देशेनेश्वर उद्देशतामात्रेणपुरुषार्थःप्रवर्तन कइत्युच्यते उत्सित्सारत्वस्यपुरुषार्थस्याव्यक्तस्य- स्थितिकारणत्वंयुक्तं नवताधर्मादीनामनिमित्त ताप्रतिबंधापनयनमात्रेण क्षेत्रिकवदुपपत्तेरी- श्वरस्यापि धर्माधिछानार्थप्रतिबंधापनयएवव्या पारोवेदितव्यःतदेतन्निगदव्याख्यातेनभाष्येणोक्तं प्रकृत्यापूरेणसिद्धीःसमर्थसिद्दिनिनिर्मितनानाका यर्त्तिचित्तैकत्वनानात्वविचारयति यदालितियत्र नानामनस्त्वेकायानांप्रतिचित्तमभिवायभेदादेका भिप्रायानुरोधश्वपरस्परप्रतिसंधानचनस्यातांपुरु पांतरवत्तस्मादेकमेवचित्तंप्रदीपवहिसारितया वहूनपिनिर्माणकायान व्याप्नोतीतिप्राप्ताह नि मोणचित्तान्पस्सिनामात्रात्यद्यावजीच्छीरतत्स वमेकैकासाधरणचित्तान्वितंदृष्टं तव्ययाचैत्रमैत्रा दिशरीरंतथाच निर्माणकायाइनिसिद्धं तेषामपि जातित्विकमनइत्यभिप्रायेणाह अस्मितामात्र- मिति यदुक्त मनेकचित्तत्वेएकाभिषायानुरोधश्व

१००
देप्रयोजकचित्तमेकमनेकेषाअभविष्यदेवदोषोय
दिचित्तमेकनानाकायवर्तिमनोनायकननिरमास्य
तन्निर्माणेखदोषःनचैकं गृहीत्वा कृतप्रातिस्विकर्म
नोभिः कृतंवानायकनिर्माणन निजस्यैव मनसो
नायकवादितिवाच्यं प्रमाणसिदस्य नियोगपर्यन
योगानुपपत्तेरितिअन्नपुराणभवतिएकस्तुप्रभुश
त्यावै बहुधाभवतीश्वरभूत्वायस्मात्तु बहुधाभत्र
वत्येकःपुनस्तुसः तस्माञ्च मनसोभेदाजायतेचैत
एवहिएकधासद्विधाचैवत्रिधाच बहुधापुनः योगी
श्वरःशरीराणिकरोतिविकरोतिच प्राप्नयादिषया
कैश्चिकैश्चिदुग्रंतपश्चरेत् संहरेचपुनस्तानिक
योरश्मिगणानिवेतितदेतेनाभिप्रायेणाह बहू
नाचित्तानामिति तदेवमुदितेषुपंचसु सिद्धचित्त
अपवर्गभागीयंचित्तनिर्धारयति तत्रध्यानजम
नाशयं आशेरतझ्याशयाः कर्मवासना केशवा
सनाश्चतएतेनविद्यतेयस्मिन् तदनाशयचित्तं अ
पवर्गभागीयंभवतीत्यर्थःयतोरागादिनिबंधनाम
त्तिर्नास्तिअतोनास्तिपुण्यपापाभिसंबंधाकरमान
त्पुनारागादिजनितापरत्तिनास्तीत्यतआह क्षीण
क्लेशत्वादितिध्यानजस्यानाशयस्य मनोतरेभ्योविशे
पदर्शयितुमितरेषाभाशयवतामाह इतरेषात्विति
तत्रैवचहेतुपरसत्रमवतारयति यतइति कर्माशु

११ काकमामितरेषामाशयवतामाहइतरेषापदंस्था- नचतुषु समवेताचतुष्पदायट्यावहिःसाधनत्र साध्य तत्र सर्वत्रास्तिकस्यचिसीडा नदि बीमादि साधनपि कर्मणि परपीडानास्ति अवघातादिसम मेपिपीलिकादिवधसंभवात् अंततोबीजादिवर्धन स्तबादिभेदोत्सत्तिप्रतिबंधात् अनुग्रहश्चदक्षिणा दिनाब्राह्मणादेरिति शुक्कातपःस्वाध्यायथ्यानवता मसंन्यासिनाशुकृत्वमुपपादयति साहीनिअभुक्का कश्मासन्यासिनोसन्यासिनोदर्शयतिक्षीणेतिकर्म सन्यासिनोहिनकचिरहिःसाधनसाध्येकर्मणिप्रव ना तिनवेषामस्तिकामा कर्माशयःयोगानुष्ठान साध्यस्य कर्भाशयफलस्पश्चरेसमर्पणानशुक्ः क. माशयः निरत्ययफलोहिशुक्उच्यते यस्सफलमेव नास्ति कुतस्तस्य निरत्ययफलंइत्यर्थः तदेवं चतु ष्टयोकर्मजातिमुक्तां कतमाकस्पत्सवधारयति न- त्राशुकूभितिकर्माशयं विविच्य क्केशाशयगतिमा हततस्तहिपाकानुगुणानामेवाभिव्यक्तिर्वासनानां यज्जातीयस्पपुण्यजातीयस्यापुण्यजातीयस्य वाक मणो यो विषाको दिव्योवानारकोवाजात्यायुभीग: स्तस्मविपाकस्यानुगुणाःताएवाहयावासना:कमे विपाकमनुशेरतेअनुकुईति दिव्यभोगजनिताहि- दिव्यकर्मविपाकानुगुणावासनाः नहिमनुष्यभोग

१२२
वासनाभिव्यक्तौ दिव्यकर्मफलोपभोगसंभन तस्मा
स्वविपाकानुगुणा एववासना कर्माभिव्यंजनीया
इतिभाष्यार्थ: स्यादेतत् मनुष्यस्य प्रापणानंतरम
धिगतमा रमावस्यांनंतरतयामनुष्य वासनाया ए
वाभिव्यक्त्या भवितव्य नखल्वस्तिसंभवायद तरः
दिवसानुभूतं नस्मयेते व्यवहित दिवसानुभूतस्म
यत इत्यतआहजातिदेशकालस्त्रात् भवतुं वषदंश
वासनायाजासादिव्यवधिस्तथापितस्याः फलत
यानंतर्यवर्ष देशविपाकेनकर्मणातस्या एवं स्व
विपाकानुगुणाया अभिव्यक्ती तत्स्मरण समुसादा
दित्याह वषट्शविपाकोदयइति उत्यस्मादित्युद
यः कर्माशयःपुनश्चस्वव्यजकाजनएवउदयात् अ
भिव्यज्येत विपाकारंभाभिमुखः क्रियतेत्यर्थः अभित्र
(संस्कार कियाउपादायगृहीत्वा मन्येत यदिव्यज्ये
तस्वत्रिपाकानुगुणाएनवासना गृहीत्वाव्यज्यते
सर्थः प्रानतर्यमेव फलतःकारणेद्वारकभुपपाये।
कार्यहारकमुपपादयति कुतश्च स्मृतीति एकरूप
तया सादृश्य तदेवाह यथेति ननु अनुभवसरूपात
विसारकार:तथासत्पनुभवा विशारवयेतेपिवि
शरारवः कथं विरभाविनेनुभवायकसेरन्नित्य
तत्राहतेच कर्मवासनानुरूपाः यथाऽपूर्वस्थायि
णिककर्मनिमित्तमपि एवं क्षणिकानुभवनिमित्तोपि
:

१९७
निमित्तविभजतेनिमित्तंचेतिआदिग्रहणेनेद्रियः
धनादयोगृझते श्रद्धावीत्यत्रापि वीर्यस्मसादयोग
ह्यते श्रोतरत्वेसंमतिमाचार्याणामाह तथाचोक्तवि
हारोव्यापारःप्रकृष्टंशक्तयोर्वाह्याभ्यंतरयोर्मध्येज्ञा
नवैराग्येतजनितोध केनवायसाध्येनधर्मेणाति
शय्येतेअभिभूयेतेज्ञानवैराग्यजाववधौतमभिभ
वत जीवभावादपनयतसर्थः अत्रैवसुप्रसिद्ध ।
मुदाहरणमात् ॥ दंडकारण्येतिअयैताश्चित्त
वत्तयोवासनाश्चानादयश्चेत्कथमासामुछेदोन
खलुचितिशक्तिरनादिरुलियतेइत्यतआहहेतुफा
लाभावःअनादेरपिसछेदोदृष्टः तद्यथाऽनागतत्वस्ये
तिसव्यभिचारवादसाधनंचितिशक्तिस्तुविनाशका
रणाभावात् नविनश्यतिनत्वनादित्वात् उक्तंचवा
सनानामनादीनामपि समुछेदे कारणंसूत्रेणेति॥
अनुग्रहोपघातावपिधर्माधर्मादिनिमित्तमुपलक्ष्य
तः तेन सुरापानादयोपिसंग्रहीताभवंति नेत्रीनायि
काअत्रैवहेतुमाहमूलमितिपत्युसन्नतावर्तमान
तानतुधर्मस्वरूसोसादः अत्रैवहेतुर्नहीतियदभि
मुखीभूनंवस्तुकामिनी संपर्कादिव्यापकाभावेंव्या
प्यस्याभावतिस्त्रार्थः उत्तरसत्रमवतारयितुंशक
ते नास्तीतिश्रमततितसंपातायात निदर्शनाय
वाअतीताधर्माणां नासतामुसादोनसत्तांविनाशः

किंतुसंतामेवधर्माणांमध्वभेदएवोदयव्ययाविति
सूत्रार्थ:अनुभूतापाप्तायेनव्यक्तिस्तत्तया संप्रतिव्यं
तिनास्तीतियावत्ततंञ्चत्रैकाल्येपिधर्म सन्नित्या
यदिचेतिनंद्यसन ज्ञानविषयःसंभवतीतिनिरु
याख्यत्वात् विषयानभासहिविज्ञान नासतिविष
येभवतित्रैकाल्पविषयंचविज्ञानयोगिना अरमन
दादीनांचविज्ञानमसतिविषयेनोसन्नस्यातउत्स
द्यतेच तस्मादतीतानागतेसामान्यरूपेणसमनुगने
स्तिइति एवमनुभवतोज्ञानविषयसत्वे हेतुरुक्तउद्दे
श्यत्वादप्यनागतस्यविषयत्वेन सत्वमेवेत्याह किं
चभोगभागीयस्येति कुशलोनिपुण: अनुष्ठेयपिव
यद्यन्निमित्त तत्सर्वनैमित्तिकसत्त्व विशेषमाधत्ते
यथांकाडलाववेदाध्यायादयः नखल्वेतेकांडलावा
दयोऽसंतमुत्पादयति सतएवंतु तत्प्राप्तिविकारोकु
विति एवंकुलालाट्योपिसतएवघटस्पवर्तमान'
भावहेतवदयाहस्तञ्वेतियदितु वर्तमानत्वाभा
वादतीतानागतयोरसत्त्वंतभा वैतमानस्याप्यभा
किंमतीतांनांगतत्वाभावात्स्वार्थविशिष्टतयातुस
बंत्रयाणामप्यविशिष्टमित्यभिप्रायेणाहं धर्नीचे-
तिप्रत्येकमवस्थानप्रत्यवस्थितिरिति ट्रव्यतति
द्रव्यधर्मिणीसार्वविभक्तिकस्तंसि यद्यतीतानाग
तावतीतानागनत्वेनस्तांतर्हि वर्तमानसमये तत्वा

पर
।
भावान्नस्यातामिसतमाह एकस्यतिप्रकृतमुपस
हरतिनाभूत्वाभाति स्यादेतत्अयंतुनानाप्रकारो
धर्मिधर्मावस्था परिणामरूपो विश्वभेदप्रपंचोनप
धानादेकस्मादवितुमर्हति नविलक्षणातकारणा
त कार्यभेदसंभवइयतआहतेन तेव्यध्वानोधर्मा
व्यक्ताश्चसूक्ष्माश्चगुणात्मानोनत्रैगुण्यातिरिक्तमे
धामस्तिकारणवैचित्र्यंतु तदाहिताऽनादिक्केशवा
सनानुगताहैचित्र्यात् यथोक्तं वायुपुराणे वैश्वरू
प्यात्मधानस्यपरिणामोयमद्धतइतिव्यक्तानारथि
व्यादीनामेकादशेंद्रियाणांचर्तमानानामतीताना
गतत्वंषविशेषायथायोगभवतिसंप्रति विश्वस्य
नित्यानित्यरूपेविभजन नित्यरूपमाहसर्वमिदनि
तिदृश्यमानं संनिवेश:संस्थानभेदवान्परिणाम
सर्थ अनैवषष्टितंत्रशास्त्रस्यानुशिष्टिःमायेवतुन
मायासुतुलकंविनाशियथाहिमायान्हायैवान्यथा
भवति एवं विकाराप्रप्याविर्भावतिरोभावधर्माणः
पतिक्षणमन्यथाप्रतिनित्यतयामाया विधर्मेणप
रमार्थतिभवतु त्रैगुण्यस्पेयं परिणामवैचित्र्यं एक
स्तुपरिणाम प्रथिवीयमितिवातोयमितिवाकुता
मनएकत्वविरोधादित्याशंक्यसूत्रमवतारयति
यदातु सर्वेगुणातिपरिणामवंबहूनामप्येकापार)
णामोदृष्टः तद्यथागताभ्वमहिषमातंगानास्मानि

२०० क्षिप्तानामेकोलवणत्वजातीयलक्षण:परिणामःव तितैलानलानांचपदीपति एवंबहुत्वेपि गुणाना परिणामैकत्वंततस्तन्मात्रभूतभौतिकानां प्रत्येकं तत्त्वमेकत्वं ग्रहणात्मकानांसत्वप्रधानतयाप्रका शात्मनामहंकारावांतरकार्याणांकरणभावेनेकाप रिणामाश्रोत्रमिंद्रियं तेषामेवं गुणानांतमःप्रधानत याजडत्वेन ग्राह्यामकानांशब्दतन्मानभावेनैकः परिणामःशब्दोविषयःशब्दइतिशब्दतन्मात्रंविष यतिजडत्वमादनतुतन्मात्रस्य श्रोत्रविषयत्वसं भवति शेषंसुगमंअथविज्ञानवादिनवैनाशिक मुथापयतिनास्त्यर्थोविज्ञानविसहचरइति यदिदि भूतभौतिकानि विज्ञानमात्रादिन्नानि भवेयुस्ततस्त दुसत्तिकारणमीदृशंप्रधानकल्पेतनतुतानि विज्ञा नातिरिक्तानिसंति परमार्थतः तत्कथं प्रधानकल्प- नंकथंचग्रहणानामिद्रियाणामहंकारविकाराणां कल्पनेतितथाहिजडस्यार्थस्पस्वयमप्रकाशत्वान्ना स्त्यर्थोविज्ञानविसहचरस्साहचर्यसंबंध तदभावो विसहचर चिरभावार्थ विज्ञानासंबंधी नास्तिति व्यवहारयोग्यइत्यर्थः अस्तितुज्ञानमर्थविसहच रंतस्यस्वयंप्रकाशकवेनस्वगोचरस्तिताव्यवहारेक तैव्येजडमर्थप्रत्यपेक्षाभावात्तदनेनवेयत्वसहापलं भनियमौसूचितौविज्ञानवादिनातौचैवंप्रयोगमारो

२०१
हतःयदेद्यते येनवेदनेन तत्ततोनभिद्यते यथाज्ञान
स्यात्मा वेद्यतेचभूतभौतिकानीतिविरुद्धव्याप्तोपल
ब्धिःनिषेध्यभेदविरूद्धनाभेदेनव्याप्तंवेद्यत्वंदृश्य:
मानेस्वेव्यापकमभेदमुपस्थापयंत्तविरुद्धभेदंपति
क्षिपतीति तथायद्येननियतसहोपल तत्ततानभिद्या
तेयथैकस्माचंद्रातद्वितीयश्चंद्र नियतसहोपलंभश्या
योज्ञानेनेतिव्यापकविरुद्धोपलब्धिःनिषेध्यभेद
व्यापकानियमविरुद्धोनियमोऽनियमंनिवर्तयंत्र
स्तह्याप्तंभेदंप्रतिक्षिपतीतिस्यादेतदर्थश्वेन्नभिन्नो
ज्ञानातकथं भिन्नवत्प्रतिभासतइत्यताहकल्पि
तमितियथाहुनाशिकाःसहोपलभनियमादभे
दोनीलतद्वियोःभेदञ्चभ्रांतिविज्ञानैदृश्यदंदाविवा
हयेति कल्पितत्वविशदयति ज्ञानपरिकल्पनेति
निराकरोति तेतितेकथं श्राद्धेयवचनास्युरितिसं
बंधःप्रतिज्ञानमुपस्थितंप्रत्युपस्थितंकयंतथेतिय
थायथावभासतेदंकारास्पदत्वेनतथातथास्वयम्
पस्थितनतुकल्पनोपकल्पितविज्ञानविषयताप
नं स्वमहात्म्येनेति कारणत्वं विज्ञान प्रत्यर्थस्यदर्श
यति यस्मादर्थेनस्वकीययाग्रायशक्त्या विज्ञानमत्र
जनितस्मादर्थस्पनादकंतदेवभूतं वस्तुकथमप्त
माणासकेनविकल्पविज्ञानवलेन विकल्पस्याप्ता
माणिकत्वात्तलस्यापि तदात्मनोम्नमाणासका
-

२०२ त्वतेनवस्तुस्वरूपमुसज्योपसतरूत्वाउपगृह्येति कचित्पाउ-तत्रापिसाएवार्थ-नदेवापलपंतःश्रद्धात व्यवचनास्युरिति इदमत्राकूतंसहोपलभानियम श्ववेद्यत्वंचहेतुसंदिग्धव्यतिरेकतया कातिको तथाहिज्ञानाकारस्य भूतभौतिकादेर्यदेतत् बाह्य त्वंस्थूलत्वंचभासतेनतेज्ञानेसंभवतःतथाहिनाना देशव्यापितास्थौल्यं विछिन्नदेशताचबाह्मत्वंन्चे- कविज्ञानस्य नानादेशव्यापिताविछिन्नदेशताचो पपद्यते तद्देशत्वात्तद्देशत्वलक्षणविरुद्धधर्मसंसर्ग स्यकत्रासंभवासंभवेवात्रैलोक्यस्यैकत्वप्रसंगात् अतएवास्तुविज्ञानभेदतिचेत्तभोःपरमसं- रामगोचराणा प्रत्ययानांपरस्परवातोनभिज्ञानांस्त्र गोचरमानजागरूकाणांकुतस्त्यायंस्थलावभासः नच विकल्पगोचराभिलापःसंसर्गाभावात्नचस्थू लमालोचितंयतस्तदुपाधिकस्य विशदताभनेत्तस्ट ठभाविनःनचाविकल्पवत् विकल्पोपिरखाकारमा वगोचरस्तस्यचास्थूलत्वात्नस्थूलगोचरोभवितुम हति तस्माद्वालेच प्रत्ययेस्थलस्य बाह्यस्यचासंभः वादलीकमेतदास्थातव्यं नचालीकं विज्ञानादभि न विज्ञानस्यतहत तुलत्वत्रसंगात्तथाचवेद्यत्व- स्थाभेदव्याप्यत्वाभावात् कुतोभेदप्रतिपक्षत्वंसहो पतंभनियमञ्चसदसतोरिवविज्ञानस्थौल्ययो.स

२०३
तोरपिस्खमावाहाकुतश्चिप्रतिबंधाोपपत्स्यते व
स्मादनकांतिकबादेती हेत्वाभासोविकल्पमात्रमे
वबाह्याभावे प्रसुवातेनचप्रत्यक्षमाहात्म्यंविकल्प
मात्रेणाऽपोयते तस्मात्साधूतंकथमप्रमाणात्मके
नक्किल्पज्ञानबलेनेति एतेन प्रत्ययत्वमपिस्वप्ना
दिप्रत्ययदृष्टांतेननिरालंबतत्त्वसाधनमपास्तं प्रमे,
यविकल्पस्त्ववयविव्यवस्थापनेनप्रत्युक्त विस्त
रस्तुन्यायकणिकायामनुसरणीयतितदिहरू
तविस्तरेणेति ३ तदेवमुत्सत्रभाष्यरुद्विज्ञानाति
रिक्तस्थापनेयुक्तिमुक्तासौत्रीयुक्तिमवतारयतिक
नवैतदितिवस्तुपंथायन्नानालेयस्यैकत्वंतत्ततो
त्यंत भिद्यतेयथाचैत्रस्पज्ञानमेकं भिन्नेभ्योदेवदत्त
विस्मुमित्रमैत्रप्रत्ययेभ्योभियतेज्ञाननानाखेपिचा
र्थोनभिद्यतेतिभवतिविज्ञानेभ्योन्याअभेदश्वार्थ
स्यज्ञानभेदेपिप्रमाणांपरस्परप्रतिसंधानादव
सीयतेअस्तिहिरक्तद्दिष्टविमूढमध्यस्थानमेक
स्यायोषितिप्रतीयमानायां प्रतिसंघानंयालयात
श्यतेसैबमद्यापीतितस्माइस्तसाम्ये चित्तभेदाः
त ज्ञानभेदान्तयोरर्थज्ञानयोर्विभक्त पंथा: स्वरूप
भेदोपायःसुखज्ञानकातायांकांतस्यसपलीनाः
खज्ञानं चैत्रस्यतामविंदतोमूढज्ञानविषादःस्सादे
तत्यएकस्यचित्तेनपरिकल्पितकामिनीलक्षणो

२०४ थे.तेनैवान्येषामपिचित्तमुपरज्यते इतिसाधारणमु पपद्यतेन्त्यताह नचान्येति तथासत्येकस्मिन्नी लज्ञानवति सर्वपवनीलज्ञानवंतःस्युरितिनन्व- र्थवादिनामप्येकार्थः कथंसुखादिभेदभिन्नविज्ञान हेतुर्नवविलक्षणात्कारणात्कार्यभेदोयुक्तइत्यता हसाख्यपक्षति एकस्यैवबायस्यवस्तुनस्वैगुण्य परिणामस्यत्रैरूप्यमुपपन्नम् एवमपिसर्वेषामनि शेषणसुखदुःखमोहात्मकंविज्ञानस्यादित्यता हधर्मादिनिमित्तापेक्षरजःसहितसत्त्वधर्मापेक्ष सुखज्ञानजनयतिसत्त्वमेवतु विगतरजस्कं विद्या पिक्षं माध्यस्थ्यज्ञानमिति तेवधर्मादयोनसर्वेसर्व पुरुषसंति किंतुकश्चित्वचिदिति अभ्युपपन्ना व्यवस्थेति अत्रकेचिदाहुःप्राचादकाःज्ञानसहभरेखा योभोग्यत्वात्सुखादिवदितिएतदुक्तंभवतिभनत्वों ज्ञानात्व्यतिरिक्त तथाप्यसोजडत्वात्नज्ञानमंतरे णशयःप्रतिपत्तु ज्ञानेनतुभासनीय तथाच ज्ञान- समयावास्तितान्यदाप्रमाणाभावादिति तदेतदु सतावदूषयतिभाष्यकारस्तएतया द्वारेतिवस्तु खलुसर्वचित्तसाधारणमनेकक्षणपरंपरोझमान | परिणामात्मकमनुभूयते लौकिकपरीक्षकैतच्चे- दिशानेनसहभवेत् न्यूनमेवंविधमेवचेदिदमंश स्योपरिकोयमनरोधोयेनसोपिनापन्दयेतेत्यर्थः .

२०५ मावाभूदिदमशस्यापन्हवोज्ञानसहभरेवास्त्वर्थः तत्रा प्याहनचैकंकिंस्यात् यद्विघटनाहिचित्तंतयदा पट द्रव्यव्यग्रतया नघटेवतेते यहा विवेकविषयमासी त् तदेवच निरोधसमापद्यततदा घटज्ञानस्य वा वि वेकज्ञानस्यवाअभावाहिवेकोवा घटोवा ज्ञान दमानजीवनस्तन्नाशान्नष्टावस्यादित्याह एक चित्तेति किंततस्यात् नस्यादित्यर्थः ४ संबध्यमान- चचित्तेनतइस्तुविवेकोवा घटोवा कुतउसयतनि यसकारणान्वयव्यतिरेकानुविधायिभावानिहिका र्याणिनस्वकारणमतिनहँकारणांतरावितुमीश |तेमाभूदकारणलेलेजोकादाचिकत्वव्याघातः नन्व तज्ज्ञानकारणमेवतत्कारणमितियुक्तंभाशामोद कस्यमोदकस्य चोपयुज्यमानस्सरसवीर्यत्रिपाका दिसाम्यप्रसंगाततस्मात्साधूक्तंसंबध्यमानवापुन श्चित्तेनेतिअफ्चियोयोऽर्वाग्मागाससर्वोमध्यपरक भागव्याप्तःशानाधीनेसद्भावेवस्थान्नुभूयमानखा मध्यपरभागों नस्ततिव्यापकाभावादर्वाग्भा नापिनस्यात् इत्यर्थाभावात् कुतोज्ञानसहभूरर्थ इसाहयेचात्येति अनुपस्थिताअज्ञाता: उपसहर तितस्मादिति सुगमशेषस्यादेतत् अर्थश्वेत्स्वतंत्र सचज स्वभावतिनकदाचित्रकात प्रकाशने वाजडत्वमप्यस्यापंगतमितिभावोप्यपगतु नजा

२०६
उस्वभावमपहायभावोवर्तितुमर्हति नचेंट्रियायाधे
योजडस्वभावस्यार्थस्यधर्म प्रकाशनतिसांपतम्
अर्थधर्मवेनीलत्वादिवत् सर्वपुरुषसाधारणत्येक
कशास्त्रार्थज्ञति सर्वएवं विद्वांसःप्रसत्परन्नजा
लम:कश्चितिनचातीतानागतयोर्धमपलुत्पन्नो
युक्त तस्मास्वतंत्रोर्थउपलभविषयतिमनोरथमा
नमेतदिसताह तज्ञातंजडस्वभावीप्यर्थद्रि
यघनाडिकयाचित्तमुपरजयति तदेवंभूतं चित्तदपी
णमुपसंक्रांतप्रतिविनाचितिशक्तिश्चित्तमर्थोपरक्त
चितयमानार्थमनुभवतिनंवबैकिंचित् प्राकट्या
दिकमाधत्तेनाप्यसंवदालित्ते तसतिर्विवसंक्रांते
स्तबादितियद्यपिच सर्वगतत्वाच्चित्तस्यचेंद्रियस्प
चाहंकारिकस्य विषयेणास्तिसंबंधः तथापि यत्र
रीरेवत्तिमच्चित्तंतेनंसहसंबंधोचिषयाणामित्यय:
स्कांतमणिकल्ला युक्तआमासथर्मकंचित्तमिति
इंट्रिमप्रनाडिकयाभिसंवध्योपरंजयति अतएवचि
तपरिणामीत्साहवस्तुनतितदेवंचित्तव्यतिरेकिण
मर्थमवस्थाप्यतेभ्यःपरिणतिधर्मकेभ्याव्यतिरिक्तमा
मानमादर्शयितुतधर्म्यपरिणामिलमस्यांपूर
यित्वासत्रंपटति यस्यतुतदेववित्तविषयस्तस्यसदापार
गामिला सितमूढविक्षिप्तेकाग्रतावस्थितंचित्तमानि
विधासर्वदापुरुषणानुभूयते वृत्तिमत्तत्कस्पहेतो

यतःपुरुषोपरिणामी परिणामित्वेचितवसुरुषोपि ज्ञाताज्ञातविषयोमवेत् ज्ञातविषयएवत्वयं तस्मा दपरिणामीततश्च परिणामिभ्योतिरिच्यतेतितदेत दाह्यदिचित्तवदिति सदाज्ञातत्वंतुमनसःसंरचिक स्यतस्ययप्रभुःस्वामीभोक्तेतियावततस्पप्रभोः पुरु पस्यापरिणामित्वमनुमापयतितथाचापरिणामिनस्त स्यपरिणामिनश्चिन्तात् पुरुषस्यभेदतिभावःअत्र विनाशिकमुखापयति स्यादाशंकेति अयमर्थ स्पादेवं यदिचित्तमात्मनोविषयस्यात् अपितुस्वप्रकाशमे तविषयाभासं पूर्वचित्तंप्रतीत्यसमुत्पन्नतत्कृतःपु रुषस्पसदाज्ञातविषयत्वंकुतस्तरांवापरिणामितया परिणामिनश्चितादेदति नतवात् भवेदेतदेवंयदि स्वसंवेदनचित्तस्यान्नतलेतदस्तिततिपरिणामितया नीलादिवदनुभवव्याप्पंयच्चानुनवव्याप्यनतत्वा भासंमवितुमर्हतिरवात्मनिरत्तिविरोधात्नहितदेव क्रियाचकर्मचकारकंचनहिपाकपच्यतेल्दिावा लिप्यतेपुरुषस्वपरिणामीनानुभवकमैतिनास्मिन् स्वयंप्रकाशतानयुज्यतेअपराधानप्रकाशताबस्य स्वयंप्रकाशतानानुभ भवकर्मतातस्माद्दश्यत्वातदर्शन कर्मचितंनखाभासंत्रात्मप्रकाशप्रतिबिंबितस्यैव- क्तिस्पतहत्तिविषयाःप्रकाशंततिभावः ननुदृश्यो विस्तपंप्रकाशश्चनहियथाघटाट्योग्निनायलने

२०६
एवमग्निरग्न्यंतरेणेत्यतयाहनचाग्निस्त्रेतिकस्मात्न
हीतिमानामाग्निरत्यंतरात्प्रकाशिष्टविज्ञानात्तुप्रका
शततिनस्वयंप्रकाशतिन व्यभिचारड्यर्थ:-
काशश्यायमितिअयमिति पुरुषस्वभावात्प्रकाशा
व्यवछिनत्ति क्रियारूप प्रकाशतियावत् एतदुक्तं
भवतियायाक्रियासासासर्वाकर्टकरणकर्मसंवंधे
नदृष्टायथापाके टेष्टश्चैत्राग्नितंडुलसंबंधेनतथा
प्रकाशेपिक्रियेतितथापितथामवितव्यं संबंधश्चभे
दाश्रयोनाभेदेसंभवतीत्यर्थः किंचस्वाभासंचित्तमिस
नाह्यमेवकस्यचिदितिशब्दार्थःस्यादेतत्माभूत्या
चित्तंनहिग्रहणस्याकारणस्याव्यापकस्पचनिरत्तो
चित्तनिरंत्तिरित्यताहस्ववुईति बुद्धिश्चित्तंप्रचार
व्यापाराःसला पाणिनश्चित्तस्यत्तिभेदाःक्रोधलोभाद
यस्तात्रयेणचित्तेनस्वविषयेणचसहप्रत्यात्ममनुभूया
मानाश्चित्तस्याग्राह्यतांविघटयंतीत्यर्थःस्वबुद्धिपचा
रपतिसंवेदनमेनविशदयतिक्रुद्धोहमिति एकरणं
स्वाभासंविषयाभासंचित्तमिति त्रुवाणोनतावद्येनैव
व्यापारणामानमवधारयतितेनैवविषयमपीतिक
तमहति नविलक्षणोव्यापारस्कार्यभेदायपर्याप्तात
स्माद्व्यापारभेदोंगीकर्तव्यःनचवैनाशिकानामुत्सत्तिभे
दातिरिक्तास्तिव्यापार नचैकस्याएवोसत्तेरविलक्षणा
या:कार्यवैलक्षायसंभवः तस्याकस्मिकत्वप्रसंगातच

२०९
चैकस्योत्पत्तिट्यसंभवः तस्मार्थस्पचज्ञानरूपस्य
चावधारणनैकस्मिन्समयति तदेतदाष्येणोच्यते
नवैकस्मिन्क्षणेति तथाचोक्तंवैनाशिक भूतियुषी
क्रियासैवकारकंसोच्यतति तस्मादृश्यत्वमेतचित्त
स्यसदातनं स्वाभासत्वमपनयत द्रष्टारंचद्रष्टुरपरि
णामित्वंचदर्शयतीतिसिद्धपुनर्वैनाशिकमुस्थापयति
स्यान्मतिमाभदृश्यलेनस्वसंवेदन एवमप्यात्मान
सिद्ध्यति स्वसंतानवर्तिनाचरमचित्तक्षणेनस्वरस
निरुद्धवजनकचित्तक्षणग्रहणादित्यर्थःसमंचतत
ज्ञानलेनानंतरंचाव्यवहितत्वेन समनतरंतेनचि
चबुद्धिरितिचित्तमित्यर्थः नागृहीताचरमाबुद्धिःपू
वेबुद्धिग्रहणसमर्थानहिवड्यासंवद्धापूर्वावद्धिर्बन

मुथित चितेःस्वबुद्धिसंवेदनबुडेस्तदाकारपत्तीचिति
प्रतिबिंबाधारतयातद्रूपतापत्तोसत्यां यथाहिचंद्रमसः
क्रियामंतरेणापिसंक्रांतचंद्रप्रतिबिमंडलंचलमच
लंचलमिव आलबालमरालमिवचंद्रमसमवभासय
निएवंविनापिचितिव्यापार उपसंक्रांतचितिप्रनिर्वि
बंचितस्वगतयाक्रियया क्रियावतीमसंगतामपिमत्र
यिसंगतांचितिशक्तिमवभासयत् भोग्यभावमासाद
यत् भोक्तभावमापादयतितस्साइतिस्त्रार्थ भाष्यम
प्यतदर्थमसरुत्तत्रतत्रव्याख्यातं तिनव्याख्यातमत्र
बुद्धिरत्यविशिष्टत्वेज्ञानरत्तेरागममुदाहरतितथाची
नपातालमितिशाश्चतस्यशिवस्यब्रह्मणोविशुद्धत्व
भावस्यचितिछायांमनोदत्तिमेवचितिछायापनसाच्चि
तिरप्पविशिष्टांगहांवेदयंते तस्यामेवग्रहायांतद्गृह्म
ब्रह्मतदपनयेतुस्वयंप्रकाशमनावरणमनुपसर्ग
द्योतनेचरमदेहस्य भगव तितदेवंदृश्यत्वेनचित
स्पपरिणामिनस्तदतिरिक्तापुमानपरिणतिधर्मापपा
दितःसंप्रतिलोकप्रत्यक्षमप्यत्र प्रमाणयतितश्चैलदि
तिअवश्यचैतदित्यर्थ द्रष्ट्रर्थयथाहिनीलाद्यनुरक्त
चित्तनीलायर्थप्रत्यक्षेणैवावस्थापयति एवंदृष्टछापा
पत्सातदनुस्तंक्तिंद्रष्टारमपिप्रत्यक्षेणावस्थापयति
अस्तिहिआकारज्ञाननीलमहंसंपत्येमिइतितस्मात्
लेववत्ज्ञातापिप्रत्यक्षसिदोपिनविविच्यावस्थापि-

२११ तोययाजले चंद्रमसोविवनलेतावतातदपत्वक्षनचा स्यजलगतत्वेतदनमाणमिति चंद्ररुपेप्यप्रमाणं भनि तुमर्हति तस्माच्चित्तप्रतिबिंबिततयाचैतन्यगोचरा पिनचैतन्यगोचरेति तदिदंसर्वार्थवंचित्तस्येति त देतदाह मनोहीति नकेवलंतदाकारापत्सामंतव्येना थैनोपरक्तमनःअपितु स्वयंचेतिचकारेभिन्नक्रमः पुरुषेणेसस्यानंतरंद्रष्टव्यः तच्छायापत्तिःपुरुषस्यव तिःयंच चैतन्यच्छायापतिश्वित्तस्यवैनाशिकैरभ्युपे तव्या कथमन्यथाचित्तेचैतन्यमेते आरोपयांवभूवु रित्याह तदनेनेति केचिदैनाशिका बाझार्थवादिनः अपरेविज्ञानमात्रवादिनः ननुयदिचित्तमेवद्रष्ट्रा कारंदृश्याकारदंतचित्तानिन्नावेवास्ता द्रष्टा न श्यायथा अभिन्नापिहिबुद्ध्यात्माविपर्यासितदर्श नि ग्राह्यग्राहकसंचित्तिभेदवानिवलपततित- त्कथमेतेनुकंपनीयाइत्यताह समाधिप्रज्ञायामि तितेखलूक्ताभिरुपपत्तिनिश्चित्तातिरिक्तं पुरुषमः भ्युपगम्याप्यष्टांगयोगोपदेशेनसमाधिप्रज्ञायामा मगोचण्यामनतार्यबोधयितव्याः तद्यथासमा घिप्रज्ञायाप्रज्ञेयोर्थात्माप्रतिबिंबीभूतोन्यः क- स्मात् तस्यात्मनः श्रालंबनीभूतत्वात् अथचित्ताद भिन्नमेवकस्मान्नालंबनभवतीतियदियुक्तिबोधि तोपिलेजात्याइदत्तवहेतुनाह सचेदामरूपो-

२१२
यश्चित्तमानस्यात् तत्तुततोव्यतिरिक्त ततःकथंप्रज्ञयैव
प्रज्ञारूपमवथायेत स्वात्मनिवृत्तिविरोधात् उपसंहर
नितस्मादिति समीचीनोपदेशेनानुकंपिताभवंती
त्साह एवमेतदितिजातितःस्वभावपयर्थः चित्ता-
तिरिक्तामसदावेहेत्वंतरमवतारयति कुतश्चेतिन
दरित्वात्ययप्पसंख्ययाकर्मवासना केशवासना
श्चं चित्तमेवाधिशेरतेनतुपुरुषतथाचवासनाधीना
विपाकश्चित्तानयतयाचित्तस्पभोक्तृतामावहतिभो
तरर्थचभोग्यमितिसर्वचित्तार्थप्राप्ततथापि नच्चित्त
मसंख्येयवासनाविचित्रमपिपरार्थकस्मात्संहत्य
कारित्वादितिसूत्रार्थ:व्याचष्टेतदेतदितिस्पादेतच्चि-
तसंहत्यापिकरिष्यतिस्वार्थच भविष्यतिकारखलुवि
रिधतियदिकश्चिद्यात्तंप्रत्याह संहत्यकारिणेति
सुखचित्तमितिभोगमुपलक्षयतितेनदुःखचित्तमपि
द्रष्टव्यं ज्ञानमित्यपवर्गउक्तः एतदुक्तम् भवति स
ख दुःखे चित्ते प्रतिकूलानुकूलात्मकेनात्मनिसंभ
वतःस्वात्मनिवत्तिविरोधात्नेचान्योपिसंहत्यका
रिसाक्षात्सरंपरयावासुखदुःख विधानलाभ्याम
नुकूलनीयः प्रतिकूलनीयोवातस्माद्य साक्षात्सरं
परयावा नसुखदुःखयोळप्रियतेसएवाभ्यामनुकू
लनीय प्रतिकूलनीयोवासचनित्योदासीनःपुरुषः
एवमपरुज्यते येनज्ञानेनतस्यापित्तेपतंत्रत्वातः

BAD २१३ स्वामनिवृत्तिविरोधान्नजानार्थत्वनचान्यविष- यादस्मादपवर्तसंभवोनिदेहप्रकृतिलयानामववन मासंभवात् तस्माततज्ञानमपिपुरुषार्थमेवनतत् स्वार्थनापिपरमात्रार्थसंहतपरार्थत्वेचानवस्थाप्रसं गादसंहतपरायसिद्धिरितितदेवकैवल्यमूलबीजंयु क्तिमयमात्मदर्शनमुवातदुपदेशांदिकर्तपुरुषः मनधिकृतपुरुषातराध्यादत्तमाह विशेषनिवत्तिय स्यात्मभावभावनास्तितस्याष्टांगयोगोपदेशानुति प्ठताजानस्यतसरिपाकात् चितसत्वपुरुषयोर्विशे षदर्शनादात्मभावभावनानिवर्ततेयस्यात्मभावभाव नवनास्तिनास्तिकस्यतस्योपदेशानधिकृतस्यापरि निश्चितात्मतत्परलोकभावस्यनोपदेशानविशेषदर्श ननात्मभावभावनानिवृत्तिरितिसंत्रार्थनिन्वामभा विभावनाया:चित्तवर्त्तिन्याकुतोवागमइत्यताह यांपाषीतिप्राम्भवीयंत्वदर्शनबीजमपवर्गभा- गीयंयकोष्टांगयोगानुष्ठानंतदेकदेशानुष्ठानवातर भिनिर्वतितमस्तीत्पनुमीयतेतस्पचात्मभावनातश्य मेवखाभाविकोवस्त्वभ्यासविनापिप्रवर्ततेअनधिका रिणमाममिनांवचनेनदर्शयतिमस्याभावादिदमिविपू पक्षानास्तिकर्मफलंपरलोकिनोभावात्परलोका- भावतितत्ररुचिररुचिश्ननिर्णयेपंचविंशतित्व विषयेआत्मभावभावनाप्राग्व्याख्यानाविशेषदर्शिनः

२१४
परामर्शमाहवित्तस्यैवेति तस्यविशेषदर्शनकुशल
स्पात्मभावभावनाविनिवर्ततेति अविशेषदर्शि
नाकीदृशंक्तिमित्यतन्याहतदान्चित्तंनिगदव्याख्या
तम स्यादेतहिशेषदर्शनंचदिवेकनिष्ठनजातुचि-
तंव्यथितस्यादृश्यतेचास्यभिक्षामटतो व्यथितमित्य
तयाहतेभ्यःप्रत्ययेति प्रतीयतयेनसप्रत्ययश्चित्त
सत्वंतस्माद्विवेकश्चित्तेःतेननिम्नस्यजानामीतिसा
क्षातमोक्षे विविच्यदर्शितोनजानामीति मोहस्तन्मू
लावहंकारममकारावहमस्मीतिवा ममेतिदर्शिनी
क्षीयमाणानिच तानिबीजानिचेतिसमासःपूर्वसं-
स्कारेभ्योव्युत्थानसंस्कारेभ्यः स्यादेतत्सत्यपिविवे
कलानेव्युत्थानसंस्कारयदिप्रत्ययांतराणिप्रसुवतेत्र
कस्तर्हि दानहेतुरेतेषांयतप्रत्ययातराणिनपुनःप
सचीरन्नित्यताहहानतंअपरिपक्वविवेकज्ञान
स्याक्षीयमाणाच्युस्थानसंस्काराःप्रत्ययातरं प्रसुवतेन
तुपरिपकविवेकज्ञानस्यक्षीणाम्नत्सयांतराणिप्रस्तो
तुमर्हतियथा विवेकछिद्रसमसन्नाअपिक्केशानसं
स्कारांतरप्रसुवते तत्कस्यहेतोःतदेते केशाविवेकन
शानचन्हिदग्धवीजभावाति एवं व्युथानसंस्का
राप्रपीति अथ व्युहानसंस्काराविवेकज्ञानसंस्कार
निरोद्धव्याःविवेकसंस्काराश्च निरोधसंस्कारैर्निरोध
संस्काराणांखवायविषयत्वं तिनिरोधोपायापा

२१५ यश्चिंतनीयद्यताहज्ञानसंस्कारास्त्वितिपरवैरा ग्यसंस्काराइत्यर्थ तदेवसत्रकारोव्यथाननिरोधोपा यंपसंख्यानमाला पसंख्याननिरोधोपायमाहप्रसमा किततःपसंख्यानान्न किंचित्सर्वभावाधिधात्व दिपार्थयतेप्रत्युततत्रापिक्लिन्नाति परिणामित्वदोत्र पदर्शनेनविरक्त सर्वाविवेकल्पातिरेवभवतिए तदेववितणोतितत्रापीति यदा व्युत्थानप्रत्ययाभवे युः तदानायब्राह्मणःसर्वथाविवेकख्याति यतस्त- स्यनपत्सयांतराणिभवंतिततःसर्वथा विवेकख्याल तिरिति तदास्यधर्ममेघःसमाधिर्भवति एतदुक्तंभव तिसंख्यानविरक्तस्तन्निरोधमिच्छन् धर्ममेघसमा धिमुपासीत तदुपासनेच सर्वदा विवेकख्यातिर्भव तितथाच तन्निरोडपार्यतीति तस्यच प्रयोजनमा हनतःतिःकस्मात्सुनर्जीवन्नेव विमुक्कोभवतिउत्त रंयस्मादितिक्केशकर्मवासेद्धः किलकर्माशयोजात्या दिनिदानं नचासतिनिदानेनिदानीभवितुमर्हतिय थाहात्र भगवानक्षपादावीतरागजन्मादर्शनादिति अथैवं धर्ममेघेसतिकीशंचित्तमित्सताहतदा साल्पावियतेक्तिसत्त्वमेभिरितिआवरणानि मला: केशकर्माणिसर्वचते आवरणमलाञ्चेतिस- विरणमला तेभ्योऽपेतस्यचित्तस्त्वस्य ज्ञानस्य- ज्ञायतेनेनेति अनयाव्युत्पत्या आनंसादपरिमेय

खातज्ञानमल्पम् यथादि शरदिधनपटलमुक्तचंद्रा
चिषःपरितःप्रद्योतमानस्य प्रकाशानंत्यासकाश्या:ध
टायोत्सा प्रकाशंते एवमुपगरजस्तमस
श्चित्तसत्वस्य प्रकानत्यादपंप्रकाश्यमिति तदेतदाह
सवैरिति एतदेव व्यतिरेकमुखेनस्फोरयति आवर
केणतमसाभिभूतमिति क्रियाशीतेनरजसाप्रवर्ति
तमतएवोद्घाटित प्रदेशादपनीततमइत्यर्थः अतए
व सर्वान् धर्मान् क्षेयान मेहति वर्षेतिप्रकाशनेने
ति धर्ममेघइत्युच्यते नन्वयमस्तुधर्ममेघासमाधिः
सवासनक्केशकर्भाशयप्रशमहेतुःअथसत्ययस्मिन्त्र
कस्मात्नजायतेपुनर्जतुरिसताहयत्रेदमुक्तः
मिति कारणसमुच्छेदादपिचेत्काक्रियतेहंतभोः मन्त्र
णिवेधाट्योधादिभ्योभवेयुःप्रत्यक्षाःतथाचानुपपन्ना
तायामाभाणकोलौकिक उपपन्नार्थःस्यात् अवित्र
ध्यरंधोमणिमितिआवयत् ग्रथितवान्प्रत्यमुचपि
नड्वान् अभ्यपूजयत् स्तुतवानिति ननु धर्ममेघन
स्य पराकाधाज्ञानप्रसादमात्रं परंवैराग्यं समलया
तमपहंतु व्युथानसमाधिसंस्कारान केशकर्भाशया
न गुणास्तुस्वतएन विकारकरणशीला:कस्मात्ताद
शमपिपुरुषप्रतिदेहेंद्रियादिनारभंतत्पतलाह
ततोगुणानांशीलमिदंगणानां पदमीयप्रतिकृतार्थोस्त
प्रतिनप्रवर्ततेतिभावःअत्रांतरेपरिणामक्रमंएछ।।

२१७
तिअथकोयमितिक्षणक्रमापरिणामक्रमःक्षणपतिः
योगीक्षणःप्रतिसबधीयस्पसतथोक्तःक्षणपचयात्र
यइत्यर्थः नजानुक्रमः क्रमवंतमंतरेणशक्यानिरूपाय
तुनचैकस्यवक्षणस्यक्रमातस्मातक्षणप्रत्याश्रयःप
रिशिष्यतेतदिदमाहक्षणानंतर्येति परिणामक्रमेषः
माणमाह परिणामस्पेतिननस्यहि वस्त्रस्यप्रयत्न सं
रक्षितस्यापिचिरेण पुराणतादृश्यतेसायंपरिणामस्या
परंतःपर्यवसानंतेनहिपरिणामस्यक्रमाततापाग
पिपुराणतायाःसम्म सहमतरसक्ष्मतम स्थूलतमत्वा
दीनांपौवीपर्य्यमनुमीयतेएतदेव व्यतिरेकमुखेनद
र्शयति नहीतिअननुभूतोऽप्राप्तःक्रमक्षणोपयासात
थोक्तानन्वेषक्रमसंधानस्पनसंभवति तस्यनित्यत्वादि

२१८
रूपेणपरिणामादस्तुपरिणामक्रमःपुरुषस्यत्वपरित
णामिन कुतःपरिणामक्रमसताह कूटस्थेति
तत्रवद्वानांचित्ताव्यतिरेकाभिमानात्तसरिणामाध्या
सः मुक्तानांचास्तिक्रियामुपादायावास्तवोपिपरिणा
ममोहकल्पितःशब्दस्यपुरस्सरतयातत्टष्टोविकत
ल्पोस्तिक्रियामुपादत्ततिगुणेष्वलब्धपर्यवसानः
परिणामक्रमइत्युक्तं तदसहमानंरक्ति अथेतिस्थि
त्येतिमहाप्रलयावस्थायां गत्येति स्पृष्टौ एतदुक्तंभ
वति यथानत्यान्नपरिणामसमाप्तिःसंसारस्यहंतभोः
कथंमहाप्रलयसमयेसर्वेषामात्मनांसहसासमुच्छि
येतकथंचसध्यादौसहसोत्पद्यतसंसार तस्मादेकैक
स्यात्मनोमुक्तिक्रमेणसर्वेषांविमोक्षादुछेदःसर्वेषांनी
सारक्रमेणेतिपधानपरिणामपरिसमाप्तिः एवंचपन
धानस्याप्यनित्यत्वप्रसंग:नचापूर्वसत्वप्रादुर्भावई
प्यतेयेनानन्यस्यात् तथासत्संनादित्वव्याहतेःसक
लशास्त्रार्थभंगप्रसंगतिभावःउत्तरमाहअवचनी
यअनुत्तराहमेतत् एकाततएवतस्यावचनीयतांद
शयितुमेकांतवचनीयं प्रश्नंदर्शयति अस्तिप्रश्नति
सर्वोजातोमरिष्यतीतिप्रश्नोत्तरम्भौतिसत्संभोद्
सर्थःअविभज्यवचनीयनुल्ला प्रविभज्यवचनीयं
भमाह अथसर्वति विभज्यवचनीयतामाह विभ
ज्येति विभज्यवचनीयमेवप्रश्नांतरं निस्सार्थमाह

२१९
तथामनुष्येतिअयंत्ववनीयाकांततः नहिसामान्ये
नकुशलाकुशलपुरुषसंसारस्यातक्त्वमनंतक्त्वंवा
शक्यमेकांततोवत्तुंयथाप्राणभृन्मात्रस्यश्रेयस्त्वम
श्रेयस्त्वंवा नैकांततःशक्यमवधारयितुंयथाजात
मानस्यमरणमेकांतोविभज्यपुनःशक्षावधारणगि
स्याह कुशलस्येतिअयमभिसंधिःक्रमेणमोक्षेसर्वेषा
मोक्षासंसारोच्छेदत्यनुमानंतच्चागमसिद्धमोक्षाश्री
यंतथाचाभ्युपगतमोक्षप्रतिपादकागमप्रमाणभाव
कथंतमेवागर्मप्रधानविकारनिस्तायामप्रमाणीक
योत्तस्मादागमबाधितविषयमेतदनुमाननप्रमाण
श्रूयतेहि श्रुतिस्मृतीतिहासपुराणेपुसर्गप्रतिसर्गपरं
परायाअनादित्वमनंतत्वचेतिअपिचसर्वेषामेवात्मा
नांसंसारस्पनतावद्युगपदुच्छेदःसंभवीनहिपंडितर
पाणामप्यनेकजन्मपरंपराभ्यासपरिश्रमसाध्याविवे
करण्यातिप्रतिशाकिंपुनःप्राणभन्मात्रस्यस्थावरजंगमा
दरेकदाऽकस्माद्भवितुमर्हतिनचकारणायोगपोका
योगपायुज्यतेक्रमेणतुविवेकल्यातावसंख्ययानां
क्रमणमुक्तौनसंसारोब्लेदोनंतवानंतनामसंख्येया
लादितिसर्वमवदाकैवल्यरूपावधारणपदस्यसत्र
स्यावांतरसंगतिमाहगुणाधिकारेतिपुरुषार्थशून्याना
गुणानांप्रतिप्रसव कैवल्यस्वरूपपतिष्ठावाचितिशक्ति
रितिकृतकरणीयतयापुरुषार्थभून्यानाय प्रतिप्रस

Patanjala Yoga Sutriya

Author
Vaehaspati Misra
Title
Patanjala Yoga Sutriya
File name
Patanjala Yoga Sutriya
Text
OCR done
Citation
1954
Published
2012/08
Publisher
Xxxx
Language
Sanskrit
Pages
199
Library
Bharatiya Vidya Bhavan Library, Mumbai
DLI number
311725
Barcode
99999990320584.00
Scanning centre
Banasthali University
Digital publisher
Digital Library Of India
VMLT id
ZUjqTvYWG3u
Download PDF

Patanjala Yoga Sutriya